·The Department of Public Instruction, Bombay.
PANCHATANTRA II. & III.
EDITED, WITH NOTES,
BY
Dr. G. BÜHLER, C.I.E.
FOURTH EDITION, REVISED.
5000 Copies.
Registered for Copyright under Act XXV. of 1867.
Bombar:
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT.
1891.
(All rights reserved.)
Nob
Price 6 Annas.
BOMBAY SANSKRITA SERIES No. 111. No
Libraria
logo

·BOMBAY:
PRINTED AT THE EDUCATION SOCIETY'S PRESS, BYCULLA.
OLOGIGAL
KY, NEW DELHI.
237.8.5.
14.
6. 576
3a8 ka
(an No.........

·5 10 अथेदमारभ्यते मित्रप्राप्तिकं नाम द्वितीयं तन्त्र यस्यायमादिमः श्लोकः। असाधना अपि प्राज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः । साधयन्त्याशु कार्याणि काकाखुमृगकूर्मवत् ॥ १॥ तद्यथानुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नाति- दूरेण महांश्छायावान्यग्रोधपादपो नानाविहंगोपभुक्तफलः कीटैरा- वृतकोटरछायाश्वासितपथिकजनसमूहश्च । अथवा युक्तम् । छायासुप्तमृगः शकुन्तिनिवर्विष्वग्विलुप्तच्छन्द: कीटैरावृतकोटरः कपिकुलैः स्कन्धे कृतप्रश्रयः । विश्रब्धं मधुपैर्निपीतकुसुमः श्लाव्यः सतां सत्तरुः सर्वाङ्गैर्बहुजीवसंघसुखदो भूभारभूतोपरः ॥ २॥ तत्र च लघुपतनको नाम वायसः प्रतिवसति स्म । स कदाचित्ला- गयात्रार्थ पुरमुद्दिश्य प्रचलितो यावत्पश्यति तावज्जालहस्तोतिकृष्ण- तनुः स्फुटितचरण ऊर्ध्वकेशो यमकिंकराकारो नरः संमुखो बभूव | 15 अथ तं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत् । यदयं दुरात्माद्य ममाश्रयवटपादपसंमु. खोभ्येति । तन ज्ञायतेकिमद्य बटवासिनां विहंगानां विनाशो भवि- प्यति न वा । एवं बहुविध विचिन्त्य तत्क्षणानिवृत्य तमेव वटपादपं गत्वा सर्वान्विहंगान्प्रोवाच । भो अयं दुरात्मा लुब्धको जालतण्डुल- हस्तः समभ्येति । तत्सर्वथा तस्य न विश्वसनीयम् । एष जालं प्रसार्य 20 तण्डुलान्प्रक्षेप्स्यति । ते भवद्भिः सर्वैरपि हालाहलसदृशा द्रष्टव्याः । एवं वदतस्तस्य र लुब्धकस्तत्र वटतल आगत्य जालं प्रसार्य सिन्दु- वारसदृशांस्तण्डुला क्षिप्य नातिदूरं गत्वा निभृतः स्थितः । अथ ये पक्षिणस्तत्र स्थितास्ते लघुपतनकवाक्यार्गलया निवारितास्तांस्तण्डु- ·२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 10 लान्हालाहलाङ्करानिव वीक्षमाणा निभृतास्तस्थुः । अत्रान्तरे चित्र- ग्रीवो नाम कपोतराजः सहस्रपरिवारः प्राणयात्रार्थ परिभ्रमंस्तांस्त- ण्डुलान्दूरतोपि पश्यल्लंघुपतनकेन निवार्यमाणोपि जिह्वालौल्याद्भक्ष- णार्थमपतत्सपरिवारो निबद्धश्च । अथवा साध्विदमुच्यते । जिह्वालौल्यप्रसक्तानां जलमध्यनिवासिनाम् । अचिन्तितो वधोज्ञानां मीनानामिव जायते ।। ३ ।। अथवा न तस्य दोषोस्ति । उक्तं च । पौलस्त्यः कथमन्यदारहरणे दोषं न विज्ञातवान् रामेणापि कथ न हेमहरिणस्यासंभवो लक्षितः। अश्चापि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तो ह्यनर्थः कथं प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते ॥ ४ ॥ तथाच कृतान्तपाशबद्धानां देवोपहतचेतसाम् । बुद्धयः कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥ ५॥ अत्रान्तरे लुब्धकस्तान्बद्धान्विज्ञाय प्रहृष्टमनाः प्रोद्यतयष्टिस्तव- धार्थ प्राधावितः | चित्रग्रीवोप्यात्मानं सपरिवारं बद्धं मत्वा लुब्धक- मायान्तं दृष्ट्वा तान्कपोतानूचे | अहो न भेतव्यम् । उक्तं च | व्यसनेष्वेव सर्वेषु यस्य बुद्धिर्न हीयते । स तेषां पारमभ्येति तत्प्रभावादसंशयम् ।। ६ ॥ तत्सर्वे हेलयोडीय सपाशजाला अस्यादर्शनं गत्वा मुक्ति प्रामुमः। नो चेद्भयविक्लवाः सन्तो हेलया समुत्पातं न करिष्यथ ततो मृत्युम- वाप्स्यथ । उक्तं च । तनवोप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः । बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ ७॥ तथानुष्ठिते लुब्धको जालमादायाकाशे गच्छतां तेषां पृष्ठतो भूमि- स्थापि पर्यधावत् । तत ऊर्ध्वाननः श्लोकमपठत् । 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. जालमादाय गच्छन्ति संहताः पक्षिणोप्यमी । यावच्च विवदिष्यन्ते पतिष्यन्ति न संशयः॥ ८ ॥ लघुपतनकोपि प्राणयात्राक्रियां त्यक्त्वा किमत्र भविष्यतीति कुतू- हलात्तत्पृष्ठलग्नानुसरति । अथ दृष्टेरगोचरतां गतान्विज्ञाय लुब्धको निराशः श्लोकमपठन्निवृत्तश्च । न हि भवति यन्न भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमति नश्यति यस्य हि भवितव्यता नास्ति ॥ ९॥ 5 तथा च । 10 15 पराङ्मुखे विधौ चेत्स्यात्कथंचिद्रविणोदयः । तत्सोन्यदपि संगृह्य याति शङ्कनिधिर्यथा ।। १० ॥ तदास्तां तावद्विहंगामिषालाभः । कुटुम्बवर्तनोपायभूतं जालमपि मे नष्टम् । चित्रग्रीवोपि लुब्धकमदर्शनीभूतं ज्ञात्वा तानुवाच । भो निवृत्तः स दुरात्मा लुब्धकः । तत्सर्वैरपि स्वस्थैर्गम्यतां महिलारोप्यस्य प्रागुत्तरदिग्भागे । तत्र मम सुहृद्धिरण्यको नाम मूषकः । सर्वेषां स पाशच्छेदं विधास्यति । उक्तं च । सर्वेषामेव मानां व्यसने समुपस्थिते । वाङ्गात्रेणापि साहाय्यं मित्रादन्यो न संदधे ॥ ११ ॥ एवं ते कपोताश्चित्रग्रीवेण संबोधिता महिलारोप्ये नगरे हिरण्य- कबिलदुर्ग प्रापुः । हिरण्यकोपि सहस्रमुखबिलदुर्ग प्रविष्टोकुतोभयः सुखेनास्ते । अथवा साध्विदमुच्यते । दंष्ट्राविरहितः सो मदहीनो यथा गजः । सर्वेषां जायते वयो दुर्गहीनस्तथा नृपः ॥ १२ ॥ तथा च | न गजानां सहस्रेण न च लक्षण वाजिनाम । तत्कर्म सिध्यते राज्ञां दुर्गेणैकेन यद्रणे ॥ १३ ॥ 20 25.

·30 पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 शतमेकोपि संधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः । तस्माद्दुर्ग प्रशंसन्ति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥ १४ ॥ अथ चित्रग्रीवो बिलमासाद्य तारस्वरेण प्रोवाच | भो भो मित्र हिरण्यक सत्वरमागच्छ । महती मे व्यसनावस्था वर्तते । तच्छ्रुत्वा हिरण्यकोपि बिलदुर्गान्तर्गतः सन्प्रोवाच । भोः को भवान् । किमर्थमा- यातः । किं कारणम् । कीदृक्ते व्यसनावस्थानम् । तत्कथ्यतामिति तच्छ्रुत्वा चित्रग्रीव आह । भोश्चित्रग्रीवो नाम कपोतराजोहं ते सुहृत् । तत्सत्वरमागच्छ । गुरुतरं प्रयोजनमस्ति । तदाकर्ण्य पुलकिततनुः प्रहष्टात्मा स्थिरमनास्त्वरमाणो निष्क्रान्तः । अथवा साध्विदमुच्यते | सुहृदः स्नेहसंपन्ना लोचनानन्ददायिनः । गृहे गृहवतां नित्यमागच्छन्ति महात्मनाम् ॥ १५ ॥ तथा च । भवनेतिथयो यस्य समागच्छन्ति नित्यशः । यत्सौख्यं तस्य चित्ते स्यान तत्स्वर्गेपि जायते ॥ १६ ॥ अथ चित्रग्रीवं सपरिजनं बद्धमालोक्य हिरण्यकः सविषादमिद- माह । भोः किमेतत् । स आह । भो जाननपि किं पृच्छसि | उक्तं च यतः। यस्माच्च येन च यथा च यदा च यच यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म | तस्माच्च तेन च तथा च तदा च तच्च तावञ्च तत्र च कृतान्तवशादुपैति ॥ १७ ॥ तत्याप्तं मयैतद्व्यसनं जिह्वालोल्यात् । तत्त्वं पाशमोक्षं कुरु मावि- लम्बम् । तदाकर्ण्य हिरण्यकः प्राह । अध्यायोजनशतादामिषं वीक्षते खगः । सोपि पार्थस्थितं देवाद्वन्धनं न च पश्यति ॥ १८ ।। 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. 5 10 । ममापि च । तच्छु- ॥ तथा च । रविनिशाकरयोस्रहपीडनं गजभुजंगविहंगमबन्धनम् । मतिमतां च निरीक्ष्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ १९ ।। तथा च । व्योमैकान्तविहारिणोपि विहगाः संप्रामुवन्त्यापदं बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मीनाः समुद्रादपि । दुर्नीतं किमिहास्ति किं च सुकृतं कः स्थानलाभे गुणः कालः सर्वजनान्प्रसारितकरी गृह्णाति दूरादपि ॥ २० ॥ एवमुक्त्वा चित्रग्रीवस्य पाशं छेत्तुमुद्यतं स तमाह । भद्र मा मैवं कुरु । प्रथमं मम भृत्यानां पाशच्छेदं कुरु तदनु त्वा कुपितो हिरण्यकः प्राह | भो न युक्तमुक्तं भवता यतः स्वामि- नोनन्तरं भृत्याः । स आह । भद्र मा मैवं वद । मदाश्रयाः सर्व एते वराकाः । अपरं स्वकुटुम्बं परित्यज्य समागताः । तत्कथमेतावन्मात्र- 15 मपि संमानं न करोमि । उक्तं च । यः संमानं समाधत्ते भृत्यानां क्षितिपोधिकम् । वित्ताभावेपि तं दृष्ट्वा ते त्यजन्ति न कहिंचित् ।। २१ ॥ तथा च । विश्वासः संपदां मूलं तेन यूथपतिर्गजः। सिंहो मृगाधिपत्येपि न मृगैरुपयुज्यते ॥ २२ ॥ अपरं मम कदाचित्पाशच्छेदं कुर्वतस्ते दन्तभङ्गो भवति । अथवा दुरात्मा लुब्धकः समभ्येति । तन्नूनं मम नरकपात एव । उक्तं च । सदाचारेषु भृत्येषु संसीदत्तु च यः प्रभुः। सुखी स्यान्नरकं याति परत्रेह च सीदति || २३ ॥ तच्छ्रुत्वा प्रहष्टो हिरण्यकः प्राह | भो वेड्यहं राजधर्मम् । परं 20 । 25 ·६ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 मया तव परीक्षा कृता । तत्सर्वेषां पूर्व पाशच्छेदं करिष्यामि । भवा- नप्यनेन विधिना बहुकपोतपरिवारो भविष्यति । उक्तं च । कारुण्यं संविभागच यस्य भृत्येषु सर्वदा । संभवेत्स महीपालस्त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे ॥ २४ ॥ एवमुक्त्वा सर्वेषां पाशच्छेदं कृत्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवमाह । मित्र गम्यतामधुना स्वाश्रये । भूयोपि व्यसने प्राप्ते समागन्तव्यम् । इति तान्प्रेष्य पुनरपि दुर्ग प्रविष्टः । चित्रग्रीवोपि सपरिवारः स्वाश्रयमग- मत् । अथवा साध्विदमुच्यते | मित्रवान्साधयत्यर्थान्दुःसाध्यानपि वै यतः । तस्मान्मित्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥ २५॥ लघुपतनकोपि सर्व तं चित्रग्रीवबन्धमोक्षमवलोक्य विस्मितमना व्यचिन्तयत् । अहो बुद्धिरस्य हिरण्यकस्य शक्तिश्च दुर्गस्य सामग्री च । तदीदृगेव विधिर्विहंगानां बन्धनमोक्षात्मकः । अहं च न कस्य- चिविश्वसिमि चलप्रकृतिश्च । तथाप्येनं मित्रं करोमि । उक्तं च । अपि संपूर्णतायुक्तैः कर्तव्याः सुहृदो बुधैः । नदीशः परिपूर्णोपि चन्द्रोदयमपेक्षते || २६ ।। एवं संप्रधार्य पादपादवतीर्य बिलद्वारमाश्रित्य चित्रग्रीववच्छब्देन हिरण्यक समाहूतवान् । एोहि भो हिरण्यक एहि । तच्छब्दं श्रुत्वा हिरण्यको व्यचिन्तयत् । किमन्योपि कश्चित्कपोतो बन्धनशेषस्तिष्ठति 20 येन मां व्याहरति । आह च । भोः को भवान् । स आह । अहं लघुपतनको नाम वायसः । तच्छ्रुत्वा विशेषादन्तींनो हिरण्यक आह | भो द्रुतं गम्यतामस्मात्स्थानात् । वायस आह । अहं तव पार्श्व गुरुकार्येण समागतः । तत्किं न क्रियते मया सह दर्शनम् । हिरण्यक आह । नो मेस्ति त्वया सह संगमेन प्रयोजनमिति । स आह | भो- 25 चित्रग्रीवस्य मया तव सकाशात्पाशमोक्षणं दृष्टम् । तेन मम महती प्रीतिः संजाता | तत्कदाचिन्ममापि बन्धने जाते तव पार्थान्मुक्तिर्भ- वति । तक्रियतां मया सह मैत्री । हिरण्यक आह | अहो त्वं भोक्ता। 15 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्वम् २. ७ 5 अहं ते भोज्यभूतः । तत्का त्वया सह मम मैत्री । तद्गम्यतां मैत्रीवि- रोधभावात् । उक्तं च । ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोर्मेत्री विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ।। २७॥ तथा च । यो मित्रं कुरुते मूढ आत्मनोसदृशं कुधीः । हीनं वाप्यधिकं वापि हास्यतां यात्यसौ जनः ।। २८॥ तद्गम्यतामिति । वायस आह | भो हिरण्यक एषोहं तव दुर्गद्वार उपविष्टः । यदि त्वं मैत्रों करोषि ततोहं प्राणयात्रां करिष्यामि | अ- न्यथा प्रायोपवेशनं मे स्यादिति । हिरण्यक आह | भोस्त्वया वैरिणा 10 सह कथं मैत्रों करोमि । उक्तं च । वैरिणा न हि संदध्यात्तुश्लिष्टेनापि संधिना । लुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ।। २९ ।। वायस आह । भोस्त्वया सह दर्शनमपि नास्ति कुतो वैरम् । तत्किमनुचितं वदसि । हिरण्यक आह | विविधं वैरं भवति सहजं 15 कृत्रिमं च | तत्सहजवेरी त्वमस्माकम् | उक्तं च । कृत्रिमं नाशमभ्येति वैरं द्राकृत्रिमैर्गुणैः । प्राणदानं विना नैव सहजं याति संक्षयम् ॥ ३० ॥ वायस आह । भो द्विविधस्य वैरस्य लक्षण श्रोतुमिच्छामि | तत्क- थ्यताम् । हिरण्यक आह । भोः कारणेन निर्वृत्तं कृत्रिमम् । तत्तद- 20 होपकारकरणाद्गच्छति । स्वाभाविकं च पुनः कथमपि न गच्छति । नद्यथा नकुलसर्पाणां शष्पभुखायुधानां जलवत्योर्देवदैत्यानां सार- मेयमार्जाराणामीश्वरदरिद्राणां सपत्नीनां सिंहगजानां लुब्धकहरिणानां श्रोत्रियभ्रष्टक्रियाणां मूर्खपण्डितानां पतिव्रताकुलटानां सज्जनदुर्जना- नाम् | न कश्चित्केनापि व्यापादितः । तथापि प्राणान्संतापयन्ति स्म । 25 वायस आह । तदकारणमेतत् । श्रूयतां मे वचनम् । 2 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्, ८ कारणान्मित्रतां याति कारणाद्याति शत्रुताम् । तस्मान्मित्रत्वमेवात्र योज्यं वैरं न धीमता || ३१ ॥ तस्माल्कुरु मया सह समागमं मित्रधर्मार्थम् । हिरण्यक आह । भोः श्रूयतां नीतिसर्वस्वम् । सकृदुष्टमपीष्टं यः पुनः संघातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ ३२ ॥ अथवा गुणवानहं न मे कश्चिद्वैरयातनां करिष्यत्येतदपि न संभा- व्यम् । उक्तं च । सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान्प्रियान्पाणिने- मर्मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् । छन्दोज्ञाननिधि जघान मकरो वेलातटे पिङ्गल- मज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोस्तिरश्चां गुणैः ।। ३३ ।। वायस आह । अस्त्वेतत्तथापि श्रूयताम् । उपकाराच लोकानां निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणां मैत्री स्यादर्शनात्सताम् ।। ३४ ।। तत्साधुरहम् । अपरं त्वां शपथादिभिर्निर्भयं करिष्यामि | स आह | न मेस्ति ते शपथैः प्रत्ययः । उक्तं च । शपथैः संधितस्यापि न विश्वास व्रजेद्रिपोः । अद्रोहशपथं कृत्वा वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥ ३५ ॥ न विश्वासं विना शत्रुर्देवानामपि सिध्यति । विश्वासात्रिदशेन्द्रेण दितेर्गर्भो विदारितः ।। ३६ ॥ अन्यच्च। बृहस्पतेरपि प्राज्ञस्तस्मानैवात्र विश्वसेत् । य इच्छेदात्मनो वृद्धिमायुष्यं च सुखानि च ॥ ३७ ।। तथा च। मुसूक्ष्मेणापि च्छिद्रेण प्रविश्याभ्यन्तरं रिपुः । नाशयेच्च शनै पश्चात्प्लवं सलिलपूरवत् ॥ ३८ ।। 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेपि न विश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ ३९ ॥ न बध्यते ह्यविश्वस्तो दुर्बलोपि बलोत्कटैः । विश्वस्ताथाशु बध्यन्ते बलवन्तोपि दुर्बलैः ॥ ४० ।। सुकृत्यं विष्णुगुप्तस्य मित्राप्तिर्भार्गवस्य च । बृहस्पतेरविश्वासो नीतिसंधिस्त्रिधा स्थितः ।। ४१ ॥ तथा च । महताप्यर्थसारेण यो विश्वासं समागतः । भार्यातु सुविरक्तासु तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ ४२ ॥ तच्छ्रुत्वा लघुपतनकोपि निरुत्तरश्चिन्तयामास | अहो बुद्धिप्राग- 10 ल्भ्यमस्य नीतिविषये | अथवात एवास्योपरि मैत्रीपक्षपातः । स आह | भो हिरण्यका सख्यं साप्तपदीनं भी इत्याहुर्विबुधा जनाः । बलात्वं मित्रतां प्राप्नो वचनं मम तच्छृणु ।।४।। दुर्गस्थेनापि त्वया मया सह नित्यमेवालापो गुणदोषमुभाषितगो- 15 ठीकथादिः सर्वदा कर्तव्यो यद्येवं न विश्वलिपि । तच्छ्रुत्वा हिरण्य- कोपि व्यचिन्तयत् । विदग्धवचनोयं दृश्यते लघुपतनकः सत्यवाक्य- च | तद्युक्तमनेन मैत्रीकरणम् । परं कदाचिन्मम दर्गे चरणपातोपि न कार्यः । उक्तं च । भीतभीतः पुरा शत्रुर्मन्दमन्दं विसर्पति | भूमो पहेलया पश्चाज्जारहस्तोङ्गनास्विव || ४४ ॥ तच्छ्रुत्वा वायस आह | भद्र एवं भवतु । ततः प्रभुति हौ तावपि सुभाषितगोष्टीमुखमनुभवन्तो तिष्ठतः । परस्परं कृतोपकारौ कालं नयतः । लघुपतनकोपि मांसशकलानि मेध्यानि बलिशेषाण्यन्यानि वन्सलाहृतानि पक्वान्नविशेषाणि हिरण्यकार्थमानयति । हिरण्यकोपि 25 तण्डुलानन्यांश्च भक्षविशेषाल्लंघुपतनकार्थ रात्रावाहत्य तत्कालाया- तस्यार्पयति । अथवा युज्यते इयोरप्येतत् । उक्तं च । 20 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति । मुझे भोजयते चैव षधिं प्रीतिलक्षणम् ॥ ४५ ।। नोपकार विना प्रीतिः कथंचित्कस्यचिद्भवेत् । उपयाचितदानेन यतो देवा अभीष्टदाः ॥ ४६ ।। तावत्प्रीतिर्भवेल्लोके यावज्ञान प्रदीयते । वन्सः क्षीरक्षयं दृष्टा परित्यजति मातरम् ।। ४७ ।। पश्यदानस्य माहात्म्यं सद्यः प्रत्ययकारकम् । यत्प्रभावादपि द्वेषी मित्रतां याति तत्क्षणात् ॥ ४८ ।। पुत्रादपि प्रियतरं खलु तेन दानं मन्ये पशोरपि विवेकविवर्जितस्य । दत्ते खलेपि निखिलं खलु येन दुग्धं नित्यं ददाति महिषी सत्तापि पश्य || ४९ ॥ किं बहुना। प्रीति निरन्तरां कृत्वा दुर्भद्यां नखमांसवत् । मूषको वायसश्चैव गतौ कृत्रिममित्रताम् ।। ५० ॥ एवं स मूषकस्तदुपकाररश्चितस्तथा विश्वस्तो यथा तस्य पक्षमध्ये प्रविष्टस्तेन सह सर्वदैव गोष्ठी करोति । अथान्यस्मिनहनि वायसो- श्रुपूर्णनयनः समभ्येत्य सगद्गदं तमुवाच । भद्र हिरण्यक विरक्तिः संजाता में सांप्रतं देशस्यास्योपरि । तदन्यत्र यास्यामि | हिरण्यक 20 आह । भद्र किं विरक्तेः कारणम् । स आह | भद्र श्रूयताम् । अत्र देशे महत्यानावृष्टया दुर्भिक्षं संजातम् | दुर्भिक्षत्वाज्जनो बुभुक्षापी- डितः कोपि बलिमात्रमपि न प्रयच्छति | अपरं गृहे गृहे बुभुक्षितज- नैर्विहंगानां बन्धनाय पाशाः प्रगुणीकृताः सन्ति । अहमप्यायुःशेष- तया पाशेन बद्ध उद्धरितोस्मि । एतद्विरक्तेः कारणम् । तेनाहं विदेश 25 चलित इति वाष्प मोक्षं करोमि । हिरण्यक आह । अथ भवान्क प्रस्थितः । स आह । अस्ति दक्षिणापथे वनगहनमध्ये महासरः। तत्र त्वत्तोधिकः परमसुहृत्कूर्मो मन्थरको नाम । स च मे मत्स्यमांसख- ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. ११ 5 10 ण्डानि दास्यति । तद्भक्षणात्तेन सह सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवन्तुखेन कालं नेष्यामि | नाहमत्र विहंगानां पाशबन्धनेन क्षयं द्रष्टुमि- च्छामि । उक्तं च । कोतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ ११ ॥ विद्वत्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ।। ५२ ॥ तथा च । अनावृष्टिहते देशे सस्ये च प्रलयं गते । धन्यास्तात न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ।। ५३ ।। हिरण्यक आह । यद्येवं तदहमपि त्वया सहागमिष्यामि । ममापि महदुःखं वर्तते । वायस आह । भोस्तव किं दुःखम् । तत्कथय । हिर- ण्यक आह । भो बहु वक्तव्यमस्त्यत्र विषये। तत्रैव गत्वा सर्व सवि- स्तरं कथयिष्यामि | वायस आह । अहं तावदाकाशगतिस्तत्कथं भवतो मया सह गमनम् । स आह । यदि मे प्राणान्रक्षसि तदा स्वपृ-15 ठमारोप्य मां तत्र प्रापयिष्यसि | नान्यथा मम गतिरस्ति | तच्छ्रुत्वा सानन्दं वायस आह । यद्येवं तद्धन्योहं यद्भवतापि सह तत्र कालं नयामि । अहं संपातादिकानष्टावुड्डीनगतिविशेषान्वेनि | तत्समारोह मम पृष्ठं येन सुखेन त्वां तत्सरः प्रापयामि | हिरण्यक आह | उड्डीनानां नामानि श्रोतुमिच्छामि । स आह । संपातं विप्रपातं च महापातं निपातनम् । वर्क तिर्यक्तथा चोर्ध्वमष्टमं लघुसंज्ञकम् ।। ५४ ।। तच्छ्रुत्वा हिरण्यकस्तत्क्षणादेव तदुपरि समारूढः । सोपि शनैःश- नेस्तमादाय संपातोड्डीनप्रस्थितः क्रमेण तत्सरः प्राप्तः । ततो लघुपतनकं मूषकाविष्ठितं विलोक्य दूरतोपि देशकालविदसामान्य काकोयमिति 25 ज्ञात्वा सत्वरं मन्थरको जले प्रविष्टः । लघुपतनकोपि तीरस्थतरुको- टरे हिरण्यकं मुक्त्वा शाखाग्रमारुह्य तारस्वरेण प्रोवाच । भो मन्थरक ·१२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 10 आगच्छागच्छ । तव मित्रमहं लघुपतनको नाम वायसश्चिरात्सोत्क- ण्ठः समायातः । तदागत्यालिङ्गय माम् । उक्तं च । किं चन्दनैः सकर्पूरैस्तुहिनैः किं च शीतलैः । सर्वे ते मित्र गात्रस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् ।। ५५॥ तच्छ्रुत्वा निपुणतरं ज्ञात्वा सत्वरं सलिलान्निष्क्रम्य पुलकिततनुरा- नन्दाश्रुपूरितनयनो मन्थरकः प्रोवाच । एह्येहि मित्र आलिङ्गय माम् । चिरकालान्मया त्वं सम्यङ्ग ज्ञातः । तेनाहं सलिलान्तः प्रविष्टः । उक्तं च। यस्य न ज्ञायते वीर्य न कुलं न विचेष्टितम् । न तेन संगतिं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ५६ ।। एवमुक्ते लघुपतनको वृक्षादवतीर्य तमालिङ्गितवान् । अथवा साध्विदमुच्यते । अमृतस्य प्रवाहैः किं कायक्षालनसंभवैः । चिरान्मित्रपरिष्वङ्गो योसौ मूल्यविवर्जितः ॥ ५७ ॥ एवं द्वावपि तो विहितालिङ्गनौ परस्परं पुलकित शरीरौ वृक्षादधः समुपविष्टौ पोचतुरात्मचरित्रवृत्तान्तम् । हिरण्यकोपि मन्थरकस्य प्रणामं कृत्वा वायसाभ्यासे समुपविष्टः । अथ तं समालोक्य मन्थरको लघुपतनकमाह । भोः कोयं मूषकः । कस्मात्त्वया भक्षभूतोपि पृष्ठमारोप्यानीतः । तन्नात्र स्वल्पकारणेन भाव्यम् । तच्छ्रुत्वा लघुप- तनक आह | भो हिरण्यको नाम मूषकोयम् । मम सुहृद्वितीयमिव जीवितम् | तत्किं बहुना । पर्जन्यस्य यथा धारा यथा च दिवि तारकाः । सिकतारेणवो यहत्संख्यया परिवर्जिताः ॥ २८ ॥ गुणाः संख्यापरित्यक्तास्तद्वदस्य महात्मनः । परं निर्वेदमापन्नः संप्राप्तोयं तवान्तिकम् ।। ५९ ॥ मन्थरक आह | किमस्य वैराग्यकारणम् | वायस आह । पृष्टो मया। परमनेनाभिहितम् । यद्बहु वक्तव्यमस्ति तत्रैव गतः कथयिष्यामि । 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. १३ ममापि न निवेदितम् । तद्भद्र हिरण्यक इदानीं निवेद्यतामुभयोर- प्यावयोस्तदात्मनो वैराग्यकारणम् । सोब्रवीत् । - 5 कथा १ अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे मठायतनं भगवतः श्रीमहादेवस्य । तत्र च ताम्रचूडो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति स्म । स च नगरे भिक्षाटनं कृत्वा प्राणयात्रां समाचरति | भिक्षाशेषं च तत्रैव भिक्षापात्रे निधाय तद्भिक्षापात्रं नागदन्ते विलम्ब्य पश्चाद्रात्रौ स्वपिति । प्रत्यूष च तदन्नं कर्मकराणां दत्त्वा सम्यक्तत्रैव देवतायतने संमार्जनोपलेपनमण्डनादिकं समाज्ञाप- यति । अन्यस्मिन्नहनि मम बान्धवैर्निवेदितम् । स्वामिन् मठायतने 10 सिद्धमन्नं मूषकभयात्तत्रैव भिक्षापात्रे निहितं नागदन्तेवलम्बितं तिष्ठति सदैव । तद्वयं भक्षयितुं न शक्नुमः । स्वामिनः पुनरगम्यं किमपि नास्ति । तत्किं वृथाटनेनान्यत्र | अद्य तत्र गत्वा यथेच्छं भुङ्महे तव प्रसादात् । तदाकाहं सकलयूथपरिवृत्तस्तत्क्षणादेव तत्र गतः । उत्पत्य च तस्मिन्भिक्षापात्रे समारूढः। तत्र भक्ष्यविशेषा-15 णि सेवकानां दत्त्वा पश्चात्स्वयमेव भक्षयामि | सर्वेषां तृप्तौ जातायां भूयः स्वगृहं गच्छामः । एवं नित्यमेव तदन्नं भक्षयामि | परिव्राज- कोपि यथाशक्ति रक्षति । परं यदैव निद्रान्तरितो भवति तदाहं तत्रारुह्यात्मकृत्यं करोमि । अथ कदाचित्तेन मम रक्षणार्थ महान्यत्न: 20 कृतः । जर्जरवंशः समानीतः । तेन सुप्नोपि मम भयाद्भिक्षापात्रं ताडयति । अहमप्यभक्षितेप्यन्ने प्रहारभयादपसमि । एवं तेन सह सकलां रात्रि विग्रहपरस्य कालो व्रजति । अथान्यस्मिन्नहनि तस्य मठे बृहत्स्फिङ्गामा परिव्राजकस्तस्य सुहृत्तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पान्थः प्राघूर्णकः समायातः । तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थानविधिना संभाव्य प्रतिपत्ति- पूर्वकमभ्यागतक्रियया नियोजितः । ततश्च रात्रावेकत्र कुशसंस्तरे 25 द्वावपि प्रसुप्तौ धर्मकथां कथयितुमारब्धौ । अथ बृहत्स्फिकथागोष्ठीषु ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 स ताम्रचूडो मूषकत्रासाब्याक्षिप्तमना जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताडयंस्त- स्य शून्यं प्रतिवचनं प्रयच्छति । तन्मना न किंचिदुदाहरति । अथा- सावभ्यागतः परं कोपमुपागतस्तमुवाच । भोस्ताम्रचूड परिज्ञातस्त्वं सम्यङ्ग सुहृत् । तेन मया सह साहादं न जल्पसि । तद्रात्रावपि त्वदीयं मलं त्यत्वान्यत्र मठे यास्यामि । उक्तं च । एह्यागच्छ समाश्रयासनमिदं कस्माञ्चिराश्यसे का वार्ता अतिदुर्बलोसि कुशलं प्रीतोस्मि ते दर्शनात् । एवं ये समुपागतान्प्रणयिनः प्रहादयन्त्यादरात् तेषां युक्तमशङ्कितेन मनसा हाणि गन्तुं सदा ॥ ६० ॥ गृही यत्वागतं दृष्ट्वा दिशो वीक्षेत वाप्यधः। तत्र ये सदने यान्ति ते शृङ्गरहिता वृषाः ।। ६१ ॥ नाभ्युत्थानक्रिया यत्र नालापा मधुराक्षराः । गुणदोषकथा नैव तत्र हर्ये न गम्यते ।। ६२ ।। तदेकमठप्राप्त्यापि त्वं गार्वतः । त्यक्तः सुहृत्स्नेहः । नैतदेसि यत्त्वया मठाश्रयव्याजेन नरकोपार्जना कृता । उक्तं च । नरकाय मतिस्ते चेत्पौरोहित्यं समाचर । वर्ष यावकिमन्येन मठचिन्ता दिनत्रयम् ॥ ६३ ॥ तन्मूर्ख शोचितव्यस्त्वं गर्व गतः । तदहं त्वदीयं मढं परित्यज्य यास्यामि | अथ तच्छ्रुत्वा भयत्रस्तमनास्ताम्रचूडस्तमुवाच । भो भगवन् मा मैवं वद | न त्वत्समोन्यो मम सुहत्कश्चिदस्ति । परं तच्छूयतां गोष्ठीशैथिल्यकारणम् । एष दुरात्मा मूषकः प्रोनतस्थाने धृतमपि भिक्षापात्रमुत्प्लुत्यारोहति भिक्षाशेषं च तत्रस्थं भक्षयति । तदभावादेव मठे मार्जनक्रियापि न भवति | तन्मूषकत्र सार्थमेतेन वंशेन भिक्षापात्रं मुहुर्मुहुस्ताडयामि | नान्यत्कारणमिति | अपरमे- 25 तत्कुतूहलं पश्यास्य दुरात्मनो यन्मार्जारमर्कटादयोपि तिरस्कृता अस्योत्पतनेन । बृहस्फिगाह | अथ ज्ञायते तस्य बिलं कस्मिंस्तत्प्र- 15 20 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. देशे । ताम्रचूड आह । भगवन् न वेनि सम्यक् । स आह । नूनं निधानस्योपरि तस्य बिलम् । निधानोष्मणा प्रकूदते । उक्तं च । ऊष्मापि वित्तजो वृद्धिं तेजो नयति देहिनाम् । किं पुनस्तस्य संभोगस्त्यागकर्मसमन्वितः ॥ ६४ ॥ तथा च । नाकस्माच्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति ।। ६५ ।। ताम्रचूड आह । कथमेतत् । स आह । कथा 2. यदहं कस्मिंश्चित्स्थाने प्रावृष्टाले व्रतग्रहणनिमित्तं कंचिद्राह्मणं 10 वासार्थ प्रार्थितवान् । ततश्च तद्वचनात्तेनापि शुश्रूषितः सुखेन देवा- र्चनपरस्तिष्ठामि | अथान्यस्मिनहनि प्रत्यूषे प्रबुद्धोहं ब्राह्मणब्राह्मणी- संवादे दत्तावधानः शृणोमि । तत्र ब्राह्मण आह । ब्राह्मणि प्रभाते दाक्षिणायनसंक्रान्तिरनन्तदानफलदा भविष्यति । तदहं प्रतिग्रहार्थ ग्रा- मान्तरं यास्यामि । त्वया ब्राह्मणैकस्य भगवतः सूर्यस्योद्देशेन किंचिो- 15 जनं दातव्यम् । अथ तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी परुषतरवचनैस्तं भर्सयमाना प्राह । कुतस्ते दारिद्योपहतस्य भोजनप्राप्तिः । तत्किं न लज्जस एवं ब्रुवाणः । किंच न मया तव हस्त लग्नया कचिदपि लब्धं सुखं न मिष्टान्नस्यास्वादनं न च हस्तपादकण्ठादिभूषणम् । तछ्रुत्वा भयत्रस्तोपि विप्रो मन्दमन्दं प्राह | ब्राह्मणि नैतद्युज्यते वक्तुम् । उक्तं च | 20 ग्रासादपि तदर्ध च कस्मान्नो दीयतार्थषु । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ।। ६६ ।। ईश्वरा भूरिदानेन यल्लभन्ते फलं किल । दरिद्रस्तच्च काकिण्या प्रामुयादिति नः श्रुतिः ॥ ६७ ॥ दाता लघुरपि सेव्यो भवति न कृपणो महानपि समृद्धया | 25 कूपोन्तःस्वादुजलः प्रीत्यै लोकस्य न समुद्रः ॥ ६८ ॥ 3 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 तथा च॥ अकृतत्यागमहिनो मिथ्या किं राजराजशब्देन | गोतारं न निधीनां कथयन्ति महेश्वरं विबुधाः ॥ ६९ ।। अपि च। सदादानः परिक्षीणः शस्त एव करीश्वरः। अदानः पीनगातोपि निन्द्य एव हि गर्दभः ॥ ७० ॥ यच्छन्चलमपि जलदो वल्लभतामेति सकललोकस्य । नित्यं प्रसारितकरो मित्रोपि न वीक्षितुं शक्यः ॥ ७१ ।। एवं ज्ञात्वा दारिद्र्याभिभूतैरपि स्वल्पास्वल्पतरं काले पात्रे च देयम् । उक्तं च। सत्पात्रं महती श्रद्धा देशकालं यथोचितम् । यहीयते विवेक स्तदनन्ताय कल्पते ॥ ७२॥ तथा च । अतितृष्णा न कर्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य चूडा भवति मस्तके || ७३ ॥ ब्राह्मण्याह । कथमेतत् । स आह । 10 15 कथा 3. अस्ति कस्मिंश्चिद्वनोद्देशे पुलिन्दः । स च पापाद्ध कर्तुं प्रस्थितः । अथ तेन प्रसर्पता महानञ्जनपर्वतशिखराकारः क्रोडः समासादितः । 20 तं दृष्ट्वा कर्णान्ताकृष्टनिशितसायकेन समाहतः । तेनापि कोपाविष्टेन चेतसा बालेन्दुद्युतिना दंष्ट्राग्रेण पाटितोदरः पुलिन्दो गतासुर्भूतलेप- तत् । अथ लुब्धकं व्यापाद्य सूकरोपि शरप्रहारवेदनया पञ्चत्वं गतः । एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदासन्न मृत्युः शृगाल इतस्ततः परिभ्रमंस्तं प्रदेश- माजगाम । यावद्वराहपुलिन्दौ द्वावपि पश्यति तावत्महष्टो व्यचिन्त- 25 यत् । भोः सानुकूलो मे विधिः । तेनैतदप्यचिन्तितं भोजनमुपस्थितम् । अथवा साध्विदमुच्यते ।

