·पृष्ठम् । on- अनुक्रमणिका । विषयः। १. श्रीकूरनारायणकविप्रणीतं सुदर्शनशतकम्, सटीकम् २. श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं कवीन्द्रकर्णाभरणम्, सटीकम् ३. प्रबोधसुधाकरः ४. श्रीजहणप्रणीतो मुग्धोपदेशः ५. श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं रोमावलीशतकम् ६. वेदान्ताचार्यश्रीवेङ्कटनाथप्रणीता सुभाषितनीवी .... .... .... ५१ १०९ १२५ १३५ १५१ .... .... ....

·काव्यमाला श्रीकूरनारायणकविप्रणीत सुदर्शनशतकम् । सटीकम् । रमेशविज्ञप्तिकरामयस्य नकार बनेशनुते निवृत्तये । समाश्रयेऽहं परपूरणी यन्तं कुरनारायणनामिनं मुनिम् ।। सौदर्शन्युजिहाना दिशि विदिशि तिरस्कृत्य सावित्रमर्चि- यावाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकार भून्ना खधाना । दोःखजूंदूरगर्जद्विवुधरिपुवधूकण्ठवैकल्यकल्पा ज्वाला जाज्वल्यमाना वित्तरतु भवतां वीप्सयाभीप्सितानि ।। १ ।। बाबावास्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूना बापश्चावायच वायाबायो । वाद्यावायौ तावन्धकारी च वाधावाधान्धकारौ । वाखान्धकारो वाह्येषु सक्वन्दनादिषु विषयेषु भोग्यताम्रान्तिः । “संसारसर्पदशानां भोग्याः सचन्दनादयः । मोहेन मधुरायन्ते नि- सानिन्वतंनिभाः ॥' इत्युजलात् । ज्ञानसत्यादिकल्याणगुणविभूपिते सकलजगदन्त- यामित्वेनावाखविपचे श्रीमानायके निर्गुणतादिभ्रान्तिरवायान्धकारः । अथवा विभ. शलविजन्भनाणतमःपटलो वाखान्धकारः । समानान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानादिरवाया. न्धकारः । द्वन्द्वान्ते धृयमाणोऽन्धकारवादः प्रत्येकममिसंबध्यते । तेन तमसा क्षतं नर यजगत् । नप्रवृत्ति नटेटसाधनप्रवृत्ति चेत्यर्थः । तादृशान्य जगतो भुवनम्यागका. रचिकित्सको भूमा दाइत्वं यन्स तत्तेन । अथवा चिकित्सकस्य भूमा याहुल्यमिव या- हुत्वं यस्य तत्तेन सधाना निरगल विनिर्गलस्वतेजःपटलेन सावित्रं सवितृसंवन्धि ज. १. सत्य यावर काली नविते. मानि चाय कवन विशिष्टतमतानुयाची द्रविट:- ·२ चिस्तेजतिरस्कृत्य आच्छिद्य । महात्कृतेनेत्यर्थः (!) । लिमिलिमिति मांग ! चतुर्दशभुवनेष्वित्यर्थः । उनिहाना उदगमाना । योगजगाjिiyTTण्टी- स्यकल्पा दोषां भुजानां सज कपनतिनगा रमाययं गतः सिंहनाद तो निशु. धरिपवनिदशकण्टकास्तेषां वयो महिनामा कण्टा ग्रीनामां कालं मारमा राहिलं तम्मिन्कल्पा सना संनद्धा । प्रमभुजदण्डकण्मूलतया प्रलगमगजलपरपोर- घोपाटोपलोपनतर्जनादिकरणचणनिर्जरद्विपद्धूवषयविधानमनोमर्थः । अत एर 'जाज्वल्यमाना अप्रतिहतयत्या प्रकाशमाना । सौदर्शनी मुदर्शनबन्धिनी ज्याला भग- तामभीप्शितान्यभीष्टार्थान् वीप्सया पानःपुन्येन विनरतु यदानु दयात् । एतेनाभिता. नामिष्टानिष्प्राप्तिहरणनिपुणेत्युकम् ॥ प्रत्युद्यातं मयूखैनमसि दिनकृतः प्रत्तसेवं प्रभाभि- भूमौ सौमेरवीभिर्दिवि वरिवसितं दीप्तिभिर्देवधानाम् । भूयस्यै भूतये वः स्फुरतु सकलदिग्भ्रान्तसान्द्रस्फुलिङ्ग चाकं जाग्रत्प्रतापं त्रिभुवनविजयव्यग्रमुग्रं महतत् ॥ २ ॥ सौमेरवीमिरमरगिरिसंबन्धिनीभिः प्रभाभियुतिभिर्भूमी विश्वभरायां प्रत्तमेवं प्रत- सेवं कृतपरिचर्यम् । 'अच उपसर्गात्तः' इति तत्त्वे दकारलोपः । अमरगिरिकिरणपरि- चरितमित्यर्थः । दिनकृतः सूर्यस्य मयूनः किरणनभत्याकाशे प्रत्युद्यातं प्रत्सागस परि- पूजितम् । प्रभाकरप्रभाविर्भावसंभावितमित्यर्थः । देवधानानमरसौधानां नक्षत्राणां वा दीप्तिभिः प्रभाभिदिवि वर्गलोखे वरिवसितमुपातितम् । मुरवरनिकरकनकमयसदनरु- चिरविचयपरिचरितमित्यर्थः । नक्षत्रप्रभासेवितमिति वार्थः । सफलदिग्भ्रान्तमान्द- स्फुलिङ्गं सर्वासु दिक्ष प्रान्ताः सान्द्रा निविडाः स्फुलिझाः कृशानुकमा यस्य तत् । सकलदिगन्तरालवम्भ्रम्यमाणनीरन्ध्रकरालाग्निकणमिति यावत् । त्रिभुवनविजयवर्ग त्रयाणां भुवनानां विजये व्यग्नं ससंभ्रनम् । त्रिभुवनविजयच्यानहानिर्जितनिभुवनान्तरा- लवर्तमानपरिपन्धिपरम्परमियर्थः । जाप्रत्प्रतापमतिस्फुरत्प्रतापदहनम् । प्रतिदिशं प्रकाशमानप्रतापप्रवृत्तिप्रकृष्टमिलर्थः। उग्रं प्रतिभटभयंकरम् ।चार चक्रस्सेदं चकरा- जसंवन्धि तत्प्रसिद्धं महत्तेजो वो युप्माकं भूयस्यै बहुतरायै भूतये भूयात् । 'वहोर्लोपो भूच चहोः' इति ॥ पूर्णे पूरैः सुधानां सुमहति लसतः सोमविम्बालवाले वाहाशाखावरुद्धक्षितिगगनदिवश्चक्रराजद्रुमस्य । ज्योतिश्छद्मा प्रवाल: प्रकटितसुमनःसंपदुतंसलक्ष्मी पुप्णन्नाशामुखेषु प्रदिशतु भवतां सप्रकर्ष प्रहर्षम् ॥ ३ ॥ :. पूरैरमृतरसप्रवाहः पूर्णे नन्मिन् । मधुरतरसुधारसप्रवाहप्रपत्रपरिपूरित इति

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सुदर्शनशतकम् । किम् । पनयि काननप्रदेशे प्रपाठः पायः किम् । एवंप्रकारेश प्रमुगौरविदग्धः प्रे- क्ष्यमाणो समान उत्प्रेक्ष्यमाणः शायमानः । सर्वत्र काकुरनुराधेगा। लोगःसर- लयमेरकाकुः' इति भरतेनोसम् । दनुजोषिणो रक्षःसंहारिणः सुदर्शनपुरपस्य चपरा- शिस्लिपा संवन्धि लपं स चासो राशिम वः राधि प्रमोदं संतोपं प्रयोधं विज्ञानं या जनयतत्पादयतु॥ भानो भा नो त्वदीया स्फुरति कुमुदिनीमित्र ते कुन तेज- स्तारास्थारादधीरोऽस्यनल न भवतः स्वैरमैरंमदार्जिः । शंसन्तीत्थं नमःस्था यदुदयसमये चक्रराजांशवस्ते युप्माकं प्रौढतापप्रभवभवगदापक्रमाय क्रमन्ताम् ॥ १३ ॥ यदुदयसमये चक्रज्वालासमुदयकाले नभःस्था वियति दिव्यविमानारूढा देवा तेजः- पदार्थानुद्दिदयेत्यं सोपहासं शसन्ति वदन्ति । किमिति । हे भानो सूर्य, त्वदीया त्वत्संव. धिनी भा दीप्ति! स्फुरति न प्रकाशते । हे फुमुदिनीमिन चन्द्र, ते तेजश्चन्द्रिका फुत्र कलिन्प्रदेशे विलीनम् । हे ताराः, साराडूरत एव स्थ भवथ । अनल पावक, अधीरोऽसि । सा ज्वाला त्वां न गणयति फिमर्थे चालो भवसीयर्थः । हे ऐरंमदानिः सौदामिनीसंबन्धितेजः, भवतः खैरं न निरन्तरावर्तमानयुकम् (१) । अचिःशब्दस्य नपुंसकस्यापि 'अचितिः शिखा लियाम्' इति लोलित्वपक्षेऽप्येवं योज्यम् । ऐरम- दाचिर्विगुत्संवन्धिनी अचित्तेजो यस्य पुरुषस्य स ऐरंमदार्चित्वस्य संवन्धी विद्युत्पुरुष इत्यर्थः । ते तादृशा अरूराजांशवश्वकराजमयूखा युष्माकं प्रौढचासौ तापच तस्य प्र. भवो जन्मसदनं स चासो भवच स एव गदत्तस्थापफनो निष्कमणं तलै कमन्तां पा- दप्रसारं कुर्वन्तु ॥ जग्ध्वा कर्णेषु दूर्वाङ्करमरिसुदृशामक्षिषु सर्वधूनां पीत्वा चाम्भश्चरन्त्यः सवृषमनुगता वल्लवेनादिमेन । गावो वश्चक्रभर्तुः परममृतरसं प्रश्रितानां दुहाना ऋद्धि खालोकलुप्तत्रिभुवनतमसः सानुबन्धां ददन्ताम् ॥ १४ ॥ अरिसुदृशां शत्रुयुक्तीनां कर्गेषु दूर्वाङ्करं कर्णावतंसीकृतगारुत्मतरत्नप्रभापटलरम- पीयनूतनपूर्वादलं जगवा । भक्षयित्वेत्यर्थः । शनुस्त्रीणां वैधव्यं विधायेति यावत् । ख. वधूनाममररमणीनामक्षिषु नयनेष्वम्भः पीत्वा जलं निपीय । रक्षोविक्षोभितदिविष- न्महिषीविलोचनविनिर्गताचपरम्परा निवारयि वेत्यर्थः । पशवस्तृणं जग्ध्वा तदनु जलं पिबन्तीति प्रसिद्धिः । सहर्ष वृषण धमेण मेण च सह वत्तियलिस्तत् चरन्त्यो वि. चरन्त्यः । आदिमेन चिरन्तनेन बरवेन गोपालेननुयाना अनुगम्यमानाः । प्रधिताना- ममृतरसं निरतिशयानन्दं दुग्धं च परमत्यधं दुहाना: प्रवानाः । स्वालोक्लुमत्रिभुवन. -- ·८ समसः सालोकेन सप्रकाशेन मदर्शन माला दिन भुिवनतमोना पाभिताः । नमः गुदर्शनराज गायः किरणाः मानुनमां भरनकायमाना- गृसिं समृर्षि दयन्तां नितारन्नु । मानुनमनः किराविशेषतया गा गोमः ! सेनां सेनां मघोनो महति रणमुखेडलं गर्ग लम्भवन्ती- रुत्सेकोप्णालुदोप्णां प्रथमदिविपदामावलीयर्यावलीडे । विधं विधभराव्यं रथपदाधिपतेर्लीलया पालगन्ती वृद्धिः सा दीधितीनां वृजिनमनुजनुर्नियत्वजितं वः ॥ १५॥ महति रणमुरो महत्तरसंगररो इनाः प्रभवसीः सहिताम् । 'इनः सूर्य प्रभा' सा- मरः। मघोनः शस्य सेनामलयं भयं सम्भयन्तीः । उसेकोष्णदोगसकेन गर्वगो. प्णालूनि टप्णं परजनसमृदि न सहन्त इत्युप्मानि मदातिशयेन परविभपासहिदि । 'शीतोष्णाभ्यामालुगा' 'न सहते इति वजन्यम्' । इति शीतं न सहते उणं न सहते इसाप्रलयः । उप्णासहिष्णूनि दोणि भुजा यासां ताः पूर्वदिविपदों पूर्वदेवानामा- पलीः पनीर्यावलो आखादयति । विश्व विधभरायं विशेभरामा यस विपु थिव्यादिपञ्चभूतात्मकं जगत्कर्म लीलया अनायासेन पालयन्ती रक्षन्ती रवपदारपतेः सुदर्शनपुरुषस्य दीयितीनां युतीनां वृदिरनुजनु जनुपि जनुपि अर्जितं संपादितं वृजिनं दुरितं मार्जयतु । शोधयतिसर्थः ॥ तप्ता स्वेनोप्मणेव प्रतिभटवपुषामनधारां धयन्ती प्राप्तेव क्षीवभावं प्रतिदिशमसकृत्तन्वती चूर्णितानि । वंशास्थिस्फोटशब्दं प्रकटयति पहन्यावहन्यट्टहासा- न्भाः सावः स्यन्दनाङ्गप्रभुसमुदायिनीस्पन्दतां चिन्तिताय ॥१६॥ याभाःस्वेन खकीयेनोप्मणा औण्येनेव तप्ता दह्यमाना असह्यप्रतापवती प्रतिभवपुषां परिपन्थिशरीराणामस्रधारां रुधिरधारां धयन्ती पिबन्ती क्षीवभावं मत्ततां प्राप्तेव गतेच प्रतिदिशं दिशि दिशि घूर्णितानि घूर्णनान्यसकृदनेकशस्तन्वती कुर्वती वंशास्थिस्को- टशब्दम् । वंशवस्थितत्वावशास्थीत्युच्यते । वंशो नाम चरमभागावस्थितः शरीराधा रत्तस्यास्थि तस्य स्फोटः स्फुटनं तत्मात्संजातः शब्दचिटचिटायनानो भनिखना- वहन्ती धारयन्ती । कुर्वतीयर्थः । पटून्क्षोभसमर्थानहहासान्विङ्गलहसितानि प्रकट- यति व्यपदिशति । एवं चाघटमानशब्दोऽहास इति सूचयन्ती । लोके तावन्नेदुरा प्र. मदा उग्णालुः सती मादरां पाला प्रमत्ता भूत्रा धूर्णतााने प्रकटयति हसितानि च विद्धाति । स्वन्दनाप्रभुसमुदायनो स्वन्दनाइप्रभोचकराजात्समुदयः सोऽस्यास्तीति स- मुदयिनी सा वश्विन्तिताय चिन्तिताथसिद्धये स्पन्दता चेटताम् ।। ..

·मानमतान् । मेलमानो दनुजगटभुजावणदोमती- समारोपोतिन्ही लटपटलीलल्याडिण्डीरपिण्डः । रिजम्यालासशत्रुटितरिपुत्तरुपातपातोगमार्ग- थाको चः शोचिरोषः दामयतु दुरितापहवं दाववाद्विम् ॥१७॥ दनुजनभुजादादागततः दगुजभदा राक्षसवोरारतेषां भुजा एन दचारतेषा दो गवंगलारसंगातमाग सेन रातारासेल्यमानः । उता जलालाई प्रवि. शान्ति माशारोमोतिलो पाशा दिसना एन रोषांसि गटान्गतिलापितुं पीतम. वातीलारिलो लटपटलीलक्ष्परिण्टीरपिण्डः जयन्ती परिगर्तमाना उहना नक्ष- भाषा पटली सगाः संप ला लाजो यस्य स एव डिण्डीरपिछः उपटलीयाज. टिऔर पिष्ट: फेनफरलो यस सः । मिज्वालातसाटितरिपुतस्मातपातोप्रमार्गः । ज्वाला एप तसा सिन्तलाय ते ज्वालातमाम सटिताले च रिपुतरवः दा- सुरक्षातोपां प्रातः समूहस्य पातः पतनं तेनोमो भगकरो मार्गों पस सः । चाकः मुदर्शनसंबन्धी सोनिरोपतेजःप्रवाहः । 'लोघो गन्देऽम्भसा रचे' श्लमरः । यो यु. नाफ दुरितापानं दुरितं पापमपाय बावरणमाच्छादन पलिन्स तं दावा दावा- मलं शमनतु निर्वापन्तु । दुरितदादाभिहितं दावदनं विनाशयलियर्थः ॥ भ्राम्यन्ती संश्रितानां अमशमनकरी छबसूर्यप्रकाशा सूर्यालोकानुरूपा रिपुहृदयतमस्कारिणी निस्तमस्का । धारासंपातिनी च प्रकटितदहना दीप्तिरसेशितुर्व- श्चित्रा भद्राय विद्रावितविमतजना जायतामायताय ॥ १८ ॥ माम्यन्ती लयं भ्रमणानि पुर्पती संश्रितानामाश्रितानां भ्रमरामनकरी । भान्ति- नाशिनीपर्यः । खयं भ्रमन्यप्यात्रितत्रान्ति निवारयतीति चिनम् । उनसूर्यप्रकाशा आच्छादितः सूर्यस्य प्रकाराः प्रभा यया सा । सूर्यालोकानुरूपा सूरिजनप्रकाशनदर्श- नयोरनुरूपा । 'लालोको दर्शनोड्योती इत्यमरः । रिपुहृदयतमत्कारिणी शत्रुहृदयवि- मोहिनी। निलमस्का लपंज्योतीरूपा। धारासंपातिनी प्रकटितदहना नातारवत्लपि प्रकटितपापका । विद्रावितविमतजना पलायिताः शत्रुजना यया सा । प्रधावितश- प्रपरम्परेत्यर्थः । अतेशितुपकराजत्य चित्रा बहुता दीप्तिः प्रभावः भायताय दीर्घाय भदाय मालाय जायतां प्रादुर्भवतु ॥ निन्ये वन्येव काशी दवशिखिजटिलज्योतिपा येन दाहं कृत्या वृत्त्या विलिल्ये शलभसुलभया यत्र चित्रप्रभावे । रुद्रोऽप्यद्रर्दहिता सह गहनगुहां यद्भयादभ्ययासी- दिश्याद्विश्वार्चितो वः स शुभमनिभृतं शौरिहेतिप्रतापः ॥१९:

·No text on this page.

·गवर्मनलमा ११ याागरेण मानेन मा यो जोगिन । देशना मानानि माला समान न न ना मादनाती माली शिवसते ! । अन्तरालदिनी मोशागाना गा योऽनिया- मा मानिसया।। वारं द्रा सपनानसमरभुवि लसजन्मना वर्मना या- काव्यादप्रेतगताममिलपितपुपा प्रीतकापालिकेन । कहालैः कालपीतं गिरिमिव कुरुते या सकीतेविहां एप्णिः सांटिक वः सकलमुपनयत्वायुधागेसरस्ख ॥ २२ ॥ समरभुमि संगर सपत्नाभान्दा दाहं दरभ्या दग्या लसदलना सद्विसर- अन्म भमि पर तत् तेन । साच्यादप्तभूतापमिलपितपुपा प्रेतादिवाञ्छितपोषण । प्रोतालुधाः कापालिका पन तेन पन्ना मार्ग यान् गन्छन् यो प्रणिः स्वकीतवि- तु याःसंचाराय फालरशिविदोषः कालधीतं सर्पकृतं गिरिमिव फुरते । 'काल- गिरि' इति वा पाठः । मायुधाप्रेसरस नकस्य स पूणिर्जाला वः सफल सार- टिक सयःकालिकं. फलनुपनयतु प्रापयतु ।। दग्धानां दानवानां सभसितनिचयैरस्थिभिः सर्वशुभां पृथ्वी कृत्वापि भूयो नवरुधिरहरीकौतुकं कोणपेभ्यः । कुर्वाणं वाप्पपूरैः कुचतटघुमणक्षालनस्तद्वधूनां पापं पापच्यमानं शमयतु भवतामलराजस्य तेजः ॥ २३ ॥ दग्धानां दाहं प्रापितानां दानवानां समसितनिचर्य लसमूहसहितैरस्थिभिः करण- भूतैरतिविस्तृतां वसुधां सर्वशुनां कृत्वा भूयः पुनरपि तद्वधूनां दानवीनां कुचतटपुत्र- पक्षालनः कुचतटेम्वनुलिप्तफुलमरतत्त्व क्षालनं येषां तैः । प्रक्षालितकुचविन्यत्वकुछ मदरित्यर्थः । वापराप्रवाहैः । 'क्षालनात्' इति वा पाठः । फुचतरघुरपक्षालनं वाष्पपूराणां नवरुधिरसरीताम्यहेतुः । कोपपेभ्यः पिशाचेभ्यो नपरुधिरहरीकौतुकं नूतनरतप्रवाहकुहलं कुर्वापं विदधत् असराजत्य चक्रस्य तेजः पापच्चनानं परितः परिपकं पापं दामयतु ॥ मा गान्मोपं ललाटानल इति मदनद्वेषिणा ध्यायतेव मष्टा प्रोनिद्रवासाम्बुजदलपटलप्लोपमुत्पश्यतेव । वनाग्निर्मा न्न नामं जदिति चकितेनेव शक्रेण बद्धैः स्तोत्रसंचरन्य छदु दुरिनातं द्योतमाना द्युतिर्वः ॥ २४ ॥ ( इति ज्वालावर्णनम् )

·No text on this page.

·No text on this page.

·१४ काव्यमाला। कक्षातौल्येन कद्रूतनयफणमणीन्कल्यदीपस्य युञ्ज- पातालान्तः प्रतापी निखिलमपि तमः खेन धान्ना निगीर्य दैतेयप्रेयसीनां वमति हृदि हतप्रेयसां भूयसां य- श्चक्राग्रीयाग्रदेशो दहतु विलसितं भूयसामंहसां वः ॥ २९ यश्चक्रप्रधिः पातालान्तःप्रतापी पातालमध्यदेशप्रतपनशीलः स्वेन धान्ना खई तेजसा निखिलमपि तमो निगीर्य गिलिखा । निर्मूलयित्वेत्यर्थः । अपिशब्दात्पूर्व प लस्थरत्नोपधिकान्तिभिस्तत्र तत्र स्थितं तमो निरन्तं न तु निखिलमित्यर्थः । कद्र यफणमणीन्' फणिफणास्थितमणीन् कल्यदीपस्य (प्राभातिकदीपस्य) कक्ष्यातौल्येन शिखासादृश्येन युञ्जन् योजयन् प्रापयन् हतप्रेयसां हतप्रियाणां दैतेयप्रेयसीनाम सुन्दरीणां हृदि मानसे वमति प्रथमं निगीणे तमः पुनरुद्भिरति असौ चकानीयात्र श्वकश्रेष्ठाग्रदेशः प्रधिर्वो भूयसामंहसां पापानां विलतितं निःसंकुचितं संचारं बहु भवति तथा दहतु भस्मीकरोतु । निर्मूलयतित्यर्थः ॥ कृष्णाम्भोदस्य भूषा कृतनयननयव्याहतिर्भार्गवस्य प्राप्तामावेदयन्ती प्रतिभटसुदृशामुद्भटां बाप्पवृष्टिम् । निष्टप्ताष्टापदश्रीः समममरचमूगर्जितैरुजिहाना कीर्ति वः केतकीभिः प्रथयतु सदृशीं चञ्चला चक्रधारा ॥३०॥ कृष्णाम्भोदः श्रीरङ्गनाथजलधरस्तस्य भूपा भूपणम् भार्गवस्य शुक्रस्य परशुरामस च कृता नयननयव्याहतिर्यया सा प्रतिभटसुदृशां शत्रुसुन्दरीणां बाप्पवृष्टिमश्रुवृष्टिं प्राप्ता- मासनामावेदयन्ती निष्टप्ताष्टापदश्रीस्तप्तकाञ्चनस्य श्रीः शोभेव शोभा यस्याः सा अमर चमूगर्जितैर्देवसेनाकृतसिंहनादैः समं सार्धमुजिहाना स्फुरन्ती चक्रधारा सुदर्शननेमिर- तिचपला केतकीभिः केतकीकुसुमैः सदृशीं वः कीर्ति प्रथयतु प्रकटयतु । चञ्चला विद्यु- दपि नीलनीरदभूपा निखिलजननयनमुकुलकारिलाभार्गवनयननयमपि मुकुलयति स्फुर णेन महतीं वृष्टिं सूचयति तप्तकाञ्चनकमनीया च स्तनितैः संस्फुरति च ॥ वप्राणां भेदिनीं यः परिणतिमखिलश्लाघनीयां दधानः क्षुण्णां नक्षत्रमालां दिशि दिशि विकिरन्विद्युता तुल्यकक्षः । निर्याणेनोत्कटेन प्रकटयति नवं दानवारिप्रकर्ष चक्राधीशस्य भद्रो वशयतु भवतां स प्रधिश्चित्तवृतिम् ॥ ३१॥ वप्राणां प्राकाराणाम् । वप्रघटितशरीराणां प्रत्यागम्य स्थितानां शत्रूणामित्यर्थः । भेदिनीं भेदयित्रीखिललाघनीयां परिणति परमपुरुषरूपतां विहाय आच्छाद्य चक्राका ररूपताप्रातिपरिणतिं दधानः । यद्वा अखिललाध्यामुद्धतानामरातीनां भेदिनी परितो ·सुदर्शनशतकम् । १५ नसतां दधानकप्रधिः परितो नाम एव स्थितः । लोके महानेव नसभेत् आप्यतरो भवति भनमारमयति न । चण्णां चूर्णिता नक्षत्रमाला नक्षतपहिं दिशि दिशि विकि- रन् तम तत्र विक्षिपन् विगुता तडिता तुल्यकक्षास्तुल्यद्वारस्तउित्तुत्यन्यायः । तडि- सश इत्यर्थः । अथवा तडिता तुल्या कक्ष्या नेमेघलपदेशो यस्य स यः प्रधिरुत्कटेन निरतिशयवेगेन निर्याणेन गमनेन नवं दानवारिप्रकर्ष श्रीरशस्यापटमानघटकलं अथवा देवप्रकर्ष प्रकटयति व्यकीकरोति चकाधीशस्य स भद्रः कल्याणः प्रधिर्भवतां चित्ततिं चेतसो निरखुशव्यापारं वशयतु । भद्रो गजब फूटतटविपाटनपटोयसीमसि. लशाप्यां परिणति तिर्यग्दन्तप्रहतिं दधानः भौखवेन चूर्णितां सप्तविंशतिमौफिकविर- चितहारविशेषरूपां नक्षत्रमाला सर्वत्र विकिरन् तडित्समानवन्धनरज्जुरुत्कटेन स्थूल- तरेण निर्यानापाशदेशेन नूतनं दानवारिप्रकर्षे मदजलातिशयं प्रकटयति चित्तवृत्ति वशाधीनां करोति चक्रेशस्य महाराजस्व सकाशे तिति ॥ नाकौकःशत्रुजत्रुत्रुटनविघटितस्कन्धनीरन्ध्रनिर्य- नव्यक्रव्यासहव्यग्रसनरसलसज्ज्वालजिहालवहिम् । यं दृष्ट्वा सांयुगीनं पुनरपि विदधत्याशिपो वीर्यवृद्ध्यै गीर्वाणा निर्वणाना वितरतु स जयं विष्णुहेतिप्रधिर्वः ॥३२॥ पूर्वार्धमेकं पदम् । नाकः खर्ग लोकः स्थानं येषां देवानां तेषां दानवोऽसुरास्तेपी जनूण्या विशेषास्तेषां बटनं छेद इत्यर्थः । तेन विघटिता वियोजिता विरुपिताच ते स्कन्धाध तेभ्यो नीरन्ध्रनिर्यत् निरर्गलविनिर्गच्छत् । नव्यं कव्यातं मांसशोणितं तदेव हव्यं हवनयोग्यं द्रव्यं तस्य प्रसनं भक्षणं तलिन् रसो रागः । प्रीतिरित्यर्थः । तेन लसन्तोऽहमहमिकया नृत्यन्तस्ते च ते ज्वालाच त एव जिहा बस्य सन्तीति तथा लसज्वालजिहालो परिर्यस्य स तं सांयुगीनं संयुगे साधुं प्रधिं दृष्ट्वा निणानाः प्रहष्टा गीर्वाणाः पुनरपि वीर्यदृष्य खतः प्रदत्य चप्रधेः स्वभक्त्यतिरायेन पौनःपु- न्येन वीर्यसमध्ये बाशिषः सयः फलानाशीर्वादान्विदधति कुर्वन्ति स तादृशो विष्णु. हेतिप्रधिर्भपता विजयं वितरतु ॥ धन्वाध्वन्यस्य धारासलिलमिव धनं दुर्गतसेव दृष्टि- र्जात्यन्धत्येव पङ्गोः पदविहतिरिव प्रीणनी प्रेमभाजाम् । पत्युर्मायाः कियायां प्रकटपरिणतिर्विश्वरक्षाक्षमायां मायामायामिनी वसुटयतु महती नेमिरलेश्वरस्य ।। ३३ ।। धन्वनि मस्नुम व वन्यस्य अश्वगन्य धारासलिलं प्रवाहजलनिव अथवा वर्षदल. पविगलबालिलपरमिव . पन्य दरिदन्य धनं निधिज्ञाननिव. जालन्धन्य वशद दर्शन पर .. ३२ पदन्यास इच, प्रेमभाजा भतानां को प्राति ·काव्यमाला। जननी । मानन्दकरीत्यर्थः । विश्वरक्षलमायां सकलजनरक्षणपटीयत्सां मायया क्रियायां प्रकृति विशदीकृत्य संजातक्रियायां वहस्त्रां प्रजायेय इति संजातो भगवतः संकल्पवि- शेपः मायाः पत्युः श्रीरजेशस्य प्रकटपरिणतिय॑तपरिणामः । ईश्वराकारेण परिणमती. त्यर्थः । ईश्वरपरिणामदशा सती महती महत्तरा अनाधिपस्य चक्रेशस्य नेमिर्व आया. मिनी दीर्घामविच्छिन्नामविद्या त्रुटयतु विच्छेदयतु । त्राणं या विष्टपानां वितरति च यया कल्पते कामपूर्ति- र्न स्थातुं यत्पुरस्तात्प्रभवति कलयाप्यौषधीनामधीशः । उन्मेपो याति यस्सा न समयनियतिं सा श्रियं वः प्रदेया- न्यकृत्य द्योतमाना त्रिपुरहरदृशं नेमिरलेश्वरस्य ॥ ३४ ॥ या चक्रनेमिर्जगतां त्राणं ददाति । अनुकसमुच्चयार्थश्चकारो जननसंहारावाकयति । तथा सति नेमिन्त्पत्यादि ददातीलर्थः । यया कामपूर्तिश्च कल्प्यते समीते। चकारा- त्वर्गादि । त्रिपुरहरदशा तु कामसंहार एवं समर्थितो न तु कामपूरणादि । यत्पुरता- नेमेः पुरोभागे चन्द्रः कलयाप्यल्पकालेनापि यद्वा पोडशांशेनापि स्थातुं न प्रभवति । रुद्रलोचनसमीपे चन्द्रः कलया स्थातुं प्रभवति । यस्या नेनेः उन्मयो विजृम्भणं तमयनि- यति यस्मिन्नेव काले विजृम्भते नान्यत्मिनिति कालनियति न याति । नेमिविजृम्भण- स्थाकालकाल्यत्वात् । हरनयनं तु संहारकाल एव विजृम्भते नान्यलिन् । तलानि. पुरहरदृशं न्यकृत्य द्योतमाना चकनेमिः श्रियं प्रदद्यात् ॥ नक्षत्रक्षोदभूतिप्रकरविकिरणश्चेतिताशावकाशा जीर्णः पर्णैरिव द्यां जलधरपटलैङ्गितैर्गुवाना । आजावाजानवाजानतरिपुजनतारण्यमावर्तमाना नेमि त्येव चाक्री प्रणुदतु भवतां संहतं पापतूलम् ॥ ३५ ॥ नक्षत्रक्षोदभूतिप्रकरविकिरणश्वेतिताशायकाशा स्वीयधाराघोरविघटनक्षुण्णानां नक्ष. त्राणां क्षोदचूर्ण स एव भूतिस्तस्याः प्रकरः समूहस्तस्त्र विकिरणं विक्षेपत्तेन श्वेतिता घवलीकृता आशावकाशा दिगन्तरालानि यया सा । जीर्णः पर्गेरिव गलद्भिः पाण्डुरैः पुराणः परिव चूर्णितैर्वगात् शकलितर्जलधरपटलामाकाशमूर्तृवाना । आच्छादय- न्तीसर्थः । वाला च विक्रियासंरम्भोक्षिप्तनिरर्गलगललैराकाशमावृणुते । आजी आजानवाजेन आजन्मसिद्धेन बाजेन वेगेन आनता प्रवीकृता रिपुजनता शत्रुसमूहः संवारण्यं विपिनं तदुर्दिश्य आवर्तमाना । 'अरण्यमावर्तयन्ती' इति पाठे अरण्यं प्रमयन्ती । चाक्री नेमिर्वात्येव चक्राकारचकमणसमीरणसमूह इव । वातमा ण्डलीवति यावत् । भवतां संहतं मुंघीभूतं पापतूलं प्रणुदनु । क्षिप्त्वा नेपथ्यशार्टीमिव जलदघटां जिष्णुकोदण्डचित्रां तारापुञ्ज प्रमृनानलिमिव विपुले व्योमरने विकीर्य ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·सुदर्शनातकम् । १९ ज्वालाजालाब्धिमुद्रं क्षितिवलयमिवाविनती नेमिच नागेन्द्रस्येव नाभेः फणपरिपदिय प्रौढरलप्रकाशा । दत्तां वो दिव्यहेतेर्मतिमरविततिः ख्यातसाहससंख्या संल्यावत्संघचित्तनवणहरगुणस्सन्दिसंदर्भगर्भाम् ॥ ४१ ॥ अनेनाराणां शेषफणामण्डलताधम्य प्रतिपाद्यते। ज्वालाजालाभिमुदं ज्वालाजाला- न्येवाब्धयः समुद्रात एव मुदा सीमचि यस तत् नेमिचकं पृथ्वीवलयमिवाविनती दधती। शेषफणाध समुदपरियुतं भूमण्डलं विनति । नागेन्द्रस्येव नामेः पिडिकायाः । नाभिः कुण्डलितनागेन्द्र इव स्थित इत्यर्थः । फपपरिषदिव फणसमूह इव सिता । स्यातसाहससंख्या स्याता प्रतिक्षा साहसं सहस्र संख्या यस्याः सा । फणाध सहससं. ख्वाः सुदर्शनाराणि सहसतंख्याकानि । किं च प्रौढरलप्रकाशा प्रौटः प्रतिलो रतानां प्रकाशो यत्याःसा। दिव्यहेतेधकत्सारविततिवों युष्माकं संख्यावसंघचेतसवणहरगुणव- न्दिसंदर्भग संख्यावत्तमूहः पण्डितसमूहत्तस नितं श्रवणं च हरन्ति मानन्दयन्तीति चित्तश्रवणहराले व ते गुणाभार्थगुपाश्चित्तहरा शब्दगुणाः पवमहरातान् सन्दते इति स्वन्दी स चासौ संदर्भोऽर्थप्रथनं शब्दप्रथनं व स एव गौं यस्याः सा तां मति दत्तां दिदयात् । रतिकजनश्रवणमनोहरगुणसुधास्वन्ददोहसुन्दरी मति वितरविसर्थः॥ ब्रोशोपक्रमाणां बहुविधविमतक्षोदसंमोहितानां सेवायै देवतानां दनुजकुलरिपोः पिण्डिकाद्यङ्गभाजाम् । तत्तद्धामान्तसीमाविभजनविधये मानदण्डायमाना भूमानं भूयसां वो दिशतु दशशती भातराणामराणाम् ॥४२॥ बहुविधविमतक्षोदसमोदितानां बहुविधशनिहननेन तमोदिता हर्षे प्रापितात्वासाम् । तत एव दनुजफुलरिपोः सुदर्शनस सेवायै पिण्डिकाचा भाजां नाभिप्रत्यज्ञानि भने- न्तीति पिण्डिकायाभाजताताम् । ब्रह्मेशोपक्रमाणां देवतानां तत्तदानान्ततीमाविभज. नविधये एतदधिकं चतुर्मुखस्थानमेतदवधिकं पन्चमुखमाननेतत्तीमाकनिन्द्रस्थाननिति तत्तद्देवस्थानसीमानियावेत्यर्थः मानदण्डापमाना मानदण्डवस्थिताभाखराणामराणां दाशती सहस्र वो भूमानं महत्त्वम् । आधिक्यनिति पावत् । दिदातु । निरतिशयम- . हिमानं ददाखिलर्थः ॥ ज्वालाकलोलमालानिबिडपरिनरां नेमिवेलां दधाने पूर्वप्रम ये भुवनमयहविभाजिना पूरुषेण । प्रम्पूर्ज २५पद जल्य वेधमा पुलिङ्ग- भद्र को वन प्रिया देततिापतृणाना विधताम् .. ३।। . 12 ·२० काव्यमाला। ज्वालाकलोलमालानिविडपरिसरां ज्वाला एव तरशान्तासां मालाः पश्यत्वाभि विडो नीरन्ध्रः परिसरः संनिहितप्रदेशो यस्याः सा ताम् । नेमिवेलां समुद्रोद्वेलनवार सेतुर्नेमिरेव वेला नेमिवेला तां दधाने । भुवनमयहविर्भोजिना जगन्मयं जलमयं हविर्भुत इति तथाभूतेन पूरुषेण सुदर्शनेन भगवता वा आक्रान्तमध्येऽधिष्ठितमध्यभा प्रस्फूर्जत्प्राज्यरत्ने प्रकाशमानप्रकृष्टमणौ रथपदजलधौ सुदर्शनसमुद्रे अरविततिः एषम रुत्तरोत्तरं वर्धमानैः स्फुलिङ्गैविट्ठमाणां प्रवालखण्डानां श्रियं शोभां विस्तृणाना वित यन्ती सती वो भद्रं विधत्तां करोतु ॥ नासीरखैरभग्नप्रतिभटरुधिरासारधारावसेका- नेकान्तस्मेरपद्मप्रकरसहचरच्छायया प्राप्य नाभ्या । मुक्तानीवाङ्कुराणि स्फुरदनलशिखादर्शितप्राक्प्रवाला- न्यव्याघातेन भव्यं प्रददतु भवतां दिव्यहेतेरराणि ॥ ४४ ॥ नासीराः सेनाप्रधाविनस्त एव खैरभन्ना यथेटं पलायिताः प्रतिभटाः प्रलर्थिमटातेप रुधिरवृष्टिधाराभिः संजाता अवसेकास्तान प्राप्य । एकान्तेति । एकान्तविकसितपार- रस्य सहचरो बन्धुश्छाया कान्तिर्यस्याः सा तया नाभ्या मुक्तानि सतानि । प्रसूतानी. त्यर्थः । अराणीव । शोणितवर्षधारावसिक्तनाभ्यालवालस्थितवीजसंभूतागुराणीवाद- स्थितानि । स्फुरदिति । प्रकाशमानाग्निज्वालाभिः प्रकटितानि प्रथमपत्राणि फिसल यानि येषां तानि दिव्यहेतेरराणि योऽव्याघातेन निष्प्रत्यूहेन भव्यं प्रददतु दिशन्तु ॥ दावोल्कामण्डलीव द्रुमगणगहने वाडवस्येव वढे- ालावृद्धिर्महाव्धौ प्रवयसि तमसि प्रातरर्कप्रमेव । चक्रे या दानवानां हयकरटिघटासंकटे जाघटीति प्राज्यं सा वः प्रदेयात्पदमरपरिपत्पद्मनाभायुधस्य ॥ ४५ ॥ या गुदर्शनारपरिपट्टमगणगहने द्रुमन्दर्गहने दुष्प्रवेशे वने दावोल्कामण्डली दावारि ज्यालासमूद इय महाब्धी वाडवस्य ज्यालादिरिव प्रवयति तमति प्रातरर्कप्रमेव प्रात प्रवर्धमानसूर्यप्रभव हयकरटिघटासंकटे तुरगगजघटाभिः संवाधे दानवानां समूहे जाप टीनि चटते । 'गरीनि' वा पाठः । पद्मनाभायुधम्य मा तादशी अरपरिषदरनिकरो यः प्राज्यमुत्कृष्टं पदं दृष्टादवका निरतिशयमंत्रय देयान् । पावितकोर किनामुमितफलि. तालिकामहिकाजालटिनमकीनदानकीनालतमालमालप्रमुखनानाविधतामा जम्भ मागा दहनक मलयाला जादमिय, दियाली मनावमादलमारगममनिपुणवस्या नलामद गनिन पनपटल मिच पानांत मिस मनप्रभाकर, ग्थनुगक- मंटमटमकाणदानव मन' बलमय महनपद यदि यः ।। .

