·238 .3 14404400000000000000 ॥ श्रीः ॥ MAAVATAVAYAN ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ 20000000000000 A A A A A A A A A 3 शब्दामृतसूचीपत्रम्। 50.00.0.0.0.00WORK श्रीगद्योगिरविप्रराजेन्द्रेण विरचितं तत्कृतया तत्त्वार्थ- दोपकासमाख्यया व्याख्यया विभूषितेन्द्र चाशताकुरनामोन तत्वलेनैव तिलकेन समलंत VODUC0000000000000 काश्यां राजराजेश्वरीनानि यत्रालये विडवरैः संशोध्य संसुद्रितम् ॥ TANDAVATAVAVANAS DROT सं० १९४७ ॥ DOMARATION NETA RaatreesBNADANGE

·No text on this page.

·। है स्पष्टाधिकारः। अथार्धचन्द्रकुण्डं तु वृत्तार्धम् । तत्र द्विगुणफलं वृत्त फलं प्रकल्प्य तदर्धमत्तफलं स्वफलं स्यात् । अतोऽर्धचन्द्रे व्यासो द्विगुण फलात् साध्यः। विघ्नफलवर्गः = फव ४, अष्टनः फव३२, पञ्चभताः फव अस्य मूलमूलं व्यास इत्युपपन्नं यथोक्तम् । अथ समत्रिभुजे क्षेत्रे लम्बादुभयतः सजातीयजात्ये भवतः प्रातिलोम्येन तद्योग चायतं स्यात् । तत्फलं वाभिमतं ज्ञातमेव । तत्रायते भुजो भुजा, कौटिस्तु लम्बः तु भुजभजायोगान्तरपदरूप সুনি द्वारैव भुजकोटिधातरूपायतफले क्रियमाणे फलवर्गोऽयम् भुवव । विलोभनात्र फलवर्गो नृपाहतस्त्रि मतस्तन्मल मूलं भुज मूलाग्रहणार्ग- त्रिव 3 व्याव3 । व्याव 3 इत्युपपन्नम्। वृत्ते स चायं भुजस्तु हिगुणा पष्टिभागज्या । षष्टिभागज्या- वर्गरूपमिदम् । विज्या तु व्यासामित्येवं वा अत्र मूलं द्विघ्नं चतुर्गुणितान्मूलं बा तुल्यमिति चतुघ्नं तन्मूलं समत्रिभुजभुज इति तहिलोभेन भुजवर्गा- डेदहतात् त्रिभक्ताच मूलं खत्यंशयुतभुजवर्गान्मूलरूपेण फलितं व्यास: स्थादित्युपपन्नं यथोक्तम् । यहा पूर्वोक्तो भुजोऽयम् । । अस्य वर्गचतुर्गुण- स्त्रिभत्तोऽस्य मुलं वर्गवर्गो वा षोडशगुणो नवभक्तो- ऽस्य मूलमूलं व्यास इति वासनाविदां स्पष्टतरम् । अथाद्ययोनिकुण्डे तु समत्रिभुजमेकं तदेककोणात् पार्शयो- (जसमव्यासोद्भवे वृत्ताधैं तथा भुजाधोद्भवतुल्यचतुर्भुजाधं चेति 3 फव २५६ GHARE ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तत्पलैक्यं स्वफलं जातमेव तवान्धरीत्या फलम् । एवं भुजप्रमाणं याव (११४३|५५) यावत्तावत् (या १) । अस्मात् समत्रिभुजफालम् Home- यान (31, ४४) याव १ - याव १ वृत्तार्धयोः फलम् = । चतुर्भुजफलम् याव (५/ ५3138) बक्यम् । इदं वफलेन सममिति पक्षी याव (५/५३ । ३९) याव० फ४ | अबाव्यता नाब्धिनं फलं भाज्य- मिति गुणहरी खखार्केगुणिती जातौ गुण-४८०० हारो-७०७३ इत्युपपन्नं यथोक्तम् । द्वितीयप्रकारे तु समकर्णतुल्यचतुर्भजमेकं तथैककोणाधि- तभुजयोासरूपयोर्य वृत्ताधैं तदैक्यरूपवृत्तं चेति तत्फले क्य स्वफलं ज्ञातमेव तबान्यरीत्या फलमेवं चतुर्भुजकर्णी हि सध्यासस्तत्प्रमाणं यात्तावत् (या १)। अस्य वर्गाधं चतुर्भुज- फलम् । अस्य मूलं चतुर्भुजे भुज इति तत्तुल्यव्यासे याव (०/ ४७ । २६) वृत्तफलस्: । फलयोोगः खफलेन सममिति पक्षौ याव (१४ ४७ ॥ २६) = याव० फ २ । अत्राव्य- काशन हिगुणं फलं भाज्यमिति गुणहरो खखाष्टेन्दु-१८०० गुणौ गुण-३६०० हारो-३२२३ इत्युपपन्नं यथोक्तम् । अथ षडत्रभुजो हि सर्वत्र वृत्तव्यासार्धसमः । तत्तुल्य एको भजो व्यासाधंतुल्यौ च दाविति समत्रिभुजम् । तत्तुल्यानि घड वृत्ते भवन्ति । तत्रैकसमत्रिभुजे प्रोक्तवत् फलवर्गोऽयम् । अस्थ पदं षड्नं सर्व फलभित्य यं वा षड़र्गनः सर्व फलवर्गोऽयम् । अतो विलोमेन फलवर्गी- याव।२।४७/२६) १ , पावव 3 MAHAN व्यावव २७ ma ६४ ·स्पष्टाधिकारः। त्रिव १ Aawale जाता ऽब्धिषड्गुणो भैह तस्तन्मूलमूलं व्यासस्तदध भुज इति तद- वर्ग: षोडशभक्त एव फलितः फलवर्गोऽब्धिगुणो भैहत इत्यु- पपन्नम् । अथाटाने साधं दाविंशति (२२ । ३०) भागज्या हिगुणा भुजो- ऽस्तीति तावत् सुप्रसिद्धम् । शरवेदभागज्यावर्ग: । अस्य मलं शरवेदभागज्या = नि (०। ४२ । २६)। विज्यातः शरवेदभागानामुरक्रमज्येयम् = नि ( । १७।३४) “निज्योत्क्रमज्यानि हते-” चिव (०1१७॥ ३४) दलस्व चिव (० । ८।४७) मूलं सा दिदिभागज्येति चतुर्गुणदलार्ध. विव (० ॥ ३५ ॥ ८) मूलं हिगुणा सार्धहि हिभागज्याष्टास्त्र जरूपा त्रि(०।४५1५.४) । व्यासार्धं विज्येत्ययं वाऽष्टाम्रभुजः = व्या(०।२२१५७) । अवैको भुजो भुजो व्यासातुल्यौ च हौ भुजाविति त्रिभुजम् । तादृ- शान्यष्टावष्टाने भवन्ति तकस्य फलम् = व्याव (० ।५ । १८) अष्टन- मष्टाने फलम् = व्याव (० । ४२ । ४)। अत: फलमनेन ( ०1४२ । २४) भक्तं तन्मूलं व्यासः स्यादष्टास्ने। तब संचारण फलं पञ्चसप्ततिगुणं निपञ्चाशहिहृतं तत्पदं व्यास इत्युपपन्नं यथोक्तम् । अथ पद्मकुण्डे यदष्टानं तत्फल मेकं तथा तभुजा?- शवतुल्यचतुर्भुजान्यष्टसंख्याकान्यष्टास्ने । तत्फलं भुजबर्गहिघात- तुल्यं तथा भुजतुल्य व्यासवृत्तस्य फलाष्टांशरूपविषमधिकोण- फलानि षोडश संख्याकानि हिगुणत इत्तफतुख्यानीति सर्वफलं खफलतुल्यं ज्ञातमेव । तत्रान्धरीत्या फलमेवम् । उक्तवदष्टासे भुजः = व्या (० ॥ २२ ॥५७)। अस्य वर्ग-व्याव ( १८ । ४६ । ४२) वर्ग: = व्यावव (०।१।१७।३) पञ्चगुण: व्यावव (०। ६ । २५ । १५) अष्टpreturn ·. Heaukar सिद्धान्ततत्त्वविवेके- भक्तः व्यावव ( 1 0 1४८१८) चतुर्गुणस्थास्य व्यावव (०१३ । १२१३) मलं भुजतुल्यव्यासवृत्तफलं हिगुणम् व्याव (० । १३ । ५२ । ४२) तथा भुजवर्गविघाततुल्यं फलम् = व्याव (०।१७ । ३३ । २४)। तथा- इटाफलम् = व्याव ( । ४२ । २४)। फलत्रययोगः स्वफलमिदम् = व्याव (१ । १३ । ५०) अतो विलोमेन फल मनेन १ । १३ । ५० मत तन्मूलं व्यासस्तत्र सवर्णितो हरः सुखार्थ सहीत: ४४३० । तेन फलस्य गुणो ३६० हर-४४३ श्वेत्युपपन्नं यथोक्तम् । अवेक हस्तपझे फलं गुणगुणं हरभक्तं व्यासवर्गः = ४६८ । ५। एतन्मूलं व्यासः भुजश्च ८ । १६ । ३१ । अष्टानफलम् ३३७ । ४६ । ४४ चतु० १३६ ।पूछ। ३७ वृत्त ० १०८ । १६ । १३॥ अथ द्वितीयपद्मकुण्डोपपत्तिः । अष्टात्रभुजसंभूतात् समत्रिभुजतः फलम् । हिगुणाष्टाम्रकभुजाड्यासाइत्तफलं तु यत् ॥ तत्पशमितं चान्यत् फलं चान्तरकं तयोः । युक्त पंडश कफले पत्रस्यैकं फलं भवेत् ॥ तदष्टघ्नं भवेत् पझे तबाटास फलं युतम् । यथोतमेव पद्माख्ये फलं तत् सकलं यथा ॥ एकहस्ते चैकपत्रे त्रिभुजस्थं फलम् २५ । २६ । ४२ । २५ तथा । फलं वृत्तस्य वष्ठांश ३० । ५७। ४२ ॥ २० तथा तहिवरोद्धवम् ५। ३०।५।५५॥ तत्पदंशकयोगैकपत्रजं३ । २८ । ४२ । १५ चाष्टकं गुणम् । पद्मे पनाष्टक फलं २८१ । ४ । ३८ भवेत् तत् तेन संयुतम् ॥ यदृष्टानफलं २८४ । १० । ३१ तत् तु सूक्ष्मं पद्मफलं भवेत् । वधेसितं हि तसिद्धिरव्यक्तगणिताद्यथा ॥

·२ PAN यावर -1 - स्पष्टांधिकारः । प्रवाहात्रभुजप्रमाणं यावदेकम् या १ । त्रिभुजफलवर्ग: = यावव ( ० । ११ । १५) । । अस्य मूलं याव (० । २५ । ५४)। वृत्तषडंश फलवर्ग: = यावव (० । १६ । ४०)। अस्य मलं फलम् = याव ( ०।३१ । ३७) फलान्तरम् = याव (०।५।३८)। वृत्तघडं- अफलेन युतमे कपत्र फलम् = याव (०१३७ : १५)। अष्टनमष्ट पत्र जम् = याव (४।५८)। अथाटानफलं भुजः या १ हरेणानेन । २२४५७ अक्तो व्यास:- । व्यासवर्ग:- अयं त्रिपञ्चगुणः पञ्चाद्रिभक्तः फलम् = याव (४/५०। ११) अष्टास्ने। इदमष्ट पत्रजफलेन युतं जातं पद्मकुण्ड फलम् = याव ( 1 ४८ । १३) अतः फलम् । । ४ । ११ अनेन भक्तं भुजवर्गमानं स्यात् तत्र संचारः । हरेऽस्मिन् रूपं गुणस्तदा रूपमिते 'हरे को गुण इति लब्धो गुणः = ( • । ६ । ७ । १४) तमुणितकुण्ड फलस्य भुज इत्युपपनम् । अथ पञ्चाने द्विगुणा पत्रिंशदंशज्या भुजोऽस्ति । षट्त्रिंश ज्या = वि (० ॥ ३५॥ १६) वा व्या (. ! १७ । ३८)। इयं हिगुणा पञ्चासे = व्या (० । ३५ । १६) । अत्र तत्तुल्यभूमौ व्यासार्धतुख्यभुजाभ्यां योऽवलम्वस्तदुभयत स्त्यसयोरक्यादायतमुत्माद्य तत्फलं फलपञ्च- भांशरूपं पञ्चगुणं च पञ्चास्ने फलं स्यात् । तत्र भुजाधं भुजः = व्या ( • । १७ । ३८)। व्यासाधं कर्णस्तहर्गान्तरमूलं लम्बः (० । २४ । १७) । आयते लम्बः कोटिर्भुजाधं भुज इति तदुपाते फलम् = व्याव ( ० । ७।८) आयते । पञ्चच्नं ख कलम् ० । -व्याव ( 1 ३५ । ४०) । अतो विलोमेन फलम- - व्या

·-
Maive
Swamia
सिद्धान्ततत्त्वविवेके-
भताः व्यावव (०1०1४८१८) चतुर्गुणस्यास्य व्यावव (०।३ । १२।३६)
मलं भुजतुल्यव्यासवृत्तफलं द्विगुणम् व्याव (० । १३ । ५२ । ४२)
तथा भुजवर्गहिघाततुल्यं फलम् = व्याव (०।१७। ३३ । २४)। तथा-
ऽष्टास्रफलम् = व्याव ( ० । ४२ । २४)। फलत्रययोगः स्त्र फलमिदम्
व्याव (१ । १३ । ५०) अतो विलोमेन फल मनेन १ । १३ । ५० भक्तं
तन्मूलं व्यासस्तत्र सवर्णितो हरः सुखार्थ गृहीत: ४४३० । तेन
फलस्य गुणो ३६० हर-४४३ श्वेत्युपपन्नं यथोक्तम् । अवैक हस्तपझे
फलं गुणगुणं हरभक्त व्यासवर्गः = ४६८ । ५। एतन्मूलं व्यासः
भुजश्च ८ । १६ । ३१ । अष्टानफलसू
३३०। ४६ । ४४ चतु० १२६ । ५७॥ ३७॥ वृत्त०१०८ । १६ । १३ ।
अथ द्वितीयपद्मकुण्डोपपत्तिः ।
अष्टात्रभुजसंभूतात् समात्रिभुजतः फलम् ।
दिगुणाष्टास्रकभुजाड्यासादृत्तफलं तु यत् ।।
तत्षडंशमितं चान्यत् फलं चान्तरकं तयोः ।
युक्तं षंडशकफले पत्रस्यैकं फलं भवेत् ॥
तदष्टघ्नं भवेत् पझे तनाष्टा फलं युतम् ।
यथोतमेव पनाख्ये फलं तत् सकलं यथा ॥
एकहस्ते चैकपत्रे त्रिभुजस्थं फलम् २५ । २६ । ४२ । २५ तथा ।
फलं वृत्तस्य षष्ठांश ३० । ५७ । ४२ । २० तथा तहिवरोद्धवम्
।
५।३०। ५। ५५ ॥
तत्पडंशकयोकपत्र३ । २८ । ४२ । १५
३ । २८ । ४२ । १५ चाष्टकं गुणम् ।
पझे पनाष्टक फलं २८१ । ४८ । ३८ भवेत् तत् तेन संयुतम् ॥
यष्टास्रफलं २८४ । १० । २१ तत् तु सूक्ष्मं पद्मफलं भवेत् ।
समितं हि तमिद्धिरव्यक्तगणिताद्यथा ॥

·H म या १ याव। स्पष्टांधिकारः। अनाष्टास्त्रभुजप्रमाणं यावदेकम् या १ । त्रिभुजफलवर्गः = यावव (० । ११ । १५) । अस्य मूलं याव (०। २५ । ५६)। वृत्तषडंश फलवर्ग: : = यावव (० । १६ । ४०)। अस्य मलं फलम् याव ( ०।३१ । ३७) फलान्तरम् = याव (०१५। ३८)। वृत्तषडं- शफलेन युतमेकपत्रफलम् = याव (०१३७ ! १५) । अष्टघ्नमष्टपत्रजम = याव (४।५८)। अथाष्टास्रफलं भुजः या १ हरेणानन ०।२२।५७ भक्तो व्यास: -1 व्यासवर्ग: ह | २२ । ५७ ह ०1८४६ अयं त्रिपञ्चगुण: पञ्चाद्रिभक्तः फलम् = याव (४१५०। ११) अष्टास्ने। इदमष्ट पत्रजफलेन युतं जातं पद्मकुण्ड फलम् = याव ( 1 ४८ । १ अतः फलम् ।। ४ । ११ अनेन भक्तं भुजवर्गमानं स्यात् तत्र संचारः । हरेऽस्मिन् रूपं गुणस्तदा रूपमिते हरे को गुण इति लब्धो गुणः = ( ० १ ६ ॥ ७॥ १४) तङ्गुणितकुण्डफलस्य भुज इत्युपपन्नम्। अथ पञ्चाने द्विगुणा त्रिंशदंशज्या भुजोऽस्ति । षट्त्रिंश ज्या == वि (० ॥ ३५ ॥ १६) वा व्या (० । १७ । ३८)। इयं हिगुणा पञ्चासे भुजः = व्या (० । ३५ । १६) । अत्र तत्तुल्यभूमौ व्यासाधतुल्यभुजाभ्यां योऽवलम्बस्तदुभयत त्यस्त्रयोरक्यादायतमुत्पाद्य तत्फलं फलपञ्च- मांशरूपं पञ्चगुणं च पञ्चाने फलं स्यात् । तत्र भुजा भुजः == व्या ( • । १७ । ३८)। व्यासाधं कर्णस्तहर्गान्तरमूलं लम्बः (० । २४ । १७) । आयते लम्बः कोटिर्भुजाधं भुज इति तदुधाते फलम् = व्याव ( ० । ७।८) आयते । पञ्चन्नं खकलम् = व्याव ( ० । २५ । ४०)। अतो विलोमेन फलम- ·EADERSTAMINETHER १ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- नन । ३५ । ४० भक्तं व्यासवर्ग इति सवर्णितो हरो रहीतः २१४० तेन फलस्य गुमाः = ३६०० । हरश्च === ००। हरश्च = २१४० । विंशत्याऽप- वत्तंनादुगुणहरी १८०, १०७ वेत्युपपन्नं यथोक्तम् । द्विगुणा(१) वृत्तमन्वंशज्यका ५२।३ । ५२ सप्तास्त्र के भुजः । अष्टिभ्यासातः स्वीय कुण्डव्यासार्थतोऽस्त्ययम् ब्या (०।२६ । १।५६)॥ भूर्भुजोऽत्र भुजी व्यासखण्डतुल्यौ बिबाहुके । सप्तघ्न तत्फलं कुण्डे फलं व्याव(०। ४१।३)स्यात् तेन तत्फलम् ॥ अनेन । ४१ । ३ व्यस्खयाभक्तं व्यासः स्यात् तत्पदं किल । हरे बसिन् ८२१ गुणचाय-१२०० मित्यस्ति मालवासना ॥ अथ वा कुण्डक्षेत्रफलं स्वगुणगुणितं तन्मलं भुजो व्यासश्च । सूक्ष्मासनतया अायं मूलमासनसंज्ञकम् । वस्तुभूतपदनाय काय रेखात्मक पदम् ॥ प्रधाष्टोइताया: करखाच लब्ध तथेष्टं तयोरल्पकं चोकमच्याम् । प्रकल्प्याथ लब्धाङ्गकेष्टाङ्कायोगाहलेनात्र वृत्तं लिखेत् तदृतौ हि ॥ प्रदत्वोत्कमयां च तन्मध्यसूचे ततस्तत्क्रमज्या च रेखात्मिकाया। तदेव स्वरेखात्मक मूलमत्र भवेत तत्करण्याच कुण्डादिसि ।। करण्युक्तिवत् खेष्टलब्धयोः करण्योरपीह प्रसाध्ये पदे रेखिकाख्ये। तयोरपिकां चोकमज्या प्रकल्प तदैक्यार्धविस्तारखण्डोत्यवृत्ते। यथोत्या कमज्यात्मिका रैखिका स्यात् करण्यातदेवास्ति मूलस्य मूलम् । इहामोष्ट मेदात् पदेनैव भेदो भवेदित्वमायें शं तहिचार्यम् ॥ विशेष शरणः। (१) एतदर्थ शेषनासनाइवलोकनीया ॥

·स्पष्टाधिकारः । कुराङ्गानां भुजव्यासगुणकाः। MORNINMMISAMAne चतुर्भुजम् वृत्त कुण्डम अर्धचन्द्रम त्रिभुजम् प्र.योनिकु. • द्वि. योनिकु. घडवम् 9 अधास्तम् प्र. पाम द्व. पद्मम पञ्चास्त्रम सहस्तम कुण्डानि २ 2 2 0 0 33 २३१२ ६ ফল: शुकाः 9 क ७ १ w w र १ १ १ ३२२४४८४१४0 २७ व्यासगु- शाकाः ७ egemensistanAS इमानि कुण्डानि मयोदितानि (१)खा गमप्रोक्तदिशि स्थितानि । शुद्धावनौ चाम्बुसमीकृतायां कार्याणि तज्जैरिह सरफलार्थम् ॥ १६७ ॥ यथोदितक्षेत्रफलस्य साम्य- प्रदर्शनार्थं तु ममैष यत्नः । कुण्डस्य होमार्थमिहाथ तत्र- त्योऽन्यो विशेषः सुधियाऽन्यतन्त्रात् ॥ १६८॥ इति कुण्डविचारः। वत पाकरद्विवे त्यनुकूमतानुयायिनां ये आर्षागमा वेद- मोक्ता कथिता या दिग दिशा कुण्डनिर्मा- तत्र स्थितानि तज्ज्ञः सत्कलार्थ कार्याणि कुण्डरचना विधेयेति ।

·३२3/13०२८२६२४२११८१४१०५. ८२२.३० चापम् ९.१०१२.१२ १३ १४ १५ १६ १७१०/१२/२०२१२२२३/२४,२५२६ १२३/२६१९२२/२३२५२६२८२२,३३२ ४९,३८४७/४५१८४३| ८५४/२०४० १५४४१७३२२७२२६७३५३८१५.२५८०२५ १०० काम ज्या ४७२७३४/२334८४६/२३/५०/०४४/१५२५ ७५४४०/७४०४३२१२० १५५६३२१०५६/५१५२ . ५३1४१२३४०/२३/34/31:४०४६४१८ १५२७ २3/362 333333४३५३६/३७. ४३ ४२४३ ३५ चापम् 3०1३२/३२/333 ४३५३६/३६३७३८३ ९.४०४०४१३४२/४3/03/४४/४५४५४६१४४४ ८४१/४२ ०५.०५३/५१ .४४४०३३२.४१६६५६४५/३ ४/२३ ८१९४० २५ २. ५०/३५१६५७३७१६५५३२८४४१९५२२५५७ ४४२४२/५/५२ १३३/२२/33/२/४०.५२/११/४६ ३५३७५०/१९५७४५४३५० ५२७५६३२/१२५.८४०४१ क्रमज्या २ N १ ७ २६५४४१९४५३ AGRICS << < x < 1 2 जीवामानार्थं सारणी। . २७/४०५४/२ ७ २ २४.५/२२५३४१५६५६१६२९४७२२/१३१५३०५६३४२०/१३/१४) म ༤༩ པ ཕ ༣ ༤ ༠༠/༠༧/༠༣/༠༣/ • ཝ་ ༠༣)དབབ༠༠༠༠༠༠ czesce cocelela ६१/६२६३६४६५६६ ०१८२ चापम् ५२५२/५३/५३/५.४१६ ४/५.५/५५/५६५६५६/५७५७५७५७५ ५८५८५८/५९/५९,५९५२५९५२ ५९५९५.९.५.२६ २०५८२७५५/२२/४८/१535/०२२/४/३/२२४०५७/१३/२७४१५३/५१५२४ 3 3 ४०४६५१५५५७५९ . 3 ७३६/३७३ १.४२/४५/४९५१/५३/५/१२/४०४१ ३२/१९४३१२/५११०४५७ १ १६ २०१33 ४८२ कमज्या ५२४०२ ४३ ०२०४९ २ ४२२२५६ १२४९३५८/५.२५६५२ २०२८४०५४५०४३ ३ ५. २४४०33 ५०१५/८५४४५/२०२२ ४४२७३०/३५४३३७ २५४१०३ ९५४१०८ ४६, १७५ १४५०४५ .

·२ 3. १८/१०/२०२१२ ७.६७ २९.30 चापम् . . क) ० . २ २ २ 2 . 9 , ५.६५६५५.५.५.५४ क्रमख- ४९४८/४६/४२/30/3२/२५/७/८५.८४६/३४२०५ ४२३२ १४.५.५.३५२३५१२७३३६१०४२ १३ ४७१३४२/ गडानि ४३३४१६४९२४३३७३६२७९४४१०३७४२४७४५२७३२ 330/७३२५३.१/२५३ ७४६५.४१ १५/१४३ १/५.४३२२७४०४२:१७४३/२०१६ १६ १९/२०१७२ २ ३१३२ 333४३५३६३७३८२,४०४१४२४३ ...... 24calcevujeeleoleo R .3,५.४५५ ५६ ५७ चाम् Benge o o 0 Nama . ० O . 0 . 6 २ . 2 . ० . ० ५४५३/५.२५२५१५.१५० ४२४२४८४७४७४६४५४४,४४४३ ४२४१४०३९३९३८35६३५३४333२१ क्रमख- ८३ ४/५०२३४६ ९३०५.११०२८४६३११३४४८ २२.५२६/३७४८५७६१४२२२९३५४०४५४९५ १३/२०२८3८५०६२५ ४२.१.९५.५३ १२.७२६ 33५११२५२५.०२.२.२५/४७५६२४१०१.६८33२३४२१ २७१३/१४/८५४५५०५१/33२६३९ ५४४२४५६ ন্যাভালা দ্বাৰী। हाडानि conorane Rad ३ ༈ 4 ༠ ༠ ༠ ༠༩/༠༣/༠3| ༧:༠༥ ༠༣:༠༠ ༠༠ ཐལ་ ८८१८२/८८४८.२८ calcsececececece ८२,२० चापम् . . ० . . २ 5 o . ० . o . . ० O ० 30/२२,२२२८ २ ७२८२५२४ १ C 3 १८५६०५०३७४३४.55२७२२१७१२४६२१४५५.५० ४४३ कमरख- 0 ण्डानि ७.१४६५१३५ २ २२४३/११५७८२४२४५२२४२११ २४२४५२२४२ ११५ wamiSEANDARMESSAR EASMEEELATED ·सिद्धान्ववस्वविवेक- इत्यं हि जीवानयनप्रभेदैः अत्यंशज ज्यानयनं विधाय ! पष्टिविभज्यान्तातो विलेख्या: प्रत्यं गजीवा व्यवहारसिद्धये ॥ १६६ ॥ अथात्र जीवनयने भुजांशा ये तज्ज्यका कोष्ठगताऽस्ति सिद्धा । श्रम विनैवानयनोदाताना ज्योतिर्विद ज्यागणितोपलब्धये ॥ १७ ॥ लवाइधश्चेत् कलिकादिकं स्या- दतौतमोग्याग्तरखण्ड कन्नम् । पथ्या हृवं तद्युतयातजोवा जौवा भवेत् साऽभिमता सुखार्थम् ॥ १६१ ॥ या ज्या विशुद्धा भवति ज्य कासात- तचापमंशात्मकमस्ति सिद्धम् । शेषं तु षध्या गुणितं विभक्तं ज्य कान्तरेणात्र कलादि लब्धम् ॥ १७२ ॥ युतं लवाद्यं भवतीइ चाप करलीकृतं तद्धि कलात्मक स्यात् । आमज्य योल्या क्रमशिञ्जिनी घष्टिच्युता कोटिभवक्रमज्या ॥ १३ ॥ Premaya ·स्पष्टाधिकारः। १७१ खाटुक्रम ज्या यदि खण्डकानि भुक्तांशखण्डै क्यवशायोज्या। क्रमज्यका साक्रमखण्डकैः स्या- द्विगोमागहेरिह चोकमज्या ॥ १७४ ॥ शिरोमणो ज्य काभोग्यखण्डं स्पटं शतं तु यत् । स्य ले समत्व विश्वासात् तदर्थ किञ्चिटुच्यते ॥१७॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चेत् स कोटः क्रमज्यया । अनुपात: कथं नो स तथा कोटयुक्रमज्यया ॥ १७६ ॥ तुल्यन्यायानवेोन त्रिज्याध मतिराहातः । * कोटिज्च जानुपातेन राशिज्या नैव सिद्धयति ॥ १७७ ।। सिहभाग्य विद्वारा (१) सर्व भोग्ययुतावपि । एवं विभज्यका नैव किं च सम्धौ तु खण्डयोः ॥१७ना * अत्र विशेषः । अत्रायं तात्कालकगतिसिद्धान्तमज्ञात्वैव श्रीमास्करमकार खण्डयति। तात्कालिकगत्य नयनार्थं तु द्रष्टव्यं महतं दोघवृत्तलक्षणम् (२) । विशेषशरणः । (1) यदि दशमिरं शैभोग्यखण्डं तदा शेषांशैः किमित्यतो या शेषांशसम्बन्धिनो ज्यावृद्धिः सा च स्थूला पदान्तं यावज्ज्यावृद्धरपचीय- मानत्वात् । अतोऽत्र तथोपा विधेयो यथा ज्यावृद्धिः सूक्ष्मा भये- तु (२) वस्तुतस्तात्कालिकगविविचारप्रपञ्चस्तत्पूज्यचरणकृत चलन कलन नामग्रन्थ एवास्ति।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- * यातैष्य खण्डयोगा योग्यं कल्प्यते त्वया । तटसोन सत् तत्र भुक्तमेवास्ति खाण्डकम् ॥ १७६ ॥ विशेषशरणः । दिति विचार्य श्रीमान् भास्कराचार्य स्नथा भोग्य खण्डं स्थूलं स्व्य करो- सूक्ष्मा भवेदतस्तादृशं भोग्यखण्ड स्पष्टभोग्यखण्ड स्वोकृतवान्, न तभोग्यखण्ड स्फुटं किन्तु तत्साधितं फलं सूक्ष्म स्पष्ट- मित्यर्थः । अत : " सिद्धभोग्ययुनि द्वारा"-इत्यादि ना भट्टेन संदिग्धजनन- यनयोधूलिः क्षिप्तेति । * अत्र विशेष: अत्राय शेषांशानामासनमानेन विलोमज्या कथं सिद्धयतीति न जानाति ततो भास्करप्रकारं खण्ड यति । आसनमानेन विलोमज्यानयनं ततो यतिष्ययोः खण्डकयोर्विशेष इत्यस्योपपत्तिश्च- कल्प्यते य-चलचापमानं यस्य जीवा=ज्याय । तदा च-तुल्य चाप- वृद्धौ (ज्याय) अस्यास्तात्कालिको गातरभीष्टा, चयुतय-चापज्या ज्या (य + च) द्वयोज्ययोरन्तरम् ज्या (य +च)- ज्याय = ज्यावृद्धिः । त्रिकोणमित्या ज्यावृद्धिः Harapp na २ कोज्या } ज्या २ २ aom त्रि य-चापस्य च-गती जीवाया गतिरियमत: च भक्ता जाता य-चापत्य रूपगती जीवागतिः । a- Urga २ कोड्या य+ ज्या कोज्या रय+ स ज्या २ २ * त्रिच त्रि ·स्पष्टाधिकार। अयात्र यथायथा च-मानमल्पं भवेत् तथातथा तत्कालासन्नवेगेन जीवागतिः स्यात् तेन यदि च-मानं शून्यं तदा जीवायास्तत्कालगतिः ज्या २ कोज्याय त्रि COM यतस्तदा ENJARI aep २ माया Our ( अब यदि य-चापस्थ रूपगत्या पूर्वोत्पन्ना तात्कालिको गतिस्तदा य-चा- पस्थ शरद्विद सूसंख्यया गत्या का जाता तद्गती जीवातात्कालिकी गतिः कोज्याय.२२५ इदमेव तत्कालवेगेन भोग्यखण्ड भोग्यखण्डं गृहीत्वा त्रि भास्कराचार्येण ग्रहाणां तात्कालिकी गतिः स्पषिता सा गतिर्यत्र फलमानं परमं भवेत् तत्र शून्य समा भवत्येव कमलाकर इदं सर्वम ज्ञात्वैव श्रीभास्करमतं खण्डयति) (१) एवं " यतिष्ययोः खण्डकयो विशेषः" इत्यादिविधौ गतखण्डमान - ज्याग-- ज्या (ग-१०) भोग्यखण्डमानं = ज्या (ग+ १० ) -- ज्याग, खण्डयारेन्तरम् ज्या (ग-१० } + ज्या (ग+ १०) } २ ज्याग.कोज्या १० २ ज्याग. उज्या १० नि २ काज्याग.ज्या १० एवं खण्ड योर्योगमानम-ज्या (ग१०) = नि Halasa Manka २ ज्याग mening PROD ज्याग Emaina ब विशेषशरणः । (१) कोष्ठकान्तर्गत विषयस्य महाप्रभाधिकारे३ १० तमलों के विशिष्ट प्रोपजनम् ।

·SATARKAALRAHEIRECECTRESBHADRIDER १७४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- २ज्याग.उज्या १० २ ज्याग.ज्यो १० अथ क्रमेण खण्डान्तरम् : त्रि त्रि.२त्रि कोज्यो १० = त्रिज्यो १० : आसन्नपदेन कोज्या १० ज्यो १ .. उल्कमाया | खण्डयोगः ज्यो १० maa २त्रि २ त्रि श. २ कोज्याग . ज्या १० ज्या१० शे । अथ शेषांशज्या १० ज्यो१०. शे उज्या१०. शेषकोटिज्या त्रि २ त्रि. १०० आसन्नमलेन । अथ गतशेषयोर्योगज्वाभीष्टज्या तदानयनाथ न्यासः । Roman उज्या१० ज्या१० . शे १० त्रि- १ : अभीष्टज्या कोज्याग Saaman त्रि.१ mmsea त्रि.१० कोज्याग . ज्या १० . शे ज्याग. उज्या१ शेर - ज्याग त्रि.१० .१०० कोज्याग . ज्या१० ज्यागा. उज्या १० शे गतज्येष्टज्ययोरन्तरम त्रि. १०० खण्डयोगदल.शे खण्डान्सर .शे १० खण्डान्तर.शे खण्डयोगदल कोष्ठकान्तर्गतफलमेव २४१०० भास्कराचार्येण स्फुटभोग्यखण्डं साधितं तत् तु समीचीनमेव कमलाकरो अयर्थ खण्डयति ।

·anand
स्पष्टाधिकारः ।
कोटिज्य कानुपातस्य स्थूलत्वाद् भोग्यखण्डके ।
ज्यासिद्धावल्पबुड्या तु यत् कृतं प्रौढितस्त्वया ॥ १८० ॥
सत् त्याज्यं भोग्य खण्डस्य स्पष्टताकर
त्यत्वा सूक्ष्मानि खण्डानि बलात सुस्थलखण्डकैः॥१८॥
इष्टज्यानयनं तेऽस्ति तदैवं स्पष्ट खण्डकम् ।
यातैष्यखण्डभेदघ्नं शेषं खण्डांशकै जेत् ॥ १८२ ॥
तटूनं भुक्तामेवास्ति भोग्यं स्पष्टं भवाहशाम् ।
नामाशामिदं सूक्ष्मज्य काखण्डकसाधनात् ॥ १८३ ॥
জুনি ভালয়নি:
अधोच्यते मया खच्यं स्फुटकर्म सवासनम् ।
पूर्व यादृक् च सिहान्ते गदितं रविणा स्वयम् ॥ १८४ ॥
जिष्णुजार्यभटभास्करमुख्यै-
रन्धपूरुषपरम्परयाऽत्र ।
वासना निजधिया निजतन्त्र
नाशिताऽरचितानवबोधात् ॥ १८५ ॥
तत्तत्खगेन्द्रोचितगोलसंस्था
ज्ञात्वैव योक्ता स्फुटता मयार्थम् ।
मुन्यर्चिता श्रीरविणाऽथ सेवी-
च्यते यतोऽन्यैरुदिता न सम्यक् ॥ १८६ ॥
रवेमन्दपरिध्यंशास्त्रयोदश कलास्तथा ।
खसागराचतुस्त्रिंशदिलिप्लान्यास्तथा विधोः ॥१८७॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक- परिध्यशाः कुरामाश्च कलाः सन्तावास्तथा। हिदितुल्यविलिताच तथाऽऽरपरिधेलवाः ॥ १८८॥ । इधुलिप्तायनागाश्विल वा २८।५ देवगुरोस्तथा ॥ १८६ ।। मुनिलिप्ताब्यदन्तांशा भृगुजय लवा भवाः । शनेः षडविलिप्ताव्य मर्याध्यंशाच मान्दजाः ॥ १० ॥ (1)ोजान्त परिधेर्भागवगन्नाभांशवर्गतः । तत्परिध्यं गवनाशवर्गाङ्ककहतात् ॥ १६१ ॥ पदं सदैकरूपास्ते मान्दाः स्युः परिधेलबाः । अोजान्तव्यत्ययादित्य बोजोक्या ह्यात्र वासना॥ १६२ ॥ याग्नि हसा इयग्निभुवी दिशैला: खर्तुदखकाः । खाब्धयः परिधे गाः पौघ्रया भौमात् फलाये ॥१६॥ मोजान्ोऽर्कोदिताते युग्मान्ताद्द्याधिका गुगै। सैकाः शनौ जारसितेप्वेकत्रियूनिता: क्रमात् ॥ १८४॥ मध्यकक्षाव्यासदलं त्रिज्या यन्मानतः किल । तन्धानात्परिधेासदलं चान्त्यफलज्यका ॥ १६५॥ विशेष शरणः । (१) अस्य वासना ग्रन्थ कृतैव शेषवासनायामति विशद विहिता, सैव पूज्यचरणैः सूर्यसिदान्ते ‘रवेमन्दपारध्यं ज्ञा'-इत्यदिपद्यस्य सुधावर्षिग्यो टोकायों मध्यसंकेतैः संरक्षिता तत्र भट्टस्याभिज्ञत्वदौर्बल्यं च. प्रत्यपादीत गिरखिलं विलोक्यं ।

