·भीवेषपुरषो विजयते । हरि ॐ सत्सस् । प्रत्यक्षगोचरं ब्रह्म साक्षाद् यस्य रविशुरु , कायेन मनसा चाचा याज्ञवल्क्यं ममाम्यहम् ॥१में पीतोद्गीणों विधुर्देवैरेको वै शुक्लकृष्णयो । पावल्क्ये व यजुषि न्यायोऽयमतिदिश्यताम् ॥ २॥ भासेनेष विधि सोम शुक्लं कृष्णं तथा यज । भाग्येण समलंचकुर्विचारण्यमुनीश्वरा ॥३॥ तत्र कृष्णयजुर्माप्यं यदि सर्वत्र रश्यते ॥ दुषद् राहुणा शुलं कालेन कवलीकृतम् ॥ ५॥ तदिधीर्षया शास्त्री पिता मे घेङ्कटाचलः॥ व्यवसायात्मिको पुखिके सूर्यमुपासितुम ॥५॥ भे षेङ्कटराम मां सूनुं तस्य प्रसादत । पारसल्यादाह मां-पुत्र याज्ञवल्क्यांशशाल्पसि ॥ तद् गच्छ, भारते शुक्लयजुर्माभ्यं गवेषय ॥ शुमास्ते सन्तु पन्यानो ममाशीर्वचनाद-ति ॥ ७॥ भाई प्रोत्साहितस्त्वेवं भ्राम प्राममितस्तत । भाहो शुक्लयज काण्यमन्त्रभाम्पमवाप्तवान् ॥ ८॥ जिज्ञासूनो हिसायाप तदेव प्रचायते ॥ माशासे लप्स्यतेचाम्यच्छिर कालेम गछता॥९॥ भीषेङ्कटापलगुरो. पादपमयुगं स्मरन् । माशिपः प्रार्ययेऽनातिप्रसङ्गेन बुधेयकम् ॥ १० ॥ मिवेदका कामस्ति-भूपालसमाप्रधान-पण्डित भीवेस्कटरामशास्त्री। वाराणसी।

·श्रीगणेशाय नमः।
शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता।
श्रीसायणाचार्यविरचितभाप्यसंवलिता।
पागीशायाः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्य निश्वासितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २॥
यत्कटाक्षेण सदरूप दधद् बुकमहीपतिः ॥
आदिशत् सायणाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥
ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायाऽतिसंग्रहात ॥
कृपालुः सायण.चार्यों वेदार्थ व्याकरोत् खलु ॥४॥
ऋग्यजुःसामवेदा ये व्याख्यातास्तेषु तद्यजुः ॥
कृष्णं शुलमिति द्वेधा तत् कृष्णं तैत्तिरीयकम् ॥ ५ ॥
वैशम्पायनशिप्येण याज्ञवल्क्येन यद यजुः॥
अधीत्य नान्तमाचार्यकोपमीतेन योगिना ॥६॥
गुरु: शिप्यमुवाचेत्थं क्रुद्धः केनाऽपि हेतुना ॥
प्रत्यर्पय मदीया त्वं विद्यामिसर्थयत् स च ॥ ७ ॥
योगप्तामयतो विद्या मूर्ती कृत्वाऽवमत्तदा ।
गृहीत तजुर्वान्तामत्यन्यान् गुरुरब्रवीत् ॥८॥
अन्ये नित्रियो भूत्वा किश्चित् तान्यायऽभक्षयन् ॥
मार्तितः खण्डशस्तैर्न सम्यम् बुध्यते नृभिः ॥९॥
आध्वर्य कचिदौत्रं कचिदित्यऽव्यवस्थया ॥
बुद्धिमालिन्यहेतुत्वाद यजुः कृष्णामतीर्यते ॥ १० ॥
याज्ञवल्क्यस्ततः सूर्यमाराध्याऽसमादधीतवान् ॥
व्यवस्थितमकरणं पजुः शुक्लं तदीर्यते ॥ ११ ॥

·सभाध्यायजुर्वेदकाण्णसंहितायाम् ।
पौराणी कथामेतां वेदव्याख्यान आदरात् ॥
आदिशन्मद्यमाचार्याः श्रुतावांप मया श्रुतम् ॥ १२ ॥
कायदगते विद्या वंशवाह्मण ईयते ॥
पगॅपि शुमान्यादित्यान्मुनिः प्रापेत्यपि स्फुटम् ॥ १३ ॥
अथ यशाः पौतिमापीपुत्रः कात्यायनीपुत्राद् इत्यारभ्य, परमेष्ठी-
ब्रह्मणो ब्रह्मस्वयम्भु ब्रह्मणे नम इत्येतदन्तं काववेदस्यान्तिम वंशवाह्मणम् ।
'पोनिमापीपुनः कश्चिद्वेदसंप्रदायप्रवर्तको मुनिर्मनुष्याणां गुरुः । स च का.
त्यागनीधुनाद वेदमपीतवान् । परमेष्ठीशब्देन सत्यलोकमार्ती चतुमुसोऽभि-
धीयते ॥ ब्रह्मशब्दनान, प्रज्ञानं ब्रह्म, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, माया तु प्रक-
ति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् *इत्यादिवेदवाक्यप्रसिद्धः परमेश्वरो विवक्षितः।
तस्य च इतरेपामित्रोत्पत्त्यर्थं चेदाऽध्ययनादिन्यवहाराय वा पारतत्र्य, तत्
स्वयम्भूशब्देन निवार्यते । तथाच वेताश्वतरा आमनन्नि- न तस्य कार्य
करणं च विद्यते न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते * पराऽस्य शक्तिर्विवि-
धैव अपने स्वाभावकी ज्ञानरलक्रिया च * न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके
न चेशिता नेत्र च तस्य लिङ्गम् * स कारणं कारणाधिपाधिपो न चास्य
कश्चिजनिता'न चाऽधिपः । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्र.
हिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्य इति ।
नमःशब्देन चाऽस्य ब्राह्मणस्य गुरुपरम्पराविषयनमस्कार प्रत्यद्गमन्नत्वं द्यो-
त्यसे । मा च गुरुनमस्काररूपा गुरुसेना वेदाध्ययनतदर्थविचारतदनुष्ठानानां
साफल्याय संपद्यते । तथाच स्मृतिः- गुरुमुख्याः क्रियाः सर्वा भुक्ति-
मुक्तिफलप्रदाः * तस्मात् सेव्यो गुरुनित्यं मुत्त्यर्थं मुसमाहितैरिति * |
ईदृशे चाऽस्मिन् वंगवामणे यास्यमेवमाम्नायते-आदित्यानीनामानि शुक्लानि
पनि पानमनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्त इति । आदित्यनाध्यापितवादा.
दित्यान्मुन्यन्ते । याज इत्यनम्य नामधेयम्। अन्नं वै वान इति श्रुतेः। वाजस्य
सनिन्दानं यस्य महरस्ति सोऽय पाजतानः । तस्य पुत्री वाजमनेयम्तस्य
यादवमय इति नामधेयम् । तेन याज्ञवल्क्येनैतानि शुक्लयजूपि महर्षिभ्यः
पञ्चदशभ्य आख्यायन्ते समन्तादुपदिश्यन्ते। एवं सति याज्ञवल्क्येन प्रवर्तिताः
शुभयजुपियाः शाखाः पञ्चदश संपद्यन्ते । सच्याखाऽभ्यायिनश्चरणव्यूहा.
दिग्रन्ये काण्वादिभिः पञ्चदशभिन्न मभिरित्यं व्यवस्यिन्ते- काण्वाः ॥ १॥

·१ प्रथमदशके । १. अव्यायः । माध्यन्दिनाः ॥२॥ शापेयाः ॥ स्तापायनीयाः ||४|| कापालाः ||-11पो. ण्डवसाआवठिकाणापरमावटिकाः॥८॥पाराशर्याः॥१॥धया१०॥ चैनयाः॥११॥ औघेया॥१२॥गालावैजनाः॥१४॥कात्यायनी याश्चे- ति॥१५॥इति पञ्चदशनामानि तव कामाभिधेन महर्षिणा लब्यो यजुर्वेद विशेषः काया। तलाभश्च मर्यते-युगान्तेऽस्तहितान् वेदान् सेतिहासान महर्षयः * लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवेति । यद्यप्ययं वेदः स्वयम्भूपरमेष्ठमादि- परम्परया प्राप्त आदित्यशिष्येण पाज्ञवल्क्येन बहुभ्यः दिप्येभ्य उपदिष्टस्त- थापि महता तपसा तुष्टस्येवरस्याऽनुग्रहात कापसम्बन्धितयैव लोके प्रख्या- पते । तमेतं कायवेदमधीयते विदन्ति घेति व्युत्पत्या कामांशप्यपशिष्या- दिपरम्परायां वर्तमानाः सर्वेऽपि काण्या इत्युच्यन्ते । एवं शाला कायादिषु द्रष्टव्यम् । तत्रेदं कामवेदाख्यं शुलं यजुः पूर्व न व्याख्यातं, किन्तु तेचिरी- पाख्यं कृष्णं यजुरेव व्याख्यातम् । तस्मादिदानी काण्यशाखा च्यात्यायते । पाप्यनयोः शाखगोरावर्यव एवं प्रयोगः प्रतिपाद्यते । तथापि मन्त्रपाट- विशेपैः प्रयोगविशेषैर्महान् भेदः । स चानुष्टातृभेदेन व्यवस्थितविपयत्यान्न विकल्प्यते । अतएव, स्वाध्यायोऽध्येतन्य इति स्वकीयशाखाध्ययनम् अनुष्ठान- विशेपापविहितम्। अनैतचिन्तनीयम् । किमेतत् स्वपिधिप्रयुक्तं माणवकाध्ययनम् ? उताऽध्ययनविधिप्रयुक्तम् ? इति । तत्र प्राभाकरो मन्यते- स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यविधिरष्टवर्पमुपनीतं माणवकमध्ययने प्रवर्तयितुं न मभवति । अनधान- वेदस्य तद्विधिवाक्यपाठाभावाद, वाक्याऽर्थशानं व्याकरणादिपडङ्गाध्ययन- रहितस्य द्रापेतम् । बालक्रीडासु निरन्तरमामक्तस्यानुष्ठाने प्रवृत्तिराशङ्गितु- मप्यशक्पा । तस्मानायं विधिः प्रवर्तकः । ननु पित्राचार्यादिभिः शिक्षितो माणवकः फ्रीडाभ्य उपरतः पिनादिमुखादेव यथोक्तवाक्यार्थमवगत्याध्ययने प्रतिष्यत इति । एवं तदि पिनाचार्यादिकर्तृकाऽध्यापननयुक्तं माणका- ऽध्ययनं, न वध्ययनविधिपयुक्तमित्येतादृशमस्मदीयमेव गर्न भाताऽयङ्गीक- तव्यम्। अध्यापनस्य तु विधिरेवमाम्नायते-अष्टव ब्राह्मण मुपनपीतेति । ननु - पूर्वोक्ताध्ययनविधावितस्मिन्नध्यापनविधावपि योग्योऽधिकारी साक्षान्न श्रय- ते । ततोऽध्ययनासिद्धौ तत्प्रयुक्तिरप्यध्ययनस्य दुर्लभेति चेद । मैत्रम् | उप. नपीतेत्यतेनात्मनेपदेनाचार्यत्वकामस्याऽधिकारिणः प्रतीयमानत्वात्। संमाननो- ·सभाप्यचक्लयजुर्वेदकावसंहितायाम् । समनाचार्यकरणेसादिना सूत्रेणाऽऽचार्यकरणविवक्षायां, नयतिधातोरात्मनेपदं विहितम् । एवमप्युपनयन एवाधिकारिसिद्धिर्न वाध्यापन इति चेत् । मेवम् । उपनयीत तमध्यापयीतेत्युपनयनाध्यपनयोरेकप्रयोगत्वावगमात् । अयमेवाऽर्थो मनुना स्मर्यते- उपनीय गुरुः शिष्यं वेदमध्यापपेन्नरः * सकल्प सरहस्य च तमाचार्य प्रचक्षते इति । आचार्यत्वकामेन पित्रादिनाऽनुष्ठेयम् अध्यापन माणवकककाध्ययनव्पतिरेकेण न सिद्ध्यति। पाचयति यानयतीत्यादौ सर्वत्र धात्वर्धयतिरेकेण णिमत्ययार्थादर्शनाद । अतः पिनादिभिरनुप्ठेयमध्यापन माणवकाध्ययनस्य प्रयोजकम् । एवं तर्हि, स्वाध्यायोऽध्येनव्य इत्यस्य विधेः का गतिरिति चेत् । ब्रह्मयज्ञाध्ययनमनेन विधीयत इति चूमः । अत एव, नैति- रीयब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः माच्यां दिशि ग्रामादित्यारभ्य तस्मिन्नेव मकरणे स्वाध्यायस्य महिमानम्- अपद्दतपाप्मा स्वाध्याय इत्यादिना बहुधा प्रपञ्च्य तस्मादेवमामनन्ति तस्मात् स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, यं ये ऋतुमधीते तेन तेनास्येप्ट भवतीति । तस्मादध्यापनविधिप्रयुक्तं माणवकाऽध्ययनमित्येवं प्रभाकरमतम् ॥ अत्रोच्यते।नित्यस्य ग्रहणाध्ययनस्य काम्येनाध्यापनेन प्रयोज्यत्वं न संभ. पति । ग्रहणाध्ययनस्य नित्यत्वमकरणे प्रत्यवायस्मरण.दयगतव्यमातथाच स्मर्यते योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् * स जीवमेव शूद्रतमाशुगच्छति सान्यय इति । अध्यापनं तु कुटुम्बपोपणाय गुरुदक्षिणाकामेनानुष्ठीयत इति तस्य काम्यत्वम् । एतदपि स्मयते-पण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीवि- का*याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच प्रतिग्रह इनि।यजनयाजनाध्ययनाध्यापन दानमतिग्रहेषु पद्म कर्मसु यजनाध्ययनदानानि त्रीण्यदृष्टार्थानि । याजनादीनि तुत्रीणि जीवनार्थानि, न त्वदृष्टार्थानि। यस्तु गुरुदक्षिणामनपेक्ष्य माणकान् अध्यापयति तस्याध्यापनं विद्यादानरूपत्वाददृष्टार्थमस्तु । न चैतावता एतस्य निषिद्धत्तसिद्ध्यति। दानस्य धनवस्त्रादिना संपादयितुं शस्यत्वात् । इत्यमा ऽनित्यमध्यापनं यदा पित्रादयो नानुनिष्ठन्ति तदानित्यमध्यापनप्रयुक्तं मा. नकस्याध्ययनं न निप्पयेत । तस्मानित्यं गाव्ययन स्वविधिपयुक्तमेवेस- वगन्तव्यम्। ननु स्वाध्यायोऽध्येनव्य इत्यस्य वेदब्रह्मयज्ञविषयत्वाद्रहणाध्ययन, स्वविधिर्न लभ्यते इति चेत् । बाढम् । अत एव प्रकाशात्माचाविवरणग्रन्धे तमध्यापपीतेत्यस्य माणवकाध्ययनविधिपरत्वम् उक्तम् । अत्राऽध्यापपीतेति पदे, घावों, णिच्मत्यपार्यो, विधायकविभत्त्यर्थश्चेति त्रयोऽर्धाः प्रतिपायन्ते ।

·२ प्रथमदशके । १ अध्यायः ।। तेषु णिसत्यपार्थस्प जीवनकामनयैव प्राप्तवानाऽसौ विधेयः । अतः माप्तं त- मनूय धात्वर्थोऽप्राप्तोऽस्मिन् वाक्ये विधीयते । यथा, अग्निहोत्रं जुहोतीति होम विधाय, दधा तु जुहोतीति वाक्ये माप्तहोमाऽनुवादेनाऽमाप्तो दधिगुणो विहित. स्तद्वत् । तस्मान्माणवकककाध्ययनविधिपरमेतद्वाक्यम् । तच्च तदर्थवाचकत्वं मोऽष्टवो ब्राह्मणमुपगच्छेत, सोऽघीयीतेत्येवं परिणेतन्यम् ! किश्च सर्वामु स्मृतिषु ब्रह्मचारिमकरणेऽध्ययनविधेईष्टतात्तत्तन्मूलभूतासु श्रुतिषु विद्यते पवाध्ययनविधिरित्यनुमीयते । तस्मात् स्वविधिप्रयुक्तमध्ययनम् । तत्र माणव- कस्यामबुद्धवेऽपि पित्रादिशिक्षया तदनुष्ठानं सिद्धयति । यथा वेदाध्ययनात मागेव पित्रादिशिक्षया सन्ध्यावन्दनसमिदाहरणाधनुष्ठानसिदिस्तद्वत् । तस्मात् स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्ययमेव विधिः कण्व शिष्यान् स्वशाखा- विशेषाऽध्ययने प्रवर्तयतीति सिद्धम् । इदमपरश्चिन्त्यते । किमेतदध्ययनमदृष्टार्थमुत दृष्टार्थमिति । तत्र दृष्टाऽर्थेप्वाहारनिद्रादिपु वैदिकविध्यदर्शनाद् वेदेन विहितस्या- ऽध्ययनस्य सन्ध्यावन्दनादिवदष्टार्थत्वं युक्तम् । स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमैन य- जोत्यादिष्विवैतत्कामोऽधीपीतेत्येवमदृष्टसाध्यफलविशेपो न श्रूयत इति चेत् । न हि अध्ययनत्वसाम्येन ब्रह्मयज्ञाध्ययने श्रूयमाणं घृतकुल्यादिफलमत्रातिदि- श्यताम् । ब्रह्मयज्ञमकरणे होत्रं श्रूयते । यहचोऽधीते पयसः कुल्या अस्य पि. वृन स्वया अभिवहन्ति, यद्यपि घृतकुल्या, यत्सामानि सोप एभ्यः प. पते यदर्थ चाङ्गिरसो मधोः कुल्येति । तदेतद्रमयज्ञफलं ग्रहणाध्ययनेऽति. देष्टव्यम् । न चादृष्टचरोऽतिदेश इति वाच्यम् । जैमिनीययोः सप्तमाष्टमाध्या. ययोरतिदेशस्यैव बहुधा विस्तृतत्वात् । तत्र कर्माद्भानामेवातिदेशो निरूपिता, घृतकुल्यादिवाक्यं न तु कर्मागावबोधकं, किं तु फलकथनेन स्तावकोऽर्थवादः ईशस्यातिदंशो न कापि दृष्ट इति चेत् । मैवम् । वैयासिके गुणोपसंहारपादे, हानौ तूपायनशब्दशेपत्वादिति सूत्रे तस्य दृष्टत्वात् । तथाहि । कौपीतकिनी ब्रह्मविदा परित्यक्तयोः मुस्तदुष्कृतयोरितरेतरेरनुकूलैः प्रतिकूलैश्च स्वीका- रामिष्टमामनन्ति, न लितरस्त्रीकारम् तदीयं च वाक्यमेतत् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरअनः परमं साम्यमुपैतीति । तत्र भगवान् बादरायणः कौपिताकेशाखायां श्रुतस्येतरस्वीकारस्पायर्वणशाखायामुपसंहारं निर्णीत. पान् । सोऽयं फलवाक्यपस्याऽर्थवादस्याविदेशः । तदद घृतकुरयादिकपत्ति ·-- समाप्पालयजुर्वेदकायमंहितायाम् । दिश्यताम् । अथवा विश्वजिन्यायेन स्वों ग्रहणाध्ययनफलत्वेन कल्पनी- यः । तथाहि, विश्वजिता यजेनेति यागविधिरेवाम्नातो न तत्र फलविशेषः । तथा सत्यधिकार्यभावादननुष्ठाने माले तस्ममाधानं भगवान जैमिनिरसूरयत्- स स्वर्गः स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वादिति । अस्पार्थः । अधिकारहेतुलेन योऽयं फलविशेषोऽपेक्षितः सोऽयं स्वर्गोऽत्र भवेत् । कुन: ? । फलकामिनः सर्वान् पुरुषान् प्रति स्वर्गाख्यफलस्य साधारणत्वादिति । स्वर्गो नाम मुखा. ऽतिशयः। तथाच, दुःखेन पन्न संभिन्न नच ग्रस्तमनन्तरम् *अभिलापोपनीतं च मुखं स्वर्गपदाभिधमिति । अतोऽत्रापि तेनैव न्यायेन माणवकाध्ययनस्य स्व- गः फलमित्यदृष्टार्थमध्ययनमिति प्राप्ते घूमः । दृष्टफलप्सम्भवे सत्यऽष्टकल्पन- मन्याय्यम् । अन्यथा, व्रीहिनवहन्तीसत्रापि तण्डुलनिष्पत्तिलक्षणं दृष्टफलं बहु- मयाससाध्यत्वादुपेक्ष्य सकृन्मुसलपहाररूपं प्रयासरहितमाघातम् अदृष्या) पुरुषोऽतुतिष्ठेत् । तथा सति शास्त्रीयतण्डुलाभावेन पुरोडाशासिद्धी यागविध. यो वाध्येरन् । तस्माद् दृष्टफलमम्भवे तदेवादरणीयम् । सम्भवति ह्यध्ययन- स्याऽक्षरमाप्तिरूपं दृष्टफलम् । नन्वक्षरमाप्तिम्पं दृष्टफलं गुरुपूर्वकाध्ययनव्य- तिरेकेण लिखितपाठेनापि लभ्यते । आयुर्वेदादिमन्त्रपाठेपु तथा दर्शनाद । तथा सति किमनेनाध्ययनविचिनेति चेत् । उच्यते । नियमादृष्टार्थोऽयमध्ययन. विधिः । यथा तण्डुलनिप्पत्तिरूपस्य दृष्टफलस्य विक्रियनखविदलनादिनापि सिद्धौ नियमादृष्टार्थोऽवघातविधिस्तद्वन् । तस्मादक्षरमाप्तिः प्रत्यक्षोऽध्ययन. विधिरिति मिद्धम् ॥ तदिदं शांकरदर्शनाऽनुसारिणं मतम् अमहमानी भगुरू मन्येते । भवत्यध्यपनस्याक्षरमाप्तिः फलं तथापि भवतामपि विधिर्न पर्यस्यति । किन्तु प्राप्तरतर्योऽयमर्थाऽववोधस्तस्मिन् पिधिः पर्यवस्यति । अविवोधेनानुष्ठाने निप्पन्ने राति पुरुषार्थस्यामिहोत्रादिफलस्य स्वर्गस्य सिद्धेः । अक्षरमामिमानेण तु न अग्निहोत्राद्यनुष्ठानफलं मिद्ध्यति । तस्मात् फलादविवोधेऽध्ययनविधेः पर्यवप्तानपवगन्तव्यम् । यद्यपिविहितस्वाध्यायाध्ययनमात्रादिदानीन्तनेषु सर्वे- बध्यापकेषु अर्यावयोधो न दृष्टस्तथापि निगमनिरुक्तव्याकरणाद्यगपरिशी- लनवत्स दृष्ट एवार्थावबोधः । व्याकरणादिपरिशीनमात्रेणार्थप्रतीतिमात्रे स- त्यपि तन्निर्णयो न लभ्यते । अक्ताः शर्करा उपदघातीत्यादिवाक्येषु केन ट्रव्येणाऽक्ता इत्यादेः संदेहस्पाऽनपगमादिति चेत् । एवं तर्हि निर्णायक ·१ प्रथमदशके । १ अध्यायः । मीमांसाशास्त्रमनेनाध्ययनविधिनार्यनिर्णयाय स्वीक्रियताम् । यथाऽवधातविधि- स्तण्डलनिप्पत्तिफलसिध्यर्थोऽवघातस्यात्ति स्वीकरोति तद्वत् । तस्मात्फलबद- थोऽधयोधे पर्यवस्परययमध्ययनविधिन स्वरमाप्तिमात्र इति मासे चूम:- किमयमर्थाऽववोधः स्वयमेव पुरुषार्थस्य वर्गहेतुः उताऽग्निहोत्रायनुष्ठानद्वा- रेण । नाद्यः । अनुष्ठानरयर्यमसङ्गात् । द्वितीये तु यथार्थावबोधस्यानुष्ठानहेतो. परम्परया पुरपार्थहेतुत्वम्, एवमर्थावबोधहेतुभूताया अक्षरमातेरपि परम्पर- या पुरुषार्थहेतुत्वादिधिरक्षरमाप्तौ पर्यवस्यतु । किश्चानुष्ठानद्वारस्वर्गफलोपेते- ऽर्थावबोधे विधिपर्यवसानं वदतः कृत्तवेदाध्ययनं न सिद्धयेत् । राजसूयाऽश्व. मेगादावनधिकारिणो ब्राह्मणस्प तत्फलत्वपर्यन्तार्थावबोधामभवात् । अक्षरमा- सिफलयादिनस्तु कृत्स्नवेदाध्ययनं सिद्ध्यात अक्षरमाप्तिर्वह्मयज्ञे जपहेतुत्वात् । तत्र ब्राह्मणोऽपि राजपाऽश्वमेघादिवेदविभागे भागोत्तरब्रह्मयज्ञजपं करोत्येत्र। विधरविवोधपर्यन्तत्वाऽभावे कथमर्थावबोधसिद्धिरिति चेत । काव्यनाटका- दिग्रन्थेषु वैदिकविधिमन्तरेण यथा अर्थावबोधस्त भविष्यति । विध्यर्धाभावे- ऽवयोधमयुक्तपदृष्टं कि चिदपिन सिद्ध्यतीति चेद। मैवम् । अर्थावबोधस्या. ध्ययनविधिप्रयुक्त्यभावेपि विध्यन्तरमयुक्तत्वेन तस्यादृष्टस्य सिद्धःविध्यन्तरं धेवमाम्नायते-ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः पडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्चेति, यो- अर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मेति च । तस्मादध्ययनविधि: पाठयात्रपर्यवसायी । अर्थावबोधस्तु विध्यन्तरप्रयुक्त इति सिद्रम् ॥ अथेदानी विहितार्थावबोधसिद्धये काण्ववेदो व्याख्यायते । कण्वसंवन्धश्च वेदस्य पूर्वमेव मसिद्धः पदार्शतः । कण्वतंबान्धशाखाया वेदत्वं चाऽलौकिक- पुरुषार्थोपायवेदनदेतुत्वादवगन्तव्यम् । तथाचोक्तं- प्रत्यक्षेणाऽनुमिन्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यो * एतं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदतेति । तस्मिश्च वेदे द्वौ काण्डो-कर्मकाण्डो, ब्रह्मकाण्डश्च । बृहदारण्यकाऽऽख्यो ग्रन्थो ब्रह्मा काण्डस्तव्यतिरिक्तं शतपथब्राह्मणं संहिता चेत्यनयोग्रन्थयोः कर्मकाण्डत्वम् । तत्रोभयत्राधानामिहोत्रदर्शपूर्णमासादिकर्मण एवं प्रतिपाद्यवाद । वृहदा- रण्यके तु तृतीयाद्यध्यायेषु ब्रह्म मतिपाद्यते । अतः कर्माणि वेदस्य विषय- स्तदवीधः प्रयोजन, षोधार्थी चाधिकारी । तत्र प्रयोजनं त्रिपयेण जन्य- ते। तयोर्जन्यजनकभावः 'संबन्धः । प्रयोजनाधिकारिणोरय॑मानार्थित्व- संबन्धः । अधिकारिविषययोस्तु प्रयोजनद्वारेणोपकार्योपकारकत्वसंबन्धः ।

·८ सभाध्यरालयजुर्वेदकायसहितायाम् । इस्य विषययोजनाधिकारिसंबन्धरूपस्याऽनुबन्धचतुष्टयस्य विधमानत्वात् त. दीयमामाण्यस्य जैमिनिना प्रथमपादे अपश्चिनवाच्च वेदो व्याख्यातुं योग्यः । तस्मिश्च वेदे कर्मकाण्डः प्रथममानातः । यद्यपि ब्रह्मणोऽभ्यहितत्वाद् ब्रह्मकाण्डस्यैव प्राथम्यमुचितम् । तथापि कर्मभिः साध्यां चित्तशुद्धिमन्तरेण पुरुषम्य ब्रह्मकाण्डेऽधिकाराभावादधिकारहेतुकर्मप्रतिपादकः काण्डः प्रयम समाम्नातः । कर्माणि च चतुर्विधानि । नित्यं, नैमित्तिक, काम्य, निषिद्धं घेति । तब नित्यनैमित्तिकयोरननुष्ठानानिपिद्धसेवनाच प्रत्पवाय उत्पद्य- ते । तथाच याज्ञवलयः स्मरति-विदितस्याऽननुष्ठानानिन्दितस्य च सेव- नात. * अनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छतीति । तेन च प्रत्यवायेन बुदिं- मान्ये सति निसाऽनित्यवस्तुविवेकवैराग्यादीनाम् अनुदयात् ब्रह्मवित्रिदिपा पुरुषस्यन जायते। तस्मादविविदिपाहेतुत्वं नित्यनैमित्तिककर्मणां बृहदारण्यके सामनन्ति- तमेतं वेदाऽनुवचनेन वालणा विविदन्ति यज्ञेन दानेन सप- पाऽनाशकेनेति । तदनुष्ठानेन तमोगुणरूपे चित्तमालिन्ये अपगते सति सत्व- गुणरूपस्य नैर्मल्यस्योदयाद् विवेकवैराग्यादिसंपत्तौ सत्यां परमपुरुषार्थरूपे ब्रह्मतत्त्ववेदनेऽभिरुचिर्जायते । कारीर्या दृष्टिकामो यजेत, चित्रपा पशुकाम इत्यादीनि तु काम्पकर्माणि परमपुरुषार्थसाधनाऽभावेऽपि स्वाभाविककामन- स्नानां पुरुषाणां वैदिकमार्गे फलसंवादेन श्रद्धामुत्पादयितुमेवाम्नायन्ते । तस्माद तानि वेदे प्रासनिकानि । परमतात्पर्य तु वेदस्य नित्यकर्मवेव । तस्मात् कर्मकाण्डगनयोः संहिताशतपथग्रन्धयोः प्राधान्येन नित्यकर्माण्यान्नातानि ॥ तत्र शतपथग्राह्मणस्य मन्त्र पाख्यानरूपत्वाद् व्याख्येयमन्त्रमा तिपादकः संहिताग्रन्थः पूर्वभायित्वात् प्रथमो भवति । तस्मिश्च संहिताग्रन्ये चत्वारिंशदध्यायाः। तेषु प्रथमाद्वतीययोर याययोर्दर्शपूर्णमासौ । तृतीयेऽन्वा- धानाग्निहोवारन्युपस्थानचातुर्मास्यानि। चतुर्थपञ्चमपष्ठसतमाष्टमनवमेषु पदस्व- ऽनिटोमः। दशमे वाजपेयः। एकादशे राजम्यः। द्वादशमारभ्य विशान्तेपु नव- समिययनम् । एकविंशद्वाविंशत्रयोविशेषु विषु सौत्रामणी । चतुर्विशपञ्चविं- शपशिसप्तविशेषु चतुर्षऽवमेधः।अष्टाविंशमारभ्य त्रयस्त्रिंशान्तेषु पट्स तत्र तव विमकीर्णा लिङ्गविनियोज्पा अनारम्याधीता मन्त्राः । चतुर्विंशपञ्चवि- शयोः पुरुपमेघः । पत्रिशे शान्तिः ! सप्तत्रिंशाष्टत्रिीकोनचत्वारिंशेषु प्रक- पः । चत्वारिशे च प्रलविद्या ।।

·१ प्रथमदशके । १ अध्यायः । ९ ननु संहिताया आदौ कर्मान्तरं परित्यज्य दर्शपूर्णमासेष्टिरेव कुतः म. तिपाद्यत इति चेत् । प्रकृतित्वान्निरपेक्षताचेति ब्रूमः ॥ प्रकर्षणाऽङ्गोपदेशो यत्र क्रियते सा प्रकृतिः । कृत्स्नाऽङ्गविषयत्वमुपदेशस्य मकर्पः । विकृतिषु तु विशेपाङ्गमात्रस्योपदेशः क्रियते । अङ्गान्तराणि तु प्र- कृतेरतिदिश्यन्ते । अन उपदेशस्य प्रकभावः । मकृतिस्त्रिविधा । अग्निहोव- मिाहः, सोमश्चेति । त्रिप्वप्येतेष्वन्यनैरपेक्ष्येण स्वागनातं सर्वमुपदिष्टम् । तत्र सोमयागस्य स्वरूपेणान्यनैरपेक्ष्येवप्यङ्गेपुदीक्षणीयादिषु दर्शपोर्णमासेटिमापे. क्षवाद न पूर्वभावित युक्तम् । इप्टेस्तु सोमयागनैरपेक्ष्यात सोमात् माचीनलं यु. क्तम् । यद्यप्यग्निहोत्रस्य स्वरूपानेषुनास्त्यन्यापेक्षा, तथाप्याग्नसिद्धयपेक्षत्वाद आहवनीयाघग्नीनां च परमानेष्टिसाध्यत्वात् पवमानेष्टीनां च दर्शपूर्णमास- विकृतित्वात् परम्परयाग्निहोत्रस्य दर्शपूर्णमासापेक्षास्तीतिमथमभाविलं युक्त- म् । दुर्शपूर्णमासयोरग्निसाध्यत्वादग्निसाधकमाधानं मथमतो वक्तव्यमिति चेद मैत्रम् | नापानमात्रेणाऽग्नयः सिद्ध्यन्ति । किन्तु पवमानेष्टिभिरपि । ताश्चेष्टयो दर्शपूर्णमासविकृतित्वात साक्षादेव दर्शपूर्णमासावपेक्षन्ते । दर्शपूर्णमासौ व- ऽग्निद्वारा परमानेष्टिसापेक्षावपि न साक्षात् परमानेष्टीरपेक्षते । अतो निरपेक्षत्वाद् दर्शपूर्णमासेप्टिरेन प्रथमं वक्तव्या । ऋग्वेदसामवेदयोरादौ दर्शपूर्णमासेष्टि- नाम्नातेति चेत् । वाढम् । यजुर्वेदमपेक्ष्य दर्शपूर्णमासयोरादित्वमुक्तम् । कर्मकाण्डविपये यजुर्वेदस्यैव माधान्यात । आनुपूर्व्या कर्मणां स्वरूपं यजु- दे समाम्नातम् । तत्र तत्र विशेषापेक्षायायपेक्षिता याज्यापुरोनुवाक्यादय अउग्वेदे समाम्नायन्ते । स्तोत्रादीने तु सामवेदे । तथा सति भित्तिस्थानीयो यजुर्वेदः चित्रस्थानीयाचितरी । तस्मात् कर्म यजुर्वेदस्य प्राधान्यम् । तस्मिंश्च दर्शपूर्णमासेटिरादी समाम्नाता । तस्यां चेष्टी, इपे खादयो मन्त्राः । तेषां च मन्त्राणां सामान्यलक्षणं न्यायविस्तराभिधे ग्रन्थे द्वितीयाऽध्याये मधमपादे द्वाभ्यामधिकरणाभ्यामित्यं विचारितम्- अहे युधिनय मन्त्रं मे इति मन्त्रस्य लक्षणम् । नास्त्यास्त वाऽस्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेवारणात ॥ याक्षिकानां समाख्यानं लक्षणं दोपजनितम् । सेऽनुष्ठानस्मारकादी मन्त्रशदं प्रयुअत, इति ॥ आधानप्रकरण इदमाम्नायते-अहे बुनिय मन्त्रं मे गोपायेति । तन मन्त्रस्प २ ·सभाष्यशुक्लयजुर्वदकायसहितायाम् । लक्षणं नास्ति कुतः अव्याप्यतिव्याप्त्योरियितुमशक्यत्वात् । विहितार्थस्या- भिधायको मन्त्रइत्युक्ते, वसन्ताय कपिघलानालभत इत्पस्य मन्त्रस्य विधिरूप- वादव्याप्तिः। मननहेतुर्मन्त्र इत्युक्ते ब्राह्मणेऽतिव्याप्तिरिति चेन्मेवम् ।याक्षिक- समाख्यानस्य निदपिलक्षणत्वात् । तच्च समाख्पानमनुष्ठानस्मारकादीनां मन्त्र- स्व गमयति । उरु प्रथा उरु प्रथस्य इत्यादयोऽनुष्ठानस्मारकाः। अग्निमीळे पुरोहितमित्यादयः स्तुतिरूपाः । इपे त्वेत्यादयः शाखाछेदनादिस्मारकाः । अग्न आयाहि वीतय इत्यादय आमन्त्रणोपेताः । एवमन्येऽप्युदाहाः । ई- दृशेवत्यन्तविजातीयेषु समाख्यानमन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मोऽस्ति । यस्य लक्षणमुच्यते । तस्मात् समाख्यान मन्त्रलक्षणम् ॥ ऋगादिलक्षण पूर्वोत्तरपक्षादाह ।नक्सामयजुपा लक्षण कुर्यात् । लक्ष्मसा- सूर्यादिति शङ्किते । पादश्च गीतिः पश्लिष्टपाठ इत्यस्त्वसङ्करः । इदमाम्नायते, अहे बुभियमन्त्र मे गोपाय यमृपयनविदा विदुः ऋचः सामानि यजू पि इति । चीन वेदान् विदन्तीति त्रिविदः । त्रिविदां सम्वन्धिनोऽध्येतारस्त्रविदाः । ते च य मन्त्रभागमृगादिरूपेण विविध वदन्ति त गोपायेति योजना । विविधा- नाम् ऋक्सामयजुषा व्यवस्थित लक्षण नास्ति । कुतः। सार्यस्य दुष्परिहर- वात् । अभ्याफ्कमसिद्धेप्टग्वेदादिषु पठितो मन्त्र ऋगादिरूप इति हि वक्त- व्यम् । सच सङ्कीर्णम् । तथाहि । अग्नये मथ्यमानायानुबहि, हविर्धानाभ्यां मोहामाणाभ्यामनुयहि इत्यादीनि यजूंप्यूग्वेदेसमाम्नातानि। देवो वः सविता पुनावच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरित्यय मन्त्री यजुर्वेदे सम्प्र- तिपन्नयनुपा मध्ये पठितः । न च तस्य यजुष्वमस्ति । ऋग्रूपत्वेन तवालणे व्याहृनत्वात् । सावित्र्यवेति हि ब्राह्मणम् । एतद् साम गायनास्त इति हि प्रतिज्ञाय, हाउ इत्यादिक साम यजुर्वेदे गीतम् । अक्षितमस्यऽच्युतमसि माण सशितमसि इति नीणि यजूपि सामवेदे ममाम्नायन्ते । तस्मानाऽस्ति ल. क्षणमिति चेन्न । पादादीनामसङ्कीर्णलक्षणत्वात् । पादेनार्द्धर्चेनोपेता वृत्त- बदा मन्त्राः ऋचः । गीतिरूपा मन्त्राः सामानि । वृत्तगीतिवजितत्वेन प्र- लिएपठिना मन्त्रा यजूपि इति व्यवस्थित लक्षणम् ॥ प्रथमा यायस्य द्वितीयपादे यन्त्रेवन्यद्विचारितम् । मन्त्रा उर प्रथस्वेति किमदृष्टैकहेतवः। " “यागे कृतपुरोडाशमयनादेश्च भासकाः ।।

·, प्रथमदशके । १ अध्यायः । बाह्मणेनाऽपि सद्भानान्मन्त्राः पुण्यैकहेतवः । न सद्भानस्य इष्टत्वाद दृष्टं वरमदृष्टत, इति ॥ उरुपयस्वेत्पयं कश्चिन्मन्त्रः। तस्याऽयमर्थ:-भोः पुरोडाश त्वमुरु विपुलता यथा भवति तथाकपालेपुप्रसरेति हीदृशा मन्त्रा यागप्रयोगेपूचार्यमाणा अदृष्टमेव जनय- न्ति,न त्वर्थप्रकाशनाय तदुधारणम्। पुरोडाशमयनलक्षणार्यस्यब्राह्मणवाक्येनापि भासमानत्वात् । उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयतीति हि ब्राह्मणवाक्यमिति चे. तयुक्तम् । अर्थमसायनस्य दृष्टायोजनस्य सम्भवे सति केवलादृष्टस्य क- ल्पयितुमशक्यत्वात् । तस्माद् दृष्टमानुस्मरणमेव यागमयोगे मन्त्रोचारणस्प प्रयोजनम् । ब्राह्मणवाक्पेनाप्यर्थानुस्मरणसम्भवे मन्त्रेणैवानुस्मरणीयमिति पो नियमस्तस्यादृष्टं प्रयोजनमस्तु । ननु मन्त्राणामनुष्यार्थस्मारकत्वं कचिद् व्य- भिचरितम् । तथाहि । दिवो वा विष्ण. उत वा पृथिव्यामहो वा विष्णबुत वाऽन्तरिक्षाद्धस्तौ पृणस्व बहुभिर्वसुभिरामयच्छ दक्षिणादोत सव्यादित्यस्मिन मन्त्र धनमाशास्त इत्ययमर्थः प्रतीयते । अनुष्ठयार्थस्तु शकटविशेपस्थापनाया- ऽऽधारभूतकाष्ठस्थापन, तत्तु ब्राह्मणेन विधीयते। दिवो वा विष्ण उत वा पृधि- व्या इत्याशीरतयर्चा दक्षिणस्य इवि(नस्य गेही निहन्तीति । नाऽयं दोपः। अस्याधिकरणस्य लिगविनियोगविपयत्वात् ।उदाहृतस्तु मन्त्रः श्रुत्या विनियु- ध्यते । य एतेऽर्थस्मरणाय प्रयोक्तव्या मन्त्राः सन्ति तेषु सर्वेष्वृष्यादिकं घे- दितव्यम् । अत एव छन्दोगा प्याघवेदने वाधमभिधाय तद्वेदनविधिमा- मनन्ति । यो ह वा अविदितायच्छन्दोदैवतव्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्या- पयति वा स्था' पर्छति गर्ने वा पद्यत इत्यादिरवेदने वाधः । तस्मादेवानि मन्त्रे विवादितिवेदनविधिः। तथा कात्यायनाऽऽचार्योऽप्याह । एतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनुग्रूते जपति जुहोति यजते याजयते तस्य ब्रह्म निवीय यात- पाम भवत्यथ विज्ञायैतानि योऽधीते तस्य वीर्यवदथ योऽर्थविद् तस्य वीर्यवत्तरं भवसि नपित्वा हुलेष्ट्वा तत्फलेन युज्यत इाते । अस्यास्तु मन्त्रब्राह्मणात्मिका- याः काण्वशाखायाः सर्वस्या अपि स्वयम्भुब्रह्मारभ्य पौतिशाखापर्यन्ताः सं- प्रदायमवर्तका ऋपयस्त्रिपु वंशवामणेषु मन्त्रविशेपेषु स्पष्टमाम्नाताः । काण्ड- विशेपेषु मन्त्रविशेपेषु चाऽपेक्षितास्तत्तदृपिविशेपा ब्राह्मणगताख्यायिकाभि- “रनुक्रमणिकादिग्रन्थैश्चावगन्तव्याः। तदज्ञानेऽपि वंशोक्तानामृपीणामवगतत्वाद- ऽवेदनप्रयुक्तो बाधो नास्ति। ऋपिविशेषाणामपि विज्ञाने फलाधिस्यमस्ति । मन ·सभाप्यशुक्लयजुर्वेदकाप्पसंहितायाम् । एव वीर्यवत्तरं भवतीति कात्यायनवाक्यं पूर्वमुदाहृतम् । छन्दस्तु मन्त्राणाम इपे त्वादीनामनियताक्षरत्वान्नास्त्येव । ये तु यजुपामपि छन्द इच्छन्ति । तैःकासायनोक्तसर्वानुक्रमणिकायां पञ्चमाऽध्यायमभ्यस्य तद्वारेण तत्तन्मन्त्र- च्छन्दोऽनुसन्धेयम् । देवता तु मन्त्रप्रतिपाद्या । सा च मन्त्रलिङ्गादवगन्त- व्या । येपु मन्त्रेप्वग्नीन्द्रादयश्चेतनाः प्रतिपाद्यन्ते तेवग्न्यादीनां देवतालं विस्पष्टम् । येषु तु मन्त्रेषु पलाशशाखाबहिर्जुहादयोऽचेतनाः प्रतिपाद्यन्ते तेष्वपि शाखादिशब्दाभिधेयास्तत्तद्रव्याभिमानिनश्चेतना देवता अवगन्त- व्याः।अत एव भगवान् बादरायणो, मृदब्रवीदापोऽचुवन्नित्यादिप्वचेतनद्रव्येषु चेतनोचितव्यापारमुपपादयितुम, अभिमानिव्यपदेशस्विति सूत्रयामास । एवञ्च संति, इपेत्तादीना मन्त्राणाम् ऋपिच्छन्दोदेवता ययोक्तनीसा सुवोधाः। तस्माद्न्यवाहुल्यभीरुभिरस्माभिः प्रतिमन्त्र नोदाहियन्ते । विनियोगज्ञानाय तु प्रतिमन्वं कात्यायनमूत्रवाक्यमुदायिते । मन्वार्थज्ञानाय काण्वसम्बन्धि- ब्राह्मणं तब तत्र यथासम्भवमुदाहरामः । तदर्थावबोधदााय शाखान्तर- विषयमप्यापस्तम्बसूत्रं, पौधायनमूत्र, तैत्तिरीयब्राह्मणं च कचित्कचिदुदाहरा- मः ॥ दर्शयागं चिकीपुरमावास्पायां मातनित्याग्निहोनं कृत्वा ततो दर्शयागा. 5थ, ममाग्ने वर्च इत्यादिभिर्मन्र्वहिपु पमिदाधानरूपमन्याघानं कृत्या वत्सापा- करणं कुर्यात् । किमिदं वत्सापकरणमिति चेत् । सन्ति दर्शयागे त्रीणि मधान- हनीपि, आग्नेयोऽएाकपालः, ऐन्दं दधि, ऐन्द्र पयः इति । तत्र प्रतिपदि दधि होतुं तस्य दभः सपादनायाऽमावस्यायां रात्री गावो दोग्यन्याः। तदोहनार्य मातः काले लौकिकदोहनाय स्वमातृभिः सह सभरन्तो वत्सा मातृभ्यो- ऽपाकरणीयाः । तदिदं वरमापाकरणम् । एतय कण्वो महापः स्वकीये ग्राह्मणे विधातुम् इदं वाक्यं पति-'म ये पर्णशासुया परसानपाकरोति इति । तदेतदुपपादयितुम् अर्थादे गायत्रीकृत मोमारोहणमभिधाय तदाहरणवेलाया पक्षिपाया गायत्र्याः पक्षविशेपः सोमवल्ल्याः पर्णच भूमावपनत् । तयोरन्यत- रत् पर्णनामाः पलांगटसोऽमृन् । अनः सोमसम्यन्धाद् गायत्रीसम्बन्याच पलासरशः प्रशस्य इत्यभिधीयते । तं विधिमेवमुपसंहरति । पर्ण पुचिच्छेद गापध्या या मोमम्य वा रामस्तन पतित्वा पर्णोऽभवत् । तस्मात् पर्णो नाम यत् तत्र किचिव मोमस्य त्यक्तं, तम्पात् पर्णगाया यस्मानपाकरोतीति । गायम्पासोमादरण, वय ये मुपर्णा चेत्पादी ततिरीपनामणगतानुयाके, ·१ मथमदशके। ' अध्यायः । सोमो वे राजा गायपासीदित्यादौ वहचब्राह्मणे च प्रश्चितम् । पलाश- वृक्षस्य सोममम्बन्धिपर्णादुत्पन्नत्वेन क्षजातिषु ब्राह्मणक्षतया प्रशस्तत्वात तदीयशाखया वत्सापाकरणं तित्तिरिः स्वकीयवाह्मणेऽपि स्पष्टमित्यमुवाच । तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत् । तं गायत्र्याहरत् । तस्य पर्णमुच्छिये- व । तस्य पोऽभवत् । तस्य पर्णस्य पर्णवं ब्रह्म वै पर्णम् । यद पर्णशाखया वत्सानपाकरोति । ब्रह्मवैनानपाकरोति इतिानचाऽत्र सोमवल्ल्याः पत्रमात्र- स्य कथं वृक्षस्य सम्पत्तिरिति विस्मतव्यम् । विधातुरीवरस्याऽचिन्त्यशक्ति- त्वात् । अन्यथा वीजादू क्ष इत्यत्रापि, क वीज, कुत्र वा दृक्ष इसयं विस्मयः केन वार्यंत । सर्वत्र पर्णेभ्यो रक्षः प्रसज्ज्यतेत्ययमतिप्रसङ्गोऽपीश्वरसङ्कल्पाभा- वेन परिहर्तव्यः । स च सङ्कल्पः कार्यैकसमधिगम्यः । तस्माद्वेदार्थे कुतकैन चोदनीयम् । तस्याः पर्णरक्षशाखायाश्छेदनेन प्रथममन्त्रं कात्यायनः स्वकीय- सूत्र इत्यं विनियुट्ने- पर्णशाखां छिनत्ति शामीली पे लेत्यूर्जे खेति वा छिनमीति वोभयोः साकाङ्कवाद । सन्नमयामीति चोत्तर इति ॥ अस्याऽयमर्थः ।। पलाशशाखा शमीशाखा चाऽत्र विकल्पिता । तच्छेदने, इपे वेत्यु वेति चैतौ मन्त्री विकल्पिती । तयोरुभयोः क्रियापदाकासत्ताद - वबोधाय छिनप्रीति पदमध्याहर्तव्यम् । सोऽयमेकः पक्षः । इपे लेति छेदना- ऽर्थो मन्त्रः । उर्जे खेति सन्नमनाऽर्थो मन्त्रः । सन्नमनमजूकरणम् । तदिदं पक्षान्तरमिति । अत्र बौधायन उभयोर्वाक्पयोरेकमन्त्रत्वमाश्रित्य तं मन्त्रं छे. दने चिनियुक्रे-तामाछिनत्तीपे वो तेति । आपस्तम्बस्तु तदभिसन्धाय म- न्त्रभेदपक्षमपि कश्चिदाश्रिय विनियोगभेदमाह-सन्नयतः पलाशशाखां शमी- शाखा वाहरति । इपेखोर्जे लेति तामाच्छिनत्यपि चेपे वेत्याच्छिनत्यूर्जे वेति संनमयत्यनुमाप्टिंवेति । सन्नपतः सानायनामक दधिरूप हविः कुर्वत इत्यर्थः ।। काण्वशिष्यास्तु मन्त्रभेद विनियोगभेदं चाश्रित्येत्थमामनन्ति । तामाच्छिन- । तीपेवेति दृष्टये तदाह यदिपे स्वेत्यूर्जे लेत्यनुमार्टि यदृष्ट्या ऊर्ग्रसो जायते त. स्मा उ एतदाह तस्मादाहोर्ने खेतीति ॥ अस्यायपर्थः । तां पर्णशास्लाम, इपे स्वेति मन्त्रेणाध्वयुः साकल्येन छिन्यात् । छेदकालेऽध्वर्युः- इपे लेति यद् वाक्पमाह तद्वाक्यं दृष्टिसिद्ध्यर्थम् । अधिकेनादरण सेवते, ऊर्जे लेतिमन्त्रेण तां शाखामनुमृज्यात् । अनुमार्जनमानुलोम्येन तस्यां संलग्नघूल्यायपनयनम् । यदि प्रभूताया दृष्टेः सकाशाद् ब्रीहियवायभिटदिहेतुर्जशब्दाऽभिधेयः ·श्रीगणेशाय नम । हरि ॐ अथ मंडलं दक्षिणमक्षिहृदयं चाधिष्ठितं येन शुक्लानियजूषि भगवान् याज्ञवल्क्योयतःप्राप॑तविवस्वन्तंवयीमयमर्चिष्मतमभि ध्याकाण्वीये वाजसनेयके यजुर्वेदाम्नापेसकॅसखिलेसशुक्रिया ऋपिदैवतछंदास्यनुक्रमिष्यामोयजुपामनियताक्षरत्वदिकेषांछंदो नविद्यतेद्रष्टार प्रापयः स्मर्त्तारः परमेष्ठ्यादयोदेवतामंत्रांतर्भूता आन्यादिकाहविर्भाजास्तुतिभाजोवाऽनःशाखोखाशम्योपवेपक पालेष्मोलुग्वलादयश्वप्रतिमाभूताश्छदा सिगायत्र्यादीन्येतान्य. विदित्यायाधीतेनुतेजपतिजुहोतियजतेयाजयतेतस्पब्रह्मनिवी यातयामभवत्यधांतराश्वगर्तवापद्यतेस्थाणुंवर्छतिप्रमीयतेवापा. पीयान्त्यध विज्ञानानियोधीततस्य वीर्यवंदध योवित्तस्य वीर्यवत्तरंभयतिजपित्याष्टुत्वेष्ट्वातत्फलेनयुज्यते।इपत्वेत्यादिनमा उतिविधेमेत्यंतविवस्वानपश्यत्ततः प्रतिकर्मविभागे बामणानु सारेणापयोवेदिताःपरमेष्ठीप्राजापत्योदर्शपूर्णमासमंत्राणा मृपिदैवावाप्राजापत्याः ॥ इत्याशाग्वानुष्टुंम्पिनियोगःफल्पका रोक्तऽयमर्जेत्यायाययोयायव्यंदेवोव ऽद्रयजमानस्य शाखाव- सोर्यायव्ययोर्मातरिश्यनऽउपायसोर्वायव्यदेवस्त्यापर्यःकामधुचः प्रश्नःमाविश्यायुग्नीपिगपानीस्पद्रविष्णोपोग्नाइदमाग्नेय- फसामाजापत्यकर्मणेसका प्रत्युष्टं देराक्षसेंउमत्रत्मरक्षोनस पद्मभूमियानांविष्णुस्त्याउनउमहयिष्याअपहत:रक्षायर्डमार यिष्यादयस्यत्वामाविन मर्वाऽग्नपेलिंगो भूतायागायि: स्पामगाँट:तिगृहां पृधिन्यास्वाहपंपविग्नेलिट्रोफामयितुर्दैवी मोक्षिनाभापान्यानलिंगोमेदव्यापपान्नार्णिशमीस्पदित्या- पणाजिनमगत-गक्षसमद्विापोलप्पलेभग्नविडत्मइदमाम टविददिग्तयांगाधिपसम्पनीकुषकृटायान्यपराभूमति साइपिपरापूतमपहतरासमवायुयाँदेवायस्टुलावृष्टिमयपी पानमादयजमानपभुग्ममिषाणांपादान्यानत्रयानमधि पणामिदापददिमागम्याधिषणापलधान्यममि पग्णापिमही ·१ प्रथमदशके ।' अध्यायः ।. नामाज्यवदोसिवेदयंध संचपामिहविःसमापऽआपंजनयत्यैत्येदर हविरिपेत्याज्यंघोसिपण्णांपुरोळाशीतरित राक्षसोचतायत्रया णांत्रितोदितएकतः क्रमेणादद इंद्रस्यस्फ्यः पृथिव्यै पृथिविवेदि जपुरीपवर्पतुवेदिवधानसाविमपाररुमररोआसुरेद्रप्सस्ते वेदि र्गायत्रेण त्रीणि वैष्णवानिसुक्ष्मात्रयाणांवदिपुराघश सोपश्य चांद्रमसींत्रिष्टुभ दिपतआभिचारिकमनिशित रुयोऽनिशिता रुगदित्यै विष्णोर्योक्त्रमूर्जे प्रयाणमाज्यर सवितुराप तेजोसि- धामाज्य (यस्तेमाणश्चत्रिष्टु॥ १ ॥ ॐ उपेत्वो जित्वावायवस्थादेवोवःसवितामार्पयतु श्रेष्ठतमाय - समीचीनजलात्मको रसो जायते, तदा माणिनामुपकारो भयति । तदर्थमेवा- अध्वर्युरेतदाह । किमाहेत्याशक्य, तस्मादाहोर्जे त्वेति वाक्येन तदेय स्पष्टीक्रियते इति ॥ काण्वाभिमत एव मन्त्रभेदपक्षो जैमिनीपैरपि द्वितीयाध्याये प्रथमपादे इत्य निर्णीत:- पे त्वादिमन्त्र एको भिन्नो वैकः क्रियापदे । असत्पस्मारकत्वादेकाऽदृष्टस्य कल्पनात् ॥ छेदने मार्जने चैतौ विनियुक्तौ क्रियापदे । अव्याहते स्मारकलान्मन्त्रभेदोऽर्थभेदत, इति ॥ इपे वोर्जे लेत्यत्र क्रियापदाभाषेनोरुमथस्वेतिमन्त्रवदर्थस्मारकत्वाभावा- दुष्टष्टार्थे सत्येकादृष्टस्य कल्पने लाघवादेक एव मन्त्र इति चेन्मैवम् । काय- ब्राह्मणे, छिनत्यनुमा!ि इति विनियोगभेदश्रवणात्तदनुसारेणेपे नाछिनमिऊर्ने त्वाऽनुमामीति क्रियापदेऽध्याहृते सत्पद्यस्मारकत्वाद्भिनौ मन्त्रौ । अधानयोरर्थोऽभिधीयते । इपु इच्छाया घातुः । इप्यन इति व्युत्पत्त्या किचन्तेन पकारान्तेनेप्शब्देन दृष्टिरभिधीयते । व्रीहियवादिधान्यनिप्पत्तिहेतुतेन सर्वे माणिनो दृष्टिमिच्छन्ति। हे पलाशाखे इध्यमाणाय दृष्टौ लामाच्छिनशिऊर्ज घलपाणनयोरिति धातुः । वृष्टिगतो वलात्मको रसः सर्वान मनुष्यपश्चादीनू वलयति पानादिना शरीरान करोति । यद्वा, माणयति प्रकर्षेण चेष्यतीति व्युत्पत्तिद्वयेन रस ऊर्जशब्देनाभिधीयते । हे पलाशशाखे! ऊर्जे रसाय वाम- अनुमामि । इप्शब्दगत इकारो धातुस्वरेण मातिपदिकस्वरेण वा उदाचः ।

·, सभाप्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । चतुर्येकवचनस्य, अनुदात्ती मुप्पितावित्यनुदात्तत्ये माप्ते, सदपवादत्वेन, सावे. काचस्तृतीयादिविभक्तिरित्युदात्तत्वं, पस्मिन्नित्यनुदात्तं पदमेकवमिति पूर्व इकारोऽनुदात्तः । यद्यप्येकशब्देन द्वयोरुदात्तयोरन्यतरौ यः काऽपि वक्तुं शक्यते । तथापि, सति शिष्टस्वरौ वलीयानिति न्यायेन विभक्तिगत उदात्त एव प्रवलः । तथा सति अनुदात्तादिकमुदात्तान्तमिदं सम्पन्नम् । त्वाशब्द- स्य प्रातिपदिकस्वरेण यद्यपि उदात्तः प्राप्तस्तथाप्यनुदात्तं सर्वमपादादावि. त्यस्य सूत्रस्याऽनुटत्तौ सत्या, त्वामौ द्वितीयाया इति त्वादेशविधानादयं शब्दोऽनुदात्तः । सहितायामुदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति वाशब्दस्य स्व- रितत्वम् । ऊर्जे खेत्यत्रापि यथोक्तरीत्या स्वर उन्नेयः । मन्त्रद्वयस्य संहिता- यामूर्ज इत्युकारस्य, स्वरिताद संहितायामनुदात्तानामिति प्रचयाभिधायांमैक- श्रुत्यं प्राप्तम् । तदपवादलेनोदात्तस्वरितपरस्य सन्नतर इत्यत्यन्तनीचोऽनुदात्तो भाति । एवमुत्तरेवपि मन्त्रेपु स्वरमक्रियोदनीया । उक्तमन्त्रद्वयपाठेनाध्वयु- रिप्यमाणमन्नं यलकरमाज्यक्षीरादिरसं च यजमाने सम्पादयत्येव । तदाह सित्तिरिः । इपे तोर्जे त्वेत्याह । इपमेवोजे यजमाने दधातीति । न चाऽत्र प्रत्यक्ष- विरोध आशङ्कनीयः । अर्थवादस्प मशंसारूपगुणत्वाङ्गीकारात् । भूतार्थ- पादत्ताऽङ्गीकारे यदाकदाचिदन्नरसयोर्यत् सम्पादनं तदेतन्मन्त्रफलमित्यव- गन्तब्पम् ॥ उत्तरमन्त्रस्य चिनियोगमाइ कात्यायनः ॥ मातभिर्वत्सान् संमृज्य पत्स पापयोपस्पृशति वायवस्थोपायव स्थेति चैक इति ॥ कण्वोऽप्याइ ॥ स वत्ममुपस्पृशति । वायवस्थेति ॥ एतापानेव कण्याऽभिमतो मन्त्रः । 'उपायुपस्न्यपम् उत्तरभागस्तित्तिरेरभिमतः । तस्मादेक इत्यन्यदीयमत- पैन कारपायन उदाजहार । तित्तिर्यभिम विनियोगमाह बौधायनः ॥ तया यत्सानपाकरोति वायत्र स्थोपायच स्पेति इति ॥ तमोत्तरभाग कण्यो निराच. गार। उपाया स्यैत्युहेक आहुस्तदु नाट्रियतेति । वा गतिगन्धनयोरिति धातुः । चान्ति गन्तीति पारवो गन्तारः । हे वत्सा यूयं वापरः स्थ, मातृभ्यः साशाद अन्पत्र गन्तारो भवत । सद्द मामिर्गमने सति सापो दोहो न लभ्य- तइत्यभिमायः । अपरा, घायुमाश्या वरमानां यापुत्वम् । यया यायुः पादमसाननिष्ठीवनादिभियपइता भूमि शोधयित्वा पुनाति,एवं वत्मा अप्पनु- भगनानमनगोमपादिदानेन भूमि पुनन्ति तस्माद वायुमादृश्पम् ॥ सोऽप- ·१ मथमदशके । १ अध्यायः कमेणे ॥१॥आप्यायध्व । मन्या इंद्रायभागप्रजावतीरनमीवा मभिमायः कण्येन मदर्शितः । वायव स्थेत्ययं वाव वायुर्योऽयं पवत इत्या- दिवाक्येनाम्नातः । अथवा मनुष्याणामित्र पशूनां स्वनिवासाय गृहनिर्माण- सामर्थ्याभावान्निरावरणेऽन्तरिक्षे सञ्चरणादन्तरिक्षमेर पशूनां देवता । तस्य चान्तरिक्षस्य वायुरधिपतिः। स च वायुरेतान् पशून स्वकीपाचयवानिव पाल- यतीति पशूनां वायुरूपत्वम् । तथाविधपालनायपशून वायवे सर्पयितुं वायु- रूपत्वमापाद्य, वायव स्थेति मन्नः प्रवर्तते । सोऽयमभिप्रायस्तित्तिरिणाम्नातः। वायर स्थेत्याह । वायुर्वा अन्तरिक्षयाध्यक्षः। अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशयः । पशवो वायव एवैतान् परिददातीति । तेन वायुरूपत्वमुच्यते । अथ वा तृणभक्षणापाऽऽहेति । तत्र तत्रारण्ये चरित्वा सायङ्काले वायुवनेगेन यजमान- गृहे समागमनाय पशून गकर्षणाकारयितुं वायुरुपत्यमुच्यते । अयमभिमा- यस्तिचिरिणैयाम्नातः । म वा एनानेतदाकरोति, यदाह वायव स्थेति च ॥ कात्यायनः॥ देवो वइति मानृणामेकां व्याकृत्यैन्द्रभवति । महेन्द्रं वेति । अत्र, पूर्वमन्त्रविनियोगसूत्रवाक्पाच्छाखयोपस्पृशतीति पदवयमनुवर्तते । ततोऽयमर्यः संपवते । बरसानां मातरो या गावः सन्ति तासां मध्ये गामेकां व्याकृत्य पृथ- पकृत्य, देवी व इति मन्द्रेण शापयोपस्पृशेत् । तथा सति गोसंवन्धिदधिरूपं हविरेन्द्र महेन्द्रं वा भवति । एतदेवाभिमेत्यापस्तम्ब आह, इन्द्र निगमेपूपलक्ष- येदिन्द्रयाजिनो महेन्द्रयानिन इति । तनोभयविधयजमानविवेक तिचिरिदर्शय- ति । नागतश्रीमहेन्द्र यजेन । त्रयो वै गतश्रियः शुश्रुवा ग्रामणी राजन्य- स्तेगा महेन्द्रो देवतेति ।। मन्त्रपाठस्तु॥देवो वः मविना मार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे।आप्यायध्वमन्या इन्द्राय भागं प्रजावतीरनमीवा अपक्ष्याः । मा वस्तेन ईशत माघश सो धुवा अस्मिन् गोपतो स्थात वहीरिति ॥ द्योतनार्थस्य दीव्यतिधातोव इति रूपम्। पू मेरण इति धातोः सवितेति । सोऽयं सविता देवः स्वल्पापारे मेरका पर- मेश्वरः, हे गावो! युप्मान् मार्पयतु मभूततृणपयसोपेतमरण्यदेशं गमयतु । किमर्थं श्रेष्ठतमाय कर्मणे। कर्म हि चतुर्विधम्, अमशस्तं प्रशस्तं श्रेष्ठं श्रेष्ठतमंचेति।लोक- विरुद्धं वधयन्धचौर्यादिकमप्रशस्त, लौकिकैः श्लाघनीय पन्धुवर्गपोपणादिक प्रशस्त, स्मृतिभिः श्लाघनीयं वापीकूपतडागादिकं श्रेष्ठ, वेदैः श्लाघनीयं यज्ञरूप ३ .

·सभाप्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । अयक्ष्माः ॥ मावस्तेनऽईशतमाघशसः ॥२॥ ध्रुवाऽअस्मि । गो- पंतीस्यातबह्वीः॥ यजमानस्यपुशून्पांडिवोपचिन्नमसि ॥ ३ ॥ कर्म श्रेष्ठतममिति तद्विवेकः ॥१॥ हे अन्याः गावः । गोवधस्योपपातक- रूपत्वाद्धन्तुमयोग्याअन्या इत्युच्यन्ते । तथाविधा यूयमिन्द्राय भागम् इन्द्रदेव- तामुद्दिश्य संपादयिप्यमाणदधिहेतुभूतं क्षीरम, आप्यायध्वं समन्ताद्वर्धयध्वम् । सर्वास्वपि गोपु प्रभूतं कुरुत । सफायी प्यायी वृद्धाविति धातुः । वो युप्मान- ऽपहत स्तेनश्चोरोमेशत, ईश्वरः समर्थो मा भूत् । कीदृशीर्युष्मान् । मजावती. घद्धपत्याः।अनमीवाः, अम् रोग इति धातुः, क्रिमिदुष्टत्लादिस्वल्परोगरहिताः। अयक्ष्माः क्षयव्याध्यादिप्रेरोगरहिताः । अघशसः । अधेन तीवपापेन भक्षणा- दिना, शेमो घातको व्याघादिरपि मा हिंसको भूत् ॥२॥ किच, यूयं गोपतो गयां युप्माकं पत्यावस्मिन् यजमाने धुवाः शाश्वतिकाः, वही यहुविधाः स्यात भवन ।। नन्वध्यापकाः श्रेष्ठतमाय कर्मण इत्येतावत एव प्रथमकाण्डकां समा. पयन्ति । आप्यायध्वमित्यादिना तु द्वितीयां कण्डकाम् आरभन्ते । तयोभिन्न खण्डकयोरेकमन्नत्वेन व्याख्यानमयुक्तमित्ति चेत् । नाऽयं दोपः।माणवकाना- मावर्तनसौकर्याय खण्डिकाविच्छेदस्य बुद्धिमद्भिरध्यापकः कल्पितत्वात् । यथा वहचानांतनतत्र सूक्तम येऽपि वविच्छेदः कल्पितः । यथा वा तैत्तिरी- यकाणां वाश्यमध्येऽपि पश्चाशत्पदसंख्यया विच्छेद आत्तिः सोकर्याय के- ल्यते । तद्वदनाऽप्यवगन्तव्यम् । कम्त्येतस्य मन्त्रस्य विनियोग मन्तभागानां व्याख्यानं च विवक्षिवेत्यं पठति ।। अप धेनुमुपस्पृशति, देवो वः सविता मा. पर्यतु श्रेष्ठतमाय कर्मण इति ॥ सोऽयं विनियोगः । सविता वै देवानां प्रसविता । सापितरस्ता यज्ञं गभरनिति प्रथमभागव्यारयानम् ॥ श्रेष्ठनमाय कर्मण इति पर्श ये श्रेष्ठतम कर्म यज्ञाय हिनस्तस्मादाह श्रेधनमाय कर्मण इति द्वितीय- भागव्यार पानम् ।। आप्यायध्वमभ्या इन्द्राय भागपति । म यथैवादी देवः लाय निमादिवत्येवमवेतदेवताया आदिशति यदाहेन्द्राय भागामिति उनीयभागन्यायानम् ।। प्रजापतीरसमीया अपक्षमा इति ॥ नाऽत्र तिरोहितमिवा- उनीनिचतुर्थभागव्याख्यानम्। माय स्तेन ईशत माऽधशरस इति।मावः कश्चन नाटा म्यानुदाईति पथमभागन्यास्पानम् ॥ नाष्ट्रा नाशकारिण्य इत्य- या अम्मिन् गोपनी स्यात बहीरित्यनपकमियः । अस्मिन् यजमाने ·१ प्रथमदशके । १ अध्यायः । द्यौरसि । पृथिव्यसिमातरिश्वनोधर्मोसि ॥ विश्वधाः पर- बढ्यः स्यातेत्येवैतदाहेति पष्ठभागव्याख्यानम् ॥ कात्यायनः ॥ यजमानस्य पशून पाहीत्यग्न्यगारस्यान्यतरस्य पुरस्तान्छाखामुपगृहतीति ॥ हे पलाशशारखे त्वमुन्नतप्रदेशे स्थित्वा प्रतीक्षमाणा सती यजमानस्य पशूनरण्ये सञ्चरतश्वोर- व्याघादिमयाद पाहि रक्ष । यद्यप्यचेतना शाखा तथापि तदभिमानिनी देव- तामुद्दिश्यैवमभिधातुं शक्यते । यथा शास्त्रज्ञा अचेतनेऽपि शालग्रामे शास्त्र- दृष्टया विष्णुसन्निधिमभिप्रेत्य तं विष्णु सम्बोधनाऽऽवाहनादीन पोडशोपचा- राननुतिष्ठन्ति, तद्दनया शाखादेवतया रक्षितत्वादेव गावो निरुपद्रवाः सत्यः सायङ्काले पुनः समागच्छन्ति । सोऽयमस्तित्तिरिणा समाम्नातः ॥ यजमानस्य पशून पाहीत्याह, पशूनां गोपीथाय । तस्मात् सायं पशव उप- समावर्तन्त इति ॥ कण्वनाऽपि विनियोगपुरासरं मन्त्राऽभिमाय आम्नायते ॥ अधाऽऽहवनीयागारस्य, गाईपत्यागारस्य वा पूर्वार्ध उपगृहति । युजमानस्य पशुन पाहीति। ब्रह्मवैतयजमानस्य पशून गुप्तये परिददातीति ॥ एतब्रह्मणैत्र एतेन मन्त्रेणैव, रक्षार्थ शासाभिमानिदेवतायै समर्पयतीत्यर्थः ॥ कात्यायनः ।। वसोः पवित्रमिति पवित्रमस्यां बध्नाति कुशी विद्वति ॥ असीति मन्त्रा पाठस्य शेषः । हे दर्भमय पवित्र, वसोरिन्द्रदेवताया निवासहेतोः पयसः शोधक पवित्रमसि । अनेन मन्त्रेण पवित्रं कृत्वा पर्णशाखायां वध्नीयात् । द्वौ कुशौ कुशवयं वा पवित्रमित्युन्पते । तदेतद्विस्पष्टं तित्तिरिणा समाम्नातम् ॥ चित्पलाशशाखायां दर्भमयं भवति । त्रिदै माणाः । वितमेव पाणं मध्य- तो यजमाने दधाति । सौम्यः पर्णः सयोनित्वाय । साक्षात्पवित्रं दर्भा इति ॥ आपस्तम्बोऽपि विस्पष्टमेतदवोचत् ॥ विदर्भमयं पवित्रं कृत्वा वसूनां पवित्र- मसीति शाखाया शिथिलमरतजति मुले मूलान्यग्रेऽमाणि,न ग्रन्थि करोती. ति ॥ काणेन तु मन्त्र एवं व्याख्यातः । तस्या एव पविन करोति, वसोः पविनमसीत्यतावतेव, यज्ञो वै वमुर्यनस्य पवित्रमतीसेवैतदाहेति ॥ तस्या एव पलाशशासाया एव सम्पन्धि एतावतैव पदत्रयरूपेण मन्त्रेणेव यज्ञशब्देन तदीयहपिव्यरूपं सीरं लक्ष्यत इत्यवगन्तव्यम् ।। ३॥ इति श्रीसायणाचार्य- विरचिते माधवीये वेदार्थमकाशे काण्वसंहितायां श्यमेऽध्याये प्रथमोऽनुयाका१, भयमेनुवाके पलाशशाखामयुक्ता मन्वा उकाः। द्वितीये दोहन ·२० . सभाप्पलपजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । मेणधाम्नां ॥१॥ दृहस्वभावार्मातेयज्ञपतिपित् ॥ वसोप- प्रयुक्ता मन्या उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ धौरसीति स्थाल्यादानमिति । यस्यां स्थाल्यां दुग्ध क्षीर प्रक्षिप्यते तस्याः स्वीकारार्थोऽयं मन्त्रः।। तत्पाठ- स्तु ॥ धौरसि पृथिव्यसीति ।। हे स्थालि मृजलाभ्यां निप्पन्नात्वं जलहेतुष्टि- मदयुलोकरूपाऽसि । शुसंवन्धात्तद्रूपत्वमस्या उपवयेते तथा प्रथिव्याः सका. मादुघृतत्यामृदा निप्पन्नत्वात् पृथिवारूपालम् । इममेवाभिमायं तित्तिरिवि- स्पष्टयति । द्यौरसि पृथिव्यसीसाह । दिवश्व खेपा पृथिव्याश्च संभृता यदुवे- स्पेयमाहेति ॥ कात्यायनः ॥ मातरिश्वन इत्यधिश्रयतीति । तमेव विनियोगमा- पस्तम्बः स्पष्टीचकार-गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गाराविरुद्ध मातरिश्वनो घोऽसीति तेषु कुम्भीमधिश्रयतीति ॥ तरपाटस्तु॥ मातरिसनो धर्मोऽसि विश्वधाः परमेण धाम्ना;हस्त्रमादार्मा ते यज्ञपतिहपिदि इति ॥ मातर्पन्तरिक्षे शत्तितिनि शासव- पेश करोतीति मातरिश्वा वायुः घृ क्षरणदीप्त्योरिति धातुः । धर्मों दीपकः। अन्तरिक्षलोकः संचारस्थानप्रदानेन वायोर्दीपकोऽभिव्यञ्जको भवति । हे कुम्भ तोदरेऽप्यन्तरिक्षरूपस्यावकाशस्प वायुमंचारस्प सद्भावाद लमपि वायोर- भिव्यभकोऽसि । एतदेवाभिप्रेत्य तित्तिरिराह ॥ मातरिश्वनो धर्मोऽसीत्याह । अन्तरिक्ष वै मातरिश्वनो धर्मः । एपा लोकाना विकृत्या इति । पूर्वमन्त्रे धी- रसि पृथिव्यसीति लोक्यरूपत्वं कुम्भस्योक्तम् । अत्र तु मातरियानो धर्मों- नीत्यन्तरिक्षलोकत्वमुच्यते । तस्मादेषां प्रयाणां लोकाना स्वात्मनि विशेषण पारणाप पुम्भा शमोतीत्यर्थः । किञ्च, परमेण धाम्ना उत्तमेन बहुक्षीरधार- पेण रोगमा शिधाः सर्वजगद्धारकटिरूपोऽयं कुम्भः । अनेन उम्भेष धृत क्षीमिन्द्रोदेशेन हुतं सदादित्यद्वारेण दृष्टिः संपद्यते । तथाच स्मयो । अगो पास्ताऽऽहतिः सम्पमादित्पभुपतिष्ठते * आदित्याज्जायते एटिटेरन नतः गना इति । टिपेण पिश्वधारकस तित्तिरिणा समाना- तम् ॥ विषधापा यास परमेण पानेत्याह । यो विश्वधाया राष्ट्रमेयावरून्य ॥१॥ हे कुम्भ दस सान्निष्टस्य क्षीरस्य गलन वारयितुं दृढो भव । अन्यया भागस्य तब छिटेणारं गन् । हह दाई रद्धाविति धातुर्यद्यपि प्रदास्तिपापि दायें सति भगामारेन पिरमरस्यानाद,दाय नाम कालसीद मेर पनि । रिय, तया, दे उम्म, मा हाः, इटिलो मा भव । ह कौटिल्पे साम . - ·--- १ प्रथमदयाके । १ अध्यायः। २१ विमसिशतधारंवोपवित्रमसिमहस्रधारं ॥२॥ देवस्त्वा । सविताऍनानुवसोपविणशतधारेण ॥ सुप्वाकामधुचः॥ ३ ॥ साविश्वायुः । साविश्वकर्मासाविश्वायाः॥ इंद्रस्यत्वाभागर . इति धातुः । यदि कुम्भः कुटिलो भवेत् तदानीमवाड्मुखे तिर्पङ्मुखे वा सति तव स्थितं क्षीरं गलेद | अतः क्षीरधारणाय दाळमकौटिल्पं चोच्यते । तदाह तित्तिरिः ॥ र इस्व मा हारित्याह । धृत्या इति । किञ्च, ते यज्ञपति स्व- सम्बन्धी यजमानो मा हात् । कुटिलो मा भूत् । वनिष्ठस्प क्षीरस्या- ऽस्कन्दनेन अनुष्ठानाऽविघ्न एव यजमानस्याऽकौटिल्यम् । तच त्वदीयेन दा- उन कोरिल्याभावेन च भविष्यति। कारपापनः ॥बसोपवित्रमिति पवित्र- 'मस्यां करोत्युदग्रति । अस्यां कुम्भ्यां स्थापनीयस्य पवित्रस्य प्रागग्रतं सामा- न्यतः माप्तमिति गिद्धवत्कृत्वोदगग्रवविकल्प उच्यते । तच्च प्रागनवं पौधायनो दर्शयति ॥ तस्यां प्राचीनान शाखापवित्रं निदधातीति ॥ आपस्तम्बस्तु सायंदोहपातर्दोहभेदेन मागग्रत्वोदगप्रत्वयोर्व्यवस्थाममिप्रेत्याह॥ तस्यां प्रागनर शाखापवित्रमत्पादधात्युदरमातरिति । एवमेवाभिप्राय तित्ति रिविशदयति ॥ माक्सायमधिनिदधाति तिर्यपातरिति ॥ पाठस्तु ।। यसोः पवित्रमसि शतधारं वसोः पवित्रमसि सहस्रधारमिति ॥ हे शाखापवित्र बसो- रिन्द्रदेवताया निवासहेतोः पयतः पवित्रं शोधकमसि । पवित्रण व्यवधाने सति क्षीरेण सह कुम्भ्यां पततां तृणपर्णादीनां प्रतिरक्ष्यमानत्वाद पवि- प्रस्य क्षीरशोधकत्वम् । नच क्षीरमप्येवं प्रतिपक्ष्यत इति शङ्कनीयम् । सूक्ष्मः पवित्रच्छिद्रेः कुम्भ्यां पतन्तीनां क्षीरघाराणां शतसहस्रसंख्याकानां सद्भावा- वोधकत्वमादत, वसोः पवित्रमिति द्विरुक्तिः ॥२॥ कास्पायनः ॥ देवत्वे. स्पासिच्यमाने जपतीति । पाठस्तु ॥ देवस्त्या सविता पुनातु यसोः परित्रेण शतधारेण मुजेति ॥ दोहनाध्य कुम्भ्यां सिपमान हे तीर!ता मेरको देवः पूर्वोक्तनीत्या शतधारेण बसोः पवित्रेण पुनातु शोधपतु । सुवेति पविन: विशेषणम् । सुष्टु पुनातीति सुपूः । तस्य तृतीया सुप्पा ॥ कारपायनः ।। कामघुस इति मन इति । एकस्यां गवि दुग्यायां दोग्धारं मत्पन्यः पृच्छेत् । हे दोग्यः । विद्यमानानां गर्वा मध्ये कां गामधुप्तो दुग्धवानसि ॥ ३ ॥ कात्यापनः ॥ मोक्ने, सा विश्वापुरित्याइति । पूर्वोके मश्ने प्रष्ट्रा मोक्त सति ·२२ सभाप्य शुक्लयजुर्वेदकायसंहितायाम् । सोमेनानिक्मिविष्णोदृव्यरक्षस्व ॥ ४ ॥ सा विश्वायुरिति मन्त्रेणोत्तरं दोग्धा घूयात् । तस्य मन्त्रस्याऽयमर्थः । या गर्मिया दुग्धा त्वया च पृष्टा सा गौविश्वायु:-शब्देनामिधीयते । विश्वमायु- यस्या इति विग्रहः । यजमानस्य संपूर्णमायुः प्रपच्छतीत्यर्थः ॥ कात्यायनः ।। एवमितरे उत्तराभ्यामिति ॥ यथा सा गौः प्रथमा पृष्टा एवमितरे द्वितीयतृतीये गावौ तत्तहोहनादूर्य कामधुक्ष इति मन्त्रेण प्रष्टव्ये । दोग्या पुरुषोऽप्युत्तरा- भ्या, सा विश्वकर्मा, सा विश्वधाया इति मन्त्राभ्यां क्रमेणोत्तरं यात्। या द्वितीया गोस्वया पृष्टा सा विश्वकर्मेत्युत्तरम् । क्षीरदपिनवनीताज्यः साध्यानि विश्वानि सर्वाणि कर्माणि यस्या गोः सन्ति सा गौविश्वकर्मा । या तृतीया गौस्त्वया पृष्टा सा विश्वधाया इति तत्मनस्योचरम् । डधाञ् धारणपोपण- योरिति धातुः । क्षीरद-यादिहविर्भुज इन्द्रादिदेवान विश्वान् सर्वान् दधा- ति पुष्णातीति विश्वधायाः। यदा, धेट पान इति धातुः । विश्वान् सर्वान इन्द्र दीन हव्यं क्षीररूप धापयति पाययतीति विश्वधायाः ॥ कात्यायनः ॥ उदास्पातनक्ति पारधुनोपेणेन्द्रस्य त्वेतीति ॥ कथितं क्षीरमरोः साकाशाद बहिरु- द्वास्य मन्दोणे क्षीरे सायकालीनाग्निहोवानन्तरवर्तिना यवागूशेपेण दधिनिप्प- स्यर्थमातश्चनं कुर्यात् । यवागशेपस्यातञ्चनसाधनलमापस्तम्यः स्पष्टमाह ॥ अमावास्यायार रात्र्या स्वयं यजमानो यवाग्वाग्निहोत्रं जुहोति । अग्नि- होत्रोच्छेपेण आतञ्चनार्थं निदधातीति ॥ तित्तिरिणाऽप्याम्नातम् ॥ अमिहो- त्रोछेपणाऽभ्यातनाक्त यज्ञस्य सन्तत्या इति ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रस्य त्वा भा- ग: सोमेनातनवमीति ॥ हे क्षीर इन्द्रस्य भागं ला मोमवल्लीरसेनाऽत्तनक्मि । अञ्चतिधातुः कठिनीकरणार्थः । दधिनिप्पत्तये कठिनीकरोमीत्यर्थः । यद्यप्य- पातश्चनहेतुर्यवागूयोपो, न तु सोमस्तथापि मनोभावनया तस्य सोमत्वं सं- पद्यते । यथा कश्चित् पुरुप आनुकूल्येन भावितो वन्धुर्भगति, प्रातिकूल्येन भा- वितः शत्रुर्भवति। यया वा भक्ष्यं भोज्यं च विपरत्वेन भावित वमनं करोति। 'अमृतत्वेन भावितं जीण सद् बलदेतुर्भवति । तदुक्त वासिष्ठरामायणे, धन्धु- खे भारितो बन्धुः परत्वे भावितः परः * विपाऽमृतदृशेवेह स्थिति(व- नियनीति । तथानाऽपि यवागूशेपस्य भावनया सोमत्वम् । तदेतत् तित्ति- रिणा समाम्नातम् ॥ सोमेन लातनवतीन्द्राय दधीत्याद सोममेवैतत् करोतीति।।

·१ प्रथमदर्शक । १ अध्यायः । अग्नेवनपते । प्रतंचरिष्यामितछ फेनन्मेराध्यतां ॥ इदमह- एतावता मयासेन सोमतसम्पादने प्रयोजन च तेनैवाम्नातम् ॥ यो वै सोम भक्षयित्वा संवत्सरर सोमं न पियति पुनर्भक्ष्यस्य सोमपीयो भवति सोमः खलु वै सान्नाय्यम् । य एवं विद्वान् सान्नाम्यं पित्रति अपुनर्भक्षस्य सोमपीथी भवतीति मन्त्रगतस्पेन्द्रसम्बन्धकथनस्य सोमवकयनस्य च तात्पर्य कणेना- ऽऽम्नातम् । स आतनक्तीन्द्रस्य वा भाग सामेनातनम्मीति । स यथैवादों देवतायै हावह नादियत्येवमेवैत्तवृताया आदिशति । यदाहेन्द्रस्य वा भा- गमिति सोमेनातनामीति स्वयत्यनमिति ॥ कात्यायनः॥ सोदकेनापिदधा- त्यमन्मयेन विष्णो हव्यमितीति ।। रसस्वेति मन्त्रशेपः । सर्वत्र सष्टी पालने संहारे च ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा अभिमानिदेवताः । अतो विष्णुं संबोध्य हवि- पो रक्षा प्रार्थने । पिधानपात्रस्योदकयुक्तस्याभिप्रायः काण्वनाम्नातः ।। 3. दन्ता कसेन वा चममन वाऽमृन्मयेनाऽपिदधाति । वज्रो बा आपो वनमे- वास्यै तदुपरिटादभिगोप्सारं करोतीति ॥ अमृन्मयेनेत्यस्य मृन्मयवर्जनस्या- ऽभिमायस्तित्तिरिणा समाम्नातः॥न मृन्मयनाऽपिदध्यात् । यन्मन्मयेनाऽपि. ध्याद पितृदेवत्यः स्यात् । अयस्पात्रेण वा दारुपात्रेण वाऽपिदधाति । तद्धि सदेवम् उदबद्भवति । आपो वै रक्षोन्नीः । रक्षमामपहत्या इति ॥ ४ ॥ इति प्रथमाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ द्विनीये दोहनमन्ना उक्ताः । तृतीये हविर्वापनमन्त्रा उच्यन्ते ॥ का. स्यायनः ॥ अपरेणाहवनीयं प्राङ् तिष्ठ नाग्नमीक्षमाणोऽT उपस्पृश्य व्रतमुपै- त्यग्ने बतपत इदमहमिाते वेति ॥ तयोर्मन्नयोः प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ अग्ने प्रत. पते व्रत चरिष्यामि तच्छो तन्मे राध्यतामिति ॥ तस्यानुष्ठेरस्य कर्मगः पते! पालक, हे अग्ने! त्वदनुझया व्रतं चरिष्यामि कर्माऽनुष्ठास्यामि । ता. फेयं तत्कर्माऽनुष्ठातुं वसमादाच्छतो भूयासम् । तन्मे राध्यतां पदीयं गत कर्म निर्विघ्नं सत् फलपर्यन्तं साध्यताम् । एतस्य मन्वणस्य तात्पर्य काणेना- म्नातम् ॥" आहवनीयमीक्षमाणो प्रतमुपैत्यग्ने अतपत इति व्रतं चरिष्यामि। तुच्छकेयं तन्मे राध्यतामित्यग्नि देवगना पतिस्तस्मा एवैतद् बत चरिष्यन माह तस्मै निवेदयति, तुच्छकेयं तन्मे राध्यतामिति ॥ नात्रतिरोहितमित्रास्ती- ति तित्तिरिणाप्येतदाम्नातम् । नन मेव्योऽग्निनपत्तिामगो अभृद्- ·सभाध्यालयजुर्वेदकाण्वसहितायाम् । मनुतात्मत्यमुपमि ॥ १ ॥ कस्त्वां । युनक्तिसत्वायुनक्तिकस्मै प्रतमुपेप्प ग्रूयादग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामीत्यग्निर्वे देवानां बपतिस्तस्मा ए. सं प्रति पोच्य व्रतमालमत इति । द्वितीयमन्त्रपाठस्तु ॥ इदमहमनृताव सत्य- मुपैमीति ॥ अनृतं मनुष्यजन्म । शीघ्रविनाशित्वात् । यथा वोधमानेण शीघं निवर्तमानाः स्वमगजादयोऽनृता इत्युच्यन्ते, तद्रव । सत्यं देवजन्म । बहुकाल- स्थायित्वात् । यथा जागरणगनादयस्तद्वत् । अहं यजमानोऽस्मादनृतान्म.. नुप्पजन्मन उद्त्य सत्यदेवताशरीरमुपैमि भाप्नोमि । तत् सत्पमनुष्ठीयमानकर्म- रूपेण प्रत्यक्षमिति मन्वान, इदमिति विशिनष्ठि । सत्यानृतयोर्देवमानुपजन्मपर- सं मत्वा तैत्तिरीयः कश्चिन्मन्नं स्वयमेव व्याचष्टे ॥ अनृतात् ससमुपैमि ४मानुपाद् देव्यमुपैमि । देवीं वाचं पच्छामीति ॥ कण्वेनाप्ययमर्थ आम्नातः । यं वा इदं, न ठतीयमस्ति, मत्यं चानृतं च । सत्यं दैवानृतं मनुष्याव स . पेवादिददुमहमुनृतात् सत्यमुपपीति । तन्मनुष्पेभ्यो देवानुपापर्तत इति ॥ अथवा लोकमगिद्धे एव सत्यानृते ग्रहीतव्ये । नानृतं वदेदित्यनृतपादनिषेधस्य कारणे श्रुनत्वात् । अन्नवदनादुद्गरपाऽहमिदं सत्यवदनं मामोमीति मन्त्रा- ऽर्थः। आएर कात्यायन, इदमहमिति वा सत्यवादीति व्रतोपायनं विधाय पश्चादेवमाद ॥ अतः कमीनमुत्तरे सत्यवदनमिति ॥ यतः सत्यवादी व्रतमु. पेनपान अः कारणात् तदुत्तरे कर्मकाले यत् सत्यपदनं तद् कर्माङ्गमि- त्यर्थः ॥ ॥ उक्तमकारेण व्रतमुपेत्य तनो प्रापपरणं मला तेन ब्रह्मणाऽनु- गातो पापानमोक्षणार्थमषा प्रणयनं कुर्यात् ॥ सदाइ कात्यायनः ।। ब्राह्मनपा मणप्यामि यनयानमार यच्छेत्याहानुज्ञान उत्रणाहवनीयर सम्मति निदया. नि कप्ता युनानि ॥ पाठस्तु ।। कस्ता युनक्ति स त्वा युनक्ति कस्म पुनक्ति नस्मता युनतीति ।। अत्र मन्त्रं प्रयुआनोऽनयुपंजस्यारम्भमात्मनः कमपनीय प्रजापतयेप्रकत प्रश्नोतरम्पाभ्यां मन्नवायाभ्यां मनिपा- दगा। प्रणीतानामपा पारका हे पार ! त्वां का पुरुषो पुनकि आदरनीय- स्पोचरमार्ग स्यापत्तीति गन्नः । तसन्दा मामिद्धार्थाची । म वेदेषु नगानीकोन भागदी पः मनापतिरतिसएर परमेश्वरो, हे पार ! वा गुननगरमा पुनरपि कम्य प्रपोननाप तो युनत्तीनि प्रश्नः तस्य भगा. पापे नवीपर्ष ला पुनकीरसुगरण । सनिर्मणा परमेश्वरमीत्या भागाद वा ·१ मथमदशके । १ अध्यायः । त्वायुनक्तितस्मैत्वायुनक्ति । कर्मणेवांवपायवां ॥२॥ प्रत्युष्टर गीताखर्जुनं भात भगवतोक्तम् । मर्वकर्माण्पपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रयः * मत्मसादांदवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् यत् करोपि यदश्नासि यज्जुहोति ददासि यत् * यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुप्प मदर्पणमिति च । ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् * ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिनेति च । तस्य मन्त्रस्य प्रजापतित्वेन व्याख्यानं कण्वेनाप्याम्नायते ॥स प्रणय- वि । कस्त्वा युनक्ति स ला युनक्ति कस्मै त्वा युनक्ति तस्मै वा युनती- ति । एनाभिरनिरुक्ताभिाहतिमिरनिरुक्तो वै प्रजापतिः । प्रनापतिर्यज्ञस्तव प्रजापतिमेवैतद्यज्ञ युनक्तीनि ॥ व्याहृतियुक्ताश्चतस्रो मन्त्रवाक्यरूपास्तासु किंशब्दतच्छन्दाभ्यां साधारणवाचिभ्यामेव देवता व्यवाहियते । न त्वीदृग्गुण- युक्ता नामविशेषेणानेनोपेतेति विस्पष्टं निःशेपेणोच्यते । तस्मादेवानामनिरुक्त- स्वम् । एताभिहितिभिः प्रणयतीत्यन्वयः । व्याहृतयों यद्दनिरुक्तास्तद्वव प्रजापतिरप्यनिरुक्तः । चतुर्मुखाद्यवतारस्वीकाराव पूर्व सर्वजगत्कारणमृतः मजापतिरीश इति निर्वस्तुमयाक्यवाद । अत एव बृहदारण्यके सृष्टेः पुरा प्रजापतिरूपस्यास्पटलमाम्नातम्। तद्धदं तीव्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेति । यदा भूतभौतिकरूपमर्वजगद्विपयनामरूपाकारेण मजापतिस्व- रूपं व्याकृतं विस्पष्ट भवति । तदानीं यज्ञरूपेणापि व्याक्रियते तत् । तया सत्ये- तदेनेन मन्त्रेण मजापतिरूपमेव यज्ञ युनक्ति अनुतिष्ठति ॥ तित्तिरिणाऽप्येत- देवाम्नातम् ॥ कस्त्वा जुनक्ति स त्वा युनक्तीत्याह । प्रजापतिकः प्रजापतिनै- चैनं युनतीति ॥ अनन्तरभावी प्रयोगः कण्वनैवमाम्नातः॥ परिस्तीर्य द्वन्द्व- पात्रापसादयत्यमिहोबहुवर्णी च शुपं च स्फयं च कपालानि च शुम्यां च कृष्णाजिनं चोलूखलमुगले पदुपले तदुश दशासरा वै विराइ निराइ सलु वे यज्ञो विराजमेवैतद्यज्ञमभिसंपादयतीति ॥ तिचिरिणाप्येवमानाय, यशायुधानि सम्भरति यज्ञो वै यज्ञायुधानि यज्ञमेवैतद्भराति यदेकमेकं सम्भरेमि त्रिदेवत्या- नि स्तुर्यत् सह सर्वाणि मानुपाणि द्वे द्वै सम्भरति । याज्यानुवारययोरेवं रूपं करोत्ययो मिथुनमेव यो वै दशयज्ञायुधानि वेदमुखतोऽस्य यज्ञः कल्पते स्फचं च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्पां चोलूखलं च मुसलं च पञ्चोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानीति ॥ कात्यायनः ॥ कर्मणे ·२६ सभाध्यक्षायजुदकाण्वसंहितापाम | रक्षः। प्रत्युष्टाऽअरांतोनिष्टप्त रक्षोनिष्टताऽअरातयः ॥ उर्व- तरिक्षमन्वेमि ॥३॥ धूमि । पूर्वपूर्वतपूर्वतयोस्मान्धूर्वति॥ पूर्व- वामिति शूर्णाग्निहोत्रहवण्यादायेति ।। पाउस्तु ।। कर्मणे वा वेषाय वामिति ॥ हे आग्निहोब्रह्मणि, हे शूर्प, वां युवां कर्मणे कर्मार्थमादद इति शेपः । विप्ल च्याप्ताविति धातुः । वेपो व्याप्तिः। शूर्पोचितकर्मसु व्याप्यर्थं वा युवामहमा- ददे । शकटेऽवस्थितानां बीहीणां हविर) पृथक्करणं मोक्षणाद्युदकधारणमि- त्येवमादयोऽग्निहोत्रहवण्यारचितव्यापाराः। व्रीहिनिपिधारणमुलूखले ब्रीहि- प्रक्षेपः, पुनरुद्धरणं चेत्यादयः, शूर्पोचितच्यापाराः ॥ कालेनैतन्मन्नव्या- ख्यानमाम्नायते । सोऽग्निहोवहवर्णी च शूर्प चादत्ते । कर्मणे वां वेपाय पामिति । यज्ञो चै कर्म पाप वामित्यवतदाह । वैपाय वामिति । वेष्टीव हि य- समिति ॥ २॥ कात्यापनः । मतपनं प्रत्युष्टं निप्तमिति चति ॥ पाठस्तु ।। मत्युष्टः रसः प्रत्युष्टा अरातयो निट्रप्सर रक्षो निष्टप्ता अरातय इति ।। उप दा- ६ इनि धातुः,रा दान इति धातुः । हविपो दक्षिणाया वादानं रातिः। तस्याः प्रतिबन्धका अरातयस्ते च प्रत्युष्टाः प्रत्येकं दग्याः । तप सन्ताप इति धातुः । शुपादौ निगूढं या निष्ट निशेपेण मन्तमम्, अरातयश्च निष्टताः । अन- योर्मन्त्रयोनिकस्पः कषेनाम्नातः । स पनपति मत्युष्टर रक्षः प्रत्युष्टा अरा- तय इति वा, निहतर रसोनिष्टता अरालय इति वेति । पुनरपि, देवा ह वै यज्ञ तन्त्राना अमुररक्षमामामङ्गाद् विभपाचरित्यादिना मन्त्रतात्पर्यमाम्नातम ।। कात्यायनः ॥ गन्धयुर्वन्तरिसमितीति ॥ अन्वेगीति मन्त्रशेषः । उम विस्ती- मन्तरिमरकाशमन्वेमि अनुसृत्य गच्छामि। गच्छतः पुरुषस्य पार्धयोगभयो- स्वस्थितं रसो मन्वेपानन निराक्रिपते ।। तपेनममिप्राय कण आह॥ उर्व- नरितमनेपनि परान्तरिक्ष वा अनु रसश्चति । ययाऽयं पुरुष उभपतः । पगिउन्नो ग्राम तदुभयमनाष्ट्रमन्तरिसं कुम्त इति ॥ ब्रह्मणैव मन्त्रेणेव । ए. तदुभयं दृश्यमानं पार्थपगवमन्तरिसमनाष्ट्र नादाकरसोरहितं कुरत इत्य- यः ॥ ३ ॥ कात्यायनः ॥ अपणस्य पवादनांनष्ठति, समनि घरमीति धु- रभिपीनामान ।। अपणस्प पुरोहापाकलोगाईपरयस्य पश्चादना शक- टं पीरपुतं तिष्ठनि ! तन समाह ममीचीनकरनाऽनोपेतं, तस्य धुरं धली. पदवलपोग्य युगरदेश, पूमीनि मन्त्रेण स्पृोदित्यः । पौधायनोऽप्यार ॥

·१ प्रथमदशके। अध्यायः । संयंत्यंधूषोमः ॥ ४ ॥ देवानामसि । सस्नितमंवहितमपरितमंजुष्ट- जयनेन गार्हपत्यमग्निष्टमनो भवति तस्यैवोत्तरी धुरमभिमशति धुरसीति । आ- पस्तम्बोऽप्याह ।-उर्वन्तरिक्षपन्विदीति शकदायाभिमनजति अपरेण गाईपत्यं मागीपमुदगीपं वाऽनड्वाहयुगः शकटमवस्थितं भवति व्रीहिम यवमदा धूर- सीति दक्षिणां युगधुरमभिमास्युत्तरी वेति ॥ पाठस्तु ॥ धूरसि पूर्व धूर्वन्तं पूर्व तं योऽस्मान् पूर्वति । पूर्व तं यं वयं धूम इति ॥ ब्रीहिरूपहविरिक: शकटसम्बन्धिनो युगस्य बलीवईबहनप्रदेशे कश्चिदिसकोऽमिः शास्त्रदृष्टो- ऽस्ति । ते मार्थयते । तुर्वी मुर्वी दुर्वी धुर्वी हिंसाों इति धातुः । हे वहे, त्वं धूसि हिंसकोऽमि तस्माद् धूर्वन्तं हिंसन्तं पाप्मानं पूर्व विनाशय । यो रा- क्षसादिर्यामविघ्ननास्मात् पूर्वति हिसितुमुद्युक्तस्तमपि पूर्व विनाशय । यथा आलास्पादिरूपं वैरिणं वयमनुष्ठातारो पूर्वामो हिसितुमुद्युक्तास्तमपि धूर्व वि- नावाय । पूर्वोक्तशकटसंबन्ध्यान्पतिक्रमणनिमित्तमपराधमपहोतुमन्याधारभूतस्य शाकटस्य घुरमनेन मन्त्रेण स्पृशेद । सोऽयमभिमापः कण्वेन मन्त्रावनियोग- पुरस्सरमित्यमाम्नापते ॥ स धुरमभिमाति, धूरसि पूर्व धूर्वन्तं पूर्व सं यो- ऽस्मान् पूर्वति धूर्व तं यं वर्ष पूर्णम इत्पग्निर्वा एतमतिक्रमिप्यन् भवति त. स्मा एवैतन्निन्दत इति ॥ तिचिरिणाऽप्येवमाम्नानम् ॥ धूरसीत्याह । एप वै धु- पोऽग्निः, तं पदनुस्पृश्यातीयाद । अध्वर्यु यजमानं च मदहेत । उपस्पृश्या. उत्पति, अध्वर्योश्च यजमानस्य चाऽमदाहाप । पूरसि धूर्व पूर्वन्तं पूर्व तं पो. ऽस्मान् पूर्वति । धू ितं यं वयं पूर्वाम इत्याह । द्वावेव पुरुषौ पञ्चैव धूर्वति । पश्चैनं धूति तावुभौ चचार्यतीति । शोकेन पोजयतीत्यर्थः ॥ ४॥ कात्यायना ॥ देवानामित्युपस्तम्भनस्य पश्चादीपामिति ॥ स्पृशेदिति शे. प: । शकटस्य दीर्घ काष्ठमीपा । तदग्रस्य भूमिपों मा मुदित्यापारत्वेन स्थापितं काष्ठमुपस्तम्भनम् । तस्य पाश्चात्यभागे तामीपा स्पृशेत् । घोषा- पनः ॥ अनोऽभिमन्त्रयते त्वं देवानामिति ॥ आपस्तम्बः ॥.वं देवानामसि . यत् स्थितमित्युत्तरामीपामालभ्य जपतीति ॥पाठस्तु॥ देवानामसि सस्नितम . हितमं पमितमं जुटतमं देवहूतमम् । अन्तमसि इविर्षानं ह इस मा हार्मा ते यनपति पति इति ॥ देवानामसि अम्पादीनां संबन्धि भवमि । शकट त्व- मिति शेषः । तदेव शकटं सलिवममित्यादिना विशिष्यते । प्णा शांच इति ·२८ सभाप्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । तमंदेवहतमं ॥ अहतमसिहनिह ईस्यमाहार्मातेयज्ञपति- पित् ॥५॥ विष्णुस्त्या । क्रमतासुरुवातायावृहत रक्षोयछ- धातुः । सस्नितममविशन शुद्धम् । यद्दा, प्णे बेष्टन इति धातुः । दाक्य चर्गादिभिरतिशयेन वेष्टितम् । वह पापण इति धातुः । वहितम ब्रीहिरूपस्य हविपोऽतिशयेन प्रधानप्रापकम् । मा पूरण इति धातुः । पप्रितमं प्रीहिभिर- तियापेन पूरितम् । जुपी प्रीतिसेवनयोरिति धातुः । जुष्टतमं देवानामतिशयेन मियतमम् । स्प‘यां शब्दे चेति पातुः देवहूत्तम देवानामतिशयेनहातारम् । बीहिभिः पूर्ण शकट दृष्ट्वा देवा आहूता इत्र शीघ्रमागच्छन्ति। ह कौटिल्य इति धा- तुः। तस्य हुदरेश्छन्दमीति सूत्रेणोकाररेफसहितहकारादेशः । अन्हुतमटिल- म् । आरोहणेऽपि भगभीतिर्नास्तीत्यर्थः । डुधाञ् धारणपोपणयोरिति धातुः । हनिर्धान ब्रीहिरूपस्य हविपोधारकं पोपकं वा । अतीत्येतत् सस्नितमादिभिः पदैः मत्येक संध्यते। दृहस्वेत्यादिकं पूर्ववह्याख्येयम् । कतः । अथेपामनिमशति देवानामसि सस्नितमं वह्नितमं पप्रितमं जुष्टतम देवहूतपम् अन्हुतमसि हविर्धानं दृहसमा दार्मा ते यज्ञपतिहादित्यत एवैतदुपस्तौतीति।माते यज्ञपतिपिदि- त्यदरामेवैतद् यजमानायाशास्त इति। अहरामकौटिल्यामत्यर्थः॥१कात्यायन: विष्णुस्लत्यारोहणमिति॥पाठस्तु॥ विष्णुस्त्वा क्रमतामिति ।। हे शकट विष्णुा- पको यज्ञस्या क्रमता त्या पादेनाक्रम्पारोहतु । अङ्गेपुमधानेषु च सर्वनानुगत माद् यज्ञेषु व्याप्तिः ॥ कण्वः ॥ अथाधिरोहति विष्णुस्त्याक्रमनामिति ।। यज्ञो वै विष्णुः स इमां देवेभ्यो विक्रान्ति विचक्रम इति । अग्न्यादिदेवार्थ शकटारो- हणम्पामिमा विक्रान्ति कतवानित्यर्थः ।। आपस्तम्योऽपि पिस्पष्टमाइ ॥ विष्णु- स्त्रास्त प्रेक्षततेति सव्ये चक्के दक्षिण पादमभ्याधायेति ॥ अकस्लेति शा. खान्तरपाठः ॥ कात्यायनः ।। प्रेक्षत उरु यातायेति हविप्यानिवि ॥ पुरो. टाशपदवियोग्यान त्रीहीनित्यर्थः । हे शकट, वाताय त्वदन्तानित्रीहिपु वायु- मंचाराय उरु विस्तीर्ण, भोति शोषः। शकटस्थनीहिणा नृणादिभिराच्छादित. सेन सकुचितस्थाने च घायुर्न प्रविशति । तस्मादाच्छादनमपनीय वायुर्यथा मावशी । तथा तथास्थानस्य संकोच परित्यजेत्यर्थः । अनेनैवाभिमायणाप. सम्मो मन्त्रमन्पया पिनियुः । उरु यातायेनि परीणाहपन्यायेति ॥ परी. पाहमायरक पााद यच्छकट मीहीन यइति तदूनीहिणामुपरि तृणादिभिराष्ट्र- ·१ प्रथमदशके। १ अध्यायः । तापंच ॥ देवस्यत्वासपितुःसपेश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णोहस्ता- तं भवति । तत्र वायुरूपस्य माणस्याप्रवेशाव प्राणरहितमिव तद् भवति । अ. तोऽनेन मन्त्रेण वायुरूपमाणायाऽवकाशः क्रियते ॥ तदाह कम्पः ॥ उरु वा- तायेत्यनः प्रेक्षते प्राणो वै वातः परिवृतमिव वा इदं यदनो ब्रह्मगैवेति उरु- माणाय वाताय करोतीति । किञ्च वायुमवेशरहितं वस्तु सर्वमपि आवरण- रूपवरुणदेवताकं भवति। वरुणश्च बन्धकारिलायज्ञनिरोधकः । तन्नित्य- ऽयोऽयं मन्त्रः ॥ तदाह तित्तिरिः ॥ यदै किश्च वातो नाऽभिवाति तत् सर्व व- रुणदेवत्यम् । उरु वातापेत्याह । वरुणमेवैतत् करोतीति । कात्यायनः ॥ अपह- समिति निरस्यत्यन्यदविद्यमानेऽभिमशेदिति ॥ यदि नीदिभ्योऽन्यद वणपर्णा- दिकं तत्रावतिष्ठेत तदनेन मन्त्रेण निरस्येव । तृणादेरभावे मन्त्रेण वीहिन स्पृशेत॥ पाठस्तु ।। अपहतर रस इति ॥ यहावघातिनो रससस्तृणादिषूपगूढत्वेनावस्थि. तिसम्भवाव तृणादिकमेव रस इत्युच्यते । तच्चानेन मन्त्रेणापहतं निराकृतम् ।। तमेतमभिमायं कण्व आह ॥ अपहतर रक्ष इति । तृणं वा किञ्चिद्वा निरस्यति यज्ञदेवतन्नाष्ट्रा रक्षाभ्यपहन्तीति । कात्यायनः ॥ यच्छन्तामित्यालभत इति ।। पञ्चेति मन्त्रशेपः । पञ्चसंख्याका अगुलपो हविर्यच्छन्तां बीहिरूपं हविनि- यच्छन्तु। पञ्चशब्दस्याद्गुलिविपयत्वं कपो दर्शयति ॥यच्छन्ता पञ्चेत्यभिनिद- धाति पातो वै यज्ञः पञ्चेमा अगुलयो यज्ञमेवैतदवधातीति । पञ्चसंख्याकैई- विभिरुपेतस्वायज्ञस्य पातखम् ॥ अयमर्थः प्रश्नोत्तराभ्यामग्निष्टोमप्रकरणे तित्तिरणाम्नातः । ब्रह्मवादिनो भवन्ति नर्चा न यजुपा पक्तिराप्यतेऽथ कि यज्ञस्य पाइतलमितिाधानाः परिवापः पुरोडाशः पयस्यानेन पक्तिराप्यते तद् यज्ञस्य पाइतत्वमिति तस्मादत्रापि पञ्चसंख्याकाइमा अङ्गुलपः पाइक्तत्वसं- पादनेनेदं हविर्यज्ञमेव सम्पादयन्ति । पञ्चाङ्गुलियुक्तेन मुष्टिना बीहिन गृह्णीया- दित्ययपर्थ उक्तो भवति ॥ अत एव आपस्तम्ब आह ॥ यच्छन्ता पञ्चेति मुष्टिं गृहीत्वा मुविमुष्टिमोप्येति ॥ कात्यायनः ॥ देवस्य वेति गृह्णाम्याग्नेयं चतुरो मुष्टीनेवमग्नीपोमीप यथादेवतमन्यदिति ॥ पाठस्तु ॥ देवस्य ला सवितुः प्रसवेऽश्विनो_हुभ्या पूणो इस्ताभ्यामग्नये जुष्टं विहामीति ॥ सवितुर्देवस्प प्रेरकस्य परमेश्वरस्य प्रसवे प्रेरणे सति तेन प्रेरितोऽहमग्निदेवतायै जुष्ट पि ये वीहिरूपं हविज्ञामि । ग्रहणसाधनयोः खकीयवाहोरश्विवाहुंभावना का- ·३० सभाप्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । भ्यां ॥ ६॥ अग्नयेजुष्टं । गृह्णाम्यग्नीपोमाभ्यांजुष्टंगृह्णामि ॥ भू- र्या । तयोस्तु पूपहस्तभावनस्पभिप्रेत्याऽविनोरित्यादिकमुक्तमेवमग्नीपोमा- भ्यां व्यासक्तदेवाभ्या जुष्टं हरिद्वामि ॥ तमेतं मन्नं कण्वो विनियोगपूर्वकं व्याचष्टे । स गृह्णाति देवस्य त्वासवितुः प्रसवे. सिनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं गृहामीति वा यथादेवतं वेति ॥ सो- ऽपं विनियोगासवितावैदेवानां प्रसवितातस्मादाहदेवस्य त्वा सवितुः मसव इती- तितदिदं प्रथमभागव्याख्यानमायः सविस्मशब्दाभिधेयोऽस्तु सोऽयं देवानां मध्ये प्रसविता मेरको देवः । यद्वा । देवानामप्पेप प्रेरकस्तस्मात् । सविप्रसवित- प्रसव इत्युक्तिरुचितेत्पर्धः । अश्विनोर्वाहुभ्यामित्यश्विना उ नै देवानामध्वर्यु तस्मादाहाऽपिनोर्यादुभ्यामितीति तद्वितीयभागव्याख्यानम् । देवकर्डके यागे- ऽश्विनोपयुवात्तदीपवाहुचिन्तनमस्याध्वर्युक्तमित्यर्थः । पूष्णो हस्ता- भ्यामिति । पूपा वै देवानां भाग उ भुपणं पाणिभ्यामभिनिदधाति तस्माद् आह पूष्णो हस्ताभ्यामितीति । तदिदं तृतीयभागव्याख्यानम् । पूपाख्यो दे. पः स्वकीयपाणिभ्यां देवानामाभरणं पारणोचिते तत्र तत्र शरीरभागे भूप- गं स्थापयति । तस्मात्तदीयहस्तत्वीचन्तनमुचितमित्यर्थः । अंसमणिवन्धयो- मध्यभागे दीपदण्टाकारो बाहुशन्दार्थः । पञ्चाङ्गुलिमुक्ताप्रभागो हस्तशब्दार्थ इति विवेकः । मत्य देवाः, अनृतं मनुष्पाः सत्यनैचैतद् गृहातीति । तदिदं पू. पोक्तिभागवपे देवतास्मरणस्योपपादनं देवाना सत्यापत्त्वात्तदनुस्मरणेन हवि- ग्रंणरूपमनुष्ठानं फलपर्पवसायित्ताव सत्पं भाति । देवतास्मरणामावे मनु. प्याणामनरूपत्वाद, तत्कट कमनुष्टानं फलशुन्यत्वादनृतं भवतीत्यर्थः ॥६॥ अय पदमुप्प जुष्टं झाति देवतायै आदिशति सर्वा चै देवता अवयु विटी- तमुपतिन्ने मम नाम नहीप्पनीति ताभ्य एवैतव सर्वाभ्यामहस्वतीभ्यः समदं करातानि तदिदमग्नये ताजुमित्पादेश्चतुर्धभागम्य तात्पर्यम् । अमुप्या इति नामरिशेप उपसायो । आम्यादिनाम्ने देवतायै मियं हविर्यदादिदाति एम पोनाऽदेशनेन मास्वतीभ्यो वा भवनीभ्यस्ताभ्य एराऽन्यादिभ्यः गांभ्यो देताम्पः ममदं सागा देवताना कलाइभावं करोति मदेन सद र इनि गपदः कलालाप मावा ममदः । पदाऽभयुविकाति बदानी र भागयों व मोर प्रशीप्यमीवि पदन्यास देवमास्तमन सेगन्ते ।

·। १ प्रथमेदशके । १ अध्यायः । तायत्यानारांतस्परभिविख्येपं ॥७॥र-हतांदु: । पृथिव्या- तदानीं नामविशेषमनुच्चार्य इविपि गृहीते सति मदमात्सर्ययुक्तानां परस्परं क- लहो भवेदं । इदमग्न्यमिदमनीपोमार्थमिति विशेषनामग्रहणे सति कलहो न भवतीत्यर्थः । तदेव सर्व मन्त्रव्याख्यानं संगृह तित्तिरिराइ ॥देवस्य वा सवि- तुः प्रसव इत्याह । प्रसूबै अधिनोर्वाहुभ्यामित्याह । आश्विनी हे देवानाम- ध्व! आस्तां पूष्णो हस्ताभ्यामित्याहापत्ये अग्नये जुष्टं निर्वपामीत्याह अग्नय.ए. वैतान् जुएं निर्वपतीति एतान् ब्रीहीनित्यर्थः ॥ कात्यायनः ॥ भूताय त्वेति यो- पाभिमनिमिति ॥ नारातय इति मन्त्रशेषः ॥ शकटेऽवस्थित हे व्रीहिशेप त्वांभू- ताप भवनाय यागान्तराणां ब्राह्मणभोजनस्य च पुनरपि सद्भावाय परिशेपया- मीति शेषः । अरातये च कर्मण्यादानाय शेपयामि ।। एतदेवाभिमेत्य कपा- ह ॥ स एतेन यजुपा यथापूर्व गृहीत्वा मत्यभिमशति । भूताय वा नारातय इति । यत एवेदं हविहन्ति तदेवतेन पुनराप्याययति ॥ एतेन पूर्वोक्तनामये जुष्टमित्यादिना यजुपाऽग्नेऽग्नीपोमयोश्च क्रममनुल्लङ्घ हविहीत्वा शकटस्थं मन्त्रेण प्रत्यभिमशेत । यत एव शकटस्थात् । देवतार्थ पृथक्कृयेदं हविही- तं तदेव शकटस्थमेतेन मत्यभिमर्शनेन पुनराप्याययति भुषोऽभिवर्धयतीत्यर्थः ।। कात्यायनः ॥ स्वरिति मागीक्षत इति । अभिविख्येपमिति मन्वशेषः । स्वर्गहेतु- यज्ञः स्त्ररित्यनेन पदेन विवक्ष्यते । ख्या मकथन इति घातुः। अभिविख्येपम् । अभितो विशेपेण ख्यापयेयं पश्येपमित्यर्थः । अनेन मन्त्रण प्रामुखो यज्ञभूमि वीक्षते ॥ कण्वोऽप्याह ॥ स्वरामिविख्येपमिति माग्नीक्षते परिवृतमिल वा अस्पदं चक्षुर्भवति निरुद्रमित्र यज्ञ उ वै स्वरहर्देवाः सूर्योऽग्निस्तस्मादाऽऽह स्वरभिविख्येपमितीति॥शकटमारुढवतोऽस्यानोरिदं चक्षुः परितो वेष्टितमिव संवतो निरुद्धमेव भवति तत्परिहाराय यज्ञभूमिः सर्वा द्रष्टव्या। यज्ञ एव स्वरा- दिभिः पञ्चभिः शब्दैस्तत्र तत्र विवक्ष्यते । तस्माद्यज्ञदर्शनविवक्षया स्वरभवि. ख्येपमिति गन्त्रं पाहेत्यर्थः ॥आपस्तम्बस्तु मन्त्रद्वयन चिस्पष्टमाह.।। स्वरभि- विख्येपमिति प्राक् मेक्षते, सुवरभिविख्येपमिति सर्वविहारमनुवीक्षत इति ॥ ति. त्तिरिरप्याह । तमसीव वा एपोऽन्तश्चति । यच परिणाहि मुवराभिविख्येष वैश्वानरं ज्योतिरिसाह । मुवरेवामिविपश्यति वैश्वानरं ज्योतिरिति ॥७॥ कास्पायनः ॥ दृइन्तामित्पररोहतीति ।। दुर्याः पृथिव्यामिति मन्त्रशेपः । पृ.

·सभाप्ययजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । मुर्वतरिक्षमन्वमि पृथिव्यास्त्वानाभीसादयाम्पदित्याऽउपस्थे । अग्नेहव्यरक्षस्व ॥ ८॥ पवित्रस्थो । वैष्णव्यौ सचितुर्वैः प्रसवऽउत्पुनामि ॥ अछिद्रे- थिव्यां वर्तमाना ये दुर्या दुरो द्वारापईन्तीति दुर्याः गृहास्ते हहन्तां दृढा भ- वन्तु । अनेनं मन्त्रेण शकटादवरोहेत् । हविहीत्वोत्तरतोऽध्वर्योारण गृहा- णामऽदायशङ्का सम्भाव्यते । तामनेन मन्त्रेण सत्समाधानं कण्वो दर्शय- ति ॥ हन्तां दुर्याः पृथिव्यामिति ॥ दृहन्ताम् ईश्वरा यजमानस्य गृहा. नविक्षोभन्त इति । गृहा एवाऽत्र दुर्यशब्देनाऽभिधीयन्ते । अस्य यजमानस्य योऽयमध्वर्युर्यज्ञमनुतिष्ठति । तमध्वयं हविहीत्वा गच्छन्तमनु त एते ग्रहाः प्रो. योतुं समर्थाः । तस्यैव व्याख्यानं विवक्षोधोरीश्वरा इति । तानेव विक्षोधु- मुयुक्तान गृहान, एतेन मन्त्रेण पृथिव्यां दृढीकरोति, यजमानस्य गृहाः क्षोभ न प्राप्नुवन्तीसर्थः । इविग्रहणस्पाऽऽचारादावपि संभवादयमययुः किंकार- प्यतीत्यविज्ञाय लोकद्वयस्य भीत्या कम्पः सम्भाव्यते, तनिवारणार्थोऽयं म- त्रः। तदाह तिचिरिः॥ द्यावापृथिवी हविपि गृहीत उदवपेताम् । इन्तां दु.. पी द्यावापृथिव्पोरित्याह गृहाणां यावापृथिव्योऽत्या इति ॥ अस्य मन्त्रस्य शकटायरोहणहेतुत्वमापस्तम्योऽपि दर्शपति ।। दृहन्तां दुर्गा द्यावापृथिव्यो- रिति मत्यवरुह्येति ॥ कात्यायनः ॥ गच्छत्युर्वन्तरिक्षमितीति ॥ अन्वेमीति मन्वशेषः । पूर्वमपि व्याख्यातोऽयं मन्वः ॥ कात्यायनः ॥ श्रपणस्य पश्चात् सादयति पृथिव्यास्वेतीति ॥ पाठस्तु ॥ पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयाम्यदित्या. उपस्थेऽग्ने इल्य रसखेति ॥ हे हविः, तां पृथिव्या - नाभी मध्ये सादया. मि । तस्पैव व्याख्यानम् अदित्या इति । यथा सुप्तं चालं पुत्रं माता साङ्के स्थापयति एवम् अहमिदं इविरदित्या उपस्थे भूम्या अङ्के सादयमीत्यनुवर्त- ते। हे अगे, तब समीपे स्थापितमिदं हव्यं रक्षख । मुप्तं पुत्रमित्र बाधकेभ्यो ऽसुरेभ्यः पालयस्व । सोऽयम: सर्वोऽपि, मध्यं वै नाभिर्मध्यमभयमित्यादौ ब्राह्मणे द्रष्टव्यः ॥ तितिरिरपि ध्याचष्टे ॥ अदित्यास्वोपस्थे सादयामी- स्याह । इयं पा अदितिः अस्पा एवैनम् उपस्थे सादयति अग्ने हव्य रक्ष- खेत्याइ गुप्या इति ॥ ८ ॥ इति प्रथमाऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ हतीयेऽनुवाके हावर्ग्रहणावपया मन्त्रा उताः ॥ चतुर्थेऽनुवाके हविमो; , ·१ प्रथमदशके । १ अध्यायः । णपवित्रैणसूर्यस्यरश्मिभिः॥१॥देवीरापोऽअग्रेगुवोऽअग्रेपुवः ॥ अग्रजममधयनयतसुधातुयज्ञपतिदेवायुवं ॥ २॥ गुमाइंदो। क्षणविषया मन्त्रा उच्यन्ते । कात्यायनः ॥ कुशौ समावशीर्णाग्रावनन्तर्गों 'कुशैश्छिनत्ति पवित्र स्थ इति त्रीन् वेति ॥ त्रिभिः कुशैः सहितेन छिन्द्यात् ॥ अ- त एवापस्तम्बो विस्पष्टमाह ॥ वणं काष्ठं वान्त प छिनति, न नखेनेति ॥ दै- प्णव्याविति मन्त्रशेषः । नमकस्य व्यत्ययेन स्त्रीलिङ्गत्वम् । हे पवित्र शो- धके कुशद्रयरूपे युवा वैष्णवे यज्ञरांवन्धिनी स्थः । यो वै विष्णुरिति श्रुनेः ।। तदेतदाह कण्वः॥ स वै पवित्रे एवं करोति पवित्र स्थो वैष्णन्याविति यज्ञो वै विष्णुपनिये स्थ इत्येतदाहेति ॥ कात्यायनः ॥ हविर्घहण्यामपः कृत्वा ताभ्यामुत्पुनाति सवितुर्व इतीति । हवि: पूर्व गृहीतं ययामिहोत्रहवण्या सा हविर्ग्रहणी । तस्यामपः स्थापयित्वा पविता- भ्यामुत्पुनीयात् ॥ पाठस्तु ॥ सवितुर्वः प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सू. स्प रश्मिभिरिति ॥ सवितुः प्रेरकस्य प्रसवे मेरणे सति हे आपो वो युप्मान उत्पुनाम्युत्कर्षेण शोधपामि । अच्छिद्रेण पवित्रेण छिद्ररहितेन शोधकेन वायु- स्वरूपेण । तथा पूर्यस्य रश्मिभिः शुदिहेतुभिरुत्पुनामीति पूर्वबाऽन्वयः । वापोः सूर्यरश्मीनां च पादप्रक्षालनाद्यपहगभूमिथुद्धिहेतुत्वं प्रसिद्धम् ॥ एतदेवा- ऽभिपेत्य कण्डोऽपाह । अछिद्रेण पवित्रणेत्ययं पवित्रं योऽयं पवते तस्मादा- हाच्छिद्रेण पवित्रणेनि। मर्गस्य रश्मिभिरित्येते पविताते ये सूर्यस्य रश्मयस्त- स्मादाह मूर्यस्य रश्मिभिरितीति ॥१॥.कात्यायनः ॥ सव्ये कृत्वा दक्षिणेनो.. दिनयति देवीराप इनीति ॥ उत्यूताभिरद्भिः पूरितं पावं सव्ये हस्ते स्था- पगित्वा मन्त्रमुचारयन् दक्षिणेन होन पात्रमूर्ध्व चालयेत् ॥ पाठस्तु ।। देवीरापोअग्रेगुवोअग्रेपुवः । अन इममय यझं नपत मुधातु पापति देवायुवम् । युष्मा इन्द्रो वृणीत नतूर्ये यूयमिन्द्रमाणीवं वतूर्य इति ॥ देवीरापः, हे यो- तनामिका आपो यूयम् अयास्मिन दिन इमामदानी मवर्तगानं यज्ञ कर्मविशेष अग्रे नपत पुरतः मवर्तयन । यया विघ्नो न भवति तथा कुरुत । कयं शु- ता आपः । अग्रेगुवः पुरतो निम्नदेशं मति गमनशीला: । अप्रेयुवः यस्मिन् पूर्वपागछन्ति तस्मिनपहातनिवारणेन शोधनशीला यक्षप्रवर्तमानाय ऊध्ये य- पति यजमानम् अग्रे नयतेत्यनुवर्तते । फलभोगाय प्रेरया । कथंभूतं वापति ५ ·समाध्यम यजुर्वेदकापसंहितायाम् । वृणीतनये यूयमिद्रमणीध्वंनतूप्रोचितास्य ॥ भग्नयेत्याजु- ट्रोनोम्यानीपोमाभ्यांत्वाजुष्टप्रामामि ॥ ३ ॥ देव्यायकर्मणे । सुधध्वंदेवयज्याय ॥ योशुखः पराजधानतयस्तछुधामि ॥ ४ ॥ - भुधातुं सुष्टु दक्षिणादिना यत्रस्प पोपकम् । देवायुवम् । यु मिश्रण इति धातुः। देवान् यौति यज्ञादिना मिश्रीकरोतीति देवायुः। यदा देवान कापयत इति देवायुः । इदयूरिदं कामयगान इति यास्केनोक्तत्वात् । तवा युवं नया स। युष्मा इति छान्दम आकारः। ई आपो युप्मानिन्द्रो देवः, वर्षे ववधे निमित्तभूते सनि अरणीत कारित्वेन प्रार्थितवान् । यूपमपि वर्षे नि- मित्त तमिन्द्रमणीच्वं सहकारित्वेन पार्थिनयत्यासोऽयमर्थः सर्वोऽपि, तम्, उ- दिगयति देवीराप इत्यादिनाकण्वो विस्पटमुवाच ॥ इन्द्रस्याऽप च परस्पस्वरण- : प्रसिद्धि तिगिरिदर्शयति ॥ त्रः इनिष्यनिन्द्र आपो वत्र आपो इद्रं पत्रिर . ति ॥ कात्यायनः ।। प्रोक्षिता स्थेति तासां मोक्षणमिति ॥ हे आपो यूयं में दीयमनोभावनया प्रोक्षिता भवत । मोक्षण नाम प्रकर्षेण सेचनं, तच्चान्यदन्य- स्याऽद्धिः सम्भवति । अपर्णा तु न केनाप्यन्येन द्रव्येणवत्सम्मनोऽस्ति । तस्मा- मानमोपचारेण तामां प्रोक्षणम् ॥ समेतमभिप्राय कप्पो दर्शयति ॥माक्षि- सा स्थेति स यदेताभ्यो निन्दुत इति ।। अपळपत्युषनरतीस्पर्धः ॥ नितिरिस्तु मन्त्रपाठेन समुपचारं दर्शयति ।। मोक्षता स्थेत्याह । तेनापः प्रोक्षिता इति । कात्यायनः ।। इविपश्चाग्नये लाग्नीपोमाभ्यां लेति । यथादेवतमन्यदिति ॥ इ. विपश्येत्यत्र पोशपमित्यनुवर्तते । अत्र देवताद्वयसम्बन्धिनो हविषस्तत्तदेयता- नां यथा मोक्षणम् एवमन्यदपि इविस्तत्तदेवतानामनातकम्य मोक्षणीयम् ॥ पाठस्तु.॥ अग्नये स्वा जुष्टं प्रोक्षाम्यम्नीपोमाभ्या ला जुष्टं मोक्षामीति ॥ स्पष्टा- पी॥२॥ ३ ॥ कात्यायनः ॥ पावाणि देव्यायेति ॥ कृष्णाजिनोलुख- लादीनि यज्ञशावाणि दैव्यायेति मन्त्रेण मोतयेत् ॥ पाठस्तु ॥ दैव्याय क- मणे शुन्यध्वं देश्यज्यायै । यद्योऽधुदः पराजधानतद् वस्तच्छुन्धामीति । दै- ध्यापाऽन्पादिदेवसम्बन्धिने कर्मणे अन्धध्वं, हे यक्षपात्राणि शुद्धानि भवत । रादेव कर्म विशिष्यते । देवयज्यायै देवसम्बन्धिन्यै यागक्रियायै । किञ्च, वो युप्मा सम्बन्धि यदङ्गमद्धो नीचजातिस्तक्षादिः पराजघान पराहतां कृत- चान् । छेदनतक्षणादिकाले स्वकीयहस्तस्पर्शरूपम् अशुचित्वं कृतास्तदेतद् + ·१ प्रथमदशके । १ अध्यायः । शर्मा । स्यधूत रचोवधूताऽअरांतयः॥ अदित्यास्त्वर्गसि- प्रतित्वादितिर्वेत्तु ॥२॥ अदिरसि । वानस्प॒त्योग्रावासिपृथुयुध्नः ।। घो युप्माकमनं शुन्धामि मोक्षापि प्रोक्षणेन शुद्धं करोमि ॥ तमिममर्थमध पा- घाणि मोक्षति । दैन्यायेत्यादिना कमा मोक्तवान् ॥ ४॥ इति मधमाऽध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ चतुर्थेऽनुवाके प्रोक्षणमन्त्रा उक्ताः । पञ्चपे त्ववयातमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ शर्माऽसीति कृष्णाऽजिनादानमिति ॥ हे कृष्णाजिन, त्वम् उलूखलस्य धारणार्थ शर्म मुखहेतुरसि आजनस्य, चर्मेति मनुष्यनाम, शर्मेति देवं नाम । अतो मन्त्र शकारः पठितः ॥ सोऽयमा, तकादत्त शर्मामीति कृष्णस्य वा एतच्चर्मेत्यादिना ब्राह्मणेन स्पीकृतः ॥ कायायनः ।। अपेत्य पा. बेभ्योजघुनोत्याधूनामिनीति ॥ तदेतदापस्तम्बोऽपि ॥ उलूपलादिपात्रेभ्यो-: ऽपसृत्य दूरदेशे कृष्णाऽजिनमरधुनुयात् ॥ पाठस्तु ॥ अधून रक्षोऽवधूना भरातय इवि॥ धू कम्पन इति धातुः कृष्णा- जिने गूढ रक्षोऽवधूतं कृष्णाजिनस्य कम्पनेन मुगी पानितम् । एवमेवारा- तयोऽपि पातिताः ॥ कात्यापनः ॥ मत्यग्ग्रीचमास्तृणात्यदित्यास्त्वांगतीति ।। तदेनदापस्तम्बोऽपि स्पष्टमाह ॥ अदित्यास्त्रगसीत्युत्तरेण गाहात्यमुत्करदेश वा प्रतीचीनग्रीवमसुत्तरलोम्नोपस्तृणातीति ॥ पाठस्तु ॥ आदत्यास्त्वगति मति स्वादितित्तिति ॥ हे कृष्णाजिन लमदित्या मदवतायास्त्र रूप. सि । ततोऽदिति मित्त्वां प्रतिमा मदीयेयं त्वमित्येवं वेत्तु जानातु ॥ एतस्या- ऽभिमायं कण्वस्तत्पस्यग्नीवमुपस्तुणातीत्यादिना स्पष्ट मुक्तपान् ॥ तितिनिश्च संग्रगाह, इयं या अदितिरित्यादिना ॥ ननु चन्तिराणि परित्यज्य कृष्णा- जिने का पक्षपात इतिचेत् । यज्ञपुम्पाम्बन्धित्वग्रूपत्वादिति चूमः ! पुरा कदाचिद्यगुरुपः केनापि निमित्तेन देवेभ्योऽपरतोऽन्यन नमाम। रादानी स्व. कीययेपपच्छादनाय कृष्णमृगोऽभूत् । देवास्तु सदेनदिमाय गत्य मृगस्य त्व. घमुक्षिप्य जगहुः । तस्मात्र पक्षपातो युक्तः । सोऽ मर्प माप्यय कृष्णा- ऽजिनमादचे, यास्य सर्वस्वायसादिना कण्यवाणेन मपभितः ॥ तित्तिरि- तमय सअग्राह ॥ यज्ञे देवेभ्योनिलायत कृष्णरूपं कृन्ना यत्कृष्णागिने हविर- ध्ययन्ति । पायहादेवदत्तप्तझं मारे दषिोऽस्कन्दायेति ॥ कथविदुलूप ·* सभाप्पशायर्वेदकाण्वसंहितायाम् । प्रतित्वादित्यास्त्वग्वेत्तु ॥२॥ आनेस्तनू । रसिवानोविसर्जन ॥ देवीतयेत्वाग्रहामि ॥३॥ वृहन्मायो । सिवानस्पत्पः मादंदे- वेभ्यः॥हुन्य शमीष्वसुशमिशमीष्वहयिष्कृदेहि ॥ ४ ॥ कुनगुटो- लादधः पतितेप्पपि ग्रीहिपु कृष्णाजिनावरुदलेन भूमिस्पर्शाभावादका मेण हविर्भरतीत्यर्थः ।। १ ।। कात्यायनः ॥ निदधात्युलूपलमद्विरसि भाग- सीति वा मतित्वेत्युभयोरिति ॥ विकल्पितयोर्दयोर्मन्त्रयोः प्रतिशेषो योज- नीय इत्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ अहिरसि वानस्पत्यो ग्रावामि पृयुयुध्नः । प्रति वादित्यास्त्वमस्विति ।। हे उल्लूखल त्वं यद्यपि वानस्पत्यो दारुमयस्तथापि दृढत्यादादिरसि मापाणोऽसि पृथुबुध्नः स्यूलमुलः । मुसलपातोपत्रेण ची- श्वल्पराहित्याप मूलस्य स्यूलत्वम् । हे उलखल तपाविधस्व ग्रावासि दा- ढन पापाणसदृशोऽसि । अदित्यास्त्वगधस्तादास्तीर्णा कृष्णाजिनरूपा भूपेर्या स्वगस्ति सा त्वां प्रतिगृह्य वेत्तु स्वकीयत्त्वेन जानात् । अत्र द्वयोर्मन्त्रयोः साधार- वाक्पशेप पृथग्योजयित्वा कप्पो विस्पष्टं दर्शयति ॥ स प्रतिकात्वादिरसि पानस्पत्या मतित्वादित्यास्वम्वोचति वा, पावासि पृथुनुघ्नः प्रतिवादिमास्व- मेचिति वेति ॥ दारुमपस्प पापाणत्वाभिधानमुपचरति । तमेत तित्तिरिर्दर्भ- पति ॥ आदिरसि वानस्पत्य इत्याह । ग्रावाणतत्त्करोतीति ॥ तमिममुपचार यथा वा श्रदः सोमं ग्रावमिरित्यादिना कमः प्रपश्चयामास ॥२॥ कात्या- पनः । हविरावपस्यनेस्तनरसीति ॥ पाउस्तु ॥ अमेस्तनरसि पाचो वितर्ज- नम् । देववीतये वा गृहामीति ॥ हे इविस्त्वममेराहवनीयस्य तनूः शरीरमांत। यतस्तव क्षिप्तं हविरग्निर्भवति । अतो हविरमेस्तनः । किम्भूतं हविः वाचो वि. सर्जनम् । अतो देवत्रीतये देवाना तर्पणाय वाला गृहामि आवपामीसर्थः। देवतामिरवैतत्समर्द्धयतीति । अथवा पूर्वमपा प्रणयनकाले नियमिताया यजमान- वाचो हविरावपनकाले विसर्गोभवति तस्मादिदं रचित्रहण वाचो विसर्जनमित्यु। च्यते तदाह कण्वः॥ यावा अमूंबायच्छति हविग्रहीप्पनेता विराजते तस्मादाह बाचो विसर्जनमितीति ॥३॥ कायायना ॥ बृहन ग्रावेति मुसलमादत्त इति ।। असि पानपत्य इति मन्त्रशेषः । हे मुसल सं यद्यपि वानस्पत्यो दारुमपस्त- धापि ग्रागसि दायेन पापाणसदशोऽसि तथा दीर्घत्वेन महानसि ॥ का. त्यायनी ॥ स इदमत्यवदधावीति । पारस्तु ।। स इदं देरेभ्यो हच्यर शमी- ·१प्रथमदशके ११ अध्यायः । मि । मधुजिहऽइमर्जमावद ॥ यःसंघातेसंघातेजेष्म ॥५॥ म सुशमि शमीषेति ॥ हे मुसल स तं देवेभ्यः आन्यादिदेवोपकारार्थ च इदं हव्यं ब्रीहिरूपं शमीप्य शमय भक्षणाविरोध्युग्रतुपापनपनशान्तं कुरु । तस्यैव पदस्थ व्याख्यानं-मुशमिशमीप्लेति । मुष्ठ शान्तं यथा भवति तथा शमय शान्तिदिविधा। वाहतुपापनपनादेका सेयं प्रथमावघातेन सम्पद्यते । अन्त:स्थि- तस्येपवण्यवर्णस्य मालिन्यस्यापनयनादपरा शान्तिः । सेयं फलीकरणेन सम्पद्यते । तमेतमुभयविघं तण्डुलसंस्कार कुर्वित्यर्थः । अत एर कणो व्या. चष्टे ॥ इव्यं संस्कुरु साधु संस्कृतमित्येवैतदाहेति ॥ कात्यापनः ॥ हविष्कृदे- हीनि निराहयतीति ।। यजमानस्य पनीयान् पो का यः कोऽपि देवानामर्थे भत्तया वीहीन्सम्यगवहन्ति वत्सम्बोधनेनाहानं क्रियते हविष्कृदेहि अत्राऽऽग- छातिदेतत्तित्तिरिाचष्टे॥ हविष्कृदेहीत्याह । य एव देवानां हविष्कृतः । तान हमति बिईयति निःसत्या हि देवा इति ॥ त्रिवारमुक्तमर्थं देवाः सत्यं मन्यन्त इसर्थः ॥४|| कात्यायनः ॥ आइन्स्यन्यो पदुपले कुकुटोऽसीति । विशम्य. या पिदं सफदुपलामिति ॥ अन्यशब्देनाऽऽग्नीध्रो विवक्षितः । पेपणसाधने दे शिले स्पदुपले । शम्याशब्देनाऽरनिममाणं दारुमयं यज्ञायुधमुच्यते । तया वा- म्पयाऽऽमीधो दृपदं द्विषारं सपाइन्पाद । उपला सकर समाहन्यात । तमिम प्रयोग त्रिवारमावर्तयेत् । तदेतदापस्तम्बोऽपि विस्पष्टमाह ॥ दृपदुपले समाह- न्ति द्विपदि सदुपला, वि. संचारयन्नर कृत्वः सम्पादयतीति । पाठस्तु ।। कुक्कुटोऽसि मधुजिह इपमूर्जमावद । वय संघाते संघाते जेप्मेति ॥ हे श- म्यारूप यायुधविशेष, त्वं कुक्कुटो मधुजिहोऽसि । अगुरीः क फेवं ता- न हंतुमन्विच्छन् यः पुपान अटति सर्वत्र संञ्चरति सोऽयं कुक्कुटः । यद्वा । कुक्कुटाख्यपक्षिवद ध्वनिविशेपम् असुरमीत्यर्थं यः करोति सोऽयं कुक्कुट इत्युपचर्यते । मधुजिवनामकः कश्चिद्देवानां भृत्यः । मधुरभाषिणी जिहा यस्येति तदव्युत्पतिः ॥ तन्नामकं देवतामृत्यं कण्वो दर्शयति ॥ मधुनिहो वै स देवेभ्य आसीदिति ॥ तद्रूप हे यज्ञायुध त्वममुरान् पराभावयन् यजमान- स्येपमूर्जमावद अग्नं रसं च यथा समागच्छति तथा शब्दं कुरु भवदीयशन्देन असुरेषु पराभूतेषु तदीयमन्नं रसं च यजमानः सर्वतः मामोति । ततो यज- मानसम्बन्धिनो वयं संघाते संघावे असुरैः सह क्रियमाणे तस्मिंस्तस्मिन् युद्ध ·सभाप्यतयजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । वर्षडमामि । प्रतित्वावर्षदद्ववेत्तु ॥ परापूत रक्षःप्रतिपूताअरी- तयः ॥ ६॥ अपहारक्षौ । वायुविविनक्तु ।। देवोवस्सविता भतिगृहातृहिरण्यपाणिरणिपाणिनां ॥ ७ ॥ नेप्म जिवन्तः । कदाचिदपि नास्पार्क पराजय इत्यर्थः । सम्यगमुरा इन्यन्ते यति संघातो युद्धम् ॥ यमायुधशब्देनासुराणां पराभव इति तित्तिरि संग्र- ह्य दर्शयति । तयोः श्रद्धादेवस्य यजमानस्य वाऽसुरनी वार यमायुधेषु प्र- विष्टासीत् । तेऽसुरा पावन्तो यज्ञायुधानामुद्दतामुपाशृण्वस्ते पराभवनि- ति॥ श्रद्धालुलेन याग कुर्वतो मनोः प्रभावादिदं सम्पन्नम् ॥ इसमेवार्थ, मनोह था इत्याधुपाख्यानेन कण्वः प्रपञ्चयामास ॥ ५॥ कात्यायनः ॥ वपद्ध- मसीति शूर्पमादच इति ॥ आदानप्रकार बौघापनः स्पष्टीचकार ॥ अवा. न्यातुपान खोत्तरेत् । शूर्पमुपगच्छत्तीति ॥ हे शूर्प वर्षदृद्ध ष्टिगतजलेनाभि- शुद्धमसि । वर्पटवणुदलैरिपोकायालाकाभिर्नडाख्यतृणशलकाभिर्वा शूर्प- स्प निष्पन्नत्वाद । तदेतत् कण्य आह ॥ वेणूना कानडानां वेपीकाणां वेति ।। कात्यायनः ॥ प्रति खेति हविरुदपतीति ॥ वर्षपद्धं वेत्चिति मन्त्रशेपः । हे ह- दिः, वर्षदं स्त्रां प्रतिगृह्य वेत्तु स्वकीयत्वेन जानातु । अब ज्ञातृत्तं शूर्पस्य द्रष्टव्यम् । इविईतूनां चीहीणा पचानां वा वपद्धत्व प्रसिद्धम् ॥ अत एवाऽत्र कण्व आह ॥ त्रीहयो या पाश्चेति ॥ मन्नद्वये सुद्धशब्देन समृद्धिोत्यत इति तितिरिराह । वर्पराष्ट्रमास प्रतिला वर्षहद्धं वैश्वित्याह ।पर्पटद्धाबाओषधयः वरदा पीका: समक्षा इति । कात्यापनः । परापूतमिति निप्पुनाती- कि ॥ सा मतिता भरातप् इति मन्त्रशेप तुपेषु निगूढं रसः परापूतं नि- राकृतं शूर्पण तुपपु परापूतेषु है: सह रसमोभूमो पतनाद भरातयो हर्दािन- प्रतिकूला मालस्पादिशनपथ प्रतिपूताः मतिकूलाः सन्तो निराकृताः ॥६॥ • कास्पायनः ॥ अपहतपिति तुपानिरस्पत्तीति ॥ भुमो पतिताँस्तुपान् रे निमारपेत । स इति मन्त्रशेषः । तुपेषु निगृहं पद्रसस्तदपहतं ट्रेऽपनीयमी- रितम् ॥ कात्यायनः । वायुर्व इति विविनतीति ।। कण्वोऽपि विनिनक्ति ॥ पायुर्यो विपिनकीति॥ हे वण्डला वो युप्मान शूर्पचालनेन निष्पन्नो वायुदेवो विपिनस्तु । कणेम्पः पृषकोतु ॥तमेत पृथरकारम, मयं वातः मूर्योऽयं परत इत्यादिना कमा सष्टींचकारः | कात्यापनः ॥ देवो व इति पाण्यामोप्या- ·१ मथमदशके । १ अध्यायः । धष्टिर। स्यपोग्नेमग्निमामादजहि निष्कव्पाद मेधादेवय- जैवह ॥ १॥ भुवमसि । पृथिवीह ॥ प्रायवनिस्वाक्षयनिस भिमन्वयन इति ।। पाउस्तु ।। देवो वः सविता प्रनिगृहातु हिरण्यपाणिरच्छिद्रेण पाणिनेति ॥ हे तण्डुला वो युप्मान हिरण्यपाणिः अगुलीयकायाभरणयु- तपाणिः सविता देवा, अच्छिद्रेण अङ्गुलीविश्लेपरहितेन स्वकीयेन पाणिना प्रतिगृहातु स्वीकरोतु । पाया यदा मक्षिप्यते तदा भूमौ स्कन्दनं मा भूदि- ति स्वकीपेन पाणिना पालपन्नित्यर्थः ॥ तपेतमभिप्राय तित्तिरिराह ॥ अन्तरिक्षादिव वा एते मस्कन्दन्ति ये शूदि । देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृहालित्पाह । प्रतिष्ठित्यै हविपोऽस्कन्दाति ॥ ७ ॥ इति मधमेऽध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ पञ्चमे अवधासमन्त्रविषया उक्ताः ॥ पप्ठे कपालोपधानमन्त्रा उच्यते ॥ कात्यायनः ॥ शृष्टिरसीत्युपवेपमादायेति ।। पलाशशाखाया मूलदेशे च्छिन्न: काष्ठभाग उपपः ॥ तथाचापस्तम्बः॥ मूलतः शाखा परिवास्योपवेष करोती. ति ॥ निधृपा प्रागल्भ्ये इति धातुः । हे उपवेप त्वं धृष्टिः प्रगल्भोऽसीति । तीक्ष्णानडारानितस्ततोऽपनेतुं प्रभुत्वादस्प मागल्भ्यम् ॥ तदाह कषः ॥ पद्वा एतेनाग्नि धृष्टोपचरति तस्माद्वा धृष्टिरिति ।। कात्यायनः ॥ अपामय इ- त्यङ्गारान् प्राचः करोतीति ।। उपरेषेणेति शेपः। तच्च कण्वो दर्शयति ।। तेना- ङ्गारान् प्राच उपहत्यपानिमामादं जाह निष्क्रव्याद रोधेतीति ॥ आम- मपकमत्तीत्यामादकोऽनिलौकिकः । कव दाहे । क्रव्यं मांसमत्तीति क्रव्याद- उपरोऽग्निः । तावुभौ यागयोग्यौ न भवतः । यः पुनराहुत्याधारः स यागयो- ग्यः । तथाविधात्रीनहारान गाई पत्यात्माभागे पृथक्कृत्वा तेषां मध्ये यागयो- ग्यतारहिती द्वौ वयितुं गाईपत्यं सम्बोध्योच्यते । हे अने गाईपत्य आमा- दमागमपनहि परित्यज । तथा कम्पादमनि निःपेध निःशेपेण दूरे गमय ॥ का. स्यायनः ।। आदेवयजमित्यङ्गारमाहत्येति ।। वहेति मन्त्रशेषः । हे गाईपत्य, दे- वयनं देवाना यागयोग्यं तृतीयमगारमावह स्वसमीपे समानय ॥१॥का- यायनः । कपालेनावच्छादयति ध्रुवमप्तीति । देवयजमगारं कपालेनावच्छा- दयेत् ॥ पाठस्तु ॥ धुवमसि पृथिवर्षी हा ब्रह्मानि त्वा क्षत्रवान मनातवन्यु- पदधामि द्विपतो वधायेति ॥ हे कपाल वं धुवं स्थिरमसि । अङ्गारस्योपरिः ·४० सभाप्यमयजुर्वेदकावसंहितायाम् । जातवन्युपदधामिबिपतोवधाय ।। २॥ अग्नेब्रह्म । गृभ्णीष्व- रुणमस्यंतरिक्षंदृह ।। ब्रह्मवनित्वाक्षवनिसजातवन्युप॑दधामि वियतोवधार्य ॥ ब्रमसिदि वह ॥ ब्रह्मवनित्वाक्षनवनिस- जातवन्युपंदधामिविपतोवधार्य ॥३॥विश्वाभ्यस्त्वा शाभाउप- वर्तमानमपि इतस्ततो न पतप्ति पृथिवी भुमर्मी शह दृढीकुरु पुरोडाशकपाक वेलायां त्वया व्यवधाने सति भूमेरत्यन्तदाहकृतं यौथिल्प न भविष्यति । किञ्च, ब्रह्मयनित्वादिविशेषणैर्विशिष्टं त्वामुपदधामि देवयागहेतावङ्गारे स्थाप- यामि । किमर्थं द्विपतो यागविधातरूपं द्वेपं कुर्वतः अनुरस्य पाप्मनो वधाय हिं- सार्थम् । वन पण सम्भक्ताविति धातुः । ब्रह्मणा ब्राह्मणेन बन्यते पुरोडाश- निप्पत्त्यर्थं सम्यक् क्रियत इति ब्रह्मवनिः, तथा क्षत्रवनिः । सजातवनीति पद- द्वयं योज्यम् । सजाताः समानकुले जाता यजमानस्याऽऽज्ञातयः ॥ २॥ कात्यायनः । सव्याऽगुल्या शून्येऽङ्गारं निदधात्यग्ने ब्रह्मेतीति । कपाल. स्योपरि द्रव्यान्तराभावात्तदेशस्प शून्यत्वम् । गृभ्णीप्वेति मन्त्रशेषः ।निधीय- मानाऽङ्गाररूप हे अग्ने ब्रह्मवत् प्रौढकर्मेदानीमस्माभिरनुष्ठीयमानं गृभ्णीष गृहीत नाशकानां रक्षसां धेनानुगृहीप्व ॥ अन एन कम आहाअग्निहि नाष्ट्राणा रक्षसां हन्तेतिकासायनःधरुणमिति पश्चादितिापूर्व स्थापितस्य कपालस्य पश्चिमभागे धरणमिति पश्चादिति मन्त्रेण कपालं स्थापयेतोपाठस्तुविरुणमस्यन्तरिक्ष र इ ग्रहावनि ला सववानिसजात- इत्युपश्यामि द्विपतो वधायेति ॥ हे द्विनीयकपाल धरुणं पुरोडाशस्य धारकम- मिासनस्तमन्तरितं दृढीकुरु । पुरोडाशकपालोलायागुत्पन्नया ज्वालयाऽनरि- सलोकस्योपदको पया न भवति तथा कुछ । यद्यप्येतत्कपालं ज्वालान्तरित- पोमध्ये व्यापकं न भवति । यथाप्यन्तरिक्षदार्थ कपालदेवता मार्यते । अन्यत्र पूर्वपत् ॥ कात्यायनः । पुरस्ताडमिति || मयमकपालस्य पूर्वभागे धीमति मन्त्रण कपालं स्थापयेत् ।। पाठस्तु ॥ धमसि दिवं १६ ब्रह्मनि ता समवनि सजातवन्युपदयामि द्विपतो बधायेति ॥ पूर्ववद्याख्येयं ज्याला. sग्रेण दाभागो युलोकस्य दान्यम् ॥ ३॥ कात्यायनः || विश्वाभ्य इति दक्षिणत इति ॥ मध्यकपालस्प दक्षिणमागे, विश्वाभ्य इति मन्त्रेण चतुथै क- पालगुपदयात् ॥पाउनु। विश्वा-परवाशाभ्य उपदधामि द्विपतो पायति। .

·१. प्रथमदसके। अध्यायः । दधामिद्विपतोययाय ॥ चितस्थोर्ध्वचितोभृगूणामगिरमांतर्पसा- तप्यध्यं ॥४॥ शर्मा । स्यवधूत रक्षावधूताऽअरांता॥ अदित्यास्स्वर्गमि- M है चतुर्थकपाल, स्वा विश्वाभ्यः सर्वाभ्य आशाभ्यो दिग्भ्यः सर्वदिग्दाा- ऽर्थमुपदधामि । अन्यत् पूर्ववत ।। आशाभ्य इति पदस्य तात्पर्य कण्वो दर्शयति॥ चतुर्थमस्ति मानवातस्मादाह विश्वाभ्यस्त्वाशाभ्य इति । सर्वासु श्रुविपुत्रय इमे लोकाइति श्रुतलात् ।पृथिव्यादिलोकप्रयं प्रसिद्धम्। कस्यांचिद्भूमौ भूर्लोकभुव- लाखोकपहर्लोकजनोलोकतपोलोकमत्यलोकानामिति सप्ताना लोकाना स. मादारः श्रूयते । सो महर्लोकादयः किं स्वर्गलोकस्याऽवयवा उताऽन्य चतुर्थ स्थानमिति विपानिधपालोकविशेपनामधेयमनुचार्य साधारण्येनाशाभ्य इति श्रुसमित्यर्थः । कारपायनः ॥ समं विभप दे दक्षिणत एवमुत्तरताश्चित स्थेती- ति ।। भाकपालानि, पुरोहाशार्थ कपालचतुष्टयस्य स्थापितत्वादवशिष्टं यत् कपाल चतुष्टयं तदा विभग्य दक्षिणोत्तरयोर्दिशोश्चित स्येति मन्त्रेणोपदध्या- त् । अर्ध्वचित इति मन्त्रशेषः । चिन् चपन इति धातुः । किवन्तस्प पहुवच- नम् । कपालनिक्षेपाः, चत्वारो यूर्य चितःम्य प्रथमकपालस्पोपचयकारिणी मथ । तो 'चन उत्तरकपालोपहिताना द्वितीयादेिकपालानामप्युपका- रिणो भवः ॥ कास्यापनः । भृगुणामित्यकारैरभ्यूहतीति ॥ कपालान्या- रैरान्नादयेदित्यः ।। पाठस्तु ॥ भृगूणामगिरमा तपमा सप्यध्वमिति ॥ हे कपालानि यूयं मृगुना फानामगिरोनामकानां च देवर्षीणां तपोरूपेणाऽनेना- SITA गयध्वं महानि भवन्तु । अस्याने तदीयतपोरूपत्वं भावयदित्यर्थः । एत: देवाभिमत्व लिसिरिराह ॥ भृगूणामानेर नपसा तप्पध्वमित्याह । देवताना- मेषतानि तपता गरन्तीति ।। ४ ।। इति प्रथमाध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ पष्टे कपालोपधानविषया मन्त्रा उक्ताः । सप्तमे पेषणविषया मन्ना उच्यन्ते। कात्पापनः ॥ कृष्णाजिनमादने पूर्ववदिति ॥ पूर्व यथावयाताथै कृष्णाजिन- प्रयोगस्तद्वदवापि पेपणार्थं तत्प्रयोगस्तदर्थानां प्रयाण मन्त्राणाम् ॥ पाठ- स्तु ॥ शर्मास्यवधूतर रसोऽवधूना अरातयः । अदित्पास्वगति प्राते स्वादि. तिविति ॥ पूर्ववद्याख्येयम् ॥ कण्वस्तु मन्त्रत्रयविनियोगं स्पटमुदाजहार ।। सकृष्णाजिनमाद शर्मासीति। तदवधुनोत्यरधूवर रसोऽधूता अरावय इति । । ६ ·सभाप्पचप्लयजुर्वेदकाप्पमंहितायाम् । प्रतित्वादितिवेत्तु ॥ १॥ धिषणासि । पर्वतीप्रतित्वादियास्त्व- ग्वैत्त ॥ दिवस्कभन्यसिद्धिपणामिपार्वतीप्रनित्यापर्वतीयेतु।२॥ धान्यमसि । धिमुहियांविनुहिमधिनुहियज्ञपति ॥ धितुहिमा तत्मत्यग्ग्रीवमुपस्तृणात्यदित्यारलगमीति ॥ १॥ कात्यायनः । तस्मिन् प. दं धिषणातीति । तस्मिन् कृष्णाजिने पेषणाघारभूनां शिला स्थापयंत् ।। पाठस्तु ।। धिपणासि पर्वती परित्तादित्यासवेत्तु प्रति ॥ पेपणाधारभूते हे शिले खं पर्वती पर्वतात्मिा । कृप्मागिनरूपा भुमेस्वगियं प्रति वे मतिगृह्य ख- दवस्थानम गुजानातु ।। वेचित्यस्य पदस्याभिप्रायं कमो दर्शयति ।। मति वा ऽदित्यायोचिति । संज्ञामेवैतद् पदे च कृष्णाजिनाय च वदति नेटन्यो- ऽन्य हिनमाते इतीति । एतदेतेन मन्त्रण दृपदश्च कृष्णाजिनस्य च संज्ञामत्र बदति । संमतिपत्र अन । किमर्थ, पत्कृष्णाजिने परस्परं न हिनमाते नैव हिं. सांकुरतामित्येतदर्थः॥ कात्यायनः ॥ पश्चाच्छम्यामुपोहत्सुदीची दिव इतीति ।। उपदः पधिमभागस्पोन्नत्याया वस्तादुगना शम्या स्थापयेत् ।। पाठस्तु ॥ दि- घस्तम्भन्यतीति ।। काटरूपे हे शम्प व दियो धुलोवस्य स्कम्मन्यमि । अ- घःपतनवारणाय स्तम्भनकारिणी भाप्ति ॥ शम्यायां द्युलोकस्तम्भनदेतुत्वं तित्तिरिर्दर्शयनि । वारापृथिली सदास्तां ते शम्यःमात्रगेकमहनार शम्यामा- प्रेमकमहरिति ।। अयपर्वः ॥ पुरा मजापतिना स्टे द्यावापृथिम्पी जतुकाठबन् परस्परं संलिऐ अमृताम् । ते पश्चादेकस्मिन दिने शम्पारमाणेन परस्परवियुक्त अभूनाम् । मतिदिनं नोति विक्षया वाप्योक्ता । तयोः पुनः संश्लेपे याग. स्थावकाशोन स्यात् । ततो विलेपाय, दिवस्कम्भन्यसीति मन्त्र इति ॥ का. स्यायनः। दृपपलां घिषणासीतिापपहेतुभूनाम् उपरितनशिला दृषद यस्तन- शिलापा स्थापयेत् ।। पाठस्तु॥धिमणामि पार्वनेगी प्रतित्वा पनी चेविति ।। उपरिभागनिनि हे उपले, वं पार्वनयी पर्वत्पाभिधाना अधस्तनागलायाः गम्बन्धिनी पुत्री वारम्वरूपा धिषणामि । पेपणव्यापारस्य धारिका भवासि। मास्त्वां मातृसमाना पती पनिवेत्तु ॥ पानेगीशन्दस्य यथोक्तमभिमायं कयो दर्शपनि ॥ कनियसीव होपातस्मादा- है पापीनीति ।। प्रति सेति पदस्पाभिमायः, संज्ञामेवेत्यादिना पूर्ववदमि. हितः ॥२॥ कात्यापनः । धान्नमसीति तण्डुलानोप्येति ॥ ओप्य पदि स्था;

·१. प्रथमदशके । १ अध्यायः । यंजन्य ॥ ३ ॥ प्राणायत्वा । दानायत्वाव्यानार्यत्वा ॥ दीर्घाम. प्रसितिमायुषेधां। देवोवः सविता प्रतिगृह्णातुहिरण्ययापिरछि- नेणपाणिना । चक्षुषेत्वामहीनांपोसि ॥४॥ वेदोसि । वेदगेन- पयित्वा ।। पाठस्तु ॥ धान्पममि धितुहि देवान धितुहि यशं धिनुहि यशपति- म् । धिनुहि मां यनन्यमिति । धिनोतिधातोः श्रीणनार्यस्य धान्यामाने का पम् । हे हविस्त्वं धान्यमसि पीणयित् भवति यतो देवानग्न्यादान धिनुहि मीणय । तथा यहं यज्ञाभिमानिनं देवं धिनुहि । तथा यज्ञपति यज्ञस्वामिनं यज- मानं धिनुहि । तथा पजन्य पशस्प नेतारं मामध्वर्यु धिनुहि ।आहुतिद्रव्यस्य स्व- स्पत्वेऽपि मन्त्रमामयेन देवपीतिहेतुतं युकम् । तदाह सित्तिरिः ।। धान्यम- सि धिनुहि देवानित्याह । एतस्य यजुषो वीर्येण पावदेका देवतां कामयते या- वदेका तावदाहुतिः मयते । न हि तदस्ति यत्तायदेतस्या यावज्जुहोतीति ॥ ३ ॥ कात्यापनः । पिनष्टि प्राणाय तेति प्रतिमन्वामिति ॥ पाठस्तु ॥ प्राणाय स्वोदानाय वा व्यानाय खेति ॥ प्रकर्षण अनिति मुखे सर्वदा चेष्टत इति श्वास- रूपो वायुः प्राणः। उदाऽऽनिति ऊर्ध्व चेष्टत इत्युकान्तिजनको वायुरुदानः । व्यानिति व्याप्य चेटत इति भारीरव्यापको वायुर्बलहेतुनिः। हे तण्डुल, हे हविस्त्रां प्राणाय प्राणरक्षार्थ पिनप्मीति शेषः । एवमुत्तस्मन्त्रयोर्योज्यम् ॥ कास्यायना । दीर्यामिति कृष्णाजिने मोहतीति । पिष्टमरिस्कन्दयेत् ॥ पाठ- स्तु ॥ दीर्घामनु प्रतितिमागुपेऽधाम । देवो वः सविता मतिराहातु हिरण्यपा- गिरच्छिद्रेण पाणिनि ॥ पि वन्धने इति यातुः । प्रसितिः प्रवन्धः कर्म- सन्नतिः । आयुपे यजमानस्यायुरभिद्धयर्थम् । दीर्घामावच्छिन्नां मसितिमनु कर्ममन्ततिमनुलक्ष्य वा कृष्णानिने पिष्टं धारितवानसि सत्यां यजमानस्यायु- वृद्धौ कर्मसन्ततिः पवर्तते, न खन्यथा ॥ एतदेवाभिप्रेत्य तितिरिराह । दीर्घा- मनुपसितिमायुपेऽधामित्याह । आयुरेवास्मिन् दधातीति ।। देवो व इत्यादि मन्त्रशेषः पूर्ववद्याख्येयः ।। कात्यायनः ॥ पिष्यमाणेषु निर्वपत्यन्यो महीना. मित्याग्पमिति ।। असीति मन्त्रशेषः । यदाध्वर्युस्तण्डुन्हान पिनष्टि तदानी: माग्रीध्र आज्यं निर्वपेत् । हे'आज्य वं महीनां गवां पयोऽसि क्षीरमसि क्षी- रेणोत्पादितमसीत्यर्थः ।। महीशब्दस्य गोवाचकलं कण्वो दर्शयति ॥ मह्यो वा एता पतेनाम्नायादार इति ॥ ४ ॥ कात्यायनः । पत्री वेद प्रमुश्चात । वेदो ·सभाप्यलयभुर्वेदकामसंहितायाम् | त्यदेववेददेवेभ्यविदोषः । मेनुमायवेदोमव ॥ ५॥ दे॒वस्य॑त्वा । सवितुः प्रमश्विनौर्याहुभ्यापूष्णाइस्ताभ्यां । संक्षेपामिसमापऽओपंधीभिसमोषधपोरसन॥सशेतीर्जगती- भिः समधुमतीमधुमतीभिः पृश्यतां जनपत्यत्वासपीमि ॥१॥ ऽसीति ॥ पाउस्तु ॥ वेदोऽसि वेद पेन व देववेद देवेभ्यो वेदो भवः । तेन मयं वेदो भवेति ॥ अपं मन्नः प्रयोगानुसारेणा-पत्रोत्कर्पणीयः । संमार्जनार्थ दर्भमुष्टिना निर्मितः पदार्थो वेदः। तं पदार्थम् अगादिवेदात्मना स्तोतीति । द. भमुहिनिर्मित हे पदार्थ वं वेदोऽसि ऋगायात्मकोऽसि । यद्वा, विद शान इति धातोरुत्पन्नतादेदितासीत्यर्थः । येन कारणेन त्वं देवोऽसि. अतो हे देववेद घोतनात्मकवेदनाख्यपदार्थ देवेभ्यो देवोपकारार्थ वेदो झापस्त्वमभवः पूर्वमे- पाऽभूः । तेन कारणेन मयं पदनुग्रहाय वेदो भव झापको भूयाः ॥ ५ ॥ इति प्रथमेऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ सप्तमे पेपणमन्त्रा उक्ताः । अष्टमे श्रपणमन्त्राः पुरोडाशविपया उच्यन्ते ।। कात्यापनः ॥ पाय सपचित्रापा पिष्टान्याचपति देवस्प खेति ॥ पाठस्तु ।। देवस्य त्वा सवितुः मसवेऽश्विनो हुभ्यां पुष्णो इस्ताभ्यां संपामीति ॥ हस्ताभ्यामिसेतदन्तं पूर्ववद्यारयेयम् । संवपापि एनानि पिटानि पात्र्य स- म्यक् मक्षिपामि ॥ कात्यापन: || उपसर्जनी रानपत्यन्यः पवित्राभ्यां प्रति गृहात समाए इतीति ॥ पिटेषु सेचनीया आप उपसजन्यः । आमावस्ता आ- नयेत् । तदानीमध्वर्युः पवित्राभ्यां सहितो मन्त्रेण ताः प्रतिगृहीयात् ॥पाठस्तु ।। समाप ओषधीभिः समोपधयो रसेन । सर रेवतीजगतीभिः संमधुमतीमधु- मतीभिः पृयन्तामिति ॥पृची सम्पर्क इतिधातुः । ओपीमिः पिटापाभिराप इदानी मसिगृहीता-युदकानि संपृश्यन्ता सम्पाकीभवन्तु । तया पिटाख्या ओपययोऽपि रसेन यथोक्तोदकरसेन संपच्यन्ताम् । रेवती रेवत्व आपः, ज. गतीभिः पिटाल्याभिः संयनाम् ॥ रेवस्य आपो जगत्य ओपधप इति हि कण्वनाम्नातम् । मधुमतीयोपता आपो, मधुमतीभिमाधुर्योपताभिः पि. रुपाभिरोपधीभिः मच्यन्ताम् । अपामोपधीनां च परस्परभीतिहेतुत्वान संपर्को युक्तः ॥ तदाह तितिरिः ॥ आपो वा ओपथीजिन्वान्त औपधयो- मो जिन्वन्ति । अन्या का पतासामन्या जिन्वन्ति तस्मादेवमाहेति ।। जिन्वन्ति ·११ प्रथमदशके। १ अध्यायः । इटमग्ने । गिदमग्नीपोर्मयोरिपेत्वा ॥ ौमिविश्वायुषरुप्रथा उरुग्रंथस्वोरुतैयज्ञप॑तिः प्रथतां ॥ २॥ अग्निष्टे । त्वचंमाहिसी- मीणयन्तीत्यर्थः ।। कात्यायनः ॥ संयोति जयत्यै खेतीति ॥ संयवनमा पि. टानां च मिनीकरणम् ॥ पाठस्तु ॥ जनयत्यै स्वा सयोमीति ॥ जलपिष्टरूप हे पदार्थदप, वां जनयत्यै यजमानस्य मजोत्पादनार्य संपौमि सम्य मि- श्रीकरोमि । यु मिश्रणामिश्रणयोरिति धातुः । अनयोन्ययोर्या मिश्रण तथा शुक्रशोणितमिश्रणेन यजमानस्य प्रजोत्पत्तिर्भवति ॥ एतदेव तित्तिरिविशदयति ।। जनयत्यै वा संयौमीत्पाह । मना एवैतेन दधारोते ॥१॥ कात्यायनः ॥ सर्म विभज्यासंहरिष्यन्नालभत इदपरिदमनीषोमयोरितीति ॥ मिश्रीकृतं पिट- समूह समं यथा भवति तथा देवा विभम्प भागद्वयं पुनरेवमेव पिटान पृथगेक स्पृशेत् । इदं पिष्टस्य प्रथमार्द्धमोरपिसम्बन्धि भवत्तिति शेषः । इदं द्विती- यार्धमनीपोमयोर्भवतु ॥ कात्यायनः ॥ इपे वेत्याज्यमधिश्रयनीति ॥ आज्यस्य मविलापनार्थ तत्पात्रस्यानौ स्थापनमधिश्रयणम् । हे आज्य त्वाम । इपे इप्प- माणदृष्ट्यर्थमचियतीति शेषः ॥ तदेन कमी विस्पष्टपति ॥ स इसे वेत्य- विश्रयाते दृष्टये तदाह यदिपे स्वेतीति ॥ कात्यायनः॥ धर्मोऽसीति पुरोडा- शामिति ।। अधिश्रयतीत्यनुवर्तते । विश्वायुरिति मन्त्रशेपः । धृतरणदीप्त्यो- रिति धातुः । अतो धर्मशब्दो दीप्यमानं प्रवयं ब्रूते । हे पुरोडाश, त्वं श्रप्य- माणतया घोऽसि दीप्यमानत्वात् प्रवर्योऽसि । तया विश्वायुः विश्वं कृ- स्स्नं यजमानसम्बन्ध्यायुर्यस्य पुरोशरूपस्प तत्रास्ति स तं विश्वायुः ॥ एन- मभिमायं तित्तिरिदर्शयति ॥ घोऽसि विश्वायुरित्याह । विश्वमेवायुर्यजमाने दभातीति ॥ मवम्यानरूपतोपचारमयोजनं को दर्शयति ॥ अथायपधिटण- क्ति पुरोडाशं धर्मोऽसि विश्वायुरिति यजमेनं तत्करोति । यया धर्म पज्या- देवं प्रहणक्तीति ॥ कारपायनः ।। उह प्रथा इति मथयति पावतपालामति ।। कपालेवधिभितं पुरोडा कपालपरिमाणमनतिक्रम्य सर्वेषु कपालेषु संश्ले. पयितुं प्रसारयेत् ॥ पाठस्तु ॥ उरु प्रपा उरु प्रपस्वोरु ते यापतिः मयतामि- ति ॥ मय प्रख्यान इति धातुः। हे पुरोडाश, व स्वभारत उरु मया उ.. विस्तीण यथा भवति तथा मथस्व । तथा ते यापतिः उरु मथतां प्रख्यातो भवतु ॥२॥ कात्यापनः ॥ अग्निष्टमित्पद्भिराभिमशतीति । पाठस्तु || ·४६ . सभाप्पशुमपजुर्वेदकापसंहितापाम् । टुंतरितरक्षांतरिताऽभरातपः ॥ देवस्वासवितापयतुवर्षि- छेधिनाफे ॥ ३॥ मामे । संविषयाऽअमेिकर्षशोतमर्पिजमान- अग्निष्टे त्वचं मा हितादिति ॥ हे पुरोडाश, अपणाय प्रत्तोऽग्निस्ते तवं स्वदीयां, त्यम्पसमुपरितनमागं मा हिसीन्मा विनाशयतु । अतिदाईन मपी. भावो विनाशः । सोऽत्र मा भवतित्यर्थः । पूर्वमवयातपेपणाभ्यां हविपो य उपद्रव आमीद, यः श्रपणेन भविष्यति । तत् सर्व मुदकस्पर्शेन शाम्पति । त. मिपम यदेवास्यावश्नतो घा पिंपतो घेयादिना का स्पष्टीचकार । कात्या पनः ॥ पर्यग्नि करोत्यन्तरितमिति महाज्यामिति ॥ पाठस्तु ।। अन्तरित र. सोऽन्तरिता अरानय इति ।। अन्तरितं विनाशितम् । व्याख्यातमन्यत् । ज्य लदिभैः परितो रससा शोधनं पर्यग्निकरणम् । एतस्प पर्यग्निकरणस्प पशी विहितत्वादत्रापि पर्पग्निकरणेन पुरोडाशः पशुत्वेनोपपर्यते ॥ तदेतदाह तितिरिः ॥ धर्मो वा एपोऽशान्तः । अर्धमारोऽर्धमासे प्रवक्ष्यते यत्पुरोडाशा ईश्वरो यजमान शुचाऽपददः पर्यग्नि करोति पशुमेनमेकः शान्त्याः अमदाहायति । अयमर्थः । पुरोडाशो योऽस्ति स एव दीप्यमानोऽग्निर्भूत्वा न कदाचिदपि माम्पति प्रतिपक्ष तप्तकपाले सन्तप्यमानत्वात् । स च तापेन पजमानपदग्धुं समर्थः । तत्र पशूपचारेण पर्यग्निकरणेन पुरोडाशे पशुकृते सति मदीप्ताग्निरूपपरित्यागेन यजमानं न मदहतीति। किश्व,पर्यग्निकरणेन रससा. पत्र प्रवेष्टु पच्छिद्रसभाषितं तन्निवार्यते ॥ तदेतदाह कमः ॥ अथैनं पग्नि करोत्यच्छिद्रमैनमेतत्समन्तमग्निना परिगृह्णाति नेदेन नाष्ट्रा रक्षासि प्रमशा- नियग्निहिं नाष्ट्राणार रक्षसामपहन्तेति ।। कात्यायनः ॥ देवस्त्वेति श्रपण- मिति ॥ कुर्यादिति शेपः ॥ पारस्तु ॥ देवस्वा सविता श्रपयतु वपिठेऽधि. नाक इति ॥ हे पुरोडाश, वपिप्ले अत्यन्तमदे नाके द्युलोकवचिनि नाकना म्यग्नौ वामधिश्रित्य सविता देवः श्रपयतु पकं करोतु । स च मनुप्य- स्य श्रपणकरीत मा भूदित्यभिप्रेत्य, देवस्वेत्युच्यते ॥ तदाह कण्यः ॥ न वा एतस्य मनुष्यः श्रपयिता तदेन देव एव सविता अपयविति ॥ नाकना- भकेनाग्निना रसांसि इन्यन्ते। तदाह तित्तिरिः॥ पुरोडाशवाअधिश्रितर रक्षार स्पजियासत । दिवि नाको नामाग्निः रसोहा स एवास्माद्रक्षास्यपाहन्नि- ति॥३॥कात्यापनः ॥मा भेरित्यालभते इति ।। पाठस्तु ॥ मा भेर्मा विक्था ·१ प्रथमदशके । १ अध्यायः । स्यमजाभूयात् ॥ नितार्यत्वावितायत्यैकतार्यत्वा ॥ ४ ॥ इति ।। हे पुरोडाश मामेभ माकापीमा संविषयाः, चलनं मा कार्षीः जिभी भये । ओपिजी भयचलनयोरिति च धातुद्रयम् । योऽप पुरोडाशो मनुष्ये- णाध्वर्युणा कृतस्तमिमं मनुष्य एव स्पृशति । ततो भयचलनपोरभावः ॥त. मेतममिमायं को दर्शयति ॥ सोऽभिमृशति मा भेर्मा संविक्या इति । मा भैपीर्मा संविधा यं वा मानुपः सन्तं मानुपोऽभिमृशामीत्येवैतदाहेति ॥ का. त्यायनः ॥ अमेरिति शृनाव भिवामयति भस्मना वेदेन बोपत्रेपेण चेति ।। शृतिः पाकः । तस्मिन्निमित्तभुते सति सम्यक्पाकसिद्ध्यर्थमाच्छादयेत् ॥ पा. ठस्तु ॥ अतमेहर्यज्ञोऽतमेरुर्यजमानस्य प्रजा भूपादिति ॥ तमु ग्लान इति धातुः । अतमेरुग्लानिरहितः । यज्ञो यागहेतुः पुरोडाशः । तस्मादेतदभिवासनेन यजमानस्य मजा पुत्रपौवादिः। अतमेगानिरहितो भूयात् । अस्याभि वासनस्प प्रयोजनं तित्तिरित स्पष्टमाह । मस्तिष्को वै पुरोडाशः । तं यत्रा- भिवामयेत् । आविमस्तिप्का स्यात् । अभिवासयति तस्माद्दा मस्तिष्कः । तस्मान्नाभिवासयति । तस्मान्मा सेन रसेनास्थिच्छन्न वेदेनाभिवासयति। तस्मा- केशैः शिरउन्नमिति । शिरस्यवस्थितो मेदसः खण्डो मस्तिष्कः, गुहा गृह आच्छन्नः । मेदःस्थानीयस्य मस्तिष्कस्य मासस्थानीयं तस्य च्छादकम् । तस्यापि केशस्थानीया वेदगतदर्भा आच्छादका इत्यर्थः पाव्यङ्गुलिपक्षालन- माप्त्येभ्यो निनयत्याभतप्य भसगस स्पन्दमानं त्रिताय त्वेति प्रतिमन्त्रामेति ॥ समेत विनियोग वौधायनः स्पष्टमाइ ॥ अवेतत्तात्रीप्रक्षालनं गाईपत्यादगारे- णाभिनप्य हृत्वाऽन्तदिमतीचीन तिसपु लेखासु निनयतीति ॥ आपस्तम्बो- ऽप्याह ।। अनुलिप्रक्षालन पानीनिर्णेजन चोल्मुकेनाभितप्य स्फ्येनान्तोंद तिस्रो लेखा लिखति प्राचीरुदीची; ताः सस्पन्दयणस्वनियति । मस- गपमिति ।। पाठस्तु ॥ त्रिताय ला द्विनाय स्वैकताय लेति ॥ हे पाय- हुलिपक्षालनोदक, त्वां बितनाग्ने देवाय निनयामि तथा वा द्विननाम्ने निन- याय तथा स्वामेकतनाम्ने निनयामि ॥ एतेपा घयाणा देवानामुत्पत्तिमकार- स्तित्तिरिणा समानातः ॥ देवान वै हविर्भूत्वाऽत्रुवन् कस्मिन्निद प्रत्यामह इति । सोऽग्निरब्रवीद । माप तनूः सनिघध्वम् । अहं वस्तं जनयिष्यामीति। ते देवा अग्नौ तन्ः संन्यदधत् । सस्मादाहुः अग्निः सर्वा देवता इति । सो- ·४८ . सभाप्य रामपदकावसहितायाम् । देचस्पत्वा । सवितुः प्रेसवैश्विनोहुभ्योपूष्णोहस्ताभ्यां । आदेष्वाकृतदेवेभ्यः ॥ इंद्रस्ययारसिदचिणः सहस्रभृष्टिः शततेजाः ॥ वायुरसितिग्मतेजाविपतोधः ॥ १ ॥ पृथिव्यैव- झारेणापः अभ्यपालयत् । तत एकतोऽजायन । स द्वितीयमभ्पपालयत् । तनो द्वितोऽजायत । स तृतीयमभ्यपालयत् । ततलितोऽजायत । यदयोऽजा. यन्न सदाप्त्यानामाप्यस्वम् । तदेव अप्पेषु मसवेति । देवाः पूर्व जीवधाता. दिना हविः सम्पाय वाजवधादिपापलेषः कस्मिन् पुरुषे मार्जनीय इति वि. चाऽभिवचनेन खनीर्यपनी स्थापितवन्तः तितः सोऽनिः सर्ववीर्यधारिणा• ऽङ्गारेगाब्देवताममिलाप बदीपपातयत् । तस्मादुत्पत्रानामेकतादिनामका- नां देवावशेषाणाम, आपो मातरो देवतारमानः पितर इत्याप्त्यनामकतं ध युक्तम् ॥ कन्योऽपि, चतुर्या विहितो ह वा अयमन आसेत्यादिना बहुधा मपञ्चयामाम ॥ ४ ॥ इति मयमाथ्यापेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ अधमे पुरोहाशमन्त्रा उक्ताः। नवमे वेदिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ देवस्य स्वेनि स्फयमादायति ॥ स्फयशवेन दारुमयोऽरलिममाणः खनन· हेतुर्यज्ञायुधविशेष उच्यते ॥ कयोऽपि तस्वीकारं विधत्ते ॥ समादत्ते देवस्य सा सवितुः मरावेऽश्विनो दुन्या पूष्णो हस्ताभ्याम् । आददेऽध्वरकृतं दे. वेभ्यः । तदेतद्दे पस्य स्वेत्यादिकं, इस्ताभ्यामित्येतदन्तं पूर्वमेध व्याख्यातम् । देवेभ्यो देवोपकारार्थम् । अवरत दिखननादिद्वारेण अध्वरं यमं करोतीत्य- वरकर । अत एन कण्ड आइ ।। पशो वा अवरो पडदेवेभ्य इति या चै नदानि नाशं स्फपमाददे स्वीकरोमि । स्फयस्प बजाशवात् । स्त्र. ननादिनामध्यमस्ति । तस्प पत्रोशत्वं सित्तिरिराइ ॥ इन्द्रो त्राय वन मा. हरत | स वेघा उपभजत् । स्फयतृतीयर रथस्तृतीयः यूपस्तृतीयमिति ॥ 'कास्त्विन्द्रो एवापत्यादिना स्फयस्य व चतुर्थाशलं प्रपञ्चपामास । का- त्यापनः ॥ मवण मन्ये कृत्वा दक्षिणेनालाय जपतीन्द्रस्य वाहुरसि इति ।। सत्रण केनचिनृणेन सहित स्फमित्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रस्य थाहरसि द. शिणः सहसष्टिः शतमाः । वायुरति तिम्मतेजा द्विपतो वध इति ॥ वजां- नारूप पर लम् इन्द्रस्य दक्षिणो बाहसि । तेन वाहुना घृतवाद तत्समान• पविपिसाद कानप वोपगारः । अनेनोपचारेण तदाहसमानवीर्यतं कण्वो ·। १ मपंपदाके । १ अध्याया। मौ । मिधिविदेययजनि ॥ ओर्षव्यास्त्रमूलंमाहिति ॥ २॥ जंगछ।गोष्ठानुवर्पतुतेद्यौर्यधानदेवसवितः परमस्यांपृथिव्याश- दर्शयति ॥ एप वै वीर्यवत्तमो पदिन्द्रस्य बाहुर्दक्षिणस्तवीर्यमेवास्मिन् दधाति । यदाहेन्द्रस्य बाहुसि दक्षिण इतीति ॥ कथम्भूतः स्फयः। सहस्रम- ष्टिः । भजनं पाको मारणमित्यर्थः । सहससंख्यानां शत्रूणा भृष्टिर्यस्याऽसी सहस्रभृष्टिः । यथा वन्नोऽपराणां मारकस्तया स्फयोऽपि पाप्मना विनाश- कः । शततेजाः । यथा पत्रस्य शतसंख्याका धारा भवन्ति दीप्यमानास्तथा स्फयस्यापि वजोशस्वाच्छततेजस्वोपचारः । वायुरसि तिग्मतेजाः । न केव- लमिन्दमदृशः, किन्तु वायुसदृशोऽन्यति । यथा वायुस्तीक्ष्णामाग्नज्वालामु- सादस्तिग्मतेजास्तथा स्फयोऽपि वक्ष्यमाणस्तम्बच्छेदरूपं तीव्र कर्म कुवै. स्तिग्मतेजा इत्युच्यते । द्विपतो वधः । अनुष्ठानद्वेपिणाऽसुरादेवधहेतुः ॥ १ ॥ कात्यायनः ॥ तेन स्तम्पपजुईरिष्यन् वेद्या तृण निदधात्युदक्पृथिव्यै वर्मा- सीति ।। हे तण, स्व पृथिव्यै वेदिस्थानरूपाया भूमेवासि कवचस्थानमसि । पथा कवचेन शस्त्रप्रहारोपद्राः परिहियते । तथा स्फयेन वेदिखननावसरे भू- म्युपद्रवस्तृणेन परिहियते ॥ कायायन' | पृथिवि देवपजनीति तृणेऽन्तहिते महरतीति ॥ भोप पास्ते मुलं मा दिसिमिति मन्वशेपः । हे देवयजनि, देवयागाश्रयभूने पायेत्रि ते खदीयाषा ओपध्पास्तृणरूपाया मूल मा हि सि- पं मा विनाशयामि । अव देवयजनीति विशेषणेन चातिलोहिताभ्यामापादि- तमधुचित्वं निवार्यते ॥ तदाह तित्तिरि:- विषाद्वै नामाऽसुर आसीत् । सोऽविभेद । यझेन मा देवा आभभयिप्यन्तीति । स पृथिवीमभ्यरमीत् । अमेथ्योऽभवत् । अयो यदिन्द्रो सत्रमहनत । तस्य लोहितं पृथिवीमनु पावत् । अमे-पाऽभवत । पृथिवि देवयजनीत्याह । मध्यामेना दे- वयनों करोति । ओपध्यास्ते मूल मा हिसिपमित्याह । ओपधी- नामाहेमाया इति ॥ विषमत्ति भक्षयतीति विपात् । अत एवाऽपममुर ए- तनामकः ॥२॥ कात्यायनः ॥ ब्रजं गच्छेति पुरीपमादत्त इति ॥ स्फयस्य महारेण निप्पन्ना इयं धूलिः, सा पुरीपमित्युच्यते । गोष्ठानमिति मन्त्रशेपः । हे पुरीप, त्वं न गच्छ । ब्रजन्ति गच्छन्ति गावोऽवस्थातुं यस्मिन् देशेस देशो प्रज्ञा । वनजं प्रति गच्छ, गोष्ठानं गा स्थानम् । इदानीमयस्थितियस्य ७ ·. समाप्ययकपर्जुर्वेदकाव्यसंहितावाम् । तेनपार्शः ॥ योस्नादेष्टिमंचयहिष्मस्तमतोमामाक् ॥ ३ ॥ अ. पाररु वध्यासं पृथिव्यै दयजनात् ॥ वजंगगोष्ठावर्षतुतेयौ- धंधानर्देवसवितः परमस्यांपृथिव्यां शतेनुपाशैः॥ योस्मांवलि यंचयबिष्मस्नमतोमामौक ॥ अररोदिवंमापप्तोप्सस्तेयांमा- प्रजस्य व्रजो गोष्ठान एव वर्तमानः । गोभिरुपेतं तदीयदेशं गच्छ । का त्यायनः ।। वर्षतु त इनि वेदि अक्षत इति ॥ यौरिति मन्त्रशेपः । हे वेदि, ने स्वदर्थ द्यौर्युलोकाभिमानी देयो वर्षतु जलसेचनं करोतु । तृप सेचन इति धा- तुः। खननोपद्रवपरिहारो वर्षणस्प प्रयोजनम् । तदाह कपः ॥ यत् खनति तदसरोहयति तदशमयतीति ॥ कात्यायनः ॥ वधानेत्युक्तरे करोतीनि ।। उत्करो नाम देहत्तरभागे तृणधान्यादिपरित्यागप्रदेशः । खननसमानीता घाल तस्मिन्नुरकरे परिज्यजेत् ॥ पाठस्तु ॥ वधान देव पवितः परमस्यां पृथिव्यारगोन पाशैः । योऽस्मान् द्वेष्टि पंच वयं द्विष्मस्तमतो मा मौक इति ॥ हे सवितः, प्रेरक, देव, परमस्यामन्तिमायां पृथिव्यां शतेन पाशैः शत. संख्याभिर्यन्धनरज्जुभिर्वधान । अस्मद्विरोधिनोऽसुरस्याऽऽनीतायां धूल्यां नि- गूढस्य बन्धनं कुरु भूमेरन्तिमप्रदेशे योऽधतामिस्रो नरकोऽस्तीति तस्मिन वा वधानेसर्थः ॥ तथाह कण्वःएवमेतत् सवितारमाहाऽन्ये तपासवानेति। पदाह परमस्यां पृधिव्यामिति ॥ अत्र वन्धनीयो यः शपुरस्मान् देटि, पंच पन्धनीयं शनुं नयं द्विप्पा । तमेनमुभयविधमपि अतोऽस्मादन्यतामिसनरका- न्मा मोक् कदाचिदपि मा मुथ ॥ ३ ॥ कायापनः ॥ अपारमिति द्वितीय महरतीति ।। पारस्तु ।। अपाररूं वध्यासं पृथिव्यै देवयजनादिति ।। अररुना. पको योऽमुरः पृधिष्पां वैदिस्याने गूढाशये तस्समेनमररूं पृयिव्ये देवयजनाव प्रथिन्याः संघन्चिने देवयजनाख्यात दिस्यानाद् अपत्रध्यासम् । अपनीय पया हतो भवति तथा करवाणि । अनेन मन्त्रेण द्वितीयवार पूर्ववत पहरेद ।। सदेनद भररभयं तिचिरिदर्शपति ।। अरमनै नामामुर आसीत् । सपृथिव्यामुप- नुमोऽशयन् । तं देवा अपडतोररुः पृथिव्या इति प्रथिव्या अपाननिति ॥क- गोऽप्यररुई ये नामेयादिना दर्शयति ।ममित्यादिमन्त्रत्रपप्रयोमः पूर्वपद ॥ पाठस्तु ।। ननं गउ गौष्ठानं वर्षतु ते धौधान देव सवितः परमस्या पृषिम्यार धान पायोऽस्मान् दृष्टि पं पचयं द्विष्पस्तमको मा मौगिति । पूर्वमा ·. परमपापा । स्कन् ॥ बजंगरगोष्ठानवर्षतुद्यौर्वधानदेवाप्सविता परमस्यापृधि- व्यायतेनपार्श: ॥ योस्मान देष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतोमामों क ॥४॥ गायत्रेणत्वाम्दसापरिगृहामित्रैष्टुभेनवाछंदमाप- रिगृहामिजागतेनत्वाउंदसापरिहामि ।।सुक्ष्माचासिशिवाचा- रूपेयम् । कासायनः ॥ महरणाघभिनस्पत्पनीदुत्करमरते दिवमतीति ॥ महर. णेन निप्पो शघूणां धूलिमामीधा, उत्करदेशे परित्यजेत् । मापप्त इति म. न्त्रपः । हे अररो, दिवं यागफलापं घुलोकमात: मातो मा भूव ।। कात्या अनः ॥ द्रप्मस्त इति तृतीयमिति ॥ महरतीत्यनुवर्तवे । यो मास्कमिति म. न्त्रशेषः । हे वेदिदेव, ते पृथिवीपायास्तव दप्स उपजीव्यो रसो द्यां शुलोकं मास्कन् मा स्कन्दतु मा गच्छतु । स्कन्दिरगतिशोपणयोरिति धातुः । उत्तरम; न्वत्रयपाउस्तु ॥ ब्रजं गच्छ गोधानं वर्षतु ते घौधान देव सवितः परमस्यां पृथिव्या शतेन पाशैः। योऽस्मान देष्टि यं च वयं दिप्मस्तमतो मा मौगिति ॥ विनियोगोपव्याख्यानं पूर्ववत् ॥ ४॥ कात्यायनः ॥ पूर्व परिपाई परिगृह्णाति दक्षिणतः पश्चादुत्तरतर्थस्फथेन गायत्रेणेति प्रतिमन्त्रमिति ॥ यस्माद्भूप्रदेशा- दररुनिष्कासितस्तस्मिन् मदेशे वेदरियतां निश्चेतुं. दक्षिणादिदिक्त्रये स्वेण रेखावयं कुर्याद । सोऽयं पूर्वः परिग्राहः ॥ पाठस्तु !! गायत्रेण स्वा छन्दसा परिगृहामि त्रैष्टुभेन ला छन्दसा परिगृह्णामि जागतेन ला छन्दसा परिगृहामीति ॥ हे वेदि त्वा गायव्यादिच्छन्दनयरूपतया भावितेन स्फयेन दिक्वये परिगृहामि । ततश्छन्दोदेवता दिवत्रये सामसुरेभ्यः पालयि- ध्यन्ति । पूर्वस्यां दिश्याहवनीयाग्निरेव पालकोऽस्वीयभिप्रायः । पुरा कदा- चिदसुराणां विजये सत्पेषा पृथिवी कृत्स्नाऽपि तेषामेव स्वभूताप्तीत् । देवा. नां तु भूम्पंशकोऽपि स्वमूतो नाऽभूत् । किन्तु यो देवो यह यदोपविष्टो या- बदरं पश्यति तत्र तावान् देशास्तस्य देवस्य तदा स्वाधीनोऽभवत् । सतो देवा अमुगनयाचन्त । युष्मदधीनायामस्यां पृथिव्यां कोऽप्पंशो नियतोपेक्षित तः । तत्र तत्र कियत स्थानमस्मभ्यं दास्पयति । ततोऽसुरा यावद्भवद्भिः परि- गृहीतं तावद दास्पाय इस्पाचन् । तस्मादयं चैदिपरियादः ॥ तमिममर्थ वित्ति- रिराइ ॥ अमुराणां वा इयमय आसीत् । यावदासीनः परापश्यति तावडेवा: नाम से देवा अमुलन करतेत्र नोरयामप्रीति क्रियत्सेयं खांशोऽन्यो दास्प ·वर - सभाष्पचक्लयजुर्वेदकाण्वसहितायाम् । सिस्योनाचासिमुपदाचासि ॥ ऊर्जस्वीचासिपयस्वतीच॥५॥ पुराङ्करस्यविस्पोविरशिन्नुदादार्य पृथिवींजीवदान ॥ यामैरयर इचन्द्रमसिस्वधाभिस्तांधीरासोअनुदिश्ययजन्ते ॥ द्विषतोवयों- ति। यावत् स्वयंपरिगृहीयेतीति।कप्रस्तु, देवाश्च वा अमुराश्चोभये प्राजापत्या अस्पद्धन्तेत्यादिना वेदिपरिग्राहतात्पर्य मपञ्चयामास ॥ कास्पायनस्तु, उत्तरं परिग्राहं परिगृहातीति, सुक्ष्मा-स्योनोर्जस्वतीति मतिमन्वं पूर्ववदिति।वेदिखन. नात्पुरा क्रियमाणः पूर्वपरिग्राहः पनाक्रियमाण उत्तरपरिग्राहः । तस्मिन्नुन- रंपरिग्राहे पूर्वपरिग्राहवदक्षिणादिदिक्त्रये स्फयेन रेखावयं कुर्यात् ॥ मन्वन- यपाठस्तु ॥ सुक्ष्मा चासि शिवा चासि । स्योना चासि सुपदा चाप्ति । उर्ज- स्वनी चासि पयस्वती चेति ॥ हे वेदि त्वं खननेन संपादिता सती सुक्ष्मा शिवेसे विधगुणयुक्ता भवसि । मा भूमिः शोभना मा सुक्ष्मा । खननेन पापाणादिदोषराहित्यसम्पादनं पृथिव्याः शोभनत्वम् । उग्रस्य भुमो निगूढ- स्थागरस्य निष्कासनेन शान्तत्वम् । गुणद्वयस्यान्योन्यसमुच्चयार्थी चकारी । सोऽयं प्रथमो मन्त्रः । स्योना सुखरूपा । स्पोनशब्दस्य सुखनाममु पागद । मुपदा । सम्यगुपवेशनयोग्या । सुप्लु सीदन्ति देवा अस्पामिति व्युत्प. तेः । चकारी पूर्ववत् । सोऽयं द्वितीयो मन्त्रः । शब्दो माधुर्यादिरसवा- ची। पयाशब्दो रसहेतोलस्य क्षीरस्य च वाचकः । तदुभययुक्ताऽसि । चकारी पूपित् । सोऽयं द्वितीयो मन्तः । अन्तेऽप्यसीत्यनुरर्तते । पिरिया. हेण घेदिरूपां पूर्वी लन्धोत्तरपरिग्राहेण यथोक्तगुणयुक्ता देवा अन् । सोऽयमः, इमामेवैतत्पृथिवी संविध मुक्ष्मां शिवामन्तित्यादिना विस्पष्टं का पेनोदाहतः ॥ ५ ॥ कात्यायनः ॥ पुरा ऋरस्यैत्यनुमाष्टति ॥ वेदेरुपरीत्य- थः॥ पाठस्तु॥पुरा क्रूरस्य विसपो विरप्शिन्नुदादाय पृथिवीं जीवदानुं या- मेरय चन्द्रमसि स्वगाभिस्तां धीरासो अनुदिश्य यजन्त इति । अवेयमारूपा. विका मन्नेणाभिप्रेता । कदाचित् किल देवानामगरैः सह संग्रामः प्राप्तः । तव प्रमादयो देवा इत्यं संमन्यदं चलः । देवासुरसंग्रामे सति तेपा रुधिरा- दिभिरियं मुद्रपिता देवयजनानीं भविष्यति । अतो भुस मूक्ष्मरूपं सारभूत- मादाय चन्द्रमण्डले स्थापयिष्याम इति ॥ तामिमामारयायिकां, देवा हवा अमरैः मंग्राम संनिधास्यव इत्यादिना कण्वो दर्शयामास । अस्मिन्मन्त्र दूर ·१.१ प्रथमदमाके । १ अध्याया। सिदि॥ ॥प्रत्युष्टरक्षाप्रत्युष्टाअरांतयोनिष्टप्न रक्षोनिष्टंप्ता दा संग्रामवाची ॥ तत्र कणेनरमाम्नातम् ॥ संग्रामो वै करं संग्रामे हि दूर- मिर क्रियते । हतोऽसो हतः पुरुपा शेत इति ।। रशन्दस्य विसप इति विशेष- णम् । विविधं सर्पन्ति पोधा अस्मिन्निति विसा संग्रामः1 विसपः नूरस्पेति पञ्च- म्पर्षे पप्यो । तया सति विसपः क्रूरस्प पुरेत्युक्ते युद्धाद पूर्णमित्युक्तं भवति ।। तदुक्तं कण्वन पुरा संग्रामादित्येवैतदाहेति ॥ विरणिनिति महतः परमेश्वरस्य संबोधन, महन्नाममु पागव । विरशिनद्भुत इति पठित्वात् । जीवदानुं जीवस्य दावी यां पृथिवीमुदादाय अत्यन्तसारभूतां पृथिवीं मंक्षिप्योधृत्यादाय चन्द्र- मस्पैरयन् चन्द्रमण्डले देवाः प्रक्षिप्तवन्तः । केन साधनेन प्रक्षिप्तान्त इति त. दुच्यते । स्वधाभिः । यद्यपि स्वधाशब्दोऽननाममु पठितः । तथापि तेन शब्देन तत्साधनभूता वेदत्रयगता मन्त्रविद्या उच्यन्ते ॥ पृयिन्याः सारांशस्य वेदत्रय- पेण साधनेन यत् स्थापनं तत् कनेर व्याख्यानम्॥उदादाय पृथिवीं जी- पदानुमिति ॥ यद्वा, अस्या जीवममन्यन्त तचन्द्रमसि न्यदधत । यामेरयश्चन्द्र- मसि स्वाभिरितिया मधुश्चन्द्रमसि ग्रह्मणेत्येवैतदाहेति॥ चन्द्रमण्डले सगरूपः कृष्णवर्णो यः कलङ्को दृश्यते सोऽयं भूमेः सारांशः । पुराधावापृथिव्यो सहै- वारस्थिते सत्पी यदा परस्परं वियुज्यते स्म तदानीमन्योन्यसारांशं यज्ञयोग्य- मन्योन्यस्वरूपेण स्थापितवत्यो । तत्र भूमेः सारांशश्चन्द्रगसि दृश्यमानः कृष्ण- रूपमियेवं तित्तिरिराह ॥ धारापृथिवी सहास्यां ते वियती अत्ताम। अस्येप नौ सहपनियमिति । यदमुष्या यक्षियमासीत् । तस्यामदधात् । तदूपा अभवत् । पदस्या यज्ञियमासीत् । तदमुष्यामधात् । ततश्चन्द्रमसि कृष्णमिति ॥ थी. रासो धीरा बुद्धिमन्तो पनमानास्तां चन्द्रमःस्थितां कृष्णवर्णा भूमिमुद्दिश्य वेद्यामस्यां विद्यत इति कथयित्वा यजन्ते या कुर्वन्ति। अनेन, पुरा क्रूरस्यति मन्त्रेण खातायां वेधामस्यां लोएकतवैषम्पपरिहाराप समीकरणरूपं संमार्जन कुर्यात् । हे विरशिन्नित्यस्य परमेश्वरस्य सम्बोधनस्य तु गृहाणेति पदमध्याहत्य तेन सहान्वयः कर्तव्यः ॥ कात्यायनः ॥ द्विपतो वध इति स्फघमुद, महर- तीति ।। परित्यजेदित्यर्थः । तथाचाऽऽपस्तम्बः ॥ उस्करे स्फयमुदस्याने दुष्यं मनसाऽऽध्याय इति ॥ असीति मन्त्रशेषः 1 हे स्फय, त्वं द्विपतः शत्रोधो- सि हिंसकोऽसि । यं द्विष्यावायं देष्य महरामीत्येवं महरणकाले मनसा भा- ·सभाष्यशुक्लयजुर्वेदकालसहितायाम् । अरांतयः॥ अनिशितोसिसपत्नशिवाजिनंस्वापाजेध्यासमा- जिम ॥ प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्याभरातयोनिष्टप्रमोनिष्टंप्ताअरा- तयः ॥ अनिशितासिसपलचिवाजिनीवावाजेपासम्मा- वयेत् ॥ तदेतत् कण्व आह ।अयोदभ" स्फयं प्रहरस्पटौवा वज्र प्रहरामेति। यं द्विष्यात् । वनो वै संस्तृणुते हैवैतानिति ॥ ६ ॥ इति प्रथमाध्याये नव- मोऽनुवाकः ॥९॥ नवमे चेदिविषयमन्त्रा उक्ताः ॥ दशमे जुहादिष्वाज्यग्रहणार्था मन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ आहस रुवं प्रतप्य पूर्ववदिति ॥ ययाग्निहोत्रहब- ण्याः, प्रत्युष्टमितिमन्त्रेण प्रतापः पूर्वमुक्तस्तथा खुवस्यापि प्रत्युष्टमिति प्रतापः कार्य इत्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ प्रत्युष्टक रक्षः प्रत्युष्टा अरातयो निष्प्ता रक्षो निष्टप्ता अरातय इति ॥ पूर्ववद्याख्येयम् ॥ अनेन मन्त्रेण रुवस्य मतपनं क- घोऽपि दर्शपति ॥ स रुपमादाय मतपति प्रत्युष्टमितीति ॥ कायायनः ॥ वेदा• ऽऔरन्तरतः माक् संमाय॑निशिन इतीति ॥ प्रतप्तं रुपं वामहस्ते धृत्वा दक्षि- णहस्तेन वेदाः मागवसानं यथा भवति तथा समृज्यात् ॥ पाठस्तु ॥ अनि. शितोऽसि सपनक्षिद्वाजिनं त्वा वाजेध्याय संपामीति ॥ हे स्रूव त्वम् अनि- शितोऽसि । शो तनूकरण इति धातुः । निशितो नितरा तीक्ष्णः । कुतः । अस्मद्विपये अनिशितः उपद्रवकारी न भवतीत्यर्थः 1 सपत्नक्षित् सपत्नाना- मस्मच्छणांक्षपहेतुः । क्षिणु हिमापामिति धातुः । बाजिनं यद्वाराऽमहे- तुत्वादनवन्तं त्वां हवं संमामि सम्पक शोधयामि । मजूप शुद्धाविति धातुः । किमर्थ, वाजेध्याय । निन्धी दीशारिति धातुः। पाजस्यान्नस्य इध्याय दीप्स प्रकाशनार्थम् । शोधिनेन रुवेणाज्ये हुने सत्पग्निर्दीप्यने । तया दीपा तदा. हुतिफलभूतमन्नं प्रकाशितं भवतीत्यर्थः ॥ कात्यायनः ॥ मवप्य मतप्य मयच्छ स्पनिशितेति रुच इति ॥ जुहूपमृद्धवास्तिस्रः रुचः परपेकं प्रत्युष्टमिति मन्त्रेण मतप्य वेद्या स्थापनार्थम् अन्यस्प हस्ते मपच्छेत् । जुलादीनां स्त्रीलिद्गतात तदिशेपणापाप्पऽनिशितेति पदस्य स्त्रीलिङ्गतम् ॥ पाठस्तु ॥ प्रत्युष्टर रसः प्रत्युष्टा अरावपो निटसर रक्षो निएमा अरातपः। अनिशिवासि सपतिदानि ता माजेध्याय समाग्मीति । पूर्ववाद्याख्येव- म् । रुषस्य पुरुषरुपलाद प्रथमतः संमार्जनम् । रुचां बीसपत्यार पाव, ·: १ अधमदशके । १ अध्यायः । मि॥१॥अदिपरास्नासीन्द्रायसन्नहर्न । विप्योप्पोस्यूर्जे- स्वादधेनत्याचक्षुपायपश्यामि॥२॥ अग्नजिहासिसुभूवेभ्यः। धाम्ने धाम्ने भव्य पेयजुषे ।। मृवितुस्त्वांप्रमवउत्प्नाम्पछिंद्रे- संमार्जनम् ॥ तदिदं कप आह ॥ स वै रुचमग्रे संमा पा चै रुवो योपा रुच इति । चिचिरिरम्याइ ॥ रुचः संमाष्टिं मुसमग्रे सपुमा समेवाभ्यः सश्यति मियुनस्वाय अथ जुहम् अयोपभृतंध्रुवामिति ॥ आभ्यो जुहादिपोष- रूपयोगार्थ सपति । सम्यग् तीक्ष्णी करोति ॥ १॥ कात्यायनः ॥ पनीर सनाति प्रसग्दक्षिणत उपविष्टा गाईपत्यस्य मुञ्जयोस्त्रेण विटता परिहरत्य- धिवासोऽदित्यै रास्नासीति ॥ मत्यादक्षिणतो नयां दिशि अधिवासो व. खस्पोपरि परिहराते । परितो वेष्टयेत् ।। पाठस्तु ॥ आदित्यै रास्नामीन्द्राण्यै सैनहनम् इति ॥ हे रज्जो लम् । अदित्यै मूम्यां रास्नासि रशना भवसि । अथवेन्द्राण्यै इन्द्रपल्याः संनहनं वस्त्रस्योपरि सम्यग्बन्धनहेत्तुसौवर्णदामस्था- नीयम् अमीत्यनुवर्तते ॥ तमेत मन्वं तित्तिरिः सम्यग्न्याचष्टे ॥ अदित्यै रा- स्नासीत्याह । इयं चा अदितिः अस्मा एवैतद्रास्नां करोति । इन्द्राण्यै सन्नह- नमित्याह । इन्द्राणी वा अग्रे देवताना समनान आध्नोंदिति ।। कात्याय- ना॥ दक्षिणं पाशमुत्तरे प्रतिमुच्योर्धमुद्गृहति विष्णोप्प इति न ग्रन्थि क- रोतीति । असीति मन्त्रशेपः । रज्जोरुत्तरपाशे प्रतिमुच्योमुक्षुष्यमाण हे दक्षिणपाश, स्वं विष्णोर्यापकस्य यज्ञस्य वेष्योऽसि । विप्लव्याप्ताविति धातुः। यद्वा, वेष्टनरूपोऽमि । वेष्ट वेष्टन इनि धातुः छान्दसः पकारादेशः ॥कात्या- यनः ॥ ऊर्ने त्पाज्यमुद्रास्येति ।। हे आज्य, त्या विलापनाय पूर्व वदावधि- श्रितं स्वामिदानीम, ऊर्जे अधिकपाकाभावेन स्वादुतमरसलामाय वह्निमदेशा- द बहिवासयामीति शेषः ॥ कायायनः ॥ पन्नीमवैक्षयत्यदधेनेति ॥ पाठस्तु ॥ अदग्धेन वा चक्षुपावपश्याम्यग्ने दाप्ति सुभूदेवेभ्यः । धान्ने धान्ने भव यजुषे यजुपे इति ॥ दन्नातिधातुहिसाऽर्थः । हे आज्य, अदब्धेन हिंसा- रहितेन चक्षुषा लाम् अपश्यामि । अबाचीनं यथा भवति तथाऽघांमुखः सन् पश्यामि । किचाज्यमनौ, यदा जुहति तदार्जिहेव ज्वालोत्पद्यते । अत- इसनिमितलादर्जिता त्वमसि । सा चजिहा मुष्ठु भवतीति मुभूतिञ्च मुष्टु- मानं देवेभ्यो देवोपकारार्यम् । एवं विघ,लं घान्ने धान्ने तत्तयागफलोपभोग- ·सभाष्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । णपवित्रणमृस्परश्मिभिः ॥ सवितुः प्रसवउत्पनाम्यछिद्रेणा- वित्रेणसूर्यस्यरश्मिभिः॥शातेजोसिशुक्रमस्य॒मृतमसिधामनामां- सि ॥ प्रियंदेवानामनाधृष्टदेवयजनं ॥४॥ यस्तेमाणः पशुपप्र. स्थानसिद्ध्यर्थं यजुपे यजुपे भव तत्तयागसिद्धये योग्य मव । फलेन युज्यत. इति व्युत्पत्या यजुःशब्दो यागपाची ॥ तदेतदभिमेत्य कण्व आह ॥ मत्र पत्नुपे यजुपे इति । सर्वस्म यज्ञाय देवेभ्य एधीरयेवैतदाहेति ।। कात्यायनः ॥ सवितुस्लेत्याज्यमुत्पुनाति प्रोक्षणीश्च पूर्ववदिति ॥ पाठस्तु ॥ सवितुस्वा प्रसर उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति ॥ हे आज्य सवितुः प्रमने वर्तमान सामुत्पुनामि । अच्छिद्रेणेत्यादिविशेषः, पवित्र स्थ इत्यनुवाके व्याख्यातः । तस्मात् मुज्ञः। सोऽयमाज्योत्पानमन्त्रः । सचितुर्व इत्यादिकस्तु प्रोक्षणीनामपाम् उत्पवनार्थो मन्त्रः । स च, पवित्र स्थ इत्पनुचाके एव गतः । तस्मात् सूवकारेण, प्रोक्षणीश्चपूर्ववदित्युकं ॥२॥३॥ कात्यापनः ॥ आध्यमवेशते तेजोऽसीतीति ॥ पाठस्तु ॥ तेजोऽसि शुक्रमस्यऽमृतमसीति ॥ हे आज्य, त्वं तेजोऽप्ति, स्वमविनाशशरीरकान्तिहेतुत्वात्तेजः, त्वं शुक्रमसि दीप्त- पसि । स्निग्धस्वरूपत्वादीप्तिमत्वम् । अमृतमसि बिनाशरहितमसि । वहुदिना: ऽस्यानेऽप्पोदनादिवत् पर्युपितत्वादिदोपाभावादविनाशित्वम् ।। कात्यायनः। हवेणाज्यग्रहणं चतुर्जुहां धामनामेति सकृन्मन्त्र इति ॥ पाठस्तु ॥ घामना- मासि प्रियं देवानामनाधृष्ट देवयजनमिति ॥ हे आज्य त्वं धाम स्थानपसि धीयते स्थाप्यते देवैश्चित्तवृत्तिस्त्रेति धामशब्दव्युत्पत्तिः । तदेवः पुनर्नामादि- भिश्चतुर्भािशेपणेविशिष्यते। नामयति सर्वाणि भूतानि आत्मानं पति प्रणतानि करोनीयाज्यस्य नामत्यम् । एतयाज्योपेक्षणम् । सर्वेषु मनुष्येषु प्रसिद्धम् ।त. थैतदाज्यं देवानां मियम् ॥ तस्भियत्वं च तित्तिरिः स्पष्टीचकार ॥ प्रजापति- देवेभ्यो यज्ञान्यदिशा । स आत्मन्नाज्यमस्त तिं देवा अनुमन् । एप या व यज्ञो यदाज्यमध्येव नो चास्वितीति !! यदा प्रजापतिर्यज्ञहर्वीपि देवेभ्यो वि- भन्य ददौ तदानीमाज्यं स्वकीयत्वेन खीचकार । तद् दृष्ट्वा देवा यज्ञे सारभूतं इत्रिराज्यमेवेति वदन्तोऽस्माकमप्याज्ये भागोऽस्वित्यपेक्षितवन्त इत्यर्थः । तचेदमाज्यमनाष्टं गतसारत्वोपेण कदाचिदप्यतिरस्कृतम्॥ एतदपि प्रश्नो. जराभ्यां तिचिारदर्शयति ॥ ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्या यातयामान्य ·२ प्रथमदशके । १ अध्याया। विष्टोदेवानांविधामनुपोवितस्थे ।। आत्मन्वान्त्सोमघृतवान्हिभू- स्वाग्निंगस्वर्पजमानायविंद ॥५॥ इपे स्वातिनः ॥ ३॥ चौरसि चतस्र.॥४॥अग्ने व्रतपते अष्ट ॥८॥ पवित्रे स्थ चतस्रः॥४॥शर्मासिसप्त ॥ ७॥धृष्टिरसि चतस्रः॥४॥ शर्मासिपुनः पश्च॥५॥देवस्य त्वा चतस्रः॥४॥ देवस्यत्वा पुनः प- र ॥ ६ ॥ प्रत्युष्टं प ॥५॥ दशानुवाकेषु पञ्चाशत् ॥ ५० ॥ इ. पे देवस्य समाः पञ्चाशत् ॥५०॥ इति प्रथमशाखायां प्रथमदशके संहितायां प्रथमोऽध्यायः॥ भ्यानि हर्वीप्ययातयाममाज्पमिति माजापत्यमिति पादयातयामो हि देवानां प्रजापतिरितीति । वरुपुरोधाशादीनि चिरावस्थानेन यातयामानि गवसारा- णि । आज्यं तु न तथा । तब हेतुः । प्रजापतिदेवताकत्वामिसर्थः ॥ अथवा वज्ररूपत्वादनापृष्टं रक्षोभिरतिस्कृतम् ॥ तदाह कण्यः ॥ वनो वा आज्यं तस्मादाहानापृष्टमिति ॥ तित्तिरिरप्याह ।। घुन वै देवा वनं कृत्वा सोम मघव- निनि तथेदमाज्यं देवयजनं देवानुद्दिश्य यागमापनम् । तच मसिद्धमेव ॥४॥ । अनन्तरमन्त्रस्तु- यस्ते प्राण इत्यादिका प्रयोगानुसारेणोपरिष्टादुत्कर्पणी- यः॥ अत एव कात्यायनस्तद्विनियोगमुत्तरत्रैवमुवाच ॥ पुरोडाशावभिघार्यो- द्वास्योपस्तीर्णे निधायानक्ति यस्त प्राण इतीति ॥ पाठस्तु ॥ यस्ते माणः पशुपु प्रविष्टो देवाना विष्ठामनु यो वितस्थे । भात्मन्वान्त्सोम घृतान हि भू- त्यानिंग स्वर्यजमानाय विन्देति ॥ हे सोम श्रेष्ठतया सोमसमान, हे पुरोडा. श ते तव प्राणो जीवनहेतुमाणसदृशो ५ आज्यपदार्थः, पशुषु गवादिषु म. विधः क्षीरमध्ये प्रविष्ट इव निगृहः । किन य आज्यपदार्थो देवानामिन्द्रा. दीनी विष्ठामनु विशेपेण यागभूमौ स्थितिमनुसृत्य वितस्थे स्वयमपि वेद्यामा- ऽऽमादितं सदिशेपेण तिष्ठति । तेनेसभ्याहारः । तादृशेनाज्यपदार्थेन त्वयि म. क्षिप्तेन धृतवान् घुनयुक्त आत्मवान भू वा जीवात्मयुक्त इव श्रेष्ठो भूलामि गच्छ आहुतिप्रक्षेपवेलायामाहवनीयानि पाप्नुदि । यद्वा उद्देश्यमग्निदेवता मा- प्नुहि । प्राप्य च यजमानाय यजमानोपकारार्थ खविन्द स्वर्ग लभस्व । हि- शाब्दो घृताक्तपुरोडाशस्य ययोक्तफलसाधनस्वामिद्धिं द्योतयति ।। उपरिष्टा- दघस्ताच घृवोपेतस्य पुरोडाशस्य वर्गमाप्तिहेतुत्वं तित्तिरिराह ॥ उपरिष्टा- ·सभाप्प भयजुर्धदकायसंहितागाम् | दभ्यज्यास्तादानक्ति मुत्रर्गस्य लोकस्य समष्ट्या इतीति ॥ ५॥ ॥ इति प्रथमाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ अथ विनियोगसङ्ग्रहः ॥ आयो दशानुवाकाख्यस्रोपामथों विविच्यते ।। शाखापविननिष्पत्तिदोहनग्रहणेक्षणे ॥१॥ आपातः कपालानि पेपण आपण तथा । वैदिराज्यग्रहथैतऽनुगाकार्याः प्रकीर्तिताः ॥२॥ उपे शाखां छिनत्यू; मार्टि वापेति वत्मकम् ।। स्पृष्ट्वा देवः स्पृशे गा च यशासोपगृहनम् ॥ वसोः शासा पवित्रं स्पात् पण्मन्त्रा अनुगारुगाः ॥ ३ ॥ द्यौः स्थाली समुपाधाय वही मा तेत्यधिश्रयेत् ॥ घसोः पवित्रमाधाने देवरत्वासेचने जपेत् ॥ ४ ॥ कामेति पृच्छेत् सा विश्वा त्रिभिस्तत्रोत्तरं वदेत् ॥ इन्द्रातश्चात दयानाविष्णोदेश समीरिताः ॥५॥ अग्ने नदामित्येनौ विकल्पे व्रतगहे ।। कस्खोदपारमाध्यात् कर्म शून्याभ्यपी ग्रहः ॥ ६ ॥ मापेव प्रत्युप्रीति धुरन प्रति धूधुरम् ।। स्पृशेदेवाः स्पृशेदीपा विष्णुरारुह्य वीक्षते ॥७॥ उर्विति त्यजेदन्यान् यच्छना च स्पृशेद्धवि.॥ दे। गृहाति शेप तु भू स्पृष्ट्वा स्वरितीक्षते ॥ ८ ॥ हवामानामागच्छत् पृथिव्या, स्थापयेद्भुधि । अनुराके दृतीयेऽम्मिन्नुक्ता एकोनगितिः ।। २. ॥ द छिन्यात् परित्रे स्य उ.पुनाति सवीस्यता ॥ हस्तेन पालयेत्रीः मोक्ष्यपा मोक्षण भवेत् ॥ १० ॥ अगये ला हरिमेक्ष्य देव्या पात्रेक्षण भरेत् ॥ अनुग चतुर्भेऽस्मिन् पण्पन्ना उदिता सलु ॥ ११ ॥ शत्यजिामादाय अधूनोत्पति तत् ।। अदित्यातणादिचोलखले च विकल्पिती ॥ १२॥ तस्मिन् हविः क्षिपदगेर्मुशलाग्रहण बृहन् । -