·सुदर्शनशतकम् । २१ तापादैत्यप्रतापातपसमुपचिताबायमाणं त्रिलोकी लोलैालाकलापैः प्रकटयदभितश्छिन्नपट्टाञ्चलानि । छनाकारं शलाका इव कनककृताः शौरिदोर्दण्डला भूयासुर्भूपयन्त्यो रथचरणमरस्फूर्तयः कीर्तये वः ॥ ४६॥ दैत्यप्रतापातपसमुपचितात्प्रत्यर्थिजनस्यान्तःसंतापक्रत्तेजः स एवातपस्तेन समुपचिता- संवर्धितात् । संपादितादिति चावत् । तापात् त्रिलोकी नायमाणम् । अभितो लोले- वालाकलापैदिछनपाचलानि आतपत्रं परील प्रलम्पमानसूक्ष्मपटाचलानि प्रकटयत् सौरिदोर्दण्डलमं रसेशभुजसंसर्फ छन्नाकारं रथचरणं सुदर्शनं भूपयन्त्योऽलंकुर्वत्यः । कनफलताः खर्णरचिताः शलाकाः कणिका इव प्रतीयमाना भरस्फूर्तयोऽरविजृम्भणानि. वः कीर्तये भूयासुः ॥ नाभीशालानिखातां नहनसमुचितां वैरिलक्ष्मीवशानां संयद्वारीहतानां समनुविदधती काञ्चनालानपतिम् । राज्या च प्राज्यदैत्यव्रजविजयमहोत्तम्भितानां भुजानां तुल्या चक्रारमाला तुलयतु भवतां तूलवच्छत्रुलोकम् ॥४७॥ संयद्वारोहतानां संययुद्धमेव वारी गजग्रहणाय कृतस्तृणाच्छादितो गर्तस्तया हतानां रिलक्ष्मीवशानां प्रतीपभूपानां लक्ष्म्यः संपद एव वशाः करिग्यस्तासां नहनसमुचितां न्धनस्य समुचितां नाभीशालानिखातां पिण्डिका एव शाला तस्यां निखातां दृढतरं ओलितां कामनालानपहिं भालानानि गजयन्धनस्तम्भात्तेषां पतिः कनकेन विरचिता ता चालानपहिच तां समनुविदधती सभ्यगनुकुर्वाणा। प्राज्यदैत्यनजविजयमहोत्तम्भि- तानां यहुलतरदैत्यनिकरविजयोत्सवेनोत्तम्भितानासुद्धतानां भुजानां राज्या पद्धया च तुत्या चकारमाला सुदर्शनारश्रेणी भवतां वैरिसमूहं तूलवत्तलयतु उत्क्षिप्य निर्मूलयतु ॥ आ नेमेश्चक्रवालात्त्विप इव वितताः पिण्डिकाचण्डदीप्ते- दीप्ता दीपा इवाराद्हनरणतमीगाहिनः पूरुपस्य । शाणे रेखायितानां रथचरणमये शत्रुशौण्डीर्यहेन्नां रेखाः प्रत्यग्रलमा इव भुवनमरश्रेणयः प्रीणयन्तु ॥ १८ ॥ मा नेमेधकचालान् प्रधेरेव लोकालोकपर्वतान् । आनेमिसंज्ञकलोकालोकपर्यन्तमि- त्यर्थः । परीत्व उन्ना नमिश्चकवालाचल दव तिप्रति । अभिविधावार । त्विष दव वि. सताः चकवालपम' पिपिटक'चहार्द मन भिनष्ट कसूर्यम्य विष इव मयूसा व । तेजस्वितमन मालमिव लिपति । गहनाणनमीगाहिनो दुष्प्रवेशासंगर- सनीप्रवेशिन: पपन्य सदस्य रस तिमिर पटल विघटना, प्रदीप दापा इव ·२२. काव्यमाला। . रथचरणमये शाणे चक्रसंज्ञके निकपोपले । खाधे मयट्प्रत्ययः । रेखायितानां रेखाका. राकारितं यथा भवति तथा संघटितानां शन्नुशौण्डीयहेना प्रत्यर्थिमदकाश्चनानां प्रत्यप्र. लग्नाः सद्यः संसक्ता रेखा इव स्थिता अरश्रेणयः पनीभूतान्यराणि भुवनं प्रीणयन्तान- न्दयन्वित्यर्थः । अरश्रेण्यास्तरणिकिरणसादृश्यकथनेन निखिलभुवनव्यापित्वपरिशुद्धत्वे प्रत्यपादिपाताम् । दीपसादृश्यकथनेन तमोनिवर्तकत्वं मझलाकारत्वं च प्रतिपादितम् । काञ्चनरेखातुल्यताकथनेन रमणीयत्वमार्जवं च प्रतिपादितं भवति । पिण्डिकाचण्डकिर णमारभ्य नेमिचक्रवालाचलपर्यन्तं व्याप्ताः किरणा इव भुवनं व्याप्ताः परिशुद्धाश्च घोर तरसंगरनिकुरम्बसंचारिसुदर्शनपुरुपं परीय प्रकाशमानाः करदीपिका इव तिमिरनिरा. सका मजलाकाराच चक्रराजशाणोपरिष्यमाणाः कनकरेखा इव ऋजवो रमणीयतरा- चारश्रेणयः सकलभुवनप्रीतये भवन्वित्यर्थः ॥ दीप्तैरर्चिपरोहेर्दलवति विधृते बाहुनालेन विष्णो- रुद्यत्प्रद्योतनाभं प्रथयति पुरुपं कर्णिकावणिकायाम् । चूडालं वेदमौलिं कलयति कमले चक्रनामोपलक्ष्ये लक्ष्मी स्फारामराणि प्रतिविदधतु वः केसरश्रीकराणि ॥४९॥ दीप्तैः प्रकाशमानैरप्रिरोहज्वालानां प्ररोहवर्तुलतया जायमानर्दलवति पत्रवति । कुण्डलितज्वालाकलापस्य पद्मदलसाम्यं विद्यते । विष्णोः श्रीरङ्गिणो बाहुनालेन विश्ते संकलितें उद्यत्प्रद्योतनाभं आविर्भवद्भास्करस्याभेवाभा यस्य स तम् । उद्यन्मार्तण्डम- पडलच्छायमित्यर्थः । पुरुष सुदर्शनपुरुपं कर्णिकावर्णिकायां वर्णमाकारो वर्णिका तस्या विषये । कणिकाखरूपविपय इति यावत् । प्रथयति प्रकटयति । चूडालं चूड़ा शिसा अस्यास्तीति चूडालस्तम् । वेदमीलिं श्रुतिशिरोभागम् । वेदान्तमिति यावत् । कलयति न्यापयति । चकनाना मुदर्शननाना उपलक्ष्ये उपलक्षित योग्ये । अवधेये इति यावत् । कमले केसरश्रीकराणि किंजल्कशोभाकराणि अराणि वः स्फारामत्युज्ज्वलां श्रियं प्रति- विदधतु कुर्वन्तु । चकनामकमलस्य कुण्डलितज्वालाखण्डमेव दलनिकुरुम्बं श्रीरशिदक्षि- भुजदण्ड एव नालः चक्रमध्यप्रदेश एवं प्रभातप्रभाकरदेशः मुदर्शनपुरुपः कणिकाव- दातः परिमलकर्णिकात्वेन वर्णितगुदर्शनपुर परीय प्रकाशमानान्यराण्येव केसराणि । एतादेशि चक्रराजस्याराणि भवतां लक्ष्मी प्रदिशन्तु ।। धातुस्यन्दैरमन्दैः कलुषितवपुपो निर्झराम्भःप्रपाता- नर्चिप्मत्या स्त्रमा रथचरणगिरेनेमिनाभीतटस्य । व्याकुर्वाणारपनिर्वितरतु विभुताविस्तृति वित्तकोटी- कोटीरच्छत्रपीठीकटककरिघटाचामरस्रग्विणी यः ॥ ५० ॥ (इत्यरवर्णनम्) ·सुदर्शनशतकम् । २३ नेमिनाभीतरस्य नेमिय नाभी च नेमिनाभ्यो ते एव तटे यस्य स तस्य रथचरणगिरेः सुदर्शनाद्रेः सरपतिरमन्दैरनल्पैर्धातुस्यन्दैगरिकरसस्रोतोभिः कलुपितयपुपः फलुपितं वपु- यंपा तान् शोणीकृताकारान् निराम्भःप्रपातान् निरजलप्रवाहान्तान् भचिष्मला दी. प्तिमला जपाकुसुमनिकाशप्रकाशयेत्यर्थः । खमूल् खाकारेण व्याकुर्वाणा विकृण्वाना । विस्तृणाना इति यावत् । वित्तकोटीति । कनककोटीकोटीरतातपत्र रासिंहासनरावल- यकारयन्दनामरप्रसूनमालिकारमणीयां विभुताविस्तृतिं वैभवातिशयं यो वितरतु । पृथुतर- प्रधिपिण्डिकासानुरमणीयरथचरणवसुंधराधरधुरंधरस्वारविततिर्धातुनिःसन्दरंदोहसंव- न्धकलुषिताकारनिरजलप्रवाहान् पद्माकरप्रभापटलरमणीयलमूर्ती विस्पष्टयन्ती सती कनककाहलकलाचिकामुक्ताछनचामरपीठिकाकाशनझारककिरीटकेयूरकण्ठिका- कुण्डलत्रिसरहारहिताङ्गुलीयककटकोज्ज्वलकाञ्चीनूपुरतुरंगगजसुरतरुणीसंकाशपरिचारि- काप्रमुखानेकवस्तुनिष्कलां लक्ष्मी विस्तारयत्वित्यर्थः ॥ ऐक्येन द्वादशानामशिशिरमहसां दर्शयन्ती प्रवृत्ति दत्तः खलोंकलक्ष्म्यास्तिलक इव मुखे पद्मरागद्रवेण । देयाइतेयदर्पक्षतिकरणरणप्रीणिताम्भोजनाभि- र्नाभिर्नाभित्वमुळः सुरपतिविभवस्पर्शि सौदर्शनी वः ॥५१॥ द्वादशानामशिशिरमहसां सूर्याणामैक्येन । मेलनेनेत्यर्थः। संजातां वि(प्र)वृत्तिं निखि- लतेज:पदार्थाभिभवनिरतिशयविजृम्भणं दर्शयन्ती ज्ञापयन्ती । दैतेयेति । दैत्याहंकार- विनाशकरणं रणं तेन प्रीणितोऽम्भोजनाभिः धीरसो यया सा तथा । प्रत्यर्थिप्राणसंहार- चतुरसमरसंचारकोलाहलानन्दितनन्दगोपनन्दन इत्यर्थः । खोकलपम्या मुखे पद्मरा- गद्रवेण माणिक्यसंघर्षणसंजातनिप्यन्दनेन । दत्तो रचितस्तिलक इव । सुदर्शनराजकृत- प्रत्यर्थिनिरसनतंजनितहर्षोत्कर्षेण खलक्ष्मीरलंकृतेति व्यज्यते । सौदर्शनी नाभिः सुरप- तिविभवस्पर्शि इन्द्रविभवं स्पृशतीति तथा । देवेन्दवैभवोपममित्यर्थः। उची नाभिवं पृथ्वीनायकलं यो युप्माकं देयात् । खकीयप्रभापटलवलितद्वादशादित्यतेजःसच्छायस- नक्षप्रतिपक्षरक्षःसंक्षयदक्षतासंमोदितदामोदरनिर्मूलितप्रतिपक्षपक्षलक्ष्मीरमणीयतया ख- लोकलक्ष्मीमुखकमलकारहेतुभूतपद्मरागद्रवविरचितवर्तुलतिलक दव सौदर्शनी पिण्डिका विलक्षितमहेन्द्रभवं क्षमानायकलं वितरत्वित्यर्थः ॥ शरदयामे शताङ्गक्षितिभृति तरलैरुत्तरङ्गे तुरङ्गै- वामन कुपित भटमुन्वच्छायमुन्धप्रवाले । अस्ती : न प्रतिभटजर धौ पाटवं वाडवस्य श्रया : मनिता घिनदारितहरा श्रीधरास्त्रस्य नामि ॥५२|| प्रकाशमाना ·मंडला मागे नीले निक तमिन् । तरतः । मानिसलरिल 1HEETAREET HT: कमोला गाम सम्मिन् । सामानमो. लगो TT नमा गमा तस्मिन् । पितेति । पिताः अनिल Erice स्तेषां गुमानि तेसो छाना मुना सन मुभानि मनीमान निमा गमा रा तस्मिन् प्रतिभटजलमी गमेनागागरे मनोकामना पाकर प्राश्रुवाना विसारगन्ती । प्रतिभटरलं शोरगन्ती गारन् । सरिता श्री खस्स नाभिः गो भई संविधता कारोतु । उतिबारसागले याने त्वमरमसंगततरमावलीमाले रोद गजमुरितोपनारारिराजिते सनियं. रजमुखीभाग्यगिहने प्रतीपसेनापारे गम्यानलबाट प्रालाना अबराममा नाभि- राश्रितभूति (1) भद्राणि सान्द्रयनु ।। ज्वालाचूडालकालानलनलनसमाइम्बरा सांपरायं यासावासाय माद्यत्सुरभटनुभुजास्फोटकोलाहलाळाम् । दैत्यारण्यं दहन्ती विरचयति यशोभूतिशुभां धरित्री सा चश्चक्रस्य नकसदमृदितगजत्रायिणी नाभिरव्यात् ।। ५३ ॥ यासी नाभिर्माद्यत्सुरभटनुभुजास्फोटकोलाहलान्यं चकराजसंचारचातुरीनिमूलित- मण्डलीसंदर्शनेन माद्यन्त उन्मत्तकविजृम्भणमेदुराः सुरभटास्तेषांभुजानामास्फोटः करप- हलबभुजशिखरेण यद्धप्रकोष्टयाहोर्मध्ये वीरप्रदेशस्यास्फोटनेन संजनितः कुलिशधोपसंका- शशब्दस्तस्य कोलाहलो विजृम्भणं तेनाढ्यं युद्धमासाद्य ।ज्यालेति । चूडा यस्यास्तीति चूड़ा- 'लः । ज्वालाभिथूडालः स चातौ कालानलश्च तस्य चलनं घोरान्तरसंचारस्तेन सदृश आड. म्बर आस्फोटो यस्याः सा। दैत्यारण्यं दहन्ती सती धरित्री यशोभूतिशुभ्रां रक्षःकाननदहन- संजनितकीर्तिवैभवेन धवलां विरचयति । नकस्यदमृदितगजत्रायिणी नकस्य ग्राहस्य स्यदो वेगस्तेन मृदितो निष्पीडितः स चासौ गजश्च तंत्रायते इति गजनायिणी सा चक्रस्य नाभिवों- ऽव्यात् । चक्रविभ्रमसंदर्शनसंजनितदुवाराखर्वगर्वपर्वतारूढसुपर्वमुभटभुजास्फोटनसंजात- घोरघोपाटोपभयंकरसंगररङ्गमासाद्य ज्वालाजटिलप्रलयसमयपाबकप्रतापप्रतिमप्रभावसुर- चरनिकरनिपीडितदैत्यविपिनविलसन्दहनचतुरः स्वाभाविकन्वकीय यशोवैभवधवलितवमु. धाचनकविक्रमाक्रान्तनिर्विक्रमगजेन्द्ररक्षणनिपुणव्यापारचक्रनाभिवों युष्मान्रक्षलित्यर्थः। विन्दन्ती सांध्यमचिर्विदलितवपुषः प्रत्यनीकम्य रक्तैः स्फायन्नक्षत्रराशिदिशि दिशि कणशः कीकसैः कीर्यमाणैः । नाकौकःपक्ष्मलाक्षीनवमदहसितच्छायया चन्द्रपादा- बाथाङ्गी विम्तृणाना रचयतु कुशलं पिण्डिकायामिनी वः ॥५४ .

·सुदर्शनशतकम् । २५ विदलितवपुषो यहुविधप्रहारजर्जरीकृतशरीरस्य प्रत्सनीकस्य प्रतिपन्थिबलस्य रकैः प्रहारवशानिर्गलदुधिरधाराभिः सांध्यमधिः । विकसितजपाकुसुमनिकाशप्रकारमित्यर्थः । विन्दन्ती प्राप्नुवन्ती दिशि दिशि सर्वासु दिक्षु कणशः कीर्यमाणैः शकलीकृत्य प्रक्षिप्य- माणैः कीकसैरस्थिभिः स्फायनक्षत्रराशिः प्रकाशमानो नक्षत्रराशियंत्याः सा । नाकोक इति । खोकवासिविलासिनीनां नवमदेन पौनःपुन्येन मदिराखादनसंजातनवमदेन हसितानि निःशनिःसरदीर्घहासास्तेषां छाया कान्तितया धवलिमतया चन्द्रपादानम- तकिरणकिरणान् विस्तृणाना रायाजी पिण्डिकायामिनी नाभिरानिर्वः कुशलं रचयतु । निशितखाशत्रुशरीरखण्डननिरन्तरनिःसरद्रतधारापरम्पराप्रकटितसंध्यारागसामग्री ख. ' कीयविविधविहारखण्डितकीकसनिकुरुम्बप्रत्यक्षितनक्षत्रसमुन्नेपा विकृम्भितमधुरसाखा- - दनसंजातसमुल्लासविवशविबुधवधूनिःशकहासकोलाहलप्रदर्शितशशिकरनिकरा चाकी पि- ण्डिकायामिनी भवतां भद्रं करोलित्यर्थः ॥ निःसीमं निःसताया भुजधरणिधराघाटतः कैटभारे- राशाकूलंकपट्टेरहितवलमहाम्भोधिमासादयन्त्याः । चक्रज्वालापगायाश्चलदरलहरीमालिकादन्तुराया विभत्यावर्तभावं भमयतु भुवने पिण्डिका वः प्रशस्तिम् ॥५५॥ कैटभारे रशिणो भुजधरणिधराघाटतः भुज एव धरणिधरः पर्वतस्तस्याघाट आ- भोगः । विशालतेति यावत् । तत्लानिःसीमं निःसृताया निरर्गलविनिर्गलिताया आशा- कूलंकपः भाशा दिश एव कूलानि तटानि कप्यन्ते संघर्ण्यन्ते यया सा आशाकूलंकपा * तादृशी चिस्याः चलदरलहरीमालिकादन्तुरायाः चलन्ति च यान्यरानि तान्येव १ लहर्यत्तासां मालिकाभिदन्तुरा निनोन्नता तस्याः अहितवलमहाम्भोधिमासादयन्त्याः प्रत्यार्थिनार्णवं प्रविशन्यायकज्वालापगावाः सुदर्शनप्रभालवन्या भावतभावं वित्रती र आवर्तत्वं दधाना पिण्डिका वः प्रशन्ति प्रख्याति भुवने नयतु प्रचुरयनु । नुरहरकर- सिलरिशिखरपरिसरतः प्रवहन्त्याः सकलदिलंकपविजम्ममाणरमणीयतायाः तुगतरत- भवे. रमपरम्परादन्तुरितोत्तमायाः परवलजलधिमध्यं प्रविशन्ताः सुदर्शनज्वालाकहोलिन्या नास आवर्ततं दधाना पिण्डिका भवतां सफलभुवनच्यापिनी कीर्ति तनोत्वित्यर्थः ।। पाणौ कृत्वाहवाने प्रतिभटविजयोपार्जितां वीरलक्ष्मी- मानीतायास्ततोऽन्याः स्वसविधमनुरद्वेषिणा पूरुपेण । प्रामाद वान तोचितमरुण रश्मिभिः सूचयन्ती न. २ चरणपत वृति निविघातान् !! ५६ । १६ वा. * बर ·२६ काव्यमाला । अस्या वीरश्रियो वासहेतोदेवद्वेपिणा पूरुपेण सुदर्शनेन की अरुणः किरणनिर्मि प्रासादं सूचयन्ती । पिण्डिका प्रासादवस्थितेति यावत् । रथचरणपतेनाभिर्वो निध- त्यूहां निवृतिम् । ब्रह्मानन्दमित्यर्थः । उत्पादयतु । प्रत्यर्थिराजपरम्पराविजयसमागतवी- रलक्ष्मी परिणीय तस्याः स्वसमीप एव निवासार्थ दनुजकुलविलयनकरव्यापारेण मुगु- नपूरुपेण विलसनिपुणैः किरणनिर्मिताभिर्नवहऱ्यावद्विराजमाना चक्रपिण्डिका भवतान- प्रतिममानन्दं संपादयत्वित्यर्थः ।। डिण्डीरापाण्डुगण्डैररियुवतिमुखैः पिण्डिका कृष्णहेते- रुच्चण्डाश्रुप्रवरुपरततिलकैरुक्तशौण्डीर्यचर्या । द्वित्रग्रामाधिपत्यद्रुहिणमदमपीदूपिताक्षक्षमाभृ- सेवाहेवाकपाकं शमयतु भवतां कर्म शर्मप्रतीपम् ॥ ५७ ॥ डिण्डीरापाण्डुगण्डैः फेनपाण्डुरगण्डैः । उच्चण्डाश्रुप्रवः। उच्चण्डानि धारालानि । अत्युत्कटानीति यावत् । अश्रुवर्षाणि येषां तैः । उपरततिलकैः प्रमृष्टतिलकैः । रियुः वतिमुखैः उक्तशौण्डीर्यचर्या भापिता मदस्य वृत्तिर्यस्याः सा कृष्णहेतेः पिण्डिका । द्विवेति । द्विवग्रामाधिपत्येन संजातो द्रुहिणमदः सकलजगन्नायकोऽहमिलहंकारः स एव मपी तया दूषितान्यन्धीकृतान्यक्षाणि इन्द्रियाणि येषां तेषां क्षमामृतां सेवा ययेट. विनियोज्यत्वं तस्यां हेवाक औत्सुक्यं स एव पाकः परिपाकः परिणामो यस्य तत् शर्मप्रती सुखविरोधिकर्म शमयतु । 'अनअनविलोचनैरकलितालकालंकृतैरनाहतकपोलकैविकलि- तप्रभाविभ्रमैः । अचुम्बितदरस्मितैर्गतललाटिकाचन्दनैःसमृद्धगलदश्रुभिः प्रतिमहीपका- न्तामुखैः ॥' सूचितपराक्रमप्रतिभटविदाहिका प्रचण्डतरपिण्डिका कतिपयजनाधिपत्य- मात्रेणाहं ब्रह्मेति मत्वा यः कश्चिदुरात्मा खसमीपगतमपि पूज्यं न पश्यति न शृणोति श्रोतव्यमेवं प्रकारेण मदान्धस्य तस्य सेवाहेवाकपाकं मुखपरम्परापरिपन्थिक्रियाकलाप निर्मूलयलित्यर्थः ॥ पर्याप्तामुन्नतिं या प्रथयति कमलं या तिरोभाव्य भाति स्रष्टुः सृष्टेर्दवीयः कुवलयमहितं या विभर्ति स्वरूपम् । भूम्ना स्वेनान्तरिक्षं कवलयति च या सा विचित्रा विधत्तां दैतेयारातिनाभिर्द्रविणपतिपदद्वेषिणी संपदं वः ॥ ५८ ॥ नाभिः पर्याप्तां परिपूर्णाम् । निरतिशयामिति यावत् । उन्नतिमौनत्यं प्रथयति । निर- तिशयातिशयप्रदानचातुर्य प्रव्यापयतीत्यर्थः । या कमलं विकसितपद्यं तिरोभाव्य भाति प्रकाशते । स्वसौन्दर्येण कमलाद्रमणीयेत्यर्थः । या घब्रह्मणः मृटेदवीयो दूरतमं कुवलय- महितं भूवल यजिनं नामीमण्डलम्याद्यबामण्डलं नाभीमण्डलाकागकारितं संमाष्टं भवति तम्मादेव भूमण्डले नाभिमण्डलं जिनं भवति । म्वरूपं विभान या स्वंन भन्ना .. .. - ·सुदर्शनशतकम् । २७ UL. महत्त्वेनान्तरिक्ष कवलयति परिमेययति । अल्पयतीति यावत् । सा विचित्रा नानान- कारा देतेयारातिनाभिविणपतिपदद्वेषिणी कुबेरसंपलहिनी संपदं विधत्ताम् । अनेन 'पद्यन पिण्डिकाया उन्नततरमणीयलायत्ववर्तुलत्वमहत्त्ववत्त्वं प्रतिपादितं भवति ॥ वाणीवांश्चतुर्भिः सदसि सुमनसां द्योतमानखल्पा वाहन्तस्था मुरारेभिमतमखिलं श्रीरिव स्पर्शयन्ती। दुर्गेवोग्राकृतिर्या त्रिभुवनजननस्थेमसंहारधुर्या मर्यादालनं वः क्षपयतु महती हेतिवर्यस्य नाभिः ॥ ५९ ॥ वाणीव वाग्देवतेव चतुर्भिसनम्यरनाभ्यक्षः । ज्वालाया-नेम्वन्तःपातित्वात् । वाग्देव- ताजानि परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीत्येवमाकारेण 'चत्वारि वारपरिमितापदानि' इति भ्रतिसिवनिवर्णपदवाक्यरूपाणि तैरवयवैः सुमनसा देवानां विदुषां च सदति योत- नानखरूपा सा श्रीरिव मुरारेहन्तस्था करकिसलयगर्भसिंहासनस्था असितमभिमत- नभ्यर्षितार्थप्रपञ्चं सर्शयन्ती । ददतीत्यर्थः । दुर्गव पार्वतीवोमारुति भितिभुवनजनन- स्थेमसंहारधुर्या भुवनत्रयजननस्थितिसंहतिसमर्धा प्रकाराते । लयमय:-अयोतमान. खरूपेत्यनेन पाणी उत्पत्तिशक्तिरित्यवगन्तव्या । अभिमतार्थान् प्रदाय रक्षतीत्यनेन श्रीः स्थितिशक्तिः । उप्रातिरित्यनेन दुर्गा संहतिशक्तिरित्लवगन्तव्या । एवंप्रकारेण प्रतिनि- यतव्यापाराफियोगात्प्रतिनियतमष्यादिकर्तृभ्यो वाणीराधीशदुर्गेशेभ्योऽपि जननस्थेम- हारधुलनेन सुदर्शननाभिरेवाधिकेत्यवगन्तव्यम् । सा हेतियर्यस्य नामिनादालनं निस्पाधिकाशेपत्वमात्मनां मर्यादा तन्या अतिक्रमपं सातव्याभिमानं झपयतु ।। सन्भिः संतानजाभिर्मधुरमधुरसत्यन्दसंदोहिनीभिः पाटीरैः प्रौढचन्द्रातपचयमुपमालोपनलेंपनैश्च । धूपैः कालागुरूणामपि सुरसुदृशो विसमर्चालु यस्या गन्धं रुन्धन्ति सा वश्विरमसुरभिदो नाभिरव्यादभव्यात् ॥६॥ मुरमुरको देवरमप्यो चस्या नाभ्या विनमगुभगन्ध खष्टितानुसारीरशोनितनांसंद. न्धसंजातदुर्गन्धमामु पूजान मियनाणार नतीपु संतानजामिः पारिजातमसून रचितानि. मंधुनमधुरसम्यन्दसंदोहिनीभिः मधुरः स्यादुभासी मधुरसः पुष्परसलत्य स्पन्दो निःस्त- मनपसंद निराला रजामन्तीति मदो नाभि : दालगलदमलमपुरतरयुमन- मानित'। म चारचारपसमयमालो पर चोकाय.

·२८ सननिरन्तरनिःसम्मकन्याबिन्दागदERTREYAAR मृदितमगमदनन्दनन्दनामुगरिलानुनि गामिनिरला सापनमितसंगर कानागातिमाभिः मागदरीमी रही सरगुधिरपटलनिमगन्मा राजस नाभिरममामालिनः अंहः संहत्य दवा प्रतिजनिजनित प्रौढसंगारवला. दूग़ध्वन्यानधन्यान्महति विनतिमिनामानि खापगन्ती । विश्रान्ति शाश्वती या नयति रमयतां चकराजत्य नाभिः संयन्मोमुखमानत्रिदशरिपुदशासाक्षिणी साक्षिणी वः 10 ६११ (इति नाभिवर्णन या पिण्टिका विनतिभिः प्रपनानुष्टितप्रपत्तिभिः प्रतिजनि जनुपि जनुपि जाते संपादितमहो दुरितं संहत्य राशीफल दग्या । मोक्षपनियन्योपागंजय भालायित्येस्मान प्रौढसंसारवन्याभूगध्वन्यान् प्रोटो दुरुत्तरः संसार एव पन्या वनसमुहस्तस्यां दूई दि कालमध्वन्यान् अध्वगान् अभ्यागतान् । प्रपत्यनुष्धानात्पूर्वमध्यन्यानिलयः । महने निरतिशयानन्दवभवे धामनि स्थाने स्थापयन्ती अभिपेचयन्ती शामी विधान्ति पुन रावृत्तिरहितामानन्दसंपत्ति नयति प्रापयति संयन्नोमुद्यमान त्रिदशरिपुदशासक्षिः संयति युद्धऽतिशयेन मुद्यमानाः । चक्रप्रहारपरक्शा इत्यर्थः । तेच ते निदारिपयस्वे. पामवस्था तस्याः साक्षिणी सा चक्रराजस्य नाभिर्वोऽक्षिणी लोचने रमयतां क्रीडमनु आनन्दयलित्यर्थः ॥ इति नाभिवर्णनम् ॥ श्रुत्वा यन्नामशब्दं श्रुतिपथकटुकं देवनक्रीडनेषु खरिखैरपत्ल्यो भयविवशधियः कातरन्यस्तसाराः। मन्दाक्षं यान्त्यमन्दं प्रतियुवतिमुखैर्दर्शितोत्प्रासदपै- रक्षं सौदर्शनं तत्क्षपयतु भवतामेधमानां धनाशाम् ।। ६२ ।। खरिखैरपत्न्यो नाकशत्रुसंवन्धिन्यो यथेष्टं वर्तिन्यो नितम्यिन्य इति यावत् देवनक्रीडनेषु पाशककृतकोडनेषु । द्यूतक्रीडाखिलर्थः । श्रुतिपथकटकम् । कर्णपथपान पन्थिनमिति यावत् । यनामशब्दं यस्याक्षस्य नामशब्दो वाचकशब्दतं श्रुत्वा भयविह लधियः कातरन्यत्तसाराः कातरं व्याकुलं न्यस्ताः सारा याभिस्ताः दर्शितोत्प्रासदत्त नीम.द. मयजातवैकल्या. दर्शित उत्प्रासो मन्दलितं दो गई। नि तैः प्रतियुवतिमुखैर्वन्दीकृतप्रतिपक्षवधूमुखैः साधनैरमन्दमनल्पं मन्दाक्षं ब्रोड प्राप्नुवन्ति सौदर्शनं तदक्षमेधमानां धनाशां धनविषयवाञ्छां क्षपयतु । 'चना मलयावियुवतियः प्रकामं द्यूतक्रीडामु शब्दं श्रुतिपयक टुकं ाक्षामला कलय्य । भीताः संवक्तसाराः मुरयुवतिमुख हासगर्भ समीक्ष्य ब्रीडाविद्धा तदक्षं क्षप यतु भवतामेधमानां धनाशाम् ॥' वर्धमानं च गर्वमित्यर्थः ।। - ·मनाताग 1 मा विजीर्णप्रसवपरिक पजपत्रोपगई मंकापति तातुरनगपरिमयी तरक्तोदकाम् । मझ रहताणामनिवदनः प्रापतन्मृष्टि मधि पादपाधीशितर्वः सवतियशसे दूपिणां सोषणाय ॥ ६३ ॥ सानुगपरिणत्पीतरसोद का तृनापीडितपक्षिगमूहपीवर पोदकामु मंगापान सागर रासारण ग िग मानिनाम्भोलिरिय त्यगरका चना भमा: रकमा शानादिलमा पठाननिमन् पमणि तन् । विशीर्णप्रसवपरिसरं विशीती नहा गयाः पुष्पाणि पलानि च तेषां परिकराः समुदायाः विशीर्णाः दाकलीताःप्र. सपा गर्भपाताः परिकाराः परिवारा लिलामणितत् । प्रत्तपोपमर्द प्रतो दत्तः पाता पानां वाहनानामुपमदों विनाशो मस्मिन्कर्मणि तत् । एतानि नोग्यपि पतनक्रियावि- दोपणानि । सानैः शीघ्रमापतत् भलाधीशबाध सायक्तियमासे । भनेन कीर्तिप्रासू- नोत्पत्तिहेतुदोदपविशेषो धन्यते । द्वेपिणां झोपणाय शत्रूणां पहनाय लायात् ॥ दीक्षा सङ्ग्रामसम्ने महति कृतवतो दीप्तिभिः संहताभि- जिहाले सप्तजिहे दनुजकुलहविर्जुहतो नेमिजुहा । वैकुण्ठालस्य कुण्डं महदिव विलसत्पिण्डिकावेदिमध्ये दिश्यादिव्यदिदेश्यं पदमिह महतामक्षतोन्मेपमक्षम् ॥ ६४ ॥ महति सर्वोत्तरे सामसझे युद्धयागे दीक्षां कुर्वतो दीक्षितस्य सतः संहताभिः संघी. भूताभिदीप्तिभिजिहाले जिहावति सप्तजिसे वहौ दनुजफुलमेव हविहव्यं नेमिजुवा प्रधिरेव जहः लग्विशेषतया जुहतस्त्वजतः । प्रक्षिपत इति यावत् । वैकुण्ठातत्य चमस्य पि- ण्डिका पेदिनध्ये नाभिवेदिकामध्यप्रदेशे महद्गम्भीरं कुण्डमिव विलसदमणीयम् अक्षतो- न्मेपं अक्षतः प्रवृक्ष उन्मेपो विकासो यस्य तदक्षं भवतामिह लोके दिव्यझिदेश्य खर्गसं- भूतविभूतिकल्पं पदं दिदयात् ॥ तुङ्गाद्दोरद्रिशृङ्गाद्दनुजविजयिनः स्पष्टदानोद्यमानां शत्रुस्तम्बेरमाणां शिरसि निपततः सस्तमुक्तास्थिपुछे । रक्तैरभ्यक्तमूर्विदलनगलितैर्व्यक्तवीरायितढ़ें- हर्यक्षस्यारिभङ्ग जनयतु जगतामीडितं क्रीडितं वः ॥ ६५ ॥ दनुजविजयिनः प्रीक्षिणस्तुलादुन्नतान । उदारादित्यर्थः । दोरदिशाबाहुपर्वतशिख. रान् । अप्रप्रदेशादित्यर्थः । तस्मान्स्पष्टदानोद्यमानां स्पष्टो दानस्य मद जलस्योद्यम उदयो थेषां गजानां स्पष्टो दाने खण्डने उद्यम उद्योगविशेषो येषां शत्रूगां तेषां शत्रस्तम्बेर- माणां प्रतीपमहीपद्विपानां प्रस्तमुकास्थिपुभे मुक्तावावलान्यस्थीनि तेषां पुष: समूहः ४ ·३० काव्यमाला। सता विगलिता मुकास्थिपुजा सम्मात् तस्मिन् शिरसि निपातः विदलनगलितदिर नेन शत्रुशिरःकपोलविपाटनेन गलित रन्तर्येण निःमत रकै: शोणितरभ्यामूर्ति विप्रहस्य व्यक्तवीरायितः वीरायिता वीरवदानरिता सा चासो प्रन्टिोति । व्यका रायितद्धिर्यस्य स तस्य हर्यक्षस्य हरिः सुदर्शनं श्रीरमिसंकल्पाकारकारिवारिरित्युच्च तस्य हर्यक्षस्य सिंहस्य च जगतामीडितं जगद्भिः स्तूयमानं मीडितं क्रीडाविनोदो ऽरिमा जनयतु ॥ उन्मीलत्पद्मरागं कटकमिव धृतं बाहुना यन्मुरारे- दीप्तानरश्मीन्दधानं नयनमिव यदुत्तारकं विष्टपस्य । चक्रेशार्कस्य यद्वा परिधिरभिदधद्दत्यहत्यामिव द्रा- गळं पक्षे पतित्वा परिघटयतु वस्तढिष्ठां प्रतिष्ठाम् ॥ ६६ दीप्तान रश्मीन् प्रकाशमानान् किरणान् दधानं सद्यदक्ष मुरारेहुना दक्षिणभुजद नोन्मीलत्पद्मरागं उन्मीलन्तो देदीप्यमानाः पद्मरागाः शोणमणयो यस्मिस्तत् शित पार्श्वप्रदेशप्रद्योतमानरागा अर्धरागाः पार्श्वद्वयप्रकाशमानरागाः पूर्वापरभागयोः प्रदी गुरवत्प्रकाशमानरागाः प्ररूढरागाः पूर्णरागाः एवं प्रकारेण चतुर्विधाः पद्मरागमणयः। रूढरागपद्मरागकीलितकटकमिव धृतमाकलितम्। यदक्षं दीप्तान रश्मीन्दधानं सत् अ रकमुन्नतकनीनिकं उत्तारयतीत्युत्तारकं रक्षकं च विष्टपस्य भुवनस्य नयनमिव नेत्रमिव रपायोपायमिति । यदक्षं दैत्यहत्यामभिदधद्रुवाणं चक्रेशार्कस्य चक्रप्रभुचण्डकिरणस्य रिधिर्वा परिवेप इव तदक्षं पक्षे पतित्वा युष्मत्पक्षपाती भवद्वो युप्माकं द्रदिष्टां दृढतरा शाश्वतीमिति यावत् । प्रतिष्टां दृष्टादृष्टैश्वर्यसमृद्धितयावस्थानं द्राक् शीघ्र परिघटा संयोजयतु ॥ क्रीडत्याकोडदंष्ट्राहतिदलितहिरण्याक्षवक्षःकपाट- प्रादुर्भूतप्रभूतक्षतजसमुदितारुण्यमुद्रं समुद्रम् । उन्मीलकिंशुकाभैरुपहसदमितैरंशुभिः संशयनी- मक्षं चक्रस्य दत्तामघशतशमनं दाशुषीं शेमुषी वः ॥ ६७ ॥ प्रागाद्यश्वासी कोडो वराहश्च । क्रीडंश्चासौ प्राक्रोडश्च । कीडत्प्राक्कोड विग्रह इत्यर्थः । दंष्ट्रा तया हतयः कुट्टनानि ताभिर्दलितं विदारितं हिरण्याक्षस्यासुरस्य वक्षो भुजा. .रालमेव कवाटं तच हिरण्याक्षवक्षःकवाटं च तस्मात्प्रादुर्भूतं निरगलनिर्गलितं प्रभूतं क्षितजं तेन समुदितं संजातमारुण्यं शोणिमा तदेव मुद्रा चिहं यस्य तं समुद्रम् । उन्मीलम्किशुकाविलसत्पलाश कुमुमर्मकार मितैरनन्तरंशुभिः किरणैरुपहसत् । चक्र- स्याक्षं कर्तृ अघशनशमनं दाशुपी प्रदात्री संगयन्नी संशयोऽनवधारणज्ञानं तं हन्तीति संश- यत्री तां शेमुषी मनीपां दत्ता दिशतु ।।

·गाना । पोलमा यति जगनीमेममानमयोगा मायासमाना हानि परिमारे रोहिणी तारकाम्या । नानानुसार प्रकटगति न गत्मामहष्णपयाणं नेपा भिसख धान: समुदय इव गत्पातु वयाकमक्षम् ॥३८॥ परममा पयोमर पापनानिश भाग- निपारण जानि कालानि रोपागमो निकासी प्रवासीति पयोग मनगी मोवमेधमानयोगामेषमान पोषः प्रायाः माता जगाति प्रादुर्भावति । सू. AAP सीन जसोरत्पत्तिमागावात् । उदगति रपी केन मानयोधा भवनिता मनाक्षामदारलजसपरोहिणी तारपायाला पेन रोहिणीनानोमा । अथवा रोहिणी भरपा । रोहिणी पदेपा पन्या नक्षत्रोगयोः' ही निपातः । यहा तारापना। सक्षम प्रापः प्रम देवः तिला. प्रसंपनिधरन शेणापा तारकाम्या प्रणपानमा तनादगापाहंकारायनिष्ठनातं निरमा पारतमादि प्रापयन्तीलः लत एपासमान निःसमानं छाया कान्तिः परिसरे समीपे सतिपक्षे तु तारकाम्या नक्षमा रोहिनी चन्द्रमार्या पारामाना सूर्य- भार्यासरशी जमवा रोहिणी नक्षमाप्रप्रदेशपतिनी ससमानापा निरुपमचन्द्रिका परि- सरे राति । पदक्ष शानु फलमा प्राप्तकालय प्रमाण पेन सत्ता रात् नाना ऐत्युरातत्व गांधायुधेभ्य जातत्वम् । कृशानुपक्षे तु प्राप्तं नीतप्राय यम येन तत् । त- सादेव कृष्णपत्त्युच्यते । नानाविभामितिभिर्नालाभिरीमलं प्रकटयति। एवं त्रेधा- मिस धामोजतः समुदय व स्थितं नाममक्षं यः पातु ।। शोनिभिः पद्मरागद्वसमसुषमैः शोभमानावकाशं प्रत्यमाशोकरागप्रतिभटवपुषा भूपितं पूरुषेण । अन्तः स्वच्छन्दममोत्थितभूगुतनयं क्षत्रियाणां हताना- मारब्धं शोणितौधैः सर इव भवतो दिव्यहेत्यक्षमव्यात् ॥६९॥ पपरागवतमनुपमैः पयागपतंजातरलेन सरशी निरतिशया शोभा येषांतानितैः शोचिभिः शोभमानावकाशं विमानमध्यप्रदेश तत् प्रलप्राशोकरागप्रतिभटवपुषा विकसद- शोककुसुमतंकाराविप्रोपेत्यर्थः । पुरुषेण तुदर्शनपुरपेण भूपितमतंकृतम् । अधिष्ठितनि- लः । तघावस्थितम् । किमिव । हताना क्षत्रियाणां शोनितोपरारब्धम् । अन्तःखन्छ- न्दमनोस्थित भगुर सन्न :सरोम ये स्वच्छन्दममः खेन्छाममो मनानन्तरमुत्थितो भृगुतनयो मनमा इव में दिल्लहेव भवनो दुष्मान व्याट । शोणमनिदवसपक्ष- प्रभाव्यासन्ताव पारित व सदर व कुत्तम माविप्रहेण पुरुषेणाधिा ने म. तदानी समाजमन मुखममधिरप्रवाहवाचित लोल निनो. पित भृगुतनयसवरमित मसुमन्या वित्यर्थः ।। - A

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·मनमाया । ३३ भाभी भारदिसा हो यो विमानमान मावस्यादिल्यरोनिमालमिव भवतः पातु रागागमम् ।। ७२ ।। मामलायम नायटामा नगाभुमा पानगजानकी. --मन गरोजगा दिसायनितान्परिरमिजपापुरकोशान रीज. मसगानिलः । प्रकाशानियादमा भरदय हुलमधरितनगो विदं मंक प्रा. रियादियरोनिनादातशालीनरविसरमा विभाजमान न्यौमेर जितं माम -स्वरः पातु । सीमापस्थानाविभूषितं नाममप्रवेशरमपुरणार नरजनननन्दसान्द. नन्दियोन्मुदितान निफसितमपासूनगर्भदलरागमोदरान किरणान्दधानं तदानी गारद- नारदपटल परिमुषा विशिरपरजितगगनतलनिय शितं प्रयासमान रथायरयम् समक्ष सुष्मान्दालित्यर्थः ॥ श्रीवाणीवास्यूडान्यो विदधति भजनं शक्तयो यस्य दिक्षु प्राह व्यूहं यदाचं प्रथममपि गुणं भारती पाञ्चरात्री। घोरां शान्तां च मूर्ति प्रधयति पुरुषः प्राक्तनः प्रार्थनाभि- भक्तानां यस्य मध्ये दिशतु तदनघामक्षमध्यक्षतां वः ॥७३॥ पापरानी पसरामसंपन्धिनी भारती की यदक्षं फर्म मा व्यूहं मामुदेवसंकर्षण- प्रासानिरव्यूहरूपं अपममपि गुपं सानास्यं गुपं साह । श्रीवाणीवामृान्य एता वा- सुदेवादीनां शासयो दिक्षु प्राच्चादिपु स्थिताः सयो पस्य वासुदेवसंकर्षणप्रानिरस्- भूतस्याक्षस भजन सेवां विदधति फुर्वन्ति । अक्षय प्रथमगुणत्वंचकुनेत्याशरमानं प्रति लिस्यते-'वासुदेवादिकं चकं म्यूहं प्राथमिक विदः । उभयोरपि तादात्म्यं ब्रह्मसंकल्प- भावतः ॥ सजट खात्मसंयोधि निःसनं सर्वगाहनम् । ज्ञानं नाम गुपं प्राहुःप्रथमं गुण- चिन्तकाः ॥ स्वरूपं ब्रह्मणस्ता गुण परिकीर्तितः । जगत्प्रकृतिभावो यः सा शक्तिः परिगीयते ॥ कर्तृतं नाम यत्तस्य खातम्ञ्यपरिहितम् । ऐवय नाम तत्प्रोकं गुणतत्त्वा- चिन्तकः ॥ श्रमहानिस्तु या तस्स सततं कुर्वतो जगत् । यलं नाम गुणवत्स कयितं गुणचिन्तकैः ॥ तस्योपादानभावेन विकारविरहो हि यः । वीर्य नाम गुणः सोऽयमच्युत- खापराशयः ॥ सहकार्यनपेक्षा या तत्तेजः समुदाहृतम् । एते शत्यादयः पञ्च गुणाझा- नत्य कीर्तिताः ॥ शानमेव परं रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः । तदा तु चानलाहुर्ब्रह्मयाया- म्यवेदिनः ॥' इत्यहिर्युभ्यसंहितायामुकत्याक्षत्य मध्यस्थितः प्राचनपुरुष नादिपुरुषोभ- सानां प्रार्थनाभिरां शान्तां च मूर्ति प्रथयति । अस्थायमर्थः-६दा भकाः शत्रुनिर- सनं प्रार्थचन्ते त्द शवृनुद्दिश्योप्रविप्रदो भवति । पदेष्टप्राप्तिनीहन्ते तदा प्रसन्नविग्रहो भवति । दक्ष व निदरेष मायक्षतामाधिपलं दिशतु ॥ रक्ष:पक्षण रक्षन्क्षतममरगणं लक्ष्यवैल यमाजौ लक्ष्मीमक्षीयमाणां बलमथनभुजे वज़शिक्षानपक्षे । -

·No text on this page.

