·No text on this page.

·गुजरात
तापमान
प्रन्यावली
पाठान्तर-टिप्पण्यादि
गूजरात
अमदा
नापति, प्रति]
९..

·No text on this page.

·गूजरातपुरातत्वमन्दिरग्रन्थावली आचार्यश्रीसिद्धसेन दिवाकरप्रणीत मतितक-रकरणम्। जैनश्वेताम्बर-राजगच्छीय-प्रद्युम्नचरिशिष्य-तर्कपश्चानन- श्रीमद्-अभयदेवसरिनिर्मितया तत्त्वबोधविधायिन्या व्याख्यया विभूषितम् । चतुर्थो विभागः। (द्वितीयकाण्डान्तः . गूजरातविद्यापीठमतिष्ठितपुरातत्त्वमन्दिरस्थेन संस्कृतसाहित्य-दर्शनशाखाध्यापकेन पं० सुखलालसंघविना प्राकृतवानयाध्यापकेन जैनन्याय-व्याकरणतीर्थ- पं० बेचरदासदोशिनाच पाठान्तर-टिप्पण्यादिमिः परिफत्य संशोधितम् । गूजरात विद्यापीठ अमदावाद पनाति, भविसं० ५.] संवत् १९८५ [मूल्यम्-१० रूप्यकाणि ·प्रकाशका-नरहरि द्वारकादास परीख महामात्र, गूजरात विद्यापीठ, अमदावाद मुद्रका रामचंद्र येसू शेडगे, निर्णयसागर प्रेस, नं. २६-२८, कोलभाट छैन, मुंबई ·टीका-टिप्पण्युपयुक्तावतरणस्थानानां संकेताः अमिधानचिन्तामणिकोशः। प्रशती। अमिधान० एश० आसपरीक्षाप्रस्तावना। आवश्यकनि० नवकारनि० आवश्यक हारि० कल्पसू० ० कुमारसं० केवलिमुक्तिप्रकरणम् गोम्मटसार आवश्यकनियुक्तौ नमस्कारनियुक्तिः। आवश्यकस्य हरिभद्रीया वृत्तिः। 'कल्पसूत्रमूलम् । कुमारसंभवटीका। शाकटायनविरचितं केवलिमुक्तिप्रकरणम् । गं0 लो० वा. गङ्गानाथझाकृतानुवादं लोकवार्तिकम् । चरकसंहिता। जैनतर्कपरि० मानयि० जैनतर्कपरिभाषा। शानबिन्दुः। तत्त्वार्थव्याख्या। तत्त्वोपप्लवः लिखितः। त्रिशिकाविज्ञप्ति वसुबन्धुकृता। विशिकाविज्ञप्तिमाष्यम् स्थिरमतिकृतम् । तत्त्वार्थ० व्या० तत्वार्थश्लोकवार्तिकालकार। तत्वोप० लि० त्रिशिकावि० निशिकाविश० मा० नयनप्रसादिनी चित्सुखी। नियमसार। नन्दि० चू० लि. लि० नन्दि० म० नन्दिसूत्रवृत्तिः नन्दि० ल० वा. लि , धन्या० टी० न्यायवि० टी० घ० च्या टी०टिक न्यायमा नन्दिसूत्रचूर्णिः लिम्बडीमण्डारसत्का लिखिता। नन्दिसूत्रमलयगिरिटीका नन्दिसूत्रलघुटीका वाडीपार्श्वनाथभण्डार सत्का लिखिता। धर्मकीर्तिकृतन्यायबिन्दोष्टीका। धर्मकीर्तिकतन्यायविन्दोटीकायाटिप्पणी। न्यायमारी। न्यायसिद्धान्तमुक्कावलिकारिका। न्यायसि० मु० का मुक्काव० परीक्षामुखम् । प्रमाणप० प्रमाणमी० महाप० याव्यसंग्रहः। महामा प्रमाणपरीक्षा। प्रमाणमीमांसा। प्रशापनासूत्रम्। महाभारतम्। वनपर्व। " " रताकराव० रामाय० भरण्य० लपीयन रसाकरावतारिका। रामायणम् अरण्यकाण्डः। लघीयत्रयम्।

·aor लघीयत्रयस्य स्खोपना हत्तिः लिखिना। विशेषावश्यकभाष्यम् । लचीपन खो० ० लि० विशेषणवती। विशेषा०मा० विशेषावश्यकमाप्यवृत्तिः। विज्ञप्तिमात्र वैजय० श्रीमा लो० वा अनु० अर्याप विप्रप्तिमावतासिद्धिः विशतिका वसुबन्धश्वा । वनयन्तीकोशः। श्रीमाम्यम्। लोकवार्तिकम् अनुमानपरिच्छेद। गोपचिपरिच्छेदः। उपमानपरिच्छेदः । निरालम्यनवादः। प्रत्यक्षवत्रम् । " ॥ उपमान " निरा० प्रत्यक्ष "प्रत्यक्षात " शब्दप० पड्द० २००० स्फुटार्थममि० शब्दपरिच्छेदः। पदर्शनसमुचपातिः। सुटायमिधर्मकोशव्याख्या यशोमिकता।

·विषयानुक्रमः विषयः छन् । ४५७-५९५ प्रथमगाथाव्याख्या। ४५७ . ४५८ ४५८-५१८, १ उपयोगनिरूपणम्। व्यस्तयोर्दर्शन-शानयोः लक्षणममिधाय द्रव्यास्तिक पर्यायास्तिकाभ्यां तयोः समावस्य विभज्य वर्णनम् । उपयोगस्य साकारानाकारते स्पश्ययित्वा तयों प्रामाण्याऽप्रामाण्य. कथंताभिधानम्। २प्रमाणसामान्यनिरूपणम्। वैभाषिक सौत्रान्तिकन्योगाचारसंमतानां निराकार साकारविज्ञानवादानां परस्परोपमर्द पूर्वपक्षतयोपन्यासः। बाह्याथ तब्राहकं च निराकार-साकारशान खोकुता सिद्धान्तिना साकारज्ञानप्रमाणवादस्य प्रतिविधानम्। जैमिनीयसंमतं शाठव्यापारस्य प्रमाणत्वं निराकर्तुं तद्विशेषणस्यानधि- गतार्थाधिगन्तृत्वस्य व्यपोहनम् । धर्मोत्तरीयं प्रमाणसामान्यलक्षणं व्यावर्ण्य सिद्धान्तिना तस्य ४५८-४६३ . ४६३-४६६ .. ४६६-४६७ समालोच्य दूपणम् । ४६७-81- ४७१-४७२ ४७३-४७५, ४७५-४७९ नैयायिक वैशेषिकसंमतस्य सामग्रीप्रामाण्यवादस्य पूर्वपक्षतयोपन्यासः। सामग्रीप्रमाणपादं प्रतिविधाय खार्थनिणीतिखभावमानस्य प्रमाणसामान्यलक्षणतयोपसंहारा। नैयायिकादिसंमतं परसविदितत्वपक्षमपास्य सिद्धान्तिना लक्षणेकदेश- भूतस्य स्वनिर्णीतिखभावत्वस्य व्यवस्थापनम् । विज्ञान शून्यतावादीयमर्थस्यासत्त्वपक्षं निरस्य तस च पारमार्थिकत्वं प्रतिष्ठाप्य लक्षणेऽर्थनिर्णीतिखभावत्वस्योपपादनम् । खार्थनिर्णयखभाव मानमिति प्रमाणलक्षण प्रतिक्षेमुकामेन सौगतेन निर्विकल्पस्यैव प्रत्यक्षत्वस्थापनम् । वैयाकरणसम्मतं केवलसविकल्पकवादमुपन्यस्य निर्विकल्पकवादिना तस्य दूपणम्। नैयायिकादिसम्मतं केवलसविकल्पकवादमुपन्यस्य निर्विकल्पकवादिना ४८८ तस्यापि दूपणम्। ४१३-१९९ ४९९-५१८ ५१८-५७२ ५१८-५५३ निर्विकल्पकमैवाध्यक्षमिति मतं प्रतिविधाय सविकल्पस्याध्यक्षत्व- मुपपाय च सिद्धान्तिना स्वार्थनिर्णयखभावशानस्य प्रमाणसामान्यलक्षणत्वव्यवस्थापनम् । '३ प्रमाणविशेपनिरूपणम् । प्रत्यक्षम्। प्रत्यक्ष निरूपयितव्ये पूर्व सौगतमतविरोधितया भैयायिकसम्मतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्योपन्यासः। निर्विकल्पकस्यैव प्रत्यक्षत्वमामनतां सौगतानां नैयायिकसम्मते विकल्पमामाण्ये प्रतिक्षेपः। नैयायिक सौगताक्षेपस्य प्रतिविधानम्। ५२४-५२५ ५२५-५२७ ·८ ५३०-५३२ ५३३-५३४ ५३४-५३९ ५४०-५५२ ५४०-५४६ ५५२-५५३ ५५४-५५९ ५६०-५६७ ५६७-५७२ ५७२ ५७३-५९० ५७३-५७४ विषयः फेयांचित न्यायसूत्रीयप्रत्यक्षलक्षणे प्रतिक्षेपः। नैयायिकैः फलविशेषणपक्षाभयेण प्रतिक्षेपमुदस्य प्रत्यक्षसूत्रोक्त- लक्षणस्य समर्थनम् । नैयायिकैविन्ध्यवासीयप्रत्यक्षलक्षणस्य निराकरणम् । नैयायिकैमिनीयसूत्रोकप्रत्यक्षलक्षणस्य निरासः । सिद्धान्तिना न्यायसूत्रीयप्रत्यक्षलक्षणस्य खण्डनम् । प्रसङ्गादिन्द्रियाणां प्राप्याप्राप्यकारित्वचर्चा । अनुपात् तमसो भावामावत्वप्रक्रमः। प्रत्यक्षस्य तद्भेदानां च सिद्धान्तसंमतं निरूपणम् । प्रत्यकममाणवादिनचार्वाकस्यानुमानप्रामाण्याशङ्का । सौगतैरनुमानप्रामाण्यसमर्थनेन चार्वाकाशङ्कायाः प्रतिविधानम् । अक्षपादीयानुमानसूत्रस्य विविधां व्याख्यामुपन्यस्य तदीयानुमान- लक्षणस्य अनेकधा निरूपणम् । सौगतमणीतानुमानलक्षणाश्रयेण नैयायिकोक्तानुमानलक्षणस्य प्रतिक्षेपप्रकार सौगतैर्मीमांसकीयमनुमानलक्षणमुपन्यस्य तस्य खमतानुसारित्वाविष्करणम्। ४ ममाणसङ्खयानिरूपणम् । प्रत्यक्षमिन्नानि प्रमाणान्यनुमानेऽन्तर्भावयतां प्रमाणद्वयवादिनां सौगतानां विचारप्रक्रिया। सौगतसंमतं प्रमाणद्वित्ववादं प्रतिवदितुं मीमांसकेन शाब्दस्य प्रमाणान्तरवस्थापनम् । मीमांसकेन उपमानस्य प्रमाणान्तरत्वस्थापनम् । नैयायिककृतमुपमानस्य खरूपवर्णनम् प्रमाणान्तरत्वसमर्थन च । मीमांसकेन अर्थापत्तेः स्वरूपव्यावर्णनपूर्वकं प्रमाणान्तरत्वसमर्थनम् । मीमांसकेन अमावस्य प्रमाणान्तरत्वसमर्थनम् । सौगतेन मीमांसकादिमतानामुपमानादीनामप्रमाणत्वं यथायथं प्रत्यक्षानुमानयोरन्तावनेन पृथक्षामाण्यामा चोपपाध प्रमाणान्तरत्वप्रतिविधानम् । सौगतकृतां मीमांसकादिसम्मतप्रमाणान्तरपतिविधानप्रक्रिया यथासिद्धान्त सीहत्या पाहत्य च सिद्धान्तिना प्रत्यक्ष-परोक्षतया प्रमाणवय- व्यवस्थापनम् । मुख्यवृत्त्या संव्यवहारेण च परोक्षप्रमाणस्य स्वरूपविभजनम् । २गाथाव्याया। पर्शनविषयीभूतस्य प्रमेयस्य न विशेषाकारेण शून्यत्वम् न वा शानविषयीभूतस्य सामान्याकारेण इति निरूपणम् । ३ गायाव्याख्या। उपयोगखामाव्यादेव छानस्थिकयोनि-दर्शनयोः क्रमवर्तित्वम् म पुनः केवलिगतयोस्तयोः सहवर्तित्वात् इति प्रतिपादनम् । ४ गायाव्याख्या। फेवलज्ञानदर्शनयोः सहमावित्वे विप्रतिपद्यमानानां पांचिन्मतस्य साधिक्षेप निदेशः। ५७४-५७५ ५७५-५७७ ५७७-५७८ ५७८-५७९ ५७९-५८२ ५९०-५९५ ५९७-६०५ ५९७ ·६०५ ६०६ विषयः केवलोपयोगद्वयस्य क्रममावित्वं प्रतिपेभ्य तत्सहभावित्वपरतया आगमस्य व्याख्यानम्। ५ गाथाव्यात्या। आगमेन केवलशानदर्शनयोयोगपद्यमभिधाय अनुमानयुक्त्या पुनस्तत्प्रतिपादनम् । ६ गाथाव्याख्या। संवैज्ञे छानस्थिकक्रमोपयोगाभावात् तदृष्टान्तेनैव तत्र केवल- मानादन्यदा केवलदर्शनाभावप्रतिपादनम् । क्रमवादिमतेऽनुमानविरोधवदागमविरोधोऽप्यापततीति प्रदर्शनम् । . ६०६ " ७ गाथाव्याख्या। ६०७ ८गाथाव्याख्या। ६०७. " ६०७ - ૨૦૮ " ६०९ ६०९ . सोपसंहारमागमविरोधस्य स्पष्टीकरणम् । ९गायाव्याख्या। प्रकरणकारेण क्रमोपयोगद्वयवादिनम् सहोपयोगद्वयवादिनं च पर्यनुयुज्य खपक्षस्योपन्यासः। १० गायाव्याख्या। केवलज्ञान-दर्शनयोरमेदपक्ष एव सर्वचत्व-सर्वदर्शित्वोपपत्तिरिति प्रकटनम्। क्रमाऽक्रमाऽमेदपक्षत्रयग्राहिण आचार्यान् नामग्राहं निर्दिश्य तैः स्वखपक्ष- पोषकतया व्याख्यातानां सूत्राणां संसूचनम् । ११ गायाव्याख्या। साकारानाकारोपयोगयोरेकान्तिकमेदासंभवप्रदर्शनेन भनेकान्तस्य समर्थनम् । १२ गाथाव्याख्या। क्रमाक्रमोपयोगद्वयपक्षे शास्त्रसिद्ध मात-एमापित्वं भगवतो न घटते इत्यभिधानम् । १३ गायाव्याख्या। क्रमाक्रमपक्षद्वये भगवतः अशातंदर्शितया मघटमायितया च सर्पहत्वासंभवप्रदर्शनम्। १४ गाथाव्याख्या। भागमसिद्धसमसंख्यकविषयावगाहित्वयुच्या केवलशानदर्शनयोरमेदस- मर्थनम् । १५ गायाव्याख्या। अमेदवाधुक्तस्य केवले अपर्यवसितत्वादिदोषस्य क्रमवादिना समुद्धरणम् तस्य च पुनरमेदवादिना प्रतिसमाधानम् । भुक्तिक्रमोपयोगयोश्च्छनाना व्याप्ति स्वीकुर्वतां कैपांचिन्मतस्य व्यावर्णनम् । फेवलिकवलाहारचर्चा । कवलाहारनिषेधवादस्य पूर्वपक्षतयोपन्यासः। पूर्वपक्षं प्रतिविधातुमुपयोगफमसामान्यस्य उमना व्याप्ति निरस्य भुक्तेरपि तेन सह व्यात्यमावे तात्पर्यख्यापनम् । केवलिनि कवलाहारमुपपादयितुं बाधकप्रमाणनिरासपूर्वक साधकप्रमाणप्रदर्शनम्। १६ गायाव्याख्या। ६०९ " ६०९ ६१० ". - ६१०-६११ ६१२ ६३ ६१५ - ·छन् ६१६ ६५६ १६ विपया मत्यादिक्षानचतुष्करपे स्यान्ते यत्र यत्रोपयोगे विषयमेदस्ता तमासयित्वमिति व्यानेभावनम् । १७ गावाच्याख्या। मत्यादिवैधयेण केवलोपयोगस मसर्वार्थत्वाभावेन विषयमेशभावाद- ममोपयोगद्वयात्मकैकरूपत्वसाधनम् । १८ गायाव्याख्या। अमिनोपयोगवादिना खपले समापतत मागसविरोधस्वार्थगत्या व्याख्यान्तरमानित्य परिहरणम् । १९ गायाव्याख्या। अक्रमोपयोगद्वयात्मकमेकं चेत् केवलं किमिति मनःपर्यायवदागमे तस शानमात्रतया न कथनम् किमिति च शानदर्शनरूपतया वैविध्येन वर्णनमिति चोघे मोद्धाटनम् । २० गायान्याख्या। एकत्वेऽपि केवलस्य ज्ञानदर्शनोमयरूपतया शाने पाठगत् तस्य कयंचिदनेकरूपत्वाभ्युपगमनम्। १गायाव्याया। एकदेशिना मत्युपयोग दृष्टान्तीकृत्य एकस्यापि केवलोपयोगस द्विरूपत्वसमर्थनम्। ६१७ . १२ गाथाब्याख्या। ६१८ ११९ पुनरप्येकदेशिना क्रमिकमेदं दूपयितुं शास्त्रीययुक्त्या शान-दर्शनयोः कथंचिदन्यत्वव्यवस्थापनम् । २३-२४ गायाव्याया। एकपेशीये अवमहमानमविधानस्य दर्शनत्वाभ्युपगमे समापवतो दोपयामिधानं तत्समर्थनं च। २५ गायाव्यात्या। झान एव चक्षुरव दर्शनभवादसमर्थनाय दर्शनपदस्य अर्थाभिधानम् । २६ गायाव्याख्या। अस्पृष्टाविषयावगाहित्वेऽपि न मनःपर्यायवोधस्य दर्शनत्वमसह पति सयुक्तिकं प्रतिपादनम् । २७ गायायालया। मस्पृष्टाविषयावगाहि मानमेव दर्शनम् न ततः पृथगिति प्रतिपादनम् । २८ गावाच्याझ्या। अस्पृष्टार्थावगाहित्वेऽपि श्रुतमानस्य दर्शनत्वाभाषप्रतिपादनम् । २९ गावाच्याश्या। अवधिहान एव प्रवृत्तिनिसिचवशेन दर्शनशब्दसापि लन्धावकाशवसमर्थनम्। ३० गायाव्याख्या। सिद्धान्तिना एकस्यैव केवलोपयोगस्य शानदर्शनोपयोगाय- रूपत्वव्यावर्णनम् । सूर्यभिप्रायेण शानपञ्चक दर्शनचतुष्कयोः स्वरूपविमजनम् । ३१ गायाव्याया। एक एच केवलोपयोगो यात्मक शति खसिद्धान्तः समयान्तरोत्पादववनं तु परतीर्थिकमतकथन मिति विमानम्। ६९ ६ ९ ॥

·११ विषयः पृष्ठम् ६२१ ॥ ६२२ ६२२ ६२२ १२३ " ३२ गाथान्याया। एवंभूतत्वश्रद्धानरूपस्य सम्यग्दर्शनस्य सम्पन्हानरूपत्वमेव पति वर्णनम्। ३३ गायाव्याल्या। सम्यग्ज्ञाने दर्शनत्वस्य नियततया दर्शने सम्यमानत्वस्य विकल्प नीयतया सम्यादर्शनं विशिष्मानरूपमेव इति फलिताभिधानम् । ३४ गायाव्याख्या। सूत्रोकं साधपर्यवसितत्वं शदशा स्पृशतां केषांचिदाचार्याणां गर्विष्ठतया सम्यग्वादित्वाभावप्रतिपादनम् । ३५ गापायाख्या। सिद्धान्तिना केवलस्य पर्यवसितत्वप्रदर्शनम् । ३६ गाथाव्याख्या। सिभ्यत्समये केवलस्य विनाशवद् उत्पादस्यापि प्रदर्शनम् अपर्यवसितत्त्व- विषयकसूत्रोक्तरपेक्षाविशेषण समर्थनं च । ३७-३८ गापायालया। सप-लक्षणाभ्यां जीव केवलयोमैदे सत्यपि कथं तयोरेकत्वमित्वस्या केषांचिदाशङ्काया उल्लेखः। ३९ गाथाव्याख्या प्रागुतामाशहां निरसितुमुपक्रमः। ४० गायाव्याल्या। भनेकान्तात्मकैकरूपत्वेन साध्येन सत्त्वस हेतोाप्ति प्रसाधयितुं दृष्यन्तोपन्यासः। . ४१ गाथाव्याख्या। रशान्तगृहीतव्याते: सस्वहेतोदान्तिक केवले उपनयनम् । ४२ गाथाव्याख्या। जीवतत्पर्यायगतं मामाणिक व्यवहारमाश्रित्य द्रव्य-पर्याययोरे- कान्तमेदनिराकरणम् । ४३ गाथाव्याख्या। मात्मव्यय सामाविकमाविकच पर्यायः कथंचिदेकानेकत्वमदर्शनम् । ६२३ ६२३ " ६२४ " - , ६९५ " ·संपादकीय निवेदन . जो के आ भाग त्रीबो भाग प्रसिद्ध थया पछी पूर्व एक वर्ष वीत्या पहेला ज प्रसिद्ध थाय छे छता एनी संपूर्ण तैयारीमा फक्त एटलो न बखत लाग्यो छे एम कोई न धारे. आगळना भागोनी पेठे आ भागनी तैयारी पण दोढे न चालती हती. साधनसंपत्ति अने सहकारीओनी मदद पण अविच्छिन्न रहेली तेथी ज आ भागनुं प्रकाशन जलदी करी शकायु छे. (क) प्रस्तुत भागने अंगे वैवाबतो अत्रे जणाववानी छे; ग्रंथने लगती अने संपादनने लगती. ग्रंथने लगती पावतमा मुख्य त्रण मुद्दाओ छ. १ मूळ अने टीकार्नु परिमाण २ विषय ३ भने तेनी नवीनता.. १ प्रस्तुत भागमां सम्मतितर्क वीजु काण्ड आलु आवी जाय छे. एमां ४३ गाथाओ छे. एवधी गाथाओनी संपूर्ण टीका पण आभागमा आवी ज बाय छे. वघी गाथाओमाथी पहेली गाथानी टीकाथी ज प्रस्तुत भागनो मोटो हिस्सो रोकाएको छ. लगभग पोणा जेटलो हिस्सो ए टीकाए रोक्यो छ भने बाकीना हिस्सामा वीजीवी ठेठ सुधीनी वधी गाथाओनी टीका समाई जाय छे. २ प्रस्तुत भागमा आवेला वीजा काण्डनो विषय ज्ञान छे. जैन आगमोमा जे ज्ञानसंबंधी प्राचीन विचार छ अने जे तेना भेदोनुं वर्गीकरण छे तेने ज आधारे आ चीजा काण्डमा चर्चा करवामां आवी छे. परंतु टीकामां एक विशेषता छ भने ते ए के जैन आगमनी प्राचीन शैलीमा स्थान नहि पामेली भने तर्कना विकास दरमियान उद्भव तथा प्रसार पामेली प्रमाणचर्चा टीकाकारे पहेली गाथानी टीकामा बहु उदारताथी दाखल करी छे. ए चर्चामा तत्कालीन बौद्ध अने वैदिक दर्शनोनां मंतव्योने पूर्वपक्षरूपे गोठवी सर्वदर्शनसग्रहनी ढवे अदरोअदर एकथी वीजार्नु निरसन करी छेवटे जैनदर्शननां मंतव्योने उत्तरपक्षरूपे मूकी तेनु व स्थापन करवामां आव्यु छे. एप्रमाणचर्चा टीकाकारना बौद्ध अने वैदिक दर्शनसबंधी प्रमाणविषयक महान् ग्रंथराशिना अभ्यासनी साक्षी पूरे छे. चीनीथी छेल्ली गाथा सुधीनी टीकामा मात्र गाथानो ज विषय टीकाकारे स्पष्ट कयों छे, एमां तो फक प्राचीन आगमशैलीए ज्ञाननो विचार आवे छे तेथी तेमां दर्शनांतरना अथो अने तेना विषयने स्थान न मन्यु नथी. ३ जैन आगमोमा उपयोगना दर्शन अने ज्ञानरूपे वे मेद पाडी दरेकना अनुक्रमे चार अने पांच प्रकारो वर्णववामां आव्या छे, एन आगमनी ज्ञाननिरूपणासंबंधी प्राचीन शैली, ए शैलीने आधारे ज प्रस्तुत वीजा काण्डमां ज्ञाननी चर्चा छ, पण आ चर्चामां जे.एक तत्त्व छे ते समन जैन वाङ्मयनी दृष्टिए तद्दन नवीन छे. प्राचीन आगम परंपरामां पांच ज्ञान अने चार दर्शनोनुं वर्णन होवायी तेम ज नवे प्रकारोना आवरणभूत कर्मना नव प्रकारोनुं वर्णन होवाथी केवळज्ञान अने केवळदर्शन ए बन्ने उपयोगो जूदा जूदा तेम व भिन्नभिन्न समयवर्ती मनाता आव्या छे. गमे त्यारे पण पाछळथी उत्पन्न थयेली वीजी एक विचारपरंपरा ए बन्ने उपयोगोनू जूदापणुं खीकारे छे छतां तेनुं मिनमिन्नसमयवर्तीप न खीकारतां मान समकालीनपणुं खीकारे छ. आ वन्ने परंपराओनी सामे दिवाकर श्रीसिद्धसेने एक श्रीनो पक्ष रजु को अने ते ए के जेम उक्त बन्ने उपयोगोनुं भिन्नमिनसमयवतीपणुं संभवतुं नयी तेम तेमनुं व्यक्तिरूपे जूदापणुं पण संभवतुं नथी. तेथी ए बच्ने उपयोगो जूदा नथी पण एक न उपयोगनां वे जूदा जूदां सार्थक नामो छे. आ पक्ष दिवाकरधीनो पोतानो न होवायी ते नव्य मत तरीके पण ·- १३ . प्रसिद्ध के. एनेव्य पक्षनी इमारत तकना पाया उपर चणाएली छे. आगमना पाठो उपरथी स्पष्टपणे फलित अंती केवळोपयोगना क्रमपक्षनी परंपरानी अने पाछळयी विचारबळे उत्पन्न करेली केवळोपयोगनी पुगपद् पक्षनी परंपरानो सबळ विरोध शमाववा अने पोताना पक्षने संप्रमाण स्थापती माटे दिवाकरश्रीए प्रस्तुत बीजो काण्डमो अद्भुत बुद्धिचातुरी भने प्रतिभा वापों छे. जेम'हमेशां वनेतुं आव्यु'छे तैम ते बखते पण शासना आधार सिवाय कोई पण वस्तु लोकोने गळे उतारंवा अशक्यप्राय जणावाची दिवा- करनीए वे विरोधी परंपराओ सामे पोतानो पक्ष तर्कवळथी मूक्यो खरी पण तेंनी सांवीती तो शाखवाक्योने आधारे न करी एम करवामां पण तेमणे कौशळ खूब वापर्यु छे. विषय अने तेना प्रतिपादननी आप भवीनता प्रस्तुत वीजा काण्डमा छ। एनवीनता समजवा, एनो तुलनात्मक दृष्टिए अभ्यास करवा अने तेना पक्षप्रतिपक्षोनी दलीलों जाणावा माटे गा० ४ पृ० ५९७-६०४ उपर एक टिप्पण आपवामां आव्यं छे. एमां आयोवतीय मुख्य मुख्य बंधा दर्शनोना सर्वज्ञत्वविषयक पक्षप्रतिपक्षो उपरांत जैनदर्शनमा ते संबंधी उपलब्ध थती बंधी 'विचारपरंपराओं प्रधान प्रधान पुरस्कर्ता अने ग्रंथोनी नाम साथे आपेवामी आवी के. दिवाकरश्रीना प्रबळ विरोधी सैद्धान्तिक जिनमद्रगणि क्षमाश्रमण हता तेमना विशेषणवती नामक नहि छपायेल ग्रंथमा प्रस्तुत विषयनी सौयी वधारे चर्चा मळे छे. तेथी पनों ए बधो भाग टिप्पणमी 'आपी माँ अमुद्रित नन्दिचूर्णि भने लघुनन्दिटीकानो उपयोग करी प्रस्तुत विषय उरनी मुद्रित के अमुद्रित समयं ज्ञात साहित्यनी सामग्री एकत्र करवामां आंवी छे ते अभ्यासीओना मानसने अनुकूल भाय एवी छै. : उपयोगनो अभेद पक्ष दिवाकरश्रीनो खोपज्ञ कहेवाय छे. ए विचारनों सूक्ष्म बीजों जैन परंपरानी प्रथम हतों के नहि ते कहे जो के कठणं छे छतां बहु, बारीकीथी विचार अने तुलना करता ऐन चोक्खं लागे छ के न्याय वैशेषिक आदि सर्वज्ञवादी जैनेतर दर्शनोना' सर्वज्ञत्वसबंधी विचारांना उडी अभ्यासे भने तुलनात्मक बुद्धिए उपयोगनो अमेद पक्ष उपस्थित करबामो दिवाकरनीने' काईक प्रेरणा आपी हशे. (ख) संपादनने लगती वायतमा मुख्य पांच मुद्दा अत्रे कडेवाना छ.१ प्रतिको २ पाठांतसे ३ संशोधनमा वपरायेल ग्रंथोना उपयोगनी पद्धति । तइन अमसिद्ध एवां लिखित पुस्तकोनो उपयोग ५ एक अगत्यना ग्रंथनो उपयोग शक्य छता नहि करवातुं कारण. १ श्रीजा भागनी पेठे आ भागना संशोधनमा पर्ण कागळ उपरांत ताडपत्रनी प्रतिओनो उपयोग करवामां आव्यो छे. फेर एटलो के बीजा भागमा ताडपत्रनी बन्ने प्रतिओ अधूरी हती ज्यारे आ भागमा ताडपत्रनी बृहत् प्रति तो संपूर्ण ज हती. कागळ अने ताडपत्रनी प्रतिओमानो प्रस्तुत बीजा काण्डने लगतो बधो भाग मोटे भागे शुद्ध ज छे. तेमा य मा० मा० वा० वा० अने ताडपत्नी प्रतिओनुं स्थान शुद्धिनी दृष्टिए उत्तरोचर चडतुं छे. ताडपत्ननी प्रतिओमां शुद्धि उपरांत नानां नानां टिप्पणोनी पण एक खास विशेषता छे. जेथी प्रस्तुत संशोधनमा बहु मदद मळी छे. एमांना केटलांक टिप्पणो मां० प्रतिमा पण छे. २ पाठांतरो लेखां अने तेमांची पसंद करी गोठववानो क्रम तो प्रथमना भागोनी जेम न आ भागमा पण राखवामां आव्यो छे छतां प्रतिओनी शुद्धि भने अन्य साधनोनी सगवडने लीधे मा भागमा पाठांतरो बहु आन्यां ज नयी अने लीधेल पाठांतरोमाथी पण यथासंभव ओछा राखवामा भाज्या के - -- - ·१४ ३ प्रस्तुत संशोधनमा अपरायेल अंथोना थे भाग पड़े छ। १ छपायेल २ खेल. ग्रंथने शुद्ध करवा माटे, विषयने सष्ट करवा माटे, सरखामणी भाटे के अभ्यासमा, विशाळता आणवा माटे ज्या ज्यां छपायेल ग्रंथोनो उपयोग थयेलो छे त्या त्या धणी जगोए तो शरुआतमा ते ते ग्रंथोना उपयोगी पाठो वगर संकोचे नीचे आपवामां आव्या छे. पण घणे स्थळे लघव आदि अनेक कारणोने लीघे मात्र तेना सळो न सूचबवामां आव्यां छे. परंतु ज्या ज्या लखेल पुतकोनो उपयोग कयों छे त्या त्यां बनी शक्यं त्यां सुधी तेना पाठो ज नीचे आपवानो आग्रह राख्यो छे, जेथी अभ्यासीने दुर्लम एवा लिखित पुस्तकोना पाठो सुरुम थाय. ४ अपार सुधीमा हजु क्याय प्रसिद्धि नहि पामेल अने मोटे भागे अज्ञात अगर दुर्लभमाय एवां सात लिखित पुस्तकोनो प्रस्तुत संशोधनमा उपयोग करवामां आव्यो छे, जे प्रथमना त्रण भागोमां अल्पपाय छे. १ हेतुबिंदुटीका २ तत्त्वोपलव ३ सिद्धिविनिश्चय टीका ४ न्यायकुमुदचंद्रोदय ५ विशेष- भक्ती ६ नन्दिचूर्णी अने ७ लघुनन्दिटीका. आ.साते ग्रंथोनो करवा धारेलो सर्वाशे उपयोग थयो छे एम रखे कोई धारे. एम कर र वर्तमान मर्यादामां अशक्यप्राय हतुं छतां आवश्यक स्थळोए दिशा- सूचन पूरतो खास उपयोग कयों के ५ वीजा काण्डनी १३ गाथाओमांनी प्रस्तुतः विषय उपर महत्त्व धरावती केटलीक गाथाओनी व्याख्या महामहोपाध्याय श्रीयशोविजयजीए पोताना ज्ञानविदुपकरणमा करी छे. ए च्याल्या मुद्रित पण छे भने गंमीर पण छे. तो ए प्रस्तुत भागमां तेनो उपयोग आवश्यक छतां कयों नयी ते एम धारीने के मिनमिन्न स्थळे टिप्पणमा कटके कटके ए व्याख्या आपवी ते करतां एक ज साथे समग्र व्याख्या आपवी ए विशेष अनुकूल थशे. तेथी प्रथमना त्रण मागोमां समाप्त थयेल नयकाण्डनी अनेक गाथाको उपरनी उपाध्यायजीनीना भिन्न भिन्न ग्रंथोमां मळी आवती छूटी छूटी व्याख्याओना संग्रहरूपे आगळ आपला धारेल परिशिष्टनी पेठे ज्ञानकाण्डमांनी गाथाओ उपरनी तेमनी व्याख्यानुं परिशिष्ट पण छेवटे व आपवा धारीए छीए. ते साथै एमां विशेषता ए रद्देशे के वीजा पण श्वेतांबर दिगंबर आचार्योए जे अने जेटजेटली गाथाओ उपर करेली व्याख्याओ उपलब्ध थाय छे ते पण परिशिष्टमां जोडवामां आवशे. श्रीना काण्डनी गाथाओ विषे पण आ योजना योग्य धारी छे जेथी अत्यार सुधीमां सम्मतितर्कनी गाथागो उपर छूटुं छुटुं के एकसाथै लखायेखें बधू साहित्य अभ्यासीने एक ज खळे उपलब्ध थाय. प्रस्तुत भागना संशोधनकार्यमा पाठांतर लेखां, प्रतिको जोवी वगेरे नीरस अने कठण छतां बहु किंमती कार्यमा उदारचेता प्रवर्तक श्रीकान्तिविजयजीना शिष्य श्रीचतुरविजयजीए पोताना सुशील अने विद्याव्यसनी शिष्य पुण्यविजयजी आदि साथे जे किंमती मदद आपी छे तेनी अत्यंत कृतज्ञतापूर्वक अमे नोध लईए डीए सुखलाल अने बेचरदास - ·संपादकीयं निवेदनम् २ पूर्वभागसहमाबित्वेनैव संपादनफार्यस्य समारब्धतया साधनसागुण्य-सहचारिसाहायकयोरविच्छिालो- पनततया च प्रस्तुतमागस्य प्रकाशनं तृतीयभागानन्तरं किञ्चिदूनेनैकेनव वर्षेण संपन्नमित्यवगन्तव्यम् । १ अन्धगोचरः २ संपादनगोचरवेति द्वावेव प्रस्तुतभागसंबन्धिनौ विषयौ प्रधानतयाऽन्न प्रतिपिपादयिमिती स्वः। ग्रन्थगोचरे विषये १ मुल-टीकयोः परिमाणम् २ प्रतिपाय तत्त्वम् ३ तदीयं पापूर्वत्वम् इति श्रीप्येव वस्तूनि वक्तव्यानि सन्ति । १ प्रस्तुते भागे सम्मतितर्फस्य त्रिचत्वारिंशद्गाथात्मकं द्वितीय काण्डम् तदीया च टीका संपूर्णतया परिसमाप्यते । न चास्य मागस्य पादोनमितमायोऽशः प्रथमगाथाटीकया शेपश्चाऽवशिष्टसमस्तगापाटीकया व्यासो वर्तते। २ आगमगतां ज्ञानस्य तदीयभेदानां च प्राचीनां विचारशैलीमनुसरन्ती ज्ञानची विदधतः प्रस्तुता- मूलकाण्डात् तट्टीकाया एतावान् विशेष-आगमगतायां माचीनायां शैल्यामलव्यावकाशा तर्कविकास- समये च मासोदयप्रसरा प्रमाणनची टीकाकारण प्रथमगाथाटीकायां सविस्तर संगृहीता वर्तते । तत्र च तत्कालोपलब्धानि बौद्धवैदिकदर्शनानां मन्तन्यानि पूर्वपक्षतया सनिवेश्य सर्वदर्शनसंग्रहीयमार्गेण परस्परं निरस्य पर्यवसाने जैनदर्शनमन्तव्यान्युत्तरपक्षतयोपन्यस्य प्रतिष्ठापितानि सन्ति । सा पुनः प्रमाणचर्चा दीकाकारकुनमा बौद्धवैदिकदर्शनसवन्धिप्रमाणविषयक्रमहामन्थराशिगोचराम्यासस्य साक्षित्वं परिपूरयति । टीकाकारेण द्वितीयाप्रभृतिचरमापर्यवसानसमस्तगावाटीकायां गाथागतस्पैवाऽर्थस्य स्फुटीकृततया तत्र च फेवलमागमशैलीकृताया ज्ञानमीमांसाया राज्यावकागत्वेन न तन्त्र दर्शनान्तरीया प्रन्या न वा तदीया विषयाः स्थानमलमन्त। ३ आगमेधूपयोग ज्ञानदर्शनरूपतया द्वेधा विभज्य तयोर्द्वयोरनुक्रमेण पञ्च चत्वारस्य प्रकारा वर्णिताः सन्ति । इयमेव ज्ञाननिरूपणपरा प्राचीनाऽऽगमिकशैली निगद्यते; यद्यप्येनामेव शैलीमवलम्बमाना प्रस्तुत- काण्डगता ज्ञानचर्चा समस्ति तथापि तस्यामुपलभ्यमानमेकं तत्त्वमितरस्मिन् समग्रेऽपि जैनवाड्मयेऽदृष्टचर- तया सर्वथैवाऽपूर्व प्रतिभाति । तयथा-प्राचीनाऽऽगमपरंपरा ज्ञानपञ्चक-दर्शनचतुष्कयोस्तदीयावरणभूतकर्म- प्रकारनवकस्य च व्यावर्णिततया केवलज्ञान-केवलदर्शनरूपमुपयोगद्वयं विभिन्नत्वेन भिन्नभिन्न समयवर्तित्वेन बाऽभ्युपगच्छति । यदाकदाचिञ्च पश्चानुत्पन्ना द्वितीया विचारपरंपरा तस्योपयोगद्वयस्य विभिन्नत्वं मन्य- मानाऽपि भिन्नभिन्न समयवर्तित्वमनकीकृत्यैकसमयवर्तित्वमेवाऽभ्युपगच्छति । तन्त्र च केवलोपयोगे . मिन्न- मिन्नसमयवर्तिस्ववद् वैयक्तिकमेवस्याऽप्यसंभवात् केवल एक एवोपयोगो द्वाभ्यां सार्थकाभ्यां नामभ्यां द्वेषा व्यपदिश्यत इत्येष तृतीयः पक्षः श्रीसिद्धसेनदिवाकरेण पूर्वोत्तयोर्द्वयोः परंपरयोः समक्षमुपस्थाप्य समर्थितः । अयं च पक्षो दिवाकरोपज्ञतया नव्यमतत्वेन ख्यातिं गतः । एष च नव्यपक्षपासादतर्कभूमि- कामवष्टभ्य विनिर्मितो वर्तते । आगमेभ्यः स्पष्टतया प्रतीयमानायाः केवलोपयोगद्वयक्रमपक्षपरंपरायाः पश्चाद् विचारवलप्रादुर्भावितायाः केवलोपयोगयोगपद्यपक्षपरंपरायाश्च विरोधमुन्मूलयितुं खपक्ष सप्रमाणं सापयितुं च श्रीमता दिवाकरेण प्रस्तुते काण्डेऽतुत्ता चातुरी प्रतिमा चोपायोजिपातास, सार्वदिकाऽनुभववत् उदाऽपि शसाधारमन्तरेण कस्पानि वस्तुनो लोकेन खीकारयितुमशक्यत्वमवगम्य श्रीमना दिवाकरेग . - : 1, ·१६ द्वयोविरोधिपरंपरयोः पुरस्तात् सतर्कवलमुपन्यस्तोऽपि खपक्षः शास्त्रवाक्यैरेव सकौगलं प्रमाणीकृतः । एषैव प्रतिपाद्यगता प्रतिपावनशैलीगता चापूर्वना प्रस्तुते- काण्डे प्रतीयते । सिद्धसेनोपज्ञत्वेन प्रसिद्धखोपयोगा- मेदपक्षस्य सूक्ष्माणि विचारवीजानि जैनपरंपरायां प्रागमूवन् न वेत्यस्य सांप्रतं वक्तुमशक्यत्वेपि सूक्ष्मे- शिक्या तुलनात्मकविचारणाबादेवावत्चिदानी वक्तुं पार्यते यत् न्याय-वैशेषिकसमृतिसर्वज्ञवादिजेनेतर- दर्शनसमवसर्वशखविषयकविचारगोचरगम्पीराभ्यासप्रयुक्तमेवोपयोगामेवपझोपखापन तत्समर्थनं चेति । प्रस्तुतकाण्डस मुल्यतयाऽपूर्वतया च प्रतिपाद्य, उपयोगामेदपक्षो दिवाकरोपज्ञानामनेकेषां, विशेषाणा- मन्यतमो विशेषोऽवगन्तव्यः । एन विशेष परिज्ञातुम् तुलनयाऽभ्यसितुम् तदीयपक्षप्रतिपक्षयोयुक्तीखगन्तुं च गा० १ ४०.५९५-६०१, एक टिप्पणं निवेशितम् । तत्राऽावतीयसमप्रमुख्यमुख्यदर्शनगतैः सर्वज्ञत्वसंबन्धिमिः पक्षप्रतिपक्षैः सह तदीया जैनदर्शनगताः सर्वा अपि-विचारपराः सगानाधार विनिच्या सनिवेशिताः सन्ति । श्रीमदिवाकरम्बलविरोधिप्रीजिनम्नगणिक्षमाश्रमणकर्तृके विशेषणवतीनामकेऽसद्रिते अन्ये प्रस्तुतविषयायाम या विस्तृततयोपलभ्यत्वेन तद्वतं सर्वमप्युपयुक्त मार्ग, टिप्पणके समादाय तन्त्र चामुद्रिते नन्दिचूर्णि-नन्दिलघुटीके उपयुज्य प्रस्तुतविषयसंबन्धिनी सर्वाऽपि मुद्रिताऽमुद्रितवाड्मयसामग्री, समगृहत सा चाभ्यासिनां मनास्यनुकूलयिष्यतीति संभाव्यते । . संपादनगोचरे च विषये आदर्शगतत्वेन, पाठान्तरगतत्वेन, संशोधनोपयुक्त- अन्योपयोगपद्धतिगतत्वेन, कायप्रसिद्धलिखितग्रन्थोपयोगगवत्वेन, प्रसिद्धा- त्युपयोगिग्रन्थोपयोगाविधानकारणगतत्वेन च पञ्चैव वस्तूनि वक्तव्यानि सन्ति, १. तृतीयभागवत् प्रस्तुतमागस्याऽपि सशोधने पत्रपतिमिः सा ताडपत्रमती अप्युपायोजिषातार विशेष- श्वेतावानेव यत् तृतीये मागे द्वे अन्त ते प्रती अपूर्ण आस्ताम् अत्र तु बृहत्ताडपत्रप्रतिरेका पूर्णवाऽऽसीत् । २ पत्र-ताडपत्रादर्शगतः प्रस्तुतकाण्डसवन्धी सर्वोऽपि पाठः शुद्धप्राय एव विद्यते तत्राऽपि मा० मा० वा० बा० ता संज्ञका आदर्शा उत्तरोतराधिकशुद्धिमानः सन्ति । केवलताडपत्रादर्शद्वयगतेभ्यो लघु- लधुतरटिप्पणकेभ्योऽपि पाठयुद्धेरिव प्रस्तुते सशोधनकर्मणि महानुपकारः संवृत्तः । यद्यपि पाठान्तराणां संग्रह-पृथक्करणव्यवस्थापनक्रमः प्राक्तनमागतुल्यतयैव प्रस्तुतमागेऽवलम्बितस्तथा- प्यादर्शानां शुद्धतयेवरसाधनानां च सुरुमतया संगृहीतानामपि पाठान्तराणां यथासमवमल्पीकृतत्वात् प्रस्तुते मागे तेषां मयस्त्वं नावशिष्यते । ३ प्रस्तुतसंशोधनोपयुक्ता अव्या मुद्रित-लिखितत्या द्वेषा विमव्यन्ते । अन्य शोषयितुम् विषयं विशदी- कर्तुम् तुलनां विधातुम् विशालमभ्यसितुं च यत्र यत्र मुद्रिता ग्रन्था उपयोगितात्र पूर्व बहुषु स्थलेषु, तत्तद्ग्रन्थगता उपयोगिनः पाठा निःसकोचमधस्तादुपन्यस्ताः । पुरस्ताच्चानेकेषु स्खलेषु लाधवादिमिर्बहु-- मितुमिः केवलं तदीयानि तदीयानि सलान्येव प्राधान्येन सूचितानि. परंतु यत्र-लिखिता ग्रन्था उपायों- वरिषत तत्र सर्वत्राभ्यासिनों सौलम्याच तत्वज्ञातदुर्लमग्रन्थगतान् पाठान् यथाशक्यं यथामूर्याद, चायनादुपन्यसितुमानहो ज्यवासि १ इदानी यावत् काप्यप्रकाशिता अज्ञातमाया दुर्लभप्रायाश्च प्राक्तनमागसंशोधनेऽल्पोपयोनितप्रायाः सप्त लिखितग्रन्था यथामर्यादं प्रस्तुते संबोधने दिव्यात्रतयोपयोजिताः सन्ति । ते चेमे १ हेतुबिन्दुटीका २ तत्त्वोपटवः ३ न्यायकुमुदचन्द्रोदय', ४ सिद्धिविनिश्चयटीका, ५ विशेषणवती ६ नन्दिचूर्णी ७.लम्वी, नन्निविध -- ·१७ ५ श्रीमद्वाचकयशोविनगैः स्वीये तत्र तत्र ग्रन्थे सम्मतितर्फीयकाण्डत्रयगता बायो गाथाः प्रकीर्णतया श्रमपद्धतया च विवृता दृश्यन्ते अभ्यासिनामानुगुण्याय तासां सर्वासामपि तदीयन्याख्योपेतानां गाथानां अन्यसमातिगागिषु परिशिष्टेप संकलयिगुमिष्टतया नयकाण्डवत् प्रस्तुतेऽपि काण्टे तत्र तत्र टिप्पणके खण्डी- मृत्य नोपन्यासः कृतः । एवमेवान्यैरपि श्वेताम्बरीय-दिगम्बरीयैराचार्यः कृतविवरणत्वेनोपलभ्यास्तत्तद्गाथा- सेषु परिशिष्टेषु संकरयितुमिष्टतया न कचित् टिप्पणके उपन्यास्यन्त । प्रस्तुतमागसंमोधनकर्मोपयोगिषु पाठान्तरमहण-प्रतिप्रेक्षणादिपु नीरसेषु किप्टेषु च बहुमूल्येषु कार्येषु सहायतां विदधानान् उदारचित्तप्रवर्तकश्रीकान्तिविजयशिप्यान् श्रीचतुरविजय-पुण्यविजयादीन् कृतज्ञतापूर्वकं स्मराम इति । सुखलाला पेचरदासच। -

·No text on this page.

·संमतितर्क-प्रकरणम् । "SINE Cam चतुर्थो विभागः। SAAT द्वितीयः काण्डः। प्रथमगाथाव्याख्या। DXAM [१ उपयोगनिरूपणम् ] [व्यस्तयोर्दर्शन-ज्ञानयोः लक्षणममिधाय द्रव्यास्तिक-पर्यायास्तिकाभ्यां तयोः खभावस्य विभव्य वर्णनम्] एवमर्थाभिधानम्पोयस्य सामान्य-विशेषरूपतया यात्मकत्वं प्रतिपाद्य 'ये वचनीयविकल्पाः संयुज्यमानयोग्नयोर्नययोमवन्ति सा खममयममापनाऽन्यथा तु मा तीर्थकदासादना' इति यदुक्तम् । नदेव प्रपञ्चयितुम् ‘उपयोगोऽपि परस्परसव्यपेक्षसामान्य-विशेषग्रहणप्रवृत्तदर्शन-मानस्वरूपद्रया- त्यका प्रमाणम् दर्शन-पान कान्तरूपस्त्वममाणम्' इति दर्शयितुं प्रकरणमारममाणो द्रव्यार्थिक-पर्या- यार्थिकाभिमतप्रत्येकदर्शन-मानस्वरूपप्रतिपादिकां गाथामाहाचार्य:- * सामण्णग्गहणं दसणमेयं विसेसियं णाण । दोण्ह वि णयाण एसो पाडेकं अस्थपनाओ ॥१॥ द्रव्यास्तिकस्य सामान्यमेव वस्तु तदेव गृह्यते अनेनेति ग्रहणं दर्शनमेतद् उच्यते, पर्यायास्तिकस्य तु विशेष एव वस्तु स एव गृहाते येन तत् ज्ञानम् अभिधीयते ग्रहणम् विशे- पितम इति विशेषग्रहणमित्यभिप्रायः । दूयोरपि अनयोर्नययोरेप प्रत्येकमर्थपर्यायः अर्थ विषयं पयति अवगच्छति यः सोऽर्थपर्यायः ईदृम्भूतार्थनाहकत्वमित्यर्थः । १० १-नयोनय-आ० हा० वि० । २ पृ० ४५५ गा० ५३ ५०.२८ । ३ "जं सामण्णगहणं गायाणं णेच कामायार । अविसेसिखूण अड़े दसणमिदि भण्णए समए" ॥ ३ ॥ इतीय गाथा दर्शनखरूमप्रतिपादिका बृहाव्यसग्रहगता-पृ० १६८ । ५९ २०१० ·द्वितीये काण्डे- ४५८ . [उपयोगस साकारानाकारते स्पष्टयित्वा तयोः प्रामाण्याऽप्रामाण्यकथंतामिधानम्] उपयोगस्य चानाकार साकारते सामान्य-विशेषग्राहकते एव तत्र तत्रामिधीयते । अविद्यमान आकारः भेदो ग्राह्यस अस्येत्यनाकारं दर्शनमुच्यते । सह आकारैर्ग्राह्यमेदैवर्तते यद् ग्राहक तत् साकार शानमित्युच्यते । निराकार-साकारोपयोगौ तूपसर्जनीकृततदितराकारी खविषयावमास- ५कत्वेन प्रवर्तमानौ प्रमाणम् न तु निरस्तेतराकारी, तथाभूतवस्तुरूपविपयाभावेन निर्विषयतया प्रमाणत्वानुपपत्तेरितरांशविकलैकांशरूपोपयोगसत्चानुपपत्तेश्च । तेनैकान्तवाद्यभ्युपगमः 'वोधमा प्रमाणम् साकारो वोघोऽनधिगतार्थाधिगन्तृत्वविशिष्टः स एव ज्ञातव्यापारोऽर्थदृष्टताख्यफलानुमेयः संवेदनाख्यफलानुमेयो वा अनधिगतार्थाधिगन्ता इन्द्रियादिसंपाद्यः अव्यमिवारादिविशेषणविशि- शार्थोपलब्धिजनिका सामग्री तदेकदेशो वो बोधरूपोऽवोधरूपो वा साधकतमत्वात् प्रमाणम्' १० इत्यादिपोऽयुक्तः। २प्रमाणसामान्यनिरूपणम्] वैमापिक-सौत्रान्तिक योगाचारसंमतानां निराकार-साकार-विज्ञानवादानां परस्परोपमर्द पूर्वपक्षतयोपन्यासः] तथाहि-'वोधः प्रमाणम्' इति वदन्तो वैभापिकाः पर्यनुयोज्या:-कि वोधमात्रस्य प्रामाण्यम्, १५आहोखियोधविशेषस्य यदि योधमात्रस्यतदातल्लक्षणप्रणयनमयुक्तम् व्यवच्छेद्याभावात्, अवोधस्य व्यवच्छेद्यत्वेऽपि संशय-विपर्ययादीनां बोधस्वभावत्वात् प्रमाणतामसक्तिः । न च संशयादीनामपि प्रमाणता लोक-गास्त्रविरोधात् । लोकप्रसिद्धं च प्रमाणं व्युत्पादयितुमारब्धम् तत्र चेन्द्रियादेरपि प्रमाणतायाः प्रसिद्धोधस्य प्रामाण्येऽव्यातिच लक्षणदोपः। न चावोधरूपस्येन्द्रियादेलोका प्रमाणतां न व्यपदिशति प्रदीपेनोपलब्धम् 'चक्षुपा दृष्टम् 'घूमेनावगतम्' इति लौकिकानां व्यवहारदर्शनात् । - १-कार हा-वा० वा० विना । २-पयोगावुप-आ० । ३-स्तुवि-कृ.। ४ या बोधरूपो वा सा-वा०या०। ५-कत्वात् १० था० मा०। ६ सोपेण वैमाषिकादिमतस्वरूपमित्य वर्णितमस्ति षड्दर्शनसमुच्चय- बृहदत्ता-"अथवा वैमापिक-सात्रान्तिम-योगाचार माध्यमिकमेदाचतुर्धा वाद्धा भवन्ति । तवार्यसमितीयापरनामवभाषिकमतमद -चतु क्षणिक वस्तु जानिर्जनयति, स्थिति स्थापयति, जरा जर्जरयति, विनाशो विनाशयति । तथा आत्मापि तथाविध एव पुद्गलथासायभिधीयते । निराकारो बोधोऽर्थसहभाव्येकासामध्यधीन- खनाथै प्रमाणमिति । सौत्रान्तिकमतं पुनरिदम्-रूप-वेदना-विज्ञान-सज्ञासस्कारा सर्वशरीरिणामेने पञ्च स्कन्धा विद्यन्ते न पुनरात्मा । त एव हि परलोकगामिन । तया च तत्सिद्धान्त पञ्चमानि भिक्षव | सजामात्रम् प्रतिज्ञामात्रम् सवृतिमात्रम् व्यवहार- .. मात्रम् । क्तमानि पक्ष अतीतोऽध्या, अनागतोऽध्या, सहेतुको विनाश , आकाशम्, पुद्दल इति, अत्र पुद्गलशब्देन परपरि- कल्पितो नित्यलव्यापकवादिधर्मक आत्मेति । बाह्योऽयों नियमप्रत्यक्ष एव ज्ञानाकारान्ययानुपपत्या तु सनवगम्यते । साकारो बोध प्रमाणम् तथा क्षणिका सर्वसस्कारा खलक्षणं परमार्थ । यदाहुस्तद्वादिन-प्रतिक्षणं विशरारको रूप-रस-गन्ध- स्पर्मपरमाणवो ज्ञान चेत्येव तत्त्वमिति । अन्यापोहः शब्दार्थ । तदुत्पति-तदाकारताभ्यामर्थपरिच्छेद । नैरात्म्यमावनातो ज्ञानसतानोच्छेदो मोक्ष इति । चौगाचारमत लिदम्-विज्ञानमात्रमिदं मुवनम्, नास्ति बाह्योऽर्थ मानाद्वैतस्यैव तात्त्विकासात् । अनेके ज्ञानसताना साकारो बोधः प्रमाणम् वासनापरिपाकतो नील-पीतादिप्रतिमासा । आलयविज्ञान हि सर्ववासनाधारभूतम् । पालयविज्ञा- नविशुद्धिरेवापवर्ग इति । माध्यमिकदर्शने तु-शून्यमिदम् समीपम प्रमाण-प्रमेययो प्रविभाग , मुक्तिस्तु शून्यवादशेतदर्थ शेपभावनेति । पेचितु माध्यमिकाः खाय जानमाहु"--पृ० ४६ ५०१२-०४७५० १५ । एतदर्थ सर्वदर्शनसग्रहगत बौद्धदर्शनमपि (पृ० १८-४६) बिलोकनीयम् । "ज्या वो-आ० । ८-णमयु-बा० चा० । प्रमेयक पृ० १.५० ५० ५॥

·मानमीमांसा ४५९, न चौपचारिक तेषां प्रामाण्यम् प्रमितिक्रियायां साधकतमत्वेन मुत्यमामाण्योपपत्तेः अत एव शास्त्रान्तरेष्वपि विशिष्टोपलब्धिजनफर वोधाऽयोधरूपविशेपत्यागेन लामान्यतः "लिखितं साक्षिणो भुक्ति प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । ] इत्युक्तिः। किञ्च, 'प्रमीयतेऽनेन' इति प्रमाणगन्दा करणविशेषप्रतिपादकः करणविशेषत्वं चास्य विशिष्टो- पलब्धिस्वरूपकार्यजनकत्वेन कार्यस्य चाव्यभिचारादिखरूपप्रमितिरूपत्वात् तज्जनेक्रेनापरेण साधक-५ तमेन भाव्यम् एकस्यैव स्वान्मान करणक्रियाविरोधात् तनो बोधायोधरूपस्य प्रमितिजनकस्स प्रमाणतोपपत्तेः 'योधमानं प्रमाणम्' इत्यत्राव्याप्तिलक्षणदोषः मामोतीति स्थितम् । अथ घोघविशेषः प्रमाणम् तदाऽत्रापि वक्तव्यम्-का पुनरसी बोधस्य विशेषा? यथव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टत्वं तदा प्रमितिवमावस्य तस्य प्रमाणताप्रसक्तिः । न चारयुपगम्यत एवेति वाच्यम् करणविशेषस्य प्रमाणत्वव्यवस्थितेः। १० अत एव "निराकारो घोधोऽर्थसहभाव्येकसामग्यधीनस्तत्रार्थ प्रमाणम्" [ ] इति वैभापिकोक्तमसंगतम् । अपि च, फर्मण्यसौ प्रमाणमभ्युपेयते । यत उक्तम्- "सच्यापारमियामाति व्यापारेण स्वकर्मणि" [ 1 इति । कर्मता च योधसहभाविनोऽर्थस्य तद्वोधापक्षया न सम्भवति, तत्समानकालस्य तत्कनविकार्य- त्वाययोगात् अकर्मरूपे च तत्र कारणे क्रियायाः कथं प्रतिनियमः तदभावे चैकसामध्यधीनताया-१५ मपि सर्वः सर्वस्य योघो भवेत् । किच, एफसामध्यधीनत्यस्य योरप्यविशेषात् यथा बोधोऽर्थस्य प्राहकस्तथाऽथोऽपि योधस्य किं न भवेत् १ तन्न निराकारो योधः प्रमाण सम्भवति । अथ मा भूनिराकारो योधः प्रमाणम् साकारस्त्वमी प्रमितिक्रियाया साधकतमत्वात् प्रमा- णम्। ननु च योधस्य प्रमाणवरूपत्वादाकारात्मकत्वमयुक्तम् प्रमेयरूपत्वापत्तः । न च प्रमेयरूपमेव प्रमाणं भवितुमईति प्रमाणस्य तम्राहकत्वेन प्रतिभासात् । न च तथात्वेन प्रतिभासमानमपि प्रमेय-२० रूपं युक्तम् प्रमाण-प्रमेययोरन्तर्वहिर्व्यवस्थितत्वेनावमासनात् भेदेन च प्रतिमासमानं नान्यथा- धिगन्तुं युक्तम् । न हि प्रतिभासः साक्षात्करणाकारत्वात् प्रत्यक्षरूपोऽर्थव्यवस्थापका प्रमाणान्तय- दनुग्रह वाधां वा प्रतिपद्यते। - उकं च- "प्रमाणस्य प्रमाणेन न घाधा नाप्यनुग्रहः । २५ बाधायामप्रमाणत्वमानर्थक्यमनुग्रह" ।। ] इति सर्वदा बाहिविच्छिन्नाविभासिनोऽध्यक्षस्याप्रमाणत्वे प्रमाणान्तराप्रवृत्तिरेव । न वाध्यक्षेण मानमेव पहिराकार वेद्यते न वायोऽर्थ इति कथं निराकारता तस्येति वक्तव्यम् शानरूपतया बोधस्याध्यक्ष प्रतिभासनात् अर्थस्य च ज्ञानरूपतयाऽप्रतिपत्तेः । न ह्यनहद्वारास्पदत्वेनार्थस्य प्रति- मासेऽहकारास्पदयोधरूपस्येव मानरूपता युक्ता, यदि त्वहद्वारास्पदत्वेनार्थस्य प्रतिमासः स्यात् तदा ३० मानरूपादभिन्नत्वात् तदात्मनः 'अहं घटः' इति प्रतिमासः स्यात् । न चान्यथाभूता प्रतिपत्तिरन्यथा- १-स्य बोधरूपवि-भा० मा० । २-क्षिणो भुक्षिा प्र-आ० ।-क्षिणो मुक्ति म-हा० । ३ "ततो यद योधाबोधरूपस्य प्रमाणवाभिधानकम्-- "लिसित साक्षिणो भुक्षिा प्रमाणे त्रिविधं स्मृतम् - इति तत् प्रसाख्यातम् ज्ञानस्यैवानुपचरितप्रमाणव्यपदेशाईखात्" लिखितम् "शासनादि लोफे पत्रादि तत् प्रमाणम्" साक्षिणः "पुरुषा. प्रमाणम्" भुक्ति "अनुभवः प्रमाणम्"-प्रमेयक पृ० ३ ० ५० ११, टि० ४०, ४१, ४१ । पढ्द० स० ० ० ० १०७ पं० १७-१९ । १-रूप- त्वा-वा० बा० । ५-नकत्वेना-पा० बा०। (-पवि-आ० हा० वि० । -कर्मण इ-हा० वि० । -पताप-पृ० पा० वा० । ९-रूपार्थ-आ० । १०-पद्येत-आ० हा० पि० । ११-न नावा-(नाऽऽवा-) मा० । १२ पत्र 'अनुग्रहे' 'अनुग्रहः' इति द्वयमपि सभाव्यते इति विचार्य 'अनुग्रह पति' इति सर्वप्रतिषु विद्यमानः ससन्धिः पाठो न्यस्तः।

·४६० द्वितीये काण्डे- भूतमर्थ व्यवस्थापयितुं शता प्रतिपत्तिव्यतिरेकेणाप्यर्थव्यवस्थितिप्रसकेरतिप्रसक्तिश्च नीलप्रति- पचेरपि पीतादिव्यवस्थापनामसङ्गात् । अथ साकारं विज्ञानमाकारप्रतिनियमात् तत्प्रतिपत्त्यैवार्था- पत्त्या तदाकारतां तजनकस्सार्थस्य व्यवस्थापयेदिति प्रतिकर्म व्यवस्था सिध्यति निराकारं तु विमानं वोधमात्रतया व्यवस्थितं सर्वार्थान् प्रत्यविशिष्टत्वात् 'नीलस्येद संवेदनन पीतस्य इति प्रतिकर्म ५व्यवस्थानिवन्धनं न भवेदिति साकारमानमभ्युपमन्तव्यम् असदेतत् , 'सर्वार्थान् प्रति बोधमात्रतया निराकारस्याविशिष्टत्वात् इति हेतोरेंसिद्धेः निराकारत्वेपि चक्षुरादिवृत्त्या बोधस्य तत्रैव नियमित- त्वात् । न च नियतत्वं तस्य सर्वार्थेषु, नीलादावेव तस्य प्रतीतेः समानत्वेऽपि वा पुरोवर्त्तिन्येव नीलादौ समानत्वस्य सम्मवान्न सर्वार्थसाधारणी प्रतिपत्तिरिति निराकारमानवादिनो न काचिद क्षतिः तथादृष्टत्वात् नहि दृष्टेऽनुपपन्न नाम' । निराकारत्वे किमिति पुरोवर्त्तिन्येव नीलादौ प्रवर्तते १० विज्ञानम्। चक्षुर्यदिभिस्तत्रैव नियमितत्वादिति प्रतिपादित कि । कस्मात् तैस्तत्र तन्नियम्यत इति चेत् अत्र वस्तुखभावैरुत्तर वाच्यम् न हि कारणानि कार्यजननप्रतिनियमे पर्यनुयोगम- ईन्ति तत्र तस्य वैफल्यात् । साकारत्वेऽपि चाय पर्यनुयोगः समानः । तथाहि-साकारमपि धान किमिति नीलाठिकमेव पुरोवत्ति तत्सन्निहितमेव च व्यवस्थापयति? तेनैव तथा तस्य जनना- दिति चेत् समानमेतन्निराकारत्वेऽपि । किञ्च, चक्षुरादिजन्यं तद्विवानं किमिति चक्षुरा- १५ याकारं न भवति इति पर्यनुयोगे भवतापि वस्तुखमावैरत्रोत्तर वाच्यम्' इति वक्तव्यम् तदस्माभिरभिधीयमानं किमित्यसंगतं भवतः प्रतिभाति । अपि च, साकारता विज्ञानस्य कि साकारेण प्रतीयते, आहोखिन्निराकारेण? यदि साकारेण तदा तत्रापि प्रतिपत्तावाकारान्तर- परिकल्पनमित्यनवस्थाप्रसक्तिः । निराकारेण चेद् बाह्यार्थस्यापि तथाभूतेनैव प्रतिपत्तिप्रसक्तिः । न च बाह्ये प्रत्यासत्तिनियमाभावान्न तथाभूतेन प्रतिपत्तिरिति वाच्यम् इतरत्रापि प्रत्यासत्तिनियमा- २०भावस्य तुल्यत्वात् । शुक्ले पीताकारदर्शनाद् अभ्रान्ते न प्रतिनियमामाव इति चेत् निराकारेऽपि तबभ्रान्तत्वादेव प्रतिनियमो भविष्यतीति किमाकारपरिकल्पनया कथमाकारमन्तरेण प्रतिनियम इति न वाच्यम् आकारेऽप्यस्य समानत्वात् । तथाहि-साकारवादिनोऽपि कथं प्रतिनियम इति प्रेरणायाम् 'प्रतिनियताकारपरिग्रह एव प्रतिनियमः' इति नोत्तरं युक्तम् प्रतिनियताकारपरिग्रह स्यैव प्रतिनियमरूपतयोपन्यस्तस्याद्यापि विचार्यमाणत्वात् । अथानुमानाद् वाह्योऽर्थः प्रतीयते तर्हि २५प्रतिबन्धसिद्धिर्वतव्या । न च वायोऽर्थोऽध्यक्षतः कदाचनापि सिद्धः नापि तत्पतिवद्धो ज्ञानाकार इति न प्रतिबन्धसिद्धिः तामन्तरेण न चानुमानप्रवृत्तिरिति कथं बाह्यार्थसिद्धिः? अथार्थापत्त्या बाह्योऽोऽधिगम्यते, न अर्थापत्याऽर्थखरूपप्रतिपत्तौ तस्याः प्रत्यक्षरूपताप्रसक्तः । न च खरूप- प्रतिपत्तिमन्तरेणाप्यनुमानवत् तस्याः प्रामाण्यम् अनुमानस्थावगतप्रतिवन्धलिङ्गप्रभवत्वेन प्रामा- ण्यात् अत्र च तदभावात् । न चाऽप्यस्यन्तपरोक्षस्वार्थस्य केनचिदाकारेण विषयीकरणमिति न तस्य ३० प्रतिपत्तिविषयता अनुमानविषयस्य तु पूर्वदृष्टत्वात् 'इर्दू तत्' इत्याकारेण प्रतिपत्तिविषयता सम्भवत्यपि इति नार्थापत्त्याप्यर्थप्रतीतिः । अथ दूरस्थितवृक्षादौ तत्पिण्डाद्याकारो यथा वायवृक्षाद्यर्थव्यतिरेफेण न प्रतिमासविपयस्तहत् पुरोवर्तिनि स्तम्भादौ तदाकारः सत्येव बाह्ये स्तम्माद्यर्थ इति सिद्ध एव वाह्योऽर्थः। न च वृक्षादावपि पिण्डायाकार एव वृक्षादिः तस्य ख-पराभ्यां सन्निहितस्यान्यथाप्रतीतेः असदेतत्, यतः स्व-पराभ्यामसी सन्निहितः प्रतीयमानः साकारेण घा - १-सक्तेरितिम-वृ०। २-रसिद्धत्वात् नि-आ० । ३-रणा प्र-भाः। : "नास्ति दृष्टेऽनुपपन्न नाम"-भीमासाद० १-१-५ मा० पृ० १३५०२०। ५-पदेस्त-आ० ।-रादिस्त-हा० वि० । "यतो निराका- रखेऽपि अवरोधस्य इन्द्रियवृत्त्या पुरोतिन्येवार्थ नियमितत्वान सर्वार्थघटनप्रसङ्ग --प्रमेयक पृ० १८ प्र० ५० १२ । प्राक् तसा-१० स० । प्र० पृ० १०६ । ७ "कस्मात् तेस्खन तनियम्यते इत्यत्र वस्तुखभावैरुत्तर वाच्यम्" -प्रमेयम० पृ०२८ द्वि०६०१॥ "प्रत्यक्षेण प्रतीतेऽर्थे यदि पर्यनुयुज्यते । स्वभावैरुत्तर वाच्य दृष्टे काऽनुपपन्नता" ॥ इति सयमभिधानात् --अष्टस० पृ० १९१ १० १३ । ८-पि चायं वा० या० वि० विना। -दाऽत्रा- पृ० था. हा० वि० । १० न चात्य-० ० । ११-क्षादौ सुपिण्डाद्याका-पृ० आ० हा० ।-क्षादौ सुपिण्डाका-पा० मा० वि० 1 ११ वाह्यार्थः आ० हा० वि० ।

·ज्ञानमीमांसी। 'शानेन प्रतीयते, निराकारेण वा? यदि साकारेण इति पक्षस्तदा असावपि भानाकार एव न बायोऽर्थ इति कचिदपि अर्थासिद्धरसिद्धो दृष्टान्ता तथा च प्रतिबन्धाप्रसिद्धेर्न भानाकाराद् बाह्यार्थ- सिद्धिः । अथ निराकारेण तेन अर्थः स्व-पराभ्यां प्रतीयत इति प्रतिवन्धसिद्धिरभ्युपगम्यते पिण्डाद्या- कारस्य वाहार्थेन सह नम्वेवं निराकार शानं वाह्यार्थग्राहक सिद्धमिति व्यथै पानाकारकल्पनम् । न च तत्रापि प्रतिभासमानो वृक्षो सानाकार एव इति अपरमर्थ साधयति तत्रापि अपरापरार्थ- कल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गात् फुतोऽर्थसिद्धिः? हानाकारात् इति चेत्। ननु प्रतिवन्धाग्रहणे कथं ततस्तत्सिद्धिः इति पुनरपि तदेव वक्तव्यमिति अपर्यवसाना पर्यनुयोगानवस्था । तस्मात् निराकारा- देव मानाद् बाह्यार्थसिद्धिरभ्युपगन्तव्या। अथ निराकार मान नीलादाव) व्यापारवत् प्रवर्तते, उत निर्व्यापारम् इति कल्पनाद्वयम् । प्रथमकल्पनायामपि अव्यतिरिक्तव्यापारवत् उत गतिरिक्तव्यापारवत् इति कल्पनाद्वयम् । आय- विकल्पे मानरूपमेव न व्यापारः कश्चित् । न च व्यापार-तद्वतोरमेदो युक्तः धर्मर्मितया प्रतीतेः। द्वितीयविकल्पेऽपि सम्बन्धासिद्धिः ततस्तस्योपकाराभावात् उपकारेऽपि तस्य तन्निर्वर्तनेऽपरो व्यापारः कल्पनीय इत्यनवस्था । व्यापारस्यापि चार्थग्रहणव्यापृतावपरो व्यापारः परिकल्पनीय इत्य. वाप्यनवस्था । निर्व्यापारस्यापि व्यापारस्यार्थव्यापृतावस्यापि शानग्रहणे व्यापृतिप्रसक्तिरित्यर्थस्थापि शानं प्रति ग्राहकना स्यात् । न च निराकारो बोधो नियापारोऽपि वोधखरूपत्वादर्थग्राहका अर्थ- स्थाप्यर्थसपतया वोघं प्रति प्राहकतोपपत्तेः ततो पाशरूपासंस्पर्शान बोधस्य ग्राहकता । नच ग्राह्यार्थरूपान्यथानुपपत्त्या बोधस्स प्राहकताव्यवस्था, इतरेतराश्रयदोपप्रसक्तेः । तथाहि-ग्राह्यरूप- व्यवस्था ग्राहकरूपसंस्पर्शाद् ग्राहकरूपव्यवस्थापि प्रायरूपसंस्पर्शादिति कथं नेतरेतराश्रयदोपः? न च समानकालयोनील-बोधयोग्रााग्राहकमायव्यवस्था, फर्म-कर्तृरूपत्वासिद्धेः-न हि समान- कालनायां निवर्त्य-विकार्य-प्राप्यरूपकर्मतासम्भवः समानकालस्य निर्वयं-विकार्यताऽयोगात् माय-२ रुपता च न तव्यतिरिक्ता सम्भवति समानकालयोईयोरपि ग्राह्यग्राहकभावाविशेषात् । तन्न निरा- फारस्याप्यर्थव्यवस्थापकत्वं बोधस्येति "विशप्तिमात्रमेव नार्थव्यवस्था [ ] इति विज्ञानवादिनः । अयुक्तमेतत् । सपतिधरूपतयाऽध्यक्षतो वाह्यस्य सिद्धेविंशतिमानत्वे तद्रूपताऽभावप्रसक्तिर्मवेत् । १-कारमा-०। २ एते निवर्यप्रसृतय. फर्मकारकमेदा' । तदुरेख. तत्स्वरूपं चैवम्'- "प्राप्य विषयभूतं च निर्वस्य विक्रियात्मकम् । कर्तृध क्रियया न्यायमीप्सितानीप्सितेतरत" ॥ -जैने० व्या. पृ० ९७६०३॥ "निर्वयं च विकार्य च प्राप्यं च त्रिविधं मतम् । तत्रेप्सिततम कर्म चतुर्धाऽन्यत् तु कल्पितम् ॥ 'x * : "सती वा विद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाधीयते तस्य निर्वसन प्रचक्षते"। "प्रकृतेस्तु विवक्षाया विकार्य कैश्चिदन्यया ।, निर्यवं च विकार्य च कर्म शास्त्रे प्रदर्शितम् ॥ "यदसज्जायते सदा जन्मना या प्रकाश्यते । तन्निवर्स विकार्य च कर्म द्वेषा व्यवस्थितम् ॥ "प्रकृत्युच्छेदसभूतं किंचित, काटादिनसवत् । किश्चिद् गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारयत्" । "क्रियाकृतविशेषाणा सिद्धिर्यत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत् प्राप्यमिति कथ्यते ॥ -वाक्यप० तृ० का छो० ४५-५१ पृ० २०२-२०५। ब्रह्मणः खरूपे न कचनापि कर्मकारकप्रकारो घटते इति निरूपयता श्रीशंकराचार्येण खमाष्ये कर्मकारकस चातुर्विष्यमभ्यनुज्ञातम् । भामतीकृताऽपि तदेव विशदीकृतम् । तद्यथा "अत्र च कूटस्थनित्यम् इति निवर्सकर्मतामपान करोति । सर्वव्यापि इति प्राप्यकर्मताम् । सर्वविक्रियारहितम् इति विकार्यकर्मताम् । निरवयवम् इति संस्कार्यकर्मताम्" -ब्रह्मासू० १-१-४००१९०१९॥ भर्तृहयुक्त निर्वादिखरूप गद्यात्मकतया निरदेशि आचार्यहेमचन्द्रेण-"तत प्रेधा-निर्वयंम् विकार्यम् प्राप्य च। तत्र यदसनायने जन्मना वा प्रकाश्यते तनिर्यम् । कट करोति । पुत्रं प्रसूते । प्रकृत्युच्छेदेन गुणान्तराधानेन वा यद् विकृतिमापाद्यते तद् विकार्यम् । काष्ठ दहति । काण्ड लुनाति । यत्र तु क्रियाकृतो विशेषो नाति तत् प्राप्यम् । आदित्य पश्यति । प्रार्म गच्छति" । हेम० वृ० १० १-२-३ पृ० ११ वि० १०६ । - - x X - ·४६२ द्वितीय काण्हे-- न चाध्यक्षता सप्रतिघवाशरूपतया प्रतीयमानस्य विज्ञप्ति इति नामकरणे काचिनः शतिः नामकरणमात्रेण सप्रतिधत्ववाह्यरूपत्वादेरर्थधर्मस्याव्यावृत्तेः । अतः सप्रतिधत्वादिसपो बायोऽर्थः तद्विपरीतश्चान्तरो बोधोऽभ्युपगन्तव्य इति कथं विज्ञप्तिमात्रम् १ न च सप्रतिधाकार तया बोधप्रतिपत्तिः तद्विपयतया तु तस्य प्रतिपत्तिरस्त्येव 'नीलविषयो पोधो मयाऽनुभूयते' इति निश्चयोत्पत्तेः । न च प्रतिमासनिश्चयमन्तरेणापरं पदार्थखरूपव्यवस्थिती निवन्धनमुत्पश्यामः ततो निराकारादेव बोधाद् बाह्यार्थसिद्धिरभ्युपेया, असदेतत् । यतः 'निराकार मानमर्थव्यवस्थापकम्' प्रति कि प्रत्यक्षतोऽवगम्यते आहोखिदनुमानतः उतार्थापत्तेरिति विकल्पाः। तत्र न तावत् प्रत्यक्षत- स्तत्प्रतिपत्तिः प्रतिभासमानशरीर-स्तम्मादिव्यतिरिक्तस्यापरस्य ज्ञानस्यानुपलम्मेनासत्त्वात् । नव सुखाद्यान्तररूपेण अहङ्कारास्पदतया खसंवेदनाध्यक्षतो शानरूपं प्रतीयत एवेति कथं तस्यानुपलम्मा १०यतः सुखादयो नान्तास्पष्टव्यशरीरव्यतिरिच्यमानतनवः प्रतिभान्ति 'अहम् इति प्रत्ययोऽपि तथा- भूतशरीरालम्बनतया संवेद्यत इति । नव तस्यतिरिक्तो घोधात्मा समेऽप्यनुभवविषय इति न प्रत्यक्षतो प्रायव्यतिरिक्तवपुाहकखरूपमयमातीति न तत् प्रत्यक्षावसेयम् । नाप्यनुमानाधिगम्यम् प्रत्यक्षाप्रवृत्तौ तत्पूर्वकस्य तत्र तस्याप्यप्रवृत्तेः । नाप्यर्थापत्तिस्तत्सद्भावमवगमयति तस्याः मामा- ण्यानुपपत्तेः । किच, अनुसरणमात्रमापत्तिः नच 'इदं तद् इत्युल्लेखबदनुसरणमदृष्टेऽर्थे प्रवृत्ति १५मासादयति । न च शानखरूपं कदाचनापि दृष्टम् दृष्टौ वा तत एव तसिद्धेः किमर्थापत्या! अथ 'अर्थस्य मानम् इति निराकारस्य ज्ञानस्य प्रतीतेस्तत्सद्भावः । न चार्थनाहकत्वेन सर्वदा 'अर्थस्य मानम् इत्येवंप्रतीयमानस्याविसंवादिप्रत्ययविषयस्य तस्यामावः संवेदनमात्रस्याप्यभावप्रसके । अतो निराकापऽविसंवादिप्रत्ययविपया धुद्धिः सिद्धेति युक्तमुक्तम्-"निराकारा नो घुद्धि"[ ] इति, असदेतत् । यतो निराकारा अर्थबुद्धिर्मया प्रतीयत इत्यपरा बुद्धेस्तदर्थस्य च पाहिका बुद्धिः २०प्रसज्येत तथा च सति आकारमन्तरेण केनाकारेण 'बुद्धिरर्थस्य इति संयोज्य प्रतीयेत? नेहि 'इदं तत् त्यनिरूपिताकारमाकारान्तरेण नियोजनामहति । न च तथाऽप्रतीयमाना 'बुद्विाति व्यपदेशमासादयति शशबहादेरपि बुद्धित्वप्रसक्तः । अथापि स्यात् 'ममार्थबुद्धिरासीत् इति नाांकारव्यतिरिका सा प्रतिमाति किन्तु पृथगपोद्धारपरिकल्पनया प्रकाशरूपतया व्यवस्थापिता 'बुद्धिा इति व्यपदिश्यते, अयुक्तमेतत् यतो नाव्यतिरेकेण प्रतीयमाना बुद्धिर्विकल्पेनापोर्तुं शक्या २५न च पृथक् प्रतीयते सेल्युक्तम् । अथ सुख-स्तम्भाधाकारतया यद्यन्तस्तस्पटव्यरूपादिकमेव शानं प्रतिभाति न पुनस्ततो व्यतिरिक्तमपरं मानम् तथासति संवेदनमात्रमेव प्रसक्तम् एवं च 'चक्षु- रादिना मया रूपं प्रतीयते इति सम्बन्धामावात् कथं मतीति? अस्ति चेयं प्रतीति तसादुपर्लम्ये पादिके अभिमुखीभूतं चक्षुस्तत्प्रकाशैवं विदधाति सा च बुद्धिश्च्यते । न च नीलाघाकारमविद्य- मानमेव तत्र प्रकाशत्यमुत्पनमिति वक्तव्यम् विद्यमाननीलादिविपर्यस्य चक्षुयदिव्यापारादविद्य- ३०मानस्य प्रकाशत्वस्यैव तत्रोत्पत्तेः नीलादेस्तु पूर्वमेव मावात् तथा च सति 'अर्थस्य बुद्धि'इति व्यपदेशः सिद्ध एव । अत एवोकम्-"बुद्धिरुपलब्धिनिमित्यनर्थान्तरम्" [ न्यायद०१-१-१५] इति, एतदप्यसत्, यतो न प्रकाशव्यतिरेकेण नीलादिरुपलभ्यते इति कुता पूर्वव्यवस्थिते एवं नीलादी प्रकाशता चक्षुरादरुदयतीति वक्तुं शक्यम् न हि प्रकाशतारहितं कदाचिदुपलब्धं नीलादि- कम् उपलम्मे या सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसक्तिः । अथ 'नीलस्य प्रकाश इति व्यतिरेक उपलभ्यत एव, ३५न, 'शिलापुत्रकस्य शरीरम् स्तम्भस्य स्वरूपम्' इत्यत्रापि व्यतिरेकोपलब्धेयंतिरेका स्यात् 'प्रकाशस्य प्रकाशता' इति च दृष्टेमेंदा प्रकाशतायाः स्यात् । अथात्रकैव प्रकाशतोपलभ्यते नापरेति न प्रकाश- स्थापरः प्रकाशः व्यतिरेकोपलम्मस्य प्रत्यक्षवाधितत्वात् तईि नील-प्रकाशयोरपि न प्रत्यक्षमतीतो भेद पति तत्रापि समानन्यायतो व्यतिरेकस्यासिद्धेनीलाद्याकारैव प्रकाशता सा च बुद्धिः इति सिद्धा साकारता मानसा न 1-परमा-२० । २ नान्तस्य-वृ० । नान्तद्रष्ट-मा० । ३-पयस्यामा-आ० । ४-'त्यपरा पुढेस्त. दस्य च पाहिका बुद्धि प्रसज्येत' इत्यन्वयसूचकनिष्ठावित पाठ ०। ५ नहींह त-आ० । -ण यो- पृ० १० या०। ७ यद्यन्तमष्ट-हा० वि० । यदेतत्स्प्रट-पा० था । यद्यन्तद्रष्ट-आ.। एवं चक्षु- Pा बा० बिना। ५-लंध्ये पृ० । लंमे यू० स० । वा० बा०। १० शकत्वं भा० मा | 11-यवस-पा० पा० । १२-लम्मे च स-० हा०वि० ।

·प्रानमीमांसा ।। अथ परोक्षा बुद्धिनिराकारा च तनः साकारत्वमुभयस्यासिद्धम्, असदेतत् निराकारस योधस्य 'बुद्धि बुद्धिः' इति विकल्पेऽप्यप्रतिभासनात् अर्थापतेश्य प्रायः प्रकाशमात्रेणार्थस्य सिद्ध- त्वाद् व्यर्थं तदपखुद्धिपरिकल्पनम् ततश्च यदुक्तम्-"निराकारमेव मानमर्थोन्मुखमुपलभ्यमान प्रतिनियमेन कथं सर्वसाधारणमिति सिद्धः प्रतिकर्म प्रत्ययः । पति, तदप्ययुक्तम् । यतो न किञ्चिन्नीलाद्याकारप्रकाशताव्यतिरेकेणोपलभ्यनेऽपरमिति कस्याथै प्रत्यासन्नता परैः परिकल्प्यते प्रकाशता तु यदि निराकारा स्यात् प्रतिकर्म व्यवस्था न भवेत् न झालोफमात्रेणा- मिश्रितघटादिरूपेण तद्रूपप्रकाशनं युक्तम् कथं ताई चक्षुरादिना रूपमुपलभ्यत इति व्यवस्था? चाह्यार्थवादिपरिकल्पिते परोक्ष रूपादौ तदाकारा प्रकाशता चक्षुरादिना जन्यत इति तथाव्यपदेशः संभवी प्रकाशना वा अपोद्धारंपरिकल्पनयाऽनादिवासनानियमाद् मिना व्यपदिश्यत इति न किश्चिदयुक्तम् यहा पूर्वसामग्रीतश्चक्षुरादिरुपायाकारप्रकाशता बुद्धिखभावोपजायत इत्येकसाम-११ यधीनतयों तथाव्यपदेशः-दृश्यते हि प्रदीप-प्रकाशयोः समानकालयोः 'प्रदीपेन घटः प्रकाशितः इत्येकसामध्यधीनतया व्यपदेशः । न होककालयोरत्रापि प्रकाश्य-प्रकाशयोः कार्यकारणभाव उप- पद्यते, ननु यदि साकार विमानमभ्युपगम्यते तदा चक्षुरादिकोऽर्थः प्रतिक्षिप्त पर्व भवेत् चक्षुराद्या- कारस्य संवेदनमात्रस्यवोपलब्धेन तदाकाराचक्षुराद्यर्थव्यवस्था स्यात् । यतो न वाह्यार्थस्तदाकार च विज्ञानं यमुपलम्भविपयः तन्वे वा शानमेव, नत्रापि साकारम् तत्राप्यर्थस्य पुनरप्युपलब्ध्य-१५ भ्युपगमे पानाकारेऽन्तर्भाव इति न कदाचित् खस्पेणोपलब्धिर्भवेदिति नार्थव्यवस्था, असदेतत्, कार्यव्यतिरेकेण वाह्यार्थपरिकल्पना अर्थापत्या वा परेपामभिमतेति तदभ्युपगमादर्थस्यायमाकार: प्रकागतामनुप्रविष्ट इत्यभिधानात् यथोक्तदोपानुपपंनिः अथवा विधानवादेऽर्थासिद्धिप्रेरणं सिद्धार साध्यतया न दोपावहमिति साकारमेव मानं प्रमाणमभ्युपपन्नाः सौत्रान्तिक-योगाचाराः। [बाह्याथै तब्राहकं च निराकार-साकारज्ञानं स्वीकुर्वता सिद्धान्तिना साकारतानप्रमाणवादस्य २८ प्रतिविधानम् ] अत्र प्रतिविधीयते-निराकार विमानमर्थग्राहकमिति नै प्रत्यक्षतः प्रतीयते शरीर-स्तम्मादि- व्यतिरेकेणानुपलम्भतस्तस्यासत्यादिति तस्यासत्वात्' इत्यत्र हेतुरसिद्धः अहङ्कारास्पदस्य सुखादे- निविगेपस्यान्तःखसंवेदनप्रत्यक्षानुभूयमानस्य सत्त्वात् । न च खसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धस्याप्यसत्त्वम् स्तम्भाधाकारस्थापि भानस्थामत्वप्रसक्तः न हि तथाप्रतिमासव्यतिरेकेणापरमत्रापि सत्त्वनिवन्धनम् २० नच 'अहम्' इति प्रत्ययोऽन्तःस्मथ्व्यशरीराद्यालम्वनः शरीरस्य सप्रतिधत्वेनापरप्रत्याविषयत्वेन चाऽज्ञानरूपतया मुख्याहंप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तेः शानस्यैवाप्रतिधानन्यवेद्यरूपस्यान्तर्मुलाकारस्य मुख्याहंप्रत्ययविपयत्वात् 'अहं कश'इत्यादिशरीरालम्बनस्य त्वहंप्रत्ययस्यौपचारिकत्वात् उपचार निवन्धनत्वस्य च प्राक् प्रतिपादितत्वात् तेन 'निराकारस्य ज्ञानस्य स्खमेऽप्यसंवेदनान्न प्रत्यक्षतो ग्राह्यव्यतिरिक्तं प्राहकखरूपं प्रतिभाति इति प्रत्युक्तम् । नीलमहं घेग्नि' इति बाह्यनीलार्थनाहकस्या-३८ न्ताह्याद् व्यतिरिक्तस्य खसंवेदनाध्यक्षतो शानस्साहमहमिकया प्रतीतेः । न चान्तसुखादयो घहिन्ध नीलादयः परिस्फुटवपुपः स्वसंविदिताः प्रतिभान्ति न पुनस्तव्यतिरिक्तं निराकार ज्ञानस्वरूपमर्थ- प्राहकमाभाति सुखादेरर्थग्राहकत्वायोगादिति वक्तव्यम् यतो वाह्य प्रति सुखादीनां नैवासामिरपि, प्राहकत्वमभ्युपगम्यते । नहि सुखादयो भावनोपनेयजन्मानो बहिरर्यसनिधिमन्तरेणापि प्रादुर्भवन्तः पदार्थव्यक्तीनां नियमेनोद्योतकार स्ववपुःपर्यवसितस्वरूपत्वात् तेपाम् चक्षुरादिप्रभवास्तु संविदो ३५ बहिरर्थमुद्भासयन्त्या स्पष्टावभासा अन्वय-व्यतिरेकाम्यां पृथगवसीयन्त इति पदार्थप्राहिण्यस्ता एवाभ्युपगमनीयाः सुखादिवेदनं तु हृदि परिवर्तमानं वाह्यार्थसंविदा पृथगेव न तत् बाह्यार्थग्राहक १-शता चोऽपो-०। १-क-० स० विना ।। ३-या व्यप-० हा०वि०। ४-काश्ययोः मा० मा०। ५-काशते पा० था। चचम-मा० वा०। तत्वे विज्ञा-आ० हा० वि० । नरुप-० ल वा० वा० । १-पत्तेः भा० । १० पृ० ४६२ ५०७। , ११-नुपलम्मस्तस्या-० ल० वा० वा०-नुप- लम्भतस्तस्यासत्यादिति हेतुर-आ० । १२-दसु-पृ० ॥ १३-तम-आ० हा० वि० । १४ पृ० ४६२ पं० ११ । १५-तान्यति-हा। तायव्यति-वा० बा० आ० वि०। १६-कारखा-पृ० वा०या० आ० वि० ।

·द्वितीये काण्डे ४६४ तयाऽभ्युपगमविषयः । तदेवं प्राह्याद् व्यतिरेकेण निराकारणानस्य स्वसंवेदनाध्यक्षसिद्धत्वादनु- मानमपि तत्सत्त्वप्रतिपादकत्वेन प्रवर्तत एव विप्रतिपत्तिसगावे । यञ्च 'अर्थापत्तेरप्रामाण्याद् नात- स्तत्प्रतिपत्ति इति, तत् सिद्धसाधनमेव । यदपि 'निराकारा मया बुद्धिः प्रतीयते इति बुद्धरण्यपरा बुद्धिहिका' इत्यांद्युक्तम् तदप्यसंगतमेव, यतः स्वपरार्थग्राहकं बुद्धे खरूपम् तेन च रूपेण स्वसंविदि ५प्रतिभासमाना कथं शशङ्गादिवदव्यवस्थितस्वरूपा भवेत् ? यदपि 'तढव्यतिरिक्ततया प्रतीयमाना न विकल्पेनाप्यपोद्धर्तुं शक्या' इति, तदप्यसङ्गतम्। ग्राह्यार्थस्वरूपविविक्तवया स्वरूपेण तत्प्रति- भासनस्य प्रतिपादितत्वात् । यदपि प्रकाशतारहितं नीलादिकं नोपलभ्यते तथोपलम्मे सर्वः सर्व- दशी भवेत्' इति, अवापि यदि घानं विना नीलादिकं नोपलभ्यत इत्युच्यते तदा सिद्धसाध्यता तदन्तरेण तदुपलम्भस्यानिष्टेः । अथ नीलमेव प्रकाशरूपमिति प्रतिपाद्यते, तद्युक्तम् । नीलस्य १० जडतया प्रकाशरूपत्वानुपपत्तेः परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया जडाजडयोरेकत्वायोगात् । यदपि 'नीलस्य प्रकाश' इति व्यतिरेका शिलापुत्रकस्य शरीरम्' इत्यादाविवामेदेऽपि संमैवति ईति, तदपि न सम्यम्, दृष्टान्ते हि प्रत्यक्षावगतोऽमेदो भेदप्रतिमासस्य वाधका न तु दान्तिके प्रत्यक्षारूडो- उमेदप्रतिमासः समस्ति । तथाहि-प्राह्यरूपं स्तम्भाधनन्यव्याप्तत्वेन ग्राह्यतयाऽध्यक्षे प्रतिमातिप्रका- शता तु स्तम्भादिकर्मणि व्यापृतत्वेन प्राहकतया प्रतिमातीति न स्तम्भ-तत्संवेदनयोरमेदावभासो- १५ऽध्यक्षारूढोऽवमाति । न केवलं प्राहकाकारोऽन्यव्यापृतत्वेन प्रतिमाति किन्त्वाहाटादिखभावतया अहङ्कारास्पदश्च प्रतिमास-निश्चयाभ्यामवसीयते तद्भाह्यस्तु तद्विपरीतत्वेन । न चाध्यक्षसिद्धमेदयो. नील-तत्संवेदनयोः कुतश्चित् प्रमाणादेकताऽवसातुं शक्येति न भेदप्रतिमासस्य वाधानि च नीला- दिरेव ज्ञानरूपः 'अहं नीलादिः' इत्यनवगमात् तेन 'नीलाद्याकरिव प्रकाशता सा च बुद्धिरिति साकारता शानस्य इति यदुकम् तदपि निरस्तं द्रष्टव्यम् । यदपि 'प्रकाशतामात्रेणार्थस्य सिद्धत्वाद् २०व्यर्थ तदपरखुद्धिपरिकल्पनम्', तदपि सिद्धमेव साधितम् । अर्थप्रकाशताया अर्थव्यतिरिकाया बुद्धि- त्वेन तदपरवुद्धिपरिकल्पनाया असिद्धत्वात् । यदपि नापरं नीलाद्याकारप्रकाशताव्यतिरेकेणो- पलभ्यत इति कस्याथै प्रत्यासन्नता परैः परिकल्प्यते तदपि नीलाद्यर्थग्रहणपरिणतानस्य स्वसंवे- दनाध्यक्षतः सिद्धेरयुक्ततया स्थितम् । 'प्रकाशता तु यदि निराकारा भवेत् प्रतिकर्म व्यवस्था न स्यात्' इति यदुक्तम्, तदप्यसंगतमेव, यतः प्रकाशता कि नीलाद्याकार, आहोखिद् ग्राह्याकाराऽभ्यु २५पगम्यते? यदि प्रथमो विकल्पस्तदा वक्तव्यम् किमेकदेशेन नीलाद्याकारा प्रकाशता, आहोस्वित् सर्वात्मनेति। तत्र यद्येकदेशेन तदा सांशका प्रकाशता प्रसकेत्यनेकान्तसिद्धिः । अथ सर्वात्मना तदा प्रकाशताया जहरूपनीलादिखभावत्वाद् विनप्तिरुपताऽभावप्रसक्ति जडस्य प्रकाशरूपता- योगात् । अथ प्राह्याकारा एवमपीतरेतराश्रयत्वम् । तथाहि-ग्राह्यस्य प्रतिनियतरूपसिद्धौ तदाकाय प्रकागता सिध्यति तत्सिद्धौ च प्राह्यस्य प्रतिनियतरूपसिद्धिरिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् । ३० नहि देवदचस्य प्रतिनियताकारतासिद्धौ यज्ञदत्तस्य तदाकारतासिद्धिदृष्टा । न च प्रकाशता- साकारतासिद्धिमन्तरेणापि ग्राह्यस्य प्रतिनियतरूपसिद्धिः नियकारवानस्य प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुत्व- प्रसक्तः । न च यद् यढाकारं तत् तस्य प्राहकम्' इति व्याधिसिद्धिः अन्यथोत्तरनीलक्षणः पूर्वनीलक्षणस्य ग्राहक स्यात् । न च तस्याशानरूपत्वान्नायं दोपः देवदत्तनीलधानस्य यशदत्त- नीलज्ञानग्राहकताप्रसक्तेः । न च तयोः कार्यकारणभावाभावान्नायं दोपः सदृशसमनन्तरज्ञानक्षणं ३५प्रत्युत्तरशानक्षणस्य प्राहकताप्रसक्तः । अथ तत्र तादृग्विधसासण्याभावाचायं दोपः, ननु तथाविधं सालप्यं यदि कथञ्चित्सारूप्यममिधीयते तदाऽनेकान्तवादापत्तिः । अथ सर्वात्मना सारूप्यम् तदो- तरक्षणस्य पूर्वक्षणापताप्रसक्तिरित्येकक्षणमात्र सर्वः सन्तानो भवेत् । न च पूर्वोत्तरक्षणयोः परपक्षे मिनममिन्नं वा एकान्ततः सारूप्यं संभवति मेदपक्षे सामान्यवादमसके। अमेदपक्षे तु तदभावा- १-कारस्य शा-० वा० वा भा० मा० विना । २ पृ० ४६२ पं० १३ । ३ पृ० ४६२ पं० १९ । -दपि चत-आ० हा० वि० 1 ५ पृ० ४६२ १० १४ । ६ पृ० ४६९ १० १३ । ७-भवीति वृ० वा. बा० । ८ पृ० ४६२ पं० ३५। ९-यावृतत्वे-वृ• २० ।-व्यावृत्तत्वे-चा वा० । १० व्यावृतत्वे-वृ० ल० । व्यावृत्त्वे- बा० बा० । ११-यावृतत्वे-बु. २० । व्यावृत्त्वे-वा० बा० । १२.४० ४६२ पं० ३८ ॥ १३ पृ० ४६३ पं० २ । १४ पृ० ४६३५० ५। १५४० ४६३ पं०६ । १६-शता-आ० हा० वि० ।

·을 जानमीमांसी। सक्तः । न च परपक्षे सारूप्यमहणोपायः संभवतीत्युक्तम् । किञ्च, यदि नीलाकार शानमनुभूयत इति वाह्योऽप्यऽर्थो नीलतया व्यवस्थाप्यते तर्हि त्रैलोक्यगतनीलार्थव्यवस्थितिस्ततो भवेत् सर्वनीलार्थसा- धारणत्वात् तस्य । अथ नीलाकारताऽविशेषेऽपि कश्चित् प्रतिनियमहेतुस्तत्र विद्यते यतः पुरोवर्तिन एवं नीलादेस्ततो व्यवस्था त नाकारत्वेऽपि वानस्य तत एव नियमहतो प्रतिनियतार्थव्यवस्थाप- कत्वं भविष्यतीति तत्साकोरतापरिकल्पनं व्यर्थम् । यदपि 'चक्षुरादिना रूपमुपलभ्यते इतिव्यपदेश-५ निवन्धनं चक्षुरादिजन्यत्वं रूपाकारप्रकाशस्य' उकम्, तदपि वजोड्याविष्करणमात्रम्। यतो यया प्रत्यासत्त्या चक्षुपादिकं समानकालं मिलकालं वा भिन्नं सपायाकार शानं जनयति तयैव निराकार- मपि ज्ञानं समानकालं मिन्नकालं वा खग्राह्यं मिन्नमपि नहीप्यति न हि चक्षुरादेविभिन्नकार्योत्पादन- षद् विभिन्नग्राह्यग्रहणे शक्तिपक्षयः कश्चिद् ज्ञानस्य संभवी। अथ विभिन्नकार्योत्पादनमप्यसंभवीति नाभ्युपगम्यते तर्हि "प्रमाणमविसंवादि। इति प्रमाणलक्षणप्रणयनमनर्थकं धर्मकीर्तेरसज्यते. अविसंवादित्वस्यार्थक्रियाशानजनकत्वलक्षणस्या- भावात् । अथ व्यावहारिकमेतत् प्रमाणलक्षणं न पारमार्थिकम् किं तर्हि पारमार्थिकमिति वक्तव्यम् । अज्ञातार्थप्रकाशो वेति चेत्, न, अत्रापि यद्यज्ञातस्यार्थस्य प्रकाशः स्वसंविदितोऽर्थग्रहणपरिणाम आत्मसम्बन्धी तदाऽसन्मताभ्युपगम इति न कश्चिदोपः। अथवरूपस्य खतो गतिः । इति वचनाद् अज्ञातार्थप्रकाशः खरूपसंवेदनमात्रम् तदाध्यक्षवाधा दोपः खपरवेदकत्वेन ज्ञानस्य १५ खसंवेदनाध्यक्षता प्रतिपत्तेरिति प्रतिपादितत्वात् प्रतिपादयिष्यमाणत्वाच । एतेन 'एकसामन्यधीन- तया चक्षुरादिना रूपमुपलभ्यत' इति व्यपदेशः' इत्येतदपि निरस्तम् मिन्नानामेकसामध्यधीनत्वलक्ष- णप्रतिवन्धाविरोधे ग्राह्यग्राहकलक्षणस्यापि तस्याविरोधात् यथा चैकसामध्यधीनानां चक्षुरादीनां समानसमयेऽपि खरूपप्रतिनियमस्तथा प्राथप्राहकयोरपि समानकालत्वाविशेपेऽपि विज्ञानं प्राहकमेव अर्थस्तु ग्राह्य एवेति प्रतिनियमो भविष्यति । अथैकसामध्यधीनत्वं रूपप्रतिनियमश्चक्षुरादेर्नेष्यते २० ताहि प्रमाणादिव्यवहारस्य सकलस्य विलोपातु साकारज्ञानाभ्युपगमोऽसंगत एव स्यात् । यदपि 'कार्यव्यतिरेकेण वाह्यार्थकल्पनाऽर्थापत्या वा परेषामिति तदभ्युपगमेनोच्यते अर्थस्यायमाकारः प्रकाशवामनुप्रविष्ट' इत्युक्तम्, तदपि, परदर्शनाऽनभिज्ञता ज्यापयति न हि जैनानां कार्यव्यतिरेकातू अर्थापत्या वाऽर्थपरिकल्पना किन्तु तद्रोहकप्रतिमासवशात् । साकारशानवादिनस्तु यदि ज्ञानाका: रोऽर्थव्यतिरेकेण नोपपद्यत इत्यर्थव्यवस्थापकस्तदाऽनियतार्थव्यवस्थापका स्यात् । जनकस्यैव व्यव-२५ स्थापक इति चेत्, ना चक्षुरादेरपि व्यवस्थापका स्यात् । तर्जनकत्वेऽपि चक्षुरादेरतदाकारत्वानेति चेत्, ननु चक्षुरादिजन्यत्वेऽपि किमिति तज्वानं तदाकारं न भवति चक्षुरादि वा स्वाकारज्ञानाजन- कमिति वक्तव्यम् । खहेतुवलायाततत्स्वभावत्वात् तयोरिति चेत्, ननु निराकारज्ञानपक्षेऽपि तत्वा- भाव्याद् शानमेव चक्षुपदिव्यतिरेकेण खजनकार्थव्यवस्थापकमिति किं नाभ्युपगम्यते न्यायस्य समा- नत्वात् ? किच, ग्राहकस्यार्थजन्यत्वेन साकारता सा च प्रतिमासगोचय एवं च ग्राहके आकारस्य ३० जनकस्यैव प्रतिमासविषयत्वेऽन्यस्य तजनकी कल्पनामसक्तिः तत्राप्येवमित्यनवस्था भवेत् । तन्न १-कारपरि-०० वा० बा० भा०, हा० । पृ० ४६३ ५०७। ३-जात्यावि-वा० वा. बिना। ४ वा मिनरू-यू० स० वा० वा. हा० विना। ५-रपरिज्ञानं हा०। ६ "अविसवादकं ज्ञानं सम्यग- शानम्" -न्यायबि० टी० पृ०३६०५ । "ययाह प्रमाणमविसवादि शानम् -तत्त्वस० पनि० पृ० ४२८ ५० १०॥ "अन्ये तु अविसंवादि ज्ञानं प्रमाणमभिदधति"-तत्वोप० लि. पृ० ३४५०१ । "अपरे पुनरविसंवादकलं प्रमाण- सामान्यलक्षणमाचक्षते"-न्यायमन० मा० १ पृ० २३ पं० १९ । "त्याह, प्रज्ञाकरगुप्त प्रमाणमविसवादि ज्ञानम् इत्यादि प्रमाणलक्षणं व्यवहारेण"-सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ७८ पं० १९ इत्युल्लेखाद वचनमेतत् प्रज्ञाकरगुप्तीय ज्ञायते । पार्थसारथिमिश्रः श्लोकवार्तिकटीकाया वचनमेतद् धर्मकीर्तिकर्तृकातयोलिस्तीति तत्पाठप्रदर्शनपूर्वक ससूचित्तं प्रथमे भागे पु० १५ १० १३ तथा टि. १२ । "अविसंवादक प्रमाणम् न्यायापता० टी० पृ० १० १० १५ । स्याद्वादर० पृ. १७ प्र०५०७"प्रमाणमविसंवादि ज्ञानमिति सौगता"-प्रमाणमी० १-१-८ पृ.११६०१९। पृ० १५ ५०२३। ८ पृ० ४६३.५०१०। ९४०४६३ पं०१७। १०-द्राहि-० ल० वा० बा० भां० मा । ११ अयं चर्चस्तावद् भजयन्तरेण वर्तते-आप्तमी० का० १३ अष्टश० पृ० ११६०२९ । अग्रस० पृ० ११८ पं० १० ॥ प्रमेयक० पू०२७ द्वि००९॥ ६०१० ·-A0 द्वितीय काण्डे-- साकारमानानुभववशादर्थव्यवस्था । प्रकाशतानुप्रविष्टता चार्थीकारस्यायुक्तव वस्त्वन्तरानुप्रवेशास- भवात् संभवे वा प्रकाशताया अपि चैतन्यरूपतायाः पृथिव्याद्यनुप्रवेशात् परलोकाय दत्तो जलालि- भवेत् । यदपि 'अर्थवादिन एवायं दोपो पानवादे तु सिद्धसाध्यता' इति, तदपि न्यायवहिप्कृतम् प्रमाणसिद्धस्याप्यर्थस्थामावो यदि न दोपाय भवेत् शानामावोऽपि न दोपाय स्यात् । न च शून्यताभ्यु- ५पगमात् तदभावोऽपि न दोपावह इति वक्तव्यम् तत्प्रतिपादकप्रमाणामावान शून्यतेति न साकारणा- मप्रमाणवादोऽभ्युपगमार्थोऽनेकदोषदुष्टत्वादिति स्थितम् । [वैमिनीयसंमत जाण्यापारस प्रमाणत्वं निराकत तविशेषणसानधिगतार्थाधि- गन्तृत्वस्य व्यपोहनम्] जैमिनीयामिमतस्य तु भावव्यापारस फलानुमेयर यथा प्रमाणता न संभवति तथा खत:- १०प्रामाण्यं निराकुर्वद्भिः प्रदर्शितमिति न पुनः मतन्यते । यदपि अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वं सातव्यापार विशेषणत्वेन प्रतिपादितम् तदप्यसगतमेवा येता प्रमाण वस्तुन्यधिगतेऽनधिगते वाऽव्यभिचारादि- विशियां प्रमा जनयनोपालम्भविषयः । न चाधिगते वस्तुनि कि कुर्वत् तत् प्रमाणतामामोतीति वक्तव्यम् विशिष्यमां विदधतस्तस्य प्रमाणताप्रतिपादनात् । न च पूर्वोत्पन्नैव प्रमा तेन जन्यते, प्रमि- सन्तरोत्पादकत्वेन प्रमाणत्वात् । न च प्रमित्यन्तरजनकत्वेऽप्यधिगते विषये तस्याकिञ्चित्करत्वेनो- ५पालम्माविषयता, खहेतुसन्निधिवलादधिगतमनधिगतं वा वस्त्वधिगच्छतोऽप्रेमापूर्वकारितयोपाल- म्मविषयतानुपपत्तेः । न चैकान्ततोऽनधिगतार्थाधिगन्तृत्वे प्रामाण्यं तस्यावसातुं शक्यम् तद्ध्यर्थ- तथामावित्वलक्षणं संवादादवसीयते स च तदर्थोचरमानवृत्तिः । न चानधिगतार्थाधिगन्तुरेव प्रामाण्ये संवादप्रत्ययस्थ प्रामाण्यमुपपन्नम् न चाप्रमाणेन संवादप्रत्ययेन प्राचनस्य प्रामाण्यं व्यवस्था- पयितुं शक्यम् अतिप्रसङ्गात् अतो यथा अधिगतार्थाधिगन्तुरर्थक्रियानि सिज्ञानस्य प्रामाण्यम् तथा २० साधननिर्मासिनोप्यभ्युपगन्तव्यम् । न च सामान्य-विशेषतादात्म्यवादिन एकान्ततोऽनधिगतार्थाधि- गन्तृत्वं प्रमाणस्य संभवति इदानीन्तनास्तित्वस्य पूर्वास्तित्वामेदात् तस्य च पूर्वमप्यधिगतत्वसंभात् कथञ्चिदनधिगतार्थाधिगन्तृत्वाभ्युपगमे असन्मतानुप्रवेशमसक्तिः । अथै अपेक्षापूर्वकारितया प्रमा- - . १ पृ०४१३ ५०१८॥ १"अर्यापरोक्षतातत्सवेदनरूप स-स. टि.। ३ पृ० १० ५० १॥ पृ०४५८ ५००। ५ अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वविशेषणल निरसनमिदं प्रायोऽक्षरश: परीक्षामुखीया-सुव्याख्याया धर्ववे-प्रमेयक- पृ० १६ द्वि० ५०३ । एवढेवाशत “यदपि प्रमाणविशेषणमनविगतार्थप्राहिलमभिधीयते पर तदपि ने साम्प्रतम्" इत्यादिना शब्दान्तरेण न्यायमजया दृष्टिपथमायाति-आ० १० ११ १० १४ । स्याद्वादरसाकरे तु तदेव "अविज्ञातज्ञानं खभिदधति भास्य तनया प्रमाणं तद सम्प्रत्यवतरतु दूष्पलपदवीम् । इस्लादिमजयन्तरेण चर्चितम्-१-२०१८४० ५० १५1 अन्यया भेदायोगातू"-३०० टि। ७ "न च प्रयोजनानुवर्ति प्रमाणं भवति । कस्य चैप पर्यनुयोग । न प्रमाणस अचेतनखात् । पुसतु सन्निहिने, विपये करणे च सभवन्ति ज्ञानानीति सोऽपि किमनुमोज्यताम् किमक्षिणी निमीत्य नास्से कस्माद् दृष्टं विषयं पश्यसीति प्रमाणस्य तु न किञ्चिद् बाध्यं पश्याम येन तद् अप्रमाणमिति व्यवस्थापयाम न च सर्वात्मन वैफल्यम् हेये अहिण्ट पुर-मकर-विषधरादौ विषये पुनः पुनरुपलभ्यमाने मन सतापातू साखर तदपहानाय प्रति उपादेयेऽपि चन्दन-धनसार- हार-महिलादौ परिश्त्यमाने प्रीसतिशय खसवेद्य एव भवति" इत्यादि-ज्यायमा० आ० १४० २१ ६०१-४ "नच प्रयोजनानुवर्ति प्रमाणं भवनि ४ ४ ४ किमिति पश्यसि वस्तु तदेव भो यदिह पूर्वधिया कलित किल । किमिति वस्तुनि सन्निहिवेऽपि च खमसि नैव निमीलितलोचन । रापि च, पुम पुम प्रमाणाला प्रवृत्ती विषयनिह । सर्वथा नास्ति वैयय फलस्याप्युपलम्मनात ॥ तथाहि हालाहल-ब्रिह्मगाठी हैये मुहुर्वस्तुनि वीक्ष्यमाणे । सोऽपि ताप. स्फुरति प्रमाम न गोचर यो ववनामुपति ।।

·मानमीमांसा ४६७ पस्यानुपालम्भविपयत्वेऽपि पुरुषस्य प्रेक्षापूर्वकारिणोऽधिगतविषयमपि प्रमाणं पपमाणस्योपालम्म- विषयता-स हि पूर्वाधिगते वस्तुनि प्रेक्षापूर्वकारी क्रिमित्यधिगमाय प्रमाणान्तरमन्वेपते निष्पन्नभयो- जनापेक्षया हेतुं व्यापारयतः प्रेक्षापूर्वकारिताहानिप्रसक्ते, नैतदेवम्। यताप्रीत्यतिशयादेः प्रयोजनस्या- निष्पन्नस्य भावाद तन्निष्पत्त्यर्थमुपायान्वेपणं न प्रेक्षापूर्वकारिता तस्योपहन्तुं समर्थम् । तथाहि-सुखसा- धने विषये पुनः पुनः प्रमा जनयतः प्रीत्यतिशयजनकत्वेन सप्रयोजनत्वात् प्रमाणान्चेपणस्य न तदन्वेष्टा पुरुषस्योपालम्भार्हता । न च निश्चिते विषये न किञ्चिनिश्चयान्तरेण प्रयोजनम्-यतस्तदर्थ प्रमाणा- न्वेपणं न चैयर्थ्यमनुभवेत्-यतो भूयो भूय उपलभ्यमाने दृढतरा प्रतिपत्तिर्मवतीति सुखसाधनं तथैव निश्चित्योपादत्ते दुःखसाधनं च तथात्वेन सुनिश्चित्य परित्यजेत् अन्यथा विपर्ययेणाप्युपादान-त्याग भवेताम् अत एवैकविषयाणामपि शाब्दाऽनुमानाऽध्यक्षाणां प्रामाण्यमुपपन्नम् प्रतिपत्तिविशेषस्य प्रीत्यतिशयादेव सद्भावात् । न च प्रथमप्रत्ययेनैवार्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शने प्रवर्तितः पुरुषः १ मापितश्चार्थ इति तत्रापरप्रमाणान्चेपणं चैयर्थ्यमनुभवेत्, पुरुषप्रवृत्त प्रमाणाधीनत्वाभावात् विशिष्ट- प्रमाया एव प्रमाणाधीनत्वात् तां च जनयत उपेक्षणीयादौ विषये प्रमाणस्याप्रवर्तकस्यापि प्रमाणत्वेन लोके प्रसिद्धत्वात् प्रवृत्तेस्तु पुरुषेच्छानिवन्धनत्वात् तेदभावे नोक्तफलजनकस्य प्रमाणत्वव्याघातः। नच पुरुषार्थसाधनप्रदर्शकत्वमेव तस्य प्रवर्तकत्वम् तत्सद्भावेऽपि 'मवर्तितोऽहमनेनात्र' इति तद्भः हणेच्छाभावे प्रतिपत्यनुपपत्तेः। नव प्रवृत्त्यभावे तस्य प्रदर्शकत्वलक्षणो निजो व्यापार एव नोपपद्यत १५ इति वक्तव्यम् प्रतीतिवाघोपपत्तेः । नहि चन्द्रार्काद्यर्थविषयमध्यक्षमप्रवर्तकत्वात् न तत्प्रदर्शकमिति लोकप्रतीतिः । तन्न अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वमपि भावव्यापारविशेषणमुपपत्तिमत् । अतोऽनधिगता थाधिगन्ता मातृव्यापारोऽर्थप्रकटताख्यफलानुमेयो जैमिनीयपरिकल्पितो न प्रमाणमिति स्थितम् । [धर्मोचरीय प्रमाणसामान्यलक्षणं व्यावयं सिद्धान्तिना वस समालोच्य दूषणम् ] सौगतैस्तु 'प्रमाणमविसंवादिक्षानम्' इति वचनातू अविसंवादकत्वं प्रमाणलक्षणमुक्तम् अविसं २० . . निरीक्ष्यमाणे परमार्थतस्तु हेये मुहुमोहविकारमुख्ये। विवेकसेकमुतमानसानामरोचकनीमतरोऽभ्युदेति । त्रिनि)यखिनी-पार्वण-शीतरोचिर-मयूर-माणिक्यमुखे खजनम् । आदेयवस्तुन्यवलोक्यमाने सम्प्राप्यते प्रीतिरसः स कोऽपि ॥” इत्यादि-याद्वादर० १-२ पृ० १८ कि. पं०५-पृ० १९ प्र०५०४॥ १-धनवि-० ल० मा० मा० विना। १ "उत्तरम्-पृ० ४० टि०। ३ सुनिश्चितं प-स० वा. पा० मा० मा० हा०। ४-मपि शब्दा-३० स० वा० वा० विना। ५ "प्रवृत्त्यमावे"-१० दि० । "प्रवृत्ति"- कटि। ६ "प्रदर्शकता-" ० ० टिक। -हणे भावेच्छा प्रति-पा० वा०। ८-कत्वमि-बाल बा० । "नच प्रवृत्त्यमाचे प्रमाणस्यार्थप्रदर्शकवलक्षणव्यापाराभावो वाच्या प्रतीतिविरोधात् । न खलु चन्द्रादिविषयं प्रत्यक्षम- प्रवर्तकलान तत्प्रदर्शकमिति लोके प्रतीतिः-प्रमेयर० ० ८ ० ६० ६ १ "न च प्रवृत्तरमावे प्रमाणस्य वस्तुप्रदर्शक- खरूमो व्यापार एव न संभवतीति विभावनीयम् अनुभवविरोधात् । न खलु कुमुदबान्धवादी प्रत्यक्षेण दृष्टेऽप्यप्रवर्तमानो लोक तस्याप्रदर्शकतामिति प्रतिपद्यते”-साद्वादर० पू०, २१ द्वि० ५०६। "महमत(त)प्रसिद्धतत्सवेदनलफलोप- (पलक्षणमेतत्"-उ० टि०। १० जैमिनीय-वा०या० । ११ एतत् सर्व धर्मोतरीयायां धर्मकीर्तिकृतन्यायबिन्दुवृत्तावित्यं सत्यते-"अविसंवादकं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । लोके च पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन् संवादक उच्यते तद्वद् ज्ञानमपि प्रदर्शितमर्थ प्रापयत् संवादकमुच्यते प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकत्वमेव प्रापकलम् नान्यत् । तथाहिन ज्ञानं जनयद् अर्थ प्रापयति अपितु अये पुरुष प्रवर्तयत् प्रापयत्यर्थम् प्रवर्तकलमपि प्रयू- त्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव । न हि पुरुष हठाते प्रवर्तयितुं शक्नोति विज्ञानम् अत एव चार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलाम् अधिगते चार्थे प्रवर्तितः पुरुष प्रापितश्चार्यः तथा च सति अधिगमात् समाप्तः प्रमाणव्यापार । अत एव अनधिगतविपर्य प्रमाणम् येनैव हिंज्ञानेन प्रथममधिगतोऽर्थस्तेनैव प्रवर्तितः पुरुष प्रापितथार्थ तत्रैवार्थे फिमन्येन ज्ञानेनाधिक कार्यम् ततोऽधिगतविषयमप्रमा- णम् तत्र योऽयों दृष्टस्वेन ज्ञातः स प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृतः यस्माद् यस्मिनये प्रत्यक्षस साक्षात्कारितव्यापारो विकल्पेनानु- गम्यते तस्य प्रदर्शक प्रत्यक्षम् तस्माद् दृष्टतया ज्ञात प्रत्यक्षदर्शित । अनुमानं तु लिङ्गदर्शनानिश्चिन्वत प्रवृत्तिविषयं दर्शयति ·४६८ द्वितीये काण्डे- वादकत्वं व प्रातिनिमित्तप्रवृत्तिहेतुभूतार्थक्रियामसाधकार्थप्रदर्शकत्वम् यतोऽर्थक्रियार्थी पुरुषस्तनि- पर्सनक्षममर्थमवासुकामः प्रमाणमप्रमाणं वा अन्वेपते यदेव चार्थक्रियानिर्वनकवस्तुप्रदर्शक तदेव तेनान्विप्यते प्रत्यक्षानुमाने एव च तथाभूतार्थप्रदर्शक न मानान्तरमिति ते एव च लक्षणाई तयोध इयोरप्यविसंवादकत्वमस्ति लक्षणम् प्रत्यक्षेण ह्यर्थक्रियासाधनं दृष्यतयाऽवगतं प्रदर्शितं भवति अनु- ५मानेन तु दृष्टलिहाव्यभिचारितयाऽध्यवसितम् इत्यनयोः प्रदर्शकत्वमेव प्रापकत्वम् न हाम्यां प्रदर्शि- तेऽर्थे प्रवृत्तौ न प्राप्तिरिति नान्यत् प्रदर्शकत्वव्यतिरेकेण प्रापकत्वम् तच शक्तिरूपम् । उक्तं च- "प्रापणशक्तिः प्रामाण्यम् तदेव च प्रापकत्वम् अन्यथा ज्ञानान्तरस्वभावत्वेन व्यवस्थितायाः पाते. कथं प्रवर्तकज्ञानशक्तिखभावता तत्र यद्यपि प्रत्यक्षं वस्तुक्षणग्राहि तबाहकत्वं च तस्य प्रदर्शकत्वं तथापि क्षणिकत्वेन तस्यामा तत्सन्तान एव माप्यत इति सन्तानाध्यवसायोऽध्यक्षस्य प्रदर्शकव्या- १० पारो द्रष्टव्यः अनुमानस्य तु वस्त्वग्राहकत्वात् तत्प्रापकत्वं यद्यपि न संभवति तथापि स्वाकारस्य वाद्यवस्त्वध्यवसायेन पुरुषप्रवृत्तौ निमित्तभावोऽस्तीति तस्य तत्मापकमुच्यते।। एतदुक्तं भवति-प्रत्यक्षस्य हि क्षणो प्रायः स च निवृत्तत्वान्न प्राप्तिविषयः सन्तानस्त्वध्यवसेया प्रवृत्तिपूर्विकाया प्राप्तर्विषय इति तद्विपयं प्रदर्शितार्थप्रापकत्वमध्यक्षस्य प्रामाण्यम् अनुमानेन त्वारो- पित वस्तु गृहीतम् खाकारो वा तयोर्द्धयोरप्यवस्तुत्वान्न प्रवृत्तिविषयतेति न तद्विपयं तस्य मापक- १५त्यम् अपि त्यारोपित-बाह्ययोरमेदाध्यवसायेन वस्तुन्येव प्रवर्तकत्व-मापकत्वे अस्य द्रष्टव्ये । तेनानु- मानस्य ग्राह्योऽनर्थः प्राप्यस्तु वाह्यः स्वाकाराऽसेदेनाध्यवसित इति तद्विपयमस्यापि प्रदर्शितार्थप्राप- कत्वं प्रामाण्यम् । उक्तं च-ततोऽपि विकल्पात् तद्ध्यवसायेन वस्तुन्येव प्रवृत्तेः प्रवृनौ च प्रत्यक्षे- णाभित्रयोगक्षेमत्वात्। ] तथाऽपरमप्युक्तम्-"न ह्याभ्यामर्थ परिच्छिद्य प्रवर्तमा नोऽर्थक्रियायां विसंवाद्यते 1 इति । अत्र च प्रत्यक्षानुमानयोईयोरपि परिच्छेदः २० सन्तानविषयोऽध्यवसायो द्रष्टव्यः तथा, प्रामाण्यं वस्तुविषयं द्वयोरिति च । उक्तमत्रापि-"सन्तान- विषयत्वेन वस्तुविषयत्व द्वयोरकम्" - लौकिकं चैतदविसंवादकत्वं प्रामाण्यम् यतो लोके प्रतिज्ञातमर्थ प्रापयन् पुरुषः संवादका प्रमाणमुच्यते तद्वदनापि द्रष्टव्यम् । न च भणि- कख ज्ञानस्यार्थप्राप्तिकालं यावदनवस्थितः कथं प्रापकतेत्याशङ्कनीयम् प्रदर्शकत्वव्यतिरेकेण तस्यास्त- तथाच प्रत्यक्ष प्रतिमासमान नियतमर्थ दर्शयति अनुमानं च लिगसंवद्ध नियतमय दर्शयति अत एते नियतस्यार्थस्य प्रदर्शक वेन ते प्रमाणे नान्यद् विज्ञानम् । प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत् प्रापकम् प्रापकलाच प्रमाणम् आभ्या प्रमाणाभ्यामन्येन ज्ञानेन प्रदर्शितोऽर्थः कश्चिद् अत्यन्तविपर्यस्त यथा मरीचिकासु जलम् स च असत्त्वाद प्राप्तुमशक्य कश्चिदनियतो भावाभादयो. यथा संभयार्थ । न च भावाभावाभ्या युतोऽयो जगसन्ति तत प्रामुमशक्यतादृशः । सर्वेण चालिङ्गनेन विकल्पेन निया- मकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत एवाओं दर्शवितव्यः स च प्राप्तुमशक्य. तस्माद् अशक्यप्रापणमत्यन्तविपरीत भावाभावानियतं चार्थ दर्शयदप्रमाणमन्यद् ज्ञानम् । अर्थक्रियार्थिमिश्च अप्रक्रियासमर्थप्राप्तिनिमित्तं ज्ञानं मृग्यते । यञ्च तेग्यते तदेव शाख्ने विचार्यवे ततोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शक सम्यग्ज्ञानम् यच तेन प्रदर्शित तदेव प्रापणीयम् अधिगमात्मकं हि प्रापकमित्युत्तम् । तत्र प्रदर्शिताद् अन्य वस्तु मिनाकार भिन्नदेर्श मित्रकालं च । विरुद्धधर्मसमाधि अन्यद् वस्तु देश-कालाऽऽकारमेदश्च विरुद्धधर्मससर्ग तसा अन्याकारवस्तुमाहि नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् यथा पीवशङ्खमाहि शुक्ले शद्धे, देशान्तरस्थप्राहि च न देशान्तरस्थे प्रमाणम् यथा कृश्चिकाविवरदेशस्थाया मणिप्रमाया मणिप्राहि ज्ञानं नापवरकदेशस्थे मणौ, कालान्तरयुक्तप्राहि च न कालान्तरपति वस्तुनि प्रमाणम् यथा अर्धराने मध्याहकालवस्तुमाहि खप्रज्ञानं नारानकाले चतुनि प्रमाणम् । ननु देशनियतमाकारनियतं च प्रापयितुं शक्यम् यत्कालं तु परिच्छिाई तत्कालं न शक्यं प्रापयितुम् नोच्यते यस्मि- मेव काले परिच्छिद्यते तसिव काळे प्रापयितव्यमिति अन्यो हि दर्शनकाल अन्यश्च प्राप्तिकाल किन्तु यत्काल परिच्छिन तदेव प्रापणीयम् अमेदाप्यवसायाच संतानगतमेकलं द्रष्टव्यमिति"-१-१ पृ. ३५० ५-१० ४ पं० ११ १ षड्द स. वृ०० पृ० १२५० १५-पृ.१३॥ १ "अक्रिया-" ० ० टि-1 -प्राहि पाह-वृ०। ३-कत्वे च आ० हा०वि०। ४ "लगाय- १० उ० टि०। ५यापि साका-आ० हा० वि० । ६ "वस्तुविषयममेदाध्यवसायेन"-यु. ल. दि.। प्रवर्तते प्रधु-वा० बा० । ८ विकल्पस्य-१० टि०। ९ द्वयोरित्युक्तम् वृ० विना ।

·मानसीमांसा १६९ . पासंभवादित्युक्त्वात् । न चान्यस्य मानान्तरस्य प्राप्ती सन्निकृष्टत्वात् तदेव प्रीपकमित्याशनीयम् यतो यद्यप्मनेकसात् मानक्षणात् प्रवृत्तावर्थप्राप्तिस्तथापि पर्यालोच्यमानमर्थप्रदर्शकत्वमेव शानस्य मापकत्यं नान्यत् तग प्रथमशानक्षण एव संपन्नमिति नोत्तरोत्तरमानक्षणानां तदुपयोगि प्राप्यमाणं च वस्तु नियतदेश-कालाऽऽकार प्राप्यत इति तथाभूतवस्तुप्रदर्शकयोस्तयोरेव प्रामाण्यम् न ज्ञाना- तरस्य तेन प्रदर्शितमापकत्वलक्षणे प्रामाण्ये पीनशहादिप्राहिमानानामपि प्रापकत्वात् प्रामाण्यप्रस-५ तिर्न भवति न हि तानि प्रदर्शितमर्थं प्रापयन्ति यद्देश-कालाऽऽकार वस्तु तैः प्रदर्शितम् न तत् तथा प्राप्यते यश्च यथा प्राप्यते न तैस्तत् तथा प्रदर्शितम् देशादिभेदेन वस्तुमेदस्य निश्चितत्वान तेषां प्रदर्शितार्थमापकता । एवमपि प्रदर्शितार्थप्रापकत्वे जलादिमदर्शकस्य मरीच्यादिवस्त्वन्तरप्राप्ती प्रदर्शितमापकत्वेन प्रामाण्यप्रसक्तिरिति न किञ्चिदप्रमाणं भवेत् । प्रमाणद्वयव्यतिरिक्तं च ज्ञानं न नियतप्रदर्शितार्थप्रापकम् । तेन हि भावाभावसाधारणोऽनियतोऽर्थः प्रदर्शितः स च तथाभूतोऽस-१० स्वान मातुं शक्य इति ने तत् मदर्शितार्थप्रापकत्वेन ममाणम् । अनियतार्थमदर्शकत्वं च शाग्दादे साक्षात् पारम्पर्येण वा प्रतिपाद्याददनुत्पत्तेः । तत् स्थित प्रापणशक्तिसमावमविसंवादकत्वं मामाण्यं द्वयोरेव । मापणशक्तिव्य प्रमाणस्याविनामावनिमिचा दर्शनपृष्ठभाविना विकल्पेन निश्ची- यते । तथाहि-दर्शनं यतोऽर्थादुत्पन्नं तदर्शकमात्मानं खानुरूपावसायोत्पादनात् निश्चिन्चदर्थाविना- भावित्वं प्रापणशक्तिनिमित्तं प्रामाण्यं स्वतो निश्चिनोतीत्युच्यते न पुनर्थानान्तरं तन्निन्यायकमपेक्ष-१५ तेऽर्थानुभूताविव ततोऽविसंवादकत्वमेव प्रमाणलक्षणं युक्तम् । एतदप्ययुक्तम्, यतो नार्थप्रदर्शकत्वमेव मापकत्वम् पुरुषेच्छाधीनप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् सति वस्तुन्यर्थप्राप्तेः । एतच्च प्राकू प्रतिपादितम् । उपेक्षणीये च विपये पुरुषस्य तद्विपयार्थित्वाद्यमावे प्राप्ति-परित्यागयोरमावेऽपि तत्प्रदर्शकावलक्षणस्य प्रामाण्यस्य न कश्चिद् व्याघात उपलभ्यते । अथ इष्टाऽनिष्टसाधनार्थव्यतिरेकेणोपेक्षणीयस्वार्थान्तरस्याभावान्न तत्प्रदर्शक किञ्चिन ज्ञानं समस्तीति २० कथं प्रापकत्वाभावेऽपि प्रदर्शकत्वस्य संभवेन दोपोंपादनं क्रियते। तथा च तृतीयविषयाभावमव- गत्यैवोक्तम्-"अर्थानर्थविवेचनस्यानुमानायत्तत्वात् । तथा, "हिताहितप्राति-परि- ] इति च । तृतीयविषयाभावश्च सर्वस्य वस्तुनो राशियेन्तर्भावात् । हारयोः -- -पयोगी पाप्य-वा० घा० । "तब प्रथमत एव ज्ञानक्षणे संपनमिति नोत्तरोत्तरज्ञानानां तदुपयोगि तद्विशेषा- प्रदर्शकत्वेन तु तत् तेयामुपपममेव" । तद् "प्रदर्शकलम्" । उपयोगि “फलवतू" । तद्-"अर्थ-1 अश-"भेद-"" प्रमेयक पृ० ४ ० ५० ५, दि. १२-१३-१४-१५। २-यतार्थः । न च त-पा० पा० । ४ पृ० ४६७ पं० १३ । ५-पादानं वा० या०। ६ दार्शनिकप्रन्थेषु तावदर्थविभागक्रम इत्य दृश्यते-१ यद्यपि न्यायसूत्रभाष्यकारवातिककाराभ्यामुपेक्षणीयार्थस्य पार्थक्येन कृतं समर्थन न दृष्टं तथापि अवयवसूत्रे हानो- पादानोपेक्षायुवित्रयवर्णनेन तयोतदर्थस्य पार्थक्ये तात्पर्य प्रविभाति यतो वाचस्पतिमिश्रेण उपेक्षणीयार्थस हेयोपदियपार्थ- क्येन समर्थनं कृत्वा तत्तात्पर्य स्पष्टीकृतम्- | "अप्रतीयमानमर्थ कमाजिज्ञासते तं तत्वतो ज्ञात हास्यामि योपादास्य उपेक्षिध्ये वेति । ता एता हानोपादानो- पेशावुयतत्त्वज्ञानस्वार्थस्तदर्थमयं जिज्ञासते १-१-३२ वाल्या० मा । "पुरुषापेक्षया तु प्रामाण्ये चन्दतारकादिविज्ञानस्य पुरुषानपेक्षितस्य अप्रामाण्यप्रसन्न । न चातिदवीयस्तया तदर्थस्य हेयतया तदपि पुरुषस्थापेक्षितम् तस्योपेक्षणीयविषयलात् । न चोपेक्षणीयमपि अनुपादेयवाद् हेयमिति निवेदयिष्यते" न्यायवा० ता० टी० १-1-1पृ० ११५० १६॥ तनिवेदनस्थानं च 9-9-1पृ० १०३ पं० २१-५०१०१६०३ ॥ "ननु कोऽयमुपेक्षणीयो नाम विषय १ स हि उपेक्षणीयलादेव नोपाहीयते चेत् स तर्हि हेय एव अनुपादेयसादिति, नैतद् युक्तम्, उपेक्षणीयविषयस्य खसवेधलेन अप्रत्याख्येयलात् । हेयोपादेययोरति दुःख-प्रीतिनिमित्तता । यत्नेन हानोपादाने भवतखत्र देहिनाम् ॥ यन्नसाध्यद्वयामावादुमयस्यापि साधनात् । तान्या विसदृशं वस्तु खसविदितमस्ति नः ॥ उपादेये च विषये दृष्टे राग प्रवर्तते । इतस्त्र तु विद्वेषस्तत्रोमावपि दुर्लभौ ॥ यत्नु अनुपादेयवाद् हेय एवेति, तदप्रयोजनम्, न येवं भवति, यदेतद् नपुंसकम् स पुमान अन्त्रीत्वात स्त्री या नपुंसकम् अपुंस्त्वादिति, जीपुंसाभ्यामन्यदेव नपुंसकम् तथोपलभ्यमानत्वात् । एवमुपेक्षणीयोऽपि विषयो हेयोपादेया- भ्यामर्थान्तरम् तथोपलम्भादिति। - - ·४७४ द्वितीये काण्डे- तथाहि-तृतीयं वस्तु नेप्टसाधनम् उपेक्षणीयत्वात् यच्च तत्साधनं न भवति तस्यानिष्टसाधनराशा वन्ताव एतचायुक्तम् स्वसंविदितवस्त्वपलवस्य थुक्तिशतेनापि कर्तुमशक्यत्वात् । तथाहि-यथा तद् वस्तु इष्टसाधनं न भवति तथाऽनिष्टसाधनमपि न भवति इष्टानिष्टसाधनयोर्यनोपादेयत्व- हेयत्वदर्शनात् उपेक्षणीयस्य चायनसाध्योपादानत्यागविषयत्वात् कथमिष्टानिष्टसाधनयोरन्तर्भावा? ५तन्त्र प्रदर्शकत्वमेव प्रापकत्वम् । न च वौद्धाभ्युपगमेन प्रदर्शितार्थमापकत्वं क्वचिदपि ज्ञाने संभवति।' तद्धि सन्तानाश्रयेण सौगतैः परिकल्प्यते । न च सन्तानः संभवति स हि खरूपेण वा वस्तुसन् भवेत् सन्तानिरूपेण वा? न तावत् खरूपेण सन्तानिव्यतिरेकेण तस्य वस्तुसतोऽनभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा भणिकवादहानिप्रसक्तिः सामान्यानभ्युपगमश्च निर्निवन्धनो भवेत् इति न तस्य स्वरूपेण प्रवृत्त्यादिविपयता । सन्तानिरूपेणापि तस्य सत्वे सन्तानिन एव तथाभूतान तळ्यतिरिक्त १० सन्तानः प्रवृत्त्यादिविपयः सन्तानिनां चोत्पत्यनन्तरध्वंसित्वात् न तद्विपयस्य विज्ञानस्य प्रदर्शितार्थ- प्रापकत्वम् दृश्य-प्राप्ययोः क्षणयोरत्यन्तमेदात् यत्र हि देश-कालाऽऽकारमेदादमेदेन प्रतीयमान- स्थापि वस्तुनो मेदोऽभ्युपगम्यते तत्र खरूपेण मिन्नयोः पूर्वोत्तरक्षणयोः कथमभेदः येन प्रदर्शितार्थ- मापकत्वं साधननिर्मासिज्ञानस्य युक्तिसंगतं भवेत् ? अथ संवृत्या सन्तानस्य स्वरूपसिद्धेः पूर्वोक्कम- दूपणम् । तथा च प्रतिपादितम्-"सांव्यवहारिकस्य च प्रमाणस्यैतल्लक्षणम् । ] नन्वेवं लोक- १५व्यवहारानुरोधेन यदि प्रदर्शितार्थप्रापकत्वं प्रमाणस्याभ्युपगम्यते तदा नित्यानित्यवस्तुप्रदर्शकस्य तदू अभ्युपगम्यताम् लोकव्यवहारस्य तत्रैवोपपत्तेः । न च तथाभूततद्भाहकस्य युक्तिवाधितत्वानिर्विषय- त्वम् सन्तानविषयस्यैव पूर्वोक्तान्यायेन युक्तिवाधितत्वोपपत्तेः । तनाध्यवसितार्थप्रापकं प्रत्यक्षं परा- भ्युपगमेन संभवति । तथाहि-यदेवाध्यक्षेणोपलब्धं तदेव तेनाध्यवसितम् न च सन्तानस्तेन पूर्व- 1 यदेतत् तृण-पर्णादि चकास्नि पनि गच्छत । न धीरछनादिवत् तत्र न च काकोदरादिवत्" । -न्यायमज० आ०१ पृ. २४ ६०१५-१० २५५० १२ । "प्रमितिर्गुण दोप-माध्यस्यदर्शनम् । गुणदर्शनमुपादेयत्वज्ञानम् , दोपदर्शनं हेयत्वज्ञानम्, माध्यस्थ्यदर्शन न हेयं सोपादेयमिति ज्ञान प्रमिति "[प्रशस्व० ० पू० १९९ १० १८-१९] इत्येषा श्रीधरीयकन्दल्यपि उपेक्षणीय भावं व्यकतया समर्थयते। "पुरुपस्थार्थ अर्यत इत्यर्थ काम्यत इति यावत् । हेयोऽर्थी उपादेयो वा । हेयो अर्थो हातुमिष्यते उपादेयोऽप्युपा- दातुम् । न च हेयोपादेयाभ्यामन्यो राशिरति उपेक्षणीयो धनुपादेयत्वाद् हेय एव"-० न्या० टी०१-१,३०४६०११। "ननु च हेयोपादेयाभ्यामन्योऽप्युपेक्षणीय अस्ति(योऽस्ति) तस्य किमिति न कथनम् । इत्याह रच हेयेत्यादि । x x x किन्तु तस्यानुपादेयखाद् हेयत्वमेवेति न पृथक्कथनम् । तेन यदुक्कं कैश्विद् हेयोपादेवयो पुरुषार्थोपयोगिलात कपनम् उपेक्षणीयस्य तद्विपर्ययाच कथनमिति तत् प्रत्युत्तम्-० न्या० टी० टि. पृ० १३ पं०७॥ "हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थ हि प्रमाणं ततो ज्ञानमेष तत्"-१-२ । “अध्यतेऽमिलज्यते प्रयोजनार्थमिरित्ययों हेय उपादेयश्च । उपेक्षणीयस्यापि परित्यजनीयवाद् हेयलम् उपादानक्रिया प्रति अकर्मभावात् नोपादेयतम् हानक्रिया प्रति विपर्ययात् तत्त्वम् । तथा च लोको वदति-अहमनेन उपेक्षणीयलन परित्यक्त इति"-प्रमेयक पृ० १ ० ६०४१ "अभिमताऽनमिमतवस्तुखीकारतिरस्कारक्षम हि प्रमाणम् अतो ज्ञानमेवेदम्-१-२"अभिमताऽनमिमतयोस्सलक्षण- लाद् अभिमताऽनभिमतोमयामावस्वभाव उपेक्षणीयोऽप्यनाओं यक्षयितव्य । रागगोचर, खल्वभिमत द्वेषविषयोऽन- मिमता रागद्वेषद्वितयानालम्बन तृणादिरुपेक्षणीय तस चोपेक्षक प्रमाणं तदुपेशाया समर्थमित्यर्थः।-सादादर. १० ११ दि० २०११ "अयंते अयंते वा अयों हेयोपादेयोपेक्षणीयलक्षणः हेयस्य हातुम् उपादेयस्योपादातुम् उपेक्षणीयस्योपेक्षितुमय- मानतात् । न च अनुपादेयवाद् उपेक्षणीयो हेय एवान्तर्भपति अहेमलाइ उपादेय एवं अन्तर्भावप्रसके । उपेक्षणीय एवं च मूर्धाभिषिक्षोऽयों योगिमिस्तस्यव अर्यमाणखात् असदादीनामपि हेयोपादेयाम्या भूयानेव उपेक्षणीयोऽर्थः । तत्रायमु- पेलिनु क्षम"-प्रमाणमी० १-१-२ पृ०५६० ११ ॥ १"न हेतु-फलभावादिरन्यमावादनन्वयात् । सतानान्तरवनैक संतानवद्वत पृथक् ॥-आप्तमी० ३ छो. 1॥ यष्टम० पृ.१९१६०५। १ "अन्येपनन्यशब्दोऽयं सातिर्न मृपा कथम् । मुख्यार्थ. संवृतिनाति विना मुख्यान संवृतिः" । -आगी० ३ ० ।। अस० पृ० १९१ १०१ - ·जानमीमांसा। ४७१ मुपलब्ध इति कथमसावध्यवसीयते? न हि क्षणमात्रमाविनां सन्तानिनां दर्शनविपर्यत्वे तत्पूट- भाविनाऽध्यवसायेन तदद्दष्एस्यैव विषयीकरणम् न चान्यथाभूतैवस्तुग्रहणेऽन्यथाभूताध्यवसायिनः मदर्शितार्थमापकत्वं प्रामाण्यं युक्तम् तथाभ्युपगमे शुक्तिकायां रजताध्यवसायिनोऽपि तत् स्यात् । अथान प्रवृत्तेन रजतं न प्राप्यत इति न प्रदर्शितार्थप्रापकत्वं तर्हि सन्तानेऽध्यवसिते क्षण प्राप्यत इति प्रकृतेऽपि न प्रदर्शितार्थप्रापकत्वम् । अथात्र सन्तान एव प्राप्यते तर्हि स एव वस्तुसन भवेदिति५ न सामान्यधर्माः खरूपेणासन्तोऽभ्युपगन्तव्याः अक्षणिकस्य च वस्तुनः सिद्धेः । यदुक्कं भवनि- "दर्शनेन क्षणिकाक्षणिकत्वसाधारणस्यार्थस्य विषयीकरणात् कुतश्चिद् भ्रमनिमित्तादक्षणिकत्वा- रोपेऽपि न दर्शनमक्षणिकत्वे प्रमाणम् किन्तु प्रत्युताप्रमाणम् विपरीतावसायाक्रान्तत्वात् क्षणिक त्वेऽपि न तत् प्रमाणं अनुरूपाध्यवसायाऽजननातू नीलरूपे तु तथाविधनिश्चयकरणात् प्रमाणम्' ] इति, तद् विरुध्यते । किञ्च, एवंवादिन एकस्यैव दर्शनस्य क्षणिकत्वाक्षणिकत्व-१० योरप्रामाण्यम् नीलादौ तु मामाण्यं प्रसकमित्यनेकान्तवादाभ्युपगमो वलादापतति । न च क्षणग्रहणे तद्विपरीतसन्तानावसायोत्पत्तौ दर्शनस्य प्रामाण्यं युक्तं मरीचिकाखलक्षणग्रहणे जलाध्यवसायिन व, यतो 'यदेव मया तत्त्वतो दृष्टं तदेव प्राप्तम्' इत्यध्यवसाये तस्स प्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते । नच दृष्टस्य क्षणिकसन्तानिखरूपेण सन्तानस्य प्राप्तिरिति प्राक् प्रतिपादितम् खरूपेण तु तस्याऽसत्वाद प्राप्त्यविषयतैवेति न धर्मोत्तरमतपर्यालोचनया किञ्चित् परमार्थतः भदर्शितार्थप्रापकं प्रमाणं संभवति १५ अतः संवादकत्वमपि तन्मतेन प्रमाणलक्षणमयुक्तम् । [नैयायिक वैशेषिकसंमतस्य सामग्रीप्रामाण्यवादस्य पूर्वपक्षतयोपन्यासः] नैयायिकास्तु "अव्यभिचायदिविशेषणविशिष्वार्थीपलब्धिजनिका सामग्री प्रमाणम् । इति प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रतिपन्नाः तजनकत्वं च प्रामाण्यमिति च । अथ सामठ्या प्रमाणत्वे साधकतमत्वमनुपपन्नम् सामग्री हनेककारकखमावा तब चानेककारकसमुदाये कस्य खरूपेणाति-२० शयो बकुं शक्येत ? तथाहि-सर्वस्मात् कारणकलापोत् कार्यमुपजायमानमुपलभ्यते तदन्यतमापा- येऽप्यनुपजायमानं कस्य कार्योत्पादने साधकतमत्वमावेदयतु । नच समस्तसामन्याः साधकतमत्वम् अपरस्यासाधकतमस्थामावे तदपेक्षया साधकतमत्वस्यानुपपत्तेः असाधकतममपेक्ष्य साधकतमत्व- व्यवस्थितेः न च भनेककारकजन्यत्वेऽपि कार्यस्य "विवक्षातः कारकाणि भवन्ति । इति न्यायाद साधकतमत्वं विवक्षात इति वक्तव्यम् पुरुपेच्छानिवन्धनत्वेन वस्तुव्यवस्थितेरयोगात् ।२५ अथ कर्म-कर्तृविलक्षणस्याव्यमिचायदिविशेषणविशिष्टोपलब्धिजनकस्य प्रमाणत्वान्न यथोक्तदोषानु- पङ्गा, असदेतत् । अनेकसन्निधानात् कार्यस्य स्वरूपलामे एकस्य तदुत्पत्तौ चैलक्षण्याभावे साधकतम- त्वानुपपत्तेः । तन्न कर्म-कर्तृवैलक्षण्यमपि साधकतमत्वम् । अत्र चानेकपक्षानुभाव्य उद्योतकराऽध्य- यनप्रभृतिभिः साधकतमत्वं निरस्तम् ते च पक्षा ग्रन्थगौरवमयान्नेह प्रदर्श्यन्ते । सनिपत्यजनकत्वे १-यत्वेन त-आ। २-तस्य व-पा० बा० । ३-वृत्ते र-पा० बा०। ४ क्षणिकाक्षणि-० । ५ पृ० ४७० ५० ५। ६ "सन्तानस-० ० टि०। ७ "अव्यभिचारिणीमसंदिग्धामोंपलब्धि विदधती • बोधाबोधखभावा सामग्री प्रमाणम्" इत्यादिना सामीप्रमाणवादसमर्थनं दृश्यते न्यायमन० आ०१० ११५० १२- पृ० १५५० ३३ । इदं सामग्रीप्रमाणवादिकणाद-नैयायिकमतम् तद्रुपपादनम् सिद्धान्तिकृतं तत्प्रतिविधानं च सर्व प्रमेयक मलमार्तण्डे वर्तते पृ० ३ द्वि० ० १ । न्यायकुमुदचन्द्रोदये तु तदेव सर्वमतिस्फुटतया विपश्चितम् लि. पृ० १४ ५० ५० ३-४० १७ द्वि० ६० ४ । स्याद्वादरत्नाकरेऽपि न्यायकुमुदचन्द्रोदयगता सरणीमाश्रित्यैव पुनस्वदेव सविशेषतया सटीकृतं दृश्यते, तत्र च सामग्रीप्रमाणवादप्रदर्शनपरा भट्टजयन्तकर्तृकपालवगताः सप्त बोका अपि समुद्धताः सन्ति- पृ० ३० वि०६०१। "विशिष्टयोपलब्धि-" ० ० दि०। ९ शक्यते पा० वा० । १० हैम० ० ० ५. ४-१९९। ११ प्रमाणस्य प्रमातृ-प्रमेयाम्यां साधकतमलेन वैलक्षण्यं दर्शयितुकामेन उद्द्योतकरण साधकतमलार्थः सप्तधा दर्शित । तथाहि-"कः खलु साधकतमार्थ. साधकतम प्रमाणमिति कैवलं वाक्यमभिधीयते नार्थ इति । १. भावाभाव- योवद्वत्ता न प्रमातरि प्रमेये वाऽसति प्रमा भवति सति तु भवति न पुनः सति भवत्येव प्रमाणे तु सति भवन्ती भवत्येव सोऽयमतिशयः साधकतमत्वमुच्यते । १ यद्वान् वा प्रमिमीते सोऽतिशयः किवान् प्रमिमीवे !, प्रमाणवान् प्रमिमी प्रमाणे सति प्रमिमीवे नासतीति । ३ सतोर्वाऽकर्तृवं यदभावात् यस चाभावात प्रमातृ-प्रमेये न प्रमा करता ।