·.१ प्रथमदशके । १ अध्यायः ।
स इत्यवधात्येतद्धषिः पनीमिहाहयेत् ॥ १३ ॥
आइन्याद् पदे कुक्कु वर्प शूर्पपरिग्रहः ॥
प्रति वा हविरुद्वापो निप्पुनाति परेत्यतः ॥ १४ ॥
तुपानिरस्पेदपह वायुर्वस्तद्विवेचनम् ॥
देवः पाध्यां हविः स्थाप्यं मन्त्राः पोडश निर्मिताः ॥१५॥
उपपग्रहो घृष्टिरपागारवियोजनम् ।।
पुन: खीकार आदेव कपालं स्थापयेद् ध्रुवम् ॥ १६ ॥
अमेऽङ्गारं समारोप्य धरु धमिति द्वयात् ॥
प्रत्यक्ताची कपाले द्वे विश्वा दक्षिणतस्तथा ॥ १७ ॥
चिन उत्तरतोऽहारैरभ्यूइन्स्यूदति त्रिषु ।।
अनुवाके तु पठेऽस्मिन् दश मन्त्रा उदीरिताः ॥ १८ ।।
शर्मानधूनादित्यास्त्वगित्येते पूर्ववत त्रयः॥
धिपति पदं तव स्थापयदिव इत्यतः ॥ १९ ॥
शाम्यापधः स्थापयित्वा स्थापयेद्धिपणोपलाम् ।।
समोप्य तण्डुला धान्यं पिंप्यात पाणेति तत्त्रिभिः ॥ २० ॥
दीर्घा कृष्णाजिनं पोहेच्चक्षुपे पिष्टमीक्षरो॥
महीनामाज्यनिर्वापो वेदो वेदं प्रमुञ्चति ।।
अनुवाके सप्तमेऽस्मिन् मन्त्राः प्रोक्ताश्चतुर्दश ॥ २१ ॥
पिहावापो देव पाया समापो जलमानयेत् ॥
जन संयोति तद द्वेधा स्पृशोदिदमिदंद्वयात् ॥ २२ ॥
-इपे वाज्यमधिश्रिस पुरोशडाशं अपेत्यतः ॥
उरु तं प्रथयेदग्निरद्भिस्तस्याभिमर्शनम् ॥ २३ ॥
अन्नः पग्निकरणं देवस्वाश्रपद्धविः ।।
मा मे सृष्ट्वा तं संभस्म नीलाप्त्यापस्त्रितात्रयात् ॥
निलये क्षालनजलं मन्त्राः पोडश वर्णिताः॥२४॥
देवस्य म्फथं समादत्ते इडां लभ्यजपेदमुम् ॥
तृणं पृथिव्यै संस्थाप्य पृथिवि प्रहरेदिदम् ॥ २५ ॥
ग्रज पुरीपमादत्ते वर्प वेदिमवेक्षते ॥
यधोत्करे न्यसेत् पांमुद्वितीय हतिस्त्वया ॥ २६ ॥

·समाप्यशुरुयजुर्वेदकाम्वसहितायाम। ग्रज प्रथा पूर्ववत् स्पुरररोऽप्रीधः पुनर्पसेद ॥ तृतीयमहतिद्रष्टुः पूर्ववत् स्युजं त्रयः ॥ २७ ॥ वैदेपूर्वपरिग्राहो गायत्रेण त्रिभिर्भवेद ॥ उतरस्तु परिग्राहः सुस्मा चेत्यादिमिखिभिः ॥ २८ ॥ अनुमाटि पुरा वेदि द्विपतः स्फयं परित्यजेत् ॥ नवमेऽप्यनुवाकस्मॅिक्चतुर्विंशतिरीरिताः ॥ २९ ॥ रूवं तपेव मत्यु निष्ट संमज्यादानशीत्यतः । पुनः मत्युसिभिस्तापो मार्जनं च रुचीप्यते ।। ३० । अदित्यै नहाते पी विष्णोस्तत्पांशमूहनम् ॥ ऊर्ने वाध्यमुद्रास्यादव्य पत्नीमवेक्षयेत् ॥ ३१ ॥ सवितुस्वाज्यमुत्पूय मोक्षणी शोधयेद सवि ।। तेजोऽस्याज्यमवेक्ष्याथ जुड़ा गृहीत धापना यस्तेऽनक्ति पुरोडाशं मन्त्राः पञ्चदशेरिताः ॥ ३२ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हादै निरोधपेत् ॥ पुमचितुरो देयाद विद्यातीर्धमहेश्वरः ॥ ३३ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वस्वैदिकबुकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरभूपालसाम्राज्य- धुरन्धरण सापणाऽऽचार्येण विरचिते माधवीपे वेदार्थमकानो काप्यसंहितामा प्रथमोऽध्यायः॥१॥॥

·१ अपमदशक २ अध्याय:।
अथ समाप्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितायां द्वितीयोऽध्यायः ।।
ॐ कृष्णोसीभोवेदिहिलिगोक्तेअदित्याऽआप विष्णोःप्रास्तर
मूर्णम्रदर्स वेदिभूपतये त्रीण्याग्नेयानिगंधर्वस्त्रयाणां परिधयोधी-
तिहोत्रंविश्वावसुराग्नेयींगायत्री समिदाग्नेय सूर्यस्त्वालिंगो-
क्सवितुर्विधृताऊगनदसमात्वामास्तरेघृताच्यसित्रयाणांजुहप
भृद्धवाः कमेणप्रियेणहविर्भुवाऽअसदन्पाहिमांवैष्णवेऽग्नेवाज-
जिदाग्नेर्यनमोदैव स्वधापिय॑सुयमेनुविंघ्रिणावैष्णवैवसुमती
माग्नेयमितऽऐंद्रश्संज्योतिषाज्यमग्रामीमदन्तपित्र्यउपहताद्या-
वाधिव्यमयीदमाशी प्रतिग्रहणमग्नेवाजजिदाग्नेयमत्वप्रति-
ठांतं बृहस्पतिरागिरसोपश्यद्देवसवितरेतमित्यादीनिसर्वाणिय-
जू पिलिडोक्तदेवत्यानिवृहस्पतिर्देवानां वार्हस्पत्यनिरस्तापाप्मा
राक्षो सिदमहंबार्हस्पत्यमित्रस्यत्वांमैर्वमग्नतामाशित्रं याऽअ-
प्सुनाभ्यप्रजापतेर्भागोन्वाहार्यमेपातेऽनुष्टुयाग्नेय्येतत्तेवैश्वदेव-
मग्नीपोमयोश्चत्वारिलिङ्गोक्तानिवसुभ्यस्त्रयाणांपरिधर्यः संजा-
नाथांव्यंतुमास्तरेमरुतांकपिर्याहतप्रास्तरचक्षुष्पाऽआग्नेययंपरि-
धिंदेवल आग्नेर्यमग्ने प्रियंचस स्रषभागाःसोमशुष्मोधैश्वदेवंधू
ताचीस्रावग्नेयायोगार्हपत्याग्नयेदक्षिणाग्निःसरस्वत्यैलिङ्गो
तमुलूखलेहविराप्यापनांधौवाज्यदेवागानुषिदोमनसस्पतिर्वात
देवत्यांविराजसंवर्हिलिगोक्तदवत्यंत्रिष्टुब्बिराइपंकस्त्वामा-
जापत्य रनसाराक्षसंवेपोसिजुहोम्युपवेषोथयाजमान सवर्च-
सा त्वाष्ट्रीत्रिष्टुन्यज्ञशशूर्पोयवमान्कृपिरुद्वालवांधानांतर्वानि-
तिपञ्चायोयजदेवत्योदिविविष्णुस्त्रीणि वैष्णवान्यस्मादन्नाभा-
गोऽस्पभूमिरगन्मस्वसंज्योतिपाहवनीयः स्वयंभूः सूर्यस्यद्धे-
सौरअंग्नेगृहपतेगाहपत्यासूर्यस्यसौरमुरुविष्णोवैष्णव्यनुष्टंप्ततो-
सीतियजुरंतेदमेपोमग्न इदमाग्नेयेपितृयज्ञःप्रजापतेरापमग्न-
येसोमायदेदेवस्वाहाकारश्रुतेरपहताऽआसुरंयेरूपाणिकव्यवाह-
नोग्निस्त्रिष्टुंग्नमो वः पड्लिङ्गोक्तानिपरेपिये उदायुषाऽमृतदे.
यत्यमाधत्तपित्र्यागायंन्यूर्जमापीविराट् ॥२॥

·६२ सभाष्यचक्लयजुर्वेदकावप्तहितायाम् । ॐ कृष्णोस्या स्वरेष्ठोग्नयेत्याजुष्टंप्रोक्षामि वेदिरसिबहिये- वाजुनांपोचामि ॥ बर्हिरसिग्भ्यस्त्वामुष्टंप्रोक्षामि॥२॥अदि- यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।। निर्ममे तमहं वन्दे विधातीर्थमद्देश्वरम् ॥१॥ प्रथमेऽध्याये हविःसंपादनोपयुक्ता मन्त्रा उताः। द्वितीय तेन हविषा यजनायोपयुक्ता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र भयमेऽनुवाके संस्कृतायां वेद्यां चुचा- मासादनमुच्यते । तत्रादौ तावदिध्मादीनां मोक्षणमुच्यते ॥ कात्यायनः ॥ इध्मं मोक्षति विस्रस्य वेदिं च वहिः प्रतिगृह्य वेद्यां कृत्वा पुरस्तादन्धि कृष्णो- ऽसीति प्रतिमन्त्रमिति ॥ योऽयमिध्मः पूर्व दशैंर्वद्धस्तं विसस्य प्रोक्षपेत् ।। वहिस्तु प्रतिगृह्य सदीपनार्थ पूर्वस्यो दिशि यथा भवति तथा वेद्यानिधाय प्रोक्षयेतोपाठस्तु॥ कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽमये ला जुष्ट प्रोक्षामिवेिदिरसि वहिपे खा जुष्टा मोक्षामि । वहिरणि घुग्भ्परखा जुष्टं मोक्षानीति ।। है इध्म सं कृ. प्णोऽति । अन्तोदाचः कृष्णशब्दो वर्णवाची । अत एव कृष्णं वासः कृष्ण- रूपमित्यादावन्तोदात्त आन्नावः । अयं कृष्णशब्द आधुदात्तत्वान्मृगवाची । तस्मादत्र कृष्णमृगोऽसीत्यर्थः । यशात्मको देवः कदाचिदपि केनापि निमित्तेन स्वशरीरगोपनाय कृष्णमृगस्य रूपं कृत्वा देवेभ्योऽपसृत्य निगूढोऽभवद । ततो वने गत्वा वनस्पतीन यायोग्यान माविशत् । प्रविश्य खरे कठिन क्षे सर्वधावतस्थौ । तदेतदभित्प, कृष्ण इत्पावरेष्ठ इति च द्वपमुच्यते । तदेतत्तितिरिदर्शयति । पशो देवेभ्यो निलीयन कृष्णं रूपं कृला स वनस्स- तीन भाविशत् । कृष्णोऽस्पाखरेष्ठोऽप्रपे त्यति । अतो वनस्पतिजन्य इमोऽग्ने मियो भवति । तस्मादप्रये जुष्ट प्रियं त्वा शुद्ध्यर्थं जलेन मोक्षामि । सोऽय. माद्यो मन्त्रः ॥ हे वेदे लम् अनुरसकाशाद् देवैर्ल-बलाद्वेदिसि । लामवाचि- विदधातूपनत्वात् वं वेदिनामयुक्ताऽमि ॥ एतच नाम तितिरिदर्शयति ।। यदिमाम विन्दान्त तद्देश वेदित्वमिति ॥ अतस्तादृशीं त्वां घहिपे जुष्टा पहि- परिणोपयोगितया मिया प्रोकापि वहिपः प्रजाल्पत्वाद् वेदेश्च पृथ्वीरपत्वाद चहिरिकलं पुक्तम् ॥ तदाह तित्तिरिः॥मजा वे वर्हिः पृथिवी वैदिः मजा एवं राषिच्या प्रतिष्ठापयतीति ॥ सोऽयं द्वितीयो मन्त्रः ॥ हे दर्भ, वे चाहमि प्र- भूतत्वाद् वेदिहणसमर्थमसि ॥ तस्वम्भ्यो जुष्टं धुवा धारणापयोगिलेन ·१ सयमदशके । २ अध्यायः । स्यैव्युदन । ममिविष्णोः स्तुपोसि ॥ ऊर्णनदसंवास्तृणामिस्वा- मस्थांद्वेवेभ्यः ॥२॥ भूपतयस्वाहाभुवनपतयेस्वाहाभूतानांपतये. भियं वां प्रोक्षामि स्नुचां यजमानसात्वाद्यजमानस्य प्रजानां मध्येऽवस्थातुं युक्तत्वात प्रनारूपे वहिपि यजमानस्यावस्यानमुचितम् ॥ ॥कात्यायनःशेष मूले पसिञ्चत्यदित्यै व्युन्दनपितीति । असीति मन्त्रशेपः हे प्रोक्षणशेषोदक त्वम् अदित्यै भूम्या व्युन्दनममि विशेषेण क्लेदनसाधनमसि ॥दर्भमूलसेचनं कण उपपादयति ॥अथ याः परिशिष्टाः प्रोक्षिण्यो भवन्ति ताभिर्वहिपो मूलान्युपनि. नपत्यदित्यै व्युन्दनमसीति । इयं वा अदितिरोषधयो यैर्वरस्या एवैतथिव्या ओपधीनां मूलान्युपानक्ति तस्मादिमा आर्द्धमूला ओपधय इति । कात्यायनः। वर्हि विसःस्य पुरस्तात् प्रस्तरग्रहणं विष्णोरितीति ॥ स्तुपोऽसीति मन्त्रशेपः ।। दर्भमुष्टिम्प हे प्रस्तर, त्वं विष्णोर्म्यापकस्य यज्ञस्य स्तुपोऽसि । केशसंघात- रूपदर्भशिखेव दर्भसंघातरूपोऽसि । प्ठ्यै स्त्यै शब्दसंघातयोरिति धातुः । औणादिको अप्रत्ययः । तदाह कपः ॥ अथ विक्षस्य पुरस्तात् मस्तरं गृ- हाति। विष्णोस्तुपोऽसीति । यज्ञो वै विष्णुरयमु वै स्तुपो यच्छिखा तमेवैतद्यज्ञ दधातीति ।। कात्यायनः ॥ वैदिस्तुणात्यूर्णम्रदसमितीसि ॥ पाठस्तु ॥ ऊर्ण- म्रदस वा स्वणामि स्वासस्थां देवेभ्प इति ॥ हे वेदे त्वां तृणागि दभैरा- च्छादयामि । कथंभूतां त्वाम् ऊर्णम्रदसम् ऊर्णमिव मुद्रीम् । यथा मभोरुपवेष्टुं कम्बलं बहुपुटयुक्तत्वेन संकोच्य भूमावास्तुणन्ति । सा च भूः काठिन्यं परि- । त्यज्य ऋजुर्भवति । तथा दभैराच्छादिता वैदिम॒दुः सम्पद्यते देवेभ्यःस्वासस्था देवोपकारार्थ सुखेनासितुं स्थानभृताम् ॥ एतदेव कप आह ॥ स्वासने देवे- भ्प इत्येवैतदाहेति ।।२।। भूपतये स्वाहेत्यादीनां वयाणां मन्त्राणां प्रयोगानुसारे- णान्यव उपः कर्तव्यः ॥ अत एव अन्यत्र, कात्यायन आइ ।। स्तनम गिमृशति भूपतये स्वाहेतीति ॥ तमेत विनियोग कणा त्रिस्पष्टं मपञ्चयामा- स ॥ तदमिपृशति भूपतये स्वाहेति । तमेतं विनियोगं कन्यो विस्पटं प्रपश्च- यामास ॥ तदभिमशति भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वा- हत्येतानि वै तेपामग्नीनां नामानि भूपतिर्भुवनपतिर्भूतानां पतिरितीति । भू- पसादयनयोग्नेभ्रातरः । स्वाहाशब्दो देवान् प्रति दानवाची निपातिनः । अत एव बृहदारण्यके श्रूयते । देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वपदकारं ·सभाप्यमयजुर्वेदकावसहितायाम् । स्वाहा ॥ गन्धर्यस्त्वाविश्वार्यमुपरिदधातुविश्वस्यारिष्टौ ॥३॥ यजमानस्यपरिधिारस्य॒ग्निरिळेऽळितः॥ इंद्रस्ययारसिदक्षिणों विश्वस्यारिष्टयै ॥ यजमानस्यपरिधिरस्यग्निरिळऽईळितः ॥ मि. प्रावणीत्वोत्तरतःपरिधाचवेणधर्मणाविश्वस्यारिष्टथै ॥ यज- चौताविपो ग्रहणकाले परिधिभ्यो पहिर्गद्धविः स्कन्नं द्रवि पत्यादिनामेक- भ्योऽग्निभ्रातृभ्यो दत्तमिति मन्त्राणामर्थः । एतेऽग्निभ्रातरो देवेभ्यो हव्यं वहन्तो यदा मृतासादानीमग्निः स्कन हविर्भातृभ्यो भवत्तितिवरं कृतवान्।तमि. मम तिगिरिग्नेस्त्रयो ज्याया सोभ्रातरा आसन देवेभ्यो हव्यवदन्तः प्रमी पन्तत्यारभ्यान्ते स्पष्टमुवाच॥सोनवीरं वृणेग्रं यदेवाग्रहीत स्याद्भुतस्य बाहिर परिधिः स्कन्दात्तन्मे भ्रातॄणां भागधैयमसदिति तस्माद् यद् गृहीतं स्यावत: हुनस्य वहिापरिधिः स्कन्दति तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन मीणातीति ॥ ३ ॥ कात्यायनः ।। परिधीन परिघाति मध्यमदक्षिणोत्तरान् गन्धर्व इति प्रति• मन्त्रमिति ॥ मयममन्त्रपाठस्तु ॥ गन्धर्वस्त्वा विश्वावसुः परिदधातु विश्व स्याऽरिप्यै यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिळ ईळित इति गुलोकावस्थितं सोम रक्षितु सोमस्य पार्वे विमस्मिन् सर्वस्मिन् प्रदेशे वसतीति विश्वावसुः एत. नामको गन्धर्वः॥ तथाच श्रुत्यन्तरं, विश्वावसुर सोमगन्धर्वमिति ॥ त्वापादेशात्र- यपरिपिता समिघं त्वां परिदधातु आहवनीयस्य पश्चिमभागे सर्वतः स्थापयतु । किमर्थ, विश्वस्यारिष्ट्यै। रिपतिहिमार्थः ।। आहवनीयस्थानरूपस्य विश्वस्य हिंसारााहत्याय । परिघरभावे सति अमुराः पविश्य हिंसां कुर्वन्ति ॥ किच, यजमानस्य परिधिरमि पजमानमसुरेभ्यो रक्षितुं पश्चिमदिशि सर्वतः स्थापि- तासि । किञ्चाग्निरिल ईलिनः॥ अमीत्पनुवर्तते । आहवनीयस्याग्नः प्रथमो ज्येष्ठभ्राता मृपनिनामधेयोऽग्निस्तद्रूपोऽसि । स चाग्निरिलः स्तुतियोग्यस्तस्मा. दीलियो होनादिभिस्तुतः । ईड स्तुताविति धातुः ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु ।। इन्द्रस्य बहुरसि दक्षिणो विश्वस्यारिष्ट्ये ( यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिल ईलित इति ॥ हे द्वितीयपरिधे खम् इन्द्रस्य दक्षिणो वाहुरसि । रसायां समर्थवाद इन्द्रबाहुबोपचारः। विश्वस्येत्यादि व्याख्यातम् । अत्राग्निशब्देन द्वितीय भ्राता मुवनातिनामको विवक्षितः ॥ तृतीयमन्त्रपारस्तु ।। मित्रावरुणी खोत्तरता परिधना ध्रुवेण धर्मिणा विश्वस्यारिष्ट्यै । यजमानस्य परिधिरस्यनिरिल ·१ प्रथमदशके । २ अध्यायः। मानस्यपरिविरस्यग्निरिळ ईळतथा वीतिहोत्रत्वाकयेधुम- तासमिधीमहि ।। अग्नेवृहतमध्वरे ॥ ५॥ समिसिंसूर्यस्त्वापु- रस्तात्पातुकस्याश्चिभिशस्त्यै ॥ सवितु हस्थः ॥ ६॥ ऊण- प्रदसंस्वास्तुणामिस्वानस्थंभ्याआस्वायसवोदाआदित्याः ईलिन इति ।। हे तृतीयपरिधे, स्वां मिवावरुणावेतनामको देवी ध्रुवेण स्थि- रेण धर्मगा धारणेन पोषणेन वा उत्तरत्र उत्तरस्या दिशि परिवत्ता परितः स्थापपताम् ॥ विश्वस्येत्यादिपूर्ववत् । अवानिशब्देन भूतानां पतिरित्येतना- मकम्तृतीयो भ्राता विवक्षितः ॥ ३ ॥ ४॥ कात्यायनः ॥ प्रथमं परिधि समि- घोपस्पृश्य वीतिहोत्रमित्यादधतीति ॥ पाठस्तु ॥ त्रीतिहोनं त्वा को घुमन्तर समिधीमहि । अमे बृहन्नमध्वर इति ॥ कविः क्रान्ती सर्पज्ञ इत्यर्थः । त. थाविध हे अग्ने लाम् अध्वरे पागे निमिनभूरो सति समिधीमहि अनेना- घारसमिध ऊर्भस्थापनेन सम्यग्दीपयामि । कथम्भूतं त्वां, बीतिहोत्रम् । इस गतारिसि धातुः । इतिर्गतिः, विविधा इतियाप्तिः समृद्धिरित्यर्थः । पीतये होत्रं होमो यस्यागेरिति विग्रहः । एतमेवार्थ चिरिदर्शयति ॥वीतिहोनं त्वा कर इत्याह । अग्निमेव होत्रेण समर्दयतीति ॥ घुमनां स्वत एव द्योतनोपे- संबृहन्तं वृक्षयागार्तितेन ॥५॥ कात्यायनः ।। अनुपस्पृश्य द्वितीणं समिद- सीति ।। द्वितीय ममिघमादधातीत्यनुवर्तते । हे आधारसमिदग्नेः ए॒वभागे स्था. प्पमानाभवतिकात्यापनः। सूर्यस्त्वेति जपत्याहवनीयगीक्षमाण इति पाउस्तु।। सूर्यस्त्वापुरस्तात् पातु कस्याश्चिदभिस्त्या इति ॥ हे आहवनीप त्वा पुरस्ताद पूर्वस्या दिशि मूर्यः कस्याश्चिदभिशस्त्यै सर्वस्या अपि हिंसायाः पातु रक्षतु । पा काचिद्धिमा प्रसक्ता ता सा परिदस्वित्यर्थः । चतुर्थी पश्चम्पर्थे द्रष्टन्या । इतस्मिन् दिक्पे परिधिनयण रक्षा भवति । पूर्वयां तु परिध्यभावेऽपि सूर्यो रक्षकः ।। इसमेवाथै कप भाइ । परिषग इमे अमितो गुप्तये परिहिता भवन्ति। मूर्यमास्पैतत्पुरस्तात्पुरोगा करोतीति ॥ कात्यायनः ।। यहिपस्तृणे तिरश्चीनि दधाति सवितुरितीति ॥ वाह स्थ इति मन्त्रशेषः॥ वेद्यामास्तीर्णस्य मागनस्प दर्भस्पोपरि पुनरास्तरिष्यमाणस्य प्रस्तरस्य सकिर्यपरिहाराय तृणद्वयं तिर्य निदध्याद । हे तृणे पुरामुभे सवितु। प्रेरकस्य देवस्य बाहू स्थः दक्षिणोत्तर- पाहुस्थानीये भवथः ।। ६ ।। कात्यापनः । तयोः मस्तर स्तृणात्यूर्णनदसमि- ·सभाष्परालयजुर्वेदकाण्यसंहितायाम् । सदंतु!७॥धृताच्यमिाजुहर्नामसेदंपियेणधाम्नांप्रियेसदसिसीद।। घृताच्गस्युपमृन्नामसेदंपियाधाम्नामियमदसिसीद । घृताच्य; सिध्यानामप्सेदमियेणधाम्नांप्रियेसदसिसीद ॥ प्रिये प्रधाम्ना मियेसदसिसीद साधुवाऽअंसदानृतस्ययोनीताविष्णोपाहि॥ तीति । पाठस्तु ॥ अर्णम्रदर्स खा स्तृणामि स्वासस्य देवेभ्य इति ॥ पूर्वपटू व्याख्यानम् ।। कात्यायनः॥ अभिनिदधात्या त्या वसव इति । सव्य गुल्पा शून्य इति ।। प्रस्तरमित्यनुवर्तने । आस्तीर्ण प्रस्तरं तद् रहिने शून्वस्थाने वा. माझ्गुरपा ममारयेत् ॥ पाठस्तु ॥ आ त्वा वसको रुद्रा आदित्याः सदन्विति ॥ शस्तरस्प सवनवयाभिमानिनत्रयो वस्तादयो देवगणास्त्रागासादयन्तु सर्वतः प्रसारयन्तु ॥ ७ ॥ कात्यापनः ॥ जुहूं प्रतिगृध निदधाति घृताचीत्येवामितरे उत्तराभ्यां प्रतिमन्त्रमिति ॥ प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ घृतापसि जुहूर्नाम सेदं प्रियेण पाम्ना मिये सदसि सीदेति ॥ हे जुहु तं घृतमश्चतीनि घृताची घृतपूर्णा- सि भवमि ॥ जुहूर्नाम जुहूरित्येात्तव नामधेयम् । हूपने अनयेनि व्युत्पत्तः । सा तमिदं प्रस्तरस्यो स्थानमधितिष्ठति शेपः। उक्तम्यैव व्य ज्यान पियेणत्या दिकम् ।भियेण देवानां प्रीतिहेतुना धाम्ना आज्यरूपेण तेजमा महनि शेपः॥ सबै देवानां पियं धाम यदाज्यामनि डि श्रुनिः । प्रिये सदमि मस्तरस्योपरि पियस्थाने सीद मान्नुहि उपवित्रोत्यर्थः । द्वितीयमन्त्रपाठस्तु घृताच्यस्युप- भूमाम सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सदमि सीदेति ।। उप जुधाः समीप स्थिता विभाज्यं धारयतीत्युपभृत् । व्याख्यानमन्यत ।। ततीयमविपाटस्तु । तान्यसि भुया नाम सेदं मियेण धाम्ना प्रिये सदसि मौदति ॥ धुन मनिस्थ- ययोरिति धातुः । यथा होमाय जुहूपमतोस्तदा चलनं तदस्याश्च नाऽभावन स्थिरताद् ध्रुवेति न'म । च्यारयातमन्यत || कात्यायनः ॥ मियेण धाम्नति हवीशप वेद्या कृति ॥ कण्योऽप्याह ॥ पियेण धाम्ना प्रिये सदाम सी. दान्पानि हवीप्यासादयतीति ।। आनेयः पुरोडाश इत्यादीन्यन्यानि, मन्त्रस्त- पूर्ववकैकं हविः संनोध्य व्याख्येयः ॥ ८॥ कात्यायनः ॥ धुवा अमद- निति माण्यिालभते ॥ पाठस्तु ॥ ध्रुवा असदन्नृतस्य योनौ ता विष्णो पाहि । पादि यज्ञं पादि यज्ञपतिमिति ।। अलस्य अवश्यम्भाविफलोपेतत्वेन सत्यस्य पास्य योनौ स्थान सर्ने हविर्षियोपा ध्रुवा असदन आवश्यकलेन स्थिरा ·१ प्रथमदवाके । २ अध्यायः । पाहियशंपाहिजपतिंपाहिमायजन्य ॥९॥ ॥ अग्नेवाजर्जिद्वाज- स्वासरिष्यसंवाजजित समामि ॥ नमोवेभ्या स्वधापितृभ्यः सुपमेभूयास्त ॥१॥ अस्कनमद्या।ज्यदेवेभ्यःसंधियासाअंधिणा- अतिष्ठन् । हे विष्णो व्यापक या पुरुष तान् पाहि तान् हविर्षिशेपान रक्ष । अन्पद पुरैव व्याख्यातम् | कात्यायनः ।। पाहि मामित्यात्मानामेति॥आलभत इनि सूत्रशेपः । यज्ञन्यमिति मन्त्रशेपः । स च मन्त्रः पूर्वमेव व्याख्यातः ॥९॥ इति द्वितीयेऽध्याये प्रथमो नुवाकः ॥ १ ॥ प्रथमेऽनुवाके इध्ममोक्षणमारभ्य घुगासादनोपयुक्ता मन्त्रा उक्ताः । दिनीये रुच्यापारविषया मन्त्रा उच्यन्ते ।। कात्यायनः ॥ इध्मसन्नइनगनुप- रिधि मंमाष्टर्यग्ने वाजनिदिनि त्रिस्त्रिः परिक्रामपिति ॥ पाठस्तु ॥ अमे वाज- जिद् वाजं त्वा सरिष्यन्तं वाजजित समामीति ॥हे व जजिदमे वाजमन ज- यतीति चानजित् । तथाविध हे अमे सां समामि शोधयामि । कथंभूतं त्वां, राज सरिष्यन्तम् अनमुद्दिश्य गमिष्यन्तम्, अनसम्पादनोपयुक्तम् । पाजनि- तम, अन्नमुद्दिश्य जयोपेतम् । अनमतिबन्धनिवारकमित्यर्थः । कात्यायनः ।। अपरमाहवनीयादमाल करोति नमो देवेभ्य इति ॥ ये देवा अनुष्ठानमनुर- हन्ति तेभ्यो नमस्कारोऽस्तु ॥ स्वधा पितृभ्य इति दक्षिण उत्तानमिति ॥ पुरा प्रामुखो देवनमस्कारार्थपलिं कनवान् ॥ इदानी पितृनमस्कारार्य दक्षिणामुख उत्तानं पाणिद्वयं कुर्यात् ॥ ये पितरः पालकाः सन्ति तेभ्यः स्वधा- स्तु ॥ स्वधामाब्दो निपातितः । स च पितृनुदिइप देयद्रव्यस्य पिण्डादेर्दाने पती । अतो पहेयं तदास्याम इत्यर्थः ॥ अनेन मन्त्रदपेन देवाश्च पितरश्यो- पचर्यन्ते । तदाह कपः ॥अथ वाघारप्पभप्रेण चोरअलि निदधाति नमो देवेभ्यः सया पितृभ्य इति । देरेपश्चतत पितृभ्यश्च निन्हुते था. विज्यं करिष्यनिति । निन्हुते अपलपति उपचरतीत्यर्थः ॥ कात्यायनः । सुपमे म ति जुहपभृतावादायेति ।। पाठस्तु ॥ म्पमे मे भूयास्तमस्कनमधाग्यं देवेभ्यः संघ्रिगासमिति ॥ हे जुहूपभृतो, मे मदर्य मुयमे मुष्ठ नियते भूयास्त भरतम्।पया युवयोः स्थितमागं नस्कन्दति तया धारयतमित्यर्थः तथा मत्यह. मद्याऽस्मिन् कर्मानुष्ठानदिने देवेभ्यो देवतोपकारार्थम् । आज्यं युगयोः स्थित घृतम् । अस्कन मूमौ यथा न स्कन्दति तथा संघ्रिपासं सम्यस्पोपणं कर- ·१८ सभाप्पालपदकाप्रमदितापाम् । विष्णोमात्वाचकमिपीशवसुमतीमग्ने । तेडायामुपस्थेविष्णो: स्थानमसि ।। इसइंदौलीमणोदींवरभास्थात् ॥ अग्नेये । पाणि ॥ अस्कन्ममित्यादेराभिमार्य कणो दर्शयति ॥ अविशुन्यमयमं यज्ञ देवेभ्यस्तनवा इत्पवैतवाहेति॥ कात्यायनः । दक्षिणाविझामन्त्यप्रणाविष्ण- वितीति ॥ पाठस्तु ॥ अधिणा रिप्णो या लापकमिपमिति ॥ हे विष्णो व्या. पक यापुरुप त्वाम् अधिणा पादेन मायकमिपम् आक्रमणं मा कार्पप् । पादेनातिक्रमणदोपो मे मा भूदित्यर्थः ॥ एतमेवाभिमायं कण्वो दर्शयति । पको ये विष्णुस्तमेतदतिक्रमिप्यन् प्रभवति तस्मा एपेन्निन्हते मा वावक्रमि- पमितीति ॥ १॥२॥ कात्यायनः ॥ परिधीनप्यपरेण सञ्चरो होप्यतः स. ध्येनेतो दक्षिणेनामुतो वसुमतीमित्यास्यायेति ॥ परिधीनो पश्चिमभागः सञ्चा- रदेशस्ततो होमायोयुक्तस्य सम्पन पादेनेतः परिधेः पश्चिपदिश्यऽवस्थान दक्षिणेन पादेनायुतः पूर्वस्यां दिश्यवस्थानमित्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ वसुमतीमग्ने ते छायामुपस्थेपं विष्णोः स्थानगपीति ॥ हे अग्ने, ते तब छाया वमुमती पथा पुरुषस्य छाया समीपवर्तिनी सद्वत्ता समीपपर्तिी भूमिम्. उपम्पम् उप• तिष्ठेयं सोय । उपपूर्वस्तिष्ठतिः सेवार्थे वर्गते । स एव वाचिकः सेवाप्रकार: स्पष्टीक्रियते । विष्णोः स्थानमसि । हे यमुमति, स्वं यस्य स्थानं भवति । अत्र स्थित्वा यागं कर्तुं शक्यत इत्यर्थः । आइवनीगममीपार्निवादस्या भुमेर्यन- स्थानत्वं युक्तम् ॥ तदाह कण्यः । यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञस्य वा एतदन्तिक ति प्रति तस्मादाह विष्णोः स्थानमतीति ।। कात्यायनः ॥ इन इन्द्र इति जुहो- तीति ॥ पाठस्तु ॥ इत इन्द्रो वीर्यमकृणोर्योऽधर आस्थात् । अग्ने होनं वेदैत्यम् । अत्रता त्वा यागथिवी आ तं द्यावापृथिवि । सिष्टकहे- वेभ्य इन्द्र आज्येन इविपा भूत् साहेति । पूर्वस्मिन्मन्ने यज्ञसम्बन्धि यत स्था नमुक्तं तदेव देवानां 'विजयहेतुत्वाद् दिक्शन्देन परामृश्यते । देवयजनव्य. तिरिक्तभूमेरसुराधीनतया तत्र देवाना पराजयेऽपि यज्ञप्रदेशः पराजयहितः ।। अत एव तित्तिरिराह ॥ विष्णोः स्थानमसीत्याह । यही वै विष्णुः । एतत् खलु वे देवानामपराजितमायतनं यद्यज्ञः देवानामेवापराजित आयतने ति- प्रतीति तथाविधादितोऽस्माद्देवयजनस्थानात् स्वकीपभूवलोपेतायुद्धार्थम: शुक्त इन्द्रो वीर्यमणोः । वीरस्य कर्म शवधरूपमकरोत् । इन्द्रेण धी ·१ प्रथमदशके। २ भध्यापः । होवेर्दूत्य ॥ अवतांत्याधावापृथिवीऽअतृत्वंपावापृथिवी ॥ ४ ॥ विष्टकृदेवेभ्य | इंद्रऽआज्येनहविषाभूत्स्वाहा ॥ संज्योतिषा ज्योतिः ॥५॥ अपितरो ।मादयध्वंयथाभागमाषायध्वं ॥ अ. . कृते सति शानुपयुक्तविघ्नाभावाद अध्वरो यश ऊर्थ आस्थादुन्नतावस्थितः । य- स्मादध्वरो निर्विनेऽवस्थितस्तस्मात् कारणाद, हे अग्रे, त्वं चेद होतुः कर्म विद्धि जानीहि। तथा, दूत्यै देवसम्बन्धि दूतकर्म वेरिद्धिाहोतृत्वदेवदतत्त्रयोग्निसम्ब. धित्वं कण्वो दर्शयति ॥ अग्नहोत्रं वेद॑त्यमित्युभयं ह वा एतदग्निर्देवानां होता तद्भूनश्च तदुर्भपं विद्धि पद्देवानामसीत्परतदादेतियां स्वामग्निमुभे पावापृथिवी देवते अवता पालपताम् । हे अग्ने तमपि धावापृथिवी लोकद्वयदैवते अब पालय इत्थमन्योन्यपालने सति देवेभ्यो देवोपकारार्थम्, इन्दुः आज्येन हविषा- स्माभिर्दत्तेन विष्टकद् भूत सुप्ठु इष्टं करोतीति विष्टकृत् ताशो भवतु ॥ पथदस्माभिरिज्यते तत्तदिष्ट सर्व पैकल्परहितं करोतु । साहा । इन्दं देवमु- दिश्येदमाज्यं दत्तम् ॥ कात्यायनः ॥ उत्तराधारमाघार्यासस्पर्शयन रुचा- घेस जुह्वा धुवासमनक्ति संज्योतिपतीति ॥ ज्योतिरिति पन्त्रशेषः ॥ अवा- गच्छतामित्यध्याहनव्यम् ॥ ध्रुवायां स्थितमाज्यरूपं यज्योतिस्तेन ज्योतिपा सह जुदा सिन्यमानमाज्यरूपं ज्योतिः संगच्छताम् ॥ धारोपाज्यस्य धौवाज्यस्य च संगमनं तितिरिरूपपादयति ॥ शिरो वा एतद्यज्ञस्य आत्मा धुवा आधारमाघार्य ध्रुवाः समनक्ति आत्मनेव यज्ञस्य शिरः मतिदधातीति ।। आत्मशब्देनात्र गलादधस्तनो देहभागो विवक्षितः ॥ कण्वोऽपि, तदुधुवार समनक्ति शिरो वा एतदित्यादिना तथैवावोचत् ॥ ३ ॥ ४॥ ५ ॥ अथा- सरस्प प्रयोगस्यायं क्रमः ॥ प्रयाना आध्यभागी प्रधानयागस्तछेपप्राशन चेति ॥ तब माशनार्थ हविश्वतुर्दा कृत्वेदं ब्रह्मण इदर होतुरिदमध्वयोरिद- मग्नीध इत्पृत्तिग्भ्य आदिशेत् । सदानी यजमानो मन्वं जपेत् ॥ तदाह कात्यायनः ॥ अत्र पितर इति यजमानो जपतीति ॥ पाठस्तु ।। अत्र पितरो मादयध्वं पयाभागमापाययमिति ॥ हे पितरो, यूपम् अत्राऽस्मिश्चतुर्दा. विभज्यादिश्यमाने मादयध्वं दृष्टा भवत । ततो इविपि ययामागे खं व भा. गमनतिक्रम्प आरपायध्वं समन्ताद पपदाचरधम् । यया पो घास खाभी- टै पाप्य वृप्तिपर्यन्त स्वीकरोति तद्वद स्वीकुरुतापधप्पेचान भागान् ऋत्विजो ·७० सभाप्य शुक्लयजुर्वेदकाण्यसंहितायाम् । भीमदतपितरोपथाभागपाषाविपत ॥६॥ उपहतापृथिवी।मा. सोपमापृथिवीमाताहयतां ॥ अग्निराग्नीधात्स्वाहा ॥ ७॥ उपं. हतोयोपितोपमायाप्पिताहयतां मग्निराग्नीवात्स्वाहा ॥८॥ मग्रीद । मिंद्रइंद्रियंदधात्वस्मानायोमघानः सतां ।। अस्मा. भक्षयन्ति, न तु पितरस्त्यापि दर्शनेन पितॄणां तृप्तिर्भवति ॥ न वै देवा अ. श्नन्ति न पिबन्त्येतदेवा अमृतं दृष्ट्वा तृप्यन्तीति श्रुत्यन्तराद ॥ कासायनः ।। निस्श्यापीमदन्तेति । जपतीत्यनुवर्तते ॥ पाठस्तु ॥ अमीपदन्त पितरो पथा- भागमापापिपतेति ॥ पान पितॄन प्रति स्वीकुरुलेत्युक्तं ते पितरः, अभीमदन्त भृतां हटवन्तः । पयाभागपापायिषत स्वं स्त्र भागम् अनतिक्रम्य स्वीकृत वन्तः ॥ पूर्वमन्त्रेण भागान् स्पृष्ट्वा जपेत् ॥ इमे तु विराज्य जपतीति विशे- पः ॥ ६ ॥ कात्यायनः ॥ एकैकमाहरति घावापृथिव्योरुपहानेऽग्नीधे पटर। से माश्नात्युपहूता पृथिवीतीति ॥ यदा होता यावापृथिव्योरुपहानं करोति तदान माग्नेयपुरोडाशपम्नीपोमीयपुरोडाश चैकैकयाम्नीधाप पटवत्तं सम्पा- पाहरेत् । स चोपतेति मन्त्रेण प्राश्नीयान ॥ पाठस्तु ॥ उपहूता पृथिवी मातोपमा पृथिवीमाता पताम् ॥ अग्निरामीधाव स्वाहा ।। उपहूतो घौष्पितो- पमा घोष्पिता हेयताम् । अग्निराग्नीध्रात् स्वाहेति ॥ येयं पृथिवी श्यते से जगतो माता उपहूना अभ्यनुमाता मानृतेनास्माभिर्भाविता । सा च माता पृथिवी मा हविभोपभक्षणापाद्यतम् । उपहयतामभ्यनुमानातु । माम्नीनादेत. मामकादाविग्यान कर्मणो हेतोरग्निरई वाहस्वरूप सन् भक्षपामीतियोपः। तस्मात स्वादा मदीयमुखाग्नाविद इविकलादा मुहुनमस्तु । प्रथमपुरोडाशभक्षणे मन्नः ॥ ७ ॥ उपहूनो योरित्यादिकस्तु द्वितीयपुरोडाशशेपमक्षणमन्त्रः ।। यो धुलोकाभिमानी देवता पिता सर्वस जात पालकत्त्वाच पिता उपहतो. ऽस्माभिश्व पितृतेनाभ्यनुज्ञातो घोः पिता धुलोकरुपः स पिता पा भक्षणाय उग्रतम् उपहयतामभ्यनुज्ञानातु ॥ अग्निरिसादिकं पूर्ववद ॥ ८॥ कात्या- यनः॥आशासाने मपीदमिति यजमानो जपतीति ॥ यदा होता मन्त्रमाशीदि- पपं प्रयुते तदा यजमानो जपेत् ॥ पाटस्तु । पपादमिन्द्र इन्द्रियं दधात. स्मान् रापो मघवानः सचन्ताम् । अस्माकर सन्ताशिपः सत्या नः सन्ता- शिप इति ॥ इन्दः परमेश्वर इदमहमदपक्षितपिन्द्रियम् इन्द्रचद् वीर्य मणिपन ·२ प्रथमदशके १२ अध्यायः । करसत्याशिःमत्यानःसंन्याशिषः। अग्नेवाजज़िदाजस्वासस- वासंचाजजित समामि ॥९॥॥ देवसवित रेतत्वोणतेवृहस्प- तिब्रह्माणं ॥ तहमनसेप्रनवीमि ॥१॥ मनोगायत्र्यै । गायत्री त्रिष्टुभविष्टुन्जगत्यजगत्पनुष्टुभै ॥ अनुष्टुप्प्रजापतयेमजापति- विश्वभ्योदेवेभ्यः ॥२॥ वृहस्पतिवानी । ब्रह्माहंमनुष्याणां । , माने दधातु स्थापयतु । किच, रायो धनानि दैवमानुपभेदेन द्विविधानि मघ. वानो धनवन्तश्चास्मान् यजमानान सचन्ता समयन्तु सेवन्ताम् । किश्चास्माकं पजमानानामाशिपोऽभीष्टार्थस्याशंमनानि गन्तु विद्यन्ताम्। किच, नोऽस्माक- माशिषः पूर्वोक्ताः सत्पाः सन्तु विनथा भान्तु ॥ कायायनः || संमार्टि पूर्ववदुपरिकाम सकसकृत्समसामायिनीति॥पूर्वमिश्रममनहने यथाप्ने वाजनि- दिति मन्त्रेण संमार्गः कृतस्तत्परिक्रम्य विसंमार्जनम् । अत्र तु परिक्रमणं विना संमार्जनमिति शेषः॥ तथा मन्त्रपाठेऽपि पूर्वव, सरिष्यन्तमिति ॥ अतु, सर- पासमिति विशेष इत्यर्थः॥पाठस्तु ।। अग्ने वाजनिद्राजं ला सस्वा वाज- जित समामीति ॥ वाजमवासम् अन्नमुद्दिश्य गनवन्तं सम्पादितवन्तमि- स्पर्थः ॥ अन्यत् पूर्ववत् ॥९॥ इति दिनीयेऽध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ द्वितीये रुचाधारविषया मन्त्रा उक्ताः ॥ तृतीये, देवमवितरित्यादयो मन्त्रा ब्रह्मसम्बन्धिमयोगे उत्ताः । तत्र कासायनो, ब्रह्माणं णीत इत्यारभ्य भयोगं त्रुवन् देवसवितरित्युत्त्वत्युदानहार । पाठस्तु ॥ देवसवितरेतं त्वा वृणते धृहस्पति प्रमाणम् । तदहं मनमे मत्रवीमि । मनो गायध्यै गायत्री त्रिष्टुभे त्रिष्टुन्जगत्य जगत्यनुष्टुभे। अनुष्टुप्पजापतये प्रजापतिविश्वेभ्यो देवेभ्यः वृह- स्पतिर्देवानां ब्रह्माऽई मनुष्याणाम् । भूर्भुवः स्वरिति ॥ हे सवितर्देव एतं ता सवितृरूपं त्वां बृहस्पति ब्रह्माणं बृहस्पतिरूपं ब्रह्मनामकमृत्यिज रणते पाशिका वरणं कुर्वन्तिा सवितृशब्दाभिधा परमेश्वर एव वृहस्पतिरूपणावतारं कृत्वाऽस्म. धागे ब्रोति भावपन्तीत्यर्थः । तत्सर्वमहं मनुष्पाणां मनसे मनोऽभिमानिदे- वाय मत्रवीमि प्रकर्षेण कथयामि । तच मनो गायध्यै गायत्रीदेवतायै प्र- प्रीमीति शेषः । स चौतरेवपि पश्च वाक्येपु द्रष्टव्यः । गायत्रीत्रिष्टुन्ज- गत्पनुष्टुप्पनापतिविश्वेदेवमुखेभ्यो ब्रह्मा मख्यातः । स च ब्रह्मा देवानां पागे घृहस्पतिरभूत् ।। मनुष्याणा पागे लई ग्रमा भवामि । इत्य भूर्भुव:

·सभाप्यलयजुर्वेदकावसंहितापाम् । भूर्भुवः स्वनिरस्तापाप्मेदमहस्पते सदसिसीदामि ॥ ३॥ मि. अस्पत्वा । चक्षुपाप्रतीक्षे ॥ देवस्यत्वासवितुः ममश्विनाफ- हुम्पापूष्णोहस्ताभ्यां ॥ प्रतिहामिपूधिव्यास्त्वानीभौसादया. म्यदित्याऽउपस्थे ॥दे॒वस्य॑त्वासवितुः मवेश्विनौर्याहुभ्यां पूष्णो हस्तान्यां ॥ ४ ॥ आर्द । ग्नेप्ट्वास्येनप्राश्नामिबमस्पर्मुखेन । खराख्येषु त्रिषु लोकेषु ब्रह्ममसिदिष्टव्या । सोऽयं मन्त्रो वृतेन ब्रह्माणा जापतन्पः ।। कात्यायनः ॥ ब्रह्ममदनाव तृणं निरस्प निरस्तः पाप्मेवीति ।। योऽयं पामा पनविघातापाऽसुररूपेण निगूढः सोऽयं निरस्तो निराकृतः कात्यायनः ॥ इदमहं बृहस्पतेः सदास सीदामीति ॥ इदमित्यगुल्या निर्दिशन ब्रह्मेत्य बूते । अहं मनुष्याणां ब्रह्मा वृहस्पतेर्देवसम्बन्धिब्रह्मणः सदप्ति स्थाने सीदाम्पुपविशायि ॥ १॥२॥१॥ कामायनः ॥ मिनस्य त्वेति माः शिवं प्रतीक्षत इति ।। चक्षुपा प्रतीसत इति मन्त्रशेषः । हे प्राशिवभाग, खां मिनस्य एतनामकस्यानुग्राहकस्य देवस्य चक्षुपा प्रतीक्षे सम्पक् पश्यामि ।। कात्यायनः । देवस्य त्वेति प्रतिगृहातीति ।। पाठस्तु ॥ देवस्य त्वा सवितुः. समवेऽश्विना हुभ्यां पूष्णो इस्ताभ्याम् || प्रतिगृह्णामि स्वीकरोमात्पर्थः । व्याख्यातमन्पत् ॥ कात्यायनः ॥ पृथिव्यास्त्वेति सादयतीति ॥ पृथिम्पा- स्वा नाभी सादयाम्पदित्या उपस्थ इति ॥ सोऽयं मन्त्रोऽग्ने प्रतपत इत्यनु- या व्याख्यातः ।। कात्यायनः ॥ पुनरादाय, देवस्प त्वत्पनामिकाङ्गुष्ठाभ्या- मिति ॥ पाठस्तु ॥ देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्पो हस्ताभ्या- मादद इति ॥ अमावष्यमकृद व्याख्यातो मन्त्रः ॥ कात्यायनः ॥ अमेष्ट्वेति माश्नाति दन्तैरनुपस्पृशनिति ॥ पाठस्तु ।। अमेष्ट्वास्येन माश्नामि वृहस्प• तेर्मुखेनेति ।। हे माशिव वाम् अमेरास्येन पहिदेवतासन्धिना मुखेन, त- था वृहस्पतिसंवन्धिना मुखेन च प्राश्नामि भक्षयामि । अतो मदीयमुख. स्यापद्रवो नास्तीत्यभिमायः ॥ पुरा कदाचिदेवानां यागे बृहस्पतिः माशिनं प्रतिगृहन् भक्षयश्च मा हिंसिष्यतीति भीतः सन् हिंसापरिहाराय, देवस्य त्वे. ति मन्त्रेण मतियामेष्ट्रेति मन्त्रेण माशितवानित्येतादृशमन्त्रद्वयाभिप्राय ति. सिगिरत्यमाह ।। सोऽविभेत् प्रतिगृहस्तं मा हिंसिष्यतीति । देवस्य त्वा सवितुः प्रतत्रेऽभिनो_हुभ्यां पूष्णो इस्ताभ्यां मातिगृहामीत्पग्रवीत् । सवित- ·१ प्रथमदशके । २ अध्यायः । पाऽभवत: यतास्तादर्शमयन्तु ॥५॥ स्वाहाकृतं जठर। मि. दैत्यगछ । सिनामेमासंपृक्या उर्च मेनासीद ॥ ६ ॥ इंद्र- स्यत्वाजठरेसादयामि ॥ प्रजाति गोस्यूर्जस्यान्पर्यस्यान् ॥७॥ माणापानौम । पाहिसमानय्यानामपायुदानन्यानौमपाहि॥र्ग- प्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवताभिः प्रत्ययवाद । सोऽविभेमाश्नॅस् मा हिसिष्यती- स्पप्रेष्ट्वास्येन प्राश्नामीत्ययवीन खमेरास्यं किचन हिनस्तीति ।। कात्यापनः ।। नाभिमालभते या अस्वन्तरितीति ।। पाठस्तु ॥ या अस्वन्तर्देवतास्ता इदर भामयन्तु । स्वाहातं जठरमिन्द्रस्य गच्छ । पसिना मे मा संपृक्या अध्य में नामः सीद । इन्द्रस्प त्या जठरे सादयामीति ॥ अखन्तर्जलेपु मध्ये या देवताः सन्ति ता देवता इदं माक्षित्रं शमयन्तु । शान्तं कुर्वन्तु । भक्षित सन्ममोदरे कमप्युपद्रवं यथा न करोति तथा कुर्वन्तु ॥ हे माक्षित्र स्वाहाकृतं त्वां मया स्वाहाकारपूर्वकम् इन्द्राय समर्पितं भूत्वा तस्येन्द्रस्य जठरं गच्छ । अतो ममोपद्रनो न भविष्यति । घस्ल अदन इति धातुः । मे घामना मदीयेनादनेन भक्षणेन मा संपृक्थाः संपर्क मा कुरु । दन्तसंस्पर्श मा कुवित्यर्थः । मे मदीयाया नाभेरव सीद उपरिभागे तिष्ठ । इन्द्रस्य परमेश्वर- स्य जठरे त्वां सादयामि स्थापयामि ॥ कात्यायनः ॥ अन्वाहार्याभिघार्योद्वा- स्यान्तरा ब्रह्मयजमानौ हत्या वेद्याग्निधापालभते, प्रजापतेर्भाग इति पाठस्तु॥ मनापतेर्भागोऽस्यूसान् पयस्वान् । प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे पायुदानन्यानो मे पाहि । ऊर्गस्यून माये घेक्षितिरसि मा मे क्षेष्ठा अमुवामु. मिल्लोक इह चेति ॥ हे अन्वाहार्य, वं मजापतेः प्रजापालकस्प देवस्य भा- गोऽप्ति । कयम्भूनो भागः । ऊर्जस्यान रसयुक्तः । पपस्वान क्षीरसारणाज्येन उपेतः । तथाविध वं में यजमानस्य माणापानौ पाहि । अर्धाघोपत्ती वायु- विशेषौ रक्ष । भुक्तस्यान्नस्य सर्वेष्ववयत्रेषु समत्वेन नयनहेतुर्वायुः समानः । पारीरं व्याप्य वर्तमानो वायुानः । तौ समानव्यानौ मे मदीयौ पाहि ॥ उ- स्काभिहेतुरुदानः । उदानप्पानी मे मदीयो पाहि । समानोदानाभ्यां सह च्यानस्य द्विरभिधानं वारीरपाप्तिदर्शनार्थम् । किञ्च, त्वम् ऊर्गसि रसरूपो. ऽसि । अतो माये यजमाने ऊर्ज धेहि । रसं स्थापप । किञ्च, त्वम् अक्षितिर. सि । क्षयरहितोऽसि । अतो मे मदर्थम् । अमुह च परलोके तम्लोकयो.

·समाध्यामयजुर्वेदकायसदितायाम । स्यूर्जमगि हाक्षितिर समामिष्ठाऽअमुामुष्मिलोकशाहर्ष ॥८॥ एपाते । ऽअग्नेस मित्तयावर्धस्वचाचप्यागस्व वर्धिधीमहिंधवन मार्चप्पासिपीमहि ॥९॥ एनदेिवसविशंप्राहुहम्पीयपणे तेनं यज्ञमव तेनयुजपतितनमामंव ॥१०॥ मनोज्योति र्जुपतामा ज्यस्यपृहस्पतिशामिमर्तनोतु ॥ अरिष्टयज्ञ समिमर्दधातुविश्व ?- मभिष्ठा क्षयं मा पाप्नुहि । अमुवेत्यस्यैव ध्याख्यानम्-अमिलोक इति ॥ भा मे क्षेष्टा अमुत्रेयस्य मन्त्रभागस्प तात्पर्य तित्तिनिर्दयति ॥ क्षीयते वा अमुगिलोकेऽनमितः प्रदा इहामुमिलाके प्रजा उपजीवन्ति । यदेवमभिश. त्यऽक्षिसमेतद्गमयति, नास्यामुप्मिालोकेऽन्नं क्षीपत इति ॥ स्वर्गलोके भु- ज्यमानमन्नं भोगे क्षीयते । पुनः सम्पादनहेतोः कृषिक्रियादेस्तत्राभावाद- ऽस्मिन्ने भूलोके हविःस्तरूपेण देवेभ्यो यदन्नं दीयते तदेव फलरूपेण स्वर्गे लब्ध्वा मजा उपजीवन्ति । यदप्यत्र ब्राह्मणेभ्यो दीयते नदप्पमुत्रोपजीव- ति । एव सति मन्त्रेणान्याहार्यमभिमुशाति चेत् तदानीमेनदनमक्षिति प्रापपति तस्य पुरुपस्य स्वर्गे यो नास्तीत्यर्थः ॥ ४॥ ५॥ ६॥ ७॥ ८॥ का- त्यायनः ॥ एपा त इति होतातुमन्यत इति ॥ पाठस्तु ॥ एपा ते अमे समित तया स्व चाचप्यापस्व । वर्षिपीमहि च वयमाचप्यासिपीमहीति ॥ अपने ते ता समिदेषा इन्धनहेतुः काठविशेपो या प्रक्षिप्यते तथा समिधा त्वं पर्धन्त्र द्धि गच्छ । आप्पायस्त्र चास्मानपि सर्वतो वृद्धि प्रापय । तथाच सति सरपसादाद वय माद्रीमहि दि पाप्नुयायः । आप्यासिपीमहि चास्म- दीयपुरपश्चादीन मनोऽभिरदान करसरामः ॥ ९ ॥ कात्यायनः । एतत्त इति समिदामन्त्रितः प्रस्तौति ॥ समिधमाशतुमनुशामदानाय सबोधितो ब्रह्मा मन्त्रेणानुजानीपात् ॥ पाठस्तु ॥ एतत्ते देव सवितर्य पाहुहस्पतये न. समगे । तेन यज्ञमा तेन यज्ञपति तेन मामा । मनोज्योतिर्जुषतामाज्यस्प वृह- स्पतिर्यज्ञमिम तनोतु । अरिएं यज्ञ समिमं दधातु विश्वेदेवास इह मादप- न्ताम् ॐ३ प्रतिष्ठति ॥ हे सवितर्देव ते तुभ्यमेतदेवमिदानी क्रियमाणं यां माहुर्यजमानाः कथयन्ति । अनुज्ञापयन्तीत्यर्थः । किञ्च, लया मेरितो देवानां यज्ञे यो ब्रह्मा तस्मै ब्रह्मणे वृहस्पतये माहुः । तेन कारणेन वं यज्ञपर पालप। राया तेनैव कारणेन यापति यजमानमवत्पनुवर्तते । तथा तेनैव कारणेन मा.

·-- १ प्रयदशके । २ अध्यायः । बासाहमादयंतामों प्रतिष्ठ॥११॥ ॥ मानीपोमोजिति। मनू- जेवाजस्यमाप्रमवनमोहामि । अग्नीपोमौतमपनुदायास्मामे- ष्ट्रियचयहिष्मोवाजस्यनमसनापाहामि ॥ द्वाग्न्यागजितिम- नूवाजस्यमाप्रमनमोहामि॥द्राग्नीतमपनुदायोस्मविष्टि- मनाऽध्वर्यु पालप । किञ्च, ते नमः । आज्यसम्बन्धि ज्योतिर्नुपता दीप्यमानं पं सेवताम् । यासम्बघिन्पाये त्वदीयं चित्तं स्थापयेत्यर्थः। किञ्च बृहस्पतिर्ष- अमिमं तनोतु विस्तारपतु । किच, विश्वेदेवासः सर्वे देवा इद यशकर्मणि मादयन्ता हर्ष कुर्वन्ताम् । एवं मार्थितः सविता देवः, ॐ३ प्रतिष्ठत्यनुज्ञा प्रयच्छ- तिमित्यङ्गीकारार्थः । तथाऽस्तु । मतिष्ठ प्रणत्रं कुरु । समिदाधानकाले यजमानस्याऽभिनेतं पाणयवगत्प सविता देवोऽजीकृत्य प्रयातुं प्रेरयती- त्पर्यः ॥ १० ॥ ११ ॥ द्वितीयेऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ वृतीपे ब्रह्मसवन्धिमन्त्री उक्ताः।चतुर्थे तु व्यूहादिमन्त्रा उच्यन्ते । का- त्यायनः। जुहपभृतौ न्यूइत्यानीपोमपोरिति जुहूं माची दक्षिणेनोत्तानेनाग्नी- पोमीपमितीतेरणोत्तरा नीचां,मतीची यथादेवतमन्यदिति । जुहपभृतोन्यूइन नाम परस्परविपरीतत्वेनापतत्रोत्तानेम दक्षिणहस्तेन जुहूं प्राची प्रथ- यमन्त्रमुबारयन्नपनुदेत् । वामहस्तेनात्याभूतेनोपभृतं मतीची द्वितीयमन्त्र- मुच्चारयमपनुदेन ॥ तृतीयचतुर्थमन्त्राभ्यामैन्द्राग्नयामे पूर्वोक्तानीपोमीय- पागवज्जुहूपभूतोव्युहनं कुर्याद ॥ प्रथममन्चपाठस्तु ॥ अग्नीपोमयोजि- तिमन्ज्जे वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामीति ॥ अग्नीपोमयोदितीयपुरोहाशदेव- तयोरुजितिमनु अविनेन हविःस्वीकाररूपमुस्कृष्टं जयमनुस्योनेपं यजमानो- ऽहमुस्कृष्टजपं प्राप्तवानस्मि ! वाजस्यान्नस्य पुरोडाशादेः प्रसवेनाभ्यनुज- पा मा मोहामि मां यजमानं जुहपधारिणं पोरसाइयामि । यद्यप्यूहतिधातुर्वि- कार्यस्तयाप्युपमर्गवशाद् उत्साहवाची भवति ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु । आनीपोमो तमपनुदतां योऽस्म.न देष्टि यं च वयं ट्रिप्मो वाजस्यैनं प्रसवेना- पोहामि ॥ याशत्रुरमुरादिरस्मान् द्वेष्टि अस्मदीययज्ञविनाशनाय द्वेपं करोति । पं चान्पमालस्यादिरूपमस्मदीपानुभायविरोधिनं शटुं वयं द्विष्मः । विनाशनो- योग कुर्मः । उभयविघं तं शधुम अग्नीपोमदेवौ अपनुदतां निराकुर्वताम् । अहमप्येनं विविध शत्रुमुपद्रूपवाजस्य प्रसवेन पुरोहाशदेवतापा अभ्यनु- ·सभाग्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वमंहितायाम् । पंचयद्विष्मोवास्पैनमसवेनापोहामि ॥ ॥ वसुभ्यस्त्वा । देभ्यस्त्वादित्येभ्यस्त्वा संजोनाथांद्यावापृथिवीमित्रावरुपात्या- वृष्ट्यांवतां ॥२॥ व्यंढवयो । रितोरिहाणामरुतांपतींगछ॥ शापृश्निभूत्वादिवंगततांनोदृष्टिमावह ॥ ३॥ चक्षुष्पाऽमि । जया अपोहामि निराकोमे ॥ तृतीयतुरीयमन्त्रद्वयपाठस्तु ॥ इन्द्रायोजि- तिमनुजेपं वाजस्य मा प्रसवेन मोहामि इन्द्राग्नी तमपनुदतां योऽस्मान् द्वेष्टि यं घ वयं द्विष्मो वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीति ॥ अग्नीपोममन्त्रवत्तौ व्याख्या तौ ॥ ऐन्द्राग्नपुरोडाशानुष्ठाने तावेतो व्युहनमन्त्रौ ॥ १ ॥ कासायना । जुहा परिधीननक्ति ययापूर्व वसुभ्य इति प्रतिमन्त्रमिति पाठस्तु। वसुभ्पत्त्वा रुद्रेभ्यस्वादित्येभ्यस्वेति ।। हे मध्यमपरिधे वसुभ्यो वमुदेवतामीसथू ला ला मध्यमपरिधिरूपमनवमीति शेपः । एव दक्षिणोत्तरपरिधिमन्त्री व्याख्यातौ । परिधित्रयाअनेन सवनत्रयदेवताः प्रीयन्त इत्यभिमायः ॥ कात्यायनः ॥ स. मानायामिति प्रस्तरादानमिति ॥ पाठस्तु ॥ संजानार्थी द्यावापृथिवी मित्रा- घरुणी त्या दृष्ट्यावतामिति ॥ द्यावापृथिवी धुलोकदेव्यौ संजानाथामादीय मानमिमं मस्तरं सम्यमवगच्छताम् । हे प्रस्तर वां मित्रावरुणावेतनामको देवी दृष्टयाऽवतां जलवणेन पावयताम् ॥ २॥ कात्यायनः ॥ अनत्येनं पन्तु वय इत्युग्रं जुहामुपभृति मध्यं मूलमितरस्यामिति ॥ इतरा ध्रुवा त. स्पामित्यर्थः ॥ पाटस्तु ॥ व्यन्तु वयो रिसो रिहाणा इति ॥ वः पक्षिणः, रिसः व्यत्ययेन लकारस्य रेफः । लिप्तमित्यर्थः । रिहाणा: प्रस्तरगतमाज्य- लेप लिदाना व्यन्तु गछन्तु । वी गतिमननकान्स्यसनखादनेपिति धातुः ॥ फासायनः ॥ मरुतामिति नीचैहृत्वा तृणमादायानुपहरनीति ॥ एकं तृणं म- स्तराद पृथक् कृत्वा तं च प्रस्तरं नाचरौनत्यं यथा न भवति तथा धृत्वा व. हौ महरेत् ॥ पाठस्तु ॥ मरुतां पृपी गच्छ । क्शा पृभिर्भूता दिवं ग. छ । ततो नो दृष्टिमावति ॥ हे मस्तर स्वं मरुना मरुनामकानां देवानां . पान्धर्नी पर्ती वाइनरूपामा चित्रवर्णी गच्छ मानुहि । वायुवाइनवद्वेगेन गच्छेरार्थः । वशा पृश्नि वा घशा स्वाधीना पृश्निरपतनुस्तिद्रूपतं मा- प्प दिवं गए धुलोकं प्राप्नुहि । कामधेनुवत् तृप्तिकरी भूत्वा स्वर्ग गच्छेत्य- धः । ततः सर्गमाप्रुध्य नोऽस्मदर्य यष्टिमावद भूलोके मानप ॥ ३ ॥ का.

·१ प्रथमदशके । २ अध्यायः । पर्धामपाहि ॥ यंपरिधिपर्धत्वाऽअग्नेदेवपणिभिर्गुचमानः ॥४॥ संत । एतमनुजोष भराम्येपनेत्वपचेतयाते । अग्नाप्रियपाधापी- तं ॥५॥ स सवभागास्थे । पाहतः प्रस्तष्ठाः परिधयश्चदेवाः ॥ मांवाचमभिविश्वेणंतऽआसद्यास्मिन्यर्दिपिमादयध्वःस्थाहावा- । त्यनः ॥ चप्पा इत्यात्मनपालभत इति ।। पाठस्तु ॥ चक्षुप्पा असि चक्षुर्य पाहीति ॥ हे अमे त्वं चक्षुप्पा असि त्वदीयनालयान्धकारं नि- पर्य चक्षुप्पाः पालकोऽसि । अतो मे मदीयं चक्षुः पाहि । मस्तरमहरणेन मासक्तं चक्षुप उपद्रवं परिहरेत्यर्थः । तमेतमभिप्राय तित्तिरिदर्शयति ॥ याव- द्रा अध्वर्युः प्रस्तरं महरति तावदस्य चक्षुर्मीयते । चक्षुष्पा अमेऽसि चक्षुर्म पाहीत्पाह चक्षुरेवात्मं धत्त इति ॥ कायापनः ॥ परिधीननुमहरति य परिधि- मिति प्रथममिति ॥ पाठस्तु ॥ यं परिधि पर्यवस्था अग्ने देवपणिभिर्गुह्यमा. ना। तं त एतमनुजोपं भराम्पेप नेत्वदपचेतयाता इति ॥ हे आहवनीयामे स्वं पणिभिः माणिभिश्चेतनात्मकैरसुरैर्युद्यमानः । गुहू संवरणे इति धातुः । संत्रियमाण: मरध्यमानः सन् य परिधि पश्चिमदिशि पर्यवत्था असुरोपवानि- धारणाय परिस्थापितवानसि ते तव जोपं प्रियं तमेतं परिधिम् अनुभरामि अनुक्रमेण हरामि । वही प्रक्षिपामि । एप परिधिरवत्तः सकाशादपगतः सन् अपचेतयाते नैव चेतयतु । चिती संज्ञान इति धातुः । त्वत्तोऽपगन्तु मा जाना स्वित्यर्थः ॥ कात्यायनः ॥ इतरौ च युगपदमेः प्रियमितीति । दक्षिणोत्तर- परिधी मन्त्रेण युगपत् महरेत् ॥ पाठस्तु ।। अग्नेः प्रियं पायोऽपीतमिति ॥ हे दक्षिणोत्तरपरिधी युवाममेराहननीयस्य नियमभिप्रेते पाथोऽनम् अपीतम् अपि- गतम् । अन्नमपि पाय उच्यते इति हि यास्कः ॥ अप्रेरनै भवया माप्यतामि- त्यर्थः ॥ ४ ॥५॥ कात्यायनः ॥ स सबभागा इति सम्रपानुहोति ॥ पा- ठस्तु ॥ स सवभागा स्थेपा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठाः परिधयश्च देवाः । इमा वाच. मभिविन्धे गृणन्त भासद्यास्मिन् वहिपि मादयध्वः स्वाहावाडिति ॥ हे विश्वे. देवा एतनामकाः सर्वे देवा यूयं स सवभागाः स्य विलीनमाज्यं सम्यक् सवतीति व्युत्पत्या स वर इत्युच्यते । स एव भागो येषां विश्वपा देवानां ते सबभागाः । तथाविधा भवत । इपा इष्यमाणेन सःस्रवलक्षणेनानेन बृहन्तो महान्ता स्थ । किञ्च, मस्तरेष्ठाः प्रस्तरस्थायिनो ये देवाः परिध- ·७८ सभाप्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । द् ॥ घृतास्थोधुर्गीपात:मुम्नेस्थःसुम्नेमांधत्तं ॥६॥ ॥ अग्नदधा- पो । शीतमाहिमादिद्यापाहिर्सित्यैपाहिदुरिष्ट्यपाहिदुरभ- । यश्च परिधिभावमापन्नाश्च देवाः सन्ति ते विश्वे सर्वे देवा इमा मदीयां वाच. म् अभिगृणन्तः सर्वत्र वर्णयन्तः । अयं यजमानः सम्यग्यजतीत्येवं सर्वेषा देवानामग्रे कथयन्तो यूयमासयात्रोपविश्यास्मिन् पर्हिषि एतस्मिन्मदीये पझे मादयध्वं हृष्टा भवन । स्वाहेति वाहित्यती शाब्दौ इविनार्थो । स- प्रथा दत्तमित्येवमादरं दयितुं शब्दद्वपप्रयोगः ॥ ननु बृहदारण्यके, स्वाहा घपडिति शब्दद्रयं दैविकहविनमाम्नातम् ॥ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकार च वपट्कारं चेति श्रो। न तु बाडित्पर्य शब्दो दानार्थे श्रुतः । नैव दोषः । पपडिसस्यैव प्रत्यक्षत्वपरिहाराय वाहित्य मान्दान्तरेण प्रयुज्यमानत्वात् ॥ तदेव तित्तिरिणा विस्पष्टमुक्तम्- यद् वपद् कुर्याद् यातयामा वपद्कारः स्याद पन्न वपद कुर्याद्रक्षासि यज्ञः इन्युर्वपरित्याह परोक्षमेव षपट् करोति नान्य- स्य यातयामा धपकारो भवति । न यज्ञ रक्षासिनन्तीति ।। ननु विश्वेषा देवानां नास्ति सम्ववभागस्वं, किन्तु वस्वादीनामेव ॥ तथा तित्तिरिणोक्तम् ।। पसको वै रुद्रा आदित्याः सवभागा इति ॥ नापं दोपः । विश्नवान्देन पत्रादीनामपि विवक्षितत्वात् । यस्तादीन् प्रकृस विश्वभन्दवाच्यत्वमाप ति. त्तिरिणत्रोक्तम् । एते हि विश्वेदेवा इति ॥ कात्यायनः ॥ घृताची इति धुरि निदधाति ॥ शकटस्य या घूस्तस्यां जुहूपभृतौ निदध्याव ॥ पाठस्तु ॥ घृता. चीस्थो धुप्पो पात:मुम्ने स्थ: मुम्ने माधत्तमिति ॥ हे जुहपभृतौ युवा घृता- *ची घृतमतः प्राप्नुत इति वृाच्यौ स्थो भवतः । तथापि युवा धुर्यावन- नाही धुरमईत इति तद्व्युत्पत्तेः । पातं रक्षतम् । किश्च युवा मुम्ने स्थः सुख- से भाया । तस्माद मुखमाधत्तनास्थापपतम् ॥ २॥ इति द्वितीयेऽध्याये - सपोऽनुवाकः ॥ ४॥ तुरीये रुग्व्यहनादिमन्त्रा उक्ताः । पभमे रुक-रुवमग्रहादिमन्या उ. रयते ॥ कात्यायनः ॥ रुकरहवं प्रात्यमेऽदन्यायविति ॥ पाठस्तु ॥ भ• मेऽदन्भायोशीतम पाहि मा दियोः पाहि प्रसित्य पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरम- पै । अविषमः पितुं कृणु मुपदापोना स्वाहाबाट् इति ॥ दन्नौसिदिसाक- मी । आयुरिति मनुष्यनाम । अन्यमायुरहिसितो मनुष्यो पजमानरूपो प.

·७९ १ प्रथमदशके । २ अध्यायः। न्यै ॥ भविषनः पितुकृणुसुषदायोनौस्वाहावाट् ॥ १ ॥ भानये संवेशर्पतयेस्वाहासरस्वत्ययशोभगिन्यै स्वाहा ।। उलूखलेमुमले. यच्चशूर्पऽआविश्लेपपद्रियत्कपाले ॥२॥ उत्सुपोधिप्रधः। संज- होमिसयासतुपजमानस्यकामाः स्वाहा । आप्पायतांचाहवि- पांघृते यज्ञयजप्रतिदेयाः॥ सूर्यायाऽजोऽदित्याऽउपस्थंऽड. स्यामः सोऽयमदन्धायुः । भश भोजन इति धातुः । अशितम भोक्तम । पद्रा, अशृङ्ग व्याप्ताविति धातुः । व्यापकतम । उक्तविशेषणद्वपयुक्त हे अमे दिधुरिति वचनाम । तस्मात्रुमयुक्ताजसगादायुधान्मां पाहि । प्रसित्य । बन्धनहेतुज्वालाविशेषः प्रसितिः तस्याःयात्रुमयुक्तापामा पाहि। दुरिष्टिरशास्त्री- यो पागस्ततो मा पाहि । दुरमनी दुर्भोजनं तस्मान्मा पाहि । पितुरित्यन्ननाम, नोऽस्मदीयं विपरहितं कुरु । योनिरिति गृहनाग, मुपदा सष्ठुसदने सम्पाव- स्थानयोग्ये योनौ यह मा स्थापति शेपः । स्वाहा वाडित्येतदुभयं पूर्ववद व्याख्येयम् ॥१॥ कात्यायनः । दक्षिणाग्नौ जुहोत्यग्नय इति,सरस्वत्या इति चेति ॥ प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ अग्नये संवेशपतये स्वाहेति ॥ स्त्रीपुंसयोरभिलापपूर्वकम् एकत्र शयनं संवेशः । तस्य पतियोंऽग्निस्तस्मै खाहा हविदत्तम् ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु ॥ सरस्वत्यै यशोमागन्यै स्वाइति । जीवः पुरुषस्य प्रशंसा यशस्तस्प पशसो भगिनी वागूपा सरस्वती तथा- विधायै हविर्दत्तम् ॥ कात्यायनः ॥ उलूखले इति पिलेऽपां जुहोतीति ।। पाठस्तु ॥ उलूखले मुसले पच शूर्प आशिश्लेप सुपदि यत्कपाले । उत्सुपो विषुपः संजुहोमि सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः स्वाहेति ॥ उलूखादिपञ्च. मु तत्तयापारकाले यमदीपद्धविराशिश्लेष सरतः श्लिष्टमभूत् । फिश्च । उ- स्पः शूर्पपाता विभुपो हविर्द्रव्यस्य विन्दवो ये सन्ति तत्सर्वं जुहोमि यथा नावशिष्यते तया सम्यग् जुहोमि । तेन होमेन यजमानस्य कामाः सत्याः सन्तु । यत्कामितं तत्सर्वं लभताम् ॥ कात्यायनः ॥ अवदायावदाय धुवाम- भिधारयत्याप्यायतामितीति ॥ ध्रुवायामवस्थितं घृतं यदा यदा होतुमबद्यति तदा तदा तो धुवामभिधारयति । पुनघृतेन पूरयेत् ॥ पाठस्तु ॥ आप्पाय- तां ध्रुवा हविपा घृतेन यज्ञ यज्ञ प्रति देवयदभ्यः । सूर्यायाः ऊयो अदित्या उपस्थ उस्धारा पृथिवी यझे अस्मिन् इति ॥ देवयभ्यः देवानगन्यादीन पन्ति ·८० सभाध्ययलयजुर्नेदकाण्वसंहितायाम् । रुधारापृथिवीयजेऽस्मिन् ॥ ३॥ देवांगातुविदो । गातुमित्वा- गातुमित ॥ मनसस्पतमदेवयज्ञ स्वाहावातेधाः ॥ ४ ॥ संब. माप्नुवन्ति यष्युमित्येवं विग्रहे सात देवयन्तो यजमानास्तेभ्यस्तदुपकारार्थ यां यानं मति यदा यदा यजमानमुपस्थितं तदा तदा हविपा घृनेन इविष्ट्वसिध्य- धैं मंस्कारयुक्तनाज्येन ध्रुनास्थितेन स्थापिता सक् आप्यायतो सर्वतः पू. नाम् ।। अदित्या उपस्थे । पृथिव्या उत्मने या सूर्या धेनुरस्ति मुष्ठ हरण तृणभक्षणार्धे गमनं पुनरपि दोहनाय गृहगमनं यस्या धेनोरस्ति सा धेनुः सूर्या । तस्या जयस्त नानां मूलभागः क्षीरपूर्ण पया, आप्यायनामित्यनुवर्तते । सर्वतो वर्धतामित्यर्थः । अस्मिन् यज्ञे अस्माभिरनुष्ठीयमाने पृधिनी या देव- यमनरूपा विद्यते । सेयमुरुधारा बहुविधधारोपेता भवत्विति शेषः । तथा सति न कदाचिदियं धुवा रिक्ता भवति ॥ तदेतद् ध्रुवाया आप्यायनमन्वयव्यति रेकाभ्यां तित्तिरिदर्शगति । ध्रुवां व रिव्यमान यज्ञोऽनुरिच्यते । यज्ञ यजमानो पनाने मना धुरामाप्यायमानां यज्ञोऽन्यायायते यझे यजमानो यजमानं प्रजा इति ॥ २॥३॥ कात्यायनः। ममिटय तुर्नु होति देवा गातुविदाइतीति पाठस्तु।। देवा गातुविदो गातुमिता गातुमित । मनमस्पत इमं देव यार स्वाहा पाते था इति ॥ कै गे शब्द इति धातुः । गीयते नानाविधैदिकशब्दः प्रतिपाय. त इति मानुज्ञः । तं विदन्ति जानन्तीति गातुविदः । ताशा हे देवा मातु- मित्रा अस्पदीयो यज्ञः प्रदत्त इति विदिला। एतिधातोर्गत्यर्यस्य मानार्थत्वमु. पचो । गानुपित तं यह गन्छत । यदा गातुं गन्तव्यो मार्गः । अस्मदीयेन यझेन तुवाः सन्तः स्वकीय पामै गच्छत । हे मनसस्पते देवान् यष्टुमस्मदी. यस्य मनमः प्रेरणेन पाला परमेश्ना, इममनुष्ठितं यज्ञ स्वाहा त्वद्धस्ते ददा. मि । देव याने वायुमपे देवे धाः स्थापय । पझोपमामे, वाताद् यशः मयुग्यता- मिति मन्त्रण वातस्य यजमातकतमुक्तम् । अतः समासावपि बाते यशस्था- पनमुचितम् । नदेवगिचिरिर्दर्शयति ॥ ब्रह्मवादिनो वदन्ति सत्सा अध्वर्युः स्या- द । पोऽय पाते यहं प्रयुते नदेनं प्रतिष्ठापयतीति । वातावाध्वर्युर्य मयुड़े देना गानुविदो गातुमित्या गातुमितत्पाद । यत एव पर प्रयुझे देनं म. मनिटापयनीति ॥ ४ ॥ कात्यायनः ॥ यादः संवहिरितीति ॥ जुहोतीत्य- नुवर्यते ।। पारस्तु ॥ सारिकार इविपा योन समादित्येवमः संमन्दिा ·१. मयमदशके । २ अध्यायः । हिक्ता हविर्षाघृतेनुसमादित्यैर्वसुभिः संमरुद्भिासमिद्रौविश्व- देवोभरक्तांदिव्यन भौगछतुपत्स्वाहा ॥५॥ कस्त्वा । विमुच- तमत्वाविचतिकस्मत्वाविमुंचतितस्मैत्वाविमुंचति ॥ पोपाय र सांभागोसि ॥ ६ ॥ चे । स्युपयेपोदिपतोग्रीवाऽउपवेवि. समिन्द्रो विश्वदेवेभिरक्षा दिव्यं नमो गच्छत यत्स्वाहेति ॥ इन्द्रो देवः इविःसंस्कारयुक्तेन तेन यहि समझ मम्यगअनोपेतं करोतु । स चेन्द्रः केवलो न भाति, विन्तादित्य सुभिश्च द्विधिगणदेवैः सहिता समक्षामित्य- सुर्तते । तथा मरुद्धिनपदेवैः सहिना समक्ताम्।तथा विश्वेदेवेभिर्विश्वनाम- कैश्च गणदेवः सहितः ममाम् । एतद्भिरेव देवरक्तं तदित्यध्याहारः । नम इत्पादियनामा पठ्यते । तदुक्तं वार्ड दिव्यं द्युलोके वर्तमानं नमो गच्छतु । आदित्यं प्राप्नोतु स्वाहा । इदं बर्हिर्देवोद्देशेन दत्तम् ॥५॥ कात्यायनः ॥ वेद्या प्रणीता निनयति परीत्य कस्त्वेतीति ॥ परीत्य होमस्थानात् मत्यारत्ये. स्पर्थः ॥ पाउस्तु ॥ कस्त्वा निमुञ्चति सत्ता विमुञ्चति कस्मै त्या विमुश्चति तस्मै त्रा रिमुञ्चति । पोपायेति ॥ पूर्वाध्याये, अग्ने बतपत इत्पनुवाके, कस्त्वा युनक्तीत्ययं यज्ञयोगमन्त्रः प्रजापतिदैवत्यो यथा व्याख्यातस्तथैवायं यज्ञवि- मोकमन्त्रो गारयेयः। किमर्थोऽयं यज्ञविमोकः? पोपाय, यजपानं पोपयितुम् । एतस्य विमोकस्याभावे यजमानोऽमतिष्ठितः स्यात् । विमोके त्वसौ प्रति- निष्ठति । तदुभय तित्तिरिदर्शयति ॥ यो वै यहं प्रयुज्य न विमुञ्चत्यमतिष्ठानो वै स भवति । कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुञ्चतीसाह । प्रजापति- का प्रतिनैनं युनक्ति प्रजापतिना विमुञ्चति प्रतिष्ठित्या इति ॥ का- स्पागनः ॥ पुरोड शकपरलेन कणानपास्यत्ययः कृष्णाजिन रक्षता- मिनीति ॥ भागोऽसीति मन्त्रशेषः । हे कणसमूह त्वं रक्षसामपेक्षितो भागो. ऽसि । तेपा नीचजातिवानिककणरूपी भागो युक्तः ॥ ६॥ कात्यायनः ।। मूलादपवेपं करोति वेपोऽमीति ॥ यदा पलाशशाखां छित्वा. यजमानस्य पशून पाहीनि न्यूहति ॥ पाठस्तु ॥ वेपोऽस्युपत्रेपो द्विपतो प्रीवा उपवेधि- इढीति ॥ वेप इति कर्मनाम । हे शाखामूल, वं वेपोऽसि कर्मात्यको भवास वया उपदेपोऽसि वेपत्य समीपगत उपकारी भवसि । द्विपतो देपं कुर्वतो राक्षसादेनीवा गलमदेशानुपवेविदि समीपमागत्यातिशयेन प्रविश । उत्तरं ·। सभाष्यशुक्लयजुर्वेद काण्वसंहितापाम् । डि ॥ वेशो ऽअग्नेसुभगधारगृह ॥७॥ ऋद्धाकर्मण्या । ऽअनंपा. यिनोयधासन् ॥ जुहोमित्वासुभगृसौभगायपुस्तमपुरुहूतश्रत- स्यन् ॥ ८ ॥ ॥ संवर्चसा । पर्यसासंतनूभिरगन्महिमनसास शि. येनं ॥ त्वष्टामुदग्रोविर्दधातुरायोनुमाटुंतन्धोपदिलिष्टं ॥१॥ पजशं । चतऽउँपच ॥ शियमसतिष्ठुस्वारिष्टमसतिष्ठस्वस्विष्टेमे मन्त्रद्वयं लिङ्गानुमारेणापि यथास्थानं विनिणेज्यम् । तत्रायेन मन्त्रेणाग्नि मार्थयते ॥ पाठस्तु ॥ वेशान् अग्ने सुभग धारयेदेति ॥ सुभग शोभनभाग्यसं. पन्न, हे अग्ने, इहास्मिन् वार्मणि वेशान् धारय हविषा प्रवेशान पोपय ॥७॥ द्वितीयमन्त्रेण पयोलक्षणं हविः स्नुवन् जुहोति ॥ पाठस्तु ॥ रुद्धाः कर्मण्या अनपायिनो यथा सन् । जुहोमि स्वा सुभग सौभगाय पुरूतमं पुरुहूत श्र• पस्यन् इति ॥ रुद्धाः अग्निमादत्य स्थिताः कर्मण्याः । कर्मणि पूजार्हा देवा अनपायिनः कदाचिदप्यगताः। तथा सन् पेन प्रकारेण भवन् भवन्तीत्यर्थः । तथा हे सुभग शोभनभाग्योपैन पुरहून बहुभिर्पजमानैराहूत बड़े तां श्रव- स्पन स्तुवन् सौभगाय यजमानस्य सौभाग्यसिद्ध्यर्थ, पुरुतमम् अतिशयेन प्रभून हविर्जुहोमि ॥ ८॥ इति दिनीयेऽध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ पञ्चमे शुक्नुवमहा मन्त्रा उक्ताः॥ पष्टे यजमानमत्रा उच्यन्ते कात्यायन पूर्णपातं निनपति परीत्य सन्तन यजमानोऽअलिना मतिगृहाति संवर्चसे. ति मुख विमृष्टे उति ॥ पाठस्तु ॥ संवर्चमा पयसा सन्तभिरगन्महि मनमा , सशिवेन । मष्टा मुदत्रो विदधातु रायोऽनुमाटुं तन्धो यद्विलिष्टमिति ॥ वर्चसा ब्रह्मवर्चसेन समगन्महि वयं सङ्गता भशम तथा पयमा क्षीरादिरसेन समगन्म- हीत्यनुवर्तते । तनूभिरनुष्ठानक्षमैः शरीरावयवैः ममगन्महि । शिवेन समीचीनेन कर्मणा श्रद्धायुक्तेन मनसा समगन्महि । किम मुदत्रः वटा शोभनदानोपेत: सष्टानामको देनो रायो घनानि विदधातु संपादयतु । तन्वः शरीरस्यास्मदी- पण यद्विलिष्टं विशेषेण न्यूनमङ्गं यदस्ति तदतिशयेन चः अनुमा? न्युनत्व परिहारेणानुकूलं कृत्वा शोधयतु || कात्यायनः ॥ यज्ञ शं च त इति वेदिमा. लभत इति पाठस्तु॥ यन मां च त उप च शिव मे सन्तिष्ठस्वारिष्ट्र मे सन्तिख वि० मे मंतिपूति॥शामिति सुरपम्,उपेत्युपचयोऽभिद्धिचकारावन्योन्या समुपयायों । अस्थिस्यध्याहारः। हे पन ते तव मुखमस्तु । अभिटदिर यस्तु - ·प्रथमदशके । २ अध्यायः । संतिष्ठस्व ।। २ ॥ दिविविष्णु । नास्त जागतेनछंदमातानि- भक्तः ॥ योस्मांवष्ट्रियंचयं द्विष्मः ॥ अतरिविष्णुळकस्तत्रैष्टुं- मेनुछन्दसाततोनिर्भक्तः ॥ याम्माष्ट्रियचययंद्विष्मः ॥ पृधियां विष्णुव्यक स्तगायत्रंगछदमाततानिक्तः कोस्मादेष्टिपंचवयं- द्विष्मः ॥ ३ ॥ अस्मादनादम्य प्रतिष्ठायाऽअर्गन्मस्वः ॥ संज्यो- तिषाभूम ॥ ४॥ स्वयभूरसि । श्रेष्ठोरश्मियोंदाऽअनिवमिदे- तथा किञ्च ये यजमानस्य शिव शान्तिनिमित्तं संतिष्ठस, हे यज्ञ शान्तो भव । अरिष्टमे हिंमा तनिमित्तं मे मम एतरित द्वयर्थ मंतिष्ठत ऽभीष्टे मन्ति- स्व ॥ २॥ कात्यायनः ॥ विष्णुक्रमाननुक्रयते दिवि विष्णुरिति मतिमन्त- मिति । विष्णुपादत्वबुझ्या स्वकीपपादस्य भूमी मक्षेपा विष्णुक्रमाः ॥ प्रथम- मन्त्रपाठस्तु ॥ दिवि विष्णुर्यक्रस जागतेन छन्दसा ततो निर्भक्तीयोऽस्मान् देटि यं च वप द्विष्म इति । विष्णुशब्दाभियो यज्ञपुरुषः, जागतेन छन्दमा जगनीछन्दोरूपेण स्वकीयपादेन दिवि घुलोके व्यक्रस्त विशेषेण क्रमणं कृ. सवान् । तथा सति ततो द्युलोकान् निर्भक्तं भागरहितं कृत्वा, शत्रुनि मारि- ताकोऽसौ शत्रुः । योऽस्मान देटि यश्चास्माभिष्पिते द्विविधोऽप्यसो शत्रुः॥ द्वितीयतृतीयपोर्मन्वपाठस्तु ॥ अन्तरिक्ष विष्ायक स्त त्रैष्टुभेन छन्दसा त. तो निर्भक्तः। योऽस्मान देष्टि यं च वयं द्विष्म इति ॥ पृथिव्या निष्णुर्पकस्त गायत्रेण छन्दसा ततो निर्भक्तः । योऽस्मान् देहि य च वयं द्विष्म इति च ॥ एतौ दो पन्त्री प्रथममन्वपद व्याख्येयौ ॥ ३ ॥ ॥ ॥ कात्यायनः ॥ अस्मादनादिति भागमवेक्षन इति ॥ यो यजमानस्य हिविभागस्तमवेक्षते । अ. स्मात्पुरतो नर्तितादाद्यजमानमंबन्धिहविर्भागानिर्भक्त इत्पादिको वास्यशेपो- ऽनुवर्तनीयः ॥ कात्यायनः ॥ अस्य प्रतिष्ठाया इति भूमिपिति । इत भारभ्य पचमु विनिपोगेष्वक्षत इति पदमनुवर्तते । अस्यै पुरतो दृश्यमानायै पति- हिता प्रतिष्ठाहेतोपाभूमेनिर्भक्त इत्यादिके पूर्ववदनुवर्तनीयम् ॥ कात्यायनः॥ अगन्म स्वरिति मागिति ॥ पूनस्पा दिपस्थिता स्वर्गलोकः स्वरित्यभिधी- यते । त लोकमगन्म यज्ञाऽनुष्ठानेन वयं मातमन्तः ॥ कात्यायनः ॥ संज्यो. तिपत्याइपनीयमिति ! अभूमेति मन्त्रशेपा । ज्योतिषा आहवनीयलक्षणेन सपभूम वयं संगता भभूम ॥४॥ फासायनः ।। स्वपमूरिति सूर्यमिति ।

·समाप्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितायाम् । हि ॥ स्पैस्यातमन्यायतें ॥५॥ अग्नेगृहपते सुगृहपतिरहत्वया गृहपत्याभूयासं । सुगृहपतिस्त्वंभागृहपत्याभूयाः ॥६॥ म- स्थूरिणोगार्हपत्यानिसंतुशत-हिमाः तम्मनस्तेजसास शिशा- धिसूर्यस्यातमन्नावः ॥ ७ ॥ उरुविष्णो। विक्रमस्वोरुक्षयोपन- स्कृधि । घृतंघृतयोनेपिवमयज्ञपतितिर ॥ ८ ॥ ततामि । तंतु अति श्रेष्ठो रश्मिरिति मन्त्रशेपः। हे सूर्य व स्वयंभूः स्वतः सिद्धः श्रेष्ठो ऽत्यन्तप्रशस्तः रश्मिरसि दीप्तिरूपोऽसि ॥ कात्यागनः ॥ वोदायं कामं कामयत इति ॥ काममुद्दिश्य सूर्यमवेक्षतेति शेपः ॥ पाठस्तु ।। वर्णोदा असि वों मे देहीति । तेनोवाचिना वर्चःशब्दनापेक्षितः कामः सर्योऽप्युपलक्ष्यते ! हे सूर्य वं पोंदा अपेक्षितफलादोऽसि । अतो मे मा वर्ची देहि अपेक्षित मपच्छ सूर्यस्पेत्यनुवर्तते ॥ प्रदक्षिणमिति ॥ आरतपन्यावर्त इति पन्त्रशेपः सूपस्प संबन्धि आरतं यदायमानमस्ति तदनुसापि आपत प्रादाक्षिण्णेना- धर्तनं करोमि ॥५॥कारपायन: । गाईपगमुपतिष्ठलेडने गृहपत इनीति ॥ पाठ- तु ॥ अग्ने गृहपते मुटहपतिरह सपा गृहपत्पाभूयाममामुपहतिस्त्व मया गृह- परपाभूपाः अस्परिणो गाईपत्यानिमन्तु इति । गृहपनेऽस्मदीयगृहस्य पालक हे अग्रे गृहपत्या गृहपाल केनत्वया सरामादेनेत्यर्थः। अहमपि मुगृहपतिः पृष्ठ गृहस्य पालको भूयाममातथा समपि गृहपल्या मगा गटीयागत्यः । गृहपनि गा गृह- पालको भव एवं मतिनोऽस्माकं गार्हपत्यानि गृपनियासीपुम्पाभ्यां निप्पा- पानि कर्माणि । अम्यूरिशम्दन स्थूलन्धमनुहानाभ्यामलाणामयीय । ती पधाभाति तथा सम्पगनुधिनानि भानिमत्यर्थः । कात्यायनः ।। मातरमा इति धूयादिति ।। पाठस्तु || शत: हिमाः तिग्मेन नस्तनमा सशिशाधी. ति ॥ सूर्य शत, हिमाः । नामानि कपाणि । हिमशग्दो देपान. ऋतुमा चष्टे ॥ तयार तिचिरिविष्टे ॥ दात दिपा इत्याह माता पिताति. पियापेति यतदारेति ॥ हिमगदमणि मनसायुक्ताः संवत्सरा सपन्त । दातसंवसारेषु निरन्तरं नः अस्मान तिग्मेन तीक्ष्णेन तेजमा अनुष्ठानादिका मानन मंशाधि मम्पक शिक्षय | कात्यायनः ॥ पर्यस्पत्याने मदक्षिणमिनि। भारतमन्ना इति मन्त्रोपः पूर्वपगारुगेपः ॥ ६ ॥ ७॥ कात्यायनः ॥ गति मारूविष्य इति पाउनु ॥ ८ विष्णो विममातोरसपापनाशपि।

·१. प्रथमदशके । २ अध्यायः ।
रस्यनुमातनुहि ।। अस्मिन्यजेस्या साधुकृत्यायामस्मिन्ननेस्मिन्ला-
के॥९॥ इदमे । कर्मेदंबीयेपुवोनुसंतनोतु ॥ अग्नेबतपतेपतर्मचा-
रिपतदशतन्मेराधि । इदमहंयऽएवास्मिस एवास्मि ॥१०॥ ॥
मृतं घृतयोने पित्र भयज्ञपति तिर । ततोऽसि तन्तुरस्यनुमातनुहि । अस्मिन्
यझेऽस्या साधुकृत्यायामस्मिन्नन्नेऽस्मिलोक इति । विष्णो उसक्रमस्व महद्यथा
भवति तथा यज्ञविघातकासुरविनाशेन पराक्रमं कुरु । नोऽस्माकं क्षयाय नि-
वासार्थम् । उरु ऋधि विस्तीर्ण स्थानं कुरु । हे घृनयोने धृतमेव योनि लो-
त्पत्तिकारण यस्पासौ घृतयोनिरग्निः । तथाच मन्त्रान्तरमन्यत्राम्नातम् ॥धृन-
प्रतीको घृनयोनिरेधिइति। अतोऽग्निरूप हे विष्णो, घृतं पित्रापीत्वा च यज्ञपति
यजमानं ममातिर मकर्षण वर्धय। तिरतिधातुद्धयर्थः। ततोऽसि हे विष्णो स्त्र वि.
स्तृतोऽसि । तथा तन्तुरसि। ब्रह्मादिसंततिरूपोऽसि अनुमातनुहि । विस्तृत त्वदू-
पमनुसृत्य मामप्यभीष्टप्रदानेन विस्तारप कस्मिन् विषप इत्याकालायाम-
च्यते । अस्मिन्ननुष्ठीयमाने यज्ञे तथास्यां शिष्टैरनुष्ठीयमानायां साधुकत्यायां
विद्याविनयादिरूपक्रियायां तथाऽस्मिन्नन्ने दृश्यमाने भोज्यवस्तुनि तथास्मि-
लोके इदानी वर्तमाने वन्युभृयादियुक्त मनुष्यलोके एनेषु सर्वेषु विषयेषु
मां वर्धयेत्यर्यः ॥ ८॥९॥ कात्यायनः ॥ पुत्रस्य नाम गृहातीदं म इत्या-
स्मन इति ॥ स्वस्प यः पुत्रस्तन्नामोचारयेत् ॥ पाठस्तु ॥ इदं में कर्मेदं वीर्य
पुत्रोऽनुसन्तनोस्विति ॥ इदगिदानीमनुष्ठीयपानं मे मदीयं कर्म पदस्ति य.
दपीदं वीर्यमेतत्कर्मफलमस्ति तदुभयं पुत्रोऽस्मदीयो देवदत्ताख्यः, अनुसं-
तनोतु अनुक्रमेण सन्ततं करोतु ॥ कात्यायनः ॥ व्रतं विराजते येनोपेयादि-
ति ॥ आदी व्रतोपायनकाले येन विकल्पितेनाग्ने बतपन इदमहामिनि व्रतं स्वी-
कृतं समाप्तावपि तदनुसारेण द्वयोरन्यारेण व्रतं विमृजेन ॥ अनाऽयं प्रथम-
मन्त्रे पाठविशेषः । अग्ने बतपते व्रतमचारिपं तदशकं तन्मेऽराधीनि ॥ तपते
व्रतस्य कर्मणः पालक हे अग्ने, व्रतमचारिपं कर्मानुष्टितरानस्मि, तदशकं वद.
नुग्रहात् कर्मशक्तोऽभवे, त्वया च मे मदीयं तत्कर्मफलमराघि साधितम् ॥ द्वितीय
मन्वपाठस्तु ।।इदमई य एवास्मि स एवास्मीति।उपक्रमलायामिदंग्रतमहंकारप्य
इति सङ्कल्प्य यः स्थितोऽस्मि स एवाहमिदानी स्वरमसादात् सङ्कल्पितकर्म-
समाप्तिं कृत्वा स्थितोऽस्मि ॥१०॥ इति द्वितीयेऽध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥६॥

·सभाप्यलयजुर्नेदकाण्वसंहिसायाम् । भानपेकपवाहनाय स्वाहासोमायपितृमतस्याहाँ ॥ अपहता असुरारक्षा सिवदियदः ॥५॥ येरूपाणि । प्रतिमंचानाऽअसं. ग़ः सतं. स्वधयाचरैति । परापुरोनिपुरोयेभरत्यग्निष्टान्लोका- प्रणुदात्यस्मात् ॥२॥ अपितरो । मादयध्वंयधाभागमाषा- यध्वं ॥ अमीमदतपितरोयथाभागमापापिपत ॥ ३ ॥ नमोवः । षष्ठे पाजमानमन्त्रा उक्ताः ॥ तावता दर्शपूर्णमासेष्टिः समाप्ता ॥ अथ सप्तमे पिण्डपितृयज्ञमन्त्रा उच्यन्ते ।। कात्यायनः ।। मारतण्डलमपूर्ण श्रप. यित्वाऽभिपार्योदास्य मेक्षणेन जुहोत्यग्नय इति सोमायेति चेति ॥ पाठस्तु ॥ अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहेति ॥ पितृणामग्निः कन्य- बाहनामकः । तथाच तित्तिरिणा समानातम् ॥ त्रयो वा अमे हव्यवाहनो देवाना, कव्यवाहनः पितॄणामहरक्षा अमुराणामिति ॥ कवयः कान्तद. शिनः पितरस्तेपा संवन्धि कन्यं हविः । तद्रोढुमधिकारो यस्यास्ति स कम्प- वाहनस्तस्मात् । अनये व हा हविर्दनम् । पितृमान पित्संयुक्तः। तस्मै सोम- नामकाय देवाय स्वाहा हविर्दचम् ॥ कात्यायन: । दक्षिणेनोल्लिखत्यपहता- इतीति ॥ पाठस्तु ॥ अपहता अमुरा रक्षासि वेदिपद इति ॥ वेयां सीद- न्तीति वेदिपदः । तथाविधा आहना वेदः सकाशादपनीय वारिता, घेधा रसाँस्यपहतानि । अमुरत्वं रक्षस्वं चेत्येतो देवविरोधिजातिविशेषौ ॥ १ ॥ कारायनः ॥ उरमुकं पुरस्तात् करोति ये रूपाणीतीति ॥ पाठस्तु ॥ ये- । प्रतिमुधमाना अमुराः सन्तः स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुरो ये भ. रत्पमिष्टॉल्लोकात मणुदात्यम्मादिति ॥ अमुरा देवविरोधिनः सन्तो ये खा- या पैतृकनिमित्तन रूपाणि प्रतिमुचमानाः पितृसमानगपाणि स्वीकुर्व सः च. रन्ति पिपलस्थाने मंचरन्ति । परापुरः पराधान्तान् देहान स्यूलशरीराणी. स्पर्थः । निपुरः यम्भूनान देहान् मृमशरीराणीत्यर्थः । ये स्वयममुरास्स. तोऽपि स्वकीयममुरतं मच्छाध तानि द्विविधानि शरीराणिभरन्ति धारय. न्ति तानमुराननिरुल्मुकम्पोऽस्मॉल्लोकात् पितृयज्ञस्यानाद मणुदाति म. कणापसारयति ॥२॥ कात्यायनः । अत्र पितर इत्युफोदडास्त आवमना- दात्यामीमदन्तेति जरवीति ।। आतमनाद ग्लानिपर्यन्तम् ॥ पाठस्तु ॥ अन्न पितरो मादयधं यथाभागमाटपापत्रम् । अपीमदन्त पितरो ययामागमा . - ·१ प्रथमदशके । २ अध्यायः । पितरः शुष्मायनमोचापितरस्तप॑से । नौवःपितरोयज्जीवंत- स्मैनमोवापितरोरसाय ॥ नमोवापिगरोघोरायमन्य॑वस्वधायैव: पितरोनमः ॥ एतदःपिनरोवासौगृहांनःपितरोदत्त ॥ ४॥ उदा. युषास्वायुपोपर्जन्यस्यधामभिः॥ उदस्थाममृनाअनुं ॥ ५॥ आ. धत्तपितरोग कुमारंपुष्करनजं ॥ यथेहपुरुषासत् ॥ ६ ऊर्जवह- हषायिपतेति ॥ तदिदं मन्त्रद्वयम्, अग्ने वाजजिदित्यनुवाके यथा व्याख्या. तं सथैवात्रापि व्याख्यातव्यम् ॥ ३ ॥ कात्यायनः ॥ नमो व इत्याल क- रोतीति ।। पाठस्तु ॥ नमो वः पितरः शुष्माय नमो वः पितरस्तपमे । नौ पः पितरो पजीवं तस्मै नमो वः पितरो रसाय । नमो वः पितरो घोराय मन्यये स्वधायै वः पितरो नम इति ॥ हे पितरो युष्मत्सम्बन्धिने शुष्माय बलाप वैर्यभिभवसामाय नमो नमस्कारोऽस्तु । उत्तरेयपि पञ्चसु मन्त्रेषु नमो वः पितर इति पदं पूर्ववद् योज्यम् । तपमे वैरिषु प्रयुक्ताय सन्तापाय । पज्जीव. यस्मदीयजीवनं भवद्भिरनुगृहीतमस्ति तस्गै जीवनाय । रसाय भवत्- मसादलब्धाय पयोघृतादिरूपाय । शत्रुवोतुत्वेन तीवाय मन्यवे क्रोधाय । स्वधायै भवदीयानाय । स्वधायै पितॄणामन्न मेति श्रुतेः। शुष्मादीनां नमस्का- रेण स्वस्यानुग्रहाय तत्सम्पत्तिः माथिता भवति ।। कासायनः ॥ एतद इत्यु. पास्यति सूवाणि मतिपिण्डमूणादशावावयस्युत्तरे यजमानलोमानि वेति ॥ पाउस्तु ।। एतदः पितरो पासो गृहान्नः पितरो दत्तेति ॥ हे पितरो, वो यु. धमाकमेतद्वासो पपा दीयमानमिदं सूत्रमेव वस्त्रं, हे पिनरस्तुष्टा यूपं नोऽस्म. भ्यं गृहान सर्वोपकरणसहिनान् दत्त प्रयच्छत ॥ ४ ॥ कात्यायनः ॥ उदा. युपेत्युत्थानमिति ॥ पाठस्तु ॥ उदायुपा स्वायुपोत्पर्जन्यस्य धामभिः । उद- स्थाममृतान् अन्विति । प्रथम आयुःशब्दोऽन्नवाची, द्वितीयो जीवनवाची । स्वायुषा शोभनम् आयुर्जीवनं येन भवति तत् स्वायुः । तथावियेन स्वायु- पाऽनेन युक्तोऽहम । उदस्याम् । उलिनोजस्म । तथा पर्नन्यस्य राष्ट देतोपस्य सम्बन्धिभिर्धामभिः स्थानविशेषैर्युक्तोऽहमुदस्थाम् । अमृतान मरणरहितान् पितॄन अनुसत्य तत्सेवार्थमस्याम् ॥ ५ ॥ कात्यायनः ॥ आपत्त इति मध्यमापण्डं पत्री प्राश्नाति पुत्रकामेतीति ॥ पाठस्तु ।। आधन पितरो गर्भ कुमारं पुष्करसजम् । यह पुरुपो सत् इति ॥ हे ·८८ सभाध्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितापाम् । ती। मृतघृतपर्यःकीलालपरिभुत स्वधाःस्थतर्पयतमेपितम् ॥७॥ कृष्णासि नव ॥ ९॥ अग्ने वाजजिन्नव ॥९॥ देवसवित. रेकादश । ११॥ अग्नीपोमपोः पट् ॥६॥ अग्नेऽदन्धायोऽअष्ट ॥८॥ संवर्चसादश ॥ १० ॥ अग्नये कव्यवाहनाय सप्त ॥ ७ ॥ सप्तानुवाकं पष्टि ॥ कृष्णइममेपष्टि ॥ ६ ॥ इति प्रथमदशके संहितायां द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ पितरः । पुष्करसनपविभ्यां देवाभ्यां समानम् । अश्विनौ देवौ पुष्करस्रजी पद्ममालिनौ देवानां भिपजौ । तस्माम्पकथनेन रोगरहितमित्युक्तं भवति । तथा विघं कुपारं पुरुपरूपं गर्भमाघच संपादयत । इहास्मिन्नेव ऋनौ पुरुपो देवपितृमनुष्याणामपेक्षितार्थस्य पूरयिता यथा स येन प्रकारेण भूपात तथाऽऽधत्तेति पूर्वत्र संवन्धः ॥ ६ ॥ कात्यायनः । उनीमत्यपो. निपिञ्चतीति ॥ पाठस्तु ।। ऊजै वहन्तीरमृतं धनं पयः कीलालं परिस्रुतम् । खधास्थ तर्पयन में पितृनिति । हे आपो यूयं स्वधा पित्र्यहविःस्वरूपा भवथ । अनो मे पिस्तर्पयत । कथंभूना आपः । परिस्रुतं वहन्त्यः । तच सारं त्रि- विधम् ऊर्नशब्देन, घृतशब्देन, पयाशब्देन चाभिधेयम् । तत्रोर्जशन्दो वलगतं स्वादुत्वमभिधत्ते। घृतपयसी मसिद्धे ।तच घृतं मधुरं पयोऽपि कीलालम् । कील वन्धे। कीलने कीलो बन्धः,तम् अलात वारयति तत्कीलालम् अलम् वारणपर्या- प्योरिति धातुः । सर्वबन्धनिवर्तकम् । ईदृशस्य त्रिविधस्य सारस्य वहनादपा मातृतर्पकत्वमुपपन्नम् ॥ ७ ॥ इति द्वितीयेऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अन विनियोगसंग्रहः। सप्तानुवाकाध्यापेऽस्मिन् द्वितीयेऽर्थस्तु वर्ण्यते ॥ रुगासादनारुच्यापारो ब्रह्मार्पमन्त्रकाः॥ रुग्व्यहाधा रुग्ग्रहान याजमानश्च पैतृकाः ॥ १ ॥ कृष्ण इमं वेदि वेदि वहि बाई: समुक्षति ॥ अभिपिञ्चेदर्भमूले विष्णोः प्रस्तरधारणम् ॥ २॥ कति स्तृणुते वेदि भूत्रिभिः स्कन्नमर्शनम् ॥ गन्पेन्द्रमित्रत्रपतः परिधीन दिक्त्रये क्षिपेत् ॥३॥ आधारममियी वीति समिदाभ्यां क्षिपेत्पुरः॥

·मयमदशके १ अध्यायः । को अपेत सवि स्थाप्य तिरधीनं तया दूपम् ॥ ४॥ प्रस्तराप्तरणं पूर्ण मात्रा तस्य प्रसारणम् ॥ विभिधुरा स्याप्याः प्रियेऽन्यहविषा स्पिविः ।। हरिः रुचे धुवा पाहि स चतुर्विशतिः खलु ॥५॥ भने परिषिसंमागों मजली द्वौ नमः स्वधा । सरस्रुचौ समादायाऽयिणा दक्षिणदिगतिः ॥ ३॥ बहु स्थिस्वेत इन्द्रेति होमः ससो धुवाजनम् ॥ मधामी स्वामिमपाबुपामेऽप्रीधदनंदयात् ।। मपि स्वामि जपोथाऽग्रे माष्टिं मन्त्राचतुर्दश 10t देव ममा बेदे स्थाने तृणानि च निरस्यति ॥ इन्द्रवमोपनिष्टः स्यान्मिन माशिमीक्षते ॥ ८॥ देवस्य मतिगृहाति पृषिष्यास्त्वति सादयेत ।। सस्य पुनरादद्यायमेष्टा मतपेदिदम् ॥९॥ पा मधल्प तेनाभिमन्याहार्य स्पृशेव प्रभा॥ पला होतामन्त्रयेत प्रमानुझेतदिस्पतः ।। भनुवाके हवीयेऽस्मिन् मन्त्रा द्वादशवर्णिताः॥१०॥ अपहियात बुचौ व्यूहेदिन्द्रापादयतोऽपि च ।। पत्रपेण परिपीनपाव सं मस्वरग्रहः ॥ ११ ॥ धमन्स्पाम्यन्तु मरुतां प्रहरेश्वचरित्यतः॥ संस्पृशेदाधं परिधि मध्यमं भहेरदय ॥ १३ ॥ इवरी महरेदमे संस्र चहोमकः ॥ घृता पति मुची दध्यान्मन्त्राः पथदरिताः ॥ १२ ॥ भुक्खुवमग्रहस्स्वहोमो सासरद्वपाद ।। पान खल जुहोत्याप्या धुवामाप्यापयेत् सदा ॥ १४ ॥ समिष्ट होमो देवेति संबहिराहुतिर्भवेद ॥ मणीवा निनये कस्वा कणाक्षः परित्यजेत् ॥ १५ ॥ अपवेषकतिपो वेशानाम फचिद्भजेत् ॥ यो होमः कचिहदा मन्त्रा द्वादश पणिताः ॥ १६ ॥ मुख संवर्च दिएऐ यह वेदि स्पृशेद क्रमाव ।

·. म सभाष्पशायजुर्वेदका सहिताया। प्रमादिवित्रणास्मादमाझागमवेक्षते ॥ १७ ॥ अस्यै भूमिमवेक्षतागन्म मागीक्षते तथा ॥ संज्यो पूर्वामिमीसिवा स्वयं सूर्यमवेक्षते ॥ १८ ॥ वर्चः पश्येद्रवि कामी सूर्यात्तिः भदक्षिणा ।। अग्ने दक्षेत् पश्चिमाग्नि शतं घूयात् तथा पुनः ॥ १५ ॥ सूर्यप्रदक्षिणाहतिरुरुं गच्छदिदं विति ॥ स्वपुत्रनामग्रहणं पश्चादन इदंद्रयोः ॥ एकोन व्रतसंस्पागो मन्त्रा एकोनविंशतिः ॥२०॥ अग्ने सोमयादोमोऽपहता दक्षिणीडिखेत् ॥ ये रूपोरमुकमाधाय अत्रामीति इयं अपने ॥ २१ ॥ पाभनमोऽअलि कुर्यादेतत् स्वमुपास्यति ।। उदोनिष्ठेन्मध्यपिण्डमथ माश्नाति तदः।। सिञ्चेदर्जमपो मन्त्राः षोडशोऽत्री पवर्णिताः ॥ २२॥ घेदार्थस्य मकाशेन तमो हाद निवारयन् ।। पुमर्याश्चतुरो देयाद् विघातीर्थमेश्वरः ॥२३॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरबौदेकमार्गमयक श्रीवीरपुक्क पालसाम्राउपधुरम्परेण ' 'सायणाचार्येण विचिते मापवीये कायवेदार्थप्रकाशे काण्वसंहिताया भाष्पे द्वितीयोऽध्यायः॥॥

·) १ गुहय वेदकायसंहितामग्नमाध्यम । सायणाचार्य. विरचितम् । माग १६प्रयमद्धितीयाध्यायो। २ अर्थसंमहः । सटीकः । (भीमांसा) ३ मामाषा प्रकाशसहिता ( मीमांसा) 2) ४ प्राकृतकाशीघरसधिकत.। मामहकतम्यायासहित ५ भगवद्गीता । मधुसूदनटीका सहिता । . म्युरपतिवाद । मूलम ७ भैरवी । शब्दरतम्याश्या (कारकाम्ता) ८ परमलघुमजूषा। 1) ९ साडग्यतस्तकौमुदी। १० नारदसहिता (ज्योतिषम् )। ११ मेदिमीकोपः। १२ पूर्वपक्षावली। 1) २५ उत्तरपक्षावली। २४ मीमांसापरिभाषा । १५ कारिकाधली। रामद्री दिनकरी मुक्तावली शमवणाता) १६ कालीशङ्करी जागदीश्या पालमण्या । १७ सेव-माधुरी पश्चलक्षण्याः। १८ मीमांसाम्यायप्रकाशः (भापोदेवकृत ) १९ चरणम्यूहः-समाम्य. शौनकीय परिशिष्ठ स. २० योगदर्शन व्यासमाम्य तस्वशारदी टीकासहबालरामस्वामि- कत टिप्पणीसहित २१ काशिका पाणिनीयसूत्राची । २२ पतुर्विशतिमतसंप्रदः। धर्मशाला २५ परिमापेम्पुरोधर भैरवीण्यापासमेतः । २४ याकरणभूषणसारणसहितः। २५ महामान्य (मवाहिकर) भीमता पतजलिमुनिमा प्रीतम म. म. भीकेपटोपाध्यायः, नागोजीमहास्या निर्मिनाया प्रदीपोपोताल्पविषाणायो समुहरितप। २०) ·अथ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाप्ये तृतीयोऽध्यायः॥ पस्य निश्चसिन नेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्यमे तमई वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ मधमद्वितीययोरध्यायपोर्दर्शपूर्णमामेष्टिविषया मन्त्रा उक्ताः ।। अथ तु. सोयेऽध्याये आधानविषया मन्त्रा उच्यन्ते ।। तत्र कात्यायनोऽमावास्याया- मान्याधेयम् इत्यादिना कालविशेषादीनि ब्रह्मौदनपाकपर्यन्तान्यनुष्ठेयान्यु- तानि पश्चादिदमाह ॥ तं चतुष्पाश्यं पचत्युदास्यासेचनं मध्ये कृत्वा सर्पि- मासिच्याश्वत्यीः तित्रः समिधो घृताक्ता आदधाति, समिधाग्निमिति मत्यूच- गिति ॥ अस्पार्थः । चतुर्मितिभिः प्राशितुं योग्यमोदनं परत्वा पहिरुद्वा- स्य तस्योदनस्य मध्ये धृतासेचनाय स्थान निम्नं कृत्वा ॥ कणोऽपि तम) दर्शयति ॥ तस्य सपिगमेचनं कृत्ला सर्पिरासिच्याश्वत्थीस्तितः समियो घृतेनान्वज्य समिद्वनीभिघृतीतीभिरिभरादधातीति ॥ तत्र प्रथमाया ऋचा पाठन्तु ॥ समियाग्नि दुवस्यत धृतवोधयतासिथिम् । आस्मिन् हव्या जुहो- तनेति ॥ सम्यगिन्यते दीप्यते वहिर्यया काष्ठरूपया सा समित् । तया स- मिधानि पुरोवत्तिनं दुवस्यत परिचरत । दुवस्यतिः परिचरणार्थत्वेन पठितः । थिमातितकर्मणर पूजनीपग्नि होहोंप्यमाणैर्योधयत प्रज्ज्वालपोत्पः । अस्मिन् प्रज्ज्वलितेऽग्नो हव्या नानाविधानि हवीपि जुहोतन । हे अनुया. तारः सर्वतो जुहुत ।। १ ॥ द्वितीयस्या ऋचः पाठस्तु ।। सुप्तमिद्धाय शोचिष घृत ती जुहोतन । अग्नये जातवेदस इति ॥ सुसमिद्धाय शोभनतया सम्य- ग्दीशाय । अत एव शोचिपे शुचिष्मने दीप्तिमते जातवेदसे जातं वेत्ति वेद- यतीति वा जातवेदाः । तथाविधायाग्नये तीनं घृतं स्वादृतमं समन चाज्य जुहोतन जुहुत ॥ २ ॥ तृतीयस्या ऋचः पाठस्तु ॥ तं वा समिद्भिराडेरो घृतेन वर्धयापासे । वृहच्छोचा यविष्ठयेति ॥ हे अगिरः । अङ्गतिर्गत्यर्थः । रमत्ययो मत्वर्थीयः । तत्तद्यागेषु गतिमनग्ने त वा तयाविधं त्वां समिद्भिर्य- सम्बन्धिकाठीन संस्कृताभिः तब वर्धयामसि मद्धं कुर्मः । हे यविष्ठय अतिशयेन युवा तत्र साधुर्यविष्ठपः । कदाचिदपि स्थविरत्वरहित इत्यर्थः । तयाविध हे अग्ने बृहन्छोचा मसुद्धं यथा भाति तथा दीपस्व ॥ ३॥ का.

·. १ प्रथमदशके । ३ अध्यायः । आय गौरिति चोपतिष्ठते सार्पराजीभिदक्षिणाग्निमादधातीति ॥ यं गौ. रित्यादीनां तिरणाम ऋचा साराङ्गीति नामधेयम् । ताभिर्गम्भिराहवनीय. मुपतिष्ठते । दक्षिणाग्निपि नाभिरवादध्यात् । तत्र मथमाया ऋचः पठस्तु ॥ आपङ्गौः पृश्निरक्रमीदसदन्मातरं पुरः। पितरं च प्रयन् स्वरिति ॥ गच्छती. ति गौः । यानिष्पत्तय तत्त यजमानगृहेषु गन्ता पृश्निचित्रवर्णः लोहितशु- लादिबहुविधज्यालरुपेतः । तथाविधोऽयं दृश्यमानोऽग्निः अक्रमीत सर्वत आहवनीयगाईपत्यदक्षिणानिस्थानेषु सर्वतः क्रमणं पादविक्षेपं कृतवान् । य- स्मादेवं तस्मात् पुरः प्राच्यां दिशि मातरं पृथिवीम् अमदत् । आसीदत । आइयनीयरूपेण प्राप्तवान् । तथा स्व: प्रपन् आदित्यरूपेण स्वर्ग सञ्चरन् पितरं च घोलोकमपि असदव । माप्तवान् । भूलोकधुलोकषोर्मातापितरूप- खे अन्यत्रापि श्रूयते । द्यौः पिता पृथिवी मातेति ॥ ६ ॥ द्वितीयस्या कन: पाठस्तु ॥ अन्तश्चरति रोचनास्य माणादपानती व्यख्यामहिपा दिवमिति ।। अस्पाग्ने रोचना काचिद्दीप्तिरन्तश्चरति जाठराग्रिरूपेण प्राणिनामुदरेषु च- रति । किं कुर्वती । माणादपानती प्राणाद् व्यापारादुर्बमपानव्यापार कु- र्वती । प्राणापानयोर्वायुविशेषयोः प्रेरिकेत्यर्थ । सति हि जाठराग्नौ जीवन- देतोरोपण्यस्य शरीरे सद्भावात प्राणापानी प्रवर्तते । शारीरस्योपण्यस्य पुरुप- जीवनत्वमन्यत्र श्रुतम् । उष्ण एव जीविप्पान्तो मरिष्यन्निति ॥ महिमा माहात्म्पं यागकर्तृस्वरूपं मनप्रति ददातीति महिपोऽपिः। स च दिवं धुलोकं भोगस्थान व्यख्यत् । अनुष्ठातृभ्यो विशेषेण प्रकाशिनवान् ॥ ७ ॥ तृतीय- स्या ऋचः पाठस्तु ॥ विशदाम विराजति वारपतङ्गाय धीयते । मतियस्तो- रहधुभिरिति । धाप स्थान, तम विशत् । मासगतदिनभेदेन त्रिशसं. ख्याकम् । तदेतद्विराजति विशेषेण दीप्यते । आलस्यरहिताना यजमानानाम- नुष्ठानेनाहवनीयायमीना स्थान मासगतेषु विंशत्सख्याकेषु दिनेषु विशेपेण शोभत इत्यर्थः । पतङ्गाय पक्षिसदृशोऽमिः पतयः । यथा पक्षी कश्चिदेक- स्मात् स्थानादपरं स्थानं गच्छति तद्रदामपि गाईपत्यस्थानादावनीयस्था- नं गच्छतीत्यनेः पक्षिसादृश्यम् । तथाविधानिप्रीत्यर्थ च धीयते स्तुतिरूपा घायुचार्यते । अति निपातः पूर्वोक्तनिषेधार्थः । अस्या ऋचः पूर्वाड ए माहात्म्यख्यापनाप पद्वाक्यद्वयेनार्थद्वयमुक्तं तावदेव न भवति, किन्यन्यद- पि माहात्म्यमुच्यत इत्यर्थः । वस्तारित्यह मसु पठितम् । प्रतिवस्तो मत्पर

·शुक्लपमुंदकावादिताभाये ।
घुभिः क्रीडाविशेपै?तना दीव्यतिपातोस्तदर्थवाचित्वात् । अयमग्निः । श्रोत्रं
स इसध्याहारः ॥ ८ ॥ इति तृतीयेऽध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ १॥
प्रथमेऽनुवाकेन्याधानमन्त्र। उताः || द्वितीये स्वग्निहोत्रमन्त्रा उच्य-
न्ते ॥ कात्यापनः । उपविश्य समिधमाशात्यग्निज्योतिषमिनि ॥ पाउस्तु ।
अग्निज्योतिपं त्वा वायुमती माणनी स्वम्पार स्वर्गायोपदधामि भास्वनीपि.
ति ॥ हे समित् । स्वर्गीय स्वर्गसिद्ध्यर्थं त्वा नानाविधविशेषणयुक्तां त्वाम् ।
उपदधामि बदौ मक्षिपामि । कथम्भूनां स्वाम, अग्निज्योतिपं त्वा वायुगनी-
मू। अग्निसम्वन्धिज्योतिर्यस्यां समिध्यभिव्यज्यते तादृशीम् । शुष्कायाः समि.
पोऽग्निज्यालाहेतुत्वं प्रसिद्धम् । वायुपी वायुसहायोपेताम् । सति हि वार:
साहाय्ये काठेपु ज्वाला पद्वी भवति । माणवतीं बलवतीम् । माणो बल.
मिति श्रुत्यन्तरम् । शुष्करणपर्णादिविवाग्निज्वाला समिधि सहसा न शा.
भ्यतीत्यर्थः । स्वर्यम् । अनुष्ठातॄणां वर्गहेतुं भास्वतीम् । अग्नः सगिन्धनेन
सुपिक्सकाशोपेताम् ॥ काल्पायनः ॥ प्रदीप्ताभिनुहोत्यग्निज्योतिरिनीति ।।
पा समित् मदीप्ता तामभिलक्ष्य जुहूपात् ॥ पाठस्तु ॥ अग्निज्योनिज्योति-
रग्निः स्वाहेति । योऽयमग्निर्देवः स एव ज्योनिश्यमानं ज्योतिःस्वरूपं
पञ्चेदं दृश्यमानं ज्योतिस्तदेवाग्निदेवः देवस्य ज्योतिषश्च कदाचिदपि अवि-
पोगादेकत्वेन प्रतिपादनम् । स्वाहा उपोतीरूपायाम्म हविः प्रदगम् । मोऽपं
सायङ्कालीनाग्निहोत्रहोमः ॥ १॥ अनयैव रीत्या प्रातःकालेऽपि समिदाधान
होम च मन्त्रद्रपेन कुर्यादिति कात्यायनेनाभिप्रेतम् । तयोरुभयोर्मन्त्रपाठस्तु ॥
सूर्पज्योतिपं ला पायुमती पाणवनीम् । स्वार स्वर्गायोपदधामि भास्वती.
म् । सूर्यों ज्योतिज्योतिः सूर्पः सादेति ॥ पूर्वोक्ताग्निविषयमन्त्रपदिदं
सूर्यविषयं मन्वयं व्याख्येपम् ॥ कालट्रये मन्त्रद्वयव्यवस्था कयो विस्पष्ट
दर्शयति ॥ स जुहोत्यग्निज्योतिज्योतिरग्निः स्वादति साय - सूर्यो ज्योति
ज्योतिः मूर्यः साहेति मातारनि । मूर्यमम्बन्धि यत्तेनोऽस्ति तत्सर्व र.प्रा.
पनि मविशति । तस्माद सापं होमेऽग्निज्योतिरिति मनो पुतः । उद.
यकालेऽप्यग्निसम्बन्धि ज्योतिः सुर्य प्रविशति तस्मात् प्रातः प्यों ज्योतिरि-
तिपत्रो युक्तः । तमेतमर्थं तिचिरिः मय दर्शयति ॥ अग्नि चादित्या
सा मशिनि तस्मादग्गिामक्तं ददृशे तमे दि तेजसी सम्पद्यते । उपन्तं
घपादित्यमग्निानुसमारोहति तस्माद् धूप पपानेर्दिया ददृश इति ॥ २ ॥

·१ प्रथमदशके । ३ अध्यायः । कात्यायनः ॥ सजूरिति वेति ॥ जुहोतीसनुवर्तते । पूर्वोक्ताभ्पापग्निज्योतिः सूर्यों ज्योतिरिति मन्त्राभ्यां सरित्यादिकं मन्त्रद्रयं होमे विकल्पितमित्यर्थः । तत्र प्रथमपन्त्रपाठस्तु || सर्देवेन सविधा सजूराम्येन्द्रवत्या । जुपाणोऽअ- ग्निर्वेतु स्वाहेति ॥ सविता देवेन प्रेरकेण परमेश्वरेण सह सजूः । नूपी प्रीति. सेवनयोरिति धातुः । समाना जूः मीतिर्यस्यासौ सनः । तथा इन्द्रवत्या ग. ध्या इन्द्रेण देवेनोपेतया रात्रिदेवतया सः समानीतिः उक्तगुणद्वयवानग्नि- देवः जुषाणोऽस्मामु भीतियुक्तः सन् वेतु अस्मदीयं कर्म मामोतु । वी गति- भजनकान्त्यमनखादनेविति धातुः । स्वाहा तथाविधायाग्नये हूयपानमिदं द्रव्यं दत्तम् ॥ ३ ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु ॥ सर्देवेन सवित्रा सजूरुपमेन्द्रवत्या जुपाणः सूर्यो वेतु साहेति ॥ अग्निमन्त्रयदयं सूर्यमन्त्रो व्याख्येयः । अत्री- पोदेवता पूर्वोक्ता रात्रिदेवतायाः स्थाने योजनीया । अवाग्निमन्त्रस्य श्रीन कामान काण्यो व्याचष्टे ॥ सजूदेवेन सवित्रेति । सवितृमत्मसवाय सजूरा- ध्येन्द्रवमति राध्या मिथुनीकरोतीन्द्रो यास्य देवता सेन्द्र देवता करोति जुपाणी भग्निर्वेतु स्वाहेति । प्रत्यक्ष तस्यै देवतायै जुहति यस्याग्निहोत्रमिति ।। सूर्य- मन्त्रोऽपि तथैव, सजूदेवेन सवित्रेत्येव पातरित्यादिना व्याख्यातः ॥ ४ ॥ कात्यायनः ॥ पुष्टिकामः स्थाल्पा नुवेह पुष्टिमिति गाईपत्ये इति ।। जुहोती. त्यनुवर्तते । स च होमः स्यालीरूपेण स्रुषेण कार्यः ॥ पाठस्तु ॥ इह पुष्टि पुष्टिपतिर्दधात्विह प्रजा, रमयतु प्रजापतिः । अग्नये गृहपतये रयिमने पुष्टि- पतये स्वाहेति ॥ पुष्टिपतिः पुष्टिपालको देवः इह कर्मणि पुष्टि दधातु पो. पणं सम्पूनि करोतु । हास्महे मना पुत्रादिरूपा प्रजापतिः प्रजापालको देवः, रमयतु क्रीहयतु । गृहपतये गृहस्य पालकाय रयिमते धनवते । पुष्टिप- तपे पुष्टिपालकायाग्नपे गाईपत्पदेवाय स्वाहा हविर्दत्तम् ॥ कात्यायनः ॥ अ. नयेऽनादापेति दक्षिणाग्नाविति । जुहोतीत्पनुवर्तते ॥ पाठस्तु ॥ अग्नयेमा- दायानपतये स्वाहेति ॥ अन्न पुरतः प्रासं सर्वमत्तीत्यन्नादः । तथानपतिरस्म- दीयानस्य पालकः । तथाविधायाऽग्नये स्वाहा हविर्दतम् ॥ ५॥ अनमित्रं म इन्द्रः पश्यादिति द्वौ मन्त्री जपायौँ द्रष्टव्यौ । तयोः पाउस्तु ॥ अनमि मे अपरागनमित्रमुदक्कृधि । इन्द्रानमित्रं पश्चान्मेनमिनं पुरस्कृपि ॥ इन्द्रः प- वादिन्द्रः पुरस्तारिन्द्रो अस्माँऽअभिपातु विश्वतः । इन्द्रो जिघासतां मनासि विषूचीना व्यस्यताद इति ॥ हे इन्द्र परमैश्वर्ययुक्ताऽग्ने मे ममायरान्दक्षिण- - ·शुकप जुर्वेदकायसंहिताभाष्ये। ता, अनमित्रम् । अनस्य प्राणस्य मित्रं रक्षक कृधि कुरु । यद्वा अनमि शा. रहितं स्थानं कुरु । तथा मे उदक से उत्तरतः अनमित्रं कृधि । मे मम पश्चात् पश्चिमतः अनमिवं कृधीति वर्तते । मे मम पुर: पूर्वस्या दिशि अनमिन छ- धि । अयमिन्द्रः पश्चात् पश्चिमदिशि अस्मानभिपात सर्वतः पालयतु । तपेन्द्र: पुरस्तात् पूर्णस्या दिश्यस्मानभिपातु तथेन्द्रो विशत: सर्वासु दिक्षु अस्मान- भिपातु । अघमिन्द्रो जियामताम् अस्मान् हन्तुमिच्छतां शवूर्णा मनासि वि. पूर्वीना विपरगमनानि, उदिळं स्थानं विहायान्यगमनयुक्तानि यथा भवति तथा व्यस्यतात् । भसु क्षेपण इति धातुः । विशपेण क्षिपत.व ॥ ६ ॥ का- स्यायनः ॥ समिध आदधाति सर्नेषु ययापर्युक्षितं समिदसीतीति । पाठस्तु ।। समिदास समिद्धो मेऽअग्ने दीदिहि । समेद्धा तेऽअग्ने दीद्यासमिति ।। ई अग्ने वं समिदसि अस्मदीयकाठमक्षेपेण सम्पगिध्यमानो दीप्यमानो भ- बसि । सपिद्धोऽम्माभिर्दीपितः सन्मे मदनुग्रहार्य दीदिहि अतिमायेन दीप्य. स्व । दीपी श्रीसिदेवनयोरिति धातुः । हे अग्ने ते तव समेदा सम्पादीपाय- ताऽह दीद्यासं त्वत्मसादादतिशयेन दीप्तो भूयासम् ॥ ८ ॥ इति तृतीये- ऽध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥२॥ द्वितीयेऽग्निहोत्रमन्त्रा उक्ताः। तृतीयेऽन्युपस्थानमन्वा उच्यन्ते। तस्योप- प्यानकर्तव्यतामग्ना उ ह देवाः सर्वान् पशून संनिदधिर इसादिना कण्यो व- हुधा मपश्चगामाम ॥ कात्यायनः ।। मायमाहुत्यार हुतायो यजमानोऽग्नी उप- तिष्ठते । उपप्रयन्त इति ॥ मस्मिन्ननुवाके बद्दव उपस्थानमन्त्राः । तत्राय प्रथमो मन्त्रः। उपपपन्तोऽभर मन्त्र वोचमाऽग्नपे। आरे अस्मे च शृप्यत इति ॥ अपरं यज्ञम् उपमयन्तः अपगच्छन्तो पमनुष्टातारोऽनयेऽग्निप्री- त्पर्ध मन्त्र मननेन वातारं शब्दसमूह वोचैम अचूयाम । कयम्भूतायाऽग्नये, आरे दरे, अस्मे अस्माकं समीप इति शेपः । शृमते द्रे समीपे चास्मदीयं पायं श्रोतुमुद्युक्ताय । अस्प मन्त्रस्प माधम्पं को दर्शयाते ॥ स उप- स्पा प्रथम योपनिष्ठत इति ॥ १॥ अथ द्वितीयः ॥ अगिर्दा दिन ककुत्प- ति: पृथिव्याऽअपम् । अपा तासि जिन्वतीति ॥ अय दृश्यमानोऽग्नि- दियो धुलोकप मूर्धा शिसमानः । यथा शिरः शरीरस्योपरि वर्तते तथा- ऽयमग्निरदान सतेजसा आदित्य पवित्रत्वादादित्यरूपेण घुलोकस्योपरि यते । ककुभन्दो ग पृष्ठं गलमदेशतः पश्चादवस्थितमुमतारययमाचष्टे ।

·१ प्रथमदशके १३ अध्यापः। ७ सदयमादित्यापोऽग्निः । सर्वेपामुपरि वनमानसात ककुदित्युच्यते । तथा पृथिव्याः(१) पतिः पालकः । दाहपाकमकाशै ले कातिनाम उपकारत्वात तादृशोऽग्निरादित्यरूपः । भणं घुलोका दृष्टिरूपेण पतीनां रेताप्ति सा- राणि, व्रीहियवादिरूपेण परिणतानि जिन्वति मीणयति वर्धयतीत्यर्थः । अ. स्य मन्त्रस्य भियोक्तो तात्पर्य कण्वो, यथा वाचं कल्याणी बददित्यादिना दर्शयापास ॥ २॥ अथ तृतीयः ।। उभा वामिन्द्राग्नी आहुवघ्या भारा. धसः सह मादयध्य उभा दातारा इषारयीणामुभावाजस्य सातये हुचे वा. म् ॥ इन्द्रशन्दनात्राइवनीयो विवक्षितस्तस्प सर्वयज्ञमाधकत्वपरमैश्वयोपेत. वादग्निशब्देन गाईपत्यः । अंग्रे नपनात सस्य वाधानं प्रथमनो भवति । तथाविधौ हे इन्द्राग्नी वामुभी युवाम् उभी आहुवध्य आहातुमिच्छामीति शे- .पः । किञ्च उभौ युगमुभी राधसोऽनाद् हविःस्वरूपात सह मादयध्यै युगप- देककर्मणि हाय तुमिच्छापीति शेषः । उमा युवामुभी इसामिप्यमाणाना रपी- णां धनानां दातारौ । अतो वामुभा युवामुभौ वाजस्य सातयेऽस्मभ्यमन- स्य दानाय हुने आहयामि । अस्यापि तात्पर्य कत्र इत्यं दर्शयति । उभी में दातारी सन्तं दत्तमित्येवैतदाहेति ॥ ३॥ अथ तुरीयः ॥ अयं ते योनि- स्वियो यतो जातोऽअरोचया: । तं जाननान आरोहाथानो वर्धयारपिमि- ति ॥ हे आहवनीय ते सवाऽयं गाईपत्यो योनिरूपत्तिस्थानम । अत एना. ऽयम् । ऋस्त्रियः । उत्पादनयोग्यः काल ऋतुकाल इत्युच्यते । सायम्मानरा- दौ तत्रोत्पादकत्वेन तथाविधकालोपेतः । यतो यस्मद् ऋतुकालोपेनाद्गाई- पत्याजात उत्पन्नस्त्वम् । अरोचथाः कर्मकाले दीप्तिमानभूः । हे अग्ने आ- हवनीय जानन् पयोक्तपत्त नमवगत गाईपत्यं स्वजनक । आरोह कौन- साने प्रविश । अथानन्तरं नो रयिम् । अस्मदर्थं धन पुनःपुनर्यजमानकारणं घय समृद्धं कुरु । एतस्य तात्पर्य कण्व इत्यं दर्शयति । पुष्टं वै रायर्यदस्माकं पुष्टं तन्नो भूयो भूय एवं कुरु ते नो वर्धयत्पवनदाहेति ॥ ४॥ अथ पञ्चमः ॥ अयमिह मथमोऽधायि घातृभिहोता यजिष्ठोऽअबरेलीड्यः । यमवमानो भृ- गतो विरुरुचुर्वनेषु चित्रं विश्वं वियो विश इति ॥ अयमाहवनीय इह कर्मा- ऽनुष्याने प्रथमो मुख्यः सन् घातृभिरधायि । आधानकर्तृभिराहितोऽभवत् । (१) प्रथत्ते । प्रथ प्रख्याने । पृथुनाऽवतारिता पृथिवी । प्रये स. मसारण किध।

·८ शुक्लयजुदकापगंदिताभाष्ये । कयम्भूनोऽयं होता देवानामाहानाय पनिष्ठः अतिशपेन पागोपयुक्तः । . घरेषु मोमयागादिपु ईडयः प्राविग्भिः स्वत्यः । अमान्दः अपत्यनाममु पठितः । अमरानः पुघवन्तः, अमो भृगनो भृगुवंशोत्पन्नाः ग मर्पयो विशे विशे यजमानरूपाय तस्मै तस्मै मनुप्याय तदुपकाराप बनेपु प्रामा हिर्पजनारपेषु भरण्यादेशेषु पमाहवनीपास्यमग्नि पिरुरुचुाशेपेण दीपि.. तवन्तः । कयम्भूनमग्निम् । चित्र विविधकोपयोगित्वेन चिचिवम् । मत पत्र विश्न विभुत्वशक्तियुक्त यं विररुचुः । अयमिह प्रथम इति पूर्ववान्त्रपः। अस्य पूर्वपद् पयावानमित्पादिना प्रयोरने पर कणो दर्शपामाम । प्रथम. शन्दग्य मुख्यत्वार्थपरत्वं तिचिरिदर्शयति । अयमिह प्रथमोऽधापि याभि- रित्या मुख्यमोनं करोनीति ॥ ५॥ अय पष्ठः ॥ अस्प अनामनुघुतर एक दुई आगः पयः महसमापिपिति ॥ अस्याग्नेः सम्यन्धिनां प्रा चि. रन्तनकालोपेनां श्रुतमनु दीप्तिमनुष्यस्य अद्यः ही लजायामिति पातुः । 'लजारदिगा दोग्धारः । ऋपिम् । नापी गतायिनि धातुः । अपति दोहनस्थाने गतीत्पृषिः गौः। मां गां शुग पपः क्षेतवर्ण दुदुझे भाग्नहोत्रहोपाय दुग्धर- मतः । मापं दोहनकाले अग्निमम्बन्धिमकाशामाये दुधमान सारं भूमी प. तिप्यतीत्येवं दोग्धृणां लजा भवति । सत्पा त्वदीप्तौ स्कन्दनशङ्काऽनुदपाल- जादोषो नास्तीत्यर्थ । तव सहसमामित्येतद् गोविशेषणम् । पोऽन्तकमणीति धातुः । सहसमंख्याकानि कर्माणि क्षीरदध्याज्यरूपहविःमदानेन स्पति स- मापयतीति सहस्रमा तादी गां दुग्यवन्त इत्यर्थः । तत्र सहसमामित्येत- स्पदतात्पर्य कणो व्याचष्टे ॥ एपा वै परमा सनियंत सहसानिरिति ॥ ६ ॥ अथ मतमः ॥ तनूपा अग्नेऽसि तन्वं मे पागायुदा अग्नेऽस्यायुमें देहि । पर्चादा आनेऽमि वनों गे देहीति ॥ हे आने सं तनूपा असि पारीराणां पालकोऽसि सति झुदराग्नौ भुक्ते जीणे सति शरीराणि पाल्यन्ते । अतो मे मम सनं शरीरं पाहि पालय ॥ अथाष्टमः ॥ आयुर्दा अग्नेऽस्यायुर्मे देहीति ।। हे अग्ने त्वम् आयुर्दा आस । आयुषो दाता भवसि । यावन्तं कालं वपु- प्युदराग्नरौप्ण्यमुपलभ्यते तावन्तं कालं न म्रियते इति हि प्रसिद्धम् । अतो मे ममाऽपमृत्युपरिहारेणायुर्देहि ।। अथ नवमः ॥ वर्षीदा अग्नेऽसि धनों में देहीति ॥ हे अग्ने वं वर्णोदा असि वर्चसो वैदिकानुष्ठानमयुक्ततेजसो दाता- अति । अतो मे तद्वों देहि तत्तेज आहिताग्नेलोंके मगिद्धम् ॥ ७ ॥ अथ सी ·, १ प्रथमदशके । ३ अप्पापः। ९ दशमः । अमे गन्मे तन्वा जनं तन्मेऽआपूणेति ॥ हे अमे, मे तन्वा मदीय.. शारीरस्प पदङ्गं चभुरादिरूपं पदून टिपाटवादिरहितं मे तदङ्गमायण सर्वतः पूरय ॥ चक्षुपा इत्यादिमन्त्रचतुष्टयतात्पर्य कण्यो, यदेवेह वाचा कर्म वायुपो बेत्यादिना विस्पटमुवाच ॥ अथैकादशः ॥ इन्धानास्वा शतर हिमा घुमन्तर समिधीमहि । वयस्वन्तो वयस्कृवर सहवन्तः सहस्कृतम् । अग्ने सपनद- म्भनमदन्यासो अदाभ्यमिति ।। हे अमे, स्वां शतः हिमाः अस्मदायुापे वि- घमानान् पावसंख्याकान् संवत्मरान् समिधीमहि पयं नरन्तयण दीपयामः सम्पन् । कथम्भूता वयम् । इन्धानास्त्वदनुग्रहेण दीप्यमानाः, पयस्वन्तो- अवन्तः सहस्वन्तो बलवन्तः । अदब्धासः केनाप्यऽहिंसिताः । कथम्भूतं त्वा- म् । घुमन्त दीप्तिमन्तम् । वयस्कृतं पयोऽभं करोतीति वयस्कृव तम् । सइ- का सहो बलं करोतीति संस्कृत तम् । सपनदम्भनं मपत्रानां शत्रूणां हि- सितारम् । अदाभ्यं केनापि हिसितुमयोग्यम् । अव हिमा इत्येतस्य पदस्य संवत्सरवानिरवं कम्यो व्याच? ॥ शत मणि जीव्यासमित्यवतदाह यदा. पातर दिमा इतीति ॥८॥९॥ अय द्वादपाः ।। चिवावसो स्वास्ति ते पारमशीयेति ।। हे चित्रायसो रात्रे चि- प्राणि विविधानि चन्द्रनक्षत्रान्धकाररूपाणि वसन्ति पस्या रात्री सा चित्रा- पमुः। अल एव तित्तिरिराह । रात्रि चित्रावरिति ॥ कण्वोऽपि विस्पष्ट- माह ।। राधि वा चित्रावसरेपा हीमानि चित्राणि संग्रीय वसति तस्मानक्त तारकश्चित्रं दमा इति । हे रावे ते तव पारं समाति स्वस्ति क्षेमो यया भवति तथा अशीय व्याप्तवान् । इह लोके दि रावी मनुष्येपु निद्राणेषु तस्करा गृहं पविशन्ति, तद्वदव देवयजने रक्षासि प्रविशन्तीति पाया तन्नि- धारणार्थ रात्रिदेवता मार्थयते ॥ अथ त्रयोदशे भन्ने कधिद्विनिपोगावशेष- माह ॥ कात्यायनः ॥ सं स्वमित्युपविश्येति ॥ पूर्वोक्तैर्मन्त्रैरुत्यायोपस्थानम् । अब तूपविश्यति विशेषः ॥ पाठस्तु ॥ त्वमग्ने सूर्यस्य वर्चसागपाः समृपी- णार स्तुतेन । सम्मिपेण धाम्ना समहमायुपा संघर्चसा सम्मजया साप. स्पोपेण मिपीयेति. हे अग्ने त्वं सूर्यस्य पर्चसा सूर्यसम्बन्धिना सेनसा समगया रात्री सङ्गतोऽसि । अग्नि घादित्यः सापं भविशतीति हि श्रुरप- नतरं पूर्वमुदाहृतम् । कण्वोऽप्येतदुदाजहार ॥ स जपति सं खमग्ने सर्प- स्प वर्चसागया इति पदैन सूर्यः प्रविशतीति ॥ किये, ऋषीणां मन्त्राणां स; ૨ ·शुक्रयजुर्वेद काण्वमंदिताभाष्ये। म्बन्धिना स्तुतेन स्तोत्रेण समगयाः । यहवो हि मन्त्रा अग्नि स्तुवन्ति । येण मीतिविपयेण धाम्ना स्थानेन नाम्ना जन्मना च समगथा: । निरुक्त. कारो हि धापानीति शब्दस्य यथोक्तमर्थत्रयं दर्शयति । स्थानानि नामानि जन्माननि येति । यथा समुक्तैर्गुणैः सङ्गतोऽमि एवमहमपि स्वरप्रसादादा- युपा आमृत्युदोपरहितेन संग्मिीय समतो भृणासम । तया वर्चसा विधे- शर्यादिम युक्तनेजमा संग्मिपीय । तथा मनपा पुत्रादिकया संग्मिपीय तथा रायस्पोपेण धनस्य पुष्टया संग्मिपीय ॥ अथ चतुर्दो विशेषः ॥ कासापन आह ॥ गां गच्छत्पन्ध स्थेति ॥ कण्डोऽप्येतदाह ॥ अथ गामुपेत्पन्धस्थे- नि ॥ पाठस्तु ॥ अन्य स्थान्यो यो भक्षीय मह स्थ महो यो भक्षीय ऊर्ज स्थार्ज यो भक्षीय रायस्पोपस्थ रायस्पापं यो भक्षीयेति ॥ हे गावो यूपम् । अन्ध स्य अनभूना स्थ । क्षीराज्यादिरूपस्यान्नस्य जनकत्वादनत्वोपचारः। अतो भवत्प्रमाइलो युप्पत्सम्बन्धि अन्धः क्षीराज्यादिरूपमन्नं भक्षीय संवेय। भन सेवायामिति धातुः। तथा महः स्य पूज्यरूपाः स्थ । मह पूजामामिति धातुः । यो युष्माकं पूज्यानां प्रसादादहमाप महो भक्षीय पृज्यत्वं सेवेय । गौर्न पदा स्पष्टध्येत्यादिस्मृर्गा पूज्यत्वप्रसिद्धिः । तामेतां प्रसिद्धि हिश- ब्देन तित्तिरिः सूचयति ॥ महसा महो पो भक्षीयत्याह महो होता इति ॥ १०॥ १५ ॥ तथा ऊर्जः स्थ बलरूपा स्थ । गोः सम्बन्धिक्षीरादेवलहेतु- साद यलम्पत्वोपचारः । अर्ज पलपाणनयोरिति धातुः । यो युप्माकं मसा- दादूर्म भक्षीय बलं सेवेय । तथा रायम्पोषः स्थ । धनपुष्टिरूपाः स्थ । वैश्या हि क्षीराज्णादिविक्रपेण धनं पुष्णन्ति । अतो धनपुष्टित्वोपचारः । वो यु. माकं प्रसादाद रायस्योपं धनपुष्टि भक्षीप मेवेप ।। अथ पञ्चदशः ॥ रेवती रमध्यमस्मिन् योना अस्मिन् गोष्टेऽस्मिन् क्षयेऽस्मिल्लोके । इहेव स्थेतो मा- ऽपगातेति ॥ हे रेवती धनहेतुत्वेन रेवत्यो गावः । अस्मिन् योनौ दृश्यमाने- ऽग्निहोत्रहनिदोहनस्थाने रमध्वं क्रीडश्वम् । दोहनाद्धम् । अस्मिन् गोठे यजमानसम्बन्धिान गोवाटे स्मध्वं ततो राबावस्मिन् क्षये यजमानसम्ब- धिगृहे रमवम् । गोवाटयान्देन गृहाद बहिर्षिश्रम्भेण सवारदेशोऽभि- हितः । सर्वदाऽस्मिल्लोके । लोक दर्शन इति धातुः । पनमानसम्बन्विदृष्टिविषये रमना । किं बहुना । इहैव एतस्मिन् यजमान- सम्बन्धिष्टिविषये स्मध्वम् । स्थान एव स्य यूयं भवत । इतोऽस्मदूयन .

·१ प्रथमदशके । ३ अध्यायः। मानस्थानान्माऽपगात अपेत्पान्यत्र मा गच्छ। । अत्र रेवती शब्दस्य गो. वाचित कण्योदर्शयति । पशनोवै रेवतस्तस्मादाह रेवती रमध्यमितीति । तित्ति- रिश्चैतदर्शयति ।। रेवतीरमध्वमित्याह । पशवो वे रेवतीरिति ॥ पोडो वि. शेपमाह ॥ कात्यापनः । माहितत्यालम्भने इति ॥ गामित्यनुवने ॥ कणो विस्पष्टमेनदाह ॥ अथ गामभिमशति समहिनामीति ॥ पाठस्तु ॥ महितामि विश्वमप्यूर्नामानिश गौपत्येनेति ॥ हे गौः सं महिनामि शीराज्यरुपहरि- दर्दानाय यज्ञकर्मभिः संयुक्तासि । विश्वरूपी शुभकृष्णादिभिर्बहुभिः रूपैर्युक्ता सनी ऊर्जा क्षीरादिरसैः मे गौपत्येन यहुविधगोस्वामितेन. मा विश मा मर्षतः प्रविश । त्तत्मसादान्मम बहुविधो रसो बहुविधगोसामित्वं च सम्पाद्यताम् ॥ १२ ॥ १३ ॥ सप्तदशे विशेपमाह ॥ कात्यायनः ॥ गाई पत्यं प्रत्वोपांतg- त उपलेतीति ॥ कणोऽध्याह ॥ अथ गाईपत्यमुपेत्युप लेतीति ॥ पाठस्तु || उपवाने दिवे दिये दोपायस्ताधिया वयम् नमो भरन्त एपसीनि ॥ हे दोपावस्तर- ऽग्ने दोपा रात्रिस्तस्यामपि वसनि अजसंधार्यमाणत्वानोपशाम्यतीति दोषा. वस्ता । तथाविध हे गाईपत्य दिवे दिवे प्रतिदिनम् । वयं यजमाना धिया श्रदायुक्तया बुद्ध्या नमो भरन्तो नमस्कार सम्पादयन्तः । उप समीपे ला एमसि स्वां मत्यागच्छामः ॥ १४ ॥ अथाऽष्टादशः ॥ राजरामध्नराणां गो- पामृतस्य दीदिविम् । वर्धमान स्वेद में इति ॥राजन्तं दीप्यमानम् । अध्वरा- णां गोपां गोतारम् । ऋलस्य सत्यवचनलक्षणस्य यतस्य दीदिवि दीपपिनारं खे दमे अस्मदीये गृहे वर्धमानं चातुर्मास्फोमपश्यादिमिरमिद्धिं गच्छन्, स्वामुपेत्यनुवर्तते । अब वर्धमानशब्दस्य मात्पर्य कयो दर्शयति ॥ यदास्मा- कमिटतं नो भूपो भूय एवं कुरु तन्नो वर्षपेरौतदाइति ॥ १६ ॥ अथै- कोनविशाः ॥ स नः पितेव सूनवेऽम्ने म्पायनो मन । सचखा नः स्वस्तप इति ॥ हे अग्ने गाईपत्य, पूर्वोक्तगुणयुक्तस्त्वं नोऽस्माकं मूपायनो भव मु- प्टूपायं प्राप्तुं शक्यो भव । तत्र दृष्टान्म:- मूनो पितेव । यथा पुधाय पिता भयं विना मुखेन प्राप्तुं शक्तस्तन्नोऽस्सा वस्तये क्षेमाप सचस्व । भोन कर्मणा समवेतो भर । सच सवाय इति धातुः । अत्र दृष्टान्त तात्पर्य को दर्शयति । यया पिता पुत्राय सूपचर एवं ना सूपचर एधीत्येवैतदादेति ॥ १६॥ अथ विशः ॥ अग्ने त्वं नो ऽअन्तम Sउत वाता शिषो भवा क्रुथ्य इति । हे गाईपत्याने त्वं नोऽस्माकम् अन्तमा अन्तिकतमः सर्वदा समीपनी ·१२ रामयजुर्वेद काण्वसंहिताभाष्ये। भवेत्पन्वयः । उताऽपि चबाता पालयिता शिवशान्तःवरूप्यः पुत्रपौत्रा- दिसमूहो वरूथं तस्मै हितो वरुथ्यो भव । इमं मन्त्रमारभ्य चतलं ऋचो ट्रि- पदाः । तासां पुरुपरूपाणां ऋचर्चा याचने तात्पर्य कण्वो दर्शयति । पुरुपछन्दसं थै द्विपदा द्विपाध्ययं पुरुषः पुरुपान् या एतथाचत इति ॥ अकविशाः॥ घसुरनिर्वसुश्रवाऽअछानक्षि द्युमत्तमपि दा इति ॥ हे गाईपत्याख्याने वमु. जनानां वामयिता वमुश्रवा यमुना धनेन का कीतिर्यस्याऽसी वमुश्रया धनप्रदोऽयमित्येवमस्य कीतिर्महती। अच्छ निर्मलस्वभाव हे अग्ने, नक्षि अ. स्मदीयं होमस्थानं गच्छ । नक्ष गताविति धातुः । यदा पदा पर्य होप्पाम- स्तदा तदा समागच्छेत्यर्थः । धुमत्तम दीप्तिमन्त वर्णविशेपयुक्तं रयिं धनं दा: देहि ॥ १७ ॥ अथ द्वाविशाः॥ वा शोचिष्ठ दीदिवः मुम्नाय नुनमी- महे सखिभ्य इति ॥ हे शोचिष्ठ दीसमन् दीदियः सर्वस्य दीपपता तसा पूर्वोक्तगुणयुक्कं त्वामग्नि मुम्नाय मुखार्थ सखिभ्यः अस्मदीयाना सखीना- मुपकाराय च नूनं निश्चयेन ईमहे याचामहे ॥ अथ त्रयोविश्वशः ॥ स नो घोधि श्रुधी हवमुरुष्याणोऽअपायका समस्मादिति ॥ हे अग्ने स तं नो. ऽस्मान् भवत्सेवकान् बोधि बुध्यस्व । हवमस्मदीयमाहानं श्रुधि शृणु । सम- शब्दः सर्वशब्दपर्यायः । अघं पापम् अस्मानिच्छतीत्यघायद शत्रुः । सम. मस्मादधायतः सर्वास्मदीयात्रो!ऽस्मानुरुप्प पालय । उरप्पतिस्तु रक्षणक- मां ॥ २८ ॥ चतुर्वियो विशेषमाह ॥ कासायनः ॥ गा गच्छतीळ एहीति ।। हे इळे एहि । हे अदिते एहि आगच्छ । होमस्थानमिति घोषः । इछा मनोः- हिता अदितिर्देवमाता । इळा मनुारेवास्मान् । अदितिरादित्यानिय । अस्मि- स्तच्छन्दस्तद्धर्मनिर्देशाऽर्थः ॥ कात्यायनः ॥ काम्य एहीत्यालभत इति ॥ पाठस्तु ।। काम्प एहि पयि कः कामधरणं भूपाठिति ।। हे काम्पे सर्व काम- पितव्ये घेनो एदि अस्मद्धोपीयमागछ । यो युष्माक गया कामधरणम् । अपेक्षितफलधारकत्वं यदस्ति तन्मय्यनुष्ठातरि भुयाद अस्तु । युप्मत्यमादाद- हमभीष्टफलस्य धारपिता भुपामामित्यर्थः। अब मयि व इत्यस्य तात्पर्य कणो दर्शयति ॥ मयि वः कामघरणमित्यहं वः प्रियो भूयो भुपासमित्येवंतदादति ।। १९ ॥ अथ पड्विशः । सोमानः खरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य ओशिन इति ॥ पुत्र अभिपवन इति इति धातुस्तस्मान्मनिन् मत्यये नका- रान्तः । सोमानमभिपोतारम् । स्ट शब्दोपतापयोरिति पातुः । स्वरण .

·१ मधमदशके । १ अध्यायः । दयितारम् । हे प्रलणस्पते वेदपालकाग्ने, सोमपागकर्तारं स्तुतिरूपवान्दयुक्तं प मामित्पध्याहारः। फणुहि कुरु । तत्रोपपानमुच्यते । कक्षीवन्तं कक्षीय मामकमपि पया सोमयागयुक्तं स्तुतियुक्तं च कृतवानसि तथा मां कुरु । उपमानयोतनाप इत्रशब्दोऽत्र लुप्तो हटः | कोऽसौ कक्षीवानिति ? सोऽभि. धीयते । यः पुमानौशिनः । उशिनः पुत्रः तं कक्षीवन्तमिति योजनीयम् । सोऽयमों पास्केन स्पष्टीकः ॥ सोपानं सोतारं प्रकाशनवन्तं कुरु । ब्रह्मण- स्पते कीवन्तमिव प ओशिनः कक्षीवान कल्यावानीशिनः उशिजः पुत्र इति ॥ सोमानमित्येतस्य तात्पर्य तित्तिरिरपि सूचपाते ॥ सोमानः स्वरणं सोमपीथमेवावरुन्ध इति ॥ अत्र सोपानमित्यादेस्टचस्य लोकत्रपोपस्यानभा- पनायर्या तापर्यमाह कण्यः ॥ पदावनीपमुपतिष्ठते दिवं तदुपतिष्ठते पद्गाई. पत्यं पृथिवीं तथैतदन्तरितमुपतिष्ठते तद्राह्मणस्पत्यत्वेनोपतिप्ठते इति ॥ २० ॥ अथ सप्तविता ॥ यो रेवान पो अमीवहा पमुविद पुष्टिवर्धनः । सन: सिपक्तु यस्तुर इति ॥ यः पुत्रो रेवान धनवान् पुनरपि यः पुत्रः अमावस्य रोगस्य इन्ता, वसुविद् वमुनो धनस्य सारत्वं वेत्तीति पवित्, पुष्टिवर्द्धनः पोषणस्य वपिता । पुनरपि यः पुत्रः तुरस्वरायुक्तः बीयकारी स सहशः पुत्रोऽग्नेः प्रसादामोऽस्मान सिपक्तु सेवताम् । तथाच यास्केन ब्याख्या- तम् । स नः सेवा पस्तुर इति ॥ २२ ॥ अथाटाविशा॥ मा नः पासो अररुपो धूति: मणमर्मस्य । रक्षाणो ब्रह्मणस्पत इति । रा दान इति धा- तो कसुम्भन्तस्य पप्ठ्येकवचनं ररुष इति, दानं छतवत इत्युक्त भवति । तस्प निषेपादररुप इत्युक्तम्। कदाचिदपि विनिमकृतवत इत्पर्यः सम्पद्यते। तावास्य मर्पस्य मनुष्पस्प शैसा प्रशसिता । धूर्ति: कर्मानुष्ठानमशंसारपेण घौन युक्तः पुत्रोऽस्मान् मा मणक् प्रकर्षेण या व्यामोतु । नशिरयं व्या- पर्थः।यदा, नमा अदर्शन इति धातुः । पा मणक् मा प्रकण विनाशयत्ति- स्पर्धः । हे ब्रह्मणस्पते, नोऽस्मान् रक्ष । नास्तिका पुत्रो यथा नोत्पद्यते तथा पालय ॥ २२ ॥ अथैकोनत्रिसाः ॥ महित्रीणामोऽस्तु धुझे मित्रस्या- ऽयम्णः दुराधर्ष वरुणस्येति योऽयं मित्रः, यश्चार्यमा पोऽपि परुणः । एत. मामकानों त्रीणां त्रयाणां देवानां सम्बन्धि अवः पालनम् । अस्तु भवतु । क्यम्भूतमपनं महि महतसर्वापविनाशकम् । घुझे घुमन्ति सुवर्णादिद्रपाणि क्षियन्ति निवसन्ति पस्मिन पालने तथाविधं दुराधर्षम् । अन्यैराधर्षयितुं तिर- ·१४ शुक्रयजुर्वेदकायसंहिनाभाप्य । स्कर्तुमशम्यम् । अत्र महिलणामित्यादितवस्य मध्ये, नाध्यम बारणेविति युक्तं यदुक्तं तस्य द्युलोकभूलोकगतप्तमार्गाभिमायं को दर्शयति । इमे वा अध्वानो वातुमणायतरा द्यावापृथिव्योस्नानवेनदुपतिष्ठत इति ॥ २३ ।। अत्रियाः ॥ न हि तेपागपाचन नाध्यम वारणेपु । ईशे रिपुरधशम इति । अमाशब्दो गृहनाममु पटिनः । भपीसस्मिन्नर्थे चन वान्दो वर्तते । अमा चन गृहेऽपि वर्तमानानां तेषां मित्रार्यमवरुणैखिभिर्देवैः पालितानां यजमानाना- मुपदयाति शेषः । अघशमः सर्वदा पापस्य मशंसको रिपुः। न ईशे, न समर्थो भवनि खलु । तथा वारणेषु चोरव्याघ्रादिपु भयवशाभिधारितेप्यपि अ- घा मार्गेपु रिपुर्नेशे वाधितुं न समर्थः । मित्रादिभिः पालिकानामस्माकं गृहे- रणे वा नास्ति चोरादिवाधा इत्यर्थः ॥ २४ ॥ अयकवि शः ॥ तेहि पुत्रामो अदितः प्रजीवमे माय । ज्योतिर्यन्यनसमिति ।। अदितेरख- ण्डिनशक्तर्देवमातुः पुवामः पुत्रास्ते पूर्वोक्ता मित्रार्यमवरुणा माय मनुष्याय यजमानाय अजस्र निरन्तरम् । अनुपक्षीणं तेजः प्रपन्ति । किमर्थम् । जीते जीमितुम् । यथा चिर जीवनं भवति तथा समुपायज्ञान प्रयच्छ- निन ॥ २५ ॥ अय द्वाविशः॥ कदाचनस्तरीरासि नेन्द्र सश्चसि दाशुपे । उपोपेन्नु मघान भूय इन्नु ते दानं देवस्य पृष्यत इति ॥ हे इन्द्र परमैश्वर्य- युक्त कदाचन अस्माभिः पुनः पुनर्यान्यमानः सन् कदाचिदपि स्तरी - संग हिमको न भवामि । न कुप्पमीरपर्थः। किश्च हे मघवन् दाशुषे हविर्द- नवते वदनुग्रहार्थम्, उपोप अत्यन्तप्तमीपे, इन्नु सिममेर | इच्छन्द एवका- रार्थः । नुशब्दः सिपाचनः । सश्चास सेवसे । अत्यन्ताऽनुग्रहेण सेवकवद क्षिपमेवातिसमीपमागच्छसीत्यर्थः । देवस्य ते प्रकाशमानस्य तब भूयो दानं बहुनरफलदानं पृच्पने यजमानेन संयुज्यते । अप्रेन्द्रवान्दम्प तासर्य कको दर्शगति । इन्द्रो यतस्य देनता, मेन्द्रमैयैतदम्युपस्थानं करोतीति ॥ २६॥ अर प्रयस्त्रियाः ॥ तत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयादिति ॥ सदिति पष्टयर्थे । तस्य देवस्य द्योतनाSSत्मकस्य स. वितुः प्रेरकस्याऽन्तर्यामिणो विज्ञानाऽऽनन्दस्वभावस्य हिरण्यगर्भोपाध्यम- च्छिन्नस्य चा ब्रह्मगो भर्गः (१) सर्वपापानां सर्वसंसारसागरस्य च भर्जनसमर्थ १ भगं शब्दो वीर्यवचन । प्रेरणाच पा अभिषिञ्चानानोऽपवकाम ! वीर्य घे भर्ग इति श्रुते । तेन हि पाप्मानं भृजति दहति । भृजी भजने । भस्य वा भगस्तेजोपचनः । यद्वा मण्डल पुरुषो रश्मय इत्येतत् प्रयममिप्रेयते ।

·१प्रथमदशाके । अध्यायः। तेगा सत्पमानादिवेदान्तमतिपाचं वरेणियं वरणीयं सौः प्रार्थनीयं यदस्ति तद्धीमहि तारशं नेनो वयं ध्यायामः । छान्दमं संप्रमारणम् । धियो यो नः। धीशब्दो बुद्धिवचना, कर्मवचनो था । बुद्धीः कर्माणि था। यः सविता ना अस्माकं प्रचोदयात् । चुद संचादने । प्रकर्षण चोदयति मेरपति सत्कर्माः ऽनुष्ठानायति । सवितृपदस्य तात्पर्य कण्वो दर्शयति ।। सबिता घे देवानां ग- सविता पोहात्मा एते सवितमसूताः सर्वे कामाः समृद्धयन्त इति ॥ २७ ॥ अथ चतुतिशः परि ते दळभोरथोऽस्माऽअश्नोतु विनतः । येन रक्षमि दाशुषे । समिद्धो मा समर्थप मजपा च धनेन चेनि ॥ हे अग्ने ते सव स्यो- ऽस्मान यजमानान विश्वनः सर्वाप्सु दिनु पर्यग्नोतु परितो व्यामोतु । क- स्याश्चिदपि दिशि अल्पमपि स्थानमपरित्यज्यास्पद्रक्षणाय व्पामोतु कयम्भू. तो रथः । दुळभः दुर्दभः । छान्दसो वर्णव्यत्ययः । दन्नोतिधकर्मा । दु:- खेन दभ्यते, केनापि सहसा हिंसितुमशस्य इत्यर्थः । येन स्थेन दायुपे दत्त- मते यजमानाय सदुपकारार्थ, रक्षास रक्षां करोपि । स स्था(छन्दसा पर्यश्नो- वित्यनयः । समिद्धो पपा सम्यकपदीपितस्त्वं मजया च पुत्रादिकया धनेन घ मुवर्णादिना मा समय । मो यजमानं समृद्धं कुरु । दासुप इति पद कण्वो व्याचष्टे । यजपानो नै दाशास इति ॥ २७ ॥ इति तृतीया याये मृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ ३ ॥ तृतीयेऽनुवाके विस्तरेणान्युपस्थानमन्त्रा उक्ताः । चतुर्थे सक्षेपणा. ऽन्युपस्थानमन्वा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ भूर्भुवः सुपरिति ॥ चामल्दो विकल्पार्थः । पूर्वोक्तेनोपमपन्त इत्यादिना चा, पमाणेन भूर्भुवः स्वरित्या- दिना पा द्वयोरन्यतरेणाऽनुवाकेनोपस्थानं कुर्गादित्यर्थः ॥ प्रथममन्त्रः, कमो ऽप्येतदुपस्थानं दर्शयति ॥ स वा अग्निहोत्रर हुश सायमुपतिष्ठते भूर्भु घः स्वरितीति ॥ पाठस्तु ॥ भूर्भुवः स्वः सुप्रजाः प्रजया भूयासम् । मुवीरो पामुपोपः पोपैरिति॥ अमे भूर्भुवः स्वः भूरादिव्याहृतित्रयाऽऽत्सकस्तदर्यभूतलोकत्रयात्मको वा त्यम, अतस्त्वत्प्रसादाद् अई यदा प्रजया पन्नुभृत्यादिरूपया युज्यं तदानी सुप्रनाः अनुकूलत्वेन दोभमानाः मजा याय मम तादृशो भृयासम् । तथा वाः स्वस्वकार्येषु भूरैर्यदा युज्येयं तदानी सुवीरः शास्त्रीयमार्गवर्तिशोभन पुत्रो भूयासम् । पदा च पौष पुष्टैः संपनैयुज्येयं तदानीं मुपोपा बहुमूल्याई ·शुक्लयजुर्वेदकायसंहिताभाष्ये । हिरण्यादियुक्तो भूयासम् ॥ १॥ द्वितीयतृतीयमन्त्रयोर्विशेपमाह ॥ काया. यनः ॥ भवत्स्यन्नुभौ नति प्रतिमन्त्रमिति ॥ कण्वोऽपाइ ॥ अथ खल प्रवत्स्पन गाईपत्यमेवाग्र उपतिष्ठते । आहवनीयमिति ॥ यदा पजमानो सामान्तरं गन्तुमिच्छति तदानीमुभानाहवनीयगाईपत्याग्नी मन्वयेनो- पतिष्ठेत । तयोः पाठस्तु ॥ नई मजा मे पाहि पास्य पशून मे पाहीति ॥ हे नई नरेभ्यो पजमानेभ्यो हित गाईपल्प मे मनो पाहि । हे शस्याऽनुष्ठा- तृभिः शासितुं योग्याहवनीय, मे पशून पाहि ॥ तुरीयपञ्चमयोविशेषमाह ।। कात्यायनः ॥ उपतिष्ठत आहवनीपगाईपत्यावागन्मेति प्रतिमन्त्रमिति ॥ ग्रामान्तरं गत्वा प्रयागतो यजमानो मन्त्राभ्यामाहवनीयगाईपत्यावुपतिष्ठेत । कण्वोऽप्येतदुभयं दर्शयति ॥ स आहमनीयमुपतिपते आगन्मेति । स गाई- पत्यमुपतिष्ठते । अयमाग्निरिति ॥ माहवनीयार्थमन्त्रपाठस्तु ॥ आगन्म विश्व- येदसमस्मभ्यं पठवित्तमम् । आने सम्राळभिघुम्नमभिसह आयछ खेति ॥ विश्वं वेत्ति वेदपतीति वा विश्ववेदाः। तं सर्वशम्, अस्मभ्यम् । अस्मदर्थ, बा. वित्तमम् अतिशयेन वमुनो धनस्य वेदितारं लब्धारं तथाविधमाहवनीयमु- विश्यागन्म वयं नामान्तराद प्रत्यागताः । सम्यग्राजते दीप्यते इति सम्राट् । तथाविधाऽग्ने हे आहवनीय अभियुम्नं सर्वतोऽपस्थितं धनम् । अभिसहा शावूनभिभवितुं पलम् आयछस्व ।दाण दान शत धातोर्यच्छादेशः । धनं धलं जानीपास्मभ्यं देहि || गाईपत्यार्थमन्त्रपाठस्तु ॥ अयमग्निदृहपतिगाई- पत्यः प्रजावान् वमुवित्तमः । अग्ने गृहपतेऽभिद्युम्नमभिसह पायच्छ- स्वेति ॥ अयं पुरोऽवस्थितो गाईपत्य एतनामकोऽग्निः गृहपतिः गृहस्य पालकः प्रजावान् अस्मदीयपुत्रपौत्रादिस्वामी । बमुवित्तमा मजाऽनुग्रह- स्यांतियायेन धनस्य लब्धा । अन्यद पूर्वच पारुपेपम् ॥ षष्ठे विशे. पमाह ॥ कात्यायनः ।। गृहा मा विभीति गृहानुपैतीति । ग्रामान्तरादागता स्वगृहान प्राप्नुयात् ॥ कण्यत्वेवमाह ॥ स उपतिष्ठते गृहा मा विभेतीति ।। पाठस्तु || गृहा मा विभीत मा वेपध्वमूर्ज विभ्रत एमसि। ऊन विभ्रद्रः . मनाः मुमेधा गृहनिमि पनसा मोदमान इति॥मागृहा विभात भयं मा कार्पिष्ट मा घेपनम् । या कोऽपि शत्रुरागस विनाशयिष्यतीति बुझ्या मनास क- म्पनं मा कापिष्ट । यतो वयम् कर्म विभ्रता अनं संपूर्ण धारयमाणान् यु. मान पति एमसि आगतोऽस्मि । यथा यूयम् ऊज विभतस्तथाऽहमप्यूज ·। १ प्रथमदशके । ३ अध्यायः । विभ्रद्धारयन् सुमनाः शोभनमनस्कः सुमेधाः शोभनधारणप्रशोपेता, मनप्ता दुग्नरहितेन मोदमानो हण्यन् गृहरूपान् युष्मान प्रति एमि आगच्छामि ॥ अय सप्तमः ॥ येषामध्यति प्रवसन येषु सौमनसो बहुः । गृहानुप- हयामहे ते नो जानन्तु जानत इति ॥ प्रवसन् देशान्तरं गच्छन् यजमानो येपामध्योति । द्वितीयार्थे पष्ठी। इन स्मरण इति धातुः । तथाविधान रहान यथा भवति तथा स्मरति गृहविषयं क्षेम सर्वदा चिन्तयतीत्यर्थः । तथा येषु गृहेषु यजमानस्य सौमनमो बहुः । गुमनसो भावः सौमनसः मतीत्यतिशयः स च भूयात् । गृहानुपहयामहे । तान प्रीतिविषपान् । गृहाभिमानी देवोऽस्म- समीपे समागच्छस्विति । सर्वदा यजमानः तेच गृहदेवा जानत उपकारा- भिज्ञानानोऽस्मान् नानन्तु, ते कृतना न भवन्तीत्यवगच्छन्तु ।। अथाष्टमः । उपहता इह गाव उपहूता अजावयः । अथोऽभन्नस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु न इति ॥ इह गृहेषु गाव उपहूताः । धेनवो बलीपर्दाश्च मुखेन तिष्टनिव- स्येवम् अनुशरताः । तथा इह गृहेषु अनावपः अनाखाऽविस्वजातितपयुक्ताः पराव उपहूताः सुखेन वर्तन्तामित्यस्माभिरनुज्ञाताः । अथो अपिच अन्नस्य कीलालः । अन्नसंबन्धी रसविशेषो नः अस्मदीयेषु गृहेषु उपहूतः समृद्धो भववित्येवमस्माभिरनुज्ञातः ॥ नवमे विशेषमाह ॥ कात्यायनः ॥ क्षेमाय व इति प्रविशतीति ॥ पाठस्तु ॥ क्षमाय 4: शान्त्यै प्रपये शिवः शम्मः शंयोः पांयोरिति ॥ हे गावो युष्मान् मपये प्राप्नोमि। किमर्थं, क्षेमाय विधमानवमुनो रक्षण क्षेमस्तदर्थम् । तथा शान्त्यै मम सर्वाऽनिष्टशमनाय । शंयोः शामिति । मुखनाम, तत्कामयमान इति शंयुः । शंयुरिदंकामयमान इति यास्केनोक्तत्वा- त् । तादृशस्य मम । शिवं शग्ममिति द्वे मुखनामनी । तवाद्यमहिकं द्वि- सीपमामुप्पिकम् । उभयविधं मुखं भूयादिति शेप: । शंयोः शंयोरित्यभ्यास इत्यादरार्थः ॥ २॥३॥ ४॥५॥६॥७॥ इति तृतीयेऽध्याये तुरीयो- ऽनुवाकः ॥३॥४॥ चतुर्थे सद्देपेणान्युपस्थानमन्त्रा उक्ताः ॥ पञ्चपे वरुणमघासमन्त्रा उ- रूपन्ते ॥ चातुर्मास्यारुपयागः पर्वचतुष्टपात्मकः । वैश्वदेववरुणप्रयासप्ताकमेव- शुनासीरीयाख्यानि चत्वारि पर्वाणि । तत्र वरुणपघासाख्ये द्वितीय पर्वणि दक्षिणोत्तरयोयोधोईविष्वासादितेषु प्रविमस्थाता पत्नीमुदानयेत् । नारं तदीपं एन्छन् । साऽपि जारं झूयात् । तदाह कवा ॥ स पस्नीमुदान- ३ ·शुलायजुर्वेदकावसंहिताभाष्ये। यति तदा नेष्यन् पृच्छति, केन चरसीति परुण्यं हवा एतत्स्त्रीकरोति पदन्य. स्य सत्येन चरतीति ।। यरुण्यमात्यलेन तनिवारणीपमित्यर्थः । तित्तिरिर- प्पेतत् सर्व विस्पटमाइ ॥ पत्नी पाचपति । मेध्यामवैनां करोति । अयोतम सैनामुपनयति । पजार सन्तं न ग्रूयात् । मियं जाति: रुन्ध्याद । असो में जार इति निर्देशत् । निदियौनं वरुणमघासेन ग्राइयतीति ॥ आपस्त- म्घोऽप्येतदर्शयति ॥ मतिप्रस्थाता पत्नीगुदानपसेतच वाचयति तां पृचति, पनि ! कति ते जारा इति । यानाघटे तान् परुणो गृहात्तिति निर्दिशती- ति | कासायनः ॥ आख्याते मघासिन इत्येना वाचयति नपनिति ॥ जारे पल्पा कथित सस्थना पत्नी नयन् प्रतिपस्याता प्रघासिन इति मन्वं पाच- येत् । कप्तोऽप्याह ।। तो वाचपति मघासिन इति ॥ पाठस्तु ॥ प्रयासिनो हवामहे मरुतश्व रिशादसः । करम्भेण सजोषस इति ॥ पट अदन इति धातुः । प्रकर्षेण घस्यते भक्ष्यत इति हविर्विशेषः प्रघासः । स येषामस्ति तान् प्रघातिनो मरुत एतन्नामकान देवान् हवामहे हयामः । मरुतश्चेति चकारेण तदीयपरिचारकाः समुचीयन्ते । ते सर्वेऽपि रिशादसः । रिश हिमायः । दस उपक्षपे इति धातुः। रिशां वैरिकतां हिंसां दस्यम्त्युपक्षयन्ती- ति रिशादसः। करम्भण, यवमयो हविविशेषः करम्भस्तेन समोपसः समान- प्रीतयः । तथाविधान मरुत इति पूर्वाऽवया ॥ ॥ कात्यायनः ॥ क. रम्भपात्राणि जुहोति शूर्पण मूर्द्धनि कृत्वा दक्षिणेऽग्नौ प्रत्यमुखी नाया- पती वा दक्षिणेनाहृत्य तीर्थेन पूर्वेण वैदिमपरेण वा यद् ग्राम इतीति ॥ यव- पिन निमितानि कृत्वा दक्षिणऽग्नौ प्रत्यङ्मुखपेषमेष्यादिरूपाणि करम्भ- पात्राणि तानि शूर्पण पत्नी जुहुयादित्येकः पक्षः । दम्पती जुहुयावामित्य- परः पक्षः। तौ च दक्षिणोतरमार्गेण तानि पात्राण्याहत्य वेदेः पूर्वदिशि प. श्चिमदिशि या स्थित्वा जुहुयाताम् ॥ कण्वस्तु पत्नीहोमपक्षमाश्रित्पाह ॥ सा जुहोति यद् ग्राम इति ॥ पाठस्तु॥ यद ग्रामे यदरण्ये यत्समाया गदिन्द्रिये । यदेनश्चकमा क्यमिदं तदययजामहे स्वाहेति ॥ नामे वसन्तो ग्रामोपद्रवरूपं चकृम । तथाऽरपे वसन्तो वय यदेनो मृगटोपद्रवरूप चकम ! तथा सभायामवस्थिता वयं यदेनो महाजनतिरस्कारादिकं चकम । तथेन्द्रिये जि. होपस्थरूपे मोतियुक्ता वयं यदेनः कलमभक्षणपरखीगमनाऽऽदिकं चकम, तथाऽन्यत्रापि भृत्यस्वाम्यादौ यदेनस्ताडनाऽज्ञादिकं चकम । अत मृत्य.

