Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Shri Vichar Bindu (pratham Parichhed)
Front matter
इम अन्य के पुनर्मुद्रणादिविषयक सवांधिकार प्रकाशकाधीन है।
यह ग्रन्य मुमुक्षुजनों को निम्नलिखित स्थानों से
(विना मूल्य ) माप्त हो सकता है:-
(१) लाला जयकृष्णजी, सेवक सन्तकुटिया,
सराय दीवान रनचन्द, लाहौर ।
(२) भक्त लुड़ीन्दचन्द जी, मैनेजर पक्षाय
सिन्ध क्षेत्र, हपीकेश।
(३) भक्त धूमीराम जी, हरिआश्रम, हपीकेश।
(४) मैस्सर्ज किशोरीलाल पर्वतावरलाल,
अनाज मण्डी, फिरोज़पुर छावनी ।
(८) मङ्गलाश्रम, मुनि की रेती, हपोकेश ।
लाहौर, हपीकेश, तथा फिरोज़पुर से भिन्न स्थानो
पर निवास करने वाले महात्मागण तथा सत्सङ्गिजन अधो-
लिखित पते पर से डाकद्वारा भी मँगा सकते है । परन्तु
ऐसा करने समय अपना पूरा पता-ग्राम डाकखाना आदि
सहित-मुस्पष्ट अक्षरो में लिखना आवश्यक है।
गृहस्थ सजनों को प्रेपण व्यय ) ( आठ आने)
डाकरवाने के टिकटों के रूप में मेज देना चाहिये ।
गोपीचन्द्रवर्मा शास्त्री पी० ए०
दयालसिंह कालेज, लाहौर।
,
* हरिः ॐ * किश्चिदक्तव्यम् परं पदं प्रदर्यते तमोऽन्नरायनाशिना । विचारविन्दुनाऽमुना भुवस्तलं यथांशुनां ।। (श्रीस्वामिरामानन्दाः) अनुभूतचरमेवेदं सर्वेपा प्राणिनामाब्रह्मण, आ च निकृष्टतमकीटाद् यत् सर्व. सर्वत्र सर्वथा सुखमेव समीहत इति । नास्ति चेदमननुरूप तस्य, सुखस्याऽऽत्मरूपत्वात् आत्मनश्च सर्वत्र परमप्रेमास्पदत्वात् । परमनायविद्या- विमोहितात्मनो जीवस्य न तत्सुलभम् । स तु अहर्निश पाञ्छपि निश्चल. मनसा ध्यायन्नपि, सर्वात्मना तसिद्धयर्थ प्रयतमानोऽपि अनन्तेषु जन्मजन्मा- न्तरेषु सुकृतदुष्कृतफलान्युपभुतानः केवल दु.खमेवानुवोभवीति न तु कचन सुखम् । मुकतफले सुसमप्यनुभवतीति चेन ताशस्य सुखस्मापि दुःसमि- श्रितत्वेन दु.खरूपत्वात, सुखदुःखचक्रे परिवर्तमाने सुखानन्तरमापततोऽल्प. स्यापि दुःखस्य महत्त्वेन प्रतीयमानत्वात् हेतो तत्सुखस्यैव सुतरा दु खनिमि- तत्वाच । तदुक्त युक्तिप्रयुक्तिप्रवीणैरितायनमहर्षिभिहेमलेसाहेमचूडसंवादे-- योऽयं भोगः सुखार्थोऽस्ति सोऽप्यनन्तो भयेन्नतु ॥ १७ ॥ न केनचित्तदसिलं प्रानं यस्मात्सुसं भवेत् । यत्किशिल्लाभतो यस्मात्सुखं तत्रापि संशृणु ॥१८॥ (१) सूणेत्यर्थः । "चण्डांशुरामानंशुस्सहस्रांशुस्सदागतिः" इति वैजयन्त्या यादवप्रकाश । (२) त्रिपुरारहस्यस्य ज्ञानसादगतचतुर्थाध्यायस्था इमे इलोकाः । (३) अत्र “यस्माद " इत्यस्य स्थाने " यत्तु" इति पाटो वरीयान भाति । अपि वा यत्तु इत्यर्थे एवं यस्मादिति आपः पाठो भवेत् । .
न नत्सुखं भरेनाथ यतो दुःखामिश्रितम् ॥ १६॥ सुखं वाञ्छावशेपेऽपि यदस्ति नृपसम्भव । तद् दुःखमेव जानीहि यत्कृमिप्पपि सम्भवेत् ॥ २३ ॥ वरं तिर्यक्कीटकृमिप्रभृतीनां सुमन्तु यत् । स्वल्पान्छासम्मिलितं, नृणां किं स्यात् सुखं यद ॥ २४ ॥ पाञ्छाशतसमाविष्टो यदि किश्चिदुपेत्य तु । सुपी भवेदिह तदा को हि न स्यात्मुसी वद ॥२५॥ अखिलाने वह्निदग्धे सूक्ष्मपाटीरविन्दुना। यदि शीतलदेहः स्यात् तदा सोऽपि सुखी भवेत् ॥ २६ अनुभवन्ति च लौकिकपरीक्षका अपि " महतां चोपरि निपत. मणुरपि सृणिरिव फरिणां क्लेशः कदधनायालम्" इति । तदस्या अनर्यपरम्पराया मूलमविथैव । अविद्यायामन्तरे वर्तमाना स्वयंधीराः पण्डितमन्यमानाः। दन्द्रम्यमाणोः परियन्ति मूढा अन्धेनव नीयमाना यथाऽन्धाः॥ (कठ० उ० १।२।५; मुं. उ. 111८) इति भगवती श्रुतिरप्याहाऽविद्यादौगम्य स्वश्रीमुखेन ॥ सेयमविद्या कयं निस्तरणीयेत्यनुयोगे वेचन प्रत्यवतिष्ठन्ते कमंभि- रिति ।भपरे बाहु. प्रससयौनेनेति । अन्ये च जगुर्भत्तपवेति । पर प्रितय- (१)पाटीररिन्दुश्चन्दनविन्दुः । (२) सांसारिकसुखोपरणीभूत- सर्वसम्पत्तिमाजामिन्ययः । वरिपक्षे तु महत्परिमाणवतामित्यर्थः। (). चरिते सावित्रीपाक्यम् । (४) मुन्डकोपनिषदितु जन्यमानाः' इति पाठ । (५) प्रसद्धपानमत्रोपामना "प्रसङ्गयानं शप्दयुक्तिमत्ययानामावृत्ति" इति मिस्ते।
. मप्येतन्म यथा निस्तत्वमिति तु न तिरोहितं विचारशीलानाम् । यद्यत्कृतकं वत्तदनित्यमिति लौकिकन्याममनुवदन्तीभिः “ नद, यह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते" । (छांज.. 411६) "परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायाना- स्त्यकृतः कृतेन"। (० उ.।।२।१२)न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः” ( कै०३० २) इत्यादिभिः श्रुतिभिः, क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोके विशन्ति” 1 (भ.गी. ९३२) "क्षीणपुण्यः पतत्यागनिच्छन्कालचालितः"(श्रीमद्भा० १.१०।२६). इत्येवमादिभिः स्मृतिभिश्च कर्मणां मोक्षप्रातिहेतुत्वं स्पष्टमेव प्रत्यपेधि । एतेन साक्षात्कमणां मोक्षहेतुत्वे निपिढेऽपि निविदिपायै मलिनान्तःकरण- जिज्ञासुजनमनोमार्जनार्थ शाखीयाणा फलाभिसन्धिरहिताना कर्मणामवश्यकर- णीयत्वमव्याहृतम्, अन्यमा “कुर्वनेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतरसमाः। एवं त्वयि नान्यतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे"। ( यजु०४०।२) " तमे वेदानुववनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तप- साऽनाशकेन " इत्यादीना श्रुतीनाम् "न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्म- सङ्गिनाम् । जोपयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् । (भ• गो. ३ । २६) "आरुरुक्षोर्मुनेयोग कर्म कारणमुच्यते" ॥ (म गी० ६१३)" तावत्कर्माणि फुर्वीत न निर्विधत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥" (श्रीमद्भा० ११ । २०।९) भगवत्परो “ निवृत्तं कर्म सेयेत" (श्रीमद्भा० 111011) "नावरे यस्तु वेदोकं स्वयमशोजितेन्द्रियः विकर्मणाह्यधर्मेण मृत्योर्मुत्युमुपैति सः॥ वेदोक्कमेय कुर्वाणो निःसङ्गोर्पितमीश्वरे। नैष्कयों लभते सिद्धिम्” (श्रीमद्भा. 11 ३1४५-४६) इत्यादीनां स्मृतीनां "मित्ते धादर्शवद यस्माच्छुद्ध विद्या प्रकाशते। .(१) निवृत्तिप्रयोजनक फलाभिसन्धिरहितमित्यर्थः ।