·४७२ द्वितीये काण्डे- पूर्वोदितदोपामावः । तथाहि-अनेकसन्निधौ कार्यनिष्पत्तेः साधकतमत्वानुपपत्तिः तसिस्तु सति यदा नियमेन कार्यमुपजायते तदा कथं न तस्य साधकतमत्वोपपतिः? असदेतत्, एवं प्रमाणत्वस्या- व्यवस्थितिप्रसनः । तथाहि-दीपाः प्रकाशस्य सामग्येकदेशस्य कस्याञ्चिदवस्थायां प्रमाणत्वेनाभि- मतस्य सद्भावेऽपि प्रमेयाभावात् कार्यानिष्पत्तौ तत्सद्भावे तु तनिष्पत्तौ तस्यापि प्रदीपवत् सन्निपत्य- ५कारकत्वात् प्रमाणताप्रसक्तिर्भवेत् तथा प्रमातुरपि मूर्छाद्यवस्थायामनवधाने वाऽन्यकारकस- विधानेऽपि कार्यानुत्पत्तौ तवधानादिसन्निधाने तजन्यकार्यनिष्पत्तेः सन्निपत्यजनकत्वेन साध- कतमत्वासति अत्रे कारकसाकल्यस्य साधकतमत्वेनाभ्युपगमात् पूर्वोकदोपामावं केचिन्मन्यन्ते । तथाहि- नकस्य प्रदीपादेः सामध्यैकदेशस्य करणता अपि तु कारकसाकल्यस्य तदभावे कारकसाकल्यामावे- १० नामिमतकार्यासत्त्वमिति प्रमाव-प्रमेयसद्धावे कारकसाकल्यस्योत्पचौ ममितिलक्षणस्य कार्यस्य भाव एव । अथ मुख्यप्रमातृ-प्रमेयसद्भावेऽपि पूर्वोदितस्य नियमस्य तुल्यता, न, कारकसाकल्यमावामाव- निमित्तत्वात् तन्मुख्यगौणभावस्य । तथाहि-कथंचित् कारकवैकल्ये तयोः सत्वेऽपि गौणता तत्सा- कल्ये कुतम्चिद् निमिचान्तरात् यथोक्तामितिलक्षणकार्यनिष्पत्तावगौणता प्रमाण-प्रमेययोः तयोश्चा- उपपत्ती साकल्यस्यासत्त्वम् अतः कारकसाकल्ये कार्यस्यावश्यंभाव इति तस्यैव साधकतमत्वम् । १५ अनेककारकसन्निधाने उपजायमानोऽतिशयः सन्निपत्यजननं साधकतमत्वं यद्युच्येत तदा न कश्चिद् दोपा तथाहि-सामयैकदेशकारकसमावेऽपि प्रमितिकार्यस्यानुत्पत्तरेकदेशस्यन प्रमाणता सामग्री- सद्भावे त्ववश्यन्तया विशिष्टप्रमितिखस्पोत्पत्ते एकदेशापेक्षया तस्या एवं सन्निपत्यजनकत्वेन साधकतमता न चात्र किमपेक्षया वस्या साधकतमत्वं अन्यस्मिन्नसाधकतमे साधक साधकतरे वा सति तपेक्षया तस्याः साधकतमत्वमुपर्पन्नमिति प्रेरणीयम् यतो न सामयन्तर्गतानामेकदेशानां २०जनकत्वव्याघात तेपामेव धर्ममानत्वात् सामग्यस्येति जनकदेशापेक्षया तत्सामन्यस्य साधकतम- त्वात् प्रमाणत्वमुपपन्नमेव । एतेन यत् परैः प्रेरितम्-"किल सामग्री करणं तय कर्वकर्मापेक्षम् सामग्रीजनकत्वेन तयोर्ध्या तेरांन्तरभूतयोरभावात् किमपेक्ष्य साधकतमत्वमासादयेत् [ ] इति तदपि निरस्तम्। यतः कर्तृ-कर्मणो सामग्रीजनकत्वेन स्थितयोः कथमसत्त्वम् ? तत्सद्धावे व तदपेक्षा कथं न तस्याः करणता? अथापि स्यात् तस्यास्तबन्यत्वे करणत्वव्याघातः अन्यतः सिद्धस २५करणत्वसद्भावात्, असदेतत् । यतो दृश्यत एव प्रदीपादेतजन्यस्यापि करणत्वसद्भाव इति न कश्चिद् व्याघातस्तजन्यत्व-करणत्वयोः । ततोऽव्यभिचारादिविशेषणार्थोपलब्धिानिका सामग्री योधायोधस्वमावा तदेकदेशभूतकारकजन्या प्रमाणम् । वैशेषिका अप्येतदेव प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रतिपाइयन्ति । एतत्कार्यभूता वा यथोक्तविशेषणविशिष्टोपलब्धिः प्रमाणस्य सामान्यलक्षणम् तया खकारणस्य प्रमाणामातेभ्यो व्यवच्छिद्यमानत्वात् इन्द्रियजत्वादिविशेषणविगेपिता सैवोपलन्धिः ३० प्रमाणस्य विशेषलक्षणमिति स्थितं सामग्री प्रमाणमिति । सोऽविनय 1 ४ संयोगवटरमभाविता था यथा वा संयोग पश्चादावी द्रव्यशफिर्मवति तथा प्रमाणं चरमभावि प्रमातृ-प्रमे- ययो प्रमाफिर्मबति पश्चाद्भावोऽतिशय । ५ प्रतिपत्तानन्तयं वा या प्रमाणानन्तरं प्रतिपत्तेर्जन्म स चायमविशय इति । ६ असाधारणकारणता वा प्रमाता साधारण शरणं सर्वप्रतिपत्तीनाम् प्रमेयमपि अशेषपुरुषसाधारणत्वात् तथाभूतम् प्रमाणं वसाधारणकारणतात् प्रधानम् प्राधान्याच साधकतमन्नेवाभिधीयत इति । ७ प्रमाकारणसंयोगविशेषकर्स वा यो वा प्रमा- कारण सयोगनस्य प्रमाणमनुग्रहे वर्तमानमविशयमब्दवाच्यम् -चायवा० १-१-१ पृ० ६६०१३-१०७६० १३॥ साथस्तमखगोचरा एते सप्ताऽप पक्षा अधिक विशदीचता वाचस्पतिमिश्रण व्यायवा० ता० टी० पृ. १४ ६० १५-- पृ० १६५०११) 9-मायक-०। ३ "प्रमेयस्स"-० ० टि। 3-चाने का-० हा०वि०। ४"पर प्रतिवि- धते"-३० स० दि०। ५-मात्रे नामि-हा० मि.। "प्रमाइ-प्रमेययो"-०० टि। -युच्यते मा० हा वि०। -पत्तिमदिति वृ० उ० चा वा० । १-मग्रीकार-आ। १०-नच त-वृ० स० भा० गां० हा.1 "पर्नु"-३० स० टि-। १२ "सामगे-स० टि०। १३-स्य विशेपल-आ. हा० वि० । १४ तयोरेककारण- ·ज्ञानमीमांसा ।। . ४७३ [सामग्रीप्रमाणवाद प्रतिविधाय स्वार्थनिीतिखमावज्ञानस्य प्रमाणसामान्यलक्षणतयोपसंहारः] अत्र प्रतिविधीयते यत् तावदुक्तम्-कारकसाकल्यस्य करणत्वेनाभ्युपगमे पूर्वोत्कदोपाभाव' ति, अन्न वक्तव्यम्-किमिदं कारकसाकल्यम् ?, कि सकलान्येव कारकाणि, आहोखिन् तद्धर्मः, उत तत्कार्यम्, किंवा पदार्थान्तरमिति पक्षाः । तत्रं न तावत् सकलान्येव कारकाणि साकल्यम् कर्व:, कर्माभावे तेषां करणत्वानुपपत्तेः तत्सद्भावे वा नान्येषां कर्तृकर्मरूपता सकलकारकव्यतिरेकेणा-५ न्येपामभावात् भावे वा न कारकसाकल्यम् । अथ तेपोमेव कर्तृ-कर्मरूपता, न; तेषां करणत्वाभ्युप- गमात् न च कर्त-कर्मरूपाणामपितेषां करणत्वम् तेषां परस्परविरोधात् । तथाहि-शानचिकीर्षाधारता स्वातम्यं वाकर्तृता, निर्वादिधर्मयोगिता कर्मत्वम् ,प्रधानक्रियानाधारत्वं करणत्वम् एतानि परस्पर- विरुद्धानि कथमेकत्र संभवन्ति। अथापरापरनिमित्तमेदादेकत्र कर्तृ-कर्म-करणरूपताया अविरोध ननु तान्यपि निमित्तानि कि सकलकारकेभ्यो व्यतिरिकानि, उताव्यतिरिक्तानीति वाच्यम् । यद्यव्यति-१० रिक्तानीति पक्षस्तदा तदभेदे तेपामप्यमेदः तेषां वा मेदे कारकस्यापि भेदा अन्यथाऽव्यतिरेकासिद्धेः। अथ व्यतिरिक्तानि तदा सम्वन्धासिद्धिा, नच समवायलक्षण सम्वन्धः तस्य निपिद्धत्वात निपेत्स्यः मानत्वाच, नाच एकान्तभेदे विशेषणविशेष्यमावादिकोऽपि सम्वन्धः कश्चित् संभवति। तत्रापि सम्पन्धान्तरकल्पनातोऽनवस्थाप्रसक्तः, न च तस्य सम्बन्धरूपत्वात् सम्वन्धान्तरमन्तरेणापि . सम्बद्धत्वाभानवस्था एकान्तभेदे सम्वन्धरूपताया एवायोगात् । कथञ्चिनिमित्तानां कारकेभ्योऽ-१५ मैदे अनेकान्तवादापत्तिमा तन्न सकलकारणानि साकल्यम् । अथ कारणधर्मः साकल्यम्। ननु सोऽपि यदि कारकाव्यतिरिक्तस्तदा धर्ममात्रम् कारकमात्रं वा । अथ व्यतिरिक्तस्तदा सकलकारकधर्मः साकल्यम् इति सम्बन्धासिद्धिः सम्बन्धेऽपि यदि सर्वकारणेषु युगपदसौ संम्वध्यते तदा. बहुत्व- सङ्ख्या तत् पृथक्त्व-संयोग-विभाग सामान्यानामन्यतमवरूपापत्तिस्तस्येति तडूषणेन तस्य दूषित- त्वात् न साधकतमत्वमुपपत्तिमत्। अथ तत्कार्य साकल्यम्, तदप्ययुक्तम् । नित्यानां साकल्यजननवभावत्वे सर्वदा तदुत्पत्तिप्रसक्त ततश्चैकप्रमाणोत्पत्तिसमये सकलतदुत्पाद्यप्रमाणोत्पत्तिप्रसक्ति तजनकखभावस्य कारणेपु पूर्वोत्तर कालमाविनस्तदैव भावात् । तथाहि-यदा यजनकमस्ति तत् तदोत्पत्तिमत् यथा तत्कालाभिमत प्रमाणम् अस्ति च पूर्वोत्तरकालमाविनां सर्वप्रमाणानां तदा नित्यामिमतं जनकमात्मादिकं कारण- मिति कथं न तदैव सकलतदुत्पाद्यप्रमाणोत्पत्तिप्रसक्तिः१ अथ 'आत्मादिके सत्यपि तदा तानि न२५ भवन्ति न तर्हि तत् तत्कारणम् नापि तानि तत्कार्याणीति सफदपि तानि ततो न भवेयुरिति संकल जगत् प्रमाणविकलमापयेत । नव आत्मादिके तत्करणसमथै सत्यपि स्वयमेव यथाकालं तानि भवन्ति इति वक्तव्यम् तेषां तत्कार्यताऽभावप्रसक्तेः तस्मिन् सत्यपि तदाऽभावात् खयमेवान्यदांच भावात् । न व खकालेऽपि कारणे सत्येव भवन्तीति तत्कार्यता गगनादिकार्यताप्रसके गंगनादावपि सत्येव रोपां भावात् । न च गगनादेरपि तत् प्रति कारणत्वस्येष्ठेनीयं दोषा, प्रमितिलक्षणस्य तत्फल- ३० स्थापि व्योमादिजन्यतया आत्माऽनात्मविभागाभावप्रसक्तः । अथ यत्र प्रमितिः समवेता स एवं आत्मा न व्योमादिरिति न तद्विभागामावा, मनु 'समवेता' इति कोऽर्थः समवायेन संबद्धेति चेत्। ननु तस्य नित्यसर्वगतैकत्वेन व्योमादावपि प्रमितेः सम्बन्धास तत्परिहारेणात्मनो विभाग नाच समवायाविशेषेऽपि समवायनोविशेषाचाय दोषा, समवापस्याभावप्रसक्तः । अथ यदी यत्र यथा - २० . - १० १७१५० ४११ अत्र हत्ताडपन्नादर्श "किमिदै कारकसाकल्यसू' इति प्रश्न विषयीकुर्वाणानों पक्षोणी संख्या, पेधीकरणाय तत्तत्यक्षदर्शकवाक्यस्योपरि १-२-1-1 इत्येवमा अपि लिखिताः । अन्यत्रापि एतादृशे स्थळे तत्रवादी कचित् कचित् असा प्रदर्शिताः सन्ति।' -मामेकर्ड-२० विना । "तनावे धान्येषां कर्तृकर्मरूपता तेषामेव पा ता-(नवा-)वदन्येषां सकलकारकव्यतिरेकेणान्येषामभावात् भावे धान कारकसाकल्यम् नापि तेषामेव कर्तृकर्मस्मती करणवाभ्युपगमात -प्रमेयक पृ०) ३ द्वि०. पं०७२ ।। ४-गित्वात क-वावा । "निसलादिधर्मयोगिल कम- ल-प्रमेयंका पृ० ३ द्वि०५०४१५० १०६ ५४ १६ संबंघमंतरेणापि संबंधत्वा-ल. पावा। संबंधाना आ हा विष -वाका-आ।"धर्ममात्रं कारकमात्र मा सीन"-प्रमेयक'०१ द्वि०प०६। सम्वन्ध्यते आ. हा० वि०। १० तब आ हावि०। । १०० ·द्वितीये काण्डे- यद् भवति तदा तत्र तथा तदात्मादिक कर्तुं समर्थमिति नैकदा सकलतदुत्पाद्यप्रमाणोत्पत्तिप्रसक्ति, नं, खभावभूतसामर्थ्यमेदमन्तरेण कार्यस्य कालादिमेदायोगात् अन्यथा दृश्यपृथिव्यादिमहाभूतकार्य- नानात्वस कारणं किमदृष्टं पृथिवीपरमाण्वादिचतुर्विधमभ्युपेयते? एकमेवानंशं नित्यं सर्वगं सर्वोत्पत्तिमतां समवायिकारणमभ्युपगम्यताम् । अथ कारणजातिमेदमन्तरेण न कार्यमेद् उपपद्यते ५चर्हि कारणशक्तिमेदमन्तरेणापि न कार्यभेद उपपद्यते इत्यभ्युपगन्तव्यम् । अथ यया शक्यैकमनेका शकीविभति-तत्राप्यनेकशक्तिपरिकल्पनेऽनवस्थाप्रसक्तेः-तयैव तद् अनेक कार्य विधास्थतीति न शक्किमेदपरिकल्पना, असदेतत् यतो न जैनस्यायमभ्युपगमा यदुत मिन्नार शक्की कयाचित् प्रत्या- सविलक्षणया शच्या एका कम्चिद्धारयतीति किन्तु तत् तदात्मकम् तदपि तथाविधं न कस्याश्चित् शके अपि तु खकारणवशात् । न चैकस्यानेकात्मकत्वमदृष्टमेव परिकल्न्यते अनेकरूपाद्यात्मक १० स्यैकस्य पटादेः प्रमाणतः प्रतिपत्तेः अन्यथा गुणगुणिमाव एव न भवेत् समवायस्य तनिमित्तस्या- भावात् । ततो नित्यानि चेत् सकलकारणानि साकल्यजननखमावानि, सकलकालमाविसाकल्यस्य तदेवोत्पचिप्रसक्तिः । न चेत् तजननखमावानि नैकदापि तदुत्पतिः अतजननसभावात् सकृदपि तस्यानुत्पतेः । न च सहकारिसव्यपेक्षाणि तानि तजनयन्ति नित्यस्यानुपकार्यतया सहकार्यपेक्षाऽ- योगात् । न च संभूयैकार्थकारित्वं तेषां सहकारित्वम् एकान्तनित्यवादे तस्यापि निपिद्धत्वात् । १५तन सकलकारणकार्यमपि साकल्यं संमवति । किञ्च, क्रिमसकलानि कारणानि साकल्यं जनयन्ति उत सकलानि? न तावदसकलानि अतिप्रसङ्गात् । नापि सकलानि साकल्यमन्तरेण 'सकलानि इति व्यपदेशामावात् मावे षा अकिञ्चित्करं साकल्यमिति तत्परिकल्पना व्यर्था । किञ्च, यया प्रत्यासत्या तानि साकल्यं जनयन्ति तयैव प्रमितिमप्युत्पादयिष्यन्तीति व्या साकल्यपरिकल्पना । अथ साकल्यस्य साधकतमत्वात् वदभावे नाकरणिका प्रमित्युत्पत्तिस्तहि साकल्योत्पत्चावपि २० तेषामपरं साकल्यलक्षणं करणमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा अकरणिका साकल्यस्यापि कथमुत्पचिः? अथ तदुत्पत्तावपि करणमभ्युपगम्यते तर्हि तदुत्पत्तावप्यपरं करणमभ्युपगन्तव्यमित्यनवस्था । अथ करणोत्पत्तौ नापरं करणमभ्युपगम्यत इति नानवस्था तर्हि उपलभ्युत्पत्तावपि न करणमन्युप- गन्तव्यमिति न साकल्यप्रमाणपरिकल्पना युक्तिसङ्गता न च साकल्यस्य अध्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वाद् अध्यक्षवाधितोऽयं विकल्पकलापः, आत्माऽन्तःकरण-तत्संयोगादे कारणसाकल्यस्यातीन्द्रियत्वेना- २५ध्यक्षाविषयत्वात् तत्पूर्वकत्वेन पूर्ववदादेरनुमानस्याप्यभ्युपगमान ततोऽपि साकल्यसिद्धिः केवलं विशिष्टयर्थोपलब्धिलक्षणमध्यक्षसिद्ध कार्य करणमन्तरेण नोपपद्यत इति तत्परिकल्पना, तश्च साकल्पमिति न कल्पयितुं शक्यम् आत्मादिकरणसद्भावे कार्यस्योपपत्तावपरपरिकल्पनेऽष्टपरि- कल्पनाप्रसतितोऽपरापराष्टपरिकल्पनयाऽनवस्थाप्रसके । तन्न सकलकारणकार्यमपि साकल्यम् । अथ पदार्थान्तरं सकलकारणेभ्यः साकल्यम् तदा यत् किञ्चित् पदार्थान्तरं तत् साकल्यं प्रसज्यत ३० प्रति यस्य कस्यचित् पदार्थान्तरस्य सद्भावे अर्थोपलब्धिर्भवेदिति सर्वदा सर्वस्य सर्वक्षताप्रसक्तिः । तन्न कारकसाकल्यं प्रमाणम् । तेन 'प्रमातृ-प्रमेययोरमावे साकल्यामावः' इत्यादि प्रतिक्षितम् तत्सद्भावेऽपि भवदमिप्रायेण साकल्यानुपपत्तेः । यदपि मुख्यगौणमावस्य कारकसाकल्यमावाभावनिमित्तत्वात्' इादि, तदपि व्योमकुसुमा- पतंसकमावामावछतदेवदत्तसौभाग्यासौभाग्यप्रख्यं द्रष्टव्यम्। एतेन सन्धिपत्यजननं साधकतमत्वम् ३५यन् व्याख्यातम् तदपि निरस्तम् तस्यापि साकल्यार्थत्वात् । यदपि 'साकल्यं हि तेषामेव धर्ममात्रम् नैकान्तेन वस्त्वन्तरम् इति, तदपि अनेकान्तवादिमतानुप्रवेशं भवतः सूचयति अन्यथा साकल्यस्य सकलेभ्योऽमेदे धमिमात्रमिति ने साकल्यम् धर्ममात्र वा भवेदिति न धर्मिणः । एकान्तमेदे तु घस्वन्तरमेव तत् इति न वस्त्वन्तरम्' इत्यभिधेयशून्यं वचः वस्त्वन्तरपक्षे तु दोषार प्रतिपादिती एख। यदपि 'प्रमावप्रमेयजन्यत्वेऽपि सामन्यान करणत्वव्याहति इति, तदपि न सङ्गतम्। सामन्या- नवस-२० मा० ० वि०1 , "पार्थिव-आप्य-तेजस भाववरूमम्-१० स० टि। -कार्य- कारणम-१० विना । अथ च क-० हा०वि०। ५ "अनुमानाव-पृ.टि.1 अनुमानत"-० टि० । ६०४४२ पं० १९। ७ पृ० ४७१ ०१५। ८ पृ० ४७२ पं० १० । नच सा-आ० हा वि । ago ०१९ । १११० १७२५०१६ ।।

·ज्ञानमीमांसा। ४७५ स्तजन्यत्वेऽनवस्थापनेकदोपापतेः प्रतिपादनात् । यदपि अव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टार्थोपलब्धि- जनिका सामग्री प्रमाणम्' इत्युक्तम् तदप्यसङ्गतम् , अव्यभिचारादेरुपलब्धिविशेपणस्य भवदभिप्राये- गायोगात् यथा च तस्याऽयोगस्तथा प्रत्यक्षलक्षणे प्रदर्शयिष्यामः । सामग्री च तजनिका यथान संभवति तथामिहितमेव साकल्यं विचारयद्भिः । यच्च 'अबोधसमावस्यापि प्रदीपादेः प्रमाणत्वं प्रति- पाद्यते, तदप्यसङ्गतमेवा अवोधखमावस्य तस्य प्रमितिक्रियायां साधकतमत्वायोगात् । यच्च लोक-५ स्तेषां प्रामाण्यम् 'दीपेन मया दृष्टम् 'चक्षुपाऽवगतम्' 'धूमेन प्रतिपन्नम् इति व्यवहरति तदुपचारतः यथा 'ममायं पुरुषः चक्षुः इति न तु मुख्यतः मुख्यतस्तु वोधस्यैव प्रमिति प्रति तादात्म्यादव्यवहितं साधकतमत्वम् चक्षुरादेस्तु बोधव्यवधानाद् गौणम् । न च व्यपदेशमात्रात् पारमार्थिकवस्तुव्यवस्था उपचारतोऽपि नबलोदकं पादरोगः' इत्यादिव्यपदेशप्रवृत्तेः । न च प्रमाणस्य प्रमितिरूपता विरुद्धा खरूपे विरोधासिद्धेः । न च प्रमाण-प्रमित्योरैकान्तनो मेद एवाभ्युपगम्यते, कथञ्चिद् घोधादर्थपरि-१० च्छित्तिविशेषस्य भेदात् प्राक्तनपर्यायनिरोधेन कथञ्चिदवस्थितस्यैव योधस्वार्थपरिच्छिचिविशेषरूपत- योत्पत्तेः अन्यथा कार्यकारणभावविरोधात् इत्यसकृत् प्रतिपादितत्वात् । एतेन 'लिखितं साक्षिणो भुक्ति प्रमाणं निविधं स्मृतम् ।' इति यत् शास्त्रान्तरेषु बोधायोधरूपस्य प्रमाणत्वाभिधानम् तदप्युपचारेण व्याख्येयमित्युक्तं भवति अन्यथा प्रमाणविरोधः प्रदर्शितन्यायेन । यदपि तत्कार्यभूता वा उदितविशेषणोपलब्धिस्तस्य १५ सामान्यलक्षणम्' इत्युक्तम् तदप्यसङ्गतम्। न हि यथोक्तविशेषणोपलब्धिः पराभ्युपगमेन संभवति । नापि पराभ्युपगतप्रमाणकार्यतयासौ सिद्धा येन खकारणं प्रमाणामासेभ्यो व्यवच्छिन्द्यात् । तन्नाक्ष- पाद-कणभुग्मवानुसारिपरिकल्पितमपि प्रमाणसामान्यलक्षणमुपपत्तिक्षमम् । तसाद प्रमाण खार्थ- निणीतिखमा शानमित्येतदेव प्रमाणसामान्यलक्षणमनवद्यम् । [ नैयायिकादिसंमतं परसंविदित्वपक्षमपास सिद्धान्तिना लक्षणैकदेशभूतस्य स्खनिीति- २० खभावस्वस्थ व्यवस्थापनम्] ननु चात्रापि स्वग्रहणविधुरस्य ज्ञानस्य नैयायिकादिमिरभ्युपगमाद् धौद्धस्त्वर्थग्रहणविधुरस्येति खार्थनिीतिखभावताऽसिद्धा । तथाहि नैयायिका प्रतिपादयन्ति-घटादिक्षानं खग्राह्यं न भवति मानान्तरमाचं वा, शेयत्वाद् घटादिवत् । अत्र प्रयोगे हेतुः स्वरूपासिद्धः आश्रयासिद्धश्च धर्मिणो ज्ञानस्याप्रतिपचौ तदाश्रितज्ञेयत्वधर्मा-२५ प्रतिपत्तेः । न चाश्रयासिद्धस्य परैर्गमकत्वमभ्युपगम्यते अन्यथा सामान्यादिनिषेधे 'सामान्यस्यासिद्धी परं प्रत्याश्रयासिद्धो हेतु' इति दोषोद्भावनमयुक्तियुक्तं भवेत् । अथ घटादिज्ञानस्य प्रमाणतः प्रसिद्ध नायं दोपम ननु तत्प्रसिद्धिरध्यक्षता, अनुमानतो वा प्रमाणान्तरस्थानानधिकारात् । न तावद्ध्यक्षता तस्येन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वाभ्युपगमातू न च ज्ञानस्य चक्षुरादीन्द्रियेण सन्निकर्षः न च तद्व्यतिरिक मिन्द्रियान्तरमस्ति । अथ मनोलक्षणमन्तःकरणमस्ति तस्य च मानेन संयुक्तसमवायः सन्निकर्ष इति ३० तत्प्रभवमध्यक्षं तत्र प्रवर्तत इति । तथाहि-आत्मना मना संयुक्तम् आत्मनि च समवेतं ज्ञानमिति . १५० ४७१ पं० १८॥ २-मनी त-पृ० । ३पृ० ४७३ पं०३। ४ न्यायस्यास्योपयोगो महामाध्ये इत्यं विहितः- "अन्तरेणापि निमित्तशब्द निमित्तायों गम्यते । तद्यथा--"दधिनपुर प्रत्यक्षो ज्वर" ज्वरनिमित्तमिति गम्यते । "नडलोदक पादरोगः पादरोगनिमित्तमिति गम्यते । "आयुर्घतम्" आयुषो निमित्तमिति गम्यते"---१-५८ पृ० १५८ लौकिकन्याया० भा० ३ पृ०६६ तथा ६११ ५४० ४५९ पं० ३॥ ६ पृ० ४७२ ५०२८ । ज्ञानस्य परसेविदितवनिराकरण-खसविदितजस्थापनपरेय चर्चा प्रमेयकमलमार्तण्डे भाष्यायमाणा बहुधा शब्दसाम्यं विभ्रती च क्रमोत्कमाभ्यां वर्तते-पृ० ३३ वि० ५०६-१०३८ । ० ० ५। ८ प्रस्तुतप्रक्रियाप्रतिपादक षड्दर्शनसमुच्चयबृहधकाया "यदुक्काम्" निर्दिश्य समुद्धतं प्राच्य पद्यमित्यम्- "मात्मा सहेवि मनसा मन इन्द्रियेण खार्थेन चेन्द्रियमिति क्रम एष शीघ्र । योगोऽयमेव मनसः किमगम्यमस्ति गमिन मनो ब्रजति कर गतोऽयमात्मा ॥१०५८५०१।

·४७६ द्वितीय कोण्डे- मनोमानेन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नतदेकार्थसमवेताध्यक्षग्राह्यत्वाद् घटादिज्ञानस्य कथमाश्रयासिद्धत्वादि- हेतोपः १ युक्तमेतत् यदि इन्द्रियं मनः सिद्धं भवेत् । अथानुमानात् तत्सिद्धिः। तथाहि-घटादिज्ञान- मानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजम् मत्यक्षत्वे सति ज्ञानत्वात् चक्षुरादिप्रमवरूपादिज्ञानवत् , ना अस्य हेतो- प्रसिद्धविशेषणत्वात् न हि घटादिमानवानस्याध्यक्ष सिद्धम् इतरेतराश्रयत्वाद । तथाहि-मना- पन्द्रियसिद्धावस्याध्यक्षत्वसिद्धिः तत्सिद्धौ च सविशेषणहेतुसिद्धर्मनइन्द्रियसिद्धिरिति व्यक्तमितरेतरा- श्रयत्वम् । न च घटादिशानाद् भिन्नमपरं मानं तद्भाहकमनुभूयत इति विशेष्यासिद्धश्च हेतुः । सुखादिसंवेदनेन व्यभिचारी च । तथाहि-तसंवेदनमध्यक्षत्वे सति ज्ञानं न च तेजन्यमिति व्यभिचारः । अथास्यापि पक्षीकरणाददोपः। तथाहि-सुखादिसंवेदनसिन्द्रियार्थसन्निकर्पजम् अध्यक्ष मानत्वात् चक्षुरादिप्रमवरूपादिवेदनवत् सुखादि मिन्नज्ञानवेद्यः शेयत्वात् घटवन । नन्वेवं १०व्यभिचारविषयस्य पक्षीकरणे न कश्चिद्धतुर्व्यभिचारी स्यात् । तथाहि-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् घटवत् इत्यवाप्यात्मादेव्यमिचारविषयस्य पक्षीकरणान्न व्यभिचार शक्यं त्रापि वचम् अनित्य आत्मादिः प्रमेयत्वात् घटवत् । न चात्र प्रत्यक्षवाधः अन्यत्रापि तस्य समानत्वात् न हि सुखाद्य- विदिवखरूपं पूर्व घटादिवद्वत्पन्नं पुनरिन्द्रियसम्बन्धोपजातज्ञानान्तराद् वेद्यत इति लोकप्रतीतिः अपि तु प्रथममेवं खप्रकाशरूपं तदुदयमासादयदुपलभ्यते । आत्मनि क्रियाविरोध इति चेत्, ना स्वरूपेण १५पदार्थस्य विरोधाभावात् अन्यथा प्रदीपादेरप्यपरप्रकाशविकलखरूपप्रकाशविरोधः स्यात् । तस्य तत्स्वरूपं कुतः सिद्धर्मिति चेत् प्रदीपादौ कुता! तथादर्शनमितरत्रापि समानम् । न चैकस्य खभावोऽपरस्त्राप्यभ्युपगमाई अन्यथा खपराप्रकाशखभावो घटगतः प्रदीपेऽप्यभ्युपगमनीयो भवेद। न च तदवगमात् पूर्वमप्रतीयमानमपि सुखाद्यभ्युपगन्तुं युक्तम् श्रवणसमयात् प्राक् पश्चाच शब्दस्य सचाभ्युपगमप्रसङ्कतो नित्यत्वापत्तेः । न चात्मनो ज्ञानाञ्च अर्थान्तरभूता एव सुखादयोऽनुग्रहादि- २० विधायिनो भवेयुः इतरथा योगिनोऽपि ते तथा स्युः । न च तेषां तबाऽसमवायाश्चायं दोपः समवायस्य निपिद्धत्वात् । तन्न सुखादिग्रहणे मनहन्दियसिद्धिः। अत एव च 'आत्मा मनसा युज्यते तत्र च समवेताः सुखादयः' इत्यादिप्रक्रियाऽनुपपन्नैव । न च निरंशयोरात्म-मनसो संयोगः संभवी एकदेशेन तत्संयोगे सांशत्वप्रसक्तः सर्वात्मना संयोगे उभयोरेकत्वप्राः। यदि च यत्र मनः संयुक्त तत्र समवेतं चानं समुत्पादयति तदा सर्वात्मनां व्यापितया समानदेशत्वेन मनसस्तैः संयुक्त २५त्वात् सर्वात्मसमवेतसुखादिपु तदेवैकं ज्ञानमुत्पादयतीति प्रतिप्राणि मित्रमनपरिकल्पनमनर्थक- मासज्येत । नच यस्य सम्बन्धि यन्मनस्तत्समवेतसुखादिक्षाने तदेव हेतुरिति नायं दोपः प्रति- नियतात्मसम्बन्धित्वस्यैव तत्रासिद्धेः न हि तत्कार्यत्वेन तत्सम्बन्धिता, तस्य नित्यत्वाभ्युपगमा तत्र चानाधेयापहेयातिशये तत्कार्यवाऽयोगात् । नापि तत्संयोगात् तस्यापि तत्रैकदेशेन सर्वात्मना वाऽयोगात् योगेऽपि व्यापकत्वेन समानदेशिसर्वात्मभिर्युगपत्संयोगात् प्रतिनियतात्मसम्बन्धित्वा- ३०नुपपत्तेः । न च यद्दष्टमेरित तत् प्रवर्तते तत्सम्बन्धीति वक्तव्यम् अदृष्टस्याचेतनत्वेन प्रतिनियत- विषय(पये) तत्प्रेरकत्वायोगात् प्रेरकत्वे वा ईश्वरपरिकल्पनावैयर्थ्यप्रसकेः । न चेश्वरप्रेरित एवासो तत्प्रेरक इति न तत्परिकल्पनावैयर्थ्यम् अढएप्रेरणामन्तरेणेश्वरस्य साक्षान्मनःप्रेरकत्वोपपचेरहष्ट- परिकल्पनावैफल्यापत्तेः। न चेश्वरस्य सर्वसाधारणत्वाददृष्टविकलस्य मनप्रेरकत्वे न ततस्तस्य प्रति- नियतात्मसम्बन्धितेति अष्टपरिकल्पना, तस्याचेतनत्वेनेश्वरसहितस्यापि प्रतिनियतमनःप्रवृत्ति- ५हेतुत्वायोगात् अचेतनस्यापि चेतनसहितस्य प्रवर्तने मनसोऽचेतनस्याइएविकलस्य चेतनसहितस्य १-तोदोषोऽयु-पृ० । १ घटना-२० बिना । ३ "इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यम्"-१० २० दि० । ४ सुत्रसं-०। ५ पृ० ४०५ प० ३१ । ६ तदैवै-वा० वा० । ७-पयेमेतत प्रे-हा० ।-पयमेतत् प्रे-मा. मा० मा० वि० 1 "नापि यददृष्टप्रेरित प्रवर्तते निवर्तवे वा तत् तस्येति वाच्यम् अचेतनस्यादृष्टय अनिष्टदेशादिपरिहारेण इष्टदेवादा तोरणासभवात् अन्यधेश्वरकल्पनावैफल्यम्"-प्रमेयक० पृ. ३६ द्वि० ५० ११। -रितयेवासौ वृ० वा० घा० ।-रितायेवासी भा० ।-रितायवासौ ल० हा० वि० ।-रित एवासौ ल० सं० १९ "आत्मा". क. टि. | "न चेवरस्यादृप्रेरणे व्यापारात साफल्य मनस एवासौ प्रेरक कल्प्यता कि परपरया -प्रमेयक० पृ. ३५ ४० ५० ११ १०-वैयर्थ्यांपत्तेः ।

·ज्ञानमीमांसा १० प्रवृत्तिमविष्यतीत्यहाएपरिकल्पनावैयर्य पुनः प्रसज्यते । नच प्रतिनियमनिमित्चमडऐकल्पना, तथापि सतप्रतिनियतत्वासिद्धेः । येनात्मना यद् अदृष्टं निवेतित तत् तस्येति प्रतिनियमसिद्धिरिति चेदा ननु किमिदमात्मनोऽदृष्यनिर्वर्तकत्वम् ? तदाघारभाव इति चेत् । ननु समवायस्यैकत्वे आत्मनां च व्यापकत्वेनैकदेशत्वे 'प्रतिनियत एवात्मा प्रतिनियतादृष्टाधारः' इत्येतदेव दुर्घटम् । समवाया- विशेषेऽपि समवायिनोविशेषात् प्रतिनियम समवायामावप्रसकेरियात्मसुखायोस्तत्संवेदनस्य५ कथञ्चितादात्म्यमभ्युपेयम् अन्यथा तदेकार्थसमवेतशोनग्राह्यत्वेन सुखादयो न सिद्धिमासादयेयुः। तन्नादृएमपि मनसा प्रतिनियमहेतुः । न च येनात्मना यन्मनः प्रर्यते तत् तत्सम्बन्धि इति प्रतिनियमः अदृष्यवदात्मनोऽप्यचेतनत्वेन तत् अत्यप्रेरकत्वात् चेतनत्वेऽपि नानुपलब्धस्य प्रेरणमिति न नियंत मनः सिद्धयतीत्येकस्मात् ततो युगपत्सर्वसुखादिसंवेदनासक्तिरित्युक्तन्यायेन सुखादिसंवेदनस्येन्द्रि- यार्थसन्निकर्पजेन्यत्वाभावाद् हेतुरनेन व्यभिचारी । किञ्च, स्वसंविदितविज्ञानानभ्युपगमे 'सदसवर्गः कस्यचिदेशानालम्वना अनेकत्वात् पञ्चाङ्गु लिचत्' इत्यत्र पक्षीकृतैकदेशेन व्यभिचार तज्ज्ञानाऽन्यसदसबर्गयोरनेकत्वाविशेपेऽप्येकज्ञानालम्यन- स्वाभावात् एकशाखाप्रभवत्वानुमानवत् । अथ सर्वचनाने खसंविदितमिति नानेकत्वानुमानस्य व्यभिचारस्तहि तज्ज्ञानवंदन्यज्ञानस्यापि न खात्मनि क्रियाविरोध इति सर्वं ज्ञानं स्वसंविदितम् ज्ञान- त्वात् सर्वशशानवत्' इति तदृष्टान्तवलात् स्वसंविदितसकलज्ञानसिद्धिः घटादिक्षानं ज्ञानान्तरप्राथम् १५ शेयत्वात् घटवत् इत्यत्रं च व्यभिचारः। अथ "युगपञ्चानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् [ न्यायद० १-१-१६] इति वचनाद् आत्मेन्द्रियवि- पयसन्निधानेऽपि यतो युगपज्ज्ञानानि नोपजायन्ते ततोऽवसीयते अस्ति तत्कारणं यतस्तथा वनुत्प- तिरिति तत्कारणं मनः सिद्धम्। ननु तदनुत्पत्तिर्मन प्रतिवद्धा फुतः सिद्धा यतस्तस्यास्तदनुमीयेत? अथात्मनः सर्वगतस्य सर्वार्थः सम्बन्धात् पञ्चभिश्चेन्द्रियरात्मसम्वद्धैः खविपयसम्बन्धे एकदा२० किमिति युगपज्जानानि नोत्पद्यन्ते यद्यणु मनो नेन्द्रियैः सम्बन्धमनुभवेत् तत्सद्भावे तु यदैकेनेन्द्रि- येणैकदा तत् सम्यध्यते न तदाऽपरेण तस्य सूक्ष्मत्वादिति सिद्धा युगपल्झानानुत्पत्तिर्मनोनिमित्तेति नन्येवं तस्यात्मसंयोगसमये श्रोत्रसंशकेन नमसापि संयोगात् संयुक्तसमवायाविशेषात् सुखादिवत् शब्दोपलब्धिरपि तदैव स्थात् निमित्तस्य समानत्वेऽपि युगपज्ज्ञानानुत्पत्तावपरं निमित्तान्तरमभ्युप- गन्तव्यमिति नातो मनासिद्धिः । न च कर्णशकुल्यवच्छिन्नाकाशदेशस्य श्रोत्रत्वात् तेन च तदेव२५ मनसः सम्बन्धामावान्नायं दोषः निरंशस्य नमसः प्रदेशाभावात् । न च संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वं तस्य प्रदेशव्यपदेशनिमित्तम् उपचरितस्य व्यपदेशमात्रनिबन्धनस्वार्थक्रियायामुपयोगामावाल नाप- चरितामित्वो माणवका पाकनिर्वर्तनसमर्थो इष्टः । न च कर्णशकुल्यवच्छिन्ननमोमागस्य तथाविध- स्थापि शब्दोपलब्धिहेतुत्वमुपलभ्यत एवेति वाच्यम् तदुपलब्धेरन्यनिमित्तत्वात् । किच, चक्षुराद्य- न्यतमेन्द्रियसम्बन्धाद् रूपादिवानोत्पत्तिकाले मनसः सम्वद्धसम्बन्धात् मानसशानं किं न भवेत् । न ३० च तथाविधादृष्टाऽभावात्' इत्युत्तरम् अष्टनिमित्युगपज्ञानानुत्पत्तिप्रसक्तितो मनसोऽनिमित्तता- भावात् अश्वविकल्पसमये गोदर्शनानुमवाद् युगपजानानुत्पत्तिश्चासिद्धा कथं मनोऽनुमापिका ! चाश्वविकल्प-गोदर्शनयोयुगपदनुभवेऽपि क्रमोत्पत्तिकल्पना अध्यक्षविरोधात् । न चोत्पलपत्रशतव्य- तिमेदवदाशुवृत्ते कमेऽपि योगपद्यानुभवाभिमानः अध्यक्षसिद्धस्य दृष्टान्तमात्रेणान्यथाकर्तुमशक्के अन्यथा शुक्लरसादौ पीतविभ्रमदर्शनात् खणेऽपि तदान्तिर्भवेत् ।मूर्तस्वसूच्यनस्यौत्तरापर्यव्यवस्थि-३५ १-परिक वृ० ल. 1 ३ "अटस-४०० टि। ३-यवहे-1०० वा वा० मा० मा० विना । ४-यतमना वृ० ल० वा. वा० मा० मा० विना। ५-जत्वा-वृ.। "यथा सदसवर्गः कस्यचिदेकज्ञानासम्म नमनेकखातू पश्चागुलवत्" । सद्-"द्रव्यगुणादि । असद्-"पागमाबादि-प्रमेयक पृ० १०५ ० ५०.४ टिं० १९-२० । ७ पक्रान्येतानि फलानि एकशाखाप्रमवलात उपयुक्तफलवत्"-प्रमेयक पृ०.१०५० ५० ११॥ ८ सर्वज्ञा-पा० बा० आ० हा०वि०। सत्र न्य-वृ० । १० "युगपदनुत्पतेः-१० स० टि० । ११ "मन."... वृ० स० टि.। १२-मीयते वा०या०। १३ "मन"-० स० टि०। १४-शस न्य-०।-शनिमि- वृ०। १५ संबंद्धसं-पा० पा० ० हा० वि० ।

·. ४७ द्वितीये काण्डे- तमुत्पलपत्रशतं युगपद् ज्यातुमशक्केः । क्रममेदेऽप्याशुवृत्तेस्तत्र योगपद्यामिमान इति युक्तम् आत्म: नस्तु क्षयोपशमसन्यपेक्षय युगपत् खपरप्रकाशनसमावस्य स्वयममूर्तस्यापासार्थप्राहिणो युगपद खविषयग्रहणे न कश्चिद् विरोध इति किं न युगपद् शानोत्पत्तिः । न च मनोऽपि सूख्यप्रवन्सूमि- न्द्रियाणि तूत्पलपत्रवत् परस्परपरिहारस्थितस्वरूपाणि न युगपद् ज्यातुं समर्थमिति न युगपज्ज्ञानो- ५त्पत्ति तथाभूतस्य तस्यैवासिद्धेः । तथाहि-सिद्धे तद्विनमे मनासिद्धिः तत्सिद्धौ च युगपज्जानोत्प- तिविभ्रमसिद्धिरितीतरेतराश्रयत्वान्न मनासिद्धिः । ननु "जुगवं दो पत्थि उवमोगों [आवश्यकनि गा० ९७९] इति वचनात् भवतोऽपि युग- पज्ज्ञानानुत्पत्तिः सिचव, न; मानसविकल्पद्वययौगपद्यनिषेधपरत्वादस्य नेन्द्रिय-मनोविज्ञानयोयोग- पद्यनिषेधः । न च विवादास्पदीभूतानि धानानि क्रमभावीनि ज्ञानत्वात् मानसविकल्पद्वयवत् १० इत्यवोऽनुमानात् तद्विन्नमसिद्धिः अस्य प्रत्यक्षवाधितकर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वेन कालात्ययापदिष्ट त्वात् । न चैतदनुमानवाधितत्वात् युगपत्प्रतिपत्त्यनुमवः प्रत्यक्षमेव न भवति 'अश्रावणः शब्दः सत्त्वात् घटवत्' इत्यनुमानवाधितत्वाद श्रावणशब्दज्ञानस्याप्यप्रत्यक्षतामसके निच सौगतमत- मेवत् न जैनमतमिति वक्तव्यम् “सहभाविनो गुणाः क्रममाविनः पर्यायो" इति जैनैरमिधानात् । तथा च सहमावित्वं गुणानां प्रतिपादयता दृष्टान्तार्थमुझम्- १५ "सुखमाहादनाकारं विज्ञानं मेयवोधनम् । शक्ति क्रियानुमेया स्यात् यूनः कान्तासमागमे । तदेवं मनसोऽसिद्धेनं घटादिक्षानं तेन सन्निकृष्टमिति कुतस्तत्राध्यक्षवानोत्पत्तिः इति यतस्तव- स्तत् प्रतीयेत न चान्यत् तदुत्पत्तौ पराभ्युपगमेन निमित्तमस्ति सद्भावे वेन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पनत्वा- दिना वाहिणोऽध्यक्षता विरुध्येत । अथ शानान्तरस्थानध्यक्षत्वेऽपि घटानग्राहकता भविष्यतीति २०न धर्यसिद्धेयश्रयासिद्धो हेतुर्मविष्यति घटज्ञानस्य ततः सिद्धे, असदेतत्। खयमसिद्धेन ज्ञानेन गृहीतस्याप्यगृहीतरूपत्वात् अन्यथा सर्वज्ञानगृहीतस्य रथ्यापुरुपक्षानगृहीतत्वं भवेदिति तस्यापि सर्वशवाप्रसक्ति । नव खानगृहीतं तद्द्वहीतमिति नायं दोषः खसंविदिवज्ञानामावे 'खज्ञानम् इत्यस्यैवासिद्धेः । खसिन् समवेत स्वज्ञानमभिधीयते इति नायं दोष इति चेत्, ना तस्याभावाद भावेऽप्यविशिष्टत्वाच । न च खोत्पादित 'खम् इति वक्तव्यम् तदुत्पादस्य परदर्शने तदाधेयत्वेन १-तिन । एवं च तवापि जुगव दो गरिव सवओगा' इति पवनव्याघात इति वाच्यम्: रवचनस्य समानसविकल्पवययोगपद्यनिषेधपरखाद इन्द्रिय-मनोज्ञानयोरेकदाप्युपपरेः इति सम्मतिटीकाकार."-शानवाः स्याद्वा- दक पृ० १५५ प्र०५०६-८॥ "नाणम्मि दसणम्मि म इत्तो एगयरयम्मि उवउत्ता। सव्वस फेवलिसा जुगवं दो नत्यि उपयोगा।- आवश्यकनिक नवभारनि० गा० ९३ पृ० १७५ । आवश्यक हारि० पु. १६ गा. ९७९ । विशेषावश्यकमाये एव गाथा (३०१६ पृ. १९००) "एतदिदैव व्यत्र पुरस्तादू वक्ष्यति । ततोऽस्या गायाया भद्रबाहुखामिमियंकेऽपि युगपदुपयोगे निषिदे तद्योगपचामिमानोऽद्यापि न त्यज्यते इति भाव" इति व्याख्याता । नन्दिसत्रटीकायां तु "एतदेव सूक्षण दर्शयति" इसवतरणिका मुखोद्धतैषा गाथा-पृ. १३८ २०६० ११-द्वि० ५० १ । अधिकारिमेवेन ज्ञान-दर्शन योईयोपयोगयोर्योगपद्याऽयोगपद्यप्रतिपादिका डाव्यसाहेऽपि गाथा वर्तते । सा चेयम्- "ईसणपुर्व मणं छदमत्याण व दोणि उचउग्या । जुग जम्हा केवलिगाहे जुगवं तु ते दो वि" ॥४॥-पृ. १६९। ३भगवतो-पृ. ७०वा वा० बिना। इन समान-आ० हा०वि०। ५ "सहभवो गुणा.:-सिद्धिवि० टी० लि. पृ. ९६५०१३। "गुण. सहनावी धर्म xxx पर्यायस्तु क्रममावी" xxx-प्रमाणनयत० ५, -61 रनाकरा० ५, पृ०४५। ६ अस० पू० ७८ पं० १४ । "कथमन्यया न्यायविनिश्चये "सहभुवो गुणा" इत्यस्य-- "सुखमाझादनाबारे विज्ञानं मेयबोधकम् । शक्ति क्रियानुमेया स्याद् धून- कान्तासमागमे । इति निदर्शनं खाद"-सिद्धिवि० ० कि० पृ. १६३० १३-१४ ।

·शानमीमांसा। ४७९ प्रसिद्धत्वाद समवायाभावे च तस्याप्यसिद्धत्वान्नित्यस्य चेश्वरज्ञानस्येश्वरझानत्वासिद्धः । न च खसंविदितमानवादेऽपि खसंविदितत्वाविशेषाद् देवदत्तज्ञानं यशदउझानं प्रसज्येत यादत्तमानस्य देवदचासंविदितत्वात् खानस्य कथञ्चित् खात्मना तादात्म्यात् तस्यैव तद्रूपतया परिणतेरिति प्रसाधितत्वात् । शानान्तरेण तस्य संवेदनात् नागृहीतत्वमिति चेत्, न तस्यापि मानान्तरेण ग्रहणेऽनवस्थाप्रसक्तः अग्रहणेऽगृहीतवेदनेन गृहीतस्य द्वितीयमानस्यागृहीतरूपत्वान्न तेन 'प्रथम-५ अहमिति तदवस्था धर्यसिद्धिः तेन घटादिज्ञानस्य धर्मिणः द्वितीयेन तस्यापि तृतीयेन ग्रहणादर्थ- सिद्धनापरमानकल्पनमिति नानवस्था' इति यदुक्तम् तदप्यसङ्गतम्। तृतीयादेर्शनस्याग्रहणे प्रथम- स्याप्यसिद्धेतन्यायात् यदि पुनस्तृतीयमानेन स्वयमसिद्धेनापि द्वितीयं गृह्यते द्वितीयेन तथाभूतेनैव प्रथमम् तेनापि तथाभूतेनैवार्थो ग्रहीप्यत इति द्वितीयशानपरिकल्पनमपि व्यर्थमासन्येत । नव 'विदितोऽर्थः इति ज्ञानविशेषणस्यार्थस्य प्रतिपत्तेः "अगृहीतविशेपणा च विशेष्ये धुद्धिनापजायते १० ] इति विशेषणग्राहिमानं द्वितीयं परिकल्प्यते । न च विशेषणस्थाप्यपरविशेषण- विशिष्टता प्रतीयते येन तृतीयादिशानपरिकल्पना युक्तिसङ्गता भवेदिति वक्तव्यम् विशेषणस्यैव तृतीयादिज्ञानपरिकल्पनामन्तरेण ग्रहणासंभवादित्युक्त स्वसंविदितक्षानाभ्युपगम एव ज्ञानविशेषण- विशिष्टार्थप्रतिपत्तिः संभविनी अन्यथा तदयोगादनवस्थाऽनिवृत्तेः । न च विषयान्तरसञ्चारा- दनवस्थानिवृत्ति यतो धर्मिज्ञानविषयात् साधनादि विषयान्तरम् तत्र ज्ञानस्योत्पत्तिविषयान्तरस-१५ चार न चापरापरशानमाहिशानसन्तत्युत्पत्ताववश्यंभाविवाह्यसाधनादिविषयसन्निधानम् येन ' तत्र ज्ञानस्य सञ्चारो भवेत् सन्निधानेऽपि "अन्तरङ्ग-पहिरङ्गयोरन्तरङ्गस्यैव वलीयस्त्वा" नान्तरङ्गविषयपरिहारेण बाह्याविषये मानोत्पत्तिर्मवेदिति कुतोऽनवस्था- निवृत्ति न चादृष्टवशादनवस्थानिवृत्तिः खसंविदितमानाभ्युपगमेनाप्यनवस्थानिवृत्तेः संभवाद् अन्यथा कार्येऽनुपपद्यमानेऽदृष्टपरिकल्पनाया उपपत्तेः खसंवेदनेऽपि चादृष्टस्य शक्तिप्रक्षयाभावात् ।२० एतेन ईश्वरादेरनवस्थानिवृत्ति इति प्रतिविहितम् तस्याइएकल्पनत्वात् प्रतिपिद्धत्वांश्च । न च शक्ति प्रक्षयाचतुर्थबानादेरतुत्पत्तेरनवस्थानिवृत्तिः धर्मिग्रहणस्यैवमभावापत्तेः । किञ्च, शक्तिर्यद्यात्मनोऽ- व्यतिरिका तदा तत्क्षये आत्मनोऽपि क्षयापत्तिः व्यतिरिक्ता चेत् तत एव शानोत्पत्तेरनर्थक आत्मा भवेत् । न च सा तस्य' इति नात्मानर्थक्यम् समवायामावे 'तस्य सा इत्यसिद्धः। किञ्च, यदि शक्ति- प्रक्षयादनवस्थानिवृत्तिः बाह्यविषयमपि झानं न भवेत् शक्तिप्रक्षयादेव । नच चतुर्थादिशानजनन-२५ शक्कैरेव प्रक्षयो म बाह्यविषयज्ञानशक्तः युगपदनेकशक्यभावात् भावे वा युगपदनेकज्ञानोत्पत्ति- प्रसक्ति सहकार्यपेक्षापि नित्यस्यासमविनीति प्रतिपादितम् । क्रमेण शक्तिभावे कुतः स इति वक्तव्यम्। आत्मन इति चेत्, ना अपरशक्तिविकलाद ततः तदभावात् अपरशक्तिपरिकल्पने ताना- घेऽप्यपरशक्तिपरिकल्पनमित्यनवस्था । तदेवं खसंविदितविज्ञाननिभ्युपगमे कथञ्चिद् घटादि- मानस्यासिद्धरामयासिद्धा 'शेयत्वात् इति हेतु स्वरूपासिद्धश्चेति व्यवस्थितमेतत् खनिणीति-३० खमा शानमिति। १-सिद्धिः । पा० पा० । "खोत्सायलायोगेन"-० दि० । "खोत्सायखायोगात्"-30 टि। १ धर्मासि-पा० बा० । धर्मसि-आ। ३-मपि सि-०। । "न है अप्रतीते विशेषणे विशिष्ट केचन प्रोतुमर्हन्तीति”-भीमा० १-३-३३ १०५६ ६०२१ । सिद्धिवि० टी० कि. पृ० ११३५० । "नाऽग्रहीते विशेषणे विधिबुद्धिरुदेति - लौकिकन्याया० मा० ३ ० ७७ । अस्य न्यायस्य का कोपयोग, तस्य च पाठभेदमिनानि कानिचिद स्मान्तराणि इत्यादि सर्व लौकिकन्यायाचलौ तत्रैव विशेषेण निरूपितम् । ५ "अन्तरम-बहिरङ्गयोरन्तर वलपत इति न्यायात्-मासू० शाइरमा० आनन्दगि० टी० २-१-४ पृ० १२६० १५ । हैम० ० ० ५-४-१२२ ॥ लौकिकन्याया० भा० ३ पृ० १०॥ यादेते-ल०।, पृ० १०२ ५०६। ८० x ६० १३ । -मानान्यु-१०-नान्यु-० वा पा० आ० हा० वि० 1 10 पृ०७५ ० १४ ।

·. 1 6 द्वितीय काण्डे- [विज्ञान-गन्यतावादीयमर्थस्वासत्त्वपर्व निरस तस्य च पारमार्थिकत्वं प्रतिष्ठाप्य लक्ष- पोऽर्थनिीतिखमावत्वस्योपपादनम्] अनाह सौगतः भवतु स्वसंविदितं ज्ञानम् अर्थग्रहणसमावं तु तन्न युक्तम्, अर्थस्यैवाभावात् । तथाहि-यद् अवमासने तद् मानम् यथा सुखादिः अवमासते व नीलादिकमिति समावहेतुः । ५ नन्वन कि खतोऽधमासो हेतु उत परता, आहोखिदवमासमात्रमिति विकल्पाः । तत्र पद्याद्या पक्षासन युक्त, परं प्रति तस्यासिद्धत्वात् 'नीलमहं बेगि इत्यहमहमिकया नीलाद विभि- प्रखरूपतया प्रतीयमानेन मानेन नीलाटेग्रहणाभ्युपगमान परानपेक्षनीलाधवमासः परस्य सिद्धा! यदि तु परनिरपेक्षो नीलायवभासः परस्य सिद्धो भवेत् किमतो हेतोरपर साध्यमिति वकव्यम् । शानरूपतेति चेत् ननु सा यद्रि प्रकाशता तदा हेतुसिद्धौ सिद्धैव न साध्या । अथ सा न सिद्धा १०कथं हेतोनासिद्धिः । अथ भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वात् खतोऽवमासनं नीलादिप्वभ्युपगच्छन्नपि मानक- पता नेच्छेदिति साध्यते तर्हि भ्रान्तरेव भावधर्ममिच्छन्नपि कश्चिद् भावं नेच्छेदिति "नासिद्धे भावधमोऽस्ति ] इत्यत्र कथमुक्तम्-“को हि भावधर्म हेतुमिच्छन् भाव नेच्छेद" ] इति । अथापि स्यात् यदि मिन्नेन मानेन नीलादेग्रहणमुपपत्तिमद् भवेत् तदा हेतुरसिद्धा स्यात् न चैवम् । तथाहि न मिन्नकालस्यार्थस्य तेन ग्रहणं संभवति नापि समानकालस्य, १५तथा न निर्व्यापारेण, नापि भिन्नाभिन्नव्यापारवता, तथा, न परोक्षेणं, नापि खसंविद्रूपं विभ्रता, नापि पानान्तरनेयेनेति प्रतिपादितं सौगतैरिति न खतोऽवभासलक्षणों हेतुरसिद्धः असदेवत् एवमभ्यु- पगच्छतः सौगतस्यानुमानोच्छेदप्रसक्तः । तथाहि-'यद् अवमासते तद् शानम् सुखादिवत् तथा व नीलादिकम् इत्यनुमानमेतत् तच्च विरूपलिङ्गप्रभवम् “निरूपाल्लिङ्गादर्थडय" । इति वचनात् लिङ्गं चानुमानादु मिन्नं मिन्नसमयं च यदि तस्य जनक तर्हि समस्तानुमानजनकं तदेव २० स्यादिति अनुमानमेदकल्पनावैयर्थ्यम् । अथ मिन्नकालमपि लिई किञ्चिदेव कस्यचित् कारणमिति नायं दोपस्तहिं ज्ञानमपि तथाविधं किञ्चिदेव कस्यचिद् प्राहकम् अर्थो पा तथाविधः कश्चिदेव कस्य- चिद् ग्राह्य इति नातिप्रसक्ति । अथ भिन्नकालेऽतीतानुत्पत्रेऽर्थे ग्रहणप्रवृत्तं ज्ञानं निर्विषयं भवेत् तर्हि लिङ्गाद् विनष्टानुत्पन्नादुपजायमानमनुमानं निहेतुकं कि न भवेत् १ अथ खकाले विद्यमानं खल- पेण तजनकमिति नायं दोषस्तहिं प्राह्यमपि खकालेऽपि विद्यमानमिति तथा तस्य तद्राहकं न निर्वि- २५पयं भवेत् । अथ न भिन्नकालं लिगमनुमानस्य कारणं किन्तु समकालम्, ना समकालस्य जनकत्व- विरोधात अविरोधे वा अनुमानमपि लिङ्गस्य जनकं भवेत् तथा धान्योन्याश्रयदोष इति नैकस्यापि १-दितशा-० विना । १ तथा च यदुवं प्रज्ञाकरेण यदवमासते तज् ज्ञानम् यथा सुखादि अवभासते च मीलादिकम् जडस प्रतिमासायोगातू" -सिद्धिवि० टी० लि. पृ० १३६ पं०१२-१३ । अयं चर्चाविधितावदयंशः, मादाय प्रमेयकमलमार्तण्डे पर्वते-पृ० ११ प्र० ५०४। ३ "नासिद्धर्माव-** 81 धर्मो विरुद्धो भावश्च सा xxx?"!- -तत्त्वस० पशि० पू०४१३५०१७॥ असिद्धो भावधर्मश्चेद् व्यमि-** विरुद्धो धर्मोऽमावस्य स सत्ता साधयेत् कयम् । -अष्टस० पू०५८ पं०१८॥ "मासिद्ध भावधमोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुखो भावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् । न्यायमन आ. १ ० १९८६०७ । प्रमाणमी० १-२-१७ ० १८ पं० १० । जेनतपरि० ० ११२ द्वि०६०४ यशो। ४ एतादृशी पाचोयुक्ति असहश्याम प्रमेयकमलमार्तण्डे च यथाक्रममित्य दृश्यते-"को हि नाम सर्वज्ञमावधर्म हेतुमिच्छन् सर्वज्ञमेव नेच्छेत्"-०५८ पुं० १६ । “को हि नाम खप्रतिमास तत्रेच्छन् ज्ञानता नेच्छेत्”–१० ११ H० ६० ॥ ५३० पृ० 'प०४) निलेपलिङ्गमभव निरूपालिकादर्थदंग' इत्येवमङ्कितः पाठे. पृ०। ७ लिकं चानुमाना मिनं मिन्नसमय च । यदि तस्य जनक तर्हि इलेवमक्ति पाठक ः । "arrp-Toहि। ? . ५ - 10 ·शानमीमांसा। ४८१ सद्भावः । अथानुमानमेव जन्यम् तत्रैव जन्यताप्रतीते न लिगम् तद्विपर्ययात्, न; अनुमानव्यतिरे- केण पाहातावजन्यताया अप्रतीतेः । न च तत्वरूपमेव जन्यता लिङ्गेऽपि स्वरूपसद्धावेन जन्यताप्र- सक्के तथा च परस्परजन्यतायां पुनरपि स एवेतरेतराश्रयलक्षणो दोपः । अथ खरूपाविशेषेऽपि लिझानुमानयोरनुमान एव जन्यता लिक्षापेक्षा न पुनर्लिने तदपेक्षा सेति तर्हि नील-तत्संवेदनयो- स्तविशेषेऽपि तन एव नीलस्यैव तत्संवेदनापेक्षा प्राशता न तु तत्संवेदनस्य नीलापेक्षा सेतिए समानमुत्पश्यामः । न च लिगमनुमानोत्पत्तिकरणादुत्पादकम् यतो यद्युत्पत्तिरनुमानादनान्तरभूता क्रियते तदानुमानमेव लिङ्गेन कृतं भवेत् तथा च तलिशमेव प्रसक्तम् लिङ्गजन्यत्वादुत्तरलिङ्गमणवत्। न चानुमानोपादानजन्यत्वात् तदनुमानमेव, यतस्तदप्यनुमानोपादानकारणं कुतो जायते? इति पर्यनुयोगे 'अपरलिङ्गात्' इत्युत्तरमभिधानीयम् तत्र च तस्य लिङ्गजन्यत्वालिङ्गतापत्तिरिति पर्यनुयोगे पुनरपि अनुमानोपादानत्वादनुमानत्वमित्युत्तरपर्यनुयोगानवस्थाप्रसक्तिः स्यात् । अथ तथाप्रतीते-१० लिनजन्यत्वाविशेषेऽपि किञ्चिल्लिङ्गम् अपरमनुमान वर्हि शानजन्यत्वाविशेषेऽपि किञ्चिज्जानम् अपरोऽर्थ इति किं न स्यात् । ततश्च 'नीलादि मानं शानकार्यत्वात् उत्तरज्ञानवत्' इत्ययुक्ततया व्यवस्थितम् । यदपि 'यया प्रत्यासत्या स्वरूपं विपयीकरोति ज्ञानं तयैव चेद् अर्थम् तयोरक्य- प्रसक्ति न होकखमायवेद्यमनेक युक्तम् अन्यथैकमेव न किञ्चिद् भवेत् अथान्यथा, स्वभावद्वयापत्ति- निस्य भवेत् तदपि च खभावद्वयं यद्यपरेण स्वभावयेनाधिगच्छति तदाऽपरापरखमावद्वया-१५ पेक्षणादनवस्था अन्यथा खार्थयोरपि तदपेक्षा न स्यात् खसंवेदनलक्षणत्वाञ्च शानस्य नासविदितं रूपं युक्तम्' इत्युक्तम्, तदपि निररतम्। लिगस्य समानक्षणानुमान करणेप्यस्य समानत्वात् । तथाहि- 'लिझं यया प्रत्यासत्या खोपादेयक्षणान्तरं जनयति तयैव चेदनुमानम् तयोरैक्यमिति लिङ्गानु- मानयोरन्यनरदेव भवेत् । न च लिझाभावेऽनुमानम् तदभावे वा लिङ्गमित्यन्यतरस्याप्यभावः । नय लिझं सजातीयक्षणं नोपजनयति अनुमानसमये नीलायवभासाभावप्रसके । अथान्यया खोपादेय-26 क्षणम् अपरया चानुमानं तर्हि लिद्स्यैकस्य रूपद्वयमायातम् तत्र चावमासनं लिङ्गम् तच शानमेव । नच ज्ञानस्याविदितं रूपं संभवति विरोधात् तद्वेदनं चापरेण तहयेनेति सैवात्राप्यनवस्था । अपि च, येन स्वभावेनैकां शक्तिमात्मनि विमति लिई तेनैव चेदपराम् तयोरैक्यम् अन्येन चेत् स्वभाव- वयम् तत्रापि चापरं खभावद्वयं प्राक्तनन्यायेनेत्यपराऽनवस्था । अथ तत्करणैकखभावत्वालिङ्गं भिन्नखभावं कार्यद्वयं निवर्तयेत् तर्हि भानमपि परस्परविविक्तरूपयोः स्वार्थयोरेक सद् ग्राहकमस्तु२५ तब्रहणैकस्वभावत्वात् ततो यदि लिहेनानुमानस्योत्पत्तिरनान्तरभूता क्रियते तहिं शानेनार्थस्या- नर्थान्तरभूता गृहीतिः क्रियत इति समानो न्यायः । अथार्थान्तरमूतोत्पत्तिलिङ्गेनानुमानस्य क्रियते तहि नानुमानसद्भावः सद्भावेऽपि 'लिङ्गम्' 'उत्पत्ति' 'अनुमानम् इति परस्परासंसक्तत्रितयस्य प्रतिभासात् "भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः प्रमों ] इति न युक्तममिधानम् । अथ तयाप्युत्पत्त्या अपरार्थान्तरभूतोत्पत्तिर्विधीयते तर्हि तयापि तथाविधापरोत्पत्तिर्विधीयत इत्यनव-३० स्थानान्नानुमानसद्भावः । किञ्च, लिङ्गेनोत्पत्तिः स्वसमया भिन्नसमया वा विधीयेत? मिन्नसमाँ चेद् अर्थग्रहणवत्प्रसक्तिः । समानसमया चेत् सव्येतरगोविपाणवदन्योन्यमुपकार्योपकारकभावाभावान जन्यजनकभावः तद्भावे वा तदुत्पत्तिर्जन्यता लिगस्य प्रसज्येत ततश्च लिङ्गमुत्पत्तिर्मवेत् तत्कार्यत्वात् उत्तरोत्पत्तिवत् । न च लिझेनोत्पत्तिर्विधीयते न तया लिङ्गं तस्यामेव कार्यताप्रतीतेरिति वक्तव्यम् तन्यतिरेकेण कार्यताऽप्रतीतेः प्रतीती वा 'लिङ्गम् 'कार्यता उत्पत्तिा' इति त्रितयं परस्परासम्वद्धं ३५ भवेत् । न च तत्त्वरूपमेव कार्यता लिङ्गस्यापि ततस्तदावापत्तेः । अथ तविशेपेऽपि प्रतिनियतः कार्यकारणभाव उत्पत्चि-लिङ्गयोस्तहि ज्ञानार्थयोः खरूपाविशेषेऽपि नियतो प्रायग्राहकमावः कि न स्यात् ? एघमन्यदपि ग्राह्यप्राहकभावपक्षोदितदूपणं लिहानुमानयोर्जन्यजनकभावाभ्युपगमे १ "अनुमान"-० स० टि० । १-नकार-० । ३"न चेति योग,"-० टि०। ४-ण तद्वये- धृ०० ।-ण ये-वॉ० वा०। ५ "भ्रान्तिरपि सबन्धन प्रमेति चेतू"-सिद्धिवि० टी० लि० पृ०६८ ५०० । "अतस्मिनद्रहो भ्रान्तिरपि सधानतः प्रमाण-पड्द० स० १० १० पृ०४१६० १६ । या वे तदर्थ-२० । १२० ·४८२ द्वितीये काण्डे- समानतया योज्यम् । अथं सकलानुमानोच्छेदकत्वान्नायं विचारोऽत्र युक्तस्तहिँ ज्ञानार्थयोरपि न विधेयः तत्राप्यस्य विचारस सकलव्यवहारोच्छेदकत्वात् । न च परमार्थतो लिङ्गमनुमान- कारणं नेष्यत एव व्यवहारिजनमतानुरोधेन तस्याङ्गीकरणादिति वक्तव्यम् तेनैव 'अहम् इति मिनावमासिना मानेन नीलादेर्मिनस ग्रहणसिद्धेः खतोऽवमासनलक्षणस्य हेतोरसिद्धत्व- ५प्रसक्तः । न च क्वचिद् व्यवहाराश्रयणं कचिन्नेति युक्तम् न्यायस्य समानत्वात् । अथ लिङ्ग- मनुमानकारण नेप्यत एवं ग्राह्यप्राहकभाववत् कार्यकारणभावस्यापि निषेधात् । कथमनुमानम्। खसाध्याविनामावितंड्रहणात् तदपि तद्योग्यतया, नम्वनुमानं खविपयतया विषयीकरोति न झानान्तरमिति कुतोऽयं विभागः? न चानुमानं न किञ्चिद् विषयीकरोति तस्याप्रमाणत्वप्रसक्तः । नव समारोपव्यवच्छेदकरणात् तत् प्रमाणम् समानासमानसमयसमारोपच्यवच्छेदविधानऽर्थ- १०महणवदोपप्रसक्तः । तथाहि-मिन्नसमयसमारोपव्यवच्छेदविधाने एकसादेवानुमानात् सकलसमा- रोपविच्छेदोदयाद सकलं जगद् असमारोपमिति समारोपान्तरसमुच्छेदार्थमनुमानान्तरान्वेषण- मनर्थकमासज्येत । अथ मिन्नसमयोऽप्यसौ कश्चिदेव केनचित् तेन समुच्छिद्यते: ननु मिन्न- कालोऽर्थोऽपि कश्चिदेव केनचित् संवेदनेन विषयीक्रियते न सर्वः सर्वेणेति समानम् । यथा च स्वरूप समारोपस्य व्यवच्छियते तथा अर्थस्य तदेव विषयीक्रियत इत्यपि समानम् । न च समारोप- १५व्यवच्छेदोऽनुमानेन सौगतमते विधातुं शक्यः तन्यवच्छेदस्य विनाशरूपत्वात् तस्य च निर्हेतुकत्वा- भ्युपगमात् । न च प्रवृत्तसमारोपस्य खत एव निवृत्तीविनस्तु तेन व्यवच्छेदः क्रियत इति वक- व्यम् यतस्तस्यापि सतो व्यवच्छेदो भूतवन तेन विघातुं शक्या असतोऽपि खरविषाणचनासो शक्यक्रियः । अथ माविनोऽपि समारोपस्य न तेन व्यवच्छेदो विधीयते अपि तु तदुत्पत्तिप्रतिवन्धः मनु समर्थे कारणे तदुत्पत्तेरवश्यंभावित्वान्न ततस्तत्प्रतिवन्धः अनुत्पत्तौ वा न तत् तत्कारणम् २० ताप्यसौ तजन्यो भवेत् । अथ तेन तत्कारणस्य सामर्थ्यविधातः क्रियते, सोऽप्ययुक्ता, सता सामर्थ्यस्योपहन्तुमशक्यत्वात् अस्य चार्थस्य- "तस्य शक्तिरशतिर्वा या स्वभावेन संस्थिता। नित्यत्वादचिकित्सस्य कस्ता क्षपयितुं क्षमः ॥ इति भवतैव प्रतिपादनात् । असमर्थं तु कारणे कारणाभावादेव नोत्पत्स्यत इति कस्तवानुमानो- २५पयोगः न चानुमानसहायः प्राकनः समारोपक्षण उत्तरं समारोपक्षणान्तरजननासमर्थ जन- यतीति द्वितीये क्षणे कारणामावादेव समारोपानुत्पत्तिः लिङ्गानुमानयोरिव पूर्वोत्तरसमा- रोपक्षणयोहेतुफलमावाभावात् । अथ समारोपव्यवच्छेदकुदण्यनुमानं नेष्यते तहिं कृतानु- मानस्य फलान्तराभावादमिधानमसाधनाङ्गवचनत्वान्निग्रहस्थानमापद्यते । अथ प्रकृतानुमान नोपन्यस्यते कुतस्तहि नीलादीनां बानरूपतासिद्धिः? प्रत्यक्षत एवेति चेत्, तत एव जडतासिद्धि- ३०रप्यस्तु । अथ मानरूपतापि नीलादेन परा समस्त्यपि तु तत्स्वरूपमेव, न, अन्यत्राप्यस्य समानत्वात् । अथ नीलादेर्जडत्वे प्रतिभासो न भवेत् जडस प्रकाशायोगात्, न, खतस्तस्याभावे सिद्ध- साध्यतापत्तेः परतोऽपि तदभावोऽसिद्धो 'नीलमहं वेनि इति प्रतीतेः जडस्य च प्रकाशायोगे कस्यासाविति वाच्यम् ज्ञानस्येति चेत्, न तत्रापि 'खतः परतो वा' इति विकल्पद्वयानतिवृत्तेः । न च जडस्य खत-प्रकाशे मानता जडताविरोधिनी प्रसज्यते ज्ञानस तु स्वतःप्रकाशे विरोधाभावान ३५प्रथमविकल्पे दोपापत्तिः निरंशैकपरमाणुपरिमाणस्य तस्य स्वतःप्रकाशे स्थूलैकप्रतिभासविरोधात् न हि प्रत्यक्षप्रतीतस्य स्थूलैकप्रतिभासस्य विरोधो न दोपाय वत्प्रतिमासपरिहारेण निरंशैकपरमाणु- प्रतिमासस्याप्रतीयमानस्याभ्युपगमे एकस्य ब्रह्मणः खतः प्रतिमासः के नाभ्युपगम्यते अप्रति भासमानकल्पनायास्तत्रापि निरङ्कुशत्वात् ? चित्रैकखभावस्य तस्याभ्युपगमे क्षणिकत्वविरोधः क्रम- १ "अविनामाव "-.टि. । "अविनामावग्रहणातू"-3 टि० । २"तहणम्"-० लटि। ३ "क्तापञ्चम्"-३० स० टि०। समान्यस-भा० मा । समानं स-०। ५-धानेऽर्थन-२० । धानान-आ० हा० वि० । ६ "निसलादचिकित्स्यस-तलसं० पक्षि० १० १५० ५० ५। सिद्धिविन कि० पृ० १९५० १२-१३ । शास्त्रवा० स्याद्वादक पृ० १७८ वि०६०३॥

·ज्ञानमीमांसा। इत्य- परिणामिनस्तथैवात्मनः स्वतःभतिभासाविरोधात् सर्वविकल्पातीतस्य तस्याभ्युपगमे नील सुखादि- व्यतिरिक्तस्य तस्य ब्रह्मवरूपवत् तदप्रतिमासनमेव विरोधः नील-सुखाद्यात्मकत्वेऽपि नील-सुख प्रतिभासेन पीत-दुःखप्रतिमासाविषयीकरणात् पीत-दुःखप्रतिमासेन नील-सुखप्रतिमासयोश्चा- संवेदनात् परलोकवदसत्त्वेन सकलशून्यताप्रसक्तिः। किञ्च, नीलादिप्रतिमासानामेकेनाणुप्रतिमासेन तदन्येषां तैश्च तस्याविषयीकरणादभावप्रसक्ति खतोऽपि फेवलपरमाणुप्रतिमासस्यासंवेदनाद् ।५ अथ नील-सुखादीनां नाभावः स्वयमुपलम्मात्, न सन्तानान्तरानिपेधमसक्तेः तदभ्युपगमे कथं ख-परग्रहणव्यापारनिपेघोऽनुमानाभावात् । न च विचारात् तव्यापारनिषेधः अनेन तदविषयी- करणे न तनिषेधः विषयीकरणे ग्राह्यग्राहकमावसिद्धेन तनिषेधः इति न सकलविकल्पातीतत्व- संभवः । न च तत्वस्यान्यत्र न भावः नाप्यभावः सर्वत्र तथाभावापत्तेः सन्तानान्तरवत् ततः स्थूलैकत्वादिविकल्परहितस्य कदाचिदप्यप्रतिभासनाद् जडवदजडस्यापि न खतोऽवमासनं परा-१० भ्युपगमेन संभवति । परतस्तस्थावभासने जडस्यापि ततोऽवमाससिद्धेर्विज्ञानमात्रताऽसिद्धिः । न च परेण समानकालेनाप्रतिबन्धात् परस्परग्रहणप्रसवेश्च नार्थग्रहणम् भिन्नकालेनाप्यतिप्रसद्गात न तेन तद्ग्रहणम् अन्यत्रापि समानत्वात् । अत एव "खरूपस्य खतो गतिः"[ युक्तम् तत्रापि समानकालस्य गनावर्थवत्प्रसङ्गात् । न व स्वरूपस्य ज्ञाननादात्म्यान्नायं दोपः तादात्म्येऽपि समानेतरकालविकल्पद्वयानतिवृत्तेः । अथ स्वरूपं शानमेवेति न भेदभाविविकल्पावता-१५ रस्तत्र, ना तथाप्रतीतेः तत्तथाप्रतीतिश्च यद्यप्रमाणं नातः स्वरूपस्य ज्ञानतासिद्धिः प्रमाणं चेत् तर्हि खपरग्रहणस्वरूपतापि शानस्य तत एव सिद्धति न तत्रापि तद्रिकल्पावतार प्रत्यक्षविरोधात् । तन्त्र खतोऽवभासनं हेतुः असिद्धत्वात् । परतोऽवभासनं चेत्, न, तस्यापि वाद्यसिद्धत्वात्- "नान्योऽनुर्भाव्यो बुख्यास्ति तस्या मानुभवोऽपरः । २० बाह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सेव प्रकाशते ।। ] इत्समिधानान सौगतामिप्रायेण परप्रकाशता कस्यचित् सिद्धा। नव प्रकाशनलक्षणस्य हेतोनित्वेन व्याप्तिसिद्धिर्यतः स्वरूपमात्रपर्यवसितं ज्ञानं सर्वमव- भासनं शौन(नत्व)व्याप्तमिति नाधिगन्तुं समर्थम् । न च सकलसम्बन्ध्यप्रतिपत्ती सम्बन्ध- प्रतिपत्तिः । उक्तं च- २५ "द्विष्ठसम्बन्धसंवित्तिकरूपप्रवेदनात्। इयखरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ॥" नच विवक्षितज्ञानं मानत्वमवमासनं चात्मन्येव प्रतिपद्य तयोातिमधिगच्छति। तत्रैवानुमानप्रवृत्ते तत्र च तत्प्रवृत्तयर्थ्यम् साध्यस्याध्यक्षसिद्धत्वात् । न च सकलं ज्ञानमात्मनि तयोप्ति प्रतिपद्यत १ "नीलादिप्रतिमासानामिति योग."-१० टि. | "तदन्येषा नीलादिप्रतिमासानामिति योगः"-० टि० । १"नीलादिप्रतिमासे."-० ल० टि०१ ३ "एकाणुप्रतिभासस्य"-वृ० स० टि०। ४ "विचारेण"-० स० टि.1 ५-तस्य तत्व-०। ६ "न चैववादिन खरूपस्य खतोऽवगविर्घटते" । एवंवादिन "समकालो मित्रकालो वार्थो न ग्राह्य इत्येवंवादिनो योगाचारय" । खरूपस्य "ज्ञानस्य" । खत "मानातू"-प्रमेयक० पृ० १४ ५० ५० १, टि. ७ नान्या-ल० वा० वा० मा० मा०। -भावो वु-स० वा० बा० । प्रमेयक० पृ० ३४ प्र० ५० ५, अन्य "अर्थ." । अनुभाव्यो "प्राय."। अनुभवो "ग्राहक"-टि०१३- ३४-३५ । स्याद्वादर० पृ० ७३ द्वि० १० १३ । नान्योऽनुभावो बुद्धयाऽस्ति x x x स्वयमेव प्रकाश न्यायमजक १०९ पृ. ५४० ५० १९ । मो० वा० पार्थक व्या० पृ० २७५ ६०१९ । सर्वदर्शनस० ६०१ पृ० ३१ ६०.१९६ । पड्द० स० ७० ६० पृ० ४० ५० १३॥ १० "न खलु खरूपमात्रपर्यवसितं ज्ञानं निसिलमवभासमानलं ज्ञानत्वव्याप्तमिलधिगन्तुं समर्थम् -प्रमेयक पृ० १४ १०५०६ । ११ पृ० १६०२५, टि० ५। "तदुक्तमन्यैः-दूयसबन्धसवितिनैकरूपप्रवेदनात् । इत्यादि-- ५,२४ तत्त्वार्थको वा० ० ४११ पं०११। सिद्धिवि० टी० लि. पृ०, १०९ पं० २६ । १, २० रत्नाकराव० पृ०४१५०४ । साद्वा० का० १६ पृ० १३०६० ८। १२ "अवभासनस"-१० स० टि । टिक। - ·४८४ द्वितीये काण्डे- इति वक्तव्यम् सकलानावेदने वादिनैवंप्रतिपत्तुमशक्तः । न च न परमार्थतस्तयोव्याप्तिः अपि तु व्यवहारेणेति वक्तव्यम् व्यवहारस्यापि प्रमाणत्वाभ्युपगमे उत्तदोपानतिवृत्तेः । अथाप्रमाणं विकल्प- नमात्रमसौ, नन्वनुमानमप्यतः प्रवृत्तिमासादयत् तथाभूतमिति नातोऽभिमतसिद्धिः । न च मिथ्याविकल्पविषयधूमाग्निव्याप्तिप्रमवान्यनुमानवदस्यापि खसाध्याव्यभिचारित्वम् मिथ्याविक- ५ल्पावगतव्यातिप्रभवस तस्य खसाध्याव्यभिचारित्वव्याघातात् न हि साध्यमाव एव साधन- भावलक्षणव्यात्यभावे साधनप्रभवानुमानस्य कस्यचित् स्वसाध्याव्यभिचारोऽविरुद्धः । न चाविद्य- मानव्याप्तिलिङ्गप्रभवादनुमानात् सौगतस्य स्वमतसिद्धिः परस्यापि तथाभूतात् कार्याधनुमानात् ईश्वराधमिमतसाध्यसिद्धिप्रसक्तेः । न च शानत्व-खत प्रकाशनयोः साध्यसाधनयोः कुतश्चित् प्रमाणाद् व्याप्तिसिद्धिः पारमार्थिकी शानवजडस्यापि परतोग्रहणसिद्धेहंतोरनेकान्तिकत्वप्रसक्तेः। १० जडस्य प्रकाशायोगोऽप्यप्रतिपन्नस्य प्रतिपत्तुमशक्यः शक्यत्वे वा सन्तानान्तरस्यापि स्वप्रकाशायोगः प्रतिपत्तव्य इति तस्याप्यमावः प्रसका तथा च परप्रतिपादनार्थ प्रकृतहेतूपन्यासो व्यर्थः । अथ प्रतिपन्नस्य जडस्य प्रकाशायोगस्तथापि विरोधः 'जडा प्रतीयते प्रकाशायोगच' इति । अथा- दृश्येऽपि जडे विचारात् तदयोगः प्रतीयते, ननु जडस्य तेनाप्यविपयीकरणे पूर्ववदोपः-विचारस्तत्र न प्रवर्तते तत एव च प्रकाशयोगप्रतिपत्ति' इति । विपयीकरणे विचारवत् प्रत्यक्षादिनापि तस्य १५विषयीकरणात् प्रकाशायोगोऽसिद्धः । न च सुखादौ प्रकाशनस्य मानत्वेन व्याप्तिनिश्चयात् खव्यापकरहिते जडे न तस्य संभवोऽन्यथा कृतकत्वादेरप्यनित्यत्वविकल आत्मादौ संभव इति सकलानुमानोच्छेद इति वक्तव्यम् यतस्तत् तत्र तेन व्याप्तमिति कुतो निश्चितम् ! 'तसिन् सति दर्शनात्' इति ययुच्येत पुरुषपत्वं किञ्चिन्त्वेन व्याप्तं तेत एव सिद्ध्येत् विपक्षे वाधकामावर प्रकृतेऽपि समानः । अपि च, ज्ञानत्वेन ब्याप्त प्रकाशनं सुखादौ स्वयमेव प्रतिपञ्च यदि तदेव नीला- २० दावपि कुतश्चित् प्रमाणात् प्रतीयते तदा ततस्तत्र साध्यसिद्धियुक्ता न पुनः साध्यव्याप्तधर्म- विलक्षणादपि 'धर्मात् प्रतिमास' इति शब्दसाम्येऽपि अन्यथा बुद्धिमत्कारणव्याप्तघटादिसचिवेश- विलक्षणादपि पर्वतादिसनिवेशात् तत्र बुद्धिमत्कारणसिद्धिः स्यादिति "वस्तुभेदे प्रसिद्धय [ ] इत्यादेरभिधानमसङ्गतं भवेत् । न च नीलादौ सुखाद्यवमासनं परस्य सिद्धम् सिद्धौ वा विप्रति- पत्तेरमावान तदववोधाथै शास्त्रप्रणयनं सौगतस्य युक्तम् । जडतासमारोपव्यवच्छेदार्थ तदिति २५चेत्, न, स्वप्रतिमासेऽप्यन्यथाप्रतिमांससमारोपोऽस्त्येव आत्मनोऽनेकरूपेण खतम्पतिमासान्युप- गमात् स कुतो व्यवच्छिद्यताम् । न चौयं न समारोपः स्वात्मनि खकार्यकारी साध्यवत् 'खप्रति- भासो नीलादिः अन्यग्राहकाभावे सत्युपलभ्यमानत्वात् सुखादिवत्' इत्यतोऽनुमानात् स व्यव- च्छिद्यते अन्यप्राहकाभावश्चानुपलम्मादिति चेत्, न, स्वसंवेदनप्रत्यक्षतोऽहमहमिकया अन्यग्राहको- पलब्धेस्तैदमावस्यासिद्धत्वात् । अथ स्थूलोऽहम् 'कशोऽहम्' इति प्रतीतेः 'अहं प्रत्ययः शरीरमेव ३०न च तत् नीलादेहिकम् स्वयं तस्य प्रमेयत्वात्, न, अन्धकाराबवगुण्ठितशरीराग्रहेऽपि सालोक- घटादिग्रहणोपलब्धेः शरीरात् तद्भेदसिद्धिस्तथाप्यमेदे न किञ्चिद् मिन्नं भवेत् । ततो मिन्नोऽपि न नीलादेाहक इति चेत्, न, अस्य प्रतिविहितत्वात् । ततो न दृष्टान्तदृष्टसाधनधर्मस्य साध्यधर्मि- ण्यवगतिरित्यसिद्धो हेतुः । न च नैयायिकादीन् प्रति सुखादेर्शानता सिद्धति साध्यविकलता दृष्टान्तस्य अथातएव हेतोानता सुखादेः सिद्धेति न साध्यविकलतादोपा, नन्वत्राप्यपरं निदर्शनमुपा- ३५ देयम् तत्राप्येतच्चोधे निदर्शनान्तरमित्यनवस्था । नीलादेनिदर्शनत्वे इतरेतराश्रयत्वम्-सुखादि- मानतासिद्धौ नीलादेस्तद्रूपतासिद्धिः तस्याश्च तन्निदर्शनवशात् सुखादेस्तद्रूपतेति कथं नेतरेतरा- श्रयत्वम्। न च सुखादौ दृष्टान्तमन्तरेणापि तद्रूपतासिद्धिा नीलादावपि तथैव तदापत्तेः । अथ सुखादेर्जडत्वे प्रतिमासो न भवेत् जइस प्रकाशायोगात्। ननु नीलादावपि प्रकाशतासिद्धावेतदेवं १ "प्रमाणभूतम् -वृ० टि.। "प्रमाणस्मम्-२० टि०। १ प्रतिपद्यत इति वृ।। ३ "वचारेण"- वृ० स० टि०। ४-शायोगः प्र-य। ५ "तदर्शनात्”–१० स० टि०। ६ प्रतीयेत त-५०। ७-शात् तद् वु-पा० वा०। ८ "शास्त्रप्रणयनम्"-१० २० दि० । ९-भासमारो-वृ० मा० मा० विना। १० "खपति- भासेऽपि यो जायते"-. ल. टि.। ११ "अन्यप्राहकस"-वृ० ल.टि.। १२-त्वानाधका-२० । त्यानकार-०। १३ "तस्सा च तनिदर्शनातू"-प्रमेयक० पृ० २४ दि० ५० ७॥

·ज्ञानसीमांसा। ४८५ वक्तव्यम् कि मुखादिनिदर्शनेनौ तत्र चोक्कमेव दूषणम् । अथ सुखादेशानत्वे ततोऽनुग्रहावभावो भवेत्, ननु कि सुखमेवानुग्रहा, उत ततो मिन्नम्। प्रथमपक्षे क ज्ञानत्वेनासौ व्याप्तः यतस्तदमावे न स्यात् व्यापकामावे हि नियमेन व्यायामावः परस्यामीएः अन्यथा प्राणादेः सात्मकत्वेन क्वचिद् व्याख्यसिद्धावप्यात्मामाये स न भवेदिति केवलव्यतिरेकिहेत्वगमकत्वप्रदर्शनमयुक्तं भवेत् । तन्न प्रथमः पक्षः । नापि द्वितीया यतो यदि नाम सुखे शानतोऽभावः अर्थान्तरभूतानुग्रहस्थामावे किमायातम् ने हि यज्ञदत्तस्य गौरवाअभा(ताऽभा)वे देवदत्ताभावो दृष्टः । तेज्ज्ञानताकार्यत्वात् तद्- भाव इति चेत्, नः परं प्रति तदसिद्धेः । किञ्च, ग्राह्यग्राहकभाववत् समानसमय-भिन्नसमययोः कार्यकारणभावो दुरन्वय इति प्रा प्रतिपादितं न पुनरुच्यते । तन्न नैयायिकादीन् प्रति धानता सुखादे। कुतश्चित् साधनात् सिद्धा । प्रत्यक्षतस्तत्सिद्धिरिति चेत्, न नीलादावण्यध्यक्ष एव वसिद्धिप्रसक्तैरनुमानोपन्यासस्तत्र तत्साधनाय वैफल्यमासादयेत् तथापि तदुपन्यासे सुखादावपि १० तत्प्रसाधनाय तस्योपन्यासो भवेत् न हि नीलादिकमपि स्वसंवेद्यमिति परस्य न सिद्धम् । अथ तत्र जडतासमारोपाद् तन्यवच्छेदार्थमनुमान प्रवर्तमानं नानर्थकं तर्हि सुखादावपि तद्व्यवच्छेदाय तत् प्रवर्त्तमानं किमित्यनर्थकं भवेत् । अस्ति च तत्रापि नैयायिकादीनां जडतासमारोपः तत्र च तत्म- वर्तने दोषः प्रतिपादित एव । न च विपरीतारोपव्यतिपत्रमूर्तयो भावा दृष्टान्तीभवन्ति साध्या- विशेषादिति । न सुखादीनां प्रकृतसाध्ये दृष्टान्तता । न च जैनस्य तत्र समारोपाभावात् तं प्रति १५ तस्य दृष्टान्तता साधनोपन्यासस्यापि तमेव प्रति प्रसक्तनकान्ततोऽर्थाभावः सर्वान् प्रति विप्रति- पत्तेरनिराकरणाद् जैनस्यापि किमिति तत्र तदमावः तेन तंत्र ज्ञानत्वनिश्चयात् निश्चयसमारोप- योश्च विरोधादिति चेत्, कुतः पुनस्तत्र तस्य तन्निश्चयः? प्रमाणमन्तरेणेति चेद, न, तथानिश्चि- तस्य दृष्टान्तत्वायोगात् । प्रमाणतश्चेत् नीलादौ जडतानिश्चयस्थापि तत एव संभवात् समारोपा- भावतोऽनुमानोपन्यासो व्यर्थस्तव्यवच्छेदाय । नीलादावजडे जडतानिश्चयो न प्रमाणनिवन्धनस्तेन २० तत्रानुमानोपन्यास इति चेत् सुखादौ कुतस्तनियन्धनो शानतानिश्चयः। अध्यक्षतस्तस्य ज्ञानता- सिद्धिरिति चेत्, न, इतरत्रापि तत एव जडतासिद्धेः न च जड़तानिश्चयहेतुरध्यक्षं प्रमाणमेव न भवति इतरनापि तत्प्रसक्तः अवाधितत्वमुभयत्र समानम् न च जैनस्य सुखादी प्रकाशनं ज्ञान- रूपतया व्याप्तं प्रसिद्धमिति तेन स्तम्भादौ मानता साध्यत इति न किञ्चित् ममाणाप्रमाणसिद्धता- विचारेण प्रयोजनं यतः स्वतःप्रकाशनं शानरूपतया व्याप्तं तस्य यत् सिद्धं तत् स्तम्भादौ २५ नास्तीत्यसिद्धो हेतुः परताप्रकाशनं यत् स्तम्मादौ तस्य सिद्ध न तद् शानरूपतया व्याप्तम् प्रकाशनमात्रं च स्तम्भादावुपलभ्यमानं जडतयोऽविरुद्धत्वान्नैकान्ततो ज्ञानरूपतां साधयतीति न प्रकाशनलक्षणो हेतु नरूपता स्तम्मादेः साधयतीति स्थितम् । अथ माभून्नीलादेर्शनरूपता तत्प्रसाधकप्रमाणाभावतः पारमार्थिकार्थरूपता तु तस्य कुतो येन तद्वाहिशानमर्थनिर्णीतिरूपतया प्रमाणं भवेत् ? उच्यते, अवाधितप्रत्ययविषयत्वान्नीलादेः परमार्थ-३० रूपता । तथाहि जानदवस्थोपलभ्यमानो नीलादिः परमार्थसन् सुनिश्चिताऽसंभवताधकप्रमाणत्वात् सुखादिसंवेदनवत् । न चास्य प्रत्यक्षं वाधकम् अस्खलत्प्रत्ययविषयतया सरस्य दर्शनात् अन्यथा व्यवहारिणस्तत्र प्रवृत्तिर्न स्यात् । न चानुमानं बाधकम् अध्यक्षसिद्धेऽनुमानस्य वाधकत्वेनामवृत्तेः न वानुमानमर्थासत्त्वप्रतिपादकमुपलभ्यते । अथ यद् विशददर्शनावसेयं न तत् परमार्थसत् यथा मिरिकोपलभ्यमानं केशोन्दुकादि, विशददर्शनावसेयं च स्तम्मादिकमित्यतोऽनुमानात् वदभावा, ३५ न, अस्यानुमानस्य पराभ्युपगमेन प्रामाण्यायोगादिति प्रतिपादितत्वात् । किच, परमार्थसत्ताभावः १ "अनुग्रह "-०० टि। ३ "ज्ञानरूपता"-वृ० स० टि। ३-तामा-वृ० विना। ४ "न खल्ल यज्ञदत्तस्य गौरत्वाभावे देवदत्ताभावो दृष्ट."-प्रमेयक० पृ० ३४ द्वि० पं०११। ५ तमा-स० वा. वा। तदक्षा- भा० मा०। ६-त एतत्-पृ० विना। ५ "ज्ञानरूपता"-० ल० टि०। ८ "जैनम्"-३० स० टि। ९ "जैनेन"-० ल० टि०। १० "सुखादिषु-० ल० टि०। ११-यावि-वृ० विना। १२ पृ० ३६१ टि० ३१ । एतत्पदस्यार्थ साष्टीकर्तुमयमटसहनीगत पाठो विचारणीय.-"नमति केशादिज्ञानं हि बहिर्विसवादकत्वात प्रमाणाभासम् खरूपे सवादकत्वातू प्रमाणम्"-पृ. १४८ पं० १११ ·१८६ द्वितीय काण्डे-- लम्मादेर्यधनेनानुमानेन न प्रतीयते कयमस्य वाधकता वाध्यज्ञानगृहीतधर्माभावग्राहकस्यैव वाधकत्वात् 'अनावणः शब्द इत्यस्य प्रत्यभवत् अन्यथा नीलबानस्यापि पीतवानवाधकता भवेत् । प्रतीयत इति चेत् स यद्यपरमार्थसन् नानः स्तम्भादेरसत्त्वसिद्धिः परमार्थसंचेत् अनेनैव हेतो- यमिचाः । न चामावग्राहकत्वादनुमानं तबाधक नेप्यते अपि तु परमार्थसत्वसमारोपव्यवच्छेद- करणादिति वक्तव्यम् तस्यैवासिद्धेः । तथाहि-तव्यवच्छेदः समारोपखभावः तढभावस्पो वा भवेत् ? प्रथमपोसमारोपन्यवच्छेदकार्यनुमानं समारोपकारि प्रसक्तम् नचैतद् युक्तम् कृतस्य करणायोगात् । द्वितीयपक्षे विनाशस्य सहेतुकत्वमनिष्टमासन्यते । किञ्च, असौ व्यवच्छेदोऽनुमानेन यदि प्रतीयते पर- मार्थसंच पुनरपि हेतोरनैकान्तिकत्वम् । न प्रतीयते चेत् न तर्शनुमानेन समारोपव्यवच्छेदकरणम् अन्यथाभूतस्यं तस्य तेन करणासंभवात् । न च स्तम्भादिस्वरूपोऽपि समारोपव्यवच्छेदोऽनुमानेन १०क्रियते स्तम्मादेः सहेतुभ्य एवोत्पत्तेः । न चासावनुमानखरूप एव तेनैव तस्य करणविरोधात् । न चानुमानसन्निधौ तंढनुत्पत्तिरेव ततस्तब्यवच्छेद तत्रापि पूर्वोकदोपस्य समानत्वात् । किञ्च, समारोप- विविक्त भावान्तरं यदि भाविसमारोपानुत्पत्तिः तच्चानुमानेन प्रतीयते परमार्थसच्च पुनरपि हेतुस्ते- नैव व्यभिचारी । अथ न परमार्थसन्न तहि तबाानुमानं प्रमाणमिति कथं तस्य वाधकत्वम् ? न च न तद्व्यवच्छेदकरणाहनुमानं तद्वाधकमपि तु तदभावाविसंवादादिति वक्तव्यम् वदविषयस्य तदवि- १५संवादकत्वायोगात् । तत आत्मलाम एव तदविसंवाद इति चेत् । ननु तदात्मलामोऽपि यद्यनुमाने- नात्मनो ज्ञायते पारमार्थिकश्च पुनरप्यनेनैव हेतुळमिचारी अपारमार्थिकश्चेन तद्विषयमनुमान वद्वाधकम् । नच खापानी तदभावदर्शनावसेयत्वयोः प्रतिवन्धनहणादन्यत्रापि दर्शनावसेयत्वं तत्प्रतिवद्धं तजनितं चानुमानं पढार्थाभावजनितमिति सिद्धस्तत आत्मलामोऽविसंवादः यता साकल्येन प्रतिबन्धग्रहणे प्रतिवन्धस्य पाहेक तमासक्तं तत्र च पूर्वप्रतिपादित एव दोपः तदग्रहणे २०च न तसादनुमानस्यात्मलामनिश्चयः । न च तयोरेकत्र सहभावदर्शनात् सर्वत्र तथाभावः अन्यथे- श्वराधनुमानमप्यविसंवादकं भवेत् । अपि च, खापाद्यवस्थावमासिनो घटादेर्यदि परमार्थसत्त्वाभावो नगृह्यते कथं न साध्यविकलता दृष्टान्तस्य । गृह्यते चेत् तस्य पारमार्थिकत्वे हेतोयमिचारस्तदवस्था अपारमार्थिकले दृष्टान्तः साध्यविकलः । अथ न सौगतेन तदमावो गृह्यते अपि तु बहिरर्थवाढिनेति न पूर्वोतो दोपः, न, तैन प्रमाणेन तदभावग्रहणे सौगतेनापि तद्ब्रहणप्रसङ्गात् प्रमाणस्य क्वचित २५पक्षपातासंभवात् प्रमाणमन्तरेण ग्रहणेन तेन हेतोतिः अभ्युपगममावसिद्धस्य व्यापकत्वायोगात अन्यथा वौद्धामिमतनाशादिना सुखादेरचेतनत्वसांधनं साहयस्य किमित्ययुकं भवेत् ? तन्न प्रकृत- मनुमानं साध्यसाधनयोात्यग्रहणात् प्रकृतसाध्यसाधनायालमिति न तद्वाधकं युक्तम् । नच प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिक्त प्रमाणान्तरं सौगतस्याभीष्टं यत् तबाधकं भवेत् अतः 'सुनिश्चितासंभव- इत्यादिहेतुनासिद्धः । न चापरमार्थसति यथोको हेतुः संभवीति नानैकान्तिकः । ३० अथ खप्नदृष्टे घटादायपरमार्थसति यथोक्तहेतोः सद्भाव इति कथं नानैकान्तिकः । न च तत्र वाधकप्रमाणविषयत्वम् वाध्यत्वस्य कचिदप्यसंभवात् । तथाहि-न तावद् वाधकेन ज्ञानस्य प्रति- भासकाले खरूपं वाध्यते तस्य परिस्फुटेन रूपेण प्रतिमासनात् नाप्युत्तरकालं क्षणिकत्वेन तदा तस्य स्वयमेवाभावात् नापि तत्पमेयस्य प्रतिमासमानेन रूपेण खरूपं वाध्यते प्रतिमासनादेव नच पतिमासमानरूपसहचारिणा स्पर्शादिरूपेण, तस्य ततोऽन्यत्वात् न चान्यामावेऽन्यस्यामावोऽति- ३५प्रसवात् । न च मानस्य प्रेयस्य वा फलमुत्पन्नमनुत्पन्नं वा वाच्यते उत्पन्नस्य विद्यमानत्वेन वाध्यत्वा- संभवात् अनुत्पन्नस्यापि खयमेवासत्त्वात् । न च स्वप्नदृष्टे घटादिके उद्काहरणाद्यर्थक्रिया न संभवति तस्या अपि तत्र दर्शनात् "असेतः सत्त्वेन प्रतिमासैनमस्या ] इति शापना से तेन याध्यत इति चेत्, न, प्रतिमासमानस्य तमापनासंभवात् जाग्रदृष्टघटादावपि तत्प्रसङ्गात् । न च १-सत्त्वे स-आ० वि०। २-य तेन इ. विना। ३ "अनुमानेन"-वृ० स० टि.। ४ "तस्यानुमान- रूपसमारोपस'-३०० टि। ५ "समारोप-वृ०० टि।। ६० पृ०५०५। ७-हणं त-51 6 "माझायवादिना'-१०० टि.। "न सविदूपा मुखादय विनाग्नित्यादिभ्य कुम्भवदिति -३० ल० टि. १. पृ०४८५६०३।। ११-भावो-० ल०। १२-त्पन्न वा-०२०। १३ "उदकस वृ०० टि। १४ "खपवेदने'-पृ० त० दि०। १५ "घटाढिकोऽयं "-१० स० वि।

·ज्ञानमीमांसा 'नेदम् इति तत्र ज्ञानाभावान्न तत्प्रसङ्गः नेदम्'इति ज्ञानस्य सत्यापि क्वचित् झटित्यपस्ते भावात् असत्यपि चान्यगतचित्तस्याभावात् । तथाहि-शीघ्रं गच्छतो मरीचिकाजलझाने नेदम् इति प्रत्ययों नोत्पद्यत एव । 'नेदम् इति प्रत्ययविषयस्यापि च कथं सत्यता घाधकामावादिति चेत्। ननु बाधकं 'नेदम् इति शानम् तस्य चाभावोऽसत्यपि विपये भवतीत्युक्तम् । किञ्च, तद्विषयम् अन्यविषय वा बाधकमभ्युपगम्यते? न तावत् तद्विषयम् विरोधात्-नहि यत् यद्विपयं तदेव तस्यासत्प्रति-५ भासनं शापयतीत्युपपन्नम् । नाप्यन्यविषयम् तेनाप्रतिभासमानस्यान्यस्य तज्ज्ञापनायोगात् अन्यथा घंटशानं पठस्य तद् झापयेदिति। अत्र प्रतिविधीयते नहि वाधकेन ज्ञानेन खरूपम् शानस्य विषयः फलं वा वाध्यते किन्तु ज्ञानस्यासद्विषयत्वम् अर्थस्य वाऽसत्प्रतिभासनं तेन झाप्यते यथा शुक्तिकाशानेन रजतविमानस्य रजताकारस्य वा । एतच वाध्यवाधकमावमनिच्छताप्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् प्रतिमासाद्वैते स्कन्ध-१० सन्तानादिविकल्पानां स्वयमेव निर्विषयत्वोपवर्णनात् तदुपवर्णनाऽभावे वाह्यभावानामेकानेकरूपतया सामान्य-सामानाधिकरण्य-विशेषणविशेष्यमावादे पारमार्थिकस्य भावात् प्रतिमासाद्वैतस्याभाव एव स्यात् । किञ्च, वाध्यवाधकमावप्रतिषेधविधायियुत्युपन्यासेन वादिना कि क्रियते इति वक्तव्यम् न किञ्चिदिति चेत्, तदुपन्यासवैयर्थ्यम् । अथ तूष्णीमावो निग्रहः स्यादिति तदुपन्या- सस्तहि तदुपन्यासेऽप्यसाधनाङ्गवचनं निग्रह एव भवेदिति तदुपन्यासानर्थक्यम् । बाध्यवाधक-१५ भावाभावप्रतिपत्तिस्तदुपन्यासप्रयोजनमिति चेत्, न तत्प्रतिपत्तेर्यथार्थत्वे परमतसिद्धिप्रसक्तः तस्या अयथार्थत्वे पुनरप्यानर्थक्यम् । समारोपव्यवच्छेदाथै तदुपन्यास इति चेत् वाध्यबाधकभावाभावेऽपि तद्धावाध्यवसायसमारोपस्य व्यवच्छेदः स्वरूपापहारक्षेत् तर्षभ्युपगत एवं वाध्यवाधकभावः । किच, उदयकाल एव तदपहारे तदप्रतिमास इति न समारोपो नाम इति कस्य निवृत्त्यर्थः शास्त्रा- धारम्भः अन्यदापि स्वयमेव नाशाम ततस्तन्निवृत्तिः। अथ शास्त्रादेः प्राक्तनसमारोपक्षणादुत्तर-२० समारोपक्षणजननासमर्थः क्षणः समुपजायत इति तन्निवृत्तिस्तर्हि वाधकाद् वाध्यनिवृत्तिरपि तथैव संपत्स्यत इति न वाध्यवार्धकमावनिराकरणं युक्तिसंगतं स्यात् । न च वाध्यवाधकाभावेऽपि परस्य तद्भावाभिमान इति शास्त्रादिना ज्ञाप्यते 'असत्येवाथै सदभिमानो वाध्यस्येति वाधकेन झाप्यते' इत्यस्य स्खयमेवाभ्युपगमप्राप्तेस्तद्विषयातद्विषयबाधकपक्षोक्तदोषस्याप्येवमभ्युपगच्छता स्वयमेवाङ्गी- करणांत् । अथ न किञ्चित् शास्त्रादिना क्रियते केवलमलीकाभिमानोऽयं लोकस्य 'शास्त्रेण वाध्य-२५ याकमावामावो झाप्यते तत्समारोपो वा व्यवच्छिद्यते इति; ननु तदभिमानस्यालीकता तदभावेऽपि तदध्यवसाय तथा चैतत्परिशाने परमतमेवाभ्युपगतं भवेत् । अथ शास्त्राथुपन्यासोऽपि नाभ्यु- पगम्यते तर्हि वाध्यत्वायोगात्' इत्यादिकं किमिति वक्तव्यम् । तदपि नास्तीति चेत् उपलभ्यमानस्य कथमसत्त्वम् । अथोपलभ्यते किन्तु वमोपलब्धसदृशं तत् । तथाहि-तद्वचनमपरमार्थसत् उपलभ्य- मानत्वात् खप्नोपलभ्यमानवचोवदित्यतोऽनुमानात् तदसत्त्वम्, असदेतत्, पूर्वोपन्यस्तदोपानुवन्धात् ३० पुनरपि 'खमोपलभ्यमानवत्' इत्युत्तराभिधाने चक्रकासक्तिरिति किञ्चिच्छास्त्रादिकमभ्युपगच्छता ? १ "घटादिके" १० स० टि.। १ "कर्तृभूतम्-पृ० स० टि। | "पाधकं कर्मभूतम्-२० टि० । ४बाधकेन"-पृ० स० टि। ५ "असाधनाशवचनमपजयप्राप्तिरिति व्याहतम्" अष्टश का० ७ पृ०७५० ८1 "तदुत्वम्-वपक्षसिदिरेकर निग्रहोऽन्यस्य वादिनः । नासाधनामवचन नादोषोद्धावन यो" । अष्टस० पृ०८५६०२०। अत्र कीर्तिराह-वाविंशतिधा निग्रहस्थानानि विभज्यन्ते तेषा च प्रतिपदमिदानी विशेषलक्षणानि वर्ण्यन्त इति न मृण्यामहे । कुतः ! असाधनाइवचनम- दोषोद्भावनं इयो । निग्रहस्थानमन्यत् तु न युक्तमिति नेष्यते । न्यायमझ० ० १९ पृ० ६३९ ५० ५-९। सौगताग- मितं पराजयाधिकरण परीक्षमाणेनाचार्यहेमचन्द्रेण प्रस्तुतटिप्पणोपन्यतः "असाधनाइवचन-" इत्यादिक श्लोकः "यथाह धर्मकीर्ति." इत्युजिल्योवृत' प्रमाणमीमासायाम्-२-१-३४ पृ० १०४ ६०२०-२१ । न्यायदर्शनसमतं पराजयाधि- करणमक्षपादेनेत्यं लक्षितम्-"विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम्" न्यायद० १-२-१९। एतदपि निग्रहस्थानलक्षणं "न विप्रतिपत्यप्रतिपत्तिमात्रम्" इति सूत्रयनाचार्यहेमचन्द्रस्तत्रैव प्रतिक्षिप्तवान् । तमा-मा० मा० आo 1 Vधकामा-501 -मादेवन कि-आ० । -धकामा-० ला!

·૫૮૮ दितीय काण्डे- । वाध्यवाधकमावाभावेऽपि तदभिमानो लोकस्येति प्रतीतिभितावभ्युपगन्तव्यः स इति वाध्यवाधक भावः खमोपलव्धौ घटादौ सिद्धो न प्रश्तहेतोय॑मिचारः । नापि विरुद्धता परमार्थसचाभावेन व्याप्यसिद्धे। अन्यथाऽपारमार्थिक खसंवेदनमात्रमपि भवेत् तत्राप्यपरहेतोः पारमार्थिकत्वसाध- कस्याभावाद विपर्ययव्याप्तश्च हेतुर्विरुद्धो भवेदिति सिद्ध-विरुद्धाऽनैकान्तिकत्वदोपरहिताद् भव- ५त्यतो हेतोर्जानदवस्थोपलभ्यमानस्य घटादेः परमार्थसत्त्वसिद्धिः । तेन संवृतानुमानसाध्या शून्यता यहा परेण या कश्चिद्धर्मः पदार्थस्याभ्युपगम्यते स प्रमाणामानि सिध्यति प्रमाणव्यावृत्तौ प्रमेयस्य व्यावृत्तेरभ्युपगमाईत्वात्' इत्याद्यपि परोकं निरस्तं द्रष्टव्यम् । उक्तदूपणप्रकारस्थानापि समानत्वात् । यश्च प्रतिभासाविशेषप्रतिपादनं कृतम्, तदप्ययुक्तम्, स्वसंवेदनमात्रवत् प्रधानादेरपि सद्भाव- सिद्धस्तदभावे स्वसंवेदनस्याप्यमावापत्तेः अन्यथा प्रतिमासाविशेषायोगात् तस्याप्यमावे न किञ्चित् १० तत्वं स्यात् । शून्यतान्युपगमात् तत्त्वाभावः समिष्यत एवेति चेत्, न, तदभ्युपगमस्यापि तत्त्वरूप वात् । न व सापि निष्प्रमाणिका अभ्युपगन्तुं युक्ता प्रमाणभावे वा कथं शून्यता तस्यैव तत्व- पत्वात् । न चान्यपरिहारेण तस्य शून्यताव्यवस्थापकत्वे प्रतिमासाविशेषसिद्धिः । अथ न शून्यता नाम काचित् यद्यवस्थापकं प्रमाणमन्विष्येत अपितु प्रतिमासोपमत्वं सर्वधर्माणां सेति । च-"मायोपमाः सर्वे धा[ ..] इति, असदेतत्, प्रमाणामाचे सर्वधर्माणां मायोपमत्व- १५स्यैवासिद्धेः । यदपि 'प्रतिभासमानौकानेकत्वरूपतयाऽयोगः तदपि प्रतिमासाभावे असङ्गतम् तत्सद्धाने वा यथा प्रतिमासस्यास्तित्वं तथैकत्वानेकत्वादेरपि धर्मकलापस्यास्तु तनिषेधकयुक्ति कलापस्य निरस्तत्वात् प्रतिमासस्य च विद्यमानत्वात् इत्यलमतिप्रसङ्गेनेति सिद्धा विज्ञान-शून्यता- धानियेधेन अर्थनिीतिखमावता प्रमाणस्य। [खार्थनिर्णयखभावं ज्ञानमिति प्रमाणलक्षणं प्रतिक्षेमुकामेन सौगतेन निर्विकल्पस्यैव प्रत्ययवस्थापनम्] अत्राह सौगतः भवतु खार्थनिर्णीतिखभावमनुमानम् प्रत्यक्षं तु निर्विकल्पकत्यान्न तनिर्णय- स्वभावम् । तथाहि-यद् यथा अवमाति तत् वथाव्यवद्वतिमवतरति यथा विशदमामासमानं सुखादि- संवेदनम् नामाधुल्लेखविविकतया चाक्षज संवेदनमाभातीति खभावहेतुः नामाधुल्लेखपरिष्वकवपुपः संविदोऽध्यक्षत्वविरोधात् यतः साक्षात्कारिक्षानमध्यक्षतया लोके प्रसिद्धम् साक्षात्कारित्वं च २५सन्निहितार्थावमासित्त्वम् असन्निहिते तदमावात् नामादिकं चासन्निहितत्वात् परोक्षमिति न तद्योजनामवतरीतुमलम् । २० 1 १-धकामावामावे-वा० पा० ।-कभावे-आ०। १ "खी उपलब्धिर्यस्येति समास. यदा खप्नोप- सन्धौ यो घटादितत्रासौ"-० ० दि. । "खामोपलब्धे [व्धेः-५० टि.] इति पाठान्तरम् -२० दि० । ३-थापा-६० विना । -प्रापि प-पा० था । ५ "तेन निरव द्रष्टव्यमिति सटर"-० ० दि० । -बाना सि-आ० हा० वि० । ७ स्याद्वादर• पृ० ९३ ५० ५० १०-१३॥ "अभ्यधिम्महि च- शून्ये मानमुपैति चेननु तदा शून्यात्मता दु स्थिता नो चेतू ताहि तथापि कि न सुतरा शून्यात्मता दु स्थिता - लाकराव०१,१५ पृ०३२१०२५॥ "विना प्रमाण पखज शून्य खपक्षसिद्ध पदमनवीत । कुप्येत् कृतान्त सृशते प्रमाणमहो । सुळे खदसूयिष्ठम् - सावा का० १५ १० १४४। (पृ. ३७७ ६०१, टि. ११.३७१ टि०८। न्यायप्रवेशकारेण "तत्र प्रत्यक्ष कल्पनापोर्ट यज्ज्ञानमये रूपादौ नामजासादिकल्पनारहितं तदशमक्ष प्रति वर्वत इति प्रत्यक्षम्" इसनेन निर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षप्रमाणलं सत्रितम्-न्यायप्र० सू० ५४ पृ० ७ । तदेव धर्मकीर्तिना "तत्र प्रत्यक्ष कल्पनापोढमत्रान्तम्" इत्यत्र सूत्र 'अनान्त'पदनिवेशनेन परिष्कृत्य समर्थितम्-न्यायनि० १-४-पृ. ६१ "यदुवं धर्मात्तरादिना-कल्पनापोढमभ्रान्त प्रत्यक्षमिति - सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ५४६०९। एतदेव निर्विकल्पकस्य प्रमाणलोपवर्णनं शान्तरक्षितेन प्रत्यक्षलक्षणपरीक्षाया सविस्तर विविवाक्षेपपरिहारादिना समर्थ्य प्रतिष्ठापितम्-तत्त्वसं० मा० १९१३-१३६१ ३० ३६६-४०४ ·बानमीमांसा ५ [वैयाकरणसम्मत केवलसविकल्पकवादमुपन्यख निर्विकल्पकवादिना तय दूपणम् ] अत्राह वैयाकरणः- वाक्संस्पर्शरहिता काचित् प्रतिपत्तिरस्ति शब्दानुविद्धायास्तस्याः प्रति- भासनात् यदि तु तत्संस्पर्शविकला साऽभ्युपगम्येत प्रकाशरूपतापि तस्या हीयेत वायूपता हि शाश्वती प्रत्यवमर्शिनी च तदभावे न तस्याः किञ्चिदपर रूपमवशिष्यते । तदुक्तम्- "वाग्रूपता चेद् व्युत्कामेदवबोधस्य शाश्वती ।। न प्रकाश प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥ [वाक्यप० प्र० का लो० १२५] न च निरस्तोल्लेख खसंवेदनं व्यवहारविरचनचतुरमिति सविकल्पमभ्युपगन्तव्यम् । असदेतत् यतोऽध्यक्षं पुरःसन्निहितमेव भावात्मानमवमासयति तत्रैवाक्षवृत्तेः वायूपता च न पुरसन्निहितेति न सा तत्र प्रतिभाति । न च व्यापितया पदार्थात्मतया वा अर्थदेशे सन्निहिता वागिति तदर्शने साप्यवमाति, वाचामर्थदेशे सन्निधेरयोगात् । तथाहि यदाऽक्षान्वये संवेदने १० पुरस्थो नीलादिरामाति न तदा तद्देश एव शब्दात्मा बक्तमुखदेशस्य तस्यावमासनात् । न चान्य- देशतयोपलभ्यमानोऽन्यदेशोऽभ्युपगन्तुं युक्तः नीलादेरपि तथाभावप्रसक्तेः । अतो वाग्विविक्तस्य नीलादेरवभासनान्नार्थदेशे वाक्सन्निधिरिति न तत्संस्पर्शवत्यक्षमतिः । न च पदार्थात्मता वाचो युक्ता, तत्त्वेनाप्रतिमासनात् । स्तम्भादिर्हि शब्दाकारविविक्ता पुरः प्रतिभाति शब्दोऽप्यर्थविविक्त- खरूपेण श्रोत्रज्ञानेऽवमातीति न तयोरैक्यम् प्रतिमासमेदतो भेदात् तथाप्यमेदे न कचिद् मेदो १५ भवेदित्यध्यक्षं शब्दविविक्तरूपादिविषयं न वायूपतासंसृष्टं तत्र तस्या असन्निधानात् । व्यवहिताया अपि वाचः प्रतिमासे सकलव्यवहितभावपरम्परा प्रतिमासताम् अर्थसन्निधानेऽपि वा वाचो लोचनमतावर्थप्रतिमाले न तस्याः प्रतिभासः तदविषयत्वात् नहि यो यदविपयः स सन्निहितोऽपि तत्र प्रतिभाति यथाऽऽनरूपप्रतिपत्तौ वद्रसः अविषयश्च लोचनबुद्धे शब्द इति । लोचनपुद्धिर्वाऽर्थ- मनुसरन्ती खविषयमेवावभासयति नेन्द्रियान्तरविषयं सन्निहितमपि यथा रसनसमुद्भवा मधुरादि-२० प्रतिपत्तिस्तदेव न परिमलादिकं लोचनप्रभवप्रत्ययेनैव श्रुतिविपयशब्दप्रतिपत्तौ नयनयुद्धिरेव सर्वाक्षविपयग्राहिका इतीन्द्रियान्तरपरिकल्पनावैयर्थ्यम् । शब्दात्मकेऽपि पदार्थेऽभ्युपगम्यमाने श्रुति- रेव शब्दपरिणतिमधिगच्छति लोचनं च रूपविवर्त पर्यतीत्यभ्युपगन्तव्यम् अन्यथैकमेवाक्षं विषय- पञ्चकं विषयीकरोतीति तत्राप्यक्षपञ्चककल्पना विफलतामनुभवेत् ततः सकलमक्षवेदनं वाचक- विकलं खविषयमेवावलोकयतीति निर्विकल्पकम् । न चार्थसन्निधानाद् वाचा--सन्निधावत्यक्षान्तर १५ वैफल्यप्रसक्त-लोचनमतौ यदि नाम न शब्दसन्निधिजनिता शब्दाकारता तथाप्युपादानाद् बोध- रूपतैव वायूपतापि वाचकस्मृतिजनिता तत्र भविष्यति यतो यदि सरणजनितो घापतोल्लेखस्तदा स्पष्टलोचनप्रभवशो भिन्न एव भवेत् कारण-विषयमेदात् । तथाहि-लोचनव्यापारानुसारिणी इन् वर्तमानकालं रूपमात्रं विशदतयाऽवभासयति विकल्पस्तु शब्दसरणप्रभवोऽसन्निहितां वापता- मध्यवस्थति कथं न हेतुविषयमेदात् तयोमेद ? अथ वाक्परिष्वक्तं रूपमधिगच्छद् 'रूपमिदम्'इत्येकं ३० संवेदनमध्यवस्थति जन इति कथं न तयोरैक्यम् ? नैतत्, यतः 'रूपमिदम् इति ज्ञानेन वापता- पन्नाः पदार्था गृोरन्, मिन्नवापताविशेषणविशिष्टा वा प्रथमपक्षे लोचनं वापतायां न प्रभव- ! तीति तदनुसारिण्यध्यक्षमतिरपि न तत्र प्रवृत्तिमती ततः कथमसावर्थरूपापन्नां वापतामधिगन्तुं क्षमेत्यन्यैवाक्षमतिर्नामोल्लेखात् । अथ द्वितीय पक्षस्तदापि नयनईए तद्विपये शुद्ध एव पुरोव्यवस्थिते - १ इदं मतं तनिरसनं च प्रमेयकमलमार्तण्डे समानप्रायं वर्तते-पृ० ११ द्वि०६०३-१० ११५० ५० ११ । अष्टसंहल्या तु वैयाकरणीयशन्दाद्वैतदर्शन-तत्प्रतिवादपरा चर्चा सक्षिप्ता भङ्गयन्तरेण च दृश्यते-पृ० १३० ५० ५। २-ते यदुतम् वृ० ल० वा० बा । ३४० ३८० ५० १४, टि० १३ । “तथा च वैयाकरणा आहुः" इत्युजिल्य । लोकोऽयमुद्धतो वर्तते न्यायबिन्दुटीकाटिप्पण्याम्-पृ० २० ५० २-४ । न्यायमन० आ० ९ पृ० ५३२ पं० ११ । ४-चनाच-०। ५ "सौगत उत्तरमिति"-२० टि० । कनी-आ। -विका स्व-वृ० । -ति अत्रा-वृ० वा. वा०। ९ चाथै स-बाल या 1 चास-पृ० । १०-यनं ह-आ० हा० वि० विना । ११-हर वि-वृ०। ६३सत.

·४९० द्वितीये काण्डे- प्रवर्तते न चाचि, तर चावर्तमाना कथं तद्विशिष्ट खविषयमुद्घोतयितुं समर्था, न हि विशेषणं भिन्न- मनवभासयन्ती तद्विशिष्टतया विशेष्यमवमासयति दण्डाग्रहण इव दण्डिनम् । नच यद्यपि वार हशिन प्रतिभाति तथापि स्मृती प्रतिमातीति विशेषणमर्थस्य मित्रज्ञानग्राह्यस्यापि विशेषणत्वो. पपत्तेरिति वहं शक्यम् संविदन्तरप्रतीतस्य खातम्येण प्रतिभासनात् तदनन्तरप्रतीयमानविशेषण- ५त्वानुपर्पत्तिः । यतो नैककालमनेककालं वा शब्दस्वरूपं खतन्त्रतया खग्राहिणि चाने प्रतिभासमानं विशेषणभाव प्रतिपद्यते सर्वत्र तसं तद्धावापत्तेः । नच शब्दानुरकरूपाध्यक्षमतिरुदेतीति शब्दस्य विशेषणत्वं कपादेव विशेष्यत्वम् यतो यदि तदनुरक्तता तत्प्रतिभासस्तदा शब्दस्याक्षवृद्धावपति- भासनान्न तदनुरजता । अथ रूपादिदेशे शब्दवेदनं तदनुरकता, तदपि न युक्तम्। निरस्तशब्द- सन्निधीनां रूपादीनां खझाने प्रतिमासनात् । अथ तत्कालशब्दप्रतिमासस्तदनुरागः, न नयनडशि १० रूपादिव्यतिरिकशब्दप्रतिभासाभावात् यतो न तुल्यकालमपि शब्द लोचनसंविद् अवमासयितुं क्षमा तस्य तदविषयत्वात् । अथ शब्दानुषकापस्थतिदर्शनात् तद्रूपस्य तस्य माग्दर्शनमुपेयते ताई शब्दविवित्तमरूपं प्रत्यक्षमधिगच्छति वाचकं तु स्मृतिल्लिखतीति न तत्संस्पर्शमध्यक्षमनुभवतीति निर्विकल्पकमासकम् अन्यथा शब्दसरणासंभवादध्यक्षामावो भवेत् । तथाहि-यदि वासंस्पृष्टस्य सकलार्थस्य संवेदनं तथासत्यर्थदर्शने तद्वाफ्स्मृतिस्तत्र च तत्परिकरितार्थदर्शनम् न च कश्चिद- १५वाक्संस्पर्शविकलमर्थमवगच्छति वमन्तरेण च न वाक्स्मृतिः तां चान्तरेण न वागनुपतार्थदर्शन मित्यर्थदर्शनामावो भवेत् ततोऽर्थदर्शनानिर्विकल्पकमेव तदभ्युपगन्तव्यम् । यदि च वासस्ष्टस्यै- पार्थस्य ग्रहणं तदाऽगृहीतसंकेतस्य पालकस तब्रहणं न भवेत् । अथ तस्यापि 'किम् इति वागु- लेखोऽस्तीति तदनुपकतईण सविकल्पकम् नैतद् युक्तम्। तस्य 'किमपि इति सामान्यस्यैव महणं भवेन विशेषस्येति न विशदावमास्यर्थसंवेदनसंभवः । यदा चाश्वं विकल्पयतो गोदर्शनं परिणमति २० तवा तागपरिच्छेदात् कथमववोधस्य शाश्वती वायूपता न हि तदा गोशब्दोल्लेखस्तववोघस्य संभवति तत्संवेदनामावात् युगपद्विकल्पद्वयानुत्पतेश्च । ततोऽध्यक्षमर्थसाक्षात्करणान्न वाग्योजना- १-पतेः । ० हा०वि०। -स्य सद्धा-०। ३ "शब्दस्य लोचनसविदविषयखात्"-३० टि० । -मर्थखरू-पृ० वा० वा० मा० मा० 1 ५ "शब्द-" वृ० टि० । -संसृष्ट-३० वा. वा० आ० । -कश्चिद् वा- । कश्चिदा- मा० 1 6-संस्पृष्ट-आ०।-हणे स-५० विना । १०-क्षात्का-चा० बा० मा० मा विना । 'नवाससरहिता काचित प्रतिपत्तिरस्ति शब्दानुवितायावसा. प्रतिमासनात्' इति वैयाकरणसिद्धान्तस्य निरसन तत्वाय लोकवार्तिकेऽनेन प्रकारेण दृश्यते- "तथासति यदाह पर- "वामपना चेदुकामेदवबोधस शाश्वती । न प्रकाश प्रकाशेत सा हि प्रत्ययमशिनी ॥ इति तदपास्त्र भवति तया विनैव आमिनिवोधिकस्य प्रकाशनादित्यावेदयति वायूपता ततो न स्याद् योका प्रत्सवमर्शिनी । मतिज्ञान प्रकाशेत सदा तखि तया बिना ॥ पैखरी मध्यमा वाचं विनामज्ञानमात्मनः । खसवेदनमिष्टं नोऽन्योन्याश्रयणमन्यथा ॥ पश्यन्या न विना नैताब्यवसायात्मवेदनम् । युकं न चात्र संभाव्य प्रोतोऽन्योन्यसमाश्रयः ।। व्यापिन्या सूक्ष्मया वाचा व्यासं सर्व च वेदनम् । तया विना हि पश्यन्ती विकल्पात्मा कुन पुनः ।। मध्यमा तदमावे क निर्वीला वैखरी खात् । तत सा शाश्वती सर्ववेदनेषु प्रकाशवे ॥ इति येऽपि समादयुतेऽप्यनालोचितोश्य । शब्दब्रह्मणि निर्मागे तथा वक्तुमशक्षित ॥ न अवस्था च श्रोत्रस्य सत्यातिप्रसङ्गत । न च तासामविद्यात्वं तत्वासिद्धी प्रतिष्यति । ब्रह्मणो न व्यवस्थानमधलानाद कृतश्चन । खपादाविव मिथ्यालात् तस्य साकल्यत खयम् ॥ नानुमानात् ततोऽर्यानां प्रतीतेदुर्लभलत । परप्रसिद्धिरप्यस्य प्रसिद्धा नाप्रमाणिका ॥ खत संवेदनाद सिद्धि क्षणिकानंशवित्तिवत् । न परब्रह्मणो नापि सा युका साधनाद् विना ।। आगमादेव तत्सिद्धौ मेदसिद्धिस्त्रया न किम् । निर्वाधादेव चेत्तव्यं न प्रमाणान्तराहते ॥ तदागमस्य निचेतुं शक्यं जातु परीक्षकै । न बागमततो मिन. समति परमार्थत ॥ तद्विवर्तस्त्वविद्यात्मा तस्य प्रज्ञापक रूपम् । न चाविनिश्चिते तावे फेन दवद् मिदा ॥ मायेय बत दुप्पारा विपश्चिदिति पश्यति । येनाविद्या विनिीता विद्या गमयति ध्रुवम् ॥ प्रान्तेर्वीजाविनाभावादनुमात्रैवमागता । ततो नैव पर ब्रह्मास्त्यनादिनिधनात्मकम् ॥

·शानमीमांसा १९१ - - है मुपस्पृशतीति निराकृतम् वायूपता चेद् व्युत्क्रामेत् इत्यादि लोचनायो वासस्पायोगाद यतः श्रोषनाथां वैखरी वाचं न तावन्नयनजसंवेदनमुपस्पृशति तस्यास्तदविषयत्वाद । नापि स्मृति- विवर्ततार्थमावेन प्रक्रिया जगतो यतः।-1,२० पू० १४० को० ९-१०४ | १४०४४९६०५। २-ध्यक्ष वा-पृ०। वैखादयस्त्रिनो वाचो वाक्यपदीये इत्यं दर्शिता:- "देखो मध्यमायाश्च पश्यन्याश्चैतदद्भुतम् । अनेकतीर्थमेदायानग्या वाचः परं पदम् ॥" का० १ लो० १४४ १०५५॥ तासामेव सूक्ष्माख्यवाग्मेदसहिताना वाचा लक्षणानि प्रमेयकमलमाण्डे प्राचीनपयैवर्णितानि । स्याद्वादरसाकरे वाक्य- पदीयटीकायां च तान्येव वितरतो व्यावर्णितानि, तत्संवादकप्राचीनपद्यानो व्याख्यापि तत्र स्फुट कृता । तथथा क्रमश:-- "स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिप्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥ प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते । अविभागा न पश्यन्ती सर्वतः संहृतकमा ॥ खरूमज्योतिरेवान्तःसूक्ष्मा वागनपायिनी । तया व्याप्त जगत सर्व ततः शब्दात्मकं जगत् ॥ इत्यादि"-१० ११०६०११ "सा चेयं वाक् नविष्येन व्यवस्थिता वैखरी मध्यमा पश्यन्तीति । तत्र येय स्थान-करण-प्रयनरमव्यव्यमाना अका- रादिवर्णसमुदायात्मिका वाक् सा वैखरीत्युच्यते । तदुच्चम्- स्थानेषु विधुते वायौ कृतवर्णपरिप्रहा । वैखरी वाक् प्रयोकृणां प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥ अस्वार्थ:-स्थानेष्विति ताल्वादिस्थानेषु, वायौ प्राणसंह, विधुते अभिघातार्थ निरुद्ध सति कृतवर्णपरिग्रहेति हेतुद्वारेण विशेषणम् ततः ककारादिवर्णरुमखीकारात् वैखरीसंज्ञा वक्तृभिविशिष्टायां खरावस्थाया सष्टरूपायो भवा वैखरीति निश्कर वाक् प्रयोक्तॄणां सबन्धिनी, यथा तेषां स्थानेषु तस्याश्च प्राणवृत्तिरेव निबन्धनं तत्रैव निवद्धा सा तन्मयखादिति । या पुनरन्त सङ्घरच्यमाना क्रमवती श्रोत्रप्रायवर्णमामिव्यकिरहिता वाक् सा मध्यमेत्युच्यते । तदुक्तम्-. केवलं बुद्धषुपादानातू क्रमरूमानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिकम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते । अस्थार्थः-स्थूला प्राणवृत्ति हेतुलेन वैखरीवदनपेक्ष्य फेवलं बुद्धिरेवोपादानं हेतुर्यस्याः सा प्राणस्थलात कमरूपम- पतति अस्याथ मनोभूमाववस्थानम् , वैखरी-पश्यन्त्योमध्ये भावाद् मध्यमा वागिति । या तु प्राह्यमेदकमादिरहिता खप्रकाशा संविद्रूपा वाक् सा पश्यन्तीत्युच्यते । तदुक्तम्- अविभागा तु पश्यन्ती सर्वत. महतकमा । खरुपज्योतिरेवान्त सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥ अस्थाय.-पश्यन्ती यस्यां वाच्यवाचकयोविभागेनावभासो नास्ति सर्वतश्च सजातीयविजातीयापेक्षया संहतो वाच्यानां वाचकानां च क्रमो देशकालकृतो यत्र क्रमविवर्तशतिस्तु विद्यते । वरूपज्योति. खप्रकाशा वेद्यते वेदकमेदातिक्रमात सूक्ष्मा दुर्लक्ष्या अनपायिनी कालमेदास्पर्शादिति"-1-1-पृ०४३ दि० पं०३-१८ । "यस्याः श्रोत्रविषयतेन प्रतिनियतं श्रुतिरूम सा वैखरी लिटव्यक्तवर्णसमुच्चारणप्रसिद्धसाधुमावा भ्रष्टसंस्कार र हुन्दुभि-वेणु-वीणादिशब्दरूपा चेस्यपरिमितमेदा । मध्यमा सन्त सनिवेशिनी परिगृहीतक्रमेव बुद्धिमात्रोपादाना सूक्ष्मा प्राणवृत्त्यनुगता प्रतिसंहृतक्रमा सत्यप्यमेदे समाविष्टक्रमशक्तिः । पश्यन्ती तु सा चलाचलाप्रतिवद्धसमाधाना सभिविष्टलेया- कारा प्रतिलीनाकारा निराकारा च परिच्छिमार्थप्रत्यवभाषा संसधार्थप्रत्सवमासा च प्रशान्तसर्वार्थप्रत्यवमासा घेसपरिमितमेदा। तत्र व्यावहारिकीपु सर्वासु वागवस्थासु व्यवस्थितसाध्यसाधुप्रविभागा पुरुषसंस्कारहेतुः परन्तु पश्यन्या रुपमनपभ्रंशमसं- कीर्ण लोकव्यवहारातीतम् । तस्या एव वाचो व्याकरणेन साधुलज्ञानलभ्येन शब्दपूर्वेण योगेनाधिगम इत्येकेषामागमः । तदुक्तमितिहासे आश्वमेधिके पर्वणि ब्राह्मणगीतासु-(महामा० पर्व १४ अनुगीतापर्व २ १० १२ छो० २०-२३ ।) गौरिव प्रचरत्येका रसमुत्तमशालिनी । दिव्यादिव्येन रूपेण भारती गौः शुचिस्मिता ॥ एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयो. सन्दमानयोः । प्राणापानान्तरे निसमेका सर्वस तिष्ठति ॥ अन्या सपरिमाणेव विना प्राणेन वर्तते । जायते हि ततः प्राणो वाचमाप्याययन् पुनः ॥ प्राणेनाप्यायिता सैव व्यवहारनिवन्धनम् । सर्वस्त्रोच्यासमासाद्य न बाग बदति कहिचित् ॥ घोषिणी जातनि|पा अघोषा च प्रवर्तते । तयोरपि च घोषिण्या निघोपेव गरीयसी ॥ इति । माश्वमेधिक पर्वणि वाक्यपदीयटीकायां च पाठान्तरसहितानीमानि पद्यानि वर्तन्ते ) पुनवाह- स्थानेषु विद्युत्ते वायौ कृतवर्णपरिमहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तृणा प्राणवृत्तिनिवन्धिनी ॥ .