·. NROID स्पष्टाधिकारः । १९७७ भर्य नृपाः पञ्चवेदा मान्दान्त्यफलजज्य का । रवेस्तथेषवोऽत्यष्टिसौषवो हिमदीधितेः ॥ १६६ ॥ साक्ष्यप्रमिता भौमे वित्रघंशाः पवना बुधे । गुरौ बाणा हियमलाः षडंशोनवयं कवेः ॥ १६७ ॥ शनेिरष्टौ शरा मान्दा क्रमादन्त्यफलज्यका । तथैवाष्टाग्नयः भटन्य सागरा भूभवल्या च ॥ १६८ ॥ तथा विहिमिताश्चान्ट्रेस्तथाऽकप्रमिता गुरौ। तथा सञ्चशरामाभिनमिता भार्गवे तथा॥ १६६ ॥ टतवः खाधयः सौर घान्त्यकालजज्यका । भांशविज्याप्रमाणेन परिधेरनुपाततः ॥२ यदुन शुद्धो ग्रहस्तस्य केन्द्र भवेत् निविभैरेकमेकं पदं स्यात् । अयुग्मं तु युग्मं क्रमात् तानि चक्र भवन्तीह चत्वारि दो कोटिसिद्धये ॥ २०१॥ अयुग्मे पदे यातमण्यं तु युग्मे भुजो बाजाहीनं त्रिमं कोटिकता। ततः खखकेन्द्रोत्वदोकोटिजीव परिध्यशनिध्न्यौ विभक्त च भांशः ॥ २०२ ॥ क्रमात् ववदोकोटिसंन्न फले स्तः फलान्यज्यया वा हते त्रिज्ययाऽऽले । त्रिभज्योड़वं दोपलं बायोक्त्या :

·HIRONMDEEPSARA १७८ : सिद्धान्ततत्त्वबिबेके-- फलान्त्यज्यकै वेह वेद्या बुधैः सा ॥ २०६ गादिकादिगते च केन्द्र स्वकोटिजीवान्त्यपालज्ययोश्च । योगोऽन्तरं कोटिरिहाथ दोया भुजस्तयोर्वर्गयुतेः पदं स्यात् ॥ २०४ ।। श्रुतिस्तथा कोटिफलत्रिमौर्यो- योगोऽन्तरं चान यथोत केन्द्र। कोटिश्च तहोःफलवर्गयोगा- न्मूलं स एव श्रवणो भवेति ॥ २०५ ।। केन्द्रख दोया गुणिता कतान्त्य फलज्यया काहृताप्तचापम् । सूक्ष्मं फलं स्थाभतो हि मध्य- स्फुटान्तरं शून्यशरे ग्रहस्य ॥ २०६ ।। त्रिज्या हतं दोपलमेव कणी- घृतं तु तच्चापमितं फलं बा। सुसूच्क्षामित्थं मृदुशीघ्रमायें- नि:संशयं कार्यमिदं ग्रहः ॥ २०७॥ त्रिज्याहसः(२) की हतः कृतश्चेटु- विशेष शरणः । (१) : भुफ ज्यामुx ज्याअंफ ज्यान. Minute त्रि ·स्पष्टाधिकारः। SS यथोक्त आदाः परिधिः स्फुटः स्यात् । तत्साधितं दीःफलचापमेव फलं भवेदवोक्तफलेन तुल्यम् ॥ २०८ ।। त्रिज्याहता(१) कशी हव दोया स्फुटा भवेत् तां परिटय वा स्यात् । यथोक्तावहो: फलचापमेव फलं बथोक्तन फलेन तुल्यम् ॥ २०६॥ त्रिज्याहता का हता कृतान्त्यatta विशेषशरणः। ज्याभ * ज्याअंफ x त्रि ज्याफ ज्यामु ४ प x त्रि aniamruta Lamimaaaa मां x क ज्या अंक x त्रि त्रि वि यद्यत्र ज्यास्फुफ shunya वा स्फुम - कल्प्यते तदा ज्याफ Imam ज्याभु x ज्यारफुअंफ ज्याभु ४ स्फुप त्रि भा अतो जायते यदि भुजफलं फलज्या कल्प्यते तदा स्थूलं फलं वस्तुतस्तु स्फुटा फलज्या कणीनुपातजैवातस्तदर्थमन्त्यफलज्यैव स्फुटा वा परिधिरेव स्फुटः कल्पित इति विश्चिन्त्यम् । (१) पूर्वश्लोके ज्याफ = ज्यामुx ज्याअंफ x त्रि त्रि ४ क ज्याअंफ x ज्यास्फुभ Mara प्रक ज्याअंफ ज्यामरत्र त्रि अतः सर्वमुपपन्नम् । त्रि ·HAEMEMARELATEST सिद्धान्ततत्वविवेक- फलज्यकैवात्र भवेत् स्फुटाख्या * ! यत् तदशाहो फल चापमेतत् सूक्ष्म फलं वोक्त फलेन तुल्यम् ॥ २१० ॥ त्रिज्याहता का हृता भुजज्या तचापबाहीविवरं फलं वा। जेयोऽन्न बाजः प्रतिमण्डलस्य पूर्वोदिताभिन्नपदैः स चैवम् ॥ २११ ॥ चापं तु यत् खान्त्यफलज्यकाया- खिभं युतोनोनयुतं तु तेन । पदानि तानीह भवन्ति तेषु बाजन यातैष्यमयुग्मयुग्मे ॥ २१२ ॥ षड्भेद-नजातं सकटुतामित्वं त्वथासात् तत्सममूह्यमेवम् । कर्णानुपातात् स्फुटतां विहाय सर्वत्र यद्दोःफलचा पमत्र ॥ २१३ ॥ विशेषशरणः । * एतदर्थमस्यैवाधिकारस्य १०८ तमश्लोकस्य टिप्पणी विलोक्या। ज्याभु ज्यात्रि ज्यामुx ज्याअंक १) Rana Natind againstea त्रिक ज्याभु ५ ज्यास्फुअंफ PANNA Bain ज्याभु ज्यास्फुप =(३) MER ·स्पष्टाधिकार तञ्चासत् साधितमेव सन्ध्र सरुद्ययोलोन फलेन तुल्यम् । एवं यथाऽनैव सकपकारा- दपि खमान्दं किल दोपलं स्यात् ॥ २१४ ॥ सहाथोलावणोअवश्या- सन्नं तथाऽहं प्रवदामि सम्यक । गूढस्फुटत्यागययोषजात- मूहममानविमलनार्थम् ॥ २१५ ॥ पर सन्दशरूपैच परिध्यौः पुरोदितः । सा(१)ो दोश साध्य फलं नई कार्य बन ॥ २१६ ॥ नियागुणान् कार्यान्ह तान् शाला पूर्वीसावत् रूकुटान् । युरोजान्तमरिध्यास्ततोऽनुगतनाव समुटैः ॥ २१७ ॥ खेष्टमध्यमरिच फावं काय विचक्षोः । युग मौजान्तपरिध्यशान मान्दान् स्पष्टान् वदामि तान् ॥ विनयंशा मनमः सूर्ये दन्तास्वयंशोनिता विधौ । विशेषशरणः । ज्याकुथु ज्याअंफ ज्यास्फुमुप HAIN भां tha (६) ज्या (स्फुभुम) अतः षड्भेदजातमित्युपपन्नम् । ( १ ) षड्भेदनातं फलं पूर्व मुक्तम् । अथ यदि भुजफलतमामेव लज्यां मत्वा तच्चापं भुने संस्कृत्य ततः पुनर्भुजफलमेवासात् साध्यते तदा तदपि सूक्ष्म फलं भवितुमर्हतीति सप्तभेदोद्भवमित्युपपन्नम् ।

·१ सिद्धान्ततत्त्वविवेक- श्रीजातीत्वपरिध्यंशाः प्रोक्ता भौमादथीच्यते ॥२१६ अोजे बघगा वसुयमा रदा रुद्रा गजाब्धयः । द्वितीययुग्मपादाले सपनांशेन्द्रभागकाः ॥ २२० ॥ स्वरककलोनेषुवलयंशा हिमदीधितेः। सत्र्यंशा युग्मनन्दांशाः कुसुते कलयैकया ॥ २२१ ॥ ऊनाः सार्धखरामाच्च बुधे साङ्गिशराग्नयः । भागा गुरौ च सत्र्यंशा भवांशा भृगुनन्द ने ॥ २२२ । त्रिलिप्तोना रसेवंशाः शनौ तुर्थपदान्तजे । युग्माह्वयेऽथ सूर्यस्य सषष्ठांशास्त्रयोदश ॥ २२३ ॥ विधोनन्दहिभागाश्च सपञ्चांशाः कुजस्य तु । सैकलिनकषष्टिस्तु बुधे वहिकलान्विताः ॥ २२४॥ रसहर्षया गुरौ भागा लिप्ताश्चाङ्कविसंमिताः । कवेर्वियंशांशाः वित्रचंशत्यधिभागकाः ॥ २२५॥ कमादोजयुग्मपरिधिदर्शनम् । . Paper सू. चं. श. मान्दाः परिधयः १३३१७२ भोजपदान्ते ३५ २१ १७ १२५१ १३२८ हितीययुग्मान्ते चतुर्थ युग्मान्ने HAR १३ १० १ ४० २८ ३२ २१ १६ ४८ सौरशास्त्र युग्मान्ने १ १० ·स्पष्टाधिकारः। शन: शौरविणा स्वल्पान्तराल्लाघवतच ते। द्वितीयतुर्ययोगार्धे गृहीताः परिधेलवाः ॥ २२६ ॥ नाशनीयं न चले किमित्थं फलवासना। विचित्राऽस्ति यतस्तत्र गोलस्थितिविभेदतः ॥ २२७ बञ्चासन्नं युग्मपदं तहाचं विबुधैरिष्ठ । अयुग्मं लेकमेवोली परिधिज्ञान हेतवे ॥२२८॥ भोजयुस्मान्तरगुणा भुगज्या बिज्ययोता। युग्मष्टते धनी स्वादोजादूनाधिक स्फुट:(१) ॥ २२८ ॥ कर्णानुपातजस्यष्टा: परिध्यंशाः पुरा कृताः । यथा सूक्ष्म फलार्थ वै तहहनापि चाहताः ॥ २३० ॥ सवैः प्रकारैः पालकमेव पूर्वोक्तभचैव यथा सुसूमम् । सिद्धं भवेत् तन्मयका निबर्द्ध ज्योतिर्विदा संशयभञ्जनार्थम् ॥ २३१ ॥ युग्मान्तजादोजपदान्तमाते- मंध्येऽनुपातातू परिधेः स्फुटत्वम् । फलोपपत्त्या विहितं सदस्ति जानन्ति नेत्य जडबुद्धयस्तु ॥ २३२ ॥ विशेषशरण:। (१) स्कुट; परिधिरिति ।

·सिद्धान्ततरविबेके- दूत्व मयोत परिधेः स्फुटत्वं तदेव यच्छोरविणा मथार्थम् । प्रोत वशाखऽथ परं तु तत्र संश्यते युगलपदान्तमाहः॥ २३३ ।। उताधिसंवादतया सचार्य प्रायो बुधरापरम्परासैः । प्राङ्जाशितः संप्रति सप्रमाण विः खमतया नितरा पहीतः ॥ २३४ ॥ आर्योंदितां व ग्रहगोल संखा म्दावेव रव्याशयपाठ उनः । स्थित्य यथावेऽनुगतः प्रसिद्धः स एव युतो मम नामहोऽत्र ।। २३५ ॥ यहाफलेन शाषणानुपात अनेऽषि सोरे परिधः रुकुटखम् । तहासनाविभगवान् स एवं नारायणो मण्डलगो (१) न चान्यः ॥ २३६ ॥ জন মঞ্ছি স্বীলন कल्पना अहवामगन्तुम् । विशेषशरणः । (१) सर्वथा प्रशारणो भट्टः स्पष्टमिहैव वक्तीति ।

·be स्पष्टाधिकारः । १८६ अन्यथा स्थितिवशाहषियों- ऽपि चमोऽत्र जडबुद्धिनरः कः ॥ २३७॥ अतीन्द्रियार्थ विज्ञानं प्रमाणं अतिरेव हि । श्रतियंत्र प्रमाणं स्थायुक्तिः का तत्र नारद ॥ २३८ ॥ जिज्ञासायुतिरिष्टाऽस्ति यदि शु त्यानुसारिणी। इत्थं शाकल्य एवाह ब्रह्मोताखनिबन्धने ॥ २३८ ॥ इत्व' कतैस्तैः परिधिस्फुटांशै- यथोक्त वहो:फल चापमेव । फलं च कर्णोद्भववत् सकृत् स्या- ज्ज्योतिर्विदां (१) संव्यवहारयोग्यम् ॥ २४ ॥ आर्षोक्तगूढस्फुटतामबुध्वा मान्ददोःफलम् । सकदेवोदितं खोती भास्करानि (२) सञ्च तत् ॥२४॥ विशेषशरणः । (१) ओजयुग्मपदभेदत: परिधिस्फुटतां विधाय ततो यद्भुजफलं तत् कांग्रीयं सकद्-व्यवहारयोग्यमित्येवं वदतो भट्टस्य हृदि मालिन्य- मासीत् । वस्तुतः परिधिम्फुटतातो भुतफलं ततो भन्दकर्णस्तस्मान्म- न्दफलमेवमिह वास्तवमन्द कर्णस्याज्ञानात् कथमपि सत्कर्मणा स्पष्टं फलं न भवतीति महाशयः। (२) आर्षोक्तप्रपञ्चस्याकथनेन तदाशयमज्ञात्वैव "ये केन्द्र. दोज्य लघुखण्डकोत्थे" इत्यादिना ये रविचन्द्रयोर्मन्द फले साधिते तत्रास- कृत्पदानुपादानात् सकदेव यत् कृतं तत् सन्नेत्यतः प्रौढनमाणवञ्चित ·2eROINERIOD सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तुलादिमेषादिगते च केन्द्र फलं धनों क्रमशश्च वेद्यम्। सुसंस्कृती मन्द फलेन मध्यो मन्द स्फुटः स्यादथ वा स्फुटाख्या ॥ २४२ ॥ कर्णानुपातप्रभवा खमान्द- केन्द्रख दोा विहिताऽस्ति पूर्वम् । तच्चापमुच्चन युतं हि मन्द- स्फुटोऽथ वेत्यं रविचन्द्रयोहि ॥ २४३ ॥ परंतु तच्चापमिहाद्यपादे चापं तथा हयादिपदक्रमेण । विहीनितं चक्रदलात् तदेव चक्रायुक्ती वियुतं तु चक्रात् ॥ २४४ ॥ विशेष शरणः । आर्षशरणो भास्कराचार्यविरोधी भट्टो "ये केन्द्रयोज्ये "....इत्यत्र स्फुटके- न्द्रांशज्यासम्बन्धतः फलज्याज्ञानमिति मनसि निधायैव "सन्न'-इत्यु बान् एवं मृदुदोःफलस्य चापं बुधा मन्द फलं वदन्ति” अनापि प्राचीनशरणस्य भास्करस्य न भट्टा गतिः । वस्तुतश्चन्द्रग्रहणाधिकारे " मन्दश्रुति क्श्रुतिवत्" इत्याद्युपपत्तिविचारेण "बुधा मन्दफलं वदन्ति". इह बुधा इति कथनेन कर्णानयने ब्रह्मगुप्तपक्षपाती भास्करः पाठपठित- नन्दपरिधिजात मृद्भुजफलं फलज्यासममिति न ज्ञातवानिति स्फटमिह न चलनकलनादिननीनसिद्धान्तस्य प्रयोजनमिति विचौश्चिन्त्यम् ।

·स्पष्टाधिकारः। १४७ मृदुस्फुटावेव सदाऽचन्द्रा- वेवं स्फुटौ स्तच तयोरभावात् । शीघ्रोच्चकस्याष कुजादिकानां स्फटक्रियां वच्मि मृद्रुताभ्याम् ॥ २४५ ॥ खमन्द फलसंस्कारान्मध्यमः स्थान्दुस्फुटः । खशीघ्रफलसंस्कारात् स्यात् सकृत् स स्फुटग्रहः॥२४६॥ मध्ये शीघ्रफलस्याध मान्दमर्धपालं तथा। मध्यग्रहे मान्द फलं सकलं शीघ्रमेव च ॥ २४७ ॥ इत्यं सौरक्रमप्रामाण्यतः स्पष्ट क्रियोदिता। तत्फलइयमेवाहुः पूर्ण मार्षविरोधिनः ॥ २४८॥ अत्रापि चेन्मान्दवदन्त्यशोध- केन्द्रस्य दोा क्रियते स्फुटाऽस्याः । चापं तु यत् स्वीयपदोद्भवं त- चलोच्चयुक्त स्फुटखेचरो वा ॥ २४६ ॥ असशत् साधितं मान्दं फलमेवं स्फुटार्कतः । स्पष्ट सूर्ये विलोमेन संस्कतं मध्यमो भवेत् ॥ २५० ॥ इत्थं सौरोचितं प्रोक्तं सकहोः फलमेव चेत् । खोयं केवलमत्र स्फुटं वाम स मध्यमः ॥ २५१ ॥ अथोपपत्तिं टणु मध्यमख- कक्षास्थितव्यासदले त्रिभज्या। ।

·१८८ सिद्धान्ततत्वविवेके- अङ्गया तदत मदुशीघहत्त- व्यासार्धक खात्यफलज्य के ह ॥ २५२ ॥ यथा भगोलोऽस्ति कदम्बमध्याह भमण्डल खाङ्कलवैः कुकेन्द्रात् । নাহ্মাদ্যমীলীৰণি নষ্ট ৰূৱা: ख-गामिनां तत्समस्त्रतः स्युः ॥ १५३ ॥ परंतु यत् मास्चमणात् खगस्य केन्द्रस्य भुक्त्या ममतीह विम्बम् । तद्वत्तकेन्द्र क्षितिगर्भगं नी किन्वन्तरेऽतोऽन्त्यफलज्यकाग्रे॥ २४ ॥ भूकेन्द्रमाद्यं च ततो द्वितीयं केन्द्रं भवेत् वान्त्याफलज्य काग्रे। ताज्यां विधेये त्रिमजीवयैव मध्यखकक्षाप्रतिमण्डलाख्य ॥ २५५ ॥ क्रमादथाद्याजु तद्धितीय- 'स्टक्खूत्रमूवं कृतमुञ्चसंचम् । तथैव यच्चाधरदेशयात नीचाभिधं सूत्रमिलासुकेन्द्रात् ॥ २५६ ॥ यदोश्चतचं प्रतिमगडलेऽस्ति तत्र अशोचं परिकल्पनीयम् ।

·स्पष्टाधिकारः। १८९ तथैव नौचं किल नीचसूत्र वकक्षिकायामपि तद्वदेव ॥ २५७॥ उक्तं हि संन्नाहितयं कुगर्भाह- दूरस्थितत्वानिकटस्थितत्वात् । वदत्तयोः केन्द्रगते (१)ऽथ तिर्यग्- गते च सूत्रे मुधिया विधेये ॥ २५८ ॥ तयोर्यदृध्वाधरमन्तराल सर्वत्र तत् खान्त्य फलज्यकाख्यम् नौच्चीच्चसूत्राञ्च समान्तरेण तत्तयोरन्तरगं च सूत्रम् ॥ २८ ॥ अवधिरखान्त्यफलज्यकाख्यं सर्वत्र तच्चापि विदाऽववीध्यम् । अहत्य विम्ब प्रतिमण्डलेंडस्ति तन्मण्डलं च ममतौन्द्रकाष्ठाम् ।। २६० ॥ केन्द्रस्य भुत्यैकदिनेऽथ तेन विश्वनमः खप्रतिमण्डलात् स्यात् । यत्रष्टकाले भ्रमणाच विम्ब भवेच्च तत्स्मृक् क्षितिगर्भतः स्यात् ॥ २६१ ॥ विशेष शरणः । (१) अत्र सन्धिः प्रामादिकः । २४

·सिद्धान्ततत्वविवेक-
सूर्य भचक्ने किल यत्र तत्र
मेषादितः स्पष्टखगः फलार्थम्।
प्रकल्पितः पूर्वमतीन्द्रिय-
स्तत्साधनार्थं च वदामि युक्तिम् ॥ २६२॥
उच्चादिलोमं खलु तुङ्गभाग-
में षादिरस्मात् खचरोऽनुलोमम् ।
शेयस्तदुचान्तरमत्र केन्द्र
तज्ज्या भुजंज्या खचरावधि स्यात् ॥ २६३ ।।
तिर्यक खनौचोच्चकसूत्रतच
बाहुस्तथा कोटिरिहाथ वेद्या।
अधिरा मध्य मकक्षिकास्थ-
तिर्यस्यसूत्रात् खचरावधिस्था ॥ २६४ ॥
सा कोटिजीवाल्यफलज्ययोः स्या-
द्योगान्तराज्यां मुगकर्किकेन्द्र।
तदुबाडकीयोंः कृतियोगमूल
का: कुगर्भात् खचरावधि स्यात् ॥ २६५ ॥
अधान तन्मध्यमकक्षिकायां
तत्कोटिसूर्य किल यत्र तत्र ।
मध्यो ग्रहो यत्र च कर्णसूत्र
तत्र स्फुउस्तत्र फलं सदन्तः ॥ २६६ ॥

·स्पष्टाधिकारः । तत्साधनं च ग्रहविम्बकेन्द्रा- दधोमुखे ते शु तिकोटिसूत्रे । कुगर्भतिर्यग्गतसूत्रगा स्यात् केन्द्रस्य दोज्यव भुजस्तदन्तः ॥ २६७ ॥ विम्बात् तथैवान्त्यफलज्यकाख्य थु तावपि खोयफलाय जालम् । तत्कर्णसूत्रे च भुजज्यका दो- तथा स्वविम्बाल्लघुकर्ण सूचे ॥२८॥ अधोमुखे मध्यमखटविम्वा- तरखरूपान्त्यफलज्यकाखये। का स्वात् फलज्येत्यनुपाततः ज्यादााप्रकारोऽयमिहोपपन्नः ॥ २६ ॥ मध्य ग्रह मध्यमकक्षिकास्थं केन्द्र प्रकल्प्यानत्था फलज्यया था। नीचाच्चत्तं कुरु मध्यमस्टक कुगर्भतस्तदृतिगं च सूत्रम् ॥ २७० ॥ ऊर्ध्वाधर लग्नं च तद्यत्र मवेत् तदुच्चम् । नीचं तथाऽधखितपालिलग्न तिर्थक्खसूत्रं च तयोश्च मध्ये ॥ २७१ ।। तदृतिगोर्ध्वपालो

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके-
नीचोच्चत्तप्रतिहत्तयोगे
विम्ब वरीवर्ति सदैव यस्मात् ।
नीचोच्चमध्ये परिधौ तु भांशा-
कित खविम्बावधि तुङ्गदेशात् ॥ २७२ ॥
केन्द्रांशकाः स्वप्रतितजाता
एवाथ तज्जे भुजकोटिजीवे ।
नीचोच्चसंज्ञात् परिधिप्रमाणात्
ते एव दो:कोटिफलाह्वये स्तः ॥ २७३ ॥
क्रमात् तदूधिरसूचतस्तु
तिर्यक स्थसूचाच्च तथा कुमध्ये ।
तिर्यस्थ सूत्रं भवतीह तस्मा-
नीचोच्चतिर्यग्गतसूत्रकं हि ॥ २७४ ॥
समान्तरस्थं विभजीवया स्या-
दतोऽत्र केन्द्र मृगकसिंगे।
विज्या तटूवाधरसंस्थितत्वात्
चिभज्यकाकोटिफलाह्वयोश्च ॥ २७५॥
योगान्तराभ्यां भवतीह कोटि
कुमध्यतिर्यकस्थितखन्नतञ्च ।
बाजस्तथा दोःफलमेव ताभ्यां
कर्ण; स एवास्ति कुविम्बमध्ये ॥ २७६ ॥

·स्पष्टाधिकारः। मध्याख्यकक्षागतमध्यखेटा- द्यावत् कुकेन्द्रं श्रवणविभज्या । कोटिस्तथा कोटिगुणो भुजज्या बाजस्विदं जात्यमधोमुखं स्यात् ॥ २७७ ॥ तयोर्वगं खान्त्यकालज्यकैव का: स्खबिस्वावधि मध्य खेटात् । कोटितथा कोटिफलं च बाहु तहो:फलं चेति सजाति जात्यम् ॥ २७८८ ।। त्रिज्याकणे दो जज्या तदा का खान्त्यज्याख्योर्वश्रुतौ दो-फलं खात् । यहा मध्याभांशहत्ते तु दोज्या का स्यान्नीचोचाभिधे लब्धतुल्यम् ॥ २७८ ॥ यावत् खविम्ब श्रवणी द्वितीय- प्रकारजैत्र क्षितिगर्भतः स्यात् । कोटिस्तयोर्दी:फलमेव मध्ये बाहुस्तथा खीयफलार्थमन्यत् ।। २८० ॥ तत्कर्णकोटयुमवस्त्रयोः स्थान- मध्ये पलं मध्यमकक्षिकायाम् । तत् तु त्रिभज्याश्रवणे कुमध्या- दृतः फलं स्याच्छवणानुपातात् ॥ २८१॥ २४॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके-
चेहोःफलं खथव भुजोऽस्ति
तदा त्रिभज्याश्रवणे कथं स्यात् ।
जाता फलज्याऽथ च तत्वरूप-
इयं विदं दोःफलभेदजातम् ॥ २८२ ॥
त्रिज्याकी शुणहरौ त्यक्त्वा यच्छषकं विह।
अस्ति तद्दोःफलं तेन त्रिज्याघ्नं कर्ण हच्च तत् ॥ २८३ ।।
कर्णानुपातात फलिताज्जातं दो फलमेव हि ।
फलज्या स्यात् परिध्यन्त्यफलज्याच्या प्रकारतः ॥२८४॥
जातद्विधा दोःफलतः फलज्यां
विधोपपन्नां कथयन्ति सन्तः ।
एवं यथोक्लात् परिधेस्तथाऽन्त्य-
फलज्यकायास्त्रिगुणों गुणोऽस्ति ॥ २८५ ॥
कर्णी हरस्तत्फलितानुपातात्
रफटौछताभ्यां च सदैव ताभ्याम् ।
संसाधितं दो फलमेंव सूक्ष्मा
प्रत्यक्षतः सैव फलज्यका स्यात् ॥ २८६ ॥
कर्यानुपातात् परिधेः स्फुटत्वं
विनैव तज्जे मृटुदोःफलाख्ये।
कणीनुपातो न कृतः खयोग्यो-
ऽप्यल्पान्सराङ्गीकरणात् सुखार्थम् ॥ २८७॥

·स्पष्टाधिकारः। दूतीरितं तन्न हि युक्तियुक्त सदुक्तयुक्त्या परिवाधितत्वात् । अहो कथं ते रचयन्ति शास्त्रं वार्षाशयाबोधवशात् तदुतया ॥ २८८ ॥ कर्णानुपातात् परिधेः स्फुटत्वं त्यत्वा परे(१) व्यत्ययतोऽनुपातात् । सत्स्पष्टताङ्गीकरणादबोधान्- मिथ्याऽऽद्यतुल्यं फलमामनन्ति ॥ २८॥ श्रीब्रह्मगुप्तप्रमुखा न तत् सत् सोलयुक्त्या गणितज्ञ यस्मात् । कोंग्रसिद्ध मृदुष्टत्तकेन्द्र कांग्रगं विम्ब मिदं कथं स्यात् ॥ २६० ॥ के चित् तु दो-(२)न्त्यिफलज्यकाख्य- विशेषशरणः । (१) परेऽन्ये श्रीब्रह्मगुप्तादयः कर्णानुपातात् परिधिस्पष्टता त्यक्त्वा विहाय यथा- यदि कर्णाग्रेऽयं परिधिस्तदा त्रिज्याने क -इति त्यक्त्वेत्यर्थः । अवोधात् बोधमप्राप्यैव तत्स्पष्टताङ्गीकरणात् विलोमाद- नुपावात् मिथ्याऽऽद्यतुल्यं फलमामनान्त यञ्च भास्करी- यगोलाध्याये "कर्णः कृतो नेति च " इत्यस्य वासनाभाष्येऽस्ति । यतस्ते कर्णाग्रे परिधिमानीतवन्तः । तदा तु वत्कर्णाने नीचोचवत्तकेन्द्र सति तत्कांग्रगं ग्रहविन्दं कथं भवेदतस्तदसदिनि । (२) दोया मन्दकोन्द्रज्या वियागा, सा यदि कांत ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- कर्णास्तथोनालिगुणाग्रगास्ते। कत्वाऽथ मन्द श्रवणानगीस्तान् यहो:फालं श्रुत्यनुपातजं तत् ॥ २६१ ॥ श्रा(१)द्योदितं दो फलमेव नाशे कतें समत्वागुणहारयोः स्यात् । इत्वं हि धृष्टाः प्रवदन्ति तुच्छं. मतं तदीयं प्रतिभाति यस्मात् ॥ २६२ ॥ कर्णाग्रदोयान्त्यफलज्यकाख्य- हतौ तु हारस्त्रि-(२)गुणो गृहीतः। नो मन्दकर्णो सदुदीःफलार्थ- मित्युक्तायुक्त्यैव हि तन्निरासः ॥ २६३ ॥ कर्यानुपातादिह दोयंकाया अपि स्फुटत्वं परिकल्प्य चैवम् । यहो:फलं तत्समसूझारूप- फलज्यकायामिह में क्षतिन ॥ २६४ ॥ विशेषशरणः । कियते तदाऽधिकाऽर्थतो भूकेन्द्रात् कक्षावृत्तीयमध्यग्रहोपरिगतं सूत्र प्रति- वृत्ते यत्र लगति तस्मादुचावधिचापम् । (1) कर्ण त्रिज्ययोर्गुणहरयोस्तुल्यत्वानाशाविति । (२) मन्द कर्णसमकणे कर्णानीया केन्द्रज्या तदा स्पष्टान्त्यफल. ध्यासमणे कति जातं दो:फलमत्र त्रिज्याग्रहण मयुक्तमित्ति ।

·१९
:
स्पष्टाधिकार
फलज्या मध्यखेटोत्या वच्मकर्णानुपातमा ।
स्पष्ट केन्द्रोसवेनैव दोफलेन समा सदा ॥ २५ ॥
इत्यं भङ्गया क्षेत्ररीत्या यथा नि:संशयं तथा।
बदाम्यहं नृणां तुच्यै संशयग्रस्त देहिनाम् ॥ २९ ॥
कल्यं कुकेन्द्रविम्बान्तः श्रवणो मध्य सूत्रकम् ।
मध्यकनास्थितान्मध्यग्रहविनायथा भवेत् ॥ २६७॥
कोटिसूत्र तथा तत्स्यस्पष्टचिह्नादपीह तत् ।
कोटिसूत्रं तयोस्तिर्यक् समानं चान्तरं सदा ॥ २६८॥
मध्योत्वकोटिसूत्रस्खं विम्ब स्यात् प्रतिहत्तगम् ।
उच्चादिम्बावधि खोयं मध्यम केन्द्रमस्ति च ॥ २६६ ॥
स्पष्टोत्व कोटिसूत्रस्थं प्रतिमण्डल देशगम् ।
उच्चात् स्पष्टं भवेत् केन्द्रं तत्र मध्याख्यसूचतः ॥३०॥
तत्कोटिहयसम्बन्धात् कोणौ यो विषमौ च तौ।
एकरूपौ तयोर्जात्ये तुल्ये तुल्यथुतेर्वशात् ॥ ३०१ ॥
इत्य शिल्पज्ञ बुद्देमां वासनां घटना तत्त्वतः ।
विम्वादन्त्य फलज्याग्रतुल्यक गौ तु दोर्यका ॥३०२ ॥
मध्यखेटजचिह्नाद्या कता मध्याख्यसूत्रगा।
भुजः खौयफलज्या स्यान्मध्यकचाहतौ तथा ॥ ३०३ ॥
तत्तगस्पष्टचिह्नान्मध्यत्वेनाहतादपि ।
उक्तवद्दोःफलं कल्प्यं भिन्नं नौचोचवृत्ततः ॥ ३०४ ॥

·PNAXMIRENT Aline सिद्धान्ततत्त्वविवेक- प्रतिहत्तस्थतत्स्वष्टकोटिसूत्रावधिस्थिते। कर्ण स्वान्त्य फलजाग्रे बाडः ब्यान्मध्यसूत्रतः ॥ ३०५॥ दोःफलं स्पष्ट केन्द्रोत्यं तुल्यं पूर्वफलज्यया । समत्वाज्जात्ययोरित्वं चोपपन्नमयंशयम् ॥ ३०६ ॥ ज्ञाताच काँदनुपातजातं स्फुटत्वमेकं फलसंस्कृताहा। जातग्रहात् केन्द्रजदोपकाया: स्फुटत्वमन्यहविधं तदित्यम् ॥ ३०॥ अज्ञातकर्णे फलसंस्कतीत्य- स्फुटखकेन्द्रीनवदोःफलं स्यात् । सकत्फलज्यैव परं त्वसाध्या पूर्व तदज्ञानवशाच साऽत्र ॥ ३०८॥ अतोऽत्र मध्यग्रहमेव पूर्व प्रकल्प्य खेटं फल संस्कतं तम् । तदुद्भवप्रस्फुट केन्द्रदोा- द्वारोहवं दो फलचापमस्मात् ॥ ३६॥ सुसंस्कृतात खेचरतो यथोक्त्या मुहुः कृतं दोःफलचापमेव । यथोक्तवत् सूझफलं समं यत् सत्कृतेन श्रवणोङ्गवेन ॥ ३१० ॥ - ·पूर्व स्पष्टाधिकारः। एवं तु युग्मौजपदस्फुटत्व- द्वारा स्फुटत्वं परिधेस्तु कत्वा । तत्साधितं दो फलमुक्तरीत्या फलज्य का स्यात् सकदेव चात्र ॥ ३११ ॥ यहा कर्णव्यासखण्डेन वृत्तं कक्षाटतं खेटज भूमिगर्भात् । पूर्व (१)यत् स्यान्मध्यखेटस्य चिह्न तत्स्टक् चोवं भूमिकेन्द्राञ्च सत्रम् ॥ ३१२ ॥ कक्षाहत्ते यत्र लग्नं च तत्र मध्यः खेटः कर्णसूत्र स्फुटः स्यात् । विम्वस्थाने तहतौ चक्रलिना भांशाधान व्यासखण्ड त्रिभज्या ॥ ३१३॥ अत्रापि तुङ्गात किल तुङ्गमार्ग- मेषादिरममात् खचरः स्फुटः स्यात् । विम्बावधिस्थः स्फुटमध्यमान्तः विशेषशरणः । मध्यग्रहस्य चिह्नं यत् तत्पृक् तद्विन्दुगतं भूकेन्द्रात् सूत्रमूर्ध्वं (वर्धित) सत् कर्णव्यासाधकृतकक्षावृत्ते यत्र लग्नं तत्र तद्वृत्वे मध्यग्रहः, कर्णसूत्र. संसक्तः स्पष्टो ग्रहस्तस्मात् फलान्तरित इति ।

·ARMI NOKIANAPITAHRAMAlanethesiaidesi GAVARAMATA सिद्धान्ततत्त्वविवेक AMRATAPAN फलं तु तज्ज्योअवसूत्रक(१) यत् ॥ ३१४ ॥ तद्दोःफलाख्यं श्रवण प्रमाणात् सिद्धिं न तच विगुणानुपातात् । कर्णानुपातत्रिगुणोत्यत्ते या ज्याऽथ तच्चापमितं फलं स्यात् ॥ ३१५ ॥ एवं च तन्मध्यमकक्षिकाख्य- द्वारा खकक्षावृति यदत्र। तक्रान्तिवृत्तोड़वमेव वेद्यं शून्ये शरे गोलविदा सुमूमम् ॥ ३१६ ॥ मध्यादने स्फुट तत् स्याधनं पृष्ठ कटगां त्वतः। प्रत्यक प्राक् तङ्गषट्कस्थे तुङ्गादिम्बे भवेत् क्रमात् ॥ मान्दं फलं केवलमस्ति यस्य तहासना प्रोतविदा सदोह्या। फलक्ष्यं यस्य मतेऽथ शैध्य वृत्तस्य केन्द्रं किल तन्मते तु ॥ ३१८॥ विशेषशरण: । (१) तज्ज्योवसूत्रक तत्कर्णवृत्तीयफलचापस्य ज्यासूत्रं तर दो:फलं श्रवणात् कर्णतुल्यत्रिज्यामानात् । अतः त्रि. भुफ क त्रि, पाय, ज्याके ज्याफ Swata Nagar स्पप - ज्याके मां का मां Sunia = भुफ, एतचापमितं फलचापमुभयवेति ।