(४) यमनित्यश्च यज्ञैश्च तपोभिस्तस्य शोधनम् ॥" (उप.सा. प. १७।२२।)"चित्तस्य शुद्धये कर्म" (विवेक. ११ ) इत्याय- भियुक्तोक्तीना च व्याकोपप्रसङ्गात् ; "विशुद्धसत्चस्तनस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः । (मुं० ३।। ८) " नाघिरतो दुश्चरिला- नाशान्तो नासमाहित. । नाशान्तमानसो वापि प्रशानिननमा- प्नुयात् ॥ " ( कठ० उ० १ १ २ । २३) “यस्त्यविज्ञानवान्भव- त्यमनम्कः सदाशुचि । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधि- गच्छति ॥” ( 48० उ०१।३।७) इत्यादिभ्यः श्रुतिभ्यः-- "मनप्तश्चेन्द्रियाणां च कामयं परमं तपः । नज्ज्यायः सर्वधर्मेन्य. स धर्मः पर उच्यते ॥ (म० भा० मोक्ष. २५०।४ वनपर्व २६००५) इत्यादिस्मृतिपु गीयमाना लो ककपरोक्षा जनानुभवसवलिता मनः- समाधानमाहात्म्याच निर्मलान्त:करणानामेव नमविवारऽधिकारसम्भवात् । प्रसद्वयानमपि मानसं कमवेति कमणि निरस्ते नाकियासाध्ये नित्य- सिद्ध मोक्षे एलस्याप्यवराशो भवितुमईति । विरोधाभावाच नेकमपि उभयो- स्तयोरविद्यानिवतंक स्यात् । नहि निमिर तिमिरं निरोस्करोति अविरोधात् । नाप्यतिरमि भस्मीकरोति अविरोधादेव । श्रुतिरपि मुदुर्मुराइ "नान्यः पन्था विद्यते अयनाय" (श्वे-उ०३॥६॥५आ०३1३)"शात्वा देयं मर्वपाशापहानि." (श्वे.उ.m) यदा चर्मवदाकाशं वेटयि- प्यान्त मानवाः । तदा देवमधिशाय दुःखस्यान्नो भविष्यति ॥ (वे. उ• १२०) इनि । अतो विद्या विना विद्यापनोदो नेव शक्य: कर्तुम् । युक्तश्चैतत् यतस्तयोरेव हि पास्पां निवत्यनिवर्तकभावः । नहि तिमिर कदाचिदपि दूरीभवेत् प्रकाशं विना । असण्टाकारा वृत्तिरप्यनिधान्तगर्तत्वेन तदविरोधिनी विद्याविनिवर्तिकाभिमन्यत इति चेन रजस्त्वेऽपि नीरवर्तिरजो- " कथम 16 उपनयनसामध्यंशालिकतकरजोवत्, भ्रमलेऽपि सभ्यफलप्रदाय- सवादिभ्रमयत , मिथ्यात्वेऽपि प्रतिविम्बादेवास्तविकनिम्नानुमानप्रामाण्यवच्च तस्या अविद्याविरोधित्वेन मोक्षसाधनत्वम्येष्ठत्वात् । अविशिष्टा एते सर्व दृष्टान्ताः प्रसङ्घयानेऽपीति चेत्तदपि न, अखण्डाकाराया वृत्तेविद्यारूपत्वेन विशिष्टत्वात् । तदुत्तमाचार्यवः निर्विकारात्मबुद्धिश्च विद्यतीह प्रकीर्तिता" (उप० सा० ५० १२) इति । नन्वैवञ्चत् “ स्वयं भ्रमो- ऽपि संवादी यथा सम्यक्फलप्रदः । ब्रह्मतत्त्वोपासनापि तथा मुक्तिफलप्रदा', (पश्चदशी ९ । १३) इत्याभियुक्तोतोना का गति- रिति चेक तब कापि विप्रतिपत्तिः, विद्याद्वारेवोपासनस्य मुक्तिसाधनलेन सैरभिप्रेतत्वात् । तयात्यूचुस्त एव तत्रैव "ब्रह्मक्षानायते पुंसो निर्गुणोपा- सन शने." ( पक्ष. ९) १२२) इति । " यथा संवादिविनान्तिः फलकाले प्रमायते । विद्यायते तथोपास्तिमुक्तिकालेनिपाकतः (पञ्च० १११२३) इति च । एतेन "भस्याऽहमेकया ग्राह्यः" ( श्रीमद्भा०11011) ने साधयति मां योगो न सायं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तप- स्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ ( श्रीमद्भा ...) इत्यादीनि भत्तिष्ठत्वपगण्यपि बाक्यानि व्याख्यातानि समानन्यायान् । उत्तम श्रीमद्भागवते इत्यच्युतानिं भजतोऽनुवृत्या भक्तिविरक्तिभंगवत्प्रबोधः। भवन्ति वै भागवतस्य राजें- स्ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ इति ॥ (भीमद्भा-२४३) एष विद्ययाऽविद्यापनोदो मोक्षो नामाएतदेवामृतत्त्वम् । सैषा मुक्तिः । तदेतद्वास्तविक मुर्ख निःश्रेयसशब्दल्पपदेश्यम् । सपेव शान्तिकाऽऽत्यन्तिका . च दुःसनिवृतिः। या सल्वनिरामभिलध्यमाणापि,सदतं चिन्यमानापि अनवरत कीयमानापि,सर्वशक्तयाऽऽहिण्डयमानापि अविद्यामाहात्म्यपरिमुषितात्मनो जीव- स्यातीव दुर्लभा । या चैकवार प्राता सती न कदाचिग्निवर्तते “न स पुनरा- वर्तते नस पुनरावर्तते" (कालाग्नि-उ०)"न च पुनरावर्तते न च पुनरा- घर्तते" (छा उ०८11५11) झ्यादिश्रुत्यनुगृहीतभ्य: "अनावृत्तिः शन्दाद- नावृत्तिः शन्दाद" (३० सू० ४॥२२) “ आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते" (भ.गी. ८11६) इत्येवमादिप्रमाणेभ्यः । सति चैवं तदात्यन्तिक्त्वनि- वृत्त्या इयत्वप्रसङ्गाच। सेवाऽविद्याविरोधिनी विद्या पुनः क्यं सम्पादनीयेत्याशङ्कायां सत्या- माहुर्विवेकेनेति । विवेकश्च सदसद्विवेचनरूपो न विचारादते जातु जायते । विधारमाहात्म्यमविचारदौरात्म्यत्रोक्तं विस्तरेण सारल्येन च दत्तात्रेयमगवदि- भगवन्तं भार्गवं राममुपदिशद्भिसिपुरारहस्यस्य ज्ञानखण्डगते द्वितीयाघ्यायो तथाहि- "विचारः सर्वमूल हि सोपानं प्रथमं भवेत् ॥५१॥ परयोमहासौधप्राप्ती जानीहि मर्वया । सुविचारमृते क्षेमप्राप्तिः कस्य फदा भवेत् ।।१२।। अविचारः परो मृत्युरविचारहता जनाः । विमृश्यकारी जयति सर्वत्राभीष्टसङ्गमात् ॥ ५३ ।। विचार. सुपवृक्षस्य धीजमरशक्तिकम् ॥५॥ विराजते विचारेण पुरुषः सर्वतोऽधिकः । विचाराविधिरुत्कृष्टो विचारात्पूज्यते हरिः ॥१६॥ सर्वशस्तु विचारेण शिव आसीन्महेश्वरः । अविचारान्मृगासक्तो रामो बुद्धिमतां वरः ॥२७॥ परमामापदम्प्राप्तो विचारादय वारिधिम् ।.. पद्धा, लङ्कापुरी रोगणाकीर्णो समात्रमत् ॥१८॥ 7 T भविचाराविधिरपि मुढो भूत्वाऽभिमानत.। शिरपछेदं समगमदिति संस्तुतमेव ते ॥ ५९॥ महादेवोषिचारण वरं दत्वाऽसुराय वै। भस्मीभावात्स्वस्य मीत पलायनपरोऽभवत् ॥६॥ एवमन्ये सुग देवा यातुधाना नरा मृगाः। अविचारवशादेव विपदं प्राप्नुवन्ति हि ॥६२॥ महाभागास्ते हि धीरा यान्कुत्रापि च भार्गव!। विजहाति विचारोनो नमस्तेभ्यो निरन्तरम् ॥६३ ॥" अपि "विचारोदयपर्यन्तं भयमस्ति महत्तरम् । अविचारात्मदोपेण प्रस्तस्य प्रतिवासरम ७५ ॥ यथा हि सन्निपातेन ग्रस्नस्यौषधसेवनात् । अपि तावदुभवेद्भीतिवद्धातोरशुद्धता १७६॥ प्राप्त विचारे परमे फलित जीवितं नृणाम् । यावत्सु जन्ममु नां विचारो न भवेत् परः ॥७॥ तावन्तो जन्मतरवो वन्ध्या विफलहेतुतः । स एव सफलो जन्मवृक्षो यत्र विमर्शनम् ॥७८)" अन्यच - "कूपमण्डूकसदृशा ये नरा निर्विमर्शनाः। यथा कृपे समुत्पन्नो भेको नो घेद किश्चन ॥७९॥ शुभ वाप्यशुभं वापि कृपे एव विनश्यति । तथा जना अपि वृथोत्पन्ना ब्रह्माण्डकपके ॥८॥ -शुमं याप्य शुभं धापि न विदुः स्यात्मनः कचित् ।। उत्पद्योत्पद्य नश्यन्ति न जानन्ति स्वकं हितम् ॥ ८॥ सुखबुद्धिश्च दुःखेषु सुखे दुःसविनिश्चयम् ।