·883 द्वितीये काण्डे- विपयां मध्यमा तामवगमयति वामन्तरेणापि शुद्धसंविदो भावात् । संढवाशेपवर्णादिविभागा केवलं युद्धपुपादानक्रमरुपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमविक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥ अविमाया तु पश्यन्ती सर्वत सहतकमा । खरूपज्योतिरेवान्तस्यैषा वागनपायिनी । सपा सकीर्यमाणाऽपि नित्यमागन्तुकैमलैः । अन्या कलेव सोमस्य नात्यन्तमभिभूयते ॥ तस्यां एवरूपायामधिकारो निवर्तते । पुरुषे पोडशकले तामाहुरमृता कलाम् ॥ इति सैया प्रयी वाक् चैतन्यप्रन्थिविवर्तवदनाख्येयपरिमाणा तुरीयेण भागेन मनुष्येषु प्रत्यवभासते"- का० १ ०५६ ६०१-पृ०५७६०६॥ । बाग्रूपता चेद् व्युत्तामेदवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥ इति वासस्पृष्टस्यव सकलार्थस्य सवेदनम् इति शाब्दिकमत निरखम् अर्थदर्शने तद्वाक्स्मृतेखसंपर्श तसंपर्श च तत्सस्पृष्टार्थप्रहणमिति अन्योन्याश्रयात् अगृहीतसंकेतस्य च बालस्य धागसस्पर्शनार्थीग्रहणप्रसज्ञात् 'किम्' इति वाससरों च सामान्यग्रहेऽपि विशेषाग्रहात् । किञ्च, वैखरी वाचं न नायनं ज्ञानमुपस्पृशति तस्या श्रोत्रमात्रग्राह्यलाभ्युपगमात् । नापि स्मृतिविषया मध्यमाम् तामन्तरेणापि शुद्धसविदो भावात् । सहताशेषवर्णादिविभागा पश्यन्ती च वागेव न भवति बोधरमसात् वाचश्च वर्णरूपलात् अतो न तयुक्ता प्रतिपत्तिः अपि तु अविकल्पिकैवेति"-शानदार स्याहादक. पृ० १५५ द्वि० ५० १०-पृ० १५६०५०३। ॥ यसरी शब्दनिष्पत्तिमध्यमा श्रुतिगोचरा । योतितार्या च पश्यन्ती सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥ --कुमारसं.स.१० १७ टीका। श्रुतज्ञानमैदान संख्यापयता विद्यानन्दिखामिना स्याद्वाददृष्ट्या द्रव्यभावभङ्ग्या ता एव चवलोऽपि वैखर्यादयो वाचो द्रव्य-पर्याय-व्यक्ति शचिप्रकारतया निरूपितास्तत्त्वार्थ लोकवार्तिक तडीकारूपे तत्त्वार्थ लोकवार्तिकालङ्कारे च- "चतुर्विधा हि वागू यसरी मध्यमा पश्यन्ती सूक्ष्मा चेति"-1, २० पृ. १४० १० १९ । "स्यावादिना पुनर्वाचो द्रव्य-भावविकल्पत । द्वैविध्यं द्रव्यवाग् द्वेषा द्रव्यपर्यायमेदत ॥ श्रोनमायात्र पर्यायस्मा सा बेसरी मता । मध्यमा च परेवस्या कृत नामान्तर तथा ॥ दव्यरुपा पुनर्मापावर्गणा पुगला स्थिता । प्रत्ययान्मनसा नापि सर्वप्रत्ययगामिनी ॥ भाववाग व्यक्तिरूमात्र विकल्पात्मनिवन्धनम् । द्रव्यवाचोमिधा तस्या पश्यन्तीत्यनिराकृता ॥ पारिवजानातिच्छेदविशेषोपहितात्मन ! वक्तु शक्ति पुन सूक्ष्मा भाववागभिधीयताम् ॥ तया बिना प्रवर्तन्ते न वाच. कस्यचित् कचित् । सर्वज्ञस्याप्यनन्ताया ज्ञानशोस्तव ॥" -१,२० पू० २४१ को १०४-१०९। "मनु च श्रोत्रप्राला पर्यायस्मा यसरी मध्यमा च वायुका शब्दाद्वैतवादिभिः यतो नामान्तरमात्र तथा स्थान पुन रमेद इति । नापि पश्यन्ती वाग् वाचक्रविक्ललक्षणा सूक्ष्मा वा वाक् शब्दज्ञानशक्तिरूपा कि तर्हि स्थानेषु उर प्रमृतिपु विभव्यमाने विकृते वायो कृतवर्णलपरिहा वर्णसमापद्यमाना वक्तृप्राणत्तिहेतुका वैखरी "वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणा प्राणवृत्ति- नियन्गना" इति वचनात् । तथा मध्यमा केवलमेव बुद्धपुपादाना कमरूपानुपातिनी वक्तृप्राणत्तिमतिकम्य प्रवर्तमाना मिथिा "रल बुद्धगुपादाना समस्मानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥” इति वचनात् । पश्यन्ती पुनरविभागा सर्मत सदतकमा प्रत्यया । सूक्ष्मान स्वरूपज्योतिरेवान्तरवभासिनी निसावगन्तव्या । "अविभागानु पश्यन्ती गत सनकमा । खरूपज्योतिरेवान्त सूक्ष्मा वागवमासिनी ॥ इति वचनात् । ततो न स्याद्वादिना कल्लयितुं युक्ताच. वोऽरम्या शुतस्य अंपर्यादयस्वदनिष्टल मणत्वादिति फैचित् । तेऽपि न प्राचीतिकोत्तर । वैपया मध्यमायाश्च धोनमायाल- राणानतिकमात् । स्थानेषु मिटतो हि वायुर्यक्तृणा प्राणवृत्तिश्च वर्णवं परिगृहल्या वैखर्या कारणम् । वर्णवारिग्रहस्तु रक्षणम् । मच श्रीनप्रायलपरिणाम एव इति न किंचिदनिष्टम् । तथा केवला चुद्धिवक्तृप्राणत्यतिकमच मध्यमाया कारण (1) मार्ग क्रमापानुपातिवमेव च तत्र श्रोत्रप्रहणयोग्यताविरुद्धमिति न निराक्रियते । पश्यन्या सर्वत्र सहत- गगनमारिभागर व लक्षणम् । तर यदि संबंया तदा प्रमाणविरोध , वायवाच कविकलनमाविभागयोतन्त्र प्रतिमासनात पपविा सुटतमत्त विभागय च तश्रेष्मेव युगपदुपयुक्तश्रुतविमानामसभवादू धर्णादिविभागाभाषायानुपयुक्तश्रुतविक- सम्पति तस्यापिका नन्दलक्षणानतिकम एव । समाया पुनरस्ताप्रकाशमानस्वरुपज्योतिर्लक्षणतं कचिनित्यत्वं च नियो. द्वाटिनामिण्दरपरमजानामिपाय चिसामान्यान विशिष्यते"-१,२० पृ० २४१ ६०१३-पृ० ३४२ ५० ॥ - ·ज्ञानमीमांसा पश्यन्ती वागेव न भवति बोधरूपता(पत्वात्) वर्णपदाद्यनुक्रमलक्षणत्वाद् वाचा न तयुक्ता प्रति- पत्तिर्विकल्पिका अपि तु निर्विकल्पिकैव श्रुतिस्मृतिविषयवर्णपदानुक्रमोल्लेखशून्यत्वात् । यदि चाविकल्पकं संवेदनं किञ्चिनाभ्युपेयते तदा वाक्संसरणासंभवाद् विकल्पस्याप्यसंभव एवं स्यात् । अथ प्रथमं संवेदनं तदा वाचकस्मृतेरभावादविकल्पकम् तजनितवाचकस्मृतिसहकारीन्द्रियप्रभवं त्वमिधानानुरक्तार्थावमासि द्वितीयं सविकल्पकम्, नैतदस्ति; यतः स्मृतिसचिवमपि लोचनं न५ वार्च के तत्संकेतसमयमाविनि प्रवृत्तिमदिति कथं तदविपये स्मृतिदर्शितेऽपि वाचकानुपक्तेऽध्यक्ष- प्रवृत्तिः यतो न गन्धस्मृतिसहकारिलोचनमविपये परिमलादी संवेदनं जनयद् दृष्टम् किन्तु सन्निहित एव मलयजरूपे दर्शनं तु तत्सहचारिणि परिमलादी स्मृति जनयतीति न तत् तद्रूपसंविदो रूपं हेतु- विषयमेदात् तथानापि नयनसंवेदनं रूपमात्रसाक्षात्कारि मिन्नम् तदर्शनोपजनितं तु विकल्पमानं वचनपरीतार्थाध्यवसायखमावं मिन्नमेवेत्यविकल्पकमध्यक्ष सिद्धम् । १० [नैयायिकादिसम्मत केवलसविकल्पकवादमुपन्यस निर्विकल्पकवादिना तस्यापि दूपणम् ] स्थादेतत् यद्यपि वाचो मयनजप्रतिपत्यविषयत्वान्न तद्विशिष्टार्थदर्शनमध्यक्षं तथापि द्रव्यादे. नयनादिविषयत्वात् तनिशिष्टार्थाध्यक्षमतिपत्तिः सविकल्पिका भविष्यति । तथाहि-नियतदेशादितया वस्तु परिदृश्यमानं व्यवहारोपयोगि अन्यथा तदसंभवाद् देशादिसंसर्गरहितस्य च तस्य कदाचिदण्य- ननुभवात् यच्च देशादिविशिष्टतया नामोल्लेखाभावेऽपि वस्तु संगृहाति तत् सविकल्पका विशेषण-१५ विशेष्यमानेन हि प्रतीतिः कल्पना देगादयश्च नीलादिवद् तदवच्छेदका दर्शने प्रतिमान्तीति न तत्र शब्दसंयोजनापक्षभावी दोपः। एतदप्यसत्, यतोऽध्यक्ष पुरोवर्ति चीलादिकमवलोकयितुं समर्थम् न तवष्टब्धं भूतलम् तदनवमासे च कथं तद्विशिष्टमर्थं तदवगन्तुं प्रभुनभु)! यदपि तदनवन्धं तत्र प्रतिमाति तदपि न तद्विशेषणमिति शुद्धस्यैव सकलस्य प्रतिभासनान्न विशेषणविशेष्यमावग्रहणम् । तथाहि-२० दर्शने अपमालोकश्च खवरूपव्यवस्थितं हितयमामाति न तन्यतिरिक्त काल-दिगादिकमिति कथमप्रतिभासमानं तद्विशेषणं भवति सर्वत्र तनावग्रसके तेन देशादिभिर्विशिष्टस्य सर्वस्या- र्थस्य संवेदनम् इति निरस्तम् विगेपणभूतस्य कस्यचिदप्रतिमासनात् । यत्रापि स्थिराधेय- दर्शनादधस्तादाधारमनुमिन्वन्ति तत्रापि नानुमानावसेयमधिकरणमिन्द्रियविज्ञानविषयविशे- पणम् नापि तदवसायोऽमबुद्धेः वरूपमिति न विशेषणविशिष्टप्रतिपत्तिरक्षवुद्धिः । किञ्च,२५ समानकालयोर्वा भावयोविशेषणविशेष्यभावम् मिन्नकालयोर्वा अक्षवुद्धिरवभासयति। न तावद् भित्रकालयोः तयोर्युगपत् तत्राप्रतिमासनात् यदा हि विशेषणं खादिकं पूर्वमवभाति न तदा खाम्या- दिकं विशेष्यम् यदापि चोत्तरकालं तदवभाति न तदा खादिकम् असन्निधानादिति न तद्विशिष्ट- तयाऽध्यक्षेण तस्य ग्रहणम् । तथाहि चक्षुर्व्यापारे पुरोव्यवस्थितश्चैत्र एव परिस्फुटमामातीति तन्मात्रग्रहणान्न तद्विशिष्टत्वप्रतीतिः । न चासन्निहितमपि विशेषणं सरणसनियापितमक्षबुद्धिरधि-३० गच्छति सरणात् मागिव तदुत्तरकालमपि विशेपणासन्निधेस्तुल्यत्वान्न तत्र तेदाप्यध्यक्षवुद्धिप्रवृत्ति- रित्यपास्तविशेपणस्यार्थस्य साक्षात्करणं युक्तियुक्तम् । नापि तुल्यकालयोवियोर्विशेषणविशेष्यमाव- मध्यक्षमधिगन्तुं समर्थम् तस्यानवस्थितः । तथाहि-अविशिष्टेऽपि दण्डपुरुषसंयोगे कश्चिद् दण्ड- विशिष्टतया पुरुपं दण्डी' इति प्रतिपद्यते अपरस्तु तत्रैव पुरुपविशिष्टतया 'दण्डोऽस्य इति प्रतिपद्यते असङ्केतितविशेषणविशेष्यमावस्तु दण्ड-पुरुपौ' इति खतन्त्र इयमधिगच्छति वास्तवे तु तस्मिन् ३५ न १-धरूप। ताव-पा० वा० । संहृताशेपवर्णादिविभागानुपश्यन्ती सूक्ष्मा चान्तज्योतीरूमा बागेव न भवति अनयो- रात्मदर्शनलक्षणत्वात् । सहत-"नष्ठ-"-वर्णादि-"पद-वाक्य-"-विभागा-"अर्थदर्शनम् । पश्यन्ती "अर्थदर्शनल- क्षणा" ।-ज्योतीरुपा "आत्मदर्शनलक्षणा --प्रमेयक पृ० १२ प्र० पं० ८ तथा टि० २५, २८, २९, ३०, ३१ । र "पश्यन्तीवाचा युक्ता"-पृ० टि।। ३-कल्पक-।। ४ यदि वावि-पृ० विना। ५-चके संकेत-बा० या० भा० मा० ।-चके तत्सम- वृ०। ६न तद्रू-० वा बाक हा० वि० विना । ७-नव्यए-आहा० वि० । १. "एवं शब्दब्रह्मवादिपूर्वपक्षप्रतिक्षेपः कृतः । सप्रति नैयायिकान् प्रत्याह-० टि०। ९-पिन वाचा० वा० विना । १० "व्यवहार-" वृ० टि.। ११ प्र० पृ० ५० १३ । १२ "खादि-" वृ० टि।। १३ "उत्तरकालेऽपि"-१० टि.।

·१९४ द्वितीये काण्ठ- योग्यदेशस्यप्रतिपत्तृणां दण्ड-पुरुषरूपयोरिव तुल्याकारतयाऽवभासो भवेत् न चैवम् । तेन दण्ड. पुरुषस्वरूपमेव खतन्त्रमध्यक्षावसेयम् विशेषणविशेष्यमावस्तु कल्पनाविरचित एव । येन हि दण्डोपकनपुरुपननितार्थक्रिया मागुपलब्धा तदर्थी च स तत्र विशेषणत्वेन दण्डं विशेष्यत्येन च पुरुष प्रतिपद्यते प्रधानत्वात् येन च पुरुषोपरतदण्डेन फलमभ्युपेतं स तत्र दण्डं प्राधान्याद् ५ विशेष्यमध्यवस्थति अपरिगतफलोपकारस्य प्रथमदर्शन स्वरुपमात्रनिर्मासात् ततोऽन्वय-व्यतिरे काभ्यामवगतसामर्थ्य द्वयमासाद्य विशिष्यत्वप्रतिपत्तिः प्रागवगते च सामध्ये नेन्द्रियस्य व्यापार तस्यासन्निहितत्वात् । न च व्यापाराविपये तत् प्रतिपत्तिजननसमर्थम् । न च पुरसन्निहितऽ प्रवर्तमानसिन्द्रियं तत्रापि प्रतिपत्तिमुपजनयितुं समर्थम् धर्तमानकालालीढनीलादिदर्शनप्रवृत्तस्य चिरावीतभावपरम्परादर्शनप्रवृत्तिप्रसक्तेः सकलानीतभावविषयस्मृतेरध्यक्षता भवेत् तथा स्वगोचर १० चारिणी स्मृतिरपि स्फुटमर्थ वर्तमानसमयमुद्रासयिष्यतीति सर्वाशमतिः स्मृतिर्मवेत् । न च वर्च- मानमर्थमध्यक्षमेवोदासयतीति कि तत्र स्मृत्या? यत्र हि दर्शनानवतारस्तत्र स्मृतिपरिकल्पना फलवती स्पष्टदर्शनावतारे तु वर्तमानसमयमाविनि रूपादौ स्मृतिप्रवृत्तिरसमविनी विफला चेति न तत्परिकल्पना, नन्वेवमतीते विशेषणादौ स्मृतिरेव प्रवर्तिप्यत इति किं तत्र विशदेसंविदवतारेणी साहि मन्निहिनमेवार्थमवतरति न च तदा विशेषणादयः सन्निहितास्तानवलम्बमाना निरालम्वनैव ५भवेत् ततो विशुद्धरूपमात्रप्रतिमासादध्यक्षसंविनिरस्तविशेपणमर्थमवगमयति विशेपणयोजना तु सरणाडुपलायमाना अपास्ताक्षार्थसन्निधिर्मानसी । न च स्पप्रतिमासाद् वर्तमानार्थग्राहिणीति चक्तव्यम वामन्तरेणापि स्फुटमर्थप्रतिमासात् । न च स्मृतिमन्तरेणापि यदि विशदतनुरात्मा प्रतिभातीति न तस्य प्राहिका स्मृतिस्ताक्षव्यापारसदावे सुखमन्तरेणापि विषयावगतिरस्तीति मुरामपि विपयग्राहि न स्यात् यतो निरस्तयहिरर्थसन्निधयो भावनाविर्भूततनवः सुखादयो नार्था- २० वेदकाः स्वग्रहणपर्यवसितखरूपत्वात् तेपाम् अक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायिन्यो विशदसंविद एव बहिरर्थाचमासिकाः पृथगवसीयन्ते सुखादिम्यस्ता एव तद्वमासिकास्तद्वद् विकल्पोऽपि नार्थ- साक्षात्करणसमाव ति। ननु यदि न पुरःस्थितार्थमाही विकल्पः कथं ततस्तत्र प्रवृत्तिर्मवेत् ? यदेव विशेषणादिकं प्राक तेनानुभूत तत्रैव ततः प्रवृत्तिभवेत् नहि खात्मानमनासढेऽथे प्रवृत्तिविधायि विधानमुपलब्धम् २५ अन्यथा शुलमर्थमवतरन्ती संविनीलाथै प्रवर्चिका भवेत् । न च निर्विकल्पकमेव संवेदनं वर्तमानेऽर्थे प्रवृत्तिविघायि, विकल्पमन्तरेणापि सर्वत्र प्रवृत्तिप्रसके । न च सुखसाधनत्वनिश्चयमन्तरेण पुर:- प्रकाशनमात्रेण कश्चित् प्रवर्तत इति विकल्प एव पुरोव्यवस्थितार्थनाही प्रवर्तकत्वात् अक्षानु- सारितया च स एवाध्यक्षमिति युक्तं पूर्वदृष्ट-नामादिविशेषणग्राही निश्चय इति, पतदप्यसङ्गतम्। धूमग्राह्यध्यक्षव्यतिरिक्ताऽस्पष्टायमासान्यनुमानाकारस्येव विशददर्शनभृतोऽर्थाकाराद् व्यतिरिक्त ३० विकल्पमत्युल्लिख्यमानाऽस्पष्टाकारस्य तदाऽननुभवात् । ततो पहिरर्थप्राहिण्यो विकल्पमतयोऽभ्युप- गन्तव्या न पुनस्तदा विकल्पमतिः पूर्वदृष्टविशेषणमात्राध्ययसायिनी अपरा पुरोवर्तिविशदार्थाव- भासाध्यक्षसविदपरैव मेदप्रतिभासामावादिति, असदेतत्। यतो यदि नाम पुरोवर्तिनमय विकल्प- मतिरुयोतयितुं प्रभवति तथापि न तत्र प्रवृत्ति प्रवृत्तिविरचनाचतुरार्थक्रियासमर्थरूपानवमासनाद तदयमासने ह्यर्थक्रियार्थिनां प्रवृत्तियुक्ता । न चार्थक्रियासम्बन्ध वनमानसमयसम्बन्धिन्यथै ता. ३५प्रदयितुं समर्थाः तदानीं नस्या असन्निधानात् असन्निधौ च न तत्र सामर्थ्यावगतिः पदार्थखरूप- मात्रायसायात् । न च तत्वरूपमात्रावसायादेव सामर्थ्यावगतिः अतिप्रसङ्गात् । ततः पुरोवर्तिनि प्रवनमानोऽपि न विकल्पः प्रवर्तकः । न च यतः पूर्वमर्थक्रिया प्रमवन्ती दृष्टा संप्रत्यपि तदर्थ क्रिया- थितया तदध्यवसायात प्रवृत्तिर्मविष्यति, यतो येन प्रागर्थक्रिया निर्तिता तदेवेदं पुर प्रतिमातीति ननिर्मासामाचे कुतः सिध्यति न च कल्पनैव तदध्यवसायिनी तन्निर्मासः यतो न कल्पनार्दुदय- ४० व्यवसितं तत्त्वं परमार्थसन्यवहारमवतरति प्रत्यक्षप्रतिभातस्यैव तव्यवहाँरावतायत् तदमावे तद्- १-ददर्शनाव-चा० घा० मा० मा० । २-मान प्र-मा० मा० । ३ पुरोऽवस्थि-पृ० वा० बा० मा० मा० । १-बन्धं प्रव-चा० बा० ।-म्बन्धव-० ० हा० वि०। ५ "अक्रियासमर्थवस्तु"-७० टिक ६-चुन्यत्र-० वा वा० निना। ७-द्वाराचद-आ० वि०॥

·भानगीमांसा। ४९५ भावात् । न बाध्यक्षपुरोम्नस्त्यावसाय प्रयगाक्षमग्निपानयेलायामेव नीलादिनपनापन् नतिर्भासोदय- प्रसक्तेः । भनो न कल्पनाध्यक्षरिपयस्तत्त्वम् आद्यदर्शनानधिगनन्यात् । अथ सहकारियैफाल्पाद् यमप्याद्यवर्शनायमाथि म नत्वं तथापि न तम्नास्ति न हि तीक्ष्णांशुकर- निकरोपहननां गर्भगृहायनुप्रवेशानन्तग्यप्रतिभासमाना अपि घटादयो भावाः स्वस्मीभूतनेत्राणां भनिभान्नि, न च मागप्रतिभामगात सन्नि यधा चे सहपारिवगात् पूर्वमप्रतिभाता अपि पश्चात् ५ प्रतिभान्ति तथामायापदर्शनं गुजाधांग्रभासि यद्यपि नत्यं नानुमयति स्मरणमहायानप्रभवा तु प्रत्यभिवा तदनु भविष्यतीति न नत्यम्यागत्यम् नायनान्वयव्यतिरेफानुविधायिनी प्रत्यभिमान प्रत्यक्षमिति, मनोच्यने याममया मंविदागा ग तत्यमवमासयति पश्चादपि नविषयत्वान्नाव मासयेत् यथा शमविषयत्वारीकन्ये प्रतिपत्ति विदधाति तथा स्मरणसहयनमपि न तत्र तां विधास्यति नविषयन्याविरोपान न हि परिमलमरणसहायमपि लोचनं गन्ये प्रतिपत्तिदुपलब्ध-१० मिति न तत्त्वप्राणमध्यमात् । किश, कि कुर्याणा स्मृतिरिन्द्रियस्य सहकारित्वं प्रतिपद्यने? पापग्न्य दौफनगिति पेन्। ननु यिनोऽप्यर्थं स्मृतिन्दयन्ती प्रति कथं तन्सन्निधापिते पौर्यापर्य प्रपतमानाध्यक्षपीः सत्याथां भवेत् ! अब यदुपरनं यस्तु नद्राहिणी घुद्धिर्न सत्यार्थप्राहिणीनि युक्तम् अनुपरनं त्यर्थमवगच्छन्ती कथं सा न सत्याथी? अयुक्तमेतत्। यतः सर्यमाणस्वार्थसानुपरतिः फुनोऽवगता? न सरणान् प्युपरतेऽपि स्मृतिप्रवृत्तरित्युक्त-१५ स्यात् । न च स्मरणोपनीनपीर्यापर्यम्य दर्शने प्रतिभासनात् तदप्रच्युतिः इतरेतगश्रयदोपप्रसक्तः । तथाहि-सर्यमाणम्याधम्यानलमयसिनेस्तदुपनीते तत्र दर्शनप्रवृत्तिः सिध्यति नत्सिद्धी च मरणो- पनीतस्यानस्तमयसिद्धिगिति पार्थ नेनरेतराश्रयन्यम् । अथ स्मृतिः संप्रति प्रतिभासविषयादाद भिन्न विषयमभ्यबन्यन्ती निगलम्बना न्यान् प्रतिभासविषयं तमेवार्थमुल्लिखन्ती तु कथमसर्थः विषया! ना दर्शनगृहीतरोवार्थमुल्लिग्नतीत्या प्रमाणाभावान स्मरणोपनीतकन्वायभासिन्यध्यक्षमतिः २० सत्यार्थमारिणी सिमा । न च पूर्यदर्शनमेव पूर्यम्पसगतमर्थमनुभवदेकरचे प्रमाणम् यतो यदि पूर्व- रुपतामर्थम्याऽऽयदर्शनमेवावभासयति तथासति पूर्वापरकत्वं तदेवावगमयिष्यतीति तत्र स्मृतिः प्रवर्तमाना व्या । न च तदपि पूर्वरूपना तम्यायभासयितुं श्रमम् नस्य मन्निहिनमात्रविषयत्वात् पूर्णरूपना दि पूर्वदेश-काल-दशासम्बन्धिना पूर्वदेगादीनां च तद्गने अप्रतिमासनात् न तत्सं- पशिम्पप्रतिभासस्तव संभवी न हि तदप्रतिमासे तत्सम्बन्धिपदार्थरूपमतिमासः अन्यथा नीलताऽ-२५ प्रतिमासेऽपि पीते नीलसम्बन्धिताऽयगतिर्भवेत् । तन्नैकत्वग्राहिण्यध्यक्षमतिः । यच 'दृष्टता प्रत्यक्ष- ग्राह्या' इति परैरुच्यने तत्र दृष्टता यदि तदृषि प्रतिभानता तदा वर्तमाननैव । अथ पूर्वदशि प्रतिमानना तदा पूर्वदशोऽप्रतिमासने फर्य तन्मतिमातनायमासः संप्रति संवेदने? तत्र हि खडएनया सग्निहित रूपमामातीति सैव तत्र युक्ता पूर्वदर्शनं तु प्रत्यस्तमितसिति तदृष्टतापि प्युपरतयेति कथं सा वर्तमानपशि प्रतिभासेत! तदभ्युपगमे या तदृशो निरालम्यनत्वमसक्तिः ।३० न च पर्यटश्यमानना तब व्युपरता दृष्टना तु तदैवोत्पनेति कथमसती येन तां प्रतियती प्रत्यक्ष- मतिनिरालम्बना भवेत् ? यतो यदि हएता तत्र सन्निहिता भवेत् तदा प्रथममागतो नीलादि- रूपनामिव नामप्यधिगच्छेत् न चाधिगच्छतीति मानसमायोऽसाधारणतयाऽसौ नार्थस्वस्पमिति कुतोऽध्यक्षायसेया' तथाहि-पूर्वदर्शनमनुसरनेच पूर्वदृष्टतां व्यवहारी तत्राध्यारोपयति विसरणे वदनध्यवसायात् यच स्मृतिरव्यवस्पति स्वरूपं न तदर्शनपयोपयुक्तम् आकारमेदात् । न च ३५ तदर्शन-सरणे एकं विषयं विभृतः 'पूर्वदृष्टं पश्यामि' इत्यध्यवसायात् । यतः कि मार्यमाणं दृश्य- मानतया रूपं प्रतीयते, आहोखिद् दृश्यमानं सर्यमाणतयेति विकल्पढयम् । तत्र यद्याद्या पक्षस्तथा- सति सर्यमाणं परिस्फुटतया रूपमाभातीति कथं तस्य परोक्षवा? अथ द्वितीयस्तथापि दृश्यमानं मर्यमाणेन रूपेणावमातीति सर्वं परोक्षं भवेदिति न काचिदध्यक्षमतिः सत्यार्था स्यात् । अतोऽक्षधी- बर्तमानमेव रूपं प्रत्येति स्मृतिरपि तदसंस्पर्शि परोक्षं रूपमिति नतयोरक्यम् प्रतिभासमेदस्य सर्वत्र ४० भेदकत्वात् तस्य च विशदाविशदरूपतयावमासमानयोदृश्य-सर्यमाणयोः सद्भावात् कथं न भेदः? - . १ च पूर्वसह-भा० मा० । ३-धानेपि ते वृ० वा० या० विना। ३-स्यानु-१०। ४-गमे त- ५-रणे ए-'गे' इत्यस्य शिरसि न्यखोऽयं द्वित्वसध्याचकोऽनो द्विवचनख्यापनाय प्रतौ निर्दिथे भाति ।

·४९६ द्वितीय काण्डे किञ्च, यदि शुद्धमेव दर्शन स्मृतिनिरपेक्षं पूर्वरूपताग्राहि नन्वेव भाविरूपताग्राहि प्रथमदर्शनं कि नोपेयते न हि भाविभूतयोरसन्निहितत्वे विशेषः ग्रेनैकवाध्यक्षवृत्तिरपरत्र नेति भवेत् । न च पूर्वदृष्ट पश्यासि इति व्यवसायाद पूर्वरूपे एव दर्शनव्यापार 'पूर्वमेवेदं मया दृष्टम्' इत्यध्यवसायाद् भावि- अपेऽपि दर्शनव्यापारप्रसके । अतोऽपासतम्-"इदानींतनमस्तित्वं नहि पूर्वधिया गतम्" इति। न च ५पूर्वदृशा तदा भाविकालताया असन्निधानादग्रहणम् संप्रति दर्शनकाले पूर्वरूपताया अप्यसन्निधे- ततोऽग्रहणप्रसक्तेः । यदि पुनर्माविरूपतामप्यध्यक्षमतुभवति 'पूर्वमेवेदं मया दृष्टम्' इति व्यवहति- दर्शनात् तहिं प्रथमसंवेदनमेव मरणावधिरूपपरम्परामधिगच्छतीति तदैव मृतो भवेत् । न च मृति- सदावे मृतो भवत्युत्पत्तिसमये तु नासाविति कुतोऽयं दोपा यतो यदि तदासौ नास्ति कथमसती सो दर्शने प्रतिभाति। तदप्रतिमासने तु कथं माविरूपपरिगतो भावोऽवमातो भवेत् ? यदेव तत्र १०वर्तमान रूपमामाति तदेवाध्यक्षमस्तु न भावि यदि तु तदपि तदाध्यक्षं तदायाध्यक्ष एव मृत्युपाघे सकलविषयस्य प्रतिभातस्यास्तमयाद तद्विपयाँ तदुत्तरकालभाविनी सर्वा मतिर्निर्विपया भवेत् । किच, भावि-भूतयोरध्यक्षविपयत्वे मिन्नमपि तदध्यक्षविपयं भवेदिति सर्वत्रिकालदर्शी भवेदिति "भविष्यश्चैपोऽयों न शानकालेऽस्तीति न प्रतिमाति"I ] इति निराकृतं द्रष्टव्यम् भावि-भूतकालवावद् भविष्यतो धर्मादेर्दर्शनकालेऽसतोऽपि प्रतिमासनात् । न चाभिन्नयोमांवि- १५भूतरूपयोः प्रतिमासेऽपि भाविधर्मादेमिन्नत्वान्न प्रतिभासः भेदेनाध्यक्षप्रतिमासनाविरोधात् दृश्यन्त एवं हि मित्ररूपा घट-पटादयोऽध्यक्षप्रतिमासमाधानास्तन्न भाविभूतरूपताध्यक्षावसेयेति स्मृति- विषयः पूर्वरूपता दर्शनावमासिनोऽर्थस्य माविरूपता चानुमानावसेया। "नच सरणतः पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्तनम् ॥ "वार्यते केनचिन्नापि तदिदानी प्रदुष्यति । २० [लो० वा. प्रत्यक्ष लो० २३५-२३६] इति निरस्तम् यतो यदि सरणादूर्ध्व वर्तमानरूपे इन्द्रियस्य प्रवर्तनमभिप्रेतं तथासति वर्तमानमात्र परिच्छेदान्न सरणोपढौकितैकत्वग्रहः । अथ पूर्वरूपे तत्रापि यथा प्राव स्मृतेर्दर्शनं पूर्वरूपतायाम- विषयत्वान्न प्रवर्तते तथा तदुत्तरकालमपि अविपयत्वाविशेषात् । "वदा प्रवर्तने चक्षुपो न दोपः" ] इत्यत्रापि यद्यसन्निहिते सरणोपढौकिते नयनं प्रवर्तते त विद्यमानविपयत्वाद २५तदालम्यनं मानं निर्विषयं भवेदिति कथं न दोपः? तिमिरोपहतदशोऽप्यसत्यदर्शनमेव दोप तथा प्रापि समानमिति कथं न दोपः१ अथ वर्तमाने स्मृत्युत्तरकालं तत् प्रवर्तमानमदुष्टं तर्हि नैकत्व- प्रतीतिः । न च यदेव वर्तमानं तदेव पूर्वमिति मेदाभावात् तत्त्वग्रहः अमेदस्यासिद्धेः नहि दृश्यमान- -सर्यमाणयोरमेदासिद्धिः दृश्यमाने स्मृतेः सर्यमाणे च दृशोऽनवतारात् । न च सरणोपनीते पूर्वरूपे डोपामावेऽपीन्द्रियरवर्तन युक्तम् धूमदर्शनोत्तरकालं स्मृत्युपस्थापिते पावकेऽपि दोपा- ३०भावादिन्द्रियप्रवृत्तिप्रसक्तेः शक्यं यत्रापि वचम्- न चापि लिइतः पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्तनम् । वार्यते फेनचिनापि तदिदानी प्रदुष्यति ॥ अथ प्रत्यक्षप्रतिभातास्मात् स्पष्टावभासा व्यतिरिक्ता स्मृतिप्रमवानुमितिर्भिन्नाकायग्निमुल्लिखतीति न तत्र गवतारस्तर्हि विशदडगवसेयाद रूपादस्पटतया पूर्वरूपमुल्लिखन्ती स्मृत्युपजनिता प्रति- ३५ पचिन गुपदर्शितं स्पमवतरतीत्यभ्युपेयम् ततः स्मृतेः पूर्वमुत्तरकालं या पौर्वापर्यविविकं वर्तमान कालमय हगवतरतीति नैकत्वग्राहिणी । ततो विकल्पविकलाध्यक्षमतिः सिद्धा एकत्वप्रतिपत्तिस्तु स्मृतिकृतोदया पृथगेव पूर्वापरविविकरूपावमासिस्पष्टदशः। अथ पौर्वापर्ये दशोऽप्रवृत्तेन तहात् सविकल्पाध्यक्षमतिः जातिगुणक्रियादीनां तु दर्शन- विषयत्वात् तविशिष्टार्थप्रतिपत्तिः सविकल्पिका भविष्यति, न, जात्यादेः स्वरूपानवमासनात् न हि १ "मृति"-वृ. टि.। २"मृति "-१० टि.। ३ "यतो मृरभाववत कय भाविरुपपरिगतो .भावो भन्'-५० टि1 :-याचदु-पृ०। ५-प्यंश्चैकार्थो ० बा० या० भा० मा० विना। ६ पृ० ३१९ ५० ६-७ । प्रमेय. पृ०१७ नि०५०९"परोदिने" -वृ० टि.। "एख-" धृ० टि.।

·शानमीमांसा। ४९७ व्यक्तिडेयव्यतिरिक्तवपुर्याह्याकारतां पहिर्विभ्राणा विगदर्शने जातिरामातीति न तद्योजनादध्यक्ष- मतिः सविकल्पिका । न चान-चकुलादिपु 'तरुस्तम' इत्युलिखन्ती वुद्धिरामातीति नाऽसती जातिः विकल्पोल्लिख्यमानतयापि वहिाहाकारतया जातेरसुद्धासनात् प्रतीतिरेव तत्रापि तुल्याकारतां वचनं या विभर्ति । न च शब्द प्रतीतिवा जातिमन्तरेण तुल्याकारतां नानुभवति जातिर्जाति' इत्य- परजातिव्यतिरेकेणापि गोत्वादिसामान्येषु तयोस्तुल्याकारतादर्शनात् । न च तेष्वप्यपरा जाति:५ अनवस्थाप्रसक्तः । अथ तुल्याकारा प्रतिपत्तिर्यदि निनिमित्ता तदा सर्वदा भवेत् न वा कचित् व्यक्ति- निमित्तत्वे आम्रादिष्विव घटादिष्वपि 'तरुस्तकः' इति प्रतिपत्तिर्भवेत् व्यक्तिरूपताया अत्रापि समानत्वात् , असदेतत्। व्यक्तिनिमित्त्वेऽपि प्रतिनियतव्यक्तिनिमित्तत्वाचातिप्रसङ्गः यथा हि ताः प्रतिनियता एव कुतश्चिनिमित्तात् प्रतिनियतजातिव्यञ्जकत्वं प्रतिपद्यन्ते तथा प्रतिनियतां तुल्याकारां प्रतित्ति तत एव जनयिष्यन्तीति किमपरजातिकल्पनया? यथा वा गुडूच्यादयो भिन्ना १० एकजातिमन्तरेणापि ज्वरादिशमनमेकं कार्य निर्वर्तयन्ति तथा आम्रादयस्तरुत्वमन्तरेणापि तत एव 'तरुस्तक' इति प्रतिपत्ति जनयिष्यन्ति नान्य इति व्या तेषु तरुत्वजातिकल्पना । तन्न जातिदर्शने कल्पनामाने वा यहिराकारमाविभ्रती खेन वपुपा प्रतिभाति कल्पनायुद्धावप्यविशदाकारव्यक्तिरूप- मन्तःशब्दोल्लेखं वापहाय वर्णसंस्थानव्यतिरिक्तजातिस्वरूपानवमासनात् । तन्नाप्रतीयमाना जाति: सती । नापि कस्यचिद विशेषणमिति न तद्योजनाविधायिनी अध्यक्षमतिरिति न सविकल्पिका । एवं१५ गुण-क्रियादीनामप्यप्रतिमासनादसत्त्वमिति न तविशिष्टार्थग्राह्यध्यक्षं सविकल्पकतामनुभवति । अथ निर्विकल्पकत्वेऽध्यक्षेण शुद्धवस्तुग्रहणात् कथं ततो व्यवहृतिः सा हि हेयोपादेययोर्दुःख-सुख- साधनत्वनिश्चये हानोपादानार्या दृष्टया न च निर्विकल्पकमध्यक्षं तन्निश्चयरूपम्, असदेतत् । यतो यद्यपि सविकल्पकमध्यक्ष तथापि कथं तदर्थिनां तत्र ततः प्रवृत्तिः न हि निश्चयमात्रात् फलार्थिना प्रवर्तन्ते अपि तु तज्जननयोग्यतावसायात् सा चासन्निहितफलानिश्चये न निश्चेतुं शक्या । न च २० परोक्षं सुखसाधनत्यं निश्चिन्वती मतिरध्यक्षतामनुभवति अनुमितेरप्यध्यक्षताप्रसक्तः परोक्षनिश्चय- रूपताया अविशेषात् । न व निश्चयात्मकेनाध्यक्षेण वस्तु निश्चीयते तत्प्रतिवद्धा च प्रागर्थक्रियोप- लब्धा ततः पुरस्थार्थावसायात् तत्र स्मृतिः प्रादुर्भवन्ती तामिलापजननात् प्रवृत्तिमुपजनयति निर्विकल्पकेऽप्यस्य समानत्वात् । तथाहि-प्रत्यक्षप्रतिभाते वस्तुनि पूर्वमर्थक्रियावगतेति तत्सरणीव- (णाद)मिलापेण प्रवृत्तिर्भविष्यतीति का स्व-परपक्षयोविशेषः? अथ वस्तुखरूपप्रतिभासं दर्शन-२५ मर्थक्रियासम्बन्धाननुभवान्न प्रवृत्तिमुपरचयितुं क्षमम् तत्सम्बन्धानुभवे वा सविकल्पकं तद् भवेत् । न चामवर्तकस्य प्रामाण्यम्-"प्रामाण्यं व्यवहारेण" । ] इत्यत्र "व्यावहारिकस्य चैतत् प्रमाणस्य लक्षणमुक्तम्" ] इत्यभिधानात्, असदेतत् यतो न दर्शनं केवलं प्रमाण क्षणिकत्वादावपि तस्य भावात् किन्तु अभ्यासपाटवादिसव्यपेक्षं यत्रांशे विधिप्रतिषेधविकल्पद्वयं जनयत् पुरुपं प्रवर्तयति तत्रास्य प्रामाण्यमिति निश्चयापेक्षय प्रत्यक्षस्य ३० व्यवहारसाधकत्वान्न प्रामाण्यक्षतिः, नन्वेवमपि यदि निश्चये सति प्रवृत्तिस्तदमावे च नेत्यभ्युप- । १-यद्ध्यति-आ० हा० वि०।-इयान्यति-वि० स० । ३ "शब्द-प्रतीयो."- वृ० टि.। ३ शास्त्रवा० स्थाद्वादक० ४० १५६ द्वि० ५० ५। ५-पत्ति त ए-५०। ५ "यथा धान्यमयाबीना नानारोगनिवर्तने । प्रत्येक सह वा शफिर्नानालेऽभ्युपलभ्यते ॥ न तेषु विद्यते कश्चित् सामान्यं तत्र शक्तिमत् । चिरक्षिप्रादिभेदेन रोगशान्त्युपलम्मतः ॥ सामान्येऽतिशयः कश्चित्र हि क्षेत्रादिभेदतः । एकमतया नित्यं धान्यादेख स विद्यते । एवमसन्तमेदेऽपि क्षेचिनियतशचितः । नुल्यप्रत्यवमशोदेहेनुलं यान्ति नापरे" ॥ -तत्वसका०७२३-७२६ पृ०१३९। -त एव बृ० मा मा० । ७ "व्यवहृतिः -q० टि०। ४-ननि-आ। १ "अर्थक्रिया"-० टिः । १०-णामि-वृ० मा० मा० आ० हा०वि०। ११-पयं व्यवहारेण तत्र भा० मा आ० हा० वि० । १२ पृ० १५६०३४ । १३ "दर्शनमात्रस्य-० टि.। .

·५९४ द्वितीय कीण्डे- गमस्तहिँ प्रवृत्तिकरणोनिश्चय ऐच प्रमाणं भवेत् नव दर्शनगृहीतं नील निश्चिन्वन्नुपजायमानो विकल्पो गृहीतग्राहितया अप्रमाणम् यतोऽर्थक्रियासम्बन्धितामुल्लिखन्ती दर्शनावगतस्यार्थस्य कल्पना प्रवृत्तिमारचयति । न च विशदहशार्थक्रियासाधकता तस्यावगतेति कथं कल्पना न भिन्नविषया? सर्वत्र च कल्पनैव प्रवृत्ति विरचयति दर्शनाभावेऽप्यनुमानात् प्रवृत्तिदर्शनाद् दर्शनसद्भावेऽपि पक्षणिकादी व्यवसायामावाद प्रवृत्तेरमावाद् व्यवहारमुपरचयन्ती मतिः प्रमाणमिति न निर्विकल्पिका सां प्रमाणं किन्तु विकल्पिकैव । ननु न विकल्पस्थाप्रामाण्यम् किन्त्वसी प्रत्यक्षं न भवति अनुमानता. भ्युपगमात् । अथ लिङ्गजत्वामावादपरोक्षमर्थ निश्चिन्वन् कथमनुमानं विकल्प? नैतत् यतो नापरोक्ष- मेवार्थमसौ निश्चिनोति अर्थक्रियासम्वन्धित्वस्य परोक्षस्याप्यध्यवसितेस्तदावे च प्रवृत्तेरयोगात् । साच फलसङ्गतिः परोक्षाऽनुमानग्राह्या दृश्यमान इव प्रदेशे परोक्षदहनसङ्गतिः । न च तत्र धूम- १० लिङ्गसद्भावादलुमानावतारेऽपि फलसम्बन्धितायां लिगामावान्नानुमानप्रवृत्तिः प्रतिमासमानरूपस्यैव लिङ्गत्वात् । तथाहि-उपलभ्यमाने जलरूपे शीतस्पर्शादयस्तत्सहचारिणो यदि निश्चेतुं शक्याः कालान्तरस्थायितया तदा तत्र प्रवृत्तियुक्ता रूपमतिमासमात्रस्य तु तदैवोदयान्न तदर्था प्रवृत्तिः सहता प्रवृत्तौ वा तदविरतिप्रति स्पर्शादीनां चैकसामग्र्यधीनतयोपलभ्यमानं रूपं हेतुः स्थैर्य चोपलभ्यमानं कालान्तरस्थितौ लिङ्गमिति कयं न निश्चयोऽनुमानम्? न च सम्बन्धसरणपक्ष- १५ धर्मत्वनिश्चयादुपजायमानमनुमानमनुभूयते अत्र तु त्रैरप्यपर्यालोचनमन्तरेणापि नीलानुभवानन्तरं 'नीलमेतत्' इति निश्चयो झगित्युदेतीति नानुमानतास्य यतो न सर्वदानुमितिौरूप्यपर्यालोचन- मपेक्ष्य प्रवर्वते अस्यन्ताभ्यासात् कदाचित् सम्बन्धमरणानपेक्षलिङ्गखरूपदर्शनमात्रादुदयदर्शनाद् धूमोपलम्माभ्यासदशायामग्निप्रतिपत्तिवत् । अथात्राविनामावपर्यालोचनंभागासीदनवगतसम्बन्धस्य घूमदर्शनादेवामतीतेस्तहिं मन्दाभ्यासे प्रकृतेऽपि पर्यालोचनमस्त्येव-एवंजातीये पूर्वमप्यर्थक्रियो- २०पलब्धा इदमप्येवंजातीयं प्रतिमासमान रूपम्' इति । अभ्यासदशायां तु रूपदर्शनादेव पर्यालोचन- मन्तरेणापि झगिति फलयोग्यता प्रतीयते इति व्यवस्थितमेतत्-दृश्यमानं रूपं धर्मि तत्फलयोग्यता साध्या तद्रूपसामान्यं लिङ्गमिति न प्रतिसाथैकदेशत्वमपि हेतोः अतो निश्चयः स्वरूपावमासादुदय- मासादयन् परोक्षमर्थक्रियायोग्यत्वं निश्चिन्वननुमानमेव । व्यवहारोऽप्यते एव न प्रत्यक्षात् । माहव- "तदृष्टावेच दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यमाविनः। सरणादमिलाषेण व्यवहार प्रवर्तते इति सरणादनुमानरूपाद् व्यवहार प्रवर्तत इत्ययमर्थः। नैन्यन्यगतचेतसोऽभ्यस्ते परिमलादावविकल्पाक्षमतेः प्रवृत्तिदर्शनात् कथं न निर्विकल्पकं प्रवर्तकम् ? किच, यचनुमितिरेव वा सर्वदा प्रवृत्तिमारचयति तर्हि तम नाध्यक्ष प्रमाणमिति २१ १ "सविकल्पिका-० टि०। -मावेप्र-आ० हा० वि० विना। ३ "उत्तरम्'-वृ० टि०। ४ "जन- में"-० टि०। ५ “अनुमानरुपानिश्चयात्"-वृ० टि०। ६ "येन पार्तिककार एवमाह" इत्युक्लिप विमिनोत्तरार्ध- फमेतत् पर्व न्यायविन्दुटीकाटिप्पण्यामुत्तमित्य वर्तते- "तहुधावेव घटेषु संवित्सामर्थ्यमाबिन । खव्यापारखकरणात् सरणादिस्योंदि"-पृ० ११ १०५ "तदुत्वम्इति कृत्ला इदं पद्य सिद्धिविनिश्चयटीकायामुपन्यस्तमस्ति-लि. पृ० ९० ५० १४।' सिद्धिविनिश्चयटीकाया "कारिका विधुण्वनाह" इत्युपक्रम्य ""तदृष्टादेव' इत्यादि प्रतीक निर्दिश्य च व्याख्यातमेतत् पद्यमित्यं दृश्यते-"निर्विकल्पिका दृष्टिलदृष्टिस्तस्या सत्या पुनय दृष्यास्तेपुव्यवहार । प्रवृत्तावतीक्रियमाणाया कुत इत्यवाह- सवित्तीत्यादि-सवित्तेर्वक सामर्थ्य तस्माद् या सजातीयस्मृतिस्तस्या अभिलाष धादिशब्देन द्वेषपरिग्रहवस्मादिति"-लि. पृ० १९८५० १५-२२ । सिद्धिविनिश्चयटीकाव्याख्यानत एतत पद्यमित्य कल्पयितुमुचित माति- तदृष्टावेव श्रेषु सवित्तिवळभाविन । स्मरणादमिलापादेर्व्यवहार प्रवर्तते ॥ । "यदुचम्, इत्युमियोद्धत पद्यमिदं धर्मसंप्रइण्या,वर्तते-१० १६,द्वि० ० ० 1 पृ० १६६० १६ ॥ नत्वन्य-पृ० बिना। - ·बातमीमांसा ।। ४९९ खसंवेदनमानसेवैकमध्यक्ष भवेत् तथा च-"रूपादिखलक्षणविषयमिन्द्रियज्ञानम् आर्यसत्यचतुष्टयन गोचरं योगिशानम्" ] इत्यादि चतुर्विधाध्यक्षोपवर्णनमसङ्गतमनुपज्येत । अथ निर्विकल्पकमध्यक्ष नार्थस्वार्थक्रियायोग्यतामधिगच्छति तदभावे न प्रवृत्तिरित्यप्रवर्तकत्वान्न बाह्ये प्रमाणं तहानुमानमपि नार्थक्रियासद्गतिमवमासयति तस्यावस्तुविषयत्वात् तथा च तदपि कथं प्रवर्तकम् ? अथ तदध्यवसायितया तस्योत्पत्तेरर्थनाहित्वाभावेऽपि प्रवर्तकता, असदेतत् तद्ध्यव-५ सायित्वस्थाप्यनुपपत्तेः । तथाहि-तद्ध्यवसायित्वं तस्य कि ग्राहकाकार, उत ग्राह्याकारः इति चकव्यम् यदि प्राहकाकारस्तदा तस्य ग्राहकं स्वरूप न पाहामथै सन्निधापयतीति न तदध्यवसायोऽ- नुमानसाध्यः । अथ ग्राहाकार सोऽपि नार्थखरूपसंस्पीति कथं तदवगमे वाह्यार्थाऽध्यवसिति- रनुमानफलम् । तदेवमनुमितेः स्वसंवेदनमात्रपर्यवसितत्त्वावार्थप्रदर्शनद्वारेण प्रवर्तकता युक्ता । नन्यनुमाने सति प्रवृत्तिर्दशा तदभावे सा न दृष्टेति तत्कार्यासौ निश्चीयते त_भ्यासदशायां विकल्स-१० विकले दर्शने सति प्रवृत्तिष्टा प्रतिपदोचार तत्र विकल्पनासंवेदनेऽपि पुरंपरिस्फुटप्रतिसासमात्रा- देव प्रवृत्युपपत्तेस्तत्कार्याऽसौ किं न व्यवस्थाप्यते। अथानुमानादनभ्यासदशायां प्रवृत्तिरुपलब्धेति तदन्तरेण सा कथं भवेत् ? न; मन्दाभ्यासेऽनुमानादेव प्रवृत्तिः अभ्यासदशायां तु पर्यालोचनलभ- णानुमानव्यतिरेकेणापि वस्तुदर्शनमात्रादेव समस्तु तथादर्शनात् अन्यथाऽनभ्यासदशायामनुमानात् प्रवृत्तिदर्शनात् सर्वदानुमानस्यैव व्यवहृतिजनकत्वे प्रत्यक्षेण लिनग्रहणाभावतस्तनिश्चयक्रदपरमनु-१५ मानमभ्युपगन्तव्यम् तत्राप्यनुमानान्तरालिहनिश्चय इति तन्निश्चयकृदपरमनुमानमित्यनवस्थाप्रसङ्गतो न कदाचिद् व्यवहतिर्भवेत् । ततोऽविकल्पकं दर्शनमभ्यासदशायां व्यवहारकदभ्युपगन्तव्यमन्यथा पूर्वोक्तप्रकारेणानुमानानवतारात् । न च पौर्वापर्यऽप्रवृत्तिमत् सन्निहितमात्रावमास्यध्यक्ष कथं ताहर- लिङ्गग्रहणक्षम यतोऽनभ्यासावस्थायामनुमानात् प्राय व्यवहारः पश्चात्त्वध्यक्षादभ्यासदशायामिति प्रेर्यम् ? यतः संवृत्या लिङ्गप्रतिवन्धनाहि प्रत्यक्षमभिमतम् लोकस्य होवमभिमानः तदेव साध्य-२० प्रतिवद्धं लिङ्गमहं पश्यामि इति तदभिमानाञ्च लिङ्गप्रतिवन्धप्रायध्यक्ष व्यवहारफदभ्युपेयते परमार्थ- पर्यालोचनया तु न प्रत्यक्षानुमानसेदा नापि व्यवहार संवेदनमात्रत्वात् सर्वप्रपञ्चस । खसंवेदनं व सकलविकल्पविकलमिति कथं खार्थनिर्णयखभावं ज्ञानं प्रमाणं सिद्धिमासादयेत् ? [निर्विकल्पकमेवाध्यक्षमिति मतं प्रतिविधाय सविकल्पस्याध्यक्षत्वमुपपाव च सिद्धान्ति खार्थनिर्णयखभावज्ञानस्य प्रमाणसामान्यलक्षणत्वव्यवस्थापनम्] २५ अन्न प्रतिविधीयते-खार्थनिर्णयस्वभाव प्रत्यक्षं न भवति' इत्येतत् किं तबाहकप्रमाणामावाद- भिधीयते, आहोखिन् तद्बाधकप्रमाणसद्भावात् ? तत्र न तावदाद्या पक्षोऽभ्युपगमाई स्थिरस्थूल साधारणस्य स्तम्मादेरर्थस्य पहिरन्तश्च सद्रव्यचेतनत्वाद्यनेकधर्माकान्तस्य शानस्यैकदा निर्णयात सांशखार्थनिर्णयात्मनोऽध्यक्षस्य खसंवेदनमत्यक्षसिद्धत्वात् तद्राहकप्रमाणामावोऽसिद्धा । (तथाहि- अन्तर्वहिश्च खलक्षणं पश्याश्योलोका स्थूलमेकं स्वगुणावयवात्मकं ज्ञानं घटादिकं च सकप्रति- ३० पत्त्याध्यवस्थति, न चेयं प्रतिपत्तिरनध्यक्षा विशदखभावतयानुभूतेः । न च विकल्पाऽविकल्पयोर्म- नसोयुगपद्वत्तेः क्रमभौविनोर्लधुवृत्तेर्वा एकत्वमध्यवस्थति जनस्तनेत्याविकल्पाऽध्यक्षगतं वैश १ बौद्धसम्मत केवलनिर्विकल्पकप्रामाण्यपक्ष वैयाकरणसम्मत केवलसाविकल्पकप्रामाण्यपक्षं च निराकृत्य निर्विकल्पक- सविकल्पकोभयनामाण्य व्यवस्थापयितुं कुमारिलेन चर्चा कृताऽस्त्रि-लो० वा० प्रत्यक्षसू० श्लो० ८६-१४५ । सैव चर्चा तदीयानि कानिचित् पद्यान्युपयुज्य वाचस्पतिमिश्रेिण सूक्ष्मेक्षिकमा दयहारिण्या च शुल्या विस्तरमुपनीता दृश्यते-न्यायवा० ता० टी० १० ११३-१३७॥ अनत्य शास्त्रार्थ प्रस्तुतप्रन्धयेल्या कचित् कचित् शब्दसाम्यमजदेव रक्षेपेण भयन्तरेण च प्रमेयकमळमार्कण्डे पर्वते-पृ०० वि००६-पृ० ११ वि० १६०२ मार्तण्डगतश्च स एव शास्त्रार्थः अक्षरशः समादाय पुनरनेकधा पल्लवीकृख च वर्णितः स्याद्वादरत्नाकरे दृश्यते-पृ० ७५-८८ आ० । शानवाः स्याद्वादक० पृ० १५६.द्वि० ५० १-। १-पद -० हा० वि० । शास्त्रपा० स्माद्वादका १० १५६ दि० ५० ११ । ३-माविनोल-०,आ० वि० । - । -- ·५०० द्वितीये काण्डे- विकल्पे सांशखाांध्यवसायिन्यध्यारोपयतीति वैशवावगतिः एकस्यैव तथाभूतखार्थनिर्णयात्मनो विशदज्ञानस्यानुभूतेरननुभूयमानस्यांप्यपरनिर्विकल्पकस्य परिकल्पने बुद्धेश्चैतन्यस्यापरस्य परिकल्पना- प्रसह इति साङ्मयमतमप्यनिषेध्यं स्यात् । किञ्च, सविकल्पाविकल्पयोः का पुनरैक्यमध्यवस्थति ? न तावदनुभवो विकल्पेन आत्मन ऐक्यमध्यवस्थति व्यवसायविकलत्वेनाभ्युपगमात् तस्य अन्यथा ५भ्रान्तताप्रसङ्गात् । नापि विकल्पोऽविकल्पेन खस्यैक्यमध्यवस्यति तेनाविकल्पस्याविषयीकरणात् अन्यथा खलक्षणगोचरताप्राप्तेः अविषयीकृतस्य चान्यत्राध्यारोपाभावात् न ह्यप्रतिपनरजतः शुक्ति कायां रजतमध्यारोपयितुं रजतमेतत्' इति समर्थः । न च यथेश्वरादिविकल्पस्तंदविषयीकरणेऽप्य- ध्यवसिततद्भाव उपजायते तथानाप्यध्यवसिताविकल्पखभावो विकल्पः समुपजायत इति स तयो- क्यमध्यवस्थति, उत्कोत्तरत्वात् । तथाहि-न तावदनुभव ऐवंरूपमात्मानमवगच्छति तेनास्यार्थस्या- १०विषयीकरणाद 'एतद्रूपतया तस्यासिद्धेश्च । न हि मरीचिका जलरूपतयाऽध्यवसिता तद्रूपतय सिद्धार्थक्रियोपयोगिन्युपलब्धा एवमनुभवोऽपि विकल्परूपतयाऽध्यवसितस्तथाऽसिद्धो नार्थक्रियो- पयोगी नातः किञ्चित् सिध्यति । नापि विकल्पः तस्याऽवस्तुविषयत्वाभ्युपगमात् । यदि पुनर्विकल्प- स्तद्रूपमात्मानमध्यवस्येत् वहि परमार्थविषयता तस्येति "विकल्पोऽवस्तुनि साद् विसंवादादुपलव" । १५ इति असङ्गतं स्यात् । अत एव न विकल्पान्तरमपि तमध्यवस्येत् तस्यापि तुल्यदोपत्वात् । किश, तयोरैक्यं व्यवस्थतीत्यत्र यदि विकल्पं निर्विकल्पफतया मन्यते व्यवहारी तदा निर्विकल्पकमेव सर्वे शानमिति विकल्पव्यवहारोच्छेदादनुमानप्रमाणाभावः । अथाविकल्प विकल्पतया तदा सविकल्पक मेव सर्वं प्रमाणमिति अविकल्पमत्यक्षवादो विशीयत । यथा हि प्रक्षाकरामिप्रायेण मणिप्रमायां मणिज्ञानं य एव मणिमया दृष्टर स एव मात' इत्यमिमानिनः प्रत्यक्ष प्रमाणम्-अन्यथाऽभ्यासदशायां २० भाविनि दृश्य-प्राप्ययोरेकत्वाध्यवसायात प्रत्यक्षमेव प्रमाणमिति न भवेत् अन्यस्य तन्निवन्धनस्य तत्राप्यमावाद तथा सबै निर्विकल्पं विकल्पत्वेन निश्चित्य साविकल्पकमेव सर्व ज्ञानमित्ति यो व्यव- हरति तस्य किमिति तदेव न प्रमाणम् ? यथा हि दृश्यं प्राप्यारोपात् प्राप्यम् तथाऽविकल्पो विक- पारोपाद् विकल्पो भवेत् न्यायस्य समानत्वात् । अथ यथा प्राप्यमणिप्रमा-मणिप्रतिभासयोरेकत्वा- ध्यवसायेऽपि न मणिप्राप्तौ तत्प्रतिमासस्यामाव-अन्यथा मणिः प्रतिमातो न प्राप्तः स्यात्-तथा २५सविकल्पाविकल्पयोरेकत्वाध्यवसायेऽपि निर्विकल्पकस्य नाभावा, नन्वेवं सांशस्थूलैकस्पष्टप्रतिमास- व्यतिरिकस्य निरंशक्षणिकपरमाणुप्रतिमासलक्षणनिर्विकल्पकानुभवस्य तदैव निर्णयप्रसक्तिः । अथ विकल्पेनाविकल्पस्य सहस्रांशुनी तारानिकरस्येव तिरस्कारान तथा निर्णयस्तर्हि विकल्पस्याप्य- विकल्पेन तिरस्कारात् प्रतिमासनिर्णयो न स्यात् । अथ विकल्पस्य वलीयस्त्वादविकल्पस्य च दुर्वलत्वात् तेन तस्य तिरस्कार, ननु कुतो विकल्पस्य ३०वलीयस्त्वम्! प्रचुरविषयत्वादिति चेत्, न, अविकल्पविषय एव प्रवृत्यभ्युपगमात् अन्यथाऽस्य गृही- १-कल्पे खांश-० ल० वा. वा. विना। २-स्थाप-आ। ३-कल्पत्वे-ल. विना । "न तावनिर्वि- कल्पका अध्यवसायविकललात तस अन्यथा भ्रान्तताप्रस:"-प्रमेयक० पृ० ९ द्वि. पं० ३ । “न तावनिर्विकल्पकम् तस्याध्यवसायशून्यखात् इतरथा प्रान्तलप्रसक्कि" स्याद्वादर० पृ. ४२५० ४ आ० । ४-स्तद्वि-वृ०। ५ एवंखस- आ० हा० वि०। ६ तथावस्तु-मा० मा० विना। ७ "अनुभवरूपम् -बु० स० टि.। ८ "विकल्पोऽवस्तुनिर्भास इत्यस्य विरोध" । अवस्तुनिर्मास "अवस्तुनि निर्मास प्रतिमासो यस्य विकल्पस्य स " इत्यस्य, "प्रन्थस्य-प्रमेयक पृ० १ वि० ५०४ टि. १६, १७। “तदुत्तम्-विकल्पोऽवस्तुनिर्मासौ(सो) विसवादावुपलव". सिद्धिवि० टी० लि. पृ० १० १० १२ । "ययोता विकल्पो वस्तुनि साद्विसवादादुपहन इति"-प्रशस्त्र० के० पृ० १९० प० १८ । "विकल्पोऽवस्तुनिर्मासात्" इति वचो विरुष्यते"-स्सावादर० पृ० ८२५० ६ ० 1 "विकल्पोऽवस्तुनिर्मासाद् विसवादादुपछ । प्रत्यक्षाम" इति वचनात्-धर्मस पृ० १३४ प्र० पं० १। "तदुच्यम्" इति रुखा "विकल्पो वस्तु- निर्मासादसवादादुपचन " इत्युकृतं वर्वते सर्वदर्शनसाहे-पृ. ४४ द० २५० ३३५ । ९ "विकल्पान्तरस"-० ल. टि.। १. सर्वज्ञा-मा० मा० मा० विना। ११-माणं नाला । १२-सकला-आ० हा० वि०। ११-कल्पिकानु-स. आहा० वि० ।-कल्पिका त्वानु-वा० वा० मा० मा०। १४-ना तमोनि- आ० । भानुना तारानिकरस्येवेति चेत्"-प्रमेयक पृ०८ द्वि०६० १४1"तिम्ममाननी विभावरीमुजंगपेवेति चेतू"-स्साद्वादर पृ०७१ म २५ मा०।। 1 -- ·ज्ञानमीमांसा। ५०१ तग्राहित्वासंभवात् । निर्णयात्मकत्वात् तस्य तदात्मकत्वमिति चेत् । ननु तस्य किं स्वरूपे निर्णयात्म- कत्वम्, उतार्थरूपे ? न तावत् स्वरूपे “सर्वचित्त-चैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम्" [ न्यायवि० १-१०] इत्यस्य विरोधात् । एवमपि तत्र तेस्य निर्णयात्मकत्वे चक्षुरादिक्षानं खपरयोस्तदात्मकं कि न भवेत् ? तथा च खार्थीकाराध्यवर्सायाधिगमश्चक्षुरादिचेतसां सिद्ध इति केन कस्य तिरस्कारः? तन्न विकल्पः स्वरूपे निर्णयात्मकोऽभ्युपगन्तव्यः । अथाऽयं तस्य निर्णयात्मकत्वम्। नन्वेवमेकस्य५ विकल्पस्य निर्णयानिर्णयसमावं रूपद्वयमायातम् तच्च परस्परं तद्वतच यद्येकान्ततो भिन्नमभ्युप- गम्यते समवायादेरनभ्युपगमात् सम्यन्धासिद्धेः बलवान् विकल्पो निर्णयात्मकत्वात्' इत्यस्यासिद्धिः। न च रूपादीनामिव परस्परमेकसामध्यधीनतालक्षणः तयोः सम्बन्धः तद्वता चाग्निघूमयोरिव तदु- त्पत्तिलक्षण इति वक्तव्यम् खाभ्युपगमविरोधात् । किञ्च, यदा विकल्पस्य कारणत्वम् निर्णयाऽनिर्णय- योश्च कार्यत्वं तदा विकल्पस्य पूर्वकालत्वं तयोश्चोत्तरकालत्वम् प्रक्षाकरामिप्रायात् तु विपर्ययोऽपि १० मरणलिङ्गस्यारिपादेस्तत्कार्यतया प्राग्माविनस्तेनाभ्युपगमात् तथा च मिन्नकालस्य विकल्पस्य न निर्णयानिर्णयात्मकत्वमिति शानरूपताया अप्यमावः तद्विकलस्य गत्यन्तराभावात् तयोश्च विकल्प- खभावविकलतया निःखमावता । ज्ञानाद् मिन्नयोरनुपलभ्यत्वेन गत्यन्तराभावात् वयं तयोरुपलम्मे विकल्पाद् मिन्ने माने स्याताम् एवं च यदनिर्णयात्मकं तत् तदेव यञ्च निर्णयखरूपं तदपि तदेव तथों च निर्विकल्पकस्य पृथगुपलम्मनिर्णयः स्यादिति पूर्वोत्तमेव दूपणं पुनरापतति, निर्णयात्मकेऽपि १५ चक्षुरादिज्ञानमपि तथैव स्यादिति पूर्वोक्त एव दोपः । तत्रापि रूपद्वयकल्पनायां प्रकृतो दोपः अन- वस्था च । तन्न परस्परं तद्वतच भेदैकान्तो युक्तः । अमेदैकान्तेऽपि तस्यमेव तद्वान् वा भवेत् तथा चन प्रकृतसिद्धिः। अथ निर्णयानिर्णयस्वभावयोरन्योन्यं तद्वतश्च कथञ्चितादात्म्यं तहि यत् खात्मनि अनिर्णयात्मकं वहिरयं च निर्णयसमाव रूपं तत्साधारणमात्मानं प्रतिपद्यते चेद् विकल्पः स्वरूपेऽपि सविकल्पका २० प्रसक्तः अन्यथा निर्णयस्वभावतादात्म्यायोगात् । न च स्वरूपमनिश्चिन्वन् विकल्पोऽथ निश्चिनोति इतराऽगृहीतस्वरूपमपि शानमर्थग्राहकं भवेदिति न नैयायिकमतप्रतिक्षेपः । न च नैयायिकाभ्युप- गमेन परगृहीतस्य खगृहीततादोपः भवन्मतेपि परनिश्चितस्य स्वनिश्चितत्वप्रसक्तेः । यथा च पर जौतमननुभूतत्वान्नात्मनो विपयस्तथा विकल्पस्य स्वरूपमनिश्चितत्वानात्मनो विषय इति समान पश्यामानच तस्यापि विकल्पान्तरेण निश्चयः तस्यापि विकल्पान्तरेण निश्चयापत्तेरनवस्थाप्रसते २५ न च विकल्पस्वरूपमनुभूतमपि क्षणिकत्वादिवदनिश्चितमर्थनिश्चायकं युक्तम् अनिश्चितस्यानुमवेअपि क्षणिकत्ववत् स्वयमव्यवस्थितत्वात् अव्यवस्थितस्य च शशङ्गादेरिवान्यव्यवस्थापकत्वायोगान् । यथा च विकल्पस्य खार्थनिर्णयात्मकत्वं तथा चक्षुरादिबुद्धीनामपि तद्युक्तम् अन्यथा तासां तबाहकत्वा- योगात् । अथ विकल्पस्य बहिरर्थे प्रवृत्तिरेव नास्तीति कथं तनिर्णयात्मकः? न हि नीलक्षानं पीता- प्रवृत्तिकं वनिर्णयात्मकं वल्लं शक्यम् प्रतिपन्नभिप्रायवीत् वौद्धैर्वाह्यार्थव्यवसायात्मकत्वं विकल्पस्य ३० परमार्थतो निर्विषयत्वेऽपि व्यावय॑ते, तद्युक्तम् । यतः किमिदं विकल्पस्य परमार्थतो निर्विषयत्वम् ! यद्यात्मविषयत्वं तात्मविषयं निर्विकल्पकमपि ज्ञानं निर्विषयमित्यर्थनिर्णयात्मकत्वाद् बलवान विकल्प इति निर्विकल्पकानुभवस्य निर्णयस्तिरस्कारक इत्यसङ्गतं स्यात् सविकल्पकस्यैव कस्यचिद- भावादात्मविषयस्य निर्विकल्पकस्यापि विकल्पवत् सविकल्पकस्यैवं वा भावात् न चैवं कस्यचित् मति- पत्तुरभिप्रायः । अथ साधारणस्यास्पष्टस्य ख-परयोरविद्यमानस्याकारस्य शब्दसंसर्गयोग्यस्य विपक्षी-३५ करणं निर्विषयत्वम्, न तस्य तत्र संवन्धाभावतो विषयीकरणासंभवात् तथापि तद्विपयीकरणे सर्व- "विकल्पस्य-वृ०० टि। ३ "वलीयत्वम्-० ल० टि.। ३ न्यायविन्दुसूत्रे 'प्रत्यक्ष पदं नास्ति । ४ "खरूपे"-३० स० टि।। ५ "तस्य विकल्पख"-वृ० स० टिक। -सायो धि-वृ०। ७ इति नव-। ८ "निर्णयानिर्णययो." वृ० टि०। ९-था मि-पू०। १० तद्विकल्पस्य ल० भा० मा० बिना। ११ च नि- आ० हा० वि० । १२-था नि-पृ०। १३-सके चलवा० घा० विना । १४-पथे नि-छ। १५-भावा- था. हा० वि०। १६-था गृ-१० विना। १७-झानम-वृ० २० वा वा० मा मा० विना। १८-त्वात्मनो वृ०।-स्वान मनो वृ० स०। १९-शात् तु धौ-० वा. वा० भा० मा० । २०-चचामा-भा० मा० ।

·५०२ द्वितीये काण्डे मपि भानं तथैव खविपय विषयीकुर्यादिति तदुत्पत्त्यादिसम्बन्धकल्पनमनर्थकमासज्येतानच वादा स्यलक्षणस्तत्र तस्स सम्बन्धः तदाकारे विकल्पकत्वस्य अविकल्पकत्वे वा तदाकारत्वस्य प्रसके। तदुत्पत्तिसम्बन्धवशात् तेन तहहणम् इत्येतदप्ययुक्तम् तदाकारस्य तज्ज्ञानोत्पादकत्वेन खलक्षणत्व- प्राप्तेस्तनानस्य सविषयताप्रसक्तिदोपात् । नच खवासनाप्रकृतिविभ्रमवशादतदुत्पन्नमतदाकारं च ५तत् तद्विपयीकरोति अक्षसमनन्तरविशेषात् अन्यथाप्युपजातस्य तथाखविपयीकरणप्रसक्तः सर्वत्र तदाकारतदुत्पत्तिप्रतिवन्धकल्पनावैयर्थ्यप्रसक्तः । अतस्तदाकारविषयीकरणासंभवाद् विकल्य्यार्था- भावतो दृश्य-विकल्प्यावाचेकीकृत्य प्रवर्तत इत्ययुक्तमभिधानम् । ततो न वलवान् विकल्प इति कथं तेनाविकल्पतिरस्कार इति अविकल्पकनिश्चयस्तदेव भवेत् न चैवम् अतो नाविकल्पस्य विकल्पेनैकत्वा- ध्यवसायः। किञ्च, विकल्पेऽविकल्पकस्यैकत्वेनाध्यारोप इति कुतो निश्चीयते? अस्पष्टाखलक्षण- १० पाहिणि स्पष्टखलक्षणग्राहित्वस्य प्रतीतेस्तदध्यारोपावगतिरिति चेत् । ननु यदि नाम तत्र तत्प्रतीतिः अविकल्पारोपस्तु कुतः? सटत्वादेस्तद्धर्मस्य तंत्र दर्शनादिति चेत् तद्धर्मः स्पष्टत्वादिरित्येतदेव कुतः तत्र दर्शनादिति चेत् । अत एव विकल्पधर्मोऽप्यस्तु अन्यथाऽविकल्पस्यापि मा भूत् । नच विकल्पव्यतिरेकेणाविकल्पमपरमनुभूयते यस्य स्पष्टत्वादिधर्मः परिकल्पेत एवमपि तत्र तत्परिकल्पने ततोऽप्यपरमननुभूयमानं विशदत्यादिधर्माधारं परिकल्पनीयमित्यनवस्थामसक्तिः । अथ किञ्चिलानं १५सविकरपकमपरं निर्विकल्पकं राश्यन्तराभावात् विकल्पस्य चार्थसामोद्भूतत्वासंभवान्न विशद- त्यादिधर्मयोगः अविकल्पस्यापि तद्योगाभावे विशदत्वादिकं न कचिदपि भवेदियविकल्पस्यैव तद- भ्युपगन्तव्यम् । भवेदेतत् यद्यर्थसामर्थ्यप्रमवत्वेन वैशधादेाप्तिः स्यात् तदभावे तंत्र भवेत् न चैवम् अर्थसामथ्र्योतेऽपि दूरस्थितपादपादिक्षाने वैशद्यादेरभावात् योगिप्रत्यक्षे चार्थप्रभवत्या- भावेऽपि च भावात् । न च तदप्यर्थसामोद्भूतम् तत्समानसमयस्य चिरातीतानुत्पन्नस्य चार्थस्य २०तहहणानुपपत्तेः । तथाहि-प्रागसर्वज्ञः सन् सुगतो विवक्षितक्षणे सर्वत्रतामासादयंस्तत्समानसमय- भाविनां भावानाम्-तवानं प्रत्यजनकत्वात् तेपाम् पाहको म स्यात् एवमुत्तरोत्तरतविज्ञानक्षणा अपि खसमयार्थग्राहका न भवेयुः चिरतरविनष्टय भावकलापस्यासत्त्वेन तदकारणत्वान्न तं प्रति प्राहकता भवेत् अनुत्पन्नस्य च पदार्थसमूहस कारणत्वासंभवात् तं प्रति ग्राहकता तस्य दूरोत्सारि- तैव । अथ चिरातीतं भावि च तत्कारणमभ्युपगम्यत इति नायं दोष नन्वत्राप्यभ्युपगमे येन सखभावेन तत् तदनन्तरमावि कार्यमुत्पादयति तेनैव यदि सुगतज्ञानमिदानीन्तनकालभावि जनयति वदैकखभावत्वान्नित्यादिवत् कार्यक्रमायोगात् पूर्वमेवैतदप्युत्पद्येत । अथ समनन्तरप्रत्ययस्य सुगत- मानदेनोरिदानीमेव भावान पूर्वमुत्पत्तिः, असदेतत्; यत आलम्यनकारणं चियतीतसमयमावि तदैव तत्कार्यमुत्पादयितुं प्रभवति समनन्तरप्रत्ययस्त्विदानीमिति विरुद्धकारणसामर्थ्यानुविधायिनः कार्यस्योत्पत्तिरेव न भवेत् । अथान्येन खभावेन तहिं साशं तत् प्रसज्यत इति तब्राहिणोऽपि ज्ञानस्य ३० साकवस्तुपाहकत्वेन सविकल्पकताप्रसक्तिः । एवं माविकारणेऽपि वक्तव्यम् । तन्न योगिप्रत्यक्ष- मर्थसामर्थ्यप्रभवमभ्युपगस्तव्यम् अन्यथा पूर्वोकदोपप्रसक्तेः। तच तेदप्रभवमपि यथा विशदम्- अन्यथा प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः-तथा विकल्पमानमर्थसामर्थ्याप्रभवमपि यदि विशदं भवेत् तदा को विरोध विकल्पस्य वैद्यमेव विरोधः । तदुकम्- "न विकल्पानुवद्धस्स स्मार्थप्रतिमासिता । ३५ खमेऽपि सर्यते सात न च तद ताहगर्थड" 1 १-पर्य निवि-उ०।-पर्य वि-आ० । 'खविषयम्' इति पदस्य 'विषयीकुर्यात्' इति क्रियाया व्याप्यतेन द्वितीयान्तवात् 'सर्वमपि मानम्' इति पढेन सह नान्वय इति ख्यापनाय आ० प्रवी 'पय' इत्यस शिरति द्वितीय- बिमधिसूचोदो न्यस्त । २-कारे विकल्पकत्वे पा ल० वा. वा. मा० मा० विना। ३-कल्पार्था-बा. पा० बिना। ४-कल्पाव-भा. मा. हा० विना । ५ "अविकल्पक"-.ल.टि.। "सविकल्पके"-वृ० 8. टि.1 त दर्शनाटेद"-३० ३० टि। कल्येत वृ० सं०। ९"पदार्थसमूहम्"-वृ० स० टि० । १. कार्योत्पा० हा० वि० १ ११ भवति । वृ०॥ १३ "अयोप्रभवम्"-०७० टि.। ११-सक्षानु-वृ० । १४"नया चोचम् आयुरिटयोद्धतोऽयं श्लोको वर्तते सिद्धिविनिश्चयटीकायाम्-लि० पृ० ९५ १० १६ । "न विकल्पानु- पल-मालवा म्याद्वाद.० १० १५७ दि०६०३।

·निमीमांसा ५०३ इति चेत् ननु स्वप्नावस्थायां पुरोवत्तिहस्त्याचवमासमेकं शानमनुभूयते अपरं तु स्मरणशानम् तत्र पूर्वाल्लेखतयोपजायमानस्य यदि वैशववैकल्यम् नैतावता सर्वविकल्पस्य पुरोवचिस्तम्मायुल्लेखवतो वैशधाभावः तत्र तस्य खसंवेदनाध्यक्षतः प्रतीतेः । न चाविकल्पकं तदिति वक्तव्यम् स्थिरस्थूल- पुरोव्यवस्थितईस्त्यायवभासिनः समदशामानस्याविकल्पकत्वे अनुमानस्यापि सांशवस्त्वध्यवसायिनो निर्विकल्पकत्वमसक्तविकल्पवाविरतिरेव स्यात् । अत एव 'प्रथमं निर्विकल्पकं निरंशवस्तुप्राहकं५ तदर्थसामोद्भुतत्वात् तदुत्तरकालभावि तु निर्विकल्पकज्ञानप्रभवमर्थनिरपेक्षं सांशवस्वध्यवसायि सविकल्पकमविशदं लघुवृत्तेस्तु निर्विकल्पकशानवेशद्याध्यारोपात् तत्राध्यक्षत्वाभिमानो लोकस' इति एतदपि निरस्तं द्रष्टव्यम् विकल्प एव पूर्वोक्तन्यायेन वैशयोपपत्तेनिर्विकल्पकस्य च निरंशक्षणिक- परमाणुमात्रावसायिनः कदाचिर्दप्यनुपलब्धेस्तत्र वैशद्यकल्पनाया दूरापास्तत्वात् । अथ संहृतसकलविकल्पावस्थायां पुरोवर्तिवस्तुनि सि विशदमक्षप्रमवंशानमविकल्पक संवेद्यत १० एव तथा चाध्यक्षसिद्ध एव ज्ञानानां कल्पनाविरह इति नात्र प्रमाणान्तरान्वेषणमुपयोगि। तदुक्तम्- "प्रत्यक्ष कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । ] इत्यादि। तथा पुनरप्युक्तम्- "संहत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तयत्मना। स्थितोऽपि चक्षुषा रूपं पीक्षते साक्षजा मति" ।। १५ न ह्यस्थामवस्थायां नामादिसंयोजिताल्लेिखो विकल्पखरूपोऽनुभूयते । न च विकल्पानां स्वसंविदित- -- - १-हस्ताध-बु० । ३ "खप्रज्ञाने पुरोवर्सनेकपावभासरूपतया"--. ल. टि. । ३ "वैशयस्य"- वृ० • टि। ४-हस्ताय-० । “खमदशायामपि सरणविलक्षणस्य पुरोत्तिहस्त्यायवभासिनो बोधस्य निर्विकल्पकत्वे अनुमानस्यापि साशवस्तुप्राहिणस्तथालप्रसझे विकल्पवाण्या एव व्युपरमप्रसकातू"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५५ द्वि० पं० ४-५। ५-रपेक्ष सां-पृ० भा० मा०। (-दनु- आ० हा० वि० । ७ "प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पा नामसंश्रय ॥ इति पश्चिमार्धम्"-पृ० टि० । "प्रत्यात्मवेद्य. सर्वेषा विकल्पो नामसश्रयः ॥ इति"-१० दि० । "यदहि न्यायवादी- प्रत्यक्ष कल्पनापोर्ट प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंधयः ॥ सहत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साऽमजा मतिः ॥ पुनर्विकल्पयन् किञ्चिदासीद् मे कल्पनेशी । इति वैति नं पूर्वोक्षावस्थायामिन्द्रियाद् गतौ ॥ इत्यादि, तदपाकृतमवसेयम्"-अनेका० पृ० २०७ ६० ११-१८ । "यदाह न्यायवादी धर्मकीर्तिर्तिके-प्रत्यक्षमित्यादि तदपाकृतमबसेयमिति योग 1 प्रत्यक्ष प्रस्तुतम् कल्पनापोडमि- स्येतत् प्रत्यक्षेणेव सिध्यति । कथमिसाह-प्रत्यात्मवेद्यो यस्मात् सर्वेपा प्रमातृणाम् , विकल्पो नामसंश्रयः शब्दानुविद्ध इत्यर्थः ॥ तथा, संहत्य सर्वतश्चिन्ता विकल्परूपाम्, स्तिमितेन अन्तरात्मना प्रसन्ननिर्व्यापारेण, स्थितोऽपि सन्, चक्षुषा रूपमीक्षते पश्यति यया युद्धपा सा अक्षजा मतिः ॥ इक्षिखा पुनर्विकल्पयन्, किश्चित् पश्चात् आसीद में, कल्पना ईदृशी एवंभूता इति वेत्ति, न पूर्वोत्तावस्थायां चक्षुषा रूपेक्षणक्षणायाम् इन्द्रियाद् गतौ ॥ इत्यादि यदाह न्यायवादी तद् अपाकृतम् अपाखम- बसेयम्”–अनेका० टी० पू० २०८ ६०११-२० । प्रमेयकमलमार्तण्डे "विकल्पो नामसंश्रया" इति पाठो वर्तते । नामसंश्रयः "शब्दा संश्रयः कारण यस्य विकल्पस्य द्वि०५०८ टि.१८॥ अये श्लोकः सिद्धिविनिश्चमटीकामामुद्दतोऽस्ति-सिं० पृ० ३१ ६० १९ । "ययाह" इति निर्दिश्य वाचस्पति मिश्र लोकांस्य पूर्वार्धमुद्धतवान्-न्यायवा० ता० टी० पृ० १५४ पं० ९-१० । स्याद्वादर० पृ० ८२ पं० १९-२० आ० । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १५७ वि० ६० ६॥ ८ सप्तमं टिप्पणं विलोकनीयम् । "सत्य सर्वतश्चित्तं स्तिमिनेनान्तरात्मना । स्थितोपि चक्षुषा की खं च 'सष्ट व्यवस्यति । तत्वालोकवाः । १e६ ० १ प्रमेयक० पृ०! वि परेण हि मासी तदनस्थोपवर्णिता सिंहस्य सर्वत्र चिन्ताम् । इत्यादिना -सिद्धिवि० सी० कि० पृ०॥ ३४ ॥६०२५ । स्यावादर 166R पं० १२-१३ मा० । शास्त्रवा० स्याद्वादक० ०1१५७ द्वि० पं०१४। जितोयो । ॥ -- १ -- ·५०१ द्वितीये कोण्डे मपि शानं तथैव स्वविषयं विषयीकर्यादिति तदुत्पत्त्यादिसम्बन्धकल्पनमनर्थकमासज्येतानच तादा- स्यलक्षणस्तत्र तस्स सम्बन्धः तदाकारेऽविकल्पकत्वस्य अविकल्पकत्वे वा तदाकारत्वस्य प्रसक्तः । तदुत्पत्तिसम्बन्धवशात् तेन तब्रहणम् इत्येतदप्ययुक्तम् तदाकारस्य तज्ज्ञानोत्पादकत्वेन खलक्षणत्व- प्राप्तस्तज्ज्ञानस्य सविषयताप्रसक्किदोपात् । नच खवासनामकृतिविभ्रमवशादतदुत्पन्नमतदाकारं च ५तत् तद्विपयीकरोति अक्षसमनन्तरविशेषात् अन्यस्याप्युपजातस्य तथाखविषयीकरणप्रसक्केः सर्वत्र तदाकारतदुत्पत्तिप्रतिवन्धकल्पनावैयर्थ्यप्रसक्तः । अतस्तदाकारविषयीकरणासंभवाद् विकल्ल्यार्था- भावतो दृश्य-विकल्प्यावावेकीकृत्य प्रवर्तत इत्ययुक्तमभिधानम् । ततो न वलवान् विकल्प इति कथं तेनाविकल्पतिरस्कार इति अविकल्पकनिश्चयस्तदेव भवेत् न चैवम् अतो नाविकल्पस्य विकल्पेनकत्वा- ध्यवसायः। किञ्च, विकल्पेऽविकल्पकस्यैकत्वेनाध्यारोप इति कुतो निधीयते । अस्पटाखलक्षण- १० पाहिणि पटखलक्षणग्राहित्वस्य प्रतीतेस्तद्ध्यारोपावगतिरिति चेत् ननु यदि नाम तत्र तत्प्रतीतिः अविकल्पारोपस्तु कुतः? स्पष्टत्वादेस्तेद्धर्मस्य तंत्र दर्शनादिति चेत्, तद्धर्मः स्पष्टत्वादिरित्येतदेव कुतः। तत्र दर्शनादिति चेत्, अत एव विकल्पोऽप्यस्तु अन्यथाऽविकल्पस्यापि मा भूत् । न च विकल्पव्यतिरेकेणाविकल्पमपरमनुभूयते यस्य स्पष्टत्वादिधर्मः परिकल्पेत एवमपि तत्र तत्परिकल्पने ततोऽप्यपरमननुभूयमानं विशदत्वादिधर्माधारं परिकल्पनीयमित्यनवस्थामसक्तिः । अथ किञ्चिल्यानं १५सविकल्पफमपरं निर्विकरपकं राश्यन्तराभावात् विकल्पस्य चार्थसामर्थ्याभूतत्वासंभवान्न विशद- त्यादिधर्मयोगः अविकल्पस्यापि तद्योगामावे विशदत्वादिकं न कचिदपि भवेदित्यविकल्पस्यैव तद- भ्युपगन्तव्यम् । भवेदेतत् यद्यर्थसामर्थ्यप्रमवत्वेन वैशवादाप्तिः स्यात् तदभावे तन्न भवेत् न चैवम् अर्थसामोद्भूतेऽपि दूरस्थितपादपादिक्षाने वैशवादेरमावात् योगिप्रत्यक्षे चार्थप्रभवत्वा- भावेऽपि च भावात् । न च तदप्यर्थसामोद्भूतम् तत्समानसमयस्य चिरातीतानुत्पन्नस्य चार्थस्य २० तब्रहणानुपपत्तेः । तथाहि-प्रागसर्वज्ञः सन् सुगतो विवक्षितक्षणे सर्वशतामासायंस्तत्समानसमय- भाविनां भावानाम्-तज्ज्ञानं प्रत्यजनकत्वात् नेपाम्-माहको न स्यात् एवमुत्तरोत्तरतविज्ञानक्षणा अपि खसमयार्थप्राहका न भवेयुः चिरतरविनष्टस्य भावकलापस्यासत्त्वेन तदकारणत्वान्न तं प्रति ग्राहकता भवेत् अनुत्पन्नस्य च पदार्थसमूहस्य कारणत्वासंभवात् ते प्रति प्राहकता तस्य दूरोत्सारि- तैव । अथ चिरातीतं भावि च तत्कारणमभ्युपगम्यत इति नायं दोप, नन्वत्राप्यभ्युपगमे येन २५स्वभावेन तत् तदनन्तरमावि कार्यमुत्पादयति तेनैव यदि सुगवधानमिदानीन्तनकालमावि जनयति तदैकखभावत्वानित्यादिवत् कार्यक्रमायोगात् पूर्वमेवैतदप्युत्पद्येत । अथ समनन्तरप्रत्ययस्य सुगत- झानहेतोरिदानीमेव भावान पूर्वमुत्पत्तिः, असदेतत्, यत आलम्बनकारणं चिरातीतसमयमावि तदेव तत्कार्यमुत्पादयितुं प्रमवति समनन्तरप्रत्ययस्त्विदानी मिति विरुद्धकारणसामर्थ्यानुविधायिनः कार्यस्योत्पत्तिरेव न भवेत् । अथान्येन समावेन तर्हि सांशं तत् प्रसज्यत इति तदाहिणोऽपि शानस्य ३० सांशैकवस्तुप्राहकत्वेन सविकल्पकताप्रसक्तिः । एवं माविकारणेऽपि वक्तव्यम् । तन्न योगिप्रत्यक्ष- मर्थसामर्थ्यप्रभवमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा पूर्वोक्तदोषप्रसक्तः । तस्य तदप्रभवमपि यथा विशदम्--- अन्यथा प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः-तथा विकल्पमानमर्थसामर्थ्याप्रमवमपि यदि विशदं भवेत् तदा को विरोधा। विकल्पस्य वैशद्यमेव विरोधः। तदुकम्- "न विकल्पानुवद्धस्स स्पष्टार्थप्रतिमासिता। ३५ समेऽपि सर्वते सात न च तत् तादगद ।। १-पर्य निवि-२० ।-पर्य वि-आ० । 'खविषयम्' इति पदस 'विषयीकुर्यात्' इति क्रियाया व्याप्यतेन द्वितीयान्तलात 'सर्वमपि ज्ञानम्' इति पदेन सह नान्वय इति ख्यापनाय भा. प्रतौ 'पर्य' इत्यस शिरति द्वितीय- विमजिस्वकोऽने न्यस्त । २-कारे विकल्पकत्वे पा ० वा. वा० मा० मा० विना। ३-कल्पार्था-वा० पा० विना। ४-फल्पाव-भा०' मा हा० विना ।' ५ "अविकल्पक"-बु. ६० दि.। "सविकल्पके"-पृ. लटि०। ७ "तत्र दर्शनादेव" ० ० टि। करज्येत वृ० स०। ९ "पदार्थसमूहम्”-० स० टि० ॥ १० कार्योत्प-आ० हा० वि० १ ११ भवति । वृ० । ११ "अर्याप्रमवम्-० स० टिछ । १३-त्यक्षानु-०। १४ "तथा चोकम्" इत्युक्लिष्टयोद्धृतोऽयं श्लोको वर्तते सिद्धिविनिश्चयटीकायाम्-लि० ० ९५६० १६ । "न विकल्पानु- बन्धस्स शाववा० स्याद्वादक० पृ० १५७ द्वि. पं०३।

·ज्ञानमीमासी 10 इति चेत् । ननु समाविस्थायां पुरोवत्तिहस्त्याद्यवभासमेकं ज्ञानमनुभूयते अपरं तु मरणज्ञानम् तत्र पूर्वाल्लेखतयोपजायमानस्य यदि वैशधवैकल्यम् नैतावता सर्वविकल्पस्य पुरोवर्तिस्तम्भावुल्लेखवतो वैशधामावा तत्र तस्य स्वसंवेदनाध्यक्षतः प्रतीतेः । न चाविकल्पकं तदिति वक्तव्यम् स्थिरस्थूल- पुरोव्यवस्थितईत्याद्यवभासिनः खमदशामानस्याबिकल्पकत्वे अनुमानस्यापि सांशवस्त्वध्यवसायिनो निर्विकल्पकत्वासनर्विकल्पवा विरतिरेव स्यात् । अत एव 'प्रथमं निर्विकल्पकं निरंशवस्तुप्राहकं.५ तदर्थसामोद्भूतत्वात् तदुत्तरकालमावि तु निर्विकल्पकज्ञानप्रभवमर्थनिरपेक्षं सांशवस्त्वध्यवसायि सविकल्पकमविशदं लघुवृत्तेस्तु निर्विकल्पकानवेशद्याध्यारोपात् तत्राध्यक्षत्वाभिमानो लोकस्य इति एतदपि निरस्तं द्रष्टव्यम् विकल्प एव पूर्वोकन्यायेन वैशद्योपपत्तेनिर्विकल्पकस्य च निरंशक्षणिक- परमाणुमात्रावसायिनः कदाचिदंप्यनुपलब्धेस्तत्र वैशयकल्पनाया दूरापास्तत्वात् । अथ संहृतसकलविकल्पावस्थायां पुरोवर्तिवस्तुनिर्मासि विशदमक्षप्रमवं ज्ञानमविकल्पकं संवेद्यत १० एव तथा चाध्यक्षसिद्ध एव शानानां कल्पनाविरह इति नात्र प्रमाणान्तरान्वेपणमुपयोगि। तदुक्तम्- "प्रत्यक्ष कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । 1 इत्यादि। तथा पुनरप्युक्तम्- "संहत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तयत्मना। स्थितोऽपि चक्षुषा रूपं धीक्षते साक्षजा मतिः॥ [ न ह्यस्थामवस्थायां नामादिसंयोजितार्थालेखो विकल्पखरूपोऽनुभूयते । न च विकल्पानां स्वसविदित- । . - - १-हस्ताद्य-वृ० । १ "समज्ञाने पुरोवर्सनेकपावभासरूपतया"-वृ० स.टि.। ३ "वैशयस्य"- वृ० टि। ४-हत्ताध-वृ० । "खप्नदशायामपि स्मरणविलक्षणस्य पुरोवृत्तिहस्याद्यवमासिनो बोधस्य निर्विकल्पकारले अनुमानस्यापि साशवस्तुप्राहिणस्तथालप्रसक्ने विकल्पवार्ताया एव व्युपरमप्रसाशातू"-शास्त्रवा० स्थाद्वादक० पृ० १५७ द्वि. पं० ४-५। ५-रपेक्ष सां-वृ० मा० मा०। ६-दनु-आ० हा० वि०। ७ "प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषा विकल्पा मामसंश्रय ॥ इति पश्चिमार्धम्"-० टि० । “प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषा विकल्पो नामसंश्रयः ॥ इति"-50 टि० । "यदाह न्यायवादी- प्रत्यक्ष कल्पनापोडं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । प्रत्यात्मवेद्य. सर्वेषां विकल्पो नामसंचयः ॥ सहस सर्वतश्चिन्तां खिमिवेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रुपमीक्षते साशमा मतिः ॥ पुनर्विकल्पयन् किश्चिदासीद् मे कल्पनेदशी । इति वेति में पूर्वोकावस्थायामिन्द्रियाद् गतौ ॥ इत्यादि, तदपाकृतमवसेयम् - अनेका० पृ० २०७ ६०११-१८ । "यदाह न्यायवादी धर्मकीर्तिवार्तिके प्रत्यक्षमित्यादि तदपाकृतमवसेयमिति योग । प्रत्यक्ष प्रस्तुतम् कल्पनापोटग्मि- येतत् प्रत्यक्षेणेव सिध्यति । कथामस्याह-प्रमात्मवेद्यो यस्मात् सर्वेषा प्रमातृणाम् , विकल्पो नामसंश्रय शब्दानुविच इत्यर्थः ॥ तथा, सहत्य सर्वतश्चिन्तां विकल्परूपाम्, स्विमितेन अन्तरात्मना प्रसानियापारेण, स्थितोऽपि सन् , चक्षुषा ममीझते पश्यति यया बुद्धया सा अक्षमा मतिः ॥ इक्षिला पुनर्विकल्पयन्, निश्चित् पश्चात् आसीद में, कल्पना ईदृशी एवंभूता इति वेत्ति, न पूर्वोत्तावस्थाया चक्षुषा रूपेक्षणलक्षणायाम् इन्द्रियाद् गतौ ॥ इत्यादि यदाह न्यायवादी तद् अपाकृतम् अपास्त्रम- बसेयम्" अनेका० टी० पृ० १०४ १० ११-३०॥ प्रमेयकमलमार्तण्डे "विकल्पो नामसंध्या' इति पाठो वर्तते । नामसंश्रयः "शब्दः संश्रयः कारण यस्य विकल्पस्य स"-पृ०९ वि० ६० ८ टि०३८ अयं श्लोक सिद्धिविनिश्चयटीकायामुद्धृतोऽस्ति-सिं० पृ० ३१ ६० १९ । "यथाह" इति निर्दिश्य वाचस्पतिमिश्र लोकस्यास्य पूर्वार्धमुदतवान्-न्यायवा ता० टी० पृ० १५४ ६०९-१० । स्याद्वादर पृ० ४२६० १९-२० आ० । शास्त्रवा० स्यावादक० पृ० १५७ द्वि० ६०६। ८ सप्तमं टिप्पणं विलोकनीयम् । "सहत्य सर्वतश्चित्त स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोपि चक्षुपारूप खच सष्ट व्यवस्यति । "तत्वार्य लोकवा० ० ०१६ 8ो० १३ ।' प्रमेयक पृ०। ९ द्वि० ० 0 1 "परेण हि यासा तदवस्थोपवर्णिता "महत्या सर्वत्र चिन्ताम् इत्यादिना" -सिद्धिवि० टी० लि. पृ०० ३४.५० २५ । स्याद्वादर पृ० १९५० १२-१३ • शालवा स्थानावक० ४०।१५५ द्वि० पं०1८1 जितोों-०। on - - -- .

·५०४ द्वितीये काण्डे- रूपतयाऽननुभूयमानानामपि संभव इति विकल्पविकला सावस्था सिद्धा, असदेतवा यतस्तस्यामव- स्थायां स्थिरस्थूलखमावशब्दसंसर्गयोग्यपुरोव्यवस्थितगवादिप्रतिभासस्थानुभूतेः सविकल्पकज्ञानानु- भव एव । नहि शब्दसंसर्गप्रतिमास एव सविकल्पकत्वम् तद्योग्यावभासस्थापि कल्पनात्वा- भ्युपगमात् अन्यथाऽव्युत्पन्नसंकेतस्य ज्ञान शब्दसंसर्गविरहात् कल्पनावन्न स्यात् । न च पूर्वकाल- ५हत्वस्य धर्तमानसमयमाविनि संयोजनाच्छब्दोल्लेखामाचेऽप्यसदर्थयाहितयाऽविशदप्रतिभासत्वाद तत् सविकल्पकम् , पूर्वकालप्रत्वस्य पूर्वदर्शनाप्रतीतावपि व्यापकामतीती व्याप्यस्येव प्रतीतेरसत्वा- सिद्धस्तत्सम्बन्धित्वप्राहिणोऽसदर्थताऽसिद्धेशद्यामावस तत्रानुपपत्तेः शब्दसंसर्गयोग्यप्रतिमासस्य विशदतया विकल्परूपस्याप्यध्यक्षतोपपत्तेः शब्दयोजनामन्तरेणापि स्थिरस्थूरार्थप्रतिभासं निर्ण- यात्मकं ज्ञानमध्यक्षमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा तस्य प्रामाण्यमेषानुपपन्नं भवेत् । तथाहि-पत्रैवांश १०नीलादौ विधिप्रतिपेघविकल्पद्वयं पाश्चात्यं तज्जनयति तत्रैव तस्य प्रामाण्यम् तदाकारोत्पत्ति- मात्रेण प्रामाण्ये क्षणिकत्वादावपि तस्य प्रामाण्यप्रसक्के क्षणक्षयानुमानवैफल्यमन्यथा भवेत् विकल्पश्च शब्दसंयोगितार्थग्रहणं तसंयोजना च शब्दमरणमन्तरेणासंमविनी तत्सरणं च प्राक्तत्सन्निध्युप- लब्धार्थदर्शनमन्तरेणानुपपत्तिमत् तदर्शनं चाध्यक्षतः क्षणिकत्वादाविव निश्चयजननमन्तरेणासंभवि निश्चयश्च शब्दयोजनाव्यतिरेकेण नान्युपगम्यत इत्यध्यक्षस्य कचिदप्यर्थप्रदर्शकत्वासंमवाद मामाण्यं १५न भवेत् । तसात् शब्दयोजनामन्तरेणाप्यर्थनिर्णयात्मकमध्यक्षमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथाऽविकल्पा- ध्यक्षेण लिङ्गस्याप्यनिर्णयात् अनुमानात् तन्निर्णये अनवस्थाप्रसक्तेरनुमानस्याप्यप्रवृत्तितः सकल- प्रमाणादिव्यवहारविलोपः स्यात् । अत एव "अश्वं विकल्पयेतो गोदर्शनात् न तदा गोशब्दसंयोजना तस्यास्तदाननुभवात् युगपद्रिकल्पद्वयानुत्पत्तेश्च निर्विकल्पकगोदर्शनसद्भावस्तदा । इति निरस्तम् गोशब्दसंयोजनामन्तरेणापि तदर्शनस्य निर्णयात्मकत्वात् अन्यथाऽश्वविकल्पनाद् २० व्युत्थितस्य गवि झणिकत्ववत् शब्दमरणासंभवतः स्मृतिर्न भवेत् अभ्युपगमनीयं चैतत् अन्यथा गोशब्दस्मरणस्यापि विकल्परूपत्वादपरतच्छन्दसरणमन्तरेण तद्योजनारूपस्य तस्यासंभवा तत्स रणमभ्युपगन्तव्यम् तस्यापि चापरतच्छब्दसरणमन्तरेण तथाभूतस्यानुपपत्तेरपरतच्छब्दस्मरणमित्य- नवस्थानान प्रथमशब्दसरणमिति न क्वचिद् विकल्पप्रसवो भवेत् । अथापरशब्दस्मरणमन्तरेणापि शब्दस्मरणसंभवाचानवस्था तर्हि प्रथमशब्दसरणं तद्योजनं च व्यतिरेकेणाप्यश्वविकल्पनसमये २५गोदर्शनस्य निर्णयात्मनः संभवात् कथमस्याविकल्परूपता सिद्धिमुपगच्छेत् ? यदपि 'निरंशवस्तु सामोद्भूतत्वात् प्रथमाक्षसन्निपातजं निरंशवस्तुप्राहि निर्विकल्पकम्' इति, तदप्यसङ्गतम्। निरं- शंस्य वस्तुनोऽभावेन तत्सामोद्भूतत्वस्य निर्विकल्पकत्वहेतोस्तभासिद्धेः । न चै यत् निरंशप्रभवं तन्निरंशाहि, निरंशरूपक्षणप्रभवस्याप्युत्तररूपक्षणस्य तनाहित्वादर्शनात् । न च 'ज्ञानत्वे सति इति विशेषणाचायं दोषः प्रत्यक्षप्रमवविकल्पस्य मानत्वेऽपि तद्भावानुपपत्तेः उपपत्तौ वा हिंसाविरतिदान ३० चित्खसंवेदनाध्यक्षमभवनिर्णयेन तब्रहणोपपत्तेनिश्चयविषयीकृतस्य चानिश्चितरूपान्तराभावात् १ " यथा व्यापकाप्रतीतौ व्याप्यप्रतीतिर्नेति वैधय॑धान्तोऽयं तथा पूर्वदर्शनाप्रतीतावपि पूर्वकालदृटलस्य प्रतीत्यसत्त्व नैति माव."-०२० टि० । २ "प्रत्यक्षाज्ञानस्य"-१० स० टि० । ३ कर, एवं तस्य प्रामाण्यमेवानुपपत्र स्यात्, यौव हि पाश्चात्य विधि-निषेधविकल्पदर्य तबनयति तत्रैव प्रामाण्यम्, विकल्पच शब्दसयोजितायग्रहणम्, तत्सयोजना च शब्दसरणाधीना, तच्च सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकसम्बन्धि प्रहरूमायधीजन्यमिति, न चेदेवम् गवानुमवाद गोशब्दसयोजनावत् क्षणिकखानुभवात क्षणिकलशब्दसयोजनापि स्यात् । एवेन 'अश्वं विकल्पयतो गोदर्शनेऽपि तदा गोशब्दसंयोजनाभावाद् युगपद्विकल्पद्वयानुपपत्तेश्च निर्विकल्पकमेव गोदर्शनम्' इति निरखम्, गोशब्दसयोजनामन्तरेणापि तदर्शनस्य निर्णयात्मकलात्, अन्यथा तत्स्मरणानुपपत्तेः, समानप्रकारकानुभवस्यैव समानप्रकारकस्मरणहेतुवात् , तत्पशयापत्तेश्च तत्प्रकारकनिश्चयस्यैव तत्प्रकारकसशयविरोधिवात अन्यथा क्षणिकलादावपि सरपारशयप्रसाद शामवा० सावादक० पू० १५७ वि. प०१३ । ४-कत्वस-मा० मा०। ५-यतो गोर्द-०। ६-नुपपत्ते-१० १० वा० वा० विना । -स्तदेतथि- पृ० ल० वा मा० बिना। परंत-२० वा घा० भा० मा० बिना। १-शव-मा० मा० आ० हा०वि० । १० च नि-वृ०1११-क्षम-१० २० वा वा० । १२-नत्वेत-आ० हा० वि० । १३ "प्रत्यक्षप्राहिता--" ७० टि० ।

·ज्ञानमीमांसा। ५०५ 1५ ॥ धर्माधर्मी वर्गप्रापणसामर्थ्यादेरपि तद्गतस्य निश्चयात् तत्र विप्रतिपत्तिनं भवेत् । अथानुमवस्यैवाय यथावस्थित- वस्तुग्रहणलक्षणः स्वभावविशेपो न विकल्पस्य तेनायमदोपस्तहि यथा दानचित्तानुभवः स्वसंवेदना- ध्यक्षलक्षणस्तद्गत सहव्यचेतनादिकं विषयीकरोति तथा वर्गप्रापणसामर्थ्यमपि तस्वरूपाव्यतिरिक्त 'वात् विषयीकुर्यात् ततश्च सद्व्यचेतनत्वादाविव तत्रापि विवादो न भवेत् । न चासौ नास्तीति शक्यं वक्तुम् चार्वाकादेस्तव विप्रतिपत्तिदर्शनात् । तथाहि-यावजीवेतू सुखं जीव" [ इत्याद्यमिधानान्न वर्गः नापि तत्प्राप्तिहेतुः कश्चिद् भाव इति चार्वाकाः । "नैव दानादिचित्तात् स्वर्गः यदि ततो भवेत् तदनन्तरमेवासौ भवेत् अन्यथा मुताच्छिखिनः केकायितं भवेत् तस्मात् ततो धर्मस्तसाश्च स्वर्ग" ] इति नैयायिकादयः । "इष्टानिष्टार्थसाधनयोग्यतालक्षणी ] इति मीमांसकाः । उक्तं च शावरे-“य एव श्रेयस्करः स एव धर्मशब्देनोच्यते" [मीमांसाद० १-१-२ शाव० पृ० ४ ० १५] अनेन द्रव्यादीनामिष्टार्थसाधन-१० योग्यता धर्म इति प्रतिपादितं शवरखामिना । भट्टोऽप्येतदेवाह- "श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः सा द्रव्यगुणकर्ममिः। चोदनालक्षणैः साध्या तस्मादेष्वेव धर्मता ॥ एपामेन्द्रियकत्वेऽपि न तद्रूप्येण धर्मता॥ श्रेयासाधनता छपां नित्यं वेदात् प्रतीयते । १५ वादूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचर"। [लो० वा० सू० २ सो० १९१-१३-१४] इति । एवमनेकधा विवाददर्शनाच विवादाभावः स च खर्गप्रापणसामर्थ्यय दानचित्तादभेदे वस्तुखरूप- ग्राहिणा च स्वसंवेदनाध्यक्षेणानुभवे सद्रव्यचेतनत्वादाविव न युक्तः । अथ तचित्तादमिन्नं तत्प्रापण- १ निर्णयात् वा० बा० । २-व्यं चे-ल० मा० मा०। ३ "द्रव्यत परमार्थतश्चेतनलम्"-वृ० स० टि० । ४ "वर्गप्रापणसामध्येऽपि"- पृ० ल० टि०। ५ "विवाद "-वृ० स० टि.। । "यथाह- यावजीवं सुखं जीवेनास्त्रि मृत्योरगोचर । भस्मीभूतस्य शान्तस्य पुनरागमनं कुतः ॥"-न्यायमज० आ० ७ पृ० ४६७ पं०१४। "तदेतत् सर्व बृहसतिनाऽप्युक्तम्" इत्युलिख्योद्धते लोककदम्बके "यावनीवेत सुखं जीवेत् वर्ण कला घृतं पिवेत् । मसीमूतस्य देहस्स पुनरागमन कुत.।" इत्युपन्यस्तवान् सायणमाधव--सर्वदर्शनसं० पृ० १४ ६० १६० १२२ । गुणरत्नसरिरपि लोकायतमतविवेचने परावर्तितपूर्वार्धमेनमेव लोकमित्यमुदतवान् "तदुत्तम्" इति कृता- "यावनीवेत सुखं जीवेत् तावद्वैषयिक सुरम् । भलीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ॥"-पड्द० स० ० ० पृ०३०२५०१०॥ -स्तस्मात् स ख-आ० हा० वि० ।-स्तन्मते च ख-वा० वा० । ८-धनायो आ० हा० वि० । पद स० ० ० पृ० १८९६०२-191 ९ तत्त्वसं० पनि० पृ० ५४३ ६०११-१० 1 "यद्यपि गोदोहनादिव्यम् , यागादिक्रिया, नीचस्वादिगुणध फल- साधनबाद धर्मशब्देनोच्यते नापूर्वादय इति श्रेयस्करमाष्ये वक्ष्यते, तथापि तेषा फलसाधनरूपेण धर्मलात् फलस्य च जन्मान्तरादिभाविलाद्धर्मस्वरूपेण प्रत्यक्षविषयलं न संभवति"-१-१-२ शास्त्रीपिका पृ० १९ पं०१८छो० वा. पार्थव्याः पृ० ४८ पं०१३॥ "य एव श्रेयस्कर स एव धर्मशब्देनोच्यते । कथमवगम्यते । यो हि यागमनुविष्यति तं धार्मिकमिति हि समाचक्षते । यश्च यस्य कर्ता स तेन व्यपदिश्यते यथा पाचको लावक इति । तेन यः पुरुषं नि श्रेयसेन संयुनति स धर्मशब्देनोच्यते । न केवलं लोके, वैदेऽपि "यहेन यज्ञमयजन्त देवासानि धर्माणि प्रथमान्यासन्" इति यजतिशब्दवाच्यमेव धर्म समामनन्तीति श्रेयस्करभाष्ये वक्ष्यत इत्यर्थः --1-1-२ शानदीपिका युक्किनेहप्रपूरणीसिद्धान्त० पृ० १९ पं० २९ । १० "इन्द्रियगोचरस्मतया"-वृ० स० टि । पूर्वार्धमस्येत्यम्-"द्रव्य-किया-गुणावीना धर्मख स्थापयिष्यते । १५०० ·१०६ द्वितीये काण्डे- सामर्थ्य तद्भहे गृहीतमेव किन्तु स्वसंवेदनस्य "सर्वचित्तवेत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षमविकल्पम्। ] इति वचनात् अविकल्पाध्यक्षत्वमिति तद्गृहीतस्यागृहीतअल्पवाद विवाद- संमवस्तत्र आह च कीर्तिः-"पश्यन्नपि न पश्यति । ] इत्युच्यते, असदेतत् यतो यदि तत्सामर्थ्य निर्विकल्पकाध्यक्षविषयत्वात् गृहीतमप्यगृहीतकल्पं ताहि तचित्तमपि तत एव तथा ५भवेत् अविशेषात् तथा च यद् दानादिचित्तं तद् बहुजनलेव्यतानिवन्धनम् यथा त्यागिनरपतिचित्तम् दानादिचित्तं च विवक्षितम्' इत्यायनुमानमगमकम्-आश्रयासिद्धत्वादिदोपात्-प्रसन्येत । अथान विकल्पोत्पत्तेर्न दोपः, असदेतत् यतो यद्यहेतुको विकल्पचित्तवत् तत्सामर्थेऽपि भवेत् अथ न, तत्र चित्तेऽपि मा भूत् अविशेषात् । अनुभवाद् विकल्पोत्पत्तिनानिमित्तेति चेत् उभयत्र स्यान्न वा कचिद- प्यनुमवस्याप्यविशेषात् । न च चेतोविकल्पप्रभव एवानुभवः समर्थो न तत्सामर्थ्यविकल्पोत्पत्ताविति १०वक्तव्यम् यतो येन समावेन तच्चित्तचेतनादिकं खसंवेदनाध्यक्षमनुभवति तेनैव चेत् तत्सामर्थ्य 'तर्षुभयत्रापि विकल्पस्ततः प्रादुर्भवेत् । अथ रूपान्तरेण त भयरुपतकस्यानुभवस्येत्पविकल्पककान्त- वादव्याघातः । न चैकेनैव समावेनोमयानुभवेऽपि तत्सामध्येन विकल्पमुत्पादयत्यनुभवोऽशकेरन्यत्र तदुत्पादयति विपर्ययादिति वक्तव्यम्, एकस्य शकेतररूपयायोगात् । न चैकत्र शक्तिरेवान्यत्रा- शक्तिस्तस्येति ईश्वरस्यापि क्रममाविकार्यविधायिन एकत्र शक्तिरेवापरत्राशक्तिरिति खभावमेदोन १५भवेदिति न नित्यकारणप्रतिक्षेपो भवेत् । अथ नानुभवमावाद् विकल्पप्रभवः अन्यथा निर्णयात्मकानु- भववादिनोऽपि विस्तीर्णप्रघट्टकादौ वर्णपदवाक्यादेः सफलस्य निर्णयात्मनाऽध्यक्षेणानुभवात् सरण- विकल्पानुदयो न भवेत् । अथार्थ दर्शनपाटवाभ्यासप्रकरणाद्यपेक्षा तहन्यत्रापि सा तुल्येति, एत- दप्यसत्। यतो दर्शनस्य पाटवं सञ्चेतनादौ तद्ब्रहणयोग्यता तत्सामथ्र्य अपाटवं तदग्रहणयोग्यता तब दर्शनस्य दृश्यस्य च सांशतायामुपपत्तिमदिति कथं न सविकल्पकता? विकल्पजननाजनने तत्पाटवा- २०पाटवे अपि नाम्युपगमनीये सांशतापत्तिदोपादेव । अथाभ्यासादिसहायं दर्शनं विकल्पमुत्पादयति, नन्वेवमपि यदेव सचेतनादौ दर्शनं तदेव चेत्, अन्यत्रोभयत्र विकल्पोत्पत्तिर्भवेत् अन्यथा नित्यस्यापि सहकारिसचिवमेकदैकत्र यद्रूपं तान्यत्रान्यदा सद्भावेऽपि न तत्कार्यकरणं तदा तत्र' इति तस्य यद् दूषणं तदसङ्गतं भवेत् । किञ्च, यदपरमपेक्ष्य कार्यजनक क्वचिद् दृष्टं तत् तत्सहरुतं कार्य १-उने प्रया० वा० । २ अन्न धर्मकीर्तिकृते न्यामबिन्दौ "सर्वचित्तवेतानामात्मसवेदनम्" इत्येतावदेव सूत्र स्यते-५०१०१. पृ० ११॥ तत. "प्रत्यक्षमविकल्पकम्" इत्सशस्त्रसूत्रटीशानुसारी समुदतो बोद्धव्यः । साच टीकेयम् वर्तते-"तच ज्ञानरूप वेदनमात्मन साक्षात्कार निर्विकल्पकमभ्रान्तं च तस्मात् प्रत्यक्षम्-पृ० ११ १० १४ । तडीकाटिप्पण्यपि यथा-"तत् प्रत्यक्षं खसवेदनरूप निर्विक्सकं तत्र शब्दादियोजनाभावात् । कुत । शब्दे सकेता- भावात् । मनान्तं च तद्विज्ञानं खरुपेऽविपर्यस्ववाद् वाधकाभावाचेति -पृ. ३३ ६० ५-६ । “सर्वचित्तवेत्तानामात्म- सवेदन प्रत्यक्षं निर्विकल्पकामिति" -सिद्धिवि० टी० लि. पृ. ५१ प० २० । - ३ ४० ३४५६० १४-१५1"अयक्षणिकखादेनिर्विरसकेकवैद्यलात् तद् गृहीतकल्पबाद् न दोष," तदाह धर्मकीर्ति - "पत्यचपि न पश्यतीत्युच्च।” इति न दोष इति चेत् । न, चित्ताशेऽपि तथालप्रसाशत् । तत्र विकल्पोत्पतेर्न दोष इति चेत् । न, सरणापतदनुत्पत्तेरनुत्तरलाई । तव विस्तीर्णप्रधानानुभवे सकलवर्णपदाद्यस्मरणवदुपपत्तिरिति चेत् । म, मम विस्तीर्णधाकस्यले वर्णादीना तज्ज्ञानाना च व्यक्तिमेदाद् दृढसस्कारस्यैव निश्चयस्य स्मृतिजनकलेन नियमसभवात् , तव तु निरंशानुभवस्या से विकल्पजननाऽजननखभावमेदस्य, शक्तिभेदस्य, पाटवाभाटवादेवा न सभव इत्युचल्लात् 'एकस्यापि सहकारिसाचिव्येन तद्विकालस्यैव जनकत्वं, नान्यविकल्पस' इनभ्युपगमे स्थिरस्थापि सहकारिवाचिव्याऽसाचिव्याभ्या कार्यजनकनाननकखाभ्युपगमप्रसज्ञात्, कुम्भकारादिसहकृतस्य मृदादेर्घटाद्यन्वय-व्यतिरेकदर्शनवदभ्यासादिसहकृतस्य निर्वि- कसस कदापि विकल्यान्वयव्यतिरेकामहणेनाभ्यासादिसहकृतस्याविकल्पस बिकल्पननकलकल्पनाया अन्याव्यखाच- शास्त्रवा० साद्वादक. पृ० १५८ २०६०॥ ४ "खर्गापण- वृ. ल. टि. । ५"साव्यचेतनलादिरूपे वृ० ल० टि०। ६ "उत्सादे"टि। ७ "शजिमावातू"-० ल० टि० । ८ "विस्तीर्णप्रपाकादो-वृ० टि० । विस्वीर्षप्रधटकादौ सरणविकल्पानु- दय"-० टि० । -स्थान्यदा भा० मा० आ० हा० वि० ।

·ज्ञानमीमांसा। ५०७ निवर्तयतीति युक्तं मृदादिवत् कुम्मकायधुपकृतम् । न चाभ्यासादिसहायमविकल्पकं कदाचिद् विकल्पमुपजनयद् दृष्टमिति कथं तस्य सहकारिसचिवस्य विकल्पजनकताभ्युपगमः । अथ सचेत- नादिविकल्पमविकल्पकमुत्पादयद् दृप्रमिति तदम्युपगमः; सादेतत् यदि क्रममाविहेतुफलभूतम- विकल्पसविकल्पकं पानद्वयमवसीयेत न च तदवसीयते सांशैकविकल्पसमावस्य सामान्यविशेषात्मक- वस्तुमाहिणः प्रथममेवोपजायमानस्यैकस्यैव निश्चयात् । तथाप्यप्रतीयमानस्य पूर्वकालमाविनोऽपरस्या- विकल्पकस्याभ्युपगमे तत्राप्यपरस्य तथाभूतस्याभ्युपगम इत्यनवस्थाप्रसक्तिः। यदप्यविकल्पकस्याभ्यासादिसहायविकल्पजनने प्रघट्टकासरणं दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्तम्, तदप्य- युक्तम् । यतो वर्णादीनां तन्मानानां च व्यक्तिमेदाद् दृढसंस्काराण्येव निश्चयात्मकान्यपि ज्ञानानि स्मृतिजनकौनि नापराणीति प्रतिनियतविषयस्मृतिसंभवान्न सकलप्रघट्टकासरणदोपा अनिश्चया- स्मकं तु नानं क्षणिकन्वादाविव न कचिद् विकल्पहेतुर्मवेत् इत्युक्तं प्राक् । न च भवपक्षे सचेतनादि-१० वर्गप्रापणशत्यादीनां परस्परं तदनुभवानां च मेदा येनेदमुत्तरं समानं भवेत् । तथाहि-सचेतनादि- तन्सामर्थ्ययोरमेदे तदनुभवादेकरूपादुमयत्र संस्कारः स्मरणं वा भवेतु न वा क्वचिदिति अन्यथा अनुभवस्य सांशतापत्तिरिति सविकल्पकत्वं भवेत् । तस्माद् दानचित्तादौ सचेतनत्वादिकमनुभूयते न खर्गप्रापणसामर्थ्यमित्यभ्युपगन्तव्यम् । अथ तच्चतसो मूपिकालर्कविपविकारवदनन्तरं फलस्यानु- पलम्माद् अतत्फलसाधादसामर्थ्यसमारोपाद् वा तेदनुभवेऽपि न विकल्पः । तदुक्तम् १५ "एकस्यार्थखमावस्य प्रत्यक्षस्य सतः खयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्यात् यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ।। "नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्की वा रजताकारो रूपसाधर्म्यदर्शना" ।। अन्न च तात्पर्यार्थः यद् यतोऽभिन्नं तस्मिन्ननुभूयमाने तदनुभूयते, यथा तस्यैव स्वरूपम् २० अमिन्नं च सन्चेतनादेश्वेतसः स्वर्गप्रापणसामर्थ्यम् तस्य ततो मेदे सम्बन्धासिद्धेः सामर्थ्यादेव तत्प्राप्ते- श्वेतसस्तत्प्राप्ति प्रयकारकत्वं च भवेत् निरंशस्य च वस्तुनोऽध्यक्षेणानुभवेऽननुभूतापर्यशामावान तत्र प्रमाणान्तरप्रवृत्तिः प्रयोजनवती अयं च निश्चयात्मकाध्यक्षवादिनो दोपः निश्चिते विपरीत- समारोपाभावात् निश्चयारोपमनसोर्वाध्यबाधकमावात् अविकल्पदर्शनानुभूते तु वस्तुन्यनिश्चयाद् भ्रान्तिनिमित्तगुणान्तरारोपसंभवात् तब्यवच्छेदार्थं प्रमाणान्तरप्रवृत्तिः सप्रयोजनैवेति, एतद्प्य-२५ युक्तम्, यतस्तसामर्थ्यस्य यत् फलं सचेतसां तदेव, उतान्यदिति ? प्रथमपक्षे उभयत्र निश्चयामावर फलादर्शनस्याविशेषात् । द्वितीयपक्षे घट-पटवत् तद्भेदः । यदप्यसामर्थ्यसमारोपात् तन्निश्चयानु- त्पत्तिरिति तत्रापि तत्सामर्थ्यानुभवो यद्यनिश्चितोऽप्यस्ति सर्वं सर्वत्रानिश्चितमपि भवेदिति साहय- मताऽप्रतिक्षेपः । न च तत्सामर्थ्य तचेतसोऽभिन्नमिति तदनुभवे तस्याप्यनुभवः चन्द्रग्रहणेऽपि तदेकत्वाग्रहणतस्तैमिरिकदर्शनेन व्यभिचारात् । तस्यापि ग्रहणमिति चेत्, न भ्रान्तेरभावप्रसङ्गता ३० १ "उत्तरम्"-पु. ल. टि. | "निर्विकल्पकस"-. | ३ "दृढसंस्काराण्येव स्मृतिजनकानीति योग."-१० ल० टि० । ४-स्पक्षे तच्चे-आ० हा० वि०। ५ "वर्गप्रापणसामर्थ्य"-० स० वि० । $, "यथोकम्- तस्माद् दृष्टस भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः । भाग कोऽन्यो न दृष्टः स्यात् या प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥ इति-- प्रशस्त्र० के० पृ० २०८५०३। "तदुत्तम्" इत्युझिल्योद्धृतवानिदै एकत्यार्थखभावस्य' इत्यादि पी जयन्तमः ।-न्यायमम० आ० ११०९३५० १४१ "तदुत्तम्" इत्युनिख्य श्रीयशोविजयैरिदं पद्यद्वयमुखतं वर्तते शालवातासमुच्चयसीकायाम्-पृ० १५८ द्वि० पं० २-४। "वर्ग-"वृ० ल० टि०। ८-सपका-आ० हा० वि०१ ९-मित्तं गु- २० वा० या० । १० "चित्त- तत्सामध्ययोमेंद."-पृ० स० टि० । ११ "चन्द्रकलस्य तमिरिकदर्शने" ० टि० । "चन्दकत्वस्य"-० टि० ।

·? द्वितीये काण्डे- ५०८ "कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् न्यायवि०१-४] इत्यत्राधान्तग्रहणानर्थक्यमसक्केळवच्छेवाभावात् । चन्द्रग्रहणमपि तत्र नास्तीति चेत्, न, एकत्वाप्रतिपक्षावपि तत्प्रतिभासदर्शनात् । एकस हित्व विशिष्टतया तस्य ग्रहणान्मरीचिकाजलजानवद् भ्रान्तं तदिति चेत्, न हिन्वे यथा विसंवादामि- प्रायात् तद्भ्रान्तं तथा चन्द्रमसि संवादामिनायाद किमिति तत्रानाभ्रान्तं प्रमाणेतरव्यवस्थाया 4व्यवहार्यनुरोधतः समाश्रयणात् "प्रामाण्यं व्यवहारेण शास्त्र मोहनिवर्तनम् । ] इति भवतैवामिहितत्वात् । न चैकत्र माने भ्रान्तररूपढयमयुक्तम् व्यवहारिणा तथाश्रयणात् अन्यथैक- चन्द्रदर्शनस्थापि चन्द्ररूपे प्रमाणता क्षणिकन्वे अप्रमाणना इति रूपढ़यं न स्यात् क्षणमयेऽपि तत्प्रामाण्ये प्रमाणान्तरामवृत्तिर्भवेत् । चन्द्रमस्यप्यप्रमाणत्वे न किञ्चित् क्वचित् प्रमाणं भवेदिति सर्वप्रमाणव्यवहारलोपः । यस्य तु मतं दृश्य-प्राप्ययोरेकत्वे अविसंवादाभिमानिनः प्रत्यक्षं प्रमाणम् १० ईतरस्य तयोविवेके सत्यनुभूतेऽपि न प्रमाणम् तस्य चन्द्रदर्शने चन्द्रप्रात्यभिमानिनः किमिति चन्द्र- मात्रे तन्न प्रमाणम् ? विवेकानव्यवसायिनस्तु यदि तदननुभूतेऽप्येकत्वे प्रमाणं तर्हि यद् यथाव- भासते तत् तथैव परमार्थसद्ध्यवहारावतारि यथा नीलं नीलतयावभासमानं तथैव सत्यवहारावतारि अवभासन्ते च क्षणिकतया सर्वे भावाः उत्सनुमानमसङ्गतम् हेतोरसिद्धनामाः । अथ तं प्रत्येतदनु. मानमेव नोपाटीयते तर्हि के प्रत्येतदुपादेयम् ? यस्तयोविवेकं मन्यते तं प्रतीति चेत्, न, तं प्रत्यनु १५मानानर्थयात् तदन्तरेणापि तदर्थनिष्पत्तेः यच्च तं प्रति भाविनि प्रवर्तकत्वादनुमानं प्रमाणं युक्तम् तत् "सर्वचित्त-चैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् । ] इति वचनात् स्वरूपेऽभ्रान्त पहिरये "भ्रान्तिपि सम्बन्धतः प्रैमा ] इति वचनाद् भ्रान्तमित्येकमेव कथं द्विरूपम् ! किच, यदि तस्य न प्रत्यक्षं प्रमाणमस्ति कथमनुमानप्रादुर्भावः अस्ति चेत् तत् किंविषय- मिति वाच्यम् ? साधनावमासिजलादिसाधनविषयं प्राप्यावमासि पाप्यार्थक्रियाविषयमिति चेत्, २०ननु तदपि जलादिमाने प्रमाणम् खविषयकार्यजननसामर्थ्यादावप्रमाणम् अन्यथा विवादाभावाद शाखप्रणयनं तदर्थमनर्थकं भवेदिति तदप्यंशेनैव प्रमाणम् । यत् पुनरभ्यधायि 'दृश्य-प्राप्ययोरेकत्वे पृ०४८.टि.१॥ " तस्माद्यकल्पनापोढपदं प्रसक्षमणे । मिर्गुणा पम्ति तस्य व्यवच्छेचं न विद्यते ॥ अत्रान्तपदस्थापि व्यावत्यं न सिंचन तन्मतेन पश्याम । ननु तिमिराशुत्रमणनीयानसशोमाद्याहितविभ्रम विचन्द्रा- लातबमचलत्पादपादिदर्शनमपोयमस्य परैरुचाम् । सत्यनुकम् अयुकं तु कल्पनापोटपदैनैव तयुदासविद्वे । तत्रापि निर्विकल्पक मानमेकं चन्द्रादिविषयमेव विकल्पातु विपरीताशरणाहियो भवन्ति यथा मरीचिमाहिणि निर्विकल्पके सलिलावसायी विकल्प इति । ननु निमिरेण द्विधान चक्षुरेकनया न शक्नोति मशिन ग्रहीतुम्मिति निर्विकल्पकमपि द्विचन्द्रमानम् । यद्येवं तादिमानवरपितमूपरे मरीचित्रकं चक्षुया परिच्छेत्तुमशक्यमिति तत्रापि निर्विकल्पकमुदकप्राहि मिनानं किमिति नेष्यवे अभ्युपगमे वा सदसत्कल्पनोत्सातादिकृत प्रमाणेतरव्यवहारो न स्यात् । अपि च न वाधकोपनिपातमन्तरेण भ्रान्तताऽजकल्पदे जानानाम् । न च क्षणिकवादिमने वाध्यबाधकमावो बुद्धीनामुपपद्यते इसके विमर्दैन । इति सुनिपुणबुद्धिलक्षणं वक्षुकामपागलमपीदं निर्ममे नानवद्यम् । भवतु मतिमहिनश्चेष्टितं दृष्टमेनजगदमिमवीर धीमत्रो धर्मकीत ।- न्यायमजा आ.३ पृ०९९६०१३-१ • "पशि-०टिक। शास्लमो-पृ० वि० । तत्त्वार्थको० वा. पृ० १७३ को. ११॥ "नान्तीयकलादेकानुमवोऽन्याभवे मानमिति चेत् । न चन्द्रग्रहणेऽपि तदेकलाग्रहणततमिरिकदर्शनेन व्यभिचारात, द्विते तस्य प्रान्तत्वेऽपि चन्द्रेऽप्रान्तत्वात् प्रमाणेतरव्यवस्थाया व्यवहारिजनापेक्षत्वात् "प्रामाण्यं व्यवहारेण शास्त्र मोहनि- बर्तनम्" इति स्वयवाभिहितत्वात् अन्यर्थकचन्द्रदर्शनस्यापि चन्द्ररूपे प्रमाणता क्षणिकते चाप्रमाणता इति रूपदयस्याभ्युपगम- विरोधात्"-मालवा० साझादक पृ० १५८ द्वि० ० ६-६॥ ४मस्पद्ध-वृ०। ५-हारिणां त-बा० वा० । ६-रूपेण प्र-वृ० भा० मा । ७ "चन्द्रदर्शन"-०८० टि० 1 ८ शानवा० स्याद्वादक० पृ० १५८ द्वि० ५० १०-1 5 "विसवादाभिमानिनः"--पृ० स० दि० । १० "बादिन "-० ७० टि० । ११ "चन्द्रदर्शनम्'-१० २० दि० । १२ "यथा विवेकानध्यवसायिनश्चन्द्रविषये एकत्तेऽननुभूतेऽपि दर्शनं प्रमाण तथा क्षणिकलेऽप्यननुभूते भविष्यतीति". वृ० ७० टि० । १३ "विवेकानध्यवसाबिनम्"-वृ० स० टिक। १४ "अनुमानम्-१० टि० । १५ "विवेकप्रति पत्तारं प्रति"-० ल० टि-1 10 पृ० ५०६ टि. १ । १५-सपे भ्रा-पृ० बिना। १८ पृ० ४४१ गतं पञ्चमं टिप्पणमवलोकनीयम्। १९ "विवेकाच्यावसायिन "-० ० टि. ।

·ज्ञानमीमांसा । ५०१, विसंवादबुद्धि प्रति प्रत्यक्षाभासम्' इति तत्र दृश्यादिमात्रे तदामासत्वे वस्तुदर्शनमुच्छियेत । अथात्र प्रमाण-तदामासधर्मद्वयमेकोप्यभ्युपगम्यते प्रकृतेऽज्यभ्युपगम्यताम् । अथ तैमिरिकज्ञानेनाप्रती- यमानमेकत्वं तस्येति कथम् ? ननु निश्चिते शब्दे अनिश्चिता क्षणिकता तस्येत्यपि कथम् । अनुमानेन तत्रैव निश्चयात् तस्येति एतदन्यत्रापि समानम् । तदेवं निरंशत्वे वस्तुनस्तचित्तग्रहणे तत्सामर्थ्य- स्थापि ग्रहणप्रसक्तर्विवादामावस्तत्रैव भवेत् न चैवमिति साशं वस्तु तथाभूतवस्तुप्राहक प्रमाण-५ मपि सांशं सत् सविकल्पकम् । अपि च, यदि निरंशवस्तुसामोभूतत्वात् कल्पनापोढमध्यक्षं खसंवेदनं तथाभूतवस्तुप्रभवत्वामावात् संवेदनग्राहि निर्विकल्पकं च न भवेत् । अथ तादात्म्यं तत्र तन्निमित्तम्, न सचेतनादेरिव खर्गप्रापणसामर्थ्यादेरपि ग्रहणप्रसक्तस्तदविशेषात् । अथन तादात्म्याद् प्रहणमेवामिन्नस्य किन्तु वादाल्ल्यादेव, असदेतत् तादात्म्यादेव स्वरूपस्य ग्रह इत्यत्र प्रमाणामावात् । अविकल्पकं दर्शनं प्रमाणमिति चेत्, न, सुषुप्तावस्थायां तत्प्रसङ्गात् तत्रापि चैतन्यसद्भावात् अन्यथा १० प्रवोधावस्थाविज्ञानमनुपादानम् अचेतनोपादानं वा भवेत् । न च तदनुरूपप्रवोधदर्शनाजानविज्ञानो- पादानं तत् विप्रकृष्टदेशकालस्यापि कारणत्वे तैमिरिकमानस्यापि विप्ररुपदेशकालकारणप्रभवत्व- संभवात् निरालम्बनता न भवेत् अतोऽव्यवहितं कारणमभ्युपगन्तव्यम् । न च सुपुप्तावस्थायां विकल्पानुत्पत्तेर्न तत्प्रसका विकल्पवशा वादात्म्ये सत्यपि तळ्यवस्थायां वाखार्थेऽपि तत एव तयवस्थोपपत्तेर्विकल्प एव प्रमाणं भवेत् । १५ किञ्च, यद्यर्थप्रमवत्वात् शानमर्थग्राहक तर्हि इन्द्रियादेरपि तत एव प्राहकं भवेत् तन्यतिरिक्त बाह्यार्थग्राहकत्वंच तस्याभ्युपेयते। तथाहि-"प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत् प्रमाणम्" [वात्स्या० मा० पृ० १ पं० १] इत्यत्र भाष्ये प्रमात-प्रमेयाम्यामर्थान्तरमर्थसहकार्यर्थवत् प्रमाणं नैयायिकैाख्यातम् । तेन न तत्प्रभवत्वं तन्निमित्तम् तदभ्युपगमे वा शब्दशाने शब्दवत् तत्समवायि- कारणकर्णशकुल्यवच्छिन्ननभोदेशाख्यश्रोत्रेन्द्रिय-तत्समवाययोरपि प्रतिमासः स्यादित्याकाशसम-२० वायविषयानुमानोपन्यासो वैयर्थ्यमनुभवेत् अध्यक्षसिद्धेऽनुमानोपन्यासप्रयासस्य वैफल्यात् । न च समवायविपयाध्यक्षस्थाविकल्पकत्वेन तद्गृहीतस्यागृहीतरूपत्वान्नायं दोषः शब्देऽप्यस्य समानत्वाद यतो नैकमेकत्र निर्णयात्मकसपरवान्यथेत्येकान्तवादिनो ववं युक्तम् । एवं रूप-तत्सामान्य-सम- वायेष्वपि वाच्यम् । अथ न कारणमित्येवार्थग्रहः किन्तु योग्यताता नन्वेवं किमनिमित्तमर्थस्य ज्ञान प्रति कारणता परिकल्प्यते? अथ न तहणान्यथानुपपत्तेस्तत्प्रति तत्कारणतापरिकल्पनम् किन्त्व-२५ न्वय-व्यतिरेकाभ्याम् 'अर्थे सति तदवभासि ज्ञानमुपलब्धं तदमावे च न' इत्यन्वय-व्यतिरेक; निवन्धनोऽन्यत्रापि हेतुफलमाव इति, असदेतवः योगिज्ञानस्य सकलातीतानागतपदार्थसाक्षात्का- रिणोऽतीतानागततत्पदार्थाभावेऽपि भावाभ्युपगमात् । न च सर्वेऽप्यतीतानागता मावास्तदा सन्ति सर्वमावानां नित्यताप्रसके। न च तद्विषयं तज्ज्ञानं न भवति सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्वना अनेकत्वात् पञ्चाङ्गुलिवत्' इत्यनुमानविरोधात् । एतेन "यस्य शाने प्रतिमासस्तस्य तत्र तत्कारणत्वं ३० निमित्तमभिधीयते नत्वप्रतिभासमानस्य समवायादेस्तनिमित्तः प्रतिमासो भवतु इत्यासञ्जयितुं ] इत्यध्ययनादिमतं निरस्तम् योगिनानेऽकारणस्यापि प्रतिमासप्रतिपाद- नात् । तैजसं चक्षुः रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वाद प्रदीपवत्' तथा 'प्राप्तार्थप्रकाशकं चक्षुः तैजसत्वात् प्रदीपवत्' इत्येतदप्यत एव निरस्तम् रूपप्रकाशकत्वं हि रूपज्ञानजनकत्वम् तच प्रदीपस्यासिद्धम् तस्य रूपैकज्ञानसंसर्गित्वात् । प्रयोगश्चान-प्रदीपस्तद्विज्ञानकारणं न भवति' विषय-३५ त्वात् यो हि द्विषयो नासौ तत्कारणं यथा त्रिकालाशेपमावविपययोगिनानस्यातीतादिकोऽर्थः तथा च प्रदीपो विषयो यथोकरूपक्षानस्य तमान कारणमिति तैजसत्वासिद्धौ च चक्षुपा प्राप्तार्थप्रकाश- युक्तम् । १-त्राभ्यु-आ० हा० वि० । १"द्विचन्द्रज्ञानेनैकलमप्रतीतमिति"-०३० टि.। ३"द्विवन्ददर्शने -वृक ७० टि०। ४ "वर्गप्रापणसामर्य-वृ० स० टि।। ५-स्तत्र भ-० ल० वा. घा०। (ग्रहण इ-आ० हा० वि०। ७ "वरूपग्रहण"-१० स० टि.। "खमनानम्"-० स० टि.। -कार्यार्थ ल० मा० हा. वि०। १० "अर्थप्रभवलादर्थप्राहकल" ० ० टि.। ११ "यथा शन्दे"-० स० टि० । १२ प्रशन्तः कं० पृ० ३९ ५० ५, पृ० ४० ५० १११ न्यायसि० मु० का०४१। ११-स्थाप्यसि-पृ० भा० मा० ।

·५१० द्वितीये काण्डे- कत्वं दूरोत्सारितमेव । अत एव "नाननुकतान्वयव्यतिरेक कारणं नाकारणं विषय" [ इति सौगतमतमप्यपास्तम् । तथाहि-किं कारणं विषय एव, उत कारणमेव विषया? प्रथमपक्ष पादिसंविदां चक्षुराद्यपि विषयो भवेत् तथा च यसिन सत्यपि यच भवति तत् तदतिरिक्तहेत्व- पेक्षं यथा कुलालामावे सत्यप्यपरकारकसमूहेऽभवन् घटः कुलालापेक्षः सत्यपि च रूपादौ कदाचिन्न भवति रूपादिक्षानम्' इत्यनुमानोपन्यासो व्यर्थः अध्यक्षत एव चक्षुरायधिगतेः । द्वितीयपमेऽपि 'भविष्यति रोहिण्युयः कृत्तिकोदयादतीतक्षपायामिव' इत्यस्यानुमानस्य भावी रोहिण्युद्योऽकारण- त्वात् विषयो न स्यात् न हि भावी रोहिण्युदयः कृत्तिकोदयस्य परम्परयापि कारणम् । अथ भावी रोहिण्युदयः प्राग्भाविनः कृत्तिकोदयस्य कारणं प्रशांकराभिमायेण कार्यस्य प्रामायित्वात् तर्हि 'अभूद् भरण्युदयः कृत्तिकोदयात्' इत्यनुमानमविपयं भवेत् । अथ भरण्युदयोऽपि कृत्तिकोदयस्य कारणं तेना- १० यमदोपर, नतु येन समावेन भरण्युदयात् कृत्तिकोदयस्तेनैव यदि शकटोदयादपि तदा भरण्युदयादिव पश्चात् ततोऽपि भवेत् यथा वा शकटोदयात् प्राक् तथैव भरण्युयादपि प्राय भवेत् । अथान्यतर- कार्य कृत्तिकोदयस्तर्खन्यतरस्यैव ततः प्रतीतिर्मवेत् न चैवमिति न युक्तं 'कारणमेव विपया इति पक्षाश्रयणम् । अथ कारणं खाकाराधायकं विशाने विषय एवेति पक्षः अयमप्ययुक्तः, यतः कि कारणमेव तदाधायकं तत्र, आहोखित् तत् तदाधायकमेवेति विकल्पद्वयानतिवृत्तिः। प्रथमविकल्पे १५केशोन्दुकादिशानं अतः कारणात् तदाकारमुपजायते? न तावदर्थात् तस्य तत्कारणत्वानभ्युपगमाद अभ्युपगमे वा तस्याभ्रान्तवापतेः । न समनन्तप्रत्ययात् तस्य तदाकारता(ताs)योगात् । नेन्द्रि- यादेः अत एव हेतोः । तन्न कारणमेव तदाधायकमिति पक्षाभ्युपगमः क्षमः । नापि तत् तदाधाय- कमेवेति पक्षोऽभ्युपगन्तुं युक्ता इन्द्रियस्यापि तदाधायकतापत्तेस्तन्मानविषयताप्रसक्तेः । अर्थस्य व सर्वात्मना तत्र स्वाकायधाने मानस जडतामसके उत्तरार्थक्षणवदेकदेशेन तदाधायकत्वे सांशवा- २०५सके । समनन्तरप्रत्ययस्य तत्र खाकाराघायकत्वान जडतापत्तिलक्षणो दोप इति चेत्, न, सैम- नन्तरप्रत्ययार्थक्षणयोः द्वयोरपि खाकारापकत्वे वज्ञानस्य चेतनाचेतनरूपद्वयापत्तेः । प्राक्तन- शानक्षणस्यैव तत्र खाकाराधायकत्वे सर्वात्मना तदाघाने तस्य पूर्वरूपताप्रसतिरिति कारणरूपतैव स्यात् यथा च पूर्वपूर्वक्षणानामप्येवं प्रसक्तरेकक्षणवी सर्वः सन्तानो भवेदिति प्रमाणादि- व्यवहारलोपः। २५ किञ्च, तदाकार तत उत्पन्नं च यदि समनन्तरप्रत्यये न तत् प्रमाणम् तदुत्पत्ति-सासययोर्व्य- मिवार इति नार्थेऽपि तत् प्रमाणं भवेत् । तथा च- "अथैन घटयेदेनां नहि मुक्त्वार्थरूपताम्। तसात् प्रमेयाधिगते प्रमाण मेयरूपता"। ३ १ "नावरण विषयः इति वचनप्रामाण्यात्" अनेका० टी० पृ० २०७ ६०१ । स्थाद्वादर० पृ० ७६९ ५० ११ मा० । बोधिचर्याव- प्रज्ञापार• पृ० ३९८५० १०॥ धर्मस० पृ. १५६ द्वि. पं० ११ । स्याद्वा० पृ. १३४ ६० १४ ॥ "तदुत्तम्-जाननुकृतान्वयव्यतिरेक कारणं नाकारणं विषय "-षड्द० स० ० ० पृ. ३७५०३ । 'नाननुकृतान्वय- व्यतिरेक कारण नाकारणं विषयः' इति हि सौगताना मतम् -शामवा० स्याद्वादका पृ० १५१ प्र० ६०० । २ "मनु प्रभाकराभिप्रायेण भाविरोहिम्युदयकार्यतया कृत्तिकोदयस्य गमकवाद कयं कार्यहेतौ नास्यान्तमांव इति चेत् क्यमेवमभूद् भरण्युदयः कृतिकोदयादित्यनुमानम् । अथ भरण्युदयोपि कृत्तिकोदयस्य कारणं तेनायमदोष । ननु येन खभावेन भरण्युदयात् कृत्तिकोदयखेनैव यदि शक्टोदयात् तदा भरण्युट्यादिव अतोपि पश्चादसौ स्यात् । यथा च शक्टोदयात् प्राक् तथव भरण्युदयाइपि-अमेयक पृ० ११० १० १० १ ३० पृ० ५० १। "कशोन्दुम्मानस-० ० दि० । ५-णमेव तत्चदा-भा० मा० । णमेवत् तदा-मा०। ६-मा नापि ल० वा० या० भा० मा० विना। ७ शामवा० स्याद्वादक- पृ० १५९ ३० ५० १०1८ मुक्तार्थ-वा० वा० आ० हा० पि० । "तदुतम्" इत्युझियोद्धृतं पयमिदमखि सिद्धिविनिश्चयटीकायाम्--- नि० पृ. ११९ प. 11 "अथेन घटयत्येना न हि मुजार्थरूपताम्"-प्रमेयक० पृ० १० १० ६० ७ । प्रमाणमी० पू०३३ २०१७ | सामा० पृ० १६६५०१२॥ - ·मानमीमांसा। ५११ त्यसङ्गतमभिधानम् । अर्थ यदाकारं यदुत्पन्नं यदध्यवस्थति तत्र तत् प्रमाणम् नन्वत्रापि यदाकार यदुत्पनं विज्ञानमेवार्थाध्यवसायं जनयति, उत तत् तमेव, आहोखिजनयत्येवेति कल्पनात्रयम् । आद्यकल्पनायां कारणान्तरनिषेधाद् विकल्पवासनापि तत्कारणं न भवेत् एवं च निर्विकल्पकबोधाद् यथा सानान्यावमासी विकल्पस्तथार्थादेव तथाभूताद् भविष्यतीति किमन्तरालवर्तिनिर्विकल्पदर्शन- कल्पनया? न चाविकल्परूपताविशेषेऽपि दर्शनादेव विकल्पोत्पत्तिार्थाद् वस्तुस्खाभाव्यादित्युत्तरम्५ तस्य स्वरूपेणैवासिद्धेः । किञ्च, यथा(थाs)विकल्पादर्थादविकल्पदर्शनप्रमवस्तथा दर्शनादपि तथा- । भूतात् तथाभूतस्यैवाविकल्पस्य प्रसव इति विकल्पवार्ताप्युपरतैव भवेत् । किञ्च, स्थिरस्थूरावमासि स्तम्मादिज्ञानं यद्यविकल्पकं कोऽपरो विकल्पो यस्तजन्यो भवेत् ? अथ 'स्तम्भः स्तम्मोऽयम्' इत्यनु- गताकारावमासि शानं विकल्पः सामान्यावमासित्वात् तांद्यमप्यनेकावयवसाधारणस्थूलैकाकार- स्तम्भावमालि विकल्पः किं न भवेत् सामान्यावमासस्यात्रापि तुल्यत्वात् ? अस्थापलापेऽपरस्याप्रति-१० भासनात् प्रतिभासविकलं जगत् स्यात् । न च स्तम्भप्रतिमासात् प्राय निरंशक्षणिकैकपरमाणु- गोचरमविकल्पकं ज्ञानं पुरुषवत् प्रतिभाति तथापि तत्कल्पने पुरुषपरिकल्पनापि भवेदिति न सौगत- पक्षस्यैव सिद्धिः । किञ्च, निरंशक्षणिकानेकस्तम्मादिपरमाण्वाकाराद्यनेकं तद् विमति खात्मनि तदा सविकल्पक्रमासज्येत अनेकानुविधानस्य विकल्पनान्तरीयकत्वात् । अथ भिन्न प्रतिपरमाणु तदिष्यते भवेदेवमविकल्पकं किन्तु एकपरमाणुग्रहणव्यापारवनापरपरमाणुग्रहणाय व्याप्रियत इति तेषां पर-१५ लोकप्रख्यताप्रसक्ति तद्वदनैश्च तस्यावेदनसिति तस्याप्यभावः । न चैकैकपरमाणुनियतमिन्नं वेदनम- विकल्पकम् अन्यविविक्तैकपरमाणोरोग्दशि अप्रतिमासनाद् विवादगोचरस तज्ज्ञानस्य विकल्प जनकत्वासिद्धेः । तन्न प्रथमः पंक्षो युक्तिसगतः । इतश्चायमसङ्गतो यतो येन समावेनाविकल्पकं दर्शनं खजातीयमुत्तरं जनयति तेनैव यदि विकल्पं तयविकल्पो विकल्प प्रसज्येत विकल्यो वाऽविकल्पः अन्यथा कारणमेदः कार्यमेदविधायी न भवेत्। खमावान्तरेण जनने सांशतापत्तिरिति ।२० अथ तत् तमेव जनयति तथासति धारावाहिनिर्विकल्पसन्ततिर्न भवेत् । अथ तत् तं जनयत्येवेति तृतीयपक्षाश्रयणं तथासति क्षणभङ्गादावपि निश्चय इति न झानसंतती सत्त्वसमारोपः। न च रागा- यस्तनिवन्धना इति तद्व्यवच्छेदार्थमनुमितिनैरर्थक्यमनुभवेत् । किञ्च, यदि व्यवसायवशात् निर्वि- कल्पकस्य प्रामाण्यव्यवस्था तर्हि तदुत्पत्तिसामण्यार्थग्रहणमन्तरेणाध्यवसाय एव प्रमाणं भवेत् । अथ तथाभूतानुभवमन्तरेण विकल्प एव न भवेत्, असदेतत्, तस्य तजन्यत्वासिद्धेरक्तविकल्पदोपानति-२५ क्रमात् । किञ्च, यदि तदाकारांइर्शनान्निर्णयप्रभवस्तदा स्खलक्षणगोचरो निर्णयो भवेत् निर्णयवद् वा सामान्यविषयमविकल्पकमासज्येत अन्यथा स्मृतिसारूप्याद् दर्शनस्य सारूप्यसाधनमयुकं भवेत् । अथार्थलेशमात्रानुकारि स्मरणं तथापि खलक्षणविषयत्वं सरणस्य सर्वथा तदनुकारित्वमविकल्प- कस्याप्यसिद्धम् अन्यथा तस्य जडतापत्तिरिति प्रतिपादनात् तथा च-"विकल्पोऽवस्तुनिर्मासाद् विसंवादादुपसर्वा" इत्ययुक्ततया व्यवस्थितम् । अथ न लेशतोऽपि परमार्थतस्तदनुकारी विकल्प ३० प्रतिपन्नमिप्रायवशात् तु तदमिधानमिति न खलक्षणगोचरत्वम् निर्विकल्पकस्यापि व्यवहार्यमिप्राय- १ "अथ अदाकारं यदुत्पन्न यदध्यवस्थति तत्र तत् प्रमाणम् । नन्वत्र यदाकार यदुत्पन्नं विज्ञानमेवाऽर्थाच्यवसाय जनयतीत्यर्थ , उत तमेवेति आहोखिजनयत्येवेति । आये विकल्पवासनापि तत्कारणं न भवेत् । एवं च निर्विकल्पक- बोधाद् यथा सामान्यावभासी विकल्पः, तथाऽर्थादेव तथाभूताद् भविष्यति, इति किमन्तरालवर्तिनिर्विकल्पकाल्पनया! । न चाविकल्पताविशेषेऽपि दर्शनादेव विकल्पोत्पत्ति , नार्थात, वस्तुखाभाव्यादित्युत्तरम् , तस्य खरूपेणैवासिद्धे, 'तम्मा स्तम्भोऽयम्' इतिवत् स्थिरैकस्तम्भावगाहिज्ञानस्य सामान्यविषयत्वात् , ऊर्ध्वतासामान्यापलापे तिर्यक्सामान्यस्याप्यपलापानगतः प्रतिभासवैकल्यप्रसङ्गात्, निरशक्षणिकानेकपरमाण्वाकारस्य तस साशलेनाभ्युपगन्तुमशक्यखात्, प्रतिविविधपरमाणु- तद्भेदस्य दु श्रद्धानलात् । किञ्च, यथाऽविकल्पादादविकल्पदर्शनप्रमक, तथा दर्शनादपि तथाभूताद् विकल्पस्यैव प्रभव इति विकल्पकयाऽप्युच्छिन्ना । द्वितीये धारावाहिकनिर्विकल्पकसतातिर्न स्यात् । तृतीयेऽपि अत्यन्तायोगव्यवच्छेदः खभावमेदं विना दुर्घट इति न किञ्चिदेतत् । तस्मात् तदुत्पत्तिमालम्यार्थग्रहणमन्तरेणाप्यध्यवसायस्य प्रामाण्यं युक्तम्, अनायसयविक- रूपवासनात एव तदुत्पत्त्यभ्युपगमे दर्शनस्याप्यहेनुसात् “यत्रैव जनयेदेना" इत्याद्यभ्युपगमव्याघातात् ।'-शानवा. स्थाद्वादक० ०१५९७०६०१३॥ २ "अर्थाध्यवसायमेव"-पृ. ल. टि. । ३ "अविकल्प" वृ० टि० । ४ "मतुप्-प्रत्यय "-वृ० टिक। ५ "अपरपरमाणुवेदन."-१० टि०। ६ "विज्ञानमेवार्याध्यवसायं जनयतीत्ययम्-७० स० टिक। -शात् न नि- वा वा०। ८-पदर्श-०। -र्णयाप्र-छ। १० पृ० ५०० ५० १४ दि० ० । .