·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम. १७ अकृतेप्युद्यमे पुंसामन्यजन्मकृतं फलम् । शुभाशुभं समभ्येति विधिना संनियोजितम् || ७४ ॥ तथा च। यस्मिन्देशे च काले च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते ॥ ७५ ।। तदहं तथा भक्षयामि यथा बहून्यहानि मे प्राणयात्रा भवति । तत्तावदेवं स्नायुपाशं धनुष्कोटिगतं भक्षयामि । उक्तं च । शनैः शनैश्च भोक्तव्यं स्वयं वित्तमुपार्जितम् । रसायनमिव प्राकृलया न कदाचन ॥ ७६ ॥ एवं मनसा मिश्चित्य चापचटितकोटि मुखे प्रक्षिप्य स्नायुं भक्षितुं 10 प्रवृत्तः । ततश्च कर्तिते पाशे तालुदेशं विदार्य चापकोटिमस्तकमध्येन निष्क्रान्ता | सोपि मृतः । अतोहं ब्रवीमि । अतितृष्णा न कर्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । आतितृष्णाभिभूतस्य चूडा भवति मस्तके ॥ ७७ ॥ अथैवं सा तेन प्रबोधिता ब्राह्मण्याह । यद्येवं तदस्ति मे गृहे स्तोक- 15 तिलराशिः । ततस्तिलाल्लुञ्चित्वा तिलचूर्णेन ब्राह्मणं भोजयिष्यामीति | ततस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणो ग्रामं गतः । सापितिलानुष्णोदकेन संमई कुटित्वा सूर्यातपे दत्तवती । अत्रान्तरे तस्या गृहकर्मव्यग्रायास्तिलानां मध्ये कश्चित्सारमेयो मूत्रोत्सर्ग चकार । तं दृष्ट्वा सा चिन्तितवती । अहो नैपुण्यं पश्य पराङ्मुखीभूतस्य विधेर्यदेते तिला अभोज्याः कृताः। 20 तदहमेतान्समादाय कस्यचिद्गृहं गत्वा लुञ्चितैरलुच्चितानानयामि | सर्वोपि जनोनेन विधिना प्रदास्यतीति । अथ यस्मिन्गृहेहं भिक्षार्थ प्रविष्टस्तत्र गृहे सापि तिलानादाय प्रविष्टा विक्रयं कर्तुम् । आह च । गृह्णातु कश्चिदलुञ्चितै चितास्तिलान् । अथ तद्गृहगृहिणी गृहं प्र- विष्टा यावदलुञ्चितैर्गुञ्चितान्गृह्णाति तावदस्याः पुत्रेण कामन्दकि- 25 शास्त्रं दृष्ट्वा व्याहृतम् | मातः अग्राह्याः खल्विमे तिलाः । नास्या अलु- ·१८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. ञ्चितैलुंञ्चिता ग्राह्याः | कारणं किंचिद्भविष्यति । तेनैषालुञ्चितै च्चि- तान्प्रयच्छति | तच्छ्रुत्वा तया परित्यक्तास्ते तिलाः। अतोहं ब्रवीमि । नाकस्माच्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरेर्थेन कार्यमत्र भविष्यति ।। ७८॥ एतदुत्त्वा स भूयोपि प्राह । अथ ज्ञायते तस्य क्रमणमार्गः। ताम्र- चूड आह । भगवन् ज्ञायते यत एकाकी न समागच्छति । किं त्वसं- ख्ययूथ परिवृतः पश्यतो मे परिभ्रमन्नितस्ततः सर्वजनेन सहागच्छति याति च । अभ्यागत आह । अस्ति किंचित्खनित्रकम् । स आह । बाढमस्ति । एषा सर्वलोहमयी स्वहस्तिका । अभ्यागत आह । तर्हि 10 प्रत्यूषे त्वया मया सह बोद्धव्यं येन वावपि जनचरणामलिनायां भूमौ तत्पदानुसारेण गच्छावः । मयापि तद्दचनमाकर्ण्य चिन्तितम् । अहो विनष्टोस्मि यतोस्य साभिप्रायवांसि श्रूयन्ते । नूनं यथा निधानं ज्ञातं तथा दुर्गमप्यस्माकं ज्ञास्यति । एतदभिप्रायादेव ज्ञायते | उक्तं च। सकृदपि दृष्ट्वा पुरुष विबुधा जानन्ति सारतां तस्य । हस्ततुलयापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति ॥ ७९ ॥ वाञ्छेव सूचयति पूर्वतरं भविष्यं. पुंसां यदन्यतनुजं त्वशुभं शुभं वा । विज्ञायते शिशुरजातकलापचिनः प्रत्युद्गतैर पसरन्सरसः कलापी ।। ८०।। ततोहं भयत्रस्तमनाः सपरिवारो दुर्गमार्ग परित्यज्यान्यमार्गेण गन्तुं प्रवृत्तः । सपरिजनो यावदग्रतो गच्छामि तावत्सं मुखो बृहत्कायो मार्जारः समायाति । स च मूषकवृन्दमवलोक्य तन्मध्ये सहसोत्पपात | अथ ते मूषका मां कुमार्गगामिनमवलोक्य गर्हयन्तो हतशेषा रुधि- 25 रप्लावितवसुंधरास्तमेव दुर्ग प्रविष्टाः । अथवा साध्विदमुच्यते । छित्त्वा पाशमपास्य कूटरचनां भक्त्वा बलाद्वागुरां पर्यन्ताभिशिखाकलापजटिलानिर्गत्य दूरं वनात् ।

·तन्त्रम् २. । व्याधानां शरगोचरादपि जवेनोत्पत्य धावन्मृगः कूपान्तः पतितः करोतु विधुरे किंवा विधौ पौरुषम् ॥ ८१॥ अथाहमेकोन्यत्र गतः । शेषा मूढतया तत्रैव दुर्गे प्रविष्टाः। अत्रा- न्तरे स दुष्ट परिव्राजको रुधिरबिंदुचर्चितां भूमिमवलोक्य तेनैव दुर्ग- मार्गेणागत्योपस्थितः । ततश्च स्वहस्तिकया खनितुमारब्धः । अथ तेन । खनता प्राप्तं तन्निधानं यस्योपरि सदैवाहं कृतवसतिर्यस्योष्मणा महा- दुर्गमपि गच्छामि । ततो हष्टमनास्ताम्रचूडमिदमूचेभ्यागतः । भो भगवन् इदानीं स्वपिहि निःशङ्कः । अस्योप्मणा मूषकस्ते जागरणं करोति । एवमुक्त्वा निधानमादाय मठाभिमुखं प्रस्थितौ द्वावपि । अह- मपि यावन्निधानमागच्छामि तावदरमणीयमुद्वेगकारकं तत्स्थानं 10 बीक्षितुमपि न शक्नोमि । अचिन्तयं च किं करोमि । क गच्छामि। कथं मे स्यान्मनसः प्रशान्तिः । एवं चिन्तयतो महाकष्टन स दिवसो व्यतिक्रान्तः। अथास्तमितेके सोद्वेगो निरुत्साहस्तस्मिन्मठे सपरिवारः प्रविष्टः । अथास्मत्परिग्रहशब्दमाकर्ण्य ताम्रचूडोपि भूयो भिक्षापात्रं जर्जरवंशेन ताडयितुं प्रवृत्तः । अथासावभ्यागतः प्राह ! सखे किम- 15 द्यापि निःशङ्को न निद्रां गच्छसि | स आह । भगवन् भूयोपि समा- यातः सपरिवारः स दुष्टात्मा मूषकः । तद्भयाज्जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताडयामि । ततो विहस्याभ्यागतः प्राह | सखे मा भैषीः । वित्तेन सह गतोस्य कूर्दनोत्साहः। सर्वेषामपि जन्तूनामियमेव स्थितिः । उक्तं च । यदुत्साही सदा मर्त्यः पराभवति यज्जनान् । यदुद्धतं वदेद्वाक्यं तत्सर्वं वित्तजं बलम् ।। ८२॥ अथाहं तच्छ्रुत्वा कोपाविष्टो भिक्षापात्रमुद्दिश्य विशेषादुत्कृर्दितो- प्राप्त एव भूमौ निपतितः । तच्छ्रुत्वासौ मे शत्रुर्विहस्य ताम्रचूडमुवाच । भोः पश्य कौतूहलम् । आह च । अर्थेन बलवान्सर्यो अर्थयुक्तः स पण्डितः । पश्यैनं मूषकं व्यर्थ स्वजातेः समतां गतम् ।। ८३ ॥ । 20 25 ·२० पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 तत्स्वपिहि त्वं गतशङ्कः। यदस्योत्पतनकारणं तदावयोहस्तगतं जातम् । अथवा साध्विदमुच्यते । दंष्ट्राविरहितः सो मदहीनो यथा गजः । तथार्थेन विहीनोत्र पुरुषो नामधारकः ॥ ८४ ।। तच्छ्रुत्वाहं मनसा विचिन्तितवान् । यतोङ्गुलिमात्रमपि कूर्दनश- क्तिर्नास्ति तद्धिगर्थहीनस्य पुरुषस्य जीवितम् । उक्तं च । अर्थेन च विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । उच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ।। ८५ ॥ यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यभवास्तिलाः । नाममात्रा न सिद्धौ हि धनहीनास्तथा नराः ।। ८६ ।। सन्तोपि न हि राजन्ते दरिद्रस्येतरे गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीगुणानां प्रकाशिनी ।। ८७ ।। न तथा बाध्यते लोके प्रकृत्या निर्धनो जनः । यथा द्रव्याणि संप्राप्य तविहीनः सुखैधितः ।। ८८ ।। शुष्कस्य कीटखातस्य वालिदग्धस्य सर्वतः । तरोरप्यूषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ।। ८९ ।। शङ्कनीया हि सर्वत्र निष्प्रतापा दरिद्रता । उपकर्तुमपि प्राप्तं निःस्वं संत्यज्य गच्छति ।। ९० ॥ उन्नम्योन्नम्य तत्रैव निर्धनानां मनोरथाः । हृदयेष्वेव लीयन्ते विधवास्त्रीस्तनाविव ।। ९१ ।। व्यक्तेपि वासरे नित्यं दौर्गत्यतमसावृतः । अग्रतोपि स्थितो यत्नान केनापीह दृश्यते || ९२ ॥ एवं विलप्याहं भमोत्साहस्तनिधानं गण्डोपधानीयकृतं दृष्ट्वा रवं दुर्ग प्रभाते गतः । ततश्च मभृत्याः प्रभाते गच्छन्तो मिथो जल्पन्ति । 25 अहो असमर्थोयमुदरपूरणेस्माकम् । केवलमस्य पृष्ठलग्नानां विडाला- दिविपत्तयः । तत्किमनेनाराधितेन | उक्तं च ।

·तन्त्रम् २. यत्सकाशान लाभः स्यात्केवलाः स्युर्विपत्तयः । स स्वामी दूरतस्त्याज्यो विशेषादनुजीविभिः ॥ ९३ ॥ एवं तेषां वचांसि श्रुत्वा स्वदुर्ग प्रविष्टोहम् | यावन्न कश्चिन्मम संमुखोभ्येति तावन्मया चिन्तितम् । धिगियं दरिद्रता । अथवा साध्विदमुच्यते । मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं मैथुनमप्रजम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदाक्षिणः ॥ ९४ ।। एवं मे चिन्तयतस्ते भृत्या मम शत्रूणां सेवका जाताः। ते च मामे काकिनं दृष्ट्वा विडम्बनां कुर्वन्ति । अथ मयैकाकिना योगनिद्रां गतेन भूयो विचिन्तितम् । यत्तस्य कुतपस्विनः समाश्रयं गत्वा तहण्डोप- 10 धानवर्तिकृतां वित्तपेटां शनैःशनैर्विदार्य तस्य निद्रावशं गतस्य स्वदुर्गे तद्वित्तमानयामि येन भूयोपि मे वित्तप्रभावेनाधिपत्यं पूर्ववद्भवति । उक्तं च । व्यथयन्ति पर चेतो मनोरथशतैर्जनाः । नानुष्टानैर्धनहीनाः कुलजा विधवा इव ॥ १५ ॥ दौर्गत्यं देहिनां दुःखमपमानकरं परम् । येन स्वैरपि मन्यन्ते जीवन्तोपि मृता इव ॥ ९६ ।। दैन्यस्य पात्रतामेति पराभूतेः परं पदम् । विपदामाश्रयः शश्वदौर्गत्यकलुषीकृतः ॥ ९७ ।। लज्जन्ते बान्धवास्तेन संबन्धं गोपयन्ति च । मित्राण्यमित्रतां यान्ति यस्य न स्युः कपर्दकाः ॥ ९८ ।। मूर्त लाघवमेवैतदपायानामिदं गृहम् । पर्यायो मरणस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणाम् ॥ ९९ ।। अजाधूलिरिव त्रस्तैर्मार्जनीरेणुवजनैः । दीपखट्टोत्थच्छायेव त्यज्यते निर्धनो जनैः ।। १०० ।। शौचावशिष्टयाप्यस्ति किंचित्कार्य क्वचिन्मृदा । निर्धनेन जनेनैव न किंचित्प्रयोजनम् ।। १०१ ।। 20 25 तु ·२२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. अधनो दातुकामोपि संप्राप्तो धनिनां गृहम् । मन्यते याचकोयं धिग्दारिद्र्यं खलु देहिनाम् ॥ १०२॥ अतो वित्तापहारं विदधतो यदि मे मृत्युः स्यात्तथापि शोभनम् । उक्तं च । स्ववित्तहरणं दृष्ट्वा यो न रक्षत्यसौ नरः । पितरोपि न गृह्णन्ति तहत्तं सलिलाञ्जलिम् ।। १०३ ।। तथा च । गवाथै ब्राह्मणार्थे च स्त्रीवित्तहरणे तथा। प्राणांस्त्य जति यो युद्धे तस्य लोकाः सनातनाः॥ १०४ ।। एवं निश्चित्य रात्रौ तत्र गत्वा निद्रावशमुपागतस्य पेटायां मया छिद्रं कृतं यावत्तावत्प्रबुद्धो दुष्टतापसः । ताश्च जर्जरवंशप्रहारेण शिरसि ताडितः कथंचिदायुःशेषतया निर्गतोहं न मृतश्च । उक्तं च | प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोपि तं लङ्घयितुं न शक्तः । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ १०५ ॥ काककूमौ पृच्छतः । कथमेतत् । हिरण्यक आह | 10 15 कथा ४. अस्ति कस्मिंश्चिन्न गरे सागरदत्तो नाम वणिक् । तत्स्नुना रूप- 20 कशतेन विक्रीयमाणः पुस्तको गृहीतः । तस्मिंश्च लिखितमस्ति । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोपि तं लङ्घयितुं न शक्तः। तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ।। १०६ ।। तदृष्ट्वा सागरदत्तेन तनुजः पृष्टः । पुत्र कियता मूल्येनैष पुस्तको गृहीतः । सोब्रवीत् । रूपक शतेन । तच्छ्रुत्वा सागरदत्तोब्रवीत् । 25 ।