·सुदर्शनशतकम् ।
३५
।
।
व्यापिनी कथ्यते । यत्तत्त्वयोधो यत्स्वरूपविषयप्रमितिनिशितमतिभिर्नारदाचैरपि कर्तु न
शक्यः सोऽरूराजो वो दुस्तरी दैवीं दैवकृतां मानुषी मनुष्यकृतांच विपदं क्षिपतु । 'वाणी
न पाचरात्री यं कथयति वासुदेवसंकल्पम् । विभवेषु यस्य शकीरामप्रमुसालसंधारिणी॥
संशक्यते न बोढुं यत्तत्वं नारदायैश्च । दैवी च मानुषी च क्षिपतु स वश्वकनायको वि.
पदम् ॥' इत्यर्थः॥
रूढस्तारालवाले रुचिरदलचयः श्यामलैः शलजालै-
र्जालाभिः सप्रवालः प्रकटितकुसुमो बद्धसंधैः स्फुलिङ्गः ।
प्राप्तानां पादमूलं प्रकृतिमधुरया छायया तापहरो
दत्तामुद्दोःप्रकाण्डः फलमभिलषितं विष्णुसंकल्पवृक्षः ॥ ७७ ।।
तारालवाले प्रणवरूपालवाले रुदः प्रादुर्भूतः । श्यामलैः शरुजातैः कुन्तशाईकृपा-
पायायुधयन्दै सचिरदलचयः रुचिरो दलानां पर्णानां चयः समूहो यस्य सः। ज्वालाभि-
ररुणकिरणविलासैः सप्रवालः सकिसलयः । बसंधैर्यो नः संघः समूहो यैस्तैः स्फु.
लिः पुशानुपुलं निःसरद्भिः कृशानुकणैः प्रकटितकुसुमः । उद्दोःप्रकाण्ड उद्दामानि दों-
स्येव प्रकाण्डाः स्कन्धा यस्य सः । पादमूलं चरणाजसमीपं प्राप्तानां वृक्षस्य पादस्थानीय
मूलं प्राप्तानां प्रकृतिमधुरया खभावरमणीयया छायया कान्या मनातपेन तापहत् सांसा-
रिकतापं सूर्यकिरणतापं च हरतीति तापहत् । विष्णुसंकल्पवृक्षः धीरहिसंकल्पभूतकल्प
वृक्षो यो युप्माकमभिलपितं दत्ताम् ॥
धानामैरंमदानां निचयमिव चिरस्थायिनां द्वादशानां
मार्तण्डानां समूह मह इव बहुलां रनभासामिवर्द्धिम् ।
अर्चिःसंघातमेकीकृतमिव शिखिनां वाडवाग्रेसराणां
शकन्ते यस्य रूपं स भवतु भवतां तेजसे चक्रराजः ।। ७८ ॥
यस्य पुरुषस्य रूपं विप्रद चिरस्थापिनामरंनदानां येतानां धाम निचयमिव समूह-
मिव । द्वादपानांमार्तण्डानां चण्डकिरणानां समूह समूहीकृतं महत्तोज इव स्टाभासा पप्र.
रागमणिप्रभासमूदाना पाला महतरां समृसिमिव पास्वाप्रेसराणां वारवानलादप्यधि-
करतीनां शिखिनामेषीकृतमचि संघातमिव दाइन्ते विफल्पयन्ति स चकराजो भपता
तेजसे सकल जगढ़वामप्रवाशाद भवतु ।।
उप्रपश्याचमुरादटि समुकुट कुण्डलम्पष्टदष्ट
महावदानमा यो रवाह |
प्रत्याबदार प्रयतु भवत' 'नयम में
६५.२६.24 244 रूपम् ॥ ७९ ॥

·३६ काव्यमाला। चकेशः सुदर्शनराजः तपश्यतीत्युग्रंपश्यानि अक्षीणि विलोचनानि यस्य तत् । उद्य- झुकुटि उद्यन्ती भ्रुकुटी भ्रूभको यस्य तत् । समुकुटं मुकुटयुक्तम् । फुण्डलि कुण्डले अस्यस्त इति कुण्डलि । स्पष्टे दंष्ट्रे यस्य तत् । चण्डास्त्रैश्चण्डानि शत्रुखण्डनपण्डितानि अस्त्राणि येषां तैर्वाहुदण्डैलसरमणीयम् । अनलसमक्षामलक्ष्योरुकाण्डं ज्वालावर्णेन क्षोमेन प्रत्यक्षप्रतीतिविपयावूरकाण्डो यस्य तत् । प्रत्यालीढस्थपादं प्रत्सालीढगती तिष्ठत इति प्रत्सालीढस्थी पादौ यस्य तत् । पालनव्यग्रं जगद्रक्षणे ससंभ्रमम् । रूपं खकीयमाकारम् । अकालकालेरितमटविकटाटोपलोपाय अकालेऽनवसरे कालेन यमेन ईरिताः प्रेरिताश्च ते भटाश्च तेषां विकटाटोप उद्भटव्यापारकोलाहलस्तस्य लोपो नाशस्तस्मै भवतामग्रे पुरस्तात्प्रथयतु प्रकाशयतु ।। चक्र कुन्तं कृपाणं परशुहुतवहावङ्कुशं दण्डशक्ती शङ्ख कोदण्डपाशौ हलमुसलगदावज्रशूलांश्च हेतीन् । दोभिः सव्यापसव्यैर्दघदतुलबलस्तम्भितारातिद- यूहस्तेजोभिमानी नरकविजयिनो जम्मतां संपदे वः ॥ ८॥ चक्रादिषोडशायुधानि अतुलवलस्तम्भितारातिदः निःसीमवलेन स्तम्भितो विनाशितो भरातिदर्पः प्रत्यार्थपराक्रमो यस्तानि तैः सव्यापसव्यैर्वामदक्षिणैर्दोभिर्भुजैर्दघत् नरकवि- जयिनस्तेजोभिमानी कृत्लं तेजो मदीयमिति योऽभिमनुते स तेजोभिमानी व्यूहोऽवतार- विशेषो वः संपदे ऐश्वर्याय विजृम्भतां परिस्फुरतु ॥ पीतं केशे रिपोरप्यसृजि रथपथे(दे) संश्रितेऽप्युत्कटाक्ष चन्द्राधःकारि यन्त्रे वपुषि च दलने मण्डले च खराङ्कम् । हस्ते वक्रे च हेतिस्तबकितमसमं लोचने मोचने च स्तादस्तोकाय धाम्ने सुरवरपरिषत्सेवितं दैवतं वः ॥ ८१ ॥ पीतं केशे रिपोरप्यसजि चिकुरनिचये शत्रुशोणितविषये च पीतं पीतवर्णे कृतपानं च । पीता गाव इतिवत् । रथपथे (दे) चके संश्रिते समाश्रितविषये च उत्कटाक्षं उत्कटमतिगम्भीरमक्षं यस्य तत् । उत् उन्नता उदारा उत्करुणाः कटाक्षा यस्य तत् । यत्रे वपुपि च सौदर्शनयन्त्रे विग्रहे च चन्द्राधःकारि चन्द्रमघःकरोतीति चन्द्राधःकारि । प्र- थमं चन्द्रमण्डलं विलिख्य तन्मध्ये प्रणवं विरचय्य तदुपरि पुरुषः प्रतिष्ठाप्य इति चन्द्रा- धःकारिलम् । मनोहरतया स्वप्रभया चन्द्र निस्तेजस्कं करोतीति चन्द्राधःकारि । दलने मण्डले च शत्रुनिरसने सुदर्शनबिम्बे व स्वरात स्वरो विजयाहादजनितनि?पोऽको लाञ्छनं यस्य तत् । स्वरः प्रणवोऽश्चिहं यस्य तत् । हस्ते वक्र च हेतिस्तबकितं हेतिभिः शस्त्रैः संजातस्तवक हेतिभिर्वहिज्वालाभिः स्तवकितं च । लोचने मोचने च नेत्रे शत्रुनिरासाय खमोचने चासमं विषमम् । अयुग्ममित्यर्थः । असदृशं च । सुरवरपरिषत्सेवितं सुरवरा

·No text on this page.

·। REE मेपपहिर्गमा तानि । भरेति । अरविनरेगुमन्ती परित ५.निशारदिनाकरी गेषा सानि । ज्जालेति । गालाजालैगगलीटा सर्थः । स एन सुरन्तीशीर्गन्ती उपटली नक्षमन्दं सगा पान RAPEKगा तानि । नकेति । नकशान्तः प्रधिस्तेनाकान्तः क्षुण्णथकानल- *T न चाहिरी कम्पितं महीनमयालं भूमण्लं तेनातः पीडितः शेषोऽनन्तो अरप्रामाप्रिमस्य प्रथितानि प्रयाणानि भवतां प्रार्थितं प्ररदतु ॥ मलनलितगहीनकवालातशेगा- गत परदतु भवतां प्राणितं प्रशितानि ॥ ८३' को मारमा पीनःपुगेन Fami माला मेगा शूलं त्यक्तात्मशीलं सृणिरणुकवृणिः पट्टिशः स्पष्टसादः शक्तिः शालीनशक्तिः कुलिशमकुशलं कुण्ठधारः कुठारः । दण्डश्चण्डत्वशून्यो भवति तनु धनुर्यत्पुरस्तात्स वस्ता- द्रस्ताशेपास्त्रवर्गों रथचरणपतिः कर्मणे शार्मणाय ॥ ८४ ॥ मत्पुरस्तात् यस्य पुरुषस्य पुरस्तात् पुरतः शूलं त्यक्तात्मशीलं त्यक्तमात्मशीलं शत्रु- संहारनैपुण्यरूपखभावो येन तत् । सृणिरशः अणुकघृणिः अणुका नष्टा घृणयो यस्य सः पटिश आयुधविशेषः स्पष्टसादः स्पष्टो व्यक्तः सादो विशरणं यस्य सः। शक्तिः शालीन- शक्तिः शालीना अधृष्टा शतिर्यस्याः सा । 'स्यादधृष्टस्तु शालीनः' इत्यमरः । कुलिश वजमकुशलम् । कुठारः कुण्ठधारः । दण्डः प्रचण्डत्वशून्यः प्रचण्डत्वेन कार्येण शून्यो विनाकृतः । धनुश्चापं तनु क्षीणं भवति । प्रताशेपानवर्गो रथचरणपतिवः शार्मणार शर्मणो ब्रह्मानन्दस्य साधनं शार्मणं तस्मै कर्मणे स्तात् ॥ क्षुण्णाजानेयवृन्दं क्षुभितरथगणं सन्नसांनाह्ययूथं श्वेलासंरम्भहेलाकलकलविगलत्पूर्वगीर्वाणगर्वम् । कुर्वाणः सांपरायं रथचरणपतिः स्थेयसीं वः प्रशस्ति दुग्धां दुग्धाब्धिभासं भयविवशसुनासीरनासीरवः ॥ ८५ ॥ भयविवशसुनासीरनासीरवती। हे इन्द्र, भयं मा गाः अहमेव सर्वासुरान्भस्मीकरिष्य इति वदन् युद्धसंनद्धः पुरत एव धावतीत्यर्धः रथचरणपतिः। क्षुण्णाजानेयवृन्दं क्षुण्ण अजानेया- ना(अश्वविशेषाणां) वृन्दः समूहो यस्मिन्कर्मणि तत् ।क्षुभितरथगणं क्षुभितो जर्जरीकृतःस्थ. न्दनसमूहो यस्मिन्कर्मणि तत् । सनसांनाह्ययूथं सन्नं विशीर्ण संनद्धानां यूथं यस्मिन्कर्मणि तत् । श्वेलेति । श्वेला विजयनिमित्तकोल्लासजनितसिंहनादास्तासां संरम्भाः संभ्रमात्त एवं हेला रथेन रथभजनं हयेन हयताडनमित्येवमादिकाः मोडास्तासां कलकलाः कोलाहलाच -- ..

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सुदर्शनशतकम् ।
४३
अभिव्यक्तसौन्दयें । एतयन्त्रमध्यस्थितस्य सुदर्शनपुरुषस्य रक्तवर्णत्वेन रक्ताम्बरलेन
रक्तकेशत्वेन रफनयनत्वेन च कोणाणसरोजपटकं फपिशगुणं भवति । कि चतया
कुमागरुधातुचन्दनरसकल्प्यं तस्मादपि च कोणादि निपटकं कपिशगुणं भवति ।
किं च मन्त्रवान्यसुदर्शनस्यामिरूपत्वेन तद्वानकवर्णानां वर्णाधारत्न कोणानां च
कोणतंबन्धित्वेन सरोजानां च कपिशगुणत्वं युक्तम् । श्रीवाणीपूर्विकाभिः । पूर्विका-
शब्देन वाग् मृडानी च गृह्यते । विलसत मानन्दपरवशान् । अथवा शक्तिभिरूपलक्षि-
तान् । विकत्सत आश्रितरक्षणोन्मुखान् । केशवादीन् द्वादशमूतादधति वहति वासुदेवा-
गुद्देशेन समष्टिभूतवासुदेवादीनांव्यष्टिभूतस्य केशवादिनिकचतुष्टयस्य वासुदेवादिसमष्टिभू.
तधौवाणीवाड्मृडानीनां व्यष्टिभूताःभोवाणीवामृडान्यः शकयः वासुदेवन्यष्टिभूत केशव-
नारायणमाधवानां वासुदेवशतिः श्रीव्यष्टिभूतास्तित्रः भियः प्रत्येकं शजयः संकर्षणन्य-
टिभूतगोविन्दविष्णुमधुसूदनानां संकर्षणशक्षियष्टयतिलो वाग्यःप्रखेकं शक्तयः प्रान-
व्यधिभूतत्रिविक्रमवामनप्रीधराणां समष्टिशफियष्टयस्तिस्रो वाचः प्रलेके शयः। स.
निरुद्धव्यष्टिभूतहषीकेशपमनाभदामोदराणामनिरुदशक्तिवधिभूतात्तिलो मृडान्यः प्रत्येक
शफयः । एवंप्रकारेण श्रीवाणीवामृडानीयुसान् केशवादीन्दधति । तारान्ते तारः
प्रणवोऽन्तधरमत्तोमा यस यन्नस तत्लिन् ।भूपुरादौ भुपुरं चतुष्कोणभूविन्यमादी वास्ये
यस यन्त्रल तत्तसिन् । अथवा साधकाः प्रथमभूपुरनधिधित्व पधात्सलक्षणोपेतं वा-
समण्डपमधिगल तदनन्तरं पदसरोजानि ममेण संतेय ततः पाराणि प्रविश्य पश्चात्ता-
तनवाक्षराभ्यनुसंधाय ततः सुधाफरविम्ब संपूज्य तदनन्तर सुदर्शनगर्भ तारमादाय सुति.
नो भवन्ति तस्नायव यन्त्रस्य भूपुरमा तारोऽन्ते तलिन् रथचरणगदाशाखजाति-
ताशे रथचरणादिभिरक्षिता आशाः प्राच्यादिदिशो यस्य यन्त्रस्य तस्मिन् । तन्त्रोदिते
दनप्रतिपादकतनोदिते यन्ने कृतपदं विरचितस्थानं लक्ष्मीसख श्रीरशिणो लक्ष्न स-
साधारणधर्मः स्फुरतु संनिधत्ताम् ।
दंष्ट्राकान्त्या कडारे कपट किटितनोः कैटभारेरधस्ता-
दूर्व हास्येन विद्धे नरहरिवपुपो मण्डले वासवीये ।
प्राक्प्रत्यक्सांध्यसान्द्रच्छविभरभरिते व्योति विद्योतमानो
दैतेयोत्पातशंसी रविरिव रहयत्वस्वराजो रुजं वः ॥ ९३ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·काव्यमाला। वहिःकोणेषु चतुर्यु तथान्तःस्थाप्रकल्पगन् । कोणाभ्यन्तरभावोतु तदा विन्यसे- पुनः ॥ परितः सखरान्सर्वान्प्रातिलोम्येन नालिग्नेन् । सकारादि ककारान्तं चिन्तयेत्य- रितस्तथा ॥ विदर्भितं खनानव परितोऽन्त्ययुगं न्यसेत् । पाशेन वेष्टयदेतदाशेन तथा पुनः ॥ पुटितं भूपुरं तस्य वारये कुर्यादतन्द्रितः । केशवादीन्मूर्तिमतः समन्तादस्य विन्द सेत् ॥ तप्तजाम्बूनदप्रख्यं पुण्डरीकायतेक्षणम् । अपारकरणं पद्मशशचक्रगदाधरन् ॥ पी. ताम्बरधरं देवं वनमालाविभूषितम् । हारकेयूरकटककुण्डलैम्पशोभितम् ॥ चतुर्बाहुमुदा राज प्रसन्नवदनं विभुम् । प्रागादि विन्यसेद्देवं केशवं केशिनाशनम् ॥ राजाचक्रगदापद्मधर नीलाम्बुदच्छविम् । सर्वालंकारसंयुक्तं कुर्यानारायणं ततः ॥ कौमोदकीचकशापद्मचारि- णमव्ययम् । देवमिन्दीवरश्यामं माधवं भावयेत्ततः ॥ चक्र कौमोदकी पद्मं शराजवि. राजितम् । इन्दुविम्बनिभं कुर्यागोविन्दममितीजसम् ॥ गदाजशङ्खचक्रान्नभूपितं भूपर्ण- युतम् । विष्णुं विश्वपतिं कुर्यात्पद्मकिंजल्कसंनिभम् ॥ चकराताम्बुजगदाधारिणं करुणानि- धिम् । रक्तपद्मदलप्रख्यं भावयेन्मधुसूदनन् ॥ पद्मकौमोदकीचक्रशमसेवितमीश्वरम् । उज्व- लत्पावकप्रख्यं तत्कुर्वीत त्रिविक्रमम् ॥शङ्खचक्रगदापद्मधरं परमभूपितम् । तरुणादित्यसं. काशं वामनं भावयेत्ततः ॥ पद्मचक्रगदाशङ्खधरं सद्गुणसागरम् । पुण्डरीकनिभं देवं श्रीधर परिकल्पयेत् । गदामुदर्शनयुते पद्मशङ्ख च विभ्रतम् । विद्युत्प्रभ हपीकेशं कुर्वीत कमले- क्षणम् ॥ शङ्खपो तथा चक्रगदे विभ्राणमुज्ज्वलम् । सहस्रादित्यसंकाशं पद्मनामं तु कार- येत् ॥ पद्मशङ्खगदाचक्रधरं बन्धूकसंनिभम् । भक्सैकसुलभं देवं दामोदरमयो न्यसेत् ॥ एवं क्रमेण न्यस्यैतानेपां नामानि विन्यसेत् । नमोन्तान्यमुकं रक्ष रक्षेति च समन्ततः ।। यश पं तथा लंसं वहं चेति द्वयद्वयम् । प्राच्यादियु महादिक्षु प्रादक्षिण्येन विन्यसेत् ।। यशं रपं तथा लसं वहं चेति युगंयुगम् । ईशानादिषु कोणेषु विन्यसेदप्रदक्षिणम् ॥ पाशेन तु समावेष्ट्य चाङ्कुशेनापि वेष्टयेत् । सर्वमेतत्सजीवेन लेखामनुभिरावृतम् ॥ प्राच्यादिषु चतुर्दिक्षु विन्यसेद्विष्णुमव्ययम् । चक्रकौमोदकीशाखमयुक्तं यथाक्रमम् ॥ साधारणं च सर्वेषां शङ्खचक्रवरायुधौ । आग्नेयादिषु कोणेषु हृषीकेशं ततो न्यसेत् ॥ शङ्ख हलं च मुसलं शुलं तेषु च धारयेत् । त्रिकोणेष्वष्टमु तथा जनार्दनमथो न्यसेत् ॥दण्डं कुन्तं तथा शक्तिं पाशमलशमेव च । वज्रं तथैव परशुं तथा शतमुखानलम् ॥ करेष्वमीपामेतानि विलिसेतु यथाक्रमम् । प्रत्येकपरिवारांस्तु तेषां पार्वे तु विन्यसेत् ॥ वराहरूपिणं देवं श. वचक्रधरं वरम् । भूमौ च सहितं भूम्या संस्मरेत्पुरुषोत्तमम् ॥ अम्बरे नारसिंहं तु चि- न्तयेदमितौजसम् । भीपणं घटितानेकभूपणं दारितासुरम् ॥ प्राच्यां दिशि महाज्वाला- गतं चक्रं स्मरेत्पुनः । दक्षिणम्यां दिशि तथा स्मरेज्ज्वालागतां गदाम् ॥ प्रतीच्यां शा. मत्युग्रं ज्वालामध्यगतं स्मरेत् । उनरस्यां दिशि तथा मरेन्खङ्गं सुदारुणम् ॥' इति ।। कोणे कापि स्थितोऽपि त्रिभुवनविततश्चन्द्रधामापि रूक्षो रुक्मच्छायोऽपि कृष्णाकृतिग्नलमयोऽप्याश्रितत्राणकारी ।

·सुदर्शनशतकम् । धारासारोऽपि दीप्तो दिनकररुचिरोऽप्युल्लसत्तारकधी- श्चक्रेशश्चिनभूमा वितरतु विमतनासनं शासनं वः ॥ ९४ ॥ शापि कोणे स्थितोऽपि यन्नैकदेशे निवसमपि त्रिभुवनविततः निभुवनेषु 'चरणं प- वित्रं विततं पुराणम्' इति ध्रुत्युफत्वेन प्रसिद्धः । पचिरकोणे स्थितस्य निभुवनल्याप्त विरुद्धम्।कमच्छायोऽपि सुवर्णकान्तिरपि कृष्णालतिः श्रीराराजाझतिः। सुवर्णवर्णल नीलवर्णतं विरुषम् । अनलमयोऽप्याध्याशखरूपोऽपि साधितनाणकारी भरक्षावि- थायी साध्याशय खात्रितरक्षणं विरुद्धम् । धारासारोऽपि धारायां कोयां सारोऽपि निशितोऽपि दीप्तः प्रज्वलितः । वर्षधाराविशेषत्व दीप्तलं विरुखम् । दिनकररुचिरोऽपि सूर्यप्रकाशोऽप्यु सत्तारकंत्रीः प्रस्फुरत्प्रणवलक्ष्मीः । सूर्यतेजस उह.समक्षनलक्ष्नीवं वि- रुद्धम् । चित्रभूमा नानाप्रकारेण विरुधर्मास्यत्वप्रतीतेराधर्यमहिमा चनेशो वो युष्माकं विमतमातनं प्रलभियंकर शासनमाज्ञां वितरतु प्रदिशतु । अनेन सोकेन यसमध्य- स्थितपुरुपखरूपं न्यरुप ॥ शुक्लः शक स्तवत्ते सह दहन कलां काल तेऽयं न कालः किं वो रक्षांसि रक्षा तव फलतु पते यादसां पादसेवा । वायो हृद्योऽसि भर्तुम्त्यज धनद मदं सेव्यतां त्र्यम्बकेति प्राहुर्यद्यपालाः स दनुजविजयी हन्तु तन्द्रालुतां वः ॥ ९५ ।। हे शम देवेन्द्र, ते लवः लोनं शुलःशब्दार्यगुणादिसर्वलक्षणसंपन्नतया निरतिशयम- फियोगात्मतया च कृतं सोनं निर्मलम् । हे दहन पावक, फलामल्पकालंसह तिट पचा- अवतः सेवावत्सरो भविष्यति।हे काल, ते तवायं न फालः नावसरः । हे रक्षांसि वो भ- वतां रक्षा किम् । सर्वराओरत्य भपत्कृतरक्षया कि प्रयोजननित्यर्थः ।हे चादसांपवे वरण, तव पादसेवा भपकाईका भगवचरणारविन्दत्सेवा फलतु । भवलततेवया भगवान्प्रसनो भूयादित्यर्थः। हे पायो भर्नायफल योऽसि हदयंगमोऽसि । हे धनद कुबेर, मदं दुर- हंकार वजाहे ग्यम्बक त्रिलोचन, चकेवरः सेव्यताम् । इत्यनेन प्रकारेण पचत्रपाला गस्य भगवतो वयं पालपन्तीति पात्रपाला पाहुः स दनुजविजयी पत्तन्द्रालतां जायं इन्तु । अनेन प्रकारेणतपत्रमप्यस्थितपुरपचरणसेवोन्मुफदिक्पालनिवहदेदानकतो यन्त्र- पालनपार: फ..बते।

·काव्यमाला। । . गायत्र्यारचक्र इत्येतत्समारभ्य यस्मिन्विन्यस्य इलाधवधिकचतुःश्वोक्या सुदर्शनमः मा व्यस्तारि।प्रथममनुसखस्मेरपतारविन्दे प्रथमबासी मनुमनथ प्रथममनुर्वासुदेवमन्त्र- वासुदेवमन्त्रस्य प्रथमत्वं प्रथमव्यूहप्राथमिकयासुदेवप्रतिपादकत्वेनाप्रथममनोद्वादशाक्षरस सखानि मित्राणि स्मेराणि विकसितानि च प्रथममनुससम्मेरपाणि यन्यारविन्दस्यातत्य: गांप्रथममनुसखत्वं द्वादशसंख्यावतया वासुदेवद्वादशाक्षरमन्त्रवणंगत्वाच । प्रथमम: खस्मेरपवारविन्दं यलिश्चके तत्तस्मिन्। वहन्त्रिकोणं विम्यं वहति कमलकणिकास्थाने वहेमण्डलं दधति । जयिजयाद्यष्टशक्ती जयिनी व जया च जयिजये शक्ती आदिनांक जयिजयादयः।आदिशन्दग्राह्याः शक्तयो मोहिनीहादिन्यजितामायापराजितासिद्धयः। विजयादयोऽष्टौ शक्तयो यस्मिन् गायत्र्यारचक्रे गायच्या वर्णानि चतुर्विशलक्षराणि तान्ये. वाराणि यस्य तद्वायत्र्यारम्।अथवा गायत्र्याश्चतुविशतिसंख्याकान्यक्षराणि यस्य वन्य तद्गायत्र्यारं तन्यकं च तलिन् । अशोकमूले अशोकनामकक्षमूलभागे-निषण्णा समा सीना। पदसविधलसद्भीमभीमाक्षभीमा। पदसविधे चरणसनीपे लसन्तौ प्रकाशमानो भीमौ भयंकरौ भीमाक्षसंज्ञको पुरुपौ ताभ्यां भीमात्युग्रा दिव्यानधामा दिव्यास्त्रं चक्र धाम स्थानं यस्याःसा।पुरुपहरिमयी नरसिंहमयी। अपूर्वा अभिनवा पुंसो मूर्तिविग्रहो वः शोकं दुःखमस्य तु क्षिपतु । आचार्यप्रसादेन किंचिदवगतः सुदर्शननारसिंहयन्त्रचोद्धा- रक्रमः कथ्यते--यन्त्रापराङ्गमध्ये गायत्रीवर्णसंख्याक्षरसंवन्धरमणीयं नैमिवेष्टितं वक्र विलिख्य चक्रमध्ये द्वादशदलं कमलं विरचय्य दलैयु द्वादशाक्षरवासुदेवयन्त्राक्षराणि नि: क्षिप्य तत्कमलकर्णिकास्थाने त्रिकोणमानेयमण्डलं विलिख्य तत्प्रान्ते चाशोकशाखिन निधाय तन्मूले समासीनं परिकलितचतुश्चक्रचतुर्भुजविराजितं योगपट्टपरिवेष्टितदिव्या कालानलसंकाशं नृसिंह प्रतिष्टाप्य तच्चरणसमीपे भयंकरविग्रही भीमाक्षसंज्ञको पुरुषा विलिख्य चक्रस्य प्राग्भागे जयां चामेये मोहिनी याम्ये विजयां च नैऋते हादिनी में पश्चादजितां वायव्ये मायां चोदग्भागेऽपराजितां च ईशाने सिद्धिं संस्मृल साधकः पूर्ण- कामो भवेत् । उक्तार्थेऽहिर्घन्यसंहितामुदाहरामः--'अपराङ्गेऽथ यन्त्रस्य मध्ये चक्राश- स्थितम् । चतुर्विशत्यरै चर्चा सुनेमि रुचिराकृतिम् ॥ गायत्रीवर्णसंख्याकान्पराण्यक्षरवन्ति च । मध्ये चक्रं न्यसेत्पद्मं युकं द्वादशभिर्दलैः ॥ दलेपु तेषु विलिखेद्वासुदेवमनुं युधः । चक्राब्जणिकास्थाने न्यसेदानेयमण्डलम् ॥तम्रन्मध्ये योगपटेन पिनद्धाझं सनातनमानार- सिंह चतुर्बाहुँ चतुश्चक्रधरं परम् ॥ समामीनमशोकस्य मूले कालानलद्युतिम् । सर्वाभरण- संयुक्तं भक्तसर्वातिहारिणम् ॥ अपरासंख्यकल्याणगुणपूर्णमहार्णवम् । भक्तानुकम्पिनं निलं सर्वलोकैकनायकम् ॥ एव विलिग्न्य न पादपर्यन्ते चिन्तयेदुभी । तदाज्ञाकारिणौ भीमा नीलनीरदविग्रहो ॥ उदग्रकायर्या भीमाक्षी भीमायुधधरी वर्ग। दंशाकरालवदनी विन्यस्या- वृनलोचना ॥ चिन्न येदय चक्रम्य समन्तादश्योषितः । ऊर्चमाबद्धकेशाच्यास्तच्छक्तीः प्राप्तयौवनाः ॥ मालकारमंयुक्ता द्विभुजा माल्यधारिणः । प्राच्यां दिशि जयां देवीं वि- जयां कृष्णरूपिणीम ॥ रक्तवणां तदा देवी नेत्यां हादिनी तथा । अजितां पीतवर्णा तु ।

·. सुदर्शनशतकम् । ४९ प्रतीच्या संस्मरेत्पराम् ॥ एवमेतन्महायत्रं महापातकनाशनम् । आयुरारोग्यधनदं पुननि- प्रकलबदम् ॥ सर्वविनोपमाननं सर्वदुष्टनिवारणम् । यो यदिच्छंहितेशत्रं तत्तदस्य प्रयच्छ- ति ॥ ननियिमनुसायं कुर्याचन्त्रं हिरण्मयम् । राजा चेदाज्यमामोति निकटकमना- मयम् ॥ भूपये लिखिता तु कुनयन्दनेन तु। यो नलः शिरता धते तस्य सातव भीप्सितम् ॥ पिशाचोरलरक्षानि क्षिप्रं नवन्ति तत्र । शिलाप्रतिष्टां यः कुर्यादेतन्य जगतीतले । सर्वान्नानानिहावाप्य विष्णुलोके नहीयते । लोहनी रजतेनाय यः कुर्यात्रा तिमा बुधः । निवर्गफलमानोति निर्माणमचिरारपुनः॥कर्पणादिप्रतिधान्तं कुर्यायतनं चः । स प्रामोति चतुर्दश्यां पुग्योोगाननुत्तमान् ॥ भवागमे च सदाने वादे वा यःल रेदिदम् । विजयनान्स हतको नात्र कार्या विचारणा ॥ सर्चयेचनिनचे वै यत्रतबनु. स्तमम् । तापत्रयविनिर्मुसो विष्णुलोके महीयते ॥ इलादि ।। पाश्चात्याशोकपुष्पप्रकरनिपतितः प्राप्तरागं परागैः संध्यारोचिःसगन्धैः खपदशशधरं प्रेक्ष्य तारानुपक्तन् । पमानावद्धकोपानिव सुरनिवहरजलीन्कल्पमानां- धकाधीशोऽभिनन्दन्प्रदिदानु सहशामुरामगोकतां यः ॥ ९७ ।। पाधापासीयापुपरनितिः पयामागे भितः पाथाल्यः म बानापोकर न्य पुष्पानिया प्रकाराः समूदारोमो निपतिवारीः संचारोनिःसगन्ध में पाया निरः। भारनिति चायन्सला मगन्धा निशाना समाना इवः । पर्गः एमालेमा मरागमधिपायोनिमानम्। सामान्य प्रणावरांगीर. नियोः पदं नियागमानं भादवोपामिन लानिय सिलान् । मामिलामी: पगमान गरि न्दन गायन शिलः । समाधीयो यो गुमा पशामुणः --- भोलो नम्बरमादनाना । : सानोर .' :: पात्रतादिनारमा लिलाधार सामmara..... सगरमधीमपाधिषिणामांगनागEि..-:. : कायका मानिस ... .. । . T7"."-. T ·५० काव्यमाला। वहुविधशाखोपशाखोपलक्षितवैभवस्य वेदस्य मूले 'यो वेदादौ खरः प्रोक्तः' इति सकट वेदमूलतया श्रुतिप्रसिद्ध प्रणवे विहितं पदं स्थानं येन तत् । चक्रेश्चतुर्भिः सुदर्शनतदा- यैस्तत्सुदर्शनमाद्यं येषां तानि तरस्त्रैः पाशाङ्कुशाजमुसलैर्धनुःशङ्खगदारूपैरायुधैरपि महि तचतुर्द्विश्चतुर्वाहुदण्डम् महिताः पूजिताश्चत्वारो वाहुदण्डा द्विचतुर्बाहुदण्डा यस्य तत् । पश्चाद्भागेऽपरभागे पूर्वत्र पूर्वस्मिन्प्रदेशे स्फुटतरहरितामानुपं हरेः सिंहस्य भावो हरिता मनुप्यभावो मानुपं हरिता च मानुपं च हरितामानुपे स्फुटतरे हरितामानुपे यस्य तत् आसीनं स्थितं पुरोभागे समुत्थितं तद्भासमान प्रकाशमानमेकं तत्त्वं वो युप्मान् जानुपाद जनुपो जग्मन उद्भूतं जानुपं तस्माद्भयात्रायतां रक्षतु । अनेन श्लोकेन यन्त्रापराशस्थित- नृसिंहखरूपं पुरोभागस्थितसुदर्शनपुरुपखरूपं च तयोरैक्यं च प्रतिपादितम् ॥ प्राणे दत्तप्रयाणे मुपितदिशि दृशि त्यक्तसारे शरीरे मत्यां व्यामोहवत्यां सतमसि मनसि व्याहृते व्याहृते च । चक्रान्तर्वति मृत्युप्रतिभयमुभयाकारचित्रं पवित्रं तेजस्तत्तिष्ठतां वस्त्रिदशकुलधनं त्रीक्षणं तीक्ष्णदंष्टम् ॥ ९९ । प्राणे प्राणवायौ दत्तप्रयाणे प्राप्तनिर्गमे निष्क्रमणोन्मुखे सति दृशि नयनेन्द्रिये मुपि तदृशि मुपिता अपहृता दग्दर्शनं यस्याः सा तस्यापगतविषयग्रहणसामर्थ्यायां सत्याम् । अत्यन्तपरवश इत्यर्थः । मत्यां व्यामोहवत्यां भ्रान्तिमयाम् । मनसि खान्ते सतमति अ. न्धकारेण विलीने सति । मृत्युप्रतिभयं मृत्योर्भयंकरम् । 'भयंकरं प्रतिभयम्' इत्यमरः ।उ. भयाकारचित्रं नराकारेण सिंहाकारेण च चित्रमाश्चर्यम् । त्रिदशकुलधनं त्रिदशकुलस्य देवसमूहस्यापद्धनम् । श्रीक्षणं त्रिलोचनम् । तीक्ष्णदंष्ट्रं निशितदंष्ट्राग्रम् । चक्रान्तर्वतिं च. क्रमध्यसंचारि । पवित्रं 'चरणं पवित्रं' इति श्रुतिसिद्धं पवित्रसंज्ञकम् । तत्प्रसिद्धं तेजो वो युप्मभ्यं तिष्ठतां स्वरूप प्रकाशयतु । 'प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च' इत्यात्मनेपदम् । अनेन श्लोकेन तद्यन्त्रमध्यवर्तिपुरुपः सर्वाखापदामु प्राणिनां रक्षक इत्यरूपि ॥ यस्मिन्विन्यस्य भारं विजयिनि भवतां जङ्गमस्थावराणां लक्ष्मीनारायणाख्यं मिथुनमनुभवत्यत्युदारान्विहारान् । आरोग्यं भूतिमायुः कृतमिह वहुना यद्यदास्यापदं व- स्तत्तत्सद्यः समस्तं दिशतु स पुरुषो दिव्यहेत्यक्षवः ॥१००॥ लक्ष्मीनारायणाग्व्यं लक्ष्मीश्च नारायणश्च लक्ष्मीनारायणं लक्ष्मीनारायणमिलाग्या संज्ञा यम्य तन्मिथुनमाद्यं मयनं (१) भवनां भव समवियना जामथावणां चराचरात्मरूपे गावस्थितानाम । 'जगतां जामस्थामा इति पाटे चाथि महणावस्थिताना जगतामित्यर्थः । रक्षागाद्यनेकाकानमार वितयिन्यतिट पराकमे यस्मिन्मुदर्श. नपुरूप विन्यस्य नाय अस ..बिहार बनोसपमाननुभवति - - 1 ·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणन् । निर्विशति दिवहेलक्ष्यती नदीनापनपसंचारी पुन्य कारोन्यं नोरोग्यत्वं भूतमै भर्षमायुदोर्पालजीवितं दिशतु हार्थितार्थप्रदानदीक्षितनुनयविपचे बहुना बहुपचनेन पाल्पनालन् । यहुभिर्वचनैः किं प्रपोजननिसर्पः। यो युप्माकं माथापदं पपदन्गुननोरपगतं तत्तत्समन व निलं दिशतु ददातु ॥ पद्यानां तत्त्वविद्याधुमणिगिरिशविध्यासंग्ल्याधराणा- मबिझेषु नेम्यादिषु न परमतः पुंसि पदविंशतिश्च । संधैः सौदर्शनं यः पटति कृतमिदं करनारायणेन तोत्रंनिर्दिष्ट भोगोभजति स परमां चकसायुज्यलानीन् ॥१०॥ इति श्रीगुरनारायणविल सनीनगद समासम् । सनिःशाला निको म्याविनमान फायरवेजलव- मागिरिमविया निनादागिरिमा विभानिच मेवा यानि अधिक विमानोहामा गिरिमा वि. मानि प्रयोगमा माननालादान नयापपिनिगम परयादिल दिनामियानानिलियामा नाम । पुEि I amirmire पनि ཀzi བདེ .i; +-- -- : शामियापटिनप्रणीत चवीन्द्रका 15. ना ।

·५२ - । अभिमतकारम्भसमगे विविधातामानरितमभीटदेवताकार शिवशिष्ट नियनमेव प्रतिजानीते-- हितहेतोर्महयित्वा हरिहरहेरम्बमिहिरहेमवतीः । विश्वेश्वरो वितनुते कवीन्द्रकर्णाभरणमेतत् ॥ १ ॥ हितेति ॥ निमित्तकारणहेतुपु सांसां प्रायदर्शनम्' इति हेतोरिति पानी वा । हितार्यमित्यर्थः । हितं नात्र प्रारिसितसमाप्तिर्विननाशोथा। 'मह पूजायाम् । मालमात्यं वरेण्यमनघं शुचिम् । नारायणं नमस्कल सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ इति का पुराणम् । 'अर्थः शंभुः शिवा वाणी' इति लिशपुराणम् । 'मादित्यस्य सदा पूजां तिब खामिनस्तथा । महागणपतेधव कुर्वन्सिद्धिमयानुयात् ॥ इति याज्ञवल्क्यः । अन्यत्स्पष्ट खग्रन्थस्य पूर्वगन्यैर्गतार्थत्वमभ्युपगम्याह- विहिता महामहिमभिर्विद्यन्ते यद्यपि निबन्धाः। तदपि परिप्लवतायाः परिपाकोऽयं ममोदति ॥२॥ विहिता इति ॥ महामहिमभिर्विदग्धमुखमण्डनकारादिभिः। तथा च महानुभाव ग्रन्थानां महत्त्वमर्थसिद्धमित्यर्थः । परिसवतां चावल्यम् । 'पारिलवपरिप्लवें' इत्यमरः । रिपाकः फलम् । तथा च चापलात्प्रवृत्तो न पर्यनुपयोगयोग्य इत्यर्थः ।। वस्तुतो न गतार्थत्वमित्याह- यदभिहितं बहु महितं पूर्वाचायैर्विचायैव । अनुकुर्वन्किचित्तद्बहुविद्भिर्नाहमुपहास्यः ॥ ३॥ नान्नि नगरे वर्तत इति पर्वतीयेभ्यः श्रूयते. ग्रन्याश्चानेन वहवः प्रणीताः, तन्मध्येऽत्सदवर- तास्त्वेते-(१) अलंकारकौस्तुभः सटीकः, (२) अलंकारमुक्तावली, (३) आर्यासप्त शती सटीका, (४) कवीन्द्रकर्णाभरणं सटीकम् , (५) काव्यतिलकम् , (६) काव्यर नम्, (७) तर्ककुतूहलम् , (८) दीधितिप्रवेशः, (९) नवमालिका नाटिका, (१० नैपधीयकाव्यटीका, (११) मन्दारमतरीकथा गद्यनिवद्धा, (१२) रसचन्द्रिका- (१३) रसमजरीटीका, (१४) रोमावलीशतकम् , (१५) लक्ष्मीविलासः, (१६ वक्षोजशतकम् , ( १७ ) शृङ्गारमतरी सट्टकम् , (१८) पट्टतुवर्णनम् , (१९) सिद्धा- न्तसुधानिधिः, ( २० ) होलिकाशतकम् , ( २१) केचन तान्त्रिकग्रन्थाः तत्र कवीन्द्र- कर्णाभरणं विदग्धमुखमण्डनानुसारि ततोऽपि चमत्कारि च. अस्य पुस्तकद्वयमत्माभिरा- सादितस्. तत्रैकमलवरमहाराजाधितपार्वतीयपण्डितलक्ष्मणदनपन्तसकाशात्पण्डितशिव• दत्तशर्मभिः परारिवर्षे समानीतमासीत् . अपरं चाधुना पजावदेशान्तवैर्ति'भदौड'नगराधी. श'सर् सर्दार अतरसिंह साहेब के. सी. आय ई.' इत्येतैलुधियानानगरस्थखकीयपुस्तका लयात्प्रहितम् एतत्पुस्तकद्वयमपि शुद्धमनतिप्राचीनं चात्मन्मुद्रणाधारतां गतमिति शिवम्, ·। - १ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । यदिति ॥ यहु इति मियाविशेषणम् । तचाभिधानस प्रशंसायां वायहुनिनहितं पू- जितनिति वानि च 'मतियुद्धिपूजार्थभ्यः' इति वर्तमाने जपलये जर व वर्तमाने' दति पटोप्रान्तीय दुलंमा, पश्यां च न च पूजायाम् इति समासनिषेधापत्तिरि- ति वाच्यम् । भूते पत्रलयवास्यानात् । केपटीसमासो वाइलन्यत्र वितरः । किंचि. दिति।फपियूनं चिदनिरिसमित्यर्थः । तथा व संक्षेपविकासाभ्यां किंचिदंशावच्छि. माभ्यां न गतार्यत्यमित्यर्थः ॥ मन्दयुधिभिरनादरेऽप्यन्त न मम हानिरित्याह- एतदनुगृह्यते सहृदयैः शुद्धप्रकाशोदय- स्तत्सादेतदुपेक्षकरपि खल वद्यमुच्छालैः । शुभ्रांगोः शशिशेवरेण शकलं नीतं सत्तंसतां किं स्वमेऽपि विधुतुदेन कवलीका कचित्पार्यते ॥ ४ ॥ सादिति । अनुपले उपादेययावारपानतिर नियते । मादयः सदाहिये- समयः । मनायाह-सुदति । एमः मंगलदिपर्वनिः प्रकाशमानन्दः- ग्वयार्थ उदयो :निया तरिदमः ॥ प्रकारले प्रतिपयले पनि प्र. तामोडम: । चर्ममि मनोकामना । उदर नम्, खबर सदनाक गाविषयम् । नग इस दिन गगनार्ययम् । अत एक गाना गाविसमा जलरिन्युवम् ॥ पदयामायाजातीरहिताति-- व्यस्त ममन्तं हिः पूर्व विशिष्टं च परस्परम् । एकालापं प्रभिन्नं च भेषभेदका मूर्जितम् ॥ ५ ॥ सालंकारसकानुकष्टोत्तरपृष्टपूर्वकप्रश्नम् । भनादिमध्यचामोरं कथितनिहतिविषमम ॥ ६ ॥ वृनं नामाण्यातं नार्य मात्रं च शाब्दमासीय ॥६ वर्णादापयागोकादर्धा पादाजयोग पग्नः ।। ६ ।। पराग्वजयरयापदं गोमन्त्री सब तो भद्रम् । ।

·No text on this page.