·द्वितीये काण्डे-- .[ पशात् तदनुकारित्वं न परमार्थतः "सर्वमालम्बने भ्रान्तम् । ] इत्यभिधानात् । ननु किमिति न परमार्थतोऽपि तदनुरि तेत् ? सामान्यावभासादिति चेत्, नसावपि कुतः? अनाद्य- सत्यविकल्पवासनातः नन्वेवं न दर्शनं विकल्पजनकमिति "यत्रैव जैनयेदेनां तत्रैवास्य प्रमाणवा" ] इत्यसङ्गतं वचो भवेत् । न च तद्वासनाप्रबोधविधायकत्वेन तदपि तद्धेतुः इन्द्रि- ५यार्थसन्निधानस्यैव तत्प्रवोधहेतुत्वात् । न च वासनाप्रभवत्वेनाक्षजस्य भ्रान्ततैवं भवेत् अर्थस्थापि कारणत्वेनानुमानवत् प्रमाणत्वात् । नव निर्चिपयत्वात् व्यवसायस्यामामाण्यम् अनुमानस्सापि तत्प्रसके प्रत्यक्षप्रमवविकल्पवद् तस्याप्यवस्तुसामान्यगोचरत्वात् । न च तब्राह्यविषयस्यावस्तुत्वेऽ- प्यध्ययसेयस्य स्खलक्षणत्वात् दृश्यविकल्पा(ल्या वर्षावेकीकृत्य ततः प्रवृत्तेरनुमानस भामाण्यम् प्रकृतविकल्पेऽप्यस्य समानत्वात् अन्यथा "पक्षधर्मतानिश्चयः प्रत्यक्षतः क्वचित् । ] इति १० कथं वचो युकं भवेत् ? न च गृहीतग्रहणाद् विकल्पोऽप्रमाणम् क्षणक्षयानुमानस्थापि तत्मसक्के शब्दवरूपावमास्यध्यक्षावगतक्षणक्षयविषयत्वात् । न चाध्यक्षेण धमिखरुपग्राहिणा शब्दग्रहणेऽपिन क्षणक्षयग्रहणम् विरुद्धधर्माभ्यासतस्ततस्तद्रेदमसके। प्रभाकरामिप्रायेण तु लिग-लिहिनो साकल्येन योगिप्रत्यक्षतो व्याधिग्रहणेऽनम्यासदशायां प्राप्ये भाविन्यनधिगतार्थाधिगन्तृत्वामावादनुमानं प्रमाणं न भवेत् । अथोनिीतमनुमेयं निश्चिन्यत् प्रमाणमनुमानं तनिश्चितं नीलं निश्चिन्वन् विकल्पस्तथा- १५विधः किं न प्रमाणम् ? अथ समारोपव्यवच्छेदकरणादनुमानं प्रमाण तर्हि नीलविकल्पोऽपि तत एव प्रमाणं भवेत् । न च सादृश्यादेव समारोपः-येन तत्रानीलसमारोपो न भवेत्-किन्तु खागमाहित- विकल्पाभ्यासवासनातोऽपि यथा 'सर्वे सर्वात्मकम्' इति साहयस्य एवं च नीलेऽनीलात्मकत्व- समारोप व्यवच्छिन्दानो विकल्पः क्षणक्षयानुमानवत् कथं न प्रमाणम्! दृश्यन्ते हि शुक्तिका- रज्वादिपु रजत-सादिसमारोपास्तथाभूतविकल्पवशाहिज्ञानुसरणमन्तरेणापि निवर्तमानाः । अथ भवत्वसौ विकल्प प्रमाणम् न व प्रमाणान्तरम् अनुमानेऽन्तर्भावात्, न; अनभ्यास- दशायर्या भाविनि प्रवर्तकत्वादनुमानं प्रमाणमिष्टं तच्च निश्चितत्रिरूपालिहादुपजायते निश्चयस्य चानु- मानान्ताव बैठष्यनिश्चयोऽप्यनुमानं तदपि निश्चितपैरप्याल्लिकात प्रवर्तत इत्यनवस्थानात् अनु. मानाप्रवृत्तिरेवेति कुतो विकल्पस्य तत्रान्तावा? अथ पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकनिश्चायकं लिङ्गस्य नानुमानं तर्हि प्रमाणान्तरस्यामावादध्यक्षं निर्णयात्मकं पक्षधर्मत्वादिनिश्चयः सिद्धः । अत एवं २५ अनभ्यासदशायामनुमानम् अभ्यासदशायां तु दर्शनमेव प्रमाण न च तृतीया दशा विद्यते यस्यां विकल्पः प्रमाणं भवेत्' इति निरस्तम् अनभ्यासदशायामनुमानस्यैव तमन्तरेणाप्रवृत्तेस्तदपेक्षस्यैव तस्य प्रमाणत्वात् । न च भवतु प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिक्तो विकल्पस्तथापि न तदपेक्ष दर्शनं प्रमाण खत एव तस्य प्रमाणत्वात् अन्यथा विकल्पस्यापि विकल्पान्तरापेक्षया प्रमाणत्वादनवस्था दुष्परिहारा अर्थविषयीकरणाद् विकल्पस्यान्यनिरपेक्षस प्रामाण्ये निर्विकल्पकस्यापि तथैव प्रामाण्यं भविष्यतीति ३० किं विकल्पापेक्षयेति वकव्यम् यतः संशय-विपर्ययोत्पादकमपि दर्शनमेवं प्रमाणं स्यात् तथा च तत्राप्यक्रियार्थी प्रवर्तेत । अथ जले जलमेतत्' इति निर्णयविधायि प्रमाण तहि सिद्ध विकल्पा- पेक्षणं तस्येति घरे विकल्प एव प्रमाणमभ्युपगतस्तस्यैव प्रवृत्त्यादिव्यवहारसाधकतमत्वात् । यदपि 'अभ्यासदशायां दर्शनमेव विकल्पनिरपेक्षं प्रमाणम्' इति तत्र वक्तव्यं क तत् प्रमाणम्! प्राप्ये १-शादनु-आ. हा० वि०। १ "सर्वमालम्बने प्रान्तमिति रावान्ताद-सिद्धिवि० टी० लि. पृ. ५४ ५०१३।३-ति प-वृ०! "खलक्षणानुकारि"-वृ०० टि०१५ "निर्विकल्पकम्"-वृ००० टि. 1 ६ "विकल्प "- वृ० स० दि.। ७ “यत्रैव जनयेदेताम्"-प्रमेयक० पृ० १० दि० ५० ५। "मनापर सौगत प्राइ-पत्रैव जनयेदेना तत्रैवास्य प्रमाणतेति धर्मोत्तरस्य मतमेतत् -सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ९१६० १६ । शास्त्रवा० स्याद्वादक. पृ० १५१ दि. ५०६ १८ "दर्शनम्"-१० टि०।-पि कर-पा० वा० । १० "अनुमानस्यापि"-० ० दि. 1 ११-वसा- यस्य मा हा० वि० । शानवा० साद्वादक० पृ० १५९ द्वि० ६०१२। न च तवायरस सामान्यस्मस्वेऽप्यच्य. घसेयस्य स्खलक्षणस्मवाद् दृश्यविकल्प्यावर्षावेकीकृत्य तत प्रवृत्तरतमानस्य प्रामाण्यं प्रकृतविकल्पेऽप्यस्य समानत्वात् - प्रमेयक पृ० ११० ५० १०१ स्याद्वादर पृ०८८६०६ आ० । १२ पृ.७६ पं०१३-३४ ॥ १३ "धर्मिण"-१० ० टि-1 १ क्षणक्षय-० ल० टि। १५ शानवा स्माद्वादक. पृ० १६० ० ०१- १६ एव च मा० हा०वि० । १७ "अनुमाने"-० स० टि-1 १८ "सामानाधिकरण्यमेतत्"-० ल० टि-1 १९-चमन- आ० हा०वि०। २० "दर्शन-कटिका ·] शानमीमांसा। ५१३ भाविनि तपादाविति चेत्, तस्याविषयीकरणे तेनायुक्तम् अन्यथा नीलानं पीते प्रमाणे स्यात् विपयीकरणे भाविविषयत्वं तस्यैव भवेत् तथा च "वर्तमानावमासि सर्व प्रत्यक्षम् । इति विरुध्येत । अथ वर्तमानविषयमपि भाविनि प्रवृत्तिविधानात् प्रमाणम्, न, अविपयीकृते प्रवर्तकत्वासंभवात् प्रवर्तकत्वे वा शाब्दमपि सामान्यमात्रविषयं विशेपे प्रवृत्ति विधास्यतीति न भीमांसकमतप्रतिक्षेपो युक्तः । यदि पा(चा )विषयेऽपि कुतश्चिन्निमित्ताद् ज्ञानं प्रवर्तकं तर्हि प्रत्यक्ष-५ पृष्ठभाविसामान्यमात्राध्यवसायिविकल्पस्य विशेष प्रवर्तकत्वं भविष्यतीति न युक्तम् 'दृश्य-विकल्प- (न्य )योरर्थयोरेकीकरणं तत्र प्रवृत्तिनिमित्तम्' इत्यभिधानम् । तन्न प्राप्ये तत् प्रमाणम् । दृश्य- प्राप्ययोरेकत्वे तत् प्रमाणमिति चेत् कुत एतत् ? व्यवहारिणां तत्राविसंवादाभिप्रायात अविसंवादि च जानं प्रमाणम् । तदुक्तम्-"प्रमाणमविसंवादिशानम् अर्थक्रियास्थितिरविसंवादनम् । इति चेत्। ननु तदेकत्यं कस विषयः दर्शनस्येति चेत्, न तस्य सामान्यविषयतया सविकल्प-१० कन्वप्रसक्तः । विकल्पस्येति चेत्, न; अभ्यासदशायां विकल्पस्यानभ्युपगमात् । कथं च दृश्य- प्राप्ययोरेकत्वं विकल्पस्यैव विषयो नाविकल्पस्य एकत्वस्यायोगादिति चेत् कथं विकल्पविषया? अवस्तुविषयत्वात् तस्येति चेत् दर्शनस्य को विषयः? दृश्यमानक्षणमात्रमिति चेत् ननु यदि तत् सञ्चितपरमाणुखमावं तत्र दर्शने प्रतिभाति तदा तस्य सविकल्पकत्वमिति प्राक् प्रतिपादितम् । विविक्त कैकपरमाणुरूपं चेत् सर्वशून्यताप्राप्तेर्न काचिदभ्यासदशा यस्यां दर्शनं प्रमाणे विकल्पविकलं १५ भवेत् । यथा चानेकपरमाण्वाकारमेकं शानं तथा दृश्य-प्राप्ययोर्घटादिकमेकमिति तद्विपयं पर- मार्थतोऽभ्यासदशायां सविकल्पकमध्यक्षं किमिति नाभ्युपगम्यते? अथाशक्यविवेचनत्वाचित्र- प्रतिमासाप्येकैच बुद्धिः घटादिकस्तु चित्रो नैकस्तविपर्ययात्। ननु किमिदं बुद्धेरशक्यविवेचनत्वम् ? यदि सहोत्पत्तिविनाशौ तदन्याननुभवो वा तदभ्युपगम्यते तदैकक्षणमाविसन्तानान्तरमानेपु मिन्न- रूपतयोपगतेष्वपि तस्य भावादित्यनैकान्तिको हेतुः । अथ सन्तानान्तराण्यपि नाभ्युपगम्यन्ते २० कथमवस्थाढयाभ्युपगमा? व्यवहारेण तदभ्युपगमे तथैव सन्ताननानात्वोपगमादनकान्तिकत्वं तद- वस्थमेव । न च प्रतिमासाद्वैतवादोपगमात् तान्यपि पक्षीक्रियन्त इति नानकान्तिका एकशास्त्रा प्रभवत्वहेतोरपि विपनाविषयपक्षीकरणादनकान्तिकत्वाभावप्रसक्तेः । न चात्राऽऽमताप्राह्यध्यक्षेण पलवाधनान्न पक्षीकरणसंभवः प्रकृतेऽपि युगपद्भाविनां नानाचित्तसंतानानां मेदावमासिखसंवे- दनाध्यक्षेण बाधनादस्य समानत्वात् । अथानन्यवेद्यत्वमशक्यविवेचनत्वम् तदपि सुखादिमिा२५ क्रमेणैकसन्तानमाविभियभिचारि । अथैपीमपि पक्षीकरणम्। नन्वेवं परिणाम्यात्मसिद्धेः 'यद् यथावभासतें' इत्याद्यनुमानमयुक्तम् हेतोरसिद्धताप्राप्तेः । अथ मेदामेदात्मकत्वेन प्रतिभासन तेदमिमतं तर्हि दृश्य-प्राप्ययोरपि तदस्तीति कथं नैकत्वम् ? अथ नीलादिमतिमासानां नैकत्वं चित्रप्रतिभासात् न नानात्वं तदात्मकस्य वा तब्राहकस्याभावात् सर्वविकल्पातीतं तु तत्त्वमिति अत्रापि यद्येकरवस्यैकान्तेन निषेधः साध्यस्तदा सिद्धसाध्यता अन्यथा चित्रप्रतिमासाभावात् ।३० कथञ्चिदेकत्वस्य तु निषेधेऽसिद्धश्चित्रप्रतिमासादिति हेतुः यतः पीतादीनां नीलप्रतिभासेनाविषयी- करणे सन्तानान्तरवदभावस्तथापि भावे न सन्तानान्तरनिषेधः तेषां च क्षणक्षयसाधने ग्राह्यग्राहक- भाव इति न सर्वविकल्पातीतं तत्त्वं विषयीकरणे तदाकारेणापितब्राहकाभावात्नापि नानात्वमित्यस्य विरोधः खपरग्राहकस्यैव ब्राहकत्वात् सर्वथा तदाकारत्वे नीलमात्रं पीतमात्रं भवेदिति न चित्र- प्रतिमासः कथञ्चित् तदाकारत्वे सिद्धं सविकल्पदर्शनम् । अथ सर्वविकल्पातीते तत्वे इदमप्य-३५ वक्तव्यम् तर्हि न परस्यापि परतो गतिः किन्तु "खरूपस्य खतो गतिः । ] इत्ये- १ "माविमादे."-.ल.टि.। २ तस्य भ-वृ०० वा वा० । ३-सहएमा आ० हा० वि० । विशेषप्रवर्तक-वृ० स० विना। ५ पृ० १५ २०१३। ६ विकल्पस्य"-धृ० स० टि०। ७ अशक्य- विवेचनलं तनिराकरणं च प्रमेयकमाण्डे भङ्गयन्तरेण चर्चितं दृश्यते-पृ० २५ प्र० ६०६। "प्रथमपक्षे दूपणमेतत्"-वृ० स० टिक। ९ "प्रत्यक्षवाधस्स"-० ल. टि. । १०-विचेतन-वृ०। ११ "एकसन्तान- सुखादीनाम्"-बृ० ल० टि.। १२ पृ० ४४४ ६०१२ । १३ "अशक्यविवेचनलम्"-वृ०० टि-1 १४-णेऽत- । १५ "नानात्व"-ऋ० १० टि० । १६-कल्पं द-ल० आ० । ६०० - --- . - ·११४. द्वितीये काण्डे- तदपि न वक्तव्यम् तथा च विज्ञानाद्वैतमपि कुतः१ न चान्यग्रहणविमुखमानसंवेदनादेवमुच्यते अन्यत्राप्यस्य समानत्वात् । तदेवं चित्रप्रतिमासमभ्युपगच्छता चित्रमेक शानमभ्युपगन्तव्यमिति अभ्यासदशायामपि व्यवसायात्मकमध्यक्षं सिद्धिमासादयेत् । यदपि 'यद्यर्थग्रहणं व्यवसायोऽविकल्पे तथा नामकरणमथ जात्यादिविशिष्टार्थग्रहणं तत् ५प्रत्यक्षेऽसंभाव' इत्युच्यते, तदपि निरस्तं द्रष्टव्यम्, अर्थग्रहणस्य विकल्पखावनान्तरीयकत्वात् । यदि होकैकपरमाणुनियतमिन्नदर्शने तन्नाम क्रियेत तदा स्यादेतत् न चैवम् स्थूलैकप्रतिमासाभावप्रसक्तः। यदपि 'जात्यादिविशिष्टग्रहणं प्रत्यक्षेऽसंभावं तदपि सदृशपरिणामसामान्याभ्युपगमे सिद्धा तथाभूतस्य तस्याध्यक्षे प्रतिमाससंवेदनात् तथाभूतस्यापि तस्य निराकरणे "नो चेदान्तिनिमित्त- ईत्यादेस्तथा "अर्थेन घट्येदेनाम्" इत्यदिश्चाभिधानमसगतं भवेत् । तथाहि-शुक्तिका रजतयो १० कथञ्चित् सदशपरिणामामावे रूपसाधर्म्यदर्शनामावाद अन्यथाऽतिप्रसङ्गात अथ मरीचिकासु यथा जलामावेऽपि तदर्शनं तथा तयोर्भविष्यति न च तयोस्तदर्शनं सत्यम् तत्परिणामस्य परमार्थतस्तत्री- भावात् इतरेतराश्रयदोपप्रसकेः । तथाहि-तत्परिणामस्य परमार्थतस्तयोः सत्वे तदर्शनस्य सत्यता ततस्य तत्परिणामस्य पारमार्थिकत्वमिति व्यक्तमितरेतराश्रयत्वमिति चेत्, असदेतत् सर्वभावे वेवमव्यवस्थाप्रसङ्गात् । तथाहि-वसंवेदनमविकल्पमध्यक्ष तथाप्रतीतेयदि सिद्धिमासादयति तता १५एव सदृशपरिणामोऽपि सेत्स्यति अनवगतसम्बन्धस्यापि खण्डमुण्डादिपु समानप्रत्ययोत्पत्तेः तस्यो, भ्रान्तत्वे संवेदनेऽपि तत्मसक्तेः । अथ सत्येव खसंवेदने तदर्शन मिति न भ्रान्तम्, न इतरेतराश्रय दोषप्रसक्तेः । तथाहि-वसंवेदनस्य सत्यत्वे तद्दर्शनमभ्रान्तम् अतश्च तत्सत्यत्वमिति कथं नेतरेतरा श्रयदोषः? अथ वाधकासद्भावानायं दोपः सदृशपरिणामस्य किं बाधकमिति वक्तव्यम् ? विशेष भ्यस्तस्य मेदे सम्बन्धासिद्धिः अमेदे विशेपा एव न तत्सद्भाव इति वाधकमिति चेत्, न एकान्त । २० मेदामेदपक्षस्य वनानिऐस्त एव विशेषाः कथञ्चित् परस्परं समानपरिणतिमाज इत्यसदभ्युपगमात् नच चिकविज्ञानवत् समानासमानपरिणतरकत्वविरोधः 'यदेवाहमदाक्षं तदेव स्पृशामि आखादयामि जिनामि' इति मतीतेर्गुणगुणिनोरेकत्वमतीतेः। न च यदेव रूपं दृष्टं तदेव कथं स्पृश्यते इन्द्रियविषयसंकरप्रसक्वेरिति वक्तव्यम् चक्षुर्माह्यताखमावस्यैकस स्पर्शनादिविषयताखभावार, विरोधात् । तथाहि-दूरादिदेशं सहकारिणमासाद्यैकोऽपि भूरुहोऽविशदतयेन्द्रियजे प्रत्यये प्रतिभाति, २५स एव निकटादिदेशसचिवो विशदतयेत्युपलब्धम् । न चाविशदं दर्शनमवस्तुविषयम् तस्य वस्तु विपयतया प्रतिपादितत्वात् । न च चक्षुभमवे प्रत्यये रूपमेव चकास्ति नापरस्तद्वानिति वक्तव्यम्। यतोऽनापि स्तम्भव्यपदेशाई रूपं किमेकं प्रतिभाति, उतानेकाऽनंशपरमाणुसञ्चयमात्रम् ? प्रथम पक्षेऽधोमध्योर्ध्वात्मकैकरूपवद्रसार्यात्मैकैकस्तम्भप्रसिद्धिः 1 द्वितीयपक्षेऽपि किमेकमनेकपरमा- ज्वाकारं चक्षुर्धानम्, उतैकैकपरमाण्वाकारमनेकम् ! प्रथमपक्षे रूपाात्मैकवस्तुसिद्धिप्रसक्ति) ३०चित्रकज्ञानवत् । द्वितीयेऽपि विविक्तज्ञानपरमाणुप्रतिमासस्यासंवेदनात् सकलशून्यताप्रसक्किरिति प्रतिपादितम् एतेन क्रियावतोऽपि भावस्याध्यक्षविषयता प्रतिपादिता । न चैकस्य देशाद् देशान्तर प्राप्तिहेतुः क्रिया न केनचित् प्रमाणेनावसातुं शक्येति वक्तव्यम् पूर्वपर्यायग्रहणपरिणामममुञ्चता ध्यक्षेणोत्तरपर्यायग्रहणात् यथा स्तम्मादावधोभागग्रहणमत्यजतोवर्धादिमागग्रहत्तेने अन्यथा सकल शून्यतेत्युक्तत्वात् । यदपि- 1 . १ "परग्रहप्रहणसम्मुखज्ञानसवेदनात् परतो गतिरित्येवम्"-वृ० स० टि० । 'प्रह' इत्याद्वितं पदं ल० टि. नास्ति । २-हणव्य-०। ३ "अविकल्पेऽपि वस्तुप्रहणस्य मतत्त्वालाममात्रेण मेद "-वृ० स.टि.। ४-भावानन्तरी- यकत्वात् आ० हा० वि० ।-भावानान्तरीयकत्वात् ०। ५ क्रियते त-० ० वा० बा० विना ६ पृ० ५०७ १०१८। ७ पृ० ५१० ५० ५। -धाद-०। ९ "इह किमपि कूट सभाव्यते”- ० ० दि। अत्र 'रूपसाधर्म्यदर्शनामावाद् प्रान्तिर्न स्यात् अन्यथातिप्रसाशात् एतादृशपाठकल्पनया कूटबं शक्य परिहर्तम् । १० "रजत"-०४० टि० । ११ "शुतिकायाम्"-१० स० टि० । १२-ति भ्रा-२० । १३-सक्तिः आ० हा० वि० । १४-यमस्य ।। १५-धात्मक-मा० मा० । १६-यात्मकैक-वृ०। १७ "प्रत्यक्षेण"- धु०ल. टिका ·ज्ञानमीमांसा। ५१ "विशेषणं विशेष्यं च सम्बन्धं लौकिकी स्थितिम् । गृहीत्वा संकलव्यैतत् तथा प्रत्येति नान्यथा ।। इत्युक्तम् तदपि निरस्तं द्रष्टव्यम्; चित्रपतगस्खेवैकानेकात्मनो वस्तुनः प्रथमतयैव प्रतिमासनातू एवंकल्पनाया दूरापास्तत्वात् । यदपि- "संकेतसरणोपायं दृष्टं सङ्कलनात्मकम् । पूर्वापरपरामर्शशून्ये तच्चाक्षुषे कथम् ।। इत्यभिधानम्, तदप्यसङ्गतम्। संकेतकालानुभूतशब्दसरणमन्तरेणापि व्यवसायात्मकस्य ज्ञानस्याक्ष- प्रभवस्य प्रतिपादनात् अन्यथा विकल्पानुत्पत्तेरित्युक्त्वात् । तस्मात् पुरोवर्तिस्थिरस्थूलखगुणपर्याय- साधारणस्तम्मादिप्रतिमासस्याक्षप्रभवस्य निर्णयात्मनः स्वसंवेदनाध्यक्षतोऽनुभूतेः खार्थनिर्णयात्मक मध्यक्षं सिद्धम् । न चेदं मानसम् एतन्यतिरेकेण निरंशैकपरमाणुग्राहिणोऽविकल्पस्य कदाचिदम्य १० ननुभवात् । यदि चायं स्तम्मादिप्रतिभासो मानसो भवेत् विकल्पान्तरतोऽस्य निवृत्तिर्मवेत् न चैवम् क्षणक्षयित्वमनुमानानिश्चिन्वतोऽश्वादिकं वा विकल्पयतस्तदैवास्य प्रतिभाससंवेदनात् । ततोऽध्यक्ष- प्रमाणसिद्धत्वान्न सविकल्पकत्वे साधकप्रमाणामावः । तथानुमानादपि सविकल्पकत्वमध्यक्षस्य नासिद्धम् । तथाहि-यद् ज्ञानं यद्विपयीकरोति तत् तन्निर्णयात्मकतया अनुमानमिवान्यादिकम् विषयीकरोति च खार्थमध्यक्षमिति । न चौस्याध्यक्षवाधितकर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वेन कालात्यया-१५ पदिएत्वम् पक्षय चाध्यक्षवाधः साध्यविपरीतार्थोपस्थापकाध्यक्षस्य निषिद्धत्वात् । न च सार्थ- विषयीकरणं विज्ञानस्यासिद्धम् प्राक् तस्य प्रसाधितत्वात् । अतो नासिद्धो हेतुः । न च सपक्षावृत्ति- स्वादसाधारणानेकान्तिक स्वार्थनिर्णयात्मकत्वेन प्रसिद्धेऽनुमाने अस्य वृत्तिनिश्चयात् । न चानुमान- स्याप्यर्थविपयीकरणमन्तरेण तनिश्चयखरूपता संभवति समारोपव्यवच्छेदकत्वादेः प्रामाण्य- निमित्तस्य तत्र निपिद्धत्वात् तदन्तरेण प्रामाण्यस्यैवायोगात् । न च निर्णयात्मकाविषयीकरणयोर-२० तुमाने साहचर्यदर्शनेऽपि विपर्यये वाधकप्रमाणामावतः संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादनैकान्तिका तदुत्पत्तिसालदिनिर्णयखमावताव्यतिरिकस्यैकान्तवादे अर्थविषयीकरणनिवन्धनस्य विज्ञानेऽसंभ- वात् तदसंभवस्य च प्राक् प्रतिपादितत्वात् । ततो न सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकोऽपि । अत एव न विरुद्धः विपक्षवृत्तेरेव विरुद्धत्वात् । ततोऽसिद्धविरुद्धानकान्तिकादिदोपविकलाद् भवत्यतः साधनाद् विवक्षितसाध्यसिद्धिरिति न तत्साधकप्रमाणामावानिर्णयात्मकाध्यक्षाभावः। २५ नापि तद्वाधकप्रमाणसद्भावात् तस्यैवासिद्धे। तथाहि-तद्वाधकमध्यक्षम् अनुमानं वा प्रकल्प्येत प्रमाणान्तरानभ्युपगमात् । न तावदध्यक्षं तद्वाधक संभवति अविकल्पप्रसाधकस्य तस्य तद्वायकत्वात् न च निरंशक्षणिकैकपरमाणुसंवेदनं स्वसंवेदनाध्यक्षतः सिद्धमिति प्राक् प्रतिपादितमिति नाध्यक्ष लद्वाधकम् । नाप्यनुमानं तद्वाधक संभवति अध्यक्षाप्रवृत्तौ तत्पूर्वकस्य तस्यापि तत्रामवृत्तेः । यदपि पद् यथा प्रतिभाति तत् तथा सन्यवहृतिमवतरति' इत्यादि निर्विकल्पकाध्यक्षमसाधकमनुमान-३० उपन्यस्तं तत्रापि प्रत्यक्षानुमाननिराहतत्वं पक्षदोषः नामादिविशेषणोल्लेखविविकतया नाक्षमति- हातीति हेतोरसिद्धता च जातिगुणक्रियाद्यनेकविशेषणविशिष्टस्थिरस्थूराकारस्तम्भादिविषयाक्षज- प्रत्ययस्यैकानेकस्वभावस्य विशेषणविशिष्टतया खसंवेदनाध्यक्षतो निर्णयात् अस्य च माक् प्रसाधि- तत्वात् । यदपि 'विशेषणपरिष्वक्तवपुपः संविदोऽध्यक्षत्वविरोधात्' इत्युक्तम् तदपि प्रलापमात्रम्। खसंवेदनाध्यक्षप्रसिद्ध खरूपे विरोधायोगात् अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । यदपि सन्निहितमर्थमवतरत्य-३५ 'ध्यक्ष नामादिकं च विशेपणमसन्निहितमिति न तद्योजनामवतरीतुं अमम्' इति तत्रापि यदि सन्नि- 'हितमर्थमध्यक्षमवतरेव पक्ष्ममूलपरिष्वतमानादिकं सन्निहितं किं नावतरेत् ? अथ यत् प्रतिमास- . १ १ अस० पृ० ११९ १० १० । ३ "विशेषणं विशेष्यं च” इत्यादिकल्पनायाः" धृ० ल० टि० । ३ सद- ० हा०वि० विना । ४-नाघया आ० हा० वि० विना । ५-स्थूरख-वृ० पा० वा० । -हिणो वि-० विना। ७ "खार्थविषयत्वादिति हेतोः"-० लाटि०। ८-स्स वा-पृ०। १ त्वादन्त-वृ० ल० । १०-प्यादिनि-आ० हा० वि० । ११ "अनुमानस-० २० टि० । १२० ४८८ पं० २२॥ १३० ४८८ प०१३ १४० १८८५०१५॥ - ·. . ५१६ द्वितीये काण्डे- योग्यं वस्तु तदेवावतरेत्। ननु स्तम्मादिकं व्यवहितमपि योग्यम् अजनादिकं त्वतिसन्निहितमव्य- योग्यमित्येतदेव कुतः स्तम्भादेः प्रतिमासनात् तत् तत्र योन्यं नेतरत् विपर्ययादिति चेत्, न इतरेतराश्रयदोपप्रसक्तेः । तथाहि-प्रतिमासनात् स्तम्भादि योग्यं ततश्च तत्प्रतिमासनमिति कथं नेतरेतराश्रयत्वम् ? अथ न योग्यतातस्तत्प्रतिभासनव्यवस्था किन्तु तत्प्रतिमासनात् तद्योग्यता ५व्यवस्थाप्यते वहि तत्प्रतिमासनं कुतो व्यवस्थाप्यम्! खसंवेदनादिति चेत्। ननु यत्प्रतिमासः संवेद्यते तत् तत्र योग्यमितरचायोग्यमिति व्यवस्थायां तत्सन्निधानासन्निधाने कोपयोगिनी? एवं च यद्यसन्निहितस्यापि नामादिविशेषणस्याध्यक्षमतौ प्रतिभासः को विरोधोऽध्यक्षत्वेन! विरोधे वा चिरातीतभविष्यदर्थराशेरसन्निहितस्य वुद्धसंवेदने प्रतिमासनाध्यक्षताविरोधस्तस्यापि भवेत् । अथ विशदत्वात् तज्ज्ञानस्य नाध्यक्षताविरोधः तद् विशेषणविशिनार्थावमासिन्यप्यध्यक्षशाने १० समानम् । एतेन उपाधीनामुपाधिमतः पूर्वकालत्वे उपाधिमाहिणा ज्ञानेनासन्निहितत्वेनाग्रहणान्न तद्विशेषणविशिष्टार्थप्राहिण्यध्यक्षमतिविंशदा संभवति' इति प्रत्युक्तम् वुद्धनानेऽप्यनेन न्यायेन वैशधामावतोऽनध्यक्षतापत्तेः । न चासन्निहितस्यापि विशेषणस्याध्यक्षप्रतिभासे सकलस्याप्यसन्नि- हितस्य प्रतिमासप्रसक्ति यतो यस्यैवाऽसनिहितस्यापि प्रतिमासः संवेद्यते तदेव तत्र प्रतिभातीत्य- भ्युपगन्तव्यम् अन्यथा अनन्तरातीतार्थक्षणस्याध्यक्षप्रतिमासे चिरतरातीतस्याप्यतीततया प्रति- १५भासप्रसक्तिरित्यनाद्यतीतजन्मपरम्पराप्रतिभास्यन्डिगध्यक्षं भवेत् । यच वाचोऽव्यापितयाऽपदार्था- मतया च नार्थदेशे सनिधिरिति तदर्शने न सा प्रतिभाति' इति तत् सिद्धमेव साधितम् । यत्र 'व्यवहितायास्तु वाचा प्रतिमासे निखिलातीतार्थपरम्परा प्रतिभासताम्' इति तटसङ्गतम् न होकरस व्यवहितस्य प्रतिमासे अतीतक्षणवत् सकलस्य व्यवहितस्य चिरातीतक्षणस्येव प्रतिमासः संमपी- त्युक्तत्वात् । यच्च 'समनन्तरप्रत्ययाद् घोधरूपतेव वायूपताऽपि वाचकस्मृतिसन्निहितोदया २० भविष्यति' इति तद्युक्तमेव । यच्च हेतुविषयमेदादक्षस्मृतिप्रभवसंवेदनसरणयोर्मेदप्रसक्ति' इति, तदसङ्गतमेव, चक्षुरूपालोकमनस्कारप्रभवस्य यथा रूपशानस्य हेतुमेदेऽप्येकसामग्रीप्रभवत्वाद- मेदस्तथा विशिष्टशब्दसरणमनस्कारसचिवसामग्रीप्रभवस्य 'रूपम्' इत्युल्लेखवतो विशदस्यैकतया प्रतीयमानस्य किमिति मेदो भवेत् ? यथा हि चक्षुपो रूपग्रहणप्रतिनियमः बोधाञ्चिद्रूपता आलोकाद् विशदतेत्याधनेकधर्माकान्तस्य रूपज्ञानस्यैकरूपतया प्रतिमासनादेकता तथा विशिवाच्छन्दसरण- २५मनस्काराद् ‘रूपम्' इति विशिष्टोल्लेखाक्रान्तस्यैकतया प्रतीयमानस्य बोधविशेषस्यैकरूपता युक्ति- सङ्गतैव सामध्यन्तर्गतकारणमेदेऽपि सामग्रीलक्षणस्य कारणस्यामिन्नत्वात् । यदपि 'तटस्थवायूपता- विशिष्टा वा अर्थमात्रा गृह्यन्ते वापतापना वा तत्पक्षद्वयमप्यनभ्युपगमानिरस्तम् विशिष्टशब्द- वाच्यतया तु विशिष्टक्षयोपशमसव्यपेक्षेन्द्रियजपतिपत्याऽर्थमात्रा गृह्यन्ते एव तद्वाच्यत्वं चार्थ- मात्राणां कथंचिदनन्यभूतो निजो धर्म इति प्रतिपादितं शब्दप्रामाण्यं व्यवस्थापयद्भिः केवलं ३०तद्वाच्यताप्रतिपत्तिस्तासां मैतिः श्रुतं वा! इत्यत्र विचार स च यथास्थानं निरूपयिष्यते । अक्ष- प्रभवा तु अपमिदम्' इति प्रतिपत्ती रूपशब्दवाच्यताविशिष्टार्थनाहिण्येका खसंवेदनाध्यक्षतोऽनुभू- यत एव अस्या अपलापे खसंवेदनमात्रस्याप्यपलापप्रसक्के शून्यतामात्रमेव स्यात् । न च शब्द- गोचरोऽर्थ इन्द्रियाविषयः सामान्यविशेपात्मनस्तस्याक्षप्रभवप्रतिपत्तौ प्रतिमासनात् । न च प्रति- भासमानस्याविषयत्वम् अतिप्रसङ्गात् । यच्चे 'न संविदन्तरप्रतीतोऽर्थः संविदन्तरप्रतीतस्य ३५विशेषणम्' तयुक्तमेव विशिष्टशब्दवाच्यताविशेषणस्य रूपस्य रूपमिदम्' इत्येकप्रतीतिविपयत्वा भ्युपगमात् । अत एव 'केयं तदनुरक्तता' इति विकल्पवये यद् दोपामिधानं तदनभ्युपगमादेवा निरस्तम् । यदपि 'यदि नामपरिणद्धस्य सकलार्थस्य संवित् तदार्थसंवेदनमेव न भवेत्' इति दोपामिधानम् तदप्यनभ्युपगमानिरस्तम् नहि शब्दानुविद्धार्थप्रतिपत्तिरेव सविकल्पिका तथाभ्युपगमे सविकल्पमतिपत्युत्पत्तिरेव न भवेदित्युक्तं प्राक् । अहीतसंकेतस्य पुंसोऽर्थप्रतिपत्तिनिर्विकल्पिकार ४० तथा अन्य विकल्पयतो गोप्रतिपत्तिः गोशब्दोल्लेखविकलो इति, अवापि प्रतिविहितमेव । यदर्षि १-भासा -आ० हा० वि० । २४० ४८९ ६०१- ३ पृ० १८९ पं०१६- ४ मतिनु-) भा० मा० बिना। ५ पृ० ४९० ६० ४। पृ० ४९० ५०४-९१ ७ पृ० ४९० ५० १३ । "नाना परिणा संबद्ध चाक्ससृष्ट इति भाव."-वृ० स० टि-1,८०४१०५० १७। १४० ४९० ५० १९१ .

·धानमीमांसा ५१७ "वामृपता चेद् व्युत्क्रामेत्" इत्यादि दोपामिधानम् तदपि सिद्धसाध्यतया निरस्तम् । यच्च समान- कालयोवा भाषयोविशेषणविशेष्यभावमिन्द्रियप्रतिपत्तिरधिगच्छति भिन्नकालयोर्चा' इति पक्षद्वयेऽपि दोपाभिधानम् तदप्यसद्गतम् यत्र हि समानासमानकालविशेषणविशिष्टोऽर्थः अवाधिताकाराक्ष- प्रतिपत्तो प्रतिभाति सा तन्द्राहिकाऽभ्युपगम्यते नाऽन्येति कुतोऽतिप्रसङ्गदोपावकाशः? यथा व स्तम्भाकारोत्पन्नैकपरमाणुग्रहणप्रवृत्तं संवेदनं भिन्नदेशं परमाण्वन्तरमवभासयति-अन्यथा प्रति-५ भासविरतिप्रसङ्गात्-तथा विशेषणग्रहणप्रवृत्तं भिन्नकालविशेष्यावमासि तदभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा विशेषणविशिष्वार्थाचमासाभावो भवेदित्युक्तं प्राक् । न च विशेषणविशेष्यभावस्थानवस्थानान्न समानकालयोरपि तयोस्तावप्रतिपत्तिः अनेकधर्मकलापाक्रान्तस्य वस्तुनो विशिष्टसामग्रीप्रभवप्रति- पत्या प्रतिनियतधर्मविशिष्टतया ग्रहणात् । न चार्वायडग्दर्शने अशेषधर्माध्यासितवस्तुखरूपप्रति- भासः कस्यचित् कश्चित् कयाचित् प्रतिपत्या यथाक्षयोपशमं ग्रहणात् । न च तत्प्रतिपत्त्याऽगृह्य-१० माणस्यात्यन्तिकस्ततो भेदः असत्त्वं वा क्षणिकत्वादेरपि नीलप्रतिपत्त्या प्रतीयमानस्य तांत्वप्रसक्त रित्युक्तत्वात् । यदपि पुरोवर्तिनि रूपे प्रवृत्तमक्ष यद्यतीते विशेषणादौ प्रतिपत्तिमुपजनयति अति- चिरमुपगतासु पदार्थपरम्पराखपि प्रतिपत्तिमुपजनयेत् तदप्ययुक्ताभिधानम् यतो यदेव बक्षमतौ परिस्फुटमवभाति तत्रैवाक्ष प्रतिपत्तिमुपरचयतीति व्यवस्थाप्यते अन्यथैकस्तम्भपरिणत्यापन्नैकपरमा- णुग्रहणमानजननप्रवृत्तमक्षं तदपरपरमाणुग्रहणमानजननयत् सफलपदार्थग्राहिमानजननेऽपि प्रर्वतेत १५ मेदाविशेषात् भवभ्युपगमेनानन्तरातीतक्षणग्रहणशानजननप्रवृत्तं वा सकलातीतक्षणग्रहणशान- जनने वा प्रर्वतेत अतीतत्वाविशेषात् । अथ यदेव तज्ज्ञाने प्रतिभाति तज्जनन एव तस्य व्यापार परिकल्प्यते तदितरंत्राऽपि समानम् । न च विशेषणादयस्तदाऽसन्निहिता एवैकान्ततो येन तान् पति प्रत्यक्षबुद्धिनिरालम्बना भवेत् निरन्वयक्षणक्षयस्य निषिद्धत्वात् कथञ्चिदनुगतस्य च प्रसाधि- तत्वात् । यदपि 'सुखादिव्यतिरिक्तस्याक्षप्रमवसंवेदनस्वार्थावभासकत्वं प्रतिपादितम् तदपि सिद्ध-२० साधनमेव । यच्च 'सुखादिवद् विकल्पोऽपि नार्थसाक्षात्करणसमावः' इति, अत्र यद्यविशेपेण विकल्पमात्रमभिधीयते तदा सिद्धसाध्यता । अथ प्रकृतो विकल्पस्तदाऽसिद्धम् तमन्तरेणापरस्यार्थ- साक्षात्कारिणोऽविकल्पस्याभावात् । यदपि यदि नाम पुरोवर्तिनमथै विकल्पमतिरुद्योतयति तथा- प्यर्थक्रियासमर्थरूपापरिच्छेदान्न तत्र प्रवृत्तिमारचयितुं क्षमा ईति, तदप्ययुक्तम् । अर्थक्रियासमर्थ- रूपस्य तस्या एव परिच्छेदकत्वेन प्रवर्तकत्वात् अन्यथा प्रवृत्तेरभावप्रसगाव-तीमन्तरेण कस्यचित् २५ • प्रत्ययस्य तद्रूपपरिच्छेदकत्वेन प्रवर्तकत्वायोगादिति प्रतिपादनात् । अत एव 'यदि नयनप्रसरमनु- सरन्ती प्रथमा मतिर्न तत्वं प्रत्येति पश्चादपि नैव प्रत्येप्यति स्मरणसहायस्यापि लोचनस्याविषयतय- कत्वे प्रतिपत्त्यजनकत्वात्' इत्यादि सर्व प्रतिक्षिप्तम् स्थिरस्थरार्थावभास्यक्षप्रभवसंवेदनस्य प्राप्तिपर्य- वसानफलनिमित्तस्य खसंवेदनाध्यक्षतः प्रसिद्धस्तथापि तत्त्वस्यामप्रतिपत्यविषयत्वे संवेदनस्य स्वसंवेदनाध्यक्षविषयताऽपि न भवेत् । अवाधितप्रतिपत्तिविषयत्वादिकं च सर्वमन्यत्रापि समानम् ॥३० अथ खसंवेदनं संवेदनामावे न दृष्टमिति तत् तद्विषयम् संवेदनं तु विपर्ययान तद्विषयम्। ननु कि क्षणिकनिरंशैकपरमाण्वाकारसंवेदनामावे तन्न दृष्टम् उत तद्विपरीतसंवेदनामावे? यद्याद्य पक्षः सन युक्ता सर्वदा तदभाव एव तस्य इष्टेः । अथ द्वितीयस्तदा विपर्ययसिद्धिः । यथा स्थिरस्थूराकारसंवेदनाभावेऽभवत् खसंवेदनं तद्विषयं सिध्यति तथा स्थिरस्थूरार्थाभावेऽभवत् संवेदनं किं न तद्विषयं सिध्यति येन लोचनाविषयत्वं तत्वस्य भवेत् । यथा च पूर्वदेशदशादर्शना-३५ नामग्रहणेऽपीदानीन्तनदर्शनेन खग्राह्यस्य तद्विवेका प्रतीयते तथा तेन तस्य तसंस्ष्टता किमिति नावगम्यत इति न युक्तं पूर्वदर्शनाधमतीतौ तद् दृष्टतादिकं तस्य न प्रत्येतुं शक्यमित्याद्यभिधानम् । यदि व प्राप्याप्रतीतावपि दृश्यदर्शनेन खग्रास तदेकत्वं प्रतीयते-अन्यथा तस्याविसंवादकत्वा- ११० ४९१ १०१। २०४९३ ६०१६- ३ "आत्यन्तिकभेद" ० ० दि०। ४ पृ० ४९४ पं०। ५-वर्तते में आ० हा० वि०। -धर्वते म-आ० हा० वि०। ७ "विशेषणेऽपि-. टि ८ पृ० ४९४ पं० १९॥ १०४१४६०६१। १० पृ० ४४४ ६० ३१। ११ "सविकल्पमतिम्-१० स० टिक। १२-नस्य वि-पृ० स० विना। १३ पृ० ४९५ ५००। १४ "एकत्वस-४० स० टि.। १५ "पूर्वदेशद- शादि" ० ० टि।

·द्वितीये काण्डे योगात् प्रामाण्यं न स्यात्-किमित्यर्थक्रियाऽदर्शने तत्समर्थरूपांऽप्रतिपत्तियेन प्रकृतविकल्पा प्रवृत्तिनं भवेत् । यदपि 'सर्यमाणस्यार्थस्य सत्त्वासिद्धेस्तवृत्तिस्मृत्यनन्तरमाविनोऽध्यक्षस्य सत्यता' इत्यादीतरेतराश्रयत्वं प्रेरितं तत् स्वसंवेदनेऽपि समानम् । तथाहि-संवेदनस्य सत्यत्वे तत्वसंवेदनस्य सत्यवेदिता तस्यांश्च तत्सत्यतेति कथं नेतरेतराश्रयत्वम् ? 'यथा च लिगनिश्चयाद् विशदतनोरनु- ५मितिरविशदावमासा पृथगवसीयते न तथा प्रकृतविकल्पात् पृथगविकल्पिका मतिः कदाचिदप्य- नुभूयते इति तत् सत्यमेव, निरंशक्षणिकैकपरमाण्ववमासंस्थासत्त्वप्रतिपादनात् । यदपि "न चापि लिइतः पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्तनम्” इत्यादि प्रत्यंगि(प्रत्यमिग)रयोपन्यस्तम् तत् सर्वमयुक्ततया स्थितम् । यदपि 'जात्यादेरभावात् तद्विशिक्षार्थप्रतिपत्तिः सविकल्पिका न संभवति' इति, तदपि प्रतिक्षितत्वान्न पुनः प्रतिसमाधानमर्हति । यच्च ‘फलयोग्यता परोक्षेति नाध्यक्षमतिनिश्चयात्मिका १० तत्र प्रवर्तते इति, तदपि प्रतिविहितमेव । यच दर्शनपरिणत्यनवर्गतं फलसम्बन्धित्वमवगच्छन्ती कथं न भिन्नविषया' इति, तत् सिद्धमेव साधितम् तव्यतिरेकेण दर्शनपरिणतेरविकल्पिकाया अभावात् । यदपि रूपदर्शनालिझात् परोक्षार्थक्रियायोग्यताध्यवसायानुमानमुदयमासादयद् व्यवतिमुपजन- यति' इति, तदप्ययुक्तम्, फलजननयोग्यतायाः परोक्षत्वासिद्धेः । प्रतिभासमानरूपस्य चानिश्चितस्य लिङ्गत्वायोगादनुमानात् तन्निश्चये अनवस्थाप्रतिपादनात् अध्यक्षतस्तन्निश्चये च सिद्धं निर्णयात्मक १५मध्यक्षम् । यदपि 'अनिश्चयात्मकमध्यक्षमभ्यासदशायां प्रवृत्तिमुपरचयद् दृष्टम् तदप्यसङ्गतम्। शब्दोल्लेखशून्यस्थापि सावयवैकरूपार्थाधिगतिखभावस्य सविकल्पकतया व्यवस्थापनात् तमन्तरेणा- भ्यासदशायामपि प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । यत् पुनः सर्वदाऽनुमानात् प्रवृत्त्यभ्युपगमे लिङ्गग्रहणामावतोऽ- ध्यक्षणाऽनवस्थादूपणमभ्यधायि तद् युक्तमेव । यदपि पौर्वाप प्रवृत्तमध्यक्षं कथं वाहग्लिङ्ग ग्रहणे क्षमम्' इति पूर्वपक्षमुत्थाप्य 'लोकाभिमानादेषाऽध्यक्षं लिङ्गप्राहि व्यवहारकच तत्त्वतस्तु २० वसविन्मानत्वान्न प्रत्यक्षानुमानमेदा' इत्युत्तराभिधानम्, तदप्यसङ्गतम्। प्रत्यक्षानुमानमेदस्या- पारमार्थिकत्वे स्वसंवेदनमात्रस्याप्यपारमार्थिकत्वप्रसक्त सर्वशून्यतापत्तिरिति निर्विकल्पकत्वादि- व्यवहारो दूरापास्त एव स्यात् । न च शून्यतैवास्त्वित्यभिधानं युक्तिसङ्गतम् प्रमाणमन्तरेण तदभ्युप- गमस्याप्यघटमानत्वात् इत्युक्तत्वात् । तदेवं सकलवाधकापाये साधकप्रमाणविषयत्वात् सविकल्पक मध्यक्ष सिद्धमिति व्यवस्थित प्रमाणं सार्थनिणीतिखभावशानमिति । २५ अत्र च खस्य ग्रहणयोग्योऽर्थः स्वार्थ इत्यस्यापि समासस्याश्रयणाद् व्यवहारिजनापेक्षया यस्य यथा यत्र भानस्थाविसंवादस्तस्य तथा तत्र प्रामाण्यसित्यमिहितं भवति तेन संशयादेरपि धर्मिमात्रा- पेक्षया न प्रामाण्यव्याइतिः । एतेन "प्रत्यक्ष कल्पनापोढमभ्रान्त" इति प्रत्यक्षलक्षणं सौगतपरि- करिपतमयुक्ततया व्यवस्थापितम्। [ प्रमाणविशेषनिरूपणम्] [प्रत्यक्षम्] [प्रत्यक्षे निरूपयितव्ये पूर्व सौगनमतविरोधितया नैयायिकसम्मतस्य प्रत्यक्षलक्षणखोपन्यासः] ताऽऽहुनैयायिकाः-मा भूत् सौगतपरिकल्पितं निर्विकल्पकमध्यक्षं प्रमाणम् "इन्द्रियार्थ- सधिकोत्पन्नं मानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् [न्यायद-१-१-४] इत्येतल्लक्षण- लक्षितं तु प्रत्यक्ष प्रमाणम् । अस्याः-सन्द्रियं द्रव्यत्वकरणत्वनियताधिष्ठानत्वातीन्द्रियत्वे सत्य- ३५परोक्षोपलब्धिजनकत्यात् चक्षुरादि मनपर्यन्तम् तस्यार्थः परिच्छेद्य इन्द्रियार्थः । "पृथिव्यादिगुणों - ३० -पाम-० ल. या पा० । २खसवेदनसत्सवेदिताया"-यू. ल.टि.। ३ "सविकल्पसवेदनम्"-१० • टि- 1 -सस स-आ० हा० वि० ॥ ५४० १९६५०३१ । ६ पृ० ४९६ पं० ३९ । ७ यच्च यहर्श-आ। पृ. १९८५०३। गतिफल-पा०या०। ४० ४९८ ५० २३ । १० पृ० ४१९५०१३-११ तद्यु- हा1ि0 १६०१५। १९४९९१०१८1 ११ पृ. ४९९ १० १०- १४० ४८८५०११, टिपन 11 १५४०४४८ टि०९।१६ गम-स-रूप-सार्श-शब्दाः पृथिव्यादिगुणावदा," न्यायद० १-१-१४ ॥

·ज्ञानमीमांसा। ५१९ कपादयस्तदर्था"! ] इति तदर्थलक्षणत्वात् अर्थ इति लक्ष्यनिर्देशः तदर्थत्वं लक्षणं तदर्थत्वं चेन्द्रियार्थत्वम् । ननु तदर्थाः' इत्येतावदेवास्तु तदर्थलक्षणं पृथिव्यादिगुणग्रहणं तु न कर्तव्यम्, न तदर्थत्वेन लक्षणेन ये संगृहीतास्तेषां विभागार्थ पृथिव्यादिगुणग्रहणम् । तथा चोक्ष्यो- कर-"पृथिव्यादिग्रहणेन त्रिविधं द्रव्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं गृह्यते गुणग्रहणेन सौ गुणोऽसदा- पुपलब्धिलक्षणप्राप्त आश्रितत्व-विशेषणत्वाभ्याम् । एवं च पृथिव्यादिगुणग्रहणं५ लक्ष्यविभागसूत्रोपलक्षणार्थम्। नन्वेवेमपि रूपादिग्रहणं व्यर्थ गुणग्रहणेन संगृहीतत्वात्, न, विशेष- लक्षणप्रतिपादनार्थत्वात् । तथा च प्रतिपादितम्-पृथिव्यादिगुणस्य सतश्चक्षुर्माह्यत्वमेव यस्य तद्रूपं 'चक्षुर्णायं यत् तद् रूपम्' इत्यभिधीयमाने घटादावतिप्रसक्तिस्तन्निवृत्त्यर्थमवधारणम्' तथापि अपत्वेऽतिप्रसङ्गा तन्निवृत्त्यर्थं पृथिव्यादिगुणग्रहणम् एवं रसादिष्यपि। एकादिव्यवहारहेतुः सङ्ख्या" [प्रशस्त० मा० पृ० १११ पं०३] इत्यादिविशेपलक्षणं वैशेषिकमतप्रसिद्धं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । नन्वेव १० रूपादीनामपि विशेषलक्षणं न वाच्यं तत्रैव प्रसिद्धत्वात्, न; अविप्रतिपत्तिशापनार्थत्वात् रूपायो हि बहुभिर्विषयत्वेन संप्रतिपन्ना इति पञ्चानामपि लक्षणाभिधानम् पुरुषस्य चैतेऽतिशयेनासक्ति तिया एतावत्त्वनोपयुज्यते इन्द्रियविषयभूतोऽर्थः अर्थशब्देनामिप्रेतः नार्थमात्रम् । तेन सञ्चिकपः प्रत्यासत्तेरिन्द्रियस्य प्राप्तिः तस्य च व्यवहितार्थानुपलब्ध्या सद्भावः सूत्रकता प्रतिपादितर तत्सद्भावे च सिद्धे पारिशेष्यात् तत्संयोगादिकल्पना, परिशेपश्चेन्द्रियेण साई द्रव्यस्य संयोग एव युतसिद्ध-१५ त्वात् ।। गुणादीनां द्रव्यसमवेतानां संयुक्तंसमवाय एव अद्रव्यत्वे सति अत्र समवायात् । तत्समवेतेषु संयुक्तसमवेतसमवाय एव अन्यस्यासंभवात् प्राप्तेश्च प्रसाधितत्वात् ३। शब्द समवाय एखाकाशस्य श्रोत्रत्वेन व्यवस्थापितत्वात् शब्दस्य च गुणभावात् गुणत्वेन चाकाशलिङ्गत्वादाकाश- समवायित्वं निश्चितमिति समवाय एवेत्युक्तम् ।। शब्दत्वे समवेतसमवाय एव परिशेपात ५। समवायाभाययोश्च विशेषणविशेष्यभाव एव परिशेषात् ६। लक्षणस्य 4 त्रैविध्यात् कथमेतलेक्षण २० व्यवच्छिनत्तीत्यन्यव्यवच्छेदार्थमिन्द्रियार्थसन्निकर्षः कारणमित्यभिधीयते कारणत्वेऽप्यसमविदोषा- शङ्कापरिनिहीपैयाऽन्याननुयायि कारणवचनं न त्वन्यानुयायिकारणनिवृत्तिः एवंभूतस्य इन्द्रियार्थ- सन्निकर्षस्यैव कारणत्वाभिधानम् नत्वन्ताकरणेन्द्रियसम्बन्धस्य तस्याऽव्यापकत्वात् अव्यापकत्वं तु सुखादिक्षानोत्पत्तावसंभवात् । अथ 'निकर्पग्रहणमेवास्तु 'संग्रहणं व्यर्थम्, न संशयादिज्ञान- १ लक्षणनि-पा० वा० । १ "अत्र चोदेशक्रममारिता अर्था लक्ष्यतया प्रतिपत्तव्याः तेषां च लक्षणं तदर्था इति । तदिति अनन्तरलक्षितानीन्द्रियाणि परासृशति । तेपामिन्द्रियाणामा इन्द्रियैरय॑मानत्वमांना लक्षणम्" न्यायवा० ज्ञा० टी० १० ११४ ६० १५-२० । तदर्थत्वं चेन्द्रिया-वृ० ० । ३ तदर्थत्वं पञ्चेन्द्रिया-पा० बा० । ४ "पृथिव्यादिग्रहणेन पृथिव्यतेजास बाधकरणप्राखाणि अपदिश्यन्ते, गुणग्रहणेन च सर्व आश्रितो गुण इति सङ्ख्या- परिमाण-पृथक्ल-सयोग-विभाग-परखाऽपरस-नेह-वेग-कर्मसामान्यविशेषा अनाश्रितश्च समवायस्वदर्भवाद् गुण इति" न्यायवा० पृ०७२६०११-२४ । न्यायवा० ता० टी० पृ० १२५ पं० १५-- ५ "गन्ध-रस-रूप-स्पर्श-शब्दास्तहिं पृथड् न पत्तव्या गुणग्रहणेन ग्रहणात् । पृथिव्यादिगुणास्त्रद इति सूत्रे वक्तव्यम् । लघु चैव भवतीति स एवार्थः सेत्यतीति । न कर्तव्यम्; गन्ध-रस-रूप-स्पर्श-शब्दानां पृथगमिधानमिन्द्रिय. विशेषनियमज्ञापनार्थम् । इन्द्रियाणि गन्ध-रस-रूप-स्पर्श-शब्देषु तत्सामान्येषु नियनानि अन्यत्रानियतानि । तत्र पृथि- व्यासेजांसि द्वीन्द्रियप्रामाणि, शेषश्च गुणराशि. सत्ता-गुणत्वे च सर्वेन्द्रियप्राय समवायोऽभावश्च तथा" न्यायवा० पृ. ७३ ६०१-७ । न्यायवा० ता० टी० पृ० १२५५०२३ ॥ ६ "चक्षुर्मावलमेवेति"-पृ० ० टि० । ४-भूतोऽर्थश-मा० मा० विना । ८-कर्ष प्र-वा० चा० । $ "पृथक्-वृ०० टि० । न्यायवा० पृ० ३१ पं० १- न्यायवा० ता० टी० पृ० १०९ ५० ४- न्यायमअ० पृ०७२ पं०१३। प्रशस्त० ० पृ० १९५६०९-१० "इन्द्रियादिना"-० ल० टि० । ११ "द्रव्ये इन्द्रियसंयुक्त गुणानाम् - पृ०० टि। १२ "मलादिषु"-लटि। १३ "समवायोऽभावश्च पिशेषणविशेष्येण ज्ञायते"-१० लटिक। १४ च तैविध्यात वा० या० । अत्रायमभिप्रायो भाति-कारणगर्भलेन कार्यगर्भलेन सरूपगत्वेन च लक्षणस्य प्रैविष्य न्यायगतलक्षणमीमासायां प्रसिद्धम् । तद्यथा-कपालमयसादि जलाहरणादि कम्युग्रीवादि च यथाक्रम कारणगर्भम् कार्यगर्भम् खल्मगर्भ च घटस लक्षणं भवितुमईति । अन्यश्चेदभिप्रायो प्रन्थमारस्य स्यात् तहि पयालोचकरा- सन्धेय । १५-लक्षणव्य-म० मा मा० ।-लक्ष्यं व्य-पृ० ।-लक्षं व्य-ना० या० । १६ नन्यन्या-वा० वा विना। १७-नुनया-बाल बा।

·द्वितीये काण्डे- निवृत्त्यर्थत्वात् 'संशब्दोपादानस्य । तथाहि सभ्यर निकर्षः सनिकः सम्यक्त्वं तु तस्य यथोक- विशेषणविशिष्टफलजनकत्वेन, नैतत्, अव्यभिचारादिपदोपादानवैयर्थ्यप्रसत्तेस्तदर्थस्य संशब्दोपादा- नादेव लब्धत्वात्, न, अव्यभिचायदिविशेषणोपादानमन्तरेण तत्सम्यक्त्वस्य ज्ञातुमशक्के कारणस्य ह्यतीन्द्रियस्य सम्यक्त्वमसम्यक्त्वं वा सम्यगसम्यकार्यद्वारेणैव निश्चीयत इति तत्फलविशेषणार्थम- ५व्यमिचार्यादिपदोपादानं कारणसाधुत्वावगमाय न व्यर्थम् । नन्वेवमपि 'संशब्दोपादानानर्थक्यम् अव्यभिचारादिपदोपादानादेव तत्फलस्य विशेषितत्वात्, न; 'संग्रहणस्य सन्निकर्पपप्रतिपादनार्थ- त्वात् एतदेव सन्निकर्षपई शानोत्पादे समर्थ कारणं न संयुक्तसंयोगादिकमिति 'संग्रहणाल्लभ्यते । नन्वेवमपीन्द्रियग्रहणानर्थक्यम्, न, अनुमानव्यवच्छेदार्थत्वात् । तथाहि-'अर्थसधिकर्षादुत्पन्नम्' इत्यभिधीयमानेऽनुमाने प्रसङ्ग इतीन्द्रियग्रहणमिन्द्रियविषयेऽथै सन्निकर्षाद् यदुत्पद्यते शानं तत् १० प्रत्यक्षमनुमानादिभ्यो व्यवच्छिनत्ति न चानुमानिकमिन्द्रियसम्बन्धादिन्द्रियविपये समुत्पद्यत इति । तथाप्यर्थग्रहणमनर्थकमिति चेत्, न, स्मृतिफलसन्निकर्षनिवृत्त्यर्थत्वात् । तथाहि-आत्माऽन्तःकरण- सम्बन्धात् स्मृतिरुपजायत इति तजनकस्यापि प्रत्यक्षत्वं स्थादसत्यर्थग्रहणे न चेन्द्रियार्थसन्निकर्पजा स्मृतिः अतीतस्थाऽपि सर्यमाणत्वात् तस्य च तदाऽसत्त्वाद् । उत्पत्तिग्रहणं कारकत्वज्ञापनार्थम् । झानग्रहणं सुखादिनिवृत्त्यर्थम् । १-कर्षः२ स-आ०। १ "कर्तृभूतम्-० टि० । ३स्मृतिस-०। -हणं न ०। ५ "वीना- दिवत् कारकोऽर्थसभिकर्ष धीपादिपद् व्याक"-वृ० टिः । ६ "अथ ज्ञानग्रहणं किमर्थ ! सुखादिव्यवच्छेदार्थम् । इन्द्रियार्थसभिकर्षात सुखदु खे अपि भवतः तय- क्षासार्थमाह ज्ञानमिति ।-न्यायवा० पृ. ३६६०२२- "पृच्छति अय ज्ञानेति । प्रत्यक्षसमाजातलक्ष्यानुवादेन लक्षणे विधीयमाने ज्ञायत एवैतज् ज्ञानमिति, लोके साक्षा- लाविज्ञानहेतो प्रत्यक्षलादिति भावः । उत्तर मुखादिव्युदासार्थम् । तदेव हि उक्षणवाक्यमुच्यते यस्य लक्ष्यानपेक्षोऽतिव्या- प्यव्याप्तिव्युदास्रो लक्षणपदेभ्य एव प्रतीयते । लक्ष्यानुरोधेन तु लक्षणव्यवस्थापनेऽन्योन्याश्रयत्वमगतिति भाव । सुखादीना विज्ञानामिनहेतुजत्वेन विज्ञानवादशक्य व्यावर्तनमिति चेत् । न । अमिनहेतुजलासिद्धे । न खलु यैव चन्दनस्पर्शज्ञानस्योत्पत्तौ सामग्री सेव सुखस्यापीति, अस्ति हि शीतार्तस्यापि चन्दनेन्द्रियसंयोगाच्छीतस्पर्शज्ञानमिति तद्वदेवास्य सुखमपि भवेत् । अवान्तरसामग्रीमेदेऽपीन्द्रियार्थमनस्कारजवाज् ज्ञानजातीयसमिति चेत् । न । किञ्चित्कारणमेदेऽपि कार्य- मेदस्यानाकस्मिकलोपपत्ते । तदर्थलाच कारणमेदानुसरणप्रयासस्य । न चोपादानामेदादमेद इति युक्तम् । मिजानामपि ज्ञानानामेकसमनन्तरप्रत्ययोपादानलस्य मवद्भिरभ्युपगतत्वात् । अपि चोपादानामेदश्च कृतश्चित् कारणमेदात् कार्यमेदश्चेति को विरोधः । अत एवास्माकममेदेऽप्युपादानस्य पिठरस्योपण्यापराख्यस्य च वहिसयोगस्य पूर्वरुपादिप्रध्वंसाना कारणाना मेदाइ भिन्नजातीया जायन्ते गन्धस्मरसस्पर्शा इति सिद्धान्तः । तस्मादर्यप्रवणेभ्यो ज्ञानेभ्यस्वदप्रवणतया मिन्नजातीया सुखादयो यथाखमनुकूलवेदनीयवादिमिर्लक्षणैरन्योन्यमपि मेदवन्तस्तीबसवेगितया प्रमिस्सानपेक्षमानसप्रत्यक्षवेदनीया इति रमणीयम्। न्यायवा० ता० टी० पृ० १२३ पं०१-1 "अथवा सुखादिव्यावृत्त्यर्थ ज्ञानपदोपादानम् । इन्द्रियार्थसचिकोत्पनं हि सुखमपि भवति तत्र तजनक कारकचक्र प्रमाणं मा भूद ज्ञानजनकमेव प्रमाण यया स्यादिति ज्ञानग्रहणम् । अत्र शाक्यायोदयन्ति न ज्ञानपदेन सुखादिव्यवच्छेद कतुं युक्त. शक्यो वा मुखादीनामपि ज्ञानखभावलात् । ज्ञान- स्यैवामी मैदा सुख दुःखमिच्छा देष प्रयत्न इति । धारणाधीनो हि भावाना मेदो भवितुमईति समानकारणानामपि तु भेदेऽभिधीयमाने न कारणकृतं पदार्थाना नियत समिति तदाऽऽकलिकलप्रसङ्ग । तदुतम् । तदतपिणो मावास्तदत्तपडेनुजा । तमुखादि किमज्ञानं विज्ञानामिनहेनुवम् ॥ इति । वरसाज ज्ञानरूमा सुखादय तदमिनहेतुजलादिति तदिदमनुपपनम् । प्रत्यक्षविरुद्धलाद्धेतो. । सुखादि संवेद्यमानमा- नन्दादिरूपतयाऽनुभूयते ज्ञान विषयानुमवस्वभावतयेति प्रत्यक्षसिद्धमेदखातू कथममेदे अनुमान क्रमते । अत एव इदमपि न वचनीयम् । एवमेवेद सविद्रूपं हर्षविषादायनेकाकारविवतं पश्याम तन यथेष्टं सम्ज्ञा क्रियन्तामिति । सविदो विषयानुभव- खमावतयैव प्रतिभावात् सुसादेव विषयानुमवखभावानुस्यूतस्याप्रतिभासात् । ज्ञानमेव विषयग्रहणरूपं प्रकाशते न सुखं दुख था । यस्तु सुखज्ञानं दुःखशानमिति प्रतिभासः स ज्ञानसभावमेदकृत एव सशयज्ञानं विपर्ययज्ञानमितिवन । उक्तमन्न सशय-, .

·बानमीमांसा। १२१ न च तुल्यकारणजन्यत्वात् शान-सुखादीनामेकत्वमिति तन्निवृत्यर्थ ज्ञानग्रहणं न कार्यम् तुल्यकारणजन्यत्वस्यासिद्धत्वात् । वक्ष्यति च चतुर्थेऽध्याये-"एकयोनयश्च पाको [४-१-५ वात्स्या० भा०] 1नच तेपामेकत्वमिति व्यभिचारस । प्रत्यक्षविरोधश्च सुप्रसिद्ध एव । तथाहि- आल्हादादिखभावाः सुग्वादयोऽनुभूयन्ते ग्राह्यतया च नानं त्वांवगमखमावं ग्राहकतयाऽनुभूयत इति शान-सुखाद्योमैदोऽध्यक्षसिद्ध एव । विशिष्टादृष्टकारणजन्यत्वात् सुखादेः सुखादिजात्युत्पाद्य-५ त्याच न मिन्नहेतुजत्वमसिद्धं मान-सुखाद्योः अतो बोधजनकस्य ज्ञापनार्थ युक्तं भानग्रहणम् । अव्यपदेश्यग्रहणमध्यतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थम् व्यपदेशः शब्दः तेन इन्द्रियार्थसन्निकर्येण चोत्पादित- मध्यक्षम्-शाब्देऽनन्तर्भावात् स्यात् तन्निवृत्त्यर्थमव्यपदेश्यपदोपादानम् । नन्विन्द्रियविषये शब्दस्य विपर्ययादौ विषयानुभवखभावलमनुस्यूतमवभाति संशयो हि विषयग्रहणात्मकोऽजुभूयते अनिश्चितं तु विषयं गृहाति विपर्य- योऽपि विषयग्रहणात्मक एव विपरीतमसन्तं वा विषयं गृहाति न तु विषयग्रहणखभावं सुख दुःखं चानुभूयते । अन्य एवायं ग्राहकखभाव आन्तरो धर्म. सुखदुःखादिरिति घटज्ञानुवद्विपयतयैव ज्ञानं भिनत्ति न खभावमेदेन संशयवदिति । तत्रैतत् स्यात् स्वप्रकाशलात् सुसाढ़ेर्न प्रावकखभावत्वम् । अतश्च प्रायग्रहणोभयखभावलाजू जानमेव तदिति । मैवं घोच । प्रकाशलं ज्ञानेऽपि प्रतिक्षिप्त प्रतिक्षेप्यते तत् कुतः सुखादी भविष्यति । न हि ग्रहणखभाव कश्चित् सुसमनुभवति जानवदिति । नन्यस्य प्रकाशला- नम्युपगमे सुखादेहत्पादानुत्पादयोरविशेषात् सर्वदा सुसिल न कदाचिदा स्यादिति । नतदेवम् । उत्पन्नमेव सपदि सुखं गृह्यते मानेनेति कथमनुत्पन्नान विशिष्यते । प्रत्युत खप्रकाशसुखवादिनामेप दोष खप्रकाशस्य दीपाठे सर्वान् प्रसविशिष्टतात् । क्वचित सन्ताने खप्रकाशसुखोत्पादात् तेनैव खप्रकाशेन सुखेनान्योऽपि सुखी स्याद्यस्यापि सुसं नोत्पन्नामिति । किच फिमेकमेव ज्ञान सर्वसुखदुःखाद्यशेपाकारभूषितमिप्यते उत किचित् सुसात्मकं किंचिद् दु खात्मक ज्ञानमिति । आये पक्षे सर्वाकारखचितज्ञानो- पजननादेकस्मिन्नेव भणे परस्परविरुद्धमुपदु खादिधर्मप्रवन्धवेदनप्रसङ्ग । उत्तरसिंस्तु किचित् सुरनानं किचिहु सन्मानमिति यत्किंचिदमुखदु सचितं विषयानुभवस्वभावमपि जानमनुभूयमानमेपितव्यमेव । तच्च न खच्छम् अपि तु केनचिद् घटादिना विषयेणोपरकमन्वयव्यतिरेकाभ्या च घटायुपजननापायेऽपि योधखभावमनुवर्तमानं प्रतीयते । तदिदानी सुखज्ञानमप्यनु- भूयमानं सुसेन विषयभावजुपा घटादिनेवोपरज्यते इति गम्यते न खरुपेणव सुखात्मकं ततो मिनरूपस्य वोधमात्रखमावस्य भानस्यान्यदा दृष्टखादिति । तस्मान्न बोधरूपा सुखादयः । अभिन्नहेतुजलादिति चायमसिद्धो हेतु. समवायिकारणस्यात्मन. असमवायिकारणस्यात्मनः सयोगस्य अमेटेऽपि निमित्तकारणस्य मुसलमानलादेभिन्नखात् । ननु सुखोत्पादात् पूर्वमनाश्रयं सुखत्वसामान्य कय तत्र स्यात् । कयापि सुराहेतुमि कारकै ससर्ग असमष्टं च कथं कारकं स्यात् । उच्यते । सर्वसर्वगतानि सामान्यानि साधयिष्यन्ते इति सन्ति तत्रापि सुरलादीनि योग्यतालक्षण एव चैपा मुखहेतुमिः कारकः ससर्ग. धर्माधर्मवत् । धर्माधौ हि सर्वस्य प्राणिना सुरादु रहेतोः जायमानस्य शाल्यादेः कार्यस्य कारणं तयोश्च तत्कारण. वीजक्षितिजलादिमि मइयोग्यतैव संसर्ग. एवं सुसलादीनामपि स्यात् । तस्मानिमित्तकारणमेदाद मिचानि ज्ञानमुखादीनि कार्याणि । निमित्तकारणान्यत्वमपि कार्यस्य मैदकम् । विलक्षणा हि दृश्यन्ते घटादौ पाकजा गुणाः ॥ अपि च ज्ञानमिच्छन्ति न सर्व जानपूर्वकम् । सुखदु सादि सर्वे तु विषयज्ञानपूर्वकम् ॥ विषयानुभवोत्पाचा यत्रापि न सुसादयः । तत्रापि तेपामुत्पत्ती कारणं विषयस्मृति ॥ कचित्तु सङ्कल्पोऽपि सुखस्य कारणता प्रतिपद्यते । तस्मात् सर्व सुखादि ज्ञानपूर्वकमेव । ज्ञानमपि ज्ञानपूर्वकमेवेति चेद 1. उपरिष्टानिराकरिष्यमाणलात् । न हि गर्माढी मदमूर्छाद्यनन्तर वा ज्ञानमुपजायमानं ज्ञानान्तरपूर्वकं भवतीति वक्ष्यामः । तेन सुखादीना वैलक्षग्योपपादनाद सुखादिव्यवच्छेदस्य सिद्धलात्" । न्यायमा० आ. १ पृ० ७४ पं० ११-4 १ "एकप्रसनीकाः पृथिव्या श्यामादयोऽमिसंयोगेनकेन एकयोनयश्च पाकचा इति"-पृ० ३६६ पं० १६ । "व्यभिचारादहेतुः ॥ एकात्पनीकाश्च रूपादय एकाग्निसयोगविरोधिनः न चैपामेकलमिति अनैकान्तिकम् । एकयो- निखादेकं रागादयः शब्दवदित्यप्यनेनैव प्रत्युक्तम् । एकयोनयो रमादयो न चैपामेकत्वमिति । न्यायवा० पृ० ४५० ५० १६॥ "एकपोनयो हि रूपादयो न चैपामेकलं, यदि पुनस्तत्र रुपादीना परस्परमेदसिद्धये कश्चित् कारणमेद आस्थीयते स रागादिप्यपि समान इति भावः । न्यायवा० ता० टी० पृ०५८९६०४ । २ "ज्ञानस्य ज्ञानजात्युत्पाद्यलातू"-० ल० टि० । ३ "पर."-१० टि.' '४ अव्यपदेश्यपदकृत्यचर्चा भाष्य-वार्तिक-तात्पर्यटीकासु उत्तरोत्तरमधिकतया विविधतया च कृता दृश्यते-7-9-४ वात्स्या० मा० पृ० १० पं० ९ । न्यायवा० पृ० ३६ ६० २४ । न्यायवा० ता० टी० पृ० ११७ ६०६ । जयन्तस्तु तां सर्वामपि चर्चा सगृह्य, समीक्ष्य चातिपल्लवयाचकार न्यायमन० ० १ १० ७७ पं० ११-१० ८० पं०६ । ६७ स.. - .

·द्वितीये काण्डे- सामान्यविषयत्वेन व्यापायसंमवादिन्द्रियस्य च खलक्षणविषयत्वाचोभयोरेकविषयत्वमिति न तजन्यमेकं ज्ञानं संभवति, न, तयोमिन्नविषयत्वस्य "व्यन्याकृतिजातयस्तु पदार्थः" [न्यायद० २- २-६५] इत्यत्र निषेत्स्यमानत्वात् तद्भावमावित्वाचोमयजन्यत्वं ज्ञानस्यावगतमेव । तथाहि-चक्षुगों- शब्दव्यापारे सति 'अयं गौ' इति विशिष्टकाले ज्ञानमुपजायमानमुपलभ्यत एव तद्भावमावित्वेन ५चान्यत्रापि कार्यकारणभावो व्यवस्थाप्यते तदात्रापि तुल्यमिति कयं नोमयजं ज्ञानम् ! न चान्ता- करणानधिष्ठितत्वदोषश्चक्षुषः तेनाधिष्ठानात् शब्दस्य च प्रदीपवत् करणत्वात् । नव प्राह्यत्वकाले शब्दस्य करणत्वमयुक्तम् श्रोत्रस्यैव तदा करणभावात् शब्दस्य तु तदा ग्राह्यत्वमेव गृहीतस्य चोत्तर- कालमन्तःकरणाधिष्ठितचक्षुःसहायस्यार्थप्रतिपत्तौ व्यापार इति भवत्युभयजं गौः' इति ज्ञानम् । न चास्य प्रमाणान्तरत्वं युक्तम् उभयविलेक्षणत्वात् शाब्देऽव्यपदेश्यविशेषणस्यामावात् प्रत्यक्षे च १० भावादस्य शाब्दत्वात् । न च शब्देनैव यत्जन्यते तच्छादमिति शाब्दलक्षणे नियमः अपि च शब्देन यजनितं तच्छाब्दम् अस्ति च प्रक्रान्ते एतद्रूपमिति कथं न शाब्दम् ? न चैतन्नास्ति न चाप्रमाणम् अव्यभिचारित्वादिविशेषणयोगात् । न वानुमानम् पक्षधर्मत्वाद्यमावात् । प्रत्यक्षमप्येवन्न भवति शब्देनापि जन्यत्वात् । नाप्युपमानम् तल्लक्षणविरहात् । पारिशेष्यात् शाब्दम् । ननु शाब्दमपि न युक्तम् इन्द्रियेणापि जनितत्वात्, न, शब्दस्यान प्राधान्यात् प्राधान्यं च तस्य प्रभूतविषयापेक्षया १५ यतोऽसौ न कचिद् व्याहन्यते-तथा च प्रत्यपादि भाष्यकृता-"यावदां वै नामधेयशब्दो" [१-१-४ वात्स्या० मा०] इति । न त्वेवमिन्द्रियं तस्य खर्गादौ प्रतिहन्यमानत्वात् । तस्मात् प्राधान्या- च्छब्देनैव व्यपदेशः। व्यपदेशकर्मतापनशाननिवृत्त्यर्थमव्यपदेश्यमिति विशेषणमिति केचित् प्रतिपचाः । तथाहि- इन्द्रियार्थसन्निकर्यादुपजातस्य धानस्य शब्देनाऽनभिधीयमानस्य प्रत्यक्षत्वम् अयुक्तमेतत् प्रदीपेन्द्रिय २० सुवर्णादीनाममिघीयमानत्वेऽपि प्रत्यक्षत्वानिवृत्तेः । न च शानस्यामिधीयमानत्वे करणत्वव्याहतिः शक्तिनिमित्तत्वात् कारकशब्दस्य । न ह्यमिधीयमानार्थोऽन्यत्र तदैव परिच्छित्ति न विदधाति । न, चायं न्यायो नैयायिकर्नाभ्युपगतः "प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत्" [ न्यायद० २-२-१६] इत्यत्र प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । फलविशेषणपक्षेऽप्यमिधीयमानस्य खकारणव्यवच्छेदकत्वमस्त्येव । शब्द, घेह्मानिवृत्त्यर्थमेतदिति, एतदप्ययुक्तम्, अप्रकृतत्वात् । शब्दप्रमेयत्वेऽपीन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नत्व २५शानस्य संभवति किमनेन विशेषणेन कत्यम् । तथाहि-इन्द्रियविषयभूतेन रूपेण शब्देन वा जनिती ज्ञानमिति कोऽत्र प्रत्यक्षत्वे विशेषः। सर्वथा लक्षणं युक्तिमदेव विशेषणं चातिव्याल्यादिदोष निवृत्त्यर्थ लक्षणे उपादेयम् न परपक्षव्युदासार्थम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुपजातं शब्देन चाजनितं व्यमिचारिशानं न प्रत्यक्षव्यवच्छेदकमित्यव्यमि- चारिपदोपादानम् । इन्द्रियजत्वं च मरीचिदकज्ञानस्य तनावमावित्वेनावसीयते । मरीच्यालम्वन- १ "प्रत्यक्ष-शाब्दोमयविलक्षणलं च न प्रमाणान्तर इसाह"-वृ० टिक। "प्रत्यक्ष-गब्दोमयलक्षणखेन प्रमाणा न्तरता गौरिति ज्ञानस्य नामिषेया कुत इत्याह-लटिक। २ माज्ये तु "यावद वे नामधेयशब्दाः" इति पाठोऽस्ति । न्यायवा० वा० सी० पृ० १२५ पं० १४ । ३" यता च तुलाप्रामाण्यवतू"-न्यायवा० पृ० १९३ । "यथा तुला किल कलपति प्रमाणता तथा प्रमेयतामपि तुला न्तराश्रयणेन"-० लटिक"सामग्रीप्रमाणतापक्षे न केवलम् -०.टि.। ५ अव्यपदेश्यपदस्थ शब्दब्रह्मनिरतिपरता व्याख्यातुकामेन वाचसतिमिश्रेण "तन्त्र नामरहितमविकल्पक नास्तीति ये विप्रतिपद्यन्ते तन्मतमपाचि की रुपन्यसति भाष्यकारः" इत्यादिना वैयाकरणीय. शब्दब्रह्मवाद उपन्यख. अनन्तरं च सा निवृत्तिपरता "अयमभिई सन्धि-सामानाधिकरण्यैन शब्दात्मकत्वं स्मादीनामभिधीयमानं शब्दब्रह्मात्मवं घोच्यते श्रूयमाणगौरित्यादिपदभेदात्मन्द, था, इत्यादिना सविस्तरे दर्शिता-न्यायवा० ता० टी० पु. ११५ १० १२ तथा पृ० १२७ पं० ११ ६-क्षणमुपा-- ला. हा० वि० । न वाज-पृ० विना। ४ "विशेषकम् -४०० टि· । भाण्यादिषु 'अव्यभिचारि' पदस्सतह यावत्यं दर्शितमस्ति-वाल्या० भा० पृ, २०६०२०- न्यायवा० पृ० ३७०६ । न्यायवा० ता० टी० पृ०१३ पं० २२-१३१५० १४ । न्यायसभ० आ०१.०४८६०७-१०९०५०६ । ९ "इन्द्रिय"-वृ० स० टिक।

·ज्ञानमीमांसा। ५२३ त्वमपि तत एवावसीयते मरीचिदेश प्रति प्रवृत्तेश्च । पूर्वानुभूतोदकविषयत्वे तु तद्देशैव प्रवृत्तिर्मवेन मरीचिदेशे । भ्रान्तत्वान्न तद्देशे प्रवर्तत इति चेत् य एवाभ्रान्तः स उदकसरणादकदेश एव प्रवर्तते अयं तु भ्रान्त इति अयुक्तमेतद् भ्रान्तिनिमित्ताभावात् । इन्द्रियव्यापार एव तन्निमित्त इति घेत् अयुक्तमेतत् तत एवेन्द्रियजत्वसिद्धेः । न च स्मृतिहिन्द्रियजा दृष्टा इदं तु बाहन्द्रियजमिति न स्मृतिः । ननु कथमुदकशानस्यालम्वनं मरीचयोऽप्रतिमासमानाः? उक्तमेतत् तेषु सत्सु५ भावादस्य । ननु यद्येतद् अनुदके उदफप्रतिभासं भवत्यन्यत्र किमिति न भवेत् । न भवत्यन्यस्योदकेन सासयामावात् तसादुदकसरूपा मरीचय एव देशकालादिसव्यपेक्षा उदकशानं जनयन्ति । तथाहि- सामान्योपक्रमं विशेषपर्यवसानम् इदमुदकम्' इत्येकं ज्ञानं तस्य सामान्यवानर्थ स्मृत्युपस्थापितविशे- पापेक्षो जनकः तिरस्कृतस्याकारस्यागृहीताकारान्तरस्य सामान्यविशिष्टस्य वस्तुनो विपर्ययजनकत्वे तथाविधस्येन्द्रियेण सम्बन्धोपपत्तेफनेन्द्रियार्थसन्निकर्पजो विपर्ययः नन्वय शब्दसहायेन्द्रियार्थ-१० सन्निकर्पजत्वेन नाव्यभिचारिपदव्यवच्छेद्यत्वम् अव्यपदेश्यपदेनैव निरस्तत्वात् , न प्रथमाक्षसनिपात- जस शब्दसरणनिमित्तस्येन्द्रियार्थसन्निकर्पप्रभवस्याशब्दजन्यस्याव्यभिचारिपदापोह्यत्वाभ्युपगमात् । अभ्युपगमनीयं चैतत् अन्यथोकशब्दस्मृतेरयोगात् “यत्सन्निधाने यो दृष्टस्तदृष्टस्तवनौ स्मृतिः" ] इति न्यायात् । न च तरङ्गायमाणवस्तुसन्निधाने उदकशब्दस्य दृष्टिः किन्तुदक- सन्निधान एव अतो मर-जंगलादौ देशे कचिरस्थस्य निदाघसमये तरङ्गायमाणवस्तुनः सामान्य-१५ विशिष्टस्य दर्शनम् तदनन्तरं तत्सहचरितोदकत्वानुसरणम् तसात् सामान्ययत्ताध्यारोपितोदक- ग्रहणम् तत उदकशब्दानुस्मृतिः ततोऽप्यनुस्मृतोदकसहायादिन्द्रियार्थसन्निकर्पात् 'उदकम्' इति मानम् अतो यत् पूर्वमुदकशब्दस्मृतेनिमित्तं तत् इन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वेनाव्यभिचारिपदापोह्यामिति केचित् संप्रतिपन्नाः। अपरे तु सर्यमाणशब्दसहायेन्द्रियार्थसन्निकर्पजमप्यव्यभिचारिपदापोह्यमेव मरीचिषु 'उदकम् २० इति शब्दोल्लेखवज्ञानं मन्यन्ते अव्यपदेश्यपदव्यवच्छेद्यं तु यत्र प्रथमतः एवेन्द्रिय सन्निकटेऽर्थे संकेतानभिशस्य श्रूयमाणाच्छन्दात् 'पनसोऽयम्' इति ज्ञानमुत्पद्यते तत्र शब्दस्यैव तद्वगती प्राधा- यात् इन्द्रियार्थसन्निकर्पस्य तु विद्यमानस्यापि तदवगतावमाधान्यात् तदेवाव्यपदेश्यपदव्यवच्छेचं न पुनरवगतसमयसर्यमाणशब्दसचिवेन्द्रियार्थसन्निकर्षप्रभवम् तत्र तत्सन्निकर्षस्यैव प्राधान्याद् पाचकस्य व तद्विपर्ययात् । ननु सामन्यां कस्य व्यभिचारः कर्तुः, करणस्य, कर्मणो वा तत्र२५ खारिसंवरणेनाकारान्तरेण मानजननात् कर्मणो व्यभिचारः कर्तृ-करणयोस्तु तथाविधकर्मसह- कारित्वादसाविति मन्यन्ते । भवत्वयं व्यभिचारः न त्वेतन्निवृत्त्यर्थमव्यभिचारिपदोपादानमर्थव अनिन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वादेव तन्निवृत्तिसिद्धेः । नहि ज्ञानरूपतेन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वे तत्र सिद्ध तस्माद् यद् अतसिस्तदित्युत्पद्यते तद् व्यभिचारिक्षानम् तद्व्यवच्छेदेन 'तनिस्तत्' इति ज्ञानम- व्यभिचारिपदसंग्राह्यम् । नन्वेवमपि शानपदमनर्थकम् अव्यभिचारिपदादेव मानसिद्ध व्यभिचारित्वं ३० हि शानस्यैव तद्व्यवच्छेदार्थमव्यभिचारित्वमपि तस्यैवेति ज्ञानपदमनर्थकम् न, इन्द्रियार्थसन्निकर्पो- पभस्यामानरूपस्यापि सुखस्याव्यभिचारात् वनिवृत्यर्थ ज्ञानपदार्थवत् । किं पुनः सुखं व्यभिचारि? १ "तद्धावभावितात."-.ल.टि.। १ "पर."-० ल. टि। ३ "पर"-.ल. टि. । ४ "शब्द"-० ल० टि०। ५ "वस्तु"-पृ० ल० टि। ६ “गालो निर्जले देशे” इत्यादि-हैम० अनेका ३,६४४। -चन्नाध्या-०। ८-कारं सं-आ० हा० वि०। ९"व्यभिचार"-१० टि० । १० "तथाहि- मरीचिकायां जलज्ञानपेन्द्रियार्थसनिकों नास्ति तद्धि जलं परिच्छिनति म च जलं तत्र विद्यते येन खार्थसनिकर्षः स्याद तभित्तयेऽव्यभिचारिपदं न कार्यमिति"-१० ० टि० । ११ "पर."-० ल० टि० । "व्यभिचाराव्यभिचारो हि ज्ञानस्य धर्मों न सुखादेः अतस्तदुपादानात् तद्धर्मयोगि ज्ञानं लभ्यत एव कि ज्ञानग्रहणेन । नैतदेवम् । सुरस्यापि,सव्यभिचारस्य घटत्वात् । कि पुनः सुसं व्यभिचारवद् दृष्टम् । यदेतत् परदाराभिमादिनिषिद्धाचर- गरभवं सुसं तद व्यभिचारि । ननु सुखस्य कीडशो व्यभिचार ज्ञानस्यापि कीडशो व्यभिचारा! अतसिखथामावः सुख- 'पापि अतसिंखयामाव एव । कि परपुरन्धिपरिरम्मसंभवं मुखं सुखं न भवति । किं शुधिष्कायो रजतज्ञानं ज्ञानं न भवति । ज्ञानं तु तद् भवति किन्तु मिथ्या । इदमपि मुख भवति किन्तु मिथ्या । मनु न सुख मिथ्या तदपि हि आनन्दखभावमेव । । A-44. - . 1 . A " J ·५२४ द्वितीय काण्डे- यत् परयोपिति । ननु कस्तख व्यभिचारा! शानस्य क इति वाच्यम् । अतसिस्तदिति भावः स सुखेऽपि समानः । किं पराङ्गनोत्पन्नं सुखं न भवति? मरीचिपूदकज्ञानं किं न ज्ञानम् ? अथातलिस्त- दितिभावाद् शानत्वेऽपि तद् व्यभिचारि असुखसाधने पराङ्गनादौ सुखस्य भावात् समानं व्यमि- चारित्वमिति सुखनिवृत्त्यर्थ भानपदमर्थवत् । एतच केचिद् दूपयन्ति-नहि तापादिखभावं पराङ्गनायां ५सुखमुत्पद्यते अपि त्वाल्हादस्वरूपम् यथा खललनायाम् सुखसाधनत्वादेव चासक्तिहेतुत्वादधर्मो- त्पादकत्वेन तस्या भाविनि काले दुःखसाधनत्वम् । न च यस्यैकदा दुःखजनकत्वं तस्य सर्वदा तद्रूपत्वमेव अन्यथा पावकस्य निदाघसमये दुःखजनकत्वांच्छिशिरेऽपि तजनकत्वमेव स्यात् एवं देशाद्यपेक्षयापि न नियतरूपता भावानाम् । उक्तं च भाष्यकृता-"सोऽयं प्रमाणार्थोऽपरिसद्धयेयः" [वात्स्या० मा० पृ० १.५० १२] इति । ततो व्यभिचारामावान सुखनिवृत्त्या ज्ञानपदोपादानमर्थ- १०चत् । न चैचमनर्थकमेवैतत् धर्मिप्रतिपादनार्थत्वादस्य ज्ञानपदोपात्तो हि धर्मी इन्द्रियार्थसन्निकर्ष- जत्वादिभिर्विशेष्यते अन्यथा धर्नामावे काऽव्यभिचारादीन् धर्मास्तत्पदानि प्रतिपादयेयुः? नच विशेषणसामर्थ्यार्मिणः प्रतिलम्भ इति वक्तव्यम् तथाभ्युपगमे 'प्रत्यक्षं प्रत्यक्षम्' इत्येव वक्तव्यं शेपस्य सामर्थ्यलभ्यत्वात् । यथोक्तविशेषणविशिष्टं संशयज्ञानं भवति व्यभिचारिप्रतियोगि अव्य- भिचारि' इति कृत्वा न चैतत् प्रत्यक्षव्यवच्छेदकम् न चास्येन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वं नास्ति तद्भावितया १५तजन्यत्वस्य तंत्र सिद्धेः अतस्तन्यपच्छेदार्थ व्यवसायात्मकपदोपादानम् । व्यवसीयते अनेनेति व्यव- सायो विशेष उच्यते विशेषजनितं व्यवसायात्मकम् संशयज्ञानं तु सामान्यजनितत्वाचैवम् अथवा निश्चयात्मक व्यवसायात्मकम् संशयमानं त्वनिश्चयात्मकम् अत एव विपर्ययाद् भिन्नम् व्यवस्थति व्यवसायः अन्यपदार्थव्यवच्छेदेनैकपदार्थालम्वनत्वमस्य तद्विपरीतस्तु संशयः। [निर्विकल्पकस्यैव प्रत्यक्षत्वमामनता सौगतानां नैयायिकसम्मते विकल्पप्रामाण्ये प्रतिक्षेपः] २० ननु च विकल्परूपत्वाच व्यवसायात्मकस्पेन्द्रियार्थजत्वम् कथमस्य प्रत्यक्षफलता? न च व्यवसायात्मकस्याप्यध्यक्षता जैनमतानुसारेण व्यवस्थापनीया तेनानैनि)कान्तात्मकस्य वस्तुनोऽ कृतत्वात् भवतस्त्वेकान्तवादिनस्तद्युतितः तस्यवस्थापनासंभवात् । कुँतः पुनर्विकल्पस्थानर्थजत्वम् । शब्दार्थप्रतिमासस्वभावत्वात् । नहि विकल्पोऽर्थसामर्थ्यापेक्षा समुपजायते निर्विकल्पकं त्वर्थसन्धि- धानापेक्षं तत्सामर्थ्यसमुद्भूतत्वात् प्रत्यक्ष प्रमाणम्।वदुक्तम्-"यो ज्ञानप्रतिमासमन्वयव्यतिरेकावनु- ] इत्यादि । अथ शब्दार्थप्रतिमासित्वेऽपि किमिति विकल्पानां नार्थजत्वम् । उपादेरर्थस्य स्खलक्षणत्वेन व्यावृत्तरूपत्वात् शब्दार्थत्वानुपपत्तेः विकल्पप्रतिर्भास्या- कारस्य तु तब्यतिरिक्तस्वार्थत्वानुपपत्तेः सदसदूपस्य नित्यत्वासत्त्वाभ्यां तस्य ज्ञानजनकत्वनिषेधात् अनुगतस्य चाशब्दार्थत्वात् खलक्षणस्य च सर्वतो व्यावृत्तयाऽनुगतत्वासंभवादनथंजा विकल्पाः । २५ कारयति" । यद्येवं शुफिकाया रजतज्ञानमपि न मिय्या तदपि विषयानुमक्खमावमेव । ननु विषयानुभवखभावमपि तद् ज्ञान विषय व्यभिचरति । सुखमपि तर्हि इदमानन्दखभावमपि विषयं व्यभिचरत्येव । किमसुखसाधनेन तद् जनितम् । ज्ञानमपि किम- शानमाधनेन जनितम् । ननु ज्ञानं ज्ञानसाधनेन जनितमसत्येन प्रत्यक्षवाधिन रजतादिना । मुखमपि सुखसाधनेन जनितम- सत्येन तु शास्त्रबाधितेन परवनितादिना । किं परवनितादि न सत्यम् तत्रापि ज्ञानजनक सत्यम् असत्य प्रत्यक्षबाधितत्वात् । परवनिताद्यपि सुससाधनमसत्यं शानवाधितवान् । ननु शानण किमत्र वाच्यते ! ज्ञानेऽपि प्रत्यक्षेण कि बाध्यते ! विपयो' मिथ्येति ख्याप्यते । शास्त्रेणापि सुसस्य हेतुर्मिध्येति स्याप्यते । किस विषय सुखहेतुर्न भवति । यथा त्वेष विषयः बउपस्य ज्ञानस्य देतस्तथा सोऽपि कछपस्य कटुविपाकस्स सुखस्स हेतुरिति तथाविध सुसमपि व्यभिचारि भवत्येवेति मलमतिकेलिना -न्यायमा० आ०२ पृ. ७६६०१८-1 १त्वाच्छगि-उ० चा० या० । १-नपदोपपत्ती हि ० ।-नपदोत्पत्तौ हि ल० वा० वा० । ३"माये"-.टि.1 "सशय"-७० टि०। ४ वात्स्या० मा० पृ० ११५० ५। न्यायवा० पृ. ३७ पं०१६-1 न्यायपा० ता० टी० ४० १४४६०३- न्यायमा० आ०९ पृ० १०५०। ५-त्सकमसंश-आ० हा०वि० । नाच' इलादेशतरं फुल इत्यादिना निगदति" वृ० टि०। ७"पर" वृ० टि०। ८-मासस्या-० । नसत्वानि-आ. हा०वि० । १० "यत् सत् तत् तावत् परेण नियमिष्टम् नित्यस्य च हेतुता नारिख असतोऽपि न हेद्वना निरूपाल्यवान् -20 टि।

·ज्ञानमीमांसा। ५२५ - १० इतोऽप्यक्षार्थजा न भवन्ति अक्षार्थसन्निपातवेलायां प्रथमत एव तेषामनुद्भूतः यदि हि तदुद्भवास्ते स्युः स्मृतिमन्तरेणानुभवत उत्पधेरन् । न चार्थीपयोगेऽपि तामन्तरेण उत्पद्यन्ते । तदुक्तम्- "अर्थोपयोगेऽपि पुनः स्मार्त शब्दानुयोजनम् । अक्षधीयद्यपेक्षेत सोऽर्थो व्यवहितो भवेत् ।। यो हि यजन्यः स तदापात एव भवत्यधिकल्पवत् न भवन्ति च तदापातसमये विकल्पा इति नार्थ-५ जन्यत्वं तेषां स्मृतिव्यवहितत्वात् । न चार्थस्य स्मृत्याऽव्यवधानं तस्यास्तत्सहकारित्वादिति वाच्यम् यतो यद्यर्थस्य मानजनकत्वं तदा तज्जनने किसियसी स्मृत्यपेक्षा नच तया विना शानस्योत्पत्ति स्तमार्थतजनकः । न च तदपेनस्य तस्य तजनकत्वं तस्यास्तत्र व्यतिरिक्ताव्यतिरिकोपकारजनक- त्वेनाकिञ्चित्करत्वात् । तदुक्तम्- "यः प्रागजनको बुद्धरुपयोगाविशेषतः। स पश्चादपि तेन स्यादापायेऽपि नेत्रधी" अपि च, जात्यादिविशेषणविशिष्टार्थबाहिविकल्पमानम् न च जात्यादीनां सद्भावः तत्त्वेऽपि तद्धि- शिष्ग्रहणं बहुप्रयाससाध्यमध्यक्षं न भवति । उकं च- "विशेषणं विशेष्यं च सम्बन्धं लौकिकी स्थितिम् । गृहीत्वा संकलय्यैतत् तथा प्रत्येति नान्यौँ ।। १५ "संकेतस्मरणोपायं दृष्टसङ्कलनात्मकम् । पूर्वापरपरामर्शशून्ये तच्चानुपे कथमें ।।। ] इति। अतोऽर्थसन्निधानाभावेऽपि भावानार्थप्रभवा विकल्पाः । अथ मा भूवन राज्यादिविका अर्थप्रभवाः इदंताविकल्पास्त्वर्थमन्तरेणानुद्भवन्तः कथं नार्थप्रभवा? तदुक्तम्-"नान्यथेदंतया" [ इति चेत्, न; इदंताविकल्पानामपि वस्तुप्रतिमासित्वासंभवात् न हि शब्दसंसर्गयोग्यार्थप्रतिभासिनो २० विकल्पा वस्तुनिश्वायका अन्यथा शब्दप्रत्ययस्याध्यक्षमतीतितुल्यता भवेत् । उकं च- "शब्देनाव्यापृताक्षस बुद्धावप्रतिमासनात् । अर्थस्य दृष्याविव तदनिर्देशस्य वेदकम् ॥ [] इति। तन्नााक्षप्रभवत्वं व्यवसायस्येति प्रत्यक्षत्वमयुक्तम् । [नैयायिकैः सौंगताक्षेपस्य प्रतिविधानम्] २५ अत्र नैयायिकाः प्रतिविदधति-किमिदं विकल्पत्वं परस्याभिप्रेतम् ? कि शब्दसंसर्गयोग्यवस्तु- प्रतिभासित्वम्, आहोखिदविद्यमानार्थग्राहित्वम्, कि विशेषणविशिष्टार्थावभासित्वम्, उताकारान्त- यनुपकवस्त्ववभासकत्वम् । तत्र यद्यायः पक्षस्तदा वक्तव्यम् किमिदं शब्दसंसर्गयोग्यार्थप्रति- भासित्वं विकल्पत्वं पारिमापिकम् उत वास्तवम् ? यदि पारिभाषिकम् तदा न युक्तम् परिमापाया ] १ अस० पृ० १९२६०२ । तत्त्वोप० लि. पृ० ५१ पं० १९ । सिद्धिवि० टी० लि. पृ०७६ पं०१८ । म्यायवा० ता० टी० पृ० १३६५० २११ न्यायमम० आ०१ पृ० ९२ ५०२३। २ अटस पृ० ११२६०१०। तत्त्वोप० लि. पृ०५१६०९ । सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ३५ पं०११। न्यायवा० ता० टी० पृ०१३७५०१। न्यायमा आ०१ पृ०९१६० १९॥ तात्पर्यटीकायां तु-"दक्षापायेऽपि नेत्रधीः" इति पारमाथिस "अन्धानामपि रूपसाक्षात्कारप्रसन" इति भावो वर्णितो दृश्यते । ३ सद्भावेऽपि" ० ० टि०। ४ सिद्धिवि० टी० वि० पृ०.३१ ६०१ । न्यायवा० साल टी० पृ० १३७ ६०९ । न्यायमम० मा० २ पृ० ९३ ६०३।१० ५१५ ५०१ टि०१। ५ "इएसद्धत्पनात्मकम् । पूर्वापरपरामर्शशून्यं तचाप कथम्-"न्यायमभ० ० १ ० ९३ पं० । ४० ५१५६०५। ६ "तनैतत् स्यात् । द्विविधा विकल्पाः छात्रमनोरथविरचिताः इन्ताग्राहिणश्च' नीलमियादयः तत्र पूर्व मा भूवन् प्रमाणे कनेष्वर्थनिरपेक्षजन्मसु प्रामाण्येऽभिनिवेशः । इदन्ताप्राहिणां।खर्थाविनाभूतत्वात् कथं न प्रामाण्यमिति न्यायमच० मा० १ पृ. ९३१६०९। , पृ. १६४६०१७ टि०११।। L.

·१२६ द्वितीये काण्डे- अत्रानवतायत् । अथ वास्तवम् तदपि न, प्रमाणामावात् । भवतु वा तस्य तद्रूपत्वं तथापि कथमन- ध्यक्षत्वम् । अथार्थसामोद्भुतत्वात् तस्येत्युतम् विकल्पानां च तदसंभवान्नाध्यक्षता ननु नीलादि- ज्ञानवच्छब्दार्थप्रतिमासित्वेऽपि कथं ज्ञार्थप्रभवत्वं तेपाम् ! खलक्षणातिरिकशब्दार्थस्याभावान तत्ममवत्वं तेपामिति चेत्, नन्वेवमसदर्थवाहित्वं कल्पनात्वं प्रसकम् तच्च सामान्यादेः सत्त्वप्रति- ५पादनानिरस्तम् जातिविशिष्टस्यार्थस्य शब्दार्थत्वेन प्रतिपादनात् तदवमासिनो शानस्य कथमसदर्थ- विषयत्वेन कल्पनात्वं भवेत्। न चार्थामावेऽपि विकल्पानामुत्पत्तेर्नार्थजत्वम् अविकल्पस्याप्यर्था- भावेऽपि भावादनजत्वप्रसक्तः । अथ तदध्यक्षं प्रमाणमेव नाभ्युपगम्यते तर्हि विकल्पानामप्ययं न्यायः समानः तेऽप्यसर्था अध्यक्षप्रमाणतया नाभ्युपगम्यन्ते असदर्थत्वं च विकल्पाविकल्प- योधिकप्रमाणावसेयम् तच्च यत्र न प्रवर्वते तस्य कथमसदर्थता? एतेन द्वितीयो विकल्पः प्रति- १० विहितः। अथ विशेषणविशिष्टार्थप्राहित्वं कल्पनात्वम् तदा किं तथाभूतार्थाभावाद ताहिणो शानस्य विकल्पकत्वम्, आहोखिद् विशेषणविशिष्टार्थमाहित्येनैवेति वक्तव्यम् आद्यविकल्पे सिद्धसाध्यता असदर्थप्राहिणः प्रत्यक्षप्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् । न च द्वितीयपक्षादस्य पक्षान्तरत्वम् द्वितीयपक्षस्य व प्रतिविधानं विहितमेव । अथ द्वितीय पक्षोऽभ्युपगम्यते सोऽपि न युक्त नीलादिशानस्यापि अप्रत्य- क्षत्वप्रसके । अथास्य न विशेषणविशिष्टार्थवाहिता, ननु विशेषणविशिष्टार्थप्राहकत्वेनाध्यक्षत्वस्य को १५विरोधो येन तब्राहिणोऽध्यवसायस्थानध्यक्षता' अथ विशेषणविशिष्टार्थवाहित्वे विचारकत्वमध्यक्ष- विरुद्धम् अर्थसामोद्भूतस्य विचारकत्वायोगात्, असदेतत्, विशेषणविशिष्टार्थावभासिनस्तस्था- विकल्पवत् विचारकत्वायोगाद स्मरणाद्यनुसंबंधान( संधान समर्थस्य प्रमातुरेव विचारकत्वात् कथं विशेषणग्रहणादिसामग्रीप्रमवस्य तस्याप्रत्यक्षता विशिष्टसामग्रीप्रभवस्यास्याप्रत्यक्षत्वे चक्षुरूपा- लोकमनस्कारसापेक्षस्याबिकल्पस्याप्रत्यक्षतामसक्तिः।नच विशेषणादिसामध्यनपेक्षत्वादस्य प्रत्यक्षता २० प्रतिनियतवसामध्यपेक्षस्य विशेषणविशिष्टार्थावमासिनोऽपि प्रत्यक्षत्वाविरोधात् अन्यथा रूपशान- स्यालोकायपेक्षस्याध्यक्षत्वे रसज्ञानं सामन्यन्तरसापेक्षमनध्यक्ष स्यात् विभिन्नखभावसामग्रीसापेक्ष त्वात् । नच विशेषणविशिष्टार्थग्रहणे विशेषणविशेष्यसम्बन्धलौकिकस्थितीनां परामर्शयतो विशेषण- विशेष्यतत्सम्वन्धानां न स्वतन्त्राणां विशिष्टार्थग्रहणात् प्रागवमासः अपि तु चक्षुरादिव्यापारे वतन्त्र- नीलमहणवत् विशेषणविशिष्टार्थमहणं सकदेव, केवलं तत्र 'वयम्' इति प्रतिमासो विशिष्टार्थग्रहण- २५स्यान्यथाऽसम्भवात् कथ्यते । न च यथावस्थिववस्तुग्रहणं कल्पना अतीतादिग्रहणवत् । न व जात्यादित्रयस्यामिन्नस्य मेदाध्यवसाय दण्ड-शब्दयोभिन्नयोरमेदाध्यवसायो वा कल्पनाद्वयस्याप्य- संमवात् । तथाहि-न जात्यादिवर्यस्य वस्तुनोऽव्यतिरेकादसत्त्वाद्वाऽभेदे मेदाध्यवसाय योरप्यनु- पपचेन हि जात्यादरमेदे असत्त्वे वा तस्यवेच्छिन्नवस्तुग्रहणसंभवः असतोऽभिन्नस्य वा अवच्छेद- फत्वानुपपत्तेः । न च तत्प्रतिमासेऽपि प्रतिमासविषयस्य द्विचन्द्रादेरिव प्रमाणवाधितत्वात् तत्प्रति- ३०भासोऽप्रमाणम् यतो न द्विचन्द्रादेरिव जात्यादेः किञ्चिद् वाधकम् वृत्तिविकल्पादेस्तद्वाधकस्य निषेधात् । तच्च जात्यादिवयस्यामिन्नस्य मेदप्रतिमासः कल्पना । नापि दण्ड-शब्दयोरमेदाध्यवसायः यदि तबामेदप्रतिपत्तिस्तदैकप्रतिमासेऽवच्छेदकावच्छेद्यमावेन महणं न भवेत् कि हि तदपेल्याव- च्छेदकमवच्छेद्य या अर्थान्तरापेक्षत्वात् तयोः । तथाहि-दण्डस्य दण्डिनं प्रति व्यवच्छेदकत्वेन प्रतिमासो नैकत्वेन एवं वाचकस्याऽपि वाच्यप्रतिपत्तौ द्रष्टव्यम् । वाचकावच्छिन्नवाव्यप्रतिमासा- ३५ भ्युपगमवादिनामेतन्मतम् येषां तु तटस्थ एव पाचक धाच्यप्रतिपत्तौ वाचकत्वेन प्रतिमातीति मवं तेपासमेदाध्यवसायो दूरापास्त एव । अपि च, एवंवादिना तिरस्कृतखाकारस्याकारान्तरानु- पक्कस्पार्थस्य प्रहण कल्पनेति चतुर्थपक्ष एवाभ्युपगतो भवेत् । न चायमभ्युपगमा सौगतानां युक्तः खसिद्धान्तविरोधात् । तथाहि अविकल्पकमेतद्विज्ञानं भ्रान्तमध्यक्षामासमभ्रान्तपदव्यवच्छेधं सौगतसमये प्रसिद्धम् । तथा च- १ "प्रत्यक्षस -१० २० टि०। ३० ५३५ पं० २७। ३ प्र० पृ० १० ११। ४-प्राहित्वे आ०।' -तस तस्य बिल० मा० मा०। -हणवि-मा० मा०। "वधर्म्य-"० स० टि। -यव-पृ. भा. हा० वि०। ६"विशिष्ट-"० ० टि०। १०-मासक-आ० हा० वि०। १५-पि पिण्ड-२० । १२-स्तदेक-वा० पा० मा० मा० विना । १३ तदापे-१० मा० हा० वि० । १४-पेक्षाव-० हा०वि० ।

·ज्ञानमीमांसा। "भ्रान्तिसंवृतिसंज्ञानमनुमानानुमानिकम् । सामिलापिकं चेति प्रत्यक्षाभं सतमिरम् ।। इत्यत्र 'साताभिलाषिकं चेति' इति शब्दपरिसमापिता विकल्पवर्गात् पृथकू सतमिरम्' इत्यनेना- विकल्पस्यैवंजातीयकस्य प्रत्यक्षामासत्वं प्रतिपादितम् । कल्पनात्वे वास्याऽभ्रान्तपदोपादानमेतढ्य- वच्छेदाथै प्रत्यक्षलक्षणे न युक्तियुक्तं स्यात् । तन्न चतुर्थपक्षाभ्युपगमोऽपि न्यायोपपन्न इति नार्थ-५ सामर्थ्यानुभूतत्वादप्रत्यक्षता विकल्पानाम् । यच्च 'अर्थोपयोगेऽपि' इत्यादिदूपणमक्षलत्वे तेषां प्रतिपादितम् तदप्यसङ्गतम्। यतो यथा निर्विकल्पोत्पादकसामन्यन्त ताश्चक्षुरादया सहकारिणोऽ- न्योन्यसव्यपेक्षा अपि कार्योत्पादनेनैव परस्परतो व्यवधीयन्ते-तजननखभावत्वात् तेपां-तथा सविकल्पोत्पादका अपि । न चान्यावस्थाप्राप्तं निर्विकल्पोत्पादकं चक्षुरादिकमन्यनिरपेक्षमेव स्वकार्य- निर्वर्तकमन्यसन्निधिस्तु तत्र खहेतुनियन्धनो नोपालम्भविषय इति वक्तव्यम् "नवै किञ्चिदेक १० जनकम्" ] इत्यादेविरोधप्रसक्तः । अतश्चक्षुरादिवन्न स्मृत्याऽर्थस्य व्यवधानम् । न च क्षणिकत्वात् स्मृतिकाले अर्थस्यातीतत्वात् तया तस्य व्यवधानं क्षणिकत्वस्यास्मान् प्रत्य- सिद्धत्वात् स्कैटिकसूत्रे निराकरिष्यमाणत्वाच्च । यदपि अर्थस्य स्मृतिसापेक्षत्वे दूपणमभ्यधायि-या भागजनक इत्यादि, तदप्यसङ्गतम्। उपयोगाविशेपस्यासिद्धत्वात् । तथाहि-भावानां द्विविधा शक्तिः प्रतिनियतकार्यजनने एका खरूपशकिरपरा सहकारिखमावा । तत्र माक्मरणात् खरूपशक्ति १५ केवलान कार्य जनयति, यदा तु समासादितसहकारिशकिः वरूपशक्तिर्मवति वदा कार्यमाविर्भाव- यत्येव । न च स्वरूपशके सहकारिशच्या व्यतिरिक्तोऽव्यतिरिक्तो या कश्चिदुपकारः क्रियते किन्तु संभूय ताभ्यामेकं कार्य निष्पाद्यते । तथाहि-अन्यावस्थाप्राप्तक्षणवत् सहकर्तृत्वमेव सर्वत्र सह- फारार्थो न त्वतिशयाधानमिति क्षणभद्मझे विस्तरेण प्रतिपादयिष्यते । यदपि विशेषणं विशेष्यं च' इत्यादि दूपणममिहितम् तथा, 'सङ्केतस्मरणोपायम्' इत्यादि च तदपि प्रागेव निरस्तम् ।२० यदपि 'विकल्पाध्यक्षयोरेकविषयत्वे प्रतिमासमेदो न स्यात् दृश्यते च तदुकम्-'शब्देनाव्यापुढाक्षस्य' इत्यादि तदप्यसङ्गतम्। शब्दाक्षमभवप्रतिपत्त्योर्विषयमेदस्य प्रसाधितत्वात् । शब्दजप्रतिपत्ती शब्दावच्छेदेन वाव्यस्य कैश्चित प्रतिमासोपगमात् कारणमेदादेकविपयत्वेऽपि प्रतिभासमेदस्य च कैश्चिदभ्युपगमान्नैकान्तेन तयोभिन्नविषयता । तन्न व्यवसायात्मकं विकल्परूपत्वादनक्षार्थजम् । व्यवसायस्य शानरूपत्वाद् ज्ञानग्रहणं न कार्यमिति चेत्, न धर्मिनिर्देशाथै ज्ञानपदोपादानख २५ दर्शितत्वात् । व्यवसायात्मकग्रहणं तु धर्मनिर्देशार्थमिति न पुनरुक्तम् । [मांचित न्यायपत्रीयप्रत्यक्षलक्षणे प्रतिक्षेपः] ननु फल-खरूप-सामग्रीविशेषणत्वेनासंभवान्नेदं लक्षणम् । तथाहि-प्रत्यक्षफलविशेषणत्वे इन्द्रियार्थसधिकर्पजत्वादिषु ज्ञान-प्रत्यक्षशब्दयोः सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः फलप्रमाणामिघाय कत्वेन, क्षानं हि फलं प्रत्यक्षं तत्साधकतमत्वात् प्रमाणमिति कथं वयोः सामानाधिकरण्यम् । न च ३० एवंभूतं फलं यतस्तत् प्रत्यक्षम्, यतः' इत्यस्याश्रुतत्वात् । तन्न फलविशेषणपक्ष अथैतदोपपरिनिहीर्षया स्वरूपविशेषणपक्षा समाधीयते सोऽप्ययुक्ताः एतद्विशेषणविशिष्टस्य प्रत्यक्षनिर्णयस्याकारकस्य प्रत्यक्षत्वमसके, न चाकारकस्यासाधकतमत्वात् प्रत्यक्षत्वं युक्तम् । अथ कारकत्वं विशेषणमुपादीयते तथापि संस्कारजनके प्रसका। अथैवविशिधसुपलब्धिसाधनं यत् तत् प्रत्यक्षम् । नन्वेवमप्यभुतपरिकल्पनाप्रसक्तिः । सामान्यलक्षणानुवादद्वारेण विशेषलक्षणविधानाना-३५ श्रुतकल्पनेति चेत्, ना एवमपि द्वितीयलिङ्गदर्शनेऽविनामावस्मृतिजनके गोत्ववदर्थदर्शने व सङ्केत- १-क्षामासित्वं वा० घा० ।-क्षावमासित्वं मा० मा० । १ "कल्पनापोडपदेनैव व्यवच्छिन्नत्वात्"-. • टि० । ३ पृ० ५२५६०३। ४ पृ० ११६०५। ५ स्फुटि-गा० पा० मा० मा विना । "स्फाटिकेऽप्य- परापरोत्पतेः क्षणिकवाद व्यतीनामहेतु." न्यायद०३-१-१०। ६४० ५३५ पं०१०। ७ पृ० ५१५ पं०१४ । ८ पृ० ५१५ पं०.१६/ ९ "शब्दविशिष्टतया"-० स० टि०। १०-२ कर-ना० बा९ भा० मा० विना । ११ पृ. ५२४ पं०१०। ११ "शान"-०० टि। १३ "प्राप्नोति खल्मविशेषणपक्षे"-० स० दि०। १४ "स हि सरकार जनयन कारक एवेति प्राप्नोति अस्य प्रत्यक्षता"-.ल.टि। . ५ -- ·द्वितीये काण्डे- स्मृतिजनके प्रसङ्गा तन्निवृत्त्यर्थमोपलब्धिजनकत्वाध्याहारे विपर्ययशानजनके प्रसङ्गः । विपर्ययबान हि सारूप्यज्ञानादुपजायते यथोक्तविशेषणविशेषितात् तस्य वार्थोपलब्धित्वमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्व- प्रतिपादनात् सूत्रकारस्थामीप्यमेव । अथ तव्यावृत्तये अव्यमिचारिविशिष्टोपलब्धिजनकत्वाध्या- हारस्तथापि संशयज्ञानजनके प्रत्यक्षत्वप्रसक्तिः । अथ तन्निवृत्तये व्यवसायात्मकार्थोपलब्धि- ५जनकत्वाध्याहारस्तथाप्यनुमाने प्रेसङ्गः यस्मात् प्राक् प्रतिपादिताशेपविशेषणाध्यासित विशिष्टो- पलब्धिजनकं च परामर्शज्ञानमध्ययनादिमिरभ्युपगम्यत इति तस्यानुमितिफलजनकस्याध्यक्षता- प्रसक्ति । अथेन्द्रियार्थसन्निकर्पजोपलब्धिजनकस्येत्यध्याहारस्तथाप्युभयजज्ञानजनकस्य प्रत्यक्षता- प्रसकि यसादिन्द्रियजखरूपक्षानात् केनचिद् ‘देवदत्तोऽयम्' इति शब्द उच्चारित इन्द्रियशब्द- व्यापाराद् 'देवदत्तोऽयम्' इति सङ्केतग्रहणसमये ज्ञानमुत्पद्यते यथोक्तविशेषणविशिष्टमिति वजन- १०कस खरूपज्ञानस्य प्रत्यक्षताप्रसक्तिः । तनिवृत्त्यर्थमव्यपदेशपदाध्याहार इति चेत् त श्रुतस्य द्वितीयसूत्रस्य कल्पनाप्रसक्ति । सत्यामप्यथुतसूत्रकल्पनायामव्यात्यतिव्यात्योरनिवृत्तिः तुला- सुवर्णादीनामवोधरूपाणामप्रत्यक्षत्वप्राः सन्निकन्द्रियादीनां च । न च सन्निकर्षस्य प्रामाण्यं सूत्रकृता नेष्टं "सन्निकर्षविशेषात् तब्रहणम्" [ ] इति वचनात् ग्रहणहेतोध प्रामाण्यम् । न च कर्म-कर्तृरूपता तस्येति कर्म-कर्तृविलक्षणस्य ज्ञानजनकत्वात् कथं न तस्य १५प्रामाण्यम्! एवमिन्द्रियाणामपि प्रमाणत्वं सूत्रकृतोऽमिमतम् “इन्द्रियाणि अतीन्द्रियाणि खविषय- प्रहणलक्षणानि । 1 इति वचनात् । मच प्रमाणसहकारित्वात् तेषां प्रमाणत्वम् अन्यस्येन्द्रियात् प्रागुपग्राहकस्योपग्राहिणोऽभावात् भावेऽप्यज्ञानरूपत्वात् तस्य न प्रमाणता भवेदित्य- व्याप्तिस्तदवस्यैव । प्रदीपादीनां चामानात्मकत्वेऽपि प्रमाणत्वं प्रसिद्धं लोके तथा सुवर्णादेः-"प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत् [न्यायद० २-१-१६] इति-प्रामाण्यं प्रतिपादित सूत्रकता । सूत्रस्य वार्थ:- २०यथा सुवर्णादि परिच्छिद्यते तदा तुला प्रमाणम् प्रमाण चानुमानमागमपूर्वकम् दशपलादिक्षानस्या- निन्द्रियार्थसन्धिकर्षपूर्वकत्वात् तदभावश्च वस्त्रादिव्यवहितेऽपि भावात् तथा प्रमेयं च र्यदा सुवर्णादिना तुलान्तरमिनासुमीयते तदा सुपर्णादिद्रव्यं प्रत्यक्ष प्रमाणमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजशानजनकत्वात् इन्द्रियार्थसन्निकर्षजं च पञ्चपलरेखादिक्षानं तनावमावित्वात् अत इन्द्रियादिसहकारि तत् सुवर्णादि पञ्चपलरेखादिक्षानमुत्पादयत् प्रत्यक्ष प्रमाणम् । सुवर्णवदिन्द्रियार्थजशानमुत्पादयन्तः सर्व एव भावाः २५प्रत्यक्षप्रमाणतामाविभ्रति । स्मृति-संशय-विपर्ययादीनां चेन्द्रियार्थसन्निकण सह व्यापार विशिष्ट- फलजनकत्वेन प्रत्यक्षतोपेयते। तथाहि-संशय-विपर्यययोरपि या विपये खालम्बने खावच्छेदकत्वेने- न्द्रियार्थसन्निकर्षेण सह व्यापारादात्मप्रत्यक्षवादिनां चात्मनो विशेषणत्वेन विशिष्प्रतीतिजनकत्वेन प्रत्यक्षत्वात् । न च तयोः सूत्रोपाचविशेपणयोगिता सन्दिग्धविपर्ययखमावत्वात् । अतिव्याप्सिरपि यदेन्द्रियार्थसत्रिकर्षाल्लिकाद् गतिमदिन्द्रियं प्रतिपद्यते तदा सकलसूत्रोपात्तविशेषणयोगात् सन्नि- ३० कर्षलक्षणलिसालम्बनस्य ज्ञानस्य तथाविधफलजनकस्य प्रत्यक्षताप्रसङ्गात् । एतच्च 'इन्द्रियस्वार्थ' इति समासोश्रयणे दूषणं द्रष्टव्यमिति खरूपविशेषणपक्षे अनेकदोषापत्तिः । अथ शानप्रामाण्यवादिमिनिर्णयस प्रामाण्यमिप्यत एवेति नानिष्टप्रेरणावकाशः । तथाहि- तत्सद्भावे विषयौधिगतिरिति लोकस्यामिमानः यच्च तथाविधविपयाधिगमे करणं तत् प्रमाणम् । निर्णये व सति तदधिगतिरिति स एव प्रमाणम् अत एव नातसूत्रान्तरकल्पनादोपानुपगोऽपि, ३५नैतत् सारम् । यतो निर्णये सति योऽयं विषयाधिगत्यमिमानः स किं साधकतमत्वानिर्णयस्व उत - "विपर्ययज्ञानव"-वृ० स० दि०। १ "अनुमानजनके प्रसार इत्यर्थ "-पृ० स० टि.। ३ "समि- कर्षस--० ० टि.1 : "यदि हि इन्द्रियातू प्राक् किश्चिदन्यदपि भवेत् तदा इन्द्रियं तस्य सहकारि कुर्यात् । न च किञ्चित् प्रसिद्धं तदा तदुपग्राह्यस्याभावात्"-. टि.। ५ "गुरवपरिमाणज्ञानसाधनं तुला प्रमाणम् ज्ञानविषयो गुरुद्रव्य सुवर्णादि प्रमेयम् । यदा सुवर्णादिना तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते तदा तुलान्तरप्रतिपत्तौ सुवर्णादि प्रमाणम् तुकान्तर अमेयमिति" इत्यादि-वात्स्या० मा० पू० ११३ ६० ८.१91 न्यायवा० पृ० १९३ ५०८-११॥ न्यायवा० ता टी० ४० ३६४ पं० ११-१० ३६५ पं० ८ । ६-तू यथा मा० मा०। ७ "तुला"--ल० टि० । ८ यया सुमा० मा० । ९-रमेतेना-१० स० । १० "तुलायास्तु प्रमेयलम्-० ७० टि० 1 ११-स्वादित इ-मा० बा० । १२-सानाश्रय-वृ० स० विना। ११-यावग-०।

·ज्ञानमीमांसा ५२९ विषयाधिगतिखभावत्वादिति सन्देहः विशेपहेत्वभावात् साधकतमत्वे च सिद्ध तत्प्रामाण्यावगतिः। अथ विषयाधिगतिखभावत्येनैव निर्णयस्य विपयाधिगत्यभिमानो न साधकतमत्वेनेति भवतोऽपि विशेपहेत्वमावा, ना अवोधसभावानामप्यर्थोपलम्भनिमित्तानां भावे विषयाधिगतिसिद्ध तथा व 'धूमान शातोऽग्निः' इति व्यपदिशंलोक उपलभ्यते नाग्निशानादिति एवं चक्षुपः प्रदीपादेश्वान्धकारे विपयाधिगतिनिमित्तताव्यपदेशो लोकप्रसिद्ध इति परिच्छेदेऽवोधसमावस्य तज्जनकस्य साधकतम-५ त्वानार्थज्ञानस प्रमाणता । अथापि स्यात् साधकतमज्ञानजनकत्वेनापि धूमादीनां तथाव्यपदेशः समवीति न तेषां ततः साधकतमत्वसिद्धिः तथा व धूमसद्भावेऽपि विषयाधिगतिरित्यमिमाना- भावात् सैति त्वर्थज्ञाने प्रत्येकशस्तेषामवेिऽपि मावाद् विषयाधिगत्यंमिमाने अनन्तरवृत्तमर्थज्ञानमेव साधकतमम् न विषयाधिगतौ शानस्य साधकतमता विषयाधिगतिखरूपत्वात् तस्य न च किञ्चिदस्तु स्वरूपे साधकतम तेद्विशेषाभिधानं च प्रमाणपदम् अथ खविपये सव्यापारमतीवतामुपादाय फलस्यैव १०. प्रमाणतोपचार। उकंच- "सव्यापारप्रतीतत्वात् प्रमाणं फलमेव सत् ।। तथा "सव्यापारमिवाभाति व्यापारेण स्वकर्मणि" इति चेत्, ना मुख्यसनावे उपचारपरिकल्पनात् । यौद्धपक्षे तुन मुख्यं साधकतमत्वं वचिदपि सिद्धमिति नोपचारः असन्मते तु धूमादीनां साधकतमत्वं विशिष्टावगतिहेतुत्वात् भानस्य तु न तद् युक्तं तस्य १५ तत्स्वभावत्वात् अभिमानवशात् तस्य साधकतमत्वे प्रमाण-फलयोमेद प्रसज्यते स.च भवतोऽनिष्टः। यञ्च 'घूमादिभावेऽपि विषयाधिगतेरभावात् तद्भावे च भावात्' इत्युक्तम्, तदसंगतम्। यतो नैव शानसद्भावे काचित् तजन्या विषयाधिगतिः धूमादिसनावे तु तस्याः सद्भावोऽनन्तरमुपलभ्यत एव अतो धूमायेव साधकतमम् अभिमानस्तु मानानन्तरमुपजायमानो धूमादिभावेऽप्यनुपजायमानो मानस्य न साधकतमत्वं प्रकाशयति अपि त्वर्थाधिगमखरूपताम् । तथाहि-अर्थाधिगतावर्थोऽधिगत२० इत्यसिमानः प्रभवति न तु धूमादिभावे । अतो विषयाधिगत्यमिमानस्यानेन प्रकारेण भावाच तदव- गतौ साधकतमत्वं ज्ञानस्येति निर्णयेऽध्यक्षतामसक्तिप्रेरणा तदवस्यैव । किञ्च, सुंतावस्थोंत्तरकालं घटादिज्ञानोत्पत्तौ यद्यवोधरूपं तजनकं प्रमाण नेष्यते तदा प्रागपरज्ञानस्यामावात् कस्य तत् फलं भवेत् ? घटत्वसामान्यज्ञानस्य घटानं फलमिति चेत् ननु घटत्वाने कि प्रमाणम् । तदेवेति चेत्, एकस प्रमाण-फलताप्रसक्तिः । मभ्युपगम्यत एवेति चेत् न, विशेष्यमानेऽपि तत्प्रसङ्गात् । न च२५ विशेष्यज्ञानोत्पत्तौ विशेपणज्ञानस्य प्रमाणत्वं दृष्टमिति ततस्तद्भिन्नमभ्युपगम्यत इति वक्तव्यम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षानन्तरं घटत्यादिसामान्यज्ञानस्य दर्शनात् तत्र सन्निकर्षस्य प्रमाणत्वासके । अज्ञानत्वाचेति चेत् न, विशेषणशानं विशेष्यज्ञानोत्पत्तौ ज्ञानत्वाद् विशेष्यविषयत्वेन प्रमाणं स्यात् न च तदिप्यते विशेषणविशेष्यालम्वनभिन्नज्ञानवादिभिः अतो यथा विशेषणशानस्य विशेष्यज्ञानोत्पत्ती प्रामाण्यं तथा सन्निकर्षस्यापि. विशेषणशानोत्पत्तौ तदभ्युपगन्तव्यम् । तथाहि-सन्निकर्षः प्रमाण ३० विशिष्टज्ञानोत्पत्तौ कारणत्वात् विशेषणशानवत् । ज्ञानत्वात् प्रमाणत्वाभ्युपगमेऽकारकाणां निर्ग- यादीनां प्रमाणत्वं स्यातु-न व वसंवेद्यत्वेन तेषामजनकानामपि प्रमाणत्वम् अर्थान्तरफलवादित्व- । हानिप्रसङ्गात् । न च नैयायिकैरनान्तरभूतं वौद्धैरिव फलमभ्युपगम्यते तदभ्युपगमे वा तत्पक्ष- नियसादयमपि निरस्त एव अतो ज्ञानप्रमाणवादिनः सुपुप्तावस्थोत्तरकालं घटत्यादिशानामा प्रसकेर्घटादिशानस्याप्यभावप्रसङ्ग इत्यशेषस्य जगत आन्ध्यापत्तिः । न च सुषुप्तावस्थायां भाग-१५ सद्भावाचायं दोषः असंवेद्यमानस्य तदवस्थायां तस्य सद्भावासिद्धः । न च जाग्रत्प्रत्ययेन तस्सदायो- ऽवसीयते तस्य वत्प्रतिबन्धासिद्धेः। तत्कार्यत्वात् तत्प्रतिवन्ध इति चेत् न, वैशेषिका सर्वस्य मानस १-ति भाव-वृ० १० वा० बा० विना। ३-गते सि-०। ३ "विषयाधिगतिनिमित्ततालमा"-.. दि। -भवतीति, बु० आ० हा० वि०। ५ सन्निकर्षशाने वा० प्रा० विना। ६-भावेपि भावेपि-मा- वा० वा० । “यमिधाने आ० हा वि० । ८ "ज्ञानस्य"-१० ल० दिः । ९. साधकतम"-Potar १० "प्रत्यक्षज्ञानस्य"--०० टि०। ११ न्यायमा० आ० २४० ५० ५० १६ । १२ "अवगतिसमाव- ७० टि० । १३ अत्र 'तत्पदं यदि धूमादिपरं तदा तदभावे च' इति पाठ संभाव्यते, यदि च 'तत् । तदा यथाश्रुतमेव सम्यक् । १४ "विषयाधिगमरूमा"-१०० टि.! १५ सुपुता-मा० मा० । -- ३ । । ..

·- । . . . 7 ६३० द्वितीये काण्डे- ज्ञानपूर्वकत्वानभ्युपगमात् विशेष्यज्ञानादीनामेव विशेषणज्ञानादिपूर्वकत्वं नान्येषां प्रतिबन्धाभावात् । वोधरूपता प्रतिबन्ध इति चेत् न, अवोधखमावादपि वोधस्योत्पत्त्यविरोधादन्यथा अधूमखमावा.' दग्नेधूमोत्पत्तिर्न मवेत् । तस्य तजननखभावत्वाददोप इति चेत् न, इतरत्राप्यस्य समानत्वात् । तथाहि-अवोधात्मिका कारणसामग्री बोधजननस्वभावत्वात् तं जनयिष्यतीति न प्रतिवन्धः । पतस्मादबोधात्मकस्यापि प्रमाणत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यव्यापकत्वं लक्षणदोपः । तत्र खरूपविशेषण पक्षोऽपि युक्तिसंगतः। नापि सामग्रीविशेषणपक्षः तत्रास्यौपचारिकत्वात् । तथाहि-सामग्रीविशेषणपक्षे इन्द्रियार्थ- सन्निकर्पोत्पन्नमित्युपपन्नमिति व्याख्येयम् तच्चायुक्तम् उत्पत्तिशब्दस्य स्वरूपनिष्पत्ती प्रसिद्धत्वात् । तथा शानशब्दोऽपि सामग्रीविशेषणपक्षे शानजनकत्वात् 'सामग्र्यं ज्ञानम्' इति व्याख्येयम् एवम १० व्यभिचारि व्यवसायात्मकं च सामग्र्यम् तथाविधफलजनकत्वात् अव्यपदेश्यमपि तच्छब्देन सहा- व्यापारात् । तदेवं सूत्रोपात्तविशेषणयोगित्वं सामध्यस्य तथाविधफलजनकत्वेन न खत इति नयुक्तस्तत्पक्षोपि। [नैयायिकैः फलविशेषणपक्षाश्रयेण प्रतिक्षेपमुदख प्रत्यक्षत्रोतलक्षणय समर्थनम् ] वनिर्थक सूत्रम्, न, फलविशेषणपक्षस्योपपत्तेः। ननु तत्रापि यतः' इत्यध्याहारोऽस्येव दोपः, ना तावन्मात्रेण सकलदोपविकलामिमतपक्षसिद्धः। अतस्तथाविधं शोनं यतों भवति तद प्रत्यक्षमिति सकलदोषविकलं प्रत्यक्षलक्षणं सिद्धम् । नन्वेतस्मिन्नपि पक्षे ज्ञानस्य प्रामाण्यं न लभ्यते इष्टं च तस्य प्रामाण्यम्-"यदा झानं प्रमाणं तदा हानादिबुद्धयः फलम् ११-१-३ वात्स्या मा०] इति वचर्नाद, नैष दोष मानस्याप्येवंविधफलजनकत्वेन प्रमाणत्वात् । तथा चानुभवज्ञानवंशजायाः स्मृतेः “तथा १ "इन्द्रियार्थसन्धिकोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेशमव्यमिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्न न्यायद० १-१-४] - प्रत्यक्षमिति लक्ष्यनिर्देश इतरक्षक्षणम् । समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्यम् । समानजातीय प्रमाणतया अनु-- मानादि, विजातीय प्रमेयादि ततो व्यवच्छिन्न प्रत्यक्षस्य लक्षणमनेन सूत्रेणोपपाद्यते । पत्र चोदयन्ति--इन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्चत्वादिविशेषण खरूम वा विशिष्यते, सामग्री वा, फलं वा तत्र खल्पनिक शेषणापक्षे यद् एवंखरूप ज्ञानं तत् प्रत्यक्षमिति तल्खत्मस्य विशेषितत्वात् फलविशेषणानुपादानाच लक्षणमव्याप्ति-अतिव्याप्ति- भ्यामुपहतं स्यात् । अव्याप्तिस्त्रावद् अतथाविधस्वरूपस बोधस्य इन्द्रियादेश निर्मलफल्जनकतया लब्धप्रमाणभावस्थापि प्रामाण्यं लोकं भवेत् । अतिव्याप्तिश्च तथाविधखरूमस्यापि ज्ञानस्याकारकस्य वा सस्कारकारिणो वा स्मृति जनयतो वा सशय- मादधानस्य वा विपर्ययमुत्पादयतो वा प्रेमागवं प्राप्नोति फलस्याविशेषितत्वात् । तद्विशेषणाभिधाने पुनरश्रुतस्त्रान्तराध्याहा- असति अव्याप्तिश्च तदवस्थेति न खरूपविशेषणपक्ष.". न्यायमा० आ०-२०६५५०४-२"नापि सामग्री- विशेषणपक्ष. तन्त्र हीन्द्रियार्यसन्निकर्पोत्पनमिति इन्द्रियायसधिकोपपई सामग्रेमिति व्याख्यातव्यम् । अव्यपदेशमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं शनिमिति व तजनकलादुपचारेण तथा साकल्यं वर्णनीयमिति लिष्टकल्पना" पृ०६०१७- नव-वृ०७०। ४ "फलविशेषणपक्षोऽपि न संगच्छते ज्ञान-प्रत्यक्षयो' फाल-करणवाचिनो सामानाधिकरण्यप्रसवात् । प्रमाणलक्षण- प्रस्तावात् प्रत्यक्ष प्रमाणमुच्यते तब करणमिति वर्णितम् । ज्ञानं तु तदुपजनित फलमिति कपमैकाधिकरण्य तस्मात् पक्षत्रयस्थापि अयुक्त्युित्तत्वात् पक्षान्तरस्यापि असमंवादयुक्तं सूत्रामिति । अत्रोच्यते-खरूप-सामग्रीविशेषणपक्षौ तावद् पयोक्दोषोपहतलानाभ्युपगम्यते । फलविशेषणपक्षमेव संमन्यामहे । तत्र च यद् वैयधिकरण्यं चोदितं तद् यतः- शब्दाच्याहारेण परिहरिष्याम । यत एवं यद् विशेषणविशिष्ट ज्ञानाख्यं फलं भवति तत् प्रत्यक्षमिति सूत्रार्थ । इलाच न क्वचिद् अव्याप्सिरविव्याप्सिर्वा न काचिन लिष्टकल्पना 'यत शब्दाच्याहारमात्रेण निरवद्यलक्षणोपवर्णनसमर्थसूत्रपदसगति- समवात् । ननु समानाधिकरणे एव ज्ञान-प्रत्यक्षपदे कयं न व्याख्यायेते कि 'यत शब्दाच्याहारेण । उपमन करणय प्रमाणवाद् ज्ञानस्य च तत्पलक्षात् फल-फरणयोग्य खरूममेदय सिद्धवान् । तदत्र- प्रमाणतायां सामथ्यातज्ज्ञानं फलमिच्यते । तस्य प्रमाणभावे तु फली ) हानीदिबुदयः ॥ इत्यादि- नम्ता विधागेन - ।" - न्यायमजा. -- . F WAPINI | मा पृ०६५१०११-५शन न य-१० ६"यदा संचिकर्षखदाज्ञान प्रमिति यदाशनम् तदाहानोपादानोपेशाबुद्धय फलम्"-वात्स्या मा० पृ० १७६०२१। . *सर्व व प्रमाण खविषय प्रति भावसाधन प्रमिति प्रमाणमिति । विषयान्तरं प्रति करणसाधनं प्रमीयते अनेनेति ·ज्ञानमीमांसा ५३१ चायम्' इत्येतद् ज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वाई प्रत्यक्षं फलं तत्स्मृतेस्तु प्रत्यक्षप्रमाणता-मुख- दुःखसम्यन्यस्मृतेस्त्विन्द्रियार्थसन्निकर्षसहकारित्वात् 'तथा चायम्', इति सारूप्यक्षानजनकत्वेना- ध्यक्षप्रमाणता सारूप्यज्ञानस्य च 'सुखसाधनोऽयम्' इत्यानुमानिकफैलजनकत्वेनानुमानप्रमाणेता। नच सुखसाधनत्वज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्पनं शक्करसन्निहितत्वात् शक्तिर्हि सहकारिकारणान्तर- सानिध्यम् तच्चासन्निहितमिति नाध्यक्षप्रमाणफलं सुखसाधनत्वज्ञानमिति केचित् । अपरे तु५ बाह्येऽप्यर्थे विशेष्याकृष्टमसन्निहित विशेषणे मनः प्रवर्तते इति मनोलक्षणेन्द्रियार्थसन्निकर्षजमध्यक्ष- प्रमाणफलमेव शानमिति सम्प्रतिपन्नाः । नन्वेवमप्यव्यापकं लक्षणम् आत्मसुखादिविषयज्ञानस्या- प्रत्यक्षफलत्वात् तच्च मनसोऽनिन्द्रियत्वात् अनिन्द्रियत्वं तुमनस इन्द्रियसूत्रे अपरिपठितत्वात् प्रत्यक्षफलता च तद्विपयज्ञानस्याभ्युपगम्यते, असदेतत् । मनस इन्द्रियधर्मोपेतत्वेनेन्द्रियत्वातू अधि- गतानधिगतविषयग्राहकत्वमिन्द्रियधर्मः स च मनसि विद्यत एव, तेनेन्द्रियधर्मोपेतस्य सर्वस्यैव १० प्रत्यक्षसूत्रे इन्द्रियग्रहणेनांवरोधः । ततः प्रत्यक्षसूत्र एवेन्द्रियत्वं मनसः सिद्धम् तत्सिद्धौ च नाव्याप्तिलक्षणदोपः । इन्द्रियसूत्रे च मनसोऽपाठः तत्सूत्रस्य नानात्वे इन्द्रियाणां लक्षणपरत्वात सूत्रशब्देन हि जात्यपेक्षया सूत्रसमूह एवोच्यते तेन लक्षणसूत्रसमूहोद्देशाथै तत्सूत्रम् । तथा च जिघ्रत्यनेनेति प्राणं भूतं गन्धोपलब्धौ कारणम् 'त्राणम्' इत्यभिधीयमाने सनिकः प्रसङ्गा तन्नि वृत्त्यर्थं भूतम्' इति भूतखभावत्वं विशेपणाम्। एवं चष्टे अनेनेति चक्षू रूपोपलब्धौ कारणम् सन्निकर्षे १५ प्रसगस्तनिवृत्त्यर्थं भूतग्रहण सम्बन्धनीयम् प्रदीपे प्रसङ्गस्तनिवृत्त्यर्थमिन्द्रियाणामिति वाच्यम् एवं त्वगादिष्वपि योज्यम् । एवं च सूत्रपञ्चकमेतलक्षणार्य प्रत्येकमिन्द्रियाणां न पुनर्विभागार्थम् आदि- सूत्रोद्दिष्टस्य मेदवतो विभागाभ्युपगमात् विभक्तविभागेचानवस्था विभागाथैवावायानासित्यध्याहार कार्य स्खलक्षणसामर्थ्यात् । मनसस्तु तदनन्तर लक्षणानुपदेशो वैधात् तच्च तस्याभूतखामाच्या भूतखामाव्येनेन्द्रियाणि व्यवच्छिद्यन्ते "भूतेभ्या न्यायद० १-१-१२] इति वचनात् न तु मनस २० एतल्लक्षणमस्ति अत एव सर्वविषयत्वं मनसान चिन्द्रियाणि वाद्यानि सर्वविषयाणि तन्त्रयुच्या वा मनसोऽनभिधानम् परमतमप्रतिषिद्धमनुममिति हि तन्नयुक्तिः । न चैवं प्राणादीनामप्यनमिधानं प्रसन्यते प्राणादरम्यनमिधाने समतस्यैवाभावात् परमतमिति व्यपदेशासंभवात् । अस्ति चे "युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् [ न्यायद०१-१-१६] इति वचनाद मनसोऽभिधानमिन्द्रियत्वेन इन्द्रियानन्तर वनभिधानं वैधादित्युक्तम् । तन्नाव्योतिष इति स्थितम् । २५ । प्रमाणम् । यदि भावसाधर्मः प्रमाणशब्दः कि फलम् विषयस्याधिगतत्वात् । उत्कं फल हानादिबुद्धय इति । झाते तद्भावात झाते खल्वथें त्रिधा बुद्धिर्भवति हेयो वा उपादेयो वा उपेक्षणीयो वेति । केलित तु संधिकर्षमेव प्रत्यक्ष वर्णयन्ति न तान्याय प्रमाणाभावातू-सधिकर्ष एव प्रमाणमिति न प्रमाणमस्ति । उभयं तु युक्त परिच्छेदकलात-उभय परिच्छेदकम् सन्धिको मान च । एकान्तवादिनस्तु दोष इति" न्यायवा० पृ० १९५० १-न्यायवा० तादी० पृ. १०२.६०८-१० १०५५०.१६ तस्मात मुळूक यदा ज्ञानं प्रमाणं तदा हानादिबुद्धयः फलमिति । तदेवं फलविशेषणपक्षे 'यत 'शब्दाच्याहारेण वाचक सूत्रम् यत इन्द्रियार्थसनिकषोत्पननादिविशेषणविशेषितं ज्ञानाख्यं फलं भवति तत् प्रत्यक्षमिति न्यायमन आ०१पृ०७२६० १-यक्ष फ-चा० वा० निना। २ सर्वस्येव मा० मा०। ३-नाविरोधः ल० वा० घा० मा० हा० वि० । ४-वत्वं च वि- । -भागे वा-। । "मनस"-पु. ल. टि.। । "घाण-सम-चक्षुस्- सक्-श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः" इति सूत्रम् । न्यायवा० पृ० ६९-। न्यायवा० ता० टी० पृ० १९१, न्यायमान आ० ८ पृ. ४७६-1' 0 ० ० ५० १९ । "आत्मादिषु सुखादिषु च प्रत्यक्षलक्षणं वक्तव्यम् अनिन्द्रियार्थसनिकर्षण हि तदिति इन्द्रियस्य वै सतो मनस इन्द्रियेभ्यः पृथगुपदेशो धर्ममेदात भौतिकानीन्द्रियाणि नियतविषयाणि सगुणानां वैषामि- नियभाव इति, मनस्वभौतिकं सर्वविषयं च नास्य सगुणस्पेन्द्रियभाव इति । सति चेन्द्रियार्थसन्निकः सनिधिमसनिधि चास्य युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिकारणं वक्ष्यामः (०१ ० १ २०१६) इति । मनसबैन्द्रियभावात् तन्त्र वाच्यं लक्षणान्तरमिति । तन्त्रान्तरसमाचाराचैतद प्रोतव्यमिति । परमतमप्रतिषिद्धमनुमतमिति हि तन्नयुक्ति-वास्या० भा० पृ० ११ १४-1 "..' "इन्द्रियार्थसक्षिकोत्पत्रमित्येवमादिलक्षणमात्मादिषु मुस्खादिषु च नास्ति मनसोऽनिन्द्रियवादव्यापकमेतत् प्रत्यक्षलक्ष4 ममिति । कयं पुनरिन्द्रियं मनो न भवति । इन्द्रियसूत्रेऽमन्तिवाद ॥ परिपठितानि घाणादीनीन्द्रियाणि । न म से मना -- - " " ila in ·३२ द्वितीय काण्डे- , - पठितम् । तस्मान्मनो नेन्द्रियम् । पृथक् चानभिधानाचास्ति मनस इन्द्रियत्ने प्रमाणं ततश्च नेन्द्रियं मनः । न चैव प्रत्यक्षाः सुखादयो भविष्यन्तीति । प्रत्यक्षाश्चैते नानुमानिका लिाभावात् । न हि लिगमन्तरेणानुमेयार्थो गम्यते । नाप्यन्यत् प्रमाण प्रतिपादकमस्ति सुखादीनाम् । न च तेषामनुमेयत्नम् । न चान्या गतिरति । तस्मात् कर्तव्यं सुखादीनां प्रत्यक्षेण ग्रहणोपस ख्यानमिति । कन्वैवमाह न प्रत्यक्षाः सुखादय इति ? इन्द्रियार्थसनिकर्षजन्यप्रत्यक्षवायाह । नैष दोषः । मनस इन्द्रियवादि- न्द्रियार्थसन्धिकोत्पर्श सुखादिज्ञानमिति । यत्तु नमिधानं तवैधम्र्यात् । कि तद्वैधयं सर्वविषयत्वासविषयले । सर्व विषयं मनोऽसर्वविषयाणीतराणि । सर्वविषयं तु'मन स्मृतिकारणसयोगाधारवात आत्मवत् सुखप्राहकसयोगाधिकरणलात समस्तेन्द्रियाधिष्ठातृत्वाच आत्मवत् । भौतिकामौतिकवं तु न, विरोधात् । न हि भौतिक मनो नाप्यभौतिकमिति । कार्यधर्मा- वेतौ भौतिफलमभौतिकलं च । न च कार्य मनः । तस्मान भौतिकं नाप्यमौतिकमिति । श्रोत्रे चासम्भव यदि भौतिकला- भौतिकवलक्षणादू वैधादपरिपाठा सूत्रे मनस , प्रोत्रमपि सूत्र न पठितव्य तर्हि, न हि श्रोनं भौतिक नाप्यमौतिकमिति । खायें प्रत्ययविधानमिति चेत् । न । प्रत्ययवैययात् । स्यादेषा बुद्धिः खायिक एव प्रत्ययो भूतमेव भौतिकमिति । तच न । प्रत्ययवैयात् । न हि भौतिकमिसनेन कश्चित्तचितार्यो सम्यते । तस्माद् व्यर्थमेतत् साथै, प्रत्ययविधानमिति । यत्पुनरेतत् 'पृथगभिधानं नास्तीति । न नास्ति युगपज्ज्ञानानुपपत्तरिति । युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिमित्युच्यते । तेन च प्रतिपादित- 'मैतन्मनस' करणवमिति सगुणानामिन्द्रियमावो वैधzमित्येतदप्ययुक्तम् । श्रोमानमिधानप्रसाशदेव । तस्मात् सर्वविषय. खासर्वविषयसमेव वैधम्यमित्येतदेव ज्यायः । तम्बान्तरसमाचाराछ । तन्त्रान्तरे मन इन्द्रियमिति पश्यते । तबेह न प्रतिषि- ध्यते । अप्रतिषेधादुपात्तं तदिति न । शेषाभिधानवैवात् । शेषाण्यपीन्द्रियाणि वे परिपटितानि तस्मात् तान्यपि न वक्तव्यानि यद्यप्रतिषेधादुपादान स्यादिति । न । तत्रयुज्यनवयोधात् । न भवता तन्नयुक्ति परिज्ञायते । परमतमप्रतिषिद्धमन- मतमिति हि तन्नयुक्ति । न च यस खमतपरिग्रहो नास्ति तस्य समत्वं परमतं वा भिद्यते । भवता च परमतानुरोधेन सर्व खमतं निवार्यत इति । तनिवारणात् समतं परमतमित्येतदेव न स्यात् । तस्मादस्त्रि मन इन्द्रियं चेति । तदुपपजेमिन्द्रियार्थ- समियोत्पचं मुखादिशानमिति व्यापकं लक्षणम्"-य.यवा० पू०१६ 9-1 "अव्यापकत्वेन लक्षणाक्षेपपर भाष्यमात्मादिष्पित्यादि, तत्याचष्टे । इन्द्रियाति । देशयति । कथं पुनरिति । परिह- इति । इन्द्रियेति । मा भूदिन्द्रियसूत्रे पाठः, तद्धि वाटेन्द्रियलक्षणमान्तरं च मन इत्यत आह । पृथक् चेति । न च सुखादी श्रमाणान्तरमस्ति, तस्मात् पारिशेष्यात सिद्धं प्रत्यक्षत्रमित्याह । प्रत्यक्षाश्चेति । ननु नैते प्रमेया, खसवेदनसिद्धबाद, तद "किमन्न प्रमेयार्थेन प्रमाणेनेसत आह । न च तेषामिति । ननूक खसवेदनतया न प्रमाक्रममाव एषामित्यत आह । म चान्या गतिरिति । सवेदनखेन हि तेषा खसवेदनता न चैते सवेदनमित्युचमधस्वादिति भाव । आक्षेपमुपसंहरति । तस्मादिति । भाष्ये चात्मादिधु सुखादिष्विनि नित्यानित्सामिप्राय वर्गद्वयमात्ममुखदुःखखादयो नित्या अनित्याच सुखदुःखादय इति धादिदमुकं दिमागेन। 'न मुखादिप्रमेयं वा मनो धास्तीन्द्रियान्तरम् । अनन्त सम्भवतिन प्राणादिसूत्रेण विभागपरेण निषेधादिति भाव । समाधिमाध्यमिन्द्रियस्य वै सत इति । तयाचिरूयामुगुंडाभिप्रायः पृच्छति । कश्चैवमिति । आशेपुल्तरमिन्द्रियाति । समाधाता माह । नैष दोष इति । आक्षेप्युरनुशयवीजमुद्राव्य दूषयति । यत्तु सूत्र इति । नेदं विभागपरं प्राणादिसूत्रमपि तु लक्षणपर, तत्र चन्द्रियमपि मनो न लक्षित वैधादित्यर्थ वधर्मामाह । वैधम्र्यमिति । तत्र प्रमाणयति । सर्वविषय खिति । वैधान्तर रूपयति । भौतिकेति । कार्य्यस्य हि विशेषौ भौतिकलामौतिकले, भूतकार्य भौतिक यद् भूतकाय न भवति तदू मौतिक न भवति । भूतकाय॑वप्रतिषेधश्च तदन्यकायेवं गमयति । विशेषनिषेधस शेषाभ्यनुज्ञानहेतुवात् । इतरथा नमार्ण्यमेवोच्येत न समौतिकम् । तस्मादकायंस मनसोऽमौतिकवं कार्यधम्मो विरुद्धमित्यर्थः । अपि च धान्मनोवत् श्रोत्रमपिन्न मतव्यमित्याह । धोने चेति । शकते । स्वार्थ इति । भूतानि हि घाणादीनि श्रोत्रान्तानि मनस्तु न भूतमिति धेयर्यमित्यर्थः । निराकरोति । तच्च नेति । दर्शयिष्यति हि मार्तिककारो यया खार्थिको न कश्चिदपि प्रत्यय इत्यर्थः । आक्षेपहे. मनुमायो । यत्पुनरिति । दूपयति । तबास्त्रीति । तदनेन सति चेन्द्रियार्थसनिकर्षे इत्यादि भाष्य व्याख्यातम् । वापर धम्म घाणादिभ्यो भनस तक माध्यकारेण तासिंहावलोकितेन दूषयति । सगुणानामिति । घाणादीनि यथा खखगुणेन गन्या बिना माझं चान्धादि बोधयन्ति नवं खगुणेन शब्देन भोग्न बाधं शब्द बोधयति, तन्मनोवत श्रोत्रमपि प्राणादिसूने न पठित- ध्यमित्यर्थः । मायोफेषु मध्येऽभिमत वैधय॑मुपसहरति । तस्मादिति । भूतखाभूतत्वलक्षण वैधयं च भौतिकलाभौतिकवाहन ऐन शक्यमियवधारणामिप्राय । ननु युगपज्ज्ञानानुत्पत्ते नकारण मनोऽस्तीत्सवगम्यते न पुनरपेन्द्रियलमपि, तझावालवगमे बनेन्द्रियार्थसनिकषजं सुखादिज्ञानं शस्य वक्तुमित्यत आह । तन्त्रान्तरेति । तच्यते व्युत्पायने अनेन तत्त्वमिति तन्त्र धामम् । तदनेन मनसचेत्नादि भाष्यं व्याख्यातम्, उद दूषितं दिग्नागेन । ~ .