·तन्त्रम् २ पञ्चतन्त्रम् २३ धितर्ख इर्ख त्वं लिखितैक श्लोकं पुस्तकं रूपकशतेन यगृहास्येतया बुद्ध्या कथं द्रव्योपार्जनं करिष्यसि | तदद्यप्रभृति त्वया मे गृहे न प्रवेष्टव्यम् । एवं निर्भय॑ गृहान्निःसारितः । स च तेन निदेन विप्रकृष्टं देशा- न्तरं गत्वा किमपि नगरमासाद्यावस्थितः । अथ कतिपयदिवसैस्तन- गरनिवासिना केनचिदसौ पृष्टः । कुतो भवानागतः । किंनामा त्वम् ।। असावब्रवीत् । प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यः । अथान्येनापि पृष्टेनानेन तथैवोत्तरं दत्तम् । एवं च तस्य नगरस्य मध्ये प्राप्तव्यमर्थ इति तस्य प्रसिद्धं नाम जातम् । अथ राजकन्या चन्द्रवती नामाभिनवरूपयो- वनसंपन्ना सखीद्वितीयैकस्मिन्दिवसे नगरं निरीक्षमाणास्ति । तत्रैव च कश्चिद्राजपुत्रोतीव रूपसंपन्नो मनोरमश्च कथमपि तस्या दृष्टि- 1) गोचरे गतः । तदर्शनसमकालमेव कुसुमबाणाहतया तया निजस- ख्यभिहिता । सखि यथा किलानेन सह समागमो भवति तथा त्वया यतितव्यम् । एवं च श्रुत्वा सा सखी तत्सकाशं गत्वा शीघ्रमन- वीत् । यदहं चन्द्रवत्या तवान्तिकं प्रेषिता । भणितं च त्वां प्रति तया । यन्मम त्वदर्शनान्मनोभवेन पश्चिमावस्था कृता । तद्यदि शीघ्रमेव 15 मदन्तिके न समेष्यसि तदा मे मरणं शरणम् । इति श्रुत्वा तेनाभिहि- तम् । यद्यवश्यं मया तत्रागन्तव्यं तत्कथय केनोपायेन प्रवेष्टव्यम् । अथ सख्याभिहितम् । रात्रौ सौधावलम्बितया दृढवरत्त्रया त्वया तत्रा- रोढव्यम् । सोब्रवीत् । यद्येवं निश्चयो भवत्यास्तदहमेवं करिष्यामि। इति निश्चित्य सखी चन्द्रवतीसकाशं गता । अथागतायां रजन्यांस 20 राजपुत्रः स्वचेतसा व्यचिन्तयत् । अहो महदकृत्यमेतत् । उक्तं च । गुरोः सुतां मित्रभार्या स्वामिसेवकगहिनीम् । यो गच्छति पुमाल्लोके तमाहर्बह्मघातिनम् ।। १०७ ।। अपरं च । अयशः प्राप्यते येन येन चापगतिर्भवेत् । स्वर्गाच भ्रश्यते येन तत्कर्म न समाचरेत् ।। १०८ ॥ इति सम्यग्विचार्य तत्सकाशं न जगाम | अथ प्राप्तव्यमर्थः पर्यट- 25 ·२४ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. न्धवल गृह पार्श्वे रात्रावलम्बितवरत्रां दृष्ट्वा कौतुकाविष्टहदयस्तामाल. म्याधिरूढः । तया च राजपुत्र्या स एवायमित्याश्वस्तचित्तया स्नान- खादनपानाच्छादनादिना संमान्य तेन सह शयनतलमाश्रितया तद- संस्पर्शसंजातहर्षरोमाञ्चितगात्रयोक्तम् । युष्मदर्शनमात्रानुरक्तया : मयात्मा प्रदत्तोयम् । त्वद्वर्जमन्यो भर्ता मनस्यपि मे न भविष्यतीति | तत्कस्मान्मया सह न ब्रवीषि | सोब्रवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते भनुष्यः । इत्युक्ते तयान्योयमिति मत्वा धवलगृहादुत्तार्य मुक्तः । स तु खण्डदे- बकुले गत्वा सुप्तः । अथ तत्र कयाचित्स्वैरिण्या दत्तसंकेतको यावद- ण्डपाशकः प्राप्तस्तावदसौ पूर्वलुप्तस्तेन दृष्टो रहस्य संरक्षणार्थमभिहित- 10 श्च । को भवान् | सोब्रवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यः । इति श्रुत्वा दण्डपाशकेनाभिहितम् । यच्छून्यं देवगृहमिदम् । तदत्र मदीयस्थाने गत्वा स्वपिहि | तथा प्रतिपद्य स मतिविपर्यासादन्यशयने सुप्तः । अथ तस्य रक्षकस्य बृहत्कन्या विनयवती नाम रूपयौवनसंपन्ना कस्यापि पुरुषस्यानुरक्ता संकेतं दत्त्वा तत्र शयने सुप्तासीत् | अथ सा तमा- 15 यातं दृष्ट्वा स एवायमस्मबल्लभ इति रात्रौ घनतरान्धकारव्यामोहि- तोत्थाय भोजनाच्छादनादिक्रिया कारयित्वा गान्धर्व विवाहेनात्मानं विवाहयित्वा तेन समं शयने स्थिता विकसितवदनकमला तमाह । किमद्यापि मया सह विश्रब्धं भवान्न ब्रवीति | सोब्रवीत् । प्राप्तव्य- मर्थ लभते मनुष्यः । इति श्रुत्वा तया चिन्तितम् । यत्कार्यमसमीक्षि- 20 तं क्रियते तस्येदृक्फलविपाको भवतीति । एवं विमृश्य सविषादया तया निःसारितोसो। स च यावदीथीमार्गेण गच्छति तावदन्य- विषयवासी वरकीर्तिर्नाम वरो महता वाद्य शब्देन गच्छति । प्राप्तव्यम- थोपि तैः समं गन्तुमारब्धः । अथ यावत्प्रत्यासने लग्नसमये राजमा- सन्नश्रेष्ठिगृहद्वारि रचितमण्डपवेदिकायां कृतकौतुकमङ्गलवेषा व- 25 णिक्सुतास्ते तावन्मदमत्तो हस्त्यारोहकं हत्वा प्रणश्यज्जनकोलाह- लेन लोकमाकुलयंस्तमेवोद्देशं प्राप्तः । तं च दृष्ट्वा सर्वे वरानुयायिनो वरेण सह प्रणश्य दिशो जग्मुः। अथास्मिन्नवसरे भयतरललोचनामे- DINAR ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. २५ काकिनी कन्यामवलोक्य मा भैपीरहं परित्रातेति सुधीरं स्थिरीकृत्य दक्षिणपाणौ संगृह्य महासाहसिकतया प्राप्तव्यमर्थः परुषवाक्यह- स्तिनं निभर्तिसतवान् । ततः कथमपि दैवयोगादपयाते हस्तिनि यावत्समुहद्वान्धवोतिक्रान्ते लनसमये वरकीर्तिरागच्छति तावत्तां कन्यामन्यहस्तगतां दृष्ट्वाभिहितम् । भोः श्वशुरक विरुद्धमिदं । त्वयानुष्ठितं यन्मह्यं प्रदाय कन्यान्यस्मै प्रदत्तेति । सोब्रवीत् । भो अहमपि हस्तिभयपलायितो भवद्भिः सहायातो न जाने कि- मिदं वृत्तम् । इत्यभिधाय दुहितरं प्रष्टुमारब्धः । वत्से न त्वया सुन्दरं कृतम् । तत्कथ्यतां कोयं वृत्तान्तः । साब्रवीत् । यदहमनेन प्राणसंश- याद्रक्षिता तदेनं मुक्का मम जीवन्त्या नान्यः पाणिं ग्रहीष्यतीति | 10 अनेन वा व्यतिकरण रजनी व्युष्टा । अथ प्रातस्तत्र संजाते महा- जनसमवाये वा व्यतिकरं श्रुत्वा राजदुहिता तं देशमागता | कर्ण- परंपरया श्रुत्वा दण्डपाशकसुतापि तत्रैवागता | अथ तं महाजनसम- वायं श्रुत्वा राजापि तत्रैवाजगाम | प्राप्तव्यमर्थ प्राह । यद्विश्रब्धं कथय कीदृशोसौ वृत्तान्तः । अथ सोब्रवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्य 15 इति | राजकन्या स्मृत्वाब्रवीत् । देवोपि तं लऋयितुं न शक्तः । ततो दण्डपाशकसुताब्रवीत् । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो म इति । तम- खिललोकवृत्तान्तमाकर्ण्य वणिक्तुताब्रवीत् । यदस्मदीयं न हि तत्प- रेषामिति | अभयदानं दत्त्वा राजा पृथक्पृथग्वृत्तान्ताज्ञात्वावगतत- स्वस्तस्मै प्राप्तव्यमर्थाय स्वदुहितरं सबहुमानं ग्रामसहस्रेण समं सर्वा- 20 लंकारपरिवारयुतां दत्त्वा त्वं मे पुत्रोसीति नगरविदितं तं यौवराज्ये- भिषिक्तवान् । दण्डपाशकेनापि स्वदुहिता स्वशक्त्या वस्त्रदानादिना संभाव्य प्राप्तव्यमर्थाय प्रदत्ता | अथ प्राप्तव्यमर्थेनापि स्वीयपितृमा- तरौ समस्तकुटुम्बावृतौ तस्मिन्नगरे संमानपुरःसरं समानीतौ | अथ सोपि स्वगोत्रेण सह विविधभोगानुपभुजानः सुखेनावस्थितः । अतोहं 25 ब्रवीमि ।

·२६ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २० 5 10 प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोपि तं लवयितुं न शक्तः । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ १०९ ॥ तदेतत्सकलं सुखदुःखमनुभूय परं विषादमागतोनेन मित्रेण त्वत्स- काशमानीतः। तदेतन्मे वैराग्यकारणम् । मन्थरक आह । भद्र भवति सुहृदयमसंदिग्धं यः क्षुत्क्षामोपि शत्रुभूतं त्वां भक्षस्थाने स्थितमेवं पृष्ठमारोप्यानयति न मार्गेपि भक्षयति । उक्तं च यतः । विकारं याति नो चित्तं वित्ते यस्य कदाचन । मित्रस्य सुकुलीनस्य कारयेन्मित्रमुत्तमम् ।। ११० ॥ विद्वद्भिः सुहृदामत्र चिह्नरेतैरसंशयम् । परीक्षाकरणं प्रोक्तं होमाग्नेरिव पण्डितैः ॥ १११ ॥ तथा च। आपत्काले तु संप्राप्ने यन्मिनं मित्रमेव तत् । वृद्धिकाले तु संप्राप्ते दुर्जनोपि सुहद्भवेत् ।। ५ १२ ॥ तन्ममाप्यद्यास्य विषये विश्वासः समुत्पन्नो यतो नीतिविरुद्धेयं मैत्री मांसाशिभिर्वायसैः सह जलचराणाम् । अथवा साध्विदमुच्यते । मित्रं कोपि न कस्यापि नितान्तं न च वैरकृत् । दृश्यते मित्रविध्वस्तः कार्याद्वरिप्ररक्षितः ।। ११३ ॥ तत्स्वागतं भवतः । स्वगृहवदास्यतामत्र सरस्तीरे । यच्च वित्त- नाशो विदेशवासश्च ते संजानस्तत्र विषये संतापो न कर्तव्यः । उक्तं च । अनच्छाया खलप्रीतिः सिद्धमन्नं च योषितः । किंचित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ ११४ ।। अत एव विवेकिनो जितात्मानो धनस्पृहां न कुर्वन्ति । उक्तं च । सुसंचितैर्जीवनवत्सुरक्षित--- निजेपि देहे न वियोजितैः कचित् । 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. २७ 5 10 पुंसो यमान्तं व्रजतोपि निष्ठुरै- रेतैर्धनैः पञ्चपदी न दीयते ॥ ११५ ।। अन्यच्च । यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्मुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ ११६ ॥ निर्दोषमपि वित्ताढयं दोषैर्योजयते नृपः । निर्धनः प्राप्तदोषोपि सर्वत्र निरुपद्रवः ॥ ११७॥ अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगाः कष्टसंश्रयाः ।। ११८॥ अर्थार्थी यानि कष्टानि मूढोयं सहते जनः । शतांशेनापि मोक्षार्थी तानि चेन्मोक्षमामुयात् ॥ ११९ ॥ अपरं विदेशवासजमपि वैराग्यं त्वया न कार्यम् । यतः । को धीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वै विदेशः स्मृतो यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यइंष्ट्रानखलाङ्गुलपहरणैः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्नेव हतविपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनत्त्यात्मनः॥ १२० ।। अर्थहीनः परे देशे गतोपि यः प्रज्ञावान्भवति स कथंचिदपि न सीदति | उक्तं च। कोतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सुविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ १२१ ।। 20 तत्प्रज्ञानिधिर्भवान्न प्राकृत्तपुरुषतुल्यः । अपरं प्राप्तोप्यर्थः कर्मप्रा- न्या नश्यति । तदेतावन्ति दिनानि त्वदीयमासीत् । मुहूर्तमप्यात्मीयं भोक्तुं न लभ्यते स्वयमागतमपि विधिनापहियते । अर्थस्योपार्जनं कृत्वा नैव भोगं समभुते | - अरण्यं महादासाद्य मूढः सोमिलको यथा ॥ १२२ ॥ हिरण्यक आह | कथमेतत् ।स आह । 15 25 ·२८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. कथा. अस्ति कस्मिश्विदधिष्ठाने सोमिलको नाम कौलिको वसति स्म । सोनेकविधपटरचनारञ्जितानि पार्थिवोचितानि सदैव वस्त्राण्युत्पाद- यति | परं तस्य चानेकविधपट्टरचननिपुणस्यापि न भोजनाच्छाद- 5 नाभ्यधिकं कथमप्यर्थमात्रं संपद्यते । अथान्ये तत्र सामान्यकौलिकाः स्थूलवस्त्रसंपादनविज्ञानिनो महर्द्धिसंपन्नाः । तानवलोक्य स स्वभा- र्यामाह | प्रिये पश्यैतान्स्थूलपट्टकारकान्धनकनकसमृद्धान् । तदधा- रणकं ममैतत्स्थानम् । तदन्यत्रोपार्जनाय गच्छामि । सा प्राह | भोः प्रियतम मिथ्या प्रलपितमेतद्यदन्यत्र गतानां धनं भवति स्वस्थाने न 10 भवति । उक्तं च । उत्पतन्ति यदाकाशे निपतन्ति महीतले । पक्षिणां तदपि प्राप्त्या नादत्तमुपतिष्टति || १२३ ॥ तथा च । न हि भवति यन्न भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमपि नश्यति यस्य तु भवितव्यता नास्ति ।। १२४ ।। यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति || १२५ ।। शेते सह शयानेन गच्छन्तमनुगच्छति । नराणां प्राक्तनं कर्म तिष्ठति तु सहात्मना || १२६ ।। यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम् || १२७ ।। तस्मादत्रैव व्यवसायपरो भव | कौलिक आह । प्रिये न सम्यग- भिहितं भवत्या | व्यवसाय विना न कर्म फलति । उक्तं च | यथैकेन न हस्तेन तालिका संप्रपद्यते । तथोद्यमपरित्यक्तं न फलं कर्मणः स्मृतम् ॥ १२८ ।। पश्य कर्मवशात्माप्तं भोज्यकालेपि भोजनम् । हस्तोद्यम विना वक्त्रे प्रविशेन्न कथंचन ।। १२९ ॥ Sinment 15 CG 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. २९ तथा च । उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- वं हि देवमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्वा यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोत्र दोषः ॥ १३० ।। तथा च । उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य विशन्ति वदने मृगाः ॥ १३१ ॥ उद्यमेन विना राजन सिध्यन्ति मनोरथाः । कातरा इति जल्पन्ति यद्भाव्यं तद्भविष्यति || १३२ ।। 10 स्वशत्या कुर्वतः कर्म न चेसिद्धिं प्रयच्छति । नोपालभ्यः पुमांस्तत्र दैवान्तरितपौरुषः ।। १३३ ।। तन्मयावश्यं देशान्तरं गन्तव्यम् । इति निश्चित्य वर्धमानपुर गत्वा तत्र वर्षत्रयं स्थित्वा सुवर्णशतत्रयोपार्जनं कृत्वा भूयः स्वगृह प्रस्थितः । अथापिथे गच्छतस्तस्य कदाचिदटव्यां पर्यटतो भगवान- 15 विरस्तमुपागतः । तत्र च व्यालभयात्स्थूलतरवटस्कन्ध आरुह्य प्रसुप्नो यावत्तिष्ठति तावन्निशीथे द्वौ पुरुषो रौद्राकारौ परस्परं जल्पता वशृणोत् । तत्रैक आह । भोः कर्तः त्वं किं सम्यङ्ग वत्ति सोमिलकस्य भोजनाच्छादनादृतेधिका समृद्धिर्नास्ति । तत्किं त्वयास्य सुवर्णशतत्रयं दत्तम् । स आह । भोः कर्मन् मयावश्यं दातव्यं व्यव- 20 सायिनां तत्र च तस्य परिणतिस्त्वदायत्तेति । अथ यावदसौ कौलिकः प्रबुद्धः सुवर्णग्रन्थिमवलोकयति ताव- द्रिक्तं पश्यति | ततः साक्षेपं चिन्तयामास | अहो किमेतत् | महता कष्टेनोपार्जितं वित्तं हेलया क्वापि गतम् | यव्यर्थश्रमोकिंचनः कथं स्वपत्न्या मित्राणां च मुखं दर्शयिष्यामि | इति निश्चित्य तदेव पत्तनं 25 गतः । तत्र च वर्षमात्रेणापि सुवर्णशतपञ्चकमुपाय॑ भूयोपि स्व- स्थानं प्रति प्रस्थितः । यावदर्धपथे भूयोटवीगतस्य भगवान्भानुरस्तं- यदस्य ·३० पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. जगामाथ सुवर्णनाशभयात्सुश्रान्तोपि न विश्राम्यति केवलं कृतगृहो- कण्ठः सत्वरं व्रजति । अत्रान्तरे द्वौ पुरुषौ तादृशौ दृष्टिदेशे समा- गच्छन्तौ जल्पन्तौ च शृणोति । तत्रैकः प्राह । भोः कर्तः किं त्वयै- तस्य सुवर्णशतपञ्चकं दत्तम् । तत्किं न वेसि यद्भोजनाच्छादनाभ्य- धिकमस्य किंचिन्नास्ति । स आह । भोः कर्मन् मयावश्यं देयं व्यव- सायिनाम् । तस्य परिणामस्त्वदायत्तः । तत्किं मामुपालम्भयसि । तच्छ्रुत्वा सोमिलको यावदन्थिमवलोकयति तावत्सुवर्ण नास्ति । ततः परं दुःखमापन्नो व्यचिन्तयत् । अहो किं मम धनरहितस्य जीवि- तेन । तदत्र वटवृक्ष आत्मानमुद्वध्य प्राणांस्त्यजामि । एवं निश्रित्य 10 दर्भमयी रज्जु विधाय स्वकण्ठे पाशं नियोज्य शाखायामात्मानं निबध्य यावत्यक्षिपति तावदेकः पुमानाकाशस्थ एवेदमाह । भो भोः सोमिलक मैवं साहसं कुरु | अहं ते वित्तापहारको न ते भोजना- च्छादनाभ्यधिकं वराटिकामपि सहामि | तद्गच्छ स्वगृहं प्रति । अन्यच भवदीयसाहसेनाहं तुष्टः । तथा मे न स्याव्यर्थ दर्शनम् । तत्यार्थ्य- 15 तामभीष्टो वरः कश्चित् । सोमिलक आह | यद्येवं तहहि मे प्रभूतं धनम् । स आह | भोः किं करिष्यसि भोगरहितेन धनेन यतस्तव भोजनाच्छादनाभ्यधिका प्राप्तिरपि नास्ति । उक्तं च । किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरूपभुज्यते ॥ १३४ ॥ सोमिलक आह । यद्यपि भोगो नास्ति तथापि भवतु मे धनम् । उक्तं च । कृपणोप्यकुलीनोपि सदा संश्रितमानुषैः । सेव्यते स नरो लोके यस्य स्थाद्वित्तसंचयः ॥ १३५ ।। तथा च। शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः। पततो न वा । निरीक्षितौ मया भद्रे दश वार्षाणि पाच च ॥ १३६ ॥ पुरुष आह । किमेतत् । सोब कीत् । 20 4 25 ·तन्त्रम्-२. पञ्चतन्त्रम्. कथा ६. कस्मिंश्चिदधिष्ठाने तीक्ष्णविषाणो नाम महावृषभो वसति । स च मदातिरेकात्परित्यक्तानिजयूथः शृङ्गाभ्यां नदीतटानि विदारयन्स्वेच्छ- या मरकतसदृशानिः शष्पाणि भक्षयनरण्यचरो बभूव । अथ तत्रैव वने प्रलोभको नाम शृगालः प्रतिवसति स्म । स कदाचित्स्वभार्यया । 'सह नदीतीरे सुखोपविष्टस्तिष्ठति । अत्रान्तरे स तीक्ष्णविषाणो जलार्थ तदेव पुलिनमवतीर्णः । ततश्च तस्य लम्बमानौ वृषणावालोक्य शृगा- ल्या शृगालोमिहितः । स्वामिन् प्रश्यास्य वृषभस्य मांसपिण्डौ लम्ब- मानौ यथास्थितौ। ततः क्षणेन प्रहरेण वा पतिष्यतः । एवं ज्ञात्वा भवता पृष्ठयायिना भाव्यम् । शृगाल आह । प्रिये न ज्ञायते कदाचि- 10 देतयोः पतनं भविष्यति वा न वा । तत्किं वृथा श्रमाय मां नियोज- यसि । अत्रस्थस्तावज्जलार्थ मागतान्मूषकान्भक्षयिष्यामि समं त्वया मार्गोयं यतस्तेषाम् । अथ यदा त्वां मुक्त्वास्य तीक्ष्णविषाणस्य वृषभ- स्य पृष्ठे गमिष्यामि तदागल्यान्यः कश्चिदेतत्स्थानं समाश्रयिष्यति । नैतुयुज्यते कर्तुम् । उक्तं च । यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव च ॥ १३७ ॥ शृगाल्याह । भोः कापुरुषस्त्वं यत्किंचित्याप्तं तेनापि संतोषं करोषि। 15 उक्तंच। 20 सुपूरा स्यात्कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः । सुसंतुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ १३८ ।। तस्मात्पुरुषेण सदैवोत्साहवता भाव्यम् । उक्तं च | यत्रोत्साहसमारम्भो यत्रालस्यविनिग्रहः । नयविक्रमसंयोगस्तत्र श्रीरचला. ध्रुवम् ।। १३९ ॥ तदेवमिति संचिन्त्य त्यजेनोद्योगमात्मनः । *अनुयोगेन नो तैलं तिलेभ्योपि हि जायते ॥ १४० ॥ 25 10 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 अन्यच्च। यः स्तोकेनापि संतोषं कुरुते मन्दधीर्जनः । तस्य भाग्यविहीनस्य दत्ता श्रीरपि माय॑ते ।। १४१ ।। यच्च वं वदसि । एतौ पतिष्यतो न वेति । तदप्ययुक्तम्। उक्तं च। कृतनिश्चयिनो वन्द्यास्तुङ्गिमा नोपभुज्यते । चातकः को वराकोयं यस्येन्द्रो वारिवाहकः ।। १४२ ॥ अपरं मूषकमांसस्य निर्विण्णाहम् । एतौ च मांसपिण्डौ पतनप्रायो दृश्यते । तत्सर्वथा नान्यथा कर्तव्यमिति । अथासौ तदाकर्ण्य मूषकप्राप्निस्थानं परित्यज्य तीक्ष्णविषाणस्य पृष्ठमन्वगच्छत् । अथवा 10 साध्विदमुच्यते । तावस्यात्सर्वकृत्येषु पुरुषोत्र स्वयं प्रभुः । स्त्रीवाक्याङ्कुशविक्षुण्णो यावन्नो ध्रियते बलात् ॥ १४३ ।। अकृत्यं मन्यते कृत्यमगम्यं मन्यते सुगम् । अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यं स्त्रीवाक्यप्रेरितो नरः ॥ १४४ ।। एवं स तस्य पृष्ठतः सभार्यः परिभ्रमंश्चिरकालमनयत् । न च तयोः पतनमभूत् । ततश्च निर्वेदात्पञ्चदशे वर्षे शृगालः स्वभार्यामाह । शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः पततो न वा । निरीक्षितो मया भद्रे दश वर्षाणि पञ्च च ॥ १४५ ।। तयोस्तत्पश्चादपि पातो न भविष्यति । तत्तदेव स्वस्थानं गच्छावः। 20 अतोहं ब्रवीमि । शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः पततो न वा । निरीक्षितौ मया भद्रे दश वर्षाणि पञ्च च ॥ १४६ ।। पुरुष आह । यद्येवं तद्गच्छ भूयोपि वर्धमानपुरम् । तत्र द्वौ वणिक्पुत्रौ वसतः । एको गुप्तधनः । द्वितीय उपभुक्तधनः । ततस्तयोः 25 स्वरूपं बुबैकस्य वरः प्रार्थनीयः । यदि ते धनेन प्रयोजनमभक्षितेन ततस्त्वामपि गुप्तधनं करोमि । अथवा दत्तभोग्येन धनेन ते प्रयोजनं तदुपभुक्तधनं करोमीति । एवमुक्त्वादर्शनं गतः । सोमिलकोपि वि- 15 .