·स्पष्टाधिकारः। सदैव मान्दप्रतिमण्डलस्यं तत्तपालौ खगविम्वकेन्द्रम् । জুম্নয়াদিতি সনিভল্যদি तत्र स्फटस्थानयनं किलैवम् ॥ ३१६ ।। सुसंस्कृतो मन्दफलेन मध्यो मन्दस्फुटः खाशकलेन सोऽपि । सुसंस्कृतः स्पष्टखगः सकृत् स्या. दित्यं स्वती गोलविदो वदन्ति ॥ ३२० फलाधीश्यां पालाभ्यां च संस्कारात् स्फुटता भवेत् । लहासना गोलभेदैरार्षतत्वविदां स्फटा ॥ ३२१ वेद एव रवितन्त्र मधास्य वासनाकथनमल्यधियां हि दोष एक न गुणो रवियोक्तं सेन युक्तियुतमेव माहाम् । ३२९ ।। रेखाखरूपादितानि यानि वृत्तानि यहॉलमानि साश्च । बदामि गोलान् फलसेतुभूतान् मूनि दृढाकाशभवान् विरूपान्॥ ३२३ ॥ उच्चनीचाभिधौ कौँ विम्वार्धन युशोनितौ । परोशमरनीचाग्यौ भोयौ गोलविदाउन तौ ३२४ ॥

·य T सिद्धान्ततस्वविवेक- परोच्चमान्दश्रवणान्तरण कुगर्भत: स्यात् घरमोच्चगोलः । तथैव मान्दात् परनीचकाटु- व्यासार्धतः स्यात् परनीचगोलः ॥ ३२५ ॥ भरनीचाख्यगोलाधः परोच्चाट्गोलतो बहिः । नैवाविम्बसंचारस्तयोर्मध्ये तु सोऽस्ति हि ॥ ३२६ ।। परोच्चकर्णी रविमान्दजान्ल्य- फलज्यघोनः खलु पृष्ठक गाः । स चाबविम्बीयगोख कस्य व्यासोनितोदरसंज्ञकशीः ।। ३३७॥ तत्कण विस्तारदलेन सिद्धौ पृष्ठोदराख्यौ(२) किल यश्य गोलो स च प्रसिद्धः प्रतिमण्डलाख्यो गोलोऽथ पृष्ठोदरगोलमध्ये ॥ ३२८॥ स्यात् तस्य पिण्डो रविविम्बगोल- व्यासोनिमतोऽत्यत्र च विम्बगोलः । विशेषवरणः। (१) भूकेन्द्रादन्त्यफलज्यान्तरे केन्द्र मत्वा पृष्ठकर्णव्यासान यो गोलः स पृष्ठाख्यः । तत्केन्द्रादेव रविविम्बव्यासोनपृष्ठक न उदरकर्ण- 1. संत्रकन या गोलः स उदारसंबकः । अनधोरन्तरं रविविश्वव्यासः ।

·स्पष्टाधिकारः। स्थिरी रवेस्तत्प्रतिहत्त(१)पृष्ठ- गोले तु ये स्तः खलु पृष्ठकेन्द्र॥ ३२६ ॥ मिथच षड्भान्तरिते ततो यत् खास्तु वृत्तं प्रतिमण्डलं स्यात् । पृष्ठे तथैवोदरगोलके त- न्मध्ये तु यत् तत् प्रतिमण्डलाख्यम् ॥ ३३० ! वदन्ति मुख्य रविकेन्द्रयोगा- न्मध्याख्यकक्षाप्रनितं बुधेन्द्राः । नीचोञ्चगव्यासभवं हि रेखा-- त्मकं तु यदयासदल(२) निभज्या ॥ ३३१ ।। खोवस्थिताकाशकदम्बकाव्या- मध्यमान्दात्य फलांशकै स्तु । सुगन्धदेशौ भवतः प्रसिद्ध ययोनिब सरलं च सूत्रम् ॥ ३३२ ॥ यथा कदम्बइयबद्धसूत्रात् सर्वत्र मान्दाल्यकालज्य या स्यात् । समान्तरस्यं त्वथ पृष्ट केन्द्र सुगन्ध देशदयगे तथाऽऽयम् ॥ ३३३ ॥ विशेषशरणः । (१) अत्र 'पृथगोले' इत्यत्र गोलपृष्ठे इतिः पाठः साधुः (२) नीचोचगरेखाको यो व्यासस्वदलं विमध्यति ।।

·सिद्धान्ततस्वविवेक परोच्चमान्दश्रवणान्तरण कुगर्भत: स्यात् परमोच्चगोलः। तथैव मान्दात् परनीचकाह- व्यासार्धतः स्यात् परनीचगोलः ॥ ३२५॥ भरनीचाख्यगोलाधः परोक्षाद्गोलतो बहिः । नैवाकविम्ब संचारस्तयोर्मध्ये तु सोऽस्ति हि ॥ ३२६ ॥ मरोच्चको रविमान्दजान्य- फालज्ययोनः खलु पृष्ठका: । स चार्कविम्बीयमुगोलकस व्यासोनितम्बोदर संजयः ॥ १३७॥ तकर्णविस्तारदलेन सिद्धौ पृष्ठोदराख्यौ(२) किल यस्य गोलो। स च प्रसिद्धः प्रतिमण्डलायो गोलोऽथ पृष्ठोदरगोलमध्ये ॥ ३२८ ॥ स्यात् तस्य पिण्डो रविविम्बगोल- व्यासोनिमतोऽस्त्यत्र च विश्व गोलः । নিমীপৱংকা:। (१) भूकेन्द्रादन्त्यफलज्यान्तरे केन्द्रं मत्वा पृष्ठकर्णव्यासाधैन यो गोलः स पृष्ठाख्यः । तत्केन्द्रादेव रविविम्बव्यासोनपृष्ठकर्णेन उदरकर्ण- 1. संजकन यश्च गोलः स उदरसंज्ञकः । अनघोरन्तरं रविविम्यासः ।

·स्पष्टाधिकार स्थिरी रवेस्तत्प्रतिशत(१)पृष्ठ- गोले तु वे स्तः खलु टष्ट केन्द्र ॥ ३.२६ ॥ मिथश्च घड्भान्तरिते ततो यत् खास्तु वृत्तं प्रतिमण्डलं स्यात् । पृष्ठे तथैवोदरगोलके त- मध्ये तु यत् तत् प्रतिमण्डलाख्यम् ॥ ३३० । वदन्ति मुख्यं रविकेन्द्रयोगा- न्मध्याख्य कक्षाप्रमितं बुधेन्ट्राः । नीचोञ्चगव्यासमवं हि रेखा- हमकं तु ययासदले(२) त्रिभज्या ॥ ३३१ ॥ खोवस्थिताकाशकदम्बकाध्या- मध्यमन्दिान्य फलशको स्तु । सुगन्धदेशौ भवतः प्रसिद्धी ययोनिबटुं सरलं च सूत्रम् ॥ ३३२ ।। মুখ জন্মগ্রন্থগুলুি सर्वत्र मान्दायकलच्या या वयात् । समान्तरक्यं लथ पृष्ट केन्द्र सुगन्धदेशइयो तथाऽऽयम् ॥ ३३३ ॥ विशेषशरणः । (१) अब • पृष्ठगोले' इत्यत्र गोलपृछे हतिः पाठः साधुः (२) नीचोचगरेखारूको मो व्यासस्तहलं निभायेति ।

·. सिद्धान्ततत्त्वविवेक गोलयलोऽस्ति प्रतिमण्डलस्य तच्यासखण्डे (१) प्रतिवृत्तकेन्द्रम् । कुगर्भतथान्यफलज्यका सदा सुगन्धयबधसूचे ॥ ३३४ ॥ ক্ষমাপ্পী- छलांशगत्या चलतीह तहत् । परोचगोलोऽपि चलत्यजख- मैया खशत्तयैव निजोञ्चभुवया ॥ सुगन्धअस्थैर्यवशात् तथाऽय- ক্লা লী িসনিয়মাল। इनोत्यया मध्यमकेन्ट भुक्त्या तडोलमग्नाकजविबगोलः ॥ ३३६ ॥ লক্ষ্ম সুমিছুদলীল- वमात् तथैवात्र तथैव गत्या । एवं हि यत्र चमणाच विम्ब कुगर्भकखत्रवशाच ॥ ३३७ ॥ रुफुटग्रहो मेषमुखात् स तत्र खाथैः फलार्थ परिकलितो कि। विशेषशरण (1) तिच्यासारथले इत्यर्थः ।

·Cateca स्पष्टाधिकारः। सूत्ती परीच्चप्रतिहत्तगोलो कक्षामिषः कल्पित एव गोलः ॥ ३३८८ ।। भयो भवेद्यः प्रतिवृतदेशी दूरे भुवस्तस्य तोच संजा। नीचं तथाऽऽसन्नतरस्तदुच्चाट्- व्यस्तं तदंशेरजवलामत्र ॥ ३३६ ॥ भरोच्चगोलमध्यस्थ प्रतिस्तस्य गोलकः । तथा तहोलमध्येऽपि रविविस्वस्य गोलकः ॥ ३४ ॥ স্থা না থামি স্থা यस्या स्फटस्यैव सुयक्तिमत्र । ঘৰ সলীম্প্রী दूर्ध्वं परोच्चाम्बरगोलपिण्डः ॥ ३४१॥ विश्वस्य संचारवशात् स एव कक्षाख्यगोलोऽस्ति सहसरामः । व्यासच(१) तत्पिण्डसमोऽरित यस्य नीचोचष्टत्तस्य परस्य गोलः ॥ ३४२ ॥ तटुगोलकेन्द्रं क्षितिगतच KESA दी BaalKARNE विशेष शरण: (१) परोञ्चपरनीचगोलयोरेन्तरं द्विगुणितान्त्यफलज्यार विनिम्ब- ध्यासयोगमितम् । तत्तुल्यपिण्डसमो व्यासः परनीचोच्चवृत्तस्येति - ·Kamania सिद्धान्तवत्वविवेक- मध्यस्थकक्षाश्रवणान्तरे(१) स्यात् । तत्पष्ट केन्द्र तु कदम्बकाभ्यां (२) स्वोर्धस्थिताकाशगतेकपार्वे ॥ ३४३ ॥ मध्यास्य कर्णान्तरितखगन्ध- प्रदेशसक्त भवतस्तथाऽयम् । नीचोच्चगोलोऽस्ति हि गन्धयुग्म- सूत्रं कदम्बयसूत्रत ॥ ३४४।। सर्वत्र मध्यश्रवणान्तरेण समान्तरस्थं किल तच्च सिद्धम् । यथा कदम्बद्दयतो भगोल: परेराचगालाऽपि चलस्तथैव ॥ ३४५। गन्धद्वयस्थैर्यवशाच्च गोलो नोचोच्चसंजः परदिकचलः स्यात् । विशेषशरणः । (१) त्रिज्यातुल्यान्तरे इति । (९) परनीचोच्चगोलस्य पृष्ठकेन्द्रे तु भूकेन्द्रात् कक्षास्थमध्यम- हगत सूत्रोपरि लम्वरूपा तद्विन्दपरिमध्यस्थकक्षावृत्तस्य या स्पर्शरेखा तस्यां रेखाथामवोभयपाचे मध्य ग्रहात् परनीचोबगोलव्यासान्तिरे स्वय- न्धाहये । अस्याः स्पर्शरेखायाः कदम्बरेखायाश्चान्तरं मध्याख्यकक्षा- श्रवणतुल्यमेव, द्वयोः समानान्तरत्वात् । उक्तस्पर्शरेखा च कदम्बोभयपा- इर्वतो पस्मिन् नभोमागे ग्रहस्तस्मिन्नेव पार्षे इति सर्व विशदम् ।

·स्पष्टाधिकारः (१) तस्याश्रयस्याश्रय उचगत्या प्राच्यां चलोऽतश्चलमुच्चमुक्तम् ॥ ३४६ ॥ नीचोच्चसंज्ञोऽस्ति यदन्तरस्थ: स स्वाश्रयान्तश्चलतीह चैन्याम् । कदम्बकाम्यां निजकेन्द्रगत्या खान्तर्गतं तं परिधि गृहीत्वा ॥ ३४७॥ स्वयं तु नीचोच्चकत्तगोल: केन्द्रस्य गत्यैव हि पश्चिमायाम् । (२) चलोऽस्ति गन्धादिह तं गृहीत्वा खान्तर्गत खेचरविम्बगोलम् ॥ ३४८ ॥ गन्धाद परिध्य(३)ङ्गिल यान्तरेऽस्य पृष्ठे रवेरस्ति हि विम्बगोलः । स्थिरस्तदाकाशनिमग्न एव नौचोचगोलभ्वमशानमोऽस्य ॥ ३४८ ॥ (४)तद्गोलवृत्तार्धदलेन गन्धाद- विशेषशरणः। (१) तस्य नीचोक्षवृत्तस्याश्रयरूपस्य मध्यग्रहस्याश्रयरूपं प्रतिवृत्तम् (२) 'चलः स्वगन्धादिति' पाठ: साधुः । (३) नवत्यंशान्तरे इति । ( ४ ) तत्परिधिचतुर्थभागेन तत्तुल्यनवत्यंशचापेन गन्धात् स्वगन्धाद विम्वाश्रयात् बिम्बमाश्रयं मवेति 'यबलोपे पञ्चमी' विम्बोपरगतमिति ।

·२०८ सिद्धान्ततत्त्वविवेक- मतिमण्डलाद्व्याकागोलखरूपम् । A उदरगों. HERRA उचगा. पू. गो. वत्तम परोबगो. नीचोचवृत्तपरिधेर्वा रव्या काश गोलखरूपम्।। क.

·स्पष्टाधिकारः। विम्बाश्रयाद्यदभवतीह वृत्तम् । नीचोचतं परिधि वदन्ति नीचोच्चदेशाविह पूर्ववत् स्तः ॥ ३५.० ।। नीचोच्चत्तात् परिकल्यनेयं कृत्वा समत्वात् प्रतिवृत्तभङ्गया। इत्यं प्रदृष्टो भतौ हि यत्र कुगर्भक सूत्रवशात् स्फुटः सः ॥ ३५१ ॥ पत्रावञ्चन्द्र फालोपपत्ति- जैयाऽथ तद्दञ्च कुजादिकानाम् । (१)सदुद्रुतार्धादिफलप्रसिौ तदर्धगोलाद्यमपौह बोध्यम् ॥ ३५२ ॥ नमन्नथो मध्यमकक्षिकायां मध्यो ग्रहः संजनयत्यभौष्टम् । मृदुस्फुटाख्यं (२) रविरत्र(३) विम्ब- विशेषशरणः । (१) मन्दशोधफलार्धे सूर्यसिद्धान्ते कुजादिग्रहार्य संस्कृते तदुप- पत्यर्थमपि तदर्धगोलकल्पना बुद्धिमद्भिर्बोध्या न तत्र कश्चिविशेष इत्यत्र अन्यकर्तस्तद्विषये उपेक्षा व्यज्यते । (२) मन्दस्फुटाख्यं स्थानं संजनयत्युत्पादयति । (३) अत्रास्मिन मन्दस्पष्टस्थाने एवं चिम्बयोगात् मृदुकर्णवृत्ते भूकेन्द्रान्मन्दकर्णव्यासधिवृत्ते रविः स्पष्टः स्यादिति । २६॥ ।

·२१० सिद्धान्ततत्त्वविवेके- योगात् स्फुटः ब्यान्मृटुकर्णहत्ते ॥ ३५३ ॥ नैवं कुजादिः स मृदुस्फुटोऽत्र तच्छोम्रवृत्तस्य च केन्द्रमस्ति । विम्बं तु तवृत्तगतं तदत्र मन्दस्फुटान्मध्यमत: सुबोधम् ॥ ३५४ ॥ (१)यहच्च मान्दात् परिधेस्तु केन्द्रा- न्मध्यग्रहाद तत्परिधिस्थविम्बे । तत्कर्णत्ते हि दुस्फुटाख्य- माचार्यवर्याः प्रवदन्ति खटम् ॥ ३५५ ॥ केचित् तु मध्यः किल मध्यकक्षा- हत्तेऽव मन्दशवणोत्थत्ते। मन्दस्फुटः स्पष्टखगस्तु शोध- कर्योत्यरत्ते निजकक्षिकायाम् ॥ ३५६ ॥ तेन स्फुटस्यानयनाय शैवयं फल तु मन्दस्फुटरूपमध्यात् । विज्ञायतेऽतो स्टुकचिकैव मध्याख्यकक्षा सुधिया प्रकल्प्या ॥ ३५७॥ विशेषशरणः। (१) यदच यथा निदर्शनमिति । मध्यग्रहरूपकेन्द्रात मान्दात मन्दोच्चमात्रिीय यः परिधिस्तस्मात् तदवलम्ब्येत्यर्थः । तत्परिधिस्थे तन्मन्दनीचोचवृत्तपरिधिस्थिते विम्वे तत्कर्णगते मन्द कर्णवृत्त इति ।

·स्पष्टाधिकार: २११ तत्राशुदेज्योपरिधिश्रुतीनां जानाङ्गवेदाशुफलं सुबोधम् । परंतु ताश्च त्रिगुणोत्यत्ते नों मन्दकर्णोत्यस्तौ तु सिद्धाः ॥ ३५८ ॥ अतोऽत्र मन्दश्रवणाहतास्ता- त्रिभज्यया संविहृताः स्फुटाः स्युः । खमन्द कर्णोद्भवकक्षिकायां सदा फलस्यानयनाय येाग्या: ॥ ३५ ॥ खेनाहते परिधिनेति कु(१)भारकरीत्या स्पष्टीकताच परिधेहंदुकीतश्च । यहो: फलं भवति साऽत्र फलज्यकैव स्वष्टा ततः स्फुटभुजज्यकया यथोक्त्या ॥ ३६०॥ कृतं स्वशीघ्रान्त्यफलज्यकायाः स्पष्टीकृताया इह देा:फलं यत् । स्फुटाशकर्णादनुपाततस्त- घ्रयं फलं भाकरसं मतं स्यात् ॥ ३६१ ॥ कशाप्रभेदेन फलप्रभेदात् . विशेषशरणः । (१) को भास्करो भास्कराचार्यस्तस्योक्तिस्तयेत्यर्थः कुत्सितो भास्करः कुभास्करस्तस्योक्तिस्तयेति ।

·HMMENCETAMIND २१२ सिद्धान्ततत्त्वविवेक- खाविरोधान्निजबुद्धिमौव्यात् । दूतीरितं तन्न हि युक्तियुक्त प्रत्यक्षयुक्त्या परिवाधितत्वात् ॥ ३६२ ॥ यतेऽत्र मन्दश्रवणाग्रसंस्थो यो मन्द खठोऽस्ति तटुक्तरीत्या। यथाक्तताक्परिधेतु केन्द्र(१)- खरूपसिया स तु सुप्रसिञ्चः ॥ ३६३ ॥ कार्णाग्रगश्चेत् परिधिर्यथाक्तः कांग्रके तत्करणं त्वयुताम् । चेन्नैव तत्र कृतेऽपि मन्द- कर्णानुपाते परिधौ स्फुटी न ॥ ३६४ ॥ उक्तखधयः परिधिर्यतोऽत्र मृदुश्रुतिव्यासदलेोत्यष्टते। भांशान् विभागान् परिकल्प्य नो तद- विभागमानात् परिधेर्मितिः सा ॥ ३६५ ॥ एवं हि दोयान्त्यफलज्यकातत्- कर्णा अपि स्पष्टतरा न योग्याः । विशेषशरणः । (१) " शीघूनोचोचवृत्तस्य मध्य स्थिात ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दै ततः"। इत्यादिभास्कक्तस्यात् ।

·स्पष्टाधिकारः। य(१)इत्तगं तइतिभांशमाना- द्योग्यं परिध्यादि न चान्यमानात् ॥ ३६६ ।। किं चाथ मन्दश्रवणोत्यसत्ते भांशा अपि स्पष्टतराः कृताये। चेत् तदशात् त्वं वदसि स्फुटत्वं पूर्वोदितं तर्हि विभिन्नजात्या ॥ ३६७ ॥ खदीःफलार्थ त्वनुपात उताः खभांशकैस्त्रिज्यकया कथं सः । युक्तः स्फुटात् तत्परिधेः स्फुटान्त्य- फलज्यकातः स्फुटदोयंकातः ॥ ३६८ । खेनेति पद्यानिजभास्करोल्या किं चाथ पूर्व परिधिः स्फुटो यः । विशेषशरणः । (१) परिध्यादि मन्द पारिध्यन्त्यफलत्यादि यद्वृत्तगं यवृत्तीय तदुत्तमांशमानायोग्यमन्यमानानेव्यधीत् वियानुरूपकणे भास्करादिभिः परिव्यादयः पठितास्तत्र भांशैस्त्रिज्या तदा पठित परिध्यशैः किमिनि जात भुजफलम् । किन्तु यदेष्टः कर्णस्त्रिज्याधिको न्यूनो वा स्यात् तदोक्तानु- पातो जात्या कथं सम्यगित्यादिभिर्भट्टो मृदुभुफलसमां फलज्यां स्वीकु. वन्तं भास्करं व्यर्थ सेव खण्डयति । वास्तवमन्दकर्ण-तदनीय- मन्दपरिध्यादिभिर्यद्भुजफलं ततः कर्णानुपाततो या फलज्या सा पठित- परिधिजात मुटुभुजफलसमेति भास्करोक्त-ग्रहगणितस्य चन्द्रग्रहणाधिका रस्थस्फुटमन्द कर्णसाधनतः स्फुटम् ।

·सिद्धान्ततत्वविवेक- तद्रीतितो नात्यफलज्यकाऽत्र स्फुटति मौक्याटुदितं न सत् तत् ॥ ३६८ ॥ यदृगुणो हि परिधिः परिधिश्चत् तद्गुणा गणक विस्वतिरेव । विस्टतिर्भवति वासनयाऽयं तद्विदां हि नियमोऽस्ति सुयुक्तः ॥ ३७० !! खमन्दकोशववृत्तभांश- प्रमाणतच क्रियते पुरोताम् । नीचोचवत्(१) खामवफलस्फुटत्वे यथोतमेवेत्यविशेष एव ॥ ३१॥ संसाधने शीघ्रफलस्य कक्षा- भेदेऽप्यतो गौरवत(२)स्तदुक्तम् । बत्र तन्नादरणीयमावैः स्वाषांविरुद्धैः फलतस्त्वमेदात् ॥ ३७॥ विशेषशरणः । (१) उक्तनियमतः स्वान्त्यफलले कृतेऽपि नीचोचवायोक्त यथा नीचोचयोर्न कश्चिविशेषस्त थैवात्राप्यविशेष एव । (२) कक्षाभेदेऽपि शीघ्रकर्णवशत: कक्षाया भिन्नत्वेऽपि शोधूफ- लस्य साधनेऽतो गौरवत एतस्मात् सूर्यसिद्धान्तोक्तशीघूफलादिसाधनतो गौरवतो गौरवं स्वीकृत्य तदुक्तं यत् तनादरणीयमिति ।

·स्पष्टाधिकारः। (१)मिथ्याशयं भास्करसत्कृतेश्च यः खानुकूलं विटणोति तन्ले । স্বাঝখানি: स्वयं परं नाशयतीह तं च ॥ ३७३ ॥ इत्यं सिद्धाः स्फुटाः किं ते भत्ते वा विमण्डले । संशयग्रस्तविदुषां निणयं तं वदाम्यहम् ॥ ३७४ ॥ পথসনিলয় भ्रमेण तत्स्थं रविमण्डलं. हि। भत्सर्ग सत् प्रकारोत्यजादे- गहशलिनाविकलादिभोगम् ॥ ३७५ ॥ विमण्डलस्थप्रतिमण्डलस्य अमेण चैवं विधुपूर्वविम्बम् । वित्तगं सत् प्रकरोत्य(२)जादे- गहाशलिप्ताविकलादिमोगम् ॥ ३७६ ॥ विशेषशरणः। (१) एतेन मुनीश्वरमाक्षिपति । (२) विमण्डले जादिनास्ति ततोऽऽजादेर्गहांश लिप्ताविकलादिन भोगं करोतीति कथं संगच्छते ऽतो विमण्डले भट्टकल्पनं बलादेव । प्रथम मध्यमाधिकार चन्द्रादीनां कल्पे भगणाः पठितास्ते चापि विमण्डलीया स्तदा महानर्थः । बृहस्पतेमध्यमराशिभोगाद् प्रभवादयः संहिवोक्ता वत्सरा नश्येयुः । एवं मध्यमवचन्द्रवे शतो यत् तिथ्यादिकमुक्तं तत् समयोजकमेवेत्यादि ।

·सिद्धान्ततस्वविवेक- वित्तगात् तत्प्रतिमण्डलाच्च विश्वस्य भोगो भकृतौ न तद्वत् । भत्तगात् तत्पतिमण्डलाहा विम्ब विवत्ते न भवेत् कथं चित् ॥ ३७७ ॥ यतो यवृत्तसंस्थेन प्रतिहत्तेन यो नमः । विम्वस्थ मोऽत्र तत्तसंस्थित्यैव भवेब्रुवम् ॥ ३०८ ॥ विश्व येषां विवृत्ते खाद ते स्युः स्पष्टा विमण्डले मातस्थानाविष्टत्ते यहिम्बावध्यन्तरं तु यत् ॥ ३७६ ॥ सपातखेटतुल्यं स्यात् का रूप शरविह। कोटिः कदम्बष्टते स्वाच्छराग्रावधि पाततः ॥ ३८ ॥ भत्ते बाजरित्यं यज्ञापजात्यं भवेदिह । सपातखटबाणान्या (२) बाहुचायात्मकस्तु यः ॥ ३८१॥ गणिताभितौ सोऽत्र कार्यः खौयपदक्रमात् । पातोनितो गोलरीत्या भचक्रे स स्फुटग्रहः ॥ ३८२॥ तो यथोतरीत्यैव चन्द्राद्या ये स्फुटग्रहाः। विमण्डलगताले च विज्ञेया अवतौ न हि ॥ ३८३ ॥ अथो भत्तेऽपि यथाऽत्र ते स्युः स्फुटास्तथाऽहं प्रवदामि सम्यक् । विशेष शरणः । (१) यथा : भुजांशायमास्यां कर्णकोटिरूपाभ्यो. विषुवांक्शज्ञान बक्ष्यमाणात्रिपश्नोक्तगणितेन भवति तथैवेहापोति ।

·स्पष्टाधिकारः। खयोग्यतत्पातयुतस्फुटस्थ खेटस्य (१) कोटिज्यकया विनिघ्नी ॥ ३८४ ॥ त्रिभध्यकेषनवकोटिमौर्यो- इताऽऽतचापांशविहीनखाङ्काः। खान्युक्तांशा दूह राशयः स सपातखटस्य भुजो गृहाद्यः ॥ ३८५ ॥ आद्य पद हयादिपदेषु मार्धा- च्य तोऽथ भान युतोऽथ चक्रात् । च्युतः खपातेन विहीनितोऽसौ भमण्डले स्पष्टखगः स सूक्ष्मः ॥ ३८६ ॥ इत्यमानयनं पूर्वैत्यवा(२) खल्यान्तराद्ग्रहाः । विमण्डलगता एव गृहीताः क्रान्तिमण्डले ॥ ३८७ ॥ यतो विनेधुं सर्वत्र भतौ स्वीकृता ग्रहाः । फलार्थ गणितर्कायैः केवलेषुर्विवत्तजात् ॥ ३८८ ॥ विशेषशरणः। (१) भुजकोटिज्याकोटिकोटिज्याघात: कर्णकोटिज्यात्रिज्याधा- तसमो भवतीति संप्रति चापीयत्रिकोणमित्या स्पष्टमिति । (२) केवलं शरसाधनाथ क्रान्ति मण्डलीयसपातभुजसमो विमण्ड- लीयसपातभुनः स्वल्पान्तरात प्राचीनैः स्वीकृत इत्यतो भट्टकल्पने कि लाघवमिति विज्ञपिचारणीयम् । अथ च कुजगुरुशनीनां शोघोच्चरूपो रविः क्रान्ति मण्डले ततो विमण्डले ते त्रयः कथं भवेयुरिति ।

·measurtam २१८ सिद्धान्ततत्त्वविवेक यत्सावनैकेन दिनान्तरेण स्थितौ तु यो स्पष्ट खगाविनस्य । तदन्तरं स्पष्ट गतिग्रस्य सूक्ष्मा भवेत् तत्समयान्तराले ॥ ३८६ ॥ तत्रानिमश्चेदधिकस्तदा स्या- दवक्रगोऽल्यो यदि वक्रगः स्यात् । वक्रय मार्गस्य भवेत् प्रहत्तौ सदैव खेटस्फुटगत्वभावः ॥ ३० ॥ कृत चन्ट्रैवैदेन्द्रः शून्यत्त्येकैर्गुणाष्टिभिः । शरदैश्चक्रमुटुचलकेन्ट्रांशकैः कुजात् ॥ ३६१ ॥ भवन्ति वक्रियास्सैस्तु स्वैः खैश्च काहिशोषितः । अवशिष्टांगतुल्यैः खैस्तैरेवोभान्ति वक्रताम् ॥ ३८२। वक्र गतोऽपोन्द्रदिशं राजवट्गच्छति ग्रहः । भोगयापचयात प्रत्यग्टद्धतत्पातवन हि ॥ ३६३ ॥ ग्रहोऽनुलोम निजकचिकायां वमन्नपि खाजमुखात् स्फुटोऽसौ । खनीयभीतश्चलतीइ वना- दिको क्लिीम हा तत्र युक्तिम् ॥ ३६४ ॥ भौमादिकानां चलतुङ्गमुक्तिः सदाधिका मध्यममुक्तितोऽतः ।

·स्पष्टाधिकारः । स्वगोनतुङ्ग परिकल्प्य केन्द्र तदाशुकेन्द्रं बमति खतुङ्गात् ॥ ३६५॥ व्यस्तं त्रिमेऽस्य प्रतिमण्डलेऽन्त्य- फलं युतोनोनयुतं पदानि । तवर्धमानं चल केन्द्रमूहां चलोच्चतः खाशुफलप्रसिद्धधै ॥ ३८६ ॥ मालान्तरध्यापचयोऽत्यभाव- स्थानाच तस्योभयतः सदैव । एवं तथैवोपचयोऽत्यसंत- फलस्थलाञ्चोभयताऽत्यनार्षः ॥ ३६७॥ सोरे तु मध्यकक्षावृत्तप्रतिवृत्तयोगे फलान्तराभावस्तत उप- चयः । मृदुस्पष्ट गत्यधिक पूर्वन्दुस्पष्ट ग्रह एवाग्रिमो मृदुस्पष्ट हो- अस्ति । सततं तो खवशीघ्रफलसंस्कलो स्फुटौ भवतः । तदन्तरं स्फुटमुक्तिः पूर्वस्फुटग्रहोनाग्रिमस्फुट गहरूपा फलान्तरसंस्क. समृदुभुक्तिसमा । तद्युतपूर्व स्पष्टोऽग्रिमस्फुट इति युक्त्या सर्वत्र वासना सुगमा। सा यथा-तत्राद्यपदे धनफलवृद्धा फलान्तरं धनम् । तात- मृदुभुत्याऽऽद्यस्मुटादधिक एवाग्रिमस्फुटः । परं तत्र फलन्तरापच- यापचय एव तस्याधिकतायाम् । एवं द्वितीयपदपि धन लाप- चित्या पालान्तरमणं तदूनमृदुभुक्तिरेव स्फुटभुक्तिः । तत्र यावदल्प त्वं मदुभुक्त: लास्तरस्य तावदुक्तयूव स्फुटाग्रिमस्फुटो हासक्रमेणा- খি হে দেৱালৰীয়া। ঋলল দান । ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक मृदुभुक्तिसमं तदा तदन्तरे स्फुटभुक्त्यभावात् पूर्वापरस्पष्टौ समो भवतः । नीचासन्ने तत्र वक्रगतिप्रारम्भस्तदग्निमस्थाल्यत्वात् । यतो नीचं यावदुपचयेन मृदुभुक्त्यधिकर्णफलान्तरे सति मृदुगत्यून- हा फलान्तररूपर्णस्फुटभुक्त्या विहीनपूर्वस्पष्ट एवाग्रिमस्फुटो:- स्ति । फलान्तरोपचयात् तत्रणस्फुटभुक्त्युपचित्या नीचं यावदति- न्यून एवाग्रिमस्फुटः पूर्वस्फुटात् । अनन्तरं बतीयपदेऽपि ऋण. फलवृधा फलान्तरमृणं मृदुगत्यधिकत्वान्मृदुगत्यनितं सदृणमेवेति तत्स्फुटभुक्तया विहीन एवाद्योऽनिम: स्यात् । अपचयेनणफला. न्तरं यदा तन्मृटुगतिसमं तत्र तदन्तरे स्फुटगत्यभावात् पुनः पूर्वसम एवाग्रिमस्फुट इति नीचासन्ने मार्गगतिप्रारम्भोऽपि तदग्रिमस्याधिकात्वात् । अनन्तरमपचयात् फलान्तरं मृदुगतेयंदा- ऽल्पं तदा तदन्हरे धनगस्फुटभुक्तचा युक्ता पूर्वस्फुट एवाग्रिमस्फुटः । चतुर्थ पदेऽपि ऋण फलासाधनगफलान्तरयुक्तमृदुभुक्तिरूपस्फुटभु- कयाऽधिक एव पूर्वोऽग्रिम इति फलान्तरवृद्ध्या वृद्धिकमेणव पूर्व स्फुटादधिक एवोत्तरस्फुटो वरीवति । पूर्वस्तु विलक्षण मृदुगतिवशानियमेनकरीत्या तदान यनस्या- शक्यत्वात् स्वल्पान्तरेण ग्रहमध्यभुक्तचैव स्फुटभुक्तयभावकाला- थल सेन्ट्रांशाः पाठपठिताः सुखार्थम् । तदास नस्थले यदा चल फलान्तरं मृदुगति समं तदा तत्र स्फुटभुक्तयभावस्थानं वास्तव बोध्यम् । धनफलहासें वक्रारम्भजमृणफलवृद्धौ मार्गारम्भजमिति। अयोचोनग्रहसमेऽपि चलकेन्द्र तत्केन्द्रमपचीयमानमुच्चादनुलोमगं सहशात् यत्तीय पद वक्रारम्भो हितीयपदे मार्गारम्भो नीचासत्र पर्ववकमार्गकेन्द्रव्यत्यासेन से यः । अत्र स्फुट वदमन्दस्फुटग्रहेऽपि कथं न भवेदक त्वमिति नाशनीय मन्दफलान्तरस्योक्तवत् तंबा- ध्यपहातररूपमध्य गति तुल्यत्वाभावाम् । । - ·स्पष्टाधिकारः। मया सच्छिष्यबोधार्थ वक्रमार्गमवासना। सुबाधा विहिताऽन्यैः सा सम्यङनवोदिता यतः ॥ ३६८॥ कक्षामध्यगतिर्यकस्थ- रेखावप्रतिहत्तयाः। सम्पाते ग्रहविगत चेत् मलाभावा गतेस्तदा ॥ ३६६ ॥ लल्लखण्डनकुगर्व कुबुद्दो वेति यन्निगदितं निजतन्ते । भास्करेण तद(१)सद्धि नितान्त गोलसङ्गणितयुक्तिविरोधात् ॥ ४०० ।। येन तत्र परमं खचरस्य स्यात् फलं बुध तदग्रिमज तु। स्यात् तदल्पमनयोविवरंतु दृश्यते गतिफलं किल नान्धैः॥ ४०१ ॥ सम्पातस्थितमेवैतविम्ब नैकदिनान्तरे। फालसाम्यात् फलाभावात् तदुक्तं येन संगतम् ॥४०२॥ विशेषशरणः । (१) भास्करेण तात्कालिकगतेस्तत्र फलाभावत्वमुक्तम् । तत्र व्यर्थमेव दैनन्दिनीं गति मत्वा कमलाकरभट्टेन खण्डितम् ।

·सिद्धान्तवस्वविवेके- अथात्र पूर्व परतस्तदुता- स्थानामिलित्वैकदिनान्तरेण । साम्यं भवेत् तत्फलया हस्य तत्यूर्व काले नियतं गतेश्च ॥ ४०३ ॥ शून्यं फलं स्यात् तदुदीरिते हि सम्पातकाले न हि तत् कथं चित् । इत्यं मदुक्तं ग्रहगोलरीत्या मध्यस्थबुद्ध्या सुधिया विभाव्यम् ॥ ४.४॥ सपाततः प्रागत एवं मध्य-- कक्षाख्यवृत्तप्रतिहत्तयोगे। यथोचितः श्रौरविवाऽऽशुभुक्तः फलस्य नाशोऽस्युदितः खशाखे ॥ ४.५ ॥ सम्यातगं तं (१) च बलात् प्रकल्प्य तट्वासनां च प्रवदन्ति मूढाः । अन्योक्तसद्भुक्तिफलोत्यभावे विशेषशरणः । (१) आशुभुक्तेः फलस्य नाशं संपातगं कक्षामध्यगतिर्यलेखाप्र- तिवृत्तसंपातगतं बलात् प्रकल्प्य अन्योक्तसद्भुक्तफलोत्यभावे" अन्यर्लल्लादिभिरुक्तं यत् सत् समीचीनं भुक्तिफलं गतिफलानयने तात्का. लिकभोग्यखण्डमुपेक्ष्यैवेति तदुत्थभाचे तज्जनित सचायां स्वभावं मिश्या व्यर्थमेन परिकल्प तट्वासनां च मूढाः प्रवदन्ति ।