·-- ज्ञानमीमांसा । ५३३ [नैयायिकैविन्ध्यवासीयप्रत्यक्षलक्षणस्य निराकरणम्] "श्रोत्रादिवृत्तिरविकल्पिका"। ] इति विन्ध्यवासिप्रत्यक्षलक्षणमनेनैव निरस्तम्। यथा विकल्पिका शाक्यदृष्ट्याऽध्यक्षमति प्रमाणं न भवति तथा विन्ध्यवासिपरिकल्पिताऽपि सा 'अनिषेधादुपातं चेदन्येन्द्रियस्तं वृथा। तदूषयितुमुपन्यस्यति । न शेषेति । तद् दूषयति । न तनयुक्तीति । सर्वस्य तन्त्रान्तरे लोके च सिद्धलादवतव्यतायो खमतमपि नास्ति । पचनलिम हि मतज्ञानं न चाननुमते निषेधमानं शक्यं कर्तुममावस्य भावनिरूपणाधीननिरुपणवादिति भावः । सिद्धार्थमुपसंहरति । तस्मादिति । प्रकृतमुपसहरति । तदिति" न्यायवा० ता० टी० पृ० १४६ ६०१- १ साङ्ख्यकारिकाप्रमुखेदानींतनोपलभ्यमानसालयदर्शनप्रन्थेषु प्रत्यक्षलक्षणमित्यं दर्शितमस्त्रि- "प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टम् -साङ्ख्यका० ५। "विषयं विषयं प्रति योऽव्यवसायो नेवादीनामिन्द्रियाणां पञ्चानां स्मादिषु पञ्चसु तत् प्रत्यक्ष प्रतिपत्तिसं दृष्टाख्यम्'- 'माठेर० पृ० १२५० १०- "xxx विषयं विषयं प्रति वर्वते इति प्रतिविषयम् । धृत्तिय सनिकर्षः । अर्थसनिकृष्टमिन्द्रियमित्यर्थः । तस्मिन् अध्यवसायः तदाचित इत्यर्थः । अध्यवसायश्च बुद्धिव्यापारो ज्ञानम् उपात्तविषयाणामिन्द्रियाणा वृत्तौ सत्यां बुद्धस्तमोऽभिमवे सति यः सत्त्वसमुद्रेकः सोऽव्यवसाय इति वृत्तिरिति जानमिति चाख्यायते । इदं तत् प्रमाणम्-साङ्ख्य० को० पु. १४५०११-1 "यत् संबद्ध सत् तदाकारोल्लेखि विज्ञान तत् प्रत्यक्षम् -- सायद० १-८९ । "संबद्धं भवत संबद्धवस्त्वाकारधारि भवति यद् विज्ञानं बुद्धित्तिस्त्रत् प्रत्यक्षं प्रमाणमित्यर्थ." - सायप्र० भा. पृ०१६५५० १६ "तत्र प्रत्यक्ष तावत् श्रोत्रादिपबकं लोकोवितशब्दादिगुणप्राइकम्"-साक्ष्यस० सालयतत्त्ववि० पृ० १७ ५०५। यद्यपि टीकाकृनिर्दिष्टमिदं सायसंमतं प्रत्यक्षलक्षण पूर्वनिर्दिष्टसाङ्ख्यप्रन्येषु न क्वाप्युपलभ्यते तयाप्यन्ये समालोच- काटीकाकृनिर्दियं 'श्रोत्रादिवत्तिरविकल्पिका' इति शब्दानुपूर्वमिवाऽविकलतया विकलतया बोदलतल्लक्षणं समालोचित चन्तः। तद्यथा- "तथा, श्रोत्रादिवृत्तिरविकस्मिका एतदपि प्रत्युक्तम्-इत्यादि तत्त्वोप० लि. पृ० ७७ ६० १०-१०८१५०५। "तथा, श्रोबादिवृत्तिरिति । कि कारणम् । पञ्चपदपरिग्रहेण प्रत्यक्षलक्षणमुकं यत्रान्यतरपदपरिग्रहो नास्त्रि व्रत प्रत्यक्षामासमिति" न्यायवा० पृ० ४३ ५० १०- "वागण्यस्यापि लक्षणमयुक्तमिस्याह-प्रोत्रादिपत्तिरिति । पञ्चानो खल्विन्द्रियाणामीकारेण परिणतानामालोचनमात्र वृत्तिरिष्यते, सा च संशयादिव्यापकखादलक्षणामिति"-न्यायवा० ता० टी० पृ० १५५ पं० १९-1 "श्रोत्रादिवृत्तिरपरैरविकल्पिकेति प्रत्यक्षलक्षणमवर्णि तदप्यास्त्रम् । साम्यान यस्य न च सिध्यति बुद्धिवृत्या मट्टलमात्मन इति प्रतिपादितं प्राक् ॥ न्यायमा० आ०१पृ० १०० ५० १३-1 "ईश्वरकृणन्तु प्रतिविषयाव्यवसायो दृष्टमिति प्रत्यक्षलक्षणमवोचत् । तदपि न मनोज्ञम् । अनुमानादिज्ञानानामपि विषयाव्यवसायखमावलेनातिव्याप्त । यत्तु राजा व्याख्यातवान् प्रतिराभिमुख्ने वर्वते तेनाभिमुल्येन विषयाव्यवसायः प्रत्यक्ष- मिति तदपि-अनुमानादावस्त्येव" इत्यादि-न्यायमज० मा० २.१० १०९ ६० ४-१४ । "श्रोत्रादित्तिरध्यक्षमित्यप्यतेन चिन्तितम् । तस्या विचार्यमाणाया विरोधश्च प्रमाणत" ॥३६॥ * * * न च प्रमाणतो विचार्यमाणा श्रोत्रादिवृत्तिः साङ्माना युज्यते" इत्यादि-तत्वार्यश्लो० वा० पृ० १८७६० ३६-३२ । "एतेनेन्द्रियवृत्तिः प्रमाणमिसभिवधान सामय प्रत्याख्यातः” इत्यादि-प्रमेयक पृ० ६.० ६० ७-१४ । "तथाहि-श्रोत्रादिवृत्ति प्रत्यक्षमिति साङ्ख्या प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते” इत्यादि-साद्वादर० पृ० ३४३ ६०१-४ आ०। "श्रोत्रादिवृत्तिरविकल्पिका प्रत्यक्षमिति वृद्धसाङ्ख्या" xxx "प्रतिविषयाव्यवसायो दध(एम) इति प्रत्यक्षलक्षण- मितीश्वरकृष्ण." इत्यादि-प्रमाणमी० पृ० ३९ पं०७-१७ ॥ २"आचार्यण कुमारिलेन शान्तरक्षितेन कमलशीलेन हरिभदेण च खखान्ये विन्ध्यवासिनो नाम निर्दिष्टम् । तद्यथा- "सदियमानसद्भावनलुबोधात प्रमाणता । विशेषदृष्टमेतब लिखित बिन्ध्यवासिना" ।।-छो० वा अनु० लोक ४०० ३९१ | तत्त्वस० का १४४५०४१२। .00 - . .

·द्वितीये काण्डे- - प्रमाण न युक्ता । न च सांख्यदर्शनकस्मितस्य श्रोत्रादेः पदार्थस्य सिद्धिः सत्कार्यवादसिद्धौ तत्पदार्थ- व्यवस्थितेः तस्य च-निपिद्धत्वात् । किञ्च श्रोत्रादीनां वृत्चिस्तेभ्यो. याव्यतिरिका तदा श्रोत्रादिकमेव तच सुसमचायवस्थाखपि विद्यत इति तदाप्यध्यक्षप्रमाणप्रसक्तिरिति सुप्तादिव्यवहारोच्छेद । अथ व्यतिरिका तेभ्यो वृत्तिस्तदा वक्तव्यम् किमसौ तेषां धर्ममात्रम् आहोखिदर्थान्तरम् । यद्याद्या पक्ष- ५स्तदा वृत्तेस्तैः सम्बन्धो वक्तव्यः यदि तादात्म्यं तदा श्रोत्रादिमात्रमेवासाविति पूर्वोक्तो दोपः । अथ । समवायस्तदाऽयुतसिद्धिप्रसक्तिरिति व्यापित्रोत्रादिसदावे सति ,नियतदेशा वृत्तिरभिव्यज्यत इति लवते । अथ संयोगस्तदार्थान्तरप्रसक्तिरिति न तो वृत्तिर्मवेत् । अथार्थान्तरं वृत्तिस्तदा नासौ वृत्तिः अर्थान्तरत्वात् पटादिवत् । अथार्थान्तरत्वेऽपि प्रतिनियतविशेषसद्भावात् तेपामस्रौ वृत्ति नन्यसौ विशेषो यदि श्रोत्रादिविपयप्राप्तिस्वरूपस्तदेन्द्रियार्थसन्निकर्पोऽभिधानान्तरेण प्रतिपादितो १० भवेत् । सच यद्यव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टार्थोपलब्धिजनका प्रत्यक्षं प्रमाणमभिधीयते तदा असत्पक्ष एव समाभितो भवेत् । अथ तथाभूतोपलब्ध्यजनका न तर्हि प्रमाणमसाधकतमत्वात् । अथार्थीकारपरिणति श्रोत्रादीनां वृत्तिस्तदानापिवक्तव्यम्-किमसौ परिणतिः श्रोधादिखभाषा, उत धर्मः, आहोखिदान्तरमिति? पक्षत्रयेऽपि च पूर्ववहोपामिधानं, विधेयम् । नव श्रोत्रादीनां विपयाकारपरिणतिः परपक्षे संमविनी परिणामस्य व्यतिरिकस्याव्यतिरिक्तस्य चासंभवादिति मति- १५पादितत्वात् । प्रतिनियताध्यवसायस्तु श्रोत्रादिसमुंत्योंऽध्यक्षफलम् न पुनरध्यक्षं प्रमाणमसाधक- तमत्वात् । विशिष्टोपलब्धिनिवर्तकत्वेनाध्यक्षत्वेऽसन्मतमेव समाश्रितं भवेत् । तन्न सांख्यमतानु- सारिपरिकल्पितमप्यध्यक्षलक्षणमुपपन्नम् । [नैयायिकैजैमिनीयस्त्रोक्तप्रत्यक्षलक्षणस निरासा ].. जैमिनिपरिकल्पितमपि प्रत्यक्षलक्षणम् "सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम २०[ मीमांसाद० १-१-४] इति संशयादिषु समानत्वात् वार्तिककारप्रभृतिमिनिरस्तमेव । यैरपि- " --- . । "एतच्च यथोक्तं प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धमनमानं विशेषतोदृष्टमनुमानमित्येवं विन्ध्यवासिना गदितम्"-तत्वसं० पक्षिक पु० ४१३ ६०२१ । सारूप्यं सादृश्यं विन्ध्यवासीधम्"--तत्त्वसं० पनि० पृ. ६३६६०७॥ "यदेव दधि तत् क्षीरं यत् क्षीरे तदधीति च । पदता इंद्रिलेनैव ख्यापिता विन्ध्यवासिता" । -तत्त्वस० पक्षि० पृ. ११५० १६१, दहमोगेन नैवास्य भावतो मोग इष्यते । प्रतिबिम्बोदयात् किन्तु यथोक्ष पूर्वसूरिमि."-शानवान्त०३, सो०२।। "पूर्वसूरिमि विन्ध्यवास्यादिभि "पालवा स्याद्वादक पृ० १०९५० ६० ४ । आचार्यहेमचन्द्र यादवप्रकाशी खन 'व्याडिं' इति नानापि प्रत्यभिज्ञापयत-- "अथ व्याडिविन्ध्यवासी नन्दिनीतनयश्च स."--अमिधान ३ को० ५०६ । विन्ध्ये वसति विन्ध्यवासी- अभिधान० टी०। Here व्यालिविन्ध्यवासी नन्दिनीनन्दनोऽपि च वैजयको १५८ पृ०१६ ॥ १ पृ० १९६ पं० ८। १ इदं विन्ध्यवासिप्रणीतप्रत्यक्षलक्षणनिराकरणं शब्दशः प्रमेयकमलमार्तण्डे वर्तते- पृ०६० ५०४-१४ । तदेव चाशत. साम्येन स्याद्वादरनाकरेऽपि दृश्यते-पृ०५३ पं० ४ मा०। ३"श्रोत्रादिभिः सह-पृ० स० टि०। ४० पृ० ६०२। ५-गतिश्रो-यू० वा वाआ० हा० वि० ।-गवश्रो-ल० । ६० पृ०५०१-४पृ० २९७५०१-३०॥ ८ "सत्सप्रयोगे पुरुषस्पेन्द्रियाणा बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् अनिमित्त विद्यमानोपलम्मनत्वात्" इति सूत्रम् । सोपप- त्तिकमेतत् भीमासाम्लोकवार्तिकादितोऽवगन्तव्यम्-ओ० पा० पृ० ११३-२०७ को० १-२५४ । शास्त्रदीपिका पृ० ३५ पं०१६-१०४३५०१९॥ "तथा, सत्सप्रयोगे पुरुषस्पेन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तन प्रत्यक्षम् तदपि प्रत्युचम्" इत्यादि-तत्त्वोप० कि० पृ०७३ 4०१४-पृ० ७० ६०९॥ "सत्सप्रयोगे पुरुषपेन्द्रियाणो बुद्धिजन्म तव प्रत्यक्षमिति एतदपि संशयाद्युत्पत्तिनिमित्तलादलक्षणमिति । तथा चोक प्रत्यकसून वर्णयागिरितिक न्यायवा० ० ४३ ६० ६-1 "जैमिनिप्रत्यक्षलक्षणं दूषयति-सत्संप्रयोग-इति" इत्यादि-- न्यायवा० सा० टी० ०१५५६०९-१९॥ - - '- ।

·ज्ञानमीमांसा ५३५ - "सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारण" [लो० वा० सू० ४ प्रत्यक्ष० श्लो० ३८] इत्यादिना तल्लक्षणं व्याख्यातम् तेपामपि प्रयोगस्यातीन्द्रियत्वात् सम्यक्त्वं न विशिष्टफलमन्तरेण मातुं शक्यम् फलविशेषणत्वेन च न किञ्चित् पदं श्रूयत इति न कार्यद्वारेणापि तत्सम्यक्त्वावगतिः। बुद्धिजन्मनः प्रमाणत्वं तु न सम्भवत्येव बुद्ध व्यापारलक्षणायाः पूर्वमेव प्रमाणत्वनिषेधात् । यस्तु, 'नेदं प्रत्यक्षलक्षणविधानं किन्तु लोकप्रसिद्धप्रत्यक्षानुवादेन प्रत्यक्षस्य धर्म प्रत्यनिमित्तत्वविधानम्॥५ - 1 इति व्याख्यातं तैरपि वाच्यम् कतरस्य प्रत्यक्षस्य धर्म प्रत्यानिमित्तत्वं विधीयते? । [. - "सत्सप्रयोगे पुरुषस्यैन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम्" इत्यादिना जयन्तकृतं जैमिनिप्रत्यक्षलक्षणसमालोचनमंत्रलया सर्वया चर्चया समानप्राय वर्तते-न्यायमअ० आ०२ पृ० १० १० १५-पृ० १०८ पं० २५ । तदेव च तत्त्वार्यश्लोकवार्तिक स्याद्वादरनाकर-प्रमाणमीमांसादितोऽपि क्रमेण समवगन्तव्यम्-पृ० १८७ लो० ३४॥ पृ० ३४१ पं० १९-१० ३४२ ५० २५ आ. 19-१-३० पृ० ३७ पं० १९-पृ० ३९ ६० ७॥ १ श्लोकवार्तिक "प्रयोग इन्द्रियाणां च व्यापारोऽर्थेषु कथ्यते" इत्युत्तरार्धम् । "सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः । दुटखाच्छुशिकायोगो वार्यतामक्षवेक्षणातू"-ज्यायमा० आ० १४० १०१६०३॥ "वार्यते रजतेक्षणातू"- स्याद्वादर० पृ० ३४२ ६० ६ आ०, प्रमाणमी० पृ. ३८६०११1 २ पृ० १० १० ११ प्रमेयक० पू० ६५० ५० १५-१० ७ द्वि० ५० १४ । ३ पृ० ४८ ५० १४-1 "भवदासेनैतत् सूत्रं द्विधा कला सत्संप्रयोगे इत्येवमादि तत् प्रत्यक्षमित्येवमन्तं प्रत्यक्षलक्षण- परम् अनिमित्तमित्यादि च तस्य धर्म प्रत्यानिमित्तत्परं व्याख्यातम् तदुपन्यस्य दूपयति छो० वा० पार्थव्या० पृ० १३३ पं०१५-पृ० १३४ ६० ५। "अत्र भाष्यकारेगतत् सूत्र सकलमेव प्रत्यक्षस्यानिमित्वकथनपरखेन व्याख्यानम्, वृत्त्यन्तरे तु सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां युद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमित्येतावत् प्रत्यक्षलक्षणपरखेन व्याख्यातम् अवशिष्टं तु तस्य धर्म प्रत्यनिमित्तत्वेन । तदस्य लक्षणपरत्वे परोद्भावित दूपणमन्य परिहरति"-शानदीपिका युक्तिनेहप्रपूरणीसिद्धान्त पृ० ३५ ५० ३६-1 गं० लो० वा. पृ० ६टि० १२ । ४ "क्तरस्य प्रत्यक्षस्य धर्म प्रत्यनिमित्तत्वं प्रतिपाद्यते किमसदादिप्रत्यक्षस्य योगिप्रत्यक्षस वा । तत्रामदादिप्रत्यक्षस्य तथाले सर्वेषामविवाद एवेति कि तत्रेयता श्रमेण । योगिप्रत्यक्षस्य तु भवतामसिद्धखात् कस्य धर्म प्रत्यानिमित्तत्वप्रतिपादनम् । एवं च धर्मिणोऽभावादाश्रयासिद्धता पृशेत् । विद्यमानोपलम्मलप्रत्यक्षवादिसाधनम् ॥ परप्रसिद्धया तसिद्धिरिति चेत्केयं प्रसिद्धिर्नाम । प्रमाणमूला तद्विपरीता वा । आये पक्षे प्रमाणस्थापक्षपातिलातू परस्पेव तवापि तसिद्धिर्भवतु । अप्रमाणमूलखे तु न कस्यचिदप्यसौ प्रसिद्धिः । योगिजानं परेषा यत्सिद्ध तदनुभाषणे । प्रतिज्ञापदयोरेख व्याघातस्त्रे प्रसज्यते ॥ परैहि धर्मप्राहि योगिज्ञानमभ्युपगतम् अतस्तदनुभाषणे धर्मग्राहकं न धर्मग्राहकमिति उक स्यात् । परससिद्धमूलं च नानुमान प्रकल्पते । उत्कं भवद्भिरेवेदं निरालम्बनदूषणम् ॥ साध्यसिद्धिर्यथा नास्त्रि परसिद्धन हेतुना । तथैव धर्मिसिद्धलं परसिद्धपा न युज्यते ॥ तनैतास्यात् प्रसङ्गसाधनमिदं प्रसङ्गश्च नाम परप्रसिद्धन परस्यानिष्टापादनमुच्यते । परस्य च विद्यमानोपलम्भन सत्सम्प्रयोग- जन्यं च प्रत्यक्षं प्रसिद्धम् । अतस्तेनैव धर्मेण हेतुना धर्मानिमित्तानं तस्योपपद्यते इति को दोष । नैतदेवम् । प्रसन्नसाधनं नाम नास्त्येव परमार्थत । तद्धि-कुच विना तत्र चित्रकमेव लक्ष्यते ॥ न हि नम-फुसुर्मस्य सौरमासौरभविचारो युक्तः । अथापि कि न एतेन भवबिदं प्रसङ्गसाधनम् । तदत्रापि न तु व्याप्तिप्रतीतिरिह मादृशाम् । न धर्मग्राहि सर्वेपा प्रत्यक्षमिति वेति कः । मत्प्रत्यक्षमक्षम धर्मग्रहणे इति भवान जानीते सप्रेसक्षमपि न धर्मग्राहीति नाहं जाने अन्यस्य प्रत्यक्षमीदृशमेवेत्यु- भावप्यावा म जानीवहे। लिया तु यदि सर्वेषां प्रत्यक्ष ज्ञातमीदृशम् । तहि त्वमेव योगीति योगिनो देक्षि किं वृथा ॥ प्रामाणिकस्थितिं तस्मादित्य श्रोत्रिय युध्यसे । परोऽतीन्द्रिये. अाय मा वादीषण पुनः ॥ प्रमाणसिद्धे हताशक्तिदूपणं प्रमाणशून्येऽपि पृथा तदुक्रयः ।। " : -' १० ।। ५.' . सचेत् पर्यनुयुक्तः सन् वक्तुं शक्नोति साधनम्। ओमिति प्रतिपत्तव्यं नो चेपास्त्येव तस्य तव"-न्यायममा बा०१ पृ० १०२ ५०८-1 J । । । - । 7 ४० : १ शिरथ चोदव्यसनं तु मृग्यतामृतीनिये वस्तुनि साधनं पुनः ॥

·द्वितीये काण्डे- किमसदादिप्रत्यक्षस्य, उत योगिप्रत्यक्षस्येति ? तत्र यद्याधर पक्ष सन युक्तः सिद्धसाध्यताप्रसक्तः । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः योगिप्रत्यक्षस्य खमतेनासिद्धत्वात् । न चासिद्धस्यानिमित्तत्वविधानम् अन्यथा खरविषाणादेरपितं प्रत्यानिमित्तत्वविधिर्मवेत् । न च योगिप्रत्यक्षं परेणाभ्युपगतमिति तं प्रति तस्य तदनिमित्वं साध्यत इति वक्तव्यम् यतो यदि प्रमाणतस्तत् तेनाभ्युपगतं तदा प्रमाणप्रसिद्धस्य ५भवतोऽपि प्रसिद्धत्वात् कथं तस्य तदनिमित्तत्वं साध्येत तन्निमिचतयैव योगिप्रत्यक्षस्य प्रमाण- प्रसिद्धत्वात् ? अथाप्रमाणतस्तत् तेनाभ्युपगतं तदा प्रमाणामावादेव नासावभ्युपगम इति कथं ततस्तस्य-तदनिमित्तत्वसिद्धिः? अत एवातीन्द्रियं वस्त्वनीकुर्वता परप्रतिपन्ने वस्तुन्यतीन्द्रियेऽसौ. प्रमाणे प्रष्टव्यः-सचेत् तत् तत्र बूते तदा तद्वस्त्वगीकर्तव्यम् । अथ न बूते तदा तस्य प्रमाणा- भावादेवासिद्धिः न तदुक्रममाणप्रतिषेधाद न ह्यतीन्द्रिये वस्तुनि प्रमाणे प्रतिपेधविधायि प्रवर्तितु. १० मुत्सहते ध→सिद्धत्वादिदोपैराघातत्वात् । अथापि स्यात् भवेदेष दोषः स्वतन्त्रसाधनपक्षे नत्विदं खतन्त्रसाधनम् अपि तु प्रसङ्गसाधनम् तच्च खतोऽप्रसिद्धेऽपि वस्तुनि परमसिद्धेन परस्यानिष्टापादन- मिति परैरन्युपगतं यथा सामान्यादिनिषेधे, एतदप्ययुक्तम् दृष्टान्तस्याप्यसिद्धेः । यथा च सामान्या- दिनिषेधे न प्रसङ्गसाधनं प्रवर्तते तथा नैयायिकैः प्रतिपादित सामान्यादिपरीक्षायाम् । किञ्च, प्रसङ्ग साधनानुपपत्तिरत्र, यता प्रसङ्गा सर्वोऽपि विपर्ययफल इति पूर्व प्रसङ्ग प्रदर्शनीयः । स च कथं पद- १५ पर्यत इति वक्तव्यम् । अथ योगिमत्यक्ष धर्मग्राहकं न भवति विद्यमानोपलम्भनत्वात्, न, हेवोरसिद्ध- त्वात् । अथ तेत्सिल्यर्थ हेत्वन्तरोपादानम् । तथाहि-विद्यमानोपलम्मनं योगिप्रत्यक्षं सत्संप्रयोगज- । त्वात्, न, अस्याप्यसिद्धत्वात् । अथैतत्सिद्धये हेत्वन्तरमुपादीयते-विवादास्पदं सत्संयोगजं प्रत्यक्ष- त्वात् तच्छन्दवाच्यत्वाचा अस्सदादिप्रत्यक्षवदिति दृष्टान्तः सर्वत्र वकव्यः।धर्मादिग्राहकत्वे वा धर्मा- देरसत्त्वान्न विद्यमानोपलम्मकत्वमिति विपर्ययः अविद्यमानोपलम्मनत्वे च न सत्संयोगजम् अस-- २० संयोगजत्वे वा न प्रत्यक्षम् नापि तच्छब्दवाच्यम् ननु भवत्येवंप्रसनपूर्वको विपर्ययः तस्य त्वनेन कि सद्भावो निषिध्यत्ते, उत प्रत्यक्षत्वम् प्राच्ये विकल्पे धर्यसिद्धता हेतूनामित्युक्तम् । द्वितीयेऽपि तस्य प्रमाणान्तरत्वप्रसक्ति विशेषप्रतिपेघस्स शेपाभ्यनुज्ञानलक्षणत्वात् । स्यादेतत् विशेषप्रतिषेधे धर्मिण एव प्रतिषेधः तस्य तद्रूपतयैवाभ्युपगमात न च धयंसिद्धत्वादिहेतुदोषः यदि अर्थस्याभ्युपगमात्, असदेतत्, व्याप्तौ सत्यां प्रसनपूर्वकस्य विपर्ययस्य प्रवृत्तेः । न च प्रत्यक्षत्वस्य तच्छब्दवाच्यत्वस्य वा ससत्संप्रयोगजत्वेन व्याप्तिसिद्धिः कचित् संजावा । अथ प्रसङ्गसाधनवादिनि वत्सिद्धिस्तथापि दोप- . न हि यत् तेन न गृह्यते तदन्येनापि न गृह्यत इति व्याप्तिसिद्धिः । तथाहि-यथा प्रसङ्गसाधनवादि- चक्षुर्नातिदूरस्थविषयग्राहि संम्पात्यादेणेघराजस्य तु चक्षु ऽपि चक्षुर्योजनशतव्यवहितावमासि श्रूयते रामायणादौ । न च कादम्बर्यादेवि काव्यत्वादस्याप्रमाणतेति न तन्निवन्धना वस्तुव्यवस्था भौरतेऽपि प्रमाणभूते अस्यार्थस्य संसूचनात् । स्वरूपार्थप्रतिपादकत्वेऽपि च भारतादीनां प्रमाणता सिद्धैव । ३० यद्याप्तमणीतत्वे निश्चयस्तदा चुपदंशचक्षुधा ऽपि तच्छब्दवाच्यत्वेऽपि वा भिन्नखभावं दृष्टं तद्वत् १४० १११ पं० ३-३४ । २ पूर्व प्र-वृ० हा० विना। ३ तद्विसि-आ० । तसिसि-पा० वा० । ४ सम्पत्या-वा० वा० । सम्पत्या-मा० मा० । सम्मातिनामा च गनराजो योजनशतव्यवहितामपि दशरथनन्दनसुन्दरी ददर्शति भूयते रामायणे-न्यायमञ्च० आ० १ पृ. १०३ ६० ३३॥ ५ तु चक्षुचक्षुष्टेऽपि घा० बा० ।तु चक्षुष्केपि ल०। ६ गधराजस्य सविस्तरवणनार्थ द्रव्यम्-रामाय भरण्य० स० १४ छो० १-३६ । ७ "सखा दशरथस्यासीनटायुररुणात्मन । गृधराजो महावीर संपाविर्यस्य सोदरः ॥ स ददर्श तदा सीता रावणाङ्कगतां पाम् । सकोघोऽभ्यदवत् पक्षी रावण राक्षसेश्वरम् ॥ अयनमब्रवीद्धो मुबमुधेति मैथिलीम् । प्रियमाणे मयि कयं हरिष्यसि निशाचर! । न हि मे मोत्यसे जीवन् यदि नोल्सअसे बघून । उक्त्वैवं राक्षसेन्द्र तं चकत नखरैर्मुशम् ॥ पहनुण्डप्रहारध शतशो जर्जरीकृतम् । बझार रुधिरै भूरि गिरि- प्रसवणैरिव ॥ इत्यादि- महामा० वनप० म० २८० छो०१-५॥ -स्तथा वृ-पृ० बिना । ९ "पदंशो मार्जार अमर सिंहादिवर्ग० २,६ । अमिधान० ४,३६७। तथाहि- योजनशतव्यवहितमन्धकारान्तरितं या नामदादिलोचनगोचरतामुपयाति सम्पातिरपदंशाशोनु विषयो भवत्सेव" ।- न्यायमा मा० २०१०४५०९॥

·ज्ञानमीमांसा। . ५ योगिप्रत्यक्ष भविष्यति एवं प्रतिवादिप्रत्यक्षेऽपि साध्यसाधनयोतिनिधो द्रष्टव्यः । अथ गुन- वृपदंशचक्षुपोरेतत्वभावत्वेऽपि रूपग्रहणप्रतिनियमः न हि ते रसादी कदाचित् प्रवर्तन्ते तथा योगिप्रत्यक्षस्यापि खविपय एवातिशयो भविष्यति । तदुक्तम्- "यत्राप्यतिशयो र " इत्यादि । तथा, "येऽपि सातिशया दृष्टाः प्रशामेधादिमिनरा । इत्यादि च । एवमेतत् किन्तु द्विविधं प्रत्यक्षम् वाहन्द्रियजम् मानसं च । तत्र पूर्वस्वातीतादिग्राहकत्वनिषेधे रसादिग्राहकाणामिव इतरेतरविपयाग्रहणे सिद्धसाध्यता । मानसस्य त्यतीतादिरपि विषयः तस्य सर्वविषयत्वात् । तथाहि-यादि-प्रतिवादिनोर्मानसं स्पष्टाम सातमतीतार्थयाहि विज्ञानं सिद्धम् एव मनागतार्थाध्यवसायि मानसं वादि-प्रतिवादिनोस्तथाविधं द्रष्टव्यम् । तस्य चाभूतार्थस्यापि स्पष्टामता भावनामर्षात् काम-शोक-भयादिमाने प्रतिपादिता । यत् पुनर्भूतार्थ प्रमाणद्वयपूर्वकं भावनाप्रकर्ष १० समुद्भूतं तत् संवादातु प्रमाणम् विशदत्वाच्च प्रत्यक्षम् संभाव्यते च तथाविधं प्रत्यक्षं योगिनाम् यथाऽसदादीनां प्रातिमम्-'वो मे भ्राना आगन्ता' इत्यनागतार्थप्राहकम् । न च सन्दिग्धखमाव- ताऽस्य निश्चितत्वेनोत्पादाद् बाघकाभावान विपर्यस्ततापि । अथ सर्वा प्रतिमा सत्यार्थी म सिद्धेति न प्रमाणं प्रातिमं तहीन्द्रियजमपि सर्वन सत्यार्थ सिद्धमिति तदप्यप्रमाणं भवेत् । अथ मा भूत् प्रमाणं यद्वाध्यते इतरं तु (इतरत् तु) प्रमाणम् प्रातिमेऽपि समानमेतत् । अथ प्रतिमाया न प्रमाणफलता १५ अर्थजत्वानुपपत्तेः । तथाहि-कर्मशक्ति कर्तकरणसहकता क्रियानिवर्तिका कर्तृकरणशक्किरिव कर्म- -शक्तिसहकता । न चासती वरूपेणानागता वर्तमानकालकर्ट-फरणाभ्यां सह कर्मशक्तिः खकायें व्याप्रियते । नापि कर्तृकरणशक्तिर्वर्तमानसमयसम्बन्धिनी भाविकर्मशक्त्या तदा विद्यमानया सह 'खकार्य व्याप्रियत इति कथमनागतार्थविषयार्थना प्रतिमा? ततो न प्रमाणफलं सेति, अयुक्तमेतत् असमानकालत्वेऽपि प्रतिभाविषयस्य फर्टकरणव्यापारसमानकालतोपपत्तेः । तथाहि करणं प्रति-२० भाजनकं न वर्तमानसमयवस्तुपरिच्छेदकं किन्त्वनागतस्य तेनानागते वस्तुनि करणस्य व्यापाराद् वस्तुनश्च तेन रूपेण सत्त्वात् कथं प्रतिमा निर्विपया? यदि सा भाविभावविषयं ज्ञानं निर्विपर्य तहि चोदनाजनितं शान वाक्यप्रभवं वाक्यकाले कार्यस्यार्थस्यासत्त्वानिर्विपयमासज्येत । अथ । वर्तमानार्थग्रहणस्वभावोऽध्यक्षस्यैव न शब्दादेः । उक्त च- "सम्वद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिनों"। लो० वा० प्रत्यक्ष लो० ८४] "एप प्रत्यक्षधर्मश्च वर्तमानार्थतैव यो । लो० वा० निरा० लो० ११४] "सन्निकृष्टार्थवृत्तित्व नै तु ज्ञानान्तरेवयम् । [ श्लो० वा० निरा० श्लो० ११५] इति, ११० ४९ पं० १२ । तत्त्वसं० का० ३३८७ पृ० ४८६ । न्यायमम० ०२ पृ० १०४ ६०३। २०४९ पं० । । "प्रनामेधावलैनरा"-तत्त्वस का० ३१६० पृ० ४३५। "प्रज्ञामेधावलैर्नृणाम्" यायमा० आ०१ पृ० १०४ १०६ । ३-कपोत का-पृ० छ । ४ "अपि चानागतं ज्ञानमसदादेरपि कचित् । प्रमाण प्रातिम श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति श्यते ॥ जानजं न संदिग्धं न बाधविधुरीकृतम् । न दुष्टकारणं चेति प्रमाणमिदमिष्यताम् ॥ कचिद्वापकयोगधेदस्तु तस्याप्रमाणता । यत्रापरेधुरभ्येति भ्राता तत्र किमुच्यताम् ॥ न्यायमज० ०१ पृ.१०६०१३- ५-शक्ति खक-वा० वा० । शक्तिरेव वा० पा०। ७ "मनोलक्षणम्"-वृ० स० टि०। ८वभा- भा० मा० विना। ९ "सम्बद्ध वर्तमानं च गृयवे चक्षुरादिना । सामान्य वा विशेषो वा प्राय नाऽतोन कल्प्यते ॥ मो० वा। न्यायकु० लि. पृ० १४ द्वि० ५० १० । "सनिहितं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना"-सिद्धिवि० टी० लि.- पृ०४१३५०४) १० "तस्योत्पत्तौ कथञ्चित् स्युः पृथिव्यादीनि कारणम् । एष प्रत्यक्षधर्मश्च वर्वमानार्थतेव था । मो० वा । ११ ननुशा-० ल। "सनिकृष्टार्थवृत्तिश्च न तु ज्ञानान्तरेचियम् । कथमुत्पादयेज् ज्ञानं तत्राऽश्चेित्कृतोन्वियम् ॥ को० वा० । १२ "वर्तमानार्थतारूपः प्रत्यक्षधर्म."-१०० दि.। ६९ स०१० - - - + ·५३८ द्वितीय काण्डे असदेतत्। मनोविज्ञानस्यातीवानागतार्थग्रहणे व्याधाताभावात् चक्षुरादिप्रसवप्रतिपत्तीनां तु युक्त एव वर्तमानार्थग्रहणलक्षणो धर्मः न तु मानसस्य अन्यथा चोदनाचानितस्थापि से स्थादित्युक्तम् । नन्वेवमपि माविरूपता भावस्य सावधि प्रागभावः न च भिन्नकालत्वाद् वस्त्ववस्तुनो। सम्बन्ध इति कथं तस्य माविरूपवा? अत्र कैचिदाहुःन तयोरसम्वन्धितां विशेषणविशेष्यतया प्रतिपत्ते, नैतत्। न हि सम्बन्धपूर्वको विशेषणविशेष्यमावः किं तर्हि माविता भावस्योच्यते ? बुद्धौ प्रतिभासमानस्याकारस्य कुतश्चिनिसिचात् प्रागभावविशेषणता तम्ब निमित्वं भोजनादिकार्य भ्रानुक्रतम् तद् भ्रातुरनागतस्य नोपपद्यत इत्यनागमनकाल एव कार्येण बुद्धयुपस्थापितस्य भ्रातुः ध्वस्तनागमनविशिष्टता प्रतिपद्यते । सन्यवहारनिवन्धनं च सत्त्वम् तच्च विधिमतिमास एव अतो विधिप्रतिभासखभावत्वान्न निर्विषया प्रतिभा । मा भूनिर्विपयत्वं तस्यार तेन त्वयन सह सन्निकर्ष १० इन्द्रियस्य वाच्यः इन्द्रियार्थासन्निकर्षजस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । अत्र केचित् मतिसमादधति-'यो मे भावाऽन देशे आगन्ता इति प्रतिभोत्पादाद देशादेश्चेन्द्रियेण संयोगात् तद्विशेषणत्वाञ्च श्वस्तना गमनविशिष्टस्य भ्रातुः संयुक्तविशेषणभावः सन्निकर्षः। एतत् परे नाऽनुमन्यन्ते विशेषणविशेष्ययो, रेकविषयत्वान्न भ्रामा विशेषणेन चक्षुरादेः सन्धिकः तदमावाद् विशेपणाग्रहणे कथं विशेष्यवुद्धिा अपि च, श्वस्तनागमनविशिष्टनाक्षानं प्रतिभा न देशादिशानम् न चेन्द्रियस्य तेनं कश्चित् सम्बन्धः १५ अत एव आर्पमपि ज्ञानं न प्रतिमा । यता- "ऋषीणामपि यद् ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम्"। [वाक्यप० प्र० का० लो० ३०] अनेनोपायजत्वमार्पस्य दर्शयति उपायश्च सन्निकर्ष-लिङ्ग-शब्दखभावः आगमग्रहणस्य प्रद नार्थत्वात् । नापि धर्मविशेषात् सन्निकर्ष विनापि प्रतिमायाः समुद्भवा यतो धर्माधर्मयोः फलजनकत्व साधनजनकत्वेनैव यथा सुखादी जन्ये शरीरादेर्जनम् एवं प्रतिमाया अपि धर्मविशेपजन्यत्वे २० केनचिदिन्द्रियार्थसन्निकर्षादिना साधनेन धर्मविशेषजनितेन माव्यम् । अत एव सिद्धदर्शनमपि न प्रतिमा रण्यापुरुषस्थापि भावात् । अनियतनिमित्तप्रभवत्वेनाप्रमाणं प्रतिमेति यत् कैश्चिदम्यधायि तन्नैयायिकैनिराक्रियत एव मनसस्तनिमित्तत्वेन तत्र तत्र प्रतिपादनात् । नाप्यस्था लिङ्ग-शब्द अमवत्वम् तदभौवेऽपि भावात् । उपमानजत्वाशङ्का दूरोत्सारिता अता प्रत्यक्ष प्रतिमा । यद्येचं तदुत्पत्तावक्षं वकाव्यम् किमत्रोच्यते मनसः सन्निहितत्वात् तस्य विशिधार्थग्रहणे विशेषणविशेष्य २५मावा सत्रिकर्षः नियामकत्वेन पूर्व प्रदर्शितः यथा प्रत्यभिज्ञानोत्पत्तौ सर्यमाणप्रतीयमानानुभवविशेषण वस्तु तस्या विषया न चैतावति वालेन्द्रियव्यापार इति मानसं प्रत्यभिज्ञानम् तद्वत् प्रातिममपि । १"वर्तमानार्थतारूम' प्रत्यक्षधर्मः"-वृ० ले टि. २"ननु मावितया ग्रहणमघटमानम् मावित्वं हि नाम सावधि प्रागमाव अमावस्य च भावेन मात्रा सहक सम्बन्धः । धस्ववस्तुनोविरोधात् । तदेतदसम्यक् । तदेशसंबन्धस्य तत्र प्रागभावो न तु धर्मिण । स हि विद्यते एवं भायमावतः । स च तिथिद्दोजनोत्कण्ठादे कारणात मरणपदवीमुपारुढ. वस्तनागमनविशिष्टत्वेन प्रतिभातीनि प्राविमल स एव जनक इति । तस्मादनयंजन्नाभावात प्रमाण प्राविमम् -न्यायमा० आ० २ पृ० १०६५०१३-1 ३-पता । ते सिद्ध्यव्यव-भा० मा० । ५ “सचिकर्याभावात"-० टि०१६-या विकार पा० बाल-चादवि-आ० हा०वि०। ७ "मात्रा"-ल. टि.। ८ "न चायमाढवे धर्मसकॅण व्यवविधते । अपीणामपि यद् शानं तदप्यागमहेनुकम्" । वाक्यप० । न्यायमज आ०१ पू०१०७०। १ "उपायस"-वृ० स० टि०। १० "यथा सुसादधर्मविशेषजन्यत्वे शरीरादेविशेषजनितस्य भावस्तयेति". ० २० टि० । १९-चत्वेन प्र-वा० पा० । १२-मावे भा-वृ० ० हा० वि०। १३ प्रशस्तपादमा तत्वसमहमतिकायां च प्रातिमय वर्णनमित्य श्यते- "आम्नायविधातृणानुपीणामतीतानगतवर्वमानेष्वतीनियेष्वयेषु धर्मादिषु अन्योपनिवद्वेष्वनुपनिवटैषु चात्ममनसो संयोगादू धर्मविशेषाय यत् प्रातिमं यथार्थनिवेदन ज्ञानमुत्पद्यते तदापमित्याचक्षते । तत् तु प्रस्वारेण देवपीणाम् कदाचि देख साकिसानो यथा कन्यका ब्रवीति श्वो मे भ्राताऽगन्तेति हृदय में कषयतीति। ३ ·ज्ञानमीमांसा। ५३९ ॥ अन्धाधभावो वाहार्थाभ्युपगमे मनसः स्वातन्येण पूर्व निराकृतः । एवं मानसस्य प्रत्यक्षस्थाविद्यमानो- पलम्भकस्य सहायान्न प्रसङ्गसाधने व्याप्तिसिद्धिः । तथा सर्वस्यैव स्थपत्यादेः क्रियमाणवस्तुग्रहणं प्रत्यक्षं सिद्धमेव । किच, कथं जैमिनीयाः स्थिरग्रहणवादिनो वर्तमानविषयमेव प्रत्यक्षं संचक्षते? स्थिरग्रहणं हि वस्तुन एवं भवति यदि वर्तमानविशिष्टस्यैवातीतानागतकालविशिष्टग्रहणम् अन्यथा स्थिरग्रहणामायः । तथा चोकम्- "रजतं गृह्यमाणं हि चिरस्थायीति गृह्यते । ततः परस्परव्याहतार्थाभिधानात् यत्किञ्चिदेतत् । तदेयं न प्रत्यनस्यातीन्द्रियार्थग्रहणनिषेधः पूर्वोक्तनीया, संभाव्यते चातीन्द्रियार्थग्रहणमध्यक्षस्य । यथा तत् संभवति तथा सर्वगसिद्धौ प्रति- पादितमिति न पुनरुच्यते। किञ्च, सत्संयोगजत्याद् यदि विद्यमानोपलम्भनन्वमुच्यते तत्र 'सता सीदता साधुना सद्भिवाँ १० इत्येतान् पक्षान व्युदस्याभिमतपक्षस्थापनं कृतम्-सति सम्प्रयोगे, प्रयोगश्च द्विधा प्रदर्शितः- अग्विन्द्रियाणां व्यापारः योग्यता वा न तु नैयायिकाभ्युपगत एव संयोगादिः । स विविधोऽप्य- तीतानागतादिलक्षणेऽथ अन्तःकरणस्य चोदाया व कार्यऽथ न वार्यते । अथाविद्यमाने कथं फरणव्यापारः? करणत्वेनाभ्युपगतायाश्चोदनाया अपि कथं कार्य ? ततो नाम्नश्करणस्य विशेषः जन्यमेयस्य त्रिकालावच्छिन्नत्वात् भाविरूपस्यापि वा तद्रूपत्वेन सतो वर्तमानत्वापत्तिः । तथा १५ चोक्तं व्यासेन- "अवश्यं भाविन नाशं विद्धि सम्प्रत्युपस्थितम् । अयमेव हि ते कालः पूर्वमासीदनागतः" ॥[ यत् पुनः कार्य कालत्रयापरासृष्टं शशटङ्गप्रत्यं तत्र कथं प्रेरणारयकरणव्यापारः? अथावाधित- प्रतीतिजनकत्वेन प्रेरणायास्तत्र व्यापारस्तन्तिःकरणेऽप्येतत् तुल्यम् । ततोऽविद्यमानोपलम्मनस्य २० मानसाध्यक्षस्य सद्भावान्न प्रसङ्गसाधने व्याप्तिसिद्धिरिति न प्रर्थमा व्याख्या। द्वितीयव्यारयाने तत्संतोयत्ययेऽपि च न संशयमानव्युदासः । तत्र ह्ययमों व्यवतिष्ठते यद्विपयं विनानं तेनैव संप्रयोगे इन्द्रियाणां प्रत्यलम् मत्यमाभासं त्वन्यसंप्रयोगजमिति । तत्र संशय- शानं सम्यग्नानवत् यत्प्रतिभासि तेनैव संयोगे भवति । ननु उभयालम्बनत्वादुभयप्रतिभासि संशयमानम् न चोभयात्मकेनेन्द्रियसम्बन्धः यद्यपि नोभयात्मकेन तेनेन्द्रियसम्बन्धस्तथापि तत्त्वतः२५ सामान्यवान् पुरोऽवस्थितो धर्मी प्रतिभासमानान्यतरविशेपाश्रयः अतो यत् प्रतिभाति तेन सहे- न्द्रियस्य संयोगे संशयमानमुदेति न चैतन्यवच्छेदाय किञ्चित् पदमुपातमिति नैतल्लक्षणात् तद्वयुदास इति न जैमिनीयमपि प्रत्यक्षलक्षणमनवद्यम् । चार्वाकस्तु प्रत्यक्षमपि न तत्त्वतः प्रमाणमभ्युपगम्यत इति न तद्विचारणप्रयास सफल इत्यक्षपादविरचितमेव मत्यक्षलक्षणमनवद्यामिति नैयायिकाः । "इन्द्रियलिझायभावे यदर्थप्रतिमानं मा प्रतिभा प्रतिमेव प्रातिममित्युच्यते तन भवनिः । तस्योत्पत्तिरनुपपन्ना कारणाभावादिस्यनुपयोगे सति इदमुक्तम् धर्मविशेषादिति । विशिष्यते इति विशेषो धर्म एव विशेषो धर्मविशेषः विद्यातप - समाधिनः प्रकृये धर्मस्तस्मात् प्रतिमोदय । तत्तु प्रस्तारेण बाहुल्येन देवीणा भवति कदाचिदेव लौकिकानामपि यया कन्यका ब्रवीति वो मे भ्राताऽऽगन्नेति हृदयं मे कथयतीति । न चेदं संशय उभयकोटिसंस्पर्शाभावात् न च विपर्ययः संवादादत प्रमाणमेव"-प्रशस्तक. पृ० २५८ ५०१-1 प्राविमं तु ज्ञानमा यथा वो मे भ्राताऽऽगमिष्यतीति"-तत्त्वसं० पक्षि० पृ० ८० पं० २१ १ "सूनाराई "-७० स० टि० । १ "यथाह भद्र-रजतं गृह्यमाणं हि, चिरस्थायीति गृह्यते इति"- व्यायमझ. ०७Y० ४६२६० १७1 ३ पृ० ५३-६९। ४ यद्यवि-मा मा० विना। ५ अर्थेन्द्रि-आव्हा० वि० । नार-मा० मा०। ७ "व्यापार इति योग."-० स० टि०। ८ "वर्तमान."-वृ० २० टि०१९-थमव्या- भा० मा० । १०-सतोव्य-वा० प्रा० । ११-स्थयोऽ-मां मां० । १२ "जैमिनीय." पृ० स० टि० । १३ "संशय धान-" बु० स० टि० । १४-यप्रत्यक्षलक्षणमप्यनव-मा० मा० । - - ·५४० द्वितीये काण्डे- [सिद्धान्तिना न्यायसूत्रीयप्रत्यक्षलक्षणस खण्डनम् ] मलादिन्द्रियाणां प्राप्यामध्यकारित्वचर्चा ] असदेतत् तदभ्युपगमेनेन्द्रियार्थसन्निकपोत्पन्नत्वादेरघदमानत्वात् । तथाहि-सन्द्रियं यदि चक्षुगोलकादिकमवयविरूपमभ्युपगम्यते तदा तस्य सविषयेगा व्यवहितदेशेन पर्वतादिना सन्धि- ५कर्पोऽसिद्धः । न हत्यन्तव्यवहितयोहिमवद्विन्ध्ययोरिव चक्षुगोल-तदर्थयोः सन्निकर्षः संयोगादि- लक्षणः सिद्धः । न चावयविलक्षणं गोलकादि वस्तु सिद्धम् तब्राहकाभिमतप्रमाणस्य निषिद्धत्वात् न च तदाधार संयोगादिका सम्बन्धः समस्ति पराभ्युपगतस्य तस्य जिपिद्धत्वात् निपेत्स्यमानत्वाच । योऽपि कथंचित् पदार्थाव्यतिरिक्त संश्लेपलक्षणा काष्ठ-जनुनोरिव सम्बन्धः प्रसिद्धः सोऽपि व्यव- हितेन पर्वतादिना खविपयेण सह चक्षुगोलकस्यानुपपन्नः तत्प्रसाधक प्रमाणाभावात् । अथास्ति १० तत्प्रसाधकं प्रमाणम् । ननु तत् किं प्रत्यक्षम्, उतानुमानम् ? न तावत् प्रत्यक्षमत्र विपये प्रवर्तित मुत्सहते न हि 'देवदत्तचक्षुस्तछिपयेण पर्वतादिना सम्वदम्' इत्यस्मदावरक्षप्रभवा प्रतिपत्तिः । अथानुमानं तत्सन्निकर्पप्रसाधनाय प्रवर्तते । ननु किं तदनुमानमिति वक्तव्यम् । अर्थ 'चक्षुः प्राप्तार्थ- प्रकाशकम् बाहन्द्रियत्वात् त्वगादिवत्' इत्येतदनुमानं वत्सन्निकर्यप्रसाधनम, न, चक्षुगोलक-तदर्थ- योरध्यक्षेणैवासन्निकटयोः प्रतिपत्तेरध्यक्षवाधितकर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वेनास्य हेतोः कालात्यया- १५ पदिष्टत्वात् अवयविलक्षणस्य व चक्षुपोऽसिद्धेराश्रयासिद्धश्च हेतुः । अत एव स्व आसिद्धश्च न हाविद्यमानस्यावयविनो वाह्यन्द्रियत्वमुपपन्नम् त्वगादिधत्' इति निदर्शनमपि साध्यसाधनविकसम्म अथ चक्षुशब्देनान तद्रश्मयोऽभिधीयन्त इति न प्रायुक्तदोपावकाशः, न, तेपामसिद्धेः इतरथाऽस्या- जुमानस्य वैफल्यापत्तेराश्रयासिद्धो हेतुः । अथात एवानुमानात् तसिद्धनाय दोपः, न, इतरेतराश्रय- दोपप्रसके । तथाहि-तद्रश्मिसिद्धावाश्रयासिद्धत्वदोपपरिहार तसिंच सत्यतो हेतोस्तसिद्धिरिति २० व्यक्तमितरेतराश्रयत्वम् अत एव स्वरूपासिद्धिरपि हेतोः तेपामसिद्धौ तदाश्रयबाह्येन्द्रियत्वासिद्धः यदि पुनर्गोलकाद् पहिभूता रहमयचक्षुशब्दवाच्या अर्थप्रकाशकास्तर्हि गोलकस्याअनादिना संस्कार - १ "अवयवि”-पृ० स० टि०। १ "चक्षुर्विषय"-पृ० स० टि० । ३ सास्य-नैयायिक-वैशेषिक जैमिनीया, सर्वेषा बहिरिन्द्रियाणा प्राप्यकारित्वं मन्यन्ते । बौद्धास्त्वम्-प्राण-रसनाना प्राप्यचारित्वम् अनु -श्रोत्रयोरप्राप्यकारित्वं । खीकुर्वते । जैनास्तु त्वग्-प्राण-सन-श्रोत्राणां भाष्यकारिजम् चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वं च साधयन्ति । तदेवं साध्य नैयायिक-वैशेषिक-जैमिनीय बौद्ध-जैनतर्कअन्येषु प्राप्यकारिजाप्राप्यकारित्वविषयो वाद. सविस्तर चर्चितो दृश्यते । अत्र च तसद्वन्यीयतद्वादस्थलप्रदर्शनमात्र क्रियते क्रमेण- साख्यद०१,८७० ६२६०२१-1 मुकाब० पृ० २९३ पं० १-२९४ । न्यायद० ३,१,३३-५३ पृ० १५८-२७४ । न्यायवा० पू० ३३ पं० १५-६५०३१ तथा पृ० 4०४-३८५५०६ । न्यायवा ता० टी० पृ० ११९ १० १८-१२३ पं० १ तथा पृ० ५५० पं० २१ ५२६६० ११ । न्यायमझ० मा० ८ ० ४७७ ६०१५-१४०६०२० ॥ प्रशस्त० के० पृ. २३५०४-1 १, १, १३ शावरमा० पृ० १९-२० । छो० वा. पृ० १४६-१४९ तथा पृ० ७४०-७८१ । मादी अधि०६ पृ० १३३-१४०॥ स्फुटार्थअमित ० पृ.८१-१४॥ प्रज्ञाप० १५, पृ० १९८०६०६-10 1 आवश्यकनि० गा० ५ । विशेषाव० मा० गा० २०४-१ पृ० १२२-१२७ तथा गा० ३३६-३४० पृ० १९९-२००।१, १९ तत्त्वार्थमाध्यव्याख्या पृ० ८५६०२३-- राज पृ० ४७५०११-४४५०३२ ॥ तत्वार्थको पा० पू० २१९ को १-२ ० १ १ न्यायकु० लि. दि. १० ११-४१ । प्रमेयक पृ० ५९० ५० ११-६९ ५० ५० ५।२, ३ सादादर० पृ. ३१४ ६० मा०२, ५ रसाकरावा पृ०५१६०२२-६. छो०५१। अन्तरिन्द्रियस्य मनसस्नु प्राप्यकारित्वं पुष्णाति सांख्यवेदान्तप्रक्रिया न पुनस्तद्धिदर्शनप्रक्रिया। ४ "लगिन्द्रियलक्षणावयविनोऽस्माभिः प्रातार्यप्रकाशकत्व बाह्यन्द्रियत्वं च नेष्यते अवयविनोऽभावाद-१० स०f पृ ·ज्ञानमीमांसा उन्मीलनादिकश्च व्यापारो वैयर्थ्यमनुभवेत् । अथ गोलकाश्रयास्त इति तन्चिमीलने असंस्कारे वा तेषामपि स्थगनमसंस्कृतिश्चेति विषयं प्रति गमनं तत्प्रकाशनं च न स्यात् अतस्तदर्थं तदुन्मीलनं तत्संस्कारच न चैयर्थ्यमनुभवेत् तर्हि गोलकानुपक्तकामलादेः प्रकाशकत्वं तेषां स्यात् न हि प्रदीप खलन शलाकादिकं न प्रकाशयतीति एम् । वैरपि 'गोलकान्तर्गत तेजोद्रव्यमस्ति तदाश्रितास्ते इत्यन्युपगतं तेपामपीदं दूषणं समानम् न हि काचकूपिकान्तर्गताः प्रदीपादिरश्मयस्ततो निर्गच्छन्त-५ स्तद्योगिनमर्थ न प्रकाशयन्ति । तदेवं रश्मीनामसिद्धेन ते चक्षुशब्दाभिधेयाः । अथ रसनादयो वायेन्द्रियत्वात् प्राप्तार्थप्रकाशका उपलव्याः वाह्येन्द्रियं च चक्षुः ततस्तदपि प्राप्तार्थप्रकाशकम् न च गोलकस्य वाहार्थप्राप्तिः सम्मविनीति पारिशेष्यात् तद्रश्मीनां तत्प्राप्तिरिति रश्मिसिद्धिः, न, अत्या- सन्नमलाअनशलाकादेः प्रकाशप्रसक्तेः। किञ्च, यदि गोलकान्निर्गस्य वाह्यानामिसंम्वध्य तश्मयोऽर्थ प्रकाशयन्ति तरंथ प्रत्युपसर्पन्तस्त उपलभ्येरल रूप-स्पर्शविशेषवतां तैजसानां वह्नयादिवत् सता-१० मनुपलम्मे निमित्ताभावात् न चोपलभ्यन्त इत्युपलब्धिलक्षणप्राप्तानामनुपलम्मादसत्त्वम् । अनुभूत- रूप-स्पर्शत्वादनुपलभ्यास्त इति चेत् किं पुनरनुभूतरूप-स्पर्श तेजोद्रव्यमुपलब्धं येनैवं कल्पना भवेत् । अथ दृश्यते सतोरपि तैजसरूप-स्पर्शयोनीर-हेम्नोतुभूतिः, न स्वर्ण-ततोदकयोस्तेजस्त्वा- सिद्धे दृष्टानुसारेण चानुपलभ्यमानभावप्रकल्पनाः प्रभवन्ति अन्यथा रात्रौ भास्करकराः सन्तोऽपि नोपलभ्यन्ते अनुभूतरूपस्पर्शत्वान्नायनरश्मिवदित्यपि कल्पनाप्रसक्तः । अथ यद्यपि नायना रश्मयोऽ-१५ ध्यक्षतोन प्रतीयन्ते तथाप्यनुमानतः प्रतीयन्ते अनुमानं च तेजोरश्मिवत् चल रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् प्रदीपकलिकावदिति तदश्मिसत्त्वप्रतिपादकम् नैवं भास्करकरसत्त्वप्रतिपादकं क्षपा- यामनुमानमस्ति, ना निशायां बहुलान्धकारायां वृपदंशचक्षुर्वाह्यालोकसव्यपेक्षमर्थप्रकाशकं चक्षुष्यात दिवा पुरुषचक्षुर्वदित्यस्यानुमानस्य रात्रौ तत्सत्त्वप्रतिपादकस्य भावात् । अथ धुपदंशादेश्चाक्षुषं तेजोऽस्तीत्यर्थसिद्धेर्न किश्चिद् भास्करज्योतिपाऽनुभूतरूपेण प्रकल्पितेन तहिँ मनुष्यादीनामपि२० दस्तीति किमुद्भूतरूपेण वाद्यतेजसा तेषां कृत्यम् । अथ यद् यथा दृश्यते तत् तथाऽभ्युपगम्यत इति मनुष्यादीनां नायनं सौर्य च तेजो विज्ञानकारणं दृश्यते ततस्तथैव तत् कल्प्यते क्षपायां मार्जारादे यनमेव दृश्यते अतस्तदेव तत्कारणं प्रकल्प्यते न सौर्यम् भवेदेवं यदि तथादर्शनं स्याद यावता यथा रात्री भास्करकरादर्शनं तथा दिवा चाक्षुपरस्यदर्शनम् यथा वा दिवा भास्करकराव- भासनं तथा क्षपायां वृपदंशनेवालोकावलोकनम् विशेषस्त्वयम्-एकदा भास्कररश्मयोऽन्यदा नाय-२५ नास्तेऽनुमेया इति । अथान्धकारावएन्धनिशीथिनीसमयेऽपि भास्करकरसंभवे नकचराणामित्र नराणामपि रूपदर्शनं स्यात्, ना सन्तोऽपि तदा तत्करा न नराणां रूपदर्शनजननात्यलाः यथा त एव वासरे उलूकादीनाम् भावशक्तीनां विचित्रत्वात् । तसादनुपलम्मात् क्षपायां यथा न भास्कर करास्तथा नायना रश्मयोऽन्यदेति स्थितम् । यदपि परेणात्रोक्तम् 'दूरस्थितकुँब्यादिप्रतिफलिता- नामन्तराले गच्छतां प्रदीपरश्मीनां सतामप्यनुपलम्मदर्शनानानुपलम्मात् तदभावसिद्धिः' इति, ३० तदप्यनेनैव निरस्तम्। रविरश्मीनामपि क्षपायाममावासिद्धिप्रसके । किञ्च, योगिन आत्ममनसंयोगो यदा सदसवर्गालम्बनमेकं शोनं जनयति तदा सकलसद्सद्वर्गस्तस्य चेन सहकारी तर्हि "अर्थवत् प्रमाणम्" [चात्स्या० मा० पृ० १] इत्यत्र "अर्थः सहकारी यस्य विशिष्टमिती प्रमात्प्रमेयाभ्या- मर्थान्तरं तदर्थवत् प्रमाणम्" इति विरुष्यते । सहकारी चेदसौ देशाधन्तरितोऽपि ताहि तत्कुज्यादा प्रभासुरतयोत्पत्तौ प्रदीपो देशव्यवहितोऽपि सहकारीति नान्तराले तद्रश्मिासिद्धिः । ३५ ततो न तैरनुपलम्भव्यभिचारः अत एव नाप्यनुमानम् उदकं तेज उखादिव्यवहितमप्युष्णस्पर्श जनयिष्यतीति नोदके उष्णस्पीपलम्मादजुद्भूतभाखररूपस्य तेजसः सिद्धिः । यदपि चक्षुर खरश्मि सम्बद्धार्थप्रकाशकं तैजसत्वात् प्रदीपचदित्यनुमानम् अनेन किं चक्षुषो रमया साध्यन्ते उतान्यता सिद्धानां प्राणार्थसम्बन्धस्तेषां साध्यत इति माये पक्षे तरुणनारीनयनानां दुग्धधवलतया भासुर- १-पा मल-१० ओ० हा० वि० । २-सम्बन्ध्य पु. ल. विना। ३ बहला-१०,आ० हा० वि० । "चाक्षुषं तेजा"-०० टि। ५ "भास्करसम्बन्धिना"-.स.टि.। -च रूप-२० वा० बा० । "रवि-" ० ० टि०। ४ "दिने" ० स० टि०। १-कुट्यादि-मा० मा० विना । १०-मानं नज- शान- बा० मा० मा० बिना। 19-प्युपलब्धं स-मा० ।-प्युपलन्ध स्प-मा० ।

·द्वितीये काण्डे- ५४३ रश्मिरहितानामध्यक्षता प्रतीतरध्यक्षवाधितकर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वेन कालात्ययापदिष्टो हेतुः । अथ यदध्यक्षग्रहणयोग्यं साध्यमध्यमत एव तत्र नोपलभ्यते तत्र तद्वाधः कर्मणः यथाऽनुष्णोऽग्निः सत्त्वा- दिति नचाध्यक्षग्रहणयोग्या नायना रश्मयःसदातेषामदृश्यत्वात् नः पृथिव्यादिद्रव्येऽपितेपांसाध्य- त्वप्रसक्तेः । तथाहि-रश्मिवन्तो भूम्यादयः सत्त्वात् प्रदीपवदित्यनुमातुं शक्यत्वात् यथैव हि तैजसत्वं ५प्रदीपे रश्मिवत्तया व्याप्तमुपलब्धं तथा सत्वमपि । अस्याऽन्यथाऽपि संभावना न तैजसत्वस्येति कुतो विभागः? अथ भूम्यादेस्तत्साधनेऽध्यक्षवाघा, न, दुग्धवलक्षावलालोचनानामपि तत्साधने तद्धि- रोधः समानः। अथ वृपदंशचक्षुपोऽध्यक्षतो धीक्ष्यन्ते रश्मय इति कथं तद्विरोधः। ननु यदि तत्र त ईक्ष्यन्तेऽन्यत्र किमायातम् ! तत एवान्यत्र तत्साधने हेनि पीतत्वप्रतीतौ रजते पीवत्वप्रसङ्गः प्रमाणवाधनमुमयत्र तुल्यम् । अथ तत्र तत्प्रतीते न्यत्र सत्वेन ते साध्यन्ते अपि त्वनुमानतः तत् तु १० दृष्टान्तमात्रम्। नन्वत्र 'नत्रत्वात् इति यदि हेतुः 'तैजसत्वात्' इत्यस्याऽऽनर्थक्यम् अत एव प्रकृत- सिद्धेः अध्यक्षवाधा चानापि तदवस्यैव तेजसत्वात्' इत्यस्य हेतुत्ने प्रदीपदृष्टान्तेनैवार्थसिद्धेव॒पदंश- नेत्रनिदर्शनमनर्थकम् । न च तस्य तेजसत्वं परं प्रति सिद्धमिति तत्साधनविकलता तदपेक्षया दृष्टान्तदोपः । न च रश्मिवत्त्वाद् विडाललोचनस्य तेजसत्वं सिद्धम् मण्यादीनामपि तत्प्रसक्तः । नच रश्मिवत्त्वान्मण्यादीनामपि तैजसत्वम् मूलोष्णप्रमाया एव तैजसत्वात् अन्यथा तरुणतरुकिसल- १५यानामपि तेजसत्वं स्यात् । न च नारीनयनानां तैजसत्वं सिद्धमित्यसिद्धो हेतुः । न च रश्मिवत्त्वादेव तेषां तत् साध्यते इतरेतराश्रयदोपप्रसक्तः-सिद्धे माँखरप्रमावत्वे तैजसत्वसिद्धिस्ततश्च भाखर- प्रमावत्त्वसिद्धिरिति कथं नेतरेतराश्रयदोषः? अथ तैजसं चक्षु रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशक- त्यात् प्रदीपवदित्यतोऽनुमानात् तैजसत्वसिद्धेनेंतरेतराश्रयदोपः । नन्वत्र भाखरपोष्णस्पर्शतेजो- द्रव्यसमवेतगोलकसमावं कार्यद्रव्यं यदि 'चक्षुशब्दवाच्यं तस्य तैजसत्वसाधने अध्यक्षविरोधः २० तद्विपरीतरूपस्पर्शाधारतयाऽध्यक्षता प्रतिपत्तेः । तथाहि-अवला-पारावत-वलीवादीनां चक्षुपो धवल-लोहित-नीलरूपतयोष्णस्पर्शविकलतया चाध्यक्षतः प्रतिपनि सिद्धैवानच गोलकव्यतिरिक्त चक्षुस्तद्राहकप्रमाणाभावात् सिद्धमित्याश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धश्च, रूपस्यैव प्रकाशकत्वादिति हेतु. स्नैकान्तिकश्च तुहिनकरकरनिकरण तस्य रूपस्यैव प्रकाशकत्वेऽप्यतेजसत्वात् । न चास्यापि पक्षीकरणाददोपः व्यभिचारविषयस्य पक्षीकरणाँदैकान्तिकत्वे सर्वत्रानैकान्तिकहेत्वभावप्रसक्तः ।। २५ चैवं जलानलयोर्विशेषगुणसङ्कगद् मेदा सिध्येत् । न च दैनिकरान्तर्गत तेजस्तत्रापि रूपप्रकाशक- मिति न व्यभिचारः प्रदीपेऽप्यन्यस्य तदन्तर्गतस्य तत्प्रकाशकस्य प्रकल्पना दृष्टान्तासिद्धिप्रसक्तेः। प्रत्यक्षमाधोमयन चमपसम्बन्धेन रूपस्यैव प्रकाशकेन च व्यभिचारः । न चासौ रसादेरपि प्रकाशका इन्द्रियान्तरपरिकल्पनावैफल्यग्रसके । रूपप्रकाशकत्वं च रूपक्षानजनकत्वम् तच्च नील- पेऽपि विद्यते अन्यथा "अर्थवत् प्रमाणम्" [वात्स्या० मा० पृ० १] इत्यत्रार्थसहकारित्वं तस्य न ३०स्यादिति तेन व्यमिवारः । अथ द्रव्यत्वे सति करणस्य रूपाढीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वादिति विशेषणान सम्बन्ध-रूपाभ्यामनेकान्तः । ननु यथा सम्बन्धादेदव्यादेरप्यतैजसस्य रूपक्षानजननं तथा चक्षुपोऽपि किं न स्यात् । न च 'अदर्शनात्' इत्युत्तरम् असर्वदर्शिदर्शननिवृत्तेवानि- वर्वकत्वात् । प्रदीपयदिति दृष्टान्तस्यापि रूपप्रकाशकत्वासिद्धेः साधनविकलता दृष्टान्तस्य । नच १-द्वाधका क-पृ० ल० वा० घा० बिना। ३ "पक्षस्य-पृ० स० टि०। ३-धने तु -पृ० आ० हा० मि०। ४ "पर्दशने।"-० २० टि.। ५ "रश्मिप्रतीते"-० स० टि० । ६ "नारीनयनानां तैजसनम् - पृ० ० टि०। ७ भास्कर-भा० मा०। ६-तिस्तथा सि-भा० मा०। ५-पादनका-पृ० वा० था। • "अयमभिप्राय--यथा न हिमकरकरा रुपप्रकाशका. किन्तु तदन्तर्गतमन्यदेव तेजो रूपप्रकाशकम्"-८० टि। "अयमभिप्राय -यथा न हिमकरकरा रूपप्रकाशका किन्दन्यदेव तेषु अन्तर्गत मं तेज तत् तत्प्रकाशकमिति"-वृ० टि ११ "हिमकरनिकर"-१० २० टि० । .१९ "दीपेऽपि वक्तुं शक्यम्-न दीपो रूपप्रकाशकः किन्तु तदन्तर्गतमन्यदेव तेजो रूपानाशकम् -० ४० टि० । १३ "सन्धिकों हि चक्षुरूपसबन्धल्म स च रूपप्रकाशकोऽपि ते-(न तै-)जस- तामनुमयति”-पृ० ० टि० । १४ "न च तेजसत्वं मप्रकाशकत्वेऽपि -०० दि० । १५-रूपे वि-वृ० आ. हा० वि० बिना। ६ . A ·'ज्ञानमीमांसा १४३ प्रदीपे सति प्रतिनियतमाणिनां रूपदर्शनसंभवात् तस्य रूपप्रकाशकत्वम् अखनादिसंस्कृतचक्षुषां सदभावेऽपि रूपदर्शनसद्भावात् । न च यदन्तरेणापि यद् भवति तत् तत्कार्यम् इतरत् तत्कारणम् अन्वयव्यतिरेकनिवन्धनत्वात् तद्भावस्य । अथ प्रदीपे सति यद् दर्शनं तत् तदमावे न भवति यत्तु तेदमावे भवति न तत् तत्रापि तत्सदृशम् । न चान्यस्य व्यभिचारे अन्यस्यासौं अतिप्रसगात्, असदेतत्, यतो यादृशमेव रूपदर्शनमालोके संस्कृतचक्षुपाम् तदभावेऽपि तादृशमेव तद्भेदानव-५ धारणात् । तथा हि तद्भेदकल्पने न किञ्चित् कस्यचिद् वस्तुनः सदृशमिति सौगतमतानुप्रवेशः स्यात् । रूप-प्रदीपयोश्च सहोत्पन्नयोर्युगपद्दर्शने प्रदीपवत् रूपस्थापि प्रदीपप्रकाशकत्वाद् रूपं तेजस भवेत् अन्यथा न प्रदीपोऽपि तैजसः स्यात् तजनकत्वाविशेषात् तयोः । न चायंदा प्रदीपस्यैव रूपप्रकाशकत्वोपलव्धेः स एव तदापि प्रकाशकोऽन्यदाऽप्यञ्जनादिसंस्कृतचक्षुपां तदमावेऽपि रूपदर्शनसद्भावात् तसं तत्प्रकाशकत्वासिद्धेः । अथ तस्मिन् सति कदाचित् कस्यचिद् रूपदर्शनात् १० तस्य तत्प्रदर्शकत्वं तर्हि नकंचराणां संतमसे रूपदर्शनात् तदभावे च तदभावात् हेतुफलमावस्य सर्वत्र तन्निवन्धनत्वात् तमोऽपि रूपप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् तैजसं भवेत् । अन्यथा हैतोरनेनैव व्यभिचार स्यात् । [अनुपडात् तमसो भावाभावत्वप्रक्रमः] पालोकामाव एव तम इति चेत्, न आलोकस्यापि तमोऽभावरूपताप्रसक्तः । आलोकस्य १५ तरतमादिरूपतयोपलम्मात् नामावरूपतेति चेत् न, तमस्यप्यस्य समानत्वात् । यथा चालोकः प्रति- भासविषयस्तथा तमोऽपि तद्विपयः । न चालोकप्रतिमासामाव एव तमाप्रतिमासः इतरत्राप्यस्य समानत्वात् । न च चक्षुापाराभावेऽपि तत्प्रतिमाससंवेदनादालोकप्रतिमासामाव एवं तम प्रति- भासः प्रतिनियतसामग्रीप्रभवविज्ञानावमासित्वात् प्रतिनियतभावानां तमसस्तदतत्प्रमवविज्ञानाव- भासित्वात् आलोकस्य च तद्विपर्ययात् यद्वा आलोकस्याप्यचक्षुले सत्यखमज्ञाने प्रतिमासनात् २० तमोज्ञानामावरूपता भवेत् । अथालोकस्य रूपप्रतिपत्तौ हेतुमावान्नाभावरूपता तर्हि तमसोऽपि नकंचररूपप्रतिपत्तौ हेतुभावो विद्यत इति नामावरूपता भवेत् । तदेवमालोकस्य वस्तुत्वे तमसोऽपि तदस्त्विति तेन हेतोयभिचारः । भवतु या आलोकाभाव एव तमस्तथापि व्यभिचारापरिहार तदमावस्यातैजसस्थापि तत्प्रकाशकत्वात् । अथ तमोऽभावेऽपि रूपदर्शनान तस्य तत्प्रकाशकत्वं तर्हि नक्तंचराणामालोकाभावेऽपि रूपदर्शनादालोकस्यापि न तत्प्रकाशकत्वं भवेत् । अथासदादीनां २५ १ दीपामावे"-१० स० टि.१ २ "व्यभिचार."-वृ० ७० टि० । ३ अत्र 'तथापि पाठ सम्यक् स्यात् । ४-स्तुतः स-पृ००। ५"प्रदीप-रूपयो."-वृ०० टि० । ६ “गालोकामावे"-पृ० स० टि.1 0 "दीप-" वृ. ल० टि०। ८-स प्र-० आ० हा० वि० । १ "तम--" ० ० टि.। १० "रूपदर्शन," वृ० ल० टि०। ११"रूमप्रकाशकलादित्यस्य"-ल. टि. १३ "तमसा-50 टि। १३ तमसः वरुपै मतद्वयम्-केचित् तमो भावरूमं मन्यन्ते केचित्त्वभावरूपम् । तन्त्र जैना. पुद्गलपरिणामतया. भर्तृहरिप्रमुखवैयाकरणा अशुपरिणामतया, साङ्ख्या प्रकृतिपरिणामतया मीमासकाश्च अभावस्य पदार्थान्तरलाभावेन च तमसो भावस्मता प्रतिपन्ना । नैयायिक-वैशेषिको तु तमसखेजोऽभावरूपत्वेन अभावरूपता खीकृतवन्तः । तमोभावाभावचर्चा- विषयाणि तत्तद्रन्थस्थलानि यथा-५, ३४ राजवा० वा० १९, ३०, ३१ पृ० ३३३ । ५, ३४ तत्त्वार्थमाष्यव्याख्या पृ० ३६३ ६० ६- ३६४. पं० १६ । प्रमेयक पृ० ६५ प्र० पं० २-१ ५, । स्याद्वादर. पृ०८४९ ५०११- ८६७ ६० ९ आ०२, २१ रत्नाकराव पृ०६४-७२ । खाद्वा० का० ५ पृ० १६६० ७-११। | "अणव सर्वशक्तिवाद् भेदसंसर्गवृत्तयः । छायाऽऽतपतम शब्दमावेन परिणामिन ॥ खशकी'व्यज्यमानाया प्रयत्नेन समीरिताः । मन्नाणीव प्रचीयन्ते शब्दाख्या परमाणवः ॥" -वाक्यप० प्र० का लो० १११-१३। न्यायवा० ता० टी० पृ०१५ पं० ४--14। प्रशस्व. ० पृ. ९६०१-१०६० ८ १४ "वस्तुलम्”-० दिः । १५ पादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात्' इत्यस्य'-७० टि। १६ "नचरादीना रूमप्रकाशकलातू-वृ० २० टि० । --- । -- .

·५ ५४४ द्वितीये काण्डे- किमिस्यालोकामावे रूपदर्शनं न भवति? भवत्येव कथमन्यथान्धकारसाक्षात्करणम्। घटरूपदर्शन कि नेति चेत् पहलतमोव्यवधानात् तीबालोकतिरोहिताल्परूपवत् । प्रदीपोपादानं तु तस्य व्यवच्छेदार्थम् । अत एवान्यत्रोक्तम्- "तमोनिरोधे वीभन्ते तमसानावृत्त (वृतं) परम् । घटादिकम् । ] इत्यादि। प्रटीपस्य च घटरूपव्यवधायकतमोऽपनेतृत्वे 'तैजसं चमू कपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वाद् प्रदीपवत्' इति साधनविकलत्वाद् दृष्टान्तस्य निरस्तं द्रष्टव्यम् । न चान्यत एव तस्य रश्मयः सिद्धाः केवलमनेन प्राप्तार्थप्रकाशकत्वं तेषां साध्यत इति वक्तव्यम् तत्सद्भावप्रतिपादकस्य प्रमाणस्याभावात् । अथ यद्यप्राप्तार्थप्रकाशकं चक्षुः अविशेषेण सर्व प्रकाशयेत्, १०न, भावानां नियतशकित्वात् । यतो य एव यत्र योग्यः स एव तत् प्रकाशयति अन्यथा संयुक्त समवायाविशेषाचक्षुर्यथा कुवलयरूपं प्रकाशयति तथा तद्गन्धमपि प्रकाशयेत् तथा चेन्द्रियान्तर- वैफल्यम् । अथ योग्यताऽभावाच नत् तद्गन्धमवमासयति नहिं योग्यताऽभावात् प्रात्यमावेऽपि नातिव्यवहितमतिसन्निकृष्टं वा तद्रूपं प्रकाशयतीति सर्वत्र योग्यतेवाश्रयणीया नापरं सम्बन्ध प्रकल्पनेन कृत्यम् 'रस्मयो वा कुतो न लोकान्तमुपयान्ति'? इति प्रेरणायां परेणाप्ययोग्यतैव तत्र १५इतरत्र तु योग्यता प्रतिविधानत्वेन चकव्या । तथा, यस्य कारणाद् मिन्नमेव कार्य तस्य मेदाविशेपाव सर्व सर्वस्मात् कुतो नोत्पद्यत इति चोधे योग्यतातो नापरसुत्तरमिति संवावाप्यभ्युपगमनीया किञ्च, यदि प्राप्तार्थप्रकाशकं चक्षुः स्फटिकाद्यन्तरितवस्तुप्रकाशकं न स्यात् तद्रश्मीनां विषयं प्रति गच्छनी स्फटिकादिना प्रतिबन्धात् । नच तैस्तस्यै ध्वस्तत्वादयमदोपः तव्यवहितवस्तुदर्शनसमये स्फटिकादेर्व्यवधायकस्यादर्शनप्रसङ्गात् तदुपरि व्यवस्थापितस्यै चाधारविनाशात् पातप्रसकेच न हि २० परमाणयो दृझ्याः कस्यचिदाधारभूता वा अवयविकल्पनावैयर्थ्यप्रसके । अन्यखावयविन आशूल्प तेरदोपश्चेत्, न, तदा तयवहितस्यादर्शनप्रसक्तेः । तथा च यदा व्यवधायकदर्शनं न तदा व्यवहित- दर्शनम् यदा च व्यवहितदर्शनं न तदा व्यवधायकदर्शनमिति प्रसज्येत । न चैवम् युगपद् द्वयों दर्शनात् । अथारुत्पत्चेनिरन्तर व्यवहितप्रतिपत्तिविभ्रमस्तहिं तेदभावस्थापि आशुवृत्तेरमावप्रतिपत्ति विनमस्तथा कि न भवेत् ? भावपक्षस्य वलीयस्त्वादिति चेत्, न, मावाभावयोः परस्परं खकार्य २५करणं प्रत्यविशेषात् । किञ्च, कलुपजलाधावृतस्यार्थस्य किं न ते प्रकाशको स्फटिकादेरिव जलादेरपि मेदे तेषां सामर्थ्याप्रतिघातात् । न च जलेन ते प्रतिहन्यन्ते खच्छजलेनापि तेषां प्रतिघातात् वैन्य वहितस्याप्यप्रकाशनप्रसङ्गात् । अथ तेषां तत्र प्रकाशनयोग्यता तर्हि तत एव तेऽप्राप्तमप्यर्थ प्रकाश विप्यन्तीति व्यथ संयुक्तसमवायादिसन्निकर्पप्रकल्पनम् । अपि च, समवायसम्बन्धनिषेधे चक्षुषों घटरूपेण संयुक्तसमवायप्रतिबन्धस्याभावात् तद्रूपाप्रकाशकत्वात् कथं नासिद्धो हेतुः 'रूपादीनां ३०मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् इति ? अथ इह तन्तुपु पटर' इति बुद्धिः सम्बन्धनिवन्धना तद्बुद्धित्वात 'इह कुण्ढे दधि' इति बुद्धिवत् इत्यतोऽनुमानात् समवायसिद्धेः न संयुक्तसमवायसम्बन्धामावर न, 'वह'बुझ्या सम्बन्धमात्रसाधने घर-तद्रूपयोः कथञ्चिचादात्स्यसम्बन्धाभ्युपगमात् सिद्ध साध्यताप्रसङ्गात् । अथ कथञ्चित्तादात्म्यसम्बन्धः तद्गुद्धिनिमित्वेनं न प्रतिपन्न इति कथमतोऽसौ साध्यस्तर्हि समवायेऽप्येतत् समानम् । तथापि ततस्तत्साधनेऽन्यत्र का प्रद्वेपा? अथ घट-तद्रूपयो ३५कथञ्चिचादात्म्यसम्बन्धो विरोधान्नेप्यते तर्हि भावाभावयोः कश्चित्तादात्स्यामावे समवायादेर संभवादसम्बन्धः स्यात् तथा च अमावेनाक्षाणां सन्निकर्पामावानाक्षतस्तत्प्रतिपतिः स्यात् विशेषणविशेष्यमावस्य भावाभावयोः सम्बन्धस्य भावान्नायं दोप इति चेत्, न मावामावास्या १ "जना"-वृ० १० टिक। २-पस्य व्य-भा० मा० । ३-शुः स्फुटि-२० वा० वा० । ४-ता स्फुटि-२० वा० वा० । ५ "प्रतिबन्धस्य"-वृ० २० टि.। -मये स्फुटि-२० वा० वा० । -स्य वाया- दृ. ३० वा वा० विना। तर व्य-चा० वा० । "निरन्तरस्फटिकादिविभ्रमः"-प्रमेयक० पृ० ६१ वि० ५०६ ९ "अवयनि-" ७० स० टि०। १० "समय"-७० स० टि०। ११-काः स्फुटि-बा० बा० । १२ "खच्छन जस-" वृ० १० टि० । १३ व्यथै समवा-वृ० आ० हा०वि०। १४ अत्र प्रशस्त्र० ० गतं समवायनिरूपण द्रव्यम्-पृ. ३२४-२२५। १५-न प्र-पा० था।

·- ज्ञानमीमांसा । ५४५ र १० तस्थानान्तरत्वे तावेव स एव वा स्यात् । अर्थान्तरत्वे भावाभावयोः सद्भावेऽपि न विशेषणविशेष्य रूपता ताभ्यां तस्यासम्बन्धात् सम्बन्ध वा ताभ्यां तस्थापरेण सम्बन्धनिमित्वेन विशेषणविशेष्य- भावेन भवितव्यम् । तस्यापि सम्बन्धनिमित्वेनापरेण तेनेत्यनवस्था भवेत् । तस्मात् कश्चित् तयो- स्तादात्म्यमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथाऽभावस्याध्यक्षप्रमाणग्राह्यता न भवेत् । तदेवं समवायासिद्धेन - क्षस्य रूपेण सम्बन्ध इति न तेन तस्य ग्रहण परपक्षे भवेदिति "चक्षुपो घटेन संयोग एव युतसिद्ध-५ स्वात् द्रव्यसमवेतानां गुणादीनां संयुक्तसमवाय एव" ] इत्यादि पोढा सनिक- प्रतिपादनमयुक्तम् संयोग-समवाय-विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धानाममावेन तदनुपपत्तेः संयोगा- देवाभावः प्रतिपादित एव यथावसरमिति न पुनः प्रतिपाद्यते । अथ यथाऽसाकं चक्षुपः प्रातार्थप्रकाशकत्वं प्रमाणामावान सिद्धं तथा भवतोऽप्यप्राप्तार्थ प्रकाशकत्वं तस्य तत एव न सिद्धमिति कथम्- "रूवं पुण पासइ अपुढे तु" [आवश्यकनि० गा०५] इत्यभिधानं युक्तिसङ्गतम्, न, तस्याप्राप्तार्थप्रकाशने अनुमानसद्भावात् । तथाहि-अप्राप्तार्थप्रकाशक चक्षुः अत्यासन्नार्थाप्रकाशकत्वात् यत् पुनः प्राप्तार्थप्रकाशकं तदत्यासन्नप्रकाशकमुपलब्धम् यथा श्रोत्रादि अत्यासन्नार्थाप्रकाशकं च चक्षुस्तस्मादप्राप्तार्थप्रकाशकमिति व्यतिरेकी हेतुः । न चायमसिद्धो हेतुः गोलकस्थस्य कामलादेः पक्ष्मपुटगतस्य चालनादेस्तेनाप्रकाशनात् कथमन्यथा दर्पणादेः परो-१५ पदेशस्य वा तत्प्रतिपत्त्यर्थमुपादानं भवेत् । अथ साध्यनिवृत्तौ नियमेन यतः साधनं निवर्तते स वैधय॑दृष्टान्तः जीवच्छरीरस्य सात्मकत्वे साध्ये घट इव आत्मशरीरसंयोगविशेष सात्मकत्वे निवर्तमाने नियमेन ततः प्राणादिमत्त्वनिवृत्तेः न च श्रोत्रादेरप्राप्तार्थप्रकाशकत्वे निवर्तमानेऽत्या- सन्नाप्रकाशकत्वं नियमेन व्यावर्तते चक्षुप इव तस्याप्यत्यासन्नार्थाप्रकाशकत्वात् ततो नायं व्यतिरेकी हेतु, न, कर्णशष्कुलीप्रविष्टमशकादिशब्दस्य तेन प्रकाशनात् स्पर्शनादौ त्वविवाद एव ।२० "चक्षुः-श्रोत्र-मनसामप्राप्सार्थकारित्वम्"। ] इति वचनादप्राप्तार्थप्रकाशकं श्रोत्रमिति न साध्यनिवृत्तौ साधननिवृत्तिस्तत इति नायं व्यतिरेकी हेतुरिति सौगतः यथा सर्वगतात्मपक्षे सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादिति हेतुंन, अप्रातकारित्वे श्रोत्रस्य चक्षुप इवात्यासन्नविषय- प्रकाशकत्वं न स्यादिति मशकादिशब्दस्य प्राप्तस्य प्रत्यक्षतः प्रकाशकत्वेन प्रतीयमानस्यामासार्थ- प्रकाशकत्वं तस्याध्यक्षवाधितम् अग्नावनुष्णत्ववत् । अथ 'दूरे शब्दो निकटे शब्दा' इति प्रतीते:२५ प्रीतार्थाप्रकाशकम् प्राप्तार्थप्रकाशकं च श्रोत्रमिप्यते, न सदेतत्; यतः साकारज्ञानपक्षेऽनाकार मानपक्षे वाऽयमभ्युपगम इति वाच्यम् ? न तावत् प्रथमः पक्षः शब्दाकारस्य शानगतस्यावमासे दूर-निकटव्यवहारानुपपत्तेः अन्यथा खसंवेदनाकारेऽपि तत्प्रसक्तिर्भवेदिति सर्वबासन्नदूरव्यव- हारोऽघटमानकः स्यात् । अथाकायधायकस्यासन्नादित्वात् तद्व्यवहारस्तहिं परपक्षेऽप्येतदुत्तरं समानं भवेदिति किं तत्प्रतिक्षेपः शक्यं हि परेणाप्येवमभिधातुम् कर्णशकुल्यनुप्रविष्टस्य शब्दस्य ३० ग्रहणेऽपि तत्प्रथमकारणस्य दूरत्वाद् दुरव्यवहारो विपर्ययाच विपर्यय इति । द्वितीयपंक्षस्त्वयुक्तः सौगतस्यानमिमतत्वात् । यथ परापेक्षयोऽप्राप्तार्थप्रकाशकं श्रोत्रमित्यभिधीयते दूरादिव्यवहारात १-वयोस्तदा-भा० मा० विना । २-पताभ्यां मा० मा० मा० हा० । ३ ४० ५१९ १० १५-२० टि०९॥ ४ पृ० ११३६०४३ तथा पृ० १०६६०१०॥ ५ "पुढे सुणेइ सई व पुण पासह अपुढे तु । ग, रसं च फासं वपुढे वियागरे" ॥ इति संपूर्ण गाथा । "चक्षुषाऽप्रकाशनातू" पृ० ल० टि। "घटादेः सकाशात"-वृ०० टि.। "प्राप्तार्यप्रकाशकावे वृ० ल. टि. १"श्रोत्रादे"-०० टि०। १० "थोत्रेण"-० ल० टि०। ११ "श्रोत्रस्य - कादि १२ प्रातार्थप्र-वा० था. आ. हा० वि० । मन्त्र प्राप्तार्थप्रकाशक च' इसशस्य असंतमतया भासमानवाद 'अय दूरे शब्दो निकटे शब्द इति प्रतीतेः प्राप्ताप्रिकाशक श्रोत्रमिष्यते' एतावान् पाठो मौलिको भाति । "प्राप्यकारित्वे व श्रोत्रस्य तद्रोचरे शब्दे दूरादिव्यवहारो न स्यात् । अति चात्राय दूरे शब्दो निकटे शब्द श्रूयत इति प्रतीतिः अतोऽप्राप्यस कारिखमेवास्योपपगम-स्याद्वादर० पृ० ३३३६० १८ आ० । १३ "निराकारज्ञानस"-१० टि० । १४ "निरा कारज्ञानलमा -२० टि०। १५-या मा-ना० वा । ००० ·५४६ । द्वितीये काण्डे- तद्विषये चक्षुर्षदिति, ना एवं परसिद्धनानुमानेन प्रमाणेतरसामान्यव्यवस्थादेश्वार्वाकस्योत्पत्त्यनित्य- त्वादिना सुखादेरचेतनत्वप्रसाधनं सांख्यस्य चानिषिद्धं भवेत् वौद्धाभ्युपगतेनानुमानेनोत्पत्यादिना च तेनापि स्वामिप्रेतसाध्यस्थ साधयितुं शक्यत्वात् । यश्च वाणादेरागतस्य प्रहणेऽपि दूरादिव्यवहार प्रतिपद्यते पर स कथं तत एव त्वदीयं साध्यं प्रतिपद्येत? यदि च खोत्पत्तिदेशस्थ एवं शब्द श्रोत्रेण ५ गृह्येत नागतस्तर्हि कथमनुवाते शब्दस्य तद्देशोत्पत्तिकस्यैव श्रवणम् प्रतिवातेऽश्रवणम् मन्दवाते मनाक श्रवणं भवेत् । न च प्रतिकूलवातेन शब्दस्य नाशिवत्वात् थोत्रस्य वाभिहतत्वान्न श्रवर्ण शब्दविनाशे अनुकूलवातस्थस्थापि तद्भवणप्रसक्तेः । शब्दस विनष्टत्वात् व्यवहितदेशस्थस्य च तस्य श्रोत्राभिघातहेतुत्वानुपपत्तेः अन्यथा मन्त्रादिव्यवस्थितस्यापि तस्य तदुपधातकत्वं स्यात् । अनुकूल- वातेन तस्य तं प्रति प्रेरणात् तेन तच्छ्रवणे 'प्राप्तः शब्दः श्रूयते इति प्राप्तम् तथापि तत्र दूरादि-, १० व्यवहाँरे न श्रोत्रमप्राप्तप्रकाशकमतः सिध्यतीति कथं न व्यतिरेकी हेतुः नच 'चक्षु'शब्देन नायनरम्यमिधानादत्यासन्नप्रकाशकत्वाच तेपाम् 'अत्यासन्नाप्रकाशकत्वात् इति हेतुरसिधा तेपां प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयत्वेन सद्भावासिद्धेरिति प्रतिपादनात् । तदसिद्धतादिदोपविकलादतो हेतोर- मातार्थप्रकाशकत्वं चक्षुषः सिद्धमिति 'सर्व पुण पासइ अपुढे तु इति न युक्तिविकलं वचः तदेव- मिन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्नत्वं प्रत्यक्षत्यासिद्धम् । १५ यदपि न त्वन्तःकरणेन्द्रियसम्बन्धस्य सुखादिक्षानोत्पत्तावसंभवेन तस्याव्यापकत्वादमिधानम् इति, वदप्यसम्बद्धम्। यथा हीन्द्रियार्थसनिकों यथोकन्यायेन अपिज्ञानोत्पत्ती न संभवीति न प्रत्यक्षलक्षणं तथान्तःकरणेन्द्रियसम्बन्धोऽपि, अन्तःकरणस्य परपरिकल्पितस्यासिद्धत्वात् तत्सम्ब- वार्य च दूरापास्तत्वात् । यथा चान्ताकरणस्यासिद्धिस्तथा खनिर्णय ज्ञानस्य साधयदि प्रदर्शिर्तम् । यदपि 'अव्यभिचापदिकार्यविशेषणोपादानमन्तरेण सन्निकर्षस्य साधुत्वं ज्ञातुं न शक्यते इति २० अभिधानम् तदप्यसङ्गतम्। परपक्षेऽव्यभिचारादिधर्मोपेतस्य शानकार्यस्यैवासिद्धेः कथं ततः सन्नि- कर्पस्य साधुत्वावगमा! कार्यत्वानवगमञ्च भानस्य खसंविदितत्वानभ्युपगमे मानान्तरप्रत्यक्षताया- मनवस्थादिदोषोपपत्तेः प्राङ्क प्रतिपादनात् । यच्च 'अर्थग्रहणं स्मृतिफलसन्निकर्षनिवृत्त्यर्थम्' इत्युक्तम्, तदप्यसङ्गतम्, स्मृतिवद् शानस्याप्यर्थजन्यत्वासिद्ध तनन्यत्वात् तस्य तदाहकत्वे समानसमय- चिरातीतावागतार्थग्राहकत्वं तस्य न स्यात् तथाभूतस्वार्थस्य तत् प्रत्यजनकत्वात् तथा च सर्वज्ञानं २५सकलापदार्थबाहकं न भवेदिति प्राक् प्रतिपादितम् । यदपि 'वानग्रहणं सुखादिनिवृत्यर्थम्' इति प्रतिपादितम्, तदप्यसङ्गतम्। सुखादेर्शनरूपत्वाचतिक्रमात् अन्यथा आल्हादाबनुभवो न स्यात् तबाहकस्यापरस्यानुभवस्थानवस्थादिदोषतो निषिद्धत्वात् । यदपि भिन्नहेतुकत्वं सुखादे प्रति दितम् तदपि सुखत्वादे सामान्यस्यासिद्धरसङ्गतम् । यश्च प्रत्यक्षविरोधः प्रतिपादितो शानसुख- योरेकले मानमर्थावबोधखभावं सुखादिकमाल्हादादिस्खमावं ततो मिन्नमध्यक्षतोऽनुभूयते' इति ३० सोऽप्यनुपपन्नः यता खावयोध एक विज्ञाने अव्यभिचरितो धर्मः स्मरणादो मानरूपतायामप्यर्थावयोध- • रूपतण्या अभावात् । एतमा 'अर्थोपलब्धिः' इति विशेषणमुपादता प्रमाणे परेणाभ्युपगतमेव । खावबोधरूपता तु मानाव्यभिचरिता सुखादावप्यस्ति अन्यथा तस्यानुभव एव न स्यादिति प्रति पादिवम् वतच सुखादे नरूपतायां कथमध्यक्षविरोधः? अष्टविशेषप्रमवत्वेन च सुखादेमेंदे सुरुपक्षानस्य विकपक्षानाद् शानरूपतया मेदो भवेत् अष्टविशेषजन्यताया अविशेषाद । तन्न ३५ सुखादिव्यवच्छेदाथै मानपदोपादान युक्तम् । अव्यपदेश्यपदोपादानमप्यनर्थकम् व्यवच्छेयामीवात् । उमजे शानं व्यवच्छेद्यमिति चेत्, न, तस्वाध्यातायां दोषाभावात् । अथ शब्दजत्वात् तस्य शाब्देऽ. न्तावा नन्वक्षजत्वाघ्यो किमिति नान्तावः शब्दस्य तत्र प्राधान्याच्छाब्दं तदिति चेता, न अक्ष- १-ख वानि-आ० । २ "पखादिना"-१० स० वि। ३-व श्रोने-पृ० आ० हा० वि० विना। -हाये नायो- हा० वि० ।-हारे नो-चा० वा० । ५१० ५४५ १० १११ पृ. ५१९ पं० १३ । ७-स्वदू- भा० मो० बिना। ८० ४७७६० १५-१० ४७८ ६०६ । पृ० ५२० ५०३। १० कार्यान-पा० धा० बिना। ११५० ५१० ५० ११॥ १२ "ज्ञानस्य"-१० २० टि- 1 १३ "अर्थ "-१० २० टि०। १४ सर्वज्ञानं । १५१० ५९० ५० १४१ १६०५११६०५। १७ पृ. ५११६०४॥ १८-यजबा-वृ० आ० वि०। १९-क्षत्रया दो-। 1 ·480 शानमीमांसा । लिङ्गातिकान्त एव शब्दस्य प्राधान्येन व्यापारोपगमात् । अथोमयजज्ञानविषयस्यापि तदतिक्रान्तत्व तहव्यपदेश्यपदोपादानमन्तरेणापि शाब्द एव तस्यान्तावो भविष्यतीति तळ्यवच्छेदार्थमव्यपदेश्य- पदोपादानमनर्थकम् । अथोभयजत्वादस्य प्रमाणान्तरत्वं स्यात् असति अव्यपदेश्यग्रहणे, ना अक्षणा- धान्ये प्रत्यक्षता शब्दप्राधान्ये तु शाब्दतेति कथं प्रमाणान्तरता नचोर्मयोरपि प्राधान्यम् सामन्या- मेकस्यैव साधकतमत्वात् तेनैवच व्यपदेशप्राप्ते।यदपि व्यभिचारिक्षाननिवृत्त्यर्थमव्यभिचारिपदमुपा-५ तम्। तदप्ययुक्तम्। तत्प्रतिपाद्यस्यार्थस्य परमतेनासङ्गतेः । तथाहि-अदुष्कारणप्रभवत्वं वाधारहितत्वं चा अव्यभिचारित्वं प्रवृत्तिसामर्थ्यावगमव्यतिरेकेण नशातुं शक्यमिति खताप्रामाण्यनिराकरणप्रस्तावे प्रतिपादितमिति प्रवृत्तिसामर्थ्यसेवाव्यभिचारित्वम् । तच विषयप्रात्या विज्ञानस्याव्यमिचारित्वं शायमानं किं प्रतिभातविपयप्रात्याऽवगम्यते आहोखिदप्रतिमातविपयप्रात्या! यदि प्रतिमातविषय- प्राप्त्या तदोदकशाने किमुदकावयवी प्रतिभातः प्राप्यते उत तत्सामान्यम् आहोस्त्रिदुमयसिति पक्षाः।१० तत्र यद्यवयवी प्रतिमातः प्राप्यत इति पक्षासन युक्ता अवयविनोऽसत्त्वेन प्रतिमासं प्रति विषयत्वा- संभवात् सत्वेऽपि न तस्य पराभ्युपगमेन प्रतिमातस्य प्राप्ति झेपादिविवर्तनामिघातोपजातावयव- 'क्रियादिक्रमेण ध्वंससंमवात् । अथावस्थितव्यूहैरवयवैरारब्धस्य तस्य तज्जातीयतया प्रतिभातस्यैव प्राप्ति नन्वेवमप्यन्या प्रतिमातोऽन्यश्च पाप्यत इति कथं वदवमासिनो ज्ञानस्याव्यभिचारिता न हन्य- प्रतिभासनेऽन्यत्र मातावव्यभिचारिता अन्यथा मरीचिकाजलपतिमासे दैवात् सत्यजलप्राप्तौ तदव-१५ भासिनस्तस्याऽव्यभिचारिता भवेत् । न च तद्देशजलप्रापकस्यायभिचारितेति नायं दोपः यतो देश- स्थापि भास्करकरानुप्रवेशादिनाऽवयवक्रियाक्रमेण नाशात् तत्वानुपपत्तिाने चैवमव्यभिचारवादिनः चन्द्रार्कादिनानं विनश्यवस्थपदार्थोत्पादितत्वा( दितं वा) तदव्यमिचारि भवेत् । अथ प्रतिभातो- दकसामान्यप्रात्या तदव्यभिचारीति पक्षः सोऽप्ययुक्तः एकान्ततो व्यक्तिभ्यो भिन्नस्यामिन्नस्य वा सामान्यस्यासत्त्वेन प्रतिभासप्राप्त्यालम्वनत्वायोगात् सत्त्वेऽपि तस्य नित्यतया खप्रतिमासानजन-२० कत्वायोगादजनकस्य च परेण शानविपयत्वानभ्युपगमात् मानविपयत्वेऽपि तस्य पानावगाहनायर्थ- क्रियाऽनिर्वर्तकत्वान्नार्थक्रियार्थिनी तज्ज्ञानात् जलाधुपादानार्थी प्रवृत्तिर्भवेत् । न च समवायात् सामान्यावगमेऽपि व्यक्तावर्थक्रियार्थिनां प्रवृत्ति अन्यप्रतिमासे अन्यत्र प्रवृत्त्ययोगा योगे वाऽति- प्रसङ्गात् । न च समवायस्यातिसूक्ष्मतया जाति-व्यक्त्योरेकलोलीमावेन जातिप्रतिपत्तावपि भ्रान्त्या व्यक्ती प्रवृत्तिः तज्ज्ञानस्यातसिस्तब्रहणरूपतया भ्रान्तिरूपत्वाव्यभिचारित्वायोगात् । न च२५ समवायोऽपि जातेयंको संभवति संभवेऽपि तस्य व्यापितया सर्वौकस प्रतिनियतव्यक्तिप्रवृत्ति- निमित्तत्वानुपपत्तिः । न च नित्यस्य तस्य शानजनकत्वमपि संभवीति वाहिणि ज्ञाने अप्रतिमास- मानस्य कथं भ्रान्तिहेतुतापि तव संभवति? प्रतिमासनेऽपि खरूपेण प्रतिमासनात् कथं भ्रान्ति- निमित्ता? नव सामान्यस्य प्रतिपत्तौ सामान्यसाध्यार्थक्रियार्थितया तैदर्थिनां प्रवृत्ति ज्ञानामिधान- १ "इन्द्रियसनिक भावेन" -१० स० टि०। २-क्षप्राधान्ये तु शाब्दतेति कथं वृ० ल० बार-संपा धान्ये नु मानतेति कथं हा०वि०॥ ३ "शब्देन्द्रिययो."-० लटि०। ४ "व्यभिचारिपद-" ० ल० टि.1 ५ पृ०८-१९1, 6-कशानेन कि-० आ० हा० वि० । तत्वोपावे (लि. पृ० १-३०) इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पनं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षमिति नैयायिकसमतप्रत्यक्षलक्षणस्य विचारासहलप्रदर्शिका सविस्तर चर्चा दृश्यते, तत्र यो योऽशः शब्देनार्थेन व प्रस्तुतटीकयो समानमावं बिभर्ति सोऽनान्यत्र च तत्तत्स्थळे समुदतोऽस्ति । "अथावगतं तदवगतेव्यभिचारिता । कथमवगम्यत इति पूर्वोतमनुसतव्यम् ॥ उदकपात्या, पूर्वोत्यसोदकविज्ञानमार व्यभिचारिता व्यवस्थाप्यते । किं तत्रातिमातोदकाप्या आहोखिन तज्जातीयोदिक) प्राप्त्या तद्वंशजजलप्राप्त्या पार तथापि प्रतिमातोदकप्राप्त्या तदयुतम् प्रतिभातोदकस्यावस्थानं नोपपद्यते । अपमहिपपरिवर्तनाभिधातोपजातामयदकिमान्यावेन प्रत्यस्तमयसमवात् । अथ तज्जातीयोदकप्राप्त्या एवं तीसयोदकज्ञानेऽपि जाते कचित तोयमासादयन्ति पुमासस्वदरि अवितथं स्यात्" इत्यादि-तत्वोप० लि. पृ० ४६०४। "मत्य"-० ल० टि०। ८-वर्तमानामि-वृ० आ० हा० वि०। ९"विषयप्राप्तिलक्षणाव्यभिचारिखकल्पने- ल० टि०। १०-चारावा-भा० मा० । ११-त्पादितत्वात्तद-मा० । १२ "सामान्यस्य" ० ० टि. १-नांशा- वृ०॥ १४-तिप्रतिनिमि-हा० वि० 1-क्तिनिमि-२० वा वा० मा० मा० । १५ समवायस- १० टि। १६ "समवायस्य"-१० दि. 1 9 "अक्रियार्थिनाम्-० लटिक। , ·५४८ द्वितीये काण्डे- लक्षणायास्तदर्थक्रियायास्तदैव निष्पत्तेः । व्यापकत्वाच सामान्यस्य न प्रतिनियतदेशकालप्रवृत्ति विपयतेति प्रवृत्त्यभावात् न तत्सामर्थ्यम् तदभावान तदवमासिनो शानस्याव्यभिचारितापगति अथ प्रतिमावतदर्थप्राप्त्या तदव्यभिचारित्वमिति पक्षः सोऽप्यसङ्गतः अवयवि-सामान्ययोरमावे तव- पक्षस्य दुरापास्तत्वात् । अथ प्रतिभातावयवमाप्त्या तस्याव्यभिचारिता, न, अवयवानामपि व्यणुकं ५यापदवयवित्वात् परमाणूनां चार्वाग्दर्शनेऽप्रतिमासनान कथंचित्प्रतिमातार्थप्राप्त्या शानस्याव्यमि- चारितासंभवः । किच, प्रवृत्तिसामर्थ्येनाव्यभिचारिता पूर्वोदितमानस्य किं लिङ्गभूतेन जायते, उताध्यक्षरूपेण? यद्यायः परः सन युक्तः तेन सह सम्बन्धानवगते अवगतौ वान प्रवृत्तिसामर्थ्येन प्रयोजनम् । अथ द्वितीयः सोऽपि न युक्तः ध्वस्तेन पूर्वमानेन सह इन्द्रियस्य सन्निकर्षामावाद तहिए- यमानस्याध्यक्षफलतानुपपत्तेः केशोन्दुकादिमानवत् तस्य निरालम्वनत्वाच कथमव्यभिचारिताव्यव- १०स्थापकत्वम् ? न चाविद्यमानस्य कथञ्चिद्विपयमावः संभवति जनकत्वाकारार्पकत्वमहत्वादिधर्मो- पेतत्वसहोत्पादसत्वमाबादीनां विपर्यत्वहेतुत्वेन परिकल्पितानामसति सर्वेपामभावात् । अथात्मा- न्तस्करणसम्बन्धेनाव्यभिचारिताविशिष्मानमुत्पन्नं गृह्यत इति तदव्यभिचारितावगमा नम्बत्राप्य- व्यभिचारित्वं किं ज्ञानधर्म उत तत्वरूपम् । यदि तधर्मस्तदा म नित्यः सामान्यदूपणेनापोदितत्वात् । अनित्योऽपि यदि बानात् प्रागुत्पन्नस्तदा न तद्धर्मः धर्मिणमन्तरेण तस्य तद्धर्मत्यायोगात् १५सहोत्पादेऽपि वादास्य-तदुत्पत्ति-समचायादिसम्बन्धामावे तस्य धर्मः इति व्यपदेशानुपपत्तिः। पश्चादुत्पादे पूर्व व्यभिचारि तद् भानं स्यात् । किञ्च, अव्यभिचारिसादिको धर्मो मानाद् व्यतिरिक्त अव्यतिरिको वा? यदि व्यतिरिक्तस्तदा तय झानेन सह सम्बन्धो वाच्यः । सेन समवायलक्षणः तस्यासिद्धेः सिद्धावपि भानस्य धर्मतया अव्यभिचारितादिधर्माधिकरणताऽयोगाद धर्माणी धर्माधि- करणताऽनन्युपगमात् अभ्युपगमे वा तस्यापि धर्मिरूपतामसक्तिः । अथ समानधर्माधिकरणता २०धर्माणां नान्युपगम्यते विजातीयधर्माधिकरणता विप्यत एव अन्यथा माने 'अव्यभिचारि' इत्यादि- व्यपदेशानुपपत्तिर्मवेत् तहव्यभिचारितादीनामपि धर्माणां सत्व-प्रमेयत्व-शेयत्वाद्यनेकधर्माधि- करणतया धर्मिस्पतैव प्रसक्तेति कस्यचिद्धर्मस्यापरधर्मानधिकरणस्याभावाद् धर्मामावतो धर्मिणोऽ. प्यभावप्रसक्ति । नापि विशेषणविशेष्यमावलक्षणोऽसौ तस्याप्यपरसम्बन्धकल्पनया सम्बन्ध(छ) - १ "पानादिमा बर्थक्रिया तत कयं प्रादु ध्यात्-० टि० । २"जाविमदर्थप्राप्त्या-० ल० टि। ३ "द, प्रतिसामनाव्यभिचारिता पूर्वोदितज्ञानस्य ज्ञाप्यते कि लिगभूतेन आहो अध्यक्षात्मकेन ! तयदि लिगभूवेन वदयुतम् तेन सार्क संबन्धानवगवे अवगती वा अलं प्रतिसामर्थेन । अथाध्यक्षात्मकेन तदयुतम् पूर्वोदित प्रत्यस्तमिवेन साकं मत्रिकर्षाभावाद तद्विपयनिजानं न प्रत्यक्षफल निरालम्वनखात् केशोण्डुकादिसवेदनवत् । न विमानस्सामावोऽवभाति न भाववदभावात् । अविद्यमानस्य विषयार्थो वताय । किमाकाराय (पीकत्वेन वा महत्त्वादिधर्मोपेतत्वेन वा सत्तामात्रेण वा सहोत्पादन या सर्वस्य मलखमितत्वात् कथमसा विषयवद्विषयत्वे केशोण्डकादिविमानमेव मिथ्यात्वे बीजमन्वेषणीयम् मात्मसत्तामात्रेण मिथ्यात्वे सर्वस्य मिथ्यात्रमापद्यते ततत्त्वोपन स्यात् । अथान्यथाऽव्यभिचारित्वं गृह्यते आत्मान्त- करणसवन्धेनोपन विज्ञानमव्यभिचारिताविशिष्ट प्रयोसते तद्युतम् तदव्यभिचारित्वं तद्धमों वा तत्स्वरूप वा! तयाद तद्धर्म म नियोऽनित्यो था! यदि निसखदा जातिदोपेणापोपोरणापो)दितो वैदितव्य । अयानिप. स पूर्वोत्पक्ष सह पश्चादू वा जात । तयदि पूर्वोत्पमस्तदा कस्यासा धर्म । न हि धर्मिणमन्तरेण धो भवितुमर्हति सर्वतो व्यावृत्तस्पलालू क कस्मेति वक्तव्यम् । अथ महोत्पन्न करतयो सबन्ध इति वक्तव्यम् । तादात्म्य-तदुत्पत्ति-समवायसवन्धाभावे सति पश्यों वकाव्यवसाव्यभिचारिलमिति । अथ पृष्ठोत्पमतहि पूर्व व्यभिचारिता विज्ञानस्य प्रामोति न चाध्यात्मिको व्यभि- चारिरूपो धर्मोऽखि मुखादिव्यतिरिकावाप्रतीत्यसभवेन खयमनभ्युपगमात् । यदि वाऽव्यभिचारादयो धर्मा अर्थान्तरभूता अभ्युपगम्यन्ते तैरवच्छिन्न विज्ञानं सामन्या अवस्थापकमलप्यते तच्चानुपपञ्चम् -इस्लादि-तत्त्वोप० लि. पृ० ११ पं०१-१०१३०११॥ ४"मानेन सह किय"- स.टि० । ५ "पूर्वज्ञानविषय "-० स० टि०। ६-यह-वृ० अ० हा० वि० दिमा० । नापादि-०२० मा० हा० वि० 1 ८ "यावदद्यापि व्य(अव्यभिचारिता न जायते १०० टि। १ "व्य(अन्य)मि धर्मिण"-वृ• टि० । "य(अव्यामिधर्मस"-२० टि० । १. "सम्बन्ध "-80 टिक। ११-पांच धर्मा-आ० हा कि 1-णां न च धर्मा-वृ० ल. 1 ११-ऽसावस्था-वृ० ० हा बिक ।

·ज्ञानमीमांसा ५४९ त्वेऽनवस्थाप्रसक्तः असम्बद्धत्वे 'तत्सम्बद्धः' इति व्यपदेशानुपपत्तेः । नाप्यसावेकार्थसमवाया आत्मन्येवाव्यभिचारितादिधर्मकलापस्य प्रसकेः। न च समवायाभावे एकार्थसमवायः संभवी न चान्यः सम्बन्धोऽत्र परैरभ्युपगम्यते । किञ्च, यदि अव्यभिचारितादयो धर्मा अर्थान्तरभूता शानस्य विशेषणत्वेनोपैयन्ते तदैकविशेषणावच्छिन्नज्ञानप्रतिपत्तिकाले नापरविशेपणावच्छिन्नस्य तस्य प्रति- पत्तिरित्यशेपविशेपणानवच्छिन्नं तत् सामग्या व्यवच्छेदकं भवेत् अपरविशेपणावच्छिन्नतत्प्रति-५ पत्तिकाले मानस्य मानान्तरविरोधितया तस्यासत्त्वात् । अथ निर्विकल्पके युगपदनेकविशेपणा- वच्छिन्नस्य तस्य प्रतिभासान्नायं दोपस्तर्हि 'व्यवसायात्मकम्' इति पदमध्यक्षलक्षणे नोपादेयम् अनिश्चयात्मकस्याप्यध्यक्षफलत्वेनाभ्युपगमात् । अथ विशेषजनितं व्यवसायात्मकम् नन्वेवं सामान्य- जनितं विशेषणशानमध्यक्षफलं न भवेत् । यदि चानेकविशेपणावच्छिन्नेकज्ञानाधिगतिरेकं शानम् कथमेकानेकरूपं वस्तु नाऽभ्युपगतं भवेत् ? अथाव्यतिरिक्तस्तहिं शानमेव नाऽव्यभिचारितादि तदेव १० वान ज्ञानमित्यन्यतरदेव स्यात् न सामग्रीव्यवच्छेदस्ततो भवेत् । अथाव्यभिचारितादि शानखरूपमेव तदा विपर्ययशानेऽप्यव्यभिचारितामसक्तिः । अथ विशिष्टं शानमव्यभिचारितादिखभावम्। ननु विशेषणमन्तरेण विशिष्टता कथमुपपत्तिमती? विशेषणस्य चैकान्ततो मेदे सैव सम्बन्धासिद्धि अमेदे न विशिष्टता कथंचिनेदे परपक्षसिद्धिः । तन्न अव्यभिचारितापदोपादानमर्थवत् । इतोऽप्यपार्थकम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षपदेनैव तन्न्यावय॑स्यापोदितत्वात् । तथाहि-मरीच्युदक-१५ शानव्यवच्छेदायाऽव्यभिचारिपदोपादानम् तज्ज्ञाने च उदकं प्रतिमाति न च तेनेन्द्रियसम्बन्धः अवि- धमानेन सह सम्बन्धानुपपत्तेः विद्यमानत्वे वा न तद्विपयज्ञानस्य व्यभिचारिता विद्यमानार्थज्ञानवत् । अथ प्रतिभासमानोदकसम्बन्धामावेऽपिमरीचिभिःसम्बन्धादिन्द्रियस्य तत्सन्निकर्पप्रभवंतत् अत एवं मरीचीनां तदालम्वनत्वं तस्य तदन्ययव्यतिरेकानुविधानात् तद्देशं प्रति प्रवृत्तेश्च मिथ्यात्वमपि तज्- शानस्यान्यदालम्बनमन्यत् प्रतिभातीति कृत्वा; नवप्रतिभासमानं कथमालम्बनम् ? यदि शानजन-२० कत्वात् इन्द्रियादेरप्यालम्वनत्वप्रसक्ति आकारापकत्वतदधिकरणत्वादिकं त्वालम्वनत्वं न परस्या- भिमनम् तसात् तदवमासित्वमेवालम्यनत्वम् न च मरीच्युदकशाने मरीचया प्रतिमान्ति । अथोदकाकारतया ता एव तत्र प्रतिभान्ति; ननु ताभ्य उदकाकारता यद्यव्यतिरिक्ता परमार्थसतीच तदा तत्प्रतिपत्तेर्न व्यभिचारित्वम् । अथापरमार्थसती तदा तासामध्यपरमार्थसत्वप्रसक्तिः । किञ्च, अपारमार्थिकोदकतादात्म्ये मरीचीनां तदुदकशानवद् मरीचिज्ञानमपि वितथं भवेत् । न च उदकाकार २५ एकसिन् प्रतीयमाने मरीचयः प्रतीयन्त इति वक्त्रं शक्यमतिप्रसङ्गात् । अथ व्यतिरिक्ता ताम्य उदकाकारता तर्हि तत्प्रतिपत्ती कथं मरीचयः प्रतिभान्ति अन्यप्रतिभासेऽप्यन्यमतिमासाभ्युपगमे अतिप्रसङ्गात् ? किञ्च, केशोन्दुकशाने किमालम्यनम् किं वा प्रतिमातीति वक्तव्यम् । अथ केशोन्दु- कादिकमेवालम्बनम् प्रतिमाति च तदेव तत्र तर्हि मरीच्युदकशानेऽपि तदेवालम्वनम् तदेव प्रति- भातीति किं न भवेत् ? न च तज्ज्ञानस्य प्रतीयमानान्यालम्वनत्वेन सिथ्यात्वम् अपि तु प्रतिभास-३० मानस्यासत्यत्वेन अन्यथा केशोन्दुकशानस्य मिथ्यात्वं न भवेत् । न च मरीचिदेशं प्रति प्रवृत्तेर्मरीच्या- १-स्वन्धत्वे मा० । २-वन्य इ-पृ० वा० वा० मा० आ० । ३-भावविs)पि ए-०। ४ "विशेष- कम्"-वृ० २० टि०। ५ "अव्यभिचारित्व" पृ० ल० टि०। ६-कालेन ज्ञा-मा० मा०। "ज्ञानस्य"-० ल. टि०। ८-फलं म-०। ९"अव्यभिचारिपदव्यावृत्त्यस" वृ०० टि० । "अतोऽव्यभिचारिपदमपार्थकमितोऽप्यपार्थकमिन्द्रियार्थसन्निकर्षपदेनापोदितत्मात् न हि केशोण्डकविज्ञानस्य नयनाथ- सनिकोतिरखि । नन्वस्ति मरीच्युदकविज्ञानस तदपनोदायाव्यभिचारि पदम् तन, यत उदकं प्रतिभाति न च वेन सह सम्बन्धोऽस्ति विद्यमानेन साकं सम्बध्यते नाऽविद्यमानेन । तसंवन्धे वान तद्विपयो मिध्यावमिहोपपद्यते सत्योदकसवे- दनवत ननु यद्यपि प्रतीयमानोदकेन सह सबन्धो नाखि चक्षुषस्तथापाप्या(थाप्या) लम्न्य मरीचिनिचयेन साकं सबन्धोऽस्ति तस्यैवालम्बनलात् तद्देशं प्रति प्रवृत्तरत एव मिग्यासमन्यदू आलम्बनमन्यच प्रतिभाति"-इत्यादि-तत्त्वोप. लि. पृ० १५५० ११-पृ० १६६०२। १० "मरीचिदेशम् -१० २० टि०। ११ "अव्यतिरिका"-० ल० टि०। ९ "मरीच्युदक" ० ० टि। १३-सत्वे-बु०। १४ "न है केशोन्दुकज्ञानस्य प्रतीयमानातू केशोन्दुकादन्यत् किबिदालम्बनमस्ति ततोऽस्थापि मिथ्यालं न स्वाद -०० टि।

·द्वितीय काण्डे- ५५० लम्बनत्वम् तद्देशस्यैवमालम्वनत्वपसक्त ने च प्रतिभासमानान्यार्थसन्निकर्षजत्वं तज्ज्ञानस्य सत्यो- दकबाने अस्यादृष्टः । न चा(वा) प्रतीयमानसन्निकर्पजत्वैस्य तस्य तज्जत्वमभ्युपगन्तुं युक्तम् अन्यथानुमेयदहनज्ञानस्यापीन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वं स्यात् । अथ मन एव तत्रेन्द्रियं तस्य च दहनेन सह प्रतीयमानेन नास्ति सम्बन्धः इहापि तर्हि प्रतीयमानेनोदकेन न सम्बन्धश्चक्षुपः मरीचीनां तु न ५प्रतीयमानत्वमिति तामिरपि कथं तस्य सम्बन्धः। येच 'सामान्योपक्रमं विशेषपर्यवसानम् इदमुदकम्' इत्येकं ज्ञानं तस्य सामान्यवानर्थः स्मृत्युपस्थापितविशेषापेक्षो जनकः तिरस्कृतखाकारस्य परि- गृहीताकारान्तरस्य सामान्यविशिष्टस्य वस्तुनो जनकत्वे तथानियस्येन्द्रियेण सम्बन्धोपपत्तेरिन्द्रि- पार्थसन्निकर्पजो विपर्ययः' इति, तदत्यन्तमसम्बद्धम् , पराभ्युपगमेनास्यानुपपत्तेः । तथाहि-सामान्यो- पक्रममिति यदि सामान्यविषयम् इदम् इति ज्ञान तदा मरीच्युद्कयोः साधारणमेकं सामान्य १० इदम् इति ज्ञानस्य विषयो वक्तव्यः । न चैकान्ततो व्यक्तिभिन्नमभिन्न वा सामान्यं संभवति संभवेऽपि सत्त्वगव्यत्वव्यतिरिक्तस्य मरीच्युदकसाधारणस तस्य न सद्भावः सत्त्वद्रव्यत्वादेन ज्वलनादावपि सद्भाव इति न मरीच्युद्कसाधारणत्वम् । तरङ्गायमाणत्वं तूमयसाधारण सामान्य पराभ्युपगमेन न संभवत्येव संभवेऽपि न तस्य तदुभयनियतत्वम् अन्यत्रापि सद्भावोपपत्तेः । 'विशेषपर्यवसानम्' इत्येतदपि यदि विशेषग्राहकं तदा सामान्यग्राहकत्वानुपपत्तिः न हि 'इदम्'- १५ इत्येतस्य भानस्य विशेषग्राहिताऽनुभूयते तत्त्वे वा सामान्य-विशेषयोमिनखरूपत्वात् कथं सामान्य- ग्राहिताऽस? अथ 'उदकम् इति शानं विशेषग्राहि तर्हि भिन्नावभासम् 'इदम् 'उदकम् इति शानद्वयं प्रसकम् प्रतिमासमेदस्यान्यत्रापि भेदनिबन्धनत्वात् तस्य चात्रापि भावात् । शानद्वये च 'इदम्' इति सामान्यावमासि सत्यार्थविपयं सन्निकर्पप्रभवम् 'उदकम् इति त्वविद्यमानविशेषावमासि न तत् सन्निकर्पप्रभवम् यदसत्यार्थ न तद् व्य(अन्य)मिचारिपदोपादानव्यवच्छेद्यम् सन्निकर्पो- २० त्पन्नपदैनापोदितत्वात् यश्च सन्निकर्षजं सामान्यज्ञानं तद् व्यभिचारि न भवतीति नाव्यभिचारिपद- व्यवच्छेयम् । अथ 'इदमुदकम्' इत्युल्लेखद्धययुक्तमेकं मानं तर्हि सामान्ये तत् प्रत्यक्ष प्रमाणं च विशेपे अनध्यक्षमप्रमाणं चेति कथमेकं ज्ञानमध्यक्षानध्यक्षरूपं प्रमाणाप्रमाणरूपं च नान्युपगतं भवेत् ? अथ सामान्येऽपि नाध्यक्षं प्रमाणं चेदमभ्युपगम्यते तहीन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वामावादस नाव्य- भिचारिपदापोयता विशेषऽप्यस्य प्रामाण्येऽध्यक्षैत्वे चाव्यमिचारिपदमपार्थकमपोद्याभावात् । यदि २५च सामान्यवानर्थः स्मृत्युपस्थापितविशेषापेक्षोऽस्य जनकः कथमस्य विपर्यस्तता विद्यमानविशेष विषयत्वात् ? अथ स्मृत्युपस्थापितत्वाद् विशेषस्य अविद्यमानविशेषत्रिपयतया तस्य विपर्यस्तता ननु तत्राविद्यमानः स्मृत्युपस्थापितो विशेषः कथं तजनको येन सामान्यवानर्थस्तदपेक्षस्तजनका परिगीयेत? तथापि तजनकत्वे इन्द्रियस्य खदेशकालासन्निहितार्थापेक्षस्य ज्ञानजनकत्वादर्थेन सन्निकर्षकल्पना तस्य प्रमाणस्य चार्थवत्त्वकल्पना विशीयत तथा च "इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नम् ३० न्यायद० १-१-४] इति “अर्थवत् प्रमाणम् [१-२-चात्स्या० मा० पृ०१] इति च न वक्तव्यं स्यात् । अथाजनकस्य तत्र न प्रतिमास इति स्मृत्युपस्थापितस्य तस्य तजनकता त विद्यमानस्य न जनकत्व- मिति विद्यमानविशेषविषयत्वेन तज्ज्ञानस्याविपर्यस्ततेति तन्न्यवच्छेदार्थमव्यभिचारिपदोपादान- मनर्थकं भवेत् । सामान्यवतोऽर्थस्य केवलस्य तजनकत्वे तस्यैव तत्र प्रतिमासः स्यात् । यदपि 'तिर स्कृतखाकारस्य परिगृहीताकारान्तरस्य तस्य तज्जनकत्वम् तत्रापि वस्तुनः खाकारतिरकारे वस्तु- ३१त्वमेव न स्यादिति कथं तस्य सामान्यविशिष्टता तथाहि-मरीचीनां मरीच्याकारतापरित्यागे वस्तु त्वमेव परित्यकं भवेत् साकारलक्षणत्वाद् वस्तुना न चाकारान्तरस्य परिग्रह संभवति वस्त्वन्तरस्य १ "न चावभानोदकमिमार्थसभिकर्षजनमुदकविज्ञानस्योपपद्यते सत्योदकज्ञानेऽऽटलात् अन्यथानुमेयदइनशानस्थापि इन्द्रियार्यसभिकर्षजसमापनीपवेत आत्ममन समिकर्षजवात् । अथ प्रतीयमानदइनेन सह मनसो नाति सबन्ध. तदिहापि प्रतीयमानेनाम्भसा सह नास्ति सम्बन्धवक्षुपस्तस्मादू अव्यभिचारिपदं न युक्तम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षपदेनापोदितत्ताव - इत्यादि-तत्वोप० कि० पृ. १७५० १०-१६ । २-त्व (त्वं तस्य) तस्य ल। ३ "तज्ज्ञानस्य"-वृ०० टि०। ४ "सनिकर्षजनम्"-०३० टि। ५४०५१३५० ८। तथा म-१० मा हा० वि० विना । ८-वापोहित-१० वा० घा० विना। ५ "सभिकर्मप्रभवलातू"-० ७० टि०। १०-क्षत्वे वा-पृ० ला वार ७ "तरसायमाणलसामान्यस्य"-वृ० टिका वा० बिना । ११० ५२३५०९॥ .

·ज्ञानमीमांसा। ५५१ वस्त्यन्तरोनापत्तिरूपत्वात् तदापत्तिरूपत्वे या मरीचय उदकरूपतामापन्ना इति तत्प्रतिमासि झानं सत्योदकशानवदविपर्यस्तमिति तद्व्यवच्छेदार्थमव्यभिचारिपदोपादानं न कार्यं भवेत् सामान्य- विशिष्टस्य च वस्तुन इन्द्रियसम्बद्धस्य विपर्ययमानजनकत्वे यत्रांगे तस्येन्द्रियसम्बन्धोत्पाद्यत्वं तभाध्यक्षता प्रमाणता च अन्यत्र तद्विपर्यय इत्येकं मानमध्यक्ष प्रमाणं तद्विपर्ययरूपं च भवेदित्युक्तम् । यदपि “यत्सन्निधाने यो दृष्टः" इत्यादि, तदप्ययुक्तम्। शब्दावच्छेदेन 'उदकम् इति ज्ञानस्यानुत्पत्तेः ५ न मुदकवत् शब्दोऽप्यत्र माने विशेषणभूतो ग्राह्यतया प्रतिभाति तथाप्रतीतेरभावात् । शब्दविशि- छोदकप्रतिभासाभ्युपगमेऽपि यदि शब्दसरणाद्यन्तरेण नार्थनिश्चयस्तताऽनवस्थादोपप्रतिपादनान्न तथानिस्मृतिर्भवेत् । अथ शब्दस्मरणाद्यन्तरेणाप्युदकादेनिश्चयस्तदा जैनमतानुमवेशान दोपासक्ति काचित्। एवं संशयशानव्यवच्छेदार्थ व्यवसायात्मकपदोपादानमपि न कर्तव्यम् इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्प-१० घपटेनैव तस्यापि निरस्तत्वात् न हि पराभ्युपगमेन 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति संशयबानमेकमुभयो- लेखीन्द्रियार्थसन्निकजं संभवति असंभवप्रकारश्च पूर्ववदनुस्त्यात्रापि वक्तव्यः। सविकल्पकाध्यक्ष- प्रसाधनप्रकारश्चैकान्ताक्षणिकपक्षे न सम्भवत्येव "यः प्रागजनको बुद्धः" इत्यादर्दूपणस्य तत्राविच- लितस्वरूपत्यात् यथा चाक्षणिकैकान्ते सहकार्यपेक्षा न संभवति भावानां तथा प्राक् प्रतिपादित- मिति न पुनरुच्यते । यदपि संशयमानव्यवच्छेदार्थ व्यवसायात्मकपदम्' इत्यभिधानम् तत्र सामा-१५ न्यप्रत्यक्षात् विशेपाप्रत्यक्षात् विशेषस्मृतेश्च किंखित्' इत्यनवधारणात्मक प्रत्ययः सन्देहो व्यवच्छे- धतयामिमतः तत्र च किं प्रतिभाति धर्मिमात्रम् धर्मों वा? यदि धर्मी वस्तुसन प्रतिमाति तदा नास्याऽपनेयता सम्यमानत्वात् । अथावस्तुसन्नसावत्र प्रतिभाति तदाऽव्यभिचारिपदव्यावर्तित- त्वान्न तळ्यावर्तनाय व्यवसायपदोपादानमर्थवत् । अथ धर्मः प्रतिभाति तदाऽनापि वक्तव्यम् किमसी स्थाणुत्व-पुरुषत्वयोरन्यतरः उमयं वा यदि स्थाणुत्वलक्षणो वस्तुसन् कथमस्य मानस्य २० व्यवच्छेद्यता सम्यग्नानत्वादिति ? अथापारमार्थिकोऽसौ तत्र प्रतिभाति तथाप्यव्यभिचारिपदापोह्य- तैव मिथ्यामानत्वात् । एवं पुरुषत्वलक्षणप्रतिभासेप्येतदेव दूपणं वाच्यम् । उभयस्यापि तात्त्विकरस प्रतिमासे न तमानस्य सन्देहरूपतेति नापोह्यता । उभयस्याप्यतात्त्विकस्य प्रतिमासे तडिपयज्ञानस्य विपर्ययरूपतानसन्देहात्मकतेत्यव्यमिचारिपदापोह्यतैव । अथैकस्य धर्मस्य तात्त्विकत्वम् अपरस्याता- विकत्वम् एवमपि तात्त्विकधर्मावमासित्वात् तज्ज्ञानमव्यभिचारि अतात्त्रिकधर्मावमासित्वाच्च तदेव२५ व्यभिचारीति एकमेव ज्ञान प्रमाणमप्रमाणे च प्रसकम् । न च सन्दिग्धाकारप्रतिभासित्वात् सन्देह- ज्ञानमिति वाच्यम् यतो यदि सन्दिग्धाकारता परमार्थतोऽर्थे विद्यते तदाऽवाधितार्थगृहीतिरूपत्वाच सन्देहमानता सत्यार्थशानवत् । अथ न विद्यते तदाऽव्यभिचारिपदेन तदाहिज्ञानस्यापोदितत्वाद् व्यवसायग्रहणं तान्यवच्छेदायोपादीयमानं निरर्थकम् । अथ न किञ्चिदपि तत्र प्रतिभाति न तर्हि तस्पेन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वमिति न तळ्यवच्छेदाय व्यवसायात्मपदोपादानमर्थवत् । तन्न तदपि ३० प्रत्यक्षलक्षणे उपादेयम्। यदपि 'फलखरूपसामग्रीविशेषणत्वेनासंभवान्नेदं लक्षणम्' इति, तद्युक्तमेवामिहितम्। अस्य पक्षनयेऽप्यघटमानत्वात् । यदपि यतः' इत्यध्याहारात् फलविशेषणपक्षाश्रयणम्', तदप्यसङ्गतम्। यतोऽपरिच्छेदस्वरूपस्याध्यक्षप्रमाणता विशिष्टप्रमितिजनकत्वेन प्रमेय-प्रमाबोरिवासहता । न च प्रमातृ-प्रमेययोरांन्तरत्वे सति विशिष्टप्रमितिजनकं यत् तत् प्रत्यक्षमिति विशेषणात् प्रमाव-प्रमेय-३५ व्यतिरिकस्य तस्य प्रमाणता, सन्निकर्यादिप्रमाणत्वामिमतव्यतिरिक्तस्य तजनकस्य प्रमाणत्याम वक्तुं शक्यत्वात् । न च सामध्यस्य सन्निकर्षस्य या साधकतमत्वात् प्रमाणता, साधकतमत्यस्य प्रमाणसामान्यलक्षणमस्तावे निरस्तत्वात् । यदपि इन्द्रियादेरचेतनस्य प्रमाणत्वं प्रतिपादितम् तदप्य- १-आप-वा०या० । ३४० ५५० ५०२९ ॥ ३४० ५१३ पं०१३। *-कोल्ले-०। ५ पृ० ५१५ ५०१०। । “सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेषस्मृतेश्च संशय "-वैशेषिकद० २-२-१७ । प्रशस्त्र के पृ० १७४ ५० १०-पृ०१७५६०४ । "समानानेकधर्मोपपत्तर्विप्रतिपत्तरुपलब्भ्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्श साया न्यायद० १-१-२३ । -यखल-भा० मा०। -पि सफल-बाल बा० भा०1४० ५३७ ६०१८ ॥ पृ०५३०५०१४। १० पृ०४७१६०१० - - ·१५२ द्वितीये काण्डे- तिप्रसङ्गतोऽघटमानकम् । यदेपि 'ज्ञानसद्भावे न काचित् तजन्या विपयाधिगतिः अक्षादिसद्भावे तु विपयाधिगतिमिन्नोपजायत इत्यक्षादेरेवाधिगतिजनकस्य प्रमाणता' इति, तदप्यसमीक्षितामिधा- नम्, शानस्यैव यथावस्थितार्थाधिगतिखभावतया प्रमाणत्वात् प्रमाणफलामेदाविरोधस्य च प्रति- पादितत्वात् अक्षादिसद्धावे तु विषयाधिगतेरसिद्धत्वात् । तथाहि-व्यापारवदक्षादिसद्भावेऽपि ५व्यासक्तचेतसो न विपयाधिगतिः सत्यसमझाने त्वक्षादिव्यापारामावेऽपि यथावस्थितार्थाधिगतिर पलभ्यत इति न सा पक्षादिकार्या । न चासावपि मनोऽक्षकार्या परपरिकल्पितमनोऽक्षस्य प्रागेव निपिद्धत्वात् । अत एव चक्षुपाऽधिगतम्' इति तस्य साधकतमत्वाभिमानः न साधकतमताव्यव- स्थापका तदमावेऽपि विपयाधिगतिसद्भावात् । 'ज्ञानेनाधिगतः' इत्यमिमानस्तु ज्ञानस्य साधकतम- ताव्यवस्थापक एव ज्ञानाभावे तदधिगतेरमावात् । परम्परया तूपचरितमधिगती साधकतमत्वम- १० क्षादेर्न प्रतिपिध्यते असदादिप्रत्यक्षस्य खाधिगतिखमावस्याक्षादिप्रमवत्वात् । तत् "इन्द्रियानि- न्द्रियनिमित्तम् [तत्वार्थ० १-१४ ] इति वचनात् एतेन प्रातिभस्यानक्षप्रभवस्थापि खार्थावगतिक- पस्य विशदतयाऽध्यक्षप्रमाणता प्रतिपादिता द्रष्टव्या । तेन यत् तत्रेन्द्रियार्थसनिकर्षजत्वाभावप्रति- पादनेन मीमांसकैर्दूपणमभ्ययायि यच्च नैयायिकैर्मनोऽक्षार्थजत्वसमर्थनेनोत्तरं प्रतिपादितं तदुभयम- प्ययुक्ततया व्यवस्थितम् । शेपं त्वत्र यथास्थानं प्रतिविहितत्वान्न प्रत्युचार्य दूष्यते । तन्नैकान्तवादि- १५प्रकल्पितमध्यक्षलक्षणमनवद्यम्। [प्रत्यक्षस तझेदानां च सिद्धान्तसंमतं निरूपणम् ] कि पुनस्तदनवद्यम् ! "स्वार्थसंवेदनं स्पष्टमध्यक्ष मुख्यगौर्णतः" । ] इत्येतत् । अन च मुख्यमतीन्द्रियज्ञानमशेषविशेपालम्बनमध्यक्षं सर्वशसिद्धौ प्रतिपादितम् । गौणं तु संव्यवहा- रनिमित्तमसर्वपर्यायद्रव्यविषयमिन्द्रियानिन्द्रियप्रभवमसदाद्यध्यक्षं विशदमुच्यते । अस्य च खयो- २०ग्योऽर्थः स्वार्थः तस्य संवेदनं विशदतया निर्णयखरूपम् । तेन संशय-विपर्ययाऽनध्यवसायलक्षणी शानस्य संव्यवहारानिमित्तस्य नाध्यक्षतामसक्तिः नाप्यज्ञानरूपस्येन्द्रियादेः अविकल्पस्य वा सौगतप- रिकल्पितस्पेन्द्रियज-मानस-योगिशानखसंवेदनरूपस्य । खं चार्थश्च खायौँ तयोः संवेदनं सार्थसंवे. दनमित्यस्यापि समासस्याश्रयणात् अर्थसंवेदनस्यैव जैमिनीय-वैशेषिकादिपरिकल्पितस्य परोक्षस्य तदेकार्थसमवेतानन्तरज्ञानग्राह्यस्याखसंविदितखमावस्याध्यक्षवाव्युदासा विज्ञानवादिपरिकल्पितस्य २५च खरूपमात्राहकखा प्रमाणप्रमेयरूपस्य च सकलस्य क्रमाक्रममाव्यनेकधर्माकान्तस्यैकरूपस्य वस्तुनः सद्भावेऽध्यक्ष- प्रमाणस्यैकस्य क्रमवर्तिपर्यायवशात् तथान्यपदेशमासादयतश्चातुर्विध्यमवग्रहेहावायधारणरूपतयोप- पन्नम् । तत्र "विषयविषयिसनिपातानन्तरमाद्यं ग्रहणमवग्रह। ] विषयस्य तावत् १४०५१९५० १८। १ पृ० ५३७ पं०१५। ३ पृ० ५३७ १०२० । ४ "प्रत्यक्ष विशद ज्ञान मुख्यसव्यवहारत. । परोक्षं शेषविज्ञान प्रमाणे इति सग्रह" ॥३॥-उघीयन पृ०६। प्रमाणप० पृ०६९ पं० २४-२५॥ "तदुच्चम्-प्रत्यक्ष विशदं मान त्रिधाश्रितमविप्लवम् । परोक्ष प्रत्यभिज्ञादि प्रमाणे इति सग्रह" ॥ अष्टस. पृ० १८१ पं०२१ ५ पृ०५३-६९ । -स्य संव्य-वृ० आ० हा० वि०। ७ "तत्राव्यकं यथासमिन्द्रियेविषयाणामालोचनावधा- रणमवग्रह "-१-१५ तत्वार्थः भा० 1 "विषयविषयिसनिपातसमयानन्तरमायग्रहणमवग्रह । विषयविषयिसभिपाते सति दर्शनं भवति तदनन्तरमर्थस्य ग्रहणमवग्रह -१-१५ सर्वार्थ० तथा राजवा० । "विषयविपयिसन्निपातानन्तरमायं ग्रहणमवग्रह । विपयस्तावद् द्रव्यपर्यायात्मार्थ. विषयिणो द्रव्यमावेन्द्रियम् अर्थ- प्रहण योग्यतालक्षणम् तदनन्तरभूतं सन्मानं दर्शन खविषयव्यवस्थापन विकल्पमुत्तर परिणाम प्रतिपद्यतेऽवग्रह"- उघीयन खो० ० लि. पृ०१० ५० १-३॥ "विषयविषयिसनिपातानन्तरसमुभूतसत्तामात्रगोचरदर्शनाज्जातमाद्यमवान्तरसामान्याकारविनिष्टवस्तुग्रहणमवग्रह ". प्रमाणनयत०१-01 ·ज्ञानमीमांसा। ५५३ द्रव्यपर्यायात्मनोऽर्थस्य विषयिषश्च निर्वृत्युपकरणलक्षणस्य द्रव्येन्द्रियस्य लब्ध्युपयोगसमावस्य च भावेन्द्रियस्य विशिष्पुद्गलपरिणतिरूपस्यार्थग्रहणयोग्यतास्वभावस्य च यथाक्रमं सन्निपातो योग्यदे- शावस्थानं तदनन्तरोद्भूतं सत्तामात्रदर्शनखमावं दर्शनमुचरपरिणाम खविषयव्यवस्थापनविकल्प रूपं प्रतिपद्यमानमवग्रहः । "पुनरवगृहीतविषयाकाङ्गणमीहा । ] "तदनन्तरं तदीहितविशेषनिर्णयोऽवाये[ ] "अवेतविषयस्मृतिहेतुस्तदनन्तरं धारण"। 11५ अत्रच पूर्वपूर्वस्य प्रमाणता उत्तरोत्तरस्य च फलतेत्येकस्यापि मतिज्ञानस्य चातुर्विध्यम् कथञ्चित् प्रमाणफलमेदश्योपपन्नः । यथा च प्रतिभासमेदेऽपि प्राह्यप्राहकसंविदां युगपदेकत्वं तथा क्रम- भाविनामवग्रहादीनां हेतुफलरूपतया व्यवस्थितस्वरूपाणामेकत्वं कथंचिदविरुद्धम् अन्यथा हेतुफल- भावाभावप्रसक्तिरिति प्रतिपादितमनेकशः | धारणावरूपा च मतिरविसंवादखरूपस्मृतिफलस हेतुत्वात् प्रमाणम् स्मृतिरपि तथाभूतप्रत्यवमर्शखमावसंशाफलजनकत्वात्, संज्ञाऽपि तथाभूततर्क-१० सभावचिन्ताफलजनकत्वात्, चिन्ताऽप्यनुमानलक्षणामिनिबोधफलजनकत्वात्, सोऽपि हानादि- धुद्धिजनकत्वात् । ततुकम्-"मतिस्मृतिसंशाचिन्ताऽमिनिबोध इत्यनान्तरम् तत्त्वार्थ० १-१३] अनर्थान्तरमिति कथंचिदेकविषयम् । “प्राक् शब्दयोजनात् मतिज्ञानमेतृत् शेषमनेकामेदादि) शब्द- योजनादुपजायमानमविशदं ज्ञानं श्रुतम् । ] इति केचित् । सैद्धान्तिकास्तु अव- ग्रहहावायधारणाप्रमेदरूपाया मतेर्वाचकाः पर्यायशब्दा मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ता अभिनिवोध १५ इत्येते शब्दा इति प्रतिपन्नाः । स्मृतिसंभाचिन्तादीनां तु कथञ्चिहीतग्राहित्वेऽप्यविसंवादकत्वादनु- मानवत् प्रमाणताऽभ्युपेया। न चानुमानस्यागृहीतखलक्षणाध्यवसायात् प्रामाण्यं न यथोक्तस्मृत्यादेः शब्दानित्यत्वादिषु लिङ्गलिनिधियोरप्रमाणताप्रसङ्गात् व्याप्तिग्राहकप्रमाणेन साकल्येनानधिगत- खलक्षणाध्यवसायिना सत्त्वानित्यत्वादेर्ग्रहणे तयोः समधिगतखलक्षणविषयत्वात् । शेषमात्र सविकल्पकमध्यक्षं प्रसाधयद्भिश्चिन्तितम् । अत्र च यत् शब्दसंयोजनात् प्राकू स्मृत्यादिकमवि-२० संवादिव्यवहारनिवर्तनक्षम प्रवर्तते तन्मतिः शब्दसंयोजनात् प्रादुर्भूतं तु सर्व श्रुतमिति विभाग। "अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमर्थग्रहणमवमह." । प्रमाणमी० १-१-२७ ॥ इहादित्रयस्य लक्षणवाक्यानामपि क्रमविकासमवगन्तुकामैक्केभ्य एव अन्येभ्यस्ततुलना विधेया । आवश्यकनियुक्ति विशेषावश्यकभाष्ययोस्तु अवप्रहादीना चतुर्णा लक्षणानीत्यम्- "अत्याणं उग्गहणं अवगह तह वियालणं हिं । ववसायं च अवायं धरणं पुण धारणं वेति" ॥ नि० १७९ ॥ सामग्णत्यावरगहणमुग्गहो मेयमरगणमहेहा । तस्सावगमोऽवाओ अविच्चुई धारणा तस्स" ॥ मा० १८० ॥ १ "कर्णशकुलिकारूममुपकरणेन्द्रियम् कदम्बगोलकायाकारा चक्षुरादीन्द्रियनिति.'-५०० टि। द्रव्येन्द्रिय-भावेन्द्रियखरूम-सस्थान-पृथलादिकं प्रज्ञापनोपाङ्गगतेन्द्रियाख्यपञ्चदशपदतोऽववोद्धव्यम्-पृ० १९३ द्वि०- ३१४ १० । १-णलक्षणस्य वा० बा० भा० मा०। ३-प्रदर्शनमुत्तर-वृ० ० हा० वि०। ४ "पुनरवग्रह- गृहीतविशेषाकाङ्क्षणमीह"- सधीयनखो० पृ० लि. पृ० १ ० ५०३। ५ "तयेहितविशेषनिर्णयोऽवायः"- लघीयन खो० पू० लि. पृ० १ प्र० ६० ४। ६ "स्मृतिहेनुर्धारणा संस्कार इति यावत्-लघीयन खो०प०लि पृ० १ ४० ५० ५। ७ "प्रमाणमिति सर्वत्र सटइ."-पृ० १० टि०। ८-यनान्तरमिति कथ-५० स० था. बां० विना । सर्वेष्वपि वेताम्बरीय-दिगम्बरीयेषु तत्त्वार्थव्याख्यानन्येषु "मतिः स्मृतिः सज्ञा" इत्यादिक एव पाठ । सिद्धिविनिश्चयटीकायामपि तयैव समुद्तो दृश्यते-लि. पृ० १९५० १४ । "ज्ञानमाय मतिः समा चिन्ता चामिनि- बोधनम्" । लघीयन०प० ३ छो०१॥ 8 "प्राह नामयोजनाच्छेषं श्रुतं शब्दानुयोजनात्" । लघीयन० ५० ३ छो० १ । “अविसंवादस्मृतेः फलंय हेनुसाद प्रमाण धारणा स्मृति(स्मृति.) संज्ञाया. प्रत्यवमर्शस्य, संज्ञा चिन्तायाखर्कस्य, चिन्तामिनियोधस्यानुमानादेः प्राक् शब्दयोज- नाच्छेषं श्रुतज्ञानमनेकामेदम्-कधीयन० खो० ० लि. पृ० १ वि० ५० ११ । "प्राइ नामयोजनाच्छेषम्” इत्याद्या- कलई पद्यमादाय विद्यानन्दिना चर्चितम्-१,२० तत्त्वार्थ० छो० वा० छो० ८४-८८ । विशेषा० गा० १६२ १०९७ । १० विशेषा० गा० ३९६-४०१ पृ० ११६-२२९ ॥ १,१३ तत्त्वार्थः व्या० पृ०७४ पं० १२- ११ सत्वनि-पा० बामा० मा बिना। १२ "लिश-लिनिधिषणयो."-०२० टिक। १३ "मति-श्रुतयोः वरूपविभागपा भूयसी चर्चा शास्त्रेषु दृश्यते, ततो विशेषार्थिना विशेषावश्यकमाव्य-ज्ञानविन्दु- वोऽबसेया-विशेषाव. भा० गा० १५-१७५ पृ०६३-१०६ । ज्ञानवि० पृ० १३६ द्वि०-१३८ द्वि० तथा १४२ द्वि०-१४३ दिन - १०१० ·1 - ५५४ द्वितीये काण्डे, [प्रत्यक्षेत्रमायचादिनः चार्वाकवानुमात्रामाण्याशवा] अनाचार्वाकाः भवतु सांव्यवहारिकं विशदमध्यक्षम् अनुमानादिकं तूपचरितरूपत्वाद्विषया भाषाचं प्रमाणमनुपपञ्चमिति कथं शब्दसंयोजनात् श्रुतं स्मृत्याद्युपपत्तिमत् । तदुक्तम्-"प्रमाण- स्यागौणत्वादनुमानादर्थनिर्णयो दुर्लभ तथा "अनधिगतार्थपरिच्छित्तिः ५प्रमाणम् ।। मचानुमानमर्थपरिच्छित्तिखभावम् तद्विपयामिमतस्य सामान्या- देरथस्यामावात् । भावेऽपि यदि विशेषस्तद्विपयोऽभ्युपगम्यते तदा तत्र हेतोरतुगमाभावा अथ सामान्य तद्विषयस्तदा सिद्धसाध्यताप्रसक्तिः । तदुक्तम्-"विशेपेऽनुगमामावः सामान्ये सिद्ध- साधनम् ।। इति । किच, व्याप्तिग्रहणे पक्षधर्मतावगमे व सत्यनुमान प्रवर्तते न व व्याप्तिग्रहणमध्यक्षता संभवति तस्य सन्निहितमात्रार्थग्राहकत्वेन सकलपदार्थाक्षेपेण १० व्याप्तिग्रहणेऽसामर्थ्यात् । नाप्यनुमानं तब्रहणक्षमम् तस्यापि व्याप्तिग्रहणपुरासरतया तत्र प्रवृत्ते अनुमानात् तब्रहणेऽनवस्थेतरेतराश्रयदोपप्रसके । प्रत्यक्षानुमानव्यतिरिक्तस्य च व्यातिप्राहकत्वा- योगात् विशेषविरुद्धानुमानविरोधयोश्च सर्वत्र सुलमत्वात् कुतोऽनुमानस्य प्रामाण्यम् ! [सौगतैरनुमानप्रामाण्यसमर्थनेन चार्वाकाशङ्काया प्रतिविधानम् ] पत्र प्रत्यक्षानुमानप्रमाणद्वयवादिनः सौगताः प्रतिविद्धति-प्रमाणेतरसामान्यस्थितेः पखुद्धि- १५ परिच्छित्तेः खर्गापूर्वदेवतादिप्रतिषेधेस्य चाकृतलक्षणामिः खसंवित्तिभिः कर्तुमशक्तेः प्रमाणान्तर सनावः सिद्धः । यच्च 'प्रमाणस्यागौणत्वात्' इत्युक्तम् तत्र यद्यगौणत्वमनुपचारितत्वमभिप्रेतं तदानुमानमप्यनुपचरितमेव अस्खलितबुद्धिरूपत्वात् अथ धर्मिधर्मसमुदायस्य साध्यत्वे हेतो. पभधर्मत्वम् अन्धयो वाऽसंभवीति धर्मिणः साध्यत्वं पक्षधर्मत्वप्रसिद्ध्यर्थं धर्मस्य चान्वयसिद्ध्यर्थ- मुपचरितमित्युपचरितविषयत्वादनुमानमुपचरितम्, असदेतत्; यतो यत्र धर्मिणि धूममात्रमग्नि- २० मात्र व्याप्तमुपलभ्यते तत्रैवाग्निप्रतिपत्तिर्मवन्ती लोके दृश्यंत इति कस्याबोपचार समुदायस्याप्येवं साध्यत्वं सिंध्यत्येव । यदाह "केवल एव धर्मो धर्मिणि साध्यस्तथेएससुंदायस्य सिद्धिः कता भवति', ] इति । पुनरप्युक्तम्- "धर्मस्याव्यभिचारस्तु धर्मेणान्यत्र दर्यते। तत्र प्रसिद्ध तयुकं धर्मिणं गमयिष्यति ॥" इति। २५ न चानुमानविषये साध्यशब्दोपचारे अनुमानमुपचरितं नाम । न चागौणत्वादभ्रान्तत्वात् प्रमाण- स्वानुमानस्य च भ्रान्तत्वादप्रामाण्यम् भ्रान्तस्याप्यनुमानस्य प्रतिवन्धवलादुपजायमानस्य प्रामाण्य- सिद्धः । तथाहि-प्रत्यक्षस्थापि अर्थस्यासंभवेऽभाव एवाव्यमिचारित्वलक्षणं प्रामाण्यम् तच्च साध्य- प्रतिवद्धहेतुप्रभवस्थानुमानस्याप्यस्तीति कथं न प्रमाणम् । तदुक्तम्- - 1 १ प्रत्यक्षकप्रमाणसमर्थनप्रवणं चार्वाकमत प्रमेयकमलमार्तण्डे द्रष्टव्यम्-पृ० ४५ द्वि० ५० ५। १ पृ० ७० ६०२७ टि. १। "तथा चाहुः-प्रमाणस्यागौणवादनुमानार्थनिश्चयो दुर्लभ "-न्यायमा० आ० २ पृ० ११८ ० २१ ॥ ३ "विशेषेऽजुगमाभावात सामान्य सिद्धसाधनात् । तद्वतोऽनुपपञ्चलादनुमानकया कुतः" । ज्यायमा० आ० १ पृ० ११९५० ४-५ । "येऽपि मन्यन्ते-विशेषेऽजुगमाभाव सामान्य सिद्धसाध्यता"--1,१,५ शाखडीपिका पृ० १५.१०॥ ४ अत्रायें कारिकेयं पर्वते-"तदु धर्मकीर्तिना- प्रमागेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गते । प्रमाणान्तरसम्दावः प्रतिषेधाच कस्यचित्”-प्रमाणप० पू०६४६०३६-३८ । प्रमेयक० पृ० ४६ दि० ५० ५। "तथा बोकं सौगतैः” इति कुलोद्धृतोऽयं श्लोक प्रशस्वपादकन्दल्याम्-पृ० १५५' पं० १७-१७ | "धर्मकीर्तिरप्येतदाह" इति निर्दियोद्धृतोऽयं श्लोक' प्रमाणमीमासायाम्-१-१-११ पृ० १४ पं० १४ ॥ ५-घस्याक-आ० हा० वि० । ६० पृ०६०४। ७ धर्मत्वं प्र-मा० मा० आ० हा० वि०। "साध्य- धर्म"-.टि. "लिग्रस्याव्यभिचारस्तु धर्मेणान्यत्र दृश्यते । तत्र, प्रसिद्ध तयुक्तं धर्मिण गमयिष्यति ॥” न्यायवा० ता० टी० पृ० , १८०६०५ । ५ ·शानमीमांसा। १५५ "अर्थस्थासंभवे भावात् प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता। प्रतिवद्धसमावस्य तद्धेतुत्वे समं द्वयम् ॥[ . • ] इति। तेन 'अनधिगतार्थपरिच्छित्तिः प्रमाणम्' इत्यादि यदुकम् तदप्यपास्तम् । यतः सर्व एव प्रेक्षावान् प्रवृत्तिकामा प्रमाणमन्वेपते प्रवृत्तिविषयार्थप्रदर्शकम् । अर्थक्रियासमर्थश्चार्थः प्रवृत्तिविषयः । अना- गतं च प्रवृत्तिसाध्यमर्थक्रियासामर्थ्यमर्थस्य नाध्यक्षमधिगन्तुं समर्थम् भाविनि प्रमाणव्यापारासंभ-५ वात् तत् कथमस्यार्थपरिच्छेदमात्रात् प्रामाण्यं युक्तम् ? अतः खविषये अध्यक्षं तदुत्पत्या यत् पूर्व मया प्रबन्धेनार्थक्रियाकारि प्रतिपन्नं वस्तु तदेवेदम्' इति निश्चयं कुर्वत् प्रवर्तकत्वात् प्रमाणम् अनुमानेऽपि चैतत् समानम् यतोऽर्थक्रियाकारित्वेन निश्चितादर्थात् पारम्पर्यंणोत्पत्तिरेवाव्यमिचारि- क्षणं प्रामाण्यमनुमानेऽप्यध्यक्षवत् कथं नाविप्रतिपत्तिविषयः प्रतिपद्यत एवं चायनुमानस्य तदुत्पत्त्या वाह्यवहयध्यवसायेन लोकोऽध्यक्षवत् प्रामाण्यम् । अथाध्यक्षमपि प्रमाणं नेष्यते वहि १० लोकप्रतीतिवाधा भवन्तमनुवाति अध्यक्षानुमानयोः प्रमाणतया लोके प्रतीतत्वात् । न च नाध्य- क्षानुमानयोः प्रामाण्यमसामिनि पिध्यते किन्तु विलक्षणं चतुर्लक्षणं वा लिङ्गं न केनचित् प्रमाणेन भवतः प्रसिद्धमिति पर्यनुयोगे यद्यनुमानं साधकमभिधीयते ततस्तत्रापि स एव पर्यनुयोग इत्येवं सर्वत्र पर्यनुयोगपराण्येव बृहस्पतेः सूर्वाणीति वक्तव्यम् यतः पक्षधर्मात् तदंशव्याशात् प्रमाणतोऽच- मतात् साध्यप्रतिपत्तिरनुमानम् पक्षधर्मतानिश्चयश्च कचित् प्रत्यक्षात् कचिचानुमानात् यत्राप्यनु-१५ मानात् तनिश्चयस्तत्रापि नानवस्थादिदूपणम् प्रत्यक्षादेव कचित् तनिश्चयादनवस्थादिदोपव्यावृत्तेः दंशव्याधिनिश्चयश्च कार्यहेतोः कस्यचित् खभावहेतोश्च विशिष्मत्यक्षादेव | खभावहेतोरप्यनि- स्यत्वस्थाध्यक्षेणैव प्रतिपत्तेस्तन्निबन्धन एव तन्निन्धयः । अध्यक्षावगतेऽपि च क्षणिकत्ने तयवहार- साधनाय प्रवर्त्तमानमनुमानं न वैयर्थ्यमनुभवेत् शिशपात्वाद् घृक्षत्वानुमानवत् । न च सत्व-क्षणिक- त्वयोस्तादात्म्ये सत्त्वनिश्चये क्षणिकत्वस्थापि निश्चयात् तदनिश्चये वा सत्त्वस्याप्यनिश्चयात्-अन्यथा २० तत्तादात्म्यायोगात्-क्षणिकत्वानुमानवैयर्थ्यम् यतो निश्चयापेो हि गम्यगमकभावः निश्चयश्चानुभ- धाविशेपेऽपि सत्त्व एव न क्षणिकत्वे सदृशापरापरोत्पत्यादन्तिनिमित्तस्य सद्भावात् विपर्यये बाधकप्रमाणवृत्या सत्त्व-क्षणिकत्वयोस्तादात्म्यसिद्वर्वाधकप्रमाणस्य च प्रतिवन्धसिद्धिरध्यक्षत इति नानवस्थादिदोपः। न च निर्विकल्पकं व्याख्या प्रतिवन्धग्रहणाक्षमम् विकल्पोत्पादनद्वारेण तस्य तत्र सामर्थ्याभ्युपगमात् । न चाप्रमाणकेन परः पर्यनुयुज्यते धादिप्रतिवादिनोः पर्यनुयोगस्य प्रमाणत्वे-२५ मासिद्धेः। अथ यथा वचनात्मकमनुमान न वचः प्रमाणम् अथ चाऽनेन वचा परान् प्रतिपादयति तथाऽप्रमाणकेन पर्यनुयोगः क्रियत इत्ययुक्तमेतत् यतो वचनाद् द्वयोरप्यर्थभत्रीतिः प्रमाणभूतैवोत्य- द्यतेऽर्थपरिच्छेदकत्वात् फेवलं वचरधिगमस्य निष्पन्नत्वात् ममाणं नोच्यते न पुनरप्रमाणं भवति अप्रामाण्ये वा द्वयोरप्यप्रमाणमिति फैथं तथार्थप्रतीति.? यदपि 'परप्रसिद्धनानुमानेन तदेव निषि- ध्यते' इत्युच्यते तदप्येतेनैव निरस्तम् । यच्च तद्विपयस्य सामान्यादेरमावादनुमानमप्रमाणम्' इत्यु-३० कम् तदप्यतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसाधकत्वेनानुमानस प्रतिपादनात् प्रतिविहितम् यथोत्तय व सामान्यस्यायोगव्यवच्छेदेन प्रतिनियतदेशादिसम्बन्धितयाऽनुमानेन प्रसाधनात् । 'विशेषेऽनुगमा- भावः सामान्य सिद्धसाधनम्' इत्यपि प्रतिविहितमेव । अवगततादात्म्यतदुत्पत्तिप्रतिवन्धस्य च लिङ्गस्य साध्यगमकत्वे विशेपविरुद्धानुमानविरोधयोः सहभावदर्शनमात्रप्रतिपन्नाविनामावलिङ्गमम- १"प्रमाणहेतुत्वे वृ० टि०।२० १७६०९॥ तत्वस पनि पृ० ७५ पं० २७ । आसप० पृ.४३ ६० १६११-१-११ प्रमाणमी० पृ० १४० १६॥ ३ पृ० ५५४ ५० ४। ४ "प्रत्यक्षय-टि।५-पचिर्चि- । ६ववा-३० वा. वा. विना। लोकेऽ-वृ० विना। लिग के-10 बा० मा० मा० विना । ६ पृ०६९ ३० ३९ । "परपर्यनयोगपराणि हि बृहसतेः सूत्राणि, इति वचनात -प्रमाणप ३०१। १. "प्रत्यक्षनिवन्धन-" वृ० टि.। ११- पर्य-चा० घा० । । १९-नव-माणमा० विना। १३ "वचनात्मक हि अनुमान परार्थ ततस्तस्यैव प्रमाणं न वक्तु । बच्चा चात्माप्रमाणेनापि पर प्रतिपादयति-पृ०1० टि० । १४ निलोत्पन्न- सा कथं वितथाथै प्र-भा० मा0 1 45 F०/५५४५० ५। १७ पृ० ५५४ ५००। .