·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. स्मितमना भूयोपि वर्धमानपुरं गतः । अथ संध्यासमये श्रान्तः कथ- मपि तत्पुरं प्राप्तो गुप्तधनगृहं पृच्छन्कृच्छ्राल्लब्ध्वास्तमितसूर्ये प्रविष्टः । अथासौ भार्यापुत्रसमेतेन गुप्तधनेन निर्भय॑मानो हटाद्नुहं प्रविश्योप- विष्टः । ततश्च भोजनवेलायां तस्यापि भक्तिवर्जितं किंचिदशनं दत्तम् । ततश्च भुक्त्वा तत्रैव यावरसुप्तो निशीथे पश्यति तावत्तावपि छौ । पुरुषौ परस्परं मन्त्रयतः । तत्रैक आह । भोः कर्तः किं त्वयास्य गुप्तधनस्यान्योधिको व्ययो निर्मितो यत्सोमिलकस्य नेन भोजनं दत्तम् । तदयुक्तं त्वया कृतम् । स आह मोः कर्मन् न ममात्र दोषः । मया पुरुषस्य लाभप्राप्तिर्दातव्या । तत्परिणतिः पुनस्त्वदायत्तेति । अथासौ यावदुत्तिष्ठति तावद्गुप्तधनो विसूचिकया खिद्यमानो रुजाभिभृतः क्षणं 10 तिष्ठति । ततो द्वितीयेति तोषेण कृतोपवासः संजातः । सोमिलकोपि प्रभाते तद्गृहान्निष्क्रम्योपभुक्तधनगृहं गतः । तेनापि चाभ्युत्थानादिना सत्कृतो विहितभोजनाच्छादनसंमानस्तस्यैव गृहे भव्य शय्यामारुह्य सु- वाप । ततश्च निशीथे यावत्पश्यति तावत्तावेव द्वौ पुरुषो मियो मन्त्र- यतः । अत्र तयोरेक आह | भोः कर्तः अनेन सोमिलकस्योपकारं 15 कुर्वता प्रभूतो व्ययः कृतः। तत्कथय कथमस्योद्धारकविधिर्भविष्यति । अनेन सर्वमेतद्व्यवहारकगृहात्समानीतम् । स आह | भोः कर्मन् मम कृत्यमेतत् । परिणतिस्त्वदायत्तेति । अथ प्रभातसमये राजपुरुषो राज- प्रसादजं वित्तमादाय समायात उपभुक्तधनाय समर्पयामास | तदृष्ट्वा सोमिलकश्चिन्तयामास । संचयरहितोपि वरमेष उपभुक्तधनो नासौ 20 गुप्तधनः । उक्तं च । अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १४७ ।। तद्विधाता मां दत्तमुक्तधनं करोतु | न कार्य मे गुप्तधनेन | ततः सोमिलको दत्तभुक्तधनः संजातः । अतोहं ब्रवीमि । अर्थस्योपार्जनं कृत्वा नैव भोगं समश्नुते । अरण्यं महदासाद्य मूढः सोमिलको यथा ॥ १४८ ।। । 25 ·४ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम्-२. 5 10 तद्भद्र हिरण्यक एवं ज्ञात्वा धनाविषये संतापो न कार्यः । अथ विद्यमानमपि धनं भोज्यबन्ध्यतया तदविद्यमानं मन्तव्यम् । उक्तं च । गृहमध्यनिखातेन बनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ।। १४९ ।। तथा च । उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदरसंस्थानां परिवाह इवाम्भसाम् || १५० ।। अन्यच्च । दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । “यो न ददाति न भुड़े तस्य तृतीया गर्भिवति ॥ १५१ ॥ एवं ज्ञात्वा विवेकिना न स्थित्यर्थ वित्तोपार्जनं कर्तव्यं यतो दुःखाय तत् । उक्तं च ।। संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्वेतश्च धावताम् ॥ १५२।। "पीयूषमिव संतोषं पिबतां निर्वृतिः परा । दुःख निरन्तरं पुंसामसंतोषवतां पुनः ॥ १५३ ।। निरोधाच्चेतसोक्षाणि निरुद्धान्यखिलान्यपि । आच्छादिते रवी मेधैः संछन्नाः स्युर्गभस्तयः ॥ १५४ ।। वाञ्छाविच्छेदनं पाहु-स्वास्थ्यं शान्ता महर्षयः । वाञ्छा निवर्तते नाथैः पिपासेवाग्निसेवनैः ।। १५५ ॥ अनिन्द्यमपि निन्दन्ति स्तुवन्त्यस्तुल्यमुच्चकैः । स्वापतेयकृते माः किं किं नाम न कुर्वते ॥ १५६ ॥ बर्मार्थ यस्यक्त्तेिहा तस्यापि न शुभावहा । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्या दूरादस्पर्शनं वरम् ।। १५७ ॥ दानेन तुल्यो विधिरस्तिानान्यो लोभाच्च नान्योस्ति परम् पृथिव्याम् । 15 20 25 ·तन्त्रम् 10 विभूषणं शीलसमं न चान्यत् । संतोषतुल्यं धनमस्ति नान्यत् ॥ १५ ॥ दारिद्र्यस्य परा मूर्तिर्यन्मानद्रविणाल्पता । जरद्वधनः शर्वस्तथापि परमेश्वरः ॥ १९९ ॥ एवं ज्ञात्वा भद्र त्वया संतोषः कार्य इति । मन्थरकवचनमाकर्ण्य , वायस आह | भद्र मन्थरको यदेवं वदति तत्त्वया चित्ते कर्तव्यम् | अथवा साध्विदमुच्यते । सुलमाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ १६० ॥ अप्रियाण्यपि पथ्यानि ये वदन्ति नृणामिह । त एव सुहृदः प्रोक्ता अन्ये स्युर्नामधारकाः ।। १६१ ॥ अथैवं जल्पतां तेषां चित्राङ्गो नाम हरिणो लुब्धकत्रासितस्तस्मि- नेव सरसि प्रविष्टः । अथायान्तं ससंभ्रममवलोक्य लघुपतनको वृक्ष- मारूढः । हिरण्यकः शरस्तम्बं प्रविष्टः । मन्थरकः सलिलाशयमा- स्थितः । अथ लघुपतनको मृगं सम्यक्परिज्ञाय मन्थरकमुवाच । 15 एयेहि सखे मन्थरक मृगोयं तृषार्तोत्र समायातः सरसि प्रविष्टः । तस्य शब्दोयं न मानुषसंभव इति । तच्छ्रुत्वा मन्थरको देशकालोचि- तमाह । भो लघुपतनक यथायं मृगो दृश्यते प्रभूतमुच्छासमुद्हन्नु- द्धान्तदृष्ट्या पृष्ठतोवलोकयति तन्न तृषार्त एष नूनं लुब्धकत्रासितः । तज्ज्ञायतामस्य पृष्ठे लुब्धका आगच्छन्ति न वेति । उक्तं च । भयत्रस्तो नरः श्वासं प्रभूतं कुरुते मुहुः । दिशोवलोकयत्येव न स्वास्थ्यं व्रजति क्वचित् ।। १६२ ॥ तच्छ्रुत्वा चित्राङ्ग आह । भो मन्थरक ज्ञात्तं त्वया सम्यने त्रास- कारणम्। अहं लुब्धक शरमहारादुद्धारितः कृच्छ्रेणात्र समायातः | मम यूथं तैर्लुब्धकैर्व्यापादितं भविष्यति । तच्छरणागतस्य मे दर्शय 25 किंचिदगम्यं स्थानं लुब्धकानाम् । तदाकर्ण्य मन्थरक आह । भोश्चि- त्राङ्ग श्रूयतां नीतिशास्त्रम् । 20 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 द्वावुपायाविह प्रोक्तौ विमुक्तौ शत्रुदर्शने । हस्तयोश्चालनादेको द्वितीयः पादवेगजः ।। १६३ ।। तद्गम्यतां शीघ्र घनं वनं यावदद्यापि नागच्छन्ति ते दुरात्मानो लुब्धकाः । अत्रान्तरे लघुपतनकः सत्वरमभ्युपेत्योवाच | भो मन्थरक गतास्ते लुब्धकाः स्वगृहोन्मुखाः प्रचुरमांसपिण्डधारिणः । तच्चित्राङ्ग त्वं विश्रब्धो जलाहिर्भव । ततस्ते चत्वारोपि मित्रभावमाश्रितास्त- स्मिन्स रसि मध्याह्नसमये वृक्षच्छायाधस्तात्सुभाषितगोष्टीसुखमनुभ- वन्तः सुखेन कालं नयन्ति | अथवा युक्तमेतदुच्यते । सुभाषितरसास्वादबद्धरोमाञ्चकञ्चकम् । विनापि संगम स्त्रीणां कवीनां सुखमेधते ॥ १६४ ।। तथा च । सकृदुक्तं न गृह्णाति स्वयं वा न करोति यः । यस्य संपुटिका नास्ति कुतस्तस्य सुभाषितम् ।। १६५ ।। अथैकस्मिनहनि गोष्ठीसमये मृगो नायातः । अथ ते व्याकुलीभूताः 15 परस्परं जल्पितुमारब्धाः । अहो किमद्य सुहृच समायातः । किं सिंहादिभिः कचियापादित उत लुब्धकैरथवानले प्रपतितो गाविषमे वा नवतृणलोज्यादिति । अथवा साध्विदमुच्यते । स्वगृहोद्यानगतेपि स्निग्धैः पापं विशङ्कयते मोहात् । किमु दृष्टबपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे ।। १६६ ॥ अथ मन्थरको वायसमाह । भो लघुपतनक अहं हिरण्यकश्च ताबवावयशक्तौ तस्यान्वेषणं कर्तुं मन्दगतित्वात् । तद्गत्वा स्वमरण्यं शोधय यदि कुत्रचित्तं जीवन्तं पश्यसीति । तदाकर्ण्य लघुपतनको नातिदूरे यावद्गच्छति तावत्पल्वलतीरे चित्राङ्गः कूटपाशनियन्त्रित- स्तिष्ठति । तं दृष्ट्वा शोकव्याकुलितमनास्तमवोचत् | भद्र किमिदम् । 25 चित्राङ्गोपि वायसमवलोक्य विशेषेण दुःखितमना बभूव । 20 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. 10 अथवा युक्तमेतत् । अपि मन्दत्वमापनो नष्टो वापीष्टदर्शनात् । प्रायेण प्राणिनां भूयो दुःखावेगोधिको भवेत् ।। १६७ ॥ ततश्च वाष्पावसाने चित्राङ्गने लघुपतनकमाह | भो भित्र संजा- तोयं तावन्मम मृत्युः । तद्युक्तं संपन्नं यद्भवता सह मे दर्शनं संजा-3 तम् । उक्तं च । प्राणात्यये समुत्पन्ने यदि स्यान्मित्रदर्शनम् । तद्वाभ्यां सुखदं पश्चाज्जीवतोपि मृतस्य च ।। १६८ ।। तत्क्षन्तव्यं यन्मया प्रणयात्सुभाषितगोष्टीष्वभिहितम् । तथा हिर- ग्यकमन्थरको मम वाक्याबाच्यौ । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि दुरुक्तं यदुदाहृतम् । मया तत्क्षम्यतामद्य द्वाभ्यामपि प्रसादतः ॥ १६९ ।। तच्छ्रुत्वा लघुपतनक आह । भद्र न भेतव्यमस्मद्विमित्रविद्य- मानैः । यावदहं द्रुततरं हिरण्यकं गृहीत्वागच्छामि अपरं ये सत्पु- रुषा भवन्ति ते व्यसने न व्याकुलत्वमुपयान्ति | उक्तं च । संपदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे न भीरुत्वम् । तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ।। १७०।। एवमुक्त्वा लघुपतनकश्चित्राङ्गमाश्वास्य यत्र हिरण्यकमन्थरको तिष्ठतस्तत्र गत्वा सर्व चित्राङ्गपाशपतनं कथितवान्। हिरण्यकं च चित्रा- ङ्गपाशमोक्षणं प्रति कृतनिश्चयं पृष्ठमारोप्यभूयोपि सत्वरं चित्राङ्गसमीपे 20 गतः । सोपि मषकमवलोक्य किञ्चिज्जीविताशया संश्लिष्ट आह । आपनाशाय विबुधैः कर्तव्याः सुहृदोमलाः । न तरत्यापदं कश्चिद्योत्र मित्रविवर्जितः ॥ १७१ ॥ हिरण्यक आह । भद्र त्वं तावनीतिशास्त्रज्ञो दक्ष इति | तत्कय- मत्र कूटपाशे पतितः । स आह । भो न कालोयं विवादस्य तन्न 25 यावत्स पापात्मा लुब्धकः समभ्येति तावद्रुततरं कर्तयेमं मत्पादपाशम् । तदाकर्ण्यविहस्याह हिरण्यकः । किं मय्यपि समायाते लुब्धकाद्विभेषि । 15 ·३८. पञ्चतन्त्रम् तन्त्रम् २. 10 ततः शास्त्रं प्रति महती मे विरक्तिः संपन्ना यद्भवद्विधा अपि नीति- शास्त्रविद एतामवस्थां प्रामुवन्ति । तेन त्वां पृच्छामि । स आह । भद्र कर्मणा बुद्धिरपि हन्यते । उक्तं च । कृतान्तपाशबद्धानां देवोपहतचेतसाम् । बुद्धयः कुञ्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥ १७२ ॥ विधात्रा रचिता या सा ललाटेक्षरमालिका । न तां मार्जयितुं शक्ताः स्वशक्त्याप्यतिपण्डिताः ॥ १७३ ।। एवं तयोः प्रवदतोः सुहृद्यसनसंतप्तहदयो मन्थरकः शनैः शनैस्तं प्रदेशमाजगाम | तं दृष्ट्वा लघुपतनको हिरण्यक माह | अहो न शोभ- 10 नमापतितम्। हिरण्यक आह । किं स लुब्धकः समायाति । स आह। आस्तां तावल्लुब्धकवार्ता । एष मन्थरकः समागच्छति | तदनीतिर- नुष्ठितानेन यतो वयमप्यस्य कारणानूनं व्यापादनं यास्यामो यदि स पापात्मा लुब्धकः समागमिष्यति । तदहं तावत्खमुत्पतिष्यामि | त्वं पुनर्बिलं प्रविश्यात्मानं रक्षयिष्यसि । चित्राङ्गोपि वेगेन दिगन्तरं 15 यास्यति । एष पुनर्जलचरः स्थले कथं भविष्यतीति व्याकुलोस्मि । अत्रान्तरे प्राप्तोयं मन्थरकः । हिरण्यक आह । भद्र न युक्तमनुष्ठितं भवता यदत्र समायातः । तद्भूयोपि द्रुततरं गम्यतां यावदसौ लुब्धको न समायाति | मन्थरक आह भद्र किं करोमि । न शक्नोमि तत्रस्थो मित्रव्यसनामिदाघं सोढुम् । तेनाहमन्त्रागतः । अथवा साध्विदमुच्यते । दयितजनविप्रयोगो वित्तवियोगश्च केन सह्याः स्युः । यदि सुमहौषधकल्पो वयस्यजनसंगमो न स्यात् ।।१७४ ॥ एवं तस्य प्रवदत आकर्णपूरितशरासनो लुब्धकोप्युपागतः । तं दृष्ट्वा मूषकेण तस्य स्नायुपाशस्तक्षणात्खण्डितः । अत्रान्तरे चित्राङ्गः सत्वरं पृष्टमवलोकयन्प्रधावितः । लघुपतनको वृक्षमारूढः | हिर- 28.ण्यकश्च समीपवार्ति बिलं प्रविष्टः। अथासौ लुब्धको मृगगमनाहिष- ण्णवदनो ब्यर्थश्रमस्तं मन्थरकं मन्दमन्दं स्थलमध्ये गच्छन्तं दृष्टवान् । अचिन्तयच । यद्यपि कुरंगो धात्रापहतस्तथाप्ययं कूर्म आहारार्थ 20 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम् संपादितः । तदद्यास्यामिषेण मे कुटुम् स्याहारनिर्वृत्तिभविष्यति । एवं विचिन्त्य तं दभैः संछाद्य धनुरि समारोप्य स्कन्धे कृत्वा गृहं प्रति प्रस्थितः । अत्रान्तरे तं नीयमानमवलोक्य हिरण्यको दुःखाकुलः पर्यदेवयत् । कटं भोः कष्टमापतितम् । एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारभिवार्णवस्य । तावद्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति || १७५ ।। यदि तावत्कृतान्तेन मे धननाशो विहितस्तन्मार्गश्रान्तस्य मे विश्र मभूतं मित्रं कस्माद रहतम् । अपरमपि मित्रं परं मन्थरकसमं 10 न स्यात् । उक्तं च । असंपत्तो परो लाभो गुह्यस्य कथनं तथा । आपद्रिमोक्षगं चैव मित्रस्यैनकलत्रयम् ॥ १७६ ॥ तदस्य पश्चान्नान्यः सुहन्मे | तकि ममोपर्यनवरतं व्यसनशरैर्व- पति हन्त विधिः । यत आदौ तावदित्तनाशस्ततः परिवारभ्रंशस्ततो 15 देशत्यागस्ततो मित्रवियोग इति । अथवा स्वरूपमेतत्सर्वेषामेव जन्तूनां जीवितधर्मस्य । उक्त च । कायः संनिहितापायः संपदः पदमापदान् । समागमाः स पगमाः सर्वमुत्पादभङ्गुरम् ।। १७७ ॥ तथा च। क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णं धनक्षये वर्धति जाठराग्निः । आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति च्छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ १७८ ।। अहो साधूक्तं केनापि । प्राप्ते भये परित्राणं प्रीतिविम्भभाजनम् । केन रनमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् || १७९ ॥ 20 6 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 10 अत्रान्तर आक्रन्दपरौ चित्राङ्गलघुपतनको नत्रैव समायातौ । अथ हिरण्यक आह | अहो किं वृथाप्रलपितेन । नद्यावदेष मन्थरको दृष्टिगोचरान नीयते तावदस्य मोक्षोपायश्चिन्त्यतामिति । उक्तं च । व्यसनं प्राप्य यो मोहात्केवलं परिदेवयेत् । क्रन्दनं वर्धयत्येव तस्यान्तं नाधिगच्छति ॥ १८० ।। केवलं व्यसनस्योक्तं भेषजं नयपण्डितः । तस्योच्छेदसमारम्मो विषादपरिवर्जनम् ।। १८१ ।। अन्यच्च। अतीतलाभस्य च रक्षणार्थ भविष्य लाभस्य च संगमार्थम् । आपलपन्नस्य च मोक्षणार्थ यन्मन्यतेसो परमो हि मन्त्रः ।। १८२ ।। तच्छ्रुत्वा वायस आह | भो यद्येवं तक्रियतां मचः । एष चित्रा- गोस्व मार्गे गन्बा किंचित्पल्बलमासाद्य तस्य तीरे निश्चेतनो भूत्वा 15 पततु । अहमप्यस्य शिरसि समारुह्य मन्दैवञ्चप्रहारैः शिर उल्लेखि- ष्यामि येनासौ लुब्धकोमुं मृतं मत्वा मम चञ्चुप्रहारप्रत्ययेन मन्थरकं भूमौ क्षिप्त्वा मृगार्थे धावति । अत्रान्तरे त्वया दर्भमयबन्धनबेष्टनानि खण्डनीयानि येनासौ मन्थरको द्रुततरं पल्वलं प्रविशति | चित्राङ्गः प्राह | भो भद्रोयं दृष्टो मन्त्रस्त्वया । नूनं मन्थरको मुक्तो 20 मन्तव्यः । उक्तं च । सिद्धिं वा यदि वासिद्धिं चित्तोत्साहो निवेदयेत् । प्रथमं सर्वजन्तूनां प्राज्ञो वेत्ति न चेतरः ॥ १८३ ।। तत्तदेवं क्रियताम् । तथानुष्ठिते स लुब्धकस्तथैव मार्गासन्नपल्व- लतीरस्थं चित्राङ्गं वायससनाथमद्राक्षीत् । तं दृष्ट्वा हर्षितमना व्यचि- 25 न्तयत् । नूनं पाशवेदनया वराकोयं मृगः सावशेषजीवितः पाशं नोटयित्वा कथमप्येतहनान्तरं प्रविष्टो यावन्मृतः। तदश्योयं मे कच्छ- पः सुयन्त्रितत्वात् । तदेनमपि तावद्गृलामीत्यवधार्य कच्छपं भूतले ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. ४१ प्रक्षिप्य मृगमुपाद्रवत् । अत्रान्तरे हिरण्यकेन वोपमदंष्ट्राप्रहारेण तर्भवेष्टनं तत्क्षणात्खण्डशः कृतम् । मन्थरकोपि तृणमध्यानिष्क्रम्य पल्वलं प्रविष्टः । चित्राङ्गोप्यप्राप्तस्यापि तस्योत्थाय वायसेन सह द्रुतं प्रनष्टः । अत्रान्तरे विलक्षो विषादपरो निवृत्तो लुब्धको यावत्पद्यति तावत्कच्छपोपि गतः । ततश्च तत्रोपविश्यमं श्लोकमपठत् । प्राप्तो बन्धनमप्ययं गुरु मृगस्तावत्त्वया मे हतः संप्रातः कमठः स चापि नियतं नष्टस्तवादेशतः । क्षुत्क्षामोत्र वने भ्रमामि शिशुकैस्त्यक्तः समं भार्यया यत्स्वामिन्न कृतं कृतान्त कुरु रेतत्रापि सज्जोस्म्यहम्।।१८४॥ एवं बहुविषं विलप्य स्वगृहं गतः । अथ तस्मिन्दूरीभूते सर्वेपि ते 10 काककूर्ममृगाखकः परमानन्दभाजो मिलित्वा परस्परमालिङ्गच पुन- र्जातानिवात्मनो मन्यमानास्तदेव सरः प्राप्य महासुखेन सुभाषित- गोष्ठीविनोदं कुर्वन्तः कालं नयन्ति स्म । एवं ज्ञात्वा विवेकिना भित्र- संग्रहः कार्यः । तथा मित्रेण सहाव्याजेन वर्तितव्यम् । उक्तं च । यो मित्राणि करोत्यत्र कौटिल्येन न वर्तते । स दुःखं न पराभूतेः प्राप्नोति हि कथंचन ।। १८५ ।। || समाप्तं चेदं मित्रसंप्राप्त्यभिधानं द्वितीयं तन्त्रम् ।।

·४२. पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. अथेदमारभ्यते काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रं यस्यायमादिमः श्लोकः । न विश्वसेत्पूर्वविरोधितस्य शत्रोच मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्णा काकप्रणीतेन हुताशनेन ।। १ ।। तद्यथानुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य समी- पनेकखगसनाथोतिघनतरपत्रच्छन्नो महान्यग्रोधपादपस्तिष्ठति । तत्र 10 च मेघवर्णो नाम वायसराजोनेककाकपरिवारः प्रतिवसति स्म । स तत्र विहितदुर्गरचनः सपरिजनः कालं नयति । अथान्योरिमर्दनो नामोलकराजोसंख्योलक परिवृते गिरिगुहादुर्गाश्रयः प्रतिवसति स्म । सच रात्रावागत्य तस्य न्यग्रोधस्य समन्तात्परिभ्रमति | यं कंचिद्वाय. समासादयति तं व्यापादयति। एवं नित्याभिगमनाच्छनैः शनैस्तन्यग्रो- 1 धपादपदुर्ग निर्वायसं कृतम् । अथवा भवत्येवम् । यतः । य उपेक्षेत शत्रु स्वं प्रचरन्तं यदृच्छया । रोगं वालस्यसंयुक्तः स शनैस्तेन हन्यते ।। २॥ । तथा च । 20 जातमात्रं न यः शत्रु व्याधिं च प्रशमं नयेत् । महाबलोपि तेनैव वृद्धिं प्राप्य स हन्यते ।। ३ ॥ अथान्येधुः स वायसराजः सर्वान्सचिवानाहूय प्रोवाच । भो उत्क- टस्तावदस्माक शत्रुरुद्यमसंपन्नश्च कालविनित्यमेव निशागमे समेत्य व्यापादनं करोति । तत्कथमस्य प्रतिविधातव्यम् । वयं तावद्रात्रौ न पश्यामो न च तस्य दुर्ग विजानीमो येन गत्वा प्रहरामः । तदत्र किं 25 युज्यते संधिविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावानामेकतमस्य क्रियमाण- स्य । अथ ते प्रोचुः । युक्तमभिहितं देवेन यदेष प्रश्नः कृतः। उक्तं च ।