·Barah स्पष्टाधिकार २२३ शैघये त्वभावं परिकल्य मिथ्या ॥४०६ ॥ भ(१)ङ्गीदयेऽप्यक्तफलस्य युक्त्या नीचोच्चदेशेन फलं ग्रहस्य । (२)यथोक्तसम्यातगते ग्रह तु परं फलं स्यात् प्रतिवृत्तभङ्गयाम् ॥ ४०७॥ (३)नीचोचमचा परिधौ तु यच स्पृष्ट कदेश क्षितिगर्भसूत्रम् । बहिर्गतं स्यान्तियमेन तत्र स्मस्थले पशी फालं ग्रहस्य ॥ ४०८ ॥ तन्मध्यकनास्थलतोऽप्यघःस्थं तदन्य देशे न हि तत् कथं चित् । विशेष शरणः । (१) प्रतिवृत्तभगिनीचोच्च भागिद्येऽभ्युक्तफलस्य कथितफलसाधन नस्य युक्तया नीचोबदेशन कारणेन ग्रहस्य फलं भवति । (२) प्रतिवृत्तभङ्गयां मनाया वा यथोक्तसंपातगते कक्षामध्य नतिर्य- नेखासंपातस्थाने पर पूर्ण फलं मान्दं शैवचं वा स्यात् । (३) नोचोच्चभङ्गया तदेव प्रतिपाद यति । नीचोच्चमङ्गन्याः परि- यत्र यस्मिन् स्थले एकदेश स्पृष्ट्वा बहिर्गत भूगर्भ सूत्रं स्यात् तत्र थले कक्षामध्यगतिय खासंपातस्थले एव विद्यमानस्य ग्रहस्य पूर्ण । अन्यत्र तत् कथं चित् न हि तत् स्थलं मध्य कक्षास्थलत : प्रति- पावृत्तसंपाततोऽध स्थम् । तत् कथमित्यत्र शिल्पनैपुण्य मेव मुख्यत्वेन कारण निदर्शितं भट्टै दिदानी रेखागणितादिभिः सुस्पष्टम् ।

·सिद्धान्ततस्वविवेक- शिल्पजवद्यां ग्रहगोलसंस्था जानन्ति नेमा जडबुद्धयस्तु ॥ ४०६ ॥ यथा कदम्बइयतो भगोल- स्वरूपकक्षाभिधगोलकोऽस्ति । अर्कस्य तहद(१) विधुकक्षिकाख्यो विशेष शरणः । (१) भातीति भम् । तावता यदाकाशे भाति यस्य विम्बलधुत्व- महत्त्वं गतिश्च नोपलक्ष्यते ऽत एव न क्षरति चलतीति नक्षत्रमित्यादिप- याय मन्वर्थकं लभमानास्तारास्त तो राशयश्च कल्पिताः । त बलादेव भमण्डलं राशिमण्डलं च यद्वशतो ज्योतिषशास्त्रस्य मुख्यं फलं जातकाादे प्राचीन: कृतम् । तदङ्गभूते सिद्धान्ते ज्योतिषां प्रधानं रविमाश्रित्य सिद्धान्ताः प्रसारिताः । रविर्यमण्डले कामति तत्क्रान्तिमण्डलम् । क्रमणं क्रान्ति- स्तत्सम्बन्धि यन्मण्डलं वृत्तं तादति । एवमनन्तदूरगं भगोलावधिक यदेकं मण्डलं तभमण्डलं तद्धरातलगं सावधिक रविविम्बपर्यन्तं क्रान्तिमण्डलं प्रकल्प्य तत्संबन्धतो विषुवमण्डलाच्चानेके पदार्थाः सिद्धा- न्तोपयोगिनः कृताः । तत्कान्तिमण्डलतो ये चाकाशस्थाश्चन्द्रादयो विम्बरूपाः पृथग् दृश्यन्ते तेषामपि युक्तया तत्रैव (क्रान्तिमण्डल एव) आनयनं सर्वे: प्राचीनः कृतमतः सर्वेषां ग्रहाणां तत्र क्रमणमिति नासंगतम् । एवं प्राचीनरहस्यमवगम्य गोलक्षेत्रादिनिपुणैः क्रान्तिमण्ड विमण्डलगित्यादि तेषां गर्भपृष्ठकेन्द्रादि च कल्पितम् । प्राचीन बहुधा सुखसाध्य त्वमङ्गीकृत्य सर्वं यथार्थ ज्ञात्याऽपि सनातनधर्मर? स्थलानेव ग्रहाना नीतवन्त इति रहस्यम् । सर्वमेतद् बुद्ध्वाऽपि , के बलं चन्द्रशराय कि गुवी श्लयां कल्पना प्रालपदिति विर्येयम् ।

·स्पष्टाधिकारः। गोलः कदम्बाविकदम्बकाभ्याम् ॥ ४१० ॥ घड़भान्तरेणान मिथः स्थिताभ्यां परेषुभागैसु विमण्डलाख्यः । तहोलके यदविकदम्बमध्यात् खास्तु वृत्तं तु विमण्डलं स्यात् ॥ ४११ ॥ तत्केन्द्रकं तु क्षितिगर्भ एव ततः स्वमान्दान्त्यफलज्यकाग्रे। यथोक्तवत् स्यात् प्रतिमण्डलाख्यो गोलो वित्तेऽस्ति यथा भत्ते ॥ ४१२ यथा भष्टते प्रतिवृत्तगोल- परोचगोलो रविगोलसंस्यौ। तवविधोश्च प्रतिष्टत्तसंत- परोच्चसंज्ञावपि तौ वित्ते ॥ ४१३ ॥ तदुञ्चगोलोवंगतो विपाता- भिधोऽस्ति गोलश्च ततोऽपि तहत्। अर्व भपाताभिधगोलकस्तद्- इयं शरस्थानयनाय योग्यम् ॥१४॥ परोच्चगोलो विकदम्बकाभ्यां यथा तथोवस्थविपातगोलः । तत्स्थानकाच्यामथ यस्तो ।

·२२६ सिद्धान्ततत्वविवेके deandit भपातगोल: खकदम्बकाभ्याम् ॥ ४१५ ॥ पातस्य गत्या भमतीहतचा- धः प्राक् तथा पश्चिमतो हितीयः । স্কায়ামনী ই तसोलयोः खाइलवस्तु वृत्ते ॥ ४१६ ॥ वित्तकापक्रममगडलाख्ये तयोः परेवन्तरक निभ स्यात् । संपारादेशात् चितिगर्भ एव केन्द्रं च तत्यातजगोलयोः स्यात् ॥ ४१७ ॥ विपातगोलधमणात् खपाता- मन्दस्फुटः पातयुतो विद्वत्ते। भपातगोलभ्रमणादजादे- व्यंस्तं भत्ते चमति खपातः ॥ ४१८ ॥ वित्तमन्दस्फुटगं च विम्ब भमण्डलात् तद्धि कदम्बत्ते। यन्तरे सोऽस्ति शरोऽत एव तत्साधनं चास्ति मुटुस्फुटन्दोः ॥ ४१६ ॥ यश्चाथ शीघ्रप्रतिमण्डलव गोलो वरोवर्ति कुजादिकानाम् । तत्र स्थिते द्राक्प्रतिमण्डलेजा- ·स्पष्टाधिकारः। न्मृदुस्फुटोऽसौ धमति स्वविम्बे ॥ ४२० ॥ एको मुटुस्पष्ट इहास्ति मन्द- कर्णीस्थमध्याभिधकचिकायाम् । चलाख्यनीचोच्चकटत्तकेन्द्र स्यात् तत्समो विम्बगतो द्वितीयः ॥ ४२१ ॥ नीचोच्चतप्रतियोगे शैधये च तन्मेषभुयात् प्रसिद्धः । 'चलायमूर्तप्रतिमण्डलाख्य- विमण्डलोयाम्बरगोलसंस्थः ॥ ४२२॥ पूर्वोदितौ तावित पातगोली तहोतएष्ठोवंगतौ शरार्थम् । परोच्चगोलोर्ध्वगतौ विधोनी तयत्ययादन गतौ तदन्तः ॥ ४२३ ॥ वहेशमध्यात् प्रतिमण्डलायो गोलः स तद्देशत एव चायम् । विपातगोलोऽस्ति चलस्तटूों भपातगीलोऽस्ति पर स्ततोऽपि ॥ ४२४ ॥ परेषुभागान्तरित प्रदेशा- चलोऽयथोक्तखदिशि खगया। यदस्ति शीनप्रतिहत्तगोल- ·सिद्धान्ततत्वविचके- केन्द्रं हि तहोलकयोस्तदेव ॥ ४२५॥ एवं हि पाताभिगोलपृष्ठ- केन्द्रस्थिताहोलजमध्यदेशात् । गोलार्धवृत्ते भवतश्च ये ते विमण्डलस्थापममण्डलस्थे ॥ ४२६ ॥ शैघ्रयाभिधे स्तः प्रतिमण्डलाख्ये विभे तदैक्यात परमान्तरं स्यात् । उताः परेषुः प्रतिमण्डलाख्य- शैघ्रयखगोलस्थितिरेवमस्ति ॥ ४२७ ॥ अन्यस्तु कक्षाभिधगोलकस्तो हावन विम्बाश्रयतो भवेताम् । अथात्र शीघ्रप्रतिहत्तगोले विश्वात कदम्बोत्यवृतौ तु या स्यात् ॥ ४२८ ॥ विमाख्यशैष्यप्रतिवृत्तभेद- जा सैव विवानिजकक्षिकायाम्। विमाख्यवृत्तान्तरशिञ्जिनी त- चापं ततः कर्तुमशक्यमस्मात् ॥ ४२६ ॥ तत्र स्थितं यदिभसंजत्ता- न्तरं तु शीघ्रश्रवणोत्यहत्ते ।

·সাহিঙ্গা। २२० तन्मानतस्तत्रिगुणप्रमाणात् साध्यं तु तचापमिषुः स्वगाले ॥४३० ।। विमाख्यतन्मण्डलजान्तरं स्यादु- विम्बाश्रयेणैव कदम्बहत्ते। युक्त्यागमोक्तऽपि मृदुस्फुटेरा सबासनान्धाः स्फुटखेटतस्तम् ॥ ४३१ ॥ बदन्ति पाठोक्तपरेषुभागैः स्वोत्तयेन्दुवोममुखग्रहाणाम् । विधायथोक्तौ हि परेषुपाता स्फुटौ परेषां निजकक्षिकायाम् ॥ ४३२ ॥ कुजाच पाठोक्तपरेषुलिप्ताः सौरोदिता मध्यमलिप्तिकास्ताः। त्रिज्यागुणा: स्वान्त्यचलाख्यकों- दृताः स्फुटाः स्युनिजकक्षिकायाम् ॥ ४३३ ॥ विलोमतदुद्राक्फलसंस्कृतोक्त- पातः स्फुटोऽसमाहितिस्फुदाख्यात् । खेटात् सपातः खचरः स एव यथोक्तपाताढयमृदुस्फुटाख्यः ॥ ४३४ ॥ अस्माद्ययात्या * भहता सपातो বিয়ষহ। * ग्रहगोलीयविमण्डल शीघ्रप्रतिवृत्तयोगाम्बिावधि विमण्डले ·सिद्धान्ततवविधक- यो मध्यपातेन विहीनितःसा। कार्यः स्फुटः स्यानिजकक्षिकायां मेषादित विम्बकदस्बवृत्त॥४३५ ॥ विम्बीयकक्षास्थशरः कथं चि- न ज्ञायतेऽत्रार्षविरुद्धरीत्या। तस्मान्दुस्पष्टखगाच्छरस्य संसाधन गोलविदा विधेयम् ॥ ४३६ ॥ गोलानुसार रविणा स्वशास्त्र प्रोक्तं मयार्थ किल तन्मयोक्तम् । सतां शरोत्थनमभानार्थ जानन्ति नेत्थं जडबुद्धयस्तु ॥ ४३७ ॥ विधाः स्वकक्षागत एव पाता ऽन्येषां तु शीघ्रप्रतिमण्डलस्थः। परोक्तवाणोद्भवबालनार्थ स्फुटः परेषुस्त्विह मध्यमो न ॥ ४३८ ॥ अविदित्वैव यगोलमुक्तमार्षविरोषतः। शरस्थानयनं सार्वभौमेऽस्ति तदसधुवम् ।।४३६।। चलाशैः सुसंस्कारितस्याथ यस्या- कर्णः, शीघ्रप्रतिवृत्ते कोटिः कदम्बप्रोतवृत्ते भुज इत्येतचापजात्ये भुजांशकान्त्यंशतो विषुधांशज्ञानवद् विमण्डलीयकर्णचापग्रहगोलीय- शरबापतः कान्तिवृत्तीयः सपातो ग्रहः कार्य इति ।

·स्पष्टाधिकारः । निमांशादयांशा हताः स्वीयभुक्त: *। कलाश्चक्रलिप्तायुताः स्युः स्फुदाख्या अहोरात्रलिप्ताश्च तास्तत्वगत्य ॥ ४४० ।। कृतायनांशार्कलवानिमांशा दयाहतं सूर्यफल कलायम् । गतिघ्रमकंधुनिशाइतंतहहऽवद्याहुफलं कलासु ॥४४१॥ सम्पातस्फुटमध्याकविषुवत्कलिशान्तरम् । यदल्पमर्कमान्दीयाः सर्वा चाहन्तचिताः ॥४४२॥ गतिवियोगगतिस्तिथिसिई गतियुतिस्तु गतियुतिसिहौ। অনিয়লিধিন শিল্পী লিখিলিঙ্গ লিঃ খ। ২। জল অামা নিস্কি মঞ্জু। स्वागमोक्त्याऽयनांशैस्तु संस्कृताभ्यामिदं न हि ॥४४४॥ विरविचन्द्रलवा रविषड्ता: फलमितास्तिथयः करणानि च । कुरहितानि च तानि ववादितः शकुनितोऽसितभूतदलादनु ॥ ४४५ ॥ ग्रहकलाः सरवीन्दुकला हताः खखगजैश्च भयोगमिती क्रमात् । ও স্থলঃ নবিলিম্বিন্ধা निजजवेन गतागतनाडिकः ॥ ४४६॥ * अत्र भुक्तिः स्वसावनान्तर्गता इति कमलाकरस्यैव टिप्पणी।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक-
तात्कालिकेन्द्रवशात् स्फुटत्वं
भवेत् स्वकालस्य ततोऽसकृच्च ।
तिथ्यादिकानां स्फुटता विधेया
सुसूक्ष्मकालानयनप्रवीणैः ॥ ४४७ ॥
यातैष्यनाडीगुणिता युभुक्तिः पथिभाजिता ।
लब्धानयुग्ग्रहस्तात्कालिको वक्री विलोमतः॥४४८||
अप्रिमोदयकालस्यासन्ने गत्याऽनया स्मृतम् ।
चालन स्वोदयासन्ने तत्पूर्वगतितो हि सत् ॥४४६।।
श्रीसूर्यमुख्यरचितक्षमपास्य लोके
यत् केवलं मुनिकृतं न हि तत्प्रमाणम् ।
तत्स्थूलहृद्गतमुसूक्ष्ममता विलोक्यं
देवर्षिवाक्यजपलायलसद्विवेकात् ॥ ४५० ॥
यागुतगदितं नतकर्म तत् तु
दृग्गोलसदणितवासनया न लभ्यम् ।
तेनार्षलम्बनवशाग्रहयोगसिडौ
तन्नैव धवरैरिति
सहधवरैरिति चिन्तनीयम् ॥ ४५१ ॥
अनाद्यनन्तकालेऽस्मिन् कदम्बाभ्यां चलोऽनिशम्।
भगोलाऽसौ वरीवर्तितत्सतं राशिमण्डलम्॥४५२॥
तशाचलभागैस्तु परपूर्वदिशाश्चलम्
कालो नैतादृशो यस्मिनचलोऽयं कथं चन ॥४५३॥
नाडीभवृत्तयोर्यत्र सम्पातः पात एव सः ।
श्वलांशसिद्धौ सौरोक्ता ज्ञेयास्तद्भशणा बुधैः॥४५४॥

·स्यष्टाधिकार दृष्ट्यायकालेऽतिमेषवत्र पूर्व तु नाडीबलयस्थितं हि । ततश्च सप्ताश्वि-२७ खवैश्चलाशै- भमण्डलं पश्चिमतोऽथ गत्वा ॥ ४५५ ॥ ततः परावर्त्य च तैस्तु भाग- यथास्थितं मेषमुखं ततश्च । तैरेव तच्चेन्द्रदिशीह भूत्वा ततः परावर्त्य लवस्तु तैश्च ॥ ४५६ ॥ यथास्थितं मेषमुखं पुनश्च स्वाकारतः स्वापमतगत्या। इत्थं हि देवमुनिभिः स्वतन्त्र रुदीरितं स्वीयकृता यथार्थम् ॥ ४५७ ॥ चतुःप्रकारावगतोऽयमेको- ऽयनांशकानां भगणोऽथ ते च । युगे खखा-६०० प्रमिताः सहस्त्र- नास्ते भवेयुभंगणाश्च कल्पे ॥ ४५८ ।। दृष्ट्यादितो मतान्दा ये खखयुग्माद्रि-७२०० * भाजिता: भगणाचं फलं यत् स्यावर्षादौ सायनो ग्रहः ॥ ४५६ ।। *विशेषशरणः। युपामगव गपाभ- अत उपपत्रम् । ४३२०००० ७२०० ·२३४ सिद्धान्ततत्त्वविधयो- শালা অন্যান্নাঘায় শুলাঙ্গা। ते तु त्रिना * दशाप्ताश्च विधेया अयनांशकाः ॥ ४६० ॥ चलांशकाश्च ते स्वर्ण तुलाजादिगते क्रमात् । अयनांशग्रहे ज्ञेयास्तत्संस्कारवशाच सः॥ ४६१ ॥ चलाख्य खेटोऽधनखेचरश्च ज्ञेयस्ततः क्रान्तिचरोदयाघम् । साध्यं तु सम्पातत एव तेषां स्वरूपसिझा गणितावोधात् ॥ ४६२ ।। अन्येषामतथात्वेन सम्पातान्मेषवत्रतः। अदृफलसिद्दार्थ साधनं न कथं चन ।। ४६३ चलार्कसंक्रमे पुण्यं कथमुक्तमिदं किल । नाश कनीयं विदुषा तदुत्तरर्थवादतः ।। ४६४ ।। अर्काथुक्तमबुद्ध्वैव तविरोधाच्छिरोमणा । मुजालोक्तायनांशा ये प्रोक्तास्त्याज्या बुधैस्तु ते॥४६॥ कश्चित् परं तचलन जिनांश: स्वीकृत्य तस्याप्ययनग्रहस्य । জামালখালাম मन्दः सदैवाह न तन्मतं सत् ॥ ४६६ ॥ * विशेषशरणः। अर्थ - गपा.४२७ गया.४३ अत उपपन्नम्। १० ·स्याटधकार. यतस्त्रि-* भागे चलने परस्य २४ तदुक्तरीत्या तु जिनज्यकार्धात । चापं चलांशाश्चलने तथाऽधै १२ जिनज्यकावर्गदलस्य मूलात् ॥ ४६७ ॥ चापं चलांशास्त्वयनमहोत्थ- क्रान्त्यंशका एव तदुक्तरीत्या। বাহাঙ্গিলা सिहं न तत् किं गणितं फलार्थम् ॥ ४६८॥ ब्रह्मार्कचन्द्रानुगतैमुनीन्द्र स्फुटाधिकारस्फुटखेचरैश्च । अजादिसिद्ध सदितः स्वतन्त्रै- स्तिथ्यादिकानां फलनिर्णयोऽस्ति ॥ ४६९ ॥ * वि. श. - परमचलनम् २४, एवं ६ भागेषु प्राक्पश्वास- खितेषु भगणः पूर्यतेऽतः २४ भागेषु चलितेषु भगण चतुर्थीयो नवतिः पूर्यते । एवं यदि परस्य नवतेत्रिभागे त्रिंशदभागेषु चलना- है २ ज्याजिx ज्याजि ज्या (३०) ভখালি राज्या ज्या (६०) २ अतश्चाप चलनांशाः । तथाऽर्धे (६१ ( ) ল লুলাহায্য ज्याजि XV बि५ ज्याजि x ज्या (६३) ૨ ज्याजिलि ज्या (६०) त्रि NER अत उपपन्नम्।

·सिद्धान्ततत्त्वधिवेको परैस्तथा रोमकपत्तनस्थैः कृतायनांशस्फुटखेचरैश्च। भनाडिकामण्डलयोगदेशा- देवोदितस त्फलनिर्णयास्ति ॥ ४७० ॥ फलापपत्त्यै बहवोऽप्युपाया श्रतोऽजभेदेऽपि तयोर्न बाधः । तेनाविरोधेऽपि विरोधतो यैः प्रौठोदितं स्वीयकृता न सत् तत् ॥ ४७१ ॥ स्थूलत्वाञ्चलसंक्रान्तितक्ता मुनिभिः पुरा। सूक्ष्मत्वाद्राशिसंक्रान्तिरमूर्ताऽप्युदितेह तैः॥४५ ग्रहविम्ब स्वभुक्त्याऽऽप्तं पिघ्नं तहलन्मिता: नाब्य पूर्वापराः स्वस्य पुण्यकालः स्वसंक्रमात् । तत्रार्कस्यातिपुण्याः स्युरन्यखेटस्य संक्रमात् । स्वसंक्रान्ता ग्रहो मिश्र प्रददाति फलं नृणाम् ।। स्वाकाशगोलभ्रमणाचन खे विम्बगोलकः। ग्रहाणां क्षितिगर्भायोजनोजनश्रुतिः ॥ ४७५ स्फुटाख्या सा गोलविदा ज्ञेया तत्साधनं शृणु। तन्त्र चन्द्रार्कयोरेकफलत्वाद्गणनोदिता ॥ ४७६ ॥ मध्ययोजनकर्णध्नी त्रिज्याप्ताधिनचन्द्रयोः। ज्याक योजनस्पषौ भवेतामन्यथोच्यते ॥४७७॥ कुजादिकानामथ मन्दशैध्य. चतुःप्रकारस्फुटतान्यथात्वात् ।

·20 सुसूक्षमसवास्तवरीतितस्तत् संसाधनेऽस्त्वत्र महान् प्रयासः ॥ ४७८ ।। लब्धिस्तथा नैवमताऽविशेषात् सतां सुखेन व्यवहारसिद्धा। वदामि कानयन महर्षि- शाकल्याहत्ताररीत्या ॥ ४७६ ॥ थः स्वेदजान्य अवजा सुधार स्तत्रिज्ययोगदल हि कर्णम् । লক্ষ লক্ষ শিক্ষা স্ত্র कर्णेन निधनस्त्रिगुणाकृतश्च ।। ४८० ॥ पष्टो भयो अन्नकण एष न्यायागादिभिन्न ? श्रीविष्णुधर्मोत्तरजोऽपि चार्य यत् सर्वशब्दादिह सर्वजीचा ॥ १८ ॥ त्रिज्यैव बोध्याऽथ तदन्त्य कर्णा- विशेष उक्तः स तु योग एवं ! * विशेषशरणा:-तथा महतीधिनत्र यथा प्रयास। महास्तथा लाभा नेत्यर्थः। + विशेषशरण कलात्मक इस्यर्थः . विशेषशरणः। 'तदन्त्यकाविशेषः । तस्याः सर्वजीचायात्रिज्याचा इति तथाऽन्त्यकर्णस्य चाविशेषो योग इति । स्वाकाशा ४.७४10 - ३० ·सिद्धान्तला बिचको জন্য মানায়। मुत्तमा स्वसिद्धान्तशिरोमणी* यत् ॥ ४८२ ॥ यत् सार्वभौमे च कृतं तु कर्ण- संसाधन योजनमानतस्तत् । तच्छास्तरोत्या प्रवदाम्ययोग्य- স্বাক্ষস্থালী গ্রা। ৪ ग्रहस्य कक्षा चलकर्णनिध्नो स्फुटा भवेद्यासदलेन भक्ता। तझासखण्डान्तरितः कुमध्यात् स भ्रास्यते हि प्रवहानिलेन ॥ ४८४ ॥ योजनक गुणिता सूर्येन्द्रोर्मन्दकर्णाभ्याम् । त्रिज्याभक्ती स्पष्टी योजनकण तयोर्भवतः॥४८॥ भैामाटोना या प्रतियोजनाख्या क्षिप्रश्रुत्थान सा हता त्रिज्ययाऽऽar | Fাঃ জা খালা কালি ते व्यासार्धाः स्पषकक्षोद्भवा हि ॥ ४८६ ॥ * विशेषशरणः। यत् यस्मात् कारणात् स्वसिद्धान्तशिरोमणा मुनीश्वरानुकूल- भास्करसिद्धान्तशिरोमो सार्वभौमे च कर्णसंसाधनं योजनमानत यत् कृतं भिन्नमिति तत् तस्मात् कारणादिति । + विशेषशरण:-लिप्ताश्रुत्या' इति वा. पा.'

·पाठोतमध्यश्रुतियोजनैया -* कर्णात् फलस्यानयनप्रसिहात् । सुधा त्मियुक्त्या सदपीदमुक्तं दुष्वं भवेत् तत्त्वविचारतोऽत्र ॥ ४८७ ॥ इत्थमानयनं दुष्यं दृष्टाऽस्या योजनश्रुतेः । अन्यथाऽऽनयनं देवमुनिभिश्च कृतं पुरा ॥ ४५ विम्यान्यन्यान्यपिस्वान्यकक्षास्थानोह तन्मतम् । अत: कर्णनिरासोऽयं गणितेनान्योच्यते ॥४८॥ त्रिज्यान 5 स्फुट कर्णानं लिप्ताविम्बमिनाहतम् । ग्राह्यं यहासनावाद्य कला भास्करादिभिः॥४६010 स्कृतावुक्तमप्यायैस्तन्न ग्रायं कथयन । अर्कनीचोचमध्याख्यवोचकक्षागतं भृगः ॥४६॥ पचालिमाधिक विम्ब भवेत् तद्रीतितस्तथा । * विशेषशरण : ज्याकणात् कलात्मकरणादिति । + विशेषशरः । अष्टात्मयुक्त्या स्वबुद्धिविचारतः सदपीद मुक्तं तत्त्वविचारतस्त- स्वविवेकबुद्ध्या दुष्टं यतः सूर्यसिद्धान्तानुकूल नेति पर्यवसितार्थः । + विशेषशरण। विग्वानि ग्रहविम्बानि, अन्यानि प्रहाय नीचाच्चपातस्थाना- नि । अपिः समुच्चये। स्वान्यकक्षास्थानि स्थकक्षायां प्रहविम्वं तद- न्यान्यकक्षासु इह तन्मतं देवर्षिमतं यतोऽते विम्बानयनेऽयं कर्ण- निरास: कानपेक्षा भास्करीयकणीनपेक्षाज्यायोच्यते । $ विशेषशरण:-त्रिज्यानमित्यादिभास्करादिकथितं न माह यतस्तत्र कक्षोर्वाधारतादिदोषः प्रत्यक्षतेऽगम्यत इत्येव प्रमाणम् ।

·सिद्धान्ततत्वविवेक Catta स्पष्टाधिकार O স্বাক্ষাত্ত লম্বা না । ৪। स्वनीचकक्षिकासंस्थं भवेदिनि-३२कलेन्मितम् । इन्धुचमध्धनीचास्यकक्षिकास्थं कुजस्य वै॥ ४६ हैं । तथा विचं भवेन्नन्दकलावं स्वीपनीचगम् । स्तथैव मनुलितोय जायते तच्छुतेर्वशात् ॥ ४६४॥1॥ इनेन्दुविम्येन सम तदर्धा- ব্দ যুদ্ধথি। लेके विरुद्ध कमाते- रत्यल्प शुक्रारजदृश्यविम्बे।। ३६५॥ स्थनीचर्ग भृगाविम्बमध्यंशावगं तु सत् । भास्करोक्तमसद्रीत्या विरोधात् तदप्यसत् ॥४६६॥ सम्यक् कृतं तैर्यवनैरपीह स्वतः स्फुट योजलकर्णमानम् । स्वमार्गज भिन्नभिदं तदुक्तं किमस्त्यपूर्व तदहं न वेशि ॥ ४६७॥ इनोचकक्षागता सदैवा- धिकाऽस्ति भामाशुजनीचकक्षा। सदाऽधिकाल्पावंगताधरस्थ- विस्वीयमूर्तप्रतिवृत्तयोहि ॥ ४६८ ॥ स्वमध्यकक्षासमयोर्यदुक्तं संमोलनं तत्र कथं चिदन्न । प्रत्यक्षदृष्ट्या परिवाधितत्वा- सुध लजसे त्वं यवनादपीथम् ।। ४६६ ।। कलासंख्यया यद्भवेत् खेदविम्ब समं चाधिक चाल्पकं स्यात् तदेव । সূক্ষ্মাত্বি সভায় স্বনি न जानन्ति नूढाः स्वकुजानगात् ॥ ५०० रविणाऽल्पान्तरात् त्यक्तं तडीज विधिनाऽऽहतम् । यश्च बहुभिस्तजस्फुटखेटोदिता च या ॥ ५०१ ॥ हाथ निर्णयादेशावधार्थ न तो यतः । अहफलसिद्धार्थ निर्बीजाक्तमेव हि ॥ ५०२ ।। ঘলা সুনিয়া ভাল। सुयोग्यमपि त्यक्तमाप्तिये कचित् ।। ५.०३ ॥ परात्मनाऽन्यथोच्छेदान्महताऽस्याल्पहफलात् । सर्वज्ञस्यास्य तत्त्वोक्तवमाऽप्यन्तं न यास्यति ॥५७४|| স্থালাথি লুবন ক্ষালালালালখা। काहसारकालाया स्वीयतत्सिद्धये क्षित ॥ ५०६ ॥ इति श्रीकमलाकरविरचिते सिद्धान्ततत्त्वविवेके ग्रहस्पष्ठाधिकारः।

·সখ গিগির্জা दिग्देशकालाः सकलेपयुक्ता विनेश्वरं थान * विदन्ति तज्ज्ञाः । ज्ञातुच तान् गोलसुसूक्षमरीत्या त्रिप्रश्नसंज्ञं गणितं प्रवच्मि ॥१॥ वाधिताऽपि परगोलजसंस्था स्वीकृता निजता । समसूत्रे । तेन भूमिखाभानिलगोला- भैकमेव परिकल्प्य सुगोलम् ॥ २॥ लाधवात् तदुदरस्थितस्यूक्ष्म- क्षेत्रजातगणना मुधियाया। चेत् । परार्थमिह धातुभयानि वंशजान्यथ दृढानि सुधीभिः ॥ ३ ॥ मण्डलानि च सुवृक्षप्रशलाका- सम्भवानि विरचय्य विधेयम् । -- * विशेषशरणः। यत् विना तज्ञा ईश्वरजिज्ञालव ईश्वरं न जानन्ति समाधि ग्रहणेऽपि दिगदेशकालानामावश्यकत्वात् । + विशेषशरए। 'स्ववलये' इति पाठोऽसंदिग्धः । विशेषशरण। चेद्यदि परार्थ भिनगालार्थमभिलाषेति शेषः ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक
गोलभूक्ष्मगणितं गणितज-
गाला ह स क्षितिगर्भः ॥ ४ ॥
इह
तद्गोल पृष्ठे ध्रुवसंज्ञचिह
कार्ये स्वयाम्योत्तरदिगगते च ।
परस्परं गोलदलान्तर त्या
स्थित्याऽथ कार्य ध्रुवमध्यचिह्नात् ॥ ५ ॥
वृत्तं तु यत् खाकालवैनिरक्ष-
पूर्वापराख्यं विषनं तदेव ।
नाड्याह्वयं तन्त्र च ये प्रदशा
निरक्षदेशाः किल ते प्रकल्प्याः ॥६॥
स्वदेशगं यद् ध्वयोर्विलग्नं
तत् खीययाम्योत्तरवृत्तसंज्ञम् ।
लग्नं च तद्यत्र निरतदेशे
स एव वेद्यः स्वनिरक्षदेशः ॥ ७॥
वृत्ते च ये स्वस्वनिरक्षदेशा-
भ्यां खाङ्कभागैः किल तत्कुजे तें।
तदैक्ययुग्मं तु निरक्षवृत्त.
ऽथोन्मएडलं यत् स्वनिरक्षभूजम् ॥८॥
व्यक्षस्वदेशक्षितिजे विभिन्न
तयाश्च याम्योत्तरवृत्तमेकम् ।
यन्मन्यतः खालवैश्च यत् स्यात्
सर्वत्र तत्तगदेशतोऽपि ॥९॥

·त्रिप्रश्नाधिका वृत्तानि वार्विहितानि तानि सर्वाणि तन्मध्यगतान्यवश्यम् । লিলা খাল খালা खट्टा च तदक्षिणसाम्यवृत्तम् ॥ १०॥ रेखाभिधं तन्निजयाम्यसाम्य- वृत्तान्तरं प्रागपरं तथाऽन्यत् । অবান কমলিন্য तिर्थक स्वरेखास्वनिरक्षमध्ये ॥ ११ ॥ याम्योत्तर स्व स्वकुजतु यन्त्र लग्नं भवेत् तत् समसंज्ञचिहम् । इत्थं समाख्यद्रयताऽपि खा. यत् प्राक्परं तत् सममण्डलं स्यात् ।। १२ ।। उन्मण्डलस्वक्षितिजैक्यलग्नं* सदैव तत् प्राक्परदेशयोः स्यात् । भ्रमत्यज प्रवहनमेण ध्रुवात् कदम्बः परमापमांशैः ॥१३॥ নাম্বানু নাজ্জন্তু सव्यं द्वितीयादपसव्यमन्यः । Mcial * विशेषशरण: तत् सममण्डलं प्राक परदेशयोरुमण्डलस्वक्षितिजयारक्ययाः पातयोलग्नं गतं सदैव स्यादिति ।

·सिद्वान्ततस्वविध वृत्तं च यत् खाकाल वैः कदम्पात् तत् क्रान्तिकृतं किल राशिवृत्तम् ॥ १४ ॥ तन्नाडिकावृत्तयुतिदयस्था तो सायना मेषतुलादिसंज्ञो । पूर्वक्रमात ते किल राशयः स्यु- यता भषट्कं विषुवाख्घवृत्तात् ॥ १५ ॥ सैम्ये च तन्मेषमुखं भषट्कं याम्ये यतस्तच्च तुलामुखं स्यात् । प्रोक्त बुधैस्ते विषुवाभिधे यन- मेषादितः प्राक् त्रिगृहान्तरेऽस्ति ॥ १६ ॥ भवेच तत् कीटमुखं तथा यत् पश्चाच तन्नक्रमुखं सदैव । ते चायने दक्षिणसाव्यसंज्ञे तयाः कदम्बद्वयसक्तवृत्तम् ॥ १७ ॥ लग्नं च तत् स्यायनाख्यमत्र * नाडीभवृत्तान्तरकं परं स्यात् । । * विशेषशरणः। अत्रायनप्रोतवृत्ते नाडीक्रान्तियत्तयोः परं जिनांशमितमार्षा- नुकूलमन्तरं स्यात् । तत् केचिदाचार्या एकरूपं जिनांशमितमेव नेति प्रवदन्ति वेधप्राप्ततावयवत्रयोविंशत्यंशलाभादिति शेषः । स्वार्षविरो- धतः स्वकीय भाषेनन्धः सूर्यसिद्धान्तस्तत्र परमक्रान्तिश्चतुर्विशत्यंशा अतस्तत्र विरोधो जातस्तस्मात् तन्मतं सत् माननीयं नेति । ।

·जिमनाधिकार तन्नैकरूपं प्रबदन्ति केधि- न तन्मतं स्वार्षविरोधतः सत् ॥ १८ ॥ লাভীশাবানান নেয়। पृष्ठाख्यकेन्द्रयोस्तत् तु विलग्न नियतं तयोः ॥१६॥ त्रिराशिधुज्यकाचापांशैर्वा तत्प्रतिभागजैः । ध्रुवाभ्यां यानि वृत्तानि स्वाहोरात्राभिधानि च॥२०॥ ध्रुवोत्वसनग* स्वस्वायमेनान्तरितानि छ। एवं समाख्यधिहाद्यत तद्भवेदुपवृत्तकम् ॥ २१ ॥ समाख्यमण्डलात् स्वस्वभुजांशान्तरितं च तत् । तन्न यत् खेटसम्बन्धात् तच खटॉपवृत्तकम् ॥२२॥ আকাঙ্গাল না। थे खेटसमचिहस्थवलये सममण्डलात् ॥ २३ ॥ ग्रहोपवृत्तावधिका भुजसंज्ञांशकास्तथा। अग्रोपवृत्तावधिका ये च तेऽग्रांशकाः सदा ॥२४॥ प्रहारकोपहत्तान्तश्चैवं शङ्कतलांशकाः । * विशेषशरणः। पूर्वोक्तान्यहोरात्रवृत्तानि ध्रुवोत्थसूत्रेषु ध्रुवप्रोतवृत्तेषु गच्छतीति शाहशो यो यः स्वः स्वाऽपमः क्रान्तिस्तेनान्तरितानि समानान्तराशि तानीति । + विशेषशरणः। एवं शङ्ख तलाशकाः । शोहकेन्द्राद्गर्भक्षितिजधरातोपरि सम्बस्य तलं मूलप्रदेशविन्दुरितिमूलपर्यन्तं शकुन्तलं तस्यांशाः। एवं ·Page मिट्टात्ततत्त्वनिलेमे- इत्थं समग्रहाग्राख्यमण्डलैसदितं बुधैः ॥ २६ ॥ एवं खमध्यखेटापरिगं तद्भवेदिह । हमण्डलं तच्च चलं भग्रहानुगतं सदा ।। २६ ।। यगर्भभूजे परिकल्थ्य केन्द्र ग्रहक्षगं खाङ्कलवैस्तु वृत्तम् । इङ्मण्डलं तत् प्रवदन्ति तद्वत् समाख्ययाम्योत्तरकोणगानि ॥ २७ ॥ नतोताख्यं च तदेव वृत्त: मिल्थं च रत्तानि बहूनि गोले। प्रयोजनं यस्य च तत् प्रवक्ष्ये स्वस्थाधिकारे खलु युक्तियुक्तम् ॥ २८ ॥ यदोलगभीत किल गोलमध्य- व्यासार्धमानेन कृतं सुवृत्तम् । तद्गोलपृष्ठाभवं च तस्मिन वृत्तस्य मध्यं परिकल्प्य खाकैः ॥ २६ ॥ यथोप सप्तमण्डलान्तभुजांशाः । अनोपवृत्तममण्डायरन्तरे शिति- जवृत्तेऽन्यान्यसमप्रोतेषु चात्रांशा एव तथैव शतखांशा महाका- पवृत्तान्तन होपहिगते अन्योपवृत्तोपत्र च तयोरन्तरे क्षितिजेन ते भवितु महन्तीह भट्टः स्वपितृमान्यस्य ज्याचापसूक्ष्मताभिशस्य श्रीमद्भास्कराचार्यस्य बहुधा व्यर्थखण्डनगर्वपर्वतानिपतित इव ज्यायोगज्यान्तर रूपशङकुतलस्यांशास्तञ्चापयोगान्तरांशाः कामति सरचि कोमित्याऽतिरोहितम् ।