·१यमाके । ३ अध्यायः। स्वामिविरक्षा तितिरिणा मन्त्र एवं समाम्नातः । यच्छ्रे यदर्य एनश्चमोत। तदिदं सर्व पापम् अअयजामहे विनाशयामः । अअपूर्वो यजति शास्वाहा एतदविर्देवतायै पापविनाशिन्यै दत्तम् ॥ २॥ कात्यायनः ॥ मो पू ण इति यजमानो जपतीति ॥ पाठस्तु ॥ योधू ण इन्द्रात्र परसु देवैरस्ति हि मा ते शु. मिन्नवयाः । महश्चिद्यस्य मीलुपो यव्या हविष्मतो मरुतो वन्दने गीरिति ।। पृदिति संग्रामनाम । हे इन्द्र, अत्र पृरस संग्रामेषु वर्तमानः । देवैस्त्वया सह सख्यं मातरुनामदेवैः सहितस्त्वं नोऽस्मान् मो विनाशयति शेप पोशब्दो निषेधार्थ: । मुशब्दो विनाशाभावस्पाऽमौएवं ब्रूते । तथा सति विना- शालेशो मा भूदित्पथमर्यः संपद्यते । कः प्रसङ्गो विनाशस्येत्याशङ्यारित ही. स्पादिना स मसङ्गोऽभिधीयते । शुमेनि बलनाम । हे गुप्मिन् घलान् इन्द्र, ते तव अवपाः अवेक्षाकपो व्यापार:, अस्ति हिस्म । विद्योतत एव खल्लु ! अ. वपूर्वस्य अयतेरक्या इति पम् । अवगतो यागोऽवयाः । यद्यपि तत्कालो- चितत्वदीययागाभावरूपोऽपराधोऽस्मा विद्यते, तथाऽपि कृपालुस्त्वमस्मान मा विनाशयेत्यर्थः । मिह सेचन इति धातुः । मीडपो दृष्टिप्रदत्वेन सेक्तुः । हविष्मत हविर्योग्यस्प यस्प तव यव्या यवमयैः करम्भपावनिप्पन होगक्रिपा, महश्चित पूना खलु । तस्य तब यथोक्तपूजोपास्याऽस्मामु कृपालुवं युक्तमित्यभिमायः।किश, गीरस्मदीया स्तुतिरूपा वाक् मरुतो भवतः सखीन चन्दते नमस्करोति । नमो मरुद्भ्य इसेवमादिकापास्तुनमस्काररूपत्वा- मरुद्विपयनमस्कारेणापि तुष्टस्य तब कृपैर युक्तेपर्यः ॥ ३॥ कात्यायनः ॥ अनन् कर्मे पेनां वाचयतीति ।।पाठस्तु ॥ अक्रन कर्म कर्मकृता सह वाचा मयोमुना देवेभ्यः कर्म कृताऽस्तं पेत स चाभुवः इति ॥ कर्म- कृतः वरुणमघाप्ताख्ये कर्मकारिण ऋत्विजः, पाचा स्तुतिरूपया सह कर्म वरुणप्रयासानुष्ठानरूपम, अक्रन कृतवन्तः । कथम्भूतया वाचा । मयोभुवा। मय इति सुखनाम । तन्मयो भवति निष्पद्यते यया स्तुतिरूपया वाचा सा स्तुतिर्मयोभूस्तया मयोभुवा वाचा मन्त्ररूपस्तुत्पेत्यर्थः । साभुक सहभवन- शालाः । परस्परं यजमानेन पस्पा चास्मिन् कर्मणि सहावस्थिता ऋविना देवेभ्यो देवार्थ कर्म कृत्वा वरुणपघासनामकं कर्मानुपायास्तं प्रेत गृहान् ग. छत । सोऽपमर्थः कण्वेन दशितः ॥ अस्तं प्रेत तिगृहानुवा अस्तं त देवान्ना गृहेष्वेव प्रतिष्ठापयतीति । तिचिरिरप्पमुमेवा दर्शयति । अकन कर्म कर्मकृत ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये । इत्याए । देवानृणां निस्वदाय अमृणा गृहानुपप्रेतेति वाचे सदाहति । देवान अविश्य कर्तव्यो यज्ञ ऋणं, तनिस्वदाय निम्शेषण परिहत्येत्यर्थः ॥ ४ ॥ कात्यायनः ॥ अवभृथेति जायापती स्नात इति ।। वरुणप्रयासस्य कर्मणोऽन्ते तदद्भभूतं यदवभ्याख्यं कर्म जलसमीपे क्रियते तत्रानेन मन्त्रेण दम्पतिभ्यां जले स्नान कर्तव्यम् ॥पाठस्तु। अवभृथ निचुम्पुण निचेहरसि निचुम्पुण अव देवै. देवकृतमेनोयासिपमव मपत्यकृतं पुरुराव्णो देवरिपस्पाहीति ॥ अवाचीनानि पानाणि जलमध्ये नियन्ते यस्मिन् पाविदोषे सोऽयमवस्था । हे अवभृथ खं निचुम्पुण नितरां मन्दं गन्छ । चुप मन्दायां गताविति धातुः । निचे- हरसि नितरां चरणशीलोऽसि । तथाप्यत्र निचुम्पुण नितरां मन्दं गल्छ । भन्दगतौ कि प्रपोजनमिति, तदुच्यते । देवैद्योतनात्मकरस्मदीपरिन्द्रियैरी- मंतुध्यैरस्मत्सहायभूतत्रंग्रेवाग्भमत्यकृतं मत्र्येषु मनुष्येषु यत्रदर्शनार्थमागतेपु कृतमवज्ञारूपं यदेनोऽस्ति तदम्यहमश्यातिपमित्यनुवर्तते । इदमस्माभिः परि- स्यक्तमेनो यथा त्वां न मामोति तथा, हे यज्ञ मन्दं गच्छेसभिमाय: । हे देव अवभृथारूपस्य यज्ञपुरुष । रा दान इति धातुः । बहुविधविरुद्धफलदायिनो रिपो वधात् पाहि पालय रिषतिईिसार्यः । विरुद्धफलदायी वपस्त्वत्प्रसादा- दस्माकं मा भूदित्यर्थः ॥ ५॥ इति तृतीयेऽध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥३॥५॥ पञ्चमे वरुणमधासमन्त्रा उक्ताः पठे साकमेधगतं किश्चित् कर्मोच्य- ते ॥ कात्यायनः ॥ पूर्णा दीमत्रहन्ति पूर्णा दरि परापतेति ॥ पाठस्तु । पूर्णा दर्विपरापत सुपूर्णा पुनरापत । वस्नेव विक्रीणावहा इपमूर्ज शतक्रतो इति ॥ हे दर्वि अन्नमदानसाधनभूने काष्ठादिनिर्मित त्वं पूर्णायाः स्थाल्पाः सकाशादन्नं गृहीत्वा सम्पूर्णा भूत्वा परिपूर्णत्वादेव उत्कृष्टा सती पत इन्द्र- देवता प्रति गच्छ। हपूर्णा कर्मफलेन पृष्ठ पूणों सती पुनरापत भूयोऽस्मान् प्रत्यागच्छ । हे शतक्रतो इन्द्र, त्वं घाई चोभी वस्नेव वसुना धनेनवेपमितीष्टं इविस्वरूपमन्नम् । ऊजै हविदानफलरूपं रसविशेषं च विक्रीणावहे परस्पर द्रव्यविनिमयरूपं विक्रय करवायहै । अहं इविस्तुभ्यं ददामि त्वं च महा फलं देहीत्यर्थः ॥ १॥ कात्यायनः ॥ देहि म इति जुहोतीति ॥ कण्यो- ऽप्याह ॥ स जुहोति देहि म इति ॥ पाठस्तु ।। देहि मे ददामि ते नि मे धेहि निते दधौ । निहार निहरामि ते निहारं निहरासि मे स्वाहति ।। हे यजमान खं मे महमिन्द्राय देहि इविः प्रथम प्रपञ्च । ते तुभ्यं पनमानाय ददामि ·, प्रथमदशके । ३ अध्यायः । अपेक्षित पश्चात प्रयच्छामि । अनेन प्रथमपादेन उक्त एवार्यः पुनरपि द्विती- पपादेनादरातिशपार्थमुच्यते । मे मह्यम् इन्द्राय निधेहि प्रथमं लं हविनितरां सम्पादय । ते तुभ्यं यजमानाय निदधौ अपेक्षितफलं सम्पादयामि । निहार- शब्दो मूल्यवाची । नितरां हियते इति व्युत्पत्तेः । निहारं मृल्पभूतं हविः, ते तुभ्यम् । इन्द्राय निहामि यममानोऽहं नितरां समर्पयामि । उत्तरो नि- हारवान्दो मूल्येन इतव्यं पदार्थ ग्रूते । तत्रापि नितरां हियते इति व्युत्पत्तिः । निहारं क्रेतव्पवस्तुरूपं फलं मे मा यजमानाय निहरासि पश्वानितरां प्रय- छ । पूर्वार्धपादद्वपेनोक्तोऽर्थः । आदरेण द्विवारमिन्द्रेणोक्तः । तमर्थमुत्तरार्दैन यजमानः सम्यगङ्गीकरोति स्वाइप वान्दो हविर्दानार्थः ॥ २॥ तृतीये- ऽध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ३॥ ६ ॥ पष्ठे साककमेधगतपूर्णादाख्यकर्माद्भूतमन्त्रा उक्ताः । सप्तमेऽपि सा- कमेधगतपितृयज्ञात्यकर्माद्भभूता मन्त्रा उच्यते ॥ कात्यायनः ॥ यज्ञोपवी- तिनः सर्वे निष्क्रम्योदयोऽक्षनमीमदन्तेत्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते द्वाभ्यामिति ॥ कणोऽप्पाइ ।। ऐन्द्रीभ्यामुपतिष्ठते । इन्द्रो वाहवनीयोऽक्षनमीमदन्तति ॥ तत्र मथमपन्द्रपाठस्तु ॥ अक्षन्नमीयदन्त पिया अधूपत । अस्तोषत स्व- भानवो विधा नविष्ठया मती योजान्विन्द्र ते हरी इति ॥ अद भक्षण इति धातो. लुट यस्लादेशे सत्यक्षन्निति रूपम् । पितृयज्ञाख्ये कर्मणि ये पितरः सन्ति तेऽस्माभिर्दत्तं इविस्वरूपमन्नम् । अक्षन् भक्षितवन्तः । कयमेतदवगम्यते । उच्यते । हि यस्पादमीमदन्त । इ प्राप्ताः। पदी हर्षे इति धातुः । तस्मादक्ष- नित्यवगम्यते । अत्रास्मदीयां भक्तिमवगत्य प्रियाः पीतियुक्ताः सन्तः, अ. धूपत स्वकीयं शिरः कम्पितवन्तः । धून् कम्पन इति धातुः । किश्च स्वभा- नवः स्वयं दीप्तियुक्ता विमा मेधाविनः सन्तो, नविष्ठपा नरतपया मतीम- तियुक्ता अस्तोपत स्तुति कृतवन्तः । अहो भक्तिरित्यभिधानं स्तुतिः ।हे. इन्द्र नु क्षिम ते तक, हरी एतनामको हरितवर्णावशी, पोज गमनाय रये योजय । तवामीठाया: पितृतृप्ते संपनत्वात तैः पितृभिः सह त्वया गन्तव्य. मिसर्थः॥१॥ द्वितीपमन्त्रपाठस्तु ॥ मुसंडश वा वर्ष मयान चन्दिपीम- हि । मन्नं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि पशाअनु योजान्दिन्द्र ते हरी इति । हे मघवन् इन्द्र मुसदृशं त्वा शोभनदर्शनं स्वां वपमनुष्ठातारो वन्दिपीमहि अभिवादयामः । इत्यमस्माभिनमस्कृतस्त्वं, पूर्णबन्धुरः । रथनीडचाची ब.

·२२ शुलायजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्य । न्धुरशब्दः । संपूर्णरधनीडोपेतो भूत्वा स्तुतः अस्माभिः स्तूयमानः सन् वशान् अनु अस्मदीयकामाननुलक्ष्यीकृत्य नूनं प्रयासि अवश्यमस्मदीयान कामान् दातुमेर स्वस्थाने गच्छसि । योजेत्यादि पूर्ववद ॥२॥ कात्यायनः ॥ मनो न्याहुनामद इति गाई पत्पं तिमभिरिति ॥ उपतिष्ठन्त इत्यनुवर्तते ॥ सच प्रथमायाः पाठस्तु ॥ मनो वाहुवामहे नाराश सेन स्तोमेन । पितॄणा घ मन्मभिरिति । नुः क्षिप्रवचनः । पित्यज्ञानुष्ठानविषयं चित्तं तदाभिमानि- दैतमित्यर्थः । आहुवामहे आहयामः । केन सायनेनेति । तदुच्यते । स्तोमेन स्तोत्रेण । कथम्भूतेन, नाराशंसेन । शंसः प्रशंतनम् । नराणां मनुष्याणां योग्यः शंसो नरामशंसः । तत्संबन्धी नाराशंसः । स्तोत्रं द्विविध-दैवं, मानुषं च । यत्र देवाः स्तूयन्ते तदैवं, यत्र च मनुष्याः प्रशस्पन्ते तन्मानुपम् । तथाविधन स्तोत्रणेत्युक्तं भवति । किञ्च, पितॄणां मन्मभिः । पितरो यैः स्तोर्मन्यन्ते. ऽवगम्यन्ते तादृशः स्तोवैराहयामः ॥ ३ ॥ द्वितीमयाः पाठस्तु ॥ आन एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योपच सूर्य हा इति। नोऽस्माकं मनः पूर्वोक्तं चित्तं पुनर्भूय आएतु आगच्छतु किमर्थ, कावे क्रतके, संकल्पाप, यझं संकल्पयितुं दक्षाय कर्मण्यत्साहाय । ज्योगिति निपातश्विरवचनः । जीवसे चिरंजीवितुं, सूर्य दृशे च चिरकाल सूर्यमवलोकपितुं च । एतेषां संकल्पादीनां सिद्धये मनः पुनरागच्छतु ॥ ४ ॥ तृतीयायाः पाठस्तु || पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं ग्रातर सचेमहीति ॥ हे पितरः, भवदतुझ्या दैव्यो देवसम्बन्धी जनः पुरुषो नोऽस्मभ्यं मनः पूर्वोक्तचित्तं पुनर्भूयो ददातु. प्रयच्छतु मेरयस्वित्यर्थः । तथा ससनुष्ठानं कृत्वा भवत्मसादाजीव जीवन्तं बात पुत्रपमादिगणं सचेमहि सेवेमहि । सचतिः सेवार्थः । अनन्तरमाम्ना- सो मन्त्रः प्रकरणपलाद् अत्र जपार्थो द्रष्टव्यः ॥ ५॥ पाठस्तु ।। पर सोम नेता मनस्तनूषु विभ्राः । प्रजावन्तः सवेमहीति ॥ अत्र पितृ पझे सोम नामको देवोऽस्ति । सोमाय पिहमत इस्पेवं इविपो विहितत्वात । हे सोम वयं गजमाना: । तर ते सत्सम्बन्धिान कर्मणि वर्तमानाः । तनूषु भवदीय- शारीरेषु मनो विभ्रतः अस्मदीपचित्तं धारयतः । त्वत्कारुण्यात प्रजावन्तः पुत्रपौत्रादिसंपन्नाः सचेपहि सर्वदा च संयुक्ता भवेम ॥ ६॥ इति तृतीये. ऽपाये ससमोऽनुवाकः ॥ ३ ॥७॥ सप्तमे साकमेधगतपित्यज्ञमन्त्रा उक्ताः ॥ अपमे साकमेघगत पम्बका 4 ·१ प्रथमदशके । ३ अध्यायः। इविषिया मन्त्रा उच्यते ।। कात्यापनः । एप ते जुहोतीति ॥ पाठस्तु । एप ते रुद्र भागः सह स्वताऽम्बिकया तं जुपख स्वाहेति ॥ रोदयति दिरो- धिनां शतमिति रुद्रः । हे रुद्र, ते खस्रा तव भगिन्या अम्बिकया एननाम- धारिण्या मह एपोऽस्माभिर्दीयमानः पुरोडाशभागो भजनीयः स्वीकतु पो. ग्यः । त्वं तथाविधं पुरोडाशं संजुपस्व स्वाहा इदं हविर्दत्तम् । अम्पिकापा रुद्रभगिनी कम्यो दर्शयति । अम्धिका ह वै नामास्य स्वसा तयास्यैप सह- भाग इति । योऽयं रुद्राऽऽख्या क्रूरो देवः, तस्य विरोधिनं हिसितुमित्रा भवति । तमनया भगिन्या क्रूरदेवतया साधनभूतया हिनस्ति । सा चाम्बिका भारत्कालरूपं प्राप्य ज्वरादिकमुत्पाद्य तं विरोधिनं हन्ति । रुद्राम्बिकयो। स्तयोरुभयोरुमत्वमनेन हविषा शान्तं भवति। तदेतत् सर्व तित्तिरिदर्शयति ॥ एष ते रुद्रभागः सहस्त्रनाम्बिकयेत्याह शरद्वा अस्याम्बिका सा मिया एप हिनस्ति चय: हिनस्ति तयन सह शमयतीति । कात्यायनः ॥ अतिरिक्तमाखूत्करमुप- किरत्येषतइतीतियजमानस्य पुत्रभृत्यादयो यावन्तः पुरुषाः सन्ति तान् ग- पित्ता प्रतिपुरुषमेकैकः पुरोडाश इत्येतावता पुरोडाशानिमप्य ततोऽप्यधि- कमेकं पुरोडाशं निपेत । सोऽयमतिरिक्त इत्युच्यते । तदेतत् कात्यायनेन आदी सूचितम्। त्रयम्बकानिर्बपति रौद्रानेककपालान् यावन्तो पजपानद्या, एकाधिकानिति ॥ तित्तिरिणाप्येनदाम्नातं, प्रतिपुरुपककपालानिपत्येक- मतिरिक्तपिति ॥ तत्र योऽयतिरिक्तः पुरोहाशस्तेनासौ जुहुयात् । किन्तु मूष. कोन्खाते तु, उद्वासा एप त इति मन्त्रेणोपकिरेत् । कण्वोप्येतदाह ॥ अथ योऽयमतिरिक्तो भवति तमेवमुत्तरत आरदूत्करीप उपकिरत्येप ते रुद्रेति ॥ पाठस्तु ॥ एप ते रुद्र भाग आखुस्ते पशुरिति ॥ हे रुद्र, एपोऽस्माभिरूपकी. र्यमाणोऽतिरिक्तः पुरोडाशस्ते भागस्त्वया भजनीयः । तथा ते तव आखुः परः मूपका पशुत्वेन समर्पितः । तत्समर्पणं कण्वो दर्शयति ॥ आखुस्ते पारिति तमस्मा आसुपेव पशुपनुदिशति तमस्य खं ददाति यथेतरान् पशून्न हिनस्ती. ति ॥ अस्या रुद्रभगिन्यास्ते त्वन्निमित्तं ददाते । तदानेन च तुष्टो रुद्र- स्तपाऽम्बिकया यजमानस्य पशून मारयतीति ॥१॥ कात्यायनः ।। आग- त्यावरुद्रमदीति जपतीति ॥ कण्योऽप्पाइ ॥ अथ पुनरेत्य जपत्यवरुदमिती- ति। द्वयोर्मन्त्रयोः प्रतीकमिदम् । तयोरेप प्रथमन्त्रः ॥ पाठस्तु ।। अब रुद्र- मदीमहाव देवं यम्बकम् । यया नो वस्यसस्करयथा नः श्रेयसस्करयथा नो ·शुक्लपजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये। व्यवसापपादिति ॥ रुद्रमेव असौ रुद्र इति मनसा तमगत्य, अदीमहि यथा तदनुग्रहादग्नं भक्षपेम तथा व्यम्बकं त्रीण्यम्बकानि नेवाणि यस्य ताशं देव- व त्रिनेत्रोऽयं देव इति, मनसावगत्यादीमहीत्यनुवर्तते । यथा येन प्रकारेण नोऽस्मान् वस्यप्तो वसुमुत्तमं करत अप्तौ त्रियम्बकः कुर्याद । किञ्च यथा वः श्रेयसो मातिपु पशस्यतरान कुर्यात् । किञ्च यया नो व्यवसायपाद । येन प्रकारेणास्मानवसाययेद सरेपु कार्येषु निश्चपयुक्तान् कुर्यात् । तथैवैनं । भजाम इति शेषः ।। आशीपरत्वं मन्तस्य तितिरिदर्शयति । अवरुद्र मदी- पहीत्याह । आशिपमेवैता आशास्त इति ॥२॥ ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु । भेपनमसि भेपनं गवेऽसाय पुरुषाय भेषजम् । मुग मेषाय मेष्पा इति । हे रुद्र स्वं भेषजमसि औषधवत् सर्वोपद्रवनिवारकोऽसि । अमोऽस्मदीयेभ्यो गवाश्वपुरुपेभ्यः सुगं सुखेन गन्तुं प्राप्तुं शक्यं यदेपनं सर्वपाधिनिबार- कमस्ति तदेहीति शेपः । तथाऽस्मदीयानां मुगं भेपनं देहि । अनेन मन्त्रेण स्वगृहे विद्यमानानां पशूनां क्षेममाप्तिर्भवति । तमेनमय तित्तिरिदर्शयति ।। भेपन गव इत्पाइ । यावन्त एवं ग्राम्याः पशवस्तेभ्यो भेपनं करो- तीति ॥ ३॥ कास्पायनः । अनि त्रि-परियन्ति पितृवत्सम्यो नाम्नानारूप- म्बकमिति दैवविश्वनैव दक्षिणा नाम्नाना इति ॥ यया पितृमेधे पुवादपः पुरुषाः स्वकायावामभागस्यानूमताडयन्तत्रिवारममदक्षिणं परियन्ति एवमत्र पुरुषाः प्रथमेनैव उपम्बकमन्वेणाऽग्निमऽमदक्षिणत्रयेण प्रदक्षिणत्रयेण च परियन्तीसर्थः ॥ पाउस्तु ॥ भ्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् ! उहि- कमित्र बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृनादिति ॥ मुगन्धि दिव्पगन्धोपेतं पुष्टिवर्धन धनधान्यादिपुष्टधयितारं, ऽयम्बकं नेत्रत्रयोपेतं रुद्रं यजामहे पूजपामः । ततो रुद्रस्य मतादान्मृत्योर्मुक्षीय अपमृत्योः संसारमृत्योश्च मुक्तो भूयासम् । अमृतान्मा मुक्षीय स्वरूपान्मुक्तिरूपाचाऽभूनान्मा मुभीय, मा मुक्तो मूया. सम् । अभ्युदयनिःश्रेपातरूपात फलट्पान्मम भ्रंशो मा भूदित्यर्थः । मृत्योर्मो- चने दृष्टान्तः । उर्वारुकमिव बन्धनादिति ॥ पथा कर्कवादेः फलमत्य- न्तपक सत् स्वकीयबन्धनस्यानाद् सन्ताद प्रमुच्यते तद्वत् ॥४॥ कात्यायनः।। कुमार्यश्चौचरेणेति ॥ यजमानसम्बन्धिन्यः कुमार्योऽपि पूर्वोक्तपुरुषपदुत्तरेण ऽयम्बकमन्त्रेणानि नि: परियन्ति ॥ पाठस्तु । पत्रक पजामहे सुगन्धि पतिवेदनम् । रुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय मामुन इति ।। पतिवेदनम् ।

·१मयमदशके । ३ अध्यायः। भर्तुर्लग्यारम् । भनुकूलपतिमदमिस्पः । भन्यव पूर्वषदिरयर्थः । इतो मुमीप भस्माग्मावपिनातृकर्मको मुका भूपासप । अमुतो मा मा मुसीप, विवाहा- दृव भविष्यतः पत्युर्मुक्ता मा भूयासम् । जनकस्य गोवं गृहं च परिस्पाप परयुर्गोत्रे च पृहे ध्यम्बकमसादाद सर्वदा षसामीत्यर्थः ॥ ५॥ कात्यापन:।। सूतयोः कृत्वा पंशपष्टयां कुपे पासज्योभयतः स्थाणुरुपंक्षषरमीकानामन्प- तमस्मिन्नुत्क्षेपणवदासनयत्यन्तेनेतीति ॥णीहियवादिधान्यवहनार्थ तृणवंशादि- भिनिर्मितः पाप्रविशेषो मूतमित्युप्यते । तयोरुभयोर्मूतयोग्यम्घकान विशेषान मक्षिप्य स्वकीनांशेन पोई शक्यापा वंशयष्ठधाम अग्रद्वये सन्मवदयमवा- सम्योभते स्थाणी वृक्षवंभवल्मीके षा मूतद्वपयुक्तां पायदि संसजति । ततो गोभिरामातुमशक्यवाद गायो रोगं न माप्नुवन्तीत्यर्थः ।। पाठस्तु ।। एतेन रुद्रावसेन परो मूजवतोऽतीहि भवततधन्वा पिनाकापस इति ।। सुजानाम कश्चित् पर्वतो रुद्रस्य वासस्थानम् । अवसशब्देन देशान्तरं गम- तो मार्गमध्ये तटाकादिसमीपे भोक्तव्य ओदनविशेषोऽभिधीपते । हे रुद्र ए. तेन मूतद्वयगतेन हविशेषाऽऽरुपेन भोग्येन सहितस्वं भूजवतः परः पर्वताव परभागवर्ती सन् भतीहि अतिक्रम्य गच्य। कयम्भूतस्त्वम् । अवततपन्या भ. घरोपितषनुष्कः । अस्मद्विरोधिना स्वया निवारितवादित अर्थ धनुषि पा. समारोपणस्प मपोजनाभावादवरोपणमेवेदानी युक्तम् । तथा पिनाकावसः । पिनाकाख्यं त्वदीयं धनुरावस्ते सर्वत आच्छादयतीति पिनाकापसा । पया धनुर्दष्ट्वा माणिनो नविभ्पति तथा पदीयं धनुर्वस्त्रादिना परछाप गच्छेत्पः॥ कात्यायनः॥ कत्तिपास इत्पनवेक्षमेत्योपस्मात्पप इति उन्नते क्षादौ मृतद- पेऽवसज्य प्रत्यावर्तमानो मूतद्वपस्यापेक्षणमकरवा घेदिसमीपे अहिंसन हिंसा- मकुर्वन् शिषः अस्मदीयपूजया सन्तुष्टः माता कोपरहितो भूला अतीहि पर्वतमतिकम्प गरछ ॥ ६ ॥ इति तृतीयेऽध्यायेमोऽनुवाका ॥ १ ॥८॥ इत्यमाष्टमे साकमेधगतम्यम्बकपिविषषा मन्त्रा उक्ताः ॥ नवमे वाजिनपिपपा मन्त्रा उच्यन्ते ।। यत्र पनामिक्षापागो भवति तत्र तत्रानुनिष्पादी वाजिनयाग इत्पेवं जैमिनीपे धर्मविचारवाने निर्णीतम् । चातुर्मास्पेष्वपि मपमपर्वणि वैश- देव्यामिक्षा विहिता । तत्रायं पाजिनयागः प्रसक्तः । क्षीरे पिछते सति तर निष्पमं नीरं पाजिनमित्युध्यते । तदेव पागे द्रव्यम् । वाजिशन्दाभिषेपा. स्तत्र देवाः । तदेतदन्पत्राम्जातम् । तो पपसि दध्यानपति वैश्वदेव्यामिक्षा ·२६ गुरुपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । पाणिभ्यो पाजिनमिति ॥ तस्प ट्रष्यस्य निष्पत्तिमकारमापस्तम्घोऽपाहतो मातदोहे साय दोहमानपति । तसंवर्तते ।साऽमिक्षा पदम्पतद्वानिमिति ॥ तस्मिन् पाजिनयागे शेपभक्षणे विकल्पितासपो मन्त्रास्तानाह । कास्यापनः ।। बाजिना याजिनं पक्षयामीति वाज्यहं वाजिनस्पोपहत उपहृतस्य भक्षपामीति पाजे पाजी भूपाप्तमिति चेतितत्र प्रयममन्वपाठस्तुवाजिना पाजोऽवतु भसो. ऽअस्मान रेतःसिक्तममृतं पलायाविश्वेदेवा अभियत्संबभूवुस्तन्माधिनोति प्रजया धनेन । वाज्यहं वाजिनस्पोपहत उपहतस्य भक्षपामीति वाजिनामेतमामकान पागदेवानां संवन्धी वाजोऽनभूतो हविशेपो भक्ष्यो भलयितुं योग्योऽस्मानवतु स पाजोऽस्मान् रसतु । रेत: भक्षितहविम्योपानपरिणामरसफपमस्मदीयं सिक्तं पुत्रोत्पत्त्यर्थं पोनी स्थापित सदमृतं पुत्ररूपजीनोपेतत्वेन विनाधारहितं भूला घलाय अपत्यसंपचिरूपपलसिद्धये संपघतामिति शेपः । विश्वेदेवाः सर्वेऽपि देवा एतदुपलक्षिताः सर्वै जना यदति रेतोरूपं यद्वरस्वति प्राप्प संघभूयुः समुत्प. नाः सत्सर्वजनोत्पादकं तदेतः मजपा धनेन मा घिनोतु मीणयतु । वाज्यह पूर्वोक्तवानाख्याऽनवान पजमानोऽहमुपहूत इतरैरनुमातःसन् उपहूतस्य वाजस्य इतनुज्ञातस्प इविशेषस्प कश्चिद्भागमिति शेषः । मायामि इविसंस्काररूप भक्षणं करोमि। यस्तु वाजिनं भक्षयामीति द्वितीयो मन्दः कात्यायनेनोदाईता, असौ शाखान्तरीयःवृतीपमन्त्रपाठस्तु ॥ बाजे पाजी भूयासमिति ॥ वाजेऽप्रनि. पये पाजी भूपास सह्रामपान भूयासम् । पाजशन्दोऽनसद्वामयोचिकः। पत्र युद्धेनाऽनं लभ्यते तत्र वाजिदेवतानुग्रहाद विजयिनो भ्रषास्मेअर्थः ॥ १ ॥ ॥२॥ अथ पर्वसमासौ कर्नव्ये वपने मन्त्रविनियोगमाह ॥ कात्यायनः ।। अपरेण दक्षिणाग्नि दक्षिणी गोदानमुन्दति सविता प्रसूता इतीति ॥ गोदानं शिरसो भागः ॥ पारस्तु ।। सवित्रा प्रमता दैव्य आप उन्दन्तु ते तनुम् । दीर्घायुवाय वर्चत इति ॥ सवित्रा प्रेरकेण परमेश्वरेण प्रसूताः प्रेरिता दैव्यो दिवि भवा ऐजर्जाता आपो जलानि से मुण्डनायमस्थितस्य यजमानस्य तत्र सनूं शरीरावपषभूतं शिर उन्दन्तु क्लेदपन्तु। किमर्थम् । दीर्घायुताय बहुकाल, लजीवनाप, वर्चसे ब्रह्मतेजोऽभिवृद्धये ॥ ३॥ कात्यायनः ॥ कश्यपस्येति यजमानो जपतीति ॥ सोऽयं जपो वपनकालीनः ॥ पाठस्तु ॥ कश्पपस्य पायुपं जमदग्नेस्यायुपम् । यहेवानां ध्यायुपं तन्मे अस्तु उपायुषमिति ॥ क- अपपस्य एतनामकस्य मनापतेः सम्बन्धि घ्यायुष प्रयाणा पाल्पयौवनस्थति- ।

·१ प्रथमदपाके । ३ अध्यायः ।
ररूपाणामायुषां समाहाररूपम् । तथा जमदग्नरेतनामकस्य व्यायुषम् । तथा
देवानामिन्द्रादीनां घ्यायुपम् । यदुक्तेषु पर्यायेषु यत् ध्यायुषमस्ति सत् म्पायुषं
सर्वमस्तु मम यजमानस्य भवतु । कश्यपादीनां वाल्पादिषु याशं चरितं
तामां मम भूपादित्यर्थः ॥ ४॥ कात्यायन: ॥ धपति येन पातेतीति ।।
पाठस्तु ॥ येन धावा बृहस्पतेरिन्द्रस्य चायुपेऽवपत् । तेन ते पामि ब्रह्मणा
जीवात जीवनाय । दीर्घायुत्वाप पलाप वर्चसे । मुमजास्वाप चासा
भयो नीव शारदा वातमिति ॥ धाता सर्वस्य जगतो विधाता चतुर्मुखो ब्रमा
बृहस्पतेरिन्द्रस्य चायुषे आवयोरुभयोरायुज्य पेन यामोन मन्त्रात्मकेन
टुरेण अपनमकरोव । हे पजमान से तब सेन ब्रह्मणा साहोन मन्त्रात्मकेन
सुरेग पामि वपनं करोमि । किमर्थं जीवात्वादिषयोजनषदकासल्यर्थम् ।
जीवनहेतुभूतमन्त्रादिकमौषधं, जीवनं प्राणधारण, दीर्घायुष्यमायुष्यामिद्धिा,
बलं धारीरेन्द्रिपदाम,वर्चः पारीरकान्तिः,सुमजास्त्वं सदाचारपुत्रादिसपदिः।
चकारस्तु भयोजनसमुचयार्थः । अयोक्तायोजनसम्पत्तेरनन्तरम्, असी पुरतो
पर्तमानो यजमानस्त्वं शातं शरदो जीव शतसंख्याकान संवत्सरान अस्पत-
संयांगेन जीवनवान् भव ॥५॥ ६ ॥ ॥ इति तृतीयेऽध्यापे नरमो.
ऽनुवाकः ॥३॥९॥
अत्र विनियोगसंग्रहः ॥
नानुवाकास्त्वध्याये तृतीयेऽस्तु तेष्वमी ।।
आपानमामिहोत्रं च विस्तरेणाग्न्युपस्थितिः ॥१॥
संग्रहेणापि वरुणपघासाः साकमेधकाः ॥
पिप्रर्यास्थ्यम्बकाश्च ऽयम्बकाये विनिर्णीताः ॥२॥
समिधा समियो दम्ना तिमभिस्तु अयेदुप ॥
अग्न्याधानं भूर्भुवः मुवरिष्माये चौरितीरयेद ॥३॥
उपतिष्ठायत आयं गौस्तिमृभिर्वणिमाः ।।
अग्निग्यो समिदाधानमामिपो जुहपाद तया ॥४॥
सूर्यज्यो समिदापान सूर्यो ज्योतिर्जुहोति दि॥
सईयेन जुइयाद काम्पहोमी विहानये ॥५॥
अनमीन्द्र उभी जप्पी समिति समिधं क्षिपेत् ।।
अनुवाके द्वितीयेऽस्मिन् मन्त्रा एकादशोरिताः ॥ ६॥

·२८
शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये।
उपस्थानमुपेत्याचैत्रयोदयांभिरीरितम् ॥
अन्धेतमानं नव पूमिगतस्विभाव समीरिताः ॥ ७ ॥
संश्योपस्थितिभूर्भु मर्प-वांस्यपं गताः
आगन्मापमिति द्वाभ्यामागप्रारुपस्थितिः ॥८॥
पहात्रयाद ग्रहानाका विशेत् क्षेमा नदेरिताः ॥
प्रथा पर्नी वाचत पदाहोनकरम्भगः ॥ ९ ॥
भोपुस्त्वामीक्षयेदान् पी पाचयते वः ॥
अवस्थातो दम्पती द्वौ पच मन्त्रा हरियाः ॥ १० ॥
पूर्णा हविग्रहो देदि जुहोति हामिहरितो
असन्मुसमुपस्थान द्वाभ्यामाइवनीयके ॥ ११ ॥
मन आनः पुनावपाल्पामौ तिभिस्तथा ।।
अपं तुराजपेन्मन्नार पडेवाप्रोपवर्णिता ॥ १२ ॥
एष होमोऽप्येष ते रु भेषमासूत्करे क्षिपेत् ।।
अवमेपदयं जप्पं त्र्यम्बकेन मदाक्षिणम् ॥ १३॥
कुमारीणां तया त्र्यम्बशेषमूतेऽवबुध्यतु ।।
एतेनेति सदेकृति जलस्परोऽवर्णिताः ॥ १४ ॥
घेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्द निवारयेव ।।
पुमर्याश्चतुरो देवाद्विधातीपमहेश्वरः ॥ १५॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्ववैदिकमार्गप्रवर्तकधीबुकभूपालसाम्राज्य-
धुरन्धरेण सायणाचर्येण विरचिते माधवीये काण्ववेदार्यकारी संहिताभाष्ये
तृतीयोऽध्यायः ॥ १॥३॥

·१ प्रथमदमाके । ४ अभ्यापः । अथ शुक्लयजुवकाण्वसंहिताभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ।। पस्प निश्वसितं वेदा पो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ तृतीयेऽध्याये आधानामिहोत्राग्न्युपस्थानचातुर्मास्यमन्त्रा उक्ताः। अय चतुर्थमारभ्य नवमान्तेपु सोमयागमन्ना उच्यन्ते ॥ तत्रास्मिंश्चतुर्थेऽध्या- पे सोमक्रयमन्त्राः माधान्येनोच्यन्ते ॥ आदौ तावद् यजमानसंस्कारार्थ पपन- मन्त्रा उच्यन्ते । स च यजमान: पोडशानाम् ऋत्विना परण कता माचीन- शाला गन्तुम् अरण्योरनि समारोप्य तत्र गच्छेत् ।। कात्यायनः ॥ प्रचीन- शालास्तम्भ पूर्वा गृहीत्वारणिपाणिराहैदमगन्मेतीति ॥ आपस्तम्बोऽप्या॥ एदमगन्म देवयजन पृथिव्या यत्र देवासो अनुपन्तविश्वोक्सामा पा सन्त- रन्तो पजुर्मी रायस्पोपेण समिपा मदेमेति॥ देवा इज्यन्ते यस्मिन् स्थाने तदेव. पजनम् ।सत्र पृथिव्याः सम्बन्धि । इदमितिहस्तेनाभिनीय भदर्यते । तदिद देव- पजनमागन्म पष्टुकामा मागताः स्म । यत्र यस्मिन् देवयजने विश्वे देवासः सर्वे देवाअजुपन्त प्रीतियुक्ताः स्थिताः ।पत्राजुषन्त इद देवयजनमित्यन्वयः । क्. सामाभ्यां यजुभिर्वेदत्रयगतैर्मन्वैः सन्तरन्तः समुद्रवन्महान्त सोपपाग समुत्तर- न्त सम्पगुत्तरन्तः समापयन्तो वयं रायस्पोषेण धनपुष्व्या इष्यमाणेनाभेन च संमदेम हर्षे सम्यक् पाप्नुपाम देिवयजनाख्यस्य स्थानस्य स्वर्गसंवन्धित्वं भव- ति। किन्तु पृथिवीसवन्धित्वम् । एतस्पार्थस्य मसिदत्वं तित्तिरिदर्शयति । एदमगन्म देवपजन पृधिव्या इत्याह । देवयजन शेप पृथिव्या आगमतीति॥ अस्मिन् मन्ने देवदाब्देन षोडशालिंजो ब्राह्मणा विवक्षिता इत्येतदपि स एवं दर्शपति । विधे घेतदेवा जोपयन्ते ब्राह्मणा इति ॥ १ ॥ कात्पापना ।। प्रथमं दक्षिणं गोदान वितार्योनतीमा आप इति ॥ शिरसो दक्षिणभागमाधा- न केशान् विभक्कान क्लेदपेदित्यर्थः । पाठस्तु ॥ इमा भाप: पामु मे सन्तु देवीरिति ॥ देव्यो घोतमाना निर्मला इमा आप: रिसदनाप सिच्यमाना एता आणे मम यजमानस्य शमु सन्तु मुखकारिण्य एष भवन्तु || कात्या- पनः ॥ पवद कुशतरुणं सुरेण पान्तनिघाप छित्वेति ॥ पया पश्चर्यस्य छेदनायौषध इति मन्त्रेण छिन्याद् एवमप्रापि तणान्तनि चरस्थापनं च मन्त्रपेन कर्तव्यामित्यर्थः । आपस्तम्मोऽप्पाह ॥ ओपये कुश एनं पजमानं ·शुरायजुर्वेदकायसंहिताभाष्ये। वापस क्षुराद्रिक्षस्व ॥ हे क्षुर यजयानं मा हिंसीः मा घख ॥ कात्यायनः ।। आपो अस्मानिति स्नास्वेति ॥ पाठस्तु ॥ आपो अस्मान् मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतना पुनन्तु विश्व हिरिमं प्रबहन्ति देवीरिति ॥ मातरः मा- वत् पालयिष्य एता यापः, अस्मान् कृतसौरान पजमानान् पुनन्तु को- धयन्तु क्षौरकर्मनिमितामपति निवारयन्तु । घृतेन मरणोपेतेन जलेन पुनन्तीति घृतप्पो जलदेवताश्च नोऽस्मान् मृीन सरणयुक्तेन जलेन पुनन्तु शृद्धान् कुन्तु । देवीर्घोतमाना आपो विश्वर हिरिनं सर्वपपि पापम् । अस्मघजमानेभ्यः मवइन्तु मकर्षणापनपन्त ॥ कात्यापनः।। उदिदा. भ्य इत्युरक्रामतीति । शुचिरापूत इति मन्त्रशेषः ॥ शुचिः पूत इतिशन्द- दपेन स्नानाचमनाभ्यां पहिरन्तश्च शुद्धिद्वयमभिधीयते । इयब्दः समुश्चपा- भः पाविधः समहम् । आभ्य उत्सम उदगाम्य एमि भूमिमागठामि । कासायनः ।। सौम पस्ते दीसातपसोरितीति ॥ दुकूलबस्त्रमाणदयतीत्यर्थः ।। पाठस्तु ॥ दीक्षातपसोस्तनूरसि तां त्वा शिवार याम्मा परिदधे भद्रं वर्ण पुप्पन्निति ।। हे सोमवस्व त्वं दीक्षातपसोस्तनूरसि दीक्षाभिमानिदेषतायास्तपो. ऽभिमानिदेवतायाश्च शरीरपद मियखरूपमसि । शिवा वाग्मा द्वयोरपि शब्द- पोः मुखनामत्वादत्यन्तमुखरूपमित्युक्तं भवति । हे देवतादयतनो तो त्या तथाविधमुखकरी तो परिदधे पजमानोऽहं वो परितो धारयामि । कि कु- पैन् । भद्रं वर्ण पुष्पन् । अनेन वनधारणेन पारीरे करपाणं वर्णविशेष पो- पपन् ॥ २॥३॥ इति चतुर्याध्याये भयमोऽनुवाकः ॥ ४ ॥१॥ भयमे यजमानस्य वपनमन्ता उक्ताः ॥ द्वितीये अअनादिसंस्कारमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यापनः ॥ शाला पूर्वेण तिष्ठन्नभ्यते । कुशेषु नवनीवेन शीणों- ऽनुलोमर सम्पादको महीनां पयोऽसीति । प्राचीनशालायां पूर्वभागे स्थिता कुशेपु लग्नं नवनीतं गृहीत्वा शिरारभ्य पादान्तस्य शरीरस्याभ्यङ्गं कुर्याद ।। पाठस्तु ।। महीनां पपोऽसि वोंदा असि वर्षों मे देहीति॥ हे नवनीत वं महीनां गवाम् । महीशब्दो गोनामम् पठितः।पयोऽसि तारजन्यवाद पयस्त्रोपचार। घर्चीदा असि स्निग्धवेन कान्तिप्रदोऽप्ति। अतो मे मा यजमानाय पर्वो देहि । कान्ति प्रयच्छ । कात्यायनः ॥ त्रस्पेत्यक्षिणी अनक्ति त्रैककुदामनेनाऽभावे- ऽन्यादिति ॥ विककुत्सर्वत्तादुरपनं लभ्यते चेत् तेनाक्षिद्वयमञ्ज्याद । सदभावे- ऽन्पदप्यअनमस्तु ।पाठस्तु।। त्रस्य कनीनिकासि चक्षुर्दा असि चक्षुर्मे देही- 1 ·१ प्रथमदशके । ४ अध्यायः । ति॥हे अअन, त्वं त्रस्प वनामकस्य कनीनका सि, नेत्रमध्यगतकृष्ण- पण्डलरूपाऽसि । तदेवाह तित्तिरिः । इन्द्रो सत्रमहनत तस्य कनीनिका प. रापात् । तदानमभवदिति । चक्षुर्दा अप्ति कनीनिकारूपत्वाद् दृष्टिप्रदत्त- मुपपन्नम् । अतो मे मह्यं चक्षुर्देहि । दृष्टिपाटयं प्रयच्छ ॥ १॥ कात्यायनः ॥ कुशपवित्रश्चित्पतिर्मति पावपति सप्तभिः ॥ प्रतिमन्त्रमच्छिद्रेणेति ॥ शेषो- ऽनुपज्ज्यते । प्रतिमन्त्रं पृथक् समभिः कुशैः शोधने क्रियमाणे मिलिला कुश- पवित्राण्येकविंशतिः संपद्यन्ते । एतदेवाभिप्रेत्य तित्तिरिराह ॥ एकविंशत्पा पावयति दश हस्त्या अगुलयोदशपाचा आत्मकवि शो यावानेव पुरुपस्तम, परिवगै पावयतीति ॥ पाठस्तु ।। चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुनासच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । वस्प ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य पत्कामः पुने तच्छकेयमिति ॥ चिच्छन्दो मानवाची । मानानां पतिश्चित्पतिर्मनोऽभिमानी देवः । मनो चै चित्पतिरिति तितिरिणोक्तवाद । यद्वा प्रजापति चित्पतिरिति श्रुतेः । स वा भवतु । शुद्धिहेतुर्वायुश्छिद्ररहि- तत्त्वाद् अच्छिद्रं पवित्रम् । अथवा आदित्यमण्डलम् । अमौ वा आदित्यो- ऽच्छिद्रं पवित्रमिति श्रुतेः । तेन पवित्रेण सूर्यसम्बन्धिरश्मिभिश्च मा यजमानं चिस्पतिः पुनातु शुद्धं करोतु । हे पवित्रपते पृद्धिपालक ते तवानुग्रहात प. वित्रतस्य पूर्वोक्तेन पवित्रेण शुद्धस्यैतस्म यजमानस्याभीष्टं भृयादितिशेषः । तदेवाभीष्टं स्पष्टीक्रिपते । यत्कामो पस्मिन्मनुष्टाने कामदानहं पुनः शुद्धो भ- पामि । तच्छकेयं तदनुष्ठानं कर्तुं शक्तो भूपाप्तम् । वाक्पतिव॒हस्पतिः सविता देवोऽन्तर्यामी । एतदपि मन्त्रद्वयं पूर्ववद् योज्यम् ।। २॥ कात्यापनः ॥ आ- यो देवास इति वाचयतीति ॥ अध्वर्युर्यजमानं वाचयेत् ॥ पाठस्तु ॥ आ- वो देवास ईमहे यामं प्रपत्यध्वरे । आ वो देवास आशिपो यज्ञियासो हवामह इति ॥ हे देवासो देवा, अध्वरे अस्मदीये यझे वाम प्रयति बननीयं सम्मन- नीयम् अनुष्ठानं प्राप्नुवति सति तदीयं सम्भावितं फलं, वो युप्मान आ- ईमहे साकल्पेन पाचामहे । किश्च हे देवासो देवा यज्ञियास आशिपो यज्ञस- म्बन्धीनि फलानि आ समानेतुं दो युप्मान हवामहे आहयामः ॥ ३॥ कात्यायनः ॥ स्वाहा यामिसङ्गुली अवयते नानाइस्तपोरेवशेष प्रतिमन्त्र- मुत्तमेन मुष्टीकृलेति ।। इस्तयोर्यदेवत्कनिष्ठाङ्गुलिपं तत् मधममन्त्रेण यथाम- सूस न भवति तथा सङ्कोचपेव । एवमुचरैस्तत्तदनन्तरं भाविनोऽगुलियस्प ·शुक्लयजुर्वेदकावसंहितामापे । सोचो द्रष्न्यः । धावापृथिवीभ्यामतेपदं पथा मन्त्रद्वयम्भवति तया दिशे. दनीयम् । ततश्चलारो मन्त्राः सम्पद्यन्ते । खाहा पलं वातादिरयुत्तमेन मन्त्रे- ण मुष्टिद्वयं कुर्यात् । तदेतत् सर्वमापस्तम्बो विस्पष्टपति । स्वाहा पझं मन- सेति वे खादा दिव इति देखाहा पृथिव्या इति वै स्वाहोरोरन्तरिसादिति दे स्वाहा यझ पातादारम इति मुष्टीकरोति । अत्रत्यः पाठस्तु ॥ स्वाहा पई • मनसः स्वाहोरोरन्तरिसाद । स्वाहा पाषाधिवीभ्यार स्वाहा पासादारभ इति ॥ मनःशब्दतैत्तिरीयके तृतीयान्तः । अव तु पञ्चम्यन्तः । स्वाहावा- ब्दस्य निपातत्वेन घहर्यवाचिस्वाद । तत्र तत्र उचिता अर्था वाह्मणानुसारेणो. पलक्षणीयाः । ते चाऽत्र लक्ष्यन्ते । मनसो पझं स्वाहा चित्तेन पामभिगन्जा. मि । उरोरन्तरिक्षात् स्वाहा विस्तीर्गेऽन्तरिक्ष या आश्रित 1 घावापृथिवी- भ्या स्वाटा धावापृथिम्पोर्या आश्रितः । मातात् स्वाहार घायुमसादात भवर्तनापमिदं कर्म मारन्धं करोमि । सोऽयमुपलक्षितः सर्वोऽस्तितिरिणा स्पष्टमुदाहृतः ॥ स्वाहा पर्व मनसेत्याइ । मनसा हि पुरुषो यमभिगच्छ- ति । स्वाहा धावाथिवीभ्यामित्पाद । चावापृथिव्योहिं पक्षः। स्वाहोरोरन्त. रितादित्पादाऽन्तरिक्षे हि पाः । स्वाहा यहं वातादारम इत्पाह। यं पायवः परन्ते स यज्ञस्तमेव साक्षादारभते मुष्टीकरोति पाचं पन्छति पहस्य धृत्पा इति । वातस्य क्रियाहेतुवाद पसरूपत्वम् ॥ ४ ॥ इति चतुर्थेऽध्यापे द्वितीयो. ऽनुवाकः ॥ ४ ॥२॥ द्वितीयेऽभ्पननादिसंस्कारमन्त्रा उक्ताः ॥ तृतीये त्वौद्ग्रहणहोममन्त्रा उच्यन्ते । कात्यायनः॥ उद्ग्रहणानि जुहोति स्याल्पा देणाकृत्या इति मति- मन्त्रमिति ।। तत्र प्रयममन्त्रपाठस्तु ॥ आकृत्यै प्रपजेऽग्नये स्वाइंति ॥ यई करिष्यामीत्येवंविधमानसः सङ्कल्प आकूतिः । तस्यै आफूत्यै तत्सम्पूर्पर्धे प्रयुजे निर्विनेन माँ मेरयते अग्नये वहिदेवाय स्वाहा । इद हुतमस्तु ॥ द्वि- तीयमन्त्रपाठस्तु ॥ मेघायै मनोनये स्वाहेति ॥ श्रुतयोर्मन्वतन्त्रयोारण- शाक्तिर्मेधा, तत्सित्यर्थं मनसे मनोऽभिमानिनेऽग्नये हुतमस्तु ।। दृतीयमन्त- पाउस्तु ॥ दीक्षायै तपसेऽग्नये स्वाहेति ॥ प्रतनियमो दीक्षा, तत्सिल्य मदीयशारीरतपोऽभिमानिनेऽग्नये हुतमस्तु । तुरीपमन्वपावस्तु ॥ सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेति ॥ मन्त्रोचारणाक्तिः सरखती । तत्सिल्य वागिन्द्रियाय पोषकाय महये इतमस्तु ।। पचममन्त्र- - ·१ प्रथमदनाके । ४ अध्यायः । पाठस्तु ॥ आपो देवीबृहतीविश्वशम्भुनो द्यावापृथिवी उर्वन्तरित । वृहस्पतये इत्रिपा विधेम स्वाहेति ॥ हे आपो, यूयं ये च द्यावाशीयवी चावाधिन्यौ य- चोरु विस्तीर्णमन्तरिक्षं तेपामादीना सर्वेपो देवानामनुग्रहादिति शेपः । बृह- स्पतये एतनामकाय देवाय हविपा विधेम आज्येन परिचयी कारवाम । क- थम्भूना आपः। देवीदेभ्यो द्योतमानाः । वृहतीः भभूताः। विश्वशम्भुवः विश्वं सुखेन भावयित्र्यः । एतानि विशेषणानि रष्टिजन्यास्वप्सु युज्यन्ते । तदाह तिचिरिः ॥ या वे वास्ता आपो देवीहतीविनशम्भुव इति ॥ १॥ पष्ठ- मन्त्रपाठस्तु ॥ विशेदेवस्य नेतुर्मतो चुरीत सख्यम् । विश्वो राय इषुध्यति द्युम्नं वृणीत पुप्यो वाहेति ॥ विश्वो मतः । सर्वो मनुष्यः नेतुः फलमाप- कस्य देवस्यादानादिगुणयुक्तस्य सख्यं सखिभावं बुरीत रणुते मार्थयते । किच, विश्वः सर्वो जनः गयो धनाय इपुध्यति मार्थयते । याञ्चाकर्मण्यऽयं धातुः पठितः । किञ्च पुप्पसे पोपणाय, द्युम्नं यशोऽनं वा। यास्कोन सयो- तत्वात् । वृणीते सर्वो जनः मार्थयते । स्वाहा तस्मै मेरकाय देवाय हुत. मस्तु ॥२॥ इति चतुर्थेऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ४॥३॥ तृतीये श्री. द्रहणाख्यहोममन्त्रा उक्ताः॥ तुरीये कृष्णाजिनादिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्या- पनः ॥ शुरुकृष्णमन्धिनालभत नामसामयोरितीति ॥ पाठस्तु ॥ ऋक्सामयोः शिल्पे स्थस्ते वागारमे ते मा पातम् । आस्य यज्ञस्योहच इति ॥ हे शुलकृष्ण- रेखे, कृष्णाजिनगते, युवाम् ऋक्मामयोः शिल्पे स्थः । ऋगभिमानिसामा- भिमानिसंवन्धिनीदेवतयोर्य शिल्पे चातुर्ये तद्रूपे भवथः । तेषां तथाविधे यु. वाम् आरभे अहं स्पृशामि । ते मा पातं तथाविधं मां पालयतम् । किपत कालमिति चेत् तदुच्यने । अस्य यज्ञस्योहचः अनुष्ठीयमानस्य यज्ञस्य येयम् मगुत्तमास्ति तत्पर्यन्तं यज्ञपमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः । ऋक्सामाभिमानिन्यौ दे- पते केनापि निमित्तेन देवानां यज्ञार्थगपस्थिते सन्पो कृष्णमृगो भूत्वा तदीयं रूपं सम्पर कृत्वा देवेभ्योऽपक्रम्य दूरदशे कास्मंश्चिदतिष्ठताम् । तस्य मृगस्य चर्मणि यः शुल्लो वर्णः सोऽयमृचः शिल्परूपं यश्च कृष्णो वर्णः सोऽयं साम्नः शिल्परूपम् । तत्सर्वमाइ तित्तिरिः।। ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञार्थ तिष्ठ- माने शुक्लकृष्णरूपं कृखाऽपक्रम्य तिष्ठतामिति । एप वा ऋग्यो वर्णो यच्छुक कृष्णाजिन अस्पैव साम्नो पत्कृष्णमिति ॥१॥ कात्यायनः ॥ दक्षिणमा- रोहति मार्मासीति ।पाठस्तु।। शर्मासि शर्म मे यच्छ नमस्ते अस्तु मा मा हि“सी. ५ ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । रिति ॥ हे कृष्णाजिन वं शर्मामि शरणमांस । अतो मे मह्यं शर्म यछ कारण देहि । स्वकीयत्वेन स्वीकुविसर्थ । से तुभ्यं कृष्णाऽजिनाय नमोऽस्तु मा हिश्मीः । मां च यजमानं हिसितं मा कुरु ॥ कात्यायनः ॥ मेखला ब. भ्रीतोर्गसीतीति ॥ आपस्तम्बोऽपि विस्पष्टमाह । शरमयी मौली वा मेखला विपृष्ठयन् प्रतरतः पाशा तया यजमान दीक्षयतीति ।। पाठस्तु।। ऊर्गस्या- हिरस्यूर्णमदा ऊर्ज मे यच्छति ॥ हे मेखले स्वमाङ्गिरसी अङ्गिरोनामकाना. म अपीणा सम्बन्धिनी ऊर्गऽग्नग्मरूपा ऊर्णम्रदा असि कम्बलवन्गदुरसि । तथाविधा त्वम् ऊर्जमनरम में यच्छ मह्यं देहि । अस्याः शरमय्या मेखला- या अङ्गिरोभिः सम्बन्ध तित्तिरिर्दर्शयति ॥ अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तदर्ज उपमनन्तं ततो पदत्यशिप्यत ते शरा अभान् । ऋग्वै शरा पच्छरमयी मेखलाऽभवदूर्नमेवावरुन्धे इति ॥ अगिरोनापकानाम् ऋषीणां परस्पर- मगरसे विभज्यमाने पदवशिष्टं तच्छरनागकतृणविशेषणाविर्भूतं तस्मादू. गैसीयादिमन्त्र उपपद्यत इत्यर्थः ॥ २॥ कासापनः ॥ नीवि कुरुते सोमस्य नीधिराति ॥ असीति मन्त्रशेपः । हे मेखले त्वं सोमस्य नीविरसि । सोमदेव- सायाः प्रियभूतान्धिरसि मूलाग्रयोरेकीकरणन ग्रन्थिविशेषो नीविरित्युच्यते॥ कात्यापनः ॥ शिम: पोर्तुते विष्णोः शार्मासीतीति ॥ आच्छादयतीत्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ विष्णोः शर्मासि शर्म यजमानस्येति ॥ हे पख, त्वं विष्णोया- पिनो यज्ञस्य शर्मासि मुखहेतुर्भवसि । अतो यजमानस्य शर्म मुखं संपादये- विशेषः ॥ कात्यायनः ॥ कृष्णविपाणां विवलिं पञ्चवलि वोत्तानां दशायाँ यन्त्रीत सपा कण्डूपनमिन्द्रस्य योनिरितीति । आपस्तम्बोऽप्पाह ।। कृष्णवि- पाणा यजमानो यच्छत्यापनातीत्येकनिवाला पञ्चवलिवेति ॥ अतीति मन्त्र- शेषः । हे कृष्णपिपाणे त्वं पूर्वमन्द्रस्य योनिरसि तयेदानी मध्यस्थानं भवेति शेषः । पुरा कदाचिद् यज्ञपुरुषो दक्षिणा देवी समभवत् । तस्मात् सम्भव- नादिन्द्रोऽजायत तदानीमत्रान्पस्योत्पत्तिमाभूदिति विचार्येन्द्रः सद्योनिमा- च्छिद्य मृगेषु न्पदयात् । निहिता सा योनिः कृष्णविपाणाऽभूव । सोऽय- गर्थस्तित्तिरिणा, यज्ञो दक्षिणामभ्यधादित्पस्मिन्नाख्याने समाख्यातः । तस्मा- दस्पा इन्द्रयोनित्यमुपपन्नम् ॥ कात्यायनः ॥ भूमौ चोलिखति पुसस्था इनीति ॥ आपस्तम्बोऽप्याह तथा वेदेोठमुहतीति ।। पाठस्तु ॥ मुसस्याः कपीकधीति ॥ सस्पं त्रीहियवादि, तदर्थो भूमिगतो व्यापारः कृषिमा पार ·१ प्रथमदशके । ४ अध्यायः । कृषयः सन्ति ताः सर्वाः सुमस्याः बोमनधान्या। कृधि । हे कृष्णविपागे कुरु । एतन्मन्वलभ्यं फलं सित्तिरिरुदाजहार ॥ कृप्यो पाः सुसस्या या इत्या- ६ । तस्मादकृष्टच्या ओषधयः पच्यन्त इति ॥ ३ ॥ कात्यायनः ॥ मुखसंमि. तमौदुम्बरं दण्डं प्रयच्छत्युरक्रयखेत्येनमुच्छ्यतीति ॥ पाठस्तु ॥ उच्छयख वनस्पत ऊथ्वों मा पाह्य इसः । आस्प यज्ञस्योटच इति ॥ हे वनस्पते रक्षाव- यवरूप दण्ड, उच्छ्यस्त्र उन्नतो भव । एवमुचौं भृत्वा अंहसा पापानमा मां पाहि । तत्र तत्र कालावधिरुच्यते । अस्पानुष्ठीयमानस्य पशस्य आ उदय: उत्तमाया ऋचः समातिगताया: 1 सरपर्यन्तमित्यर्थः ॥ ४॥ इति वरीया- ऽध्याये तुरीयोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ४ ॥ तुरीये कृष्णाजिनादिमन्ता उक्ताः ॥ पञ्चमे प्रतकरणादिमन्धा जग- ते ॥ कात्यायनः ॥ तं कृणुतेति वाग्विसननं विरुक्षेति ॥ गौनेनावस्थित स्य पनमानस्य याग्विसर्जनमेतन्मन्त्रवाक्याचारण विधीयते ॥ पावस्तु ॥ व्रतं कृणुत व्रतं कृणुत व्रतं कृणुतेति ॥ दीक्षितस्य भोजनाय यत् पयो नियतं तद वनमित्युच्यते ॥ हे परिचारिका, व्रतं कृणुन दोहनादिना क्षीर सम्पा. दयत । त्रिवारं वाक्यारतिरादरा । भनेर मन्त्रेण मौनपरित्यागं तित्तिरि- रभिविधत्ते । प्रतं कृणुतेति याचं विसूजनीति ॥ कात्यायनः ॥ अग्निोति च सदिति ॥ एतमपि मन्त्रं मकदुचारयेत् ॥ पाठस्तु || अग्निमानिर्यको वनस्पतिर्यज्ञिय इति । ब्रह्मशब्देन वेदत्रयमभिधीयते । तस्य वेदत्रयस्याग्नि- स्वमुपचर्यये । आधानेन निष्पन्नस्य पैदिकम्याग्नेर्वेदव्यतिरेफेलासम्भवात् । सस्य चाम्नेतसाधनबाद यज्ञत्वमुपचर्पते । तथा यजयोग्यस्प सादेरादेर्यन- सशसाधनत्वाद् वनस्पतियश इत्यनुवर्तनीयम् ॥१॥ कात्यायनः ॥ दैर्वी पियमिति बतायोपस्पर्शनामिति ॥ बोधायनः ।। अयाप थायापति देवी घिय. मिति ॥ आपस्तम्मः ॥ दैवीं धियं मनामह इति हस्तावानिज्येति ॥ पाठस्तु ।। देवी घिय मनामहे सुमूळ कामभिष्टये। बचोदा विश्वधायस मूतीर्यानोऽअसमा इति ॥ अभिष्टये अभिमुखलेन मासस्य गझम्य सिद्ध्यर्थं घियमनुष्धानविपर्या बुद्धि मनामहे याचामहे । याथाकर्मस्खेतरपदं पठितम् । कयम्भूतां धियं, देवी देवसम्मधिनी देवतोदेशेन महत्ताम् । मुगळीकां मयोभनमुखहेतुम् । पर्योदाम्। अनुष्ठानविषयस्य तेजसो दावीम् । विधायसं विश्वस्य सर्वस्यानुठानक्र- मस्य धारोपनीम् । क्याविया धीः सतीर्या अस्माभिः मुष्ठु नरीतु मातु ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये । बारपा सती वशे असत् । अस्माकमधीनले भवतु ॥२॥ कात्यापन:-11 ये देवा इति व्रतयतीति ॥ बोधायनः । अधासौ कसे चमसे वा निपिग प्रत मयच्छति तदक्षिणतः परिधित्य व्रतयति ये देवा इति ॥ पाठस्तु ॥ ये देवा मनोजाता मनोयुनो दक्षक्रतवः 1 ते नोऽवन्तु ते ना पान्तु तेभ्यः स्वाहेति ।। दीव्यन्ति द्योतन्त इति देवाश्चमुरादीन्टियम्पाः प्राणाः । ते च देवा मनो- जाना दर्शनश्रवणादीच्छाम्पान्मनस उत्पन्नाः । तथाविधायामिछायामुत्प- मायां पधाधहरादीनां मर्तमानत्वात् । तथा मनोयुजः रूपादिदर्शनकाले. ऽपि मनसा युक्ता एव वर्तन्ते । अन्यचित्तस्य रूपादिप्रतिभासाभावाद । एत- मेवार्थमभिप्रेत्य चक्षुरादिमाणपरत्वं तित्तिरियाचष्टे । माणा चै देवा मनो- जाता मनोयुज इति । ते च देवा दक्षकनवः दक्षाः कुशलाः क्रतवः संक- ल्पा येपां चक्षुरादीनां ते दक्षकनवः । मंकल्पितार्थकारण इत्यर्थः । ते देवा ये सन्ति ते देवाः, ना अस्मान् अनन्तु अनुष्ठानविनपरिहारेण पालय- पन्तु | तथा ते देवा नः अस्मान् पान्तु फलमाया पालपन्तु । तेभ्यः पाण- रूपेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा इदं क्षीर हुतमस्तु ॥ ॥कात्यायन: । वात्रा: 'पीता इति नाभिमालभत इति ॥ पाठस्तु ॥ नात्राः पीता भवत यूपमापो- ऽअस्माकमन्तरुदरे मुशेवाः । ता अस्मभ्यमयमा अनमीवाऽअनागमः स्व. दन्तुन्देवीस्मृताऽसताघ इति ॥ हे आपः क्षीररूपा यूयं मया पीताः सत्यः श्वाना भवत क्षिपपरिणामाः शीघ्र जीर्णा भवत ॥ शात्रमिति क्षिप्रनामेति पास्केनोक्तम् । किचाऽस्माकं पीनवतामन्तरुदरे जलपाकस्थाने सुशेवाः शोभनमुखा भवनेत्यनुवर्तते । शेकमिति सुखनाम । तास्तथाविधा आपा, अस्मभ्यम् । अस्पदुपकारार्थ, स्वदन्तु स्वादुत्वयुक्ता भवन्तु । कयम्भूनास्ताः। अपक्षमाः प्रबलरोगविशेषरहिताः । अनगीवाः अस्पैन रोगसामान्येनापि रहि- ताः । अनागसः पापरहिता उपद्रवकारिण्यो न भवनीत्यर्थः । देवीदेवेश्य: शरीरपुष्टिहेतुत्वेन द्योतमानाः । अमृताः अपमृत्युरहिताः । ऋताधा यज्ञ- वृद्धिहेतवः ॥ ४ ॥ कात्यायनः । मेक्षन कृष्णविपणया लोठं किश्चिद्वाद- त इयं त इतीति ॥ मेक्षन मेहन मूत्रं करिप्पन् । किञ्चिदियं त इन्यनेन लोएव्यतिरिक्तं तृणादिकं विवक्षितम् ॥ पाठस्तु ॥ इयं ते यझिया तनूरि। ति ।। हे यज्ञपुरुप इयं पृथिवी, ते तब यझिया तनूः यन्नयोग्यो देहः । अ. तोऽस्या मनोपद्दतिपरिहाराय व्यवधानं कर्तुं लोष्ठं तरणं वा स्वीकरोमीत्य.

·१ प्रथमदशके । ४ अध्यायः । ऽभिप्रायः॥ कात्यायनः ॥ अपो मुञ्चामीति मेहतीति ॥ पाठस्तु ॥ अपो मुश्चामि न प्रजाम् | अहोमुचः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतति ॥ अपो मुञ्चामि अस्यां पृथिव्यां लोष्ठादिव्यवहितायां मृवरूपा अपो मुश्वामि, न मजां प्रजोत्पत्तिनिमित्तं रेतो न मुञ्चामि । अतो हे आपः अंहोमुचः अंहसः पापाव पुरुपं पृथक्कुर्वत्यः । स्वाहाकृताः पूर्व क्षीरपानकाले त्राहे- त्यनेन मन्त्रेण स्वीकृता यूयं पृथीवीमाविशत इदानीं पृथिवीं मविशत । कात्याप- नः ॥ पृथिव्या संभवत्यत्र निदधातीनि ॥ पुरा स्वीकृतं लोष्टादिकं मूत्रस्था- ने निदध्यात् । हे लोष्ठादिक, पृथिव्या सह सपेकीभव ॥ ५॥ कात्यायनः ।। अग्ने त्वमित्युक्त्वा स्वपितीति । पाठस्तु ॥ अग्ने व सुजागृहि वपरसमन्दिपी. महि । रक्षा णो अभयुच्छन् प्रबुधे नः पुनस्क्राधि इति ॥ हे अग्ने त्वं गुजागृहि मुष्ठ निद्रारहितो भव । वयं यजमानाः मुमन्दिपीमहि । साधु स्वास्यामः । मन्दितिः स्वापार्थः । युच्छ ममाद इति धातुः । अप्रयुच्छन् प्रमादरहितः मन् नो रस अस्मान् पालय । नोऽस्माकं मबुधे प्रवाधाय पुनस्कृषि भूयोऽपि मयनं कुरु । अस्पानेः प्रार्थनायास्तात्पर्य तित्तिरिदर्शयति ॥ अग्निमेशाधिप कृत्वा स्वपिति रक्षसामपहत्या इति ॥ ६॥ कात्यायनः ॥ विबुधुमखप्स्वन्तं पुनर्मन इति वाच पतीति ॥ पाठस्तु ॥ पुनर्मनः पुनरायुर्मऽआगाव पुनश्चक्षुः पुनः श्रोत्रं म आगात् । पुनः माणः पुनरात्मा म आगात् । वैश्वानरो अदपस्तनपा अग्निर्मा पातु दुरितादवद्यादिति ॥ मे मनः यजमानस्य मन: पुनरागाद मुप्तिकाले विलीय पुनरिदानी शरीरे समागतम् । किञ्च स्वाप- कालेन में मदीयमायुर्नष्टमायं भूत्वा पुनरागादिदानी पुनरुत्पन्नमिनासीद । तथा मे चक्षुः पुनरागात् । तथा मे श्रोत्रं पुनरागात् । तथा मे माणवायु: पुनरागात् । तथा मे आत्मा तत्त्वरूपो जीवः पुनरागान् । एवं सर्वेवागने अत ऊर्ध्वमयमग्निः, अबद्याद = जिहपा वदितुमयोग्यानिन्दिताद् दुरितात पापात, मा पातु मां पालयतु । कथं सोऽग्निः । वैज्ञानरः विज्ञानरसम्बन्धी सर्वपुरुपोपकारकः । अदब्धः केनाप्यहिसितः । तनृपाः अम्मदीपशरीरस्प पालकः॥७॥ कात्यापनः ॥ त्वमग्न इत्पाद क्रुदवाऽनत्यं वा व्याहत्येति ॥ दीक्षिती पदा क्रुध्पति, यदा व व्रतविरुदं ब्रूते तदानी स्वमग्न इति मन्त्रं घूयात् ।। पाठस्तु ।। त्वमग्ने अवपा सि देव आमर्येष्वा । वं यझेप्वीडय इति ॥ हे अग्ने देवो थोतनात्मकस्तम् । आ मत्येषु मनुष्यपर्यन्तेषु सर्वत्र ·शुयजुर्वेदकापसंदिताभाये । माणिवतस्य कर्मणः पालको भवसि । तथा त्वमासमन्तायनेष्वीच्या स्तुत्यो- ऽसि । अत्र वापस्य प्रतविरोपित्ताव तत्परिदारोऽनेन मन्त्रेण सम्पाधते । तदेतदाह तिचिरिः ॥ अप्रत्यमिव घा पप करोति यो दीक्षितः स्वपिति । समग्ने बसपा असीत्याहाऽग्नि देवानां प्रतपतिः स एवैनं ग्रतमालम्भयती- ति ॥८॥ कात्यायनः ॥ लन्धमालभ्य पाचयति रात्स्यदितीति । क्रती देय- द्रव्यं यद्यत् परिचारकैरानीतं तत्सर्वमुपस्पृश्य मन्त्रं पठेत् ॥ पाठस्तु ॥ रास्खे. पत्सोमा भूपो भर देवो नः सविता वसोता वस्त्रदादिति ॥ हे सोम एतना- मक देव इपद् रात्र एतावद्धनं दोहे, भूयः पुनरपि आभर धनमाहर । बसोर्धनस्य दाता । सविता देवो नोऽस्मभ्यं वस्त्रदाद । पूर्वमपि धनं दत्तवान भूप इत्पस्य पदस्याऽपरिमितपशुरूपचनाहरणे तात्पर्पम् । तदाह तिसिरिः ।। सोमा भूपो भरेत्पाहापरिमितानेर पशून अवरुन्ध इति ॥ ९॥ इति तुरीये. ऽध्याये पश्चमोऽनुवाकः ॥ ४ ॥५॥ पश्चमे व्रतवरणादिमन्त्रा उक्ताः।। पढे सोमक्रपण्यानयनमन्त्रा उच्यन्ते ।। कात्यायनः ॥ धौवं जुहां चतुहति । घहिस्तणेन हिरण्यं वध्वाऽपदधात्ये- षात इतीति ।। ध्रुवायां स्थितपापं जुदा गृहीत्वा गस्मिन्नाध्ये सर्दहणेन पद्धं हिरण्यमयदयात् ॥ पाठस्तु ॥ एपाते शुक्र तनूरेतवर्चस्तया सम्मान भ्राजं गच्छति ॥ शुक्र दीप्यमानाउने तव एपा तन्दश्यमानमाज्यरूपं श- रीरम् । एतदाज्ये प्रक्षिप्यमाणं हिरण्यं पर्चस्तदीयं तेजस्तया सम्भव आज्य. रूपया तन्वा एकीभव । ततो भ्रानं गच्छ हिरण्यगन्ता दीप्ति प्राप्नुहि । एतन्मन्त्र. पाठेनाऽ सतेजस्वं सतनुत्वं संपद्यते ॥ सतेजसमवैनर सानु करोतीति । कात्यायनः ॥ नूरसीति जुहोति ॥ पाठस्तु ।। नरसि धृता मनसा जुष्टा विष्णने । तस्यास्ते सत्यसबसः प्रसवे तनु यन्त्रमशीय स्वाहेति ॥ हे सोमक- पणि, वायूपा र जूरसि वेगयुक्तासि । तया मनमा धृता नियमितासि वि- एणवे जुष्टा यज्ञार्थनीतियुक्तासि । सत्यसबसः अवितथाभ्यनुनायास्तस्पास्ते तथाविधायास्त्र सोमक्रयण्याः प्रसवे अनुज्ञायां सत्यां तनु साल्पं यन्त्र नि. यमनम् अशीय माप्नुयाम् । विनयोच्या नियमस्य स्वल्पत्वमुख्यते ॥ परमा- यतस्तु नियमस्य यज्ञसमाप्तिपर्यन्तवान्महत्तम् । स्वाहा इदमाज्य मुहूनमस्तु । तमेत मन्त्रनितिरिविभज्य व्याचष्टेवाग्वा एषा यव सोमक्रयणी नसीत्यान दि मनसा ध्यायते तदाना बदनि वा मनसेत्साह । मनमा हि वाग्धृता जुष्टा ·प्रथपदशके । ४ अध्यायः । विष्णवे इत्याह यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञापनों जुष्टां करोति । तस्यास्ते सत्यस- कसा मप्र इत्याह सवितुमसरमेय वाचमरुन्ध इति ॥ नवते भीकर्तव्य. तामवगच्छतीत्यर्थः । कात्यायनः ॥ चन्द्रमसीति हिरण्यमुद्धृत्येति ॥ पुरा जुहा यया स्थापितं हिरण्यमुद्धरेत् ॥ पाठस्तु | चन्द्रमसि शुक्रमस्यामृत. मसि वैश्वदेवमसीति । हे हिरण्य, तं चन्द्रमसि । आह्लादहेतुर्भवति । चदि भाडाद इति धातुः । शुक्रमास दीप्यमानमसि । अमृतमसि विनाशरहितमसि । अग्निसंयोगेऽपिहिरण्यस्य विनाशाभावा प्राप्तिद्धः वैश्वदेवमसि सर्वदेवतंबन्ध्यसि सर्वोऽपि देवो हिरण्यदानादिना तुष्यत्येव ॥ १॥ २ ॥ कात्यायनः ॥ चि- दसीत्येनामभिमन्त्रयत इति ॥ एनां सोमक्रसणीमित्यर्थः }} पाठस्तु ॥ चिदसि मनासि धीरसि दक्षिणासि क्षत्रियासि यशियास्पदितिरस्युभयतःशीपणी सान: मुमाची मुमतीची भव मित्राला पदि पनीतां पूषाध्वनस्पाविन्द्रायाध्यक्षाय । अनु त्वा माता मन्यतामनु पितानु भ्राता सगभ्योऽनु सखा सयूथ्यः । सा देवि देवपच्छेहीन्द्राप सोमम् । रुद्ररता वर्तयतु खस्ति सोमसखा पुनरेहीति ॥ हे वाग्देवतारूपे सोमक्रयाण, त्वं चिदादिशब्दप्रतिपाघासि । अन्ताकरणस्य चित्तं मनो बुद्धय इति वृत्तपः । देहादिसंघातस्याऽचेतनत्वं व्यावर्त्म चेतनलं सम्पादयता बारस्तुपु वा निर्विकल्पं रूपं सामान्यज्ञानं जनयन्ती वृत्तिचिवम् । तदेवास चिदित्युच्यते । लोके यः कश्चित् पदार्थ एवं भवति वा न घेति सङ्कल्पविकल्पौ कुर्वाणा त्तिर्मनः । तदेवान मन इत्युच्यते । भवत्येवेति निश्चयरूपा चिर्बुद्धिः । सेवार धीशब्देनोच्यते । सोमक्रयण्याश्चिन्मनोधीरूपत्वेन प्रशंसा क्रियते । तत्र तित्तिरिदर्शयति । घाना पपा यत्सोमनपणी । चिदसि मनासीत्या शास्त्येवेनागेतदिति ॥ वा- गात्मिको सोमक्रयणी चिदादिषान्दवाच्या त्वमित्यवं प्रशंसतीत्यर्थः । चिदा- दिरूपलमुपचारेण सम्पाप प्रशंसा कृता । दक्षिणादिरूपत्वेन तु विद्यमानेर मांसा क्रियते । पान्येतानि देवत्रा सनाणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्र इति तेन सोमेन सरनेणाभिमन्तव्यस्य सोमपाल द्रव्यस्प यहेतुतेन सस्त्रिया लम् । ज्योतिष्टोमस्यायन्तयोः मायणीयोदनीययोः अदितिदेवताकताव सेपम- दितिरुमयताशी तद्रूपत्वं पास्या: क्रयद्वारा तसंवन्धिलादुपचर्यते । प- पोक्तमर्ये सर्व तितिरिर्दर्शयति । दक्षिणासीसाह दाक्षिणा होपा यनियासीत्या इसममियानां करोति । क्षत्रिपासीत्याह क्षत्रिया क्षेषाऽदिविरस्युभपतः ·शायजुर्वेदकानसंहितामाप्ये । शीपणत्याह । देयदेवादित्यः भायणीयो यज्ञनामादित्य उदयनीयस्तरमा. देवमाहेति ॥ सा पूर्वोक्तचिदादिरूपा तं नोऽस्मदथै मुमाची मुमतीची भव मथममोमस्य नारं प्रति मुप्लु भाइ मुखी गला पश्चादस्मान् प्रति समाग- ते मुष्टु प्रत्पद्मुखी भव ॥ ३ ॥ भिवो हितकारी देवस्यां पदि पनीता. म् । दक्षिणपादे बन्धनं करोतु । तथा पूपा पोषको देवः अवनस्पातु भयोपे. तामार्गात् ला पालयतु । सोमयागस्याध्यक्षायेन्द्राय स्वामिने देवाय तस्मी. स्पर्य सोमक्रयसाधनत्वेन माता वाऽनुमन्यतां त्वदीपमाता वामगीकरोति । एवं पिनादयोऽप्यनुमन्यन्तापू । सगर्मस्त्रया सहकस्मिन्ना गर्थेऽवस्थितो वमो भ्राताऽनु त्वत्ता पूर्व पश्चाद्वोत्पन्ना, सखा सहसभारी वत्सः स एव सयूथ्यः एक- स्मिन् गौसमूई वर्तमानत्वात् ॥४॥ हे देवि सोमक्रपणि, सासम इन्द्राप सोम- मच्छेहि इन्द्राथै सोगद्रव्यं प्राप्तुं गच्छ । रुद्रस्त्वा वर्तपतु । सोमं गृहीत्वा स्थि- ता वा रुद्रो देवोऽस्मान् प्रति निवर्तयतु । सोमो देवः सखा पस्यास्तव सा स्वं सोमसखाऽसि । क्षेमेण पुनरहि भूयोऽप्यागन्छ । मिवस्वा पदि वनीता. मित्यादि मन्त्रव्याख्यातम तित्तिरियंदवहास्पादित्यादिना विस्पष्टं प्रपश्च. यामास ॥५॥ इति तुरीयेऽध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ४॥६॥ पष्टे सोमक्रयण्या मन्त्रा उक्ताः ॥ सप्तमे सोमक्रयण्यनुगमनादिमन्त्रा उच्यन्ते ।। कात्यायनः ॥ उदीची नियमानापनुगच्छतो वस्व्यसीति ॥ अनु- गच्छतोऽवयुयनमानावित्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ वस्व्यत्यदितिरस्यादित्यामि रुद्रासि बृहस्पतिष्ट्वा सुम्ने रम्णातु रुद्रो वाभिराचक इति ॥ सोमनपणी गौर्वसुरूपेणादित्यरूपेण रुद्ररूपेण च स्तूयते, वस्वादिभिः पर प्रवियः किञ्च बृहस्पतिर्देवः त्वा सुम्ने रम्णातु स्त्रां मुखं स्मयतु । आचक इति कामक- भमु पठिनम् । स्ट्रो देवो वमुभिरष्टभिर्देवैः सह त्वा रक्षितुं कामयत्वित्यर्थः ॥१॥ कात्यापनः ॥ पट्पदान्यतीत्य सप्तम पर्युपविशति हिरण्यमस्मिन्नि- धायाभिजुहोत्यदित्याखेतीति ॥ पाठस्तु ॥ आदेस्यास्त्वा मूर्द्धनाजिमि देव- यजने पृथिच्या. । इळायास्पदमसि घृतपत्स्वाहेति ॥ अदित्याः अखण्डि- तायाः पृथिव्या भुवः मूर्दन मूर्द्धनि शिरोरूपे देवयजने देवानां यागयोग्य. स्थाने वा आजिघर्मि । हे सोमक्रयणीपद सामाक्षारयामि । घू क्षरणदीप्यो- रिति घातुः । देवयजनस्य पृथिवीमृद्धत्वमसिद्धिं तित्तिरिर्दर्शयति ॥ पृथि. रुपा एष मूर्या पद्देवयजनामति । किञ्च, इलायास्पदमसि, हे स्थानविशेष ·१ प्रथमावाके । ४ अध्यापः। गोः पादोऽसि तेन पादेनाङ्कितवाद । तच्च तित्तिरिदर्शपति ॥ यदेवास्प पदाद धृतमपीच्यत तस्मादेवमाहेति सा यत्र यत्र न्यक्रामद । ततोदघृतमपीढयतेवि च॥२॥ कात्यायनः ॥ स्फयेन पदं वि परिलिखसस्मे रमस्वतीति ॥ गो: पद स्वम् अस्मानु रमस्व क्रीडां कुरु कात्यायनः।। समुद्धृत्य पदं स्थाल्या- मावपत्यस्मे ते वन्धुारति ॥ पाउस्तु ।। अस्मे ते बन्धुरिति । हे सोमक्रयणीपद ते तब अस्मे बन्धुः वप वन्धुभूनाः स्म ॥ कारयायनः पजमानाय पदं प्रयच्छ- तिले राय इतीति ।। हे यनमान ते त्वयि रायो धनान्यतत्पदरूपण ति- नित्यति शेषः । अनेन पदे धनसम्पति तित्तिरिदर्शयति ॥ राय इति यज- मानाय प्रयच्छति यजमान एव रयि दधातीति ॥ कात्यायनः ॥ अस्मे राय इति यजमानः पतिगृहातीति, ॥ अस्मे अस्मान यजमानेपु रायो धनानि पदरूपेण तिष्ठन्तु ॥३॥ कामायनः ।। मा वयमित्यध्वर्युरात्मानं स्पृशतीति ।। पाठस्तु ॥ मा वयर रायस्पोपण पियोधमति ।। वयमध्वर्युमभृतयो रायस्पोपण धनस्य पुष्ट्या मा विपीष्म चियुक्ता मा भवाम ॥ कात्यायनः ॥ हत्वा पत्न्यै पदं प्रयच्छति नेटा तोत इत्येना वाचयतीति ।। तोतान्दः कलत्रवाची । तस्मिन् कलत्रे राया पदरूपाणि धनानि ति- gन्तु ) पल्यै पदमदानं तित्तिरिरुपपादयति ॥ ततो राय इति पत्न्या अर्दो वा एप आत्मनो यत् पत्री यथा गृहेषु निघत्ते ताहगेव तदिति ॥ कात्यायनः ॥ सोमक्रपणीश्च समीक्षमाणां समख्य इतीति । एना पाच- पतीत्युनुवर्तते ॥ पाठस्तु ॥ समख्ये देव्या पिया सन्दक्षिणयोरुक्षसा । मा म आयुः प्रमोपीहे अह तब वीरान विदेय तब देवि संदृशीति ॥ देन्या घोतमानया धिया बुद्ध्या समस्ये अहं पनी सोमक्रपर्णी सम्यग्यथा भव- ति तथा विस्तीर्णदर्शनपा दक्षिणत्वयोग्यया गया सोममपण्या । समित्यनेन उपसर्गेण संयुज्य स्थितास्मीत्ययपर्थ उपलक्ष्यते । एवंविधै सोमनयणि, त्वं मे परल्या आयुर्मा ममोपी: । प्रमुपितं विनष्टं मा कापीः । मो अहं सब सोमक्रयण्यास्तत्र आयुरई पन्नी मो प्रमोपिपमित्यध्याहारः। प्रमुपितं मा कार्ष- म् । किश्च तव सोमक्रयण्याः संशि सन्दर्शने सति वीरान पुत्रान् विदे. पलभेय ॥ ४ ॥ इति तुरीयेऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ७ ॥ सप्तमे सोमक्रयण्यनुगमनादिमन्वा उक्ताः ॥ अष्टमे यजमानाचनादि- मन्त्रा उच्यते ॥ कात्यायनः ॥एप.त-इति पाचपतीति । आपस्तम्बोऽपार॥ .

·.. ४२ सयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । एप से गायत्रो भांग इत्पतेयजमानो भागरूपं राजानमुपखित इति ॥ मन्त्र- चतुष्टयस्प प्रतीकमिदम् ॥ अथर्ममन्त्रपाठस्तु ॥ एष से गायत्रो भाग इति मे सोमाय द्यूतादिति ॥ हे सोम, ते तव एष पुरोदृश्यमानो भागो गापत्रः गोपत्रीसिम्बन्ध इति मे एसम्मकारं मम यजमानस्य वचनं सोमाय ए॒तात् ।। अध्वयों सोमाभिमानिदेवाय हि । 'गायत्री छन्दोऽयं सोमस्प तर कयो, न तु बघामित्येष यजमानोक्तेरभिमायः । तमतमभिप्रायम्, अध्वयों सोमाय कपपेत्यर्थः ॥ द्वितीयतृतीयमन्त्रयोः पाठस्तु ॥ एष ते त्रैष्टुमो भाग इति मे सोमाय ब्रूनति । एष ते जागतो' भांग इति मे सोमाय श्रूतादिति ॥ वैष्टुभा त्रिष्टुप्छन्दसः सम्बन्धी जागतो जगतीछन्दसः सम्बन्धी । अन्यत् पूर्ववदू पाख्येपम् ॥'तुरीयमन्त्रपाठस्तु ॥ छन्दोमानानार साम्राज्यं गच्छतादिति में सोमाय ब्रूतादिति ॥ अस्मिन्छन्दस्येतावन्त्यक्षराणीति परिमाणं यैवे. भोपते ते छन्दोमानास्तेषां छन्दोमानाना सम्बन्धी लोका साम्राज्यः समीचीनराज्योपेतः । तल्लोक' हे सोम गच्छनाव वं प्राप्नुहि । इति मे मम यजमानस्यैतद्वचनं सोमाय ग्रूतात् । हे अवयों प्लोमदेवाय कथप एतेषां मन्त्राणां तात्पर्य तितिरिदर्शपति ॥ यो वै सोमर राजानः साम्राज्य लोक गमयित्वा क्रीणाति । गच्छति स्वाना साम्राज्यं छन्दासि खलु चै सोमस्य यो देवमभिमन्त्रयते । साम्राज्यमवैन लोकं गमयिता क्रीणाति गच्छति स्वाना मानाज्यमिति ॥ अस्थायमर्थः ॥ योऽयं पनपानः सोमाभिमेत राजांन समीचीनराजाई लोकं प्रथमतो वाचा माप्य सन्तोपं जनयित्वा पश्चा- द क्रीणाति स पजमानो जातीनां मध्ये साम्राज्यं प्राप्नोति । सोमस्य तथा- विधी लोका'क इति चेद, गायध्यादिच्छन्दोदेवता पत्र तिष्ठन्ति स एवं तथाविधी लोकः । तस्माद कारणाद सोमयात् पूर्वमेतैर्मन्त्रमन्वयित्वा यं कुर्वाण साम्राज्य भाप्य क्रीतवान् भवति, तेन स्वयमपि जातीनां मध्ये माम्राज्यं प्राप्नोति ॥१॥ कास्पायनः ॥ माहुपविष्टस्पाऽस्माकोऽसीति सोममा- लभत इति पारस्तु। आस्माकोऽसि शुक्रस्ते प्रयविचितस्त्वा विचिन्वन्ति. ति सोम त्वं क्रयपयमागतः सन् अस्मदीयोऽसि ते तक सम्बन्धी शुक्र: एतनामको यो ग्रहोऽस्ति सोऽयं ग्राः । ग्रहेषु साधुः । एतदुपलक्षणमैन्द्रना- वादिप्रहाणामपिं । तें सर्वे ग्रहाः सांघव इत्यर्थः । विचितो विवकेन चपन- स्प'कतार, सा विचिन्वन्तु सोमस्पं ला विविम्य सारासार विवेक कला ·. प्रथमदशके । ४ अध्यापः । सारभुनमेकव समूहयन्तु ॥ २॥ कात्यायनः ॥ सोम मिमीते दशकृत्वोऽभि- त्यमितीति ॥ पाठस्तु ॥ अभि त्य देव मवितारमोण्योः कविक्रतुमर्चामि स- स्पसवरत्नधामभिमिय मति कविम् । कर्मा यस्यामतिर्मा अदिद्युतत् सबी. मनि हिरण्यपाणिमिमीत मुक्रतुः कृपा स्वरिति ॥ त्यं देव यः कृतः सोमाख्यो देवस्तम पर्चामि सर्वतः पूजयामि । कथम्भूत देवं, घावापृथिव्योः सवितारं सोमपागानाम्। ओण्योरिति घावापृथितीनाम पठितम् । कांवक्रतु मेधाविकर्मा- णम् । सत्यसवम् अविवयमेरणम् । र मम रवाना धारक पोषक वा । अभि सर्वतः प्रिय देवाना भीतिविषयं पति मननयोग्यं कार्य क्रान्तदर्शिनम् । किम, यस्यादियस्य दीतिः अमतिः केनापि मन्तुमशक्या सती कर्ध्वगमना- ऽभिमुखी, सीमान प्रसविशषतती देशे पत्र नक्षत्रादीना प्रसवः प्रचिस्त- बेयर्थः। आदद्युतत् सर्वाणि वस्तूनि घोतितवती । हिरण्यपाणिः पाणि सुवर्णा- भरणयुक्तः तयुक्तः खरादित्यः सुक्रतुः साधुसङ्कल्पः, कृपा अत्पन्तकपाल अमिमीत पूर्वोक्तभावुकः स देवः सामं मिमीतवान् । एतावान् सोम इति तदीयं परिमाण निश्चितवान् ॥ ३॥ कात्यायनः ॥ उष्णीषेण बध्नाति मजा-प- स्त्वेतीति ॥ मोम, प्रजाभ्यः मनानामुपकाराय वा सोमरूपं वो बध्नामीति बोपाकात्यायनः ॥ इल्पा मम्पे विवृणोति प्रजास्वानुमाणनिवति ॥ उष्णीषेण बद्धस्य सोमदेवस्यावासनिरोधो मा भूदिति विवरं कुर्याद । मजा- स्वामनुमाणिहीति मनशेषः । हे सोम त्वानु प्रथमतः वासं कुर्वन्त वाम अनुसू-प मजाः सर्वाःमाणन्तु वासं कुर्वन्तु । तया हे सोम त्वमपि मजा अनु प्रथमतः बासं कुर्वती : मजा अनुसत्य माणिहि श्वासं कुरु । मनाना तव च कदाचिदाप वासनिरोपो मा मृत । किन्ध परस्परमनुसृत्य वास: प्रवर्ततामित्यनेनाऽभिपायेण विवर करोतीत्यर्थः ॥ ४॥ इति तुरीपेऽध्याये. अटमोऽनुनाकः ॥ ४॥८॥ अष्टमे यजमानवाचनादिमत्रा उता नमे हिरण्पस्पादिमन्त्रा उ- स्यन्ते ॥ कात्यापनः । चन्द्र वैति हिरण्यमालभ्य वाचयतीति ॥ पाठस्तु । पन्द्र वा चन्द्रेण क्रीणामि गुकर यक्रेणापतमयतेनेति ॥ हे सोप चन्द्र सा, चदि आल्हादन इति भानुः । फलहेतुत्वेनारहाइकर त्वां चन्द्रेण अक्रेण दी. प्पमातेन अमृतेन माग्नसंयोगादिनापि विनाशरांइतेन । कात्यायनः ॥ समेत इति सोमावळयणरहिरण्येनाभिकम्पयतीति । यो हिरप्पं गृहीला सोम रि.

·४४ राहपजुर्वेदकाप्रमदिनाभाप्प। . फ्रीणाति तमध्ययुईिरण्येनाभिकम्पयेत् । तदस्ने हिरण्यं पुनः पुनर्दला स्थी. कुर्वन् म्यवहारं कुर्यादित्पर्यः । गोरिति मन्त्रशेषः । भोकार स्थाने ओ. कारपछान्दतः। हे सोमनपिन ते गौः मन्मे तितिति शेषः । या गी: मो. मस्य मुल्यस्वेन तुभ्यं दत्ता सा तदीया गीः पुनः प्रत्यारत्य मम्मे मदीयम- गवति पनमाने तिष्ठतु । हिरण्यमेव सास्तु गोमा भूदित्यर्थः ।। कात्यायनः ।। भस्मे त इति यजमानसहित निदधातीति ॥ यजमानेन प्रत्यापन पदोद्रव्यं त- स्पुनर्यजमानसहित सोमविक्रषिणः पुरतो निदधातीरपर्थः । चन्द्राणीति मन्त्रः शोषः । हे सोमविक्रपिन, वे चन्द्राणि तुभ्यं दनानि यानि हिरण्पानि ता. न्पस्मे भस्मासु मत्याटस्य तिष्ठन्तु । तर गारेव सोममूल्पमस्तु हिरण्यानि मा भवनित्यर्थः ।। १॥ कात्यापनः ॥ अनां मत्यमुखीमालभ्य वाचयनित पसस्तनूरितीति ॥ पाठस्तु ॥ तपसस्तनूमि प्रजापतेर्णः । परमेण पराना क्रीयसे सहस्रपोप पुपेयमिति ॥ हे अने वं तपसः पुण्यस्य तनसि देहो भ. पास यज्ञनिप्पादकस्य सोमस्य घुलोकेऽवस्थितपानयमार्थम् अनां गृहीत्या गायवीदेवता जगामेति सोमाहरणोपाख्याने तितिरिणा समानातम् । तस्मा- दनायाः पुण्यशरीरत्वम् । किश्च, वर्ण्यत इति वर्मो देहः । हे अजे त्वं प्रजा. पर्वर्णोऽसि । पथा मजापतिः सर्वदेवतामिय एवमजापि सर्वदेवतामिया । तदपि तित्तिरिणा समाम्नातम् ॥ सा वा एपा मदेवत्या यदति ॥ हे मोम, स्वं परमेण पानी उत्तमेनानादिरूपेणानेन पानेदानी क्रीपसे । पशोरुत्तमत्व च तपसस्तरित्यादिना पूर्वमेवोक्तम् । ओऽस्प प्रमादाद सहस्रपोष पुत्र. पश्वादिसहस्राणां यथा भवति तथा पुपेयं पुष्टा भूपामम ॥ २॥ कात्यायनः ।। सम्पनार्जा प्रयच्छन्, मित्रो न इति दक्षिणन सोममादायेति ॥ पाठस्तु ।। मित्रो न एहि मुमित्रय इतीति॥हे सोम त्वं नोऽस्माकं मित्रः प्रीनियुक्तो भूता सुमित्रधाः शोभनाना मित्राणां घारकः सन् एहि आगन्छ । वस्त्रेण शुदस्य सोमस्य वरुणदेवताकत्वेन यूरत्वात् तात्पर्य · मित्रवेन मार्यनम् । तवाह तित्तिरित ॥ वारुणो वै क्रीतः सोम उपनद्धो मित्रो न पदि सुमित्र- प इस्पाइ शान्त्या इति. कात्यायनः । दक्षिणोरे मत्यूध घासः सोमं नि. दयातीन्द्रस्पोकमितीति ।। वासः मापून उपरनामुपरि स्थापयेत्यर्थः पाठस्तु॥ इन्द्रश्योरुमाविश दक्षिणम् । उशन्नुशन्त स्योनः स्योनामिति ।। यजनरूपे. ण परमेश्वगोपेतनादवेन्द्रशन्देन पजमानो चिवालयः। सोम, त्वमिन्द्र- ·। प्रथमदशके । ४ अध्यायः । स्य यजमानस्य दक्षिणमुरुं विश दक्षिणेऽस्मिन्नुगबुपविशेसर्थः । कथम्भूत. स्वम् । उशन दक्षिणमूलं कामयमानः स्योनः सुखरूपः। कथम्भूनमूरुम् । उश- न्त स्वद्विपयकामेनोपेतं, स्योनम् उपवेष्टुं सुखकरम् । पुरो देवाः क्रीत सो- मम् इन्द्रस्योराकुपावेशयन् । तस्मादत्र यजमानस्येन्द्रशब्देन व्यवहार इनि । सदाइ तित्तिरिः ॥ देवा , सोममक्रीणन् तमिन्द्रस्योरी दक्षिण आसादय- न् । एप खलु वा एतद्धीन्द्रो यो यजने तस्मादेवमाहेति ॥३॥ कात्यायनः ।। स्वानभ्राजेति जपति सोमक्रायणमीक्षमाणमिति ।। पाठस्तु ।। स्वान भाजावा. रे पम्भारे हस्त मुहस्त कृशानो । एते । सोमक्रमणास्तान रक्षधं मा वो दन्निति ॥ स्वानादिभिः सप्तभिः शन्दैद्युलोके सोमस्य रक्षकाः सप्तदेवाः संघध्यन्ते । हे स्वानादयः सप्तदेवा वो युष्माकं सोमक्रयणा सोमं ऋतुमानीता नो हिरण्यादिपदार्या एने पुरतः स्थापितास्तान पदार्थान यूय रक्षध्वम । वो पुष्मान मा दभन् । तेऽपि वैरिणो मा हिसिषत । खानादीना धुलोके सोम- रक्षकत्वं तित्तिरिर्दर्शयति ।। स्वान भ्राजत्याहैते चामुगिल्लोके सोममरक्षनि- ति॥४॥ कासायनः ॥ गृहीतसोमं परिमाग्न इति वाचयतीति ।। पाठस्तु ।। परिमाग्ने दुश्चरितादाधस्वा मा सुचरित भजेति ॥ हे अग्ने, दुश्चरिताद मा पाधस्व मा परितो निवारय । मुचरिते सदाचाररूपे पुण्ये मा मा यजमानम् । भाभज सर्वतो भन स्थापयेत्यर्थः ॥ कात्यायन. ॥ उदायुपेत्युत्थानमिति ॥ पाठस्तु ॥ उदायुपा स्वायुपोदस्थाममतान् अन्विति ॥ उदायुपा उत्कृष्टेन चिरीवलक्षणेन आयुपा निमित्तभूतेन, तथा स्वायुपा यागदानादिना शो- भनेनायुपा निमित्तभूनेन अमृताननु सोपाधिदेवाननुसृस्प उदस्थाम् महमु- स्थितवानस्मि । देवाननुसृत्योत्थानं तित्तिरिदर्शयति ॥ उदायुषा स्त्रा- पुपेत्याद देवता एतान् वाऽऽरभ्योनिष्ठतीति ॥ ५॥ कात्यायनः ॥ भीष्म सोम फुत्ता पाणिमन्त‘य मतिपन्यापित्यतोऽभ्येतीति || शकट- मभिलक्ष्य गोदित्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ प्रतिपल्यामपहि स्वस्ति गामने- इसम् । येन विश्वाः परिदिपो कि विन्दते परिवति ॥ फ्यान मार्ग म- स्पपदि वयं प्रत्यापद्यामहि । प्रतिपन्नाः माता अथूमेत्यर्थः । येन यया ।क- यम्भूतं पायानं स्वस्तिगं क्षेमेण गन्तुं योग्यम् । अनेहसम्, पहा पापपश्चोरा- दिनाधा, तदहितम् । येन पथा गछन् पुरुषो विश्वाः विधान ट्रिपो दक्षिण- भोरादीन परिणक्ति परितो वर्जपति । वस विन्दते अन भते । स पन्थान.

·गुलपजुर्वेदकाव्यसंहिताभाष्ये । मिति पूर्वबाऽन्त्रयः ॥ ६ ॥ इति चतुर्याध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ४॥९॥ नवमे हिरण्यपादिमन्त्रा उक्ताः ॥ दशमे कृष्णाजिनास्तरणादिमन्त्रा पच्यन्ते ।। कात्यायनः ॥ कृष्णाजिनमास्तुणात्यदित्यास्तगिति । अस्मियकटे इत्पर्यः । असीति मन्त्रशेषः । हे कृष्णाजिन त्वम् । अदित्यास्त्वमसि अस.. ण्डितापाः पृथिव्यास्त्वपूपासि ॥ कात्यायनः । तस्मिन् सोमं निदधात्पदि- स्यै सद इतीति मन्वशेषः । हे सोम लम् अदित्यै सदः अदिते मे संपन्धि स्थानम् आसीद सर्वतः प्राप्नुहि । तत्रोपविशेत्पर्यः ॥ कात्यापनः । अस्त. नाद्यामिति सोममालम्प पाचयतीति पाठस्तु।। अस्तभ्नाद् धामृषयोऽअन्त. रिसममिमीत परिमाणं पृथिव्याः आसीददिशा भुवनानि सम्रा विषेशानि परुणस्य व्रतानीति ।। ऋषभः श्रेष्ठः सामः घामस्तनात् । धुलोको यथा न पनति तथा स्वकीययाज्ञया स्तम्भन चकार । तथान्तरिक्षमप्यस्तम्ना. १ । तथा पृषिव्या परिमाण भूमेलरिष्ठत्वं सर्वेभ्यो भूनेभ्योऽधिक श्रेष्ठ त्वम् आमिमीत निर्मितवान् । तपो सम्राट् सम्पम् राजमानो रिक्षा विश्वानि सर्वाणि भुवनान्यासीदव । लोकान् व्याप्तवान् । इत इत्यमुक्तेन प्रकारेण तानि धुलोक स्तम्भनादीनि विश्वानि सर्वाणि वरुणस्य सर्वावरण- सामर्थ्य युक्तस्य सोमस्य प्रतानि व्रतबनियतानि कर्माणि सर्वदा तानि करो- तीत्यर्थः ॥ ॥ कात्यायनः ॥ वनेषु व्यन्तरिक्षमिति ॥ सोम पर्याणइनेन परि तत्मतिबन्धनहेतुना बखेण परितो पित्वेत्यर्थः । बौधायनोऽप्याह । अथैनं वाससा परितनोति वनेविति ॥ पाठस्तु ॥ वनेषु भ्यन्तरिसं बतान पाजत्नु पप उत्रियाह । हूत्युक्रतुं वरुणो विक्षम्नि दिवि सूर्यपदयात्सो- ममद्राविति ॥ वरुणः सर्वावरणममर्थ । सोऽग्रे वनेषु बनमतक्षाप्रेषु अन्तरि- समाक शं विततान । तत्रावरणद्रव्पाभावादत्पन्तं विस्तारितवान् । तथा अब मातेषु वाज पल विनतानेत्यनुवर्तते । उत्रियाच गोषु । उखिया- पान्दो गोनाममु पठितः । पपः सीरं विततान । हम हृदयेषु क्रतुं सङ्कल्प तच्छवत्युपेत मनो नितान | विशु मनाम अग्नि जावरानि विततान । दिगि घुलोके सूर्य विततान । अनौ पर्वते सोमं बलीरूपम् । अघाव स्यापिता- न् । परमेश्वरस्यैव सोपदेवनाकोणावतीर्णत्वान्मन्त्रयोक्तं घुलोकास्तम्भना- दिसामध्य एन्पपा पर्वनगताना पाषाणानां सन्धिषु सोमवाल्या उत्पद्यमान. सादद्री सोमस्थापन द्रष्टव्यम् । ददाइ तित्तिरिः ॥ सोममद्रावित्यार। ग्रावाणो ·१ मयमदशके । ४ अध्यायः । मद्रयस्तेषु वा एष सोमं दधातीति ॥ २॥ कात्यायनः ॥ कृष्णाजिनं पुर- तादासजति सूर्यस्य चक्षुरितीति ॥ पाठस्तु ॥ सूर्यस्प चक्षुरारोहाग्नेरक्षणः कनीनंकाम् । यतशेभिरीयसे भ्राजमानो विपश्चितेति ॥ है सोम वं सूर्यस्य सम्बन्धि यचक्षुरस्ति तत्समानचक्षुर्युक्तो भन । तथाग्नेरक्ष्णः क- नीनकाम् अग्नः सन्धि यदक्षि विद्यते तस्पाक्ष्णः सबन्धिनी या कनीनका तारका 'ताम् अतरः । ई इत्यनुवर्तते । तत्समानदृष्टिपाटवयुक्तो भने- त्यर्थः । यत्र यस्मिन् देवयजने, एतशेभिरीयमे अश्वैर्गच्छसि । एतश इत्पन. नाम पठितः । तत्रेत्यध्याहारः । तस्मिन् देवयजने विपश्चिता विदुषा स. ज्ञेनामिना सह भ्राजमानो दीप्यमानास्तिष्ठति शेषः। 'सूर्यानिदृष्टिविषये सति पागों रसोवापरहितो भवति । तदाह तित्तिरित एष वा खलु वा अरसोहनः पन्या योऽमेश्च सूर्यस्य चेति ॥३॥ कात्यायनः ॥ अनड्डाहौ युनत्युला एतमितीति ॥ पाठस्तु ॥ उसा एतं धूळही युज्पेधामनश्रूऽअत्रीरहणी प्रमचोदनौ । स्वस्ति यजमानस्प गृहान 'गच्छतमिति ॥ हे उसावनड्वाही एनं गच्छतम् । कथम्भूती उस्रौ धूहिौ शकटस्य धुरं बोद्धं समर्थौ । अनश्रू नेत्रयोरवरहितो, 'सोत्साहावित्यर्थः । अवीरहणी शृङ्गादिभिवाराणां पुत्राणां शिशूनां हननमकुर्वाणी । ब्रह्मचोदनौ ब्राह्मणानां यह प्रति मेरको। तथाविधौ युवा सेमेण यजमानस्य गृहान् प्रति गच्छतम् ॥ ४ ॥ कात्या- पनः ॥ भद्रो म इति वाचपतीति ॥ पाठस्तु ॥ भद्रो मेऽसि मच्यवस्व भुव- सते विश्वान्यभिधामानि ! मा त्वा परिपरिणो विदन्मा त्वा परिपन्थिनो विदन्मा त्वा काऽअपायको चिन् । श्येनो भूत्वा परापत यजमान. स्य गृहान् गच्छत्तनौ सस्कृतमिति ॥ हे सोम मे मम यजमानायोपकारार्य भद्रोऽसि कल्याणरूपोऽसि । भदि कल्याण इति धातुः । हे भुवस्सने भूश- ब्देनाऽव भूमौ स्थितानि भूतानि पजमानाध्वर्युप्रभृतीन्युपलक्ष्यन्ते । तेषा भूतानां च पालकत्वात् पतिः सोमः । एतदेवाभिप्रेस तिनिरिराह ॥ मध्य- घस्व भुवस्पत इत्याइ भुताना ह्येप इति ॥ तथाविप हे सोम विश्वानि - सर्वाणि घामान्यभिप्राचीनत्वं दाहविधानादिस्थानान्पभिलक्ष्य मध्यवस्त्र मक- चण गच्छ । परिपरिण इत्यनेन सर्वव सश्चरन्तस्तस्कराविशेषा उच्यन्ते । ते स्वा मा विदन् । त्वां सोमं मा जानन्तु । तया परिपन्यिनः यजमानयागस्य प्रतिषेधका पिनेपिणः त्वां मा विदन् । भयापरः अपं पापं हिसारपम् सन्तो ·४८ शायजुर्वेदकावसंहिताभाष्ये ।। का । अरण्यश्वानास्त्वां मा विदन ॥ किश्च श्येनो भूत्वा श्यनपतिवमी- गामी भूत्वाऽस्मदीपस्य यजमानस्य गृहान् परापत शीघ्रप्तच्छ । तत्र गृहेषु नौ आवयोस्ता च मम च सकृतं सर्वोपकरणसंयुक्तं स्थानं विद्यत इति शे- पः ॥५॥ कात्यापनः ॥ शालापूर्वेण प्रतिप्रस्थावाऽग्नीपोमीयपरमादा- य तिष्ठति कृष्णमारङ्ग मेध्यममावे लोहितसारङ्गं नमो मित्रस्येत्त्येतेन आलभ्प पाचयतीति ॥ पावस्तु ॥ नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षुपे महोदेवाय ततमप- पत् । दूरे दृशे देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय शसतेति ॥ अस्मिन् मन्त्रे सूर्यरूपेण सोमः स्वयते । मित्रस्य वरुणस्पति चतुर्थ्यर्थे पठघौ । मित्राय सर्याप नमोऽस्तु । कथम्भूताय मित्राय वरुणाय स्वरश्मिभिर्जगदा. वृण्वते चक्षसे चक्षुप्मते द्रष्टे महो महते देवाय धोतमानाय । हे ऋत्विजस्तं ज्योतिष्टोमरूपम् ऋतं सत्सम् अवश्यफलमदं कर्म अनुदायति शेषः । सपर्यत तेनानुष्ठानन सपर्या परिचयाँ कुरुत । किञ्च रेशे धुलोकात्मके दूरे शे माणिभिदृश्यत इति दूरदृक् तस्मैः। देवजाताय देवाद् घोतमानाद परमात्मन उत्पन्नो देवजातः, तस्मै । केत' अक्षणो लक्षणरूपाय ।। ऋत्विना दिव. स्पुत्राय [लोकस्य पुत्रवत् प्रियाय सूर्याय शसत सूर्पमीत्यर्थं शंसनं स्तुति कुरुत ॥ ६ ॥ कात्यायनः ।। उत्तम्भनेनोपस्तभ्नाति वरुणस्योत्तम्भनमिति ।। अमीति मन्त्रशेपः। वरुणस्योत्तम्भनमसि ।। उत्तभ्यते शकटस्य मुखानमुन्नतत्वेन स्थाप्यते यास्मिन् काले तत्काष्ठमुत्तम्भनम् । हे काष्ठ त्वं वरुणस्य चाक- ठस्य उत्तम्भनमसि । यथा वरुणो बन्धकारी देवः, एवं शकटेऽपि बद्धस्य सोमस्य स्थापितत्वाद् वरुणशब्देन शकटमुपचर्यते ॥ कात्यायनः ॥ शम्ययो- दहति वरुणस्य स्कम्भत्सर्जनी इति ॥ स्थति मन्त्रशेपः । वरुणस्य शकटस्प युगे बद्धयोर्बलीपर्दयोर्गलस्य मागे काठनिर्मिते शम्ये स्थाप्यते । ताभ्यां बलीवईयोरितस्ततो गमननिवारणं भवति । ते ततस्तम्भाब्देनोच्यते । हे शम्ये युवां स्कम्भनी स्कम्भितुं सृज्यमाने भवयः ॥ कात्यायनः ॥ अभिमुशत्येनो वरुणस्य ऋतसदन्यसीति । एनामित्येतेन आसन्दी परामृश्यते । औदुम्बरी. मासन्दीमिति पूर्वत्र प्रकृतत्वात् । वरुणशब्देनाऽत्र पद्धः सोम उपलक्ष्यते । हे. भासन्दि स्वं वरुणस्य वखादिना बद्धस्य सोमस्य संबन्धिनी ऋतसदन्यसि तं यशस्तनिष्पत्त्यर्थमुपवेशनस्थानभूतासि ॥ कात्यायनः ॥ कृष्णाजिन- मस्यापास्तृणाति । नरुणस्य प्रातसदनममीतीति ॥ हे कृष्णाजिन वं वरुण.

·१ प्रथमदशके । ४ अध्यायः। स्य पदस्य सोमस्य सम्बन्धि ऋतसदनमसि यज्ञार्थमुपवेशनस्थानमासे ॥का- सायनः ॥ तस्मिन् सोमं निदधाति वरुणस्य ऋतसदनमासीदेति ।। हे सोम स्वं वरुणस्य वस्त्रयदस्य तव सम्बन्धिनीम् अनसदनीं यहार्थमुपवेशनस्थान. भूनामासन्दी प्राप्य आसीद कृष्णाजिने मुखेनोपविश ॥ ७ ॥ कासायनः ।। या त इति वाचयनीति ॥ पाठस्तु ॥ या ते धामानि हविषा यजन्ति ताते विधा परिभृगस्तु यहम् । गयस्फाना मरणः मुवीरोऽवीरहा प्रचरा सोम दुर्यानिति ।। हे सोम ते तत्र या धामानि प्रातःसवनादीनि स्थानानि, मा- प्येति शंषः । इत्रिपा यजन्ति ऋत्विजस्तदीयरसरूपेण हविषा यागं कुर्वन्ति। भतो यज्ञमभिलक्ष्यति शेषः । ते सत्र सम्बन्धीनि तानि स्थानानि सर्वाणि स्थानानि परिभूरस्तु । भवान् परितः प्राप्तनानू भवतु । किञ्च, गयस्फानो पृहाभिनर्दकः । प्रतरणः प्रकर्षण यापार प्रसस्मॉस्तारपिता मुसि.यो. भनास्त्वस्मसादलब्धा वीरा अस्मत्पुत्रपौवा यस्य तव स ख मुवीरः । अवी- रहा या वीराणां महतो परिपालक इत्यर्थः । हे सोप, पथोक्तगुणयुक्तः सन् दुर्यान पचर गृहान प्राप्नुहि ॥ इति तुरीयाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥४॥१०॥ भत्र विनियोगसङ्ग्रहः-- सोमक्रया एनस्मिश्चतुर्थाध्याय ईरिताः॥ दशानुवाका एतपामर्थोऽत्र प्रधिविच्यते ॥ १॥ वपनाभ्यभनाया मन्त्रा उद्रहणाभिधाः ।। अजिनाधा प्रतार्याश्च क्रयण्यानयवाचिनः ॥२॥ सोमक्रयण्पनुगतिर्यजमानस्य वाचनम् ।। हिरण्यस्पर्शनार्याः स्युरजिनास्तरणादयः ॥ ३ ॥ पा शालास्तम्भजप इमा शिरमवन्दनम् ॥ तृणाऽन्ननिमापति छदर्न स्वधिमन्त्राः ॥ ४ ॥ अ.प. स्मायादुदुरनामेदीक्षा वस्तेऽत्र सहि ॥ महीना नानीमेगाभ्पज्यास्त्रेति चातुमः ॥ आग्पा विभिश्चिताशेषो छिद्रणति भवेत्रिपु ॥५॥ आवो पाचपते स्वाहा मुष्टिरेकादयोरिताः॥ आकृत्यै जुहुपात पभिः पठेवानोपवर्णिताः ॥ ६॥ अवसामाजिनसंपर्कः शर्मास्पजिनरोदणी ॥

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये ।
जाखला प्रबध्नाति सोम तनीविबन्धनम् ॥ ७॥
विष्णोः शिरः मोर्गुते य विपाणामिन्द्रमन्प्रतः ॥
कण्डूपनार्थमादद्यात मुसस्या लेखनं भुषि ॥
उच्छति दण्डोच्छयणमष्टौ मन्त्रा इहारताः ॥८॥
प्रतं त्रिभिवाविमोको ह्यमिहासकद् वदेत् ।।
देवी पयः स्पृशेदध पियेत वावा इति स्पृशत ॥ ९ ॥
नामि तयनेरपि मूत्रार्थ लोष्ठमाहरेत् ॥
अपो मुचा मृत्रयेत तत्र लोष्ठं क्षिपेत् पृथु ॥ १० ॥
अग्ने स्वप्स्यन्मन्त्रयेत बुद्धं वाचयते पुनः ।।
क्रोधादी त्वमिति घूयाद्देयद्रव्यं स्पृशन् वदेत ॥११॥
रास्खे यदनुवाकेऽस्मिन्तुक्ता मन्त्राश्चतुर्दश ।
घृते स्वर्ण क्षिपेदेषा जूरसीति जुहोति हि ॥
चन्द्रं हिरण्यमुत्प चित्सोमक्रयणी जपेत् ॥
षष्ठेऽस्मिन्मनुवाके तु मन्त्राश्चत्वार ईरिताः ॥ १२॥
पस्वी प्रयण्यनुगतिरादित्याः सप्तमे पदे ॥
जुहोत्यस्मे परिलिखेद पदमस्मे क्षिपेद् घटे ॥१३॥
खे पदं स्वामिने दद्यादस्मेति स्वीकरोत्यमौ ॥
मा पयं संस्पोत्विक ततो पत्न्यै नयेत पदम् ।।
समरूपे पाचयेत पी नव मन्त्राः प्रकीर्तिताः ॥१४॥
चतुरो पाचयेदेप हास्मा सोमं स्पृशेत्तथा ॥
अभिप्लोमं मिमीतेऽथ मजेत्युप्णीपयन्धनम् ॥
प्रजास्त्वति विवृणुते मन्वा अष्टावुदीरिताः ॥ १५ ॥
स्वर्ण स्पृष्ट्वा जपेचन्द्रं सम्मे स्वर्णेन कैम्पयेत् ॥
अस्मे स्वर्ण क्षिपदग्रंऽर्जा स्पृष्ट्वा वाचयेत्तपः ॥ १६ ॥
मित्रो न सोममादत्त इन्द्रोरौ स्थापयेदमुम् ॥
जपेद स्वानति परिमा ससोमं वाचयेदय ॥१७॥
उदोत्याय नो गच्छेद मातिमन्त्रा इहरिताः ॥
आदिकृष्णाजिनं स्तृत्वा हदिसोपं सादयेत् ॥
भप स्पष्दा पाचयेत बने बनेण वेष्टयेत् ॥ १८॥

·१ प्रथमदशके । ४ अध्यायः।
५१
साजिनं पुरोदम्पादनबादौ तु योजयेत् ।।
पोसियाचपद्रः सारङ्गं पाचयेत्तमः ॥ १९ ॥
परसामामि धाकटम् उत्स्वेदो वरु शम्पयोः ।।
परु स्पृशेदिवासन्दीमजिनास्तरणं वरु॥
पर सोमं सादयेत जपेद् या ते चतुर्दश ॥ २० ॥
वेदार्थस्य प्रकाशन समो हार्द निवारयन् ॥
पुपचितुरो दादियातीर्यमद्देश्वरः ॥ २१ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरसैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीची सुलभूपतिसाम्रा-
स्पधुरन्धरेण सापणाचार्येण पिरांचते मापनीये पदार्थमकाशे कापसमीता-
• भाष्ये तुरीयोऽध्यायः ॥ ४॥

·१ प्रथमदशके । ५ अध्यायः देवानां नहारा तत्सम्बन्धिगायध्यादिच्छन्दोदेवतानां च तृप्तिर्भवति । बदतद. भिप्रेत्य लौकिकन्यायवचनन तित्तिरिविस्पष्टमाइ ॥ यावाद्भः रानानुचरै- रागच्छति सर्वेभ्योऽतिधिभ्यस्तेभ्य आतिथ्य क्रियो । छन्दासि खलु ये सोमस्य राज्ञोऽनुचराणीति ॥ १ ॥ अथाग्निनयनमन्वा उच्चन्ते ॥ कात्या. पनः ॥ अग्नेजनियमिति शकलमादाय वेद्यां करोतीति ।। असीति मन्त्रशेषः । जायते अस्मिमिति जानवम् । हे शकल त्वमग्नेनिवमसि । अग्निजनना- पारभुतमसि ॥ कापायनः ॥ ऋषणाविति कुशतरुणति ॥ आदायेत्य पर्तते । स्य इति मन्त्रशेषः ॥ है दंभी युवा पणो सेक्तारौ भवता । यथा पुत्रजननाय स्त्रीपुरुषो वीर्यस्य सेक्तारौ तद्वधुवामप्परण्योरभिजननसामर्थ्य- सम्पादकावियर्थः । कात्यायन: ॥ उर्वप्तीत्यधरारणि तपोरिति ॥ वाकले. स्थापितयोर्दर्भयोरघरारणि निदण्या ॥ हे अधरारणे लम् । उर्वश्यति । पयोर्वशी पुरुषभोगायास्ताच्छेते तद्रव स्मप्पषोऽस्थितासीत्यर्थः। कात्या -पनः । आयुरसीत्युत्तरमाध्यस्थाली स्पृशेदिति ॥ पेपमुत्तरारणिनिधास्यते । तपाज्यस्थाली स्पृशेद । हे स्पालीगताज्य त्वम् आयुरसि । द्वयेन जनपिप्प- माणस्पाग्नेरायुःमदमसि ॥ कात्यायनः । पुरुरवा इत्यभिधानमिति ।। असीति मन्त्रशेषः । भधारणेरभिमुखत्वेनोचरारणि निदध्यात । हे उत्तरारणे स्वं पुरुरवा अप्ति । यथा पुरवामान्दाभिषेपः पुरुप उर्वश्या अभिमुख- खेनोपरि वर्तते तथा त्वपपीत्यर्य: । उक्तान विनिपोगानापस्तम्बोऽपि दर्श- पति ॥ अग्नजनित्रसीत्यधिमन्यनशकलं निदधाति पणी स्थ इति मानी दर्भावुर्वपसीत्यधरारणिमादत्ते पुरुरवा इत्युत्तरारणिमिति ॥ कात्यायनः ।। मन्यति गायत्रणेति प्रतिमन्त्रमिति ॥ मन्त्रवपेणारपमिन्यनं कुर्यात् । पाठ- तु ॥ गायत्रेण वा छन्दसामन्यामि श्रेष्टुभेन त्वा छन्दसा मन्यामि जाग तेन त्वा छन्दसा मन्यामीति ॥ हे अग्ने वा गायत्रीछन्दोऽभिमानिना देवेन सविताऽई मन्यामि । अरण्योर्मन्थनेनोत्पादयामि । द्वितीपतृतीयमन्त्रावप्येवं पाल्येयो ॥ २॥ कात्यायनः ॥ भवतन इति प्रास्यमीति ॥ आपस्तम्बो- या || भवतमः सपॅनसावियग्रेणोत्तर परिधिमाहवनीये महरतीति ॥ पाव- स्तु । पर्वतमा समसौ सचेतसाऽभरेपप्तौ । मा यज्ञ हिसिष्टं मा पापति नातवेदसौ शिवी मतमध न इति । योऽयमाहवनीयोऽग्निर्पश्चायं पथितो- अमिताभौ । अाने नोऽस्मदर्य समनसौ मनसा सहितो सचेतसौ परस्पर ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वमंहिताभाष्ये । समानचित्तयुक्तौ । अन्यविषयं मनः परित्यज्यास्मदनुग्रहाभिमुखतं समनस्लं तस्मिन्मनुग्रहे परस्परविप्रतिपनिराहित्य सचेतस्त्वम् । अरेपसौ पापरहितो अस्मद्विपये प्रामादिकेनापराधेनापि कोपाभावः पापराहित्यम् । भवतम् । पयो- तगुणयुक्तावुभौ तिष्ठतम् । पापराहित्यमेव स्पष्टीक्रियते । यहं मा हि:सि. पम् । अस्मदीयं कर्म मा विनाशयतम् । तथा पत्रपतिमपि मा विनाशयतम् । हे जातवेदसावुभावग्नी, अस्मिन्न मानदिने नोऽस्मदर्थ शिवी शान्ती भवत- म् ॥३॥ कात्यायनः ॥ आना अग्निरिति जुहोतीति ॥ पाठस्तु ।। अग्ना अग्निश्वरति प्रविष्ट ऋषीणा पुत्रोऽअभिशस्तिपारसन स्पोनः मुयजा पंजेह देवेभ्यो हव्यर सदमम छन्त्स्वाहेति ॥ अग्नावाहवनीयाख्ये प. मविटोऽग्निमध्यमानः मोऽयं चरति हविर्भक्षयनि । चर गतिमाणपोरिति धातुरुयम्भूतोऽग्निः।ऋषीणां पुत्रःप्रविजोवेदविदशात्र ऋषय इत्युच्यन्ते । तेरुत्पादितत्तात् पुत्ररत पुत्रः । अभिशस्तिपावा अभिशास्तिबैंकल्पनिमियो- ऽभिशापः । तस्मात् पानि रक्षतीत्यभिशस्तिपावा हेअग्ने स तथाविधस्त्वं नो: ऽस्मदर्थ स्पोनः मुग्वरूपा भुत्ता सुपना शोभनेन संयोगेन इह स्थाने देवेभ्प इन्द्रादिभ्यो इच्यंगोपादिरूप यन देहि । अस्माभिर्दनं हषिर्देवान् मापयेत्यर्थक कुन सदं सदा अपयुच्छन् अपमाघन वाहा तुभ्यमिदमाश्यं हुतम् ॥४॥ इति पञ्चपेऽध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ १ ॥ प्रयमे आतिपादिमन्त्राउक्तादिनीये तानूगप्पादिमन्त्रा उच्यन्ते।कात्यापनः॥ धीपं ग्रामदानेन गृक्षात्यापलय इनिानित्तिरिमाणो वा आपतिः माणमेवमी- जानीति॥हे आज्यत्वाम आपाये माणदेमामात्पर्य गृहामि भास्मिन् पास्त्री- करोपिादिनीयमन्त्रपाठस्तुपरिपश्येता गृहामीनिाइष्टमात्युणयमनिएपरि. हारोपाय च चिन्नपित्या परितः पालपतीति परिपनिर्मनः । तदप्पाह लि. तिरिः॥ मनो वै परिपतिर्मन एवं प्रीणातीति ॥ हे आज्य वा परिपतये मनादेवनामीत्यर्थ गृहामि ॥ तृतीयमन्त्रपाठस्तु ॥ तनुनप्त्र इसारभ्य विधु मन्त्रेणु, त्या माध्यमं मन्त्रशेनोऽनुपजायते । तनं शारीरं न पातप- तिन विनाशपतीतितन्नता जाठगेऽपिहेआग्य त्वां तनुनले जाठरापयेत. में देवतामीत्यर्थ गृहामि ॥ तुरीयमन्तपारस्तु ॥ शाहरायेति ॥ कन- शीला शाकरः शक्तिमान् पुगः । तप मम्मन्धि शाकरम् । शाक्तिसाप, रे भारप, सांबाराप शातिसम्पाभिमानिदेवनाभीरपर्थ गृहामि ॥ पक्षमा ।

·१ प्रथमदयाके । ५ अध्यायः। मन्त्रपाठस्तु ॥ शक्मन् ॥ शक्तिमत्सु पुरुषेषु यदोजिष्टं तस्मे, हे आज्य, स्वां गृहामि । ओजो नामाष्टमो धातुः । तस्य सारम् ओजिष्ठम् । तदवष्टम्भेनेत्र, शारीरेशाक्तिरवतिष्ठते। ओजम्माराभिमानिदेवतामीत्यर्थं गृह्णामीत्यर्थः। ननूनत- संकजाठराग्निदेवताविषयस्य शपथकर्मणो हेतुभूतमाज्यं तनुनप्तसंज्ञकम् । तदेतदुक्तैः पञ्चभिर्मन्वहीतम् ॥ कात्यायनः ।। तनूननमेनदक्षिणस्यां वेदि- श्रोणौ निधायावमृशन्त्यतिजो यजमानः अनाधृष्टमितीति । पाठस्तु ॥ अ- नापृष्टमस्यनावृष्यं देवानामोजः । अनभिशस्त्यभिशास्तिपा अनभिशस्तन्य- म् । अअसा सत्यमुपगेपमुचित मा धा इनि ॥ हे आज्य, त्वम् अनाधृष्टम. सि । इता पूर्व केन प्यतिरस्कृतमसि । अनाधृष्यम् इतः परमप्यनिरस्कार्य दे- वानामोजः अग्न्पादीनां सम्बन्धि सारमसि । अनभिशस्ति अभिपूर्वः शंस- तिर्गर्दायां वर्तते । तद्रहितमनभिशस्ति स्वमसि । अभिशस्तिपाः । ऋत्विजा प- रस्परविरोधेन निन्दनमभिशस्तिः तस्याः पानिरक्षतीत्यनभिशस्तिपाः । लिङ्ग- व्यत्ययादभिशस्तिपमा अनभिशस्तन्यम् अनभिशस्तमनभिनिन्दितं यत्स्वर्गादि- फलं तद्धेतुत्वादनभिशन्य आज्य, तथाविधमसि । ओ हे ऋस्विक, अप्रसा प्राजुमार्गेण मानसकौटिल्यरहितेन सत्पम् आज्यस्पर्शरूपं शपयम् उपगेपमुप- गच्छेयम् । हे सनूनत्राज्य, मुषिते शोभनमार्गे यज्ञकर्माण मा पाः मां स्थाप. प॥ कात्यायनः ॥ अग्ने बापा इत्याइवनीये समिधमाधायेति ॥ पाउस्तु ।। अमे व्रतपारवे प्रतपाः । या त तनूरियर सा मयि या मम तन् रेपा सा लयि । सह नौ व्रतपने प्रतान्यनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यतामनुतपस्तपतिरिति । व्रतपाः सर्वेषां प्रतानां पालकामे प्रतपाः । त्वमस्मदीयस्य वर्तमानस्य प्रतस्प पालको भवतीति शेषः । तत्र तयाविश्वस्य पालकस्य या तनुः शरीरमस्ति सेयं तनमपि भवस्तिति शेषः । या च मम तनूर्मदीयं शरीरं सपा तनुस्त्वपि भवतु । तया सति, हे वतपते पालकामे । ब्रतान्पनुष्ठयानि कर्माणि नौ भावयोमियजपानपोः सह प्रवर्तन्तामिति शेषः । बोपु मम पावानादर- स्तावानेव तवापि भवतिसर्थः । किच, दीक्षापतिः दीक्षायाः पालकः सोमः मे पदीया दीक्षाम् | अनुमन्यताम् । तथा तपस्पतिः उपसदूपस्य तपसः पाल- कः सोमः, तपो मदीपमुपसदूपमनुमन्यतापिति यतते ॥ १॥२॥३॥४॥ 'कात्यायनः ॥ यजमानपठाः सोममाप्यापपन्य पुरश्चरितीति ॥ तिन- प्रवास, परनी पञ्चमी, यजमानः षष्ठः ॥ पारस्तु ॥ असरशष्टे देव तो- " ·शकयजुर्वेदकावसंहिताभाष्ये । माप्यायनामिन्द्रापैकधनविदे। आतुभ्यमिन्द्र। प्यापतामा लमिन्ट्राप प्यायस्व । भाप्यायपास्मान्त्सखीन्सन्या मेधया । स्वस्ति ते देवसोम मुसामुदृचमशीये- ति ॥ अंशुशन्दः सोमवल्ल्या अवयवयाचष्टे । पीपा मसाहार्या ।। सोम देव, ते खदीयोऽशुरंशुः सर्वेऽध्यवयवा इन्द्राय इन्द्रप्रीत्यर्थम् । आप्या. यताम् । अनेन मोक्षणेन सर्वतो वर्धताम् । चिरकालावस्थानेन सोमस्य यो- ऽपयो म्लानो भवति यश्च शुष्पति तदुभपमनेनाप्यायितं भवतीति मन्त- स्प तात्पर्पम् । तदाह तित्तिरिः ॥ पदैवास्या युवापो यन्मीपते तदेवास्यै तेनाप्याययतीति ॥ कयम्भूताप इन्द्राय एकधनविदे । यावन्तः सोमयागाः सन्ति तेषु सर्वेषु सामरूपमिदं द्रव्यमेकमेव पनं तद्विन्दते लभते इत्येकवनवि. त् । किञ्च, हे सोप, तुभ्यं स्वस्मीत्यर्थम् । इन्द्र आप्यायतां पहुसोमपानेनेन्द्रो पर्धनाम् । तपाई सोम त्वमपि इन्द्रायेन्द्रमीत्यर्थम् । भाप्यायस्व सर्वतः मदं मर । एतन्मत्रपाटेनोभयोरभिवृद्धिः कृता भवति । सदाइ तित्तिरिः ॥ उभा. घेवेन्द्र सोमं चाप्यायतीति । किस, हे सोम सखीन् सखिवत् भीतिविषयान अस्मान् ऋत्विजः ॥ तित्तिरिरप्याह ॥ विजो वा सखाय इत्युक्तम् ।। सन्या धनदानेन, मेघपा अनुष्ठानेनाधानधारणशया च आप्यायय । प्रट दान कुरु । किच, हे सोमदेव, ते स्वस्ति होमोऽस्तु तत्र प्रसादादहम, तचं पेयमूगुत्तमा समाप्तिकालीनाऽस्ति तत्पर्यन्तम् । मुत्या सोमाभिपरक्रियाम् । अशीय । प्राप्नुयाम् ॥५॥६॥ कात्यायनः ॥ प्रस्तरे निन्हते तदुत्तान इता दक्षिणीनानायेष्टा राय इतीति || सर्वेऽतिजा प्रस्तरे स्वकीय- इस्तानुचानान् फरखा दक्षिणहस्तमुत्तानमुपवस्याप्प निन्हुते । तेन परियन्ति सोममुपचरतीत्यर्थः ॥ पाठस्तु ।। एटा रापः प्रपे भगाय । समृतवादिभ्यो नमो दिन नपः प्रायव्या इति । पे प्रकणेप्यमाणायामाप भगाय पेष. पायथै रापो धनानि पटा आसमन्तादिष्टा अपेक्षितादिष्टा । सोम त्वत्स- सादादस्माकं रायो मान्वित्पभिमायः । किन, ऋतनादिभ्यः सत्यवादिभ्यो सिहोनिभ्यस्तस्मीत्यर्पण भावं सत्यम् अवश्यम्भाविफलोपेतं कर्म हे सोम सम्पादयति शेषः । नमो दिवे घुलोकाभिमानिन्प देवतायै नमोऽस्तु | नमः पृपिम्प भूमिदेवतायै नमोऽस्तु । तपोवतयोरनुपडेणानुष्ठातुर्पनमान- स्पाविनेन स्थितिमवति । तदाह तिहिरिः ॥ पारापिषीम्पामेव नमाका स्पासिंहोके मतिनिासीति ॥ ७॥ कात्यापन: ।। उपसदं जुहोति स्रेण ।

·१प्रथमदमाके । ५ अध्याय।। या त इतीति ।। पाठस्तु ॥ या ते अग्नेऽयाशया तनूपिंटा गहरेष्ठा । उग्रं वो अपावधीक्षेपं वचोऽपावधीत् स्वाहेति ।। अत्र कपाचिदाख्यायि- कया कण्वोऽमुराणां लोकत्रये तिस्रः पुर इदमुवाच । ततोऽसुरा एषु लो. केषु पुरश्चक्रिरे । अयस्मयीमेवास्मिलोके राजतीमन्तरिक्षे हरिणी दिवति ॥ एतमेवाय तिांतरिरप्पाह ॥ तेपाममुराणां तिसः पुर आसनयस्मय्येवमय राज- ती हरिणीति । ता एतास्तिस्रः पुरो दम्युपसद्देवतारूपोऽग्निर्यदा तासु पू. पु प्रविश्य व्याप्नोति तदानीमेतास्तिस्रः पुरोऽग्नेस्तनो भवन्ति । तदेतद- भिमस्यायं मन्त्रा मवर्तते । अपारस शेत इसयापा लोहमयीत्यर्थः । हे अग्ने तब या तनूरयामाया लोहमयपुरो व्यापित्वेन तद्पा सती, वर्पिष्ठा देवी- मतिशयनाभिमतफलसर्पिणी । गहरेष्ठा अमुरसंबन्धितया गहरे विपमे देशे तिष्ठतीति गहरेष्ठा सा ते तनुः उग्रं वचो अपावधीद छिन्धिभिन्धीत्यादिकम् । अप्रैः प्रोक्तं तीनं वचनं विनाशितवती । तथा तेषं वचः अमुरैः भोक्तं देवा- धिशेषरूपत्वेन प्रदीप्तं वाक्यम् अपावधीविनाशितवती । स्वाहा । तथा विघो- पकारे तुभ्पमग्नये हरिदत्तम् । अथवा अमुरैरुपद्रुता देवा अन्नपाने अलभमा- नाः क्षुधया पिपासपा च वयं पीडिता इति वदन्ति । तदेतदुग्रं वचः । तथा किमुपघातकमस्माभिः कृतमिरपेवं क्लिश्नन्तो देवा यद्वाक्यं संतापहेतुत्वेन म. दीप्तं वदन्ति तदिदं स्वेपं घच इत्युच्यते । तदेतत् सर्वमाह तिचिरिः ॥ अ- शनायापिपासे इ वा उग्रं वचः, एनश्च वैरहत्यं च वेपं वच इति । कारया- यनः ॥ एमिनरे अन्याय रजःशपः हरीशयां चेति । यथा प्रथमदिनेऽमे अयाशयेत्युपसदनुष्ठिना एरमितरे द्वितीयतृतीये उपसदौ द्वितीयतृतीयदिन- पोरनुतिष्ठेत् । द्वितीयस्पामुपसदि हरीशयामिति पाठभेदः॥ तपोर्मन्त्रयोः पाठ- स्तु ॥ या ते अग्ने रजःशया सर्वपिष्ठा गहरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधी- वेपं वचो अपावधीत स्वाहा । या तेऽअग्ने हरीशया तनूर्वपिष्ठा गहरेष्ठा । उग्रं वचो अपारधीक्षेपं वचो अपावधीत् स्वाहेति ॥ रजमाया रजतमपी दरी- माया हिरण्मयी । अन्पत सर्व पूर्वपद् व्याख्येयम् ॥ ८ ॥ इति पञ्चमेऽध्याये द्वितीपोऽनुवाकः ॥ ५ ॥२॥ द्वितीये तनूननादिमन्त्रा उक्ताः ॥ तृतीये वृत्तस्वेदिनिर्माणमन्त्रा उच्य- ते ॥ कात्यायनः ॥ शम्पामुदीची निदधाति पुरस्तात् पश्चाच्च दक्षिणतः प्राचीमुत्तरतश्च सपेनानाजति तसापनीवि प्रतिमन्त्रमिति ।। उत्तरखेदे। ८ ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । परिमाण निर्णतुं चतुरापु दिक्षु स्फपेन रेखाः कुर्याद । तदानी पूर्वस्या दिशि शम्पामुदा निधाय तस्याः पश्चिमपाइ सदीयप्रमाणेन रेखां कुर्यात् । तथा पश्चिपदिश्यापुदगग्नां माम्यां निघाय तस्या अभ्यन्तर रेखां कुर्यात् । एवं दक्षिण उत्तरतश्च मागां शम्यां निधाय रेखाद्वयं. कुर्यात् । तदेतद सर्वपापस्तम्योऽपि विस्पष्टमाइ ॥ शम्यां पुरस्तादुदगो निधाप स्फयनोदीची. मम्पनरगुप्रविशति विचायनी मेऽसीत्येनं दक्षिणत: माची तमायनी मे. ऽसीति पश्च दुदीचीमवतान्मा नापितमित्युत्तरता प्राचीमत्रताम्मा व्यथितमिती- ति ॥ मनस्येषु चतुपु मन्त्रेष्षयं प्रथममन्तः ॥ तमायनी मेऽसीति ॥ हे पृथि- वि त्वं मे ममाऽनुग्रहार्थं तप्तायन्यमि । तर पुरुषमयति मोतीति तमायनी । यो हि दरिद्रः क्षत्ररहितोऽहमिति सम्मपते से पुरुपं तापापशान्त्यर्थं मानो. तीत्यर्थः ॥ अथ द्वितीपः॥ वित्तायनी मेऽसीति ॥ धनरहितस्य वितायत पुरुष प्रामातीति वित्तायनी । पृथिव्यां हि प्राप्ता सस्यनिष्पतिद्वारा महद्धन लभ्यते ॥ अथ तृतीयः ॥ अनाममा व्यथितमिनि ॥ व्यथ भयंचलयोरिति धातुः । व्यथितमन्नाभावाद भीतं मां यजमानमयतादियं पृथिवी रक्षतात् ।। अथ चतुर्थः ॥ अवतान्मा नायितमिति ॥ नायतिधातुजार्थः । नायित पाचितवन्तं मा यजमानमवतार । भूयो यात्रा न यया भवति तथा पृथिवी रखतात् ॥ १॥ कात्यायनः ॥ निदेरग्नेरिति पात्वाले महरति स्फयेनेति उत्तरवेदिनिवपनार्थ यस्मिन् भूप्रदेशे मृदं खनति स प्रदेशश्चात्ताल इत्युच्य. ते । तं मदेशमापस्तम्बो विस्पष्टं दर्शयति ॥ उत्तरस्माद्वेधशात प्रक्रमे चा- स्वालस्तमुत्तरवेदिं तुष्णी साम्यया परिमितेति तस्मिश्चास्वाले स्फन मृदं खनन । पाठस्तु ॥ विदेग्नेभो नामेति ॥ हे चावालगते मृतिक अग्न- स्वदभिमानिदेवस्य नमो नाम निदेः नभ इत्येतादृशं नामधेयं विद्धि । अग्नि- नामोचारणपुरःसरं महरणं को विधत्ते ॥ स ना अग्नीनो नामानि गृछन् महरतीति । कात्यायनः ॥ अग्ने अङ्गिर इति पुरीप हरतीति ॥ खाता मृत पुरीषम् ॥ पाठस्तु ।। अग्ने अङ्गिर आयुना नाम्नेहीति ॥ अगिरः, अग्ने अनानां मध्ये सारभूतबहे । आङ्गिरसवेनास्य शब्दस्य निर्वचनं छन्दोगा आमनन्ति । एतमुवाङ्गिमं मन्यतेऽङ्गानां यद्रसस्तेनेति ॥ भुक्तानपचन हेतु- सादुदराग्नेः शरीरावयवानां मध्ये सारत्वं प्रसिद्धम् । तेषु तेषु कर्मनु एति गच्छतीयायुशन्दोऽप्यनिर्नामधेयम् । हे अग्ने, आयुना नाम्ना अभिहितः सन्

·१ प्रथमदयाके । ५ अध्यायः ।
एहि आगन्छ । कास्पायनः ॥ पोऽस्पामिति निपनीति॥
उत्तरदिस्थाने मृद निक्षिपेत् ।। पाठस्तु ॥ योऽस्यां पृथिग्यामसि यत्तेऽना-
धृष्टं नाम यज्ञियं तेन साऽऽदध इति ॥ भस्यां पृथिव्यां दृश्यमानायर्या भूमी
पोऽमिः, हे अने, यस्ल वर्तते । किश्च, ते तर पक्षियं यज्ञयोग्यं यन्नाम पति-
मग्निरिस्पेतादृशं नामानापृष्ट केनापि याशिनातिरस्कृतं तेन स्वाद ।
तेन नाम्ना युक्तं वामास्थापयामि ॥ कात्यायनः ॥ एवं द्विरपरं द्वितीय
तृतीयस्पामिति विशेष इसि ॥ पया पूर्वस्विभिमन्त्रैः स्वाहा हत्वा वेध% मत
प्रक्षिता एतस्त्रितयं पुनराप द्विः कुर्याद । द्वयोः पर्याययोद्वितीयस्यां तृतीय-
स्यामिति पाठविशेषो द्रष्टव्यः । पर्याययगतानां पण्णां मन्त्रणाम् ॥ पाउस्तु ।
विदेरमेनभो नामामे अङ्गिर आयुना नाम्नेहि ॥ यो द्वितीयस्यां पृथिव्यामसि
यत्तेनाष्टं नाम यझियं तेन त्वादधे । विदेरमेनभोनामा अङ्गिर आयुना ना-
म्नेदि । यस्तृतीयस्यां पृथिव्यामसि योन.धृष्टं नाम पशियं तेन त्वादष
इति ॥ यद्यपि पृथिवीशब्दस्य प्रकृतत्वाद् द्वितीयतृतीयशब्दयोर्विशेष्यत्वेन स
एवानुवर्तते तथाप्यौघिसाद द्वितीया पृथिष्पन्तरिक्ष तृतीया पूधियी पौरि-
त्यवगन्तव्यम् । अन्य सबै पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ कात्यायनः ॥ अनुस्वेति
चतुएँ यथापूर्वमाहत्येति ॥ पथा पूर्वस्मिन् पर्यायत्रये मूदाहृत्य मक्षिप्ता एवं
चतुर्थमपि प्रक्षेपणपर्यन्ते मृदाहरणं कुर्यात । पाठस्तु ॥ अनु त्वा देववीतय
इति । देवत्रीतये देवानां प्राप्तये त्वा, हे मृत्तिके, स्वाम् अनु पूर्वोक्तमाहरण-
प्रयपनुसत्याहरामीति शेपः ॥ कात्यायनः ॥ सिनामीति न्यूइत्युत्तरवेदि
पाम्पामावामिति ।। पेयमुचरवदिचतुर्दिक्षु शम्पया परिमितानां न्यूहति वि.
मोपण पांभिराच्छादयेत् । पाठस्तु ॥ सिस्यसि सपनसाही देवेभ्यः कल्प.
स्वेति ॥ हे उत्तरवेदे, व मिही सिंहममाना भूला सपनसाही । शवूणा-
मभिमवित्री भभिमामि । अतो देवेभ्यो देवोपकारार्थ कल्पस्व समर्था भव ।।
कात्यायनः ॥ पोलत्युरवेदि सिकनाश्च प्रकिरति । मिसीति प्रतिमन्त्र-
मिति ॥ तवायं मोक्षणमन्वपाठस्तु ॥ निशामि सपनसाही देवेभ्यः शुन्ध-
खेति ॥ हे उत्तरदे व शुन्धस्व शृद्धा भव । अन्पत् पूर्ववत् ॥ अथ सिक-
तामशेषणमन्त्रपाठसति सपनाही देवेभ्यः शम्भखेति ॥ हे उत्तर
घेदे लं गुम्भस सिकताप्रक्षेपेण शोमिता भव । अन्यत्र पूर्ववत् ॥२॥
इति पश्चयेऽध्याये कृतीपोऽनुराकः ॥ ५॥ ३ ॥

·६० शुप्लयजुर्वेदकायसंहिवाभाष्ये। उत्तरवेदिनिर्माणमन्त्रास्तृतीये कथिताः ॥ चतुर्थे निर्मिताया उत्तरवेदैः मोक्षणादिसंस्कारमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः । उत्तरवेदि मोक्षतीन्द्रघोष इति प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं यथालिङ्गामिति ॥ तत्रायं प्रथमो मन्त्रः ॥ इन्द्रघोष. स्त्वा वमुभिः पुरस्ताव पाविति ॥ इन्द्र इत्यनेन शब्देन घुप्यते विस्पष्टं का ध्यते यो देवः सोऽयमिन्द्रो देवो वमुभिः अष्टसंख्याकैर्गणदेवैर्युक्तः स देवः पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि हे उत्तरवेदे ता तां पातु रक्षतु ॥ अथ द्वितीयो मन्त्रः ॥ प्रचेतास्त्वा रुद्रैः पश्चात पात्विति ॥ प्रचेताः ममयज्ञो वरुणः स च रुद्रैरेकादशसंख्याकैर्गणदेवैः संयुक्तः पश्चात पश्चिमायां दिशि त्वां पा- तु ॥ अथ तृतीयो मन्त्रः ॥ मनोजवास्त्वा पितृभिदक्षिणतः पाविति । मनो- जवा मनोवदत्पन्तवेगयुक्तो यमो देवः पितृभिः खोकवासिदेवताविशेषैर्यु। को दक्षिणस्यां दिशि त्वां पातु ॥ अथ चतुर्यो मन्त्रः॥ विश्वकर्मा त्वादि- सैरुत्तरतः पाविति ।। विश्वकर्मा विश्वानि सर्वाणि जगदुत्पत्त्यादिविषयकर्मा- णि यस्याऽसौ विश्वकर्मा । त्वादित्यैदशसंख्याकैर्गणदेवैः सहित उत्तरस्यां दिशि त्यां पातु ॥ उत्तरदिशब्दोदिता देवता यदा देवान प्राप्नोति तदानी- ममुरा देवान हन्तुमुद्यतवन्तः समागताः । तस्मिन्नवमरे देवसेनाधिपतय इन्द्रयोपादयश्चरा दिसु वानमुरानपाकुर्वन् । तस्मादेतैर्मन्वैदिक्चतुष्टये रसा प्रार्थनीया । तदेतदाह तिचिरिः ॥ देवाश्चैदुत्तरदिरूपावसाहव विन- पामहा इत्यमुरा वजमुद्यम्य देवानभ्यायात । तानिन्द्रयोपो बमुभिः पुरस्ता- दनुपादनेत्यादि ॥१॥ कायापनः । बहिर्वेदिशेपं निषिश्चतीदमहं तसं घा- रिति । पाठस्तु ॥ इदपई तप्तं वार्वहिर्धा यज्ञानिःसजापीति ॥ अपरनिवार- णाय येनोदकेन मोक्षणं कृतं तदुदकमुग्ररूपत्ताचप्तमित्युच्यते । तादृशमिदं पा, एतदुदकं प्रोक्षणशेपभूतम् । अहमनुष्ठाता यन्नाद् वहिर्धा यज्ञप्रदेशादा- धप्रदेशे निःसृजामि निःसारयामि ॥२॥ कात्यायनः । नाभ्यां श्रीयंसेषु पञ्चगृहीतं जुहोत्यक्ष्णया दक्षिणेऽसे श्रोण्या५ श्रोण्यामंसे मध्ये च हिरण्यं पश्यन सिरह्यसीति प्रतिमन्त्रमिति ॥ अस्यायमर्थः । योऽयमुत्तखेदे भ्याख्यो मध्यप्रदेशः।यो वाग्नेयैशानप्रदेशी वेदेरंसाख्यौ । ये च वायव्यनैर्ऋतप्रदेशरूपे ओण्यो । तेषु पञ्चसु स्थानेषु जुहां पञ्चवारं गृहीतेनाज्येन जुहुयात् । न चैतेषु स्थानेषु क्रमेण होमः। किन्त्वक्षणाया वक्रत्वेन तयथा प्रयमं दक्षिणेसे, तत उत्त- रस्यां श्रोपा, ततो दक्षिणस्यां श्रोण्या, तत उरऽसे, ततो मध्ये एतेषु पञ्चम ·१ प्रथमदशके । ५ अध्यायः। स्थानेषु दिरण्यं निधायं तदेतदवलोकयन पञ्चभिर्मन्त्रैर्जुहपादिति । तमेतं यक्रम- कारमापस्तम्बो विस्पष्टमुदाजहार । दक्षिणमन्सयुत्तरार श्रोणि दक्षिणामुत्तर- म" मध्यामितीति । तत्रायं प्रथममन्त्रपाठः सि ह्यासि स्वाहेति।। पुरा कदा- चिदुत्तरवेदिदेवता केनापि निमित्तेन देवेभ्योऽनुपक्रम्य तदानीमसुरान प्राप्प देवासुरसेनयोरुभयोर्मध्ये सिंहरूपं धृत्वा तस्थौ । तदाह तित्तिरिः ॥ तेभ्य उत्तरदिः सिंहीरूप कृत्वोभयानन्तरापक्रम्यातिष्ठदिति ॥ तदेतदभिप्रेत्या- ऽस्मिन् मन्द्र सिंहीत्युच्यते । हे उत्तरवेदे, वं सिद्यसि। सिंहरूपा भवसि । ता- दृश्य तुभ्यं स्वाहा हविस्वासू ॥ अथ द्वितीयमन्त्रः ॥ सिस्यस्पादियानः स्वाहेति ॥ आदित्यान वनुते सम्भजते मीणयतीति आदित्यवनिः । अन्यद पूर्ववत् ॥ अथ नृतीयः॥ सि ह्यति ब्रहानिः शत्रनिः स्वाहेति ॥ ब्राह्मण- जातिक्षत्रियजात्योः प्रीणपितृत्वमत्र विशेपः ॥ अथ चतुर्थः ।। सि-ह्यसि सु- मजावनी रायस्योपत्रनिः स्वाहेति ॥ पुत्रपौत्रादिरूपायाः शोभनमजायाः . वर्णरजतादिधनपुष्टेश्च संपादनपत्र विशपः ॥ अथ पञ्चमः ॥ सि-ह्यस्यावह देवान यजमानाय स्वाहेति ॥ यजमानोपकारार्थ देवानस्मिन् कर्मण्यानयेत् । पतावानत्र विशेषः ॥ कास्पायनः ॥ भूतेभ्यस्त्वे ते रुचमुद्यच्छतीति ।। होमो- पाज्ययुक्ते हे जुहू, वा भूतेभ्यः जरायुजाण्डजादिचतुर्विधभूतग्रामप्रीत्यर्थमुघ. छामीति शेषः । तमेतं मन्त्रार्थ विनियोगपुरःसरं तित्तिरिविस्पष्टुं दर्शयति ॥ भूतेभ्यस्वेति रुचमुद्ग्रहाति य एव देवा भुतास्तेषा तद्भागधेयं तानेव तेन पीणामीति ॥ ३॥ कात्यायनः ॥ नापिभै जैद्रायः परिदयाति पूर्ववद ध्रुवो. ऽसीति प्रतिमन्त्रमिति ॥ पैतुदुगाब्देन देवदारुक्षविशेष उच्यते । तदीयैः परि- घिभिरुत्तरवेदेमध्यदेशरूपामुत्तरनाभिं परिदध्यात् । यथा दर्शपूर्णमासेटौ पश्चिमदक्षिणोत्तरादेच मध्यमदक्षिणोत्तरपरिधयः मक्षिप्तास्तद्वदित्यभिप्रेत्य पूर्ववदित्युक्तम् ॥ तत्रायं प्रथमो मन्त्रः ॥ध्रुवोऽसि पृथि: हेति ॥ मध्यम- परिधे त्वं ध्रुवः स्थिरोऽसि । अतः पृथिवीं वह दृढीकुरु ॥ अथ द्वितीयः ।। ध्रुवासदस्पन्तरिक्षं दृ हेति । दक्षिणपरिधे लं ध्रुरे स्थिरे क्षियति निवसतीति धुरक्षित । तादृशोऽसि । तस्मादन्तरिसं दृढीकुरु ॥ अथ तृतीयः ॥ अच्युत- सिदति दिवं दृहेति । अच्युते विनाशरहिते यज्ञे क्षियति निवसतीति अच्युत- शिव । है उत्तरपरिधे तादृशोऽसि । तस्मात् ख धुलोकं दृढीकुरु ॥ कात्या. यनः ॥ अग्नभस्मेति निवपति गुग्गुलुमगन्धितेजनकृष्णेस्तुका इति ॥ गुग्गुलु- ·शुक्रयजुर्वेदकायसहिताभाष्ये । शब्देन धूपाथै द्रव्यमुच्यते । मुगन्धितेजनशन्देन तृणविशेषमूलानि । वृष्णे. स्तुकत्यविसंबन्धिरोमोच्यते ॥ पाठस्तु ।। अग्नेर्भस्मास्यग्नेः पुरीषमप्तीति ॥ गुग्गुलमभृतिसभारसमूह त्वम् । उत्तरवेदिगतस्याग्नेर्भस्म भाप्तकमसि । तथा तस्याग्नेः पुरीपंपूरकमसि । तदेतदग्निपूरकत्वमसिदिमित्येतत्तित्तिरिदर्शयति । भग्नतत्पुरीपं यसभारा इति॥४॥ इति पञ्चमेऽध्याये चतुर्थोऽनुवाकः||५||४॥ चतुर्थे उत्तरवैदिमोक्षणादिसंस्कारमन्त्रा उक्ताः ॥ पञ्चमे इविर्धानाख्य- मण्डपनिर्माणमन्वा उच्यन्ते । अस्ति तावत् माचीनवंशाल्पा काचिन्छाला तस्पामायनीयायग्निवयमैष्टिकवेदिश्च वर्तते । तस्याः शालायाः पुरतः पद्- विशत्पददीर्घा सौमिकवेदिनिर्मातष्पा । तस्पा घेघा अग्रभागे पूर्वानुवाकद्वयो. तोचरवेदिः । ततः पश्चान्मध्यभागे हविर्धानाख्यमण्डपो निर्मातभ्यः । ततो. ऽपि पश्चात् सदोऽभिधाना काचिच्छाला निर्मातव्या | तापाः स्थाने प्राचीन- मालायाः पुरतो दक्षिणीचरभागयोहविर्धाननामके दे शकट स्थापित भव- सः । तच्छकद्वयं पुरतः प्रवर्स तदावरकलेन हविर्घानाख्यमण्डपो निर्मात- व्यः । तप शकटद्वय सावित्रमन्त्रहोमा प्रवर्तनीयम् । तदाह विचिरिः ॥ साविपर्चा हुता इविर्घाने प्रवर्तयतीति ॥ तमे होमं विधत्ते कात्यायनः । चतुर्रहीतं शालाद्वये जुहोति । युनत इति । सगाईपत्येति ॥ माचीनशालायाः द्वारसमीपे प्रसिद्ध आहवनीयो वर्तते । तस्मिन् जुहोति । स च पूर्वमाहवनी- योऽपि सन्नुचरवेद्याख्येऽन्परिमन्नाहरनीये निप्पने सति तदपेक्षया स्वप गाई पत्योभवतीसर्यः पाठस्तु॥ युनो मनऽउत युसते धियो विमा विषस्य वृहतो रिपश्चिवः । विहोत्रा दधे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुविरि. निसिप ब्राह्मणस्य यजमानस्य संवन्धिनो विमा प्रामणा ऋत्विजो मनोयुअते लौकिकाचन्ताभ्यो मनो निमार्य पाचिनताया तत्सयमं नियमयन्ति । ततो, घिय इन्द्रियाण्याप यज्ञार्थेषु नियमयन्ति । कीरशस्पा वृहता विपश्चितः। अधीतरेदताद वृहत्वम् । अर्याभिज्ञत्वाद् विप. विसम् । कीदृशा विमाः । विहोत्रा होमकार: 1 तदिदं विमाणां पनो. नियमादिसामध्यमेक इदिदघे एक एव सर्जकः कीदृशः एक, युनाविदासर्वज्ञ इत्यर्थः । नकस्य सर्वसष्टी विस्तव्यम् । यतः सवितु: मेरकस्यान्तयामिणो देवस्य परिष्ट्रातः । सर्पपेदोक्तस्तुतिः । मही महती । तयाचाऽपर्वणिका भधीयते ॥ यःमः सर्वविषय शनमपं तप इति । बामसनपिनम।।

·. प्रथमदशके । ५ अभ्यायः। स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्पाऽधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किञ्चेति ।। श्वेताश्वतराश्च ॥ परास्य शाक्तिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी मानवलक्रिया चेति ॥ १॥ कात्यापन: ॥ दक्षिणे वर्मनि दक्षिणत्यानसो हिरण्यं निधापाभिजुहोतीदं विष्णुरिति । दक्षिणशकटसम्बन्धिदक्षिणचक्रस्य मार्गे हिरण्यं निधाय तस्मिन्मेष होमः ॥ पाठस्तु ॥ इदं विष्णुर्विचक्रमे प्रेधा निदधे पदम् । समूळहमस्पपासुरे स्वाहेति ॥ विष्णुत्रिविक्रमावतारं घृत्ता इदं विश्व विभज्य क्रमते स्म । भूमावेकपदम् । अन्तरिक्षे द्वितीयम् । दिवि तृतीयमित्येवं त्रेधा पदं निदधे । पासको भूम्पादिलोकरूपा यस्य पदस्य - न्ति तत्पांमुरम् । अस्य विष्णोस्तस्मिन् पदे विश्व समुदं सम्यगन्तर्भूतम् । खादा तस्मै विष्णवे इपिर्दचम् ॥ २॥ कासायनः ॥ सुक्स्थाल्पो प्रतिगृह्म प्रतिमस्थातोत्तरहरावतीति पूर्वदिति । यया दक्षिणशकटसम्बन्धि दक्षिण- चक्रमार्गेऽभ्वर्युक्षुतवान् । तयोत्तरशकटसम्बन्ध्युत्तरचक्रमार्गे मतिप्रस्थाता जु- हुपादित्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ इरावती घेनुमती हि भूतः मुयासिनी मनवे दश. या । पस्कना रोदसी विष्ण एवे दादर्थ पृथिवीमभितो मयूखैः वाहेति । हे धावायव्यौ युवां मनवे मन्वानाय यजमानाय, इरावती अन्नवत्यौ । धेनुमती हि बहुधेनुयुक्ते च भूतं भवतम् । किञ्च, सूयवसिनी । शांभनय. सैरभ्यवहायैर्युक्ते । दवास्या यज्ञसाधनानां दाध्यौ भवतम् । हे विष्णो, एते रोदसी धारायिव्यौ व्यस्कन्नाः विमज्याझया स्तम्मितवानसि । किन्द, तां पृथिवीं मयूखैः स्वकीयतेजोरूपैर्नानाजीवराहायनेकात्रता; अमितो दार्थ सर्वतो पारितवानसि | स्वाहा तस्मै विष्णरे हरिदत्तम् ॥ ३॥ का- स्यायन: ।। दक्षिणपा द्वाराऽऽनीता पत्नी पाणिभ्यां शेष प्रतिझालधुराष. नक्ति पराग्देवश्रुतावितीति ॥ प्रतिमस्थात्रा समानीता पत्नी होमशेपेणाज्येन अक्षस्योभाषग्रभागो सकृदयात् ॥ पाठस्तु ॥ देवश्रुतौ देवेषाघोपतामति ।। हे देवश्रुनो देवसभायां मसिद्धावसाग्रभागौ युवा, यजमानोऽयं यक्ष्यतीति देवेषापोपतमुच्चध्वनिना कथयतम् ॥ कात्यायनः ॥ माची प्रेमिति वाच- पतीति । पदा हविर्धानाख्यशकटे प्रवत्र्येते तदा यजमानं वाचपेत् ॥ पाठ- स्तु ॥ प्राची मैतमध्वरं कल्पयन्ती अन् यज्ञ नपतं मा जिहरनमिति ॥३ उभे शकटे युवा प्राची प्रामुखे मेवं मकग गच्छतम् । कीदृयो अवरं कल्पयन्ती इदं कर्म समर्थ कुर्वाणे । किमोर्ध्वमुपरिवति देवान् मति यो ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । नयतं प्रापयतम् । मा जिवरतं, मा कुटिले भवतम् । ह कौटिल्य इति धातुः ॥ ४ ॥ कास्पायनः ।। स्त्रं गोष्ठमिति च सर्जनीति । अस्यायमर्थः । प्रवर्यमान- योः शकटयोरक्षे सर्जन ध्वनि कुर्वति सति, स्वं गोठमिति यजमानं वाचये- तु । चकारो मन्त्रद्रपवचनममुच्चयार्थ इति ॥ पाठस्तु ॥ खं गोठमावदतं देवी दुणे आयुर्मा निर्वादिष्ट मजा मा निर्वादिष्टमिति ॥ दुर्यशब्दो गृहवाची । गृहा वै दुर्या इति श्रुत्यन्तरात् । तेन शब्देन गृहसदृशे शकटे लक्ष्यते । है दुर्य देवी, गृहसदृशशकद्रयरूपे देवते स्वं गोष्ठं स्वकीयं गोष्ठस्थानम् । आ. बदन सर्वतः कथयतम् । योऽयमाशब्दस्तेन शब्देन यजमानस्य गृह बहूनां गवां स्थान पथा भवति तथा कथयतमित्यर्थः । योऽयमक्ष उभयतो बद्धो भवति सोऽयं वरुणदेवरूपो वाक्पारुप्येण दुर्वाग्वर्तते । तथाचान्यत्र भूपते । वरुणो वा एष दुर्वागुभपतो बद्धो यदक्ष इति । तस्माच्छापरूपदुर्वापरिहा- रापाशीर्वादरूपं मुबाक्पमनेन मन्त्रेण प्रार्थितम् । एतदेवाभिमेस तैत्तिरीया मन्वमन्यथा पठन्ति । मुवाग्देवदुर्य आवदेति ॥ कात्यायनः ॥ पश्चादुत्तर- वेदे विषु प्रक्रमेषु मत्या वाऽनभ्यस्तेति मन्त्रयतेऽत्र रमेयामितीति । अन- भ्यस्तप्रवर्तन परित्यज्य स्थापित शकटे उभे मन्त्रयेद । कुत्र स्थापित इति चेत् । उच्यते । पश्चादुत्तरवेदेखिषु प्रक्रमेष्वित्येका पक्षः । मत्या चैत्यपर पक्षः । यत्र स्थापनीये इति स्वस्प मतिस्तत्रेत्यर्थः ॥ पाठस्तु ।। अत्र रमेयो षमन पृथिव्या इति ॥ हे शकटे, युवां पृथिव्यां वर्मन् भूमेः भारीरभूते अत्र अस्मिन् देवयजनमदेशे रमेया क्रीडां कुरुतम् । देवयजनस्य भूमे शारीरस्व- माइ तित्तिरिः ॥ वर्मन तित् पृथिव्या यदेवयजनमिति ॥ ५ ॥ कात्या- पनः ॥ दक्षिणमुपस्तभ्नाति विष्णोर्नुकमिति ॥ दक्षिणशकटस्याग्रं वोढुम् । आधारभूतं काष्ठं स्थापपेदित्पः ।। पाठस्तु ॥ विष्णोर्नुकं वीर्याणि भयोचं या पार्थिवानि विममे रजारसि । योऽअस्कमायदुत्तर सधस्यं विचक्रमाण- खेगोरुगाय इति ॥ नुकमित्पव्ययं कर्मवाचकम् । विष्णोर्याणि कर्माणि मत्रोचं पत्रवीमि । कानि तानि कर्माणीत्युन्यन्ते । यो विष्णुः पार्थिवानि रजाति परमान् विममे निर्मितवान् । परिगणितवाँश्च । पुनरपि यो विष्णुरुत्तरमुपरितनं सपस्थं देवानां सहवासस्थानं धुलोकरूपमस्कभाप- द । यथाऽपो न पाति तथा सम्मितवान् । पुनगप योधा विचक्रमाणः त्रिए लोकेषु पदवयं निदधौ । उरुगापः उरुभिर्महात्मभिगीयते च ॥ का.

·पयमदशके । ५.अध्यायः । स्यायनः ॥ दक्षिणतः स्यूणामुपनिहन्ति विष्णवे वेति ॥ दक्षिणशकदाग्र- बहनाय यत्काष्ठं स्थापितं तमौ निखन्यात् । हे काष्ठ, विष्णवे हविर्धानशकटा- ऽभिमानविष्णुमीस्मथ, वां निखनामीति शेषः ॥६॥ कात्यायनः ॥ दिवो वेत्युत्तरां प्रतिमस्थानोत्तरस्यूणा पूर्ववदिति ।। पथाऽध्वर्युदक्षिणशकटं मन्त्र- णोपरभ्य विष्णवे वेति स्थूणां निखातवान् । एवं प्रतिमस्थानोत्तरशकटे कु- र्यादित्यर्थः ॥ पाठस्तु ।। दिवो वा विष्ण उत पा पृथिव्या महो पा विष्ण उरोरन्तरिक्षात् । उभा हि इस्ता वमुना पृणस्वामयच्छदक्षिणादोत सव्याद्वि- पण स्वेति । हे विष्णो धुलोकादा, भूलोकाद्वा महर्लोकादा, एरोविस्ती- दन्तरिक्षलोकाद्वा समानीतेन वमुना द्रव्येण उभा हि इस्ता स्वकीयौ हस्ता- युभावपि पृणव पूरयस्व । ततो धनपूर्णादाक्षिणात् सव्याच हस्ताद मय- ज्छ बहुकृत्व हत्त्या प्रकष्टं मणिमुक्तादि धनमस्मभ्य देहि । विष्णवे त्वेसर्य मन्त्रः पूर्ववत् ॥७॥ कासापनः । म सद्विष्णुरिवि वाचयतीति ॥ पाठस्तु ।। प्रतहिष्णुःस्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः यस्योरुपु त्रिपु वि- क्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विशेति ॥ यस्य विष्णोः उरुपु प्रभूतेषु त्रिषु विक्रमणेपु पादप्रक्षेपणास्थानेषु विश्वानि सर्वाणि भुवनानि अधिक्षिपन्नि अधिवसन्ति । तत् सः भासद्धो विष्णुः वीर्येण साधारणभूतेन वीरकर्मादिना मस्तयते । प्रस्तूयते । तत्र दृष्टान्तः। गिरिष्ठाः पर्वते स्थितः कुचरः कुत्सितमा- णिभक्षक विभेत्यस्मादिति मीमो भयङ्करः । मृगो न सिंह इव वीर्येण स्तूपते सदव ॥८॥ कात्पापनः॥विष्णोराटमिति॥वाचयतीत्यनुवर्तते । असीति मन्त्र- शेपः । हविर्धानारये पूरोक्त देशकटे दक्षिणोत्तरमागयोः स्यापयित्वा तदाव- रकत्वेन परितो हावर्धान ख्यं मण्डपं कुर्यात् । स च मण्डपो विष्णुदेवताक- लाद्विष्णुरित्युपचर्यते । विष्णोश्च मुर्तिधरस्य सर्वावयवसनावाललाटस्थोऽव- यवोऽस्ति । तद्वद्धविर्धानमण्डपस्यापि पूर्वद्वारततिस्तम्भयोर्मध्ये काचिद्दर्भमप- मालाभारवश त्वं विष्णार्विष्णुमूर्तित्वेनोपचारितस्य हविर्षानमण्डपस्य रराटम- सि ललारस्थानीयो भवसि ॥ कात्यायनः ॥ विष्णोः अनन्ने स्थ इत्युच्छापा- मिति ॥ ये राटी तस्याम स्थापितायात मन्त्रं वाचपेत् । यौघापनस्तु बिस्पष्टमेतन्मन्प्रविनियोगमाह ॥ विष्णोःश्नले स्य इति । रराट्यामन्ती पस्य- ति संमृशतीसेक इति ।। व्यस्पति विभज्य मक्षिपतीत्यर्थः । हे स्राट्यो युवा विष्णोविष्णुनामकस्य इविधानमण्डपस्प श्नप्ले स्यः ओष्ठसम्बन्धिरूपे भन.