·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. अपृष्टेनापि वक्तव्यं सचिवेनात्र किंचन | पृष्टेन त्वरितं पथ्यं वाच्यं च प्रियमप्रियम् ।।४।। यो न पृष्टो हितं ब्रूते परिणामे सुखावहम् । मन्त्री च प्रियवक्ता च केवलं स रिपुः स्मृतः ।।५।। सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ६ ॥ तस्मादेकान्तमासाद्य मन्त्रः कार्यों महीपते । येन तस्य वयं कुर्मो नियमं कारणं तथा ।। ७॥ अथ तस्यान्वयागताः पञ्च सचिवाः । तद्यथा नामानि | उज्जीवी संजीव्य नुजीवी प्रजीवी चिरंजीवी च । स तेषामादौ तावदुज्जीविनं 10 पृष्टवान् । भद्र एवं स्थिते किं मन्यते भवान् । स आह । राजन् बल- वता सह विग्रहो न कार्यः । यतः स बलवाकालपहर्ता च तस्मा- त्संधेयः । उक्तं च । बलीयसि प्रणमतां काले प्रहरतामपि । संपदो नापगच्छन्ति प्रतीप इव निम्नगाः ॥ ८॥ सत्याढयो धार्मिकश्चार्यों भ्रातृसंघातवान्बली । अनेकविजयी चैव संधेयः स रिपुर्भवेत्॥ ९॥ संधिः कार्योप्यनार्येण विज्ञाय प्राणसंशयम् । प्राणैः संरक्षितैः सर्व यतो भवति रक्षितम् ।। १०॥ योनेक युद्धविजयी स तेन विशेषात्संधेयः । उक्तं च । अनेकयुद्धविजयी संधानं यस्य गच्छति । तत्प्रभावेन तस्याशु वशमायान्त्यरातयः ॥ ११ ॥ संधिमिच्छेत्समेनापि संदिग्धो विजयो युधि । न हि सांशयिकं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ १२ ॥ संदिग्धो विजयो नित्यं द्यूतेनापि हि युद्ध्यताम् । उपायत्रितयादूय तस्मायुद्धं समाचरेत् ।। १३ ॥ 15 5 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 5 असंदधानो मानान्धः समेनापि हतो भृशम् । आमकुम्भ इवान्येन करोत्युभयमक्षयम् ।। १४ ।। समं शक्तिमता युद्धमशक्तस्य हि मृत्यवे | दृषत्कुम्भमिवामित्त्वा तावत्तिष्ठति शक्तिमान् ॥ ९५॥ भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फल त्रयम् । नास्त्येकमपि यथेषां विग्रहं न समाचरेत् ।। १६ ॥ खननाखुबिलं सिंहः पाषाणशकलाकुलम् । प्रामोति नखभङ्गं हि फलं वा मूषको भवेत् ॥१७॥ तस्मान स्यात्फलं यत्र पुष्टं युद्धं च केवलम् । न हि तत्स्वयमुत्पाद्यं कर्तव्यं च कथंचन ॥ १८ ॥ बलीयसा समाक्रान्तो वैतसी वृत्तिमाश्रयेत् । वाञ्छन्नभ्रंशिनी लक्ष्मी न भौजंगी कदाचन ।। १९ ॥ कुर्वन्हि वैतसी वृत्तिं प्राप्नोति महतीं श्रियम् । भुजंगवृत्तिः प्रामोति वधमेव हि केवलम् । २० ।। कूर्मसंकोचमास्थाय प्रहार नपि मर्षयेत् । कालेकाले च मतिमानुत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ २१ ॥ आगतं विग्रहं दृष्ट्वा सुसाना प्रशमं नयेत् । विजयस्य ह्यनित्यत्वाद्रभसा न समुत्पतेत् ।। २२ ।। तथा च | बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं न हि घनः कदाचिदुपसर्पति || २३ ।। एवमुज्जीवी साममन्त्रं संधिकारकं विज्ञपवान् । अथ तच्छ्रुत्वा संजीविनमाह । भद्र तवाभिप्रायं श्रोतुमिच्छामि | स आह । देव न ममैतत्प्रतिभाति यच्छत्रुणा सह संधानं क्रियते | उक्तं च | शत्रुणा न हि संदध्यात्सुश्लिष्टेनापि संधिना । सुतप्तमपि पानीयं गमयत्येव पावकम् ।। २४ ।। अपरं च स क्रूरो लुब्धो धर्मरहितः । तत्त्वया विशेषादसंधेयः । 15 20 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ४५ पर उक्तं च । सत्यधर्मवितीनेन न संदध्यात्कथंचन | सुसंधितोप्यसाधुत्वादचिराद्य ति विक्रियाम् ।। २५ ।। तस्मात्तेन योद्धव्यमिति मे निश्चयः | उक्तं च । क्रूरो लुब्धोलसोसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः । मूढो योधावमन्ता च तुखोच्छेद्यो भवेद्रिपुः ॥ २६ ।। अपरं पराभूत स्तेन वयम् । तद्यदि संधानं करिष्यथ तद्भूयोपि काकविनाशं करिष्यति । उक्तं च । चतुर्थोपायसाध्ये तु शत्रौ सान्त्वमपक्रिया । स्वेद्यमानज्वरं प्राज्ञः कोम्भसा परिषिञ्चति || २७ ।। सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः । सुतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ २८ ।। यश्चैतद्वदति देवो रिसुर्बलवांस्तदप्यकारणम् । उक्तं च । प्रमाणाभ्यधिकस्यापि महत्सत्त्वमधिष्ठितः । पदं मूनि समाधत्ते केसरी मत्तदन्तिनः ॥ २९ ।। उत्साह शक्ति संपन्न हन्याच्छ लघुर्गुरुम् । यथा कण्ठीरवो नागं भारद्वाजाः प्रचक्षते || ३० ।। मायया शत्रवो वध्या अधिकाः स्युर्बलेन ये । यथा स्त्रीरूपमास्थाय हता भीमेन कीचकाः | ३१ ।। तथा च । मृत्य रिवोपदण्डस्य राज्ञो यान्ति वशं द्विषः । सर्वसहं तु मन्यन्ते तृणाय रिपवश्च तम् ॥ ३२ ॥ न जातु शमनं यस्य तेजस्तेजस्वितेजसाम् । वृथाजातेन किं तेन मातुर्योवनहारिणा ।। ३३ ॥ या लक्ष्मीर्नानुलिप्ताङ्गी वैरिशोणितकुङ्कुमैः । कान्तापि मनसः प्रीतिं न सा धत्ते मनस्विनाम् ।। ३४ ॥ 15 25 ·४६ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 10 रिपुरतेन संसिक्ता तत्स्त्रीनेत्राम्बुभिस्तथा । न भूमिर्यस्य भूपस्य का श्लाघा तस्य जीविते ॥ ३५ ॥ एवं संजीवी विग्रहमन्त्रं विज्ञापयामास | अथ तच्छ्रुत्वानुजीविन- माह | भद्र त्वमपि स्वाभिप्रायं वद । स आह । देव दुष्टः स बलाधिको 5 निर्मर्यादश्च । तत्र तेन न संधिर्न विग्रहो युक्तः ।। केवलं यानमर्ह स्यात् । उक्तं च । बलोत्कृष्टेन दुष्टेन मर्यादारहितेन च । न संधिविग्रहो नैव विना यानं प्रशस्यते ॥ ३६ ॥ द्विधाकारं भवेद्यानं भये प्राणार्थरक्षणम् । एकमन्यज्जिगीषोश्च यात्रालक्षणमुच्यते ॥ ३७ ।। कार्तिके वाथ चैत्रे वा विजिगीषोः प्रशस्यते । यानमुत्कृष्टवीर्यस्य शत्रुदेशे न चान्यदा ॥ ३८ ॥ अवस्कन्दप्रदानस्य सर्वे कालाः प्रकीर्तिताः । व्यसने वर्तमानस्य शत्रोश्छिद्रान्वितस्य च ॥ ३९ ॥ स्वस्थानं सुदृढं कृत्वा शुरैशाप्तैर्महाबलैः । परदेशं ततो गच्छेत्पणिधिव्याप्तमग्रतः ॥ ४० ॥ अज्ञात वीवधासारतोयप्तस्यो व्रजेत्तु यः । परराष्ट्रं न भूयः स स्वराष्ट्रमपि गच्छति ।। ४१ ।। तत्ते युक्तं कर्तुमपसरणम् । अन्यच्च । तत्र युक्तं प्रभो कर्तुं द्वितीयं यानमेव च । न विग्रहो न संधानं बलिना तेन पापिना ॥ ४२ ॥ अपरं कारणापेक्षयापसरणं क्रियते बुधैः । उक्तं च । यदपसरति मेषः कारणं तत्महतु मृगपतिरतिकोपात्संकुचत्युत्पतिष्णुः । हृदयनिहितभावा गूढमन्त्रप्रचाराः किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते ।। ४३ ॥ 15 20 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. 5 10 अन्यच । बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा देशत्यागं करोति यः । युधिष्ठिर इवानोति पुनर्जीवन्स मेदिनीम् ॥ ४४ ।। युध्यतेहंकृतिं कृत्वा दुर्बलो यो बलीयसा । स तस्य वाञ्छितं कुर्यादात्मनश्च कुलक्षयम् ॥ ४५ ॥ तलवताभियुक्तस्यापसरणसमयोयं न संधिविग्रहश्च । एवमनु- जीविमन्त्रोपसरणस्य । अथैतदाकर्ण्य प्रजीविनमाह | भद्र त्वमप्या- मनोभिप्रायं वद । स आह । देव मम संधिविग्रहयानान्यपि त्रीण्येव न प्रतिभान्ति विशेषतश्वासनम् । उक्तं च । नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते ।। ४६ ॥ अन्यच । अभियुक्तो बलवता दुर्गे तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । तत्रस्थः सुहृदाह्वानं प्रकुर्वीतात्ममुक्तये ।। ४७ ॥ यो रिपोरागमं श्रुत्वा भयसंवस्तमानसः । स्वस्थानं हि त्यजेत्तत्र न तु भूयो विशेष सः ।। १८ ।। दंष्ट्राविरहितः सो मदहीनो यथा गजः । स्थानहीनस्तथा राजा गम्यः स्यात्सर्वजन्तुषु ॥ ४९ ।। निजस्थानस्थितोप्येकः शतं योद्धं सहेन्नरः । बलिनामपि शत्रूणां तस्मात्स्थानं न संत्यजेत् ॥ ५० ॥ तस्मादुर्ग दृढं कृत्वा वीवधासारसंयुतम् । प्राकारपरिखायुक्तं यन्त्रादिभिरलंकृतम् ॥ ५१ ।। तिष्ठेन्मध्यगतो नित्यं युद्धाय कृतनिश्चयः । जीवन्संप्राप्स्यति राज्यं मृतो वा स्वर्गमेष्यति ॥ ५२ ॥ 15 20 7 ·४८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. अन्यच्च । बलिनापि न बाध्यन्ते लघवोप्येकसंश्रयाः। प्रभजनविपक्षेण यथैकस्था महीरुहाः ॥ ५३ ॥ महानप्येकजो वृक्षः सर्वतः सुप्रतिष्ठितः । सुमन्देनापि वातेन शक्यो धूनयितुं यतः ।। ९४ ।। एवं मनुष्यमप्येकं शौर्येणापि समन्वितम् । शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते हिंसन्ति च ततः परम् ॥ ५५ ॥ एवं प्रजीविमन्त्रः । इदमासनसंज्ञकम् । एतत्समाकर्ण्य चिरंजी- विनमाह | भद्र त्वमपि स्वाभिप्रायं वद । स आह । देव षाड्गुण्य- 10 मध्ये मम संश्रयः प्रतिभाति । तस्यानुष्टानं कार्यम् । उक्तं च । असहायः समर्थोपि तेजस्वी किं करिष्यति । निर्वाते ज्वलितो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्यति ।। ५६ ॥ तदत्रैव स्थितेन त्वया कश्चित्समर्थ आश्रयणीयो यो विपत्पतीकारं करोति । यदि पुनस्त्वं तव स्थानं त्यक्त्वा प्रयास्यसि तत्कोपि ते 15 वाङ्गात्रेणापि सहायत्वं न करिष्यति । उक्तं च | वनानि दहतो वह्नः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति गौरवम् ॥ २७ ॥ अथवा नैष एकान्तो यद्बलिनमेकं समाश्रयेत् । लघूनामपि संश्रयो रक्षायै भवति । उक्तं च । संघातवान्यथा वेनिबिडैर्वेणुभिर्वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं दुर्बलोपि तथा नृपः ॥ ५८ ॥ अथ ये संहता वृक्षाः सर्वतः सुप्रतिष्ठिताः । ते न रौद्रानिलेनापि हन्यन्तेन्योन्यमंश्रयात् ।। ५९ ।। महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः । प्रसह्य इव वातेन शक्यः स्यादपि मर्दितुम् ।। ६० ।। यदि पुनरुत्तमे संश्रयो भवति तकि मुच्यते । उक्तं च । -20 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ४९ । 10 महाजनस्य संपर्कः कस्य नोन्नतिकारकः । पद्मपत्रस्थितं तोयं धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ।। ६१ ॥ ततः संश्रयं विना न कश्चित्यतीकारोभवति । तस्मात्संश्रयात्कार्यों विग्रह इति मेभिप्रायः । एवं चिरंजीविमन्त्रः । अथैवं तेनाभिहिते स मेघवर्णो राजा चिरंतनं पितृसचिवं दीर्घायुषं सकलनीतिणारं गतं 5 स्थिरजीविनामानं प्रणम्य प्रोवाच । तात यदेते मया पृष्टाः सचिवा- स्तावदत्र स्थितस्यापि तव तत्परीक्षार्थ येन त्वं सकलं श्रुत्वा यदुचितं तन्मे समादिशसि | तद्यद्युक्तं भवति तत्सम देश्यम् । स आह । वत्स सर्वैरप्येतैर्नीतिशास्त्राश्रयमुक्तं सचिवैः । तदुपयुज्यते स्वकाले | पर- मेष द्वैधीभावस्य कालः । उक्तं च । अविश्वासं सदातिष्ठेत्संधिना विग्रहेण च । वैधीभावं च संश्रित्य पार्थं शोबलीयसः ।। ६२॥ तच्छ@ विश्वास्याविश्वस्तैलोभ दर्शयद्भिः सुखेनोच्छिद्यते रिपुः । उक्तं च । उच्छेद्यमपि विद्वांसो वर्धयन्त्यरिमेकदा । गुडेन वर्धितः श्लेष्मा सुखं वृद्धया नित्यते ।। ६३ ।। तथा च | स्त्रीणां शत्रोः कुमित्रस्य पण्य स्त्रीणां विशेषतः । यो भवेदेकभावोत्र न स जीवति मानवः ।। ६४ ।। कृत्यं देवद्विजातीनामात्मनश्च गुरोस्तथा । एकभावेन कर्तव्यं शेषं विर्भावमाश्रितैः ॥ ६५ ।। एको भावः सदा शस्तो यतीनां भावितात्मनाम् । स्त्रीलुब्धानां न लोकानां विशेषेण महीभृताम् ।। ६६ ।। तद्वैधीभावं संश्रितस्य तव स्वस्थाने वासो भविष्यति लोभाश्रयाच्च शत्रुमुच्चाटयिष्यसि | अपरं यदि किंचिच्छिद्रं तस्य पश्यसि तद्गत्वा 25 व्यापादयिष्यसि | मेघवर्ण आह | तात मयाविदितः संश्रयस्तस्य । 15 20 ·५० पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 5 तत्कथं छिद्रं ज्ञायते तस्य । स्थिरजीव्याह । वत्स न केवलं स्थानं छिद्राण्यपि तस्य प्रकटीकरिष्यामि प्रणिधिभिः । उक्तं च । गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति वै द्विजाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्व्यामितरे जनाः ॥ ६७ ।। उक्तं चात्र विषये। यस्तीर्थानि निजे पक्षे परपक्षे विशेषतः । गुप्नैश्चारैर्नृपो वेत्ति न स दुर्गतिमानुयात् ।। ६८ ॥ मेघवर्ण आह | तात कानि तीर्थान्युच्यन्ते कतिसंख्यानि च । कीदृशा गुप्तचराः । तत्सर्व निवेद्यतामिति । स आह । अत्र विषये 10 भगवता नारदेन युधिष्ठिरः प्रोक्तः । यच्छत्रुपक्षेष्टादश तीर्थानि स्वपक्षे पञ्चदश । त्रिभिस्त्रिभिर्गुप्तचरैस्तानि ज्ञेयानि । तैतैिः स्त्रपक्षः परप- क्षश्च वरयो भवति । उक्तं च नारदेन युधिष्ठिरं प्रति । कञ्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैवेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ ६९ ॥ तीर्थशब्देनायुक्तकर्माभिधीयते । तद्यदि तेषां कुत्सितं भवति तत्स्वा- मिनोभिघाताय । प्रधानं भवति तद्धये स्यादिति । तद्यथा | मन्त्री पुरोहितः सेनापतिर्युवराजो दौवारिकोन्तर्वासिकः प्रशासकः समाहर्तृ- संनिधातृप्रदेष्टज्ञापकाः साधनाध्यक्षो गजाध्यक्षः कोशाध्यक्षो दुर्गपा- लकरपालसीमापालपोत्कटभृत्याः । एषां भेदेन द्राग्रिपुः साध्यते । 20 स्वपक्षे च देवी जननी कञ्चुकी मालिकः शय्यापालकः स्पाशः सांव- त्सरिको भिषग्जलवाहकस्ताम्बूलवाहकाचार्यावङ्गरक्षकः स्थानचि- न्तकश्छचधरो विलासिनी । एषां वैरद्वारेण स्वपक्षे विधातः । तथा च । वैद्यसांवत्सराचार्याः स्वपक्षेधिकृताश्चराः । यथाहितुण्डिकोन्मत्ताः सर्व जानन्ति शत्रुषु ॥ ७० ॥ तथा च । कृत्वा कृत्यविदस्तीर्थैरन्तः प्रणिधयः पदम् । विदांकुर्वन्तु महतस्तलं विद्विषदम्भसः ॥ ७१ ।। 15 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. 10 एवं मन्त्रिवाक्यमाकात्रान्तरे मेघवर्ण आह | तात अथ किंनि- मित्तमेवंविधं प्राणान्तिकं सदैव वाय सोलूकानां वैरम् । स आह । वत्स कदाचिद्धंस शुकबककोकिल चातकोलूक मयूरकपोतपारावतविष्किरप्र- भृतयः सर्वेपि पक्षिणः समेत्य सोद्वेगं मन्त्रयितुमारब्धाः । अहो अस्माकं वैनतेयो राजा । स च तावच्छीवासुदेवासक्तो नास्माकं कामपि । चिन्तां करोति । तत्किं तेन वृथास्वामिना यो लुब्धकपाशैनित्यं निब- ध्यमानानां न रक्षां विधत्ते | उक्तं च । यो न रक्षति वित्रस्तान्पीद्यमानान्परैः सदा । जन्तून्पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः ।। ७२ ॥ यदि न स्यानरपतिः सम्यड़ेता इमाः प्रजाः । अकर्णधारा पुरुषा विप्लवन्ते ह नौरिव ॥ ७३ ।। षडिमान्पुरुषो जह्यागिनां नावमिवावे । अप्रवक्तारमा आर्यमनधीयानमृस्विजम् ॥ ७४ ।। अरसितारं राज नं भायों चाप्रियवादिनीम् । ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ ७५ ।। तत्संचिन्त्यान्यः कश्चिद्राजा विहंगमानां क्रियतामिति । अथ तैर्भ- द्राकारमुलूकमवलोक्य सर्वैरभिहितम् । यदेष उलूको राजास्माकं भविष्यति । तदानीयन्तां नृपाभिषेकसंबन्धिनः संभारा इति । अथ साधिते विविधतीर्थोदके प्रगुणीकृतेष्टोत्तरशतमूलिकासंघाते प्रदत्ते सिंहासने वर्तिते सप्तद्वीपवतीधरित्रीमण्डले प्रस्तारिते व्याघ्रचर्मण्या- 20 पूरितेषु हेमकुम्भेषु दीपेषु वाद्येषु च सज्जीकृतेषु दर्पणादिषु माङ्गल्य- वस्तुषु पठत्सु वन्दिमुख्येषु वेदोच्चारणपरेषु समुदितमुखेषु ब्राह्मणेषु गीतपरे युवतीजन आनीतायामग्रमहिष्यां कृकालिकायामुलूकोभिषेकार्थ यावत्सिंहासन उपविशति तावत्कुतोपि वायसः समायातः । सोचिन्त- यत् । अहो किमेष पक्षिमेलापको महोत्सवश्च । अथ ते पक्षिणस्तं 25 दृष्ट्वा मिथः प्रोचुः । पक्षिणां मध्ये वायसश्चतुरः श्रूयते । उक्तं च । 15 ·५२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. नराणां नापितो धूर्तः पक्षिणां चैव वायसः । दष्ट्रिणां च शृगालस्तु श्वेतभिक्षुस्तपस्विनाम् ।। ७६ ॥ तदस्यापि वचनं ग्राह्यम् । उक्तं च । बहुधा बहुभिः सार्धं चिन्तिताः सुनिरूपिताः । कथंचिन विलीयन्ते विनिश्चिन्तिता नयाः ॥ ७७ ॥ अथ वायसः समेत्य तानाह | अहो कि महाजनसमागमोयं पर- ममहोत्सवश्च । ते प्रोचुः । भो नास्ति कश्चिद्विहंगानां राजा | तद- स्योलूकस्य विहंगराजाभिषेको निरूपितस्तिष्ठति समस्तपक्षिभिः । तत्त्वमपि मतं देहि । प्रस्तावे समागतोसि । अथासौ काको विहस्याह । 10 अहो न युक्तमेतद्यन्मयूरहंसकोकिलचक्रवाकशुकहारीतसारसादिषु पक्षिप्रधानेषु विद्यमानेषु दिवान्धस्यास्य करालवक्तस्याभिषेकः क्रिय- ते ! तनैतन्मम मतम् । यतः । वक्रनासश्च कर्काक्षो रौद्रश्वाप्रियदर्शनः । अक्रुद्धोयं दिवान्धः स्यात्क्रुद्धः कीदृग्भविष्यति ।। ७८ ॥ तथा च । स्वभावरौद्रमत्युग्रं क्रूरमप्रियदर्शनम् । उलूकं नृपतिं कृत्वा का नः सिद्धिर्भविष्यति || ७९ ॥ अपरं वैनतेये स्वामिनि स्थिते किमेष दिवान्धः स्वामी क्रियते । तद्यद्यपि गुणवान्भवति तथाप्येकस्मिन्स्वामिनि स्थिते नान्यो भूपः 20 प्रशस्यते । एक एव हितार्थो यस्तेजस्वी पार्थिवो भुवः । युगान्त इव भास्वन्तो बहवोत्र विपत्तये ।। ८० ॥ तत्तस्य नानापि यूयं परेषामगम्या भविष्यथ । उक्तं च । गुरूणां नाममात्रेपि गृहीते स्वामिसंभवे । दुष्टानां पुरतः क्षेमं तत्क्षणादेव जायते ॥ ८१ ।। 15 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. तथा च । व्यपदेशेन महतां सिद्धिः संजायते परा। शशिनो व्यपदेशेन वसन्ति शशकाः सुखम् ॥ ८२ ।। त ऊचुः । कथमेतत् । स आह । कथा १. अस्ति कस्मिंश्चिदने चतुर्दन्तो नाम महागजो यूथाधिपः प्रतिवसति स्म । तत्र कदाचिन्महत्यनावृष्टिः संजाता प्रभूतवर्षाणि यावत् । तथा तडागहदपल्वलसरांसि शोषमुपागतानि । अथ तैः समस्तगजैः स गजराजः प्रोक्तः । देव पिपासाकुला गजकलभा मृतप्राया अपरे मृताश्च । तदन्विष्यतां कश्चिज्जलाशयो यत्र जलपानेन स्वस्थतां 10 वजन्ति । ततश्चिरं ध्यात्वा तेनाभिहितम् । अस्ति महाहंदो विविक्ते प्रदेशे स्थलमध्यगतः पातालगङ्गाजलेन सदैव पूर्णः । तत्तत्र गम्यता- मिति | तथानुतिष्ठे पञ्चरात्रमुपसर्पद्भिः समासादितस्तैः स हृदः । तत्र स्वेच्छया जलमवगाह्मास्तमनवेलायां निष्क्रान्ताः । तस्य च हृदस्य समन्ताच्छ शकबिला असंख्याः सुकोमलभूमौ तिष्ठन्ति । तेपि समस्तै- 15 रपि तैगजेरितस्ततो भ्रमद्भिः परिभन्नाः । बहवः शशका भन्मपादशि- रोग्रीवा विहिताः केचिन्मृताः केचिज्जीवशेषा जाताः । अथ गते तस्मिन्गजयूथे शशकाः सोढेगा गजपादक्षुण्णसमावासाः केचिद्भन- पादा अन्ये जर्जरितकलेवरा रुधिरप्लुता अन्ये हतशिशवो वाष्पपिहि- तलोचनाः समेत्य मिथो मन्त्रं चक्रुः। अहो विनष्टा वयम् । नित्यमे- 2) वैतद्गजयूथमागमिष्यति यतो नान्यत्र जलमस्ति | तत्सर्वेषां नाशो भविष्यति । उक्तं च | स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रनपि भुजंगमः । हसन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः ।। ८३ ।। तच्चिन्त्यतां कश्चिदुपायः । तत्रैकः प्रोवाच । गम्यतां देशत्यागेन | 25 किमन्यत् । उक्तं च मनुना व्यासेन च ।