·হিলান্ধিা
यगोलपृष्ठाभवं च कृतं
ततश्च तत् स्यान्नियमेन तिर्यक् ।
ध्रुवदयस्थं विषुवाख्यवृत्ता-
द्यथा यथा वा सममण्डलाच॥३०॥
লাকি
यथा कदम्बद्वयगं भवृत्तात् ।
तिर्यग्मतं यच्च यता भवेत् तद्
वृत्ताच तत् स्थानियमेन तिर्यक ॥ ३१ ॥
यत्रिज्यात्ततस्तिर्यकस्थितत्रिज्योत्थवृत्तयोः।
অঞ্জ নল নাকি নিজ গন্ধ !
তৃভাষাগবি তা
भिन्नं तदैक्यद्वयमस्त्यवश्यम् ।
पडभान्तरस्थं च तयोश्च ताभ्यां
त्रिभेऽन्तरे स्यात् परमान्तरं हि ॥ ३३॥
परापमांशाश्च यथा भवृत्त-
नाड्याख्यवनान्तरमायथा वा।
ध्रुवद्वयस्थं च कदम्बयुग्म स्थित
तयोश्चापि परापमांशाः ॥ ३४ ॥
समाख्यनाडोबलयान्तराले
খালা নখ না।
उन्मण्डलहसाक्षयान्तरे स्वा-
देवं योस्तद्धहुधाऽत्र गोले ॥ ३५ ॥

·२५०
मिटान्सतत्त्वविवेक-
स्वीये दिनार्धं चल संस्कृतोऽर्क:
स्फुटस्तुलाजादिगतो यदा स्यात् ।
तदा रवये नतभागकास्ते
पलांशका वा ध्रुवजोन्नतांशाः ॥ ३६ ॥
अर्कोन्नतांशा ध्रुवजा नताशा
था लम्बभागा यमसाम्यवृत्त ।
नाड्याह्वयाकुत्तरयाम्यभागी
गोलस्य तावुत्तरयाम्यगोला ॥ ३७॥
मृगाननात् संचलन भषटकं
याबद्रवरुत्तरदिप्रतिष्ठम् ।
कीटादितश्चागृहषट्कमेवं
दृधं च तदक्षिणदिक् च तेन ॥ ३८॥
ते साम्ययाम्यायनसंज्ञके स्त-
स्तथा झषात् षट् तवो वसन्तात् ।
तगोलपृष्ठावृता हि चक्र-
खिप्ता२१६००स्तु तद्यासदलं त्रिभज्या ॥३६॥
उन्नाडिकाक्ष्मासममण्डलानां
योगो द्विधा प्राक् परतश्च सेोऽयम् ।
तत्स्वस्तिकाख्यश्च तथा खमध्यं
तत् स्वस्तिकं चोर्ध्वगमित्यधोऽपि ॥४०॥

·ঝিনাজাহঃ * विनोर्वाश्रयमन्योऽस्ति नाश्रया लम्ब एव सः भूपृष्ठे यन्त्र संस्पृधस्तत् पृष्ठं स्वस्य तत्स्थले ॥४१॥ कुगर्भात् स्वोयपृष्ठस्पृक् सूत्रं यत्राम्बरे स्पृशेत् । खमध्यस्तत्र विज्ञेयस्तस्मादृाण्डले स्वके ॥ ४२ ॥ नताशका ये खचरस्य नृन ল ভাণাঘনখাল। ये चोन्नतास्ते किल शङ्खचाप- भवास्तु गर्भक्षितिजाच वेद्याः ॥ ४ ॥ दृग्गोलकस्यास्ति यदूर्ध्वखण्ड सदैव गर्भक्षितिजोर्ध्वगं तत् । भूपृष्ठचिहकिल दृििचह' येषां च तेषां क्षितिज सदैव ॥४४॥ कुगर्भभूजात् कुदलान्तरण समं ततोऽस्तोति सतां प्रसिद्धम् । तदूर्वगं यत् किल तच्च तेषां दृश्यं न चान्यत् क्षितिगर्भभूजात ॥ ४५ ॥ अतश्च ये स्युर्घहजोन्नतांशाः कुच्छन्नसंज्ञांशविहोनितास्ते । कार्याश्च पृष्टक्षितिजाच ते स्यु- * विशेषशरणः। ऊश्रियं विना पस्यान्य आश्रय आधारो नास्ति ताशो लम्बाऽवलम्बसूत्रानुरूप: पदार्थो यत्र भूपृष्टे संस्पृधो भूकेन्द्राकर्षणा- धन्न लग्नः स्वस्थ तत् पृष्ठमिति । नैतल्लम्बरेखालक्षणमिति सुधीभिरव- ·सिद्धान्ततत्वविवेक- ग्रहान्नतांशा क्षितिपृष्टगानाम् ॥ ४६॥ त्रिज्या कुखण्डेन गुणवृता पस्कर्णेल कुच्छन्नगुणः स तस्य । चापं तु कुच्छन्नमिति स्नगर्भ पृष्ठान्तरे हतिजा लवास्ते ॥४७॥ धुज्यागुणाऽऽता त्रिगुणेन कक्षा रूपमा तयाऽऽतं गुणितं सुखार्थम् । गजाने-२८८ स्युतं १०००० * पलानि प्रत्यग्भ्रमादर्भकुजात स्वभूजम् ॥ ४८ ॥ गतिलिप्तानवत्यंशाऽिथ वा स्थलं पलात्मकम् । गर्भभूजात् पृष्ठभूजं तैर्ग्रहोऽस्त्यनिलभ्रमात् ॥४९॥ मिथस्तिर्यस्थयारक्याञ्चतुर्दिक्ष स्थिताश्च ये। समसंज्ञाश्च ते कोणास्तद्भिन्ना विषमाभिधाः ॥५० त्रिज्यावृत्तत्रयोत्पन्नं यस्य कोणत्रयं भवेत् । विषमं त्रिभुज तत् स्यात् त्रिज्यावृत्तचतुषयात॥५१॥ चापरूपभुजैस्तत् त्याचतुभिश्चतुरस्रकम् । se নিছীহাহাঃ। = ८००, अत: कुच्छन्नपलानि स्पकक्षा- यु. अथ भूख्या ३६००४८०० २८८x१०००० अत उपपन्नम्। रूपकक्षा + विशेषशरण। =कुलाः । यदि विषुववृत्तीयास्तदा बभिर्हतास्ता १५ नाक + अतः स्थू. कु. पलानीत्युपपन्नम् । Hunter INDIAN ·নিন্মান্ধ । (१)विषमं विषमास्यई तत्काल समनः समयम् ।। ६२ ।। यस्कोमयुग्मं चिपमं समस्त्वेकोऽस्ति तद्भवेत् । त्रिज्यात्तत्रयोत्पन्न त्रिकोण (२)जात्यसंज्ञकम् ।। ५३ ।। समकोणाश्रितो यस्य भुजौ कापात्मको तयोः। मध्ये चापात्मकः कर्णश्चाए जात्यमत्तश्च तत् ।। ५४ ।। गोले चापक्षेत्रजाता मुयुक्तिः क्रान्तिक्षेत्रोक्तमकारस्य रीत्या तावत् तेनासंशय कान्तिजात. खुक्ष्मक्षेत्रादुस्थिता ताई वदामि ।। १५ ।। यत् स्यानाडीकान्तिोक्यचित- मूवं कृत्वा गोलमध्यं प्रकल्प्य । दुगोलस्याधःस्थितं यच्च खण्ड छित्त्वा त्यक्त्वा चोखण्डं समायाम् ॥ ५६ ॥ भूमौ स्थाध्यं येन तचायना भूमिष्ठं स्यात्तमस्यास्ति केन्द्रम् ॥ सत् स्यादा भूस्थितं यत् ततोऽस्ति मध्यं यावत् तूर्वगं पथ्यसूत्रम् ।। ५७ ।। याम्योत्तरी स्वायनहत्तलग्नौ धुनौ तयोर्मव्याविलग्नतम् । याम्योत्तरं मागपरं च नाड्याहगंमतं किल तत्र तिर्यक् ।।५८॥ (१) विशेषशरण:--विषमाभ्यामतुल्याच्या तत्काभ्यां तस्यक्ष चतु- मुंजस्य कर्णाभ्यां विषम चतुर्भुजम् ! सबलः समास्यां तत्कर्णान्या समं चतुर्भुजं चापीयम् । संशामात्रमभिहितं दैतस्मात् किमपि प्रयो. जनं प्रदर्शितमिति । (२) वि० शल-चापजात्य नामेति तथा तस्य भुजकोटिकर्ण- चापाज्यवादितः सरलजात्यतः साजात्यादि प्रथमतः कमलाकर भट्टेन विशदीहत्य यथा प्रदर्शितं ना तथा तमाचीनरिति । ३२ ·२५४ सिद्धान्ततत्वविके- । मध्याद्भवृत्ते खचरावधि स्युर्भुजांशकाः कोटिलवाः कुतश्च । मध्याच्च गोलाघिसमानि तानि दृश्यानि वृत्तानि भुवं तु यावत् ५९॥ खेटोपरिस्थं ध्रुवयोविलग्नं तदिष्टसंशं त्वथ तध्रुवाच । युज्यांशकैर्यत् खचरावधि स्यात्तं खगस्य युनिशाभिधं तत् ॥३०॥ तथैव मध्याभुजभागकैश्च वृत्तं कृतं तत् तु भुजांशवृत्तम् । नाड्याहयाच्चोभयतस्तदिष्टवृत्तैक्ययुग्मं तु समान्तरेऽस्ति ॥६॥ तदैक्यबद्धं किल यच्च तत् स्यात् पूर्णज्यकासूत्रमथायकेन्द्रात् । तन्मध्यमूत्रे खगकोटिजीवान्तरे द्वितीयं किल केन्द्रमृधम् ॥६॥ तत्केन्द्रतः क्रान्तिकृतौ खगेन्द्र यावद्भुजज्या विषुवेऽपि वृत्ते । भुजांशसावधि सैव दोया तत्तमध्यस्थितस्त्ररूपा ॥ ६३ ॥ नाड्याहये तद्विषुचाङ्कचिह्न यत्रेष्टत्तं युतमाद्यकेन्द्रात तचिह्वगं त्विष्टचतिस्थाध्यमुत्रं तयोर्योग इहास्त्यवश्यम् ॥६४॥ पूर्णज्यकामूत्रदलेऽथ तेन सैवेष्टवत्ते च भुजांशत्ते । क्रान्त्यंशकानामथ तद्गतानांज्या खेटनाडीवलयान्तरे स्यात् ॥६५॥ आद्यकेन्द्राच तद्योगावधि युज्या ग्रहावधि । त्रिज्या तौ कोटिकौँ स्तो बाहुः क्रान्तिज्यका तयोः ॥ ६६ ॥ आधकेन्द्रात तथा भूमौ सूत्रे नाडभित्तगे। तयोरायनवृत्तेऽन्तः परकान्यशकाः किल ॥ ६७ ॥ तेषां ज्या नाडिकासूत्रात् तिर्यवस्था भूभवृत्तगा। आयकेन्द्रात् तथा कार्य भुजजीवोत्थमण्डलम् ॥ ६८ ॥ त्रिज्याकणे परक्रान्तिज्यका दोाश्रुतौ च का। अनुपाता जज्योत्थवृतौ दोापमज्यका ॥ १९ ॥ चलांशसंस्कृतात् खेटादोज्योत्कृष्टापमज्यया । गुणिता त्रिगुणाप्ता स्याचापमिष्टापमस्ततः ॥ ७० ॥ चलसंस्कृतखेटस्य गोलदिक् स भवेदिह ।

·त्रिप्रइनाधिकारः। अतो झया परक्रान्तिर्विलोमगणितादबुधैः ।। ७१ ॥ अथ याम्योत्तरे सुत्रेऽपमज्या चाधकेन्द्रतः । दत्वा केन्द्रमहोरात्तस्थात्र प्रकल्पयेत् ।। ७२ ।। यत्केन्द्रात सौम्ययाम्यस्थवृत्ताहोरात्रदेशगम् । सूत्रं धुज्या च तन्मध्यमूत्रात् तिर्यग्ग्रहावधि । ७३ ॥ सूत्रं स्यात् खेटसम्बन्धि (१)व्यक्षोदयलवज्यका । क्रान्तिज्यादोज्यकावर्गान्तरमूलसमैव या ॥ ७४ ॥ सेवायकेन्द्रविधुवांशकसूत्रे युतिस्थले । शुज्याने मध्यमूत्राच्च तिर्यस्था जायते ध्रुवम् ।। ७५ ।। त्रिज्याने विषुन शना ज्या स्यात् तदनुपाततः । सच्चापं विषुवांशाः स्युम्तकला थुनिशेऽसवः ॥ ७६ ॥ अथान्यरीत्या विषुवशिकानां ज्ञानप्रकारा बहवो बुधानाम् । ध्रुवं (२)खमध्यं परिकल्प्य यच्च याम्योत्तरं तद्विषुवाख्यवृत्तम् ७७॥ वृत्तं यदिष्टं किल तद्भवृत्तं यन्नाडिकाख्यं तदिहायनाख्यम् । भूनाडिकैक्यं ध्रुवकं ततो यद्गहोपरिस्थं च तदिष्टत्तम् ।। ७८ ॥ यत् स्याहस्य ानिशाख्यरत्तं भुजांशवृत्तं किल तर्घात् स्यात् ।। ध्रवाद्भवृत्ते खचरावधि स्युद्युज्यांशकास्ते किल तभुजांशाः ॥७९॥ परापमांशा विषुवांशका ये तथाऽपमांशा अपि ते प्रकल्प्याः । प्रकल्पितेष्टापतौ तु ये स्पुर्दो क्रान्तिजीवाकृतिभेदमूलात्॥४०॥ चापांशकास्त त्र परापमांशाः खष्टापमान ते विषुवांशकाः स्युः यद्वाऽयनाख्यं विषुवाभिधं स्याद्वृत्तं भवृत्तं तु यदिष्टत्तम् ॥८॥ (१) वि० श०-धुज्यावृत्ते परिणता विषुवांशज्या व्यक्षोदयलव- ज्येति नाम भट्टनैव रक्षितमिति । (२) वि० श०-पिपठिषणामुक्तविषयपरिपाकाथै ध्रुवं स्वमध्यं प्रकल्प्येत्यादिना विषुवांशा एव प्रदर्शिताः।

·WINDSARI URDSMRIT २५६ येगालमध्यं किल तर्धवाख्यभित्थं मिथो गोलविदा प्रकल्भ्यम् । परापमः स्याद्विषुवाशकोटिरिष्टापमः स्याद्रहजाच कोटिः ॥८२॥ अत्रापि साध्या विपुवाशकास्ते स्वेष्टापमात् तत्परमपमोक्त्या । जातांशकहाँनखनन्द भागहए ये चान्यथा ते विधुवाशकाः स्युः।। ८३॥ ममण्डलं चामण्डलं तबच्चायनारूपं त्वायनास्यमेव । यद्याम्यसौम्यं वलयं च नाड्यालयं त्रिराशियगुणोत्थ चाणम् ॥८४|| परापो भूनि पुबायकोमोद्भवेष्टारूयस्तावभीष्टा । क्रान्तिस्तथा खटभुजांशकाले भुनाशका मध्य इहास्ति मध्यः ॥४५॥ (२)रापमान सञ्जनितो भुजाने खेटापम योऽत्र स एव चोक्तः । परापमानां विषुत्रांशकानामपि द्युजीवांशगतो ध्रुवाद प्राक् ॥८६) अत्रैकपूर्णापमजापमाञ्च विलोमतोऽन्यः परमाणम: स्यात् । अतो बुधानां विषुत्रांशकानां ज्ञानं सुबोधं गणितकारैः ॥८७॥ इष्टापगज्याकृतिवर्जिताया दोाकृतेर्मुलमवाप्यते तत् । त्रिभज्यकानं युगुणेन भक्तं लब्धस्य चापं किधुन शिकाः स्युः ॥८८] ग्रहस्य कोटिज्यकया विनिती त्रिज्याहृता धुज्यकयाऽऽतचापम् । लबादिकं तद्वियुताच खाङ्का ज्ञेया बुधेन्द्रविधुवांशकास्ले ॥८९] त्रिभागोव्यां गुणिता धुमायोद्धृता भुजज्यातफलस्य चापम् । ते वा भवेयुर्विषुवाशकाचेञ्चलग्रहोऽत्रावपदस्थिलोऽथ ॥ ९ ॥ द्वितीयपादे तु तद्नखाष्टेन्दबस्तृतीये स्वगजेन्दुयुक्ताः । पदे चतुर्थे खरसानिशुद्धा अजायतद्वोलजसन्धितः स्युः ॥११॥ (३) वि० शश-घरमाल्पाज्याचापमिह परायमः कलियतस्त. स्माजनित उत्पनो भुजावे यः स्खेटायमा इष्टाख्यः स एव प्राक् इत: पूर्व ध्रुवात् 'अव खमध्यं परिकल्य"त्यादिलो ईवेषुवांशकानों कल्पि. लानां परायमानां य इष्टापमो धुजीवांशगतो ब्यक्षोदयलवज्याचाप- Int तुल्य इति।

·७ सायनग्रहराइयशेभ्यो विषुवांशज्ञानार्थ सारणी। । ११/१२० ૨૨૪૧૬ ૨ાખ เป็น १०/११/१२/१३/१४/१५/१६/१७ १८ २०२१/२२/२३) २५/२६२७२८/११/भागा: है १०.११/११/१२/१३/१४/१५/ १६ ४ ४५/४०३५३०२५ २० ८/२०१९२७ ३७ २६ २७२८२१३०३१/३२३३/३४ ३५ 10. ७२८३९/४०४१४२/४ ३/४४ ४५ ३४ ३३.३४/३२/३१/३१/३१/३१३१ ३९३७४६६३६/10/१०/१२/२६ 1५६१८४९/२९/४९/१७२६४४ १ Q AN ७९/८०/८१/८२८३/८४८५/८६८७८८ मि त्रिप्रश्नाधिकार १६ १ २१ २५/२९/३३३८४२/४७/५२, ५६ ६११/२३/४३/१०४३२४८ २१५५३९३२३५४८१०४१/ २१ ९०९१,९२९३/९४९५९६९७ ९८ 5) १ ०५/१०/१६२१२६३२३७ ४२ ३ anvr ०२६४१/१५/३८५९/१८३४ ४७ २ २/३ ४ ५/६८ ९ १२० १ ३ ६ ५४५०१३९/१९/५०/१२/२४८ १ ९१५०१ २६ २५/२४/२२/२०१६/१७१५२०११/८ २२ १२१/९४८१६/३४४२/४१३० १०४२) ८ K २ २ २७ २८/२८/२८/२८२८/२८/२७ २७ ३३ ९ ३३/४७/५०४४/२३५३१ १३ ७ सिं १११४/१६१८२०/२१२३२४, २५ ३८२१५/१७९५०२१४० ४९ १ १६० १ ९ ३२२८/२४/२०१७/११/७२ ५३४९४४/३९३४२९/२४/१११४९ १५ ४१८२३/२०१०५१/२८/५२/ १२ ·१ सायन ग्रहरायशेभ्यो विषुधांशज्ञानार्थ सारणी। ४/५/६/७ १० ११ १२ १३ १४ १५/१६१७१८/१९/२०/२१/२२ । २३ २४/२५/२६,२७ २८ | २' १८०१८० १ २ ३ ४ ५ ६ ५५,५०४५/४०३५/३०२५/२०१५/११ १ ५७५४४८/४५३९/३५/३१ २७ २३ १९१६/१२/९/५ २ ५९५ १३ ५ ८/२०१९२७ ३७५० २५ ४७१३४३१८४७४२३१/ २६ २७ ७ ३० ८५०३९/३६४ ७ ९ १९० ६ سوره ur ६ ९२१०१२३४ ६ ५३/५१४८४६ ४४/४२४०३८/३७.३५/३४ ३३ ३२/३२ ३१/३१३१/३१३१३१ ५५/१८४९२९ ४९/१७२६४४, १२५०३९ ३७ ४६ २३६/१८.१०/१२.२६ ५१ २६ १३/११ १९३९,९५१४२/४५५ m m ५ द सिद्धान्ततत्वविधके- ९२४०१३४५ ४८ ५०५३/५६ ५९२६९१३ १७, २१ २५ २१५५/३९/३२३५/४८/१०४१/२१ २ ३ ४ ५ ९/२६० १ २३४ २९/३३ ३८४२.४७५२/५६ १ १२/१७/२२ २७३३३८४३ ४९ । ५ २३ | ४३/१०४३२४८/५९.५६ ५७ ३१२.२५ ४२ ०.११॥४५, ९ ३ ९ ३ ७ ३ २ ५ १०१६ २१२६ २६५११५३८२९.१८३४ ३७ ५७ as est ५ १२१७२१२६३० ३४३८४२/४६ ५० ५३५७८३ ६ ५१३७१७५०१७/३६ ४९, ५४ ५० ३९ १९५०/१२/२४/२८/२१ । ० m m RAN ४ ६६ ३ ७ २ ८/९/३१०१ २ ३ ८९ ३२० १ ११/१४ १६/१८२०२१२३.२४ २५ २६ २७ २८ २८२८ २८/२८,२८/२७ २७ २१५, १७ ९ १०.२०४० ४९ ४६ ३३ ४४,२३/५३१३.२२२१ ४८1१६ ३४/४२/४१३० १०४ ७ ८ २५८ ३ २ ३ ३ ९ ३५०१ ५७१५४१०४७.४३, ४० ३६ ३२२८२४ २०१७११/७ १८ २३ २०१०११२८५२ १२ २६ । ३३ ३४/१२/ ३४ ३/४२१६४६/१३ । ३५ २४ २५८ ५३ / ४९ / ४४ | ३९ ३४२९२४/१९/१४ १ २४ ३४/४१/४७/५१५५/ ५७ । ५ /२५ २४ २२, २०१९.१७१५२०. ११ ·त्रिप्रश्नाधिकारः। ज्ञाता यदा ते निषुवाशकास्तद्वशाद्रहांशाः कति तत्प्रकारम् । विलोमरीत्या कथयात्र सूक्ष्म यद्यस्ति गोले पटुताभिमानः ॥१२॥ या (१)बाहुजीवा विषुवांशकानां स्त्रकोटिजातयुगुणेन भक्ता। त्रिज्यागुणा लब्धफलस्य चापं चलग्रहांशाः प्रथमे पदे स्युः ॥१३॥ पदे द्वितीयेऽथ तदूनखाप्टेन्दवस्तुनीये खगजेन्दुयुक्ताः । अन्त्ये तद्नाः खरसाग्नयस्ते खरामभक्ता गृहपूर्वक: स्यात् ॥१४॥ अत्रोपपत्तिर्विषुवत्क्रान्तिकृत्तैक्यदेशतः । क्रान्तिकृत्ते ग्रहो यत्र तत्र ध्रुवकदम्बयोः ॥ ९५ ।। सूत्रे ये भवनस्तत्र ध्रुवस्त्रेऽन्तरं तयोः । क्रान्तिनाड्याख्ययोराद्या क्रान्तिरन्या तदन्तरे ॥ १६ ॥ (१) वि० शल-अस्य साधरणोपपत्तिराकर एवाथ नव्योपपत्तिः । विषुवशिज्ञानाभुजांशक्षानम् । वा कस्मिन्नपि चापजात्ये समकोणो. কথাগুলান ন নগ্ধা অৰুন্ধতীকাৰাবম্বন্ধীতাঞ্জাল বানাল্লাল।

·२६० Papersarm wategy क्रान्तिः कदम्बसूत्रे स्यात् तयोर्भेदः पदान्तरे । पदस्पादौ पदस्यान्ते स्वभेदोऽस्ति तयोरिह ॥ ९७ ।। (१)ग्रहोदयास्ताधिकारे ज्ञेया तद्वासना बुधैः । अथ नाना विभेदोऽस्ति विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः ॥ १८ ॥ नैव स्वरूपतस्तेन नाड्य रूपे विषुवांशतः । तिर्यग्धुवाख्यमूत्रस्थो भत्तावधिकोऽपमः ॥ ९९ ।। आधसंज्ञः स एवात्र भत्ते विषुवांशतः । तिर्थक्कदम्बमूत्रस्थोऽपमोऽन्यो नाडिकावधि ॥ १० ॥ ग्रहस्यांशवशात् तेन यो भवेत् प्रथमापमः । स एव विषुवाशानामयमोऽन्यो भवेदध्रुवम् ॥ १.१॥ तद्वशात् क्षेत्रजांशा ये विषुववृत्तगाश्च ते । क्रान्ति वृत्तस्थिता वेद्या गोलतचं विजानता ।। १०२ ।। परापमज्यया निन्नी त्रिज्याप्ता विषुवांशजा। जीवा सा विषुवाशना कोट्यशाज्पयोद्धृता ॥ १०३ ।। त्रिज्यानी च परक्रान्तिज्यया भक्ता च सा पुनः । त्रिज्यागुणाऽथ परमापत्रिगृहजीवयोः ॥ १०४ ॥ गुणहारकयोः साम्यान्नाशे संविहिते सति । यथोक्तं सर्वमुपपन्न विषुवांशपदक्रमात् ॥ १०५ ।। तिर्यस्थित्या यन्मिाऽस्ति त्रिभज्या- व्यासात्थिं वृत्तयुग्मं तदैक्यात् । तवृत्तस्थावेव यौ चापरूपी बाह कर्णो यस्तयोर्मध्य संस्थः ॥ १०६ ॥ तद्वत्रिज्यावृत्तगस्तच जात्यं त्रिज्यात्तैः स्यात् त्रिभिः स्वे खगोले । (१) वि० श०--द्रव्य उदयास्ताधिकारस्य २३तमः श्लोकः ।

·নিসলাথিন্দা। २६१ तचापाशैरवपूर्णज्यकाभि- नैितत् स्याद्यत् स्टुजुक्षेत्रजात्यम् ॥ १०७ ॥ किन्तु प्रत्यक्षं भवेत् तत् त्रिकोणं नो तद्रीत्याऽतोऽत्र सिद्धिः कथं चित् । (१)पूर्णज्याभिर्ये वदन्त्यल्पबुद्धया जात्यक्षेत्र तन्मत मन्मतं नो ॥ १०८ ।। सूक्ष्मत्वेनातोऽन्यथैवास्य सिद्धिस्तद्वत् क्रान्तिक्षेत्ररीत्या प्रवच्मि । चापक्षेत्रे या श्रुतिः खटबाहुहोरेकश्वापमो वैषुवाख्यः॥१०९॥ अन्यश्चेत्थं कल्पयित्वेप्सितं यद्गोलज्ञायैस्तविचार्य स्वबुद्धया । अत्र ज्ञाते चापबाहुश्रुती ये तज्ज्याकुत्योरन्तराद्यत् पदं तत् ।।११०॥ त्रिज्यानिनं ज्ञातकोटिज्ययाऽऽसं तच्चापं स्यान्मानमज्ञातवाहो । यद्वा कर्णोत्थाऽत्र या कोटिजीवा त्रिज्यानिनी ज्ञातकोटिज्ययाऽऽसा ॥ १११ ।। तचापाशैरूनखाङ्कः समं स्या- दज्ञातस्य व्यक्तमानं हि बाहोः। नोक्तं साम्ये ज्ञातदोःकर्णयोस्त- न्यूनत्वे चाज्ञातबाहोरिहेदम् ॥ ११२ ॥ (१) वि.श.चापजात्यस्य पूर्णज्याभिः सरलजात्यक्षेत्र न भवितुम- हति किन्तु कुत्रचिच्चापाजात्ये पूर्णज्याभिस्तद्भवितुमर्हति यथा- गोलसन्धितो भुजांशवृत्ते द्विगुणभुजांशा एकोऽवयवः । ग्रहान्नाडी- वृत्तभुजांशवृत्तसंपातावधि बृहवृत्तीयचापांशा द्वितीयोऽवयवः । भुजांशक्रान्तिवृत्तयोद्धितीयसंपातावधिगते बृहद्वृत्ते चापांशास्तृती- योऽवयवः । एषां पूर्णज्याभिः सरलजात्यक्षेत्रं भवत्येव । वृत्ताधे पूर्णज्याद्वययोगोत्पन्नकोणस्थ समकोणत्वात् ।

·सिद्धान्ततस्वविवेक- एवं जाती यौ च वाह तयोर्या जीबैकस्यान्यस्य कोटिज्यकानी । त्रिज्याभक्ताऽस्यास्तथाऽन्याख्यबाहो--- ज्यांया यत् स्याद्वर्गयोगस्य मूलम् ॥ ११३ ॥ तचापं चाज्ञातकर्णस्य मान- मत्र व्यक्तं जायते तद्विलोमात् । यद्वा कोटिज्यकबाहोस्तदन्य- कोटिज्यानी त्रिज्ययाऽऽक्षा फलं यत् ॥ ११४ ।। सच्चापाशैरूनखामितं स्यादज्ञातायास्तच्छ्रुत्तेर्मानमत्र । क्रान्तिक्षेत्रोक्तान्यभेदैरपीह ज्ञेयाश्चान्ये तत्सकारप्रभेदाः ॥११५॥ गोलेऽथ(१)चापकांधे पायोश्चापनासके। तशाचतुरस्त्रं तु दृश्यते यद्विदां वर ॥ ११६ ॥ तस्य कर्णाग्नसक्तकः कोणः स विषमाभिधः । समं तु कोणत्रितयं विषमाभिधकोणतः ॥११७॥ पार्श्वयोर्यों भुजौ तौ तु विषमौ समकोणतः। कर्णाग्रसक्तात् पाश्चम्यौ भुजौ तौ स्तः समाभिधौ ॥११८॥ यल्पाश्र्वासमबाहुज्याकति कर्णज्यकाकृतेः । विशोध्य मूलं तच्चापं नियतं चान्यपार्श्वगः ॥ ११९ ॥ भवेत् स विषमो बाहुरेवं यद्विषमो भुजः । ज्ञातस्तज्ज्या त्रिभज्यानी भक्ताऽन्यविषमाख्यया ॥१२०॥ (१) वि००-उदाहरणार्थमेकं चापीयं चतुरलं यथा-सममण्डल- प्रवेशादुपरि कुत्रचिद्ग्रहः किल तंदुपरि समप्रोतवृत्तं पूर्वस्वस्तिक- प्रोतं इग्वृत्तं च कृतम् । ततः समप्रोते भुजचापको भुजः । सम- मण्डले द्वितीयो मुजः । याम्योत्तरे तृतीयः। पूर्वस्वस्तिकपोते फल- वृत्ताभिधे चतुर्थ इति चतुरनम् । दृग्वृत्त नतांशाः कर्ण इति चाप- जात्यद्वययोगाचतुरने सर्व विचार्यम् ।

·त्रिप्रनाधिकारः। कोटिमााऽथ तच्चापमन्यपार्श्वसमो भुजः । सदेत्थं गणितं प्रायमेतादृशस्थले ॥ १२१ ॥ ध्रुवमध्यावृहद्वत्ते विषुवनमण्डलाभिधम् । तथाऽहोरात्रत्तानि लघुत्तानि सन्ति वै ॥ १२२ ।। मानभेदेऽपि तद्भांशसंख्या तुल्यैव वृत्तयोः । विषुवे विषुवांशा ये मध्ये स्युर्धवस्त्रयोः ॥ १२३ ॥ स्वाहोरात्रात्यहत्तेऽपि तन्मिता एव चांयाकाः । असबस्तस्कलाः मोक्ताः कालज्ञानमसिद्धये ॥ १२४ ॥ उदयादुदयं यावत् स्थिरस्य भवेद्दिनम् । त्रिज्यया विषुववृतं बुज्यया धुनिशाभिधम् ॥ १२५ ।। धुज्यायां त्रिज्यका चेत् स्याद्भांशाः स्युडुज्यिकाढतौ। क्षेत्रं तदेव विज्ञेयं यत्र द्वादश राशयः ॥ २२६ ॥ स्थिरमेषादितः खेटसम्बन्धिध्रुवमूत्रगाः । क्षेत्रांशास्तत्र विज्ञेया विषुवे विधुवांशकाः ॥ १२७ ॥ अथ निरक्षे स्थिरमेषादितो राशीनां क्षेत्रांशेभ्यस्त हुदयका- लांशज्ञानम् । उन्मण्डले मेषमुखोदयायक्षेत्रांशका यान्त्युदयं च येन । कालेन ते व्यक्षसमुद्रमांशाः कलाश्च तत्रासव एव बोध्या॥१२८॥ भमण्डलेऽजादिगृहत्रयस्य क्षेत्रांशका ये प्रतिभागजाताः। तेषां यथोक्त्या विधुशिका ये ते चोदयांशाः स्वनिरक्षदे।।१२९॥ पूर्वोनितं यद्विहितं तदत्र तद केवलस्योदयकालमानम् । एवं च यन्मेषगृहवयं तद्विलोमतः कीटगृहत्रयं स्यात् ॥ १३० ।। इत्थं च मेषाव किल राशिषटकं यत् तद्विलोमेन तुलादिपदकम् । पलप्रभासंगुणिताऽपमज्या तबादशांशो भवति क्षितिज्या ॥१३१॥ त्रिज्यागुणा सा युगुणेन भक्ता चरज्यका चापमतश्वरांशाः ।