·रालयजुर्वेद कायसंहिताभाष्पे। पयाखातं प्रतिमन्त्रमिति । खननक्रमेण चतुर्पु गतेषु यजमानस्य हस्तस्पर्श ब- तुभिमन्त्रैः कारयेत् ॥ तत्रायं प्रथमः ।। स्वराळमि सपनहेति ॥ हे मयमगर्न, त्वं वराळास खयमेव राजमानोऽसि । अतः सपत्रहा शत्रुपाती भवेति शेपः ।। अथ द्वितीयः ॥ सनराळभिमातिहेति ।। सत्रेपु दादशाहादिषु राजन इति सत्रराट् अभिमातिहा शत्रुघाती ॥ अथ तृतीयः ॥ जनराळसि रोहति ।। जनेषु यजमानेपु राजव इति जनराट् रक्षोहा यज्ञग्निाशकराक्षसघाती ॥ अथ तुरीपः ।। सर्वराळयमित्रहेति ॥ सर्वेषु राजन इति सर्वराद । अमित्रहा शत्रु पाती ॥३॥ कात्यायन: ।। मोक्षपेतान रक्षोहण इति भेदे मन्त्रात्तरिति ।। पताश्चतुरो गर्वान्मन्त्रेण मोसत् । तस्य च मन्त्रस्य गर्न दे सस्पात्ति कर्त ज्या ॥ पाठस्तु ।। रक्षोहणो क्लगहना प्रोक्षामि वैष्णवानिति । वैष्णवान् विष्णुदेवताकान गर्तान मोक्षामि कीशान रसोहणो राक्षमहन्तृन वलगहना। अभिचारसाधनहन्तॄन कास्पायनः॥अवनयनेऽवस्तरणे वेति ॥ गर्नेषु मोक्षण- शेपोदकसेचनमवनपनम् । दर्भेश्छादनमवस्तरणम् । तपोयोः क्रियपोरपि गभदाउन्मनाहतिर्द्रष्टव्या narsयमवनयनमन्त्रः ॥ रक्षोहणो वलगइनो. ऽवनयामि वैष्णवानिति ॥ अवनयामि सिञ्चागि । अन्यव पूर्ववत् ॥ अथा. ऽवस्तरणमन्त्रः ॥ रक्षाहणो वलगहनोऽधस्तृणामि वैष्णवानिति । अस्तृणा- मि दभैराच्छादयामि ॥ अन्य पूर्ववत् ॥ नात्यायनः ॥ अधिपवणफलके हागुल्यन्तरेऽरनिपाने सतृण्णे इवोपदधानि, पyहति च रक्षोहपावितीति ।। पयोः फलकयोरुपरि सोमोऽभिपूयते ते वै अधिपत्रणफलके । तयोरुभययो. मध्यमं ध्यङ्गुलव्यवहिते । ते चारविप्रमाणे अमतृण्णे इव हदवन्धनरहिवे ईप- बन्धनोपेते तादृशी फलके चतुर्णा गतीनाम उपरि स्थापयेत् । तयों परितो मृदाच्छिद्य पिधान कुर्यात् ॥ ४॥ तत्रायमुपधानमन्त्रः ॥ रक्षोहणी बलगहना उपदयामि वैष्णवी इति ॥ यावपिषवणफलकविशेषौ तौ रक्षमा वलगहनों च पलगविनाशकौ, वैष्णवी विष्णुदेवताको उपदधामि द्वयोगर्तपोपरि एवेक फलक स्थापयामि।। अथ पर्वहणमन्त्रः॥ रक्षोहणौ यलगहनौ पहामि वैष्णवी इति ॥ पहामि मृदोपरितश्छादयामि । अन्यत् पूर्ववत् ॥ कात्यायनः ॥त योश्चर्माधिपधण परिकृत सर्वरोहितं निदधाति वैष्णवमसीति ॥ यस्मिंश्चमणि सोमोऽगिपूयो तचापिपरणाममय चर्मणोऽप्रमागः परितश्छिन्नो भवति। सापाप लोहितवणं ताश च तयोः फलकयोरुपरि स्पापपेव । हे चर्म, त्व ·१ प्रथमदशके । ५ अध्याय:। वैष्णवमसि पारतकविष्णुसंवन्धि भवसिाकासायनः ॥ तस्मिन् ग्राणः पञ्च वैष्णवाः स्थेतीति ॥ निदधातीत्यनुवर्तते । तस्मिधर्मणि सोमाधिपवहेतुभूतान पञ्चसंख्याकान पापाणानवस्थापपेन । हे पाषाणाः,यूर्य वैप्णावाःस्थ यारक्षक- विष्णुसम्बन्धिनो मवय ॥ ५॥ इति पञ्चमाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥५॥६॥ पठे उपरवनिर्माणमन्त्रा उक्ताः ॥ सप्तमे सदोनामकमण्डपस्य हविर्भान- प्राचीनवंशयोर्मध्यवतिनो निर्माणाय मन्त्रा उच्यन्ते । कात्यायनः ॥ औदुम्ब. परी मिनोति यजमानपात्री युपत्रच्छेतेऽम्यादि करोत्यवस्तरणादिवदिति ॥ उदुम्बरमादुत्पमा काश्चिन्छाखा सदोमण्डपमध्ये निरखनेत । सा च शाखा यजमानदेहपरिमिता सती खननात पूर्व यूपरद् भूमौ चपिता यथा यूपस्यावट खनितुम् अधिस्वीकारमारभ्य दर्डापत्रमणपर्यनास्तन्तन्मन्त्रैरनुष्ठितास्तद्वद- त्राप्पनुतिष्ठेदित्यर्थः ।। यूपावटे प्रदेशे मन्त्रविनियोगः कात्यायनेनैवमनिहि- तः ॥ देवस्य त्वत्पभ्रिमादायेति ॥ पाठस्तु ॥ देवस्पत्ता सवितुः प्रमऽसिनो हुभ्या पूष्णो हस्ताभ्याम् । आद- दे नार्यसीति ।। पूर्वाऽनुवाके व्याख्यातम् ॥ कात्यायनः ॥ अट परिलिख- तिइदमहमिति ॥ पाठस्तु ॥ इदमहर रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि ॥ एत- दपि पूर्वाऽनुवाके व्याख्यातम् ॥ कात्यायनः ॥ यत्रोऽसीत्या पत्रानोप्येति ॥ पाठस्तु ॥ यवोऽसि यवपास्मद् द्वेषो पगारातीरिति ॥ हे धान्यविशेष, त्वं यनोऽसि मिश्रणभुतस्य पवनस्प कर्ता भवसि । तत् तस्माद कारणाद द्वेपो द्वेष्टन शत्रून् अस्मद्यवय अस्मत्तः पृथक् कुरु । तथाऽरातीः अस्मदीयं धन- महत्प पुनरस्मभ्यमदातॄनपि यक्य पृथक्कुरु ॥ कात्यापन: ।। प्रोक्षत्य. ऽग्रमध्यमूलानि दिवे त्वेति प्रतिमन्त्रमिति ।। तवायं प्रथमो मन्त्रः ॥ दिवे स्वेति ।। हे औदुम्बर्षप्रभाग, ता दिवे घुलोकभीस्यर्थं मोक्षामीति शेषः ।। अथ द्वितीया ।। अन्तरिक्षाय वेति ।। हे मध्यमभाग वामन्तरिक्षलोकमीत्प) मोक्षामि ॥ अथ तृतीया । पृथिव्यै खेति ॥ हे मूलभाग वो पृथिवीमीत्य- थे मोक्षामि॥१॥ कात्यायनः ॥ अवटे शेषमासिञ्चति । शुन्धन्तामिति । पाठस्तु ॥ शुन्धन्ताँलोकाः पितृपदना इति ।। पितरः सीदन्ति येषु लोकेषु ते पितृपदना लोकाः शुन्धन्ताम् अनेनोदकसेचनेन शुद्धा भवन्तु । खननेनो- त्पन्नस्य क्रौर्यस्य शान्त्यर्थम् इदमुदकसेचनम् । तदाह तित्तिरिः ।। क्रूरामि- घपा एतत्करोति पस्यपोऽवनपति शान्त्या इति !! कात्यायना ॥ बहीपि ·गुरुपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाये । प्राच्युदशि च मारपति पितृपदनमसीतीति ॥ तस्मिन्नरटे पागग्रानुदा- श्व दर्भानास्तृणीत । पितरस सीदन्युपविशन्ति यस्मिस्तत् पिपदनम् । हे धीईस्त्वं तथाविधमसि ॥ कात्यायनः । अदिवमित्युच्यतीति ।। उच्छ्यण. माग्रतेन स्थापनम् ॥ पाउस्तु ॥ उघिवर स्तमानान्तरिक्ष पृण हत पृथिव्यामिति ।। हे औदुम्धरि, स्वं दिवं धुलोकम् उत्तभान ऊर्च स्थित्वा पया न पतति तथा धुलोकं स्तम्भय । अन्तरिक्षं पृण सर्वतः पूरय । पृधि- व्हस्व इदा भव । यदा पृथिवी हदीकुरु ॥२॥ कात्यायनः ॥ धुतान इति मिनोति पyहणाधुपसेचनान्तं कृत्वति ॥ पहणमार पोपसेवनपर्य- तं यथा यूपे कृतं तथानापि कुर्यात् । तस्मिनवटे यूपं खनेद ॥ पाठस्तु ।। युनानस्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणो ध्रुवेण धर्मणेति ॥ हे औदुम्बारि त्या त्या धुतानो दीप्यमानो मारुतो वापुर्धवेण स्थैर्येण धर्मणा पार- न मिनोतु । डुमिन् प्रक्षेपण इति धातुः । तथा मित्रावरुणावेतनामको देवी मक्षिपतामिति योपः ॥ कात्यायनः ॥ पyहणाद्युपसेचनान्तं कलेति ।। पर्यहणमारभ्य उपसेवनपर्यन्तं यथा यूपे कृतं तथाऽवापि कुर्यादिसर्थः । तत्र यूपस्थानमदेशे मन्त्रविनियोगः कात्यानेनैवमभिहितः । ब्रमवान खेति पशु भः पहनीति ॥ पाठस्तु ॥ ब्रह्मानि ला क्षत्रपनि रायस्पोपवनि प हामीति ।। हे औदुम्बरि, त्वा त्वां पहामि परितो मृत्तिका परिक्षिपामि । कीदी लाम् । ब्रह्मवनि ब्राह्मण जाति वनस्पनि सम्भजत इति ब्रमवनिः । क्षत्रियजाति सम्भजत इति क्षत्रवानः। रायो धनस्प पुष्टिं सम्भजत इति रायस्योपनिः । सर्वत्र मुपां सुलुगिति विमक्तेर्लुम् । शाखान्तरेऽपि स्पष्ट माम्नायते ॥ ब्रह्मनि वा क्षनिर मुमजायनिर रायस्योषवनि पहामी ति ॥ ३॥ कासापनः ॥ ब्रहा हेति मैत्रावरुणदण्डेन समन्तस्त्रिः पह- तीति । परितो दृढीचुदित्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ प्रम दृ५६ सहायु मजा हेति । हे औदुम्बरि, ब्राह्मणजाति क्षत्रियजातिमापुप्यं पुवादिरूपा मनां च हदीकुरु ।। कात्यायनः ॥ ध्रुवासीवि पाचपस्यौदुम्परीमारभ्येति ।। आरम्भणं स्पर्शनम् ।। पाठस्तु ॥ ध्रुवासि ध्रुवोऽस्मिन् यजमान आपहने भूयादिति ॥ हे औदुम्बार स्यं धुनासि स्थिरा भरसि । त्वपित्र यजमानो. ऽस्मिलोके खकीय आयतने धुवो भूयात् । स्थिरो भवतु ॥ कात्यायनः ।। विशाख जुहोति घृतेन द्यावाधिची इति ॥ औदुम्पः सम्बन्धिनि पस्मिन् ·. १ प्रथमदशके । ५ अध्यायः । भदेश द्विविधशाखोत्पपिस्तत्र जुहुयाद ॥ पाठस्तु ॥ घृतेन धावापृथिवी- पूषामितीति । हूपमानेन घृतेन यावापृयिव्यौ सर्वतः पूरिते भवेता- म् ॥ कात्यायन। ॥ इन्द्रस्प छदिरिति मध्यमं छदिरारोप्पेति । औम्बरीनिख- मना सदोनामकं मण्डपं निर्माप तस्योपरि प्रावरणार्थ मध्यमं कटमारोप- पेट ॥ पाठातु || इन्द्रस्य छदिरसि विश्वजनस्य छायेति ॥ छदिशब्देन हनिर्मितः कट उच्यते । हे तणनिर्मित, त्वम् इन्द्रस्य छदिरसि । इन्द्रस- म्बन्धिकटो भवसि । अतस्ता प्रावरणाय सदोमध्यमवतिनो विशजनस्प पजमानलिंगरूपस्य सर्वमाणिनश्छापा भुपादिति शेषः । सदस इन्द्रदेवताक- स्वेन स्वदीपच्छदिप इन्द्रसम्बन्धित्वम् ॥ ४ ॥ कारयायनः ॥ परि तेति परि. वायेति ॥ परिता कुड्यवदावरणं कृत्वेत्यर्थः ।। पाठस्तु ॥ परि वा गिर्वणो कर इमा भवन्तु विश्वतः । दृद्धायुमनुवृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टय इति ॥ इन्द्रः सदोऽभिमानी गिर्वणा । हे गिर्वणः, इमाः स्तोत्रशस्त्ररूपा गिरस्या सर्वतः कटरूपेण परिमवन्तु वेपन्तु । कीर: दीर्घायुष वामनु स्वयमपि दिमयः । किश्च जुटपोऽस्मस्मेवास्तव जुष्टाः मिया भवन्तु ॥ ५ ॥ कात्या- पनः ।। परिपीवणग्रन्थ्यभिमर्शनान्पैन्द्ररिति । इन्द्रदेवताकैस्त्रिभिर्यन्त्रैः परि- पीवणादित्रयं कुर्यात् ॥ तवायं प्रथमः ॥ इन्द्रस्य स्यूरसीति ॥ हे रज्जो त्वं सदोऽभिमानिदेवस्येन्द्रस्य सम्बन्धिनी सती स्यूरमि ग्रन्थिसिद्धयर्थ स्यूता भव- सि ॥ अय द्वितीयः ॥ इन्द्रस्य धुनोऽसीति । हे ग्रन्थे त्वम् । इन्द्रसम्बन्धी भुला रियरो भवति ।। अथवतीयः॥ ऐन्द्रमाप्तीति ॥ हे सदस्त्वम् इन्द्रसम्बन्धि भवति । कामायन: ॥ हविनापरान्तमुत्तरेणाग्नीधमन्यगारं निष्ठाय वैश्वदेवमसी- त्यालभत इति ॥ इविधानमण्डपस्यापरान्तो वायव्यकोणस्तस्योत्तरभागे किशि- दाग्नीधनामकमस्निस्थानं करवा तस्य स्पर्शनं कुर्यात् । हे आग्नीध, स्वं वैश्व- देवमति सर्वदेवसंबन्धी भवसि ॥६॥इति पञ्चमेऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥५॥णा सहमे सदोनिर्माणमन्त्रा उक्ताः॥ अष्टमे धिष्ण्पनिर्माणमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कारपायनाधिष्ण्यानि निर्वपति विभूरसीति मतिमन्त्रमिति । अग्नीनामाश्रय. भूता मृत्तिकया निर्मिता खल्पवेदिका धिष्ण्यानि इत्युच्यन्ते । चावाले खातया मृचिकया धिष्ण्यानि निपेत् । तदाह तित्तिरिः॥चावाला पिण्या. नुवपतीति ।। तत्राय विष्ण्यार्थः प्रथमो मन्वः ॥ विभूरसि प्रवाहण इति वि- मान्दमवाहणशन्दावाग्नीधिष्ण्पस्य नामनो । ते वे द्विनामान इलि कम्पेन

·'७४ गुरुयजुर्वेदकाण्वसंदिताभाष्ये।
भुत ऊनातिरिक्तस्येत्यादिको मन्त्रभागः । यद्यपि कात्यायनो, रौद्रगति म.
ववेत्युवाच, न न्यूनातिरिक्त स्पेति तयापि रौद्रणेत्यस्याङ्गस्योपलक्षणवादना-
विरिक्तस्पत्पादिकः सर्वोऽपि मन्त्राणामुक्तानां शेष इति द्रष्टव्यम् ॥ पाठस्तु ।।
ऊनातिरिक्तस्प प्रतिष्ठा आनयः सगराः सगरा स्थ सगरेण नाम्ना रोद्रेणानी-
केन पात माग्नपः पित माग्नयो नमो वोऽस्तु मा मा हिसिष्टेति ॥ दि-
भूरसीत्यादिभिः प्रतिपादिता ये घिण्यरूपा अन्नपात सर्वे कर्मणि अनाति-
रिक्तस्य न्यूनातिरिक्तांशस्य प्रतिष्ठा स्थिति हेतवः संपूर्तिकारिणः। विहितस्यैकदे-
पास्य परिस्पागे कर्म न्युनं भवति । अधिकस्यापि कम्पचिदनुष्ठानेऽतिरिक्त
भवति । तदुभयविधदोपपरिहारेण संपूर्तिमतेऽनया कुर्वन्तीत्येतेषां प्रतिष्ठा ।।
चाऽग्नयःसगरा समानस्तुतयारस्तुताविति धातुः । सर्वेषां द्विनामत्यात समान
स्तुतित्वमा हे अमपा, पूर्य सगरेण नाम्ना सगर इत्यनेन शब्देन सर्वे व्यवाहियमा-
पत्वात् सगरा: स्य सगरमान्दाभिधेया भवय । ते यूपम् अग्नयो राणानीकेन
शत्रुविनाशकत्तादुग्रेण भवदीयेन मा पात मां रक्षत । हे अग्नयो, मा पित
धनादिमिमी पूरयत । वो युष्मभ्यम् । नमो वाऽस्तु । नमस्कारो भवतु ।
मामा हिंसिष्ट । अनुष्ठातारं मां मा वषिष्ट ॥ ५॥ इति पञ्चमाध्यापेऽमो-
ऽनुवाकः ॥५॥८॥

·॥ १ प्रथमदशके । ५ अध्यायः । बलममि । तस्मै समय तुभ्यं इदं हुतमस्तु । शालामुखीयो योऽग्निर्पश्च त- स्पाग्नेः समीपे स्थापितः सोमस्तदुभयमाग्नीधादिप्रदेशेषु नीत्वा पश्चादग्नी- पोमीयपगुरारब्धव्यः । ततः सोमं नेतुं तम्रद्दिश्यासावाज्याहुति ता ॥ का- स्थापनः ॥ जुपाणो अप्तुरिति द्वितीयामिति ॥ जुहोतीत्यनुवर्तते ॥ पाठस्तु । जुषाणो अन्तुराज्यस्य वेतु वाहेति ॥ हे सोम, वं जुषाणोऽस्मासु प्रीतिमान रससामदर्शनायाप्तुरल्पदेहः सन्त्राग्यस्य वेतु आज्यं पिय, तदेवेदं हुतमस्तु ॥१॥ कात्यायनः । अग्न नयेति पाचयतीति ॥ पाठस्तु ।। अग्ने नप सुपथा रापे अस्मान विज्ञानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मञ्जुहुराण- मेनो भूयिष्ठा ते नमक्ति विधेमेति ॥ हे अग्ने, हे देव, विश्वानि वयु- नानि विद्वान् सर्वान्मार्गानभिजानानस्वस्माननुष्ठातॄन राये धनलाभाय मुपथा नप शोभनमार्गेण मापय । जुहुराणं कुटिलं फलपतिवन्धकं पदेनः पापमस्ति सत सर्वप । अस्मद् युपुधि अनुष्ठाभ्यः पृथक् कुरु । ते तुभ्यं मूयिष्ठामतित्र- हुला नपउक्ति नमस्कारविपया वाचं विधेम सम्पादयामः ॥२॥ कात्या- पनः ॥ उत्तरेण सदो हत्वाग्नीधेऽम्नि निदधाति प्रावद्रोणकशसोमपात्राणि वाऽयं न इति जुहोतीति ॥ शालामुखीयमग्नि ग्रावादीनि सदस उत्तरभागे नीलाग्नीध्रमण्डपे निघाप तत्रत्यो धिष्ण्यगते ग्रावाज्येन जुहुयात् ॥ पाठ-' स्तु ॥ अयनोऽअम्निर्वरिवस्कृणोत्वयम्मृधः पुर एतु मभिन्दन् । अयं पानां जयतु वाजसाता अप- शत्रूजयतु जईपाणः स्वाहेति ॥ अयमग्निर्नोऽस्माकं वरिवो धनं कृणोतु करोतु । अयमेवाग्निर्पधः सट्टामान पुरः अग्रतः प्रभि- न्दन वैरिणो विदारयन्नेतु गच्छतु । अयमेवाग्निर्वाजसातौ सद्धामे वाजान मात्रुसम्बन्धीन्यन्नान्यस्मभ्यं दातुं जपतु । ततोऽपमेवाग्निर्जहूंपाणः अत्पर्य हृष्यन् शत्रून् जयतु ॥३॥ कात्यायनः ॥ उरुविष्ण इति जुहोतीति ।। पूर्वमन्त्रेणाग्नीध्रीपे होमः । अनेन साहवनीये ॥ पाठस्तु ॥ उरु विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि । कृतं घृतपोने पिव म म यज्ञपति तिर स्वाहेति ।। हे विष्णो व्यापिनाहवनीयास्पदनुग्रहार्यम् । उरु विक्रमस्त्र । शत्रुषु बहुलं पराक्रम कुरु । नोऽस्माक क्षयाप निवासार्थम् उरु कृधि वहुधनाधिकं संपाद- पर घृतेन वालोद्भवाद् घृतयोनिः । हे वृतयोने, हुपमानमिद घृतं पिव । पापति च यजमान प्रतिर अतिशयेन वर्धय ॥ ४ ॥ कात्यापनः । दक्षिणे- ऽनसि कृष्णाजिनमास्तीर्प तस्मिन् सोमं निदधाति देव सवितरिति ॥ दक्षिणे ·७३ • शुक्लयजुर्वेदकायसंहिताभाष्ये । धाकटे कृष्णाजिनस्याऽऽस्तरणं कृत्वा तस्मिन् सोमं निदध्यात् ।। पाठस्तु ॥ देव सवितरेप ते सोपस्तर रसस्व मा वा दन्नितिमा हे मविता, सर्वस्य प्रेरक देव, पप सोमस्ते तवार्पितः। तं तादृश सोमं रक्ष पालप । मा ला दमन एवम्भूतस्य सोमस्य पातारं त्वाम् । असुरा मा हिसिपुः ॥ कात्यायनः ॥ एत स्वामिति विसृज्योपतिष्ठत इति ॥ कृष्णाजिने स्थापित बद्धं सोमं विलं. स्योपस्थानं कुर्यात् ॥ पाठस्तु ॥ एत त्वं देव सोमदेवो देवांऽउपागाः । इद- महं मनुष्यान्सह रायस्पोपणेति॥ हे सोमदेव, त्वं देवः सन् भवदीयान देवान् एत इदानीमुपागाः । माप्तोऽसि । अहं मनुष्यो यजमानो मदीयान्मनुष्या. निदमिदानीं सह रायस्पोपेण पश्चादनेन साधैं माप्तोऽस्मि ॥ कासायनः ॥ खाहा निरिति निष्कम्येति ॥ हविनमण्डपानिर्गस्येत्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ स्वाहा निर्वरुणस्य पाशान्मुच्य इति ॥ स्वाहा सामरूपमन्नं देवेभ्यो दत्तमस्तु । अनेन सोममदानेन अह् वरुणस्य पाशानिर्मुच्ये निर्मुक्तोऽस्मि ॥ कात्याय- नः ॥ अग्ने व्रतपा इत्याहवनीये समिधमाघायेति ॥ पाठस्तु ॥ अग्ने व्रतपा- स्त्वे व्रतपाः । या तत्र तन्मय्यभूदेपा सा त्रयि या मम तनुस्त्वय्यभूदियर सा मयि । पथायथं नौ व्रतपते व्रतान्यनु मे दीक्षा दीक्षापतिरमतानु त- पस्तपस्पतिरिति ॥ हे अने, तपाः स्वभावत सर्वेषां व्रताना पालकोऽसि । तस्मादिदानीमपि त्वमेघ व्रतपाः । त्व मदीयस्प तस्य पालको, भवेति शे- पः । शाखान्तरे तु त्वमित्येव पठितम् । अग्ने व्रतपते त्वं बताना पतिरसीति पूर्वप्रापाप इत्यनुवाके यजमानोऽग्निशरीरस्वशरीरयोयत्ययं कृत्वा स्वकीयात- पालनं मार्थयामाम । इदानी प्रतस्य पालितत्वावतं व्यत्ययं परिहत्य स्वशरीर- खीकाराभिमायणाने व्रतपा:-तव तनूरत्यादिमन्त्रभागं पठति अग्ने व्रतपालन- मार्थनकाले तत्र सम्बन्धिनी या तनूर्मय्यवस्थिता सैपा तनुरय त्वय्यवतिष्ठताम्। हे व्रतपते, हे व्रतपालकाने, नौ प्रतानि आवयोः कर्माणि यथायथं स्वख. सम्बन्धमनतिक्रम्याऽवविएतामिति शेषः । अनुष्ठानरूप व्रतं ममास्तु त पालन- रूपं व्रतं तवास्तु इत्यर्थः । मे दीक्षा मदीया दीक्षा दीक्षार्थ नियमं दीक्षा- पतिर्दाक्षायाः पालकोऽग्निस्त्वममस्त अनुमतवानङ्गीकृतवानित्यर्थः । तपस्पति- स्तपसः पालकोऽग्निस्तपोऽनु मदीयं तपोऽनुमतवान् ॥ ५॥६॥७॥ शत पचमाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ६ ॥९॥ नवमे वैसर्ननहोमादिमन्त्रा उक्ताः ॥ दयामे यूपसंपादनमन्त्रा उच्च- ·। १ मधमदशके ! ५ अध्यायः। ते ।। कास्पायनः ।। गृहेषु यूपाहुति जुहोति चतुर्ग्रहीत५ रुपेणोरु विष्ण- वितीति । स्वरोऽवस्थाय चतुर्वारं गृहीतमाज्यं स्रुषेण जुहूपाद । सेयं यूपा दुतिः ॥ पाठस्तु ॥ उरु विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि । घृतं घृतपोने पिव प्रम यापति तिर स्वाहेति । पूर्वानुवाके व्याख्यातः ||१|| कात्यायनः ।। आध्यशेषमादाय तक्षा गच्छति। यूपमभिमृश्यत्यत्यन्यानितिमान तिष्ठनभिमन्त्र- यते इति ॥ यूपस्य तक्षणार्थ गत्वा यूपमभिमशेदभिमन्त्रयेद्रा ॥ पाठस्तु ॥ अत्यन्यां अगाम्नान्यांऽउपागाम् । अत्तिा परेभ्यः परोवरेभ्यः। तत्ताजुपामहे देववनस्प से देवयज्यायै । देवास्ता देवयज्यायै जुपन्तामिति ॥ वृक्षा द्विविधाः- यूपा अयूपाश्च । पलाशखदिरादयो यूपाः । निम्बजम्बीरादयस्वयूपाः । हे पुरो- पतियूपटस, त्वत्तोऽन्यानकॉश्चियूप्यानपि समप्रदेशजन्मादिलक्षणरहितानत्य- गाम् । अन्यॉस्वयूपानोपागाम् । कीदृशम् अर्वाक् परेभ्यः उत्कृप्टेभ्यो लक्ष- पेभ्यः प्रसासन्नम् तल्लक्षणयुक्तमित्यर्थः । पुनः कीदृशम् । परोवरेभ्यः अ. स्पन्तनिकटेभ्यो लक्षणेभ्यो दरवर्तिनं तद्रहितमित्यर्थः । किञ्च, हे वनस्पते, हे देव, तस्य पालक, दीप्यमानक्ष, ते तादृशं त्वां देवत्यापै देवयागार्थ जुपा- महे वयं सेवामहे । देवा अपि देवयागाथै स्वा सेवन्ताम् ॥ कात्यायनः ॥ रुचे. गोपस्पृशति विष्णवे त्वेति॥हे यूपत्रक्ष, त्वा त्वां विष्णवे यज्ञार्थमुपस्पृशामीति मोपः । यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः ॥ २ ॥ ३ ॥ कात्यायनः । ओपध इति कुशतरुणं तिरस्कृोति।यूपक्षस्य कुशमन्तनं कुर्यात, वायस्वेतिमन्त्रशेषः । है ओपधे प्रायस्व मां स्वधितिभयाद्रक्ष ॥ कात्यायनः ॥ स्वपित इति परशुना महरतीति ।।पाठस्तु॥ स्वधिते मैन हिल्सीरिति ॥ हे हे परशो, एनं यूपं मा हिंसी: मा वधीः ॥ कात्यायनः ॥ दिवं मा लेखीरिति पतन्तम- भिमन्नयत इति ।। पाठस्तु ।। दिवं मा लेखीरन्तरिक्षमा हिश्सीः पृथिच्या स- म्भवति ॥ हे यूपक्ष, वं पतन् दिवं घुलोकं मा लेखी मा हिंसी अन्तरिक्ष. लोकं च मा हिंसीः । पृथिच्या सम्भव सह सङ्गतो भव । यूपस्य वजरूप- स्वाद अतो लोकानां शान्तिराशास्यत इत्पभिप्रायः ॥ ४ ॥ कात्यापनः ॥ अपर हि वेति शोधनमभिमन्त्रणशेपो चेति ॥ अनेन मन्त्रेण यूपं शोधयेत् । पूर्वमन्त्रेण सहाभिमन्त्रयेद्वा ॥ पाठस्तु ॥ अपरहि त्वा स्वचिंतिस्तेतिजान: मणिनाय महते सौभगायेति ॥ हि यस्माद, हे छिन्नक्ष, वेतिजानस्तीक्ष्णो- ऽपं स्वधितिः कुठारस्वा त्वां महते सौभगाय दर्शनीयलाप तिर्यशा-

·रालयजुर्वेदकाम्वसंहिताभाष्ये।
खोच्छेदनेन मणिनाय मकृष्टं यूपत्वं प्रापयामास । ततस्तामोन त्वया छेदनान
भेतव्यम् ॥ कात्यायनः ॥ अतस्वमित्यामश्चने झुद्दोवि यूपपञ्चेति ॥ पाठ-
स्तु ॥ अतस्त्वं देव वनस्पते शतवल्शो विरोह सहसवल्या विषयः रुहेमेति ॥
हे दीप्यमान वनस्पते, त्वम् अतोऽस्मात् स्याणोः शतवल्दो बहदुरः शत-
शाखो विरोह विशेषण जायस्व । एवञ्च सहसवल्दााः पुत्रपौत्रादिभिर्व१शाखो-
पेता विशेषेण रहेम । मजायेमहीति यजमानेनाशास्यत इत्यभिमायः ॥ ५॥
इति पञ्चपाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ ५॥ १० ॥
अध विनियोगसंग्रहः-
अथ सौमिकवेद्यर्थमन्त्राणां मतिपादन ॥
पश्चमेऽध्याय एतस्मिन्ननुवाका दशेरिताः ॥ १॥
आतिथ्यादिस्तथा तानुनष्त्रमुत्तरवेदिका ॥
तसंस्कारा हविर्घानं ततश्योपरि वा सदः ।।
धिष्ण्यवैसर्जनं गृप इत्या अनुवाकगाः ॥ २ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराज-परमेश्वरवैदिकमार्गमर्तकश्रीवीरखुकभुपाल-
साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्पण विरचिते माधवीये वेदार्थमकाको कान-
साहितामाप्पे पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥

·अथ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ aulu पस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ सौमिकवेदिप्रधाने पञ्चमेऽध्याये आतिथ्यामारभ्य यूपनिर्माणमन्त्रा उ-. काः ॥ अथाग्नीपोमीयपशुप्रधाने पष्ठे युपसंस्कारमारभ्य सोमाभिपयोद्योग- पर्यन्ता मन्त्रा उच्यन्ते । तवास्मिन प्रथमानुषाके यूपसंस्कारमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ देवस्य त्वेत्यभ्रिमादाप यूपावट परिलिखति इदमदमिति । यवोऽसीत्पप्नु पयानोप्य मोसत्यग्रमध्यमूलानि दिवैति प्रतिमन्त्रमवटे शेष- मासिञ्चति शुन्धमतामिति । वहीपि माञ्च्युदश्चिचमास्पति पित्पदनमसीति ।। एतेषां मन्त्राणां पाठस्तु- देवस्य त्वा सवितुः मसऽश्विनोर्वाहुभ्यो पूष्णो हस्ताभ्याम् | आददे नार्य- सीदमहरक्षसो ग्रीवाऽअपि कृन्तामियोऽसियापास्मद्वेपो पश्याराती। दिवेत्वान्तरिक्षाय त्वा पृधिन्य त्वा । शुन्धन्ताँलोकाः पितृपदनाः पितृपदनम- सीति ॥ एते मन्त्राः पूर्वत्र औदुम्बरीविषये यथा व्याख्यातास्तद्वदवाऽपि यूपविपये व्याख्यातव्याः ॥ १॥ कात्यायनः ॥ प्रथमं शकलं चाग्रेणीर- सीति ॥ यूपावटे शकलं नितिपेदित्यर्थः । पाठस्तु ॥ अग्रेणीरसि स्वावेश उन्नेतृणामेतस्य वित्तादधि ला स्थास्यतीति ॥ हे यूपशकल, स्वावेशः शोभन आवेशो यूपावस्थितिलक्षणो यस्मिन तादृशस्त्वम् । युपस्प प्रयो नेतारः प्रथमशकला सरुश्चपालश्चेति । तेपामूलनेतृणां मध्ये अग्ने म्यमं नीयत इसग्रेणीरसि । यूपस्य प्रथमावयषभृतो भवतीत्यर्थः । किञ्च, वा त्वां य- स्माद कर्मणि अध्वर्युरधिष्ठास्यति स्थापयिष्यति । तम् एतस्पैहत कर्म कि- शाद् विद्धि ॥ कात्यायनः ॥ देवस्त्रत्यनतीति ॥ यूपमिति शेपः ॥ पाठ- स्तु ॥ देवस्त्वा सहिता मनानक्तिति ॥ हे यूप, त्वा वा सविता प्रेरको देवो मध्वा मधुरेणाज्येनानक्तु ॥ कात्यायनः ॥ चपालमुभयतोऽक्तं प्रतिमुञ्चति मुपिप्पलाभ्य इतीति । अधस्तादुपरिष्टादाज्येन सिक्तं युपस्पाग्रेऽवस्थापयेत् ॥ पाठस्तु ।। मुपिपला-पस्त्वौपपीभ्प इति ॥ हे चपाल, ला ला मुपिप्पला. भ्यः सोमनफलोपेताभ्यः औषधीभ्यो युपस्याग्रे प्रतिमुञ्चामीनि दोपः ॥ का. त्यायनः॥ दिवप्रणेत्युच्छ्रयवीति । उन्नतं कुर्यात् ॥ पाठस्तु॥दिवमग्रेणास्पृक्ष ·८२ शुलपजुर्वेदकायसंदिताभाष्ये। कुर्यादित्पर्यः ॥ कात्यायनः ॥ देवस्य लेति यूप इति ॥ पशु धनीयादिति शेषः ॥ पाठस्तु ॥ देवस्य वा सवितुः भसवेऽविनोयोहुभ्यां पूष्णो इeat. म्याम् । अग्नीपोमाभ्यां जुएं नियुनग्मीति ॥ अग्नीषोमदेवताभ्यां जुटमामि- रुचितं पा नियुनग्मि प वध्नामि शिष्टं व्याख्यातम् ॥कास्पायनः॥ अमर स्त्येति पशु मोक्षणीभिः पोसतीति । पाठस्तु ।। अयस्वीपीया मोक्षाम्यनु सा माता मन्यतापनुपितानुभ्राता सगभ्योऽनुसखा सयूथ्यः । अग्नीषोमा भ्यो स्वा जुध मोक्षानीति ॥ हे पशो, वामनिरोपधीभिश्च प्रोक्षामि मेध्यं करोमि । दरपामुत्पूतत्वादस्योपधीनामपि प्रोक्षणसाघनता । स्वमातृती- कताभ्यो तृणे दकाभ्यां पशोरुत्पन्नत्वात् तेनोमयेन युक्तमिति तित्तिरिरप्पा- ६॥ अयस्त्रोपधाया मोक्षामात्माहान्यो प ओपधीभ्यः सम्भवति यव परिति । किञ्च, हे पशो, एवं मोक्ष्यमाणं वा माता भूमिः अनुमन्यताम् । नया पिता धौरनुमन्यताम् । एपमुत्तरत्रानुमन्यतामिति प्रसेकं सम्बध्यते । भ्राता समानजन्मा सगभ्यो समानगर्भ उदरे भवः सोदरा सईव व्याख्याय- त इति सखा सुहृत् । समानयूथे भवः सयूथ्यः । अग्नीपोमाभ्याम् एवम्भूतं वो जुष्टमभिरुचित मोक्षामि ॥ ॥२॥ ३ ॥ कात्यापन: ॥ अपर्णा पेरुरि- स्यास्य उपगृहातीति ॥ पशोर्मुखे उदकं पाहयेत् । असीति मन्त्रशेपः । हे पो, त्वम् अपा पेरुरसि । पेरु, पानशीला । उदकपानशीलो भवति । कात्यायनः ॥ आपो देवीरित्ययस्तादुपोक्षतीति ॥ पशोरधोभागे मोक्षयेत् ॥ पाठस्तु ॥ आपो देवीः सदन्तु । स्वात्त चित्सदेवहविरिति ॥ हे पशो, लाम आपो देवी: अबूपाः देव्यः सदन्तु आस्वादयन्तु । स्वात्त स्वकीयनया भात, चिद अतिस्वादु सत् । देनहविः । देवानामेव पोग्यं हविर्भूयात् । आयस्लेत्यान्मन्त्रवयेणावश्यमनुष्पमितीति नचिरिराह ॥ उपरिष्टात् मोक्ष- स्युपरिष्टादेवन मेध्यं करोति पावयत्युत्तरत एवैनं मेध्य करोत्यधस्थादुपोक्षति सर्वत एवेन मेन्पं करोतीति ॥ ४॥ कात्यायनः ॥ उत्तराधारमाघार्य पर्श पूर्व समनक्ति । ललाटामश्रोणिषु स न इति प्रतिमन्त्रापति ॥ ललाटे ता- वदय मन्त्रः ॥ पाठस्तु ॥ सं ते माणो वातेन गच्छतामिति । हे पशो ते तक प्राणो बानेन वायुना सगच्छत्ताम् । अंमयोरयं मन्त्रः ।। समझानि यजत्ररिनि।। अंसाधनानि यजत्रागैः सहच्छताम् । ओण्योरयं मन्त्रः ॥ सं यजमान आशिषति ।। अय मनमानो दीर्घेणाऽऽयुपा संगसताम् ॥५॥कात्यायनः ।।

·१मयमदशके । ६ अभ्याया। ८५ आहर शाखां समाहर यूपशकलमादरयुक्तोभी जुडो ताभ्यां पशोर्ललाटमुप. स्पृशनि घृतेनाताविति ।। अध्वर्युरितरं पति, पलाशशाखा यूपशकल च स. माहरेनि बूपात । तत: समाहनी वायुभो जुहाग्रभागे आउपेनाक्ताभ्यां ताभ्यां पशोर्ललाटमुपस्पृशेत् ॥ पाटस्तु ॥ घृतेनाक्तौ पशुं त्रायेयामिति ॥ हे शाखे यूप- शाकल, युवामुमौ घृतेनाक्ती सन्नौ पपमेनं त्रायेा पालयेथाम् ॥ ६ ॥ का. स्पायनः ॥ रेवति यजमाने इति वाचति ॥ पाठस्तु ॥ रेवति यजमाने प्रियं घा भाविश । उरोरन्तरिक्षात मजूदेवेन वातेन । अस्य इविपन्मना यज स. मस्य तन्वा भवेति ।। रेवतीशब्दो धनवी वाग्देवतामाचष्टे । वार वै देवतेति श्रुतिः । हे रवति वाग्देवते, यजमानेऽस्मिन् प्रियमभिमेतं धाः धेहि । आविश मानमदानेन यजमानं प्रविश । हे खति, वातेन वायुना देवेन गनू। समान- प्रीतिर्भूला उरोविस्तीर्णादन्तरिक्षायजमानं गोपायेति शेषः किञ्च, अस्य पशु- लक्षणस्य दविषः स्मना मात्पना यजआत्मना यजमानस्य पशोस्तन्वा शारीरेण संभा। हे रेवति, पजपानकोण आत्मरूपेण पशुरूपेण च यजेत्यर्थः ॥७॥ का- त्यापनः । तृणमुपास्य वपों वर्षीयमीति । निशमनीयस्य पशोभूमिस्पपिरि- हारार्थम प्रस्ता िप्रतिपेवा पाटस्तु ॥ वर्को वर्षांपास पके यापति धा इति ।। हे वर्षों, दृष्टिजन्ये तुणदेवते, पर्यास विस्तीर्णतरे यो यज्ञपति यजमानं धाः। घेहि " कात्यायनः ॥ स्वाहा देवेभ्य इति जुहोतीति ।। पशुसपना मा. कालीनोऽयं होमः ।। कात्यायनः ॥ देवेभ्यः स्वाहा जुहोतीति । मन्त्रपौर. नयोः सत्यप्पथैव पाठभेदस्य तात्पर्य तिगिरिराह ॥ पुरस्ताद स्वाहाक- यो अन्ये देवा उपविष्टास्वाहाकृतयोऽन्पे स्वाहा देवेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति ॥ कात्यायनः ॥ नियोजनां चात्वाले मास्यति माहिभूरिति ॥ नितरा योजनं नियोजनं बन्धनम् । तदेतुभूना रज्जु चावाले मक्षिपेत् । पाठस्तु ।। माहिमा पृदाकुरिति ॥ हे रज्जो, त्वम् अहिः सर्पाकारो माभूर्मा भूयाः। पदाकुरजगरोऽपि मा भुयाः ॥ ८॥ इति पष्ठाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ द्वितीये पशुपकरणादिमन्त्रा उक्ताः । तीये संशप्तपश्वारुपहविःतकार- मन्त्रा उज्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ पालेजनहस्तां वाचयति नयनमस्त आ- तानेतीति ।। पादप्रक्षालने तु पशुशुद्धयर्था आपः पान्नेजनशब्देनोच्यन्ते । स- दुदकधारणं पात्रं पाग्नेजन, तस्त्र पस्याः पत्न्याः सा पानेननहस्ता । सामु ऋविग्यदासनमानपति तदानीमेत मन्त्रं वाचयेत् ॥ पाठस्तु ॥ नमस्त आताना- ·८४ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । ऽनर्वा मेहि । घृतस्यकुल्याउपऋतस्प पथ्या उपदेवीरापाशुद्धावोदर सुपरिविष्टा देवेषु सुपरिविष्टा वयं परिवेटारोभूयास्मेति। आसमन्तात्तन्पत इत्यातानो यमः। मारायज्ञ, ते तुभ्यं नमः । नमस्कारोऽस्तु । त्वम् अनर्वा शत्रुरहितः सन् मेडि समाप्तिपर्यन्तं प्रकणागच्छ । इमं मन्त्रभागं शारहितामिति तित्तिरिराह । अन महात्याह भ्रातृव्यो वा अभ्रातृध्यापनुच्या इति ॥ घृतस्य कुल्पाः घृतनदी उपगच्छ । किश्च, ऋतस्य यज्ञस्य पथ्या: पथि भवास्ता नदीरुपले- हीति सम्बन्धः । अत्र बहुमृतमाहुतमित्यभिप्रायः । एवं यई स्तुत्वेदानीमापः स्तूयन्ते । हे सुपरिविष्टाः पात्रेषु पूरिता देवी । हे देव्य आपः, यूपं . भावतः संस्कारसश्च शुद्धाः सत्यो देवेषु विषयभूतेषु प बोद्भुम् । वह माप. णे । वहा देवेषु मध्येऽवस्थिता परिवेष्टारस्तेपा देवानां परिवेषणकर्तारो भू- पास्म ॥ १॥२॥ कासायनः ॥ पशोः प्राणान् शुन्धति पत्री मुखनासिके चक्षुपी करें नामि में, पायुं पादान संदत्य वाचं ते शुन्धामीति मतिमन्त्र- मिति ।। पशुसम्बन्धीनि प्राणस्थानानि मुखादिच्छिद्राणि पत्री तचन्मन्त्रेण शोधयेत् । बाचं ते शुन्धामीत्यादि चरित्रास्ते शुन्धामीत्यन्ता अष्टौ मन्त्राः। तेषां पाठस्तु ॥ पाचं ते शुन्धामि माणं ते शुन्धामि चक्षुस्ते शुन्धामि श्रोत्रं ते शुन्धामि मेहूं से शुन्धामि पायुं ते शुन्धामि चरित्रा-स्ते शुन्धामीति ॥ हे पशो, ते तब सम्बन्धिनी वाचं वागिन्द्रियं शुन्धामि। शुद्धं करोमि । तथा त्वदीयं पञ्च- हानिक प्राण शुन्धामि। तथा चक्षुरिन्द्रियं, श्रोत्रेन्द्रियं, नामिच्छिद्रं, गुहोन्द्रियं, परिवान परणसाधनभूतान पादान् । एवंविधानि स्वदीयानि सन्द्रियाणि गुन्धामि ॥ ३ ॥ कासायनः ॥ शेषेण यजमानश्च शिरामभृत्पभिपिञ्चतीति । पल्या पश्ववयवजातं येनोदेकेन शोषितं तेनोदकशेपणाध्वर्युयजमानो पो शिरायगान्यनुक्रमेण सिथैताम । तदुच्यते॥ कास्पायनः॥मनस्त इति शिरइति ॥ मनस्त आप्यायतामित्पनेन मन्त्रेण शिर अनुमिश्वेतामित्यर्थः ॥ पाठस्तु ।। मनस्त आप्यायत वाम् त आप्पायतां प्राणस्त आप्यायतां चक्षुस्त आ. प्पायता पो त आप्यायतामिति ॥ हे पशो, ते तदीयं मन आप्पाय माम्पत्तु । एवं त्वदीपानि पारमाणचक्षुःश्रोत्राणि शाम्पन्विसर्थः ॥ का. स्यायनः ॥ यत्ने क्रूरमिसगानीति ॥ मनामभृतीनां मध्ये यान्यशिष्टान्य- हानि तान्पवासभेताम् ॥ पाठस्तु ॥ यत्ते पूरं यदास्थितं तत्त याप्पाप- तो तसे निष्पापतो तत्ते शुध्यस्विति॥ई पशो, तेवपद् पन्धनमुखनिरोपादि- ·१ प्रथमदशके । ६ अध्यायः। के क्रूरमस्माभिः कृतं, यच्च छेदादिकमास्थितं कर्तुमुपस्पितं तत् सर्वमाप्या- यतां शाम्यतु । किश्च तत्सर्व तब प्रयायतां स्तोवं भवतु । तत्सर्व शुदं भव- तु ॥ कात्यायनः ॥ शमहोभ्य इति पश्चात पशोनिपिञ्चत इति । पशोधन- भागमचर्युयजमानी अभिपिश्वेताम् ।। पाठस्तु ॥ शमहोभ्यः ॥ दिवसादि- कालविशेपेभ्यः शं मुखमस्माकं पशोर्वा भूयादिति योपः ॥४॥ कात्यायनः ।। अग्रेण नाभि क्षणं निदध्यात्योपय इति ॥ नाभेरने दर्भतृणं निदध्यात् । प्रायस्वेति मन्त्रशेषः। कात्यायनः ॥ स्वधित इति प्रज्ञातयाभिनिधाय स्थितेति । पूर्वप्रसिद्धो स्वधिति तृणस्पोपरिस्यापपित्वा तया प्रसिद्धया स्वघिसा नार्मि छिन्यात् ।। पाठस्तु ॥ स्वधिो मैन हिश्मीरिति ।। एनं पशुम् । अन्यन्मन्व- द्वयेऽपि पूर्व इव व्याख्यातम् ॥ कात्यायनः ॥ अग्रः सव्ये कृत्वा दक्षिणेन मूल- मुभयतोऽनक्ति लोहितेन रक्षसामितीति ॥ पद तृणं नाभेर स्थापित तस्य तृणस्याग्रं वामहस्तेन धृत्वा दक्षिणहस्तेन मुलं धृत्वा अग्रमूलद्वयं छेदनानिप्पन्नेन रक्तनाज्यात् ।भागोऽसीति मन्त्रशेपः। हे लोहिताक्ततृण, लं रक्षसां भागोऽसि ॥ कात्यायनः ॥ निरस्तमित्यपास्पतीति ॥ लोहिताक्ततृणं परियजेत् । रक्ष इति मन्त्रशेपः । यद्यविघातक रक्षोऽस्ति निरस्त परित्य- क्तम् ॥५॥ कासायनः । इदमहमित्यभितिठतीति ॥ यजमान इति दोषः । परित्यक्तं वृणम् । अभित आक्रम्य यजमानस्तिठेव ॥ पाठस्तु ॥ इदमहर रक्षोभितिष्ठामीदमा रक्षोऽवाये । इदमहर रक्षोऽधमं तमो नयामीति । तृण- रूपं रतः अध्वर्युणा निरस्त, तदिदं रक्षः अहं यजमानोऽभितः पादेनाक्रम्प तिष्ठामि । न केवलं स्थितिमात्रं, किन्तु अहम् इदं रसः अवबाधे अबाचीनं पधा भवति तथा नाशयामि । अहम् इदं रक्षः अघमम् अस्पन निकृष्टं तमो नयामि नरक मापयामि ॥ ६॥ कात्यायनः ॥ पामुतिवद्य-वपाश्र- पण्यो मोणौति, घृनेन घावापृथिवी इति । उदरदेशेऽवस्थितो वपाख्यो यो मांसचिशेपः तां अपयतीति यपाश्रपणी वपामुदरदेशात् पृथक्कृत्य वपा. सहशतया वपाश्रपण्पपच्छादयेत् । मौर्णयामीति मन्त्रशेषः ॥ हे चावापृथिवी द्युलोकभुलोकसदृश्यौ पपाश्रपण्यौ भवदीयस्वरूपं घृतेनाज्यसमानया वपया मोखायामाच्छादयतम् ॥ कात्यायनः ॥ तृणाग्रं चापर्युर्यायो वेरितीति ॥ अभयुर्वहिपोऽग्रभागम् । आइवनीये प्रास्यतीति शेषः । तथा बौधायनोऽप्या. ६॥ आहवनीयस्पान्तिमेष्वगारेषु यः प्रतितप्पमाना ये पाईपोऽयमुपास्य- .

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । तीति ! स्लोकानामिति मन्त्रशेषः । हे वायो पायास्तोकानां वपासम्बन्धिना संघातमिति शेषः । ये दि पिवेत्यर्थः ॥ कात्यायनः ॥ व सुवेणाभि- धारयति जुपाणो अग्निरितीति ॥ पाठस्तु | जुपाणो अग्निराज्यस्य वेतु स्वाहेति ॥ जुपाणः सेवमानः आहवनीयोऽग्निः, आज्यत्याज्यं वेतु पिबतु स्वाहा हुतमस्तु ॥ कात्यायनः । वपाश्रपण्पावनुमास्यति । माची विशाखी प्रती- चीपितराय स्वाहाकृतेज्मीति ॥द्वपोः श्रपण्योर्मध्ये पाविशाखा विविधशाखा विगतशाखा वा वामाइवनीयस्य माग्माग इतरां मत्यग्मागे प्रक्षिपेत् । तपाच पौधापना आइवनीये चपाश्रपणी प्रहरत । तथेति स्वाहो नभस मारुतं गच्छ- समिति प्राची द्विशाखां मतीचीम् एकशूलामिति ॥ प.ठस्तु ।। स्वाहाकृते ऊर्धनमसं मारुतं गच्छतमिति ॥ है वपाश्रपण्यौ, स्वाहाकृते स्वाहाकारेण माप्त युवाम् । अर्चनमसम् । ऊर्च नभः आकाशो यस्प बादशंपायुं गच्छत माप्नुनम् ॥ ७॥ इति षष्ठेऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ६ ॥३॥ तृतीपेऽनुवाके संशप्तपश्चारुपहवि:संस्कारमन्त्रा उक्ताः । चतुर्थे वसा. होमो विधीयते ॥ कात्यायनः ॥ सं ते मन इति हृदयमभिघाति ॥ हृदय. मां पृपदाज्येनाभिधारयेत् ॥ पाठस्तु ॥ सं ते मनो मनसा सं प्राणः माणेन गच्छ तामिति । हे हदप, ते पशोस्तव मनो देवानां मनसा संगच्छताम् । त्वदी- पःमाणोऽपि देवानां माणेन संगच्छतामस्तु ॥ कात्यायनः ॥ रेठमीति ब- सां रद्दीसेति ।। मांसपाकमाण्टे स्थितमस्नेहात्मको ट्रबविशेपो वसा, वां गृही. यात् ॥ पाठस्तु ॥ रेळस्पग्निष्ट्वा श्रीणाखापस्ता समरिणन् । पातस्य वा धाज्य पृष्णो रशा ऊप्पणो ब्यधिपदिति ॥ हे बसे, वं रेकसि। रिपतिहि- साय: । हिमिता मामि । तस्मादाहवनीयोऽमिस्वा श्रीणातु आश्रपतु स्त्री- करोतु । आपश्च त्वा समरिण सम्पक प्राप्नुवन्तु । तव दोषो मा भूत् । हे पसे ला दधीमीति शेषः । किमर्थं पातस्य वापोर्धाज्य गत्यै, पूष्ण आदित्य. स्परो गर । रंहतिर्गतिकर्मा । वायवादित्यपोरमतिहनगमनसियय वा दपानीप: । अप्मणः ऊप्मान्तरिसं वर्षे रवा गृहामीति । विशेषणाधि. पपेन सीदतीति व्यधिपत् घमारूपं इतिः सयापियं मस्वित्यर्पः ॥ कारपा. पनः ॥ मयुतमिति संएजति पानेति ॥ पागतेन मांसन मिश्रीकुर्यात् । पान मसादोमं मपोतीति श्रुत्पन्वराद । देष इति मन्त्रशेषः । दिप अमीती । पसापानमांसपोः पारपरं मिश्रणेन पदमियमस्ति दुभपो। सकाशाद प्रयुनं ·२मयमदमाके । ६ अध्यायः।- पृयाभूतं भवतु ॥ १॥२॥ कात्यायना ॥ वसैकदेश जुहोति घृतं घृतपावान इतीति ॥ स्वीकृतायाः वसायाः एकभागं जुहुयात् ॥पाठस्तु। घृतं घृतपावाना पित वसा वसापावानः पिवत । अन्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहेति ॥ हे घृत- पानानः । पा पान इत्यस्य रूपम् । घृतस्य पातार उपभोक्तारो यूयं घृतं द्रवरूपं हविः पिषत । हे वसायाः पातारो देवता अत्रत्यं वप्तारूपमिदं हवि: पिषत । हे पशो, त्वम् अन्तरिक्षवासिनो देवगणस्य हविरसि ॥ ३॥ कात्या- पनः ॥ दिशो व्याघारयति दिश इति प्रतिमन्त्रमितीति ॥ जुहुयादित्ययः ।। पाठस्तु ॥ दिशः प्रदिश । आदिशो विदिश उदिशो दिग्भ्यः स्वाहेति ॥ वसाशपेण सर्वाभ्यः पाच्यादिदिग्भ्यो, दिश इत्यादिमन्त्रपट्केन होमं कुर्गा. त् ॥ कात्यापन ऐन्द्रः प्राण इति पशुं संमृशतीति ।। पशुरूपं हविः संस्पृ- शेव ॥पाठस्तु।। ऐन्द्रः माणोऽअङ्गे अने निधीत ऐन्द्र उदानो अङ्गे अङ्गे नि- दीधे । देव त्वष्ट{रि त ससमेतु सलक्ष्मा पद्विपुरूपं भवाति । देववायं तमवसे सखायानुत्वामातापितरो मदरिवति ॥ ऐन्द्रः इन्द्रसंबन्धी माणवायुः अङ्गे अङ्गे पशोः सर्वेष्वङ्गेषु निधीतो निहितः । तथा इन्द्रवन्धी उदानवायुः पयोः स- बद्रेपु निक्षिप्तः । हे त्वष्टः, त्वष्टनामक देव यत्पशोरगजातं सलक्ष्म समान- लक्षणं सब छेदने विपुरूपं सर्वतो व्यापितेजोरूपं भवाति भवति । तत्सर्व त. वानुग्रहेण भूरि वहन । अत्यतं, समित्येकीमावे, एकीकृत्य समेत संगच्छताम् । हे पशो, देवत्रायंत देवेषु गच्छन्तं वा सखाय इतरे पशवो मातापितरश्च अनुमदन्तु । हर्पे कुर्वन्तु । अवसे त्वन्मुखेन स्वर्गप्राप्त्या स्वकुलं सर्वमवतु ॥४॥५॥ इति पठाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ६॥ ४॥ चतुर्थे वसाहोममन्त्रा उक्ताः ॥ पञ्चमे गुदकाण्डेनोपपटुसंज्ञका होमा उच्यन्ते । कात्यायनः ॥ गुदतृतीयस्य परिच्छेदमनुपाजेपु अनुसमुद्रं गच्छे- ति प्रतिपन्वं पनिवपद्कारं हुवेति ।। गुदकाण्डस्य वृतीयभागमेकादशधा ति- यंछिता अनुपाजानामेककस्मिन् वपटकारे सति समुद्रं गच्छ स्वाहेति एत- दादिविरग्नि वैज्ञानरं गच्छ स्वाहेत्येतदन्तरेकादशभिर्मन्त्रैरैकैकं गुदकाण्ड- मागं पतिपस्थाता जुहुयात् ॥ एतेषां पाठस्तु ॥ समुद्रं गच्छ स्वाहा देवर सवितारं गच्छ स्वाहा । अन्तरिक्ष गच्छ स्वाहा । मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहा। अहोरात्रे गच्छ स्वाहा छदारसि गच्छ स्वाहा । पावापृथिवी गच्छ स्वाहा सोम गच्छ स्वाहा । यहं गच्छ स्वाहा नभो दिव्यं गच्छ स्वाहा । अग्नि

·-
शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये ।
वैश्वानरें गच्छ स्वाहेति ॥ हे इविस्त्वं समुद्रादिनामकान देवान गच्छे प्राप्नुः
हि । मुहुतमस्तु ॥ कात्यायनः ॥ मनो इति मुखोपस्पर्शनमिति ॥ अथ यन्नं-
होमान्ते मुखमुपस्पृशेत् । हार्यछेति मन्त्रोपः । हे समुद्रादिदेवताः, समूहहदा
सम्बन्धिहदगाव हाई मे मदीय मनः यच्छ निवनीहि ॥१॥ कात्यायना ।।
स्वरुं जुहोनि दिवं ते धूम इतीति ।। पाउस्तु ॥ दिवं ते धूमो गच्छत्वन्तरिक्ष
ज्योतिः पृथिवी भस्मना पूर्ण स्वाहेति ॥ हे स्वरो, ते तर सम्बन्धी धूमो दिवं
धुलोकं गच्छतु । तत्र भस्मना पृथिवी भुलोकम् । आपूण समन्तात् पुर-
य॥२॥ कात्यापनः ।। गुष्कासन्भ्यो हृदयशूलमुपगृहति । मापो मोप-
धीरिति ।। आलब्धस्प पशोः हृदयस्थमासदानार्थं यः शूलो विहितः तं शु.
प्काभूमदेशपोः सन्धौ निगृहेव ।। पाठस्तु ॥ मापो पौषधीहि सीरिति ।
हे हृदयशूल, स्वम् । आपो देवता मा हिंसीः मा वघी । कात्यायनः ॥
पाम्नो धाम्नः मुमिषिया न इत्युपस्पृशन्स्यप इति ।। आभ्यां मन्त्राभ्यां
मायेरन ॥ पाठस्तु ॥ धाम्नो धाम्नो राजस्ततो वरुण नो मुश्च । यदाहु-
सन्या इति वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुश्च । मुमित्रिया न आप
भोपपपः सन्तु दुर्मित्रिपास्तस्मै सन्तु।योऽस्मद्विष्टि यं च वयं द्विष्मः । इदमाप:
भवहत पत्किञ्च दुरित मपि । यद्वाहमभिद्रोह यद्वाशेपऽउतानृतमिति ॥ हे
राजन् वरुण पाम्नो धाम्नो यस्मात् तदीयपाशसमन्विताद स्थानाद् वयं
भीताः । ततस्तस्मात् स्थानान्नः अस्मान मुश्च मोचय । किञ्च, हे वरुण
भादापाः सर्या देवता अन्याः अइन्तव्याः। पूजनीया इत्पर्यः । इति यदाहुः
ब्रह्मवादिनो वदन्ति इत्येवं सति अस्माकमिएपरिहारार्थ वयं ता देवताः दा-
पामहे । ततस्तस्मात् पापात, हे वरुण, नः अस्मान्मुश । अब्देवता ओपध-
पश्च नोऽस्माकं मुमिवियाः सन्तु । मुमित्रपु योग्याः भवन्तु । धरस्मान
देटि यं च वयं द्विप्मा । द्रुपं कुर्मः । तस्मादुभपात्मका पे मात्रवस्तेपाम् आपः
ओपश्यश्च नो दुर्मित्रिपाः सन्तु । ममिवत्वेनापस्थिता भान्तु । हे आपः, इदं
पशुपंझपनानिमित्त पापं वहत अपनयत । यत्किश्चिद् दुरितम् अभिशापा-
दिपं पापं मपि स्थितं तदपनपत । वा अथवा परमाणिमावा, अहमभिः
दुटोह हिमां कृतवानस्मि । उत वाऽहं पदनृतम् अमृतवादिनं यमपराधिनं शेप
मापं वानपि। हे आपः, तदेतद्रोहादिकृतं पापम् अपनपत ॥३॥॥५॥
इति पठापापे पक्षपोऽनुवाकः ॥ ६ ॥५॥

·प्रथमदशके । ६ अध्यायः। ८२ पश्चमे गुदकाण्डहोमो वर्णितः । एतावतामीपोीयः पशुः समाप्तः । अय होमाभिपवोपयुक्तानां बसतीवरीसंझकानाम् अपामुपादानं षष्ठेऽभिधीयते ।। कास्पायनः ॥ वसतीवरीग्रहणं हविष्मतीरितीति ॥ सोमाभिपवणसाधनभूता पसतीवरीसंघका अपो गृहीयात् ।। पाठस्तु ॥ हविष्मतीरिमा आपो हवि- बां आश्विासति । हविष्मां देवो अध्वरो हविष्मां अस्तु सूर्य इति ॥ इनि- मान हविपा संयुक्तो यजमानः हविष्मती: हविषा सोमेन युक्ता इमा वस- तीवरी: अपः आविवासति परिचरति । ततो देवो घोतमानो अध्वरो पागो- ऽपि स्वबारीनिष्पत्यर्थ हविष्मान् भवतु । किञ्च सूर्पोऽपि देवो यजमानस्य फलदानाय स्वसंतृप्पथै इविष्मान हविःसंपन्नो भवतु ॥ १॥ कात्यायनः ॥ अग्ने इति निदधाति । मालाबार्यमपरेणेति ॥ नूतनगाईपत्यस्य पश्चिमभागे वसतीवरीसमका आपो निदध्याद ॥ पाठस्तु ॥ अग्नेर्वोपनगृहस्प सदसि सादयामीति ।। हे वसतीव:, वो युष्मान अपनरहस्य अविनधरगृहस्य शाला- मुखीयामेः सदास समीपस्थाने सादपामि स्थापयामि ॥ कात्यायनः॥ दक्षिण- स्यामुत्तरवेदियोण्ये निदधातीन्द्राग्न्योरितीति ॥ शालामुखीयानेः पश्चिम- भागे स्थापिता वसतीवरीरादापोत्तरवेदेर्दक्षिणोण्यां निदध्यात् । भाग- घेयी स्थति मन्त्रशेप । हे वसतीवयों, यूयम् इन्द्राग्न्योरिन्द्रामिदेवतयोर्भाग- धेयीस्थ भागधेय्यो भागरूपा भवय ॥ कात्यायनः ॥ उत्तरस्यों पूर्ववन्मित्रा- वरुणपोरिति वेति॥दक्षिणोण्या स्थितावसततीवरीः पुनरप्यादाय पूर्वमन्त्रेण वाऽनेन मन्त्रेण वा उत्तरश्रोण्या निदध्याद । भागषेपी स्थति मन्त्रशेषः । हे .वसतीवरीसंज्ञका आपो, यूयं मित्रावरुणदेवतपोर्मागरूपा भवय ।। कात्यायनः ।। विश्वेपी देवानामित्याग्नीघ्र इति ॥ उत्तरस्यां वसतीवरीः पुनरप्यादायाग्नीध- मण्डपे निद-पात || पाठस्तु ।। विश्वेषां देवानां भागधयी स्य । असूर्या उपसू पाभिर्वा सूर्यः सह ता नो हिन्वन्त्वध्वरमिति ॥हे वसतीवों, यूयं सर्वेषां देवा- नां भागरूपा भवय । इदानीमभिनयेन दर्शयन्नाह । याः प्रसिद्धाः अमः ईग्भूता वसतीवर्या रुपा आपः उपसूर्ये सूर्यसमीपे स्थिताः । सूर्योऽपि ताभि- रभिः सह गच्छति । ता आपो नः अस्मदीपमध्वरं पकं हिन्वन्तु मीणयन्तु । ॥२॥३॥ इति पठाध्यापे षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥६॥ पष्टे सोमाभिपवार्थानां पसतीवरीणां ग्रहणमुक्तम् ।। सप्तमेऽभिपोतव्य- इप सोमस्योपाहरणादिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ ईपान्तरेणासोमम- ·राजपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । सप्तमे सोमोपाहरणादिमन्ता उक्ताः ॥ अधमे सोमामिपयोऽभिधीयते ॥ कात्यायनः ॥ देवस्प स्वेसदिमादायेति ॥ अद्विशब्देन सोमाभिपनहेतुः पापा. पोऽभिधीयते । तपादयात् ॥ पाठस्तु ।। देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो- (हुभ्यां पूष्णो इस्ताभ्याम् । आददे रावासि गभीरामममध्वरं कृधीन्द्राप सपूतमम्। उत्तमेन पविनोजस्वन्तं मधुमन्तं पयस्वन्तमिति ॥ देवस्य खत्पादिक पूर्व च्याल्पातम् । हे अपिपनसाधन पाषाण, स्वं रावा । रा दान इत्यस्य रूपमायाहुतीनो दक्षिणानां घरावा दाता भवसि । ततः गम्भीरमिमं मदीय- मध्वरं यज्ञं कृधि कुरु । उत्तमेनोत्कृऐन पविना वजसदृशेन त्वया अहं सोम- मोहयां करोमि । कीदृशाम् । इन्द्रापेन्द्रार्थ मुधूतमम् । तकारलोपश्चान्दसो, दीर्घत्वम् । मुष्ठ अभिषुत्तमम् उर्जस्सन्तं स्वादुत्वोपेतं पयस्वन्तं पयोविशेष- धन्तम् । एवं सोमं करोमीरयर्थः ॥ कात्यायनः ॥ निग्राभ्यासु वाचयति नि- आभ्या स्थेति ॥ अभिपोतव्यस्य सोमस्य सेचनीया आपो निग्राभ्या इत्यु- ध्यन्ते । तासु गृहमाणामु यजमान पाचयेत् ॥ पाठस्तु ॥ निग्राभ्या स्य देव श्रुतास्तर्पयत मा। मनो मे तर्पयत वाचं मे तर्पयत चढमें तर्पयत श्रोत्रं मे तर्प- पत । आत्मानं मे तर्पयत मजा मे तर्पयत पशून्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गणा मे मा विपन्निति॥ हे आपो, यूयं निग्राह्या स्थ। अस्माभिनितरां प्रहीत. न्या भवथ । देवश्रुता देवेषु- मख्याता यूपं मा मां तर्पयत मीतं कुरुत। हे आपो मदीयानि पनामभृतीनि इन्द्रियाणि तपर्यत आत्मानं शरीरं मजा पुत्रादिसंपत्ति पशून् गणान् मनुष्यसंघाँश्च तर्पयत । मे मदीयगणा मनुष्य. संघा मा वितृपन मदीयद्रव्यदानेन परिताः सन्तो विद्धतृष्णा मा भूवन् । अनुरक्तगणोऽहं भवेयमिति पजमान आशास्त इत्यर्थः ॥ १॥२॥ का- त्यापनः ॥ सोम मिमीत इन्द्राय वा वसुमते रुद्रवते इति पञ्चकृत्वः प्रतिमन्त्र- मिति ।। अभिषोतपस्य सोमस्पेन्द्राय लेत्यादिभिः पञ्चभिमन्त्रैः पश्चार पथा भवति तथा मानमियतां कुर्यात् ॥ तत्राये प्रथमो मन्तः ॥ इन्द्राय त्वा पमुमते रुद्रवत इति ।। हे सोम त्वा वाम् इन्द्रायेन्द्रार्थम् इमे । कीदृशायेन्द्राय चमुमते वमुसंकप्रातःसवनदेवतावते । रुद्रवते रुद्रनामकमाध्यन्दिनसक्नदेवता- चते ॥ अथ द्वितीयः ॥ इन्दाप त्वादित्यवत इति ॥ आदित्यवते तृतीय सवनदेवतावते इन्द्राय हे सोम त्वामिमे अप इत्तीयः॥ इन्द्राय वाभिमातिन इति । अभिमाविशत्रुस्त हन्ति इत्यभिमातिहा इन्द्रस्तस्मै, हे सोम, त्वामिमे ।।

·१ मधमदशने । ६ अध्यायः। अथ तुरीपः । पेनाय स्वा सोमभृत इति । श्येनाय पतिरूपाय मायध्यात्मने सोममृते सोमधारकाप । पदा, सोममृते सोमहने । हग्रहोर्भश्छन्दमीति इका. रस्य भकारः । तादृशायन्द्राय, हे सोय, लामिमे ॥ अथ पचपः ॥ अनपे ला रापस्पोपद इति ॥ रायस्पोपस्य धनपोपस्प दाने गये । हे सोम स्वामि- मे ॥ ३ ॥ कात्यायनः॥ यत्त इति मिनालम्भनमिति ॥ इयत्नां कृतस्य मोम- स्य संस्पर्शनं कुर्यात् ।। पाठस्तु ॥ पत्ते सोम दिवि ज्योतिर्यत्पृथिव्यां यदुरा अन्तरिसे । तेनास्मै यजमानायोरु राये कृध्यापदाचे चोच इति ॥ हे सोम त्रिपु लोकेषु ते तदीयं ज्योतिर्मदास्त तेन ज्योतिपाऽस्मै यजमानाय राये चतुर्थी तृतीयार्थे । राया धनेन समृदमुरु विस्तीर्ण स्थान काध । किस, अ. धिकोऽयं यजमानो भवति । दाने वाचा फलप्रदायेन्द्राय हि ॥ ४ ॥ का- त्यापनः । श्वावा स्थेत्यासिनतीति ॥ पाठस्तु ।। वात्रा स्थ स्त्रतुरो राधो- गर्ता अमृतस्य पत्रीः । ता देवीदेवत्रेमं यज्ञं नपतोपहताः सोमस्य पिवतेति । हे आपो, यूयमेवंविधाः स्य। किंविधाः । वात्राः कारिण्यः सतुरो स्त्रया- तिन्यः । राधो धनमुगिरन्तीति राधोपूर्ण धनाभिनपिण्यः। अमृतस्प सोमस्य पत्री पालयिभ्यः । हे देवीदेव्यः, आपः, तथाविधा यूयं देवत्रा देवान प्रती- में या नपत प्रापपत। किच, यूयमुपहूना: अनुभाताः सत्या सोमस्य सोम पिवत ॥ ५॥ कास्पापनः॥ मा भेति प्रहरतीति । अभिपुणुपादित्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ मा भेर्मा संविधा उर्ज धत्स्व धिपणे वीही सती वीळयथामून दधायाम्। पाप्मा हतो,न सोम इति । हे सोम, वं मामा भैपीमा संविक्याः कम्पनं मा कृथाः। यतो देवतर्पणार्थमहं त्वायभिपुणोमि । अन कमै यत्स्व संधेहि । एवं सोमं मंबोध्येदानी द्यावधिव्यौ संघोधयति । हे धिपणे द्यावा. पृथियौ युर्वा धीही सती । वीलशब्दो वृहद्रचन: । दृढे सत्यावारमान वीळ- पेयां दीकुरुतम्। किञ्च, ऊजै रसं दघायाम् । अनेनैव अस्प स्तुतेन ग्राणा पजमानस्य पाप्मा हता, न तु सोमो हतः ॥ ६॥ कात्यायनः ॥ नि- ग्राभं वाचयति होहचपसेऽपानशूनवधाय मागपागितीति ॥ मागादिमन्त्र: सोपग्रहणे तु निग्राभ इत्युच्यते । होतचपसे सोशूनवस्थाप्पैतन्मन्त्रं यजपानं घाचपेत् ॥ पाठस्तु ॥ मागपागुदगघराक सर्वतया दिश आधावन्तु । अम्ब निणरसमऽरीविदा । समग प्रशसिपो देवः शविष्ठ मर्त्यम् । न त्वदन्यो मघवन्नस्ति माहितेन्द्र बामि ते वच इति ॥ हे सोम, स्वा लांमागादयो दिशः

·९४
शुक्रगजनेदकाममंदिताभाष्ये।
सर्वतः सर्वस्मात स्वस्तपदेशाव आघावन्तु । आभिमुख्येनागस्छन्तु । परस्परं
किं भाषमाणा आधावन्विति । तदाह । ई अम्ब, हे मातर्निष्परस्वैः स्वैर्भागः
सोमं पूरयेति वदन्यः । किन्च, एवंविधं सोमम् अरीः आगच्छन्त्यो दिशः
संविदाम् ।छान्दस रूपम्। संविदन्तु सम्यग्जानन्तु।हे शविष्ठ, अतिशयेन वल-
पन्निन्द्र देवो दीप्यमानत्वं मय मनुष्यं यजमान प्रांसिपः प्रशंससि । हे मघवन्द
धनवन् इन्द्र, पर्डिंना यजमानस्य मुखपिता तदन्यो नास्ति । अतोऽहं ते वर-
स्वमेव सुखयिनत्यवंरूपं त्वदीयं वचनं ब्रवीमि ॥७॥८॥ इति षष्ठा-
ध्यापेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ६ ॥८॥
वेदार्थस्य प्रकाशन तमोहाद निवारपन् ।
पुमाश्चतुरो देयाद्वियातीर्थमश्नरः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराज-परमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरवृक्षाभूपाल-
साम्र ज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचित माधवीय वेदार्थमकाने काच-
सादिनामाप्ये पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥

·भध शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्य सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ यस्य नियासितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ॥ निर्ममे तमहं वन्ने विद्यातीर्थमहेनरम् ॥ १॥ पष्ठाध्याये यूपसंस्कारादिसोमाभिपवपर्यन्ता मन्त्रा उक्ताः ॥ सप्तमे ग्रह प्रणमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कास्पायनः ॥ उपायं गृह्णाति । वाचस्पतपे देवो देवेभ्यो मधुमतीरितीति । मन्त्रत्रयस्प प्रतीकोपादानात् तलकैकेन मन्त्रणो- पश्चिमकैकवारं गृह्णीयाद ॥ पारस्तु ।। वाचस्पतपे परख वृष्णो अशुभ्यां गभस्तिपत इति ॥ हे सोम, पतये पालकदेवार्थ कृष्णः वर्षितुस्तव सम्बन्धि. भ्यामंशुभ्यां गभस्तिपूता । अध्वर्युषु वाहुभ्यां पूतः सन् वाचासम्बन्धिना मन्त्रेण पवस्व शुद्धो भव ॥ अथ द्वितीयः ।। देवो देवेभ्यः पवस्व येषा भागोऽप्तीति । हे सोम, त्वं पेषां देवानाम्भागो भवसि तेभ्यो देवेभ्यो देवो दीप्यमानः सन् पवस्व ॥ अथ तृतीयः ॥ मधुमतीन इपकधीति । हे सोम स्वं नोऽस्मदीयानीपोऽनानि मधुमती: मुधुररसोपेतानि कृधि कुरु ॥ १ ॥ कात्यायनः ॥ पत्त इत्यात्तान् सोमे निदधानीति ॥खीकृतान तानशून सोमे स्थापयेत् ॥ पाठस्तु ॥ पत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृषि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहेति ॥ हे सोम, ते तव अदाभ्यम् पहिस्य जायवि जागरणशील पन्नामास्ति । हे सोम, तस्मै तमामवते तुभ्यं सोमाय स्वाहा दत्तमस्तु ।। का. स्थापना ॥ खाईत्युत्कोर्षन्तरिसमिति निष्क्रमणीमति ॥ स्वाहेत्येतदक्षरद्वप- मुक्ता निष्क्रमेत् ॥ पाठस्तु ॥ स्वाहोर्वन्तरिक्षमन्माति । उरु विस्तीर्णम- नतरितमन्धेम्पनुगच्छामि ॥ कात्यायनः ॥ सांकृत इति इत्वा पावमुप- मार्शति । होप ला पात्रोपमार्जनं कुर्याद ॥ पाठस्तु ॥ स्वांकृतोऽसि विशेभ्य इन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः। पार्थिवेभ्यः । मनस्वाप्टु स्वाहा त्वा स्वभवः सूर्यति ॥ हे प्राणरूपोपरिग्रह, स्वं खांकृतोऽसि । प्रया स्वीकृतो मसि । कीगाय देवजन्मनि च स्थितेभ्यः सर्वेभ्य इन्द्रियेभ्यो हिताय मनस्वा- दृशं त्वामष्टु व्यामोतु। स्वभवः स्वयमुत्पन्नो या माणः, हे उपशिग्रह ताहा- रूपं वो बाहः प्राणरूपायादित्याय स्वाहाकारेण जुहोमि । सूर्यस्य प्राणरूप- खपायणिराम्नातम् ! आदित्यो ह वै बायः प्राण उदयत्येप घेनचाक्षुषं माणमनुगृहान इति ॥ स्वविवशन्देन माणरूपस्प ग्रहस्य स्वाधीनतं ·शुक्लयजुर्वेदकाव्यसंहिवामाये । विवक्षितम् । दिव्यपार्थिवान्दाभ्यां च जन्मदयं विवक्षितमिति तितिरि- दर्शयति । स्वतोऽसीत्साह ।माणमेव समन्वत विश्नेभ्यस्वेन्द्रियेभ्यो देवेभ्यः पार्थिवेभ्य इत्पादोभयेनेव देवमनुष्येषु प्राणान् दशातीति ॥ कात्या- यनः ॥ प्रथमे परिधावुचानं पाणिं मागुपमाzि देवेभ्यस्वेतीति ॥ पश्चिम- भागेऽवस्थितो यः परिधिस्तस्मिन् पाणिमूर्धाभिमुखं कृत्वा मागभिमुख यथा भवति तथोपमार्जनं कुर्याद ॥ पाठस्तु ॥ देवेभ्यस्वा मरीचिपेभ्य इति।। हे लेप, स्वां मरीचिपेभ्यः मरीचिपालकेभ्यो देवेभ्यः परिधी मामि ॥ का- स्यायनः ॥ वासउरोवाहुपु श्लिटमंशुममिचरन् जुहुयात् ॥ देवांशवितीति वस्रोरुबाहपु यः सोधिः संश्लिष्टस्तपपिचरञ्जुहुयात् ।। पाठस्तु ॥ देवासो पस्मै वेळे । तत्सत्यमुपरिप्लुता भङ्गेन हतोऽतो फडिति ।। हे देवांशो दीप्य- मानसोमांशो यस्मै धपाप सामीळे ईळिरध्येषणाकर्मा । स्वा मार्थयामि । तद्धकर्म सत्यमस्तीति शेपः । उपरिप्लुता, प्लुवतिर्गत्यर्थः। उपर्यागोन भान भामर्दैन, असाविति देवदत्तादिनामनिर्देशः । असौ द्वेप्यो हतो निहता, फटू विशीर्णो भवेद । त्रिफला विशरण इति धातोः किवन्तस्य फडित्येतद् रूपम् । छन्दासे दलपारभेदः । अभिनारे स्वीकारस्य स्थाने फडिति प्रयुज्यते । वपटू पश्ये फडुवादे हुँ द्वेष्ये पौष्टिके स्वति वचनात् ॥ कात्यायनः ।। माणाय स्वेति पावासादमिति ॥ खरस्य पस्मिन् दक्षिणप्रदेशे पूर्वमुपायुपावं स्थापितम् इदाती तत्रैव स्थापयेत् । हे उपांशुपात्र, माणदेवतासंतोपा वा- मासादयामीति शेषः । कासायनः ॥ उपांशुसचनं पाणिना प्रमुग्योदई व्यानाय स्वेति ।। उपसिवनाएं येन पापाणेन सोमोऽमिपुतः स उपांशु. सवनः । तं पाणिना पपार्जनं कृत्वा उदगभिमुखं यया भवति तथाऽसा- दपेत् । हे उपांशुमपन, पानदेवतार्थ त्वामासादयामीति ॥२॥३॥ इति सप्तमाध्यापे मथमोऽनुवाकः ॥१॥ मथमेऽनुवाके उपांशुग्रहार्था मन्त्रा उक्ताः ॥ द्वितीपेन्तर्यामग्रहार्था मन्त्रा उच्यन्ते।कात्यायनः॥ उदितेऽन्तर्यामग्रहण उपयाम गृहीत इत्युपांशु वदतीति ।। सूर्योदयादुत्तरकाले अन्तर्यामग्रहं गृहीयादाउपांशुग्रहे येन मन्त्रेण यत् कर्मानुष्ठि- तम् अन्तर्यामग्रहणानन्तरं तेन मन्त्रेण तस्कर्मानुतिप्रापाठस्तु।।उपयाम गृहीतो- ऽस्पन्तर्यच्छ मघवन पाहि सोमम्। उरुप्प रायो वेपो पजस्वेति ।अन्तस्ते द्यावा. पृथिवी दधाम्पतर्दधाम्पुर्वन्तरितम् । सदेवेभिरपरैः पश्चान्तर्यामे मप- ·९७ प्रपमा अध्यापः। पन मादयस्लेति ॥ उपपामपतीत्युपपामो प्रहस्तेन गृह्यते । उपपामगृहीतः । हे सोमरसलं नाशो भवसि । हे मघवन धनवनिन्द्र, वं तामां ग्रहपात्रम् । अन्तर्यच्छ पानुभ्योऽन्तर्धानं व्यवधानं यया भवति तथा नियमय । ततः सोम पालप । तथा रापो धनानि अबोरुष्प आभिमुरुपेनागत्य रक्ष इपोऽनानि पजस्व देहि । ते तवानुग्रहाद धावापृथिवी धावापृयिन्यो अन्तर्दधामि ध्यावापिके फरोमि । किश, उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षम् अन्तर्दधामि । हे मघा- निन्द्र अवसादेवः सजू: समानभीतियुक्ता सन्नन्तर्यामे महे मादयस्व स वंहा सन्नन्यानपि हर्पय ॥ स्वाहाकारमुक्ता निष्क्रामेत् ॥ स्वाहोपन्तरिक्ष- मन्वेमि इत्य पूर्व पारुपातः । अथ होमं कृत्वा पानं प्रमज्यात् ॥ पाठ- स्तु ॥ स्वा फुतोऽसि विशेभ्प इन्द्रियेभ्यो दिवेभ्यः पार्थिवेभ्यः । मनस्त्वाष्टु स्वाहा स्वा स्वभवः सूर्यायेति । पूर्वपद् व्यासपेपम् । अपरिधी पाण्युपमा- मनमन्त्री देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य इति । पूर्वपद व्याख्या | कास्पापनः ।। उदानाय त्वेति पात्रासादनमिति ॥ अन्तर्यामग्रहः पूर्वस्मिन् स्थाने स्थितः । इदानी तस्मिन्नेवासादयेत् ॥ हे अन्तर्यामग्रह, त्वामुदानदेवतासन्तोपार्थमासा- दपामीति शेषः ॥१॥२॥ इति सप्तमाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ ७॥२॥ द्वितीयेऽन्तयाममह उक्त) तृतीये ऐन्द्रवायवग्रह उच्यते ॥ कास्पायनः॥ ऐन्द्रचाप रक्षात्पावापवितीति ॥ ऐन्द्रवायवग्रहे वायुदेवतार्थ सोमं गृह्रीपाद ।। पाठस्तु ॥ आवायो भुष शुचिपा उपनः सहस्रं ते नियुतो विश्ववार । उपो ते अन्धो भयमयामि पम्प देव दधिपे पूर्वपेयं वायवे वेति ॥ हे पापो, स्वप आगत्य भूप महानलंकुरु । हे शुचिपाः, पवित्रस्य सोमस्य पाता, नोऽस्मानु- पागच्छ । हे विश्ववार, विश्वव्यापक, ते तर, सहस्र से नियुसः। नियुत इति धागोरश्वस्य नाम । अश्वानां सहमं तवास्ति । त्वदीयम् अश्वसहस्रं नितर्रा युतः । ते अन्ध: अन्नं मधं मदनीयम, उपो उप अयामि उपगमयामि पूर्व- पे प्रथमं वपट्कारलक्षणं प्रथमं पानीयं भाग, हे देव, दधिपे धारयास । घायवे वेति । देवता देवाः । वायवे वा गृहामीति शेषः । उप समीपं गम- यामीत्पन्वयः । हे सोमरस, खां वायुदेवतायै गृहातीति शेषः ॥ १॥ का- सापनः । अपगृह्य पुनरिन्द्रवायू इतीति ॥ पूर्वमैन्द्रवायवग्रहे वायुदेवतार्क सोमं गृहीत्वा इदानी तस्मिन्नेव ग्रहे इन्द्रवायुदेवताकं गृह्णीयादिति झोपः ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रवायू इमे सुता उप पयोभिरागतम् । इन्दवो वामुशान्ति हि ।

·शूक्रयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये। उपयामगृहीतोऽसि वायव इन्द्रवायुभ्यां वैष ते योनिः सजोपोभ्यो तेति ।। है इन्द्रवायू युष्मदर्थम् इमे सोमाः मुताः अभिपुतावा पयोभिरेतः मोमरस- रूपैरन्ननिमितरुपैरुप समीपे आगतम् आगच्छतम् । हि यस्मादिन्दवः सोम- रसा वाम उमान्ति । कामयन्ते । तस्मादागच्छतमिति पूर्ववदन्वयः । 'हे सोम- रस, त्वम् उपयामग्रहेण गृहीतो भवति । चापचे श्रायुदेवतामिन्द्रयायुभ्याम् इन्द्रवायुदेवतार्थे त्वां गृहामीति शेषः । हे पात्र स्वरस्यैकदेशस्तयोनिस्तर स्थानम् । अतोऽत्र सजोषोभ्यां समानप्रीतिभ्यामिन्द्रवायुभ्यां त्वां सादया. भीति योपः । विदेवनग्रहाणा मध्य ऐन्द्रवायत्रग्रहस्प प्राथम्यं वाग्वा एषा पंदैन्द्रवायव इत्यादिवाक्यजातेन तित्तिरिणा बहुधा अपश्चितम् ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ ३ ॥ तृतीये पेन्द्रनापग्रह उक्तः । चतुर्थे मैत्रावरुणग्रह उच्यते ॥ कात्या- पनः ॥ मैत्रावरुणमपं स्वामितीति । मित्रावरुणदेवताय पाने सोमं गृहीया- ६ ।। पाठस्तु ॥ अपं वा गित्रावरुणा मुनः सोम ऋताया । ममेदिह श्रुतर हवम् । उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्यां स्वेति ॥ हे वासधा यज्ञस्य पर्धकी-मित्रावरुणी यां युवपोरर्याप अयं सोमा मुन:1 पस्मादभिपुस्त- स्मादिहास्मिन् यो ममेव यजमानानां मध्ये ममैव हवमाहानं श्रुतं युवा शृणुतमाहे सोमरस, त्वं मैत्रावरुणग्रहपात्रेण गृहीतो भासि, स्वां मिवावरुण देवतामा यहामीति झोपः ॥ १ ॥ कात्यायनः ॥ पयसा श्रीणारयेनं कुशा- अन्तय राया पमित्येवं सर्वत्र श्रयणेविति ॥ मैवावरुणग्रहपात्रे कुरादप- ध्यक्षानं फत्वा तत्रस्थं सोमरस क्षीरेण मिश्रीकुवा एवं यत्र यत्र श्रयणानि सति तेपु मर्वेष्वेवं कुर्यादित्पर्धः ॥ पाठस्तु ॥ राया वयर ससबारसो मदेय हस्पेन देवा यत्रसेन गावः । तां धेनुं पित्रावरुणायुवमा विश्वाहा धत्त- पनपस्फुरन्तीम् । एष ते योनिनायुभ्यां वेति ॥ देवा इन्द्रादयो हव्येन इदिपा पया हप्यन्ति गावो यवसेन यथा हयन्ति । तया ययं राया धनेन समामः सम्भक्ताः । वन पण सम्मक्तारिखस्प रूपम् । धनसंपत्राः सन्तो पदम हटाः स्याम । हे मित्रापरुणी, यां युवा नोऽस्मभ्यं विश्वाहा सर्वदा, at नयाभूनां धर्नु पत्तं दतम् । कोहलीम् । अनपरफुरन्ती तां धेनुमित्यर्थः। कालापुष्पां गन्पमिसयां मित्रावरुणाम्पा, स्पष्टमन्पद ॥ पीवस्य सोपरसत्य क्षीरपेलन,मित्रं देव अनित्पादिवाक्पजातेन तितिरिका ·. प्रथमदयके । ७ अध्यायः । 1 स्पष्टीकृतम् ॥ २॥ इति सप्तमाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ७॥ ४॥ ॥ ॥ । चतुर्थे मैत्रावरुणग्रह उकः ॥ पश्चमे आश्विनग्रह उच्यते । कात्यायनः॥ या वामित्याशिवनामिति ॥ गृहींयादिति शेषः ॥ पाउस्तु यावां कशा मधु- मत्यश्विना मूतावती । तया पर्व मिमिक्षतम् । उपपामगृहीतोऽस्पश्विभ्यां लैपते योनिर्माध्वीभ्यां खेति ॥ हेअधिना, अधिनौ देवी, वायुयोर्या कशा । कशेतिवाङ्नाम। या बार मधुमती मधुब्रह्म तद्वती॥ मधुम्राह्मणोपनिषत्मशमा- युक्ता, सूनृतावती प्रियवचनोपेता, तया वाचाऽस्मदीयं यज्ञं मिमिक्षत से तुमिच्छतं निष्पादयतमित्यर्थः । मावीभ्यां मधुब्राह्मणं पावश्विनावधी ताभ्यामश्विभ्यां वां सोमं सादयामि । शिष्टं स्पष्टम् ।। १ ।। इति सप्तपाध्याये पञ्चयोऽनुवाकः ॥ ७॥५॥ पञ्चमे आधिनग्रह उक्तः ॥ षष्ठे शुक्रग्रह उच्यते ॥ कात्यायनः ॥ शुक्र मवयेति ॥ शुक्रग्रह गृहीयात् ॥ पावस्तु- ते प्रत्रया पूर्वथा विश्वधेयथा ज्येतनानि वहिपद स्तर्विदम् । प्रतीचीन हजनं दोहमे धुनिमायुं जयन्तमनु यासु वर्षसे । उपपामगृहीतोऽसि शण्डाय स्वा । एप ते योनि ता पाहीतिप्रवधेत्यादौ थामत्यप उपमा । हे इन्द्र, वो मना पुरातना भृग्वादयो पथाऽस्तुवन् । पूर्वथा पूर्व साध्यादयो यथा । विश्वया विक्षे ऋपयः ऋषिपुत्रा वा । इमथा इदानीन्तना जना यथा । तथा वय वा स्तुम इत्यर्थः । कीदृशामिद्र ज्येष्ठतातिम् । साथै नातिमत्ययावहिंपद पागे सन्निहितत्वेन तिष्ठन्तम् । स्वर्विदं यजमानाय दातव्यं स्वर्ग वेत्तीति व. वित् तम् । हे इन्द, यस्व मतीचीनं प्रतिगमनमस्मत्प्रतिकूल पूजन वर्जनीयम्। आलायाश्रद्धादिकं दोहरो रिक्तीकरोपि विनाशपास तादृशं त्वां स्तुमा । पास क्रिपा धुनि स्वदनुग्रहात शत्रु कम्पयन्तम् आशु सिमकारिणं जयन्तं सम्पानुष्ठानेन यजमानान्तराण्यतिथपानम् एन यजमानम् अनु सोमपानेन स्तुमा वर्षयसे। तासु क्रियासु तपिन्द्रं स्तुमा । हे शुक्रग्रह, स्वमुपधामगृहीतो- ऽसि शुक्रपुत्राय पण्डनामकाप त्वा गृहामि । एप श्वरप्रदेश का स्थान, स्वं पजमानस्य वीरता पाहि । कर्मशूरस्वं च पालय ।। कात्यायनः ॥ नामन्यि. भ्यां च घरता ॥ शुभेणाध्वर्युमन्थिना मतिमस्थाका प्रोसितामोक्षितो यूप. शकलावादापाविधानं प्रोशिताभ्यामवमानमोक्षिताभ्यामिति ॥ शुक्कामन्धि- महापां पपाक्रमेणाध्वर्युमतिमस्पातारावनुतिप्ठेताम् । तत्मकार नाम, - ·१०० शुभयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । मोक्षिताभ्यां द्वाभ्यां यूपशकलाभ्यां सह मोक्षणरहितौ द्वौ यूपशकलौ खी- छल्प यथाक्रमेण तपोग्रहयो: प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्याम् आच्छादनं कृत्वा अमोक्षिताभ्यां शकलाभ्याम् अपामार्जनं कुर्यावातत्र शुक्रग्रहस्यापामार्जनमन्त्र: कात्यायनेन विनियुज्यते ॥ अपमृष्ट! पण्ड इत्यध्वर्युरिति । अध्वर्युः पूर्वमु. क्तेन मोक्षितशकलेनाच्छादनं कृत्वा अमोक्षितशकलेनापमृज्याद । पण्डनाम- कोऽपुरपुरोहितः शुनपुत्रोऽपपृष्टः । अपामार्जनीकृतः ॥ कात्यायनः ॥ देव- स्वेति निष्कामितो यथालिङ्गमिति ॥ अध्वर्युमतिमस्थातारौ यथाक्रमेण शुक्रमन्धी सतत्तदद्वयवाचकमन्त्रलिगमनतिक्रम्प निर्गच्छेताम् । तव शुक्रपद- पाचकमन्त्रपाठः ॥ देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्विति । शुक्रनामकग्रहस्थं सोम पिबन्तीति शुक्रपा देवा हे शुक्रग्रह, वां पणपन्तु यजमानस्थान प्रापयन्तु ।। कात्यायनः ॥ अपरेणोत्तरवेदिमरली सन्धायोत्तरवेदिओया निघत्तो वि. सृजन्ती दक्षिणस्यामध्वर्युरुत्तरस्यां मातमस्थाता अनाधृष्टासीतीति ।। अवर्यु- प्रतिमस्थतारावृत्तवेदेः पश्चिममागे अरन्याः संमेलनं कृता ततस्तयोविस ननङ्कुर्वन्तौ यथाक्रमेणोत्तरश्रोण्योरुभयोर्ग्रहस्थापनं कुर्याताम् । अनाधृष्टा अनुपदिशिता भवसि ।। कात्यायनः ।। सुवीर इति दक्षिणं यूपदेवां गच्छत्य- ऽध्वर्युरितीति ।। अर्ध्वर्युयूपस्य दक्षिणप्रदेशं गच्छेत् ।।पाठस्तु॥ मुवीरो वीरान अजनयन परीहाभिरायस्पोपेण यजमानमिति ॥ हे शुक्र, लं सुवीरः शोमनशौर्योपेतः सन् वीरान यजमानस्य शौर्योपेतान् मृत्पादीन मज्नयन उत्पादयन् रायस्पोपेण धनस्य पुष्टया पजमानमभिलक्ष्य परीहि परितो गच्छ ॥ कात्यायनः ।। अपरेण यूपम् अरनी सन्धत्तः समग्मान इति यपालिङ्ग- मिति ।। यूपस्य पश्चिममागे अध्वर्युपतिप्रस्थातारी तत्तद्ग्रहवाचकपदलिगमन- तिक्रम्यारन्योः सन्धानं कुर्याताम् ॥ तत्राध्वर्युमन्त्रपाठः ॥ संजन्मानो दिवाएथिव्या शुक्रः शुकशोचिपेति ॥ शुक्रनागको प्रहः धुलोकभूलोकाभ्यां संजग्मानः सद्भच्छमानः शुक्रशोचिपा शुद्धदीप्या यूपं विभनीति शेषः ॥ कात्यायनः ॥ निरसः पण्ड इत्यध्वयुरिति ॥ अध्वर्युरमोक्षितं यूपशकलं निरस्येत् । पण्डनामकः शुभपुत्रोऽसुरपुरोहितो निरस्ता यज्ञाद् वहिनिक्षिप्तः।। कात्यापनः । शुक्रत्याधिष्टानमध्वर्युरिति ॥ अध्वर्युराइवनीपे मोषितं यूपश- कलं प्रक्षिपेत् । अमीति मन्त्रशेपः॥१॥२॥कात्यापन:। अच्छिन्नस्यति जप्रिवेवि ॥ अध्वर्यु:कलमसेपानन्तरं जपेत् ॥ पाठस्तु ॥ अचिन्नस्य ते ·१ प्रथमदशाके १ ७ अध्यायः। देव सोम सुवीर्यस्य रायस्पोपस्य ददिताः स्यामेति ॥ हे दीप्यमान सोप, अच्छिन्नस्याऽनवखण्डतस्प ते तव ददितारः स्याम । देवतासन्तुष्ट्यर्थं भूयो भूयो दातारो भवेम ॥ कात्यायनः ॥ उभयतो यूपं प्रत्यङ्मुखी प्रत्याहमुखी जुहतः । सा भयमेत्यध्वर्युः प्रथमामेति ॥ अध्वर्युपतिप्रस्थातारौ यूपस्योभय- पार्श्वयोः पश्चिमाभिमुखौ स्थित्रा जुहुयाताम् । बाध्वर्युः प्रथमं जुहुयाद पाठस्तु ॥ सा प्रथमा सस्कृतिविश्ववारा स प्रथमो वरुणो मिवोऽग्निः। समयमो वृहस्पतिश्चिकित्सा सस्मा इन्द्राय मुतमाजुहोत स्वाहेति ॥ यस्पेन्द्रस्य या संस्कृति समीचीना कृतिविश्ववारा सधैर्देवैवरणीया सा प्रथमा देवानां मध्ये मुख्या स प्रथमो मुरूपः । स एवेन्द्रवरुणमित्राग्नयः चिकित्वान् चेतनाविशेषत्रान् वृहस्पतिरपि स एवेन्द्र एव । हे ऋत्विजस्तस्मै तादृशेन्द्रीय सुतमभिपुतं सोममाभिमुख्येन जुहुत स्वाहाकारेण होमं कुरुत ॥ कात्यायनः ॥ तृपन्विति जपतीति ॥ होमानन्तरं जपेत् ।। पाठस्तु ॥ पन्तु होत्रा मघोर्यत् खिष्टं पद मुभृतं परवाहेति ॥ मघोर्मधुरोपेतस्प सोमस्य यद्रसरूपं द्रव्यं स्विष्टं मुष्टपेक्षितं पर सुभृतं मुष्ठु सम्भृतं यत् स्वाहाकृतं तादृशं रसरूपं द्रव्पं दृष्ट्वा होवा यष्टष्पा देवतास्तृप्यन्तु ॥ ३ ॥ ४॥ इति सप्तमाध्याये पष्टोऽनुवाकः ॥ ७॥६॥ षष्ठे शुक्रग्रह उक्तः ॥ सप्तमेऽनुवाके मन्थिग्रह उच्यते ॥ कात्यायनः ।। मन्थिनमयं न इतीति ॥ मन्यिग्रहं गृहीयात् ॥ पाठस्तु ॥ अयं वेनश्चौदपत् पृश्निगर्भा ज्योतिराय रजसो विमाने । इममपासङ्गमे सूर्यस्य मिशन विमा मतिभीरिहन्ति उपयापगृहीतोऽसि मर्काय तेति ॥ अमितीन्द्रो नि- दिश्यते । वेनः कान्तोऽभीष्टः । विनि कान्ताविस्यस्माद्धातोरुत्पन्नत्वात । पृश्निरादित्यस्तस्य गर्भभूना आपः। तयाचान्यव प्रश्नोत्तराभ्पामयमर्थः श्रूय- ते ॥ फेमा आपो अनिमिपन्तो यदितो पान्ति सम्प्रीति प्रश्नः ॥ आपः सूर्ये समाहिता अभ्राण्यः प्रपद्यन्त इत्युचरम् ॥ अयं वेनः पृश्निगर्माश्च उदयन आपो वर्पतीत्यर्थः । कीडशोऽय ज्योतिर्जरागुः विद्युलक्षण तेजो जरायुत्रद्वेष्टनं पस्याप्तौ पोतिर्जरायुः । कुत्र स्थितः । रजसो विमाने रजस उदकस्य विमाने निर्माणस्थाने अन्तरिक्षे अवस्थितः । अपां सूर्य गर्मीभावः कथं सम्पन्न इति चेत् । अत्रोच्यते । विमा मेधाविनः ऋत्विजः अपां सूर्यस्य च सद्भमे निमित्त- भूते सति इममिन्द्रं शिशुं न । स्तनन्धपन्तं शिगृमिव लालयन्तम् । मतिभि- मन्त्रमहिनाभिराहुतिभिर्लिदन्ति यजन्तीत्पर्यःआहुतिदेवताभिरिमा आपो नी..

·शुक्लयजुर्वेदकावसंहिताभाष्ये। पन्ते । एतदेवाभिमेत्य श्रूयते ॥ भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्नन्त्यग्नव इति ।। हे सोमरस, त्वम् । उपपामगृहीतोऽसि । उपयामयतीत्युपयामो ग्रहस्तेन गृहीतो भवसिामर्कः शुक्रपुवोऽसुरपुरोहितस्तस्मै त्वा गृहामीति शेषः॥१॥कात्यायनः॥ सक्तुभिः श्रीणात्येनं मनोनयेष्वितीति ॥ एनं मन्थिनई यवमपैः पिमिश्री- कुर्यात् ।। पाठस्तु ॥ मनोनपेषु इक्नेषु तिमं विपः शच्या चतुथो द्रवन्ता। आपः भार्याभिस्तुविनम्णोऽअस्या श्रीणीतादिशं गभस्ती । एष ते योनिः मजार पाहीति ॥ विपश्चितो मेधाविनोऽध्वर्यवी, येषु हवनेषु सोमयागेषु शच्या क- मणा निमित्तभूतेन मनोनय इव तिम्म तीक्ष्णं क्षिप्रं व्याप्नुवन्ति । तथा हे शुक्रमन्थिनौ, द्रवन्तो गच्छन्तौ युवां वनुयो युष्मदीयं होमं व्याप्नुया । तेषु होमेषु कर्तव्येषु यः नुविनम्णो बहुधनयुक्तो वहुदक्षिणोपेतोऽस्ति । अस्य गभस्ती इस्त्र स्थितस्य मन्थिग्रहस्य आदिशं प्रदिशं वार्याभिः स्वागुलीभिः आश्रीणीत । आश्रयं कुवात । हे मन्धिग्रह, ते तव एप प्रदेशः। मजा पाहि पजमानसम्बन्धिनीः प्रजाः पालय ॥ कात्यायनः ॥ अपमृष्टो मर्क इति प्रति. प्रस्थातेति॥ मोहितेन यूपशकलेनाच्छादनं कृत्वा अमोहितेन शकलेनापामार्जन कुर्यात् । मर्कनामकोऽसुरपुरोहितोऽपार्जनीकृतः ॥ कारपायनः ॥ देवास्त्वेतीति मतिमस्थाता निष्क्रामेद पाउस्तु॥ देवास्ता मन्थिपामणयन्वितिराहे मन्थिग्रह, वा, मन्धिग्रहं पिबन्तीति मन्यिपाः देवाः प्रणयन्तु । यजमानस्थान प्रापयन्तु । अनाधृष्टासीति मन्तो विनियोगपुरःसरं पूर्व पारुपात: ॥ कासायनः ॥ समजा इति प्रतिमस्थाता यूपस्योत्तरमिति ॥ प्रतिमस्थाता यूपस्योत्तरप्रदेश गच्छेत् ॥ पाठस्तु ॥ मुमजाः मजाः मजनयन परीमाभिरायस्पोषेण पजमान. मिति ॥ हे मन्थिग्रह, मुमनाः शोभनमजास्त्वं यजमानसम्बन्धिनी: मजाः प्रज- नयन् रापस्पोपेण सह यजपानमागन्छ । अरत्नीसन्धाने विनियुक्तस्य मति- प्रस्थानसम्बन्धिनो मन्त्रस्य ॥ पाठस्तु ।। समग्मानो दिवा पृथिव्या मन्धी मन्यिशोचिति ॥ मन्थिनामको ग्रहो चुलोकाभ्यां सजग्मानः सङ्गछमाना, मन्यिशोचिपा मन्थिनः स्वदीया यूपं विभीति शेषः ॥ कायायनः ॥ निर- तो मर्क इति मतिमस्यातेति । प्रतिस्पाता अमोक्षित युपशकलं निरस्पद । मर्कनामकोऽमुरपुरोहितो निरस्तो निराकृतः ॥ कासापनः ॥ मन्थिन इति प्रतिमस्यातीत । मतिमस्थान मोक्षितं यूपशकलमाहवनीये प्रक्षिपेत् ॥२॥३॥ पाउस्तु ॥ अधिनस्य ते देव सोम मूवीर्यस्प रायसोपस्य ददितारा स्यामेति!

·१मयमदयाके । ७ अध्यायः पूर्ववेद व्याख्येयम् ॥ कात्यायन: ।। तमनु प्रतिप्रस्थातेति ॥ प्रतिप्रस्थाता सं होमं कुर्वाणमध्वर्युमनुसृत्प जुहुयात् ।। पाठस्तु ।। सा प्रथमा सस्कृति विश्ववारा स भयमो वरुणो मित्रोऽग्निात प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्सास्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोत स्वाहेति ॥ पूर्ववद व्याख्येयम् ॥ कांगायनः । तृपन्विति जपति ॥ सुपन्तु होत्रा मघोत्स्विष्टं यत्सुमृतं यत्स्वाहेति ॥ अपमपिव्याख्या- तः ॥ ४ ॥ ५॥ इति सप्तमाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ ७ ॥ सप्तपेऽनुवाके मन्यिाइ उक्तः ॥ अष्टपे आग्रपण उच्यते कात्यायनः॥ आग्रयणं पोर्धारयोः ये देवास इतीति ॥ धाराद्वये परति सति आग्रयण- नामकं प्रई ग्रहीयात् ॥ पाठस्तु ॥ ये देवासो दिग्पेकादश स्थ पृथिव्या- मध्येकादशस्थ । अप्सुक्षितो महिनैकादश स्थ ते देवासो पज्ञमिमं जुपध्वम् । उपपामगृहीतोऽस्याप्रयणोऽसि स्वाग्रयणः । पाहि पई पाहि यज्ञपतिम् । विष्णुस्वामिन्द्रिपेण पातु विष्णुं त्वं पाशभिसवनानि पाहीति ।। हे देवासः देवाः, ये :यूपं दिवि द्युलोके महिनेति त्रिपु स्थानेषु सम्बद्धपते । महिना महिम्ना स्वस्त्रमाहात्म्येन एकादश स्थ एकादशसंख्याका भवया तथा पृथि- च्यामधि.एकादश स्थ एकादशसंख्याका भवय । तथाऽप्मुक्षित अन्तरिक्ष निवसय एकादनासंख्याका भवथ । ते सर्वे देवा यूयं यई यजमानीयमिमपा- अयणगई जुध्वम् । हे आग्रयणग्रह, त्वम् उपपामेन पात्रेण स्वीकृतो भवति। आग्रयणोऽसि । आग्रपणनामा भवसि ! मुष्टु अग्रं श्रेष्ठयं तस्य मापक। स्वाग्रयण, तामा, लं यह पाहि रस । यसपति यजमानं च रक्ष । विष्णुः पारूपी देव इन्द्रियेण स्वसामर्षेन त्वां पातु । त्वमपि तादृशां विष्णुपालय। अभितः मातरादीनि सवनानि पालय ॥ कासायनः ॥ त्रिहिकृस सोम: पवत इतीति ।। हिकारवयं कला जपेदिति शेपः ॥ पाठस्तु ॥ सोमः परते सोमः पवते सोमः पवते अस्म बक्षणे परतेऽस्मै सत्राय पवतेऽस्मैमुन्वते यज- मानाप पवते । इप जर्जे परतेऽद्य ओपीभ्यः पवते घावाप्रथिवीभ्यां पवते मुभूताय परते बहावर्चसाय परते । विश्वभ्यस्त्वा देवेभ्य एप ते योनिर्विश्वे. भपस्त्वा देवेभ्य इति ॥ सोमः पवते । परविर्गसर्थः । सोमो गच्छति । सोमा परते इति विराचिरादार्था। अस्मै ब्रह्मणे मानणजातिमीत्यर्थ परसे सोमो गच्छति स्वकीपे कर्मणि प्रवर्तत इसर्थः । तया सत्रियमातिमीत्यय पत्ते । अस्मै मुन्वते सोमाभिपर्व कुर्वते यजमानाय कर्ममीअर्थ - पवते इथे अन्नाम ·एकप जुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये । अर्ने रसाप च परते। अद्भयो दृष्टयर्थम्, ओपधाभ्यो बीहियवादिसिद्धयर्थं च पवते । यावापृथिवीभ्या ठुलोकभूलोकभीणनार्थ पाते । किश्चात्र बहुनोक्तेना मुभूताय सर्वेषां साधुभवनाय पवते । ब्रह्मवर्चसाय ब्राह्मणानां विशिष्टवर्ची- ऽभिवृद्धयर्थ पवते । हे आग्रपणाह, त्वा सर्वदेवतामीसथै गृह्णामीति शेषः एप स्वरप्रदेशस्तव स्थानम् । सर्वेभ्यो देवेभ्यस्त्वामासादयामीति शेपः ॥२॥ ॥ २॥ ३ ॥ ४ ॥ इति ससमाध्यापेऽएमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥८॥ अष्टमेऽनुवाके आग्रयणग्रह उक्तः ॥ नवमे उक्थ्यप्रद उच्यते ॥ कासा- पनः ॥ उक्थ्यमुपयामगृहीत इतीति ॥ उक्थ्पग्रहं गृहीपात् ॥ पाठस्तु । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय वा वृहदते वयस्वत उक्यायुवं गृह्णामि । यत्त इन्द्रवृहदयस्तस्मै त्वा विष्णवे स्वैप ते योनिरुक्थेभ्पस्त्वा । देवेभ्यस्त्वा देवायुवं गृह्णामि यशस्यायुपे मित्रावरुणाभ्यां त्वा देवायुवं गृह्णामि पनस्पायुपे । इन्द्राय वा देवायुवं गृह्णामि यास्यायुपइन्द्राग्निभ्यां त्वा देवायुवं गृहामि यस्यायुपे । इन्द्राय त्वा देवायुवं गृह्णामि यशस्पायुप इन्द्रायरुणाभ्यां ता देवापुर्व गृह्णामि यज्ञस्यापुपे । इन्द्राबृहस्पतिभ्या ला देवायुवं गृहामि पर- स्यायुपे । इन्द्राविष्णुभ्पा स्वा देवायुवं गृह्णामि यज्ञस्पायुप इतीति ॥ हे सोम त्वमुपपामेन पात्रेण गृहीतो भवति । हे उक्थ्यग्रह, उक्थ्यायुर्व शस्त्रं कामयत इत्युक्थ्पायुश्छान्दसौ दीर्घः । तादृशं त्वामिन्द्राय गृहामि स्वीकरोमि की- शायेन्द्राय बृहदते बृहस्सामवान् । बृहत्सामप्रियापेसर्थः । वपस्वते वयः सोमरूपमन्नं तद्वते । हे इन्द्र, यत्ते बृहदयो महदन्नं सोमरूपमस्ति तस्मै तत्पाना- ऽध वा मार्थप इति शेपः । हे सोम, विष्णुदेवतार्थ त्वां गृहामि । एप स्वरप्रदेशः तव स्थानम् उक्थ्पेभ्यस्त्वां सादयामि । देवेभ्यो देवानामाय देवायुर्व देवान् कामयमानं त्वां गृह्णामि । किमर्थं यज्ञस्यायुपे यज्ञस्य सम्पूर्ण- तया समातिरायुर्यस्य च फलपर्यन्वतयाऽवस्थानं च आयुस्तस्मै त्वां गृह्णामी- सर्थः । मित्रादिदेवतार्य देवायुवं त्वां गृह्णामि । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १॥२॥ इति सप्तमाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥९॥ नवमे उपपग्रह उक्तः ॥ दशमे ध्रुवग्रह उच्यते ॥ कासायनः ।। ध्रुवं मूर्धानं दिव इाते ॥ ध्रुवनामकं ग्रहं गृह्णीयात् ॥ पाठस्तु ।। मूर्धानं दिवो 'अति पृथिव्या वैश्वानरमृतऽआजातमग्निम् । कविसम्राजमतिथिं जनाना- मासना पावं जनपन्त देवाः। उपयामटहीतोऽसि ध्रुवोऽसि ध्रुवक्षिविवाणां ·१. प्रथमदशके । ७ अध्यायः । ध्रुव नमोऽच्युतानामच्पुतक्षितमः । एप ते योनिश्वानराय वेति ॥ यं वैश्वानरनामकमग्नि स्तुम इति शेषः । कीदृशमान दिवोमूर्यानं शिरोवदुमत- प्रदेशे सूर्यरूपेणावस्थाप धुलोकस्य भातकम् । भरवि पृयिन्याः । रतिरुप- रतिस्तद्रहित । न हि पृथिव्या उपरि कदाचिदम्पग्निरुपरमत। किन्तु दाइक- पालकमकाः सर्वाननुगृहन् सर्वदा वर्तते । ऋने यानिमित्ते, आजातम् । भाभिमुख्यनारण्योरुत्पन्नम् । कवि स्वभक्ताननुग्रहीतुमभिन्नं, समाज सम्यम् दीप्यमानम् । जनानां यजमानानामतिथि हविभिः सत्कारयोग्पमासन = ईद- पास्याग्नेरास्ये मुखे होतुं देवाः पात्रं सोमनहरससरूपमाजनपन्त सर्वत ऐन्द्र- चापवादिस्याने पूत्पादितवन्तः । हे सोम, त्वमुपयामेन पात्रेण-गृहीतो भ- बसि । हे ग्रह, स्व ग्रहनामकोऽसि । कीदृशस्त्वं ध्रुवक्षिति: 1-क्षि निवास- गयोः । स्थिरनिवासः । आवैश्वदेवीशसनमवस्थानार । ध्रुवाणामादिस- स्थारपादीनां मध्ये धुवतमः । अतिशयेन स्थिरः । अच्युतानां च्युतिरहिताना सरणशून्यानाम युतक्षितीनामपि मध्ये अध्युतक्षित्तमः । अध्युते क्षिपति निवसन्तीयच्युतक्षितः । रोपा श्रेष्ठोऽसि । एप खरमदेशस्तवस्थानम् । वैवा- नराग्नये त्वां सादयामि ॥१॥२॥ कालापनः ॥ सर्वमासिश्चतीति ।। ध्रुवपात्रस्थं स सोमं होतचमसेऽवसिचेद पाठस्तु॥ ध्रुवं ध्रुवेण मनसा वाचा सोममवनपामि अधान इन्द्रइद्विशोऽसपला समनसस्करदेति ॥ ध्रुवैकाग्रेण मनसा पन्त्रोचारणपा पाचा धुवं ध्रुवग्रहेऽवस्थितं सोममवनयामि होतृचमसे- ऽवसिञ्चामि । भयानन्तरम् । इन्द्र इदिति । इन्द्र एव नोऽस्माकं विषाः प्रजा: असपत्नाः सपत्नरहिताः शत्रुशून्या:, समनसः स्थिरमनस्काश्च करत् करोतु ॥३॥ इति समपाध्यापे दशमोऽनुवाकः ॥७॥१०॥ दशमेऽनुवाके ध्रुव- प्रह उक्तः ।। एकादशे विपृषा होम उच्यसे ।। कासापनः । यस्त इति वि. प्पा हो जुसपर्युति । प्रतिस्थाद्गात्रादिसहितोऽध्वर्युः केवलो वा विमुषा होमं जुट्ठयात ॥ पाउस्तु । यस्ते द्रप्स स्कन्दति पासे अशुविध्युतो विपणपोरूपस्यात् । अध्वयोवा परिवा यः पवित्रातं ते जुहोमि मनप्ता वपट- कृतर स्वाहेति ॥ हे सोम, से स्वदीयो यो द्रप्सो रसो रसैकदेषाः स्कन्दति भुमावन्पत्र वा पतति, ते त्वदीयो योऽशुः प्रावच्युतः प्राणा सकाशात्पतितः । पोऽधिपणयोधिपवणफलकपोरुपस्यात् तरसगाव पतितो पोऽशरध्वर्यो पवित्राद्वा परिस्कन्दति। मनसा वपद्कृत त तारयां ते तव त्वदीयम स्वाहा.

·१०६ गुरुपजुर्वेदकामसंहितामाप्ये। फारेण जुहोमि ॥ फासापनः ।। वेदिवणेऽध्वर्युरादसे महा उदयो गान् अन्यतरतृणं चात्वाले मारपति देवानामितीति ॥ अयुर्वेधन्तर्गतं तृण- द्वयं स्वीफस पहिःपरमानार्य मतिमस्थादगात्रादिसहितः महीभूत उद. मुखो भूत्वा तपोरेकं तृणं चावाले प्रक्षिपेत् ।। पाठस्तु ।। देवानामुरक्रमण मसीतिराहे पात्वाल, पस्मादेवास्त्वत्मकामात स्त्रगै गामुत्क्रान्ति तस्मात त्वं देवानाममुरक्रमणमाप्ति ॥२॥ इति सप्तमाध्यापे एकादशोऽनुवाकः ॥2॥ एकादवानुनाके विमुपा होम उक्तः । द्वादयो अनुग्रहा उध्यन्ते । का- सायनः ॥ अनुग्रहः मचरतो द्रोणकलशादुपपामगृहीतोऽसि मघवे स्वेति ।। द्वादयामतिमन्त्रमध्वो पूर्वी पूर्वो मन्त्र उधर उत्तरः प्रतिप्रस्थातुरिति ।। अध्वर्युग्मतिमस्थाता चोभी ऋतुप्रदशभिरनुतिष्ठता विपपामेादयो द्वादशश मन्त्राः । तत्र पढ्न मन्त्रयुग्मेषु पूर्वः पूर्वो मन्त्रोऽध्ययोहत्तर उत्तरः मतिम- स्पातुरिति मन्त्रविवेकः । तत्रायं प्रथमो मन्त्रः ॥ उपयामगृहीतोऽसि मपये वेति ॥ हे सोम, स्वम् उपपामयतीत्युपयामो ग्रहः । तेन गृहीतो भवसि स्वा मघवे एतत्समकाय चैत्रमासाय नो गृह्णामि ॥ अथ द्वितीयः ।। उपयामगृही- तोऽसि माधवाय वेति ॥ वैवाखाय वां गृहामि ॥ अय तृतीया ।। उपयाम- पृहीतोऽसि शुक्राय त्वेति ॥ ज्येष्ठाभिमानिदेवतायै स्वां गृहामि ॥ भय प. तुर्थः ॥ उपयामगृहीतोऽसि गुचये वेति ॥ शुचये आषाढमासाय त्वां गृहा. मि ॥ अथ पञ्चपो पन्तः ॥ उपयापगृहीतोऽसि नमसे लेति ॥ श्रावणमासाय स्था मृदामि ॥ अथ पठः ॥ उपयामगृहीतोऽसि नभस्याय वेति ॥ नमस्याय पतत्संबकाप भाद्रपदमासाप तो गृह्णामि ॥अथ सप्तमः ॥ उपयामगृहीतोऽसीपे त्वेति ॥ आश्वयुजमासाय सोम वां गृह्णामि ॥ अथाष्टमः ॥ उपगामगृहीतो. ऽस्यूर्जे वेति ।। ऊर्जे एतन्नामकाय कार्तिकमासाय सोम त्वां गृहामि ।। अय नवमः ॥ उपायमगृहीतोऽसि सहसे खेति ॥ सहसे मार्गशीर्षमासाय सोम वा गृहाणि ॥ अथ दशमः ॥ उपयामगृहीतोऽसि सहस्याय लेति ॥ सहस्यनाम्ने पुष्पमासाय सोम त्यां गृहामि ॥ अथैकादशः ॥ उपयामगृहीतोऽसि तपसे खेति ॥ तपासंज्ञकाय माघमासाय सोम वां गृहामि ॥ अथ द्वादशा 13. पयामगृहीतोऽसि तपस्याप वेति ॥ तपस्याय फाल्गुनमासाय सोम त्वा गृ- हामि ॥ कायापनः ॥ त्रयोदशं गृहीयादिच्छन्नुपपामगृहीतोऽस्प इसस्तपये स्पेति॥ त्रयोदशग्रहे अनुष्ठातुर्यदीच्छा स्याहि अवयुखयोदशग्रह गृहीयान।

·१. प्रथमदश । ७ अध्यापा। पदि नेच्छा स्पाती न गृहीयादिसैच्छिको विकल्पः । शसस्पतपे। अंह- तेर्गतिकर्मणः सनप्रसपान्तस्प रूपम् । अंहसां गतीनो पतिसपोदामात आदिन्नगतिमन जायते। तस्मै, हे सोम,स्वम् उपयामेन पात्रेण पीतोऽसि । तारखा.यहामीति शेषः ॥ इति सप्तमाध्यापेद्वादशोऽनुवाका ७॥१२॥ द्वादशे ऋग्रहा उक्ताः । प्रयोदशेऽनुनाके ऐन्द्राग्नग्रह उच्यते ॥ का- आयनः ॥ ऐन्द्राग्न प्रहं गृहाति मतिमस्थानेन्द्राग्नी इतीति । मतिमत्वाता इन्द्राग्निदेवताकं प्रहं गृहीपावापाठस्तु ।। इन्द्राग्नी आगतर मुतं गीभिभी परेपम् । अस्प पात पिपेषिता । उपपामगृहीतोऽसीन्द्राग्निभ्यो स्वैप से योनिरिन्दाग्निभ्यो तेति ॥ हे इन्द्रामी, युवा मृतमभिपुतं सोम प्रसागतमा- गच्छतम् । कीदृशं सोमं, गीर्भिी स्तुतिरूपाभिर्वाम्भिर्युक्तमिति घोषः नमो नमः स्थितः स्वर्गतिवासिभिर्देवैर्वरेण्यं मार्थनीयम् अस्य सोमस्य सम्बन्धिन स्वकीयमा पातम् । पुना पिवतम् ॥ कीशी धियाऽस्मद्बुदपेपिती माधि- तो हे सोम, उपयामेन ग्रहेण गृहीतो भवति । प्रह, इन्द्राग्निभ्यां त्वां गृहामि । पप सर: तर स्थानम् । इन्द्राग्निभ्यो वा सादयामि ॥१॥ इति सप्तमा-पाये प्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १० ॥१५॥ प्रयोदशेऽनुनाके पेन्द्राग्नग्रह उकः । चतुर्दशे स एवोच्यते ॥ तत्रायं विकलिपतो मन्त्र आम्नातः ।। आ पाये अग्निमिन्धते स्तुणन्ति बहिरानुषः, क् । पेपामिन्द्रो युशा सखा । उपपामटहीतोऽस्पग्नीन्द्राभ्यां स्वैप ते पोनि- सनीन्द्राभ्यां वेति ॥ ये यजमाना अग्निम् आ इन्ते आदीपयन्ते । पति अनर्थको निपातः । ये चाऽनुपता आनुपूर्पण पहिस्तृणन्ति । येषां युवा । जरामृन्युरहित इन्द्रः सखा मित्रलक्षणो भवति । हे सोम, तेषां सम्बन्धिान पझे उपयामेन ग्रहेण सीको भवसि । तामानीन्द्रदेवा गृहामि । एप खरमदेशस्तव स्थानम् । वां सादयामीति शेपः ॥ १॥ इति सप्तमाध्याये चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ १४ ॥ चतुर्दशे ऐन्द्राग्नग्रहस्य विकल्पितो मन्त्र उक्तः । पञ्चदशे विश्वदेवग्रह उच्यते ॥ कासायन। ॥ वैश्वदेवं गृह्णाति । शुक्रपात्रेण द्रोणकलशादन्वारन्धे ओमास इतीति ॥ अध्वर्युर्यजमानेन स्पृहेऽस्टे वा सवि द्रोणकलशात स- काशाच्छुक्रपात्रेण वैश्वदेवं सोमं गृहीयात् ॥ पाठस्तु ॥ ओमासश्चर्षणीकृतो विश्वेदेवाप्स आगत । दावासो दाशुपः सुतम् । उपयामटहीतोऽसि ·शकपजुर्वेदकाण्वसंहितामाये । विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य एप के योनिषिदेवेभ्यस्त्वा देवप इति ॥ हे विश्वेदेवाः, आगत अगच्छरा । कीदृशाः, ओमासो रसिताराचर्षणीकृतो मनुष्यपोषकाः । अनिष्टं निर्वाणं रक्षणम् । इष्टं माणपोषणम् । सुतम् अभिपुतं सोमं दाशुषो दावतो यजमानस्य दावोसः फलपूर्व दत्तवन्तः । भन्यद स्पष्टम् ॥ १॥ इति सप्तमाध्याये पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ ७॥ १५ ॥ पोटोऽपि स एवोच्यते ॥ पञ्चदो वैश्वदेवग्रह उक्तः ॥ तत्रायं विक- ल्पितो मन्त्र आम्नातः ॥ विश्वेदेवास आगत शृणुता म इमर हवम् । एवं यहिनिपीदत । उपयामगृहीतोऽसि विश्वेभ्यस्त्वा देवेम्प एष ते पोनिर्विश्वेभ्प- स्त्वा देवेभ्य इति ॥ हे विश्वेदेवाः, यूयम् आगत अस्मघझं मयागच्छत । आगर मे मदीयमिमं हवमाहानं शृणुत । श्रुत्वा च इदं मदीयम इदं बहियो भानिपीदत-1 शिष्टं स्पष्टम् ॥ ॥ इति सप्तमाध्याये पोडशोऽनुवाकः ॥णा१६॥ पोडयोऽनुवाके वैश्वदेवग्रहस्य वैकल्पिको पन्त्र उक्तः । एतावन्तः प्रात:- सवनग्रहाः समाप्ता: ॥ अथ सप्तदशमारभ्य माध्यन्दिनसवनग्रहा उच्यन्ते । तत्र तत्र पे मरुत्वतीपग्रहाम, तेपा माध्यन्दिनप्रपोगं तित्तिरिसह । माध्यन्दिने सवने मरुत्वतीया गृह्यन्ते इति ॥ तेषु त्रिपु प्रयमाह ॥ कात्यायनः॥ मरुत्वतीय मृत्पात्रेणन्द्रमरुत्व इतीति ॥ मृत्पात्रेण गृहीपात् ॥ पाउस्तु ॥ इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोमं पथा मार्याते अभिवः सुतस्य । तब प्रणीती सव शूर शर्मभावि- पासन्ति कवयः मुपज्ञाः । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय वामरुस्वत एप ते पोनि- रिन्द्राय वा मरुत्वत इति ।। मरुतो नाम देवा अस्प सन्तीति मरुत्वान् । तस्य सम्बोधनं, हे मरुत्वः । मतुवसो रु सम्बद्री छन्दसीति रुत्वम् । ताह- शेन्द्र, स्वम् इहास्मदीये यझे सोमं पाहि । पिव । यया शार्याते । शातिर्नाम कश्चिद्राजा तस्य सम्बन्धिनि पझे मुतस्यामिपुतस्प सोमस्यांशमपिया पीतवान- ऽसि र ! हे शूरेन्द्र प्रणीत्या प्रश्नानुज्ञया सुयज्ञाः कल्पाणयज्ञाः पूर्वे कचपस्तव आणि मुखे निमित्तभुते सति आवित्रास परिचरन्ति तद्वदयमपि पजमान इत्यर्थः स्पष्टमन्यत् ॥२॥इति सप्तमाध्याये सप्तदशोऽनुवाका ॥१७॥ अथाटादशे मरुत्वतीयग्रहमाह ।। कासायनः ॥ मरस्वतीयग्रहणं मरुत्व- न्तपितीति ॥ मरुत्वतीयं ग्रहं गृहीयात् ।। पाठस्तु ॥ मरुत्वन्तं हपमं वारया- नमकवारिं दिव्यर शासमिन्द्रम्। विश्वासाहमवते नानायोग्रसहोदामिह तर हुवेम । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा मरुत्वत एपसे योनिरिन्द्रायत्वा मरुत्त्वत- ·१ प्रयपदयके । ७ अध्यापः। इति ॥ इहास्मदीपयरे तमिन्द्रं हुवेम । वयमाहयाम । कीरशामिन्द्रम, मरुद्- गणोपेतम्, पमं जलवार्पितारम् । वारयानं कामानां वर्षयितारम् । विश्वासाई विश्न पालयितुं सहिष्णुम् । अनलसमियर्थः । सहोदा बलमदम् । शिष्टं स्प- धम् ॥ १॥ इति सप्तमाध्पायेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ १८ ॥ एकोनविशे परुत्वतीयमाह ।। कासायना । पत्तात्रेण महत्वतीयग्रहण. मुपपामगृहीतोऽसि मरुतामोजस इतीति । तेति पन्त्रशेपः ।। हे मरुत्वतीयग्रह मरुताम् ओजसे बलाप ला गृहामीति शेपः ॥१॥ इति सप्तमाध्याये एकोनविंशोऽनुवाकः ॥७॥ १९ ॥ विशेऽपि स एव परुस्वतीयमाह ।। तत्रायं विकल्पितो मन्त्रः ।। सजोगा इन्द्र सगणो मरुद्धिा सोमं पिव सुत्रहा शूर विद्वान् जहि पावरपयधो नुद- स्वाधामपं कृणुहि विश्वतो नः । उपपामगृहीतोऽप्तीन्द्राय वा मरुत्वत एप से पोनिरिन्द्राप ला मरुत्वत इति । हे इन्द्र, वंसजोषाः सह जोपसा प्रीया साहितः । सगणः वस्वादिगणोपेतः । मरुद्भिरेकोनपश्चाशन्मरुद्गणैः सह एव सपरिवारः सन् 'सोमं पित्र । अनेन सोमपानेन, हे मार विक्रान्त, इन्द्र, विद्वान सर्व जानन, हा मुत्र शत्रु इन्तीति वृत्रहा मविष्यसि । ततः शत्रून जहि छिन्धि । अधः संग्रामाचे इतावशिष्टाः शत्रबस्तानपनुदस्त्र अप्तमान अहसा पलायनार्थ मेरय स्वपाणदानं कुर्वित्यर्थः । अथानन्तरं नोऽस्माकम् अभयं विश्वतः सर्वतः कृणुहि कुरु । स्पष्टमन्पत् ॥१॥ सप्तमापापे विशो- ऽनुवाकः ॥७॥२०॥ सप्तदशादिविशान्तेषु अनुवाकेषु मालतीपग्रहा उक्ताः । एकविशे महेन्द्रग्रह उच्यते । कासायनः ॥ माहेन्द्र ग्रहं गृह्णाति वैश्वदेववन्महां इन्द्र इतीति । पधा वैश्वदेवग्रहः शुक्रपात्रेण गृहीतः । क्या माहेन्द्रप्रहं तेनैव गृही- पात् ॥ पाठस्तु ॥ महा इन्द्रो नृवदाचर्पणिमा उत द्विवर्हा अमिनः सहो- भिः । अस्मयम्वार वीर्यायोरुः पृथुः सुकृतः कर्तृभिर्भूत । उपयामगृहीतो. ऽसि महेन्द्राय वैष ते पोनिर्महेन्द्राय खेति । भयं महानिन्द्रो नृमन्मनुष्प३- दाचर्षणिमाः।चर्पणपो मनुष्यास्वान् प्राति तदभीएभोग्पैः पूरपतीति चर्पणिमा: यथा राजामात्पादिमनुष्य सेवकानभीष्टभोगैरापूरपति तद्वत् । उताऽपि वायं द्वयोः प्रकृतिविकृतिरूपयोः सोमयागपोर्टद्धिर्यस्येति द्विवी अमिनः सहोभिः बलैरमित उपायाsहित: असद्यक अस्पत्सदृशः । वार दि प्रातः । यथा ।

·शुक्लयजुर्वेदकाग्वसंहिताभाष्ये ।
अपमस्पानुग्रहाद यदि प्राप्ताः तथैवाऽयमस्मदीयैईविभिविदिः । एतदेव
मपश्यते । वीर्याप सामथ्यसिद्धपे । कर्तृभिर्पजमानरयं मुकतोऽभूव मुष्ट
पदितोऽभूत् । कोशी तड्पाभिरद्धिः । उपर्यशसा विपुट! | पृयुर्वकेन वि.
स्तृतः । स्पष्टमन्यत् ॥ १॥ इति सप्तमाध्याये एकविंशोऽनुवाकः ॥७॥२१॥
एकविंशे माहेन्द्रप्रड उक्तः । द्वाविशेऽनुवाके तस्यैव विकल्पितं मन्त्रान्तरमेव-
माम्नायते ॥ पाठस्तु ।। महोऽइन्द्रो यऽओजसा पर्जन्यो दृष्टिमा इव । स्वोमै-
रिसस्प पारधे । अपयामगृहीतोऽसि पहेन्द्राय वैप हे योनिर्मइन्द्राप लेति ।।
दृष्टिमान पृष्ठ्यभिमानी पर्जन्यः इन्द्रदेव इव य इन्द्रः, ओजसा वळेन महान्
सइन्द्रो वत्सस्थानीयस्य पजमानस्य स्तोमैः स्तोत्रैर्वारधे बर्खताम् । ई सोम
स्वम् उपपापपतीत्युपपामो प्रहः । तेन गृहीतो भवसि ।हे ग्रह, त्वा महेन्द्रदेव-
वाथै गृहामीति शेषः । एप वरप्रदेश तब स्थानम् । वा महेन्द्राय साद-
पामीति शेषः ॥ १ ॥ इति समाध्याये द्वाविमोऽनुवाका ॥ ७ ॥२२॥
वेदार्पस्य प्रकाशेन तमोहाई निवारयन् ॥
पुमर्धा धतुरो दाविद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥
इति श्रीमद्राजाधिराज-परमेश्वरबोदकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरबुक्कमृपाल-
साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीपे वेदार्थका काम-
सशहितामाप्ये सक्षमोऽध्यायः ॥७॥

·अथ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ remoon पस्य निश्वसित घेदा यो घेदभ्योऽखिलं जगत् ॥ निर्ममे तमई पन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ सप्तमाध्याये उपरिग्रहादिसवनद्वयगतमन्त्रा उक्ताः ॥ अष्टमाध्पाये ता. तीयसवनगतादियग्रहादिमन्त्रा उच्यन्ते । कासाचनः ।। आदियं ग्रहं गृहाति सरसवेभ्यः कदाचनेतीति | गृहीतहोमयोपाः सरसवाः । तेभ्यः सकाशा- दादित्यग्रई गृह्णीयाद || पाठस्तु ॥ कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाउपे । उपोपेन्नु मघवन् भूप इन्नु ते दानं देवस्य पृच्यात आदित्येभ्यस्त्वेति ॥ हे इन्द्र त्वं कदाचन कदाचिदपि स्तरीहिसकोन मनसि । किन्तु दारापे पष्ठापयें चतुर्थी । हविर्दत्तववो यजमानस्य हर्वीपि सश्वास सेबसे। कुत्र उपोपेन्नु यज- मानस्यात्पन्तसमीप एव । हेपघान् धनवन इन्द्र, भूय इन्नु पुनरेव च देवस्प तदवदान देयं हविः पृच्यते । सम्पद्यते । यजमानेन हविर्दीपत इस. थः । हे मह, आदिवेभ्यो देवेभ्यस्त्वां पृहामीति शेपः । अनेन्द्रनामभिर- ऽप्यादित्य एव स्तूयते ॥२॥ कास्पापनः ॥ पुनः कदाच नेतीति ॥ गृहीया- दिति योपः ॥ पाठस्तु ॥ कदाच न प्रयुगस्युभे निपासि जन्मनी । तुरीया. दित्यसवनं ते इन्द्रियमातस्था अपतं दिव्पादिभ्यस्ततेति ॥ नशब्दो निषेधार्थः । पुच्छिधातुः ममादार्यः । हे इन्द्र, स्वं कदाचिदपि न ममाघसि । किन्तु धर्तमानं भावि पेत्युभे यजमानस्प जन्मनी पासि नितरां पा- लयति । तृतीयमित्यस्मिन् वर्णष्पापेन तुरीयाब्दः प्रयुक्तः । हे आदिब, तृतीयं सवनं ते त्वदीयम् । तस्मिन् सपने इन्द्रियामिद्धिकारणाऽमृतम- मानं हविः दिवि घुलोकसमाने आतस्थौ । आभिमुख्पेन स्थितम् । सष्टमन्य- ६ ॥२॥ कासायनः ॥ दना श्रीणायनं यमो देवानामितीति ॥ एत- मादिसग्रहं दध्ना मिश्रितं कुर्षात ॥ पाठस्तु । पमो देवानां मोति मुम्नमा. दिसासो भपता मुळयन्तः । आ पोऽर्षाची मुमतिर्वरसादसोश्विद्या परिवो. विसरासदादिभ्यस्वेति ॥ यमो देवानामादियाना मुम्न मुख कर्तुं मोति। आदिसासो आदिया यूपं मुख्यन्तः अस्माकं मुखपितारो भवत । यो युप्माकं या मुमतिः शोमनपुदि भक्तानुग्रहपरा साअर्वाची आत्मदभिमुखीयावसाद आवर्वताम् ।पुनरपि सैच विशेष्यते। मंडोईननशीलस्प पापिनोऽपि चित चेद ·शुकपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । या मुमतिः रियो धनं तद्वेत्तीति, तत्रातिशपेन पेस्त्रीलब्धी वा वरिवोवितरा। असद । भवेत् । सा सुपतिरस्मदमिमुखी सती आवादिति सम्बन्ध।। सोम, सामादियेभ्यो देवेभ्यो दना मिश्रयामीति शेपः ॥ कात्यायनः ।। सिवनेन मिश्रयति विवस्वा आदिखेतीति ।। उपांशुग्रहार्य पेन पाषाणेन सोमोऽभिपूयते । तादृशेन पापाणेन एनं अहं मिश्रीकुर्यात् ॥ पाठस्तु ॥ विवस्याआदिबैप ते सोमपीयस्तस्मिन्मत्त्वति ॥ हे आदित्य, वं तमांसि वि. पासपतीति विवस्वान विशिष्टधनवान पाएप पात्रस्थस्ते तव सोमपीयः पा- सम्पः सोमस्तस्मिन्मस्त तृप्ति कुरु ॥शाइसष्टमाध्याये प्रथमोऽनुवाक:nonen प्रयमेऽनुवाके आदिवग्रह उक्तः ॥ द्वितीये सोमविशेषावेक्षणमुच्यते ॥ कायायनः ।। श्रदस्पै इसेतपवेक्षते पत्नीति ।। पत्नी एतं सोमविशेष पश्यतः॥ पाठस्तु ॥ पदस्म नरो वचसे दधातन पदाशीर्दा दम्पती वाममश्नुतापुमान पुत्रो जायते विदन्ते पस्वाऽविश्वाहारप एपते रहे इति ॥ हे नरो नेतारा, ऋत्विग्यजमानपतयो यूपम् आशीही सुब्लोपश्छान्दसः ।आशिषो दातारः । यूपम् अस्म वचसे आशीर्वचनाप श्रद्दधातन श्रद्धा कुरुत । आस्तिश्पबुद्धि कुरुतेसर्थः । दम्पती पतिपत्न्यी पत्नीपजमानौ वायं मननीयसम्बन्धि भन- नीयं याफलम् अश्नुतः प्राप्नुतः । किच, इहैव पुपान पुंस्त्वधर्मसम्पन्नः पुत्रो जायते, वह धनं विदन्ते लमते । अधाऽनन्तरं विश्वाहा सर्वदा प: पापरहितः सन् गृहे एघते वर्धते ॥ १ ॥ इसएमे द्वितीयोऽनुवाकः ॥८॥२॥ द्वितीये सोमविशेषावेक्षणमुक्तम् ॥ तृतीये सावित्रग्रह उच्यते ॥ काया- पनः ॥ उपश्चिन्तयामपात्रयोरम्पतरेण सावित्रग्रहणं वाममयेतीति ॥ उपांशु. अहान्तर्यामग्रहपोरेकतरेण सावित्रग्रह गृहीयात् ॥ पाठस्तु । वाममय सवि- तर्वाममुखो दिवे दिवे । वामपस्यभ्यर सावीः । वामस्य हि यस्य देवभू- रेश्या विषा वाममाज स्यामेति ॥ हे सविता, सर्वस्य प्रेयिवर्देव, अद्यास्मिन् दिने अस्मभ्यं वार्य बननीय कर्मफलं सावी: मेरय देहीपर्यः । श्वोऽपि सम- मन्तरदिने वा साची । दिवे दिवे तत अवै दिने दिने वाम सावी । हि पस्मात् कारणाव, हे देव, वामस्य बननीयस्य मूरेविस्तीर्णस्प क्षपस्य स्वर्ग- निवाससिदये अपाऽनपा धिया श्रद्धायुक्तया बुदधा वाममाजः स्पाम पन- नीयकमानुष्ठानिनो भवम् । तस्मादस्मभ्यं बननीय कर्मफलं प्रेरयतीतिसम्ब न्यः ॥ १॥ इत्पष्टमाध्पापे तृतीयोऽनुवाकः ॥ ८ ॥३॥ - ·LA १ प्रथमदशके । ८ अध्यायः। तृतीयेऽनुवाके सावित्रग्रह उक्तः । चतुर्थेऽनुवाके तस्यैव विकल्पितो मन्त्र आम्नायते ।। उपयामगृहीतोऽसि सावित्रोऽसि चनोघाश्चनो माय धेहि । जिन्य यज्ञपति भगाय सवित्रे वेति ॥ हे सोम, त्वम् उपयामेन ग्रहेण गृहीतों भासि । हे ग्रह, व सावितोऽसि । सवितृदेवत्योऽसि । चनः अन्नं धत्त इति चनाधाः । अन्नस्य धारयिता भवसि । चनो माय घेहि स्थापय यज्ञं जिन्व पीणय यज्ञपति यजमानं तर्पप । भगाय ऐश्वर्यगुणयुक्ताय । ऐश्वर्यस्य सम- ग्रस्य वीर्यस्य यशतः श्रियः * ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णा भग इतीर्यते इति । ताशाय सवित्रे सर्वप्राणिनां प्रसवकडे देवाय वां गृहामीति शेपः ॥१॥ इत्यष्टमाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ८॥४॥ चतुर्थेऽनुवाके सावित्रग्रहस्य वैकल्पिको मन्त्र उक्तः ॥ पञ्चमे फैश्वदेव- ग्रह उच्यते ॥ कात्यायनः ॥ महावैश्वदेवग्रहणमुपयामगृहीतोऽसि मुशर्माऽसी- ति ॥ वैश्वदेवग्रहं गृहीयात् ।। पाठस्तु ॥ उपयामगृहीतोऽसि शर्मासि मुभ- तिष्ठानो बृहदुक्षाय नमः । विशेभ्यस्वा देवेभ्य एप ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति ।। हे वैश्वदेवग्रह, वं मुशर्मासि शोभनं शर्म सुखं यस्य तादृशो भवसि । मुष्ठु प्रतिष्ठानं पात्रे स्थितिर्यस्य तादृशोऽसि बृहदुक्षाय बृहन्महाँश्चा- ऽसौ क्षः सेक्ता चेति बृहदुक्षः । प्रजापति वृहदुक्ष इति श्रुतेः । तादृशाप जगदुत्पादयित्रे विश्वदेवात्मकाय मजापतये । नम इत्यन्ननाम । सोमाख्यमन्न गृह्णामीत्यर्थः । स्पष्टमन्पत् ॥ १॥ इत्यष्टमाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः॥८॥५॥ पञ्चमेऽनुवाके महावैश्वदेवग्रह उक्तः । पष्ठे पानीववग्रह उच्यते ॥ का- त्यायनः ॥ उपयामगृहीतोऽखि वृहस्पतिमुतस्येति मतिमस्थाता पानीवतं ग्रह गृहातीति ॥ मतिमस्थाता पानीवतारुपं ग्रहमुपांवन्तर्यामपाययोरेकतरेण गृतीयाद ॥ पाउस्तु ॥ उपयामगृहीतोऽप्ति वृहस्पतिमुतस्य ते देवसोम । इन्द इन्द्रियावतः परनीवतो प्रहाऋभ्यासमिति ॥ हे इन्दो फ्लेदनरूपदेव दीप्यमान- सोम, बृहस्पतिसुतस्य बृहतो यज्ञारूपकर्मणः पसा पालपिन्या यजमानेनाभि- पुतस्य ते तव सम्बन्धी उपामभृतीन पात्र विशेषान् सभ्यासम् । कीदृशान् इन्दिपावतो वीर्यवतः । पनीयतः पनीयुक्तान् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १॥ का. त्यायनः ॥ प्रचरणोशेपेण श्रीणात्येनमा परस्तादितीति ॥ प्रचरणीपात्रे अब- शिष्टेनोदकेन पानीवतं ग्रहं मिश्रीकुर्यात् ।। पाठस्तु ॥ अहं परस्तादहमवस्ता- घदन्तरिक्षं तदु मे पिता स । अह सूर्यमुभयतो ददर्शाहं देवानां परमं गुहा ·१२४ शुलपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाप्पै । यत् इति ॥ अत्र मन्नद्रष्टा स्वस्य सर्पगतपरमात्मरूपमभिमेत्य ब्रूते । अहं परमात्मरूपः सन् परस्तादुपरितनयुलोकादौ आस्तादधस्तनभूलोकादौ तिष्ठामीति शेपः । यदन्तरिक्ष मध्यवर्तिलोकरूपमस्ति तदु तदेव मे देहधारिणो मम पिता सवितवद प्रतिपालको बभूव । अई परमात्मरूपः सन्, उभयत उपरिष्टादधस्ताच स्थित्वा सूर्य ददर्श दृष्टवानस्मि । यद्वस्तु देवानामिन्द्रादीनां हृदये परमं गुहा अत्यन्तगोप्यम् अस्ति तदेवाऽहमस्मि ॥ कात्यायनः ॥ ओ वाक्पनीत्युत्तरार्दै जुहोतीति । आहवनीयस्योत्तरभागे जुहुयात् ॥पाठस्तु ॥ अग्ने वाक् पनि सदेवेन त्वष्ट्रा । सोमं पित्र स्वाहेति ॥ हे वाक् वागभिमानि- नि, हे पनि पनीवनमे, त्वष्टा देवेन सह सजूः समानप्रीतिः सन सोमं पिय स्वाहा मुहुनमस्तु ॥२॥३॥ कात्यायनः ॥ उद्गातृवत् पनी सदः प्रयश्यापरेणी- शरत उपविष्टामुद्गातार समीक्षयति प्रजापति पासीतीति ॥ पूर्वमुद्गातुर्पया सदामवेशन तथा पी सदः प्रवेशयिता पश्चिमोत्तरदिशोमध्ये स्थिता तामु. दाता समीक्षपेत् । पन्नी उद्गातारं पश्ये दत्पर्थः ॥ पाठन्तु ॥ मजापतिपा- ऽसि रेतोधा रेतो मपि धेहि । मजापोस्ते वृष्णो रेतोषसो रेतोघा मशीपेति ॥ प्रजापतिः मजानां पालकः स पासि सेक्ता भवसि । रेतोधा रेतसो वीर्यस्य धारयिताऽसि । एवंगुणयुक्तस्त्वं रेतो वीर्य मयि धेहि स्थापय तदनन्तरं कृष्णः वीर्यस्य सेक्तुः रेतोधमो रेतसो धारयितुः प्रजापतेस्ते तयानुग्रहाद् रेतीधा रेतसो धारयितारं प्रजोत्पादनममर्थ पुत्रम् अशीय प्राप्नुयाम् ॥ ४ ॥ इस्पटमाध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥८॥६॥ पष्टेऽनुनाके पानीवत ग्रहग्रहणमुक्तम् ॥ सप्तमे हारियोजनग्रह उच्यते ॥ कात्यापनः ॥ द्रोणकलशे हारियोजनग्रहमुपयायगृहीतोऽसि हरिरसीति । द्रोणकलशस्यं सोमं हारियोजनाहे गृहीयात् ॥ पाठस्तु ॥ उपपामगृहीतोऽसि हरिरसि हारियोजनो हरिभ्पा खेति ॥ हे सोम, वं हरिः हरितवर्णोऽसि । हे ग्रह, त्वं हारिपोगनः । हारी इन्द्रावो तो येन प्रयुज्यते इति हारियोजना इन्द्रः। तत्सम्बन्धी भामि। सोम वा हरिभ्या गृहामीति शेषः॥ कासायनः ।। धानांश्चावपति होना इतीति || भ्रष्यवान् हारियोजना निदध्यात् ॥ पाठस्तु ॥ हाँधीना स्व सह सोगा इन्द्रायेति ॥ सहसोमाः सोगन सहिना पाना प्रष्टयका इन्द्रायेन्द्रस्य हर्पोरश्श्योर्मानित ॥१॥ कास्पायनः ॥ परले देव सोमानसनिरिति माणमा भापित्येति ॥ माणधारणार्थ यो महतं ·१ प्रथमदशके । ८ अध्यायः । भक्षपेत् ।। पाठस्तु ॥ यस्ते देव सोमाश्वसनिर्भक्षो यो गोसनिः तस्य त इष्टपशुपस्तुतस्तोमस्य शस्तोक्यस्योपहून उपहूतस्य भक्षयामीति ॥ हे देव दीप्यमान सोम, ते त्वदीयो यो भक्षः अश्वसनिः अनानां दाता, यो भक्षो गवा दाता तस्य तादृशस्य ते त्वदीयं तादृश गक्षम् उपहूतः अभ्यनुज्ञाई भक्षयामि । कीदृशस्य ते । इष्टयजुपः । इष्टानि यजूपि यस्य स इष्टयजुस्तस्य, स्तुतस्सोमस्य उद्गातृभिस्तुतानि स्तोत्राणि यस्य स तथोक्ता, सस्य । होभिः शस्तानि उक्थानि शस्त्राणि यस्य स शस्तोक्यः तस्य । उपहूतस्याभ्यतु- ज्ञातस्य ॥ २॥ इत्यष्टपाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ८॥७॥ सप्तमे पाणमक्षग्रह उक्तः । अष्टमे पोडशी ग्रह उच्यते ॥ कात्यायनः ॥ पोड- शिनं खादिरेण चतुस्त्रक्तिनाऽऽतिष्ठ युवाहीति वेति।आतिष्ट वृत्रहत्रयं युवा- हिकेशिनत्यनयोरन्यतरं मन्त्रमुचारयन् खादिवृक्षनिर्मितेन चतुरस्रेण पात्रेण पोडशिग्रई गृहीयादिति शेपः । तपोरेकतरपाठस्तु ॥ युवाहिकेशिना हरी वृपणा करुपमा । अथान इन्द्र सोमपा गिरामुपश्रुति चर । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय वा पोळशिन एप ते योनिरिन्द्राय लापोळशिन इतिहेइन्द्र, हि यस्मात् कारणात् हरी हरितवर्णी त्वदीयायनी, युव रथेन संयोजय । कीदृशौ हरी। केशिना केशिनी मलम्पकसरौ वृपणा वृषणौ सेचनसमर्थो कपमा,काभव कक्ष्यः। अश्वतन्नाह- रज्जुस्तया पूर्णते सम्बध्यत इति कक्ष्यपौ। अथानन्तरं सोमपाः सोमपानं कुनि नोऽस्मदीयानां गिराम् ऋग्यजुःमामलक्षणानां वाचामुपश्रुतिम् उपश्रवणं पर गन्छ प्राप्नुहि । शृवित्यर्थः । पोडशिने पोडशो ग्रहोऽस्यास्तीतिपोडशी तादृशेन्द्राय, हे ग्रह, तादृशं त्वां गृहामीति शेपः । शिष्टं स्पष्टम् ॥१॥ अथान्यतरपाठस्तु ॥ आतिष्ट वृत्रहन रथं युक्ता ते ब्रह्मणा हरी । अर्वाचीन सुते मनो यात्रा कृणोतु बग्नुना । उपयामगृहीतोऽसीन्दाप वा पोशिन एणते योनिरिन्द्राय वा पोशिन इति ॥ हे वृत्रहन्निन्द्र, ते स्वदीयो हरी अश्वी ब्राह्मणा पीलक्षणेन गन्त्रेण युक्ता रयेन संयुक्तो, अतस्त्वं रथमातिष्ठ आरोहण कुछ किन ग्रावा, अयं सोमाभिपरपापाणस्ते रथमावस्य तव पनो चम्नुना । चग्नुरिति बाहनामा पठितः । बाचा श्रवणीयेनाभिपवान्देन मुड अर्भाचीनम् अस्यवशाभिमुख कृणोतु करोतु ॥ १॥ इत्यष्टमाध्यायेऽष्टमनवमा- वनुवाकी ॥ ८॥८-९॥ अष्टमनवमयोः पोडशिग्रह उक्तः । दशमे तस्यैव वैकल्पिकमन्न आग्नातः ॥

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । इन्द्रपिदरी वहतो ऽमतिधृष्टशवसम । ऋषीणां च स्तुतीरुपयज्ञं च मानुपा- णाम् । उपयामगृहीतोऽप्सीन्द्राय वा पोळशिन एष ते योनिरिन्द्राय वा पोलशिन इति ।। हे हरी इन्द्रस्याचौ युवाममतिधृष्टशवसम् । प्रतिवर्षयितुं शक्य प्रतिधृष्टं न प्रतिष्टमप्रतिधृष्टं तादृशं शवो वलं यस्य सः । तमिन्द्रमिन्द्रमेवम् । अपीणां वसिष्ठादीनां स्तुती: उपसमीप मानुपाणा यजमानानां च यशसमीपं वहतः मापपतः ॥ १॥ इत्पटमाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ १० ॥ दमामे पोटशिग्रहस्य वैकल्पिकमन्त्र उक्तः। एकादो तस्योपस्थानमुच्यते कात्यायनः ॥ उपस्थायनं यस्मान जात इतीति पोटशीग्रहमुपतिष्ठेत् ।। पाठस्तु यस्मान जातः परोऽअन्यो अस्ति घऽआविषेश भुवनानि विश्वा । सजापतिः प्रजया सराणस्त्रीणि ज्योतीपि सचते सपोशीति ॥ यस्माद पुरुपाद अन्यो व्यतिरिक्त पर उत्कृष्टो देवादितिः सम्भूतो नास्ति । यो विश्वानि सर्वाणि भूतजातानि आविषेश अन्तर्यामिरूपेण भविष्टवान् । प्रजा- पतिश्च उत्पन्नानां प्रजाना पालकः । प्रजपा प्रजारूपेण संरराणः सम्यम् रममाणः त्रीणि ज्योतीगी विषयज्ञापकानि आँगनवारवादित्यलक्षणानि सचते सेवते । स्वतेजसा ज्योतिपा सेवन जडज्योतिपामुजीयं करोतीत्पर्षः । पेन सूर्यस्तपति तेजसद्ध इत्यादिश्रुतेः । य एवंरूपः स एव पोडशी पोडश. कलात्मकालगशारीरोपहितोऽसौ सर्वव्यवहाराश्रपो भवतीत्येवं पोडशिनहरूप इति स्तूयने ।। १ । इस्पष्टपाध्याये एकादशोऽनुवाकः ॥ ८॥ ११ ॥ एकादशे पोटशीग्रहोपस्थानमुक्तम् । द्वादशे तस्य भक्षणमुच्यते ॥ का. स्यायनः ॥ इन्द्रश्च सम्राजिति भक्षणमिति ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रश्च सम्रा वरण- श्व राजा जी ते भसं चक्रतुरन एनम् । तयोरइमनुभक्षं भक्षयामि पाग्दवी जुपाणा सोमस्प तृप्पतु सह माणेन साहति॥ यो वाजपेपयाजी ससम्राट् । पंडवपयुक्तः इन्दच राजा रानभूपपानी चरणव । राजा ये राजापोटा भनि । सम्राइ पाजपेयेनेति श्रुतेः । तानिन्द्राराणी, हे पोडशी ग्रह, ते 3. दीयमनं मोममग्रेमपदं भक्ष्य चक्रतुः कृतवन्तीतियोरिन्टपरणयोः सम्पन्धिनं मापअनु पश्चादर भक्ष्पं भक्षयन सोमं मायामिाजुपाणा मदीयेन मागेन सेरमाना यादवी सरस्वती माणन प्राणदेवतपा सह ममस्य भश्पण तृप्यतु मृप्ता भवतुम्बिादा हनमस्तु ॥२॥ इस्यष्टमाथ्यापेद्वादशोऽनुवाकः ||२|| द्रादयो पोरशिप्रस्य भक्षणमुक्तम् ॥ प्रयोदशादिपु चतुर्वनुवाका ·"१ प्रथमदशके । ८ अध्यायः। अतिग्राह्या उच्यन्ते ॥कात्यायनः॥ पृष्ठ्यः पळहस्तत्रातिप्राह्यग्रहणं व्यहे पूर्वोऽमे पवस्वोत्तिष्ठन्नहमित्यन्त्रहमेकैकमग्ने वर्चस्वनिन्द्रौजवन्त्सूर्य भ्राजस्वमिति भक्षणमिति ।। आस्ति कश्चिद पृष्ट्या पडहाख्यः क्रतुः स तु पभिरहोभिनि- प्पाद्यः । तत्र पूर्वस्मिन्नहस्त्रये क्रमेणाने पत्रस्वेत्यादिभिस्त्रिभिर्मन्त्रैरविनावान गृह्णीयात् । तथैवाने वर्चस्वन्नित्यादितिभिर्मन्त्रैस्तत्तद्रशेपं भक्षयेत् । तत्र योऽयं प्रयमातिग्राह्यग्रहणार्थोऽग्ने पवस्वेति मन्त्रस्तेन सह विकल्पयितुमन्यः कश्चिदहणमन्त्रो भक्षणमन्त्रश्चाम्नातः ॥ तयोः पाठस्तु ॥ अन आयूपि पयस आमुवोमिपं च नः। आरे वाधस्त्र दुच्छनाम् । उपयागृहीतोऽस्यमये स्वा वर्चस एप ते योनिरग्नये ला वर्चसे। अने वर्चस्वन् वर्चस्वास्त्वं देवेवति। पर्चस्वानहं मनुष्येषु भूयासमिति ॥ हे अमे आयूंपि पवसे गमय । अस्मान, अतिदीर्घकालजीवनमानपेत्यर्थः । किञ्च, नोऽस्मभ्यम् ऊर्जा विशिष्ट क्षीरादि. रसम् ईपमन्नं वा सुव प्रेरय । देहीत्यर्थः । दुच्छनामस्माकं दौर्गत्यम् आरे दूर एव वाचस्व विनाशय । उपयामयतीत्युपपामो ग्रहः।हे सोम, स्वं तेन गृहीतो- सि। हे ग्रह, त्वां तेजस्विनेऽग्नये गृह्णामीति शेषः । एप खरमदेशस्तव स्था- नम् । तस्मिन्ननिमीत्यर्थ त्वां सादयामीति शेषः । हे वर्चस्वन्नतिविशिष्टतेज:- सम्पन्नाग्ने, वं देवेविन्द्रादिपु मध्ये वर्चस्वानतिदीप्तिमानसि । अतस्त्व- त्मसादादहमपि मनुष्पेषु मध्ये वर्चस्वान् ब्रह्मवर्चससम्पन्नो भूयासम् ॥ १॥ इत्यष्टमाध्याये त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ ८॥ १३ ॥ त्रयोदशे प्रथमातिग्राहस्य वैकल्पिको ग्रहणभक्षणमन्त्रौ उक्तौ ॥ चतुर्दशे सूत्रोक्तौ ग्रहणमन्त्राघुयेते ॥ तपोः पाठस्तु ॥ अग्ने पवस्व स्वपा अस्मे वर्चः मुवीपम् । दधद्रयिं मयिपोपम् । उपयामगृहीतोऽस्यप्रपे वा वर्चस एप ते योनिरमये त्वा वर्चसे । अग्ने वर्चस्वन् वर्चस्वास्त्वं देवेवति । पर्चस्वान मनुप्येषु भूयासमिति ॥ हे अग्ने स्त्रपाः, अप इति कर्मनाम । शोभनकर्मा त्वम् अस्मे अस्मभ्यं सुवीर्य शोभनसामोपेतम् । ब्रह्मरों ब्रह्मवर्चसं परस्त्र गमय । कि कुर्वन् । मयि यजमाने । रपिं धनं पोप पुष्टिं च दपद धारयन् । स्थापय- जित्पर्यः । अन्ययारुपातम् ॥१॥ इत्यष्टमाध्पाये चतुर्दशोऽनुवाकः ॥८॥१४॥ चतुर्दशेऽनुवाके प्रथमातिग्राहस्प ग्रहणक्षणमन्त्रायुक्तौ ॥ पञ्चदशे द्वि- तीपातिप्रायस्य ग्रहणभक्षणमन्त्रावुच्यते ॥ तपोः पाठस्तु ॥ उतिष्टन्नोजसा सह पीली शिमे अवेपयःसोममिन्द्रचमू मुतम् । उपपामगृहीतोऽसीन्द्राय वौजसे ·. ११८ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये। एप ते योनिरिन्द्राय त्वौजसे। इन्द्रौजस्वन्नोजस्वास्त्वं देवेष्वसि। ओजस्थान अहं मनुष्येषु भूयासमिति ॥ हे इन्द्र, त्वमोजसा वलेन सुहोतिठेश्चमू चम्बा अधिपरणचर्मणीत्यर्थः । सुतमभिपुतं मोमं पीत्वी पीत्वा शिप्रे हनू अवेपयः वेपन कम्पनमकरोः । हे ग्रह ओजस्वन, इन्द्राय लां गृह्णामि सादयामि चेति घोषः।हे ओजस्तन ओजो वलं तदिन्द्र, स्वं देवेषु मध्ये यथा ओजस्वान वि. शिष्टवलसम्पन्नोऽसि तथाऽप्यहं त्वत्प्रसादान्मनुष्येषु मध्ये ओजस्थान भूया. सम् ॥ १ ॥ इत्यष्टमाध्याये पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ ८॥ १५ ॥ पञ्चदो द्वितीयातिग्राहा ग्रहणभक्षणमन्त्रायुक्तौ ॥ पोडशेऽनुवाके तृतीया. ऽतिग्राह्यस्य ग्रहणभक्षणमन्त्रौ उच्यते ॥ तयोः पाठस्तु ॥ अदृश्रमस्य केतको विरश्मयो जनाऽअनु । भ्राजन्तो अग्नयो यथा । उपपामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा भ्राज एप ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजे । सूर्य भ्राजस्वन् भ्राजस्वास्त्वं देवेवसि । भ्राजस्थानहं मनुष्येषु भूयासपिति । अस्य मूर्यस्य केतवः प्रज्ञा- लक्षणरश्मयः किरणा जनान् अनुसर्वान् प्राणिनोऽनुगता अभं विशेपेण दृश्पन्ते । दृशिघातोश्छान्दसं रूपम् । तत्र दृष्टान्तः । भ्राजन्तो ज्वलन्तोऽनयो पथा जनानुगता दृश्यन्ते तद्वद् भ्राजे भ्राजति इति भ्राट् तस्मै सूर्पाय, हे ग्रह, त्वां गृहामि । भ्राजे सूर्याय वा सादयामि च । हे भ्राजस्वन् सूर्य, त्वं देवेषु मध्ये यथा भ्राजस्वन् भ्राजिष्णोऽसि । तथाऽप्यई मनुप्येपु मध्ये भ्राजस्थान भूयासम् ॥ १॥ इत्परमाध्यापे पोडशोऽनुवाकः॥८॥१६॥ पोडयोऽनुवाके तृतीयालिग्राह्यग्रहणभक्षणमन्त्रायुक्तौ ॥ सप्तदो गवामयना- ऽऽत्यस्प संवत्सरसत्रस्प विपुत्रन्नामके मध्यमे निसौर्यपशूपालम्भादूर्भमति- "ग्राह्यग्रहणमुच्यते ॥ कात्यायनः ।। सौर्य उपालभ्य उदुत्यमिति अतिग्राह्यग्रहण मिति ॥ पाठस्तु ॥ उदुत्त्यं जातवेदसं देवं वदन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् । उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा भ्राज एप ते योनिः सूर्याय वा भ्राजे । सूर्य भ्राजस्वन् भ्राजस्त्रास्वं देवेप्पसि । भ्राजस्त्रानहं मनुप्येषु भूयासमिति ॥ जातवेदसं जातानां घेदितारं जातमज्ञ या देवं देवनशीलम् । एवं गुणविशिष्टं महानुभावं सूर्य केतवः मशापका रश्मयः अश्वा वा उद्रह न्ति। उदयाचलादुद्गमयन्ति। किमर्थ, विश्वाय, पप्ठ्यर्थे चतुर्थी विश्वस्य सर्व स्य जगतो दृशे दर्शनाय । प्रसिद्धमन्यत् ॥ अथ भक्षणमन्त्रपाठः ॥ अति. प्राधान्तरणिय लक्षणमन्त्रस्पास्प पृथगाम्नातत्याचवदनाप्यतेन मन्त्रण भक्षण ·.१ प्रथमदशके । ८ अध्यायः। 1 मासम् । तथापि कात्यायनेन भक्षवमिति भक्षणस्य निषिद्धत्वाम्मन्नाम्नात- वैयर्यपरिहाराय होमानन्तरमयं मन्त्रो जाप्य इत्यभिप्रायः । अक्षरार्थस्तु पूर्वत्र- घोज्यः ॥ १ ॥ इसष्टमाध्याये सप्तदशोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ १७ ॥ सप्तदशे विपुवसौर्याविग्राह्यातिग्रहणभक्षणमन्त्रावुक्तौ । अष्टादशे तवैत्र विकल्पितौ ग्रहभक्षणमन्त्रावाम्नातौ ॥ तयोः पाठस्तु ॥ चित्रं देवानामुदगा- दनीकं चक्षुमित्रस्य वरुणस्याने आमाद्यावा पृथिवीऽअन्तरिक्ष, सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्च । उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा भ्राज एप ते योनिः सूर्याय वा भ्राजे॥ सूर्य भ्राजस्वन् भ्राजस्वास्त्वं देवेवसि । भ्राजस्थानहं मनुप्येषु भूयासमिति ।। चित्रं रक्तश्वेतादिविविधवांनां देवानां रश्मीनामनीकं सैन्य- समामण्डलम् उदगाव उदयच्छन् । कीरशं मित्रादिदेवोपलक्षितस्य कृत्स्नस्य माणजातस्पेन्द्रियाधिष्ठातृत्वाच्चतु:स्थानीयम् । तन्मण्डलस्थः मूर्यो जगतो जगमस्य तस्थुपः स्थावरस्य च आत्मा । स च लोकत्रयमात्राः सर्वतः पूरि- तवान् । उपपामगृहीतोऽमीयादि व्याख्यातं समानार्थम् ॥१॥ इत्यष्टमाध्याये- यादशोऽनुवाकः ॥८॥ १८ ॥ अष्टादशे विषुवसापांतिग्राहास्य विकल्पिती ग्रहभक्षणमन्यायुक्तौ । गवा- मपनस्पोपान्त महायताख्येऽहनि प्राजापत्यपशूपालम्भाय यो ग्रहो विहित- स्तस्य तस्य वैकल्पिकग्रहणमन्ना एकोनविंशादिष्वनुवाकेपूच्यन्ते । का स्थापनः ।। ग्रहं गृहाति विन इन्द्र इति । वाचस्पति विश्वकर्मन्निति वेति ।। मयमगन्त्रपाठस्तु । विन इन्द्र पृषो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । यो अस्मा- अभिदाससघरं गमया तमः । उपपामगृहीतोऽसीन्द्राय वा विमृध एप ते : योनिरिन्द्राय वा विमृध इति ॥ हे इन्द्र, नोऽस्माकं मृधः शन् विशेषेण ज. दि। किश्च । अस्मान्मारयितुं पृनन्यतः सेनामिच्छना शत्रून् नीचा न्यम्भूतान यच्छ उपरतान कुरु । यचान्योऽस्मानभिदासति उपलक्षपति । तं शत्रुमधर निरुएं तमो नरकं गमय भापप । विशिष्टमंग्रामत्रते इन्द्राय, हे ग्रह, लां गृहामीतिशेपाशिर्षस्पष्टम्॥॥इसष्टमाध्याये एकोनविशोऽनुवाका८॥२९|| एकोनविशे महायताख्येऽहनि विहिनस्य ग्रहस्प ग्रहणपन्त्र उक्तः । विशे तत्रैव विकल्पितो द्वितीयो ग्रहणमन्त्र उच्यते ॥ पाटस्तु ॥ वाचस्पति विश्वकर्मागमूनये मनोजुवं वाजे अबाहुवेम । स नो विश्वानि हवनानि जोपदिशांमृतमे साधुकर्मा । उपपामगृहीतोऽसीन्द्राप ला विनकर्मण एप ·. १२० शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । ते योनिरिन्द्राय वा विश्वकर्मण इति ॥वाचस्पति वाचा पालयितारम् । विश्व- कर्माणं विश्वानि समस्तजगदुत्पत्यादिकर्माणि यस्य स तथोक्तः । तं मनोजवं जूरिति जवनाम । मनमो तारेव जब इव जयो यस्य स मनोजूस्तादृशमिन्द्रम् अबसे । अन्ननाम । अन्नसमृद्ध्यै । वाजे महाबूतीयलक्षणेऽन्नविषपे अद्यास्मिन् अहनि ऊनपे रक्षणाय हुवेम । आयामः । स इन्द्रो नोऽस्माकं विश्वानि हवनानि सण्यिाहानानि असे अन्नाय अन्नसमृद्ध्यै रक्षणाय वा जोपत । जुपताम् । युष्मदाहानं साधु साध्विति सेवताम् । कीदश इन्द्रः। विश्वशम्भूः विश्वस्य शं मुखमस्माद्भवतीति विश्वशम्भूः । साघुकर्मा समीचीनकर्मा । शिष्टं समानम् ॥ १॥ इसष्टमाध्याये विशोऽनुवाका ॥ ८ ॥ २० ।। विशे महावताख्ये द्वितीयो वैकल्पिको ग्रहणमन्त्र उक्तः । एकवि शो तत्रैव वैकल्पिको ग्रहणमन्त्र उच्यते ॥ पाठस्तु विश्वकर्मन् हविषा वाधान: स्वयं यजस्त्र पृथिवीमुत द्याम् । मुहन्तन्ये अभितः साना इहास्माकं मघवा मूरिरस्तु । उपपामगृहीतोसीन्द्राय ला विश्वकर्मण एप ते योनिरिन्द्राय वा विश्वकर्मण इति ॥ हे विश्वकर्मन्निन्द्र, त्वं महारतीयलक्षणेन हविषा वाधान: अतिमायेन वर्धमानः स्वयं तं पृथिवीं भूलोकम् उताऽपि त्वां द्युलोकं यजस्व यजनं पूजनं कुरुष्व । एवंविधत्वदीयकर्म दृष्ट्वा अन्ये तब सपनाः शत्रको भीताः शववो मुयन्तु । संमोह गछन्तु । इहास्मिन् कर्मणि अस्माकं समग्रधन- सम्पन्नः सूरिः पण्डितोऽस्तु । अन्य गतम् ॥२॥ इत्यष्टमाध्याये एकवियो- ऽनुवाकः॥८॥ २१ ॥ एकवियो तृतीयो वैकल्पिकग्रहणमन्त्र उक्तः ॥ दावि तत्रैवान्यो वैकल्पिको ग्रहणमन्त्र आम्नातः ॥ पाठस्तु ॥ विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन घातारमिन्द्रमणोरयुध्यम् । तस्मै विशः समनमन्तपूर्वीरयमुग्रो विहव्यो यया. सद । उपयामगृहीतोऽप्तीन्द्राय वा विश्वकर्मण एप ते योनिरिन्द्राय त्या, विश्वकर्मण इति ॥ हे विश्वकर्मन, वं वर्धनेन हविषा इन्द्रं त्रातारं जगतो रक्षकम् अकृणोः कृतवानसि । किन युद्धाहों युध्यः । न युध्यः अयुध्यः । तम् इन्द्रमयुष्पम् अप्रतिमटगकरोरित्यर्थः तस्मै तादृशेन्द्राय पूर्वी: पूर्व विशिष्टादयो विधाः सर्वाः प्रजाः समनमन्त सम्यकृताः। अपमिन्द्र उद्गुर्णयलो रिविधेषु कापु आहयत इति विदव्यं ताशो यथा येन मकारेण असत् स्यात्तथा वहम समनपन्तति सम्बन्धः । अम्पद् गतम् ॥१॥ इत्यष्टपाध्याये द्वारिशो ·१. प्रथमदशके । ८ अध्यापः। १२१ - ऽनुवाका ॥८॥२२॥ एकोनवि शादिषु चतुर्वनुवाकेषु गवामयनस्योपान्ते महावताख्येऽहनि वैकल्पिका ग्रहोपादानमन्त्रा उक्ताः । वयोवि शे अदाभ्यग्रहस्य मन्त्रा उध्य. ते । कात्यायनः ॥ अदाभ्यं गृहासासिच्य निग्राभ्याः पाने तस्मिंस्तूष्णी वीन शूनवधायाग्नये त्वा गायत्रछन्दसमिति प्रतिमन्त्रम् उपयामः सर्वत्राधि- शेषादिति ।। औदुम्बरपाने वसतीयर्याख्या अप आनीय तस्मिस्तिस्रः सोग सताः भक्षिप्य, अग्नये वेति त्रिभिमन्त्रैः क्रमेणादाभ्यं गृह्णाति । उपपापग्रही. तोऽसीत्पेतत् विष्वपि मन्त्रेष्वादावनुपअनीयम् । सर्वशेषस्वादाम्नातस्पति सूत्रा- ऽभिप्राय:॥ तत्र प्रथममन्द्रपाठस्तु ॥ उपयामगृहीतोऽस्यमये स्वा गायनछन्दसं गृलामाति ॥ हे सोम, स्वम् उपयामेन ग्रहेण गृहीतोऽसि । हे ग्रह, अग्नये अनिमीत्यर्थ गायवीछन्दसं गायत्री छन्दो यस्य तादृशं स्वां गृहामि ॥ द्वितीय- मन्त्रपाठस्तु.॥ इन्द्राय वा त्रिष्टुप्छन्दसं गृहामीति ॥ हे ग्रह, त्रिष्टुप्छन्दसं स्वां गृहामि॥ तृतीयमन्त्रपाठस्तु ॥विश्वेभ्यो देवेभ्यो जगतीछन्दसं गृहागीति। जगती छन्दो यस्य ग्रहस्प वादशं त्वा ग्रहं गृहामि ॥१॥ कासापनः ।। अनुष्टुप्त इत्युक्तेति ॥ एवं मन्त्रमुच्चारयेत् ॥ अभिगर इति मन्नशेषः । हे सोम ते तत्रानुष्टुप्छन्द अभिपर इत्यर्थः । कात्यापनः || आधुनोस्य शुगि. शीनां खेति गल्छन्नाहयनीयमिति ॥ आहवनीयस्य समीपं गच्छन्नशुचि- रदाभ्यग्रहस्थान्युदकानि चालयेत् ॥ पाठस्तु ॥ वेशीनां स्वापरमन्नाधूनोमि कुननानां त्वापत्मन्नाधूनोमि भन्दनानां त्वापत्मन्नाधनोमि मचन्तमान वा परमन्नाधूनोमि । शुक्र त्या शुक्र आधूनाम्यहो रूपे सूर्यस्य रश्मिषु । ककुहर रूपं पभस्य रोचते बृहत्सोमः सौगस्प पुरोगाः शुक्रः शुक्राय पुरोगाः। पत्ते सोमादाभ्यं नाग नावि तस्मै वा गृहामीति । बेशीन बनतो मेघस्यो- दरे शेरत इति प्रेश्यो मेघोदरस्या आपस्तासां कुकूननानी कुशब्दमत्यर्थ कुर्व- सा शब्दं कुर्वाणा नमन्ति महीभवन्तीति कुकूनना मेष्य आपस्तासां च । भन्दनानाम ! भदि कल्याणे मुखे च । कल्याणकारिण्यः मुखकारिण्यो का मन्दना आपस्तासां च । मध्यन्तमानां मधुरव स्वादुतमानाम् । एवम्भूतानामा परमन पतने, हे सोम, स्वामाधुनोमि । कम्पयामि । किञ्च । शुक्रं शुद्धमलिष्ट- कर्माणं त्वां शुम अलिष्टकर्माण शुद्ध निग्राभ्यलक्षणे, उदके आधुनौमि अहो पे दिवसस्प रूपे सूर्यस्य रश्मिपु, हे सोम, साम माधूनोमि । सोम,

·१२२
रालयजुर्वेदकायसंहितामाध्ये।
अपभस्य श्रेष्ठस्य तब ककुई ककुभं छान्दसो हकारः । ककुभमिति महन्नामा
पठितम् । महदूपम् । यद्वा ककुभो दिशो व्यापि रोचते दीप्यते बृहन महान
सोम एव सोमस्य पुरोगाः पुरोगामी शुभ्रास्य शृद्धस्य सोमस्य तब शुक्रस्तेज-
स्त्री आदित्यः पुरोगाः पुरोगामी यस्मादेवं तस्मात, हे सोम, ते त्वदीयं
अदाभ्यमनुपहिसितं जाग्रति जागरणशीलं यन्नामास्ति तस्मै वा गृह्णामि ।।
कासायनः ॥ तस्मै त इति जुहोतीति ।। पाठस्तु ॥ तस्मै ते सोम सोमाय
स्वाहेति ॥ हे सोम, तादृशाय सोमाय ते तुभ्यं हुतमस्तु ॥ २॥३॥ का-
सायनः ॥ अंशून सोमे निदधात्युशित्वमिति प्रतिमन्त्रमिति ॥ उशित्वमिति
मन्नत्रयेणाशून सोमे स्थापयेत् ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ उशित देव
सोमाः मियं पायोऽपाहीति ।। हे दीप्यमान सोम, उशिक् कामयमानत्वं
अमेः प्रियं पायोऽन्नमपीहि ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु ॥ वशी व देव सोमेन्द्रस्य
मियं पाथोऽपीहि इति ॥ हे दीप्यमान सोम पशी स्वमिन्द्रस्य प्रियमन्न मा.
प्नुहि ॥ तृतीपमन्त्रपाठस्तु ॥ अस्मत्सखा त्व देव सौम निशेपा देवाना मियं
पाथोऽपीहि इति ॥ हे दीप्यमान सोम अस्मत्सखीभृतः त्वं विश्वपां देवानाम्
अभिरुचितमन्नं माप्नुहि ॥४॥ इस्पष्टमाथ्यापे पोविशोऽनुवाकः ॥८॥२३॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहाद निवारयेत् ॥
पुमधाश्चतुरो दद्याद्वियातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इति श्रीमदराजाधिराजपरमेशरवैदिकपार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुनकभूपार-
सानापधुरन्धरेण सापणाचार्पण विरचिते माधवीये घेदार्थप्रकाशे काय-
सहिनाभाष्ये अष्टमोड़ पायः॥८॥

·मयमदशके । ९ अध्यायः। अथ शुक्लयजुर्वेदकाण्वमन्त्रभाष्ये नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ यस्य निःश्वसित वेदा यो वेदेभ्योऽखिलगत् ।। निर्मिमे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ अष्टमेतृतीयमवनसम्बन्धिनामादिसग्रहादीत पोडश्यतिग्राह्यादीनां ग्रहणा- ऽऽसादनमन्त्रा उक्ताः । नयमे उपाश्चन्तर्यामादीना ग्रहाणामवेक्षणामा दाक्षिणहोमादिमन्त्रगश्चीच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ महानवेक्षपति यथारहीतमा- काशान् वाञ्छ्यन् प्राणायाम इति प्रतिमन्त्रमुपाशुसवनं द्वितीयमादित्रनं पठं शुक्रामस्थिनो युगपदिति ॥ अपमर्थः । ज्ञातिमियानन्चानान् यजमानानक. काशाख्यान माणायाम इसादिमन्त्रान् वाचयेत् । प्रतिमन्त्रग्रहणक्रमेणो. पाश्चादीन दर्शयति । उपाशुसवनाख्यो नाका द्वितीयो भवति । अहिप्परगानो- तरकाले याश्विनपठो भवति । शुक्रामयिनी द्वौ ग्रहौ मन्त्रगतद्विवचतलिङ्गेन युगपदवेक्षणीयामिति ॥ उपाशुग्रहावेक्षणमन्त्रपाठः ॥माणाय मे बोंदा वर्चसे परस्त्रेति ॥ हे उपांशुग्रह, यस्त मे पदीयाय माणाय वर्णोदाः। वर्चसो वलस्य दाता भवसि । स तं पदीयाय वर्चसे ब्रह्मवर्चसार्थ पवस्त्र शुद्धोभा ।। अयोपाशुमबनान्तमैन्द्रवायग्रहाणामवेक्षणमन्नपाठः ॥ व्यानाय में वर्षोंदा वर्चसे परस्त्र । उदानाय मे वर्चीदा वर्चमे पात्र । पाचे मे वर्चीदा वर्चसे पत्रस्वेति ॥ स्पष्टार्थः ॥ ॥ अथ मैत्रावरुणग्रहावेक्षणमन्त्रपाठः ॥ मतू. दक्षाभ्या मे पर्चीदा वर्चसे परखेति ॥ ऋतु: संकल्पो मदीगः कामः । तस्य समृद्धिदक्षः दक्षिणा ताभ्यां, प्रतूदक्षायां हे मैनावरुणग्रह, यस्त्वं बलमदाता- डांस स व मदीयाय ब्रह्मार्चमा पूतो भर प. अधाविनावेक्षणमन्त्रमा प्रोत्राय मे वक़दा वर्चमे पत्रस्वेति ॥ स्पार्थः ॥ अथ शुक्रामधिग्रहावेक्षण- मन्त्रपाठः ॥ चक्षुभ्यो मे व.दिसौ वर्चसे पवेयामिति ॥ हे शुक्रामधिग्रही यो युवा मदीयाभ्या चक्षुभ्या दीप्तिप्रदातारी स्यः । ती युगां पदीयन- वर्चसाय शुद्धी भातम् ॥ २॥ अथ नवणोषध्रुवग्रहावेक्षणमन्त्रपाठः ॥ भारमने मे पोंदा वर्चसे परस्त्रीजसे मे वर्षोंदा वर्चसे परस्नायुपे मे वर्गोंदा वर्चसे परस्वति ।। कासायनः । पृतभृदावनीपौ च विश्वाभ्यो ग इति ।। घशब्दो युगपदित्यस्यानुकर्षणार्यः । वाचा यनोक्षते पनुवर्तते । पूर्व पूभृदा- ·१२४ शुलपदकावदितामाप्प। हवनीयारुपी पवमानग्रहायनेन मन्त्रेण दर्शयेदित्यर्थः । विद्याम्पो मे मनाम्गो पर्योदसी पर्चसे पयामिति ॥ हे पूतावनीयो, सर्वाभ्यः पनाम्यो पचोंदतो दीप्तिमदातारी युवा मदीयाप प्रामपर्चमाधि पर्वधा प्रवर्तधाम ॥३॥ कात्यायनः कोऽसीति द्रोणकालशमक्षयेदिविशेषः॥पाठस्तु कोऽसि कत्तगो- ऽसि कस्यासि को नामासिापस्य ते नामा गन्मदिप वा सोगनातीपामेति । हे द्रोणकलश,खं कः गजापतिरमि कतमोऽसिअम्यातिशयन मजापतिरसि । कस्य प्रजापतेरनन्यभूतोऽसि आएर सब का मजापतिरिति नामासि । गस्प द्रोणकलशरूपमजापतेस्ते तव नाम नागधेयं मन्महि । वयं जानीम। द्रोण- कलशरूप त्वां मोगेनातीपाम तपितवनः । त्वं वादको भत्रसीत्यर्थः ॥४॥ कात्यायनः ॥ भूर्भुवः स्वरिति जपतीति । उपांशादिग्रहायेक्षणानन्तरं भूर्भुवः स्वरिति गन्नं जपेत् ॥ पाठस्तु ॥ भूर्भुवः स्वः सुप्रजाः मजया भूयाप्तम् । मुवीरो वीरः सुपोपः पोपैरिति ॥ अयं मन्त्रस्तृतीयेऽध्याये व्याख्यातः । इति नवोऽपापे मथमोऽनुवाकः ॥ ९॥ १ ॥ प्रथमेऽनुवाके उपांदवादिगावेक्षणमन्या उक्ताः ॥ द्वितीये दाक्षिण- होमादिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ शालादा दाक्षिणहोमो वासाबद्धं हिरण्यं हमन्यामवध्याय चतुर्पहीतगुदुत्पमिति ॥ नाससि प्रबद्धं सुवर्ण स्नुचि धतुर्ग्रहीताज्यायां प्रक्षिप्योदुत्पमित्यनेन शालामुखीयेऽग्नौ दाक्षिणहोमं जुहु- पाव । पास्तु ॥ उदुत्पं जातवेदसं देघ घन्ति केतका दशे विश्वाय सूर्य- मिति ॥ केतयो रश्मयस्त्वां जातवेदसं तमाग्नसदृशं सूर्यम् उदहन्ति ऊर्धसदृश एव नपन्ति। किमर्थ विश्वाप कृत्स्नस्प जगतः सूर्य दृशे द्रष्टुम् ॥१॥ काया- पनः ॥ चिवं देवानामिति द्वितीयायामिति ॥ उदुत्यमिति पथा प्रथमाहुतिः शालामुखीये हुता तदपेक्षयैपाऽऽहुतिद्वितीया । तो तस्मिन्नेवाग्नी जुट्टयादिति शेपः ।। पाठस्तु ॥ चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुमित्रस्प वरुणस्याग्ने। आ मा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति ॥ चित्रं रक्तश्वेतादिविविधयण देवानां रक्ष्मीनाम् अनीकं सैन्यसदृशं मण्डलमुदगादु दयच्छर । कीरशम् । मित्रादिदेवोपलक्षितस्य कृत्स्नस्य माणिजातस्पेन्द्रिया. अधिष्ठातृत्वाचक्षुःस्थानीयम् तन्मण्डलस्थ: सूर्यो जगन्मण्डलस्य तस्युपः स्थाव- रस्य चात्मा सन् लोकत्रयमामाः सर्वतः पूरितवान् । कात्यायनः । आमीने. मे नपेतीविना आनीधमण्डपस्थे अनी जुहुयादिति शेषः । पाठस्तु ॥ अग्ने नय ·१ प्रथमदशके । ९ अध्यायः। १२५ छुपया राये अस्मान विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जडुरणामेनो भूयिष्ठां ते नम उक्ति विधेमेति ॥ हे अमे, पारलौकिकधनमाप्त्यर्थम् अस्मान सुपथा शोभनमार्गेण नय प्रापय। देव, त्वं विश्वानि नयनानि सर्वान मार्गान विद्वान् । जानासि । जुहुराणं कुटिलीनः पापमस्मत्तो युयोधि वियो- नप । ते तुभ्यं भूयिष्ठां नमउक्ति नमस्कारोक्ति विधेम कुमि ॥२॥३॥ कात्यायनः ॥ अयन्न इत्पपरमश्च तं चेद्युक्तं दद्यात् । अयुक्तं वेति ॥ रथादौ नियुक्तं केवलं वाऽयं यदि दक्षिणावेग दद्यात् । अयं न इत्यपरामाहुर्ति आग्रीधे जुहुयात् ।। पाठस्तु ।। अयं नोऽओमवीरवस्कृणोत्ययम्मृधः पुर एतु मभिन्दन । अयं वाजां जयतु पाजसाता अपर शत्रु जयतुजह पाणः स्वाहे- ति ॥ अपमपिनोंऽस्माकं परिवो धनं कृणोतु । अयमेवाग्निर्मघः । संग्रामाः पुरः पुरतः प्रभिन्दन वैरिणो विदारयन्नेतु गच्छतु । अयमेवाग्निजिाननानि पात्रुसंबन्धीनि जयतु स्ववशं कृत्वा तान्यस्मभ्यं ददातिसर्थः । वाजसातौ संग्रामेऽयमेवानिपाणः अन्यन्तं दृष्यन् शवून जयतु स्वाहा हुनमस्तु ॥४॥ कात्यायनः ॥ सहिरण्पो यजमानः शालापहिः पूर्वे तिष्ठन्नभिगन्नयते। दक्षिणा पहिदि तिष्ठन्नभिगन्नपते । दक्षिणा वहिदितिष्ठन्येतीति दक्षिणतो रूपेण व इतीति । हिरण्यं धारयन् यजमाना मामंशस्य पुरस्तात् स्थित्वा महादे. दक्षिणतोऽपि वहिस्थिता दक्षिणार्था गाः अभिमन्त्रयेत् ॥ पाठस्तु ॥ रूपेण वा रूपमभ्यागां तुथो वो विश्ववेदा विभजतु । ऋतस्य पथा मेत चन्द्रदक्षिणा इति।। हे दक्षिणाः, रूपेणानेनोदधृतहिरण्येन सह वो घेर्दक्षिणभागेऽवस्थितानां युष्माकं रूपमभ्यागाम् आभिमुख्येन पामोमि । विश्वं चेति वेदयतीति वा विश्ववेदाः सर्वज्ञः । तुथनामको देवो वो युष्मान विभजतु । नातिना यथाई विभागं करोतु । अातस्य प्रस्तुतस्य यज्ञस्य पथा मागेण चन्द्रदक्षिणा: । चन्द्र हिरण्पं दक्षिणार्थ प्रघानद्रव्यं यजमानहस्तगतं यासां दक्षिणानां ता युपं मेत गच्छत ॥५॥ कासायना । वि स्वरिति । दक्षिणत इति ॥ सदो गच्छति शेपा ॥ पाठस्तु ।। वि स्त्रापश्य व्यन्तरिक्षमिति॥ स्त्र: स्वर्ग देवपानमार्ग विशे- पेण पश्य । अन्तरिक्ष अन्तरिक्षलोकं पित्याने मार्ग विपश्य ।। कासापना ॥ पास्वसदस्पैरितिसदस्यानितिमिलतेति शेषः सदसि सभायां साधवः सदस्याः दीक्षणाभिः पूरितः सह यतस्व यज्ञ मति याने कुरु ॥ कात्पायनः ॥ ब्राह्मण- मत्सामीधगमन मिति॥आमीधमण्डपस्थितमृत्तिजंगच्छेत्॥पाउस्तुब्रिाह्मणमय ·१२६ रालयजुर्वेदकापमहिनाभाये। विदेय पितृमन्तं पैतृमत्यापमाय मुधातुदक्षिणामति॥ अष्टवर्पमारभ्य पोडश- वर्षपर्यन्त शिक्षयन्ती माता यस्य स तं मातृमन्तमित्यर्थः । अभिहित शिक्षका पिता विद्यते यस्य स पितृमान तादृशम् । यस्प पितामहमभृतपो विरुपाताः श्रोत्रियाः स पैमत्यस्तयाविधम् ऋषि मन्नद्रष्टारम् आर्षेपं नात्या पारश्व विख्यात शोभनो पातुः सर्वधातुभ्य उत्तम हिरण्यं दक्षिणा यस्यासी सुपात. दक्षिणस्तमेवगुणविशिष्टं प्राह्मणामयास्मिन दिने विदेष लभेपा॥६॥ कात्यायन: उपविश्य हिरण्यमस्मै ददारपस्मातेतीति ॥ मजमानः स्वयमानीमण्डप उपविश्य तत्रोपविष्टायाऽस्मा आग्नीधाय सदस्याय च हिरण्यं दद्यात् ।। पारस्तु ।। अस्मदाता देवत्रा गन्छपटातारमाविशेति ॥ हे दक्षिणे लमस्मद्राता अस्माभिः राता दत्ता सती देवत्रा देवान् प्रतिगच्छ । देवानभ्येत्य तेषां तृप्ति सम्पाद्य यज्ञफलं साधयन्ती प्रदातार प्रकण दक्षिणाया दातारं यजमान- माविश | कासायनः । अग्नपे वेति हिरण्यं प्रति गृहीत इति ॥ आग्नीध- सदस्पायुभौ यजमानेन दत्तं हिरण्यमनेन प्रतिद्वीपाताम् ।। पाठस्तु ।। अग्नये त्वा मद्य वरुणो ददातु सोऽमृतत्वमश्यात् । आयुर्दान एघि मपो मय मति- ग्रहीत्र इति ॥ हे दक्षिणे हिरण्यरूपा ला त्वाम् आन अग्निरूपाय मा वरुणो ददातु दद्यात् । स प्रतिगृह्णन् अमृतल विनाशराहित्यम् अश्यात् माप्नुयात् । दक्षिणाया प्रदात्रे यजमानाय आयुः शनसंवत्सरपर्यन्तं दीर्घा- युष्यमेधि । प्रतिग्रहीने महां मपः मुखमेधि भव ॥ कात्यायनः ॥ रुद्राय वेति मामिति ॥ प्रतिगृह्णीयादिति शेषः ॥ पाठस्तु ।। रुद्राय वा मह्य वरुणो ददातु सोऽमृतत्वमश्या ।प्राणो दान एपि गयो मा प्रतिग्रहीन इति ॥ हे गो, वा रुद्ररूपाय मा वरुणो ददानुस प्रतिग्रहीता अमृतत्वं प्राप्नुपात दाने यजमानाप प्राणः प्राणरूप एधि । तव भविग्रही। मह्यं मयः मुखमैधि ॥ कात्यायनः ॥ बृहस्पतये वेति वास इति ।। प्रतिग्रहीयादिति शेपः॥पाउस्तु। वृहस्पतये त्वा मह्यं वरुणो ददातु सोऽमृतसमश्यात् । सग्दान एघि मयो मा मतिग्रहीन इति । हे वासस्त्वां बृहस्पतिरूपाय मां वरुणो ददातु । सोऽमृतत्वमश्यात् प्राप्नु- पाच । त्वमिन्द्रियं यजमानाय । तब मतिग्रहीवे मह्यं मयः मुखम् एधि भव ॥ ७॥८॥ कायापनः ।। यमाय वेत्पश्वमिति ।। प्रतिगृहीपाद ।। केचिदश्व- स्याने अनमिच्छन्ति ।। पाठस्तु ॥ यमाय वा मह्य वरुणो ददातु सोऽमृत- स्वपश्यात् । बयोदात्र एघि मयो मद्य प्रतिग्रहीन इति ॥ यमरूपायान्नाय महा- ·१ प्रथमदशके । ८ अध्यायः। मनमन्नं वा लो वरुणो दद्यात् । योऽनेन विधिना प्रतिगृहाति सोऽमृतत्व. मश्यात् । माप्नुयात् । वपोऽन्नमश्च वा दात्रे यजमानाय एधि भव प्रतिमा हीने मह्यं मुख भव ॥ कात्यायनः कोऽदादित्यन्यदिग्छतो मन्त्रवचनमिति।। हिरण्यावादिव्यतिरिक्तम् अन्यद्रव्यं प्रतिजिवृक्षुः । कोऽदादित्यनेन गन्नेण प्रतिगृह्णीयातापाठस्तु॥कोऽदा कस्माअदात्कामोऽदाद कामागादाता कामो दाता कामः प्रतिग्रहीका कामैतचे तब कामसता भुनजामहा इति ॥ दातुर्दाना- ऽभिमानाभावाय प्रतिग्रहदोपामावाय च दातृप्रतिगृहीतारौ देहेन्द्रियादिसधाते विवेचपति।तत्र कः कस्माइति प्रश्नद्वयम् योरुत्तरम् । कामः कामायेति । माह प्रतीग्रहीता, न त्वं दाता। किन्तु । हे दातस्तव कामः कामाभिमानी देवः कामाय मदीयाय कामाभिमानिदेवायैवाऽदाद । दत्तवान् । तदेव स्पष्टपति । कामो दातेत्यादिना । यत एवमतो हे काम, एतद्दीयमानं द्रव्यं ते तव, हे काम, वयं तु तब सम्बन्धिना सना विद्यमानेन भोगजातेन भुनजामहै । मुनामहि ॥९॥ इति नवमेऽध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥९॥२॥ द्वितीयेऽनुवाके दाक्षिणहोमादिमन्त्रा उक्ताः ॥ तृतीयेऽनुवाके समिष्ट- यजुराख्यो होमो निरूप्यते ॥ कात्यायनः ॥ समिन्द्र इति नत्र समिष्टयपि मतिमन्नमिति ॥ समिन्द्रेणेत्यादिभिर्नवभिर्मन्त्रैः समिष्टपजुराख्या नवाहुतीर्जु. हुयात् ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठः। समिन्द्र णो मनसा नेपि गोभिः स भूरिभिर्मप- चन्मयस्त्या । सं ब्रह्मणा देवकृतं यदस्ति सं देवाना सुमतौ यज्ञियानामि- ति॥ हे इन्द्र त्वमनुग्रहयुक्तेन मनसा नोऽस्मान् गोभिः स्तुतिलक्षणाभिर्वाग्मि- गैयादिभिर्वा सन्नषि सन्नय संयोजय। हे मयान विशिष्टपनसम्पनेन्द्र सूरिभिः पण्डितैहोहममुखैः संपोजय । स्वस्सा क्षेमेण संयोजय । ब्रह्मणा वेदेन अर्थ- ज्ञानप्तहितेन देवकृतं देवार्य कर्म पदस्ति तेन संयोजय । यज्ञियानां यज्ञसम्ब. धिनां देवाना मुमतौ मुमत्पा अनुग्रहबुद्ध्या संयोजय ॥१॥ अथ द्वितीयः।। संवर्चसा पयसा सन्तनूभिरगन्महि मनसा सरशिवन । त्वष्टा मुदत्रो विदधातु रापोऽनुमाष्टुं तन्त्रो यद्विलिष्टमिति ॥ पर्चसा ब्रह्मवर्चसेन समगन्महि वयं सङ्गता भवामा तथा पयसा सारादिरसेन समगन्महात्यनुवर्तते । तनूभिरनुष्ठान. दानः शरीरावयवैः समगन्महि । शिवेन समीचीनेन कर्मश्रद्धायुक्तेन मनसा समगन्महि । किच, मुदत्रस्त्वष्टा शोभनदानोपेतस्त्वप्नामको देवो रायो पनानि विदधातु सम्पादयतु । तन्वा भारीरस्यास्मदीयस्य पदिलिष्टं विशेषण ·१२८ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाथ्ये ।। न्यूनमहं पदस्ति तदिति शेषः । अनुमाष्टुं न्यूनत्वपरिहारेणानुकूलं कृत्ता शोधयतु ॥ २ ॥ अथ तृतीयः ॥ धाता रातिः संवितेदं जुपन्तां प्रजापति. निधिपा देवोऽअग्निः । त्वष्टा विष्णुः मजया सराणो यजमानाय द्रविणं दधाविति ॥ धाता सविता प्रजापतिरग्निस्त्वष्टा विष्णुश्चेत्येते पट् देवा नो. ऽस्माकमिदं हविर्जुपन्तां सेवन्ताम् । कीदृशो धाता रातिर्दानशीलः । कीदृशः मजापतिनिधिपाः महापद्मशङ्खपनादिनामकानां नवानां निधीनों पालयिता । कीशोऽग्निर्देवो दीप्यमानः सोऽयं देवगणो यजमानसम्बन्धिन्या मजया सह सरराणः सम्यग्रममाणः यजमानाय द्रविणं दधातु प्रयच्छतु ॥ ३ ॥ अथ तुरीयः ॥ मुगा वो देवाः सदना अकर्म यऽआजग्मेदशमवनं जुपाणाः । भरमाणा वहमाना इची व्यस्मे थत्त वसयो वसूनीति ॥ हे देवा, ये भवन्त इदं सवनमिमं ये जुपाणा: सेवमानाः । आजग्म आजग्मुः। तेषां वो युष्माकं अस्मिन् यज्ञे सुगाः सुगमनीयानि सदना सदनानि अकर्म वयमकार्म । हे वसवो निवासहेतबो, इवीपि भरमाणा जोपयन्तो वहमाना रथादिभिश्च नपन्तो यूयम् अस्मे अस्मासु वसूनि धनानि धत्त स्थापय ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमः ॥ पाऽआवह उशतो देव देवास्तान प्रेरय स्मेऽअग्ने सधस्थे । जक्षिवासः पापियामश्च विश्वेऽसु धर्मस्वरा तिष्ठतान्विति॥हे अग्ने, वीपि कामयामानान पान देवानावह आहूतवानसि । तान, देवान स्त्रे स्वकीये सधस्थे सहनिवास- स्थाने प्रेरय एवम्भूत, हे देवा यूयं जक्षिरासा सवनीयपुरोडाशान् भक्षित- पन्तः । पपिकामा सोमपानं कृतवन्तश्च विझे सर्वे यूपम् अनुपर्श समाप्त्य- ऽनन्तरम् असं हिरण्यगर्भमाणलक्षणं वायुं वायुमण्डलमित्यर्थः।धर्मम् आदित्य मण्डलं वा स्वः द्युलोक वा मातिष्ठत आगच्छत । यस्य यस्य यत्र यत्र गृहाः, सन्ति वास्तानातिष्ठतेत्यर्थः ॥५॥ अथ पठः ॥ चपरहि त्वा प्रयति यज्ञे अस्मिन्नग्न होतारमरणीमहीहा कधगया अवगुता शमिठामजानन यज्ञमुपपा- हि विद्वानितिाहि यस्मात कारणादिवास्मिन् दिने अस्मिन् यज्ञे प्रयति वर्तमान सति होतारं देवानामाहातारं होमनिप्पादकं वा त्वां वयमणीमहि कृतवन्तः। समाव कारणाद् ऋषक सराद्धं यथा भवति तथा अया: अयाजा इष्टवानसि । पा कारितवानित्यर्थः । उताऽपि च । ऋयक समृद्धि प्रजानन् अगच्छन्न। मापिठा! विघ्नशान्तिकमकापी । अतस्त्वं विद्वान उपयाहि ॥६॥ अथ सप्तमः ॥ देवा गाविदो गातुमिरता गातुमिना मनमपत इस देवयन स्वाहा ·१ प्रथमदशके १९ अध्यायः । पाते घा इति ।। के गैरै शब्द इति धातुः । गायन्ते नानाविधैदिक- शन्दै प्रतिपाद्यन्त इति गातुर्यज्ञः। तं विदन्ति जानन्तीति गातुविदः । तादृशाः हे देवाः, गातुमित्वाऽस्मदीपो यज्ञः महत्त इति विदित्वा । एतिधातोर्गत्यर्थस्य शानार्थत्वमुपर्यते । गातुमित यज्ञं गच्छत । यद्वा गातुर्गन्तव्यो मार्गः । अस्म- दीयेन यज्ञेन तुष्टाः सन्तः स्वकीयमार्ग गच्छत । हे मनसस्पते,यष्टुमस्मदीयस्य मनसःप्रेरणेन पालक परमेश्वर, इममनुष्ठितं यह स्वाहा वद्धस्ते ददामित्वं च पाते वायुरूपे देवेधाः धेहि स्थापय ॥ अथाऽहम ॥ यज्ञ यज्ञ गच्छ यज्ञपति गच्छ स्वायोनि गच्छ स्वाहेति ।। हे यज्ञ, स्वमसिष्टार्थ यज्ञनामकं विष्णुं गच्छ। फल- मदानार्थ यज्ञपति यजमान गच्छ स्त्रनिष्पत्त्यथै स्वा योनि स्वकारणभूता वायो क्रियाशक्ति गच्छ । स्वाहा मुहुतमस्तु ॥ अथ नवमः ।। एप ते यज्ञो पनपते सह सूक्तवाका सर्ववीरसं जुषस्व स्वाहेति ॥ हे यजमान, एपोऽनुष्ठीयमानस्ते स्वदीयो यज्ञः सूक्तवाकैतोत्र सहितः, सर्ववीरः सोमपशुसवनीयचरुपुरोडाशा वीरा इत्युच्यन्ते । तादृशाः सर्वं वीरा यस्य स तथोक्तः । य एवम्भूतस्त यह जुपस्व स्वाहा सहुतमस्तु ॥ इति नवपाध्याये कृतीयोऽनुवाकः ॥९॥३॥ तृतीयेऽनुचाके समिष्टयजुहोमोऽभिहितः । चतुर्थेऽवभृथा वर्ण्यते॥कासा. यनः। कृष्णविपाणमेखले चावाले मास्यति मादिर्भूर्मा पृदाकुरिति । यजमान- इस्तं वद्ध्वा कृष्णविपाणायाचमध्येववाशरपपीमेखलाउभे विटेस्पचावाले मक्षिपेत् ॥ पावस्तु ॥ माहिमा पृदाकुरिति ॥ अहिः सो माभुर्मा भू- पाः । पृदाकुरजगरः सर्पविशेषः । सोऽपि मा भूयाः ॥ कात्यायनः । उरु५ हीति वाचति ।। अवभृया जिगमिपुरध्वर्युर्यजमानं चाचयेत् ॥ पाठस्तु ॥ जरुहि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पंथामन्वेतवा उ। अपदे पादा मतिधातवे- 'करतापवक्ता हृदपाविधश्चिदिति ॥ उशब्दोऽवधारणे । वरुण एव राजा सूर्पाप सूर्यस्पाल्वेतवै अनुक्रमेण गन्तुमपदे निरालम्बेऽन्तरिक्षेउरुंपन्या विस्तीर्ण- मार्ग हि परमाचकार तस्मादस्माकमपि पादा प्रतिषातवे पादं प्रक्षेप्तु मार्ग- म अका करोतु । उताsपि च यः शत्रुरपवक्ता निन्दका पश्च हृदयाविषो हृदयोपललित शारीरं तापयति । विछन्दः समुचये । सोऽपि प्रतिवन्धमत्ता .मागे करोत्वित्पर्यः ॥ कासायनः ॥ नमो वरणायेति पाचपत्यपोऽवकामय- मिति । अवभृयलाना आपा प्रवेशयन मनमानं वारयेव || पारस्तु ।। नमो वरुणायाभिष्ठितो वरुणस्प पाश इति ।। वरुणस्य पारा अभिष्ठितः ।

·शुक्लपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाये। आक्रान्तः । तस्मै वरुणाय नमस्कारोऽस्त्विति शेषः ॥१॥ कासायनः ।। मास्य समिधं चतुर्ग्रहीतेनाज्येनाप्नेरनीकमिति ॥ अप्मु काश्चित् समिधं प्रविष्य चतुर्रहीवेनाज्येन ताम् अभिजुहुयात् ॥ पाठस्तु ॥ अनेरनीकमप आवि. वेशापानपात्मतिरसन्नसुर्यम्। दमे दमे समिधं यक्ष्यग्ने प्रति ते जिहा घृतमुच्चर ध्यत्स्वाहेति ।। अग्नेरनीकं सुखम् अपः उदकान्याभिमुख्येन विवेश । हे अपाः भपाद । एतनामकामे । दमे दमे तत्तद्यागृहे असुर्यम् असुरैः कृतं प्रतिरक्षन समिधं यक्षि । समिधः सतिं कुरु । अनन्तरं हे अग्ने, ते तव जिह्वा ज्वाला घृतं मति उच्चरण्यत् । उद्युक्ता भवतु स्वाहा । मुहुतमस्तु ॥ २॥ का- त्यायनः ।। समुद्रे त इत्यजीपकुम्भं प्लावयतीति । गतसारः सोम ऋजीपः । तेन पूर्ण कुम्भमप्र मक्षिपेत् ॥पाठस्तु ।। समुद्रे ते हृदयमस्वन्तः संवा विश- न्वोपधीरताऽऽपायज्ञस्य त्वा यज्ञपते मुक्तोक्तौ नमोवाके विधेम यव स्वाहेति ।। हे सोग, ते तव हृदयं समुद्रे समुद्रसमानास्वप्नु अन्तर्मध्ये प्रतितिष्ठत्विति शेषः। ओपधारोपघयस्त्वां सम्यग्विशन्तु । उत अपि चापो विशन्तु । हे यापते, यज्ञस्य पालक, यज्ञस्प यजनीयं त्वा सूक्तोक्तौ शोभनवचनोचारणेन नमोवाके नमस्कारवचनेन विधेम स्थापयाम ॥ यस्मादेवं तस्माद स्वाहा सहुतमस्तु ।। ॥२॥ कात्यायनः ॥ देवीराप इति विसृज्योपतिष्ठत इति ॥ ऋजीपं विमृश्य उपस्यानं कुर्याद ॥ पाठस्तु ॥ देवीराप एप वो गर्भस्तर सुभीत मुभृतं विमृ. तादेव सोमेष ते लोका परि च पति शं च वक्षीति ॥ देवीः । हे आपो देव्यः युष्माकम् एप सोमो गर्भस्थानीयः । ते तादृशं सोमं सुप्रीत शोभनमीति- युक्तं मुमृत मुपुष्टं विमृत । धारपत । हे दीप्यमान सोम, ते तव एप वक्ष्यो लोका स्थानं तत्रावस्थितस्त्र परितः समन्ताद शं सुखं वक्षि अस्मान् मति वह मापय । भस्मतः सर्वान मुखं मापयाचशब्द इतरेतरसमुच्चयार्थः॥ का. त्यायना ॥ अवधेति मजयतीति । यजमान सापयेत् ॥ पाठस्तु । अब भृय निचुंपुण निचेहरसि निपुण ॥ अब देवैर्देवकृतमेनोऽयासिपमवमर्मय- कृतं पुलराव्णो देवरिपस्साहीति ॥ अवाचीनानि पात्राणि जलमध्ये हियो यस्मिन् यज्ञविशेपे सोऽयमय मृथः । हे अवमृय, वं निचुम्पुण नितरां मन्द गछ । घुपि मन्दायां गतौ इति धातुः । निचेहरसि नितरां चरणशीलोऽसि तपाऽप्यत्र निचुम्पुण नितरां मन्दं गच्छ। किं प्रपोजनमित्युच्यते। देवोतना- ऽऽत्मकरस्मदीपरिन्द्रिपर्देवछतं हविः स्वाप्ति' देवेषु कृतमेना पापं यदरित ·१ प्रथमदशके 1 ९ अध्यायः। तदवयासिपमहिमालेऽहमवनीतवानस्ति । तथा मर्मनुष्पैरस्मत्सहायभूत- ऋत्विरिभर्मसंवतं मत्पु मनुष्येषु पदर्शनार्थमागतेपु कृतमवज्ञारूप पदेना- ऽस्ति तदप्यमवयासिमित्यनुवर्तते । इदमस्माभिः परित्यक्तमेनो पया खान प्राप्नोति, तथा, हे पज्ञ, मन्दं गच्छेत्पभिमायः । हे देव, अभ्याख्य यज्ञ वं पुरुराव्णः । रा दान इति धातुः । बहुविधविरुद्धफलदापिनो रिपाद्धाव पाहि पालय । ऋपिहिसार्थे । विरुद्धफलदायी वधस्त्वत्प्रसादादस्माकं मा मंदिसर्थः ।। कासापनः ॥ पाहवनीये समिदाघानं देवानार समिदसीति ॥ स्नानानन्तरमाहवनीयसमीपं गत्वा तस्मिन् समिधमादध्याद। देवानां सम्बन्धि- नी समिदिन्धनमसि ॥ ४॥ इति नवमेऽध्यापे चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ९॥४॥ चतुर्थेऽवभृथो निरूपितः ॥ अनुवन्ध्या यदि गर्भिणी स्याव न पाय- श्चित्तिः पञ्चमेऽनुवाके निरूप्यते ॥ कात्यायनः ॥ निरुह्यमाणमभिमन्त्रयते । एनतु दशमास्य इतीति ॥ यद्यनुबन्ध्या वशा गर्भिणी तदाविशसनकाले पातुः सकाशाद पृथक्रियमाणं गर्भमभिमन्त्रयेत ॥ पाठस्तु ॥ एजतु दश- मास्यो गर्भो जरायुमा सह । यथायं वायुरेजति यथा समुद्र एजसेवायं दश- मास्पो अखजरायुणा सहति ।। जरायुगर्भवेष्टनं तेन सह एजतु कम्पनं चलने करोतु । एङ्ग कम्पन इति धातुः । यथा येन प्रकारेणायं वायुरेजति चलति । पया समुद्रश्चलति । एवमयं दशमास्यः सम्पूर्णावयवो गर्भो जरायुणा सह अस्रव निर्गच्छतु ॥ १॥ कात्यायनः ॥ अवदानान्यनुजुहोति यस्पास्त इति ॥ वशावदानानि गथम हुत्वा पश्चाद गर्भ जुहुयाद ॥ पाठस्तु ॥ यस्यास्ते यात्रियो ण्ययी। अङ्गान्यहरुता यस्य तं मात्रा समजीगमः स्वाहेति ॥ पस्या कशाया अनुवन्ध्याया गर्भो यज्ञियो यताई। यस्यास्तत्र योनिहिरण्ययी सादी खां गर्भ सन्नमयामीति शेपः । यस्य गर्भस्याङ्गानि अता अरुतानि अनधितानि । तं गर्भ मात्रा अनुबन्ध्यालक्षणया जनन्पा समजीगम सङ्गम- पामि स्वाहेति होमार्थः॥२॥ कात्यायनः ॥ मतिमस्थाता प्रचरप्पां सर्व- मेवमति स्विष्टकद्धोमे स्वीकृते सति जुहुयात् ॥ पाठस्तु । पुरुदस्मो विपु- रूप इन्दुरन्तर्महिमान धीरः । एकपर्दी द्विपर्दी त्रिपदी चतुष्पदीमष्टापदर्दी भुवनानुभयन्तार वाहेति ॥ इन्दुः क्लेदनरूपः। सोमसदृशो गर्भो महिमानं मह- चमाना व्यक्ति करोतु । कीदाः पुरुदस्मो घहुदानयुक्तः । विपुरूपो बहु- रूपोऽन्तरुदोऽवस्थितः । धीरो मेधावी इत्यरूपं महिमानमान यर्थः । भुव- गर्भो यस्या ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये। नानि भूतजातानि अनुप्रयन्तां वशाया गर्भ मख्यातं कुर्वन्तु । इयं कशा चतु- प्पदा सती कथमेकपधादिभिरुच्यते । यदा चशासम्बन्धियां वपायां जुहुयाव तदा एकपदी । यद् यदाङ्गैर्यागस्तदा द्विपदी यदीपयट्ढोमः कृतस्तदा त्रिप- दी। पदा पत्नीसंपाजैर्जुहुयात तदा चतुष्पदी चतुर्भिः पदैर्युक्ता वा एवं स्व- पर्दैगर्भसम्बन्धिभिश्च पादैरपदी एवम्भृतां वशां गणयित्वा अनुमयन्तामिति सम्बन्ध । खाहा मुहुतमस्तु ॥ ३ ॥ कात्यायनः ॥ समिष्टयजुरन्ते तदा शामित्र एव जुहुयात् । तिटन्मरुतः साहाकृत्येति। यदि यजमानः। शापाद्वि- भीयाव तदा समिष्टप:मानन्तरं मामित्रेऽग्नावेव गर्ने जुहुयात् । मन्त्रान्ते स्वाहाकारोऽपि न कर्तव्य इति ॥ पाठस्तु ॥ मरुतो यस्य हि क्षये पाया दिवो विमहसः । स मुगोपातमो जनः॥ हे देवा, दिवो विमहसः। द्युलोकस्य सम्ब. न्धिना विशिष्टेन महता तेजसा युक्ता है मरुतः, यूपं पत्यपजमानस्य क्षये पाझरहे पाथः पानं कुरुथ । पापान इत्यस्य छान्दसं रूपम् । हि यस्मादेवं तस्मात् स यजमानाख्यो जना, सुगोपातमः सुगोवृतमो भवति । युप्मधुक्तानां न भयमस्तीत्यर्थः ॥४ा कात्यापनः ।। महीचौरिसङ्गारैरभ्यूहतीति । मामित्रे प्रक्षिप्तं गर्भमगारैः मच्छादयेत् ।। पाठस्तु ॥ मही द्यौः पृथिवीचन इमं यमि- मिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमामः ॥ मही महती द्यौर्युलोकः पृथिवी भूलोकश्च नोऽस्मदीयमिमं यज्ञं मिमिक्षतां सिथताम् । भरीमभिर्भरगहिरण्यधान्यादिभिः स्वैः स्वभौगोंऽस्मदीयगृह पिपताद परिपूरयतु ॥ ५ ॥ इति नरमेऽध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥९॥५॥ पञ्चमेऽनुवन्ध्यापयोगर्भे सति प्रायश्चित्तमन्त्रा उक्ताः ॥ पठे वर्गण. संवन्धिनो मन्ना उच्यन्ते ॥ कासायनः॥ द्रोणकलशमेनामाघ्रापयत्याजिप्रेती- ति ॥ गर्भविराने गोसहस्रं दक्षिणा । तन सइससख्यापूरणी रोहिणी धेनुः । तो द्रोणकलवामानापपेव पास्तु) आनित्र कलश मया ला विशन्विन्दव। पुनर्जा निवर्तस्त्र सा नः सहसन्धुक्षोरुधारा पयस्वती पुनर्मा विश- तापिरिति ॥ महीति गोनाम । हे महि, हे धेनो, लं कला ट्रोणकलमारूप पानम् आजिवाभिमुख्पनाघाणं कुरु । किश्च । हे पेनो, त्याम इन्दवः सोमाः आनिशान्तु । ऊर्जा विशिष्टरसेन पयोभृतेनास्मान पुननिवर्तस्त्र । मपैवं या वं स्तुता सावं नोऽस्माकं सइयं सहस्रमंख्याकं धेनुं घुल देहीसर्थः । कि- धातस्त्वत्मसादादुरधारा पडपपोयुक्ता पयस्वती धेनुर्मा यां पुनराविशताव ।