·हि TET चन्द्र ५६:] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ५७ परााहरति- घरा' मध्येगुनेन समुपेत्य शिखण्डी कुत्र ताण्डवमखण्डितमाधात् । इसी ना क जनितेन जयोऽगाह वाहननिरूपितभङ्गन् । तीफ- गाङ्गेयसंग से शितण्डिनो नयूरत्व नृत्यवर्णनाद्विरोधः। अर्जुननुपदपुत्रयोविवक्षित शिखण्डिनः तीपूर्वत्वात्तन भीष्मेण वाणानामप्रेपणात्तद्वयवहितेनार्ज सटम् । तत्रैव तजनितपातकवासूनां शापेन गमाशापेन च य पाश्वमेधहरक्षायां स हत इत्यश्वमेधपर्वणि स्पष्ट श्रीमहाभारते ॥ तं ब्रूहि यत्र निःशक्षा हंसा अपि सयोपितः । रक्षा सहसपनयुक्तेऽपि किं च भङ्गोऽस्ति सर्वदा ॥ पनाकर तानां दोपित्लाहिलाविरोधः । पक्षिणानुपादानालरिहारःापनमारा परत्वाभिप्रायेण विरोधः । दलतरऊपरत्वेन परिहारः । उभयत्रापि सर वोत्तरमिति लक्षणसमन्वयः ॥ इति सनतजातिः ।। लत्तपोलेक्षणमार- नन्यस्तं यत्तत्पदभाविभेदाविधोत्तरं भवति । नम् समस्तमेतत्समस्तपदमुत्तरद्वितयम् ।। १२ ।। इति दच्छेदेन गानोत्तरं भवति तरिर्वतम् । यत्वसष्टमेव समासपदमकाः जैमिति तसितमलः । समाप्यवान्तरभेदस्वापायकत्वात् ।। रति- ९ कुर्वन्ति तरुण्यो विलासभरमन्धरास्तरुणान् । । फुनुदवान्धवान्तर्विकसति सुरभी सनेते का ।। मदयन्तिकालता । ।। मदापनि युतरम ॥ चन्द्रकान्त पालन काल सन् । 'मनियमन दल, नदयाल ..

·No text on this page.

·१ परिच्छेदः । कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ५९ परका मुगमानाः । नि:निदुमतिमत्वानमा जलेन कदाचिदपि प्रियेण दर्श- नाम ॥ इलेको पलपदभाः ॥ इति विसमस्तव्यसाजातिः ॥ दिसमत्तद्विसमुदाहरति-- मधौ परभृता कीदृशौशल्या वद कीहशी। कीहविराइनाष्टिः कीदृशी कुनदी शरत् ॥ सुतरामानन्दितारा । मधाविति ॥ वसन्ते परमृता कोकिला मुतो जनितो रामानन्दी स्लीमनोहरवारो अकशब्दो यचा ताशी भवति । सुतेन रामेण आनन्दिता रावणादिवधेन तोपिता पारा देवा यस्यात्तादृशी कौशया भवति । इति द्वौ समस्तपदच्छेदी । मुतराम् अलर्थमान- न्दिनी भानन्दयुका भानन्दजनिका वा तारा अक्षिकनीनिका यस्यास्तादृशी युवतिहरभ- यति ॥ क्षुदनदी सुतरा सुखेन तरीतुं शक्या भवति शरण मा लक्ष्नीत्तयानन्दिन्य उ- शासशीलातारा नक्षत्राणि यन ताहरभवति ॥ इति द्वौ व्यस्तपदच्छेदी । कीहक्तनुर्वरतनर्भिवभूतिराह किं नाटकं न कवयोऽविदधुर्मधौ काम् । साध्वी कियत्त्वनिति का कुरुते हरिं किं कां वा स तिष्ठति महद्गहनं च कीहक् ।। मालतीमाधवम् । मालतीपुप्पस मां लक्ष्मी धुनोति अवहेलयति तादृशं मालतीमाधवं कामिनीगानम्। 'धून कम्पने' 'दोरप्' इत्यप्प्रत्ययः । मालतीमाधवसंज्ञं नाटकं भवभूतिः कविः कृत- वान् । इति द्वौ समस्तपदच्छेदौ । मालती जाति वसन्ते कवयो न वर्णयन्ति "नियमाच जात्लादेः' इति कल्पलतायाम् । नाधवं पतिजीवनपर्यन्तं पतिव्रता जीवति । मा लक्ष्मी- विष्णुम् अलति भूपयति । सोऽपि ई लक्ष्मी भूषयति ॥ ना सनन्ताद् धवा वृक्षविशेष चन तादृशं महावनं भवति । इति द्वौ व्यस्तपदच्छेदौ ।। इति द्विसमन्नाद्वितजातिः ॥ सालापहलणार.

·६० काव्यमाला। यत्रैकलिन्समस्त पदे स्पध्मेवार्थद्वयं प्रतीयते तदेकालापकम् ॥ नन्नततेनैव गता मत आह-द्विःसमलेति । तद्विशेष एवागं गेदः । अर्थस्य सहगा प्रतीलप्रतीतिन्य मेव वैलक्षण्यस्सोक्तलादित्यर्थः ॥ उदाहरति- कीम्बभूव वैदेहीविवाहे भृगुनन्दनः । कामिन्याः क्रीडमानायाः कीदृशः कन्दुकः करे ॥ रामास्तनाकारः। रामेण दाशरथिना अन्तः प्रतिषिद्धो नाकारः खर्गगमनं यस्य ताहत । तदीयवैष्णव- धनुराकर्षणेन जामदग्न्यस्य स्वगतेर्निषेधात् ।। म, गती' इत्यस्य भावे धनि आर रूपम् । रामायास्तहण्याः स्तनाकृतिः कन्दुको भवति । इति द्वौ समस्तपदच्छेदी । इत्येकालापकम् ॥ प्रभिन्नकमाह- सति शब्दार्थयोर्मेंदे वचनस सुपां तथा । लिङ्गस्य च भिदा यत्र तद्वदन्ति प्रभिन्नकम् ॥१६॥ यत्र शब्दार्थयोभिनत्वे सति विभतिवचनलिशानां भेदस्वत्प्रभिन कमित्यर्थः ।। तत्र शब्दार्थवचनभिनमुदाहरति- माद्यत्परभृता साम्यं कुत्र वा कलयन्ति काः । मधुरोऽप्यभिधानेन मनसा कीदृशः खलः ।। गिरिसारसदृशः। माद्यदिति ॥ सारसं कमलं तत्तुल्या दृशो यासाम् । यद्वा सारसः पक्षिविशेपः तस्य शाविव दृशौ यासां ता इत्यर्थः । गिरि वाण्यां मत्तकोकिलासाम्यं धारयन्ति । इति व्यत्त पदच्छेदः॥मधुरवचनोऽपि दुर्जनो मनसा गिरिसारस्य लोहस्य सदृशो भवति काठिन्यात् । इति समस्तपदच्छेदः ॥दृश इत्याद्ये प्रथमाया वहुवचनान्तम्। सदृश इत्येकवचन मिति भेदः॥ मुहुरार्तजनरुजाकृत्पृच्छति कः संपदा क्षयकृत् । पद्माकरा जलधरावसानसमये भवन्ति कीदृशाः ।। बहुधार्तराष्ट्रशकुनयः । वहुधा वारंवारं आतीन्दीनान् राष्ट्र तत्स्थाजनांश्च इयति तनूकरोति इति वहुधार्तरा- दृशः । 'शो तनूकरणे' । 'आतचोपमर्गे' इति कप्रत्ययः। तस्य संबुद्धिः ।। कुत्सितो नयः सं- पन्नाश हेतुः । इति व्यस्तपदच्छेदः ॥ वह्वो धार्तराष्ट्राः शकुनयो हंसविशेपा येषु तादृशाः ·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ६१ सक्तिनमा भवन्ति । इति समतपद छेदः ॥ कुनर इलेकवचनान्तम्।कुनय शति पालगनान्तम् ॥ इति वचनभिगम् ॥ प्रजा राजन्वती कीदृग्दैत्यसेना हरेः कथम् । कान्वायुवद्विदुद्रोण्यादयो निशि कथं क्रुधा ॥ सुखापविजितारयः। शोभनं सं द्रव्यं यस्यालाहरु नुराजा प्रज्ञा भवति । दैत्यसेना हरिन्द्रस्य पविना व. पजिता भवति । 'कुलिशं भिदुरं पविः' इत्यमरः ॥ भरं शीघ्रं यान्ति गच्छन्ति तान- रमः शीप्रगतीन्यायुसशानाहुः । 'या प्राप' किम् । द्वितीयापहुवचने 'मातो धातोः' इत्याकारलोपः । शति व्यत्तपदच्छेदः ॥ौगिकृपकृतवर्मातः सुखापे निद्रायां विजिता सरयो सादयो पैतादृशा इति सौप्तिकपर्यणि स्पष्टम् ॥ 'सुविनिर्वHः सुपि-' इति कृतसंप्रसारणस्य सुपेनिर्देशाम पतम् ॥ ति समस्तपदच्छेदः ॥रय इति प्रथमान्तं हितीमान्तं चेति भेदः॥ कीकुरगनयना मनसिजमाहय नृपः क सक्तः स्यात् । सैनापत्यमवाप्य द्रुपति कलै पुरा स्कन्दः ॥ वराशीतनुजनये । पराशी रम्यदेहा वधूभवति । तनुज भजेति काम युद्धिः॥ राजा नये नीतौ सत्तो भवेत् । इति व्यस्तपदच्छेदः । वराङ्गयात्तनुतः शरीराजनियस स तलै वराशीतनुजन्ये गहो पति । वराशीवजानौ तारकासुरख नातापितरौ इति सष्टं मत्स्यपुराणे। इति स. मतपदच्छेदः । नय इति सप्तनी । जनय इति चतुर्थी । इति विभक्तिमिनम् ॥ का वदान्यस्य संबुद्धिः किं वायोरपि चञ्चलन् । वालोऽपि भरतः प्रोक्तः कीदृशः काश्यपाश्रने ॥ सर्वदमनः । सबै बहु ददातीति सर्वद इति दारसंयुतिः ॥ मनो वातापेक्षयापि चञ्चलम् ॥ इति लोकमतः सर्वान्टमयतीत लेत.

·कान्यमाला। . गजविशेषा मन्दा मन्दसंज्ञाः । 'भो भन्दो मृगोति विज्ञयाम्मिनिया गजाः' इति हलायुधः ॥ कदर्या रायं द्रव्यम् अवन्ति रक्षन्ति दानागभावात् । अरीणां समूह आरम् नाविक आतरं गृहाति । 'आतरस्तरपण्यं सात् इत्यमरः । सल्या सलभामा मारय प्रदु मस्य आतरं मक्मिणी विरुध्य स्पर्धगिला गन्दाराय पारिजाताग स्पृहयामास । माता मिति पुलिकाम्, मातरमिति स्त्रीलिकम् ॥ इति लिझभिनम् ॥ नन्दनचैत्ररथे कथमाय सलिलं च शैलं च । को लोकश्रयणीयः केभ्यः स्पृहयन्ति रसवन्तः ॥ दिव्यतरुणीपयोधरेभ्यः। दिव्या अमानुपास्तरवो वृक्षा ययोस्ते दिव्यतरणी इन्द्रधनदयोन्याने । पय इति ज. लस्य, धर इति पर्वतस्य संवृद्धिः । इभ्यो लोकानां सेन्चः 'इभ्य आन्यो धनी खामी' इत्यमरः । दिव्यानां रम्याणां तरुणीनां पयोधरेभ्यः स्तनेभ्यो रसिका स्पृहयन्ति । 'स्पृहेरी. प्सितः' इति (संप्रदानले) चतुर्थी ॥ इभ्य इति प्रथमैकवचनम्, पयोधरेभ्य इति चतुर्थी बहुवचनम् ॥ का शीधुपसंबुद्धिर्मणिपूर्वा काघरे वरवधूनाम् । कासां ततिर्घनभवा कामाहुः कामिनीमनधिवेद्याम् ॥ मधुरतमालापाम् । मधुनि मद्ये रत इति सुरापसंयुद्धिः ॥ मणिपूर्वा माला मणिमाला दन्तवणशेपत्त- रुणीनां विम्बोष्ठे विभाति । 'मणिमाला स्मृता हारे स्त्रीणां दन्तक्षतान्तरे' इति विश्वः । अपां जलानां ततिः पहिर्मेधजन्या । मधुरतम आलापो यस्यास्तादशी स्त्रियं अनधिवेद्यां सपत्नीविवाहानहीं वदन्ति । 'आज्ञासंपादिनी दक्षां वीरतूं प्रियवादिनीम् । त्यजन्दाप्यस्त तीयांशमद्रव्यो भरणं स्त्रियाः॥ इति याज्ञवल्क्योक्तः ॥ 'अपाम्' इति षष्ठीबहुवचनान्तम् , 'मधुरतमालापाम्' इति द्वितीयैकवचनान्तम् ॥ इति वचनविभक्तिभिन्नम् ॥ मदनमिव रतिः प्रियं मृगाक्षी स च परिपृच्छति तां सतीमिवेदम् । बकुलसुमनसः कथं हसन्त्यः किमभिदधाति वधूः प्रियं ब्रजन्तम् ।। कामिन्यास्यसुरभयः । कामिनि प्रियतमे इति संबुद्धिः । आस्यमर्थात् वदीयं तद्वत् मुरभयः सुगन्धयो यकु. लानां सुमनसो भवन्ति इति नायकनोत्तरं दत्तम् । 'स्त्रियः सुमनसः पुष्पम्' इत्यमरः ॥ हे कामिन् , असुमत्प्राणाभिन्नस्त्वम् अभयो मदुपेक्षया स्नेहभनेन वा प्रसक्तं यद्भयं तद्रहितः है

·No text on this page.

·काव्यमाला । कलात् । पापवताम् इह एतजन्मन्येव रतिः पारलौकिकानिष्टसाधनप्रवृत्तेः । अयसो हस्य प्रतिमा सूर्मात्युच्यते । 'सूर्मी स्थूणायःप्रतिमा' इत्यमरः । 'सूर्मी ज्वलन्तम स्त्रीमयीं गुरुतल्पगः' इति स्मृतिः ॥शरदिवसाः तमालोपमं तमालवनीलं विहाय ... येषु तादृशा भवन्तीति भावः ।। शारदेन्दुकला कीदृक्कीदृशी मत्तकाशिनी । धत्ते सरस्वान्काः क्षारा निदाघतपनः कथम् !! सदाभासुरतापः। शरच्चन्द्रकला कीदृशी । सती विशिष्टा आभा कान्तिर्यस्यास्तथा । शोभनं रतं ५१ तदभिलापिलात् । समुद्रः क्षारा अपो धत्ते । ग्रीष्मसूर्यः सदा नित्यं भासुरोऽतिशयव तापो यस्य तथा भवति । अत्र 'अपः' इति स्त्रीलिङ्गद्वितीयावहुवचनम् 'आपः स्त्रीभ वारि' इत्युक्तेः । 'तापः' इति पुंलिङ्गप्रथमैकवचनम् ॥ इति शब्दार्थवचन विभक्तिलिङ्गभिनम् ॥ अखण्डेऽपि पदे श्लिष्टे केचिदाहुः प्रभिन्नकम् । तञ्चमत्कारविरहादभियुक्तैर्न गृह्यते ॥ १७ ॥ अखण्डकपदे नानार्थकपदे इत्यर्थः।। तन्ध यथा- संसप्तकगणः कीदृग्महाभारतसंगरे । कथं पयोदसमयो वरवर्णिनि वर्ण्यताम् ।। संगतार्जुनशिलीमुखः। 'संसप्तकास्तु समयात्संग्रामादनिवर्तिनः' इत्यमरः । संगता अर्जुनस्य शिलीमुखावा यस्मिन्सः । यद्वा संगतोऽर्जुनो यैस्ते संगतार्जुनाः तादृशाः शिलीमुखा यस्य तथा । अ पष्ठीतत्पुरुषोत्तरपदो बहुप्रीहिः, द्वितीये बहुव्रीहिपूर्वपद इति विशेषः । पक्ष संगता अर्जुनवृक्षसंयुक्ताः शिलीमुखा भ्रमरा यत्र तथा ॥ 'भलिवाणी शिलीमुखी' इति विश्व अवार्जुनशिलीमुखी नानार्थी । कथं सकामो वामोरुवदनं वद वीक्षते । दृङ्गिदाघसमये सुखयत्यनुलेपनम् ॥ चन्द्रवत् । कामुको युवतिवदनं चन्द्रवत् चन्द्रगदृशं पश्यति । ग्रीष्मकाले चन्द्रयुक्तं सकपूर : नुलेपनं मुखदं भवति ॥ तम्मादुत्तरवाक्यए ध्रुवा शब्दार्थयोभिंदा । कामचारस्तु लिङ्गादिभेदे व्यस्तादिभेदगः ।। १८ ।।

·No text on this page.

·MAHRAM. 47 . नादिनीवनमानापमान : हीशा जति गाणे प्रगगिना मिलागारे सुमित मानित वियोमानागमनि गा माता माना मानिकारणति निगागोरे ॥ परपोर मांग पीलान नमानामा नानी : पूर्वक कामुकेनारगने मनि गलामा मरेनी गीतको दुधकामनाये-'गुन पीरमगाम जीतमा हालिमितिनी निकः । नावरलोकिलासोतिमी रामः॥' कामोनकोनकीकृतदिशो वृन्दैवता विशुना- मत्यूर्जवलगजिताः प्रमुवते कि नाम धारावराः । कस्याकय्यत शब्दशासनकृता शक्तिः सवर्णग्रहे तारुण्यान्धितया सरोरुहहशा यानेन को निर्जितः ।। वाराणः । कामस्योदेचका उद्दीपका मेवनीयता नीलीयत्ता दिशो थैः । ततो द्वयोः कर्मधारयः । एवंविधा मेघा वार जलं जनयन्ति । 'आपः स्त्री भूनि यावारि' इत्यमरः । वारिदादमाह- चों या शब्दः क्लीवे तेन 'खमोनपुंसकात्' इति द्वितीयकवचनन्य लुक् ॥ शब्दशास- कारेण पागिनिना 'अणः' 'अम्' इति प्रत्याहारस्य शक्तिन्का 'अदिल्सयल चामलदः' इत्युक्तलात् । चौवनालनया कान्तया यानेन गमनेन वारणो हती जिततिरस्कृतः ।। इत्यूर्जितजातिः ॥ सालझारजाति लक्षयति- अलंकारवता यत्तु वाक्येन परिपृच्छयते। तदुत्तरं बहुविदः सालंकारं प्रचक्षते ॥३॥ उदाहरति- कलाद्वोदयति त्वदीयवदनामोदि प्रिये पङ्कजं किं वा संवृणते तवैव कबरीभारानुकारा धनाः । त्वद्विम्वाघरवन्नितान्तमधुरं संस्खाद्यमानं मुदा किं तावद्विषयान्तराञ्च हृदयं व्यावर्तयेत्कामिनाम् ॥ कादम्बरम्। -

·No text on this page.

·- अगदा मयति । बगन्ने नजनमामिवानान । गायेन में मेगा भारत सालमाना मदवारमा मागारमा या कामी युधिष्टिमेना इलः ।। किमिच्छन्ति बुनाः संकिंकि कुरानं जयत्यरीन् । केन किं मधुवृत्तिः न्याद्वसन्ते कीदृशं वनन् ।। मलगमन्दावलितरसालन् । विवेशिनो में शिव लपम् इच्छन्ति । नजिनिति यावत् । मुसान्तसगांगरल त्वेनानुपादेयतात् । समाकाशं न मादि सत गतिरोष नाति काठिन्यानात कुराज्यम आ समन्ताद वलयः करा यत्र तद् बहुकरं भवति तरसा पटेन अननिर वन्ति जयन्ति वीराः । अलीनां समूह मालं तन्मदुमानजीवनं भवति । नमस्ताद क्षिणानलेन आवरिता वैष्टिता रसाला आत्रा यत्र तादृशं मनायुश्वनं भवति । इति मातुकजातिः ॥ पृष्टोत्तरजाति लक्षयति- खात्प्रनयोत्तरयोर्यत्र वर्णथुत्यैकल्पना । तत्पृष्टोत्तरमित्याहुर्जगदुत्तरबुद्धयः ॥ ५॥ वर्णदुलकरूपतम् । अयंत ऐकल्ये प्रश्नोत्तरभावानुपपनः ।। उदाहरति- कोविदो निधिराज्यातः कोपकृष्टो मवेत्पुमान् । इति प्रश्नेऽनुरूपं यदुत्तरं तदुदीर्यताम् ।। विदो ज्ञानस निषिः कः इति प्रश्ने कोविदः पण्डित इत्येवोत्तरम् । अपकृष्टो हल क इति प्रश्न कोपकृष्ट इति । कोषाधीन इलयः॥ किम्पाकं प्राप्य वैरन्सं फलमाकलयत्यलन् । ब्रूहि काञ्चनमालां च कां घने सम्पृहं जनः ॥ पाकं प्राप्य किं फलं विरतं नवति इलत्र किम्माकम् इत्युत्तरम् । इन्दवालीफल परिणाने विकतात् । 'विहीनं प्रसवे सर्वम्' इति लोवतम् ॥ कांचन कामपि लोक त्तरां कां मालां जनो लोकः समुहं सहापूर्वकं धते इस्त्र काश्चनमालां मुवर्गमा मिति पष्टीसमासः॥ इति पृष्टोत्तरननजातिः ॥ पृटपभजाति लक्षयनि- यन्प्रश्नोत्तरं च स्यादिभिन्न प्रतियोगिकम् । जगदुन्कृष्टमतिभिः पृष्टप्रश्नं तदुच्यते ।। ६ ।। किंचिदुत्तरापेक्षया प्रमः शिविरक्षयोना व पट्टति तवृष्टप्रन् ।। ..

·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ६९ उदाहरति- अनिरुद्धरतेत्यस्मिनुत्तरे प्रश्न उच्यताम् । किंपचानेप्सिता केति प्रश्ने चोत्तरमुच्यताम् ।। कोपावृत्तिः । उपाया पाणपुत्र्या वृत्तिः का इत्युत्तरे 'अनिरुद्धरता' इति प्रश्नः । रुपणस्याभिमता का इति प्रश्ने कोषागृत्तिः इत्युत्तरम् । कोपस द्रव्यसंचयस लावृत्तिः पौनःपुन्यं इत्यर्थः। अन्तरतमोऽन्तगत इत्युत्तरयोग्यं वद प्रश्नम् । सुरभिसमयेतिसौरभशिखरगतो ब्रूहि कूजति कः ॥ कोकिलः। भकि अप्रत्याहारे इति निर्धारणसप्तमी लो लकारस्य संवन्धी क इति प्रश्न अन्त- गतोऽन्तरतमः इत्युत्तरम् । भक्प्रत्याहारे लकारस्य चरमसात् । स्थानेन स एव लकारस्या- न्तरतम इत्यर्थः । वसन्ते आमविटपारूढः कः कूजति इति प्रश्ने च कोकिलः परमत रत्युत्तरम् ॥ इति पृष्टप्रजातिः ॥ भग्नोत्तराद्युत्तरयोर्मध्यान्तोत्तरयोस्तथा । स्पष्टं निगदमात्रेण स्वरूपमिति बुध्यताम् ॥ ७॥ उदाहरति- ज्ञायन्ते कुन विद्वांसस्तदाभासाश्च कथ्यताम् । कीहग्वीरकुलं हन्ति रिपून्सदसि धीनिधे ।। पण्डिताः पण्डितंमन्याच पुन विविच्यन्ते इति प्रश्ने सदसि विद्वत्तभायानित्युत्तरम् । चीदृशं वीरकुलं रिपून हन्ति इत्यत्र सदसि विद्यमानसानिति ॥ गोकुले क्रीडता भङ्गः कस्याक्रियत चक्रिणा । खरादयो विनेशुस्ते प्रेपां प्राप्य कुतोऽनसः ।। गोकुले विहरता श्रीकृष्णेन अनसः शकटस्य भा. कृतः । सनसदिउमनासायाः शूर्प- नसायाः सकाशात् प्रेमी प्रेरणा प्राप्य ससदको नाम, । रामेण हता इन्यर्थः ॥ प्रहितः कीदृन्विहि तो जगाम मेण मारुनिझाम् । रज्वादिव्यतिरेकैम्तीय यन प्र. कलात् ।। रामेण प्रहिनः प्रेषित पक्ष प्रहि- म र मेव.: प्रति तूप लमर । अत्र सोकादिगतं प्रहितः इति पदमुना नयन.... "दावपि । ..

·काणे कुरवः कीदारततरणलागि मानि जमानत्याग । भीमं प्राप्य विलीनाः सहोदगः शतं द्रष्टि ।। कुन्नियो गो गया रमः गः । तमालाला भान ! दुर्गाननादयः । मनानियो: जाति म । इलागरमानितः ॥ कीडगं विमति खात वितुभा बद नियुतम्। को वा कनकलेखाभां कलयन्ति बलाहकाः ।। विदा ज्ञानेन युतं विगुतम् । उमानादिसर्गः । पक्षे विसं नभितमिलना म्याग्रन्तवार्वापेक्षामभनागभियान्लभागः ओकमध्यनेन मिनागीयः। उतरा यनागापक्षमा प्रथमोपरिणतलाम।। पुमानहटवृत्तियः कीटबालवधूमतः । कुतोऽनुमिन्यते व्याप्तिवेदिनो जातवेदसम् ॥ वालाया वया अहटमत्तिः पुरुषो मत इतः । 'विश्रब्धायाः रियाः काले कानन्द्र निरीक्षणम् । अन्यथा क्रियमाणं ततदुवेगाय जायते ॥ इति कानशाम्रोक्तः । व्यामि पक्षधर्मताया अप्युपलक्षणम् । अलवाहहुलाद धूमतो धूमात् ॥ इति मध्योत्तरजातिः ॥ जनमेजयेन जुह्वांयभूविरे जातवेदसि मखे के । प्रभुरपि कीग्जेतुं नैवोत्सहते महीमहयः ।। अहयः सर्पाः, पक्षे अश्वहीनः । 'यस्यावास्तव मेदिनी' इन्युक्तः ॥ स्पृहयन्तः कमप्यर्थं निवसन्ति वनेषु के । पथि दुमो धनच्छायः कथं पान्येपु तापसाः ॥ तापसास्तपखिनः । तापं स्यति नाशयति तापसाः । 'पोऽन्तकर्मणि' किम् ॥ इत्यन्तोत्तरजातिः॥ कथितापद्धतिं लक्षयति- यत्रेतरवाक्यार्थान्वययोग्यार्थकपदेनोक्तम् । भात्युत्तरं न सहसा सा कथितापहृतिः कथिता ॥८॥ सुगमम् ॥ उदाहरति- श्वसितं धृतमिदमधरं किं विदधद्विधुवदनयेदम् । दुरितवतां का वृत्तिर्विजयित्वं मनसिजम्य कथम् ॥

·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ७१ - अधरं किं विदधत् बसितं धृतम् इति प्रश्नः, विधुवदनया नायिकवा इत्यप्रतीतेर- तरानवभासः । विधुवत् कम्पयत् इत्युत्तरं क्लेशगम्यम् । दुरितवतां ना तिः । इत्यन 'सनया नीतिहीना' इत्युत्तरम् । कामस्य विजयित्वं कथम् इत्यत्र 'ईदम्' इत्युत्तरम् । लक्ष्मीराण्डकमित्यर्थः। 'सकामासकचित्तानां कान्तामुखविलोकने । गलन्ति गलिताणां सौवनेन सह शियः ॥ इति नीतिशासोक्तः ॥ पापाका क्रियते सद्धिरुदीरयत भीरवः । आकाशस्य गुणः को वा वीरेभ्यः के च विभ्यति । पापात् सद्भिीयं नियते ॥ रवः शब्दो गगनगुणः ॥ वीरेभ्यो भीरवः कातराम- सन्ति। इति कथितापमुतिः ॥ विपनजाति लक्षपति- भङ्गे दुरूहता खाद्यत्र तदाचक्षते विपमम् । तद्वृत्तनासकं स्यात्प्रश्ने यत्रोत्तरं वृत्तम् ।। ९ ।। उदाहरति- कीकृतं दैत्यकुलं केशवेनेति कथ्यताम् । कमालय पिकः कान्ते पुष्पानेहसि कूजति ॥ रसातलमतम् । रसातले नवम् इच्छा ॥ पक्षे सतं तकाररहितं रसातलशब्दं रसालम् इति यावत् ।। रसातलादोपलितो पुनस्र्थयोधो बोध्यः ।। शिथिलैरलकैर्वध्वा किमाकलयतीह किन् । आचार्येभ्योऽपि पितरं कीदृशं धार्मिकां विदुः ॥ मालिन्यमलिकम् । मलिक ललाटम् अलपर्मालिन्यं प्राप्नोति ॥ पो अलिकलिकारहीनम् नासिन्यपने दिकारलाने मान्यमित्यर्थः । उपाध्यायान्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता । महम नु पितृन्माता गौरयेपानिरिच्यते ।। इति वचनान ।। कृजावानन्यादागमः कः प्राग्रा का स्यात्मत्यज्ञानम् । आदानाय . : न्यान्मा या नान्या रन्द किं स्यात् ।। जिला ·७२ artist : के नि: fat fun ! नागर ने किसी माsorn Hifestant को माथे माजोन : matt me tो गा मान्यशिन्तानां शुला मशरूपना तमामामातमित्युक्तं लोकपिलमानलादिभिः ॥ १० ॥ गावोऽदिती कमिकिमिन्द्रियं स्पसमक्षातुः । वीरोऽनुयुके. गुहाई रिपूणाम कु संयति किरोमि ।। प्रणेशि। गणे गायः सकृष्णाः ॥ मशि गारिन्द्रियं गतः ॥ कलि युद्ध कि फरोमि' इति गीरेण पृष्ट नृधि' मारयति न्युत्तरम् ।। शुद्धगायाग सिप भम् गन्द्र दम' 'हो' 'पटोः कः सि' इति फलं 'आदेशपाययोः' इति पतम् ॥ देशे कीदृशि यागो दिवसकरो भवति महसां किम् । संवुद्धिवाचकं किं सन्तः किं कुरुथ परवृद्धौ ।। समेधामहे । समे देशे यागः समे यजेत' इति वचनात् ॥ सूर्यः तेजसा धाम स्थानम् ॥ 'हे' इति संयुज्य ॥ समेधामहे' वर्धामहे । परमृद्धिमत्सराभावात् ।। दति लट् ॥ दोपाणां सत्कविः को वा कोऽश्वमेधे विसृज्यते । चन्दनानिलनिधूतचूतानां धूलयः कथम् ।। उद्ययुः । उज्झति त्वजतीति उद् दोषाणामिति कर्मणि पष्टी ॥ ययुरश्वोऽश्वमेधीयः' इत्यमरः।। उद्ययुः उत्तस्थुः 'या प्रापणे' उत्पूर्वस्य लिटि प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् ।।

·परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । कीन्जनमनो निन्धं गौरीमातरमाय । परिरिप्सुः प्रियतमो विधुमुख्या व्यधायि किम् ।। अनुमेने। न विद्यते नुः शिवो यत्र तद् अनु तद्विषयकभक्तिहीनं मनो निन्यम् ॥ 'मेने' इति हि. माचलभार्यासंधुद्धिः ॥ मालिशितुमिच्छन् कान्तः प्रियो नायिकया सुन्दर्या दयितया अनु- मेने अनुमतः संमत्या गृहीतः । तत्प्रतिकलाननुष्टानात् ॥ कर्मगि लिट् ॥ इति लिद ॥ दयोदयादैरपि दीनवृन्दैविधीयते का वद कुत्र वीरैः । वधूकुचौ काञ्चनकुम्भतुल्यौ करेण कान्तेन कथं विधेयौ ।। अनुभावितारौ । भरी वैरिणि अनुभाविता प्रभावलम् । तत्र दयाया अनहलात् ॥ पक्षे अनुभावि- तारौ प्रत्यक्षविषयौ करिष्येते कर्मणि उद् 'स्थतिच्सीयुट्तासिषु-' इति चिवद्भावः ॥ कान्तेन दत्तावधिरम्बुजाक्षी संतप्यते कीदृशि नाम तलिन् । प्रोत्साहितो जाम्बवदादिभिर्वा किमधिनुद्दिश्य जगौ हनूमान् विलचिताहे विलहितम् अहरवधिदिनं येन तादृशे कान्ते सति संतप्यते 'राजाहःतसिभ्यटन्। अवधिदिने नायकानागमने तस्या दुःखोदयात् ॥ पक्षे विलहिताहे विलयिष्यामि ।। नहात्मनेपद उत्तमपुरुषैकवचने रूपम् ।। इति लट् ॥ कथं मनोभू रम्भोरुभुवनेषु विजृम्भते । किं वदन्ति नटं वीक्ष्य भूमिकामहणक्षमम् ॥ अनुकरिष्यति । अनुकाः कामुका रिपयो मुनयो यत्रा रिफादिरपि) "विद्याविदग्धमतयो रिपयः' इति प्रयोगादिति चन्द्रिकायाम् । 'स्वाहपो रिपिरित्यपि' इति द्विरुपकोपश्च । इति अत्यन्त मिति कामुकविशेषणम् ॥ पक्षे अनुकार्यम् रामादि अनुकरिप्पति । इति लद ।। विपश्चितां संसदि जायते को गमिः क वा छत्वविधौ प्रयुक्तः । सद्यः समासाद्य रसेन सन' वीणा विधेया वद कि. प्रवीणेः ।। वादयिष्यन्ते । पित्तदति वादो २ 54:EEप्रदुर पुनः ..

·No text on this page.

·२ परिछेदः]] कवीन्द्रकर्णाभरणम्। ৩৫ नाचिकापलसं तनु काम् ॥बलचकतादात्म्याध्ययसितस्याधरस्य 'यावशति संवृदिः। 'पाचोऽलतो इमामयः' इत्यमरः ॥ 'परेणानधिगन्यं हि यदहो पहितप्तवत् । तप्तं च तद- हति तत्तप्तरहले विदुः इति चोपदेवः ॥ 'अन्ववतप्तादहसः' इत्यकारः समासान्तः ।। तनुयाव आलिशनादि कुर्यात् । 'तनु वित्तारे' विधि लिङ् उत्तमपुन्पद्विवचने रूपम् ।। दरिद्रभवनं कीगनई जेतुमाय । नवावतीर्णतारुण्यां वधू कान्तः किमिच्छति ॥ अवस्खजेय । अवसु द्रव्यहीनम् ॥ अजेय जेतुमनह । 'भव्यजन्यौ शक्या' इति शक्याफे यान्ता- देशनिपातनादनहमित्युतम् । 'भहें सत्यतृच' इत्यहर्थि यत् ॥ पक्षे अवलजेय आलि- लम् । लिहुत्तमैकवचने रूपम् ॥ शति लिन ।। कस्मार्जटिचापात्रिपुरवधे निरगमद्धरिः कीदृक् । शृण्वलन्तेवासिषु शालार्थ च व्यधुः फिमाचार्याः ।। अगादिषुः । जगात् पर्वतरूपात् दचापाद् इपुर्वाणरूपः सन् हरिनिर्जगान ॥ पक्षे जगादिषुः उत्तवन्तः इति डडि प्रथमपुरुषबहुवचने रूपम् ॥ नाटकश्रीन कीहक्स्यात्कथं विरहवाजनः । केशवेन कृतौ विद्वन्कंथ च मधुकैटभौ ।। अमारिपाताम् । अनारिपा. सूत्रधाररहिता नाटकरीतिर्न स्यात् । 'सूत्रधारस्तु मारिषः' इलमरः । ना- न्यासत्रापश्यफलात् , तस्याश्च सूत्रधारपाटबलात् । तदुफम्-'यद्यप्यमानि भूयांसि पूर्वसत्य नाटके । तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विनोपशान्तये। सूत्रधारः पठेदेनां मध्यन बरनाभितः ॥ आ अत्यन्तं ताम्यतीलाताम् । 'तमु ग्लानी' विप् 'अनुनासिकस्य धि- सलोः' इति दीर्घः ॥ पक्षे अमारिपाना हती । कर्मणि नुप्रथमपुम्पद्विवचने म्पम् ॥ पति र ॥ उपस्थिमपि पाई कि कार्य बिलसंगनम् । यदि व प्र"न्य वि. यधान्य: प्रिय मुन्खम ।। न्यन ।

·भत्र सर्वत्र लकारेषु पदद्वयं लोकभेदेनोदाहृतम् ॥ लेट् लकारस्तु छान्दसला. कायमाला। मादयिष्यम् । 'लिलिमिने लरहियातिपती' इति ला रहगि प्राप्ताभावायुमो - प्रियामुरापानामाव इत्यर्गः ॥ कुत्र कृत्वा मनस्ताय ययाने विनता सुधाम् । अकरिप्यः किमात्मानं यचद्रक्ष्यः प्रियं प्रिये ।। अदास्से । अदास्ये दास्याभाये मनः कला विनता गम् मुतं गगाचे 'दुहियाचिगविपछि इति भाप्योसद्धिकर्मकत्वम् ॥ यद्यहं प्रियम् अद्राक्षं तदात्मानम् भदास्ये । दागो की उनमैकवचने रूपम् ॥ तथाच प्रियदर्शनाभावप्रयुक्तो मत्ल कखात्मसमर्पणाभाव इत्ययः । दाहत इसबसेयम् ॥ इति नामाख्यातजातिः ।। ताकांदिजाति लक्षयति-- तारीत्या भवेत्तार्क सौत्रं मूत्रमयोत्तरम् । शाब्दं तु शब्दसंज्ञोत्थं शास्त्रीयं शास्त्रदिकृतम् ॥ ११ ॥ उदाहरति-. कीहक्शैलान्तरं न स्यान्निशि व्योनि विभाति किम् । अभावे ग्राहक मानं किं वा तौतातिता विदुः ।। अनुपलम्भम् । पर्वताभ्यन्तरम् अनुपलं पाषाणासन्ताभाववन भवति ॥ रात्री भं नक्षत्रं भाति । 'अनुपलम्भाख्यमभावरूपं प्रमाणं घटाद्यभावप्राहकम् ‘न लिन्द्रियं संनिक भावान' इति भाहा वदन्ति ॥ माता कुपुत्रं कृत मा स्म कि कं भजन्ति भीता न जनप्रियाः के। ते येऽभ्युपयन्ति बुद्धचाकारानुमेयं वहिरर्थजातम् ॥ सौत्रान्तिकाः । जननी कुत्सितं पुत्रं मा स्म सौत् मा जनयतु ॥ तकारस्य 'अनचि च' इति द्वित्वेऽवं छेदः । त्रायते इति त्राः, तं त्रातारं रक्षक भीता भजन्ते ॥तिका हिंसका जनप्रिया न भवन्ति ।। ज्ञानानां घटाद्याकारकत्वानुपपत्त्या घटादिरनुमेयः इति सौत्रान्तिकानां मतम्। साकारवादित्वात् ॥ के नाम इति ताजातिः ॥ ।

·२ परिजोना] नावीन्द्रपर्णाभरणम् । पियत्तिकृति तमाशुपविरहितं किमाह सखी नमामि बन कथं वा कृष्णदैपायनस मुनेः ।। शाकाय प्रमितोऽनुकतेतन्य च रामाकर्णात् । दर्शयति चोत्तरादाविर्भूतवरूपस्तु ।। सध्यादेय वादनानेन लया सातः । तस्यानुकतेः प्रतिनायाः समाकर्षादानयनाम प्रनितः । चिने र दलः । अपर्ण तु भवेतद्विजयन्दिसतीमुखात् । इन्द्रजाले च निमे साक्षात्लो व दर्शनम् ॥ इति दर्पणः । साधादर्शनं कदा सादत आह-दर्शयति पति । साविभूतं संनि खप गन्य तादालु यदि दर्शयति । खात्मानमिति शेषः । चकारः 'त इत्यर्थे । उत्तरात् । तदीयमुत्तरमाकार्येत्यर्थः । 'शारानि चेत्प्रमाणं स्युः' इतिपदसंदेहे संदेहः । तथा चातः परं लदीयपचनमात्राकानी तदाकर्णनोत्तरमेव भवदी- पचासुपविषयो भविष्यतीति भावः ॥ 'शब्दादेव प्रमितः' इति सूत्रस्य 'भटमानः पुरुषो मध्य भात्मनि तिष्ठति' इति वाक्यं प्रापरम् । शानो भूतभव्यस' इति शब्दादित्यर्थः ।। 'लनुकतेत्तस्य च इति सूत्रत्य 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकम् , नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमशिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वतस्य भासा सर्वमिदं विभाति' । इला 'भारूपः सलसंकल्पः' इति झुलन्तरासिन मपणो भावेन सूर्यादीनां भानमुपपाद्यम् ।। ननु मनु- मानस सजातीयविषयफतात्तलेन सूर्यादीनां भासकमप्रतिदं तेजोन्तरकल्पनमित्यर्थः । 'समाकपात्' इति सूत्रस सदेव सौम्वेदनमासीत् इत्यत्र सतः कारणलनुकम् 'असद्वा इदमप्र मासीत् लत्र बत्ततः इति विरोधशहायाम् 'असदेवेदनप्र नासीत्' इलनन्तरम् 'तत्सदसदासीत् इत्यसतःसमाफर्पणादेकत्यैव सत्वासत्त्योभयविरोधादनभिव्यक्त्यपेक्षयैवा- तत्वोतिरियादिरथः ॥'उत्तराधेलाविर्भूतखरूपतु इति सूत्रत्य 'य एपोऽक्षगि दृश्यते खमेन होयनानधरति' इत्यादि प्राजापलवाक्यरूपादुत्तरादहरो जीव एवेति चेत् मैवम् । पतोऽयनवस्थावासनाविर्भूतममताशापानन वाक्ये तात्पर्यंत उक्तःलतो दहरवाक्यं ब्रह्म- मरनेवेल्यः ॥ वुलो साने सद्विद्यमानं खानुरागविषय इति यावत् ॥ खाभिम्तेन प्रणयेऽनुपजनिते वा क्षते किं स्यात् । पृच्छत्यन्तर्वाणिः पाणिनिसूत्राणि कीर्देशि ॥ पूर्वत्रासिद्धं वावसान आदेः परत्य वा यौ तौ । सत्सख्युरसंबुद्धावुपसर्गस्यायतौ चरति ॥ प्रशस्तः सखा सायुक्तम् 'अप्रत्यायानुरसः' इति समानान्तः पूर्वत्र पूर्वम् अवसाने अन्ते वा अति सत् त्वविषयकानुरागहीन भन्नानुराग वा इति यावत् ॥ आदेः पूर्वका- तीनत्य परस्योत्तर कालीनस्य वा उपसर्गस्य दुःवस्थ आयती दोघी नावनुभूयमानौ भायौ लामी वात दरोति । मस्तिस्याल ने पूर्वमेव दुःसं भवति विच्छेदे तु तसंगमो- ८ ·काव्यमाला । तरमिति भावः ॥ यथा च प्रणयभङ्गो न भवति तथा वर्तितव्यमिति सुहृदाचरितारी रिति तात्पर्यम् ॥ 'पूर्वत्रासिद्धम्' इत्यस्य सपादसताध्यायी प्रति त्रिपाद्यसिद्धा इत्यर्थः 'पावसाने' इत्यस्य अवसाने झलां चरो वा स्युः ॥ आदेः परस्य' इत्यस्य परस्य यहि तत्तस्यादेवाध्यम् ॥'चा यौ' इत्यस्य ल्युप्रत्यये परे अजेवाभावो वा स्यात् ॥ 'ती स इत्यस्य शतृशानचौ तत्संज्ञौ स्तः ॥ 'सख्युरसंबुद्धौ' इत्यस्य सखिशब्दात्परं संबुद्धिति सर्वनामस्थानं णित्कार्यकृत् स्यात् ॥ 'उपसर्गस्यायतौ' इत्यस्य अये धातौ परे उपसर रेफस्य लवं स्यात् ॥ 'चरति' इत्यस्य तेन वरतीत्यर्थे टक्प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ।। इति सौत्रजातिः ॥ सर्वादेरस्ति का संज्ञा कि प्रसङ्गार्थकं पदम् । स्वादीनां वचनानां च पञ्चानां नाम कथ्यताम् ।। सर्वनामस्थानम् । सर्वादीनां सर्वनामसंज्ञा 'सर्चादीनि सर्वनामानि' इति सूत्रात् । स्थानपदं प्रसशान 'स्थानेऽन्तरतमः' इत्यादौ तथा व्याख्यानात् 'दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितव्यम्' इति दर्शनात् ॥ सु औ जस् अम् सीटू इति पश्चानां सर्वनामस्थानसंज्ञा 'मुडनपुंसकस्य' इति -सूत्रेण तद्विधानात् ।। अत्र व्यस्ते समस्ते च शब्दसंझैवेति बोध्यम् ॥ प्रतिपेधविकल्पे किं किं शसादी हलादिके । किमजादौ च का क्षुद्ररीतिः किं वद सङ्गतम् ॥ विभाषापदम्भम् । प्रतिषेधविकल्पार्थंक विभापापदं 'नवेति विभाषा' इति सूत्रात् ॥ शसादी हलादिवि. भक्तो परतः पदसंज्ञा ॥ तत्रैवाजादी भसंज्ञा ॥ 'स्वादिप्वसर्वनामस्थाने' इति पदसंज्ञाया 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाश्च विधानात् । अचि भवविधाने चार्यात्पदसंज्ञाया हलादौ प. रतः पर्यवसानात् । 'आ कडारादेका संज्ञा' इति वचनात् ।। भुदरीतिः--विरुद्धा भाषा यस्यास्तथा पूर्वापरैकवाक्यलाभावात् ॥ अपगतो दम्भो धर्मच्छलो यत्र ताहा सतां मत मित्यर्थः ॥ इति शाब्दजातिः॥ दह्यमानं वनं कीदृवं प्रशंसन्ति तार्किकम् । विशिष्टधीहेतुतया बुधैः किमनुमीयते ॥ निर्विकल्पकम् । निर्गता वयः पक्षिणो यस्मात् ॥ कल्पकं युक्त्युद्धायनसमर्थम् ।। विशिष्टज्ञानहेतुतया निर्विकल्पकं ज्ञानमनुभयने गारिनि विशिष्टज्ञान विशेषणज्ञानजन्यम्, विशिष्टज्ञानसाद टोनि मानवदित्यर्थः ।। .