·५५६ द्वितीये काण्हे- वयोः कथमवकाशः १ तेन 'विशेषविरुद्ध त्याद्यप्यसगतमेव अतोऽनुमानस्यापि प्रामाण्योपपत्ते "प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणम् । ] इति चाफिमतमयुक्तम् । अब च- "पक्षधर्मस्तदेशेन व्याप्तो हेतुस्लिधैव सः। अविनामावनियमावेत्वामासास्ततोऽपरे। ५इति वचनात् पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्त इति लक्षणनिर्देश हेतुरिति लक्ष्यनिर्देशः विधैव स हेतुरिति तत्प्रमेदनिर्देशः। १० ५५४ ६०१२॥ २ क्षचित क्वचित् खण्डितोऽपि हेतुबिन्दुतकैटीकागत. पाठ. समानप्रायत्वेन परसरशुद्धीकरण-तुलनयोरुपयोगिता सटिप्पणिकत्वेन च अर्यवैशधोपयोगितया ताडपत्रप्रत्युपलब्धावस्थ एवान समुझियसे- *ष चार्य. पक्षधर्मस्वदेशेन व्याप्ती हेतु कस परीक्षा "पि च व्याप्ती सत्सा क्षेत्र नियत भवतीत्यभिप्रायवतः विपर्ययव्याप्ति प्रदर्शयितुमिदमुक्तम्- "हलामासस्ततोऽपरः" इति तत्रैतत् स्यात् क्षणिकविपक्ष""विपर्ययेण व्यासिधिको प्रमाणवशादवसिता इह तु विसङ्ख्यावामानामर्याना हेखामासत्वेन व्याप्ति कतरेण प्रमाणेनावसितेत्सव अविनामावर नियमात इति । विविधहेतुव्यतिरिक्त लिङ्गवयोपगवे शक्षामाने वावस्तुनि पक्षधर्मवासद्भावेऽप्यविनाभावाभावा.. तथा च वक्ष्यति- "नस त्रिविधाटेतोरन्यत्रातीसत्रैव नियत उच्यते" इति । अविनाभाववैकल्यं च हेलामासलेनासिक्षविरुद्धानेका न्तिकसामान्य" गव्याप्त प्रमेयवादी निश्चितमिति हेलामासने साध्येऽविनामाववैकल्यं समावडेत. अविनाभाववैकल्य त्रिविधहेतुव्यतिरिक्तखादेव त" गता नापि हेतुत्वं तेषु निषिध्यमानं केवळ व्यामोहात हेतुलमन्यत्र प्रसिद्धमेव तत्राणे पितमाशहितं वा तद्विरुद्धोपरम्भादपसार्यते । तत् किमुच्यते" विनः कथं विरोध इति न च सहानवस्थानलक्षण एवं विरोधो येन तन्याय. सर्वत्रोपवर्धेत । नाऽपि यद् यत्र प्रतिषिच्यते तस तत्रैव विरोध प्रति) पत्तव्यो येन "कयाम, सत. केनविद् विरोधगति." इति चौधेत । नहि नात्र शीतस्पोऽमेरिति साध्यधर्मिण्येव शीतस्पर्शस्यामिना विरोध "न्यो यथा खायान्यन प्रतीतविरोधस्यामिना साध्यधर्मिणि निषेध तथा हेलामासलोपसम्भाइ हेतुत्रयबाह्य वर्थेषु हेनुखनिरास तोऽपि च लाक्षणिको विरोध. प्रतीयते । यया क्षणिकलेनाक्षणिकलस्य वस्त्र वस्तुनि क्वविदप्यसम्भवात् । भावेन वा यद्वदमावस सर्वसनि "क्षणस्येत्सल दुर्मतिविसन्दितेष्वत्यारेणेति स्थितमेतत्-त्रित्वे हेतुत्वं नियम्यमान कानुपलन्धितः, सिद्धम् । तथाहि-तादात्म्य-तदुत्पत्तिभ्यामविनामावो व्याप्त', तयोखनावश्यंभावात् । तस्य च तयोरेख भावादवाद- खभावस्थातदुत्पत्तेश्य । या तदव्यभिचारनियमामावाद । कार्यकारणभावाद्वा खेमावाद्वा नियामकात् । अविनामावनियमोऽदर्शनीच न दर्शनीत् ॥ नियम क परस्यान्यो परे । अन्तरनिमित्त वा धर्म वाससि रागवत् ॥ इति ॥ संपादिनाऽपि हि रसाटेरबिनामावो न खणाव्यभिचारदारक इति । तत्कारणोत्पत्तिरेवाविनामावनिवन्धनम् । अन्यथा तेदनायत्तस्य तत्कारणानायत्तस्य वा तेन "नाया सर्वस्य सवात्यैरविनाभाव स्यात्, अविशेषात् । एकार्थसमवायनिमित्तो परसादेरविनाभाव इति चेत्, मनु समवायोऽप्यधार्या "भूतानामुपवर्ण्यते । स चाधाराधेयमावस्तदात्मानुपकारेऽतिप्रस- तो न सिध्यतीत्येकसामध्यधीनतेवैकार्यसमवाय योऽन्यो वा वस्तुभूत सबन्धोऽसम्भवी तथा सम्बन्धपरीक्षायः विक्षरत शास्त्रकता प्रतिपादितमेवेति तत एवावधार्यम् । अस" न वा जन्यजनकभावे तादात्म्ये वा तेनैवाविनामावो, नान्येनेत्यान्न वस्तुखमावरेवोत्तर वाच्यम् । ये एवं भवन्ति नानामि का इति चेत्, आकस्सिकसहि स वस्तुना खभाव इति न कस्यचिन्न स्यात् । न अहेतोर्देशकालाव्यनियमो युक्तः । नहि नीयत न था यस यत्र किश्चिदायत्तमनायचे अन्यथा विशेषाभावादिष्टदेशकालद्रव्यवदन्यदेशादिभाव. केना" यद् येनाविनाभूतं श्यते तस्य तेनाव्यभिचारकारण तत्त्वचिन्तकरमिषानीयम्, न तु पादप्रसारिकाऽवलम्बनीया । तच्चाव्यभिचारकारणम् पयोझादन्यन युज्यते इति साविकका न हेतुलक्षणभाव' इति । तथा बाह- १ त्रित्वे । २ भवतोऽन्यमावेऽमावलक्षणः । ३ शीतसर्शस । ४ सयो"()निबहेतु। ५ अविनाभावे ६ तादात्म्यात् । सायेन । ८ साधनस्य । विपक्षे । १० सपक्षे । ११ साधनस्य । १२ तादात्म्य तदुत्पत्त्यमावे। १३ साध्ये। १४ मुद्रादि । १५ निवजादिके। १६ एकसामग्रीप्रतिबन्धाभावे । १७ साच्या, नायत्तस। १४ साध्यकारणानामतस। १९ अधेयस परसादेरनुपकारे २० पर"। २१ प्रतिषछ ।

·ज्ञानमीमांसा ५५५ अथ हेत्वन्तरामावनिश्चये निधैव स इति नियमो युक्तः प्रतियोग्यमावनिश्चयसापेक्षत्वाद् .. - संयोग्यादिषु येवस्ति प्रतियन्धो न तादृशः । न ते हेतव"व्यभिचारस्य संमवात् ।। इति ॥ मन्त्र प्रयोगः यस्य येन सह तादात्म्यन्तदुत्पत्ती न खो न स तदविनाभावी, यथा प्रमेयत्नादिरनित्यलादिना न, नखश्च केन तादात्म्यतदुत्पत्ती स्वभावकार्यव्यतिरेकिणामानामिनि व्यापकानुपलब्धिः । खभावानुपलब्धिस्तु खभावहेता- वन्त वितेति तस्या लक्षण एवं प्रतिबन्धः । व्यापाकारणानुपलब्धी तु तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिबन्धवशादेव व्याप्यकार्ययोनिवृत्ति साधयत "तू तन्मीत्रसम्बद्धः स्वभावो भावमेनै था । निवर्तयेत् कारण वा कार्यमव्यभिचारतः ॥ इति ॥ तदेवं हेतुलक्षणं संख्यानियमस्तदुपदर्श मन्त्र लोके निर्दिष्टमिति । अथवा त्रिधैव स इति स पक्षधर्मनिप्रकार एव प्रभावकार्यानुपलम्माख्यस्तदंशेन व्याप्तो नान्यः ।' त्रिप्रकारस्तदंशेन व्याप्त एवेति सम्बन्धः । कि कारणम् । अविनामाव- 'यमात् । अविनाभावस व्यासे. त्रिविध एव पक्षधर्मे नियम्यमानस्य च पक्षधर्मस्याविनाभावे नियमात । तेन च रावकार्यानुपलम्मामकत्रिविधपक्षधर्मव्यतिरिका न तदंशेन व्याप्ता । त्रिविधश्च कार्यखभावानुपलब्विरूप. पक्ष- वर्मस्वदेशेन व्याप्त एवेति न तस्याहेतुत्वमित्युकं भवति । ततत्रिविधहेतुवाहयेष्वविरोधाद्धेनुव्यवहारं कुर्वन्त. त्रिविधे 7 हेतापविनामावस्यावश्यम्भावादहेनुसमाचक्षाणा निरखा भवन्ति । तत्रेतत् स्यात् हेलाभासानामवि "हि कथितम् । न कार्यसमावयोविधिसाधनवान प्रतिषेधे साध्ये व्यापारः अनुपलब्धितोऽपि न हेवन्तराभावनिश्चयो यतः सा तुर्दाऽवस्थिता खभाव"व्यापकानुपलब्धयो विरुद्धविधिवेति । तत्र तुल्ययोग्यतारूपस्यैकज्ञानसंसर्गिणः खभावानु. "लब्धिरन्योपलब्धिरूमा अभावव्यवहारहेतुरिष्यते । म"""तरमत्यन्ताभावतयोपगतमनुन्तिरूपम् यदि हि स्लादेशा- ईनिषेध एवास्य स्यात् नात्सन्ताभावः । कारणव्यापकानुपलब्धी तु सिद्ध कार्यव्याप्यव्यापकभावे भवतः । न च वन्तरेऽसन्तासत्तयाजीकृते प्रकारोऽयं सम्भवति तत् कथं ते तदभावं गमयिष्यतः । विरोधोऽप्यविकल वतोऽन्यमावेऽभावादवगम्यत इति विरुद्धोपलब्धिरम्यसम्भविनी । सम्भवे वा कारणानुपलब्ध्यादीनां कथमसन्तनिषेध.? त्याशमाह-"हलाभासास्ततोऽमरे" इति । ततस्त्रिविधावेतोरपरेऽन्ये हेलाभासा यतस्ततनिधैव स इति । एवं मन्यते-- हये यत्रै नियम्यते विपर्ययेण तद्विपक्षस्य व्याप्तौ स नियमः सिध्यति । यथा यत् सत् तत् क्षणिकमेवेति । सत्वस्य क्षणि- के नियम उच्यमानः सत्त्वविपर्ययेणा"खेन क्षणिकविपक्षस्याक्षणिकास्य व्याप्तौ सिध्यति । एवमिहापि त्रिने हेतुनियम्य- मानो हेतुविपर्ययेण हेलामासखेन निसंख्या वा“स व्याप्तौ त्रिसंख्यायामेव नियतो भवति । ततत्रिविधहेतुव्यतिरिका- सामाना हेलामासता दर्शयति । तेन खमावविरुद्धोपलव्य""भावानुपलम्भव्यतिरिकानामर्थानां हेतुनामावनिश्चय ।। हेतुतदाभासयोध परसरपरिहारस्थितलक्षणतयैव विरोधोगक्षणप्रतीतिकाल एव प्रतिपन्नः तदात्मनियतप्रति- "सज्ञानादेव तद्विपरीतस्यान्यतया तदाभासताप्रतीतेः परसरमितरेतररूपाभावा "यात् । तत्र त्रिविघहेतुव्यतिरिक्तेष्वर्षेषु लाभासनमुपलभ्यमानं खविरुद्ध हेतुलं निराकरोति । वे च हेतुभयवाया अर्था नासन्तासत्त"मिधानीयम् तत्र शिष्याणा तिव्यवहारनिवृत्तय इत्याह "हलामासावतोपरे" इति । तत. पक्षधर्मस्वदेशेन व्याप्त इति हेतुलक्षणादपरे 'अक्षणविकला हेलाभासा गम्यन्त एवेति न तलक्षणमुच्यते । तथाहि-पक्षधर्म इत्युके यत्र पक्षधर्मता नास्त्रि न स हेतुखदशेन याप्त इति वचने यत्र तदंशव्याप्तिविरहो विपर्ययव्याप्तेापकस्य वा तनावश्यम्भावामावातू वे हेतुरूपविकलतया हेत्वाभासा 'असिद्धविरुवाऽनेकान्तिका गम्यन्त एव । तथाहि-यालेक्षणो योऽयं शिष्यस्य व्युत्पादित तल्लक्षणविरहिते न तस्यवहार स्वयमेव प्रवर्तयिष्यय परिहारेणव तद्रूपप्रतिपत्तरिति न तन यनः फलवान् भवति । यत्त्वन्यत्र हेत्वामासन्यु- पादनं तन्मन्दबुद्धीनधिकृत्य इदं तु प्रकरण विपुलमतीनश्यि प्रणीतम् "संक्षेपत." इति वचनात् । त एव हि संक्षेपोक यथावदवगन्तुं क्षमाः न मन्दमतय तेषां विखराभिधानमन्तरेण यथावदर्थप्रतिपत्तेरभावात् । अत एवार्थाक्षिप्तोपन्यास- पूर्वकमेव हेत्वाभासलक्षणं तत्रोपवर्णितमिति । तदत्र व्याख्याने हेतुलक्षणं १ हेतुसंख्यानियमा १ तस्य च त्रिविधस्स हेतुत्वावधारण ३ तदुभकारण ५ मिटनिर्देशा..." हेत्वाभासलक्षणानमिधानकारणं चेति ६ षडा, लोकेन निधि इति -हेतु० टी० ताकि पृ० ४ ३-०१२। १२"दि। २३ निस्सादिक । १४ व्याप्यं कृतकलादिकम् । २५ चार्वाका । २६ तुल्यं ल"तो योग्यताक्रम यस्य । २७ एकज्ञानसंसर्गिव" । २८ हेतुलम् । १९"""योगले। ३० हेतु-- ३१यप । ३२ तस्योमयस हेतुसंख्यालियमय हेतुत्वावधारणस्य च कारण अविनाभावनियम इत्येत। ६ -- -- .

·द्वितीये काण्ड ५८ भावेषु सावधारणेनिश्चयस्य । उकै च- "अयमेवेति यो वेष भावे भवति निर्णयः। नैप वस्वन्तराभोवसंवित्त्यनुगमारतें इति। नव हेत्वन्तरामा प्रत्यक्षसमधिगम्यः तस्याभावविषयत्वविरोधात् । नाप्यनुमानतः तस्य ५त्रिविधलिङ्गप्रभवत्वोपवर्णनात् कार्यसमावयोश्च विधिसाधकत्वेनाभावे साध्ये व्यापारासंमवाद अनुपलब्धेश्य हेत्वन्तरामावनिश्चये चतुर्विधाया अन्ययोगात् । तथाहि-वभावानुपलब्धिर्हान्योप लब्धिरूपा तुल्ययोग्यतारूपस्यैकज्ञानसंसर्गिणोऽभावव्यवहारहेतुरभ्युपगम्यते । न चात्यन्तासत्त- योपगतं हेत्वन्तरमुक्तखभावम् तथात्वे देशादिनिषेध एव तस्य भवेत्रात्यन्ताभावः। कारणब्यापका- उपलब्ध्योरपि कार्यकारणव्याप्यव्यापकमावसिद्धौ सत्यां व्यापारम्न चात्यन्तासतो हेत्वन्तरस्य १० किञ्चिद् वस्तु कारण व्यापकं वा सिद्धं येन तयोस्ता व्यापारो भवेत् । विरुद्धविधिरप्यासंभवी, यतो विरोधोऽविकलकारणव भवतोऽन्यमावेऽभावादवसीयते न च हेत्वन्तरेऽत्यन्तासत्ययं प्रकार समवति समवे वा न कारणानुपलब्भ्यादीनामात्यन्तिकनिषेधहेतुतेत्याशङ्याह-"हेत्वाभालास्ततो- परे" इति । तदंशव्यतिवचनेनान्वयव्यतिरेकयोरमिधानात् ततः पक्षधर्मत्वान्वयव्यतिरेकलक्षण कार्यस्वभावानुपलब्धिस्वरूपानिविघावेतोरपरेऽन्ये हेत्वाभासा यतस्ततः "विधैव स" इति । १५ अयममिमाया-भित्वे हेतुर्नियस्यमानो हेतुर्विपर्ययेण हेत्वामासत्वेनं त्रिसंख्यावाह्यस्यार्थस्य व्याप्ती विसंख्यायामेव नियतो भवति । यथा सत्त्वलक्षणो हेतुः क्षणिकेषु नियम्यमानः सत्त्वविपर्ययेणासत्वेन अणिकविपक्षस्याक्षणिकस व्याप्ती नियतः सिध्यतीति त्रिविघहेतुव्यतिरिक्वेष्वर्थेषु, हेत्वाभासतो. पदर्शनम् । इह च विरुद्धोपलब्ध्या कार्यखमावानुपलम्मव्यतिरिक्तानां भावानां हेतुत्वाभावनिश्चयः हेतुतदामासयोश्च परस्परपरिहारस्थितलक्षणतैव विरोधः प्रतिपन्नः हेतुलक्षणप्रतीतिकाल एवं २० तदात्मनियतप्रतिमासज्ञानादेव तद्विपरीतस्यान्यतया तदामासताप्रतीतेः परस्परमितरेतररूपामाव- निश्चयात् । तेन हेत्वाभासत्वं त्रिविघहेतुव्यतिरिक्तेषूपलन्यमानं खविरुद्ध हेतुत्वं निराकरोति । न चात्यन्तासत्वेन हेतुत्रयवाह्यार्था अभ्युपगताः केवलं हेतुत्वमन्यत्र प्रसिद्धमेव तेषु व्यामोहादध्यारों पितमाशङ्कितं वा तद्विरुद्धोपलव्धेः प्रतिषिध्यत इति कथम् "अत्यन्तासंमविनो न विरोधगतिः" इति दूपणम्। सहानवस्थानलक्षणवत् परस्परपरिहारस्थितलक्षणस्यापि विरोधस्य २५भावे सर्वत्र तश्यायोपवर्णनमसंगतमेव । अन्यत्र च प्रसिद्धविरोधयोः शीतोष्णयोरिव हेतुतदामासयो- हेतुत्रयवाह्येष्वथेषु हेत्वाभासत्वोपलम्माद्धेतुत्वनिरासो यथानावुष्णस्पोपलम्मात् शीतस्पर्शनिपेत्र इति न क्वचित् साध्यधर्मिण्येव विरोधः प्रतिपत्तव्यः । अत्यन्तासतोऽपि च लाक्षणिको विरोधोऽव- गम्यत एव यथा भावेन सर्वशक्तिविरहलक्षणस्याभावस्य ! कुतः पुनः प्रमाणात् निसंख्यावाह्याना- मर्थानां हेत्वामासत्वेन व्याप्तिरवगतत्याशझ्याह-"अविनामावनियमात्" इति लिङ्गवयाऽऽशवयमाने ३०विविधहेतुव्यतिरिक्तऽय पक्षधर्मतासद्भावेऽप्यविनामावस्याभावात् । वक्ष्यति च-नसे विविधा खेतोरन्यत्रास्तीत्यत्रैव नियत उच्यते" 1 इति हेत्वाभासत्वेनासिद्धविरुद्धानेकान्तिक सामान्यधर्मेण व्याप्तमधिनाभाववैकल्यं प्रमेयत्वादाववगतमिति हेत्वाभासत्वे साध्ये तत्वभावहेत: त्रिविघहेतुव्यतिरिकत्वादेव तदन्येषामविनाभाववैकल्यं व्यापकानुपलब्धेः सिद्धम् अविनामावस्य तादात्स्य-तदुत्पत्तिभ्यां व्याप्तत्वात् तयोरेव तस्य भावात् तत्र च तयोरवयं भावादतदुत्पत्तेरता ३५ त्वभावस्य च तदनायततया तदव्यामचारनियमाभावात् । उकंच- "कार्यकारणभावाचा खभावाद्वा नियामकान् । अधिनाभावनियमोऽदर्शनान न दर्शनात् ॥ १-णस्य नि-चा० घा०। -भावः समा० मा० । पृ०४९ ६० १३ । ३-४-५ ० ५५६ 4०३-11 "अपि तु अन्यत्र पर्यन्तरे"-० टि. "परस्सरपरिहारस्थितिलक्षण"-१०० टि। ८ पृ० ५५६ पं० ४ । ९ "अविनामाव"-१० ल० टि० । १०-हेतु त्रि-पा० वा०। । "अविनामावस्य"- टि०। १२-त् अत्र वा० वा० मा० मा० । १३ तादात्म्य-तदुत्पत्यो "-३० स० टि-1 ११-यमोद-भाक मा० विना । ४०७६ ५० १७॥ तत्त्वसं० पछि० पू० १० १०२० । "नियमोऽदर्शनाम तु दर्शनात प्रशस्तके. पृ. ३०७ ६० ८ । न्यायवा० ता० टी० पृ०१५८ पं० २४ । नयनप्रसादिन्या विमुख्या व्याख्यायाम् "तदप्युक कीर्तिना" इत्युमिल्यायं लोक उसृतोऽस्ति पर तत्र "पदर्शनास तु दर्शनात्" इति चतुर्थ चरणम्-पृ० ७१ पं० १८ ॥ . .

·- -- सिद्धः। तदुक्तम्- ज्ञानमीमांसा। ५५९ "अवश्यंभावनियमः कः परस्यान्यथा परैः। अर्थान्तरनिमित्ते वा धर्मे वाससि रागवत् ।। ] इति। याऽपि रसतः समानसमयस्य रूपादेः प्रतिपत्तिः सोऽपि खकारणाव्यभिचारनिमित्ताविनामावनिव- धनेति तत्कारणोत्पत्तिरेयाविनाभावनिबन्धनमन्यथा तदनायत्तस्य तत्कारणानायत्तस्य वा तेनावि- नाभावकल्पनायामविशेषात् सर्वाथैरविनाभावो भवेत् । न चैकार्थसमवायनिमित्तो रूपरसादेरविना-५ भावः तस्य निपिद्धत्वात् । तदुकम्- "एकसामग्र्यधीनत्वाद् रूपादे रसतो गतिः। हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥ इति। तदेवं तादात्म्य-तदुत्पत्त्योरविनामावव्यापिकयोर्यत्रामावस्ताविनाभावाभावाद् हेतुत्वस्याप्यभावः १० "संयोग्यादिपु येष्वस्ति प्रतिबन्धो न तादृशः नते हेतच इत्युक्तं व्यभिचारस्य संमवाद ।। तथा च प्रयोगा-यस्य येन तादाम्य-तदुत्पचीन स्तनस तदविनामावी यथा प्रमेयत्वादिरनित्य- त्यादिना न स्तश्च केनचित् तादात्म्य तदुत्पत्ती खभावकार्यव्यतिरेकिणामर्थानामिति व्यापकानुपल. धिः । स्वभावानुपलब्धेस्तु खभावहेतावन्ताव इति तस्यास्तादात्म्यलक्षण एवं प्रतिबन्धः । कारण-१५ व्यापकानुपलब्भ्योरपि तादात्म्य-तदुत्पत्तिप्रतिबन्धाद् व्याप्यकार्यनिवृत्तिसाधकत्वम् । उक्तं च- "तसात् तन्मानसम्बद्धः समावो भावमेव वा। निवर्तयेत् कारणं वा कार्यमव्यभिचारतः ।। 1 इति। यहा "निधैव संः' इति स पक्षधर्मनिप्रकार एव स्वभावकार्यानुपलम्माख्या तदंशेन व्यासो नान्यः स त्रिप्रकारस्तदंशेन व्याप्त एवेति च सम्बन्धनीयम् । अविनाभावनियमात् अविनाभावस्य व्याप्तेत्रि-२० प्रकार एव पन्नधर्मे नियमात् त्रिविधस्य च पक्षधर्मस्याविनामावनियमात् तेन त्रिविधपक्षधर्मव्यति- रिक्ता न हेतवः । त्रिविधध पक्षधर्मो हेतुरेव तदंशेन व्यास एवेति कृत्वा हेतुलक्षणावगमादेव हेत्वाभासाः ततो हेतुलक्षणयुक्तादपरे अन्ये तल्लक्षणविकला हेत्वाभासा अवगम्यन्त इति न पृथक तल्लक्षणाभिधानम् । तदेवं यथोक्तलक्षणाद्धेतोः साध्यप्रतिपत्तिः खार्थमनुमानम् यथोकहेत्वभिधानं च परार्थमनुमानमिति स्थितम् । एतेन "तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोडष्ट२५ [न्यायद० १-१-५] नैयायिकपरिकल्पितमनुमानलक्षणं प्रतिक्षिप्तम् । १४०७६ ६०१०। २0"- टि। इदं टिप्पणकं संकेतयुकं भाति । तत्र 'अ' शब्देन अविनाभावः । एवमग्रेतनटिप्पणगतेन 'ना' 'त०' शब्देन तादात्म्यतदुसत्तिय सूचिता भाति । ३ "aro" "त" बु० टि। ४-चारिनि-वृ० हा० । ५-धमोनु-भा०। "एकसामन्यधीन सस्मादेस्सतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत्" ।-तत्त्वस० पक्षि० पृ०४१५६०२४। "एकसामन्यधीनस रूपादेरसतो गतिः ।-न्यायवा वा० टी० पृ. १६२६०८ । १-२-११ प्रमाणमी० पृ०६३५० १२ । -त्वव्याप्य-पा० वा० मा० मा० विना | स्वन्धः वा० बा० म०। यदि पा त्रि-मा० मा० ५०५५६ ५०३॥ १० प्रस्तुतस्त्रगतमनुमानत्रैविध्य वात्स्यायनेन द्विधा व्याख्यायि-पारस्या० भा० पृ० १३-२४ । इदं त्रिविधमपि अनुमान प्रत्येकमन्वयविधाद्वयेन व्यतिरेकविधया अन्वय-व्यतिरेकविधाद्वयेन च पञ्चविध सत् काल- त्रयमेदेन पञ्चदशधा भवति । तदेव च प्रतिपनाऽप्रतिपन्नसदिग्ध-विपर्यस्तपुरुषभेदेन षष्टिमेदं जायते । आन्तर्गणिक लेत- दनन्तमेदं भवति इत्यादि सर्वमनुमानविष्यविषयकमतान्तरसमालोचनसहित सविस्तर विवेचन न्यायवार्तिक-न्यायवार्तिक- तात्पर्यटीका-न्यायममरीप्रमृतिग्रन्येभ्योऽवसेयमनुक्रमेण-पृ०४१-५७१४० १५६-१९६१४० १०१-१३५ । नैयायिकवत् सांख्य-जैन-चरकाचार्यानिविधमनुमान प्रतिपकना । वैशेषिकास्तद् विविध मन्यन्ते । मीमासका अपि तद् द्विविधं वर्णयन्ति । यौद्धास्तु पूर्ववदादिभेदनानुमान ने विभजन्ति । तथाहि- सालयकारिकायामीश्वरकृणः "त्रिविधमनुमानमाख्यातम् [का० ५] इत्यनेनानुमानस्य त्रैविध्यमाख्यातवान् । माठर- स्तवृत्तौ त्रिविधपदेन पूर्ववदादिमेदान् व्याख्यातवान् उदाहृतवांश्च सत्कार्यवादसिद्धान्तानुसारेण अत एव साक्ष्य नैयायिकयोः .

·५० द्वितीये काण्डे [अक्षपादीषानुमानसूत्रस विविधा व्याख्यानुपन्यस्य तदीयाजुमानलक्षणस अनेकधा निरूपणम् ] अनचसूत्रे "तत्पूर्वकमनुमानम्" इत्येतावदनुमानलक्षणमित्येके। तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानम्" इति चान्ये । "तत्पूर्व त्रिविधं पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोदृष्टं चानुमानम्" इत्यपरे । आये सूत्र लक्ष्यलक्षणविभागमुपदर्शयन्ति-अनुमानमिति लक्ष्यनिर्देशः तत्पूर्वकमिति लक्षणम् अत्र चैकस्य ५पूर्वकशब्दस्य समानश्रुत्या प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ-न्यायद० १-२-१] सूत्रवत् साधनशब्दस्य लुप्सनिर्देश मन्यन्ते । तत्पूर्वकम् इत्यत्र तच्छध्देन प्रत्यक्षं प्रमाणममिसम्वध्यते । तत्पूर्वक तत्फलं तत्फलपूर्वकं तत्पूर्वकं तदनुमान व्यवैच्छिनत्तीत्युच्यमाने संस्कारे अतिप्रसङ्गः तस्य तत्फल- पूर्वकत्वेऽप्यवोधरूपत्वान्नानुमानव्यवच्छेदकत्वमिति तन्निवृत्तये शानग्रहण कार्यम् अथ प्रत्यक्षसूत्रे शानग्रहणं प्रक्रान्तं वदिशापि सम्बध्यते, नन्वेवमपि ज्ञानरूपं तत्पूर्वक यतो भवति तदनुमानमित्यु- १० च्यमाने स्मृत्यातिप्रसहा द्वितीयलिङ्गदर्शनपूर्विकाया अविनामावसम्बन्धस्मृतेस्तत्पूर्वकत्वात् तजन- ॥ पूर्ववदादानुमानविषयाण्युदाहरणानि अत्यन्त विभिन्नानि वर्तन्ते । उत्तकारिकाव्याख्यायां साङ्ख्यतत्वकौमुद्या वाचसतिमिश्रस्त पूर्ववदादिनिप्रकारमेव सद् वीतावीतमेदेन सगृहीतवान् तत्खरूपं च सविस्तर विकृतवान् । जैनागमग्रन्थेषु भगवती-[श० ५, उ० ४] अनुयोगद्वार [पृ० २१२-२१५ स०] प्रभृतिषु पूर्ववदादिमेदेनानुमा. नविभागः कृतो दृश्यते परन्तु तत्र सामान्यदृष्ट-विशेषोभयमेदमिनं तृतीयमनुमानं साधर्म्यवान्ना ज्ञापितमस्ति । 'प्रत्यक्षं च परोक्ष च' इति सूत्रयन्त श्रीसिद्धसेन-समन्तभद्रादयो जैनतार्किका इममागमिकमनुमानविभार्ग न वर्णितवन्त । चरकसहितायां श्लोकस्थाने अनुमानद्वैविध्यमित्यं प्रदर्शितम्- "प्रत्यक्षपूर्व त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते । पहिर्निगूढो धूमेन मैथुन गर्भदर्शनात् ॥ एवं व्यवस्थन्त्यतीत बीजात फलमनागतम् । दृष्ट्वा धीजात फलं जातमिहेव सदृशं बुधाः ॥ अ०११०२८-२९ पृ. १६१॥ प्रशस्तपादभाष्ये "तत् तु द्विविधम् दृष्ट सामान्यतोदृष्ट " [पृ० १०५] इत्यादिनाऽनुमानद्वैविध्य प्रदर्शितम् । मीमासादर्शने शावरमाव्ये "तत् तु द्विविधम्-प्रत्यक्षतोदृष्टसंबन्ध सामान्यतोदृष्टसंबन्धं च [पृ०४६०९] इत्येवमनुमानद्वैविध्यं प्ररूपितम्। इदमेव मीमासकसमतमनुमानद्वैविध्यं तत्त्वसंग्रहे इत्य निरूपितम्- "वैविध्यमनुमानस्य केचिदेवं प्रचक्षते । विशेषष्ठ-सामान्यपरिउधत्वमेदतः ॥-तत्वस० का० १४२ पृ०४१२ । "कैचिदिति कुमारिलादय " । तत्त्वसं० पछि । अत्राय सविशेषमवयुभुत्सुमिः श्लोकवार्तिकगतोऽनुमानपरिच्छेदोऽव- धारणीयः । जैनागमे सामान्यदध-विशेषदृष्टे अनुमानस प्रमेदौ मीमासकनये तु ते एवानुमानस मेदाविति बोद्धव्यम् । "अत्र हि प्रथम लिङ्गदर्शनं तत प्रतिबन्धसरणम् तत केषाचिन्मते परामर्शज्ञान ततः साध्यार्थप्रतीति तत. प्रत्यक्षलक्षणावसरवर्णितेन क्रमेण हेयादिज्ञानमितीयति प्रतीतिकलापे यथोपपत्ति कार्यकारणभावो वृत्तव्य इत्येवं तत्पूर्वकपदमेव केवलमनुमानलक्षणक्षममिति गुरखो वर्णयाचछु । अन्ये पुन उपमानाद्यतिव्याप्तिब्युदासाय त्रिविधग्रहणं व्याख्यातवन्तः । तत्पूर्वकमनुमानमित्युच्यमाने सति उपमानादी) प्रसाच इति त्रिविधग्रहणम्। न्यायमच० भा० २ पृ० १९६ पं०१३-१० १२५६०२॥ "तदेव लक्षणे कश्चित् सर्व सूत्रमयोजयत् । एवं तु ख्यापितं न स्यात् सूत्रकारस्य कौशलम् ॥-न्यायमा० मा. २ पृ० ११७६०१५॥ २ "प्रमाणतर्कसाधनोपालम्म सिद्धान्ताविरुद्ध पञ्चावयवोपपना पक्षप्रतिपक्षपरिमहो वाद." इति संपूर्ण सूत्रम् । ३ “तानि ते तत् पूर्व यस तदिदं तत्पूर्वकम्" इत्यादिना 'तत्पूर्वकपदस्य व्युत्पत्तिविचारणा न्यायवार्तिके पर्वते- पृ०४३ पं० १९- एषैव विचारणा न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायामपि चर्चिताऽस्ति-१० १५६ ५० २१- न्यायमचर्या तु सेव मजयन्तरेण विशेषविशदतया सुललिततया च निरूपिताऽस्ति-आ० २, पृ० १२६ पं०४- ४ तत्कालपूर्वकं तत्पूर्वकपूर्वक ल० मा० वि० । तत्फलपूर्वकं तत्पूर्वकपूर्वकपूर्वक वा० वा० । तत्फलपूर्वकं तत्पूर्वक पूर्वकं । तत्फलपूर्वकपूर्वक हा० । ५ "विशिनष्टि-०ल टि-1 "यदि प्रत्यक्षपूर्वकमनुमान सस्कारे निर्णये च प्रसय इति । प्रत्यक्षपूर्वको भावनाख्यः स्मृतिहेतु सस्कार निर्णयश्च प्रत्यक्षपूर्वकलादनुमान प्रसन्यत इति । नैष दोष. विज्ञानस्याधिकृतत्वात् । इन्द्रियार्थसधिकों सन ज्ञानमिति ज्ञानाधिकारी चतंत्र इति तेन न सस्कारेऽविप्रसार । निर्णये तु उभयथा" इत्यादि-न्यायवा- पृ०४५५० १६-न्यायवा० ता० टी० पृ० १७०५०१०- इनन्वेवमिहापि मां मां तु ·शॉनमीमांसी। ५६१ फस्यानुमानत्वप्रसङ्ग इति तभिवृत्तयेऽथोपलब्धिग्रहण कार्यम् स्मृतस्त्वनर्थजन्यत्वमर्थ विनाऽपि भावात् । न च विनष्टस्य जनकत्वम् अविनष्टत्वप्रसक्तीनच विनष्टरूपतया जनकत्वम् तदाऽसत्त्वान् । अतोऽर्थोपलब्धियथोक्तविशेषणा यतो भवति तदनुमानम् । एवमपि लैङ्गिकविपर्ययेऽतिप्रसङ्गा यतो गवयविपाणदर्शनाद गोप्रतिपत्तिरुपजायते यद् गोविपाणसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षफलं तत्पूर्वक 'गो' इति विपर्ययज्ञानम् अतस्तजनकस्याप्यनुमानत्वप्रसक्ति तन्निवृत्तये अव्यभिचारिपदमनुवर्तनीयम् ५ एवमपि संशयानजनकेऽतिप्रसनः यतो गोगवयानुयायिलिङ्गदर्शनाद्' 'गौर्गवयो वा' इति संशय उपजायते तज्जनकं च सदृशलिङ्गमानं प्रत्यक्षफलम् तत्पूर्वक संशयज्ञानमर्थविषयं च तजनकस्याप्यनु- मानप्रसक्तिरिति तस्यवच्छित्तये व्यवसायात्मकपदमनुवर्तनीयम् । तथाप्यविनाभावसम्बन्धसरणा- नन्तर तथा चायं धूमः' इति प्रदर्शनशानाद् 'अग्नि' इति वाक्याच नालिकेरद्वीपवासिनो विशिष्ट- देशेऽग्निप्रतिपत्तिरुपजायते न च तस्या अनुमानफलत्वम् शाब्दत्वेन व्यवस्थापनात् तन्निवृत्तयेऽव्यप-१० देश्यपदानुवृत्तिः तथाप्युपमानेऽतिप्रसङ्गः गृहीतातिदेशवाक्यस्य पुंसः सादृश्यशानं वाक्यार्थानु- सरणसहायमव्यपदेश्यादिविशेषणत्रयविशिष्टं समासशिसम्बन्धशीन तत्पूर्वकपूर्वकं जनयदपि नानु- मानम् तत्फलस्याव्यपदेश्यत्वं च श्रूयमाणवाक्याजनितत्वात् । तथानुमानादिपूर्वकाणामसह इति अव्यात्यतिव्याप्ती न निवर्तते ततस्तनिवृत्तये विग्रहद्वयाश्रयणम्-तानि ते च पूर्व यस्य तत् तत्पूर्वकम् । 'तानि इति विग्रहविशेपाश्रयणेन सर्वप्रमाणपूर्वकत्वमनुमानस्य लभ्यते । न च तेषां पूर्वमैप्रकृतत्वात् १५ कथं सर्वनाम्ना परामर्श इति प्रेर्यम् यतः साक्षादप्रकृतत्वेऽपि प्रत्यक्षसूत्रे व्यवच्छेद्यत्वेन प्रकृतत्वाद अव्याप्सेरेव निवृत्तिः । अतिव्याप्तेस्तु ते द्वे प्रत्यक्ष पूर्व यस्य' विग्रहविशेपाश्रयानिवृत्तिः । तथाहि- तत्पूर्वकमित्यनेन लिलिगिनोः सम्बन्धदर्शनं लिङ्गदर्शनं च सम्बध्यते । न चोपमानफलमेवम्भूता- ध्यक्षफलद्धयपूर्वकसिति तत्फलाद् भिद्यते अनुमानफलम् । न चानुमेयप्रतिपत्तिकाले सम्बन्ध- ग्रहणस्य निवृत्त्वात् कथं तत्पूर्वकत्वमनुमेयप्रतिपत्तेरित्याशवनीयम् यतोऽविनामावसम्बन्धग्रहण-२० जनितसंस्कारप्रभवा स्मृतिः सम्बन्धदर्शनवाच्यान गृह्यते तया जनितो लिङ्गपरामर्शः तेनाप्रत्यक्ष- स्वार्थस्यानुमानम् । न चोपमानफलमेवभूतफलपूर्वकम् अविनाभावसम्बन्धानुमवसम्बन्धस्मृतिपूर्व- कत्वेन तस्य निपेत्त्यमानत्वात् । न चैवमपि प्रत्यक्षद्वयस्याश्रुतत्वान्नैव सम्बन्ध इति वक्तव्यम् एकशेपतस्तत्सिद्धेः । नन्वेवमप्यविनामावसम्बन्धदर्शनस्याश्रुतत्वादेव व्याख्यानमयुक्तम्, न विशिष्ट फलद्वारेण तदुपपत्तेः । तथाहि-अव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टं फलं यतः समुपजायते तदनुमान-२५ मित्युक्ते अविनामावसम्बन्धः सिध्यत्येव । अनिन्द्रियार्थसन्निकर्पजमशाब्दमसारूप्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं न हायिनामावविकलाल्लिङ्गादुदयमासादयितुं समर्थम्। अर्थापत्यादीनां चानुमान एवान्तर्भावान तत्प्रसङ्गः । एवं यथोक्तप्रकारेण नातिव्याख्यव्याप्ती। ये तु पूर्वशब्दस्यैकस्य लुतनिर्देशं नाभ्युपगच्छन्ति तेषां प्रत्यक्षफले अनुमानत्वप्रसक्ति तत्फ लस्य प्रत्यक्षप्रमाणपूर्वकत्वात् । अथाकारकस्याप्रमाणत्वात् कारकत्वं लभ्यते तथापि संस्कारजनके ३० प्रसङ्गः । उपलब्धिजनकस्येति चेत् स्मृतिजनके प्रसङ्गः । अर्थोपलब्धिजनकस्येति विशेषणे लैङ्गिकवि- पर्ययोपलब्धिजनके प्रसङ्गाः । अव्यभिचरितार्थोपलब्धिजनकस्येति विशेपणे लैङ्गिकसन्दिग्धार्थोपल- धिजनके प्रसङ्गः । व्यवसायात्मिकार्थोपलब्धिजनकस्येत्यभिधाने लिङ्गशब्दोत्पाघार्थोपलब्धिजनके १-एस्स प्र-ल०। १-यते तद्वो वा० वा० भा० मा० । ३ "अर्थजन्यं च-१० २० टि०। ४-पदं सम-वि०। ५-फल त-भा० मा०। ६ "पर(ग)मर्शज्ञानादिति वा पाठ-८० वि०। ७-फलं शा-पा०या० । त्वम् श-हास । ९ "अमिरेपः इति पाक्यादुपजायमानत्वात्”-पृ० स० टि०। १०-मान वा-पा० वा० मा. मा० विना। ११-शान त-पृ० १३ "तानि ते तत् पूर्व यस्य तदिदं तत्पूर्वकम् । यदा तानि' इति विग्रहस्त्रदा समस्तप्रमाणाभिसंबन्धात सर्वप्रक माणपूर्वकत्वमनुमानस्य वर्णितं भवति । पारंपर्येण पुनस्तत् प्रत्यक्ष एवं व्यवतिष्ठत इति तत्पूर्वकत्वमुक्त भवति । यदापि विवेकांत हैं पूर्व यस्येति ते हे प्रत्यक्षे पूर्वे यस प्रत्यक्षस तदिदं तत्पूर्वक प्रत्यक्षमिति ज्यायवा० पृ० ४३ ६० ३०-। न्यायवा० ता० टी० पृ० १५६६०२०- न्यायमअर्यामेतन प्रकारान्तरेण सुस्पष्ट चर्चितमस्ति-०१ पृ० १२५ १०५-1 १६-मच-पृ० आ० हा० वि० विना। १४-भूतं पा-७० । १५-भवं स-१०। १६-चैव स-आ० हा०वि० । १७ अन्न विशेषणपदमध्याहृत्य उपलब्धिननकोति विशेषणमिति चेत् एतादृशः पाठ पुरणीया । १२०० . .

·२ द्वितीये काण्डे प्रसङ्गः अव्यपदेश्यापिलब्धिजनकस्येति विशेपणे विशिष्टफलंजनकस्याध्यक्षेफलसानुमानत्वमभ्यु- पगतं भवेत् । तथा च विशिष्टज्ञानमेवानुमानं प्रसन्यत इत्यव्याप्तिलक्षणदोपः । न च तस्यैवानुमान- त्वम् "स्मृत्यनुमानागमसंशयपतिमाखमझानोहाः सुखादिमत्यक्षमिच्छादयश्च मनसो लिङ्गानि" ६१-१-१६ वात्स्या० भा०] इति वचनात् सर्वस्य विशिष्टफलजनकस्यानुमानत्वात् तथापि खरूपविन शेपणवादिनामेषामनुमानत्वं न मानोति अव्यभिचारादिविशेषणानामसंभवात् । स्मृत्यादयस्तु स्वक्षा- नविशिष्ठा लिई सम्भवन्त्येव अतोऽर्थोपलब्धिरव्यभिचारादिविशेषणविशिष्टा तत्पूर्वकपूर्विका यता तदनुमानमित्यभिधीयमाने न कश्चिदोपः । नन्वेतसिन सूत्रव्याख्याने त्रिविधग्रहणमनर्थकम्, न अनुमानविभागार्थत्वात् । न च पूर्ववदादिवैयय॑म् खभावादिविषयप्रतिपेधेन तब्रहणस्य पूर्ववदादि- विषयमापनार्थत्वाद-पूर्ववदायेव त्रिविधविमागेन विवक्षितम् न खमावादिकम् । अपरे तु तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानमित्येतावदनुमानलक्षणमाचक्षते । भन्न चानुमानमिति लक्ष्यम् तत्पूर्वकं त्रिविधमिति लक्षणम् । तत्पूर्वकमनुमानमित्यभिधीयमाने संस्कार-स्मृति-शाब्द- विपर्यय-संशयोपमानादिषु प्रसङ्गस्तनिवृत्यर्थ त्रिविधपदोपादानम् । विविधमिति त्रिरूपम् त्रीणि च उपाणि पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकलक्षणानि गृह्यन्ते पूर्ववदादिश्रुतेः । पूर्वमुपादीयमानत्वात् कथात्रयेऽपि पूर्व पक्षः सोऽस्यास्तीति पूर्ववत्-पक्षधर्मत्वम् । शेप उपयुक्तादन्यत्वात् साधर्म्यदृष्टान्तः तसिन् विद्यत इति शेपवत्-सपक्षे सत्त्वम् । सामान्यतोऽदृष्टमिति विपक्षे मनागपि यन्न दृष्टम्-विपक्षे सर्व वासत्त्वं तृतीयं रूपम् एतद्रूपलिङ्गालम्वनं यत् तत्पूर्वकं तदनुमानमित्युच्यमाने संस्कारादौ नातिप्र- सगस्तथाप्यतिव्याप्तिर्वाधितसप्रतिपक्षेपु तन्निवृत्त्यर्थं सामान्यतोदृष्टं चेति च शब्दोऽवाधितविपय- त्यासत्प्रतिपक्षत्वरूपद्वयसमुच्चयार्थः । तथाप्यव्याप्तिः अन्वय-व्यतिरेकिलिङ्गालम्वनयोरसंग्रहात्, न अन्वयिलिइविवक्षायां सामान्यतोऽदृष्टमित्येतस्यानमिसम्बन्धात् 'पूर्ववत्-शेषवत्-च'शब्दसमुच्चि तस्पद्वयोपेतचतुर्लक्षणलिङ्गप्राप्तेः । व्यतिरेकिविवक्षायां शेपवदित्येतखानमिसम्बन्धाद् व्यतिरेकिच- तुर्लक्षणलिङ्गसंग्रहाद् अन्वयव्यतिरेकिलिङ्गविवक्षायां समस्तपदामिसम्बन्धात् पञ्चलक्षणलिङ्गमाप्तः । •, अन्ये तु विविधग्रहणमतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थमेवान्यथा वर्णयन्ति-त्रिविधं त्रिप्रकारम् के पुनस्त्रयः प्रकारा इति, विवक्षायां पूर्वपदादिनिर्देशः । तत्र पूर्ववत् यत्र कारणेन कार्यमनुमीयते । अथापि स्यात् पूर्व कारणं तदस्यास्तीति पूर्ववत् कार्यम् एवं च कार्यात् कारणानुमानं पूर्ववत् प्रसकम् न कारणात कार्यानुमानम् । न च कारणदर्शनात् कार्यपतिपत्ति संमविनी । तथाहि कारणात् कार्य साध्ये 'यदि कार्यस्य धर्मित्वं तदा तस्यासिद्धत्वादाश्रयासिद्धो हेतुः । अथ तस्य सिद्धत्वान्न धर्यसिद्ध्या हेतोरा- श्रयासिद्धता तहि साधनवैफल्यम् कार्यसत्वस्य हेतुव्यापारात मागेव सिद्धत्वात् । न च कार्यसत्तायां साध्यायां कारणलक्षणो हेतुर्भावधर्मः सिद्धः तत्लासिद्ध हेतोस्तधमतासिद्धेः । नाप्यभावधर्मोऽसौ' तत्सत्तासाधने तस्य विरुद्धत्वात् । नाप्युभयधर्मः तब तस्य व्यमिचारित्वात् न शुभयधर्मो भावमेव प्रतिपादयेत् । उक्तं च नासिद्ध मावधोऽस्ति ''कार्यमस्तीति साध्ये हेतुय॑धिकरणः स्यात् । कारणाव यदि प्रतिवद्धसामर्थ्याव कार्यास्तित्वं भाव्यतु मीयते तदानैकान्तिकत्वं हेतोः तदुक्तम्-"नावश्यं कारणानि तद्धन्ति भवन्ति । प्रतिबन्धवैकल्पसंभवात् । अथामतिबद्धसामर्थ्यात् तदा तथाभूतकारणदर्शनसमय एव कार्यस्यो- स्पत्तेरनन्तरसमये तस्याध्यक्षत्वात् प्रतिवन्धाधनुसरणं व्यर्थम् । यदपि समप्रेण हेतुना कार्योत्पादा- १-वत्येव वृ० स० मा०। २ अन्न न्यायवार्तिक-तात्पर्यटीका-मधी-खाकरीयाणि तत्ततस्यलान्यपि अनुसंधेयानि-न्यायवा० पू०४६ पं०२-३ न्यायवा० ता० टी० पृ. १७१-१४१ । न्यायमन० आ. १ पृ० १२७ ५० ५- स्माद्वादक पृ० ५९० ५० १२- - इत्यादि । किञ्च, कारणात . पृ०५२८ प०१९ मा०1 -दाश्रितः वा० घा०। । पूर्वपक्षः वा० घा० विना । ५ न्यायवा० पृ० ४६६०१५-पृ० १७ । न्यायवा० ता० टी० पू० १७३ ६०१६-१० १७६ । प्रस्तुता पूर्ववदादिविषया चर्चा मचर्यामपि समानाया वर्तते-ज्यायमा० आ० २.पृ० १९७ ६० १६-२ ६ "कार्यस्य"-४० उ० दि० । ७ "कार्यसत्ता"-० ० किलताऽसि-ए। पृ० १४० ५० ११, दि० ३ । १७-पैफल्य-मा० प्रा० मा बिना। ---- ·ज्ञानमीमांसा ५६३ नुमान सौगतैरभ्युपगतं तदपि योग्यतानुमानम् । तथाहि-योग्येयं वीजादिसामिग्री प्रतिबन्धयैफ- ल्यासंभवे विवक्षितकार्योत्पादने इत्येवं तत्स्वभावभूतयोग्यतानुमानात् खभावहेनुपमवम् । तदुक्कम्, "हेतुना या समनेण कार्योत्पादोऽनुमीयते । अर्थान्तरानपेक्षत्वात् स स्वभावोऽनुवर्णितः ॥ [ इति, असदेतत् यतो न कार्यस्य धर्मित्वं कारणस्य च हेतुत्वमसामिः क्रियतें येन कार्यस्य सिद्ध्यसिद्धि-५ न्यामतुमानाप्रवृत्तिर्मवेत् किन्तु कारणस्यैव धर्मित्वं मेघादेः क्रियते तस्य च सिद्धत्वान्नाश्रयासिद्धत्व- दोपः । तत्रैव च चूटयुत्पादकत्वं धर्मः साध्यते तद्धर्मेणोन्नतत्वादिना । न च प्रतिज्ञाथैकदेश एवं हेतुः साध्यसाधनयोधर्मिधर्मयोवा मेवात् । तथाहि-मेधत्वजातियुक्तानां धमित्वं भविष्यदृष्ट्युत्पाद- कत्वमसिद्धमर्थान्तरं ततः साध्यो धर्मः उन्नतत्वादिकमपि साधनधर्मः मेषेभ्यो मिञ्चम् तेषां वैविध्यदर्शनात् तेन न प्रतिक्षार्थकदेशताऽपि । न च साध्य-साधनयोरेक्यम् न च मान्यविरोधार "कारणेन कार्यमनुमीयते” [१-१-५वास्या मा०] इति तब वचनात् यत उक्षतत्वादिधर्मविशिष मेघाः कारणम् तथाविधकारणधर्मणे भविष्यदृष्ट्युत्पादकत्वं धर्मो यदाऽनुमीयते तदा वृष्टेरनुमानात कारणात् कार्यानुमानमित्युपदिश्यते । अथोन्नतत्वादिधर्मयुक्तानामपि मेघानां वृष्टयजनकत्वदर्शनात् कथमेकान्तिकं कारणात् कार्यानुमानम् ? न, विशिष्टस्योन्नतत्वादेर्धर्मस्य गमकत्वेन विवक्षितत्वात् । न च तस्य विशेपो नासर्वमेन निव्धेतुं पार्यत इति वक्तुं शक्यम् सर्वानुमानोच्छेदमसक्केः । तथाहि-१५ मशकादिव्यावृत्तधूमादीनामपि स्वसाध्याव्यभिचारित्वमसर्वविदा न निश्चेतुं शक्यमिति वचं शक्यत एव । अथ "सुविवेचित कार्य कारणं न व्यभिचरति" | ] इति न्यायाद् धूमादेर्गमकत्वं तत्रापि तुल्यम् यो हि भविष्यदृष्ट्यव्यभिचारिणमुन्नतत्वादिविशेपमवगन्तुं समर्थः स एव तसात् तामलुमिनोति नागृहीतविशेषः । तदुक्तम्-"अनुमातुरयमपराधो नानुमान" [२-१-३८ वात्स्या भा०] तथा सूत्रकारेणाऽप्यन्यायि-'नेकदेशवाससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् न्यायद०२० २-१-३८] अंत एव “गम्भीरध्वानवत्त्वे सति" [१-१-५ न्यायवा० पृ०४७] इत्याधुन्नतत्वादेवर्तिक । कृता विशेपो दर्शितः। न चैवं साध्यसाधनमा कार्यसत्तायाः साध्यत्वं न मावामावोमयधर्मस्या- हेतुत्वमिति दोपः स्यात् । वैयधिकरण्यमपि प्रदर्शितप्रयोगे परिहतमेव । यच्च अप्रतिवद्धसामर्थ्यस्य कारणस्य हेतुत्वे कार्यप्रत्यक्षतालक्षणं दूपणमभिहितम् तदसंगतमेव व्यवधानसंभवात् । तथाहि- निष्पाचे पटे अनुत्पन्नावयवक्रियस्थान्त्यतन्तोर्यदा क्रियातो विभागस्तदाऽविनामावसम्बन्धस्मृति, २५ विभागात् पूर्वसंयोगविनाशः तन्त्वन्तरेण च संयोगोत्पत्तिर्यदैव तदेवाविनाभावसम्बन्धमरणाद परामर्शमानम्, यदा संयोगात कार्योत्पादस्तदेव परामर्शविशिष्टाल्लिङ्गात् 'भविष्यति कार्यम् इत्यनुमेयप्रतिपत्तिः । न चोत्पादकाल एव कार्यस्य प्रत्यक्षता तत्र तैदी रूपाद्यभावात् । न च - - १ "यत्र कारणेन कार्यमनमीयते यथा मेघोनत्या भविष्यति घृष्टिरिति” संपूर्ण भाष्यवाक्यम् । ३ तथापि का- ० आ० हा० वि०। ३ "उरतत्वादिना"-पृ० टि०। ४ "वृष्टिम्"-० टि। ५ "सोऽयमनुमातुरसराघो नानु मानस्य योऽर्थविशेषणानुमेयमर्थमविशिष्टार्थदर्शनेन बुभुत्सत इति" संपूर्ण भाष्यवास्यम् । "आवर्तवर्तनाशालिविशालकनुपोदकः । कल्लोलविकटास्कालस्कुरलेनच्छटाचितः ॥ बहनुहलीवालवनशादलसंकुल । नदीपूरविशेषोऽपि शक्यत न निवेदितुम् ॥ प्रमातुरपराधोऽयं विशेष यो न पश्यति । नानुमानस्य दोषोऽस्ति प्रमेयाव्यभिचारिणः ॥ रोघोषयावसादृश्यव्यभिचारनियन्धनम् । अनुमानाप्रमाणत्वमतो वक्तुमसांप्रतम् ॥ पारम्पर्येण धृष्टिय नदीपूरस्य कारणम् । पतद्वनपयोबिन्दुसदोहसन्दनक्रमातू" ॥ -न्यायमा० ० १ पृ० १३०६० १३. ६ "ये पुनरस्य प्रयोगः १ दृष्टिमन्त एते मेधो गम्भीरष्वानवत्वे सति बहुलबलाकावरत्वे सति अचिरप्रभावस्वे सात अनातिमत्त्वात् पृष्टिवन्मेधवदिति न्यायवा० पृ० ४७ पं० १० १ ०४:५६२५० ३९ ॥ ८ ० ५६२ ५० ३१ । १४०.५२६० १६ । एतदू माया समानमेव दृश्यते-न्यायमा० अ० १ पृ० १२७ ६० १२-1 १० "एककाल"- Yoft.1 ११-स्मृति यि-आ० हा० वि०। १२ "इत्येककाल." ० टि११-ति तथोत्पा-हा० । ye "काय--१०० भावकाले" पृ० टि।

·१६४ द्वितीये काण्डे- पादिमिः सहोत्पादस्तदधिकरणानाम् रूपादीनां तत्कार्यत्वात् कार्यकारणयोश्च सहोत्पादे निहायु: कत्वमसक्तेः । न चान्यतन्तुक्रिया अन्तराले प्रतिवन्धसंभवात् त्रिचतुरक्षणव्यवधानानावश्यक विवक्षितकार्योत्पादिकति वक्तव्यम् यतोऽनुत्पन्नावयवक्रिये तन्ताविति विशेषणोपादानं कृतमिति" नाधारविनाशात् क्रियाविनाशः क्रिया चाविनष्टा खकार्य विभागमवक्ष्यमुत्पादयति से च खमति विन ५बन्धकामाचे स्वाश्रयसंयोग नियमतो निवर्तयति अन्यथा क्रियायाः स्थैर्यमसतिनित्याधारयोश्चा- नित्यत्वप्रसक्तिर्मवेत् स च क्रियाममेव संयोगो नियतो द्रव्याविर्मावका सति तसिन द्रव्यमभवो ता पलम्मात् । ततोऽन्यतन्तुक्रियातोऽन्त्यतन्तोर्विमागविशिष्टस्योपलम्मात् कार्यानुमाने न कार्यमा प्रत्यक्षतादोषः । येषां तु परामर्शज्ञानं न संभवति तेषां कार्यप्रत्यक्षता दूरापास्तैव। यत् पुनः समयावाद कारणात् खात्मभूतस्य योग्यताख्यधर्मस्वानुमान न कार्यस्य तेन समावहेनुप्रभवमेतदनुमानम्' इति, १० तदसङ्गतम्। अमेदे गम्यगमकभावस्थासंभवात् । अथ यत्रापि साध्यसाधनयोस्तियोऽमेदस्तत्रापिति सलक्षणेन व्यवहारायोगात् लिङ्गसाध्यधर्मिसाध्यधर्मनानात्वप्रतिपत्तिापो व्यवहारो घुझ्यालढ एव तदुक्तम् “सबै एवायमनुमानानुमेयव्यवहारो वुझ्यासवेन धर्मधर्मिमेदेने ] इत्यादि असदेतत्, यतो यदि बुद्धिकल्पितो धर्ममिव्यवहारस्तहिं कल्पिताद्धेतोः साध्यसिद्धिर्मवेत् । ततश्च यावान हेतुदोषः स सर्वो भवत्प्रयुक्त साधने प्रसज्येत । तदुक्तं कुमारिलेन- "यदि चाविद्यमानोऽपि मेदो बुद्धिप्रकल्पितः । साध्यसाधनधर्मादेव्यवहाराय कल्पते ॥ वतो भवत्प्रयुक्त सिन् साधने यावदुच्यते । सर्वत्रोत्पद्यते बुद्धिरिति दूपणता भवेत् ॥ [लो वा० निरा० लो० १७१-१७२] इति । २० अथ धर्मधर्मितया मेद व बुद्धिपरिकल्पितो नार्थोऽपि लिङ्गलक्षणः विकल्पमेदानामिन्छामात्रानुरो धित्वेन खतन्त्राणामामतिवद्धत्वेन वप्रतिपादकत्वात् विकल्पकल्पिवाद्धेतोरर्थप्रतिपत्यम्युपगमे अर्थप्रतिलभ एव न भवेत् ततोऽर्थ पवार्थ गमयति, असदेतत् । यतो यदि कृतकत्वादिलक्षणोऽथों अनित्यत्वादेरर्थस्य गमकस्तदा तयोस्तादात्स्याद् गम्यगमकमायोऽयुक्त इत्यसकदावेदितम् । अथ विक, ल्पप्रतिमासी कृतकत्वादिका सामान्यलक्षणोऽर्थोऽभ्युपगम्यते तदा तस्यावस्तुत्वेन साध्यप्रतिवद्धत्वा २५भावाद् वस्तुत्वेनाध्यवसितस्यापि कुतो गमकत्वम् । ययोहँ प्रतिवन्धो न तयोमेद इति न गस्यगम कमावा ययोश्च मेदाध्यवसायो न तयो प्रतिवन्धः। नच दृश्य-विकल्प्ययोरेकत्वाध्यवसायादनुमाना, नुमेयव्यवहारादोषा तथाभ्युपगमेतदेव कल्पनाविरचितलिङ्गप्रभवत्यमनुमेयमतिपत्तेः संवादविरोधि, समायावमिति कुतः परोक्कदूपणन्युदासः न च समारोपव्यवच्छेदः खभावहेतोः फलं संमवीति, प्रतिपादितमसदिति न पुनः प्रतन्यते ततोऽप्रतिवद्धसामर्थ्यकारणदर्शनात् कार्यस्यैवानुमानं न पुनः ३० समस्या सामर्थ्यानुमान युक्तम् । न च समर्थकारणस्य धर्मिभूतस्थानन्तरमाविकार्यविशिष्यत्वेऽनुर भीयमाने समर्थत्वेन तद्वत्तेन साधनधर्मेण हेतुरपि व्यधिकरणः । अतः हेतुना या सभमेण' इत्यावयुः कमेव । अत्र च पूर्व कारणमस्यास्तीति पूर्ववत् कार्य नामिधीयते किन्तु कारणधर्म उन्नतत्वादि तेन कारणधर्मस्य वृष्युत्पादकत्वस्थानुमानम् न तु पूर्ववर-कार्यात् कारणानुमानम् तेन 'पूर्ववत्, कार्यात् कारणानुमानं मामोति' इति यद् गोगाचार्येण प्रेरितम् तन्निराकृतं द्रष्टव्यम् । १ "पठादि-टि० । ३ "खकार्यविभाग -१० टि० । ३-वे आन-मो० मा०। ४ निवर्त- बिना। ५ "पारम्भर्येण"-१० टि । ६ पृ०५६३ ६०१। -मानं का-पा० मा० ।-मान कार्य-० ८-कस्खमा-मा० मा० । ९"एवेन "सर्व एव अयमनुमानाऽनुमेयव्यवहारो बुद्धधाल्डेन धर्मधर्मिन्यायेन" इति एतदपि प्रत्युक्तम् -अनेका० पृ० २०९ १० १० । १० कल्प्यते पा० पा० । छो० वा०। ११ एवं . १२-चादिवि-०। १३ "कारणगवेन"-. टि. | १४ ० ५६३ पं० ३ । १५-गस्य वृ-50 १९४० ५६२६० १४ । १७ यद् दिग्नागाचा-मा० । य दिग्नागाचा-मां ! य दियागावा-पा० या० ·बानमीमांसा १६A शेषवदित्यत्रापि कारण-कार्ययोर्लिङ्गत्वेनोपक्षेप अनुपयुक्त कार्य शेषः तद् यस्यास्ति तच्छेप- वदिति वैद्गत एव साधनधर्मः कश्चिदुका न तु कारणम् तेन हि कार्यगतेन धर्मान्तरमप्रत्यक्ष वृष्टिमद्देशसम्वन्धित्वादिकं कार्यगतमेवानुमीयते । अत एव कारणगमकत्वपक्षोक्तदोपप्रसक्त्य- भावोऽत्रापि द्रष्टव्यः । तथाहि-नदीशब्दवाच्यो गर्तविशेपो धर्मी तस्योपरिवृष्टिमद्देशसम्बन्धित्वं साध्योधर्मः उभयतटव्यापित्वादिकस्तु साधनधर्मः अनेकफल-फेनसमूहवत्त्व शीवतरगमनत्व-कलु-५ पत्वादिकश्च तस्य विशेष साध्याव्यमिचारी यदा निश्चितो भवति तदा गमकत्वम् नोभयतटव्यापित्व- मा तोयस्य । अत एव न प्रतिमाथैकदेशवाऽपि दोपः । न चोमयतटव्यापित्वमुदकस्य कथमपामधपातलक्षणाया वृष्टेः कार्यमिति वक्तव्यम् पारम्पर्येण तस्य तत्कार्यत्वात् । तथाहि- द्रवत्वादापः भूसंस्पृष्टाः स्पन्दन्ते स्पन्दमानाश्च संयुक्ताः परस्परं महत्कार्यमारभन्ते तदपि स्पन्दमानं खात्मनि वेगमारमते क्रियाकारणापेक्षं तच तथाप्रवृत्तं नदीशब्दवाच्यं गत विधाति । तत्र पूर्वोदक-१० विलक्षणस्योदकस्योभयतटसंयोगः पारम्पर्यण वृष्टिकार्य इति कार्यात् कारणानुमानं शेपवत् । शेपमत्र पूर्ववदनुमान एव चिन्तितम् । सामान्यतोदएम् अकार्यकारणभूतेन लिङ्गेन यत्र लिनिनोऽवगमः । अविनामावित्वं त्रयाणामप्यविशिष्टम् । विवक्षितसाध्यसाधनापेक्षया कार्यकारणभूतत्वादिकस्तस्य विशेषः । अन्यत्रदृष्टस्यान्यनदर्शनं बऱ्यापूर्वक देवदत्तादेः तथा चादित्यस्यान्यवृक्षोपरिसम्वन्धितया निर्दिश्यमानस्यान्यपर्वतोव॑मागसम्बन्धितया निर्देशो दृष्टाः तेन च गत्यविनामाविना भाव्यम् । अन्यत्र-१५ दर्शनस्य च न गतिकार्यत्वम् गतेः संयोगोंदिकार्यत्वात् । अन्यनदर्शनं धर्मि गत्यविनाभूतमिति साध्यो धर्मः अन्यत्रदर्शनशब्दवाच्यत्वाद् देवदत्तान्यत्रदर्शनवत् । नन्वन्यत्रदर्शनस्य शेपवत्यन्त वो गतिजन्यत्वात् । अथान्यनदर्शनं न साक्षाद् गतिकार्यमपि तु पारम्पर्येणेति न शेपवत्यन्तर्भावस्त - भयतटव्यापित्वमपि न साक्षाद् वृष्टिकार्यमिति न शेपवदुदाहरणं भवेत् । अथ नान्यनदर्शनं हेतु किन्तु तच्छन्दवाच्यत्वम् नन्वत्रापि वक्तव्यम् किं तद् अन्यत्रदर्शनमेष, उत तच्छक्तिः पूर्वस्सिन् २० विकल्पे शेपवत्यन्तर्भावः उत्तरसिन्नपि अन्यत्रदर्शनम्' इत्येवंविधा शब्दो विशिष्टप्रत्ययजनने अन्यत्र- दर्शनखरूपस्य सहकारी हेतुः स च पारम्पर्येण गतेः कार्यत्वात् शेपवान्, असदेतत् अत्र हन्यत्र- दर्शनत्वं हेतुः न तच्छन्दवाच्यत्वम् तेच खरूपसहकारिमेदेन द्विरूपा शक्तिः अन्यत्रदर्शन खरूपशकिस्तदर्शनत्वं सहकारिशक्ति सा चात्ममनासंयोगोऽष्यादि च । तत्र केपांचिनित्यत्वे कैपांचिदनित्यत्वेऽपि न गतिकार्यतेति कुतः शेषवत्यन्तर्माक! २५ एतदपरे दूपयन्ति-अन्यत्रदर्शनमित्यनेन सवितुः किमप्यधिकरणं निर्दिष्टम् । न च निरूप्यमाणं ततु समवतीति तद्दर्शनमात्रमेवावशिष्यते न 'अन्यत्र इतिशब्दवाच्यम् । अथोदयसमयेऽन्यत्रदर्शन ततोऽन्यत्रदर्शनं सवितुरस्तमयसमये न च दृष्टस्थापलापो युक्तियुक्ता सत्यम् अस्त्ययं प्रतिभासः सतु 'अन्यत्र' इत्यधिकरणस्य निर्देष्टमशक्करयुक्ताः न च तत्सद्भावेऽप्यन्यनदर्शनत्वमनुपलभ्यमानं हेतुः । नच तस्योपलम्मा संभवति आत्ममनासंयोगादृष्टादेः सर्वस्यातीन्द्रियत्वाद संयोगस्पैन्द्रियकत्वेऽप्य-३० प्रत्यक्षद्रव्यवृत्तेः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षद्रव्यवृतेश्च तस्यातीन्द्रियत्वात् । अतोऽसिद्धत्वानान्यत्रदर्शनत्वं गत्य- 'नुमापकमिति न सामान्यतोदष्टानुमानोदाहरणमेतद् युक्तं किन्तु समानकोलस्य स्पर्शस्य रूपाद- कार्यकारणभूतात् प्रतिपत्तिः सामान्यतोदृष्टानुमानप्रभवा । नव रूप-स्पर्शयोः कार्यकारणभावो तैयायिकदृष्ट्या प्रसिद्ध अविनाभावस्तु तमन्तरेणापि तयोरुपपन्न एव । न च सौगतप्रक्रियया १ "पूर्वमप्रतिपादितम्"-१० दि०। १ "अनुपयुक्तकार्य"-५० टि-1 ३ "तेन गोगाचार्यदोषो नास्ति कारणा- नमिधानाद"-० टि.) ४-स्वन्धत्वा-ल० वा० वा० । ५ न्यायमज० मा० २ पृ० १३० पं० २३-1 ६-तसाधना-पा० घा० हा० वि० 1 - प्रव-आ० हा० वि० । ४ "गमनपूर्वकम्"-१० टि०। ९-वि माव्य-वा० बा० । १० "संयोगादि कार्य यस्य तलावा"-० टि०। ११ "खरूमशक्तिराममन संयोगः सहकारि- शकिरदयादि मण्यते"-वृ० दि०। १२ "अन्यत्रदर्शनस्य पारम्पर्येण गतिकार्यवातू"-१० टि०। १३ अन्न पा० धाक ० हा० वि० १ १४ "अन्यत्रदर्शनवम्"-पृ० टि०। १५-र्शनख-०। १६-भवीति, वृ०। १७ "अधि- । करणसद्भावे- टिक१४ "अन्यत्रदर्शनस्य तत्वस था"-१० टि०। १५-कालस्प-चा० वा० मा वि । कार्यस्य स-मा० मा० । ३० "म-स्पर्शयोर्विमित्रगुणलात ततो सब समस्यैवारम्भकम् न सस एवं सोऽपि"-०टिन - -- . .

·488 द्वितीय काण्डे- संपत्य स्पर्शकार्यता तत्कार्यतया लोक तस्याप्रसिद्धः न चाप्रसिद्धमपि तत्कार्यत्वं गमकत्वान्यथा सुपपत्त्या तस्य परिकल्पनीयम् प्रतिबन्धस्य सौगताभ्युपगमेने तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणस्यासमवाद् संभवेऽपि तब्राहकप्रमाणायोगाद क्षणविशरारुत्वे भावानां सर्वस्याप्यस्याघटमानत्वेन प्रतिपादि तत्वात् । ततो रूपेण स्पर्शानुमानं सामान्यतोदष्टमनुमानम् । ५. अथवा पूर्वेण तुल्यं चर्तत इति पूर्ववदिति वत्तेः प्रयोगः । न च क्रियातुल्यत्वे वतिप्रयोगस वैयाकरणैरिटेन च सम्बन्धप्रतिपत्तेः समुत्वादनुमेयप्रतिपश्चाविशदेवया वेदमावतो विषय तुल्यत्वस्य च तन्निमित्वेनानिष्पैतिप्रयोगोऽनुपपन्न इति वक्तव्यम् यतो यद्यपि प्रत्यक्षानुमान- प्रतीत्यो दस्तथापि विपयतुल्यत्वात् कथंचित् क्रियाया अपि तुल्यता समस्तीति न वतेः प्रयोगोऽनु- पपञ्चा तेन पूर्वप्रतिपत्या तुल्या प्रतिपत्तिर्यतो भवति तत् पूर्ववदनुमानम् नन्वेवं शेषवत्-सामान्यतो. १० दृष्टयोरपि पूर्ववत्त्वप्रसक्तिः । तथाहि-साध्यसाधनयोः प्रत्यक्षेण दृष्टान्तमिणि सामान्यरूपतया प्रतिवन्धग्रहणम् अन्यथाऽनवस्थाप्रसकेरतुमानस्याप्रवृत्तिरिति तन्त्रितयस्थापि पूर्वण तुल्यत्वात् पूर्ववत्वम् । न हि यादृग्भूतेन साध्यसामान्येन लिनसामान्यस्य दृष्टान्ते अध्यक्षतोऽविनाभावग्रहस्ता- इग्भूतस्यैवानध्यक्षस्य साध्यस्य क्वचिद्धर्मिणि हेतुसामान्यात् शेपवत्-सामान्यतोदृष्टयोरप्रतिपत्तिः । अतो विषयतुल्यतया क्रियातुल्यत्वाद् वत्तेः सर्वत्रैव संभवात् कुतः शेपवत्-सामान्यतोडष्टयोः पूर्ववतो १५ मेदसिद्धिा? असदेतत्, प्रत्यक्षेणागृहीतान्वयं कैवलव्यतिरेकवलात् प्रमा निर्वतयत् शेपवनुमान- मित्यम्युपगमात् । तथाहि-शेपवन्नाम परिशेषः यथा गुणत्वाद् इच्छादीनां पारतक्ये सिद्धे शरीरे- न्द्रियादिपु प्रसकेषु प्रतिषेधः शरीरविशेषगुणा इच्छादयो न भवन्ति तहुणवैधम्योत् तच्च रूपादीनां खपरात्मप्रत्यक्षत्वेऽपीच्छादीनां खात्मप्रत्यक्षत्वमेव नापीन्द्रियाणाम् इच्छाधुत्पत्तौ तेषां समवाव्यादि- कारणत्वायोगात् नापि विषयाणाम् उपहतेष्वनुसरणदर्शनात् न चान्यस्य प्रसक्तिरस्ति अतः परि- २०शेषादात्मसिद्धिः । प्रयोगश्चात्र-योऽसौ परः स आत्मा इच्छाधाधारत्वात् ये विच्छाधाधारा न भवन्ति ते आत्मशब्दवाच्या अपि न भवन्ति यथा शरीपदयः आत्मशब्दश्च आत्मत्वसम्बन्धिनि द्रष्टव्यः । न चैवं पूर्वेण तुल्यं पूर्वपदिति वतिरत्र संमवति सपक्षे अदृष्टत्वात् । न चैवं सामान्यतो- इष्टात् पूर्ववतोऽविशेषा यतो यत्र धर्मी साधनधर्मश्च प्रत्यक्षा साध्यधर्मश्च सर्वदाऽप्रत्यक्षा साध्यते तत् सामान्यवोदृष्टं यथेच्छादयः परतन्त्रा गुणत्वात् रूपवत् उपलब्धि करणसाच्या क्रियात्वाद २५ छिदिक्रियावद असाधारणकारणपूर्वकं जगद्वैचित्र्यं चित्रत्वाद चित्रादिवैचिव्यवदित्यादि सामान्य तोडष्टस्यानेकमुदाहरणम् । उकंच ईश्वरकृष्णेन-"सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रसिद्धिरनुमा- नात्" [सालयका० ६] इत्यादि । ननु साध्यधर्मस्य सर्वदाऽप्रत्यक्षत्वे तेन हेतोतिग्रहणासंमवाद कथं तत्प्रतिपादकलिङ्गमवृत्तिः। नैप दोष केनचियेन सामान्यात् । ननु लिङ्गं गुणत्वं कार्यत्व वाऽत्र सामान्यस्वभावम् न च तस्य सामान्य केनचियेन संभवति निसामान्यानि सामान्यानि ३० अब कैपचित प्रतिसमाधानम्-च्छिादय एवात्र लिङ्गत्वेनोक्ता इच्छादेश्य रूपादिना सामान्य गुणत्वं कार्यत्वं चोपपद्यत एव । अपरे तु लिङ्गाधिकरणत्वादिच्छादयो लिङ्गत्वेनोका इति व्याचक्षते । तेषां च पूर्ववत् सामान्ययोग प्रतिपत्तव्यः ततोऽप्रत्यक्षस पारतम्यस्य प्रतिपत्तिः सामान्यतोदृष्टम् । अत्रामि च धर्मिण इच्छादेः प्रत्यक्षप्रतिपन्नत्वं गुणत्वकार्यत्वादेरपि साधनस्य 1 1 इति वचनात् । -सिद्धि वाल वा० । २-ना ता-म०मा० । “अथवा पूर्वपदिति भाष्यम् । तस्यार्थः पूर्वेण तुल्य पर्वत इति पूर्ववत् । क्रियातुल्यताया च पतिरिति क्रियानुल्यता दर्शिता" न्यायवा० ता० टी० पृ९ पं०१७ तिन मुल्य क्रिया चेद् यति."-पाणिः ५-१-११५३ स्यादेरिवे" -हैम० ०-५-५। ५पूर्वप्रविपत्तेहि चैशन- स्ना। पत्तेस्तु नातीति"-० २० टि०। ६ "क्रियातुल्यलाभावतः"-वृ० टि० । कित्यातुल्यसमावत" ० टिक। कस्खमा-मोमित्तत्वेन"-० ल० टि०। ४-हीत्वान्च-वृ०। ९-रेका प्र-१० आ० हा० वि० । .५ प्रत्युत्तम्" सम परिशेप सच प्रसवप्रतिमेधेऽन्यवाऽप्रसाच्छिष्यमाणे संप्रत्ययः" इत्यादि-1-1-4 वारस्या २-चादिवि-१० १६-1 न्यायवा० पृ० ५१ पं० १६ । न्यायवा० ता० टी० पृ० १२.६० १३ । का० ५ • ५१२०३४०५०७-1 TO भा० मा० जिना। १९-दिकका-बा० बा० ।

·शानमीमांसा ५६५ तद्धमत्व प्रतिपत्रमेव पारतनयेण च स्वसाध्येन तस्य व्यातिरध्यक्षतो रूपादिष्ववगतैव । साध्य- व्यावृत्त्या साधनव्यावृत्तिरपि प्रमाणान्तरादेवावगता। न च त्रितंयप्रसिद्धावसं प्रवृत्तेर्न सामा- न्येतोदृष्टता अपि तु पूर्ववदेवैकमनुमान प्रसतमिति वक्तव्यम् धर्मिणि पारतन्यस्य सर्वदा प्रत्य- क्षत्वाद नहीच्छादौ धर्मिणि कदाचित पारतच्यं प्रत्यक्षम् परस्याप्रत्यक्षत्वात् । अनेन च विशेषेणे- तत् सामान्यतोदृष्टव्यपदेशमासादयति । धर्मिणः साध्यसाधनयोर्वा सर्वदा प्रत्यक्षत्वे गमकालासिद्धौर मामकत्वासिद्धेः सामान्यतोदृष्टमनुमानमेव न भवेत् । नन्वेवं पूर्ववत्-शेषवत्-सामान्यतोदृष्टानां परस्परता को विशेषः उच्यतेनच्छादेः पारतत्र्य- मात्रप्रतिपत्तौ गुणत्वं कार्यत्वं चा पूर्ववत् तदेव चाश्रयान्तरवाधया विशिष्टाश्रयत्वेन बाधकेन प्रमाणेनावसीयमानं शेपवतः फलम्, तस्य साध्यधर्मस्य धर्म्यन्तरे प्रत्यक्षस्थापि तत्र धर्मिणि सर्वदाऽप्रत्यक्षत्वं सामान्यतोइएव्यपदेशनियन्धनम् अतस्त्रयाणामेकमेवोदाहरणम् शेषवतश्च शिष्य-१० माणोकिरन्वयव्यतिरेकिणो हेतोः पारतन्यप्रतिपत्तौ द्रष्टव्या । तत् खहेतोः प्रतिपन्नमाश्रयान्तराद् बाधकेन प्रच्यावितं तस्य शिष्यमाणविशिष्टाश्रयत्वप्रतिपत्तिः शेपवतः फलम् । एवं च वतेः सर्वत्र संभवान्न विशेष इति न वक्तव्यम्, विशेषस्य प्रदर्शितत्वात् । एतन्त्रिप्रकारां मतिं जनयत् तत्पूर्वक सदनुमानमित्यव्यात्यादिदोषविकलमनुमानलक्षणम् । तृतीयसूत्रेऽप्येतदेव, व्याख्यानम् । अयं तु विशेषः--पूर्वमिस्निप्रकारमेव लिङ्गमनुमानव्यव-१६ छेदक पूर्ववदादयस्तु विप्रकारलिङ्गविशेषणार्थाः । उत्तरसिंस्तु सर्वमेतदनुमानव्यवच्छेदार्थम् व्यवच्छेदस्तु पूर्वेणैव न्यायेन । अनच सूत्रत्रये प्रथमसूत्रव्याख्यानमेवामिमतमध्ययनप्रभृतीनाम् अणुना सूत्रेण महतोऽर्थस्य सङ्ग्रहादकारकस्य च त्रिप्रकारलिङ्गालम्वनस्योत्तरव्याख्यानेऽनुमानत्व प्रसक्तिः । फलस्याश्रयणाद् उपलब्धिसाधनस्येत्यध्याहारो न युक्तोऽप्रकृतत्वात् । सामान्यलक्षणे प्रकृतत्वाददोष इति चेत् तहतिव्याप्तिनिवृत्यर्थ पूर्ववदादिपदोपादानं न कर्तव्यम् प्रत्यक्षसूत्रेऽव्यप-२० देश्यादीनां प्रकृतत्वात् । शाब्दे च प्रसङ्गो न व्यावर्तते यल् लिङ्ग-शब्दाभ्यां जन्यते विवानं यथोक्त- विशेषणविशिष्टोपलब्धिरूपं तत्साधनस्यानुमानत्वप्रसक्तिरतस्तन्निवृत्तये विशेषणान्तरोपादानं कर्त- व्यम् । प्रथमसूत्रव्याख्याने तुसर्वदोषामावा प्रक्रान्तस्याविरोधिनः सर्वस्यामिसम्बन्धात् । निविधग्रहणं तत्र विभागार्थमित्युक्तम् पूर्ववदादिग्रहणमपि खमावादिनैविध्यप्रतिपेधेन पूर्ववदादिष्वेव नियम- झापनार्थम् । पूर्ववदादीनां तु द्वितीयसूत्रे यन्व्याख्यानं तदेवेहापि द्रष्टव्यम् । विशेषस्तु तत्रानुमान-२९ लक्षणोपयोगित्वमिह तु विविधमागेन विभज्यमानस्य खरूपदर्शनार्थम् । अनुमानस्य च त्रैविध्यं कारणादिविध्यादेवेति । [सौगतप्रणीतानुमानलक्षणाश्रयेण नैयायिकोक्तानुमानलक्षणय प्रतिक्षेपप्रकारः] कथं पुनः सौगतप्रणीतलक्षणादस्य प्रतिक्षेपः उच्यते तत्पूर्वकमिति प्रत्यक्षप्रमाणफलपूर्वक पतो भवति तदनुमानमिति प्रथमसूत्रव्याख्यानमसंगतमेव परोक्कलक्षणलक्षितस्य प्रत्यक्षस्य प्रमाण-३० स्वेनासिद्धेः तत्पूर्वकत्वस्थानुमानलक्षणस्यासंभवान् । तदसंभवे व स्मृत्यादिजनकव्यवच्छेदार्थ विशेषणकलापाच्याहारोऽप्यसंगत एव । यदपि पूर्वशब्दस्य लुप्तस्यानिर्देशे प्रत्यक्षफलेऽनुमानत्व प्रसक्तिप्रेरणमैं तदप्यसङ्गतम् तत्फलस्यैव प्रत्यक्षप्रमाणत्वेन व्यवस्थापितत्वात् अवोधरूपस्य प्रमाण- त्वनिषेधात् । यदपि 'त्रिविधग्रहणमनुमानविभागार्थम् पूर्वचदादिग्रहणं च विभागविषयज्ञापनार्थम् इत्युक्तम् तदप्यसारम् . कारणादप्रतिवद्धसामर्थ्यात् प्रदर्शितन्ययिन कार्यानुमाने कार्याध्यक्षता-३५ दोपस्याविचलितरूपत्वात् । याच अनुत्पन्नावयवक्रियस्यान्यतन्तोर्यदा क्रियातो विभागः' इत्यादि- १ "धर्मि-तम-व्याप्तिरूप"-० स० टि-1 पारतच्यानुमानस-० ल० टि-11-न्यतोऽर-१० मात्राम-वा० या० मा० मा बिना। ५ "पारतव्यम्-५० टि-1 -पत्तिविशेषतः फ-आ० हा०वि० कारं मिति जनय-०।-कारं मिति जनय-भा० हा० वि०।-कारमिति जनय-वा० वा. : "विशेष- कम-बु० टिः । दकस्तु मा० हा०वि० । १०-क्षणाप्र-यू आ० हा० वि० । ११-श्रमपू-ब० ॥ १२ "भन्न प्रतिविधीयते"-० दि० । १५-मानं ल-०। १४ पु० ५६१ पं० १९ ॥ १५५० ५६२० । १६१०५६२६०३३"पूर्वपक्षवेलोपन्यस्त्र"-०नि० १० १०५६३६०१५॥ ।

·१६८ द्विवीय का प्रक्रियोपवर्णिता साऽपि प्रमाणवाधितत्वादनुहोया । यथा च क्रियाविभागादीनां प्रमाण- याधितत्व तथा प्राक् प्रतिपादितम् प्रतिपादयिष्यते च यथावसरम् । यदपि मघानां भविष्यदृष्टि- कार्यविशेषणविशिष्टत्वमुन्नतत्वादिना धर्मेण तद्गतेन साध्यते इत्युक्तम् तदप्यसंगतम् अस्वसंविदित विज्ञानाऽभ्युपगमवादिनां प्रदर्शितन्यायेन धर्माद्यसिद्धेरवयविसंयोगविशेषणविशेष्यमावादीनां च' ५पराभ्युपगमेनासिद्धहेतोराश्रय-खरूप-दृष्टान्तासिद्धिदोपा वाच्याः । न च कार्याभावात् कारण- मात्रस्यामावसिद्धिरिति सन्दिग्धव्यतिरेको हेतुः अप्रतिवद्धसामर्थ्यस्य कारणविशेपस्याभावसिद्धावपि नाप्रतिवद्धसामर्थ्यत्यं कारणस्योन्नतत्वादिधर्मविशिष्टस्य शातुं शक्यम् शप्तौ वा कार्यस्यैव तदा प्रत्यक्षतेत्युक्तं प्राय । यदपि 'यो हि भविष्यदृष्ट्यव्यभिचारिणमुञ्चतत्यादिविशेषमवगन्तुं समर्थ स एव तस्मात् तामनुमिनोति' इत्युक्तम् तदप्यसङ्गतम् तदनुमितेः प्रागेव कार्यस्य प्रत्यक्षतया तदनु- १० मितेर्वैयर्यप्रसक्तरित्युक्तत्वात् । यदपि गम्भीरध्वानवत्वे सति' इत्याधुन्नतत्वादेविशेषणम् तदप्येते. नैव निरस्तम् अनुमेयप्रतिपत्तौ तस्यानुपयोगित्वात् अध्यक्षत एव तत्प्रतिपाद्यस्यार्थस्य सिद्धेः । यदपि शेपयत उदाहरणं प्रतिपादितम् तत्र नदीविशेपो धर्मी अवयविरूपोऽसिद्धा उभयतटव्यापित्वादिकस्तु संयोगविशेषत्वात् साधनधर्मोऽसिद्धः संयोगस्यासत्वेन प्रतिपादनात् । यदपि वृष्टिकार्यत्वं साधन- धर्मस्य परम्परया प्रक्रियोपवर्णनेन प्रदर्शितम् तदपि प्रक्रियाया असिद्धत्वान्निरस्तम् । अकार्यकारण- १५भूतेन लिङ्गेन यत्र लिङ्गिनोऽवगमस्तत् सामान्यतोदष्टम् इति यदभिधानम् तदप्यसङ्गतम् अकार्य- कारणभूतस्यास्वभावभूतस्य च लिङ्गस गमकवेऽविनाभावनिमित्तस्य तादात्म्य-तदुत्पत्तिलक्षण- प्रतिवन्धस्याभावेऽपि गमकत्वाभ्युपगमात् सर्वस्य सर्व प्रति गमकत्वोपपत्तेः । न चासत्यपि जन्यजनकभावे तादात्म्ये वा खसाध्येनैव लिङ्गस्याविनामावो नान्येनेत्यत्र वस्तुखमावैरुत्तरं वाच्यं य एवं भवन्ति नासामिर्वयं केवलं द्वधार इति वक्तव्यम् यत एवमभ्युपगमे आकस्मिक एव वस्तूनां स २०वभावो भवेत् तथा च न कस्यचिदसौ न स्यात् न बहेतोर्देशकालनियमो युक्तः । तद्धि किञ्चित् क्वचिदुपलीयेत न वा यस किञ्चिद् यत्रायत्तमनायत्तं वा अन्यथेष्टदेशकालव्यवदन्यदेशादिभावः फेन वार्यंत विशेषाभावात् ? ततो येनाऽविनाभूतं यद् दृश्यते तेन तस्य तत्त्वचिन्तकैरव्यभिचार- निवन्धनं वाच्यम् न पुनः पादप्रसारिका विधेया। तच्च यथोक्कादन्यव्यभिचारनिवन्धनं नोपपत्तिमत् । बच तादात्म्य-तदुत्पत्तिलक्षणप्रतिवन्धमन्तरेण पक्षधर्मवाऽपि हेतोः संभवति संयोग-समवायादि- ५लक्षणस्य सम्बन्धस्य प्रागेव निरस्तत्वात् । एकार्थसमवायित्वस्य च समवायामाचे दूरापास्तत्वात विशेषणविशेष्यमावस्य च सम्वन्धस्य संयोगाद्यन्तरेणासंभवात् । न चानवगतपक्षधर्मत्वादेहतो- भवद्भिर्गमकत्वमभ्युपगम्यते । एकसामध्यधीनतालक्षणस्तु प्रतिवन्ध कार्यकारणभावविशेष एवेति तभावे तस्याप्यमान इति नाकार्यकारणभूताद् रूपादेस्तत्तमानकालस्य रसस्थानुमानं सामान्यतो- इएस्सोदाहरणं युक्तिसङ्गतम् । ३० यदपि वतेः प्रयोगमानित्य पूर्ववदनुमानं व्याख्यातम् तत्रापि दृष्टान्तामणि साध्यसाधनयोः प्रत्यक्षेण प्रतिवन्धग्रहणेऽनुमानयोत्थानं न स्यात् साध्यधर्मिणि हेतोः साध्यधर्मेणाविनाभूतत्वा- ग्रहणात् । न च दृष्टान्तमिणि हेतोः साध्याविनाभूतत्वग्रहणमात्रादेव साध्यधर्मिणि साध्यप्रतिपत्तिः अन्यथा 'लोहलेख्यं वनं पार्थिवत्वात् काष्ठवत्' इत्यत्रापि साध्यप्रतिपत्तिर्मवेत् दृष्टान्तधर्मिणि १ पृ० ५६३ ९० ७॥ १५० ५६३ पं० १८१ ३ पृ० ५६३ पं० ११। ४-प्यनेनैव वृ० भा० मो०। ५१० ५६५६०४। ६० ५६५ ६००। ७ पृ. ५६५ ६०१२। । इतः 'सयोगाद्यन्तरेणा-' संभवात्' इतिपर्यन्त पाठोऽक्षरश हेतुविन्दुटीकाया वर्तते स च पृ० ५५६ ५० ३३ टिप्पणतोजगन्तव्यः । एवं भवति मा० हा०वि० एवं न भवन्ति मा० मा० । १०-पनीये-पा० वा० ।-पमीये-आ० हा०वि० । ११-चारिनि-२० ॥ १२ पादप्रसारिका, मिथुपादप्रसारणन्याय द्वावेती समानौ न्यायौ । एनयो स्पष्टीकरणम् एतदुपयोग- स्वैलानि च लौकिकन्यायाजलौ यथाक्रम द्वितीये पृ० ४६ प्रथमे पृ० ३९ च भागे दर्शितानि सन्ति । मिथुपादप्रसारणन्यायः प्रयमे भागे एवं विवृतोऽस्ति-"यया कश्चिद् मिथ्र्ययेटभोजनाच्छादनवासगृहादिलामार्थ कस्यचिद् धनिनो गृहे प्रविश्य युगपत् सर्वामीटालाम मन्यमान प्रथम धनिगृहे मे पादप्रसारणमस्तु पश्चादनेन परिचयमुत्पाद्य सबममीष्ट सपादयिष्यामीति धिया खल्पामपि मिक्षा बहु मन्यमान पश्चात् क्रमेण खामीटं सपादयति एवं यत्र विवक्षा तत्रास प्रवृत्तिः". पृ. ३१। १३-वात्स्य त-ब० स० वा० था । १४१० ११३ तथा पृ० १०६ । १५४० ५६६ ५० ५। १६-तत्वन-मा० मान 4 १ ·शानमीमांसा। ५६९ 'पार्थिवत्वस्य लोदलेल्यतयाऽध्यक्षता प्रतिपत्तेः । न चाध्यक्षवाधनांदवन साध्यप्रतिपत्तिा वाधा- ऽपिनामावयोर्विरोधात् अविनाभावयुक्त अध्यक्षवाधाऽयोगात् । न चावाधितत्वाऽसत्प्रतिपक्षत्वरूप- श्ययोगात् विलक्षणस्य हेतोरविनामावपरिसमाप्तिरिति प्रैलक्षण्येऽपि पार्थिवत्वस्थावाधितत्वरूपा- स्तरामावान साध्याविनामाव इति धकव्यम् अवाधितत्वस्थाविसंवादित्वप्रतिपत्तिमन्तरेण भातु- मशक्त। अहातस्य च भापकहेत्वनम्नत्वात् तदङ्गत्वे वाऽनवगताविनामावस्यापि धूमोऽग्निप्रतिपत्ति विदाम्यात् । तमायाधितत्वं हेतो रूपान्तरमिति पार्थिवत्वं काठे लोहलेल्यत्वाविनाभूतमध्यक्षता प्रतिपनं घने उपलभ्यमानं लोहलेख्यत्वं गमयेत् । अथ सर्वोपसंहारेणाध्यमं दृष्टान्तधर्मिण्यपि प्रवृवं साध्यसाधनयोरविनामावमवगमयतीति साध्यधर्मिण्यपि हेतोः साध्यधर्मेणाविनामावनिश्चयानानु. मानानुत्थानम् भवेदेतत् यद्यसदायध्यक्षं सकलदेशकालनियतसाध्यसाधनसाकल्यावमासि भवेद तथाभ्युपगमे या धूमवरूपावभासिनाऽध्यक्षेण देशादिव्यवहितस्याग्नेरपि प्रतिपत्तेरनुमानप्रवृत्ते १० वैवर्यप्रसक्तिः स्यात् । न च मानसं योगिप्रत्यक्ष वा सर्वोपसंहारेण साध्यसाधनयोतिमाह संभवति अध्यक्षस्य विशदावमासस साध्यसाधनावगतिखभावस्थासंवेदनात् विशदावमासिक समिहितार्थग्रहणस्वभावमसदायध्यक्षमित्युक्तं प्राक् । अथानुमानेन व्याप्तिग्रहणेऽनवस्थाप्रसके- भवताऽप्यध्यक्षतस्तब्रहणमभ्युपगन्तव्यम् तत्र चोक्त एव दोप, तदसत्। प्रतिवन्धग्राहिणा प्रमाणेन सकलोपसंहारेण व्याप्तिनिश्चयात् । तथाहि-महानसादी विशिष्टमध्यक्षमग्निधूमयो कार्यकारणभाव-१५ ग्राहकत्वेन प्रवृत्तं 'सर्वत्रानग्निव्यावृतोऽग्निः अधूमव्यावृत्तस्य धूमस्य जनक' इति व्यवस्थापयति अन्यथा सरुदप्यग्नेधूमस्योत्पत्चिन भवेत् अहेतोः कदाचिदप्युत्पत्तिविरोधातू । तयुक्तम्- "कार्य धूमो दुतभुजा कार्यधर्मानुवृत्तितः। संभवंस्तदभावेऽपि तुमत्तां विलवयेत् ।। तथा भावमन्तरेणापि भवन स्वभावो निखमाव एव स्यात् । तदुक्तम्- "खभावेऽप्यविनाभावो भावमानानुरोधिनि । तदभावे स्वयं भावस्याभावः स्यादभेदतः ।। इति तादात्म्य-तदुत्पत्तिव्यवस्थापकमेव प्रमाण सकलोपसंहारेण व्यातिव्यवस्थापकमित्युकं माकू। अथ सोपसंहारेण व्याप्तिग्रहणे अनुमानस्याप्रामाण्यं भवेत् व्यातिप्राहकप्रमाणप्रतिपन्नार्थ- विषयत्वेन स्मृतिरूपत्वात् तदंशव्याप्तिसामयेन च हेतोः खसाध्यप्रतिपादकत्वं न पक्षे सत्तामात्रेत:२१ तत्स्थस्य रासभादेरपि साध्यप्रतिपादकत्वप्रसक्तस्ततस्तदंशव्याप्तिवचनेनैव गतत्वात, पक्षधर्म इति हेतोः पृथय लक्षणं न वक्तव्यं भवेत् । उकं व जैन:- अन्यथाऽनुपपनत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ।। नान्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ।। इति। - - १-तल-बाल बा० । ३ "प्रत्यक्षाहणकशीकारे"-. ल. दि.। ३ पृ. ३१२५०१ तथा टि०१-२॥ "तथा च फीर्तिना कीर्तित वार्तिके" इत्युविख्याय चोकः स्याद्वादरनाकरे उद्धृतोऽति-पृ. ५१५६०४ मा० । १,२,११ प्रमाणमी० पृ. ६४०५। ४ पृ. ३२१ पं० १९ तथा वि०१५। ५- तत्स्थ-म० मा ६"प्रतिशत सस"-०७० टि। ॥ अस्य पद्यस्य कर्तृतविषये प्राचा विप्रतियत्तयो दृश्यन्ते- आचार्यकमलशीलेन "अन्यथा' इत्यादिना पात्रखामिमतमाशावे" इत्युझिख्य व्याख्यातासु पोडशन कारिकासु पात्र- खामिसंवन्ध धारयद् इदं पछ १३६९ तमं सव्यत्ययं वर्तते-तत्त्वस० का० १३६४-१३७९४०४०५-४०० वादिदेवसूरिणा तत् पद्यं पात्रखामिकर्तृकत्वेन निर्दिष्टम् स्याद्वादर० पृ० १११ ५० ५-६ पा० । दिगम्बरपरम्पराया 'पात्रकेसरी' इति प्रविवि प्राप्तेन विद्यानन्दिवामिना खकृती तत्त्वार्थ छोकवार्तिक "तबाह " इत्सुक्या प्रमाणपरीक्षायां च "तनुकम्" इत्युक्त्वा ततू पी समुद्धतं दृश्यते-१० २०३ छो० १४८, ०७१40101 तया, केपन सामिपदस्य पात्रकेसरीति अर्थ गृहीला अस पयस्य पात्रकेसरिकतुंकतो मध्यमाना असूवन तेषां मतं निराका तुकामेन रविभवसिध्यानन्तवीर्येण तस्य पथस तीर्थकरसीमन्धरकर्नुकता स्थापिता सिद्धिविनिश्चयवृत्तौ । तथाहि- " दिसाह-सामिन. पात्रकेसरिण इत्येक कुत एतत् । तेन तद्विषयविलक्षणकदर्थनमुत्तरमाय यतः फलमिति चेतू नन्वेव(41) सीमन्धरमवारकस्साशेषार्थसाक्षात्कारिणतीर्थकरस स्यात् । तेन हि प्रथमम्-- ., ३.त.

·pe दिखीये बडे- अनुपलब्धेश्च पक्षधर्मत्वं नोपपत्तिमत् अन्योपलब्धिखमावायास्तस्याः पुरुपंधर्मत्वात् । कार्यहेतोश्चा खातव्येण धर्मेनपेक्षत्वात् कुता पक्षधर्मता' स्वभावहेतोः पुनर्धर्मिरूपत्वाद् मेदनिबन्धना पक्षधर्मता दूरोत्सारितैव । न च कल्पितस्य पक्षधर्मस्य कार्यसमावहेतुत्वं साध्यव्याप्तिश्योपपत्तिमती । ततो न पक्षधर्मत्वं हेवोर्लक्षणं भवदमिप्रायेणं युक्तिसंगतम्, असदेतत् ५यतो यद्यपि ,सर्वोपसंहारेण : साध्यसाधनयोप्तिप्रतिपत्तिस्तथापि न तत्प्रतिपत्तिमात्रा इदानीसिह साध्यधर्मिणि साध्यधर्म' इति विशेषावगमः तेनाप्रतिपन्नविशिष्टदेशादिसम्बन्धि- साध्यार्थप्रतिपादकत्वेनानुमानं नामामाण्यमश्नुते । न चान्यदेशादिस्थेन साध्यधर्मेणान्यदेशादिस्था साधनधर्मः सम्बन्धमनुभवति-तेन प्रतिनियतदेशादिविशेपितसाधनप्रतिपत्तिवलादेव प्रतिनियत- देशाधवच्छिन्नसाध्यप्रतिपत्तिरेवानुमानमिति न.पक्षधर्मत्वमन्तरेणानुमानसंभवः । न च धूममानाद् १०चह्निमात्रस्यावगतिरनुमानम् व्याप्तिप्राहकप्रमाणफलत्वात् तस्याः । नच हेतोः पक्षधर्मत्वं यत्र साधनधर्मस्तत्र-साध्यधर्म इत्यविशिष्टावगतिमात्रात् सिध्यति साध्यमिधर्मतया साधनधर्मस्या- प्रतीते सामान्येनामिधानात् ततो विशिष्टदेशाद्यवच्छिन्नसाध्यावगतये पक्षधर्मत्वं प्रदर्शनीयम् अतः 'यत्र यत्र घूमस्तत्र तत्राग्नि इत्यनेनैव पक्षधर्मत्वस्योकत्वात् प्रदेशविशेपे अग्निसिद्ध्यर्थ 'धूमधात्र न वक्तव्यमुक्तार्थत्वात् इति यदुक्कं तन्निरस्तं द्रष्टव्यम् । एतेनैव यदुक्कं कुमारिलेन- १५. "नदीपूरोऽप्यधोदेशे दृष्टः सन्नुपरि स्थिताम् । नियम्यो गमयत्येव वृत्तां वृष्टिं नियासिकाम् ॥ एवं यत् पक्षधर्मत्वं ज्येष्ठं हेत्वङ्गमिप्यते । तत् पूर्वोक्तान्यधर्मत्वदर्शनाद् व्यभिचार्यते ॥ पित्रोच ग्राह्मणत्वेन पुत्रब्राह्मणताऽनुमा। सर्वलोकप्रसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते ॥ क्लेशेन पक्षधर्मत्वं यस्तत्रापि प्रकल्पयेत् । नसंगच्छेत तस्यैतल्लक्ष्येण सह लक्षणम् ॥ यथा लोकप्रसिद्धं च लक्षणैरनुगम्यते। लक्ष्यं हि लक्षणेनैतद्पूर्व न प्रसाध्यते ॥ [ 1 इति, ३५तदपि मत्युक्तम् यतः किमित्यधस्तान्नदीपूरमुपलभ्योपर्येव वृष्टयनुमानं नान्यत्र तथा, शिशुस्यं नालंणो मातापित्रोर्ब्राह्मण्यादिति किमिति यस्यैव शिशोः ब्राह्मण्यं साध्यं तस्यैव मातापितामण्य- लक्षणो धर्मः सम्बन्धी गमको न मातापितब्राह्मण्यमात्रम् ? अथ नदीपूरस्योपरिदेशसम्बन्धिनः अन्यसम्वन्धिमातापिनाह्मण्यस्य चागमकत्वादेवमनुमानं तर्हि नदीपूरो यतः समायातस्तत्रैव . ४, -- अन्यथानुपपहले यत्र तत्रयेण किम् ।। नान्ययानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ? ॥ इत्यैनन् कृतम् । कयमिदमवगम्यत इति चेत् पात्रकेसरिणा त्रिलक्षणकढयनं कृतमिति कयमवगम्यत इति समानम् । प्राचार्यप्रतिद्धरित्यपि ममानम् । उभयत्र कथा च महती सुप्रसिद्धा । तस्य तत्कृतत्वे प्रमाण(प्रामाण्या प्रामाण्ये तवासिद्धी का समाधासा तदर्य करणात् तस्येति चेत् तहि सर्व शालं तदविधेयं चात एव शिष्याणामेन न तत्कृतमिति व्यपदिश्येत पात्र- केसरिणोऽपि वा न भवेत् तेनापि अन्यार्य तत्करणात तेनापि अन्यार्थमिति न कस्यचित् स्यादेनत )तद्विषयप्रबन्धकरणात पात्रफेसरिणखदिति चिन्तित मूलसूत्रकारेण कस्यचिद् व्यपदेशांभावप्रसङ्गात् । तस्मात् साकत्येन साक्षात्कृत्योपदिशत एवार्य भगवततीर्थकरस हेतुरिति नियीयते”- सिद्धिवि० टी० लि. पृ० ३०० ५०२-१२ । 'अयं छोक. पद्मावत्या देवतया विरचित' इत्यादिका किंवदन्ती प्रभाचन्द्र-ब्रह्मदत्ताभ्या खरचितकयाकोशे लिखि वायां पात्रकेसरिकयायां वर्तते-आतपरीक्षाप्रस्तावना पृ०२-३ पात्रकेसारकया। ', १ "पश्य धर्मलं न घटते"-० उ० टि०। -भाव हे-वृ० २० नैनानि पद्यानि नीमासाम्लोकवार्तिक दृश्यन्ते, किन्तु इतन्त्रीणि पद्यानि अनिर्दिष्टपर्नुकानि प्रमेयकमलमार्तण्डे तानि वर्तन्ते पृ० ५० द्वि० ५० १०-०५१ २० ५० १-२ । वादिदेवरितु तान्येव पद्यानि भाकर्तृकतया समुदरति-स्साद्वादर० . २८५ ५० १-६ आ. | "मोऽप्याह" इत्युनिख्य आचार्यहेमचन्द्रेण एक एवायं म्योक उद्धृतोऽस्ति-२-१-१७ प्रमाणमी० पृ० ७५ । "भन खयममिधानातू” इत्युक्त्वा रसप्रभसरिरपि एनमेकमेव लोकमुदतवान- साकराव० ४०-४१६० १५-१६1. - ·-- ज्ञानमीमांसा १७१ वृष्ट्यनुमानं नान्यत्र व्यमिचायत् नस्य च तत्सम्बन्धित्वनिश्चये गमकत्वं नान्यथा.अनेकान्तिकत्व प्रसक्तः एवं च कथं न पक्षधर्मवानिश्चयो हेत्वङ्गम् ? तन्मातापितवाह्मण्यस्यापि. पक्षधर्मत्वं तनिश्चयश्च समस्त्येवान्यथागमकताऽयोगाम्नानापि क्लेशेन पक्षधर्मत्वकल्पना । अथवा व्यभिचारनिमित्त एव धर्मों हेतुयुक्तो धूमस्याग्निकार्यत्ववत् ब्राह्मणमातापितजन्यत्वं च ब्राह्मण्यनिमित्तं शिशोरिति तदेव हेतुर्युक्तोऽन्यस्य तत्कल्पनायां क्लेशः स्यादेव । एवं चन्द्रोदयात् ५ समुद्रश्यनुमानं किमिति तदैव न पूर्व नापि पश्चात् । तदैव व्याप्तेर्महणादिति चेत् तर्हि साध्य साधनयोस्तत्कालसम्बन्धित्वमेवेति स एव कालो धर्मी तत्सम्वन्धिनश्चन्द्रोदयात् तत्रैव साध्यान मानमिति कथमत्राप्यपक्षधर्मत्वम्। कालानभ्युपगमे च नैतदनुमानं व्यभिचारात् । न च सौगतः फालानभ्युपगमानास्यानुमानस सम्भवः । पूर्वालादिप्रत्ययविषयस्य महाभूतविशेषस्य कालशब्द- धाच्यस्थाभ्युपगमात् । एवं विशिष्पपिपीलिकोत्सर्पणादेरपि पक्षधर्मता योन्या । नम्वेवमपि तवंश-१० व्याप्तिवचनेनैव गतत्वात् पक्षधर्म इति पृथय लक्षणं न वक्तव्यम्, न अपक्षधर्मस्यापि साध्यव्याप्तस्य हेतुत्वनिराकरणार्थत्वात् तस्य अन्यथा महानसोपलब्धधूमाद् महार्णवे पायकानुमान प्रसज्येत । अथ महानसस्थो धूमो न तत्स्थेन पावकेन व्याप्तः एवमेतत् किन्तु 'साध्यव्याप्तो हेतुः' इत्येतावन्माने लक्षणे यत्रैव साधनधर्मस्तत्रैव साध्यधर्मानुमानमिति न प्राप्येन इत्यन्यत्रापि साध्यानुमानाशा भवेत् ततस्तनिवृत्य) पृथक् पक्षधर्मवचनम् । यदाच भूतलादेरुपलब्धिजननयोग्यताऽनुपलब्धि-१५ स्तदाऽसौ भूतलादिस्वभावेति कथमनुपलब्धेरपक्षधर्मत्वम् । पुरुपधर्मरूपायास्त्वनुपलब्धेरन्यभूत- लादिकार्यत्वमेव तद्धमत्यम् परमार्थतस्तस्यास्तदायत्तत्वात् ।कृतकत्वादेस्तु शब्दादिधर्मत्वम् परमार्थत एकत्वेऽपि मेदान्नरप्रतिक्षेपाद्धर्मसेदव्यवस्थापनात् । धूमादेरपि कार्यस्य प्रदेशादिधर्मत्वम् तत्कार्य- तया तदायत्तत्वात् । तेषां च विकल्पेन तत्सम्बन्धिखरूपमेव पक्षस्यायं धर्मः' इति व्यवस्थाप्यते । तन्नासन्मते सर्वोपसंहारेण व्याप्तिग्रहणेऽनुमानानुत्थानम् । नापि हेतोः पक्षधर्मत्वामिधानं व्यर्थम् २० यथा च पक्षधर्मतानिश्चयो व्यातिनिश्चयश्च यतश्च प्रमाणतः समवति तथा प्रदर्शितमेव प्रमाण- वार्तिकादी ग्रन्थगौरवमयानेह प्रदर्श्यते विस्तरतः। यदपि विषयतुल्यतया क्रियातुल्यत्वं वतेः प्रयोगनिवन्धनमभ्योयि तदपि प्रतिमासमेदस्य विषयमेदमन्तरेणानुपपद्यमानत्वप्रतिपादनात् प्रतिक्षिप्तम् । तन्न पूर्ववदिति 'वति प्रयोगाश्रयणेनापि व्याख्यानं युक्तिसनतम् । यदपि 'पूर्ववतः शेपबदनुमानस्य भेदमतिपादनाय शेपवनाम परिशेषा'२५ इत्याद्यमिधोनम्, तदपि खप्रक्रियोपवर्णनमात्रम्। यत इच्छादीनां गुणत्वसिद्धौ पारतत्र्यसिद्धे शरीरादिषु प्रसक्तेषु प्रतिषेधे सति परिशेषादात्मसिद्धिः तच्च गुणत्वमिच्छादीनां द्रव्याश्रितत्वसिद्धौ सिध्यति तच्च समवायाभावतोऽयुक्तमिति प्रतिपादितम् । यदपि 'सामान्यवत्त्वे सति अचाक्षुप- प्रत्यक्षत्वात् रसवत्' इत्यादि इच्छादीनां गुणत्वसिद्धावनुमानमुपन्यस्यते तदपि न युक्तिक्षमम् रसादीनामपि गुणत्वासिद्धितो दृष्टान्तासिद्धे । न च तेपामपि गुणत्वसिद्धौ दृष्टान्तान्तरमस्ति ३० इच्छादीनी तदृष्टान्तत्वे इतरेतराश्रयदोपप्रसक्तः । यदपि 'इच्छादयो गुणाः प्रतिपिच्यमानकर्मत्वे सत्येकद्रव्यत्वात् शब्दवत्' इत्यनुमानम् तत्रापि दृष्टान्तासिद्धिः । तथाहि-द्रव्यस्स द्वैविध्यं वैशेषिक प्रतिपादितम्-घटायनेकद्रव्यं द्रव्यम् अद्व्यं चाकाशादि । शब्दस्तु प्रतिपिध्यमानकर्मत्वे सत्येकद्रव्या तस्माद् उपादिवद् गुण इत्येवं शब्दस्य गुणत्वसिौ दृष्टान्तसिद्धिर्मवेत् । न चैतत् शब्दगुणत्वसिद्धी साधनमुपपत्तिमत् शब्दस्य हि गुणत्वसिद्धी निराश्रयस्य गुणस्सासंभवादाश्रयभूतेन गुणिना भवितव्यम् ३५ पृथिव्यादेश्च तहणत्वनिषेधात् परिशेपादाकाशाश्रयः शब्दा तस्य चैकत्वं शब्दलिडाविशेषाद विशेष लिनामावाच ततो गुणत्वसिद्धी शब्दस्यैकद्रव्यत्वसिद्धिः ततश्च यथोक्तविशेपणाद् गुणत्वसिद्धिरिती- तरेतराश्रयत्वाच शब्दस्य दृष्टान्तस्वसिद्धिः। अथ नानेन प्रकारेणैकद्रव्यत्वं. शब्दस्य सोध्यते किन्तु कादाचित्तत्वाच्छब्दः कार्यम् कार्यस्य व क्षणिकत्वनिषेधे अनाधारस्यासंभवात् . समवायिकारणेन 9-ज्ञादि-आ० हा० वि० विना। २-अपयोस्त्व-० । अत्र 'पछया द्विवचनम्' इति सूचक ६-१ इति शवयम् । ३ "हेतूनाम्-७० टि०। ४५० ५६६५० ८1 ५ पृ० ५६६ पं० १६ ।' -पुच प्र-मा० मा । -दास्यसि-३० वा० पा० विना । ८-नां -० ० हा० वि० ।

·५७२ द्वितीये काण्डे भवितव्यम् पृथिव्यादेश्य समयायिकारणत्यनिषेधे आकाशस्यैर्य संमवाधिकारणत्वम् तस्यैकत्वं पूर्ववद द्रव्यम् । अत एकद्रव्यत्वं शब्दस्य सिद्धमिति प्रतिपिध्यमानकर्मत्वे एकद्रव्यत्वात् सपदिवद् गुण शब्दा सिद्ध इति न हटान्तासिद्धि प्रतिषिध्यमानकर्मत्वं च 'शब्दा कर्म न भवति शब्दान्तरहेतुत्वाद आकाशवद' शब्दान्तरहेतुत्वं च शब्दस्य कार्यत्वाव्यापकत्वाभ्यां सिद्धम् कार्य हि पूर्ववत् समवायि- ५कारणापेक्षम् पृथिव्याश्च समवायिकारणत्वनिषेधात् व्योम्नस्तं प्रति समवायिकारणता शब्दस्य च प्रत्यक्षत्वान्यथाऽनुपपत्त्या सन्तानकल्पना सन्तानश्च शब्दान्तरहेतुत्यमन्तरेणानुपपन्न इति नासिद्धी हेतु-दृष्टान्तौ । प्रतिषिध्यमानकर्मत्वं चेच्छादीनां कर्मत्वानधिकरणतयाध्यक्षप्रतिपत्तित एव सिद्धम् एकद्रव्यत्वं च यज्ञदत्तेच्छादीनां देवदत्तादावनुभवामावतो व्यवस्थितमेव।) असदेतत् कार्यत्वस समवायिकारणप्रसवत्वेन शब्दादापसिद्धेनं पूर्वोकमक्रिययाऽप्येकद्रव्यत्वसिद्धिः । अत एव शब्दान्तर- १० हेतुत्वान कर्मत्वप्रतिषेधः शब्दस्य हेतु-दृष्टान्तयोरसिद्ध न हि शब्दलक्षणस्य कार्यस निराधारस '. सम्भवेभ्योन समवायिकारणत्वेन शव्वान्तरहेतुत्वं शब्दस्य वाऽसमवायिकारणत्वेन तद् युक्तम् । न च शब्दप्रत्यक्षताऽन्यथानुपपत्या सन्तानकल्पना युक्तिसङ्गता तामन्तरेणापि शब्दप्रत्यक्षतोपपत्ते प्रतिपादनात् । एकद्रव्यत्वस्य प्रतिविध्यमानकर्मत्वस्य घेच्छादिष्वध्यक्षत एव सिद्धौ गुणत्वसमवायाद गुणरूपताया अपि तत एव सिद्धरतुमानोपन्यासस्य धैयर्य स्यात् । न चाध्यक्षसिद्धेऽपि गुणत्वयोगे १५व्यवहारसाधनार्थ तदुपन्याससाफल्यम् तहणत्वस्य समवायस्य वाऽध्यक्षप्रतिपत्ती कदाचिदन्यप्रति भासनात् । एतेन गुणत्वयोगात् रूपादयो गुणाः' इति निरस्तम् गुणत्वसमवायस्य व्यतिरेकिहेतो रूपादिपु गुणव्यवहारसाधकस्यासिद्धः । यदपि इच्छादेर पारतव्यमानमतिपत्तौ गुणत्वं कार्यत्वं वा पूर्ववदित्यादिवयाणामपि हेतूनां विभागेनोदाहरणप्रदर्शनम् तदप्यसङ्गतमेवा गुणत्वकार्यत्वयोर्ययोक- मकारेण पारतव्यप्रतिपत्तौ हेतुत्वासंभवतःसर्वस्यानुपपत्तिकवादित्यलमतिप्रसङ्गेन । एतेन सांत्यपरि ३० कनितमपि पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोदष्टं चेति त्रिविधमनुमानं निरस्तम् न्यायस्य समानत्वात् । यदपि "वलिङ्ग-लिङ्गिपूर्वकम् साहयका०५] इत्यनुमानलक्षणं तैरभ्यधायि तदपि यद्यसत्त्रणीता- नुमानलक्षणानुयायि न व्याख्यायते तदा प्रतिवन्धग्राहकप्रमाणासंभवतः प्रदर्शितन्यायेन नानु- मेयप्रतिपत्यनम् । अथानुयायितया तदैतदेव लक्षणं शब्दान्यत्वेऽप्यभ्युपगतमिति न विप्रतिपत्तिः । [सौगतैमीमांसकीयमनुमानलक्षणोपन्यस्य तस्य खमतानुसारित्वाविष्करणम् ] २५ "मातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनासनिकृष्ऽथे बुद्धिरनुमानम्" [१-१-५ शावरमा०] इति शावर मनुमानलक्षणम् । अवध यदि दर्शनादर्शननिवन्धनं सम्बन्धमहणमाश्रीयते तदा तत्पुत्रत्वादेरप्यनु- मानत्वसंभवादतिव्याप्तिर्लक्षणदोपः । अथ न सहभावदर्शनमात्रा सम्बन्धावगमा किन्तु विपर्यये देतो धकप्रमाणवलात् न च तदनास्तीति नातिव्याप्तिः । मनु किं पुनविपर्यये धाधकप्रमाणम् । अदर्शनमिति चेत् स्वसम्बन्धिनोऽदर्शनस्थानापि सद्भावात् सर्वसम्वन्धिनोऽन्यत्राप्यसिद्धर्न ह्या- ३० मा देशकालविप्रकृया साध्यविकला हेतुरहितत्वेन सकलाो निचेतुं शक्याः अथ कारणव्यापका पलब्धिविरुद्धविधीनामन्यतमः पाधकं प्रमाण वहिं कार्यकारणव्याप्यव्यापकमावविरोधसिद्धी प्रमाणतस्तत् प्रवर्तत पति कार्यकारणभावादिका सम्बन्धस्तदवगमनिमित्तं पाध्यक्षादिकं प्रमाणम- भ्युपगन्तव्यम् । न चैवमप्यपक्षधर्मस्य हेतोर्गमकत्वं प्राङ्क मदर्शितन्यायेनोपपद्यत इति पक्षधर्मत्वमपर जपान्तर लक्षणं वक्रव्यम् तथाभ्युपगमे व 'शावसम्बन्धस्य' इत्यनेनान्वयव्यतिरेकयोः संसूचना ३५पक्षधर्मत्वस्य चाभ्याहारात् “विरूपालिकालिदिनि शानमनुमानम्" । इत्येतदेवा- मदीयमनुमानलक्षणं भवद्भिरभ्युपगतं भवतीति सौगताः। कार्यस्य ०१ १०५१०१ १"प्रतिविषयाव्यवसायो ई त्रिविषमनुमानमाख्यातमा तलिलिशिपूर्वकमाप्त विराप्तवचनं तु" इति सपूर्णा कारिका "मनुमान ज्ञातसंवन्धस्यैकदेशदर्शनादेशदेशान्तरेऽसशिवोऽयं बुद्धि शावरमा० पृ६0 ४1० १० १० तथा टि० ५। ५-लाः सनिधीयन्त इति निक्षेतुं शक्यम् अथ वा० वा० मा० मा० ।-लार्थाः सवनिम्बीयन्त इति निधेतुं शक्या अथक ० ३ ० ३॥ तत्र निरूपालिकाद् यदनुमेये शानं तदनु- मानम् न्यायर्षि०१-१॥ ४ प ·- शानमीमांसा । ५७३ [४ प्रमाणसङ्ख्यानिरूपणम्] [प्रत्यक्षमिमानि प्रमाणान्यनुमानेऽन्तर्भावयता प्रमाणद्वयवादिना सौगतानां विचारप्रक्रिया ] अप्रत्यक्षस्य चार्थस्य स्वसाध्येन धर्मिणा च सम्बद्धाद् अन्यतः सामान्याकारेण प्रतिपत्तेः यद- प्रत्यक्षार्थविषयं प्रमाणं तदनुमानेऽन्तर्भूतमिति प्रत्यक्षानुमानलक्षणे द्वे एव प्रमाणे । तथाहि-न परोक्षोऽर्थः स्वत एव तदाकारोत्पत्या प्रतीयते प्रमाणेन तस्यापरोक्षत्वप्रसके । विकल्पमात्रय च५ सतन्त्रस्य राज्यादिविकल्पवदप्रमाणत्वात् तदप्रतिवद्धस्यावश्यंतया तदव्यभिचाराभावात् । नच ससाध्येन यिनाभूतोऽयों गमका अतिप्रसक्तेः धर्मिसम्वन्धानपेक्षस्यापि गमकत्वे प्रत्यासत्तिविप्रकर्या- मायात् सर्वत्र प्रतिपत्तिहेतुर्मवेत् । यचैवंविधार्थप्रतिपत्तिनिवन्धनं प्रमाणं तदनुमानसेव तस्यैवं- लक्षणत्वात् तथा च प्रयोग: यदप्रत्यक्ष प्रमाणं तदनुमानान्तर्भूतम् यथा लिङ्गवलमावि अप्रत्यक्ष- प्रमाणं च शाप्दादिकं प्रमाणान्तरत्वेनाभ्युपगम्यमानमिति स्वभावहेतुः । यच यत्रान्तर्भूतं तस्य न१० ततो बहिर्भावः यथा प्रसिद्धान्तर्भावस्य फचित् कस्यापि अन्तर्भूतं चेदं सर्व प्रत्यक्षादन्यत् प्रमाण- मनुमान इति विरुद्धोपलन्धिा अन्तर्भाव-बहिर्माययोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया विरोधात् । अंत एव "प्रत्यक्षस्थामावविपयत्वविरोधान्न ततः प्रमाणान्तराभावोऽवसातुं शक्यः नापि कार्य- सभावलक्षणादनुमानात् कार्यस्वभावयोचिंधिसाधकत्वेनाभावसाधने व्यापायनभ्युपगमात् कारण- ध्यापकानुपलब्ध्योस्तु अत्यन्तासत्तयोपगते प्रमाणान्तरेऽभावसायकत्वेन व्यापार एव न संगच्छते १५ अत्यन्तासतस्तस्य फार्यत्वेन व्याप्यत्वेन या कस्यचिदसिद्धेः । तयोश्च कार्यकारणव्याप्यव्यापकमाव- सिद्धावेव व्यापाराद् विरुद्धविधिरप्यत्रासंभवी सहानवस्थानलक्षणस्य विरोधस्यात्यन्तासत्यसिद्धे" ] इत्यादि यत् परेणोच्यते तदपास्तं द्रष्टव्यम् यथामदर्शितन्यायेन खभावविरुद्धोपलधेरत्र व्यापारात् ! स्यादेतत् भवतु परोक्षविषयस्य प्रमाणस्यानुमानेऽन्ताव अर्थान्तरविषयस्य च तस्या- सावयुक्तः, न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यामन्यस्यार्थस्याभावात् ममेयरहितस्य च प्रमाणस्य प्रामाण्यासंभवात् २० प्रमीयतेऽनेनेत्याग्रहीतप्रमेयस्यैव प्रमाणमिति व्युत्पत्त्या तस्य प्रमाणत्वव्यवस्थितः। तथाहि-यदविद्य- मानप्रमेयं न तत् प्रमाणम् यथा केशोन्दुकादिशानम् अविद्यमानप्रमेयं च ममेयद्वयातिरिक्तविषय- तयाऽभ्युपगम्यमानं प्रमाणान्तरमिति कारणानुपलब्धिः प्रमेयस्य साक्षात् पारम्पर्येण या प्रमाण प्रति कारणत्वात् । तदुक्तम्-'नाननुकृतान्वयव्यतिरेक कारणम् नाकारणं विपर्याय इति । न च प्रत्यक्ष परोक्षातिरिक्कममेयान्तराभावप्रतिपादकप्रमाणान्तरामावादसिद्धो हेतुरिति रस वक्तव्यम् अध्यक्षेणैव प्रमेयान्तरविरहप्रतिपादनात् । तद्धि पुरस्थितार्थसामर्थ्यादुपजायमानं तदात्म- नियतप्रतिभासावभासादेव तस्य प्रत्यक्षव्यवहारकारणं भवति तदन्यात्मतां च तस्य व्यवच्छिन्दान- मन्यदर्थजातं सकलं राश्यन्तरत्वेन व्यवस्थापयत् तृतीयप्रकारामावं च साधयति तामतीयमानस्य सकलस्वार्थजातस्यान्यत्वेन परोक्षतया व्यवस्थापनादन्यथा तस्य तदन्यात्मताऽव्यवच्छेदे तद्रूपतया परिच्छेदो न भवेदिति न किञ्चिद्व्यक्षेणावगतं भवेत् । प्रतिनियतसरूपता हि भावानां प्रमाणतो ३० व्यवस्थिता अन्यथा सर्वस्य सर्वत्रोपयोगादिप्रसङ्गत प्रतिनियतव्यवहारोच्छेदप्रसक्तिर्मवेत् । सा चेन्न प्रत्यक्षावगता किमन्यद् रूपं तेन तस्थावगतमिति पदार्थखरूपावमासिना प्रमेयान्तराभावः प्रति- पादित एव । अनुमानतोऽपि तदभावः प्रतीयत एवं अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणामितरप्रकारव्यवच्छेदेन तदितरप्रकारव्यवस्थापनात् । प्रयोगधात्र-यत्र यत्प्रकारव्यवच्छेदेन तदितरमकारव्यवस्था न तन्त्र प्रकारान्तरसम्भवः तद्यथा-पीतादौ नीलपकारव्यवच्छेदेनाऽनीलपकारव्यवस्थायाम् अस्ति १३५ प्रत्यक्ष परोक्षयोरन्यतरप्रकारव्यवच्छेदेनेतरप्रकारव्यवस्था व्यवच्छिधमानप्रायविषयीते सर्व- सिन प्रमेय इति विरुद्धोपलब्धिः तदतत्प्रकारयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणत्वात् । अता प्रमेयान्तराभावान प्रमाणान्तरभावः। उकंच- -माने द्वे मा० मा०। १-कर्षमा-००। अत एव तदपावं अध्यमिति परता संट"-. wit-1 -सैत्य-१० । सप्तम्येकवचनसूचकमान्यम् । ५ नवम-आ० हा०वि०। ६० ५१० ५० १, टि.। "प्रत्यक्ष-"० टि. ।। ८ वदान्यात्मनां च त-बाल बा० । - सतां भ-०१ -कारवि- बाल बा मो० मा०1११मतः शब्दज्ञानाद प्रमेया-आ० हा०वि० ·4७४ द्वितीये काण्डे- ] न "न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य संभवः । तसाद प्रमेयद्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिप्यते" 1 इति। [सौगतसंमत्त प्रमाणद्वित्ववाद प्रतिवदितुं मीमांसकेने शाब्दस प्रमाणान्तरवस्थापनम्] अनाह मीमांसक:-"शब्दज्ञानादसन्निकोऽथै बुद्धिः शब्दम्" [१-१-५ शावरमा०] इति ५वचनात् । "शब्दादुदेति यद् ज्ञानमप्रत्यक्षेऽपि वस्तुनि । शान्दं तदिति मन्यन्ते प्रमाणान्तरवादिनः इतिलक्षणलक्षितस्य प्रमाणान्तरस्य सद्भावात् कथं वे एव प्रमाणे? न चार्टी प्रत्यक्षप्रमाणता सविकल्पकत्वात् । नाप्यनुमानता विरूपलिङ्गाप्रभवत्वात् अनुमानगोचराविषयत्वाञ्च । तदुकम्- "तसादननुमानत्वं शाब्दे प्रत्यक्षवद् भवेत् । सप्यरहितत्वेन ताइग्विपयवर्जनात् ॥ [ श्लो० वा० शब्दप०९८] तथाहिन शब्दस्य पक्षधर्मत्वम् धर्मिणोऽयोगात् । न चार्थस्य धर्मित्वम् तेन तस्य सम्बन्धासिद्धेः। न चापवीतेऽर्थे तद्धर्मतया शब्दस्य प्रतीतिः संमविनी प्रतीते चाय न तद्धमताप्रतिपत्ति शब्दस्योप- योगिनी तामन्तरेणाप्यर्थस्य मागेव प्रतीतेरन्यथा तस्य तद्धर्मतया प्रतीत्ययोगात् । भवतु पार्थो धर्मी १५तथापि किं तत्र साध्यमिति वक्तव्यम् ? सामान्यमिति चेत्, न, तस्य धर्मिपरिच्छेदकाल एव सिद्धत्वात् तदपरिच्छेद धर्मिपरिच्छेदायोगात् "नागृहीतविशेपणा विशेष्ये बुद्धि इति न्यायात् । नच सामान्यं धर्मि अर्थविशेषस्तत्र साध्यो धर्मः उक्तदोपानतिक्रमात विशेषस्य चानन्वयात् । अथ शब्दो धर्मी अर्थवानिति साध्यो धर्मः शब्द एव च हेतुः, न, प्रतिक्षार्थंकदेशत्व- प्राप्तः । अथ शब्दत्वं हेतुरिति न प्रतिज्ञार्थंकदेशत्वं दोपः, न, शब्दत्वैस्यागमकत्वाद् गोशब्दत्वस्य २०च निपेत्यमानत्वेनासिद्धत्वात् । अत एवानुमानतुल्यविषयताऽपि न शाब्दे संभवति । तदुक्तम्- १ सौगतसमतं प्रमाणवैविध्य पूर्वपक्षयिता जयन्तभटेन प्रत्युक्तम् तब- "ते हि प्रमेयदेविष्यात प्रमाण द्विविध जगु. । नान्यः प्रमाणमेदस्य हेतुर्विषयमेदतः ॥ -- इसादिकं इत्सुद्धताखिलपरोदितदोपवातसंपातमीनिरिह संप्लव एष सिद्धः । सर्वाश्च सौगतमनस्सु चिरप्रलढा भमा प्रमाणविषयद्वयसिद्धिवाञ्छा." ॥ इसन्त न्यायमचरीतोऽवबोध्यम्-पृ०२८-३६ ! २ शाब्दं प्रमाणान्तरसेनानजीकृतवत शाक्यवैशेषिकानधिक्षिप्य कुमारिलभतेन तत् प्रमाणान्तरलेन व्यवास्थापि तच्च "तत्रानुमानमेवेदं पौवैशेषिक वितम्। इस्लादित "दृष्ट्वाऽनुमानव्यतिरेकमीता क्लिय पदामेदविचारणायाम्। इतिपर्यन्तं श्लोकवार्तिकतोऽनसेयम्-पृ० ४१०-४३३ । ३ "शास्त्रं शब्दविज्ञानादसनिकृष्टध्ये विज्ञानम्"-शावरमा० पृ० ८ ६० १२ । "तत्र शवरखामी शाब्दलक्षण- माह-शब्दशानादसनिकृशेऽर्थज्ञानं शाळमिति । शब्दखलक्षणग्रहणाइत्तरकाले परीक्षेऽयं यद् उत्पद्यते ज्ञानम् तत् शब्दादा- गतमिति कृता शाब्दप्रमाणम्"-तत्त्वस० पछि पृ० ४३४६०३-५। ४ शाब्दस्य प्रमाणान्तरल स्थापयन्त्येषा सक लाऽपि सपद्या चर्चा शब्दसाम्यमबहती प्रमेयकमलमार्तण्डे अधिकविशवतया बत-पृ०४७ द्वि० ५० १-पृ. ४८ प्र०६० ५। ५-णेनन वा-पृ०॥ ६ प्रमाणान्तरपरीक्षाया शाब्दविचारै पूर्वपक्ष स्थापयन् शान्तरक्षितो मजयन्तरेणैतदेवामिव्यतवान् । तथाहि- "शब्दज्ञानात् परोक्षार्थज्ञानं शाब्दं परे जगु । तवाकर्तृकतो वाक्यात तथाप्रस्थायिनोदितात् ॥ इदं च किल नाध्यक्ष परोक्षविषयखत । नानुमान च घटते तमक्षणवियोगत" । । तालसं० का० १४०९-१४९० पृ०४३। ७ तावस० का० १४९८ पृ० ४३५१ ८ "तर्मिताप्रातिपत्तिम्-० टि०। ९धर्मप-७० , १० पृ० ४७९ १० १०, दि० ४ । ११-यादेव शहा०वि० । १३ धो अ-आ हा०वि० 1 18 हेनुल"--१० टि। - ·बानमीमांसा। -१७५ 4 . १ २० "सामान्यविषयत्वं हि गदस्य स्थापयिष्यते ॥ धर्मी धर्मविशिश्च लिङ्गीत्येतच साधितम् । न तावदनुमानं हि यावत्तद्विपयं न तत् ॥ अथ शब्दोऽर्थवत्वेन पक्षा कसान कल्यते ॥ पतिशार्थकदेशो हि हेतुस्तन प्रसज्यते। पक्षे धूमविशेपे हि सामान्यं हेतुरिष्यते ॥ शब्दत्वं गमकं नात्र गोशब्दत्वं निपेत्स्यते । व्यक्तिरेव विशेष्याऽतो हेतुश्चैका प्रसज्यते ॥ इति । [लो० वा० शब्दप० ५५-५६,६२-६३-६४] गन्दस्य चार्थेन सम्बन्धामावतो यथा न पक्षधर्मत्त्वं तथान्चयोऽपि प्रमेयेण व्यापारामावतोऽसंगत १० एव । तदुक्तम्- "अन्धयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते । व्यापारेण हि सर्वपामन्वेतृत्वं प्रतीयते ॥ यत्र धूमोऽस्ति तत्रा रस्तित्वेनान्वयः स्फुटः। न त्येवं यत्र शब्दोऽलि तत्रार्थोऽस्तीति निश्चयः ॥ न तावत्र देशेऽसौ न तत्कालेऽवगम्यते । भवेन्नित्यविभुत्वाचेत् सर्वार्थेष्वपि तत्समम् ॥ तेन सर्वत्र हत्वान्यतिरेकस्य चागतेः। सर्वशब्देरशेपार्थप्रतिपत्तिः प्रसज्यते" ॥ [ श्लो० वा० शब्दप० ८५-८८] अन्वयाभावे व्यतिरेकस्याप्यमावः । उकंच- "अन्ययेन विना तमान्यतिरेका कथं भवेत् ?"[ , , 1 इति । तदेवमनुमानलक्षणाभावात् शान्दं प्रमाणान्तरमेव । [मीमांसकेन उपमानस प्रमाणान्तरवस्थापनम्] उपमानमपि ममाणान्तरम् । तस्य लक्षणम्-- "दृश्यमानाद् यदन्यत्र विज्ञानसुपजायते । सारश्योपाधि तत्वोरुपमानमिति स्मृतम् ।। १ "धमा धर्मविशिधये हि लिन्नीत्येतत् सुनिश्चितम् । न भवेदनुमानं च यावद तद्विषयं न तत् ॥ यश्चात् कल्प्यते धर्मा प्रमेयोऽस्य स एव च । न चानवधुने तसिवधर्मसावधारणा ॥ प्राक् स चेत् पक्षधर्मला गृहीतः किं ततः परम् । पक्षधर्मादिमिनीतर्येन स्वादनुमानता" ॥ . -तत्वसका० १४९१-१४९३ पृ०४३४॥ २ चार्थत्वन आ० हा० वि० ।।३-"मन्वितो-को वा । "अन्वयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते । व्यापारेण हि सर्वेषामन्वेतृत्व प्रतीयते ॥ यत्र धूमोऽस्ति तमामेरतितेनान्वयः स्फुटम् । नलेवं यत्र शन्दोऽस्ति तत्रायोऽस्तीति निश्चितम् ॥ -तत्वस का० १४९४-१४९५ १०४३४-४३५ । "न तावत् तत्र देशेऽसौ तस्माले वाऽवगम्यते -मो० था। "न तायत तत्र देशेऽसौ न तत्काले च गम्यते । भवेनियविभुलायेत् सर्वशब्देषु तत्समम् ॥ तेन सर्वत्र दृष्टखाद व्यतिरेकस्य चागतेः । सर्वशब्देरशेपार्थप्रतिपत्तिः प्रसज्यते" ।- तत्त्व० का० १४९६-१४९ ५४३५ ५ शाब्दस्य अनुमानेऽन्तमा प्रतिक्षिपन्याः ततश्च तत्पार्थक्यं समर्थयन्त्याच न्यायमचरीगतायाश्च या प्रस्तुतचर्चातः फेवल भन्नीमेद न तु वाच्यमेद. । सा हि ततः "आइ न तावदेतत् इदं तु चिन्यताम्-किमार्थमिदं पुनः शब्दस्य शरदक्षणमुपवयेते" इत्यत भारभ्य "एवंविधविषयमेदात सामग्रीमेदाश्च प्रत्यक्षवद् अनुमानादन्यः शब्द इति सिद्धम्" इत्यवसाना द्रष्टव्या--० १५२ ५०४-१० १५५ १२० । ६ उपमानस प्रमाणान्तरन ख्यापयन्त्येषा 'पञ्चयुता चर्चा प्रमेयकमलमातण्डेऽपि इंश्येव पर्वते-पृ० ४८ ५०० 4-वि०प०६॥ . .. - . . . P - " ·- १७६ द्वितीये काण्डे- यथोक्तम्-'उपमानमपि सादृश्यादसन्निकोऽय बुद्धिमुत्पादयति यया गवयदर्शनं गोलरण [१-१-५ शावरमा०] इति । अस्थायमर्थः-थेन प्रतिपञ्चा गौरुपलब्धो न गवयः न चातिदेशवाक्य 'गौरिव गवया' इति श्रुतम् तस्याटव्यां पर्यटतः गवयदर्शने प्रथमे उपजाते परोक्षगवि सादृश्यशानं यदुत्पद्यते 'अनेन सदृशो गौः' इति तदुपमानमिति । तस्य विपया सादृश्यविशिष्टः परोक्षो गौः वद्विशिष्टं वा सादृश्यम् सादृश्यं च वस्तुभूतमेव । यदाह-- "साइत्यस्य च वस्तुत्वं न शक्यमववाधितुम् । भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य तत् ॥ [सो० वा उपमान लो० १८] इति । अस्स चानधिगतार्थाधिगन्ततया प्रामाण्यमुपपन्नम् यतोऽत्र गवयविषयेण प्रत्यक्षेण गवय एव १० विषयीकतो न पुनरसनिहितोऽपि सादृश्यविशिष्टो गौः तद्विशिष्टं या सादृश्यम् । यदपि तस्य 'पूर्व गौ इति प्रत्यक्षमभूत् तस्यापि गवयोऽत्यन्तमप्रत्यक्ष पवेति कर्य गवि तदपेक्षं तत्सादृश्यमानम् । तदेवं गवयसदशो गौरिति प्रागप्रतिपत्तेरनधिगतार्थाधिगन्त परोक्षे गवि गवयदर्शनाद साहदय- शानम् । तदुक्तम्- "तसाद् यत् सर्वते वद स्यात् सादृश्येन विशेपितम् । १५ प्रमेयमुपमानय सादृश्यं वा तदन्वितम् ॥ प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्ये गवि चस्मृते । विशिष्टस्यान्यतोऽसिद्धरुपमानप्रमाणता ॥ प्रत्यक्षेऽपि यथा देशे सर्यमाणे व पावके। विशिष्टविषयत्वेन नानुमानाप्रमाणता " २० [लो० वा उपमान० श्लो० ३७-३९] इति । चेदं प्रत्यक्षम् परोक्षविपयत्वात् सविकल्पत्वाच नायनुमानम् हेत्वभावात् । नव स एव दृश्य- मानो गवयविशेषः तद्गवं वा साइक्यं हेतुः उभयस्यापि धर्मिणा सह प्रतिबन्धामावात् न चापति- बद्धो हेतुः अतिप्रसङ्गात् । न च गोगतं सादृश्यं गौर्वा हेतुः प्रतिक्षार्थंकदेशत्वात् । न च सादृश्यमात्र माकू प्रमेयेण सम्बद्ध प्रतिपञ्चम् । न चान्वयप्रतिपत्तिमन्तरेण हेतोः साध्यप्रतिपादकत्वमुपलब्धम् । २५तदेवं गवार्थदर्शने गवयं पश्यतः सादृश्येन विशिष्टे गरि पक्षधर्मत्वग्रहणं सम्बन्धानुसरण चान्तरेण प्रतिनिपजायमाना चानुमानेऽन्वभवतीति प्रमाणान्तरमुपमानम् । तदुक्तम्- १ "उपमानमपि साक्ष्यमसतिकृष्टये इत्यादि-शावरमा० पृ० ० ० १४। "उपमानमपि सादृश्यम- सधिकोऽयइत्यादि-तत्वस० पनि० पृ om ०९॥ प्रमाणान्तसरीक्षायामुपमानविचारे पूर्वपक्षमारचयन् शान्तरक्षितः पूर्व चावत प्रस्तुतवर्चया साम्यं वित्रत शयरखामि- संमतीपमानसमर्थनमाह-तत्वसं० २० १५१६-१५४२ पृ० ४४४-४४७ । -जायते वृ० वा० पा०1 1-शिष्टं वा सादृश्यं च वस्तु-बा० वा० मा मा० ।-शिष्टस्य सादृश्यं व वस्तु-आ० हा० वि० ॥ ४ "साक्ष्यस्यापि वस्तुलं न शक्यमपवाधितुम् - ओ० वा० 1 "सादृश्यस्य च वस्तुत्वं न शक्य- मपवाधितुम्' -तत्त्वसं० का० १५३३ पृ०१५) ५ "सादस्य वा तदाश्रितम्-तत्त्वसका० १५३५ ४० ४४५। सृतेः पा० मा० । "प्रत्यक्षेणावबुद्धे च साश्ये च गवि स्मृते । विशिष्टयान्यतोऽसिद्धरुपमाया प्रमाणता ॥ प्रलोऽपि यथा देश सर्वमाणेऽपि पावके । विशिष्टविषयत्वेन नानुमानाप्रमाणता" ॥ -तत्वसं० का० १५३६-१५३५ पृ. ४४६) . "दि प्रत्यक्षतासिद्ध विज्ञानसोपपयते । इन्द्रियामिविन्धव्यापारविरहात वदा॥ तापस० का० १५१८ पृ० , "प्रेम्यानुपपत्तेध न च तस्यानुमानता । पक्षधर्मादि वैवान कवचिदवकल्पते ॥ सत्त्वसं० का० १५३९ पृ.४४६॥ "गवा"-१० टि।

·ज्ञानमीमांसा। ५७७ - . "न चैतस्यानुमानत्वं पक्षधर्माद्यसम्मवात्। : प्राक प्रमेयस्य सादृश्यं न धर्मत्वेन गृह्यते । गवये गृह्यमाणं च न गवार्थानुमापकम् । प्रतिशाथैकदेशत्वाद् गोगतस्य न लिनता ॥ गवयश्चाप्यसम्बन्धान गोलिङ्गत्वमृच्छति । सादृश्यं न च पूर्चेण पूर्व दृष्टं तदन्वयि ॥ एकसिन्नपि दृष्टेऽथे द्वितीयं पश्यतो बने । सादृश्येन सोकस्सिस्तदेवोत्पद्यते मतिः ॥ [लो० वा० उपमान० श्लो० ४३-४६] इति । [नैयायिककृतमुपमानख खरूपवर्णनम् प्रमाणान्तरत्वसमर्थन च] १० नैयौयिकास्तूपमानलक्षणमभिदधति-प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम्' [ न्यायद० १-१-६] इति । अत्र उपमानम्' इति लक्ष्यनिर्देशः प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनम्' इति लक्षणम् १ "(प्राग गोगतं हि सादृश्यं न ) धर्मलेन गृह्यते । गवये गृह्यमाणं च न गवामनुमापकम्" ॥ -तत्वस० का० १५४० पृ०४४६। २ "गवामनु"-० वा। ३ "प्रतिज्ञायैकदेशलादू गोगतस्य न लिङ्गता । गवयश्चाप्यसंबन्धान गोलिङ्गलमृच्छति ॥ -तत्त्वस० का०१५४१ पृ०४01 ४ "साइयं न च सर्वेण"-छो० वा० । लोकवार्तिकव्याख्याकारोऽपि 'सर्पण' इति प्रतीक गृहीत्वैव एन छोक व्याख्याति । तथाहि--"अत उत्कम् सर्वेण इति । सत्यं दृष्टम् न तु सर्वेण यवयं दृष्ट्वा तत्सादृश्यं गृढतैवमन्वयो गृहीतो भवतीति"-छो. वा० पार्थव्या० पृ० ४४७ पं० २०-२१ । प्रमेयकमळमार्तण्डेऽपि श्लोकवार्तिकवत् पाठः । तत्र च टिप्पण्याम् 'सर्वेण' इत्यस्य "'मा" इति सटीकरणम्-पृ० ४४ द्वि०६०५टि० ३३ । ५ "सहवासिंख-को वा० ।पार्थः व्याख्याया तु एकस्मिन्' इति प्रतीकमस्ति । "उपमान सैव"-० टि। ७ नैयायिकसमतापमानखरूप तत्समर्थनं च सविशेष जिज्ञासमानैर्वात्स्यायनभाष्य-न्यायवार्तिक- तात्पर्यटीकागतं तदवधे- यम्-०२५१ १०५७-५८ पृ० १९६-२०१॥ मअरीकारीया तु उपमानविपया चर्चा तत्स्वरूप सध्यति, तस्य प्रमाणान्तरतां समर्थयते, मीमांसकोक तस्वरूपं च समालोचयति सा च सर्वाप्यत्रावधारणीया-न्यायमा० आ०१ पृ० १४१-१४९ । प्रस्तुतटीकाकारः पूर्व शयरखामिसमतामुपमानव्यवस्थामुपन्यस्य ततो नैयायिकसमता तामुपन्यस्यति शान्तरक्षितोऽपि तथैव तामुपन्यस्य परीक्षितवान् । तथाहि- "श्रुतातिदेशवाक्यस्य समानार्थोपलम्भने । संज्ञासंबन्धविज्ञानमुपमा कैश्चिदिष्यते" ।। तत्त्वसं० का० १५६३ पृ. ४५११ कविदिति नैयायिकः । त एवमुपमानस्य लक्षणमाहु'-प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानमिति"-तत्वसक पजि० पृ. ४५१ ६०१६ वृद्धनैयायिकास्तु उपमानखरूपमित्थं वर्णयन्ति- "किरगवय इत्येवं पृयो नागरिकैयदा । ब्रवीत्यारण्यको वाक्य यथा गौर्गवयस्तथा ॥ -तत्वसं. का० १५२६ पृ. ४४४। "कोटयो गवय इत्येवंपुष्टस्य यद् वाक्यं यादृशो गौखादशो गवय इति, अस्य वाक्यस्योपमानख युद्धनैयायिकानां प्रसिद्धम्-तत्वसं० पमि० ० ४४४ ६०६-७ । श्रीधरस्नु पूर्वमीमांसक-गावरखामिशिष्यप्रमृतिभिर्यत् पृथक् पृथग् उपमानखल्म वर्णित तत् प्रदर्श तथानुमान एवान्ताव करोति-प्रशख० के० पृ० १२० ५० १६-१० २९२ ६०४। "अत्र शुद्धनैयायिकासावदेवमुपमानखरूपमाचक्षते-संज्ञासझिसंबन्नप्रतीतिफलं प्रसिद्धतरयो सारूप्यप्रतिपादकमति- देशवाक्यमेवोपमानम्" इत्यादि-न्यायमा० मा० १ पृ० १४१ पं० १५-१६। कैबिद अद्यतनैरपि यदितर उपमानखरूमं वर्णितं तदपि न्यायमअयां प्रदर्शितमस्ति-पृ० १४२ पं० १३-१५॥ . - ७४०० . .