·सिद्धान्ततत्वविवेके- सदा सौम्यगोले निरक्षीयभूजात स्वभूजं वधश्चोर्ध्वगं याम्यगोले । तयोरन्तरं कालत्ते चरं स्या-- दतोऽशात्मकं यच्च तत् पविभक्तम् ।।१४।। भवेन्नाडिकाधं च तद्युक्तहीनाः क्रमादोलयोरत्र पञ्चेन्दुनाड्यः । दिना भवेद खाग्निशुद्धं निशाधै द्विनिने कृते ते धुरान्युग्मिती स्तः ॥ १४८ ॥ धुरात्रवृत्तं क्षितिजोर्ध्वगं य. दिनस्य रात्रेयदधास्थितं स्यात् । तत् सौम्यगोलेऽधिकमल्पर्क स्या- धाम्येऽधिकाल्पं दिनमानमस्मात् ।। १४९ ।। अल्पाधिकं तत्र निशाप्रमाणं क्रमानिरक्षे त्वधरोर्वसाम्यात् । सदैव साम्यं युनिशोश्च सौम्य- याम्पध्रुवाधास्थितयोरपीस्थम् ॥१५०॥ तत् सावनं चार्कवशात् स्थिरविशाद्भवेदाःमिति प्रभेदः । लम्बांशका यत्र परापमांशसमाश्च तत्रापममण्डलाभम् ॥ १५१ ।। कुजं च मेषोद्गमनस्य कालेऽन्यथा न तत्कीटमुखं च तत्र । सदा कुजोर्ध्व प्रवहभ्रमेण भ्रमत्यधो नक्रमुखं च तद्वत् ॥१५२॥ लम्बाधिका क्रान्तिरूदकच यस्य यावच्च तावत् क्षितिजोर्ध्वगः सः । एवं हि लम्बाभ्याधिकाऽनुदक् स्था क्रान्तिश्व तावत् स कुजादधास्थः ॥ १५३ ।। more ·artikeNEWis निप्रइनाधिकार २६७ ॥ (५) कुच्छन्नचापीनपलांशतोऽल्पा यस्थ स्फुटाऽऽयापमहीनखाङ्का तद्भ सदैवोदितमूधपाय दृष्टिचिह्ने स्वकुपृष्ठसंस्थे ॥ १५४ ।। (२) व्यंशयुग्नवरसाः ६९ । २० पलभागा- स्तत्र कार्मुकमृगौ न हि सृष्टी। किश्च कर्किमिथुनी किल दृष्टौ सर्वदेवमय नागनगाक्षाः ७८ ॥ १५ ॥ १५५ ॥ साधयः किल सदैव न दृष्टं तत्र वृश्चिकचतुष्टयं तथा । दृश्यते च वृषभाचतुष्टयं त्वेवमेव नवतिमपितोऽक्षः ॥ १५६ ॥ यत्र तत्र भदलं क्रियादिकं दृश्यते न हि सदा तुलादिकम् । दक्षिणाक्षातः कथयन्ति व्यत्ययेन किल चोत्तरजाक्षे ||१५७।। इव स्वचवे(३)न्द्राधरसंस्थयोश्च नाज्यायस्वाक्षितिजाध अर्ध्वम् । अदर्शनाद्दर्शनतो मियोऽस्ति व्यसासतो रात्रिदिनप्रमाणम्॥१५८॥ स्वी कुगर्भक्षितिजोर्वगे स्यादिनं तथाऽधो रजनीति किं वा । संदर्शनेऽस्य दिनं सदैव तभी तमोहन्तुरदर्शने स्यात् ॥१५९॥ (४) चेदाधरीत्येह दिनं तदोक्तं कथं भवेत् तच्चतुराननस्य । (१)वि० श-ध्रुवसमस्थानयोरन्तरेऽक्षांशाः । समस्थानाद्- गर्भक्षितिजयाम्योत्तरवृत्तसंपातादुदस्थात् उपरि कुच्छन्नकलान्तरे पृष्ठक्षितिजम् । अतः कुच्छन्तचापोनपलांशेभ्योऽल्पा यस्य भस्थ्य स्पष्ट- ज्याचांशास्तभं सर्वदा श्यामति भास्करीये ग्रहगणिते भग्नह- युत्यधिकारेऽप्येतदनुरूपमिव । केवलमिह कुपृष्ठसंस्था दृष्टिरिति विशेषः। (२) वि० श०-यशयुगित्यतो "दृश्यते न वृषभाच्चतुष्टयम्" इत्यन्तं सबै भास्करानुकूलमेव । (३) वि० श- ध्रुवौ द्वाविन्द्राविवेतिध्रुवेन्द्रो । एवं यो स्वस्वधु- वेन्द्रो तयारधास्थयोः प्रदेशयोरिति । न छत्र ध्रुवध्रुवेन्द्रयोर्भेद किन्तु चरणपूरणार्थमेव बहुत्र स्थल ईटक्प्रयोगः । (४) वि० शव-वेद्यदि आधरीत्या "रवी कुर्मक्षिीतजोग ·सिद्धान्ततत्वविके- चेदर्शनोत्थं च तदा कुपृष्ठचिह्नतः पृष्टकुजादधस्तात् ॥१६॥ अदर्शनाद्गर्भकुजोर्ध्वगं तद्दिनं यदुक्तं किल तत् कथं स्यात् । अत्रोच्यते दर्शनतो यदुन्नं तफलार्थ यदिहायरीत्या ॥१६१॥ अदृष्टतन्त्रोक्तफलार्थमुक्तमित्थं न पक्षद्वयतोऽपि दोषः । परन्तु सिद्धान्तशिरोमणिस्थं ब्राह्म दिनं भूवशतोऽत्र नोक्तम्॥१६२॥ भूस्याश्रयणैव यथोदयास्तकुजान्तरे यद्रविदर्शनोत्थम् । कुपृष्ठतोऽप्यूर्ध्वगदेशगानां दिनप्रमाणं कथयामि सम्यक् ॥१६॥ (१) कुखण्डकात्रणौ तु यौ स्तस्तद्वर्गयोरन्तरमूलभक्ता। तयोर्हतिश्चावनिखण्डहीना स्यायोजनैः पृष्ठदृगौच्च्यमानम् ॥३४॥ तैयोजनस्यावयवैः सुमुक्ष्मः स्वभूमिपृष्ठोधंगतैर्भवेच्च । यदृष्टिचिहकिल तद्वोन दृश्यः कुगर्भक्षितिजस्थितोऽर्कः॥१६॥ यथायथोच च ततोऽपि तदृचिह्न कुगर्भक्षितिजात् स्वगोले । तथातथाऽय:स्थितदेशगोऽर्को दृश्यो भवेचोर्ध्वगहनशेन ॥१६॥ बदामि तत्रानयनं च याः स्युलिप्ताश्च कुच्छन्नमवा इनस्य । ताकस्व(२)दृश्यांशजकोटिमायो- स्थादिनम्" इत्यतो दिनमुक्तं भवेत् तदा चतुराननस्य ब्रह्मणो दिन युगसहस्रमितं कथमित्येवं सदेहमुत्थाप्य "अत्रोच्यते” इत्यादिना १६१तमश्लोकोत्तरार्धादृग्गणितैक्यविषये स्वपरामर्षमप्यभिव्य- अपन दृष्टादृष्टरीतिभ्यां द्विधा दिनलक्षणकथनान न दोष इति समा धाय ब्रह्मदिनविचारो भहस्य विशिष्टः। (१) वि० श०-गर्भक्षितिजरविकक्षासंपातात क्षितिविम्वस्य मा. शरेखा वर्धिता यत्रोचाधरसूने लग्ना तद्गतेन द्रष्ट्राऽवश्य गर्भक्षिति- जस्थो रविरवलोक्यते । अतस्तद्भूपृष्ठात कियद्योजनान्तर इति कु- खण्डानवौं' इत्यादिना पृष्ठइगौच्च्यमानं साधितम् । तदूर्वमपि दृष्टिः कल्प्यते तदा गर्भक्षितिजाधास्थाऽपि रविईश्यते । (२) वि० श०-"कुखण्डकार्कश्श्रवणौ इत्यादिना यगोच्य ·त्रिप्रश्नाधिकार वृतं त्रिभज्यागुणितं कुखण्डम् ॥ १६७ ॥ कुखण्डकोनं च कुपृष्ठजोज़ तद्योजनैः स्थानिजदृष्टिचितम् । दृश्यांशकज्ञानमतोऽपि गर्भभूजादयः स्याच विलोमरीया ॥१६॥ (१)धुवाधःस्थितानामपीत्थं प्रकल्प्यं स्वगीयनाड्याख्यभूजादधोऽपि । इहकादिरामगन्तजापक्रमो यः स सूर्यस्य कुच्छन्नलिमाभिराढ्यः ॥ १६९ ।। ततः कोटिमौर्योद्धृतं त्रिज्यका कुखण्ड कुखण्डोनितं योजनाधम् । त्रिधैवं विराश्यन्तजोत्थं फलं स्यात् कुपृष्ठोसलेन्दुभि १७र्वेदवाणैः ५४ ।। १७० ।। तथा पण्नगै७६र्योजनै र्यानि दृष्ट्यु- यानीह चिह्नानि तत्तदशेन । क्रमादेकराशिद्विराशित्रिराश्यु- द्भवाध्रुवक्रान्तिभागावधि स्यात् ।। १७१ ॥ सदा नाडिकख्यस्वगर्भायभूजा-- दधास्थं रखेर्दर्शनं स्वीयगोले। तदूर्ध्वं स्वादिस्थेऽकंगोले सदाऽस्ति रवेर्दर्शनं चेति तत् स्याचुमानम् ।। १७२ ।। तदूर्वदृष्टिकल्पनातो यत्र भूविम्बस्पर्शरेखारविकक्षायोगस्तस्माद्. गर्भक्षितिजावधि दृश्यांशका कल्पिताः। एवं गर्भक्षितिजादधोऽधो रविकक्षायां चापं दृश्यांशकान् ज्ञात्वा ततः पृष्ठहगोच्च्यमानमपि ज्ञातुं शक्यते तदर्थ "याः स्युलिप्ताश्च" इत्याद्यानयन युक्तमेव । (१) वि० श०-एवमुपरिप्रदर्शितां युक्तिमवलम्ब्य ध्रुवायो दृष्टिं प्रकल्प्य मेषादिराशीनां दर्शनमेकद्वियादिमासपर्यन्तं दिन. रात्रिमानादिविचार: प्रशंस्यः ।

·शिडान्ततत्वविवेके- 7 MAHd तेन मीनबदनाच तुलान्तं कुम्भसंज्ञकमुखादलिभान्तम् । नक्रसंज्ञकमुखाद्धनुषोऽन्तर्यावदर्शवशतके दिनमानम् ॥ १७३ ।। स्यात् माघदवशिष्टमिह स्याद्रात्रिरुत्तरगतध्रुवगानाम् । कन्यकावदनतस्त्वजमान्त सिंहसंज्ञकमुखाद्वृषभान्तम् ।। १७४ कीटसंज्ञकमुखानिमथुनान्तं स्वाद्दिनं च यमदिग्धुवगानाम् । स्वस्वयोजनमितान्तरगानां स्वीयमुमिगतपृष्टत एकः ॥ १७९ । आधैर्यदनोदितमस्ति तत् तु तदैव ग स्थकुजं यदा स्यात् । अन्तोदयाख्यक्षितिजं चुरोक्त. अतोऽन्यथा नेति सुधीभिरुह्यम् ॥ १७६ ॥ अत्रैकव्यादिमासैयादितं क्षितिगर्भतः । दृश्यभागैस्तदत्रापि दिनोत्थं ज्ञेयमुक्तवत् ॥१७७॥ जिनाढयकुच्छन्नलवाधिकाक्षे लम्बाशसिद्धांशकयोगतुल्यैः । दृश्यांशकैरुक्तवदेव यत् स्यादृचितकं स्वक्षितिपृष्ठचिह्नात् १७८ यैर्योजनस्तद्वशतोऽपि तत्र सदोदितोऽकर्को भवतीति चित्रम् । कुच्छन्नकोटयल्पकदृश्यकांशो जैः स्वचितजयोजनैस्तु ।।१७९ सर्वातदेशेऽपि कुगर्भभूजादधः स्वतश्यलवैः समन्तात् । अस्ति ग्रहेन्द्राश्रितगोलमध्ये संदर्शनं यत् तदपीह चित्रम् ॥१८॥ कुछन्नकोव्यल्पक दृश्यकांशै- रुक्तं कुगर्भक्षितिजाधास्थैः । ऊर्वस्थिता दृश्यलवा यदि स्युः कुच्छन्नभागानधिकास्तदातीम् ।। १८१ ॥ कुच्छन्नदृश्यांशवियोगकोटि- ज्यया हृतं त्रिज्यकया विनिम्नम् ·त्रिप्रनाधिकार 9 कुविण्ड लत् तु कुखण्डको कुष्टतोऽप्यूचंगदृष्टिचिह्नम् ।। १८२ ॥ कुखण्टयुक्तोगचिहो- द्धतं कुखण्डं त्रिगुणेन निनम् । सच्चापकुच्छन्नयुतिः खनन्दै- विश्लेपिता दृश्यलवाश्च शेषम् ।। १८३ ।। खाका युतदाधिका कुजात ते त्वयः स्थिताश्चोर्ध्वगता यदाऽल्पाः ! अन्योदितागाष्ट्रचि हगूगोलसंदर्शनमन्यथोक्तम् ॥ १४४ ॥ अथात्रोपपत्यर्थ क्षेत्रदर्शनम् । +RAThahan दृष्टिसूत्रम् भूगर्भः हश्यांशाः

·२७२
HUMARI
सिद्धान्ततत्वविवेक-
सुचनुलस्यावनिगोलकस्य
पृष्ठो संस्थानरदृष्टिचिह्नात् ।
अर्कस्य दृक्मूत्रवशायदुक्तं
ततू सबदा तयवधायकं न ।। १८५ ।।
चक्रांशकाङ्के क्षितिजाख्यत्ते
भास्वस्तिकाम्भवमण्डलान्तः ।
दिगंशकाः स्वीयभुजारूपदिक्का-
स्तथा धुरात्रावधिकारकांशाः ॥ १८६ ॥
भमण्डलस्थग्रहगोलदिक्का-
श्चैवं हि याम्योत्तरमण्डलेऽपि ।
अक्षांशकास्ते तु सदैव याम्याः
खमध्यदेशाद्विषुवं तु यावत् ।। १८७ ।।
तथाऽपमांशा ग्रहगोलदिक्का
नाड्या वयात स्वानिशाख्यवृत्तम् ।
एवं खमध्यान्नतभागकाः स्यु-
(रात्रवृत्तावधिका अतोऽत्र ।। १८८ ।।
ऐक्यं दिगैक्येऽन्तरकं विभेदे
चैव हि तत्संस्करणप्रकारात् ।
क्रान्त्यक्षसंस्कारमितानतांशा-
स्तनखाङ्का धुदलोन्नतांशाः ॥ १८९ ।।
नतांशकाक्षांशकयोर्विलोम-
संस्कारतश्चापमभागकाः स्युः।
इत्थं यदाऽर्कस्य ततो विलोमाद्-
भानोर्भुजांशाः स्वपदस्थिताः स्युः ॥ १९० ॥

·२७३ त्रिप्रश्नाधिकारः। arria आधं पदं चद्भुज एव भानु: पदे द्वितीये तु तदूनपड्भम् । रसान्वितं स्यात् तु पदे तृतीये चक्रच्युतं स्याच्च पदे चतुर्थे ॥ १९१ ॥ (१)आधे पदेऽपचयनी पलभाऽल्पिका स्यात् छायाल्पिका भवति वृद्धिमती द्वितीये। छायाऽधिका भवति वृद्धिमती तृतीये तुर्ये पुनः क्षयवती तदनल्पिका च ॥ १९२ ।। वृद्धि ब्रजन्ती यदि दक्षिणान- च्छाया तथाऽपि प्रथमं पदं स्यात् । हासं प्रयान्तीमथ तां विलोक्य स्वेर्विजानीहि पदं द्वितीयम् ॥ १९३ ॥ ऋतुचिहरिदं पूर्वैरुक्तं सर्वत्र तन हि। केवलं कुकविप्रीत्यै पदज्ञप्यै न तद्रवे ॥१९४॥ प्राग्भागके गर्भकुजे विलग्नो भमण्डलांशोऽस्ति तदेव लग्नम् । पड्भान्तरेऽतोऽस्तविलग्नमेवं स्थादृयाम्योत्तरगं खलग्नम् ॥ १९५ ।। सावनोऽभीष्टकालश्चेल्लग्नं तात्कालिकार्कतः । नाक्षत्रो यदि तल्लग्नमुदयार्कात प्रसाधयेत् ॥ १९६ ॥ (१) वि० श०-अथ सायनरविपदावगमक्रमो भहस्य विशिष्टः । किन्तु नैतावता श्रीमद्भास्काराचार्यप्रदर्शितपदावगमक्रम ऋतुचि. हैर्दुध्यते । यत्र कुत्रचित् काश्मीरादिहिमालयप्रदेशे तहतुचिह्नानि न जायन्ते तावता तत्र चिह्नः पदशानं न भवेत् तत्र भट्टप्रदर्शितपदा- वगमक्रम एव श्रेयान् भवतु तावता कुकविप्रीत्यर्थमेव ऋतुवर्णन- मितीामात्रमावहति भट्टस्य ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- man वै । चलसंस्कृततिग्मांशोर्यत् कलाद्यं गतं तु तव । पष्टिशुद्धं तु तद्गम्य मुत्क्रमक्रमलग्नयोः ॥ १९७ ॥ साधनार्थ तु ते युक्त वर्तमानोदयेन निने षष्ट्या हृते तो स्तः कालौ यातैव्यसंज्ञकौ ॥ १९८ अथ घध्यादिको योऽत्र कालः पइगुणितश्च सः। ततः शोध्यौ तु तो यातगम्यौ स्वस्वाङ्गसाधने ।। १९९ ॥ तथा यातैष्यका ये च स्वोदयास्तेऽपि तत्र शोध्याः शेषे भवेतां ते व्युत्क्रमक्रमलयजे ॥ २०० ।। अशुद्धोदयभक्ते ते पष्टिने कलिकादिके । फले स्तः क्रमजं यच्च फलं तत किल योजयेत् ॥२०१॥ विशुद्धोदयकोष्ठोज़ स्थितराश्यशकेषु च । यदत्रोत्क्रम तच्चाशुद्धराश्यंशकेषु च ॥ २०२ ।। शोध्यं व्यस्तचलाशैश्च संस्कार्य लममाहतम् । शुभाशुभफलज्ञप्यै(१)स्वतन्त्रैः स्फुटखेटवत् ॥ २०३ ॥ यातैष्यकालतः स्वल्पाः स्वेष्टकालांशकास्तदा । पष्टिनाः स्वोदयाप्ताश्च कलास्तद्धीनयुक्कृतः ॥ २०४ ॥ अर्को लग्नं भवेदिष्टकालश्चातो बिलोमतः । चलसंस्कृतलमार्कभुक्तभोग्यौ च यौ क्रमात् ॥ २०५।। कालौ तसंयुतौ मध्योदयांशाः संयुताश्च ते । रसाप्ताः खोदयादूर्ध्वमिष्टघटयः पुरोत्क्रमात् ।। २०६ ।। चललग्नार्कयोरेकगृहभागस्थयोस्तयोः । कलाद्यमन्तरं यत् स्यात् तच्च स्वोदयसंगुणम् ॥ २० ॥ (१)वि० था-स्वतन्त्रैर्वशिष्ठादिभिर्मुनिभिर्यथास्पष्टग्रहः क्रान्ति- वृत्तीयो व्ययनांशः शुभाशुभफलशानायाहतस्तैथतल्लग्नमपीति ।

·त्रिप्रनाधिकारः।
२७१
भांशहत् स्वेष्टकाला स्थायद्यल्लिनमलपकम् ।
तदाऽौदयतः पूर्व कालः स्यादुदयार्कतः ॥ २०८ ॥
स चाक्षः सावनश्चायं तत्कालावशाद्भवेत् ।
अन्यमानं यदात्रेष्टं तदा तचासकृदशात् ॥ २०१ ।।
भवृत्तनाढीवलयैक्यचिहा-
दजादितः स्वस्वपदस्थिताये।
क्षेत्रांशकानां विपुत्रांशकास्ते
स्पार्कतः पूर्ववत्र साध्याः ॥ २१० ।।
ते पड्गुणाभीष्टपटीभिराळ्या
लनोद्भवास्ते विपुवाशकाः स्युः ।
भावत् ततः क्षेत्रलवाः प्रसाध्या--
स्ते लग्नभागा अजतो भवन्ति ॥ २११ ॥
त्रिंशद्विभक्का गृहपूर्वक त--
लग्नं निरक्षे चलसंस्कृतं स्यात् ।
एवं चलार्काच बिलग्नतोऽत्र
यथोक्तरीत्या विपुवांशका ये ॥ २१२ ॥
तयोवियोगो रसहद्विलब्ध
स्वार्कोदयात् स्युर्घटिका अभीष्टाः ।
विलमसिद्धा विषुवांशका ये
भांशाधिका भांशविहीनितास्ते ।। २१३ ।।
शेपैश्च तैलग्नमिह प्रसाध्यं
भाग्वत् तत: स्यात् समयो निजेष्टः ।
लमोद्भवाश्चेदधिकारः स्यु-
स्तदोदयादूर्ध्वमधोऽल्पके सः ॥ २१४ ॥

·षड्विशतिमितेऽक्षांशे। ८ ९ १०,११,१२१३/१४,१५,१६/१७१८.१९२०/२१/ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८/२९ सागाः H २ ७ ८ मे २ १७ १८ १९१९ २० २१ ४३।२६ | १०५३ ३६ २०३४७३१/१४५८४२२६/१०५४३८२२७५१३६/२१ ५१३६२२ २१ ४२ | २८ ५४ ५४१५१५१२४/१४१२५.१४८ ८१३२५४४१०४३ १४ १४ १३२१ ३८ ६ ६ वृ २२ २३ २४ २५ २६ २६२७२८/२९३०३०३१३२/३३३४३५३५३६/३७ ३८.३९ ४०४१ ५९ ४५/३२ १९ ४६ ३६ ३९ ५५/२५ /१७१०२५/५६४२४४४४१ ७३२१४१८ ४५ G ९ मि ४८ | ४९ | ५०/५१ ५२/५३ ५४५५५६५६/५७५८५९६०६१/६२/६३६५६६ ६७६८६९ २३।१९।१५।११ ३३२२ | १४ ५७५१/ ८४६४७८ ५१५६२३११/२०५०/४२५४२८/११३८ 4 9 maithetmas ३ ७८ ७९ ८१ ८२ ८३ ८४८५८६८७८८८९/९१९२९३९४९५/९६९७९९१००१०११०२१/०३/१०४१०६.१०७.१०८१०९११० ५० ५६। २ १५ २२ २९३६४४५१५८ ७ १५२३३२४१४९५८ ७ १६ २५/३५/३४ ४६ | ३५/४० ५९ ३४ २१२२३६,२४०२९२८३७५६२४ १/४५३६ ३४ ३९ ४९ १११३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २१२२२३२४२५२६२८ २९ ३०३१३२ ३३ ३४ ३६ ३७ सिं १०२० २९ ३९४९५८ ८/१७२७३६४६५५४/१४२३३२४१५० ५१ ७ ४४१४५०२१/२१/४९१४३५५४ ९२०२७३०२९२४ १५ 9 १ Monalisa १४७१४८१४९ १५०१५२५३ ५४५५/५६५७५८५९६१/६२/६३६४/६५/६६६७६८/६९ ७१२७३ ७४७५/७६ २२ ४० ४८ ५६ | ३ १११९२६३४४१४८५६/३ १०१७२४२१३८४५/५२ ५४ ६ २१। २०१४ ४९ ३० ६ ३८६२१५१/८/२१.३०३७४१/४२४०३५ २८ ४ RAMAntiseats षड्रिंशत्तिमितेऽक्षाशे ८९/१०११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ मा १८११८२८३८४८५८६८७८८९०९१९२९३/९४९५९६ ९७ १९९२००२०१२०२ २०३/२०४२०५२८ ६/१३ २०२६३३/४०४७५३ ०१४२१२८३५४२ ४९ ३ ४१ २२६४९३२१७३५०/४०३१२५२०१८१९२३२९ ३ क २१४ १५ १७१८१९२०/२१/२२२३/२५/२६२७२८२१३० ३१ ३३ ३४ ३५ ३६३४३८४० ४३५२/०८१७२५३४४२५१/० २२०४२१०४२१८५९४५/३६३०३०३२ 9 an १. ट १८२८३७४६५६६१५२४३४/४३५२११०/१८२७ ४४०२७१४१२३६५५११२१,२६२३१५/५९३६ ३ ३ २२ ३१३१ १०५८। २४ ३१ ३९२६ ६ १० ३११ ८३ ८४८५८६/८७८८/८९९०९१/९२/९३९४९.६९७९८२९९३००३०१३०२३०३, ३ २०/२५ २९,३४/३८४२/४५/४८५१५४/५६५८० ३ २ २ ५६५३ ५१४८ ४४ ६५०१६/२५१४४६५८/५२/३५.३९/३२५/१८/९ ३९ ४९ ४ ५२ १३ १३५२ १३ १४ १५.१६/१७१७१८/१९/२०२१/२२२३/२४/२४२५/२६ २७ २७ २१ १६१०४५७५०४३,३५२७१९/१० १५२४३.३३ २३ १३ ५९/१४२८/११/३४३७१९४२/४५/२८५३५९४६१५२६/ १८ २८ २९/२९ ३० ३१ १२ ५२.५२ २७१४ ह ३८ ३९४०४०४१४२/४३/४३४४/४५/४६/४६/४७/४८/४९४९५० ३४ २०६५२/३७२३८५३/३०/३२/८५२३७२१५४९ ३३ १४/२६/२७.१६/५४०२१३९/४७/४६३६/१७५०१६/३५/४६५२/५१४६३५/ १९५९।३५८ ·२७८ सिद्धान्ततत्वविके- अथान्यथाजादिगृहांशकानां साध्या यथोत्या विषुवांशका ये । भनाडिकावृत्तयुतेरजादेोलक्रमादूनयुताश्चरांशैः ॥ २१५ ।। स्वैः स्वैश्च ते स्वोदयकालभागाः प्रत्यंशकानामिह कोष्ठकस्थाः । षड्दनसंख्याकपलांदेशे। विलग्नसिद्ध्यै लिखिताः मुखार्थम् ।। २१६ ।। अत्राङ्कपत्रेऽपि कृतायनांशस्फुटार्क भुक्तालयभागसंस्थम् । भागादिकं स्वाग्रिमजान्तरनभुक्तार्कलिसाखरसांशयुक्तम् ।।२१७॥ पन्नेष्टनाडीयुतमंशपूर्व स्वासन्नपृष्ठान्तरक खपन्नम् । पृष्ठानिमांशान्तरकृत् कलाव्याः स्वासनपृष्ठोयगृहांशकाच ॥ २१८ ॥ लग्नं भवेत् सायनकं यदा तत् तदंशपूर्व खरसानलोयम् । तदा तदून प्रविधाय साध्यं तच्छेषरूपांशकपूर्वकाच ॥ २१९ ।। रात्रीष्टकाले तु सपड्भसूर्या- लग्नं विलोमायनसंस्कृतं तत् । उक्ताविलग्नानयनप्रकारा- द्विलोमतः स्यात् समयो निजेष्टः ॥२२०॥ घट्संगुणाभिर्नतनाटिकाभि- हीनान्विता अर्कजवैषुवांशाः । मध्याह्नतः माक्षरतोऽथ तज्जाः क्षेत्रांशकाः खानिहताः खलनम् ॥ २२१ ॥ किं वा विलग्नादविवनिशाध तत्कालतः षड्मयुताबिलग्नात् ।

·त्रिप्रश्नाधिकार! लग्न प्रसाध्यं दशमं भवेत् तद- ब्यक्षादयः पड्युतमम्बुलग्नम् ॥ २२२ ।। लग्नानकांशध्यकया खलग्न - नताशजीवागुणिता विभक्ता। त्रिभज्यया तत्फलचापभागा: खविनिभानान्तरवाहुभागाः ॥ १२३ ।। म्वृत्तगाकोभतभागजीवा निमज्यया संगुणिता विभत्ता । लग्नार्कगारन्तरजीवया त- चापांशका दृग्गतिचा पभागा॥२२४ ॥ हक्षेपचापोत्थलवाश्च ते स्युः खासच्युतास्ताविह चान्यरीत्या । खलन्नकस्योन्नतभागजीया त्रिभज्यया संगुणिता विभक्ता ॥ २२५ ॥ स्ववित्रिभाजान्तरकोटिमौर्या स्याम्गतिश्चापलवा अतो ये। तेषां च कोट्युद्भवशिञ्जिनी स्या- हक्षेपका खाजानताशादिक्कः ।। २२६ ॥ (३)त्रिप्रश्नरीत्या युगतं धुशेष त्रिभोनलग्नस्य विधाय साध्यः । (१) विश-विप्रश्नरीत्या प्राचीनज्योतिषसिद्धान्तभिप्रश्न- कथितरीत्या वित्रिमलग्नस्य नतकालः साध्य इति भट्टो वस्तुत: प्रतारयतीच। वित्रभलग्नस्य झुगतधुशेषावगमे यथाऽऽयासोन तथा रक्षेपानयन इति विज्ञविचार्यम् । अथ यदि नतकालो शायते तदा खस्वस्तिकाववावधि लम्बांश: वित्रिभाद्धृवावधि वित्रिमधुज्या.

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- । कालो नतस्यात्र च तज्ज्यका सा धुजीवया वित्रिभलग्नकस्य ॥ २२७ ॥ निम्नी स्वलनग्राकया विभक्ता हक्षेपको मध्यनतांशदिक्कः । (१)यद्वेष्टदिक्सस्थितवित्रिभाजा- दिगंशकोटिज्यकयेत्यनेन ।। २२८ ॥ यथोचितं वित्रिभलग्नकस्य वृक्षेपमानं सुधिया प्रसाध्यम् । लग्नानकाचापजकोटिभागा बाहशकाश्च क्रमशस्तु वेद्याः ॥ २२९ ।। त्रिभोनलग्नस्य दिगंशकाख्या दिक्कोटिभागाश्च सदैव विज्ञैः । दृमण्डलं वित्रिभलग्नसंस्थं दृक्षेपवृत्तं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २३० ।। (२)ज्या विविमानापमजाऽक्षजीवा चाङ्गामौा विहृता त्रिमौर्या । चापांशाः, वित्रिभखस्वस्तिकान्तरं दृक्षेपांशाः, एतस्मियापाजात्ये कोणानुपातादृक्षपशान सुगममिति । (१) वि० श०-वा इष्टदिक्संस्थितवित्रिभलग्नस्य "दिगंश- कोटिज्यकया" इत्यादिनाऽस्यैवा धिकारस्य ३४३तमेन लोकेन क्षे- पमान दिनार्धनतांशवत् सुगमम् । अथ वा पूर्वश्लोके स्वलग्नाअकया इत्यत्र वैशधार्थ वित्रिमलग्नस्य दिगशकोटिज्यकयेति भवितुमर्हत्य पिसम्यमान रोचते। (२) वि० श०-दृक्षेपनाडीवृत्तसंपातोत्पन्नकोणज्या लग्नाज्या, तज्ज्ञानात"पलप्रभा व्यासदलेन" इत्यादिग्रहगणितोक्तभास्करपद्यो- पपत्तिवक्षेपमानं सुसाध्यम् ।

·জিলাথি। २८१ गुण्या तयोश्वापसुसंकृतेश्च हक्षेपचापं स्वादिशि स्फुट स्थात् ॥ २३ ॥ पदा सौरोतक्षेपः कार्यः स त्रिगुणाहतः । खविनिभाङ्गभेदस्य कोटिज्याप्तः स्फुटो भवेत् ॥ २३२॥ अनोपपत्तिः प्रथम स्वलग्नं गोलस्य सन्धि परिकल्प्य तस्मात् । कुजं तु नाडीवलयं महत्तं भवृत्तमेवात्र विलग्नभान्योः ॥२३३॥ बेस्वन्तरमा किल से रवेः स्यु क्षेत्रांशका कल्पितगोलसन्धेः । मण्डलं चित्रिपलमा चायनाभिधं तत्र च हतियां ॥२३४॥ परापमोऽकों नतमागतुल्योऽयमोऽत्र साध्यः परमापमोऽतः । एवं खमध्यात्मकगोलसन्दव्याण्डले विनिमखासक्ते ॥ २३५ ॥ तयोः कुजे यद्विवरं बिलग्नाग्रांशाः सदा ते परमापमांशाः । खवित्रिभानान्तरक भत्ते स्वेष्टापमो मध्यनतांशका ये ॥२३॥ क्षेत्रांशकाः खाङ्गखगस्य ते स्युक्षेपकांशा विषुवाशकाख्या:। खवित्रिभाङ्गस्थितहरमवाभभनाडिकामण्डलयोः क्रमेण ॥२३७॥ इत्थं चापक्षेत्रजातं च सर्व क्रान्तिक्षेत्रोक्तस्वरूपादभिन्नम् । तेनात्रैतत् खानक्षेपकांशज्ञानं प्राग्वद पण्डितानां सुबोधम् ॥२३८।। गोलहद्गतस्त्राणां सम्बन्धाद्यानि यानि च । क्षेत्राणि जात्य संज्ञानि तैरेव ज्ञानमुत्तमम् ॥ २३९ ।। गोकपृष्ठस्थचापाख्यक्षेत्राणां जायते ध्रुवम् । ऋजुजात्यान्यतः सम्यक् तानि वक्ष्याम्यसंशयम् ॥ २४० ॥ पूर्वापरस्वस्तिकसंनिवर्द्ध पूर्वापरं सूत्रमुदाहरन्ति । यत् स्यात् समाख्यद्वयचिवबद्धं याम्योचरं तद्वदितं च सूत्रम् ।। २४१ ॥ ते ·PHIERREmasteRMANIP युराचाक्षितिजैषय के ये पूर्वापरस्थे तु तयोनिबद्धम् । शुत्रं च तत् स्यादुदयास्तसंज्ञमुन्मण्डलाइनिशमण्डलैक्ये ॥२४२॥ ये प्रापरस्थे च तयोनिबद्धं तचासत्रं प्रवदन्ति तज्ञाः । अर्ध्वाधर स्वस्तिकयोश्च बद्धपेवं तदूर्ध्वाधर सूत्रमुक्तम् ।। २४३ । লিলা অখজুদ तथैव भूस्थं किल कोणमूत्रम् । भुकोणत्पनिबद्धमन्या- न्यपीह कार्याणि निजेप्सितानि॥ २४४ ॥ तिर्यगतं यञ्च भवेदुभाभ्यां तत्सूत्रगं चान्तरमत्र बोध्यम् । द्वयोद्वयोः सूत्रकयोः समानान्तरस्थयोस्तूदितयोरथैवम् ॥२४॥ पूर्वापरादयास्ताख्यसूत्रयोरन्तरं भवेत् । सर्वत्रैवानकातुल्यं व्यासाख्याक्षरान्तरे ॥ २४६ ॥ तथा क्रान्तिज्यका व्यासोदयास्तविवरं तथा । कुज्यातुल्यं धुजीवाख्ये त्रिज्याख्ये सा चरज्यका ॥ २४७ ॥ यथव खटः परदिग्भ्रमेण प्रयाति दृम्वृत्तमपीह तत्स्थम् । भवेत् खमध्याञ्च कुतद्युतीये तयोर्निवद्धं किल दृक्कुसूत्रम् ॥ २४८ ॥ तत्खेचरेन्द्रे सममण्डलस्थे भवेच्च पूर्वापरस्त्ररूपम् । याम्योत्तरे कोणगते च तत्तद्- भूसत्ररूपं क्षितिगर्भसक्तम् ॥ २४९ ।। तिर्यक् ततो यद्ग्रहगं नराख्य- सूत्रं च तत्सूत्रकयोयुतौ हि ।

·। त्रिप्रइनाधिकारः। २८३ स्यामूळं पर पूर्वसूत्रा- दस्तोदयाख्यावधि गोलदिक्का ।। २५० ॥ अग्रा तदग्रादपि शङ्खमूलं यावच्च तच्छङ्घतलं यमाशम् । सौम्याग्रकारान्तृतकं यमाशं याम्याग्रकानात् सुतरां च याम्यम् ॥ २५१ ॥ दिवैव सौम्यं निशि तारानवस्य तदिग्गमनाचमाक्षे । तच्छ मुलं परपूर्वसूत्राघदन्तरे थदिशि तच्च सदिक् ॥ २५२ ।। भुजाभिधं पाडतलानकाख्य- संस्कारतः स्याद्भुज एव सोऽत्र । कोटिस्तु पूर्वापरसूत्रखण्ड हरण्या श्रुत्रिः स्वक्षितिजेऽपि चैवम् ।। २५३ ॥ दिग्ख्या भुजो दृक्कुजसूत्रगा स्याद त्रिज्या श्रुतिः प्रापरगा च कोटिः । पूर्वापरस्वस्विकतो धुरात्रः वृत्तावधि स्वीयकुजेऽग्रकांशाः ॥ २५४ ॥ उन्मण्ड ले स्यादपमस्तथैव मध्ये तयोश्च युनिशे चरं स्यात् । याम्योत्तरे स्वस्तिकतस्त्रिभे स्यु- स्तयो(१)श्च मध्येऽक्षलवा: सदैव ॥ २५५ ॥ तथैव नाडीक्षितिजान्तराले लम्बाशकाचापि सदैव गोले। (१) वि० श०-तयोः क्षितिजोन्मण्डलयोरिति ।

·सिद्धान्ततचविवेके- अथेष्टकाले क्षितिजाच खेटो दृमण्डलाइनिशवृत्तयोगे ॥ २५६॥ दृमण्डले ते स्युरिहोन्नताशा धुरात्रके चोन्नतकालभागाः। एवं खमध्याच नाशकाः स्यु. मध्यात्तानतकालभागाः ॥ २५७ ।। समोन्मण्डलम्वृत्तकोणयाम्योत्तरादिगा । शङ्कयो ये प्रसिद्धास्ते स्वस्वनाम्ना विजानता ॥ २५८ ॥ भुजोऽक्षज्या तथा लम्बज्यका कोटिखिभज्यका । कर्ण इत्यक्षज जात्यमुक्तं क्षेत्रं सनातनम् ॥ २५९ ॥ भुजोऽक्षमा कोटिराङ्गुलो नाऽथ पलश्रुतिः । कर्ण इत्यक्ष जात्यं क्षेत्रं तदपवर्तितम् ॥ २६० ॥ कुज्या भुजोऽपमज्या स्यात् कोटिरबानका श्रुतिः । उन्मण्डलनरो बाहुः कोटिरमादिखण्डकम् ।। २६१ ।। अपमज्या श्रुतिस्तद्ववाहुरग्राग्रखण्डकम् । उन्मण्डलनरः कोटिः क्षितिज्या श्रवणस्तथा ॥ २६२।। अग्रा भुनः कोटिरत्र समना तदधृतिः श्रुतिः । तथाऽपमज्यका बाहुः कोटिः कुज्योनतद्धृतिः ।। २६३ ।। समशङ्कः श्रुतिस्तद्ववाहुरग्राद्यखण्डम् । कोटिरुत्तशकूनः समशङ्खः श्रुतिर्भवेत् ॥ २६४ ॥ कुन्योनतधृतिश्चेत्थं जात्यान्यक्षभवानि वै । तथाऽन्यान्यपि दृग्गोले भवन्त्यक्षवशादबुध ॥ २६५ ॥ दृमण्डले गर्भकुजाल्लवा ये खेटस्य तज्ज्यात्मक एव शङ्खः ।