·१ प्रथमदशके १९ अध्याय १३३ आगच्छविसर्थः । तथा रयिर्धनमाप माम् आविशतात् ॥ १॥ कास्यापनः ॥ इल्ये काम्प इति दक्षिणेऽस्याः कर्णे यजमानो जपतीति ॥ पूर्वोक्ताया धेनोदक्षिणे कणे यजमानो जपेद ॥ पाठस्तु ।। हव्पे काम्याइळे रन्ते चन्द्रे ज्योतेऽदिते सरस्वति महि विश्रुति । एता तेऽअन्ये नामानि देवेषु मा मुकृतं जूतादिति ॥ सराहूयत इति हव्या । सः काम्पत इति काम्पा । सः स्तुपात इदिइळासः स्मयतीतिरन्ता । आजादयतीति चन्द्रा । कति प्रकाशयती- ति ज्योता । आदेतिरनवखण्डिता । सरस्वतीति सरा क्षीरं तदती सरस्वती। मही महती । विश्रूयत इति विश्रुतिः । अहन्तव्येत्यन्न्या । एवम्भूते हे घेनो, त्वदीयान्तानि नामान्यतिशययुक्तानि ॥ एवम्भूतैर्नामभिरभिहिता सती देवेषु देवेभ्यः मुष्ठ कर्म करोतीति मुकत । तामां मा बता हि ॥२॥ कासायनः शाला द्वार्येम्वारब्धेष्विहरतिरिति जुहोतीति । तत्रोत्थानं सर्वेषु पजमानेषु परस्परं स्पृष्टेषु सत्सु इदानीन्तनगाईपसेजुहुयादापाठस्तु॥ इह रवि- रिह रमध्वमिह धृतिरिद खतिः स्वाहेति॥हे गावो, युष्मदीया रातः रमणमिह पजमानेषु स्याद् अस्त्विहैव यूयं रमध्वम् । युष्माकमिह यजमानेषु धृतिः स्याव स्वकीयानामपि तिरिहैव स्यात् । स्वाहा मुडुवमस्तु ॥ कात्यायनः ॥ अप- रामुपराजनितीति ।। तत्रैवैतां द्वितीयामाहुति जुहुयात् ॥ पाठस्तु ॥ उपस्ज धरुणं मावे धरुणो मातरं धपत्रायस्पोपमस्मा दीधरद स्वाहेति ॥ घरुणो धारपिताऽग्निर्मात्रे धरुणं मातुः पृथिव्या धारयितारं पितरं दिवम् उपसजन समीपं प्रापयन् मातरं पृथिवीं धयन स्वयं पिछन् तत्रोत्पन्नं हविर्भक्षयनित्य- ऽर्थः। अस्मासु रायस्पोपं पशुधनादिपुष्टि दीपरत । अत्यन्तं धारयतु । स्वाहे- ति होमार्यः ॥ ३ ॥ कास्पापनः ॥ यजमान आत्मानं स्तुचीताऽगन्म ज्योति- रिति । पाठस्तु ।। अगम्य ज्पोतिरमृता अमृम दिवं प्रधिष्पा अध्यारुहा- म। अविदाम देवान्स्वपयोतिरिति ॥ यजमाना वयं ज्योतिरादित्यलक्षणं अगन्म माता | तता, अमृता श्रमरणधर्मा अमृम । पृथिव्याः सकाशादिवं शुलोकमध्पारुहाम । देवानिन्द्रादीन अपिदाम पश्याम । ज्योतिःस्वरूपं स्वः स्वर्ग पश्याम ॥४॥ कात्यायनः ॥ युवं वमिति दक्षिणस्याघोऽसमिति ॥ पन्तीत्यनुवर्तते । सर्वे पनमाना असपापोभाग प्रतिगच्छेयुः ॥ पास्तु । युवं तमिन्द्रापर्वता पुरोयुपा यो ना पृतन्यातप तमिद्धतं वज्रेण तं तमिद्ध- सम् । दरे चचाप छन्सद्हनं यदिनसदस्माकः पन् 'परिशूर विश्वतो दर्मा ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये। दष्टि विश्वत इति ॥ पुरोयुधौ शत्रूणां पुरतो युद्धस्य कर्तारौ । इन्द्रापर्वता इन्द्रापर्वतौ युवं युवा या शत्रु!ऽस्मात् पृतन्यात संग्रामात् तं शg युद्धं कार- येन तम् अपहतं युवां विनाशयतम् । किश्व, तमिद । तवसमानमेव सर्व- मपि शत्रु विनाशयतम् । तत्रापि विशेष्यते । वजारपेनाऽऽयुधेन तं तमेव शबु विनाशयतम् । हे शूरेन्द्र, त्वदीयो वज्रः सद्हनम् असन्तगम्भीरं वनं म- वेशयामीतिायघदा दूरचत्ताय दादागताय शववे कामयवे तदा इनसद तं शर्ड च्याप्नुयात् । ततो दर्मा दारणशीलो पजोऽस्माकमस्मदीयान विश्वतः सर्वतः आगतान विश्वतः सर्वान् भावून परिदष्टि परितो विदार्य दर्शयति स्म ॥ कात्यापनः ॥ वाग्विसर्जनं भूर्भुवः स्तरिति ॥वाचो विसर्जनं कुर्यादित्यर्थः ।। पाउस्तु ।। भूर्भुवः स्वः मुमजाः प्रजया भूयासम् । मुवीरो वीरः सुपोषः पोपैरिति ॥ व्याख्यातोऽपं मन्त्रः ॥ ५॥ इति नवमेऽध्याये पप्ठोऽनुवाक: पष्ठे अहर्गणसम्बन्धिनो मन्त्रा उकाः । सप्तमे तु सोममम्बन्धिनो नैमि- तिका मन्त्रा उच्पन्ते ।। कात्पापनः ॥ परमेष्ठयादीचतुस्त्रिंशतं जुहुयात ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठः ॥ परमेष्यभिधीत इति ।। यदा सोमो पजमानेनाभिधीत: परमेष्ठीति नाम्नाभिधीयते ।। अप द्वितीयः ॥ प्रजापति चि व्याहापामि- ति॥ सोमेन यषे इति वचस्युच्चारिते सति सोमः प्रजापतिनामको भवति ।। अथ तृतीयाअन्धो अच्छेत्त इति स पदा सोमः, अच्छम् आभिमुख्यमितः मासः तदा अन्धो भवति॥अप चतुर्थासचिता सन्यामिति ॥ सन्यांसोमस्य सम्भक्तो सत्पां सोमः सचितनामको भवति ॥ अथ पञ्चमःविश्वकर्मा दीक्षायामिति॥ दीक्षायां सत्यां विश्वकर्मेत्युच्यते ॥ अप पष्ठः ॥ पूपा सोमक्रयण्यामिति । सोमक्रये सति पूपेयभिधीयते ॥ १॥ अथ सप्तमः ।। इन्द्रश्च मरुतश्व क्रया- पोपोस्थित इति यदा सोपक्रयार्थ मुत्तिष्ठेद तदा सोम इन्द्रनामको मरुनामक व भवति । अथाऽटमा | अमुरः पण्पमान इति ॥ यदा सोमो यजमानेन पण्यते तदाऽसुरनाम्नाऽभिधीयते ॥ अथ नवमः ॥ मित्रः क्रीत इति । यदा सोमो यजमानेन क्रीयते तदाऽसौ मित्रो भवति ॥२॥ अथ दमामः ॥ विष्णुः शिपिविष्टः ॥ शिपिर्यशः । तत्र प्रविष्टः ॥ अयैकादशः ॥ जरा आसन्नो विष्णुर्नरन्घिष इति ॥ उरी उत्सङ्ग आसन्न उत्सग माप्तः सोमो विष्णुनरन्धिपो मराति । अय द्वादशः ॥ मोहमाणः सोप आगत इति ॥ यदा आगतः सोमः ·१ प्रथमदशके । ९ अध्याया। प्रोद्यते तदा सोमनामा भवति ॥ अथ त्रयोदशः ॥ वरुण आसन्धामासन इति ॥ यदा सोम आसन्धामासनस्तदा वरुणो भवति ॥ ३॥ अथ चतुर्दशाः।। अग्निराग्नीध्र इति ॥ सोमो यदाग्नीधे वर्तते तदाग्निरित्यभिधीयते ॥ अथ पञ्चदशः ॥ इन्द्रो हविर्भाने इति ॥ हविर्भाने वर्तमानः सोम इन्द्रो भवति ।। अथ पोडशः ॥ अथर्योपावहियमाण इति ॥ यदा सोम उपाहियते तदाऽथों भवति ॥अथ सप्तदशाः। विश्वेदेवा अशुषु न्युप्यमानेविति ॥ अंशुषु न्युप्य- मानेषु सत्सु विश्वेदेवा एतनामको भवति॥४॥अथाऽटादाः ॥ विष्णुरामीतपाः इतिापीतपाः सोमो विष्णुर्भवति ॥ अथैकोनविशः आप्याय्यमानो यम इति ॥ आप्याय्पमानः सोमो यमो भवति ॥ अथ विश्वाः॥ सूयमानो विष्णुः। संभ्रियमाण इति ॥ यदा सोमोऽभिपूयते संभ्रियते च तदा विष्णुर्भवति ॥ अथै- कविसाधावायुः पूयमान इति ॥ पूयमानः सोमो वायुर्भवति॥अथ द्वाविंशः॥ शुक्रः पूत इति ॥ पुतः सोमः शुक्रो भवति ॥५॥ अथ बयोवि शाः॥ शुक्रः सीरश्रीरिति ॥ क्षीरेण संमिश्रितः सोमः शुक्रो भवति ॥ अथ चतुर्वियाः ॥ मन्धी सक्तुश्रीरिति । सक्तुभिः संमिश्रितः सोमो मन्थी भवति ॥ अथ पञ्चविशः ॥ विश्वेदेवाश्चमसेनीत इति ॥ चमसेनीतः सोमो विश्वेदेवा इति भवति ॥ अथ पड्विसाः ॥ असु.मायोद्यत इति ॥ यदा सोमाय निष्कासितस्तदा गर्भवति ॥ ६॥ अथ सप्तविंशाः ॥ रुद्रो हूयमान इति । पदा सोमो हूयते तदा रुद्रो भवति।। अथाऽष्टाविसः॥ बातोऽपारत्त इति। यजमानेनाभ्यावृत्तः सोमो वातनामा भवति ॥ अकोननिसः॥ नृचक्षा: प्रतिस्पात इति ।। मतिख्यातः सोमो नृचक्षा इति भवति ॥ अथ त्रिशः॥ मतः पीत इति । पीतः सोमो भलो भवति॥ अथकविताः ॥ पितरो नारा- सा: साधमान इति॥ यदा सोमः साचते तदा पितरो नाराशसा भवति ॥ अप द्वाविससिन्धुरवभ्यायोद्यत इति ॥ अवभृयाथै यदा सोम उद्यतस्तदा सिन्धुर्भवति ॥ अथ वयखिशः ॥ समुद्रोऽभ्यवाहियमाण इति ॥ यदा सोमोऽपवारयते तदा समुद्रो भवति ।। अथ चतुखिशः सलिला मप्लुतः इति ॥ यदा सोमः मप्लुतोऽमु निमग्नस्तदा सलिलो भवति ॥ ७ ॥ का- स्पापनः ॥ स्कममभिमुशति । ययोरोजसेति ॥ पाठस्तु ॥ पपोरोनसा का भिता रजासि वीर्येभिरितमा माविष्ठा । या पत्ये ते अप्रतीता सहोभिर्विष्णू अगनुपरुणा पूर्वस्वापितिापपोर्विष्णुवरुणपोरोनसा पठेन रमासि लोकास्क:

·शुरूपजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये।
मिता स्कम्भितानि स्तम्भितानि । किञ्च वीभिवारतमा असन्तवीरी माविष्ठा
शाविष्टौ बलवन्तौ यो विष्णुवरुणौ या पत्येते परसैन्येषु पततः सहोभिर्बलैरम-
तीता अप्रतिगमनावनन्यसाध्यौ विष्णुवरुणावित्युभावस्मदीयो यज्ञः पूर्वहुती
पूर्वमादाने अगन् अगच्छत् ।। तत्रैव विकल्पितो द्वितीयो मन्त्रः ॥ देवान दिव-
मगन यज्ञस्ततो मा द्रविणमष्टु मनुष्यानन्तरिक्षमगन यज्ञस्ततो मा द्रविणमष्टु ।
पितॄन पृथिवीमगन यज्ञस्ततो मा दक्षिणमष्टु यं कञ्च लोकमगन यहस्ततो मे
भद्मभूव इति ॥ अयं यशो देवान आतिपाहिकान वाटवादीन प्राप्य दिवं
धुलोकमगन् अगच्छत् । ततस्तत्र स्थितायनाद, मां द्रविणं विशिष्टभोगसा-
धनरूपं धनमष्टु घ्याप्नोतु । अनेन सुकृतिनामारोहक्रममभिधायेदानीमवरोह-
क्रममाह । ततो धुलोकादवरोहणकाले अन्तरिक्षलोकमागत्य मनुष्पानयनम् ।
यहो मनुष्यलोकमागच्छत्तनस्थितायमाद, मां द्रविणं व्यामोतु । दक्षिणायने
गमनागमनमाह। अयं यज्ञो धूमादिमार्गेण पितॄन माप्य पृथिवीमागच्छन् । तत्र-
स्थितायशान्मा द्रविणं मामोतु । यं कमपि लोकम् अयं यज्ञोऽगच्छत् । ततस्त-
मायशो मम भद्रं कल्याणमभूव । भूयाद् इति यजमानेनाशास्यते ॥ ८॥९॥
इति नवमेऽध्याये नवमोऽनुवाकः ॥९॥९॥
वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् ।।
पुमश्चितुरो दद्याद्विघातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरवुकभूपाल-
साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशे काय-
सदिवाभाष्ये नवमोऽध्यायः॥९॥

·अथ शुक्लयजुर्वेदकाण्वमन्त्रमाप्ये दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ पस्य निश्वसितं वेदा पो वेदेमोऽसिलं जगत् ॥ निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थगहेश्वरम् ॥ १॥ चतुर्थाध्यायमारभ्य नवमान्तेषु पदस्वध्यायेषु सोगयागमन्त्रास्तदीय- भासनिकमन्त्राश्च निरूपिताः ॥ दशमापाये वाजपेयिका मन्त्रा निरूप्यन्ते ।। तत्र मधमेऽनुवाके सवितृमेरणाद्यर्था मन्त्रा उन्यन्ते । कात्यायनः देवसवित- रिति जुहोतीति ॥ वाजपेपप्तम्बन्धि कर्म मारभमाणः भयममनेन जुहुपा; तु ॥ पाठस्तु ॥ देवसयितः मसुत्र यशं प्रमुवेमं भगाय । दिव्यो गन्धर्वः केतपाः केतनः पुनातु वाचस्पतिनों अध वाज स्वदत्विति ॥ हे सवितः देव सर्वस्य प्रेरकान्तर्यामिन् यज्ञं बाजपेयलक्षणं पागं प्रसव प्रवर्तप । इमं पजमानं भगाय भजनीयायानुष्ठानरूपायैश्वर्याय ममुव प्रेरय । किञ्च स्व- स्मसादादादित्यो दिवि भवो गन्धर्वो गवां रवीनां धारयिता केसपाः ।। केत- शाब्देनात्राऽनमुच्यते । अन्नस्य पालयिता । सूर्यपण्डलवर्ती देवो नोऽस्माकं केतमन्नं पुनातु शोधयतु।वाचस्पतिः प्रजापतिरपि खत्मतादादस्मान दिने दिने नोऽस्मदीयं वाजं हविलक्षणमन्नं स्वदतु ॥ १ ॥ कासायनः ॥ पञ्च चैन्द्रान ध्रुवप्तदमिति प्रतिमन्त्रमिति । इन्द्रदेवताकान् पश्चग्रहान, धुत्रसदामियादिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैः क्रमेण गृह्णीयादिति शेषः । तत्र मथममन्त्रपाठः ॥ध्रुवसदं वा नृपदं मनःसदम् । उपपामगृहीतोमीन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णाम्पेप ते योनिरिन्द्राय स्वा जुएतममिति॥हे सोम, त्वम् उपगामयतीत्युपयामो ग्रहस्तेन गृहीतोऽसि । इन्द्राय जुष्टं प्रियं त्वां गृह्णामि । कीदृशं लां ध्रुपसदम्। ध्रुवे स्थिरलक्षणे आहे सीदतीति ध्रुवसदं, नृषु मनुष्येषु सीदतीति नृपदं, मनसि सीदतीति मन:- सदम् । तादृशम् । एप त इत्यासादनमन्त्रः । हे ग्रह एप परप्रदेवास्तव स्थानम्। इन्द्राय मियतमं वा सादयामाति शपः ॥ २ ॥ अथ द्वितीयः ॥ अप्नुपर्द वा घृतसदं व्योमसदम् । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय वा जुष्टं गृह्णाम्येप से योनिरिन्द्राप त्वा जुटतममिति । तदुदकघृतान्तरिक्षेषु सीदन्तं त्वां गृह्णागि । भोपो व्याख्यातसमानाऽर्थः ॥ अथ तृतीयः ।। पृधिनिसदं लान्तरिक्षमदम् । दिविसदं देवसदं नाकसदम् । उपपामगृहीतोऽप्तीन्द्राय वा जुष्टं गृह्णाम्पेप ·२३८ गुमयजुर्वेदकाप्नसंहितामाये । ते योनिरिन्द्राय वा जुष्टतममिति ॥ स्पष्टार्थः ॥ ३॥ अथ चतुर्पः ॥ अपा* रेसमुद्रयस५ सूर्य सन्तर समाहितम् । अपार रसस्य यो रसस्तं वो गृहा. म्युत्तमम् । उपपामगृहीतोऽसीन्द्राय वा जुष्टं गृह्णाम्येप ते योनिरिन्द्राय वा जुष्टतममिति ॥ हे तुरीयग्रह अपो रसस्प उदकस्य सारभूत! सोमवल्लीरूपेण परिणतो यो रसोऽस्ति तस्यापि रसस्प यो रस: सारभूतस्तं ताशप, उत्तमम उत्कृष्टतम रसं वो युप्मदर्थं गृहामि । व इति प्रजाय बहुवचनम् । अपार रसम् । उदकस्य सारमा उद्वयसम्। उद्गतं वपोऽन्नं यस्यतं सूर्ये सन्त सम्यगाहितम! शिष्टं स्पष्टम् ॥ अथ पञ्चमः ॥ ग्रहा अबहुतयो च्यन्तो विप्राय मतिम् । तेषां विशिप्रियाणां वोऽहमिपमूर्ज समप्रभम् । उपपामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टं हाम्येप ते योनिरिन्द्राय वा जुष्टतममिति ॥ हे ग्रहाः, ऊर्जमन्नं येनाइय- न्ति त अर्जाहुतयः । ये यूयं विप्राय मेधाविने मति विशिष्टवुद्धि, व्यन्तः । बिल्लिसस्प गतिकर्मणो धातोः शान्तस्य व्यन्त इति रूपम् । उपन्तोऽवगच्छ- न्तोऽतुजानन्त इस्पर्थः । विशिमियाणां विविधानि शिमाणि हनूस्थानीयानि पानाप्राणि तसत्पर्यन्ता विशिनियास्ताहशानां तेषां वो युप्माकं सम्बन्धिनम् । इपमन्नमूनँ रसमई समग्रभं समग्रहं सम्पग्गृहामि उपपामगृहीत इति व्याख्यातम् ॥ कासापनः ॥ उपर्यक्षमध्वर्युरिपत्पधी नेष्टा संपृचस्येतीति ॥ अध्वर्युरुपर्यतं सोपग्रहं धारयेव । नेष्टा अधोऽतं सुराग्रह धारयेत ॥पाठस्तु ।। संपृचस्थ सं मा भद्रेण पृन विश्वस्थ विमा पापेन घलेति ॥ हे प्रहार, यूयं संचस्थ । संपृक्ताः संसृष्टा भवथ। यत एवमतो मा मा भद्रेण भन्दनी. येन कल्याणेन संपृक्त संमजत । यतो यूपं विटचस्थ विगतान्यसमार्गा भवथ । अतो मा मां पापेन विपृत वियोजपत ॥ इति दशमेऽध्याये प्रथमो. ऽनुवाकः ॥ ॥ ॥ ॥ प्रथमे सवितृपेरणार्था मन्त्रा उक्ताः ॥ द्वितीयेऽनु. चाके रथारोहणादिमन्त्रा उच्पन्ते ।। कात्यायनः ॥ इन्द्रस्य चत्र इति स्थापहरण- मिति ॥ रथमाहरेत् ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रस्य वोऽसि वाजतास्त्वयाय वानर सेदिति ॥ हे स्थाभिमानिदेव, खमिन्द्रस्य वजसमो भवसि । वजमूतेन लया पजमानो चाजमन्नं सेत् । सनुपाद । समभजव । अतस्वं वाजस्यानस्य दाता भवमि ॥ कायायनः ॥ दक्षिणेन चावाल आवर्तयति वाजस्पति धूही. तामिति।चावालस्य दक्षिणभागे घूर्णहीतं रथम आवर्तयेत् ॥ पाठस्तु॥ वाज- गनु गराये मातरं महीमदिति नाम वनसा करामहे।पस्यामिदं विश्नं भुवन- ·१ मपमदशके । १० अध्यायः । - माविवेश तस्थानी देवः सविता धर्मता विपगिति ॥ वाजत्यानस्प प्रसवे- अनुहायोमेववर्तमाना वयं मातरं जगतो निर्मात्री मही महनीयामादसिगदीनाम् अखण्डितां वा भूमि नाम प्रसिद्धं यथा भवति तथा वचसा मन्त्रेण करामहे । करवामहे स्तुम इसर्थः । यस्यां भूमाविदं विश्व सबै भुवनं भूतमात- माविवेश तस्यां भूमावेत्र नोऽस्माकं धर्म धारणमवस्थान सविता देवः सा विपक । पू प्रसव इति घातोविचि कृते तदेतद्रूपम् । प्रसवमनुज्ञां करोतु ॥१॥ कात्यायन अवान् मोक्षयसपोऽनीयमानान स्नातानागतानप्वन्तरिति देवीराप इति वा समुच्चयो वेति । स्नानार्थमप उद्देश्य नीयमानान स्नातान आगतान वावान अपबन्तरमृतमिति मन्त्रेण वा, देवीराप इति मन्त्रेणया एतन्मन्त्रदयेन या प्रोक्षयेत् ॥ तत्र देवीराप इत्यस्य मन्त्रस्य पाटः॥ देवीरापो अपां नपाद्यो व ऊर्मिः प्रतिः । ककुन्मान वाजसास्तेनायं वाज सेदिति ।। हे आपो देव्यो, वो युप्मदीयो य ऊर्मिः कल्लोलः अपानपाव अपामपत्पं गर्भमृत इत्यर्थः । कीदृशः प्रतिः । प्रकण त्वरणशीला । ककुच्छन्देन वृषभस्य उन्नतपदेश उच्यते । अत्र कल्लोलः । तत्साम्यादुदकानचः संयुक्त- बहलोद्गतोदकसनातवान् ककुन्मानित्युच्यते । पानसा अन्नस्य दाता प एवं- विशिष्टस्तेन अपां विशिष्टरूपेणायमश्वः प्रोक्षितः सन् वाजमन्नं सेव सम्भव ॥२॥ अथ द्वितीयः प्रोक्षणपन्त्रः ॥ अप्स्वन्तरमृतमसभेपजमपामुत प्रश. स्तिभिः । अश्वा भवत वाजिन इति । अप्सूदकेषु मध्ये । अमृतं सारभूतमपों स्वरूपं यदस्ति तेनापां सारभूगेनासाः संभूताः।अतोऽवानां भेपजमारोग्यकरं पुष्टिकरं चौपधं पदस्ति तदप्स्वेव प्रतिष्ठितमिति शेषाउताऽपिच अपामुदका- नां मशस्तिभिः प्रशंसनैः स्तोनिनोऽन्नवन्तो वेगवन्तो वाऽवा यूयमेव स्तुता भवत ॥ ३ ॥ कात्यायनः । दक्षिणं युनक्ति वातो वेतीति । दक्षिण- प्रदेशे प्रथममश्वं योजयेत् ॥ पाठस्तु ।। बातो वा वो मनो वा गन्धर्वाः सप्त- विशतिः । ते अग्रेऽश्वमयुमस्ते अस्मिअवमादधुरिति ॥ अत्र वाशब्दः, समुच्चयार्थावातो वायुश्च मनश्च गन्धः सप्तविशतिः सप्तविंशतिसंख्यायुक्ता- नि नक्षत्राणि च ते एते पातप्रभृतयः । सर्वे अग्रे पूर्व वयं युष्मान । बहुवचनं पूजार्थम् । अश्वं तामयुजन रये योनितवन्तः । ते च पुनरस्मिन्नश्च त्रपि जवमतिवेगयुक्तं घलमादधुः स्थापितवन्तः । कात्यायनः ॥ उत्तरं वातरक्षा इतीति । वाममागे द्वितीया योजयेत् ॥ पाठस्तु ॥ यावरहा भव वाजिन ·शुलायजुर्वेदकाण्वसेदिताभाष्ये । युज्यमान इन्द्रस्यैव दक्षिणः श्रियैधि | युञ्जन्तु त्वां महतो विश्ववेदसऽआ ते सष्टा पत्ता नवं दधातिति । हे याजिन वेगवन् अश्व युज्यमानादुत्तरभागे नियुज्यमानस्त्वं वातरमहा वायुवद्वेगयुक्तो भव । दक्षिणो दक्षिणभागे स्थितोऽश्वमिन्द्रस्याश्त्र इव श्रिया शोभया युक्त पघि भव । विश्ववेदसः सर्वमा मरुना, त्वा त्वां युञ्जन्तु । नियुभन्तु । किश, त्वा खण्डनामको देवः, हे अश्य ते तय परसु पादेपु जर वेगमादधातु स्थापयतु ॥कासायनः॥ दक्षिणा- भाष्टिं जयो यस्त इति ॥ व्यवहिनयोरीपर्योर्मध्ये प्रष्ठिनामकं तृतीयमश्वं योज- पेव ॥ पाठस्तु ।। जवो यस्ते वाजिनिहितो गुहा यः श्येने परीतो अचरच चाते।तेन नो वाजिन बलवान वलेन वाजनिषि समने च पारयिष्णुरिति ।। हे वाजिन, अन, ते तव गुहा गुहायां हृदयपदेशे यो जयो वेगो निहितो- प्रस्थापितः । श्येने श्यनाख्ये पक्षिणि यो जवापरीतः मातायाते वायौ पो जवः अचरत् । हे वाजिस्तेन वलेन घलवांस्त्वं योऽस्माकं वाजजित् । वानस्पान्नस्य नेता एघि । अन्नस्य धाता भवेसर्थः । समने सनामे च पार- यिष्णुः पारगमनशीलो भव ॥ कात्यायनः ॥ बार्हस्पत्यमेनानासायति वाजिन इतीति ॥एनानसान वृहस्पतिदेवताकं चरुमाघापयेत् पारस्तु॥ वाजिनो वाज- जितो वाजसरिप्यन्तः । वृहस्पतेर्भागमजिप्रतेति ॥ वाजजितोऽन्नस्य जेतारो वाजमन सरिप्यन्तो वाजिनोऽवायूयं वृहस्पतेर्गागं चरुम् अवजिघताआघ्राणं कुरुत ॥ इति दशोऽध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ १० ॥२॥ द्वितीय स्थाहरणादिमन्त्राउक्तासाहतीयेऽनुवाके रथचक्रादिरोहणमन्त्रा उच्यन्ते कायायनः । देवस्य वयगिति घमा रथचकमारोहत्युकरं नाभिमात्र स्थाणी स्थितमिति ॥ उत्करमदेशे निखातस्य नागिप्रमाणस्य काठस्याग्रे स्थिरं रथ- चक्रं ब्रह्मा ऋविगारोहयेत् ॥ पाठस्तु ।। देवस्य वयंर सवितुः सवे ससमयमः। वृहस्पतेरुत्तमं नाकर रुहेमेन्द्रस्योत्तमं नाक: रुहेमेति ॥ सससवसःसत्यप्रसवस्य ससाभ्यनुज्ञानस्य सवितुः । सर्वप्रेरकस्य देवस्य सवे अभ्यनुज्ञायां वर्तगाना चयं वृहस्पतेः संगन्धि उत्तममुत्कृष्टं नाकं स्वर्ग रुहेम आरुहेम स्वर्गारोहणं क- रवाम । तथेन्द्रस्योत्तमं स्वर्गमरुदेम ॥ कासायनः ॥ देवस्प वयमिति पजुर्मन्त्र- युक्तपारोहति यजमान इति ॥ गन्नयुक्तं रथं यजमान आरोहेद ॥ पाठस्तु । देवस्म वयः सवितुः सवे सत्यतवसः । बृहस्पतेरुत्तमं नाकमहामेन्द्रस्यो. सपनाकरूहामेति ॥ ससाम्पनुज्ञानस्प सवितुर्देवस्य मसवे वर्तमाना वयं बृद्द- ·१ मधमाके । १० अध्यायः । १४१ स्पतैरिन्द्रस्य च संवन्धि उत्तम स्वर्गमरुहाम थारहेम ।। १ ॥ कासापनः ।। बृहस्पते वाजमित्येकदुन्दुभिमाहन्तीति । सप्तदशा दुन्दुभिषु मध्ये प्रथमं मुख्य दुन्दुभिमाइन्यात् ॥ पाठस्तु ॥ वृहस्पते वाजं जप बृहस्पतये वाचं वदत। वृह- पति वाचं जापयत । इन्द्र वाजं जयेन्द्राय वाचं वदत । इन्दं वाजं जापयत । एपा व सा सत्या संवागभूद्यया वृहस्पति वाजमनीजपत । अनीजपत बृह- स्पति वाचं वनस्पतयो विमुन्पध्वमिति ॥ हे बृहस्पते देव, सं वाजमन्त्र जप । है दुन्दुभयो, यूयं वृहस्पतये अर्याय इत्यम्भूतां वाचं वदत यूयं ब्रूत । बृहस्पति वाजमन्नं जापयत । उदादयत ।जप जल्प व्यक्तायां वाचि । हे इन्द्र वाजं जय। इन्द्रापेन्द्रार्थम् इत्यभूतां वाचे वदतावानं जेप्पामीति । इन्द्रं वानं जापपता उदा- दयतादुन्दुभिमवहरति। हे दुन्दुभया,वो युप्माकं संवन्धिनी सासंवाक् सत्पातथ्या यथार्थवादिनी अभूत् । बृहस्पति वाजमन्नं यथावाचा अजीजपत जेप्यामीत्यु- द्वादितवन्तः । वो युष्मदीपा सैपा समीचीना वाक् सत्या यथार्थवादिन्यभूत् । हेवनस्पतयो यूयं विकाराः यूपं यस्मादन्नं जेप्यामीतिवदन्तो बृहस्पतिमजीजपत वाजजितं कृतवन्तस्तस्माद्वाचं विमुच्यध्वं वाग्विमोचनं कुरुत ॥२॥३॥४॥ कात्यायनः । ब्रह्मारोहति । देवस्य वयमिति ॥रयचक्रात सकाशादवरोहेव ।। पाउस्तु ॥ देवस्य व सवितः सवे सत्यसबसः । बृहस्सर्वाजजितो वाज जेष्मेति ॥ सससवसः सत्यप्रसवस्य सवितुर्देवस्य सबै अभ्यनुज्ञायां वर्तमानाप यं वाजजितो वाजमनं जयतीति वाजजित् । तस्प बृहस्पतेः सम्बन्धि पानमन्त्र जप्म वयं जितवन्तः ॥५॥ कात्यायनः ॥ वाजिन इति वाचयति।। यजमानं चाचयेत् ।। पाठस्तु ॥ वाजिनो वाजं जयतावनस्कनन्तः । पोजना मिमानाः काष्ठां गच्छतेति ॥ हे वाजिनः शीघ्रगामिनोऽइवा यूपं वाजमन्नं जपत वशीकुरुत । किञ्च, अध्वनो मार्गात । स्तमन्तः । स्तम्भयन्ता पीड- यन्तो योजना योजनानि मिमानाः परिच्छिन्दन्तः । शीघ्रगसाल्पानीव कुर्व- तो यूयं काठामध्वसमाप्ति लक्ष्यस्थानं गच्छत प्राप्नुत ॥ ६ ॥ कात्यायनः ।। एप स्प इति प्रत्यूचं जुहोस नुमन्त्रयते इति वेति ॥ एप स्य वाजी उत स्मेत्ये- तन्मन्त्रद्वयेन जुहुयादनुमन्त्रणं वा कुर्याद । वत्राद्यमन्त्रपाठः । एप सप वाजी क्षिपणि तुरण्यति ग्रीवायां बद्धोऽअपि का आसनि । क्रतुं दधिका अनु सन्तवीलव पयायङ्कास्पन्दापनीफणदिति ॥ ग्रीवायां को आस्ये च सत्त- दुचितरज्जुविशेपैर्वद्ध एप स्य वाजी सोऽपमश्नः क्षिपणिं तुरण्यति कमाई ·१४२ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । वस्यति बहुधा बहुत्वाद्रयं भअपितुम् इतस्ततो न गच्छति । कशायास्त्वरया शीघ्रं पावतीत्यर्थः । दधिकाः वारकान्मार्गावरोधकान् पापाणादीनप्यति- क्रमत् । क्रतुं सादिनोऽभिमायम् अनुसन्तवीत्वत् सम्पगनुसन्दधानः पयां मार्गाणामङ्कासि लक्षणानि कुटिलानि निम्नोन्नतानि वा । अन्दापनीफणत् । अनुक्रमेण ऋजुत्वं समत्वं वाऽऽपादयन् तुरपतीति पूर्वत्रान्वयः ॥ ७ ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु ॥ उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पणन वेरनुवाति प्रगर्दिनः । पेनस्येव धजतो अङ्कसं परि दधिकाव्णः सहोर्जा तरिवत इति ॥ उस्मापि च द्रवतो गच्छतस्तुरण्यतस्त्वरयतः प्रदिना अवधि प्राप्तुं कायतोऽस्य अवस्याङ्कसंशृगारचिहं वस्त्रचामरादिकं परि सर्वस्मिन्नपि देहे वर्तमानमनुवाति गछन्तमश्वमनु उत्क्षिमत्वेन दृश्यमानं गच्छति । कस्य किमित्र । वेः पक्षिणः, पण न %= पक्ष इव । यथा वरया गच्छतः पक्षिणः पक्ष उलिप्तो गच्छन्नबलो. क्यते तथा पावतोऽसस्यालङ्कारवत्रचामरादिकं विस्पष्टपरलोक्यते । पक्षि- मावस्य पर्णमङ्कर्स दृष्टान्तत्वेनाभिहितम् । शीघ्रधावने पेनदृष्टान्त उच्यते । बजतो गच्छतः श्येनस्येव स्वचापरादिकं विदधिक्रान्तो धारकपर्वतायविका- मिणः, ऊर्जा सह असन्तवलेन सह तरिवतो भ्रंशतस्ततोऽश्वस्येति योज्यम् । ॥८॥ उत्तरेण तचेनाऽवास्तौतीति ॥ तत्रेयं प्रथमा ॥ शं नो भवन्तु वाजिनो हवेपु देवताला मितद्वः सः। जम्भयन्तोऽहि कर रक्षाति सनेम्प- स्मधुपयन्नमीवा इति ॥ नाजिनोऽश्वा नोऽस्माकं शं मुखकरा भवन्तु । हवेषु आह्वानेषु सत्सु देवताता देवास्तन्यन्ते विस्तार्यन्ते पत्र स तथा देवताती यह मिसट्रवः मितं परिमितं द्रवन्ति गच्छन्तीति मितदवोऽश्वाः । स्वकी। मुरुचः स्त्रश्चना वा अहिं सर्प रकम् अरण्यवानं रक्षासि राक्षसाँश्च जम्भ- यन्तः क्षोभयन्तः । सनेमीति पुराणनाम । इह तु क्षिप्रवचनम् । क्षिममस्म- दस्मत्तः अनमीवा रोगान् युयान् वियोजितवन्तस्तारमा बानो भवन्विति सम्बन्धः ॥ ९ ॥ अथ द्वितीयः । ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतो इवं विश्वे शृण्व- न्तु वाजिनो मितद्रवः । सहस्रसा मेधसाता इव त्मना महो ये धन समियेषु जधिर इति ॥ अर्वन्तो गतिकुवालाः इवनश्चतः । आहानं शृण्वन्तो वाजिनो- ऽनयन्ती मिन्द्रवो यजमानचित्तानुकूलतया परिमितगामिनो विश्वे सर्वेऽपि ते अम्मा नोऽस्मदीयं हवनम् आहानं शृण्वन्तु । सहससाः सहस्रस्य महतोऽन्न. राशेः सनितारो दातारो येऽमा मेषसाता इस | मेध्पो यज्ञास पत्र सीयते ·१. प्रथमदशके । १० अध्यायः । १४३ सेव्यत इति मेधसातिर्यशाला तस्यामिव समियेषु संग्रामेषु महो महदनं स्मना आत्मना स्वकीयरलेन जभ्रिरे । आस्तवन्तः । ते अश्या अस्मदीपमा. लान शृण्वन्विति सम्पन्धः ॥ १० ॥ अथ तृतीयः ॥ पाजे बाजेऽवत मानिनेन धनेषु विमाऽअमृताऽसतज्ञाः।यस्य मध्वः पिवत मादयध्वं तृप्ता यात पषिभिर्देवपनिरिति ।। वाने वाले सऽस्मिन्नन्ने उपस्थिते सति धनेषु घोपस्थितेपु हे वाजिनः, अश्वाः, नोऽस्मान् अत पालपत । विमा मेधाविनः परिदृष्यकारिणः अमृता अमरणधर्माणः अननाः सयशाः अक्षा- ऽभिमानिनो देवा यूपम् । अस्प मनः इदं पावनात् पूर्व पश्वाचावधीप. माणे मधुसमानं नैवारं वर पिवत । तद पीत्वा च मादयध्वं तृप्ता भवत । हप्ता सन्तो देवपानदेवाधिष्ठितपथिभिः मार्गात गच्छत ॥ ११ ॥ कान्यापनः । नेवारमालमते ती स्थितमामावाजस्येतीति तीर्थप्रदेश स्था. पितं नीवारसम्वधिन चरुं स्पृशेत् ।। पारस्तु ॥ आ मा वानस्य मसवो ज- गम्यादमे चावापृथिवी विश्वरूपे । आ मा गतं पितरामातरा युवमा मा सोमो अमृतत्वाय गम्यादिति ॥ वाजत्य मसब उत्पत्तिर्मा माम् भाजगम्पाव । आ. गच्छतु । विश्वम्पे विश्वरूपात्मिक इमे द्यावाधिवी चावापृथिव्यावागता. म।पितरामातरा अस्मदीया पिता माता च युवं युवा चिरम्भाषित्वान्मा प्रसा- गतम्) किश्च सोमश्च अमृतत्वाय मम देवजन्मने मां प्रसागम्पादागच्छतु ॥१२॥ कात्यापनः ॥ यजुर्युक्तानाघापयति वाजिन इतीति । मन्त्रेण पोजितान अश्वानवारचरुमाघापयेत् ।। वाजिनो वाजजितो वाज सहवासः । बृहस्प- तेर्भागमणिघ्रत निमजाना इति ॥ हे वाजिनोऽari, वाजजितो वाजस्यान्नस्य अतारो बाजमन्नं जेतुं सहवासः सस्वन्तो गच्छन्तो निमजानाः शुद्धिं कुर्वाणा यूयं वृहस्पतेः सम्वन्धिनं भागं चरुम् अवजिया अवधाणं कुरुत ॥१३॥ इति दामेऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ १० ॥ ३ ॥ तृतीयेऽनुवाके स्थारोहणमन्त्रा उताः ॥ चतुर्थे खुवाहुत्यादिमन्त्रा नि. रुच्यन्ते । कात्यायनः॥ द्वादश वाहुतीर्जुहुयादापये स्वाहेति प्रतिमन्त्रमिति ॥ आपये स्वाइस्यादिभिदवाभिर्मन्त्रैः प्रत्येक मुवेण द्वादशसंख्याका आहुती - हुपात् ॥ तन्मन्त्रपाठस्तु ॥ आपपे स्वाहा स्वापये स्वाहा पिजाय स्वाहा ऋतवे स्वाहा । वसवे स्वाहाऽहर्पतये स्वाहा। अहे मुन्धाय स्वाहा मुग्धाय वैन शनाय स्वादा विनाशिन आन्त्यायनाय स्वाहान्साय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य पतये ·१४४ शुक्लयजुर्वेदकानसंहिताभाष्ये । स्वाहाऽधिपये स्वाहेति । अत्र संवत्सराभिमानी देवः स्तूयते । आमोती- स्पापि तस्मै स्वाहा सुहृतमस्तु । मुशोभनमामोतीति स्वापिस्तस्मै मुहुतमस्तु । अप्सु पुनः पुनर्जायत इत्यपिजस्तस्मै स्वाहा । क्रतुः सङ्कल्पो भोगादि. विपयो यज्ञो वा तस्मै । वसवे निवासहेतवे । अहा वासराणां पतिरहःपतिस्त- स्मै । मुह वैचित्ये । मुह्यतीति मुग्यस्तस्मै मुग्धाय । वैन शिनाय विनाश- संयुक्तेषु वसतीति वैन शिनस्तस्मै । विन शिने नायायुक्ताप । अन्ते अपने भवः आन्त्यायनस्तस्मै । अन्त्ये भवः । आन्त्याय । भुवने भयो भौचनस्त- स्मै । तस्य पतये जगत्पालयित्रे अधिपतये सर्वेपा लोकानां स्वामिने स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १ ॥ कात्यायनः ।। वाचपति वा पच्चोत्तरानिति ।। पूर्वानिति ।। पूर्वोक्तमन्त्रान प्रत्युपरितनानामायुर्यज्ञेनेसादीनां पण्णां मन्त्राणां पृथयजमान वाचदिति शेपः ॥ तेपी पाठस्तु ।। आयुर्यज्ञेन कल्पता माणो यज्ञेन कल्पता चक्षुर्यसेन कल्पता श्रोत्रं यझेन कल्पताम् । पृष्ठं यज्ञेन कल्पतां यहो यज्ञेन कल्पतामिति ॥मदीयमायुर्वाजपेयाख्येन यज्ञेन कल्पता कहत भवतु । पञ्चवत्ति- का प्राणोऽप्यनेन यज्ञेन क्लुप्तो भवतु । चक्षुरिन्द्रियं यझेन पलप्त भवतु । ओनं यज्ञेन क्लुप्तमस्तु । पृष्ठं रथन्तरादिकं शरीरस्य पृष्ठं पा यज्ञेन कल्प- ताम् । यज्ञेन मदीयेन वाजोयाख्येन यज्ञात्मको विष्णुः क्रतो भवतु ॥ २ ॥ कात्यायनः ॥ निश्रेणी यूपोच्छ्रयान्तरां दक्षिणां वाऽऽरोक्षन जायामाम• त्रयते जाय एहि स्वो रोहावेतीति ॥ यूपस्य दक्षिणोत्तरभागयोनिश्रेणी- इपमुच्छपेत् । तयोरेकतरायामारोहणं कुर्वन यजपानो भार्यामामन्त्रयेत ॥ पाठस्तु ॥ जाय एहि सो रोहावेति ॥ हे जाये, एहि भागच्छ स्वः, स्वर्गे रोहाव आवामारोदणं करवाम ॥ कारपायनः । प्रजापतेरित्यारोहत इति.॥ पत्नी- यजमानावारोहणं कुर्याताम् ॥ पाठस्तु ॥ मजापतेः मना अभूमेति ॥ वयं प्रजापतेः सम्बन्धिन्यः प्रजाः सम्भूताः स्मः ॥कासायनः।। स्वरिवि गोधूम- मालमत इति । गोधूपनिर्मित चपालं स्पृशेत् ॥ पाठस्तु ।। स्वर्देवा अगन्मेति ।। हे देवा, वयं स्वः स्वर्गम्।अगन्म प्राप्ताः॥ कात्यापनः ॥शिरसा यूपमुजिहीते अमृता इतीति ।। मूर्ना युपमुन्नमपेत : अभूमेति मन्त्रशेपः पावस्तु॥ अमृता अभूमेति ॥ क्यम् अमृता मरणरहिताः सम्भूताः ॥३॥ कात्यायनः ।। अस्मे व इति दिशो वीक्षत इति ।। पाठस्तु ॥ अस्मे वोऽअस्त्विन्द्रियमस्मे सैम्णमुत क्रतुः । अस्मे वर्चासि सन्तु व इति ॥ अस्मे अस्मासु वो युष्मरसम्बन्धि ·. १ मथमदशके । १० अध्यायः ।.. इन्द्रियं सामर्थ्यम् अस्तु भवतु। नृम्णम् अस्मत्सम्वन्धिनम् अस्मे अस्मामु भवतु । उताऽपि क्रतुरस्मदीयो यज्ञो युष्मदर्थोऽस्तु 1ो युप्मत्सम्बन्धीनि वासि अस्मे अस्मासु सन्तु ॥ ४ ॥ कात्यायनः ॥ नमो मान इति भूमिमवेक्षते ।। पाठस्तु ॥ नमो मात्रे पृथिव्या इति ॥ माने मातरूपापै पृथिव्यै नमो नम- स्कारोऽस्तु | कासायनः ।। उत्तरवेदिमपरेणौदुभ्यरीमासन्दीह्यजचर्मणास्तुणा- तीयन्त इतीति ॥ उत्तरवेदेः पश्चात् स्थितामुदुम्बरनिर्मितामासन्दीमनासम्ब-- धिना.चर्मणा स्तृणुयात् । राडिति मन्त्रशेषः ॥ पाठस्तु ॥ इयं.ते रादिति।। ते तत्र इयं राट् राज्यम् ॥ कात्यायनः ॥ स्तुन्वन्तमस्यामुपवेशयति यन्ताप्ती- तीति ॥ पाठस्तु ॥ यन्तासि यमनः । ध्रुवोऽसि धरुणः । कृष्यै क्षमाय रव्यै पोपायति ॥ त्वं यन्ता सर्वस्य नियन्तासि यमनः स्वयं यमनकर्ता भवसि । ध्रुव स्थिरोऽसिाधणो धारको भत्रसि।कृष्यै सकलकृष्यर्थे रय्यै पोपाय धनपुष्यर्थ स्वां प्रवेशयामीति शेषः ॥५॥ इति दशमाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥१०॥४॥ • चतुर्थे रुबाहुत्यादिमन्त्रा निरूपिताः । पञ्चमेऽनुवाकेऽनहोमा उच्यन्ते।। कायायनः ॥ रुवेग सम्भृताज्जुहोति पाजस्यममिति ॥ मत्यौदुम्बरपात्रे. संपादितान सप्तदशान्नविशेपान् ॥ पाठस्तु ॥ वाजस्येमं प्रसवः सुपुवेऽने सोम राजानमोपीध्वसु । ता अस्मभ्यं मधुपतीभवन्तु वयर राष्ट्रे नारायाम पुरो- हिता इति ।। वाजस्यान्नस्य मसव उत्पादकः प्रजापतिरग्रे. स्मृष्टयादी ओपंधी-. प्वप्नु च भूतमिमं सोमवल्लीरूपं राजानं दीप्तिमन्त पदार्थं सुपुत्र उत्पादया- मास । ताधौपधयश्चास्मभ्यमस्मदर्थं मधुमतीर्माधुर्योपेता भवन्तु घपमप्यस्मिन् राष्ट्रे पुरोहिता यागानुष्ठानादौ पुरोगामिनो जागृयाम । जागरूका भूपास्म ॥१॥ अथ द्वितीयः ॥ वाजत्येदं प्रसव आवभूवमा च विशा भुवनानि सर्वतः सनेमि राजा परियाति विद्वान रयिं पुष्टिं वर्द्धयमानोऽअस्मे इति । याजस्य मसवः प्रजापतिरिदमनुष्टीयमानं कर्म आवभूष । भाविववान उत्पादितवान् । किञ्च इमा इमानि सर्वाणि भुवनानि सर्वत उत्पादितवान् ।स प्रजापतिः सनेमिश्चिरतनो राजा दीप्तः सन् परितः सर्वतो याति खेच्छया. गच्छति । विद्वान स्वाधिकार जानन् अस्म अस्माकं रयिं धनं पुष्टिं पर्धप-. मानः अभिटादि गमयन् ॥ अथ तृतीयः ॥ पाजस्मा प्रसवः शिथिये. दिवमिमा च विश्वा भुवनानि सम्राद् । अतिसन्तं दापयति प्रमानन्स नो रपि सर्ववीरं निगच्छतिति ॥ वाजस्यानस्य प्रसव ईसरा, इमां पृथिती: .

·१४८
गुरुयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये।
तादी गायत्रीमहं लभेयम् । मित्रो देवो नवासरेण वितं स्तोममुदजयत्ता-
या स्तोममहमुज्जेषम् । वरुणो देवो दशाक्षरेण छन्दसा विराजं दशाक्षरा
विराडिति प्रसिद्धसातदभिमानिनींदेवतामुदजयत् । तपा तेनैवछन्दसा तादर्शी
विराजमहमुज्नेपम् । इन्द्र एकादशाक्षरेण छन्दसा त्रिष्टुवभिमानिनीं देवता-
मुदनयत तथा तेनैव छन्दसा तामुऽनेपम् । विश्वेदेवा द्वादशाक्षरेण छन्दसा
जगसभिमानिन देवता तामुत्कृष्टं जयं लम्बवन्तोऽहमपि तादृशी जगतीमुत्कृष्ट
जयं लभेयम् । वसवो देवानपोदशाक्षरेण छन्दसा त्रयोदशं स्तोम लव्यवन्तः ।
तत्सदृशं सोममहमुज्जेपम् । रुद्राश्चतुर्दशाक्षरेण छन्दसा चतुर्दशं स्तोममुदजयं-
स्तादृशं स्तोममइमुज्जेपम् । आदिसा देवाः पञ्चदशासरेण छन्दसा पञ्चदा
स्तोममुदजयस्तायां स्तोममहमुज्जेपम् । अदितिर्देवमाता पोडशाक्षरेण छन्दसा
पोडशं स्तोममुदजयत् तया तेनैव पोडशाक्षरस्तोममुन्जेपम् । प्रजापतिर्देवः
सप्तदशाक्षरेण छन्दसा सप्तदशाख्यं स्तोममुस्कृष्टं जयं लब्धवान् । तया तेनैव
सप्तदशासरेण तं तादृशं सप्तदयां स्तोममहमुज्जेपम् ॥ १ ॥२॥ ३॥ ४ ॥
इति दशमेऽध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ १० ॥ ६ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्द निवारयन् ।।
पुमर्थाश्चतुरो दद्यावियातीर्थमहेश्वरः ।। १॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वस्वैदिकमार्गमवर्तकश्रीयुक्कभुपालसाम्राज्य-
धुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाश काण्वस दिवाभाष्ये दशमो-
ऽध्यायः॥१०॥

·श्रीगणेशाय नमः।
अथ शुक्लयजुर्वेदकाप्रसंहितायां श्रीसायणाचार्यविरचितभाप्य-
सहितायां द्वितीयदशक प्रारभ्यते ।
अथराजलयोवरुणस्थापतेपाविमग्निनेभ्योदेवाण्या-
ध्यायशाद्यानिदैवान्पग्नेसहस्व देवश्रवादेववातश्चभारतावाग्ने-
थीमनुष्टुर्भमुपारशास्त्रीणिरक्षोनानिय योदेवाआपत्रिष्टु-
वृष्णऽमिलिङ्गोक्तदेवतानिसमधुमतीरनाष्टाऽआपेसवितात्या
यजमानः सोमस्यचर्माग्नये लिङ्गोक्तदेवतान्यनिभृष्टमासिधमा-
दोवारुणी त्रिष्टुपक्षत्रस्य चतुर्णान्तार्यपांड्वाधीवासोष्णीषाणी..
द्रस्यत्वयायधनुमित्रस्ययाहरुजासिपण्णामिषर्व आविःप्राजापत्य
पराणिलिङ्गोक्तान्यवेष्टामत्युनाशनप्राचीपञ्चानायजमानाप्रत्यस्त-
मासुर सोमस्य सौम्यमृत्योरोजोसिरुक्महिरण्यरूपौमैत्रावरुणी-
बिष्टुन्यजुरंताज्यवसानासोमस्य त्यासुन्वन्मपर्वतस्यापी त्रिष्टुन्
विष्णोस्त्रीणि लिंगोक्तानि प्रजापतेनप्राजापत्याविष्ट्रवद्रयद्रौद्र-
मिन्द्रस्यलिङ्गोक्तदेवतानिमातेसंवरण:प्राजापत्पऐंद्रीत्रिष्टुर्भमग्न-
येलिङ्गोकदेवतानि पृथिविमातभूमिई सो यामदेवः सौरीश्सप्रप-
श्वपरव्रत्माभिधायिनीमतिजगतीं यजुरंतामियछतमानावुर्गसिशा-
खंद्रस्य वाहस्योनास्यासदीक्षत्रस्याधीवासस्योनारसुन्वनिषसाद-
शुनःो वारुणों गायत्री मंभिभूरस्यक्षायजमानावाब्रह्मास्त्वमा
मन्त्रणानिपञ्चलिङ्गोक्तदेवतानद्रिस्यस्फ्योऽग्निःपृथुराग्नेय स्वाहा-
कुंताऽअक्षा.सवित्रालिङ्गोक्तदेवतमथ चरकसौत्रामण्यश्विनौराप-
मश्विभ्यांत्रीणिलिगोक्तदेयतानिवायोः सौमीगायत्रीकुविस्तृचर
सुकीर्तिकाक्षीवर्तऽआधासौम्यनिरुक्कात्रिष्टुंग्युवमनुष्टुप्पुत्रामि-
पत्रिष्टुंयविसरस्वतीन्द्रदेवत्यै अश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्यै ॥ ११ ॥
इति सर्वानुक्रमणीये प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

·सभाप्यलयजुर्वेदकाण्वसंहितापाम् । ॐ एपते। नितिभागस्तं पस्यस्वाहाग्निनेत्रेभ्योटेवेभ्य:पुर! सपास्वाहागुमनेभ्योढेवेभ्योदक्षिणसभ्यःस्वाहा ॥ विश्व चनेत्रेभ्योवेभ्यःपश्चात्सास्थाहामिनावरूणनेवेभ्योवामुरुंने- प्रेभ्योचावेऽउत्तरसास्वाहा। सोमनेत्रेभ्योदे॒वेभ्यऽउपरि- भीदेयान्तफनरान्तकनिहन्त्रे नमः। यस्य निशासितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।। निर्ममे तमहं वन्दे विधातीर्थमहेश्वरम् ॥ ॥ दशमेऽध्याये वाजपेयिका मन्त्रा निरूपिनाः। एकादशे राजस्यसंवन्धि- मन्या निरूप्यन्ते । तत्र प्रथमानुवाके नैहनेष्ट्यादिगता मन्त्रा निरुप्यन्ते । कात्यायनः ॥ अष्टाकपालोऽनुमत्यै, शम्यायाः पश्चाहविप्यमन्न स्रुषेण कृत्वा दक्षिणाग्नेरुल्मुकमादाय दक्षिणा गत्ता स्वयं प्रदीर्ण इरिणे वाऽनौ जुहोत्येपते ने इति । अस्यायमर्थः । पौर्णमास्यभिमानिदेवता काचिदनुमतिरित्यु- च्यते । तस्यै पुरोडाशोऽष्टाकपालः कर्तव्यः । तदर्थं तन्दुला इप्यन्ते । तदानी पेपणसाधनस्य पापाणस्याघस्तात् पश्चाद्भागे शम्याभिधः काष्ठविशेप आ. भारत्वेन स्थापनीयः । पेपणकाले तस्याः शम्यायाः पश्चापिध्यमाणं हविर्या- वत्पातितं तावत्स्वेण मगृह्य दक्षिणाः सकाशादुल्मुकमादाय दक्षिणस्या दिशि गत्वा स्वयमेव निप्पन्ने भूच्छिद्र उलूखलपदेशे वा स्थिते स्थापिते तस्मिन्नुल्मु- काग्नौ तं हविर्भागमैप त इति मन्त्रेण जुहुयादिति ॥ पाउस्तु ॥राजसूयमन्त्रान वरुणोऽपश्यत्तस्मात् सामान्येन वरुण ऋपिः । तत्रैप त इति वरुणस्या - थिवी देवता अतिशकरी छन्दः । तं भागं जुपस्व सेवस्व । स्वाहा मुहुतमस्तु । अनन्तरं चातुर्मास्यगतानि चत्वारि पाणि अनुष्ठीय पश्चात् परेमीयनामकं कर्मानुपातव्यम् । तत्र मन्त्रविनियोगमाह ॥ कात्यायनः ।। आहवनीयं प्र- तिदिश न्पूध मध्ये पञ्चस्त्रग्निपु जुहोति । अग्मिनेत्रेभ्य इति प्रतिमन्त्रमिति । पूर्वादिषु चतुरपु दिक्षु मध्यभागे चाहयनीयं पञ्चधा विभज्य तादृशेषु प- चलग्निपग्निनेत्रेभ्य इसादीनामेकैकेन मन्त्रेण स्रुवेण जुहुयात् ॥ तेषा पा- उस्तु ।। अग्निनेत्र इत्यादीनि दैन्यानि यपि । अभिनेत्रेभ्यो देवेभ्य पुरसध्यः स्थाहा । यगनेत्रेभ्यो देवेभ्यो दक्षिणसन्यः स्वाहा । विश्वदेवनेत्रेभ्यो देवेभ्यः पश्चात्सयः साहा । मित्रावरुणनेत्रेभ्यो या मरुन्नेत्रेभ्यो पा देवेभ्य उत्तरसद्भ्यः स्वाहा। मोमनवेभ्यो देवभ्य उपरिसयो दुवस्वमः स्वाहेति। अग्मिनेवेभ्यः अग्नि- ·द्वितीयदशके।" अध्यायः । सद्भ्योदुवस्वयःस्वाहा ॥१॥ येदेवाऽग्निनेवाःपुरःसदस्ते- भ्यःस्वाहायेदेवायमनेवादक्षिणसदस्तभ्यःस्वाहायटेवाविश्चदेव. नेवाःपश्चात्सहस्तेभ्य स्वाहापेढेवामित्रावरुणनेत्रावामझनेत्रावो- तासहस्तेभ्यास्वाहां ॥ येदे॒वासोमनेवाऽउ परिसटोदुर्वस्वंतस्ते- भ्यास्वाहा ॥ २॥ अग्नेसहस्व । पृतनाऽअभिमानीरपास्यदृष्टर- स्तरंनरांतीवाँधायज्ञाहसि ॥ ३ ॥ देवस्य॑त्वा । सवितुःप्रम- वेश्विनो हुभ्यांपूष्णोहस्ताभ्याम् ॥ उपा: शोणिजुहोमिट्ट- तरक्षःस्वाहा ॥रक्षसांत्वावधायाधिष्मरक्षोमुष्यत्वावधायामु- मवधिषम ॥ जपाणोध्वाय॑स्यवतुस्वाहा ॥ ४ ॥ नेता येषां ते आनिनेवास्तेभ्यः। पुरस्तात् पूर्वस्यादिशि सीदन्तीति पुरसदस्तेभ्यों देवेभ्यः स्वाहा । देवानामाणि। सुहुतमस्तु । यमो नेता येपा तेभ्यो दक्षिणभा- गेऽवस्थितभ्यो देवेभ्यः स्वाहा मुहुतमस्तु । विश्वेदेवा नेतारो येषां तेभ्यः प. श्चिमभागेऽवस्थितेभ्यो देवभ्यः स्वाहा मुहुतमस्तु । मित्रावरुणो नेतारौ येपा तेभ्यो वा मरुन्नेत्रेभ्यो वा उत्तरभागेऽवस्थितेभ्यो देवेभ्यः सुहुनमस्तु । सोमो नेता येषा तेभ्योदुवस्तभ्यः परिचर्यावया उपरिषद्भ्यो देवेभ्यः स्वाहा मुहुतम- स्तु॥१॥कात्यायनः ॥ समस्य ये देवा इति प्रतिगन्त्रमिति । पञ्चधाविभक्तमाहब- नीयमेकीकृत्य, ये देवा इत्यादिपश्चमन्त्राणा मध्ये एकैकमन्त्रेण जुहुयादिति । तेपा पाठस्तु ॥ ये देवा अभिनेत्राः पुररसदस्तेभ्यः स्वाहा । ये देवा यमनेत्रा दक्षिणसदस्तेभ्यः स्वाहा । ये देवा विश्वदेवनेत्राः पश्चात्सदस्तभ्यः स्वाहा। ये देवा मित्रावरुणनेत्रा वा मरुन्नेत्रा वोचरसदस्तेभ्यः स्वाहा । ये देवाः सोमनेत्रा उपरिपदो दुवस्वन्तस्तभ्यः स्वाहेति ।व्यारयातः समानार्थः ।।२। कात्यापनः ।। अग्ने सहस्पेत्युल्मुकादानमिति । अपामार्गहोमार्थमुल्मुकमादद्यात् ।। पावस्तु ।। देवश्रवा ऋपिरमिदेवरपाऽनुष्टुप् । अग्ने सहस पृतना अभिमानीरसास्य । दु. पुरस्सरबरातीवर्थोथा यज्ञवाइसीति । हे अग्ने २ तानाः शत्रुसंवन्धिनीः सेनाः सहस्त्र । अभिभव । तथाभिमानीः अभिमानिनः कचित्रकारिणः श. धूनपास्प अपनुद । किञ्च । दुष्टरो न केनापि ततु शययस्त्वमरातीः शस्त. रस्तिरस्कुर्वन यज्ञयाहास पाहानिर्वाहके यजमानमिति ते वर्णोधा: अन्नधेहि ॥३॥ कात्यायनः॥देवस्य लेति जुहोति । अपामार्गलक्षणं हविर्नुहयाद ॥ पाठस्तु ।।

·, सभाप्पयरूपनुदेकाण्वसाईतायाम् । अपोदेवा । मधुमतीरगृभ्णनूर्जस्वतीराजस्वश्चितांना या निर्मित्रावरुणाऽभ्यापिंन्याभिरिन्द्रमनयन्नत्यरांतीः ॥ १॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । उपाशो- वीर्येण जुहोमि इतर रसः साइति । उपाशीरित्यादीनि त्रीणि रक्षोत्रानि यजू पि । देवस्य वेत्यादि । व्याख्यातः । उपाशो म प्रथमग्रहस्य वीण सामयेनाई जुहोमि। अत एव राक्षसजातिहत निहतम् । अनेन नष्टम् स्वाहा । मुहुतमस्तु । कारयायनः ॥ रससां वेति रुवमस्यति तां दिशं यस्यां जुहोती. “ति । यस्यां दिशि होमं कुर्यात् तादृशां दिशं प्रति सरुवं मक्षिपेत् । बधायेति मन्त्रशेषः ॥ पाठस्तु ॥ रक्षसां ला क्याय । रक्षसां राक्षसानां वधार्थ वा ला, पास्यामीति शेपः ॥ कात्यायनः ॥ अवधिप्प इत्यायन्तीति । होमानन्तरः मिम मन्त्रमुच्चार्य प्रत्यागच्छेयुः ॥ पाठस्तु ॥ अअधिष्म रक्षोऽमुष्प त्या व- भायामुमधिप्मेति।रलो राक्षसान अवधिष्म हतवन्तः । किश्च रक्षसा वध कृतवन्तो वयममुष्य शोधाय वधार्थम् । अमुमिति शधुनामनदणम् । अमुक- नामकईशत्रुप अवषिष्म ॥ कात्पापनः ॥ चतुर्ग्रहीते जुषाणोऽभ्वाज्यस्य के. विति । अरण्यहविषां मध्ये रुद्रदेवतागवेधुकं चरुं हुवा ततश्चतुर्वारं स्वीक- समाज्यं जुहुयादिति । स्वाहेति मन्नशेषः । अध्वेति विभक्तिव्यत्ययः । अ. ध्वानं मार्ग जुपाणः सेवमानः । आज्यस्य वेतु पियतु स्वाहेति होमार्थः ॥४॥ इत्येकादशेऽध्याये मथमोऽनुवाकः ॥ १॥ मथमेऽनुवाके नैतेष्ट्यादिगता मन्त्रा उक्ताः। द्वितीये अभिषेकार्थनल- विपया मन्त्रा उच्यन्ते । अभिपेचनीयस्य सोमयागस्याऽनुष्ठानं कृत्वा तद- ऽभिपेकार्थानि सारस्वतादीनि नानाविधान्युदकान्यानीय तेषां मध्ये प्रथम सारस्वतजलग्रहणे विनियोगमाह ॥ कात्यायनः ॥ सारस्वताहात्यपो देवा इतीति । पाठस्तु । अपो देवा मधुमतीरटनन्नूजस्वती राजस्वीयतानाः | याभिमित्रावरुणा अभ्यपिश्चन याभिरिन्द्रमनयन्नत्यरातीरिति । देवा मधुमती: मधुरसोपेता ऊर्जस्वतीविशिष्टानरसवती राज्ञः सूयन्ते जनयन्तीति राजस्वः । चितानाः । देवतात्मकत्वेन चेतयमाना अपोऽगृभ्णन गृहीतवन्तः। पुनस्ता एवं विशिष्टि । पाभिरहिमवावरुणावभ्यषिञ्चन्मित्रावरुणयोरभिषेकं कृतवन्तः । पाभिरद्भिरिन्द्रं देवरानम्, अराती: शनतिक्रम्य अनयन् नीतवन्तः। ता अपो- ऽणनिति पूर्वेण संबन्धः ॥१॥ कात्यापनः ।। जुहोत्युत्तरामु चतुर्रहीतानि ·द्वितीयदशके । ११ अध्यापः। दृष्योऽकृमि । रसिराष्ट्रदाराष्ट्रमेदेहिस्वाहावृष्णऽऊर्मिरेसिराष्ट्र- दाराष्ट्रम॒मुष्मैदेहि ॥ वृषसेनौसिराष्ट्रदाराष्ट्मैदेहिस्वाहाटपमे. नोसिराष्ट्रदाराष्ट्रममुष्मैदेहि ॥ २॥ अर्धेतस्थ । राष्ट्रदाग़ष्ट्रमें- दत्तस्वाहातस्थराष्ट्रदाराष्ट्रममुष्मैदत्त ॥ ओज॑स्वतीस्थराष्ट्रदा राष्ट्रमदत्तस्वाहा स्वतीस्थराष्ट्रदाग़ष्ट्रममुष्मैदत्त ॥आपः परि- वाहिणीस्थराष्ट्दाराष्ट्रमदत्तस्वाहापापरिवाहिणीस्थराष्टूदागा. ष्ट्रममुष्मदत्त ॥ अपांपतिरसिराष्ट्रदाराष्ट्रमदेविस्वाहापापतिर- सिराष्ट्रदाराष्ट्रममुमैंदेहि।अपांगर्मोसिराष्ट्रदाराष्ट्रमदेहिस्वाहा पांगौसिराष्ट्दाराष्ट्रममुष्मैदेहि। सूर्यवर्चसस्थराष्ट्दाग़ाष्ट्रम- कृष्ण जादिभिः स्वाहाकारान्तः पूर्वः पूर्वः प्रतिमन्त्रम् । उत्तरैरुत्तरैहा- तीति । स्वाहाकारान्तै:ष्ण उर्मिरसातिप्रभृतिभिः पूर्वमन्त्रभागैः क्रमेण चतु- वार गृहीतानि म्यादिभिः स्वाहाकारान्तैः पूर्वैराज्यानि प्राह्यमाणास्वप्मु जुहुयात् । हुत्वा च ता अप उत्तरोत्तरैः स्वाहाकाररहितमन्त्रभागैः क्रमेण गृ- हीयात् । तेपा मध्ये प्रथममूमिद्वयोदकसंवन्धिहोमग्रहणमन्त्राणा पाठः । लि- जोक्ता देवता । अष्टिः ॥ तृष्ण ऊर्मिरसि राष्ट्रदा राष्ट्र मे देहि स्वाहा कृष्ण दमिरति राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै देहि । पसेनोऽसि राष्ट्रदा राष्ट्र मे देहि स्वाहा कृपसेनोऽसि राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै देहीति ॥ वृष्णः सेचनसमर्थस्योदकस्य संव- न्धी ऊर्मिस्तरङ्गस्त्वं राष्ट्रदा असि स्वभावत एवं राष्ट्रप्रदो भवसि । अतो मे मा राष्ट्र राज्यं देहि स्वाहेति होमार्थः । तादृशस्त्वम् अमुप्पै अमुकनान्ने यजमानाय मा राष्ट्र देहि । कुल्यारूपेण बहुविधसस्योपकारकत्वादपा राष्ट्र- पदत्वमस्तीत्युच्यते। हे ऊर्मे पसेन सेचनसमर्थः। सेचना जलराशिरूपा यस्या सादृशस्वं स्वभावत एव राष्ट्रपदो भरसि । अतो मई राष्ट्र देहि। स्वाहा इघि. ईत्तमस्तु । तादृशस्त्वममुप्पै यजमानाय राष्ट्रं देहि। एवमुपरितना अपि मन्त्रा व्याख्येयाः ॥ २ ॥ पाठस्तु ।। अश्मनि लिङ्गोक्तदैवतानि यपि ॥ अर्थेत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दच स्वाहाऽर्थेत स्य राष्ट्रदा राष्ट्रममुप्पै दत्त । ओजस्वती स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहौजस्वती स्य राष्ट्रदा राष्ट्रममुप्पै दत्त । आपः प- रिवाहिणी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहापः परिवाहिणी स्य राष्ट्रदा राष्ट्र ममुष्मै दत्त । अपां पतिरसि राष्ट्रदा राष्ट्र में देहि स्वाहाऽपां पतिरसि रा. प्ट्रदा राष्ट्रपमुष्मे देहि । अपागोंसि राष्ट्रदा राष्ट्रं मे देहि स्वाहासा गर्मो- ·ममाप्यालयजुर्वेदकाण्वसंडितायाम् । दत्तस्वाहासूर्यवर्चसस्थराष्ट्दाराष्ट्रममुष्मैदत्सा सूर्यत्वचस्थराष्ट्र दाराष्ट्रमदनस्वाहासूर्यत्वचस्थराप्दुदाराष्ट्रम॒मुष्मदत्त || जल क्षितस्थराष्दाराष्ट्रमदत्तस्वाहाबजाक्षितस्थराष्टुदाराष्ट्रममुर्म- दत्त ॥वाशस्थिराष्ट्रदाराष्ट्रमदनस्वाहावास्थिराष्ट्रदाराष्ट्रम- मुष्मैदत्त ॥ मांदास्थराप्दाराष्ट्रमेदत्तस्वाहामादस्थिराप्दाराष्ट्र- ममुष्मदत्त । शरीस्थराष्दाराष्ट्रमेदनस्वाहाशकरीस्थराप्दा- राष्ट्रममुष्मैदत्त॥जनभृतस्थराष्ट्रदाराष्ट्रमदत्तस्वाहाजनमृतस्थरा- दाराप्दममुष्मैदत्त॥विश्वभृतस्थराप्दाराष्ट्रमदत्तस्वाहाविश्व- भूस्थिराप्दाराष्ट्रममुष्मैदत्त ॥ शैष्ठस्थिराप्पदाग़मदनस्वाहा- शैष्ठस्थिरादाराष्ट्रप्रमुप्मदत्त ॥ आपुः स्वारांझीस्थरादाराष्ट्र ऽसि राष्टदाराष्ट्रममुष्मै देहि । सूर्यवर्चस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मेदत्त स्वाहा सूर्य- पर्चस स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त । सूर्यवच स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दत्त स्वाहा सूर्यत्वच स्य राष्ट्रदाराष्ट्रममुष्मै दत्त । बजक्षित स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाहा ब्रजक्षित स्थ राष्ट्रादा राष्ट्रममुमै दत्ता वाशा स्य राष्ट्रदा राष्ट्र में दन स्वाहा वाशा स्थराष्ट्रदा राष्ट्रममुमै दत्त । मान्दा स्थ राष्ट्रादाराष्ट्र मे दत्त स्वाहा मान्दा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुमै दत्त । शकरी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाहा शकरी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्त । जनभृतस्य राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाहा जनभृत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रपमुप्पै दत्त । विश्वभृत स्थ राष्ट्रदा राष्ट्र मे दस साहा विश्वभृत स्थराष्ट्रदा राष्ट्रममुप्मै दत्त । शैष्ठा स्य राष्ट्रदा राष्ट्र में दत्त स्वाहा शैष्ठा स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्तेति । हे आपो अर्थ भयोजन- मुद्दिश्य नयादेः सकाशाद्यज्ञप्रदेश यन्ति गच्छन्तीति अर्थेनस्तथाविधाययूयं रा- प्ट्रदाः स्थ । स्वभावतो राष्ट्रवदा भवथ । अतो मे मद्यं राज्यं राष्ट्रदास्तादृश्यो यूयममुकनाम्ने पजमानाय राष्ट्र दत्ता एवं सर्वत्र मन्त्रेपु पूर्वभागा होमार्या उत्त- रमागा ग्रहणार्थाः। ओजस्वतीरोजसा बलेन युक्ता ओजस्सत्याप: परिवाहिणी: परितः सर्वतो वहन्तीति परिवाहिण्य आपः । अपा पतिः समुद्रः । अपोऽन्तर्ग- तभूतस्त्वं राष्ट्रदाः स्वभावतोऽसि । अतो मां राष्ट्र देहि । सूर्यवों दीप्तिर्या- सां ताः सूर्यवर्चसः । सूर्यस्य त्वन्दीप्तियांसां ताः सूर्यत्वच स्थ । व्रजक्षित इति मेघनाम । अत्र सूदकधारणसाम्यात् कूपे विद्यते । बजे क्षियन्ति निवसन्तीति वनक्षितः कूपस्या आपः । पाशा वश्या नीहारगता आपो नीहारोदवाहः ।

·द्वितीयदशके । ११ अध्यायः॥ ममुप्मैदत्त ॥३॥ संमधुमती। मधुमतीभिःपृच्यन्तामहिक्षक्षत्रि- योपवन्यानाः ॥ अनाधृष्टाःसीदतसुहौजमामहिक्षत्रंधात्रिर्याय- दधतीः॥४॥ सवितात्वा । प्रसवाना सुचतामग्निहपतीना सोमो- पनस्पतीनाम्॥हस्पतिर्वाचइंडोज्यैप्यायरुद्रपशूनांमित्रामत्या- नदीप्रवाहवन्मनुष्यादिगति न प्रतिवधाति ततो वश्यत्वम् ।मान्दाः गसभावा- न्मन्दरूपाः स्थावराः आपः शकरीः शकर्यः शक्ता आपः । जनान् एता वि. भ्रतीति जनभृतः । विश्वं विभ्रतीति विश्वभृतः। शैष्ठाः शविष्ठा विष्ठा श्रायः। एवं भूता आपाश्रायो यूयं स्वभावतो राष्ट्रमदा भवथ अतो मां राज्यं प्रयच्छय ॥ कात्यायनः ॥ आपः स्वाराज्ञीरितिमरीचीहीत्वा अलिना सर्वामु संसज- ति । किरणयुक्ता, आतपष्टमनालना आदाय पूर्वगृहीतास सर्वास्वप्न संयो- जयेत् ।। पाठस्तु ॥ आपः स्वाराज्ञी स्थ राष्ट्रदा राष्ट्रममुष्मै दत्तेति ॥ खारा- शी: सराज्यसबन्धिन्यः स्वराज्य आपो यूयं राष्ट्रपदा भवथ । अतोऽमुकाय मह्यं राष्ट्र दत्त ॥ ३ ॥ कात्यायनः ॥ औदुम्बरे पात्रे सिञ्चत्येनाः संमधुमतीरि- ति । औदुम्बरदक्षेण निर्मितपाने पूर्वसंगृहीता अप आपः सिञ्चेद ॥ पाठस्तु ॥ अब्देवत्या गायत्री । संपघुमतीभिर्मधुमतीभिः पृच्यन्तां महिक्षत्र क्षत्रियाय चन्त्राना इति । मधुमतीमधुरसोपेता आपो धूमधूममिति मधुकरोपेताभिरद्भिः सं- पृच्यन्तां संसृज्यन्ताम् । महि महत् क्षत्रं वलं क्षत्रियाय च राझे या वन्वानाः संभर्जमाना: ॥ कात्यायनः ॥ मैत्रावरुणाधष्ण्यस्य पुरस्तानिदधत्यनाधृष्टाः सीदतेति । पूर्वोक्ता अपो मैत्रावरुणाख्यधिष्ण्यस्य पूर्वभागऽवस्थापयेत् ।। पाठस्तु ।। गायत्री । अनाधृष्टाः सीदत सहौजसा महि क्षत्रं क्षत्रियाय दध- तीरिनि ॥ हे आपः अनाधृष्टाः केनाप्यतिरस्कृता यूयमोजसा करणेन क्षत्रियाय राज्ञे महि महत् क्षत्रं बलविशेष दधतीः दधत्पः सीदत उपविशत ॥ ४॥ इत्येकादशेऽध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ द्वितीयेऽभिषेकार्थोदकविषया मन्त्रा उक्ताः । तृतीयेऽनुवाके देवमुवासं. पन्यिहविषामङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते ॥ कालायनः सविता खेत्याह यजमान. वाहुं दक्षिणं गृहीत्वेति । यजमानस्य दक्षिणं पाहुं गृहीत्वा, सविता त्वेत्यनु. वाकं पठेत् ॥ पाठस्तु ॥ यजमानदेवत्पा शकरी यजुर्वा । ज्यैष्ठ्यायेत्यादि, ·समाप्यशुक्लयजुर्वेदकाण्वसहितायाम् । वरुणोधर्मपतीनाम् ॥ १॥ इमदेयाऽअसपरन सषध्वमतेमंत्रा- महतज्यैप्ठ्याय ॥ इमममममुर्यपुत्रममुप्पा-पुनमस्पैविशे ॥२॥ एषः। कुरवीराजेष:पंचालाराजा ॥ सोमोस्माकं ब्राह्मणाना राजा ॥३॥ सोमस्यस्विर्षि । रस्यग्नोस्वाहासोमायस्वाहासविस्वाहा ब्राह्मणानार राजेति । ततो मन्त्रः । सविता सर्वस्य प्रेरको देवः सविता वा मसवानाः मुवतामामिहपतीना सोमो वनस्पतीनाम् । बृहस्पतिर्वाच इन्द्रो क्यैष्ठयाय रुद्रः पशूनां मित्रः सत्याय वरुणो धर्मपतीनामिति ॥ प्रसवानामभ्य- नुहानामाधिपत्य इति शेषः । त्वां वा यजमानं मुवतामभ्यनुज्ञातुं सर्वपाणि- नामानन्तरं करोस्वित्यर्थः । गृहपतीनां गृहोपलक्षिताग्निसाध्यसर्वकर्माधिप- तिमाधिपसे स्वयं गृहपत्यभिमानी अग्निस्त्वां यजमानं मुवताम् । अदृष्टपूर्व एव फलवन्तो वनस्पतयस्तेषामाधिपत्ये वनस्पत्यधिपतिः सोमस्त्वां यजमानमभि- जानातु । चतुर्विधापा वाच आधिपत्ये वाचस्पतिवृहस्पतिस्त्वां यजमानं मु. वताम् । इन्द्रो ज्यैष्ठयाय ज्यैप्ठ्यभावाय सुवताम् । रुद्रो देवः पशून अर्थाय वांमुवताम्। मित्रो देवः ससाथै त्वां यजमानमभ्यनुजानातु । धर्मपतीनां धर्मपरि- पालकानाम्आधिपत्ये धर्मपरिपालको वरुणस्त्वां यजमानमभ्यनुजानातु ॥१॥ हे देवाः सवित्रादयो यूयं यजमानमसपत्नं मुवध्वं निःसपत्नो भूयादिप्यभ्य- नुजानीत । किमर्थ, महते प्रभूताय क्षत्राय क्षत्रियधर्माय महते ज्यैप्ठ्याय ज्ये- भावाय । अतः पूर्व पश्चाच्चैव तत्सदृशो नास्तीत्येतदर्यम् इमं यजमान सुव- ध्वम् । अमुण्या इत्येतदभ्युदक्षरदयेन यजमानस्य मातापितरावुच्यते । तयोरे- तयजमानमातापित्रोरिमं यजमान पुत्रं यथा सुवध्वं तथाऽस्य यजमानस्यैतद्- यजमानसदृशं पुत्रमभ्यनुजानीत । किमर्थम् । अस्यै विशे । आसां सर्वासां प्रजानां परिपालनार्थमित्यर्थः ॥२॥ हे कुरवः ! वो युप्माकम् एष यजमानो राजाऽस्तु । हे पाचालाः, वो युष्माकम् एष राजाऽस्तु । ब्राह्मणानामस्माकं सोमो राजाऽस्तु ॥ ३ ॥ इत्येकादशेऽध्याये नृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ इतीयेऽनुवाकै देवसुवासंबन्धिहावेषामभूता मन्त्रा उक्ताः ॥ चतुर्थे राज्याभिषेकार्य व्याघ्रचर्मास्तरणमन्त्रा उच्यन्ते । कास्पायनः ॥ व्याघ्रचर्या स्तुणाति सोमस्य विपिरितीति । आस्तरणं कुर्याद । असीति मन्त्रशेषः ।। पाठस्तु ॥ सोमस्पलिपिरसीति। हेन्यानसंगन्धिनि त्वक् त्वं सोमस्य विपिरसि ·अनये स्वाहा २ द्वितीयदशके । ११ अध्यायः । दीतिरपि ॥ कालापनः ॥ अग्नये स्वाहेति पद जुहोति प्रतिमन्त्रमिन्द्राय स्वाहेति प्रतिमन्त्रामिति । अभिरेका पूर्वममयै स्वाहेत्यादिभिः पहागर्म- न्त्रैः क्रमेण जुहुयात् । अभिषेकस्य पश्चादिन्द्राय स्वाहेत्यादिभिः षभिर्म- त्रैः क्रमेण जुहुपाद । तेषां पाठस्तु ।। सोमाय स्वाहा सविने स्पाहा सरस्वत्यै स्वाहा । पूष्णे स्वाहा गृहस्पतये स्वाहा । इन्द्राय स्वाहाशा- य स्वाहा श्लोकायस्वाहा पोषाय स्वाहा भगाय स्वाहार्पणे- स्वाहेति ॥ स्पष्ट ॥ कासायनः ॥ ताभ्यामुत्पुनात्यपः सवितुर्व इतीति । हिरण्पेन संस्कृताभ्यां पवित्राभ्याद्वाभ्यामुत्पवनं कुर्यात् ॥ पाउस्तु ।। सवितुर्वः प्रसव उत्पुनाम्यछिद्रेणपवित्रेण सूर्यस्थ रश्मि- भिः । अनिभृष्टमसि पाचो यन्धुस्तपोजाः सोमस्प दात्रमसि स्वाहा राजस्वः इति । सवितुः सर्वस्य प्रेरकस्प परमेश्वरप्रसवेभ्योऽतुमायास्थितोऽई हे भाप: वो युप्मानछिद्रेण छिद्ररहितेन समीचीनपवित्रेण सूर्यस्य किरण- रुत्पुनामे उत्पननं करोमि । उदक ! स्त्रमनिभृ केनाप्यनाधृष्टमासे । किञ्च सोमस्याभिषेककाले दानं दत्तपसि । हे आप: तपोजाः सन्तापरतो अर्जाता यूपं वाचो बन्धुर्वाचम्बन्धुभूता भवथ । राजानं मुवते जनयंती- ति राजम्यस्ता राजजनका यूयं स्वाहाकारेण पूतास्थः ॥ कात्यापनः ॥ अ. मिपंचनीये एता आसिंचति सधमाद इनीति । अभिषेकार्थमानीतेषु सार• स्त्रस्यादिपूदकेषु एता उत्पूता भाप आसिंचेत् ॥ ॥ पारस्तु ॥ सधमादो शुम्निनीराप एता अनाधृष्टा अपस्यो पसानाः । पत्यासु चके घरुणः सधस्थमपा शिशुर्मातृतमास्वन्तरिति । सधमादः सहमादनशीला धुम्निनीः धुम्निन्यः तेजोक्सा एता या आप: सिथति किदृश्यः अनाधृष्टाः केनापनभिभु. ताः । अपस्यः कर्मयोग्याः वसानाआछादयन्सो मातृस्थानीपानागषा- पुत्रस्थानीयो वरुणः। पस्सास गृहस्थानीया मातृसमासु । अतिशयेन जगत् निर्मित्रीपु तास्वन्तर्मध्ये सघस्थ चके सहास्य कृतवान् ॥ ॥ कात्यायनः । २ ·एक्लयजुर्वेद काण्वसंहिताभाष्ये । सार्यममृतीनि संत्रस्येति प्रतिमन्त्रीमति । तार्यं धृताक्तं वस्त्रन्तम मतीनि क. मेण परिधापयदिति शेषः ॥ पावस्तु ॥ क्षत्रस्योल्बमसि क्षत्रस्य जराष्वसि क्षत्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य पोनिरसीति ॥ हतार्य !'वं सत्रस्य राजस्थानीस्य यजमानस्य गर्भवेनी- पवर्षमाणस्प उल्य आवरणभूतोसि उल्वात्तो गर्भ इति श्रुतेरिति हि जरापुगर्भवेटनं । तादृग्मृतोसि । नाभ्यां सन्नद्धो गर्भो जायत इत्युक्तत्त्वा- भाभिभूतोप्ति । योनिर्गसम्भवस्थानन्ताहगसि ॥ कासायनः ॥ इन्द्रस्य- पाध्नमिति धनुरातनोतीति । आहन्यादसीति मन्त्रशेषः ॥ पाठस्तु ।। इन्द्रस्य वानमिति हेधनुः त्वमिन्द्रस्य सम्बन्धि नो येन हन्यत इति वनस्तद्धनुर- सि ॥ कामायनः ॥ धनुः प्रयच्छति समायमितीति ।। आततज्यन्धनुः भदद्यात् ॥ पाठस्तु ।। त्वयायं वृत्तं बध्यादिति ।। हेपतुस्त्वयायं यजमानः वृत्रं शत्रु वध्याद ॥ हन्यात् ।। कास्पायना। मित्रस्य वरुणेत्यस्प बाहुर्विपाष्ट्रीति । मित्रस्य वरुणस्येति मन्त्रद्वयेन यजमा- नस्प दक्षिणोत्तरवाहुविपार्जनं कुर्यात् ॥ पाठस्तु ॥ मित्रस्यासि वरुणस्यासीति ।। हेदक्षिणवाहो ! त्वं मित्रस्य सम्बन्धी भवसि । हेवाममाहो ! त्वं वरुणस्य सम्बन्धी भवसि ॥ कात्यायनः ॥ रुजासीति प्रतिमन्त्रमा. दाय तिस इपूर प्रयच्छतीति । रुजासासादिभिर्मन्त्रैवीन शरानादाय पजमानाय प्रयच्छेत् ॥ तेपा पाठस्तु ॥ रुजासि द्रवासि क्षुपासीति ।। हेइपो ! त्वं रुजासि । रुजोभगइति धातुः । शत्रुणाम्भङ्गकरी भव- सि। क्षुपासीति । सुपा शनुकदनकारीपुरसि । सुप विथूनन इति धातुः ॥ कासायनः ॥ पातैनमित्पभिमृश्यतीतियजमानमभिस्पृशेत् ॥ पाठन्तु ॥ पातैनं प्राचं पातैनं प्रत्यश्चम्पातैनन्तिर्यचन्दिग्भ्यः पातेति ॥ हेइपचः ! माप पूर्वभागेवस्थितमेनं यजमान पात पालयत । पत्र ·२ द्वितीयदशके । ११ अध्यायः। • पश्चिमदिश्यवस्थितमेनं पात । तिर्यचन्तिर्षग्गामेनं पात | पालपत ॥ कात्यायनः ॥ आधिर्या इति चाचयतीति ॥ पाठस्तु ।। आविर्या आवित्तो अमिहपतिराषित्त इन्द्रो वृद्धश्र- वा आवित्तः पूपा विश्ववेदा आवित्तौ मित्रायणी धृतवती । श्राविते थायाधिवी विश्वशम्भू आवितो दितिरुरुशर्मेति ॥ हेमर्या ! मनुष्यशस्विनः यूपमाविरभूत । अभ्यगन्त तिष्ठत । युष्पदनुष्ठितेन कर्मणा अग्निहपतिर्भूत्वा आवित्तोपलब्धः । इन्द्रो वृद्धश्रवाः पद्धकीर्तिभूत्वा आवितोपलब्धः पूपा देवः विश्ववेदाः सर्व- जो भूत्वा आपित्त । मित्रावरुणो देवो धृतव्रताववधारितकर्माणी भूत्वा आविती ॥ तथा घायाधिवी द्यावापृयिव्यो विश्वस्य शम्भू मुखाभ्यां भवतीति विश्वशम्भू तयाविधे भूयाः । आवित्ते अदितिरदीना देवमा- ता। उरुशर्मा उरु महत् । शर्म शरणं मुख वा यस्पाः सा तथाविधा भूता आवित्ता लब्धा ॥ इत्येकादशेध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ चतुर्थेऽनुवाके राजाभिषेकार्थे व्याघ्रचर्गास्तरणमन्त्रा उक्ताः ॥ पञ्चमे दिगाक्रमणस्य मन्त्रा उच्यन्ते ।। कात्यायनः ।। अष्टा इति लोहायसमा- विश्यति केवापाशापसदे । त उपविष्टायति सदोन्तः स्थिताय केशर्मस्कारिणे पुरुषायायोमयं लोई निरस्पेत् ॥ पाठस्तु ।। अपेष्टा दंदशका इति । दंदशूकाः सर्पसदृशा यज्ञविनकारिणो राक्षसादयः अष्टा विनाशिता । अबत्तिति शेपः ॥ कात्यायन: ॥ मुन्वतमाक्रमयन् दि. शाः प्राचीमारोहोते वाचयति प्रतिमन्त्रापिति दिशा यथालिङ्गामिति ॥ यजमा- नन्दिशामाक्रमणं कारपनवयुरेकैकेन मन्त्रेण ॥ सत्रपाठस्तु । प्राचीमारोह गायत्री त्वावतु । रथन्तर साम निवृ- स्तोमो धसन्तऋतुर्ब्रम द्रविणमिति ॥ हेयजमान ! वं प्राची दिशं आरोह । आक्रपस्व । तथाविधं त्वां छन्दसा मध्ये गायत्रीछन्दः पातु रक्षतु ! साम्नां मध्ये अभिवाशुरनोतु मेत्यस्यामृच्यु- पन्न स्थन्तरारूपं साम रसतु । स्तोमानांमध्ये बिटरस्तोमः पालयतु । अवनी मध्ये वमन्तऋतुः पालयतु । बम ब्राह्मणजातिवां रक्षतु वदीयं द्रविणन्धन ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । - रक्षतु | त्रिस्तोमस्य रूपं सामब्राह्मणे समाम्नातं । तिसभ्यो हिङ्करोतीत स. प्रथपया तिस्टभ्यो हिङ्करोति समथ्यमया तिसृभ्यो हिड्करोति स उत्तमयोद्यतीति वृत्तो विष्टुतिरिति । अस्यायमर्थः । उपास्मै गायतेयादीनि ऋत्वात्मकानि त्री- णि सूक्तानि सात तेषु शिसृभित्रभिाईकसोते गायेद । काभिखिभिः प्रधमया. विप्लपि मुक्तेपु या या प्रथमा तया उद्गाता गायेत् । तथा सति तिमिर्गीतं सोय प्रथमपर्यायः। द्वितीये मुक्तश्यगतया मध्यमपा गायेत् । तृतीये पयो सूक्तत्रय. गतयोत्तमयागापेद । अनेन प्रकारेण त्रिसस्तोमसम्बन्धिनी विशिष्टास्तुति: सम्पधते । सेयं स्तुतिरुद्यतीति नाम्नाभिधीयते ॥ द्वितीयमंत्रपाठस्तु । दचिणामारोह भ्रिष्टुप् त्वावतु । बृहत्साम पञ्चदश. स्तोमो ग्रीष्मऋतुः क्षत्रन्द्रविणमिति ॥ पूर्वन्यायेन योजनीपं । त्वामिद्धि हवामह इसेतस्यामृच्युत्पन्नवृहत्माम पञ्चदशास्तोमत्वे च समानातः । पञ्चभ्यो हिंकरोति स तिभिः स एक- कपाल एकया पश्चभ्यो हिकरोति स तिभिः स एकया पश्चभ्यो हिंकसति पमपानी: पञ्चशस्प विष्टुतिरिति पूर्वोक्तत्रित्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिप्पा- पः । अन्ये तुस्तोमा एकैकैनैकऋचात्मकेन मुक्तेन निप्पाघन्ते तत्राय नमः । प्रथमपर्याय आरत्तिः साच विऋम्भिर्गायत् । इतरे द्वे सकृत्मकृद्गायेन ॥ द्विती- पया पा प्रथमा सरसकृदायेन् । तृतीयपर्यापे मध्यमा सहायेव । सेपमेक- विशतिमोपमान्धिती पिष्टुतिः समाप्तीसभिधीयते । पञ्चदशस्तोमश्च स्वाम पतु । क्षत्रं क्षत्रिय जातिस्लामवतु । निणं धनय सामवतु । एवंतृतीयचतुर्यो. मन्त्री पारूपेपी। प्रतीचीमारोह जगती त्वावतु । वैरूपरसामसप्तदशस्तो- मो पतुर्यि द्रविणमिति ॥ नगती नाम छन्दः अतु । वैरुष साम चावतु । सप्तदशास्तो- मश्चावतु । वर्षाख्यो ऋतुस्त्वामातु । विदोपजातिस्त्वामवतु । द्रविणं धनं प स्वामवतु ॥ उदीचीनामारोहानुष्टुप्चावतु । पैराज साकवि शः स्तोमः शरदृतुः फलं द्रविणमिति । तत्सा अनुष्टुपवतु । राजछन्दस्त्वाम- चतु । एकविशतोमव त्यामरतु । पारमाम ऋतुश्व स्वामतु । सर्वश्व फलरूपं द्रावण च वापरतु । पमममन्त्रपाठस्तु ॥ जीमारोह पक्तिस्वावतु । शाफ्कररैवतै सामनी ग्रिण- ·२ द्वितीयदशक । ११ अध्यायः । वत्रयस्त्रिशी स्तोमो हेमन्तशिशिराऽकत पर्चा द्रविणमिति ।। वर्चः तेनोभिपानी देवो घनं रक्षतु । प्रोयदस्मैपुरो रथ इत्येतस्याम- युत्पमं सामशाकर तीर्णः सपमाद इत्येतस्यां ऋन्युत्पनं सामरे पतन्त्रिणवस्तोम एवमानातः ॥ नव-यो हिंकरोति स तिभिः सपंचभिः स एकपा नवभ्यो हिंकरोति स एकया विष्टभिः पञ्चभिः नभ्यो हिंकरोति स पञ्चभिः स एकया सतिसोभर्वजो रिण इति । प्रथम पर्याये प्रथमान्त्रिर्गापेत् । मध्यमां पञ्चकृतोगायेत् । उत्तमां सद्गायेत् । द्वितीयपर्याये गयगां सकृद्गायत् । मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृतीयपर्याये उत्त- मा पञ्चकृत्वो मध्यमांसद्गायेव । उत्तमान्त्रिर्गायेव । सोयन्त्रिराहत्तो नव संख्योपेतत्वात्रिपुणवनामको बज्रमानः प्रयस्त्रिंशस्तोम एवमाम्नातः । एका- दशभ्यो हिकरोति स तिभिः समप्तभिः स एकयैकादभ्यो हिकरोति स एकया स तिभिः स सप्तभिः एकादशाभ्यो हिंकरोति स सप्तभिः । एकया स तिमृभिरितो बै अपखिन्श इति प्रथमपर्याये मथमा त्रिीयेत मध्यमा सप्तकल उत्तमा सकृत् ॥ द्वितीपपर्याये प्रथमा सकृत् । मध्यपत्रिरु- तमा सप्तकत्वस्तृतीपपर्याये प्रथयां सप्तकृत्यो मध्यमा सकृदुत्तमा त्रिः सोयन्त्र- यस्त्रिशाः सर्वेपा स्तोमानामन्तः ॥ ॥ कासापनः ॥ ॥ पादेन सीसन्निरस्पति प्रत्यस्तमिति । नमुचे शिरः इति मन्त्रशेपः । प्रतिगृह्य अस्तनिक्षिप्त नमुचे- रमुरस्य शिरः ॥ ॥ कात्यायनः । ॥ व्यायधर्मारोहति । अभिषेकार्य राजानं व्याघ्रचर्मण्यवस्थापपेत् ॥ पाठस्तु । सोमस्य स्विपिरसि तव च मंत्विपिर्पयादिति ॥ हेव्याघ्रचर्प ! त्वं सोमस्य विपिरसि दीप्तिरसि । ते तव यथा दीप्तिर्भवति तथा मे ममापि दीप्तिभूर्यात् ॥ कासायनः ॥ रुक्ममधस्पदं कुरुते मृत्योरिति पादतले हिरण्यं कुर्याद । याहीति मन्त्रशेषः । हेसुवर्ण! त्वं मुखोः सकाशान्मां पाहि पालप ॥ कात्यायनः॥ शिरसि नवकृत्वो रुक्म ओजोसीति । नवसंख्यायुक्तनिष्कपरिमितं च मुवर्ण यजमानस्य शि- रति कुफीदति मन्त्रशेपः ॥ पाठस्तु । ओजोसि सहोस्पमृतमसीति॥ हेहिरण्य ? स्वमोजस्तेजोयुक्तमसि सहोसि बलमसि अमृतमसि माणपलमसि ॥ कासापनः । वाहू उद्गृह्णाति । हिरण्यरूपा इति मन्त्रेण ·शुक्लयजुर्वेदकायसंहितामा ये । मित्रोसीत्यनेन पाहुदगमुत्तानं कुर्यात् ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ हिरण्यरूपा उपसो पिरोक.उमा इन्द्रा उदिन सूर्यश्च । आरोहतं वरुणमित्रगर्तन्ततम्यक्षायामदिति दिति चेति ॥ हेवरुण ! मित्र ! शनिवारक दक्षिणहस्ती हिरण्यरूपी मुवर्णसचिती अतिशयेन भासमानी इन्द्री सपा । उभी युवा रथस्योपरिमागं गर्तसमारोहतं । परकीयमाणेभ्यो रक्षितुं । पितरश्च कर्मकरत्वादिभिराच्छादिते सति स्यस्पोपरि भागो गर्तताशो भवति । आरोहणे कदा कर्तव्यमित्युच्यते । उपसा कालानन्तरं विरोका विशिष्ट दीक्षिः सूर्पश्च उदित उदयं मातस्तदा आरोहतमियर्थः । ततो रया- रोहणाबै अदितिमखण्डिता स्वसेवादिति खण्डितां परसेवां चक्षा क्रमेणानुग्रहनिग्रहं दृष्ट्वा समीक्षायां । मित्रोसिकरुणोतीति वैकल्पिकवि- वयमन्त्री व्याख्यातः ॥ इत्येकादशेऽध्याये पञ्चमोऽनुवाफः ॥ पञ्चमे दिगादिक्रमणादिमन्त्रा उक्तापोऽनुवाकेऽभिषेकादिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यापनः ॥ स्थितं माश्चन्तरोऽध्वर्युवा पुरस्तात्पलाशेन प्रथम पश्चादितरो द्वितीयेन तृतीपेन मित्रोराजन्यो वैश्यश्चतुर्थेन सोमस्पत्वाद्युम्नेनेति मतिमन्त्रम- भिषिचामीति सर्वत्र साकासवाद क्षात्राणां क्षत्रपतिरेधीति चेममामुप्यति वैति। रुक्मसहिते व्याघचर्मणि अवस्थित प्रामुखं राजानं पुरोहितादयः पुर- स्तादयस्थाय अभिपिचेयुः । अभिषेकजलपात्राणि चतुर्विधानि । पलाशो दुम्बरन्यग्रोधाश्नत्यानि । तत्र पलाशपात्रेण पुरोहितावोरन्यतरः प्रथम मभिषिचेत् । उदुंवरपात्रेणाध्वर्युव्यतिरिक्ता ऋविजोऽभिषिचतुः। ततो- न्यग्रोधपात्रेण स्वकीयो बन्धुः कश्चिदीमापचेव | तत अश्वत्यपात्रेण मि. अभूतः कश्चित्तात्रयो वैश्पश्चाभिषिचेत् । चतुर्विधानामेतेषामभिपेस्तॄणां क्रमेण सोमस्याग्नेः सूर्यस्येन्द्रस्पेसते चत्वारो मन्त्रा द्रष्टव्याः । मरुतामोजसे. सपं चतुर्थमन्त्र शेषः । अभिपिंचामीति पदमुपरितनेषु त्रिपु मन्वेष्वनुवर्तते । क्षत्राणामिसेतावुभौ मन्त्रशेषौ इति मन्त्रमावर्तनीयौ ।। एतेषां पाठस्तु ॥ सोमस्य त्वा घुम्नेनाभिषिचाम्योजसा सूर्यस्य वर्च- सा । इन्द्रस्योन्द्रियेण मरुतामोजसा क्षत्राणां क्षत्रपतिरध्यति- दियू पाहि । इमन्देवा असपत्रसुवध्वं महते क्षत्राय महते ·२ द्वितीपदशके । ११ अध्यायः । ज्पेष्ठयाय महते जानराज्याय हमममुष्प पुषममुष्याः पुत्रम. स्यै विशे । एष वः कुरषो राजैपकः पश्चाला राजा सोमोऽस्मा- कंत्रामणानाराजेति ॥ हेयजमान ! वां सोमस्य दिद्युम्नेन घोतनेन तेजसाभिषिचामि । अग्नेीजसा दीया खामभिषिचामि । सूर्यस्य वर्षसा शोचिषा स्वामभिषिचामि । इन्द्रस्येन्द्रिपेण त्वामभिर्पिचामि । मरुतामोजसा बलेन त्वामभिषिचामि । एवं सर्वैरभिषिक्तः सन् वाणां क्षत्र पतिरेधि सर्वेषां क्षत्रियाणामधिपतिर्भव । अतिदिद्यून् । दोऽवखण्डने पा. तो रूपं । अवखण्डनसामध्ययुक्तानतीयातिकम्पापसानं यजमान हे देव- बंध ! त्वं पाहि पालय । एष वो दिद्या इति श्रुनेः । यहा शत्रुप्रयुक्तान सर्वान्बाणादीनपसार्य । हेयजमान ! त्वं सर्व मुबम्पालय महते मभूताय जान- राज्याय जनानां सम्बन्धि राज्यं जानराज्यं तदर्थे । हे देवाः इमं यजमानं सुवध्वं शिष्टं पूर्ववद्याख्येयं ॥ कात्यायनः ॥ अभिषेकेण अलिपते अपर्वतस्येतीति । अभिषेकसम्बन्धोदकोषेण प्रलेपनं कुर्यात् ॥ पाठस्तु ॥ प्रपर्वतस्य वृपभस्य पृष्ठान्नावश्चरन्ति स्वसिच इयानाः। ता सावत्रन्नधरागुदक्ता अहिं बुध्न्यमनुरीयमाणा इति । वृपभस्य वर्षणसमर्थस्य पर्वतसशस्य मेघस्य पृष्ठान उपरिभावान्नाय: नौयोग्यावहुला आपश्वरन्ति गछन्ति ! कीदृश्यः स्वसिचः । स्वमात्मीयं यजमान क्षेत्र सिञ्चन्तीति स्वसिच इयाना आगच्छन्त्यो बाहुल्पेन स. र्वत्र वहन्त्यः । न हीयत इत्यहिरुत्तमाङ्गं बुधस्य पादस्यानमाबुध्न्यः शिर प्रमृति पादानपर्यन्त अनुक्रमेण रीयमाणागच्छन्त्यस्ता अपिः अधाराक् अ. धीगता अवश्वन पुनः पुनराइस स्थितास्तास्तादृश्य आउदय गता आपनन् ॥ कात्यायनः ॥ चणि त्रिविक्रमयन्ति विष्णोरिति प्रतिम- न्त्रमिति | विष्णोरिति मन्त्रलयेण आस्तीर्णे व्याघ्रचर्मणि त्रिवारं पाद- प्रक्षेपणं कुर्यात् ॥ तेषां पाठस्तु ॥ विष्णोविक्रमणमसि विष्णोर्विक्रान्तमसि विष्णोः फ्रान्तमसीति । मम प्रथमक्रमत्वं विष्णोर्ध्यापनशीलस्प जगदी. श्वरस्य त्रिविक्रमाववारस्य मक्रमणमसि । मयपपदा प्रक्षेपण जितो यजमानस्य ·यजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । भूलोकोसि । हेद्वितीयमक्रम ! त्वं विक्रान्तमसि । विष्णोदि- तीयपादप्रक्षेपेण जितमन्भरतमसि । हेतृतीयमक्रमण ! त्वं क्रान्तं वि. पणोः पराक्रमेण, जितन्त्रिविष्टपमसि इमं मन्त्रत्रयं लोकत्रयविजये तै- चिरीया अभ्यामन्ति । विष्णुविक्रमान मते विष्णुरेन मुत्तेमालोकानभि- जयतीति ॥ कात्यायनः ॥ शालादार्ये जुहोति पुत्रेधारब्धे प्रजापते ऽनेनेति । पूर्व सेनाहवनीयपीदानीन्तेन गार्हपत्यं शालाद्वाय तस्मिञ्जुहुयात् ।। पाठस्तु ।। प्रजापते न त्वदेतापन्यो विश्वा रूपाणि परिताबभूव । यत्कामास्तै हुमरसन्नोऽ अस्तु वयःस्यामपतयो रयीणामिति ।। हेमजापते ! त्वदन्यः कोऽपि पुरुषः त्वत्तः एतानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि रूपाणि न पारेवभूर परिभावितुं समर्थो ना. भूत । परिभका सृष्टरप्युपलक्षणं । सृष्टिसंहारयोः अशक्त इत्यर्थः । अतम्ते वयंयकामा जुडूमः नोऽस्माकं तत्फलमस्तु । किश्च लयं रयीणां पतयः स्याम स्वामिनो भत्रेम || कात्यायना || आग्नीधिये पालाशेन शेषाणि जुहो- ति न पत्त इति । पालाशपात्रेणाभिषेकशेपभूतान्युदकान्यानीघ्रसवन्यानि जुहुयात् ।। पाठस्तु॥ रुद्र यत्ते ऋविपरं नाम । तस्मै हुतमस्यमेष्टमसि स्वाहेति ।। हेरुद्र ! ते तव विहिप्ताकरणयोग्यं जगद्विरोधिनां हिंसाकर्तृकं सज- नानान्तु पुरुषार्थप करणभूत पन्नामास्ति तस्मै नान्ने हुनमस्तु । अभिषेक शेषभूतं पात्रस्थमुदकं हुतमस्तु । तचाऽमेटमसि अमाशब्दोत्र गृहमाची मदीये गृहे दचमस्तु स्वाहोते होमा: ॥ इत्पेकादशेष्याये षष्ठोनुवाकः ।। पठे ऽनुवाके अभिषेकादिमन्त्रा उक्ताः ॥ सप्तपे स्थावरोहणमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कासायनः ॥ अग्निवाजपेयवद्रधमत्रहत्पति । आग्नचयनवाजपेषे यथा रारोहणं कृतं तदत्रापि रथमारोहेत् ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रस्य पञोऽसीति । हेरथ ! इन्द्रस्य चमडशो भवसि । कात्यायनः ॥ युनक्ति पूर्ववत मित्रावरुणयोरिति । वाजपेये यथा रयतंयोजनं कृतं तदत्रापिरयेऽश्वान संयोजयेत् ।। पाठस्तु ॥

·२ द्वितीयदशः । ११ अध्यायः । १७ मित्रावरुणपोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनग्मीति । मशानोराज्ञापपित्रोमित्रावरुणयोः मांशपा प्रशासनेन यज्ञसम्बन्धि- निमित्तस्ये वामश्चंयुनम्मि युज्याम् ॥ कात्यायनः ॥ अव्ययायै खेति मु. न्वन्तमारोहतीति । संयोजिते रथे यजमान आतिव ॥ पाठस्तु । अव्यथायै त्वा स्वधाप त्वारिष्टः फल्गुन इति ॥ अरिष्टः अनुपहिसितः फल्गुनोऽर्जुन इन्द्र इसर्थः अर्जुनो वै नामैन्द्र इति श्रुतेः । एवम्भून इन्द्रः हेरथ ! ता त्वां अव्यथायै भयर- हिताय बजिनरहिताय चा आरोहपत्रितिशेषः । खपापै अन्नरसाप सामारोहयतु ॥ कासायनः ॥ मरुतामिति दक्षिणावयु प्रयोजपतीति । युगस्य दक्षिणभागवाहकमवं प्रयोजयेत् ।। पाठस्तु ।। मरुताम्प्रसवेन जपेति ॥ मरुतां सम्बन्धिनां प्रसवेनानुज्ञया वर्तमानोश्वस्त्वं अस्मछवून ॥ गवां मध्ये स्थापयत्यापा मेति प्रगल्भ प्रयच्छन्तम गोसमूहेऽवस्थापपेत् । मनसोत मन्त्रशेपः । वयं मनसा सह आपाममातवन्तः ॥ कात्यायनः ॥ धनुपोऽवस्पृशति गां यजमानः समिन्द्रि येणेतीति । यजमानो धनुष्कोट्या गामुपस्पृशेत् । वयमिन्द्रियेण वीर्यण स- शताः स्म ॥ कासापनः ॥ पूर्वण यूयम्परीत्यान्तः पात्यदेशे स्थापयति मा न इन्द्र इतीति ॥ पाउस्तु ॥ मा न इन्द्र ते वयन्तुरापालयुक्तासो अन्रमता विदसा. म । तिष्ठा रथमधिमत्रहस्ता रश्मी देव युवसे स्वश्वानिति । तूर्ण सहते शबूनभिवतीति । तुरापाट् तस्प सम्बोधनं हेतुरापाट् ! इन्द्र ते तव स्वभृतास्ते स्वदधीनस्वेन प्रसिद्धा वयं भयुक्तामः त्वया असं- युक्ताः । अब्रह्मतापरिद सदुद्देश्यकं कर्म तद्रोहतताय मा विदसाग विविधमुपक्षीगा न भवामः । किन्तु तब यष्टारः हेवजहस्तेन्द्र ! देव रस्मीनश्ववन्धनप्रग्रहान् स्वश्वान शोभनानिच्छानुमारिणोऽश्वान् यद्य- स्मिनये आयुवमे सर्वतो मिश्रयसि ते स्थमशितिष्ठ आश्रय अस्मदाग- मनार्थमारोहेत्यर्थः । कात्यायनी ॥ अग्नये ग्रहपतय इति चत्वारि स्थवि- जय ॥ कात्यायन: - ३ ·१८ शृलयजुर्वेदकाण्वसंदिताभाप्पे मोचनीयानि जुहोति प्रतिमन्त्रमिति रयविमोचनाहीन चतुःसंख्याकाना- हुतिविशेपानेकैकेन मन्त्रेण जुडुयात् ॥ तेषां पाठस्तु !! अग्नये गृहपतये स्वाहा सोमाय वनस्पतये स्वाहा । इन्द्रस्यन्द्रियाय स्वाहा मरुतामोजसे स्वाहेति ।। गृहाधिपतयेऽग्नये स्वाहा हवित्तमस्तु । वनस्पतिरूपिणे सोमाय हविर्दतमस्तु । इन्द्रसम्बन्धिने इन्द्रियाप अग्नये स्वाहा हवित्तमस्तु । मस्तामोजसे मरुता सम्बन्धिने ओजसे वलाय स्वाहा मुद्दतमस्तु ॥ का. स्मापनः ॥ भूमिमवेक्षते पृथिवि मातरितीति ।। पाठस्तु । पृथिवि मातर्मा हि सीर्मोऽअहं त्वामिति । हेमासजगन्निानि ! हे पृथिवि ! भूमे त्वं मां मा हिंसीहिसां मा कापीः । अहमपि त्वा पृथिवीं मा हि सीष्टम् ॥ कात्यायना ॥ अव- रोहति हसः शुचिपदितीति । स्यात्सकाशादवरोहणं कुर्यात् ॥ पाठस्तु ।। हसः शुचिपवसुरन्तरिक्षसहोता वेदिपदतिधिरो- णसत् । नृपदरसदृतसयोमसब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऽऋतं बृहत् इति । हन्ति पृथिवीमिति इंसो रथः शुचौ देवयजने स्थवाइने च सीद- तीति शुचिपत । स्वस्योपरि यजमानं वासयतीति वसुः । तरुगुल्मायन- परुद्धेन्तरिक्षे सीदतीसन्तरिक्षसत् । होता होतृसमानस्तदेव कथमित्यु। च्यते । वेद्या सीदतीति वैदिपत् । अतिथिशब्दश्च तदपि कथमित्युच्यते । दुरोणेषु सीदतीति दुरोणसत् । यो यस्तमारोदुं नयति तस्य तस्य गृहेषु सीदतीति दुरोणसत् । नृषु मनुष्येपूपकारं कर्तुं सीदतीति नृपत् । वरे श्रेष्ठ राजगृहे सीदतीति वरसत् । ऋते यज्ञे वाजपेपादौ सीदतीति ऋतप्तत् । सूर्य वोटु व्योमन्याकाशे सीदतीति व्योमसत् । अप्मु योनिर्वा अन इति श्रुतेः । अद्भयो जातैरश्वैरुपेतत्वादन्जाः । गोजाः गोशब्दवाच्याव- बाजायत इति गोजाः । रयस्प वजनकत्वं तैत्तिरीयैः समाम्नातम् । इन्द्रो वाप वजू माहरन् । स त्रेधा व्यभवत् पपस्तृतीयर रथं तृतीय. मिति । पृष्टवाहिरूपत्वेन ऋतं यज्ञमुद्दिश्य जातवाहतजाः। पापाणस. हो यो दृढकाष्ठे-पो जातवादविजाः । ईदृशो रधो बृहत प्रौढ राजमू- ·२ द्वितीयदशके । ११ अध्यायः । ययझं मम्पादय इति शेषः । कासायनः ॥ उपस्पृशति समाना वियदसीति। शतसंख्यानिष्कपरिमितो रुक्पविशेषा उपस्पृशेत् ।। पाठस्तु ॥ इयदस्यायुरस्पायुर्मे देहि युङ्ङसि व!ऽसि वर्षों मे देहि इति ॥ हेरुक्मविशेप ! स्वमियदसि । एतावत्सरिमाणोऽसि । अत्र सत्परि- माणहस्तेनाभिधीयते । परिमितत्वादेव आयुास्वरूपोऽसि । तस्मादा- युर्मे यच्छ । युङसि धारपितुं योग्पोऽसि । धारिते सति वर्षोऽसि तेजस्वी भवास । अतो मे कान्ति मयच्छ ॥ कासापनः ॥ ऊर्गसीति शाखामुपस्पृशतीति । औदुम्बरीशाखामुपस्पृशेत् ॥ पाठस्तु ।। अर्गस्यूर्ज मयि घेहीति। हे औदुम्बरि शाखे ! त्वं ऊर्गसि । अन्नरूपा भवासि । तत ऊर्जमन्न भाय धेहि स्थापप || कासापनः ॥ इन्द्रस्य वामित्यवहरेत वाहू इति । पूर्व हिरण्यरूपा उपस इति मन्त्रेण यजमानस्य वाहू उद्गृहीती तयोरि- दानीमधस्तादुपावहरणमुच्यते ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रस्य वाँ बाह वीर्यकृता उपावहरामीति ॥ वीर्यकृतो वीर्यकारिणः इन्द्रस्य परमैश्वर्षयुक्तस्य यजमानस्प सम्बन्धिनौ वाँ युवां वाह उपावहामि । इत्येकादशेऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ।। सो ऽनुवाके स्थाचरणादिमन्त्रा उक्ताः ॥ अष्टमेऽनुवाके आसन्दी- स्थापनादिमन्त्रा उच्यते ॥ कात्यायनः॥ खादिरीयासन्दी राजी व्या- घनर्मदेशे निदधाति स्पोनासीति । रजोः सम्बन्धि खादिरशक्षानामता. मासन्दी व्याघ्रचर्मपदेशे निदध्याद । मुपदाप्तीति मन्त्रशेपः । आसन्दि ! त्वं स्पोनासि मुखकारी भवसि । मुसदासि मुखेनोपवेष्टुं यो- ग्यासि ॥ कासापनः ॥ अधिवासं तस्यामास्तृणाति क्षत्रस्य योनिरसीति । अस्पामासंयां पर्याच्छादकं वसमास्तृणीपार । असीति मन्त्रशेपः अधिवास ! त्वं क्षत्रस्य सत्रियस्य योनिः । मातृवद्धारकलेन कारणपसि ॥ कासायनः ॥ मुन्वन्तपस्पामुपवेशयति स्पोनामासीदेति । यजमानमाल- न्यामवस्थापयेत् ॥ पाठस्तु ॥

·२० शुक्रयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाये । स्योनामासीदसुखदामासीदचत्रस्प योनिमासीदेति । हेमदीयशरीर ! स्योनां सुखकारिणीमतामामन्दी युज्यासीद उप- विश । मुखदा सुखेनोपवेष्टुं योग्यामासन्दीमामादक्षत्रस्य कारणभुतामुप- विश ॥ कासायनः ॥ निपमादेत्पुरोस्य लभत इति । अस्य यजमानस्योरः संस्पृशेत् ॥ पाठस्तु ॥ निषसाद धृतवतो वरुणः पस्त्यास्वा । साम्राज्याप सुक्रतुरिति ॥ असौ यजमानो धृतवतः स्वीकृतपज्ञो वरुणोऽनिष्टनिवारको भुत्ला निपमाद । अस्यामामन्यामुपवेशमस्यासु बहुपुवैरिगृहेषु आगत्य साम्राज्य कर्तु सुक्रतुः शोभनसक्ल्पो भवतु ॥ कायायनः ॥ अभिभूरित्यस्मै पश्चा- क्षारमणिधायेति पञ्चमंख्याकान् धूतसाधनभूतान कर्पदकादीन् यजमानस्प हस्ते निदयात् ॥ पाठस्तु । अमिभूरस्थ पानामेतास्ते पञ्चदिशः कल्पन्तामिति । हे अक्षदेव तं ते अपानां गन्युपलक्षितसत्कर्मणां अभिभूरसि । अभितो व्यासो भवसि । एका: माच्यादयो दिशः ते त्वदर्य कल्पता स्वस्प प्रयोजनसमर्था भवन्तु ॥ कासायनः ॥ ब्रह्मन्नित्यामन्त्रयते पञ्च. कृत्वः प्रत्याहव्यसासर सविता वरुणः इन्द्रो रुद्र इति व ब्रह्माप्तीत्पादि भिरादिनेमात । प्रियं करोति च हगन्यैवं नामानमिति । आसन्धामुप- विटो गजमानो राजा स्वमेवार्य भूमा उपविष्टानयुप्रभृतीश्चतुतिजा क्रमण बामन्नित्यनेन संबोधन मकवानपेण पदेनामन्त्रपेद । तास्व- फ्रांतजा यक्षुरपञ्चमं पुरोहितमापत्यं पुरुषं मियंकरमित्पनेन नाम्ना संबोधपेत । एतं पञ्चत्वः संयोधने भवति ऋत्विजो मन्त्रण प्रत्यु- पराणां चतुणी मन्त्राणा अन्ते खं ब्रह्मामीन्यरूपः प्रयोगमाग उपरभागश्चतुणी चतुर्विधः । सवितासि मसपासव इति प्रथमाय मन्त्रस्योप. गिननो भागः । द्वितीयो वरुणोसि सत्पीना इति तृतीयस्येन्द्रस्य विशी- जा इति । चतुर्थस्प स्टोऽमि मुशेष इति । उपत्यासमिस स्पायर्य: । एवं सम्मोय तेन प्रत्युत्तरे दत्ते पश्चादद्वितीयं मम्योधयेत् । एवमुत्स. स्पानि । तथा मनि मायापनमापुतरं योग्यं तप ससस्यानुष्ठानं म.

·: २द्वितीयदशके । ११ अध्यायः । बति । आदिनेोत्यस्यायमर्थः। प्रथमे प्रत्युत्तरमन्त्रः वं ब्रह्मासीति मथमभागं पठिला सवितेसादिके उत्तरभागस्तथा पठितः । एवमुत्तर- मन्त्रेप्यपि त्वं ब्रह्मा अमीत्येवमेव प्रथमभागे पठित्वा तदुत्तरभागान व देदिति । तेषां मन्त्रपाठस्तु । ब्रह्मास्त्वं ब्रह्मासि । सचितासि सत्यप्रसवो वरुणो- सि सत्यौजाः । इन्द्रोसि विशौजा रुद्रोसि सुशेवः । प्रियं- कर श्रेयस्कर भूपस्करेति ॥ ब्रह्मन्! अध्वर्युरूप ब्राह्मण! ब्रह्मन् त्वं ब्रह्मासि । एवं चतुर्णाम. विजामामन्त्रणापमन्त्र उक्त्वेदानी प्रथममामन्त्रितस्यविन उत्तरं व्रते है. राजन् ! त्वमेव ब्रह्मासि ब्रामणो भवास । न स्वहम् । कुतः । यतस्त्वमे. व सवितासि । ब्राह्मणधर्मान् पालयन् अस्माकमनुष्ठानायानुज्ञातोऽसि । त्वमेव ससमसवः । अमोघानुज्ञः । अतो ब्राह्मणवर्णाश्रमधर्माणां त्वद. धीनत्वात्वमेव ब्रह्मासि । द्वितीयमन्त्रितस्य ऋत्विजः उत्तरं ब्रूते । हेरा- राजन् उत्तरमन्त्रस्योत्तरभागं व्याचष्टे । राजन् वरुणः अनिष्टनिवारकोसि । सखोजाः अमोघवीर्योऽसि । तृतीयमन्त्रितस्य ऋत्विज उत्तरं मन्त्रस्यो. तरभागं घूते । हेराजेस्त्यमेव रुद्रोसि मुशेवः परमैश्वर्यवानसि विशौजा इति छान्दसं रूपं विक्षु प्रजासु ओजो बलं यस्य स विशौजास्ताहशोऽसि । चतुर्थमन्त्रस्यत्विज आह । हेराजस्त्वमेव स्ट्रोजप्त । मुशेष: मुष्टु मुखे तावत् त्वमसि । पञ्चमं पुरोहितमाह मियं करोतीति प्रियङ्कः । तस्य सम्बोधन । श्रेयस्करोतीति श्रेयस्करस्तस्य सम्बोधन । हश्रेयस्कर ! भूयो बहुतरं करोतीति भूयस्करः । एवम्भूतकल्याणानाम्नामाह्वयेत् ॥ का. सायना ॥ स्वयमस्मै प्रयच्छति पुरोहितोऽध्वर्युर्वेन्द्रस्प वज्ञ इतीति ।। अध्वर्युपुरोहितयोरन्यतः अस्मै यजमानाय स्वयं प्रयच्छेत् ।। पाठस्तु ॥ इन्द्रस्प वोऽसि तेन मेरध्येति । हेप्य स्वमिन्द्रस्य सम्बन्धी वञोऽसि वजो वै स्प्य इति श्रुतेः । श्रुतेर्यस्मादेवंभूतस्त्वन्तेन कारणेन मदोरध्पा घूतस्यानं परिलेखनरूपं कार्य साधप || कात्यायनः ॥ तभूमौ हिरण्यं निघायाभिजुहोति चतुएंडी- तेनामिः पृथुरितीति । द्यूतप्रदेशे हिरण्यं स्थापयित्वा तस्मिंश्चतुरि गृहीवे. नाज्पेन जुहुपाद ।। पाठस्तु ॥

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये अग्निः पृथुर्धर्मणस्पतिर्जुषाणो अग्निः पृथुर्धर्मणस्पतिः । भाज्यस्य हविपो वेतु स्वाहेति ॥ होमाः ॥ कीशोऽग्निः पृथुर्देवानां प्रधयत्वात्पृथुः । अग्नि- देवानामवम इति श्रुसन्तरात् । धर्मणस्पतिर्जगतो धारणस्प धर्मस्य स्वामी जुपाणः हूयमान इविः सेवमानः। अनिः पृथुधर्मणस्पतिरिति पुनः पा- उ. आदरार्थः ॥ कासायनः ।। अक्षनिवपति स्वाहाकता इति ॥ धूत. साधनभूतानक्षान् स्थापयेत् ।। पाठस्तु । स्वाहाकृताः सूर्यस्य रश्मिभिर्यतध्व५ सजातानां मध्य- मेष्ट्यायेति ॥ हेअक्षाः ! स्वाहाकृताः । स्वाहाकारपूर्षिकया आहुसा तपिताः संतः सजाताना सजातीयानां मध्यमेढ्या मध्यप्रदेशे यजमानावस्थानाय सूर्यस्य रश्मिभिर्यतध्वं पर्दा कुरुते ।। इसकादशेऽध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ अष्टमे आसन्दीस्थापनादिमन्त्रा उक्ताः ॥ नवमेऽनुवाके समृयां- हविपापद्भूता मन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ।। सोमपाना संख्यापस. पर्ण सपवित्रत्यनुनाकमुक्त्वेति ॥ अनुवाकपाठस्तु ।। सवित्रामसवित्रासरस्वत्पावाचा । स्वष्ट्रारूपैः पूष्णाप. शुभिरिन्द्र पास्मै । वृहस्पतिनाब्राह्मणावरुणेनौजसाग्निना ते. जसा सोमन राज्ञा । पिष्णुनादेवतयादशम्येमंयज्ञ विष्णुमाम- पानीति॥ प्रसवित्रा प्रसवकारिणा सवित्रा देवेन सह सामीति शेषः । पाचा धाग्रूपपया सरस्सा सह प्रसपाणि रूपैरुपलाशतेन त्वष्टा सह पशुभिरुपलक्षितेन पूष्णा देवेन सह सामि । अस्पै अनेनेन्द्रेण सह प्रसपामि । ब्रह्मणा ब्रह्माभिपानिना बृहस्पतिना सह प्रसामि । बलवता वारुणेन सह प्रतामि । तेजस्विनाग्निना सह मसपामि । यजमानेन सोपेन सह प्रसामि । दशम्या दशसंख्यापूर्विकंपा विष्णुनामिकया देवतया मा मसामि । इमं प्रकृतत्वेन पुरोपतिनं यात्मकं विष्णुमाप्तवानि । मानुपाम्।

·२ द्वितीयदशके। ११ अध्यायः । इत्येकादशेऽध्याये नवमोऽनुवाकः ।। नवमे स५ सपा हविषामङ्गभूना मन्त्रा उक्ताः ॥ दशपेऽनुवाके राजसूयान्तर्गतसौत्रामाणिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ पकौदनं विरूढा. ३चूर्णं कृत्वाश्चिम्या पच्यस्वेति संसृजतीति । विशेषणप्रवद्धान्त्रीहीन वर्द्ध- नास्थलतरानित्यर्थः । तांश्चूर्णयित्वा सम्पर पच्पमानेऽन्ने सन्ध्यात् ।। पाठस्तु ॥ अश्विम्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सूत्राम्णे पच्यस्वेति । अश्विभ्यामस्विनोराय पच्यस्त्र पार्क कुरु । सरस्वत्यै देव्यै पार्क कुरुष्व । इन्द्राय सूत्राम्णे शोभनत्राणाय । सूत्रातव्याप वा । भैपज्यं हीदं कर्तव्यम् ॥ कात्यायनः ॥ केयौः परिस्कृतं पुनाति वायोः पूत इति ।। पाठस्तु । . पायोः पूतः पवित्रेण प्रत्यङ्सोमो अतिनुता । इन्द्रस्य युज्य: सखेति । वायोः सम्बन्धी सोमः पवित्रेण कुशमयेन पूतः शोधितः सोमः प्रत्यङ् अधोमुखः सन् । अतिनुतः । अतिक्रमन गतः । कीडशः सोमः इन्द्रस्प युज्यः योगाईः सखा सखिभृतः ॥ कात्यायनः ।। गृहे गृहातीति कुविदलेतीति ॥ पाठस्तु ॥ कुविदयवमन्तो यचं चिद्यथादान्त्यनुपूर्व विपूय । इहे. हैपां कृणुहि भोजनानि ये पर्हि पो नम उक्तिं न जग्मुः । उप- याम गृहीतोस्यश्विभ्यां त्वा सरस्वत्यै त्वेन्द्राप त्वा सूत्राम्णे। युवर सुरामश्विना नमुचा आसुरेसचा । विपिनाशुभस्पती इन्द्रं कर्मस्वावतम् । पुत्रमिव पितरा अश्विनो भेन्द्रायः काव्यर्द५ सनाभिः । यत्तुरा मंन्यपियशचीभिः सरस्वती स्वा मघवन्नभिष्णागति । अंग देसोम ! यथा कैचिजना यवमन्तो बहुक्यसम्पन्नाः सन्तः कुविद बहुलं यचं चित्सर्वं परमपं तस्पं अनुपूर्पम् आनुपूण विपूप ·१ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाप्पे पृथक् कृत्य दाति लुनन्ति । यथा ये यजमाना वहिपो यज्ञाय नम उक्ति नमस्कारवचनं हविलक्षणान्नम् च वचनम् वा न जग्मुः । न प्राप्नुवन्ति । एपा यजमानाना सम्बन्धीनि भोजनानि सभोग्यानि धनानि इह एत- स्मिन् यजमाने कृणुहि कुरु । अतः अश्विसरश्वत्यादिदेवतार्थे वं सोम उपयामेन पात्रेण गृहीतो भवप्ति । अभ्पादिदेवतार्थे त्वा सादयामीति शोष. । हेअश्विना ! अश्विनी युव युवा नमुचौ आमुरे असुरे स्थित मुराम सुष्ठरमणीयं सोमं स चासह विपिपाना विविध पिवन्तौ शुभस्पती शोभनस्य कर्मणः पालकौ कर्मसु निमित्तभूतेषु इन्द्रमवत रक्षतम् । पुत्रमित्र पितरौ यया मातापितरौ पुत्र पालयतः । तथा उभा उभावप्यश्विनी इइन्द्र ! त्वा त्वाम् । आवथुः । अवतुः ! पालितवन्तौ काव्यैः कवीना मन्त्र द्रष्ट्टणां सम्बन्धिभिर्मन्त्रैर्द- सनाभिः कर्मभिः आश्विनापिन्द्रस्य रक्षण कृत- बन्ताविति कथमवगम्यते । तदुच्यते । पद्यस्मात् कारणात् । हेइन्द्र ! त्व शचीभिः कर्मभिः सनमुचिषधादिकर्माणि कृत्वेत्यर्थः । मुराम मुष्ठ रमणीय सोमं व्यपियः विशेषेण पानं कृतवानसि । हेमघवन ! इन्द्र ला त्वा सरस्वती देवी अभिष्णक शुद्ध कृतवती तस्मादश्विनौ लामवतामिति सम्बन्धः ॥ इत्येकादशऽध्याये दशमोऽनुवाकः । वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।। पुमश्चितुरो दद्याविद्यातीर्थमद्देश्वरः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्री. थीरवुफभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्य- विरचिते वेदार्थप्रकाशे कापसरहिता- भाप्ये एकादशोऽधएय: ५. ११ ॥

·अथ शुक्लयजुर्वेदकाण्वमन्त्रमाप्ये हादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ यस्य निश्चतितं वेदा पो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ एकादशाध्याये राजसूयमन्त्रा निरूपिताः ॥ अथ दादशाध्यायमभृति- धेकोनविंशान्तेष्वष्टखध्यायेप्वग्निचयनाङ्गभूता मन्त्रा निरूप्यन्ते । तत्र द्वादशे- ऽध्याये उखासम्भरणादिमन्त्रा वर्ण्यन्ते ॥ तत्र प्रथमेऽनुवाके सावित्रहोमा- भन्यादानमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यापनः ।। अष्टगृहीतं जुहोति सकद गृहन् युझान इति ॥ जुह्वामष्टवारं गृहीतमाज्यम् अजस्रं धारापातं यया भवति तथा हस्तमुन्नतं कुर्वजुहुयात् । अत्रेदं चिन्तनीयम् । युआन इत्यादीनां मध्ये किमेकैकं मन्त्रमुच्चार्य जुहुपाद । अहोखिन् सर्वान्मन्त्रानुच्चार्येति । तबाह । यौ उपादयौ उभौ पक्षी क्रमेते । तैचिरीये प्रदृश्यते ॥ यं कामयेत् पापीयान् स्यात् स्यादित्यकैकस्प जुहुयादाहुतीभिरेवैनं गृजाति पापीयान भवति भवत्यथ यौ यज्ञस्यौपातिक्रान्तिरिति । अस्पापमर्थः । पापीयानतिदरिद्र इत्यर्थः । एकैकमन्त्रम् उच्चार्य होमे सति श्लेषाभावाद परस्परमपरक्ताभिराहुतिभिरेने यजमानमपगृह्णाति । धनादपेतं करोति । ततो दरिद्रो भवति । वसीपान घमुमत्तरः । सर्वाण्युच्चार्य होमे तु मन्त्राणां परस्परसंश्लेपादेकयेवाऽऽहत्या यजमानमभिक्रमयति । अभिन्यासं करोति । ततो धनिको भवति । पिच येयम् अभिक्रमणहेतुरेकाहुतिरेपा यज्ञस्पैचाग्निचयनरूपस्याऽभिक्रान्तिः वा- धीनता भवति । तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ युआनः प्रथम मनस्तत्वाय सविता प्रियः । अयोतिर्विचार पृथिव्या अपामादिति ॥ सविता सर्वम्प प्रेरकः परमेशरः प्रथममम् अग्निचपनविषये मनो युआनः समादधानो घिपा इष्टकादिविप्रपाणि ज्ञानानि तत्त्वाय नित्वा विस्तार्य । अग्नेपोतिनि- पाय्य निचीयमानस्य सम्बन्धि तेनः सकलानां कर्मणां साधनभूतं निश्चित्य पृथिच्या अध्याभरद भूमेरुपानीतवान् ।। अथ द्वितीयः ॥ युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे । खर्गेयाप शत्स्येति ॥ सवितुर्देवस्य सवे मसवे वर्तमाना घयं युक्तेन इन्द्रिपेभ्यो नियमितेन मनसा खर्गेपाय स्वर्ग लोक गीयमानस्पा. भने सम्पादनाय मात्त्या पयासामध्येन मयत्नं कुर्म इति शेषः । अय तृती.

·. धापजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये । यः ॥ युत्काय सविता देवानस्वर्यतो घिया दिवम् । बृहज्ज्योतिः करिष्यता सविता प्रमुवाति तानिति ॥ सविता तानिन्द्रियविशेषान् प्रकग सुवाति । किं कृत्वा । देवान्मनप्ता युक्त्वाय क्रीडापरत्वेन चपलानिन्द्रियविशेषान्मनसा विपयेभ्यो युक्त्वाय नियम्य । कीदृशानिन्द्रियविशेपान स्वर्यतः स्वर्ग गछत्तः। खर्गमाप्सर्थमुद्यतानियर्थः । वृहज्योतिः प्रौट चीयमानस्याग्नेस्तेजोधिया दिव करिपतः। तत्तदिष्टकादिविषयया प्रजया घोतमानं कर्तुमुद्यताम् ।। अथ चतुर्थः ॥ युञ्जते मन उत युञ्जते पियो विमा विमस्य वृहतो विपश्चितः । विहोत्रा दधे वयुना विदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिरिति ॥ विप्रस्य ब्राह्मणस्य यजमानस्य सम्बन्धिनी विमा ऋत्विजो मनो युञ्जते प्रथम स्वकीयं मनो विषयभ्यो निवर्प समाहितं कुर्वन्ति । उत अपिच धियः । इष्टकादि- विपयाणि ज्ञानानि युअते सम्पादयन्ति । कीदृशस्य विमस्य वृहतः । प्रभू. साग्निनयनोयोगेनाभिटदस्प विपश्चितो चिदुपः प्रपोगाभिज्ञस्य । कीदृशा विमा होना होमशालाः करण्यालस्परहिता इत्यर्थः । एक एव सविता विदधे सर्वमिद निर्मितवान् । कीदृशः । वयुनावित् । कविम्यजमानाभिमायाभिज्ञः । कथमेक एव सर्वमिदं कृतवानिति न विस्मतव्यम् । यतः सवितुर्देवस्य परि- प्टुतिर्मही परितः सर्वेषु देवेषु श्रूपमाणाऽस्तु ॥ अथ पञ्चमः ॥ युजे या वाम पूव्यै नमोभिविश्लोक एतु पथ्पेव सूरेः । शृण्वन्तु विश्व अमृतस्प पुत्रा था ये धामानि दिय्यानि तस्थरिति ॥ पजमान: पत्नी चेत्युभी घा युवपोरर्ये पूठय पुरातनमहर्षिभिरनुष्ठितम् । घल परिचयमग्नि- चपनाख्यं कर्म नमोभिनमस्कारपूर्वकैरिटकोपघानादिभियुने सम्पादयामि । तस्मिन् सम्पादिते सति सूरेः पण्डितस्प पजमानस्य श्लोकः कीर्तितु । लोकद्वयं मामोतु पथ्येष पोऽनता प-या गझमार्गमतिका आहुतिर्यथा लोक- दरम्यासोति जन । अमृतस्य नरमरहितस्प मनापतेः पुत्रा ये देवा दिवि भवानि दिन्पानि घामानि स्थानानि आतस्थुरधिष्ठितवान्तरले विषे सर्वे देवा अस्प यमानस्य गे शृप्वन्विति सम्बन्धः ॥ अप पष्ठः ॥ यस्प पाण- मन्दप उद्ययुर्दया देवस्य महिमानमोजमा । य: पार्थिवानि विममे स एतशो रजामि देवः सविता महिलनेति ॥ यस्य सवितुः प्रयाणं मतिम् अन्ये हे देवा अनुपयुरिक एप यमनुगसन्सेव । भस्य देवस्य महिमान महावं पा भोगमा पठेन अनुपयुः । या सरिता पार्थिवानि पृथिवीगतानि रजाति ·4 २ द्वितीयदशके । १२ अध्यायः । ३ परमाणून विममे विशेपेण गणयित्वा निश्चितवान् । स सविता देवो महित्वना महत्त्वेन एतशो व्याप्तवान्।एति सर्वत्र गच्छतीत्येतशः॥अथ सप्तमादेवसविता प्रमुव यज्ञ प्रसुव यज्ञपति भगाया दिव्यो गन्धर्वः केतपूर केतन्नः पुनातु। वाचस्पति- विना स्वदत्विति ॥ हे सवितर्देव ममुव प्रकर्षण प्रेरय, यज्ञपति यजमानंच प्रमुख किमर्थं भगाय सौभाग्याय | दिव्यः दिवि स्वर्गे भवः कश्चिद्गन्धर्वः केतपू: केत परकीयचित्ते वर्तमानं ज्ञानं पुनाति शोधयतीति • केतपूः । स च नो- ऽस्माकं के चित्तवर्तिज्ञानं पुनातु भ्रान्तिपरिहारेण शोषयतु । वाचस्पति:- ऽस्मदीयां वाचं स्वदतु स्वादयतु ॥ अथाष्टमः । इमन्नो देव सवितझं प्रणय देवाव्यसखिविद सत्राजितं घनजित स्वनितम् । ऋचा स्तोमर समय.. गायत्रेण रथन्तरं वृहद्गायत्रवर्तनि स्वाहेति ॥ हे सवितर्देव नोऽस्मानिमं यज्ञं प्रणय मापय । कीदृशं देवाव्यम् । देवानामवनाही देवाव्यस्तम् । सखिविदं स्वनिप्पादकं यजमान वेत्तीति सखिवित तं सखिविदम् । सत्राणि द्वादशाहा- दीनि यजति वशीकरोतीति सत्राजिव तं सत्राजितम् । तानि हि चीयमान- मनिमपेक्षन्ते ।धनं जयति फलरूपेण सम्पादयतीति घनजिव तं धनजितम् । स्व. स्वर्ग जयति फलत्वेन सम्पादयतीति स्वनित तं स्वर्जितम् । किश्च ऋचा स्तोनहेतुसामाधानभूतया ययाऋचा स्तोम स्तोत्रं समात्तिरूपं सहात वा समय समृद्धं कुरु । गायत्रेण साम्ना सह रथन्तरं साम समर्द्धय । गापत्र- सामैव वर्तनी मागों यस्य वृहतः साम्नस्तदायवर्तनि गायत्रसामसहितं वृहत साम समर्धप ॥ कात्यायनः ॥ देवस्य त्वेत्यभ्रिमादायेति || अनाभ्रिशन्दन उभयतस्तीक्ष्णीकृतोऽरनिममाणको वैणतो दण्डविशेप उच्यते । तं गृह्णीयादि- त्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ देवस्य वा सवितुः मसूत्रेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्याम् । आददे गायत्रेण छन्दसागिरस्वत । पृथिव्याः सघस्थादमि पुरी. ध्यमनिरस्वदामर । त्रैप्टुभेन छन्दसाङ्गिरसव । अभिरसि नार्यसि लया वयमनिशाकम खनितुम् । सधस्थ आ जागतेन छन्दसाङ्गिरस्त्रादिति ॥ सवितु- देवस्य मसचे मेरणे राति अश्विनीः सम्बन्धिभ्यां याहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां साइगुलिभ्यां हस्ताभ्यां साधनभूताभ्यां सहायभूतेन गायत्रेण छन्दसा युक्ता सन्नाददे स्वीकरोमि । तत्र वान्तः । अगिरस्वत । अङ्गिरस ऋपपः पूर्व पथा त्वां स्वीकृतवन्तस्तदद । हे अभ्रे, त्वं पृथिव्याः सयस्थादुत्सगाव पुरी. उपमतिमाभर पुरीपशन्दन पासता गुफा मृदुच्यते । तदतीति पुरीप्यो- ·. शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्पे । निः। मृदमादायोखां कृत्वा तस्यामग्निरेव स्थाप्यते । अतो मृदग्न्पोरमें- दोपचारेण मृदाहरणमेवाग्न्याहरणामिति विवक्षिता पुरीष्पमग्निमाहरेत्युच्यते। अयं चोपचारोऽग्निचयनमकरणे सर्वत्रानुवतिष्यति । तथा वैष्टुभेन छन्दसा मृदाहरणमिति । अङ्गिरखदिति दृष्टान्तः पूर्ववत् । अभिरसि । उखां निर्मातुं, खननीया खननहेतुः काठविशेषोऽसि । नार्यसि । स्त्रीरूपा चाऽसि । यद्वान विद्यते अरिर्यस्याश्च सेयं नारीति छान्दसं रूपम् । खननकाले पाषाणादिना तप नास्ति कुण्ठीमाव इत्यर्थः । किञ्च स्वया युक्ता वर्ष सधस्थे पृषिच्या उत्सङ्ग आसमन्ताद् अग्नि पुरीष्यं खनितुं जागतेन छन्दसा वयं शकेम शक्ता भवेम । अगिरखदिति पूर्ववत् ॥ कासापनः ॥ हस्त आधायेसतेनाभिमन्त्र. यतीति ॥ पाठस्तु ॥ हस्त आधाय सविता विभ्रदभ्रिः हिरण्मयीम् । अग्ने- ज्योतिर्निचाय्प पृथिव्या अध्याभरदानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वदिति ॥ सविता प्रेरकः परमेश्वरो इस्ते हिरण्मयी सुवर्णमयीम् । आभिंम् । आधाय स्थापषि- वा विभ्रद्धारयन् । अग्नेः सम्बन्धि ज्योतिर्निचाप्य निश्चिस पृथिव्या अधि भूमेः सकाशादानुष्टुभेन छन्दसा आभरत् । आइतवान् । अगिरखादि- ति पूर्ववत् ।। इति द्वादशेऽध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १२ ॥१॥ प्रथमेऽनुवाके सावित्रहोमाऽम्यादानमन्त्रा उक्ताः ॥ द्वितीये तु मृदा- क्रमणमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ अश्वमभृर्तीश्च मत्यूचं प्रतूर्त युआयां योगे योग इतीति । चन्दादनुमन्त्रयत इत्यनुवर्तते । तृणेनाश्चगर्दभाजान ममिति । एतासां मध्ये क्रमेणकैकयर्चा अभिमन्त्रयते ॥ प्रथमाया ऋच: पाठस्तु ॥ मजूत वाजिन्नाद्रव वरिष्ठामनुसंवतम् । दिवि ते जन्म परममन्तरिक्ष तव नाभिः पृयिन्यामधियोनिरिदिति ॥ संपन्यते सम्यग्मज्यते मृद्ग्रहणा- S) सेव्यत इति खननयोग्या भूमिः संवत् । सा च पापाणाधभावेनाति प्रशस्तत्वादरिष्ठत्युच्यते । हे वाजिन शीघगामिन्नत्र, वरिष्ठ संवतमनु- लक्ष्प मतूर्तमाद्रव शीप्रमागन्छ । ते तवासस्य दिवि द्युलोके परमम् उत्कृष्ट जन्म रोहितादिदेवाश्वरूपेण द्युलोके जन्म प्रसिद्धम् । रोहितेन त्वाग्निर्देवता गमपरिवसाचैहेते वै देवाश्वा इति हि श्रुत्यन्तरेणान्नातम् । तथा तब नाभि- रन्तरिसे वर्तते । निपुनामका हि यायोरश्वास्तदीयं रयं वहन्तोऽन्तरिसे स- धान्ति । तद्रूपेणाऽस्पान्तरिक्षवतित्वम् । नाभिशब्देन कृत्स्नं शरीरमुपलक्ष्-पते । इदमपि पिच्पामधियोनि मेरुपरि तत्र निवासस्थानम्। तत्तु प्रत्यक्षमेव दृश्य- ·२ द्विनीयदशके । १२ अध्यायः । ते । एवम्महिमा वं शीघ्रमागच्छेति पूर्वान्त्रयः ॥ अय द्वितीयः ॥ युआ. थार रामभं युवमस्मिन् यामे पण । अनि भरन्तमस्मयुमिति ।। हे शाश्वास यागनिप्पादनद्वारा फलागियर्पणनिमित्तभूतं वसु घनं ययोस्तौ तत्सम्बोधनम् । एवं भूलोके दम्पती युवं युवाम् । अस्मिन् यामे । यामो मृदग्रहणरूपो नियम- विशेषः । तस्मिन्निमित्तभूते सति रासभं गदर्भ युधां वनीतम् । कीदृशं रासभम् । अग्नि भरन्तम् । अग्निहेतुं मृदं वोढुं समर्थम् । अस्मयुम् ।अस्मान आत्मनात्मन इच्छन्तम् । अस्मद्धिसैपिणमिसर्थः ॥ अथ तृतीयः ॥ योगे योगे तवस्तरं वाजे बाजे हवामहे । सखाप इन्द्रमूतय इति ॥ युज्यतेऽनुष्ठीयत इति पोगः कर्म । योग योगे तत्तत्कर्मणि तबस्तरं बलवत्तरम् । अजामिन्द्रम् । इन्द्रियप्रदम् ऊतये रक्षणाय वाजे बाजे तत्तदन्नमाप्तिनिमितं सखायः " परस्परसख्यं प्राप्ता ऋत्रिग्यजमाना वयं हवामहे । आयामः ॥ कासापनः ।। अनुपस्पृशमनुक्रमयसेनानृधः प्रतिगन्नं भतूर्वन्नुवन्तरिक्ष । पृथिव्याः सघस्थादितीति ॥ अनादीनां स्पर्शनमकुवन्नध्वर्युः मतूर्वनित्येपा क्रमणकैकेन मन्त्रेण एतान् अवादीन्मृदाक्रमणा) निर्गमयेत् ॥ तत्र मथममन्त्रपाठस्तु ॥ प्रतून्नेिद्यवक्रामन्नशस्तीरुद्रम्य गाणपत्यं मयोभूरेही- ति ॥ हे अस एह्यागच्छ । किं कुनि प्रतून् । विरोधिनः शत्रून हिंस- न् । अस्तीरवक्रामन् भ्रातृव्यः क्रियमाणा अपकीर्तीनिधारयन् । रुद्रस्य ङ्करदेवस्य यगाणपत्यं पशुममुहपतित्व तस्माद्गाणपत्यादागत्य मयोभूरस्माकं मुखं भावयन्नेद्यागच्छ ।। अथ द्वितीयः ॥ उर्वन्तरिक्षं वीहि स्वस्तिगम्यूति- रभयानि कृयन पूष्णा सयुजा सहेति ।। स्वस्तीत्यविनाशी । विनाशरहितो गन्यूतिः क्रोशद्वयोपलक्षितो मार्गों यस्य स स्वस्तिगव्यूतिः । हे गर्दभ, ताश. स्त्वं सयुजा । सहायभूतो वर्तत इति सयुक् तादृशेन पूष्णा पोपकेण सह अभयानि कृण्वन् व्याघ्रादिभ्यो भयपरिहारं कुन्नुिरु विस्तीर्णगन्तरिक्ष वीहि त्रिदोषेण माप्नुहि ॥ अथ तृतीयः ॥ पृथिव्याः सघस्थादानि पुरीप्पमनिरस्त्र- दाभरेति ॥ हे आङ्गिरः, स्वं पृथिव्याः भूगेः सघस्थात् खनितुं योग्पात कृत्स्नापि मृतिका सह तिष्ठति मिलिला वर्तते पत्रोत सघस्थः प्रदेशविशेष. स्तस्मात प्रदेशात पुरीप्यं पांमुरूपं शुष्कचिकायोग्यम् । पदा, पुरीप्य पशव्य पशुपु हितम् । पशवो वै पुरीपमिति श्रुतेः । तादृशमानमाम्यास्थान. हेतुभूतां मृदम् आपराहर । तर दृष्टान्तः । अनिरस्ता । यथा पूर्वमगिरण ·१६ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । अपयोऽग्निमाहृतवन्तस्तद्वत् ॥ कासायनः ॥ अग्निपु ज्वलनु पिण्डं गच्छन्सन्नि पुरीप्पमितीति ॥ अग्निपु ज्वलितेषु सत्सु उखाध चतुरसे अभेऽवस्थिो मृत्मपपिण्ड मस वदियो गच्छेयुः ॥ पाठस्तु ॥ अग्नि पुरीष्यमनिरस्त्र- 'दच्छेम इतीति । पुरीपाईमाशम् अगिरस्वत् अच्छेमः । अभिगच्छामः ॥ कासायनः॥ पुरुषमीक्षते अग्नि पुरीप्पमितीति॥यकश्चित् पुरुप पश्येत् ।। पाठस्तु ॥ अनि पुरीष्यमगिरस्वद्भरिष्याम इतीति ॥ भरिष्यामः सम्पादया- मः । शेप पूर्ववत् ॥ कात्यायनः ॥ वल्मीकापामीमतेऽन्वमिरितीति ॥ वल्मीक- स्य योऽवपास्तवत्येनाभिटद्धः सेय वपा । ता छिद्रमहिना वा स्वीकृत्य तस्पाश्छिदेण मृन्मयपिण्डपश्येव।पाठस्तुभिन्वनिरुपमामग्रमख्यदन्नहानि प्रथमो जातवेदाः । अनुसूर्यस्य पुख्ता च रश्मीननुद्यावापृथिवी आततन्थेति ॥अय- मग्निरुपमाम् उपःकालानामग्रमुपक्रममन्वख्यदनुक्रमेण मकाशितवान् । मात त्ति वेदयतीति वा जातवेदाः अपमग्निः । प्रथमो मुख्या सन्नहान्यप्यन्त्र- ३०यव । किश्च सूर्यस्य पुरुत्रा पुरुन्, बहून रश्मीनन्यख्यत् । किञ्च धावा- पृथिच्यावुभे अप्यनुक्रमेणाततन्ध आततान सर्वतो व्याप्तवान् ।। कासायनः ।। आगत्येत्यभिमन्त्रयतेऽश्वमिति ॥ पाठस्तु ॥ आगत्य वाज्यध्वानर सर्वा मृधो विधूनुते । अनि सधस्थे महति चक्षुपा निचिकीपते इति ॥ वानी वेगवानय- मना अवान मार्गम् आगत्य प्राण समृधः मार्गश्रमादीन् सर्वान पाप कान विधूनुते विकम्पयति बिनाशयतीत्यर्थः । यत्र पास सहावतिष्ठते तरस्यान सधस्थम् ।महति विस्तीर्णे सधस्थ अयमश्वश्चक्षुषा दृष्ट्वा अग्निमाग्नहेतु मृद निचिकीपते नितरा चेयहेतु सम्पादपितुमिच्छति ॥ कात्यायनः ॥ आ- कम्ये सतेन पिण्डमधिष्ठापयतीति ॥ आक्रम्पत्यनेन मन्त्रेण पिण्डस्योपरि अवस्य पादप्रक्षेपण कुर्यात् ।। पाठस्तु ॥ आक्रम्य वाजिन पृथिवीमनिगिच्छ रुचा लम् । भूत्वाप नो घाह पतः खनेम तं वपमिति ॥ हे वाजिनन, स्व पृथिवी भूमिमाक्रम्य पादस्पर्शन परीक्षा रुचा स्वकीयेन तेजसा मानस- ज्ञानेनेत्यर्थः । अमिमिच्छ अग्निहेतु मृद निश्चेतुम् । भुमेर्टत्वाय वरण कृला दृष्ट्रेत्पर्य । नोऽस्माक ग्रूहि । अय पदेशोऽनिहेतुर्पदयोग्य इति कथप । यतो. ऽस्मात प्रदेशात तादृशी मृल्लभ्यते त प्रदेश वय खनेम सननमपदारण करशामः ॥ कायायः ॥ चौस्त इति पृष्ठस्योपरि पाणि धारयतीति ।। असम्प पृष्टभागे समानार्थ इस्तमवस्यापपेत् ॥ पाठस्तु ॥चौते पृष्ठ पृथिवी ·२ द्वितीयदशके । १२ अध्यायः । सधस्थमात्मान्तरित, समुद्रो योनिः । विख्याय चक्षुषा स्त्रममितिष्ट पृत- न्यत इति ॥ हे अश्व, बौद्युलोकस्ते तव पृष्ठं, पृथिवी भूलोकस्तव सधस्थम् अपिना सहावस्थानम, अन्तरिक्षलोकस्तव मध्यशरीरवी जीवात्मा, समुद्र- स्तव योनिर्जन्मकारणम् । अप्सुयोनि; अन इति श्रुतेः । एवं स्वयमानस्व चक्षुषा विख्याय उखायोग्यां मृदं विलोक्य पृसन्यता संग्राम कर्तुमिच्छतः शत्रून "राक्षसादीस्तस्यां मृदि गूहरूपेणास्थितानमितिष्ठ पादेनाक्रम्य विनाशय ॥ कात्यायनः । अनुपस्पृशन्नुत्क्रामेत्युत्क्रामपनीति ॥ अवस्पर्शनमकुर्वनस्मात स्थानात् तम् अग्नं निर्गमपेत् ॥ पाउस्तु ॥ उत्क्राम महते सौभगायास्मा- दास्थानाद् द्रविणोदा बानिन् । वय५ स्याम सुस्तौ पृथिव्या अखिनन्त उपस्थे अस्या इति ॥ हे वाजिनश्व, द्रविणोदा धनप्रदस्त्वं मे महते सौभगा- यास्मद्भाग्यामिद्ध्यर्थगस्मादास्थानात खननादेशादुरनाम उद्गतो भव । वयं तु पृथिव्याः मुमतानुग्रहे चित्ते स्याम तिष्ठप । कीदृशा वयम् । अस्या उपस्थे पृथिन्या उपरिभागे । अग्निहेतुं मुहं खनन्तः खनितुमुद्योगं कुर्वन्तः ॥ कासायनः ॥ अथैनमश्च मुत्क्रमन्तमभिमन्त्रयते । पाठस्तु ॥ उदक्रमीद द्रविणो- दा वाज्याकः मुलोकः सुकृतं पृथिव्पाम् । ततः खनेम मुमतीकमनि स्त्री- रूहाणा अधिनाकमुचममिति ॥ द्रविणोदाः पागकरणे धनमदः, पाजी तथैव अनपदः । अयं गमनकुशल इत्यर्थः । तादृशोऽयमन्त्रः, अस्माद स्थानादु- दक्रमीदुदगच्छत् । स उत्क्रान्तोऽसः सुकृतः आक्रमणेन विरुद्धराक्षप्तानपइत्प मुष्ठ कृतं मुशोभनं लोकं खननपदेशं, पृथिव्याम् । आ अक: अकरोत् । सरास्तस्मात् प्रदेशादागोग्यां मृदं वयं खनेप । कीदृशमनिम् । सुपतीक सुमुखम् । खनितारो वयं कीदृशाः । स्वः सर्गमधिरहाणा आरोहणं कुर्मः । कीदृशं स्वर्ग, नाकम् । के मुखम् अकं दुःखं तद्रहितम् । उत्तमम् । उस्कृष्टम् ॥ कात्यायनः ।। मृदमभिजुहोत्यावाजिधर्माति। व्यतिपक्ताभ्याम् ऋभ्यामिति ॥ संश्लिष्टाभ्पाम, आत्ता निधीति द्वाभ्याम् ऋग्भ्यां पूर्वोकां मृदमभिलक्ष्य जुहुयात् ॥ वन प्रथमाया ऋचः पाठः॥ आ त्वा जिघर्मि मनसा घृतेन पति- क्षिपन्तं भुवनानि विसा । पृथु तिरश्वा वयसा बृहन्तं व्यचिष्ठमन्ने रमसं शानमिति॥हे अग्ने, स्वामहं मनसा ध्यायन घृतनाज्येनाजियामि आक्षारयामि दापयामि वा । कीदृशंत्रामा विश्वाभुवनानि प्रतिक्षिपन्तं सर्वेषु लोकेषु मोक- मेर निवसन्तम् । तिरश्चा पृथु विर्यकममाणेन विस्तृतम् । वपसा बृहन्तं ·शुरूपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाये। क्यउपलक्षितेन कालेन मौहम् । पृथमिसनेन यहुदेशा-व्याप्तिः । अनेन च पहुकालव्याप्तिः । पचिष्ठम् अतिशयेन विविधमञ्चन गमन यस्य ताहा- म् । अनेः श्रद्धया निक्षिप्तादिभिषिभिः शीघ्रमेव दृशान पुनमान- तया दर्शनीयम् ॥ अथ द्वितीया || आविश्वतः मस्यच जियऱ्यारक्षमा मनसा तज्जुपेत । मर्यश्रीः स्पृहयोअग्नि भिमृशे तथा गर्भुराण इति ॥ अह विश्वतः मर्वतः मयश्च जिमि आरक्षमा मनमा मत्यगात्मतया प्रतीयमान- मनिमाजियम धृतेन हरिपाआमारपामि। सोऽप्यमिः। अरक्षता मनमा क्रौर्य- रहितेन चितेन तदघृतं जुषेत सेक्ताम् । अयमग्निः गर्यश्रीः । मर्गनुप्पैरा- श्रयपीपा श्रीर्यस्य सः । स्पृहयद्वर्णः । यजमानैः स्पृहणीयरूपः । नाभिमृशे अभिमर्शन कर्तुं न शक्यः । कीदृशः। तन्वा शरीरेण ज राणः। तृभि गात्र- विनामे इतस्ततश्च गच्छन् । ईदृशमनिम् । आजियति योजना ॥ कात्यायनः ।। अश्या पिण्ड विपरिलिखति परिवाजपतिरिति यहिरुत्तरयेति ॥ खानसाधन- भूतया या मृत्पिण्डस्य परितो रेखानय कुर्यात् । तत्मकार उच्यते । परिवाज- पतिरित्येतयर्चा प्रथमा रेखा । ततो पहिस्तस्या उत्तरया पार लाग्न इत्पन- या द्वितीया रेखा । ततोऽपि च तथा अप्युत्तरया स्वमग इत्यनयर्चा तृतीया रेखेति ॥ तत्र प्रथमायाः पाठः ॥ परिवाजपतिः कनिरग्निहव्यान्यनमीत् । दधद्रत्नानि दाशुप इति । अयाग्निई यानि परितः अनमीत स्वीकृतवान् । कीशोऽग्निर्वाजपति जस्पान्नस्य पालयिता । कविः क्रान्तदर्शी । किं कुर्नन् । दाशुपे हविर्दत्तवते यजमानाय रत्नानि रमणीयानि धनानि दधत प्रयच्छन् ॥ अथ द्वितीयः॥ परि वाग्ने पुर वय विमर सहस्य धीमहि । धूप. - पूर्ण दिवे दिवे भेनार भद्रावतामिति ॥ हे सहस्य, बलन मध्यमानोऽग्निः सदस्यः । हे सादृशाग्ने, वय वा परिधीमहि परितः स्त्रीकुर्मः । कीदृश वा पुरम् अपेक्षितफलाना पूयितार, विष्ण ब्राह्मण जानिए ! देव पृष्वर्ण दिवे दिने प्रतिदिन भगुरावता भेत्तारम् । भानीय पाएं देपामस्तीति भगुरावन्तो विघातकारिणो राक्षसादयः। नेपा विनाशयितारम् ॥ अथ तृतीयः स्वमग्ने झुभिस्तमाशुशुक्षणिस्त्वमन्यस्त्वमश्मनपरि । व वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्य- स्त्वन्नृणान्नृपते जायसे शुचिरिति ॥ हे अग्ने, व द्युभिः स्वनिमित्तभूते तत्र वन यागशालामु जायसे । किञ्च त्वम् आशुशुक्षणिः । आ भूमि शीघमेव शोपगिता नापसे । त्वमझ्यो वर्षघाराभ्योऽशानिरूपेण जायसे । त्वमश्मन- भकुर, ·२ द्वितीयदशके । १२ अध्यायः । - ९ स्परि पापाणस्योपरि पापाणान्तरसंघट्टनेन जायसे । त्वं वनेभ्यो दावाग्नि- रूपेण जायसे । त्वम् ओषधीभ्यः । ओपधिकार्येभ्यो भेपजेभ्यस्त्वं जायसे । यद्वा वैशद्वयसंघर्षणादिभ्योजायसे। नृणां नृपते सर्वेषामपि मनुष्याणां पालक वं गृहे गृहे शुचिः शुद्धिहेतुः मापसे । पुनह हैन मुन्मपमित्यादिश्रुतिः ।। इति द्वादशोऽध्याये द्वितीयोऽनुराकः ॥ १२ ॥ २ ॥ द्वितीयेऽनुवाके मृदाक्रमणमन्त्रा उक्ताः ॥ तृतीये तु मृत्खननमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कासायनः ।। अभ्या पिण्डं खनति देवस्य त्वेतीसि ॥ पाठस्तु ।। देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । पृथिव्याः सधस्थादग्नि पुरीप्यमगिरस्वत् खनामि । ज्योतिष्मन्तं त्वाग्ने सुमतीक- मजस्रेण भानुना दीद्यतम् । शिवं प्रजाभ्योऽहिसन्तं पृथिव्याः सधस्थादग्नि पुरीप्यमगिरस्वत् खनाम इति । देवस्य त्वेसादिया रुपातः समानार्यः । हे अग्ने, पृथिव्याः सधस्थादुपरिमदे- शात पुरीयं पांसुयोग्यपग्नि त्वाम् आङ्गिरस इव वर्ग खनामि । कीदृशं स्वाम् । ज्योतिष्मन्तं ज्वालायुक्तम् । मुमतीकं सुमुखम् । अजस्रेण भानुना निरन्तरं वर्तमानेन रश्मिना दीधतं प्रकाशमानम् । प्रजाभ्यः परोपकारार्थ शिवं शान्तम् । अत एवाऽहि सन्तं हिंसामन्तिं, पृथिव्याः सघस्थादान पुरीप्प पशुभ्यो हितम् । अङ्गिरसा तुल्यं खनामः ॥ कासायनः ॥ तस्मित्यनेन तदेव शोधयेत् ॥ तत्र पाठस्तु ॥ अपां पृष्टमसि योनिरग्नेः समुद्रगभितः पिन्वमानम्। वर्षपानो महांऽआ च पुष्करे दिवो मात्रया परिम्णा मयस्वेति ॥ हे पुष्करपर्ण स्वपपां पृष्ठमसि पृष्ठवदुपरिभागे वर्तमानमासे । तथा अग्नेयोनिरसि । अग्नि इतोमदः कारणमसि । तथा समुद्रमभितः पिन्वमानं समुद्रममानस्य तटाक जलस्य परितः प्रीतिकरम् । किञ्च वर्द्धमानो महानिति लिङ्गव्यत्ययः । पुष्करें उदके आसगन्तान्महत्मभूत सदर्द्धगानं वृद्धियुक्तमसि । एवम्भूतस्त्वं परिम्णा परिठया दिवो मात्रया आकाशस्य परिमाणेन मथस्व । विस्तृतं भव ॥ का. सायनः ॥ आलभते उभे शर्म च स्थ इतीति ॥ उभे कृष्णाजिनपुष्करपणे संस्पृशेद ॥ पाठस्तु ॥ शर्म च स्थो वर्म व स्योऽच्छिद्रे बहुले उभे । व्यच. स्वती संवसायां मृतमग्नि पुरीप्यम् । संवसापास्त्रविंदा समीची उरत। रमना अग्निमन्तभरिप्पन्ती ज्योतिप्मन्तमनस्रमिदिति ॥ हे कृष्णाजिनपुष्कर- पणे, उभे युवां शर्म च स्यः । भग्नः सुखकारिणी अपि भवथः । तथा वर्म ·१० गुणयजुर्वेदकाण्वगंहिताभाष्ये। च स्थः । कवचढसके अपि भनयः । कीदृशे अन्डेि छिद्रहिते पहले वि- स्ती व्यवस्वती आछादनप्रकारवती पुदिकादिमहशे इत्यर्थः । तथाविधे युवा संवसायां सम्पगिदमाच्छादयतम् । ततः पुरीप्यमान भृतं धारयतम् । किश्श युवां मना सयमेव परनिरपेक्षे सती उरसा उससदृशेन भादीयस्वरू- पेण संसायां सम्पगाच्छादयतम् । कीमो युवाम् । स्वर्विदा स्वर्गविदा स्वर्गलाभसाधने इसपः । समीची मृबन्धनापानुफूले । अजस्रमित निरन्तर- मेव ज्योतिप्मन् वेजस्विनमग्निम् । अन्त स्वोदरे भरिप्यन्ती पारपिप्यन्ती ।। कासायनः ।। पिण्डं पुरीप्योऽसीति पाणिभ्यां परिगृहातीति ॥ उखानिर्माण- योग्गं मृन्मय पिण्डं हस्ताभ्यां गृहीयात् ॥ पाठस्तु ॥ पुरीप्योऽप्ति विश्व- भरा अधर्वा वा प्रथमो निरमन्यदग्ने इति ॥ हे मृपिण्ड, त्वं पुरीप्योऽसि । पुरीपस्प पहलस्प पासोोग्योऽसि । अत एव विश्वभरा इति । विश्वं कृत्स्नम् उखाम्पं विभाति विश्वभरा । हे अम्ने, अख्यि कपिः प्रथमः इतरेभ्यः पूर्वभाषी सन् त्वां निरमन्धत् । निःशेपेण मयितवान् । अत्रापि अथर्वणः प्रथानिमधन नाम प्रथमदर्शनमित्यभिमायं तैतिरीपे 'दर्शयति ।। अग्निदेवेभ्यो निलीय तमर्थवान्वपश्यदथर्वा वा प्रथमो निरमन्थदन इसाइ य एवैनमन्वपश्यत्तेनैव सम्भरतीति ॥ कासायनः ॥ खामग्न इति पभिः सर्व सकृद्धृत्वा पुष्करपणे निदधाति । तामग्न इसादिमन्त्रपदकेन मन्मप पिण्डं निशेपपेकवारमपद्दस पदापत्रे निदध्यात् ॥ तत्र प्रथममन्त्रपारस्तु ॥ त्यामग्ने पुष्करादध्यधर्वा निरमन्यत । मुर्नो विश्वस्य वायत इति ॥हे अने, अथवाख्य ऋपिः पुप्फराद अघि पद्मपत्रस्योपरि ला निरमन्यत। निशेपेण मथितवान् । अत एव तैत्तिरीयः समाम्नातम् । पुष्करपणे ह्येनमुपश्रितमविदन्निति ॥ की- दृशाद पुष्करात् । मूदुन उत्तमाङ्गवत्पशस्ताव । विश्वस्य वाघतः सर्वस्य जगतो वाहकात् । इहेति पुष्करपणे अग्निमथनेन यज्ञनिष्पादनद्वारेण सर्व जगनिर्बह- ति ॥ अथ द्वितीयः ॥ तमु वा दध्यऋपिः पुत्र ईधे अधर्वणः । वृवणं पुरन्दरमिति ॥ हे अग्ने अथर्वणः पुत्रो दध्यङ्नागक ऋषिः । तमु त्वा ईधे तमेव त्वां मज्यालितवान् । कीदृशं वा वृत्रहणं मेघनाशिनम् । पुरन्दरं रुद्र- रूपेणापुरसम्बन्धिनां त्रयाणां पुराणां विदारयितारम् ॥ अथ तृतीयः।। तमु वा पाध्यो सपा समधेि दस्युहन्तमम् । धनभयर रणे रण इति । हे आने, पाभ्यनामकः कश्चिापः तमु वा समीधे तमेव स्वां प्रज्वालितवान् ।

·२ द्वितीयदशके । १२ अध्यायः । कीदृशः पाध्यः । पा श्रेष्ठः । कीदृशं त्वाम् । दस्युहन्तमं तस्कराणामति- शपेन हन्तारम् । रणे रणे धनअयं तेषु तेषु संग्रामेषु धनस्य जेतारम् । अथ चतुर्थः ॥ सीद होतः स्व उ लोके चिकित्वान्त्सादया यज्ञः सुकृतस्य योनौ । देवावीदेवान हविषा यजास्यग्ने बृहद्यजमाने वयोधा इति ॥ हे होतः होम- निष्पादकाग्ने चिकित्वान् अभिज्ञः स्व उ लोके स्वकीय एवं स्थाने उत्तर-- पेदिरूपे सीद उपविश । यज्ञं च मे सुकृतस्य योनी पुण्यकर्मणोपयोग्यस्थाने सादय स्थापय । देवानेति कामयत इति देवाचीर्देवप्रियः । तादृशस्त्वं देवान इविपा यजासि पुजयसि । किञ्च, हे अग्ने, स्वं यजमाने दीर्घमायुः धाः स्थापय ॥ अथ पञ्चमः ॥नि होता होतृपदने विदानस्त्वेपो दीदिवाऽअसदत्सु- दक्षः । अदब्यवतममतिसिष्ठः सहस्रम्भरः शुचिनिहोऽग्निरिति ॥ हे होत- पदने होगनिष्पादकस्य योग्यस्थाने उत्तरदिरूपे अग्निनितरामसदत्समीपे स्थितवान् । कीदृशोऽग्निहोता। देवानामाह्वाता । विदानः स्थानाऽभिज्ञः । स्वेपो दीप्तिमान् । दीदिवान् देवेभ्यो हविपो दाता । सुरक्षः । कुशलः । अदब्धनतामतिः। हिसिते कर्मणि प्रकृया मतिर्यस्य स तथाविधः वसिष्ठो- ऽतिशपेन वासयिता । सहस्रसंख्याकानि हवीपि पोपयतीति सहस्रम्भर शुचिः शुद्धा होमयोग्या जिला ज्याला यस्याप्ती शुचिजिह्वः ॥ अथ पठः । सश्मीदख महाअसि शोचव देववीतमः । विघूममग्ने अरूपं मियेध्य सृज प्रशस्त दर्शतामिति ।। हे अग्ने, स्त्रमस्मिन् पुष्करपणे सीदव । सम्पगुपविश । स्वमनेन क्रतुहेतुत्वान्महानसि । देवान् वेति गच्छतीति देव. बी। अतिशयेन देववीरिति देववीतमः । तादृशस्त्वं शोचव दीप्यख । हे मियेध्य मेघाई । मशस्त उत्कृष्टाग्ने । दर्शतं दर्शनीयम्अरुपमारोपणमत्युग्र धूम विशेषेण सज ॥ इति द्वादशेऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ३ ॥ तृतीयेऽनुवाके मृत्खननमन्त्रा उताः। चतुर्ये मृदाहरणमुच्यते॥कासायनःअपः श्वभ्रेऽवनयस्यपोदेवीरिति॥भत्रठे उदकान्यासिञ्चेत् ।।पाठस्तु ।।अपोदेवीपसन मधुमतीरपक्ष्माय मनाभ्पः । तासामास्थानादुन्जिहतामोपचयः सुपिपया इति ।। हे अध्वयों, लं देवीः देवनशीला अपः उपराज अस्मिन्नवटमदेशो आसिश्च । कीशीरपः मधुमती: मधुरसोपेताः । किमर्थम् । अपक्ष्माय मजाभ्यः मजाना- मारोग्याय । तासा सिकानामपां स्थानाव मुक्षेत्ररूपादस्पार खननप्रदे- भात सुपिपला शोभनफलाः ओषधय भासमन्ताजिहताम् । उत्पवतार 1 ·शुरुयजुर्वेदकापसंहिताभाये। कासागनः ।। संत इति जलमयासपतीति ॥ पाटस्तु ॥ सं ते यायुमातरिश्मा धातूनानाया हृदयं यद्रिकस्तम् । यो देवानां चरसि प्राणयेन कस्मै देव वपळस्तु तुभ्यमिति ॥ हे पृथिति, उत्तानाया अर्वाभिमुसेनायस्थितापास्ते तव हृदयं हृदयसरशं खननस्थानं पिकस्तम् । अटरूपेण विकसितं तत्स्थान पायुः सन्दधातु पूर्वोक्तेन जलप्रपणेन तृणादिपरणेन च वाघुर्यथा पूर्व तथा सम्यक्करोतु । कीदृशो वायुमीतरिया । मातर्यन्तरिक्ष सर्वपाणिनां नियन्तरि परिच्छेदकारिणि शेते तिष्ठतीति मातरिशा । हे देव, द्योतनादिगुणयुक्त चायो, यस्त्वं देवानामान्पादीनां पाणथेन माणभावेन चरसि व्यवहरसि तस्मै प्रजापविरूपाय तुभ्यं वपळस्तु । वपद् भवतु ॥ कात्यायनः ॥ पुरस्ता. त्पश्चादक्षिणउत्तरश्चास्तीर्णयोरन्तानुगृह्णाति मुजात इति ॥ पूर्वादिचतुर्दिस प्र. सारितकृष्णाजिनपुष्करपर्णयोरन्तानूर्वाभिमुखं समूहेत् ।। पाठस्तु ॥ मुनातो ज्योतिपा सह शर्म वरुथमासदत्स्वरिति ॥ मुटून्पन्नोऽमिज्योतिषा स्वकीय- रोगप्ता सह माम मुखं यथा भवति तथा । स्वः स्वर्गसदृशं वन्यं कृष्णाजिन- मिर्मितं गृहम् । आसदद् आसीदतु ॥ कात्यायनः ॥ त्रिरता मुअयोग्णो. पनाति वासो अग्न इति । त्रिगुणेन मुअनिर्मितेन दाम्ना वीपाद ।। पाठस्तु ॥ वासो अग्ने विश्वरूपः संव्ययस्व विभावसौ इति ॥ हे विभावसो विभैव व दीप्सिर्वम् धनं यस्पाऽतो विभावमुस्तादृशस्त्र हे अग्ने, विश्व- रूपं बहुभकाररूप वासः कृष्णाजिनरूपं पत्रं संव्ययस्त्र । सम्पपरि- धानं कुरु ॥ कात्यायनः ॥ उत्तिष्ठव पिण्डमादापोदु तिष्ठेतीति ॥ मृत्पिण्ड स्वीकृत्य उत्तिष्ठेत् ॥ पाठस्तु ।। उदु तिष्ठ स्वधरावा नो देव्या पिया। शे च भासा वृहता शुकनिराग्ने पाहि सुशस्तिभिरिति ॥ हे स्वध्वर, मुष्छुपागविधारकाम्ने, उदु तिष्ठ चिठेव । उत्थाय च नोऽस्मान् देव्या देवनस्तावया क्रीडापस्या बुझ्या अब पालय हे अग्ने, वृहता भासा प्रौढ- तेजसा सुशुकनिः सुष्टुयुवा रश्मीनां वनिता यः सोऽयं मुशुरुनिः । तादृशः सन मुशस्तिभिः शोभनीयकातिभिः सह दृशे सर्वैः माणिमिष्टुमायाहि भागन्छ। काखायनः ॥ ऊबाहुः प्राचं प्रगृह्णात्यूर्ध्व ऊपुण इतीति ।। वाहूद्रयम्पूर्वा- ऽभिमुख कृत्वा मृपिण्ई मागचनं स्वीकुर्याद ॥ उर्व ऊपुण ऊतपेतिष्ठा देवी न सविता । अर्को चाजस्य सनिता यदार्जिभिर्वायद्भिावहयामह इति । हे अग्ने, नोऽस्माकम् ऊतये रक्षणाय ऊ ऊ तिष्ठ उर्व एवसन्नास्थितो भव।

·२ द्वितीयदशके । १२ अध्यायः । १३ - कइन ।देवो न सविता । यया देव ऊर्ध्वः सन् अस्मान रक्षति तद्वद । यस्त्वमूर्ध स्सन वाजस्य सनिताऽन्नस्य दाता भव । यद्यस्मात कारणाद् अनिभि- मौत्राभिमकै यदिई व्यवाहकैम्भिर्वियामहे । वयमेवंविधं त्वामाह्रयामः । तस्माद एवं तिष्ठति पूर्ववान्वयः ॥ कात्यायनः ॥ अश्यमभृतिभिर्मन्त्रयते सजात स्थिरो भव शिवो भवेतीति । सजात इति मन्त्रत्रयेण बीन अवरासभा- ऽजान क्रमेणाभिमन्वयेत्तत्र श्ययमन्त्रपाठस्तु ॥ सजातोग असि रोदस्योरसे घारुविभृत ओपधीपु । चित्रः शिशुः परितमास्यक्तून प्र मातृभ्यो अधिकनिकद गाइति॥हे अग्ने, सत्वं रोदस्योर्यावापृथिव्पोर्गः सन् इदानी जातः । कीदृशस्त्वम् । चारु: पूजनीयः।ओपधीपु विमृतः पूज्यमानोऽस्योपधी- घु दृश्योऽनिरूपः सन् विशेषेण पोषितश्चित्रो नानावर्णाभिस्ताभिर्विविध- रूप इदानीमुत्पन्नवाच्छिशुः । अवतूनिति लिङ्गव्यत्ययः । अक्तूनि राज्युप- लक्षितानि तमांसि परिहरन् तादृशस्त्वं मातृभ्य औपध्यर्थं वाऽधिकनिक्रदत् । अधिक्रन्दन् । मगा।मकर्षण गच्छे । यथा लोके शिशुर्मातरमुद्दिश्य क्रन्दन्ना- गारेण गच्छेत्तद्वदित्यर्थः ॥ अथ द्वितीयः ॥ स्थिरो भव वीबद्भाशुभव चाज्यर्वन् । पृथुर्भव सुपदस्त्वमग्ने पुरीपवाहण इति ।। अमेहेतुभूतं पुरीपं यो गईभो वहति । ताश हे गईभ, इपति गच्छतीत्यर्वन गमनकुशलस्त्वं स्थिरो भव चलन- रहितः । कीदृशाः । बीड्यगो दृढकायः । आशुर्वेगवान् । वानी अन्नहेतुश्च । पृथुविस्तीर्णपृष्ठः । मुपदोऽग्नेः मुखासनश्च । पुरीपशब्देन पांमुरूपा सुरूपा मृदुच्यते । तां वहतीति पुरीषवाइणः । तादृशश्च भव ॥ अथ तृतीयः ॥ शिवो भव प्रजाभ्यो मानुपीभ्यस्त्वमगिरः । मा द्यावापृथिवी अभिशोची- अन्तरिक्ष मा वनस्पतीनिति । अगिरोभिऋषिभिः पूर्व सम्पादितलादगसौष्ठव- वत्त्वाद्वाऽयमग्निरगिरः । अग्ने योऽज इत्पभिधानाव । हे अङ्गिरो, मे वं मानुपीभ्यो मनोः सम्बन्धिनीभ्यः मजाभ्यः शिवः शान्तो भव । किञ्च, लं द्यावापृथिव्यावभिलक्ष्प माभिशोची । शोक सन्तापं माकः । तथान्तरिक्ष माभिशोचीः । तथा वनस्पतीन् माभिशोची: ॥ कासायनः ॥ धारयत्येषा- मुपरिपिण्डमुपस्पृशन् मैतु वाजी कृपानिमियश्वखरयोरिति ।। अश्वादीनां पाणाम उपरिभागे मृन्मयं पिण्ड स्पर्शनमकुर्वनध्वर्युर्धारयेत् । तत्राश्वगईभ- योपरि भैतु बाजी पाग्निमित्येतद्वपेन मन्त्रेण धारपेत् ॥ वन प्रथममन्त्र. पाठस्तु ॥ मैतु वाजी कनिकदमानदवासभस्पत्ता । भरनग्नि पुरीयं मा ३ ·। राहपजुर्वेदकाप्रसंहिताभाष्ये। पायायुपः पुरति ॥ अयं वानी तुरगा मैतु मकण गच्छतु । कि कुन् । कनिमदन । अत्यन्तं इपितं कुर्वन् । रासभश्च मैतु । नानदत् । गर्दभनादितन नादयन् पत्ता पतनशीला । पुरीप्यमग्नि दाहक भरनपि । आर्मप्तमा: स्वकीयादायुपः पुरा मापादि । अपमृत्युना मृतो नाभृत् ॥ अथ द्वितीयः ॥ एपाग्नि पण भरनपा गर्भः समुद्रियागति ॥ पा घाण सेचने समयों गर्दभः शरणं फलाभिवर्षणसमर्थमनि भरन वहन गच्छनिति शेषः । कीटा- १ मग्निम् । अपां गर्भ मेघस्यानां जलानां मध्ये विद्रूपम् । समुष्ट्रिय समुद्दे पवाऽग्निरूपेणोत्पन्नम ॥ कात्यायनः ॥ अग्न आपाहीत्याहत्प खरादिति ।। गर्दभाव सकाशान्मृपिण्डमाहरेत् । वीतय इति मन्त्रशेपः ॥ हे अग्ने, व पीतये मजननायर्थम् आयाह्यागन्छ ।कासायनः॥ छागस्य मन ससमित्य- ऽभिधारयअपतीति ॥ अजस्योपरि खरादाहतं मृत्पिण्डं धारयन् माग्द्वार- पर्यन्तादागच्छेयुः ॥ पाठस्तु ॥ ततः सत्यमा सत्यमिति ॥ अत्र तसत्य- शादाभ्याम् आदिसाग्नी विवक्षिती । नागुभयरूपमध्पाहरमिति थोपः । प्रत५ सत्यमिति पुनर्वचनमादरार्थम् || कात्यायनः ॥ पुरुपपीक्षसे पूर्ववदान पुरीप्यामितीति ॥ अगिरस्वद्भराग इति मन्त्रशेषः । पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ कात्यायनः ॥ उत्तरत आहवनीयस्योधूताबोक्षिते सिकतोषकीर्णे परिहते माद्वारे पिण्डं निदधात्योषधय इतीति ॥ आहवनीयस्योत्तरभागे यस्मिन् देशे मृत्पिण्डो निधीयते तस्मिन् देशे उच्छिष्टादिशाङ्कोपेतस्योपरितनवृणाद्युपेत- मृद्भागस्यापसारणं कर्तव्यम् । तदेतदुद्धननं कृत्वा उदकनावेक्ष्प सिकता मसार्य तस्य देशस्य परितः प्रावरणं कृत्वा माग्द्वार कुर्यात् । तस्मिन् द्वारे, ओपधय इति द्वाभ्या मन्त्राभ्या मृत्पिण्ड निदपात् ॥ अव प्रथममन्त्रपाठस्तु । ओपधपः मतिमोदध्वमग्निमेतर शिवमायन्तमभ्यत्र युप्माः । व्यस्यन् विश्वा अनिरा अमीवा निपीदन्नो अपदुर्मति नहीति॥ है ओषधयः, अत्रास्मिन् देशे युप्मानभिमुखीकरा आयन्तमागच्छन्तं शिवं शान्तमेनं प्रतीयमानम् अग्नि प्रतिमोदध्वम् । हे अग्ने, निपीदनस्मिन् प्रदेशे निविशमानस्त्वं विषाः सर्वाः न विद्यते इरा अन्नं याभिरताः । अनिरा अनादृष्टयादयस्ता व्यस्यन् निरस्प अभीवा व्याधींश्च निरस्यन् नोऽस्माकं दुर्गति भमादालत्यादियुक्तां युद्धिम् अपजहि ॥ अथ द्वितीयः ॥ ओपधयः प्रतिगृभ्णीत पुष्पवती: सुपिप्पलाः । भयं वो गर्भ ऋत्वियः मन्नर सधस्थगासददिति । पुणवती मशास्तपुष्पोपेता:

·२द्वितीयदनाके । १२ अध्याय:। १६ सुपिप्पलाः शोभनफलोपेताः, हे ओषधयः, एनग्नि प्रतिगृभ्णीत स्त्रीकुरुत । अयमग्निों युष्माकं प्रतियः। प्रातकालीनो गर्मो भूत्वा प्रत्नं पुरातनं सघस्य गर्भयोग्यस्थानम् भासदत् । प्राप्तवान् ॥ कासायन ॥ विपानसेति ममुच्यन- मिति ॥ एनं मुभयोक्त्रेण पद्धं मृत्पिण्डं विस्रसेन ॥ पाउस्त ॥ विधानसी पृयुना शोशुचानो वाधव द्विषो रक्षो अमीवाः । मुशर्मणो वृहतः शर्मणि स्पा- मग्नेरह सुहवस्य मणीताविति ॥ हे अग्ने, पृथुना विस्तृतेन पाजसा वलेन शोशुचानोऽसन्तं दीप्यमानस्त्वं द्विपः शत्रून रसो राक्षसान अमीचा रोगांश्च विमोपेण याचस्व । अहं सुशर्मणः शोभनसुखस्प बृहतः मौढस्य सुहवस्य मुखेनाक्षातुं शक्यस्पाग्ने प्रणीती परिचर्यायां सत्यां तस्मिन् मुखे स्यां सर्वदा- ऽचतिष्ठेयम् ॥ इति द्वादशाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ १२॥४॥ चतुर्थानुवाकै मृत्पिण्डाहरणमुक्तम् । पञ्चमे उखानिर्माणमुच्यते ॥ कात्यायनः ।। आपोहि ठेति पर्णकपायपकमुदकमासिञ्चतीति॥ पालाशसम्भवं कपायं तेल- मुदकम् आपोहिष्ठति सचेन मृन्मपपिण्डे आतिश्चेत् ॥ तत्र प्रथमाया: पाठस्तु आपो हि ठा मयोभुवस्ता न अर्जे घातन । महेरणाय चक्षस इति ॥ हि- घान्द एवकारार्थः, प्रसिद्धार्थो वा । हे आपः, यूयमेव मयोभुवः स्य । मुख• स्य पानादिहेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वं प्रसिद्धम् । तास्तादृश्यो यूयं नोऽस्मानूले रसाप भवदीयरसभावयियो भवथ । अनुभवाय दधातन स्थापयत । कि गहें महते रणाय रमणीपाय चक्षसे दर्शनाय दधातन अस्मात्परता साक्षात्कार योग्यान कुरुतेत्यर्थः ॥ अथ द्वितीयः ॥ यो या शिवतमो रसस्तस्य भाजय- तेहनः । उशतीरिव मातर इति ॥ वो युप्माकं शिवतमः मुखैकहेतुों रसो. ऽस्ति स इहास्मिन् कर्मणि नोऽस्मान् तस्य भाजयत । तत्र दृष्टान्तः । उमा- तीरिख मातरः कामयमानाः प्रीतियुक्ता मातरो यथा स्वकीपास्तन्यं पापयन्ति सदत् ॥ अथ तृतीयः । तस्मा अरं गमाम वो यस्प क्षयाय जिन्वय । आपो जनपथा च न इाते ॥ तस्मा अरं गमाम वः । अलं भृशं प्राप्नुमः । क्षयायेति पष्टपर्थे चतुर्थी। यस्पाहुतिपरिणामभूतस्य क्षयस्पनिवासस्यैकदेशेन यूपं जिन्वय तर्पययाकिञ्च, हे आपो,यूयं नोऽस्मान् जनपथ । प्रजोत्पादनं कुरुषकात्यायनः॥ अजलोमनि ससृजति । मित्रः समृज्येति ॥ पाउस्तु ॥ मित्रः ससृज्य पृथिवीं भूमि च ज्योतिषा सह । सुजातं जातवेदसपपक्ष्याय वा समजामि पजाभ्यः इति ॥मित्रआदित्यो देवः पृथिवीं विस्तृतां धुलोकं भूमि च भूलोकं ज्योतिषा ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । ज्वलनाख्येन तेजसास सृज्य एकीकृसमयम् अवर्ष प्रयच्छत्तिति शेषः । अह- माप सुजातं जातवेदसम् अजलोपाख्पपग्नि स्वां प्रजाभ्यः प्रजानाम् अयक्ष्माय रोगाभावाय समजामि ॥ कासायनः ।। शर्करयोरसाश्मचूर्णे रुद्राः सर- ज्पतीति ॥ पापाणसहिता मृतिका शर्करा । तया अपःसारेण अश्मचूर्णैः संसद ॥ पाठस्तु ॥ रुद्रा ससृज्य पृथिवीं बृहज्योतिः समीघिरे । नेपा भानुरजस इच्छुको देवेषु रोचत इति ॥रुद्रनामकदेवाः पृथिवीम उखानिष्पा- दका मृदं संसृज्य बृहज्ज्योतिः मौढमग्नि समाधिरे सम्यग्दीपितवन्तः । तेपां रुद्राणां चायमनिर्भानुना समानः अजस्रं निरन्तरं शुक्रो दीप्तियुक्तो देवेषु रोचते शोभते ॥ कात्यायनः ||समुष्टामिति संयोति सिमटामिति मन्त्राप- स्य प्रतीकमिदम् । पूर्वोक्तामजलोमशर्करादियुक्ता मृदमुखाकरणाय मृदु यथा भवति तथा हस्ताभ्यां संयवनं कुर्यात् ॥ तब प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ ससृष्टां वमुभी रुधीरः कर्मण्यां मृदम् । हस्ताभ्यां मृीं कृत्वा सिनीवाली कृणो तु तामिति ।। पूर्वमन्त्रे रुद्रशब्देन वसवोऽप्युपलक्षिताः । अतो धीरैर्बुद्धिमाद्भि- सभी रुदैश्च स सृष्टां शर्करादिभिः संयोजितां कर्मण्याम् उखां कर्मयोग्या मृदं मृत्तिकाम् । सिनीवाली इन्दुकलायुक्ताऽमावस्याभिमानिनी देवता । पुनरपि स्वहस्ताभ्पा तां मृदं मुट्ठी मृदुरूपा कृत्वा कृणोतु । उखां कृणोतु ॥ अथ द्वितीयः ॥ सिनीवाली सुकपड़ी सुकुरीरा स्वौपना ! सा तुभ्यमदिते मधोखा दधातु हस्तयोरिति ॥ सिनीवाली मुकपर्दा । कपोते स्त्रीणामुचितः । केशायन्धधिपा शोभनः कपो यस्याः सा मुकपर्दा । सुकुरीरशन्देन स्त्रीभिः शृङ्गारार्थ शिरसि धार्यमाणं कालकमुच्यते । शोभनं कुरीरं यस्याः सासु- कुरीरा । उपनतं कुरुते पैरवयविशेषैस्ते सर्वेऽप्युपशास्तेपा समूह औपशः । शोभन औपशो यस्याः सा स्वौपैशा । हे महि, प्रौढे अदिते अखण्डनीपे । अदिसिरदितिर्देवमातेतियास्कवचनात् । ताहाश हे भूमे। सासिनीवाली तुभ्यं तत्र हस्तयोः उखामादधातु स्थापयतु॥अथ तृतीयः॥ उखां कृणोतु शस्या बाहुभ्या. मदितिधिया।माता पुत्रं यथोपस्थे साऽग्नि विभतु गर्भ एति ॥ यामदितिर्षिया बुद्धिकौशलेन वाहुभ्यो हस्तकौशलेनचेमामुखां कृणोतु । यथा लोके माता स्वकीय पुत्रम् उपस्थे उत्सङ्गे विमति तथेयमदितिर्गमें उत्सने तमग्निमार्कमप्समा बिभर्तु धारयतु ।। कासायनः ॥ यजमान उखां करोति मृदमादाय मखस्प शिर इतीति ॥ यजमानोऽध्वर्युणा दत्तां मृदं गृहीखोखां कुर्याद ॥ भसीति मन्त्र..

·. २दितीयदशाके । १२ अध्यायः । शेषःहे मस्पिण्ड, त्वं मखस्य यज्ञस्य शिरः स्थानमति ॥ कात्यायनः॥ वसव. स्वति प्रथयतीति ॥ वसवस्लेसादिभिश्चतुर्मिन्त्रैः प्रथितामुखां कुर्यात् । उखानिर्माणे तेषाम् अवानारविनियोगस्तु कात्यायनसूत्रे द्रष्टव्यः ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण छन्दसाद्भिरस्वदू ध्रुवासि पृथिव्यास धारया माय मजार रायस्पोषं गौपत्प५ मुवीर्यर सजातान यजमानायेति ॥ हे उखे वां वसवो देवाः सहकारिणो गायत्रेण छन्दसा सह अङ्गिरस्वत् अङ्गिरस इव कृण्वन्तु निष्पादयन्तु । अतस्त्वं ध्रुवासि हतासि । पृथिवीरूपा चासि । किश्च मयि उखाकर्तरि प्रजा पुत्रादि- को धारय स्यापप । तथा रायसोपं धनस्य पुष्टिं च धारय । गौपयं गवां पतित्वं च मयि स्थापय । तथा सुवीराणां कर्म मुवीर्यम् ।तच मयि स्थापय । सनातान समानोदरे जातान भ्रातॄन यजमानाय मह्यं धारप ॥ अथ द्विती- यः॥ रुद्रास्ता कृण्वन्तु वैष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वद् ध्रुवास्यन्तरिक्षमसि धार- पा मयि मजार रायस्पोपं गौपत्यः सुवीर्य सजातान् यजमानायेति ॥ पूर्व- पद् व्याख्येयम् । अथ तृतीयः ॥ आदित्यास्त्वा कृण्वन्तु जागतेन छन्दसाङ्गिर- स्वद् ध्रुवासि चौरसि । धारया मयि प्रजार रायस्पोपं गौपत्यार मुवीर्य' सजातान् यजमानापेति ॥ पूर्ववद् व्याख्पेयम् ॥ अथ चतुर्थः ॥ विधे खा देवा वैश्वानराः कृष्णन्वानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वद् ध्रुवासि दिशोऽसि । धारया मयि प्रजार रायस्पोपं गौपत्प५ मुवीर्यः सजातान् यजमानायेति ॥ विश्वेषां नराणां सम्बन्धिनो वैवानरा एवम्भूता विश्वे देवाः, हे उखे, स्वां कृण्वन्तु । अन्य समानम् ॥ कासायनः ॥ चर्ति५ सर्वतः करोत्यदित्यै रास्ने- तीति ।। रसनासहशी वाहशी गलतः रेखा बतिस्ताम् उखायाम् उचरभागे सर्वतः कुर्यात् । असीति मन्त्रशेषः । हे रजो, त्वम् अदित्यै भूमिरूपाया उखाया रास्नासि काचीगुणस्थानीयरशना भवसि ।। कात्यायनाः ॥ विलं वि. गृहासदितिष्ट इतीति ॥ उखाया अन्तश्छिद्रं कुर्यात् ।। पाठस्तु ।। अदितिष्टे विलं गृभ्णाविति ॥ हे उखे, ते तब पिला अन्तश्छिद्रमदिति मिर्पणातु करोतु ॥ कात्यायनः ॥ कृत्वायेति निदधातीति ॥ निष्पन्नामुखां स्थापयेत् ।। पाउस्तु ॥ कृत्वाय सा महीमुखां मृत्पी पोनिमगये। पुवेभ्यः मायच्छददितिः श्रपयानितीति ।। सेयमदितिः मृन्मयों मृत्कायां योनिम् अग्नये अनेः कारण- भूतामुखां कृत्वा फलं निप्पाच पुत्रेभ्यः स्वपुत्रसदृशेभ्यः श्रपणकारिभ्यः .