·परिक करीन्द्रकर्णाभरणम् । भमिः का राजबासाही या वीणादिकं च किन् । का नाही मनसि प्राप्ते सुषुप्तिर्जायते दशा ॥ पुरीततम् । पुरी नगरी राजरियलही ॥ ' ततं नोणादिकं पायम् इत्यमरः ।। पुरीतत्संज्ञा नाडी -नासि प्राले मुषुध्ययस्था 'प्रत्यवनत्य पुरीतति शेते' इति वृहदारण्यकश्रुतेः ॥ इति शारजातिः॥ किमव्ययादौ पठितं दुःसहा का विवखतः। धर्मेऽस्त्यधिकृतिः कस्य को वैरी चन्द्रसूर्ययोः ॥ खर्भानुः । सन्ययादी खापदं पठितम् । 'खरादिनिपातमव्ययम्' इति सूत्रात् ॥ सूर्यस्य भा दुः- सहा ॥ नृशब्दस्य डसि त उत्' इत्युकारैकादेशे कृते रपरले 'रात्सस्य' इति सलोपे विसर्ग च नः' इति रुपम् । मनुष्यस्य धर्मेऽधिकारः 'मनुष्याणां च धर्मः' इति पराश- रोलेः ॥ 'तमस्तु राहुः खर्भानुः' इत्यमरः ॥ का कामधुप्रिया का वा विष्णोर्विश्वं विभर्ति का। विज्ञानामधिपः कश्च प्रणामात्सर्वकामदः॥ गौरीभूः। •. गौधेनुः ॥ई लक्ष्मीः ॥ भूभूमिः गौरीतो भवतीति गौरीभूः-'विनायकः कर्म- विनतिधर्थ विनियोजितः गणानामाधिपले च रुद्रेण ब्रह्मणा तथा। विष्णुना मतषिभिर्दे- वैधिनियुको गणेशरः ॥ इति याज्ञवल्क्यः ॥ इति वर्णोत्तरजातिः ॥ हरिणा किं कृता दैत्याः कः कामस्य सखा ऋतुः । रात्रिमात्रविकासिन्यस्तारा अन्यत्र किं व्यधुः । अहन्यन्तमधुः। भहन्यन्त हताः लडि प्रथमबहुवचने रूपम् ॥ मधुर्वसन्तः॥ अहनि दिने अन्तं ना. शम् अधुर्धतवत्यः सूर्यतेजोभिभूतानां दर्शनाभावान् ॥ किमकृत सुरभौ पिकोऽर्थ्यमानो भवति कथं बहुदः किमम्बुयानम् । स्पृहयति तरुणीजनश्च कतै नवसुदृशं किमु निर्यतीमकार्षीः ।। अरौत्समुत्तरीये ।। पिको वसन्ते अरीन नुज । ६ शब्द' लद् । 'उतो पृद्धिलुकि हलि' इति वृद्धिः ॥

·८० काव्यमाला। याच्यमानो दाता समुत् प्रीतियुक्तो भवति ॥ तरी नलियानम् ॥ईलामी बात प्रोति ईयाः तस्मै इये । 'आतो भातोः' इलाकारलोपः । रम्गायेलाः ॥ निर्गक नवोढाम् उत्तरीये प्रावारे अस्तराम् अहं रुवान् । गधिरावरणे' उडतमकानने कन् इति वाक्योत्तरजातिः ।। इति श्रीविषेषरपण्डितविरचिते कवीन्द्रकाभरणे द्वितीयः परिच्छेदः । तृतीयः परिच्छेदः । ग्लोकोत्तरादिजातिं लक्षयति- श्लोकोत्तरं तदाहुः श्लोको यत्रोत्तरं भवति । अर्ध वा पादो वा यत्र तु खण्डोत्तरं तत्स्यात् ॥ १ ॥ लक्षणं स्पष्टार्यम् ॥ उदाहरति- ईशं किं विदधे श्रुतं च हरिणा किं पारिजातः कृतः कानन्ता मदनस्य काः सुमनसः सन्कि विधत्ते धनम् । तान्तं किं मतुवर्थिके क विबुधा पापं व्रतैः किं कृतं को विष्णोः शयनं चिरं कथमभूद्भीप्मः प्रसादापितुः ।। कुर्वे किं विबुधान्किमस्ति गगने शारद्वतं चाहय स्थाको नाम विभागवान्पुररिपोरामन्त्रणं कथ्यताम् । किं वा सामनि वृष्टिकामनिधनं संकीर्तितं सौभरे हृत्कीहक्सुकृते सतां भगवती कात्यायनी स्तूयताम् ॥ महावाहारिगीर्वाणारातिभङ्गविचक्षणे । सिन्धुराननमातस्त्वं कृपयानुग्रहीप्यसि ।। ईशं मह पूजय ॥ श्रुतमधीतम् अव रक्ष । यतः--'ब्रह्महलासमं ज्ञेयमधीतस्य विना- शनम्' इति स्मृतेः ॥ हरिणा पारिजातः खर्गाद् महारि अपहृतः ।। गीर्वाणी अनन्ता । पुष्पाणि कामस्य वाणाः ॥ साधुर्धन राति ददाति ॥ तकारान्तं मलथे परे भं भसंजन 'तसौं मलर्थे' इति वचनात् ॥ विबुधा देवा गवि मुरभौ स्वर्ग वा भवन्ति ॥ तश्चान्द्रा यणादिभिः पापं चक्षणे नाशितम् । 'क्षणु हिंसायाम्' कर्मणि लिट् ॥ विष्णोः सिन्धुः शयनस्थानम् ॥ भीष्मः पितृप्रसादात् चिरम् आन जीवितवान् ॥ विबुधान् नम वन्दन। गगने अतस्त्रम् अनन्तत्वम् अग्नि । 'तमु उपक्षये' भावे किम् । नञ्बहुव्रीही भावे ला. त्ययः॥ कृपेति शारदुतसंबुद्धिः ॥ यान् गच्छन् विभागवान्स्यात् । कर्मणो विभागहेतु- ।

·No text on this page.

·८२ काव्यमाला। वक्तव्या रजनी कथं भवति को मन्त्रोऽर्थतः पादवा- न्कः कान्ताकुचवद्गजस्य समरो रामायणे कीदृशः ॥ मालिनीतनयोदाराजिलगाचितमर्कटः । मा ज्ञानं विपयहीना न भवति । विपयनिरूप्यत्वनियमात् ।। सहसि मार्गशीर्षे सूर्य अलिनि वृश्चिकराशी तिष्ठति ॥ इतनयो गतनीतिः प्रभुनिन्द्यः ॥ दाराः स्त्रियः काम शस्त्रं विजयहेतुत्वात् ॥ युवतिदृष्टिब्रिह्मगा वका ॥ अचि परे इको यस्यात् 'इको यणचि इति वचनात् रात्रिपर्यायतमाशब्दः ॥ अर्थतः पादवान्मन्त्र प्रहक । तेपामृग्मात्रार्थवशेन पादव्यवस्था' इति जैमिनिसूत्रात् । 'तमा ऋक्' इत्यत्र गुणे तमा' इति रूपम् ॥ गजल कटः कुम्भः स्त्रीकुचतुल्यः ॥ 'तम कटः' इत्यत्र 'झरो झरि सवर्णे' इति कलोपः मर्कटपक्षे द्वित्वं वा । मालिन्यास्तनयोऽतिकायसंज्ञो रावणपुत्रस्तस्याजिह्मगणिराचित व्याप्ता मर्कटा वानरा यत्र तादृशो रामायणसंग्रामः । 'तनयं विद्धि मालिन्यास्त्वतिक येति यं विदुः' इति लयाकाण्डम् ॥ किं कृत्वा पिशुनान्सुखं वहति किं रामः कुतो वा जग- प्रोदेतीत्युदितो हरिः किमवदत्कीदृग्वियोगे वधूः । कात्युल्लासवती मतिर्भवति वा मोक्षाभिलाषी कथं कीदृग्वावसिते निदाघसमये कुत्राम्बुदो दृश्यते ॥ विहायसीरंमदभाप्रतिभासुरभूककुप् । दुर्जनान् विहाय त्यक्त्वा सुखं भवति ॥बलदेवः सीरं हलं धारयति ॥ 'जगत् कल दुद्भवति' इति पृष्टे ईश्वरो 'मत् , मत्तः सकाशात्' इति वदति ॥ जन्यानां ज्ञप्तायुत्पा च हेतुत्वात् ॥ विरहिणी वधूः अभा कान्तिहीना । प्रज्ञा नवनवोल्लासशालिनी प्रति मता' ॥ सुरभूः स्वर्गः तस्यां के सुखं तत्र कुप्यतीति सुरभूककुप् । तद्विपयकरागाभा वानित्यर्थः ॥ प्रीष्मावसाने च 'मेघज्योतिरिरंमदः' इत्यमरः । इरंमदो विद्युत् तस्य में कान्या प्रतिभासुरा शोभमाना भूभूमिः ककुभो दिशश्च येन तादृशो मेघो विहाय सिम काशे दृश्यते इति योज्यम् ॥ इत्यर्घोत्तरम् ॥ पुप्पवन्तौ कथं कुत्र पृदाकुपदमुच्यते । वदेन्द्रवारुणी कीहक्कीदृशी वरवणिनी ।। बहुभावहावमधुरा । 'एकयोक्त्या पुष्पयन्ती दिवाकरनिशाकरौ' इत्यमरः । बहुभी अनेककिरणौ ॥ पदाः पदम् अहा वर्तते 'सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजंगोऽहि जंगमः' इत्यमरः। तद्वाचकत्वात् ॥६

·No text on this page.

·। । रपदस्यामिवाचकत्वादग्निपदेन त्रित्वस्योपादानात् । अधिः कोणः ॥ खलसौहृदमहार्य क. भासते अमृतसहशामित्यर्थः ॥ मार्दवं मृदोर्भाव: 'इगन्ताच लघुपूर्वात्' इत्यण् । मुमनसां काव्यमाला॥ सुधाधारासुमाधुर्य सुमनोभायुमार्दवम् । स्तनश्रीराश्रिताहार्य प्रियायाभासतेनवम् ।। 'मु' इति मातृसंबुद्धिः । सूशब्दे तु 'अम्बार्थनद्योहवः ॥ 'धेट पाने 'डुवान् धार णपोपणयोः' इति द्वयं 'धा धा' इति 'दाधा ध्वदाप्' इति सूत्रे धा इति द्वयोरुपादाना रामु द्रव्येषु लोकस्येच्छा । 'अर्थरैविभवा अपि' इत्यमरः । रायो हलि' इत्यात्वम् ।। है- बुधाः खलत्वम् माधुर्मा धारयेयुः । 'माहि लुङ्' ॥ यं यच्छन्दतच्छन्दसाकाहुं प्राहुः ।। यच्छब्दानुकरणे अनुकार्यानुकरणयोर्भेदविवक्षायामनुकरणस्यानुकार्येणार्थवत्त्वात्प्रातिपदि. कसंज्ञायां त्यदाद्यत्त्वे च यमिति यच्छब्दपरं बोध्यम् ॥ 'सुम' इति पुप्पसंबुद्धिः ॥ नो इति पदं निषेधार्थकम् ॥ भां प्रभां सूते भासु 'सत्सू-' इति विप् 'हस्रो नपुंसके प्रातिपदि कस्य' इति हखः ॥ 'मा' इति अट आटश्च निषेधकम् ‘न माझ्योगे' इति निपेयात् ॥3 कारस्य 'अर्' इति गुणः 'उरण्रपरः' इति सूत्रैकवाक्यतया कारस्य गुणे विधीयमाने 'अर्' इत्यस्य प्रवृत्तेः ॥ 'प्रसद्भावस्थायामेव रपरत्वम्' इति सिद्धान्तात् ॥ सिंहो दवं वनन् । आश्रयते । 'दवदावी बनानले' इत्यमरः॥ मुकृते स्त वर्तध्वम् । अस्तेर्लोटि मध्यमपुपबहु वचने रूपम् ॥ न श्रीर्गतश्रीको द्विजद्विट् । 'गतश्रीगणकान्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् । गतश्रीश्च गतायुश्च ब्राह्मणान्द्वेष्टि भारत ॥' इत्युक्तेः । कुण्डभेदे राश्रिता त्रिकोणतान्ति। ल्पितं हार्यमस्थिर वा ॥ वधूः प्रियाय स्पृहयति ॥ वारजनिः सभा नक्षत्रहीना कर व्रतं सते सजनाय अनवं रक्षाहीनम् । अवधातोर्घनर्थ कः । यद्वा नवः स्तुतिः 'पु स्तुती' इत्यस्मादप् । तद्रहितमित्यर्थः ॥ नायिकावर्णनश्लोकार्थः-प्रियाया माधुर्य मुधाधाराड .. पुप्पाणां मालतीनां वा भासु । भासत इत्यस्यानुषः ॥ स्तनलमारहार्य पर्वतमाधितेति सर्वत्र निदर्शनालंकारः ॥ 'अहार्यधरपर्वताः' इत्यमरः । न विजातीयमिति माधुर्य मार्दवे च विशेषणम् ॥ इति चक्रवन्धजातिः॥ पनवन्यजाति लक्षयति- प्रत्येकं वर्णद्वयघटिताष्टदलं भवेत्पद्मम् । प्रत्येकोत्तरवाक्यं प्रथमोदितकर्णिकावर्णम् ॥ ३ ॥ उदाहरति- का आवीरम्ति दैत्यहृदि का प्राप्त वदान्येथिनः कीदृक्षा जन उनमो भवति क कीहक्शुची मूर्यभा ।

·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । स्यात्कीग्जननी दशास्यनगरी कसिन्गिरौ वर्तते तीरे तावदपारवारविषये पाथोनिधेः कीदृशी॥ हंसं कीदृशमाहुराह सुविनिर्दुर्घ्यः परं कं मुनि- मूर्धन्यं सुकृतं नरं चरति के कीरं विदुः कीदृशम् । गान्धारीपितरं कमाकलयसे कि रेवतीमानसं का योगिन्यपि चाविवेश जनकं विद्या गुरुभ्यः कथम् ।। सुरभीः सुरायः सुतपाः सुवेले । सुपिसं सुखगं सुवलं सुलभा ॥ हरिः सुरभीर्गा नापीदरक्षत् ॥ दैत्यहदि सुरसंबन्धिनी भोरति वैरिलात् ॥ दातार निलिते सति अर्थिनः शोभना रायो येषां ते सुरायो भवन्ति । आन्या इति यावत् । उ- तमो जनः शोभनो रायो दानं यस्य तादृशो भवति ‘रा दाने इत्वलाद्भावे घन्। 'आतो युक् चिष्कतोः' इति युझ् । यद्वा कर्मगि पन् । उत्तमवतुदाता इत्यर्थः ॥ शुचावापाढे सूर्यप्रभा सुतपा सुतरां तपत्तापो यस्याम् । घमर्थे कः । सुतरां तपतीलअलयो वा । सुतं पुत्रं पातीति सुतपा तादृशी जननी स्यात् ॥ लङ्गा मुवेले निफ्टाचलेऽस्ति । 'पारा- वारे परावर्वाची तीरे पानं तदन्तरम्' इत्यमरः । शोभना वेला समुद्रमर्यादा यत्र तादृशे। तटद्वयेऽपि मर्यादासत्त्वात् ॥ सुष्ट पेतति गच्छतीति सुपीतं सुपितम् । रम्यगतिलात् ॥ पाणिनिनुनिः सु दिनि दुर् एभ्यः उपसर्गेभ्यः परस सुपेः कृतसंप्रसारणस्य रूपधातो: सकार मूर्धन्यमाहेति विपरिणामः ‘सुविनियः सुपिसूतिसमाः' इति पत्तविधानात् ॥ पुण्य खायपुरपं सुखगं सुराप्राप्तं करोति । शुकं शोभनं सगं पक्षिणं पाहुः ॥ गान्धार्याः पितरं सुक्लसंशं वेभि । रेपलाधितं शोभनो रागविषयो यलो यत्र तादृशं स्यात् ।। मुल. भासंदा योगिनी जनकम् आविवेशेति मोक्षधर्मे स्पष्टम् । विद्या गुरुतकाशात्सुलभा मप्रापेलः॥ इति पभवन्धजातिः॥ कास्पदजाति गोमूनिकाजातिं च लक्ष्यति- त्रितयान्वयि पायॆक्षरयुगं त्रिशाखं तु काकपदम् । मिलितसमविषमवर्णा गोमूत्री विलिखितो;धः ॥ ४ ॥ व. वपदजYat- तकेषु पदधामह कि.मु कु.२ कान्दीश्य मीमानका- सत्ताविपर्यय कथमय पश्यन्यलीकीशान ।

·८६ कीहक्षः पुरुषोऽतिनीतिनिपुणेः कुन व्यवसागते किं जन्यो बदगो युधिष्ठिर रातोत्तिनिशेषो महान् ।। समवागतः समयकृतः रामयाहितः । मीमांस कान् रामसागात् नतो गनिमीकारिणो नीशा सामना राम् भगाः । युशिभिः समनागपाशामिनिलः ॥ भारमा साटामा 'तत्तद्भावानां मुरादुःसादीनां विपगंगः कथम्' इसान समयेन गत' न्युभारम् । नुवं यकृत् कालसा मेगा तारशामालगन् पयामि । 'कालरान्डमकती तु समे इन इलमरः ॥ हित आप्तः पुरुषो नीतिज्ञः समगा गोरेरणाप्यते । यो गुभिष्टिरसभागाते- हान्विशेषः स मयेन दानवनिशेषेण माहिती जनितः । सभापर्वगीदं माम् ॥ इति कापदजातिः॥ गोमूत्रीजातिमुदाहरति- अन्तस्याः परतः कुतो जगदिदं कीटक्सता कीदृशा भाव्यं मौनिनमाय प्रियतमं का किं विधत्तेऽमना । संबुद्धिः क गुहस्य वा जनकता किं युष्मदस्मन्ङसे- र्वर्गाद्यक्षरतो भवन्ति वद के वर्णाः परे पञ्चमे ।। धीरिन्द्रस्य जितस्य दानवगणैः कीदृग्दिवं किं व्यधा- द्विन्यस्तान्तरकारकं भवति वा किं वर्णमिप्वर्थकम् । कानिन्दुस्तिथिरस्ति च क हृदयं कृष्णौ कथं भूभृतां छन्दोधीभवति श्रुते क सुरभौ ब्रूते वियुक्ता च किम् ।। माद्यत्परभृतालापकमनीयातिसौरभे । अद्यमारजिता तापश्रममायामसौलमे ॥ अन्तस्था यरलवा माद मकारात् परतो भवन्ति ॥ जगत्सर्वं यद् गमनशीलम् । नश्च रमिति यावत् ॥ साधुना परान्विभर्ति पालयति परभृत् तादृशेन भाव्यम् ॥ अलाप वच नहीनेति मौनिसंबुद्धिः ॥ कमनी कामुकी स्त्री प्रियं याति ॥ सौ प्रथमैकवचने संबुद्धिसंज्ञा 'एकवचनं संयुद्धिः' हति वचनात् ॥ रो वह्निः भं चेति समाहारद्वन्दः । अमिकृत्तिकयो- गुहजनकलात् ॥ युष्मदस्मदोः परस्य उसेः 'अत्' इत्यादेशः । 'पञ्चम्या अत्' इति सू- त्रात् ।। वर्गेषु आद्यान्यक्षराणि चत्वारि कादीनि तेभ्यः पञ्चमे डकारादौ वर्णे परे सति ककारादिभ्यः परतो यमास्तत्संज्ञा वर्णा भवन्ति । यथा-पलिकक्तिः चहनतुरित्यादि । यथा चौदवजिसंज्ञस्याचार्यस्य सूत्रम्-'अनन्त्यस्यान्त्यसंयोगे मध्ये यमः पूर्वस्य गुणः इति ॥ गुणोऽवयव इत्यर्थः ॥ रजि पविशेषः तातः पितृत्वेन विषयः कर्तव्यो यस्यां ·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । साइशी इन्द्रस्य मतिः दिवं खर्गम् भाप लेगे। रजेरिन्द्रत्वं प्रतिज्ञाय तेग देलान्धातपिला ततोऽहं रजेः पुत्रोऽत्मोत्युक्त्वा इन्द्रेणात्मपदं लब्धम् इति हरिवंशे स्पटम्-'रजेः पयशतं पुत्रान्हला चेन्द्रोऽलमत्वदम् ॥२ पदं शकाररेफयोरन्तराले सकारदाने 'सरः' इति भ- पति ॥ अमा तिपिपन्द्रहीना ॥ हृदयं यां लक्ष्म्याम् अस्ति । देशदल सप्तम्यकपलने रूपम् ।। कृष्णौ वासुदेवार्जुनौ राज्ञाम् अत्तौ क्षेपको । 'अतु क्षेपणे' इलस गलत इ- खतौ । नाराको इति यावत् । असतेः पचायच् ॥ लशब्दो लघुपर्यायः भशब्द आदि- गुर्भगणार्थः । तमोपलक्षणं गणान्तराणाम् । समाहारइन्द्रः।तज्ञानेन छन्दसा ज्ञानात् ॥ सय विरहिणीवाक्यार्थ:-मायन्तो मत्ताः परगताः कोकिलानेपामालापेन फमनीया मनोहरा अतिसौरभा भामरक्षा यस्मिन् एतादृशे अय वसन्तदिने नारेण कामेन जिता लभिभूता लौ अहं तापोज्वरः प्रमः रोदस्तयोर्मागां तद्रूपां नागों वाले प्राप्नोनीत्यर्थः।। इति गोमूनीजातिः ॥ सर्वतोभद्रजाति लक्षपति- एकेन द्वाभ्यां वा सवैर्वा सर्वदिग्गर्वणः । यत्रोत्तराणि दुष्करमिदमुदितं सर्वतोभद्रम् ॥ ५॥ उदाहरति- कः शब्दः काव्यकर्तुः क जगदनुगतं कः क्षरत्यर्थधातुः छ स्याद्रेफस्य लोपः प्रतिकृतिविपयः कुत्र कः प्रत्ययः स्यात् । कोः कः स्यादक्षशब्देऽभिमुखय विहगं कीदृशौ कंसकृष्णौ केन त्याद्वा तरीतर्त्यपि च लुकि शपः कौ च गत्यर्थधातू ।। क त्याच्छब्दः खगेति प्रसवमय इषुः कत्ल कोऽस्य च्चियोने कस्वायत्तत्य लोपः प्रभवति फऋतः कश्च शब्दार्थधातुः । पहिली काहय त्वं कमविमकि मतौ को तुरीयद्वितीयौ को वोकारस्य यण दिशथमनुपहिता पुण्यत्तोया सरिका ॥ कावेरी। सावं करोतीनि काप तायरोति- इनि पन्नाहिन यफारस्य संयोगान्ततोपरल. सावितरः ॥ ए दिए जादगुस्यन्म । गर्वनामो समन्नं च यमलनेति । ततोऽमी यामदेव द;- city at: । सीमा पार क्षदो। सरनेम : ।

·..
-
:-
"

·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । पहिर्मधौ हसति किंप्रतियोगिकेयं का भासते विजयभाजि सदैव पुंसि । तारवी। तरूणामियं तारवी वृक्षप्रतियोगिका पहिः ॥ वीरता वीरत्वम् ॥ विद्वन्कया कुशलवौ समसाविपाता वर्णेन कोभयविधेन सहाभवान्या ॥ सीतया । सौतथा जानक्या कुशलवालो पुत्रौ प्रसूतौ ॥अक्षरेण रूपेण च सा भवानीतुल्या या अतसी उमापदवाच्यत्वानीलवर्णत्वाच । 'अतसी स्यादुमा क्षमा' इत्यमरः ॥ कथय सखे किमवस्था शंवरभवने रतिरवात्सीत् । प्रियया व्यथते च कथं भवति क तरीतुकामो वा ॥ विमदना। कामवियुका रतिः शंपरराहे लवात्तीत् पततिल ॥ मध्याक्षरद्वयत्याने 'विना' इति पदम् । तद्वैपरीले नादि' इति लिझम् ॥ प्रियया दयितया कथं व्ययते विगतमदो ना पुसः नपुंसकत्वात् ॥ तरीतुकानो मुमुक्षुर्वा विमदना विगतमदो ना पुल्पः ॥ कीहशी दयितादेहवीरुकोन्मादकारिणी। केपु वा सत्सु पुरुषो दुर्विधो नाभिधीयते ।। सुकुमारा। सुकुमारा कोमलस्पर्श । मध्याक्षरद्वयलागे 'मुरा' इति । तद्वैपरीये 'रास' इति पर्द जिलम् । द्रव्येषु इत्यर्थः ॥ इति गतलागतजातिः॥ वर्धमानाक्षरहीयमानाक्षरजाती लायति- आदौ मध्येऽन्ते वा यत्रैकद्वित्रवर्णानाम् । वृद्धि हानिर्वा तद्भेदद्वयमनुगतार्थम् ॥ ७॥ पूर्वपूर्ववर्णसहितनोतरपन मदतरे सहमानाक्षरम् ॥ पूर्वपूर्वरण विराय तदुत्तरयन पटुतरं तसीयमानारमियर्थः।। पीतिहोजभवः फो वा भोज्या का सदधिः फटः । मधुपैः कि. वरवक्वनाम निपीयते ॥ सजीवन ।

·२० रामायणम् । मदनो हरेण दग्धः ।।मकारोत्तरं 'धुसू' इति वर्णद्वये दत्ते 'मधुसूदनः' इति शब्दः ।। कायमाला। 'राः स्मृतः स्वर्ण वित्तयोः' इति विक्षः ॥ 'ओरपलं प्रथम हिरणम् इति शुतिः राजी कटुरसा दना राह भुज्यते ॥ राजीवं गमम् ॥ उत्तरोत्तर वर्णादिः पञ्च ।। किं वा पदं विकल्पार्थ बालासंबोधनं वद । मश्नद्भिरब्धि विबुधैः को नेत्रं मन्दरे कृतः ॥ वासुकिः। विकल्पार्थकं वापदम् ॥ 'यामु' इति वालासंबुद्धिः । 'वाला वासूः' इलामरः । . मुकिः सर्पभेदः ॥ 'मन्यानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वामुक्तिम्' इति पुराणम् ॥ विद्ययास्ति सह कोऽत्र विरोधी का मुनेरपि मनो मदयन्ति । दिमुखः स्म भृशमीमेति कस्मै काव्यमाहुरमृतप्रतिमं किम् ।। रा द्रव्यम् ॥ रामाः स्त्रियः ॥ रामाय दाशरथये ॥ रामायणं वाल्मीकिकाव्यम् ।। संबोधय सुखं गीतिः कीदृशी वर्हमाय । चतुर्भिरेकवाक्यत्वं प्राप्तः श्लोकैः किमुच्यते ॥ 'क' इति सुखसंवुद्धिः ॥ गीतिः कलाविशेषः ॥ 'कलाप' इति वहसंबुद्धिः ॥ लो. कचतुष्टयस्यैकवाक्यत्वे काव्येषु 'कलापकम्' इति प्रसिद्धिः॥ तावत्संबुद्धिरभिधीयताम् । द्वौ वर्णावादितो दत्त्वा पलिमच्छलयच्च कः ॥ नृशब्दस्य 'हखस्य गुणः' इति गुणे कृते 'नः' इति संवुद्धिः॥वामनो वलिं वञ्चितवान् इति प्रसिद्धम् ॥ गिरीशेन जिगीपुः कः प्रसह्य निरदह्यत । आद्यवर्णोत्तरं वर्णों द्वौ दत्त्वा तमसूत कः ॥ तद्वाच्यो नारायणो मदनं प्रद्युम्नं सुतमुत्पादितवान् । ब्राह्मणेन समागम्य प्राज्ञाः किमनुयुञ्जते । वर्णद्वयविवृद्ध्यान्ते लवः किं नाकरोद्वने ॥ कलापकम् । मनुप्यस्य सखे वामनः। मधुसूदनः। कुशलङ्घनम् । १. 'रावणः' इत्यपि पाठः.

·No text on this page.

·रामायणम् । मदनो हरेण दग्धः ।।मकारोत्तरं 'धुसू' इति वर्णद्वये दत्ते 'मधुसूदनः' इति शब्दः १० 'राः स्मृतः मणिनगोः' इति नि: In Sammelanieणम्' पुतिः राजी कदरसा दमा गढ़ राजपने समीप ! किं वा गदं निकला वालासंगोपनंनद । मादिगि निवुभैः को नेत्रं मन्दरे कृतः ॥ बामुकिः। विकल्पार्थ गापदम् ॥ 'वाम' इति गालासंक्षिः । माला गापूः' इत्यमरः । मुक्तिः सर्पभेदः ॥ 'मन्मानं मन्त्र कला कला कुनाका इनिरागम् ।। विद्ययाति सह कोऽत्र विरोधी का मुनेरपि मनो मदयन्ति । दिमुखः म्म भृशमीठति कसौ काव्यमाहुरगृतप्रतिमं किम् ॥ रा द्रव्यम् ॥ रामाः खियः ॥ रामाय दाशरथये ॥ रामायणं वाल्मीकिकाम्यम् ।। संबोधय सुखं गीतिः कीदृशी बर्हमाहय । चतुर्भिरेकवाक्यत्वं प्राप्तः श्लोकैः किमुच्यते ॥ 'क' इति मुखसंवृद्धिः ॥ गीतिः कलाविशेषः ॥ 'कलाप' इति वहसंबुदिः । कचतुष्टयस्यैकवाक्यत्वे काव्येषु 'कलापकम्' इति प्रसिद्धिः ॥ मनुप्यस्य सखे तावत्संबुद्धिरभिधीयताम् । द्वौ वर्णावादितो दत्त्वा चलिमच्छलयच्च कः ।। नृशब्दस्य हिस्खस्य गुणः' इति गुणे कृते 'नः' इति संवृद्धिः॥ वामनो वलिं वशितष इति प्रसिद्धम् ।। गिरीशेन जिगीपुः कः प्रसह्य निरदह्यत । आद्यवर्णोत्तरं वर्णों द्वौ दत्त्वा तमसूत कः ॥ तद्वाच्यो नारायणो मदनं प्रद्युम्नं सुतमुत्पादितवान् । ब्राह्मणेन समागम्य प्राज्ञाः किमनुयुञ्जते । वर्णद्वयविवृद्ध्यान्ते लवः किं नाकरोद्वने ॥ कलापकम् । वामनः। मधुसूदनः। कुशलङ्घनम् । १. 'रावणः' इत्यपि पाठः.

·No text on this page.

·२० . 'राः स्मृतः स्वर्णवित्तयोः' इति विशः ॥ और महिलयम्' इति शुत- राजी कटुरसा दधा गह भुज्यते ॥ राजीनं माम् ॥ उत्तरोतारं नर्णादिः स्पीर ।। किं वा पदं विकल्पार्थ वालासंबोननं वद । मनद्भिरब्धि विबुधैः को नेनं मन्दरे कृतः ॥ वासुकिः। विकल्पार्थकं वापदम् ॥ 'वामु' इति यालासंबुद्धिः । 'बाला वामूः' इत्यमरः सुकिः सर्पभेदः ॥ 'मन्यानं मन्दरं कृत्ला नेत्रं कृत्वा तु बामुकिम् इति पुराणम् ।। विद्ययास्ति सह कोऽत्र विरोधी का मुनेरपि मनो मदयन्ति । दिमुखः स्म भृशमीर्ण्यति कस्मै काव्यमाहुरमृतप्रतिमं किम् ॥ रामायणम् । रा द्रव्यम् ॥ रामाः स्त्रियः ॥ रामाय दाशरथये ॥ रामायणं वाल्मीकिकाव्यम् ॥ संबोधय सुखं गीतिः कीदृशी वर्हमाय । चतुर्भिरेकवाक्यत्वं प्राप्तः श्लोकैः किमुच्यते ॥ कलापकम् । 'क' इति सुखसंबुद्धिः ॥ गीतिः कलाविशेषः ।। 'कलाप' इति वहसंबुद्धिः ॥ कचतुष्टयस्यैकवाक्यत्वे काव्येषु 'कलापकम्' इति प्रसिद्धिः ॥ मनुष्यस्य सखे तावत्संबुद्धिरभिधीयताम् । द्वौ वर्णावादितो दत्त्वा बलिमच्छलयच्च कः ॥ वामनः। नृशब्दस्य 'हस्खस्य गुणः' इति गुणे कृते 'नः' इति सबुद्धिः॥वामनो बलिं वचितव इति प्रसिद्धम् ।। गिरीशेन जिगीपुः कः प्रसह्य निरदह्यत । आद्यवर्णोत्तरं वर्णों द्वौ दत्त्वा तमसूत कः ॥ मदनो हरेण दग्धः । मकारोत्तरं 'धुसू' इति वर्णद्वये दत्ते 'मधुसूदनः' इति शब्द तद्वाच्यो नारायणो मदनं प्रद्युम्नं सुतमुत्पादितवान् ।। ब्राह्मणेन समागम्य प्राज्ञाः किमनुयुञ्जते । वर्णद्वयविवृद्ध्यान्ते लवः किं नाकरोद्वने ॥ मधुसूदनः। कुशलचनम् १. 'रावणः' इत्यपि पाठः.

·No text on this page.