·লিলাখাই । २८९ नान्याहतो (१) लम्बनिभो यतः स्या- ल्लम्बः कुगर्भाभिमुखो न चायम् ।। २६६ ॥ मध्यं विनैवात्र च शङ्कयो यैः . याज्ञानतो लम्बकसूत्ररूपाः । प्रोक्ता न युक्ताः किल तेऽथ शङ्कु- यो हक्कुसूत्राच महान(२)स कोटिः ॥२६॥ पूर्वोदितं शङ्कतलं च बाहु- स्तदुत्थजाले श्रवणो हृतिः स्यात् । यव्याससूत्राग्रहगं हृतेर्यत् सूत्रं कलाख्यं तदिह प्रदिष्टम् ॥ २६८ ॥ उन्नतं धुनिशमण्डले कुजात- तज्जगकैच हृतिरेवमुतौ । कुज्यका चरगुणोन्मिता तथा (३) लम्बवन्नर इतीरित न सत् ।। २६९ ॥ (१) वि० श०-गर्भीयोन्नशिज्या शङ्कर्भट्टनाद्रियते किन्तु भा- vাকায় নিমহলখিকাই মিয়তুলললল "न तु नरः स लम्बवत्" इत्यतो लम्बनिभः शङ्कुरिति अन्धाहतो मा. स्कराचैराहतः शकुरुन्नतांशज्या न भवेद्यतः स च लम्बः कुगर्भाभिमु. खो भवत्यतो मध्यं खस्वस्तिकं विनाऽवलम्बकसूत्ररूपाः शवःप्रो. तास्ते युक्ता नेत्यवलम्बसूत्ररूपशङ्ककथनमयुक्तमिति भट्टकथनं यु- तमिवापीदानी रेखागणिते रेखोपरि धरातलोपरि तथा नाले वृ. तोपरि लम्बपरिभाषायाः प्रचुरतया प्रचरितत्वाद् सक्कुजसूत्रोपरि क्षितिजधरातलोपरि वा ग्रहाल्लम्बः शङ्करित्यदुष्टः । (२) वि.श. दृकुसूबाक्कुजसूत्राघो महान, अत्यलो द्वादशा लशङ्कु प्रत्याख्यातः । शङ्करत्र कातिरिति ग्रहकेन्द्राक्कुजरेखायों (३) वि.श.-उत्क्रमज्यातो वलनस्य खण्डने भास्कर इव कमला. करोऽपि पुनः पुनस्तामेव गाथां गायनदोषः । ३६ ·२८६ सिद्धान्ततस्त्वविवेके- स्याद्भुज एवं सोऽत्र। भग्राग्रखण्डोनितसंयुतं प- छोस्तलं कलाभिधं स्याच्छवणश्च ताभ्यां कोटिर्भवेद्यष्टिरिहाक्षजाख्ये ॥ २७० ॥ धुज्यावशायाऽत्र कलाऽथ सैव त्रिज्यावशात् सूत्रकसंझया स्यात् । एवं बहून्यक्ष भवानि तां वियोगयोगात् प्रभवन्ति गोले ॥२७१ ॥ त्रिज्यागुणे कर्णहने बाहुकोटी क्रमेण ते । पललम्बज्यके तज्जे चापे स्तः पललम्बकौ ॥ २७२ ।। अथ वा तज्ज्यके त्वत्र बाहुकोटी मिथश्च ते । अन्याक्षभुजकोटिभ्यामनुपातात् मुबुद्धिना ॥ २७३ ॥ क्रान्तिज्यका कर्णगुणा कोठ्या दोषणा च संहृता। आअमना द्वितीयं तु समशङ्खः स संगुणः ॥ २७४ ।। श्रुत्या कोटथा हुते लब्धं तदधृतिः स्यादथान्यथा ! अग्रा कर्णगुणा दोष्णा भक्ता वा ततिभवेत् ।। २७५ ॥ अग्रातधृतिसंज्ञे ये कोटया निन्ने क्रमेण ते । दोष्णा कर्णेन संभक्त समशङ्कुर्द्विधा भवेत् ॥ २७६ ।। स च बाहुगुणः कोट्या हृतः स्यादनकाऽथ था। तधृतेरूवखण्डं यच्छुतिनं कोटिहृद्भवेत् ॥ २७७ ॥ समशङ्कुरथ क्रान्तिज्यका द्विष्ठा पृथक् पृथक् । भुजकोटिगुणा कोव्या दोष्णा च विहृता क्रमात् ॥२७८॥ आधं कुज्या भवेत् खण्डमन्यर्ध्वं च तद्धृतेः । खण्डं त्याच तयोर्योगे तधृतिः स्यादुरात्रजे ॥ २७९ ।।

·মিম ইলাল্লাহ ।
भुजकोटिगुण कुज्याऽपमज्ये कर्णभाजिते ।
अग्रान्त्यादिमाखण्ड स्तस्तद्योग वाऽयका भवेत् ।। २८० ।।
क्रान्तिज्यानादिखण्डे ये भुजन्ने चोद्भुते क्रमात ।
श्रुत्या कोट्या च शङ्कः स्यादुन्मण्डलगते रवी ॥ २८१ ॥
कुज्याप्रकारखण्डे ये कोट्या निन्ने च भाजिते ।
श्रुत्या दोषणा च लब्धं स्यादुम्मण्डलगतो नरः ॥ २८२ ।।
तदूनः समनचात्र समशहूर्व खण्डकम् ।
भुजन्नो श्रुतिहयाग्रा कुज्या स्याञ्च तदूनिता ।। २८३ ।।
तद्धृतिस्तद्धृतरू खण्ड स्याबहुधा बुधैः ।
गुणच्छेदविषर्या सादेव ज्ञेयानि गोलके ।। २८४ ॥
हृतिः कला चाक्षजजात्यकोच्या
निधी हता तच्छ्रवणेन लब्धम् ।
आयं नरो यष्टिरिह द्वितीयमेवं
भुजन्नी श्रवणेन भक्ता ॥ २८२ ॥
आधं भवेच्छङ्कुतलं द्वितीय--
भग्राग्रखण्डोनयुतं तलं स्यात् ।
आभ्यां गुणच्छेदविपर्ययावा
हृतिः प्रसाध्या गणितप्रवीणैः ।। २८६ ॥
दो कोटिवर्गयोगस्य पदं को भवेत् तथा ।
दोकर्णवर्गविवरान्मूलं कोटिस्तथा भुजः ॥ २८७ ।।
कोटिश्रवणयोर्ववियोगपदसंमितः ।
इत्थं द्वाभ्यां तृतीयस्थ ज्ञानमार्यैरुदाहृतम् ॥ २८८ ।।
दो कोटिश्रवणानां च त्रयाणामध्यभावतः ।
यचासत् खात्मकं जात्यं नानुपात: कचित् लतः ॥२८॥

·सिहान्ततत्वविवेके- आधात् सनातनक्षेत्राल्लाघवाद्वाऽपवर्तितात् । कार्योऽनुपातः सर्वत्र व्यभिचारस्ततो न हि ॥ २९० ॥ मध्याह्नशङ्को त्यन्त्ये तथा यष्टिश्च तत्रयम् । तन्नाम्नवाहतं चेष्टसंशं यत् त्विष्टकालजम् ॥ २९१ ।। मेषजकाद्भपदकस्थे तीक्ष्णांशी चलसंस्कृते । उदग्दक्षिणगोलौ स्तस्तदशेन युत्तोनिता ॥ २९२ ।। उत्तशङ्कुना यष्टिर्मध्यशङ्खर्भवेत् तथा । क्षितिज्यया धुजीवा स्यादधृतिस्त्रिज्या चरज्यया ॥२९३॥ अन्त्या स्याद्वा त्रिजीवानी धुज्यया हृतिरन्त्यका । अतो हृतिविपर्यासाज्ञया गुणकहारयोः ॥ २९४ ॥ हतिद्वादशनिघ्नो वा पलकर्णोद्धृता भवेत् । दिनाधशङ्कुरथ वा सदुन्ना गुणिताऽन्त्यका ॥ २९५ ।। सत्तचरज्यया भक्ता फलं मध्याहजो नरः । एवं द्वादशलम्बज्यागुणिते दिनमौर्विक ॥ २९६ ॥ पलकर्णत्रिजीवा क्रमाद्यष्टिस्तु मध्यजा। ज्ञातस्वबाहुकर्णाभ्यामपि व्यक्ता च सा भवेत् ॥ २९७ ।। (१)अथापमांशात्क्रमशिञ्जिनीनी लम्बाशजीवा त्रिमजीवयाऽऽता | (१) वि० श०-हृतिः कर्णो दिनार्धशङ्कः कोटिस्तद्वर्गान्तरपद भुज इत्यक्षक्षेत्रसजातीयम् । उदग्दक्षिणगोलवशाधृति(ज्याऽधि- काल्पा च भवेत् । अतोऽहोरात्रवृत्तगर्भ केन्द्राहिनार्धशकूपरि लम्ब. करणाल्लम्बमूलादूर्ध्वखण्डं दिनार्धशङ्कोर्यष्टिरिति । एवं युज्या क- ो यष्टिः कोटिस्तान्तरपदं भुज इत्ययक्षक्षेत्रलजातीयम् । अथ दिनाधं यत्र ग्रहस्ततोनिराधवीधरसूत्रोपरि लम्बः क्रान्तिज्या। क्रा- न्तिज्यामूलादूगोलकेन्द्रावधि धुज्यैव कर्णोऽअतः क्रान्तिज्यामूलात. समसूत्रोपरि लम्बो यष्टिमिता कोटिः समसूत्रे भुज इत्यप्यक्षक्षेत्रस- ·त्रिपदनाधिकार लब्धोनिता सैव विलम्बभाग- ज्यका भवेद्वा दिनमध्ययष्टिः ॥ २९८ ॥ अत्र हत्योक्तवत् साध्यो भुजः सा मध्यरज्यका । यद्वा गोलक्रमाद्धीनयुक्ता तधृतिसंज्ञया ।। २९९ ।। हृतिः पलभया निन्नी पलकहना च सा । दिनार्धदृग्ज्यकाऽथैवं नृचापोत्क्रमजीवया ॥ ३०० ॥ ऊना त्रिज्याऽत्र दुज्या स्यादतोऽप्येव नरो भवेत् । रविनदृग्ज्यकात्रिज्ये शङ्कुमक्ते प्रभावती ॥ ३०१ ।। पलकणांगुणा त्रिज्या हत्यामा मध्यमा श्रुतिः । चलादाय॑या भक्ताः खाव्यश्वक्षितय १७७० परः ।। कलकर्णगुणः सोऽन पलच्छायोद्धृतो भवेत् । उत्तगरवेश्छायाकर्णोऽथ सयमण्डले ॥ ३०३ ।। परोऽक्षच्छायया निन्नः पलकर्णोद्धृतः श्रुतिः । उदृत्तार्कप्रभाकर्णश्चरज्यानो हृतोऽन्त्यया ॥ ३०४ ॥ दिनार्धामभाकर्णो यद्वोत्तसमश्रुती । कुज्ययाऽथ च तद्धृत्या गुणिते हृतिभाजिते ॥ ३०५ ॥ दिनार्धाप्रभाकर्णी क्रमाल्लब्धसमौ च तौ। युयातशेषयोरल्पमुन्नतं स्वकपालजम् ।। ३०६ ॥ तथा नतं च तत्रस्थं तदूनं युदलं भवेत् । अथैवमिष्टकालेऽपि छायाकर्णस्य साधनम् ।। ३०७ ॥ धुरात्रोन्नतकालाच चरेणोनयुताज्ज्यका । गोलक्रमेण तत्सूत्रं भवेयुज्यागुणं हृतम् ॥ ३०८ ॥ जातीयम् । निरक्षस्वस्तिकात त्रिज्या को लम्बाक्षज्ये कोटिभुजा. विति। अत्र त्रिज्यागतक्रान्तिज्यामूलालम्वज्योपरि लम्बकरणात् कान्त्युत्क्रमज्या कर्णो लम्बज्यायां कोटिर्लम्बो भुज इत्यतः सर्व स्फुटम् ।

·२९० GADAALTE spees ope त्रिज्यया तत् कलासंझं यद्वा सूत्रं कुजीवया । निघ्नं चरज्यया भक्तं कला सा रविसंगुणा ॥ ३०९ ॥ पलकर्णहृता चेष्टयष्टिः स्यादथ सूत्रकम् । सदुद्वृत्तनराभ्यस्तं भक्तं वा सचरज्यया ॥ ३१० ॥ इष्टयष्टिरथास्य चरज्या गोलदिक्क्रमात् । सूत्रे युतोनिता सेष्टान्त्यकैवं क्षितिजीवया ॥ ३११ ।। युतोनिता कला सेष्टहतिरेवं स्वयाष्टिका । इष्टोद्वृत्त नरेणात्र युतोनेष्टनरो भवेत् ॥ ३१२ ।। नतोत्क्रमज्यका बाणस्तेन होनाऽन्त्यका भवेत् इष्टान्त्यका तथा बाणो धुज्यानस्त्रिगुणोद्धृतः ॥ ३१३ ॥ लब्धाख्यं तच्च तेनोना हृतिरिष्टहतिर्भवेत् । लब्धमर्कगुणं भक्तं पलश्रुत्यो संज्ञकम् ॥ ३१४ ॥ उत्तशाङ्कुना निघ्नो बाणोऽवाप्तश्चरज्यया । ऊर्ध्वसंकं भवेत् तेन हीनो मध्यनरो भवेत् ॥ ३१५ ॥ इष्टशङ्कुनैतादेवमिष्टान्त्या हृतितोऽथ वा। दिनार्धशङ्कुवत् कार्य स्वष्टशङ्कोश्च साधनम् ॥ ३१६ ॥ तद्वच्छङ्कोश्च दृग्ज्या स्थात् ततश्छाया च तच्छुतिः । यत्र कचिच्छुद्धिविधौ शोध्यं चेन्नैव शुद्धयति ॥ ३१७ ॥ विलोमशोधनात् कार्यों विधिस्तत्रोक्तवबुधैः । किन्तु योगे वियोगश्च वियोगे तद्युतिस्तथा ॥ ३१८ ॥ नतं पश्चन्दुनाडीतोऽधिकं स्याच तदा नतम् । पञ्चैन्दुहीनितं कृत्वा तत्क्रमज्या त्रिभज्यया ॥३१९॥ युक्ता नतोत्क्रमज्या स्यादथोवृत्तादिजो नरः। याम्यगोले कुजाधोऽस्य दृश्यताईता न हि ॥३२०॥ 18 ·नि प्रश्नाधिकारः। वे अतः परानुपातार्थं योग्यत्वेनाहतो बुधैः । सममण्डलमप्राप्त रखी प्राग्गणितेन यः ॥ ३२१ ॥ शङ्कुरुत्पद्यते सोऽपि स्यात् परानयनाय अक्षांशाभ्याधिका क्रान्तिर्यस्य तस्य धुरात्रजम् ।। ३२२ ।। मण्डलं तदसंस्पृष्टं समवृत्तेन तत्र वै । सत्तेः समशङ्कार्यद स्वरूपं तदिहोच्यते ॥ ३२३ ।। स्वेष्टकाले धुरात्रस्य (१)हुतेगोलार्श्वगं नयेत् । सूत्रं स्वमार्गदृद्धं च तथा प्राक्क्षरमूत्रतः ।। ३२४ ॥ कोटिचत समवृत्तं च भिवा गोलोर्ध्वगं च यत् । हुतिसूत्रेण संलग्नं तत्सूत्रं समना भवेत् ।। ३२५ ।। सूत्रैक्याच तथा मूत्रं हृतेस्तद्धृति संज्ञकम् । प्रोक्तमेवं धुरावस्थावत्र कुत्र स्थितार्कतः ॥ ३२६ ॥ नवासुजीवागुणिता युपौवी त्रिष्टा दिगंशोद्भवकोटिमौया । तथोपवृत्ताजविस्तरेण तथा त्रिमौळ विहता क्रमेण ॥ ३२७ ।। आद्यं तु दृग्वत्तनतांशजीवा द्वितीयकं स्यादुपत्तगा सा। तृतीयकं स्यात् फलवृत्तगासा ताभिर्विलोमेन नतासुदोया ॥ ३२८ ॥ (१) वि० श-समसूत्रोपरि ऊर्ध्वाधरसूत्रं लम्वरूपम् । हृतिसूत्रंतु याम्याक्षतो याम्यनतमतः समसूत्रहृत्युत्पन्नः कोणो लम्बाशास्ततः २० १ अ० १२ स्व० सिद्धपरिभाषया वर्धितो धरहतिसूत्रयोगो गोलाद्वहिरवश्यामित्याद्यतः कमलाकरसमये रेखागणितस्य प्रचार आभासते।

·२९०
सिद्धान्ततत्वविवेक-
त्रिज्यया तत् कलासंझं यद्वा सूत्रं कुजीवया ।
निघ्नं चरज्यया भक्तं कला सा रविसंगुणा ॥ ३०९ ।।
पलकर्णहृता चेष्टयष्टिः स्यादथ सूत्रकम् ।
सदुद्वृत्तनराभ्यस्तं भक्तं वा सच्चरज्यया ॥ ३१० ॥
इष्टयष्टिरथार्कस्य चरज्या गोलदिक्क्रमात् ।
सूत्रे युतोनिता सेष्टान्त्यकैवं क्षितिजीवया ॥ ३११ ॥
युतोनिता कला सेष्टहतिरेवं स्वयाष्टिका ।
इष्टोद्वृत्तनरेणात्र युतोनेष्टनरो भवेत् ॥ ३१२ ॥
नतोत्क्रमज्यका वाणस्तेन हीनाऽन्त्यका भवेत् ।
इष्टान्त्यका तथा बाणो धुज्यानत्रिगुणोद्धृतः ॥ ३१३ ॥
लब्धाख्यं तच्च तेनोना हतिरिष्टहतिभवेत् ।
लब्धमर्कगुणं भक्तं पलश्रुत्योर्चसंज्ञकम् ॥ ३१४ ॥
उत्तशाङ्कुना निनो बाणोऽवाप्तश्चरज्यया ।
अर्श्वसंज्ञ भवेत् तेन हीनो मध्यनरो भवेत् ॥ ३१५ ।।
इष्टशकुन्तादेवमिष्टान्त्या हृतितोऽथ वा ।
दिनार्धशङ्कुवत् कार्य स्वेष्टशङ्कोश्च साधनम् ।। ३१६ ॥
तद्वच्छङ्कोश्च दृग्ज्या स्यात् ततश्छाया च तच्छ्रुतिः ।
यत्र कचिच्छुद्धिविधौ शोध्यं चेन्नैव शुद्धयति ॥ ३१७ ॥
विलोमशोधनात् कार्यों विधिस्तत्रोक्तवबुधैः ।
किन्तु योगे वियोगश्च वियोगे तद्युतिस्तथा ॥ ३१८ ॥
नतं पञ्चेन्दुनाडीतोऽधिकं स्थाच तदा नतम् ।
पञ्चेन्दुहीनितं कृत्वा तत्क्रमज्या त्रिभज्यया ॥३१९॥
युक्ता नतोत्क्रमज्या स्यादथोदत्तादिजो नरः ।
याम्यगोले कुजाधोऽस्य दृश्यताईता न हि ॥३२०॥

·नि प्रश्नाधिकारः। १९१ । अतः परानुपातार्थ योग्यत्वेनाहतो बुधैः । सममण्डलमप्राप्ते रवी प्राग्गणितेन यः ।। ३२१ ॥ शकुरुत्पद्यते सोऽपि स्यात् परा नयनाय च । अक्षांशाभ्याधिका क्रान्तिर्यस्य तस्य धुरात्रजम् ।। ३२२ ।। मण्डलं तदसंस्पृष्टं समतेन तन वै । तधृत्तेः समशङ्कोर्य स्वरूपं तदिहोच्यते ॥ ३२३ ॥ काले धुरात्रस्य (१)हुसेर्गोलोग नयेत् । सूत्रं स्वमार्गदृद्धं च तथा प्रापरमूत्रतः ॥ ३२४ ॥ कोटिक्व समवृत्तं च भिच्या गोलोर्ध्वगं च यत् । हतिसूत्रेण संलग्नं तत्सूत्रं समना भवेत् ।। ३२५ ॥ सूत्रैक्याच तथा सूत्रं हृतेस्तधृति संज्ञकम् । प्रोक्तमेवं दुरावस्थाधन कुत्र स्थितार्कतः ।। ३२६ ॥ नतासुजीवागुणिता झुमौर्य निष्ठा दिगंशोद्भवकोटिमौव्या । तथापवृत्ताजविस्तरेण तथा त्रिमौळ विहृता क्रमेण ॥ ३१७ ॥ आद्यं तु दृग्वत्तनतांशजीवा द्वितीयकं स्यादुपत्तगा सा। तृतीयकं स्यात् फलवृत्तगा सा ताभिर्विलोमेन नतासुदा ॥ ३२८ ।। (१) वि० श.-समसूत्रोपरि ऊर्वाधरसूत्रं लम्बरूपम् । हृतिसूत्रंतु याम्याक्षतो याम्यनतमतः समसूत्रहृत्युत्पन्नः कोणो लम्बाशास्ततः २०१ अ०१२ स्व० सिद्धपरिभाषया वर्धितोधिरहतिसूत्रयोगो गोलाबहिरवश्यमित्याद्यतः कमलाकरसमये रेखागणितस्य प्रचार आभासते।

·सिद्धान्ततत्वविवेके- पूर्वापरस्वस्तिकसक्तकृतं दृग्त्तनम्रांशगतं फलाख्यम् । फलाख्यत्तस्थनतांशकाना या कोटिजीवा हरसंज्ञकः स्यात् ।। ३२९ ।। त्रिज्यागुणे हारहते भुजाख्या- पयज्यके तत्फलचापके ये। तदन्तरैक्यं समभिन्नादिक्त्वे दो क्रान्तिमौव्योंः स्युरिहाक्षभागाः ॥ ३३० ॥ हराहता दोफलचापकोटि- ज्यका त्रिभज्याविहृता नरः स्यात् । हराहता दो फलचापदोया दृग्ज्याहृता दिग्लवाशिमिनी स्यात् ॥ ३३१ ॥ नृहारयोर्गवियोगमूल वा इग्ज्ययाऽसं त्रिगुणेन निन्नम् । दिग्ज्या तथा व्यस्तविधिक्रमेण नतासवश्चापमभागकाः स्युः ॥ ३३२ ।। अक्षांशकाः क्रान्तिफलस्य चापा- शैः संस्कृता दोफलचापभागाः। तदक्षयोध्यस्तसुसंस्कृतेश्च चापांशकाः क्रान्तिफलस्य वेद्याः ॥ ३३३॥ भुजाख्याहत्तनतांशजीवा वर्गान्तरालाच पदं नतज्या । फलाख्यवृत्ते त्रिमतत्फलाख्य- नताशजीवाहतिरुधृता स्यात् ।। ३३४ ॥ m ·HARA KarnationymsRISHAVATATI HER इम्जाचया दिग्लवकोटिमाती सच्चापहीना नवतिदिगंशाः । फलावनम्रांशगुणविमोच्यो- घोतः पृथक् संविहलो झुमाया ।। ३३५ ।। नतानुमाया च फले भवेतां क्रमानतासुगुणाहुये ते एवं हि दृमण्डल ननभाग-- दिक्कोटिजीवादतिरेव लाभ्याम् ।। ३३६ ॥ धृयायः समजनाद्धराया सिद्धिस्तयोरेर यथोक्तवत् स्यात् । कृतोपत्तेऽपि नतज्यकाल- बासाधयोराहतितोऽपि चैवम् ।। ३३७ ।। पूर्व च कालनियमाचारभरिता या ताव दिनियमतः प्रददामि (१)भूयः । भूस्वस्वादिग्लवजम्भवमण्डलाम- दिग्भेदतोऽपि गणितैकसुसुक्ष्मरीत्या ।। ३३८ ॥ हमण्डलं दिग्भवमण्डलं त-- याम्योत्तरं तन खमध्यतो ये। नाड्याह्वयं यावदिहासभागा यावच्च नाड्यालयतः खगेन्द्रम् ॥ ३३९ ॥ firala (१) वि० शभास्करण ग्रहगणिते “पलपमा व्यासदलेन" इ. स्यादितो यथाऽऽनीतं नतांशमानं तत् क्षेत्रप्रदर्शनाद विशदीकृत्य महेन नाडीवृत्तावृत्तसंपातोल्पनकरणमानं पराख्यमस्येवाधिकरस्य ३४३ तमन श्लोकेन प्रदश्य तन टाक्षापांशाः सुसाध्या इति।

·२९४
सिद्धान्ततत्वविवेक
stsines
ते चापमाशा युदलोक्तिवत् स्यु--
नताशकाः खेटगताः खमध्याद ।
खमध्यदेशाद्ग्रहमण्डलस्थं
दृमण्डलं यनिजगभूजे ॥ ॥ ३४० ॥
प्रास्वस्तिकाबाहिशि यैलवैः स्यात्
तदिग्भवाः खेटदिगंशकास्ते ।
याम्योत्तरा वा सममण्डलाये
दिगंशकास्ते किल याम्यसौम्याः ॥ ३४१ ॥
ते याम्यगोले तु सदैव याम्या:
सौम्ये तु याम्योत्तरगाः कुजोर्ध्वम् ।
यदिग्भवाः खेटकपालसंस्था
दिगंशकास्तत्वचरापरस्थे ॥ ३४२ ।।
कपालके तत्समदिग्लवाः स्यु-
स्तदन्यादिकस्था नियतं स्वगोले।
दिगंशकोटिज्यकया विनिन्नी
लम्बांशजीवा त्रिभजीवयाऽSAT || ३४३ ॥
तच्चापभागोनितखाङ्कतुल्यः
परोऽथ तज्ज्याविहृते विनिम्न्यो ।
त्रिभज्यया स्वाक्षलवापमांश-
ज्यके स्वभीष्टे भवतश्च तत्र ॥ ३४४ ॥
तञ्चापतुल्याविह चेप्सिताक्षा-
पमौ तु ताभ्यां धुदले नतांशाः ।
तथोन्नतांशाश्च ततः प्रभा तत्-
कर्णोऽर्कशङ्कोवंशतः पुरावत् ॥ ३४५ ॥

·mangan स्वाक्षांशकस्वापमभागदिका इष्टाक्ष भागापमभागकाः स्युः। सौम्याग्रकाल्पस्वदिगंशमौव्या परो यदा स्वापमसंमितः स्यात् ।। ३४६ ।। यदाऽथ वाऽग्राधिकदिग्लवज्या तदैकमासाधनमुक्तवत् स्यात् । अतोऽन्यथेष्टाक्षलवाः कृता ये तदृनखाप्टेन्दुमिताश्च यशाः ॥ ३४७ ।। ताभ्यां यथोक्तनयनादभीष्टात कृतापमादेव हि भाद्वयं स्यात् । कुजोर्व मित्थं विपलोत्तरे तु विचार्यमार्यमसौम्यगोले ॥ ३४८ ॥ सौम्ये स्वगोले यदि दिग्लवज्या- Sनकाल्पकास्वापमभागके। स्वाक्षाल्पके पूदितमार्यवय- इछायाद्वयं तत्र कपालभेदात् ॥ ३४९ ॥ सदा भवेदेककपाल एव छायाद्वयं (१)कालविभेदसिद्धम् ।। ३५० ॥ [१] वि० श०--अत्र प्रथमच्छायाया द्वितीयच्छाया कियत्काला- न्तरे भवेदित्यतदर्थ विशेषसूत्रम्---- त्रिज्यागुणेष्टापमकोटि जीवा धुज्याविभक्ता फलचापभागा। हुताशभक्ता भवतस्तदा ते भे लब्धघट्यादिभवे सुबोधे ।। अस्योपपत्तिः-नाडीवृत्तवृत्तसंपातात् खस्वस्तिकावधिरिया. क्षांशाः । खाप्टेन्दुविशोधनाद्वितीयेष्टाक्षांशाः। कल्प्यते द्वितीयसंपा. तः क्षितिजाधस्तदा प्रथमच्छाया क्षितिजालनाऽतः प्रथमनतांशाः =१८०-इस-इक्रां, द्वितीयनतांशा इक्रां-इभ अतो नताशान्तरम् ·सिद्धान्ततत्वविवेके- इत्थं कपालद्वयभामसङ्गे या स्यादशुद्धाक्षवशात् प्रभाऽत्र । सा याम्यदिग्दिग्लबखेचरस्य या तद्विशुद्धाक्षवशाच्च सा स्यात् ।। ३५१ ।। भा सौम्यदिग्दिग्लवखेचर स्य कृतकहङमण्डलदिङ्गरोत्था। धुरात्रमण्डलजद्वियोगा- दित्थं खगोले सुधिया विचार्यम् ॥ ३५२ ॥ एवं यदा चैककपाल एव छायाद्वयं साधितमस्ति तत्र । या स्यादिनार्धान्निकटेऽथ तस्य भवेदशुद्धाक्षसमुद्भवा भा॥ ३५३ ॥ दूरास्थित्तस्यात्र भवेद्विशुद्धा- क्षजा प्रभा तद्गणितं पुरोक्तम् । पराल्पकस्यापमभागकेषु मोक्तं विदं नैव तयोः समत्वे ॥ ३९४ ॥ दिग्ज्याऽग्रया स्यात् क्षितिजे समैत्र ततस्तदल्पाऽथ ततो विकृया। समाग्रकाङ्काभ्याधिका च सौम्ये गोले पलात् खापमकाधिकत्वे ॥ ३६५ ॥ १८०-२इक्रा । नतांशान्तरं भूः। युज्याचापांशामितौ भुजौ। अभशीर्षको- णाद्धृवस्थानान्नतांशान्तभूमेरुपरि लम्बवृत्तं नतांशान्तरार्धं विधत्त- एवातो नतांशाचापलंमुखकोणज्या त्रि० ज्या (९०-इक्रां) --त्रि० कोज्याइक्रit एतापभागा नाडीवृत्तेति षड्भक्ता घट्यादिफलं तद्विघ्नं नतघटि- कान्तरमत उपपन्नम्।

·त्रिपदनाधिकार एवं दिनाविधि चैपरीत्या- दृई दिनार्धात् तु तदेव बोध्यम् । (१)स्वापक्रमस्वाक्षलवाल्पकार परांशका नव भवन्ति गोले ।।३५६॥ (२)अल्पाधिकोऽक्षादपमस्तदा स्वाद सौम्ये क्रमायेककपालजा भा। सदोत्तरानाल्पकदिग्ज्यकाया- मायैः कृती भाद्वितयं स्वतन्त्रैः ।। ३.! अग्रालपकायामपि दिग्ज्यकाया. मेकमभाया अपि संभवः स्यात् । यदा पर वापसभागतुल्य स्तदा खुनन्दममिता अभीष्टाः ॥ ३५८ ।। क्रान्त्यशकास्तत्र तु येऽक्षमागा इष्टाश्च ते शकुलवास्तदूनाः ।। खाङ्का नतांशा अथ वा पराख्या- स्वाक्षज्ययोर्वर्गवियोगमूळम् ॥ ३५९ ॥ त्रिज्यागुणं संविहृत पराख्य- ज्यया नतज्या च ततः प्रभा स्यात् । [१] वि० श-नाडीवृत्तवृत्तसंपातात्पनकोणमा परामिति परमान्तरवृत्तवयस्याथ स्वापक्रमांशाः स्वाक्षांशाचष्टान्तरमतः परां- शाः स्वापक्रमांशेभ्यः स्वाक्षांशेभ्यश्चाल्पान भवेयुः। [२] वि० श०-सौम्येऽपाल्पदिगज्यायामक्षांशभ्योऽल्पोऽपमस्तदा- कपालद्वये छायाद्वयम् । जिनाल्पक्षांशदेशीयलम्बांशवृत्तक्षितिवृत्तसं- पातलमग्वृत्तवशाधत् परमानं ततोऽल्पः स्वाक्षांशेभ्योऽधिकोs- मो यदा भवेत् तदैककपाल एवं भावयनिति युक्तमेव ।

·२९८ सिद्धान्ततत्वविवेके- परस्वतत्क्रान्तिपलांशकानां साम्ये तु शङ्कारिह नैव मा स्थाद ॥ ३६० ।। अक्षायथैवाभ्यधिकः पराख्या- पमस्तथा सा परिवर्धते भा। भेदे समत्वेऽप्यपमाक्षयो - भावोऽप्यभावः सुषियोध एवम् ॥ ३६१ ।। खेचरापमलवाः परभागे- भ्यः कथंचिदधिका न भवेयुः। चेदयोग्यमपि पृच्छति तत्र दुर्मतिश्च खलु तत् खिलमूह्यम् ॥ ३६२ ।। यद्भास्करप्रभृतिभिः स्वकृतौ किलोक्तं दिग्भाद्वयं व्यभिचरत्युदगग्रकातः । दिग्ज्याल्पकत्वनियमेऽपि खनन्दभाग- रिष्टापमे तदिह दिग्द्युनिशैकयोगात् ।। ३६३ ॥ यत् कृतं हि नरभाद्वितयं तै- स्तद्भयोर्यदि समत्वमिहास्ति । सत् तदस्ति हि कपालकभेदा- नान्यथाऽत्र बुध किन्तु समैका ॥ ३६४ ॥ सैव भा भवति चैककपाले येन तत्र नरभैकमिता स्यात् । एकहग्युनिशमण्डलक- योगतो द्वियुतितः किल मे स्तः ॥ ३६५ ॥ एकद्विदिग्भानयनं कुजोर्व दृग्वृत्तदिक्स्थं निजसौम्यगोले। क .

·त्रि प्रहनाधिकारः। उदीरितं तत् किल याम्यगोले संजायते स्वक्षितिजादधस्तात् ।। ३६६ ॥ यच्चै कदिग्भानयन हि याम्ये कुजविमग्राधिकदिग्ज्यकायाम् । तत् सौम्यगोले क्षितिजादधस्ता- दधोपपत्ति शृणु गोलसंस्थाम् ।। ३६७ ॥ खमध्य गोलसन्धि प्रकल्प्य हम्हत्तयाम्योत्तरवृत्ते नाडीत. क्रान्तिवृत्ते कल्ये क्षितिज त्वयनवृत्तम् । तत्र तयोरन्तर दिगंश- कोटिमित परक्रान्तिः स्याद । हरवृत्तनाडीवृत्तसंपातान्नवत्यशैव- से ध्रुवासकामेष्टटत्तम् । तक्षितिजसंपातौ ध्रुवौ इष्टले भ्रवाद दृम्वृत्तावधीष्टक्रान्तिर्याम्योत्तरवृत्ते खमध्यावावधि लम्बांशाः क्षेत्राशास्तष्क्रान्त्यंशानू प्रसाध्य तस्कोट्यशाः कार्यास्ते दृश्वृत्त- नाडीहत्तयोगरूपगोलसन्धस्तद्वृत्तयो क्रमेण क्रान्ति नाडीहत्तरूप. थोरन्तरगाः परक्रान्तिरूपा अयनाभिधे वटवृत्त । अथ देवृत्ते तद्गोलसन्धेः खमध्यं यावदिष्टाक्षांशाः क्षेत्रांशाः। भुवौ तु ध्रुवौ । याम्योत्तरे वृत्ते खमध्यान्नाडीवृत्तावधि स्वाक्षाशास्तथा ग्रहसम्ब- न्धिधुवयोत्पत्ते नाडीग्वृत्तयोरन्तरं स्वापमांशाअष्टक्रान्त्यं- शा ग्वृत्तस्थतत्क्षत्रांशा एव । तत्र स्वाक्षापमा भुजौ तदिष्टाक्षा- घमौ कर्णो नाडीवृत्ते तत्कोटिश्चेति चापजात्यद्वयमक्षक्रान्तिसम्ब- न्धात् । तृतीयमनन्तरोक्तकृतपरक्रान्तिसंबन्धि चापजात्यं चेति साजात्यात् तदनुपाताजात्यद्वयभुजद्वारा तत्कर्णरूपेष्टाक्षापमज्ञा- ने मुबोधम् । स्वाक्षाल्पस्वक्रान्तो क्रान्तिक्षेत्रमक्षक्षेत्रान्तर्गतम- धिक स्वक्षक्षेत्रं क्रान्तिक्षेत्रान्तर्गतम् । स्वाक्षापमयोदिंगैक्ये स्वक्ष- क्षेत्रकोणाद्विषुवस्थितादहिस्थ क्रान्तिक्षेत्रं तत्कोणलग्नं स्यात् । विषुववृत्तैक्यद्वयान्तकृत्ते भा(शास्तदैक्याभवत्यंशान्तरे तद्- ·सिद्धान्ततरविवेके- सयोः परतुल्यमन्तरं परमम् । उत्तरंगोलेऽग्राल्पकादिग्ज्यायां कु. जोर्ध्वगतग्रहस्य दिगंशानां सौम्यत्वे शोधिता याम्यत्वे त्वशोधि- ता इष्टाक्षांशाः स्युरिति स्पष्टमेव दृग्गोलेऽक्षाल्पकक्रान्तौ । तत्र दृग्वृत्तमहोरात्रहत्ते स्थानद्वये कपालभेदेन संलग्नमिति छायाद्वयं सुप्रसिद्धम् । अधिके पराल्पकस्वापसे तककपाल एवस्थान- ये लग्नमिति छायाद्वयं तत्रापि सूक्ष्मजैकगम्यम् । परस्वरूपे स्वापमे तु तत्रस्थहरवृत्तदेशगतग्रहस्याहोरात्रवृत्तं तत्रैव संलग्न नान्यत्रेति छायैका प्रत्यक्षममाणावगताऽग्राल्पकादिज्यायाम् । ए. तेन गोलस्वरूपमज्ञात्वैव बलात् तत्र छायाद्वयप्रकारं वदन्तो नि- तरां निरस्ताः शेषवासनाऽऽकरत एव स्फुटेत्यलं पल्लवितेन । दृग्जीवया संगुणिताऽत्र दिग्ज्या त्रिज्योधृता लब्धमितो भुजः स्यात् । छायागुणा तच्छ्रवणोद्धृता वा दिग्ज्या भुजः सा भुजतो विलोमात् ॥ ३६८ ॥ (१)त्रिभज्याहताऽर्कायका कर्णनिघ्नी (१) वि० श० पद्यद्वयमेतदभास्कराचार्य स्यैव । अत्र यस्तगोलप्र. दर्शनार्थ बहुभिः कर्णगोलो व्यर्थमेव विरच्यते शङ्खमूलात् पूर्वापर- रेखावधि भुजः, स तु शङ्कुतलानासंस्कारतो भवति शङ्कतलं सदा था. स्य निर्विवादम् । अथ छायाग्रीयो भुजा- दृग्ज्या हग्ज्या अथ छायाकर्णो, द्वादशाङ्गुलशङ्कुश्छाया, एतत् क्षेत्रद्वयं सजातीयमतः छायाप्रीयो भुज (शताअ) छाक शंतछाक दृरज्या (माताअ)छा त्रिज्या, शङ्क, NEHA OR may त्रि वि अछाक शंत -अन प्रथमखण्डम् त्रि पXXबिछाक १२Xछाक त्रि AANAMRAgy अछाक GAIN PARAN -अध पलभा सदोत्तरवातो यथावत् संस्कारार्थ द्वितीयखण्डे कर्णवृत्ताना यदि व्यस्ता न कल्प्यते तदा भुजश्छायाग्री. यो न भवेदतो व्यस्तगालेति कथनं युक्तमेव ।