प्राप्याविचारमाहात्म्यात्पच्यन्ते सृतिपायके ॥२॥ दुःखेन क्लिश्यमानाश्च न कयश्चित्त्यजन्ति तत् । यथा पादशनापतिस्ताडितोऽपि महाखरः ॥३॥ रासभीमनुयात्येय तथा संसरणं जनः । त्वन्तु !राम विचारात्मा पार दु:सस्य मङ्गतः॥८४॥” इति। "नोत्पद्यते विना मानं विचारेणान्यसाधनैः " (अपरो...) 'वस्तुसिद्धिर्विचारेण " (विवेच.") "अर्यस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण" (विवेक ०१३) अतो पिचारः कर्तव्यः" (विवेक. १५) इत्यादीना वर्मापवाद विचारप्रस्तावकानामाचार्यवर्यवचनानामप्यस्मिन्नेवा परं तात्पर्यम् । तस्यतस्य प्रेशमूरस्थ विचारोष प्रवर्तनाथ तदुपयुत्तान्तःकरण- संस्करणपिचानेकानि दर्शनानि तत्त्वज्ञः प्रणीतानि । तेषु मुख्यानि तु पडेवे- त्यत्र न विद! विवाद: । सपा महर्षिगौतमप्रणीत न्यायदर्शनमेकम् । पूज्यपादाणादविरचित वैशेषिकदर्शनं द्वितीयम् । मिदेश्वरकपिलप्रस्तुत साड्यदर्शन ततीयम् । योगीवापालिमरिन योगदर्शन चतुर्थम् । महा- मुनिजैमिनिनिय पूर्वमीमामादर्शन परमम् । 'व्यासो नारायणः स्वयम्" 'अचतुर्वर्दनो प्रझा द्विवारपरो हरिः । ममाललोचनः नाम्भुमंगयान् यादरायणः" ॥ इन्यायुक्तः भगवभिन्नरूपः श्रीवेदव्यासमहर्षिभिः सूत्रितमुत्तरमीमामादर्शन षष्ठम् । तत्राय भारम्मवादनिम्प अपि मुख्यत प्रमाणाप्रमाणविचारपरे । नीय परिणामवादपरमपि प्रकृतिपुरविवकपर्यवसायि । चतुर्थ सम्माधिफ्लकमपि प्रमापानप्रसाई नातिनामति । पयमवासायस्य क्रियाववादि कर्मण्येव सर्व- देवात्सर्यमिति निरूपयति । षष्टन्तूपनिषापरिपुष्टाभिः पामप्रौढयुत्तिमिः पाणि पादान्नानि निरस्य ग्रहशान एवासिलवेदतात्रयमिति परस्यापयति । "एतद्विषये- - तावदन्ति शास्त्राणि जम्बुका चिपिने यथा। न गर्जति महाशकिर्याचदान्तकेसरी ॥ इति वाचोयुत्तिस्तु नातिशयोक्तिरूपेत्यत्रानुभव एव विदुषा प्रमाणम् । न च परस्पर विरोध्याभिषानेनेतेपामेकं विहाय सर्वेषामपरेपा हेयत्वमेव युक्त मिति वाच्य जिज्ञासुजनमनःसम्माजना सर्वेषामेवेतेषा यथाययमुपयुक्तत्वात, सोपानक्रमन्यारेन स्यूलारन्धतीन्यायेन वा तेपामेकस्मिन्नेवा समन्वयंसम्म. चात्, सवयाऽप्यमद्रूपस्य जगत. सृष्टिमपपदद्रिापि तदुत्पत्तिम महत्यार- भटया पर्णप्रिर्वसिष्ठमिनेः पुन: 'मन्दानां योधसिद्धच तत्वताः कल्पितः ममः" इत्येवमध्यारोपावर्जनीयतायाः स्वारस्यस्य समाहितताए । तदेवमहेयत्वेऽपि अन्येषा दर्शनाना प्रदर्शनस्य सर्वतोमुख्यतमम्याहतम् । सरछात्रोपादयता स्तुवद्भिरसरासोपादेयतायापनियोक्तमभियुक्तयोग- वासिष्ठ- तस्मादस्माभिवर्तवमसच्छास्त्रविचारणात् । शान्ति प्राप्स्यथ सच्छास्त्राजयलक्ष्मी यथा रणात ॥ विके चाथियेके च बहत्येषा मनोनदी। यत्रय याहाते यक्षातय स्थितिमृच्छति। अस्माच्छाखाहते श्रेयो न भूनं न मविध्यति । ततः परमयोधार्थमिदमेव विचार्यताम ॥ इति । सच्छासम तदभिप्रेत तदेव पदारमनपर्यवसायि इति पाहत 'तस्तव यया- भयपन्यमयी साधो विपमेय यिपूचिया। मात्मशानादसे दीर्घा न पदाचन सम्पति । इति । (१) सोऽयं समन्वया टोपात दर्शनाविरोधसमीक्षायातिका प्रत्येऽपरोक्नीयः। (२) यो. दा. ६.४.१। २३-२५ (३) यो.पा.१३11.11301 सच्छास्त्राभ्यासपरतापरतयैव मगवान वेदा पुनः पुनराइ "स्वाध्या- योऽभ्येतव्यः।" (ते. मा० २११५७) "स्वाध्यायान्मा प्रमदः।" (ते. उ.) “स्वाध्यायप्रवचनाम्या न प्रमदितव्यम्"। (ते. उ. 11) इति । कर्मप्रवृत्तिप्रयोजनकप्रयीपर एवार्य सर्वत्र स्वाध्यायशब्द इति चेन्न नुदाकुभने प्रमाणाभावात्, परमपुरुषार्यविवरण- पराणा घेदान्तानामपि वेदान्तःपातित्वेन सर्वस्येव वेदस्य मुख्यत: परमपुरु- पार्थनिरूपगपरत्वेनाभिप्रेतत्वाच्च । "इज्याचारदमाहिसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मों यद् योगेनात्मदर्शनम् ॥" (या० स्मृ. 110) इत्येवमात्मज्ञानस्योपेयतामिज्यादीनाचोपायतामभिदधद् याज्ञवल्क्यमुनि- रप्यात्मज्ञाननिरूपक शास्त्र सर्वोपरिभूतमाचटे । शास्त्राण्यधीत्य मेवायी अभ्यस्य च पुनः पुनः । परमं ब्रह्म विशाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् ॥ (अ. ना..) ग्रन्थमम्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्परः। पलालभिय धान्यार्थी त्यजेद्वन्धमशेषतः।। (अ. वि.उ. १८) तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायादहू शब्दावाचो विग्लापनं हि तत् ।। (३०४ 1४1. इत्यादयः श्रुतयः अविझाते परे तत्त्वे शास्त्राधोतिस्तु निष्फला। विज्ञातेऽपि परे तरचे शास्त्राचीतिस्तु निष्फला ut (0) तत्पर." इत्यस्य स्थाने "तत्वतः" इति पाटभेदोऽपि दृश्यते ।
1 (११) इत्यादयोऽभियुक्तोतयश्च ब्रह्मज्ञानोत्तर सर्वशास्त्रनष्पत्यमभिधाना प्रमशानमेव च सर्वतोमुख्य शास्त्रप्रतिपाद्यमिति निरूपयन्त्यः साक्षाद पाशान- प्रतिपादकस्यैव शास्त्रस्य सर्वशास्वशिरोमणितामभिप्रयन्ति । प्रयदर्शनश्च ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरत्वेन, तत्रैव सर्वेश वेदान्ताना पाम तात्पर्यमिति युक्ति- प्रमाणोपन्यासपुरस्सर निर्णायकवेन च उपर्युक्त सच्छानपदवीमधिरोहतीति नान कथमपि सशयरेशावकाशः। तस्यतस्य बहादर्शनस्य सूधरूपस्य निर्विशेषाद्वैतपर शारीरकासगं प्याख्यान. मकारि मूर्तिमच्छङ्करभगवद्भिः शरनामधेयः श्रीशङ्कराचार्यः । नैष्ठिया. चर्योपहितगुरुजनसाकृपाप्रवृतचिवभनाष्यगतगृढतमाहस्थान्यादायोपदिशा- सपंशावार्थी ब्रह्मदर्शनस्य प्रथमा चतु:सूत्री सुविशदमपूण प्रकारेण नवनवामिय युक्तिभि शासीयाभिश्यतो म्याचिख्यासुभिः पूर्वकाशीस्वधीतव्यावरणादिसर्व शाचे प्रस्पातविद्यामहिम्नां,निस्तीर्गसर्वलपिनो,सर्वतन्त्र स्वतन्त्राणामपि शिष्यानु. रोषपातन्त्राणा, क्लासंवासिनामपि हृषीकेशस्थितीनाम, गिरिवद्रता दधानानां गिरीणामप्यमहीभृता, धनाजविख्यासीनामप्यकुरोणा, पीकेशीयकेल्यसा- प्रमाधिष्ठातृणां (श्री १०८ श्रीस्वागिधनराजगिरीणां ) चरणकमलपा- स्वादितश्रुतिशिरोरहस्यमकरन्दैः; उतरकाश्यादिस्यानपावर्तिपु परमकान्त. (रेलाको नाम हिमवद्गिीमण्यवती हिमाच्छनः पठविशेष । पक्षे केल्याश्रमेतिनाम्ना प्रसिद्ध हपाशीयाप्रमविशेषः। हरीयो नाम हिमगियुपत्यवति सत्साहप्रथितमाहात्म्यं सरसरितट- स्थित सीपस्थानम् । तस्मिन स्थितिनियासो पेशे ते तेयामियर्थः । पसे हपोकागामिनियामामीको हतोकेशोभगवान विष्णु का श्रोरस्य मोत्रा मित्यादिश्रुते । तस्मिन स्थितिनिहाये ते तेपो, परममागवतानो मानिधानो चेति मावः । (१)कुमिते पे शो यस्य स फुपो कुम्प इति यारा | सन मरवीत्यामेरा सम्यमूर्तिरियः । तेपम् । पक्षे पुरेसे पदवदिमानाम् ।