·५४ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थ आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ।। ८४ ।। मनुः। क्षेम्यां सस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धिकरीमपि । परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थमविचारयन् ॥ ८५ ।। आपदर्थे धनं रक्षेदारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥ ८६ ।। ततश्चान्ये प्रोचुः । भोः पितृपैतामहं स्थानं न शक्यते सहसा त्यक्तुम् । तक्रियतां तेषां कृते काचिद्विभीषिका यत्कथमपि दैवान 10 समायान्ति | उक्तं च । निर्विषणापि सर्पण कर्तव्या महती फटा। विषं भवतु मा वास्तु फटाटोपो भयंकरः ।। ८७॥ अथान्ये प्रोचुः । यद्येवं ततस्तेषां महविभीषिकास्थानमस्ति येन नागमिष्यन्ति | सा च चतुरदूतायत्ता विभीषिका । यतो विजयदत्तो 15 नाम राजास्मत्स्वामी शशकश्चन्द्रमण्डले निवसति तलेष्यतां कश्चि- मिथ्यादूतो यूथाधिपसकाशं यचन्द्रस्त्वामत्र हद आगच्छन्तं निषेध- यति यतोस्मत्परिग्रहोस्य समन्ताइसति । एवमभिहिते श्रद्धेयवचना- कदापि निवर्तते । अथान्ये प्रोचुः । यद्येवं तदस्ति लम्बकर्णो नाम शशकः । स च वचनरचनाचतुरो दूतकर्मज्ञः । स तत्र प्रेष्यतामिति । 20 उक्तं च । साकारो निःस्पृहो वाग्मी नानाशास्त्रविचक्षणः । परचित्तावगन्ता च राज्ञो दूतः स इष्यते ।। ८८ | अन्यच । यो मूर्ख लौल्यसंपन्नं राजद्वारिकमाचरेत् | मिथ्यावादं विशेषेण तस्य कार्य न सिध्यति || ८९॥ तदन्विष्यतां यद्यस्माद्यसनादात्मनां सुनिर्मुक्तिः । अथान्ये प्रोचुः। अहो युक्तमेतत् । नान्यः कश्चिदुपायोस्माकं जीवितस्य । तथैव क्रिय- 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. GG । ताम् । अथ लम्बकर्णो गजयूथाधिपसमीपे निरूपितो गतश्च । तथा- नुष्टिते लम्बकर्णोपि गजमार्गमासाद्यागम्यं स्थलमारुह्य तं गजमुवाच । भो भो दुष्टगज किमेवं लीलया निःशङ्कतयात्र चन्द्रहद आगच्छसि । तन्नागन्तव्यं निवर्त्यतामिति । तदाकर्ण्य विस्मितमना गज आह । भोः कस्त्वम् । स आह । अहं विजयदत्तो नाम शशकश्चन्द्रमण्डले . वसामि । सांप्रतं भगवता चन्द्रमसा तव पार्श्व प्रहितस्तस्य वचनस्य श्रद्धेयत्वात् । तच्छ्रुत्वा स आह । भोः शशक तत्कथय भगवतश्चन्द्र- मसः संदेशं येन सत्वरं क्रियते । स आह । भवतातीतदिवसे यूथेन सहागच्छता प्रभूताः शशका निपातिताः । तत्किं न वेत्ति भवान्य- न्मम परिग्रहोयम् । तद्यदि जीवितेन ते प्रयोजनं तदा केनापि 10 प्रयोजनेनाप्यत्र हृदे नागन्तव्यमिति संदेशः | गज आह | अथ क्व वर्तते भगवान्स्वामी चन्द्रः । स आह | अत्र हदे सांप्रतं शशकानां भवयूथमथितानां हतशेषाणां समाश्वासनाय समायातस्तिश्चति । अहं पुनस्तवान्तिकं प्रेषितः | गज आह । यद्येवं तदर्शय मे तं स्वामिनं येन प्रणम्यान्यत्र गच्छामः । शशक आह | भो आगच्छ 15 मया सहकाकी येन दर्शयामि । तथानुष्ठिते शशको निशासमये तं गनं हृदतीरे नीत्वा जलमध्ये स्थितं चन्द्रबिम्बमदर्शयत् । आह च । भो एष नः स्वामी जलमध्ये समाधिस्थस्तिष्टति तन्निभृतं प्रणम्य सत्वरं बजेति । नो चेत्समाधिभङ्गायोपि प्रभूतं कोपं करिष्यति । अथ गजोपि त्रस्तमनास्तं प्रणम्य पुनर्गमनाय प्रस्थितः । शशकाश्च तहिनादा- 20 रभ्य सपरिवाराः सुखेन स्वेषु स्थानेषु तिष्ठन्ति स्म । अतोहं ब्रवीमि । व्यपदेशेन महतां सिद्धिः संजायते परा। शशिनो व्यपदेशेन वसन्ति शशकाः सुखम् ।। ९० ॥ तथा च । क्षुद्रमर्थपतिं प्राप्य न्यायान्वेषणतत्परौ । उभावपि क्षयं प्राप्तौ पुरा शशकपिञ्चलौ ॥ ९१ ॥ ने प्रोचुः । कथमेतत् । स आह । 25 8 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. कथा 2. अस्ति कस्मिंश्चिद्वक्षे पुराहं वसामि । तत्राधस्ताकोटरे कपिञ्चलो नाम चटकः प्रतिवसति स्म । अथ सदैवास्तमनवेलायामागतयोईयो- रनेकसुभाषितगोष्ट्या देवर्षिब्रह्मर्षिराजर्षिपुराणचरितकीर्तनेन च पर्य- * टनदृष्टानेककौतूहलप्रकथनेन च परमसुखमनुभवतोः कालो ब्रजति । अथ कदाचित्कपिञ्जलः प्राणयात्रार्थमन्यैश्चटकैः सहान्यं पक्कशालि- प्रायं देशं गतः । ततो यावन्निशासमयेपि नायातस्तावदहं सोद्वेगमना- स्तवियोगदुःखितश्चिन्तितवान् । अहो किमद्य कपिञ्जलो नायातः । किं केनापि पाशेन बद्ध उताहोस्वित्केनापि व्यापादितः । सर्वथा यदि 10 कुशली भवति तन्मां विना न तिष्ठति । एवं मे चिन्तयतो बहून्यहानि व्यतिक्रान्तानि । ततश्च तत्र कोटरे कदाचिच्छीघ्रगो नाम शशकोस्त- मनवेलायामागत्य प्रविष्टः । मयापि कपिञ्जलनिराशत्वेन न निवा- रितः । अथान्यस्मिन्नहनि कपिञ्जलः शालिभक्षणादतीव पीवरतनुः स्वमाश्रयं स्मृत्वा भूयोप्यत्रैव समायातः । अथवा साध्विदमुच्यते । न तादृग्जायते सौख्यमपि स्वर्गे शरीरिणाम् । दरिद्रपि हि यादृक्स्यात्स्वदेशे स्वपुरे गृहे ॥ ९२ ।। अथासौ कोटरान्तर्गवं शशकं दृष्ट्वा साक्षेपमाह | भो मदीयमेतद्- हम् । तच्छीघ्र निष्क्रम्यताम् | शशक आह । न नवेदं गृहं किंतु ममैव | तम्कि मिथ्या परुषाणि जल्पसि । उक्तं च । वापीकूपतडागानां देवालयकुजन्मनाम् । उत्सर्गात्परतः स्वाम्यमपि कर्तुं न शक्यते ॥ ९३ ॥ तथा च । प्रत्यक्षं यस्य यद्भुक्तं गृहाचं दश वत्सरान् । तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्यान्न साक्षी नाक्षराणि च ।। ९४ ॥ मानुषाणामयं न्यायो मुनिभिः परिकीर्तितः । तिरश्वां च विहंगानां यावच्छिशुसमाश्रयः ।। १५ ।। तन्मभैतद्गृहं न तवेति । कपिञ्जल आह | भो यदि स्मृतं प्रमाणी- 20 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ५७ 10 करोषि तदागच्छ मया सह येन स्मृतिपाठकं पृष्ट्वा स यस्य ददाति स गृह्णातु ! तथानुष्ठिते मयापि चिन्तितम् । किमत्र भविष्यति । मया द्रष्टव्योयं न्यायः । ततः कौतुकादहमपि तावनु प्रस्थितः । अत्रान्तरे तीक्ष्णदंष्ट्रो नामारण्यमार्जारस्तयोविवाद श्रुत्वा मार्गासनं नदीतटमा- साद्य कृतकुशोपग्रहो निमीलितकनयन ऊर्ध्वबाहुरर्धपादस्पृष्टभूमिः । श्रीसूर्याभिमुख इमां धर्मदेशनामकरोत् । अहो असारोयं संसारः । क्षणभङ्गुराः प्राणाः । स्वमसदृशः प्रियसमागमः । इन्द्रजालवत्कुटु- म्त्रपरिग्रहोयम् । तद्धर्म मुक्त्वा नान्या गतिरस्ति । उक्तं च । यस्य धर्मविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोहकारभस्त्रेव श्वसनपि न जीवति ।। ९६ ।। नाच्छादयति कौपीन न दंशमशकापहम् । शुनः पुच्छमिवानर्थ पाण्डित्यं धर्मवर्जितम् ।। ९७ ॥ अन्यच्च। पुलका इव धान्येषु पूतिका इव पक्षिषु । मशका इव मर्येषु येषां धर्मो न कारणम् ।। ९८ ।। श्रेयः पुष्पफलं वृक्षाहन्नः श्रेयो घृतं स्मृतम् । श्रेयस्तैलं च पिण्याकाच्छेयान्धर्मस्तु मानुषात् ।। ९९ ।। सृष्टा मूत्रपुरीषार्थमाहाराय च केवलम् । धर्महीनाः परार्थाय पुरुषाः पशवो यथा ॥ १०० ॥ स्थैर्य सर्वेषु कृत्येषु शंसन्ति नयपण्डिताः । बदन्तराययुक्तस्य धर्मस्य त्वरिता गतिः ।। १०१ ।। संक्षेपाकथ्यते धर्मो जनाः किं विस्तरेण वः । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ १०२॥ श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ।। १०३ ॥ अथ तस्य तां धर्मदेशनां श्रुत्वा शशक आह । भोः कपिजल एष नदीतीरे तपस्वी धर्मवादी निष्ठति । तदेनं पृच्छावः । कपिज्जल 15 20 25 ·५८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. । - 5 10 आह. ननु स्वभावतोयमस्माकं शत्रुभूतः । तहूरे स्थित्वा पृच्छावः । कदाचिदस्य व्रतवैकल्यं संपत्स्यते । ततो दूरस्थौ तावूचतुः । भोस्त- पस्विन्धर्मदेशक आवयोर्विवादो वर्तते । तद्धर्मशास्त्रहारेणास्माकं निर्णय देहि । यो हीनवादी स ते भक्ष्य इति | स आह | भद्रौ मा मैवं वदतः । निवृत्तोहं नरकमार्गाद्धिंसाकर्मणः | अहिंसैव धर्ममार्गः । उक्तं च । अहिंसापूर्वको धर्मो यस्मात्सद्भिरुदाहृतः । यूकमत्कुणदंशादीस्तस्मात्तानपि रक्षयेत् ।। १०४ ।। हिंसकान्येव भूतानि यो हिनस्ति स निघृणः । स याति नरकं घोरं किं पुनर्यः शुभानि च ॥ १०५ ॥ एते ये याज्ञिका अपि यज्ञकर्मणि पशून्नन्ति ते मूर्खाः । परमार्थ श्रुतेर्न जानन्ति । तत्र किलैतदुक्तं यदजैर्यष्टव्यम् । अजा व्रीहयस्ता- वत्सप्तवार्षिकाः कथ्यन्ते न पुनः पशुविशेषाः । उक्तं च । वृक्षांछित्त्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यद्येवं गम्यते स्वर्गे नरकं केन गम्यते ॥ १०६ ।। तन्नाहं भक्षयिष्यामि जयपराजयनिर्णयं करिष्यामि । परं वृद्धोहं दूरान्न यथावच्छृणोमि । एवं ज्ञात्वा समीपवर्तिनौ भूत्वा विवादं वदतं येन मेविज्ञाय परमार्थ वचो वदतः परत्रं न विरुध्यते | उक्तं च । मानाद्वा यदि वा लोभात्क्रोधादा यदि वा भयात् । यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः ॥ १०७ ।। तथा च । एकमश्वानृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतं कन्यानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ।। १०८ ।। उपविष्टः सभामध्ये यो न वक्ति स्फुटं वचः । तस्माहूरेण स त्याज्यो न्यायो वा कीर्तयेदृतम् || १०९ ।। तस्माद्विश्रब्धैर्भूत्वा कर्णोपान्ते निवेद्यताम् । किं. बहुना | तेन क्षुद्रेण तूर्ण विश्वासितावुभौ यथा बुद्धिविहीनौ तौ संजालावधर्तिनौ । 15 20 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ततश्च तेनापि समकालमेकः पादान्तेनाक्रान्तोन्यो दंष्ट्राक्रकचेन । ततो गतप्राणौ तौ भक्षिताविति । अतोहं ब्रवीमि | क्षुद्रमर्थपतिं प्राप्य न्यायान्वेषणतत्परौ । उभावपि क्षयं प्राप्तौ पुरा शशकपिञ्जली ।। ११० ॥ तद्भवन्तोप्येवं दिवान्धमर्थपतिमासाद्य राज्यन्धाः शशकपिञ्ज-, लमार्गेण यास्यन्ति । एवं ज्ञात्वा यदुचितं तद्विधेयम् । अथ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सावनेनाभिहितमित्युक्त्वा भूयोपि पार्थिवार्थ समेत्य मन्त्रयिष्याम इति ब्रुवाणाः सर्वे यथाभिमतं जग्मुः । केवलमवशिष्टो भद्रासनोपविष्टोभिषेकार्थ दिवान्धः कृकालिकया सहास्ने । अथ तेना- भिहितम् । कः कोत्र | भोः किमद्यापि न क्रियते मेभिषेकः । अथ 100 कालिकयाभिहितम् । भद्र कृतोयं विघ्नस्ते काकेन । गतास्ते विहगा यथेप्सितानु दिक्षु । केवलमेक एवायं वायसः केनापि हेतुना तिष्ठति । तदुत्तिष्ठ येन त्वां स्वाश्रयं प्रापयिष्यामि । तच्छ्रुत्वा स सविषादं वाय- समाह । भो दुष्टात्मन् किं मया तेपकृतं यद्राज्याभिषेको मे विनितः । तदद्यप्रभृति सान्वयमावयो।रम् । उक्तं च । रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ १११ ॥ इत्येवमभिधाय कृकालिकया सह स्वाश्रयं गतः । अथ भयव्या- कुलो वायसो व्यचिन्तयत् । अहो अकारणवैरमासादयता मया किं व्याहृतम् । उक्तं च । अदेशकालज्ञमनायतिक्षम यदप्रियं लाघवकारि चात्मनः । योत्राबबीत्कारणवर्जितं वचो न तद्वचः स्याद्विषमेव तद्भवेत् ॥ ११२ ॥ वलोपपन्नोपि हि बुद्धिमानरः परं नयेन स्वयमेव वैरिताम् । 15 20 25 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. भिषङ्ग मास्तीति विचिन्त्य भक्षये- दकारणात्को हि विचक्षणो विषम् ।। ११३ ।। एवमुक्त्वा काकोपि स्वभवनं प्रति प्रायात् । तद्वत्स एवमस्माभिः सह वैरं कौशिकानामन्वयागतम् । मेघवर्ण आह । ताव तदेवं गते- स्माभिः किं क्रियते । स आह । वत्स एवं गतेपि पाडण्यादपरः स्थूलोभिप्रायोस्ति । तमङ्गीकृत्य स्वयमेवाहं तद्विजयाय यास्यामि रिपून्वञ्चयित्वा वधिष्यामि । उक्तं च । बहुबुद्धिसमुपेताः मुविज्ञाना बलोत्कटान् । शक्ता वञ्चयितुं धूर्ता ब्राह्मणं छागलादिव ।। ११४ ।। मेघवर्ण आह | कथमेतत् । सोत्रवीत् । कथा3. अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्टाने मित्रशर्मा नाम ब्राह्मणः कृताग्निहोत्र- परिग्रहः प्रतिवसति स्म । स कदाचिन्माघमासे सौम्यानिले प्रवाति मेघाच्छादिते गगने मन्दमन्दं वर्षति पर्जन्ये पशुप्रार्थनार्थ कंचिद्रा- 13 मान्तरं गतः कश्चिद्यजमानो याचितः । भो यजमान आगामिन्याममा- वास्यायां यक्ष्यामि यज्ञम् । तद्यजनार्थे पशुमेकं समर्पय । अथ तेना- तीव पीवरतनुः पशुः प्रदत्तः । सोपि समर्थस्तं पशुमितश्चेतश्च गच्छन्तं विज्ञाय स्कन्धे कृत्वा सत्वरं पुराभिमुखं प्रतस्थे | अथ तस्य गच्छतो मार्गे त्रयो धूर्ताः क्षुत्क्षामकण्ठाः संमुखा बभूवुः । तैस्तादृशं पीवरतनुं 20 पशुं स्कन्धे कृतमालोक्य मिथोभिहितम् । भो अस्य पशोर्भक्षणादद्य- तनीयो हिमपातो व्यर्थतां नीयते । तदेनं वञ्चयित्वास्य सकाशा- ह्यते । अथ तेषामेकतमो वेषपरिवर्तनं विधाय संमुखो भूत्वापरमार्गेण तमाहिताग्निमूचे | भो भो बालाग्निहोत्रिन् किमेवं जनविरुद्धं हास्य- कार्यमनुष्टीयते यदेष सारमेयोपवित्रः स्कन्धाधिरूढो नीयते । उक्तं च । श्वानकुकुटचाण्डालाः समस्पर्शाः प्रकीर्तिताः । रासभोष्ट्रौ विशेषेण तस्मात्तानैव संस्पृशेत् ॥ ११५ ॥ - ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ६१ 5 । . ततश्च तेन कोपाविष्टेनाभिहितम् । अहो किमन्धो भवान्य- त्पशुं सारमेयत्वेन प्रतिपादयसि | स आह । ब्रह्मन् न कोपः कार्यः । यथेच्छं गम्यताम् । अथ यावत्किंचिद्वनान्तरं गच्छति तावद्वितीयो धूर्तः संमुखमभ्युपेत्य तमुवाच ! भो ब्रह्मन् कष्टं कष्टम् । यद्यपि वल्ल- भोयं मृतवत्सस्तथापि स्कन्ध आरोपयितुमशक्यः । उक्तं च । तिर्यञ्चं मानुषं वापि यो मृतं संस्पृशेत्कुधीः । पञ्चगव्येन शुद्धिः स्यात्तस्य चान्द्रायणेन वा || ११६ ।। अथासौ सकोपमाह । भोःकिमन्धो भवान्यत्पशु मृतवत्सं वदसि । सोबबीत् । भगवन् मा कोपं कुरु । अज्ञानान्मयाभिहितम् । तत्त्वमा - 1) मन उचितेन समाचरोति । अथ यावत्स्तोकं वनान्तरं गच्छति ताव- तृतीयो धूर्तः संमुखमुपेत्य तमुवाच । भो अयुक्तमेतद्यद्रासभं स्कन्धा- रूढं नयसि । तत्त्यज्यतामेषः । उक्तं च । यः स्पृशेद्रासभं मया ज्ञानादज्ञानतोथवा । सचैल स्नानमुद्दिष्टं तस्य पापप्रशान्तये ॥ ११७ ॥ तत्त्यजैनं यावत्कोपि न पश्यति | अथासौ तं पशुं रासभं मन्य- मानो भयाद्भूमौ प्रक्षिप्य स्वगृहमुद्दिश्य पलायितुं प्रारब्धः । ततस्तेपि त्रयो मिलित्वा पशुमादाय यथेच्छं भक्षितुमारब्धाः । अतोहं ब्रवीमि । बहुबुद्धिसमुपेताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् । शक्ता वञ्चयितुं धूर्ता ब्राह्मणं छागलादिव ।। ११८ ॥ अथवा साध्विदमुच्यते । अभिनवसेवकविनयैः प्राघूर्णोक्तैर्विलासिनीरुदितैः । धूर्तजनवचननिकरिह कश्चिदवञ्चितो नास्ति ॥ ११९ ॥ नदनास्ति किंचिद्वक्तव्यमेव | तदवधार्य यथोक्तमनुष्ठीयताम् । स आह | तर्हि समादिश । तवादेशो नान्यथा कार्यः । स्थिरजीव्याह । 25 वत्स आकर्णय तर्हि सामादीनतिक्रम्य यो मया पञ्चम उपायो निरू- पितः । तन्मां विपक्षभूतं कृत्वातिनिठुरवचनैर्भर्त्सय । यथा विपक्षप्रणि - 15. 20 .. ।

·६२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 10 धीनां प्रत्ययो भवति तथा समाइतरुधिरैरालिप्य मां न्यग्रोधस्याधः प्रक्षिप्य गम्यतां पर्वतमृष्यमूकं प्रति । तत्र सपरिवारस्तिष्ठ यावदहं सपत्नान्नुप्रणीतेन विधिना विश्वासाभिमुखान्कृत्वा कृतार्थो ज्ञातदुर्ग- मध्यो दिवसे तानन्धतां प्राप्तांस्त्वां नीत्वा व्यापादयिष्यामि । ज्ञात : मया सम्यक् । नान्यथा सिद्धिरस्ति । मत्वेक्षस्व । यतो दुर्गमेतदपसा- ररहितं केवलं वधाय भवति | उक्तं च । अपसारसमायुक्तं नयज्ञैर्दुर्गमुच्यते । अपसारपरित्यक्तं दुर्गव्याजेन बन्धनम् । ।। १२० ।। न च त्वयास्मदर्थ कृपा कार्या । उक्तं च । आप प्राणसमानिष्टान्पालितालालितानपि । भृत्यान्युद्धे समुत्पन्ने पश्येन्म्लानामिव स्रजम् ॥ १२१ ।। तथा च । प्राणवद्रक्षयेद्धृत्यान्स्वकार्यमिव पोषयेत् । सदैकदिवसस्यार्थे यत्र स्याच्छत्रुसंगमः ।। १२२ ॥ तत्वया नात्र विषये निषेधनीयोहम् । इत्युक्त्वा तेन सह शुष्क- कलहं कर्तुमारब्धः । अथान्ये ते तस्य भृत्याः स्थिरजीविनमुच्छृङ्खल- वाचा जल्पन्तमवलोक्य तस्य वधायोद्यता मेघवर्गेनाभिहिताः । अहो निवर्तध्वं यूयम् । अहमेवास्य शत्रुपक्षपातिनो दुरात्मनः स्वयं निग्रहं करिष्यामि । इत्यभिधाय तस्योपरि समारुह्य लघुचञ्चुप्रहारैस्तं 20 निहत्य रुधिरेण प्लावयित्वा यथाभिप्रेतं सपरिजनो गतः । अत्रान्तरे कृकालिकया द्विषत्पणिधिभूतया सर्व तदमात्यव्यसनं मेघवर्णस्य गमन चोलूकराजाय निवेदितम् । यत्तवारिः संप्रति कापि भीतो भीतपरि- वारश्च प्रचलितः । उलूकोपि तदाकास्तमनवेलायां सामात्यपरि- जनो वायसवधार्थं प्रचलितः । प्राह च । यदहो त्वर्यतां त्वर्यताम् । 23 भीतः शत्रुः पलायनपरः पुण्यैर्लभ्यते । उक्तं च | शत्रोः प्रचलने छिद्रमेकमन्यत्र संश्रयम् । कुर्वाणो जायते वश्यो व्यग्रत्वे राजसेविनाम् ॥ १२३ ।।

·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. । न च च्छिद्रं विना शत्रुर्देवानामपि सिध्यति । छिद्रं शक्रेण संप्राप्य दितेर्गी विदारितः ।। १२४ ।। एवं ब्रुवाणाः समन्तात्तं न्यग्रोधपादपमधः परिवेष्टयावस्थिताः। यावन्न कश्चिद्वायसो दृश्यते तावच्छाखाग्रसमारूढो हृष्टमनाः स्तूय- मानो वन्दिभिरुलूकराज एतदुवाच | अहो ज्ञायतां तेषां मार्गः । यत्कतमेन मार्गेण ते प्रनष्टाः काकाः । तन्न यावदुर्ग समाश्रयन्ति ताव- देव पृष्ठतो गत्वा व्यापाद्या भवन्ति | उक्तं च | वृतिमप्याश्रितः शत्रुरवध्यः स्याज्जिगीषुणा । किं पुनः संश्रितो दुर्ग सामग्र्या परया युतम् ॥ १२५ ॥ अथास्मिन्प्रस्तावे स्थिरजीवी मन्दमन्दं शब्दमकरोत् । तच्छ्रुत्वा 10 ते सर्वेप्युलूकास्तस्य वधार्थ प्रजग्मुः । अथ तेनोक्तम् । अहो अहं स्थिरजीविनामा मेघवर्णस्य मन्त्री मेघवर्णेनेदृशीमवस्थां नीतः । तन्नि- वेदयध्वमात्मनः स्वामिने । तेन सह बहु वक्तव्यमस्ति । अथ तैनि- वेदिते स उलूकराजो विस्मयसमाविष्टसत्सकाशं गत्वा प्रोवाच | भोः किमेतां दशां गतस्त्वम् । तत्कथ्यताम् । स्थिरजीव्याह । देव श्रूय- 15 ताम् । अतीतदिने स दुरात्मा मेघवर्णो युष्मद्व्यापादितप्रभूतवायसान्दृष्ट्वा युष्माकमुपरि कोपशोकप्रस्तो युद्धार्थ प्रचलित आसीत् । ततो म- याभिहितम् । स्वामिन् न युक्तं भवतस्तदुपरि गन्तुम् । उक्तं च । बलीयसा हीनबलो विरोध न भूतिकामो मनसापि वाञ्छेत् । न वध्यते वेतसवृत्तिरत्र व्यक्तं प्रणाशो हि पतंगवृत्तेः ।। १२६ ॥ तत्तस्योपप्रदानेन संधिविधातुं युक्तः । उक्तं च । बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा सर्वस्वमपि बुद्धिमान् । दन्त्वा प्ररक्षयेलाणारक्षितैस्तैर्धनं पुनः ॥ १२७ ।। तच्छ्रुत्वा तेन दुर्जनप्रकोपितेन त्वत्पक्षपातिनं मामाशङ्कमानेनाह- मीदृशीमवस्थां नीतः । तत्तव पादाः सांप्रतं मे शरणम् । किं बहुना 9 ·६४ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 10 विज्ञप्नेन । यावदहं प्रचलितुं शक्नोमि तावत्त्वां तस्याश्रये नीत्वा सर्व- वायसक्षयं विधास्यामि | अथारिमर्दन एतदाकर्ण्य पितृपैतामहान्स- चिवानेकत्र स्थान आकार्य तैः सह मन्त्रितवान् । रक्ताक्षः क्रूराक्षो दीप्ताक्षो वक्रनास एते तस्य चत्वारः सचिवाः । तत आदौ रक्ताक्ष पृष्टवान् । भद्र तावदेष तस्य रिपोर्मन्त्री मम हस्तगतः । तल्कि क्रिय- ताम् । स आह । देव एष तस्याद्यो मन्त्री यद्यपि वेलामुहूर्वगुणेन दुर्जनोक्तेन वाक्येन वियोजितस्तदप्यस्य वाक्यं श्रोतव्यं यतो न सदैव विग्रहासक्तेन भूभुजा भाव्यम् । उक्तं च । कोषक्षयो न निद्रा च न विलासेषु च स्पृहा । विग्रहासक्तचित्तानां न रतिः कापि जायते ।। १२८ ।। तस्मादस्य द्वारेण तेन सह साना वर्तितव्यम् । उक्तं च । सामादिदण्डपर्यन्तो नयः प्रोक्तः स्वयंभुवा । तेषां दण्डस्तु पापीयांस्तं पञ्चाविनियोजयेत् ॥ १२९ ॥ तथा च। सामसिद्धानि कार्याणि विकृति यान्ति न क्वचित् । सज्जनानां मनांसीव भवन्ति प्रमुदे सदा || १३० ।। सामसाध्येषु कार्येषु यो दण्डं योजयेदुधः । स पित्ते शर्कराशाम्ये पटोलं कटुकं पिबेत् || १३१ ।। यत्केचिच्चैव वदन्ति यच्छत्रवो दण्डसाध्याः स्युर्न सामसाध्यास्त- 20 दप्ययुक्तम् । उक्तं च । पर्णशब्दमपि श्रुत्वा त्रस्यन्ति हरिणाश्च ये । वध्यन्ते लुब्धकैः : पश्य सर्वदा ॥ १३२ ।। अन्यच्च। शत्रोरुच्छेदनार्थाय न सानोस्त्यन्यदौषधम् । हेमन्ते हिमपातेन पद्मिनी किं न दह्यते ॥ १३३ ।। तद्यदि मइचः प्रमाणं तत्संधानाय वधाय वा रिपोः साम प्रयो- क्तव्यं यतो नीतावप्ययुक्तम् । सानाल 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ६९ । G24 शनैः शनैर्ददात्येष पादौ भूतानुकम्पया । अहो जलचरः प्राणी बकः परमधार्मिकः ॥ १३४ ।। एवं तस्याभिप्रायं बुवा क्रूराक्षमाह । भद्र तवाभिप्रायमपि श्रोतु- मिच्छामि | एवंविधे कृत्ये समुपस्थिते किं मम कृत्यं भवति । स आह । देव तेन निसर्गवैरिणा यत्सामप्रयोजनं तन्मम न भाति । उक्तं च ।। चतुर्थोपायसाध्ये शत्रौ सान्त्वमपक्रिया । स्वेद्यमानज्वरं प्राज्ञः कोम्भसा परिषिञ्चति ॥ १३५ ॥ तद्भेदसायो दुष्टोपि रिपुर्भवति | उक्तं च | अपि वीर्योत्कटः शत्रुर्यतो भेदेन सिध्यति । तस्माद्भेदः प्रयोक्तव्यः शत्रूणां विजिगीषुणा ॥ १३६ ।। असाध्यं शत्रुमालोक्य दायादं तस्य भेदयेत् । राज्यकामं समर्थ च यथा रामो विभीषणम् ।। १३७ ।। कूटलेख्यैर्धनोस्सन्र्दूषयेच्छत्रुपक्षजम् । प्रधानपुरुष यद्वद्विष्णुगुप्तेन राक्षसः ॥ १३८ ।। भेदयेच बलं राजा दुर्भेद्यमपि वित्ततः । यतः सुखेन भज्येत घुणोत्कीर्णसुदारुवत् ।। १३९ ॥ एवं ज्ञात्वा विवकिना शत्रुसाधनाय भेदः प्रयोक्तव्यः । सर्वो विजिगीषुर्गुणयुक्तोपि शत्रुर्भेदात्तव वश्यो भवति । उक्तं च | अत्यच्छेनाविरुद्धेन सुवृत्तेनातिचारुणा । अन्तर्भिन्नेन संप्राप्तं मौक्तिकेनापि बन्धनम् ।। १४० ।। तद्यदि मम मत मनुष्टीयते तदा स्वपक्षे भेदो रक्ष्यः परपक्षे प्रयो- क्तव्यः । एवं तस्याभिप्रायं विदित्वा दीनाक्षमाह | भद्र अत्र विषये तव कोभिप्रायः । स आह | देव मम सामभेदी द्वावपि न प्रतिभासेते यतो न साना न च भेदेन तथा शत्रुः सिध्यति यथोपप्रदानलुब्ध उपप्रदानेन विश्वास्य वध्यः स्यात् । उक्तं च । लोभाविष्टो नरो वित्तं वीक्षते न स चापदम् । दुग्धं पश्यति मार्जारो यतो न लकुटाहतिम् ॥ १४१ ॥ C S ·पञ्चतन्त्रम् तन्त्रम् ३. क 10 शत्रु वाञ्छाविधाताय बुद्धियुक्तो महीपतिः । साम्यं नयति सौम्येन यथैवाग्निं महोदधिः ॥ १४२॥ अपि स्यापितृहा वैरी सोपि दानविलोभितः । गत्वा विश्वासभावं स शत्रोरात्मानमर्पयेत् ॥ १४३ ॥ दुर्गस्था अपि वध्यन्ते शत्रवो दानसंश्रयात् । स्वल्पमांसप्रदानेन कैवस्तिमयो यथा ॥ १४४ ।। अपरं यच्छत्रोरुपप्रदानं वर्जयन्ति तदप्ययुक्तं यत उपप्रदानव्या- जाच्छत्रुर्निर्मूलतां याति । उक्तं च । उच्छेद्यमपि विद्वांसो वर्धयन्त्यरिमेकदा । गुडेन वर्धितः श्लेष्मा यतो निःशेषतां व्रजेत् ।। १४५ ।। एवं तहचनमाकर्ण्य वक्रनासमूचे | भो निवेद्यतामात्मनोभिप्रायः । स आह | देव किं वदामि यत्त्रयाणामप्येषां मध्यान्नैकेनापि नीलि- शास्त्राश्रयमभिहितं यतोशक्तानामेते सामभेदोपप्रदानोपायाः शक्ता- नां पुनः शत्रुविषये दण्ड एव । उक्तं च । दण्डं मुक्त्वा नृपो योन्यानुपायान्योजयेद्रिपोः । स तं भीतमिव ज्ञात्वा स्वैरं तं प्रति धावति || १४६ ॥ अपरं सामादिभिर्या लक्ष्मी भुजां दण्डं विना सा लक्ष्मीविरं न प्रभवति । उक्तं च । अकृत्वा पौरुष या श्रीविकासिन्यपि किं तया । जरद्योपि चाश्नाति दैवादुपगतं तृणम् ॥ १४७ ।। मनसा सर्वलोकानां लक्ष्मीहस्तगतैव हि | कर्मणोदामदण्डानामेव स्याइशवर्तिनी ।। १४८ ।। दुर्लभा स्त्रीव चित्तेन लक्ष्मीः संसेव्यतेलसैः । पण्यस्त्रीवोद्यतैश्चैव युद्धे वीर्यधनप्रदैः ॥ १४९ ॥ किरीटमणिचित्रेषु मूर्धसूत्तानरश्मिषु । नादत्त्वा द्विषतां पादं पुरुषः श्रियमश्रुते ।। १५० ॥ 1 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम् हेलाकृष्टस्फुरत्खहदीप्तांशुपरिपिञ्जरः । श्रीमत्करिकराकारैराहार्यन्ते भुजैः श्रियः ।। १५१ ॥ पराक्रमपरामर्शवशीकृतरिपोस्त्वसौ । लक्ष्मीरन्याङ्कसुप्रैव स्वयं गृहकुटुम्बिनी ॥ १५२ ॥ शत्रोः श्रियं सदोत्थायी सैंही वृत्ति समाश्रितः । कचग्रहेण भुजीत दुविनीतामिव स्त्रियम् || १५३ ।। एवं चतुर्थों वक्रनासमन्त्रो दण्डसाध्यः । ततस्तस्यापि वचः समा- कर्ण्य प्राकारकर्णमुदासीनं वृद्ध सचिवमाह | भो अभिधीयतामात्मनो- भिप्रायः । स आह । देव अवध्योयं विशेषात्तव पक्षाश्रयः शरणा- गतश्च । तदेनं स्वदुर्गे नीत्वा संमानय । ततोनेनाग्रसरेण शत्रवो 10 व्यापादनीयाः स्युः । उक्तं च | मत्स्यो मत्स्यमुपादत्ते ज्ञातिर्जातिमसंशयम् । रावणोच्छित्तये रामो विभीषणमपूजयत् ॥ १५४ ।। अपरमस्य वधान्महापातकमस्ति । उक्तं च । वदत्सु दैन्यं शरणागतेषु बहुप्रहारेषु भयेन युक्ताः । दयाविहीनाः प्रहरन्ति येत्र ते रौरवादीनि निषेवयन्ति || १०६ ।। अपरं च ॥ दक्षिणादिसमृद्धस्य वाजिमेधस्य यत्फलम् । तत्फलं लभते सम्यग्यो रक्षेच्छरणागतम् ।। १५६ ।। एवं पञ्चमः प्राकारकर्णस्य मन्त्रः । अथ तस्य तदाकर्ण्य स्वय- मरिमर्दनोभिहितवान् | भो ममाप्ययमभिप्रायः । एष तावत्कपटी न भवति । मदर्थे स्वामिना तिरस्कृतः । तद्युज्यते स्वे. दुर्गे नेतुम् । युक्तमुक्तं प्राकारकर्णेन । यदि पुनरेष त्यज्यते हन्यते वा ततः कृत- 25 नतादोषो भवति । तथा च । 1 का 20 ·६८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 10 6A ब्रह्मन्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते शठे | निष्कृतिविहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १७ ॥ तथा च। सत्कृताश्च कृतार्थाश्च कृतज्ञा न भवन्ति ये । मृतानामपि नो काकास्तेषां मांसानि भुञ्जते ।। १५८ ॥ तस्मादस्याहं संमानं करिष्यामि । तच्छ्रुत्वा वक्रनास आह । देव न युक्तमेतच्छत्रुपक्षपातिनां दुर्गदर्शनम् । उक्तं च । अज्ञाताः पुरुषा यस्य प्रविशन्ति महीपतेः | दुर्ग तस्य न संदेहः प्रविशन्ति द्रुतं द्विषः ॥ १५९ ।। तच्छुत्वारिमर्दन आह । भो न युक्तमुक्तं भवता | दुर्ग दुर्गमिति कातरप्रवादोयम् । शूराणां तु स्वभुजवीर्यपञ्जरं दुर्गम् । उक्तं च । यस्य स्यात्सहजं वीर्य हन्यते स नारिभिः । मणिदीपस्य नोयोपि वायुर्बाधयते शिखाम् ।। १२० ॥ दुर्गाश्रयोपि कालेन नाशं यास्यति । उक्तं च । स्थानं त्रिकूटं परिखा समुद्रो रक्षांसि योधा धनदश्च वित्तम् । शस्त्रं च यस्योशनसा प्रणीतं स रावणः कालवशाद्विपन्नः ॥ १६१ ॥ इत्युक्त्वा तमुवाच । भोः स्थिरजीविन् मया त्वं तावत्परिग्रहासंम- 20 तेनापि रक्षितो गृहीतश्च । तदागम्यतां मे दुर्गम् । तत्र च यत्तव कुलोचितं तत्कुरुष्व । सोप्यन्तर्विहस्य तमुवाच । भोः स्थिरजीविनः किमतिबहुना व्यर्थप्रलपनेन । मदीयकुलीनतां फलेन ज्ञास्यति भवान् । तच्छ्रुत्वा वक्रनासः प्रोवाच । भो विनष्टं कुलमस्माकम् । सा सा संपद्यते बुद्धिः सा मतिः सा च भावना । सहायास्तादृशा ज्ञेया यादृशी भवितव्यता ।। १६२ ।। कौशिकानां राजदोषेण विनाशः समागतः । तत्कस्य कथ्यते ।