·द्वितीये काण्डे- 'प्रसिद्धसाधर्म्यात्' इत्यागमपूर्विका प्रसिद्धिदर्शिता । आगमस्तु 'यथा गौस्तथा गवयः' इत्येवम्। प्रसिद्धेन साधम्र्य प्रसिद्ध वा साधय॑मिति साधर्म्यप्रसिद्धेः संस्कारवान् पुरुषः कदाचिदरण्ये परि भ्रमन् समानमर्थ यदा पश्यति तदा तज्ज्ञानादागमाहितसंस्कारप्रवोधः ततः स्मृतिः ‘गोसदृशो' गवयः' इत्येवंरूपा स्मृतिसहायेन्द्रियार्थसन्निकर्षण गोसदृशोऽयम्' इति ज्ञानमुत्पाद्यते तच्चेन्द्रियार्थ ५सन्निकर्पजत्वात् प्रत्यक्षफलम् तदेवाव्यपदेश्यादिविशेषणविशिष्टार्थोपलब्धिजनकत्वाद् गोसारूप्य) ज्ञानमुपमानम् । नच तत्रैव विषये हेयादिज्ञानोत्पादकत्वेनोपमानप्रमाणताप्रसक्ति हेयादिज्ञानस्येन्द्रि- यार्थसन्निकर्षजत्वात् तजनकत्वेनास्य प्रत्यक्षप्रमाणताप्रसक्तेः । न च शब्देन सार्धं यथोकमुत्पाद यदेतच्छाब्दं प्रसज्यते अव्यपदेश्यपदाध्याहारात् । अव्यभिचार्यादिपदानां तु पूर्ववद् व्यवच्छेयं द्रष्टव्यम् । नन्वेवमप्यनुमाने प्रसङ्गः तस्य यथोक्तफलजनकत्वात्, न, अविनामावसम्बन्धस्मृति १०पूर्वकस्य परामर्शज्ञानस्य विशिष्टफलजनकत्वेनानुमानत्वात् । न वाधिकृतज्ञानमविनाभावसम्बन्धी स्मृतिपूर्वकम् गोसदशस्य गवयशब्दवाच्यत्वेनान्यस्याप्रसिद्धत्वात् । 'गोसशस्य गवयशब्दः संज्ञा इति आगमात् प्रतीतिरिति चेत्, न, तस्य सन्निधीयमानगोसदशपिण्डविषयत्वेनाप्युपपत्तेः निश्चित श्वान्वयः साध्यप्रतिपत्यङ्गम् न च तदोपलभ्यमानादू गोसदशपिण्डाद् व्यतिरिक्तगोसदृशसभाप निश्चायकं प्रमाणमस्ति । न चात्र व्यतिरेक्यपि हेतुः समस्ति सपक्षासत्वप्रतिपादकप्रमाणामावाद १५ अतो नाविनामावसम्बन्धानुस्मृतिः । व्याप्तिरहितेऽपि चागमे गोसदृशो गवयः' इति सकृदुम्चारिते उत्तरकालं गोसदृशपदार्थदर्शनात् 'अयं स गवयशब्दवाच्या' इति प्रतिपत्तिर्मवतीति नानुमानमेतत्। संज्ञासंक्षिसम्बन्धज्ञानं त्वागमिकं न भवत्येव शब्दस्य तजनकस तदाऽभावात् शब्दजनितं च शोल्दै प्रमाणमिति व्यवस्थितम् । माक् शब्दप्रतीतत्वात् शाब्दमिति चेत्, नन्वनुमानस्याप्येवमभावप्रसक्ति अग्निसामान्यस्य मा प्रत्यक्षेण प्रतीतत्वात् न ह्यमतीते महानसादावनिसामान्येऽनुमानप्रवृत्तिरिति २० अप्रतीतार्थाप्रतिपादकत्वादनुमानं न प्रमाणं भवेत् । न च विशिष्टदेशाद्यवच्छेदसाधकत्वेनास्य प्रामाण्यम् इतरत्रापि समानत्वात् । तथाहि-सनिधीयमानपिण्डविषयत्वेन स्वप्रतिपाद्यमिदं प्रति, पादयति आगमस्त्वसन्निहितपिण्डविषयत्वेन । न चागमात् संज्ञासंशिसम्बन्धः प्रतीयते ततः सारप्यमात्रप्रतीतेः । यत्र च शब्दस्यैव साधकतमत्वं तदेव शाब्दफलम् न च विप्रतिपत्त्यधिकरणे संज्ञासंक्षिसम्वन्धमाने एतत् समस्ति । प्रत्यक्षफलं तु न भवत्येवैतत् संबासंझिसम्वन्धस्येन्द्रियेणा, २५ सञ्चिकर्मात् तदसन्निकर्षश्चन्द्रियाविषयत्वात् तस्य । तदेवं संज्ञासंशिसम्बन्धप्रतिपचिरूपं फलं यता समुपजायते तदुपमानम् आह च सूत्रकारः-"साध्यसाधनम्" [ न्यायद० १-१-६] इति । साध्य विशिष्टं फलम् तस्य साधनं जनकं यत् तदुपमानम् । एवं सान्यज्ञानवत् सारूप्यस्याप्युपमानत्वं न पुनः संबासंक्षिसम्वन्धज्ञानस्य फलामाषात् । न च हेयादिक्षानमस्य फलं प्रत्यक्षादिफलत्वात् तथाहि-हेयादिक्षानं पिण्डविपयं तश्चेन्द्रियार्थसन्निकर्पादुपजायते यथा प्रत्यक्षफलमनुमानं विशिष्ट ३०फलजनकत्वात् । एवं प्रमाणान्तरानिष्पाद्यविशिष्फलजनकत्वात् प्रमाणान्तरमुपमानम् । [मीमांसकेन अर्थापत्तेः स्वरूपव्यावर्णनपूर्वक प्रमाणान्तरत्वसमर्थनम् ] अर्थापचिरपि प्रमाणान्तरम् यतस्तस्या लक्षणम्- "अर्थापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वाऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यदृष्टार्थकल्पना" [१-१-५ शावरमा०] | कुमारिलोऽप्येतदेव भाज्यवचनं विभजन्नाह- "प्रमाणपदविक्षातो यत्रार्थो नान्यथा भवेत् । अदृष्ट कल्पयत्यन्ये साऽर्यापत्तिरुदाहृता ॥ दृष्टः पञ्चभिरण्यसाद भेदेनोक्ता श्रुतोद्भवा। प्रमाणग्राहिणीत्वेन यसाद पूर्वविलक्षणा" [लो० वा० अर्थाप० श्लो० १-२] १ "गवयरपम्-० २० टि० । २ तथेन्द्रि-वृ० । ३-ज्ञानत्वविशि-आ० हा०बि० ।-ज्ञानविशि- R० ।-ज्ञानाविशि- । -रिक्तागो-पा० वा० । ५ शाब्दप्र-० । -सके आ० हा० वि० 1 न प्रति- पा० या० मा० मा० पिना । ८ विधिप्र-मा० मा० । विधि प्र-वृ०।९ पृ० ५७७ ६० १११ १०-रूप्यं त्रा-वृ० ११ तत्त्वस पधिक पृ० ४५६ ५०२३-२४ । १२ “यत्रार्थोऽनन्यथा मवन्"-ल० टि० । "यत्राओं नान्यया भवन अष्ट कल्पवेदन्यम्-पाठान्तरम्"-बु० स० टि०। १३-स्पयन्त्यन्यं वृ० ० हा० ।-"पयेदन्ये-छो० पा० । १४"अर्थम् - वृ० ल टि। प्रस्तुता टीका गौमारिल श्लोकवार्तिकमासरति-को० वा० अर्याप० २.१-८८ ४० ४५०-४७२ ।

·१५ - ज्ञानमीमांसा पत्यक्षादिभिः पक्षिा प्रमाणैः प्रसिद्धो योऽर्थः स येन विना नोपपद्यते तस्यार्थस्य प्रकल्पनमा- पत्तिः यथाग्नदाहकत्वम् । तत्र प्रत्यक्षपूर्विकार्थापत्तिः यथाने प्रत्यक्षेणोष्णस्पर्शमुपलभ्य दाहकशक्ति- योगोऽर्थापत्या प्रकल्प्यते न हि शक्तिरध्यक्षपरिच्छेद्या नाप्यनुमानादिसमधिगम्या अप्रत्यक्षेणार्थन शक्तिलक्षणेन कस्यचिदर्थस्य सम्बन्यासिद्धेः। अनुमानपूर्विका त्वर्थापत्तिः यथा आदित्यस देशान्त- प्राप्त्या देवदत्तस्येव गत्यनुमाने ततो गमनशक्तियोगोऽर्थापत्यावसीयते । उपमानपूर्विका त्वांपत्ति,५ स्था गवयवद् गौः' इत्युक्तराद वाहदोहादिशक्तियोगस्तस्य प्रतीयते अन्यथा गोत्वस्यैवायोगात् । गन्दपूर्विकार्थापत्तिः यथा शब्दादर्थप्रतीतौ शब्दस्याथैन सम्बन्धसिद्धिः । अर्थापत्तिपूर्विकार्थापत्ति यथोक्तप्रकारेण शब्दस्याथैन सम्बन्धसिद्धावन्नित्यत्वसिद्धिः पौरुषेयत्वे शब्दस्य सम्बन्धायोगात् । अभावपूर्विकार्यापत्तिः यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहे अदर्शनादाद् बहिर्भावः। अत्र चतसूमिराप- चभिः शक्तिः साध्यते, पञ्चम्यां नित्यता, पाठ्यां गृहाद् यहि तो देवदत्त एव साध्यत इत्येवं पट्म-१० मारा अर्थापत्तिः । अन्ये तु श्रुतार्थापत्तिमन्यथोदाहरन्ति पीनो देवदत्तो दिवा न मुझे इति वाक्यथ- अणाद् रात्रिभोजनवाक्यप्रतिपत्तिः श्रुतार्थापत्तिः । गवयोपनिनस्य गोस्तज्ज्ञाननाखताशक्तिरुपमान- पूर्विकार्थापत्तिः । तदुक्तम्- "तत्र प्रत्यक्षतो शातात् दाहादहनशकिता। बढेरनुमितात् सूर्य यानात् तच्छतियोगिता ॥ [ लो० वा० अर्थाप० सो०३]१५ "पीनो दिवा न भुते इत्येवमादिवचाश्रुतौ । रात्रिभोजनविमानं श्रुतार्थापत्तिरुच्यते ॥ [लो० वा० अर्थाप० लो० ५१] गैवयोपमिनाया गोस्तज्ज्ञानग्राह्यशक्तिता लो० वा० अर्थाप० श्लो० ४] "अमिधानप्रसिद्ध्यर्थमर्थापत्त्यावबोधितात् । शब्दे वाचकसामर्थ्यात् तन्नित्यत्वप्रमेयना ॥ [लो० वा. अर्थाप० लो०५] २० "प्रमाणामावनिर्णीतचत्रामावविशेपितात् । गेहाचैत्रवाहि वसिद्धिर्या विह दर्शिता । "तामभावोत्थितामन्यामापत्तिमुदाहरेत् । [श्लो० वा० अर्थाप० श्लो० ८-९] इत्यादि। इयं च पट्पकाराप्यर्थापत्तिाध्यक्षम् अतीन्द्रियशत्याद्यर्थविषयत्वात् । अत एव नानुमानम् प्रत्यक्षा-२५ वगतप्रतिवद्धलिङ्गप्रभवत्वेन तस्योपवर्णनात् अर्थापत्तिगोचरस्थार्थस्य कदाचिदण्यध्यक्षाविषयत्वात् तेन सहार्थापत्युत्थापकस्वार्थस्य समन्धाप्रतिपत्तेस्तदैवार्थापत्या ततस्तस्य प्रकल्पनात् प्रमाणान्तर मेवार्थापत्तिः। [मीमांसकेन अमावस्य प्रमाणान्तरत्मसमर्थनम् ] "अर्थस्थासन्निकटस्य प्रसिद्ध्यर्थं प्रमान्तरम् । ३० प्रमाभावमभावाख्यं वर्णयन्ति तथाऽपरे । . प्रमाणान्तरपरीक्षायामापत्तिविचारे पूर्वपक्षप्रसझे शान्तरक्षित ईडगेव अर्थापत्तिखरूम तद्भेदांश्च निरूपितवान् तच्चान तत्कारिकारेख निर्दिश्यते-तत्त्वसं० का० १५८५-१६०६ पृ० ४५६-४६१ । प्रमेयकमलमार्तण्डस्तु प्रस्तुतटीकया अक्षरशः साम्य विभर्ति-पृ० ४८ द्वि० ५० ५-१० ४९ प्र० ५०० । श्रीवरोऽपि तामनुमानेऽन्तर्भावयन् व्याख्यातवान-प्रशस्त० के० पृ० २१२-२२५ । श्रीधरानुसारी जयन्तस्तु अर्थापति व्यावर्णयन् नोज्झितवान् प्रस्तुतटीकासाम्यम्-न्यायमच० ० १ ० ३६६० १४९६०४॥ १-तज्ञा-आ० हा० वि० विना । १ तत्वसंग्रहे इंटशी एव कारिका-१५८८ । "शानाद् दाहाइहनशकता । बहे- रलमिता सूर्य यानातच्छतियोग्यता"-छो० वा० १३ "गवयोपमिता या गोखज्ज्ञानप्रायता मता"-सो० वा०1"गवयोप- मिता या गौत्रज्ञानप्राणशक्तता-तत्त्वसं० का०, १५९९ ।। "शब्द बोधकसामर्थ्यात् तजिसवप्रकल्पनम्"-छो० वा० । ५ अर्यापत्तिचायामिव पत्र अभावच यामपि समात्तप्रायाणि श्लोकवार्तिक-तत्त्वसग्रह-प्रमेयकमलमाण्ड-कन्दली- न्यायमझरीणामभावनिरूपाणि तत्तचर्वास्थलानि , अवधारणीयानि-लो०. १-५८ पृ० ४७३-४९२ ।। का० १६४८- १६५९ पृ० ४७०-४७३ । पृ० ४९ प्र०५०९-१० ५० ५० ५०४१४० १२५-१३० । पृ०४९-५१ ।

·A द्वितीय काण्डे- *अमावोऽपि प्रमाणामावः 'नास्ति' इत्यर्थस्थासन्निकटस' [१-३-५ शावरमा०] इति वचनातू अन्ये पुनरमावास्यं प्रमाणे निघा वर्णयन्ति-प्रमाणपञ्चकामावलक्षणोऽनन्तरोकोऽभावः, प्रतिपिथ्य मानाद् वा तद्न्यानम् आत्मा वा विपयरुपेणानमिनिवृनिवौत्तखभाव इति अनेन चामाव- प्रमाणेन प्रदेशादी घटादीनाममायो गम्यते । तदुक्तम्- "प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते। वस्तुसचावयोधार्थ तत्रामावप्रमाणता" ॥ [को० वा० अमावप० लो० १] "प्रत्यक्षादेनुत्पत्ति प्रमाणाभाव उच्यते। सात्मनोऽपरिणामो वा विशॉनं वान्यवस्तुनि । [लो० वा० अभावप० लो० ११] इति । १०न व प्रत्यक्षेणैवामावोऽवसीयते तस्याभावविषयत्वविरोधात् भावांशेनैवेन्द्रियाणां संयोगातू "न तावदिन्द्रियेणैपा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः। भावांशेनैव संयोगो योग्यत्त्वादिन्द्रियस्य हि ॥ [लो० वा० अमावप० लो०१८] इति। १५ नाप्यनुमानेनासौ साध्यते हेत्वभावात् । न च प्रदेश एव हेतुः तस्य साध्यधर्मित्वेनाभ्युपगमात् । न चैवमपि हेतुः प्रतिबाथैकदेशताप्राप्तेन च प्रदेशविशेषो धर्मी तत्सामान्यं हेतुः तस घटामाव- व्यभिचारात न हि सर्वत्र प्रदेशे घटामावः शक्यः साधयितुं सघटस्थापि प्रदेशस्य संमवात् । अय घटानुपलब्ध्या प्रदेशे धर्मिणि घटामावः साध्यते, असदेतत् साध्यसाधनयोः कस्यचित् सम्बन्धस्या- भावात् । तस्मादभावोऽपि प्रमाणान्तरमेव । न चाभावस्य तद्विपयस्थामावादभावप्रमाणान्तरवैयर्थ्यम् २०मागमावादिसेदेन चतुर्विधस्य वस्तुरूपस्यामावस्य भावात् अन्यथा कारणादिविमागतो व्यवहारस्य लोकमतीतस्यामावप्रसङ्गात् । तदुकम्- "नच स्वादू व्यवहारोऽयं कारणादिविमार्गतः। प्रागभावादिभेदेन नामावो यदि मिद्यते" । लो० वा० अमावप० लो०७] अभावस्य च प्रागमावादिमेदान्यथानुपपत्तेरापत्त्या वस्तुरूपताऽवसीयते । तदुक्तम्- २५ "न चावस्तुन एते स्युभेदास्तेनास्य वस्तुता । कार्यादीनाममावः को मावो या कारणादि न । [लो० वा० अमावप० लो० ८] इति । अनुमानप्रमाणावसेया वाऽभावस्य वस्तुरूपता । यदाह- "यद्वाऽनुवृत्तिव्यावृत्तिवृद्धिग्राह्यो यतस्त्वयम्। तस्माद् गवादिषद् वस्तु प्रमेयत्वाञ्च गृह्यताम् । [सो० वा० अमावप० लो०९] इति । --- . १“तत्र कुमारिलेन निविधोऽमावो वर्णितः-आत्मनोऽपरिणाम एक. पदार्थान्तरविशेषज्ञानं द्वितीय. ४४४ प्रमाण, नियत्तिमात्रात्मकस्तृतीय " सात्वस० पनि० पृ० ४७३ ५० ११-१३ । --नमिनिवृत्त-आ० ।-नभिवृत्त-२० वा वा० । "अपरिणत-"वृ० टि० "सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवलुनीति । सा-प्रसादेनुत्पत्तिः निषेध्यामिमतघटादिपदार्थज्ञानरूपेणापरिणतं साम्यावस्थमात्मद्रव्यमुच्यते घटादिविविधभूतलज्ञानं वा" तापस पनि० पृ० १७१५० १०-१९॥ ३-शानं चाय-मा० मा० । "सात्मन परिणामो वा"-छो० चा तत्त्वसं० का० १६४९ पृ ०1४"न तावदिन्द्रियरेषा नास्तीत्युत्पद्यते मन्त्रि -छो० वा० । पृ० ३५१ पं० १३॥ ५ "प्रमेयतया"-० ० दि० । ६-गश ०। ७ "नामावो विश्वते यदि तत्वसं० का० १६५४ पृ० ४७३ । लोकवार्तिकेऽपि “नामावो विद्यते यदि" इति पाठान्तर विद्यते। रणादित इ-हा० वि० ।- रणोदित इ- आ० 1 "योऽमावः कारणादिन " लो० वा. "यो भाव' कारणादिना"-तत्त्वस० फा० १६५५ पृ० १०२ १५-"बुद्धयो यो यत खयम्" तत्वस का० १६५६४० ४७३ ।

·५ -- बानमीमांसा। '५८५ अभावश्च चतुर्धा व्यवस्थितः प्रागभावः प्रध्यसाभावः इतरेतराभावः अत्यन्तामावश्चेति । तत्र- क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति भागभावः स उच्यते ॥ नास्तिता पयसो दनि प्रध्वंसामावलक्षणम् । गवि योऽश्वाद्यमावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते ॥ शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः। शरारनादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥ [लो० वा० अमावप० श्लो० २-३-४] यदि चैतद्व्यवस्थापकमभावास्यं प्रमाणं न भवेत् तदा प्रतिनियतवस्तुव्यवस्था दूरोत्सारितैव स्यात् । तदुकम्- "क्षीरे दघि भवेदेव दधि क्षीरं घटे परः। शशे शङ्ख पृथिव्यादौ चैतन्यं मूर्तिरात्मनि ॥ अप्सु गन्धो रसञ्चासौ पायौ रूपेण तौ सह। योनि संस्पर्शता ते च न चेदस्य प्रमाणता" ।। [लो० वा० अमावप० लो० ५-६] इति । न च निरंशमावैकरूपत्वाद् वस्तुनस्तत्वरूपग्राहिणाऽध्यक्षेण तस्य सर्वात्मना ग्रहणादगृहीतस्य १५ चापरस्यासदंशस्य तत्राभावात् कथं तद्व्यवस्थापनाय प्रवर्तमानमभावाख्यं प्रमाणं प्रामाण्यमनुत इति वक्तव्यम् यनः सदसदात्मके वस्तुनि प्रत्यक्षादिना तत्र सदंशग्रहणेऽप्यगृहीतस्यासदंशस्य व्यवस्थापनाय प्रमाणाभावस्य प्रवर्तमानस्य न प्रामाण्यव्याहतिः । तदुक्तम्- "खरूप-पररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके। वस्तुनि सायते किंचित् रूपं कैश्चित् कदाचन ॥ यस्य यत्र यदोतिर्जिघृक्षा चोपजायते । चेत्यतेऽनुभवस्तस्य तेन च व्यपदिश्यते ॥ तस्योपकारकत्वेन वर्ततेऽशस्तदेता। उमयोरपि संवित्योरभयानुगमोऽस्ति तु॥ प्रत्यक्षाद्यवतारश्च भावांशो गृह्यते यदा । २५ व्यापारस्तदनुत्पत्तेरभावांशे जिघृक्षित" ॥ [लो० वा० अभावप० लो० १२-१३-१४,१७] इति । न च भावांशादमिन्नत्वादभावांशस्य तङ्गहणे तस्यापि ग्रह इति, सदसदंशयोधर्नामेदेऽपि मेदाभ्युप- गमात् । उकं च- "ननु भावादभिन्नत्वात् सम्प्रयोगोऽस्ति तेन च । ३० न हत्यन्तममेदोऽस्ति रूपादिवदिहापि नः ॥ धर्मयोमद इष्टो हि धर्नामेदेऽपि ना स्थिते। उन्नवाभिमवात्मत्वाद् ग्रहणंचावतिष्ठते"श्लो०वा० अभावप०१९-२०] इत्यादि। २० ३ १ पृ० १८६ पं० २१ टि०११। २ तत्त्वस० पनि० पृ० १७२६० १४-१५। ३ "तौ गन्ध-सौ"-. दि। संस्पर्शता भा० मा० विना । "संस्पर्शिता"-छो०'वा० । "समर्शकाने"-तत्त्वसपक्षि० पृ० ४७२ पं०१६। ५ गन्ध-रूप-रसा."-q० ० टि०। ६ तत्त्वसं० का० १६७२ । ७ "संवितावुभया"-छो० वा। ८ तत्वसं० का० १६५३। ९ "अभावप्रमाणस"-० ल० टि० । "व्यापारस्तदनुत्पत्ति"-छो० वा० । “तदनुत्पत्तिः प्रत्यक्षायमाव इति-पार्थः व्या० पृ० ४७८ 1 "यापारस्वदजुत्पत्ते"-तत्त्वसं० का० । “तदनुत्पत्तापार-तेषां प्रत्यक्षादीना- मनुत्पत्तरमावस्येति यावत्"-तत्त्वस० पशि० पृ० ४७७ ६० ७ । १० जिविक्षत इति वा० वा० । "निक्षिते"- लो० वा तत्त्वसं० का० । "अभावाशे प्रहीतुमिष्टे" तत्त्वसं० पणि० पृ० ४७७ ६०६। ११"अभावेन" ०० टि०। १२-पि न स्थिते हा० वि० ।-पि ना स्थित मा० मा० । १३ "उत्कटलानुत्कटलात्मलात"-१० टि. । -- ·. द्वितीय काण्डे "अभावोऽपि प्रमाणामावः 'नास्ति' इत्यर्थस्यासनिकटस" [१-१-५ शावरमा०] इति वचनात् अन्ये पुनरमावाख्यं प्रमाणे निधा वर्णयन्ति-प्रमाणप पञ्चकामावलक्षणोऽनन्तरोतोऽभावा, प्रतिषिध्यत मानाद्वा तद्न्यमानम् आत्मा वा विषयरूपेणानमिनिवनि तस्वभाव इति अनेन चाभाव प्रमाणेन प्रदेशादौ घटादीनाममावो गम्यते । तदुतम्- "प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते। वस्तुसत्ताववोधार्य तत्राभावप्रमाणता ॥ [ श्लो० वा० अभावप० लो० १] "प्रत्यक्षादेनुत्पत्ति प्रमाणामाव उच्यते। सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि । [लो० वा० अमाव० श्लो०११] इति १०न च प्रत्यक्षेणैचामावोऽवसीयते तस्याभावविषयत्वविरोधात् भावांशेनैवेन्द्रियाणां संयोगात् । तदुकम्- "न तावदिन्द्रियेणैषा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः। भावाशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि॥ [लो० वा० अमावप० श्लो० १८] इति। १५ नाप्यनुमानेनासौ साभ्यते हेत्वभावात् । न च प्रदेश एव हेतुः तस्य साध्यमित्वेनाभ्युपगमात् । न वैवमपि हेतुः प्रतिज्ञाथैकदेशताप्राप्ते न च प्रदेशविशेपो धर्मी तत्सामान्य हेतुः तस्स घटामाव- व्यभिचारात् न हि सर्वत्र प्रदेशे घटाभावः शक्यः साधयितुं सघटत्यापि प्रदेशस्य संभवात् । अथ घटानुपलब्ध्या प्रदेशे धर्मिणि घटामावः साध्यते, असदेतत्, साध्यसाधनयोः कस्यचित् सम्बन्धस्या- भावात् । तसादमावोऽपि प्रमाणान्तरमेव । न चामावस्य तहिपयस्वाभावादभावप्रमाणान्तरवैयर्थ्यम् २० भागमावादिभेदेन चतुर्विधस्य वस्तुरूपस्याभावस्य भावात् अन्यथा कारणादिविमागतो व्यवहारस्य लोकमतीतस्याभावप्रसङ्गात् । तदुकम्- "नव स्थावू व्यवहारोऽयं कारणादिविभागतः। मागभावादिभेदेन नामावो यदि मिद्यते ॥ [लो० वा० अमावप० लो०७] अमावस्य च प्रागमावादिमेदान्यथानुपपत्तेरापत्या वस्तुरूपताऽवसीयते । तदुक्तम्- २५ "न वावस्तुन एते स्युभेदास्तेनास्य वस्तुता। कार्यादीनाममावर को मावो या कारणादिन। [लो० वा अभावप० लो० ८] इति । मनुमानप्रमाणावसेया वाऽभावस्य वस्तुरूपता । यदाह- "यवाऽनुवृत्तिव्यावृत्तिवृद्धिग्राह्यो यतस्त्वयम् । ३० तसाद गवादिवदू वस्तु प्रमेयत्वाच गृह्यताम् ॥ [लो वा० अमावप० लो०९] इति। - १ "वत्र अमारिलेन त्रिविधोऽभावो वर्णित --आत्मनोऽपरिणाम एक. पदार्यान्तरविशेषज्ञानं द्वितीय. xxx प्रमाण नियत्तिमात्रात्मकस्तृतीय " तत्त्वसं० पक्षि० पृ० ४४३५० ११-१३ ॥ २-नमिर्नेवृत्त आ० ।-नमिवृत्त-२० वा० वा० । "अपरिणत-"० टि.1 "मात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनीति । सा-प्रत्यक्षादेवत्पत्ति विपेभ्वाभिमतघटादिपदार्थज्ञानरूपेणापरिणत साम्यावस्थमात्मद्रव्यमुच्यते घटादिविविधभूतलज्ञानं वा" -तत्वस० पजि० पृ० १०१०१०-१२॥ ३-शानं चान्य-मा०मा०1"सात्मन परिणामो वा-मो० वा. 1 तत्त्वस० का० १६४९ पृ०४७ ४ तापदिन्द्रियैरेया नास्त्रीत्युत्पद्यते मति"-छो० वा०पू० ३५९ पं० १३ । ५ "प्रमेयतया -०० टिश ०। ७"नामावो विद्यते यदि तावसं० ० १६५४ पृ० १७२ । लोकवार्तिकेऽपि "नामावो विद्यते यदि-इति पाठान्तर विद्यते। रणादित इ-हा० वि० ।-रणोदित इ- आ० 1 "योऽभाव. कारणादिन - छो० वा० "यो भाव कारणादिना -तारसं० मा० ११५५ पृ० ४७९ ॥६-"बुद्धघोर्णायो यत खयम् -तत्त्वसं० का० १९५६ ४० ४४३ ॥

·ज्ञानमीमांसा। '५८१ अभावश्च चतुर्धा व्यवस्थितः मागभावः प्रध्वंसाभावः इतरेतराभावः अत्यन्ताभावश्चेति । तत्र- क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते ॥ नास्तिता पयसो दनि प्रध्वंसामावलक्षणम् । गवि योऽध्यायमावस्तु सोऽन्योन्यामाव उच्यते ॥ शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः। शशनादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥ [लो० वा० अमावप० श्लो० २-३-४] यदि चैतब्यवस्थापकमभावारयं प्रमाण न भवेत् तदा प्रतिनियतवस्तुव्यवस्था दूरोत्सारितैव सात् । तदुकम्- "क्षीरे दधि भवेदेव दनि क्षीरं घटे पटः। शशे शृद्धं पृथिव्यादी चैतन्यं मूर्तिरात्मनि । अप्सु गन्धो रसथानौ वायौ रूपेण तो सह । योनि संस्पर्शता ते च न चेदस्य प्रमाणता" ॥ [लो० वा० अमावप० श्लो० ५-६] इति । न व निरंशमायैकरूपत्वाद् वस्तुनस्तत्स्वरूपग्राहिणाऽध्यक्षेण तस्य सर्वात्मना ग्रहणादगृहीतस्य १५ चापरस्यासदंशस्य तत्राभावात् कथं तव्यवस्थापनाय प्रवर्त्तमानमभावाख्यं प्रमाणं प्रामाण्यमश्नुत इति वक्तव्यम् यतः सदसदात्मके वस्तुनि प्रत्यक्षादिना तत्र सदंशग्रहणेऽप्यगृहीतस्यासदंशस्य व्यवस्थापनाय प्रमाणामावस्य प्रवर्तमानस्य न प्रामाण्यव्याहतिः । तदुक्तम्- "खरूप-पररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके। वस्तुनि ज्ञायते किंचित् रूपं कैश्चित् कदाचन । यस यत्र यदोभृतिक्षिा चोपजायते। चेत्यतेऽनुमवस्तस्य तेन च व्यपदिश्यते ॥ तस्योपकारकत्वेन वर्ततेऽशस्तदेतः। उभयोरपि संवित्योरुमयानुगमोऽस्ति तु॥ प्रत्यक्षाधववारच भावांशो गृह्यते यदा । व्यापारस्तदनुत्पत्तेरमावांशे जिघृक्षित" ॥ [लो० वा० अभावप० श्लो० १२-१३-१४,१७] इति । न च भावांशादभिन्नत्वादमावांशस्य तद्ग्रहणे तस्यापि ग्रह इति, सदसदंशयोधर्नामेदेऽपि मेदाभ्युप- गमात् । उक्त च- "ननु भावादमिन्नत्वात् सम्प्रयोगोऽस्ति तेन च । न हत्यन्तममेदोऽस्ति रूपादिवदिहापि नः । धर्मयोमद इयो हि धर्नामेदेपि नः स्थिते। उद्भवामिभवात्मत्वाद्ग्रहणं चावतिष्ठते"[लो० वा अभावप०१९-२०] इत्यादि। २० - १४० १८६ पं० २१ टि०१५। २ तत्त्वस० पनि० पृ० ४७२ पं० १४-१५। ३. तो गन्ध-रसौ"-. MOTI : संस्पर्शवा मा० मा० विना । "संस्पर्शिता - छो० वा० । "सस्पर्शकाते"-तत्त्वसं० पजि० पृ० ४७२ पं०१६। ५गन्ध-रूप-रसा."-वृ० स० टि। तावसं० का० १६७२ । ७ "सवितावुभया"--छो० वा। ८ तत्त्वसं० का० १६५३ । ६ "अभावप्रमाणस्य"-३० स० टि० । "व्यापारतदनुत्पत्ति"-छो० वा० । "तदनुत्पत्तिः प्रत्यक्षायभाव इति-पार्थ व्या. पृ० ४७८ 1 "व्यापारस्वदनुत्पत्ते"-उत्स० का0 1 "तदनुत्पतेापार-तेषां प्रत्यक्षादीना- मनुत्पत्तरमावस्येति यावत् -तत्त्वसं० पक्षि० पृ० ४७७ ६० ७ । १० जिविक्षत इति वा० बाल "जिक्षिते"- मो० वा० । तत्त्वस० का० । "अभावांशे ग्रहीतुमिष्टे"-तत्त्वसं० पक्षि० पृ० ४७७ पं०६ । ११ "अभावेन"-.. टि। १२-पिन स्थिते हा० वि० ।-पिना स्थित मा० मा० । १३ "उमटलानुरटलात्मलातू-० टि।

·५८२ ५ तदेवमगृहीतप्रमेयाभावग्राहकत्वात् ममाणीभावस्य प्रमाणत्वम् प्रत्यक्षादिष्वनन्तावात् प्रमाणा- न्तरत्वं च व्यवस्थितम् । [सौगतेन मीमांसकादिमतानामुपमानादीनामप्रमाणत्वं यथायथं प्रत्यक्षानुमानयोरन्तर्भावनेन पृथक्षामान्यामा चोषपाच प्रमाणान्तरत्वप्रतिविधानम् । अन्न प्रतिविधीयते यत् तावत् शाब्दस्य भैरूप्यरहितत्वेन वाटर विपयामावाच्चानुमानानन्त- भावप्रतिपादनमभ्यर्धायि तद् युक्रमेव न हाप्रमाणस्वानुमानेऽन्तर्भावो युक्तः । कुतः पुनः शम्बोद्भवस्य मानस्याप्रामाण्यम्! शब्दस्यार्थप्रतिवन्धाभावात् न हि गब्दोऽर्थस्य स्वभावः अत्यन्तमेदात् नापि कार्य तेन विनापि भावात् न च तादात्म्य-तदुत्पत्तिव्यतिरिक्त सम्बन्धो गमकत्वनिवन्धनमस्ति । न व सङ्केतवलाद् वास्तवप्रतिपत्तिशक्तियुचानां प्रदीपानामिवार्थप्रकाशकत्वं संभवति । न च १० व्यवस्थितैवार्थप्रतिपादनयोग्यता सद्देतेन शब्दस्यामिव्यज्यत इति वक्तव्यम् पुरुपेच्छावशादन्यत्रार्थे शब्दस्य समयादप्रवृत्तिप्रसक्तः दृश्यते च पुरुपेच्छावशादन्यत्रापि विषये शब्दानां प्रवृत्तिः । नच पुरुपेच्छावृत्तिः समयो वस्तुप्रतिवद्धः तदभावेऽपि तस्य प्रवृत्तेः । न च सङ्केतमन्तरेण शब्दस्य वस्तु प्रत्यायकत्वम् सङ्केतामावासकः । आतमणीतशब्दानां पुनराव्यभिचारेऽप्याप्तप्रणीतत्वानिश्चया- देवामामाण्यं न पुनरातस्यैवासंभवात् तत्समवयाधकममाणाभावात् । ततो घाझे विषये शब्दानां १५मतिवन्धामावतः प्रामाण्यमेव न संभवति पक्षधर्मत्वाधसंभवादनुमानत्वाभावप्रतिपादनं युक्तमेवेति स्थितम् । यत्र तु वक्रमिप्रायसूचने प्रामाण्यमस्य तत्रानुमानलक्षणयुक्तस्यैव नान्याग्भूतस्येति न प्रमाणान्तरत्वम् । उपमानस्य त्वपूर्वार्थाधिगन्तृत्वाभावाद प्रामाण्यमेव न संभवति । नन्वस्यापूर्वार्थविषयता प्रागुपदर्शितैव सत्यमुपदर्शिता न तु युक्ता । तथाहि-तस्य विषयः सादृश्यविशिष्टो गौः तद्विशिष्टं वा २० सादृश्यमुपदर्शितं तच्च भूयोऽवयवसामान्ययोगलक्षणं प्रतिपादितम् । न च सामान्यं तद्योगो वा वस्तु संभवीति प्रतिपादितम् तत्सद्भावेऽपि प्रत्यक्षविषयतया परैस्तस्येप्टेः कथमुपमानस्य तगोचरत्वे- नागृहीतार्थप्राहित्वं प्रामाण्यनियन्धनं भवेत् ? सादृश्यमानस्य चोत्पत्तावयं क्रमः-पूर्व तावद् गो-गवययोर्विपाणित्वादि सादृश्यं गवि प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते पश्चाद् गवयदर्शनानन्तरं यदेतद् विपाणित्वादि सादृश्यं पिण्डेऽसिचुपलभ्यते मया तद् गव्यप्युपलब्धम्' इति सरति तदनन्तरं गाव २५विपाणित्वादिसादृश्यप्रतिसन्धान जायते 'अनेन पिण्डेन सदृशो गौ इति । एवं च सार्तमेतद् शान कथं प्रमाणान्तरं भवेत् ? यदि च गवि प्रत्यक्षेणोभयगतं विपाणित्वादिसादृश्यं प्रान प्रतिपनं -तमम-वृ० वा० वा० विना । २ पृ०५७४ पं०५। ३ "वचसा प्रतिबन्धो वा को बाह्यभ्यपि वसुषु । प्रतिपादयता तानि येनैषा स्यात् प्रमाणता ॥ मिनाक्षग्रहणादिभ्यो नैकात्म्यं न तबुद्भव । व्यभिचाराध चान्यस्य युज्यतेभ्यभिचारितो" ॥ -तत्वस० का० १५१३-१५१४ पृ०४४० ॥ ४ "शब्दानाम्-१० टि०। ५-मवायाद-आ० हा० वि०। ६ "वस्वभावे -१० दि. । • "यत्र स्वेषामभीष्टयं व्यकं तत्र त्रिस्मता । विवक्षाया तु साध्याया त्रैलक्षण्यं प्रकाशितम् ॥ एवं स्थितेऽनुमानखं शब्द घूमादिवद् भवेत् । त्रैरूप्यसहितत्वेन तारिवपयसत्त्वतः" ॥ तत्वस० का० १५१४-१५२५ पृ०४४३॥ ८ पृ० ५७६ ५० ११ १५० ५७६ ६० ७ । भूयोक्यवसामाच्ययोग सादृश्यमस्ति चेत् ॥ तत्वसका० १५४३ पृ०४॥ १० "सामान्यानि निरखानि भूयखा तेषु सा कृत "!!-तत्त्वसं० का० १५४४ पृ०४०। ११ "एवं तु युज्यते तत्र गोल्मावयवैः सह । गवयावयवा केचित् तुल्यासयहेतवः ॥ तत्रास गववे दृष्टे स्मृति समुपजायते । असकृद् दृष्टपूर्वेषु गोल्पावयवेष्वियम् ॥" - . -तत्त्वसं० का० १५४४-१५४८ पृ०४४७॥ १२--आ० हा० वि०॥

·ज्ञानमीमांसा ५८३ भवेत् प्रतिपन्नमपि यदि विस्मृतं भवेत् तदा गवयदर्शने सत्यपि परोक्षगवि नैव सादृश्यजानमुप- जायेत । मतो विपाणित्वादिसादृश्यं पूर्वमेव गवि प्रत्यक्षेणावगतसिदानी गवयदर्शनात् तत्रैव सर्यते तन्न गृहीतग्रहणात् सादृश्यमानं प्रमाणम् । अथ पूर्वप्रत्यक्षेण गोगतमेव सादृश्यमवगतं गवयदर्शनेन तु तद्गतमेव उभयगतसादृश्यप्रतिपत्तिस्तु गवयदर्शनानन्तरं सादृश्यशाननिवन्धनेति अगृहीतग्राहि- तया प्रमाणमुपमानम्, असदेतत् पूर्वमुभयगतसादृश्याप्रतिपत्ती गवयदर्शनानन्तरमप्यप्रतिपते ५ स्तदनुसन्धानप्रतिपत्तेरप्यसंभवात् न हि गवयपिण्डदर्शनानन्तरं मागप्रतिपन्नतत्सादृश्येऽश्वपिण्डे 'अनेन सदृशोऽन्यः' इति प्रतिपत्तिः कदाचिदपि भवति । तसात् प्रागध्यभावगतसादृश्ये प्रतियोगि- ग्रहणाद् व्यवहारमात्रप्रवृत्तिरेव तदा, प्राक् तदप्रवृत्तिः प्रतियोग्यपेक्षत्वात् तस्य भावादिव्यव- हारवत् । न च तावता प्रामाण्यं युका प्रमाणानामियत्ताऽभावप्रसक्तेः । एवं च धूमदर्शगाद सर्यमाणाग्निसम्बन्धितयाऽध्यक्षानवगतप्रदेशे तदयोगव्यवच्छेदमवगमयन्ती प्रतिपत्तिरुपजायमाना-१० मितिः प्रमाणतां यथा समासादयति न तथा सादृश्यप्रतिपत्तिः गयाख्यधर्मिप्रतिपत्तिकाल एव भूयोऽवयवसामान्ययोगलक्षणस्य सादृश्यस्य प्रतिपत्तेः । तेन 'प्रत्यलेऽपि यथा देशे इत्यादि वचनम- युक्ततया व्यवस्थितम् । किञ्च, यदि सादृश्यमानं गृहीतग्राहित्वेऽपि व्यवहारमात्रप्रवर्तनात् प्रमाणं तहिं वैसईश्यमानमपि सप्तमं प्रमाणं भवेत् । "दृश्यात् परोक्ष सादृश्यधीः प्रमाणान्तरं यदि। वैधय॑मतिरप्येवं प्रमाणं किं न सप्तमम् !" ॥ तथा सोपानमालामाकामतः प्रथमाक्रान्तं पश्चादाक्रान्ताही महद् हवं चेत्याधनेक प्रमाणं प्रसक्त- मिति कुतः प्रमाणपतवादः सद्गतो भवेत् ! "इश्यमानव्यपेक्षं चेद् दृष्टानं प्रमान्तरम् । तत्पूर्वमस्मादित्यादि प्रमाणान्तरमिप्यताम्" ।। अप्रामाण्ये चास्य पक्षधर्मत्वांद्यमावप्रतिपादनं सिद्धसाधनमेव अप्रमाणस्यानुमानत्वानभ्युपगमात् । यदा व प्रत्यक्षेण प्रतियन्नपि गवाश्वादी भूयोवयवसामान्ययोगं तद्वियोग वा व्यामूढः सदृशासदृश- व्यवहारं न प्रवर्तयति तदा विपयदर्शनेन विपयिणो व्यवहारस्य साधनाद धैरुप्यसद्भावादनुमानप्रमा- गता समस्त्येव । तथाहि गवाध्यादौ विपाणायचयवसामान्ययोगस्तद्वियोगो वा प्रागुपलब्ध इदानीं सर्यमाण इति नासिद्धता हेतोः प्रवृत्तव्यवहारविषयश्च सर्व एवार्थोऽत्र दृष्टान्तोऽस्तीति नान्वयव्य-२५ तिरेकयोरप्यमावः । ततो 'न चैतस्यानुमानत्वम्' इत्यादि पक्षधर्मत्वाद्यसंभवमतिपादनमसंगतम् व्यवहारसाधने पक्षधर्मत्वादेः प्रसाधनात् । १५ - २० १-जायतेऽतो आ० हा०बि०१३ "विज्ञातार्थप्रकाशलाच प्रमाणमियं तत."-तत्त्वसं० का०.१५५० पृ०४४४) ३ "व्यवहारमाटिका ४ "एतावता च लेगेन प्रमाणसव्यवस्थितौ । नेयत्ता सातू प्रमाणानामन्ययाऽपि प्रमाणतः" । तत्वस०का० १५५६ पृ०४४९। ५ पृ० ५७६५० १४॥ ६ शशा-० वा० वा० । "गवयस्योपलम्मे च तुरनादौ प्रवर्तते । तद्वसदृश्यविज्ञानं यत् तदन्यत्रमा न किम् ॥ तत्त्वस०का० १५५९ पृ०४५० ७ तत्त्वसंग्रहे बन्यया मायोदाहृतमति-- "तरुपतपादिसदृष्टावेकपादपदर्शनात् । द्वितीयशाखिविज्ञानादाद्योऽसाविति निश्चयः ॥ प्रमाणान्तरमासा सादृश्यायनपेक्षणात् । गृहीतमहणामो चेत् समानमुपमाखपि ॥" -तत्त्वसं का० १५५५-१५५८ पृ० ४५० । १५० ५७६ २० १५१ , ९ "प्रतिपयमानोऽपि"-.४० स० दि. 1 | 10-द्रियोगे वाल आ० ।-द्वियोगं व वि०॥ ११० ५७७५०.१।१२ मीमांसकसमतोपमानप्रतिवादिन्येषा नवा उपमानस्य प्रत्यभिज्ञात्मता स्थापयन्ती प्रमेयकमलमार्तण्मयां चर्चामनुसरति -प्रमेयक पु०१६ दि. 04-Poop Hai || . ' - - । - ·इता वा वा द्वितीये काण्डे- नैयायिकोपर्वणितमभ्युपमानमनधिगतार्थाधिगन्तृत्वाभावात् प्रमाणं न भवति । तथाहि-यथा गौस्तथा गवय इति वाक्याद् गोसदृशार्थसामान्यस्य गवयशब्दवाच्यताप्रतिपत्तेः अन्यथा विसदृश, महिप्याद्यर्थदर्शनादपि अयं से गवयः' इति संज्ञासंक्षिसम्बन्धप्रतिपत्तिः किं न भवेत् । तसाद् यथ कश्चित् 'योऽङ्गदी कुण्डली छत्री स राजा' इति कुतश्चिदुपात्य अङ्गदादिमदर्थदर्शनात् 'अयं से ५राजा' इति प्रतिपद्यते । न चासौ प्रतिपत्ति प्रमाणम् उपदेशवाफ्यादेवाङ्गदादिमतोऽर्थस्य राजश ब्दवाच्यत्वेन प्रतिपन्नत्वात् तथेहापि यथा गौस्तथा गवयः' इत्यतिदेशवाक्यात सम्वन्धमवग गवयदर्शनात् सङ्केतानुस्मरणे सति 'अयं स गवयशब्दवाच्योऽर्थः' इति प्रतिपत्तेप्रमाणमुपमानम् यदि पुनरतिदेशवाक्यात् सम्बन्धप्रतिपत्तिर्नाभ्युपगम्यते पश्चादपि 'अयं स गवयशब्दवाच्या' इति प्रत्ययो न स्यात् तदपरनिमित्तामावाद् दृश्यते च तसाद् गृहीतग्रहणानेदं प्रमाणम् । अथातिदेशवा १०फ्यात् पूर्व गोसदृशार्थस्य गवयशब्दवाच्यता सामान्येन प्रतीता गवयदर्शनानन्तरं तु गवयविशेष तच्छब्दवाच्यत्वेन पूर्वमप्रतीतं प्रतिपद्यत इति न गृहीतग्राहिता, असदेतत् सन्निहितगवयविशेपवि, पयस्य जानस्य प्रत्यक्षतयोपमानत्वानुपपत्तेः । गवयदर्शनोत्तरकालमावि तु 'अयं स गवयशब्दवा ध्योऽर्थः' इति यद् शानं तत् प्रत्यक्षवलोत्पन्नत्वात् स्मृतिरेव न प्रमाणम् । किञ्च, गवयविशेपट गवयशब्दवाच्यता यधतिदेशवाक्यान्न प्रतिपचा कथं तहिं गवयविशेपदर्शन उपजातेऽकरसादस्य १५तच्छन्दवाच्यता प्रतिपद्यते ? यस्यैवार्थस्य सम्बन्धग्रहणकाले येन सह सम्बन्धोऽनुभूतस्तस्यैवार्थस्थति तेन सह सम्बन्धे तच्छन्दवाच्यता कालान्तरेऽपि दृश्यते ततः सामान्येन सङ्केतकाल एव सम्बन्धः प्रतीता पश्चाद् गवयदर्शन उपजाते सङ्केतमनुसृत्य 'अयं स गवयशब्दवाच्योऽर्थः' इति प्रतिपद्यते दत्यभ्युपगन्तव्यम् । एतेन "उपयुक्तोपमानस्तु तुल्यार्थग्रहणे सति । २० विशिष्विषयत्वेन सम्बन्ध प्रतिपद्यते ।। इत्यपि निरस्तम् विशेषस्य सङ्केतकालानुभूतस्य व्यवहारकालाननुगमादवाच्यत्वाच्च । यश्च शब्दप्रमः वप्रतिपत्तावर्थः प्रतिमाति स ऐव शब्दवाच्या न च विशेषस्तत्र प्रतिमाति अक्षशान इव विशदामा सस्य तथासंवेदनात् संवेदने वा विकल्परूपताविरहादर्थरूपस्यैवानुकारात् तस्य च शब्दसंसर्गविक लत्वात् तत्सामर्थ्यप्रभवे च माने असतस्तत्र शब्दस्याप्रतिमासमान विशेषः शब्दवाच्यः या च 'अर्या, २५मसी गवयशब्दवाच्या' इति विशेषस्य वाच्यताप्रतिपत्तिः सा दृश्यविकल्प(हल्यायोरेकीकरणाद १०५७७ ६०११॥ २ "तत्रापि समासबन्धप्रतिपत्तिरनाकुला । तस्यातिदेशवाक्यस्य तदैव श्रवणे यदि ॥ तथा परिगृहीतार्यग्रहणाच प्रमाणता । स्मृतेरिवोपमानस्य करणार्थवियोगता" । -तत्त्वसं० का० १५६४-१५६५ पृ० ४५२ । ३- स योगदी भा० मा०। ४ "अथ मा नेव सजाता तथापि प्रतिपद्यते । सोऽयं यस्य मया संज्ञा संयुतेति कथं तदा ॥ तथालश्रुततत्सको गवयस्योपउन्मने । तमाम श्रुतमस्पेति न ज्ञातुं कश्चन प्रमु" ॥ तत्वस० का० १५६६-१५६७ पृ०४५२ ५ इत "उपयुधोपमानस्तु" इति पद्यपर्यन्ता चर्चा अविद्धकर्णसमवेति कमलशील आह । तथाहि । "अविद्धकर्णस्वाह-आगमाव सामान्येन प्रतिपद्यते विशेषप्रतिपत्तिस्तपमानादिति । अतस्तन्मतमाशते xxx उपयुकोपमानचेत् तुल्यलग्रहणे सति । विशिष्टविषयखेन सम्बन्धमवगच्छति ॥ उपयुजमुपमानमतिदेशवाक्यं यस्य स तथोक्षः । ४४४ आगमादि स सबन्ध वेत्ति सामान्यगोचरम् । विशिष्टविषयं तं तु विजानात्युपमाश्रयात् ॥ -तत्वस० का० १५६८-१५६९ पृ.४५६ । अस्स अपिदणमतस्य प्रतिविधानमपि चतसमिः कारिकामि कृतं पर्वते तत्त्वसमहे-मा० १५७०-१५७३ पृ० ४५२-४५३ । (गोशब्दार्थस्य २० । जायते-आ० हा० वि०। ८ अनेन पद्येन समानभाव विभ्राणा तत्त्व- संप्रदीया कारिका बटव्या--प्र० पृ.टि० ५। एक श-वाघा० । १० "अर्यालस-३० टि। chor १९ अर्यरूपसामध" ० टि । १२-चाच्यो यथा यम-आ० हा० वि० ।

·शानमीमांसा भ्रान्तिः अन्यथा पृषानुभूनाकारपरामर्शन रम्यमानम्य 'अयमसी गययशब्दयाच्या प्रति प्रतिपत्तिः कथं भवेत् अतिदेवयाफ्यश्रवणसमये विशेष सम्पन्धाप्रतिपनः । प्रतिपत्त्यभ्युपगमे या विशेपेऽपि सामान्ययत् स्मृतिरेपति पुनः प्रामाण्यमुपमानम्म? यदपि 'गौरिय गययः इति गो-गवययोरतिदेश- धाग्यात् सारगमायप्रतिपतिः संगासमिसम्बन्धप्रतिपत्तिम्तृपमानात्' तदप्यसमीक्षिनामिधानम्, पतो गययदर्शनानन्तरम् 'मयं न गययावयाच्यः' इति प्रतिपत्तिरपजायते इयं च नाध्यक्षमतिप-५ मालम् गभुनातिशयास्यन्य प्रभप्रसंम्झारम्प या तत्सदायेऽप्यस्यानुत्पत्तविशेषशब्दवाच्यत्वस्या- याविषयन्यानभ्युपगमाया गतिशयाफ्यमग्णसायम्य गययदर्शनस तत्मतिपत्तिजनकत्वे सर्य- माणमशिदेशपाफ्यमेव नयनरुमभ्युपगनं भवेन्न दर्शनम् न हि यत्राध्यक्षमप्रवृत्तिमत् तत्र शब्द- मगणमानमपि प्रवर्तने यया चातुर्मानं गन्धसरणमलायं परिमलप्रतिपत्नी अतिदेशयाफ्याय सम्य- धाप्रतिपनारपरम्य तापनिपचिनिमित्तम्याभायान् 'मयं स गरयादयाच्यः' इति पूर्वानुभूतपरा-१० पान मतिपनिर्न म्यान् अपि तु 'भयं गोमर' इत्येवं भवेत् । न चैतत्प्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्यैव प्रमाणामामुपमारपमेनप्रतिपत्तिजनक प्रफरपनीयम् 'यः कुण्डली स राजा' इति श्रुतातिदेशवा- क्यस्य नानानन्तरम् 'अयं ग गजगन्मयान्यः' इनि प्रतिपनेरप्युपमानफलत्यप्रसक्तेः । अथात्र मलयाच्यता अतिदेण्यास्यादेव प्रतिपप्रति नातिप्रगतिस्ताद गौरिय गवयः' इत्यतिदेशवा 'गाद् गोमगनमगार्थम्प गपयगन्दयाव्यताऽपि प्रतिपन्नेति नोपमानप्रमाणफलता 'अयं स गवयग-१५ मयाच्या प्रति प्रतिपः । तम्मान स्मृतिमपत्यादम्याः प्रतिपत्रे तस्सा जनकस्य प्रमाणतेति अनु- मानानन्तर्भापमतिपादन न दोपायेत्सनमतिविस्तरेण । अापनेस्नु परप्रकायाः 'प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रमिलोऽयों येन विना नोपपयते तस्यार्थस्य कपनमापनि प्रति लक्षणे नोपपत्तिमन् यनोग्नेर्दाहकन्वेन विनाऽग्नित्वं नोपपयत इति तदा साहकान्य परिकाप्यने यदि तयोः फयित् संबन्धो भवेत् असति च नत्र सत्यप्यग्नौ दाहकत्वस्थामावः२० धमन्यपि च भाप इति कय दाटकन्यमन्तरेण वरेरभावसिद्धिरिति दादकत्ववदाहकत्वमपि कमनीयं स्यात् । अतः सम्बन्धे निधिते सति एफमग्रिनाभूतं सम्बन्धिनमुपलभ्य द्वितीयस सम्य- नियना प्रकल्पना युक्मिती । एवं प मापने अनुमानत्वमेव सम्पन्धनिश्चयपूर्वकत्वाद् एकसान द्वितीयपरिकल्पनम्य शतकत्वदर्शनकाऽनित्यत्वानुमानयत् । सम्बन्धधार्थापत्तिप्रवृत्तः प्रागेव तयोः प्रतिपत्तव्यः । एवं पर्यापत्युत्यापफम्याथम्यानन्यथाभावोऽर्थापत्तेराश्रयः सिद्धो भवेत् । अथ २५ प्रकस्यमानानन्यथाभवनमर्यापत्युत्थापकस्यार्थस्य तदैव सिझसित्यनुमानादर्थापत्तीदा ननु यदि मस्थानन्यथाभयनं प्रमाणान्तगन् प्रतिपनमापसेराश्रयस्तवाऽनुमानेऽन्तर्भावः अथ न सिद्धं तदा मार्थापत्तिमवृत्तिरतिप्रसारित्युताम् । अथाापत्तिरेव प्रफरम्यानन्यथाभवनं एस्य श्रुतस्य पार्थस्य प्रकल्पयति तदतिरेतराश्रयन्यम्-अनन्यथाभवनसिद्धी तस्यापत्तिप्रवृत्तिः तत्प्रवृत्चेश्या तम्यानन्यथाभयनप्रसिद्धिरिति व्यक्तामितरेतराश्रयत्यम् । ततस्तादारम्प-तदुत्पत्तिमतिबन्धलक्षणान-३० न्यथाभवननिधयमन्तरेणान्यनरः सम्बन्धी अन्यतोऽर्थादर्थापत्या प्रकल्पयितुं न शक्यत इत्यन्यय- ध्यतिरेकसिसिः। पक्षधर्मता त्यर्धापत्तिसमाश्रयोऽयां यत्र धर्मिणि प्रमाणतो निश्चीयते तत्रैव स्वप्र. कल्यं प्रकल्पयतीति न दुरुपपादा फारण-व्यापकयोरेव प्रतिबन्धात्तयोश्चान्यत्र सद्भावे कार्य-व्याप्या योरपरासंभपात् । एवमर्थापत्तैरनुमानेऽन्तर्भावात् तल्लक्षणमनुमानलक्षणात् पृथगयुक्तम् । प्रत्यक्ष- -तानाका-पा०1 १ "गायसदावे"-१० टि. "राज"-. टि.। ४ "उपमामानविचार.-. टि-1 प्रमेयरमलमार्तण्ठे नैयायिगसमतमुपमानं प्रतिविदधत्सेमा चर्चा भी देन इश्यते-पृ.१००००।- ५५० ५७१५० 1-1 (-पूर्विकानि-या०या० ।-पूर्वनि-पृ० ० हा०वि०। ७ अर्धापत्तिप्रवृत्तिकाले". दि.१८ प्रपन्न-पापा । सिधा त-०। १०-चा-या०या० मी० मा०। " "तत्र शफातिरेफेण न साधिर्नाम फाचन । याऽपित्यानगम्येत शकचाप्यक्ष एव हि ॥ पाहारीनों में यो हेतुः पावकादिः समीक्ष्यते । असंशयाविपर्यास शक्ति कान्या भवेत् ततः ॥ व्यतिरिय तु कार्येषु वस्या एवोपयोगतः । भायोऽकारक एव स्यादुपयोगे न मेदिनी ॥ अफ्रियासमर्ष हि सरूपं शाक्तिलक्षणम् । एपमारमा न भायोऽय प्रत्यक्षा व्यवसीयवे" । --तावस० का० १६००-१६० पृ०४६।। - ·द्वितीये काण्डे- पूर्विका स्वापत्तियोंदावा सा प्रमाणमेव न भवति स्मृतिरूपत्वात् न हि पावकादन्यैव दाहकशक्तिर्याऽर्थापत्तिसाध्या स्यात् । वद्विखरूपमेव दाहादिककार्यनिर्वर्तनसमय शक्तिव्यपदेश- मासादयति अध्यक्षेण च तत्स्वरुपं प्रतियता तव्यतिरिका शक्तिरपि प्रतिपन्नैव न हि कारणभावा- दन्या भावानां शक्तिः । स च कार्यात् प्राग्भाव एव । अन्वयव्यतिरेकौ च प्रत्यक्षानुपलम्मगन्यौ तौ ५च विशिधमेव प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षावगतत्वाच्यार्थापत्तिविषयता । न च शकिः शतादन्यैव 'अस्येयं शक्ति इति सम्बन्धामावग्रसके उपकारकल्पनायामनवस्थादिदोपात् व्यतिरिकाऽव्यति- रितशक्तिप्रकल्पनायामपि विरोधादिदूपणं प्रतिपादितमेव । तन्न प्रत्यक्षपूर्विकाया अर्थापनेरुदाहरणं युक्तम् । अत एव चतमिरापत्तिमिः प्रत्यक्षादिप्रसिद्धस्यार्थस्य शक्तिः साध्यते' इत्ययुक्तमुक्तम् पहिलपादिदर्शनाद दाहकशक्तियुक्तवस्तुसाधनेऽभ्युपगम्यमाने चार्थापत्तिरनुमानमेवभवेत् । विशिष्ट १० सपाद विशिष्टस्पर्शानुमानाद् देशान्तरमात्या सवितुर्गन्तुरनुमानादनुमानपूर्विकार्थापचिरनुमानमेव। अर्थापत्तिपूर्विका चार्थापत्तिरतुमितानुमानम् अर्थापोरनुमानेऽन्तावाद । यत्तूदाहरणम्-'शब्द- स्वार्थन सम्बन्धसिद्धेराभित्यत्वसिद्धिः' इति, वदयुतम्। पौरुपैयाणामपि हस्तसंक्षादीनां सङ्केत- सम्बन्धादर्थप्रतिपादनसामोपलव्धेः । नित्यस क्रम-योगपद्याम्यामर्थक्रियाविरोधात् कस्यचिद् भावस्थासंभवात् कथमपित्त्या सम्बन्धस्य नित्यत्वं साध्येत? चक्षुरादिमानान्यथानुपपत्त्या लोच- १५ नादिप्रतीतिस्त्वनुमानमेव । तथाहि-येषु सत्खपि ये कादाचित्काः परिदृश्यमानकारणव्यतिरिक कारणान्तरसापेक्षास्ते यथाऽगुपदयोऽसमयसामग्रीकाः कादाचित्कं चेदं रूपालोकमनस्कारादिषु सत्खपि चक्षुर्वानमिति समावहेतुः । न चैव धर्म्यसिद्धिः शानस्यैव धर्मित्वात् । अत्र यत् तत्कारणं तच् चक्षुरिति व्यवडियते । न चैतत्प्रतिपत्तिविषयस्य चक्षुपः स्खलक्षणत्वात् कथमस्याः प्रतिपचेर मानतेति वक्तव्यम् खलक्षणस्य चक्षुपदेरयां प्रतिपत्तावप्रतिमासनात् तत्र शास्त्रका विप्रतिपति- २० दर्शनाद तत्सद्भावे तस्यायोगात् । उपमानस्य चाप्रमाणत्वात् तत्पूर्विकाऽर्थापत्ति प्रमाणत्वेन दूरा- पास्तव । योऽपीयमभावपूर्विकार्थापत्तिः साऽपि न प्रमाणान्तरम् । तथाहि-देवदत्तो धर्मी वहिर्माव- स्तस्य साध्यो धर्मः गृहासंझुटजीवनं हेतुः । एवंविधस्य गृहासंसृष्टजीवनस साध्येन व्यातेर खात्मन्येव निश्चयानुमानमेव । कथं पुनर्देवदत्तस्यानुपलभ्यमानस्य जीवनं सिद्धं येन हेतुभवेदिति चेत्, ना भवदभ्युपगमेन सिद्धमगीकृत्य हेतुत्वेनोपन्यासात् परमार्थतस्तु सन्दिग्धमेव यतो युप्माभि- २५रप्यसिद्धेनैव जीवनेन वहिर्मावः साध्यत इति समानता न्यायस्य । शुतार्थापत्तिरपि प्रमाण न भवति । . १५०५७९ पं० १। -श-भा० मा० विना। ३-दिका-०। ४-मर्थश-३० हा० वि० । -तिनियता । (रणामा-50 । ७ पृ० ५७९ १० १०। ८० ५७९६०४१ ४०५७९५० १० "अनन्यत्ववियोगेऽपि शब्दानां न विरुध्यते । अप्रत्यायनं यद्वत् पाणिकम्पादिकारणम् ॥ -तत्वसं० का० ११५० ४६७४ ११-वादन यत्र यत्का-भा० मा० । १२ ते ४० । भन्न भ्यस्खोऽयं द्वितीयोऽङ्कः 'सत् उत्' इति धीमा- सूचको मादि। १३ "उपमायाः प्रमाणावे विस्तरेण निराकृते । अर्यापत्तेतदुत्याया वारितैव प्रमाणता" ॥ तत्त्वसं० का० ११२०४१७) १४०५७६५०९॥ १५ "तदापि गेहयुक्तं दृष्टयाऽष्टिविनिश्चितम् । अतस्तन्त्र बहिर्मावो लिङ्गादेवावसीयते ॥ साधना यो वसंध्ये लियत बहिरस्यसौ । गेहाङ्गणस्थितो इष्टः पुमान् द्वारि स्थितरिय ॥ विपक्षोऽपि भवसन सदनान्तर्गतो नव. । अर्थापत्तिरिय तस्मादनुमानान मिद्य" " तत्वस का० १६४५-१६४५ पृ० ४७० । -- ·शानमीमांसा। १५ तथाई-पीनो देवदतो दिवा न भुटे' इत्येतझापयं खार्थप्रत्यायनद्वारेण रात्रिभोजनवाक्यान्तर- मुपकल्पयतीत्यभ्युपगमः । न च स्वार्थमेतत् प्रतिपादयति पहिरय शब्दानां प्रतिवन्धामावत प्रामाण्यानुपपत्तेः । अथ कुतश्चित् प्रमाणाद् दिवाभोजनप्रतिपेये भोजनकार्यस्य पीनताविशेषस्य प्रतिपत्तिर्न तर्हि श्रुतार्थापत्तिर्मवेत् कार्यतो रात्रिभोजनकारणप्रतिपत्तेरनुमानेऽन्तर्भावात् । वाक्याद् वाक्यान्तरप्रतिपचिस्त्वयुक्तच तेन सह वाक्यस्य प्रतिवन्यासमवात् न हि दिवामोजनप्रतिपेध-५ धाक्यस्य रात्रिभोजनवाक्येन कश्चित् कार्यकारणभावादिका सम्बन्धा संभवतीत्युक्तम् । तैनार्थापत्तिः प्रमाणान्तरम्। अभीवाल्यं तु प्रमाणं त्रिप्रकारम्-'प्रमाणपञ्चकाभावः तदन्यत्र ज्ञानम् आत्मा वा मानविनि- मुंक इत्युक्तम् । तत्राद्यस्य तावत् पक्षस्यासंभव एव यता प्रमाणपञ्चकाभावो निरुपाख्यत्वान्न किञ्चित् । स कथं प्रमेयाभावं परिच्छिन्द्यात् परिच्छित्तेनिधर्मत्वात् १ अथ प्रमाणपञ्चकाभावो १० वस्त्वभावविपयशानं प्रमाणं जनयत्नुपचारादमावास्यं प्रमाणमुच्यते: नन्वेवमपि प्रमाणपञ्चका- भावस्थावस्तुत्वाद् अभावशानजनकत्वायोगात् प्रमाणत्यमनुपपन्नम् । तथाहि-वस्त्वेव कार्यमुत्पाद- यति नायस्तु तस्य सकलसामर्थ्यविकलत्वात् सामर्थे वा तस्य भावरूपतामसक्ते तथा चाभावाद भवति मानमिति 'मावान भवति' इति हेतुप्रतिषेध एव तस्य कृतः स्यात् एवं च देशकालादि- प्रतिनियमो न स्यात् । अपि च- "शब्दस्य वृत्तेः सर्वत्र पञ्चानामपि न कचित् । प्रमाणानाममावोऽतो नार्थाभावयिनिधयः॥ अगृहीतान्न चाभावात् प्रमेयामावनिर्णयः । तहोऽप्यन्यतो भावादनवस्था दुरुत्तरा ॥ मेयामावात् प्रमामावनिर्णयेऽन्योन्यसंश्रयः । २० मेयामापात प्रमाणस्य तस्मात् तस्य विनिर्णयात् ॥ अज्ञातस्थापि चाक्षस्य प्रमाहेतोः प्रमाणता । प्रमामावस्त्वसामर्थ्यानाशातोऽभाववेदक" द्वितीयपक्षे तु यत् तदन्यज्ञानं प्रत्यक्षमेव तत् प्रमाणम् पर्युदासवृत्त्या च तदेवाभावप्रमाणशब्द- वाच्यतामनुभवति । तथाविधेन च तेन तदभावलक्षणो भावः परिच्छिद्यत एव । यत् पुनः २५ घटो नास्ति' इति शानं तत् प्रत्यक्षसामर्थ्यप्रभवत्वात् स्मृतिरूपतामासादयन्न प्रमाणम् । तयो हि सकलत्रैलोक्यव्यावृत्तपदार्थसामोद्भूततदाकारदर्शनानन्तरं विकल्पद्वयम् इदमनास्ति इदं नास्ति' इति दर्शनसामध्यमावि तहहीतमेवार्थमुल्लिखदुपजायते । तत्र दर्शनमेव भावाभावयो प्रतिपाद- कत्वात् प्रमाणं न तु विधिप्रतिषेधविकल्पी गृहीतग्राहित्वात् अन्यमावलक्षणस्य भावाभावस्थाध्यक्षेणेष सिद्धत्वात् । व्यवहार एवान्योपलब्ध्याऽपि साध्यते खयमेव वा 'नास्तीह घटा' इति विकल्पयति न३० च तावता प्रमाणान्तरत्वं यथादृष्टस्यैव विकल्पनाद । सकलत्रैलोक्यव्यावृत्तवापस्याध्यक्षेण ग्रहणेऽपि य एव निराकर्तुमिष्टो घटादिकोऽर्थः स एव व्यवच्छिद्यते नान्या तेन न प्रत्यक्षेण घटादी- १ "पीनो दिवा न मुझे चेयस्मिनर्थे न निश्चय । द्वेषमोहादिमियोगादन्यथाऽपि वदेव पुमान् । अर्थगयनपेक्षेण यदि वाक्यान्तर पुनः । साथमाक्षिप्यते वेन स्वादाक्षेपो वचोन्तरे । अथोपगमरूपेण तवायंगविरिष्यते । प्रमाणान्तरतो यद्वा भववर्षगतिस्ततः" । तात्वसं० का० १६२०-१६१२ पृ०४v1 २ "पीनताविशेषरूपात-५० टि० । ३-धामावा-मा० मा०। ४ अर्थापतेः पृथक्षमागतां प्रीति अनुमाने च तस्या अन्ताव समर्थयमाना सविस्तरा ची प्रमेयफमलमार्तण्डे स्याद्वादरनाकरे व अपने-tent १०-०५४ 1 पृ० २८३५०२२-१०३०९५०१२ मा ५ अमावस्य प्रामाण्य प्रतिक्षिपन्ती विस्वरयुता चर्चा तत्वसंग्रहे मार्तण्डे न्यायमचर्याम् रसाबरेच का० १६६०-१६९१ पृ० ४७४-४८२ । प्रमेयक० पृ० ५४ प्र० ६० ८-१० ५७toto 11 पृ० ५५ ५० ५०-५० ५४ ६० ७ । स्याद्वादर० पृ० ३१० ५० १-४० ५५०.1 10 v-यजमा-पृ० सं०। यतामाव-१० । "स्टला"-• 2011 मक- ·N - द्वितीये काण्डे- नाममायो गृह्यते तस्यामावविषयत्वविरोधात् नाप्यनुमानेन हेत्वभावात्' इत्यादि यदुक्तं तन्निरस्तं द्रष्टव्यम् । ततीयपक्षस्य पुनरसंभव एव आत्मनोऽभावाद भावेऽपि तस्य शानामावे कथं वस्त्वभावा- वेदकत्वम् वेदनस्य शानधर्मत्वात् मानविनिर्मुकात्मनि च तस्याभावात् । अथ "चैतन्यं पुरुषस्य खरूपम् । ] इति वचनात् तस्यैतद्रूपतेप्यते तहि शानविनिर्मुक्त इति न वक्तव्यम् ५स्वरूपहानिप्रसक्के पुरुषस्यैव च प्रत्यक्षादिप्रमाणत्वं भवेद् बोधरूपत्वात् । अभ्युपगम्यत एवेति चेत् वहि बुद्धिजन्म प्रत्यक्षमिति न वकव्यम् । ततः प्रमाणपञ्चकामावो मानविनिर्मुकात्मलक्षणश्चामावा प्रमाणं न भवति तदन्यशानलक्षणश्चामावर प्रत्यक्षमेवेति न प्रमाणान्तरममावः । यच अमावस्य भागमावादिभेदतश्चातुर्विध्यं वस्तुखरूपत्वं च प्रतिपादितम् तदसङ्गतमेव यता खखभावव्यवस्थितयः सर्व एव भावा नात्मानं परेण मिश्रयन्ति तस्यापरत्वप्रसके । न चान्यतोऽव्यावृत्तवरूपाणामेयां १०मिनोऽभावांश संभवति तनावे वा तस्यापि पररूपत्वाद् भावेन ततोऽपि व्यावर्तितव्यमित्यपर- भावपरिकल्पनयाऽनवस्थाप्रसङ्गतो न कुतश्चिद् मावेन व्यावर्तितव्यमिति द्रव्यमेकं विश्व भवेत् ततश्च सहोत्पत्त्यादिप्रसङ्गा परमावाभावाञ्च व्यावर्तमानस्य भावस्य पररूपताप्रसक्तिरिति पूर्वोक्त एव दोषः। न चेतरेतरामावात्मकत्वे भावानां घटामावात्मकान कटाद् व्यावर्तमानः पटो यथा न घटस्तथा परमावासावादपि निवर्तमानस्य तस्य न परवपतेति वक्तव्यम् यतो नासाकं घटात् पटो भिन्नः १५कटलक्षणामाववशात् यतो निवर्तमानस्य ततस्तस्य घटरूपतामसतिर्भवतामिव अपि तु खखभाव- वशात् परस्परतो मेमनुभवन्ति भाषा इत्युक्तं प्राक् तेन खत एव घटामावरूपा पटः न पुनर्वस्तु मूतामाषांशवशाल गेन भवतासिव ततो व्यावर्तमानस्य तस्य परस्पताप्रसक्तिर्मवेत् । खमावादपि परगतादस्य निवृत्त न पररूपतेति चेत् न, उभयतो व्यावृत्तस्यापि यथा परस्य पररूपताऽभ्युपगता वयाऽस्यापि स्यात् उभयरूपता वा साद ततो निवर्तमानो भाषा स्वेनैव रूपेणान्यतो निवर्तते २०नामावशिवशादिति कुतोऽसत्पक्षसमानताप्रसक्किा? यदि पुनरसदभ्युपगत एव न्यायोऽभ्युप- गम्यते तदाऽसदंशप्रकल्पनमनर्थकमासज्येत । न च सदंशासदंशयोरात्यन्तिकमेदाभावान्नायं दोषः 'धर्मयोमेद इष्टो हि' इत्यादिवचनतस्तयोमैदाभ्युपगमात् आस्यन्तिकमेदस्य च परस्य क्वचिदनिष्टेः । "सहणद्रव्यरूपेण रूपादेरेकतेप्यते। खरूपापेक्षया चैषां परस्पर विमिन्नता लो० वा० अभावप० सो०२४] २५ इति वचनात् । एवं चात्यन्तिकस्य कचिदपि मेदस्यामावादभावरूपता भावानामन्योन्यं न सिब्वेदि- त्यन्योन्यामायामाव एव । एवं कारणे कार्यामावः कार्यात् कारणाश्च मेदात् तद्वयादपि व्यावर्त- मानोऽपयपरामाववशाद् व्यावत इत्युमयतोऽनवस्थालतां निरवसानामातनोति तथा कार्य कारणामावश्च । अथ कार्यादीनाममावः कारणाद्यात्मकः समावेनैव कार्यादिरूपविकलतया भिद्यते दतो नान्यामावयशादेवं कार्यात्मा कारणादीनाममावोऽपि, नन्वेवं कारणादयोऽपि कार्यादिभ्यः ३०समावेनैव मत्स्यन्त इति किमपरामाषांशपरिकल्पनया? अत एव "कार्यादीनाममावः को भावो यः कारणादि न" इत्यपि सङ्गतं स्यात् कारणादेरेव स्वरूपस्य पर्युदासवृत्त्या कार्याद्यमावशब्दवाच्यत्वाद् तस्य च कारणादिवरूपस्थामावस वस्तुरूपताऽस्साकसिदैव । प्रागमापादेव कारणादिमावरूपतया कारणादिविभागतो व्यवहारो लोकस्याप्येवं सिद्ध एव । अनुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिप्रायत्वात् तत्वभावो गवादिवदित्यत्रापि हेतुरसिद्धः साधनविकलाच दृष्टीन्तः अबाधितानुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यत्वस । १ पृ० ५८० १० १०-११ । १.१० ३०० ५० १४ टि० ० ॥ ३-दूपं नेच्य-आ० हा० वि० । ४५० ५८१ पं० तथा ४० ५८० १० १०। ५ मिनो मा-प० विना० । “भिक्षामावास"-q० टिक। भावाभावा- यू० । मन्त्र :- इलोन मावस्य अमावाद' इति पञ्ठीतत्पुरुष सूच्यते इति भाति । 6-मकत्वात् ०। ९-पादपि चा वा। १०- खामा-पा० पा० मा० मा० ११-पत्परत-० स० विना। १२ पृ० ५८१५० ३१ ॥ १३-सरवि-मा० मा० । १४ पृ० ५८०६० २६१ १५ “अनुवृत्तव्यावृत्तखभाव"-३० दि. १६ ० ५८० 1 १५ सौगताना गदादावष्यातल्यावृत्तिबुद्धिप्रामावस्यासिद्ध"-० ३० दि । ५०३० ·ज्ञानमीमांसा। कचिदप्यसिद्धः । वस्तुनः सर्वस्य सकलसजातीयविजातीयव्यावृत्त्वात् सामान्येन तत्साधने केशो- दुकादिमिरनेकान्तः प्रतिवन्धाभावतः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकश्च हेतुः कल्पनासमारोपितस्य च वस्तुत्यसाधनेऽभ्युपगमवाधः । 'प्रमेयत्वाञ्च' इत्ययं पुनरनैकान्तिको हेतुः प्रसन्यरूपेणामावेन तस्यापि प्रमाणतः कथञ्चिद्विपयीकरणात् । न च तुच्छरुपस्याभावस्थामावाचायं दोपः यतो यदि प्रमाणतस्तस्थामायोऽवसीयते कथं न तस्य प्रमेयत्वं तस्याभावरूपतया प्रमाणेन विषयीकरणात् १५ अथ न प्रमाणतस्तस्य विषयीकरणं कथमप्रमाणकं वच उच्यमानं शोमेत ? तुच्छरूपये चाभावस्थान- भ्युपगमे प्रागभावादयोऽपि वस्तुरूपा अभ्युपगता न सिध्यन्ति पर्युदास एवैको नमश्च स्यात् सोऽपि वा न भवेत् कस्यचिदनिवर्तनादित्युकं प्राक् । क्षीरादिखरूपश्च यदि दम्यादीनां प्रागभावादि स्तदा सिद्धसाध्यता। अथ ततो भिन्नोऽसावसदंशस्तदाऽनवस्थादिदोपतोऽयुक्त इति "तीरे ध्यादि यन्नास्ति' इत्यादि प्रागभावादिस्वरूपप्रतिपादनमयुक्तम् । यदपि "मीरे दधि मवेदेव" इत्याधमिधा-१० नेम् तदप्यसङ्गतम् यतो,यदि नाम तत्प्रतिपादकं प्रमाण न प्रवृत्तं तथापि कथं क्षीरादिपु दध्यादिस- जावा तद्भावस्य कारणायत्तत्वात् १ तदसत्त्वग्राहकप्रमाणामावाद्धि तदसन्यवहारनिवृचिमात्रकमेव स्थान तत्र दध्यादिसद्भावः । निरंशैकमावरूपत्वे च पदार्थस्य "खरूप-पररूपाभ्यां नित्यम्" इत्यादि सर्व निरस्तम् । यच 'यस्य यत्र यदोतिः' इत्यादि 'उद्भवाभिमवात्मत्वात्' इति च तत्र सदसद- शयोः सत्वेऽपि खत एव यशुद्भवामिभवौ तदा अपरनिमित्तानपेक्षणात् सर्वदैव स्याता न ह्यनि-१५ मित्तस्य कस्यचित् कदाचिदुद्भवोऽपरस्य चाभिभवो युक्तः । न चैकाभिभवनिमित्तोऽपरस्योद्भवस्तदुः अवनिमित्तो वा परस्यामिभवः इतरेतराश्रयप्रसक्तः । अभिमवश्च स्वरूपखण्डनम् तव विनाशःस बाहेतुक इति नोद्भवनिमित्तोऽभिभवा विनाशस्य च सर्वसामर्थ्यविकलतया कथममिभवनिमित्तोऽ. परस्योद्भवः न चाभिमवावस्थायामनुपलब्धस्य तस्यैवोद्भवावस्थायामुपलमा सिद्धो येनोद्भवामि- भवव्यवस्था भवेत् । न च प्रत्यभिज्ञानादेकत्वसिद्धनायं दोपः असदर्थग्राहितया तस्य भ्रान्तत्वात् । न२० व धर्मिणः सर्वदाऽवस्थानात् तद्भाहितया प्रत्यभिज्ञानस्य नायं दोपः तस्याप्याद्यदर्शनेनोद्भूतवमावत- योपलभ्यमानस्य पुनरनुपलम्भपूर्वकमुपलब्धस्यानुपलम्भसमयेऽसतः-अन्यथा तदाप्युपलम्मप्रस- झाद-यत् प्रत्यभिज्ञानं तस्यासद्विषयतया भ्रान्तत्वानतिक्रमात् । न चावस्थाव्यतिरिक्तोऽवस्थाता सिद्ध उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तस्यानुपलम्मात् अनुपलभ्यखभावत्वे वा कुतस्तस्य प्रत्यभिज्ञानम् ? अव्यतिरिक्तश्दवस्थाविनाशे तस्यापि विनाशप्रसङ्गः अविनाशे विरुद्धधर्मसंसर्गादवस्थाभ्यस्तस्य २५ भेदा अन्यत्रापि तस्य तन्मात्रनिवन्धनवाद । यथा च प्रत्यभिज्ञान प्रमाण तथा प्रतिपादितमेव न पुनरुच्यते । तदेवमभावस्य प्रमेयासंभवात् संभवेऽपि तस्यार्थक्रियासामर्थ्यविकलतया विज्ञानजन- नायोगान्न तब्राहकमभावाख्यं ममाणं संमवतीति स्थितम् । एतेन संयुक्तविशेषणमावादभावग्राहीन्द्रियार्थसन्निकर्पजमध्यक्षं नैयायिकप्रकल्पितमपि व्युद- स्तम् । तथाहि-तत् तावदनिमित्तं न भवति कादाचित्कत्वात् । नामावनिमित्तं तस्याजनकत्वात् ।३० जनकत्वेऽपि तस्यांनाघेयातिशयतया सहकार्यपेक्षाऽयोगात् सर्वदा तज्ज्ञानजननप्रसक्ततज्ज्ञानस्यैव सद्भावो भवेत् । सहकार्याधेयातिशयत्वे वाऽभावस्य भावरूपता भवेत् विशेषप्रतिलम्भलक्षणत्वाद् भावस्य । पर्युदासरूपस्य तस्याभ्युपगमादोषश्चेत्, मा स्वसिद्धान्तविरोधात् तथापि तथाभूतस्य तस्याभ्युपगमे प्रतिषेध्यविविक्तपदेशादिरूपतैव तस्याभ्युपगता भवेत् प्रदेशादिश्व प्रथमाक्षसन्निपात- जाध्यक्षप्रतिपन्न एवेति गृहीतग्राहितया कथं तदनन्तरमाविनः खतन्त्रस्याध्यक्षान्तरस्य पृथक् मामा-३५ ज्यम् अभावविषयत्वं वा भवेत् । तस्मात् प्रसज्यप्रतिषेधरूपतैवाभावस्थाभ्युपगन्तव्या तस्य च तथा- भूतस्य घटादिना सम्बन्धाभावात् 'घटस्थामावः' इति कथं घटविशेष्यता । घटेनाविशेषणे च 'घटो नास्ति' इति न प्रतीतिर्मवेत् अपि तु 'अभावोस्ति' इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात् एवं च घटस्थानिवर्तनाच किंचित् कृतं स्यात् । न चाभावः मदेशादेविशेषणं संभवति भावाभावयोः सम्यन्धाभावात् । न तावत् तादात्म्यलक्षणस्तयोः सम्बन्धः अन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् उपकार्योपकारकमावाभावाच । १४० १पृ०५८०५०३०। १-पस्याभावाना-पृ० वा बा हा० सपा-मा० मा०। ४०५४१ पं०१। ५ पृ० ५८१५० १०। ६ पृ० ५८१ पं० १९ । ७० ५८१ ५०११ । ८ पृ० ५८१ ६०३३ ॥ म तईनि-० स० वा० स० मिना । १०-प्लेयक-गा- मौल। . WIN - ·१९० द्वितीये काण्डे- तदुत्पत्तिलमणः । न चापरसम्वन्धमन्तरेण तयोविशेषणविशेष्यमाव सम्भवत्यतिप्रसङ्गात् । न चैतत्प्रतीतिसामदेिवाभिप्रेतसम्बन्धप्रकल्पना प्रवीतेरन्यथापि सिद्धेः । तन्नालस्य संयुक्तविशेषण- भावादेतत्प्रतिपत्तिजनकत्वं युक्तम् । किच, 'इह घटस्थामाव' इति खतन्त्रो यद्यध्यक्षप्रत्ययः कथं दर्शनानन्तरं भवेत् । न च मानसाध्यक्षवत् खातन्येऽप्यानन्तय भविष्यति तत्र स्खविपयानन्तरविष- ५यसहकारित्वादेस्तदानन्तर्यनिमित्तस्य सद्भावात् अत्र च तस्यासमवात् । तदेवं घटविविक्तप्रदेशसा- मथ्योद्भूतेनाध्यक्षेण तत्स्वरूपाहणे सघटात् प्रदेशादयमन्या प्रदेश 'नायं घटवान् इह घटो नास्ति' इत्यादयः प्रतिषेधविकल्पाः प्रवर्तमाना गृहीतग्राहितया स्मृतिरूपता विभ्राणा न ततः पृथक् प्रमाण- तामासादयन्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा शुक्लमावदर्शनानन्तरं 'शुक्लोऽयं भावः न नीला' इति प्रत्ययो दर्शनात् पृथक् प्रमाणं भवेत् । एवमन्येपामपि युक्ति संभवानुपलब्भ्यादीनां प्रमाणान्तरत्वेन परप्रक- १०पितानां यथालक्षणं प्रत्यक्षानुमानयोरन्त यो निराकरणं वा विधेयम् । तदेवं शब्दादीनां केपाञ्चिद प्रामाण्यमेव न सम्भवति अपरेपो त्वनयोरन्ताव इत्यालोच्य न्यायविदोक्तम्-"ममाणस्य सतोऽत्रै वान्तावाद् द्वे एव प्रमाणे इति। [सौगतकृतां मीमांसकादिसम्मतप्रमाणान्तरप्रतिविधानप्रक्रियां यथासिद्धान्तं स्वीकृत्याऽपाकृत्य व सिद्धान्तिना प्रत्यक्ष परोक्षतया प्रमाणद्वयव्यवस्थापनम्] १५ अन्न प्रतिविधीयते यत् तावत् पक्षधर्मत्वादिविलक्षणयोगिनो हेतोः साध्यमतिपचिरनुमान- ममिहितम् तत्र विलक्षणस्य हेतोरविनामावित्वं नावश्यंभावि तत्पुत्रादेझेलमण्येऽपि गमकत्वा- दर्शनात् । अथ याविनामावित्वं तत्र त्रैलक्षण्यमवश्यंभावीति हेतोस्तल्लमणमुच्यते, असदेतत्। 'सर्वमनेकान्तात्मकं क्षणिकं वा सत्त्वात्' इति साधयतः क्वचिदन्वयामावेऽपि सत्त्वस्यानेकान्तात्म- कत्वेन क्षणिकत्वेन वा विनाऽनुपपत्त्या गमकत्वदर्शनात् । तथा, परिणामी ध्वनिःक्षणिको वा श्रावण- २०वाद' इत्यत्रापि न क्वचिदन्वयसद्भावः । न चानित्यत्वमन्तरेण श्रावणत्वं संभवति नित्यस्य श्रवण- ज्ञानजनकत्वासंभवात् यस्मिन् सत्येव यद् भवति यदभावे येन भवत्येव कथं न तत् तस्य गमकं भवेत! तथा सर्वोऽपि धूमोऽग्निमन्तरेण न कदाचित् प्रमवतीति व्याप्तिसाधने नान्वयः संभवति तदसिद्धौ च कुतोऽमिमतप्रदेशे घूमाद् अग्निनिश्चयः! अवस्निलक्षणपरिकल्पनायां व्यातिनिश्चयस्य सर्वत्रासंभवात् कार्य-खभावहेतुद्वयस्यापि गमकत्वं न स्यात् । तथा 'नास्तीह घटः उपलब्धिलक्षण- २५माप्तस्यानुपलब्धेः' इत्यत्रापि दृष्टान्तामावानान्वयः सिद्धः। नच शशमहादिको दृष्टान्तः समस्तीति वक्तव्यम् तत्रापि दृष्टान्तान्तरकल्पनायामनवस्थाप्रसक्तः । अथ शशमशादावनुपलम्भात् प्रवर्तिता- भावव्यवहारोऽपि मूढः अनुपलम्यमानेऽपि प्रदेशविशेपे घटादौ यस्त न प्रवर्तयति स निमित्त दर्शनात् तत्र प्रवर्त्यत इति भवत्येव शशांदिरभावव्यवहारे साध्येऽनवस्थादोपविकलो दृष्टान्तः बानुपलम्भनाभावव्यवहारस्य प्रवृत्तासन्यवहारशशक्षादिष्टान्तवलात् प्रसाधनात् प्रदेशविशेपे ३०घटामावस्य त्वध्यक्षसिद्धत्वात्, असदेतत् । यतो घटामावसिद्धिर्घटामावनिर्णय उच्यते स चेत् सिद्धः अभावव्यवहारोऽपि सिद्ध एव अभावनिर्णयव्यतिरेकेणामावव्यवहारायोगात् । न व प्रदेश घटामावं निश्चिन्वानोऽपि तच्छन्दादिकं कश्चिन्न प्रवर्तयेदित्यनुपलम्मेन प्रवर्त्यत इति वाच्यम् एवं हि भाव निश्चिन्वानोऽपि कश्चित् शब्दं नोच्चारयेदिति तत्प्रवर्तनाय हेत्वन्तर सृग्यं स्यात् ततो ; घटादावप्यमावस्य साधनादृष्टान्तान्वेपणे तत्राप्यमावो यदि दृष्टान्तान्तगत् सिद्धस्तदा सैवानवस्था। १-अधकल्प-० आ० हा०वि०। २ युक्ति-अनुपलब्धि सभव-ऐतियादीना पृथक् प्रामाण्यप्रतिक्षेप. प्रत्यक्ष-परोक्षयोश्चान्तर्भावस्वत्वसंग्रहे प्रतिपादित:- का०१६९२-१७०० पृ०४८२-४८४ | ३ प्रस्तुतचर्चया साम्य विवाणा हेतुखरूपप्रधाना चर्चा प्रमेयकमलमार्तण्डतोऽवबोद्धव्या-पृ० १०० वि० ५०१२- पृ० १०५ ० ५० ५। "अनित्यखामावे-वृ० टि०। ५ "श्रवणज्ञानबनकलम् -बूटि.। "महानसादेर: न्वयार्थ प्रहणे तत्रापि अपरनिदर्शनादू व्यातिनिश्चेतच्या तत्राप्यपरस्लादिसनवस्थानादिति"-वृ० टि०। ७ "व्यवहारम् - ई० टि-1 भादेर-मा० मा । -देशध-० आ० । १०-धनाद् दृष्टा-वृ० सं० ।-धनदृष्ट्या-आ० । अन्न साधने अथवा 'साधनाय' इति पाठ कलयितुं योग्यो भाति ।.

·ज्ञानमीमांसा। ५९१ अथ तम साध्यायिनाभूतादनुपलम्मादेलिनाद् दृष्टान्तान्तरमन्तरेणाप्यमावनिर्णयः शब्दादिव्यव- हारस्य च प्रवृत्तिस्त नुपलब्धावन्वयमन्तरेणापि गमकत्वमविनाभावमात्रात् कथं नाभ्युपगतं भवेत् ? एतेन 'व्यतिरेकस्यान्वयेन विनामावादगमकाङ्गता' इत्यपास्तम् तेन नेदं निरात्मकं जीवछरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसद्गादिति व्यतिरेक्यपि हेतुर्गमकः सिद्धः । अथ सर्वथा परोक्षस्यात्मनोऽनुपलम्मा- दभावासिद्धेरनात्मवत्तया घटादीनां सन्देहान् व्यतिरेकासिद्धितोऽस्य हैतोरनेकान्तिकत्वम्। नन्वेयं ५ कथं सत्त्वादेः क्षणिकत्वव्याप्तिसिद्धिर्यतः क्षणक्षयी ध्वनिः सिध्येन् ? अथात्र विपर्यये पाधकप्रमाण- बलात् सत्त्वस्य क्षणक्षयित्वेन व्यातिसिद्धिस्तबत्रापि बाधकप्रमाणवलादेव निरात्मकाद् घटादेरवि- चलितखरूपादात्मनश्च प्राणादीनां निवृत्तेः सात्मकत्वेन तेपो व्याप्तिसिद्धिः किं नाभ्युपगम्यते ? अथैवमपि स्वरसनिरन्वयविनश्वरबुद्धिमात्रजन्यत्वात् प्राणादेवुद्धिसन्तानेन व्याप्तिप्रसक्ति, असदेतत् वुद्धिक्षणस्य अप्राप्य स्खकार्यकालं निवृत्तेरपबुद्धिक्षणस्य तत उत्पत्तेरसंभवात् सन्तानव्यावृत्तेः १० कुतस्तत्र प्राणादेर्वृत्तिः? सन्तानसद्भावेऽपि निरंशसमावस्य शक्तिनानात्वमन्तरेण कार्यनानात्वा- संभवात् कुर्तश्चित्तक्षणश्चित्तक्षणान्तरजनका सन् प्राणादेरुपकारकः स्यात् । अथ कारणशक्ति- मेदामावेऽपि कार्याण्येव मिद्यन्ते कथं तक्षणिकतायामक्रियाविरोधा सिध्येत् क्रमयोगपद्या- भ्यामर्थक्रियामावात् तदमावो वा युक्तिसगतः स्यात् ? नित्यस्य चात्मनोऽसंभवे कथं तेन सात्मकत्वं घटादिपु सन्दिग्धं येन निरात्मका घंटादेः प्राणादिमत्वादेः सन्दिग्धो व्यतिरेको भवेत् । तसाद १५ परिणाम्यात्मव्यतिरेकेण जीवच्छरीरस्य माणादिमत्त्वमनुपपन्नम् निरंशस्यैकपरमाणुवत् तदुपकारा- संभवाच कूटस्थेन निरंशक्षणिकविज्ञानपरमाणुसन्ततिरूपेण चात्मना सात्मकत्वसाधने तस्पेष्टविधा- तकद् विरुद्ध प्राणादिमत्त्वादिहेतुः प्रसज्यते । अथ साध्यामाने सर्वत्र साधनाभावो व्यतिरेक साधनसद्भावेऽपि साध्यसद्भावाभावे व्यति- रेक एव न भवेत् साधनाभावेन साध्यामावस्याव्याप्तत्वात् य एव च साध्यसद्भाव एव साधनस-२० भावः स एवान्वयः स च दृष्टान्तधर्मिणमन्तरेणापि साध्यधर्मिण्यपि विपर्यय वाधकप्रमाणवलानि- श्रीयमानः कथमसन् । न चैवं पक्षन्वेनेच्छाव्यवस्थितलक्षणेन तत्र पारमार्थिकस्य सपक्षत्वस्य वाधा- अन्यथा साध्यधर्मिण्येव हेतुः अविद्यमानसाध्यधर्मे वर्तमानो विरुद्धः स्यात्-इति तत्र तयुक्त एवं वर्त्तमानः कथं न सपक्षवृत्तिः । इति यत्र व्यतिरेकसद्भावस्तवावश्यमन्वयः यत्र चासौ तनावश्य- भावी व्यतिरेक इति नैकसदावे द्वितीयस्थामावः नन्वेवमपि 'श्व उदेष्यति सविता अद्यतनादियो-२५ दयात्' 'जाता समुद्रवृद्धिा शशाङ्कोदयदर्शनात्' इत्यादिप्रयोगेपु हेतोः पक्षधर्मत्वाभावेऽपि गमक वोपलब्धेन पक्षधर्मत्व तल्लक्षणम् अथावापि कालस्य देशस्य वा तावता पक्षत्वमिति पक्षधर्मता, न कालस्याकाशस्य च पक्षत्वेन सौगतस्यानिष्टेः । अथापि भूतसंक्षोमादिलक्षणा काला आकाशं वा पक्षत्वेनान्युपगम्यत एवेति नापक्षधर्मता, न; लोकस्य साध्यान्यथानुपपनहेतुप्रदर्शनमात्रादेव पक्ष- धर्मत्वाद्यनुसरणमन्तरेणापि साध्यप्रतिपत्तिदर्शनात् त्रैलक्षण्यस्य तत्र सतोऽप्यकिञ्चित्करत्वात् । ३० न च सौगताभ्युपगमेन हेतोः पक्षधसता सम्भवति सामान्यस्यावस्तुतयाऽभ्युपगतस्य हेतुत्वे शशक्षादेरिव पक्षधर्मताऽसम्मवात् खलक्षणस्य च हेतुत्वे पक्ष एव हेतुरिति नैतद्धमों हेतुः अमेदे धर्मिधर्ममावस्यानुपपत्तेः खलक्षणस्य चान्यत्राननुगमानान्वयसिद्धिः अतद्रूपपरावृत्तस्य तस्स हेतु- त्वेऽपि खलक्षणपक्षमावी दोपस्तद्वस्थ एव अतद्रूपपरावृत्तेः स्खलक्षणाव्यतिरेकात् व्यतिरेके अनुग तत्वे पारमार्थिकत्वे व सामान्यस्य मझ्यन्तरेण हेतुत्वमभ्युपगतं भवेत् कल्पनाविरचितस्य हेतुत्वे ३५ १- प्रमाणादी-२० ० हा०वि०। १ "प्राणादीनाम"-१० स० टि० । ३ "सोत्साह"-१० २० टि। :-रसनिर-६० । ३-१ इत्यौ तृतीयातत्पुरुषसूचकौ भातः। ५ तत् उ-मा० मा० विना। ६-तश्चिचतक्ष- पान्त-वृ० ल० पा० बा० बिना। ४ वटादे सोत्साह प्राणादि-आ० हा० वि० । अत्र "सोत्साह" इति तृतीयटिप्पनकं पाठे प्रविष्टं भाति । घटौदः ० । गौ पञ्चम्येकवचनसूचकी बोद्धपौ। -मत्वादे । पपेकवचनसूचकावौ ज्ञातव्यौ ।। ६-धनाऽस-पा०या० ।-धनास-भा० मा० । १०-येवा वा-० ला. बिना। ११ "सावधर्मिणि साध्यधमा"-० दिव। १९ "हेतु"-० टि०। । "आलोकसंज्ञकम्"-.. दि. १४-यस प-चापा०। १५-देव भी मांग - ·. ] । ५९२ द्वितीये काण्डे- कुतः पक्षधर्मता ? कल्पनायाः परमार्थतो वस्त्वसंस्पर्शादित्युक्तं प्राक् । न च परपक्षे पक्षधर्मत्वं संभवति पक्षलक्षणस्यैवासंमवाद । “जिबासितविशेषो धर्मी पक्षा" [न्यायविं० २,८] इति तल्लक्षणं चेत् नैतत् यतो न तावत् शब्दे वादी अनित्यत्वं जिवासितुमर्हति खनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनाय तेन साधनप्रयोगात्। नापि प्रतिवादी, प्रतिपक्षप्रसाधनाय वायुक्तसाधनप्रतिघाताय च तस्स प्रवृत्तेः। नापि प्रान्निकाः तेषां विदितवेद्यतया वत्र जिज्ञासाऽसंभवात् । खार्यानुमाने च हेतोर्लक्षणं न कय- ञ्चित् तद्युक्तितः खयमेव तत्र जिशासनात् । एतेन "प्रतिपिपादयिपितविशेषो धर्मा। इत्यपि लक्षणं प्रतिविहितम् यदर्थमनुमानमुपन्यस्तं तेन तत्र जिशास्यविशेषो धर्मी पक्ष इति चेत्, न हेतावपि समर्थनात् प्राए निशासनीयविशेषत्वात् पक्षत्वमावे। साध्यत्वेन बुभुत्सितविशेषो धर्मी पक्ष इति चेत्, न, मुत्सितग्रहणस्यानर्थकत्वात् । साध्यविशेपो धर्मीति चेत् तथापि न किञ्चिदिशेन १० पाहणेन धर्मिग्रहणेन वा प्रयोजनमिति न पक्षलक्षणं परोदितमनवद्यम् । तस्माद् यदन्तरेण यन्नोप- यते तत् साधनमितरच साध्यमित्येतावदेव पक्षादिलक्षणमनवद्यम् । खरपेणैव निर्देश्य ] इत्यादिकमपि पक्षलक्षणमेकान्तवादिनोऽसङ्गतम् धर्मिधर्ममावस्यैकान्तवादे कथंचिदप्यनुपपरित्यसकृत् प्रतिपादनात् । तदेवं त्रैलक्षण्यस्यासमवाद संभवेऽपि सति साध्यानि नामावित्वमात्रेणैव हेतोर्गमकत्वान्न किश्चित् पक्षधर्मस्वादिना रूपान्तरेणेति । तथाहि-न क्वचित १५धूमसत्तासिविनामाविनीति सिद्धमविनामावित्वम् तसिद्धौ च सत्यपि पक्षधर्मादिवचने तथैव गम- कत्वम् न हि वास्तवं रूपं साध्याविनामावित्वलक्षणं हेतोरुपलभ्यमानं पक्षधर्मत्यादिवचनेऽवचने वा ससाध्यं न साधयति न हि वस्तुवलायातां खसाध्यप्रतिपादनशक्ति लिङ्ग पक्षधर्मत्वादिवचनादवच- माद् वा मुञ्चति वस्तुशक्तीनां वचनाव्यावृत्तेः । अथ त्रैलक्षण्यमपि हेतोः संभवतीति तदपि लक्षण- खेन प्रकल्प्यते सत्यं संभवति किन्तु अविनामावित्वेनैव हेतोः गमकत्वं सिद्धं न किञ्चिचलक्षणवच- २०नेन । तथाहि-यदूपानुवादेन हेतोः स्वरूप लक्ष्यते तदेव लक्षणत्वेनानुवदितव्यमित्यविनामावित्वर पानुवादमात्रेण हेतुलक्षणस्य परिसमाप्तेर्न पक्षधर्मत्वादि विधेयमनुवदितव्यं वा लक्षणत्वेन । नत्र तत् तत्र संभवतीति लक्षणत्वेन वाच्यम् वयाभ्युपगमे अवाधितविषयत्वमपि ताडग्विधे हेतौ संम. चवीति लक्षणान्तरत्वेन वचनीयं स्यात् । अथाविनामावित्वं सदपि पक्षधर्मत्वाबमावेऽगमकम्, न, ध्याहृतत्वात् । तथाहि- अविनामावित्वं खसाध्येन विना तस्यासंभव उच्यते अगमकत्वं तु विनापि २५साध्य संभवस्तस्यैवेति कथं नान्योन्याविरुद्धयोाहतिः । अथ धर्मिणोऽन्यत्राविनामावित्वं तस्य न पुनर्विवादाधिकरणे धर्मिणीति न पक्षधर्मत्वाद्यमावे तस्य गमकत्वम् वद किमयं तपसी विवादाधि- फरणो(ग) धर्मी शण्डमुंबाह्य पुत्रं मृग्यते । तथाहि-अन्यत्र तदविनामावित्वम् विवादाधिकरणे तु धनास्तीति कथमन्यस्तद्वानुच्यते । नच धर्मः केवलो यदा हेतुस्तदा स केवलो न संभवतीति न तावमावस्याविनामावित्वमिति यतो धर्ममात्रवचनेऽपि साधारस्वाविनामावित्वम् यथा मृतकत्व- ३०मनित्यत्वमन्तरेणानुपपद्यमानं कृतकत्ववत्स्वेव मावेषु व्यवतिष्ठते न हन्यत्र तत्कृतकत्वं नाप्यविना- भावीति कृतकत्वस्याविनामावित्वमाक्षिप्तधामखरूपमेवेति सामर्थ्यसिद्धम् । वेन नावश्यं तत्सत्त्वं बचनेन विधातव्यं धर्मोपरकर्मिणि पृथक्पक्षधर्मत्ववचनमन्तरेणाप्यन्यथानुपपन्नत्वं कृतकस्वार्थस्य खरूपं जानानस्तदुपलेममान एव तदविनामाविनमपरं समाव झगित्यवगच्छति यतो नानेन पूर्वमन्यः, थानुपपत्तिरूपनिश्चयसमयेऽन्यत्र व्यवस्थितो घूमोऽन्यत्र व्यवस्थितेन वहिना विनाऽनुपपन्न इस्यविना- १ "अनुमेयोऽत्र जिज्ञासितविशेषो धर्मा" इति न्यायविन्दुस्त्रस्यांशम वचनमेतदू बोध्यम् । २"वनिश्चयवदन्येषा निश्चयोत्पादन बुधैः । परार्थ मानमाख्यात शाक्य तदुपचारतः । न्यायावता० छो० १० ॥ ३ अन्न 'ब्रिज्ञासितुमर्हति' इति पूर्वोच्चमध्याहार्यम् । ४-क्षसा-वृ० । ५ "अन्यथाऽनुपपणानं हेतो क्षणमीरितम् । तदप्रतीतिसन्देहविपर्यासस्तदाभता ।-न्यायवता० लो० ११ । ६ "कम्ययानुपपद्यमावलम्-५० टि० । लिम् वृ० 14-1 इत्यकाभ्यां प्रथमैकवचन सूचितमस्ति । ५-रणध-आल हा० वि० । रणे ध-पा०या०। ९ एतत्समानो न्यायो जाकिकन्यायाजलावयं वर्तते-"पण्डकमुद्राह्य मुधाया। पुत्रप्रार्थनम् -०११०४६ सन्त्रास्य न्यायस उपयोगस्थयान्यपि दर्शितानि सन्ति । १० "पक्षधर्म"-१० दि० । ११-पत्र समा० मा० । १२ जानाति नस-मा० । जानीमत-भू०। जानमस्त-मा० हा० वि०। १३ उपमा-मा० मा मा० हा० वि।

·ज्ञानमीमांसा। ५९३ भावा प्रतीतः नाऽपि तयोस्तथाविधः प्रतिवन्ध न च प्रदेशव्यवस्थितं धूममुपलभमानोऽवश्यतया 'यत्र यत्र घमस्तत्र तत्राऽग्नि' इति तथा चेह धूमः' इति परामुश्य 'अग्निमान् इति प्रत्येति किन्तु परिज्ञाताविनाभावो 'धूमदर्शनानन्तरं प्रदेशेऽग्निरत्र' इति प्राकनानुमवदायात् स्मरति 'असत्यत्र वही घूम एव न स्यात्' इति लिहरूपानुसरणं प्रकृतमरणस्य तथाभावमन्तरेणामावप्रदर्शनार्थम् । अथात्रोऽप्यन्यथानुपपन्न स्वरूप हेतोः कचिदनेन निश्चेतव्यम् यत्र च तनिश्चीयते स सपक्षा५ पुनस्तथाविधरूपवेदिनां यत्रासौ हेतुस्तत्रैव ततो हेतोस्तदन्यप्रतिपत्तिरिति पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकच- लादेव हेतुर्गमक इति, नैतत् सारम् । यतोऽविनामावित्वरूपेणैव सपक्षे सत्त्वमत्राक्षिप्तमिति न रूपा- न्तरम् । तथाहि-अविनामावित्वं रूपं जातं सद् गमकमिति तत् क्षचिद् ज्ञातव्यम् तेन तद्रूपपरिक्षा- नोपायत्वात् तदरूपं सदविनामावित्वमेवैकं हेतो रूपं विधीयमानं खामन्यन्तवियति शेयसत्ताया ज्ञानसत्वानिवन्धनत्वातु धानं यथा न पृथयूपं तथा कचित् सपक्षे सत्त्वमप्यपश्यतः तदविनामाविस-१० पग्रहणाभाव इति तदेवैक रूपं विधीयमानमन्यत् सर्वमाक्षिपतीति न तसा तोरन्यद्रूपं युक्तम् । अथ वैविना तदेवैक रूपं हेतोर्न शायत इति रूपान्तर कल्यते तर्हि न केवलं सपने सर्व विना तद्रूपं न भायतें किन्तु बुद्धीन्द्रियादिकमपि बिना तन्न ज्ञायते इति तेषामपि तद्रूपताप्रसक्तिः । अत एव "अप- क्षधर्मस्यापि हेतोर्गमकत्वे चाक्षुपत्वमपि शब्द नित्यत्वस्य गमकं स्यात् । ] इति परोक्तमपास्तम् यतश्चाक्षुपमनित्यत्वाविनामावि शब्दश्चाक्षुषो न भवतीति कुतोऽन दोपावकाशः ११५ यदपि 'यदि धूमोऽग्यविनामावित्वमानादग्निं गमयेत् महाम्दुराशौ किं न गमयेत् । इति चोद्यम् तदप्यसङ्गतम् यतो नान्यदेशो धूमोऽम्मोनिधिपावकाविनामावी सिद्धः तद्देशसाध्याविनाभाविवाद तस्य । अत एवं यद्यप्यन्यदेशस्थों हेतुर्नान्यदेशस्थसाध्याविनामावी तथाप्यपक्षधोऽसौ गमको न भवतीत्यस्यार्थस्य ज्ञापनार्थ पृथक् पक्षधर्मत्ववचनं लक्षणे विधेयमिति न वकव्यम् साध्यान्यथानुपप- नत्वैकरूपप्रतिपत्तेरेव तदर्थस्य लब्धत्वात् । एतेन 'न से त्रिविधाद्धेतोरन्यवास्तीति अत्रैव नियत २० उच्यते' इत्यपि निरस्तम् यथोकप्रकारेण साध्याविनामावित्वस्यैव त्रित्वव्यापकत्वात् तद्विकलस तस्य विद्यमानस्याप्यकिञ्चित्करत्वात् किञ्चित्करत्वेऽप्यविनामावित्वैकरूपनिर्णयनिमित्ततया दृष्टान्ता- दिवद् हेत्वनङ्गत्वात् । खभावकार्यानुपलम्मकल्पनामन्तरेणाप्यन्यथानुपपत्तिमात्रा तोर्गमकत्वोप- पत्तेनाविनामावः त्रिसंख्येन हेतुना व्याप्तः । तथाहि-वृक्षाच्छायानुमानं लोके प्रसिद्धम् न च वृक्षस्त- छायाकार्य सहभावित्वात्, नापि स्वभावः समावमेदोपलब्धः । एतेन तुलादेर्नमनाद् उन्नामावनुमानं २५ चिन्तितम् 'परमागवान् इन्दुः अर्वाग्भागवत्वात् घटादिवत्' इत्यत्रापि न तादात्म्यं तदुत्पत्ति परभ्युपगमेन संभवति अर्चमागवतामधोभागवतां च परमाणूनां स्वभावमेदात् सहभावाञ्च । एक- सामध्यधीनतामतिवन्धकल्पनायां रूपादे रसादेरिवानुमानं कारणात् कार्यानुमान प्रसकम् । तथाहि- समानकालमाविनो रूपादेर्यद् रसतोऽनुमानं तत् तत्कारणाद् रूपजनकादमितादनुमानम् । नच. समानकालभावि रूपजनकत्वानुमानं रसहेतोरेतदिति हेतुधर्मानुमानम् कारणात् कार्यानुमानेऽप्येवं ३० दोषामावात् । न चावं लोकप्रतीत्यमावदोष हेतुधर्मानुमानेऽपि लोकप्रतीतेरभावात् । तथाहि- तथाविधरसोपलम्मात् तत्समानकालं तथाविधं रूपम् अर्वाग्मागदर्शनाच परमागं लोक प्रतिपद्यते न पुनर्विशिष्टं कारणम् । अथाप्रतिबद्धादेकतोऽन्यप्रतिपचापतिमसका, न, अविनाभूतादन्यतोऽन्यत्र- तिपत्त्यभ्युपगमात् । अथ प्रतिबन्धमन्तरेणान्यस्यान्याविनाभाव एव कुतः । ननु प्रतिबन्धोऽप्यपरप्र- तिवन्धमन्तरेणान्यस्यान्येन कुतः । अथ प्रतिबन्धोऽपि न वास्तवा प्रतिवद्धयोरन्यः किन्तु कारणान-१५ स्तरमपरस्य कार्यामिमतस्य भावो वस्तुखरूपमै तच पूर्वोत्तरवस्तुखरूपपाहिप्रत्यक्षानुपलम्माभ्यां निश्चीयते तनिश्चयनमेव कार्यकारणभावप्रतिबन्धनिश्चयनम् । नन्वेवं प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यामन्येनान्य- १-भावन-३० आ० हा०वि०1१ "अविनामाव"-वृ० टि०१३-नान्य-मा० मा । ४ "साध्य"-वृ० टि। ५ कल्पते मा० वि०। शब्दनित्य-वा० बा०। ७ "पक्षधर्मल'-वृ० टि०। ८स विवि-1 "अविना- भाव"-०टि-1 पृ०५५८,६०३०-३१ तथा पृ० ५५६ टि० पं०१५। १० "पक्षधर्मादे,"-०टि. ११ "सहभाविनो( नो.) कार्यकारणभावाभावात् तत्र व तद्भावादिति"-१० टि.1 १२-मन्तेमाग-५० विना । १३ "रसकारणात"-. टि० । १४-चतं सप्तम्या तच आ० हा० । वसतं सक्षम्या तच्च वि० । अत्र किमपि टिम्पणमन्तः प्रविधमाभाति । १५ पूर्वोक्त ब-१० । इदं पाठान्तरे न मूललेखकेन लिखितं किन्तु तावति रिक्त स्थाने पश्चात् केनचित्र परितमिति लिपिमेदादू मवीमेदाच सष्टं ज्ञायते । १६-रणामा-आ० हा० वि० । ७६१०३.

·द्वितीय काण्डे स्थाविनामावित्वनिश्चयेऽपि न दोषः । अथैकदान्येनान्यस्याविनामावित्वदर्शनेऽपि सर्वदा सर्वत्रानयो रेवमेव भाव इति न दर्शनादर्शनाभ्यां निश्चेतुं शक्यम् प्रतिवन्धग्रहणे तु नायंदोपः कर्पूरोर्णादीन्धनख- भावानुकारिधूमखरूपप्राहिणा विशिष्टाध्यक्षेण सकृदपि प्रवृत्तेनाग्निधूमयोः कार्यकारणभावनिश्चयात् 'सर्वदाऽनग्निव्यावृत्ताग्निजन्योऽधूमव्यावृत्तो धूमः' इति निश्चीयते अन्यथाऽन्यदैकदाप्यग्नेधूमस्योत्पादो ५न भवेत् अहेतोः सकृदन्यभावात् मावे वा निर्हेतुकताप्रसक्तः । तदुक्तम्-कार्य धूमो हुतभुजः कार्य- धर्मानुवृत्तितः' इत्यादि अयुक्तमेतत् परपक्षे कार्यधर्मानुवृत्तैरेवायोगात् । एकदेशेन कार्यधर्मानुवृत्ता- बनेकान्तवादमसक्तः सर्वात्मना तदनुवृत्तौ कार्यस्य कारणरूपतापत्तेः कार्यकारणभावाभावमसहाद इत्युक्तत्वात् । किञ्च, सर्वदा सर्वत्राग्निजन्यो घूम इति न प्रत्यक्षमनुपलम्मसहायमपीयतो व्यापारान कर्तुं समर्थम् सन्निहितविषयवलोत्पत्तेरविचारकत्वाच्च । तत्पृष्ठमाविनोऽपि विकल्पस्य नाबार्थे साम- १० य॑म् तदर्थविषयतया तय गृहीतग्राहित्वेनाप्रामाण्याभ्युपगमात् । अनुमानमपि नैवं प्रतिवन्धग्राह- कम् अनवस्थेतरेतमाश्रयदोषप्रसक्तः । न च भवत्पक्षेऽप्यविनामावित्वग्रहणे हेतोरयं समानो दोपः यतोऽ ऽन्यथानुपपन्नकलक्षणो हेवरित्यसाकं हेतुलक्षणम् अन्यथानुपपनत्वं च तादात्म्यतदुत्पत्त्योः पूर्ववत्-शेषवत्-सामान्यतोद्दष्पमित्येषां च तथैकार्थसमवायि-संयोगि-समवायीत्यादीनां च तथा वीतमवीतं बीतावीतं चेत्यादीनां च सर्वहेतूनां व्यापकम् सति गमकारवे सर्वेपामप्येषां साध्याविना- १५भावित्वात् तद्विकलानां च गमकत्वायोगात, तस्य च प्राहकमूहः प्रत्यक्षानुपलम्भप्रभवः प्रमाणम् तम्बाविसंवादकत्वादनक्षजत्वोलिनजत्वाच खार्याध्यवसायरूपं मतिनिवन्धनमलाकम(कम्) प्रमाणा- स्तर परैः प्रमाणान्तरत्वेनावश्यमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा व्याप्तिग्राहकप्रमाणामावतोऽनुमानस्याप्यप्र- वृत्तिप्रसके । अत एवानुमानं प्रमाणमभ्युपगच्छता 'प्रत्यक्षमनुमानं चेति वे एव प्रमाणे' इति न वजव्यम् अनुमानाभ्युपगमे यथोकन्यायेन प्रमाणान्तरस्याप्यापत्तेः । यदपि गोत्वाद् विपाणी' २० इत्यादौ 'समुदायव्यवस्थायाः कारणं समुदायिनः' इत्यभिहितम् तत्रापि व्यवस्था यदि शब्दात्मिका अथ विकल्पात्मिकाभ्युपगम्यते उभयथाऽपि नार्थेन प्रतिवन्धसिद्धिः अतो न कार्यहेतुर्गमका नापि खमावहेतुरविनामाववैकल्ये इति स्थितम् 'उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य' इत्यनुपलब्धौ विशेषणोपादानं चानर्थकम् परचैतन्यभूत-ग्रहादीनामदृश्यानामपि क्वचिदमावसिद्धेर्दाहादिव्यवहारदर्शनात् । यदि पुनरनुपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धेरमावो न सिध्येत् नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रस- २५वा' इत्यत्र प्रयोगेऽदृश्यानुपलम्मादमावासिद्धर्धटादीनां नैरात्म्यासिद्धितो 'यत् सत् तत् सर्व क्षणिकम्' इति व्याप्तेः साकल्येनासिद्धी प्रकृतोऽपि क्षणमझो भावानां न सिद्धिमासादयेत् । यथा व तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिवन्धग्रहणं परपक्षे न संमवति तथा असकृत् प्रतिपादितम् तेन 'त्रिसं- त्यहेतुव्यतिरिक्तेषु तथाविधप्रतिबन्धाभावाविनामावस्य हेतुत्वव्यापकस्यामावाद्धत्वामासत्वम्' इति यदुकं तनिरस्तं द्रष्टव्यम् यथोक्तप्रतिवन्धेन नित्वस्याविनामावस्यं चाव्याने उकन्यायेन तेनैव तयो- ३०तिः । अतः संयोग्यादिषु येष्वस्ति प्रतिवन्धो न तादृशाः' इत्यादि सर्वमयुक्ततया व्यवस्थितम् । यथोक्तहेतुप्रमवस्य च साध्यनिश्चयस्यानुमानत्वेऽन्यतः सम्बद्धात् सामान्याकारेण प्रतिपत्तिरतुमान- मित्यादि प्रमाणान्तरस्य तवान्तावप्रतिपादनमयुक्तम् यथोकन्यायात् । शब्दस्य चासप्रणीतत्वेन सामान्यविशेषात्मकयाघार्थविषयस्य यथा प्रमाणान्तरत्व तथा प्राक् प्रतिपादितम् । अर्थापत्तेश्च प्रमाणत्वेनानुमानेऽन्तावनं सिद्धसाधनमेव । अमावस्य च पृथगप्रामाण्यप्रतिपादनमसाकममीटमेव ३५ सदसदात्मकवस्तुतत्त्वग्राहिणाऽध्यक्षेण यथाक्षयोपशम भावांशवदऽभावांशस्यापि ग्रहणात् । केवलं कचिदुपसर्जनीकृतसदंशस्य प्रधानतयाऽसदंशस्य महणं क्वचिञ्च विपर्ययेण । न च सदंशासदंशयोरे; -वृत्त्याग्नि-५० मा० हा०, वि० । २०५६९ १० १८ टि० ३। "प्रवाई तु-स भवंतदमावेऽपि हेनुमत्तां पिवत्येव ॥२-१० टि। समबखदभावेऽपि हेनुमत्ता विलयेत् । इति अपरार्धम् ॥-२० ठि० । ३-दीनां स-वृ to हा० वि०। ४कास परोक्षप्रमाणमेदत्लेन समर्थन प्रमेयकमलमार्तण्ड- स्याद्वादरत्नाकराभ्यामवसेयम्-पृ० १०० द्वि० ५० ४-११ १५० ५०० ६०,९-१०५१६ ६० १५ आ० १ ५-स्वालिन-आ० हा० वि० । ६ खाद्यवसा- छु । सार्थव्यवसा-आहावि। -सिद्धे दावा० बा० । -रास्यसि-चाल पा० मा० मा० बिना ! -स्स बाया-पा० बा० । १० पृ० १५९ १० ११ तथा पृ० ५५५ टि० पं० २ । ११- प्रामाण्यमनुमा-बु० । १२ नममाव-वृ०॥

·धानमीमांसाही १९५ कान्तेन मेदोऽभेदो वा उभयात्मकतया जात्यन्तररूपस्य वस्तुनो विरोधादिदोपविकलय साधित- त्वात् । तेनैकान्तमेदामेदपक्षावाश्चित्यानवस्थादि सकलमेव दूपणजातमनास्पदम् अध्यक्षप्रमाणप्र- सिद्धे सदसदात्मके वस्तुनि सर्वस्य दूपणत्वेनाभिहितस्य तदाभासत्वात् । उपमानादेरप्यविसंवाद- कस्य प्रमाणत्वे सर्वस्य परोक्षेऽन्तर्भावात् अन्यसंख्याव्युदासेन प्रत्यक्षं परोक्षं चेति वे एव प्रमाणे अभ्युपगन्तव्ये अन्यथा तत्संख्यानवस्थितः । [मुख्यवृत्त्या संव्यवहारेण च परोक्षप्रमाणस्य स्वरूपविभजनम् ] कि पुनरिदं परोक्षम् ? अविशदमविसंवाढि ज्ञानं परोक्षम् । तेन- "मुख्यसंव्यवहारेण संवादि विशदं मतम् । ज्ञानमध्यभमन्यद्धि परोक्षमिति संग्रह। "यद् यथैवाविसंवादि प्रमाणं तत् तथा मतम् । विसंवाद्यप्रमाणं च तदध्यक्ष-परोक्षयो" ॥ तिमिराद्युपप्लुतं मानं चन्द्रादावविसंवादकत्वात् प्रमाणम् तत्संख्यादौ तदेव विसंवादकत्वादप्रमाणं प्रमाणेतरव्यवस्थायास्तल्लक्षणत्वात् यतो मानं यदप्यनुकरोति तत्र न प्रमाणमेव समारोपव्यवच्छेदा- पेक्षत्वात् अन्यथा दृष्टे प्रमाणान्तरवृत्तिर्न स्यात् कृतस्य करणायोगात् तदेकान्तहानेः कथंचित् कर- णानिष्टेः तदस्य विसंवादोऽप्यवस्तुनि साचन्द्रादिवस्तुनिर्भासादविसंवादोऽपीत्येकस्यैव ज्ञानस्य १५ यत्राविसंवादस्तत्र प्रमाणता इतरत्र तदामासतेति प्राक् प्रतिपादितत्वान्न पुनरुच्यते । स्थितमेतत् प्रत्यक्ष परोक्षं च द्वे एव प्रमाणे। अत्र च मति-श्रुवाऽवधि-मनापर्याय -केवलज्ञानानां मध्ये मति-श्रुते मुख्यतः परोक्षं प्रमाणम् । अवधि-मनापर्याय केवलानि तु प्रत्यक्षं प्रमाणम् । तदुक्तं वाचकमुख्येन "मति-श्रुताऽवधि-मनापर्याय-केवलानि मानम् । "तत् प्रमाणे। आधे परोक्षम्। "प्रत्यक्षमन्यत् । तत्त्वार्थ० १-९,१०,११,१२] अस्य च सूत्रसमूहस्य व्याख्या गन्धहस्तिप्रभृतिभिर्विहितेति न प्रदश्यते । परोक्षप्रमाणता व मतेर्मुख्यवृत्त्याऽत्र प्रदर्शिता । संव्यवहारतस्तु विशदरूपस्य मतिमेदस्य प्रत्यक्षताऽभ्युपगतेव ॥ १॥ २५ . २० . 1 - - '- १ एतत्पद्यगतो भावः श्रीसमन्तभद्रेण "तत्त्वज्ञानं प्रमाणं ते"-आप्तमी को० १०१] इति कारकांशेन प्रतिपिपा. विपितः, स एव च भट्टारकाकलनेन अष्टशसा सटीकृत । तद्यथा- "बुद्धरनेकान्तात् येनाकारेण तत्त्वपारच्छेदखदपेक्षया प्रामाण्यमिति तेन प्रत्यक्षतदाभासयोरपि प्रायश संकीर्णग्रा- माम्येतरस्थितिस्नेतव्या प्रसिद्धानुपइतेन्द्रियदृष्टेरपि चन्द्रादिपु देशप्रत्यासत्याद्यभूताकारावभासनात् तथोपहताचादेरपि संख्यादिविसंवादेऽपि चन्द्रादिखभावतत्वोपलम्भात् तत्प्रकर्षापेक्षया व्यपदेशव्यवस्था गन्धद्रव्यादिवत् । तथानुमानादेरपि कथंचिन्मिथ्याप्रतिभासेऽपि तत्त्वप्रतिपत्त्येव प्रामाण्यम्" - अष्टश अष्टस० पृ० ३७६ ५० १५-१ २-क्षयोः ॥ अस्ति- तैमि-मा० ।-क्षयोः ॥ अस्ति तिमि-मा० । ३-दप्युपक-मा० मा० । १४ "मति-श्रुते"-१० टि० ।

·R ५९६ द्वितीये काण्डे [दर्शनविषयीभूतस्य प्रमेयस्य न विशेषाकारेण शून्यत्वम् न वी ज्ञानविषयीभूतस्य सामान्याकारेण इति निरूपणम्] सामान्यविशेषात्मके च प्रमाणप्रमेयरूपे वस्तुतत्वे व्यवस्थिते द्रव्यास्तिकस्सालोचनमा विशे- पाकारत्यागि दर्शनं यत् तत् सत्यम् इतरस्य तु विशेषाकार सामान्याकाररहितं यद् भानं तदेव ५पारमार्थिकमभिप्रेतम् 'प्रत्येकमेषोऽर्थपर्यायः इति वचनात् । प्रमाणं तु द्रव्यपर्यायौ दर्शन-शानखल- पावन्योन्याविनिर्मागवर्तिनाविति दर्शयन्नाह- व्वढिओ वि होऊण ईसणे पनवढिओ होइ । उपसमियाईभावं पडुच गाणे उ विवरीयं ॥२॥ अस्यास्तात्पर्यार्थः-दर्शनेऽपि विशेषांशो न निवृत्त नापि शाने सामान्यांश इति । १० द्रव्यास्तिकोऽपि इति आत्मा द्रव्यार्थरूपः स भूत्वा दर्शने सामान्यात्मके स ह्यात्मा चेतनालोकमात्रखभावो भूत्वा तदैव पर्यायास्तिको विशेषाकारोऽपि भवति । यदा हि विशेष- रूपतयाऽऽत्मा संपद्यते तदा सामान्यखभावमपरित्यजन्नेव विशेषाकारश्च विशेषावगमस्वभावं ज्ञानं दर्शने सामान्यपर्यालोचने प्रवृत्तोऽप्युपात्तज्ञानाकारा न हि विशिष्टेन रूपेण विना सामान्य संभवति । एतदेवाह-औपशमिकादिभावं प्रतीत्य इति औपशमिक-सायिक-झायोपशमिकादीन १५ मावान् अपेक्ष्य विशेषरूपत्वेन ज्ञानसभावाद वैपरीत्यं सामान्यरूपता प्रतिपद्यते विशेषरूपः सन् स एव सामान्यरूपोऽपि भवति न हस्ति सामान्यं विशेषविकलं वस्तुत्वात् शिवकादिविकलः स्ववत् विशेषा वा सामान्यविकला न सन्ति असामान्यत्वात् मृत्वरहितशिवकादिवत् ॥२॥ २० [उपयोगस्खामाव्यादेव छाशस्विकयोनि-दर्शनयो। क्रमवर्तित्वम् न पुना केवलिगतयो- स्तयोर सहवर्तित्वात् इति प्रतिपादन] अत्रच सामान्यविशेपात्मके प्रमेयवस्तुनि तनाहि प्रमाणमपि दर्शनमानरूपं तथापि च्छन्नस्थो- पयोगखामाव्यात् कदाचिद् ज्ञानोपसर्जनो दर्शनोपयोगः कदाचित्तु दर्शनोपसर्जनो शानोपयोग इति क्रमेण दर्शनशानोपयोगौ क्षायिके तु ज्ञानदर्शने युगपद्वर्तिनी इति दर्शयन्नाह सूरि- मणपजवर्णाणतो णाणस्स य दरिसणस य विसेसो। केवलणाणं पुण दंसणं ति गाणं ति य समाणं ॥३॥ २५ मनःपर्यायज्ञानमन्तः पर्यवसानं यस्य विश्लेषस्य स तथोक्का ज्ञानस्य च दर्शनस्य च विशेषः पृथग्भावः मत्यादिषु चतुषु शानदर्शनोपयोगौ क्रमेण भवत इति यावत् । तथाहि-चक्षुर- चक्षुरषधिज्ञानानि चक्षुरचक्षुरवधिदर्शनेभ्यः पृथक्कालानि छमस्थोपयोगात्मकज्ञानत्वात् श्रुत-मना- पर्यायज्ञानवत् वाक्यार्थविशेषविषयं श्रुतज्ञानम् मनोद्रव्यविशेपालम्वनं च मनापर्यायज्ञानम् एतद्य- मपि अदर्शनस्वभावं मत्यवधिज्ञानदर्शनोपयोगाद् भिन्नकालं सिद्धम् । केवलज्ञानं पुनः केवलाख्यो ३० बोधः दर्शनमिति वा ज्ञानमिति वा यत् केवलं तत् समान समानकालं वयमपि युगपदेवेति भावः । तथाहि-एककालौ केवलिगतज्ञानदर्शनोपयोगी तथाभूताप्रतिहताविर्भूतत्वभावत्वाद तथाभूतादित्यप्रकाशवापाविव यदैव केवली जानाति तदैव पश्यतीति सूरेमिप्रायः ॥ ३॥ १ पृ० ४५७ गा० १५० १०, १३ १ १ "आत्मा न केवळ पर्यायार्थिक "-F० टि० । ३-णाणदो छ । M ·बानमीमांसा । ५९४ - [केवलज्ञान-दर्शनयोः सहमावित्वे विप्रतिपयमानानां केसोचिन्मतस्य साधिशेष निर्देशः] अयं चागमविरोचीति केपीचिन्मतमुपदर्शयवाह- कई भणति "जइया जाणइ तझ्या ण पासइ जिणोति । सुत्तमवलंयमाणा तित्थयरासायणाश्मीरू ॥४॥ १ "जिनभद्रक्षमाधमणादीनाम्-२० टि। २ प्रस्तुता केवलज्ञान-केवलदर्शनोपयोगचर्चा तुलनादृष्ट्या ऐतिहासिकदृष्ट्या चाभ्यसितुं जैनेतरदर्शनगतां सर्वज्ञलमी- मासा पूर्व सक्षेपेणात्र पक्षप्रतिपक्षविभागपुरस्सरमुपन्यस्य अनन्तरं जैनदर्शनगता सो किंचिद् विस्वरतः प्रदर्शयितुमभिप्रेता । तथाहि-प्रथमं तावत् भारतीयदर्शनेषु सर्वज्ञत्वसम्भवासम्भवविषयावेव द्वौ पक्षौ तः। चार्वाका जैमिनीयाथ सर्वज्ञ- खासम्भवपक्षप्राहिण. [मीमा०१-१-२ शावरमा० तथा छो० वा० लो० ११३ प्रभृति, मीमां०१-१-४ शावरमा० लो० वा० लो० १६] तदितरे च सर्वे दार्शनिका सर्वक्षनसभवपक्षप्राहिणः सन्ति । सर्वज्ञत्वसम्भवपक्षमाहिष्वपि केचिदीश्वरवादिनः केचिचानीश्वरवादिनः । तत्र ईश्वरवादिनो वैशेषिक-नैयायिक पात- अलोपनिषदाः अनीश्वरवादिनश्च साय-बौद्ध-जनाः । ईश्वरवादिन ईश्वरे अनायनन्त-नित्य-सर्वज्ञलं मन्यमानाः योगप्रकर्षपराकामाप्राप्तेषु केचिद् जीवात्मखपि सादि- सान्त-अनित्य-सर्वज्ञलं खीकुर्वते (कन्दली पृ० ५६ पं० २४, प्रशसपा० पृ० १८७ ६० ७ तथा कन्दली पृ० १९५ पं० १९ । न्यायद० ४-१-२१ वात्स्या० भा० न्यायवा० न्यायवा० ता० टी० । न्यायमज० मा० १० १०३ पं० १९ तथा आ०३ पृ. २०० पं० २८ ॥ योगद० १-३५, ३-४९, ५५४-३१ भा० टी० । ब्रह्मसू०१-१-३,४,५,३-१-१, १४,२-३-१८ शाइरभा० भा० । श्रीमा० 1] परन्तु अनीश्वरवादिनः केचिद् योगिमूर्धन्येष्वेव जीवात्मसु सर्वज्ञलम- भ्युपगच्छन्ति-["बुद्धानां हि सा भगवतां सर्वप्रकारं गोचरः सर्वाकारसर्वज्ञेयज्ञानाविधातादिति"-का० १२ विज्ञप्तिमात्र वृ० पृ० ११५० ४ । लेशा हि मोक्षप्राप्तेरावरणमिति अतस्तेषु प्रहीणेषु मोक्षोऽधिगम्यते यावरणमपि सर्वस्मिन् हेये ज्ञानप्रत्तिप्रतिवन्धभूतम् ४४४ तस्मिन् प्रहीणे सर्वाकारे हेयेऽसकमप्रतिहतं च ज्ञान प्रवर्वत इयतः सर्वज्ञवमधिगम्यते" -का-१ विशिकायिज्ञ० भा० पृ० १५५०८-११॥ "अचित्तोऽनुपलम्मोऽसौ ज्ञानं लोकोत्तर च तव । का० १९ त्रिशिकाविज्ञः । "आयस्य श्लेशबीजम् इतरस द्वयावरणवीजम् तदुद्धातात् सर्वज्ञतावाप्तिर्भवतीति"-का० १९ त्रिंशिकाविज्ञ० मा. पृ. ४४ ६०१७-१८] अत्र मुख्यतया द्वौ विशेषी ज्ञातव्यो तत्र प्रथमो नित्यानित्यलविषयकः यथा साइख्यसम्मतं सर्वज्ञत्व जन्यतेन सादिक देहादिपर्यन्तस्थायित्वेन च सान्तं घोद्धव्यम् जैनसम्मतं तु सावश्यं सादिकमपि प्रवाहरूपेणाविनश्वरवाद् विदेहावस्थायामपि सदा सत्वेन अनन्तं बोद्धव्यम् । द्वितीयश्च खरूपविषयो विशेष. स चाय-पैशेषिकादिसकलजेनेतरदर्शनसम्मतमीश्वरीयमनीश्वरीय वा सावैश्य सामान्य-विशेषतद्वन् सकलत्रैकालिकगोचरमेकविधमेव । जैनसम्मतं तु सार्वश्यं सामान्यविशेषात्मकसकलत्रैकालिकवस्तु- गोचरं सदपिगौणप्रधानभावेन सामान्यावगाहितया विशेषावगाहितया च भिद्यमानं केवलज्ञानकेवळदर्शनसंज्ञाद्वयेन व्यपदिश्यते । तत्र जैनवादिनः सपि सर्वज्ञत्वं सर्वदर्शित्वं च निर्विवादमभ्युपगच्छन्तोऽपि तदीये खरूपे विप्रतिपद्यन्ते केचित् केवलज्ञान केवलदर्शनयो। क्रम समर्थयन्ते । केचित् तयोर्योगपचं व्यवस्थापयन्ति । कैविच तयोरैक्यं प्रस्थापयन्ति । 'अमी त्रयोऽपि पक्षाः भेताम्बरीयवाड्मयेषु चर्चिता लब्धावकाशाश्च दृश्यन्ते । दिगम्बरीयवाड्मयेषु तु द्वितीय एव पक्षश्वर्चितो लब्धप्रतिष्ठवावेक्ष्यते । इमे त्रयोपि पक्षाः विशेषणवत्साम्, विशेषावश्यकभाष्ये, नन्दिसूत्रचूाम् [लिं० लि. पृ०४-५] हरिभद्री- यायाम् [वा० लि० पृ० ११-] मलयगिरीयायां च नन्दिसूत्रवृत्ती, [पृ० १३४ द्वि०-पृ० १३८ द्वि.] धर्मसङ्गह- घ्याम्, तत्त्वार्थमाध्यवृत्ती [पृ० ११० ५० १४] प्रज्ञापनावृत्तौ [पृ० ५३१ प्र० ६०९-४० ५१३ प्र० ] ज्ञानबिन्दी पृ० १५४ ६० ४] च सविस्तर दृश्यन्ते । मनोनियमाणाः सर्वा अपि गाथा विशेषणवसन्तर्गता अवबोद्धव्याः तासु या या विशेषावश्यकभाष्य-नन्दिसूत्रचूर्णि- मन्दिसूत्रलघुगृत्ति-धर्मसंग्रहणी नन्दिसूत्रमल्यगिरिवत्तिषु आगताः तात्र तत्र तत्तद्न्यनाम्ना सूचिताः । यत्र गाथा-विव- रणप्रभृतिविशेषावश्यकमाण्यादिषु अधिकमुपयोगि च वर्तवे तदपि तत्र तत्र टिप्पा समुपन्यस्तम्- ·१९८ द्वितीये काण्डे- "कई भगति जुगवं जाणइ पामइ य केवली नियमा । अण्णे एगंतरिम इच्छंति सुनओवएसेणं ॥ १८४ ॥ मन्दि० ० । नन्दि० ० । धर्मसं० गा० १३३६ । नन्दि० म० । अपणे ण चेव वीसु ईसणमिच्छति जिणवरिदस्स । चिय केवलणाणं त विय से दरिसण बिति ॥ १५ ॥ --नन्दि चू। नन्दि० ० 1 धर्मस गा० ११३७॥ नन्दि० म०। अह कर खीणावरणे देसण्याणाण सभवो ण जिगे । उभयावरणाईए तह केवलदसणस्सावि ॥ १६ ॥ नन्दि० ० । नन्दि० ल० 1 धर्मस गा० १३५२ । नन्दि० म०। 'देसण्णाणोवरमे नह केवलगाणसंभवो मणियो । देसाईसणविगमे तह केवलदसणं होइ ॥ १५ ॥ नन्दिः । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३५३ । नन्दि० म०। अह देखणाणदसणविगमे तुह केवलं मयं नाणं । न मयं केवलढसणमिच्छामेतं गणु तवेयं ॥ १८ ॥ -नन्दि० ० । नन्दि० २० 1 धर्मस० गा० १३५४ ५ नन्दि० म०। सण्याणाभावो जह अकतिणविसयलिंगलिंगित्ता । जुत्तो जिणम्मि एवं ण उ केवलदसणामावो ॥१८९॥ भहवाग चेव देवण्णाणामावो जिणम्मि कि कर्म 1 जाणइ जेण जिणंदो नेविं विसए अपरिससे ॥१९०॥ तह वि च ण पचणाणी भण्णाइ समयम्मि मा हु होनाहि । केवलणाणाकसिणप्पसंगदोसो जिणदस्स ॥१९॥ महातलागे पत्थि पमुत्त तदतवत्तीण । जह सेसतलागाणं जिणम्मि तह सेसणाणाणं ॥१९॥ अहला जह संताण नि गहन्ताराईण दिणकरम्भुदए । न पुडुत्तमेवमणण्णाषाण केवलम्भुदए ॥१३॥ अहवा खयोवसमियत्तणेण छठमत्यभाववत्तीणि । केवलणाणं खाय जेण जिणे(5)समवो तस्त्र ॥ १९४ ॥ केवलदसणमेवं छठमत्ये णत्यि तं जो खव्यं । जइ त नत्यि जिणम्मि वि तो कत्थ तयं गहेयन्वं ॥१९५॥ छठमत्वम्मि जिगम्मि व पत्थी सम्वहेब त णस्थि । सिद्ध च चठवियप्पं च दंसणं सासणे बहुसो ॥१९६॥ आह ण उ सम्बसो चिय केवलिणो णत्यि दसणं किंतु । गाणं ति दसणं ति य एक विय केवल तस्स ॥१९॥ जाइ एगतं दोण्ह वि तो एगयरोवओगया जुत्ता । इहरा फुडमण्णत पुणस्त णिरस्थया वा वि ॥ १९८ ॥ पत्तियावरणतं कह वा यारसविहोवोगत | सागाराणागार सिक्षाण लक्षणं कह शु! ॥१९९॥ -विशेषा० मा० गा० ३०५३ पूर्वार्धम् । १ "हत्य केवलणागदसणोवयोगेहि बहुधा समयसमावं आयबुद्धीए पकष्पिता इम भणति"-नन्दि० चू० । "ह च केवलमानदर्शनोपयोगचिन्तायां क्रमोपयोगादी सुरीणामनेकविधा विप्रतिपत्तिरतः संक्षेपतो विनेयजनानुग्रहाय ताप्रदर्शनार्थ श्यित इति । तन-लन्दि० २० । १ "गायाइयम् अस्य व्याख्या कैचन सिद्धसेनाचार्यादयो मणन्ति किम् । युगपदेकसिशेव काळे जानाति पश्यति चेत्येक केवी नवन्यं नियमात्रियमेन । अन्ये जिनमद्रगणिक्षमाश्रमणप्रभृतय एकान्तरितं जानाति पश्यति चेत्येवमिच्छन्ति श्रुतोपदेशेन यया श्रुतानुगमानुसारेणेत्यर्थः । अन्ये तु युद्धाचार्याः न नैव पृथक् पृथग्दर्शनमिच्छन्ति जिनवरेन्द्रय देवलिन इत्ययः किं ताहिं यदेव केवलज्ञानं तदेव से तस्स केवलिनी दर्शन त्रुवते क्षीणावरणस्य देशज्ञानाभावातू केवल- दर्धनाभावादिति मानना । अयं गायाद्वयार्थ "नन्दि ले। ३"जे भणति केवलणाणदसणाण एगतं ते इमं हेतुति भणेति' नन्दि० ० । "अधुना ये केवलज्ञानदर्शनामेदवादिनन्तन्मतमुपन्यस्यवाह' नन्दि० ल० । • "एम ते हेनुजुत्तं तहा अत्यं ण संसहइ ति हेउत्तरहेउजुत्तीण चेव भणति आ (') वा संसहइ सही उत्तरहेक जुत्ताए चेर मति । नेदष्पानोपरमे जह फेवलणाणसंभयो भणितो । देशमणविगमे तह फेपलदसणं होइ । मन्दि० ० । "सिदान्ताचाहनन्दि००1 ५ तो गाया उपरि अपताद् वा या या अधिक गाथा विशेषावश्यकभाव्ये विद्यन्ते ता सर्वा अपि अत्र निर्दिधाः-- "मलाको सदीओन सागरोजओगलामाओ । देणेइ सिद्धसदी उपजइ तदुबत्तम ॥ सच गमा धुरंतरतमजोगोवओगया तस्म । जुगबोबओगमावे सागरविसेमणमजुतं ॥ मदर मई सन चिय मागार से तमो भदोखो ति। नाणं ति दसणं ति बन विसेसो त प नो जहा।। ग्रागारमनागार एयराणमेयं ति भगियमिह चेव । तह नाण-ईसणाई समए वीसु पसिद्धाई ॥ - मानविन चमिदं दमण कतो ?"1970 ३००१-२०१३॥ मनियमिदेव य कैवरनापुरवत्ता सुगंति सब ति । पासंति सम्बउ तिय केवलादलोहिणताहि ॥ गा० ३०१४।