स्व-
( १२ )
प्रदेशेषु परिनिष्ठापितारण्यकविधैः; ब्रह्मश्रोत्रियः, प्रद्मनिष्ठे, विद्वन्मण्डली-
मुण्डमण्डितानिको; मद्मविद्याचणदाक्षिणात्यविपश्चिद्वासुग्राण्यशसिमहा-
महोपाध्यायश्रीस्वामिकेशवानन्दमहामहोपाध्यायलक्ष्मणशास्त्र्यादिपण्डितप्रका-
प्रशंसितप्रवचनाप्रकारः, योगिवर्यः, नानादिग्दिनन्तरागतभक्तमण्डलीसवत-
सेव्यमानचरणद्वन्द्र मुहुर्मुहुर्महामनोमदनमोहनमालयीयोपहृतसुमनो-
मालाइताधिभिरपि निर्मानः; समस्तभारतवर्षोदरणवद्धपरिकाभुवन-
विख्यातमहामहिममोहनदासकर्मचन्द्रगान्धीसम्मानितरप्यनाख्यातमाहा.
स्म्यः, परमहंसविरक्तनाथसम्प्रदायानुचरवृद्धमहापुरुषदीक्षितैरपि परमहंस.
विरक्तनाथःपवित्रकीर्तिपरमहसवरश्रीरामकृष्णदीक्षागुरुभिरपि
जन्मार दूतबीकानेरप्रेदेशः; श्रीवीरर्विजयक्वयिभिरपि विगतसर्वन-
(१) एतेषा महापुरुषाणामभिख्या कृतप्रयत्नेनापि न पारिता शामिति
नात्र दत्ता
(२) वनविख्यातपरमहंसरामकृष्णगुरवस्तु पाञ्चाला इति तत्पशे
विरोधः । तत्परिहारस्तु पञ्चालप्रसिद्धपरमहंमश्रीरामकृष्णचरणपरामर्शन
करणीयः।
(३) एतेषा जन्मग्रामनाम तु न ज्ञायते ।
(७) वाणखाक्षि(२०५) पथमयोऽयं प्रन्यः 'अमिकौशिकनन्देन्दुमिने
वैक्रमवत्सरे' सिकारपुरवास्तव्याभ्या भक्तवर्यश्रीयुतसुन्दरदासहोला-
रामाभ्यां निर्णयसागरनामनि मुम्बापुरवनिमुद्रणालये मुदापितः ।
तद्विषये इमे वाचोयुक्ती अत्र स्थानमईत:-
घेदान्तार्यविकामी लघुरप्येप गुरुरर्थतो विजयः।
चिन्तामणिरिवमुचिताविचिन्त्यमानो व्यक्ति सर्वस्वम् ।।२०३६
यःफोऽपि धीरभान भजते निसंग
जीवनपीह स पुमाछमतेऽपरगंम् ।
यस्मिन्छुतेऽस्तमुपयाति समस्तवन्धः
सोय समाप्तिमगमद्विजयो नियन्धः ॥२०॥
- लायमिमानैः; विरक्तिमूर्तिविपश्चिदपश्चिमपरमहंसवरश्रीस्वयम्ज्योतिसरापि स्वयम्योतिःस्वरूपैः क्षमाभरगुरुभिप्यशेषैः ; प्रियगोरक्षारि' निजितेनिये:;. अजातशत्रुभिरपि अनभिमन्युभिः; अध्यरप्यभीमः; परिमिताहारविहारपि अपरिच्छिन्नाहरणविहरणसामध्यशालिभिा, प्रेममयैरपि सातापोदितकयाचौरः; मालमयमतिगतिकीर्तिमिः श्री १०८ श्रीस्वामिमगलनाथैः परतत्त्व. विचारपरोऽयं विचारबिन्दु म प्रकरणमन्यः कपयितुमारब्धोऽपि जिज्ञासुजना (१) हषीकेशकनसलबीकानेरादिषु प्रदेशेषु परमसिवा इमे पण्डित- प्रकाण्डः वेदान्तविपयकसूरमविचारपरस्य सिद्धान्तदिग्दर्शननासो हिन्दी- भाषामयस्य प्रकरणस्य करि इम एव । (२) क्षमा पृथ्वी तस्या भरो भारस्तेन गुरवो भाशालिनः । । शेपो शेषनाग: स न भवति इरय शेपस्ते तेः। शेपम्तु घरामागुरुरिति विरोधः। तत्परिहारस्वयम् । क्षमा क्षाम्तिः वस्या भरेण गुरखो गौरवशालिनः । शेषः परार्थः जगाप्रपथः सन भवतीन्यशेष प्रावस्वरूपैरित्यर्थः । (३) गाव इन्द्रियाणि । परिहारपतु गातो पेनमः। (v) परिमिताहारनिहाः युक्तादारविदारित्यर्थः । आहरणं भोजन विहरण व्यवहारो विनोदाचे भ्रमण वा। तयोः सामध्यमाहरणविहाणसामप्यम् । अपरिग्नं चनदाहरणविहरणसामध्यमित्यपरिसमाहरणविहरणसामध्यम । सच्छातिभिरिति विरोध. परिहारपशे तु अपरिच्छिन्नस्य परिमोदघयावीतस्य प्रमणो बोधदानेन आहाणमानयनमत्युकटपैराग्यवद्भक्तजनसमीपीकरणामिति यावन् । तस्मिन्नेव च पहिरण विद्यार: आमक्रीडा प्रनिति गा। तयोः सामयेमीछिनादाविहान सामय वानिभिः। (५) अनाधिष्ठिरः | अभिमन्युः सोमः परिहारपदो तु अमिताः गो गति याममन्युः क्रोधो देनीया। मप्पमपालोपी समारः। नायभिमन्युपु ते रिटाय। (1) कुशितः आधारः कदापारः 'कोः पत्तत्पुरुपेचि' इति को: समादेशः। ततमपोदित: निन्दितः पदाचारोय. ते तिनमान । , नानल्पभाग्यतया न पूरयितुपारि । वैवलं परिष्ठेदद्वयगतवस्सिन्दुरस-(९१०) लोकत्सका पूर्वाध एवाऽस्य वैर्निवदस्तधरणाज:परिमाणुपरिपूतलबपुरीय- 'सन्तकुटिया' सेवकभक्तहरजोरामद्वारा मुम्बयामुदाप्य प्राकाश्यममजत । उत्तरार्घस्तु प्रारब्धोऽपि केवलं प्रयोदशोपनिवन्धानन्तरं नेकविधलोक- सदहहेतुककार्यवाहुल्यरूपान्तरायणान्तरितोऽपूर्ण ए समविष्ठत । प्रात:- स्मरणीयाश्च जीवन्मुक्तवर्याः स्वीकृय पूर्वस्मिन् दिने नानाथाऽऽगवविध न्मुनिमत मण्डलोपरचितगुरुपूजासम्भारम, विहाय प्रियगोगणाक्षाभिनिवेशम, अपहायानरकमत मण्डलीय, अवज्ञायावशिष्टोक्सनहकार्यम्, अपमत्य हपीके. शीयदेवकुल 'सुधार' सुधारसासकचित्त वैष्णवसहम, अब वावगणय सर्वपा प्रतिभासमात्रस्वरूपं जगापचम्, प्रारब्धभोगक्षयात- बाणवलपदे (१९८५)ऽन्दे क्षेत्रमे नमसोऽसिते । पक्षे प्रतिपदि मावः केवल्यं समवाप्नुवन् ॥ भय 'मासुप्तेरामृतेः काल नयेद्वेदान्तचिन्तया' इति मुत्यनुल्वया गम्भीग्वेदान्ततत्वविचारेण ज्ञानिजनानेहोयापनाय जिज्ञासु- जनानाबामन्दाभिलारपूरणाय तेषां मुनिराणामभितं सर्वमप्यर्थजात यथा- शाय विशकलप्य भपूर्णमपि मन्य टोकयिता पूयितु साक्षाप्रमूर्तीना परमईसवरश्री १०८ श्रीवामियमकृष्णचरणानामाशंसाशसितलवपुरोय- 'सन्तकुटिया' सेवः श्रीजयकृष्णभृतिभिः- विविधप्रन्यरवनादिचातुरी. घयवः पण्डितमण्डलीमण्डनायमानाः सर्वदन्तस्वतन्त्राः वेदान्तविद्याविशारदा: पन्तकुटियागमुपनिषमाप्पशारीरकभाप्याग्नेश्वेदान्ताचप्रन्यस्थावाचनल. (1) अन दिवसम, वेद-दायसमीक्षा, नाविरोधसमीक्षावार्तिकम, श्रीकृष्णस्तवध्यतम न्यायनिरन्तमुक्तावल्या: 'प्रभा' न्यायपयलक्षण्या: अम्बि. तार्यप्राशिका', कव्यादर्शस्य 'कुगुमप्रतिमा, चिमुख्याः रवप्रकाशवादान्तो हिन्दीमा पानुसार पेवमादयो मुदितामुदिना अनेक प्रन्या एभी रचिताः, टोकिता बनूदिताय ।
No text on this page.