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । मायच्छन् । मादात् । किं त्रुवन्ती । तदुच्यते । श्रपयानिति । अपयन्तु भवन्त इति ग्रुपती ॥कासापनः॥ सप्तभिश्वशकृद्भिरुतां धूपयति । दक्षिणा- ऽग्निदीप्तरेकैकेन बसवस्वेति मतिमन्वमिति ॥ वसवस्त्वेत्यादिभिमन्त्रः क्रमणकैकेन मन्त्रेण दक्षिणेनाग्नौ प्रज्वलिरिश्वसम्बन्धिभिः शमद्भिः उखा संधूपयेत् ॥ तेषां पाठस्तु ॥ बसस्त्वा घूपपन्तु गायत्रेण छन्दसाडिरस्वद रुद्रास्लाघृपयन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसागिरसव । आदित्यास्त्वा धूपपन्तु जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वविश्व स्वा देवा वैश्वानरा धूपयन्वानुप्लुभेन छन्दसानिरस्वत् । इन्द्रस्त्वा धूपयतु वरुणस्त्या धूपयतु विष्णुस्त्वा धूपपरिवति॥हे उस लामष्टी यसवः सहकारेण गायत्रेण छन्दसा सहागिरस इव घूपयन्तु । अश्वशक- जन्येन धूमेन धूपयन्तु संस्कुर्वन्तु । एवमुत्रेप्वपि पर योज्यम् ॥ इति दादोऽध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ५॥ पञ्चमे उखानिर्माणमुक्तम्॥पष्ठेऽनुवाके तु तत्संस्कार उच्यते॥कासायनः आभ्या श्वनं चतुरस्र खनस्पदितिट्वेति ॥ खननसाधनेन काष्ठविशेपेण अभिचतुष्टयोपेते तमवर खनेत् ॥ पाठस्तु ॥ अदितिष्ट्वा देवी विश्वदेव्या. वती । पृथिव्याः सपस्थे अङ्गिरस्वत खनलवटेति ॥ विश्वेपु देवेषु साधनो विश्वेदेवाः। तेऽस्यां सन्तीति विश्वदेव्यावती तादृशीयम्.अदितिदेवी पृथिव्याः सघस्ये भूम्या उपरि है अबट खा लामगिरस्वत् । अङ्गिरस इव खनतु । अगेन मन्त्रेण अदितरेव खननकर्तृत्वमिति तैत्तिरीयेऽपि श्रूयते ॥ अदितिस्त्वे- स्याहेयप् अदितिरदित्यास्या अक्रूरकारणाय हिंस्रः सहिनस्तीति अस्याप- मर्थः । इयं भूमिरेवादितिशब्देन विवक्षिता । अवटखननमपि भुम्यामेत्र । ततोऽदितः खनने कर्तृत्वे सती भूमेईिसा न भवति । न हि लोके कश्चिदपि स्वयं स्वात्मानं हिनस्ति । तस्मात् खननलक्षणक्रूरकार्यकरणाभावापेस्थमदिति- कर्तृतं सम्पद्यत इति ॥ कात्यायनः ॥ श्रपणमातीर्य तस्मिन्नुखो यपाकृतां स्थापयेत् ॥ पाउस्तु ॥ देवानां वा पत्नीदेवी विश्वदेव्यावतीः । पृथिव्याः सपस्ये अद्भिरस्वधतूखे इति ॥ विश्वदेव्यावतीः विशेषां देवानां योग्या विश्वेषु देवेषु साधनो वा विश्वदेव्यः । तैः सहिता विश्वदेव्यावत्यः । एव- म्भूता देवानां परन्पो देव्याः पृथिव्याः सधस्थे उपरि अङ्गिरस इत्र, हे उखे त्वां दधतु स्थापयन्तु कात्यायन ॥ उखा न्युन्ना श्रपणेनापच्छाद्य दक्षिणा- ऽग्निना दीपयति । धिपणास्त्वेति ॥ अर्वाचीनमुखां श्रपणसापनेन तृणा- ·२ द्वितीयदशाके । १२ अध्यायः । दिना मच्छाय दक्षिणाामेरानीतेन वहिना दीपपेत् ॥ पाठस्तु ॥ धिपणास्त्वा देवी विश्वदेव्यावती: । पृथिव्याः सधस्थे अहिरवदभीन्धतामुखे इति ॥ विद्याभिमानिन्यो देवता धिपणास्ता देव्यो,हे उखे, त्वाम् अभीन्यताम् । इघि दीप्तौ ॥ कास्पायनः ॥ वस्त्रीष्ट्वा इति श्रपपति पाठस्तु ।। वरूत्रीष्ट्वा देवी- विश्वदेव्यावतीः । पृथिव्याः सधस्थे अगिरस्वच्छूपयन्तूख इति ॥ हे उखे कृण्वन्वितीति वस्त्रयोहोरामाणि । अहोरात्राभिमानिन्यो देवताः । अहो: रात्राणि वै वस्त्रयोऽहोरात्र हीद सर्व वृत्तमितिश्रुतेः ।। एवम्भूता वरूः प्रयः, हे उसे, वा श्रपयन्तु ॥ कासायनः ।। पचति मा जनय इति द्वाभ्या- मिति ॥ पाठस्तु । ग्नास्वा देवी विश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थे अगिर- स्वर पचन्तूखे इति ॥ छन्दांसि वै ग्ना छन्दोभिहि स्वगै लोकं गच्छतीति श्रुतिः। द्वितीयमन्त्रः॥जनयस्वाऽच्छिन्नपत्रा देवी विश्वदेव्यावतीः । पृधिपाः संघस्थे अगिरस्वत पचन्तूखे इति ।। जनयो नक्षत्राणिाअच्छिन्नपत्रा अनवच्छिन्न- पतनाः। नक्षत्राणिजनप इतिश्रुतेः कासायनःआचरति मित्रस्यति॥ आचरण. गुपचरणं तत् कुर्यात् ॥ पाठस्तु ॥ मित्रस्य चर्पणीधृतो वो देवस्य सानमि । द्युम्नं चित्रभवस्तममिति ॥ मित्रस्प देवस्य सानसि । सनातन पुरातनं घुम्न यशस्तु वयं स्तुम इति शेपः । कीदृशं यशः । अवो रक्षणम् । चित्रश्रवस्तमम भतियायेन श्रवणीयम् । कथम्भुनस्य मित्रस्य । चर्पणीधृतो मनुष्याणां धार; यितुः । यदा अत्रो यशश्च यजमानेटं साधपतु ॥ कात्यायनः ॥ उद्पति श्रपणं देवस्वेति ॥ पकानि श्रपणानि उद्गासयेत् ॥ पाठस्तु ॥ देवस्त्वा सवितोद्वपतु मुपाणिः स्वगुरिः मुवाहुरुत शत्स्येति ॥ हे उखे, सविता देवः स्वकीयया शारत्या स्वाम् उपतु । आच्छादितश्रपणाव भकाशीकरोतु । उत समुच्चये। किम्मूतः सविता । मुपाणिः स्वगुरिः शोभनाजुलि । रेफस्प लादेशः । मुवाहुमुन्नखाम् ॥कासायनः।। उखामुत्तानां करोत्यव्यथमाना व्ययामप्राप्नु. पती सति पृथिव्यां स्थिता आशा दिशं विदिशश्चापण पूरयाहुतिरसेन ॥ कात्यायनः ॥ उत्थायेति उद्यच्छति । अवटाद् यहिरुखापानयेव ।। पाठस्तु । उत्थाय बृहतीभवोदु तिष्ठ धुवा समिति ॥ धुवा स्थिरा भव ॥ ज पादपूरणः ॥ कासायनः॥पाने करोति मित्रतामितिभिवटादूर्धमानीतामुखां पात्रे स्थापयेत॥ पाठस्तु ।। मिन्नतो त उखां परिददाम्यभित्या एपा मा भेदीति,। हे मित्र,एता- मुखा ते तब परिददामि परित्राणाय मयच्छामि । किमर्थम् । अमित्यै अभेद:

·मन्ः २० एक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्पे । नाय । एषा उखा गृहीता सती मा भेदि मा भिद्यताम् ।। कासापनः॥ अना- पपता च सिञ्चति वसवस्त्वेति मतिमन्त्रमिति ॥ यसबस्त्वेसादिभिश्चतुभि- । पृथक्पृथगनासीरेणोखामासिञ्चेत् ॥ पाठस्तु ॥ वसवस्त्वाचन्दन्तु गायत्रेण छन्दसागिरवद्रुद्रास्त्वाच्छन्दन्तु त्रैष्टुभेनछन्दसाहिरस्वत।आदिसा- इवा छुन्दन्तु जागतेन छन्दसादिरस्वद्विषे त्वा देवा वैश्वानरा आच्छन्द- स्वानुष्टुभेन छन्दसागिरस्वदिति ॥ हे उखे वसुनामका देवा अङ्गिरस इव तां सिवन्तु । एवमुत्तरन्न योज्पम्॥इति द्वादशेऽध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ १२ ॥६॥ पठेऽनुवाके उखासम्भार उक्तः ॥ सप्तमे त्वौद्रहणमन्त्राः समिदाधान. मन्त्राश्वौच्यन्ते ॥ कासायनः ॥ माकृतान्यौदग्रहणानि हुत्या सामाग्निकान्या- ऽऽकृतिमिति प्रतिमन्त्रमितिादीक्षाकाले सोमपागकर्तव्यान्याकृत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाइसौदहणानि हुत्वा पश्चादग्निचयनसम्बन्धीनि आकृतिमग्नि भयुजर स्वाईसादीनि सप्तौद्ग्रहणानि प्रत्येकं जुहुयात् ॥ पाठस्तु ॥ आकूतिमग्नि प्रयुजर स्वाहा मनोमधामग्नि प्रयुजर स्वाहा । चित्तं विज्ञातमग्नि मयुगए स्वाहा वाचो विधतिमग्नि प्रयुजर स्वाहा । प्रजापतये मन स्वाहाऽग्नये वैश्वानराय स्वाहा । विशो देवस्य नेतुर्मतो चुरीत सख्यम् । विश्वो राय इपु- ध्यति घुम्न रणीत पुष्यसे स्वाहेति ॥ आकूतिरस्मदीयः सङ्कल्पोऽनुष्ठान- विपपः । तं प्रतियुजं प्रेरकमुद्दिश्य स्वाहा मुहुतमस्तु । अनुष्यस्मरणसानं पन्मनः श्रुतयोमन्त्रतन्त्रयोधीरणशक्तिर्यामेषा तदुभयं मति योजकमग्निमुद्दिश्य मुहुतमिदमस्तु । अविज्ञातस्यानुष्ठानज्ञानस्य ज्ञानसाधनं यश्चित्तं, पदपि तेन तिन ज्ञानमनुष्ठानं तदुभयं प्रति मेरकमग्निमुद्दिश्य मुडतमस्तु ॥ वाचो मन्त्रपाठपाया विकृतिर्विधारणं प्रति मेरकमग्निमुद्दिश्य सृहुतमस्तु । मनवे च मनुष्याणा जनकाय मजापतये मुद्दतमस्तु । विश्वपां नराणामनुग्राहकलेन वैश्वानरायाग्नपे मुहुतमस्तु । विश्वः मतः नेतु फलमापकस्य देवस्य दाना- दिगुणयुक्तस्य सख्यं सखिभाष दुरीत वृणुते प्रार्थयते । किञ्च, विश्वः सों जनः । राये धनाय इपुद्धयति । प्रार्थयते । तत्कर्मस्त्रऽपं धातुः पठितः । किश्च पुष्यसे पोषणाय घुम्नं यशोऽनं वा । यास्केनोक्तवाद । वणीत सर्वो जना मार्थयते । स्वाहा तस्मै प्रेरफाय देवाय मुहृतमस्तु ॥ कासायनः ।। अध्वर्युयजमानयोरन्पतर उखामाहवनीयेऽधिश्रयति मा म भित्या इति ॥ मा शभित्या इति मन्त्रद्यस्य प्रतीकग्रहणमिदम् । अनेन मन्त्रेण, हाहवेत्युत्तरेणा- ·२द्वितीयदशके । १२ अध्यायः । ऽध्वर्युपजमानपोरन्पतर उखामाइननीये स्थापपेत् ॥ सत्र मथममन्त्रपाठस्तु ।। मा भित्था मा मुरिपोऽम्ब धृष्णु वीरयस्त्र अग्निश्चेदं करिष्यथ इति।। है उसे, वं मा मित्याः भिन्ना मा भव । तदिदममिन्नतं मुष्टु कर्तव्यम् । तथा मा रिपः । स्फुटनेनाऽपि हिसिता मा भव । तदेतदस्फुटनं सुष्टु कर्त- ध्यम् । सर्वात्मना द्वैधीभावों भेदः । लेशस्य पृथग्भावः स्फुटनम् । तदुभयं ते तब मा भूदित्यर्थः । धृष्णु धर्पणयुक्ते ! हे अम्ब, हे माता, उखे, वं वीरयस्त्र शोभनमग्निधारणलक्षणं वीरकर्म कुरुष्व । किश्चाग्निश्च त्वं च मिलिवेद- मस्मदीयं कर्म करिष्यथः ॥ अथ द्वितीयः ॥ ४५हस्व देवि पृथिवि स्वस्तय आसुरी माया स्वघया कृताऽसि । जुष्टं देवेभ्य इदमस्तु हव्यमरिष्टा त्वमुदिहि यश अस्मिन्निति ॥ हे पृथिवि देवि । मृत्कार्यत्वाव पृथिवीरूपत्वम् । मन्त्रै- निष्पादित्वाद्देवतात्वम् । तथाविधे हे उखे, स्वस्तये यजमानस्य क्षेमा दृहस्व दृढा भव । आसुरीमाया शम्बराचम्मरनिर्मितमायेव स्वधया कृताऽसि । कव्यप्रधानया विना स्वधाशनान्नमानमुपलक्ष्यते । तेन निमित्वभूतेन तद्धतु- पागसिद्धयर्थं निप्पादिता आमुरी माया । यद्दचिन्सरचनारूपं चित्रं वसु सहमा भूत्वा मतिभाति तत्त्वमपि द्विस्तगत्वादिरचनया युक्ता निष्पन्ना- ऽसीयर्थः । वन्मुखान्निष्परस्पमानमिदं हव्यं जुष्टं प्रियमस्तु । वमप्यरिष्टा केनाप्यहिंसा सती अस्मिन् यज्ञे उदिहि । उद्गता भव ॥ कासायनः ॥ वयोदशमादेशमानाः समिध आदधाति घृताक्तां कार्मुकी दून इतीति । अस्यां तप्यमानायामुखायां प्रादेशपरिमितास्त्रयोदशसंख्याकाः समिध आद- ध्यात् । तत्र प्रथमकार्मुकसम्बन्धिी घृतेनाक्ता समिधं, दून इयतेनादध्यात् ॥ पाठस्तु ॥ नः सपिरामुतिः प्रत्नो होता वरेण्यः । सहसस्पुत्रो अद्गुन इति ।। अत्रोत्पत्स्यमानोऽग्निरेतैविशेपणैः मशस्यते । द्रुशब्देन वृक्षा उच्यन्ते । दुपदमिसाह वनस्पतीच्छो नामैवतेन यजत इति श्रुत्पन्तरात । द्रुपदो क्षा एवान्नं यस्यासौ दून्नः । टु गतौ । द्रवत् अन्नं यस्य सः । सपिघृतम्आसुति-- रवस्थानं यस्यति पा, सपिरेव आहारत्वेन सूयते मक्षिप्यते यस्मिनिति सा सर्पिरासुतिः । पुरातनो होता देवानामाहाता । वरेण्यो वरणीयः । सहसो बलस्य पुत्रः प्रथमहेतुना वलनोत्पद्यमानत्वाद् अद्भुत आश्चर्यरूपः । एवम्भून सवायां तिष्ठन्नमिः कार्मुकी समिधं मक्षयत्विति शेपः ॥ कासायना ॥ वैकङ्कतीं परस्या इति ॥ वैकङ्कतक्षसम्बन्धिी समिधं ४ ·शुरुयजुर्वेद कायसंहिताभाष्ये । परस्या इसनेनादध्याव ॥पाठस्तु ॥ परस्या अधि संवतोऽर्राऽभ्यातर। पनाहमस्मि ताऽअवेति॥सम्यग्वनुते देवान पजो यस्यां क्रियायां सा क्रिया संवत् तस्याः संवतः। परस्याः संवतोऽपि उत्कृष्टाया इष्टरधिष्ठानापास्त्रमारान् निष्कृष्टानप्यस्मान अभ्यातर । आभिमुख्येनागत्य दुःसानि तारय । यत्र येषु बन्धुबहमस्मि तानपि बन्धूना रक्ष ॥ कासायनः ॥ औदुम्बरी परमस्या इनीति ॥ उदुम्बरक्षसम्बन्धिनी समिधमादध्यात् ॥ पाठस्तु ॥ परमस्याः परावतो रोहिदश्व इहागहि । पुरीप्यः पुरुमियोऽने त सरा मृध इति ।) इहा. गहि आगच्छतु । कीदृशस्त्वम् । रोहिदनः । लोहिनवणोंऽश्यो यस्यासी रोहिदश्वः । इस एवान्यनाम्नायते । रोहितेन चाग्निदेवाना गच्छति । पुरीप उखाहेतुभूतं पांचं वहतीति पुरीप्यः । पुरुणा बहूना यजमानाना पियः पुरुप्रियः । तादृशस्त्वं मधस्तर शन्नतिलय ॥ कात्यायनः ।। परशुटपणां यदग्ने इतीति । परसुना छिन्नां समिधमादध्यात् || पारस्तु ॥ यदग्ने कानि कानिचिदा ते दारूणि दध्यसि । सर्वं तदस्तु ते घृतं तजुपस्त्र यविष्ठपेनि । हे अगे, स्वदर्थे ययानि कानिचिदारूणि । दारूशब्देनात्र कुठारच्छेदरहितमा- दारितं काप्टमुच्यते । तादृशीनि कानि कान्यप्यरण्ये पतितानि काष्ठान्यानीय दध्मासि धारयामः । तत्सर्व काप्टजातं त्वदर्थ घृन प्रियमस्तु । हे पविष्ट्य युवतम, सद्दारुजातं जुप सेवस्त्र ॥ कारसायनः ॥ अधःशया यदत्त्युपेनीति ॥ स्वयमेव भूमी पतिता समिधमादध्पाद ॥ पाठस्तु ॥ यदत्त्युपदिका पर्मो- ऽअतिसर्पति । स तदस्तु घृतं तज्नुपस्त यविष्ठति ॥ प्रौढा प्रधाना पाला निता । वरसमीपातिनी शुद्भालोपनिाहका ! अस्माभिरानीतेपु दारुपु मध्ये पदारु महारण्ये दावाग्नेरुपजिहिका असल्पज्वाला अत्ति भक्षयति ईपद्दतीयर्थः । वर्षशब्दः पिपीलिकासया क्षुद्रनीयमाचष्टे । स च यत्काष्ठ- पतिसर्पति । आतिदायेन माप्नोति । काष्ठापयोपु तत्र तत्र सारं भसयत्तीसर्थः। तत्म यामस्त्वियादिपूर्ववत् ॥ कात्यायनः ।। पालाशीः प्रत्यूचपहरहरित्यु. पोचपा क्षत्रियस्योत्तमा पुरोहितस्पोभे स्वाहाकारः सर्वास्त्रिति ॥ त्रयोदश- संख्यासु मध्ये दून्न इत्यादिभिर्मन्त्रैः कार्मुक्यादीन् पञ्च समिद्विशेषाः सन्धाय इत उचौरहरहारत्यादिकमन्वैः क्रमेण पलाशसम्बन्धिनीः समिध आदध्यात्। यदि क्षत्रियो यजमानः स्यात्तन उपोत्तमामादध्यात् । यदि हि पुरोहितः स्या- मान्तिमामादध्यात् । पदि क्षलियपुरोहिताभ्यामुभाभ्यां व्यतिरिक्त स्या- ·२ द्वितीयदशके । १२ अध्यायः । पत्रोपोत्तमामन्तिमें उभे समिधावादध्यात् । सर्वास्तु स्वाहाकार प्रयोक्त- पः । त्रयोदशसंख्यापक्षोऽहरहारत्ययं पठो मन्त्रः ॥ अहरहराया भरन्तो- अन्यायेव तिष्ठने घाप्तमस्मै । रायस्पोपेण समिपा मदन्तोऽने मा ते मतियेशा रिपामेति ॥ हे अग्ने, ते तव प्रतिवेशाः मत्यासना वयं मा रिपाम हिंसनं मा माप्नुमः । कि कुर्वन्तः रायस्पोषेण धनपुष्ट्या इपाऽनेन च मदन्तो हर्ष कुर्व- नतः । तथा अहरहरमयावं प्रतिदिनं पृथग्भावमकृत्वा एकमपि दिनमायि- स्वेत्यर्थः । अस्मै अग्नये घासं समिद्रूपं भक्ष्यं भरन्तः सम्पादयन्तः । तत्र दृष्टान्तः । तिष्ठतेऽनाये । वाजिशालाया बवा स्थापिताय मौदायावाय एकमपि दिनपवर्जयित्वा यथा घासं प्रयच्छन्ति तद्वत् ॥ अथ सप्तमः ॥ नामा पृथिव्याः समिधाने अग्नौ रायस्पोपाय बृहते इवामहे । इरम्मन्दं वृहदुस्थं यजनं जगारमग्नि पृतनासु सासहिमिति ॥ नाभा पृथिव्याः पृथिवीरू पाया उखाया मध्ये सविधाने सम्यग्दीप्यमानेऽग्नी एतावदभिमानिन देवं हवामहे । आह्वयामः । किमर्थम् । वृहते प्रौढाय रायस्पोपाय घनस्य पोपाय । कीरश- मग्निम् । इरम्मदम् इरपानेन पाद्यतीतीरम्मदः । तथाविधं वृहन्ति मौदान्यु- स्थानि प्रशसनानि यस्यासौ वृहदुक्थः । तादृशं यजत्रं यागहेतुं जेतार राक्ष- सादिविपये जयशील पृतनासु सदामेवस्मच्छचूणामतिशयेन सोडारम् ॥ अथाष्टमः ॥ याः सेना अभीवरीराव्याधिनीरुगणा उत । ये स्तना ये च तस्करास्तास्तेअग्नेऽपिदधाम्यास्पइति॥या काश्चित परकीयसेना अमीवरी: अस्मदाभिमुख्येनागमनशीलाः । आन्याधिनीः सर्वतोऽस्मान् पीडयात्यः । उगणाः उत्कृष्टगणोपेता बहुस्तोमा इत्यर्थः । एवविधा याः सेना: सन्ति । उत अपिच ये स्तेना गुप्तनौरा ये च तस्करास्तान् सर्वान् हे अग्ने, ते तपास्ये मुख अपिदधामि प्रक्षिपामि ॥ अथ नवमः ॥ दमाभ्या मालम्लू जम्भ्यस्तस्करा उत । हनु-पास्तेनान भगवस्तारस्व खाद मुखा- दितानिति ।। गुप्ताः प्रगटाश्च ये द्विविधाश्चौराः । मकटा अपि पुनर्द्विविधाः । अरण्येषु मार्गमध्पेऽपहृत्य मत्पहमेव पलायमानाः प्रकटाः । ततोऽप्यति- प्रकटा निर्भपा ग्रामेघागस बन्दीकाराः । तेऽपत्र मालम्लुच इत्युच्यन्ते । मलं पापा धीर्यपामस्तीति मलिनः । तथाविधा भूला म्लायन्ति चौर्य कुर्वन्तीति मलिम्लुचः । दन्तपसिमध्ये या-पा तीक्ष्णदन्ताभ्या क्रमुकादि- फल भक्ष्यते ते दष्ट्रातता पुरोवर्तिनो दृश्पमाना दन्ता जम्भ्या: । अन्तीने च ·शुरूयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये । हनू । तत्र मलिम्लुचं दंशाभ्यां पीडपिला जम्भ्यस्तस्करानपिपीहापिसा हनु- भ्यां स्तेनान पीडयित्वा, हे भगवा,पूजनीयाग्ने, तान् सर्वान मुष्ठुसादितान पुन जीवनरहिता यथा भान्ति तया वं खाद भक्षय ॥ अथ दशमः ॥ ये जनेषु मलिम्लवस्तेनासस्तस्करा बने ये कक्षेप्यधापनस्तास्ते दधामि जम्भयोरिति ।। ग्रीष्मवर्तिपु जनेषु वने गच्छत्स च येऽनेकविधाः पूर्वोक्ताश्चौराः सन्ति, ये चान्ये व्याघ्रादयः कक्षेषु कुभेपु स्थिता अघायवो भवन्ति । अयं पापं हिंसन- मिच्छन्तीत्पघायवस्तान सर्वोत्ते तव जम्भयोर्दधामि स्थापयामि ॥ अथै काद- शः॥ योअस्मभ्यमरातीयाद्यश्च नो द्वेपते जनः । निन्दाद्यो अस्मान् धिप्ताच सर्वं तं मस्मताकुर्विति ॥ पूर्व चौरभेदा दर्शिनाः । इदानीं शत्रुभेदा उच्यन्ते । ते च त्रिविधाः । अरातयो द्वेषिणो निन्दकाश्चेति । तत्र दातव्यतेन मातं धनं यो न ददाति सोऽयमराती । कार्यविघातं यः करोति स द्वेपी । वाग- दौर्जन्यमानं यः करोति निन्दकः । इन्तुकामश्चतुर्थः । तत्र योऽस्मभ्यमरा- तीपाद अरातित्वमिच्छति । यश्च नोऽस्मान् द्वेष्टि तत्कार्यनाशन बाधते । यः अन्यो निन्दात् निन्दति । यश्चापरोऽस्मान् धिप्साद । दसन्नन्तस्याभ्यासस्य लोपः । दभितुं हिसितुमिच्छति । यश्च नोऽस्मान् द्वेपते कार्यनाशेन वायते । सत्सर्व जनं मस्मसाकुह चूर्णेन जनितस्पशब्दस्यानुकरणं मरमपेति । चूर्णीकुषि- त्यर्थः ।। अय द्वादशः ॥ सशितं मे ब्रह्म समशितं वीर्य बलम् । समशित क्षत्रं जिष्णु यस्पाहमस्मि पुरोहित इति ॥ मे मदीपं ब्रह्म ब्राह्मण्यं सशित सम्यक्तीक्ष्णीकृतम् । शास्त्रीयमार्गवति कृतमिसर्थः । तथा वी शक्तिः, वलं शारीरशक्तिस्तदुभयं सशितं स्वकार्यक्षम कृतम् । तथा पस्य क्षत्रियस्या पुरोहितोऽस्मि, मे मदीयं तवक्षत्र जिष्णु जयशीलं यथा भवति तथा स“शित- म ॥ अथ त्रयोदशः ॥ उदेपां वाहू अतिरमुद्रचोअथो बलम् । क्षिणोमि ब्रह्मणाऽमित्रानुन्नयामि खांऽअहमिति ॥ एपा स्वकीयानां राजब्राह्मणादीनां मध्य एकैकस्य वाहू उदविरम् । उत्कग वर्द्धितवानस्मि । लौकिकोक्तिरि- यम् । लोके हि यस्मादुत्कृटो भवति तं जना एवमाहुः, स्वकीय हस्तमुपरि- तनं कृतवानिति । वर्चः कान्तिः तामप्युदातरम् । अथो पिच बलं शरीरशाक्तिमप्युदतिरम् । ब्रह्मणा मन्त्रसामन अमित्रान् शत्रून् क्षिणोमि क्षीणान् करोमि । स्वान स्वकीयान पुरुपानमुनयामि उत्कर्प मापयामि ॥ एवं त्रयोदशमन्त्रानुक्रवायोत्तमौ दो वैकल्पिकमन्त्राच्यते । तत्र प्रथममन्त्रः॥ .

·२ द्वितीयदशके । १३ अध्यापः। अनपतेऽनस्प नो देखनपीवस्य शुष्मिणः । प्रमदातारं तारिप ऊर्ज नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे । विश्वकर्मणे स्वाहेति ॥ हे अन्नपते, अग्ने, अनमीवस्य रोगरहितस्य शुष्मिणो वलहेतोरमस्य माप्ति घेहि प्रदातारं प्रकर्षेण हविषो दातारं यजमानं प्रतारिपः प्रकर्षेण दुरितानि तारय । नोऽस्माकै द्विपदे मनु- प्याय चतुष्पदे पशवे च ऊज वलम् अन वा घेहि सम्पादय । विश्वकर्मणे समस्तजगत्सृष्टिस्थित्यादिकर्मकर्वे तुभ्यं साहा मुद्दतमस्तु ॥ अथ द्वितीयः ॥ पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसका समिन्धतां पुनर्प्रमाणो वमुनीय यज्ञैः । घृतेन त्वं तन्वं वर्धपस्व ससाः सन्तु यजमानस्प कामाः स्वाहेति ।। हे अग्ने त्वामादिया रुद्रायसवश्व पुनः समिन्धताम्। उपशान्तं पुनर्दीपपन्तु । हे वमुनीथ, वसूनां धना- नां नेता प्रापयितः, ब्रह्माणो ब्राह्मणा ऋविजो यानिमित्तभूतस्त्वां पुन: समिन्यताम् । च धृतेन तुष्टः सन् तन्वमात्मीयं शरीरं वर्द्धयस्व । ततस्त्वपि तुष्टे सति यजमानस्य कामाः ससाः सन्तु ॥ स्वाहेति होमार्थः ॥ इति द्वादशे- ऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ७॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ॥ पुमश्चितुरो दद्याद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीचीवुकभूपाल- साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे काण्व- सहिताभाष्ये द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ यस्य निश्वासितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ॥ निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्यमहेश्वरम् ॥१॥ द्वादशेऽध्याये उखासम्भरणादिमन्त्रा उक्ताः । त्रयोदशे तु रुक्मधारणा- दिमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र प्रथमेऽनुवाके आसन्धामुख्यानिस्थापनं प्रतिपाद्यते ॥ कात्यायनः ॥ यजमानकण्ठे रुक्मं मतिमुञ्चते दृशानो रुवम इतीति ॥ सुवर्ण- निर्मितः फलकाकार आभरणविशेपो रुक्मः । तं कण्ठे बनीयाद ॥ पाठस्तु॥ दृशानो रुक्म उा व्ययौ दुर्मर्पमायुः श्रिये रुचानः । अग्निस्मृतीअभव- ·शायजुर्वेदकाण्वसंहिताभाये। धनू । तत्र मालम्लुचं दंष्टाभ्यां पीडपिता जम्भ्यस्तस्करानपि पीडयित्वा हनु- भ्यां स्तेनान पीडयित्वा, हे भगवा,पूजनीयाग्ने, तान् सर्वान सुप्लुखादितान पुन- नौवनरहिता यथा भवन्ति तथा वं खाद भक्षय ॥ अथ दशमः ॥ ये जनेषु गलिम्लयस्तैनासस्तस्करा चने पि कोवधायकस्ताम् दधामि जम्भयोरिति ।। ग्रीष्मवर्तिपु जनेषु वने गच्छत्स च येऽनेकविधाः पूर्वोक्ताश्चौराः सन्ति, ये चान्ये ध्यामादयः कक्षेषु कुआपु स्थित्वा अयायत्रो भवन्ति । अयं पापं हिंसन- मिच्छन्तीपघायवस्तान सास्ते तव जम्भयोर्दधामि स्थापयामि ॥ अथै काद- शः॥पोअस्मभ्यमरातीयायश्च नो द्वेपते जनः । निन्दाद्यो अस्मान् धिप्साच सर्व तं मस्मताकुर्विति ॥ पूर्व चौरभेदा दर्शिनाः । इदानीं शत्रुभेदा उच्पन्ते । ते च विविधाः । अरातयो द्वेषिणो निन्दकाश्चेति । तत्र दातम्यत्वेन प्राप्त धनं यो न ददाति सोऽयमराती । कार्यविधातं यः करोति स द्वेषी । वाग्- दौर्जन्यमान यः करोति निन्दकः। इन्तुकामश्चतुर्थः । तत्र योऽस्मभ्यपरा- तीयाद अरातित्वमिच्छति । यश्च नोऽस्मान् दृष्टि सत्कार्यनाशेन वाधने । यः अन्यो निन्दात निन्दति । पश्चापरोऽस्मान् धिप्सार । दभेसनन्तस्यापासस्प लोपः । दभितुं हिंसितुमिच्छति । यश्च नोऽस्मान् द्वेपते कार्यनाशेन वाघते । तत्सर्वं जनं मस्मसाकुरु चूर्णेन जनितस्य शब्दस्यानुकरणं मस्ममेति । चूर्णीकुर्वि- त्यर्थः ॥ अथ द्वादशाः ॥ स शितं मे ब्रह्म समशितं वीर्य वलम् । स शित क्षत्रं जिष्णु यस्पाहमस्मि पुरोहित इति ॥ मे मदीयं ब्रह्म ब्राह्मण्य समितं सम्यक्तीक्ष्णीकृतम् । शास्त्रीयपार्गवति कृतमिसर्थः । तथा घी शक्तिः, पलं शरीरशाक्तिस्तदुभयं तशितं खकार्यक्षम कृतम् । तथा यस्य क्षत्रियस्याई पुरोहितोऽस्मि, मे मदीपं तदक्षत्रं जिष्णु जपशीलं यथा भवति तथा स शिव. म् ।। अथ त्रयोदशः ॥ उदेपां वाह अतिरमुद्रचोअथो बलम् । क्षिणोमि ब्रह्मणाऽपित्रानुनपामि स्वाऽअहमिति । एषां स्वकीयानां राजब्राह्मणादीनां मध्य एकैकस्प याहू उदतिरम । उत्कर्पण वदितवानस्मि । लौकिकोक्तिरि- पम । लोके हि यस्मादुत्कृष्टो भवति तं जना एक्माहुः, स्वकीयं इस्तमुपरि- तनं कृतवानिति । वर्चः कान्तिः तामप्युदतिरम् । अथो अपिच वलं शरीरशक्तिमप्युदतिरम् । ब्रह्मणा मन्त्रसामर्थेन अमित्रान् शत्रून् क्षिणोमि क्षीणान् करोमि । स्वान् स्वकीयान् पुरुषानहमुन्नमामि उत्कर्प मापयामि ॥ एवं प्रयोदशमन्त्रानुक्रवायोत्तमौ दो वैकल्पिकमन्त्रायुच्यते ॥ तत्र प्रयममन्त्रः।

·२ द्वितीयाके । १३ अध्यायः । अन्नपतेऽन्नस्य नो देखनमीवस्य शुष्मिणः। प्र प्रदातारं तारिप ऊर्ज नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे । विश्वकर्मणे वाहेति ॥ हे अन्नपते, अग्ने, अनमीवस्य रोगरहितस्य शुप्मिणो वलहेतोरनस्य प्राप्ति घेहि प्रमदातारं प्रकण इविषो दातारं यजमानं प्रतारिपः प्रकर्पण दुरितानि तारय । नोऽस्माकं द्विपदे मनु- पाय चतुष्पदे पाये च अर्ज वलम् अन वा घेहि सम्पादय । विश्वकर्मणे समस्तजगत्सृष्टिस्थित्यादिकर्मकरें तुभ्यं स्वाहा मुहुतमस्तु ॥ अथ द्वितीयः ।। पुनस्त्रादित्या रुद्रा वसवः समिन्धता पुनर्ग्रह्माणो वमुनीष यज्ञैः । घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्त ससाः सन्तु यजमानस्य कामाः खाइति ।। हे अग्ने त्वामादिया रुद्रा वसवश्व पुनः सपिन्धवाम् । उपशान्त पुनर्दीपयन्तु।हेवमुनीथ, वसूनां धना- नां नेतः मापयितः, ब्रह्माणो ब्राह्मणा ऋतिजो यनिमित्तभूतैस्त्वां पुनः समिन्धताम् | त्वं च घृतेन तुष्टः सन् तन्वमात्मीयं शरीरं वर्द्धपस्व । ततस्त्वपि तुऐ सति यजमानस्य कामाः समाः सन्तु ॥ स्वाहेति होमार्थः ॥ इति द्वादो- ऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ ७॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।। पुमर्थाश्चतुरो दद्याद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्राजाऽधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीखुकभूपाल- साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते मापतीपे वेदार्थप्रकाशे काय- सहिताभाष्ये द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ यस्य निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ॥ निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ द्वादशेऽध्याये उखासम्भरणादिमन्वा उक्ताः । त्रयोदशे तु रुक्मधारणा. दिमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र प्रयमेऽनुवाके आसन्धामुख्याग्निस्थापनं प्रतिपाद्यते ॥ कात्यायनः ॥ यजमानकण्ठे रुक्मं मतिमुञ्चते शानो रुक्म इतीति ॥ सुवर्ण- निर्मितः फलकाकार आभरणविशेषो रुक्मः । तं कण्ठे बनीयाद ॥ पाठस्तु॥ शानो रुक्म उा पचौदू दुर्मर्षमायुः श्रिपे रुचानः । अग्निरमृतोअभव- ·२६ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । द्वयोमियदेनं धौरजनयत् मुरेता इति ॥ शानो दर्शनीयरूपो रुक्मः आ. भरणविशेषः । उा महत्या दील्या व्यद्यौत् । विद्योतते । कि कुन् । दुर्ष केनाप्पतिरस्कार्यमायुनीवनं श्रिये अपितुं रुचानो बान्छन् । तथाविधो- ऽग्निर्वयोभिरनलक्षणविभिरमृतोऽभवत् । यद् यस्माद् एनमनि चौघुलोक- वासी देवगणः मुरेताः सन् अननयत् । तस्मादमृतत्वमुक्तम् ॥ कात्यायनः ।। परिमण्डलाम्पापिन्द्राभ्यामुखां परिगृह्णाति नक्तोपासतीति । वर्तुल्याभ्या- मुखाधारणसाचनमूना-पामिन्द्वाभ्पामुखां गृह्णीयात् ।। पाउस्तु ॥ नक्तोपाप्ता समनप्ता विरूपे धापयेते शिशुमेकर समीची। धावा क्षामा रुक्मोअन्तर्विभाति देवा अग्नि धारयन् द्रविणोदा इति ॥ नक्तं चौपाश्च नक्तोपसौ रात्रिदिवसावित्यर्थः । समनसा परस्परमैकमसयुक्ती विरूपे रात्रिः दिवसः कृष्णा शुक्ल इत्येवं विलक्षणरूपे समीची समीच्यावतुकूलं सत्यम् एक शिशुम् अग्निरूपं धापयेते यजमानकर्तृकमानधारणं सम्पादयतः ॥कासायनः।। हरति द्यावा तामेति ।। परिगृहीतामुखामाहवनीयदेशस्य माचीनदेश मसाहरेव ॥पाठस्तुद्यावा क्षामा रुक्मोअन्तविभाति।। धावा धुलोके, क्षामा क्षिती भूलोके, अन्तस्तदुभयमध्यवर्त्यन्तारक्षे रुक्मो रोचमानोऽग्निर्विभाति विशेषेण मकाशते। कात्यायनः ॥ आहवनीयस्य पुरस्तादुगात्रासन्दी चतुरस्रायां शिक्यवसां निद- धाति देवा अग्निमितीति ।। आइवनीयस्य प्राग्देशे लोगात्रासन्दी चतुरस्रा- युक्ता या55सन्दी स्थिता तस्सा उपरि स्थिते शिक्पे आहृतामुखां स्थापयेत् ।। पाठस्तु ॥ देवा अग्नि धारयं द्रविणोदा इति ॥ दीव्यन्ति व्यवहरन्तीति देवाः प्राणास्ते व द्रविणोदा: यागद्वारेण द्रविणं धनरूपं फलं प्रयच्छन्ति । ताशा यजमानस्य माणा अग्निमेतं धारयन् । अधारयन् । अत्र देवशब्दस्य प्राणवं तैत्तिरीया आमनन्ति ॥ देवा अनि धारयं द्रविणोदा इति ॥ कात्या. पनः ॥ शिक्यपाशं मतिमुञ्चति पडुयमं विश्वा रूपाणीति ॥ पडूवाभिमुखी रज्जयो यस्मिन् तथाविध शिक्यपाशं बनीयात् ।। पाठस्नु ॥ विश्वा रूपाणि मतिमुचते कावः मासावीद्भद्रं द्विपदे चतुष्पदे । विनाकमख्यत्सविता वरेण्यो- उनुपयाणमुपसो विराजतीति ॥ कावविद्वान वरेण्यः श्रेष्ठः सविता विश्वा रूपाणि समस्तानि जगदूपाणि प्रतिमुश्चते स्वस्मिन् स्वीकरोति प्रकाशपतीत्यर्थः। द्विपदे चतुष्पदे मनुष्याणां पशूनांचमस्वस्त्रव्यवहारमकाशनरूपं श्रेयः मासा. धीत सम्पादितवान्।नाकं स्वर्ग विशेपेणाख्पदामकादितवान उपसःमयाणमनु ·२ द्वितीयदपाके । १३ अध्यायः । अपाकाले वितते सति विराजते विशेषेण प्रकाशते ॥ कात्यापन: ॥ सुपों- ऽसीत्यभिमन्त्रयत इति ॥ पाठस्तु ॥ सुपर्णोऽस्ति गरुत्मारस्त्रिटचे शिरः । गायत्रं चक्षुद्रयन्तरे पक्षौ । सोम प्रात्मा छन्दास्यङ्गानि यजूपि नाम साम ते तळमदेवयं यज्ञायशियं पुच्छं धिण्याः फाः । सुपर्णोऽसि गरुत्मां- दिवं गच्छ स्वः पतेति ॥ अमे, त्वं सुपर्णः पक्षिरूपोऽसि पक्ष्याकारेण घेण्य- मानत्वात् । अत एव तैत्तिरीयैराम्नायते ।। वयतां वा एप भतिमा या चीयते पदमिरिति ॥ तत्र दृष्टान्तः । गरुत्मान् यथा पक्षिराजस्तहत् पक्षाकारस्या. घयवाः सम्पद्यन्ते । त्रिचे शिरः । वहिप्पवमानस्तोत्रे योऽपं निरस्तोमः स एव शिरस्थानीयः । प्रजापतिमुखजवेनोत्तमं यद् यद् गायत्राख्यं साय तद । त्वदीयं चक्षुः यद् बृहद्यन्तराख्ये सामानी ते तव पक्षस्थानीये । यः पश्चद- भास्तीयः स तात्माऽन्त:करणम् । यानि गायवादीनि छन्दांसि तानि तव हृदयायगस्थानीयानि! यानि यपि तानि तव नामस्थानीयानि । यद्वामदेवालय साम तत् तब तनुः शरीरस्थानीयम् । यद्यज्ञायज्ञियाख्यं साम तब तक- पुच्छस्थानीयम् । ये सौमिवेद्यां होमादिधिष्ण्यास्ते तब शफस्थानीयाः । हे अमे, एवम्भुतस्त्वम् । यतो गरुत्मान गरुड इव सुपर्णः पक्षिरूपोऽसि । अतो दिवम् आकाश पनि गच्छ तत्रापि स्वः पत स्वर्गलोकं प्राप्नुहि ॥ का. त्यायनः ।। विष्णुक्रमान क्रमते विष्णोरिति मतिमन्त्रं चतुर्थे दिशो वीक्षते दिशोऽनुक्रमस्वेतीति ॥ विष्णोः क्रमोऽमीस्यादिभिश्चतुभिर्मन्त्रैः क्रमेण चतुरः पादविन्यासान् कुर्यात् । तत्र चतुर्थमन्त्रगतेन दिशोऽनुविक्रमस्त्रे- ति मन्त्रशेपेण ॥ तेषां पाठस्तु ॥ विष्णोः क्रमोऽसि सपनहा गायत्रं छन्दऽआरोह । पृथिवीमनुविक्रमस्त । विष्णोः क्रमोस्पभिमातिहा त्रैष्टुभं छन्द आरोह । अन्तरिक्षमनुविक्रमस्त्र । विष्णोः क्रमोऽस्यरातीयतो हन्ता जाग- तं छन्द आरोह । दिवमनुविक्रमस्त्र । विपणोः क्रमोऽसि शत्रूयतो हन्ताऽऽनु- प्टुभं छन्द आरोह । दिशोऽनुविक्रमस्वेति ॥ यज्ञप्रयोग करन च्यामोती- ति विष्णुर्यजमानः । यद्वा विष्णुना परमेश्वरेणाभेदोपचारं कृत्वा विष्णुरि- त्युच्यते । हे प्रथमपादविन्यास, त्वं विष्णोः सपनहा शत्रयाती कमोऽसि । तामास्त्वं गायत्रं छन्द आरोह अनुग्राहकत्वेन स्त्रीकुरु । ततः पृयित्रीमनु- विक्रमस्त भूदेवतारूपम् इमं प्रदेश विधोपेण व्याप्नुहि । एवमुत्तरेष्वपि योज्यम् । अभिमातिहा पापाती । पाप्मा वा अभिमातिरिति श्रुत्पन्तरा- ·शुलायजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । द्वयोभिर्यदेनं घौरजनयत् सुरेता इति ॥ शानो दर्शनीयरूपो रुक्मः आ. भरणविशेषः । उा महत्या दीप्त्या व्यद्यौद । विद्योतते । किं कुर्वन् । दुपै केनाप्यतिरस्कार्यमायुनर्जीवनं श्रिये श्रयितुं रुचानो वाञ्छन् । तथाविधो. ऽग्निर्वयोभिरनलक्षणेईविभिरमृतोऽभवत् । यद् यस्माद् एनमग्नि चौघुलोक- वासी देवगणः मुरेताः सन् अजनयत् । तस्मादमृतत्वमुक्तम् ॥ कात्यायनः ॥ परिमण्डलाभ्यापिन्द्राभ्यामुखां परिटलाति नक्तोपासेतीति ॥ वर्तुल्पाभ्या- मुखाधारणसाधनभूनाभ्यामिन्द्राभ्पामुखां गृहीयात ॥ पाठस्तु ॥ नक्तोपासा समनसा विरूपे धापयेते शिशुमेकर समीची। धावा क्षामा रुक्मोअन्तर्विभाति देवा अग्नि धारयन् द्रविणोदा इति ॥ नक्तं चोपाश्च नक्तोपसौ रात्रिदिवसावित्यर्थः । समनप्ता परस्परमैकमसयुक्तौ विरूपे रात्रिः दिवसः कृष्णा शुक्ल इत्येवं विलक्षणरूपे समीची सपीच्यावनुकूलं सत्यम् एक शिशुम् अनिरूपं पापयेते यजमानकर्तृकमग्निधारणं सम्पादयतः कासायनः।। हरति द्यावा सामेति ॥परिगृहीतामुखामाहवनीयदेशस्य माचीनदेश प्रसाहरेत पाठस्तु॥धावा क्षामा रुक्मोअन्तर्विभाविध धावा धुलोके, क्षामा क्षिती भूलोके, अन्तस्तदुभयमध्यवय॑न्तरिक्षे रुक्मा रोचमानोऽग्निर्विभाति विशेपेण प्रकाशते कात्यापनः॥ आहवनीयस्य पुरस्तादुद्गात्रासन्दी चतुरस्रायां शिक्पवयां निद- धाति देवा अग्निमितीति ॥ आहवनीयस्य माग्देवो वोद्गाबासन्दी चतुरस्रा- युका याऽऽसन्दी स्थिता तस्या उपरि स्थिते शिपये आहृतामुखां स्थापयेत्॥ पाउस्तु ॥ देवा अग्नि धारयं द्रविणोदा इति ॥ दीन्यन्ति व्यवहरन्तीति देवाः माणास्ते च द्रविणोदाः यागद्वारेण द्रविणं धनरूपं फलं प्रयच्छन्ति । ताशा यजमानस्य माणा अग्निमेत धारपन् । अधारयन् । अत्र देवशब्दस्य पाणलं तैचिरीपा आमनन्ति ॥ देवा अग्नि धारयं द्रविणोदा इति ।। कात्या. पनः ॥ शिक्यपाशं प्रतिमुञ्चति पहुयमं विश्वा रूपाणीति ॥ पडूर्वाभिमुखा रजवो यस्मिन् तथाविधं शिक्यपाशं वध्नीयात् ।। पाठस्तु ॥ विश्वा रूपाणि प्रतिमुश्च कविः मासाचीभद्रं द्विपदे चतुष्पदे । बिनाकमख्यत्सविता वरेण्यो- ऽनुमयाणमुपसो विराजतीति ॥ कविद्विान वरेण्यः श्रेष्ठः सविता विश्वा रूपाणि समस्तानि जगदूपाणि मतिमुञ्चवे स्वस्मिन स्त्रीकरोति मकाशयतीत्पर्थः। द्विपदे चतुष्पदे मनुष्याणां पशूनां चमद्रं स्वस्वव्यवहारमकाशनरूपं श्रेयः मासा. धीद सम्पादितवान् । नाकं स्त्रग विशेपेणाख्यदामकाशितवान् ।उपसामयाणमनु ·२७ २ द्वितीयदयाके । १३ अध्यायः । उपकाले वितते सति विराजते विशेषण प्रकाशते ॥ कात्यायनः ॥ मुपों- ऽसीत्पभिमन्त्रयत इति ॥ पाठस्तु ॥ सुपर्णोऽसि गरुत्मा त्रिरत्ने शिरः । गापत्रं चक्षुर्वृहद्रथन्तरे पक्षी । सोम भात्मा छन्दारस्यङ्गानि यपि नाम साम ते तनूवामदेव्पं यज्ञायशियं पुच्छं पिण्या: शफाः । छुपर्णोऽसि गरुत्मां- दिवं गच्छ स्त्र पतेति ॥ अग्ने, त्वं सुपर्णः पक्षिरूपोऽसि पक्ष्याकारेण धैष्ण्य- मानत्वात् । अत एव तैत्तिरीपैराम्नायते । वयता वा एप प्रतिमा या चीयते पदग्निरिति ॥ तत्र यान्तः । गरूमान् यथा पक्षिराजस्तद्वत् पक्षाकारस्या- पयवा सम्पद्यन्ते । विद्यते शिरः। यहिप्पवमानस्तोत्रे योऽयं निरस्तोमः स एवं शिरसस्थानीयः । मजापतिमुखनलेनोत्तमं यद् यद् गायत्राख्यं साम सव । त्वदीयं चक्षुः यद् बृहद्रयन्तरारुपे सामानी ते तर पक्षस्थानीये । यः पश्चद- शास्तोमः स तपारमाऽन्तःकरणम् । यानि गायत्रादीनि छन्दांसि तानि तय हृदयाघङ्गस्थानीयानि यानि यपि तानि तव नामस्थानीयानि । यद्वामदेवागं सामं तव तव तनुः शरीरस्थानीयम् । यद्यज्ञायज्ञियाख्यं साम तत् तब- पुन्छस्थानीयम् । ये सौमियां होमादिधिष्ण्पास्ते तव शफस्यानीयाः । हे अग्ने, एवम्भूतस्त्वम् । यतो गरुत्मान् गरुड इव मुपर्णः पक्षिरूपोऽसि । अतो दिवम् आकाशं मनि गच्छ तत्रापि स्वः पत स्वर्गलोकं पाप्नुहि ॥ का- त्यायनः ॥ विष्णुक्रमान क्रमने विष्णोरिति मतिमन्त्रं चतुर्थे दिशो वीक्षते दिशोऽनुक्रमस्तीति ॥ विष्णोः क्रमोऽसीत्यादिभिश्चतुभिर्मन्त्रैः क्रमेण चतुरः पादविन्यासान् कुर्याद । तत्र चतुर्थमन्त्रगोन दिशोऽनुविक्रमस्त्रे- ति मन्त्रदोषेण ॥ तेषां पाठस्तु ॥ विष्णोः क्रमोऽसि सपनहा गायत्रं छन्दऽआरोह । पृथिवीमनुविक्रमस्व । विष्णोः क्रमोस्पभिमातिहा त्रैष्टुभं छन्द आरोह । अन्तरिक्षमनुविक्रमस्त्र । विष्णोः क्रमोऽस्यरातीयतो हन्ता जाग- तं छन्द आरोह । दिवमनुविक्रमस्त्र । विष्णोः क्रमोशंस शत्रूयतो हन्ताऽऽनु- प्टुभं छन्द आरोह । दिशोऽनुविक्रमस्वेति ॥ यज्ञमयोगं कृत्स्नं व्यामोती- ति विष्णुर्यजमानः । यदा विष्णुना परमेश्वरेणाभेदोपचारं कृत्वा विष्णुरि- त्युच्यते । है प्रथसपादविन्यास, त्वं विष्णोः सपना बानुपाती क्रमोऽसि । तादृशस्त्वं गायत्रं छन्द आरोह अनुग्राइकरवेन स्त्रीकुरु । ततः प्रथिवीमनु- विक्रमस्त्र भूदेवतारूपम् इमं प्रदेश विशेपेण व्याप्नुहि । एवमुत्तरेष्वपि योज्यम् । अभिमातिहा पापघाती । पाप्मा वा- अभिमातिरिति श्रुत्यन्तरा- 1 ·२८ गुरुपजुर्वेदकाण्यसंहितामापे । ३ ॥ अरातिर्दातव्यस्प दानाऽभाव | तमात्मन इच्छतीसरातीयत् । तस्य हन्ता विनाशकः । महारे हन्तृत्वं तदिच्छतीति शत्रूपद तस्य इन्ता विनाश- कः । अत्र सर्वत्र यजमानः स्वात्मानं विष्णुत्वेन भावयेद । चतुर्णा प्रक्रमा- णां प्रदेशान् पृधिन्यादिलोकरूपत्वेन भावयेत् । गायत्र्यादिछन्दोऽभिमानि- देवतास्तेपा प्रमाणामनुग्राहिका: । कासायनः ॥ मागुदश्च प्रहारपक्रन्दद- मिरिति ॥ अग्नि पिण्डवारमझाति ॥ पाठस्तु ॥ अक्रन्ददमिस्तनभित्र घौः क्षामा रेरिहद्वीरुध' समअन् । सघो जनानो विहीमिदो अख्यदारोदसी भानुना भात्यन्तरिति । अयमगिरक्रन्दत् अस्मदरिष्टनिवारणार्थ गर्जतु । कि- मित्र । स्तनयभित्र धेरः । पथा पुलोकस्थो मेघो गर्जन् सस्यशोपणनीति निवारयति तद्वत् । किं कुर्वन् । शाम दाहकमस्मद्विरुद्धं रेरिहर लेलिहान । वीरुधः समअन् । पुष्पलतावदस्मदनुकलानि सम्यगभियअपन् । हि यस्मा- त् । अज्ञान: उत्पद्यमानः । सधः इदानीमव इदो दीलो व्यख्यन् विविध ज- गमकामायतिारोदसी धावापृयिव्योरतः भानुनारमिना स्वयमाभाति समन्ताव भकाशते ।। कात्यायनः ॥अवहरत्यमेऽभ्यावतिनितीति । अग्नेऽभ्यावतिनिसा- दिभिश्चतुभिर्मन्त्रैः उख्यमग्निमवहरेत् ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ अग्नेऽपा- वर्तिन्नभि मा निवर्तस्वायुपा वर्चता प्रजपा धनेन । सन्या मेधया रय्या पोपेणे- ति ) आभिमुख्येनावर्तितुं शीलमस्यास्तीसभ्यावर्ती । तादृश हे अग्ने, आयुरादिभिः सह मामभिलक्ष्प वर्तस्व आवर्तस्व।आयुरपमृत्युरहितं वर्चः कान्ति- बलं चायु:मजापुत्रादिधनं रनसुवर्णादिराशि वध्वा दिग्भ्यः सम्पादितस्प दानम् । मेघा श्रुतार्थधारणाशक्तिरपि पश्वादि: पोपा पवादेः पुष्टिः । एतैः सरायुरादिभिः सह मा शीघ्रमागच्छेत्सर्थः ॥ अथ द्वितीयः ॥ अग्ने अगिरः शतं ते सन्त्वावृतः सहस्रं तऽउपाहता अधा पोपस्य पोपेण पुनों नष्टमाधि पुनर्नो रयिमाकृधीति ॥ हे अगिरः, अगसौष्ठवयुक्ताने ते वधारतः शतं सन्तु । भारतिशक्तपः शतसंख्याका भवन्तु ॥ तथा ते तत्रोपातिशक्तयः शतसंख्या भवन्तु । स्वत्यैवावर्तनमारतः समीपवर्तिनां पुरुषाणां ट्रव्यविशेषाणां वा वर्त्तनमुपादाअस्मास स्नेहातिशयेन लमपि पुनःपुनरावतस्त्र त्वदीया पुरुषा- स्वदीयानिच द्रव्याणि पुनः पुनरावर्ततामिस: अपापिच शतसहस्रसंख्याका- नाभाटस्युपारतिशक्तीनां यः पोपा समृद्धिस्तस्यापि पोषस्यान्यः पोपो मूल- लक्ष्पादिसंख्याकादिद्धिस्तादयोन पोषेण नोऽस्मदीयं नष्टंधनं पुन योऽप्पाक- ·२ द्वितीयदशके । १३ अध्यायः । पिआरतं कुरु । पुनर्भूयोऽपि नोऽस्मदीयं पूर्वमसम्पादितं धनमाकृधि सर्वतः सम्पादितं कुरु ॥ अथ तृतीयः ॥ पुनरूर्जा निवर्तस्त्र पुनरग्न इपायुपा । पुनर्नः पाह्य हस इति ॥ हे अग्ने, त्वम् ऊर्जा क्षीरादिरसेन सह पुनर्निव- तस्वानागच्छ । अनेन आयुपा जीवनेन इपान्नेन व सह पुनरागच्छ । आगत्प च नोऽस्मान् पुनः कृतादंहसः पापा पाहि रक्ष ॥ अथ चतुर्थः ।। सहरव्या निवर्तस्वामे पिन्वस्त्र धारया।विश्वास्या विश्वतस्परीति ।। हे अग्ने, रय्या धनेन सह निवर्तस्व । प्सा भक्षण इति धातुः । विश्वैः स्यायते भक्ष्यो पीया इति विश्वप्नी । तादृश्या दृष्टिचारया विश्वतस्परि सर्वेषां तृणधान्यलतापादपाना- मुपरि पिन्वस्व सिञ्च ॥ कासायनः ।। उपरिनाभि धारयन्नालादापमित्यभि- गन्नयत इति । उख्यमग्नि नाभेरुवं धारयेत्तमभिमन्त्रणं कुर्यात् ॥ पाठस्तु ।। आवाहार्पगन्तरभूर्भुवस्तिष्ठाविचाचलिः । विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु मा त्वद्राष्ट्र- मधिभ्रशदिति ॥ हे अग्ने स्वामाहार्पम् आहतवानस्मि । वं चोखायामन्तर- भूः । अवस्थितोऽसि । अविचाचलिः । अस्पतचलनरहितो ध्रुवस्तिष्ठ । सर्वा विभाः प्रजास्त्वां वाञ्छन्तु । त्वच इदं राष्ट्र मा अधिभ्रशव शून्यं मा भूयात् । स्वमस्मिन् राष्ट्रे स्थित्वा सर्वाः मजाः पाहीयर्थः ।। कात्यायनः ॥ पाशादुन्मु- ध्योदुत्तममितीति । शिक्यपाशं विस्रतेत् ॥ पाठस्तु ॥ उदुत्तमं वरुणपाशमस्म- दवाधम विम-यम थाप । अथा वयमादित्यवते तवानागसोऽअदितये स्यामेति ॥ हे वरुण, उदुत्तमम् उत्तमाने शिरसि स्थापितं त्वदीयं पाशम उत्कृष्य श्रथाय विनाशय । अधममधमारे पादपदेशे स्थापितं पाशमवकृष्ण विनाशयामध्यम मध्यप्रदेशे स्थापितं पाशं विच्छेदयाअथ पाशत्रपपिनाशना- नन्तरं, हे आदित्य, अदितिपुत्र, वरुण, चयमनागसः पापरहितास्तत्र व्रते त्वदीयकर्मणि अदितये अखण्डितत्वाप स्याम योग्या भौम ॥ कासायनः ॥ प्रगृह्णात्याने वृहन्नितीति ॥ पाठस्तु ॥ अग्रे बृहन्नुपसामूर्धोऽअस्थानिग तिमसो ज्योतिपाऽऽगात् । अग्निर्भानुना रुशता स्त्रन आजातो विश्वा- समान्पमा इति ।। अयमाग्नवृहन्महानुपसामने उपसां मुखे अनोऽअस्थात् । अग्निहोत्रादौ वोध्यमान उत्तिष्ठति । ज्योतिपा स्वकीयेन तेजसा तमसा नि- जगन्नान निर्गतः सन्नागात् । इहागतः कीदृशोऽग्निः । रुशता तमो हिंसता भानुना रश्मिना खगः शोभनशरीरः । किञ्च, जात उत्तनपान एवं विश्वा समानि सर्वाणि स्थानानि अमाः । स्वकीपेन तेजसा सर्वत्र परितवान् ।

·गुलपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । कासापनः ॥ अवहरति हसः शुचिपदिति । आसन्यां करोति वृदितीति । हसः शुचिपदित्यनेन मन्त्रेण उसामवहत्वा वृहदितितस्योसमैन पदेन आस- न्या स्थापयेत् । पाठस्तु ।। हसः शुचिपदारन्तरिक्षमझोता वेदिपदातिधि- द्रोणसत् । नृपदरसहतसयोमसदनागोजाना आदिजा ऋतं बृहदिति॥ अयं मन्त्र पूर्वमेकादशेऽध्याये व्याख्यातः ॥ कात्यायनः ॥ उपतिष्ठते सीद समितीति । सीद खमित्यादिभित्रिभिर्मन्त्ररुपस्थानं कुर्यात् ।। तत्र प्रथममन्त्र- पाठस्तु ॥ सीद त्वं मातुरस्या उपस्थे विश्वान्यग्ने वयुनानि विद्वान् । मैनां तपसा मार्चिपाऽभिशोचीरन्तरस्यार शुक्रज्योतिर्विभाहीति ॥ हे अग्ने, वं मातृसमानाया अस्पा उखाया उपस्थे उत्सङ्गे सीद लमुपविश । कीदृश. स्वम् । विश्वानि पयुनानि सर्वान् ज्ञानोपायाव विद्वान् जानन् । एतामुखी तपसा सन्तापेन माभियोची: अत्यन्तं मादीपपा अपिा ज्यालया मा शोचीः तपा कार्यम, अर्चिः कारणम् । कार्पण भूयॉस्तापो भवति । कारणेन वी- पत् । तदुभयं मा कुर्वियर्थः । अस्पामुखायाम् अन्तः शुक्रज्योतिः निर्मलप. काशासन विभाहि विशेषेण दीप्यरत ॥ अथ द्वितीयः ॥ अन्तरग्ने रुचा स्वमुखायाः सदने स्वे । वस्यास्वर हरसा तपञ्जातवेदः शिवो भवेति ॥ हे गमे, त्वम् उखाया अन्तमध्ये स्त्रै सदने स्वकीये स्थाने रुचा दीप्त्यायुक्तःस- न सीदेति शेषः । हे जातवेदः, त्वं तस्या उखायाः शिवो भव मुखपदो भव । कि कुर्वन् । हरसा तेजसा तपन प्रचलन ॥ अथ तृतीयः॥ शिवो भूत्वा मह्यमग्ने भयो सीद शिवस्त्वम् । शिवाः कृत्वा दिशः सर्वाः स्वं योनि- मिहासद इति ।। हे अमे, मह्यं मदर्थं शिवः शान्तो भूत्वा अनन्तरं तं शिवः सीद । सर्वान, प्रति शान्तः सन्नुपविश । सर्वा दिशः शिवाः शान्ताः कृत्वा इहास्यामुखायां स्वं योनि स्वकीय स्थानम् असदः आगत्योपविश ॥ इति त्रयोदशेऽध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १३ ॥१॥ प्रथमेऽतुवाके वढेरासन्यां स्थापनमुक्तम् ॥ द्वितीये तस्यामेरुपस्थान- मुच्यते ।। कात्यायन, वात्सप्रेण च दिवसरीपेकादशभिरनुवाकनैक इति ।। अत्र च-शब्देनोपतिष्ठत इसनुवर्तते । वात्सप्रमः संवन्धी वात्समो दिवस्परी- सपमनुवाकः । तत्र केचिदेकादशभिर्मन्त्रैरासन्धामुपरिस्थितम् उख्यमनिमुप- तिष्ठेदिति वदन्ति । अन्पे तु वात्सप्रेण सर्वेणानुवाकेनोपस्थानं कुर्यादिति पदन्ति । अब प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ दिवसार प्रथम जड़े अनिरस्माद्वितीय परि ·२ द्वितीयदशके । १३ अध्यायः जातवेदाः । तृतीयमामु नृमणा अजस्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीरिति ॥ अग्नि प्रथमं दिवस्परि द्युलोकस्योपरि प्रथम जज्ञे । अस्मयो प्रसिद्धरतिरूपेण द्वितीयं जन्म प्राप्तवान् । अमु समुद्रे तृतीयं जज्ञे । घडवानलरूपेणोत्पन्नः। अजस्रं त्रिष्वपि जन्मसु नृमणाः नृषु यजमानेषु मनोऽनुग्रहबुद्धिर्यस्यासौ नृम-. णाः । एनमीदृशपग्निमिन्धानः पुरोडाशादिना दीपयन् । स्वायत्तचित्तो, ज. रते जीर्यते नरापर्यन्तं पचतीसर्थः ।। अथ द्वितीयः ॥ विना ते अग्ने पात्र- याणि विना ते धाम विमृता पुरुत्रा । विद्या ते नाम परमं गुहा यद्विमा त. मुत्सं यत आजगन्थेति ॥ हे अने, पानि पूर्वस्मिन्मन्त्र दिवस्परीसादिना वेधा स्वरूपाण्युक्तानि आदिसानिवाडवानलरूपाणि तानि विसंख्याकानि ते तब सम्बन्धीनि रूपाणि वयं विनः। किञ्च, ते तव सम्बन्धीनि विभृता बहुषु प्रदेशेषु गाईपत्याहनीयान्वाहार्यपचनशामित्राग्नीधीयरूपेषु बृहितानि धामानि स्थानान्यपि विमः । किञ्च, ते तर परममुत्कृष्टं गुहा गुह्यं गोप्पं देवेदोमान्वि- द्ध इयादिमन्त्रप्रतिपाचं नाम यदस्ति तदापि विद्मः । देवादीनां नामवं मन्त्रा- न्तरे सम्बोधनबलादवगम्यते ॥ अग्रे देवेद्धमन्विद्धमन्द्रजिह्वेति मन्त्रान्तरम् । किच, यत उत्साहरूपात् प्रस्रवणादाजगन्थ वैद्युतरूपेण त्वमागतोऽसि तमप्यु- सं विद्मः ॥ अथ तृतीयः ॥ समुद्रे वा नृमणा अप्स्वन्तदृचक्षा ईधे दिवो मग्न ऊधन् । तृतीये वा रजसि तस्थिवाः समपामुपस्थे महिपा अवर्धन इति। हे अग्ने, वामीधे यजमानोऽई दीगयामि । कीदृशो यजमानः । नृमणाः । नृषु मनुष्येषु कर्मानुष्ठानपरेष्विक्षु मनोऽनुसन्धानकारणं चित्र यस्पाऽसौ नृमणाः । नृचक्षाः । नृषु पुरुषेपु वेदपारङ्गतेपु मध्ये चष्टे मन्त्रान् विस्पष्ट वक्तीति नृचक्षाः । कीदृशं त्वाम् । तस्थिवांसम् । वाडवानलरूपेणापस्थितम् । तया अप्मु दृष्टिरूपास्वन्तद्युतरूपेणावस्थितम् । तथा दिवो द्युलोकस्प ऊधन् ऊधास्थानीये तृनीपे समुद्रे दृष्ट्यपेक्षया त्रयः स्थाने रजसि रसनात्मके तेजो- मण्डले सूर्यरूपेण तस्थिवांसं महिपा महान्तो यजमाना अपामुपस्थे उत्सङ्गे अवर्धन अवर्धयन् ॥ अथ चतुर्थः ।। अक्रन्ददग्निस्तनपभिर द्यौः क्षामा रेरि- हवीरुधः समझन् । सद्यो जज्ञानो विहीमिद्धोऽअख्यदारोदसी भानुना भासन्त इति ॥ पूर्वाऽनुवाकेऽयं मन्त्रो व्याख्यातः ।। अय पञ्चमः ॥ श्रीणामुदारो धरुणोरयीणां मनीपाणां मार्पणः सोमगोपाः । पमा सूनुः सहसो अमु रागा विभासन उपसामिपान इति ॥ श्रीणां ·शुक्लयजुर्वेदकाप्रसंहितामाये । गवानादीनां संपदाम उदार उत्कण मापयिता, पीणां धनानां धरुणो धार- पिता मनीषाणागपेक्षिताना स्वर्गादिफलानां मार्पणः मापयिता । सोमगोपा: यजमानेनाऽनुष्ठेमस्य सोमपागस्य रक्षिता ! यः सर्वस्य निवासहेतुः । सहसः मूनुः मन्यनादौ घेगरूपस्य बलस्य पुत्रः ! अप्सु रष्टिरूपामु राजा पैद्युतरूपेण दीप्यमानः उपसामग्रेशातःकाले इन्धानः अग्निहोत्रेऽतिदीप्यमानो- ऽपिविभाति विशेषेण भासते ॥ अथ पष्ठः ॥ विश्वस्य केतुर्भुवनस्प गर्भ आरोदसीऽअपृणाज्जायमानः। वीलुश्चिदद्रिमभिनत् परायजना यदनिमयजन्त पञ्चेति ॥ विश्वस्य केतुः सर्वस्य जातो ज्ञाता । भुवनस्प लोकस्य गर्भो गर्भ- वदन्तरेव स्थितः । जायमानो जायमान एव रोदसी धावापृथिव्यौ आपूणात सर्वतः स्वतेजसा पूरयति । पञ्च यजमानसहिता ऋस्विग्रूपाः पञ्चसंख्याका जना अग्निमयजन्त । तदानी परापन आहुतिरूपेणादिसममीपं गच्छन् पीछ- चित् इदमेव आदि पर्वतसमान मेघम् अभिनत । विदारितवान् | अथ सप्तमः। अशिवपाचकोऽअरतिः सुमेधा मर्तेप्पमिरमृतो निधायि। इयतिधूपपरुपं भरिभ्र. धुच्छुक्रेण शोचिषा धामिनक्षमिति ।। अरनिर्यागराहतेषु मातिरदिनः । शोभना मेधा सेवकाभिप्रायधारणशक्तिर्यस्याऽप्तौ सुमेधाः अमृतो मरणरहितस्तादृशो- ऽग्निर्मतेषु मनुष्येषु यजमानेषु निधायि निहितः। अरुपमरोपं चक्षुराद्युपयरहित धूम भरिभ्र अतिमायन धारयन् । शुक्रण शोचिपा निर्गलेन तेजसा प्रभारूपेण धामाकाशम, इनक्षन् पाप्नुवन् उदियति ऊर्व मसारयति ॥ अथाऽgमः ॥ दशानी रुक्मऽा व्यद्यौद दुमर्पमायुः श्रिये रुचानः । अग्निरमृतोऽअभव- द्वयोभिपदेन चौरजनयत् सुरेता इति ॥ पूर्ववद पाख्येयम् ॥ अथ नवमः ॥ यस्ते अद्य कृणवद्भद्रशोचे यूयं देव घृतवन्तमग्ने । म तनय मारं वस्यो अच्छाभिमुम्नं देवभक्तं पविष्टेति ॥ हे भद्रशोचे, कल्याणदीप्ते, अग्ने देव, ते सब अद्याऽस्मिन् दिने धृतवन्तं यूयम् । उपरतरणामिषारणोपेतं पुरोडाश यो यजमानः कृणवत् करोति । हे यनिष्ठ युवतम, देवभक्तं देवेषु भक्तियुक्तं से पुरोडशकारिणं यजमानम् । अभि सुम्नम् । अभिमतं मुखं प्राप्तुं मकण गय मेरप । कीदृशं सुम्न प्रतरं प्रकृष्टतरम् । वस्योऽतिशयेन निवासकारण- म ॥ अथ दशमः॥आ तं भज सौश्रवसेवा उपथ उक्थ आमज वास्यमाने । प्रियः सूर्ये पियो अग्ना भत्रायुज्जासेन भिनददुजनित्वैरिति । शोभनं श्रयः कीतिः सुश्रा, तस्य सम्पाचीनि तत्तत्कारणानि कर्माणि सौश्रवसानि । तेषु , ·२ द्वितीयदशके । १३ अध्यायः । कर्म उक्ये निष्कल्पस्य म उगादिरूपे तत्तच्छने शस्यमाने सति तं देव- भक्तं यजमानम् आभज सर्वतः सेवय । निरन्तरं कर्मानुष्ठापिनं कुर्विसर्थः । आमनेति द्विरुक्तेर्वाक्पद्वयमिदं कर्तव्यम् । कर्मम् मेरयेत्येकं वाक्यम् । तत्त- छस्ने प्रेरयेति द्वितीयम् । अयं यजमानः सूर्ये प्रियो भवति भवतु। अग्नावपि वहावपि प्रियो भवतु तथा जातेनोल्पनेन पुत्रेणामिनदउद्भेदमपि वृद्धि पानी- तु । तथा जनिवैः जनिप्यमाणः पौत्रादिभिश्च उद्भिनदा अथकादशः॥वामने, यजमाना अनुयून विश्वा वसु दघिरे वार्याणि । त्वया सह द्रविणमिच्छमाना मजं गोमन्तमुशिनो विवनुरिति ॥ हे अने, यजमानाः सर्वे द्यून प्रतिदिन स्वामनु त्वामेवानुगच्छन्तो वार्याणि घरणीयानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि वयु घनिधनानि दधिरे धृतवन्तः। खपा सहावस्थितास्ते यजमाना। द्रविणमिच्छ- मानाः पुनरप्पधिक द्रव्यं काया। उशिजो धनसाध्यानि कर्माणि कामय- माना!, गोमन्तं गोभिर्युक्तं ब्रजं गोनिवासस्थानं विषत्रुः विशेषेण कृतवन्तः ॥ अब द्वादशः ॥ अस्ताव्यग्निर्नरार मुशेवो वैश्वानर ऋपिभिः सोमगोपाः । अद्वेपे द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरमिति ॥ अग्निपिभि. प्रीविग्यजमानरस्तावि स्तुतोऽभूत् । कीडशोऽग्निः । नरां नराणां मनुष्याणा मुशेषः शोभनमुखयिता । वैश्वानरः विज्ञानरसम्बन्धी सोमगोपाः सोपस्य रक्षिता । अद्वेपे उपरहिने द्यावापृथिवी हुवेम वयमायामः॥हे देवाः, यूयं सुवीर शोभनपुत्रोपेतं रयिं धनम् अस्मे अस्मास धत्त स्थापपत ॥ इति त्रयोदयो- ऽध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ १३ ॥२॥ द्वितीयेऽनुवाके वहेरुख्यस्योपस्थानमुक्तम् ॥ अथ तृतीये स्य देवयजनस्य परिग्रहोऽभिधीयते ॥ कात्यायनः ॥ उरूपस्योत्तरवः समिदा- धान समिधाग्निमितीति ॥ माग्देशे शकटावस्थापनानन्तरमुख्याग्नेरुत्त- रतः समिधाग्निमित्पनेन मन्त्रेण समिधमादध्यात् ॥ पाठस्तु ॥ समिधाग्नि दुषस्यत घृतर्बोधयतातिथिम् । आस्मि इच्या जुहोतनेति ॥ हे ऋविम्यनमाना एतमग्नि समिधा दुवस्पत परिचरत । घृतैरेतस्येप्टेरविधिमेवैतं बोधयत । ततश्चास्मिन् हव्यानि इवीपि आजुहोतन । साकल्पेन जुहुत ।। कासायनः ।। उद्यम्पोदुखेति दक्षिणतोऽनास करोति स्थाल्पामिति ॥ आसन्यामवस्थित- मुख्यामिमुख शाकटस्य दक्षिणभागे स्थालीमयस्थाप्य वस्यामवस्थापयेत् ॥ पाठस्तु ॥ उदु त्वा विकने देवा अग्ने भरन्तुचितिमिः । स नो भव शिवस्वर ·शुलपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । सुप्रतीको विभावमुरिति ॥ हे अग्ने, विश्व सर्वेऽपि देवाः प्राणरूपाश्चिति. भिरुधमनकुशलिभित्तिभिः, उत् अर्ध्वमेव वो भरन्तु । धारयन्तु । सबै नोऽस्माकं शिवः शान्तः मुमतीकः मुमुखो विमावमुः प्रभाया वासयिता च भव ॥ कात्यायनः ॥ गाईपसं पश्चाऽनडाही युक्ता प्रेदग्न इति मायावे. ति ॥ पूर्वमवस्थापितशकटे गार्हपत्यस्य पश्चिमे भागे द्वौ वलीचदौ मतिमुच्य पश्चात् प्रगच्छेत् ।। पाठस्तु । मेदग्ने ज्योतिष्मान पाहि शिवभिरचिंभिष्ट्वम् । बृहद्भिर्भानुभि सन्मा हिसास्तन्वा प्रजा इति ॥ हे अग्ने, शिवेभिर्चिभिः शान्ताभिालाभिज्योतिष्मान् प्रकाशयुक्तस्त्वं प्रेद् याहि । यजनदेशं पपायेवं बृहद्भिर्भानुभिः मौ? रश्मिभिर्भासयअगदवभासयन् तन्वा स्वकीपेन दाहकेन शरीरेण प्रजा माहि सीपकासायन। अक्षे खर्नत्यक्रन्ददग्निरिति जपतीति । माग्गमनकाले शकटस्याले ध्वनि कुर्तति सति इमं मन्त्र जपेत् ॥ पाठस्तु । अक्रन्ददाग्नस्तनपन्निव द्यौः शामा रेरिइटीरूपः समनन् । सद्यो जज्ञानो विहीमिद्धोऽअरूपदारोदसीभानुना भात्यन्त इति । पूर्ववध्याख्येयपू ।। कात्या- यनः ।। उत्तरता समिदाधान प्रतीति ॥ प्रयाणानन्तरं शकटमवस्थाप्प उ- ख्यानरुत्तरभागे समिधमादध्पाद ॥ पाठस्तु ॥ प्रमापग्निर्भरतस्य शृण्वे वि- पर सूपो न रोचते बृहद्भाः। अभि यः पूरुं पृतनानु तस्थौ दीदाय दैव्यो अतिथिः शिवो न इति ॥ अयमग्निर्भरतस्य हविर्भरणवतो यजमानस्याह्वानं शृण्वे शृणोतु । यत् योऽग्निा, सूर्यो न:- सूर्य इत्र, भाः भासमानः सन् बृह- द्रोचते दीदाय अत्यन्तं दीप्यते । पोऽग्निः पृतनासु संग्रामेषु पूरुं जयपूर्तिम् अभितस्यौ सर्वतः करोति । सोऽग्निर्नोऽस्माकम् अतिथिर्भवतु । अतिथिरेव समागच्छतु । कीदृशोऽग्निः । देव्यः । देवे-पो हितः शिवः परममगलरूपः।। कासापनः । अप्सूरुपमस्मावपनं पलाशपुटेनापो देवीरित्येकया ततो द्वाभ्या- मितिा आपो देवीरित्येकयर्चा तस्या उ चराभ्यामस्त्रम इत्युमाभ्याम् ऋग्भ्यां च पलाशपत्रनिमितेन पात्रेण च उख्याग्नेपरि स्थितं भस्म जलेपु प्रक्षिपेत् ।। तत्र प्रथमाया: पाठस्तु ॥ आपो देवीः प्रतिगृभ्णीव भस्मैतत् स्पोने कृणुध्नर मुरमा उ लोके । तस्मै नमन्ता जनयः सुपनीर्मातेव पुनं विभृताखेनव इति । हे आपो देवीदव्या, भस्म उख्याग्नेस्परि सश्चितं भस्म मतिगृष्णीत । एतद भतिगृहीतं भस्म स्पोने मुखकरे सुरभी मुगन्धियुक्त एवं लोके स्थाने कृणुष्वं स्थापयत । शोभनः पतिरुणरूपो पासा ता मुपल्पः । आपो ·२ द्वितीयदयाके । १३ अध्यायः। परुणस्य पनय आसन्निति बन्यत्राम्नातवाद । जनयोऽग्नेनन्य आपः । वाडवं वैधुतरूपमग्नि मात अपां जननीत्वम् । ईदृश्य आपस्तस्मै भस्मरूपायाग्नये नमन्ता महीभवन्तु । तमग्नि पालयितुमवश्यं सावधाना भव. मिलत्यर्थः । हे आपो, यथा लोके माता पुत्र पोपपति तद्वदेनमिमं भस्मरूप- ममिम् अप्सूदकरूपामु युप्मास्ववस्थाप्प विभृत पोपपत ॥ अथ द्वितीयः ॥ अप्स्वप्ने सधिष्टर सौपधीरनुरुक्ष्यसे । गर्भे सआयसे पुनरिति ॥ हे अग्ने, तब सधिः सहो बलं भस्मरूपमप्मु वर्तते स त्वम् । ओपधीरनुरुद्ध्यसे । ब्रीहि- यवायोपधीरनुरअसि जाठराग्निरूपेण तत्स्वीकाराद । अरण्योगहें स्थितः पुनः पुनर्जायसे ॥ अथ तृतीयः॥ गर्भो अस्योषधीनां गर्भो वनस्पतीनाम् । गर्भो विसस्प भूतत्याने गर्भो अपामतीति ॥ हे अग्ने, वं भेपनरूपैरोपधि- विशेपैरुत्पत्स्यमानस्य प्राणिजातस्य जठरे वर्तमानत्वाद् गर्भोऽसि । तथा चाडव- वैद्युतरूपेणाऽपां गर्मोऽसि ॥ कारसायनः ।। अनामिकायाः मास्तादादत्ते प्रस- घेतीति । उदकेषु प्रक्षिप्ताद्भस्मनः सकाशादनामिकपाङ्गुल्पा किचिद्भस्म असोत्यादिभिश्चतुभिर्मन्त्रैरादद्यात ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ प्रसय भस्मना योनिमपश्च पृथिवीमने | सरसज्य मातृभिष्ट्व ज्योतिष्पान पुनरासद इति । हे अमे, मस्मना सह योनि कारणभूतां पृथिवी प्रसय प्रपद्याकिं पृथिवीमेव । नेत्याह । अपश्च योनिभूताः प्रतिपय । किञ्च माताभिरद्भिः पृथिव्या च समृज्य एकीभूय वं भृशं ज्योतिष्मान् संपन्नः पश्चात् स्वयमेव स्थानमुखाम् आसदः आसीद ॥ अथ द्वितीयः ॥ पुनरासद्य सदनमपश्च पृथिवीमने । शेष मातुर्यथोपस्थेऽन्तरस्पा शिवतम इति ॥ हे अग्ने, अपः पृथिवीं च सदनं पुनरासद्याऽऽस्थाय शिवतमः सन् अस्यामुखायाम् अन्तमध्ये मातुरुपस्थे इव शेपे स्वपिपि ॥ अथ तृतीयः ॥ पुनर्जा निवर्तस्व पुनरम इपायुपा । पुनः पाह्य इस इति ॥ अग्ने, लम् ऊर्जा क्षीरादिरसेन सह पुनर्निवर्तस्वाऽत्रागच्छ । इसा अनेन आयुपा सह पुनरागच्छ नोऽस्मान् पुनः कृतादंहसः पाहि पालय॥ अय चतुर्थः ॥ सह रय्या निवर्तस्वाने पिन्वस्त्र धारया विश्वप्न्या विश्वतस्प- रीति ॥ हे अग्ने, रय्या धनेन सह निवर्तस्व । प्सा भक्षण इति धातुः। विश्वैः सवैः पसायते भक्ष्यते पायत इति विश्वप्नी । तादृश्या धारया विश्वतस्परि सर्वेपो तृणधान्यलतापादपानामुपरि पिन्वस्व सिश्च । कासायनः॥ प्रास्योखायामुप- तिष्ठते बोधाम इतीति ॥ अनामिकया स्वीकृतं मक्षिप्य, योघाम इति दाम्पा' , ·• शुक्लयजुर्वेदकायसंहिताभाष्प । मन्त्राभ्यामुख्यानरुपस्थानं कुर्याद ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ घोषा मे अस्य पचसो यविष्ठ महिष्ठस्य प्रभृतस्य स्वथा व । पीयति खो अनु खो गृणाति चन्दारुटे तन्वं वन्दे अन्न इति ॥ हे स्वधावा, स्वधोपलक्षितानं यस्य तद । पविष्ट युवतमा हे अग्ने,मदीयस्यास्य वचसः स्तुतिरूपप्प बोध तात्पर्य बुध्यस्व । कीदशस्य वचप्सः । मंहिष्ठस्यातिशयेनाभिद्धिहेतोः । मभृतस्य प्रकृऐन अद- रेण सम्पादितस्य । प्यायी वृद्धावित्यस्य धातोनिप्पन्नः पीपतिशब्दः । स्वशाब्द एकशब्दार्थे वर्तते । भवदीपस्तुतिकारिणोद्रियोर्यजमानविजामध्ये एका स्तोता द्धमधिकं वक्ति । उचितोक्तिमुलड्वयानिन्दारूपेणातिमशंसारूपेण वा पत्किञ्चिदुक्तितः, एकः स्तोता अनुगृणाति अनुकूलमुचितमेव वक्ति । अतो. ऽस्मदभिमाय बुध्यस्वेति भार्थ्यते । चन्दारभिवादनपरोऽहं ते त्वदीयं शारीर सन्वं वन्दे ।। अथ द्वितीयः । स वोधि निर्मघवा वमुपते बमुदावन् । युगो- ध्यस्मद्वेपासीति ॥ हे वसुपते, धनपते, हे वसुदावन अन्नपदाग्ने, स त्व योधि अस्मदभिमायं बुद्धरस्व । कीदृशस्त्वम् । सरिविद्वान् मघवा अन्नवान् । ताशास्त्वं, द्वेषांमि शमुभिः कृतान उपान् अस्मद् युयोधि अस्मत्तः पृथरकुरु । कासायनः ॥ आध्यं विश्वकर्मण इति जुहोतीति ॥ स्वाहेति मन्त्रोपः । विश्वकर्मणे समस्तजगतस्पित्पादिकाक; तुभ्यं स्वाहा मुहुतमस्तु ॥ कात्या- यनः ॥ अस्थायादधाति समिपं पुनस्वेति पाठस्तु) पुनस्वादित्या रुद्रा वसवः समिन्धतां पुनर्बमाणो यमुनीथ पौः। घृतेन त्वं तन्व वर्धषस्व ससाः सन्तु पनमानस्प कामाः स्वाहेति ॥ हे अग्ने, त्वा आदिसा रुद्रा वसवश्च पुनः समिन्यताम् उपशान्तं पुनः सन्दीपयन्तु । हे वसनीय, पसूनां धनानां नेत: ग्रामाणः प्रामणा ऋतिमा यानिमित्त तस्त्रां पुनः सामन्यता घृतेन तुष्टः सन् तन्वं शरीरं वर्धयस्त तास्वयि तुष्टे सति यजमानस्य कामाः सत्याः सन्तु ॥ इति प्रयोदशेऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ ३॥ तृतीयेऽनुराके वरुरूपस्य चयनदेशं मति नयनमुक्तम् ॥ अथ चतुर्थे गाईपत्यययनमुन्पते ॥ कारपापनः । पलाशवासया गाईपसं व्यूहयपेत बीतेतीति ॥ पालाशाशास्त्रया गाईपत्यस्यानव्यूहन संपार्जनं कुर्यात् ॥ पाठ- स्तु ॥ अपेत वीत वि च सर्पतान्तो येऽध स्व पुराणा ये च नूतनाः । अदा. यमोऽवसान पिम्पा अमान्नियं पितरो लोकमस्मा इति ॥ यमस्य सर्वभूम्प- पिपवित्रात् तम्याः एपिम्पाः सर्वत्र वर्तन्ते । हे यममृत्पाः, अत्र देवपजन;

·२ द्वितीयदशके । १३ अध्यायः ।। स्थाने पुरातया ये यूपं स्थ। नूननाश्च ये पूर्य स्थ ते सर्वेऽप्यपत अमाव स्थानादपगच्छ। । चीत अत्यन्तविरं गच्छत विसर्पत च । अतोऽस्माद स्थानादपेत्य सनातं परित्यज्य विविध गच्छत । यमः पृथिव्या इदमवसानं स्थानमस्मभ्यमदात् । पितरश्वासमै यजमानायेम लोकम् अनन् । एतच्च यजन- स्थानं कृतवन्तः ॥ कात्यायनः ॥ उखानिवपति सम्मानमितीति ॥ अखर- प्रदेशस्थान पासून गाईपत्यस्थाने निषेद ॥ पाठस्तु ।। सम्झानमसि काम- धरणं मयि ते कामधरणं भूयादिति ॥ हे अखरस्वरूप, लं संज्ञानं पशु- सम्बन्धिसम्यग्ज्ञानमसि । पशवो छाघ्राणेन सम्पर ज्ञात्वा तमूखरमदेश लिइ- न्ति । तथा कामधरणमसि । पदमुष्या यक्षियमासीत्तदस्यामदधात उखा अभवन्निति श्रुत्यन्तरे यज्ञियांशलेनोक्तत्वायज्ञद्वारा कामानां धारकमसि । अतस्ते तव यत्कामधारणसामध्य तन्मयि भूयात् ॥ कात्यायनः ॥ सस्ता- थागर्भस्मेतीति ॥ पाठस्तु ॥ अग्नेर्भस्मास्यग्नेः पुरीपमसीति ॥ हे सिकता- स्त्ररूप, स्वमग्नेर्भस्म भासकमास । सिकताधारो ह्यग्निरतितीक्षणो भवति । तथा त्याग्नेस्वस्थानाय पुरीपमप्ति पांमुम्पासि ॥ कासापनः ॥ परिधिद्भिः परिश्रपति चित स्थनीति ॥ परिश्रयणाधनाभिः शर्कराभिः प्रसारयेत् ।। पाठस्तु | चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः अयध्वमिति ॥ चीयन्ते भूमौ प्रक्षि- पन्त इति चितः । हे मार्कराः, यूयं चित स्थ । भूमौ मक्षिप्ता भवथ । परि- चितः परितः प्रक्षिप्ता कर्ष चितः तिकतानामृर्व प्रक्षिताः। वायो यूयं अप- ध्वम् । इदं गाईपसायतनं सेवध्वम् ॥ कात्यायनः ॥ चतस्रो दक्षिणोचराः माचीरुपदधाति दक्षिणा उदयगयमो अग्निरिति तत्मत्यूचमितिागाईपत्यस्य मध्यप्रदेशे दक्षिणमारभ्य उत्तरापवर्गाः मागग्राश्चतस इष्टका दक्षिणतः स्थिता बदह मुखः मुन्, अपसोअग्निरियादिभिश्चतमभिग्भिः क्रमेणोपदध्याव ॥ तन प्रथमः ॥ अयः सोऽग्निर्यस्मिन्सोममिन्द्रः सुतं दधे जठरे वावशानः सहस्त्रियं वानमसन्न सप्ति ससान्त्सन्स्त्यसे जातवेद इति ॥ यस्मिन् गाईपस- पति रूपेऽग्नी सति वावशानः कामयमानः इन्द्रः सुतमभिपुतं सोमं जठरे दधे स्वोदरे धारयिता स तादृशोऽयमगिरिदानी मिष्टकाभिश्चीयत इति शेपः । हेजातवेदोऽमे,त्वम् असं न सप्ति- सन्ततगमनकुशलमश्वामित्र, सहस्रियं सहस्र- संख्याकैन धनेन संमित वाजमन्नं ससवान दरवान यजमानेन स्तूपसे ॥ अथ द्वितीयः ॥ अमे पत्ते दिति वर्चः पृथिव्यां यदोषधीवाला पनत्र । येनान्त. ६ ·। राहलयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । रिसमुतितन्य त्वेपस्स भानुरणको नृचक्षा इति ॥ हे यजत्र, हे यशनिष्पाद- केटकारूपाने, ते तव यवर्चः तेजो दिवि द्युलोके सूर्यरूपेण वर्तते । पृधियां वहिज्वालारूपेण वर्तते । तथा यत्तेगः ओपधीपु परिपावकत्वाकारेण वर्तते । अमु वडवानलरूपेण वर्तते । येन सदीयवर्चसा विद्युपेणोरु विस्तीर्णमन्तार- क्षमाततन्य सर्वतो विस्तारितवानसि प्रकाशितवानसीसर्थः। खेपः विपांदीप्तीनां सलदीपवर्चः समूहोभानुर्भासका अर्णवः समुद्र इत्र विस्तीर्णः।नृचक्षा मनुष्यान मल्पापयिता तथाविधस्तेजोरूपापिष्टकामुपदधामीति शेषः । अथ तृतीयः ।। अग्ने दिवो अर्णमच्छर जिगास्यच्छा देवांउचिपे धिष्ण्या ये। यारोचने परस्तात सूर्यस्य याश्चावस्तादुपतिष्ठन्त आप इति ॥ हे इष्टकारूपाये, दिवः सकाशा- दर्णम उदकम् अच्छाभिमुख्पेन जिगाति प्राप्नोषि । यागद्वारेण दृष्टि संपाद- यसीत्यर्थः । ये देवा पिण्या धारास्तान् देवानछाभिमुख्येन ऊचिपे हविः स्वीकुरुपे । त्वय्यत्रोपहितापायू आहूना इव देवा आगत्य हविः स्वीकरिष्य- तीत्यर्थः । सूर्यस्य देवस्य रोचने दीतिरूपे मण्डले सति या भाप: पर- स्वार्ध्वदेश उपतिष्ठन्ते वर्तन्ते । पाश्चारस्तादधौभागे वर्तन्ते वाः सस्तिय्यु- पहितायामिह गामभ्येष्यन्तीति शेपा ॥ अथ चतुर्थः ॥ पुरीप्यासोऽअमाप पावणेभिः सजोपसः । जुपन्तां यज्ञमहोऽनमीका इपो महीरिति ॥ एते यमय इष्टकारूपा अस्मदीयमिमं यज्ञ जुपन्तां सेवन्ताम् । कीदृशा अग्नयः पुरीप्यासः पुरीपे पांमुरूपे भाः पावणेभिः प्रकर्षण सम्भजनशीलैर्मनोभिः सजोपातः परस्परं समानपीतयः । अनुहो हिंसारहिताः । अनमिया रोगरहिताः । पोऽभी प्राप्तिहेतवः । महीः प्रौढाः। तथाविधा अनिरूपा इष्टका उपदधापीति शेषः ॥ कात्यायनः । इलामम इति पश्चिमे प्रतिमन्त्रमुत्तरत इति ॥ स्त्रयमु. सरतः स्थित्वा गाईपत्यस्य पश्चिमभागे इलामऽयं ते योनिरित्यन्ताभ्या- मुशरभ्यां द्वे इटके उपदध्यादिति शेपः ॥ तत्र प्रयायाः पाठः ॥ इला- मने पुरुदमर सनि गोः शश्वत्तमः इवमानाय साघ । स्यान्नः सूनुतनयो विनावाऽग्ने सा ते मुमतिभुत्वस्म इति ॥ हे अग्ने, हवमानाय होतुं प्रवृत्ताप पजमानाय गोः सनि गवादिपशूनां दातारं साध सम्पादय । कीदृश दाता. रम् । इयं सर्वरीत्यं मशंसनीयं पुरुदंसं बड्या दर्शनीयं शश्वत्तमगसन्तमविले. देन वर्तमानम् । किम वससादामोऽस्माकं मनुः स्पात् । पुत्रो मस्तु । की- 'शासनप औरम इसर्यः । पुनसामान्यस्य मूनुशब्देनोक्तवाद अन्यपुत्रादि- ·२ द्वितीयदशके । १३ अध्यायः । ध्यार तये विशेषविवक्षपा तनपशब्दः मयुज्यते । विजावा विविधाना जन पिता । हे अमे, ते तव सा मुमतिः तथाविधा अनुग्रहबुद्धिः अस्मे भूतु । अस्मासु भवतु ॥ अथ द्वितीयः ॥ अयं त योनिलियो यतो जातोऽअरोचथाः 1 त जाननग्न आरोहाया नो वर्धया रयिमिति ॥ हे अग्ने, अयम् इष्टकारूप: पदार्थः, ते तब योनिरुत्पत्तिहेतुर्मवियः ऋतुकालीन- स्त्रीपुरुषसङ्गम इव । अतो योर्यत्त उम्पन्नस्त्वम् अरोचथाः दीप्यमानोऽसि । तं तथाविध योनि जाननवगच्छन्नारोह प्राप्नुहि । अथाऽनन्तरं नोऽस्माकं रयि धनं धर्धप ॥ कासायनः ॥ चिदतीति पूर्वदक्षिणः प्रतिमन्त्रमिति । दक्षिणत: स्थित्वा पूर्वभागे घिदसीति मन्त्रदये इष्टे उपदध्यात् ।। तत्र प्रथम- मन्त्रपाठस्तु || चिदसि तया देवतयागिरवद् वा सीदेति ॥ भोगाँचिनोति सम्पादयतीति चित् । हे इष्टके, त्वं चिदसि या देवता वामभिमन्यते तया देवतयाऽनुगृहीता त्वं ध्रुवा स्थिरा भूत्वा सीद तिष्ठ । तत्र दृष्टान्तः । अगिर- स्वत् । अङ्गिरोऽभिरुपहितेष्टका या धुवा भवति तद्वत् ॥ अथ द्वितीयः ।। परिचिदसि तपाङ्गिरस्वद् धुवा सीदेति । परितो भोगाँश्चिनोति सम्पादय- वीति परिचित् । शेषं पूर्ववत् ॥ कात्यायनः ।। तिसृषु लोकम्पृणास मन्त्री दशम चेति । अत्र मन्त्रे इसतल्लोकम्पृण ता अस्येत्येतन्मन्त्रदयस्प प्रतीकम् । लोकम्पृणतज्ञका पात्रयोदशेष्टकाः तासामुपधानकाले एतन्मन्त्रद्वयं प्रयोक्त- व्यम् । तत्राये मथमः ।। लोकम्पृण छिद्रं पृणाथो सीद ध्रुवा त्वम् । इन्द्राग्नी स्था बृहस्पतिरस्मिन् योनाऽअप्सीपदनिति ॥ हे इष्टके लोकं गाईपसचयनार्थे मदेशे पूर्वोक्ताभिरिएकाभिरनाक्रान्तमवशिष्टमवप्तान पृण पूरय । तथा छिद्रं पृण । किश्चिदपि छिद्रं यथा न दृश्यते तथा पूरय । अत्यन्तं संश्लिष्टा भवे- सर्थः । अथोऽपि च दृढा सती सीदाऽवतितस्त्र । इन्द्राग्नी बृहस्पतिश्चेते देवा अस्मिन् यौनौ स्थाने त्वामतीपदन् सादितवन्तः ॥ अथ द्वितीयः॥ ताऽअस्प सूददोहसः सोम श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्म देवानां विशास्त्रिया रोचने दिव इशत ॥ दिवो रोचने स्वर्गस्य प्रकाशके अस्प यजमानजन्मनिगि- सभूते सति देवानां सम्बन्धिन्यो विशः मजारूपाः पृश्नयोऽल्पगोसदृशाः सूद- दोहसोऽन्नस्य दोहयिभ्यस्ता इष्टकात्रिषु प्रातःसवनादिषु सवनेषु आसमन्ताव सोमं श्रीणन्ति पकं कुर्वन्ति ॥ कात्यायनः ॥ चावालदेशात् पुरीपं निव. पत्ती, विश्वा इतीति ॥ चारवालदेशाच्छुप्कं पांसुमादायाऽस्मिन गाईपत्य- ·४० शुक्लपजुर्वेदकाघमंहितापाप्ये । चयने निवपेत् ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रं विवाऽीयन्समुद्रव्यचर्स गिरः । रथी- समर रधीनां चाजाना सत्पति पतिगिति ॥ विश्वाः सर्वा गिरोऽस्मदीया। स्तुनयः इन्द्रमवीवधन वद्धितवन्तः । कीदृशमिन्द्रम् । समुद्रच्यचसं समुद्रपद व्यावन्तम् । रथीनां रथयुक्तानां योद्धृणां मध्ये स्थीतममतिशपेन स्थयुक्तं वाजानामन्नानां पति स्वामिनासत्पति सन्मार्गवर्तिनां पालकम् । कासापन। उक्थ्यं निर्वपति समितीमतीति ॥ समितीमत्यादिभिश्चतरभित्रभिस्तस्मिन गाईपत्यचयने उख्यामि निर्वत ।। तत्र प्रथमायाः पठस्तु ॥ सपितर सङ्कल्पे- था संमियो रोचिष्णू मुमनस्यमानौ । इपमनमभिसंवसाना इति ॥ यदिदं गाईपत्यचयनमभिहितं तस्मिन्नुखाग्निनिर्वपनवेलाया द्वावनी सम्पद्यते । पूर्व- मिद्धोऽग्निरेका, उख्योऽग्निरपरस्तावुभौ सम्बोपेदमुच्यते। हे अग्नी, युवा- मुभी समित सङ्गती भवतमासङ्गत्य च सङ्कल्पेथा सम्पम्पज्ञस्य कल्पनं निप्पा- दनं कुरुतम् । कीदृशौ युवाम् । सप्रियो सम्पक् परस्परं प्रीतियुक्ती, रोचिष्ण दीप्यमानी गुमनापमानौ परस्परं सौगनस्पं प्राप्ती । इपानमूर्ज सं घाऽभि- संवसानी अभितः सम्यमंपादयन्तौ ॥ अथ द्वितीयः ॥ संवा मनासि संग्रता समु चित्तान्याकरम् । अग्ने पुरीप्याधिपा भव वं न इपमूज यज. मानाप धेहि इति ॥ हे पूर्वोक्तावनी, या युवपोर्मनासि पनौजन्पान संकलन सगाकरं सर्वतः सङ्गतानि करोमि । तथा व्रतानि कर्माणि समाकरम् । तथा चितानि कांत्रिपय सानानि समाकरम् । हे पुरीप्य, पांसुयुक्ताग्ने मिलिनोभ. याग्निस्वरूप नोऽस्माकमधिपा भव अधिकं पालायता भन । तादृशस्त्व यज- मानाय इपमन्नमूने रसं च धेहिदेहि ।। अथ तृतीयः॥अमे वं पुरीप्यो रयिमान पुटिमाऽसि । शिवा कृत्वा दिशः सर्गः स्वं योनिगिहासद इति ।। हे गाने भगान, वं पुरीच्या पुरीपादिभिः पांमुयुक्तः । रयिमान् धनवान् । पुष्मिानप्यास । सर्या दिशः शिवाः शान्ता कृता इहास्मॅिश्चयने स्वं योनि सकीयस्थानमासदः माप्नुहि ॥ चतुर्थः। भवनमा समानता सचेतमोऽभरे- पतमा पर दिमिष्ट । मा यज्ञपति जातवेदप्ती शिवी भक्तमय न इति । योऽमिः पुरातनो यश्योरुपस्तौ पुरा नोऽस्मदर्य समनमो मनसा सहिती स. पेतमी परस्परं समानचित्तायुसती अन्यविषयं मनः परिराज्यामदनुग्रहाभि- मुपनं मनल्यम् । तस्मिन्ननुग्रहे परस्परसतिपपिराहित्य सचेतस्वम् । मेरेपसौ पापरहिती अस्मदिपपे मामादिकनापराधेनापि कोपाभावः पापयदि- ·२ द्वितीयदशके ! १३ अध्याया। ४१ सम् । भवतं यथोक्तगुणयुक्तायुभौ तिकृतम् । पापराइिसमेव स्पष्टीक्रियते । यह मा हि-सिष्टम् । अस्मदीयं कर्म मा विनाशयतम् । हे जातवेदसाबुभावनी, युवाम् अद्यास्मिन्ननुष्ठानदिने नोऽस्मदर्थ शित्रौ शान्तौ भवतम् ॥कासायन मातेव पुत्रमिति शिक्षाद्विमुच्येति ॥ उखामित्यनुवर्तते ॥ पाठस्तु ॥ मादेव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यमगिर स्त्र योना अभारुखा । तां विचर्दवैअतुभिः संचिदानः मजापतिर्विश्वकर्मा विमुभत्विति ॥ पथा लोके माता पुत्रं विभर्ति तथा पृथिवीरूपेपमुखा स्ने योनौ स्वकीयगर्भस्थाने पुरीष्यमेतमग्निम् अभाः अभा- पद धारितवती । डुमृमथमपुरुषस्य रूपं विभर्ति | तामुखां प्रजापतिवि- मुश्चतु शिक्पपाशान्मुक्तां करोतु । कीदृशः मजापतिः । विवक्रतुभिश्च संविदान ऐकमत्यं गतः। विश्वष्टिरूपं कर्म यस्यासौ विश्वकर्मा ।।इतित्रयोदशे- ऽध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ॥ ॥ चतुर्थेऽनुवाके गार्हपत्यचपनमुक्तम् ॥ पञ्चमेडआहवनीयचयनाथ भुवः कर्षणमुच्यते ॥ कात्यायनः ॥ अनुपस्पृश- नमुन्वतमिति मत्यूचमिति ।। तुपामिना प्रदग्धाः कृष्णवर्णा नितिदेवताका- स्ति इटका नैसदेशे, अमुन्वन्तमिति तृवेनोपदध्यात् ॥ तत्र प्रथमायाः पाठस्तु ॥ अन्वन्तमयजमानमिच्छ स्तनस्येसामन्विहि तत्करस्य । अन्यमस्म- दिच्छ सा त इबा नमो देवि निर्जले तुभ्पपस्त्विति ॥ हे निते देवि, यः सोमयागं न करोति यश्च हविर्यज्ञान्न करोति तादृशममुन्वन्तम् अयजमानं च ग्रहीतुमिच्छ । किश्च यस्तनः प्रच्छन्नचारस, यश्च तस्करः प्रकटचोरस्तयोरित्या गतिम् अन्विहि अनुगच्छ । पृष्ठतो गत्वा तावपि गृहाणेत्यर्थः । सर्वथा सोम मुन्वन्यो हर्वियज्ञैश्च थप्दृश्योऽस्मदन्यमिच्छ सा ते दुष्पशिक्षा तव इत्या गतिश्चर्या। एवम्भूताय तुभ्यं नमोऽस्तु ॥ अथ द्वितीया । नमः मु ते निम्ही तिग्मतेजो- ऽयस्मयं विचूता बन्यमेनम् । यमेन लं पम्पा संविदानोत्तमे नाकेऽअधिरोह- पैनमिति ॥ हे नित, दक्षिणपश्चिममध्यस्थिताऽवान्तरादिगभिमानिनि देवते, तिम तीक्ष्णं तेजो पत्याः सा तिम्मतेजाः । सम्बोधनं, हे तिग्मतेजा, तुभ्यं मुष्ठ नमोऽस्तु । अयस्मयम् अस्मदीयम् अयोनिर्मितं शृङ्खलावद् इदम् एतं. पन्धं स्वर्गमातिबन्धकम् इमं पाप्मानं विचूत विनाशयत । ततस्त्वं यमेनामिना यम्या च पृथिव्यैव संविदानकमत्यं गता सती एनं यजमानम उत्तमे नाके सर्वमुखोपते दुःखमात्रराहेते स्वर्ग अधिरोहय स्थापप ॥ अथ तृतीपा ॥ यस्पान पोर आसं जुहोम्पेषां यन्पानामवसर्जनाय । पाला जनो भूमिरिति ·शुभपजुर्षेदकायसंहिताभाष्ये ।। अमन्दते निति वा परिवेद विश्वत इति ॥ हे घोरे क्रूररूपे निक्रीतदेवि, पास्यास्ते तब आसन आसनि आस्पे मुखे जुहोमि आहुतिबदिष्टकामुपदधामि। किमर्थं बन्धानां यजमानस्य परलोकमाप्तिवन्धकानामेषां पाप्मनाम् अवसर्ज- नाप विनाशार्थम् । पा वा जनी जनुमात्ररूपः शास्त्रसंस्काररहितो भूमिरिति ममन्दते स्तौति । भूमिनिनिदेवीति । अहं तु शास्त्राभिज्ञतया ताशी वां विश्वतः सर्वधाऽपि नितिमेव परिवेद सम्यम् जानामि । तत्रतावनिति- रिसेतद्देवताया नामधेयम् । अवयवार्थश्चैवं व्युत्पादनीयः । सर्वदेवसाधारणादेव- पाजनानिष्कृष्प स्वतन्त्रे देशे निर्गतिः माप्तिर्यस्याः सा निर्गतिस्तदिदं मकारद्वयमभिप्रेस विश्वत इत्युक्तम् ॥ कात्यापनः ॥ शिक्यरुक्मपाशेन्द्रास- न्दीपरेणास्पति यं त इतीति । शिक्यादीन प्रक्षिपेत् ॥ पाउस्तु ॥ यं ते देवी निर्मतिराववन्ध पाशं ग्रीवास्त्रविनृत्यम् । तं ते विष्याम्पायुपो न मध्यादथेत पितुमद्धि प्रसूत इति ॥ हे यजमान, ते तव ग्रीवासु ग्रीवाया सम्बन्धिषु प्रदेवा- विशेपेषु यं पाश नितिदेवी आवबन्ध आसमन्ताद वन्धितवती । कीदृशं पा- शाम् । अविस विनायितुमशस्यं दृदमियर्थः । ते त्वदीयं ग्रीवास्थ तं पाश विप्यामि विमुञ्चामि । तच विमोचनं लदीपस्पायुपो मध्यादारभ्य न भवति किन्तु फरसोऽप्यायुपि । अध पाशविमोकानन्तरं प्रस्तोऽभ्यनुज्ञातस्त्वम् अय- मग्निनिवेशनः एतं पितुम् एतदन्नमदि भक्षय | कासापनः ॥ उत्तिष्ठन्ति नमो भूत्पा इतीति ।। उत्थानं कुर्युः ॥ पाठस्तु ।। नमो भूत्यै येदं चकारोति। या देवी इदमग्निलक्षणं कर्म चकार कृतवती तस्पै भूम्यै श्रीरूपिण्यै देव्यै नमोऽस्तु ॥ कात्यायनः ॥ शालादार्योपस्थानं निवेशन इतीति ॥ पाठस्तु । निवेशनः सामनो चमूना विश्वा रूपाभिचष्टे पाचीभिः । देव इव सविता सयधर्मेन्द्रो न तस्यी समरे पयीनामिति ॥ अयमग्निनिवेशनो यजमानानां स्वगृहे निवेशयिता, वमना सामनः मजापगुरुपाणा द्रव्याणा भापकः । तादशः सन, शचीभिः स्वकीयाभिः शक्तिभिर्विश्वा रूपा सर्वाणि रूपाणि भकाशयति । तदद । कीडशोऽग्निः । सत्यधर्मा सत्योऽवश्यम्भाविफलोपेतो धर्मोऽग्निहोनादिलक्षणो यस्यासी सत्यधर्मा । इन्द्रः परमैश्वर्यवान् । अत एर पपीना समरे न तस्थी परिपन्थिनां शत्रूणा युद्ध स्वयमागत्य न तिष्ठति किन्तु सकीयनामपदणमात्रेण ते पलायन्त इत्यर्थः । वात्यायनः नियुज्यमानमभि- मन्त्रपते तीरा युद्धन्तीति ।। वनीवर्दैः सह नियुश्यमानं सीरा युमन्तीत्यादि- ·२ द्वितीयदशके । १३ अध्यायः । मन्त्रद्रयेनाभिमन्त्रयेत् ।। तत्र प्रथमायाः पाठः । सीरा युञ्जन्ति कवयो युगा वितन्वते पृथक् । धीरा देवेषु मुम्नयेति ॥ कवयः कृषिकर्माभिज्ञाः, सीरा सीरं लागलं युञ्जन्ति सज्जीकुर्वन्ति । तथा, युगा मुटु द्वादश वा कल्पाविशेषेवपेक्षितानि युगानि तन्वते । एकैकं विस्तारयन्तु । कीदृशाः । कपः। धीराः धैर्पयुक्ता अनलसा इत्यर्थः । तथा देवेषु देवताविपयेपु मुम्नया मुन्नं मुखमिच्छन्तीति मुन्नायकः ॥ अथ द्वितीयः॥ युनक सीरा वि युगा तनुवं कृते योनौ वपतेह वीजम् । गिरा च सृष्टिः सभरा अतन्नो नेदीय इत्सएप पकमैयादिति ॥ हे कर्पकाः, सीरा युनक्त लागलं योजयत । युगा वितनुध्वं युगानि विस्तारयत । कृतेन कपणेन संस्कृते इहास्मित् योनौ स्थाने वीज बीह्यादिकं वपत । किञ्च सवीजं गिरा आशीर्वादरूपेण मङ्गलवाक्येन युक्त. मिति शेषः । सृष्टिस्तत्र निप्पनस्तम्बो, नोऽस्मदर्य समरा असत् फलभारयु- तोऽस्तु । पकं फलं नेदीय इत् अन्तिकमेव अल्पकालनिष्पाद्यमेव सव मृण्यः सृपा लवनसाधनेन दात्रेण लुनं स आइयात् । अस्मरसमीपम् आगच्छतु ।। कात्यायनः ॥ कर्पति शुनः सुफाला इति प्रत्यूचमिति ॥ शुनः मुफाला इसा. दिभिश्चतमिग्भिः कर्षणं कुर्यात् तत्र प्रथमः॥ शुन: मुफाला विकृपन्तु भूमि शुनै कीनाशा अभियन्तु वाहैः।शुनासीरा हविषा तोशमाना मुपिप्पला ओपधी कर्तमस्मे इति ।। सुफालाः । जिफला विसरणे । शोभनं फालम् अधिरोपणम् आकर्षणं येषां ते मुफालाः । भूमि शुनं मुखं यथा भाति तथा विकृपन्तु कर्षणं कुर्वन्तु । कीनाशाः हलिनः कर्पका, वाइवलीचर्दैः सह शुनं मुखं यथा भवति तथा अभियन्तु अभितः मवर्तयताम् । हे शुनासीराः, शुनो वायुः सीर आदित्यः तावुभौ युवामेवं क्षेत्र कृष्टे सति इविपा उदकेन तोश- माना तोशमानौ भुमि निघ्नन्तो, सुपिप्पलाः शोभनफलोपेताः ओपधी:, अस्मे अस्मभ्यं कर्त कुरुतं वीजावापं कुरुतमिसर्थः ॥ अथ द्वितीयः ॥ घृतेन सीता मधुना समज्यतां विश्वेदेवैरनुमना मरुद्भिः । ऊर्जस्वती पयसा पिवमाना. ऽस्मान्त्सीते पयसाऽध्यावरस्वेति ॥ इयं सीता लागलपद्धतिर्मधुना मधुरेण घृतेनोदकेन समज्यतां संसिच्यताम् । अतः सा सीता विर्देवैर्मरुद्भिश्चानुमता समीचीनेपमिसगीकृता सा पुनर्जस्ती रसवती पयता पिवमाना जलेना- Sऽप्यायिता वर्तते । हे तीते जलेनाप्पापिचा त्वम् अस्मान् मसभ्यावस्त्र अभितः आरत्ता भव ॥ अप तृतीयः ॥ लागलं पनीरवन सुशेवर सोमपि- ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । सरु । तदुद्रपति गामा प्रपूव्यै च पावरी पस्यापद्रयवाहणमिति ॥ इदं लाङ्गलमुद्रपति उदधृतानि प्रौढलोठानि यथा भवन्ति तथा कर्पणं कुर्यादित्य- र्थः । कीदृशं लागलं, पवीरवत् वजयत्तीक्ष्णोपेतं, मुर्शनं कर्षकैः मुष्ठ सेवितुं शक्यम्। अतितीक्ष्णवेन सहसा भूमिभेदात् कर्मकाणां नास्ति मयास इत्यर्थः । सोमपिरसरु । सोमं पिवतीति सोमपा यजमानः। यजमानरूपायां भूमौ सरण- शीलम् । अनेन कर्षणेन फाधिक्ये सति गवादिकं यजमानः प्रामोविति पतित्र गौरविरित्युभय मसिद्धमामपूप प्रथमवयस्कां कन्यां पीवरी पुष्टाङ्गी, प्रधावत् प्रयाणसमधैं रथयाहनं रथं वोढुं योग्यमानादिकम् । यदा हि कृषिः समृद्धा भवति तदानीमेतत्सर्व यजमानस्य मुलभम् ॥ अथ चतुर्थः।काम कामदुधे धुक्ष्म मित्राप वरुणाय च। इन्द्रायाश्विभ्यां पूष्णे प्रजाभ्य ओषधीभ्य इति ।। काम्पन्त इति कामा भोगास्तान कामान् दोन्धि सम्पादयतीति कामदुधा लागलपद्धतिः। हे कामदुधे, मित्रादीनामोपपताना काममपेक्षितं भोगं धुत्व सम्पादय ॥ कासायनः ॥ अनहो विमुपध्वमितीति धलीवान विसजे- तू ॥ पाठस्तु ॥ त्रिमुच्यध्वमान्या देवयाना अगनम तमसपारमस्य । ज्योति- रापामेति ॥ हे अन्या,अहन्तव्या गावो वल्लीपर्दाः,यूयं विमुच्यवम् । युगा- नि मुश्चत । देवपाना देवता) कर्मकारिणो यूपम् अस्य क्रियात्मकस्य तमसः पार तीरं वयमगनम पारं गतास्मेति सन्दध्वमिति शेषः । अतो वयं ज्योति मुखाभिव्यअकं यज्ञलक्षणम् आपाम माधवन्तः ॥ कात्यायनः ।। मिजुहोनि सनरून इतीति ॥ कुशस्तम्चे जुहुयात् ॥ पाठस्तु ।। सरन्दो अपनोभिः सजूरुमा अरुणीभिः । सनोपप्ता अश्विना दसोभिः सनुः सूर पतशेन सबैश्वानर इळपो घृतेन साहति ॥ अयत्रोभिरित्पनेन पदेन मासा- श्वार्द्धमासाश्चीच्यन्ते । तैरन्दः संवत्सरः सनः समानमीतियुक्तो भवस्विति शेषः । तथा उपा अरुणीभिः अरुणवर्णामिः सनूः समानीतियुक्ताः । तथा अविना अश्विनौ देवी दभोभिः कर्मभिः रसं सजोपमो समानप्रीतियुक्तौतिया सूर आदिसा, एतशेन एतनाम्ना पिणा शेन वा समानप्रीतियुक्तः । तथा वैश्वानरोऽग्निः, इळया अन्नरूपेण हरिपा सजः समानप्रीतियुक्तो भवतु । एवंविधेभ्यः सर्वे पो देवेभ्यो घृतेनाहुतिरूपेण क्षरणरूपेणाज्येन स्वाहा हुत- मस्तु ॥ इति प्रयोदशेऽध्यापे पश्चमोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ ५॥ पञ्चपेऽनुसा भुवः कर्षणमुक्तम् ॥ पष्ठे भोपथीवापोऽभिधीयते ॥

·२ द्वितीपदशके । १३ अध्यापः। कात्यायना ॥ या ओपपीरिति प्रत्यूचैत्रपतीति ॥ या औषधीरित्यादिभिः पञ्चदशसंख्याकाभिग्भिः पञ्चत्वानि संपद्यन्ते । तैस्तृचैः सर्वा ओषधीनि- पेव ॥ तत्रेयं प्रथमा ॥ या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मननु पभ्रूणामहः शतं धामानि सप्त चेति ॥ युगशब्दः कालवाची । त्रियुगं वर्षा भारद्वसन्त इति कालत्रयमुद्दिश्य पुरा सृष्ट्यादौ देवेभ्यः सकाशाद्याओषधयः पूर्वाः प्रथमा जाता उत्पन्ना बभ्रूणां माणिभरणसमर्थानां परिपाकेण पिङ्गलवर्णानां वा तासामोपथीनां शतं धामानि शतसंख्याकानि भेदाद सप्त च । विशेषाकारण ग्राम्यानारण्याँश्च सप्तधान्यभेदाव । अहं मनेनु मन्ये जानामि ।। अथ द्वितीया ॥ तं वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रुहः । अधा शतक्रत्वो यूपमिमं पे अगदं कृतेति ॥ हे अम्ब, मातृस्थाना ओपधपो, वो युष्माकं धामानि जातिभेदाः क्षेत्राणि वा शत सन्ति उत अपि च वो युप्माकं रुहः मरोहा अकराश्च सहस्रं सन्ति । शतसहस्रमिसाभ्यामपरिमितत्त्रमुपलक्ष्यते । अधथैवं बहुभेदोपेतले सति शतसंख्याका ऋतवो याभिर्युप्माभिनिष्पायन्ते सादृश्यः शतक्रतो यूपं मे मदीयाममं यजमानम् अदगं कृत क्षुत्पिपासादि- रोगरहितं कुरुत ॥ अा तृतीयः ॥ ओषधीः पतियणीत पुष्परती। प्रसूवरीः। अषा इन सजिवरीरुिषः पारपिप्णय इति ॥ ओपधीः प्रतिगृणीत यूयं भतिगृभ्णीत । कीदृश्पः पुष्पवती । पुप्पैरुपेताः । प्रमूवरी: फलमसवतीः । असा इव सजिसरीः । सामे यथा असा जयशीला, तद्वत फलपर्यन्त- वाजपशीला:, वीरुधो लताकपाः पारायणुफलकान्तस्वं परित्यज्य पारं वहुसंपरसरावसानं प्राप्तुं शीलं पासा तास्तथाविधाः ॥ अथ चतुर्थः ।। ओपधीरिति मातरस्तदो देवीरुपरे । सनेयगश्त्रं गां वास आत्मानं सब पूरुषेति ॥ हे पावरो पासमाना देवी देव्यः । इसिशन्दोऽत्र हेत्वर्थे वर्तये । पस्मादोपापमोपपया, तस्मादो युष्मानुपत्रुचे मार्थये । कथं मार्थनमिति तदुच्यते । हे पूरुष, तब वदीयं सनेय तह नेतन्यमय, त्वदीपं गां पशुं वास- स्त्वदीयं वस्त्र स्थाने वा आत्मानं त्वदीयं शरीरम् एतत्सर्वपोपपयोऽमिदि प्रापपन्विसहमोपधी: भार्यये । हे ओपयो, वो यूयं यजमानाऽस्मादिकप. भिद्धि प्रापयतेसर्थः ॥ अप पथमः ॥ अश्वस्ये वो निपदनं पर्ण वो वस- तिष्कृता । गोभान इकिलासथ यत्सनस्य पूरुषमिति ॥ हे ओपषिदेवता को युप्माकमश्नत्ये निपदनम् अश्वत्परतन्छापायामुपवेशनस्यानं भवति । पर्षे ७ ·रालयजुर्वेदकाण्व संहिताभाष्ये । पलामाक्षे वो युप्मा वमति कता निवासकारणं गृहं कृतम् । देववाधिष्ठित- त्वादेव लोकेऽसत्यक्षा प्रदक्षिणानमस्कारादिभिः पुज्यते । पलाशरक्ष. श्चमादिरूपेण । इदशोऽपि यूयं गोमाज इद भवदीयेन स्थावररूपेण भूमिभाज एवं मृत्वा असय किल स्थिताः। इतरलोके प्रसिद्धम् । तरिकाममिति तदुच्यते। यद यस्मात् कारणात् पूरुपम् इमं यजमानं मनुष्यं समवय अन्नदानेन पोपपथ । तस्मात् स्थावररूपाद् इदं स्थानमित्यर्थः ॥ अथ पष्ठः ॥ य- प्रौपीः समग्मत राजानः समिता इव । विमः स उच्यते भिपग्रोहा- ऽमीवचातन इति ॥ यत्र यस्मिन् क्षेने औपपीरोषधयो यूयं समग्मत फलमदानाय सङ्गता भवत । तत्र दृष्टान्तः । राजानः समिता इव | यथा युद्ध प्रतिपक्षिणः सेना जेतुं परस्परमनुकूला राजानः संगच्छन्ते । एवं संगताश्चौषधींषु विमो मेघावी रसीयविपाकाभिज्ञो या पुरुषास भिपगुच्य- ते । क्षुधादिरोगस्य चिकित्सक इत्यभिधीयते । कथं भिपक्कमिति तदुच्यते । रक्षोहा पहाभिरेताभिरोषधीमिः पुरोगमं रक्षोग्नं करना रक्षसां हन्ता रादुपद्रव- रूपरोग निवारयति । अमीरचातनः । ओपधीजन्यपथ्यादिमिरगीवान रोगाश्चातपति नाशयतीत्यपीवचातनः ॥ अथ सः ||अश्वावतीर सोमावती- मूर्जयन्तीमुदोजसम् । आवित्सि सर्वा ओपधीरस्माऽअरिष्टनातय इति ॥ काचिदोपधीजातिरश्चानती । अश्वा अस्यां सन्तीत्यशावती ताम् । छान्दसो दीर्घः । गोपधिसमृद्धौ समां घनद्वारेणावा लभ्यन्ते इत्यर्थः । अन्या काचि- दोपधीः सोमावती सोमपागोऽस्यामस्तीति भृमोमा ट्री सोमयागः कर्तु शक्यत इत्यर्थः । अपरा जातिरुजयन्ती अजै पलं माणचेष्ट वा करोती- यर्थः । अन्या जातिरदोजा उत्कृष्पाजोधातुरङ्गे यस्याः सा उदोजाः । अन्न. द्वारेण शरीरधातुं पोपयतीत्यर्थः । नास्मा ओषधीः अप आविस्मि सर्वतो लब्धपानस्मि । किमर्धम् । अस्मा अरिष्टतात्ये अरिष्टस्य भावः अरिएतातिः। अस्य यजमानस्य हिंसारादिसायेत्पर्यः ॥ अथाऽष्टमी । उच्छष्मा ओपधीनां गावो गोष्ठादिवेरते धनर सनिप्यन्तीनामात्मानं तत्र पुरुपेति ॥ओपधीनां शुष्पा सदुपभोगजन्यबलविशेषा उदीरते उद्गच्छन्ति । तत्र दृष्टान्तः, गावो गोष्ठा- दिवा पपा गावः स्वनिवासस्थानाद् गृहादेररण्यदेशं प्रति उद्गच्छन्ति तद्वत् । वीशीनामोपीनाम् ।हे पुरुष, तब स्वदीपमात्मानं शरीरं मति धनं सनिप्प. तीनां धनं दातुमिच्छन्तीनाम् ॥ अथ नवमी ॥ इप्कृतिनाम वो माता- ·४७ २ द्वितीपदशके । १३ अध्यायः । ऽधो यूपर स्थ निष्क। सीरा पनविगी स्थ न यदामपतिनिष्कथेति ॥ हे ओषधयः, वो युप्माकम् इस्कृति म । नकारलोपरछान्दसः । निष्कृतिः निष्क्रयणं क्षुधादिविनाशनमेव माता मानदुत्पत्तिनिमित्तम् । क्षुधादिक निवारपितुमेव हि भवती नामुत्पत्तिः । अथो अपिचैवं सति, यूयं निष्कृतिः स्थ निष्कृस, क्षुधादिविनाशका भवथ । सीराः । क्षुधादीनामपसारयियः । पतत्रिणी। पात्रं पतनम् अस्मान् प्रत्यागमनम्। तेनागमनेनोपेताःस्थ न, भक्त । यह क्षुधादिकमामपति रोगवद वायते तद निष्कृय विनाशयत ॥अथ दशमी। अतिविश्वाः पारेष्ठा स्तेन इव ब्रजमक्रमुः। ओपी: पाचुच्यधुर्यत्किञ्च तन्वी रसः इति ॥ परिष्ठाः शरीरस्पोपरिस्थिता उदरमध्ये प्रविष्टाः, विश्वाः सर्वाः ओपभयः अति जीर्णादिदोषमतिलय अक्रमुः। क्रान्ता देहे व्याप्ता इयर्थः । तत्र दृष्टान्तः । स्तेन इव ब्रजम् । यथा रात्री गुप्तचोरो गोष्ठ उपविश्य गाम- पहर्तु सावधानं गोशालायां सर्वतो व्यामोति तद्वत् । तन्वः शरीरस्य सम्घ• न्धी यत्किञ्च रपः शरीरे शिरोव्यथामुल्मातिसारादिरूपं पापफलं पत्किञ्चि दस्ति सर्वमोपधारोपथ्यः पाचुच्यतुः विनाशितवत्सः ॥ ॥ अथैकादशी ॥ यदिमा वाजयबहमोपीईस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीव- गृभो यथेति ॥ यद्यदाहं वाजयनन्नमिच्छन्निमा ओपीईस्त आदधामि तदानीमेव यक्ष्मस्य क्षुदादिरोगस्यात्मा स्वरूपं पुरा नश्पति । भोजनाव मागेत्र नमदृश्यो भवति । तत्र दृष्टान्तः । यथा लोके धीवरैजीनस्प शमार्ग्रहणात् पुरा भीतः शशः कर्णाभ्यां नेत्रे पिघाय भूमि संश्लिटो मृत इन तिति तद्वत् ॥ ॥ अथ द्वादशी ।। ॥ यस्यौपधीः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुप्परुः । ततो यक्ष्मं विवाघधमुग्रो मध्यमशीरिवेति ॥ यस्य रोगिणः अग. पड़ सीपदान परुष्पा पाशब्दः पर्ववचनः । सर्वाणि पाणि च, हे औषधी, औषधयो यूपं प्रसर्पथ प्रगच्छत व्याप्नुत । ततोऽनन्तरमेत्र यक्ष्म व्याधि विधाधध्वमातस्मादगपर्वसमुदायाद्व्याध्यागमं कुरुध्वम्।तत्र दृष्टान्तः। उग्र उद्गुर्णवलः क्षत्रियः, मध्यमशीरित्र मध्यमं मर्यभागं शृणाति विध्यति हिनस्तीति मध्यमशीर्मर्मघातका सन् यथा शत्रुन् बाधते, एवमोषधयो यूपमपि रोगिणो रोग वाघध्यमित्यर्थः ॥ अथ त्रयोदशी ।। साकं यक्ष्म अपत चापेण किकिदीविना । साकं वा तस्य ध्राज्या साकं नश्प निहाकयति । श्लेष्मावरुद्धकण्ठजन्यध्वनेरनुकरणार्थो- - ·शुरुयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । ऽयं किकिशन्दः । किकिना ध्वनिविशेषण दीपति व्यवहरतीति रोगविशेष: किकिदीविः । स चश्लेप्मजन्यः । चापः कश्चिद पतिविशेषः । तव तीर. साव पित्तजन्यो रोगश्चापः । ई यक्षगराज यक्ष्पादिरोग, ख श्रेप्मजन्येन पित्तजन्येन च वाघेन सार्क पत प्रकर्षण नष्टो भर । तया तस्य धाग्या वातरोगस्य गसा व्याध्या सह नम्प नष्टो भव । तया यया पहिया निहतोऽस्मि हा कष्टमिति शन्दं करोति सा निहाका तया साकं नश्य नो भव ।। अय चतुर्दशी ॥ अन्या वो अन्पामवत्वन्यान्यस्या उपाऽवतात सर्वाः संविदाना इदं मे मावता वयः इति ॥ हे ओपयो, युप्माक मध्ये अन्पा काचिदीपपी. व्यक्तिरन्यामिवरामोपधीव्यक्तिम् । अवतु तथा रक्षिता सान्या अन्यस्या रहि. काया उपावत समापयागस तामप्यतु । संहसकारित्वात परस्पररक्षकल- मुनितम् । ताः सर्वास्तपाविधा ओषधयो यूर्य मंविदानाः परस्परमेकमर्स गताः ससो मे मदीयमिद बचो वाक्यं पार्थनारूपं पावत प्रकर्पण रक्षत ।। अय पञ्चदशीयाः फलिनीयर्या अफला अपुष्पा याथ पुप्पिणीः। वृहस्पति- प्रसूतास्ता नो मुश्चन्त हस इति ॥ या ओषधयः फलिनी फलिन्यः फल- युक्ताः । पाश्चाफलाः फलरहिताः। याश्चापुष्पाः पुणरदिता । याश्च पुष्पिणी: पुषयुक्ताः । सर्वा वृहस्पतिप्रसूताः । वृहस्पतिना प्रेरिताः ससो नो- ऽस्मान् अहसः पापान्मुश्चन्तु मोचयन्तु ।। एवमोपधियापार्यानि पञ्च तृचान्या- नातानि || अथाऽत्रैव विकल्पिता दशर्च आन्नायन्ते ॥ ॥ अथ प्रथमः ॥ मुश्चन्तु मा शपथ्यादयो वरुण्यादुत । अथो यमस्य पडीशान मर्मस्पादेव- किल्लिपातु इति । शपथ्यात् शपये भव शपथ्यमातस्मास्किलिपान्मामोपपपो मुमन्तु । अयो अपिच वरुण्याद् वरुण भर वरुण्य तस्मादरुणापराधनिमित्ता- व पापानमा मुञ्चन्तु । उताऽपिच यास्य सम्बन्धिना पड़ीशात् पट्टीशशब्दो- न बन्धनवाची । बन्धननिमित्तात् पापामा मुञ्चन्तु । अधोपच सर्वस्मादेव किल्लिपादेवतापराधनिमित्ताव पापामा मुञ्चन्तु ॥ अध द्वितीया || अवयती: समवदन्त दिव ओषधयस्पारे । पंजीयमनवामहै न स रिप्याति पूरुप इति ॥ द्युलोकाद पतन्तो दृष्टिविन्दव औपधि- रूपेणोत्पद्यन्वातथाच तैत्तिरीयेऽग्निहोत्रव्राह्मणैः समाम्नायते। पाचन्तस्वीका आप अपोऽवयन्ते तावतीरोषधयो जायन्ते इति। अतोऽवापि दिवः परि वर्ग- स्योपरितनप्रदेशादवपतारवयत्यः अघस्ताद् भूमौ पतन्स भोपपया समवदन्त ·२ द्वितीयदशके। १३ अध्यायः। परस्परं सम्यगतद्वचनमुक्तवसः । कीदृशं वचनमिति तदुच्यते । ये नीचे पाणिनमश्नवामहे व्याप्नुमः स पुरुषो न रिष्यति नैव विनश्यतीति । अथ तृतीयः॥या ओपधीः सोमराजविहीः शतविचक्षणाः । तासामसि त्वमुत्तमा- st कामाप शहद इति ॥ प्रोमराज्ञीः सोमो राजा यास ताः सोमराम पहाविद्या शतविचक्षणाः शतं विचक्ष्यन्ते मोच्यन्ते इति शतविचक्षणाः । एवम्भूता पा ओपधारोपध्यः सन्ति तासामोपधीनां मध्ये हे ओपधी, उत्तमा उत्कृष्टा व कामाय अरम् अलं समर्याप्ति । ततो हदे हृदयाय शं मुख- कारिणी भवेति शेषः। अथ चतुर्थी|या ओषधीः सोमराझीविष्ठिताः पृथिवीपनु। वृहस्पतिमस्ता अस्यै सन्दत्त वीर्यमिति ॥ पृथिवीमनु विष्ठिताः बृहस्पति- मसूता बृहस्पतिना मेरिताः सोमराज्ञो या औषधपो यूपम् । अस्यै पृथिव्यै वीर्य सामय सन्दत्त सम्यक् प्रयच्छत ॥ अय पञ्चमी ॥ याश्चैदमुपशृण्वन्ति याश्च रंपरागताः सर्वाः सङ्गस वीरुधोऽस्यै सन्दत्त वीर्यमिति ॥ याश्चोपषिदेवता इदं मदीयं प्रार्थनं समीपस्थाः सत्यः शृण्वन्ति । याश्चान्या ओपघिदेवता दूरं यया भवति तथा परागता व्यवाहिताः सत्य ईपच्छृण्वन्ति । हे वीरुधो लता- रूपाः सर्वा ओपघयो यूयं सत्य सङ्गता भूत्वा अस्यै पृथिप वी सामर्थ्य ॥ अथ पष्ठी ॥ नाशयिती बलासस्पार्शस उपचितामसि । अथो मातस्य पक्ष्याणां पाकारोरसि नाशनीति ॥ हे ओषधि, त्वं वलासस्य घलमस्यति क्षिपतीति वलक्षयस्तस्प अर्शसो मूलपाधेयायियप्ति । किश्च उपचितां शरीरे उपचीयन्तेऽन्ये पे रोगास्ते उपचितः, तेपामपि नाशयिभ्यप्ति । अयो अपिच शतस्प यक्ष्माणां व्याधीनां शतस्यापिनाशिनी समि। पाकारोः क्षयव्याधेरपि नाशनी स्वमसि ॥ ॥ अथ सप्तमी ॥ मा वो रिपद खनिता यस्मै चाई खनामि वः । द्विपञ्चतुष्पदस्माकर सर्वमस्वनातुरमिति ।। हे ओपधपो, वो युप्माकं खनिता चिकित्सायै युष्मदीयमूलं ग्रहीतुं खननस्प कर्ता मा रिपत् । मा विनश्यतु । अहं च यस्मै रुग्णाय चिकित्सार्थ वः स्वनामि युष्मन्मूलं ग्रहीतुं करोमि सोऽहमपि मा विनश्यामि । किं बहुना, अस्माकं सम्बन्धि द्विपच्चतुष्पद्वा माणिनातं युप्मानुपजीवति तत्सर्वमनातुरं रोगरहित- मम्तु ॥ अथाऽgमी ॥ ओपधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तर राजन् पारयामतीति ॥ ओषधयः ओषधिदेवताः स्वकीयेन' स्वामिना सोमेन राका सह संवदन्ते वादं कुर्वन्ति । कथं संवाद इत्युच्यते ।, पृषगदत्त ॥

·शुक्लपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । यस्मै रुग्णाय चिकित्सागस्मदीयमूलादिना ब्राह्मणः कृणोति करोति, हे राजन तमातुरं पारयामसि । पप पारयामः । व्याधेरत्तारयामः ॥ अथ नवमी ॥ स्वां गन्धर्वा अखन स्वामिन्द्रस्वां बृहस्पतिः । स्वामोपधे सोमो राजा विद्वान यस्मादमुच्यतेति ॥ हे ओपधे, त्वां गन्धर्वाः स्वापेक्षितकासक्ष्यर्थम् अखनन खननमन् । स्वामिन्द्रोऽपि अखनन । तथा वृहस्पतिश्चाऽवगत । विद्वान ओपपिसामथ्य जानन् सोपी राजा स्वायखनत् । अतस्त्यामयं सम्भुज्य पक्षमाद्रोगादमुच्यत मुक्तो भवतु ॥ अथ दशमी ॥ त्वमुत्तमात्योपधे तव वृक्षा. उपस्तयः । उपस्तिरस्तु सोऽस्माकं योऽस्मां अभिदासतीति ॥ हे ओप, स्वमुत्तमा उत्कृष्टासि । चूतादयः उपस्तयः वदीयवाधापरिहारार्थे वृक्षास्ति- धन्तीति उपस्तयो भवन्तु । योऽस्मानभिदासति अभिहन्ति स पुरुषोऽस्माकम उपस्तिरस्तु । अस्मदुपद्रवपरिहाराय स्थिरो भवतु ॥ इति त्रयोदशेऽध्याये पष्टोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ ६॥ पढेऽनुवाके ओपधिनिवापोऽभिहिता ॥ अथ सप्तमे लोकेटकोपधाना. दिमन्त्रा उपन्ते ॥ कात्यायनः। मामा हिमीदिति प्रत्यूचं प्रदिशामिति ॥ मा मा हि सीदियादिभिश्चतमृभित्रभिः पूर्वादिदेहक्रमेण लोकेटकसंशका लोक- रूमा इटका उपद-पादिति शेषः । तत्र प्रथमा । मा मा हिसीजनिता यः पृथिव्या यो वा दिव५ ससधर्मा पानट् । यश्चापश्चन्द्राः प्रथमो जजान कस्मै देवाय इविपा विधेमेतिपः प्रजापतिः पृधियाजनिता उत्सादकः, योवामजा. पतिः सत्यधर्मा अत्रितयधारणशक्तिः सन् दिवं धुलोकं व्यानट् व्याप्तवान् । पुनरपि यः प्रजापतिः प्रथमोमुख्याशवचन्द्रः आल्हादिकारिणीः,आपः उदका. नि जजान उत्पादयामात ताशाय कस्मै मजापतये देवाय इविषा विधेम वयं परिचरेम । एवम्भूतः मजापतिः मा मा हिल्सीत हिंसा मा करोतु ॥ अथ द्वितीया । अभ्यावर्तस्व पृथिवि यझेन पयसा सह । वषां ते अग्निरिपितो अरोहदिति ॥ हे पृथिति, पझेनाघातव्येन पयसा च तत्फलभूतेन सह अभ्या- वर्तस्व । अस्मदाभिमुख्येनागन्छ । इपित इच्छावानतोऽग्निः ते वपां त्वदीयं पासशमिमं मदेशम् अरोहत् । आरोहतु स्त्रीकरोतु ॥ अथ तृतीया ॥ आने यत्ते शुक्र यचन्द्रं यत्पूर्त पञ्च यझियम् । तद्देवेभ्यो भरामसीति॥ हे अग्ने ते त्वदीयं वदनं शुक्र दीप्तिमत् । यच्चान्पदङ्गं चन्द्रम् आल्हादकरं यदप्यन्य. दङ्ग पक्षियं यज्ञाई तत्सर्व लोटरूपं देवेभ्यो देवानामर्थे भरामसि सम्पादपामः।।

·२ द्वितीयदयाके । १३ अध्यायः । अथ चतुर्थी । इपमूर्जमहमित आदमृतस्प योनि महिपस्य धाराम् । आ मा गोषु विशस्वातनुषु जहामि सदिमनिराममीवामिति ॥ ऋतस्य यज्ञस्य योनि स्थान महिपस्य महतोऽग्ने धारणं च इपानम् ऊर्ज रसं च इतोऽस्मात प्रदे- सादहमादं स्वीकरोमि । एतव सर्व मा माम आविशतु । आगय प्रविशतु । किच, तनूपु मदीयपुत्रादिवारीरेषु मदीयगोषु च आविशतु ॥ कात्यापनः ।। सिकता प्रमार्टि जहामीतीति । तत्र स्थिता वालुकाः प्रमार्जयेत् ॥ पाठस्तु ॥ जहामि सेदिमनिरामीवामिति ॥ अनिरामनरहिताममीवां रोगयुक्तां सदि सिकतारूपां भूमि जहामि परित्यजामि ॥ कासायनः ।। कुशस्तम्येऽग्ने तवेति सिकता न्युप्पेति ॥ कुशस्तम्वेऽग्ने तवेयादिभिः पभिग्भिः सिकता: मक्षिप्येत्यर्थः । तत्र प्रथमा ॥ अग्ने तब यो वयो महि भ्राजन्ते अर्चयो विभावतो । वृहद्भानोशवसा वाचमुक्थ्यं दधासि दाशुपे का इति ॥ विज्यते प्राणिभिरश्या इति वयोऽन्नम् । हे अग्ने, तव अत्रः त्वदीयत्वेन श्रूयमाणं वयोऽनं महि महदस्ति । विभा दीप्तिरेव वमु धनं यस्याऽसौ विभावमुः। हे विभावसो, अर्चयस्ता दीप्तयो भ्राजन्ते दीप्यन्ते । बृहन्तो भानवो रश्मयो य- स्याऽसौ बृहद्भानुः कविविद्वान यजमानाभिप्रायज्ञः । तादृश हे अग्ने, दाशुपे हविर्दत्तवते यजमानाय उक्थ्यं शस्त्रायुपेतं यज्ञयोग्यं वाजमन्नं शवसा सदी- येन बलेन दधासि स्वयमादयति ॥ अथ द्वितीया ।। पावकवर्चाः शुक्रवर्चा अनूनपर्चा उदिपर्षि भानुना । पुत्रो मातरा विचरन्नुपावसि पृणक्षि रोदसी उभे इति ॥ पायकपर्चाः शोधकदीप्तिः, शुक्रपर्चा निर्मलदीप्तिः अनूनवर्चा ईदृशस्त्वं भानुन्न भासा उदिपि उत्कर्ष गच्छसि । उभे रोदसी द्यावापृथिव्यौ वि. चरन पारेचरन्नुपावति समीपमागत्य रक्षसि । पृणति च । तयोः सम्पर्क- माप करोपि। परिचरणे दृशान्तः । पुत्रो मातरा यथा । लोके शास्त्रीयमार्गेणा- ऽनुशिष्टः पुनो मातरौ परिचरति तदव ।। अथ तृतीया ॥ ऊर्बोनपाज्जातवेदः मुशस्तिभिर्मन्दस्वधीसिभिहितः । खे इपः सन्दधुर्मुरिवर्पमश्चित्रोतयो वाम- माता इति ॥ |ऽस्य नपाद् अविनाशपिताताश, हे जातवेदः, धीतिभि- हितः दीप्तिभिर्युक्तः सन् मुशस्तिभिः शोभनाभिः स्तुतिभिर्मदस्व हप्पस्व । भरिवर्पसः नानारूपयजमानाः । त्वे त्वयि इपो हविर्लक्षणानि अन्नानि सन्द- धुः सम्पादितवन्तः । ईदृशा यजमानाः, चित्रोतः विचित्रास्त्या फुता ऊतयो रक्षा येपां ते चित्रीतयः वामजाता वननीये सम्मननीये देवो कुले ·शुरुयजुर्वेदकावसंहिताभाये । चोपनाः ॥ अथ चतुर्थी ॥ इरज्यनग्ने प्रथयस्व जन्तुभिरस्मे रायो अमर्सम् । स दर्शतस्य वपुषो विराजसि पृणति सानसिं ऋतुमिति ॥ हे अमर्त्य मरण. रहिताग्ने, जन्तुभिः पुरोडाशादिहविःमदैः माणिभिरिरज्यन् दीप्यमाना सन् भस्मे अस्मामु रायो घनानि प्रथयस्व विस्तारयास त्वं दर्शितस्य वपुपो दर्श- नीयस्प चिसानिरूपस्य शरीरस्य मध्ये विराजसि विशेषेण दीप्यते सानसि बहुविषनानाईक्रतुमस्मदीयपई पृणसि पूरय पारं गमपेसर्थः ।। अथ पञ्चमी । इष्कारमध्वरस्य प्रचेतसं क्षयन्त र राधसो महः । राति वामस्य सुभगां मही- मिपं दधासि सानसिर रथिमिति ॥ अध्वरस्य इप्कार यजमानस्य निप्पाद- कम् । प्रचेतसं प्रकृष्टचित्तयुक्तं क्षयन्तं विशिष्टस्याने निवसन्तं यजमानं वाम- स्प वननीयस्य महो महतो राघसो घनस्य राति करोपीति शेपः । किञ्च, मुभगा सुप्ठभजनीयां मही महतीम इपमन्नं सानासि सम्गजनीयं रपि पवादि- धनं च दधासि ददाति ॥ अथ पष्ठी ॥ ऋतावानं महिपं विश्वदर्शतमनि सुम्नाय दधिरे पुरोजनाः । श्रुत्कर्णर समथस्तम स्त्रा गिरा दैव्यं मानुपा युगेति ॥ मानुपजना मनुष्यजातियुक्ता जन्तवः ऋविग्यजमाना! पुरः पूर्वस्मिन् काले युगा गिरा योग्यया स्तुतिरूपया वाचा मुम्नाय मुखार्थमग्नि- मत्र दधिरे स्थापितवन्तः । कीदृशमग्निम् । ऋतावानं सत्यवन्तं यज्ञवन्तं वा महिपं महान्तं विश्वदर्शतं सर्वतो दर्शनीयम् । श्रुत्तर्ण शृण्वकर्णम् । यद्वि- ज्ञाप्यते । तत्सत्यमेव कर्णेन श्रुत्वा सम्पादयतीत्यर्थः । सप्रथस्तमम् अतिशपेन मथासहितं कीर्तिमन्तं तादृशं त्वामान दैन्यं देवेभ्यो हितं दाधर इत्यन्वपः ।। कात्यायनःआप्यायस्वेति सिकतालम्भनमऋग्भ्यामिति ॥ पूर्व न्युप्ता सिकता आप्यायस्वेति एताभ्याम् कम्पा संस्पृशेत् ।। तत्र प्रथमा |आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोमण्यम् । भवा वाजस्य सङ्गय इति ।। हे सोम, त्वमाप्यायस्व सर्वतो वर्धन । ते तव वृष्ण्यं वीर्यं विश्वतः सर्वस्मात् समेतु सम्मामोतु । बाजस्थानस्य सङ्गथे सगमने त्वनिमित्तं भव ॥ अथ द्वितीयास ते पयासि समुयन्तु वाजाःसंहष्ण्यान्यभिमातिपाद: आप्याय- मानो अमृताय सोम दिवि श्रवारस्युत्तमानि धिष्वेति । हे सोम, ते तव पपांसि पातच्यानि क्षीरादीनि समुपन्तु । संप्राप्तानि भवन्तु । तथा वाजा अन्नान्यपि समुपन्तु । वृष्ण्यानि रेतास्यपि समुयन्तु । कीदशस्य तब अभिमतिपाहः अभि- माति पाप्मान सहते तिरस्करोतीसभिमातिपादः । ताप क्षीरादिसंपत्तौ ससा ·२ द्वितीयदनाके । १३ अध्यायः । स्यमाणायमानो बर्द्धमानः, अमृताप यजमानस्यामृतत्वाय देवभावाय दिवि धुलोके उत्तपान्युत्कृष्टानि वारस्यन्नानि घिन धारय संपादयसर्थः ॥ आ- प्यायस्त्र मदिन्तमेसादिचतुर्णा मन्त्राणा विनियोगोऽन्वेष्टव्यः ॥ सत्र प्रथम- मन्त्रपाठस्तु ॥ आप्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिरश्शुभिः । भवा नः स- प्रथस्तमः सखा धे इति ॥ हे मदिन्तम अतिशयेन मदिन्तम सोम, लम् आप्यायख प्रवृद्धो भव । ततो विश्वेभिर्विश्वैः सर्वैर शुभिः सूक्ष्माशः सखा सखिभूतः सन्नोऽस्माकं वृधे बर्द्धनाय समथस्तमः मथायिततमो भव ।। अथ द्वितीयः ॥ आ ते वत्सो मनो यमत्परमाचित्सवस्थात् । अग्ने स्वां कामपा गिरोते ॥ हे अग्ने, ते तव वत्सः मियमृतो यजमाना, त्वां कामया वां स्तोतु काम्ययाऽनया गिरा वाचा परगाचित्सवस्थादुत्कृष्टादपि स्थानाद मनोऽन्तःकरणम् आयमव नियच्छतु ॥ अथ तृतीयः ॥ तुभ्यं ता अङ्गिरस्तम विश्वाः मुक्षितपः पृथक् । अग्ने कामाय येपिरे इति ॥ हे अङ्गिरस्तम अग्ने, तुभ्यं यजमानैः कृता याः स्तुतयः सन्ति सर्वाः पृथक पृथक् मुक्षितपः शोगननिवासास्ताः स्तुतयः कामाय यजमानानां मनसोऽभिलापपरिपूरणार्थ येमिरे नियम्पन्ताम् ॥ अथ चतुर्थ: ॥ अग्निः प्रियेषु धामसु कामो भूतस्य भव्यस्य । सम्राळेको विराजतीति ॥ भूतस्प उत्पन्नस्य भव्यस्य भविष्यतश्च जनस्य कामः कामपूरकः सम्राट् सम्यगराजमानोऽनिः मियेपु धाममु अभि- रुचितेषु स्थानेषु एकोऽसहायभूतः सन् विराजति विशेपेण दीप्यते ॥ इस्ते त्रयोदशेऽम्पाये सप्तमोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ ७ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् ॥ पुमश्चितुरो देद्याद्रियातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥ इति श्रीमद्राजाधिराज-परमेश्वस्वैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरयुक्तमुपाल- साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये कारसहितामाप्ये- प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ 4 ·५४ शुक्रम जुदकायसंहितामाये । अथ चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ पस्य निश्वासित पेदा पो वैदेभ्योऽखिलं जगत् ।। निर्ममे समदं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ।।१।। प्रयोदशेऽध्याये यजमानस्य कण्ठे रुवमधारणादिमन्त्रा उक्ताः ॥ अथ चतुर्दयोऽध्याये यजमानजपपुष्करपर्णाधुपधानमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र प्रथपे- ऽनुवाके यजमानजपादिसगुपधानपर्यन्ता मन्त्रा निझप्पन्ते ॥ कासायनः ।। उत्तरवेदिमपरेण तिष्ठन् यजमानो मयि गृह्णामीति जपतीति ॥ पाठस्तु ॥ मपि गृहाम्पग्रे अग्नि रायस्पोषाय सुमजास्त्वाप सुवीर्याय । मामु देवताः सचन्तामिति ॥ अहं यजगानः अग्रे मथ मय्यात्मनि अनि गृह्णामि धारपामि । किमर्थम् ? रायस्पोपाय घनपुष्ट्यर्थ, समजास्त्याप शोभन पुत्रादिनिप्पादनाथ, सुधीर्याय शोभनसामर्थ्यार्थ च । किञ्च, उकारोऽप्यर्थे देवता अपि एवं स्थितं मां सचन्तां सङ्गच्छन्तां प्राप्नुवन्तु । कात्यायनः ॥ पुष्करपर्णमुपदधाति स्तम्वे पूर्ववदिति ॥ पूर्व मृदाहरणकाले येन मन्त्रण कृष्णाजिने पुष्करपर्णमुपदध्याद इदानीं तेनैवापां पृष्ठमातीति मन्त्रेण कुश- स्वम्ये पुष्करपर्णमुपदध्यादित्यर्थः ॥ पाठस्तु ॥ अपां पृष्ठमसि योनि- रमेस्समुद्रमभितः पिनम् । वर्धमानो महांआ च पुष्करे दिवो मात्रया परिम्णा प्रथस्वति ॥ अर्थ मन्त्रो द्वादशाध्यागे व्याख्यातः ॥ कात्यायनः । तस्मिन् रुक्ममयः पिण्डं ब्रह्मजज्ञानमिति ॥ तस्मिन् पुष्करपणे रुक्ममयतनधिलं यथा भवति तथा उपदधातीति शेषः ॥ पाठस्तु ॥ ब्रह्मज. ज्ञानं प्रथम पुरस्तादि सीमतः सुम्चो वेन आवः । स युध्न्या उपमा अस्प विष्ठा सातव योनिमसतश्च विवरिति प्रधान ज्ञान- मादौ वत्पन्नमिदंरुषमस्वरूपं ब्रह्म परिमअत्यन्तं महदित्यर्थःतस्य रुक्मास्य दृष्टान्तत्वेन सूर्यः प्रफच्यते । पुरस्ताव पूर्वस्यां दिशि अवस्थितो वेनः कम- कीयः सूर्यः सीमता सर्वस्यां सीम्नि रुचः शोभनाश्मीन विशेषणा551 भारणोत । अस्य समस्योपमा उपमानभूता विष्ठा विशेपेणाऽवस्थिताबुध्न्याः बुध्ये मूले पृथिवीरूपे भवाः यदा ये सन्ति तानापे स वेनो विकः विस्तवान् मकाशितवानिस्पर्थः । सतो विद्यमानस्प घटपटादेयोनिः कारणं मृदादिरूपम् अमतश्चापियमानापनरविपाणादेः कारणं मनुष्यमूर्धादिकमपि विवो विकृत ·२ द्वितीयदशके । १४ अध्यायः । पान् । तथाविधन सूर्येण सदशोऽयं रुक्मः । प्रकाशत इत्यर्थः ॥ कात्या- यनः ॥ हिरण्यपुरुपं तस्मिन् हिरण्यगर्भ इतीति॥तस्मिन् रुक्मे सुवर्णेन निर्मित पुरुषम् जयभिमुखं यथा भवति तथा हिरण्यगर्भ झते मन्त्रद्येनोपदध्या- दिति शेषः ॥ राव प्रथममन्त्रपाठस्तु । हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं चामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेमे- ति ॥ हिरण्यं ब्रह्माण्डरूपेण गर्भरूपेणावस्थितः मजापतिर्हिरण्यगर्भः । स च भूतस्य माणिजातस्याग्रे सपत प्राणिजातोत्पत्तेः पुरा स्वयं शरीरधारी वभूम । स च जात उत्पन्नमात्र एक एनोत्पत्स्यमानस्य सर्वस्प जगतः पति- रासीत् । अत एव पृथिवीं यां विस्तीणी दिवं दाधार धृतवान, उताऽपिचेमा भूमि दाधार तादृशाय कस्मै प्रजापतये देवाय हरिपा विधेम वयं परिचरेम ।। अथ द्वितीयः ॥ द्रप्सश्वस्कन्द पृधिवीमनु द्यामिमं च योनिमनु यच पूर्वः । समानं योनिमनुसञ्चरन्तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्त होत्रा इति ॥ ट्रव्यान्तरमइटनेन स्फुरितो हिरण्यपुरुषावयवलेशो टप्सः । स पृथिवीमनु चस्कन्द पृथिव्यां पतित इयर्थः । स च द्रप्सो हुत: सन् स्थान- त्रयेण सञ्चरति घुलोकेऽन्तरिक्षलोके भूलोके च । तदेवदभिमेस स्पर्यते । अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते दृष्टिटेरनं ततः प्रजा इति । सोऽयमों, यामित्यादिनाऽभिधीयते । धामिमं च योनिमनु अन्तरिक्षरूपमिदं स्थानमनुमश्चरति यश्च पूर्वः योऽपि पृथिवीमनु चस्कन्देति पूर्वोक्तस्थानविशेषः तमप्यनुमश्चरति । समानं सदृशं स्वस्य पोग्यं योनि धुलोकरूपमादिग्रस्थानमनुमचरति तमिपं त्रिषु पानेष्वनुसञ्चरन्तं ट्रप्सं जुहोमि मनमा हुनमित्र भावयापि । कुत्र होम इति ? तदुच्यते । अनु सप्तहोत्राः । यस्यां दिशि द्रप्सः पतितः । तद्यतिरिक्ता होपयोग्या याः सप्त दिशः सन्ति तास्वनुक्रमेण जुहोमि । ययाऽयं द्रप्सो हुन आदित्यादिस्थानत्रयेषु सञ्चर- न्नुपकरोति । तया भाषयामीत्यर्थः ॥ कात्यायनः ॥ उपतिष्ठते यजमानो नमोऽस्वितीति ॥ नमोऽस्त्वित्यादिभिखिभिमन्वैर्यजमान उपस्थानं कुर्यात ॥ सत्र प्रथमः ॥ नमोऽस्तु सर्पेभ्यो येकेच पृथिवीमनु । ये अन्तरिक्ष ये दिवि तेभ्य: सर्पेभ्यो नम इति ॥ ये केचित् सर्पाः पृथिवीमनुगता- स्तेभ्यः सर्पेभ्यो नमोऽस्तु । अन्तरिक्षे अन्तरिसलाके वर्तमानाः सर्पावेच ·शुक्लयजुर्वेदकामसंहितामाप्थे। दिपि धुलोके वर्तमाना वाहूप्रभृतयस्तेभ्यः सभ्यो नमोऽस्तु॥अथ द्वितीयः।। या इपयो यातुधानानां ये वा धनस्पतीशनु । ये वाऽवटेषु शेरते तेभ्य: सर्पेभ्यो नम इति ॥ याः सर्पजातयो यातुधानानां राक्षसाना- मिपयो घाणरूपेण वर्तन्ते ये चाऽन्ये वनस्पतींश्चन्दनादिक्षाननुवेष्टयावेष्टय स्थिताः । पे चान्ये अचटेपु विलेषु शेरते तेभ्यः सर्पेभ्यो नमोऽस्तु ॥ अथ तृतीयः ॥ ये वाऽमी रोचने दिवो ये वा सूर्यस्य रश्मिा । घेपा. मप्सु सदस्कृतं तेभ्यः सर्पभ्यो नम इति ॥ दिवो द्युलोकस्य रोचने दीप्तस्थाने ये चामी सर्पा अस्माभिरदृश्यमानाः सन्ति तथा सूर्पस्य रश्मिपु ये या सर्व वसन्ति । येषां सर्पाणामप्सु जलेपु सदा स्थानं कृत तेभ्यः सर्पेभ्यो इतेभ्यो नमोऽस्तु । कासायनः ॥ पञ्चगृहीतं जुहोति पुरुपे कृणुष्वपाज इति मत्यूचं प्रतिदिशमिति ॥ पश्चवारं गृहीतमाऽयं हिरण्मये पुरुपे कृणुप्वपाज इसादिभिः पञ्चभित्रभिः क्रमेण प्रागायूर्वान्नं पञ्च दिशोऽभिलक्ष्य जुहुपात ॥ तत्र प्रथमा ॥ कृणुध पाजः प्रसितिन्न पृथ्वी पाहि राजेवाडमयां इभेन ॥ तृष्पीमनुपसिर्ति दूणानोऽस्तासि विध्य रक्षस्तपिष्टैरि- ति ॥ कृणुप्त कुरुष्व पाजो वलं, प्रमिति न= मृगवन्धनहेतुभूतामिव पृथ्वी ममारिताम, अतोऽनन्तरं याहि अमवान् शवून इभेन गजेन तृष्वी क्षिमगामिनी प्रसिति प्रकृष्टसेनां द्रुणानो हिंसन, अस्ता क्षमा धावपिता रक्षमो राक्ष- सान् सपिष्टैरतिसन्तापकैर्वाणः । हे अग्ने, मृगवन्धनाय प्रसारितां पृथ्वी च रसोनिरोधाय प्रौढवलं कुरु अमात्ययुक्तो गजेन सहितो राजेन रक्षसामुपरि याहि । क्षिप्रगामिनी परकीपसेनामनुपृष्ठतो गत्वा पलायनविशिष्टाया धाव- यिता भव । पलायमानानपि राक्षमान बाणैतीक्ष्णैविध्य ॥ अथ द्विनीया ।। तब भ्रमास आशुया पतन्त्यनुस्पृश धृपता शोशुचानः | तपूर- प्यग्ने सुहा पतङ्गानसन्दितो विमृज विष्वगुल्का इाते ॥ भ्रमासो भ्रमणशीला रिस्फुलिभा आशया शीघ्रगामिनः पतन्ति इतश्चेत श्च गच्छन्ति । धृपता धापपेन शोशुचानो भृशं दीप्यमानः, तपूपि तापकर्तृणि रक्षासि, पत्तगान पतनशीलान् विस्फुलिङ्गान् अनुस्पृश स्पर्शनं कुरु । असन्दितः अखण्डितः पिसज विशेषणोत्सादय । विष्वक् सर्वतः, उल्का महाज्वालाः । है अमे, तर सम्बन्धिनो विस्फुलिङ्गाः शीघ्रगामिनः सर्वतः पनन्तु । त्वमपि भृशं दीप्यमानस्तैपिस्फुलिङ्गस्तानासुरान् पाण्यनारयन्तगाढमनुस्पृश पुन- .

·२ द्वितीयदशके । १४ अध्याया। रपि जुला हुतेन हविषा त्वविच्छिन्नः सन् सन्तापान विस्फुलिङ्गान् महा. ज्वालास्वासु खादनाय सर्वतो वाहुल्पेनोत्पादय ॥ अथ तृतीयः ॥ प्रति स्पशो विसृज तृर्णितमो भवा पायुर्विशो अस्याऽअदब्धः । यो नो दूरे अघंशरसो यो अत्यग्ने माकिटे व्यथिरादधीदिति ।। स्पशः स्पर्शः । नोऽस्माकं दूरे पोऽघशंमः, अघं पापं शंसति गच्छाते अघ- शप्तः । अस्मद्रोही यो दूरे वसति । यश्चान्ति समीपेऽघशंसः । हे अने, तं प्रति स्पशः । पश वन्धन इति धातुः । स्पशयन्ति वनन्तीति स्पशो बन्धन कृतः मणिधीन पिसज प्रेरय । अस्या अस्मदीपाया विशः मजायाः पायुः। पातीति पायुः पालको भव । कीदृशस्त्वम् । पूर्णितमः । तूर्ण वेगोऽस्यास्ती. ति तूर्णी । असन्तं चूर्णी तूर्णितमः । वेगवत्तरः । अदब्धः । अनुपर्हिसितः । हे अग्ने, एवमनुग्रहप्रवृत्तस्य ते तत्र माकिः मा कश्चिद् व्यथिः, व्यथयतीति व्यथिर्पथकः शत्रुरादधीत् । घार्थ मा करोतु । दूरसमीपस्थानस्मन्छन् प्रति त्वरितो बन्धकान् मेरय । केनाऽप्यहिंसितोऽस्मत्प्रजापालको भव । राक्षसाश्च तां प्रति धृष्टा मा प्तवियर्थः । धूपो धातोलुङ द्वित्त्वम् अडभाष- श्व मायोगाद ।। अथ चतुर्थी॥ उदो तिष्ठ प्रत्यातनुण्य न्यमित्रांओष तात् तिग्महेते। यो नोऽअरातिः समिधान चके नीचा तं घक्ष्य- ऽतसं न शुष्कमिति ॥ हे अग्ने त्वमुचिष्ठ । ततः मसातनुप्व ज्वाला विस्तारय । तिग्मा हेतयो यस्य स निम्महतिः । तिम्म, तेजतेरुत्साहकर्मणः। तत्सम्बोधनं, हे तिग्महेो, उत्साहवदायुध, अमित्रान, शत्रून् त्वं न्योपतात नितरां दह । उप दाहे। तुह्योस्तातङिति हेस्तातडादेशः हे समिधाना समिन्धे दीप्यते- ऽसौ समिधानः। तस्मम्बुद्धौ हे समिधान दीप्यमान, नोऽस्माकं योऽरातिम अदानं चक्रे करोति दानं प्रतिपेपति, तं नीचा नीचैः कृत्वा धक्षि दह । दह भस्मी- करणे । बहुलं छन्दतीति शपि लुप्ते लांट मध्यमैकवचने पक्षीति रूपम् । तत्र दृष्टान्तः । शुष्कम् अतसं न । न इवार्थः । अतसो वृक्षः । शुष्क वृक्षामित्र अदातारं निर्दइत्यर्थः ॥ अप पञ्चमी ॥ ऊध्वों मष प्रतिविध्याध्य- स्मदाविष्कृणुप्य दैव्यान्यग्ने । अव स्थिरा तनुहि यातुजूनां जामिमजामि प्रमृणीहि शत्रूनिति ।। हे अग्ने, जो भव उद्युक्तो भव । अस्मदधि अस्माकमुपरि वर्तमानान शत्रून् मतिविध्य प्रतिताहय । देव्यानि देवसंवन्धीनि कर्माणि आविः कृणुषमकटया किञ्च, पातुजूनां यातुधानाना ·५८ शुक्लपजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये । स्थिरा स्थिराणि धनॅपि अवतनुहि अवतारय । किञ्च, जाम्यजामि- शब्दी पुनरुक्तापुनरुक्तवचनौ । जामिमजामि पुनरुक्तमपुनरुक्त कृत्वा, पुनः पुनस्ताडितमताडितं वा शत्रून अमृणीहि ।मृणातिारणार्थः। रिपून मारय । कासायनः ॥ घृतपूर्णाममेष्ट्वेति ॥ काप्मर्पमयी पादमात्रदीर्घा पढगुलविपुलां घृतपूर्णा प्रागग्रां रुचम् अमेष्ट्वैति यजुपानिर्देति ऋचा चोपदधाति ।। पाठस्तु ॥ अमेष्ट्वा तेजसा सादयामीति ॥ हे सक, अग्नेः सम्बन्धिना तेजसा त्वा वां सादयामि ॥ अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृधिव्या अयम् । अपार रेतासि जिन्वतीति ॥ अयं मन्त्रः पूर्वपद् व्याख्या- त: ॥ कात्यायनः ॥ एवमौदुम्बरीमुत्तरतो दधिपूर्णामिन्द्रस्य स्खेति ॥ एवं- विधागेवोदुम्बरी दधिपूर्णा रुचमुत्तरे उपदधाति ॥ पाठस्तु ॥ इन्द्रस्य त्वी- जसा सादयामीति ॥ हे रुक, इन्द्रस्यौजप्ता तेजसा वा त्वां सादयामि स्थापयामि ।। मुयो यज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रानियुद्भिः सचसे शियाभिः । दिवि मूर्धानं दघिपे स्वाँ जिहामने चकृपे हव्य- पाहमिति ॥ हे अने, त्वं यदा हव्यवाहं हव्यं वहतीति हव्यवाद तो हविपो चोदी जिह्वा मालां चकृपे करोपि । लहफे लिट् । तदा यज्ञस्प द्रव्य- देवतासागात्मनो नेता मुरः भवति । रजसो यज्ञपरिणामम्पोदकस्य च नेता मुना मनास जगढ़क्षार्थ । भवतलटि मध्यपेकवचने सिपि, इतश्च लोप इती. कारलोपे, सेटोऽडाटाविसमागमे, अविश्नुपावित्युवढादेशे च कृते भुत्र इति रूपम् । कुत्र नेता भवमीत्पत आह । यत्र पस्मिन् स्याने शिवाभि- मंगलपामिनिपुदिरचाभिस्त्वं सचमे सम्पन्य मामोपि । नियुनो यायोरि- रयुक्तनिपुनो नाप वापोरवाः । ताभिर्यायुलक्ष्पते । वायुना चान्तरित लक्ष्प- ते । पत्र च दिनि गुलोक मृदानम् मादित्यं दधिपे धारपसि । लिट् लड- थे। किम्भूतं मृदागम् । साम् । सः स्वर्ग गनति ददातीति स्वः।पणु दाने । विद प्रत्ययः । मिसनोरनुनामिकस्यादिति नकारस्थाकारः । यदा सः सर्गेऽस्पाय तिष्ठनीति स्वः। तम् । पोऽन्तामणि । विप् । अन्तरिक्ष पुलोके प पन्नस्य रजमाम नेता भरमीयर्थः । यप्रेसस्य महिनाया, निपात- स्प वाले दीर्पः । पाय सचेतन कर्म वा स्यूपेण सादयामीति शेपः ॥ इस पतुर्दशेऽपापे गथमोऽनुवाकः ॥ १४ ॥१॥ परी प्रयपेऽनुसार पनमाननपपुपारपर्णायुपपानमन्ना उताः।

·२ द्वितीपदशके । १४ अध्यायः । द्वितीयेऽनुवाके स्वयमातृण्णादीएकोपधानमन्त्रा उच्पन्ते ॥ कात्यायनः ॥ स्वयमातृणां पुरुपे शर्करा ण्ट्रिा धुवासीति । पुरुषोपरि धुवेत्यादिचतुर्भि- ऋग्मिः स्वपमातृष्णामुपदधाति। कीदर्शी शर्करां, पापाणमपीमा द्रिा स्वा- भाविकाग्छद्रयुगा सन्द्रिाम् । अममयीटकैव स्वयमातृण्णोच्यत इति सूत्रा- ऽर्थः ॥ पाठस्तु ॥ भुवामि धरुणास्तृता विश्वकर्मणा। मा त्या समुद्र उवधीमा सुपर्णोऽव्यथमाना पृथिवीं रहेति ॥ हे स्वय- मातृपणे, लं धुरा स्थिराऽसि । कीदृशी त्वं, धरुणा। भूमिरूपेण विश्वस्प पारपित्री। विश्वं करोतीति विश्वकर्मा । तेनाप्यहि सिता विश्वकर्मणा जग- की सुकृता मुटु निर्मिता आस्तृता उपहिता। समुद्रस्त्वा मोदधीत स्वोदर- मध्ये निमज्जनलाणं वधं मा कादि । सुपर्णः पक्षिराजोऽपि सोचमन- वेलापां स्वामादाय मोदधीत् । दरे परिसागलक्षणं वधं मा कादि । एवं सति अन्यथमाना भयरहिता वं पृथिवीमिमा दृढीकुरु॥अथ द्वितीयः॥ प्रजापतिष्ट्वा सादयत्वां पृष्ठे समुद्रस्मन् । व्यवस्वती प्रथस्वती प्रथख पृधिव्यसिाभूरसि भूमिरस्पदितिरसि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धात्री।पिची यच्छ पृथिवीं दृह पृथिवीं मा हि सीरि- ति॥ हे सयमातृष्णे, मजापति, अपाम्पृष्ठे उदकानामुपार समुद्रस्य समुदन- शीलस्पोदकसंघातस्य, एमन एतेर्धातोमनिन् सप्तम्येकवचनम् ।एमनि अवसादने सादयतु स्थापयतु । कीदृशी वाम् । व्यवस्वतीम्अभिव्यक्तियुक्तां मथस्वती विस्तारयुक्ताम् । स्वपि प्रयत्न अस्याः प्रथनं कुरु । किञ्च, लं पृथिव्या- मुत्पन्नत्वात् पृथिव्पप्ति भूरसि मुखाना भावयिष्यसि भुमिरसि मृन्मया पृयिव्य- भिमानिनी भूमिदेवताऽसि ॥ अदितिरसि, अखण्डनीयासिाविश्वधाया विश्वस्य पोपयिष्यसि । तथा विज्ञस्य भुवनस्य सर्वस्व लोकस्य धीं धारपियसि । ताशी वं पृथिवीं यच्छ नियतां कुरु । पृथिवीं दृह दृढीकुरु । पृथिवीं माहिमीः पृथिम्पा हिंसा माकुरु ॥ अथ तृतीयः ॥ विश्वस्मै प्राणाया- पानाय च्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय । अग्निष्वाभिपातु मह्या स्वस्त्या छर्दिपा शन्तमेन तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीदेति ॥ विश्वस्मै प्राणायापानाय व्पानाय वायुत्तिलामाय प्रतिष्ठायै स्वगृहे स्थितिलाभाय । चरित्राय शास्त्रीयाचरणाय माणिनामेतस्य सर्वस्य सिद्ध्यर्थम् । अयमग्निस्त्वामभितः पातु रक्षतु । केन रक्षणमिति । मह्या ·शुमयजुर्वेदकायसंहिताभाष्ये । वस्त्या महत्या योगक्षेमसंपत्या । शन्तमेन छदिपा रहेण असन्तसुखकरणा- दिभिर्विशेषेण । तब स्वामिभूता या देवता तया देवतपाऽनुगृहीता धुवासि । संति सीद इहोपविश । अङ्गिरस्वत् अङ्गिरसां चयनानुष्ठाने यथा त्वं ध्रुवा स्थिरा तद्वत् ॥ कात्यायनः ॥ मुलायवर्ती दूर्वी काण्डात् काण्डादितीति मूलाग्रोपेतां दुर्वी काण्डात् फाण्डादिति मन्त्रद्रयेनोपदध्यादिति शेपः ।। तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ काण्डात् काण्डाव प्ररोहन्ती परुषः परुष- स्परि । एवा नो दुवं प्रतनु सहस्रेण शतेन चेति ॥ काण्डशब्दः स्तम्बवाची । यावन्तः काण्डा स्तम्बाः सन्ति तत्रैकैकस्मात् प्रकर्षेण दूर्वोत्पध- ते । एकस्मिन्नपि स्तम्बे यावन्ति परुपं पर्वाणि तत्रैकैकस्य पर्वणः परितः भकर्पण र्वोत्पद्यते । हे दुर्वे, त्वं तत्तकाण्डात् तत्तत्पर्वणः प्रकर्षणोत्पद्य- माना वसे परुषः परूपस्परिकाण्डात् काण्डात सर्वतः प्ररोहन्ती सती यथा- मानाकुरा भवसि एवा एत्रमनेन प्रकारेण नोऽस्मदर्थ शतसंख्पाकेन सहस्र- संरूपाकेन वा त्वदीयभेदेन तत्वत्स्वरूपं प्रतनु विस्तृतं कुरु ॥ अथ द्वितीयः।। या शतेन प्रतनोपि सहस्रेण विरोहसि । तस्यास्ते देवीष्टके विधेम हविषा वयमिति ॥ हे दुर्वे, या वं शतसंरूपाकेन स्वरूपेण प्रवनौप्यसन्तं विस्तारपसि । तथा सहस्रसंरुपाकेनाकारेण विरोहति । हे इष्टके देवि, तस्या वयं हविषा विधेम परिचरेम || कासापनः ॥ यास्त इति द्वि- यजुपमिति ॥ पास्त इति मन्त्रद्वयेन मन्त्रद्वयोपेतामिटकामुपदध्यात ॥ तन मधपमन्त्रपाठस्तु ॥ पास्ते अग्ने सूर्य रुचो दियमातन्यन्ति रहिम- भिः । तामिनों अब सीभी रुये जनाय नस्कृधीति ॥ हे अग्ने मूर्षे मण्डले ते सदीया या रुचो दीप्तपो रश्मिभिः । रश्मिस्वरूपेण दिव- मन्तरिसमातन्वन्ति सर्वतो व्याप्नुवन्ति । या अग्ने दीप्त यस्ता एवं सूर्योदय- काले सूर्यरश्मयो भवन्ति । एतच चिरीये अग्निहोत्रनामणे समाम्नातम्- उद्यन्तं वाऽऽदित्यमग्निरनुप्समारोहतीति । ताभिः सर्वाभिःसिभिरया- स्मिन् दिने नोऽस्मदर्थ नोऽस्मदीयाय पुत्रभृसादिजनापरुचे कृषि मकाश• य कुरु ॥ अथ द्वितीपः ॥ या घो देवाः सूपै रुचो गोप्यश्वेट या मयः । इन्द्राग्नी ताभिः सर्वानी रुचनो धत्त वृहस्पते इति ॥ है देसा, पो युप्माकं सम्बन्भिन्या मूर्यमण्डले वर्तमाना या रुचो दीपः सन्ति तथा गोवधेषु च या दीप्तपः सन्ति । हे इन्द्राग्नी, हे वृहस्पते, प्रयोऽपि यूपं ·२ दितीयदशके । १४ अध्याय:। नोऽस्मदर्थ रुचं धन । कासायनः ॥ विरादरालिति रेतरिसक्ती प्रति- मन्त्रमिति ॥ रेतःसिचाख्ये द्वे इष्टके विराट्स्मराडित्येकैकेन मन्त्रेणोपदयात् तयोः पाठस्तु ॥ विराइ ज्योतिरधारपत् स्वराड् ज्योतिरधा. पदिति ॥ विशेषण राजन इति विराट् । एवंविधा रेतासिधाख्या प्रथमा इष्टका अगदनुग्रहार्य ज्योतिरघायर । स्वयमेव राजन इति स्वराट् । तादृशी द्वितीया रेतःसिचाख्येप्टका अस्मदनुग्रहार्थ ज्योतिरधारयन् ॥ का- स्पापनः॥ मनापतिरिति विश्वज्योतिपमिति॥ वैशज्योतिःसंज्ञकामिष्टका प्रजा. पतिष्वेति मन्त्रणोपदध्यातू ।पाठस्तु॥ प्रजापतिवासादयतु पृष्ठे पृथिव्या ज्योतिष्मतीम् । विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानाय विश्व ज्योतिपच्छाअग्निटेऽधिपतिस्तथा देवतधाऽड्रिस्थभुवा सीदे- नि ॥ पृथिव्याः पृष्ठे उपार ज्योतिष्मती ज्योतिपोपेतां त्वा वामिएका मजा. पतिः सादयतु स्थापयतु विश्वस्मै सर्वस्मै माणादिसम्पत्य) विश्वं ज्योति मर्वज्योतिर्यच्छ । हे इष्टके, तं निगृहीत्र । अपिश्च ते तवाधिपतिः । स्वामि- देवतपा ध्रुव स्थिरा सती सीद उपत्रिश । अङ्गिरस्वत् । पुरा अगिरसा चयनारुपे कर्मणि यया स्थिरसीव तद्वदनापीत्यर्थः ॥ कात्यायनः ॥ ऋतव्ये गधुश्च माधयश्चेतीति ।। ऋतव्याख्ये वे इएके उपदध्यादिति शेषः । पाठस्तु ।। मधुश्व माधवश्व चामन्तिका ऋतू अमेरन्तालेपोऽसि । कल्पे- तां चावापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधयः कल्पन्तामग्नयः पृथङ् मम ज्येष्ठयाय सवता ये अग्नप: समनसोऽन्तरा द्यावापृथिवी इमे चासन्तिका ऋतू अभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवा अभिसं. विशन्तु तथा देवतयाङ्गिारस्व वे सीदतमिति ॥ मधुश्चैत्रो मास!! माधवो वैशाखमासः | तावुभौ वमन्तमम्बन्धिनाइत्वययवौ । हे ताहा वमन्नारुप ऋगो, वं चीयमानस्याग्नेरन्तः श्लेपोऽसि । यथा कुड्यस्यान्त. या काठपापाणादय: लिप्यन्ते तद्वत् । ममाग्नि चिन्वतो यजमानस्प ज्यैष्ठयायोकपर्थिमिमे पावापृथिग्यौ स्वोचितमुपकारसंपदा कल्पेताम् । आपश्चौपषपश्व कल्पता स्त्रोचितमुपकारं संपादयन्तु । समानं व्रत कर्म येपी से सत्रता एकस्मिन् कर्मण्यवस्थिता आहननीपाचनपोऽपि पृथकल्पता प्रत्येक स्वस्वोचितव्यापार सम्पादपन्तु । किञ्च, इमे द्यावापृथिवी अन्तरा अनयोर्यायाधियोर्मध्ये वर्तमानाः समनस एकमनस्का पे अनय सर्वेऽपि ·राहयजुर्वेदकाण्वसंदिवाभाष्ये । घसन्तप्तम्यधिनारत्वपवाव भिकाल्पमानाः सर्वतः संपादयन्त एतस्कमाभि- संविशन्तु । तत्र दृष्टान्तः । इन्द्रपित्र देशः । यथा अन्ये सर्वे देवा इन्द्रम अमितः सेवन्ते तद्वन् । हे ऋतम्पे इष्टके, युशं तपा देवतयाऽद्भिरतां कर्मणि इव धुवे स्थिरे सत्यौ सीदतम् उपविशतम् ॥ कायायनः ॥ अपाळदासीस- ऽपाहामिति ॥ अपाढसंज्ञतामिष्टकाम, अपाढासीति मन्त्रद्वपेनोपदध्यादिति शेपः तत्रायं मधमः ॥ अपाळहासि सहमाना सहस्वाराती सहस्व पृतनायतः । सहस्रवीर्यासि सा मा जिन्वेति ॥ हे इष्टके त्वम् अपाढा केनाप्यपरिभृता सहमानाविरोधिनः परिभवशीला असि। ये अस्मभ्यं दातव्यं धनं न प्रयच्छन्ति तथाविधा अराती शधून सहस्व अभिभव पृतना. यतः।ये च संग्राममिच्छन्तः शत्रबस्तानपि सहस्व फिच, या वं संइसवीर्या- स्वभावनः सहस्तवीर्यपत्यति सा तं मा = मां जिन्व प्रीणम || अथ द्वितीयः। सहस्वेमा अभिमातीः सहस्व पृतनापतः । सहस्व सर्वपापमान सहमानास्योपध इति ॥ हे ओषधे, इष्टक, इमा अभिमातीः शत्रुभूताः प्रजाः सहस अभिभव । तथा पृतनायता संग्रामकाविणः शन् सहस । सह- माना स्वं स्वभावतः सर्वमभिभवनशीलाऽसि । अतस्त्व सर्वपाप्मानं सहस्त्राऽभि- भव ॥ इति चतुर्दशेऽध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ १४ ॥२॥ द्वितीयेऽनुकवाके स्वयमातृण्णादीष्टकोपधानमन्त्रा उक्ताः । तृतीये तु कम्पिञ्जनमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ कूर्म दधिमधुघृतैरनक्ति मधु पाता इतीति ॥ मधु चाता इति गन्त्रत्रयेण दध्यादिभिः कूर्ममन्यात् ।। तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धयः। माध्वीनः सन्त्वोपधीरिति ।। ऋनं यज्ञम् आत्मन इच्छातीति ऋनायव । तस्मै यजमानाय वाता धापको मधु क्षरन्ति मधुररसं सावयन्ति । सिन्धयः समुद्राश्च मधुररसं सावयन्ति । ओपधारोपधयोऽपि नोऽस्मदर्थ माध्वीः मधुररसोपेताः सन्तु ॥ अथ द्वितीयः ॥ मधु नक्तमुतोपसो मधुमत् वार्थिवर रजः। मधु द्यौरस्तु नः पितेति ॥ नक्तं रात्रिः मधु मधुपदस्तु । उताऽपिच उपप्सो मधुमत्यः सन्तु । पार्थिवं पृथिव्यात्मकमिदं रजो मातृभूतो- ऽय लोको मधुमत् मधुररसोपेतमस्तु । नोऽस्माकं पिता पितृभूतो घौलीको मधु मधुमत मधुमानस्तु ॥ अथ तृतीयः ॥ मधुमानो वनस्पतिर्मधुमां- ऽअस्तुसूर्यः। माध्वीवो भवन्तु न इति ॥ वनस्पविरश्वत्यादि!ऽम- ·२ द्वितीयदवाके । १४ अध्यायः । दथै मधुमानस्तु माधुर्यरसोपेतो भवतु । सूर्योऽपि मधुमान् सन्तापराहिस- लक्षणमाधुपरसोपेतोऽस्तु । तथा गानो नोऽस्मदर्थं मानीमधुरतीरोपेता भवन्तु ॥ कात्यायनः ॥ अपां गम्भन्निति तिमृभिर्घट्टयतीति ॥ पाउस्तु ॥ अपां गम्भन्सीद मा त्वा सर्योऽभिताप्सीन्माग्निश्वानरः। अच्छिन्नपत्राः प्रजा अनुवीक्षस्वानु त्वा दिव्या वृष्टिः सचतामिति ॥ हे कूर्म, अपां गम्भन गम्भीरे स्थाने मीद उपविश । एवमुपविष्टं त्वां सूर्यों माभिताप्तीद । अभितो मा संतापयेत् । वैश्वानरः सपा नराणामुदरस्थोऽनिस्वामभि मा सन्तापपेत् । स्वम् अच्छिन्नपत्रा अनवखण्डितपक्षाः प्रजारूपा- इष्टका अनुवीक्षस्त्र दिव्या दिविभत्रा दृष्टि- श्व स्वागनु सचतां मेवताम् ॥ अथ द्वितीयः ॥ श्रीन्समुद्रान्समरूपत स्वर्गानपा पतिपम इष्टकानाम् । पुरीपं वसानः सुकृतस्य लोके तत्र गच्छ पत्र पूर्वे परेता इति ॥ इष्टकानां सपभो चर्पिता अपा पतिर्मेघः स्वर्गान् सर्गसाधनभूतान बीन समुद्रान समुद्रवन्ति स्वकारणात समुद्गच्छन्तीति समुद्रा लोकास्तान समसपत सम्यक्प्राप्तो भवति । यत्र यस्मिन् स्थाने पूर्व पुरातना ये कूर्मा अन्येषाग्निषु उपहिताः सन्तः परेताः पारं गताः मुकृतस्य शोभनकृतस्याग्नेस्वत्रतस्मिन् लोके स्थाने, पुरीपं शुष्कं पाशुरूपां मृदं वसानः आच्छादयन् गच्छ ॥ अथ तृतीयः ॥ मही द्यौः पृथिवीचन इम यज्ञ मिमिक्षताम् । पिपृतान्नो भरीमभिरिति ॥ अयं मन्त्री नवगे- पाये व्याख्यातः ॥ कात्यापनः ॥ मुसलं दक्षिणमुलूखलाद्विष्णोः कर्माणी- तीति । अत्र चयने उलूखला उपधातव्ये । तबोलुखलस्य दक्षिणभागे उपदयात् ॥ पाठस्तु ॥ विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखेति ॥ अयं मन्त्रः पप्ठेऽध्याये व्याख्यातः ॥ कासायनः॥ध्रुवासीत्युखामितिाभुनामीति मन्नपेनोखामुपदश्यादातत्र प्रथम- मन्त्रपाठस्तु॥नुवासिधरणेतोजज्ञे प्रथममेभ्योपोनिभ्योअधि जात- चंदास गापया त्रिष्टुभानुष्टुभा च देवेभ्यो हन्यं पहतु प्रजानन् इति ।। हे सखे धरुणाघारपित्री वं ध्रुवा स्थिराऽसि । इदानीमुखा स्तूयते। इतो. ऽस्या उसापाः सकाशात प्रथममादौ जातवेदा अमिर्जी प्रादुर्भुतो भवति । तत एम्पो योनिम्पः सकारणेभ्यः अपिनहे । ततः स च गायपादिछन्दसपेण देवान इविश्व मण जानन् अस्मदीयं हल्पं हविः देवेभ्यो देवानां ·शुक्लयजुर्वेद कायसहिताभाष्ये । भीणनाय बहतु ॥ अथ द्वितीयः ॥ इपे राधे रमस सहसे झुम्न ऊर्ने अपत्याय। सम्राळसि स्वरासि सारस्वतौ त्योत्सा प्रावतामिति । हे अमे, इपे अन्नाथै,राये धनाथ,महमे पलाध, शुम्ने यशोनिमित्तम् । ऊर्ने क्षीरादिरसार्थम्, अपसाय पुत्रार्थ रमस्व समत्र क्रीडा कुरु । किन सम्यम् राजा इति सम्राडसि । स्वयमेव राजन इति स्वराहसि । एवम्भूतं त्वाम् उत्सो अत्युत्सुकौ, सारस्वती सरस्वतीसम्बन्धिनाटमेदसामवेदी, मावता प्रकर्षण रक्षताम् । तथा तैत्तिरीये श्रूयते, ऋक्साम वै सारस्वतावुत्साविति ।। कासायनः ॥ अग्ने युवाहीति प्रत्यूच स्रुवाहुती जुहोतीति। अमे युवाहीति मनरद्वयेन सुवेण द्वे आहुती जुहुपात ॥ ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ अग्ने युवा हि पे तवाऽश्वासो देव साधवः । अरं वहन्ति मन्यक इति ॥ हे अग्ने, देव, मम्बन्धिनो येकचिदश्वासः अधाः साधनो दान्ताः सन्तो मन्यचे यमार्थम् अरम् अल वहन्ति । मुप्ठु वहन्तीत्यर्थः । तानश्यान पुक्ष्व इह योजप ॥ अथ द्वितीयः ।। युवा हि देवहृतमांडअश्वांअग्ने रथीरिच निहोता पूर्व्यः सद इति ॥ हे अमे, देवहूतमान देवानामति- चायनाहावन अश्वान युक्ष्व योजय । हिशब्दः प्रसिद्धवाची । प्रसिद्धेऽस्मिन् कर्मणासर्थः । योजने दृष्टान्त रथीरिव । रथीरवावेति । स्थस्वामी यथा अश्वान योजयति तद्न् । किञ्च, वं पूर्व्यः पुरातनो होता होमोत्पादको भूत्वा निपदः अस्मिन् यागस्थाने निपीद ॥ इति चतुर्दशोऽध्याये तृतीयो- ऽनुवाका ॥१४॥३॥ तृतीयेऽनुवाके जुहापजनादिमन्त्रा उक्ताः ॥ चतुर्थेऽनुवाके तु हिरण्य पुरुषाऽश्वादिछिद्रेषु सुवर्णशकलस्थापनादिमन्ना उच्यन्ते ॥कासायनः॥ प्रति शिरः सप्त सम हिरण्यशकलामिमुखे करोति सम्यक्सान्तीति । वक्ष्यमाण- हिरण्यपुरुपाश्चादीमा म ये एकैकस्य शिर स्थितेषु सप्तसु सप्तच्छिद्रेवपि सप्त राप्त सुवर्णशकलकानि क्षिपेत् । तव मभ्यसवन्ती सन मन्त्रेण प्रथममास्ये स्थापयेत् पाठस्तु। सम्पनचन्ति सरितोन धेना अन्तहूदा मनसा पृयमानाः धृतस्य धारा अभिचाकशीमिहिरपपयो वेतसो मध्ये अमेरिति ॥ अन्तः शारीरस्याम्पतरे हृदा मनसा हृदयपुडरीकवतिना तन्वो निरीक्षणयुक्तनान्त:करणेन पूपमानाः पवित्रीक्रियमाणा घेना अन्नलक्षणाः । भन चै धेना इति श्रुतेः ॥ घृतस्य दीप्तियुक्तस्य सुवर्णस्य धाराः सम्यक न.

·२द्वितीयदशके । १४ अध्याय) ६५ - पन्ति । मुटु पत्रहन्ति । तत्र दृष्टान्तः । सरितोना यथा नघः मयन्ति तद- व । पिच उखानमध्ये हिरण्या सुवर्णमयः वेतसः पुरुषोऽवमासते तं पुरुष- मभिलक्ष्य स्रवतीस्ता धारा: अभिचाकशीमि अहमभिपश्यामि ॥ कात्यायनः॥ उत्तरौ द्वौ द्वौ नासिकयो रुचे वेसक्ष्णो मासे वेति श्रोत्रयोरभूदिदमिति ॥ अवशिष्टानामितरेषां खानां सुवर्णशकलानां मध्ये द्रौ शकलौ, रुचे स्वेति मन्त्रव्येन नासिकारिछद्रयोः स्थापयेत् । द्वौ भासेदिति मन्त्रद्वपेन नेय. योः स्थापयेत् । अदिति मन्त्रद्वपेन द्वौ श्रोत्रयोः क्षिपेत् ॥ तेषां पाठस्तु ॥ ऋचे स्वा.रुचे त्वा भासे त्वा ज्योतिष त्वा । अभूदिदं विश्वस्य भुवनस्य वाजिनमग्नेर्वैश्वानरस्य चाग्निोतिष्मान् रुक्मो वर्चसा वर्चस्वानिति ॥ हे हिरण्य- माकल, येयमक श्रोत्ररूपा तदर्थ. ला दक्षिणनासिकाच्छिद्रे पास्यामि । तधा हे हिरण्पशकल, यासौ रुक् दीप्तिस्तदर्थ त्वां नासिकाच्छिद्रेण मक्षिपा- मि । तथा भासे प्रकाशाय त्वां दक्षिणाक्षिगोलके मक्षिपामि । तथा ज्योतिष दीप्ये त्या स्वामक्षिगोलके प्रतिपामि । इदं दक्षिणोत्रे प्रतिप्यमाणं सुवर्ण विश्वस्य भुवनस्य सर्वस्य भूतजातस्य वाजिनम् अन्नं वीर्यरूपम् । इन्द्रियं वै वीर्य चाजिनमिति असन्तरात् । तथा वैश्वानरस्य विश्वेषां नराणां स्वामिनोऽने स्व- वीर्यरूपमभूत् । अयमग्निर्वामीत्रगोलकस्थितेन हिरण्यज्योतिषा स्वयं ज्योति. मानभूव । तथा रुक्मो रोचमानोऽग्निर्चसा हिरण्येन कान्या वर्चस्वान् । स्व. कान्ति इति भेदकात्यायनःसहस्रदा इति पुरुषशिर उदगृह्येतिापाठस्तु॥ सहस्रदाअसिसहस्राय त्वेति। हे हिरण्यपुरुषत्वं सहस्रदा सहसस्प धनस्य दाताऽसि । ततस्त्वां सहस्राप सहस्रधनलाभायोगृहामीति शेषः ॥ कात्या. पनः १ मध्येऽशान्योरुत्तरता पूर्वापरे गोऽजयोश्च दक्षिणतः आदित्यं गर्भ- मिति प्रतिमन्त्रमिति || अश्वादीनां मध्ये हिरण्यपुरुषमुपदध्याद । तस्योत्तर- त: माचीनदेशे स्थापयेत् । अधिः पश्चिो।तयाणा दक्षिणतः माचीनदेशे गां स्थापपेत् । अजं पश्चिमे स्थापयेत् ।। अत्र पुरुषादीनामेकैकस्य स्थापनम् आदिसं गर्भमित्यायाः पञ्च मन्त्राः क्रमेण प्रयोक्तव्याः॥तत्र पुरुषोपधानमन्त्र- पारस्तु ॥आदित्यं गर्भ पयसा समइघि सहस्रस्य प्रतिमा विम्वरूप- म्। परिवधि हरसामाभिमरस्थाशतायुपंकृणुहि मान इति हे अमे, नीयमानः सन् आदित्पम् अदितिर्देवमासा तस्याः संबा, .

·भूत्वा निपदः असिान पागस्थाने निपीद ॥ इति चतुर्दशेऽध्याये तृतीयो-
पायेगाहावन अश्वान युव पोजय । दिशब्दः प्रसिद्धवाची । मसिद्धेशस्मन्
कर्मणीस।। योजने दृष्टान्तः परधीरिख । स्थीरशानिवेति । स्थस्वामी या
अश्वान् योजपति तद्वत् । किञ्च, वं पूर्यः पुरातनो होता होगोत्पादको
६४
शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये।
मीणनाय बहतु ॥ अथ द्वितीयः ॥ इपे राये रमस्व सहसे द्युम्न ऊर्जे
अपत्याय। सम्रागसि स्वरानसि सारस्वतौ त्योत्सौ प्रावतामिति
॥ हे अग्ने, इपे अन्नाथ,राये धनार्थ,महमे बलाथै, घुम्ने यशोनिमित्तम् । ऊर्जे
क्षीरादिरसार्थम, अपसाय पुत्रार्थ रमस्त्र लमत्र क्रीडां कुरु । किञ्च सम्यम्
राजत इति सम्राडसि | स्वयमेव राजत इति स्वराडसि । एवम्भूतं स्वाम
उत्सौ अत्युत्सुकौ, सारस्वतौ सरस्वतीसम्बन्धिनासम्वेदसामवेदौ, प्रावत
मकण रक्षताम् । तथा तैतिरीये श्रूयते, ऋक्साम वै सारस्वतावुत्साविति।।
कासायनः ॥ अग्ने युवाहीति प्रत्यूचं वाहुती जुहोतीति।। अमे युवाहीति
मन्नद्रयेन सुषेण द्वे आहुती जुहुयात् ॥ ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ अग्ने
युल्या हि ये तवाऽन्वासो देव साधवः । अरं वहन्ति मन्यव
इति ॥ हे अग्ने, देव, मम्वन्धिनो येकचिदवासः अवाः साधनो दान्ताः
सन्तो मन्यवे यज्ञार्थम् अरम् अलं वदन्ति । मुष्ठु वहन्तीसर्थः । तानवान
सुक्ष्य इह योजय ॥ अथ द्वितीयः ॥ युक्ष्वा हि देवहतमाऽअश्वांऽअग्ने
रथीरिघ निहोता पूर्वः सद् इति ॥ हे अग्ने, देवहृतमान देवानामति-
नुवाकः ॥ १४ ॥३॥

·२द्वितीयदशके । १४ अध्याया| यन्ति । सुष्टु मवहन्ति । तत्र दृष्टान्तः । सरितो न । यथा नघः मवहन्ति तद- व। पिच उखानेमध्ये हिरण्मया सुवर्णमया वेतसः पुरुषोऽवभासते तं पुरुष- मभिलक्ष्य सवन्तीस्ता धारा अभिचाकशीमि अहमभिपश्यामि || कात्यायनः ।। उत्तरी दो दो नासिकयो रुचे सक्ष्णो भाते खेति श्रोत्रपोरभूदिदमिति ॥ अवशिष्टानामितरेषां खानां गुवर्णशकलानां मध्ये द्वौ शकलो, रुचे स्वेति मन्त्रद्वयेन नासिकाच्छिद्रपोः स्थापयेत् । द्वौ भासदिति मन्त्रद्वयेन नेष. योः स्थापयेत् । अदिति मन्त्रद्वपेन द्वौ श्रोत्रयोः क्षिपेत् ॥ तेषां पाठस्तु ॥ ऋचे वा. रुचे त्वा भासे त्वा ज्योतिष स्वा । अभूदिदं विश्वस्य भुवनस्य वाजिनमग्नेर्वैश्वानरस्प धाग्निज्योतिष्मान रुक्मो वर्चसा वर्चस्वानिति ॥ हे हिरण्य- शकल, येयमृक् श्रोत्ररूपा तदर्थ. त्वां दक्षिणनासिकाच्छिद्रे मास्यामि । तया हे हिरण्पशकल, याप्ती रुकू दीप्तिस्तदर्थ त्वां नाप्तिकाच्छिद्रेण प्रक्षिपा- मि । तथा भासे प्रकाशाय वा दक्षिणाक्षिगोलके मक्षिपामि । तथा ज्योतिष दीप्सै वा स्वामक्षिगोलके प्रतिपामि । इदं दक्षिणश्रोत्रे प्रसिप्यमाणं सुवर्ण विश्वस्य भुवनस्य सर्वस्य भूतनातस्प वाजिनम् अन्नवीयरूपम् । इन्द्रियं वै वीर्य . वाजिनमिति श्रुसन्तरात् । तया वैज्ञानरस्य विश्वेषां नराणां स्वामिनोऽग्नेः स्व- वीर्यरूपमभूत् ।अपमग्निर्वामश्रोत्रगोलकास्थितेन हिरण्यज्योतिपा स्वयं ज्योति. मानभूत् । तथा रुक्मो रोचमानोऽनिवर्चसा हिरण्पेन कान्या वर्चस्वान् । स्व- कान्तिर्वर्च इति भेदकात्यायन:सहस्रदा इति पुरुषशिर सदगृह्येतिरपाठस्तु।। सहस्रदाअसिसहस्रायत्वेत्तिा हे हिरण्यपुरुषत्वं सहस्रदाः सहस्रस्पधनस्य दावाऽसि । ततस्त्वां सहस्राप सहस्रधनलाभापोद्गृहामीति शेपः ॥ कात्या. पनः ॥ मध्येऽश्नाच्योरुत्तरतः पूर्वापरे गोऽजयोश्च दक्षिणतः आदित्यं गर्भ- मिति प्रतिमन्त्रमिति ॥ अवादीनां मध्ये हिरण्यपुरुपमुपदध्यात् । तस्योचर. तः माचीनदेशे स्थापयेव । अविः पश्चिमे। तथास्या दक्षिणता प्राचीनदेशेगां स्थापयेत् । अनं पश्चिमे स्थापपेत् ॥ अत्र पुरुषादीनागेकैकस्य स्थापनम् आदिसं गमित्याद्याः पञ्च मन्त्रा कमेण भयोक्तव्याः। तत्र पुरुषोपधानमन्त्र- पाठस्तु॥आदित्यं गर्भ पयसासमधि सहस्रस्य प्रतिमा विश्वरूप. । परिवधि हरसामाभिमस्या शतायुपंकृणुहि चीपमान इति है अमे, चीयमानः सन् आदित्यम् अदितिर्देवमाता तस्याः संबन्धि तत्कायरूपं ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । गर्भसशमिम पुरुष पयसा क्षीरेण समधि सम्पगाकुरु । सहस्रपतिमां बड़े- धनस्य प्रतिमानभूतं विश्वरूपं परिधि परिसज । हरसा तदीयज्वालारूपेण तेजसा माभिमस्थाः । अभिपूर्वो मनिहितार्थः । पजमानं मा हिंसीः । किन्तु शतायुपं शतसंवत्सरपरिमितकालजीवनं कृणुहि कुरु ॥ ॥ अथाऽश्वोपधान- मन्त्रपाठस्तु ॥ वातस्य जूर्ति वरुणस्य नाभिमश्वं जज्ञान सरिर. स्य मध्ये । शिशुं नदीनाः हरिमद्रियुनमग्ने मा हि सीः परमे व्योमन्निति ॥ हे अने, अश्वं मा हिंसीः । ज्यालया मा दह । विविध- पोमरक्षणं म्पोममन्ततिसहस्रपत्रस्य रोगास्तेभ्यः सर्वेभ्यः पालनमियर्थः । तत्र परममुस्कृष्टं रक्षितस्याश्वस्य पुनरुपद्रवः कदाचिदपि न जायते । तथा करणं रक्षणस्य परमत्वम् । तादृशे परमे व्योमन् एतमश्च स्थापपेदिति शेपः। कीदृशमश्वम् । वातस्य जूति वायोतिस्वरूपवच्छीघ्रगतिमित्यर्थः । वरुणस्य नाभिम् । अपामधिपतरुणस्य नाभिस्थानीयम् । यथा स्वोदरमध्यवर्तिनी नाभिर्वस्त्रमावरणादिना पाल्पते तदन्ततः मियत्वादरुणेन पालनीयामित्य- ऽर्थः । अत एव प्रियं तमभिपेस प्रजापतिर्वरुणाय याज्यमनपदिति तैत्तिरीपे समानातम् । सरिरस्प मध्ये यज्ञानां समुद्रजलस्य मध्ये वडवारूपेणोत्पन्न- म् । अमुयोनिर्वा अस इति श्रुत्यन्तरात् । नदीनां शिशुम् । यदा नदीनां . पति: समुद्रः पूर्वक्तिन्पायन पिता तदानदीनां मालाचच्छिशः। हरिमुपर्यारुढ- स्प पुरुषस्य हर्तारं नेतारम् । अदिबुध्नम् अद्रियुद्धम् । नकारोपजनश्छान्दसः। मार्गमध्ये खुरैश्चूर्णीकवा येऽभिवक्षुद्रपापाणास्तैबुद्धम् । तादृशान् पापाणान दृष्ट्वा मार्गेऽस्मिन्ननो गत इति पोदधुं शक्यते॥अथ गोस्थापनमन्त्रः ॥ अजस्र- मिन्दुमरूपं भरण्युमग्निमीळे पूर्वचित्ति नमोभिः। स पर्वभिर्मतु. शः कल्पमानो गां मा हिल्सीरादिति विराजमिति ॥ पूचित्ति पूर्वमहपिमिध्ये पमतमाम नमोभिनमस्कारैर्युक्तोऽमिमीडे स्वीमि । कीदृशममि. म् । अनस्रमिन्दं निरन्तरपरमैनयाँपेतम् । अहाशब्दो मर्मवाची । भरूपं मर्मतहात मुरण्यु मरन्त पोषयन्तम् । यया यजमानस्प मर्माणि पेरिणो न उदटपन्ति तथा कुन्तमिसर्थः । सोऽपिरादित्यरूपेण स्थिस्सा पर्वभिरमा- पास्यादिमिलिपिभिरंतुशः तस्मिंस्तस्मिन् ऋतौ कल्पमानः कर्मणि सम्पाद. पन् वर्तौ । तारा हे अग्रे, गां मा हि:सीः कीदृशीं गाम् । अदितिमखर. नीपाम् । विरानं विपण राजमानम् ।। अथार स्थापनमन्त्रः ॥ धरूनी ·२द्वितीपदयाके । १४ अध्यायः । ६७ स्त्रष्टुवरुणस्य नाभिमविं अज्ञानार रजसः परस्मात् । महीर साहस्रीमसुरस्य मायामग्ने मा हिप्सीः परमे व्योमग्निति ॥ हे अमे, परमे व्योमन उत्कृष्ट विविधरक्षणे स्थितामवि मा हिंसीर्मा वधी। कीदृशीमविम् । त्यष्टुस्त्रिीम् । रूपाणां निर्माता यस्त्वष्टा तस्याऽनुग्रहात घरणीयरूपयुक्ताम् । वरुणस्य नाभिम् । अनिएनिवारकस्यामाभिस्थानीया. म् । उत्कृष्टाजगदजसो जज्ञानाम् । उत्कृष्टकाव प्रामापत्यरजस उत्पन्नाम् । तथा तैत्तिरीये, उरसो बाहुभ्यामित्यादिवाक्ये अविः पशूनामिति श्रुतम् । मही महतीम् । साहसीं सहस्रमूल्गामि । अमरस्य माया, स्वर्भानोरमुरस्य सम्बन्धित्वेन निर्मिताम् । अत एव तैत्तिरीये। स्वर्भानुरित्यादिवाक्ये साधा- ऽपिरभवदिति श्रुतम् ॥ अधाजस्थापनमन्त्रः॥ योऽअग्निरग्नेर पजायत शोकात् पृधिव्या उत वा दिवस्परि । येन प्रजा विश्वकर्मा जजान तमग्ने हेळः परि ते वृणनिति ॥ पृथिव्या भूमेरुपरिस्थि. तात, उत वा अथवा दिवपरि दुलोकस्योपरिस्थितात, शोकादीप्तियुक्तात। अमेः प्रजापतिरूपा सकाशाघोऽग्निरूपोऽध्यजायत उत्पन्नोऽभूत् । येना. ऽजरूपेण विश्वकर्मा जगत्स्रष्टा मजापतिः मजाः पशून जजान उत्पादितनाना अनस्य प्रजापशुसृष्टिसाधनलं तैत्तिरीपे समानातम् ॥ ततोऽजः स्तूपरः समारता स्वायै देवताया आलभत । ततो वै स मजाः पशूनसनोति ॥ अमे, ते त्वदीयो हेळ: कोपः ते ताशमजं परिवणक्तु परिवर्जितं करोतु, मा विनाशयविसर्थः ॥कास्पायनः।। चित्रं देवानामित्यर्दशः रुवाहुती इति।। जुहुयादिति शेषः ॥ पाठस्तु ॥ चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मिनस्य वरुणस्याग्नेः । आप्राद्यावापृथिवी अन्तरिक्षर सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति ॥ अयं मन्त्रः पूर्वाध्याये व्याख्यातः ।। इति चतुर्दशे- ऽध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ ४ ॥ चतुर्थेऽनुवाके हिरण्यपुरुषादीनां शिरश्छिद्रेषु सुवर्णशकलस्थापनादि- मन्त्रा उक्ताः ॥ पञ्चमे तेपामुपस्थानमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कायापनः ।। उद तिष्ठन्नुपतिष्ठत उत्सर्गेरिमं मा हिश्मीरिति मतिमन्त्रमिति ॥ अध्वर्युरुदङ्मुखो भूत्वा इमं मा हिसीरिसादिशोकपरिसागलक्षणैर्मन्त्रैः क्रमेण पुरुषाश्चादीना- मुपस्थानं कुर्याद । पुरुपोपस्थानमन्त्रपाठस्तु ॥ इमं मा हिश्सीढ़िपाद पशु सहस्राक्ष मेधाय चीयमानामयुं पशु मेधमग्ने जुषस्व तेन ·६८ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । चिन्वानस्तन्यो निषीदामयुं ते शुगृच्छतुयं विष्मस्तं ते शुगृच्छतु इति ।। हे सहसास सहस्रसंख्याकवालारूपचक्षुर्युक्तामे,मेघाय यज्ञाय चीयमान. श्चयनेन सह क्रियमाणम् इमं द्विपादं पादद्वयोपेतं पुरुषरुपं ग्राम्यं पशु मा हिसीदाहरूपांहिसा मा का।यदि तब भक्ष्यापेक्षा ताहि तव भक्षणाय मेषं पशुं मयुं कृष्णमृगरूपं जुषस्व मेवस्व । भक्षयेत्यर्थः । तेन मयु. भतणेन ज्वालापास्तन्यस्त्वदीयतनश्चिन्त्रानः पोपपन्निद निषाद । ते तब शुक् शोक सन्तापो मयुं कृष्णमृगम् ऋतु ग्रामोतु । किञ्च, वपं पं पुरुपं मति द्विष्पो द्वेपं कुर्मः । तं पुरुपं ते त्वदीयः शुक् सन्तापो ऋच्छतु मानो. तु ॥ अथाश्योपस्थानमन्त्रपाठः ॥ इमं मा हिसारेकशर्फ पशु कनि- कदं पाजिनं घाजिनेषु।गौरमारण्यमनु ते दिशामि तेन चिन्वान- स्तन्वो निपीद । गौरं ते शुगृच्छतु यं दिप्मस्तं ते शुगृच्छतु इति ।। हे अग्ने, इममेकशफयुक्तमश्वरूपं पशु मा हिश्मीहरूपां हिंसा मा का । कीदृशमनं, कनिक्रदं हेपाशब्देनात्यन्तक्रन्दनेनोपेतम् । वाजिनेषु शीघ्रगतियुक्तेपु प्राणिवसन्तशीघ्रगतियुक्तम् । यदि ते तव भक्षापेक्षा, त. हि ते तब भक्षणायेममारण्यं गौर सिंहम् अनुदिशामि पुरुपशीर्षमनु त्वद्भक्ष्य- स्वेनातिसजामि । तेन गौरभक्षणेन स्त्रदीपज्वालारूपाः तनूः पोपपनिह निपीद । शिष्टं पूर्ववत्॥अप गोरुपस्थानमन्त्रः ॥ इम साहस्रः शतधार- मुत्सं व्यच्यमानः सरिरस्य मध्ये । घृतं दुहानांमदिति जना- याने माहिसीः परमे व्योमन् ॥ गवयमारण्यमनु ते दिशामि तेन चिन्वानस्तन्धो निपीद । गवयं ते शुगृच्छतु यं विष्मस्तं ते शुगृच्छत्विति ॥ हे अने, इमं गां मा हिंसीः किम्भूताम् । साहस्रं सहस्राही शतधार कूपम् । बहुस्रोतसं कूपमित्र बहुपकारकं वाहदोहादिभिः। सरिरस्य मध्ये व्यच्यमानं विविधमुपजीव्यमानम् । इमे च लोकाः सरिरमिति श्रुतेः । जनाप जनेभ्यो पा घृतं दुहानां घृतपूरणी वा । घृतस्य कारण- भृतां क्षीरदोग्ध्रीम् । आदितिमखण्डनीयाम् । गवयो गोसदृश आरण्यो मृग. विशेषः शिष्टं स्पष्टम् ॥अथावेरुपस्थानमन्त्रः ॥ इममूर्णायु वरुणस्य नाभि त्वचं पशूनां द्विपदां चतुष्पदाम् । त्वष्टुः प्रजानां प्रथमञ्जनित्र- मग्ने मा हिल्सीः परमे व्योमन् ॥ उष्ट्रमारण्यमनुते दिशामि तेन चिन्धानस्तन्यो निषीदा उष्ट्रं तेशुगृच्छतु।यं विष्मस्तं ते शुगृच्छ.