·ज्ञानमीमांसा ५९९ गाणस जाणिअव्वे विसओ बइ दंसणस घटुव्वे । जुत्तं तो इहरा पुण लक्खणवेहम्ममावणं ॥१०॥ अह वा जइ गाणेण वि दीसइ गजह य दसणेणावि । एवं खु गाणसणपरत्रणा कप्पणामेत्तं ॥२०१॥ एवं च सेसदसणणाणाण वि णाम पत्तोगत्तं । सिचाणि अ पत्तेअं दसणणाणाणि समयम्मि ॥२०॥ कह वा जिणेण भणिय दोणि अहं नागदसगढाए । सोमिलपुच्छाए जइ दसणणाणाणमेगत्तं ॥२०३॥ आह जो चिय जीवाणणाई तेण वेसिमेगतं । भणाइ तो सेसाण वि शाणाणे पत्तोगत्तं ॥ १०४ ॥ ताई पि जीवभावाणण्णाई जे य सेसया भावा । अण्णोष्णलिंगभिण्णा सओवसमिआदओ पंच ॥ २०५॥ सह जीवाणणते णाणत्तं तव मयं अहो तेसिं । ण मयं केवलदसणणाणाणं एव मिच्छा ते ॥ ३०६ ॥ जह जीवाणनाणं नाणत सेसभावमेवाण । तह जीवाणण्णाण णाणतं केवलाणं पि ॥ २० ॥ मह भणियं च जिणमए जाणइ पासइ य केवलण्णाणी।ण वि दसण तितम्हा गाणं चित्र सणं तस्य ॥२०॥ भण्णइ जहोहिणाणी जाणइ पासइ य भासियं सुत्त । ण य णाम ओहिदसणणाणेगतं तह इमं पि ॥२०॥ -नन्दि० चू० । नन्दि० ल० । धर्मस गा० ११५५ । नन्दि० म० । अंपासइ ति मणियं तम्हा तं दसणेण घेत्तव्यं । जेण विसेसियमे पण्णवणदसाइमुत्तेमु ॥२१०॥ खीणे पंचविहम्मि वि णाणावरणम्मि जाणइ जग ति । पासइ य दसणावरणविष्पणासम्मि सम्वष्णू ॥२११॥ महणाणाणत्यंतरभूयस वि चाखुर्टसणस्सेह । नह दसणोवयारो जुत्तो तह केवलस्वावि ॥२१२॥ भण्णइ चखुइंसणमइनाणतमिह कालमेयाये । जे जत्य दंमण तत्य गरिय कालम्मि गाणं तु ॥२१३॥ जइ वा जुगवं चक्खुईसणमइणाणविसयया होज्जा । तो जुग छउमत्थे वि होज उवओगदुगमेव ॥२१४॥ तम्हा अबक्खुदसणमिह दसणमिटुमुग्गहेहाओ । सव्वत्य अवाओ धारणा य सुद्ध मईगाणं ॥२१५॥ आह किमोग्गहमेत्तं च सणं होइ सेसय गाणं । भग्णइ एगसमइओ जमोग्गहो गोवओगो उ ॥२६॥ अतोमुहत्तमत्त उवओगो णियमिओ जो मुत्ते । तम्हा दंमणकालो सिद्धो फुङमोग्गहेहातो ॥११॥ जह सेसणाणदमणणापत्तं तह जिणम्मि क्रिमणिटुं । णाणतं केवलणाणदसणाणं सलखणओ ॥२१८॥ गाणं वत्तं सणमव्यत्त भणइ देसियं समए । तो माणसणाणं जिणम्मि सविसेसणं जुतं ॥२१॥ भण्णइ केवलदसणमन्वतं जेण होल को हेऊ ! । जइ नाणाओ अनंवत्तं च हवेज को दोस्रो ! ॥२२०॥ जह सब विष्णेय गाणेण जिणोऽमलं विजाणेइ । उह दसणेण पासइ गिययावरणक्खए सम्य ॥२२१॥ जेसिमणिद्वं दसणमण्णं णाणा हि जिणवरिंदरस । देसि न पासइ जिणो सक्सियणिययं जओ गाणं ॥१२॥ आह पिहभावम्मि वि उवउत्ता दसगे य गाणे य । भणियं तो जुगवं सो नणु भणियामिणं पि न सुणा ॥ गा० ३०१५। अह सबस्सेव न केवलिस दो कितु कासह हवेज । सो य जियो सिद्धो वा तं च न सिदाहिगाराओ । गा०३०१७॥ महवा पुग्वद्धेणव सिद्धमिलो ति किथ बिइएणं । इतो चिय पच्छ वि गम्मई सयपडिसेहो ॥ गा० ३०९८ । तो कहमिहेव मणिय स्वतत्ता दसणे य नाणे य?। समुदायवयणमेयं उभयनिसेहो य पत्तये ॥ गा० ३०१९ । जमपजताई केवलाई तेणोमओवओगो ति । मण्णइ नायं निश्मो सनं तेणोवओगो ति ॥ गा० ३१००। एगयराणुवउत्ते तदसव्व दरिसणतण न त च । मण्णइ छउमत्थस्सवि समाणमेगन्तरे सर्व ॥ गा० ३१०।। अह अम्मि नोवळतो त नयि तओ न दसणाइतिगे । अस्थि जुगवोवओगो वि होत साहू कहे विगतो ? ॥ गा० ३१०६॥ माह मणिय नणु सुए केवलिणो केवलोवओगेण । पढम ति तेण गम्मइ सओवओगोमयं वेसि मा०३१०८1 उवओगरगहणाओ इह केवळमाणदसणग्गाहणं । जड़ तदणत्यंतरया हवेब सुत्तम्मि को दोस्रो ! ॥ गा० ३१०९ । तग्गहणे किमिह फल नणु तदणत्यंतरोबएसत्य । तह वत्थुविसेसत्यं सयसो सुत्ताइ समयम्मि ॥ गा० ३११०। सिद्धो काइय-नोसंगयाइपजायओ स एवेगो । मुत्तेमु विदेसिनह जहेह वह सम्ववत्थूणि ।। गा० ३१११ । जह केवलीण जुगर्व उवओगा होब होब तो एव । सागारऽणगारयमीसाण य तिहमप्पवहुं । गा० ३१२५॥ जइ न भावरण नाकारणया कहं तदावरणं । एतरोवओगे जिगस्स तं भण्णइ सहावो । गा० ३१३४ । परिणामियभावाओ जीवतं पिव सहाव एवायं । एतरोबोगो जीवाणमणण्महेत ति ॥ गा० ३११५। . - ·६०० द्वितीये काण्डे- अंह पासइ तह पासउ पासइ जो बेण सणं तं से । जाणइ अ जेण अरहा ते से गाणं ति घेत्तव्यं ॥२३॥ -नन्दि० ० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३५६ । नन्दि० म० । अ केवलाई साईअपञ्जवसियाई दो वि भगिआई । तो विंति केह जुग जाणइ पासइ य सम्वष्णे ॥२४॥ -नन्दि० ० । नन्दि० स० । धर्मस० गा० १३१८ । नन्दि० म०। इहराडाईणिहणतं मिच्छावरणक्खओ ति व जिणस्स । इयरेयरावरणया अहवा णिकारणावरणं ॥२२५॥ -विशेपा० भा० गा० ३१०२ । नन्दि० चू । नन्दि० ल० । धर्मस० गा० १३३९ । नन्दि० म। तहे य असवणुतं असम्बदरिसत्तणम्पसगो य । एगंतरोवोगे जिणस दोसा बहुविहीया ॥२२६॥ -नन्दि० ० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३४० 1 नन्दि० म०। ठिालं जह सेसईसणणाणाणमणुवओगे वि । विद्यमबाण तह ण होइ कि केवलाणं पि ॥२२॥ -विशेषा० भा० गा० ३१०१॥ तुले वि णाणदसणसन्मावे किह णु जुगवमुक्ोगो । छठमत्यत्साणिटो इछो य जिणस दुविहो नि । ॥२२॥ सम्बक्खीणावरणो अह मण्णसि केवली ग छतमत्थो । तो जुगवमजुगवं पि य उवोगविसेसणं तेसिं ॥२२९॥ -विशेषा० मा० गा० ३१०४। देसक्खए अजुतं जुगर्व करिणोमओवजोगितं । देशोभओवओगो पुणाइ पडिसिज्मए फीस १ ॥ २३० ॥ -विशेषा० भा० गा० ३१०५॥ बह णेवं सो घेप्पड जह छतमत्यस तह जिणसावि । दोहं उवओगाणं एगयो एगसमयम्मि ॥२३॥ तो मणइ एव मिच्छा उभयावरणक्खो ति केवलियो । उक्तत्तस्सेगयरे जेणेगयरस आवरण ॥ २३ ॥ भण्णइ निष्णमुदुत्तोवोगकाले वि तो विणाणस्स । मिच्छा छावद्वीसागरोवमाई खओवसमो ॥ २३३ ॥ नन्दि० ० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३४१ । नन्दि० म० । - १ "एवं परामिप्पाए पडिसिद्ध एगंतरोवयोगता सिद्धा । तहविमं भगति नन्दि० चू०। २ "तत्य जे ते मणति जुगवं जाणह पासह य ते इमं उववति उवदिसति ।-नन्दि० पू०। "साप्रत युगपदुपयोगवादिमतप्रदर्शनायाह"-नन्दि छ । ३ "यस्मात केवलज्ञानदर्शने साद्यपर्यवसिते हे अपि भणिवे ततो युवते केचन सिद्धसेनाचार्यादयः किम् ! युगपदेकस्मिन् काले जानाति पश्यति च क ? सर्वज्ञ इति गायार्थ."-नन्दि० ला । ४ "इतरयान्यथा आदिनिधनलं सादिपर्यवसानलं केवलज्ञानदर्शनयोत्पत्त्यनन्तरमेव केवलज्ञानोपयोगकाले केवलद- शंनाभावादेव केवलदर्शनोपयोगकालेऽपि केवलज्ञानाभावात् । तथा, मिथ्यावरणक्षय इति वा जिनस्य न झपनीतावरणौ द्वी प्रदीपो क्रमेण प्रकाश्य प्रकाशयत इसभिप्राय । तथा इतरेतरावरणता-खावरणे क्षीणेप्यन्यतममावे अन्यतमाभावादिति भावना । अथवा निष्कारणावरणमित्यकारणमेव अन्यतरोपयोगकालेऽन्यतरस्यावरणम् तथा च सति सर्वदेव भावाभावप्रसङ्ग- स्वथा चोकम्- नित्यं वा सत्त्वमसत्त्वं वाऽहेतोरम्यानपेक्षणातू । अपेक्षातो हि भावाना कादाचित्कलसभव ॥ इति गाथार्थ." -मन्दि० ला ५ "व्याख्या-तथा च सति असर्वज्ञलं असर्वदर्शिवप्रसाद पाक्षिकं वा असर्वज्ञलम्--यदा सर्वज्ञो न तदा सर्वदशी दर्शनोपयोगामावादेव, यदा सर्वदशी न तदा सर्वक्ष ज्ञानोपयोगाभावात् । एवमेकान्तरोपयोगे छुपगम्यमाने सति जिनस्य केवलिन दोषा बहुविधा इति गाथार्थ "न्दि० २० । ६ "एवं परेण बहुधा भणिते आगमवादी उत्तरमिममाह। नन्दि० पू०। "एवं परेणोक सत्यागमवाद्याह"नन्दि० २० । "व्याख्या । यदुक्रमितरमादिनिधनत्वमिति । तदसदिति दर्शयति-उपयोगानुपयोगकालापेक्षयैव साधपर्यवसित- खाद केवलज्ञानदर्शनयोरित्यभिप्रायो न वानर्थमिदम् कथम् । मण्यते अन्यथा हि मित्रमुहूत्तोपयोगकाळे मत्यादीनां ततस्त्रि- शानिन मिथ्या षट्पष्टिसागरोपमाणि क्षयोपशम प्रतिपादितश्च सूत्रे न च युगपदेव मत्याधुपयोग । एवं क्षायिकोपयोगेपि भविष्यति । जीवस्खामाव्यादिति गाथामिप्रायः"-नन्दि० ।

·ज्ञानमीमांसा। ६०१ - मैह ग वि एवं तो सुण जहेव खीगतराइओ अरहा। संते वि अंतराखियम्मि पंचप्पगारम्मि ॥२३४॥ -नन्दि० ० । नन्दि० ० । धर्मसं० गा० १३४२ । नन्दि० म०। सययं ग देह लहइ व झुंजइ उवमुंबई य सवष्णू । कजम्मि देइ महह य मुंजा व तहेव एवं पि ॥२३५॥ नन्दि० ० 1 नन्दि० २० । धर्मसं० गा० १३४३ । नन्दि० म० । दैतस्स लभंतस्त्र य भुनंतस्स वि जिगस्स एस गुणो । खीणंतराइयत्ते में से विग्ध ण संभवइ ॥२३६॥ नन्दि० ० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३१४ । नन्दि० म० । उवउत्तस्सेमेव च गाणम्मि व दमणम्मि व जिणस्य । खीणावरणगुणोऽयं जं कसिणं मुगइ पासह वा ॥१३॥ मन्दि० ० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३४५ । नन्दि० म० । तो भणइ केवलाण पत्तो इयरेयरावरणदोस्रो । भण्णइ चरणाणिस्स वि स एव दोसो समाविसह ॥२३८॥ एवं विणा वि णाम कारणमुप्पायविगमया पत्ता । एवं च सइ विष्णाणुब्भवो कह णु सिद्धाण ! ॥ १३९ ॥ जुगवाणुवओगित्ते बुचर चढणाणिणो विणा हेरें । विगमुमाओ जह तह जिणस्स जइ होज को दोसो ॥२४॥ महवा खीणावरणे जिणम्मि णिकारणावरणदोस्रो । ण उ जुजइ छठमत्थे संतावरणे ति ते बुद्धी ॥ ३४१ ॥ भण्णइ छउमत्यन्त वि णाणेगयरोबोगिमावते । सते वि खओवसमे सेसावरणं न संभवइ ॥ ३४२ ॥ जेण जया ण जाणइ गुणमुद्दण्णं तदा तदावरगं । अब संवेण ग जाणइ मिच्छावरणक्खओवसमो ॥ ३४३ ॥ जंजं कालं उववजइ जम्मि जम्मि णाणम्मि । तं तं कालं जुत्तो तस्सावरणक्खओक्समो ॥ ३४ ॥ ठिइकालविसंवाओ गाणाणं न वि य ते चढण्णाणी । एवं सति छठमत्यो अस्थि न जा सणी समए ॥२४५॥ -विशेषा० भा० गा० ३१०७। पासतो ण वि जाणइ जाणं व ण पासई जइ जिणंदो। एवं ग कयाइ वि सो सव्वष्णू सव्वदरिसी य ॥२४॥ -नन्दि० ०। नन्दि० २० । धर्मसं० गा० १३४६ । नन्दि० म०। मुंगवमजाणतो वि हु चाहिँ गाणेहि जह चटण्णाणी । भण्णइ तहेव अरहा सधण्णू सव्वदरिसी यें ॥ १४७॥ मन्दि० चू० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३४७ । नन्दि० म० तुळे उभयावरणक्वयम्मि पुव्वयसुन्भवो कस्स। दुबिहुवोगाभावे जिणस्स जुगवं ति चोएंड ॥ ३४८ ॥ नन्दि०५०। नन्दि० ० । धर्मसं० गा० १३४८ । नन्दि० म०। भण्णइ ण एस णियमो जुगवुप्पण्णेसु जुगवमेवेह । होयवं उनओगेण एत्य सुण ताव दिद्रुतं ॥३४९॥ नन्दि० ०। नन्दि० ल० । धर्मस० गा० १३४९ । नन्दि० म० । १ "नधा तो तत्थस्स मतिसुतावधिणाणेसु अंतमहत्तो कालोवयोगसमवो उपयोगाणुवयोगेण य छावद्विसापरा से द्वितिकालो दिडो तथा जति जिणस्स गाणदसणा सादिअपजवसाण उवयोगाणुवयोगेण भवति तो को दोसो ! जति एवं ते पाणुमयं तो इमं ते कध अणुमतं भविस्सति ।-नन्दि० पू०। "नच क्षयकार्येण अवश्यमनवरतमेव भवितव्यमिति दर्शयन्नाह" नन्दि० ले। १ "पुणो पर आह" नन्दि० ०। "व्याख्या-पस्यापि न जानाति जानन वा न पश्यति यदि जिनेन्दः । एवं न कदाचिदग्यसौ सर्वज्ञः सर्वदशीच युगपदन्यतरोपयोगकालेऽन्यतरोपयोगानुभावादिति गाथार्थ."-नन्दि० २० । ३ "उत्तरमाचार्य आह" नन्दि००। "सिद्धान्तवाचाहन्दि० २०। "इयं तु निगदसिद्धैव । नवरे क्षामिकभावमाश्रित्येति गाथा नन्दि छ । ५"पर एवाह"-नन्दि० पू०॥ ६ "व्याख्या-तुल्ये उभयावरणक्षये केवलज्ञानदर्शनावरणक्षये पूर्वतरं प्रथमतरसुद्भपः उत्पादः कस्य ! यदि ज्ञानस स किनिबन्धन इति वाच्यम् । तदावरणक्षयनिबन्धन इति चेत् दर्शनेऽपि तुल्य इति तस्याप्युद्धवप्रसा । एवं दर्शनेपि पाच्य । अतः खावरणक्षयेऽपि दर्शनाभावबद् ज्ञानस्याप्यभावप्रसाः । विपर्ययो वा एवं द्विविधोपयोगाभावे जिनस्य युगपदिति चोदयसर्य गाथार्य."-नन्दि० ल। ""उत्तरमाचार्य आह"-नन्दि० पू० "भत्र सिद्धान्तवाचाहनन्दिल. 1 ०० ·६०२ द्वितीये काण्डे जह जुगवुप्पत्तीह वि मुत्ते सम्मत्तमइत्याईणं । त्यि जुगवोवोगो सब्वेलु तहेव केचलिणो ॥२५०॥ नन्दि० पू० । नन्दि० ० । धर्मस० गा० १३५० । नन्दि० म०। मणिय पिय पण्यत्ती-पण्णवणाईमु जह जिणो समय । जे जाणहण वि पासइ.त अणु-रयणापमाईगि ॥२५॥ -विशेषा० मा० गा० ३११२ । नन्दि चू० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३५१ । नन्दि० म०। वसहमतुप्पञ्चपलोवा के विति केइ छउमत्थे । अण्णे पुण परतिस्थिववत्तव्यमिणे तं जेपेति ॥ ३५२॥ विशेषा० मा० गा० ३११३॥ में छतमत्याज्योहियपरमावहिणो विसेसिङ कमसो। णिहिसइ केवलितेण तस्स छन्नमत्यया णत्यि ॥२५३॥ -विशेषा० मा० गा० ३११४॥ जय पासइ अणुमण्यो छन्मत्यो मोत्तुमोहिसंपण्णं । तत्तो जो परमावहिणाणी तातो वि किचूणो ॥ ३५४ ॥ -विशेषा० मा गा० ३११५॥ ते दो नि बिसेसेठे अण्णो छउमत्यकेवली को सो! । जो पासइ परमाणु गहणमिह जस्स होजा हि ॥२५५॥ --विशेषा. मा० गा०३११॥ वेसि चिय छतमत्थाइयाण मग्गिबए जहिं सुते । फेवळसजम-सवर-माईएहि निव्वाण ॥ ३५६ ॥ --विशेषा० मा० गा० ३११॥ विग्णि वि पडिसेहउँ तीसु वि कालेसु केवली तत्य । सिझिा विज्झाइ ति य सिमिसाइ या विणिहिटा २५७॥ विशेषा० मा० गा० ३११८॥ एवं विसेसयम्मि वि परमयमेगतरोनोगो ति । ण पुण जुगवोवओगो पखत्तव्य ति का बुद्धी ॥ १५८ ॥ -विशेषा० (0 मा० गा० ३११९॥ अण्णं च इमा गाहा समए सिद्धाहिगारपरिपढिया । फुडवियडत्य साहइ जिणस एगंतवोगं ॥ २५ ॥ पाणम्मि देसणम्मि य एत्तो एगतरगम्मि उवडत्ता । सव्वास केवलिस्सा जुगवं दो गस्थि सवयोगा ॥२६॥ -विशेषा० भा० गा० ३०५६ । नन्दि० चू० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३५७ । नन्दिःमः। सिक्षण वि एगयरोवलोगवत्तित्तणं वि एईसे । पुम्वद्वेणं सिद्धं अच्छत पच्छदमिह ताव ॥ २१ ॥ परखत्तम्वमिणं ति य भणिज्ज एवं पि कोइ त ण भवे । पण्णत्तीए विसेशियमेयं जम्हा णियठेसु ॥ १६२ ॥ उवओगो एगयरो पणुवीसइमे सए विणायस्व । भपिओ वियडत्यो चिय छटुरेसे विसेसैड ॥ १६३ ॥ --विशेषा० भा० गा० ३१२० । नन्दि० चू० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३५८ । नन्दि० म०। पण्णवणाचरमैपए भगिओ सिद्धो विसुद्धनाणीहि । सागारे उवउत्तो सिज्जाइ जह तत्य गंतूर्ण ॥ २६४ ॥ मह भणसी सव्व चिय सागार से अओ अदोसो ति। ता सिद्धलक्षणं कई भणिय सागरिऽणागारं ॥१५॥ एवं फुटवियडम्मि वि मुत्ते सव्वष्णुमासिए सिद्धे । कह तीरइ परतित्थियवत्तब्वामिणे ति वोत्तुं जे ! ॥ २६६ ॥ :-विशेषा० मा० गा० ३११॥ सम्वत्य मुत्तमत्थि य फुडमेपयरोदत्तसत्तार्थ । उमओवउत्तसत्ता मुत्ते वुत्ता ण कृत्यइ वि ॥ १६७ ॥ -विशेषा० मा० गा० ३१२३॥ कस्सइ वि णाम कल्याइ काले जइ होज दोवि उवोगा । उमओवउत्तसत्ताण सुत्तमेगं पिता हुजा ॥ २८ ॥ --विशेषा० मा० गा० ३१२३॥ दुविहाणं पि य जीवाण मणियमपबहुयं ससमयम्मि । सागारऽणगाराण य ण मणियमुमओवडत्ताणं ॥२६॥ ----विशेषा० मा० गा० ३१२४॥ जह केवलीण जुगवं उबमोगा होज होब तो एवं । सागारऽणणाराण य मीसाण य तिहमापबहुं ॥२५० ॥ -विशेषा० मा० गा० ३१९५१ १"च, सिदाधिनारे एगतरोवयोगर्दसिगा इमा पाहुडा गाहा नन्दि० ० । "सपने समर्थनायेव सिद्धान्तवाचाह" नन्दि० २० । १ "च, सगवईए-मन्दिर । "नदरै भयवसां पापविशतितमे शते [२० १५ २०६ पृ० ८५९ द्वि० सू० ७१७] अधिकारोपलक्षिते मिणापयस्य ति पातरम्य फेरलिन -नन्दि० ल. ३ राप०प०३६ पृ०६०७० ३४५। ॥ 4 .

·शानमीमांसा। ६१३ अहव मई उउमत्थे पडस मुत्तमिणमो ण वेचलिगो। तं पि न जुन में सव्यसत्तसंखाहिगारोऽयं ॥ २१ ॥ --विशेषा० मा० गा० ३१२६॥ काठ सिद्धग्गहणं बहुपत्तन्वयपएसु सब्वेमु । इह केवलमग्गहण जह ते तं कारणं वयं ॥ ३७२ ॥ --विशेषा० भा० गा० ३१२७ ॥ महवा विसेसियं चिय जीपाभिगमम्मि एतमण्यवहुँ । दुविह ति सम्वजीवा सिद्धा सिद्धादिया जत्थ ॥ २७३ ॥ --विशेषा भा० गा० ३१२८॥ सिद्ध राईदियकाए जोगे वेए कमाय लेखा य । णाणुवओगाहारगमासा य सरीरचरिमे य ॥ २४ ॥ -विशेषा भा० गा० ३१२९॥ अंतोमुहत्तगेव य फालो भणियो तहोवोगस्य । साई अपज्जवसिओ ति णस्थि कत्थइ वि गिद्दिठो ॥२७५॥ --विशेषा० मा० गा० ३१३०। जह सिद्धाईयाणं भणिय साईअपञ्जवसियत्तं । तह जइ उनओगाणं हवेज तो होब ते जुगवं ॥ २५६ ॥ -विशेषा० मा० गा० ३१३१॥ कस्स व गाणुमयमिण निगम जद होज दो वि उवओगा। पूर्ण ण होति जुगवं जो णिसिद्धा सुए बहुसो ॥ --विशेपा० भा० गा० ३१३९ । नन्दि० चू० । नन्दि० २० । धर्मस० गा० १३५९ । नन्दि० म०। ण वि अभिणिवेसबुद्धी अन्हं एगंतरोवोगम्मि । तह वि भगिमो ण तीरइ ज जिणमयमण्णहा काउं ॥३७८॥ -विशेषा० भा० गा० ३११३॥ मोतूण हेउवाय आगममेत्तावलंपिणो होलें । सम्ममणुचितणिज कि जुत्तमजुत्तमेयम्मि ! ॥ २९ ॥ अहवा ण सन्मसो चिय सव्यं जिणमयमहेव्यं भगिय । किंतु अणुयत्तमाणो अण्णत्तं हेडओ मणइ ॥२८०॥ अन्न श्रीमठपादिव्यवस्थापितत्वेन प्रसिद्ध एक एव उपयोगयागपद्यपक्षो दिगम्बरीयेषु प्रवचनसार-आतमीमांसा-अष्ट- शती-असहनी-तत्त्वार्थश्लोकवार्तिक-नियममार-गोम्मटसार-चूहाव्यसंग्रहेषु स्पटमुपलभ्यते नेतरी सण्डनीयत्वेनापि । अनुक्रमेण तद्यथा- "तेकालणिय विसम सफल सम्बत्यसंभव चित्तं । जुगर्व जाणदि जोण्ह अहो हि गाणस माह । ज्ञानाधि०१॥५१॥ "तत्वज्ञानं प्रमाणं ते युगपत्सर्वभासनम् । क्रमभावि च यज्ज्ञानं स्याद्वादनयसस्कृतम् ॥ १०१ ॥ परि० १० पृ०४। तत्र सकलशानावरणपरिक्षयविजृम्भितं केवलज्ञानं युगपत्सर्वार्थविषयं करणक्रमव्यवधानातिवर्तिबाद् युगपत्सव- भासने तत्वज्ञानलालू प्रमाणम् । तयोकम् 'सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य' इति सूत्रकारैः । केवलज्ञानदर्शनयो. क्रमवृत्तिलाद चक्षुरादिशानदर्शनवयुगपत्सर्वभासनमयुक्तमिति चेन्न, तयोर्योगपद्यात्, तदावरणक्षयस्य युगपशावातू 'मोहक्षयाज्ञानदर्शना- १ सिद्धान्तवाद्यवानुद्धतसमागमभक्ति च परी ख्यापयनाह-नन्दि० ल० । इतो धर्मसंग्रहण्यामिमा गाया अधिका वर्तन्ते-- जे दसणणाणाई सामनविसेसगहणरवाई । तेण ण सम्वष्णू सो णाया ग य सव्वदारसी वि ॥ समुदितमुभयं सव्वं अण्णतरेण ण वि घेप्पति तयं च । मेदामेदे वि मिहो एसो खलु होइ णातो ति ॥ सामनमिह कहची गेयं भन्मंतरीकयविसेस । ते वि इतरेण एवं उमयं पि ण जुबई इहरा । एवं च उभयरवे सिद्ध सम्वमिम बजायम्मि । दसणणाणे वि फुई सिद्धे चिय सम्वक्सिए ति ॥ जे एत्य णिन्विसेसं गहो विसेसाण दसणं होति । सविसेस पुण गाणं ता सयलत्ये तो दो वि ॥ समताधम्मविसिट घेप्पति ज दंसणेण सव्व तु । गतु विसमताए ता कह सयलस्थमिणं ति वत्तव्यं । एवं विवज्जासेणं णाणस्स वि असयलस्थया गया । उभयग्गहणे [य] दोण्डवि अविसेसो पावती गियमा ॥ समएतरधम्माण मेदामेदम्मि ण सलु अण्णोष्णं । पिरवेक्यमेव गहणं इस सयलये तो दो वि ॥ जं सामण्णप्पहाणं गहण इतरोवसजणं चेव । अत्यस्त्र सणं तं विवरीयं होइ गाणं तु॥ जीवसहावातो थिय एत एवं तु होइ णातव्यं । अविसिम्मि वि अत्ये जुगवं चिय उमयकवे वि ॥ अण्णे सर्व यं जाणति सो जेण वेण सम्वण्य । सम्वं च दरिसणिज पासइ ता सम्बदरिस ति ॥ या तु विसेस थिय सामण्णं चेव दरिमाणिनं तु । ग य अण्णेयण्णागे वि तस्स णो इसिद्धि ति ॥ गा० १३६०-१३७१ धर्मस० पृ०४१ दिन ·द्वितीये काण्डे क - 10 मरणान्तरायक्षयाच केवलम्' इति अत्र प्रथम मोहायखतो ज्ञानावरणादित्रयशयः सवदिति व्याख्यानात् । तज्ज्ञानदर्शनयोः अमवृत्तौ हि सर्वज्ञल वादाचित स्याद् दर्शनकाले ज्ञानामावाद तत्काले च दर्शनाभावात् । सततंच भगवतः केवलिन सर्वहन सर्वदर्शिनं च साद्यपर्यवसित केवलज्ञानदर्शने इति वचनात् । कुतखत्सिद्धिरिति चेत् निलोठितमेतत् सर्वसिद्धिप्रस्तावेन पुनरिहोच्यते । केवलज्ञानदर्शनयोर्युगपशावः कुतः सिद्ध इति चेत्, सामान्य-विशेषविषययोर्विगतावरणयोरयुगपत्रातिमासा- योगात प्रतिबन्धकान्तरामावात् । सामान्यप्रतिमासो हि दर्शनं विशेषप्रतिभासी ज्ञानम् । तत्प्रतिबन्धक ज्ञानावरण दर्शनावरण चा यदुदयादमदादेः केवलज्ञानदर्शनानाविर्मावः तयोश्च युगपदात्मविशुद्धिप्रकर्षविशेषात् परिक्षयसिद्धे. कथमिवायुगए- प्रतिमासनं सामान्यविशेषयो स्यात् प्रक्षीणाशेषमोहान्तरायस्थ प्रतिबन्धान्तरं च कथमिव संभाव्यत येन युगपत्तद्रितयं न स्यात् ! मस्तु नाम केवळ तत्त्वज्ञान युगपत्सर्वमासनम् , मतिश्रुतावधिमनपर्यवज्ञानं तु कथमित्युच्यते । अशा अष्टस० पू०२८१५०५- "सोपयोगस्यानेकस्य ज्ञानस्यैकत्र योगपञ्चवचने हि सिद्धान्तविरोधः सूत्रकारस्य न पुनरनुपयोगस्य सह द्वखुपयोगौ न व इति वचनात् ॥ सोपयोगयोनियोः सह प्रतिषेधादिति निवेदयन्ति- झायोपशामिक ज्ञानं सोपयोग क्रमादिति । नार्यस्ख व्याइति काचित् कमज्ञानाभिधायिनः ॥ निरुपयोगस्यानेकय ज्ञानस्य सहमाववचनसामर्थ्यात् सोपयोगस्य कमाव' झायोपशमिकस्पेत्युकं भवति तयाच नार्थस्य हानि. क्रममाविज्ञानावबोधकस सम्भाव्यते । अत्रापराकृतमनूय निराकुर्वनाह- मोपयोयौ सह स्यातामित्यार्या. त्यापयन्ति ये । दर्शनज्ञानरूमौ तौ न तु ज्ञानात्मकाविति ॥ ज्ञानानां सह मावाय तेषामेवद्विरुद्धपते । क्रममावि च यज्ज्ञानमिति युक्त ततो न तत्" । १-३० छो०६-८ पृ० १५३६०३0- "जुगर्व वह गाणं केवलगाणिस दसणं च तहा। दिणयरपयास-तापं बह वह तह मुणेय" ॥१६॥ "सिद्धार्ग सिद्धगई केवलणाणं च ईसणं खयियं । सम्मतमणाहार, उवजोगा ण कमपउत्ती" ॥३०॥ "दसणपुज्वं गाणं, छदमत्याणं ण दोग्णि उवठाणा । जुगवं जाहा केवलि गाहे जुगवं तु ते दोषि ॥ ४ ॥ दसणपुत्वं गाणं छदमत्याण" सत्तावलोकनदर्शनपूर्वकं ज्ञानं भवति छनस्थाना संसारिणाम् । कस्मात् "ण दोणि उवठग्गा जगवं जम्हा" ज्ञानदर्शनोपयोगदर्य युगपन भवति यस्सातू "केवलिणाहे जुगवं तु ते दोऽवि" केवलिनाये तु युगपत्तो ज्ञानदर्शनोपयोगी द्वौ भवत इति"-१० १६९५०३-०। अत्रेदमवधातव्य विशेषावश्यकमाव्ये नन्दिचूल्यां च पक्षनर्य पुरस्कर्तृणा नामानि अनिर्दिश्यैव सामान्यतो वर्णितम् हरिभद्रीयाया मम्यगिरीयायां च वृत्तौ क्रमोपयोगपक्ष. श्रीजिनमद्रगणिक्षमाश्रमणादिसकलेन युगपदुपयोगपक्षः श्रीसिद्धसेना- दिसत्कलेन एकोपयोगपक्षश्च श्रीवृद्धाचार्यादिसकत्वेन उपन्यख परन्तु सम्मतिटीकाकारे श्रीमदमयदेवै. युगपदुपयोगपक्षः श्रीमलवादिसात्मत्वेन एकोपयोगपक्षम्य प्रकरणकार-सिद्धसेनदिवाकर-सत्कलेन वर्णितः- श्रीहरिमद्रामयदेवमलयगिरीणा पक्षद्वयपुरस्कर्तृविषयोऽयं मतमेद वाचकवयः श्रीमयशोविजयैरित्यं परिहुत "इदमदानीं निरूप्यते-केवळज्ञान खसमानाधिकरणकेवलदर्शनसमानकालीन म वा, केवलज्ञानक्षणलं खसमानाधिकरणदर्शन- क्षणाव्यवहितोत्तरवव्याप्यं न वा । एवमाद्या क्रमोपयोगवादिना बिनभद्रगणिक्षमाश्रमणपूल्यपादानाम्, युगपदुपयोगवादिना च मल्लवादिप्रभूतीनाम्, यदेव केवलज्ञानं तदेव केवलदर्शनमिति वादिना च महावादिश्रीसिद्धसेनदिवाकराणा साधारण्यो विप्रति- पत्तय । यत्तु युगपदुपयोगवादित्वं सिद्धसेनाचार्याणां नन्दिवृत्तावुक तदभ्युपगमवादाभिप्रायेण न तु स्वतन्त्रसिद्धान्तामिप्रायेण, क्रमाक्रमोपयोगद्वपपर्यनुयोगानन्तरमेव खपक्षस संमत्ताबुतावितलादिति द्रव्यम् -मानवि० पृ० १५४ वि०५०५। सावश्यविषयकोचपक्षत्रयगतः पारस्परिको बलीयान् विवादखैरेव नयवादाश्रयेण इत्यं समाहितः- "मैदमाही व्यवहृतिनयं संश्रितो मल्लवादी पूज्या प्रायः करणफलयो- सीम्नि शुद्ध सूत्रम् । मेदोच्छेदोन्मुखमधिगत सेपई सिद्धसेनतसादेते न खलु विषमाः रिपक्षात्रयोऽपि ॥ चित्सामायं पुरुषपदमावेवळाख्यै विशेष तरूपेण स्फुटमभिहित सायनन्तं यदेव । सूक्ष्मैरंगे क्रमवदिदमप्युच्यमानं न दुष्ट तत्सूरीणामियमभिमता मुख्यगौणव्यवस्था । तमोऽभगमविजन क्षणमिदा निदानोद्भवा. श्रुता बहुतराः श्रुते नयविवादपक्षा यथा । तथा क इव विस्मयो भवतु सूरिपक्षत्रये प्रधानपदवी पिया क नु दवीयसी दृश्यते ॥ -ज्ञानपिं० पू० १६४ प्र० को० ३.३५ ·| इत्यादिकम् अवलम्बमाना। ज्ञानमीमांसा। ६०५ केचित् ववते "यदा जानाति तदा न पश्यति जिनः" इति सूत्रम्-"केवली मते ! इस रयणप्पमं पुढवि आयारेहि पमाणेहि हेऊहिं संठाणेहि परिवारेहि समयं जाणइ नो तं समयं पासह इंता गोयमा ! केवली | अस्य च सूत्रस्य किलायमर्थः-फेवली सम्पूर्णवोधः 'ण'इतिप्रश्नोऽभ्युपगमसूचका । भन्ते!' इति भगवन् ! इमारतप्रभामन्वामिधानां पृथ्वीमाकारी समनिनोन्नतादिमिः प्रमाणैादिमिा हेतुमि-५ रनन्तानन्तप्रदेशिक स्कन्धः संस्थानः परिमण्डलादिभिः परिवारः धनोदधिवलयादिमि समय गोतं समय इति च "कालाधवनोरत्यन्तसंयोगे" [पा०२-३-५] इति द्वितीया अधिकरणसमी- पाधिका तेन यं समयं जानाति यदा जानातीत्यर्थः 'जो तं समय पश्यतीति न तदा पश्यतीति भावः। विशेषोपयोगः सामान्योपयोगान्तरितः सामान्योपयोगच विशेषोपयोगान्तरितस्तत्वामाव्यादिति प्रश्नार्थः । उत्तर पुनः 'हता गोयमा !' इत्यादिकं प्रश्नानुमोदकम् 'हता इत्यभिमतस्यामन्त्रणम् गौतम'१० इति गोवामन्त्रणम् प्रश्नानुमोदनाथ पुनस्तदेव सूत्रसुच्चारणीयम् हेतुप्रश्नस्य चार सूत्रे उत्तरम्- "साकारे से गाणे अणागारे दस साकारं विशेषावलम्बि अस्य केवलिनो शानं भवति अना- कारमतिकान्तविशेष सामान्यालम्बि दर्शनम् । नचानेकप्रत्ययोत्पत्तिरेकदा निरावरणस्यापि तत्वामा- व्यात् न हि चक्षुनिकालेश्रोत्रज्ञानोत्पत्तिरुपलभ्यते । न चावृतत्वात् तदा तदनुत्पत्ति खसमयेऽप्य. नुत्पत्तिप्रसङ्गात् । ततो युगपदनेकप्रत्ययानुत्पत्ती स्वभाव एव कारणम् नावरणसद्भावः। सन्निहितेऽपि १५ च यात्मके विषये विशेषांशमेव गृहन् फेवली तत्रैव सामर्थ्यात् सर्वज्ञ इति व्यपदिश्यते सर्वविशेष मत्वात् सर्वसामान्यदर्शित्वाच सर्वदर्शी । यच्चैवव्याख्यायामकिञ्चिन्शत्वं केवलिनः होटेदानं चेति दूपणम्, तन्नः यतो यदि तत् केवलं ज्ञानमेव भवेद् दर्शनमेव वा ततः स्यादकिश्चिन्ता न चैवम् आलदानमपि न संभवति य समय इत्यायुक्तव्याख्यायाः सम्प्रदायाविच्छेदतोऽपव्याख्यानत्वायो. गात् । न च दुःसम्प्रदायोऽयम् तदन्यव्याख्यातॄणामविसंवादात् "ज समयं च णं समणे भगवं महा-२० वीरे ] इत्यादावप्यागमे असहचार्यमाणस्यास्य शब्दस्यैतदर्थत्वेन सिद्धत्वात् । ततो दुर्व्याख्यैपा-यैः समकं यत्समकमिति भवतैव होढदानं कृतम्। . [केवलोपयोगद्वयस क्रममावित्वं प्रतिषेध्य तत्सहभावित्वपरतया आगमय व्याख्यानम् ] एते च व्याख्यातार तीर्थकरासादनाया अभीरवः तीर्थकरमासादयन्तो न विभ्यतीति पावत् । सा च न किञ्चिजानाति तीर्थकदित्यधिक्षेपः' 'अन्यथोक्त तीर्थकतैवमुक्तम्' इत्यालदानम् ॥२५ तथाहि-यदि विषयः सामान्यविशेषात्मकस्तदा विपयि केवलं विशेषात्मकं वा भवेत् सामान्या- त्मकं वा यदि विशेषात्मकमिति पक्षस्तदा निःसामान्यविशेषग्राहित्वात् तेषां च तद्विकलानाम- भावात् निर्विषयतया तदवमासिनो मानस्याभाव इत्यकिञ्चिन्यः सर्वक्षस्ततो भवेत् । अथ १"केवली ण मते । इमं त्यणप्पम पुढवि आगारेहि हेतहि उवमाहिं दिळतेहि वण्णेहिं संठाणेहि पमाणेहि पडोयारेहि समयं जागति तं समयं पासइ ! समय पासह तं समयं जाणइ ! गोयमा ! नो विगढे समढे। से केगडेणं भवे । एवं बुचति-केवली में हम स्यणम्पमं पुढवि आगारेहि नै समयं जाणति नो तं समयं पासति, न समयं पासति नो त समयं जाणति ! गोयमा सागारे से गाणे भवति, अणागारे से दसणे भवति से तेणद्वेणं जाव णो त समयं जाणति एवं जाव आहे- सत्तमं । एवं मोहम्मकर्म जाव अधुर्य गेविजगविमाणा अणुत्तरविमाणा ईसीपमार पुडवि, परमापोग्गळ दुपदेसिय संध जाव अणंतपदेसियं संध"इति संपूर्ण सूत्रम्-प्रज्ञाप० ५० ३० २०३१४ ४० ५३१-1 एतत्सदशाव्यन्यानि सूत्राणि भगवतीसूत्रीयचतुर्दशोऽध्यादशशतकान्तर्गताभ्यां दशमाटमोद्देशकाभ्यां यथाक्रममाव- ।। गन्तव्यानि । २ "कालाध्वनोव्याप्त हैम-२-२-४३।रया सप्तमीबा-८० वा० मा० भा० मा० विना। ४ नाम- टिए। ५ "आलदानम्-० ल० टि। "सिद्धसेनदिनाकरण-० टि.1 0 "जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणमा सम्प्रत्युत्तरं कृतम्-० दि०। ८सा न आ हा०वि०। नंच त-मा० मा बिना।

·- ६०६ द्वितीये काण्ड- सामान्यात्मकम् एवमपि विशेषविकलसामान्यरूपविपयाभावतो निर्विषयस्य दर्शनस्याप्यभावान किञ्चित् केवली पश्येत् । अथायुगपद् शानदर्शने तस्याभ्युपगम्यते तथापि यदा जानाति न तदा पश्यति, यदा व पश्यति न तदा जानातीत्येकपाभावे अन्यतरस्याप्यभावात् पूर्ववकिञ्चिल्योऽकि- चिदर्शी च स्यात् । उमयरूपे वा वस्तुन्यन्यतरस्यैव प्राहकत्वात् केवलोपयोगो विपर्यस्तो वा भवेत् । ५ तथाहि-पद् उमयरूपे वस्तुनि सामान्यस्यैव ग्राहकं तद्विपर्यस्तम् यथा सांख्यानम् तथा व सामान्यग्राहि केवलदर्शनमिति तथा, यद् विशेषावमास्येव तथाभूते वस्तुनि तदपि विपर्यस्तम् यथा सुगतज्ञानम् तथा च केवलज्ञानमिति । यथा च सामान्यविशेषात्मकं वस्तु तथा प्रतिपादितमनेकधा । होढदानमपि सूत्रस्यान्यथा व्याख्यानादुपपञ्चम् । तथाहि- पूर्वप्रदर्शितस्तवार्थः किन्त्वयम्- केवली इमा रत्नमां पृथिवीं यैराकारादिमिः समकं तुल्यं जानाति न तैराकारादिमिस्तुल्यं पश्यतीति १० किमेवं प्राह्यम् ? 'एवम्' इत्यनुमोदना । ततो हेतौ पृष्टे सति तत्प्रतिवचनं मिनालम्बनप्रदर्शक वत्-शानं साकारं भवति यतो दर्शनं पुनरनाकारमित्यतो मिनालम्वनावेतौ प्रत्ययाविति । इदं चोदाहरणमात्रं प्रदर्शितम् । एवं च सूत्रार्थव्यवस्थितौ पूर्वार्थकथनमालदानमेव । 'जंसमय' इत्यत्र जंशब्दे 'अम्भावः प्राकृतलक्षणात्- णीया लोवमभूया आणीया दो वि विदु-सुम्मावा । १५ अत्यं वहति त चिय जो बिय सिं पुब्धनिहितों ॥[ ] अभूत एव विन्दुरिहानीतः । यथा 'यत्कृतसुकतें' इति "जंकयसुकर्य"! - इति लोकप्रयोगे ॥४॥ २० [आपमेन केवलबान-दर्शनयोयोगपबमभिधाय अनुमानयुक्त्या पुनस्तत्प्रतिपादनस् ] आगमेनाभिधाय योगपद्यं ज्ञान-दर्शनयोरनुमानेनाऽपि तयोस्तद् दर्शयितुमाह- केवलणाणावरणक्खयजायं केवलं जहा णाणं । तह दसणं पि जुबइ णियावरणक्षयस्सते ॥५॥ केवलज्ञानावरणक्षये ययोत्पन्न विशेषावबोधसमावं ज्ञानं तथा तदेव दर्शनावरण- क्षये सति सामान्यपरिच्छेदखभाव दर्शनमप्युत्पद्यताम् न ह्यविकलकारणे सति कार्यानुत्पत्ति- युका तस्यातत्कार्यताप्रसक्तरितरत्राप्यविशेषतोऽनुत्पत्तिप्रसक्तेश्च । शानकाले दर्शनस्थापि संभवः तदुत्पत्तौ कारणसद्भावाद् युगपदुत्पत्त्यविकलकारणघटपटयुगपदुत्पत्तिवन । ननु च हेतौ सत्यपि २५श्रुताद्याधरणक्षयोपशमे श्रुतावनुत्पद्यमानमपि कदाचित् इष्टमित्यनैकान्तिको हेतु, ना श्रुतादौ क्षीणावरणत्वस्य हेतोरमावात् श्रुतादेः क्षीणोपशान्तावरणत्वात् । मित्रावरणत्वादेव च श्रुतावधि- बन्नैकत्वमेकान्ततो शानदर्शनयोरकंदोमयान्युपगमवादेनैव ॥५॥ [सर्वज्ञ छाबस्थिकक्रमोपयोगाभावात् तदृष्टान्तेनैव तत्र केवलज्ञानादन्यदा केवलदर्शना- भावप्रतिपादनम्] ३० यत्नातीये यो दृष्टस्तजातीय एवासावन्यप्राण्यभ्युपगमाहों न जात्यन्तरेधूमवत् पावकेतरभावा- भावयोः अन्यथानुमानादिव्यवहारविलोपप्रसङ्गादियाह- भण्णइ खीणावरणे जह महणाणं जिणे ण संभवह। तह वीणावरणिन्ने विसेसओ दसणं नत्थि ॥६॥ १ यात्मके-हिन १ नीती लोपमभूतो आनीतौ द्वावपि बिन्दु-निर्मात्री । अर्थ वहन्ति तमेव च एव तयोः पूर्वनिर्दिछः ॥ ३ "पदविकलकारमं तद् भवत्येव यथाऽऽदित्यप्रकाशसमये तदविनाभावी प्रतापः । अविकलकारण च ज्ञानोत्पत्तिकाले दर्शनमिति प्रयोग.".-टि-कतोम-बाल बाल । ५ यो योर-०। --- ·ज्ञानमीमांसा ६०७ यथा क्षीणावरणे मति-भुताऽवधिमनापर्वायज्ञानानि जिने न संभवन्तीत्वभ्युप- गम्यते तथा तत्रैव क्षीणावरणीये विश्लेषतो शानोपयोगायदा दर्शनं न संभवतीत्य- भ्युपगन्तव्यम् क्रमोपयोगस्य मखाद्यात्मकत्वात् तदमावे तदभावात् ॥६॥ [क्रमवादिमतेऽनुमानविरोधवदागमविरोधोऽप्यापततीति प्रदर्शनम् ] न केवलं क्रमवादिनोऽनुमानविरोधः आगमविरोधोऽपीत्याह- सुत्तम्मि चेव साई अपनबसियं ति केवलं बुत्तं । सुत्तासायणभीसहितं च दहव्वयं होइ ॥७॥ साद्यपर्यवसाने केवलज्ञानदर्शने क्रमोपयोगे तु द्वितीयसमये तयोः पर्यवसानमिति कुतोऽपर्य- वसितता? तेन क्रमोपयोगवादिमिर सूत्रासादनाभीरुमिः "केवलणाणे णं भंते !" [ ] इत्यादि आगमे साद्यपर्यवसानताभिधानं केवलज्ञानस्य केवलदर्शनस्य च द्रष्टव्यं-पर्यालो-१० चनीयं भवति । सूत्रासादना चात्र सर्वज्ञाधिक्षेपद्वारेण द्रष्टव्या अचेतनस्य वचनस्थाषिक्षेपायोगात् । न च द्रव्यापेक्षयाऽपर्यवसितत्वम् द्रव्यविषयप्रश्नोत्तराथुतेः । अथ भवतोऽपि कथं तयोरपर्यव- सानता पर्यायाणामुत्पादविगमात्मकत्वात् । न च द्रव्यापेक्षयैतदिति वाच्यम् असत्पक्षेऽप्यस्य समानत्वात् । तद्विपयप्रश्नपतिवचनामावान्नेति चेत् तर्हि भवतोऽपि द्रव्यापेक्षयाऽपर्यवसानकथनम- युक्तम्, असदेतत्। तयोर्युगपद् रूपरसयोरिघोत्पादाभ्युपगमान्न ऋजुत्व चक्रतावत् । एवमपि १५ सपर्यवसानतेति चेत्, ना कथंचित केंवलिद्रव्याव्यतिरेकतस्तयोरपर्यवसितत्वात् । न च क्रमैका- न्तेऽप्येवं भविष्यत्यनेकान्तविरोधात् । न चान्नापि तथाभावः तथाभूतात्मकैककेवलिद्रव्याम्युपगमात्- रूपरसात्मैकद्रव्यवत् अक्रमरूपत्वे च द्रव्यस्य तदात्मकत्वेन तयोरप्यक्रम एव । न च तयोस्तद्रूपतया तथामावो न खरूपतः तात्वेऽनकान्तरूपताविरोधाभिरावरणस्याक्रमस्य अमरूपत्वविरोधाच तस्या- चरणकृतत्वात् । किञ्च, यदि सर्वथा क्रमेणैव तयोरुत्पत्तिरनेकान्तविरोधः । अथ कथञ्चित् तदा युग-२० पदुत्पत्तिपक्षोऽप्यभ्युपगतः । न च द्वितीये क्षणे तयोरमावे अपर्यवसितता छानस्थिकशानस्येव युक्ता । पुनरुत्पादादपर्यवसितत्वे पर्यायस्याप्यपर्यवसितताप्रसक्तिः । द्रव्यार्थतया तत्त्वे द्वितीयक्षणेऽपि तयोः सद्भावोऽन्यथा द्रव्यार्थत्वायोगात् ॥७॥ [सोपसंहारमागमविरोधस्य स्पष्टीकरणम्] तदेवं क्रमाभ्युपगमे तयोरागमविरोध इत्युपसंहरबाह- संतम्मि केवले दसणम्मि णाणस्स संभवो पत्थि। केवलणाणम्मि य दसणस तम्हा सणिणाई ॥८॥ कामोत्पादे सति केवलदर्शने न तदा ज्ञानस्य संभवस्तथा केवलज्ञाने न दर्शनस्य तसात् सनिधने केवलज्ञानदर्शने ॥ म [प्रकरणकारेण क्रमोपयोगाद्वयवादिनस् सहोपयोगद्वयवादिनं च पर्यनुयुज्य खपक्षस्योपन्यासः ]३० अन प्रकरणकारः क्रमोपयोगवादिनं तदुभयप्रधानाक्रमोपयोगवादिनं च पर्यनुयुज्य खपक्षं दर्शयितुमाह- - । . १-भवीन्यम्यु-आ० हा० वि०,। २'केवलणाणी ण पुच्छा, गोयमा । सातिए अपज्जवसिते”-प्रज्ञाप० ५० १८ २० १४१ ४० ३८५। ३-धात्वेनैका-वा० वा० आ० हा० वि० ।

·६०८ द्वितीय काण्डे दसणणाणावरणक्खए समाणम्मि कस्स पुवार । होज समं उप्पाओ हंदि दुए णस्थि उवओगा ॥१॥ सामान्यविशेषपरिच्छेदकावरणापगमे समाने कस्य प्रथमतरमुत्पादो भवेत् अन्यतरस्योत्पादे तदितरस्याप्युत्पादः स्यात् न चेदन्यतरस्यापि न स्यादविशेषात् इत्युमयोरप्यमाव- ५प्रसक्तिः अनमोपयोगवादिनः कथमिति चेत् समम् एककालम् उत्पादस्तयोर्मवेत् सत्यक्रमकारणे कार्यस्याप्यक्रमस्य भावादिस्यक्रमौ सानुपयोगी । अत्रैकोपयोगवाद्याह-इंदिराचे णस्थि उपओगा पति द्वावयुपयोगी नैकदेति झायताम् सामान्यविशेषपरिच्छेदात्मकत्वात् केवलस्पेति ॥९॥ - १० [ केवलज्ञान-दर्शनयोरमेदपक्ष एव सर्वज्ञस्व-सर्वदर्शित्वोपपचिरिति प्रकटनम् ] यदेव ज्ञानं तदेव दर्शनमित्यस्मिन्नेव पादे सर्वज्ञतासंभव इलाह- जइ सव्वं सायारं जाणइ एकसमरण सवण्णू। जुन्नइ सयावि एवं अहवा सव्वं ण याणाइ ॥ १० ॥ यदि आकारात्मकं वस्तु भवनं भवनात्मकं वा आकारात्मकं सामान्यविशेषयोरविनिर्मागेवृत्ति त्वात् सर्व साकार जानस्तदात्मकं सामान्यं तदेव पश्यति तत् पश्यन् वा तदव्यतिरिक्त विशेष तदैव जानाति उमयात्मकवस्त्वववोधैकरूपत्वात् सर्वक्षोपयोगस्य तदा सर्ववत्वं सर्वदर्शित्वं च १५ तस्य सर्वकालं युज्यते प्रतिक्षणमुभयात्मकैकरूपत्वात् तस्य । अथवा सर्व सामान्य साकारं वा वस्तु न पश्यति न जानाति च तथाभूतयोस्तयोरसत्वात् जास्यन्धवत् आकाशवद्वा । अथवा सर्व न जानात्येकदेशोपयोगवृत्तित्वाद् मतिज्ञानिवन् । युगपत् क्रमेण चैकान्तभिषोपयोगद्वयवादिमते न सर्वक्षता सर्वदर्शिता चेत्याशय आचार्यस्य । [माजमाध्मेदपक्षत्रयग्राहिण आचार्यान् नामग्राई निर्दिश्य तैः खखपक्षपोषकतया व्याख्याताना सूत्राणां संसूचनम्] अन च जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणपूज्यानामयुगपद्भाव्युपयोगद्वयममिमतम् । मल्लवादिनस्तु युग- पदावि तद्वयमिति । सिद्धान्तवाक्यान्यपि "सागारमणागारं लक्खणमेयं तु सिद्धाण" [प्राप० द्विती० ० सू० ५४ गा० १६० ] तथा "केवलणाणुवउत्ता जाणंति" [प्राप० द्विती० ए० सू० ५४ गा० १६१] इत्यादीनि युगपदुपयोगवादिना खमतसंवादकत्वेन व्याख्यातानि । क्रमोपयोगवादिना २५तु "सव्वाओ लद्धीओं विशेषावमा० गा० ३०८९] इत्यादीनि खमतसंवादकत्वेन । प्रकरणकारोपि समतसंवादकान्येतान्यन्यानि च व्याख्यातवान् ॥ १० ॥ २० १ एकस-पा०पी० आ०। सावर्तित्वाचा वा० । ३-कारं ज्ञानं तदा-० ० हा० वि० । 1-कान्तरितोप-पृ०॥ ५ "असरीरा जीवषणा उवउत्ता य ईसणे य नाणे य" । इति पूर्वाधम्-प्रज्ञाप० पृ० १०६ द्वि०। ६ "केवलनाणुवतत्ता जाणता सन्नभावगुणभावे । पासता सम्वनो खलु केवलदिटीहिऽणताह" !-प्रज्ञाप० पृ. १०६ दिन ७ इदं गायाद्वयमीपपातिकै आवश्यकनियुक्त्यन्तर्गतनमस्कारनियुक्ती विशेषावश्यकभाव्यटीकाया व वर्तते-पृ ११६३० मा० १9-11पृ० १७५ गा. ५-१२पृ० ११७८,१११। ८ "सच्चामो लदीओज सागारोवओगलामाको । तेणेइ सिद्धाची उणजइ तदुपत्तरस" ॥ इति संपूर्ण गाथा ।

·ज्ञानमीमांसा। ६०९ CA [साकारानाकारोपयोगयोरेकान्तिकमेदासंभवप्रदर्शनेन अनेकान्तख समर्थनम् ] साकारानाकारोपयोगयो कान्ततो भेद इति दर्शयन्नाह सूरिः- परिसुद्ध सायारं अवियत्तं दसणं अणायारं। ण य वीणावरणिले जुनइ सुवियत्तमविपत्तं ॥ ११ ॥ मानस्य हि व्यक्तता रूपं दर्शनस्य पुनरव्यक्तता न च क्षीणावरणे अर्हति व्यक्तताव्य-५ तते युज्यते । ततः सामान्यविशेपझेयसंस्पशी उभयैकखभाव एवायं केवलिप्रत्ययः । न च प्रायद्वि- त्वाद् ग्राहकद्वित्वमिति तत्र संभावना युक्ता केवलज्ञानस्य ग्राह्यानन्त्येनानन्ततापत्तेः । अन्योन्यानु- विद्धनाशांशद्वयमेदाद् ग्राहकस्य तथात्वकल्पने एकत्वानतिकमान दोप इति । सूरेरयममिप्रायः-न चैकसभायस्य प्रत्ययस्य शीतोष्णस्पर्शवत् परस्परविमिन्नखमावद्वयवि- रोघो दर्शनस्पर्शनशक्तिद्वयात्मकैकदेवदत्तवत् स्वभावद्वयात्मकैकप्रत्ययस्य केवलिन्यविरोधात् अनेका-१० न्तवादस्य प्रमाणोपपन्नत्वात् ॥११॥ १५ [क्रमाक्रमोपयोगद्वयपक्षे शास्त्रसिद्धं जात-दृष्टभापित्वं भगवती न घटने इत्यभिधानम् ] क्रमाक्रमोपयोगद्वयाभ्युपगमे तु भगवत इदमापन्नमिति दर्शयति- अघिई अण्णायं च केवली एव भासह सया वि। एगसमयम्मि हंदी वयणवियप्पो न संभवइ ॥१२॥ अष्टमेव शातं जात्यन्धहस्तिपरिशानवत् अज्ञातमेव च दृष्टमलातचक्रदर्शनवत् । सर्वका- लमेव केवली भाषत इत्येतदापनमक्रमोपयोगपक्षे । क्रमव[पयोगपेक्षे तु एकस्मिन् समये जानाति यत् तदेव भापते पातं न च दृष्टम् समयान्तरे तु यदा पश्यति तदापि दृष्टं मापते न ज्ञातम् योधानुरूप्येण वाचा प्रवर्तनात् ।योधस्य चैकांशावलस्थित्वादक्रमोपयोगपक्षे, क्रमोपयोगपक्षेतुतवाद् भिन्नसमयत्वाश्च तत एकसिन् समये शातं दृष्टं च भापत इत्येष वचनविशेषो भवदर्शने न२० संभवतीति गृह्यताम् ॥१२॥ तु [क्रमाक्रमपक्षद्वये भगवतः अज्ञातदर्शितया अघटज्ञायितया च सर्वज्ञत्वासंभवप्रदर्शनम् ] तथा च सर्वशत्वं न संभवतीत्याह- अण्णायं पासंतो अद्दिडं च अरहा वियाणतो। किं जाणइ किं पासइ कह सव्वण्णु ति वा होइ ॥ १३ ॥ अज्ञातं पश्यन्नदृष्टं च जानानः किं जानाति किंवा पश्यति न किञ्चिदपीति भावः। कथं वा तस्य सर्वज्ञता भवेत् ? ॥१३॥ २५ [आगमसिद्धसमसंख्यकविषयावगाहित्वयुक्त्या केवलज्ञानदर्शनयोरमेदसमर्थनम् ] शानदर्शनयोरेकसंख्या(ज्योत्वादप्येकत्वमित्याह- केवलणाणमणतं जहेब तह दसणं पि, पण्णत्तं । सागारगहणाहि य णियमपरितं अणागारं ॥१४॥ १ "जुबइ सवियत्तमवियत्त'-मानवि० पृ० १५८ ५० ५० ५। १-पक्षे चैक-हा० । ३-दाह-वाक वा० । ४ चादमि-वा० वा० । ५ "एकांशावलम्बिहलातू"-० टि० । । "एकसख्याशालिखा-ज्ञानर्षि० ४०.१५६४०६०१॥

·भण्णइ जह चउणाणी जुजइ णियमा तहेव एवं पि। द्वितीये काण्डे- अन तात्पयार्थः योकत्वं ज्ञान दर्शनयोनं खाद ततोऽल्पविषयत्वाद् दर्शनमनन्तं न स्यादिति "अणन्ते केवलणाणे अणते केवलदसणे" ] इत्यागमविरोधः प्रसज्येत । दर्शनस्य हि शानाद मैदे साकारग्रहणादनन्तविशेषवर्तिज्ञानादनाकार सामान्यमाभावलम्बि केवलदर्शन यतो नियमनकाम्तेनैव परीतमल्यं भवतीति कुतो विषयमेदाइनन्तता ? ५ युगपदुपयोयलयबादी अजन्त दर्शन प्राप्तमित्यस्यां प्रतिज्ञायां साकारगहणाहि य णिय- मापरित' इत्यकारमन्लेषात् साकोरे विशेपे गतं यत् सामान्यं तस्य यद् ग्रहणं दर्शनं तस्य निय- मोऽवश्यंभावस्तेनापरीतमपरिमाणमिति साकारगतग्रहणनियमनापरीतत्वादिति हेतुममियते । यथा- परीतं तदनन्तं यथा केवलज्ञानम् अपरीतवा च दर्शनस्य द्रव्य-गुण-कर्मादेः साकारस्य च सकलस्य द्रव्यत्व-गुणत्व-कर्मत्वादिना खसामान्येन तावत्परिमाणेनाशून्यत्वात् सामान्यविकलस्य पर्यायस्यासंभ- १०वात् । विशेषतादात्म्यव्यवस्चितसामान्यस्य दर्शनविषयस्यानन्त्येन दर्शनस्यापरीतत्वं नासिद्धमिति भवति तस्यानन्त्यसिद्धिरिति व्यवस्थितः ॥ १४ ॥ [अमेदवायुक्तख केनले अपर्यवसितत्वादिदोपस्य क्रमवादिना सादरणस् तस्य च पुनरमेदवादिना प्रविसमाधानम्] क्रमवादिदर्शने शानदर्शनयोरपर्यवसितत्वादिकं नोपपद्यत इति यत् प्रेरितमेकत्ववादिना १५वत्परिहारार्थमाई- व भण्णइ ण पंचणाणी जहेव अरहा तहेयं पि॥ १५ ॥ यथा स्मोपयोगप्रवृत्तोऽपि मत्यादिचतुर्ज्ञानी अपर्यचसितचतुझान उत्पधमानतज्ज्ञानसर्वदो पलब्धिको व्यक्तबोधो झांतदृष्टमाषी शाता द्रष्टा संज्ञेयवर्ती चावश्यमेव युज्यते तच्छक्तिसम- २०वयाद तथैतदपि एकत्ववादिना यदपर्यवसितादि केवलिनि प्रेयते तद् युज्यत एव । अवैकत्ववादिना प्रतिसमाधानं भण्यते यथैवाहन पञ्चज्ञानी भवति तथैतदपि क्रमवा- दिमा यतुच्यते मेदतो ज्ञानवान् दर्शनवानिति च तदपि न भवतीति सूत्रकृतोऽभिप्रायः। [क्ति-क्रमोपयोगयोश्छधना व्याप्ति स्त्रीकुर्वतां कपांचिन्मत्स्य व्यावर्णनम्:] अन्न व नये किलोपयोगक्रमस्य इष्टत्वात् केवलिनि च छमामावान क्रमवान् शानदर्शनोप- भयोग इत्ययमत्रार्थो विवक्षित इति केचित् प्रतिपना न हि यो यजातीये इष्टः सोऽतजातीयेऽपि भवति अतिप्रसङ्गात् अन्यथा छमस्था अपि केवलिबत् क्रमोपयोगित्वात् सर्वशाः स्युः सोऽपि वान भवेत् तत एव सर्वक्षवनिरावरणास्ते सोऽपि वा सावरण तत एव एकशानिनो वा ते सोऽपि वा चतुर्मानी स्यात् । [केवलिकवलाहारचर्चा] [कवलाहारनिषेधवादस्य पूर्वपक्षतयोपन्यासः । अत एव छमस्ये भुजिक्रियादर्शनातू केवलिनि तद्विजातीये भुजिक्रियाकल्पना न युक्ता अन्यथा चनु नित्वाऽकवलित्य-संसारित्वादयोऽपि त स्युः-न देहित्वं तद्भुक्तिकारणं तथाभूतशक्त्यायुः १"अणते गाणे केवलिस्स, अणते दसणे केवलिस, निबुडे नाणे केवलिस, निबुढे दसणे केवलिस्य"-भगवतीसू० २० ५७० १२० १८५४० ११६ । कार वि० वा० पा० विना। ३-हणे नि-पृ०। ४ चद्र-ब। +-स्थितिसा-हा कि स्थितिी।क-वा० वा० । -तमनेकत्व-वृ० आ० हा०वि०। "युगप- दुपयोगवादी"-० टिकाइटमापी ज्ञाता दया व नियमेन -ज्ञानवि० पृ० १५६ प्र० १० १२॥ १०ी वाव- वृ० मा० मा० मा० विना। ११ "यदपर्यवसितवादि क्रमोपयोगे केवलिनि"-ज्ञानवि० पृ० १५९ १० १० १३ ॥ १२-पमान हि बा हा मि०। १३ इयं चर्चा स्यावादरत्नाकरे भजन्तरेण चर्चिता विद्यते--परि० २ २०१५ go ४५७-१८३ | १४ वलिनि" १० टिक। . ३० ·। ज्ञानमीमांसा। एककर्मणोस्तहेतुत्वादेकवैकल्ये तदभावात् । औदारिकव्यपदेशोऽभ्युदारत्वान्न मुक्तेः । यदमि एके- न्द्रियादीनामयोगिपर्यन्तानामाहारिणां सूत्रोपदेशात् केवलिनः कवलाहारित्व केचिद प्रतिपन्ना तदपि सूत्रार्थापरिज्ञानात् तत्र होकेन्द्रियादिमिः सह भगवतो निर्देशानिरन्तराहारोपदेशाच शरीर प्रायोग्यपुद्गलग्रहणमाहारत्वेन विवक्षितमन्यथा क्षणत्रयमात्रमपहाय समुद्धातावस्थायां निरन्तरा- हारो भगवांस्तेनाहारेण भवेत् । यदपि 'यथासंभवमाहारव्यवस्थितेः सह निर्देशेऽपि कवलाहार एव५ केवलिनो व्यवस्थाप्यते युक्त्या अन्यथा तच्छरीरस्थिनेरमावादिति तदपि न युक्तिक्षमम् यतो यदि नामासदादेः प्रकृताहारमन्तरेणौदारिकशरीरस्थितेः प्रभूतकालमभावान् कैवलिनोऽपि तथाऽनुमीयते तहि सर्वज्ञतापि तस्य कथमवसातुं शक्या दृष्टव्यतिक्रमप्रकल्पनायोगात् श्रूयते च प्रकृताहारमन्तर णाप्यौदारिकशरीरस्थितिश्विरतरकाला प्रथमतीर्थकृत्प्रभृर्तीनाम् । न च तदियचानियममतिपादकं प्रमाणमस्तीति सूत्रभेदकरणनिसित्तासंभवात् यथान्यासमेव सूत्रार्थपरिकल्पनमस्तु एवं च निरन्तरा-१० हारवचनमप्यनुलचितं भवेत् । अथापि ज्यादतिशयदर्शनान्निरवशेपदोपावरणहानेरत्यन्तशुद्धा त्मस्वभावप्रतिपत्तिवत् प्रकृताहारविकला औदारिकशरीरस्थितिर 'न्तिकी कचिद् यदि भवेत् तदाऽसंभवन्मुक्तीनां विलिनां प्रमाणतः प्रतिपत्तेः "असरीरा जीवघणा" इत्याद्यागमविरोधः प्रसज्येत, असदेतत् यतः किमेवं सर्वक्षस्थासत्त्वं प्रतिपादयितुममिप्रेतम् उतातिशयदर्शनस्य तदहेतुत्वम् ? न तावदाद्यः पक्षः धर्मिणोऽभावे तद्धर्मस्य स साधयितुमशरे । नापि१५ द्वितीय औदारिकशरीरस्य चिरंतरकालावस्थायित्वस्याविरोधात् । न चातिशयदर्शनस्य तदहे. तुत्वे केवलिमुक्तिसिद्धि । न च यदतिशयवत् तदात्यन्तिकमतिशयमनुभवतीति सर्वत्र साध्यते किन्तु व्यातिदर्शनमात्रमेतत् अतः कियत्कालावस्थितिमात्र केवलिनां शरीरस्थितेरिटं नात्यन्तिकम् । नच संयोगस्यात्यन्तिकी स्थितिः संभवति सत्यपि प्रकर्पदर्शने जीवकर्मणोरनादित्वेऽपि विलेपमतिपतेः संश्लेपस्थितिनियमस्य चानिष्टरसंख्येयकालादूर्ध्व पुद्गलपरिणतेः सर्वस्या अन्यथाभवनाद् औदारि-२० कशरीरस्य च निराहारस्य चिरतरकालस्थायिन उत्तरकालमशेषकर्मक्षयाद् विनिवृत्तावस्ति साधनं सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणत्वम् इदमेव च तत्त्वव्यवस्थायां सर्वत्रान्युपगन्तव्यम् न ह्यध्यक्षाधवग- तस्याप्यर्थस्यैतदन्तरेण तत्त्वव्यवस्थितिः अनुभूतस्यापि वाधकप्रत्ययप्रवृत्तौ मिथ्यात्वरूपतया व्यव- स्थापनात् । ततः सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणत्वादेव प्रमाणप्रमेयतत्त्वसिद्धिः याधकप्रमाणनिश्चयात् तद्विपरीतार्थप्रतिपत्ति उभयोरनिश्चये दृष्टश्रुतयोरर्थयोः संशीतिरिति व्यवस्था सुनिश्चितासंभवद्वाध-२५ कप्रमाणत्वं च प्रकृताद्वारवैकल्येऽपि सर्वबौदारिकशरीरचिरस्थायित्वप्रतिपादकागमस्य समस्त्येवेति न किञ्चित् तस्य कवलाहारपरिकल्पनया । केवली च कवलाहारमन्नन् किं घुमुक्षया उत शरीरस्थित्य- न्यथाऽनुपपत्त्या आहोखित् स्वभावतोऽनातीति वक्तव्यम् ? न तावदायः पक्षः बुभुक्षाया दुःखरूप- त्वात् तन्मूलदोषराशिनिवृत्तौ तस्या असंभवात् अनिवृत्तौ वा तत्प्रभवस्य दुःखसमूहस्य सद्भावे आत्यन्तिकसौख्यानुपपत्तिर्भगवति स्यात् । न च क्षुतुल्या शरीरवेदनेत्युक्तम् । घुमुक्षामन्तरेणापि ३० शरीर स्थापयितुमिच्छरमातीति चेत्, न; अनन्तवीर्यस्य भगवतः शरीरस्थितिमिच्छोः प्रकृतादारम- न्तरेणापि तत्स्थापनासामर्थ्याविरोधात् शरीरतिष्ठापयिपाऽपि वुमुक्षावत् क्लेश एवेति न प्रथमपक्षा- दस्य विशेष इति न द्वितीयः पक्षोऽपि । नापि तृतीयपक्षाभ्युपगमोऽपि युक्ता प्रश्ताहारविकलस्यैव विवक्षितकालभाविशरीरस्थितिखभावकल्पनयैव दोपाभावाद् अन्यथाऽशिष्टव्यवहारेप्वपि तत्समाव- कल्पनायाः प्रसङ्गात् । तीर्थप्रवर्तनस्य तु व्यापारव्याहारलक्षणस्य तत्कालभाविविवक्षाचिकीर्षाऽमा ३५ वेऽपि सद्भावो न विरुध्यते तीर्थप्रवर्तनस्य सद्भावनाविशेषोत्पन्नविशिष्टफलरूपत्वात् । सकलकेशोप- रमेऽपि च तीर्थप्रवर्तनं खयमभ्युपगतं परेण प्रकृताहारादिकं तु क्लेशोपशमनार्थ कथं तन्समावत: कल्पयितुं युक्तम् । न च भगवति क्लेशः नापि तदुपशमनवान्छा तस्येति कवलाहारपरिकल्पनाया भगवति पक्षनयेऽपि दोपानतिवृत्तेः प्रकारान्तरस्य वासंभवान्न तत्र प्रकृताहारकल्पना युकिसंगता। A - १ स्याहादर, पृ० ४५८ ६० ४-५। २ पृ० ६०८ पं० २२ टि० ५। ३ "शरीरम्भितेरहेरविभवांत भाव"-१० टि.1 -भययोर-आ० हा० वि०। ५ "यसमा नत्यि जरा बहानामा वैयणा' नरिध" की विश्रुतं सुभाषितम्। -पिबुद्धिबुभुक्षा-० मा०। ५-सतना-पा० वा० बिना।

·६१२ द्वितीये काण्ड-- [पूर्वपक्ष प्रविविधात्मपयोगक्रमसामान्यस्य छाना म्यामि निरस रक्तरपि तेन सह व्यायभावे तात्पर्यरुपापनम्] अन्न प्रतिविधीयते यदुक्का 'छमस्थे उपयोगक्रमस्य दृष्टत्वात् केवलिनि च छमामावादुपयोग- आमाभावा' वन क्रमोपयोगस्य क्षयोपशमकार्यत्वात् रेवलिनि च तदभावात् क्रमोपयोगस्यापि ५तत्कार्यस्थाभावः । तथाहि यत् यत्कारणं तत् तदभावे न भवति यथा चक्षुरमावे चक्षुर्धानम् क्षयो पशमकारणश्च क्रमोपयोग इति क्षायिकोपयोगवति केवलिनि क्रमोपयोगाभावः । अथ क्षयोपशमा- भावे भवतु तत्र मतिज्ञानादिक्रमवदुपयोगामावः केवलज्ञानदर्शनयोस्तु भायिकत्वात् कथं क्षयोप- शमाभावे तयोः क्रमामा उच्यते, यद् यदाऽविकलकारणं तत् तदाऽवश्यतया प्रादुर्भवति यथा अन्त्यावस्थामातक्षित्यादिसामग्रीसमयेऽङ्कर अविकलकारणं च केवलज्ञानोपयोगकाले केवलदर्श- १० नम् खावरणक्षयलक्षणाविकलकारणसद्भावेऽपि तदा तस्यानुत्पत्तावत तुकताप्रसक्तैर्देशकालाकार- नियमो न भवेत् । अनायत्तस्य वेदसंभवात् इति प्रतिपादितत्वात् । क्रमोत्पत्तिखभावप्रकल्पनायां सायिकत्वं तस्य परित्यकं स्याद् अध्यक्षसिद्धे च क्रमे तत्समावप्रकल्पना युक्तिसंगता अन्ययाति- प्रसङ्गा सर्वमावव्यवस्थाविलोपनसके । न च यो यजातीये दृष्टः सोऽन्यत्रातजातीये न भवति इत्येतदन विवक्षितं किं तर्हि कारणामावे कार्य न भवति अविकलकारणं चाविलम्बितोत्पत्तिकमे- १५ तदन प्रतिपादयितुमभिप्रेतमाचार्यस्य। [केवलिनि कवलाहारमुपपादयितुं बाधकामाणनिरासपूर्वक साधकप्रमाणप्रदर्शनम् ] देन यदि केवलिनो मुक्तिकारणामावर सिद्धो भवेत् प्रतिवद्धत्वं वा खकार्यकरणे कारणस्या- वगतं भवेत् तदा तदुमावनिश्चयः स्यात् न चैतदुभयमपि भवस्थकेवलिनि सिद्धम् अप्रतिवद्धसाम- यस क्षुदनीयकर्मोदयस्य तत्र सद्भावात् । तेनातज्जातीयत्वेऽपि केवलिनि भुक्तिप्रकल्पनायां चतु- २० नित्वाऽकेवलित्वापत्यादर्दूषणस्यानवकाशो भुक्तिकारणस्येव तत्कारणस्य तत्रामावानिनिमित्तस्य च चतुनित्वादेः कार्यस्थासंभवात् । यच्च अतजातीयत्वं केवलिनः प्रतिपादितं तत् क्रिमसदाय- पेक्षया आहोसिदात्मीयच्छमस्यावस्थापेक्षया? तवाये विकल्प सिद्धसाध्यता । द्वितीयपक्षेऽपि कि धातिकर्मक्षयापेक्षया तत् तस्याभ्युपगम्यते आहोखिद् भुक्तिनिमित्तकर्मक्षयापेक्षया? प्रथमपक्षे सिद्धं विजातीयत्वम् न तु तावता तस्य भुक्तिप्रतिपेधः अप्रतिवद्धसामर्थ्यस्य भुक्तिकारणस्य तथा २५ विजातीयत्वेऽपि स्वकार्यनिर्वर्तकत्वात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः अतजातीयत्वस्यैवासिद्धत्वात् तन्नि- मित्तस्य कर्मणो भवस्थकेवलिनि पर्यन्तसमयं यावदनुवृत्तेः । यदपि 'न देहित्व भुक्तिकारणं तथा- भूतशच्यायुष्ककर्मणोस्तहेतुकत्वादेकवैकल्ये तदमावात्' इति तदप्यसंगतम् यतो न देहित्वमात्र प्रकृतमुक्तिकारणमपि तु विशिष्कर्मोदयादिसामग्री तस्याश्च ततोऽयाप्यव्यावृत्तेः कुतस्तद्भावः? तथाभूतशन्यायुष्ककर्मणो बैकस्यापि वैकल्यासिद्धेरेकवैकल्ये तदभावादिस्यसिद्धम् । यच 'औदारि- ३० कव्यपदेशोऽप्युदारत्वान्न मुक्त' इति, वदपि न दोपावहम् औदारिकशरीरित्वे खकारणाधीनाया भुकेप्रतिषेधात् । व्यपदेशस्योदारत्वनिमित्तत्वेऽपि खकारणनिमित्तंप्रकृतभुक्तिसिद्धेः । यदपि 'एकेन्द्रियादीनामयोगिपर्यन्तानामाहारिणां सूत्र उपदेश' इत्याधमिधानम्, तदप्यसंगतम्। एके- १ श्वेताम्बरमार्गानुयायिन विलिना (सर्वशस) कवाहारकलं खकुर्वते । दिगम्बरा अपि ये यापनीयसपालुया- विनखेषामेव तद् अभिप्रेतम् नान्येषा दिगम्बराणाम् । मन्त्र विधये धापनीयसथानगामिना श्रीमता शाकटायनेन रचितं समर्भिधात्कारिकामयं केवलि धिप्रकरणमवबोद्धव्यम् । इतरदिगम्बराणा च मतमवबोद्ध प्रमेयकमलमार्तण्डगता सा केवलि- फववाहारचर्चाऽपि अत्रानुसन्धेया-पृ० ८४ द्वि० ५० १६-० ४७ द्वि० ५० ५। १०६१०५०२४ । ३ भवति वचा बा । देशकालप्रतिनियम-वृ० टि।। ५ पृ० ५६८ पं० ११ तथा टि० ।। -स्थालो मा० मा० । -यत्र त-आ०'हा० वि० 1 पृ० ६१० ५० १५। हरणं पा-१० घा० बा० । ९ "वैधम्ण निदर्शनमुकम्-"० दि०। १० ४० ६१०६० १५ । ११- क-मा० मा. विना। १९ पृ० ६१० प्र०३३ । १३१०६११६० ११ १४ पृ० ६११५०१ ·ज्ञानमीमांसा ६१३ न्द्रियादिसहचरितत्वनितराहारोपदेशत्वावन्तरेणापि "विगाहगइमावण्णा इत्यादि सूत्रसंदर्भस्य केवलिमुक्तिप्रतिपादकस्यागमे सद्भावात् । न च तस्याप्रामाण्यम् सर्वक्षप्रणीत- त्वेनाभ्युपगतसूत्रस्येव प्रामाण्योपपत्तेः । न च तत्प्रणीतागमैकवाक्यतया प्रतीयमानस्याप्यस्यात- प्रणीतत्वम् अन्यत्रापि तत्प्रसक्तः । यदपि 'शरीयायोग्यपुनलग्रहणमाहारत्वेनामिममित्र' इत्यभि- धानम् तदप्यसंगतम्। विग्रहगत्यापनसमवहतकेवल्ययोगिसिद्धव्यतिरिक्ताशेषप्राणिगणस्य शरीर-५ प्रायोग्यपुद्गलग्रहणमेवाहारशब्दवाच्यसिह सूत्रेऽमिप्रेतमिति कोऽन्यः सामयिकशब्दार्थविदो भव- तोऽभिधातुं समर्थः ? यदपि निरन्तराहारत्वं केवलिनस्तेनाहारेण समुद्धातक्षणत्रयमपहाय भवेद् इत्युक्तम् तदप्यसंगतम् विशिष्टाहारस्य विशिष्टकारणप्रभवत्वात् तस्य च प्रतिक्षणमसंभवात् यस्तु पुद्गलादानलक्षणो लोमाधाहारस्तस्य प्रतिक्षणं सद्भावेऽप्यदोषान् । यदपि यथासंभवमाहारव्यव- स्थितेः केवलिनः कवलाहारः अन्यथा शरीरस्थितेरभावात् व्यवस्थाप्यते' इत्यभिधानम् तद्युक्तमेव न १० हि देशोनपूर्वकोटि यावद् विशिष्टाहारमन्तरेण विशिष्टौदारिकशरीरस्थितिः संमविनी । न व तच्छन्नस्थावस्थातः केवल्यवस्थायामात्यन्तिकं तच्छरीरस्य विजातीयत्वं येन प्रकृताहारविरहेऽपि तच्छरीरस्थितेरविरोधो भवेत् हानाधतिशयेऽपि प्राकनसंहननाधिष्ठितस्य तस्यैवापातमनुवृत्तेः । अस्मदाद्यौदारिकशरीरविशिष्टस्थितेविशिष्टाहारनिमित्तत्वं प्रत्यक्षानुपलम्भप्रभवप्रमाणेन सर्वत्राधि- गतसिति विशियाहारमन्तरेण तत्स्थितेरन्यत्र सद्भावे सकृदपि तस्थितिस्तन्निमिता न भवेत् १५ अहेतोः सकृदपि सद्भावाभावात् । यदि पुनर्विशिष्टाहारनिमित्ताप्यसदादिषु विशिष्टशरीरस्थिति पुरुषान्तरे तयतिरेकेणापि भवेत् तर्हि महानसादौ धूमध्वजप्रभवोऽपि धूमः पर्वतादौ तमन्तरे- णापि भवेदिति धूमादेण्याद्यनुमानमसङ्गतं भवेद् व्यभिचारात् । अर्थतजातीयो धूम एतजातीया- ग्निप्रभवः सर्वत्र सकृत्प्रवृत्तेनैव प्रमाणेन व्यवस्थाप्यते तत्कार्यताप्रतिपत्तिवलादग्निखमावादन्यत्र तस्य भावे सफदप्यनेन भावा स्याद् अग्निखमावाजन्यत्वात् तस्य भवति चाग्निखमावान्महानसादौ २० धूम इति सर्वत्र सर्वदा तत्वभावादेव तस्योत्पादे तदुत्पत्तिकस्याधुमखमावत्वादिति न धूमादेर- प्याद्यनुमाने व्यभिचारतीयं प्रकारः प्रकृतेऽपि समानः विशिष्टौदारिकशरीरस्थितेविशिष्टाहारम- न्तरेणापि भावे तच्छरीरस्थितिरेवासौ न भवेत् । न चात्यन्तविजातीयत्वं तस्या इति प्रतिपादितम् । सर्वथा समानजातीयत्वं तु महानसपर्वतोपलब्धधूमयोरप्यसंमवि । ततोऽसदादेरिव केवलिनोऽपि प्रकृताहारमन्तरेणौदारिकशरीरस्थितिश्विरतरकाला न संभवतीत्यनुमानं प्रवर्तत एव अन्यथा धूमा-२५ देण्याद्यनुमानमपि न स्यात् । यदपि 'कुतस्तस्यैवं सर्वज्ञतादिसिद्धिः' इत्यभिधानम् तदप्यसङ्गतम् घातिकर्मक्षयममवसर्वज्ञतादेः प्रकृताहारेण तस्कार्येण वा चिरकालभाब्यौदारिकशरीरस्थित्यादिना विरोधासंभवात् सर्वशतासिद्धिनिवन्धनस्य च प्रमाणस्य प्रतिपादितत्वात् प्रकृताहारप्रतिपादकस च । यदपि निराहानैदारिकशरीरस्थितेः प्रथमतीर्थकरप्रभृतीनामतिशयश्रवणात् तदियत्तानियम- प्रतिपादकप्रमाणामावाञ्च' इति तदप्यपर्यालोचिताभिधानम् तस्य प्रामाण्ये नदियत्तानियमस्यापि३० तत एव सिद्धेः तदधिकनिराहारतच्छरीरस्थितेः सूत्रे निषेधाविरशनकालस्य तावत एवोत्कृष्टताप्रति- पादनात् । यपि 'सूत्रमेदकरणकारणासंभवाद' इत्यादि तदप्यसंगतम् चिरतरकालस्थितिरेष तच्छरीरस सूत्रमेदकरणकारणं प्रकृताहारमन्तरेण तस्थितेरसंभवस प्रतिपादनात् । भूयांसि च प्रकृताहारप्रतिपादकानि केवलिनः सूत्राण्यागमें उपलभ्यन्ते प्रतिनियतकालप्रकृताहारनिषेधकानि -- .१ "विगहगइमावन्ना केवलियो समुहया अयोगी या । सिद्धा य अणाहारा असा आहारगा जीवा" ॥ इत्येषा गाथा सूत्रकृताशसूत्रटीकाकृता श्रीशीलाउन तत्सूत्राद्वितीयश्रुतस्कन्धस्स आहारपरिज्ञानाम्नि तृतीयेऽध्ययने व्याख्यायामुद्धृताऽस्ति- पृ० ३४४ द्वि० ५० १-२ । तस्या विशदा व्याख्याऽपि तत्स्थानत एव बोद्धव्या । प्रमेयकमलमार्तण्डेऽपि एषा उद्धताऽखि- पृ०८५५० ५० १२ । स्याद्वादर पृ० ४६२५० २४ । २ पृ० ६११ ६० ४ । ३-प्रयो-१०।४ पृ० ६११५० ४ ५ पृ० ६११ ६० ५। ६ तस्या भा-२० स०। ७ अत्र-'त्पादेऽतदुत्पत्ति इति सावग्रह पाठो युज्यते अन्यथा 'स्याधूम' इति असंगतं स्यात् । ८ प्र० पृ० १० १२ । ९० ६११५० ४ । १०-तस्यैव स-भा० मा० विना ११ पृ० ५३-६९ १ १२ पृ० ६११६०९।१३-माण्याचदिय-वृ० ।-माण्यं तहिं तदिय-आ० । १४ पृ० ६११ पं०१०। १५ सूत्राणि चैतानि सूत्रकृतास्त्रान्तर्गतद्वितीयश्रुतस्कन्धे आहारपरिज्ञानान्नि तृतीयेऽध्ययने, भगवतीसूत्रे प्रथमशतकीयप्रथमोद्देशके, प्रज्ञापनासूत्रे च आहारपदे लभ्यन्ते-१० ३४२-१६० १४० १९-३० । पृ० ४१८-११४ । --- ·११४ द्वितीये काण्डे, पायथा प्रथमतीर्थकृतं एव चतुर्दशभक्तनिषेधेनाशापदनगे वशसहस्रकेवलिसहितस्य निर्वाणगति- प्रतिपादकानि सूत्राणि । यदपि 'अतिशयदर्शनाचिरंवशेषदोषावरणहाने।' इत्याधाशय विकल्पय- मुत्थाप्य परिहतम् तत्रापि नामामिः सर्वज्ञत्वादेरमावः साध्यते येन धर्मिणोऽभावात् प्रकृत- साध्यसिद्धिर्न मवेद किन्तु यद्यतिशयदर्शनार्मल्यप्रतिपत्तिवद् आत्यन्तिकी शरीरस्थितिस्तस्य ५साध्येत तदा मुक्केरमावः प्रसन्यते एवेति प्रसङ्गसाधनं भवदमिप्रेतव्याप्तिवलात् क्रियत इति न पाणुकदोषावकाशः। द्वितीयपक्षेऽपि न केवलिमुक्ति सिध्यति नाप्यनाहारौदारिकशरीरस्य चिर- तरकालस्थायित्वं विरुध्यते इति यदूषणमुक्तम् तदनुकोपालम्भरूपम् न ह्येवं केवलि क्यादिकम- सामिः साध्यते किन्तु प्रदर्शितप्रमाणात सर्वक्षप्रणीतागमाश्च । 'न च यदतिशयवत्' इत्याद्यप्य- सङ्गतम् संवत्सरमावशरीरस्थितिसिद्धावपि केवलिनामतोऽतिशयात् प्रभूततरकालस्थित्यसिद्धेः । १०न च तावत्कालप्रकृताहारविरहप्रतिपादकमपि विलिनां सूत्रमुपलभ्यते । यच्चे 'संयोगस्यावस्थान- मात्यन्तिकं न भवति' इत्यादि तत् सिद्धमेव साधितम् । यञ्च 'सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणत्वं प्रकृताहारविरहेऽपि चिरतरमौदारिकशरीरस्थितः प्रतिपादकस सूत्रस्यास्येव' इत्युक्तम् तदपि प्रकृताहारविरहे केवलिप्रकृतशरीरस्थिते। प्रतिपादकस्य सूत्रस्यैवाभावादयुक्तम् । यदपि आहार- विरहातिशयप्रतिपादक सूत्रं प्रथमतीर्थकदादे' तदपि तच्छन्नस्थावस्थायां न पुनः केवल्यवस्थायाम् १५असंभवदाधकप्रमाणत्वं चासिद्धमनुमानस्य तदाहारप्रतिपादकस्य बाधकस्य प्रदर्शितत्वात् सूत्र- समूहस्य च व्याख्याप्राप्त्यावङ्गेषु तद्वाधकस्योपसम्मात् । किञ्च, सुनिश्चितासंभवदाधकप्रमाणत्वं न प्रमाणलक्षणं तस्य शानुमशक्यत्वात् । तथाहि-पाध- कममाणामावो यद्यन्यतः प्रमाणादवसीयते तहिं तत्रापि पाधकप्रमाणामावनिश्चयात् प्रामाण्यनिश्चय- स्तदमावनिश्चयश्चान्यतोऽचाधितप्रमाणादित्यनवस्थामसक्तिः । अथ पाधानुपलम्माद् वाधकामाव- २० निश्चयः, न, उत्पत्यमानवाधकेऽपि थाधकोत्पत्तेः प्राय वाधानुपलब्धिसंभवाच थाधकानुपलम्माद् वाधाभावनिश्चयः । न चानिश्चितलक्षणं प्रमाणं प्रमेयव्यवस्थानिवन्धनम् अतिप्रसङ्गात् । अथ संवादाद- संभवद्वाधकप्रमाणत्वनिश्चयस्तर्हि संवादित्वमेव प्रमाणलक्षणमभ्युपगमाह किमवाधितत्वलक्षणप्रति- शानेन तञ्च संवादित्वमतीन्द्रियार्थविषयस्यागमस्याप्तप्रणीतत्वानिधीयते तत्प्रणीतत्वनिश्चयश्चागमै- कवाक्यतया व्यवस्थितस्य केवलिमुक्तिप्रतिपादकसूत्रसमूहंस सिद्ध एवेति भवत्यागमादपि केवलिभु- १-दनादिसूत्राणि स० मा० मा विना। २ तश्चेत्यम्- "ते थे काले ण ते समए थे उसमे भरहा कोसलिए वीस पुष्वसयसहस्साई कुमारवासमजो पसित्ता गं देवादि पुब्यसयसहस्साइ रजवासमज्झे परित्ता में वेसीई पुज्यसयसहस्साई अगारवासमज्झे वसित्ता एवं वाससहस्स छठमय- परिमाय पाठणित्ता एवं पुज्यसयसहस्सं वाससहस्सूर्ण केवलिपरिआर्य पाठगिता पडिपुणे पुव्वसयसहस्स सामण्णपरियागं पाउणित्ता चउरासीई पुव्वसयसहस्साई सव्वाउय पालइत्ता खीणे वेयणिजाउयनामगुत्ते इमीसे ओसप्पिणीए सुसमदुसमाए समाए बहुविकताए तिहिं वासेहि अनवमेहि य मासेहिं सैसेहिं जे से हेमंताणं तच्चे मासे पक्षमे पक्खे माहबहुले तस्स माहबहुलस्स तेरसीपबखे थे उपि अद्यावयसेलसिहरसि दसहि अणमारसहस्सेहिं सद्धि चोइसमेणं भत्तेणं अपाणएण अमीणा नक्खतण जोगमुवागएणं पुष्वण्हकालसमयसि सपलियंकनिसणे झालगए विश्कते जाव सम्वदुक्खप्पहीणे"- मू० कल्पसू० १० ११७ पृ०॥ द्वि ३४०६११६०११। ४०६११ पं० १४-१६। ५-त इति ० वा वा० मी० मा० विनां । ६. पृ०६११६०१३॥ ७० ६११ पं०१६। ' पृ०६११६० १७ ॥ पृ०६११ ०११॥ १० पू०६११६०११। ११ पृ० ६११५०९। १९०११३५०३४ तथा टि० १५ । १३ भगवतीतिनाम्ना प्रसिद्ध व्याख्याप्रज्ञप्तिस्ने द्वितीयशतकीयप्रथमोद्देशके स्कन्दकतापसाधिकारे सर्वशस्य भगवतो महावीरस्य शरीर वर्णयता सूत्रकारेण तस्य नियमोजिलमपि 'वियडमोती' इति विशेषणेन सूचितम् । तचेत्यम्-. "वणं कालेणं वेणं समयेणं समणे भगवं महावीरे वियडमोती था कि होत्या । तए णं समणस भगवो महावीरस वियहमोगियस्स सरीर ओरालं सिंगार कहाणं सिर्व घन मंगळ सासरीय अगलक्रियविभूसिय ४४४ सिरीए अंतीव अतीत उवसोममाणे चिट्ठद्-पृ० ११७५० तथा पृ०६३ टि१५२ १४ "यावद् भाविन्या वाघाया अभाव. -०० दि। १५ "अनिश्चित एव बाधकामावो मानलक्षण भविष्याती- लोहन चेति" -० दिन . । -- - ·। ज्ञानमीमांसा ६१५ क्तिसिद्धिः । तेन 'सूत्रभेदप्रकृतिः कवलाहारपरिकल्पनायां केवलिन इति दोपाभावः यथोक्तन्यायात् तसिद्धेः। यदपि केवली प्रकृतमाहारमन्नन् इत्यादिपक्षत्रयमुत्थाप्य तत्र दोपामिधानम् तदप्यसंगतम् यतःप्रथमपले घुमुक्षयाऽन्नतोदुखिताप्रसक्तिदोषउद्भावितः स चादोपएव असातानुभवस्य वेदनीय- कर्मप्रभवस्यायोग्यवस्थाचरमक्षणं यावत् संभवात् तत्कारणस्यासातवेदनीयकर्मोदयस्याप्रतिवद्धत्वात अविकलकारणस्य च कार्यस्योत्पत्त्यप्रतिपेधात् अन्यथा तस्य तत्कारणत्वायोगात्, न च दग्धरज्जुसं-५ स्थानीयत्वात् तस्य खकार्याजनकत्वम् तत एव सातवेदनीयस्यापिस्वकार्याजनकत्वप्रसक्तासुखानुभव- स्थापि भगवत्यभावप्रसङ्गात् । यथा च दग्धरज्जुसंस्थानीयायुष्ककर्मोदयकार्य प्राणादिधारण भगवति तथा प्रकृतमप्यभ्युपगम्यतां विशेषामावात् । न च बुभुक्षाया दुःखरूपत्वाद् भगवस्यसंभवः प्रतिपा- दयितुं शक्यः "एकादश जिने" [ तत्त्वार्थ० अ०९, सू० ११] इति सूत्रात् क्षुदादिपरिपहैकादशकस्य केवलिनि सिद्धेः । यदपि 'मनन्तवीर्यत्वं प्रकृताहारमन्तरेणापि शरीरस्थितिकारणमभिधीयते तदपि १० छमस्थावस्थायां भगवत्यपरिमितवलश्रवणात् समस्त्येव न च प्रकृताहारमन्तरेण तत् तस्यामवस्थायां शरीरस्थितिकारणम् अन्यथा कर्मक्षयार्थमनशनादितपस्युधमवतः प्राणवृत्तिप्रत्यय तस्यामवस्थाया- मशनायभ्यवहरणमसङ्गतं स्यात् । न च प्राक् झायोपशमिक तस्य वीर्य कैवल्यावस्थायां तु क्षायिक तदिति विशिष्टाहारमन्तरेणापि शरीरस्थिति निवन्धनम् तत्सद्भावेऽपि शरीरस्थितिनिमिचशयनोप- पेशादिवत् महताहारस्यान्यविरोधात् । न चोपवेशादिकमपि शरीरस्थित्यर्थं तत्रासिद्धम् समुद्धाता-१५ वस्थानन्तरकालं पीलफलकादिप्रत्यर्पणवतेस्तग्रहणमन्तरेण तत्प्रत्यर्पणस्यासमवात् तद्ब्रहणस्य च यथोक्तायोजनमन्तरेणाभावात् अन्यथाऽप्रेक्षापूर्वकारितापत्तेः । यदपि 'बुभुक्षया देहं तिष्ठापयियोः क्लेशवत्वे न कश्चिद् विशेष तदप्यसारम् क्लेशस्य भगवस्यद्याप्यामुक्तिगमनात् सर्वथा अनिवृत्तेः । तत्वभावपरिकल्पनया दोपप्रसञ्जनमभ्युपगमादेव निरस्तम् । तदेवं वाधकप्रमाणामावात् साधकस्य, व सनावात् सिद्धा केवलिभुक्तिरित्यलं प्रसकानुप्रसत्या । ॥ १५ ॥ २० [मत्यादिज्ञानचतुष्करूपे दृष्टान्ते यत्र यत्रोपयोगे विषयमेदस्तत्र तत्रासर्वार्थत्वमिति व्याप्तेविनम्] क्रमेण युगपछा परस्परनिरपेक्षखविषयपर्यवसितज्ञानदर्शनोपयोगौ केवलिन्यसर्वार्थत्वान्मत्यादि- बानचतुष्टयवन्न स्त इति दृष्टान्तभावनायाह- पण्णवणिज्जा भावा समत्तसुयणाणदसणाविसओ। २५ ओहिमणपजवाण उ अण्णोण्णविलक्खणा विसओ ॥१६॥ मतिश्रुतयोरसर्वपर्यायसर्वव्यविषयतयाऽभिन्नार्थत्वे श्रुतस्यासर्वार्थग्रहणात्मकत्वभावनयामति- रपि तथा भावितैवेति श्रुतंज्ञानस्यैव गायायामसर्वार्थत्वभावना प्रदर्शिता । प्रज्ञापनीयाः शब्दामि- लाप्या भावा द्रव्यादयः समस्तक्षुतज्ञानस द्वादशाङ्गवाक्यात्मकस्स दर्शनाया दर्शनप्रयोजि- कायास्तद्वाश्योपजाताया बुद्धेविषय आलेम्वनम् मतेरपि त एव शब्दानभिधेया विषयः शब्दपरि-३० कर्मणांनपेक्षस्य ज्ञानस्य यथोकमावविषयस्य मतित्वात् । अवधिमनापर्याययोः पुनरन्योन्य- विलक्षणा भावा विषयः अवधेः पुद्रला मनापर्यायज्ञानस्य मन्यमानानि द्रव्यमनांसि विषयः इति असर्वार्थान्येतानि मत्यादिशानानि परस्परविलक्षणविषयाणि व अत एव मित्रोपयोगरूपाणि ॥ १६ ॥ १ पृ० १११५० १०। २.४० ६११६० २५-३९1 . ३ "कार्यस्स- टि"असाता- वेदनीयस्य"-वृ० ० टि०। ५ पृ०६११५०३१। ६ "प्राणवृत्तौ प्रत्ययं कारणभूतम्-० स० टि। "व्यस्थावस्थायाम्-१० स० टि०। ८ पृ०६११ २०३२। पृ०६११६०३३॥ १०-णानापे- भा० हा०बि० + - ·६ द्वितीय काण्डे- [मत्यादिवैधयेण फेवलोपयोगस्य असर्वार्थत्वाभावेन विषयमैदाभावादक्रमोपयोगढ़या- .त्मकैकरूपत्वसाधनम् ] एवमसकलार्थत्वं मिन्नोपयोगपक्षे दृष्टान्तसमर्थनद्वारेण मदेश्योपसंहारद्वारेणाक्रमोपयोगद्वया- मकमेकं केवलमन्यथा सकलार्थता तस्यानुपपन्नेति दर्शयितुमाह- तम्हा चउविभागो जुन्नइ ण उणाणदंसणजिणाणं । सयलमणावरणमणंतमक्खयं केवलं जम्हा ॥ १७॥ यस्मात् केवलं सकलं सकलविषयं तस्मान्न तु नैव ज्ञानदर्शनमधानानां निर्मूलिताशेष- पातिकर्मणां जिनानां छमस्यावस्थोपलब्धतत्तदावरणक्षयोपशमकारणमेदप्रमवमत्यादिचतुजाने- त्रिव शानदर्शनयोः पृथक् क्रमाक्रमविभागो युज्यते । कुतः पुनः सकलविषयत्वं भगवति केव- १० स्थानावरणत्वात् न हनावृतमसकलविषयं भवति । न च प्रदीपादिना व्यभिचारोऽनन्तत्वात् अनन्तत्वं च द्रव्यपर्यायात्मकानन्तार्थग्रहणप्रवृत्तोत्पाव्ययधौव्यात्मकोपयोगवृत्तत्वेनाक्षयत्वात् । यथा च सकलपदार्थविषयं सर्वप्रधान तथा प्राक् प्रदर्शितम् । ततोऽक्रमोपयोगद्वयात्मकमेकसिति स्थितम् न चाक्रमोपयोगद्वयात्मकत्वे कथं तस्य केवलव्यपदेश इति क्रमाक्रममिनोपयोगवादिना प्रेयम् इन्द्रियालोकमनोव्यापारनिरपेक्षनिरावरणात्मसचामावनिवन्धनतथाविधार्थविषयप्रतिमासस्य १५ तथाविधव्यपदेशविपयत्वात् । अद्वैतैकान्तात्मकं तु तन्त्र भवति सामान्यविशेषोभयानुभयविकल्पचतु- प्रयेऽपि दोपानतिकमात् । तथाहि न तावत् सामान्यरूपतया तदद्वयं सामान्यस्य विशेपनिवन्धन- त्वात् तदमावे तस्याप्यभावातू नापि विशेपमानत्वात् तदद्धयम् अवयवावयविविकल्पद्वयानतिक्रमाद न तावत् तदवयवरूपम् अवयव्यमाने तपेक्षावयवरूपताऽसंभवात् । न चावयविरूपम् अवयवाभावे तद्रूपयासंभवात् न च तद्वयातिरिक्तविशेषरूपम् असदविशेपमसगात् न चैकान्तव्यावृत्तोमयरूपम् २० उमयदोपानतिक्रमात् । न चानुमयखभावम्, असत्त्वप्रसक्तः । न च ग्राह्यग्राहकविनिर्मुक्काऽडय- खरूपम् तथाभूतस्यात्मनः कदाचिदप्यननुभवात् सुप्तावस्थायामपि न ग्राह्यप्राहकवरूपविकलेमद्वयं शानमनुभूयते ॥१७॥ [अविनोपयोगवादिना खपले समायतन आगमविरोधसार्थगत्या व्याख्यान्तरमाश्रित्य परिहरणम्] २९ मानदर्शनोपयोगद्वयात्मकैककेवलोपयोगवादी सपक्षे आगमविरोधं परिहरगाह- परवत्तव्ययपक्वाअविसिट्टा तेलु तेसु सत्तेसु । अस्थगई उ तेसिं वियंजणं जाणओ कुणइ ॥१८॥ पवैशेषिकादिभियांनि वक्तव्यानि प्रतिपाद्यानि तेषां पक्षा अभ्युपगमाः “युगपद् हाना- नुत्पत्तिः[ ]"नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः"[ ] इत्यादयः तैरविशिष्टा अभिन्ना ३०मगवन्मुखाम्मोजनिर्गतेषु तेषु तेषु सूत्रेषु "ज समय पासइ णो त समयं जाणा" [ इत्यादिषु अभ्युपगमाः प्रतिभासन्ते । न च ते तथैव व्याख्येयाः प्रमाणवाधनात् । तस्मात् अर्थगत्यैव सामथ्येनैव तेषां व्यक्ति सकलवस्तुव्याप्यनेकान्तात्मकैककेवलावबोधप्रमवद्वादशा- कक्षुतस्कन्धाविरोधेन यात्रा ज्ञको हाता करोति । श्रुतावधिमनःपर्यायकेवली विविधो "समयं पासद नो तं समयं जाण । न लेव कैलकेवली वस्थासर्वक्षता- ३५प्राप्तरिति सूटेरमिप्रायः ॥ १८॥ १-दृश्योपसंहारिणाकमो-पा० या० ।-दृश्योपयोगद्वारेणाक्रमो-पृ० आ. हा० वि०१ १ तन्न सा-पा० हा० वि० ३-पक्रममा-मा० मा० । ४-यह-आ० हा०वि० । ५-लद्ध-वा० बा० । ६-चलं के आ० कि।

·, ५ ज्ञानमीमांसा। [अक्रमोपयोगद्वयात्मकमेकं चेत् केवलं किमिति मनःपर्यायवदागमे तस्य ज्ञानमात्रतया न कथनम् किमिति च ज्ञान-दर्शनरूपतया द्वैविध्येन वर्णनमिति चौबे मोद्धाटनम् ] यद्यक्रमोपयोगद्वयात्मकमेकं केवलं किमिति मन पर्यायज्ञानवद् तद् ज्ञानत्वेनैव न निर्दिष्टम् ? तसात् "केवलनाणे केवलदसणे ] इति मैदेन सूत्रनिर्देशात् क्रमेण युगपद्वा मिनमुपयोगद्वयं केवलावयोधरूपमित्याशङ्ख्याह- जेण मणीविसयगयाण दसणं णत्थि व्वजायाण । तो मणपजवणाणं णियमा णाणं तु णिघिद्धं ॥ १९॥ यतो मनापर्यायशानविषयगतानां परमनोद्रव्यविशेषाणां विशेषरूपतया बाह्यस्य चिना- मानस्य घटादेलिंगिनो गमकतोपपत्तेः दर्शनं सामान्यरूपं नास्ति द्रव्यरूपाणां चिन्त्यमाना- लम्बनपरमनोद्रव्यगतानां चिन्याविशेषाणां विशेषरूपतया बाह्यार्थगमकत्वात् तद्भाहि मनःपर्याय-१० ज्ञानं विशेषाकारत्वाद् शानमेव ग्राहदर्शनामावाद् ग्राहकैऽपि. तदभावः ततो मनापर्यायाथ्यो बोधो नियमाद् ज्ञानमेवागमे निर्दिष्ट्रो न तु दर्शनम्'। केवलं तु सामान्यविशेषोपयोगकरूप- वाद केवलं ज्ञानं केवलं दर्शनं चेत्यागसे निर्दिष्टम् ॥ १९ ॥ तु " १५ [एकत्वेऽपि केवलख ज्ञान-दर्शनोमयरूपतया शास्त्रे पाठात् तस्य कथंचिदनेकरूपत्वाभ्युपगमनम् ] तथा पुनरष्येकरूपानुविधामनकरूपता दर्शयन्नाह- चक्खुअचक्खुअवहिकेवलाण समयम्मि ईसणविअप्पा। परिपढिया केवलणाणदसणा तेण ते अण्णा ॥ २० ॥ चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां समये दर्शनविकल्पा भेदाः परिपठिताप्तेन दर्शनमध्ये पाठादू दर्शनमपि केवलम् मानमध्ये पाठाद् ज्ञानमपि अतो भिन्ने एव केवलज्ञानदर्शने न 'चात्यन्तं तयोर्मेद एव केवलान्तर्भूतत्वेन तयोरमेदाद, न चैवमसेदाद्वैतमेव सूत्रयुक्तिविरोधात् २० तत्परिच्छेदकखभावतया कथंचिदेकत्वेऽपि तथा तव्यपदेशात् ॥ २० ॥ - २५ [एकदेशिना मत्युपयोग इष्टान्तीकृत्य एकखापि केवलोपयोगस्य द्विरूपत्वसमर्थनम् ] एतदेव दृष्टान्तद्वारेणाह- दसणमोग्गहमेत घडोंति णिब्धण्णणा हवइ गाणं । जह एत्थ केवलाण वि विसेसणं एत्तियं चेत् ॥ २१॥ अवग्रहमानं मतिरूपे वोधे दर्शनम् इदम्' 'तत्' इत्यव्यपदेश्यम् 'घटा इति निश्चयेन . वर्णना निश्चयात्मिका मैतिज्ञानं यथेह तथेहापीति दान्तिक योजयति जह एत्य इत्यादिना केवलयोरप्येतन्मात्रेणैव विशेषः एकान्तमेदाभेदपझे तस्वभावयोः पूर्वोक्तदोषप्रसङ्गाद् अज हहुत्यैकरूपयोरेवामिनियोधिकरूपयोस्तत्तद्रूपतया तथाव्यपदेशसमासादनात् कथंचिदेकानेकात्मक त्वोपपत्तेमैदैकान्ते तयोरमेभावापत्तेः ॥ २१॥ चिन्त्यतावि-भा० मा । चितिवावि-बी० वा० । चिस्यावि-हा० वि० । २ मतिमा-आ। "ट । इति निश्चयेन वर्णना तदाकारामिलाप इति यावत् । कारणे कार्योपचाराच घटाकाराभिलापजनक घटे मतिजानमित्यर्थः यथाऽत्रैवं तथा केवल्योरप्येतावन्मात्रेण विशेष-"--ज्ञानवि०, पृ० १६० द्वि० ५० १३१, ३५० पृ० ५० १० ॥ । " ४९९०त ·१८ द्वितीये काण्डे- [पुनरव्येकदेशिना क्रमिकमेदं दूपयितुं शास्त्रीययुक्त्या ज्ञान-दर्शनयोः कथंचिदन्यत्व- व्यवस्थापनम् ] इतच कथञ्चिद् मेदा- दसणपुव्वं गाणं गाणणिमित्तं तु दसणं णत्थि । तेण सुविणिच्छियामो दसणणाणाण अण्णत्तं ॥ २२ ॥ दर्शनपूर्व ज्ञानम्, ज्ञाननिमित्तं तु दर्शनं नास्तीत्युक्तं यतः सामान्यमुपलभ्य पश्चाद् विशेषमुपलभते न विपर्ययेणेत्येवं छन्मस्थावस्थायां हेतुहेतुमद्भावक्रमः । तेनाप्यवगच्छामः कथ- चिव तयोर्भेद इति । अयं च क्षयोपशमनियन्धनः क्रमर केवलिनि च तदभावादक्रम इत्युक्तम् ॥२२॥ ५ [एकदेशीये अवग्रहमात्रमतिज्ञानस्य दर्शनत्वाभ्युपगमे समापततो दोपस्यामिधानं तत्समर्थनं च] १० यदुकम् 'अवग्रहमानं मतिज्ञानं दर्शनम्' इत्यादि तद्युक्तम् अतिव्याप्तेरित्याह- जइ ओग्गहमेत्तं ईसणं ति मण्णसि विसेसिभणाणं। महणाणमेव दसणमेवं सई होइ निष्फण्णं ॥ २३ ॥ - एवं सेसिदियदंसणम्मि नियमेण होइ ण य जुत्तं । अह तत्थ णाणमेत्तं घेप्पइ चक्खुम्मि वि तहेव ॥ २४ ॥ १५ यदि मत्पबबोघे अवग्रहमानं दर्शनं विशेषितं ज्ञानमिति मन्यसे मतिज्ञान- मेव दर्शनमित्येवं सति प्राप्तम् न चैतद् युक्तम् । स द्विविधोऽष्टचतुर्मेद[तत्त्वार्थ. म०२ सू०९] इति सूत्रविरोधात् ॥ २३॥ एवं शेषेन्द्रियदर्शनेष्वप्यवग्रह एव दर्शनमित्यभ्युपगमेन मतिज्ञानमेव वेदिति । नव तद् युक्त पूर्वोर्कदोपानतिवृत्तेः । अथ तेषु श्रोत्रादिष्यिन्त्रियेषु दर्शनमपि भवत् तद् ज्ञानमेवा, २० मावशब्दस्य दर्शनव्यवच्छेदकत्वात् । अत एव तत्र 'श्रोत्रज्ञानम्' इत्यादिव्यपदेश उपलभ्यते 'श्रोत्री- दर्शनम्' 'प्राणदर्शनम्' इत्यादिव्यपदेशस्तु नागमे कचित् प्रसिद्धस्तहिं चक्षुष्यपि तथैव गृह्यता 'चक्षुर्मानम् इति न तु 'चक्षुर्दर्शनम्' इति । अथ तत्र दर्शनम् इतरत्रापि तथैव गृह्यताम् ! मान दर्शनयोरुपलम्मरूपत्वे अविशेषप्रसङ्गस्तयोरिति चेत् एवमेतद्रूपतया स्वभावमेदार तु मेद् इति ॥२४॥ २५ [ज्ञान एव चक्षुरचक्षुदर्शनप्रवादसमर्थनाय दर्शनपदस्य अर्थाभिधानम् ] नन्ववनहस्य मतिमेदत्वाद् मतेश्च शानरूपत्वाद् अवनहरूपस्य दर्शनस्याभाव एव भवेत् । उच्यते- णाणं अपुढे अविसए य अत्यम्मि ईसणं होड़ । मोत्तूण लिंगओज अणागयाईयविसएसु ॥ २६ ॥ अस्प(स्पोटेऽर्थरूपे चक्षुषा य उदेति प्रत्ययाः स चक्षुर्दर्शनं ज्ञानमेव सत् इन्द्रियाणाम- ३०विषये च परमाण्वादी अर्थ मनसा झानमेव सद् अचक्षुदर्शनम्, मुक्त्वा मेघोन्नतिरूपा- १ पृ. ६१२६०३। २०६१७ गा० ११ १०१६ । ३-णमित्तं वृ०। ४० पृ० ५० १५ ॥ ५-वमेतत्ताप-पा० बा । "अस्पृष्टेय-ज्ञानयिं० पृ० १६१ वि० ५० १३ ॥ -- ·ज्ञानमीमांसा ६१९० लिङ्गाद भविष्यदृष्टौ नदीपूराद् वोपर्यतीतवृष्टी वा लिझिविषयं यद् मानं तस्यास्पास्मोद्यावि- पयार्थस्याप्यदर्शनत्वात् ॥ २५॥ [अस्पृष्टाविषयावगाहित्वेऽपि न मनापर्यायवोधस्य दर्शनत्वप्रसङ्ग इति संयुक्तिक प्रतिपादनम् ] ययस्पृष्ठाऽविषयार्थशानं दर्शनमभिधीयते ततः- मणपजवणाणं दसणं ति तेणेह होइ ण य जुत्तं । भण्णइ णाणं णोइंदियम्मि ण घडादओ जम्हा ॥ २६ ॥ एतेन लक्षणेन मनापर्यायज्ञानमपि दर्शन प्राप्त परकीयमनोगतानां घटादीनामालल्यानां तवासत्त्वेनास्पृष्टेऽविपये च घटादावणे तस्य भावात् न चैतद् युक्तम् आगमे तस्य दर्शनत्वेना- पाठात् । भण्यते अनोत्तरम(म्) णोइंदियाम्म मनोवर्गणात्ये मनोविशेष प्रवर्तमान मना- पर्याययोधरूपं ज्ञानमेव न दर्शनं यस्मादस्पृष्ट घटादयो नास्य विषयो लिङ्गानुमेयत्वात् तेषाम् ।१० तथा चागमः "जाणइ वझेऽणुमाणायो" [विशेषा० मा० गा० ८१४] ननु च परकीयमनोगतार्था- कारविकल्पस्योभयरूपत्वात् किमिति तब्राहिणो मनःपर्यायावबोधस्य न दर्शनरूपता? न, मनो- विकल्पस्य वायाचिन्तनरूपस्य विकल्पात्मकत्वेन ज्ञानरूपत्वात् तदाहिणो मनापर्यायज्ञानस्यापि तद्रूपनैव घटादेस्तु तत्र परोक्षतैवेति दर्शनस्थाभाव एव मनोविकल्पाकारस्योभयरूपत्वेऽपि छाम- स्थिकोपयोगस्य परिपूर्णवस्तुप्राहकत्वासंभवाच न मनापर्यायाने दर्शनोपयोगसंभवः ॥ २६ ॥ [अस्पृष्टाविपयावगाहि ज्ञानमेव दर्शनम् न ततः पृथगिति प्रतिपादनम्.] १५ कि न महसुपणाणणिमित्तो छउमत्थे होइ अत्यउचलंभो। एगयरम्मि वि तेसिं ण दसणं दसणं कत्तो !॥ २७ ॥ मतिश्रुतज्ञाननिमित्तश्छद्मस्थानामर्थोपलम्भ उक्त आगमे। तयोरेकतरस्मिन्नपि२० दर्शनं संभवति न तावदवग्रहो दर्शनं तस्यज्ञानात्मकत्वात् ततः कुतो दर्शनम् ? नास्तीत्यर्थः। अस्पृहेऽविपये चायें शानमेव दर्शनं नान्यदिति प्रसक्तम् ॥ २७ ॥ [अस्पृष्टार्थावगाहित्वेऽपि श्रुतज्ञानस्य दर्शनस्वाभावप्रतिपादनम् ] ननु श्रुतमस्पृष्टे विषये किमिति दर्शनं न भवेत् । इत्याह- जं पञ्चक्खग्गहणं ण इन्ति सुयणाणसम्मिया अत्था । तम्हा सणसदोण होइ सयले वि सुयणाणे ॥ २८ ॥ यस्मात् श्रुतज्ञानप्रमिताः पदार्था उपयुक्ताध्ययनविपयास्तथाभूतार्थवाचकत्वात् श्रुत- शब्दस्य प्रत्यक्षं न गृह्यन्ते अतो न श्रुतं चक्षुर्दर्शनसंबम् मानसमचक्षुर्दर्शनं श्रुतं भविष्यः तीत्येतदपि नास्ति अवग्रहस्य मतित्वेन पूर्वमेव दर्शनतया निरस्तत्वात् ॥ २८॥ १ "तस्त्रास्पृष्टाविपयार्थस्यापि दर्शनलेनाव्यवहारातू"-ज्ञानवि० पृ० १६२ ५० ६० ३। १-तरं मनो-भा० मा०। ३-इंद्रियस्मि मा० मा० बिना। ४ "दव्यमणोपबाए जाणइ पासइ य तग्गएणते । वेणावमासिए उण जाणइ योऽप्रमाणेण" ।- विशेषा० भा० पृ० ८१४ दिन ५-गस्यो परिपू-हा० वि०। इन चाव-पृ० ० हा० वि० । -दार्थ उ-मा० मा० विना । -हाते अ-मु० वा० या० विना। १० पृ० ५० १०॥

·- ६२० द्वितीये काण्डे [ अवधिज्ञान एष प्रवृत्तिनिमित्वशैन दर्शनशब्दस्यापि लब्धावकाशस्वसमर्थनम् ] नन्वेवमवधिदर्शनस्याप्यभावा स्यादित्याह- जं अप्युट्टा भावा ओहिण्णाणस होति पचक्खा । तम्हा ओहिण्णाणे ईसणसदो वि उबउत्तो ॥२९॥ ५ यस्मादस्पृष्टा भावा अण्वादयोऽवधिज्ञानस्य प्रत्यक्षा भवन्ति, चक्षुर्दर्शनस्येव का सामान्यम् ततस्तत्रैव दर्शनशब्दोऽप्युपयुक्तः ॥ २९ ॥ [सिद्धान्तिना एकसैव केवलोपयोगस्य ज्ञानदर्शनोपयोगद्वयरूपत्वच्यावर्णनम् .. केवलावबोधस्तु शानदर्शनोपयोगद्वयात्मको ज्ञानमेव सन् दर्शनमप्युच्यत इत्याह- जे अप्पुढे भावे जाणइ पासइ य केवली णियमा । तम्हा तं गाणं दसणं च अविसेसओ सिद्धं ॥ ३० ॥ यतो सामान भावानियमेनापश्यतया केवली पशुपानि पुरास्थितं चक्षुषा पश्यति जानाति चोभयप्राधान्येन । तस्मात् तत् केवलावबोधस्वरूपं ज्ञानमप्युच्यते दर्शन नमप्यविशेषत उमयामिधाननिमित्तस्याविशेषात् न पुननिमेव सदविशेषतोऽमेदतो दर्शन- मिति सिद्धम् । यतो म हानमात्रमेव तत् नापि दर्शनमात्र केवलम् नाप्युझ्याक्रमक परस्पर- १५विविक्तम् नापि क्रमसमावम् अपि तु शानदर्शनात्मकमेकं प्रमाणमन्यथोक्तवत् तदभावप्रसङ्गात् । [सूर्यमिप्रायेण ज्ञानपञ्चकदर्शनचतुष्कयोः खरूपविभजनम् ] छद्मस्थावस्थायां तु प्रमाणप्रमेययोः सामान्यविशेषात्मकत्वेऽप्यनपगतावरणस्यात्मनो दर्शनोपयो- गसमये शानोपयोगस्यासम्भवाद् अप्राप्यकारिनयन मनप्रभवाविग्रहादितिशांनोपयोगप्राक्तनी अ- वस्था मस्पास्योपावमासिग्राह्यग्राहकत्वपरिणलवस्था व्यवस्थितात्ममवोधरूपा चक्षुरचक्षुर्दर्शनव्यपदे- २०शमासादयति । द्रव्यमावेन्द्रियालोकमतिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमादिसामग्रीप्रसंवरूपादिविषयग्रह- पपरिणतिश्चात्मनोऽवग्रहादिरूपा मतिज्ञानशब्दवाच्यतामभुते । श्रुतशानावरणकर्मक्षयोपशमवाक्य- श्रवणादिसामग्रीविशेषनिमित्तप्रादुर्भूतोवायार्थग्रहणपरिणतिखभावो वाक्यश्रवणानिमिचो वा मा- मना श्रुतधानमिति शब्दामिधेयतामामोति। अपिद्रव्यग्रहणपरिणतिविशेषस्तु जीवस्य भवगुणप्रत्यया- वधिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशममादुर्भूतो लोचनादिवानिमित्तनिरपेक्षा अवधिज्ञानमिति व्यपदिश्यते २५ तज्जैः अवधिदर्शनावरणकर्मक्षयोपशमप्रादुर्भूतस्तु स एव तद्न्यसामान्यपालोचनखमावोऽवधि- दर्शनव्यपदेशमाए भवति । अर्धतृतीयद्वीपसमुद्रान्ततिसकलमनोविकल्पग्रहणपरिणतिर्मनापर्याय- ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमादिविशिष्टंसामग्रीसमुत्पादिता चक्षुरादिकरणनिरपेक्षस्थात्मनः मनःपर्याय- मानमिति वदन्ति विद्वांसः । छानस्थिकोपयोगं चात्मा खपदेशावरणक्षयोपशमंद्वारेण प्रतिपद्यते १ प्रस्तुतमाथासवादकमेकं पद्यं मलधारिहेमचन्द्रमरिणा खकीयाया विशेषावश्यकमाण्यवृत्तौ सुतिकारकर्तृकतेन समु- हृत बर्वते । तयया- "यदपि केवलज्ञान केवचदर्शनं च तस्योच्यते तत्रापि तयोर्न विशेष इत्यभिप्रायवता प्रोकं लुतिकारेण एव कल्पितमेदमप्रतिहत सर्वज्ञतालान्छनं सर्वेषा तमसो निहन्तु जगतामालोकनं शाश्वतम् । निखं पश्यति धुच्यते च युगपदू नानाविधानि प्रमो ! स्थित्युत्पत्तिविनाशवन्ति विमलद्रव्यामि ते केवलम् । -१० ११९८६०१ यद्यपि इदं पद्यं लभ्यास एकविंशतौ सिद्धसेनीयद्वात्रिधिकार न इयदे तथापि तत् सिद्धसेनप्रणीतमेवाननीयते समन्तभद्रवत् वयैव अविकारत्नेन प्रसिद्धत्वात् तस्यैव अभिनकेवलज्ञानदर्शनोपयोगद्वयमतप्रस्थापकलेन विश्रुतलाच । -मात्र के मा० मा० हा० । ३-पाचक्षु-पृ० हा० वि० । A " ·ज्ञानमीमांसा.। मत्वमातशेषमानसमावस्यात्मन एतदेव खण्डशा प्रतिपत्तिलक्षणं पारमार्थिक रूप सामान्यविशेषात्म- कवस्तुविस्तरव्यापि युगपत्परिच्छेदखभावद्धयात्मकैककेवलाववोधतात्त्विकरूपत्वात् तस्य । तच्च तस्य सकर्ष केवलज्ञानदर्शनावरणकर्मक्षयाविर्भूत करणक्रमव्यवर्धानातिवर्तिसकललोकालोकविषयत्रिका- समावपरिणाममेदानन्तपदार्थयुगपत्सामान्यविशेषसाक्षात्करणप्रवृत्तं केवलक्षानं केवलदर्शनमिति च व्यपदिश्यते । तेन 'अवनहरूप आमिनियोधो दर्शनम् स एव चेहादिरूपो विशेषग्राहको शानं ५ ताज्यातिरिक्तस्थापरस्य प्राहकस्याभावात् तस्यैवैकस्य तांग्रहणात् तथाव्यपदेशादुत्फणविफणावस्था, सर्पद्रव्यवत् ततस्तयोरवयोरव्यतिरेकात् तस्य च तद्रूपत्वादेक एवाभिनिवोधो दर्शनं मतिज्ञानं वामिधीयत इति सूत्रकृतोऽभिप्रायः' इति यत् कैम्चिद् व्याख्यातं तदसङ्गत लक्ष्यते आगमविरोधात युक्तिविरोधाश्च न होकान्ततोऽभेदे पूर्वमवग्रहो दर्शनं पश्चाद् ईहादिकं ज्ञानं तयोश्च तवान्ताव इति शक्यममिधातुम् कथंचिद्भेदनिवन्धनत्वादस्य आत्मरूपतया तु तयोरमेदोऽभ्युपगम्यत एव ।१० का चैकस्यैव मतिज्ञानस्योभयमध्यपातादुभयव्यपदेशः अवग्रहस्य देर्शनत्वे 'अवग्रहादिधारणा- पर्यन्तं मतिशानम्' इत्यस्य व्याहतेः तस्य वाऽदर्शनत्वे 'अवनहमानं दर्शनम्' इत्यस्य विरोधात् भागमविरोधश्च तद्व्यतिरेकेण दर्शनानभ्युपगमे तदभ्युपगमे वाऽष्टाविंशतिमेदमतिज्ञानव्यतिरिक दर्शनाभ्युपगमात् कुतो शानमेव दर्शनं छद्मस्थावस्थायाम् ? केवल्यवस्थायां तु क्षीणावरणस्याऽऽत्मनो नित्योपयुक्तत्वात् सदैव दर्शनावस्था वर्तमानपरिणतेर्वस्तुनोऽवगमरूपायाः प्राक् तथाभूतानवयोध-१९ कपत्वासंभवात् तथाभूतमानविकलावस्थासंभवे वा प्रागितरपुरुषाविशेषप्रसङ्गात् । ततो युगपका- नदर्शनोपयोगद्वयात्मकैकोपयोगरूप केवलाववोधोऽभ्युपगन्तव्य इति सूरेरभिप्रायः ॥ ३० ॥ । २० [एक एव केवलोपयोगो बात्मक इति स्वसिद्धान्तः समयान्तरोत्पादवचनं तु परतीर्थि- कमतपयनमिति विभवनम्] व्यात्मक एक एव केवलाववोध इति दर्शयन्नाह- साई अपनवसियं ति दो वि ते ससमयओ हवह एवं । परतिषियवतव्वं च एगसमयंतरुप्पाओ ॥३१॥ द्वै अपि ते शानदर्शने यदि युगपद् न नाना भवतस्तदा स्खसमया खसिद्धान्तः 'साथ- पर्यवसिते' इति घटते यस्त्वेकसमयान्तरोत्पादस्तयोः 'यदा जानाति तदा न पश्यति' ' इत्येवमभिधीयते स परतीकिशास्त्र नाईवचनम् नयामिप्रायेण प्रवृत्तत्वादिति सूरेरमि-२५ प्रायः॥३१॥ [एवंभूतत्वश्रद्धानरूपस्य सम्यग्दर्शनस्य सम्पयज्ञानरूपत्वमेव इति वर्णनम् ] एवंभूतं वस्तुतत्त्वं प्रधानः सम्यग्ज्ञानवानेव पुरुषः सम्यग्दृष्टिरित्याह- एवं जिणपण्णत्ते सद्दहमाणस्स भावो भावे । पुरिसस्साभिणियोहे ईसणसदो हवइ जुत्तो ॥ ३२ ॥ एवमनन्तरोक्कविधिना जिनमज्ञप्तान भावान् श्रद्दधानस्य पुरुषस्य यदाभिनिवो- धिक शानं तदेव सम्यगदर्शनम् विशिष्टाचवोधरूपाया रुचः सम्यग्दर्शनशब्दवाच्यत्वादिति भावः॥३२॥ -किस-हा०वि० । २ नानति-पृ० सं०। ३ एवेहा-मां० मा० विना। ४-स्थयोव्यंति-०। ५दर्शनत्वेन म-पा० बा० । दर्शने अ-०। ६-पर्यन्त म-वृ० 'दा० वा० मा० विना। ७ ४० ६१७ गा० ३) 11 गमे वाणा-या - .

·६२२ द्वितीये काण्डे [सम्पाजाने दर्शनलय नियवतया दर्शने सम्यग्ज्ञानलख विकल्पनीयतया सम्यग्दर्शन विशिष्टज्ञानरूपमेव इति फलिताभिधानम्] न्तु यदि सम्यगाने सम्यपदर्शनं नियमेन दर्शनऽपि रुचिलक्षणे सस्यपक्षानं किमिति न स्यात् । न, एकान्तरुचामपि सम्यग्ज्ञानप्रसक्तरित्याह- सम्मण्णाणे णियमेण देसणं दंसणे उभयणिज्ज । सम्मण्णाणं च इमं ति अत्यो होइ उववणं ॥ ३३ ॥ सम्यग्ज्ञाने नियमेन सम्यगदर्शनं दर्शने पुनर्भजनीयं विकल्पनीयं सम्यग्ज्ञानम् एकान्तरचौ न संभवति अनेकान्तरुचौ तु सम्यग्दर्शने समस्ति । यतश्चैवमतः सम्यगज्ञानं चेदं सम्यग्दर्शने च विशिष्टचिखभावमववोधरूपमर्थतः सामर्थ्यादुपपन भवति ॥३३॥ ५ . १० [ोक सावपर्यवसितत्वं शब्दशः सुशता केचिदाचार्याणां गर्विष्ठतया सम्यग्वादि- खामावप्रतिपादनम्] : अत्र साद्यपर्यवसितं केवलज्ञानं सूत्रे प्रदर्शितम् अनुमानं च तथाभूतस्य तस्य प्रतिपादकं संभ- वति । तथाहि धातिकर्मचतुष्टयप्रक्षयाविर्भूतत्वात् केवलं सादि न च तथोत्पत्रस्य पश्चात्तस्यावरण- मस्ति अतोऽनन्तमिति न पुनरुत्पद्यते विनाशपूर्वकत्वादुत्पादस्य नहि घटस्याविनाशे कपालानाम- १५त्पादो दृष्ट इत्यनुत्पादव्ययात्मकं केवलमित्यभ्युपगमवतो निराकर्तुमाह- केवलणाणं साई अपनवसियं ति दाइयं सुत्ते । तेत्तियमित्तोत्तूणा केइ विसेसं ण इच्छति ॥ ३४॥ केवलज्ञानं साचपर्यवसितमिति दर्शितं सूत्रे इत्येतावन्मात्रेण गर्विता केचन विशेष पर्याय पर्यवसितत्वसमावं विद्यमानमपि नेच्छति ते न च सम्यग्वादिनः ॥ ३४ ॥ . , २० [सिद्धान्तिना फेवलस पर्यवसितत्वप्रदर्शनम्] यतः- - जे संघयणाईया भवत्थकेवलिविसेसपनाया। ते सिझमाणसमये ण होति विगयं तओ होइ ॥ ३५ ॥ ये घनकपमनाराचसंहननादयो भवस्थस्य केवलिन आत्मपुद्गलपदेशयोरन्योन्यालुवे- २५थाद् व्यवस्थितेः विशेषपर्यायास्ते सिध्यत्समयेऽपगच्छन्ति तदपगमे तदव्यतिरिक्तस्य केवलमानस्याप्यात्मद्रव्यद्वारेण विगमात् अन्यथाऽवस्थातुरवस्थानामात्यन्तिकमेदप्रसक्तः केवलशानं ततो विगवं भवतीति सूत्रकृतोऽमिप्रायः ॥ ३५ ॥ १-स प्रति-० आ० हा० वि० । -यमेतो- घृ० आ० हा० वि० । ३-मित्तोषणा आ० ।-मिचो. मृणा वि० ।-सिचोपूणा हा० । 'उत्तू' शब्दो दृसवाची देश्य । “दरिए उन्नुण-सम्मुहबुबु-छुच्छु-उत्तुरिटीओ"- देशीना० प्रय० ब० गा० १६०४१॥

·। जानमीमांसा। ६२३ [सिध्यत्समये केवलस्य विनाशवद् उत्पादस्यापि प्रदर्शनम् अपर्यवसितत्त्वविषयक- सूत्रोक्तरपेक्षाविशेषेण समर्थन च]] विनाशवत् केवलज्ञानस्योत्पादोऽपि सिध्यत्समय इत्याह- सिद्धत्तणेण य पुणो उप्पण्णो एस अस्थपनाओ। केवलभावं तु पडच केवलं दाइयं सुत्ते ॥ ३६ ॥ सिद्धत्वेनाशेपकर्मविगमस्वरूपेण पुनः पूर्वबदुत्पन्न एप केवळमानाख्योऽर्थपर्याय उत्पा- दविगमनौव्यात्मकत्वाद् वस्तुनः अन्यथा घस्तुत्वहाने । यत् त्वपर्यवसितत्व सूत्रे केवलस्य दर्शितं तत् तस्य केवलभावं सत्तामात्रमाश्रित्य कथंचिदात्माव्यतिरिक्तत्वात् तस्य आत्मनश्च द्रव्यरूपतया नित्यत्वात् ॥३६॥ १५ [खरूप-लक्षणाभ्यां जीव-केवलयोमैदे सत्यपि कथं तयोरेकत्वमित्यस्याः केयां- चिदाशङ्काया उल्लेख.] ननु केवलशानस्यात्मरूपतामाश्रित्य तस्योत्पादविनाशाभ्यां केवलस ती भवतः न चात्मनः केवलरूपवेति कुतस्तद्वारेण तस्य तावित्याह- जीवो अणाइणिहणो केवलणाणं तु साइयमणतं । इअ थोरम्मि विसेसे कह जीवो केवलं होइ ॥ ३७ ॥ तम्हा अण्णो जीवो अण्णे गाणाइपन्नवा तस्स । उपसमियाईलक्खणविसेसओ केइ इच्छन्ति ॥ ३८ ॥ जीवोऽनादिनिधनः केवलंज्ञानं तु साद्यपर्यवसितमिति स्थूरे विरुद्धधर्माच्यास- लक्षणे विशेपे छायातेपवदत्यन्तभेदात् कथं जीवः केवलं भवेत् ? जीवस्यैव तावत् केवल- रूपता असंगता दूरतः संहननादेरिति भावः ॥ ३७॥ तसाद विरुद्धधर्माध्यासतोऽन्यो जीवो भानादिपर्यायेभ्यः अन्ये च ततो ज्ञानादि- पर्याया लक्षणमेदाञ्च तयोर्मेंदः । तथाहि-शान-दर्शनयोः भायिका क्षायोपशमिको वा भावो लक्षणम् जीवस्य तु पारिणामिकादि वो लक्षणमिति केचित् व्याख्यातार प्रतिपन्नाः ॥३८॥ २० । [प्रायुक्तामाशहां निरसितमुपक्रमः] पतन्निपेधायाह- अह पुण पुब्वपयुत्तो अत्यो एगंतपक्वपडिसेहे। तह वि उयाहरणमिणं ति हेउपडिजोअणं वोच्छं ॥ ३ ॥ यद्यप्ययं पूर्वमेव द्रव्यपर्याययों मेदैकान्नपक्षपतिपेधलक्षणोऽर्थः प्रयुक्तो योजिनः उपाय-टिइ-भंगो [प्र० का० गा० १२] इत्यादिना अनेकान्तव्यवस्थापनात् तथापि फेयलगाने अनेकान्तात्मकैकरूपप्रसाधकस्य हेतोः साध्येनानुगमप्रदर्शकत्रमाणविषयमुदाहरणमिदमुत्त-३० रगाथया वक्ष्ये ॥ ३९॥ १ हम घोर-मा० मा । एत्थोर-० आ० हा० वि। २-पर्याय ल-पृ० मा पा विना। ३०४१०६०५॥

·द्वितीये काण्डे-- [अनेकान्तात्मकैकरूपलेन साच्येन सत्त्वस्य हेतोयाप्ति प्रसाधयितुं दृष्टान्तोपन्यासः ] तदेवाह- जह कोइ सहिबरिसों तीसइबरिसो गराहियो जाओ। उभयत्थ जायसदो वरिसविभागं विसेसेइ ॥ ४० ॥ ६ यथा कश्चित् पुरुष पष्ठिवर्षः सर्वायुष्कमाश्रित्य त्रिंशद्वर्षः सनराधिपो जात उभ- यन्त्र मनुष्ये राजनि च जातशब्दोऽयं प्रयुक्तो वर्षविभागमेवास दर्शयति । पष्टिवर्पायु- कस्य पुरुषसामान्यस्य नराधिपपर्यायोऽयं जातः अमेदाध्यासितमेदात्मकत्वात् पर्यायस्य नराधिपप- यात्मकत्वेन चायं पुरुषः पुनर्जातो मेदानुषतामेदात्मकत्वात् सामान्यस्य एकान्तमेदेऽमेदे वा तयोरभावप्रसङ्गानिराशयस्य पर्यायप्रादुर्भावस्य तडिकलस था सामान्यस्यासंभवातू संशयविरोध- १०यधिकरण्याऽनवस्त्रोमयदोपादीनामनेकान्तवादे च मागेव निरस्तत्वाम् ॥ ४० ॥ , [दृष्टान्तगृहीतव्याप्तेः सञ्चहेतो टोन्तिके केवले उपनयनम् ] दृष्टान्तं प्रसाध्य दान्तिकयोजनायाह- एवं जीवइव्वं अणाइणिहणमविसेसिय जम्हा रायसरिसो उ केवलिपनाओ तस्स सविसेसो ॥४१॥ १५ एवमनन्तरोक्तदृष्टान्तलीवद्रव्यमनादिनिधनमविशेषितभव्यजीवरूषं सामान्यं, यतो राजत्वपर्यायसाशः केवलिपपर्यायस्तस्य तथाभूतजीवद्रव्यय विशेषतस्मात् तेन रूपेण जीवद्रव्यसामान्यस्यापि कथंचिदुत्पत्तेः सामान्यमप्युत्पत्रं प्राक्तनरूपस्य विगमात् सामान्यमपि नद- भिनं कथंचिद् विगतं पूर्वोत्तरपिण्डघटपर्यायपरित्यागोपादानप्रवृत्लैकमृद्रव्यवत् केवलरूपतया जीवापतया वा अनादिनिधनत्वान्नित्यं द्रव्यमभ्युपगन्तव्यम् प्रतिक्षणमाविपर्यायानुस्यूतस्य व २० मद्रव्यस्याध्यक्षतोऽनुभूतेर्ने दृष्टान्तासिद्धिस्तस्मात् केवलं कथंचित् सादि कथंचिदनादि कथंचित सपर्यवसानं कथंचिदपर्यवसानं सत्वादात्मवदिति स्थितम् ॥४१॥ २५ [जीव-तत्पर्यायगत प्रामाणिक व्यवहारमाश्रित्य द्रव्यपर्याययोरेकान्तमेदनिराकरणम् ] नद्रव्य पर्यायेभ्यो मित्रमेवेत्याह- जीवो अणाइनिहणो 'जीव ति य णियमओ ण वत्तव्यो। जं पुरिसाउयजीवो देवाउपजीवियविसिहो॥४२॥ जीवोऽनादिनिधनो जीव एव विशेषविकल इति नियमतो न वक्तव्यम् यतः पुरु पायुष्कजीवो देवायुष्कजीवाद विशिष्टो जीव एव इति त्वमेदे पुरुषजीव इत्यादिसेदो न भवेत् केवलस्य सामान्यस्य विशेषप्रत्ययामिधानानिबन्धनत्वानिनिमित्तस्यापि विशेषप्रत्ययाभिधा- नस संभने सामान्यप्रत्ययामिधानस्यापि निनिमित्तस्यैव भावात् तनिवन्धनसामान्याभ्युपग- ३०मोऽप्ययुक्तः स्यादिति सर्वामावः । न च विशेषप्रत्ययस्य बाधारहितस्यापि मिथ्यात्वमितरत्रापि , तत्प्रसक्तरिति प्रतिपादनात् ॥४२॥ १ जाइस-वृ०। २-पशब्दोऽ-मा०मा० । दाध्यवसि-बा० बा० । ४-कल्पस्य वृ० मा० विना ! ५४० ४५१५० ३३ टि० ७१.६-जनामाह भा० मा एवं ० वा वा० विना पडद्रव्यध-० मा० मा बिना। सादिकंक-पा० मा० मा० मा०। १०-यस्यावि-पा० मा० विना ।। - ·. ज्ञानमीमांसा। ६२५ [आत्मद्रव्यस्य स्खाभाविकैईमाविकैच पर्यायैः कथंचिदेकानेकनप्रदर्शनम् ] १० समानस्स कथंचिदात्माऽव्यतिरेकादात्मनो वा केवलज्ञानाव्यतिरेकात् कथञ्चिदेकत्वं तयोरित्या संखेज्जमसंखेन्ज अर्णतकप्यं च केवलं गाणं । तह रागदोसमोहा अण्णे वि य जीवपज्जाया ॥४३॥ त्वात् कथञ्चित् तदव्यतिरिक्त केवलमप्येकम् केवलस्य वा शानदर्शनकपतया विक- पत्वात् तदव्यतिरिक्त आत्माऽपि द्विरूपः असंख्येयप्रदेशात्मकत्वादात्मनः केवलमप्यसंख्येयम् अनन्तार्थविषयतया केवलस्यानन्तत्वादात्माऽप्यनन्तः । एवं रागद्वेषमोहा अन्येऽपि जीवप- र्यायाश्छद्मस्थावस्थामाविनः संख्येयाऽसंख्येयानन्तप्रकारा आलम्व्यमेदात् तदात्मकत्वात् संसार्या- त्माऽपि तद्वत् तथैव स्यात् । सोमिलबाह्मणप्रश्नप्रतिवचने चागमे एतदर्थप्रतिपादकं च सूत्रम्-"एंगे१० भवं दुवे भव' इत्यादि "जाव अगभूयमावमविए भवे" इति प्रश्ने उत्तर-"सोमिला! एगे वि महं जाव अणेगभूयभावभविए य अहं से केण्डेणं भंते ! एवं बुचाइ ? एगे वि अह” इत्यायुत्तरहेतुप्रने हेतुप्रतिपादनम् । “सोमिला ! दवट्ठयाए एगे अहं, गाणदसणट्टयाए दुवे अहं" [भगवती० श० १८ उ० १० सू० ६४७] इत्यादि प्रकृतार्थसंवादि सिद्धम् । रागादीनां चैकायनन्तमेदत्वमात्मपर्यायत्वाद् यो ह्यात्मपर्यायः स एकाद्यनन्तमेदो यथा केवलावबोधस्तथा च रागादय इति स्थित्युत्पत्तिनिरोधा-१५ त्मकत्वमईत्यपि सिद्धमिति यत् परेणोक्तम्-"अनेकान्तात्मकत्वाभावेऽपि केवलिनि सत्त्वात् यत् सत् तत् सर्वमनेकान्तात्मकसिति प्रतिपादकस्य शासनस्याव्यापकत्वात कुसमयविशासित्वं तस्या सिद्धम् । ] इति तत् प्रत्युकं द्रष्टव्यम् ॥ ४॥ तत्त्ववोधविधायिन्यां सम्मतिटीकायां द्वितीय काण्डम् । १ "एगे भवं दुवे भवं अक्खए भव अब्बए भवं अवहिए भवं अणेगभूयभावमविए भव ! सोमिला। एगे वि अहं जाव अणेगभूयभावमविए वि अहं । से केणष्टेणं भंते ! एवं बुचद जाव-भविए वि अहं! सोमिला ! दवट्टयाए एगे अहं, नाण-दसणट्ठयाए दुविहे अहं, पएसट्टयाए अक्खए वि अह, अन्वए वि अहं अवढ़िए वि अहं, उवयोगट्ठयाए अगभूयभावमविए वि अहं । से तेणढणं जाव-भविए बि अह" इति संपूर्ण सूत्रम् भगवतीसू० पृ० ७६० ४०। २-चितिरो-आ० हा० वि० । चिविरो-भा० मा० । ३- प्रयुक्त द्र-भा० मा०।- मत्यक्षं द्र-वृ० ० हा० वि०। ४ (ग्रन्थाप्रम्) ७२५० वृ० । ८.स.त. .."

·शुद्धिपत्रम्
शुद्धिः
शैल्या .
पृष्ठे .
भशस्त००
तत्त्वार्थलो
५३९
५५३

·No text on this page.