·PERHGApassemittani भवेत् कर्णवृत्तानका व्यस्तगोला। पलच्छायया सौम्यया संस्कृता स्या--- भुजोऽयोत्तरे भारके सौम्यगोले ।। ३६९ ॥ भुजः कर्णवत्ताग्रयाऽऽढ्योऽन्यदाऽसौ वियुक्तोऽक्षमा स्यात् तया वा वियुक्तः । भुजः सौम्यमानेऽऽन्यदाऽव्यभिज्या- हतः कर्णभको का चापमोडतः ॥ ३७० ॥ সাক্ষাবিস্তুগত্য স্বী छायाकृतेः शोध्य (१)पद ततः स्यात् । पूर्वापरा कोटिरिहाय खेट--- कपालके पश्चिम सके ।। ३७१ ।। অত্যন্ত দু দাম कार्य तु तच्चत्रकलाडित च । तत्केन्द्रगालबनिभाशो- (२)इछायानक यन विशन्यपैति ।। ३७२ ।। Snapay {) নি মা ও ম কাল কান্তি মনু। (२) वि० शछायाधीयो मुदा প্রতিস্বজস্ব मुलाक मुजर जाकर वि SANERS ANWADIGARH AMROHAMMANDEANIHEREHSAAMANEESHRAM SCHARAN IHAR তুলা - গাজী স্বাক্ষণ योरन्तरेक्यमानं सुगममिति । अनावसरे भाम्बराचार्यस्य "तत्का- কাল্পবিস্বান্ত” ইত্যাদিলা শুভলগে মূলষ্ট ইনফালৰা বৃদ্ধি स्थ्य भास्करत्रुटि व्यर्थ कथयन्ति बस्तुला प्रवेशानिर्गमचिन्छ. न्तरं शायत एव स कर्णः साधित जान्तरं शुजस्तद्धर्मान्तरपदं कोटि- रिति क्षेत्रन्याले भुजान्तरदान न दुःला कधमन्यथा “एकस्माद- पि भाग्रदो भुजमिताम्" इति सङ्गच्छत्ते तदबुद्धिमद्रिर्विभावनीयम् ।

·सिद्धान्ततत्वविवेक- वृत्ते परेन्द्यौ भवतो दिशौ च तत्कालदृग्ज्याग्रगतौ भुजौ यौ। छायोत्थकर्णेन गुणौ विभक्ती छायाप्रमाणेन तयोस्तु चापे ।। ३७३ ॥ एकान्यदिक्त्वे तु तदन्तरैक्य- कलाभिरैन्द्री चलिताऽयनाशा। वृतौ स्फुटा स्यात् खलु गोलयुल्या तन्मत्स्थतः स्यादिह याभ्यसौम्या ।। ३७४ ॥ भेपार्कसंदर्शनतो दिगंशा-- न्तरेऽपि पूर्वापरसूत्रमेकम् । यद्वा ध्रुवादेव सदोत्तरा दिग ज्ञेयाऽन्यदिग्ज्ञानमतः सुवोधम् ॥ ३७५ ।। अथैकमानादपि तत्समायां भूमौ स्वदिग्बाहुमितां शलाकाम् । कोटीमिता शङ्कतलाद तथाऽन्य स्वादिग्भवां यन्त्र तदनकैक्यम् ॥ ३७६ ।। दिअध्यरूपं परिकल्पय तस्मात कोटिस्तु पूर्वापरसूत्ररूपा। भुजस्तु याम्योत्तरसूत्ररूप- स्तत्सर्वदिग्ज्ञानमतः सुबोधम् ॥ ३७७ ॥ सच्चुम्बकादेव सुशिल्पविज्ञाः कुर्वन्ति दिगज्ञान मिहान्यथैव । पूर्वापरा याऽत्र कृता प्रकारै- ईया बुधैः सा समण्डलीया ॥ ३७८ ।।

·SARAPE PHIT SATYA T अर्कोदयास्तजे पूर्वापरे नेऽर्यादिपूदिते । अन्यत्राल्पान्तरात् केचिदुदमरूं ततो जगुः ॥ ३७९ ॥ आद्यप्रकारादयनायसन्धे- रासनकाले यदि दिक् प्रसाध्या । खल्पान्तरानानुषपत्तिरत्र दिकसाधने संव्यवहारहेतोः ॥ ३८० ॥ শিহানগাছা दिसाधनं यैर्विहितं न सत् तत् । विम्बा लिसामितहङ्गतेन दिनार्धतः माकपरतो ग्रहेन्द्रे ।। ३८१ ॥ अभाव एवास्ति नृभादयस्य किंचिदिनार्धेऽस्ति च खेटदिकस्था । तद्रीतितो क्षेत्रमिकमध्याद पूर्वापरं भोपचयो न यस्मात् ।। ३८२ ।। दिक मूत्रसंपातगतस्य बाझो- इछायानपूर्वापरस्त्रमध्यम् । दोदो प्रभाववियोगमूल कोदिनरात् प्राच्यपरा ततः स्यात् ॥ ३८३ ॥ कर्णमर्कनरभाकृतियोगा- न्मूलमाहुरथ भाऽत्र विलोमात् । भूमिपृष्ठगनरेण विभक्ता दृग्ज्यका रविगुणा स्फुटमा वा ।। ३८४ ।। यत् स्वात् कुपृष्ठानरष्टिचिहा- द्यावद्भवद्विम्बजगोल केन्द्रम् ।

·सिद्धान्ततत्वविवेके--
खगस्य तदर्भजदृष्टिसून
स्पृष्दैव तद्गोलजपृष्ठमने ॥ ३८५ ।।
यद्वन्तुकाम तदिहास्ति पृष्ठ-
दृसत्रकं ते सुधिया प्रसाध्ये ।
स्वल्पान्तराद्वा व्यवहारयोग्य
साध्ये कुगर्भाभदृष्टिचिह्ना ॥ ३८६ ।।
दृमण्डले गर्भकुजात खगस्यो-
अतांशकाः खानतभागकाश्च ।
ये तज्ज्य के योजनकर्णनिहन्यो
त्रिज्योवृते ते किल योजनाद्ये ॥ ३८७ ।।
स्वशाग्ज्ये भवतश्च तत्र
शको कुखण्डं प्रविशोध्य शेषम् ।
पृष्ठाख्यशङ्करस्वथ हग्ज्यका तत्-
कृत्योर्युतेमुलपितं भवेत् तत् ।। ३८८ ।।
गर्मीयहस्त्रमाथाय बर्गे
स्वयोजनव्यासदलत्य वर्गम् ।
विशोध्य मूलं किल पृष्ठजं तद
दृकश्त्रकं गोलविदाऽवगम्यम् ॥ ३८९ ।।
बाणो यदा स्यात् खचरस्य तस्य
विम्बोद्भवेरेव नतोन्नतांशैः ।
साध्यं त्विदं दृग्भवसूत्रकं तत्
सर्वत्र खे स्याणितोपयुक्तम् ।। ३९० ॥
कचोधरा तथा तिर्यग्रेखा चक्रस्य मध्यगा।
कार्या चक्रा यस्ताभ्यां चत्वारः स्युः समा इह॥३९१॥

·State News e तदेकाधिस्वरूपाच यन्त्रादेव यथा भवेत् । ज्ञान दिनदेशकालानां तथा वृक्ष वदाम्यहम् ॥ ३९२ ।। ग्रन्यजीवाखण्डानि विंशत्विज्याभवान्यतः । स्वामित्रज्याप्रमाणन लापवान्नमातम्।। ३९३ ।। यन्त्र निकोणकं जावं तस्य व्यासासंमितौ । भुजौ तचक्रनेम्याधिरूपो बाहुस्तृतीयकः ।। ३९४ ।। तस्यैका समकोणोऽस्ति तदन्यौ बियमौ किल । समकोणे चक्र केन्द्र विष का भवेत् कुजम् ॥ ३९५ ।। तथाऽन्यः स्यात् स्वमध्य तु बुजकेन्द्रान्तरेऽस्ति भूः । तथा खमध्यकेन्द्रान्तः स्वरेखा नेमिग तथा ॥ ३९६ ।। वृत्तभयवशात् कुयाँद कोष्ठकद्वितयं बुधः । कुजात् खाङ्कलवा नेम्यां तथा खात् तिथिनाडिका॥३९॥ समात्रिंशद्विभागाश्च कार्या भूमेस्ततो ज्यकाः । स्वसंज्ञरेखिकातुल्यान्तराला नमित्तमाः ॥ ३९८ ।। त्रिंशन्मिताः (१)कुजारभ्य खान्तं यन्त्रे कुता बुधैः । अष्टादशी ज्यका भूजाज्ज्यान्तरालाङ्गुलाङ्किता ॥ ३९९ ॥ तस्यां कुत्तोऽक्षभातुल्याङ्गुलाने केन्द्रतोऽस्ति यत् । लम्बसूत्रं च तन्नेम्यां यत्र स्पृष्टं ततः कुजम् ॥ ४०० ।। यावदक्षाशकास्तद्वत् खं यावल्लम्बभागकाः । तयोः क्रमोत्क्रमज्ये च ज्ञेये येषां क्रमज्यका ॥ ४०१॥ अभीष्टा ते लवा नेम्यां देयाः खात् तत्र या ज्यका । भूमौ तत्केन्द्रयोरन्तः क्रमज्याङ्गुल समिता ॥ ४०२ ॥ (१) वि० श.---"कुजादारभ्य खान्तं तु त्रिंशधन्ने कृता बुधैः।" इत्यत्राकरस्थः पाठः प्रामादिक इव । “त्रिंशन्मिताः कुमारभ्य इ. त्यपि पाठो भवतुमर्हति कुंकुजामिति । ।

·सिद्धान्ततत्वविवेक- उज्यान ज्यालं त्रि एवमिष्टोत्क्रमज्या चेन कुजान्नेभ्यां च ते लवाः । देयास्तदनगा जीवा तत्छुजान्तोऽङ्गुलानि कौ ॥ ४०३ ॥ उत्क्रमज्या भवेदत्र यदि साध्या स्वदेशजा। (१)परक्रान्त्युत्क्रमज्याली लम्बज्या त्रिज्ययोद्धृता ॥४०४॥ फलोनलम्बमौनी स्मात्य स्वस्थानेऽत्यल्पयष्टिका । स्वादिग्लवोनलम्बज्या स्थूला वाऽत्यल्पयष्टिका ॥४०५॥ (२)अत्यल्पया तया भाज्या खखाङ्काः९०० स्यात् पराधिकम् । तदअलैश्च सा दीर्घा मुखेऽर्धाङ्गुलविस्तृता ॥ ४०६ ।। अग्रे (३)त्वगुलविस्तारा कार्या केन्द्राञ्च लम्बवत् । (१) वि०० --अस्यैवाधिकारस्य २९८त मेन श्लोकेन दिनम- ध्ययष्टिा ज्यालं- यथा यथा द्वितीयखण्डमाधिक तथा दिनमध्ययष्टिरल्पेत्यतः लय-ज्यालं- उज्यापकांxज्यालं, আম্ব কিন্তু घि ज्यालं उज्यापकां३: लयम्ज्यालं ज्यालं पष्टिव्यासाधं जी- वाः पठिताः सन्ति ततस्त्रिशव्यालाध इति । (२)वि० श०-याऽत्यल्पा यष्टिः सा यन्ने केन्द्रतो दत्वा तदरेगता ज्यारेला तुरयिपरिधी या लग्ना ततः केन्द्रायाधि त्रिंशत् , एवमेकं जात्यं तत्सजातीयं यन्त्रे कुजविन्दुत ऊध्वाधर समानान्तर रेखा यत्र वर्धितपूर्वक्षेने कर्णरेखायां लग्ना ततः केन्द्रावधि बृहदेतत् क्षेत्रम् । अत्र वृहत्क्षेत्रकर्णः ३०४३० अत्र लय इत्यल्पयष्टिः । फल- पराधिकं पट्टीप्रमाणमिति । (३) वि० श०-४०६ तमश्लोकस्योत्तरार्धे 'मुखेऽर्धाङ्गुलविस्तृता' इति मुखेऽन एव पुन 'रने त्वङ्गुल विस्तारा' इति पाठस्थाने 'आदार- गुलविस्तारा' इति युक्तः प्रतीयते । आदौ भूले। सरस्वतीभवनस्थे प्राचीनलिखितपुस्तकेऽपि तथैव विकृतः पाठोऽतःप्राचीनलमयादे- व तत्पाठस्य स्थिरत्वान्नाद्यावधि कस्यापि तत्र मनोयोगोजात इति । DRowatadiunite SutaACTheORNSTA १ लय ·ransionate त्रिपशनाधिकारः -- यथा तक्षेकपा स्यात् तथा केन्द्र नियोजयेत् ॥ ४०७ ।। ज्यान्तरालामुलकाकैथ केन्द्रादयाऽथ सा बुधैः । नेम्यां कुजात पलांशानस्थितपट्टयां च केन्द्रतः ॥ ४०८ ॥ यन्त्राज्यां प्रदत्वा तज्ज्याग्रे नेम्या (१)ग्रुपट्टिका । ज्ञेयाऽथ (-)सेषुभागाकांजुलै त्तं च केन्द्रतः ॥ ४०९ ।। अपमान लिखेत् तस्मिन् मोक्तपट्टी भुजानगा। लगा यत्रालित तज्ज्याने नेम्या खाइपाशकाः ॥ ४१० ॥ पलमा स्वीयपष्टयं शयुता कुळ्या भवेत् (३)परा । केन्द्रामौ च तां दत्वा लज्जीवा पत्र संस्पृशेत् ॥४११॥ कुजान्नेमिगतकान्त्यं शकस्था पहिका ततः । केन्द्र याच तत्पश्यां स्बेष्टा (४)परचरज्यका ॥ ४१२ ॥ (१) विरासत ४२३ तमलोकस्य दिपाणी बिलोक्या। (२)विशष्टिव्यासार्धवृत्त मन अत्यंशानी जीवा लाधिता। तत्र जिनांशज्या-२४१२४. . . . . 'अत्तस्विशदङ्गुलब्याला|जिनज्या- १२ । १२... - "अत उपपद्यते । (३) घि० श०-कु यथा र क्रान्तिज्या वर्धते तथा कु- ज्याऽधिकेति परा कुज्या: । अत्र ज्याजि-१२।१२ अत पकु- - पर ज्याज waa RE प(१११२) NANAS vage funnapurna One PORN ift पर ज्याक्रां ज्याजिर ज्यामु पकुxज्याभु. (४) वि० श०-कु- पकु० ज्याभुत्रि पकु. नि...ज्याभु ভয় অল্প অল্পনিকানন্দা वियु व शाने पट्टीलंरक्षणात्, केन्द्रात् क्षितिजे पर कुज्याऽङ्किता तदनगा जीवा यत्र तत्पदृयां लग्ना ततः केन्द्रावधि पट्टीखण्डस्वरूपम्- एतनाम स्वेष्टा परचरज्येति तत इष्टचरज्या पूर्वसिद्धा प० त्रिज्याभु त्रि अतः सर्चनुपपलं शेषवालनामामध्यस्ति । पा०त्रि धु शु ज्याइपचX ज्याभु SURESI ·सिद्धान्ततश्वविवेके- कृतायनांशवाहानस्थितपट्टयां पुनश्च तत् । चिह्न परचरज्याया यत्र तज्ज्याग्रखान्तरे ॥ ४१३ ॥ नेम्यामिष्टचरांशाः स्युनर्नाड्यश्च ज्याङ्गुलानि तु । सौम्यगोले चरं कल्प्यं खाद्वहिःस्वं च दाक्षिणे ।। ४१४ ।। तथा तदन्तरे नेस्यां तत्र ज्ञेयं चराग्रकम् । चलाधिपदस्यांशा नेस्यां खादुरक्रमादथ ।। ४१५ ॥ द्वितीयपदभागा ये ते क्रमात कुजतस्तथा । तृतीयजाः खलस्तुर्योद्भदा देयाः कुजात् तथा ।। ४१६ ॥ एवं शुजानकं नेस्यां गणितार्थ च खाद्भवेद । धातुजं दारुज वा यन्त्र बुद्धिमता कृतम् ।। ४१७ ॥ तस्य केन्द्रकुजोछस्थे रन्ध्र कार्य समान्तरे । कुजन्नस्य दृष्ट्यैव केन्द्ररन्ध्रगतं अहम् ।। ४१८ ॥ खस्थं विध्वाऽथ तबन्ध कार्य दृश्हत्सवबुबैः । अथ वा केन्द्ररन्ध्रेण क्षारन्धं विशेद्यथा ॥ ४१९ ॥ अर्कजस्तथा यन्त्र धार्यममुखं सदा । अर्कोदये भवेत् स्वस्थ लम्बसूत्रं यथा यथा ॥ ४२७ ।। वियत्यर्कः कुजस्थानादुजतश्च तथा तथा ! यन्ने खतश्च तत्सूत्र नेम्छशैवलिन भनेद ॥ ४२१ ॥ अत: खादुअताशाय शेया भूजानताशकाः । तज्ज्यके शाहग्ज्ये च यन्त्र चरव स्थिते ॥ ४२२ ॥ एवं नताशजीवा या (१)युपट्टी यत्र संस्शेत् । (१) वि० श-पलांशस्थितपट्टयां केन्द्रतो घुज्यां दत्त्वा तत्र ज्या क्षितिजे यत्र लशा ततो भूकेन्द्र यावद्दिनमध्ययष्टिः । एवं पट्टयअगा ज्या नेम्यां यत्र लग्ना तत्र स्थितां पट्टीमिति सर्व शेषवासनाया विलोक्यम्।

·গিলামা। गोलक्रमाचरज्योनयुतः कार्योऽकस्तु सः ॥ ४२३ ।। तदग्रतुल्यभूज्याग्रं यावन्नेम्यां चराग्रतः । उन्नता नाडिका ज्ञेयाः कुजाच्छेपा नताश्च ताः।। ४२४ ॥ चर-(१)ज्योनयुता कार्या वि-(२)लोमाख्याऽथ तज्ज्यका । शुपट्टीस्थतदकज्या रेखा सैव नतज्यका ॥ ४२५ ।। दृग्वृत्तगा तदनेऽथ कल्पयेन्नेमिगं रविम् । ततः खं स्वोन्नतांशाः स्युः कुज यावन्नतांशकाः ॥४२६॥ नेम्यां कुजात् पलांशाग्रस्थितपट्टया-(३)मिनज्यका । यत्र स्पृष्टा ततः केन्द्रान्तरे स्वेष्टहतिर्भवेत् ॥ ४२७ ॥ एवं तत्पट्टिकायां खात् क्रान्त्यंशाग्रज्यका स्पृशेव । यत्र तत्केन्द्रयोरन्तः स्वामा स्यादव पट्टिका ।। ४२८ ।। रविचितगता कार्या तस्यामष्टादशी ज्यका । यत्र तस्मादभुवं यावच्छाया केन्द्रं तु तच्छुतिः ॥ ४२९ ।। एवं वात पलभागानस्थितपट्टयां च खापमाव । ज्यका यत्र भवेच्छिन्ना तत्केन्द्रान्तः समो नरः ।। ४३० ।। (४)भुमिष्ठायाश्च तत्पयाश्छिन्नदेशज्यकाग्रगम् । समवृत्तगमूर्यस्य चिनं नेम्यां प्रकल्पयेत् ॥ ४३१ ॥ (१) वि० श०-दक्षिणोत्तरगोलयोश्वरज्योनयुता नतकाल कोटिज्या इष्टान्त्यति बोध्यम् । (२) वि० श०-विलोमाख्या तज्ज्यका नतनाडिकाभ्यो या नतका- लकोटिज्येति भट्टाभिप्रायः । (३) वि० श०--इनज्या नतज्योति । (४) वि० श-पूर्वस्मिन् पये खस्वस्तिकादक्षांशानगपट्टयां ख. स्वस्तिकादेवापमांशदानाजीवा यत्र लग्ना तत्केन्द्रान्तः पट्टयां लम. शङ्कः समुचित एव । एवं समशङ्कचिह्निता पट्टी भूमिष्ठा सती त. चिह्नगता जीवा नेस्यां यत्र ततः खस्वस्तिकावधि सममण्डलीया नताशा अत एव तत्र रबिकल्पनमुचितम् ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- शङ्खभाकर्णनाड्यादि ततः सर्व यथोक्तवत् । एवं खात् समशङ्कने पट्टी स्थाप्याऽपमज्यका ॥ ४३२ ।। खागता तां स्पृशेयत्र तत्केन्द्रान्तः पलज्यका । तत्पट्टयामेव या केन्द्रात् पलज्याग्रगता ज्यका ॥ ४३३ ।। यदनखान्तरे नेम्यां क्रान्त्यंशा वा खगोलजाः । यद्वा सदोदितः(१)च परमं सन्नतोन्नतम् ॥ ४३४ ॥ द्विधा विध्वोन्नतांशैक्यदलं यत् ते पलांशकाः । एवं मध्यनतांशानां क्रान्त्यक्षाभ्यां भवन्ति च ॥ ४३५ ॥ व्यस्तसंस्कारतोऽक्षांशाः कान्त्यंशाश्च क्रमाद् ध्रुवम् । एवं खतः क्रान्तिभागान्तरे संस्थज्यया स्पृशेत् ॥ ४३६ ॥ जिनज्यामण्डलं यत्र तत्र पट्टी न्यसेत् खतः । यावत् पट्टयग्र नेम्यां चलार्कस्य भुजांशकाः ॥ ४३७ ॥ रसर्तुज्या २७ । २४ परा(२)कुज्या प्रकल्प्य चरकर्मणा। ये च राशिनयोत्पन्नाः स्वस्वपूर्वविशोधिताः ॥ ४३८ ॥ व्यक्षोदयाः क्रमान्मेषात् स्युः कीटाद्युत्क्रमाच ते । उक्तवचरखण्डैश्चेद्धीना युक्ताः क्रमोत्क्रमः ॥ ४३९ ॥ (१) वि० श०-सदोदितं भं क्षितिजादुपर्यव परिभ्रमत्यतस्त. स्य परमोन्नतपरमाल्पोचतभागक्यार्धमक्षांशाः। अवशिष्टवासना शे. षवासनायां स्पष्टैव। (२) वि० श०-षट्पष्टिभागज्या षष्टिव्यालार्धे ५४१४८॥ "त- दात्रिंशदव्यासार्धे पद्यु-२७ । २४ । . . । अथास्येवाधिकारस्य ९०- तमश्लोकेन ज्यापि पा x ज्याभु 'अतो यन्त्रीया ज्यावि (२७ । २४ ) ज्यामु, धु अत्र यदि २७ । २४ परा कुज्या कल्प्यते ततः ४१२तमश्लोकानुसा- राधेष्टचरज्या सैव विधुवांशज्येत्येतदर्थ तत्रत्या टिप्पणी वि. लोक्या। यु ·त्रिप्रइनाधिकार। ३११ स्वोदया मेषपटकस्य जूकात् ते स्युर्विलोमतः । पृष्ठे यन्त्रस्य नेम्यां तु कृत्वा वृत्तानिपञ्चकम् ॥ ४४० ॥ उदयार्थं च संसाध्यं कोष्ठकानां चतुष्टयम् । आये(१)वविघटिका द्वितीये तत्पलानि वै ॥ ४४१ ॥ तृतीये मेषषट्कस्य विभागाश्चैकभागके । त्रिशल्लवाश्चतुर्थे तु तन्नामानि क्रमोत्क्रमात् ।। ४४२ ॥ चलार्क राशिभागेभ्योऽभीष्टकालानगं भवेत् ! चललग्नं चलांशानां व्यस्तसंस्कारतोऽङ्गकम् ॥ ४४३ ।। चललमार्कयोमध्ये कालोऽप्येवं स्फुटो भवेत् । विवाण कुजोर्च सद्विध्वा यन्त्रान्नतांशकान् ॥ ४४४ ।। ज्ञात्वा तत्रावत् साध्यं झुगतं हीनयुक् च तत् । भधुवास्तिलग्नान्तःकालेनोनाधिके ध्रुवे ॥ ४४५ ॥ रात्रियातं भवेज्ज्ञेयं चैवमन्यदपीह वै । (२)सौम्यगोले ज्यकाल्पत्वात् पट्टी नैव स्पृशेत् तदा।।४४६॥ (१) विशआधे कोष्ठे खात् क्षितिजपर्यन्तं पुनः खावधि त्रिशंघटिकाङ्कनं द्वितीये तत्पलाङ्कनं तथैव तृतीये राश्युदयवि- भागविचारामेषादिराशिविभागास्तत्र प्रत्येकस्मिन् विभागे त्रिश. लावाश्चतुर्थ तथैव तदाशिनामाङ्कनामिति । (२) वि० शल-सौम्यगोले ज्यकाल्पत्वान्नतांशज्याया अल्प- त्वात् तुरीययन्त्रान्तः पट्टी नैव स्पृशेत् । एतदुक्तं भवति पूर्व ४२२- ४२५ तमश्लोकमध्ये नतोन्नतज्यातो नतोन्नतकालज्ञानं प्रदर्शित तत्रोत्तरगोले यदेष्टान्त्या त्रिज्याधिका तदा भूमौ शङ्कुदानात तद्- गता जीवा धुपट्टी यत्र स्पृशति ततः केन्द्रावधि इष्टान्त्या स्यात् तस्यास्त्रिज्याधिकत्वाद्यनान्तः पशों न भवेत् तत्र ज्यकानुसारं सूत्र बेति पदपूरकमेव । यन्त्रनेमितो बहिर्वर्धयित्वा पट्टयां पट्टया था योजयेत् सङ्गमयेदिति । एतद्विषयस्य प्रकरणं ४२२-४२५तम. श्लोकविषयावसर एवं किन्तु तत्र विस्मृतवता भट्टेन ७४४-४४५९- तमलोकमध्य एवावश्यकत्वाननिःक्षिप्तोऽयं विषय इति। NEWHERutelimation ·सिद्धान्ततत्वविवेके- 8 शङ्कभाकर्णनाड्यादि ततः सर्च यथोक्तवत् । एवं खात् समशङ्कने पट्टी स्थाप्याऽपमज्यका ॥ ४३२ ॥ खागता तां स्पृशेयत्र तत्केन्द्रान्तः पलज्यका । तत्पयामेव या केन्द्रात् पलज्याग्रगता ज्यका ॥ ४३३ ।। यदनखान्तरे नेम्यां क्रान्त्यंशा वा खगोलजाः। यद्वा सदोदितः(१) च परमं सनतोन्नतम् ॥ ४३४ ॥ द्विधा विध्वोन्नतांशैक्यदलं यत् ते पलांशकाः । एवं मध्यनशानां क्रान्त्यक्षाभ्यां भवन्ति च ॥ ४३५ ॥ व्यस्तसंस्कारतोऽक्षांशाः क्रान्त्यशाश्च क्रमाद् ध्रुवम् । एवं खतः क्रान्तिभागान्तरे संस्थज्यया स्पृशेत् ॥ ४३६ ॥ जिनज्यामण्डलं यत्र तत्र पट्टी न्यसेत् खतः । यावत् पट्टयग्रकं नेम्यां चलार्कस्य भुजांशकाः ॥ ४३७ ॥ रस ज्या २७ । २४ परा(२)कुज्या प्रकल्प्य चरकर्मणा। ये च राशित्रयोत्पन्नाः स्वस्वपूर्वविशोधिताः ॥ ४३८ ॥ व्यक्षोदयाः क्रमान्मेषात् स्युः कीटाद्युत्क्रमाच्च ते । उक्तवञ्चरखण्डैश्चेद्धीना युक्ताः क्रमोत्क्रमः ॥ ४३९ ॥ (१) वि० श०--सदोदितं भं क्षितिजादुपर्येव परिभ्रमत्यतस्त. स्य परमोन्नतपरमाल्पोन्नतभागक्यामिक्षांशाः। अवशिष्टवासना शे. षवासनायां स्पष्टैव। (२) वि० श०-षट्पष्टिभागज्या षष्टिव्यासाधैं ५४।४.१ "त- दात्रिंशयासार्धे पधु-२७ । २४ । • • । अथास्यैवाधिकारस्य९०- तमलोकेन ज्यावि पा x ज्याभु,अतो यन्त्रीयाज्यावि=(२७ । २४ ) ज्याभु, अत्र यदि २७ । २४ परा कुज्या कल्प्यते ततः ४१२तमश्लोकानुसा- राधेष्टचरज्या सैव विषुवांशज्येत्येतदर्थ तत्रया टिप्पणी लोक्या। द्यु धु ·त्रिपदनाधिकारः। स्वोदया मेषपदकस्य जूकात् ते स्युर्विलोमतः । पृष्ठे यन्त्रस्य नेम्यां तु कृत्वा वृत्ताघ्रिपञ्चकम् ॥ ४४० ॥ उदयार्थं च संसाध्यं कोष्ठकानां चतुष्टयम् । आये(१)खवविघटिका द्वितीये तत्पलानि वै ॥ ४४१ ॥ तृतीये मेषषट्कस्य विभागाश्चैकभागके । त्रिंशल्लवाश्चतुर्थे तु तन्नामानि क्रमोत्क्रमात् ॥ ४४२ ।। चलार्क राशिभागेभ्योऽभीष्टकालानगं भवेत् । चललग्नं चलांशानां व्यस्तसंस्कारतोऽङ्गकम् ॥ ४४३ ॥ चललमाकयोर्मध्ये कालोऽप्येवं स्फुटो भवेत् । विवाणः कुजोर्व सद्विध्वा यन्त्रानताशकान् ॥ ४४४ ॥ ज्ञात्वा तत्रावत् साध्यं ध्रुगतं हीनयुक् च तत् । भध्रुवास्तिलग्नान्तःकालेनोनाधिके ध्रुवे ॥ ४४५ ॥ रात्रियातं भवेज्ज्ञेयं चैवमन्यदपीह वै । (२)सौम्यगोले ज्यकाल्पत्वात् पट्टी नैव स्पृशेत् तदा॥४४६॥ (१)वि० श०-आधे कोष्ठे खात क्षितिजयर्यन्तं पुनः खावधि त्रिशंघटिकाङ्कनं द्वितीये तत्पलाङ्कनं तथैव तृतीये राश्युदयवि- भागविचारादोषादिराशिविभागास्तत्र प्रत्येकस्मिन् विभागे त्रिंश. लावाश्चतुर्थे तथैव तद्राशिनामाङ्कनमिति । (२) वि० शे०-सौम्यगोले ज्यकाल्पत्वान्नतांशज्याया अल्प- त्वात् तुरीययन्त्रान्तः पट्टी नैव स्पृशेत् । एतदुक्तं भवति पूर्व ४२२- ४२५तमलोकमध्ये नतोन्नतज्यातो नतोन्नतकालज्ञानं प्रदर्शितं तनोत्तरगोले यदेष्टान्त्या त्रिज्याधिका तदा भूमौ शङ्खदानात् तद्- गता जीवा धुपट्टी यत्र स्पृशति ततः केन्द्रावधि इष्टान्त्या स्यात् तस्यास्त्रिज्याधिकत्वाद्यनान्त: पशों न भवेत् तत्र ज्यकानुसारं सूर्य वेति पदपूरकमेव ! यन्त्रनेमितो बहिर्वर्धयित्वा पट्टयां पट्टया वा योजयेत् सङ्गमयेदिति । एतद्विषयस्य प्रकरणं ४२२--४२५तम. श्लोकविषयावसर एव किन्तु तत्र विस्मृतवता भट्टेन ४४४-४४५- तमलोकमध्य एवावश्यकत्वानिःक्षिप्तोऽयं विषय इति ।

·३१२ सिद्धान्ततत्वविवेके-- तत्र ज्यकानुसारं वा सूत्रं पट्टयां च योजयेत् । पडंशाधिकमत्रैकाङ्गुलं १ । १० स्याचिह्नमर्कजम् ॥ ४४७॥ वित्र्यंशं चिह्नमत्रेन्दोरङ्गुलत्रितयं २१४० सदा । अथ खात् पट्टिकां धृत्वेनेन्द्रोः केन्द्रभुनान्तरे ।। ४४८ ।। तस्यां केन्द्रात् स्वस्वचिहसक्तज्यानाच खावधि । नेम्यो मन्दफलं ज्ञेयं तौ तत्संस्कारतः स्फुटौ ॥ ४४९ ॥ अध्रियन्त्रेऽत्र पाताड्यचन्द्रजा या भुजज्यका । नवनीन्दुशरः स्थूलः स्यात् सपातविधोर्दिशि ॥ ४५० ॥ अत्र दोकोटिकर्णानां नामव्यखासतो मिथः । गणिते फलसाम्यं स्यात् तथा कार्य विचक्षणैः ॥ ४५१ ।। अनुपाते प्रमाणं तत्फलमिच्छा च तत्र चैं। त्रिज्यातुल्यं प्रमाणं चेदिच्छात्तं च केन्द्रतः ॥ ४५२ ।। लिखेल्लभ्यं ततो नेभ्यां दत्वा पट्टी न्यसेत् खतः । वृत्तं पट्टयां च संलग्नं तज्ज्य काग्रखरेखयोः ॥ ४५३ ॥ मध्ये विच्छाफलं ज्ञेयमथ वा केन्द्रतो लिखेत् । लभ्यवृत्तं च खादिच्छाग्रगपट्टयां तु तद्युतम् ॥ ४५४ ॥ यत्र तत्र ज्यकानाञ्च खरेखावधि तद्भवेत् । इच्छाफलं यदा लभ्येच्छयोस्त्रिज्या भवेत् तदा ॥ ४५५ ॥ खरेखातः प्रमाणाग्रे नेम्यां पट्टी न्यसेत् ततः । भूमौ केन्द्रात् त्रिभज्यान्यां द(१)त्वा तज्ज्याऽथ पष्टिकाम् ४५६ (१) वि० श०-खस्वस्तिकात् प्रमाणान्तरे नेस्यां न्यस्तायां प. दृयां केन्द्रात त्रिभज्यान्यामिच्छायामल्पायर्या तत्तुल्यामन्यां त्रिभज्यों भूमौ क्षितिजे दत्वा तज्ज्या तत्र या ज्या सा पट्टिका बन स्पृशेत् तत्केन्द्रयोर्मध्ये तदिच्छाफलं भवति । *वि०श० न्यसेदिति शेषः ।

·त्रिप्रश्नाधिकार यत्र तत्केन्द्रयोरन्तः पयामिच्छाफलं भवेत् । यदा कुत्रापि न(१)त्रिज्या तदा त्रिज्याप्रमाणतः ॥४५॥ लभ्यमिच्छां च वा कृत्वा तदेकं केन्द्रतोऽङ्कयेत् । पट्टयामथ तदन्याने पट्टी संस्थाप्य खात् ततः ।। ४५८ ।। त्रिज्याप्रमाणतश्चाङ्ग्यात् प्राग्वदिच्छाफलं भवेत् । अथ यन्त्रोन्नतांशानां वैचित्र्यं तदिहोच्यते ॥ ४५९ ॥ यथा खमध्यात् स्वकुजं तथैव मत्युन्नतांशोर्ध्वगमण्डलानि । द्वयोयोर्मध्यगतं धुरात्रखण्डं स चैकोन्नतभागकालः॥४६॥ तिर्यस्थितत्वे स महानृजुत्वे- ऽल्पकः कुजासनगतो यथा स्यात् । कालस्तथा कालजखण्डक त- हजुत्वमेवं निकटे दिनार्धात् ॥ ४६१ ॥ तिर्यकस्थितत्वं भवतीति गोले प्रवक्षसिद्ध किल तेन भानो। यन्त्रोन्नतांशमभवः स कालो महान दिनार्धानिकटे कुजाच ॥ ४६२ ।। तथाऽल्पक: स्यानिकटे सदैव सर्वत्र देशे दिवि दृश्यतेऽति । सदा निरक्षे विषुवस्थितार्को नतांशकालः सम एव वेधः ॥ ४६३ ॥ १) वि० शयदा यत्र कुत्रापि त्रिज्या न भवेतू पट्टीप्रमा णादधिकेच्छा भवेत् तत्र त्रिज्याप्रमाणतस्तदधिकेच्छातुल्यनि- ज्याप्रमाणाल्लभ्यमिच्छाफलं वा इच्छा विधाय तदेकं तदेकतरं प. दृयामेव केन्द्रादकयेदित्यादि ।

·सिद्धान्ततत्वविवेक- सिद्धन्तः क्षेत्रगोलप्रवीण- व्यक्ताव्यक्तमोक्तयुक्तिप्रकारैः। अनावश्यं ज्ञायते वासनाऽछि. यन्त्रे सूक्ष्मे सा मया नोदिताऽस्मात् ॥ ४६४ ॥ दिग्देशकालोद्भवजात्यजाते- यश्चानुपातैगणितं सुमुक्ष्मम् । तदध्रियन्त्रान्मयका निरुक्त- मपूर्वमाश्चर्यकरं नृणां च ॥ ४६५ ॥ कालदिग्देशज किंचिद्गणितं तदिहोदितम् । तत्सारमखिलं वक्ष्ये (१)न्थालङ्करणेऽग्रतः ॥ ४६६ ॥ इति श्रीकमलाकरभट्टविरचिते सिद्धान्ततत्वविवेके विप्रश्नाधिकारः। * (१) वि० शदिग्देशकालजं त्रिप्रश्नाख्यजातं किञ्चिद् ग. णितं यत् तदिहोदितम् । अग्रतोऽग्रे ग्रन्थान्तेऽखिलं समस्तं त. सारं तन्निलितार्थ ग्रन्थालङ्करणे ग्रन्थग्रन्थिविकाशिकायां टीका- यां शेषवासनायां वक्ष्ये कथयिष्येऽहं कमलाकरभट्ट इति । सब प्रकार की संस्कृत पुस्तकों के मिलने का एक मात्र पता--- कृष्णदास गुप्त, ४०। ५ ठठेरी बाजार, बनारस सिटी।