·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. उकंच दोषमात्तों जनः कृत्स्नं पार्थिवाय निवेदयेत् । यदा स्याहोषवान्भूपस्तदा कस्तं निषेधयेत् ॥ १६३ ।। एवं तमनादृत्य स्थिरजीविनमादाय स्वदुर्गमाससादोलूकपतिः । स्थिरजीव्यपि तदुर्गविषमतामालोक्य स्वचित्तेचिन्तयत् । एतदुर्ग तावद्यथोक्तं दुर्गविषमं परमसारं नास्ति । तदन्तर्मृत्युपाशबद्धा मम वशे संजाताः । येन मन्त्रिणा वक्रनासेन स्वस्वामी मां प्रति स्थिरजीवी वध्यतामित्युक्तस्तत एषामुलकानां मध्ये नीतिज्ञोयं हितश्च । अन्ये तु मृढतमाः स्वामिना सह । अथ त उलूकास्तेनोलूकपतिनोक्ताः । यदहो स्थिरजीविनो भद्रतर आश्रयः समर्पणीय इति । स्थिर जीवी तच्छ्रुत्वा व्यचिन्तयत् । मया तावदेषां वधोपायश्चिन्तितव्यः । ततः स मया मध्यस्थितेन न भविष्यत्येतेपि यत; सावधाना भविष्यन्ति । तदेतदुर्गद्वा- रमाश्रयामि येनात्र स्थितोभिप्रेतं करोमि । ततश्चोलूकभूपमाह । देव तवैतद्युक्तम् । परमहमपि नीतिज्ञो हितश्च । यद्यपि तत्वानुरक्तः शुचि- स्तथापि स्वदुर्गमध्ये न वासो ममाहः । तदहमत्रैव दुर्गद्वारे स्थित: 1E सदा भक्तिसेवां करिष्यामि । तथानुष्टिते वक्रनासः स्ववर्गीयानाहूय प्रोवाच | भो एतावत्कालं यावदेतदुर्ग कुशलं चास्माकं भूपतेरभूत् । परं संप्रत्यन्यं पर्वतमाश्रित्य वयं सर्वेन्यहर्ग संश्रयामः । उक्तं च । अनागतं यः कुरुते स शोभते स शोचते यो न करीत्यनागतम् । वनेत्र संस्थस्य समागता जरा बिलस्य वाणी न कदापि नः श्रुता ॥ १६४ ।। ते प्रोचुः । कथमेतत् । सोब्रवीत् । । 20. कथा४. कस्मिाश्चिदनप्रदेशे खरनखरो नाम सिंहः प्रतिवसति स्म । स 25 कदाचिदितश्वेतश्च परिभ्रमन्क्षुत्क्षामो न किंचित्सत्त्वमाससाद | सत- ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. श्वास्तमनसमये महती गुहामासाद्य प्रविश्य चिन्तितवान् । नूनमे- तस्यां गुहायां रात्री केनचित्सत्त्वेनागन्तव्यम् । तन्निभृतो भूत्वा तिष्ठामि | एवं तस्य तत्र स्थितस्याधिपुच्छो नाम तत्स्वामी लोपाशक: समायातः । स यावत्पश्यति तावत्सिहपदपद्धतिर्गुहायां प्रविष्टा भवति 5 न च निष्क्रान्ता | ततश्वाचिन्तयत् । अहो विनष्टोस्मि । नूनमस्याम- न्तर्गतेन सिंहेन भाव्यम् । तल्किं करोमि । कथं यास्यामि । एवं विचि- न्त्य द्वारस्थः फूत्कर्तुमारब्धः। अहो बिल रे । इति प्रोच्य भूयोप्यभाषत। भोः किं न वेत्सि यत्त्वया सहै कः समयधर्मास्ति । मया त्वं वक्तव्यो बाह्यात्समायातेन त्वयाप्यहमाकारणीयः । तद्यदि मां नाह्वयसि 10 ततोहं द्वितीयां गुहां यास्यामि | सिंहोपि तच्छ्रुत्वा चिन्तितवान् । नूनमेषा गुहा समायातस्यावानं सदा करोति । साद्य मद्यान किंचिदूचे । अथवा साध्विदमुच्यते । भयसंत्रस्तमनसां हस्तपादादिकाः क्रियाः । प्रवर्तन्ते न वाणी च वेपथुश्चाधिको भवेत् ॥ १६५ ॥ तदहमप्यावानं करोमि येन प्रविश्य मम भोज्यतां यास्यतीति । एवं संप्रधार्य तस्याबानमकरोत् । अथ सिंहशब्देन सा गुहा प्रतिरवशत- सपूर्णान्यानपि दूरस्थान्सत्त्वांस्त्रासयामास | लोपाशकोपि पलाय- नपर इमं श्लोकमपठत् । अनागतं यः कुरुते स शोभते स शोचते यो न करोत्यनागतम् । वनेत्रसंस्थस्य समागता जरा बिलस्य वाणी न कदापि नः श्रुता ॥ १६६ ॥ एवं मत्वा मया सह गम्यताम् । एवमभिधाय सपरिजनो वक्रना- सोन्यं देशं गतः। अथ बक्रनासे गते स्थिरजीव्यपि प्रहृष्टमना व्यचिन्तयत् । अहो कल्याणमस्माकमुपस्थितम् । तदेते मूढतमाः सुवध्या में संजाताः । 15 20 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ७१ 5 उक्तं च । न दीर्घदर्शिनो यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः । क्रमायाता ध्रुवं तस्य नचिरात्स्यात्परिक्षयः ॥ १६७ ॥ अहो साध्विदमुच्यते । मन्त्रिरूपा हि रिपवः संभाव्यास्ते विचक्षणः । ये सन्तं नयमुत्सृज्य सेवन्ते प्रतिलोमतः ॥ १६८ ॥ एवं विचिन्त्य स्वकुलाये वनकाष्टिकामेकैकां दिन प्रति प्रक्षिपति गुहाप्रदीपनार्थम् । न च ते मूर्खा उलूका जानन्ति यदेष कुलायम- स्मदुद्द्योतनाय वृद्धिं नयति । अथवा साध्विदमुच्यते । कृतान्तपाशबद्धानां दैवोपहतचेतसाम् । बुद्धयः कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥ १६९ ॥ अथ प्रभूतकाष्ठसंभारे कुलायव्याजेन रचिते दुर्गद्वारे सूर्योदये संजातेन्धतां प्राप्तेषूलूकेषु स्थिरजीव्यूष्यमूकं गत्वा मेघवर्णमाह । स्वामिन् दाहसाध्या कृता सा मे रिपुगुहा । तत्सर्वपरिवारः समेत्यै- कैकां वनकाष्ठिकां ज्वलन्ती प्रान्ते गृहीत्वा तत्र गुहाद्वारेस्मत्कुलाये 15 प्रक्षिपतु येन सर्वशत्रूणां कुम्भीपाकनरकन्यायो भवति । तच्छुत्वा प्रहृष्टो मेघवर्ण आह । तात तत्कथयात्मवृत्तान्तम् । चिरादृष्टोसि | स आह । वत्स नायं कालो वक्तव्यस्य यतः कदाचित्तस्य रिपोः कश्चि- प्रणिधिः समागमनं निवेदयिष्यति । ततो ज्ञानादतोप्यपसरणमन्यत्र कुर्वन्ति । तत्त्वर्यताम् । उक्तं च । शीघ्रकृत्ये समुत्पन्ने विलम्बयति यो नरः । तत्कृत्ये दैवता तस्य कोपाद्विघ्नं प्रयच्छति ॥ १७० ॥ तथा च ॥ यस्य यस्य हि कार्यस्य सफलस्य विशेषतः । क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ॥ १७१ ॥ तद्गृहायातस्ते हतशत्रोः सर्व सविस्तरं निर्व्याकुलतया कथयि- प्यामि | अथासौ तदाकर्ण्य सपरिजन एकैकां ज्वलन्तीं वनकाष्टिकां 20 25 10 ·७२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 10 चञ्चुग्रेण गृहीत्वा तद्गुहाद्वार प्राप्य स्थिरजीविकुलाये प्रक्षिप्तवान् । ततस्ते सर्वे दिवान्धा वक्रनासमन्त्रिवाक्यं स्मरन्तो द्वारस्यावृतत्वाद- निःसरन्तो गुहामध्ये कुम्भीपाकस्यापायमापन्ना मृताश्च । एवं शत्रू- निःशेषतां नीत्वा भूयोपि मेघवर्णस्तमेव न्यग्रोधपादपदुर्ग गतः प्रमु- 5दितमनाः सुखोपविष्टः सभामध्ये स्थिरजीविनमपृच्छत् । यत्तात त्वया कथं शत्रुगतेनैतावत्कालो नीतः । तदत्र कौतुकमस्माकं वर्तते । तत्क- थ्यताम् । स आह । आगामिफलवाञ्छयैव कष्टमपि सेवद्भिन ज्ञायते । उक्तं च । शक्तेनापि सता जनेन विदुषा कालान्तरक्षिणा वस्तव्यं खलु वज्रपातविषमे क्षुद्रपि पापे जने । दीव्यग्रकरण धूममलिनेनायासयुक्तेन किं भोमेनातिबलेन मत्स्यभवनेपूपा न संघट्टिताः ।। १७२ ॥ तथा च। कार्यस्यापेक्षया भुक्तं विषमप्यमृतायते । सर्वेषां प्राणिनां यत्र नात्र कार्या विचारणा ॥ १७३ ।। अन्यच । सिद्धिं वाञ्छयता जनेन विदुषा तेजो निगृह्य स्वकं सत्त्वोत्साहवतापि दैवगतिषु स्थैर्य प्रकार्य क्रमात् । देवेन्द्रद्रविणोपमैर्बहुगुणैरभ्यर्चितो भ्रातृभिः किं क्लिष्टः सुचिरं विराटभवने पूर्व न धर्मात्मजः ॥ १७४ ॥ तथा च । रूपेणाप्रतिमेन यौवनगुणैः श्रेष्ठ कुले जन्मना कान्त्या श्रीरिव यात्र सापि विदशां कालक्रमादागता । सैरन्ध्रीति सार्वतं युवतिभिः साक्षेपमाख्यातया द्रौपद्या किल मत्स्यराजभवने पृष्टं न किं चन्दनम् ॥१७॥ तत्स एव नीतिज्ञो भवति योपमानमपि सहित्वा कार्य साधयति 15 20 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ७३ उक्तं च। 5 10 महत्त्वमेतन्महतां नयालंकारधारिणाम् । न मुञ्चन्ति यदारम्भं प्राप्नेपि व्यसनोदये ॥ १७६ ॥ तथा च। प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विनविहता विरमन्ति मध्याः । विनैः सहस्रगुणितैरपि हन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति || १७७ ॥ मेघवर्ण आह । तत्कृतं निष्कण्टकं मे राज्यं शत्रून्निःशेषतां नयता त्वया । अथवा युक्तमेतन्नयवादिनाम् । उक्तं च | ऋणशेषं चाग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च । पुनःपुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न धारयेत् ।। १७८ ॥ तन्नास्ति त्वत्समोन्यो मन्त्री बुद्धिमान्येन शस्त्रमोक्षणं विनापि स्वबुद्धया शत्रवो हताः । अथवा साध्विदमुच्यते । शस्त्रैर्हतास्तु रिपवो न हता भवन्ति प्रज्ञाहताश्च नितरां सुहता भवन्ति । शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति ।। १७९ ।। स्थिरजीव्याह । स देवप्रतापभावोयं भविष्यवृद्धिसूचकः । वयं पुनर्मूकाः कृत्यानुष्ठानमात्राः । उक्तं च । प्रसरति मनः कार्यारम्भे दृढीभवति स्पृहा स्वयमुपनयनर्थान्मन्त्रो न गच्छति विप्लवम् । फलति सकलं कृत्यं चित्तं समुन्नतिमश्नुते भवति च रतिः श्लाव्ये कृत्ये नरस्य भविष्यतः ॥ १८॥ तत्तव भविष्यतो विपक्षस्य भवितव्यतेति बुद्धिविपर्यासेन ज्ञातं 25 मया । ये विज्ञा भवन्ति पुरुषाणां भविष्यतामभविष्यतां च व्यवहारा- देव जानन्ति । उक्तं च । 15 20 ।

·७४ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. वाञ्छैव सूचयति पूर्वतरं भविष्यं पुंसोन्यजन्मसुकृतं यदि वेतरच । विज्ञायते शिशुरजातकलापचिह्नः प्रत्यक्पदैरपसरन्सरसः कलापी ।। १८१॥ तद्यस्य विधिः संमुखो भवति स त्वमिव बुद्धिसंपन्नो भवति । उक्तं च । न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु वर्धितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥ १८२ ॥ न देवाः शस्त्रमादाय निम्नन्ति रिपुवत्क्रुधा । यं तु हिंसितुमिच्छन्ति बुद्ध्या विश्लेषयन्ति तम् ॥ १८३ ॥ बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे पर्युपस्थिते । अनयो नयसंकाशो हृदयानापसर्पति ॥ १८४ ।। तथा तव. रिपोः संजातो बुद्धिविश्लेषः ।। ॥ समाप्तं चेदं काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रम् ॥ 10 ·NOTES TO PANCHATANTRA H. AND III. P.1, 1. 6.- Ecj is, according to Benfey Panch. Vol. II. note 4, probably the town, called by Ptolemy, Maliarpha,' and in Tamil ‘Mayilpur,' situated near Madras. P. 1, 1. 9.—Metre of śloka 2, Śårdûlavikridita. This verse is attributed to the poet Bijaka, in the Sårågadhara Paddhati No. 972 (Peterson), compare also the notes on Bijaka in the Introduction to the Subhâshitâvali, p. 72 (Peterson). P. 2, 1. 5 & 6.-The first adjective belongs to the first noun, and the second adjective to the second noun. P. 2, 1. 8.--Metre of sloka 4, Śârdûlavikrlợita-Trat:. P. 2, 1. 16.-ACT=FICIT, see also Panch. IV. and V., note to p. 8, 1. 17. P. 2, 1. 18.-as presence of mind,' area does (not) fail.' P.2, 1.21.-Ig otherwise -(if you. etc.). The two words denote only the alternative and must be taken by themselves. Another Tor Fre must be understood with the following Tozler; see also Speijer, Sanskrit Syntax, § 485, Rem. 1. P. 2, 1. 24.--3TH #jast so it is with etc. From the Mahabharata V. 36, 59. P.3, 1.1.-Regarding sloka 8, compare Buddhaghosha's Parables, P. xxii.f. P.3, 1. 6.-Metre of śloka 9, Arya. P. 3, 1. 10.-See Mârkandeya Purana 68. 41-42. P. 4, 1, 1. With this verse compare Manu VII. 74. P. 4, 1. 11.-The reading of the MSS. rézi free has been altered to fochroefea, though the former reading may possibly be defended. P. 4, 1. 18.-Metre of sloka 17, Vasantatilaka. P. 4, 1, 22.- Ag without delay 'an ayyayîbhâva compound, compare ATETE [Benfey]. P, 5, 1. 2.-Metre of śloka 19, Drutavilambitâ. From Bhart yihari's Nîtiśataka, vs. 91. (Telang).

·76 NOTES TO PANCHATANTRA II. AND III. . P. 5, 1. 7.-Metre of śloka 20, Śârdûlavikridita. Partner - solitude.'-ora-TT: | Sense: 'It is impossible to perceive any effect of merit (Eka) or demerit (gara); nor does an apparently safe place afford protection, since fate etc.' P.6, 1. 15.-The latter half of sloka 26 contains an allusion to the tides of the ocean.—37ūra. 'waits for, i. e., avails himself of the assistance of: P. 7, 1. 23.-r rich.' P. 8, 1, 4.-AFTÆ 'the quintessence of polity.' P.8, 1. 5.–For śloka 32, compare Tantra IV. and V., note to p 4, 1. 27. P.8, 1. 7.-After afton, a must be understood. P. 8, 1. 9.—Metre of bloka 33, Śârdûlavikridita -ret: 'what do (brutes).........care for, etc.' P.8, 1. 14.-FTIG "for some particular reason,' i. e., if the occasion requires their acting together, in order to avoid danger or to secure an advantage. P. 8, 1. 19.-Regarding the story of Indra's treachery, see Mahabharata V. 10. 15 ff. P.8, 1. 21.-The story of the destruction of Diti's foetus by Indra is told Harivaņģa I., 3, 131 ff. P. 9, 1. 1.-Verse 39 occurs several times in the Mahâbhârata, see Böhtlingk; Indische Sprüche No. 3433 note. P. 9, 1. 5. In this sloka we have the titles of the three famous treatises on Niti, see also notes to Tantra IV. and V., p. 54, l. 27, and p. 63, 1. . 21. P. 9, 1. 8.-Construe T har varit atq; instrumental absolute, P. 9, 1. 11.- Tara: “But for that reason (I have ) a great partiality for his friendship, i.e., I needs must make him my friend." P. 9, 1. 13.- Areia=araq, see Tantra IV. and V., note to p. 34, 1. 12.-ara against thy will!' P.9.1.24.-Divide मांसशकलानि मेध्यानि | बलिशेषाणि [च] अन्यानि च] वत्सलाहृतानि पक्वान्नविशेषाणि ।। वत्सल n. friendship.'-पक्वान्नविशे- Tor, used as a neuter against the grammar, occurs also below p. 13, 1. 15.-ig used as a neuter, rare but permissible, see below T. III., sloka 178.

·NOTES TO PANCHATANTRA IL, AND III. 77 > . P. 10, 1. 7.-Metre of sloka 49, Vasantatilakâ. P. 10, 1. 15.-HAİ Tall“ they concluded a friendship against nature" (as they were born enemies). P. 10, 1. 24.ita, a Prakritic form, instead of 397., see alse Benfey, Panchatantra II., note 753. P. 11, 1. 10.-Construe [] ara [a] FAT [A] 7 Harcere il P. 11, 1. 18.-gra=35471 P. 11, 1. 24.-earniętauften: 'travelling by the flight called Sampâta. P. 11, 1. 25.- Tarrara “knowing (what is proper for each) place and time, i.e., clever. P. 12, 1. 4.- Press do not possess a sixteenth part [of the refreshing power] of a friend's embrace. P. 12, 1. 5.-FagTai TT ET“ recognizing him quite distinctly." P. 12, 1. 7.- contra 'on account of (our) long (separation).' P. 13, 1. 8.-Tr: work without pay and it: work for pay, see the Petersburg Dict. 8. v. P. 13, 1. 11.-FHgH97 cooked food.' P. 13, 1. 15.- for, used as a neuter against the common grammatical rules, see also Benfey, Panchatantra II., note 767, and above p. 9, 1. 24. P. 13, 1. 19.-#Tare in order to protect it from me.' The construction is according to the analogy of the older Sanskrit, where the verbs, meaning to protect, ' are used both with the ablative and with the genitive; see Speijer, Sanskrit Syntax, § 126 c. P. 13, 1. 24. - fatagi respectfully. '37-21TTa=stfaft. P. 14, 1. 2.- meaningless." P. 14, 1. 6.-Metre of śloka 60, Sárdûlavikridita.-Regarding the biatus in the second line see Tantra IV. and V., pote to p. 8, 1. 10. Another version of this verse occurs Tantra I., vs. 253. P. 14, 1. 10.-ST: ‘on the ground. IFEAT TAT: hornless bulls,' 2.e., 'mean, spiritless creatures.' P. 14, 1. 17.-189g for, during'; a postposition construed with the accusative.- Oferai TT 'rule a monastery.' P. 15, 1. 2.- FYRIGHT with the help of the warmth imparted by the treasure.' 4 ·78 NOTES TO PANCHATANTRA II. AND III. P. 15, 1. 3.-am f' to increase.'—EATAEHTOET: * (how much more using it ) and spending it in (pious) gifts. P. 15, 1. 6.-105chrat, a karmadhâraya compound (Benfey]. P. 15, 1. 10.-TETAATA in order to undertake a vow to perform a religious ceremony. 'The Brahmana is wanted for the recitation of the Mantras or to assist otherwise in the ceremony. P. 15, 1. 11.-TA: 'honoured.' P. 15, 1. 14.-TRIFĖfa: 'the summer-solstice. '-77AEIT - फलदा । दानस्य फलं दानफलम् । तच्चानन्तमनन्तदानफलम् | तददातात्यनन्तदान फलदा । तस्माच्च सर्वे तस्मिन्नहनि बहूनि दानानि दृढ़तीत्याशयः ।। P. 15, 1. 21.-Paris. The construction of ar with the locative is not very common, nor as good as that with the dative or genitive; see also Speijer, Sanskrit Syntax, $ 145. P. 15, 1. 24.ch of one cowrie.' P. 15, 1. 25.—Metre of Slokas 68, 69 and 72, Âryâ. P. 16, 1. 2.-TTIST 'king of kings' is also a name of niggardly Kubera, Siva, who is a FAITHEAT ascetic, not Kubera, receives the title महेश्वर. P. 16, 1. 5.--ATEIT:-TTT: ; a pun on rat giving,' and not the ichor which flows during the rutting season from the temples of an elephant. P. 16, 1. 8.-A pun on Fie hand' and 'ray, ' and on het ‘friend,' and the sun. 1 P. 16, 1. 11.—The construction of śloka 72 is elliptic. The first line contains an enumeration of the requisites for a € TT#, and ag rey must be supplied after it. For similar constructions compare Tantra IV., śloka 62, Ấpastamba Dharmasâtra I. v. 14, 25.-- अनन्ताय स्वर्गाय निःश्रेयसायेत्यर्थः॥ P. 17, 1. 9.- TATTT the elixir of life;' a medicine supposed to prolong life indefinitely. P. 17, 1. 18.-miai aparat exposed them to the sun ;' a Prakritic construction. P. 17, 1. 25.- TAGET TIETH the Institutes of Kamandaki.' We possess a work on Niti, called Nitisära, which is ascribed to this author. According to a commentary on the Nitisåra, quoted by Dr. Rajendralal Mitra in the preface to his edition of his work in the Bibliotheca ·NOTES TO PANCHATANTRA II. AND ITI. 79 Indica, p. 1, Kamandaki was a pupil of Châņakya, the minister of Chandragupta (B. C. 315). Chanakya is repeatedly mentioned in the Nitisara as the Guru.' P. 18, 1.9.-FTETEACT a pickaxe.' P. 18, 1. 10.-17Tarare before it has been dirtied by the feet of the people' (who come to the matha, and before the footprints of the mice have been effaced). P. 18, 1. 15.—Metre of sloka 79, Arya.-Faças att by (using ) their hands instead of scales.' P. 18, 1. 17.—Metre of śloka 80, Vasantatilakâ.- gatz 'long beforehand.'-प्रत्युद्तैः with steps turned backwards. When the young peacock, whose tail has not yet grown, has drunk water, he does not turn round, but walks, backwards, just like an old bird. The latter must do so in order not to soil the feathers of his tail. P. 18, 1. 25.-Metre of sloka 81, Śârdûlavikridita. According to the Subhâshitâvali No. 655, the verse is by Muktậpida, who may be identical with Lalitâditya of Kaśmîr, A. D. 726—762. Sârugadhara, No. 940, attributes it to some unknown author.-ra 'a snare, trap.'— Fat anda dieta what can human strength effect ?' On the meaning of the imperative, see Speijer, Sanskrit Syntax, $ 352. P. 19, 1. 6.-HEIGUTA ‘places which are very difficult of access. P. 20, 1. 7.-Verse 85 occurs both in the Mahâbhârata and the Râmâyaņa, see Bõhtlingk Indische Sprüche No. 617, note. P. 20, 1. 10.-regl'in reality.' P. 20, 1. 18.-tegra STA ITT: 11 For men fear, lest the poor visitor should have come to beg. P.21, 1. 7.---3pillaga at which no Śrotriya is present.' A Śrotriya is a Brahman, who has studied, at least, one Veda together with its Angas or supplements. P. 21. 1. 9.-Nagy means originally 'the sleep induced by the practice of Yoga,' during which the soul is separated from the body, and thereby becomes enabled to see the nature of all things.' Here it stands for deep meditation.' P.21, 1. 17.-FT: 'a relation or friend. Compare the use of the Latin suus. 11 a ·80 NOTES TO PANCHATANTRA II. AND IIT. P. 21. 1. 21.-1987, or rather its fem. ore air is the original form which the modern word “cowrie” has been derived. P. 21, 1. 22.- 1977 'insignificance incarnate. P. 21. 1. 25.-rataryasria 'just as the shadow of a bed, projected by a lamp.' Dissolve खवाया उत्तिष्ठति खद्योत्था। दीपेन खट्टोत्या दीपखटोत्था । दीपखोत्थासौ छाया च दीपखट्टोत्य०. To stand in the shadow of a bed is considered improper and inauspicious. P. 22, 1. 13.-Metre of sloka 105, Upajâti. P. 22, 1. 20.-geach is usually a neuter. But other instances of its use as a masculine occur, e. g., Mrichchhakatikâ, p. 49, 1. 2. Stenzler. P. 23, 1. 7.-With the name THEAT: compare the early Christian pre-name' Quodvultdea' and the Puritan "Fight the battle-of-faith,' etc. P. 24, 1. 1.-EMIK 'the upper story' of a house, called so because it is whitewashed. P. 24, 1. 7.-queam'a temple in ruins. P. 24, 1. 9.-305YTT ‘a watchman, a policeman.' P. 24. 1. 21.-arrarfor 'through the bazar.' P. 24, 1. 23.-15ATTIE SET ‘at the door of the Sheth's house, which stood near the king's highway and before which a nuptial hall (mandapa) and an altar had been erected,' izogyafe. कायाम् agrees with द्वारि. P. 26, 1. 23.-In Sanskrit three or more nouns, one of which is a neuter, take the adjective in the neuter plural, Pâņini I. 2, 69. P.26, 1. 26.-Metre of śloka 115, Vamsastha. P. 27, 1. 1 and 2.-Hrah'to Yama's (house),' see Tantra IV. and V., note to p. 3, 1. 23.-494e erga does not accompany him even five steps.' P. 27, 1.9.-Sloka 116 is attributed to Vyasamuni, Subhâshitavali No. 3356, likewise sloka 118, ibidem No. 3353. According to Śârngadhara Paddhati No. 338, sloka 116 belongs to Vishņuśarman. P. 27, 1. 13.—Metre of śloka 120, Sârdûlavikridita. P. 28, 1. 2.-3TTET, see Tantra IV. and V., note to p. 5, 1. 13. P. 28, 1. 11.- whether (the birds rise........ ......still they obtain nothing that, etc.)-प्राध्या पूर्वजन्मकृतकर्मफलप्रात्या विधिनेति तावत् compare कर्मप्रास्या p.27, 1,21. P. 28, 1. 14.-Metre of sloka 124, Arya.