·. । स्पष्टम् ॥ पक्षे प्रथमान्योभयाक्षरत्यागेन 'ध्रुवा-आह' इति पदमर- शिष्टम् । कामिनी सुचतुरा सविभ्रमया भ्रूवा स्वमभिप्रायमनुराग खानुरकाय 'त ९२ काव्यमाला। चामीकरं सुवर्णम् । 'सर्वेषामेव दानानां सुवर्ण दक्षिणेप्यते' इति स्मृतेः। मवाना द्वयत्यागे चारं प्रेषयन्ति ॥ राजराज नलिन्याः किं भीमोऽहापीप्रियेरितः । कुत्रैकाचस्तृतीयादिरुदात्तान्त्याक्षरैर्विना ।। सौगन्धिकम् । द्रौपद्या प्रेरितो भीमः कुवेरपुष्करिणीतः सौगन्धिकं पुष्पमहापात् इति वनपर्वनि स्पष्ट अन्याक्षरत्रयत्यागे सौ सुप्रत्यये परे य एकाच ततः परा तृतीयादिविभक्तिदात्ता भवते. 'सावेकाचस्तृतीयादिविभक्तिः' इति सूत्रात् ॥ साविति प्रथमैकवचनस्य ग्रहणनिति के चित् ॥ सप्तमीबहुवचनस्येलन्ये । अश्वमेधहयपालनोद्यतं को जघान जनकं रणाङ्गणे । किं कया खहृदयं करोति वा स्त्री विना प्रथममन्त्यमक्षरम् ॥ बभ्रुवाहनसंज्ञोऽर्जुनस्य पुत्रश्चित्राङ्गदायां शेषकन्यायामुत्पन्नः। तेनार्जुनो हत इति महा- मयैवं कर्तव्यम्' इति ध्रुवा आह सूचयति लक्षयतीत्यर्थः ॥ इति हीयमानाक्षरजातिः ॥ यशलाजातिं लक्षयति- पूर्वान्तिमचरमादिमवर्णोपादानहानाभ्याम् । स्वाच्छृङ्खला भवेत्सा कचिदेकान्तरितभावेऽपि ॥ ८॥ उदाहरति- आमन्त्रयस्व धनुरल्पमनेहसं च जानक्यसौत्कमथ कः सुरभिः सरस्य । कीहक्तथोक्षसु जनादरणीयतामा- क्सन्तश्च किं विजहति प्रतिभानशालिन् । बभ्रुवाहनः। चापलबन्धुर्यः । 'चाप' इति धनुष , पल इति अल्पकालम्य मंबुद्धिः ।। मीना लवम् असाद् उत्पाद यामाग | युभिमान .मम्य या गहन । यो हनगमर्थ उक्षा जनोपादेयः । चापलम्य नगलनाया 4.4 पनजाति ।।

·३ परिदः] कमीत्रकाभरणम्। संवृति यद दुरीहस्य मदनो युक्तः कया भार्यया कौशस्ती मतिमन्धनव्यसनयोः पीतं च संबोधय । किं तन्वन्ति पिका वसन्तसमये लोकोत्तरोल्लासया मेधाविन्तविरुद्धया च निगमैः किं वा कया प्राप्यते ॥ भारत्यागौरवम् । 'भार शति दुहबुतिः॥ रत्ला भाषया युतः कंदर्पः । धनस दानं लागः,व्यस- नन्स निद्रादेः लागः परिहारः ॥ 'गौर' इति पीतसंयुतिः ॥ रवं शब्दं कुर्वन्ति ॥ लो. रोतरया पेदाविरुझ्या च भारला सरखत्या गौरवम् उत्कर्षः प्राप्यते। तथा च स्मृतिः- 'लाई धर्मोपदेशं च वेदशारणाविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥' शति शलाजातिः ॥ का भासतेऽतिदयिता नलकूबरस्य दृष्ट्वा विशिष्टगुणमाहुरमत्सराः किम् । पश्यन्ति नेह पुरुषाः क्षयभाजि कस्यां का प्राप्यते रयवता भरतस्थितिः का ॥ रङ्गभाविहिता । रम्भा नामाप्सरा नलकूपरत्व प्रिया इत्युत्तरकाण्डे स्पटम् ॥ उत्कृष्गुणं पुरुषं दृष्ट्या मत्सरहीना भाहि शोभख इत्याहुरभिनन्दनार्थम् ॥गवि चक्षुरिन्द्रिये क्षीणे रूपं न पश्यन्ति साधनाभावात् ॥ विता पक्षिलं वेगवता प्राप्यते तत्तादृश्यात् ॥ रझेनाध्यभूनौ भावि हितम् इष्टं यत्साम् । नाट्यप्रयोगेण भरतानां नटानामुत्कर्षात् ॥ सत्रैकान्तरलं स्पष्टम् ॥ ज्यायोगं वहति शरः ६ मोक्षकाले कीदृशं भवति रजो वलैरुदस्तम् । कीहग्वा हरति वधूर्मनः क वहेः सारथ्यं न भवति कीदृशे स्तने श्रीः ।। पुनखेवारिते। मोक्षतमये पाणः पुलावच्छेदेन ज्यासंयोग प्राप्नोति ॥ लवादिभिरत्यापितं रजः सम् आकाशमईत गच्छति तरछीलं सरेि भवति ॥ नया युपतिर्वधूमनोहरा । याते अभिसारभ्य तदुद्दीपने हेतुलात् ॥ पुतः पुरुषस नसे निपिसे सति तने श्रीः दशोभा न भवति । नायकनरामणाशितवैव तस्य शोभोदयात् ॥ एलेकान्तरितम्लाजातिः ।।

·अरं शीघ्र रुचां कान्तीनां विततिरुदेति ॥ पूर्व व्यत्तसमस्तम् । इदं समस्तव्यस्तमिति ९४ कान्यमाला । नागपाशं लागति- अनुलोमविलोमाभ्यां मिश्रितमध्यगाक्षरः । वाच्यते मध्यमारभ्य नागपाशोऽयमुच्यते ॥ ९ ॥ उदाहरति- कया विना यौवनमस्ति वध्यं सानावतीर्णा दयिता कथं स्यात् । सविनमावेलितया दृशा वा वधूः प्रियं पश्यति कीदृशाः ।। कालसारसदृशा। आद्यवर्णद्वयं त्याला गारसदशा कमलनेत्रगा बिना तामण्यं व्यर्थम् ॥ अन्सबर्मय सक्ला विपरीतवानने 'सरसालका' इति भवति । सरसा आदी अलका यसाः ॥ कालसात कृष्णमृगः तदृष्टितुत्यया दशा पश्यति इत्यर्थः ॥ अन सारस-सरसापदयोनांगपारा: प्रियतम सदृशं स्यात्केशपाशेन किं मे भवति भवनभूमिोंगिनां भव्यकृत्का । प्रसरति विहितायां कैश्च पाञ्चालिकायां विततिरिह हि कस्यां शीघ्रमेवाभिधेहि ॥ कारुभीरुचामरम् । हे भीरु, चामरं तव केशकलापेन तुल्यम् इलाद्यवर्णद्वयत्यागेन चामरपर्यन्तमर्थः । अन्त्यवर्णद्वयत्यागेन विपरीतवाचने 'चाभीका' इति चारवो रम्या भीरुकाः कामिन्यो यत्रेति समासान्तः कत्प्रत्ययः॥ कारुभिः शिल्पिभिनिर्मितायां पाञ्चालिकायां पुत्रिकायाम् कारलं स्पटम् ॥ विशेपः॥ भापाभेदादर्थभेदे चित्रमित्यभिधीयते । तदैक्ये त्वर्थभेदो यः स न युक्तो विभाजकः ॥ १० ॥ भाषाभेदो भाषाविभाजकोपाधिर्यः संस्कृतलादिस्तवच्छिन्नप्रतियोगिताकः । अन्यथा संस्कृतघटोभयभेदस्य संस्कृतेऽपि सत्वादतिप्रसात नकस्यामपि भाषायां पदच्छेदे- नार्थद्वयप्रतीतावपि चित्रव्यवहारो विदग्धमुखमण्डनादौ दृष्ट इत्यत आह-तदैक्ये विति॥ भापायामभिन्नायां योऽर्थभेदः स तु चित्रविरूपभेदघटको न भवति पूर्वोक्तभेदानां चित्र एवान्तर्भावापत्तेः एतनिर्मुक्तभेदान्तरविलयप्रसङ्गादित्यर्थः॥

·परिवः] अर्थे श्लिष्टे भवत्यार्थी शब्द शाब्दीति कथ्यते ॥१॥ कवीन्द्र कर्णाभरणम् । दुर्योधनादीन्विमुजेत्युदीरितो गन्धर्वराजः किमयोचदर्जुनम् । पिये पउत्पन्नि सहीहि पुन्छिदे वरांगणाये गण किं भणिजई ॥ अहमुज्ज्ञामि । पोपतानायां नितारन गन्धर्वग दुर्योधनादयो पद्धा गृहीताः, ततोर्जुनेन मोचिता इलारपके पर्वनि स्पटम् ॥ महमुज्जामि त्वजानि इति निवरथस्वार्जुनं प्रत्युक्तिः ॥ प्रिये प्रस्थित सखीभिः पृथ्या वरा नया भण किं भव्यते ॥ हे सराि, अहमसौ मुसानि नमानि तद्विरहयेदनलयः॥ कः पिकदयितः कीदनगरं कीदृग्मृगेषु शवरकुलम् । सहिआहि किं कहिज्जा अजाभसरेहिँ अनुसरिजन्ती ॥ माकन्दोमुत्तंसेहि। नाकन्द लासतत पिकप्रियः ॥ 'वादःक्षौममरियाम्' इत्यमरः । मद्देन अहे वा मु- वन रन्यलात् । तसंबन्धम् इहते तंसेहि तसि बन्धने' बन्धेच्छाव दित्ययः ॥सतीनिः किं कथ्यते । अन्जा नवयुवत्वाम् इति देशी । 'भ्रमरैरनुतियमाणा नववधूः सखीभिः कि कथ्यते' शत प्रश्ने 'मा नीलोत्पलमुत्तंतय' इति । कंदो नीलोत्पले देशी । तदवतंतीकरणे तन्नधुदधा भ्रमरात्लामायासपन्ति ॥ तत्परित्यागे तु सुस्था भविष्यति इत्ययः॥ उक्तौ जातिविशेषाणामशेपाणां क्षमेत कः । यन्नेहाभिहितं स्यात्तन्महामतिभिरुह्यताम् ॥ ११ ॥ इति श्रीविद्यहरपण्डितविरचिते कवीन्द्रकर्णाभरणे तृतीयः परिच्छेदः । चतुर्थः परिच्छेदः। श्लेपे सति विशेष्यस्यानभिधानं प्रहेलिका । लेप इति शब्दार्थोभयक्षेपपरम् ।। अप्यन्यतो जिगमिषन्प्रसभं निरुद्धो रागातिभूमिविभवेन विभाव्यमानः । एणीशा गुरुजनत्य समक्षमेव सनीडयैव परितः परिरभ्यते कः॥ रकोत्तरासाः । प्रावारोऽशात्पतितः सन् समालप्यते । रागातिरायेन गुरषु परवत्सु लदया जियते च मारकलात् प्रसभनिरोध्यकत्यादि नापकसाधारपनिति नायकनिष्पेन चनका ·९६ काध्यमात्रा। रका ये धर्माः प्रसिद्धानाद्रूपलगुगोनोत्तरीमातीनिरिति । मागम् ॥ न च रागेतिथे पपत्त्याच्छब्दशक्तिमूलकत्लगणनेति नागम् । उनकोलाए दर्शनम् रागेत्यादिविशेष- णार्थतया रागपदेनोभयत्रापच्छिाया एक विक्षितनगा आमाणस्याविनदिसलान । आर. ण्यस्य प्रकृतानुपयोगित्वात् । 'हा प्रामारोत्तरासनी' इत्यमरः ।। किसलयललितां मलिनामलिनामावलिभिरुल्लसन्मुकुलाम् । कामवलोक्य विलोचनमपसरति न जातु सरसानाम् ।। कान्ताम् । किसलयादिपदानां मुखवृत्या लतान्यितार्थलात् अधरादी तेषां साध्यवसानवयव प्रवृत्तिः । अतो लतायां सिद्धानामर्थानां स्पष्टत्यम् तात्पर्य विषयतया मुख्यस्य कान्तार पस्यार्थस्य गोप्यत्वमिति बोध्यम् ॥ विविक्तरूपा सुतरामसूर्यपश्या प्रिया संपदि या बभूव । वीर त्वदीयद्विपतामिदानी सैव प्रिया भाति दधत्यसुंका ॥ सुन्दरी। विविक्तवरम्यत्वे निर्जनत्वं च सूर्यदर्शनराहिलं गुप्तत्वम् । सूर्यकिरणसंयोगाभावाच दधती आधारभूता असुंका सुंशब्दरहिता दरीति यावत् ॥ वनान्तवृत्तिरपि सन्यः सदालयमध्यगः । अन्त्यस्पर्शादियुक्तोऽपि यः स्पृश्यः सोऽभिधीयताम् ॥ मलयपवनः। वनान्तवृत्तेरालयमध्यगत्वं विरुद्धम् । 'मलयपवन' इति शब्दस्य वनशब्दान्तवृत्ति- त्वात्, लयशब्दस्य मध्यगत्वाच तत्परिहारः॥ अन्त्यश्चण्डालादिः तत्स्पर्शिनः स्पर्शयोग्यः त्वमिति विरोधः। अन्त्यस्पर्शी मकारः 'कादयो मावसाना स्पर्शाः' इत्युक्तः । तदादित्वं स्पर्शनप्रत्यक्षविषयत्वं चेति तत्परिहारः ॥ इति शाब्दीजातिः ॥ गुणे कृते विभ्रति येऽत्र वृद्धिं भागस्य हारेण भजन्ति नाशम् । गतिं लभन्ते विपरीतरूपां के द्विर्वधात्सत्कृतिमाश्रयन्ति । अङ्काः। गुणनेन अकानां वृद्धिः, भागहरणे हानिः, वामतो गतिः, द्विगुणनं कृतिः 'समद्विः घातः कृतिरुच्यते' इत्युक्तेः 'गुणविधी वृद्धिः, ताडनादिवृत्तौ सत्कारः' इति विरोधः । 'भागहरणे हानिविपरीता' इत्यत्राशक्तिमूलकत्वम् ॥ १. 'वृत्तिं भागाभ्युपेताश्च' इति पाठः,

·No text on this page.

·। ति उक्षद्वन्दभ्रक । अध्न्यानां गवां हृतिच्छिद् रक्षकः । द्विपः शत्रून्दहति तस्य भावो द्विद्धक्तम् अजयत् आचकाइ । 'गृधु अभिकासायाम्' यलुकि लङ् प्रथमपुर्यका- काव्यमाला। अवधीरितापराधे वापराधानगीकारिणि । निवन्धने हेतुः । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः । हीरकप्रत्युप्तपद्मरागाभरणदानेन नायिकान्तरदन्तवणविशिष्टाधरलं नाय. कस्योक्तम् ॥ इति हृद्यजातिः ॥ गूढजातिमुदाहरति- गन्धसमवायिवहतद्विलक्षणस्पर्शशव्दगुणपूज्याः । साजात्येऽन्यस्पर्शी यत्तनवः सोऽवताद्भवतः ॥ गन्धसमवायिवही क्रमेण पृथिवीवायू । तयोरनुष्णाशीतस्पर्शतया तद्विलक्षणशीतोष्ण स्पर्शवत्त्वेन जलतेजसी उक्त शब्दगुणमाकाशम् शब्दपूज्यो यजमानः सर्वजीवात्मा नीनां सकानां शब्दस्यैव देवतालात् । एकजातीयत्वे सति भिन्नस्यशौं इति सूर्याचन्द्री तेज खित्वेन साजात्यात् उष्णशीतस्पर्शवत्त्वाच । यद्यपि तेजस्त्वाचन्द्रस्याप्युष्णस्पशवत्व त. थापि जलावयवस्पर्शेन तदभिभवाल्लोकदृष्टयैवमुक्तम् ॥ तस्मादष्टमूर्तिबादीश्वरस्य लाभः ।। खजनकजन्याभावोपजनकजननीयपुरनिहन्तृसखः । यं तनयं समजनयत्तद्वलितनयैर्जगद्विजितम् ॥ खस्य जनकं निमित्तं तत्प्रतियोगिको जन्याभावो धंसः । तस्योपजनको वहिः आ. श्रयाशलात् तनिमित्तेन्धनदाहहेतुवं तस्य जननीयं हिरण्यं तस्य पुरं हिरण्यपुरं निवात. कवचसंज्ञानां दैत्यानामावासः तस्य निहन्तार्जुनः तत्सखः कृष्णः स कामं पुत्रमजनयत् । तस्य वलितनयैर्वाणरित्यर्थः । अत्र कामरूपोऽर्थो गूढः ॥ गोधुक्सध्यङ्क्षद्वद्वन्द्वध्रुग्घतिच्छिदभ्यानाम् । योऽजर्घद्विधक्त्वं पप्वप्किध्वे न तं कस्मात् ॥ गोदुहः सध्यश्चः सखायो यस्य, उक्षा अरिष्टकृपभः द्रुद्वन्द्वं यमलार्जुनसंज्ञं तं द्रुह्मती चनेरूपम् । तं श्रीकृष्णं कस्माद् न पध्वष्किध्वे न गता नाश्रिता इति यावत् ।। आपना- प्रत्युक्तिः । 'प्वक गती' इत्यस्य लिटि मध्यमपुरुषबहुवचने रूपम् ॥ पातातुराणां बोधैक्यमयो थुर्याप्तिसूः सताम् । वो मधुसूदनः ॥ आनुराणाम् आपदनानां पाता योधो जानं तदभितः यदानिमते नित्यज्ञानरूपलान मनां मन्येन भाममानाना धुरि अंग्रे नि. ग्रामन्ना मूने यामिपूः व्यावहारिकता वन्यपना पक्ष या अधिकमनवा समय मानिन्। प्राणा व मलं तेवा- मेष एव मय दान बने । अब तुदय- पणा पूर्वपादय स्थिता इति यो यम्।। । - दलितैनःसमुदयः पातु

·No text on this page.

·र्थभावः पारमार्थिकी सत्ता तेन रम्या हक् ब्रह्म यत्र । दृश्या घटादयः पदार्थात्तत्रा-
नादरः स्वातन्त्र्येण सत्ता विरहः । व्यावहारिकसत्ताभ्युपगमात् । अधिष्ठानभूतचित्सत्यै-
१००
TAIT !!! ... Time Time
रतन निभाने111. ॥
मानमारमा मा गम्मिमिनिनिति लियो ।
पेयमीण गामा गोलार समिती निराग
गयो नीतिनिकामना II
निटि मोमममी को IE eो एम् में
मासः शैधिगम्, पशे::॥
गरपति नलगादीनिन्द्रियाणि समी-
न्दनयति हिमरश्मि जीविताशांन सधः ।
গণমণি খ 'স্যা
दगितममवियोगः म्मेरपरायाः ॥
गुरुनियानरति गरमति दुर्भक्षा।
परम मियान्तरोगभुतापः।
दययति गनामिकरोति । पक्षे दुरी करोति । ofrea' इत्यातिदेशानुरु-
दूशन्दयोरा रूपम् ॥ ने सर्पयति अता । मुह मकरोति दुरतिवागतात् ॥
दति जातिः ॥
आकुलयति कुचमुकुलं चुम्बति बिम्बाधरं दृशौ स्पृशति ।
दयिततमः किमधिगतोनहि सहचरि विभ्रमन्यमरः ।।
कुचाकुलीकरणादीनां नायकधर्मलं सटम् । कमलकोपादिभ्रमान्मधुकरजन्यतम् ।।
परमार्थभावरम्यगशेपदृश्येप्वनादरं वहति ।
किं मिलिता नवयुवतिर्नहि रीतिस्त्वोपनिषदानाम् ॥
परमार्थो नारोपितो नायकनिष्टो भावोऽनुरागः तेन रम्या दृग्यस्याः। एतेन कान्तादृष्टि-
रुका ॥ दृश्येषु चन्द्रादिष्वनादरः तदधिकगुणवत्त्वात् ॥ औपनिषदा वेदान्तिनः । परमा-
वान्यत्र सत्ताप्रतीतिरित्यर्थः ।।
इत्यपद्रुतिजातिः ।।
बिन्दुमती लक्षयति-
विन्दुनेव हलां स्थाने स्वरान्प्रकृतिवल्लिखेत् ।
तद्विन्दुमदिति प्राहुरन्ये बिन्दुमतीति च ॥ ३ ॥

·No text on this page.

·१०२ 'हाहा' इत्यव्ययमिति प्रतीतिः। गन्धर्व विशेषेणेति तात्पर्यम् । हाहाशब्दस्य तृतीयक- काव्यमाला। सहकारादिभिः शोभित इति प्रतीतिः ॥ स्मेराः सहकारा यासु तादृश्यो दिशा में भितः समन्तादिति तात्पर्यम् ॥ इति कर्तृगुप्तम् ॥ वनितासूनसमये सुभग त्वद्विनाकृता । जहाति हन्यमानेयमनन्यजशिलीमुखैः ।। सूनसमये वसन्ते इति प्रतीतिः । 'वसन्तः पुष्पसमयः' इत्यमरः ॥ असमये असून प्राणाञ् जहातीति तात्पर्यम् । 'कुमुमेपुरनन्यजः' इत्यमरः । अनेन दशमदशाया जात. प्रायतं वर्णितम् ॥ तारकाकुन्दमुकुलकदम्बककरम्विताम् । भासाजिततमालाभां तमांसि विदधुस्तमाम् ।। विदधुस्तमाम् अत्यन्तं विदधुरिति प्रतीतिः । तमां रात्रिम् इति तात्पर्यम् ॥ इति कर्मगुप्तम् ।। विजृम्भतेऽसौ सुरभौ कोकिलस्याशुचारुता । मन्त्रेणाथर्वणेनेव प्रतापः पुष्पधन्वनः ।। आशु शीघ्रं कोकिलस्य चारुतेति प्रतीतिः । अशुचा शोकरहितया उल्लासयुक्तयेति यावत् । स्ता शब्देनेति तात्पर्यम् 'रु शब्दे' इलस्साद्भावे विप् ॥ यां गीतिं तव वदनात्सुतनु पिवामः सुधामधुराम् । मधवापि न तां त्रिदिवे लभते हाहापि वशगेन । . वचने तथैव रूपात् ॥ इति करणगुप्तम् ॥ मनापि वारवनिता मदनोदन्वत्यनन्तरायेऽसौ । लावण्यशालिनमपि खात्मानमशङ्कमर्पयति ॥ 'अन्तरायेण रहिते अनन्तराये' प्रति सप्तम्यन्त मदनोदन्वति' इत्यस्य विशेषण- मिति प्रतीतिः । अनन्तो भूयान् रा द्रव्यं यस्य सोऽनन्तराः तस्मै अनन्तराये बहुद्रव्याय पुरुपाय स्वात्मानं ददातीति तात्पर्यम् ॥ वाले निदाघमध्याह्ने नदीधितिदग्धया । स्पृहा गजतया तेने महासरसयातपे । 'महामरसया' इति नृतीयान्तमिति प्रतीतिः। महासरसे तडागाय स्पृहा तेने इति ता- त्पर्यम्। स्पृहेरीप्सित.' इति संप्रदानमंज्ञा ।। 'लोपः शाकल्यस्य' इति पक्षे यकारलोपाभावः।। इति मंप्रदानगुमम् ॥

·No text on this page.

·१०४ काव्यमाला। त्वय्यसाधारणस्नेहो देवरेणदृशो मम । त्वं तु जायाभयप्राया नायासं तनुपे मृपा ॥ 'देवरेण' इति तृतीयान्तमिति प्रतीतिः । देवृशब्दस्य संबोधने 'हवस्य गुणः' इति गुणे कृते 'देवर्' इति तात्पर्यम् । 'खामिनो देवदेवरौं' इस्यमरः ॥ 'एणदृशो मम इस भेदान्वयः ॥ त्वां प्रेक्ष्य नरसामान्यं वहति प्रणयं वधूः । तव साधारणी तत्र वृत्तिरित्यतिकौतुकम् ॥ नरसामान्यं पुरुपान्तरसाधारणमिति प्रतीतिः । 'नर्' इति मनुष्यसंबुद्धी असाधार णप्रणयमिति तात्पर्यम् । नृशब्दस्य संबुद्धौ ‘नर्' इति रूपम् ॥ इत्यामन्त्रितगुप्तम् ॥ अयं वहति हे तन्वि सुरभिर्मालयो मरुत् । रोलम्बानां कदम्बेन यो भाति तमसावृतः ॥ 'तमसा' इति पृथक्पदम् इति प्रतीतिः ॥ 'ओजःसहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः' इति समासेऽप्यलुक् । 'तमसावृतः' इति समासे तात्पर्यम् ॥ धनायावैभवं प्राप्य सखे किं बहु खिद्यसे । मौक्तिकानि गृहे पद्मरागाभ्यामावृतानि ते ॥ 'अवैभवमसामर्थ्य प्राप्य धनाय धनार्थम्' इति प्रतीतिः ॥ धनाया धनेच्छा तसा वैभवमिति तात्पर्यम् । 'भशनायोदन्यधनाया-' इति क्वजन्तादकारः प्रत्ययः। इति समासगुप्तम् ॥ सरतापच्छिदमिदंबिम्बाधरसुधारसम् । समिद्धं दधतो धर्म धयन्त्यभ्यधिक बुधाः ॥ 'इदम्' इति पृथक् क्लीवमिति प्रतीतिः ॥मस्या विम्बाधर इदविम्बाधर इति तात्पर्यम्॥ कमनीयं मधुसमयो मधुरतमः प्रियतमो दूरे । मदयति हृदयं मदनः को वेद विजृम्भितानि विधेः ।। 'कमनीयं रमणीयमिति लीये रूपमिति प्रतीतिः ॥ इयं कमनी कामुका' इति ता" त्पर्यम् । 'कमनः कामुकोऽभिकः' इत्यमरः ॥ इति लिङ्गगुप्तम् ॥ विभ्रमसंभवभूमिः स्पृहणीया गुणगणैरगणनीयैः । मानिन्यस्तुंकारं धिनोति मदनोत्सवे दधती ।।

·No text on this page.

·- राति वैरिभ्यो ददाति शंबर इन्द्रतसारातिः अर्थाद्रायणतस्य विजयी ! वाहिनीदगिवे १०८ उदाहरति- रादाधनंजगालीकयुतो जगनि गोगतिः । विदितासमयाणारिः पुरारिरवताचराम् ॥ सदा नित्यं धनंजयो मनियंत ताशेन अली केन गुतः गोगतिः प्रानलान् । दितः म्यातोऽसमगाणः काममा मेरीति शिपोऽनः । पुरारिपचे पहारस्यागे तस्याने मकारदाने च मुरारिणुिरिमार्थः ॥ मनंजगोऽनमामालीन निमं रामागुतः प्रथा ततत्समतात् 'शु मिश्रशामिश्रणयोः' इत्युसः । गोगतिभूभारापहारकता । स्वानोऽ- समो निरूपमो याणो दलविशेषतारिरितः ।। शंबरारातिविजयी वाहिनीदयितालिकः । वामदेवो विजयते सतारापतिलक्ष्मणः ॥ शंवरारातिः कामः तसा विजेता । वाहिनी नी तद्दयितम् अलिक ललाटं पत्य गशालंकृतमस्तकलात् । तारापतिरूपेण लक्ष्मणेन चिनेन सहितः । इन्दुमौलिखा ॥ . वामदेवपदे आयवकारलागे तत्स्थाने रेफदाने च रामदेवः श्रीराम इलयः ॥ शंच बजे समुद्रे आलिः सेतुर्यस्य । तारापतिः मुग्रीवः, लक्ष्मण समिनिस्ताभ्यां सहितः ॥ तत्रैव ककारदाने कामदेव इत्यर्थः ॥ शंवररूपस्यारतविजयी तद्वधकलात् । वाहिनीसेनारूपा दयितानां स्त्रीणामालियस्य तत्सहायेन जगद्विनेतृत्वात् । चन्द्ररूपेण लक्ष्मणेन विटेन सहितः तस्य कामोद्दीपकत्वात् ।। इति च्युतदत्ताक्षरजातिः॥ श्रीमन्महीमहिततत्तदसीमधीम- न्मूर्धन्यतार्कलितसंगतधन्यताकः । लक्ष्मीधरो यमुदसूत मुदं प्रसूतां विश्वेश्वरस्य कृतिरस्य चिरस्य लोके ।। इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणविद्वद्धुरंधरश्रीविश्वेश्वरकृतौ कवीन्द्रकर्णाभरणे खोपशव्याख्यासहिते चतुर्थः परिच्छेदः समामः ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः। . १. 'कलन' इति पुस्तकान्तरपाटः.

·No text on this page.

·कान्यमाना।
आविध्यामिवियोगामी विपललदीपदागिनः ।
जन्मानन्तरगपि यः केशः किं शल्यते वार !! १२ ॥
नरपशुविहंगतियग्योनीनां चतुरशीतिलक्षाणान् ।
कर्मनिबद्धो जीवः परिभमन्यातना भुर॥ १३ ॥
चरमतत्र नृदेहम्नत्राजन्मान्वयोत्पतिः ।
वकुलाचारविचारः श्रुतिप्रचारश्च तत्रापि ॥ १७ ॥
आत्मानात्मवित्रको देहान्स विनाशिताज्ञानम् ।
एवं सति स्वमायुः प्रापि नीयते मिथ्या ॥ १५ ॥
आयुःक्षणलवमात्रं न लभ्यते हेमकोटिभिः कापि ।
तच्चेदाच्छति सर्व नृपा ततः काधिका हानिः ॥ १६ ॥
नरदेहातिक्रमणात्माप्तौ पश्चादिदेहानाम् ।
खतनोरप्यज्ञाने परमार्थस्यात्र का वाता॥१७॥
सततं प्रवाहमानपभैरश्वैः खरैगजैमहिषैः ।
हा कष्टं क्षुत्क्षामैान्तों शक्यते वक्तुम् ॥ १८ ॥
रुधिरनिधातुमज्जामेदोमांसास्थिसंहतिदेहः ।
स वहिस्त्वचा पिनद्धस्तस्मान्नो भक्ष्यते काकैः ।। १९ ॥
नासायाद्वदनाद्वा कर्फ मलं पायुतो विसृजन् ।
स्वयमेवैति जुगुप्सामन्तः प्रसृतं च नो वेत्ति ॥ २० ॥
पथि पतितमस्थि दृष्ट्वा स्पर्शभयादन्यमार्गतो याति ।
नो पश्यति निजदेहं चास्थिसहलावृतं परितः ॥ २१ ॥
केशावधि नखरामादिदमन्तः पृतिगन्धसंपूर्णम् ।
बहिरपि जानंश्चन्दनकर्पूराद्यैविलेपयति !! २२ ।।
यत्नादस्य पिधत्ते स्वाभाविकदोषसंघातन् ।
औषाधिकगुणनिवहं प्रकाशयश्लाघते मूढः !! २३ ।।
क्षतमुत्पन्नं देहे यदि न प्रक्षाल्यते त्रिदिनम् ।
तत्रोत्पतन्ति बहवः क्रिमयो दुर्गन्धिसंकीणाः ॥ २४ ॥

·.ܙ ·११२ " श्रवणादयोऽप्युपागा मृगा भनेयुस्तृतीयेऽमि ॥ ३६॥ तत्प्राप्युपायसत्याहितीयपक्षेऽष्यावस। पुत्रेष्ठादिकयागप्रवृत्तये वेदवादोऽयम् ॥ ३७॥ नानाशरीरकलेधनव्यः साध्यते पुनः। उत्पन्नमात्रपुत्रे जीवितचिन्ता गरीयसी तन्य ॥ ३८ ॥ जीवन्नपि कि मूर्खः प्राज्ञः किं वा सुशीलभाग्भविता । जारचौरः पिशुनः पतितो गतप्रियः क्रूरः ॥ ३९ ॥ पितृमातृवन्धुघाती मनसः खेदाय जायते पुनः । चिन्तयति तातनिधनं पुत्रो द्रव्याधीशताहेतोः ॥ ४० ॥ सर्वगुणरुपपन्नः पुत्रः कस्यापि कुत्रचिद्भवति । सोऽल्पायू रुग्णो वा घनपत्यो वा तथापि खेदाय ॥ ४१ ॥ पुत्रात्सद्गतिरिति चेत्तदपि प्रायोऽस्ति युक्त्यसहम् । इत्थं शरीरकष्टैर्दुःखं संप्रार्यते मूढेः ॥ ४२॥ पितृमातृबन्धुभगिनीपितृयजामातृमुग्न्यानाम् । मार्गस्थानामिव युतिरनेकयोनिनमात्मणिका ॥ ४३ ।। दैवं यावद्विपुलं यावत्प्रचुरः परोपकारश्च । तावत्सर्वे सुहृदो व्यत्ययतः शत्रवः सर्वे ॥ ४४ ॥ अनन्ति चेदनुदिनं वन्दिन इव वर्णयन्ति संतृप्ताः । तच्चेविनदिनान्तरमभिनिन्दन्तः प्रकुप्यन्ति ॥ ४५ ॥ दुर्भरजठरनिमित्तं समुपार्जयितुं प्रवर्तते चित्तम् । लक्षावधि बहुवित्तं तथाप्यलभ्यं कपर्दिकामात्रम् ॥ ४६ ॥ लव्धश्चेदधिकोऽर्थः पत्न्यादीनां भवेत्स्वार्थः । नृपचौरतोऽप्यनर्थस्तन्नाद्रव्योद्यमोव्यर्थः ॥ ४७ ॥ अन्यायमर्थभाजां पश्यति भूपोऽध्वगामितां चौरः । पिशुनो व्यमनप्राप्ति दायादानां गणः कलहम् ।। ४८ ॥ पातकभरेरनरर्थ समुपाजयन्ति राजानः । अश्वमतङ्गजहेतोः प्रतिक्षणं नश्यते सोऽर्थः ।। ४९ ॥

·११३ गायनानिमा मधिमूल्यकोपाला । विमानमामिलामो भपाः ॥ ५० ॥ मिति कलानिधीनि मान्तं साग दिशो अमति । हा कदापि का मिष्ठं दुर्ग = निन्दति स्तौति ॥ ५१ ॥ किमपि निरोप घालानं सापते कदाचिदपि । चिरं विमानममवत्राक्षम्या तृप्णया व्याप्तम् ॥ ५२ ॥ दम्भाभिमानलोभः कागजोधोरमतरतः । आकृप्यते समन्ताच्चभिरिय पतितास्थिवन्मागें ॥ ५३ ।। तलाच्छद्धविरागो मनोमिलपितं त्यजेदर्थम् । तदनभिलषितं कुर्यानिळपारं ततो भवति ॥ ५४ ॥ शति मनोनिन्दाप्रकरणम् ॥३॥ संवृतिपारावारे पगाधविषयोदकेन संपूर्णे । नृशरीरमम्बुतरणं कर्मसमीरैरितस्ततश्चलति ॥ ५५ ॥ छिद्रेर्नवभिरुपेतं जीवो नौकापतिर्महानलसः । छिद्राणामनिरोधाजलपरिपूर्ण पतत्यधः सततम् ।। ५६ ॥ छिद्राणां तु निरोधालुखेन पारं परं याति । तस्मादिन्द्रियनिग्रहमृते न कश्चित्तरत्यनृतम् ॥ ५७ ।। पश्यति परस्य युवति सकाममपि तन्मनोरथं कुरुते । ज्ञात्वैव तदप्राप्तिं व्यर्थ मनुजोऽतिपापभान्भवति ॥ ५८ ।। पिशुनैः प्रकाममुदितां परस्य निन्दां शृणोति कर्णाभ्याम् । तेन परः किं मियते व्यर्थं मनुजोऽतिपापभान्भवति ॥ ५९ ॥ अनृतं परापवादं रमना वदति प्रतिक्षणं तेन । परहानिर्लब्धिः का व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ ६० ॥ विषयेन्द्रिययोयोंगे निमेयरमयेन यमुवं भवति । विषये नऐ दःखं यावर्जवं च तत्तयोमध्ये ॥ ६१ ॥ हेयमुपादेयं व प्रविचार्य सुनिश्चित तम्मान । अल्पमुखस्य त्यागादनल्पद :वं जहनि सुधी. ।। ६२ ।। ११ ·काव्यमाला: .. धीवरदत्तमहामिपमश्नन्वैसारिणो म्रियतें। तद्वद्विषयान्मुञ्जन्कालाकृष्टो नरः पतति ॥ ६३ ॥ उरगग्रस्तार्थतनु कोऽनातीह मक्षिकाः शतशः। एवं गतायुरपि सन्विषयान्समुपार्जयत्यन्धः ।। ६४ ॥ इति विषयनिग्रहप्रकरणम् ॥ ४ ॥ खीयोद्गमतोयवहा सागरमुपयाति नीचमार्गेण । सा चेदुद्गम एव स्थिरा सती किं न याति वार्धित्वम् ।।.६५ ॥ एवं मनः खहेतुं विचारयत्सुस्थिरं भवेदन्तः । न बहिर्वोदेति तदा किं नात्मत्वं खयं याति ॥ ६६ ॥ वर्षाखम्भःप्रचयात्कूपे गुरुनिझरे पयः क्षारम् । ग्रीप्मेणैव तु शुप्के माधुर्य भजति तत्राम्भः ॥ ६७ ॥ तद्वद्विपयोद्रिक्तं तमःप्रधानं मनः कलुपम् । तसिन्विरागशुष्के शनकैराविर्भवेत्सत्त्वम् ।। ६८ ॥ यं विषयमभिलपित्वा धावति वाधेन्द्रियद्वारा । तम्याप्राप्तौ खिद्यति तथा यथा खं गतं किंचित् ।। ६९ ॥ नगनगर(दुर्ग)दुर्गमसरितः (परितः) परिश्रमचेतः । यदि नो लमते विषयं यन्त्रितमिव खिन्नता याति ॥ ७० ॥ तुम्त्रीफलं जलान्तलादधः क्षिप्तमप्युपैत्यूर्ध्वम् । तद्वन्मनः सरूपे निहितं यलाहहियोति ॥ ७१ ॥ इह वा पूर्वभवे वा खकर्मणैवार्जितं फलं यद्यत् । शुभमशुभ वा तत्तद्भोगोऽप्यप्रार्थितो भवति ॥ ७२ ॥ चैनःपशुमशुभपथं प्रधावमानं निराकर्तुम् । चमण्यमेवमुचितं गलकाष्टं निर्मितं धात्रा ॥ ७३ ।। निद्रायमर यन्युबमेनकि विपयनं यम्मात् । नहि चन्द्रियप्रदेशावयानं चनमो निद्रा ।। ७४ ।। अद्वारनु च गृहबद्धो यथा व्याघ्रः । बदुनिगमप्रयत: श्रान्तम्निष्टन्यनुत्पनन्स तथा ॥ ७५ ।।

·फलकृजितवरविहगाः सरितो मित्राणि किं न स्युः ॥ ८२ ॥ . सोमानिय नीच्य। मनिममनो नियनका नाति ॥ ६ ॥ मासननिमामालनात्यागान । परिमाणमागियोगानः सयेग जाति शनैः ॥ ७७ ॥ भी मीनिमारण ॥५॥ परगृागृहिणीपुत्रवविणानामागगे विनाशे वा। कथिती निषादी किंवा सातां क्षणं सातुः ॥ ७८ ॥ देवास्सितं गतं वा यं निहिषयगोव्यमल्पं वा । नो तुप्यन न सीदन्वीक्ष्य गृहेप्यतिशिवनियसेत् ॥ ७९ ॥ ममताभिमानशून्यो विपयेषु परामुखः पुरुषः । तिष्ठनपि निजसदने न बाध्यते कर्मभिः कापि ॥ ८० ॥ कुत्राप्यरण्यदेशे सुनीलतृणवालुकोपचिते। शीतलतरुतलभूमौ सुखं शयानस्य पुरुपत्य ॥ ८१ ॥ तरयः परफलायाः सुगन्धशीतानिलाः परितः । वैराग्यभाग्यभाजः प्रसनमनसो निराशस्य । अप्रार्थितफलभोक्तुः पुंसो जन्मनि कृतार्थतेह स्यात् ॥ ८३ ॥ द्रव्यं पल्लवतच्युतं यदि भवेत्कापि प्रमादात्तदा शोकायाथ तदर्पितं श्रुतक्ते तोषाय च श्रेयसे । खातघ्याद्विषयाः प्रयान्ति यदमी शोकाय ते स्युश्चिरं सत्यक्ताः खयमेव ते शमसुखं निःश्रेयसं तन्वते ॥ ८४ ॥ विस्मृत्यात्मनिवासमुत्कटमवाटव्यां चिरं पर्यट- संतापत्रयदीर्घदाहदहनज्वालावलीव्याकुलः । वल्गन्फल्गुनु सुप्रदीप्तनयनश्चेतः कुरङ्गो बला- दाशापाशवशीकृतोऽपि विषयव्याप्रैzषा हन्यते ॥ ८५ ॥ इति प्रकरणम् 11: उत्पनेऽपि विरागे विना प्रबोधं सुखं न स्यात् । स भवेद्गुरूपदेशात्तलाद्गुरुमाश्रयेत्प्रथमम् ।। ८६ ॥

·a uretty; {1 मी : !!! गोन । 11 th । यानी दा मानियत मनोति मावि tinal - माद नादात दीपिक पसाची नो । तदाता परितीना () from of सदनं मान व्यगच कब्जिदावनिता ॥ ९३ ।। तेजाशेन प्रयवादानिया जाने दिया तदन्यः कलओन या कि दो नन बा । कि गूण न चेतदम्ति वा पत्यानापानको दीपायोनिम्हिकमेव गणनामा यित. ॥ २१ ॥ माणम् ।। चिन्मात्रः परमात्मा कायदा मानमामलया। अभवमोनामा मादामादिदो मूलम् ॥ १५ ॥ द्वेधैव भाति तम्मा पनिश्च पनी च ती भवेता ये दरमादयमाकागाम्बिय पाप्यो मततम् (') ॥ २.६ ॥ सोऽयमपीक्षा चक्र ततो मनुप्या अमायन्त । इत्युपनिषदः प्राहुर्दयिता पनि याज्ञवल्क्योक्तिम् ॥ ९७ ॥ -- ( - ·। ११७ करणमस्याप्यन्तस्तता मह कारणं तुयंम् ।। ११०॥ FREEKA कालागा । नवोन्धिना माया ॥१८॥ मनानी पायाभयानादिः। मान गुणत्रयाणामने गनगन विनम् ॥ ९९ ॥ माया मायामा कार्य का जनयेत् । सन्तुभियम्: पटोन यः कथं भवति ॥ १० ॥ नमे वरना गुगवानुमायो यथा बुतो (?) वसने । अनतरे प्रबोधे वनोपातियेलात्या ॥ १०१ ।। समे पुरुषः सत्यो योपिदसत्या तयोर्युतिश्च मृषा। शुक्रन्द्रायः सत्यत्तत्प्रकृतेऽपि संभवति ॥ १०२।। एचमहश्या माया तत्कार्य जगदिदं दृश्यम् । माया तावदियं स्याचा बानाशेन हर्पदा भवति ।। १०३ ॥ रजनीयातिदुरन्ता न लक्ष्यतेऽत्र स्वभावोऽत्याः । सौदामिनीव नश्यति मुनिभिः संप्रेक्ष्यमाणैव ॥ १०४ ॥ माया नसोपगताविद्या जीवाश्या प्रोक्ता। चिदचिदन्थिधेतत्तदक्षयं ज्ञेयमा मोक्षात् ॥ १०५ ।। घटमठकुटपैरावृतमाकाशं यत्तदाद्वयं भवति । तद्वदविद्यावृतमिह चैतन्यं जीव इत्युक्तः ॥ १०६ ॥ ननु कथमावरणं स्वादज्ञानं ब्रमणो विशुद्धस्य । सूर्यस्येव तमिसं रात्रिभवं खप्रकाशस्य ।। १०७ ॥ दिनकरकिरणोत्पमेधैराच्छापते यथा सूर्यः । न खलु दिनस्य दिनत्वं विकृतं तान्द्रसंघातैः ।। १०८॥ अज्ञानेन तथात्मा शुद्धोऽपि जायते सुचिरम् । न परंतु लोफसिद्धा प्राणिषु तचेतनाशक्तिः ॥ १०९ ।। इति मायासिस्प्रिफरणम् ॥ ८ ॥ म्धूलशरीरस्पान्तलिङ्गशरीरं च तन्यान्तः ।

·११८ काव्यमाला । स्थूलं निरूपितं प्रागधुना सूक्ष्मादितो ब्रूमः अङ्गुष्ठमात्रपुरुषः श्रुतिरिति यत्प्राह तत्सूक्ष्मम् ।। १११।। सूक्ष्माणि महाभूतान्यसवः पञ्चेन्द्रियाणि पञ्चैव । पोडशमन्तःकरणं तत्संघातो हि लिङ्गतनुः ॥ ११२ ।। तत्कारणं स्मृतं यत्तस्यान्तर्वासनाजालम् । तस्य प्रवृत्तिहेतुर्बुद्ध्याश्रयमत्र तुर्य स्यात् ।। ११३ ।। तत्सारभूतवुद्धौ यत्प्रतिफलितं तु शुद्धचैतन्यम् । जीवः स उक्त आद्यैोऽहमिति स्फूर्तिकृद्वपुपि ॥ ११४ ॥ चरतरतरङ्गसङ्गात्प्रतिविम्बं भास्करस्य च चलं स्यात् । अस्ति तथा चञ्चलता चैतन्ये चित्तचाञ्चल्यात् ॥ ११५ ।। नन्वर्कप्रतिविम्बः सलिलादिपु यः स चावभासयति । किमितरपदार्थनिवहं प्रतिबिम्बोऽप्यात्मनस्तद्वत् ॥ ११६ ॥ प्रतिफलितं यत्तेजः सवितुः कांस्यादिपात्रेषु । तदनु प्रविष्टमन्तर्गृहमन्यार्थान्प्रकाशयति ॥ ११७ ।। चित्प्रतिबिम्बस्तद्वबुद्धिषु यो जीवतां प्राप्तः । नेत्रादीन्द्रियमार्गहिरर्थान्सोऽवभासयति ॥ ११८॥ इति लिमदेहादिनिरूपणप्रकरणम् ॥ ९ ॥ तदिदं य एवमार्यों वेद ब्रह्माहमसीति । स इदं सर्वं च स्यात्तस्य च देवाश्च नेशते भूत्या ॥ ११९ ॥ येपां स भवत्यात्मा योन्यामथ देवतामुपास्ते यः । अहमन्योऽसावन्यश्चेत्थं यो वेद पशुवत्सः ।। १२० ।। इत्युपनिषदामुक्तिस्तथा श्रुतिर्भगवदुक्तिश्च । ज्ञानी त्वात्मैवेयं मतिममेत्यत्र युक्तिरपि ॥ १२१ ।। ऋजु वकं वा काष्ठं हुताशदग्धं सदग्नितां याति । तत्किं ट्रम्नग्राह्यं ऋजुवक्राकारसत्त्वेऽपि ॥ १२२ ॥ पीक्ष एवं न्मनिष्ठो ह्यात्माकारश्च जायते पुरुषः । देहीव दृश्यतेऽमी परं त्वमौ केवलो ह्यात्मा ॥ १२३ ।।

·११०.
पोषानुमाकरः।
पविभागोलारायोकेषु यथा ।
नाममायाकोऽनेकेषु देहेषु ॥ १२४ ।।
जाने भो कि वा चिलीयते सूर्यः ।
प्रतिविम्यकन्यादकः किं चालो भवति ॥ १२५ ॥
मापार तुमने यकसवितुः प्रकाशेन ।
नानमिनकारगमत्तया चलति ।। १२६ ॥
मोदकेन कालीनपजात्यादयः प्रवर्धन्ते ।
गलकपलालगुनान्तेनैवैते विभिनरसगन्धाः ॥ १२७॥
एको ति सूत्रधारः पाठप्रकृतीरनेकशो युगपत् ।
तुम्मामपहिकायां नर्तयतीह प्रगृढतया ॥ १२८ ॥
गुडखण्डशर्कराधा मिनाः स्युर्विकृतयो यजैकेक्षोः ।
केयूरकराणाचा यथैकहेलो भिदाश्च पृथक् ॥ १२९ ।।
एवं प्रश्पसमावं पृथगाकारं प्रवृत्ति ।
जगदुव्यावचमुचैरेफेनैवात्मना चलति ॥ १३० ॥
स्कन्धधृतसिद्धमन्नं यावन्नानाति मार्गगस्तावत् ।
स्पर्शभयात्क्षुत्पीडे तस्मिन्मुक्ते न ते भवतः ॥ १३१ ॥
मानुपमतमहिपधसूकरादिप्वनुस्यूतम् ।
यः पश्यति जगदीशं स एव मुझेऽदयानन्दम् ॥ १३२ ॥
इलद्वतप्तकरणम् ॥ १०॥
यद्त्सूर्येऽभ्युदिते खव्यवहारं जनः कुरुते ।
तं न करोति विवस्वान कारयति तद्वदात्मापि ॥ १३३ ॥
लोहे हुतभुग्व्याप्ते लोहान्तरताध्यमानेऽपि ।
तस्यान्तर्गतवहेः किं स्यानिर्यातजं दुःखम् ॥ १३४ ॥
निष्ठुरकुठारघातैः काठे संछेद्यमानेऽपि ।
अन्तर्वर्ती वहिः किं घातैश्छेद्यते तद्वत् ॥ १३५ ॥
तनुसंवन्धाजातैः सुखदुःखैर्लिप्यते नात्मा ।
ब्रूते श्रुतिरप्युभयोरश्नन्यन्योऽभिचाकशीत्यादि ॥ १३६ ॥