*ॐ* भूमिका प्रभातकाल में यथा, निवार अन्धकार को। निजप्रकाश से रखी, दिखात भूतलादि को ॥ निजस्वरूप को तथा, विचार से दिखात है। विचारबिन्दु समनो ! तभी हमें सुहात है । ब्रह्मा से लेकर कीट पर्यन्त सभी प्राणि सुख को चाहते हैं । बात भी ठीक ही है क्योंकि सुख जीव का स्व-रूप है और रख-रूप के साथ सभी का परम प्रेम देखा गया है। परन्तु फिर भी अनादि विद्या से विमूद जीव को वह है दुष्माप्य । रात दिन उस की इच्छा भी करता है, ध्यान लगा कर उस का चिन्तन भी करता है और सर्व शक्ति से उस की प्राप्ति के लिए यत भी करता है तो भी अनन्त जन्म जन्मान्तरों में अपने किये पुण्यपापों के फलों को भोगता हुआ यह जीव दुख से विनिर्मुक्त नहीं होता। वास्तविक सुख की प्रानि तो इसे होती ही नहीं । इस में कोई सन्देह नहीं कि पुण्य का फल सुख होता है परन्तु ऐसा सुख वास्तविक सुख कदापि नहीं कहला सकता, क्योंकि अविशुद्धि, क्षय, सातिशयता, राग, द्वेष आदि अनेक दु.लों के वीज पड़े रहने के कारण इस में दुःख सदा मिला ही रहता है। एक और भी कारण है। सुख और दुःख (1) श्रीस्वामीरामानन्दजी के एक श्लोक का पद्यात्मक भावानुवाद । (२) आत्मा की परमानन्दरूपता आनुभाविक युक्तिओं द्वारा श्री- स्वामी विद्यारण्य जी ने पबदशी (१।८-९) में सिद्ध की है।
इन दोनों की गति चक्र के समान होती है । दुस के अनन्तर
सुख और सुख के बाद दुःख आया करता है। जिस प्रकार दुःख
भोगने के अनन्तर थोडा सा भी सुख बहुत सुख के समान
प्रतीत होता है इसी प्रकार सुखफेअनन्तर जयथोड़ा सा भी दुःख
आ पडता है तो यह दूभर हो जाता है । इसी लिए ऐहिक और
पारलौकिक दोनों प्रकार का सुप, दुःख को विशेषता की प्रनीति
का कारण होने से, वस्तुतः दुःसरूप ही है । जब ऐसी यान है
तो इसे वास्तविक सुख कैसे कहा जा सकता है ? युक्तिनिपुण
हारितायन महर्षि के "त्रिपुरारहस्य" के शानसण्ड में घिदुषी
हेमलेखा अपने परमप्रिय पतिदेव राजकुमार हेमचूड को सम्बो-
धन करनी हुई इस विषय में जो कुछ कहती है उसमें से थोड़ा
सा अंश अनूदित करके हम यहां पर उद्धृत करते हैं-
कुण्डलिया-यह सुखार्थ जो भोग है, सो अनन्त है नाँहि ।
सब का सच यह भी कभी. मिले किसी को नाहि ।।
मिले विसी को नौदि, अल्प भोगों रो जो सुख ।
दुस-मिश्रित सो नाथ ! इसे समझे दुख ही दुरा ॥
'गोपीचन्द 'सरूप देव ! जहँ बनी रहे चहें ।
सो सुख कहा वहाय, रहे कीटों में भी यह ॥
भला सौख्य कीटादि का, जिन मन योढ़ी चाह ।
कहा सौख्य है मनुज को, जिस मे भरी अथाह ।।
जिरा में भरी अथाह चाह, यदि वह सुख पावे।
कछुक मोग ही पाय, नहीं को अनँदै मनावै ।।
चन्दन 'चन्द्र' समान नाय! तिमि है तनजला।
चन्दनटेप मुयोर पाय, मुशीतलतन भो ॥
-
(१) श्रीकृष्णचन्द्र । (२) चाह । (३) आनन्द । (४) संस्कृत के
मूलक जिन का यह पदात्मक अनुवाद है संस्कृतभूमिका में देखें।
- दुर्वासा महर्षि के शाप के शोक से पीड़ित सरस्वती देवी को आश्वासन देते हुए सावित्री देवी ने भी अपने अनुभव से ही कहाँ था कि "ठीक है जिस प्रकार महत्परिमाण वाले हाथिओं के मस्तक में लगा हुआ छोटा सा भी अंकुश अत्यन्त दु.सदायी होता है इसी प्रकार महान पुरुषों के ऊपर पड़ा हुआ थोडा सा भी दुःख बहुत क्लेशकर होता है"। इस प्रकार सर्व अनर्थपरम्परा की मूलकारण अविद्या ही है।वेद भगवान् भी जहां तहां अनेक स्थलों पर इसी विद्या के दौरात्म्यको कथन करता उसकी शक्ति को बतलाता है। देखिए:- "जिस प्रकार एक अन्धे के पीछे लगे हुए अनेक अन्धे पुरुष मार्गादि से अनभिश हुए २ भटकते ही रहते हैं इसी प्रकार अविद्यावशी- भूत जीव अपने आप को धैर्यराम्पन्न और बुद्धिशाली समझते हुए भी जन्ममरण के चक्र में घूमते ही रहते हैं"। अब प्रश्न होता है कि इस सर्व अनर्थ को बीजभूत अविद्या छुटकारा किस प्रकार पाया जा सकता है ? इस प्रश्न का उत्तर प्रायः वादियों ने अपनी अपनी दृष्टि से भिन्न भिन्न ही दिया है। कई कहते हैं कि कर्मों के द्वारा इस अविद्या का नाश किया जा सकता है। दूसरे कहते हैं कि नहीं, उपासना के बिना इसे दूर किया ही नहीं जा सकता । तीसरे कर्म और उपासना इन दोनों से हट कर तीसरा ही उपाय- अर्थात् भक्ति-इस की निवृत्ति के लिए सर्वतोमुख्य साधन बताते हैं । परन्तु विचारशील आस्तिकपुरुषों से यह बात छिपी नहीं है कि इन तीनों में से कोई भी उपाय अविद्या को निवृत्त करने में समर्थ नहीं । "जो जो पदार्थ कर्मजन्य होता है वह अवश्य अनित्य अर्थात् नाशवान् होता है" यह एक अनुभवसिद्ध न्याय है । अनेक श्रुति तथा (१) हर्षचरित १ (२) मु० उ० ११२। कठ. उ०२१५ ( २० ) स्मृतिएं इसी न्याय का अनुवाद करती हुई इसका ममर्थन फरती हैं। उदाहरण के लिए देखिए छान्दोग्य उपनिपद में कही है कि जिस प्रकार इस लोक में वर्मजन्य पदार्थ क्षय को प्राप्त होता है इस प्रकार परलोक में यज्ञादिव पुण्यकर्मों द्वारा सम्पादित स्वर्गादि पदार्थ भी क्षय को प्राप्त हो जाता है " मुण्डकोपनिषद् का वचन है कि "वर्मजन्य पदार्थो मा क्षयिष्णुत्वरूप पारेगाम देखकर मुमुक्षु पुरुष को उन से वैराग्य कर देना चाहिये, क्योंकि यह एक अटल नियम है कि नित्य (मोक्ष) फर्मों से नहीं होता" भगवद्गीता में भगवान् कहते हैं कि “स्वर्गप्रापक पुष्यों के क्षीण हो जाने पर रवीय जीव फिर मर्त्यलोक में आ जाते है "। थीमन्नागयत में भी यह यही चाहते है कि "पुण्यों के क्षीण हो जाने पर कार से चालित हुआ • स्वर्गीय जीप न चाहता हुआ भी नीचे (मत्य- रोक में ) गिर जाता है। इन थुतिस्मृतियों में अर्थ संयाद रसने घाली एक और थुनि कहती है कि "कर्म, प्रजा और धन मे कदापि अमृनत्व की प्रापि नहीं होती । इन के त्याग से ही पूर्वकाल में अनको ने हमे प्राप्त किया है"। यह श्रुति साक्षात् अपने मुग से अमृतत्व- मामि में कर्मप्रजाधनादियों की साधनता का निषेध करती हुई कर्मादि के त्याग से ही उसकी प्राप्ति फो यताती है । इस से स्पष्ट है कि कर्म में नित्य मोक्षपी प्राप्ति कदापि नहीं हो सकती। इस प्रकार यद्यपि साक्षाद्रूप से कर्मों पी मोक्षहेतुना का निषेध मि हे नो मी विविदिपा फेमम्पादनार्थ मलिन अन्तःकरण- पाले. जिभासुओं पे मनों के मल को निपाल फर उन्हें शुद्ध घरने के लिए, नियाम माय से शास्त्रविहिन कमों का अनुष्ठान भी परमारश्यफ मानना पड़ता है, क्योंकि यदि इस प्रकार (१) ६ (२) र (३) ५.१ (४) 11000०६ (५) क. उ. १, महाना• 3.1.1.