·NOTES TO PANCHATANTRA II. AND III. 81 P. 28, 1. 16.-Sloka 125 belongs according to Subhâshitávali No. 3081, to Vyasa and occurs actually more than once in the Mahâbhârata (see ibidem, note). P. 28, 1. 21.—, the masculine is against the grammar, see above note to p. 26, 1. 23. The verse belongs according to Subhâshitâvali No. 3080, to Vyasamuni and occurs in the Mahâbhârata (Böhtlingk). P. 29, 1. 2.-Metre of sloka 130, Vasantatilaka. According to Sârngadhara Paddhati No. 455, the verse belongs to Křishņamiéra, the author of the Prabadhachandrodaya (?). P.30, 1. 13.—HETÀ the Parasmaipada instead of the Atmanepada is against Pânini's rules, but not uncommon in the Panchatantra and epic poetry, see e.g. Tantra III. śloka 50—37745 used adverbially, - and besides. P. 30,1. 18-aas see Tantra IV. and V., note p. 47, 1. 10. According to Subhâshitâpali No. 507 and Śârågadhara Paddhati No. 277 this verse belongs to Vikramaditya. P.31, 1. 7.-giua means here the low, sandy bank of a river and may le translated by a ford, a watering-place.' P. 31,1, 16.-_Regarding the hiatus, see Tantra IV. and V., note to p. 8, 1. 10. P. 31, 1. 20.-śloka 138 occurs in the Mahâbhârata, see Böhtlingk Indische Sprüche, No. 7109, note. P. 31, 1. 23.- Repeat 77 with a P. 32, 1. 5.-ayr 511954à a high station is not enjoyed;' i. e., “is of no use. The example of a manager is the little Châtaka, who lives on rain-water only; the example of useless greatness is Indra, the rain-giving god, who, in spite of his greatness, must perform a servile labour for the little bird. P. 33, 1. 4.- 'honour, respect.' P. 33, 1.6.-: the Parasmaipada is against Pâņini's rules, but common in epic poetry. P. 33, 1. 22.-Śloka 147, occurs several times in the Mahâbhârata; see Böhtlingk, Indische Sprüche, No. 71. P. 34, 1. 6.–Sense of sloka 149: “If misers are called rich on account of wealth, which they hoard and hide in their houses without using it, why may not we, the poor, be called rich on account of that ·82 NOTES TO PANCHATANTRA II. AND III. 8 same wealth which is hidden in the houses of rich misers? For we derive just as much benefit from it as they.' P. 34, 1. 9.-Metre of sloka 151, Ârya. P. 34, 1. 13. Sloka 152 belongs according to Śårigadhara Paddhati No. 310, to Vyasa, P. 34, 1. 17.-STETITOT the senses';-FTTH restraint.' P.34, 1.22.-स्वापतेय 'wealth.' स्वस्य पतिरिति स्वपतिः। तत्र साधु स्वापतेयम् ॥ P. 34, 1. 23.-Śloka 157 belongs according to Subhâshitâvali No. 3001, to Vyâsamuni, and occurs according to the note in Mahâbhârata III., 2. 49. P. 34, 1. 25.-Metre of sloka 158, Upajati. P. 35, 1. 3.-=ía.--ASTATO, a karmadhâraya compound. P. 35, 1. 4.-19: a name of Siva. In the Veda the word designates a separate deity, whose name is mentioned in the Avesta also amongst the demons (daevas). P. 35, 1. 8.-Sloka 160 belongs according to Subhâshițâvali, No. 2838, to Vyâsa and occurs according to the note (ibidem) both in the Mahâbhârata and the Râmâyaņa. P. 36, 1.12.tifa reproduces.'-gcrt lit. 'a box for ornaments, i.e., a collection of witty and beautiful phrases and tales.' P. 36, 1. 18.--Metre of śloka 166, Âryâ. P. 36, 1. 19.- Te dangerous.' P. 37, 1. 2.-" The violence of a pain, which had become small or even disappeared, increases at the sight of dear ones." P. 37, 1.9.-ar whatever (hard words I may have spoken formerly, etc.) P. 37, 1. 13.-TEH@erharare: instrumental absolute, see Tantra IV. and V., note to p. 8, 1. 25. P. 37, 1. 16.-Metre of sloka 170, Argâ. P. 38, 1. 20.—Metre of śloka 174, Âryâ. The plural FEIT: F: is ungrammatical. P. 39, 1. 5.-Metre of śloka 175, Indravajra. P. 39, 1. 21.—Metre of śloka 178, Upajâti,--spiata “repeatedly." P. 39, 1. 22.-ra the Parasmaipada is against Panini's rules, but common in the Veda and in epic poetry. > ·NOTES TO PANCHATANTRA II. AND III. 83 P. 40, 1. 9.-Metre of śloka 182, Upajati. P. 41, 1. 3.-579aFarra afl, genitive absolute. P. 41, 1. 6.--Metre of sloka 184, Sårdûlavikridita. P. 42, 1. 3.Metre of sloka 1, Upajati. P. 42, 1. 5.-434 Sona", see note to Tantra IV, and V., p. 8, 1. 10. P. 43, 1. 8.- TETTE 5* FEAT in order that we may arrange its execution and attain its object.' P. 43,1. 14,--See Kamandi Nitisara IX., 50. P. 43, 1, 16.-See Kamandaki Nitisara IX., 42. P. 43, 1. 18.--For the first L. of śloka 10 see Kamandaki Nitisara IX., 45a. P. 43, 1.21.-See Kamandaki Nîtisara IX., 52. P. 43, 1. 23.-See Kâmandi Nîtisâra IX., 59. FIETTA 'a dangerous, doubtful undertaking. P. 43, 1. 25 and 26.—Y:JATA gen. pl. part. pres. Parasmaipada, according to the vedic and epic use. sgrafegursta ' after (having tried) the three (first) means of success.' P. 44, 1. 5.–See Kamandaki Nitisâra X., 28 ; Manu. VII., 206. P. 44. 1. 11.-See Kâmandaki Nitisara X., 32. P. 44, 1. 13.-See Kâmandaki Nîtişâra X., 33. P. 44, 1. 15.-See Kamandaki Nitisara X., 35. P. 44, 1. 17.-See Kamandaki Nîtisára X., 31. P. 44, 1. 20.--See Kamandaki Nîtisara IX., 49. P. 45, 1. 3.-See Kamandaki Nîtisara IX., 41. P. 45, 1. 5. -See Kamandaki Nitisâra VIII., 15. P. 45, 1. 9.—Taken from Siśupâlavadha II., 54. P. 45, 1. 14.See Kamandaki Nitisara XIII., 16. P. 45, 1. 17.-9T EITT T# seems to refer to some story told by the Bhâ radvâjas in their sûtra on Niti or Dharma. We have still the Śranta and Grihya Sûtras of this Vedic school, which studied a redaction of the Black Yajurveda. Compare Kîmandaki Nitisára IX., 56. P. 45, 1. 19.-Śloka 31, refers to the story, told Mahâbhârata IV. 22.27. seqq, according to which Bhîmasena went in Draupadi's place to the dancing-hall and slew first the Kichaka, who came to the rendezvous, and afterwards his relatives.

·SU 84 NOTES TO PANCHATANTRA. II. AND III. P. 45, 1. 23.-Construe TFT TETSTE TATT Tea, etc. P. 46, 1. 8.-FETT TT but only marching.' P. 46, 1. 11.- In the months Kârttika and Chaitra, because then no rain falls. But in other treatises on Niti other months are recommended; compare Manu VII., 182. P. 46, 1. 20.-raalah 'the second (measure ),' because, in the enumerations of the उपायाः, यानम् usually occupies the second place, P. 46, 1. 23.-Metre of sloka 43, Malini. This verse belongs according to Subhâshitâ vali No. 2935 to Masûrâksha. P. 47, 1. 14.- See Kamandaki Nîtisâra IX., 55. P. 48, 1. 3.--TORTEHFFETTO Passaicair: I'close-standing.' P. 48, 1. 4.--Compare Mahâbhârata V., 36, 62. P. 48, 1. 6.--See Mahâbhârata V., 36, 64. P. 48, 1. 8. शक्यम् viz. हिंसितुम्. P. 48, 1, 11,-Attributed to Vyasa, Subhâshitâ vali No. 2656. P. 48, 1. 17.--TTE 'who has any esteem for a weak man?' P. 48, 1. 18.-arra:the only course (of action possible ).' P. 48, 1. 20.-See Kamandaki Nitisara IX., 46. Mahâbhârata, cited above, l. 4, for sloka 54. P. 49, 1. 7.--actreTA “that (has been done) in order to examine (them)." P. 49, 1. 12.-rure double-dealing, treachery.' P. 49, 1. 13.-: "by those, who excite (his cupidity).' P. 49, 1. 15.-TOET" sometimes.” P. 49, 1. 21.--Tara: honest, sincere." P. 50, 1. 3.—Taken from the Mahâbhârata V., 34. 34. P. 50, 1. 8. -aia helps.' P. 50, 1. 13.-Sloka 69 is taken from Mahâbhârata III., 5.38. P. 50, 1. 15-17.- f 'an official.'-TTTH “excellence ; ” og must be understood from the preceding sentence. 37TLET " the superintendent of the harem.' TTCT, usually TTFT, is perhaps the spiritual guide.' P. 50, 1. 18 and 19.-g' the chief justice; 197' the master of requests; oires the receiver-general of taxes.' P. 50, 1. 21.-FUTTERF 'the quarter-master.' 6 6 ·NOTES TO PANCHATANTRA II. AND III. 85 P. 50, 1. 26.-There is a play on the word are a royal official,' and “a flight of steps leading into the water.' P. 51, 1. 3.-Si Ferran Grafra FETETT: 1'the gallinaceous birds.' P. 51, 1. 10.-See Kamandaki Nitisâra I., 10, P. 51, 1. 13.-Slokas 74-75 occur in the Mahâbhârata V., 33, 79-80 and XII., 57. 43-45. STETITE 'who does not or is unable to teach.' P. 51, 1. 20.-ra “after ( a picture of) the globe of the earth with its seven islands had been drawn.' P. 51, 1. 21.-आपूरितेषु to be taken with हेमकुम्भषे दीपेषु and वाद्येषु and to be translated thus, after the golden (coronation) jars had been filled (with water), after the lamps had been filled (with oil and been lit), and the trumpets had been filled (with wind) i.e., the trumpeters had begun to play. P.51, 1. 22.-Hatay with one voice, all at once.' P. 52, l. 2.-aaratat: probably 'an ascetic of the Svetâmbara sect, a white-robed ascetic.? P. 52, 1. 14. must be understood with FITT, P. 52, 1. 22.-FT SET: according to the Vishņupurâņa seven suns will appear at the end of the Kalpa and burn the world [Benfey]. P. 53, 1. 23.-Attributed to Vyâsa, Subhâshitâvali, No. 2752. P. 54, 1. 1.--- See Mahâbhârata V., 37. 17. P. 54, 1. 4.-Slokas 85 and 86 are found Manu VII., 212-213. P. 55, I. 1.-atta: 'was deputed' to go) to, etc, P, 55, 1. 6.-FT FUTTATE in order to make his words credible P. 56, 1. 20.-**7 'a tree;' compare at. This sloka, as well as the following two, probably, are taken from the chapter on evidence of some Smriti. Sloka 93 is the only passage, I know of, that refers to temple-property. P. 56, 1. 23 and 24.-14T 'before the eyes (of the owner)'. 'possession.'-Ar proof (of ownership);' TroT=aug, ' a document.' P. 57, 1. 9.-Slokas 95-97 are attributed to Vyasa, Subhashitâvali No. 2956, 3008. P. 57, I. 11.-A pun on कौपीन; taken with शुनः पुच्छ it means लिङ्ग, and taken with पाण्डित्य, it means पाप.

·86 NOTES TO PANCHATANTRA JI. AND III, c P. 57, 1. 14.See Mahâbhârata XII. 181, 7. (Note to Subhâshitavali No. 2955). P. 57, 1. 16.-From the Mahâbhârata, see Böhtlingk, Indische Sprüche, No. 6581, P.57, 1. 19.-Construe धर्महीना यद्यपि] परार्थाय परमार्थाय धर्मचरणा- थ] मीश्वरण सृष्टा स्तथापि पशवो यथा मूत्रपुरीषार्थमाहाराय च केवलं भवन्ति]. P. 58, 1. 17.-परत्र भवं सुखं इति परत्रम् । स्वर्ग इत्यर्थः. This irregular formation occurs in another passage of the Panchatantra, Tantra IV., sloka 107. P. 58, 1. 21.-tarã a falsehood (i. e., a wrong decision about a horse, etc. In the Smritis, where similar verses repeatedly occur (e.g., Manu VIII. 98-99), they refer to false evidence. P. 58, 1. 24.-स त्याज्यः, i. e., प्राडिवाको राज्ञा || न्यायो वेत्यादि ' or let his decision declare the truth, i.e., if his decision is not just.' P. 59, 1. 10. ma is the ancient Indian phrase for calling servants, which stíll survives in the Anglo-Indian, “ Kai hai," and in similar idioms of the vernaculars. P. 59, 1. 16.-TE Ätmanepada against the grammar, but according to the epic usage; the sloka is taken from the Mahabharata XIII., 104. 33. It occurs also Mahâ bharata V., 34. 78. P. 59, 1.21.Metre of slokas 112 and 113, Vamáastha.--tarra- #" not good for the future." P, 60, 1. 8.-JNIMTE of his goat.' Regarding this use of the ablative, see Speijer, Sanskrit Syntax $ 96 Rem. 1. P. 60, 1. 16.-232TTÀ; a Srautâgnihotrin must perform every year animal sacrifices, see Manu IV., 26. P. 60, 1. 21.-Ehtrat pat atua "we shall be able to defy the cold rain." P. 60, 1. 25.-=. P. 61, 1. 16.-The Brâh mana thinks that the beast is an 'evil spirit,' because everybody, whom he meets, takes it for some unclean creature. P. 61, 1. 22.--Metre of sloka 119, Arya. P. 62, 1. 15.—75mga 'a pretended dispute.' P. 62, 1. 25.-za: TE:TIT 7791: pozostata (To find) the foe, timid ·NOTES TO PANCHATANTRA JI. AND III. 87 to say, and intent on flight, is a reward for meritorious deeds (performed in a former life). P. 62, 1. 26.-15 an opportunity (for attack)." P. 63, 1. 1.-Regarding sloka 124, see above note to p. 8, 1. 21. P. 63, 1. 19.-Metre of śloka 126, Upajâti--- Taart: 'one who behaves like a moth,' i.e., who spontaneously goes to meet a danger, just as the moth flies towards a lamp. P. 63, 1. 25.—Perdea: instrumentalabsolute.- 9T: (zarara #ta:). P. 64, 1. 6.-The answers given by the first four Ministers of Arimardana to the question of their master, What is to be done with the captive Sthirajivin ? are somewhat singular. Instead of stating how he is to be treated, they give lectures on the excellence of kindness, treachery, bribing and of the employment of force respectively, just as the Ministers of Meghavarna in the beginning of the book. These answers are, however, intended to indicate indirectly the manner how Sthirajivin is to be used. Raktâksha, apparently, means “ Hear Sthirajivin's advice ; he spoke to his own master in faronr of peace, and that is the right advice. Therefore treat him well and use him to make peace with thy enemy,” (see line 26) while Krûrâksha holds, that the captive is to be used to create discord in the enemy's camp, Diptâksha that he is to bribe the opposite party, and Vakranåsa that the war is to be continued and Sthirajivin is to be killed without mercy. P. 65, 1. 1.-" The heron, who wades cautiously and gently through the water, as if he were afraid to hurt any small animals, still deludes and destroys his enemies, the fish, by this very gentleness. P. 65, 1. 12.-Kâma bribed Vibhishana, Râvana's brother, by the promise of the throne of Lanka, to tell about his brother's strength. P. 65, 1. 14.-- Rakshasa, originally the Minister of Nanda, became, after the death of the latter, the adviser of Malayaketu, the son of Parvatendra. By the stratagems of Châņakya he was rendered an object of suspicion to this prince and was consequently dismissed by him. See H. H. Wilson, Hindu Theatre, II., p. 127 ff. P. 65, 1. 19.-Regarding sloka 140, see Tantra IV, and V., note to p. 34, 1. 17 12 ·88 NOTES TO PANCHATANTRA II. AND III. 9 P. 66, 1. 2.- ATF f 'to satisfy.'- scil. aiser compare also Tantra IV. and V., note to p. 8, 1. 3. P 66, 1. 15.- fear: is used here instead of Feat. Regarding the genitive interchangeable with the locative and dative, see Speijer, Sanskrit Syntax $ 131. P. 66, 1. 22.-HTT‘in reality.' P. 66, 1.24.-वीर्यधनप्रदैः । वीर्यमेव धनमिति वीर्यधनम् | तत्प्रददतीति वीर्यधनप्रदास्तैः ।। P. 67, 1. 1.-See Kamandaki Nîtisara, XIII., 14. EFECG- AATTEITET: “(with his arms) which are coloured reddish brown by the shining rays reflected from his glittering sword that has been drawn in fury. P. 67, 1. 4.- 5şgàa “(though) she just slept in another's arms. P. 67, 1. 5. -See Kamanadaki Nitisara, XIII., 11. P. 67, 1. 12.-39"attacks, seizes." P. 67, 1. 12. -See Kâmandaki Nitisára VIII., 68. P. 67, 1. 15.- Metre of śloka 155, Upajâti.-- UTFIT, “ Those who, themselves filled with fear, ( cruelly, etc.)" It is, however, very doubtful, whether this reading, which is given by the MSS., is correct. P. 68, 1. 1.-Attributed to Vyasa, Subhashitâ vali, No. 2988, see also the note on that passage. P. 68, 1. 13.-ATTET Aromena: a jewel-lamp' where the sparkling of a precious stone takes the place of the burning wick. P. 68, 1. 15.-Regarding sloka 161, see Tantra IV. and V., note to śloka 90, p. 63, 1, 21. P. 68, 1. 19.–ATEITEHT " against the advice of my followers." P. 69, 1. 15.-FETTHET; the crow is the Chandala among the birds and hence not worthy to live in the town. His proper place is outside the gates in the Vâdi. P. 69, 1, 17-garaca ona “for so long a time, up to this ime.” P. 69, 1. 19.-Metre of śloka, 164, Vamśastha. P. 70, 1. 8.-FRETE a covenant, an agreement.' P.71, 1. 6.-प्रतिलोमतः सेवन्ते वैपरीत्येनासन्तं नयमाश्रित्य सेवन्त इत्यर्थः. P. 71, 1. 19.–FATT#7# (our) meeting.' 2 .

·89 NOTES TO PANCHATANTRA II. AND III. verse P. 71, 1. 24.-FT FT ............377 TAFT must be taken as a genitive absolute ; " if a deed, especially one that promises a (good) result, etc. P. 72, 1. 9.-- Metre of sloka 172, Sârdûlavikridita.-The alludes to Bhîma's serving as cook in the palace of the king of the Matsyas during the exile of the Pandavas, see Mahâbhârata IV., seqq. P. 72, l. 17.--Metre of slokas 174 and 175, Sərdûlavikridita. --Yudhishthira, the son of Yama (THEAST,) served in the palace of King Virâţa, in the guise of a Brahmana, see Mahâbhârata IV., 7. 1. seqq. The story of Draupadi's serving as a raft is told, ibidem IV. 8.1. WA 9. 1. seqq. P. 72, 1. 23.-- TT an evil condition,' compare and an evil act, improper occupation' and similar words. P. 73, 1. 5.-Metre of slokas 177 and 179, Vasantatilaka. Sloka 177 is taken from the Bhartrihari's Nîtiśataka, vs. 26 (Telang). P. 73, 1. 21.-Metre of śloka 180, Harini. P. 73, 1. 24.-aya destined to prosper).” P. 73, 1. 25.-तत्तव भविष्यत इत्यादि । “ Thus I knew by the errors (of your enemy) that you were destined (to prosper) and that he was destined to be conquered. (For) wise men know the fate of those who are destined to prosper) and of those who are destined to fail from the course of their actions." P. 74, 1. 1.-Regarding sloka 181, see above note to p. 18, 1. 17. P. 74, 1. 7.-Attributed to Vyasa, Subhâshitâvali No. 3094, and found ( see note ibidem ) Mahâbhârata V. 35. 40. P. 74, 1 11.-Sloka 184 is attributed to Vyasa, Subhâshitavali No. 3096, and found (see note ibidem) Mahâbhârata II., 81. 9 and v. 34, 82. Compare the saying, Quem Deus vult perdere, prius dementat. THE END. BOMBAY: PRINTED AT THE EDUCATION SOCIETY'S PRESS, BYCULLA.

·BOMBAY SANSKRIT SERIES. Rs. a. p. OS .. No. 1.-Panchatantra, Books IV. and V. Edited, with Notes, by Dr. Bühler 0 6 6 No. II.-Någojibhatta’s Paribhâshendusekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. The Sanskrit Text and various Readings, Part I.... 1 40 No. III. -Panchatantra, Books II and III. Edited, with: Notes, by Dr. Bühler 0 No. (V.-Panchatantra, Book I. Edited, with Notes, by Dr. Kielhorn 0 10 0 No. V.-The Raghuvamsa of Kalidasa, with the Commentary of Mallinâtha. Edited, with Notes, by S. P. Paudit, M.A. Part I., Cantos 1.--VI. 1 40 No. VI.-Malavikâynimitra, a Sanskrit Play by Kalidasa. Edited, with Notes, by Shankar P. Pandit, M.A. 2 2 0 No. VII.--Någojibhatta's Paribhâshendusekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II. (Translation and Notes), Paribhashas 1.-XXXVII. 1 40 No. VIII-—The Raghuvamśa of Kalidasa with the Commentary of Mallinâtha, Edited, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. Part II., Cantos VII --XIII. 1 8 0 No. IX.-Någojibhatta's Paribhâshendusekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II. (Translation and Notes), Paribháshậs XXXVIII.--LXIX 1 No. X. --The Dasakumiracharita of Dandin, Part I. Edited, with Critical and Explanatory Notes, by Dr. Bühler 0 14 0 No. XI.-'The Nîtiśataka and Vairâgyaśataka of Bhartřihari, with extracts from two Sanskrit Commentaries. Edited, with Notes, by Kashinath Trimbak Telang, M.A. 1 0 0 No. XII.-Någojibhatta's Paribhâshenduseknara, Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II. (Translation and Notes), Paribhâshâs LXX.CXXII. 1 40 No. XIII.---The Raghuvansa of Kalidasa, with the Commentary of Mallinâtha. Edited, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. Part III., Cantos XIV.--XIX 1 4 0 No. XIV.–Vikramânkadeva-Charita. Life of King Vikramaditya Tribhuvanamalla of Kalyâņa, composed by his Vid- /17 yâpati Bilhana. Edited, with an Introduction, by Dr. G. Bühler 1 0 0 : A. . .. . . 9 93 .. .. . .