·११८ प्र स्थूलं निरूपितं प्रागनना गूगादितो गः अकुष्ठमात्रपुरुषः श्रुतिरिति गत्मा तमूमम् ।। १११ ॥ सूक्ष्माणि महाभूतान्यसवः पामेन्द्रियाणि पौत्र । पोडशमन्तःकरणं तत्संातो हि लिझतनुः ॥ ११२ ॥ तत्कारणं स्मृतं यजमान्तर्वासनाजालम् । तस्य प्रवृत्तिहेतुर्युष्याश्रयमत्र तुर्य रसात् ॥ ११३ ॥ तत्सारभूतबुद्धौ यत्प्रतिफलितं तु शुद्धनैतन्यम् । जीवः स उक्त आधैर्योअमिति स्फूर्तिकलपुषि ।। ११४ ॥ चरतरतरगसमात्मतिविम्यं भास्करस च चलं स्यात् । अस्ति तथा चञ्चलता चैतन्ये चिचचाचल्यात् ॥ ११५ ।। नन्वर्कप्रतिबिम्बः सलिलादिषु यः स चावभासयति । किमितरपदार्थनिवहं प्रतिबिम्बोऽप्यात्मनस्तद्वत् ॥ ११६ ॥ प्रतिफलितं यत्तेजः सवितुः कांस्यादिपात्रेषु । तदनु प्रविष्टमन्तहमन्यार्थान्प्रकाशयति ।। ११७ ॥ चित्प्रतिविम्बस्तद्बुद्धिपु यो जीवतां प्राप्तः । नेत्रादीन्द्रियमार्गहिरर्थान्सोऽवभासयति ॥ ११८॥ इति लिङ्गदेहादिनिरूपणप्रकरणम् ॥ ९ ॥ तदिदं य एवमायों वेद ब्रह्माहमसीति । स इदं सर्वं च स्यात्तस्य च देवाश्च नेशते भूत्या ॥ ११९ ॥ येषां स भवत्यात्मा योन्यामथ देवतामुपास्ते यः । अहमन्योऽसावन्यश्चेत्थं यो वेद पशुवत्सः ॥ १२० ॥ इत्युपनिषदामुक्तिस्तथा श्रुतिर्भगवदुक्तिश्च । ज्ञानी त्वात्मैवेयं मतिर्ममेत्यत्र युक्तिरपि ॥ १२१ ॥ ऋजु वकं वा काष्ठं हुताशदग्धं सदग्नितां याति । तत्किं रम्तग्राह्यं ऋजुवक्राकारसत्त्वेऽपि ॥ १२२ ॥ पीक्ष एवं त्मनिष्ठो ह्यात्माकारश्च जायते पुरुषः । देहीव दृश्यतेऽसौ परं त्वसौ केवलो ह्याल्मा ॥ १२३ ।।

·प्रनारसुधाकरः। १२१ परमानन्दानुभवालुचिरं नादानुसंधानात् । शितलयोऽयं सरसन्यलयेप्वनेकेषु ॥ १४९ ॥ शति नादानुसंधानप्रकरणम् ॥ १३ ॥ संसारतापमाप्तं नानायोनिभमात्परिश्रान्तम् । उभ्या परमानन्दं न चलति चेतः कदा कापि ॥ १५० ॥ अद्वैतानन्दभरात्किमिदं कोऽहं च कत्याहम् । इति मन्थरतां यातं यदा तदा मूर्छितं चेतः ॥ १५१ ॥ चिरतरमात्मानुभवादात्माकारं प्रजायते चेतः । सरिदिव सागरयाता समुद्रभावं प्रयात्युचैः ॥ १५२ ॥ आत्मन्यनुप्रविष्टं चित्तं नापेक्षते पुनर्विफ्यान् । क्षीरादुद्धतमाज्यं यथा पुनः क्षीरतां न यातीह ॥ १५३ ॥ दृष्टौ द्रप्टरि दृश्ये यदनुस्यूतं च भानमानं स्यात् । तत्रोपक्षीणं चेचित्तं तन्मूर्डितं भवति ।। १५४ ॥ याति बसंमुखत्वं इस्मानं वा यदा तदा भवति । दृश्ये द्रष्मृविभेदो खसंमुखेऽलिन तद्भवति ॥ १५५ ।। एकलिन्द्रमाने तत्तदृश्यादिकं हि समुदेति। लीनं दृस्मानमपि ह्येकात्मत्वं च शिप्यते पश्चात् ।। १५६ ।। दर्पणतः प्राक्पश्चादस्ति मुखं प्रतिमुखं तदाभाति । आदर्शऽपि च नष्टे मुखमस्ति मुखे तथैवात्मा ॥ १५७ ॥ इति मनोलयप्रकरणम् ॥ १४ ॥ माधुर्य गुडपिण्डे यत्तन्यांशेऽणुमात्रेऽपि । एवं न पृधाभाको गुडावनपुर त्वयोर स्ति ।। १५८ ।। अधव न मिनभावः करामोद योरेवम् । आत्मबरूपमननां घुमा जगदालनां याति ।। १५९ ।। यद्भावानुन न्यानिद्रा जानरल्यान्ने । अन्तः स चस्थिर न्यासमते हि तदाद्वयानन्दन् ।। १६० ।।

·१२२ भतिमी र आमा । शर्मामी जी Khati सानो पति पतिया ! पुति ने दिया॥१२॥ का गमिदगि निलीप ॥ १९६ मा नेति frfinikme ! पार मामा : सामान ॥ १४ ॥ साभाया तिमानीसको मिला। विविधोपनारकोसिस : सया।। १३" । कृयाश्रम मोरानः रास्ता परबता दक्षिणे या परापमा पराभुता ॥ १६ ॥ माम्यकथामडेगः गुतीधगमनेर तात्पर्यम् । यदुपतिकथावियोगे अर्थ गतमानिति निता ॥ १६७ ।। गावं कुर्वति गति कृष्णस्थानुमहोत्पन्ना। समुदेति सूक्षामकिर्यस्या हरिरन्तराषिशति ।। १६८ ॥ स्मृतिसत्पुराणवाक्थैर्यथाश्रुनायां हरेर्मुतौं । मानसपूजाभ्यासो विजननिवासेऽपि तात्पर्यम् ॥ १६९ ॥ सत्यं समस्तजन्तुयु कृष्णस्यावस्थितेनानम् । अद्रोहो भूतगणे ततस्तु भूतानुकम्पा स्यात् ॥ १७० ॥ प्रमितयदृच्छालाभे संतुष्टिार पुत्रादौ । ममताशून्यत्वमतो निरहंकारत्वमक्रोधः ॥ १७१ ।। मृदुभाषिता प्रसादो निजनिन्दायां स्तुती समता। सुखदुःखशीतलोणद्वन्द्वसहिष्णुत्वमापदो न भयम् ॥ १७२ ।। निद्राहारविहारेप्वनादरः सनराहित्यम् । वचने चानवकाशः कृष्णस्मरणेन शाश्वती शान्तिः ।। १७३ ।।

·मगोपभाकरः।
१२३
सेनापि भीनमाने हरिगीते येणुनादे या।
धानन्याविर्भावाशुगपल्लाहएजातिकोद्रेकः ।। १०४ ॥
तमिलनुभवति मनः प्रगृमगाणं परात्मसुखम् ।
सिरतां याते तमिन्याति मदोन्मत्तदन्तिदशाम् ॥ १७५ ॥
जन्तुपु भगवडावं भगवति भूतानि पश्यति क्रमशः ।
एताशी दया चेत्तदेव ह... सर्वशस्यः स्यात् ।। १७६ ॥
इति द्विधाभफिनिरूपणप्रकरणम् ॥ १५ ॥
यमुनातटनिफटसितवृन्दावनकानने महारम्ये ।
कल्पद्रुमतलभूमौ चरणं चरणोपरि स्थाप्य ॥ १७७ ।।
तिष्ठन्तं धननीलं खतेजसा भासयन्तमिह विश्वम् ।
पीताम्बरपरिधानं चन्दनकररलिप्तसर्वाङ्गम् ।। १७८ ।।
आकर्णपूर्णनेत्रं कुण्डलयुगमण्डितश्रवणम् ।
मन्दलितमुखकमलं सुकौस्तुभोदारमणिहारम् ॥ १७९ ॥
वलयाङ्गुलीयकाद्यानुज्ज्वलयन्तं खलंकारान् ।
गलपिललितवनमालं स्वतोरड(?) न्यस्तकलिकालम् ॥ १८० ॥
गुजारवालिकलितं गुञ्जापुजान्विते शिरसि ।
भुजानं सह गोपैः कुलान्तरवर्तिनं हरिं सरत ॥ १८१ ॥
मन्दारपुष्पवासितमन्दानिलसेवितं परानन्दम् ।
मन्दाकिनीयुतपदं नमत महानन्ददं महापुरुषन् ॥ १८२ ॥
सुरभीकृतदिग्वलयं सुरभिशतैरावृतं सदा परितः ।
सुरभीतिक्षपणमहासुरभीमं यादवं नमत ॥ १८३ ॥
कंटकोटिनुभगं वान्छिलफलदं दयावन्तम् ।
त्या या कमन्यविषयं नेत्रयुगं द्रष्टुमुत्सहते ॥ १८४ ।।
निरम् मनोभिरामा हरे कथां त्यक्वा ।
:: स्यकथामादरं वहनि !| १८५॥
मन विषयेषु कृ णविषयेषु ।
वजन्ते यदन्यविषयेषु ॥ १८६ ।
५ चाद. ॥१॥

·१२४ काव्यमाला यशोदयापयोधरामृतेन विश्वपालको यशोदयापयोधरामृतेन सोऽपि पालितः। सतामवन्धनोचितः सदामबन्धनो हरिः ॥ १८७ ।। यः शेपतूलिकायां मासंवाहितपदो हि निद्राति । शेते स परिश्रान्तस्तरमूले कम्बले गतः शिशुताम् ॥ १८८ ।। शिरसि वहन्ति यदाज्ञाशेषां ब्रह्मादयोऽपि सुरपालाः । आज्ञापितः स गोपैः समानयति गास्त्विदं महच्चित्रम् ॥ १८९ ।। धन्या गोपकुमार्यस्तत्सदृशं नास्ति भाग्यमपि लक्ष्म्याः । याः श्रीकृष्णेन समं व्यहरासे विसृज्य तां लज्जाम् ।। १९० ॥ चित्रं यः स्वजनानां परितुष्टः सन्ददाति साम्राज्यम् । गच्छन्पथि कुजायै चन्दनमभियाचते स रक इव ।। १९१ ॥ मुनयस्त्वभ्यासरता यतन्ति यत्प्राप्तये मनोयुक्त्या । अनुतिष्ठति स्म यत्तं सं राधिकायाः प्रसादसियर्थम् ।। १९२ ।। संवर्णयन्ति निगमाः सहस्रपादेति यं पुरुषसूक्ते । भित्त्यवलम्बं कृत्वा स करोति शनैः शनैः क्रमणम् ॥ १९३ ॥ निवसन्ति यस्य रोम्णि ब्रह्मकटाहा यथावकाशेन । चित्रं स हरिः शेते पञ्चवितस्तिप्रमाणिकान्दोले ॥ १९४॥ नेच्छति यः स्वामित्वं कचिदपि विजितात्मनामपि मुनीनाम् । चित्रं कुरुते दास्यं स एव घोपेपु पुंश्चलीस्त्रीणाम् ॥ १९५ ॥ क्षीरोद्भवकौस्तुभमपि लब्ध्वा यो नाभवद्धृष्टः । गोपालवालदत्तैर्गुञ्जाभरणैश्च मोदयुक्तः सः ॥ १९६ ॥ यस्य तु नामोच्चारात्कालोऽपि हि बाधते न भक्तजनान् । जनहरभीत्या जननी तस्य कपोले ह्यदान्मपीतिलकम् ।। १९७ ॥ चित्रं पुरा मुरान्यः स्वकरेणापाययल्सुधां दिव्याम् । क्षुधितः स मातुरङ्के स्तन्याथ रोदनं स्वयं कुरुते ॥ १९८ ।। .

·पनमामि पास पुरतः को विधान करोति गलागये।
त्या खमातलं दुधार्थ गति केवलं बना ॥ १९९ ।।
इति प्रबोधनमातरः ।
काश्मीरकमहाकविश्रीजहणप्रणीतो
मुग्धोपदेशः।
पीयूपाभिनिवेश एप रभसादस्माकमधानया
कन्धुकधुतिवान्धवाधररसस्पन्देन मन्दीकृतः ।
इत्थं दैत्यतयः समुद्रमथने येन क्षणावञ्चित-
स्तले सादरनोंनमोऽस्तु कपटसीरूपिणे विष्णवे ॥ १ ॥
हारिद्रद्रचसोदराय रसनामंडो (मानो)परिस्थायिने
सत्यादन्यतमाय वित्तहरणप्रत्यक्षचौराय च ।
चित्रं दुर्भगरूपवर्णनमहापाण्डित्यविधाय ते
व्याजानां प्रथमाय गर्भगणिकारागाय तुभ्यं नमः ॥२॥
ध्यानं यत्परमेश्वरं प्रति सदा यद्वीतराग मनो
यत्कर्मातिकठोरपोरगहनं भूत्यै यदत्यादरः ।
आधर्य च शरीरदानमपि यत्कायै विकारं विना
तद्देश्यैव तपस्विनी कलियुगे लोकोऽपि तद्भावितः ॥ ३ ॥
श्रीमन्तं शिरसा विभर्ति कुरुते विश्वनमं हेलया
धत्ते पाटक(१)पक्षपातमनिशं नैवामिपैस्तृप्यति ।
रक्तं पातुमपीहते च सकलं तार्क्ष्यस्य मूर्तिर्यथा
वेश्या किं तु भुजंगभक्षणविधौ नाद्यापि विधान्यति ॥ ४ ॥

·१२८ शौर्गसातितिकम रिनानिमीनमा मोरया गौन्दरी मालतमारना जाना गया। मानिकारता गुमा नि, मातविमान गणिका माणा ॥ १८ ॥ लागलेले गुमनतो मानोजति गानागा कापण्येन गांशि भूलया मैत्री मुसं गेलया। धर्म प्राणियोन याति भने गणमादेन यो वेशाभिश बिराममानिनराकारोमित गौरव सः ।। १२ । नान्दो मूर्तसगो न मेवागमोसी न यमोषणो व्यापिन मिरसतप्रतिनिभिसासो न मृत्योः रामः । कष्टं नाबसमानामिन्द्रियसनो नारिः परसीराम नानायुप्यमवश्यनियमथ नो वेश्यासमं दृश्यते ॥ २०॥ किं काकोऽपि विहंगमो मरपि सागं करीरोऽपि कि शासी राहुरपि प्रहः स च भवेदुष्योऽपि कि वाहनम् । किं कानोऽपि मणिभूगोऽपि करटिः प्रेयोऽपि वा मानुषः किं वेश्यापि विलासिनी स च तदासक्तोऽपि कि कामुकः॥२१॥ किं तत्कर्म यदस्तशर्म रसना किं सा न (च) यारुन्तुदा किं तत्प्रेम यदस्थिरं स च पुमानिक नाम यो निर्गुणः । सा कि श्रीरुपभोगमहति न या सेव्यः स किं योऽन्तरं नो जानाति तदस्ति किं विलसितं वेश्यासु यत्कृत्रिमम् ॥२२॥ दूरे तानि धनानि येपु मलनं मानस्य संजायते बन्धुः सोऽस्तु सुखी मुखे मधुमयो योऽन्तश्च मायामयः । ते भोगाः प्रलयं प्रयान्तु कथमप्यौचित्यभङ्गेन ये यायातुर्निधनं (?) वरं निधुवनं वेश्यासु मूल्येन यत् ॥ २३॥ अस्थानाभिनिवेशिता रतिपतेरौचित्यभङ्गो रते- वैयर्थ्य नवयौवनस्य किमपि प्रेम्णः कलङ्कारः । १. पुरुषाकारो वृषभः. २. 'नातः परमनायुष्य गरदाराभिमर्षणात्' इति मार्कण्डेयपुराणे खपुत्रं प्रति मदालसाया उपदेशः. ३. चतुर्विधासु हस्तिजातिष्वेका जातिः. :

·मुन्धोपदेशः। मौभाग विमानना विगुणता सौन्दर्यमारश्रियः शुमार विडम्बना किमपरं वेश्यारताडम्बरः ॥ २४ ॥ शुद्धो यस मनोगवन्तराणिमा येनात्मनो वशित्त- लेतैर्यश्च कटाक्षितः परिभवैः साक्षादलक्ष्मीमुसः । युक्तायुक्तविचारणापरिहतः कामं स कामी किमिः पण्यतीपु नितम्बनामनि महानिम्बे रतिं विन्दति ॥ २५ ॥ शापः कोऽपि महानयं परिणतिर्दुष्कर्मणामीशी दौर्जन्यं परमं विधेरिदमियं साक्षादलक्ष्मीः स्थिरा। सौहार्दत्य च विभमस्य च रतेर्भर्तुश्च यूनां तथा यत्सत्यज्य कुलाङ्गनां बहुमुखो दासीजनः सेल्यते ॥ २६ ॥ संपकोऽप्यतिकर्कशः परिचयाभासोऽप्यसंपत्करो दृक्पातोऽप्यवसादसूरपि सकृत्संभाषणं दूषणम् । छायापि च्छलनात्मिका परिमलोदारोऽपि हालाहलं वेश्यानां विषयेषु किं पुनरहो सतिहासाहसम् ॥ २७ ॥ द्रोहो यस्य पिता कलाः किल चतुःषष्टितथा मातरः प्राणाः सर्वमलीकमर्थहरणं नाम प्रधानव्रतम् । विक्रेयं निजमझमझमपि चानाः सहायः खयं तस्यानर्धशतात्मकस्य गणिकाल्याधेः किमस्त्यौषधम् ।। २८ ॥ गंभी निर्भरमामिषेषु सरधा घोरा मधूनां भरे व्यानी तीक्ष्णनखक्षतेषु भुजगी दंशप्रकारेषु च । उत्तानेषु विवर्तनेषु शफरी वित्तच्छले मूषिका वेश्या कामुकवञ्चनाय भुवने रूपैरनेकैः खिता ॥ २९ ॥ साम्राज्यं मधुमासमत्स्यगिलनं मी जरत्कुट्टनी दण्ड्यः सार्थकिराटमनुरधनाः शृङ्गारिणः किंकराः । आचारो बहुगालिदानमधमो नित्र धनं जीवितं वेश्याना पुरचार ... ५ भग्नः प्रियः ॥ ३० ॥ १. परमेन सुभाषितावले' समुस : धन्दा, हिरटे पनि ·१३० काव्यमाला। रागीति प्रतिपत्तिमूर्विट इति प्राप्तोऽतिवन्धं पदं श्लाघार्थी व्यसनीतिहीनकुल इत्ययः कुटुम्बः स्वयम् । मान्यः प्राहत(१) इत्यहो कितव इत्याप्तश्च किं वाधिक सर्वावस्थ इति प्रमाणपुरुषो वेश्याभिरभ्यर्च्यते ॥ ३१ ॥ मांस्पाकोत्कटमद्यगन्धि विहरच्चेटीनटीसंकुलं यद्वेश्यायतनं भुजंग परया मक्त्या पुरः पश्यसि । अत्रास्ते गृहदेवता विदधती दिग्घट्टनं कुट्टनी यस्याः प्रत्यहमाढ्यकामुकपशुत्रातोपहारैर्वलिः ॥ ३२ ॥ प्रत्यङ्गार्पणचारुचाटुकरणप्रेमोचितप्रार्थना श्रीवातायनदर्शनादि (1) गणिकालोकस्य धर्मः परः । कुट्टन्याः पुनरुत्कटोत्कटमिदं तत्रास्त्यगस्त्यत्रतं यत्प्राणाहुतिरेककैव सकलै रलाकरैः कामिभिः ॥ ३३ ॥ कंदर्पप्रतिभूनिवेशितवलीरेखावलीशोभिते लीलोदश्चितबाहुपाशयुगलापातैश्च भोः कामुकाः । वेश्यानां विपुले नितम्बफलके शोरैः कटाक्षरितो यद्वः क्रीडितमत्र दास्यति पुरो दारिद्यमेवोत्तरम् ।। ३४ ॥ शूलेनाद्य मृताहमद्य सरजाः कर्तव्यमद्य व्रतं त्यागी नास्ति ततोऽधिकोऽपर इति श्लाघा विपक्षस्य च । कंचिन्नोत्सहते स राजतनयो जानाति माता ममे- त्येवं मुग्धभुजंग रूक्षगणिकावाचोऽचिराच्छोप्यसि ॥ ३५ ॥ मालिन्यं प्रकटीकरोति निविडं नैर्गुण्यमातन्वते(ती) जीर्णस्नेहपरम्परा विदधते पात्रेऽप्यहो दूषणम् । वेश्या दीपशिखेव भाति रजनौ रूपभ्रमान्धीकृतो यत्रायं कुरुते पतङ्गपतनं हाहा भुजंगबजः ।। ३६ ।। केशाकर्षणकर्मणि व्यवसिता वीर्य हरन्ती परं ग्लानिं कामपि तन्वती स्मितमुखी लग्ना च कर्णान्तिके । १. एतदपि पद्यं सुभाषितावलावस्ति.

·मनोपदेशः। का मतिविमं विदधती यूनां सननिन्दिना तारुण्यस जनापवाद.......वेश्या च संदृश्यते ॥ ३७ ॥ योऽयं निर्दयदन्तखण्डनकरो बुझिपयोगहठा- नीरन्धो भुजयापीडनविधिः सोल्टासमुत्पादितः । तेनेमोरिव फामुकरय सरसस्वादाय सारं परं वेश्याभिः क्रियते चहियदि परं निष्कासनं शल्कवत् ॥ ३८ ॥ वाभिर्भर्त्सनमंशुकादिहरणं संताडनं मुष्टिभिः किं चान्यद्विपरीतदर्शनमधःकारोऽय पादाहतिः । इत्यादि प्रथमं यदेव सुरतप्रौढोपचारक्रमे वेश्या पश्यत तत्तदेव कुरुते निर्वासने कामिनाम् ॥ ३९ ॥ यद्भूयः परिचुम्बनं यदसकृत्सर्वानमालिङ्गानं यत्पर्युत्सुकमीक्षितं सरभसं यच्चाटुकोकट्ट(कीर्त.)नम् । यत्सद्भावकथानकं रहसि यत्तत्किंचिदभ्यर्धनं वेश्यानां विषवत्तदेव निपुणं चिन्त्यं सदा कामुकैः ॥ ४० ॥ बिन्योके बकचेष्टितं बहुविधभूविभमेषु अमं कौटिल्यं नखरक्षतेषु सुरतोपायेषु मायां स्वयम् । सीत्कारान्तरसत्यमर्थहरणं सर्वत्र ये जानते वेश्यानां परमं रहस्यमवनौ ते केऽपि मेधाविनः ॥ ११ ॥ किंचित्पाहु धु)णकागमेन किमपि प्रस्तारविस्तारव- धात्राचैत्रतिधिक्रमैः किमपि च क्रोधप्रसादोदयैः । किचित्काञ्चनरलवस्त्रविषयैर्नानाविधैदोहदै- द्वाराण्यर्थविनिर्गमन्य गणिकाः कुर्वन्ति शृङ्गारिणाम् ॥ ४२ ॥ अधामा पितृलालनं विटघटामेल: प्रियमन्यता तारुण्यं नगरे स्थितिस्तरलता धी: कामशारुं प्रति । संगीन रजन विधुर्मधुमदः म्पर्धा संपलेस्तथा वेश्यानामनुरक्त.वित्तह रपे कुर्वन्ति साहायकम् ।। ४३ ॥

·१३२ काव्यमाला। वैदग्धीमवधीरय व्यवहितं कार्य कलाकौशलं सौजन्येन गतं किमन्यदफलो राशिर्गुणानामपि । यस्मान्न प्रणयेन न प्रणतिमिः प्रेम्णा न न प्रीणन- ने प्राणैरपि ते भुजंग गणिका वित्तं विना तुप्यति ॥ ११ ॥ दासी नाथ तवाहमेव विभवः सर्वस्त्वदीयः स्थितो मा मां निर्दय मुञ्च शून्यमखिलं मन्ये जगत्त्वां विना । इत्युक्त्वा सहसा भुजंगपुरतो यद्वेश्यया रुद्यते भुक्तोच्छिष्टदरिद्रकामिविभवास्ते केवलं तद्विदुः ॥ ४५ ॥ खप्ने कामपि संस्मरप्रिय मया दृष्टोऽसि तत्ते बला- देवं मां प्रति सांप्रतं किमुचिता निष्कारणं वञ्चना । तज्जागर्मि वरं निशासु यदसौ निद्रापि मे द्रोहिणी- त्यालापैगणिकागणेन न च को विश्वास्यते कामुकः ॥ ४६॥ भ्रूभ.रतिभङ्गुरैः कुटिलितप्रान्तैस्तथा कुन्तलैः सोपेक्षैरिव चक्षुषोः सरलितापाङ्गैश्च भझ्यन्तरैः । आत्मीयां चलचित्तवृत्तिरचनां वेश्या वराकी सदा यूनां दर्शयतीव ते यदि परं मूंढा न तज्जानते ॥ ४७ ।। वक्रोक्त्या प्रथमं निरादरतया पश्चात्ततः केनचि- हातव्यं बहु तत्र यामि भवतां(ताद्) भूयोऽपि नौ संगमः । इत्युक्तोऽपि न वुध्यते खलु यदा रागी दरिद्रो जड- श्वेटीभिर्वहुभापितैरपि तदा हस्तार्गलैर्वार्यते ॥ ४८ ॥ भूयः कालवशात्तमर्जितधनं दृष्ट्वाथ मद्वल्लभः स क्रुद्धो गमितस्त्वयेति कलहो मात्रा समं जायते । कृत्वा तं प्रति च व्रतादि विरहं खं नाटयित्वा तत- स्तस्मिन्मित्रमुखेन संघिरपरो वेश्यामिरुत्पाद्यते ॥ ४९ ॥ प्रौढ प्राणद कान्त नाथ मुभगोदार प्रिय त्वां विनां किं वित्तेन गृहेण किं किममुभियोऽपीति यो भाषितः । १. पूर्वदिनेऽपि.

·गुमापदाः । तवाय निरामा दुर्भग पो निलंज गान्धाधुना घिसत्यां निर्धनचा मित्यपथदनहीतो न वेश्याजनः ॥ ५० ॥ केचिदयतफरा भवन्ति कतिचितिक्षानराः किंकराः केचित्कर्मफराः परे धनवतां साधाकराः केचन । स्कन्धासक्तपटचरा घ(अ)नुचरा शोकादकिंचिकरा- स्तेऽमी कामिवराः पुरा समभवन्वेश्यासु ये गोचराः ॥ ५१ ॥ वेश्याभिर्विवशीकृतः कुपुरुपः संजायते दुर्गतो दौर्गत्येन दुरोदरे निपतितः खं हारयत्येव सः । रुद्धो द्यूतकरैः करोति विधुरश्चौर्य ततस्तस्करो वध्यः स्यानृपतेरहो नु विषयासक्तर्दुरन्ता गतिः ॥ ५२ ॥ आजीवः कपटानुरागकलया दोषो न दुःशीलता वैधव्यं न च बाधते सदसतोः संभावना व्यत्ययात् । यत्किंचित्करणे परखहरणे बीडा न पीडाकरी नो वा राजभयं च ही वत सुखं जीवन्ति वारखियः ॥ ५३॥ सीति प्रीतिकरं पुरः परिणतौ हालाहलं केवलं सर्वत्य व्यसनं किलैतदधिकं तत्रापि वेश्येति च । प्राधान्येन ततस्तदेव कधितं यत्तत्प्रसङ्गेन च व्याख्यातं गुणदोषजातमुचितं चिन्त्यं तदप्यादरात् ॥ ५४॥ चेतःश्वापदवागुरा दशगुणस्फारलरोड्डामरा वार्तल्यावधयः (१) समुद्रलहरीपूरैरिवोत्पादिताः। नापि स्वान्यसमर्पणेन न सखे सख्या (?) विरोधेन वा गूढान्तर्मुखसाहसव्यतिकरा रक्ष्याः परं योषितः ।। ५५ ॥ भललानमहावतं कतिपयत्रीभ्रष्टसंभावितं सर्वापसवहस्तलाधवकलाकूटाक्षशिक्षात्मकम् । प्रत्याशापुनरुक्तहारणजगद्रोहं विवादास्पद दारिद्यस्य निममणं किमपरं घिन्तलीलायितम् ।। ५६ ॥ १. यो. २ क.

·जीवजन्मान्तरं चेत्यलमतिबहुना खस्ति देशान्तराय ॥ ६२॥ १३४ हिंसानिणकर्मभूः प्रतिपदानेकपमादा- रगापार सुरंभारा प्रतिकता माग गभिः । शून्यारवानासनिरागागागमिष्यागुणा कागजगाला भिर्मतिमा रोगामुगल्यागि तिम् ।। ५७ ॥ সীমাংণিশাদি চাসটিণাস तराट्रोगहासमन्त्रभिदुर निशमणोखगः । সঠিমগাণিশিশ: বিধি। मर्म मूर्तममेयमेतदितरादन्यास कसा प्रियम् ॥ ५८ ॥ उल्कापातराहोदरं महानरं नैदानसशामरु- ज्यपाना हरकण्ठलालितगरबोणीकुटुम्नीकृतम् । जिलामे करपत्रमित्रमनिशं तर्कशं दुर्वनो यसास्ते बद केदः कथमहो सोऽपि सयं जीवति ॥ ५९ ॥ चण्डं दण्डमकाण्ड व कलयराजा प्रजानां यमः कुर्वन्दुर्व्ययमर्थदूषणरुचिः खस्यैव स द्रोहकृत् । सौम्यः सौम्यकरोऽतिविश्वनयनानन्दोऽभिनन्यः सतां सश्रीकः कमलाकरश्च सुपमां का कामहो नाहति ॥ ६०॥ संसारस्य महेश्वरो दिनपतिर्धान्तस्य वैद्यो रुजां प्रायश्चित्तमघस्य शाम्बमपरिज्ञानस्य तोयं तृपः । सिद्धाज्ञा गरलस्य तीर्थसरणं वृद्धत्ववैक्लव्ययोः। सप्ताङ्गव्यसनावले प्रशमनोपायश्च शिक्षा सताम् ॥ ६१ ॥ ॐकारः साहसानां निजगुणनिपुणप्रत्यवेक्षा सुखानां कादाचित्कः प्रयोगः सकलपरिचयोपाधिवैदग्ध्यबन्धुः । कप्टानामन्त्यकाष्ठा धनरसिकवणिग्लोकयात्राप्रसङ्गो यद्यप्यस्ति सविस्तराद्भुतकथाभूयिष्ठनानाविध- व्याख्यायां निरवद्यहृद्यचरितोदारं च देशान्तरम् । १. गर्दावादी.

·No text on this page.

·संख्यामतीनमनिगम नेन मनगाहे. कुमुमनापजानिधाना ॥ २ ॥ उदीप्यते तर दिशारजानन्दा गोगपतिहतोमतःभूगः । जानामि रोगलतिकागतीमाय नाभीगभीरविार प्रविशलिलीनः ॥ ३ ॥ वयोमहशितिता मिलितकमागा रोमाचली भुजगराज विधाय । द करज्यगिरिजापगितामरारि- संद्रोगमेयमरामाशुगमातनोपि ॥ ४ ॥ লাগিলাগশি ভীসমূন हारामगुम्फितमहामणिदीपकस। उद्गत्वरी विलसदजगमञ्जरीय राजीवगात्रि तब राजति रोमराजी ॥५॥ वक्षोरही कविवरैस्तव तकिती यो स्तम्बरमप्रवरकुम्भतया वरोरु । तनिर्गलन्मदजलौघतया ध्रुवं ते रोमालिरूपमपि निद्भुतदेश्यमेव ॥ ६ ॥ नाभीदे निपततां जनमानसानां नैवाभविष्यदित उद्धरणं कदाचित् । रज्जुर्हि रोमलतिकाव्यपदेशभाजी वक्षोजशैलनियता यदि नाभविष्यत् ॥ ७ ॥ नाभीमुपेत्य सरसी तव रोमवीथी- स्तम्भं ततो दुरधिरोहतरं निखाय । वक्षोजवप्रममुबोधसुखं मनोभू- यंग्रीकृतः सततमुग्रभियाधिशेते ॥ ८ ॥ १. 'भासा' ख. २. 'रुद्धोपमेय' क.

·मायटीगतरम् । चेतावनी लबाणिमामासागरम तालीलता तव मिराजति रोगलेसा । तसाः पयोधरमयेन फलन माधन्ति नेत्रविषयीभवतापि लोकाः ॥ ९ ॥ अत्युनतस्तनमहीरहदुर्गवासो भर्गारिया मकरकेतन भावताक्षि । रोमालिरज्जुमिलिताप्रकहाररत्न- कुम्भं निरस्य रसमिच्छति नाभिकूपात् ॥ १० ॥ वृद्धनिदानमिह पुप्पशरासनत्य वामोरु ते स्तनमयो नववामदेवः । यलिन्कुरङ्गमदपकवशात्कलिन्द- कन्या सिता पतति रोमलताछलेन ॥ ११॥ खेहातिरेकसततज्वलितासमेपु- दीपेन यत्तनतलेऽजनमाविरासीत् । मन्ये तदेव चिरकालभवद्गुरुत्वं तलापतद्वदति रोमलतेति लोकः ॥ १२ ॥ आकाशमाश्रितवतीमवलोकमाना तोतलती दुहितरं तुहिनाचलत्य । मन्ये कलिन्दतनयापि तवावलम- माशिधिये सुतनु रोमलतामिपेण ॥ १३ ॥ शृङ्गारनामकरसान्वितनीलवर्णः किं पारमार्थिक इतीव मनोभवेन । क्षिप्तः परीक्षितुमयं नलिनाक्षि मध्य- योनि स्पुरत्याह शेमलतति चित्त ॥ १४ ॥ हिना निमंविधाना- कमपि मनवागन्यान् ।

·२३८ काव्यमाला। अन्तर्भूतं मधु कुचाम्बुजकोरकाभ्यां निश्योतदन्तरवगच्छति रोमवल्लीम् ॥ १५ ॥ त्वन्मध्यमं गगनमित्यविवादमेव वक्षोजकाञ्चनसरोजरुचास्य भागः । पिङ्गीकृतो ह्युभयतोऽखिलदिङ्मुखत्वा- द्रोमालिरित्यविकृतः पुनरस्य योऽशः ॥ १६ ॥ नूनं पयोधरयुगं तव तन्वि देह- व्यूहं वहत्यविहतं यत एतदेव । रोमावलीपदमुपैति गभीरनाभी- पद्माकरान्नवसमुद्यतमेचकत्वम् ॥ १७ ॥ त्वन्मध्यमं प्रियतमे वियता समानं मन्दाकिनीव समुदञ्चति हारवल्ली । पीयूपभानुरिव नायकरम्यरत्नं रोमावली तनुबलाहकवीथिकेव ॥ १८ ॥ सारङ्गिकामदनिपद्वरसंप्ररोह- नीलत्वयोस्तव पयोधरयोरतीव । संघट्टनादिव परस्परमेकखण्डो रोमावलीपदमुपेत्य पपात मन्ये ॥ १९ ॥ मुक्तालिलोहितकमालिकयोर्द्विभाग- संलग्नयोललितरोमलतेयमन्तः । संगम्य शीतकिरणामृत(?)दीधितिभ्यां सिंहीसुतः कवलतामिव नीयमानः ॥ २० ॥ वन्मध्यमाम्बरतलादहितुल्यरूपो रोमावलीमयविधुतुद एप सुश्रु । लिप्मुर्मुखेन्दुमिव जिग्रसिपासमेतः प्रोद्यत्म्तनक्षितिधरान्वयतो निरुद्धः ॥ २१ ॥ १. वृतं' ख. २. 'करान्तर' क.

·रोमावलीशतकम् । हाराजाभितलोहितकांशुजाल- नीर-धनाभिमिलिता तब रोगराजिः । पारीक्षितकतुविदीपितवह्निकुण्ड- मध्ये विभाति पतयालरिवोरगेसी ॥ २२ ॥ श्रीखण्डसशविरहेण विहीनमुच्चै- वक्षोरुहं मलयपर्वतमारुरुक्षुः। दकिरी तव विलासिनि रोमराजी गारुत्मतान्वयभयादध एव तसौ ॥ २३ ॥ नाभी तवोच्चलरसामृतपूर्णवापी तस्यां निधाय विधया वरहारयष्टिम् । मीनध्वजं मदयितुं हृदयाधिवासं रोमावली रसझरी समकृप्यतोव॑म् ॥ २४ ॥ वक्षोरुहक्षितिधरद्वितयान्तराला- दुत्यायिनी शुचिरसत्य सरखतीयन् । उनिद्रनीलनवनीरजहासिनीयं रोमालिरुल्लसति जीवितवल्लभे ते ॥ २५ ॥ वक्षोरुहाद्रिपैतनप्रतिवन्धहेतु- संयोगवत्त्वदुदरं वियदैत्यपूर्वम् । यलिन्विराजति समायतरोमवल्ली- खातीपथो विलसदजनगजनधीः ॥ २६ ।। नाभीदरीज्वलदनकृशानुमध्ये चूनां मनाति रससंस्तिनितानि पेतुः । नदहतः समुदिता प्रतिभाति रोम- न दरवाणनि धूमलेखर ॥ २७ ॥ में यह जान मन एव हेतु- वि.क.चनामत्र।

·१४० काव्यमाला। रोमालिभूमलतिकाकुनपर्वतेन नाभीहदेन न समं व्यतिपामेति ॥ २८ ॥ खज्ञानजन्यदहनानुमितौ विश धूमोऽपि याति विषयत्वमितीय वक्तुम् । नूनं व्यपत हद्धये तव रोगराज- व्याजेन धूमवितति विनिरुहिवादाम् ॥ २९ ।। एकार्थवाचकमिदं दहनासमेणु- शब्दद्वयं नियतमाकलयामि कान्ते । धूमेन रोमलतिकाव्यपदेशभाजा स्यादन्यथा तदनुमाप्रमितिः कथं वा ॥ ३० ॥ कामोपजीवकमिमं मुखरेवतीश- मासेवितुं तपनजासरिदुद्गतेव । तद्भीत्युदीतकृशता तव रोमराजी नि ति मुक्तवलिरूपऋजुप्रवाहा ॥ ३१ ॥ सर्वानसंचरणतः समनन्तरं य- यूनां दृशस्तनमहीधरमध्यरुक्षन् । मन्ये ततो निपतनं समुपेयुपीणां तासां विभाति पदवी तव रोमवीथी ॥ ३२ ॥ रलावलीविविधकान्तिकदम्बकेन चापं पयोधरयुगे तव निर्मितं यत् । कामस्य रुद्रविजयाय तदीयमौवीं- लेखेवे रोमलतिका दयिते चकास्ति ॥ ३३ ॥ त्वच्चेतसि स्थितवतो मकरध्वजस्य संरक्षणाय दनुजद्विषता निदिष्टम् । खाश्मच्छलेन गरुडं समवेक्ष्य रोम- श्रेणीमिपात्स्तनभवाहिरपागमत्किम् ॥ ३४ ॥ १. 'व्यतिरेक' ख. २. 'लेखा' ख.

·शेगाव भीमातवान्। रोगावली मरकतोपरेनिकर मीनारबिन्दनुपमाक्षि सगुजिहीते । फेनान्यथा कुसुमबाणभुजंगदष्ट चेतः समुच्चसिति हगतया तयापि ॥ ३५ ॥ उदाममन्मथविकारविमोहगाढ- ध्वान्तच्छटा सुतनु संक्रमणखभावा । रोमावली तब कुतोऽपरथा युवाणां तदर्शनातिमिरिता हरितो भवन्ति ॥ ३६ ॥ खानन्तरोनतपयोधरमण्डलेन ग्रीप्मेण यौवनमयेन महोप्मभाजा । नीता शिशुत्वरजनी कशिमानमेषा नूनं चकास्ति तव रोमलताछलेन ॥ ३७ ॥ जागर्ति मानसगतो रस उज्ज्वलो यः लाधिक्यतः स किल मातुमिहासमर्थः । वक्षोजभूमिधरसंधिपथेन मन्ये वामाक्षि ते वहति रोमलतापदेशात् ॥ ३८ ॥ वाल्यं दशाननमिवास्तमितं विधातुं रोन्णामियं ततिरिति व्यपदिश्य शथे। लावण्यवारिनिधिनुत्तरितुं रतीश- रामेण सेतुरिह चारुतरो न्यवन्धि ॥ ३९ ॥ पीयूपदीधितितया जनितप्रसको योऽङ्को मुखेन तव तन्वि तिरस्कृतोऽभूत् । मन्ये स एव कुचशैलनिपातमिनो विज्ञायते जगति रोमलतेति लोकः ॥ ४० ॥ वजपर्वतनटीषु कृताटनानां साभाकर समवगाहि तुमुत्सकानाम् । 1. पारे ख.

·यूनां मनोमदकललिपनायकानां चन्भाय रोमलतिका तव शालेच ॥ ४१ ॥ एपा वशीकरणसिद्धमहाशाना रेखो गधायि तब रोगलता सारेण । नेत्रेन्द्रियाणि जगतां सति गत्प्रयोगे नालं भवन्ति विषयान्तरसंगमाय ॥ १२ ॥ तारुण्यधर्मसमये तव देहभूमी संचारिणां युवकदम्बकलोचनानाम् । विश्रामकाम इव कामिनि काम आधा- नाभीप्रहिं कुचघटौ कनराजिरज्जुम् ॥ ४३ ॥ अभ्युद्गता तव पयोधरमध्यदेशा- द्विद्योतते तडिदिवाहह रोमराजी । यूनां विवेकधृतिमुख्यगुणक्षयस्य संसूचनाय सुतनूदितमेचकत्वा ॥ ४४ !! रोमावली तव नवीनपयोदवीथि- रैरावतः किमु पयोधर एतदूर्ध्वम् । यस्यां विभाति नवमौक्तिकहारवल्ली- निःस्पन्दमन्दगतिका विसकण्ठिकेव ॥ ४५ ॥ आरामताजुपि मनोजनुपो भवत्यां वाणी कुहरुतरुतं युवता निदाघः । रोमावली धनलता वदनं सुधांशु- हाँसो हिमं करयुगं मृदुलं शिरीषम् ॥ ४६ ।। काले महातरुणताजनितान्धकारे त्वन्मानसालयमनङ्गमभित्रजन्ती । नीलं निचोलमुपगृह्य कृशाङ्गयष्टी रोमावली रतिरिव प्रविविक्षुरन्तः ॥ १७ ॥ १. 'लेखा' ख.