( २१ ) स्वीकार न किया जाय तो अनेक थुतिओं स्मृतिओं और श्रद्धेय आचार्यों के वचनों की सगति न लग सकेगी । तथाहि-यजु- वेद में कहा है कि "कर्म करता हुआ ही पुरुष सौ वर्ष जीने की अभिलापा रे"। उपनिषदों में कथन किया है कि "मुमुक्षु पुरुषों को वेदानुवचन, यज्ञ, दान और अनशनादि तपों के द्वारा आत्मविषयक जिज्ञासा का सम्पादन करना चाहिए। श्रीमद्भगवद्गीता में कहा है कि "शानी पुरुष को चाहिये कि वह कर्मों में आसक्ति वाले अनानियों की बुद्धि में कर्मविषयक भ्रम अर्थात् अश्रद्धा उत्पन न करे, किन्तु स्वयं परमात्मा के स्वरूप में अवस्थित हुभा हुआ और सच कर्मों को करता हुआ वह उन से भी वैसे ही करावे"। आगे चल कर भगवान् ने वहीं पर फिर कहाँ है कि “योग में आरूढ होने की इच्छा चाले मननशील पुरुष के लिये, योग की प्राप्ति में, निष्कामभाव से कर्म करना ही हेतु कहा है " श्रीमद्भागवत में भी उन्होंने अनेक स्थलों पर निष्काम कर्मों के अनुष्ठान की आवश्यकता कही है देखिए-"जब तक वैराग्य न हो जाए अथवा मेरी कथा आदि के श्रवण और क्थन में श्रद्धा न हो तब तक कर्मों को करता ही रहे "। भगव. त्परायण पुरुष "निवृत्ति प्रयोजन वाले निष्काम कर्मों का अनुष्ठान करे"। भगवान् के पार्षद योगेश्वर आविहोत्र कहते हैं कि "जो अजितेन्द्रिय और असानी पुरुष पेदोक्ता कर्म का आचरण नहीं करते वह विहितकर्मन्याग के पाप से बार बार जन्म मरण को प्राप्त होते हैं । वेदोक्त कर्मों को नि.सङ्ग भाव से तथा ईश्वरार्पणबुद्धि से करता हुआ पुरुष नैष्कर्य- सिद्धि को प्राप्त कर लेता है" । श्रीशङ्कराचार्य जी कहते हैं कि 'जिप्स प्रकार निर्मल दर्पण में प्रतिविम्ब स्पष्टरूप से प्रशसमान होता है इसी प्रकार निर्मल अन्त करण में ही विया ठीक प्रकार से प्रकाशमान होती है । इस (१) ४०१२(२)-उ०॥४॥२२(३)३३२६(४) ६१३ (५)7110018 ()111011 () श्रीमद्भा. ११४५-४६ (८)उप.शा०प० १५२२, - ( २२ ) लिये यम, नित्यकर्म, नैमित्तिक कर्म तथा निष्कामभाव से अनुष्ठान किये हुए यज्ञों से अन्तःकरण को अवश्य शुद्ध करना चाहिये” । अन्यत्र फिर वह कहते हैं कि "चित्त की शुद्धि के लिए (निध्वामभाव से) कर्मों काअनुष्ठान आवश्यक है" । सुरेश्वराचार्य जी का कथन है कि "जिस कारण नित्य नैमित्तिक कर्मों के अनुष्ठान की महिमा महान है इस लिये आत्मज्ञान के अभिलाषी मुमुक्षुओं को अन्त करणशुद्धयर्थ सदैव नित्य नैमित्तिक कर्मों का अनुष्ठान करना चाहिए"। इस प्रकार कर्मों के विधान करने वाले अन्य भी ७ई वाक्य मिलते हैं । मोक्ष में कर्मों की हेतुता के निषेध करने वाले चास्यों के साथ इन याफ्यों की सद्गति लगाने के लिए अन्तःकरण की शुद्धिपर्यन्त निफाम कमी की फर्त- व्यता अवश्य स्वीकार करनी पड़ती है। एक बात और भी है और यह यह कि अनेक स्थलों पर श्रुति यह प्रतिपादन करती है कि निर्मलान्तःकरण वाले पुरपों का ही आत्मविचार में अधिकार है दूसरों का नहीं । उदाहरण के लिए एक दो स्थल यहां पर उद्धृत कर दिये जाते हैं। मुण्डकोपनिषद् में लिखा है कि "अन्तःकरण के शुद्ध हो जाने पर निदिध्यासन द्वारा पुरुष उस निष्पल अर्थात निरसन प्रभु के दर्शन कर सकता है"। कठोपनिषद् में लिखा है कि "जो पुरुष पापों से निवृत्त नहीं हुआ, जिमने अपनी इन्द्रियों तथा मन को वश न कर सकने के कारण चित्तकाप्रय मम्पादन नहीं किया वह सर्वान्तर्यामी प्रभुविषयक ज्ञान को प्राप्त नहीं कर सकता। उसे उमका साक्षातार नहीं होता", आगे चल कर यहीं पर फिर लिखा है कि "जिमने मन को वश में नहीं किया, अतएव जिस को विज्ञान की प्राप्ति नहीं हुई और जो सदा अपवित्र रहता है वह प्रभु के पद को न पाकर जन्ममरणरूप संसारचक्र को (१) विवेकचूडामणि " (२) नै०सि०१॥ ५० (३) ३।। (४) ।। २३(५)। ।३।७ ३ प्राप्त होता रहता है" "मन और इन्द्रियों की एकाग्रता परम तप है । यह धर्म सब धर्मों से उत्कृष्ट है। इस को परम धर्म कहते हैं।" इत्यादि स्मृतिओं में वर्णित मन के समाधान का माहात्म्य भी यही जतलाता है कि विनाचित्तकी एकाग्रता के किये ब्रह्मविचार नहीं हो सकता। इस के अतिरिक्त विद्वानों का अनुभव भी इस बात का साक्षी है कि जब किसी सूक्ष्म पदार्थ को समझना होता है तो उस के लिए चित्त को समाहित करना आवश्यक होता है क्योंकि चित्त समाहित किये बिना उस की गति सूक्ष्म पदार्थ में होती ही नहीं । जव आत्मा सूक्ष्मातिसूक्ष्म है-यहां तक कि उसे मन घाणी का अगोचर कहा जाता है तो उसके ज्ञान के लिये क्ति के समाधान की परमावश्यकता अर्थसिद्ध है। और क्योंकि चित्त की समाहितता विना विक्षेपरूप मल की निवृत्ति के हो नहीं सकती और विक्षेपों की निवृत्ति विना उस की शुद्धि के वन नहीं सकती और शुद्धि का शास्त्रविहित उपाय केयल (आहारशुद्धिसहकृत ) विहितकर्मों का निष्कामभाव से अनुष्ठान करना ही है इसलिए यह बात सिद्ध है कि चित्त के मलविक्षेप के नाश निमित्त, आहार शुद्धि के साथ साथ, निष्काम भाव से विहित कर्मा का अनुष्ठान करना परमावश्यक है। चित्त की निर्मलता के हो जाने के अनन्तर फिर उन की आवश्यकता नहीं रहती। फिर तो सद्गुरुपदिष्ट रीति से विचार कर लेने पर वेदान्तवाक्यों से ब्रह्मज्ञान और उस से साक्षातू मोक्ष की प्राप्ति होती है। यह शास्त्र का परम सिद्धान्त है। इस प्रकार जब कमी से अविद्या की निवृत्ति नहीं बनती तय उपासना से यह फैसे वन सफ्ती है क्योंकि पासना भी (1) म.