·२ द्वितीयदशके । १४ अध्यायः। ६९। स्थिति ॥ हे अने, इमम् ऊर्णायुम् अधि मा हिंसीः कीदृशम् अत्रम् । वरुणस्यानिष्ठनिवारकस्यागेर्नाभिस्थानीयम् । द्विपदा मनुष्पाणां चतुष्पदा' गादीनाम् उभपरूपाणां पशूनां स्वमदृशम् । यथा स्वचा पारीरमारतम् । द्विपदो मनुष्याः शीतनिवारणार्थमविजन्येन कम्बलेनाच्छादिता भवन्ति । चतु- पदोगशा यलीवश्वभारवहनेन मार्दवार्थ पृष्ठे कम्बलेनाच्छादिता भवन्ति । तथा त्रष्टुः प्रजापतेः सकाशादुत्पद्यमानानां मध्ये प्रथम जनित्रं मधानवेनो- स्पनम् । प्राधान्यं च वीर्यवसातवीर्यवत्वं च पाहुजन्यानां सर्वेषां तैत्तिरीपे आम्नातम् । तस्मात्ते वीर्यवतो वीर्यानुसृज्यन्तेति ॥ उष्ट्रः प्रसिद्धः । शेष पूर्ववत् ॥ अथाजोपस्थानमन्त्रः ॥ अजो घग्नेरजनिष्ट शोकात् सो- अपश्यजनितारमग्ने । तेन देवा देवतामग्रमाय स्तेन रोहमाय. न्नुपमेध्यासः ॥ शरभमारण्यमनु ते दिशामि तेन चिन्वान- स्तन्यो निपीद । शरभं ते शुगृच्छतु यं द्विष्मस्तं ते शुगृच्छस्थि. ति ॥ हि यस्मादयमजः शोकाद्दीप्तियुक्तादग्नेः सकाशादजनिष्ट । अत एव तैत्तिरीये आम्नातम् । आत्मनो वपामुदाखिदगामग्नेः मारगृहात्ततोऽजस्तूपरः समभवदिति ॥ स एवाग्नेः प्रजापतिरूपादुत्पनोऽजो जनयितारं स्वोत्पादक प्रजापतिरूपाग्निमग्रेऽपगत् । उत्पत्त्यनन्तरमेव हटवान् । यस्मादेवमनः प्रशस्तस्तस्मादिदानी वर्तमानादेव अग्ने पूर्वस्मिन् जन्मनि तेनैवाजेन कर्गाण्य- ऽनुष्ठाय देवतामायन देवत्वं प्राप्ताः । किञ्चेदानी मेध्यासो यागयोग्या यज- मानारोहणीयं स्वर्गमुपायन सामीप्लेनैव प्राप्ताः। विलम्बमन्तरेण प्राप्ता इयर्थः । शारभः सिंहघाती क्रूरमृगः । शेपं पूर्ववत् ॥ कायायनः ॥ त्वं यविष्ठति चिसो- पस्थानमिति ॥ चियाग्रुपस्थानं कुर्यात पाठस्तु॥ त्वंय्यविष्ठ दाशुपो वृपाहि शृणुधी गिरः । रक्षा तोकमुतत्मनेति ॥ हे पविष्ट युवतमाग्ने, त्वं दाशुपो इर्दित्तवतो यजमानस्य नृन् भृशादीन मनुष्यान पाहीति ऋविजां गिरः आशिपः शृणुधि शृणुहि । उताऽपि च त्मना आत्मना त्वदीयेन प्रयत्नेन तोकमपत्य रक्ष।इति चतुर्दशेऽध्याये पञ्चमोऽनुवाकः॥१४॥५॥ पञ्चमेऽनुवाके हिरण्यपुरुषावादीनामुपस्थानमन्त्रा उक्ताः॥पठेऽपस्या- ऽऽख्येष्टकोपधानमन्त्रा उच्यन्ते कात्यापनः। अपस्याः पञ्च पञ्चानुकान्तेषणं स्मन्निति मतिमन्त्रमिति ॥ अग्लि मन्वैरुपधेया इष्टका अपस्या एतरसंज्ञकाः । पच पञ्चेष्टका अपां स्वेमनित्यादिभिर्मन्त्रः क्रमेणानुकान्तेपूपदध्यादिति शेषः ·७०. पहपदकाग्रतिमाभाष्ये । 11 ममममममत्रपाठः ॥ अपर्णा स्पेमरसादयाम्पपा बोमनसा. दाम्पपांत्या भस्मन्मादपामि । अपात्वा ज्योतिषिमादया. म्पपांरपापने मादयामीति ॥ इष्टके, सामान् एमान जल. सम्बन्धिमादादिगमनप्रकारे सादयामि स्थापयामि । परमुत्तरत्रापि योग्पमा भोपन पीचितरादिपे। दन् । मस्सन मारके लपे ज्योतिपि मागे स्प इसः । अपने नदीक्षाघापारे || अप बिसीपमामात्रपाठः ॥ अर्णधे त्या सदने सादपामि समुद्र मा सदने सादगामि मरिरे स्या सदने सादपामिाअा त्या क्षपे सादयाम्पपांत्या सपिपि सादयामीति ॥ अगरशन्देन सारस्पा मोई ताकापलापो । अपा सदनं, तस्मिन् स्थाने, हे अपत्यारुपे इष्टके, ला स्वां सदयामि स्थापयामि । समुद्रः मसिद्धः । सरिरसान्दनानिर्दारितरिशेपो नसमात्रापार सपलातिनः । क्षीय शुष्पस्पापोऽनति गुप्कारागादिः क्षपः । जन सह धीयतेऽरस्सा. स्पते इन माधोपलादिः ॥ अप तृतीयपश्वकमन्प्रपाठः ॥ अपां वा सदने सादपाम्या त्या सपस्ये सादपाम्पा स्वा योनी साद. पामि । अपां त्या पुरीपे सादपाम्पपां त्वा पासि सादयामी- ति ॥ हे इष्टके, अपा सदने स्थाने नयादी ला सादपामि स्थापयामि । अतिः सह विदादयो यत्र मेघे तिष्ठन्ति सोऽयं मेघः समस्यः । योनि- शब्दन जलकारणभृतोऽमिरच्यते । अनेराप इति श्रुतेः पुरीपशन्देन नया- दिगताः सिकता उच्पन्ते । पायो जलं जीमूतैरवति पायः समुद्रः ॥ अप चतुर्थपञ्चकमन्त्रपाठः ।। गायत्रेण त्या छन्दसा सादयामि वैटमैन खा छन्दसा सादयामि जागतेन रया छन्दसा सादयामि । आनुष्टुभेन त्वा छन्दसा सादयामि पाक्तेन त्वा छन्दसा सा. दपामीतिाहै इष्टके तां गायत्रीसम्बन्धिना छन्दसा सादयामि । स्थापयामि एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ॥ इति चतुर्दशेऽध्याये पप्ठोऽनुराकः ॥१४॥६॥ पष्टेऽनुवाकेऽपस्येएकोपपानमन्वा उकाः । सप्तुमे माणमत्संझकानामि. एकानामुपधानमन्त्रा उच्यन्ते ।। कासायना ॥ माणभूतः कर्णसहिता दश. दशाऽय पुरुष इति प्रतिमन्त्रमितियास प्राणमृत्समकानां पञ्चाशदिष्टकानां कर्णाभिध चिह्नमस्ति तयुक्ता ता दश दशेष्टका उपदध्यादिति शेषः । सय पूर्वस्यो दिश्युपधेगानां दशेयकानां मन्वपाउ । अयं पुरोभुवस्तस्य ·२ द्वितीयाः । १४ अध्यायः । प्राणो भौधायनो वसन्तः प्राणायन गायत्री वासन्ती गाय गायत्रं गायत्रादुपारशुरूपाशोस्त्रिरत् विस्तो रथन्तरम् । वसिष्ठ ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृहामि प्रजाभ्य इति ॥ भवत्यस्माज्जगदिति भुवः शब्दः प्रजापतिमाचष्टे । पुर: पूर्वस्यां दिशि भपं भुगो वर्तव इति शेषः। हे इष्टके, तद्रूपासीत्यभिपायाएवमुचरेषु योज्यम् । तथा भुवमान्दाभिधेयस्य प्रजापतेः सम्बन्धी प्राणः । अत एवापत्यत्वमुप- चर्यते । भौवायन इत्युच्यते । तस्य च माणस्प श्वासत्तिरूपस्यापसत्वेनोप चरितः माणायनो सन्त ऋतुः । तप च वसन्तस्य सम्बन्धिनी गायत्री । तस्याश्छन्दोरूपाया गायम्याः सम्बन्धि गायत्रं साम । तस्माच गायत्रसाम्न उत्पन्न इकोपांग्रहः । तस्माचोपांग्रहादुत्पमित्र बिटरस्तोमम् । तस्मात विरस्तोमादुत्पन्नमित्र स्थन्तरं साम।यो वसिष्ठाख्यस्तदूरूपा वाऽसि। हे इटके, यथोक्तमकारेण प्रजापतिमाणवसन्तादिरूपोपचारेण प्रजापतिगृहीतमा लया प्रजाभ्यः सर्वासां प्रजानां माणं गृहामि मजानां माणसिद्धये त्वामुपदधा- मीसः । यद्यप्पनेकवाक्यत्वादेक एवं मन्त्रस्तथापि प्रतीष्टकमावत्या दश मन्त्राः सम्पयन्ते ॥ अथ दक्षिणस्यां दिश्युपधेयानां दशेष्टकाना मन्त्रपाठः ।। अयं दक्षिणा विश्वकर्मा तस्य मनो वैश्वकर्मणम् । ग्रीष्मो मानसस्त्रिष्टुप् प्रैष्मी । त्रिष्टुभः स्वार: स्वारादन्तर्या: मोऽन्तर्यामात् पञ्चदशः पश्चदशाद् वृहत् । भरबाज फाषिः । प्रजापतिगृहीतया स्वपा मनो गृह्णामि मजाभ्य इति ॥ विश्वानि कर्माणि जगदम्यापारादीनि यस्याऽसौ विश्वकर्मा । हे इष्टके, तद्रपा त्वमसि । प्राणवसन्तादिपरम्परेव मनोनीमादिपरम्परा व्याख्येया। स्वारमिति वास- विशेषः ॥ अथ पश्रिमाया दिश्युपधेयानामिणुकानो गन्त्रपाठः ॥ अयं पश्चाविश्वव्यचास्तस्प चक्षुषव्यचसम् वर्षाश्चाक्षुष्यो जगती धार्षी । जगत्या माक्सममृक्समाच्छुक्रः । शुकात् सप्तदशः। समदशाहपम् । जमदग्निपिः प्रजापतिगृहीतया स्वया चक्षु. गुहामि प्रजाभ्य इति ॥ विश्व सर्वं जगबत्ति व्यामोतीति विश्वव्यचाः प्रजापतिः । शेषं पूर्वचद् विभजनीयम् । वर्षा वर्पतः । ऋक्समिति सामविशेष: ॥ अयोत्तरस्पां दिश्युपधेयानामिष्टकानां मन्त्रपाठः- इदभुत्तरात् स्वस्तस्प श्रोत्रर सौवम् । शरच्छन्यनुष्टुप्

·शुक्लपदकापसंहितागाये।
शारदी । अनुष्टुभ ऐळमैळान्मन्धी मन्धिन एकविश एक-
विशादैराजम् । विश्वामिन्न अपिः प्रजापतिगृहीतपा स्वया
ओनं गृहामि प्रजाभ्य इति ॥ सौवि सर्व जगत् मेस्यतीति स्वभाब्द:
मजापतिवाची । उत्तरस्यां दिविश यदिदं वा गजापतिशरीरं, हे इष्टके, सं
तद्रूपासीतियोऽयम् । ऐलामति सामविशेषः । शेषवद योज्यम् । अथ मध्यम
देश उपधेयानामिष्टकानां मन्त्रपाठः ॥ इयमुपरिमतिस्तस्यैवाड्मात्या
हेमन्तो वाच्या पङ्क्तिहमन्तीपत्त्यै निधनवं निधनयत आग्र.
यण आग्रयणात् त्रिणवत्रयस्त्रि शौ निणवत्रयस्त्रि-शाभ्या
शाकररैवते । विश्वकर्मऋपिः प्रजापतिगृहीतया त्वया चाचं
गृह्णामि प्रजाभ्य इति ॥ मन्पो कृत्स्न जगजानातीति मतिः मजापतिः ।
ऊनीयां दिशि ये मजापतिः । हे इष्टके, तद्रूपा त्वमसि । मतिनाम्नः
प्रजापतेख्यपत्यरूपा येयं वाक् सा मासा । वाचोडसं वागायनः । निध
नवमिति सामविशेषः । अत्रैकैकस्मिन्मन्त्रे प्रजापतिरिन्द्रियमृतु छन्दः सागवि-
शेपो ग्रहस्तोमपृष्ठस्तोत्रसाम ऋपिरिति नाडीनागेतेपा पदार्थानां यद्यपि
लोकासिद्धो जन्यजनकभावो नास्ति, तथापि मन्त्रार्थत्वेन मनसा भावपितु-
मिदमुक्तमिसविरोधः ॥ कासायनः ॥ लोकम्पृणा दक्षिणास आदध्यात
समध्याद् इति ॥ लोकम्पृणसंज्ञका इएका दक्षिणांप्समारभ्य मध्पदेशपर्यन्ता
लोकम्पृणेत्यादिभिस्त्रिभित्रैरुपदध्यादिति शेषः । नेपा मन्त्राणां प्रतीका-
न्याह ॥ लोकम्पृणा ता अस्येन्द्र विश्वा इति ॥ लोकम्पृणतीद मयम-
मन्त्रप्रतीकम ॥ ता अस्योति द्वितीयमन्त्रस्य प्रतीकमिदम् ॥ इन्द्रं विश्वा इति
तृतीपमन्त्रस्य प्रतीकम् ॥ ते च मन्त्रास्त्रयोदशेऽध्याये व्याख्याताः ॥ इति
चतुर्दशेऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ ७ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्द निवारयन् ॥
पुपश्चितुरो दद्याद्विघातीर्थमहेनरा ॥१॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीचीखुकभूपालसाम्राज्य-
धुरन्धरेण सापणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशे काण्वसहिता-
भाप्पे चतुईयोऽध्यायः ॥ १४ ॥

·२ द्वितीयदशके । १५ अध्यायः । । अथ शुक्लयजुःकाण्वमन्त्रभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ यस्य निशासितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ॥ निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ चतुर्दशेऽध्याये यजमानपुष्करपर्णस्तरणादिप्रथपचितिमन्त्रा उक्ताः॥ एतावता प्रथमचितिः समाप्ता ॥ अथ पचदशाध्याये द्वितीयतृतीयेचित्यादि. मन्त्रा उच्यते । तत्र प्रथमाऽनुवाके द्वितीपचितौ भाविन्पाख्या इष्टका अभिधीयन्ते ॥ कात्यायनः ॥ आश्विनी वक्षितिरिति प्रतिमन्त्रमिति ॥ अश्विदेवयुक्तैः गन्त्रैरुपधेपा इष्टका आश्विन्यः । ता ध्रुवक्षितिरित्यादिगिः पञ्चभिर्मन्त्रैः क्रमेणोपदध्यादिति शेषः ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ ध्रुव- क्षितिद्ध्वयोनिर्बुवासि ध्रुवं योनिमासीद साधुया । उख्यस्य फेतुं प्रथमं जुषाणाश्विनाव! सादयतामिह त्वेति ॥ धुवा स्थिरा क्षितिनिवासभूमिर्यस्या इष्टकायाः मा धुवक्षितिः । यस्यां भूमौ इष्टका निय. सति। तस्या भूमेश्वाञ्चल्याभावात स्थैर्य द्रष्टव्यम् । धुवा विनाशरहिता पोनि. रुत्पत्तिहेतुमद्रूपा यस्या इष्टकापाः सा ध्रुवयोनिः । हे इष्टके, तादृशी व स्व. रूपतो ध्रुवा असि । आमकपालादिभिः संयोज्यनिर्मितत्वाद् वा त्वम् । साधुया अस्माभिः साधनीया उपधाराव्या वं धरुवं योगि स्थिरगग्निक्षेत्ररूपं स्थानम् आसीद आगसोपयिश । किञ्च, उरूपस्य उखायां स्थितस्पाग्ने केतुं प्रज्ञापकं प्रथम द्वितीयायां चितौ मुख्यं स्थान जुपाणौ सेवमानौ देवा. नामध्व' उभावश्विनाविहास्मिन्नग्निक्षेत्रे इष्टके ला त्वां सादयता स्थापय- ताप ।। अथ द्वितीयः ॥ कुलायिनी घृतवतीपुरन्धिः स्योने सीद सदने पृथिव्याः । अभि त्वा रुद्रा वसवो गृणन्धिमा ब्रह्म पीपिहि सौभगायाश्विनाव! सादयतामिह त्वेति ॥ हे इष्टके, त्वं कुलायिनी निवासस्थानवती घृतवती होष्यमाणेनाज्येन संयुता सती पुरन्धिः पुरु बहुधा धीयते सम्यगवस्थाप्यत इति पुरन्धिः । तादृशी सती पृथिव्याः प्रथमचितिरूपाया भुमेः सम्बन्धिान, स्योने मुखरूपे सदने स्थाने सौद उपविश । किञ्च, रुद्रा वसका सर्वे देवाः सर्वे वा वाम् अभिगृणन्तु । इमा इमानि ब्रह्म ब्राह्मणानि मन्त्रात्मकानि पीपिदि आप्यायस्व । किमर्थम् । सौभगाय महदैश्वर्यम् । पूर्ववत् ॥ अथ तृतीयः ॥ स्वैर्दक्षैर्दक्षपितेह ·एकपदकावसंहितामाध्ये। सीद देवानार सुम्ने वृहते रणाय । पितेवैधि धनव आ सुशेवा स्वाषेशा तन्षा संविशस्वाश्विनाध्वर्य सादयतामिह स्वेति ।। वैदेसः स्वकीयैषलईक्षपिता पलस्य पालपित्री, हे इष्टक वा एवंविधा सती इहास्मा द्वितीया चिनी सीद उपविश । किमर्थम् । बृहते महते रणाय रम- णीयाप देवानां सम्बन्धिान मुम्ने मुखाप मुखमाप्सर्थम् । बा आ सर्वतः मुशेषाः मुखेन सेवितुं पापा एपि भव । क इव । सूनये पितेव । यथा पुत्रार्य पिता मुखेन सेन्यो भवति । किञ्च, तन्वा स्त्रकोपेन शारीरेण स्वावेशा मुखेन प्रवेशवती सती संविशास्त्र । अवस्थानं कुरु । अश्विनेत्यादि पूर्ववत् ॥ अय चतुर्थः । पृथिव्याः पुरीषमस्यप्सो नाम तां त्वा विश्वे अभिगृण. न्तु देवाः । स्तोमपृष्ठा घृतवतीह सीद प्रजावदस्मे द्रषिणाऽऽयज. स्वाश्विनाव सादयतामिह त्वति ॥ है. इष्टके, त्वं पृथिव्याः मयाचितिमृताया भूमेः पुरीषं पूरकमसि । अप्सो नाम । अपः मनोतीस. तो रसाया समे रसगुणभूना प्रसिद्धा तो वो ताशी वां विश्वे देवा: सर्वेऽपि देवा अभिणन्तु सर्वतः कीर्तपन्तु । स्तोमपृष्ठा सप्तदशादिस्तोमाभ- पुंक्तानि पृष्ठस्तोत्राणि पस्पाः सा स्तोमपृष्ठा वृतवती होष्यमाणेनाज्येन संयु. ता सती हास्मिन क्षेत्रे सीद तिष्ठ । अस्मभ्यं मनावद पुत्रपौत्रादियुक्तानि द्रविणानि धनानि आपजस सर्वतो देहि । असिनेसादि पूर्वपद ॥ अथ पञ्चमः ।। अदित्यास्त्वा पृष्ठे सादयाभ्यन्तरिक्षस्य धी विष्टम्भनी दिशामधिपत्नी भुवनानाम् । अमिद्रप्सो अपामसि विश्वकर्मा तापिरश्विनाध्वसादयतामिह त्वेति ॥ हे इष्टके, का स्वाम् । अदित्याः पृष्ठे मथमचितिभूताया भूमेरुपरि सादयामि स्थापयामि । कोही साम् । अन्तरिक्षस्य लोकस्य पत्रों धारयित्रीम् । तथा भाच्यादीनां दिशा विष्टम्भ। विविधकार्येण स्तम्भयन्ती व्यवस्थापयन्ती, भुवनानां सर्वेषामधि- पत्नीम् आधिक्येन पालपित्रीम् । यस्यास्ते विश्वकर्मा, प्रजापतित्रापिष्टा सा लम अपाम् जामः, पश्च द्रप्सः, तदुभयरूपाऽसि । शिष्टं पूर्ववत् ॥ कासा. पनः । शुक्रश्च शुचिश्चेत्य॒तव्ये इति ॥ ऋतव्यसंझके दे इष्टके उपध्यादिति पोषः ॥ पाठस्तु ॥ शुकश्च शुचिश्व ग्रैमा ऋतू अग्नेरन्तःश्लेषो. ऽसि । फल्पेतां चावाधिषी कल्पन्तामाप ओषधयः कल्पन्ता- अग्नयः पृथश्मन ज्येष्ठयाय सवता ये.अग्नया समनसोऽन्तरां ·। २ द्वितीपदयाके । १५ अध्याय: । थायाधियी इमे । श्रेष्माऽऋतू अभिकल्पमाना इन्द्रामिव देवा अभिसंविशन्तु तया देवतयाऽगिरस्वद् भुवे सीदतमिति ।। शुको ज्येष्ठमासः । शुचिराषाढः । तावुभौ ग्रीष्मसम्बन्धिनात्रवयत्री, हे ग्रीष्माख्यऋतो, सं चीयमानस्पारन्तःश्लेषोऽसि। यथा कुड्यस्यान्ता थै कापाषाणादयः श्लेष्यन्ते तद्वत् । ममामि चिन्वतो यजमानस्य ज्यैष्ठ्यायोत्कपीमिमे घावापृथिव्यौ स्वोचितमुपकारं कल्पेतां सम्पादयेताम्। आपश्चोषधयश्च कल्पता स्वोचितमुपकारं सम्पादयन्तु । समानं व्रतं कर्म पेषां ते सव्रता एकस्मिन् कर्मण्यवस्थिता आहबनीपायग्नयोऽपि पृथक् कल्पता- म् । प्रसेकं स्वोचितव्यापार सम्पादयन्तु । किञ्च, इमे चावापृथिवी अन्तरा अनयोर्यावापृथिव्योमध्यं पर्चपानाः, समनस एकमनस्का ये अपयः ते सर्वे- ऽपि ग्रीष्मसम्बधिनावतारवयवावभिकल्पमानाः सर्वतः सम्पादयन्तः। एत. कर्माभिसंविशन्तु । तत्र दृष्टान्तः । इन्द्रमिव देवाः । यथाऽन्ये सर्वे देवा, इन्द्रमभितः सेवन्ते तद्वत । हे सातव्ये इष्टके, युवां तया देवतया आगरस्वत अङ्गिरसां कर्मणां च ध्रुवे स्थिरे ससौ सीदतम् उपविशतम् ॥ इति पञ्चदशे. ध्याये प्रथमोऽनुवाकः ।। १५ ।। १ ।। प्रथमेऽनुवाके आशिन्यादीष्टकोपधानमन्त्रा उक्ताः ॥ द्वितीये वैश्वदेवी- एकाापधानमन्त्रा उच्यन्ते ।। कासापनः ॥ वैश्वदेवी सक्रतुभिरिति प्रति. मन्त्रमिति ॥ नानाविषदेवतायुक्तैर्मन्त्रैरुपया इष्टका वैज्ञदेव्यः । ताः सनू. तुभिरित्पादिभिः पञ्चभिर्मन्त्रैः क्रमेणोपदध्यादिति शेषः । तत्र मयममन्त्र- पाठस्तु ॥ सतुभिः सर्विधाभिः सजुर्देवैः सर्देवैर्वपोनाधैः। अग्नये स्वा वैश्वानरायाश्विनाध्वसादयतामिह त्वेति ॥ 'हे इष्टके, ऋतुभिर्वसन्तादिऋतुभिः सजूः समानीतिरसि। वसन्तादीनां याशी मोतिस्ताशी तत्पर्थः । एवमुत्तरत्रापि सजूशन्दो योज्यः । विविधं जगह- पति पोषयन्तीति ब्रह्मादयो विषा:समानमीतिरसि पवा विधाशन्दनाप उपते । आपो वै विधा इति श्रुतेः। ताशीमिः सपानमीतिरसि । पयो- नाः पदेशछन्दोकपः प्राणरूपै; देवैः समानीविरति । तयाच भूपते । माणा वै देवा वयोनापाः । माणहीदं सर्व वयुनं नद्धमय छन्दासि वयो। नापा । छन्दोमिहोदर सर्व वयुनं नदं प्राणः सयुग्मृता माजनांदसादि। सर्देवरिति पुनर्वाचनमादरायम्। परं नारदेवैः समानप्रीतियुक्तो वो वैना- .

·७६ शुरूपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । नरायाग्नये सर्वपुरुषाणा हितकारिवह्नपर्थमहमुपदधामीति शेषः । एवमुप- हिता वा देवानामध्व अश्विना इहास्मिन क्षेत्रे सादयता स्थापपताम् । एव मुत्तरेष्वपि मन्त्रेषु योजनीयम् । तेषा पाठस्तु ॥ सर्वातुभिः सज विधाभिः सजूर्वसुभिः सजूदेवैवयोनाधैः । अग्नपे स्वा वैश्वा. नरायाऽश्विनाव! सादयत्तामिह त्वा ॥ सजूक्रतुभिः सजू- पिधाभिः सजू रुदैः सर्देवैर्वयोनाधैः अग्नयेत्या वैश्वानरापा- ऽश्विनाव' सादयतामिह त्वा ॥ सक्रतुभिः सर्विधाभिः सतरादित्यैः सजूदैवैपोनाधै।अग्नपे त्या पैश्वानरायाश्विना- वयू सादयतामिह त्वा ॥ सक्रतुभिः सर्विधाभिः सजू- विश्देवैः सजुर्देवैर्षपोनाधैः । अग्नये त्वा वैश्वानरापाश्विना ऽध्व! सादयतामिह त्वेति ॥ कायायनः ॥प्राणभृतः प्राणं म इतीति ।। माणभृत्सनका इटका उपदभ्यात् ।। पाठस्तु ।। प्राण मे पाहपान में पाहि ध्यान मे पाहि । चक्षुर्म उा विभाहि श्रोनं मे इलोकये- ति। हे इष्टके वं मे पदीयं प्राण पाहि पालय । एवमुत्तरत्रापि । उर्पा विशालया दृष्टया मदीयं चक्षुर्विभाहि विशेपेण मकामाय । दर्शनसमर्थ कुवि. सर्य: 1 मदीयश्रोन संघाते शक्त कुरु । बहुविधशास्त्रश्रवणसमर्थ कुर्मित्यर्थः ।। कात्यायनाभिः पिन्वेसपस्या इति।आपस्यानामका इष्टका उपदध्यात्।।पाठस्तु . अपः पिन्वौपधीर्जिन्व द्विपादव चतुष्पात् पाहि । देवो वृष्टिमे- रयेति ॥ हे इष्टके, स्वमपो जलानि पिन्त्र मीणय । ओपधीपि जिन्व मीण. य । द्विपाद मनुष्यशरीरम् अब रक्ष । चतुप्पात् पशुशारीर पाहि पालग । दिवः सकाशाद् दृष्टिमेश्य ।आसमन्याय प्रेरय ॥ इति पञ्चदशेऽध्याये द्वितीयो- Sनुवाकः ॥ १५॥ २॥ द्वितीयेऽनुताके वैश्वदेवी एकाद्युपधानमन्त्रा उक्ताः ॥ तृतीपे वयस्याये। एकोपधानमन्ना उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ वयस्याः पञ्च पश्चानुवाकान्तेषु मुंदी वय इति प्रतिमन्त्रमिति ॥ वयाशब्दोपेर्मन्बरुपधेपा इटका वयस्या ता अनूकान्तेषु पञ्च पञ्चोपध्यात् ॥ पाठस्तु ॥ मूर्दा वयः प्रजापति. छन्दः क्षानं वयो मयन्दै छन्दः । विष्टम्भो षयोऽधिपतिश्छन्दो विश्वकर्मा घपः परमेष्ठीचन्दा यस्तो षयो पिचल छन्दो वृष्णिा यो विशाल छन्दः । पुग्यो पयस्तन्द्र छन्दो व्याघो षयो.

·७७ २ द्वितीपदशके । १५ अध्यायः । नाधृष्टं छन्दः । सि हो पपश्छदिश्छन्दः पष्टवाडयो वृहमी. च्छन्दः।उक्षावयः ककुप्छन्दः। ऋषभो वयः सतो वृहती छन्दः । अनड्वान् वयः पशिश्छन्दो धेनुर्वपो जगतीछन्दः । व्ययिर्व- यस्त्रिष्टुप्छन्दो दित्यवाइवयो विराट् छन्दः । पञ्चाधिर्षयो गायत्रीछन्दस्त्रिवासो वय उष्णिक् छन्दः । तुर्यवावपो. ऽनुष्टुप् छन्द । इति। पुरा खलु सृष्टवतः प्रजापतेविस्मात् सकाशात सृष्टाः पश. पश्छन्दोरुपमास्थाय निरगन् । तत: स प्रजापति। स्वयापि गायध्या- दिछन्दोकर्ष स्वीकृस पशुमम्बन्धियां तत्तदवायापां तान योजयद । तत्र तावदादितश्चतुभिर्मन्त्रैः प्रजापतेरष्टावयवात्मकं गायत्रीरूपं परिकल्पते । एवं गायत्रीछन्दोरूपेण परिकल्पितोऽसौ प्रजापतिः स्वयमेत्र मूर्द्धा पशुसं- पन्धिविरः । वपः शरीरावस्था । प्रजापतिरेव मूर्खलक्षणं क्योऽभवद । अत एव मूनि इतरावयवेभ्यः प्राधान्यं दृश्यते । तथा प्रजापतिः स्वयमेव छन्दोऽभवत् । अस्मिन् मन्त्रे उत्तरमन्त्रेष्विव छन्दसो विशेस्य यच्छन्दःसा- मान्य विवक्षितम् । अनेन मन्त्रेण प्रजापतीवयवौ परिकल्पिगौ । क्षताव वायत इति सत्रम् । तादृशं क्या शारीराऽवस्था प्रजापतिरभवत् । मयः मुखं ददातीति मपन्दं ताशं छन्दवाभवत् । कृत्स्नं शरीरं विएम्भोति स्थिरीकरोती विष्टम्भा मजापतिः । स्वयं विष्टम्भात्मकं नमोऽभवत् । अधि. धापयतीत्यधिपतिः । एतदात्मकं छन्दोऽभवत् । विश्यं कर्म कर्तव्यं यस्या- ऽसौ विश्वकर्मा प्रजापतिरीरूपं पयोऽभवत् । परमे उस्कृप्टे । स्थाने तिष्ठतीति परमेटी एतदात्मक छन्दोऽभवत् । एवं प्रतिमन्त्र द्वौ दावयवा- •विति भयावयवः प्रजापतिः परिकल्पितः । तयाचाष्टसंख्योपेतलाव सर्व छन्दःप्रकृतिभूतं गायत्रीरूपमस्य संपन्नम् । एवं गायत्रीरूयः प्रजापतिः किम- करोदिति तदाह । यस्तोवय इत्यादिना । एकपमा वै विवा; छन्द इति श्रुनेः । प्रजापति स्वपपेकपदा गायत्रीछन्दो भूस्वा वयः । सुपा मुलगिति तृतीपापा लुक् । बस्तश्छन्दः । अत्रापि द्वितीय वचनस्य सुपादेशः । व- यसा शरीरावस्थपा निर्गत वस्ताख्यं परां पर्यग्रहाद । एसगुनरेवपिमन्नेषु विभक्तिविपरिणामं कृत्वा तपच्छन्दोफपमास्याय मनापतिस्तद्वयसा तं पy परिगृहीतवानिति पोग्पप । विशेपस्तु । फध्यते । यदिणः सेचनप्तमयों मेघः।

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । द्विपदां गायत्री । विशालारूपं छन्दः। द्विपदा वै विशालं छन्द इति श्रुतेः । विराट्छन्द । अनाधृष्टम् । विराड्या अनामिति श्रुतेः । अनाथधालय विराट्छन्दो विराट् । सर्वाणि छन्दांसि छादयतीति छदिः । अति- छन्दः अनिछन्दो वै छदिरिति श्रुतेः । पृष्ठ पृष्ठभागे वहतीति पृष्ठवाट पञ्चवर्षः पशुः । उक्षा सेचनतमर्थः पशुः । अन्तिपो द्वा. पष्टाक्षरी पादौ मध्यपादौ द्वादशाक्षरश्चेत् सा ककुम् । ऋपभः सेचनस- मर्योऽनवान् । प्रथमतृतीयौ पादौ द्वादशाक्षरौ सासतो बृहती । अो वहतीत्यनवान् बलीवर्दः । धेनुर्नवमसूता । सवत्मा गौस्त्रिधा भवतीनि ध्यविः । यद्वा अविशन्देन क्षीरादिकमन्नं लक्षीयत्वा सत्माशनाय विहितः पमासात्यका कालो लक्ष्यते । तथा च तिखो अवयोऽस्प साता इति श्य. विरष्टादशमासः पशुरिति । दित्याई खण्डनाई बहतीति दित्यवाट् । यदा द्विवर्गः पशुदित्पत्ताडित्युच्यते । पञ्चपशः पञ्चाविः । यो वसा यस्पासौ त्रिमः । पदा त्रिवत्सरः पशुस्तिवत्सः । तुर्य चतुर्थ वहतीति तुर्यवाद । मी वय इत्यादीना मन्त्राणां श्रुअनुमारेणैवं व्याख्यानं कृतम् । तत्सर्व- सातपधादवगन्तव्यम् ॥ कात्यायनः ॥ लोकम्वृणासंतका इटका यथापूर्व- मुपदध्यादिनि शेषः । रोपा मन्त्राणां मतीकान्याह । लोकं पृणता अस्येन्द्र विश्वा इति पूर्वप्रधाख्येषम् ।। इति पञ्चदशेऽपाये तृतीयोऽनुयायः॥१५॥३॥ तृतीयेऽनुवाके वयस्पाली कम्पृपएसंहका इष्टका उक्ताः एतावता द्वितीया चितिः समाता |॥ अथ चतुर्थे तृतीयस्था चित्ती स्वयमातृष्णाचा उच्यन्ते ॥ कात्यापनः ॥ तृगीयायां स्वयमातृष्णामिन्द्राग्री इति । तत्पाठस्तु ।। इन्द्रामी अव्यधमानामिष्टकां हतं युषम् । पृष्ठेन पाया- पृषिधी अन्तरिक्ष च पियाधसे । विश्वकर्मा स्वा सादपत्यन्त. रिक्षस्य पृष्ठे व्यवस्वतीगधयती | अन्तरिक्ष यच्छान्तरिक्ष हान्तरीक्षमा हि सीवियस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठापै चरिघ्राय । वायुवाभिपातु मद्या स्वस्त्या छर्दिया शन्तमेनं तया देवतयाङ्गिरस्यद् ध्रुवासीदेति ।। अत्रोचरादीः प्रथम व्याख्येयः । पेयमिष्टका पृष्ठेन पकायेनोपरि- भागेन लोकप चियापसे पुरुषम्पसपः । विमानेषु अभिभवति । इन्द्रामी ·२ द्वितीयदशके । १५.अध्यायः । युवं युवाम् अव्यथपानां भङ्गं रहिता स्वपमातृण्णाख्यां तामिष्टकां ह हत दृढीकुरुतम् । किञ्च, विश्वानि कर्माणि यस्यासौ प्रजापतिः । हे स्वप मा- तृण्णो त्वां स प्रजापतिस्त्वामन्तरितस्य पृष्ठे उपरि सादयतु । कोदशीम् । व्यवस्वसीम अभिव्यक्तियुक्ताम् । प्रथमस्वती विस्तारोपेतम् । येयं स्वयमा- तूपणा सा स्वमन्तरिक्षं गच्छ । गन्धर्वाप्प्तरोगणां सा त्वमन्तरिक्ष यन्छ । गन्धर्वापारोगणादिधारकतया नियमय । तथाऽन्तरिक्ष परोपदवराहि- स्येन दृढीकुरु । स्त्रमपि तदन्तरिक्ष मा हिसी । विश्वस्मै सर्वस्मै माणा- पानव्यानोदानाख्यं वायुत्तिलाभाप माविष्ठायै स्त्रगृहे स्थितिलाभाय च- रित्राय शास्त्रीयायरणाय प्राणिनायतस्त्वं सर्वस्य सिध्यर्थमपं वायुस्त्वामभिता यातु । केन रक्षणामेति । तदुच्यते । महा स्वस्त्वा महत्या योगक्षेमसंपत्या बातमेन छर्दिपा असन्तशुभकारिणा दीसिविशेषेण सत्र स्वामिभूताया देवता- पानुगृहीताधुवा स्थिरा सती सौद इहोपविशे । अङ्गिरसां चपनानुष्ठाने यथा त्वं ध्रुवा स्थिरा तद्वत् ॥ कात्यापनः ॥ पञ्चरिश्या वैश्वदेवीवद् रा- ज्यसीति मतिगम्नमिति ॥ दिशब्दपञ्चकोपेतगन्त्रैरुपया इष्टकाः पञ्चदि- या रायसीति ।। मन्चपञ्चकेनोपदध्यादिवि शेपः ॥ पाठस्तु । राश्यसिप्राची दिग्विराणसि दक्षिणा दिक् सम्राणसि प्रतीचीदिक स्वराणस्युदीची दिगधिपत्न्यसि बृहतो दिगिति ॥ है इष्टके स्वं राज्ञी राजमाना दीप्यमाना सती माची दिगति पूर्वदिग्- भवसि । चिराउविराजमाना दक्षिणा दिगसि । सन्नाह सम्पग् राजमाना प्रतीची दिगसि । स्वराट् परनिरपेक्षतया स्वयमेव राजमाना उदीची दि- गसि । अधिकं पातीत्यधिपत्री तादशी वं वृहती मोहोर्धा दिगसि ॥ कात्यायनः ॥ विश्वकर्मेति विश्वज्योतिषमिति । पाठस्तु ।। विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृष्ठे ज्योतिष्मती वि. श्यस्मै । प्राणायापानाय व्यानाय विश्वं ज्योतिर्यच्छ । घायु. टेऽधिपतिस्तया देवतयाङ्गिरस्यद् धुवासीदेति ।। है इष्टके ज्योतिष्मती वा वां विश्नकर्गान्तरितस्य पृष्ठ उपरि मा. सादयतु किच, सर्वपाणतिलाभार्थे, है इष्टके त्रं सर्वज्योतिर्वच्छ प्रपच्छ पायुस्ते तपाधिपतिराधिदेवता तया देवतपा ध्रुवा स्थिरा सती सीद स्पविश । आदरस्वत् । मदिरसा चिती पूर्व धुना सनी मषिध ·८० शुल्लयजुर्वेदकायसंहिताभाष्ये । तदनापीत्यर्थः । कात्यापनः । अाव्ये नमायश्चतीति ।। पाठस्तु । नभश्व नमस्पश्च पार्पिकाऽऋतू अग्नेरन्तः इलेपाऽसि । कल्पता धायाधिवी कल्पन्तामाप ओषधयः कल्पन्तामनपा पृथामज्यैप्ठ्याप समताः । पे अग्नयः समनसान्तरा थापा. पृधिषी इमे । वार्षिकाऽऋतू अभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवा अभिसविशन्तु ता देवतयाङ्किरस्यद् पसीदतमिति । स्पष्टायः ॥ इपश्योश्चत्यपरे इति ॥ इतर भातम्पे इष्टके उपध्यादि- विशेषः ॥ पाठस्तु॥ हपश्चोर्जश्वशारदा ऋतू अग्नेरन्तः श्लेपाऽसि । कल्पता धावपृथिवी कल्पेत्तामाय औषधयः फल्पेन्ताममयः पृथाम- ज्येष्ठयाय सवताः। ये अग्नयः समनसान्तराज्यावापृथिवी इमे । पापिका जस्तूऽअभिकल्पमाना इन्द्रमिव देवाऽअभिसंविशतु । तया देवतपाङ्गिरस्व वे सीदतमिति ।। व्याख्यातसमानार्थः ॥ इति पञ्चदशेऽध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥१५॥४॥ चनुर्थेऽनुवाके सयमातृण्णादीएकोपधानमन्त्रा उक्ताः ॥ पञ्चममाणम- दिएकोपधानमन्त्रा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ पूर्वाद्ध माणभृतो दशायुर्षे इति प्रतिमन्त्रमिति ॥ पूर्वभागे प्राणभृत्संज्ञकाशसंख्याकाइष्टका एकैकेन मन्त्रै- पोपदयात् ॥ तेषां पाठस्तु ॥ आयुर्मे पाहि प्राणां मे पाद्यपानं मे पाहि व्यानं मे पाहि चक्षुमें पाहि श्रोत्रं मे पाहि वाचं में पिन्ध मनो मे जिन्वारमानं में पाहि ज्योतिर्म यच्छति । हे इष्टके मदीयमायुः पाहि रक्ष एव मुतरत्रापि योज्पम् । पिन्य भीणय । जीन भीणय आरमान जीवस्वरूपं ज्योति कान्ति यच्छ देहिकात्यायनछन्दस्या- द्वादशदादशाप्पमयेपु माछन्द इति प्रतिमन्त्र बालखिल्यालोक पवाचित । छन्दः शन्दोपेतैर्मन्त्रैरुपधेपा इष्टकाश्छन्दस्पाः ताः पत्रिशसख्योपैता वा- लखिल्पटकोपापानार्थ मदःपाद ॥ पाठस्तु ॥ मा छन्दः प्रमाछन्दः प्रतिछन्दो अस्त्रीश्यछन्दः । पङ- क्तिग्छन्दउष्णिा छन्दः। वृहतीछन्दः । वृहत्तीछन्दोऽनुष्ट्रपूछन्द विराट्छन्दो गायत्रीछन्दः । त्रिष्टुपन्दो जगतीछन्दः । प्रधि- ·२ द्वितीयदशक | १५ अध्यायः । धीछन्दोऽतरिक्षश्छन्दो चौश्छदः समाश्छन्दः । नक्षत्राणि. छन्दो वाक् छन्दः । मनश्छन्दः कृषिछन्दो हिरण्यछन्दो गौ- छन्दः । अजात्श्छन्दोश्वश्छन्दः । अग्निदेवता पातोदेवता सूर्योदेवता चन्द्रमादेवता । वसवोदेवता । आदित्यादेवता मा हतोदेवता विश्वेदेवादेवता वृहस्पतिर्देवता । इन्द्रोदेवता ब्रह्म- णोदेवतेति ॥ अत्र या प्रमा प्रतिपादिशब्दाभिधेयाश्छन्दो विशेषाः केचिद्वैदेने व मासिद्धाः काँचल्लोकेष्वपि मसिद्धाः । हे इष्टके त्वं मनाम छन्दोल्पासि । प्रमा. नामछन्दोकपासि । इत्येवं सर्वत्र योज्पम् । अग्न्यादीनान्तु देवता मासिक हे इटके वं भामदेवतारुपासीत्पर्य तत्रापि योग्यम् ॥ इति पश्चदमोऽध्याये पचपोऽनुवाकः ॥ पश्चमेऽनुवाके प्राणभृदिष्टकादिमन्धानुक्ताः ॥ षष्टे बालखिल्यादीष्टको. पधान मन्या उच्यते ॥ कारपायनः ॥ बालखिल्पा ससमूदासि परिप्रति मन्त्रीमति बालखिल्पेष्टका सप्तर्षभागे मर्दासि पतिसप्तभिर्मन्त्रैरुपाया । इसराः सप्तपश्चिमभागे पन्त्रीपरितमतिपन्यामिति । बालखिल्पेटकाः सप्त. पूर्वपागे मोतिरादिति सप्तमिर्मतरुपधेपाः । इतराः सप्तपश्चिममागे पत्री. रादितिसप्तभिर्मन्त्रैरुपदयात् ॥ पाठस्तु ॥ म सिराद् ध्रुवासि धरुणाषपंसि धरणी । आयुपेरवा पर्चसेत्वाकृष्य स्वा क्षेमायरवा । मन्त्रोरामन्यसि यमनीववासि धरित्री । इषेत्वोर्जेरवारयेत्वापोषयत्वेति । है इष्टके वं मूर्दा मूर्दबहुतमाराट् राजमानाचासि । हे इष्टके त्वं मूर्दा मूर्दवदुतमाराट् राजमानाचासि । हे इष्टके वं धुवास्थिरावरुणाधारणहेतु. श्वास है इष्टके वं पत्रीधारण कुतीधरणी भूमिरुतासि । आयुपे आयुर्ट- प त्वामुपयामि । वर्चसे कांसर्थ तामुपदधामि । छष्पमस्पतिप्यतये स्वामुपदयामि । समाय सम्पादितस्प धनस्य रक्षणाय त्यामुपदधामि । ई इ. एफे त्वं यन्त्रीनिपमोपेताराष्ट्राजमानाचासि । तया पन्त्रीस्त्रयमपि नियत्री. पमुनीसर्वेपा नियमकारिणीचासि । तया धुवास्थिरासतीधरित्रीभूमिरुपाचा- सिहे इष्टके से मनाय सामुपदयामि ।गर्ने पलाप लामुपदयामि । र.

·शुक्लयजुर्वेदकाण्यसंहिताभाये। थ्यै धनार्थ सामुपदधामि । पोपाय तनापुश्यय सामुपदधामि ॥ का. श्यागनाः ॥ लोकं पृणाः पूर्ववदिति । तन्मन्त्रमतीकं ॥ पाठस्तु ।। लोकं पृणता अस्येन्द्राविश्वा इति । पूवध्याख्येयम् ॥ इतिपञ्चदशेऽध्यायेपटानुवाकः। पष्टानुगाकेशालसिल्वादीष्टकोपधानमन्त्रा उक्ताः । एतावता तृतीया- चितिः समाप्ता ॥ अथ सप्तमेऽनुगाके चतुर्या चितो वक्ष्यमाणायां स्तोमो- पाख्यापा इष्टकास्तासामुपधान केचिन्मन्त्रानुच्यन्ते ॥ मूत्रन्तु चतुगिन्- कान्तेषु दक्षिणोतरे दे दे इसारभ्प प्रतिरष्टादशा इत्पन्तं कामापने हतम् ॥ तेषां पाठस्तु ॥ आशुनिष्टहान्तः पञ्चदशा व्योमा सप्तदशोधरुणएकविर शः प्रतिरष्टादशः । तपो नवदशोभीवर्तः स वि शो घचर्चा- माविशः सम्भरणं स्त्रयो विश्शो व्योमा सप्तदशो धरुणरेक- विशः प्रतूर्तिरष्टादशः । सपो नवदशोभीवर्तः सविस्शो वर्ची द्वाविशः सम्भरणस्नयोषिशो योनिश्चतुर्विशः । गर्भाः प. चविश्श ऊजस्त्रियः क्रतुरेकत्रिशः प्रतिष्टा त्रयस्त्रि शो यनस्यविष्टपञ्चतुनिशः । नाका पति शो विवतोऽष्टाच. त्वारि शोध चतुष्ठोम इति । अन त्रिवत्पञ्चदशसप्तदशादिशब्दाः सोमविशेषवाचितः स्तोमाश्च त्रि- वन विष्वस्य साम्नआतिमेदान्निप्पयन्ते । आत्तिप्रकारस्तु निहत्पञ्चदश- सप्तदशानां गजस्पाविधापर्क एकादशोऽध्याय सामग्रामणोदाहरणेनाम्ना. मिाख्पाता । एकवि शास्त्रणवत्यस्त्रिशाख्यापि सोमाः सामवालणे पठिता: । अष्टादशनवदशादयस्तु न्यायेतोन्नया स्तोमानतु ब्राह्मणाम्ना- ताः तदुन्नपनार्थस्त्वात्तिप्रकारः सामसूत्रादवगन्तव्यः । अत्र निदाद- यश्चतुष्टोमान्ताः स्तोमविशेषा अष्टादशमंख्याकाआन्नाताः । आशुस्मिरद्धा- तइत्यादीनि स्तोमावशेषणानि कानिचिगुणवाचकानि कानिचिद् द्रव्यः धाचकानि तथासति गुणसम्बन्धं द्रव्यतादात्म्यं वा स्तोमेपूपचर्यन्ते । अत्र स्तोमरूपत्वं नतदिष्टकायाः प्रशतनार्थ उपन्यस्यते । तत्रैमक्षरयोजना भाशुः शैप्रयगुणोपेतो यविरतनोमा हेइष्टक त्वं तद्रूपासि । एवमुत्तरत्रापि ·२ द्वितीयदशके । १५ अध्यायः । योज्यम् । भान्तो भासमानः व्योमेतिपसिद्धं इम्यव्यत्ययेन पुल्लिङ्गता । धरुणो धारकः भकृष्टातूर्तिस्त्वरापस्यासौ प्रतिः शीघ्रकारीसर्थः । तपः प्रसिद्धम् । अमीवन्त: सोमविशेषञ्छान्दसो दीर्घः सहविंशया संख्यया सविंशः स्तोमनिशेषः । वक़ क्लविशेषः । सम्भरणः सम्यक्पोपका योनि: प्रजोत्पादकः गर्भः प्रमिद्धः । ओनोष्टमो धातुः क्रतुज्योतिष्टोमादिः । प्रतिष्ठा स्थितिहेतुः । बनस्यादिसस्प विष्टपं निवासस्थानम् । असो वा आदिसस्प विष्टय निवासस्थानम् । अमौ वा आदिसो वन इतिश्रुत्पन्तरा- छ । नाकः सख्यो भोगभूमिः ।,विपरीतत्वेन चर्तनमस्यासौ विवर्तः । त्रिवसं च दशमतदशैकशिन्त्रिणवत्रयस्त्रिशा अनेनैवाम्नातक्रमण काच- दनुष्ठीयन्ते । फचितु पिपरीतक्रमेण । अनएवापस्तम्बाचार्येण कचिदुक्तम् । प्रयस्त्रिशारम्भणानिवदन्तया इतिधर्मो घारकश्चतुष्ठोमस्त्रिस्त पञ्चदशसप्तदशै. कविशानां समूहः । एतैस्तोमयादिभि इष्टादशभिर्मन्त्रैः स्तोमरूपत्यमापादिता । भष्टादशोप्टकानुपदध्यादित्यर्थः ॥ इतिपञ्चदशेऽध्यायेसप्तमोनुवाकः ।। सप्तोऽनुवाके केचिदन्या स्तोमीयाख्पेष्टकोपधानमन्ना उक्ता । अथा- एमे तदवशिष्टेष्टकोपधानमन्त्रानुच्यन्ते ।। अप्रेर्मागइसारभ्य पसूनाम्भाग इस- नकासापनेन सूचितम् ॥ तेषां पाउस्तु ॥ अग्नेर्भागोसिदीक्षाया आधिपत्यब्रह्मस्मृतविलोमः । इन्द्रस्यभागोसिविणोराधिपत्यसवस्मृतं पचदशस्तोमः। . चक्षसाम्भागोसि धातुराधिपत्यानित्रस्मृत सप्तदशस्तोमः । मित्रस्य भागोमि वरूणस्थाधिपत्यन्दियोवृष्टिर्वानस्पृत्तराकवि स्लोमः । यत्तुनाम्भागोसि रुद्राणामाधिपत्यं चतुष्पास्मृतं चतुर्विशस्तोमः । आदित्यानां भागोसि मरुतामाधिपत्यं ग. भीः स्मृताः पञ्चवि शस्तोमः । अदितेर्भागोस पूप्पा आ- घिपत्ययोजस्पृतं त्रिणवस्तोमा दिवस्य सवितुर्भागोसि गृह- स्पते राधिपत्य समीचीर्दिशः स्मृताश्चतुष्टोमस्तोमः । पचाना भागोस्प यथानामाधिपत्यं प्रजास्पृताश्चतुश्चस्वारि शस्तोमः । भुभूणां भोगोसि विश्वपां देवानामाधिपत्यं भूतस्मृतन्त्रयः निशस्तोइति।

·शुभयजुर्वेदफावसहिताभाप्पे । हेइएके पोयम गोविलक्षणः तं दीक्षा देवताया आधिपत्य स्थापितं स्मृां ब्रह्मदवाना प्रीतिकर मत्रज्ञानं ब्राह्मणजातियोपि विष्ट दारूपः सोपविशेषस्तत्सर्व वमसि । हेइष्टके योयमिन्द्रमागो हविविशेषः पच्च विष्णोः परमेश्वरस्याधिपसं यदपिल्लवीविकर वलं सर्व वियजाति वा योनिः पञ्चदवाख्यः स्तोमः तत्सर्व स्वमसि । हेमनुष्याः सन्तः चक्षते वेदं पत्ताव्यक्तमुच्चारयन्ति तेनानृचक्षसऋत्विजस्तेषां भागो दाछणकमा गवादिधातुमनेर्यदाधिदसं यच्च स्मतं मीतिकारणं जाननं जननशीलमन्नं तत्व स्वमसि । स्मृतः प्रीतिहेतु तारादिवः सकाशादागतादृष्टिश्वर- पुष्पादगवा धादिगर्भाद्विपदा च पुष्पदा चादरगताः प्रीतिहेतवः आजो- बलमष्टधातु; योस्तु दिवस्थिताः माणिनामनुकूलाः तादिशः समीच्या युतामिश्री भवतः शुरुकम्पपक्षावति यामासाः स तयाविषत्वाच्या अर्थ मासाः ऋतुशब्दैवसामान्पाचीगाणविशेषो विश्वेदेवाः भूतं निष्पन मीति. कर स्थानं हेइष्टकं त्वं तत्सर्वमसि ॥ कात्यापनः ॥ ऋतव्ये सइश्चसहश्चोते ॥ ॥ पाठस्तु ॥ सहश्च सहस्पश्च हैमन्तिकातूभरतः शेषासि कल्पनां घावा पृथिवी कल्पनामाय अपधयः कल्पनामग्नयः पृधानमज्यैष्टपाय सव्रताः । अग्नयः समनसोन्तरा धाधा पृथिवी इमे । हैमन्तिकातूः अभिकल्पमाना इदमिव दे. पाः अभिसम्विशन्तु तया देवतायाहिरस्ववेसीदतमिति न्याख्यातः समानार्थः ।। इतिपञ्चदशेऽध्यायेऽएमोनुवाकः॥ अष्टमेऽनुनाकैशिष्टानामापास्तोपीयानामिष्टकानामुपधानमन्त्रा उक्ताः॥ नवमे तु सृष्टिशब्दाभिधेयष्टकोपपानमन्त्राः उच्यते ॥ कात्यापनः ॥ सप्त दशसूपरेकया स्तुवतेतिप्रतिमन्त्रापति । सूत्रधतुयुक्तर्मन्सपधेया इष्टका सृष्टयः ता एकपास्तुवतयादिभिः सप्तदशभिर्मन्त्रैः क्रमेणोपदध्यादितिशेषः ॥ तेपा पाठस्तु ॥ एकया स्तुवत प्रजा अधीयन्त प्रजापतिरधिपति- रासीति सृभिरस्तुवत ब्रह्मा सुज्यत ब्रह्मणस्पतिरधिपतिरा. सीत्। पञ्चभिरस्तुवनभूतान्यसृज्यन्तभूतानां पतिरधिपतिरासी- रसमभिरस्तुवत सप्तऋषयो सृज्यन्त घाताधिपतिरासीत् । नव- मिरस्तुयप्त पितरो सृज्पन्तादितिरधिपस्पासोदेकादशमिरस्तु ·२ द्वितीयदशके । १५ अध्यायः । ८५ पत क्रावो समन्तातचा अधिपतय आसन् । त्रयोदशभिर स्तुवतमासाः अमृज्यन्त संवत्सरोधिपतिरासीत्पश्चदमिर- स्तुवनक्षत्रमेसूज्यतन्द्रोधिपतिरासीत् । सप्तदशभिरस्तुवत ग्राम्याः पशवो सपन्त बृहस्पतिरधिपतिरासीनयदशभि- रस्तुवत शूद्राया असृजेतामहोराः अघिपली प्रास्ता एफविर. शत्यास्तुवतैकशफाः पशवो सज्यन्त सोमोधिपतिरासीदिति । अत्र निदानं पुरा मजापतिरिन्द्रियाधिष्ठातृन्देवान् गांस्तुवध्वमित्यवधीत । ते च देवाः केन स्तोप्पामह इत्यवोचत् । एतमुक्काः गजापतिर्मया युष्मा- मिश्च स्तुतिः करिष्यत इत्यादिकं स एनदै गजापतिरुसादिके शतपथना- ह्मणेऽनुसन्धेयम् । एकमा बानानं देवाः प्रथमस्तुवन । स्तुतिमकुर्वन् ततः प्रजापतिना मजा अधीपतिरासीन । ततः पञ्चभिः पाणादिभिरस्तुवत तदानीं पचभूतानि सृष्टान्यभूनन् भूतानां पतिरितिकश्चिदेव विशेषः । अन स ए. पाधिपतिरासीत् । श्रेने चक्षुपिनागिकेवागितियेसप्तशीपण्यारोसप्तभिरस्तु- वत । ततः सप्तर्षयः सृष्टा अभूगन् । धाता जगत्स्रष्टा यो देवः स एका. धिपतिरामीत् । नवगिरस्तुवत । सप्तशपिण्याः द्वावर्चाचाविति येनच प्राणा: रस्तुवत स्तुतिमकुर्वन् । ततः पितरोऽनिवातादयः स्पृष्टाअदितिरे विधस्य मजापोरखण्डिनायानक्तिमय नेपां सृष्टाना पितृणां अधिपती स्वामिरवे- नाधिकं पालयिभ्यासीत् । दशमाणा आत्मैकादशसंख्या कायाकृत्या इन्द्रियाधिष्ठातारो देवाः प्रजापति स्तुतिमन । ततः ऋषयो यसन्तायाः भृष्टानेपामातथा ऋतुप'लकाः कोचद्दयविशेपास्तएव स्वामिनोऽभुवन् । सहशाणा द्वौ प्रतिष्ठाख्यौ पादौ एकआज्येनि ये त्रयोदशसंख्याकादौरस्तु- वा । तनो मासाश्चैवादयः सृष्टामासाभिमानीयः संवत्सरः । तेषां स एनाधिपतिरासीत. । दशहस्त्यागुल यश्चत्वारोदोहरः नागेरु यच्छ- रीरं एनः पश्चदभिरस्तुततः क्षत्र क्षत्रियजातिः सृष्टाइन्द्रस्तदभिपानी दे. यस्त्वम्यभूत् । दापादाइगुलयः कुरुद्रगमष्टोद्रयच नाभेरीग्गछरीएनः सप्तदशभिरस्तुत । तदा प्राभ्याः पशवः सृष्टास्तेषां गृहस्पति तदभिमानी- स्वाम्पभूत । दशहस्त्पांगुलपो नामाणास्तवदशभिः शूद्रार्या शूद्रायो- श्यशूद्री सृष्टौ तयोरहोरात्रे स्वामित्वेनाभूताम् । इस्तगतादृशांगुलपः । दशपादगताआस्मैकविशाते या एकवि साक्तिसंख्यास्तपास्तुय । गत १२

·शुक्लयजुर्वेदकापसंहिताभाष्ये ।
एकशफा अवादयः परः सृष्टास्तपां वरुणोऽधिपतिराप्तीत । दशपाप्ता
मतिष्टे आत्मा त्रयोविवा इति या प्रयोविवाति संख्या तयास्तुवत । ततः
शूद्रास्वजादयः पशवः सृष्टास्तेषां पूप्वस्वाभ्यासीत् । दशहस्तांगुलपो दश.
पाद्याश्चत्वारः करचरणआत्मापञ्चविशतिः संख्या तया स्तुतिमन तदा
ह्यारण्याः कृष्णमृगादयः सृष्टास्तेषां वायुरधिपतिरासीत् । दशहस्त्यांगु.
लपोदशपाद्याः सप्तशीपाः माणइति या सप्तविशतिस्तयास्तुत तन यारा
पृधिष्पौ व्पना विशेषेणगच्छनां वसवोरुद्राआदित्याइति ये देवा अनुत्पा-
यन् अन्वागच्छत एव स्वामिनो भुवन् । दशहस्यम् । अगुलयोदशपा-
द्यावयवमाणा इति। या तयाऽस्तुव ततो वनस्पतयस्तत्र सोमोऽधिपतिरासीत् ।
दशहस्त्याइगुलयो दशपाचाप्राणा आत्मैकत्रिशतयाताइतियत् तेनैवास्तुवत ।
ततः मनाः सृष्टास्तासां प्रजानां पवाः पूर्वपक्षाः । अयाः । अपरपक्षा-
भ्वाधिपतये आसन् दृशहस्त्यांगुलयोदशपाधारशःमाणाद्वेमतिष्टे आत्माय-
यस्त्रि शइत्येतेनारस्तुवत ततः सर्माणि भूतान्याशाम्पन् । स प्राक्तिनः
माांता अभूवन् । परमे सत्यलोके तिष्यतीतिपरमेष्टी प्रजापति ॥ सर्वेषां
भूतानां सपवाधिपतिरासीत् । अत्र यायका येन येन पन्त्रणोपयात
सदिष्टकानत्तत्यंत्रप्रतिपादकदैवतारुपत्येन प्राप्त्यर्थः ॥ ॥ कात्ययनः ॥
लोकं पृणाः पूर्ववत् । लोकं पृणसंज्ञकाः इष्टकाः पूर्ववदुपदयात् ॥
सन्मन्नमतीकपाठस्तु ।
लोकं पृणत्ता अस्येदं विश्वा पूर्ववयाख्येयम् ।
इतिपञ्चद्रशेऽध्यायेनवमोऽनुराक ॥
वेदार्थस्यप्रकाशेन तमोहार्द निवारयन् ।
पुमर्थाश्चतुरो दद्याद्विधातीर्थ महेश्वरः ॥ १ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गमनकोबीरबुकम्पा-
लसाम्राज्यधुरंधरेण सायणाचार्यणविरचितमाधवीये काण्वस ५.
हिताभाष्य वेदार्थप्रकाशे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

·- २ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । अथ यजुर्वेदकाण्वमन्त्रभाष्ये घोडसोऽध्यायः ॥ १६ ॥ यस्य नियासितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहंवन्दे विद्यातीर्थमहेन्चरम् ॥ १॥ पंचदशोऽध्यागे द्वितीयतृतीयचतुर्थचितिरिपषटका मंत्रा उक्ताः ॥ पोडशे तु पंचपचितिविषयेऽष्टका मन्त्रा उच्यन्ते कात्यायन: पंचम्पा सपल्या अने जातानिति प्रतिमनगिति । पंचम्पां चितौ प्रथम असपल्पाख्या इष्टका अग्रे मातानितिपञ्चमिरैः क्रमेणोपदध्यात् । । तत्र मधमत्रपाउस्तु । । अग्रे जातात्मणुदानः सपलान् प्रत्यज्ञाता जातवेदानुदस्व । अघिनो बहिस्कमनाअहेल स्तवस्याम स्त्रि- बरुत्युउमाविति । हे अग्ने नोऽस्माकं जातान् सपलान् येपूर्वमुत्पन्नाा. ात्रवस्तान प्रणुद गकर्गेण नाशय । फिञ्च हेजातमज्ञानेपूर्वमुत्पन्नाः इतः परमुत्पतिपशक्तियुक्तास्तान जातान् शत्रून् मतिनुदस्त्र उत्पतिमतिबंधेन निराकुरु । सुमनाः सानुग्रहचितस्त्वं अहलंनुदबुध्यं नोऽस्माकं अधिहि । अत्र यह इति कर्तव्यतानुपादिशा। उभदौ मा दीप्तौ पशुधनधान्यादिभिरुझ्दि- घनइन्दिः । तस्मिन् शर्मन शमफि सूखात्रयमुते भादीप्तौ शत्रुधनधन्या- दिगिभ्दिीया इत्युभिदः । तस्मिन्नुभदौ । त्रिरुत्येप्राग्यंत । सदोहविधान रूपे यज्ञरहे नवप्रमादान वयं स्पाम मूखिनो भरेम } ॥ अद्वितीयः ॥ स. हस्य जातात्प्रणुदानः सपलान्प्रत्यत्तान्नुदजातवेदः । अधिनोबू. हिसूमनस्यमानो वयस्यामप्रणुदानः सपलानिति सहसा वलेन जातान्स्लशास्या उत्पन्नान नः शत्रून भणदा हेजातवेदः अजाताश्च मतिनुद- किंचमूमनस्यमानः अस्माम मौमनस्य माप्तः सन् नोऽस्मानधिमूहि शत्रुभ्यो- धिका । सद क्यमपि स्वदग्रहादधिकाः स्याम । नोऽस्मदीयान सपलान् मावून मणुद । भूयोमुगः प्रणुदेत्यर्थः ॥ ॥ अयतृतीयः॥ ॥ पोडशी- स्तोमाजोद्रविणोगिति । पोडशभिरावृतिभिहप्तः पोडशीयस्तादृशः स्तोमः। यञ्च ओजो द्रविण वलरुप धनं देइष्ट के तदुभयरुपात्वमसि ।। ॥ अथचतुर्थः।। ॥ चतुश्चत्वारिशास्तोमोवी द्रविणामिति । योपं स्तोश्चमतुश्चत्वारिंसदा- वृत्या सम्पन्नः यच वलरुपं धनं देइष्टके तदुभयरुप स्वगति ॥॥अथपञ्चमः॥ ॥ भन्नेः पुरीपमस्पक्षोनामतां वा विधे आभिटणंतु देवा । स्तोमपृष्ठा ·८८ शुशायजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये । घृतवतीहसीदमजावदस्मेद्रविणा यजस्वीत हेइष्टके वं अनेः पुरीपमामि पूरयिनी भवति । अप्स इनि भक्षयति विनाशयतीतिक्षः। नक्षाशीत्यक्षः । योऽग्निः तादृशनापास्ति तस्यामेरित्यर्थः । इनरो च्यारूपाराममानर्थः ।। ॥ कात्यायनः॥ ॥ विएजो दशदर्शव छंद इति प्रतिमंत्रमिति विराट्: संज्ञकाश्चत्वारिंशदिष्टकारताः प्राच्यादिसूक्रमेण दशदशोपदध्यात् ॥ ॥ तेषांपाठस्तु ॥ ॥ रावश्छन्दोवरिचश्छन्दः शंभुश्छंदः शंभूश्छंदः परिभुश्छंदः आछछंदोमनश्छंदो व्यय इछंदः सिन्धुश्छदः समु प्रश्छंदः सरिच्छंदः । ककुपछंदः । ककुपछंदास्त्रिककुछंदः काव्यं छंदोअंकुपछंदः । अक्षरपंक्तिश्छंदः पदपंक्तिश्छदा विष्टारपंक्ति छंदः आछछंदोः संयछंदो वियछंदः वहछंदो। थारंछदोनिकायश्छंदोविवधश्छंदः । गिरश्छंदो भ्रजश्छदः समूछंदोऽनुष्टुप्छंद. । रावश्छंदोवरिवंश्छंदो चयश्छदा वयस्कृछंदः विष्यधीश्छंदो विशाल छंदश्छदिश्छंदोदूरोहणं. छंदः गिरछंदो अजश्छंदः सम्पूछदोऽनुष्टुपछंदः एचश्छदो परिवश्छंदो वयश्छंदो वयस्कृछंदः । विष्पदीश्छंदो विशालं- छदश्छदिश्छंदोदूरोहणं छंदः । तदृछंदो अंकोकं छंद इति । राति गछल्परिमन्सर्वः ग्राणिनिकाय इति । एवं पृथिवीलोकः स एव छद्रोरुपेण स्थितत्त्वाच्छदकलाच्छदः । हेटके त्वं तदपामीतिशेषः । एवमुतरेपपि योजना वरिवः प्रभामण्डले नाविगत इतिवारोंतरिक्षे तदेव छन्दः शम्भूः शन्तिरतिशयमुसं अस्याद्भवतीति शम्भूद्युलोकः परितो भानि व्याप्य वर्तते इति व्युत्पसा परिभूः शब्दो दिमचनः । आछाद- गति आत्मा येन रसेन सर्वे शरीरमित्याछन् गन प्रथमसृष्टं प्रजापसात्मक यन्मनस्व देवउदः । विचानातिकर्माविवतिव्यामोति सर्वजगदितिव्यको- सावादित्यः संदति नदीशरीरं व्यामोतीतिसिन्धुः माणो वायुः समुद्रवत्य- स्मादिकल्पजातातिति समुद्रं मनः । यद्वा गमुद्रा यथा सर्वाभिनंदीभिः पूरितोपि पर्याप्ति न माप्नोति । तथा शवस्पादिविपौरनुभूयमानेस्तृप्ति न मामोतीति समुद्रसाम्पात् । समुद्रमेत्रमनः शरीरदनुगहरानिर्गछतीति शरीरं वार । कं मुखं सत्भाति शरीरे धारपतीवि ककुप् ककुप् प्राणः मेधा कंपितमुदकं सुभाति पिरतीति विककुयू पयदाना । व्रयात्मक ·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । ८९ शरकाव्यं । अं कुपं अकगगकुटिलायां गनी कुटिलगत्पा आप्नोतीत्यकुपं उदकं अक्षरनाशरहिता नक्षत्राणां परावालयस्याः सा धौरक्षरपतिः प. दानां पङ्कयो यस्मिन्सोयं भूलोकः पदपतिः विस्तारिता । आपणे प्र. सारिता वस्तूनां पनो यस्याः सा वैश्यजातिः विष्टारपतिः एवं क्षुरो- भ्रतमभृतीनां मुगरपां छन्दसां यौगिक्या उपाहत्याप्यन्निरेषु हति: श- तपथब्राह्मणादवगन्तव्या या गायध्यादिवदारसंख्या निप्पाषाविच्छन्दो- न्तरण्यत्र एलोपरिवईसादिभिर्नामभिः प्रतिपाद्यन्ते । नानिवैच्छन्दासि मुबाप्पासंस्तर्दनाः मुबर्गलोकमापनिति तैतिरीपश्रुत्या तेषामेव प्रमृतीनां छन्दसां• सर्गसाधनाSस्तानात । भवेष्टकासु तद्रूपेण श्रुतिः ॥ इति पोडशेऽध्याये मथमोऽनुवाकः ॥ प्रथमेऽनुवाके असपलादीएकोपधानमत्रा उक्ताः ॥ द्वितीये लोका भागेष्टकोपधानमन्त्रा उच्यते ॥ कात्यायनः ।। स्त्रोकभागारश्मिना सत्या. येति मतिमन्त्रागति अस्यानुवाकस्य स्तोत्राभ्यनुज्ञायते विनियोगात्रिपदा- दिस्तोम सम्बन्धास्त्रोमा इति वान्यास्तोमभाग एनदनुवाकवन्धिनो मन्त्राः। तदुपधेया इष्टकाश्च तथैव व्यपदिश्यन्ते । तास्त्रिंशदिएका अनेगानुवाकेन प्रतिमन्त्रमुपदयादित्यर्थः । तत्पाठस्तु ।। रश्मिनासत्यायसत्यजिच प्रेतिनाधर्मणाधर्मजिन्य । अन्वित्पादिवादिवचिन्वसन्धिनान्त- रिक्षेणान्तरिक्षन्तिन्य । प्रतिधिना पृथिव्यापृथिवीजिन्वषिष्टम्भे- तवृष्ट्या दृष्टिञ्जिन्व । प्रचघालाहर्जिन्यानुयाराभ्यारानीजिन्य । नुशिजायसुभ्योवसृजिन्वप्रकतेनादित्येभ्य आदित्याञ्जिन्य । त- न्तुनारायस्योपेणरायस्योपञ्जिन्व सश्सण श्रुतायश्रुतंजिन्व । ऐलेनौषधीभिरोपधीर्जिन्योतमेनतनूभिस्तनूर्जिन्व । वयोधसा- धीतेनाधीतं जिन्वाभिजितातेजसातेजोजिन्य । प्रतिपदसि. प्रतिपदेत्वानुपदस्य नुपदेवा । संपदसिसंपदेत्यातेजोसितेज- सत्वा । विदसित्रिवृतेत्याप्रदासिप्रवृतेत्वा । विदसिविस्ते स्वासवदसि सत्तेत्वा । आक्रयोस्पाक्रमायत्वासंक्रमोसि सं- । उत्क्रमोस्पत्कमापत्वोत्क्रान्तिरस्युत्क्रान्त्यत्वा । अधिपतिनोभोर्जजिन्ववेपश्रीक्षत्रायक्षजंजिन्वेति । हे इष्टके त्वं रश्मिना तेजोरूपेणाग्नेन सवाभिमानिदेवतार्य सत्यं जिन्वन प्रीणय रश्मिर- कमायत्वा ·शुरूयजुदकाण्वसंहितामाये । नामति श्रुतेः । तिना मकण देहमेति गच्छतीति प्रेतिरन्नं तेन धर्म जिन्य प्रीणय । प्रतिरन्नमिति श्रुतेः । किमर्थ धर्मणा । अत्र विभक्ति- व्यत्ययः । धर्माय धर्मार्थम् । अन्नत्या अनेन । अधितिरामति श्रुने।। दिव द्युलोकं जिन्न तर्पय दिवायुलोकार्य सन्धिना सम्यक् बलादिकं धी- यतेऽस्मिन्निविसघिरनं तेन अन्तरिक्षं जिव । अन्तरिक्षण अन्तरिक्षार्थं मतिधिना प्रतिधीयतेऽस्मिन्निति मतिधिरनं तेन पृधिष्पा पृथिव्यै पृथिवी अबदेहादिविएम्भननिमित्वात् । विष्ठं भोन्नं तेन वृष्ट्य वप्ठ्यर्थ सर्टि जिन्यम् । प्रवया प्रवाप्पन इति मान्नं तेन अह्ना अहे अहर्जिव ।- देहान्तर्यगतद्वारा मतिनाडीरन्द्रीयतेऽनुगच्छती सन्धी अनन्तया अत्ता अनुति छान्दसं रूपं राध्या राज्यभिमानि देवार्थ रानि जिन्वनुशिनासः काम्पमानत्वादुशमनं न वसु-पोऽर्थाय चमून जिन्य पकतेन प्रकर्पण के सुखईयते अनेनेति केतमन्नं तेन आदित्येभ्योऽर्थाप आदिसान जिन्व । तन्तुना जन्यते विस्तार्यते इतितमुरनं तेन रयस्योपेण रायो धनं पुष्ट्यर्षे नुपहितासती रायस्योपनिन्व । संतृप्यते गम्यते इतस्ततो पदार्थसनि- अन । श्रूयेत इति श्रुत जिन्त्र । ऐलग इसानं तस्य इद ऐलन्तेन औषधीभिपधीभ्प ओपीनिन्वोत्तमेनोत्कृप्टेनान्नेनतभिस्तजिन्य । वयो- घसावयः शरीरास्थान मेघते पोपयतीति वयोपोन्नम् । तेनापीतनाधीसर्थ आधीतं जिन्व अभिजिना सर्बजयहेतुरन्नयभिजित् । तेजसा सेजसे तेजो जिन्व येन जीवनं मतिपयत इति मतिपदन्नं । हे इष्टके यतस्त्वं ताहापा- सि तद वा उपधागीतिशेषः । प्रतिदिवसमनुपयत इत्युपदन्नं । हे.. इष्टके यतस्त्वनायूपासि तदर्य स्वामुपद्धामीतिशेषः । संपदसि हेइष्टके त्वं तद्रूपासि । तदर्थ त्वां उपदधामि । अन्नं वै संपदिति श्रुतिः । तेजः का- रणलातेजोन्नं त्रिधा वर्तत इति त्रित । अन्नम् । प्राण प्रवर्तत इति म- वृतु अन्नम् । विशेपेण वर्तत इति विदनम् । समेनवर्तत इति सद अन्नम् । क्षुपाक्रामतीति आक्रमोन्नम । देहस्य सविषयत्वासऋगत इति संक्रमोन्नं अपयोत्पयर्थश्च तादग्रूपेणोकामन्तीत्युत्क्रमोनं उत्क्रान्तिस्कृष्टं गमनं यस्यान्नस्य अधिपतिना अधिक पालनेन ऊर्जानरसेन फुजंजिन्ववेपश्री- पस्प शोभा पस्य तदरक्षात्रा आयत इति क्षत्रमन्नं वध क्षनं गिव ॥ इति पोडसेऽध्याये द्वितीयोऽनुवाका ।।

·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । द्वितीयेऽनुवाके लोकभागगरा इष्टका, उक्ताः ॥ तृतीयेऽनुवाके नाक- स्वदाख्या इष्टका उच्यन्ते ॥ कात्यायना ! नाकसदोराराअसीति मति- मंत्रमिति नाकः स्वर्गसंपद्यते यमस्तनाकमदः | राधाच मंत्रलिंगं नाकत्य पृष्टे स्वर्गे लोके यजमान घसादयंतु तैमरूपधेपा इष्टका । अणिनाकसद इसक्पते ॥ तथाच प्रयमगंत्रपाठः ॥ राज्यसि प्राचीदिग्वसवस्ते दे. वा अधिपतयः । अग्निर्हेतीनां प्रतिधर्ता । त्रिवृत्वात्तोयः पृथि- च्या अपवाज्ययुक्धामव्यथायैस्तनातुरतरसाम प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्षे । ऋषकस्त्वाप्रयमजा देवेषु दिवोमात्रया परिणाम यन्तु । विधर्ता चायमन्धिपतिश्च तेत्वास] संचिदाना ना. कस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमानं च सादयन्चिति । हेइटके राजीराजमानाया प्राचीदिक् त्वंतदृपासि । ते तत्र घसयोऽसंख्या कादेवा अधिपतयो अधिकं पालयितारः । अग्निनवोपद्रवकारिणीनां परकीयायुधानां प्रतिधर्ता निराकर्ता योऽयं विदाख्यः स्तोमः स ला. पृथिव्यां अपनु स्थापयतु यदा ज्यमुक्यं आज्पनामकं भवो देवायाने इसा- दिकं मात्रयस्पित्ताय व्याप्यायै चलरहितायसमातुदृढीकरोतुंअतिरक्षे लोके भतिष्टित्यो प्रारोप्टापाय रथ त सामत्यां खन्नातु । देवेपु मध्ये प्रथा- भावेन नरायः प्राप्याः । माणा वा अपय इगिश्रुतेः । यद्वा ऋषयो नारदाया अतएत्र स्पर्यो । देवपि रदस्रथेति । एवं भूता पयस्त्वा वा दिवो मात्रया आकाशस्य गत्परिमाणे तेग परिमाणेन प्रथंतु विस्तारपतु । कीदृश्यामाप्ठयावीरेम्णा श्रेष्ठया न केवलम्पयः । प्रथयंतु किंतु विद्वती चापमधिपतिश्च योयमिष्टकानां निष्पादपिनायश्च पालस्नावपि प्रथमना । यदा अयं विर्ता विशेषेण पापिता तक पोयिता वागभिमानदेव अधिपतिः प्रधानभूतो मनोऽभिमानी देवश्व प्रधयतामिति यावत । ते सर्वे. दिगानि वस्त्रादयः संविदानाः परस्परयैकमत्यं प्राप्तानाकस्प पृष्टे स्त्र- सय क्षेत्रस्योपरि लो वा सादगतु । एतत्फलभोगार्थयजमानश्च स्वगें. लोके सादयंतु । एवमुत्तरेप्पपि मैत्रपु योज्यम् ॥ अपद्वितीयः ॥ विरालसिदक्षिणादिग्रुद्राले देवा अधिपतयः। इंद्रो हेतोनां प्रतिधर्ता । पंचदशस्त्रास्तो यः पृथिव्याः श्रपतु प्रउगमुक्थमन्याधायैस्नन्नातु । वृहत्सायप्रतिष्टित्या अन्तरिक्षे । .

·१२ नयजुर्वेदकामसंहिताभाष्ये । ऋपयास्त्वामधमजा देवेषु दियो मात्रया परिम्णा प्रयतु । वि. धाचापमधिपतिश्च से त्या सर्वे संविदाना नामस्य पृष्टे स्वर्गा लोके पजमानंचसादपंत्विति । स्तोमा सामानि सत्ते सूर्यमकारण व्याख्यातानि । वायुरप्रेगा इसा. दिक शस्त्रं शिष्टं सपागम् ॥ अथ तृतीयः ॥ सम्रालसि प्रतीचीदिगादिस्यास्ते देवा अधिपतयः । घरुणो हतीनां प्रतिधर्ता । सप्तदशस्तास्तोमः पृषिव्याघ्रपतु वैरुत्वतीपमुस्थमव्यधायसाभ्रातु । परसा. मप्रतिष्ठित्या अन्तरिक्षे । क्रमयस्त्याप्रथमजा दंधेषु दियोमात्र यावरिम्णा प्रधल ॥ विर्ताचायमधिपतिश्च ते स्या सर्व सं. विदाना नाकस्प पृष्टे स्वर्गलोके यजमानं च सादयन्त्विति । इदं वक्षो मुनमन्धनु इति महत्वतीय शास्त्रम । अथ चतुर्थः। स्वरालस्युट्टीचादिङमुरुतस्ते देवा अधिपतयः। सोमो हेतीनां प्रतिधतो | एकवि शस्त्वास्तोमः पृधिव्या अ. यतु निष्केवल्यमुक्धमन्यायैस्तनातु । पैराजरसमाप्रतिष्टि- त्व अन्तरिक्ष । पयस्त्यामथमा देवेषु दिवोमात्रया परिम्णा प्रयतु । विर्ताचायमधिपतिश्च ते त्या सर्वे संविदाना नाक- स पृष्टे स्वर्ग लोके यजमानं च सादयन्विति । अभित्वशूर- नोनुपसादिक शस्त्र निकेवल्यम् ॥ अथ पञ्चमः ॥ अघिपल्यसि बृहतीदिग्विश्चते देवा आधि- पतपः । वृहस्पतिहेतोनां प्रतिधर्ता । त्रिणवनपत्रिशोत्या. स्तोयौ पृथिव्याश्रयतो वैश्वदेवोग्नि मारते नुच्छेऽअव्यथाय- स्तभ्राताम् । शाकररैवते सामनांप्रतिष्टित्याऽ अन्तरिक्षे । - पयस्वाप्रथमत्रा देवेषु दियोमानधायरिम्णो प्रयतु । विर्ता- चायमधिपतिश्च ते त्वा सर्व संचिदाना नाकस्य पृष्टस्वर्ग लोके यजमानं च स्पादयंत्विति । अधिपत्नीपलयित्री अधिपत्नी घृहतीदिक् प्रौढावादिक । तत्सवितुगीमद इत्यादिकं शस्त्रं वैश्वदेवं वैश्वानराय पृथुपानसमित्यादिकं शखमानिमारुतम् । शिष्टं व्याख्याताभिमायमेतत् । अतो मान्युदाइवानि आज्यादेस्यनाघि नान्याश्वलायनो शर्यति ।

·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः। प्रवामहेत्याज्यमुपंमतनुयादिगि । वायुरण । यज्ञमीरिति । समानां पुरोरुचा नस्यासस्तनुपरिष्टात्पृवंशशिहा यवो हि सप्तवाद्वितीयां अनुगनिरितिमह- स्वतीयशास्त्रं वासेदवमोमिति माध्यन्दिनेशवादिषाहावर्जवारथं यथोतय इदवसो सुनमन्ध इतिमरुत्वतो यस्य प्रतिपदनुचरावितिनिकैवल्यस्याभि- स्वाशूरनोनुमोभि सपूर्वपीतय इतिमगायौस्तोवियानुरुपौ यदि रथन्तर ममिति तत्सवितुणीमहे धानोदेवसवितरित वैश्वदेवस्य मतिपदनुचरा- वितिस्वभ्यममानिमारुतं तस्यामागछयायक्छशस्वाचेदम्रर्चसइनसन्तान- मुन्नमेन वचनेन वैश्वानराप पृयुपाकसंस्तुतिः ॥ ॥ इति पोडशेऽध्यापे त- तीयोऽनुवाकः ॥ तृतीयेऽनुगाके सदारूपा इष्टका उक्ताः ॥ ॥ चतुर्थे पञ्चचूडास्या इष्टका उच्यन्ते ।। || कासापनः || || अयं पुर इति पश्चचूडा: प्रतिमन्त्र प्रतिदिश- मिति । याः सर्वासामिष्टकानां शिखास्थानीयाः । तानुपदध्यादित्यर्थः ॥ तत्र प्रथममन्त्र पादस्तु ॥ ॥ अथ पुरो हरिकेशः सूर्यरस्मिस्तस्प रथ- गृह्यश्च रथौजाश्च सेनानीग्रामण्यो । पुञ्जिकस्थलाचाक्षरसौ पशवो हेतिः पौरुषयो वधः प्रहेतिः । तेभ्यो नमो अस्तु नो मड़यन्तुते नोऽवन्तु । तेयं द्विष्णो यश्च तो देष्टि तमेषां ज. म्भेदध्म इति । हरिकेशः हिरण्यवर्णा केशमाना ज्वाला यस्पासौ हरिकेशः सूर्यरवमय इव रश्मयो यस्यासौ सूर्यरश्मिा एवम्भूनो योऽयमिष्टकारूपोनिः पुर: पूर्वस्यां दिशि अबस्थापितः । तस्याग्रे रयत्मः स्थगृत्सो मेधावी रथ. युद्धकुशल इत्यर्थः । रथे औजो वलं पस्य स रथौजाः । चकारी समुच्चया- ौँ । राजनामको । सेना नयतीति सेनानी । ग्राम नयतीति ग्रामण्यो वा सन्ति को पासो परिचारको तथा पुंजीकुरुपलावएयसौभाग्यगुणस्थलापुञ्जि. कस्थला । ऋतूनां सङ्कल्पानां स्थलमिव स्थिता ऋतुस्थला एतदाख्ये दि- गुपदिगुपदिग्रूपद्वेप्सरसौ परिचारिकदक्ष्णयः पशवो दंशनशीला ध्यामादयः पौरुपेयः तुरुषसम्वन्धिहेतिरायुधं वधे हननशीलः । एवं भूतो इति रप्यायु- विशेषौ । यस्याने रिदं सर्वमस्ति । हेइष्टके त्रं तदानस्वरुपासीसर्थः ।। पोयमनियोचसेनानी ग्रामण्यौ येचाप्सरसौ येतहति महती तेभ्यः सम्यो नमो अस्तुते सर्वेनोऽस्मान्मुडपन्तु मुखपन्तु । तेनेऽस्मानवन्तु रक्षन्तु । पं वैरिणं ते वयं द्विष्मः द्वेष कुर्मः । यश्व चैरीणोऽस्मा द्वेष्टित वैरिणं एपा इतिगसा- ।

·शुशायजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । दीनां जंभे दंष्ट्राकराले दध्मः स्थापयागः ॥ ॥ अथ द्वितीयः ॥ ॥ अयं दक्षिणीयश्वकर्मा तस्य रथस्व नश्व रथे चित्रश्च सेनानी ग्राम ण्यौ मिनका च सहजन्पाचाप्सरसौ पामुधानाहेतीरक्षासि प्रहेतिः । तेभ्यो नमो अस्तु ततो मृड़यन्तु तेनोयन्तु । ते यदि प्णेभ्यश्च नोदेष्टि तमेपां जम्भे दध्म इति ॥ विश्वानि कर्माण्यग्निहो- प्रादीनि पस्प सोयामिविश्वकर्मा तस्य दक्षिणादक्षिणस्यां दिशि स्थितस्य रयश्चना सेनानी रयचित्रो ग्रामणी: मानपते मां देना दाते येना समाना जनानां सहजन्या मेनकति राहजन्यति चाक्षरसो नामधेयम् । यातुधाना रक्षा- सि चेत्यवान्तरजातिभेदोऽवगन्तव्यः । इति महेती अप्यायुधीवशेषौ । तत्र पातुधानाः रास्तीण्पाहेति स्वरूपाः रक्षास्पतिराणि अतितीक्ष्णमहेतिस्व. रूपाणि । सस्यमारिदंसबै हेइष्टकेतदग्निस्वरूपाप्तीसभिमायः । शिष्टं पारूपा- तम् ॥ ॥ अथ तृतीयः ॥ ॥ अयं पश्चाद्विश्वव्यचास्तस्थ रथप्रोतश्चा- समरथश्च सेनानीग्रामण्यो । प्रश्लेप तोश्चानुलोचन्तीचाप्लर- सौख्याधाहतिः सर्पाः नदेतिः । तेभ्यो नमोऽअस्तुते नो मुड़- यन्तुते नोऽचन्तु । तेर्यदिप्मो यश्च नोदेष्ठि तमेपां जम्भम इति । विश्व व्यवति अव्यामोशीत विश्वव्यचाः सोऽयमग्निः पश्चात् प्रतीच्यां दिशि वर्तते । तस्य रथमातः स्थऽवस्थित श्योतश्च अप्तमरथरन्यैरनभितुल्यः। प्रश्लोचन्तीपुमांसं मत्यात्मानं दर्शयन्ती स हि तस्या स्वभावः । अनुम्लो. चन्ती स एवार्थः स स्मन्पत्पूर्वब्याख्येयम् ॥ ॥ अथचतुर्थः ॥ ॥ अयमु- तरात्संपदूसुस्तस्य तायश्चारिष्टने. मिश्रसेनानीग्रामण्यो वि. श्वाचीचघृताचोचाप्सरसा आपो हेतिर्वातः प्रहति । तेभ्यो नमोऽअस्तु तेनोमृड़यन्तु तेनोऽयन्तु । ते यं विष्णो यश्च नो वेष्ठि तमेपां जम्भे दध्म इति ॥ सम्यम् प्राप्त वस्तुधनं यस्यामेः सोऽयं सं यदेसुः सोऽग्निः उत्तरादुतरस्यां दिशि वर्तते । तायः ताणेऽन्तरिक्षे सियति निवसतीति तायः अरिष्टनेमिः । अतुपहिसितायुधः । विश्वाचीति प्रत्यच- • रशीलाधृताची । धृतश्च ना । घृतं वैदघृक्तस्त्यमन्नम् । आपो वातहेतिः । शेप पूर्ववत् ॥ ॥ अथ पञ्चमः ॥ ॥ अयमुपपर्वाग्वसुस्तस्य सेन तिच्च भूपेणश्वसेनानी ग्रामण्यो । उर्चशीच पूर्वचितिश्चाप्सरसा अय- स्फूर्जद्दति विशुस्प्रहेतिः । तेभ्यो नमो अस्तु तेनो मृड्यन्तु ·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । नोयन्तु । वयं द्विष्मो पश्च नो देष्टि तमेषां जम्भे दध्म इति ॥ अग्विा रधोमुखवेन वसनात् मेघामो पतताद्वैद्युतोऽनिस्त्यस्यत्युच्यते । सचोपर्धायां दिशि वर्तते । तत्यानेः सेना जगतीतिसेनजित् । सेनानाः शोभना सेना पस्यासी सुपेणोग्रामणीः तुरुः पृथुः कामो वरो यस्याअसी- युर्वशीरुपलावण्यातिशपात्पूर्वमेव पुरुषाणां चित्रमभ्युपतीति पूर्वचितिः । पोऽप्सरसौनुभयहेतुः । शन्दवियोपे अवस्फर्जन स्फूर्जतिर्वश्चनियोंपा भय- हेतिः प्रकाशो विद्युत् । एतावपि प्रतिदेतिरूपाऽयुधविशेपौ । मोपं स्पटम् । इति पोडशेऽध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ।। चतुर्थेऽनुवाके चूडाख्या इष्टका उक्ताः ॥ ॥ पञ्चमे छन्दस्पा इष्टकानु- च्यन्ते ॥ ॥ कासापनः । ॥ छन्दस्यास्तिस्रोस्तानूकां तेषु पुरुपस्त. गायत्रीरग्निमुन्नति प्रत्युचमिति ॥ गायव्यादिछन्दस्वाभि ग्मिरुप- घेपा इटकाछान्दस्याः । ता अनूकादिप्रदेशेषु तिम्रतिस्रनुपदध्यात् ॥ तत्र प्रथमः ॥ ॥ अग्निमू दिवः ककुत्पतिः पृथिव्याऽअपं अपाता सिजिन्वतीति । अयमग्निरादित्यरुपेण दिवो दुलोकस्य ककुत्स्थितो मूर्दा शिरस्थानीयः पृथिव्यापतिः । दाहपाकारित्वेन वाल. कोप्ययम् । किञ्च अपातास । उदककार्याणि स्थावरजङ्गगारीराणि जावराग्निरूपेण जिन्वति मीणयति ।। अथ द्वितीयः ॥ अयमाग्निः सहस्रिणो वाजस्पति तस्पति । मूर्हाकवीरयीणामिति । अयमग्निः सहस्रिणो वाजपति नस्पतिः । मूर्दाकवीरयीणामिति । अयं समिध्यमानोऽग्निः सहरिणः सहस्र संख्यावत: शतिनः शतसंख्यावतः वाजस्थानस्य पतिः । अत एव मूर्द्धा शिरोवदुतमः । कचिचिंद्रान् । तादृशो पीणा धनानां दाता भवतु ।। अथ तृतीयः ॥ ॥ त्यामग्ने पुष्करादध्वयातिरमन्यत मूनी वि- श्वस्थ वाद्यत इति । हे अग्ने अथर्वाख्यऋपिः पुष्करादधिपापत्रस्योपारे खा निरमन्धत । निम्शेषेण मथितवान् । अतएव तैतिरीपे पश्चमकाण्डे वाम- णमास्तावम् । पुष्करपणेढेननुपश्रितमनिन्दादति । कीदृशाव पुष्करात मन उतमाङ्गचत् । प्रशखाद । विश्वस्य बाधतः सर्वस्य जगतो वाहकात् । इदं हि पुष्करपर्णमग्निपमन्यत् । यज्ञानिष्पादनद्वारा सर्व जगनिहातिः ॥ कात्यायनः ॥ ॥ उत्तराश्वनिष्टुभोरेतः शिलाया भुवो यज्ञस्येति । त्रिष्टुप ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । छन्दस्काभिभिरुपधैया इष्टकात्रिष्टुभः तस्तिसो गायत्रीएकानां पूर्वभागे उपदध्यादितिशेपः॥ तत्र प्रथमः ।। ।। भुवो यज्ञस्य रजसश्चनेनापत्रानिमुद्भिः सच स शिवाभिः । दिवि मृर्टानं दधिपे स्वर्षी जिह्यामग्नेचरपेह- व्यचाहमिति । अयपग्निभूलोकस्प तत्रानुष्टे यस्य यज्ञस्य सस्मिन्पक्षे प्रवर्त- कस्य रजसो रजो गुणस्य सच नेता नेहकः । तादृश हेअग्ने यत्र यस्यां दित्रि सूर्यम्पो भूत्वा नियुद्भिः रमे नितरां योज्यमानाभिः शिवाभिरुनगाभिः सचसे समयोप । तस्यां दिवि मृीनं शिरोवहुन्नीति दाधेपे धारयसि । कोश मूर्द्धनम् । स्वपी स्वः स्वर्गस्येति सर्वदातितिस्त्री स्तं ह्याम् । सोभयाः शब्दवरपुल्लिङ्गोऽयं हे अग्ने स्वमस्मिन्यज्ञे इन्यत्राह हविपः प्रापिका ज्वाला जिन्याश्च कृपे करोपि ॥ अद्वितीयः ॥ आयोध्याग्निः समिधा अयमग्निरयोधितः ग. ज्वलितो ऽभूत् । रान दृष्टान्तः । आयतीयुपास । प्रतिधेनुमिव । उपः काले सामगते सतिदोहनार्थ शमानां धेनुं यथेच्छार्पपति । उगुध्यमानस्याम- नियो रश्मयः प्राजिहानाः मकणोद्गछतो नाकं यच्छ स्वर्गमाभिमाप्तुं भ.. सिस्रते अतिशयेन प्रसंइति । तत्र दृष्टान्तः । यद्वा इव वयांवीनां पक्षिणां मध्ये यद्वाः महान्तः पक्षिणो पकणोत्पतन्ति । तद्वत । यद्वा महांतो जातपक्षाः पक्षिणः मत्रयांतवयस्यां वृक्षलाखां नुजिहाना ऊर्य गच्छेयु- स्तव ॥ अतृतीयः ॥ ॥ अवोचाम् फवमेध्यायवोधदाह वृषभाय वृप्यो । गविष्टिरोनगसास्तोममेग्नी दिवीवर वनमुल्यं 'चम. श्रेदिति । कवये क्लान्तदर्शिने बदये वचो वाक्प अबोचाम् । कीदृशाय कवये पेध्याय गज्ञायुक्ताय प्यो कामानां वर्पयिने । गविष्टिरः गविष्टि- रापभूमीस्थिरत्वेनावस्थितान कीदृशं वचः । अग्नानसास्नो समग्निविपमे नमस्कारेण मक्तं सोत्ररुपं अतएवं दारुचन्दनशीलं । तत्र दृष्टान्तः । दिवी सुलोके रुवतं रोचमानं नुरुव्यंच विस्तीर्णगतिमाखं सन्ध्पारन्दनादिपु वा. ह्मणै मयुक्तं वाच्यमभ्रेत् । आडमति । तद्वद्दष्टांतः । दिवि घुलोके रुक्त रोचमान रुरुपंचविस्तीर्णागनिमात्यं सघावनादिदापु मातणे मयुकं पा. पाश्रयति । तदस्मद्दतोपि चहिमाश्रयतु ॥ ॥ कात्यायनः ॥ ॥ जगती.

·२७ २ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः! धादयमिहेतीति । जगतीच्छदस्ताभिझग्घिरुपया इष्टका जगत्या ताः ब- न्तिमभागे अयमिहेत्यादिभिस्तिभिस्कभिमुपधेपा इति ॥ ॥ तत्र मयमः अयमिह प्रथमोधा विधातृभिातायजिष्ठो अध्वरेष्ठीमः । य- मप्रधानोभगवोधिहहर्वनेषु चित्रं विश्व विशेविश इति । सेपमेकतृतीयेऽध्यापे उगप्रयतहापेतस्मिन्ननुवाके व्याख्याता अद्वितीयः ॥ ॥जनस्य गोपा अजनिष्ठजागविरग्निः स्कदक्षः स्कतितागन्य- स । घृतप्रतीको वृहतोदिविस्यशाधुमद्दिभातिभरतेभ्यः थचि- रिति । अपमग्निरचनिष्टोत्पन्नः किमर्थं सवितायनव्यसे स्तुष्टुपाप्ताय स्तुतियुक्ताय कर्मणे एतत्कर्मसिध्यमित्यर्थः । कीदृश्याग्नेि जनस्य गोप्तः । माणिनो रसका मुदक्षोऽत्यन्तकुशलः । जागावे । कर्मणिसावधानः । घृतं मतीके सुखे यस्पातौ घृतमतीकः । शाशोऽयमप्ति हवामौदेणादिविस्पृशा- धुगपद्दीप्यमानः । भुविः मुर्दः सन् भरतेम्यो यज्ञभरणकुशलपजमाशनाभं विभाति विशेषेण भासते ॥ ॥ अथतृतीयः ॥ त्वामने आतिसो गु- हाहितमन्वर्विदच्छिथियार्ण वने वने । सत्तायसे मध्यगानः सहोमहत्यामाहुः सहसस्युभमंगिर इति । हि अग्ने अगिरसो म- हर्पय: रन्यामन्यतिदन । अन्विष्या लभंता किदृशं त्वां अरणिममृतिपु गो- हस्थानेषु अवस्थित बने बने शिश्रियाणं तस्मिनस्मिन्नरपे दावामिरुपे- णाश्रितः । स वं सहः प्रौद वलमवलम्व्यमध्यमानो जायसे हेअंगिरः अमं- सौटवयुक्ताने त्यालहसस्युत्रं वलस्य पुत्रमाहुः । महता वलेन मथने सति जायमानत्वात् ॥ ॥ कासायनः ॥ ॥ अपरास्ताभ्योऽनुष्टुपः सखायः सब इतीति । अनुष्टुछपंदरकाभिरिभरुपया इष्टका अनुष्टमः । ताजागतीटका- नामग्रिमभागे सफाया सब इतित्तिष्ठभित्राभिरूपदध्याद । तपथमः सखा पासवासमाचमिष स्तोमं वागये। वर्षिष्टाय क्षितीनायूजोनमे- सहस्वत इति! हि सखायः परस्परसख्ययुक्तामविग्यजमाना को युप्मार्क सम्यं चमिपंसमीचीनमिष्टाथै सम्पादय सामवस्योपसगंस्पापेक्षितः शेषोध्यानृतः पूर्वचानये खोनं सम्पादयत । कीदृशायामये सितीनांनिवासरत्नां मध्ये क. पिंप्वाप बृहतमाय दगुर्नोनमेपलस्यपातयित्रेविनामामकुर्वते सहस्ते स्वयम- तिशयेन वलवते ॥ अथद्वितीयः ॥ सरसमित्वसेसृपन्नग्रेविश्वान्य.. पआ। इच्छस्पदेसमिध्यसेसनोवतन्याभरेति । हेपन कामानां - ·शुरूयजुर्वेदकायसंहिताभाष्ये । वर्पकामानां वर्षकाने विश्वााने सर्वाणि फलानि सममित सम्पादय सम्पा- धैवयुगसे यजमानेन निश्रयसि । अर्थ ईश्वरस्वमागत्य इलस्यपदपृथिवी- पार्यवास्थाने समिध्यसे सम्पकायाल्पसेसतादशोमहानुभावस्त्वन्तीस्प- भ्यं बमुनि धनानि समाभर । सम्यगातृप्पमसच्छ ॥ अथतृतीयः । त्वाम- ग्नेहविष्मन्तोदेवम्मर्तासईलते । मन्येस्वाज्ञातयेदसःसहव्याव. क्ष्यानुपगिति । हे अग्ने मर्ताऽसौमरणशीला मनुष्णइ विन्तः पा. णौ गृहीतहविपो यज्ञभागादेवं देवनादिगुणे युक्ते वा ईलते स्तुवन्ति । अहमपि त्वां जातवेदसं सर्वशं जानामि मन्ये । सत्वं आनुपक् । अनुषक्तः सन् हव्याहवर्तीपि वक्षि यहाँस ॥ तत्र चैकल्पिका चतुर्थी ॥ खां चित्रश्रय- स्तमहवन्ते विशु जन्तवः । शोचिषकेशं पुनियाग्ने हव्याय बोद्धय इति । चित्र श्रवोविचित्राकीतिर्यस्यासौ चित्रश्रवा अतिशयेन विनश्रवस्तमः पुरु- णां वदतां यजमानानां मियः पुहप्रियः तथाविध हेअग्रे पिशु प्रजासु मध्ये जतन्नः बस्त्रियपातताः त्वां हवन्ते आदकयन्ति किपर्थ हव्याय वो- दवेइविवोढुं । कीदृश वो शोचिप्के शशोची पित्वालाएष केशस्थानीयो यस्यातोशोचिप्केशः ॥ कासायनः ॥ आपाढावेलापाः परस्नाहहतीरे ना घइतीति । उददीन्छन्दस्ताभि ऋम्मिभि रूपधेया इष्टकाः इत्यः ता अखि- लेप्टकामाः पूर्वभागेरानाव इति विभिऋग्मिरूपदध्यात् । तत्र प्रथमः ॥ एनायो अग्निनमसोोंनपातमाहवेप्रियचे । तिष्टमरति स्वध्व- न विश्वस्प दूतममृतमिति । हेलिग्पत्तमाना वो युष्माकं तत्सम्बधि- नाम एता नमसा । एतेन नमस्कारेण युक्तोऽहमाहुचे आगामि । की- हामनि कर्माऽन्नस्य नपातम विनाशयितारं मिय यजमानं । मीतिहेतिथे- तिएं आतिशपेन चैतयिनत अरतिरूपरमस्तद्रहितं सवन्दोयुक्तमिसर्थः । स्व- ध्वरं शोभनस्य क्रतो निर्णदक विश्वस्य दृतं सर्वस्य जगतो तबकार्य- कारिणं । सर्वस्य हि गृहे दाहपाकादिकार्य करोति अमृत मरणरहितं । गनुप्यत्रदेवानां सहसा मरणं नास्ति ॥ अद्वितीयः ॥ विश्वस्य दुत- ममृत विश्वस्य दुतममृतं । स योतते ऽअरूपा विश्वमोज- मासमुद्रयत्स्वाहत इति । विश्वस्य दूतं सर्वस्य जगतो दूतं सर्वस्य ज. गतो दूताकार्यकारिणं । अमृतंगमरणशीलमप्रिं आहपामिपुनर्वचनमाद. रार्थपमग्रिमावसोगिविश्वमोनसा विश्वस्य भोक्तारी अद्दपा भरोच्यमाना ·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । पश्वी योजते रथे युनक्ति । ततः सरावाग्निः स्वाहुतः। आहुतः सन्न- दुद्रवत् । गच्छति ॥ अथतृतीयः ॥ सदुद्रवत्स्वाहुतः सदुद्रवतस्याहु- तः । सुब्रह्मायज्ञः सुशमो वसुनादेवराणेजनानामिति । स्वाहु- त: ग्भिः सुष्टु कण्याहुतः सोऽयमग्निसुनां जनानानां निवासार्थिनां प्रा- णिनां सम्बन्धिदेवं दोहपानं रायोहविलक्षणं धनं प्रतिदुद्रवत् । आगच्छ- तु । ईदृशोऽग्निः सुनसा शोभन ऋषियूपो ब्रह्मा यस्यासौ शोभनमन्त्री वा यज्ञो यजनी यः पूजनीयः । सुशोभी शोभनकर्मवान् ॥ ॥ कात्यापनः । अपरेणगायत्रीभ्यनुष्णि होते वाजस्येतीति । नुष्णिकच्छन्दस्काभिऋग्भिः रूपधेया इष्टकानुप्णि । हस्तांगायधीष्टकाभ्यः पश्चिमभाविनीरूपदयात् ॥ तत्र प्रथमः ॥ ॥ अग्नेवाजस्यगोमतईशानः ॥ सहसोयहो । अस्मे धेहि ज्ञातवेदोमहिनव इति । सहसो वलस्य यहो हेमूनो जा. तवेदउत्पन्ननगदभिज्ञाग्ने गोमतो । गोभियुक्तस्प वाजस्यान्नस्य ईशानस्त्वं अस्मे अस्मासु माहेश्रवी महाकोतिर्महदन्नं वा धेहि सम्पादय ॥ ॥ अथ द्वितीयः ॥ ॥ सद्धानोवसुष्कविरप्तिरीलेन्योगिरा । खेदस्मभ्यं. पुर्वणीकदीदिहीति । पुह वलं अनीक मुखं सैन्यं वा यस्यासौ पुर्व- णीकः । तादृश हे अग्ने सत्त्वमस्मभ्यं रेयद । रपिबतुनवत् । धनयुक्तं गृहक्षेत्रा. दिकं दीदिदि । दीप्यस्व । कीदृशस्त्वं इधानो. दीप्यमानः बसुर्निवासहेतुः कपिः कान्तदशीअनिरग्रणीः प्रथमं यज्ञप्रवर्तक इरार्थः । गिरा मन्त्ररूपया वाचा ईलेन्यः स्तुसः ॥ ॥ अथ तृतीयः ॥ ॥ क्षपो राजत्रुतत्मनाग्ने वस्तोहतोपसः। सतिग्मज भरक्षसो दहमतिति । हेअग्ने यस्तोर- हानि क्षपः क्षपय । उतापिच । उपसः उपः कालानपि क्षपय । द्वितीया या अत्यन्त सद्गोगावात्तित्वात् । सर्वेष्वप्युपः कालेपु राक्षसान विनाश- यसर्थः । राजन दीप्यगानागेन केवलं स्वकीयसेनामुखेन रक्षसां क्षपणं उतस्यना आत्मनाप सपाय क्षपयति मुखे विदारणवाचिना जम्भशब्देन वालानुपलक्ष् पन्ते तिमाही । क्ष्णं जम्मा पस्याप्तौतिग्मजम्मः । हेतिगमनम्भ- सत्वं रक्षमो राक्षसान्मतिमत्येकं दह भस्मीकुरु ॥ ॥ कात्यायनः ॥ भद्रो न, इति ककुभच्छन्दस्काभिग्भिरूपधेया इष्टका ककुंभस्ताभद्रो न इति ति- भिभिरूपदध्याव ॥ तत्र प्रथमः ॥ भद्रो नो अग्निराहतो भद्रा, . अध्वरः । भद्रा उत प्रस्तय इति । आहुत ऋविभिराहतोऽमिनों I Matd.

·शुरुयजुर्वेदकाण्वसंहितामाग्थे । चर्पकामानां वर्षकाने विश्वानि सर्वाणि फलानि सममित सम्पादय सम्पा. द्यैवयुपते पजगानेन निश्रपति । अर्थ ईश्वरस्वमागत्य इलस्यपदपृथिवी- स्पार्पोद्यास्याने समिध्यसे सम्यकत्याल्पसेसतादशोमहानुभावस्त्वन्तीस्य- भ्यं यमुनि धनानि समाभर । सम्यगातृप्पासच्छ ॥ अथतृतीयः ॥ त्वाम- ग्नेहविष्मन्तोदेवम्मर्तासईलते । मन्येस्वाज्ञातयेदसरसहव्याव. धानुपगिति । हे अग्ने माऽसौगरणशीली मनुष्णह विष्मन्तः पा. गौ गृहीतहविपो यज्ञभागादेवं देवनादिगुणे युक्ते वा ईलते स्तुवन्ति । अहमपि त्वां जातवेदसं सर्वशं जानामि मन्ये । सत्वं आनुपक् । अनुषक्तः सन् हव्याहवीपि वक्षि यहीस ॥ तत्र वैकल्पिका चतुर्थी ॥ त्वा चित्रश्रय स्तमहवन्ते विक्षु जन्तवः । शोचिष्केशं पुहोमयाग्ने इव्याय वोद्धय इति । चित्र अवोविचित्राकीर्तिर्यस्यासी चित्रश्रया अतिशयेन वित्रश्रवस्तमः पुरु- णा वहां यजमानानां नियः पुहमियः तथाविध हेअग्ने पिशु प्रजासु मध्ये जतन्वः घत्विग्रपातताः त्वा हवन्ते आदकयन्ति किमर्थं हव्याय वो. द्धवेदविवोढुं । कीदृश वो शोचिप्के शशोची पित्वालाएव केशस्थानीयो यस्यासौशोषिकेशः ॥ कासापनः ॥ आपाढावेलायाः परस्नातीरे ना वइतीति । वृदवीन्छन्दस्ताभि ऋग्मिभि रूपया इष्टकाः हत्यः ता अखि- लेप्टकामाः पूर्वभागेरानाव शति तिसभिऋग्मिरूपदध्यात् । तत्र मथमः ॥ एनायो अनिमसोर्जीनपातमाहवेप्रियञ्चे । तिष्टमरतिस्वध्व- न् विश्वस्य दूतममृतंमिति । हेक्तिम्पत्तमाना वो युप्माक तत्सम्बधि. नमामि एता नमसा । एतेन नमस्कारेण युक्तोऽहमाहुवे आगामि । की- दृशाम । कर्माऽन्नस्य नपातम विनाशायेसार मिय यजमान । मीतिहेतिश्चे- तिष्ट अतिशयेन चनायितत् अरतिरूपरमस्तद्रहित सबन्दोयुक्तमिसर्थः । स्व- ध्वरं शोमनस्य क्रतो निर्णदक विश्वस्य दृतं सर्वस्य जगतो दूतवत्कार्य- कारिणं । सर्वत्य हि गृहे दाहपाकादिकार्य करोति अमृत मरणरहित । 'यनुप्यवद्देवानां सहसा मरणं नास्ति । अद्वितीयः ॥ विश्वस्य दुत- ममृतं विश्वस्य दुतममृतं । स योतते ऽअरूपा विश्वमोज- सासद्रयत्स्वाहुत इति । विश्वस्य दूतं सर्वस्य जगतो दत सर्वस्प न. गनो दूतबकार्यकारिण । अमृतअमरणशीलमनि आढपामिपुनर्वचनमाद. रार्थयमग्रिमाहुरसोनिविश्वमोजसा विश्वस्य भोक्तारी अक्षा भरोच्यमाना ·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । सायंकाले मदीप्यगानमा दष्ट्वा अयमस्मदोहनकाल इति ज्ञाता अस्त स्वकीयजमानगई प्रति किश्च । आशकः शीघ्रगामिनो असन्तो. ऽवा अयाग्नि दष्ट्वा अस्तं गृहं यन्ति गच्छन्ति । पुनस्तदेवाह । नि- स्पासो नित्याः शाश्वता याजिनो चलवन्तो अक्षा यमनि दृष्ट्वा अस्तं गृहंगच्छ- न्ति । हे तादृशाग्ने ! त्वं स्तोतृभ्योऽस्मभ्यं इपमन्नं आभर सम्पादयेसर्थः ॥ अथ द्वितीयः ॥ सोऽअग्नियाँवरणसन्यमायन्ति धेनवः समर्वतो रघुद्रुवः । समुजातासः सूरय पञ् स्तोतृभ्य आभरेति । यो निवासहेतुरग्निरस्तिस सादृशामिणे अस्माभिस्तुयते धेनवः पशवो यमग्नि दृष्ट्वा समापन्ति सम्यगाभिमुख्पेन गच्छन्ति । किश्च रघुवर लघुगुवः शीघ्रगामिनार्वतोऽशाः पतिसमायन्ति । सुजातासः शोभनजन्मान: मृरयो विद्वामा ऋविनादयः यमनि प्रतिसमायन्ति हे अग्ने साशास्त्र स्त्रोतृभ्य इपम सम्पादय ।। अयतृतीयः ॥ ॥ उभेसूश्चंद्रसर्पिषो दर्याश्रोणीप आसनि । उतो न उसपूर्यानुक्थेपु शबसस्थत इपस्तोतृभ्य नाभरेति । हेश्चन्द्र मुष्टु आहादनकाराग्ने । आसनि त्वदीय आस्वं सपिप आज्यस्य सम्बन्धिन्यौ उभे दर्षीसदृशदर्यद्वामर्पिपः पानार्थ दोसशो हस्तौ । अथना सपिंपः सपिः सम्बन्धिपी जूह मभृतौ । श्रीणीपे सेवसे । हनुरणपर्यन्तं सपिस्त्वया पीतमित्यर्थः । उतो आपेच हेशवासस्पते बलस्थाधिपते उक्थेषु यज्ञेषु नोऽस्मानुपूयाउत्कण पूरय प्रापयेसर्थः । स्तोतृभ्यो यजमानेभ्यः इपमन्नं आभर सम्पादय ॥ ॥का- त्यायनः उत्तरे पदपंक्तीरग्नेनमधेतीति । पदपंक्तिछंदस्काग्निरुपधेया इष्टका पदपंक्तयस्ता अनूकस्योतरभागेनुपदध्यात् ।। तत्र मयमः ॥ ॥ अग्ने तमद्याश्वन्नसोन तुमभद्रढदि. स्पृशो ऋध्या मातओटैरिति । हेअन हादिस्पश हृद्यमत्यन्तमियं ते वामद्यास्मिन् कर्मणि ओहै:फ- मापकस्तोमः ऋभ्यामसमृद्र करवाम । तत्रैको दृष्टान्न । अश्वं न यथा लोके १४ ·१०२ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । अश्वं घासादिप्रदानेन समयन्ति तद्वत् । अयापरो दृष्टान्तः । प्रमुं न पया समाधीत ज्योतिष्टोमादिकतुं संगीतानुष्ठानेन समर्द्धयन्ति तद्वत् । भद्रं क. ल्याणीमत्याग्नावशेषणं पाऽस्तु ।। अथ द्वितीयः । ॥ अधाह्यग्ने क्रतोभद्रस्य दलस्य साधोः थि रतस्य वृहतो बभूवति । हेअग्ने अथाऽस्मदीयस्तोत्रानन्तरं क्रतोरनुष्टीयमानस्य कर्मणो. रथीर्वभूत्र हि । रथोस्यास्तीति रथी सारथिर्यमा निर्वाहकस्तथा त्वं निर्वा- हको बभूव खलु कीदृशम्प नोभद्रस्य कल्याणरूपस्य दक्षस्य स्त्र- फलमदानसमर्थस्प साधोरस्माभिः माध्यस्य ऋतस्य व्यत्यस्य मोघफलस्प बृहतः प्रौढस्प। अथ तृतीयः॥ एभिनो अर्भवानोऽअङ् िस्वर्णपीतिः । अग्ने विश्वेभिः मुमनाऽअनीकैरिति । हेअग्ने विश्वभिः अनीकैः सर्वेस्त्वदीयसन्यैः सहितः मुमनाः सौमनस्य प्राप्तः सते एभिीरदानी क्रियमाणोऽस्मान-सन्वन्धिभिर- रर्चनीयैः स्तोत्रौस्मान्मत्यात भर ममीपस्थो भव अवरं समीपदेशमञ्चति गच्छत्यवाक् । तत्र दृष्टातः । स्वर्णज्योतिः स्वर्गलोके मकाशरूप आदित्यो यथासमीपवर्ती भवति तद्वत् ॥ ॥ कात्यायनः ॥ पुरीपवत्याः पूर्वीमतिच्छ- दसं माच्यौ पुरीपप्तहिते भद्रारालि तूर्येऽवस्थिरानि होतारमितीति । अतिरछंदस्वाभिऋम्भिरुपर्घपा इटकास्तिस्रोतिच्छदसस्तासां मध्ये एकम. तिच्छदसमिष्टकापुरीपरतीष्टकायाः पूर्वभाग उपदध्यात् ।। तत्रैकरपाः पाठः ॥ ॥ अग्निहोतारं मन्ये दास्वन्तं घसुसुनु सहसो जातवेदसं विप्रनजातवेदसं । पकयो- स्वच सदेवोदेवाच्याकृपा । घृतस्य विभ्राष्टिपनुवाष्टिशोचिपा जुहानस्य सपिप इति। इमाम होतारं देवानामाहावारमई मन्पे कीशनि व धनं दास्वंतं अपच्छतं सहसः सूनुं वलस्य पुत्रं जाववेदसं इत्पन्ना जगदमिछ। तत्र द्रष्टान्तः विमं नजातवेदसं । पया ब्राह्मणं कुटुम्बिनं उत्पन्नपुत्रानभिज्ञ मन्ये तद्वद । पोडांमध्यपाभरपन्नतपा उत्पुनानतया देवाच्या देवान्मति गच्छसा ·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । १०३ - कृपाक्लसपा ज्यालया स्वध्वरः सुष्टु यागनिष्पादको भवति योऽमितस्य विभ्रापि विशेपदीप्ति शोचिपा स्वकीयेन तेजता अनुवष्टि। अनुवाष्टेि अनुका. मयते कीदृशस्य घृतस्य आजुहानस्य सर्वतो हूयमानस्य सर्पिषः सर्पण- भीलस्प ॥ ॥ कात्यायना || अग्नेचामत्यन्कोतेपर इति । अनूकस्य पश्चिमभागे द्विपदछन्दस्पास्तिस्त्र - इष्टका उपदध्यात् ॥ तत्र प्रथमः ॥ अग्नेस्वन्तोअन्नाम घोमवावरुथ्यइति । हेअग्ने स्वं नो अस्माकं अन्तमो अन्तिकतमो भव उतापि च त्राता रक्षकः शिवो मंगलरूपी वं वरुथ्यो वरुथे गृहे निसं सन्निहितो भव ।। अथ द्वितीयः ॥ ॥ धनरग्निई सूश्रवा अच्छानक्षि घुमतमा रयिंदा इति । वसुमानयमग्निमूभिरिन्द्रादिदेवरादरेण श्रूयत इति वसूश्रवाः इलाशाने । अच्छास्मदभिमुखोनक्षिा माप्नुदि कीदृशस्त्वं धुमत्तम अतिशयेन दप्तियुक्तं रयिं धनं दाः प्रयच्छन् । अधतृतीयः । तं त्वा शोचिष्टदीदिवः सुम्नाय नूनमीम- हे सखिभ्य इति । हेशोचिष्टदीदिवः शुद्धतमदीप्यमान सखिभ्य: सखीनामस्मा- कंमत्राय मुखाय तं पूर्वोक्तगुणयुक्त खा ईमहे प्राप्नुमः ॥ ॥ इति पोड. शाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ।। पञ्चपेऽनुवाके च्छन्दस्या इष्टका उक्ताः ॥ ॥ अथ पगाईपरपस्प पुन- श्चितिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ ॥ कात्यायनः ॥। मध्ये एक गाईपत्यं पुतश्रिाते- श्योपरिन्द्रयेन अरुपय इति प्रत्यूचमिीन पूर्वमुपाहताया गाईपत्पस्य चितेमध्ये पुनरष्टका येन ऋपयईटत्येष्टाभेमत्रैरुपदध्यात् | सत्र मथममन्त्रपाठस्तु ।। येन पयस्तपसा सनमाय निधा- पाअग्निपराभरतः। तस्मिन् ह निध नाके अग्नि पमाहम. नवस्तीर्णयहिपमिति ।। येन स्वर्गेण निमितभूते पूर्वमहर्षयस्तपता संतापयुक्तनामिना सत्रमाय. मनुष्ठितवता । कीदृशा महर्षयः अग्निपिन्धानाः प्रज्वालपंतः स्वराभरंत स.

·- मनुष्यैः २०४ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । र्गमाहर्तु समुग्रताः अहमपि तस्मिन्ना के निमित्तभृते सति अनि दधे स्थाप- पामि । पमग्निं मनत्र मनुष्यास्तीर्णवहिपः प्रसारितयज्ञमाहुः । तमग्नि निदध इत्पन्वया ॥ अथ द्वितीया ॥ ॥ तपलीभिरनुगच्छेम देवाः पुत्रै तृभिरुनया हिरण्यैः । नाक गृभ्णानाः सकृतस्य लोके तृतीये पृष्टे अधिरोचते दिव इति । हेदेवा ऋत्विजः सवें वयं पत्पादिभिः सर्वे उत वा हिरण्पैः । नाकं गृम्णानाः सकृतस्यं लोके तृतीये पृष्टे अधिरोचते दिव इति । हेदेवा ऋत्विजः सवें वर्ष पल्यादिभिः सर्वैर्मनुष्यैः उतवा हिरण्यादिभिः सर्वमाधनद्रव्यैःस्वसहितम्तमग्नि अनुगन्छेम अनुसाः सन्तः फल प्राप्स्याम इत्याशय: । स एवं स्पष्टीक्रयनद्रिः पृष्टे स्वर्गस्योपरि नाकं दुःखरहितं स्थानं गृभ्णाना गृहीतुकामा बीमत्पर्थः । कीमा दिवः टासमतस्प लोके सम्पगनुष्टितस्प कर्मणः फलभूते तृतीये पृथिवीमारभ्य गणनायां विमरुपापूरकअधिरोचने अधिकत्वेन दीप्यमानः ।। ॥ अथ तृतीयः ॥ ॥ आधाची मध्यमरुभुरपयुरथमग्निः सस्पतिश्चे कितानः । पृष्टे पृधिव्या निहितो दविद्युतदधस्यदंकृणुतां ये तन्यव इति । अपमानवाचोमपपरुहत स्तोत्रम्पाया मतिमाधर्मधमा- रूटस्तोगतर्सगुणयुक्त इत्यर्थः । कीदृशोऽग्निः भुरण्पुर्नगद्भरण- शीलः । पालकः । चेकितानोऽभिमानवान् । स च पृथिव्याः पृष्टभूमे रुपरि पिहिता । स्थापितो दरातत् । अनिशयन द्योगते ये तु शत्र: पृतन्यको अस्माभिः सह कलइ कर्तुगिच्छनि तानघरपदं कृणुतामस्माकं पादयोरयस्तादवस्थितान कुरुताम् ॥ अथ चतुर्थः ॥ ॥ अयमग्निरितमोवयोधाः सहस्रियो चौततामप्रपच्छन् । विभ्राजमानः शरीरस्य मभ्यउपप्रयाहि दिव्यानि धामेति । अयमग्निः द्योततां अस्मिकर्मणि प्रकाशतां कीदशा वीरतमः अ. तिशयेन शुरः वयोधाः वयग आगुपः स्थापयिता सहसियद्रएकाप्सहोण समिाः अमयुग्छन् । अस्मिन् फर्माण प्रमादरहितः । सर्पशीरस्य जलस्य मध्ये .

·अथ पञ्चमः ॥ २ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । विभ्राजमानः पूर्ववत् । वैकृतादिरूपेण विशेषः । प्रकाशमानः । हे अग्ने एवंभृतस्त्वं दिव्यानि धामस्थानानि उपपयाहि पाप्नुहि ॥ ॥ सम्पच्यवध्यमुपसम्प्रयाताने यथो देवमानान्कृणुध्वम् पुनः कृण्वानापितरायु- वानान्वातासो त्वयि तनुमेतमिति । हेअग्नेले सम्प्रच्यवध्वं स्वकीयात्स्थानात्मम्पच्पवध्वंसम्पनिर्ग- छ । ततः अस्मदीयदेवयजन मागसोपेत्य सम्मयात मम्पमाप्नुहि । सतो देवमानान् । देवलोकमाप्तिहेतून् ययोमार्गान् कृणुन कुरु सर्वत्र पूजार्थ बहुवचनम् । किंकुर्वन् पितामातरौ युवाना युवानी तरुणौ पुनः भूयो भूपः कृण्वाना कुर्वन् एवंभूतः सोऽग्निः यजनत्वानिमित्तभृते सति एतं तुं यज्ञप्रवाई अन्नातांसात् । अनुक्रमेण तनोतु सम्मादयतु ।। अथ पष्टः ॥ ॥ उदयुध्यस्वाग्ने प्रति जागृहि त्वमिष्टापूमें समजेथापयश्च । अस्मिन्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन्विश्वदेवा यजमानश्च सीदतेति । हे अग्ने वं उबुभ्यस्त्र अस्मद्विपये सावधानो भव । एनं यजमान प्रतिजागृहि । प्रतिदिनं जागरुकं सावधानं कुरु । अय च त्वञ्च । मिलिया इष्टापूर्ते श्रौतस्मार्ने कर्मणी सहतेषां सम्पादयतम् । किम विश्वेदेवा यजमानश्व सर्वे यूयं सधस्थे सहस्थितियोग्येऽस्मिन्कर्मणि सीदत उम्मलोके अधिकचेन सीदताम् ॥ अथ सप्तमी ॥ येन वहसि सहस्रं येनारने सर्वघेदसम् । तेन संयज्ञन्नो नय स्वदेवेषु गन्तधइति । हे भग्ने येन व्यापारण सहस्रं वदसि सहस्रदक्षिणकं या सर्वलोकं देवेषु देवान् मतिगन्तवे गन्तुं नप प्रापप ॥ ॥ अघाटमः ॥ ॥ अपं तयोनिप्रत्वियो यतोजातोऽभरो. चथाः । तं जाननग्नआरोहापानो पर्धपा रपिमिति ।.

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । अयं मन्त्रो तृतीपाध्यायस्य पष्ठेऽनुवाके व्याख्यातः ॥ ॥ इति षोडशे- अध्याये पष्टोऽनुवाकः ॥ षष्टेऽनुवाक गाईपत्येष्टकोपधानमन्त्राउक्ताः ॥ ॥ अथ सप्तमे पुनराह- घनीयस्य पञ्चपचितिशेषभुतेष्टकोपधानमन्त्रा उच्यन्ते ॥ ॥ कात्यायनः ॥ ऋतव्ये तपश्च तपस्यश्चेतीति द्विऋतव्येष्टके उपदध्यादितिशेषः । पाठस्तु ॥ तपश्च तपस्पश्च शैशिराऽऋतृऽअग्नेरन्तः श्ले- पापि । कल्पेता द्यावापृथिवीकल्प तापाय औपधपः कल्प- न्तामग्नयः पृथङ्नमज्यष्टयायसवताः । पे अग्नयः समनसो. न्तरा द्यावापृथिवी इमे। शशिरा ऋतूअधिकल्पमाना इन्द्र- मिव देवा अभिसंविशन्तु तथा देवतयागिरस्वभुवे सी- दतमिति ॥ ध्याख्यातः समानार्यः ॥ ॥ कायापनः ॥ ॥ विश्वज्योति परमे- शालेति । पाठस्तु ॥ परमेष्टीत्वासादयतु दिवस्पृष्टे ज्योतिष्मतीम् । विश्यस्मै प्राणायापानाप व्यानाय विश्व ज्योतिर्यच्छा सूर्य- स्तेधिपतिस्तगादेवतायां गिरस्व धुवासीदेति । अपमा व्याख्यातः ।।। कात्यायनः ॥॥ लोकं पृणाः पूर्ववदिति। पाठस्तु ॥ लोकं पृणायोसीद वात्यम् । इन्द्राग्नी. स्वा वृहस्पतिरस्मिन्योना असीपन् । ताऽअस्पददोहसः सो. मीणन्ति पृश्नयः । तन्यन्देवानां विशस्निगरंचनेदिवः । इन्द्रविश्वाऽअवीयन्समुद्रव्यचसगिरः । रपा तम रथीनां. याजाना सत्पति पतिमिति । प्रपो लोकं पृणेप्टकोपधानमन्त्रा पाल्पाता || कात्यापनः ॥ भोपायरयुतरा विकणीमिति 1 उपदध्यादितियोपः ।

·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । पाठस्तु ॥ प्रोथदश्वानयवसेविष्यन्पदामहः संवरणा- ध्यस्थात् । आदस्थवातोअनुवातिशोचिरस्मतेजनकृष्णम- स्तीति । *अयमनिशान अश्व इत्र प्रोषत् । पोथदा । आ- ग्नेयी त्रिष्टुप् । मध्यमानोऽग्निच्यते । पोथति शब्दार्थः शन्दा- यतेऽग्निः अश्वोऽनयवसेविष्यन् । अत्र इत्र यवसे घासे विषयभूते अ. विप्पन असिष्यन् । यदा यस्मिन्काले महतः संवरणात् । संविपते अस्मि- अग्निरिति संवरणमरणिकाप्रमुच्यते । अरणिकाष्ठात व्यस्थात् व्युत्तिष्ठते प्रकाशीभवति । आत् अथान्तरमेव अस्याग्नेः वातः अनुवाति । कोचिः संदीपनः । अथ समानार्थी छन्दसि । स्मनिपातोऽनर्थकः तथैतस्येत्यर्थः । नद्यत्र युष्मदः प्रयोगः । परोक्षकतत्तान्मन्त्रस्य । श्रुतिरप्यमुमर्थ दर्शयति । अयैतस्प वजनं कृष्णं भवतीति । जति गच्छत्यनेनेति वजनं कृष्णं भवति । कात्यायनः । आयोष्ट्वीत स्वयमात् । पाठस्तु||आयोष्ट्वासदने सादयाम्यवतश्छामाया समुद्रस्य हृदये। रइमीवती भास्वती माद्यामास्याधिवी मोऽवन्तरिक्षम् ।। परमेष्टी स्वासादयतु दिधस्पृष्टे व्यचस्वतीम् । दिवं मच्छदिवं याहि सीः । विश्वस्मै प्राणायोपानाय व्यानायोदानाय प्रति- टायै चरित्राय । सूर्यस्त्वाभिपातुमह्यास्वस्त्याछर्दिपा शन्त- मेमतया देवतयां गिरस्वधुवे सीदत्तमिति । राति निरन्तरं गच्छतात्यायुरादित्यः गच मर्वनगदवाते तस्या- वतः समुद्रस्य समुद्रसमानस्यादित्यस्प हृदपे प्रधानभूते छायायां आश्रयभूते सदनैस्मिन स्याने सादयामि । कीदृशी स्वा रश्मी- वतीश्मिसंयुक्ता भास्यतीदीप्तिमती हिइटके पा वं यां पुलो. *मस्यकमन्त्रस्य भाप्यं आदर्श हस्तलिखित पुस्तके अनुपलब्ध. त्वात् उपर भाष्याद्गृहीतम। -

·१०८ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाष्ये ।
के आभासयसि प्रकाशपमि । तथा उीं भूलोकं उहविस्तीर्णमतरिक्ष
चाभासि । तादृशी स्वा सादयामीतिसम्बन्धः । शिष्टं व्याख्यातं ॥ ॥ का.
सापनः अग्नि मोक्षति हिरण्यशकलमहस्रेण शतेदे प्रकिति सहस्रस्पति
प्रतिमंत्रमिति । हिरण्यसम्बन्धीनां शकलानां सहस्रणाग्नेः प्रोक्षणं कु.
र्यात् । तत्र शकलसहस्रमध्ये वदे शने सहस्रस्यसकैकेन मन्त्रेण पकिरेत् ॥ ॥
तेपांपाठः ॥ ॥ सहस्रस्य प्रमासि सहस्त्रस्य प्रतिमाप्ति सहस्सस्योन्मासि ।
साहस्रोसि सहस्रायत्वेति । हेचिते इष्टकानां सहस्रस्य पूर्वमागावस्थितस्य
पपातुल्पासि । तथा दक्षिणवस्थितस्पेष्टकासहस्रस्य प्रतिमा तुल्पा । एवं
पश्चिमदिग्भागावस्थितरगेष्टकासहस्रस्य उन्मा तुल्यासि हेचित्याने स्वमुत्तरस्या
दिशि माहस्रः सहस्रमम्बन्ध्यसि । तथा ऊ यां दिशि सहसंख्याकफ-
लमग पोशामि ॥ ॥ इतिपोडशेऽध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥
वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्द निवारयन् ।
पुमर्याश्चतुरो दद्याद्रियातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरबौदिकमार्गप्रवर्तकनीवीरयु.
प्रभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सायणविरचित माधवायवेदार्थप्रका.
शे काण्वसहितामाप्ये पांडशोऽध्यायः॥१॥

·अथ शुक्लयजुर्वेदकाण्वमन्त्रभाष्ये सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ यस्य नि असिमं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत ! निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमश्वरम् ॥१] पोडशेऽपाये चपनमन्त्रान् समाप्य सप्तदशेऽध्याये शतकदि. याल्पाहोममन्त्रा उच्यते ॥ ॥ तत्र कात्यायनः ॥ ॥ शतरूद्रियहोमउत्तर- पक्षपापरस्पा सत्तापरिश्रितवर्कपर्णेनार्ककाप्टेन शातर्यन सन्त जतिलं मिश्रानावयुकासक्तननाक्षी रमेके तिष्ठस्तुदमस्त इसध्यायेन अनु- वाकान्ते स्वाहाकारो जानुमात्रे पश्चान्ते च नाभिमावे । पाक- प्रत्यवरोहे-पो मुखमात्रे । मतिलोम मरपवरोई जुहोति प्रमाणेपु नमोस्त्वति प्रतिमन्त्रं । अस्यार्थः ॥ हिरण्यशकलैरगिमोक्षणानन्तरं शतदि. यसंज्ञो होमः । तस्य हवनीये प्राप्ताववादमाह । उतरपक्षपश्चिमको- णेयाः परिश्रिनो जड्डामाम्पादयः पूर्व निखातास्तासु होमः । तत्र विधिः न. तिलगरपतिलमिश्रानाधुकासक्तून्कशूकमक्तूनर्कपत्रेण जुहोति । किनु छन् । अर्ककाष्ठेन सततं क्षारयन् परिभित्पातयन् । अर्कपनं दक्षकरे- णादायार्ककाठ बामेनादाय सेन पीतनीयमासक्तुस्थाने जादुम्ममितिकचिन् । उदड़ मुग्यो नमस्त इत्य पापेन । तत्रानुवाकरयानोऽके पश्चरे नम इत्यत्र जानुमात्रपरिश्रितिस्वाहाकारो विधेयः । पञ्चानुमाकान्ते मुधन्यने चेसन वाभिमात्र परिश्रितिस्वाहाकारः । नमोस्तु रुद्रेभ्य इतिप्रत्यारोहमंना ते-पा पाइगुरुपात्रपरिश्रित पाहाकार पोस्थिति विमग्भिः प्रतिलोम होमः । ये दियीति मुखमाने । डरिस इनि नाभिमाने । ये पृथिव्यामितिजानु- मात्र इतिसूत्रार्थः॥ ॥ पाठस्तु । ॐ नमस्ते रुद्रमन्यवाउतोतऽइपये नमः । याइभ्याः मुमते नम होत । रुन दुस द्वारयाने इति स्द्रः । यदा । रगती गत्परते ज्ञानार्याः । स्वर्ण रुन प्रानम् । मावे किए । तुगागमः । मन शान राति ददाति स्टा। ज्ञानपदः । पद्र। पापिनो नरान् दु.पभोगे. न रोदपनीति रुद्र । हेग्दा ते तन मन्पो मोपाय नमो नमस्कारोऽस्तु । - ·शृलयजुर्वेदयायसंहिताभाष्ये । उतोऽपि च ते तवेपो चाणाय नमः । उतापि च ते तर वाहुभ्यां नमः । तत्र मोधवाणहस्ता अस्पदरिप्वेव प्रसरन्तु नास्मास्त्रिसर्थः ॥५॥ या ते रुद्र शिवातनूरघोरा पापकाशिनी। तपानस्तन्वा शं. तमयागिरिशन्ताभिचाकशीहीति । इन्द्र! याते तवेहशी तनूः शरीरं है गिरिशंता तपा तन्या नोऽरमानभिचाकशीहि । अभिपश्य । चाकशीहि पश्यात कर्म कीदृशी तनूः शिवा शान्ता मङ्गलरूपा। यतोऽघोरा। विपमा सौम्या। अतएवापापकाशिनी । पापममुखं काशयति प्रकाशयति पापकाशिनी न पापकाशिनी अपापकाशिनी । या पुण्यफलमेव ददाति न पापफलमित्यर्थः । गिरौ कैलासे स्थितः शं मुखं पाणिनां तनोति विस्तारयति गिरिदान्तः । गिरीत्र विस्थितः शतनोतीति वा । गिरी मेघे स्थितो दृष्टिद्वारेण शंतनो- तीति वा । गिरी शेते गिरिशः । अमति गच्छति जानातीयन्तः सर्वक्ष: अमगती भजने शन्दे । कर्तरि क्तः । गिरिशश्चाह्य सन्तश्च गिरिशन्तः तत्स- म्बुद्धिः । शकंवादित्वात् पररूपम् । कीदृश्पा तन्वा । शन्तमया सुखतम. या मुखयितृतमया ॥ २॥ पामिघु गिरिशन्तहस्ते विभपस्तये । शिवां गि- रित्रतां कुरु मा हि सीः पुरुपं जगदिति । हेगिरिशंत लं पाणिपुं वाणम् । हस्ते विभर्पि । धारयति । किं कर्तुम् । अस्तये । अनु क्षेपणे । तुमर्थे तवे प्रसयः । अपितुम् । शत्रून क्षेप्तमित्यर्थः । हेगिः रित्र गिरौ कैलासे स्थितो भूतानि वायत इति गिरिशत्रः । तां इपुं शिवां ल्याणकारिणी कुरु । किञ्च । पुरुपं पुत्रपौत्रादिकं जगत जंगममन्यदाप गमावादिकं मा हिंसी: मा बधीः ॥ ३ ॥ शिवेन वचसा त्या गिरिशाच्छावदामसि । यथा. ना सर्वमिलगदपक्षमसुमना असदिति । गिरी कैलासे शेते गिरिशा । हेगिरिश शिवन पचमा मङ्गलेन स्तुतिरूपेण वच. नेन वा अच्छ । त्वा । माप्तुं वयं वदामसि । बदामः मायामहे । अन्डाभेराप्तुमिति शाकपूणिरिनि पास्कोक्तः । संहितायां निपातस्य चेति दीर्घः । इदं तोमसि । कि बदाम इत्यत आह । नोऽस्माकं सर्वमित । सर्वमेव जगत् जगमं नरपश्वादि यथा येन प्रकारेण अयक्ष्म निरोगं मुमनः शोभनमनस्क अमत् । भवति तथा कुर्विति शेपः । सुमनः शब्दे पुंस्त्वया ·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । १११ जगद्विशेषत्वात् । असदिसत्र लेटो डाट् विसट् । इलोपः ॥ ४ ॥ अध्यवोचदधिवक्ताः प्रथमो दैव्यो भिपक् अही श्व सर्वा जम्भयत सर्वाश्च यातुधान्यो धराचीः परासुवेति । रुद्रो मां अध्ययोचत् । आधिवक्तुम् । मां सर्वाधिक वदतु तेनोक्त मम सर्वाधिस्य भवत्येवेसर्थः। कीदृशः अधिवक्ता । अधिकवदनशीलः। प्रथमः सर्वेषां मुख्यः पूज्यत्वात् । देवेभ्यो हित । भिषक् । रोगनाशकः। स्मरणेनैव रोगनाशाद्भिप- क्वम् । एवं परोक्षमुक्त्वा मसक्षमाह । हेरुद्र सर्वा यातुधान्यो यातुधानी राक्षसी । स्वं परामुव पराक्षिप । अस्मतो दूरीकुरु । किं कुर्वन् । सर्वान- हीन सर्पव्याघ्रादीन जम्भयन विनाशयन् । कीदृशीर्यातुधानीः । अध. राची: अवरे अधोदेशेऽचन्ति ताः अघराच्यः। ताः । अघोऽधो गमनशीला: चौ समुच्चये । सर्पनाशराक्षसीपी सहैव कुर्वीयर्थः ॥५॥ असौ यस्ताम्रो अरुण उत वभुः सुमङ्गलः । ये चैन रुद्रा अभितो दिक्षु श्रिताः सहस्रशो वैपा हेल ईमह इति । आदित्यरूपेणान रुद्रः स्तूपने । योऽसौ प्रत्यक्षो रुद्रो रविरूप।। च पुनर्ये रुद्रा एनमभितो दिक्ष माच्यादिषु श्रिताः किरणरूपेण सहस्रशोऽसंरूपाः। एपा हेल: क्रोधमस्मदपराधजं वयं अनईमहे । निवारयामः । भक्त्या निराकुमः हेल इति क्रोधनाम । अभि सर्वतसोशित द्वितीया । कीदृशोसौ । साम्नः । उदये- ऽत्यन्तं रक्तः । अरुणो रक्तोऽस्तकाले । उतापि च यमुः पिंगलवर्णोन्यदा । सुमंगलः । शोभनानि मंगलानि पस्य गंगलपः । रव्युदये सर्वपंगल. भवर्तनात् ॥६॥ अस्पै योऽवसर्पति नीलग्नीयो विलोहितः । उतैनं गोपा अदृशन्नदश्रन्नुदहार्यः स दृष्टो मूलयातिन इति । योसावादित्य- रूपोऽनसपीत ! उदयास्तगयो निरंतरं गच्छति । गोपाउत गोपाला अपि वेदोत्तसंस्कारहीनाः अन् । पश्यनित । उदहार्यः । उदकं हरति तोउद. हार्यः । गंधोदनानुपिंदुरजहारभावावधगाहेवियुदकस्योदादेशः । ज. लहारिण्यो योपितोप्येनमहान् । पपीत । आगोपालांगनादिप्रीमद्ध इत्य- थः । शेलुड हरितो वेति ग्लेर। रूमागमश्छांदमः । कीदृशः । नीलग्री- का विपधारणेन नीला ग्रीवा कंठो यस्य । अस्तमये नीलकंठ इत्र - क्ष्पः लोहितः । विशेषेण रक्तः । स दो दृष्टः सन् । नाऽस्मान्मृदं- - ·११२ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । यति । मुखयतु । असौ मंहलवतीन्द्र एव तपतीवि ज्ञातः । मुख करो स्वित्यर्थः ॥ ७॥ नमोस्तु नीलग्रीवाय सहस्राक्षाय मीढुपे । अथो ये अस्प सत्वानो इंतेभ्यो करं नम इति । नीलग्रीवाय नीलकंठाय नमोस्तु । नमस्कारो भवतु । कीदृशाय । सहस्राक्षाय । सहस्रमक्षीणि यस्म । इंद्रसमापणे । मीढुपे । मिमहेति गीदवान, तस्मै । मिह सेचने। दायासाद्वान्मीदवाश्चेति कम्तो निपातः। सेके टिकटें पर्जन्यरूपायेत्यर्थः । तरुणाय वा । अथो अपि वास्य रुद्रस्य ये सत्वानः प्राणिना भृत्योस्तेभ्योऽहं नमो नमस्कारं करोमि । कृन्न कृतौ श. । लडि उत्तमैकवचनम् ॥ ८॥ प्रमुंच धन्वनस्त्वमुभयोराल्यौा । पाश्चते हस्त इषवः पराता भगवी वपेति । हेभगवः भगं पड्डियमचर्यमस्यास्ति भगवान् । मतुषसोहः संबु- द्धौ छंदसीतिरुवं । ऐशर्पस्य समस्य धर्मस्प पशमः श्रियः । ज्ञानवैराग्य- योश्चैव पण्णा भगइतीरणेत्युक्तः । हेभगवन्नु रुद्र ना धन्वनो धनुपः उभ- योरायोद्रयोः कोट्योः स्निा ज्यां मौवी से प्रमुंच दूरीकुरु । यश्च ते तर इस्ते इपको वाणास्ताइपू: परात्रप ॥ पराक्षिप ॥ ९॥ विज्यं धनुः कपर्दिनो विशल्यो पाणवाऽनुत । अनेश- नस्य या इपव आभुरस्य निपंगधिरिति । कपदों जटाजूटोऽस्या- स्तीति कपर्दी सहस्तस्य धनुर्विज्यं गोवारहितमस्तु । विगता ज्या पाप तव । उतापिराणवान् । वाणा अस्मिन् संतीति वाणवान विशल्गो विफलो. स्तु । वाणानतो लोहभागः शल्यं । इधिनिरनवाणोस्तु । अस्य ट्रम्प या इसवस्ता अनेशन् । नश्पेतु । गोरखएतमडिवेत्येवं । पुपादित्वात् न्लेर । अम्ब रुद्रस्प निपंगधिनिपज्पत इति निपगधिः खड्ग. स धीयतेऽस्मिन्निति निषंगधिः । कोशः । स आमुः रिक्ता खगरहितोस्तु । रुद्रोऽस्मान्मति न्य- स्तमशनोस्त्तिापर्षः ॥ १० ॥ परिते धन्वनो हेतिरस्मान्टणक्तु विश्वत । अथोयइपु- घिस्वारे अस्मन् निधेहितमिति । देन्द्रले तर पचनो इनिधनु सम्बन्धि आयुधं विश्वना सर्वतो- ·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । स्मान्यारेशणक्तु त्यजतु । माहस्वित्यर्थः । जीवर्जने । रूपादिताव श्रम् । अथो अपि च यस्तव इषुधिस्तं अस्मात्सकाशादरे निधेहि । अस्मतो रे स्थापय ॥ ११ ॥ याते हेतिर्मीदुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः तयास्मान्विश्व- तस्त्वमयक्षमपा परिभुजेति । अतिशयेन मीढ्वामीदुष्पमः । तसो यत्वर्थे इतिमसंज्ञाया सोः सं- प्रसारणम् । पत्ल ष्टुले । हेमीढुष्टमसेक् तृतम कामयवर्तृक ते तव हस्ते या धनुतिर्धनुरूपमायुध वभूत्र अस्ति एक ते पदं पादपूरणाय । तया धनुरू- पया हेत्या विश्वतः सर्वतो नोऽस्मान व परिभुज । परिपालय । भुजे विक- रणव्यत्यपे शप् प्रत्ययः । कीदृश्या वया अयक्ष्णया नास्ति यक्ष्मा रोगो पस्या स्तया निरूपद्रवया दृढया । अनुपद्रवकारिण्या वा ॥ १२ ॥ अवतत्य धनुष्व सश्स्राक्ष शतेषुधे । निशीर्य शल्यानां मुखा शिवो नः सुमनाः भवेति । सहसमक्षीणि यस्प | शतं इपुषयो यस्य । हे सहस्राक्ष शितेषु- धे व नोऽस्मान्मतिशिवः शातः सुमनाः शोमनचित्तश्च भव । अनुशहाणे- त्यर्थः । कि कृत्वा । धनुरक्तस । अपज्याकं कृत्वा । पाल्याना मुखा । मु- खानि वाणफलाग्राणि निशीर्य शीणांनि कृत्वा । शृहिंसाया । समासेऽन- अपूर्वेत्कोल्पः । ऋत इद्धातोः ॥ १३ ॥ नमस्त प्रायुधायानातताय धृष्णवे । उभाभ्यामुतते नमो याहुभ्यां तव धन्वन इति । हेरुद्र ते तवायुधाय नमोस्तु वाणाप नतिरस्तु कीदृशाय । अनाताय । धनुष्पमारोपिताय । धृष्णवे । घर्पण. गशीला धृपेः कुप्रत्ययः रियून हन्तु मगल्माय । उतापि च ते तबोमाभ्यां नमः । तर धन्वने धनुपेऽपि नमोस्तु । तस्यापि विशेषणम् । अनावताप अवतारितमी काय ॥ १४ ॥ मानो महांतमुत्तमानो अर्मक मानुनुक्षत मुतमान उ- क्षितं । मानोवधीः पितरं मोत मातरं मातः प्रियास्तन्वो रूद्र- रीरिप इति। हेन्द्र मोऽस्माक महान्तं दृद्ध गुरुपित्यादिकम् । मावधीः मा हिंसी: अतापि नोऽस्माकमर्भक बाल मा वधीः । नोऽस्माकमुक्षन्त सिञ्चन्त ·. ११४ शुरूयजुर्वेद काण्वसंहिताभाष्ये । तरुणं मात्रधीः । उतापि नोऽस्माकमुक्षित सिकगर्भस्थं च मावथीः । नः पितरं जन मा धीः । उतापि नोमातरं जननी च मावधीः । महान्तमिस. नैन सिद्धयो मा तापित्रोः पुनरादानगादरार्थ नोऽस्माकं प्रियावल्लभास्तन्व- स्तनुः शरीराणि पुत्रपौत्ररूपाणि तं मारीरिषः । माहिंसीः रिपति हि- साकर्म ॥१५॥ मानस्तोके तनये मान आयुषि मानी गोषु मानोऽश्वेषु रीरिपः। मानोधीरानरुद्रशामिनो वधीहविष्म॑तः सदमित्वाषा- महइति । हेरुद्र नोऽस्माकं तोके पुत्रे तनये पौत्रै मारीरिपः । माहिंसीः । नः आयुपि जीवने माहितीः । नो गोषु धेनुपु मारीरिपः । नोश्वेषु तुरगेपु मारीरिपः विभक्तिच्यापयो वा । तोकं तनयं आयुर्गाअश्वामाहिंसी। भामक्रोधेभाभिना क्रोधयुतात् । अपि नोऽस्माकं वीरान भृत्यान्मावधीः । कउपकारइतिचेत् । हविष्मन्तोहावर्युक्ता सदं इन् । सदैवत्वांवा वयं हवामहे । पागाप । हयामः । तदेकशरणावयमिति भावः ॥ १६ ॥ ॥ इतिसप्तदशेऽध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ नमो हिरण्यवाहवे सेनान्यदिशांचपतये नमोनमो वृक्षे- पो हरिकेशेभ्यः पशूनां पतये नमः । नमः शाम्पिजराय- विपीमते पधीनां पतये नमो नमो हरिकेशायोपवीतिने पुष्टानां पतपे नम इति । हिरण्यमाभरणरूपं वाह्योपस्प त हिरण्य- वाहुः स च सेना नयतीति सेनानीस्तस्मै रुद्राय नमः । दिशां पतये पा- लकाप रूद्राय नमः । हरयो हरितवर्णाः । केशाः पर्णरूपा येषां ते हरिके. शास्नेभ्यो क्षेभ्यो सक्षम्पन्द्रेभ्यो नमः । पशूना जीवाना पतये पालकाय रुद्राय नमः । शप्पं यालणं तद्रद पिमराप पातरक्तवाय ।टिलोप- डांसः । लिपि हीतिरस्पास्तीति लिपिमान सहितायां लिपिशन्त्यदीप: इशापरदाय नमः पथिनां मार्गाणां पालकाप नमः पधि शब्दो मार्गवाचि । उनर दक्षिण इतीपा मार्गाः श्रुतायुक्ताः हरिकेशाय नीलवर्णकेशाय जरार- हिसायोपवीतिने मालार्थपशोपवीतयारिणे रुद्राय से नमः । पुष्टानां गुण- पृणीनां नराणां पतपे सामिने नमः ॥ ८ ॥१॥ नमो पम्लुशायाव्याधिनेऽन्नानां पतपे नमो नमो भवस्य हेरेप जगतां पतये नमः । नमो मद्रायासतापिने क्षेत्राणां पतये ·२ द्वितीयदशके । १६ अध्यायः । ११५ नमो नमः सूताया हन्त्यै बनानां पतये नम इति । वलुशः कपि- लवर्णः । पद्वा विभर्ति रूद्रमिति यमुभि स्तस्मिन् शेते स वभ्लुशः । विध्यात शत्रूनतिव्याधी तस्मै रुद्राय नमः । अन्नाना पालकाय नमः । भव- स्प संसारस्प इत्यै आयुधाय संसारनिवर्तकाप रूद्राय नमः | जाता पाल. काय रूद्राय नमः । आततेन विस्तृनेन धनुपा सह एति गच्छति आतातायी उद्यतायुधस्तस्मै रुद्राय नमः । क्षेत्राणा देहाना पालकाय नमः । न हन्ती- त्यहन्तिस्तस्मै अइन्ने सूनाय सारथये तद्रूपाय रूद्राय नमः । सारथिर्न हन्ति। वनाना पालकाय नमः ॥८॥२॥ नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नमो नमो भुवन्तये वारिवस्कृतागैषधीनां पतये नमः नमो मन्त्रिणे वाणिजाय कक्षाणा पतये नमो नम उच्चैर्यौपायाकन्दयते पत्तीनां पतये नम इति । रोहितो लोहितवर्णः । स्थपतिहादिका विज्ञकीरूपेण । तस्मै नमः । वृक्षाणां पालकाय नमः । भुवं तनोतीति भुवन्तिभूमण्डलविस्तारकः । परिवोधनं करोतीति वरिवस्कृत् । गए। वारिखस्कृतः । स्वार्थेऽणस्थानभो- ग्यकाराय नमः । औषधीना ग्राम्यारण्याना पालकाय नमः । अलोचनकु- शलो मन्त्री ! वणिगेववाणिजः व्यापारकर्ता । तद्रूपाय नमः । वनगता गुल्म. वीरुधादयः कक्षास्तेपा पालकाय नमः । उच्चै?पो ध्वनिर्यस्य स उच्चै|पः । आफन्दपति रोदयतीसाकन्दयन् । युद्ध महाशब्दाय रिपुरोदकाय नमः । पत्तीना सेनाविशेषाणां पदातीना या पालकाय नमः।एको रथो गजेश्चाश्वा- खपः पञ्चपदातयः । एप सेनाविशेषोऽयं पत्चिरित्यभिधीयत इतिव्या- सोक्तः॥८॥३॥ नमः कृत्स्नाय तस्यधावते सत्वानां पतये नमो नमः सह- मानाय निष्याधिनाव्याधिनीनां पतये नमः । नमः ककुभाय निषङ्गिणे स्तेनानां पतये नमो नमो निचेरवे परिचरायारण्या- नां पतये नम इति । कृत्स्नं समग्रमायतं विस्तृतमर्थाद्धनुर्यस्प स कृ. स्नापतः आकर्णपूर्णधनुष्टुन धावते । युद्धे शीघ गच्छने । रुद्राय नमः । शीघ्रगती सरते धांपादेशः तलोपश्चान्दसः । यद्रा फरस्नः सर्व आपो लामो यस्य स कृत्स्नापतः धारते सर्वलोघमापकावेन धावते यत्र गच्छति तर सर्वेटलाभं मामोतीत्यर्थः । सत्वन शन्दः माणिवाची । सपना सा- ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । विकाः शरणागताः माणिनस्तेषां पालकाय नमः । सइतरीनभिभवतीति सहमानः । नितरा विध्यति हन्ति शत्रूनिति निव्याधी । तस्मै नमः । आस. मन्ताद्विध्यन्तीत्याव्याधिन्यः शूरसेनास्तासा पालकाय नमः । ककुभो महान तस्मै रुद्राय नमः । ककुभ इति महन्नाममुपठितम् । निपड्रः खड्गः सो- ऽस्यास्तीति निपट्टी । स्तेना गुप्तचौरास्तेषां पालकाय नमः । अपहारबुध्या निरन्तरं चरतीति निचेरुः । परित आपणवाटिकादौ हरणेच्छया चरतीति परिचरः । तस्मै नमः । अरण्यानां बनानां पतये नमः रुद्रो लीलपा चो- रादिरूपं पतेः । यद्वा रुद्रस्प जगदात्मकत्वाचोरादयो रुद्रएव ध्येयः । यता स्तेनादिशरीरे जीवेश्वररूपेण रुद्रो द्विधा तिष्ठति । तत्र जीवरूपं स्तेनादि- शब्दवाच्यं तदीश्वररुद्ररूपं लक्षयति । यथा शाखाग्रं चन्द्रस्य लक्षकम् । फिम्बहूना लस्पार्थविवक्षया मन्त्रेषु लौकिकाः। शब्दाः प्रयुक्ताः ॥८॥४॥ नमो वश्चते परिवञ्चते स्तायूनां पतये नमो निपनिण इषु- धिमते तस्कराणां पतये नमः । नमः सकापि यो जिघासद- भ्यो मुष्णतां पतये नमो नमो सिमद्भ्यो नक्तं चरद्भ्यो वि. कृन्तानां पतये नम इति । वश्चति प्रतारपति पश्चन् । परिसर्वतो वञ्चति परियश्चन् । तस्मै नमः । स्वामिनः आमो भूत्वा व्यवहारे कुत्रांच- तदीयं धनमपट्नुते तश्चनम् । सर्वपवहारे धनापहः परिवञ्चनम् । गु- चौरा द्विविधाः | रात्रौ गृहे खानादिना द्रव्यहारः । स्वीयात्रएवनिश मझाताहरिश्च पूस्तेनाः । उत्तरेस्तापरः । तेपां पतये नमः । निपद्गः खड्गो वाणो वा । सोऽस्यास्तीति निपनी। धिाणाचारोऽस्यास्तीतीपु. धिमान् । तदुभयरूपाय नमः । तस्कराः प्रकटचोराः । तेषां पतये नमः । एक इतिवजनाम । सकेण पत्रेण सहयन्ति गछन्तीखे शीला सकायिनः । अतएव शत्रून हन्तुं इच्छन्ति जिघामति जिपासनीति जियांसन्त: । हन्तः सनन्ताउपत्ययः । तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । क्षेत्रादिषु धान्यापहारो मु- रणन्तस्तेपां पालकाय नमः । अतयः खड्गाः सन्ति येपान्तेऽसिमन्तः । नक्तं रात्रौ चरन्ति ते नक्तं चरन्तः । सगं कृत्वा रात्री वीथीनिर्गतमाणिपा- तफास्तेभ्यो रुटेम्पो नमः | विकृन्तन्तिच्छिन्दन्तितविकृताः। छिलापहर- तस्तेषां पतये नमः ॥८॥५॥ इति सप्तदशेऽध्याये वितीयोऽनुवाकः ॥

·२ द्वितीयदशके । १७ भध्यायः । नम उधणीषिणे गिरिचराय जुलुश्चानां पतये नमो नमः उइघुमड्यो धन्वायिभ्यश्च वो नमः । नमआतन्वानभ्यः प्रतिद. धानेभ्यश्चवो नमो नमऽआयच्छयोस्थड्यश्च वो नम इति । उप्णी शिरोवेष्टनमस्पास्तीत्युप्णीषी उष्णीपेण शिरः प्रात्य ग्रामेऽपहत प्रवृत्तः । गिरौ चरति गिरिचरः । अध्वन्याना वस्त्राद्यपहनु पर्ववा- दिविषमस्थानचारी । तदुभयरूपाय रुद्राय नमः । कुं भूमि क्षेत्रगृहा- दिरूपां लुश्चान्त हरन्ति कुलुश्चाः । कुत्सित लुञ्चति वा तेषां पालकाय नमः । इपको विद्यन्ते येपान्ते इपुपनः । जनान भीपयितु वाणधारिणस्तभ्यो- नमः । धन्वना धनुषा सह यन्ति गच्छन्ति धन्वायिनः । हेरुद्रा धतुर्षा- रिभ्यो वा युप्मभ्यं नमः । चकारो मन्त्रभेदशापनार्थः । एवमनेऽपि । आ- तचन्त्यारोपयन्ति ज्यां धनुपिते आयछन्तः । तेभ्यो नमः । अस्यंति शि- पन्ति वाणानियस्यन्तस्तेभ्यो नमः । अनु क्षेपणे दिवादिः ॥ ८ ॥१॥ नमोचिस्जयो विध्ययश्चवो नमो नमःस्वपश्यो जा. अभ्यश्च वो नम नमः । नमः शयानेभ्प आसीनेभ्यश्च वोन. मो नमस्तिष्टभ्यो धावभ्यश्च पो नम इति । विटजन्ति मुचन्ति वाणानारेषु इति विसर्जतः । तेभ्यो नमः । वि- ध्यन्ति ताऽयति शनिति विश्यति । तेभ्यो वो नमः । मुक्तस्य वाण- स्प लक्ष्ये प्रवेशो वेषः । स्वपतिते स्वपनः । समावस्थामनुभवतस्तेभ्यो नमः । जाग्रति ते जाग्रतः । जाग्रदवस्यावन्तो पो वो नमः । शे- रति पानाः सुपुरण्यवस्थावतस्तेभ्यो नमः । बासते ते आसीना उप- विधान्तस्तेभ्यश्च वो नमः । तिष्ठन्ति ते तिष्ठ-वो गतिनिहत्तास्तेभ्यो नमः । धातित पावंत वेगवद्गतयस्तेभ्यो वो नमः ॥ ८ ॥२॥ अब प्रांतसज्ञा रुद्रा रुद्रलोके सन्ति ते कथ्यन्ते रुद्रा द्वैतमतिपादप- ना। अयो एव तानिरुद्राणा जातानीतिश्रुतेः। नमः सभाभ्यः सभापतिभ्यश्च वो नमोनमोश्विभ्यो- ऽश्वपतिभ्यश्च वो नमः । नम आठपाधिनीभ्यो विविध्यन्तीप. श्च वो नमो नम ऽउगणाभ्यस्त हतीभ्यश्च वो नम इति । समारूपेभ्यो मद्रेभ्यो नमः । समादिषु दृष्टिः कत्तम्पति तास- यः। सभापाः, पति-यो यो नमः । अश्वास्तुरगास्तेभ्यो नमः । अशा.

·शुरुयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । नां पतिभ्यो वो नमः । आसमन्ताद्विध्यतीसाव्याधिन्यो देव्यः । सेना का ताभ्यो नमः । विशेपेण विध्यन्ति विविध्यन्त्यस्ताभ्यो वो नमः । उत्कृष्टा गणा भूससमूहापासान्ता उगणाः उपसर्गात्पलोपः पृषोदरादित्वाद। ब्राह्माया मातरस्ताभ्यो नमः । तृहन्ति प्रन्ति तहसः। तृह हिंसायां । इन्तु समर्था दुर्गादयस्ताभ्यो नमः ॥ ८ ॥३॥ नमो गणेम्पो गणपतिभ्यश्च वो नमोनमो व्रतेभ्यो वात- पतिभ्यश्च वो नमः । नमो गृत्सेभ्यो गृत्सपतिभ्यश्च वो नमो- विरुपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नम इति ॥ देवानुचरा भूतविशेपा गणास्तेभ्यो नमः । गणानां पालका गणपत- यस्तेभ्यो वो नमः । नाता नानाजातीयानां सन्यास्तेभ्यो नमः वातपालका व्रतपतयस्तेभ्यो नमः । पृष्यन्ति वाँच्छन्ति गृत्सा विषयलंपटाः । गृत्सा- मेधाविनो वा तेभ्यो नमः । गृत्तपतयस्तपालकास्तेभ्यो वो नमः गविकृतरुप येपानी विरूपा नग्न मुण्डनटिलादयस्तभ्यो नमः । विश्वं सत्र नानाविध रूपं पेपान्ते विश्वरूपास्तुरगास्तुरद्भवदनहयग्रीवादगस्त-पो को नमः ॥ ८ ॥४॥ नमः सेनाभ्यः सेनानिभ्यश्च वो नमो नमो रथिम्योअरथे- “पश्च वो नमः । नमः क्षतम्यः संग्रहीतृभ्यश्च वो नमो नमो महद्भ्यो अर्भकैम्पश्च वो नम इति । सेनारूपेभ्यो नमः । सेना नन्ति सेनान्यः सेनापतयस्तद्रूपेम्पो पो नमः । इस्त्रश्च्छान्दसः । रथाः सन्ति येषां ते रधिनः । तेभ्यो नमः । नास्ति स्था येपी अरपास्तेभ्यो वो नमः । क्षतृभ्यः । लि निधासगरपोः । तुदादिः । क्षिपन्ति निवरान्ति स्थापति क्षत्तारः । यद्वा । सिप प्रेरणे । क्षियन्ति मेरपन्ति सारथीनिति क्षचारो रथाधिष्ठातारः । नननेतृत्व वृक्षत- होतृपोत इत्पौणादिकसूत्रेण तृपयपानतो निपातः । तेभ्यो नमः । संगृहति अनानिति संग्रहीतारस सारथिनः । पुल तृचाविति तच् । तेभ्यो नमः म- हान्तो जातिविद्यादिभिरुहटास्तभ्यो नमः । अर्भकाः प्रमाणादिभिरल्या- नेभ्यो नमः ॥ ८ ॥५॥ इति सप्तदशेध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ नमस्तक्षभ्यो रथकारेभ्यश्च वो नमो नमः कुलालेभ्यः क. मारेभ्यश्च धो नमः । नमो निपार्दभ्यः पुंजिष्टेभ्यश्च वो नमो न.

·२ द्वितीयदशके । १७ अध्यायः । - मा श्यनिभ्यो मृगयुभ्यश्च वो नम इति । तक्षाणः शिल्पिनातयतेभ्यो नमः । रथं कुवैतीति रथकाराः सूजधा- रविशेषास्तेभ्यो यो नमः । कुलालाः कुंभकारास्तेभ्यो नमः । कर्मारा लो- इकारास्तेभ्यो यो नमः । निपादा गिरिचरा मांसाशिनो भिल्लास्तेभ्यो नमः । पुभिष्टाः पतिपुभयातकाः । पुल्कमादयस्तेभ्यो वो नमः । शुनो न. यन्ति ते चन्पः । वकण्ठवद्धरज्जुधारकाः सनिनः । यतो हस्त्र आपः। तेभ्यो नमः । मृगान्कामयते ते मृगयरः । इदंयुरिदं कामयमान इति या- स्कोक्तेः । मुप आत्मनः क्याज निस्पच । क्याच चोति प्राप्तस्यत्वस्य पुत्र- स्येति निषेधः । मृगयो लुब्धकास्तेभ्यो यो नमः ॥ ८॥१॥ नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमो नमो भवाय च' रुद्राय च । नमः शर्वाय च पशुपतये च नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय चेति ॥ स्वानः कर्कुरास्तद्रूपेभ्यो नमः शुनां पतयः पतयः । सपालका- सेभ्यो यो युप्मभ्यं नमः । श्वपतय किरारावेपस्य रुद्रस्यानुचराः । नम इपुम पो धन्यायिभ्य इसारभ्प पे वः पादास्ते पूजावाचका न युप्मदादे- शाः इत्युभयतो नमस्कारमन्त्राः समाप्ताः । अथ नमस्कारोपक्रमा नाममन्त्रा उच्यते ॥ भवन्त्युत्पद्यन्ते जन्तवोऽस्मादिति भवस्तस्मै नमः । रुतं दुःगं द्रा. वयति नाशयति रुद्रस्तस्मै नमः । शृणाति हिनस्ति पापमिति शर्वस्त- स्मै नमः । पशुनज्ञान्पाति रसतीति पशुपतिस्तस्मै नमः । विपभक्षणेन ना- ला नीलवर्णा ग्रीना कण्ठेकदेशो यस्य स नीलग्रीवस्तस्मे नमः । शितिः श्वे. त: कण्ठो नीलातिरिक्तभागो यस्य शितिकण्ठस्तस्मै नमः शिती घालमेच- कौ ॥८॥२॥ नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशाय च नमः सहस्राक्षाय च श. तधन्वने च । नमो गिरिशयाय च शिपिविष्टाय च नमो मी- दुष्टमायेपुमते चेति । कपः । जटाजूटोऽस्यास्तीनि कपर्दी तस्मै नमः । पाशुपतादिवेपे- ण । चकाराः सर्वे समुच्चयार्था शेपाः व्युप्तामुण्डिताः केशाः यस्य स व्यु- साकेवास्तस्मै नमः। यत्यादिरूपेण मुण्डितत्व । सहस्रमशीणि यस्य सहस्रा- शस्तस्मै इन्द्ररूपाप नमः । शतं धनाप यस्य शतधन्या । धनुपश्चेसनह ।

·. । शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । तस्मै बहुधनुरिणे नमः । गिरी केलासे धोतेऽसौ गिरिमायतस्मै नमः । शि- पिविष्टाय विष्णुरूपाय । विष्णुः शिपिविष्ट इति श्रुतेः । यद्वा शिपिषु प. ऋषु विष्टः भविष्टः शिपिविष्टः । पशवो वै शिपिरिति श्रुतेः । सर्वप्राणिवंत. यमितया स्थित इत्पर्यः । यदा यज्ञो वै शिपिः । योऽधिवक्तात्वेन भविष्टः । मिापिरादित्यो वा । मण्डलाधिष्ठातेत्यर्थः । शिपयोऽत्र रश्मय उत्यन्ते ते. राविष्टो भवतीति यास्कोक्तः ।. अतिशयेन माद्वान्मेव्यरूपेण सेक्ता मी. दष्टमः । तस्मै नमः । इपको वाणाः सन्त्यस्येतीपुमान् । तस्मै नमः । ८१३॥ नमो ह्रस्वाय च वामनाय च नमो बृहते च वर्षीयसे च नमो वृद्धाय च सखे च नमोरपाय च प्रथमाय चेति ।। रूपतो नमस्काराः । इस्वोऽल्पशरीरस्तस्मै नमः । वामनः सङ्कुचिताव- यवस्तस्मै नमः । बृहत्प्रौढांगस्तस्मै नमः । यानतिशयेन वृद्धः । प्रस्थ- स्पेसादिना वर्षादेवास्तस्मै नमः । वृद्धो वपसाधिकस्तस्मै नमः । पर्द्रते निधाविनयादिगुणस्ते वृद्धाः पण्डिताः । किम् । तेः सह वर्ततं इति सद तस्मै नमः । जगतामग्रे भवोऽनयतस्मै नमः । अग्रायत् । सर्वत्र मुख्यः अपमस्तस्मै नमः ॥ ८॥४॥ नम आशवे चाजिराय च नमः शीध्याय च शीम्पा- यत्र । नमः कुर्याय चावस्वन्याय च नमो नादेयाय च दी- प्याय चेति । अश्नुते जगद्यामोतीत्यास्तस्मै नमः अजति गच्छतीसजिरो गतिशीलस्तस्मै नमः । शीघे वेगवद्वस्तुनि भवः शीघ्यः । तत्र भव इति यसर्वत्र । शीम कत्यने । शोभते कथ्यते इति शीभ आत्मश्लाघी अचा. धत् । तत्र भवः त्रीभ्यः शीमो जलपवाहो वा। शीमः लिमो वा । तत्र भवाय नमः कुर्मिषु कल्लोलेषु भवः कृHस्तस्मै नमः । अवगतः स्वनो पस्मातरवस्वनं स्थिरजलँ । यद्वा अवनीचैर्गतादौ स्वनोऽवस्वननत्र भवाय नयां भवो नादेयस्तस्मै नमः स्त्रीभ्यो ठक् द्वीपे जलांतवातिनिर्जलभूमौ भ. वो द्वीप्यतस्मै नमः ॥८॥५॥ इतिसप्तरोऽध्यायेचतुर्योऽनुवाकः ।

·नमः मध्यान्मः २ द्वितीयदशक । १७ अध्यायः । १२. नमो ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च नमः पूर्वजाय चापरजाप घ। नमो मध्यमाय च । प्रगल्भाय च नमो जघन्याय च युध्याप चोति। वयोवस्याविशेषाभिधायकाः पद् नमस्काराः । असन्तं प्रशस्यो पेष्टस्तस्मै नमः । ज्यचेवि प्रशस्यशब्दस्येष्टानिज्यादेशः अत्यन्तं युवाऽल्यो वा कनिष्ठस्तस्मै नमः 1 युवाल्पयोः कनन्यतरस्पामिति कनादेशः । पूर्व जगदादौ हिरण्यगर्भरूपेणोन्पन्नः पूर्वजस्तस्मै । अपरस्मिन्काले प्रलये कालानिरूपेण जातोऽपरजस्तस्मै नमः । मध्पष्टिसंहारांत- देवतिर्यगादिरूपेण भवो मध्यमस्ती गल्भो पायें । गल्मने गल्भो घायः । अपगतो गरमो य. स्मात्सोपगल्भोऽव्युत्पन्नेन्द्रिपस्तद्रूपाय नमः । एकगर्मान्तरितो ऽपगल्यो वा । नघनं गवादीनां पधाद्भागस्तत्र मवो जघन्यस्तस्मै नमः । बुने रक्षादिमूले भवः बुध्न्यः तस्मै नमः ॥ ८॥१॥ नमः सोभ्याय च प्रतिसर्याय च नमो याम्याय च क्षे. म्याय च नमः श्लोक्पाय चावतान्याय च नमः उर्वर्याय च खल्या चेति। सो गन्धर्धनगरं तव भवः सोभ्यः । यद्वा । उभाभ्यां पुण्यपापा- भ्यां सहित: सोभो मनुष्पलोकः । पुण्येन पुग्यं लोकं नयति पापेन पा- पमुभाभ्यां मनुप्पलोकमित्यपर्वणश्रुतेः । तत्र भवः सोभ्यस्तस्मै नमः । प्रतिसारो विवाहोचितं इस्तसूत्रमभिचारो वा तत्र भवः मति- सर्यस्तस्मै नमः । माहुः प्रतिसरं हवसने माल्पस्यमुंडने । ब्रह्मशुद्धौ च भूपृष्ठे निपोज्यारक्षकङ्कणे । मन्त्रभेदेपीति विश्वः । यमे भवो याम्पः । पापिना नाकातिदाता तस्मै नमः । क्षेमे कुशले भवः सम्यस्तस्मै नमः । श्लोका वैदिकमन्त्रा यशो वा तय भवः श्लोक्यस्तस्मै नमः अवसानं समा- सिदान्ता वा तत्रभवोऽवता-यस्मस्मै नमः । उर्वरा सर्वसापाढ्या भूस्तत्र धान्यरूपेण भव उर्वर्यस्तस्यै नमः । खलो धान्यविवेचनदेशस्तत्र मनः खल्पस्तस्मै नमः । खलः करके भूविधाने कल्के करेंजपेऽयमे इत्युक्त १२ नमो बन्याय च कक्ष्याय च नमः अवायच प्रति- श्रषाय च । नम आयुपेणाय चाशुरथाय च नमः शराय चावभेदिने चेति।। ।

·। वन क्षेधौ १२२ शुलयजुर्वेदकावसंहिताभाष्ये । चनं क्षादिरूपेण भयो बन्यत्तस्मै नमः जलं वा । वनं प्रसवणे गेहे भवाऽभसि कानने । कसं हणं वल्ली वा तत्र भवः कस्यतस्मै नमः । कक्षो वीरुपिदार्मूले कछे शुष्कवने तृणे । श्रूयते इति श्रवः शब्दस्तद्रूपाय नमः । मतिश्रवः प्रतिशब्दस्तद्रूपाय नमः । आशु शीघ्रा सेना पस्य स आसुषेणः । तस्मै नमः । आशुः शीघ्रो- रथो यस्पासावारयस्तस्यै नमः । श्रराय युद्धधीराय नमः । अवभिनति- रिपूत्रीविदारयतीसवभेदी तस्मै नमः ॥ ८ ॥ ३ ॥ नमो विल्मिने च कवचिन च नमो चर्मिणे च वरूथिने च । नमः श्रुतेरपि श्रुतसेनाय च नमो दुन्दुभ्याय चाहन. न्याय चति। विल्म शिरखाणप्रयोस्तीति विल्मी तस्मै नमः । पटस्यूत कासगर्भ देहरक्षक कवचं तदस्यास्ति कवची । तस्मै नमः । लोदमयं शरीररक्षकं वर्म तदस्यास्ति वर्मी तस्मै गजो परिस्थो गजाकारः कोष्ठो वथः । स्थाप्तिर्वासोस्पास्तीति वरुधी तस्मै नमः । बरूयं तु तनुत्राणे रथगोपनवेश्मने । श्रुतायप्रसिद्धाय नमः । श्रुता प्रसिद्धा सेना यस्यस श्रुतसेनस्तस्मै नमः । दुन्दुभौ भेर्याम्भवो दुः न्दुभ्यस्तस्मै नमः । दुन्दुभिस्तु भेयो दितितिमते चिपे । आहन्यते ताड्यते नेनेत्यानं वाद्यसाधनं दण्डादि तत्र भव आइनन्यस्तस्मै नमः ।। ८॥४॥ नमो धृष्णवे च प्रमृशाय च नमो निपनिणे चेपुधिमते च । नमस्तीक्ष्णेपवेचायुधिने च नमः स्वायुधाय च सुधन्वेचेति। घृष्णोतीत्येनशीलो घृष्णुः प्रगल्भस्तस्यै नमः । समृदाति विचार- यति प्रमशः पण्डितस्तस्मै नमः । इगुपति कः । निपगिणे खड्गयुताय नमः । इषुधिमते तूणयुनाय नमः । तीक्ष्णा असहा इपको पाणा पस्प स तीक्ष्णेपुस्तस्मै नमः । आयुधान्यन्यान्पपि सन्त्यायुधी । तस्मै नमः । शोभनमायुधं त्रिशूलं यस्य स स्वायुधस्तस्मै नमः । शोभनं धनुः पिनाक यस्य स सुधन्वा तस्मै नमः ॥८॥५॥ नमः । इति सप्तदशेऽध्याये पञ्चमोनुवाकः ॥

·२ द्वितीयदशके । १७ अध्यायः । नमः सुत्यायच पथ्यायच नमः काट्यायच । नमः कु- ल्पाय च सरस्पाय च नमो नादेया पचवैशन्तायचेति । त्रुतिः क्षुद्रा प्रवाहः क्षुद्रमार्गो वा । तब भवः स्रुत्यस्तस्मै नमः । यया स्थादियोग्यो मार्गस्तत्र भवः पथ्यस्तस्मै नमः सितमति जना यत्रेति काटो विषममार्गस्तान भवः काट्यस्तस्मै नमः । काटकुल्पा प्रदेशो वा नीचैः पतन्त्यापो यति नीयोगिधोभागः । प्रवपूरब्धरित्यप्रत्ययः । अतरूपसर्गेभ्योपईदिसम् शब्दस्येकारः । तत्र भवानीप्यस्तस्मै नमः । कुल्या कृत्रिमा सरिचत्र भवः कुल्पः कुलेषु देहेपु वाऽन्तर्यामिरूपेण भवः कुल्यस्तस्मै । कुलं देहेऽन्वये गणे । सरसि भवः सरस्यस्तस्मै नमः । नद्यां भवो नादेयस्तस्मै नदीजलरूपाय नमः । वेशन्तोऽल्पसारस्तव भवो वैशन्त स्वस्मै नमः॥८॥१॥ नमः कूप्याय चावद्याय च नम ईयाय चातप्याय च नमो मेध्याय चविद्युत्पाय च नमो वाय शावर्याय चेति ॥ कृपे भवः कृप्यप्तस्मै नमः । अवयो गर्तस्तत्रभवोऽवट्यस्तस्मै नमः । इन्धि दीली । ईध्र निर्मलं शरदभ्र तत्र भव ईऽन्यः। यदा ईधो दीप्तिर्यस्मात्स ईधो धनागमस्तद्भवाय नमः आतपे भव आतप्यः। तस्मै नमः । मेघे भवो मेज्यस्तस्मै नमः । विद्युति भवो विद्युत्पस्तस्मै नमः । वर्षे पृष्टयाँ भवो वर्यस्तस्मै नमः । अवर्षे राष्टिपतियधे भत्रोऽत्रीस्तस्मै नमः ॥ ८॥२॥ नमो वात्याय च रेप्स्पाय च नमो वास्तव्याय च धास्तुपा- य च नमः । सोमाय च रुद्राय च नमस्ताम्राय चारुणाय चेति ॥ वाते भवो वात्पस्तस्मै नमः । रिष्पन्ति नश्यन्ति भूतान्यत्रेति रेष्मा मलयकाला अन्येभ्योपि दृश्यन्त इति मनिन् । तन भवो रेष्म्यस्तस्मै नमः । मलयेऽपि विद्यमानायेत्यर्थः । वास्तुनि गृहभुवि भवो वास्तव्यस्तस्मै । वेश्म- भूस्तुिरस्त्रियाम् । वास्तुं गृहमुत्र पाति रक्षति वास्तुपस्तस्मै नमः । उमया सहितः सोमस्तस्मै नमः । रुव दुःखं द्रावयति रुद्रो दुःखनाशकस्तस्मै नमः ताम्रो रक्तवर्णउदयद्रविरूपेण । तस्मै नमः । अरुणईपद्वक्तउदयोत्तरकाली- नार्करूपेण ॥८॥३॥ नमः शङ्गवे च पशुपतये च तु नम उग्रायच भीमायच ।

·वा १२४ शुरुयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । नमोग्रेवधाय च दूरेवधाय च नमो हन्त्रे च हनीपसे च । नमो क्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो नमस्तारायेति । शं मुखं गमयति प्रापयति शगुः । शं मुखरूपा गाको वाचो पादरूपा यस्पात तस्मै नमः । पशूनां प्राणिनां पतिः पालकस्तस्मै नमः । उन उद्गुर्णायुधः शत्रून, इन्तुं तस्मै नमः । भीमः शत्रुभयोसादकः । अग्रे पुरो वर्तमानो हन्तीसग्रे बघ- तस्मै नमः । दूरे वर्तमानो हन्तीति दूरेवधस्तस्मै नमः । हन्तीति हन्ता तस्मै । लोके यो हन्ति तद्रूपेण रुद्रएव इन्तीसर्थः । अतिशपे इन्तानीयान् । तस्मै नमः । तुरिष्ठ मेयः खिति रुचो लोपः । मलये सर्पहन्ते सर्यः । हरपो हरि- ता: केशाः पत्ररूपा येषां तेभ्यो क्षेभ्यः कल्पतरुरूपेभ्यो नमः । तारयति संसारमिति तारस्तस्मै नमः ।। १०॥ ४ ॥ नमः शम्भवे च मयोभवे च नमः शङ्कराय च मयस्क- राप च नमः शिवाय च शिवतराय चेति ।। कां मुख भवतीति शम्भूः यद्वा शं मुखरूपं भवनं आविर्भवनम् । मुक्तिरूपो भूः तस्मै नमः । मयः सुखं मवयस्मान्मयो भूः मुखमदः तस्मै नमः शं लौकिकमुखं करोति भाङ्करस्तस्मै नमः । मपो मोक्ष मुख करोति मयस्करस्तस्मै नमः । स्रक्च- न्दनादिरूपेण लौकिकमुखकारित्वम् । शास्त्राचार्यादिपेण ज्ञानप्रदत्वात् मौसमुखकारिवामित्यर्थः । एताभ्यां पदाभ्यां सासात मुखकारित्वम् । पूर्वपदाभ्यां तद्वारा कारपितृत्वमिति विवेकः । शिवः कल्पाणरूपो नि:- पापस्तस्मै नमः । शिवतरोऽसन्त शिवो भक्कानपि निःपापात् करोति तस्म नमः । अस्पा कण्डिकायां पल्यपि । पूर्वस्पा दशोक्तः ॥५॥ इति सप्तदशेध्याये पाठोनुवाकः ।। नमः पार्याय चावार्याय च नमः मतरणाय चोत्तरणाय चीनमस्तीर्थ्याय च कूल्याय च नमः शप्पाय चफेन्याय चेति ॥ पारे संसाराधेः परतीरे जीवन्मुक्तरूपेण भवः पार्यस्तस्मै नमः। अवारे अर्वा- क्तीरे संसारमध्ये संसारित्वेन भवोऽवार्यस्तस्मै नमः।पारावारे पराचिी तारे पात्रं पदन्तरमिति कोशः प्रकर्षण मन्त्रजपादिना पापतरणहेतुः प्रतरण- । ५ ·२ द्वितीयदशके । १७ अध्यायः । स्तस्मै नमः । उत्कृष्टेन तत्वज्ञान संसारोचरणहेतुरुत्तरणस्तस्मै नमः ।वीर्य मयागादो भवस्तीपस्तस्मै नमः । कूले तीरे भवः कृल्यस्तस्मै नमः । शप्पं घालतण गङ्गातीरोत्पन्न कुशाहुरादौ तत्र भरः शष्प्यस्तस्मै नमः । फेने हिंडिरे भवः फैन्यस्तस्मै नमः ॥८॥१॥ नमः सिकत्याय च प्रवाधाय च नमः किंशिलाय च । क्षपणाय च । नमः कपर्दिने च पुलस्तिने घ नम हरियाय च प्रपध्याय चेति ॥ सिकतासु भवः सिकत्यस्तस्मै नमः । प्रवाहे स्रोतसि भवः मवाद्य स्तस्मै नमः कुत्सिताः क्षुद्राः शिलाः शर्करारूपाः पापाणा पत्र प्रदेश स कि- शिलस्तद्रूपाय नमः | क्षिय निवसत्यापो यत्र स क्षपणः स्थिरजलप्रदेशस्त- स्मै नमः । कपर्दो जटास्पास्ति कपर्दी तस्मै नमः । इरिणभूपर वितृणदे- शास्तत्र भव इरिण्यस्तस्मै नमः । प्रकृष्टः पन्थाः प्रपथो बहुसेवितो मार्गस्तत्र भवः प्रपथ्यस्तस्मै नमः ॥ ८॥२॥ नमो व्रज्याय च गोष्ठयाय च नमस्तल्पयाय च गो. । नमो हृद्याय च निवेश्याय च नमः कात्याय च गहरेष्टाय चेति ॥ बजे गौसमूहे भयो बज्यस्तस्मै नमः । गोष्ठा वनिवहा घजाः गावस्तिष्ठन्ति पति तदोष्ट त भयो गोष्ठ्यस्तस्मै नमः । तल्प शाय्या तत्र भासल्यस्तस्मै नमः । गोत्रे टहे भयो गोऽपस्तस्मै नमः । इदे भवो हृयो जलजन्तुरूपस्तस्मै नम । नियेष्प आवतो नीहारमल पा तत्र भयो निवष्यस्तस्मै नमः । कुरिसतमटान्त गच्छन्ति जना यत्र सकारो दुर्गारण्य- देश: । फाट: कूपो वा तत्र भवः काट्यस्तस्मै नमः गहरे विषमे गिरिगुहादौ गभीरे जले वा तिष्ठतीति गहरेष्टस्तस्मै नमः । गहर विलभेदयोः ॥८॥३॥ नमः शुष्पयाय च हरिस्पाय च नमः पासय्याय च रजस्याय च । नमो लोप्पाय चोलप्याय च नमः कुर्याय च सूयाय चेति। शुष्क काष्ठादौ भवः शुप्क्यस्तस्मै नमः । हरिते आर्दै काहादी भयो हरित्यस्तस्मै नमः | पॉसुपु धूलिपु भवा पासव्यस्तस्मै नमः । एर्गुणः। घाय च ·शुक्लयजुर्वेदफाग्यसंहिताभाष्ये । रजसि गुणे परागे वा भयो रजस्यस्तस्मै नमः । रजो रेणुपरागयोः स्त्री- पुष्पेषु गुणभेदे च । लुप्यते नश्यति गपनादि यत्रेति लोपोऽगम्पप्रदे- शास्तन भयो लोप्यस्तस्मै नमः । लोपा । संहारो वा । उलपा बल्बजादि तृणविशेषास्तत्र भव उलप्पस्तस्मै नमः । उपस्तु गुल्मिनी तृणभेदयोः । उया भूमौ भव उपस्तस्मै नमः । दीर्घ आपः । ऊों घडवानलो वा । परगनं उर्वः सूत्रः कल्पानलस्तत्र भवः सूर्यस्तस्मै नमः ॥ ८॥४॥ नमः पर्णाय च पर्णशदाय च नम उद्वरमाणाय चा. भिन्नते घ । नम आखिदते च प्रखिन्दते च नम इप्रकृद्यो धनुष्कृतभ्यश्च घो नम इति । तरूणां पत्ररूपाय नमः शल शासने पादन शदः शातनं । यद्वा । पर्णानि शीयन्ते पानि पतति यत्र पृचपर्ण- सदः पतितपस्थितिदेवास्तस्मै नमः । गुरोः द्वयो । तुदादिभ्यः शः। उद्गुरते उद्यम करोति उद्गुरमाण उद्यमी तस्मै नमः । अभिहात पाक- मित्यभिन्नन् । सस्मै नमः । आ समंताव खिद्यते दैन्यं करोति अभक्ता. नामित्याखिदन तस्मै नमः । प्रकर्षण खेदयति पापिन इतिपखिदस्तस्मै नमः । इपून वाणान् कुर्वति ते इपुकृतस्तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । धपि चा- पानि कुवैति ते धनुष्कृतः । सेभ्यो वा युष्मभ्यं रुद्रेभ्यो नमः ॥ ८॥ युष्मदादेशयोगा सत्यक्षा एते रुद्राः। तिस्रोशीतयो रुद्राणां समाप्ताः । एवं चत्वारिंवादधिकशतद्वयमन्त्रै रुद्रस्य सर्वात्मत्वमुक्तं । अथ रुद्रेपु म. घानभूतानाममिवायुसूर्याणां सम्बन्धीनि चत्वारि पजूंप्युच्यते । चतुर्णामादौ नमः शब्दाचत्वार्यच पजूंपि । आयं चतुर्दशातरं त्रीणि सप्ताक्षरणि ता- नि व्याकृतिसंज्ञानि । नमो वः किरिकेभ्यो देवाना हृदयेभ्यो नमो विचि. न्यत्केभ्यो नमो विक्षिणत्केभ्यो नम 'आनिहतेभ्य इति । देवानां हदपेम्पो रुद्राणां हृदवत्मपानभुतेभ्योऽपिवायुसूर्येभ्यो वो युप्मभ्यं नमः । देवानां हृदयेभ्य इसनिर्वायुरादिस एतानि ह । ता- नि देवानां हृदयानीति श्रुतेः । हृदयानीप हृदयानि । यथाँगानां हृदयं प्रधानमेवमेते रुद्राणां प्रधाना इत्पर्यः । कीमोभ्यस्तेभ्यः । किरिके.