·गानाम। योजना समयाप्य बालग- तीनगृती सारेऽन्तमुपयाति । मोपलोहितकरविमगिजिहते रोमालिसलसति न तमोलतेय ॥ १८ ॥ या तस्स पूजनविधी हरिणीमदन्य धान त्वया प्रियतमे प्रथमं व्यतारि । सेय त्वदीयहदये कृतसंनिवातं रोमालिक्ष्यित उपसितमीनकेतुम् ॥ १९ ॥ निर्जन्नुपी कुचतटात्तव रोमराजी नाभीमुखं प्रविशती नितरां चकास्ति । चानीकराम्बुजगुलुच्छमुपेक्ष्य फुल्ड- मन्भोल्हं मधुतृपा भमरावलीव ॥ ५० ॥ लोकत्रयं वशयितुं कुसुमायुधस्य तारुण्यमभ्युदयते दहनीयर्मसन् । तस्यैव संभववियोधनकोविदेयं रोनावली स्फुरति धूमलता कृशाझि ॥ ५१ ॥ प्रीत्यै प्रसूनधनुपो नवयौवनेन नाभीसरोवरमिवोत्तुजतोच्छिताते। तत्तंनिधौ सुरुचिरातितबैजयन्ती रोमावलीति वरवर्णिनि वर्णयन्ति ॥ ५२ ॥ वक्षोरुहात्मकहिरण्यमहीधरोऽयं विभाजते सरधनुर्भुवि दळभावन् । नुतरचमपर: प्रकाशो :-::मन पर विभानि । ',३ .. निका बुवचन्दनोऽयं हदयावना में - . c ·१४४ काव्यमाला। लङ्का नखक्षतपलाशवती यतोऽन्न रोमावली रजनिरस्ति सदैकरूपा॥ ५४ ॥ वक्षोजहाटकगिरीन्द्रतटस्थनील- जम्बूफलस्रुतरसोत्करनिर्मितेयम् । स्रोतस्वती वहति रोमलता त्वदीया यस्याः सुवर्णघटितोभयभागभूमिः ॥ ५५ ।। तारुण्यपावकमवा कचराजिघूम- वीथी विराजति मृगाक्षि विलक्षणैव । या गोलकेन सह संगममप्यनाप्ता दृष्टैव दृष्टिविकृति वितनोति यूनाम् ॥ ५६ ।। मन्दाकिनी कनकभूमिधरप्रपात- निष्पातिनी समवलोक्य तदीय॑येव । मन्ये कलिन्दतनया तव रोमराजि- व्याजेन सुन्नु कुचवप्रतटात्पपात ।। ५७ ॥ तन्वि त्वदीयहृदये परमाधिराज्यं नेतुं मनोभवमशेषजगत्सु नूनम् । वक्षोरुहौ कनकजावभिषेककुम्भौ रोमालिहारलतिके चमरेऽसिताच्छे ।। ५८ ।। आवासधानि हृदये तव मन्मथस्य कुम्भौ सुवर्णघटितौ निहितौ स्तनौ किम् । मन्ये तयोर्निपतनप्रतिकारहेतो रोमालिरक्रियत मारकतीव यष्टिः ॥ ५९ ।। रोपान्धकारनिकरो दयितं प्रति प्रा- ग्बामाक्षि ते हृदय एव तिरोहितोऽभूत् । मन्ये स एव तव रोमलनामिण प्रादुर्बभूव चिरसंभृतिभूतभमा ॥ ६० ॥ १. 'धूमलता' क. २. 'दथ्यव' क.

·रोमायसीगतकम् । यूनां वियोगदहनाहित्तदाहभाजा- मुंजासनेन य उपार्जि मनोमवेन । मन्ये सुदुप्कृतभरो हृदये खितं त- मन्वेतुमावसति रोमलताच्छलेन ।। ६१ ॥ यावन्ति जामति पुरा हृदये त्वदीये चीजानि चन्द्रमुखि कामकलाविकृत्याः । तान्येव हाररससेकवशेन रोम- राजीमिपात्सकलमङ्कुरितानि मन्ये ॥ ६२॥ वासाय पुप्पधनुपो हृदयं तवेदं साधु प्रसाधयितुमागतवयुवत्वम् । रोमालिकैतवत आयतनीलसूत्र- लेखा विभागजननीमिव तन्वि चके ॥ ६३ ॥ त्वन्मानसे निवसता कुसुमायुधेन मायासु शम्बरमहासुरतो बुधेन । व्यामोहनाय दहनालिकलोचनस्य रोमावली तिमिरवीथिरिव व्यकासि ॥ ६४ ॥ हारस्तवैष मकरध्वजपालनाय संकर्षणोऽतिविशदो हदि नित्यमास्ते । प्रत्यप्रमेघदलमेचककान्तिरेषा रोमावली वृहतिकालतिका तदीया ॥ ६५ ॥ तारुण्यतीक्ष्णरुचिना तव कामकेली- मोहान्धकारमखिलं निरकासि चित्तात् । यन्मत्तकाशिनि हठेन तदेव रोम- राजीति नूनमिह गोचरयन्ति लोकाः ।। ६६ ॥ येन व्यधायि जनकन पुरास्य दाहो भारक्षणे निवमता पुरन्दनन्य ।

·---------.. १४६ काव्यमाला। तस्य त्वदीयहृदये वसता सरेण धूमस्य रोमलतिकेति कृतो ग्रहः किम् ।। ६७ ।। आलम्ब्य ते स्तनमहीधरमच्छहार मन्दाकिनीरुचिरमुग्रजिगीपयेव । रोमावलीमिपसमुन्नतधूमलेखा- मिन्दीवराक्षि पिबतीव रतेरधीशः ॥ ६८ ॥ तारुण्यशक्तिजनुषा कृतभारताह- व्यासेन ते स्तनयुगेन मृगीमदाभाम् । मत्सी ग्रहीतुमनसा निरमायि नूनं नीहारवीथिरिह रोमलतापदेन ॥ ६९ ॥ वक्रेन्दुकान्तिनिकरैः कुचचक्रवाक- युग्मस्य यन्न समुदञ्चति विप्रलम्भः । रोमावलीतिमिरलौहितिकार्कयोश्च वासो यदेष मदनस्य नवीनसर्गः ॥ ७० ॥ संकेतभूः प्रियतमे हृदयं त्वदीयं नूनं विहर्तुमनसो रतिकामयोः किम् । यस्मिन्विभाति विशदत्रिवलीतटिन्यां रोमावलीमयनवीनतमालवल्ली ।। ७१ !! अद्यापि रुद्रनयनानलदाहजन्यां वहीं रुजं वहति सुन्दर पुष्पधन्वा । एतत्सुहृत्तरुणिमा तव हृत्स्थितेऽस्मि- ब्रोमालिशैवललतां निदधाति यस्मात् ।। ७२ ।। रोमावलीलवणिमामृतदीर्घिकायां शैवालवल्लरिरुदेति विशङ्कमेपा । नाशिप्यतां कथममुं कुचचऋवाको ध्यान्तभ्रमो यदि नयोहद नाभ्युदयत ॥ ७३ ॥ १. "मलता क.., मावा नहुनालय' क. ३. 'नममालिकेमण' क. .

·गेमायकम् । ११५ रोगावली मरगतोपललोगोंग घालतः कथनियाभ्युपयातु भेदम् । गोजरीकरणगावत उत्पलाक्षि गृयोति कामुकजनेक्षणगीनसंघः ॥ ७४ ॥ शुद्धेन्द्रनीलघटितध्वजयष्टिरेषा रोमावली निजगतीजयबालारस्य । यस्या विभाति शिसरे कुचसंश्योऽयं सत्तामझिमिषतो मकरः सुनेने ॥ ७५ ॥ त्वमानसे निवसता मकरध्वजेन संतर्य साध्वसमलीकविलोचनोत्थम् । खप्रत्यनीकविनिरोधनहेतु सिद्ध- माक्षरालिरिव रोगलता न्यलेलि ।। ७६ ॥ वाचा कुहरुतत्तोपमया प्रिये ते कृप्ताहया निजमनेहसमन्तरेण । वक्तामृतसुतिभिया सनुपस्थितेयं रोमालिरूपककुहू ः कुचपर्वताधः ।। ७७ ।। विद्यामधीत्य तत एव हतं तमेव कानेन शम्बरमहादितिजं निरीक्ष्य । रोमावलीपदनुपेत्य विधुतुदोऽर्नु त्वन्मानतसमभियुङ्ग इवोत्पलाक्षि ॥ ७८ ॥ वैरानुवन्धनविधेविधुरावधित्व- मालोक्य पुप्पधनुपा नुकुमारगानि । रुद्रीयभालनयनानलवारणाय गेमालिन्यतनया हदि ते न्यधायि ।। ७९ ।। जौरशिवगन्मुन्वमान्यमाप्त न पप गावि युधमयन्तः । म क. : ::

·भामा कालिका गा. मायाम || माहित नाना- सेमिमानोरा गु। रोमालियुगतालिममालिकामा ।। ८१ ॥ नामेाणे मुगेन रमाकरेण निगम तिभिरमार प्रसन्न । शिक्षा नक्षितिपराय रोगलेला गाजेन नाभिनिगरे मि गंन्यनेशि ॥ ८२ ।। भूयो संतान गोगरमलेगा- न्यूगां मनःगु परिलति निविरामम् । दवहिरी गुतनु रोगलवारूपा नूनं प्रवेष्टमभिकाहातित नाभिरोकम् ॥ ८३ ॥ पूर्णत्पुरत्रयविरोधिललाटनेत्र- ज्यालोदितज्वरमनगम दिसन् । सेक्तुं हलायुधधियेव कलिन्दकन्या रोमावलीत्वमुपगम्य किलोपतम् ॥ ८४ ॥ वक्षोरुही वरसुवर्णसरोजगुच्छौ मुक्तावली पुनरखण्डिततण्डुलाली । दीपोऽतिदीप्रतरलः सरपूजनाय रोमावली लघुजधूमलता कृशागि ॥ ८५ ॥ भ्रूवल्लिकार्मुकमथाञ्जनवीथिमौवीं लब्ध्वा कटाक्षविशिखांन्तब काम औझत् ज्यां रोमराजिरिति चापमथावतम इत्याशुगान्कबारिकासुमना इतीव ॥ ८६ ॥ १. विक्षललामनेत्र' क.

·रोगानलीसनाम् । अमादयोऽतियांवदितेन्निया चे तोगुवा वरामनायिपतात्मनः प्राक् । तेषामिह स्फुटतरा अवशःप्ररोहा वक्तास्त्वदीयहदि रोमलतामिपेण ।। ८७ ।। हुत्वा युवत्वदहने रतिजीवितेश- कापालिकेन मदिराक्षि मनांसि यूनाम् । निजेंतुमुममिव रोमलताकृपाणी सिदेन साधु विधिना विदधे विधेया ।। ८८ ॥ कामेन ते हृदयसीमि निवासभाजा संप्रेक्ष्य संनिहितमीशनुरोजरूपम् । तं विध्यता नखरजन्यपदार्थचन्दै- मौवी परेव निहिता तव रोमलेखा ॥ ८९ ॥ अन्तनिवासमुपयातवतः लरत्य द्वारे यथा हदि विराजदुरोजकुन्भे । दौवारिकीव हदि ते नवयौवनश्री- तनीलयतिरिव रोमलता विभाति ।। ९० ॥ भीत्या भवत्य भजता न परिस्फुटत्व- मध्यक्षतामखिलमेव निनीयता च । कामेन ते हदि गतेन वरोरु रोम- राजीमिषेण निहिता किल काचलेखा ॥ ९१ ॥ कर्णान्तकर्पणभरादवनम्यमाना- द्वाणासनात्सुतनु पुष्पशरासनत्य । या श्योततेऽच्युततरा मकरन्दवीधी लामेव रोमलतिका त्रुवते जगन्ति ।। ९२ ।। दाधिवनि हृदयानि लुभेदमिला- न्यालोक्य नानि पुनरंकगतानि कर्तुम् । का प..

·१५० काव्यमाला। आकर्षणाञ्जनततिः किमु रोमवल्ली- कामेन ते व्यरचि जैतुमखेदितेन ॥ ९३ ॥ अभ्युच्छ्रितं किमपि यौवनसेवकेन मुक्तावलीद्वितयचामरमन्तरेण । रोमावली हृदयगस्य मनोभवस्य मायूरमातपपिधानमिवावभाति ।। ९४ ॥ वक्षोजकाञ्चनमहीभृति यन्नखाङ्क- रूपः समुद्गममुपागमदर्धचन्द्रः । तत्रास्ति कारणमियं तव रोमराजि- रूया यदर्घरजनी नवनीरजाक्षि ॥ ९५॥ ईशानभालनयनानलदाहमानो मीनध्वजस्य परितापनिवारणाय । सज्जीकृतेव नसितोत्पलपत्रशय्या रोम्णामियं तव लता बलवद्विभाति ।। ९६॥ धूमोर्ध्वगत्यनुमिताद्विरहाद्दरिम्ण- स्तत्पार्थिवत्तविषये विमति विहन्तुम् । किं तावकीनहृदि मन्मथवह्निघूमो वाले व्यधायि विधिना पतयालरेषः ॥ ९७ ।। धूम्याटभावमुपविनति नूनमत्र यूनां मनांसि नलिनायतलोचनान्ते । यन्मन्मथेन निरमीयत रोमराजि- धूमावली खलु वशीकरणाय तेषाम् ॥ ९८॥ त्वन्मानसे निवसता झषकेतनेन साध रतेरतितरां विहृतिं चरन्त्या । तालच्छिदेव वरवणिनि कर्णदेगा- द्विलंसिनी म्फुरति ते हृदि रोमराजी ।। ९९ ॥ १. 'भत्तुं' क. .

·१५१ सुभाषितनावी । गृम्भमाणनवयौवनधर्मकाल- विस्तारभृन्दनशिरीपरजरछटेव । यूनां मनासि नितरामुपलोभयन्ती रोमालिरन्तरतिसंमदमातनोति ।। १०० ।। सूरीन्द्रमौलिमुकुटामलरनदीप- लक्ष्मीधराख्यबुधवर्यतनुहवेन । विश्वेश्वरेण हृदयालुहृदां मदाय रोमावलीशतकमेतदकारि चारु ॥ १०१ ।। इति पार्वतीयश्रीविशेश्वरपण्डितप्रणीतं रोमावलीशतकम् । --- कृतं यौ वेदान्ताचार्यश्रीवेङ्कटनाथप्रणीता सुभाषितनीवी। सनिपुणपतिः । प्रथमसुजनाय पुंसे मखमपि प्रथमदुर्जनाय नमः । सर्व हतः सकृदुपकारापकाराभ्याम् ॥१॥ प्रमितिपरिप्कृतिमुद्रा सहृदयहृदयैः समर्पिता कविभिः । भवति सुभापितनीवी परगुणचौरैरहार्यार्था ॥ २ ॥ पश्यति परेषु दोषानसतोऽपि जनः सतोऽपि नैव गुणान् । विपरीतमिदं खलिन्महिमा मोहाजनत्यैषः ॥ ३ ॥ यत्र पयः प्रभृति खं भुक्त्वा सत्यानुपक्तधीश्चोरः । पशुचिगणे तमिलपि नाम यशोदया वृत्तम् ॥ ४ ॥ १. 'विस्तारिपर्धन' क. २. अयं वेदान्ताचार्यः सिस्वान्दीयत्रयोदशशतकोत्तरार्ध भासीद्रविडदेशे, अधिकारसंपह-तत्त्वमुफाकलाप-न्यायसिद्धासन-पादुकासहस-यदु- वंशादिपशकाव्य-रहस्यत्रयसार-संकल्पसूर्योदयाया एतत्प्रणोता बहवो प्रन्याः समुपत. भ्यन्ते. अस्याः सुभाषित नीव्या एकं द्रविडलिपिमुद्रितं पुस्तकमुपलब्धम्. तत्प्रतिरूपकं च सांप्रतं जयपुरमलंकुर्घाणानां दविडनरसिंहाचार्याणां साहाय्येन विहितम्. कवेरेंशकाला. रिकच तैरेव दर्शितम्.

·१५२
हरिकन ARE !
तिन पासपी !
किया मारो।
तमिलना
शारिशैमिली सदिमा !
पहमति माया अनिकाः
पानिमा कधितोयनितम् ।
पानमनिमये पवितो भाति ॥ ८ ॥
नहु
निकारागुमा Eि विनातिन
सुद्धादि सिरिवाहित ....... मशिनता ॥९॥
एभान्दन्ति शाबान्येभ्यः सिगरसिनिः ।
अगणितनिगमकाः किमाश्रयाशैरालमिःः १० ॥
नादलाटे कलप्या गस प्रभोरपि कलापी-
नंटपरिटो यम्पापम्ता शमयिन्यति ।
वटविटापिनासादरानगुत्कटपावा-
न्सपुटचटसापेक्षी भिशुः प्रतिक्षणगीक्षते ॥ ११ ॥
निरवभिगुणप्रामे रामे निरागसि वागसि-
स्फुरणमुपितालोका लोका वदन्ति सदन्तिके ।
वरतनुद्दति वालिद्रोहं मनागपि सर्पण
परिमितगुणे स्पष्टावधे मुधा किमुदासते ॥ १२ ॥
इत्यनिपुणपद्धतिः प्रथमा ।
:
अथ दप्तपद्धतिः।
तदेव गृह्यतां नाम च्छागमण्डूकरासभैः ।
तिसृणां तावता हन्त मूर्तीनां किमिहागतम् ॥ १ ॥
अण्डजाः पुण्डरीकेषु समुद्रेषु जनार्दनाः ।
नीलकण्ठाश्च शैलेषु निवसन्ति न तेन ते ॥ २ ॥

·भापिनासी । काम निजतु संसान फाधिपं न भावतः । अभित्तिविहितालबगालोकं चिलिरकाम् ॥ ३ ॥ अपि सत्पथानिछानामाशाः पूरयितामपि । अगस्त्यत्तिर्मेधानां हन्त मालिन्यकारणम् ॥ ४ ॥ अस्तु तावदगम्त्यस्य जहोर्महिमनित्यः । का कथा तस्य बालस्य विश्वग्रासेऽप्यतृप्यतः ॥ ५ ॥ दप्रसारङ्गयूथोऽपि दंष्ट्रानखरवानपि । भूभृत्कटकसंखोऽपि सारमेयो न सिंहति ॥ ६ ॥ सत्पथे छादयन्मिनमपि व्यालस्तमोमयः । अतीतपर्वा जगतामदृश्यः सहसा भवेत् ॥ ७ ॥ धुर्याणामपि सत्कार्यगुणशालिविमदिनाम् । अनागमविदां युक्तमपनीतेर्निवारणम् ॥ ८ ॥ चलोतरेण हरिणा नागमल्लविभेदिना। शृगालः सान्यभाकाइशौर्याधिक्यं न विन्दति ॥ ९ ॥ सुदर्शनभृता कश्चिदजहत्कीर्तिमत्सरः । महाशान्तपदाकी जलजन्तुनिगृह्यते ।। १० ।। गतिव्योमा तलिं गरुडमभिटीकेत चटकः पिवत्वम्भःक्षारं न खलु कलशीसूनुरलसः । फलः कण्ठे नादः क इव मशके किंनरपतेः कथंचित्ताधयं क्षिपति नहि वैधमर्यनियमन् ॥ ११ ॥ निमीलयतु लोचने नहि तिरस्कृतो भास्करः श्रवः खगयतु स्वयं परभृतः किमु ध्वालति । स्वयं अमतु वालिशो न खलु बन्धमीति क्षितिः कदर्थयतु मुष्टिभिः कथय कि नभः क्षुभ्यते ।। १२ ।। इति रमपति नीय। *- ·१५४ काव्यमाला। अथ खलपद्धतिः । परचिन्तकनिरताः पुत्रादिप्वप्यसङ्गिनः । योगिनामनुकुर्वन्ति विशृङ्खलधियः खलाः ।। १ ॥ आत्मार्थ युक्तचित्तानां मित्रमण्डलभेदिनाम् । अतिलचितलोकानां न बन्धः केनचित्कचित् ॥ २ ॥ स्नेहः शैत्यं प्रसादश्च कोपत्यागश्च जायते । आसन्नपरपीडाथै निस्त्रिंशस्यासितात्मनः ।। ३ ।। जनित्वापि महावंशे निन्नगा वक्रचेष्टिताः । वैपरीत्यं वितन्वन्ति समेपु विषमेषु च ॥ ४ ॥ उत्पथादुन्नताः केचिहहुभङ्गभ्रमाकुलाः । तटस्थानपि निघ्नन्ति तरसा भिन्नसेतवः ॥ ५ ॥ केनचिदान्तकृत्येन कुलगोत्रविमर्दिनम् । मदेन बहुधा भिन्नं मातङ्गं मन्यते जनः ॥ ६ ॥ अनेकमुखपापात्मा छद्मसंदर्शिताश्रमः । कर्पूरप्रकृतिः कश्चित्कायकलहोचितः ॥ ७ ॥ छलिनं सत्कथानह खात्मोपहतजातिकम् । न निगृह्णाति यः काले सोऽपि सभ्यैर्निगृह्यते ॥ ८ ॥ निगरन्तो जगत्प्राणानुद्गिरन्तो विषं मुखैः । दूरतः परिहर्तव्या द्विजिहा जिह्मवृत्तयः ॥ ९॥ अकिंचित्कारिणां दीनैराकृष्टगुणकर्मणाम् । अघाय गतसत्त्वानां दर्शनस्पर्शनादिकम् ।। १०॥ अधिकोन्नतैरपि सुदारुणान्वितैरसकृद्धमत्पशुगणाधिपीडितैः । विघिसिद्धनैकगुणसस्यसंपदा विरसैः स्वभावकठिनैरलं खलैः ॥११॥ मुक्ताहारनिषेविता अपि न तद्वृत्त्यै दिशन्त्यन्तरं बद्धे गाढविमर्दने च न जहत्यन्योन्यसंपीडनम् । उप्णे शीतलतामुपेत्य शिशिरे प्राप्त भजन्युप्णतां कामान्तःपुरचेटिकाकुचतटीकाठिन्यवन्तः खलाः ॥ १२ ॥ इति खलपद्धतिस्तृतीया।

·: नुगापितनीनी । १५, सप पतिः । गुणजालप्रकोऽपि धीवरत्वेऽपि जन्मनः । सर्वतीर्थावगाहेऽपि नीचतिर्न शम्यते ॥ १ ॥ द्विजराजासंसोऽपि सन्मार्गाकारवानपि । विशुद्धिरहितः कश्चिन विन्दत्यकलझताम् ॥ २ ॥ अवकस्तारकाधीशः परिपूर्णः प्रियोदयः । प्राची दिशमतिकम्य पतनं प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥ पततां हन्त केपांचिद्भजते मलिनात्मनाम् । विशुद्धवर्णयोगोऽपि विपरीतनिमित्तताम् ॥ ४॥ पतनानन्तरं कृच्छ्ात्परूढः शुद्धिमानपि । द्विजः संछायते नित्यमधरेणापि रागिणा ॥ ५॥ जोपमेकपदे स्थित्वा संनिकृष्टान्क्षणाद्धसन् । बहिर्दर्शितसंशुद्धिर्वकव्याहारमर्हति ॥ ६ ॥ द्विजस्य सितपक्षस्य कवेरपि निरत्यते । नाहंस इति साजात्यं गतिशब्दितवृत्तिभिः ॥ ७॥ अव्यवस्थितवृत्तानामभिन्न श्रुतिचक्षुपाम् । अधर्मार्जितभोगानामाशीरप्वहितोचिता ॥ ८ ॥ दुष्टैरारोपितः कश्चिदनर्थक्रिययान्वितः । असत्कारेण गृखेत विशुद्धाकारवेदिभिः ॥ ९ ॥ तमः खभावमलिनं वृत्त्यालोकोज्झिताश्रयम् । दण्ड्यं मित्रेण राज्ञा च दृष्टदोषान्वयं विदुः ॥ १०॥ जातिमात्रशरणा बहिप्कृताः केचिदाहतजघन्यवृत्तयः। रोषणा विपरिधाविनो मुधा हेपयन्ति जनमुज्झितहियः ॥ ११ ॥ आलोकावधि यद्वशेन सुगतिं विन्दन्ति भूतान्यसौ दृष्टिसेहविशेपतो वितनुते वंशे भुजंगनमम् । दक्षा भोगिषु केपुचिद्विपमिता दृष्टिं निहन्तु क्षणा- तानप्याशु विनाशयेत्क्षणरूचिः काचित्क्षणम्फूर्जिता ॥ १२ ॥ इति वत्तपनिषतुर्थी ।

·१५६ कठिनः मागमूल म दुमो दमितरः । कशिकल्याणगोगोऽनि मनुगैनोपजीगते ॥ १ ॥ दुष्पा, प्रतिपर सादहमनस्थितिः । काले पनरीगोंगेऽपोलो जीतनामिभिः ॥२॥ खतः रात्वविहीनानां गत्तवापरायताम् । फशंकारं गतकारः कल्पकोटिशतेरपि ॥ ३ ॥ अपि संतापशमनाः शुद्धाः मुभिशीतलाः । मुजंगराबाजायन्ते भीपणाश्चन्दननाः ॥ ४ ॥ नीनानुसरणान्गन्ये निसर्गपरिशुद्धयोः । गतिः कुटिलतां याति गमायनुनयोरपि ॥ ५॥ मित्रे भवति वैमुख्यं मैत्री दोषाकरेण च । अपि तीर्थप्रसूतानां कैरवाणां रजोभृताम् ॥ ६ ॥ अपि निर्मुक्तभोगेन स्वान्तस्यविषयेक्षया । असद्धावाय जायेत जिमगेन सहासिका ॥ ७ ॥ मण्डुकराविणं सपै गोमुखं च मृगादनन् । असुहत्त्वेन मन्येत मानयन्तं च वैरिणम् ॥ ८॥ घोरास्त्यक्तमियोवैराः सौकर्यवदुपद्रवे । दण्डेनापि न भज्येरन्पापमण्डलमण्डलाः ॥९॥ अनाकलितमानुप्याः क्षमासंस्पर्शवर्जिताः। प्रतिवुद्धैर्न सेव्यन्ते पूर्वदेवविरोधिनः ॥ १० ॥ अमिन्ने विश्वासः श्वपचकरके सौमिकरसः कपाले गङ्गाम्भः खलपरिपदने सुजनता । परिक्षीणाचारे श्रुतमनुपनीते च निगमः खतः सिद्धां शुद्धिं त्यजति विपरीतं च फलति ।। ११॥ तरतु विवित्सयाब्धिमधिरोहतु शैलतटीं धमतु च धातुवर्गमभिगच्छतु शस्त्रमुखम् ।

·नीम ॥ १२ ॥ -- Tr समामेव स्थापत्य नेपां यससत्ययोः । न जानु नसा तशाम्यामिति तेषां स विश्वक् ॥ १॥ गुत्तानुगुणतानां भजतां पावनीं गतिम् । नित्यं विष्णुगदे वृत्तिम्तारकाणां सितात्मनाम् ॥ २॥ सनियोगेन शिष्टानों वर्णादीनां लसूत्रतः । प्रवृत्तिं च निति च न भिन्यात्साधुशब्दवित् ॥ ३ ॥ धर्मसेतु निविष्टानामखलानां शरीरिणाम् । दक्षिणोचरवृत्तीनां दृष्टिः पापनिवर्तिनी ॥ ४ ॥ अनहीकृतकामानामनुमानार्हवर्मणाम् । धृत्तनिर्मलतीर्थानां भूतिलेपोऽपि भूषणम् ॥ ५ ॥ अनन्तख्यातित्तंपनः शुद्धसत्त्वः सुधीलः । घते वहुनुखं भोगं श्रुतिदृष्टिसिराश्रयः ॥ ६ ॥ महार्यः सर्वमध्यसः काञ्चनपुतिमुद्वहन् । सत्पदक्षिणयोग्यत्वमुपयाति सदोलतः ॥ ७ ॥ पुण्यगन्धाः सुमनसः प्रवुद्धाः समयागमे । शिरसा परिगृतन्ते सादरं त्रिदशैरपि ॥ ८॥ अनुकर्तुमपहोतुमतिवर्तितुमीक्षितुम् । अशक्ये तेजसा पत्यौ मित्रतानुमतिक्षमा ॥ ९॥ आहितुण्डिफवृत्तीनामशेषा भोगिनः पदम् । न संवामिसारथ्ये स्थाता यन्मुखमारुतः ॥ १० ॥ गरुत्मति नुपक्षतां गिरिधुरंधरे धीरता. मुदन्वति गभीरताममृतदीधितौ सौम्यताम् ।

·१५८ काव्यमाला । विवस्वति च दीप्ततां विधिरुपाददानश्चिरा- दनगुणचित्रितं किमपि चित्रमासूत्रयत् ॥ ११ ॥ प्रशस्ति निन्दन्ति प्रशमसुखदिव्यामृतरस- प्रलीनोदन्यानां परिपदि न संपत्तिसरितः । अमित्रोपक्षेपक्षणविगलदात्मीयपृतना- दृढामर्दवस्यद्रामिडमटजवाजवभृतः ॥ १२ ॥ इति महापुरपपद्धतिः पठी । अथ समचित्तपद्धतिः। पुंसः कस्यचिदास्थाने द्विजेन्द्रः सूरिसेविते । गुणवत्पक्षपातेऽपि मध्ये तिष्ठति मानभृत् ॥ १ ॥ देशकालविशेषेण विषमत्वसमत्ववत् । निशादिवसयोईष्टमहोरात्रस्य न कचित् ॥ २॥ चकोरस्य दरं देवश्चक्रवाकस्य चादरम् । विवस्वान्नामिसंधत्ते विश्वमेकं प्रकाशयन् ॥ ३ ! प्रतिगृह्णति जीमूते प्रत्यर्पयंति वा तयम् । अपूरणमपांपत्युः पूरणं च न लक्ष्यते ॥४ छिद्रं जनयतां तीक्ष्णैरच्छिद्रं बिभ्रतामपि । त्रासहीनाः सुमणयः खभावादुपकुर्वते ॥' अनुज्झितसुहृद्भावः सुहृदां दुहृदामपि । सम इत्येव भाव्योऽपि नम इत्येव भाव्यते मरुद्भिः पीड्यमानोऽपि संत्यक्तोऽपि दिन विषयलेहरहितो रत्नदीपः प्रकाशते ।।। जनयत्यनिले दावं शमयत्यपि तोयदे । अभिन्नैः स्थीयते पुण्यैराश्रमारण्यपादपैः अहार्येण कदाप्यन्यैरसंहार्येण कैरपि । तितिक्षाकवचेनैकः सर्व जयति संवृतः + ·सुभापित्तनापी। १५९ अमृतरान्दिनं कंचित्कृष्णमेघ हिजः सरन् । उदन्यया न वेशन्तनुदन्वन्तं न वीक्षते ॥ १० ॥ [तु धाम तमसा कृतेन कि यदि वा न वेति न विधिन वा वयम् । पकारचरमं यतस्ततः प्रतियोगिनो भवति तस्य सार्थता ॥ ११ ॥ वपि दोपगन्धहीनः प्रलयेऽपि स्थितिमक्षयां दधानः । प्यपि भावयन्समर्थ पुरुपः कोऽपि हदि स्थितः प्रजानाम् ॥ १२ ॥ इति समचित्तपतिः सप्तमी। .. अथ सदाभुतपसतिः । सुवृत्तस्यावदातस्य कलापूर्णस्य सत्पतेः । क्षणलेशनहेऽपि स्यादतीर्थस्यापि तीर्थता ॥१॥ प्रतिपत्माप्तितः प्रागप्यपाताहपदाश्रितः । राजा तदितरो वापि नोपरागण गृप्यते ॥ २॥ विषमो गुणभेदेन विकाराजनयन्त्रमात् । समये महता योगादहंकारः प्रलीयते ॥ ३ ॥ खदृष्टिप्रतिघातोऽपि खच्छे वचन शोभनः । तत्र खभिमुखः खात्मा झटित्येव प्रकाशते ॥४॥ शिक्षके हरिताकारो मेरौ नीलतनुर्द्विजः । अपूर्ववर्णवान्भाति सत्यनिष्ठे च कौशिकः ॥ ५॥ कलङ्गिनि जले कापि सौरं प्रतिफलन्महः । तमोपहत्वं तनुते समृद्धिं च दिने दिने ॥६॥ स्वतश्चैतन्यभिन्नस्य विषमच्छिद्रभागिनः । कस्यचित्प्राज्ञमृलाः म्युः पुरुषार्थप्रवृत्तयः ॥ ७ ॥ महान् पुरुष प्राय चिन्मत्त्वप्रवर्तकम् । प्रतिबुद्धो जनन पर मान्यमभने ।। ८ ।। नृत्रं रत्नमविर सम्पयपदात् । तदभेदेन गोल तृष्णम रूपान् । ९ :

·१६० एकचैव गुरोमा हान्यां वापि लोन मत । न तरिभिरमागिः राहणादिकानि ॥१०॥ रमातोगं निदशसरिता राजनीतिः राजा চালাতানিশা চালায়। दारप्रीतिः प्रजननमिया जन्तुहिंसा मसेन प्रज्ञाहीनः परहितचिदा रांगतः शुद्धिमेति ॥ ११ ॥ विभुर्वन्धं प्राप्य अतनुत विमुक्ति प्रजभुषा खतनोऽसौ दूतः सयमजनि सूतश्च भजताम् । प्रतिज्ञा स्वामौज्जालपदतटिनीसूनुसमरे महयोगात्सायो पाति महिमानं तदधिकम् ॥ १२ ॥ शति सदाभुतपततिरष्टमी। अथ नीतिपततिः। विक्रमाकान्तभुवने समे पाहुण्यशालिनि । भजति स्थिरतां लक्ष्मीः कस्मिंश्चित्पुरुषोत्तमे ॥ १॥ पार्थिवानां पदार्थानां स्वभूत्या चक्रवर्तिनाम् । सूचयत्यचिराद्धेदं छिद्रेण महतान्ययः ॥२॥ सदसन्तौ विचिन्वानः समवर्ती शमप्रदः । अपि दण्डधरो नित्यं लोकपालः सदक्षिणः ॥ ३॥ यमेनोपक्रमे जानन्विश्वाधीशं व्यवस्थितम् । शमादिपु च तत्त्वज्ञः सनकः सिद्धिमर्हति ॥ ४ ॥ अङ्गयुक्तः कृतास्त्रश्च कुर्वन्सम्यक्पुरोविधिम् । विजानन्सिद्धसाध्यादीन्वैरिमन्त्रैर्न पीड्यते ॥ ५ ॥ आमाधिकरणग्राह्यमूलादिवलशालिनः । अहीनेऽपि नरेन्द्रस्य शक्तयः सिद्धिहेतवः ॥ ६ ॥ प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धात्मा स्वनाम्ना मानसोदयः । वीरः कश्चिद्विजानीते स्त्रीप्रायमखिलं जगत् ।। ७ ।।

·सामनानारिणां रोका विजितायो मानियः । शपित्यापि माने भाति वेलातिलमिभिः ॥ ८ ॥ प्रयुक्त मन्जिभिः काले भक्तिभेद पुरस्कृतम् । अपि ज्वलनकाणां साम संवननं परम् ॥ ६ ॥ विधौ लब्धप्रतिनित्यं विनतानन्दनो द्विजः । नियन्यमानैः सानेषु भुजगैरपि भूप्यते ॥ १० ॥ नीतिः सती त्वयि परं परपुष्टया तु पुत्रीकृतोऽसि बलिपुटकुलैर्यतस्त्वम् । दूरीकृतश्च पुरुपैस्तत एव काले कण्ठे यदेष तव पञ्चममुञ्चकार ॥ ११ ॥ विवुधमहिते मेरावैरावणः करटी मुहुः कपतु करटं कण्डूलं खं क्षरन्मदकर्दमन् । मजतु च तटकीडा पीडाभिसंघिरतौ हढं न तु मलिनता नापि क्षोभः क्षमाभृति संभृतः ॥१२॥ शति नीतिपतिनवमी। अघ वदान्यपसतिः। आभिमुख्यदशामानावदान्य इव सजनः । शीनं रक्तमरक्तं वा गृह्णाति खप्रसादतः ॥१॥ अप्यनावर्जिताः स्वेन फलभारेण संनताः । अर्भकैरपि गृप्यन्ते साधुसंतानशाखिनः ॥ २॥ निर्मुक्तभवनक्षेत्राः स्युः सदागतिनिवृताः । प्राप्ते भूपविपर्यासे भोगिनः खलु योगिनः ॥ ३ ॥ सर्वेषामुत्तरामाशां धनदो यः परीक्षते। सत्यं मनुप्यधमैंद न तु पुण्यजनेश्वरः ॥ ४ ॥ वेषा यात्रा नकार; कर । २५परपद न होय ॥ - ॥ मुख्यदना ३३.२ 'द: । ।। ६ ॥

·१६२
काव्यमाला।
क्षोभितोऽपि बुधैः कश्चिद्गभीरमधुराशयः।
चन्द्ररत्नगवाश्वादिसहितां दिशति श्रियम् ॥ ७ ॥
वदान्यश्च कदर्यश्च गृहीतस्थिरलोभतः ।
खानान्संचिनोत्यर्थान्परानथैरयोजयन् ॥ ८ ॥
अनिःशेषितदातव्यं वदान्यदिति वादिनम् ।
नोपसर्पति सव्रीडा व्रीडा कुलवधूरिव ॥ ९ ॥
अपुनर्देहिशब्दार्हमप्रत्युपकृतिक्षमम् ।
अर्थिनं कुरुते कश्चित्पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ १० ॥
त्वचं मांसं जीवं यदपि ददुरस्थीनि पृथिवीं
श्रियं रलाधीशं त्रिदशतरुमैरावतमपि ।
तदेतत्प्रत्येकं मिलितमपि नालं तुलयितुं
मनस्कारोपेतस्थिरमधुरकल्पोक्तिकणिकाम् ।। ११॥
अनिर्घातं धाराधरममथनीयं निधिमपा-
मकाठिन्यं चिन्तामणिमजडभूतं सुरतरुम् ।
अमित्त्वोपादाय प्रभुरपशुवृत्तिर्न सुरभिं
परार्थैकखार्थानकृत पुरुषानादिपुरुषः ॥ १२ ॥
इति वदान्यपद्धतिर्दशमी ।
अथ सत्कविपद्धतिः।
अपकिलयितुं शुद्धाः साधुमानसवृत्तयः ।
वमन्ति श्रुतिजीवातुं ध्वनि नवरसास्पदम् ॥ १ ॥
महापुरुपलब्धात्मा सर्गादिप्रथितोदयः ।
वश्यावदातया वाचा सेव्यते चतुराननः ॥ २ ॥
विशुद्धललिताकारा गुणालंकारशालिनी ।
सरसा भारती यस्य ससत्येकः प्रतिष्ठितः ॥ ३ ॥
कुतश्चिदचलम्यानात्प्रयान्ती सागरान्तिकम् ।
दृश्यादृश्यतनुर्भाति श्रुत्यभीष्टा सरस्वती ॥ ४ ॥
प्रभूतोदितमुक्ताभिभूयते सूक्तिशुक्तिभिः ।
मुदृशां कणगय तादृशः फलभेदतः ॥ ५ ॥

·गभाषितनीली ।
प्रतीयमय मृदापि खाभिमुखनं न मुशति ।
कालिकेव सतां सूत्तितादृशातिनन्दिनी ॥ ६ ॥
जलाशयस्य घोपेण जातलौल्यस्य भूयसा ।
फविशब्दं तिरोधाय कश्चिदथों न साध्यते ॥ ७ ॥
सदानवोक्तिमहितः प्रतिरुन्धन्प्रतीपगान् ।
प्रथितः काव्यनानापि कविरेकः प्रकाशते ॥ ८ ॥
पूर्वकल्पप्रकारेण पुरुषार्थप्रवृत्तया ।
विचित्रसृष्ट्या विहरन्प्राप्तः कश्चिन्महाकविः ॥ ९ ॥
......
॥ १० ॥
मतिमन्धजवेन लब्धवर्णा प्रतिपन्ना विबुधैरनन्यभक्तैः ।
सुफवेरनघाशयस्य सूक्तिः खदते दुग्धपयोनिधेः सुधेव ॥ ११ ॥
मनुव्यासपाचेतसपरिषदर्हा कचिदियं
सुधासिक्ता सूक्तिः स्वयमुदयमन्विच्छति जने ।
निरन्ध्युः के विन्ध्याचलविकटसंध्यानटजटा-
परिआन्ता पझोरुपरि यदि गङ्गा निपतति ॥ १२ ॥
इति सत्कविपद्धतिरेकादशी ।
अथ परीक्षकपद्धतिः ।
काकानां कोकिलानां च सीमाभेदः कथं भवेत् ।
यदि विश्वसृजा साक्षान कृता कर्णशप्कुली ॥ १ ॥
छन्दः प्रत्ययशुद्धामा पश्यन्यतिगणस्थितम् ।
वर्णादिनियतं वृत्तं नियुक्ते गौरवादिवित् ॥ २ ॥
सुवर्णमपि दुर्वर्ण युक्त्या दर्शयति कचित् ।
व्यनक्ति शद्धि महमा शुचिरेकः स्वतैष्ण्यतः ॥ ३ ॥
स्वच्छत्वा विशुद्धाना स्रोतसां कलशोदधः ।
दोष क.ऽपि न मृप्यन्ति दुष्ट जिहन कल्पितम् ॥ ४ ॥

·गरेकोमा ! गलने किमान !: !! कलका मानिस ! निम्नलिभिजनी गरि ॥ मनिम्मान भी पिता मनातिनीनिकम ॥ ७ ॥ रनामरणगोगानां गायोiter | कीकिणनिर्माण होऽगिनि ॥ ८. ! कलनामपि सार्थलाकाम भाति संघ: । तथापि तिन तमा रमज्ञानमतिमा ॥ ९ ॥ नादं मालसामानां नागरीनटनोनिता । कृषिक्षमे मागे न मूयति गीतति ॥ १० ॥ विधिमन्तरेण विहगेन कुतः पयशोशिशा विविधिः । कति वा दिनानि वद पनिनोकलशीसुतः मलयालपिम् ।। ११ भूयसीरपि कलाः फलक्षिताः पाप्य काचिदपनीयते शनैः । एकयापि कलया विशुद्धया योऽपि कोऽपि भजते गिरीशतम् ॥१२ दति परीक्षकपतिद्धांदनी। सैपा सुभाषितानां माला महनीयवर्णवृत्तगणा । भावुकसंख्यारूढा प्रियपद्धतिभूपिता जयति ॥ १ ॥ कविकथकसिंहकथितं कठोरललितं मुभाषितं नीवी । सदसद्विवेकमुखतः संमुखयति सर्वलोकहितम् ॥ २ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रम्य वेदान्ताचार्यस्य श्रीमद्वेष्टनाथस्य कृतिषु मुभायितनावी ।

·No text on this page.