·२ द्वितीयदशके । १७ अध्यायः । भ्यः। दृष्टयादिद्वारा जगत्कुति किरिकास्तेभ्यः । एते हादं सर्व कु- वैतीति श्रुतेः । विचिन्वन्ति पृथक् कुबीत धर्मिष्ठं चेति विचिन्वत्कास्तेभ्यो- ग्न्यादिभ्यो नमः । विविध क्षिति हिंसन्ति पापमिति विक्षिणका- स्तेभ्योऽन्यादिभ्यो नमः । आसमन्तानिहता निर्गता सर्गादौ लोकेभ्य इसानिहतास्तेभ्यो रुद्रावतारेभ्योऽग्निवायुसूर्येभ्यो नमः । हतिर्गत्यर्थः । ते पस्तप्तेभ्यस्त्रीणिज्योतीष्यजायंतामियोंयें पवसे सूर्य इति श्रुते। ॥४॥५॥ इति सप्तदशेऽध्यायेसप्तमोऽनुवाकः ॥ द्वापे अंधसस्पते दरिद्र नीललोहित । आसॉ प्रजानामेपा पशूनां मा मेमोराङ्मो च नः किं च नाममदिति ॥ हेद्रापे । द्रा कुत्सायो । दापयति कुत्सितां गति पापिनां प्रापयतीति द्रापिः। अंधसः सोमस्य पते पालक । अधस्पत इति अघस्यत इति सो- मस्य पत इत्येतदिति श्रुतेः । हेदरिद्र निःपरिग्रह अद्वितीयत्वादिति भा. वः । हेनीललोहित ! कण्ठे नीलोऽन्यत्र लोहितः । हेशिव ! नोऽस्माकमा- सो मजानां पुत्रादीनामेवं पशूनां गवादीनां वं माः । भयं मा कु. रु। बहुलं छन्दसीति शपो लुक । मो रोस् । रुजो भङ्गे । प्रजानां प- शूनां भङ्गं मो इति माकापीः । कर्मणि पष्टयौ । च पुनर्नोऽस्माकं किश्चन किमपि द्विपदचतुः पदादिकं मो मा आममत् । सरणं मो मा कादि । यद्रा रुग्णं मो मास्तु । अम् रोगे । लङि धातोरमागम आपः ॥१॥ इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने क्षयबीय प्रभरामहे म. ती। पथा शमसबिपदे चतुष्यदे विश्वं पुष्टं ग्रामे अस्मिन्न- नातुरमिति ॥ वयं इमाः अस्मदीया मतीबुद्धीः रुद्राय पाङ्कराय ममरामहे । मह- रामहो समर्पयामो रुद्रं स्मराम इसर्थः । हग्रहोर्भः । कीदृशाय । तबसे मइते वलवते वा । उभयत्र सवः शब्दः पटितः । कपदिने जटिलाय । क्षयद्वीराय । क्षयंतो निवसन्तो वीराः शूरा यत्र स क्षयवीरस्तस्मै शूर- युतापेयर्थः । क्षयन्तो नश्यन्तो धीरा रिपयो परमादिाते या द्विपदे पुत्रा- दये चतुापदे गवादि पशवे सप्तमी वा । द्विपदचतुप्पदविपये यथा येन- प्रकारण शं मुखं । असद भवति । ओस्सन्मामेऽस्मनिवासस्थाने विसं.

·१२८
शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये ।
सर्व प्राणिजातं पुष्टं समृद्ध अनातुई निरुपद्रनं स्वस्थं च यथा असद
स्पातथा मति हरे समर्पपाम इसर्थः ॥२॥
या ते रुद्र शिया तनूः शिवा विश्वाहा भेपजा | शिव
भातस्य भेपजी तया नो भूल जीवस इति ।
हेरुद्र या ते तवेशी तनूः शरीर । तया तन्वा नोऽस्मान् जीव-
से जीवितुं मृट मुसप । कीरगी । शिवा शांतां । अघोरा विशाहा ।
विश्वानि च तान्यहानि च विश्वाहा । कालावनारत्यंतसंयोग इति द्विती-
या । तस्या आकारः । सप्वहस्सु सर्वदा शिवा कल्याणकारिणी । भे
पनी औषधरूपा संसारव्याधिनितिका । ऋतत्य यास्प शिवा समीची.
ना भेपजी। निवत्तिकौषधिः ॥ ३ ॥
परि णो हेती रुद्रस्य ज्यात्परि त्वेपस्प दुर्मतिर्महीगा-
त् । अवस्थिरा मघयपस्तनुष्यमीदवः स्तोकापतनाय मृलेति।
रूट्रस्थ शिवस्य हेतिरायुधं नोस्मान्परिणवतु । परितो वर्जयतु ।
अस्मान्मा हत्वियर्थः । त्वेषस्य क्रुद्धस्प , दुर्मतिर्दुष्टापतिद्रोहबुद्धिश्चास्मा-
परिणक्तु । महीगात् । मेहति सिवन्तीति मीद्वान् । हेमादः कामाभिव-
पुक स्थिरास्थिराणि दृढानि धनपि वं अवतनुष्य । अवतारय । ज्पार.
हितानि कुरु । किमर्थ । मघमयः ममिति घननाम । मधे हविलक्षणं ध.
नं विद्यते येषां ते मघवन्तो यजमानास्तदर्थ । पजमानानां भयनिरत्त-
ये इसर्थः । किं च तोकाय पुत्राय तनयाय पौत्राय मृह । पुत्रपौत्रं च
मुखय । कर्मणि चतुध्यौ ॥ ४ ॥
मौदुष्टम शिवा नः सुमना भव परमे वृक्ष आयुधं.
निधाय कृत्तिं वसान आवर पिनाकं विभ्रदागहीति ॥
अतिशयेन पीनाम्मीदुष्टमः । असन्तं शिवः शिवतमा । हे-
मीढुष्टम अतिमायेन कामसेतः । शिवतमअत्यन्तं कल्पाणकर्तः नो-
ऽस्मान् मात शिवः शान्तः सुपना हृष्टचित्तश्च भव । किश्च । परमे
दूरस्थे उन्नने वा ने पटादौ आयुथं त्रिशूलादिकं निघाय संस्थाप्प
कत्तिं चर्म परिदधानः सन् आचर आगच्छ । तपश्चरेति वा ।
आगच्छन्नपि पिनाक घनुविभ्रत् । धारयन्सन् । आगदि । आगच्छ
स्पायरहीनं धनुर्मा शोभाय धारयनागच्छेत्यर्थः ॥५॥

·२ द्वितीयदशके । १७ अध्यायः ।। विकिरिद्रविलोहिते नमस्ते अस्तु भगवः । यास्ते स. हसण्हेतयोन्यमस्मन्निवर्पतु ता इति। विविधं किरं घाताघुपद्रवं द्रापयति नाशयति विकिरिशः य- द्वा विकिरति विक्षिपति शरानिति विकिरिः । विकिरिः सन् । वाणान् मुंचन द्रावयति शानिति विकिरिद्रः । इविकिरिद्र ! हेविलोहित ! वि- गतं लोहितं कल्मपं यस्मात्म विलोहितः । हेशुद्धस्वरूप हेभगवः भगवन् ! ते तुभ्यं नमोऽस्तु हेरुद्र ! ते तव याः सहस्रं हेतयोसंख्यान्यायुधानि । ता इतयोऽस्मदन्यमस्मयतिरिक्तं निवपन्तु घन्तु ॥ ६ ॥ सहस्राणि सहस्रशो बाहोस्तव हेतयः । तासामीशानो भगवः पराचीना मुखाकृषीति । हेभगवः भगवन् पड्गुणैश्वर्यसंपन्न तव पाहोईस्तयोर्याः सहस्राणि सहस्रशो हेतपः सन्ति तास हेतीनां मुखानि शल्या- नि पराचीनानि अस्मतः पराङ्मुखानि तं कृधि कुरु करोते: शपिलुप्तेशृणुकभ्पश्छन्दसीति हेपिः । कीशास्त्वं । ईशानः ई? इतीशानः जगन्नाथः । सहस्राणि सहस्त्रसंख्पानि । धनुः शुलं चर्म- त्पादि जातिभेदेन सहस्रमख्यलम् । सहस्रशः । सहसं सहसमिति स- हस्रशः । संख्यैकवचनाच्च वीप्सायामिति शस्मत्ययः । धनुरादीन । म- स्पेकं सहस्त्रप्तख्यकमित्पर्धः ॥७॥ भूमिस्था रुद्रा उच्यन्ते । संख्याता.सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्यां । तेषां सहस्र- योजने च धन्वानि तन्मतीति। असंख्यातानि अपरिमितानि सहस्त्राणि अमिता ये रुद्रा भूम्यां अ- धिभूमेरुपरिस्थिताः । तेषां रुद्राणां धन्वानि धपि सहस्रयोजने सहस्रयो- जनानि यस्मिताशे पथि सहस्रपोजनव्यवहिते मार्गे वयमवतन्मसि । अव- तन्मः । अवतारयामः । अपज्यानि फुस्वाऽस्मचो दूरं क्षिपाम इत्यर्थः ॥८॥ अन्तरिक्षस्था रुद्रा उच्यन्ते । अस्मिन्महत्यर्णवेऽतरिक्षे भवा अधि । तेषां सहस्रपोजने- व धन्यानि तन्मसीति । अस्मिनतरिले अधिभित्स ये भवा रुद्राः स्पितास्रोपां पन्नान्पर त-

·शुलयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये ।
न्मसीवि पूर्ववत् । कीदृशेऽतरिक्षे । महति विशाले । अर्णवे । अणांसि
जलानि विद्यन्ते यत्र तदर्णवं मेघापारवाद । अर्गसो लोपश्चेति वमत्य-
पोऽनलोपश्च ॥ ९ ॥ घुस्था रुद्रा उच्यन्ते ।
नीलग्रीवा शितिकण्ठा दिवा५ रुद्रा उपाश्रताः । तेपार
सहस्रपोजने वधन्वानि तन्मसि इति ।
ये रुद्रा दिवं पुलोकमुपश्रिताः । स्वर्गस्थास्तेपामिति पूर्ववत ।
कीदृशाः नीलग्रीवाः । नीला श्यामा ग्रीवा येषां ते । शितिः श्वतः कंठो
येषां ते । विषग्रासात्कियान्कंठभागः कृष्णः । कियान् श्वेत इत्यर्थः ॥१०॥
पातालस्था रुद्रा उच्यन्ते ।
नीलग्रीवा शितिकण्ठाः शर्वी अधः क्षमाचराः। तेषांर
सहस्रपोजने ध धन्वानि तन्मसीति ।
अधोभागे ये शर्वाः रुद्राः क्षमाचराः । क्षमार्या भुवोऽधोभागे च.
रन्ति गच्छति क्षमाचराः पातालवर्तमानास्तेपामित्युक्तम् । नीलग्रीवाः ।
इतिशितिकण्ठाः पूर्ववद्विशेषणे ॥ ११ ॥
ये वृक्षेषु शष्पिञ्जरा नीलग्रीवा विलोहिताः । तेपार
सहस्रयोजने व धन्वानि तन्मसीति ।
ये रुद्रा क्षेप्वश्वत्थादिषु स्थिताः । कीदृशाः शपिजरा शप्पं
चालणं तद्वस्पिधरा हरितवर्णा नीलग्रीवाः । नीलाग्रीवा येषां ते । कण्ठे
नीलवर्णाः । तथा केचन विलोहिताः। विशेषेण रक्तवर्णाः पद्रा । विगतं
लोहितं रुधिरं येपां ते । लोहितपदं मातादीनामुपलक्षणम् । विगतलोहेि.
तादि धातवः । तेजोमयशरीरा इयर्थः तेपापियाधुक्तम् ॥ १२ ॥
ये भूतानामधिपतयो विशिखासः कपर्दिनः । तेपर
सहस्रयोजनेवधन्वानि तन्मसीति ।
ये ईदृशा रुद्रास्तेषां धन्यानीति पूर्ववत । कीदृशाः । भूतानां देव-
विशेषाणामधिपतयः । अन्तर्हितशरीराः सन्तो मनुष्योपद्रवकरा भूतास्तेपा
पालकाः । तत्र केचित् । विशिखासः । विगता शिखा येपान्ते । शिखाश-
ब्दः केशोपलक्षका । मुण्डितमुण्डा इत्यर्थः । अन्ये कपर्दिनः । जटा:
जूटयुताः ॥ १३॥

·A २ द्वितीयदशके । १७ अध्यायः । ये पंथा पधि रक्षिण ऐलदा आयुर्युधः । तेपा सहस्र- योजनेय धन्वानि तन्मसीति । ये चेदृशा रुद्रास्तेपामित्युक्तम् । कीदृशाः। यथा लौकिकवैदि. कमार्गाणां अभिपतय इति पूर्वकचोऽनुपगः । तथा पथि रक्षिणः । पथो मागीस्तानेपानपानपि रसन्ति पालयन्ति ते पथि रक्षिणः । ऐलदाः । इला- नामनाना समूह ऐलं अन्नसमूहः । यद्वा । इला पृथ्वी तस्या इदमैलं अन्नं तद्वद्विभ्रान्त ते ऐलमृतः । स एव परोक्षवत्सा ऐलटदा उच्यन्ते । अन्नज- तूनां पोपका इसर्थः । आयुयुधः । आयुपा जीवनेन युध्यन्ते । यावजीव- युद्धकाराः । यद्वा । आयुर्जीवन पणीकृत्य युध्यन्ते ते आयुर्यधः ॥१४॥ ये तीर्थानि प्रचरन्ति मृकाहस्ता निपगिणः । तेपार स. हस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसीति । पे रुद्रास्तीर्थानि प्रयागकाश्पादीनि प्रचरन्ति । गच्छन्ति । की- दृशाः । स्टकाहस्ताः । सकेस्पायुधानि । इस्तेषु येषां ते । निपङ्गिणः । निपङ्गाः खड्गा विद्यन्ते ये ते । सकाहस्तत्वेपि तिपद्भित्वोक्तिः । खड्ग- भाधान्याय ॥ १५॥ येने विविध्यन्ति पात्रेपु पिवतो जनान् । तेपार सह- स्त्रयोजनेष धन्यानि तन्मसीति । ये रुद्रा अन्नेषु भुज्यमानेषु स्थिताः सन्तो जनान् विविध्यन्ति । विशेपेण ताडयन्ति धातुवैषम्यं कृत्वा रोगानुत्पादयन्तीयर्थः । तथा पारेषु पात्रस्थक्षीरोदकादिषु स्थिताः सन्तः क्षीरादिपानं कुर्वतो जनानिविध्य- न्ति । अन्नोदकभोकारो व्याधिभिः पाडनीया इति भावः । तेपामिति पूर्ववत् ॥ १६ ॥ य एतावन्तश्च भूयासश्चदिशो रद्रा वितस्थिरे । तेपार सहस्रयोजनेष धन्यानि तन्मसीति ।। ये रुद्रा एतावन्तः एतत्ममाणं येपासे । अतिशयेन वहयो भूयासः एक्तेभ्योऽति वदयश्च ये रुद्रा दिशो दश वितस्थिरे आश्रिताः । दा दिशो पाप्य स्थिताः । तेषां धषि अवतन्मः इति पूर्ववत् ।। १७ ।। नमोस्तु रुद्रेश्यो पे दिपि येषां वर्षमिपयः। तेभ्यो दश ·शुरुयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । प्राचीर्दश दक्षिणा दश प्रतीचीर्दशोदीची दशोर्वाः । तेभ्यो नमो अस्तु ते नो मृळयन्तु .ते नो मृळयन्तु ते नोवन्तु । ते यं द्विष्मो यश्च नो वेष्टि तमेपां जम्भे दध्म इति । त्रिलोकस्था रुद्रा उच्यन्ते । दिवि द्युलोके ये रुद्रा वर्तन्ते । येषां च रुद्राणां वर्षे टिरेव इषवो वाणाः । आयुधस्यानीपा धाष्टिः । अविट- यादीतिमिः पाणिनो घन्ति । तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमो नमस्कारोस्तु । तेभ्यो रुद्रेभ्यो दश दशसंख्याकाः माचीः प्रागभिमुखा अगुलीः कुर्वे इति शेषः। प्रांड्मुखालिकरणे भाच्यो दशांगुलयो भवन्ति । दक्षिणा | दक्षिणा भिमाखाः दशांगुलीः कुर्वे । प्रतीची: मसड्मुखा दशांगुली कुर्वे । उदी- चीरुदमुखा दशागुलीः कुर्वे । ऊ; उपरि दशांगुलीः कुर्वे । अअ. लिं वध्वा सर्वदिक्षु नमस्करोमीत्यर्थः । तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । अअ. लिपूर्व नतिरस्तु । ते रुद्रा नोऽस्मान् मृळयन्तु मुखयन्तु । भवन्तु रक्षन्तु । किं च ते रुद्रा पं पुरुपं द्विषन्तीति शेषः । वयं च द्विष्मः । यस्य द्वेपं कुर्मः । च पुनर्यो नरो नोऽस्मान् । द्वेष्टि । पुरुष एपा पूर्वोक्तानां रुद्राणा जम्मे दंष्ट्राकराले मुखे दध्मः स्थापयामः । अस्मद्विपमस्मद्वेप्यं च नरं रुद्राः। पूर्वोक्ता भक्षपन्वियर्थः । अस्मांश्चावन्तु च । नमोस्तु रुद्रेभ्यो घेऽतरिक्षे येपा पा त इपवः । तेम्पो दश प्राची दश दक्षिणा दश प्रतीचीर्दशोदीचीर्दशोर्ध्वाः। तेभ्यो नमोऽस्तु ते नो मृलयन्तु ते नोवन्तु । ते यं विष्मो पश्व नो रेष्टि तमेपां जम्भे दध्म इति ये अन्तरिक्षे रुद्रा वर्तन्ते । तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोस्तु । येषां रुद्राणां घात इपयः । वायुरायुधस्थानीयः । कुवातनानं विनाश्य वातरोग धोत्पा- जनान् प्रन्ति । तेभ्योऽतरितस्येम्पो मातेपुभ्यो रुद्रभ्यो नमोस्तु शिष्टं व्याख्यातं । नमोस्तु रुनेभ्यो ये पृथिव्यां येपामनमिपरः । तेभ्यो दया प्राचार्दश दक्षिणा दा मतीचीर्दशोदीचीर्दशोर्धाः । तेभ्यो नमोस्तु ते नो मृलपंतु ते नोवतु । ते यं द्विप्मो यश्च नो द्वेष्टि समेषां जमे दध्म इति । ये पृथिव्यां रुद्रा वर्तते । येषां अन्नं इपवः । अन्नमदनीयं वस्तु आयुधम् । अपयानमक्षणे कदनमक्षणे शो वा मवर्य रोगमुत्पाय जनान प्रान्तातेभ्यः पृथिवीस्य पानायुधेभ्यो स्टेभ्यो नमोस्तु । तेस्मान्मलपस्वियादि पूर्ववत ·२ द्वितीपदशके । १७ अध्यायः । १११ एते प्रत्यवरोहमन्त्राः । अघ प्रत्यवरोहान लहोतीति व्यवहाराम सहार॥ इति समदशेष्यापेऽष्टमानुपाकः॥ वेदार्थस्य प्रकाशन समो इादै निवारयन् । पुमर्याश्चतुरो दधाद्विधातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्री- धीरजभूपालसाम्राज्यधुरधरण सापणाचार्येण विरचित्ते मा- घवीय वेदार्थपशाझे काग्वसहितानाध्ये साइयोध्यायः ॥

·अथाष्टादशोऽध्यायः । यस्प निश्वासितं वेदा यो वेदभ्योऽपिल जगद । निर्ममे तमह वदे विद्यातीर्थमदेश्वर ॥१॥ सप्तदशोऽध्याये शतरुट्रीयहोम उक्तः ॥ अष्टादशोऽध्याये चित्परिपे- कादिमन्त्रा उच्यन्ते । कासायनः ॥ चित्य परिपिश्चत्पनि दक्षिणे निकक्षेऽदि कृत्वा इमन्नू मित्यदेधिपक्षस्यापरसन्धिः कक्षस्तस्य समीप निकक्ष । दक्षिणापथा परसन्धिमगीप आत्मभागेऽश्मानं निधायो. दकुम्भमादापोरारभ्य सवत्सपुछपनि प्रदक्षिण जलधारया समन्तादा सिश्चतीत्यर्थः । पाठस्तु । अस्मन्नूज पर्वते श्रिश्रियाणाम ओपधिभ्यो धन- स्पतिभ्यो अधिसभूत पयः । तान्न इपमूर्ज धत्त मरुतः स रराणा इति। हेमरुतः । तां मसिद्धां इप । अन्न । ऊ रस च नोस्म. भ्यं धत्त दत्त यूय किंभूताय य सरराणाः । सम्यक् रान्ति ते सरराणाः । सम्यक् दाता । रा दाने । बहुल छन्दसीति जुहोत्यादिभ्यः लुर्द्वित्व च शानचि पार । कीदृश । इस । ऊजै । अश्मन् ॥ अश्मान पापाणे पर्वते । विन्ध्यहिमवदादौ शिश्रियाणा । श्रयतीति शिश्रियाणां । श्रपतेः । शा. नचि जुहोत्याद्वित्व । तथा ऊज सारभूत । वलहेतु । पर्वाणि विद्यते प. स्मिन्स पर्वतः पर्वमरुदभ्यां तन्मत्ययः । अस्मातीत्यक्षमा । अन्ये पोपि दृश्यते. इति अनामनिन् । अशनवति पर्ववति मेघे अर्ज जल शिश्रियाणा | आ. श्रितां दृष्टिसम्पाद्यामिसर्थः । तथा अन्य जलेपः ओपविभ्यो पवादिभ्योऽ. श्वत्थादिभ्यः सकाशात् । अधिक सम्पादि । गोद्वारेण पयो दुग्ध च शि- श्रिपाणा गौरपः पाचौपषिवनस्पतीन्मक्षयित्वा पयो दोग्धि । सा द्वि- रूपा मेघोत्या जलरूपा गोसमुत्था पयोरुपा चेपमूज ददातीत्यर्थः । म. रुतो हि वर्पस्येशत इति श्रुतेः ॥ कात्यायनः ॥ ॥ अश्मस्ते क्षुदित्यद्री कुम फूत्वा मपि त अनित्यादौ यैव द्विरपर । सेकान्तेऽश्मनि कुभ अ- मस्ते शुदिति निधाय मपित इति पुनरादाप पुनद्विवारममिपिञ्चेत्यदित्य 4. । अमस्ते शुन्मापे सांगति । अन्नातीत्यमा । हे अश्मन् ।

·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । . सर्वभक्षक अग्ने ते तब शुत् । क्षुधा अस्तु बहु हविषा भोज्यत्वात् । कुंभमा- दते। मयि ते हे अश्मन् । ते तब कई सारभागो मयि स्त्विति शेषः । कासायनः ॥ कुटुं कृत्वा दक्षिणस्यां वेदिश्रोणी पाडून तिष्ठन् दक्षिणा- स्पति पं द्विष्म इति । तं पापाणं कुम्भे कृत्वा दक्षिणे वेदिश्रोणी पूर्वामु. खस्तिष्टन्. । दक्षिणस्यां दिशि सामानं पटनिरस्येतीत्पर्यः । पं द्विष्मस्तं ते शुगछत्तिति । के 1 वय यं नरं द्विष्मः । अत्मपविषयं तव शोको गछतु । कात्यायनः अनपेक्षोत्योदडू माङ् तिष्ठनात्मन उपरि मा- पणान्ते जपती मा म इति । कुम्भनिरमनानन्तरं । अपश्यन्नेत्य दक्षिणोदे- श्रोणिसमीपे ईशाणोमिमुखस्सिटमात्मन पारे हस्तौ मसार्य यावत् । स्ट- प्टुं पानोति तावत् । स्पृष्टे मा म इतिकंडिकाद्वपं सरेण जपतीत्यर्थः । पाठस्तु ॥ इमा में अन इष्टका धेनवः सत्वकाच दश च शतं च शंतं च शतं च सहस्रं च सहस्रं चायुतं चायुतं च. नियुतं. चनियुतं च । अयुद च न्पयुदं च समुद्रश्च मध्यचान्तश्चप. रार्धश्च परार्धश्च । एतामे अन इटधेनवः-संत्वमुत्रामुष्मि लोक इति ॥ हे अग्ने या इष्टकाः पञ्चमु चितिपूपहिता इमा इष्टका मे भयं मदर्थ धनत्रोऽमिमतफलदोग्ध्रयः सन्तु त्वत्प्रसादादस्मिलोके इति लोपः । तासां संख्यामाह । एकसादि । अत्रैकादि परार्धपितः शब्दैरुत्तरोतरं द. प्रादशगुणिता संख्पोच्यते । एका एकत्र संख्या विशिष्टा सा दशगुणि- ता दश संख्यामापयते । सा दागुणिता शतं भवति पूर्वसंख्यासहि- सोत्तरसंख्याग्रहणं आधिक्पाय । शतं दशगुणतं सहस्रं भवति । दशा- गुणितमयुन भाति । अयुनं दशगुणितं नियुतं भवति । अर्बुदै दशगुणं न्यर्बुदं भवति । न्यर्बुदाब्देन शंकुसंख्या झेगा । एतेषां ग्रहणं अजप्त. समुद्रातबत्तिना नारखर्वमहापशकुनज्ञानां संख्यानामुपलक्ष । तेनान्नं द- शगुण खर्व खर्व दशगुणं निखर्व । निल दशगुण महापदर्भ महापद्म दशगुणं माकु । शंकुर्दशगुणः समुद्रः । समुद्रो दशगु- णो मध्यं दशगुणमन्तः । अन्तो दशगुणः पराधी । चकारा इतरेतरसमु. च्वयार्थाः । एवमकाप्रसादासंख्या संज्ञा समिता इष्टका एता हे में ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाध्ये । धेनवः संस्थिति पूर्वोक्तस्य निगमनं । एतद्धेतुभवनं कुत्रायते तदाह । अमुत्र । अन्यजन्मनि । तथामुष्मिन् लोके स्वर्गे सर्वन इष्टदाः संस्विस थः । यद्यपिनियतसंख्पयेष्टकाश्चीयन्ते तयापि मन्त्रसामद्विर्धमाना एका- दिपराधीत संख्या भवन्तीति मायः ॥ ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु । फतवस्थ प्रतावृद्ध ऋतुष्टा स्थ अताद्धः । घृताच्युतो मधुश्च्युतो विराजो नाम कामदुधा अक्षीयमाणा इति । अपि च हेइटका यूयं ऋतका स्य धसन्तायामिका भवथ । ऋत सयं पाई वा बर्द्धयतीति अनावद्धः । ऋतुषु वसंतादिषु तिष्ठन्त्य। स्थ । भवया प्राताद्ध इति पुनर्वचनमादरार्थः। घृतं श्योततो धृतश्च्यु. त: घृतम्राविण्यः । मधुश्च्युतः । मधु माषिकं सवन्त्यः एवं गुणविशिः टा भवथ । ता यूपं विराजो नामविशेषण राजिना इति विराजः । विरा- ज इति मसिदा धेनवो भूला लोकान्तरे कामदुधा यदुक्ता कामयते तस्य- सर्वस्य दोग्ध्यो मवत । तया अक्षीयमाणाः । परहिता भवत । कात्याय- न॥ मण्डूका पका चेतशिखावणी नदा कति समुद्रस्यति मत्यूचमि. ति । मण्डूकादीन दीर्घवंशाने बद्धा तेन समुद्रस्य स्वेत्यादिभिः सप्तभित्र- मिः प्रतिम चिसमाधि चिकृपेत् । यथाग्ने चिकोत् । यथाग्नरु- परि सर्वत्र पण्डूकादिमिः सों मयति । तथा दीर्घ पेशाग्रेण क- बंदिसर्थः ॥ ॥ तत्र प्रथमः ॥ समुद्रस्य स्था कयानेपरिव्ययामसि । पावको अ- स्मभ्य शिवो मवेति । अवकाशे पालं । अग्ने ! ला स्वां समुद्रस्परिकपा समु. दनशीलस्य उदकस्य सम्बन्धिना शधालेन परिव्ययामसि परित: संवरणं कुर्म उपरि मागे सर्वत्र विफम इत्यर्थः। सं चास्मभ्य. मम्मदय पापकः । शोधकः शिवः शांतश्च मः ॥ अथ द्वितीयः ।। हिमस्प स्था जरायुणाग्ने परित्पत्तामास । पाव. को अस्मभ्यरशिवो भवेति ॥ हेमने ! स्वं हिमस्प त्यस्य जरायुणा जरायुक्दुत्पतिस्था- नायेन शेषालेन मोर्ष पूर्ववत ॥ ॥ अथ तृतीयः । उपजमन्नुपरेतसेऽवतर नदीष्या ! अग्ते पितमयामसि ·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । महूकि ताभिरागहि सेमनो यज्ञ पावकवर्ण शिवं कृधीति । अग्ने ! त्वं उपग्मन् मा प्रायवी तस्या उपावतर तरुवा- वेतसे पंजुलशाखायर्या उपावतर । तपा नदीवा नदीजलेवपि अपतारा अपां पितमसि तेजो भवति । एवमग्निं सम्बोध्येदा- नायं मण्डकीमाह । हेमण्डकि । मण्डका मेकातेषां स्त्री मण्डकि तत्सबोधन- हेमण्डूकि !। त्वं ताभिः पूर्वोक्ताभिरद्भिः सह आगदि आगछ । सा त्वमिममनुष्यमानं नोस्पदीपं पर पावकवणे अग्निसमानते- जक शिवफलमदत्वेन शतं कृघि कुरु ।। अथ चतुर्थः ॥ ॥ अपामिदं न्पयनर समुद्रस्य निवेशनं । अन्या५ स्ते अस्मत्तपंतु हेतयः पावको ऽअस्मभ्पः शिवो भवेति ।। इदं चिसाजरस्थानं अपो न्ययनं नियमेन माप्तिस्थानं । याग- द्वारा सापः प्राप्यन्ते । अत एवापां बहुलत्वात् समुद्रस्य निवेशनं गृ. हस्थानीय तद्रूप हे अग्ने ते वदीया हेतया । अस्मत्तोन्पाविरोधिनः पुरुषान् तपतुं क्लेशयन्तु । अस्मभ्यमस्मदर्थं पावकः शोधकः शिवः शा- तश्च भव ॥ अय पञ्चमः ।। अग्ने पाकरोचिषा मन्द्रया देवजिलया । आदेवान्य क्षि यक्षि चेति ॥ हेमन्ने ! पावक शोषक देवद्योतनात्मक रोचिपा दीप्तिमसा मन्द्रया निहया पाचा देवानां वक्षि आहय यज च ॥ अथ पष्ठी ।। पषक दीदियोग्ने देवाँ हावह । उपयज्ञ हविश्व न इति ॥ हेअग्ने ! पावक शोषक दीदिवः दीप्यमानः अग्ने नोऽस्मद- 2 देवानां इ६ कर्मण्यावह नोस्माकं इमं या इविश्व उप देवसमीपे- मापय। अप सप्तमः ॥ पावकया पश्चितपस्या कृत्या क्षामन्नुरुच उषसो न भा. नुना । पूर्वन्तया मॅनेतशस्थन् रण आपो धृणेन ततृषा- णो अजर इति ॥ योग्निः पावकया पावपित्र्या चिन्तपन्या चेतपिम्पा नितं कुर्वाणा या कृपा कल्पनया सामन युक्तः सन् क्षामन् सान्नि- .

·- यथा - शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । भूमौ रुरुचे दीप्तनान् । तत्र दृष्टान्तः । उपसो न मानुना । य- था उपसः संबंधिना प्रकाशन दीप्यन्ते तद्रव । किश्च योग्निः एतदस्प गमनकुशलस्पारस्प पामनियामकरणे युद्धे तूर्वन् परवला. नि हिंसन्निव आघृणेतु सर्वतो दीप्यते खलु सोग्नि; अजरो ज. रारहितः । ततृषाणो न तृष्णायुक्तो भवति लोके शीघ्रगमनस्वभावपश्यं वापहस्तगतेन खलीनेन इदं नियम्य रणे प्रवर्तमानः पुरुषः परवलानि हिंसनसन्तं सरते एवमयमग्निः मज्वलति । न कदाचिजीपति नाप्यसो तृष्णायुक्तः किन्तु तृप्त इसर्थः । कात्यायनः ॥ ॥ चित्यारोहणं नमस्त इनीति चित्यमग्निमा- रोहेत् ॥ पाठस्तु ॥ नमस्ते ह रसे शोचिपे नमस्ते अस्त्वत्विषे । अन्यार स्ते अस्मत्तपन्तु हेतयः पावको ऽअस्मभ्य शिवो भवेति ।। हेअग्ने ! वे तव रसे रसाना संहः शोचिषे शोषणहेतवे तेजसे नमोऽस्तु । किंच ते तव अचिपे पदार्थप्रकाशकाय । तेजसे नमोऽस्तु । अन्यानियादि पूर्ववत् ।। कात्यायनः ॥ स्वयमातॄणार्या पञ्चगृहीतं जुहो- ति । नृपदेवेलिति मतिमंमिति । स्त्रयमाणायामिष्टकायां पञ्चवारं गृहीतमाग्यं नृपदेवेलित्पादिभिः पञ्चभिर्म त्रैः क्रमेण जुहुयात् । पाठस्तु। नृपदेवेलप्सुपदेवेट पर्हिषदेवेंद् धनसर्दवट् स्वर्विदेवेट् इति। नृषु मनुष्येषु जाठराग्निरूपणासीदतीति नृपत् । अप्स घड. पानलमण स्वी विन्दवे लभते इति स्ववित् ॥ कात्यायनः ॥ कुरी: मोक्षति ये देवा इति द्वाभ्यामिति । दधिमधुघृतवत्यां पापा ये कुशाः समासिकात पे देवा इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्या चित्पनिमोक्षणं कु- यात् ।। तत्र प्रयममन्त्रपाठस्तु ॥ ये देवा देवानां यज्ञिया यज्ञियाना सरत्सरीणमुप. भागमासते । अटुता दोहषिपो पझे अस्मिन्सपं पियंतु मधुनी पृतस्पेति।

·२ द्वितीयदशक । १८ अध्यायः। द्विविधा देवा हविर्भुज इन्द्रवरुणादयः । शरीरनिर्वाहकार माणापानादयश्व दीप्यतीति व्युत्पविरुमपत्रापि सिध्यति । उभयेऽप्येते यशियाः तद्रादयो यझेन पूज्यवाद । यज्ञियाः माणादयस्तु पझेन पूजनीयत्वाधज्ञिपाः । एवं सति पझियाना इन्द्रादिना देवतासम्बन्धिन: प्राणरूपाये यानिया: देवाः संवत्सरेण साध्यं चित्यग्निभागं भजनीयं उ. पासते ये प्राणाया अहुताद: हुतं स्वाहाकारेण समर्पितमदंतीति हुतादः इन्द्रादयः तद्विपरीतत्वात्माणायाः अहुतादः । ये तथाविधाः पाणाधा देवा अस्मिन्यले हचिपो हवीरूपस्य मधुनो घृतस्य च सामानश्च तत्तं भागं स्वयं पिंवतु । मदीयन स्वाहाकारेणार्पणेन विनास्वयमेव दधिमघुघृतांशं स्वीकुचित्यर्थः । अथ द्वितीयः ॥ ये देवा देवेष्वाधिदेवत्वमापत्यब्राह्मण पुर एतारोऽ अ. स्प । येभ्यो न ऋते पर्वते धाम किशन न ते दिवो न पृथिव्या अधिस्तुविति। पे माणा देवप्चिन्द्रादिप्वपि अधिष्टातृत्त्वेन देवत्वमायन् माता माणैरधिष्ठापिता एवेन्द्रादिविग्रहा उपवहरतीत्यर्थः । किञ्चास्य ब्रह्मण! भ्रामयमाणस्यानेः परिवृदस्य पुर एतारः पुरतो गतारो निर्वाहका इ. अर्थः । खलु माणविना चीयमानोऽगिनिष्टुं शक्यते किञ्च येभ्य ऋते या- माणाधिना किच न पाय किमपि भारीरं न परते न शुद्धं भवति । ते प्राणरूपा देवा दिषो न दिवापि न तिष्ठन्ति । कि तह स्तुपु पर्वत सानुसाशरीरेवंतश्चक्षुरादिगोलकेषु अघि आश्रिस वर्तन्ते ॥ कासा- यनः ॥ माणदा इसबरोहतीति चित्यग्नः सकाशादवरारोदेव पाठस्तु । माणदा अयानदी ध्यानदा वक़दा वरिवोदाः । अ- न्यारस्ते अस्मत्तपतु हेतय पावको अस्मभ्परशियो भवेति । यजमानाय प्राणं ददातीति माणदा इत्पमिभिधीयते । माणं मुस्यिरं करोतीत्यर्थः एवमुत्तरत्रापि योज्यं । वर्षों बलं । परिवोधनं । अन्यानित्यादि पूर्वषत् ॥ इत्यष्टादशेध्याये प्रथमानुषाकः ।। प्रयमेऽनुवाकेपरिसेचनादिकमुक्तं ॥ अथ द्वितीयेऽनुवाके पैश्वकर्मणे हो। मारपूर्व कर्तव्या या एकाहुतिरास्ति सा पैश्वकर्मण होमस्य मयमाहुतिश्वेत्युभयम.

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । भिधीयते । कात्यायनः । पयगृहीत जुहोत्याप्रिस्तिग्मेनरचनेति । पाठस्तु । अमिस्तिग्मेन शोचिषा यासविश्चन्पुत्रिणं । भाग्निनों पनुते रपिमिति। अपं चीपमानामिस्तिमैन शोचिषा सीक्षणेन तेजसा अनपदनं भक्षणं तदस्यास्तीत्यनि तामा सबै रासादिकं नियासद । यास उ. पक्षेपे । नितरामुपक्षीणं करोतु । किंचापर्मामोंस्मदर्य रपिं धनं . नुते ददातु । कायायनः पोडशगृहीतार्थमनुवाकशेपेणेति । पोशष्टही- तस्वाज्यस्याज्येन वैश्वकर्मण होमस्य प्रपमाहुतिर्य इमेखादिभिरष्टमिश्रग्मि- जुहपाद । तत्र मपमः। ये इमा विश्वा भुवनानि जुषिहोतान्यसीदत्पि- तानः । स आशिषा द्रविणमिछमान: प्रथमछदधरां ऽआ. विषेशेति। पः परमेश्वरः विश्वा भुवनानि जुइ प्रलयकाले प्रायव्यादी- निमान् सर्वान् लोकान् स्वान्मन्याहुतिप्रक्षेपवरसहरन्नृपिरतीन्द्रियद्रष्टा स- बज्ञः होता संहाररूपस्प होमस्य कर्ता नोऽस्माकमपि सहर्ता पुनः स्रष्टा वसन सर्वत्रो यः परमेश्वरः स्वयमेवासीत् । अत एव सर्वा मप्युपनि. पद एवमाहुः । आत्मा का इदमेक एवान आसीद । नान्यरिकन नमीपद सदेव सोम्येदमा आसीत् । एकमेवाद्वितीयांमत्यायाः । स. तादृशः परमेश्वरः आशिषा पहुस्यां मजायेत्येवंरूपया पुनरिछया । विणामेछयानः धनोपलक्षित जगनोगमपेक्षमाणः प्रथमस्थंस्वकीयमेकमेवा- द्वितीयमुत्कृष्ट रूपमाण्वाना परानभिव्यक्तोपाधिना विवेश जीवरुपेण म. विष्टः एतच्च सर्वमुपनिषधाम्नातं । सोकामयत बहुः स्पा मजायतेति । स तपोतप्यत । सतपस्तत्वा । इदर सर्वमम्जत । यदिदं किछ । तत्प्ष्ट्वा नदेषानुपाविशदिति । एवमन्पा अप्युपनिषद उदाहा: । . थ द्वितीयः। कि स्विदास्वोदधिष्ठानमारंभणं फतमातस्वित्कथासीत्। यतो भूमि जनयन्धिश्वकर्मा विधामोन्महिना विश्व पक्षा इति। लोके हि घटं चिकीर्षुः कुलालादयो गृहादिकं किश्चिस्थानमधि- ·२ द्वितीयदशक । १८ अध्यायः । टाय मृदूपेणारम्भकद्रव्येण चक्रादिरूपैरुपकरणैर्घट निष्पादयति । ई. घरस्य निरपेक्षत्वात्तत्सर्वमत्राक्षिप्यते । द्यावाधियोरुत्पादनलायामी- शरस्थाषिष्टानं निवासस्थानं किंस्त्रिदासीन न किञ्चिदित्यर्थः । त- था आरम्भनं कनमत्स्विदासीत् । आरभ्यते अनेनेत्यारम्भणमुपादान- कारणं तदपि कतमद्भवेत् । नहि द्यावापृथिव्यौ जनयितुं किंचिदु- पादानं सम्भवति तथा दण्डचक्रादिनिमिचमपि कथा कथंभूतं कि- मकारमासीत् । न किञ्चित्संभवतीसर्थः । विश्वचक्षाः । सर्वद्रष्टा वि- सकर्मा यतो यस्मिन् काले भूमि भूलोकं द्यो धुलोकं च जनयन्वतो तस्मिन् काले महिना स्वमहिम्ना साधनान्तरं विनय विशेषण - ोत सृष्टी द्यावापृधिव्यावाच्छादितवान् । अनन्यशक्तिरयं परमेश्वर इत्यर्थः ॥ ॥ अथ तृतीयः ।। विश्वतश्चक्षुस्त विश्वतो मुखो विश्वतो पाहुरुत वि. श्यतः स्यात् । सपाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैवाभूमी ज. नयन्देव एक इति ॥ चक्षुरादिपीगनां घावापृथिव्पाश्चोत्पत्तेमध्य विश्वरूपः .प- रमेश्वर एवं भासते । कयामति तदुरुपते । विनतश्वशुर्विश्रता सर्वतश्च- रस्य सर्वप्राणात्मकत्यात पहा यस्प प्राणिनो ये चापी तस्य तदुपाधि- कस्य परमेश्वरगात सर्वत्रास्य चशूपि सम्पद्यन्ते । एवं मुखहस्तपादे- प्यपि योजनीगं । स ताहा एको देवो पाषाभूमी जनयम् । बाहुभ्यां बाहुस्यानीपाभ्यां धाधिर्माभ्यां निमित्तकारणाभ्यां सन्धमति । धम नि- गत्यर्थः । जगत्सर्व सम्पज्ञातं प्राप्त स्वधीनं करोति तया पतत्रैः पत्त- नशीलैः अनिसः । पञ्चभूतैरुपादानकरर्णजगत्स्वाधीन करोति सन्धाति ।। अथ चतुर्थी ॥ फिस्विस फ उस वृक्ष आस यतोधायाधियी तिष्ट- तक्षुः । मनीपिणो मनसा पृछते दुतबध्यातिष्ठद् भुवनानि. धारयन्निति॥ लोको हिमोदमाप्तादनिर्माणः फास्मिंश्चित्ला वन कश्चिन्महान्त. पूस छिता ताणादिना स्तम्भादिकं सम्पादयति । इद तु परमेश्वरसे. १२ ·१४२ लयजुर्वेदकायसंहिताभाप्ये रिता जगत्स्रष्टारो यतो पस्मानायं रक्षमादाय द्यावापृथिवी तिष्ट- तक्षुः । तक्षणेन द्यावापृथिम्पी निप्पादितवन्तः । तदनं किलित् । किन्नाम स्यात् न किश्चित्तादृशं सम्भाति । तथा कः स वृक्षः तादृशः प्री- दो पक्षोऽपि क आसन् कश्चित्सम्भाति । हेमनीषिणो विद्वांसः । मनमा. स्ववीयेन विचार्य पृच्छन इद सबै पृच्छत इत् एव किञ्चेश्वरो भुवननानि धारयन् । यदध्यतिष्टत् । यत्स्थानमधिष्ठितवान् । सदपि स्थानं मर्वतः पृ. च्छत । एतस्य भश्नस्य सर्वस्यायुत्तरं श्रुसन्तरेषु ब्रह्म वनं ब्रह्म म वृक्ष आ- सीत् । इत्येतस्यामच्याम्नातं स्वरुपव्यतिरिक्तवनादि निरपेक्षत्वमेवा- स्योत्तरस्याभिप्रायः । अतोत्रापि किंस्विनीमत्याक्षपपरतेनेय याजिन 'पृच्छतेरास्याप्ययमभिमायः । भाद्भः पृष्टोप्पभिज्ञानिरपेक्षत्वमेघ पदिप्य. । तीति । अथ पञ्चमी । या ते घामानि परमाणि या च माया मध्यमा विश्वक- मैलुते मा। शिक्षा सखिभ्यो हविपि स्वचा वः स्वर्ययुजस्व त- न्वं वृहान इति ॥ हेविश्वकर्मन् ! ते लदीयानि परमाणि धामानि उतापित्र या मध्यमापायानि च मध्यमम्धानानि इमानि सर्वाणि स्थानानि सखि- यः सखिति चयेभ्यो यजमानेभ्यो हविपि । हविः प्रदाननिमित्त शि- क्षोपदिश हेस्सपायः ! स्वघोपलक्षितहविलक्षणानात् विश्वमेव तन्त्र वृधानः । यजमानशरीर वर्धमानः । स्वयं पजस्व सदनुग्रहमंतरेण को- धान्यो यप्टु शक्त इत्यर्थः । अथ वाचस्पतिमियाद्यास्तिस सचोष्टमै ध्या ये व्याख्याताः ॥ इत्यष्टादशाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः । द्वितीयेऽनुवाके वैश्वकर्मण होमस्य प्रथमाहुतिरुक्ता ॥ तृतीपे द्वितीयाहुतिरुच्यते ॥ ॥ कासायनः ॥ ॥ चक्षुषः पितेसपराहु- त्यानुवाकनेति । पोडशगृहीतस्याज्यशेपेण वैश्मकर्मण होमस्य द्वितीयमा- इति चक्षुपः पितत्यष्टभिग्मिर्जुहुयादिति शेषः ॥ ॥ तत्र प्रथमा ।। +चक्षुषः पिता मनसा हि धीरो घृतमेने अजन्नम्नमा- ने। पदे ता अद्द हंत पूर्व आदिद्यावापृथिवी अप्रतामिति ॥ ॥ अथ ·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । चक्षुश्वशुरादेः माणममुदायस्य पितोत्पादको धीरो धैर्यवान्वित्र- कर्मा मनमा सोछया घृतं नवत्वात्माणिनामुपभोगसाधनभूते एते द्यावा- पृधिव्यौ नम्नमाने परस्पागनु फूलेन नपनोपेते अजगदुत्पादितान । य. देय पूर्व प्रथमोपनाना अनी जननयुक्ताश्चेष्टापंतश्चक्षुरादिमाणा अदर्हत. दृढा अभवन् । आदित अनंतरमेव द्यावापृथिवी अमर्थता यावाधि- व्यौ विस्तृने अमृता ॥ ॥ अथ द्वितीया ।। विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमो. तहक् । तपामिष्टानि समिपामर्दति यत्रास सप्तकपीन्यर एकमाहुरिति ॥ विश्वविषयाणि कर्माणि दृष्टिस्थितिमहाररूपाणि कर्माणि यस्यासो. विश्वकर्मा स च विना विभूतमनाः नेस्प तेषु कर्मसु मन एवमापन इयर्थः । आत् । अपि च यस्मादेवं तस्मात्सर्व एव विधाता धाता विहा. या इति चोच्यते । बिघावोत्पादकः । धाता पोपकः । विशेषेण जहा- ति परिसजतीति निहायाः संइत्यर्थः । उतापि च अत एव परम: सर्वेय उत्कृष्टः सम्पत्यश्यतीति सदृक् सर्वज्ञ इसर्थः । यत्र पस्मिन्परः प. रस्मिन्नीश्वरेण सप्तरपीन एकमाहुः । य एते मरीच्यत्रिप्रमुखाः सप्त ऋ- पयो विविधा दृश्यते सर्वे स्टेः मास् परस्मिन्कीभता इति वेदान्तपाणा- आदुः । स च परमेश्वरसोपा सप्त ऋषिप्रभृतीनामिष्टान्यपेक्षितानि स्था- नादीनि इपा स्वेछामात्रेण सम्पादयति । तेन च ते महर्पयो नंदति ह- ध्यन्ति ॥ अथ तृतीया । यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेदभुवना. . नि विश्वा । यो देवानां नामधा एक एव तसंप्रश्न भुवः नार्यपत्यति ॥ यो विश्वकर्मा नास्माकं पिता पालयिता न केवलं पालकः कि- न्तु जनिता उत्पादकोपि । किमनेनास्माकमुत्पादयिताऽतिसंकोचेन यो । विधाता सर्वस्य जगतः उत्पादकः । यश्च विश्वकर्मा विश्वा विश्वानि च. तुर्दशरूपाणि धामानि वेद जानाति किञ्च या देवाना नामधाः स्वयमेव सर्वदेवरूपेणानीटमित्रादीनि देवतानामानि धारयति । अत एवान्यत्रा- ·शुलयजुर्वेदकापसंहितामाप्ये नातं । इन्द्रमियरुणपनि अदुरथो दिव्यः स .सुपर्णो गम्तमान् । एकं सद्विमा बहुधा पदयनि यमं मातरिश्वानमारिति । अत एवाहुनानां देवानां नामानि पारयनापि सयोक एवं त विश्कर्माणं परमेश्वरं भ. न्पा भुवना तस्मादन्पानि सृष्टानि सर्वाणि भुवनानि संमानो यथा भवति तथा यन्ति । मलपकाल एकत्व प्राप्नुवन्ति । एकीभावयुक्त प्रलय एक ईश्वरः कानि भुवनानीति एवं संमना समधारणं प्रवत्तते । निभागाभावेन श्रुत्यनामिज्ञातुमराम्यवाद ॥ ॥ अथ चतुर्थी। तऽआयर्जुनद्रविणर समस्मा ऋपयः पूर्व सरितारो न भूता । अमृतं सूत्रं रजसि निपते ये भूतानि सम. कृण्वन्निमानीति । पूर्जेदाहतेन विश्कर्मणा प्रथमोत्पादिता ये विश्वासप्टारः अमूर्ते असुभिः प्राणैः मेरित जंगमात्मके सूर्ते प्राणादिव्यतिरिक्तन प्रेरित स्था- वरात्मके निपते निपप्णे स्थिते रजसि लोके इमानि भूतानि सर्वान तान् माणिनः समकृण्वन् सम्पगुदपादयन् । ते पूर्व स्रष्टारः अहम सृष्टाय जगते द्रविणं धनरूपं भोग्यजात समायजन् तं सम्पक संपादयतः कीरशास्ते पयः अतीन्द्रिपटारः सर्वज्ञा इयर्थः । भूनाजरितो न भूम्ना स्वकीयेन महत्त्वेन कदाचिदपि जीर्णा नश्वरा न भवन्ति ॥ अथ पञ्चमी ।। परो दिवा पर एता पृथिव्या परो देवेभिरस्तुरैर्यद. स्ति । कर स्विद्गर्भ प्रथमं दध आपो यत्र देवाः समः पश्यन्त पूर्व इति । हृदयपुण्डरीके पदीश्वरमस्ति तवरत्वं दिवापरः । द्युलोकादाप दरे तिप्रति एता पृथिव्या परः अस्याः पृधिपाः पर अस्याः पृथिच्या अदूरे तिपनि देवेभिरस्तुरैः परः देवेभ्योस्तुरेभ्यश्च दरे तिष्टीत सकारात्तः परः शष्टो दूरखाची दूरत्वं नामविलक्षणं सर्वजादिलक्षणताद गुरुशास्त्र. विमुखैन ज्ञायते इत्यर्थः । किञ्च यत्र यस्मिन्नाभि पूर्व प्रथमोपादिता सो देवाः समपश्यन्त सस्थानानि सम्यग्दृष्टान्तः । तं क स्विदर्भ के नाम गर्म आपः प्रथमं दधे दधिरे आग्रंद्भिः पूर्व घृतं गर्भे देवमनुप्यादयः सर्व माणिनो बीते इत्येवं शास्त्रमसिद्धा सोपि गर्भक इति न ज्ञायते यदा ·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । स्थूलोप्पयं जगदाधारो न ज्ञायते । तदानीमत्यन्तमूक्ष्म तवं न ज्ञायते इति किमु वक्तव्पमित्पभिमायः ॥ ॥ अप पष्ठी ।। तमिद्गगर्म प्रथमं दध आपो यत्र देवाः समगच्छंत वि. वे । अजस्य नाभा अध्यकमर्पितं यस्मिन्विश्वानि भुवनानि तस्थुरिति । इदानी गुरुशास्त्रानुशासनोपेतेषु विद्यमानस्तत्वनिर्णयोऽभिधीयते । यत्र पस्मिन्ब्रह्माण्ड गर्ने विश्वे सपि देवाः समगच्छन्त सद्भताः सम्भूप वर्तते । तमिप्रमेर गर्भमाप: प्रथमं दधं धृतवसः । तद्वारेण प्रकार एवं स्पष्टीकि. यते | अजस्य जन्मदितस्य परमेश्वरस्य नामा नामी नाभिस्थानीयस्तर- पमध्ये एकङ्किचिद्रीनं अध्यात अधिकत्वेन स्थापित पस्मिन् वीज वि. श्वानि सपिपि भुवनानि भूतमातानि तस्थुः । तद्वीजपितं । तथा च स्मयते । अपमेव स सर्जादौ तासु वीर्यमवासनात् । तदण्डयभवम सूर्य- कोटिसमप्रभमिति ॥ अथ सप्तमी। न तं विदाथ य इमा जजानान्याध्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्राकृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्तीति ॥ यो विश्वकर्मा इमा इमानि भूतानि जजानोत्पादितवान् । विश्वक- र्माणं न विदाये न स्पृष्टा हेजीवा यूपं न जानीय । देवदत्तो यज्ञदतोऽपि त्येवं सर्वेऽपि वयमात्मानं विश्वकर्माणं जानीम इति याज्येत तदसत् ती हे प्रसपागम्यं नैवं रूपं विश्वकर्मणः परमेश्वरस्प तत्वं किन्तु युष्माकमहं प्रत्य. पगम्यानां जीवानामशानमन्तरमभ्यन्तरं अन्यदई प्रत्पपगम्यादतिरिक्त सर्ववेदान्तवेद्यमीवरतं बभूव भवति घिद्यते नैव रूपवत्तदपि कुतो न विदम इति चेद नीहारेण आता । भवतो नीहारसाशेनाज्ञानेनातवान्न जानन्ति। यथा नीहारो नात्यन्तसमन्तात् दृष्टरावरकत्वाद। नात्यन्तं सव काष्टपा. पाणादि चान्तरेण संबद्धु अयोग्यत्वात् । एवमज्ञानमपि नासन्तमसन् । ई. श्वरतत्वावरकत्वाद । नापि सत् बोधमात्रनिर्वतवाद । दृश्यनानिर्वचनी- येनाज्ञानेन भवन्तः सर्वोप जीवाः पारशा न केवलं माइत्ता न फेचलं भारतत्वं किन्तु जलप्पाच देवोई ममेदं गृहक्षेत्रमिलाधनंतनल्पनपराश्च किच अमुहपः । असुषु तृप्यन्तीति अमुल्पः । केनापि प्रकारेण प्राप्यान्या ·१४६ शुक्लयजुर्वेदकावसंहिताभाट्ये • तावतेन तृप्यन्ति भतता न तु परमैशरतत्वं विचारयितुं प्रवर्तन्तं न केवल मिहलोके भोगमाप्तिः किन्तु उत्थशामः परलोकेपि भोग सम्मादयितुं नानाविधपॉपु उक्यानि शस्त्राणि शंसतीत्युक्थशामः । तादृशा भुत्वा भव. न्तश्चरन्ति पहिकामुष्मिकभोगयोः सर्वदा प्रवर्तते । तस्मादज्ञानं मिथ्याज्ञान- पराधीनानां भवतां नास्ति तत्वज्ञानमित्यर्थः ॥ अथाऽष्टमी ॥ विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव आदिद्गन्धर्वोऽअभवहिनीयः। तृतीयः पिता जनितांषधीनामपां गर्भ व्यरात्पुरुत्रेति ॥ ब्रह्माण्डमध्यातानां उत्पतिरुच्यते । अण्डमध्ये प्रथम विश्वकर्मा देवतिर्पगादिविषभेदस्य कर्ता सत्पलोकवासी चतुर्मुखो देव अजनिष्टोत्प नः । आदित् । अनन्तरमेव तदपेक्षया लगन्धर्वो गो वाचः धारयिता पृधि. व्या वा गन्धौग्निः । अग्नि गन्धर्म इति श्रुतः । सद्वितीयः ससहायः । अभवत । उत्पन्नः । ततोयः पिता पालापता औषधीनां जनिता उत्पादकः । तदपेक्षया तृतीयोभवत् देवमाया गर्भ ब्रह्माण्डं परमेश्वरः पुरुत्रा व्यदधाद । बहुधा विभक्तं कृतवान् । इत्यष्टादशेऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः॥ तृतीपेऽनुवाके वैश्वकर्मणहोमस्य द्वितीयाहुतिरुक्ता ॥ एतावता वैश्य- कर्मण होमः समापितः ॥ अथ चतुर्थेऽऽनुवाके ब्रह्मणो जभ्यं चाऽमतिर- थ्याख्पं सूक्तमाम्नायते ।। तत्र अहवनीयनौ प्रणीयमानेवर्युणा संमेषितो ब्रह्मा दक्षिणोत्तरतोनुव्रजन् आयुः शिशान इत्येतस्मूक्तं अप्रतिरथ्याख्यं जपेत् । तथा च कात्यायनः ।। ब्रह्मनपतिरथं जपतीति संप्रेष्यतीति शेप: संप्रैपतामोदेव ब्रह्मा एतत्सूक्तं जपेदित्युक्तं भवति ॥ तत्र प्रथमा । आशुः शिशानो कृपभो न भीमो धनाधनः चोभणश्च. र्षणीनाम् । संक्रन्दनो निमिष एकवीरः शतर सेना अजय- साकमिन्द्र इति ॥ अयमिन्द्रः परमैश्वयोपेताग्निः शतं सेनाः शतसंख्याकाः परकीय- सेनाः साकमेकप्रयत्नेनैवाजपत् । कीदृश इन्द्रः आशुः शीघगामी शिशान. तीक्ष्णः । अत्युग्न इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः ॥ वृषभो न भीमः यथा उपभोऽ भयङ्करः । पनापना शत्रूणामतिशयेन घातको। चर्षणीनां परसेनागतानां ·.. २ द्वितीयदशके। १८ अध्यायः । मनुष्याणां क्षोभणः । क्षोभहेतुः । संक्रन्दनः समीचीन संक्रन्दनं परभयहे- तुध्वनिविशेपो यस्यासी संक्रन्दनः । अनिमिषः कदाचिदपि निमपं न करोति अत्यन्तसावधान इत्यर्थः । एकवीरः परनरपेक्ष्येण स्त्रयमेक एव जेतुं शक्तः शूरः ॥ अथ द्वितीयः ।। संक्रन्दनेनानिमिपेण जिष्णुना युत्कारेण दुश्च्यवनेन धृ- ष्णुना । तदिन्द्रेण जय तत्सहध्वं युधो नर इषुहस्तेन वृष्णेति ।। युधो युद्धाथिनो हेनरा मनुष्पा ! इन्द्रेणानुगृहीताः सन्तस्तत्परवलं जयत वशीकुरु । वशीकृत्य च सहवं अमिभवन्तु विनाशयतेत्यर्थः । कीदृशेनेन्द्रेण संक्रन्दनेनानिमिपेण पूर्ववद्याख्येयम् । जिष्णुना जपशीलेन युत्कारेण युद्धकारिणा दुश्च्यवनेन च्यावायतुं दु शक्येन धृष्णुना नीतिरहि- तेन इपुहस्तेन । वाणाचायुधोपेतेन । वृष्णा प्रधानेन वर्षकेण ॥अथ तृतीयः।। स इपुहस्तैः सनिषद्भिभिवंशी समष्टा सयुध इन्द्रो गणेन । सर सृष्टजित्सोमपा पाहुशध्र्युग्रघन्या प्रतिहिता- भिरस्तेति ॥ इपवो इस्तेपु येषां भटाना ते इपुहस्तास्तैः साकं सा इन्द्रो वशी परवलं अवशं करोति निपङ्गिणः खड्गहस्तास्तैः साकं स इन्द्रो वशी स्व. कीपैनुष्क। ग्वदूगहस्तैश्चोपेतत्वात्परसैन्यं वशीकरोतीत्यर्थः । यद्वा परसै- न्यगतैनुष्क: वड्गहस्तः सहितान् परकीयान सर्वान्चशीकरोति । स इन्छो युधं योधगोन परकीयाममुद्देन संस्रष्टा सम्यक् मिश्रितो भवात । मिश्रीभूय च ये स्वेन संस्रष्टास्तान सर्वान् जयतीति संसृष्टनित् । सोमपाः यजमानाना यागेषु सोमं पिवति अन एव बाहुशर्डी बाहुवलोपेतः उग्र- धन्ना उग्रतधनुष्फः प्रतिहिताभिस्तेन धनुपा मेरिताभिरिपुभिरस्ताक्षप्त वि- नाशयितेत्यर्थः । अथ चतुर्थी । बृहस्पते परिदीया रथेन रक्षोहाऽमित्रां अपराधमानः । प्रमअन्त्सेनाः प्रमणो युधा जयन्नस्माकमेध्यविता रथानामिति ॥ वृहतो वाक् तस्याः पालको वृहस्पतिरिन्द्रः । अआ एवान्यत्रा- म्नातम् । वामै वृहती तस्या एप पतिस्तस्मादु बृहस्पतिसिते । व्याकरणक- तृत्वादिन्द्रस्य वाक्पतित्वम् । तचान्यत्र समाम्नातम् । देवा इन्द्रमनुवस्ताई नो -- ·१८८ शुरुयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये वाच व्याकुर्वीति । तथाविध हेइन्द्र! त्वं रथेन परिदीय सर्वतो गच्छ। कीदृश इन्द्रः । रक्षोहा राक्षसाना हता अमित्रान् शवूनपाधमानः । यथा अपन- यन्ति तथा बाधणान: सेनाः परकीयाः ममजन प्रकोण ममाः कुर्वन् म. मृणः महर्षेण स हिंसफः । युद्धेन जयन् सर्वत्र विजयमानः । अस्मा. कमस्मदीपाना स्थानामविता एधिरक्षको भव ॥ ॥ अथ पंचमी ।। बलविज्ञापः स्थविरः प्रवीरः सहस्वान्वाजी सहमान. उग्रः । अभिवारो अभिसत्वा सहोजा जैत्रमिद्र रथमातिष्ठ गोधिदिति ॥ हेन्द्र ! व जैत्रं जयशील रथमातिष्ठ आरोह । कीदृशस्त्वं बलं पर- कीयसामथ्य विज्ञानातीति बलविज्ञायः । स्थविरः पुरातनः । शुरेप्वात शूरः। सहस्वान् बलवान् वाजी अन्नवान् सहमानः परेपामभिभविता । उग्रो युद्धपु क्रूरः । अभितो वारा शूरभटा यस्पासावमिवीरः अभितः सत्वानः परिचारकाः माणिनो यस्यासारभिसत्ता सहसो बलादिन- जातः सहोजा वलाधिक इत्यर्थः । गा भूमि विदन्ते लभा इति गोवि- व ॥ अथ पटिश ॥ गोम्रभिद गोविदं वज्रयाहु जयंत मज्यं प्रमृणं तमोज- सा। इमर सजाता अनुधीरध्ययमिंद्र सखायो अनुसर. भावमिति ॥ हेसजाता' समानजन्मानोऽस्मदीया ज्ञातयो यूमिममिन्द्रमनुसंर- भत्र इन्द्रः पुरतो युद्ध सम्यगास्मता कीशमि, गोत्रीपद गोत्रान् प. चतान भिनत्तीति वदीयपक्षान् छिनतीति गोत्रभित । त गा भूमि विद- ते लभते इति त गोविद । वज्र वाही यस्य स वजनास्त । ज्या भूमि राज्य भूगिरादित्य शत्रूणा यया भवति तथा विजयत विजयमानं । ओजता वलेन अमृणन्तं मर्पण हिंमन्तम ॥ अथ सप्तमी ।। अभिगोत्रिणि सहसा गाहमानोदयो धीरः शतमन्युः रिन्द्रः । दुरच्यवनः पृतनाषालयुध्योस्माकर सेना अवतु प्र. युत्सु इति॥ अयमिदः प्रयुत्सु प्रकृहेषु युद्धेष्वस्माकं सेना अवतु रक्षतु की शः इन्द्रः अभि सर्वतोऽस्थितानि गोत्राणि युद्धक्षेत्राणि सहसा मीत्र- ·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । गाहमानः प्रविशन् । अदयो दयारहितः । वीरः शूरः । तमन्युहुधा क्रोधयुक्तः । दुइच्यवनः च्यावयितुं दुःशप: । पृतनापाट् परकीयसेना- नामभिभविता । अयुध्या केनापि योधुमशयः ॥ ॥ अथापी । इन्द्र आसां नेता बृहस्पतिर्दक्षिणा यज्ञः पुर एतु सोमः देवसेनानामभिभजतीनां जयन्तीनां मरुतो यंत्वग्रमिति । याः सना अस्मदनुग्रहार्य चैरिपु गछन्ति आसां सनामामिन्द्रो नेता भवतु यो वृहस्पतिया च दक्षिणा देवी यश्च यज्ञो यश्च सोम एतेपा- मेकैका पुरतः गछन्तु याश्चैतत्संवन्धियो देवसेनाः परवलं अभित्तो भं- जयंसो जन्ति तासामग्रं पुरतो मानो पन्तुं गछन्तु । अथ नवमी । इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य गज्ञऽ आदित्यानां मरुता शर्ध उग्रं । महामनसां भुवनच्यवानां घोषो देवानां जय. तामुदस्थादिति । वृष्णः कामस्य वर्पणः इन्द्रस्य रामो राहं कुर्वतो वरुणस्य आ- दित्यानां अदितिपुत्राणां मरुतां वल्लं युदेवमितः प्रभवतिशेषः । महामनसा युद्धे स्थिरचिताना शत्रून् भुरानेभ्यश्च्यांवयितुं समर्थाना ज. या विजयमानानां देवानां इन्द्रादीनां घोपशब्दो वनिरुदस्थात् सर्वत उ. स्थितोऽभूत् ॥ अथ दशमी। उद्धर्षय मघवन्नायुधान्युत्सत्त्वानां मामकानां मनार सि । उदृत्रहन्वाजिनां पाजिना न्युद्यानां जयतां यन्तु धापा इति। हेमघवन् ! इन्द्र आयुधान्यस्मदीयान्युद्धपंप परकीयेभ्य उत्कृष्धानि कृत्वा अस्मान्दर्पय । मापकानां पदीपाना सत्वानां प्राणिनां मनासि उ. स्कृष्टानि वा हर्षय । हेवहन वैरिघातिन् वाजिनामश्वानां आमदीयानां धाजिनां निशि गमनाने उत्कृष्टानि त्वा हर्पय जयन्तां विजयं पानु. पता रपानामस्मदीपानां पोपाः उधंतु महांतो धनप उडरन्तु ॥ अयैकादशी ।। अस्माकामद्रः समृतेषु मध्यस्माकं या इपयस्ता ज. २० ·. शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । यन्तु । अस्माकं वीरा उत्सरे भवत्वस्मा उ देवा अव• ताहवेष्विति। युद्धार्थ परसैन्यगतेषु ध्वजेपु सभृतेषु सम्पर माप्तेषु सरस अ. स्माकमिन्द्रो रक्षितेति भोपः । तदानीमस्माकं या इपको अस्मदीयमुक्तास्ता जयन्तु परसैन्यानि वध्यन्तु । अस्माकं वारा ये शूरा भटा ते उत्तरे भवन्तु परकीयभटेभ्य उत्कृष्टा भवन्तु । अपि च हेदेवा ! आइवेषु युद्धेषु अस्मान् यूयमवत रसव ॥ अथ द्वादशी । अमीषां चित्तं प्रतिलोभयन्ती गृहाणांगान्यप्वे परेहि । अभिमेहि निर्दह हृत्सुशोकैरन्धनामिनास्तमसा सचन्तामिति । हेभप्दै सर्वव्यापनशीले इन्द्रसेने अपीपा शत्रूणां चित्तं चित्तानि चेतांसि मंतिलालयन्ती विमोइमाना त्वं तच्छमंबंधीनि हृदयान्यपि शो. कैनिदेह भस्मीकुरु वेऽमित्रास्ताप शत्रवः अन्धेन तमसा तीबांधकारेण स- चंताः संगता भवन्तु । अथ त्रयोदशी । अवसृष्टा परापत शरध्ये ब्रह्मस शिते । गच्छामित्रा- न्प्रपद्यस्व मामीषां कंचनोच्छिष इति । हिसिका इतिः शल्पा ब्रह्मणा मन्त्रेण सरशिता सजीकृता ब्रह्मशता तादृशी । शारव्ये ! त्वं अवसृष्टा अस्माभिर्मुक्ता सती परापत सहसा परसैन्यं पतिता भव । पतित्ग व अमित्रान् शत्रून् गछ माय च पद्यस्व शत्रूणां शरीरमध्ये प्रवेशं कूरु । प्रविश्य च अभीपां शत्रूणां मध्ये कंचन पुरुपं मोछिपः अवशिष्टं मा कुरु सनिपि जहासर्थः । अथ चतुर्दशी। प्रेता जयता नर इन्द्रो यः शर्म यछतु । उग्रायः सन्तु पाहवो नाधृप्या यथा सथेति । हेनरोऽस्मदीपाः पुरुषाः प्रेत परसैन्यं प्रकर्षण गछन । ततो जयत विजयं मानुत । अयमिन्द्रो वः युष्मभ्यं शर्म जयप्रयुक्तं मुखं यछतु किश्च पपा यूयं अनाधृष्पा असय केनापि तिरस्कार्या भवय | तथा युष्माकं वाहयो मुजदण्डा उग्रा उद्गुर्णायुधाः सन्तु ॥ ॥ अथ पञ्चदशी ॥ असी पा सेना मरुतः परेषामभ्यति नः ओजसा स्पर्धमा- ·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । ना । सांगूहत तमसाऽपनतेन यथामीऽ अन्यो अन्यं न- जानन्निति ॥ हेमरुनः ! यूयं परेषां शत्रूणां या मसिद्धा असौ सेना ना अस्मा- नभ्योत अभिलक्ष्पागछति । कीरशी सेना । योजसा घलेन स्पर्धमाना मपद्धी कुर्माणी ता सेनों अपनतेन आगतकर्मणा तमसधिकारेण गृह- स संहतामाच्छादितामपलपिनां कुरुन । यथा अमी सैनिका अन्योन्यं पर- स्परं न जानन् । न जानीयुः । तथा राहतेसन्नयः ॥ अथ पोडशी ॥ पन्न पाणाः सम्र्पतन्ति कुमारा विशिखा इव । तन्न इ. न्द्रो वृहस्पतिरदितिः शर्म यछतु विश्वाहा शर्म यछत्विति ॥ यत्र पस्मिन् युद्ध वाणाः परैर्मुक्ताः सम्पतति इनश्चेतन सम्भूपः पतति । तत्र दृष्टांनः । कुमारा विशिखा इत्र पथा शिवारहिताः मु- ण्डिनमस्तका विकीर्णकेशा वा अत्यंतं वालाश्वपलाः सन्त इतश्वेतच गन्छति तद्धन् । ततोऽस्मिन्युदे अपमिन्द्रो नोस्मभ्यं शर्म जयमयुक्तं मुख यच्छतु ददातु कीदृश इन्द्रः बृहस्पतिः । तत्तदुचितमन्त्रज्ञ अदितिर- नखण्डितशक्तिः। विवाहा परकीयममाणिपाती । अयामिन्द्रः नोऽस्म- भ्यं धर्म यछतु ॥ अथ ससदशी । मर्माणि ते वर्मणा छादयामि सोमस्त्वा राजामृतेना. नुवस्तां । उरोर्वरीयो वरुणस्ते कृणोतु जन्तं स्वा तु देवा मदंत्विति ॥ हेयजमान ! ते तप मर्माणि जीवस्थानानि चर्मणा कवचेन छादया- मि आछादयामि सोमो राजा अमृतेन मरणनिवारण केनापि कवच विशेषेण अनुवस्ता सामाछदयतु । तथा वरुणले तुभ्यं उचिरीयः । अन्यदीपाप्यधिकादप्पंत्यनं वर्म कृणोतु जयंत विजयं प्राप्नुवन्तं स्वा देवाः अनुमदन्तु । अनुकूला भूता हृष्यंतु ॥ इत्यष्टादशेऽध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ चतुर्थेऽनुवाके ब्रह्मणा जप्यम्पतिस्थास्यं सूक्तमुक्तं ॥ ॥ अथ पञ्चमेरिमणयनमुच्यते ॥ कासापनः ॥ आद्रोदुंबरी घृनोपितास्तिन . देनमित्यादपाति प्रत्यूचापाते । धृतातास्तिस औदुंबरी: सामय ज. देनमिति तिसभिऋमिरादध्यात् तत्र मथमा ॥

·शुरूयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । उदेनमुत्तरा नया घृतेनाहुतरायस्पोपेण स सृजप्रजपा- च यहु कृधीति ॥ घृतेन द्रव्येण आहुनः मर्वताहूयमानाग्ने ! एनं यजमान सुनरी अ. त्युत्कृष्मैश्वर्य प्रतिउन्नय । उत्कर्षेण मापय शीघ्रं प्रापयेत्यर्थः । उ. स्कृऐश्वयमेव प्रपंच्यते । रायपोपेण धनसमृध्या संस्हज संयोजय । कि श्च । प्रजया च सन्तत्या बहुपुत्रपौत्रादिभिरति बहु भावमापन्नं कृधि कु. ॥ अथ द्वितीया । इन्द्रेमं प्रतरां नय सजाता नाम सदशी । समेनं व. चसा सूज देवानां भागदा असदिति ।। हेइन्द्र ! परमश्वर्ययुक्त इमं यजमानं मारा नय । अतिशयेन प्र. कृष्टश्वर्य मापय । तदेव प्रकृष्टलं विशदीक्रियते। सजातानां सहोता नानां ज्ञातीनां वशी असत् । नियमेन समर्थोभवत् । किश्च एनं वर्चमा वलेन संबन । अयं च यजमानो देवानां भागदा अमन् । यज्ञेषु भागम- दो भवतु ॥ ॥ अथ तृतीया॥ यस्थ कुर्मो गृहे हविस्तमग्ने वर्धया वं। तस्मै देवा अ- घिवन्नयं च ब्रह्मणस्पतिरिति । वयं ऋतिजो यजमानस्य रहे हविः कुतः । हेअग्ने ! त्वं तं यन- मानार्थमधिग्रुवन अयं यजमानः सर्वेभ्योऽधिक इति भवतु । अयं न यन- मानो ब्रह्मणस्पतिर्वेदिककर्मणः पालको भवतु ॥ ॥ कासायनः नुय. म्पोदुवेति आंगमुपपछेत् ॥ पाठस्तु ।। उदु त्या विश्वेदेवा अग्ने भरंतु चित्तिभिः । सनो भय शिवस्त्वर सुप्रतीको विभावसुरिति । अपं मन्त्रास्त्रयोदशेध्याये व्याख्यातः ।। कात्यायनः ।। आदिसं गछन्ति पञ्चदिश इतीति । ऋविजः पंच दिशो देवरियताः पश्च मनो जांतश्चियानि प्रतिगर्छयुः । तत्र मयमा ॥ पञ्चदिशो देवीर्यज्ञमिमं भवंतु देवीरपामतिं दुर्मति पाधमाना रायस्पोपे यज्ञपत्तिमामजन्ती रायस्पोपे अधिपज्ञो अस्थादिति ।

·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । या इमाः प्राच्यादयः पञ्चदिशमाः म; इमं यज्ञमवंतु कीदृश्यो दिशो देवारिन्दिपमादीना देवानां सम्बन्धिपः देवीः लयमपि देवता- रूपाः | अमति स्म अस्मदीपा माझा दुर्मीत दुष्टां पापविपया चुद्धिं च अ. पसायमाना विनाशयत्यः । रापस्योपे धनसमृद्धी यज्ञपति यजमानमाभ- जन्तीः प्रापयत्यः । किञ्च रापस्योपे धनसमृद्धौ अध्यस्थात् अधिक- मवतिष्ठतु ।। ॥ अथ द्वितीया ।। समिद्धे अग्ना अधिमा महान उथपत्र ईडयो भीतः । त धर्म परिगृहागजन्तोर्जा यज्ञमयजन्त देवा इति । समिद्धे सम्पपञ्चलिते अनी मणीयमाने साते अधिमा महा- न् अधिकं पुनः पुनः पूज्यमानः। उक्यपत्र: उपयानि शस्त्राणि पत्रं घा. हनं यस्य सः उपथपत्रः ईड्यस्तुत्यः यज्ञ एवं गृहीतकालिम् यजमा- नैः परिगृहीता यवतीति शेषः । यदा देवा वादीऽयं परिगृह्य यनंत य- जंति ॥ ॥ अथ तृतीयः॥ दैव्या य ध जोष्ट्र देवश्रीश्रीमणाः शतपयाः । परि. गृह्य देवा यज्ञमापं देवा देवेभ्यो अवतो अस्थुरिति । दैन्याय देवानां हिताय पर्ने । यागद्वारा जगतो धारयित्रे जो- ऐ अस्मदीययजमानस्य हविषा सवित्रेम ऋत्विजो यज्ञं यजन्तीति शे. प: । तदायमग्निरीदृशो भवति । कीदृशो भवति । कीदृश इति तदु. कयते । देवीदेवान् श्रयन्तीति हविर्यजमानेन सेवतइति देवश्रीः । श्री. मणाः श्रयते सेवत इति श्रीर्यजमानस्तस्मिन्ननुग्रहरूपं मनो यस्यासी श्री- मणाः शतपयाः शतसंख्पाकानिपया प्रभृतीनि हर्वीपि पस्यासौ शतपया: ताहामग्नि परिगृह्य देवा ऋविग्पझं यजमाना यज्ञमायन्प्राप्नुवत्पनुतिष्ठंती- सर्थः । किञ्च देवा ऋलिग्यजमाना देवेम्पो हविः स्त्रीकर्तृभ्यः अश्वपतो याग कमिछ-तः अस्तु तिष्ठन्तु ॥ ॥ अथ चतुर्थी। धीतर हविः शमित शमिता यजध्यै तुरीयो यज्ञो प- घ्र हव्यमेति । ततो वाका आशिपो नो जुषन्तामिति ।। प्रथममध्वर्युणा आश्रावणं तव आग्नीधण प्रप्ताश्रावणं ततो यजे- सम्वर्युः सम्भेषः ततो होतुर्वषट्कार इति यज्ञश्चतुर्दा कल्प्यते । तत्र तुरी- ·गुरुयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । यश्चतुर्थों पक्षो पत्र यस्मिन्काले हव्यमोत हविः मामोति तस्मिन्काले य जध्ये यागार्य शमिता शामिवा शमितं मन्त्रः संस्कृतं इवितिं पा. पितं ततोऽनन्तर वाका वा यानि वचनानि ऋग्यजुः सामलक्षणानि आशि पश्च अभीष्टपार्थस्य आशंसतानि नोऽस्मान् जुषन्तां सेवता ।। अथ पञ्चमी । सूर्य राश्मिहरिकेशः पुरस्तात्सविता ज्योतिरुदयां अज- खं । तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वान् सम्पश्यन् विश्वा भुव. मानि गोपा इति ॥ दारिन्ध हरतीत हमिहिरप । हिरण्यवर्णा केवस्थानीया ज्वाला- यस्पासौ हरिकेशोऽग्निः स च सूर्यरश्मिः सूर्यरूपश्च भूत्वा सविता मा. पिना तत्तद्वारेषु प्रेरको ज्योतिर्मण्डलरूपः सन पुरस्तात्पूर्वस्पा दिशि अ. जन प्रतिदिन उदयात उदेति तस्याने मसवे प्रेरणे सति पूषा पोप- को देवः याति आगछति कीदृशः पूषा विद्वान् सर्वज्ञः गोपाः गवार- क्षकः। किं कुर्वन् । रिश्वा भुवनानि सम्पश्य सर्वान् लोकान्सम्यगव लोकपन् । कासायनः ॥ पृथ्वश्मानमुपदधाति विमान इति दाम्पा शे. तपापाणमुदध्यात् ॥ विमान एप दिवो मध्य आस्त आपभिवाब्रोदसी अन्त- रिक्षं । स विश्वाची रभिचष्टे घृताचीरंतरा पूर्वमपरं च फेतुमिति । पप इमा विमानो विविधं जगन्निर्माणः सन् दिवो मध्य आस्ते आग्नध्रिस्थानीयस्याकाशस्य मध्ये तिति । कीमा इमाः रोदसी धावा- पूपिम्पो चान्तरिक्षं चापनिवान् सर्वतः पूरितवान् । यद्यप्पयं इमा न किंचित जगनिर्षिमाते नापि लोके न पक्षमापूर्य तिष्ठति तथापि परमेश्वरगुणैरस्प स्तूयमानतानकोपि विरोधः । स तथा स्तूयमान इमा विशाची व्यापिनी: दिशाः अभिचष्टे सर्वतः प्रकाशयति । तथा धृताची धृनमाप्तिहेतुभूता धेन्वाभिचष्टे तथा अन्तरा ब्रह्माण्डस्य मध्ये पूर्वमपर च केतुं उदपारतम- याभ्या पूर्वापरदिशोऽनवाच्छन्नभूत सूर्यमभिचष्टे । अप द्वितीया ॥ उक्षा समुद्रो अरुणः सुपर्णः पूर्षस्प योनि पितुराविवे- शामध्ये दिवो निहितः पृश्निरश्मा घिचक्रमे रजसस्पारप- तापिति। ॥ तत्र प्रथमः ॥

·२ द्वितीयदशके। १८ अध्यायः । अपममा उमा सेक्ता यागद्वारेण फलाभिपेचक इसर्थः । समुद्रः बह- फलमदत्वात्समुद्रसदृशः । अरुण: पूर्वमन्त्रे सर्वप्रकाशवेनोपचरित्वात्सूर्यसदृश इत्यर्थः । सुपर्णः स्वर्गमत्युद्गमनहेतुत्वात्पक्षिसाः। तथाविधोरमा पितुः कर्मपाकस्य पूर्वस्य पूर्वदिग्वतिन आहवनीयस्य योनि कारणभूतमाग्नीध्रमा- विवेश प्रविश्वान पदाहवनीय उपेद भाग्नीधा उद्धोदित्पाहवनीपयोनि- समामीधस्यान्यनाम्नातम् । अयं पृश्निः वेतो वर्णोइमा दिवो मध्ये आग्नीधस्थानीयस्याकाशस्य मध्ये निहितः स्थापितः सन् रजतो रजनी- पस्प जगत अन्ती उत्पत्तिमलयरूपकोटिद्वयं याति परमेश्वररूपेण पाल. यति । कासापनः । एनमतिक्रमन्ति इन्द्रं विश्वा इतीति । इन्द्रं विश्वा इत्या- दिमिश्चतभिः ऋभिरेनमश्मानमतिक्रमणं कृत्वा गच्छेयुः । तत्र प्रथमः || . इन्द्रं विश्वा अवीवृधन समुद्रव्यचसगिरा। रीतम रथीनां वाजानां सत्पति पतिमिति । अयं मन्त्रस्त्रयोदशेऽध्याये व्याख्यातः ॥ अथ द्वितीया । देवाहूर्पज्ञ आचवक्षत्सुम्नहूर्यज्ञ आचयक्षत् । यक्षदग्नि- देवो देवा आचवक्षत् इति ।। देवानाहयतीति देवहूर्यशश्च आचवक्षन् । मुम्नह: मुम्नस्य प्रजा पारूपस्य मुखस्याहाता यज्ञश्व आचवक्षन् । देवानाइयत् । निर्देवी देवतादिगुणयुक्तः देवा यक्षद । यजतु । आचक्षत । आवतु च । अथ तृतीया । वाजस्य मा प्रसव उदाभणोदग्रभीत् । अधा सपना- निन्द्रो मे निग्राभेणारा अकरिति । चाजस्यानस्य प्रसवः प्रमूतिरुत्पतिरभ्यनुज्ञा वा उदाभेण निद्रहण- सामर्थ्येन मामा यजमानं उदग्रभीत् उक्तं प्रापितवान् । अधापि च इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तोऽग्मिनिग्राभेण निग्रहणसामर्थेन सपत्नान् मदीयान्वैरिणः अधरानधः निगृहीतान करोतु ॥ अथ चतुर्थी । उदाभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीधन् । अधा स. पनानिन्द्राग्नी मे विपूचीनामध्यस्थतामिति ।। देवाः सर्वे ब्रह्मनपीक्षण याविपपं अवीरधन वर्द्धयतु उदाम ·. १५६ शुक्रयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । अस्मदीयमुस्कएँ निग्राभं वैरिणां निःकरें वाची वृद्धत् पर्धितवन्तः । अथा. नन्तरं इन्द्राग्नी विपुचीनान सर्वब्रह्मपरिढोद्रा भवतः सर्वतः पालयमानान् मे सपत्नान्मदीयान्वैरिणो व्यस्पतां विनाशयेताम् ॥ इत्यष्टादशेऽध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ।। पञ्चमेऽनुवाके अग्निप्रणयनमुक्तम् ॥ अथ पप्ठे अग्निस्थापनमुच्या ते ॥ अथ प्रथमा ।। क्रम वमग्निना नाकमुख्य हस्तेषु यिनतः । दिवस्पृष्ठर स्वर्गवामिश्रा देवेभिराध्यामिति ।। हेऋविग्यजमानाः नाक स्वर्गमाघनमुख्य उखायां पूर्वसम्पादितमग्नि इस्तेषु विभ्रतो धारयन्तस्तेनाग्निना सह क्रमव चितेरुपार पादान्विक्षिपन्नः । ततो दिवस्पृष्ट आकाशस्योपरिमागे वर्तमानस्यः स्वर्गलोकं गत्वा प्राप्प देवेभिमिश्रा देवैरेकीभूताः सन्तः आध्वं उपविशत ॥ अथ द्वितीया ॥ प्राचीमनुपदिशं प्रेहि विद्वानग्ने पुरोऽग्निर्भयेह । विश्वा आशा दीद्यानो विवभाजे नो घेहि विपदे चतुप्पद इति । अग्ने ! इदानीमानीतबहे प्रार्थी पदिशं मागाख्यां प्रकृष्टों दिश विद्वांस्त्वं अनुमोहे अनुक्रमेण भकों यथा भवति तथा गच्छ स्वाचारित एकानिष्पादितस्य बहः इहास्मिन्कणि पुरो आग्नर्भव भागवती बहिर्भवे सर्गः । विश्वा आशाः सर्वा अपि दिशो दीधानः प्रकाशयद । विभाहे- स्वमाप विशेषेण प्रकाशस्त्र ततो नोऽम्मदीया यांद्वपदे चतुष्पदे ऊर्जमन्नं घेहि सम्पादय ॥ अथ तृतीया ॥ पृथिम्पा अहमुदिन्तरिक्षमामहमन्तरिक्षादिवमारहम् । दिवो नाफस्य पृष्ठात् स्वज्योतिरगामहामिति ।। अह पनमानः पृथिव्या उद्गत एतदन्तरिक्षमारोहं आरुटोस्मि त- स्मादप्पन्तरिक्षादुद्गतो दिवमारु लोकमारुटोस्मि दिवो चुलोकसम्बन्धी नाकं दुःसरहितो यः मदेशस्तप पृष्ठादुपरिष्ठात् स्वज्योतिः स्वर्गलोकवा- सिज्योतिर्मण्डलमादित्परूपमहमगां मातास्मि । परा प्राप्स्पामि ॥ अप पतु ॥ स्वर्यन्तो नापेचन्त आधार रोहन्ति रोदसी। पशं ये विश्वतो घारर सुविदा सो पिते निर इति ॥

·२ द्वितीयदाके । १८ अध्यायः । १५७ ये यजमानाः मुविद्वांसः सुष्टु कर्मानुष्ठानप्रकारं नानन्तो विश्वतो घारं सर्पस्य जगताधारणहेतुं यज्ञ वितं विस्तारेणानुतिष्ठान ते यजमाना पावन्तरिक्ष आरोइन्त तथा रोदसी घायाधिव्यावाराहन्ति । ततः स्वर्ग- निपासमादित्यमण्डलं माप्नुवन्तोऽन्यक्किमपि स्थानं नापेक्षन्ते ।। अय पञ्चमी॥ अग्ने प्रेहि प्रथमो देवयतां चक्षुर्देवानामुत मानाम् । इपक्षमाणा भृगुभिः सजोपाः स्वर्यन्तु यजमानाः स्वस्तीति ॥ देवानात्मन इच्छन्तीति देवयन्तो यजमानास्तेषामुपकाराय हेअग्ने ! सं प्रथमं प्रेहि पुरतो गच्छ । यतस्त्वं देवानां मनुष्याणां चक्षुःस्थानीयः। लोकेऽपि हि गच्छतः पुरुषः पुरुषस्य दृष्टिः पुरतो याति । यक्ष्यमाणा य- प्टुमिच्छन्तो यनमाना भृगुभिः समोपा अनुष्ठानपरै गुनामकैर्मुनिभिः स- मानमियाः सन्तः स्वस्ति क्षेमो यथा भवति तथा सर्यन्तु स्वर्ग प्राप्नुवन्तु । कासापनः शुरुवरसा पयसाऽभिजुहोति कृष्णादोहन स्वयमातृण्णामयसि. श्चन्नक्तोपासेनीति । शुल्करत्मापा गोः क्षीरेण स्वयमावण्णष्टको सेचये. छ । नतोपामति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां जुहुयात् । तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु । नक्तोपासा समनसा विरूपे धारयेते शिशुमेक५ स- मीनी। द्यावाचामा रुक्मो अंतर्विभाति देवा अनि धारयं द्रविणोदा इति । नक्तं च उपा च नक्तीपा रात्रिदिवसावियर्थः । समनसा परस्परमे- कमत्युपयुक्ते विरूपे रात्रिः कृष्णा दिवप्तः शुल इसेवं विलक्षणरूपे समी ची समीच्यावनुकूले सत्यौ एक शिशुमनिरूपं धारयेते यजमानकर्तृक- मनिधारणं सम्पादयतः । धावा शुलोके क्षामा क्षितौ अगस्तदुभयमध्यव. नियन्तरिक्ष विभाति । यमो रोचमानोऽयमग्निविभाति विशेषेण मकाशते दिव्यन्ति व्यवहरन्तीने देवाः प्राणाः ते च द्रविणोदाः यागद्वारेण ५- नरूपं फलं प्रयछन्ति ताशयजमानस्प माणा आग्नपेतं धारयन् धृतर्ष- ता ॥ अथ द्वितीयः॥ अग्ने सहस्राक्ष शतमूर्धक्षत ते प्राणाः सहस्रं व्यानाः । स्वर साहस्रस्य राय ईशिपे तस्मै ते विधेम वाजाय स्वाहेति ॥ शतसहस्रशन्दापरिमिताभिमायौ विश्वतश्चक्षुरिसाद पन्त्रोक्त- ·१०८ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहितामाप्ये । मूर्तिरूपत्वेनायमग्निः स्त्यते तस्मादक्षिमूर्धमाणा व्यानाः अग्ने ते तत्र बहसः । तथा सं साहस्रस्प बहुसहस्रममूहपरिमितस्प रायो धनस्य ईशिपे मभुर्यवसि तस्मै ते तादृशाय तुभ्यं वाजायान्नामध्यर्थं विधेष हविषा प. रिचरेम । इदं हविः स्वाहाहुतमस्तु । कात्यायन: अग्नि निदधाति सुपर्णोमि आजुदानः सुमतीक इति द्वाभ्या मन्त्राभ्या आँन निदध्यात् । तत्र प्रथमः ।। सुपर्णासि गरुत्मान्पृष्ठे पृथिव्याः सीद । भासाऽन्तरिक्ष मापूण ज्योज्योतिपा दिवमुत्तभान तेजसा दिश उदृ हेति ।। हेअग्ने ! तं सपर्णः पक्षपाकारो गरुत्मान् गरुडसमानोमि । अतः पृथिव्याः पृष्टे उपार सीद उपविश । भामा स्वकीयप्रकाशनान्तरिक्षमा- पृण सर्वतः पूरय ज्योतिपा स्वकीगेन सागथ्र्येन दिव गुलोकं उत्तभा- न उस्तम्भितं कुरु तथा तेजमा स्वकीयेन सापन दिशः प्राच्यादिका १५ ६ उत्कर्पण दृढीकुरु । अथ द्विनीयः ॥ आजुहानः सुप्रतीकः पुरस्तादये स्वयोनिमासीद सा- धुपा । अस्मिन् सधस्थे अभ्युत्तरस्मिन्विश्वेदेवा यजमान- श्व सीदतेति ॥ अमे ! त आजुद्वानः आभिमुख्येन हुयमानः मुमतीका समु. सः सन् पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि साधुया साध्यक्रियया अस्तिग्यजमा ने साधयितुं योग्यया आसीद अधिनिष्ठ । हेविशेदेवाः ! यूप पजपानश्च अग्मिन्पुरोगिनि सधस्थे अमिना सह स्थातुं योग्ये अध्युत्तरास्गिन अधिक मु-कृष्टेयाने सीदतोपविशन ॥ कासापनः । समिदायानं शमी वक- स्यौदुपर्यस्ता सवितुरिति । शगीविनोदुम्पराणा सम्बन्धिनास्तिस्रः समिधरसार सरितुरे पस्योत तिमुभिभिरादध्यान ॥ व मथमा । तार सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामाहं वृणे मुमतिं विश्व- जन्या। यामस्य को अदृहत्वपीनार सहस्रधारा पयसा मही गामिति ॥ पुरा कदाचिकापारपो महापरस्पानेयाँ मुमति अनुग्रहकारिणी बुद्धिं अनुरत दुमान् | तन ष्टान्तः । मदीनां प्रभूतः पानस्तानमयो पम्प सा मणीनां तां सहवारपाका शीरधारा यस्याः सा सइस्त्र ·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । १५९ धारा तां पयमा महीं क्षीरेण मम्पूर्णा गां धेनुं यथा लौकिका दुहति तद्रदयमग्निः सुमति दुम्बा साभिष्टं फलं प्राप्तवान् । वरेण्यस्य सवैरणी- यस्य मर्वतः प्रेरफस्पाग्नेः मम्बन्धिी कण्वेन दुग्यां तां सुमति भहमा- वृणे सर्वतः प्रार्थये । कीदृशी मुमति चित्रां स्वापेक्षिायहुविधफलप्रदानप्त- मर्यामित्यर्थः । विश्वं जन्यमुत्पाद्यं यस्याः सा विश्वजन्पा तां जगदुत्पादन- सममित्यर्थः ॥ अथ द्वितीया ।। विधेम ते परमे जन्मन्नने विधेम स्तोमे स्तोमे वरे सधस्थे । यस्माद्योनेरुदारिथा यजेतं प्रत्वे हवीर पि जुहरे समिद इति ।। इश्रीभगवनमे ! ते त्वदीये परमे उत्कृष्ट जन्मन् जन्मनि उ. त्पत्तिस्थाने गाईपसे सवितृमण्डले वा विधेम परिचरेम । समिति शेपः अस्माभिः सह स्थातुं पोग्ये अबरे निकृष्ट भूलोकतिजन्मनि स्तोगैः स्तो. मं परिचरेम । यस्माद्योरिटकाचितिरुपाद्यस्मात्स्थानात् उदारिय । स्व- मुद्गत आनि तोमि तं योनि पजे पूजयामि समिद्धे सम्पर प्रचालिते ते स्वपि जुहुरे ऋतिजा प्रकर्षण मुंहति ॥ ॥ अथ तृतीयः ॥ प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो नोजस्रया सूर्या यविष्ठ । वार शश्चन्त उपयन्ति वाजाः इति ॥ हेअग्ने ! प्रेद्धः पूर्वमपि प्रकर्पण दीप्तस्त्वं पुरो नः अस्माकं पु- रो देशे अजस्रया निरन्तरया मूर्मीसमानज्वालया दीदिहि पुनरपिदीप्य- स्त्र ज्वलन्ती लोहमयी स्थूणा मुर्पा । हेयविष्ट ! युवतमाग्ने त्वां शश्वतो निरन्तरभाविनी चाजा अन्नानि उपयन्ति सामीप्येन माप्नुवन्ति । का- त्यापनः । स्वाहुति जुहोत्पग्ने तमोति मत्यूचमितीति । अग्ने तमति द्वा- भ्यामृग्भ्यां द्वे वाहुनीजुहुयात् ॥ तत्र प्रथमा । अग्ने तमद्याश्यन्नस्तोमैः क्रतुन्नभद्रः हृदिस्पृशं । प्रध्या. मात्त ओहरिति॥ अयं मंत्र: पोडशेध्या व्याख्यातः ॥ अथ द्वितीयः ॥ चितिं जुहोमि मनसा घृतेन गथा देवा इहागमन्वीति- होत्रा ताट्यः । पत्ये विश्वस्य भूमनो जुहोमि विश्वकर्मणे विश्वाहा दाभ्यः हविरिति ॥

·शुक्लयजुर्वेदकायसंहिताभाष्ये । यथा देवा इहागमन् येन प्रकारेण हविर्भाजो देवा अस्मिन्कर्म- म्यागच्छन्ति । तथाहं मनसा मनोगतया भक्त्या घृतेन च वाह्यद्रव्येण चिति जुहोमि देवानां चिर्ति उपाददे प्रसादगामीत्यर्थः । कीदृशा देवा वीति- होत्रा कमनीयहविपः ऋतारधो यज्ञस्य वर्धयितारः । तत अर्ध्वं भूमनो भृम्नः पृथोविश्वस्य सर्वस्य जगतः पसे स्वामिने विशकर्मणे प्रजापतये वि. शाहा सर्वेष्वप्यहामु अदाभ्यम् । अनुपहास्यं स्त्रादुभूतं हविर्जुहोमि । कायायनः । पूर्णाहुति सप्तत इति तिष्ठनिति ॥ पाठस्तु ॥ सप्त ते अग्ने समिधः सप्तजिह्वाः सप्तऋषयः सप्तधाम प्रि- याणि । सप्त होत्राः सप्तधा त्वा यजन्ति सप्तयोनीरायण स्वघृ. तेन स्वाहेति । हेअग्ने ! सव समिधः समिन्धनाः सप्त सप्त संख्याका शीर्पण्या: प्राण्पाः सन्ति पाण्या वै समिध इति श्रुतेः । ज्वाळारूपा जिहाश्च सप्त तथा चावणिका आमनन्ति । काली कराली च मनोजवा च विलो. हिता या च सघूमवर्णा । स्फुल्लिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलापमाना इति सप्ताजहाः । तथा च सप्तसंख्याका ऋषयश्च सन्ति । प्रियाणि धा- मस्थानान्याहवनीयगाई यत्पदक्षिणाग्निसभ्यावसध्यमाजहिताग्नीध्रियाणि सो- मपागे वद्विधारकानि तब सप्तमरुपाकानि सन्ति । होत्रा होतममुखाः गै- पहन्तारः होता प्रशास्ता ब्राह्मणाछंसं योता. नेवाग्नीध्रो छायाकश्चति । सप्तमंख्याकाः सन्ति यजमाना अपि मप्तथा यजन्ति । अग्निष्टोमोत्य. ग्निष्टो मनुक्यः पोडशातिरानोप्तोर्यामो वाजपेपश्चेति सप्तमकारास्तादृशस्त्वं सप्तयोनीराहवनीयस्थानानि घृतेन आपणस्य सर्वतः पूरय । स्वाहामु. हतमस्तु ॥ (इत्यष्टादशेध्याये पष्ठोऽनुवाकः) पप्ठेऽनुवाके आग्नस्थापनमुक्तम् । सप्तमे तत्र होतच्या मानाः पुरो. डाशा उच्यन्ते ॥ कात्यायनः ॥ मारुनाउनुहोति शुक्रज्योतिरिति प्रतिमन्त्रमि- ति । उकज्योतिरियादिभिर्मन्नर्मारुनपुरोडाशाजुहुयात् ।। तत्र प्रथमः । शुमाज्योतिश्च चिनज्योतिश्च सत्यज्योतिश्च ज्योतिष्मार य! शुक्रब प्रतपाश्चात्य ही इति । अंककस्मिन्मन्ने सप्त सप्त मरुत उच्यन्ते । शुक्रं शुद्ध ज्योतिः यस्य समता गुमायोतिः । चि कमनीपं दर्शनीय पोतिः यस्य स चित्र ·२ द्वितीयदशके । १८ अध्यायः । ज्योतिः । सत्यं ब्रह्मलक्षणं ज्योतिर्यस्य स सत्यज्योतिः । ज्योतिस्तेजो- स्पास्तीति उपोतिष्मान् । शोचा इति शुकः दीसिमान् । ऋवं सत्यं पातीत्यतपाः । अहः पापमतीस वर्तत इसंहाः । चकारः समुच्चयार्थः । (भय द्वितीया) ईदृङ् धान्यादृङ् च सहङ् च प्रतिसदृष च । मितच सं. मितश्च सारा इति । इमं पुरोडाशं स्वयं संगृय पश्यतीतीहक् । अनेन समदर्शनः । इम- मित्र पश्यतीति वा ईदृक् । अन्योनान्येन च समानदर्शनः । अन्यादृक् । सहक समानदर्शनः । प्रतिसक्तं तं मति समानदर्शनः । पितो मान मासः । सम्यक् परितो मान प्राप्तः । समितः । सह विभत्तीति सभराः ॥ (अथ हतीया) ऋतजिच्च सत्यजिच सेनाजिय सुपेणश्च । अन्तिमित्रश्च दूरे ऽअमित्रश्च गण इति ॥ ऋतं जपतीत्यताजित । सत्यं यथातथ्यं नयतीति सत्यजिव । छात्रुसेनां जयतीति सेनाजित् । शोभना सेना यस्यासौ सुपेणः । अन्तिके समीपे मित्राणि यस्प सः अन्तिमित्रः । दूरे शत्रयो यस्पासो रेऽमित्रः । गणपतीति गणः॥ (अथ चतुर्थः) ऋतश्च सत्यश्च धुवश्च धरुणश्च । धर्त्ता च विधर्ता च वि. धारक इति ॥ ऋता हविपः स्ववशं मातः । सति भवः सत्यः । धुत्रो वर्धमानः । ध्रुव रुदौ । धरुणो धारकः । ५ घारणे । धारयतीति धर्ता । विशेपेण धर्ता विधा । विविध धारयतीति विधारकः । (अथ पञ्चमः) ईडक्षा स एतादृक्षास अपुणः सदृक्षासः प्रतिसक्षा स एतेन । मितासश्च संमितासीनो अघे सभरासो मरुतो पजे अस्मिन्निति ॥ ईदृक्षासः ईदृक्प्रकाराः एतादृक्षासः एतादृशाः सदृक्षासः सदृशाः मतिसहसासः । प्रतिसदृक्षा: 1 एवं भूता मरुतः यूपन्नोऽस्माकं आस्म- न्यज्ञे एतन मुटु आगच्छन्ताम् । मितासः ये मानतः परिमिता तेच

·शुक्रयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये ।
सङ्गसमिता समिताः । सहभरेणादरेण वर्तत इति सभराप्तः । हेमरुतः एष-
म्भूता अपि यूयं अघे नोस्मदीये यज्ञे आगच्छत ॥ ( अय पष्ठः)
स्वतवाश्च प्रधासी च सान्तपनश्च गृहमेघा च । क्रीली
च शाकी चोजेपीति ॥
स्वतवान् स्वाधीनवलयुक्तः प्रघासी प्रकर्पण पुरोडाशभक्षणशीलः।
सन्तपना सूर्पस्तत्सम्बन्धी सान्तपन: गृहमेघसम्बन्धी गृहमेधी क्रीली सदा
क्रीडनशीलः । शाकी अवश्यकार्यश्चावश्यं शक्त इयर्थः । उजेपी उ.
स्कृष्टजयशीलः । कात्यायन इन्द्रं देवरित जातीति ॥
पाठस्तु ॥ इन्द्र देवीविंशो मरुतोऽनुवनिोभवन्पधेन्द्र
देवी विशो मरुतोऽनुयानोऽभवन् ।
एवमिमं यजमानं दैवीश्च विशो मानुषीश्वानुवामानो भूयासुरिति ।
देवीविशः देवसन्धिनः प्रजाम्पा एते मरुतः इन्द्रमनुवमानोऽभवन् इन्द्र
स्वामिनमनुसृत्य तदनुसारेण वर्तमाना अभवन् । यथा मरुतः इन्द्रानुसारिणः
एवं दैव्यो मानुष्यश्च सर्वाः प्रजा इमं यजमानमनुसृत्य वर्तमाना भवन्तु ॥
इत्यष्टादशाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् ।
पुमर्याश्चतुरो दद्यादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीधीर-
युकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्या विरचिते माधवी.
ये पेदार्थप्रकाशे काण्यस हिताभाप्ये अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

·२ द्वितीयदशक । १९ अध्यायः। यस्य निधास चेदा यो वेदेभ्योबिलं जगद । निर्ममे तमहं वंदे विधातीर्थमहेश्वरं । अपादशाध्याये परिपेचनसं- स्कारादिमारुतपुरोडाशांना मन्त्रा उक्ताः ॥ अथकोनविंशे वमोारा होमा. यमन्त्रा उच्यते । तत्र प्रथमेऽनुवाके वसोधारा होमात्पूर्व यजमानेन वाच- यितव्या मन्त्रा उच्यते । कासायनः । इमं स्तनमिति वाचयनि चेति अध्व- युस्तान्मन्त्रान्यनयानं वाचयेत् । स्वयं वा जपेत । एतैर्वन्त्रैर्वसोरार्थ घृतं स्तूयते तत्र प्रथमपाः। इम स्तनमूर्जस्वंतं धयापां प्रपीनमग्ने शरीरस्य मध्ये । उत्संजुपस्व शतधारमर्चन्समुद्रिय सदन माविशस्वेति । हेअग्ने ! अपां प्रपीनं अपशब्देनात्र धृतमुच्यते आद्भः घृतैः प्र. पानमन्तःपूरित ऊर्जस्वंतं विशिष्टरसवन्त । इमं स्तनं वसाधारा औदुंबर्या स्तुरा हुपते तत्र स्तनशब्देन रुप्यते । इमं स्नुकलक्षणं स्तनं तत्पतितां घृतधारां वधाय । कीदृशः शरीरस्य मध्ये लोकानां मध्ये वर्तमाना इमे लोकाः शरीरमिति श्रुतः । किञ्च हे अर्वन् सर्वपझं प्रति गतः हेअग्ने । शतधारं व. हुविधघृतधारायुक्तः उत्समस्रवणयुक्तं स्तनं जुपस्य । सेवस्त । किञ्च समुद्रियं । समुद्र संवन्धिसदनं गृहमाविशस्त्र | एवं दप्तः सन् स्वस- दनं सेव स्वेत्यर्थः ॥ अध द्वितीयः ॥ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिघृते श्रितो घृतम्यस्य धाम । अनुष्यधमायह मादयस्व स्वाहाकृतं उपभ चक्षि हव्यमिति । अस्यानमुखे घृतं दीप्तमाऽयं मिमिक्षे यज्ञार्थ सिंचामि । सिच् सेचन इति धातुः । यतः अस्याः घृतं योनिरुत्पत्तिस्थानं घृतेन दि पवध्यते । अतः घृतं सर्वव्यत्यः । घृतं घृतर श्रित सेवमानोसि । तथा धृतम्बिशष्टोवधारणो धृतमेव धाम धानं तेजाकर वा अत: सिञ्चामीति संवन्धः । ततः हेअग्ने ! अनुप्पचं स्वधोत्पन्नं नाम चरोर्दिरभिधारणात् । अनस्योपर्यघश्च घृतं वर्तते । अनुगतानं घृतमावद्द स्वात्मानं देवल मापय तेन मादयस्त्र दृष्टो भव हेव- पम ! उत्कृष्टाभिमतफलानां पर्षक । अग्ने स्वाहाकारेण हुतं हव्यं - विक्षि वह।

·१६४ शुक्लयजुर्वेदकायसंहिताभाष्ये । अथ तृतीयः । समुद्रादुर्मिमधुमांऊ उदारदुपार शुनास. ममृतत्वमानः । घृतस्य नाम गुह्यं पदस्ति जिह्वा देवानाममृत. स्य नाभिरिति । समुद्रात समुद्र को भवतीति पा संमोदन्तेऽस्मात् यजमाना इति वा समुद्रोऽग्निः पार्थिवः । अथवा समुद्रवत्पापोऽस्मादिति व्युत्पया देवो वै. धुतोमिस्तस्मादुर्मिः उपर्युपर्युद्भुतो मधुमान् माधुर्योपेतफलप्समूह उदारद । उद्गछति । अथवा वैद्युतादुम्रत्युत्पादको रसमुद्भूतः । अथवा समुद्रात्समु. ट्रवणमाघनादादित्याद्धर्माद रसमुदकलक्षणमुदाहरत् । आदित्पाजापते दृष्टि रिति श्रुनेः । यद्वा समुद्राद्वक्तव्युत्पत्यतिरिक्षार्मिरुदकमुदाहरत् अथवा समुद्रादुक्तलक्षणात् द्रव्यमुधसः सकाशामिरुज्वलो क्षीररमः । एतघृतपक्षे. ऽपिसमानं । यद्यपि घृत क्षीराजायते तयापि तस्पोपस उत्पचेरयमुपचर्यते । शिष्टं वाक्यमग्न्यादिपञ्चसु पक्षेप्वपिममानं । अंशुना दीप्त्यंशन वामृतत्वं समामुपसमान उपेति पूरणः प्राप्नोति नरः । घृतस्य दीप्तस्य क्षरद्रसस्य रूपस्य गुह्यं नाम गोपनीयं नमनसाधनं यदस्ति तद्रवीमि तद्देवाना जिद्वा- स्थानीयो भवति । तदेवामृतस्य नाभि वर्धकं भवति । तदुभयं घृतस्य नामे- स्पर्धः । एवं सर्वमन्त्रेषु तत्तत्पक्षानुसारेण योज्यं । अथ चतुर्थः । वयं नाम प्रनवामाघृतस्यास्मिन्यज्ञे धार. या मा नमोभिः । उपन्नह्मा शृणवच्छस्यमानं चतुःशृंगो वमी- गौर एतत् इनि। वयं यजमाना घृतस्य नाम प्रनवामस्तुतास्मिन्यझे नमोभिनमस्कार- ईविभिरियाम । ब्रह्मा शृणवत । उपशृणोतु वैतत्स्तोत्र ब्रह्मा ऋत्वि- शस्यमानं होत्रा । यथा चतुःशृंगो यज्ञः ऋत्विजोस्य शृङ्गाणि अवमी- त् । उहिरति । यज्ञपरिणामाभिमायमेतत् । गौरगौरवर्णः एतद्धृत ॥ अथ पञ्चमः ॥ चत्वारि शृङ्गा पोऽ अस्य पादा देशी- पै सप्तहस्तासो अस्य । विधा पद्धो वृषभो रोरवीति महा. देवो मत्पी आविषेशति॥ चतुःशृगोवमादित्युकाधुना चतुःशृङ्गं पाटपभशब्दवाच्यं - पं पा प्रतिपादपितुमाह । यस्य यज्ञस्य चत्वारि शृङ्गाणि । ब्रह्मोद्गात ·२ द्वितीपदशके । १९ अध्यायः । होत्रध्वाख्याग्नेः प्रयः पादाः ऋग्यजुः सापलक्षणाः । द्वे शीर्षे । हवि- चीनमवपरिये सप्त होतारो हस्ता इव व्याक्रियते च त्रिधा .पद्धः । विप्र- कारं पातासानमाध्यदिननृतीयप्तवनद्धः उपभो पर्पपिता रोरवीति । रु शब्दे । असन्तं शब्दं करोति । सोपं महादेवः। महान् देवः । महान दे. वः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां प्राणिनामुपजीव्यः । ज्ञानकर्मसमुचयकारि. णां विदुषां शरीरमृतः सन् मर्यान् मनुष्यान आधिवेश । आवि. जाति । अपमेकार्थः । पद्वा चत्वारो वेदाः शृंगाणि । सवनानि नीणि प- दाः । पापणीयोदयनीये दे शीर्षे । सप्तछन्दासि हस्ताः । त्रिधा मन्त्र. ब्राह्मणकल्पैदः । कृपभो वर्षयिता कर्मफलानां वर्षकर्ता रोरवीति । अत्य- तं शन्दं करोति । सवनक्रमेण । सोय महो महता प्रकाशेन युक्तो देवो. दीव्यतीति देवः समस्तयज्ञाद्युपलक्ष्यो हिरण्यगर्भः । मान्मरणधर्मयु- कान् । सर्वप्राणिनः । आविवेश अपेक्षित पुरुषार्थतत्साधनस्वरूपप्रकाश- नायाविशतीत्यर्थः । अथवा । शब्दग्रामोभिधेयः । चत्वारि शृङ्गाणि । नापाख्यातोपसर्गानिपाताः प्रथममध्यमोत्तमपुरुषाः त्रपः पादाः । नामाख्या- तेस्य द्वे शी सप्तविभक्तपो हस्ताः । विधा बद्धः । एकवचन द्विवचनव- हुवचनानि । पभ इवापं मदर्यादन्यानि शस्त्राणि अधः पदीकृत्परोरवी- ति यः उक्तगुणः सोयं महादेवो मानाविशति । प्रतिपादपति ।। अथ पठः । निधा हितं पणिभिद्यमानं गवि देवासी घृतमन्यविदन् । इन्द्र एकर सूर्य एक जजान वेनादेकर स्वध- या निष्ठतक्षुरिति ॥ पक्षपरिणामभूतं यथा घृत तथा हि विधा निहित स्थापितमेघु- लोकेषु । पणिभिरचरैयामानं गुप्पमान गरिदेवाः धृतं ह्यन्वविदन । अ. नुषा लब्धान्तो यह सस्य मृतस्येन्द्र एक भार्ग जजान जनयति । ते- चा एते आहुती हुने उक्तामतस्तै अन्तरिक्षमाविशति इत्यादिश्रुतेरिन्द्रस्य न- 'नकरवं दर्शयति । सूर्य एक भागं जनयात । एते उत्क्रामनतस्ते दि- वमाविशंत इत्यादि श्रुतिः सूर्यस्य जनकत्वं दर्शयति । चेनादग्नेर्यज्ञसाधन- भूताव । एक भाग स्वधपानेन आहुतिपरिणामभूतेन निष्टलक्षुः निक- पितयन्तो द्विजातयः पुत्रो जायते सलोकपरपस्यापी खरादुक्तं भवति ।। अथ सप्तमः ॥ एता अर्षति हृद्यात्समुद्राच्छतबजा ૨૨ ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाप्ये रिपुणा नावचक्षे। घृतस्य धारा अमिचाकशीमि हिरण्ययो चैतसो मध्य आसाम्यक स्रवन्ति सरितो नधेपना अन्तर्हृदा मनसा पूयमानाः । एत अर्पत्पूर्मयो घृतस्य मृगा इव क्षियणो रीपमाणा इति ॥ या एना उर्मयोवाचः अति उद्गछन्ति हृद्यात हृदयम्पाद समुद्रा- २ । श्रद्धारयुक्तदेवदेवतायाथारम्पचिन्तनं सन्तानगर्भात । निगमीनरक्तीनघ. ण्टुव्याकरणशिक्षाछन्दोभिः परिपानस्थान3: परिपूरिताः शराबजा बहुगतयो वर्याः । याश्चता असो रिपुणा कुनाकिशनुसन्धन नावचक्षे नापत्रा- दितुं शक्यन्ते । ताः घृतस्यैव धाराः देवानां तृप्तिकराः अभिचाक- शीमि अहमभिपश्यामि । आगछामि वा । हिरण्ययश्च हिरण्पयो वेत- सोग्निमध्ये आसां चारपतीनां विद्यमानः । चाभिचाकशीमीति स- म्बन्धः । अग्रिहि याचामधिष्ठात्री देवता । यद्वा धृतस्य धाराएवोच्यन्ते । या एता अपन्ति सान्ति हृद्यात्समुद्रात् । हृदयेन हि संकल्प्य पश्चाद्यजते एवमुच्यते । शतवना बहुगतपः । याश्चैता रिपुणा यज्ञपरिपन्थिना नावच- से न द्रष्टु शरयन्ते । ताः घृतस्य धाराः पश्यामि यश्चायं हिरण्ययो वेत. सो अमिराहवनीयो मध्ये आसां स्थितस्तं च पश्यामि । याथात्म्येनाह द्रव्यं देवतां च पश्यामीसर्थः । या धेना वाचः सम्यक् सवन्ति । घेनेति चाइनाम सरितो नय इवानांच्छन्नोदकाः कीदृशाः । अन्तव्यवस्थितेन हृदा परिपावनस्थानीयेन मनसा च पुयमानाः विविच्यमानाः शब्ददो. पेभ्यः ता अग्निमेव स्तुवन्तीति । ये चैते अपीत द्रव्यचंत्यूर्मपो धारा सन्धाता घृास्य सुपरिभ्रष्टाः। मृगा इच क्षिपणो व्याधात् । रोपमाणाः पलायमानाः रोप्यनि तर्पयन्तीति शेषः । श्रुतयो द्रव्यं च अग्न्य- धमेवेत्युक्तं भवति ॥ अधाष्टमः । सिन्धोरिव माध्वने शुघनासो वातप्रमी- यः पतयन्ति पवाः । घृतस्य धारा अरुपो न वाजी काष्ठा. भिन्दन्नूर्माभिः पिन्धमान इति ॥ या एता: सिन्धोर्नध इव प्राध्चने प्रगतोध्या माध्वा मधूदकम- पातस्तस्मिन् शुधनासः शू इसि सिमनाम इन्तर्गसर्थप ध्वत: क्षिप्रगम- ·२ द्वितीयदशके । १९ अध्यायः । १६७ नाः । वातममीया। पीङ् दिसायां । वातेन याः ममीयन्ते विनश्यन्ति ताः पातममीयः । तरङ्गवीच्यः पतयन्नि स्वार्थे णिच् । प्रतिपतति । पदया। म. हसः । बुचो मुखात्परिभ्रष्टाः । घृतधासः ताश्च पात्यानं क इसत आह । अरूपो न वानी । नकार उपमार्थः । यः यथा अरुपः अरोचनो वाजी जा. त्यादिभिरुत्कृष्टो वेगवानश्वः पुनरप्यमं विशिष्टि । काष्टा भिन्दन् । आ- शशांतान विदारयन् । ऊर्मीभिर्यः कायाभेदेनोत्थमश्वः स्वदोदकैः पिन्चमा- न । भूमि सिञ्चन् । अनापश्नाति । एवमनिरप्पश्नातीति वाक्यार्थः। अथ नवमः || अभिप्रवन्त समनेव पोपाः फल्याण्यः स्मयमानाः सो अग्नि । घृतस्य धारास्समिधो न सन्तता जुपा- णो यन्ति जातवेदा इति ।। घृतस्प धाराः अग्निं अभिप्रपन्त ! अभिनमन्ति । का इव । स. माना। समानमनकाः । कल्यापः । रूपयौवनप्तम्पन्नाः । स्मयमानाः। म्मिा ईपद्धगने । ईपदमपानाः । योपाः यथा पति अभिमा भवात स- मिधः समिधः समिधनास्ता एक धारा अग्निं वसन्त व्याप्नुवन्ति । न- सन्नि रामोति कर्मा । ताश्च धाराः जुपाणः । सेवमानः जातवेदाः ह- यति कामपते हपतिः प्रसादकर्मा । नास्य ग्रहणशक्तिः परिहाणम• स्तीति भावः ॥ अथ दशमः। कन्या इव वह्तु मे तवानु अज्यजाना अभिचाकशीमि। यत्र सोमः सूयते यत्र यज्ञो घृतस्य धारा अ. मितत्परते इति ॥ कन्या इव । या एताः कन्या नवपरिणीताः । ता इस बहतु । वो. दारं भर्तारं प्रतिएरावै एतुं गमनाय | उकारोऽनर्थकः । आज प्रजननं अजना व्यक्त कुर्मणाः गोम्यं कुन्ती अभिचाकशीमि । अभिपश्यामि । ताः घृतस्य धाराः यम सोमः सूयते अभिपूयते यत्र सौत्रामण्याख्या यज्ञा स्तायन्तः । अमितत्परन्ते तत्र सत्यर्थः । अभितत्पवन्ते । आभिंग- छन्ति यज्ञमहचारिताः तस्य धाराः इसभिमायः ॥ अधैकादशः । अभ्यर्पत सुष्टुतिं यत्पमाजिमस्मासु भद्रा द्रविणानि धत्तं । इमं यज्ञं नयत देवता नो घृतस्पधारा ·गयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये मधुमत्पवंत इति ॥ हेदेवाः ! अभ्पर्पत अभ्यागछन । एतां मुष्टुति शोभमानां स्तुति । एनं च गव्यमाजि । गोविकारौजनितं गव्यं आणि यामभ्यागछन । अभ्यागस च। अस्मासु भद्रा भद्राणि द्रविणानि पत्ता निघn 1 स्थाप- पतास्मभ्यं देहीत्यर्थः । किञ्च इमं यज्ञं तत्र नपत तत्र देवता देवत्वं नो- स्माभियों देवलोको जित इत्यर्थः । याश्चताः घृतस्य धाराः गधुगत्त- वते मधुसंयुक्तं पवन्ते द्रयन्ति ताश्चास्मजितं लोकं नयतत्यनुवर्तते ।। अथ द्वादशा । धामं ते विश्वं भुवनमधिनितमन्तः स. मुद्रे हृह्यन्तरायुपि अपामनीके समिथे य आभृतस्तमश्याम . धुमन्तत ऊर्मिमिति ॥ आहुतिपरिणामभूतमिदं जगत् ब्रह्मादिस्तंवपर्यन्तं मन्यमान आ- हाधामन् धामनि विभूत्या ते तव विश्वं सर्व भुवनं भूतजातं अधिश्रितं स्थित यच्चान्तः समुद्रे समुद्रस्य मध्ये अस्ति किश्चित । यच्च हृदि । अन्तः किञ्चित् । यच्च युपि । अन्तः किश्चित्तदपि धामनि तव अ- चिश्रितमित्यनुवर्तते । यत एवमतस्त्रा प्रवीमि । अपामनीके मुखे वर्तमानो य अमिः आभूतः । आहुतः । समिथे संग्रामे च पणिभिः स- ह वर्तमानो य अमिराहुतः । तदुक्तं त्रिधा हितं पणिभिरौद्यमानमिति । तं अश्याम भक्षयाम व्याप्नुयामेति वाः मधुमन्तं रसवन्तं ते तव सम्बन्धिनं अमघृतं हविः परिणामिनो रसस्प भोक्तारो वयं भवेमेति वा । देवत्वं च वक्रोत्या प्रार्यते ॥ इत्येकोनविंशेऽध्याये प्रथमोऽनुवाका। प्रथमेऽनुवाके यजमानेन वाचितव्या मन्त्रा उक्ताः ॥ वाजश्चइसा- दिभिरष्टभिरनुवाकैर्वसोराहोमार्थमन्त्रा उच्यन्ते । कासायनः | वाजश्च भ इत्यष्टभिर्वा वसोर्धारां जुहुयात् । वाजश्व म इत्यष्टभिरनुवाकैरौद्वर्या सुचा वसोभरा जुहुयात् । अत्र अथैनमनेकः कामैरभिसंचरवामित्युपक्रम्य एतया वसोरिया आज्पेन पञ्चगृहीतानौदुवर्या ग्रुबेसाद्यत तदेपा बहु धारामतिबमोर्धारा तस्मादेनां वसोधरित्याचक्षते एवं वक्तुं वो इदं चम इदं च मेत्पनेन पानेन च त्वा प्रीणामीत्पादिभित्राह्मणवारपाँच- ·२ द्वितीयदशके । १९ अध्यायः। नियोगावैशेपपुरस्सरपाता मन्त्राः तदनुसारेण व्याख्यायन्ते ॥ तत्र प्रथमानुवाकः पाठवाजश्च मे प्रसवश्च मे प्रपतिश्च मे प्रसितिश्चमे । धीतिश्च मे प्रतुश्च मे स्वरश्च मे श्लोकश्व मे। श्रावश्च मे श्रुतिश्च मे ज्योतिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् । प्राणश्च मेऽपानश्च मे व्यानश्च में नुक्चमे । चित्तं च मे ऽआधीतं च मे वाक्य मे मनश्च मे । चक्षुश्च मे श्रोत्रं च मे दक्षश्च मे धलं च में पज्ञेन कल्पन्तं ओजश्च मे सहश्च मे आत्माच मे तनूश्च मे शर्म. च मे धर्म च मेऽङ्गानि च मेऽस्थीनि च मे। परूपि च मे शरी- राणि च मे ऽभआयुश्च मे जरा च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् । ज्यैष्टयं च मे ऽआधिपत्यं च मे मन्युश्च मे मामश्च मे । अमश्च मेभ्भश्च जेमा च मे महिमा च मे धरिमा च मे प्रथिमा च मे वर्णिमा च मे द्राधिमा च मे वृद्धं च मे वृद्धिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् । वाजोन्नं च शब्दो वक्ष्यमाणद्रव्यापेक्षया समुचपार्थः । तदन्नं च मे मद्यं देहि । मसपश्च मे अनदानादिविपपाभ्यनुज्ञातं मरावं में मह्यं देहि । इति यजमानोग्नेः कामान्याचते । इदं च मे देहीति सर्वत्राध्याहिय- ते । स च वाजः मे यज्ञेन कल्पन्तायनुष्ठीयमानेन यागेन कल्पन्तामिति क- ण्डिका तस्य समुदायापेक्षया बहुवचनम् । स्ववाक्यस्थेन कल्पनायि- त्यनेनैति केचिद्रदन्तीति केचित । प्रपति: मकृष्टगमनं प्रपातेः । पिचि वन्धने । मकृष्टं वन्धनं प्रसितिः । धीति रत्नधारणम् । अथवा ध्यै चि. न्तायाम् । आत्मसम्पसारणादौ कृतस्य धीति भवति । क्रतुः सङ्कल्प: संस्कारो वा यज्ञो वा । स्वर उदात्तादिलक्षण: श्लोकः श्रुतिः । यद्वा श्लोक्पत हाते श्लोकः कीर्तिः । श्रावः श्रावयिवृत्तसामथ्र्यम् । यद्वा श्रावति प्रख्यापतीति भावः । देवा पत्रा वा भारः । ख्यायमानस्यादरेण श्रवण श्रुतिः । बाह्मणं का ज्योतिदीप्तिः । स्व स्वर्गः । यद्रा आदिसा- स्मकं ज्योतिः । एते यज्ञेन कल्पताम् । यज्ञेन अग्नि तर्पयन्तु । अभिपि. । अनेन च स्वाभिाषेचाम्पनेचेयस्याश्रुतेरभिप्रायेण व्याख्या। माणः पञ्चवृत्तिकः प्राण माणापानो मे देहि । मम देहत्थिती कल्प- न्ता व्यान । अपानोदानपोः सम्बन्धिरूपो व्यानः । मुष्टुपस्थितः । कल्पन्ताम् । असु नपुसकान्त पदम् । अमु जीवः । प्राणस्य जीवोपा.

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये पित्वात् । चित्तम् । अन्ताकरणम् । मनोजन्पं ज्ञानं वा । आधीतं स्वाध्यायः । वाक् । वागिन्द्रियम् । मनः सङ्कल्पात्मकं मनः । चक्षुश्च क्षुरिन्द्रियम् । श्रोत्रं श्रवणसाधनमिद्रियम् । दक्ष ज्ञानेन्द्रियगतं कौशल्पम् । उत्साहो वा । पलङ्कमेन्द्रियगतं सापर्यम् । एतानि योन कल्पन्ताम् । ओजो पलहेतुरटमोधातुः । महो वैरिविषय मिलापः । आत्मा शास्त्रसि- द्धः । परमात्मा । तनूशोभनमंनिवेशं वपुः । यद्रा तत्र विस्तृतान्यङ्गानि । शर्म सुखम् । शरणं गृह वा । वर्म शरीररक्षक कवचादि । अङ्गानि संपू. वियवाः । शरीरेषु चत्वारित्रियाताम्यस्थीनि प्रसिद्धानि । पपि । अड्. गुल्यादिपर्वाणि । सन्ध्यन्तरालान्यत्र शरीराणि । जीवशरीरयोरवस्था. नकाल आयुः नीवनं वा । जरा आयुपो वलितपलितत्वम् । एते पदार्थ मदीपेन यज्ञेन कुशला भवन्तु । अनेन यज्ञेनाराधिनः श्रीभगवान् यज्ञः अस्मभ्यमेवंविधानि फलानि ददात्विसर्यः । ज्यैप्ठ्यं प्रशस्ततमत्वम् । आधिपत्यं स्वामित्वम् । मन्युः कोपभासः पुज्यः । प्रतापो वा । अमश्च । अस्मछत्रूणां भङ्गो रोगो वा । अमः रोगः । अंभः शैत्यमाधुर्योपेतं जलम् । जेमा जयमामयम् । महिमा महत्वं जयसम्पादितधनादिमम्पतिः । वरिमा । वरणीयत्वम् । गुरुतरत्वम् । प्रथिमा । गृहक्षेत्रादिविस्तारः । वर्षिमा पुत्रपौत्रादिशरीरद्धिः । द्राधिमा पुत्रपौत्रादिसम्पतिविषपदीर्घत्वम् । अवि. च्छिन्ना सन्ततिरित्यर्थः । दीर्घकालभोगैश्वर्यसम्पतिर्वा । दृद्धं घान्याच- भिद्धिः । दिः देहस्याभिदिः एते इमं यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ इत्येकोनविंशेऽध्याये द्वितीयाऽमुवाकः। अथ तृतीयानुवाकमाह पाठस्तु ॥ सत्यं च मे श्रद्धा च मे जगच मे धनं च मे विश्वं च मे महश्च मे क्रीला च मे मोदश्च मे। जातं च मे जनिष्यमाणं च मे सूक्त च मे यजेन कल्पन्तां । वित्तं च मे वैद्यं च में भूतं च मे भविष्यच्च मे । सुगं च मे सुपथ्यं च मे ऋद्धं च मे प्राद्धिश्चमे । क्लप्तिश्च मे मातिश्च मेसुमतिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् । पन्ता च मे धती च मे चेमश्च मे धृतिश्च मे । विश्यं च मे महश्च मे संविच्च मे ज्ञानं च मे । सीरं च मेलयश्च सूश्च मे प्रसश्च मे पजेन ·२ द्वितीयदशके। १९ अध्यायः । १७१ कल्पन्ताम् । शं च मेमयश्च मे प्रियं च मेनुकामश्च मे । कामश्च में सौमनसश्च मे भगश्च मे द्रविणं च मे । भद्रं च मे श्रेयश्च मे वसीयश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ससं यथार्थभापित्वम् । श्रद्धा परलोके आस्तीक्यबुद्धिः । जगन्जङ्गमं धनं सुवर्णादिकम् स्थावरादिकम् । महो दीप्तिः । क्रीडा लक्षातादि । पोदस्तजातहपः । जातं पूर्वसिदमपत्यम् । जनिष्यमाणं भविष्यदपत्यम् । मुक्तमुक्समुहः गोभनवचनं वा । सुकृतं शास्वतः मुष्टु कृतं एते यज्ञेन कल्पन्ताम् । वित्तं पूर्वलब्धं ज्ञानं वा । वेद्यमितः परं लब्धव्यम् । ज्ञातव्यं वा भून निष्पन्नम् । भविष्य निप्पाद्यम् । सुगं सुष्टु गन्तव्यम् । बन्धुषु जनयुक्तग्रामान्तरादिकं सुगथ्यम् । चौरादिरहितमागीदिद्रव्यं रुद्धप । अनु- वितकतुफलं ऋद्धिः । अनुहास्यमानं सत्रफलं क्लुप्तम् । समर्थं सकार्य- क्षम द्रव्यं क्लप्तिः । स्वकीयमामय मतिः । पदार्थमाननिश्चयः सुमातः । एते यज्ञेन कल्पन्ताम् । यता । पम उपरमे । नियन्ता । धृ धारणे । विध. । क्षमः । स्थितस्य परिपालनम् । प्रतिधारणशक्तिः । संविदनम् । क्षेपत इति ज्ञानम् । मार लागलम् । लपत इति लयः । दोपादेन शो चा सयत इति मूः । उत्पत्तिः । प्रसवः प्रमः एते यज्ञेन कल्पन्ताम् । शं शब्दो ऐहिकमुखवाची । मयः शब्द आमुदिमकमुखवाची । मियं मीति- कारणं वस्तु । अनुकामोऽनुकूलवानिमित्तेन काम्यमानः पदार्थः । काम: शोभनेच्छा । सौमनसो मनः स्वस्थान्तःकरणम् । भग ऐश्वर्यादि पट्सम्पतिः । सौभाग्यं वा । द्रविणं धनम् । भद्र कल्याणम् । इह लो. करमणीयम् । श्रेयः परलोकहितम् । वप्तीप: । निवासहेतुः । अतिशयेन वसुमाया गृहादि । यश कीतिः । एते यज्ञेन कल्यान्ताम् । इत्पेकोनविंशेऽध्याये तृतीयोऽनुवाकः ।। अथ चतुर्थानुवाकमाह पाठस्तु ॥ ऊर्म च मे सूत्रता च मे पयश्च मे रसश्च मे। घृतं च मे मधु प मे सग्धिश्च मे सपीति मे । कृषिश्च मे रष्टिश्च मे जैनं च मे ·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये औद्भिद्यं च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् । ऋजं च मेऽमृतं च मे यक्ष्मं च मेऽनामपञ्च मे।जीचातुश्च मे दीर्घायुत्वं च मेऽनामित्रं च मे भपं च मे। सुग च मे शयनं च मे सूपाश्च मे सुदिनं च मे यज्ञेन कल्पन्तां। रविश्च मे पुष्ठं च मे पुष्टिश्च मे विभु च मे प्रभु च मे पूर्ण च मे पूर्णतरं च मे । कुयव च मेक्षितं च मेन्नं च मे क्षुच्च मे यज्ञेन कल्पन्तां । बीयश्च मे यवाश्च मे मापाश्च मे तिला. श्च मे । मुद्गाश्च मे खल्वाश्च मे प्रियंगवश्च मेणषश्च मे । श्यामाकाश्च मे नीवाराश्च मे गोधूमाश्च मे मसूराश्च मे य. ज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ अर्क रसः। मृनृता सत्यवाणी । पयः झीरम् । रसः मधुरादि पड़- सः। घृतमाज्यम् । मधु सारयम् । सुक्न्धुभिः सह भोजन सन्धिः । तथा सहपान सपीतिः । कृपिपवसायः । दृष्र्चिर्पणम् । जयसाधनं जैलम् । सरुगुल्मादीनामुत्पत्ति द्भिद्यम् । एते यज्ञेन कल्पन्ताम् । ऋतं यज्ञादि कर्म । अमृतं तत्फलभूतं । स्वर्गादि । अपक्ष्म राजयक्ष्मादिव्याधिराहित्यं शिरोव्यथाद्यल्पव्याधिमनामयम् । जीवदानसमर्थमोप, जीवातुः। दीर्घा- युतम् । बहुकालीनमायुप्पमम्पतिरपमृत्युराहित्पमित्यर्थः । अमित्रः शत्रुः तदभावोनमित्रम् । अभप भयराहित्यम् । सुगं शोभनगमनम् । शयनं स्वापः । शय्योपघानं वा । भूपाः स्नानदानसन्ध्यावन्दनादियुक्तः माता कालः । मुदिनं यज्ञदानाध्यपनादियुक्तमुत्कृष्टं दिनम् । एते पर्जन कल्प. न्ताम् । रयिः पुवर्णम् । रायो मुक्तादयः । पुष्ट पोषणम् । पुष्टिः शरीरपो. पः। विभु समर्धम् । प्रभु प्रधानम् । पूर्ण सम्पूर्णम् । उत्तरोत्तराकाट्या पूर्णवत्तरम् । कुपवं क्षुद्रयुतम् । अक्षितं शुद्रहितम् । भन्न पविधम् । अक्षुत सुनिटतिः । एते यझेन कल्पताम् । बीहपः । शाल्पादयः । यथा मापा तिला मुद्दाः प्रसिद्धाः। क्षुद्रममूराः। मियङ्गवः प्रसिद्धः अणवः । क्षुद्रधान्या- नि श्यामाकाः । ईपश्यामाः । श्यामाकाः । ग्राम्पाः नीवाराः । गोधूमाः मसिद्धाः । ममूराश्चणकाः मसिद्धाः । एते योन कल्पाताम् ।। इत्येकोनविंशेऽध्यापे चतुषोऽनुवाकः ।।

·२ द्वितीयदशके । १९ अध्यायः । १७३ अथ पञ्चमानुवाकमाइ पाठस्तु ।। अश्मा च मे मृत्तिका च में गिरयश्च मे पर्वताइच मे। सिकताश्च मे वनस्पतयश्च मे हिरण्यं च मेयश्च मे सीसं च में अपु च मे श्यामं च मे लोहं च मे यज्ञेन कल्पन्तां । अग्नि- इच मेऽ आपश्च मे वीरुधश्च मेऽ औपधयश्च मे । कृष्टपच्या. श्च मे ऽकृष्ठपच्याश्च मे ग्राम्याश्च मे पशवऽ आरण्याश्च मे वित्तश्च मे वित्तिश्च मे भूतं च मे भूतिश्च मे यज्ञेन कल्पन्तां । चसु च मे वसतिश्च मे कर्म च मे शक्तिश्च मे । अर्थश्च मे यामश्च मे इत्या च मे गतिश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ अश्मा पापाणः । मृत्तिका प्रसिद्धा । गिरयः क्षुद्रपर्वताः । पर्वता मंद- रादयः । सिकताः शर्कराः । वनस्पतयः पुष्पराहित्यफलिताः पनसादयः । हिरण्यं सुवर्णम् । अयः कापसम् । सीसं वपु चेति मसिद्धानि । श्याम नीललोहितम् । लोहं काश्यताम्रादि । एते यज्ञेन कल्पन्ताम् । अमिः पृथिवीच्छन्नोम्निः । आपः वर्षोदकानि । वीरुधः गुल्मानि । ओपधयः फलपाकान्ताः । कृष्टपच्याः भूगेः कर्पणवीजावापादिकभिः फलपाकमाए- धमानाः ओषधयः कष्टपच्याः । एतद्विपरीता: अकएपच्याः । ग्राम्या: ग्रामे भवाः पशवः ग्राम्या गौरश्वोजावीरुष्ट्रो गर्दमः सप्तमोश्वतर इत्येते ग्रा- म्याः। तथारण्या अरण्पे भवा द्विखुरा श्वापदानि हस्तीमर्कट इसादयः । वित्तं पूर्ववल्लन्धम् । वित्ति विलम्भः । भूतमैश्वर्योपेतं पुत्रादिकम् । भूतिः सकीपशादि एमे यतेन कल्पन्ताम वसुनिवाससाधनं गवादि- कं । वमतिनिवासाधारो गृहादिकमग्निहोत्राद्यनुष्ठानमामध्यं कर्म । अर्थ: प्रयोजनविशेषः । यामः । अघटिकात्मकः कालो यामः । पुण्यकाला । इत्या । इण पावितस्प स्वरूपम् । इत्या माया गतिः । परमा गतिः ।। इत्येकोनविशेऽध्यायेऽपञ्चमोऽनुवाकः । अथ पठानुवाफमाह ।। तन्द्रादीन जुहोति । अदमिन्द्रा अर्दपन्पंदवत्य पाठरतुः। अग्निश्च म इन्द्रश्च मे सोगश्चम इन्द्रश्च मे । सविता. चम इन्द्रश्च मे सरस्वती प म इन्द्रश्च मे । पर घम. २३ ·रालयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । न्द्रश्च मे यज्ञेन कल्पन्तां । मित्रश्च म इन्द्रश्च में वरुणश्च म इ. न्द्रश्च मे । धाता च म इन्द्रश्च मे त्वष्टा च म इन्द्रश्च मे । मरुत श्च म इन्द्रश्च मे विश्वे च मे देवा इन्द्रश्च मे यज्ञेन कल्पन्तां। 'पृथिवी च म इन्द्रश्च मेंऽतरिक्षं च म इन्द्रश्च मे समाश्च म इन्द्रश्च मे नक्षत्राणि च म इन्द्रश्च मे दिशश्च म इन्द्रय मे यज्ञेन फल्पन्ताम् ॥ अग्निः अग्नेः रूपं । सर्वशोग्निः । इदि परमैश्वये इन्द्रः । सोमश्वं. दुः । उभयसाहितो वा सोमः । प्राणिनां प्रसवकर्ता सविता । सरस्व- ती वाणी । पुष्णातीति पूपा । वृहस्पतिर्देवगुरुः । एते यझेन कल्पन्तां । मित्रः सूर्यः। वरुणः प्रचेताः । धाता जगद्धर्ता । सविता त्वष्टा । तर तनूकरण इसस्प रूपं त्वष्टा नाम सूर्यः । शत्रुक्लस्य कृषीकरणकर्नाम- रुतः एकोनपञ्चाशदेवताः विश्वे च विश्वेदेवगणाः। एते यज्ञेन कल्पनता । मथनात्पृथिवी अन्तरिक्षं भुवस्थानं । द्यौर्युलोकः । समाः संवत्सराः । न- क्षत्राणि | अश्विन्पादि सप्तविंशतिः । दिशः पूर्वादयः । एते यज्ञेन कल्प- न्ता अग्निश्च म इसादितिसपु कण्डिकामु अष्टादशेन्द्रशब्दाः । इन्द्र इरा दृणातीति वेरांददातीति वेरां दधातीति वेरां दारयत इति घेरा धारयत इति चेद चेद्रवतीति वेदी रमत इति वेन्द्रभूतानीति वा तद्यदे. नं माणः समैन्धस्तदिन्द्रस्पेन्द्रत्वगिति विज्ञायत इदं करणादित्याग्रायण इ- द दर्शनादित्यौपमन्यव इंदतत्रैश्चर्ये कर्मणि इत्येकादशधा इन्द्रशब्दार्थो व्यु- स्पादितः । अतोन दशेन्द्रशन्देषु यथायोग्यतया निर्वचनीयः । इत्येकोनविशेऽध्याये पष्ठोऽनुवाक। अथसम्मानुवाकमाह ॥ ॥ सप्पे ग्रहाणां यज्ञक्रतूनां च होग उच्यते ॥ अध ग्रहान् जुहोति । ग्रहाः सोमपात्राणि प्रतिकण्डिकां द्वादशा भिहिताः । एवं तिस्पु काण्डकामु पत्रिंशद्ग्रहा उक्ताः । तेषां नामा. न्युच्यन्ते । मन्त्रपाठस्तु ॥ अश्शुश्च मे रहिमश्च मे दाभ्यश्च मेधिपतिश्च मे । उ- पाशुश्च मेन्तर्यामश्च म ऐन्द्रवायवश्च मे मैत्रावरुणश्च- मे । आश्विनश्च मे प्रतिप्रस्थानश्च मे शुक्रच मे मंथी च मे पज्ञेन कल्पन्ताम् ॥

·- २ द्वितीयदशके । १९ अध्यायः । एते प्रसिद्धाः अथ द्वितीयमन्त्रः ॥ आग्रयणश्च मे वैश्वदेवश्च मे ध्रुवश्च मे वैश्वानरश्च में ऐन्द्रानश्च मे महावैश्वदेवश्च मे मरुत्वतीयाश्च मे नि. पकवल्यश्च मे। सावित्रश्च मे सारस्वतश्च मे पानीवतश्च मे हारियोजनश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ आग्रायणः । वैश्वदेवः । ध्रुवः । वैश्वानरः । ऐन्द्राग्रः । महावैज्ञ- देवः । मरुत्वतीयाः । निष्केवल्यः । सावित्रः । सारस्वतः । पानीपतः । हारियोजनश्चति द्वादशग्रहाः मसिद्धाः॥ अथ तृतीयमन्त्रः॥ सूचश्च मे चमसाइन मे वायव्यानि च मे द्रोणकलश- श्च मे । ग्रावाणश्च मेधिषवणे च में पूतभृञ्च म आघवनीय- इच मे। वेदिश्च मे बर्हिश्च मे स्वगाकारश्च मे ऽयभृथश्च में यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ नुवः । चमसाः। वायव्यानि । द्रोणकलाः । ग्रावाणः । अधि. पवणे । पूतमृत । आश्वनीयः । वेदिः । स्वगाकारः । असभ्य इति द्वा- दश । अत्रापि सोमधारका ग्रहास्त्रिंशत् पट् च यथाकथंचनोपकारका इति विभागः । गृहे सोपो येपु ने ग्रहाः । गृह्यते वा सोम एभिरीित प्रहा इति । वेदिरुक्तलक्षणः । दहिः प्रसिद्धाः स्वगाकारः । स्वमात्मानगाग- च्छन्तीति स्त्रगाः । ताः करोति कारयनीति च स्वगाकारः । समाप्तिः। सूक्तवाक इसन्पे । अवभृतः प्रसिद्धः । अयुतान्यझऋतुः जुहोसग्निश्च मे धर्मश्च म इति ।। ॥ तपाठस्तु ।। अग्निश्च मे धर्मश्च मेर्कश्च मे सूर्यश्च मे । प्राणश्च मेवश्च मे चरा पृथिवी च मे दितिश्च मे घौश्च मेंगुलपः शफरपो दिशश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ।। ऑनश्चीयमानोनिरग्निष्टोमा । धर्मः। मपर्यः । अर्को महानतः । सूर्यः साँप चमिति माणो गामयनं । अश्वमेघः । प्रसिद्धयिकी म. सिदा । अदितिरन्तरिक्ष । सेवादितिः वृध्यादिधात्री । धौः पुलोकः । अंगुलपः मसिद्धाः। शकरयः । शक्का । दिशः मसिद्धाः । एते यान कल्पन्तां ॥

·१७६ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाप्य । अध द्वितीयमन्त्रः॥ ॥ व्रतंच म ऋतवश्च मे संवत्स रश्च मे तपश्च मे । अहोरात्रे उर्यष्ठीये.. बृहद्रथन्तरे च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ व्रतं नियमः । ऋतवः । वसन्तादयः। संवत्सरः प्रभवादिः । त. प. फच्छचान्द्रायणादिः । अहोराने पुण्यहेतुत्वेन प्रसिद्ध । उर्वष्ठीवे । उरुत्वेन ठीवनादिदोपरहिते । यद्वा उरु अष्ठी शुन्धन्ते । उर्वष्ठीये । बृहद्रथन्तरे सामनी । एते यज्ञेन कल्पतां । इत्येकोनविशेऽध्याये सप्तमीनुवाकः ॥ अष्टमेऽनुवाके युग्मस्तोमादयो होमा उच्यन्ते ॥ ॥ तत्र प्रथममेकया कण्डिकया युजः स्तोमहोमार्थमन्त्रा उच्यन्ते ॥ ॥ अथायुजस्तोमाँजुहोसे- फा च म इति ॥ पाठस्तु एका च मे तिस्त्रश्च मे पञ्चदश च मे सप्तदश च मे सप्तदश च मे नवदश च में नवदश च म एकचि. शातिश्च म एकविशतिश्च मे त्रयोविशतिश्च मे चपोविशतिश्च मे । पञ्चविशतिश्च मे पञ्चविशति. श्च मे सप्तविश्वातिश्च मे सप्तविशतिश्च मे नव. विश्चतिश्च मे नधविश्वातिश्च मे एकत्रिशच्चम एकत्रिशः च्च मे त्रयखिशच्च में यज्ञेन कल्पन्ताम् । एकामादाय द्वितीयां लिहाय तृतीयामादाय चतुर्थी विहाये- स्पेयमेव प्रमेण । प्रपत्रिंशत्पर्यन्ताम् । अयुग्मतोमान्जुहुयादित्य- प: । एतदै देवाः सर्वान्कामानवामोत्ययुग्निः सोमः स्वर्ग: लोकानां य: रस्तमितवनमानः . सर्वानकानानवाप्नोतीति श्रुतेः । अथ चतस्रश्वम इसे- कपा कण्टिकया युग्मस्तोमान्जुहोति । तत्र श्रुतिः । अथ युग्मानजु- होति चतवश्व इति । एतदै छन्दास्यत्रुवन् पातयामा पा अपातपा- मा चा युग्मिर्पः स्तोमैः स्वर्ग लोकमयामोतीति श्रुतेः । पाठस्तु ।। ।। चतख मेटौ च मेष्टी घ मे दादश च मे यादा च मे पोलश च मे पोलशप में विशतिश्च मे चतु.

·२ द्वितीयदशके । १९ अध्यायः । ওও पिशतिश्च मे चतुर्विंशतिश्च मेष्टाविश्वशातिश्च मेष्टाविश. तिश्च में । माधिशच मे द्वात्रिशच मे पनि च मे चस्या- रिशच में चत्वारि नाच मे चतुश्चत्वारिशच्च मे चतुश्च. स्वारिशच्च मे चतुश्चतुत्वारिशच्च मे चतुश्चत्वारिश- च्च मेटाचत्वारिशच्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ चतत्र इसेता संख्यामादाय चतुरुत्तरे त्वांतान युग्मास्तोमान अष्टाचत्वारिंशत्पर्यन्तान् जुहोति । तथा श्रुतिः । पूर्वपूर्व मुभक्तियथारतमु. तरामुत्तर शाखाप्तपालम्भनारोहैद तागिति अथ वयांसि जुहोति पविश्व म इति । पशवो वै वयास पभुभिरेवैनमेतदन्नेन मीणात्मयो पशुभिरेवैन- मेतदन्नेनामिपिश्चतीति श्रुतेः ॥ पाठस्तु । व्यविश्च मे व्यवी च मे दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे । पञ्चाविश्च मे पञ्चावी च मे त्रिवत्सश्च में त्रिवत्सा च मे । तुर्यवाट् च मे तुर्थीही च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ अविरिति प्रभुना वयोवस्थाभिधानम् । त्रिभिः श्रोणिगुदलक्षणे- रङ्गैः स्विष्टकृतमग्निमवतीति पवि । व्यविरिति मेपः । व्यवीतिस्त्रोदिसवाद । द्विवर्षा पशुदित्यवाट् दा दाने दावखण्डने । दाना खण्डनाई वा, दिस घहतीति दित्यवाद । दित्यौही तवस्त्री । पञ्चभिरयतीति पश्चाविः । पक्षा- पीपा पर्वा पञ्चाविः । तवस्त्री पश्चाती । विवत: प्रयो पत्ता यस्यति त्रिवत्सवयोवस्थाविहितो वत्सः । तत्त्री त्रिवत्सा । तुर्यवाद । चतुर्थवाद । तुर्य चतुर्थ वत्सरं रहतीति । तथा । तवस्त्री तुही ।। अथ द्वितीयमन्त्रः ।।. पष्टवाट् च मे पष्ठीही च मे मनुक्षा च मे यशा च मे । नपभश्च मे घेहच्च मेनड्याश्च में धेनुश्च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ।। पष्टशन युगपार्शगामी पृष्टं वहतीति पृष्टीही। गर्भिणी गौः। उता सेचनदसः वलीच: । कशा वच्या गो। अपभः । प्रसिदः । बेहद । गर्भाभियातिनी गीः । अनड्वान् । पलीबईः । धेनुः प्रमूतिका गौः । एते पन करलता ससपापारसमा भवन्त्रिायः । एते उपभोगमा भवन्तु । इत्येफोनविशेऽध्यायेऽष्टमोनुपाः ।।

·। । शुलपजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये । अय नयमानुपाके कल्पहोमार्था मन्त्रा उपन्ते । तत्र भयाकण्डि. कायाँ नामग्राइहोम उच्यते । अत्र श्रुतिः । अथ नाममहाँ जुहोति वाजाय स्वाहेत्येतद्वै देवाः सन्किामानाप्वाथै नैव प्रससममीणांन्यजमानः सर्वा- कामानाप्वाथैनमेव मसक्षं मीणातीति ॥ तत्पाठस्तु ।। पाजाय स्वाहा प्रसवाय स्वाहापिजाय स्वाहा मातवे स्वाहा । वसवे स्याहाहर्पतये स्वाहा । अहे मुग्धाय स्वाहा मुग्धाय वैन शिनाय स्वाहावितशिन आन्त्यायनाय स्वा. हान्त्याय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य पतघे स्वाहाधिपतये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा ॥ वाजायेयादि नामान्येव नापग्रहः । वाजायानाय स्वाहति होम- मन्त्रः । प्रसवाय अभ्यनुज्ञाय । अपिजाय । अमु जायत इसपिजः। सप्तम्या अलुक् । क्रतुर्यागस्तस्मै । वसवे निवासकर्ते अहर्पतये दिनपतये । अहे दिवसाय । मुग्धाय । मोहमापन्नाप । मुग्धाप मोहरहिताय । विना- पावशीलवादि धर्मसम्वन्धिने तथा तमीलाय । विनयिाने वियोपेण नष्ट शीलं यस्येति विनशी तस्मै । अन्तस्य अवसानस्य निर्णयस्य सम्बन्धी आन्सः । आन्त्य अपनं यस्यासौ आन्त्यायनः । अन्ते भवाय निर्णीतस्व. रूपाय । अन्त्याय । भौवनाय । भुवनसम्बन्धिने । भुवनस्य पतये । थाधिपतये मजापतये स्वाहेति होपार्थः ।। अथाभिषचनं मन्त्रपाठस्तु । इयं तेनामित्राय पन्तासि यमनः । ऊर्जे त्या वृको त्वा प्रजानां त्वाधिपत्याय ।। हेअने चितष इयेराट् । इदं राज्यं यत्र पत्र क्रियन्तेऽग्निष्टोमादय: तदिदं सर्वं त्वदीयं राज्यम् । तस्मिन् स्वमभिषिक्तोसि । कीदृशस्तं मित्राय- यन्ता । व्यत्ययः । मित्रस्य वं नियन्तासि । संयमनः । यमपतीति यम- नः । सर्वेषु अग्निष्टोमादिकर्ममु नियमनकर्ता । अत जनों विशिष्टान्न रसाय वामभिपिश्चामि । तथा वृष्टथै । वृष्टयर्थम् । तथा मजानामाधिप- साय । सोर्धारायामभिपिञ्चामीति शेपः । तथा च श्रुतिः । प्रजानां लाधिपसा ये सत्रं वा अर्गनं हिरन्नेनैवैनं मीणाति । यदेवाइयं तेनामि. चाय पन्तासि यमनः । जर्ने वा रथ्ये त्वा प्रजाना खाधिपत्यायेति । इदं राज्यमभिपित्तोसीखेतस्मिन्मन्नस्य त्वं यन्तासि श्रुतेः । अथ कल्पां जुहोति ·२ द्वितीयदशके । १९ अध्यायः । २७९ आयुर्यज्ञेन कल्पतामिति ॥ पाठस्तु ॥ आयुर्यज्ञेन फल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतां चक्षुर्यज्ञेन कल्पता श्रोत्रं यज्ञेन कल्पताम् । वाग्यज्ञेन कल्पतां मनो घज्ञेन कल्पतामात्मा यज्ञेन कल्पताम् । ब्रह्म यज्ञेन कल्प तां यज्ञो यज्ञेन कल्पता ज्योतिर्यज्ञेन कल्पता स्वर्पज्ञेन कल्पताम् ।। आयुर्जीवनकालः । यज्ञेन निमित्तभृतेन कल्पतां साध्यता तथा माणादयः प्रसिद्धाः तन माणादीनां स्थितिरुत्पतिश्च मनुष्याणां पुण्यपा- पाभ्यां भवति । तस्माद्यज्ञेन वेदविहितेन केवलपुण्येन राजसादिभावशून्पेन माणादयः कल्पन्तामिति प्रार्थना । आत्मा बुद्धिः पृष्ठं नाकपृष्टं ब्रह्म वेदः। पज्ञः श्रीभगवत्पूजादिलक्षणः । ज्योतिर्ब्रह्मज्योतिः । स्वः सुखम् । एते यज्ञेन कल्पन्तामिति , सम्बन्धः । वप्तोर्धारयामिममिपिञ्चति यजमानं आत्मानमेवामिपिञ्चतीति ॥ मन्त्रपाठस्तु ॥ स्तोमश्च यजुश्च ऋक्च साम च वृहच्च रथन्तरं च । स्वर्देवाः ऽअगन्माऽमृता ऽअभूम प्रजापतये प्रजा अभूवमवेद स्वाहा ।। . स्तोमः स्तुतिः यजुः प्रश्लिष्टपठितं यजुः । नियतपादवद्धा ऋक् । गीतिप्रधानं साम । बृहत बृहत्साम । स्थन्तरं रथन्तरं साम । हेदेवाः । स्वर्ग अगन्म । स्वर्गसुखं माप्ताः । गत्वा च अमृताः। अमाः अभूम । देवान् गत्वा पुनः प्रजापतेः हिरण्यगर्भस्य प्रजा अभूम । भवेमेति प्रार्थना । चेट् स्वाहेति होमाधी । वेट् स्वाहेति वपद्कारो हैच परोक्षं पेट्कारो वप. ट्कारेण पावै स्वाहाकारेण वा देवेभ्योनं प्रदीयत इति श्रुतिः ।। वेदार्थस्य मकान तमो हाई निवारयन् । पुमांश्चतुरो दद्याद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकभीवी. रवुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माध. वीये वेदार्थप्रकाशे काण्वसहिताभाष्ये एकोनविंशोऽध्यायः॥

·अथ काण्वसंहिता भाप्ये २० अध्यायः । यस्प निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ एकोनविशेष्याये वसोर्धारादिमन्त्राः उक्ताः । अथ विशेध्याये वा. जमसवादिमन्त्रा उत्पन्ते कात्यायनः वाजपसीय जुहोति सप्तमिऋग्भिरिति। पाठस्तु वाजस्प तु । व्याख्यातोयं मन्त्रः ॥ ॥ अथ द्वितीयः । विश्वे अद्य मरुतो विश्व ऊती विश्वे भवन्त्वन्नयः समि- दाः । विश्वे नो देवा अवसागमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजो अस्मे इति ॥ विश्वे सर्वे मरुतः अद्यास्मिनहनि अगमन्त्वित्यनुपनः । विश्व ऊनी । विश्व इतिसर्वनाम सामान्यदेवतागणपतिपत्तिजनकम् । अतस्त नि- राकाक्षीकरणाय विशिष्टो देवगण इहाद्याहियते विश्वे च देवगणाः । वसवो रुद्रा आदित्याश्चाद्य ऊती ऊत्या अवनेन तर्पणेन निमित्तभूतेन आगमन्तु । सदागमनेन च । विश्वे अग्नयो गाईपत्यमभृतयः । समिद्धाः सम्पक दीक्षा भवन्तु । विवो देवाश्च नोऽस्माकं अवसा अन्नेन हविर्लक्षणेन निमित्तभूतेन आगमन्तु । आगच्छन्तु । तेषां च तुष्टया विश्वं सर्व अस्तु द्रविणं भूमिहि. रण्यादिधन वाजश्वानं । अस्माकपस्तु । अन्पथा वा सम्बन्धः । विश्व- मरुतः अयागमन्तु । विश्वे च देवगणा ऊत्या निमित्तभूतया आगमन्तु । विषे च नो देवा अवसा निमित्तभृतेनागमन्तु । तदागमनेन च वि- श्वे भवन्तु । अग्नयः समिद्धाः होमार्थ ह्यग्नयः मज्याल्पन्तो ततो या. गोत्तरकालं विश्वमस्तु । द्रविणं वाजो अस्मे तुल्यम् ॥ अथ तृतीयः ॥ पाजो नः सप्त प्रदिशश्चतस्रो वा पराव- तः । वाजो नो विश्वे देवैधनसातां इहावत्विति ॥ बाजोन्नं नोऽस्माकं सप्त प्रदिशः प्रकृष्ट दिशः सप्तदिशा चतसं अपश्चोत्रं च मध्य चेति तिस्रो वा शब्दः समुच्चपार्थः । परावतः । पराव- ·२ द्वितीयदशके । २० अध्यायः । १८१ छन्दो दूरवचनः महर्जनः तपः सत्पमित्येते लोका उच्यन्ते । ते हि त्रिलोकानतीय वर्तते । त एता प्रदिशाः अस्माकं वाजः अस्वि. ति शेषः । अस्माकमन्नमापका भवन्विति शेषः । दिशः बाजा अनं पूरयत्विति वा । एवं पूरितो विश्वेदेवैः सहितो वार्ज घनसातौ धनसद भोजनकाले मासे इह यज्ञ लोके वा नः अस्माकं अवतु । पालयतु । अथ चतुर्थः ।। पाजो नो अथ प्रसुवाति दानं वाजो देवां ऽ ऋतुभिः कल्पयाति । पाजो हि मा सर्ववीरं चकार सर्वा आशा वाजपतिर्भवेयमिति ।। पाजो नोऽस्माकं अद्य । मनुवाति अन्नादिदानमभ्यनुजानातु । ऋतुभिः कालैश्च सहदेवान्याज कल्पयाति यथास्थानं कल्पयतु । बानो हि मादेशब्दः समुबयार्थः । वाजश्च मां सर्व वीरं सत्रैरणीयं सर्वेभ्यः श्रे- & पाजं जानातु । जनयतु वा । ततो विश्वा सर्वाः आशा दिशा पा. छाया वाजपतिः सन् । भवेयमित्याशीः ।। अथ पश्चnt | वाजः पुरस्तादुत मध्यतो नो पाजो देवा- न्हविषा धर्धयाति । चाजो हि मा सर्वचीरं चकार विश्वं । आ- शा वाजपतिर्जयेयमिति ।। पाजः पुरस्ताव । अस्त्यिति वाक्पशेपः । एतापि च मध्यतो नो- स्माकं भस्तु वानश्च देवान् हविषा वर्धवाति । वर्धपतु अस्माकं वाजश्व सर्ववीर चकार करोतु | ततः सर्वा आशा दिशः वाजपतिः सत् । अहं नयेषामिति दिगुरूपनपा व्यापकता मार्यते ॥ अप पष्ठ (समा सृजामि पयसा पूधिया: समाजा- भ्यझिरोपधीभिः । सोहं पाज* सनेयमग्न इति ॥ सोई वाजमिति तछन्दयोगाघहोरावाप्पाहारः पोहं सृजामि च मा मा आत्मानं पपसा रसेन पृषिव्याः संबन्धिना । संसष्टपपा प्रमृतिशिए । वाज सन्ने सम्भजे खत्मसादात हे आने । पदा आग्नावाच्यते तस्मदादे. शशब्दस्य वा शब्दं कृत्वा । युक्तं न रमेद । तद्यारुपातम् । पोहे भने। समजामि त्वां पयता पृधिपाः संसर्गश्च होमाभिमाप: शिष्ट समान २४ ·१८२ शुरुयजुर्वेदकापसंहिताभाष्ये अथ सप्तमः ॥ पयः पृथिव्यां पय ओषधीमु पयो दिव्यं. न्तरिक्षे पयोधाः । पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु मयामिति ॥ अग्निरुन्यते हरिर्वा । हेश्रीभगानने ! पृथिव्यां पत्पयः क्षीरादि- जातं धाः धेहि । भोपधीपु यत्तुयः गधुरादिरसं तदेहि । दिपि धुलोके य- स्पयः । अमृतलक्षण तद्धेहि । अन्तरिक्ष यायः हविः । परिणामलक्षण तदे- हि। अतस्त्वामग्नि मार्धये। पयत्रतरत्र व्यत्ययः । मह्य दिशः प्रदिपाश्च पपस्वत्यः । सरसः सन्तु भवन्तु । कासायनः । अथैनं दक्षिणाहुमनुपर्या- हत्य यजमानममिपिश्चति । देवस्य स्वेति व्याख्यानो मन्नः सरस्वत्यै उपत्यय' । सरस्वत्या च यन्तुः नियन्तुः अग्ने यन्त्र सयमनेन तदाशया साम्राज्येन निमिचमूतेन राविना प्रमूतोद्द कृष्णाजिनोपविष्ट पजमानम• गिपियामि ॥ इतिविशेऽध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ प्रथमे वाजप्रसवीयहोम मन्ना उक्ताः द्वितीये राष्ट्रमृद्धोमादिमन्त्रा उच्यन्ते ।। कात्यायनः । अथ राष्ट्रभूनो जुहोति द्वादशगृहीतेनाज्येन ता द्वादशा वाहुतपो भवन्तु । द्वादशायजूपि स नो भुवनस्य पत इत्येतस्याः । भारतापडित्यादीनि ॥ सन प्रथममन्नपाठन्तु । मातापालतधामाग्निगंधर्यः । तस्यौ- पधयोप्तरसो मदो नाम । स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वा. हाबाद ताभ्यः स्वाहेति ॥ अग्निरुच्यते । ऋत सत्य ब्रह्मलक्षण महत्तेजस्तसहते इत्यतापान दीर्घश्छान्दसः । ऋतधामा सत्य घाम स्थान यस्य स तथोक्तोमर्गन्धः । गन्ध कामयत इति । तस्य चाग्नर्गन्धर्षम्य औषधयोप्सरसः । तासा च मुदः नाम ओपीमिहीद सर्व मोदत इति मुदः सोनिगिन्धर्षः नोऽस्माकं इद प्रल ब्राह्मण जाति ह्मण्य च । क्षतात्रायत इति क्षत्रं । तदुभय पातु रक्षतु । तस्मै स्वाहावा मुहुत हविरस्तु । वषट्कारेण ताभ्यश्चौपीभ्यः स्वाहा । अथ द्वितीयमन्त्रा। साहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्वः तस्य मरीचयोप्स.

·२ द्वित्तीपदशफे । २० अध्यायः । रस आयुगे नाम । स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहावाद ताभ्यः स्वाहेति ॥ यः सूर्यः साहितः । अहोरात्रे सन्दधातीति साहितः । एप बहो- रात्रे पन्दधीति श्रुतेः । स पर विश्वसामानि यस्य सः साम सान्तायो। ग इति च एप एव समापनि श्रुतेः । तस्यापारसः । मरीचयः मरीचय- स्तेजसत्सरेण । तासामायुको नाम । आयुको वामेयायुराना इव मरी- चयः पुवन्त इति श्रुतेः । पु मिश्रणे । आमिश्रयन्त इत्यर्थः । तुल्यमन्यत् । अथ तृतीयः ॥ सुपुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः । तस्य नक्षत्राण्यप्सरसो भेकुरयो नाम । स न इदं प्रत्यक्ष पातु तस्मै स्वाहाबाद ताभ्यः स्वाहेति ॥ प: सुपुम्णः सूर्पयनियः सूर्यरश्मिा सूर्यस्येव हि चन्द्रमसो रश्मयः स चन्द्रमा गन्धर्वः मुपुम्ण इति सुयज्ञ इति होतिवत् । सूर्यरश्मिरिति च. न्द्रममो रक्षायचन्द्रमा गन्धर्व इति श्रुतेः । तस्य नक्षत्राण्यप्रसः । नाता नाम भेकुरयः । भा५ हि नक्षत्राणि कुर्वन्तीति भेकुरयो नक्षत्राणि । तुल्यमन्यत् ॥ अय चतुर्थः। इपिरो विश्वव्यचा धातो गन्धर्वः । तस्यापो अप्सरस ऊर्जी नाम स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहाबाद ताभ्यः स्वाहेति॥ य इपिस क्षिमः । इपि गतानुमगतौ । विश्वम्पचा सर्वनो गमनशी- ला। वातो वायुः स एव गन्धर्षः। तस्य वातस्य आपः । अप्सरसन्नि- यः । उर्जः। अन्नरसः नाम । स्पष्टमन्यत् ।। अथ पञ्चमः ॥ भुज्युः सुपर्णो यज्ञो गन्धर्वः । तस्य दक्षिणा अप्सरस- स्तावा नाम । स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहाबाट ताभ्यः स्वाहेति ॥ यो पज्ञो मुज्युः । यज्ञो हि सर्वाणि भूतानि भुनक्तीति श्रुतेः। - ·१८४ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये पर्ण: शोभनपत्तनः स एव गस्तस्य दक्षिणा अप्सरसः । दाक्षयन्तीति दीक्षणास्तासा स्तावा नाम ताभ्यः सूपात इति सावाः स्तुत्याः । दास णा वै स्तावा दक्षिणाभिरेव यज्ञस्तुयथो वै यश्च दक्षिणां ददाति स्तुप एच स इति श्रुतेः। तुल्यमन्यव ।। प्रजापतिर्विश्वकर्मा मनी गन्धर्वः। तस्य सामान्य- प्सरस एट्यो नाम । स न इदं ब्रह्मक्षत्र पातु तस्मै स्वाहावाद् ताभ्यः स्वाहेति ॥ पः प्रजापतिर्विश्वकर्मा । विश्वकर्ता । मजापति विश्वकर्मा स हाद सर्वमकरोदिति श्रुतेः । स नो गन्धर्वः । मनोलक्षणो गन्धर्वः । तस्य वसामानि अप्सरसः । एष्टपो नाम । ऋक्सामानि वा एएयः ऋक्सामै- ह्याशासत इति नोस्त्विच्छनोस्तीति श्रुतेः तुल्यमन्यत् ॥ ॥ कात्याय. ना॥ ॥ रयशिरसि जुहोति स नो भुवनस्य पत इति ॥ पाठस्तु ।। स नो भुवनस्य पते प्रजापते यस्प तनुपरिगृहा यस्थ चेह । अस्मै ब्रह्मणेस्मै क्षत्राय महि शर्म यच्छ स्वाहेति ॥ हे भुवनस्य पते प्रजापते । यस्य ते तब उपरि अमुप्मिलोके गृहा: सत्व प्रजापतिः। अस्मै ब्रह्मणे ।। अस्मै क्षत्राय महि महत् । शर्म धारण यच्छ प्रयच्छ देहि । स्वाहति होमार्थः ॥ कात्यायनः ॥ वातहोमाजुहोति समुद्रोसीति ॥ पाठस्तु । समुद्रोसि नभस्थानादानुः शभूमपोभूरसि मिमा चाहि स्वाहा । मारुतोसि मरुतां गणः शभूर्मपोभूरभि पाहि स्वाहा अवस्यूरसि दुषस्वालछम्भूर्मयोभूरसि मा वा- हि स्वाहेति ॥ 'लोकत्रयस्थ वायु लोकद्वारेण स्तुवन्ति । हेवायो ! यस्त्र समु. द्रः समुन्दनोति नभस्वान् इवनभ इति नक्षत्राण्युच्यन्ते । तानि हि नि तरा भाति तैः सयुक्तो नमावान् । भाद्रदानुश्च सादिना आढै ददाती सादानु' । शम्भावयतीतिशम्भु । मया । मुख भावयतांति पयाभूः । एवम्भूतस्त्व हेवायो मा अभिवाहि । आभिमुख्येन यज्ञफल मापय मा मा ।

·१८५ २ द्वितीयदशके | २० अध्यायः । स्वाहा होमार्यः । मारुतोप्ति पस्त्वं मारुतः मारुतः पुरो वातमभृतीनां वा- तानां प्रकृतिभुनोति । अन्तरिक्षलोके सतीति वा । मरुतां शुक्रज्योतिः मभृतीनां गणोसि तं वा ब्रवीमि । वाम्भूश्च मपोभूश्च भूत्वा अभिमाहि । स्वाहेत्युक्ताय । हेवायो यस्त्वं अवस्यूः । अवनं तर्पणं वावयस्पति । सी- च्यतीसवस्युः । यद्वा आयसः अन्नन्तदिछतीति ।. व्यचीकृते औणादि- के उमत्पये च कृते अवस्युरिति च भवति । अन्नं कामयमानः दुव- स्वान दुहव इति हचिन म । तद्वान् हविष्वान् । अन्यत्समान । कात्या- यनः ॥ रुङ्नतीः जुहोति पास्त इति तिभिगिरी यास्त इति या वो इति द्वौ मंत्रौ चतुर्दशाध्याये व्याख्यातौ ॥ तृतीयस्य मन्त्रपाठस्तु ॥ रुचन्नो धेहि ब्राह्मणेषु रुच राजसु नस्कृयि । रुचं विश्येष्ठ शुद्धेषु मपिधेहि रुचा रुचमिति ॥ हे भगवन्नग्ने । नः अस्माकं ये ब्राह्मणास्तेपु रुचं । दीप्ति धेहि स्थापय । राजा क्षत्रियेषु नः अस्माकं सम्बन्धिषु कृधि कुरु । विश्येषु वैश्येषु अस्मत्परिगृहीतेपु शूद्रेषु च कृधि अपि च धेहि । रुचा दीप्त्या सह रुचं दीप्तिं अमृतत्वं वा । अनुत्सन्नधर्माणां यथा वय दीप्या भवेम । तथा कुर्वीत्याशयः यद्वा ब्राह्मणप्रमृतिपु या रुक् तामस्मभ्यं धेहि देहि सर्वधा । कि बहुत्यामप्येव धेहि । रुचा ज्ञानेन रूपं अमृततामिति । कात्यायनः । अथ वारुणं जुहोति तत्वायामीति ॥ पाठस्तु ॥ तत्वायामि ब्रह्मणा चन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो ह- विभिः । अहेलमानो वरुणेह योध्युरुशर समान आयुः प्रमो- पीरिति ।। हेश्रीभगवन् वरुण ! यत्प्रयोजनमुद्दिश्य त्वा त्वां यामि ब्रह्मणा वेदेन वंदमान: नमस्कारं कुर्वाणः । यद्वा वन्दमानः स्तुति कुर्वाणोइं त्वां पामि वारणं बजामि । सदा हेलं देवापराधं नमः कुर्वाणोयं यजमानो इविमिर- भ्युद्युतैर्हविभिः । तत् तदेव प्रपोजनं आशास्ते प्रार्थयते । देवरुण इह वोधि तत्मपोजनं यज्ञसमाप्तिलक्षणं बुध्यस्व । हे उवाश्म ईबहुस्तुत । नः आयुषोऽवखण्डनं मा कुरुष्व । कासायनः ॥ अथाकश्चिमेधयोः सन्तति - होति । स्वर्णधर्म इति ॥ पाठस्तु ।। .

·१८६ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये स्वर्णधर्मः स्वाहा स्वर्णाकी स्वाहा स्वर्णशुक्रः स्वाहा । स्वर्णज्योतिः १. स्वाहा स्वर्णसूर्यः स्वाहेति ।। अत्र श्रुतिः । अयं वार्कोनिः अर्कोसावादियोश्वमेघस्तो गृत्सी नानैवान्तां तो देवा एताभिराहुतिभिः समन्वन्निसादि श्रुतेः । स्वर्णधर्मःस्वरिव अमावादित्यो धर्मः अतस्तप्तादित्याग्नौ स्वाहा जुहोति प्रतिष्ठापयति । स्वरिव योकॉग्निमादित्ये जुहोति स्थापयति स्वरिव असावादित्यः शुक्रा त पुनरमुत्र दधाति । तं शुक्रं पुनरग्नौ दधामि स्थापयामि । स्थरित्र योग्नि- ज्योतिस्तमग्नि इहादित्ये जुहोमि स्थापयामि । स्वरिव अमौ आदिया सूर्यस्तमनि जुहोमि एवं पञ्चचितिकोयमग्निः स्तूयते । पञ्चैता आहुती हो. ति । पञ्चचितिकोग्निरिति श्रुतेः । यद्वा स्वीकस्वाहेयेतानि अग्नेरव पञ्चनामानि अस्यैवैतान्यग्ने मानीति श्रुतेः ।। इति विशेऽध्याये दितीयोऽनुवाकः ॥ द्वितीये राष्ट्रभृतादि होममन्त्रा उक्ताः ॥ तृतीये प्रातरनुवाकादि होममन्त्रा उच्यन्ते । कासायनः ।। मातरनुकमुपाकरिप्यन अग्नि युनग्मीति तिमभिरिति ।। तत्रप्रथममन्त्रपाठस्तु ॥ अग्नि युनम्मि शवसा घृतेन दिव्य सुपर्ण वयसा बृह- न्तम् । तेन गमेम नस्य विष्टपर स्वोरूहाणा अधिनारुमु. त्तममिति ।। दिति भवं सुपण शोभनपतनम् । आसा अनेन हमिलक्षणेन धूमैन च बृहन्तं महान्तम् । समग्नि शत्रमा चलेन घृतेन युनगि युक्तं करोमि तेन युक्तनामिना वर्ष वृध्नस्य मूर्यस्य विपपं विगतनापं सर्वद्वन्द्वापलक्षणं सर्व- तापरहितं सौर पदं गमे गाउम अतोप्यधिक खलाफ कहाणाः । आरोहन्तः नाकं उत्तम मर्वेभ्यः गपेपेत्यनुवर्तते । पत्र गता न कथश्चन अर्क असुन माप्नुवन्ति । स नाफलोकः ॥ अथ द्वितीयः॥ इमो ते पक्षा अजरौ पतत्रिणो याभ्यार रक्षा स्पपहर स्पग्ने । तान्यां पतेम सुकृता मुलोकं यत्र झपयो जग्मुः प्रथम- जाः पुराणाः इति ।।

·२ द्वितीयदाके । २० अध्यायः । १७, हेश्रीभगानग्ने ते पतत्रिणः उत्पतनशीलस्य तब इमो पत्री प्रतीय.. मानौ प्रसिद्धौ । अजरी जरारहितौ पक्षाविशिष्टगमनसाधनभूती चौ कानिति पाश्यां पक्षाभ्यां लं रक्षांसि राक्षामान श्रेयसः परिपन्थिनः पाप्मनश्च अपहास विनाशयसि । ताभ्यां पक्षाभ्यां सुकृता सुलोकं पोम गच्छेन । भाप च अस्मदधिकपुण्यकारिणामपि लोकं गच्छे । लोकं विशिनष्टि । पत्र मपयो मन्त्राणां द्रष्टारः । प्रथमजाः । पूर्वजाताः पुण्या: पुरातनाः । विश्वस्टनः । यत्र स्थानं जग्मुः गतास्तत्र पोमेति सम्बन्धः ॥ अथ तृतीयः ।। इदं दक्षः श्येन कतावाँ हिरण्यपक्षः शकुनो भरण्युः। . महान्सधस्थे ध्रुव आनिपतो नमस्ते अस्तु मा माहिसीरिति । हेअग्ने यस्त्वमिन्दुः । इदि परमेश्वर्यै । परमेश्वरः उदि क्लेदने । जोरदरिति उन्दतीति इन्दुः इन्दनो वा । दक्षः उत्साहवान् । श्येना बासनीयगतिः । ऋगावान् । यज्ञवान् सत्यवान् । उदकवान् । हिरण्य- पक्षः । अमृतपक्षः । भुरण्युः भरणशीलः गहामभावतः श्रेष्ठः । सघस्ये ब्राह्मणा सह विभक्तस्थाने ध्रुवः स्थिर आनिपतः । आनिष्णः । एवंविधो योग्निस्तस्मै ते तुभ्यं नमोस्तु मा माहिमीः मां मा हिंसां कुरु ॥ कासा- यनः ।। अघानामादि प्रयुझानं दिवो मूति द्राभ्यामिति । तत्र प्रथम- मन्त्रपाठस्तु ॥ दिवो मूर्धासि पृथिव्या नाभिरगयामोपीनाम् । वि. श्वायु शर्म सप्रधानमस्यथ इति । हेभगवन्नामे । यस्त्वं दिवः शुलोकस्य मूप्ति । उसमागमसि । पृथिव्याः नानागुणविशिष्टायाः नाभिः नहनमसि अपाम: । सर्वरसभूतमपां रसः साशेसि । विश्वायुः सर्वप्राणिनामायुः । जीवनं च त्वमसि । सपथा: सर्वतः प्रथिम्पः विस्तीर्णोसि । अतः यथा मार्गाय देवयानाख्यमार्गभूताय तुभ्यं नमः ॥ अथ द्वितीयः ।। विश्वस्य मूर्धन्नधितिष्ठसि श्रितः समुन्द्रे ते हृदयम् घायुरयो दत्तोदाधि भिंत। दिवस्वजन्यादन्तरिचाथिव्यास्ततो नो वृष्ट्या वेति॥ हेअग्ने यस्त्वमर्श विशस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य मूनि अधि उपार ·-- १८८ शुक्लपजुर्वेद काण्वसंहिताभाप्ये तिष्ठसि । श्रितः आश्रितः बुद्धिः सुपुम्णां वा नाडीम् । यस्य च समुद्रे समुन्दने अन्तरिक्षे ते सर हृदये | अप्सु चायु वनं तं त्वां याचे । अपो दत्त आपो देहीति बहुवचनव्यत्ययः । एकोह्यग्निरिह देवता नो बहुत्वं पूजार्थम् । उदधि भिन्त । उदस्योदादेशः । उदा धीयन्ते पस्मिन्मधे स उदधिः । तमुदधिष्प) भिन्धि । विदारय । हेाने ततो मेघविदारणां- निमित्ताद । दिकः सम्बन्धिनः पर्जन्पात् । दृष्यभिमानो देवाद । ततो- नरिक्षान्मेवस्थानविशेपा । पृथिव्याः पृथिव्य दृष्टिं देहि । तदृष्ट्या नोऽस्मान् । अव पालप कात्यायनः अध्वर्युर्पजमानविषयमाशिपं करोति । इप्टो पज्ञ इति द्वाभ्यामिति ॥ मत्रपाठस्तु ।। इष्टो यज्ञो भृगुधिराशीर्दा वसुभिः । तस्य न इष्टस्य प्रीतस्य द्रविणेहा गमेरिति । यस्यास्प सुवर्णो दानस्य यजमानस्य इष्टः सम्मादितो यज्ञाभृगुभिः भृगुममुखैाह्मणः । आशीर्दाः । वनुप्रभृतिभिर्देवताविशेषैः आशिप दाना च कृताः। तपास्प पजमानस्य नः इष्टस्प अस्माकमाभिमेतस्प भी. तस्य चास्मान्मति भीत: स्निग्ध उच्यते । याज्ययाजनयो। स्नेहख्यापनपर- वाक्पमिदं मुस्त्वाचेदानी द्रविणमाह | वं अपि हेद्रविण इह पजमाने आ- गमेः । आगमनं कृथाः । यजमान प्रति शीघ्रपागच्छ । यद्वा मृगुभिः आ- चापारिष्टो पो यज्ञो वनुभिर्देवैराशीः । कृr: अत्र विभक्तिव्य- स्पषः । पराईर्चः स पोस्माकागष्टश्च प्रीतश्च द्रविणमिदानपत्विति ॥ अथ द्वितीयः इप्टो अग्निराहुनः पिपर्तुतइटर हारः स्व. गेदं देवेभ्यो नम इति । कता गैरमिरिष्ट आहुतश्च पूर्वा । अस्माभिरा- हुतश्चेष्टं हविः स्वेटं नः अस्माद्दतं । समिष्टपजुर्लक्षणं हकि पिपते हवि. प. परिपुरण करोतु । किश्च । स्त्रगेदं अन व्यत्यपः । इदं हविः स्वगाः सान् सकीयान् हविः सम्बन्धिनो गछीति स्वगागं भवत्तिति शेपः । सर्वसन्तुष्टय नमस्कराते । देवेम्पो नम इति । पदा नप इसननाम । देवप इदमनं सगं मनावति । इति पिशेध्याये तृतीयोनुमाफः ॥ हतीपे मातरनुराकादिमन्ना उक्ता चतुयेंऽनुवाफे सुवाह-पादिमंत्रा ·२ द्वितीयदशके । २० अध्यायः । उन्यन्ते कात्पायनः इष्टी विश्व वैश्वकर्मणामिजुहोति । पदाऽकृतादिति न- घभिमन्त्रैः सुवाहुतीर्जुहुयात् ॥ तत्र प्रथमपन्त्रपाठस्तु ॥ यदाऽकूतासमतुस्रोग्रदो वा मनसो वा सम्भृतं चक्षुपोः । तदनुफेतसुकृतामुलोकं पत्र - पयो जग्मुः प्रथमजाः पुराणा इति । यत्कर्म आकूताद । आकूतो नाग प्राअनसः महतरात्मनो धर्मो मनामत्तिहेतुराकूतः । तस्मात्सुभृतं मुझतं सूक्ष्मरूपं संचितं यव सु. खोद । समस्रवत् । प्रजापतेर्हदो बुद्धश्च । मनसो वा हृदयावच्छिन्ना- न्मनसः सकाशाद चक्षुपो सौराद्युपासनावलादा चक्षुरूपलक्षितस्थानाद्रा यसंभृतं सममुस्रोत् । निःसृतं भवति । फलपारम्भाध यत्सूक्ष्णरूपं कर्म निःसृतं तदनुसुकता सत्कर्मकारिणां नु आप लोकं लोक्यते भुज्यत इति लोकः तं लोकं भेत गच्छत । यत्र यत्स्थानं ऋपयः स्वार्थकुशलाः ज ग्मुः। प्रथमजाः विश्वसजः । पुराणाः । देवाश्चापि निवसन्ति । सं लोक गच्छत । यत्र यत्स्थानं पपः स्वार्थकुशलाः जग्मुः । प्रथमजाः । विश्व- सृजः पुराणाः देवाश्चापि निवसन्ति । तं लोकं गच्छतेति सम्बन्धः ।। अथ द्वितीयः । एतर सधस्थं परि ते ददामि यमावहाच्छेच. धिं जातवेदाः । अन्वागन्ता यज्ञपतिर्यो अन्नत स्म जानीत परमे व्योमन् इति । देसघस्थ ! समानस्थानदेवानां समानं स्वर्ग एनं यजमान परि ते ददामि । ते तुभ्यं परिददामि । परिदानं रसणार्थ । जातवेदाः सर्वज्ञो. ग्निः यं च पजमान मोवधि देवानां निधि कोशस्थानीय आवहन् । आ- नपेत् । वं यजमानं तुभ्यं ददामि । यदा आहुतिपरिणामभूतमग्न्यनु- गृहीतं सन्मानं वा परिददापि । पत्र यज्ञपतिविष्णुर्यशफलप्रदातृत्त्वेन प्रकृतं यजमाने अत्र या युप्मान् अत्रस्थाश्च अन्वागन्ता तं श्रीभगवंतं 'अन्वागन्तारं परमे उत्कृष्ट व्योमन् व्योमनि । परिपूणे सस्वरूपे एवं स्थितं देवाः यूयं जानीत सर्वान्तर्यामित्वाचति ।। अथ तृतीयः ॥ एतं जानीय परमे व्योम देवाः सस्था २५ ·१९० शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाप्ये चिदरूपभस्य यदा गछात्पधिभिर्देवानरिष्टापूर्ते कृणवथा थि- रस्मा इति ॥ हे सधस्थाः समानस्थाना देवाः । परमे उत्कृष्टतमे व्योमनि स्थि- तमेनं यजमानं जानीप किञ्च यतोस्य यजमानस्य रूपं विदं अत्र व्पत्य. यः। विदाथ जानीय । अतो युप्माभिविदितरूपो यजमानो देवयानः प- थि मार्गे पदा आस्माद । मार्ग एव देवगावहुवाभिमायेन बहुवचनं । य- दागच्छेत् । तदा इष्टापू कृणवथ । अस्मै यजमानाय । इष्टं पागादि पूरी तडागादि । ते द्वे आविः कृणवय । आविर्भूतफले फुणवथा । इटा- पूर्तफलाभिव्यक्ति कुरुतेसर्थः । चतुर्थपञ्चममन्त्री पोडशेऽध्याये व्याख्याती । अथ पष्ठः॥ ॥ प्रस्तरेण परिधिना चुचविद्या च ब. हिषा । ऋचेमं यज्ञं नो नय स्त्रैर्देवेषु गन्तव इति ॥ हे श्रीभगवन्नने प्रस्तरेण परिधना सीगत्यरिधिना चुचा द्या- च वहिपा । ऋगादिमित्रैस्तदभिमानी देवतास्पैश्च सह नः अस्मदीप. मिमं यज्ञ स्वः स्वगै नय । देवपु गतये देवान्प्रतिगमनाय । यो हि गते य. जमानो गत एव । स हि तस्य शरीरमित्यभिमायः। अथ सप्तः ॥ यदत्तं यत्परादानं यत्पूर्तिर्याचदक्षिणाः । तंदग्निश्चकर्मणः स्वदेवेपु नो दधदिति । यह भार्यापुजामात्रादिभ्यः । यत्परादानं दानान्धकृपणााद- भ्यः । दयया यत्परेभ्यः दानं कृतं यत्पूर्त स्मृतिविहितं ब्राह्मणभोज- नादि । याश्च दक्षिणाः। यज्ञान्तर्गताः । तत्सर्व अमिनकर्मणः विध- कमेव वैश्वकर्मणः । स्वार्थ तद्धितः । अग्निं स्वर्देवेषु स्वर्गलोकस्य देवे मध्ये च नः अस्माकं भागार्धं दधन दधातु स्थापयतु । अथाष्टमः ।। यत्र घारा अनपेता मधोघृतस्य च याः। तदग्निवश्वक.. मणः स्वदेवेषु नो दधदिति ॥ यत्र यस्मिन देवो मघो: पधुनः धृप्तस्यच सोमादीना च या अनपेता: अनुपक्षीणाः। अनवच्छिन्नाश्च पाराः सति तव । तामिः सर्वाभिः धा.

·२ द्वितीयदशके । २० अध्यायः । राभिः वेशकर्मणोग्निः सा देवेषु पध्ये ना अस्माकं दयत् दधातु पोपय. तु। कासायनः ॥ चिसग्निमुपतिष्ठते पे अमप इति ॥ पाठस्तु ।। ये अग्नयः पाचजन्या! अस्यां पृथिव्यामधि । तपामसि त्वमुत्तमः प्र नो जीवांतये सुवैति । हेयज्ञ ! ये अग्नयः पाञ्चजन्याः । अस्यां पृथिव्यामुपरि ये अव- सिता पञ्चचितिका अग्नयः । ये के च अग्नयः पञ्चचितिका इति श्रुतेः। पामग्नीनां लमुलमोसि निर्मथ्यानिस्त्वमुद्रगोऽप्ति । अतस्त्वां गार्थयामः । जीवात जीवयतुः । जीवयतीति जीवातुः । तस्मै बहुकाळजीवानार्थ ना अस्मान् । सुत्र । एवमस्तिस्सनुजानिदि ॥ इति विशेध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । चतुर्थे नुवादि होममंत्रा उक्ताः ॥ पञ्चमै चिसग्न्युषस्थापनादि गन्ना उन्यन्ते कासायनः चिसग्निमुपतिष्ठते वाहत्यायति । वाहयादिद- शभिन्न रमेरुपस्थानं कुर्याद ॥ तत्र प्रथमगन्नः । वात्रहत्याय शबसे पृतनापायाय च । इन्द्र त्वा वर्तयामसीति । हेइन्द्र ! वा स्वां आवर्तयामसि इकारच्छान्दसः । आवर्तयामः । किग । पानसे शव इति वलनाम । कीदृशाप वाहत्याय । त्रो येन ह- ज्यो तहान इन्यं पृतनापाह्याय च । सहतिरभिभवार्थः । पृतना सेना सहते अभिभवतीति पृतनामहः । तत्र साधुः पृतनासाहः छान्दर्भ प. त्वं । आवर्तनं त्रजयार्थ परिभ्रमणं तत्कारयामः ।। अथ द्वितीयः ॥ ॥ सह दातुं पुरुहत क्षियंत महस्तमिन्द्र- सम्पिणकुणांसें वर्धमान पिपापपादमिन्द्र तपसा जघंधति । हेपुरहूत ! पुरुभिर्वहुभिर्हपत आहुतइति पुरुहूतः । हे इन्द्र ! पहदान सहसो क्लस्प च दातारं स एकीभूप युद्धं ददातीति सहदानुः सहदानुं । क्षियत निवसंत शक्रममि इन्द्र स्वामभिमुखीकृत्य युद्धाय स्थितं । वृत्रं अहसं कृत्वा बजेण हस्तं च्छित्वा अहस्तं त्रं निर्जिव । कुणत दुईचोभि- धायिनं । कुणारुं । सम्पिणक् । सम्पिण्डि । सम्पर पीडय एवमपि ध.

·पृतन्य- १९२ रामयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये र्धमानं । पियारुं। पियातिहिंसाकर्म देवानां हिंसितारं । हेइन्द्र एवम्विधं त्रं अपाद कृत्ला गपनासमर्थ कृत्वां । तवसा बलेन जय । जहि हुन । अथ तृतीयः ॥ विन इन्द्र मधो जही नीवार्यछ तः। यो अस्मां अभिदा ससधरं गमया तम इति ।। अमन्त्रो व्याख्यातः॥ अथ चतुर्थः । मृगो न भीमः कुचरो गिरिधाः य एक न आजगन्था परस्पा । सूकरसशाय पविमिदन्तिम चिशक्रः न्ता विवि मृघो नुदस्वेति ।। मृगो न मृग इव भीमः । तत्र हेतुः । व्यानो वा सिंहो वा । भीमो भीषणः ! कुचरः । कुरिसताचारी हिंसः माणिवधजीवनः गिरिष्ठा पर्वताश्रयः । स यथा कांश्चिमाणिविशेपान होत तश्चानमिभूयमानः । एवं त्वं परस्याः पृथिव्याः परातः परावत इति दूरनाम । दूरदृरतरप्रादेशादायमान इच आजगन्य । आगत्य. च शृणु । यत्मार्थानेस्माभि सकं यज । मुपन्ति हिनस्तीत स्टकं हिंगामाघनं सृक शायशो तनुकरणे । निशि- राधारं कृत्वा ! पनि शतधार तदापे तिग्मं अतितीक्ष्णं । वनं गृहीत्वा है- इन्द्र शवून विनाहि वार्षापधातुः । विनाशय हनल वधतिष्ठायामिति था । अप्रतिष्ठान्यागछतु । प्रधानभूतान वान् इला अवशिष्टान् श्रीमान मृधः रणपण्डलाव । दिनुदख मेरय । अपुनरागमनाय । अय पञ्चमः ॥ वैश्वानारो न हृतय आप्रयातु परावतः । अग्निनः सुष्टुतीरुपति। वैश्वानरोमिः नास्माकं कुनबे अवनाय तर्पणाय आप्रयातु । भाग-छतु । परावतः दूरदूरतः प्रदेशका फिच नोरमा मुटुतीरुप शोभनास्तुतीनुपश्रोतुं आयालिति सम्बन्धः । अथ पष्ठः । पृष्ठो दियिपृष्ठों अग्निः पृथिव्यां पृष्ठो विश्वाऽ ओषधीराविवेश। चैश्वानरः सहसा पृष्ठोऽमिः स नो दिया। सरिपस्यानुनक्तमिति । यो अनिशानरः दिवि झुमंडले मुमुक्षुभिः कोपमिति पृष्ठः तर ये भूयते । पमेनमादिसे शुरूप वेदपन्ते स इन्द्रः प्रजापतिः स .

·२ द्वितीयदशके । २० अध्यायः। इन्द्रः प्रजापतिः स ब्रह्मेति । यश्च वैश्वानरोनिर्विघुतात्मना मारपि स्थितः । पृथिव्यामन्तरिक्षलोके पृथिवीत्यन्तरिक्षनामा पठित । उदकादिभिः कोयं किंताम । यमिति पृष्ठः । यश्च पैवानरः अस्मिन्लोके । व्यवस्थितः पृष्ठः अग्निहोत्रममृतिभिम्लेंच्छपर्यनः कोजनैः कोपतापमकाशादिभिर्विश्वा भो- पधीराविवेश आविष्टः पश्चानिः सहसा घलेनाध्वर्युपागे मध्यमानः कोमिति दिदृक्षुभिः पृष्टः । स नः सोस्मादिवो नक्तं रात्रौ अस्मान्पातु रक्षतु । रिपः रिपति हिंसाकर्मा । हिंसाम्पापारात । न: दिवानक्कं सन्ततं अनवछिन्नं निरन्तरं पाहि साशीरिति ।। अथ सप्तमः । अश्यामः तं काममग्ने तवातो अश्याम रायः रयिवः सुवीरं । अश्याम 'वाजमान घाजयंतोश्याम म्नमजराजरं त इति । हेश्रीभगवन ! वयं यं कामं कामयामहे तं तं कामं अश्याम स्वासादात्माप्रपाम । वेति व्यत्ययः । तब हसा अवनेन पालनेन । रपि धनमायाम । हेरपिवः । धनवत्सुवीर सुपुत्रं अश्याम ते खत्मसादाद्वाज अन्नं वाजतिरर्चतिकर्मा । अभिवाजयन्तः वाजम पर्चयन्तो वयं वाजम- श्याम । इश्रीभगवन्नामे ! हेअजर ! जरारहित अजरं जराशून्पं द्युम्नं यशः स्वत्मसादाजरारहिता कीर्ति अश्याम । अथाएमः । अयं ते अद्य ररिमा हि काममुत्तानहस्त न- भसोपसय । यजिप्टेन मनसा पनि देवानलेधतां मन्मना वि. प्रो अग्न इति । हेश्रीभगवन्नग्ने ! अब अस्मिन् अनि हि यस्माते तुभ्यं काम स्वदपेक्षित हपिः ररिम । दचरतः । कमिति । उत्तानहस्ताः पूरणे वि. स्कृतपाण्यंगुलपा। असद्धमुटिकाः सन्तः कृतांजलयो पा । नमसा माण- पातेन उपसघ । उपमङ्गम्प । यजिष्ठेन । पनननिन । श्रदायुक्तेन म- नमा | तुभ्यं कामं हविः रस्मेिति सम्मन्यः । हेश्रीभगवन् ! त्माघदेवान पति पनप्ति,। देवानां सं स्त्रं मागं मपरपर्यः। अमे ! विम मा पूरणे । इष्टापूर्ति करा वं मन्मना मन्मनांसि अस्माकं मनासि । भो. घat | मनोनियन्ता भर।

·शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिताभाष्ये अप नवमः ॥ धामदग्निरिन्द्रो ब्रह्मा देवो घृहस्पतिः । सचेतसो विश्वदेवा यज्ञं मावन्तु नः श्रुभ इति । घामशब्दोन स्थानवचनः । धानानि स्थामानि जनानि छादय पुरयति अतिरिक्तानि च पासपीकरोति स धामछत् अग्निः । सर्वज्ञः । इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तः ब्रह्मा चतुर्मुखः । देवो देवनादिगुणयुक्तः। बृह- • स्पतिर्देवगुरुः । सचेतमः समनस्काः । ज्ञानसपन्नाः । विश्व सर्वे देवाः नोऽस्माकं पज्ञ भूमेः शोभनात्मके श्रीभगवद्विपये स्थितं यज्ञं प्रकर्षण अवन्तु। सफल कुर्वन्तु । यदा अन्यूनातिरिक्तं कुर्वन्तु । नोऽस्माकं श्रुभै स्विष्टे च स्थाने स्थापयतु । अय दशमः ॥ त्वं यदिपदाभुपो नृ५ पाहि शृणुधी गिरः। रक्षा तोकमु तन्ममति । अयं मन्त्रश्चतुर्दशे यापे व्याख्यातः ।। चैदास्प मकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमर्धाश्चतुरो दद्याविद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इति विशेध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्री- धीरयुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्यविरचिते माध- घीये घेदार्थप्रकाशे शुक्लयजुःकारावसहिताभाष्ये विशोध्या- पः समाप्तिमगमत् ॥ १