भा. १२२५, ३१२६०२५ ( २४ ) तो एक मानसिक कर्मविशेष ही है। इसके अतिरिक्तमोक्ष'भकृत' है अर्थात् मोक्ष क्रियासाध्य नहीं, नित्यसिद्ध है। जब ऐसी बात है तो इस में कौ या उपासना की गति कैसे हो सकती है ? कदापि नहीं। एक और भी यात है। कर्म और उपासना इन में से किसी का भी विरोध अविद्या के साथ है नहीं। अवि- रोधी पदार्थ कभी दूसरे का घातक या बाधक नहीं होता। अन्धकार अन्धकार का नाश कभी नहीं करता क्योंकि इनका आपस में विरोध नहीं होता । अग्नि भी अग्नि को कभी नहीं जलाता। कारण यह कि अग्नि अग्नि का विरोधी नहीं। तो फिर अविद्या के अविरोधी फर्म या उपासना किस प्रकार उस का नाश कर सकते हैं ? श्रुति तो घार २ यही कहती है कि विना विद्या के अविद्या तथा तत्कार्य की निवृत्ति करके उपलक्षित मोक्ष की प्राप्ति होती ही नहीं। "ज्ञान के विना मुक्ति के लिए कोई भी दूसरा मार्ग नहीं है। " जब मनुष्य चर्म की भान्ति आकाश को लपेट लेंगे तर कहीं जाकर परम प्रभु के ज्ञान विना दुःस का अन्त हो तो हो पहिले नही" । इत्यादि फई श्रुतिओं के आधार पर यह बात सिद्ध होती है कि विद्या ही मुक्ति का एक मात्र साधन है। यही अविद्या को निवृत्त कर मकती है। इन्हीं का परस्पर विरोध है। प्रामाणिक विद्या प्रवल होने के कारण अप्रामाणिक होने से निर्वल अविद्या को फैसे रहने दे सकती है? प्रकाश के विना अन्धकार कदापि दूर नहीं होता और प्रकाश के हो जाने पर यह ठहर भी नहीं सकता। यहां पर अब यह प्रश्न हो सकता है कि मिद्धान्त में "अहं (6) मु. उ० ।।२।१२ (२) शे०३० ३1051१५ (6) खेउ० ६॥ २०॥ ।
( २५ ) ब्रह्मास्मि"इस अखण्डाकारवृत्ति को अविधा की निवर्तिका माना है । यह अखण्डाकारवृत्ति वृत्ति होने से अविद्यान्तर्गत है,अविद्या से या नहीं। अविद्यारूप अखण्डाकारवृत्ति अविद्या को कैसे नाश कर सकती है ? इस प्रश्न का उत्तर यह है कि जिस प्रकार निर्मली बूटी का चूर्ण स्वयं रज होता हुआ भी पानी के रज को दूर करने के प्तामय वाला होता है, जिस प्रकार संवादि- भ्रम भ्रम होता हुआ भी सम्यक्फल को देने में समर्थ होता है, और जिस प्रकार प्रतिविम्ब स्वयं मिथ्या होता हुआ भी पिम्प के आकार आदि का अनुमान कराने में प्रामाणिक समझा जाता है इसी प्रकार अखण्डाकारयत्ति स्वयं अविद्यारूप होने से मिथ्या होती हुई भी अविद्या को विरोधिनी होने से उस की निवृत्ति करने में समर्थ होती हुई मोक्ष का साधन वन ही सकती है । इस में किसी प्रकार की आपत्ति नहीं आसफती। यहां पर यदि यह कहा जाए कि इन तीनों दृष्टान्तों के रहते हुए उपासना से ही अविद्या के नाश की सम्भवता को क्यों नहीं स्वीकार कर लेते, तो इसका उत्तर पहिले ही दिया जा चुका हुआ है कि उपासना का अविद्या के साथ विरोध नहीं है । अखण्डाकार वृत्ति अविद्यान्तर्गत होती हुई भी विद्या के अत्यन्त समीप होने से विद्यारूप ही कथन की जाती है। देखिए श्रीशङ्कराचार्य जी उपदेश साहनी में एक स्थान पर लिखते हैं कि 'म कूटस्थ निर्विकार हू' इस को विषय करने वाली बुद्धि वेदान्तशास्त्र में विद्या नाम से पुकारी जाती है " । इस प्रकार विद्यारूप होने से यह वृत्ति अविद्या की विरोधिनी है। अविद्याकी अविरोधिनी उपासनाउन विषम दृष्टान्तों के आधार पर अविद्या की निवृत्ति कदापि नहीं कर सकती। (.) पयभाग ११ १२ ननु यदि उपासना अविद्या के नाश करने म समर्थ नहीं तो श्रीस्वामीविद्यारण्य जी ने पञ्चदशी में यह कैसे लिख दिया है कि "जिस प्रकार से सवादि भ्रम भ्रम होता हुआ भी सभ्यफल को दे देता है इसी प्रकार प्रयतत्व की उपासना भी मुर्ति रूप पल को दे देती है।" उत्तर-ठीक है श्रीस्वामीविद्यारण्यजी ने ऐमा लिया है। परन्तु इससे उनका कदापि यह तात्पर्य नहीं है कि उपासना साक्षात् भुक्ति का साधन है। यह भी विद्याद्वारा ही उपासना को मुक्तिपद मानते हैं । देखिए वह अपनी ही लेखिनी से उसी प्रकरण में क्या लिगते हैं-" निर्गुण ब्रम की उपागना शनैः शनिः प्रमशन स्प हो जाती है" और "जिस प्रकार संवादिभ्रम फलकाल में प्रमारूप हो जाना है उसी प्रकार अतिपरिपा हुई २ उपासना भी फलकाल में विद्यारूप हो जाती है। यदि यह उपामना को साक्षात ही मुक्ति का माधन स्वीकार करतेतो उन्हें यह कहने की आवश्यकता पड़ती। अतः फर्म और उपासना दोनों ही किसी प्रकार से भी माशाप से भारधा को निवृत्त करने में समर्थनहीं माने जा सकते। इसी प्रकार "में एकमात्र भक्ति मे ही प्रान किया जा सकता हूँ" "साय योग धर्म स्वाध्याय तप और त्याग इन में से कोई भी इस प्रकार मुसे वश में नहीं कर सकता जिस प्रकार कि मेरी अनन्य भनि " इत्यादि भनि मार्ग को सबसे श्रेष्ठ निश्चय कराने वाले वाक्य भीगा लेने, क्योंकि इनका तात्पर्य भी उपासना वाले वाक्यों की न्यार पान द्वारा ही मुक्ति प्राप्त कराने में है, साक्षात् रूप से नहीं । श्रीमद्भागात में ही-जहां पर ऊपर उद्धृत किये हुए, पाक्य आये है-राजानिमियो उपदेश देते हुए भगवान् विष्णु के पार्षद (13m(6) पचदशी १।१२२-१२३ (३) श्रीमद्भा." 1४1..(r) श्रीमद्भा. ११४१ महायोगेश्वर कार्य ने भक्ति के प्रसङ्ग में कहा है कि " हे राजन् ! निर्दिष्ट रीति से भगवान् के चाणों का निरन्तर भजन करते २ भक्त को भगवान् से प्रेम, भगवान् को छोड़ कर अन्य सव पदार्थों में बैराग्य और फिर भगवान् के स्वरूप का यथार्थ बोध हो जाता है । तत्पश्चात् यह साक्षात परम शान्तिरूप मोक्ष को प्राप्त कर लेता है।" उल्लिखित विद्या से अविद्या की निवृत्ति होते ही मोक्ष भिव्यक्त हो जाता है । इस की अभिव्यक्ति के अनन्तर कुछ फरणीय शेष नहीं रह जाता । मोक्ष, अमृतत्व, बास्तविक सुख, निःश्रेयस तथा ऐकान्तिक और आत्यन्तिक दुःख की निवृत्ति यह सब शब्द पर्याय होने से एक ही अर्थ के बोधक हैं। यह मोक्ष रूप अर्थ नित्यसिद्ध होने पर भी नितान्त दुर्लभ है । कारण यह है कि आवरण तथा विक्षेपरूप दो महान् शक्तियों वाली अविद्या की महिमा से इस जीव ने अपना स्वरूप एक दम खो कर कुछ का कुछ समझ लिया हुआ है। इसी हेतु से चाहे वह निरन्तर इस की चाह भी करता रहे, समाधिस्थ होकर इस का ध्यान भी धरता रहे, और इस के अतिरिक्त यायच्छक्ति इस की प्राप्ति के लिये यन भी करता रहे तो भी इस की प्राप्ति तब तक असम्भव सी बनी रहती है जब तक आत्मज्ञान की प्रचण्ड अग्नि से अविद्यारूप महान् तूलराशि जल नहीं जाती ॥ परन्तु यह बात भी भूलने योग्य नहीं कि जब एक बार इसको प्राप्त कर लिया जाता है तो बस फिर सदा के लिए बन्धन की निवृत्ति हो जाती है । बन्ध फिर रहता ही नहीं । इस की पुनरावृत्ति नहीं होती। वेद भगवान् कई स्थलों पर कहता है कि (ज्ञानी) फिर जन्म मरण (के चक्र ) में नहीं पढता । वह सदा के लिए (१)"२४३ ( २९ । परन्तु यह विवेक भी विना विचार केकदापि नहीं हो सकता। इसी लिए तो विचार का महत्व शास्त्रों में जहां तहां भली प्रकार निरूपण किया है । देखिए "त्रिपुरारहस्य' में ब्राह्मणकुल- तिलक तपस्वी परशुराम को उपदेश देते हुए भगवान दत्तात्रेय 'कितनी सरलता से विचार की महिमा और अविचार की निन्दा निरूपण करते हैं " विचार सब का मूल है । मोक्षरूप महल में जाने के लिए इसे ‘पहली सीढी समझना चाहिए। सुविचार के विना क्य किस का कल्याण हुआ ? अविचार तो परम मृत्यु है। अविचार के मारे जच जन्ममरणचक्र में घूमते ही रहते हैं। परन्तु विचारशील पुरुष को अभीष्ट की प्राप्ति होती है। उसका सर्वत्र जय होता है । विचार सुखरूप वृक्ष का शक्तिशाली चीज है । विचार से पुरुष की उनत्ति होती हे ब्रह्मा विचार के कारण सब से उच्च गिने जाते हैं। विचार के कारण ही विष्णु का पूजन किया जाता है। शिव भी विचार सवज्ञ और महेश्वर कहलाए । रामचन्द्र क्तिने बुद्धिमान थे ? परन्तु वह भी अविचार के कारण सुवणमृग के अभिलाषुक होकर परम आपत्ति को प्राप्त हुए । परन्तु पीछे उन्होंने विचारद्वारा समुद्र में पुल वान्ध कर राक्षसों मे भरी लड़ा को भी जीत लिया । हे भार्गव ! तुम्हें यह मालूम ही है कि एक बार ब्रह्मा भी अविचार से मूठ होकर अभिमान के वशीभूत हो गये थे। तब उन्हें अपना सिर कटवाना पड़ा था । महादेव ने भी एक बार विना विचारे एक असुर को वर दे दिया था। उसका फल क्या हुआ ? अपने ही भस्मीभवन से डर कर उन्हें भागना पड़ा। इसी प्रकार अन्य भी सप देवता राक्षम पुरुष पशु आदि जब कभी विपत्ति को प्राप्त करते हैं उसका मूल कारण सर्वदा अविचार ही होता है । हे पाशुराम ! वह धैर्यशाली महापुरुष धन्य है जिन के पास विचार सदा रहता है। हमारा उन को निरन्तर प्रणाम हो।" (.) ३२ ५-६३ के कारण ( ३२ ) दान्तरूप सिंह नहीं गर्जता बस तभी तक जम्बुक आदि छोटे जन्तुओं की न्याई अन्य शास्त्र गर्जन करते रहते हैं । सिंह की गर्जना के होते ही जैसे सव अन्य जीप चुप हो जाते हैं वैसे ही वेदान्तदर्शन के सामने होने पर अन्य सव दर्शन चुप हो जाते हैं ॥" यहां पर अब यह प्रश्न उठ सकता है कि इन सम्पूर्ण दर्शनों के सिद्धान्त एक दूसरे से केवल विलक्षण ही नहीं अपितु परस्पर विरोधी भी हैं। इसलिए इन सब में से किसी एक को छोड़ कर पाको सभी दर्शन त्याज्य ही होने चाहिए । उन्हें आस्तिक फोटि में क्यों गिना गया है ? इसका उत्तर यह है कि यह आस्तिक दर्शन इस लिए कहाते हैं कि इन सभी दर्शनों में घेदरूप शम्दभमाण को परमश्रद्धेय माना है। अपनी २ दृष्टि से घेद का उछड्कन कोई भी नहीं करता । परस्परविरोध केयल स्वस्वदृष्टिकत हे वास्तव नहीं । और इस प्रतीयमान विरोध फी उपयोगिता जिज्ञासुजनों की बुद्धि को सूक्ष्मातिसूक्ष्म करने में सर्वथा सफल हो जाती है । इस के अतिरिक सोपानक्रमन्याय से अथवा स्थूलारुन्धतीन्याय से इन सब का समन्वय एक ही पदार्थ के निरूपण में है । किसी भी विषय को निरूपण करते हुए. यह आवश्यक नहीं होता कि जिस यात को काट देना हो उसका निरूपण ही न किया जाय । शास्त्रों में सर्वत्र पूर्वपक्ष और उत्तरपक्ष की रीति सदा से चली आई है । एक पक्ष को हद करने के लिए स्थूणानिखननन्याय से उसके विरोधी पक्ष को खड़ा करना कोई नई बात नहीं है। महर्षि वशिष्ठ अजातस- चावादी थे । 'तीनों कालों में सृष्टि का अभाव है' यह उनका अवाट्य मत था। परन्तु तो भी उन्होंने सृष्टि का अपवाद करने के ही अभिप्राय से सृष्टि की उत्पत्ति का कितना लम्बा चौड़ा .
( ३३ ) वर्णन कर डाला था। उन्होंने स्वयं इस विरोध का परिहार करते हुए कहा है कि "यह क्रम केवल मन्दबुद्धि पुरुषों को भली भान्ति पस्तुतत्त्व समझाने के लिए रक्खा गया है।" श्रीकृष्ण भगवान् भी उद्धव के प्रश्न करने पर भिन्न २ ऋषियों द्वारा की हुई भिन्न २ तत्त्वसङ्ख्याओं की योजना बताते हुए कहते हैं कि इस प्रकार ऋपियों ने नाना प्रकार से तत्त्वों की गणना की है । युक्तियुक्त होने के कारण वे सभी ग्राह्य हैं । विशनों की किस में शोभा नहीं ? उन्हें सभी कुछ शोभा देता है।" इस प्रकार.यद्यपि यह सभी दर्शन मान्य हैं तो भी इन सब में ब्रह्मदर्शन मुख्य है । इस का कारण यह है कि इस दर्शन का मुख्यविषय साक्षात् आत्मस्वरूपनिरूपण ही है । सच्छास्त्र की स्तुति और असच्छास्त्र की निन्दा करते हुए महर्षि वशिष्ठ जी कहते हैं कि “असच्छास्त्र के विचार से निवृत्त हो कर सच्छास्त्र के विचार से शान्ति ऐसे प्राप्त होती है जैसे शोर्य वीर्य और अस्त्र शस्त्र आदि सर्व प्रकार की रणसामग्री से युक्त सेना पाले राजा को रण में जयलक्ष्मी प्रात होती है । मनरूपी नदी दोनों ओर बह सकती है, विवेक की ओर भी अविवेक की ओर भी । जिस ओर यन करके इस के बदार को झुका दिया जाता है बस उसी ओर यह बह निकलती है । इस (अध्यात्म) शास्त्र को छोड़ कर अन्य किसी शास्त्र से न किसी का कल्याण हुआ है और न होना है । इस लिए आत्मबोध के लिए इस ( अध्यात्म) शास्त्र का ही विचार करना उचित है। । इन उपर्युद्धृत पड्डियों में सच्छास्त्र से अध्यात्मशास्त्र ही अभिप्रेत है यह बात उन्हों ने स्वयं आगे चल कर स्पष्ट कर दी है । देखिए वह क्या कहते " (१) श्रीमद्भा० ११११२४२५३ (२) यो• दा०६।२।१०३।२३-२५ ।
" हैं-" हे साधो ! संसारवन्धनपविचिका का रोग महाभयानक है । आत्मज्ञान से अतिारक्त इस का कोई उपचार नहीं है। घेदभगवान भी अध्यात्मविज्ञान की परमावश्यकता के अभिप्राय से ही वार २कहना है कि "स्वाध्यायविद) का अध्ययन करना चाहिये" । " स्वाध्याय के विषय में वदापि प्रमाद नहीं करना चाहिएं"। "स्वाध्याय और प्रवचन अर्थात् वेद का पढ़ना और अधिकारी पुरुषों को पढ़ाना यह एक परमावश्यक धर्म है जिसमें प्रमाद करने से पुरुष पाप का भागी वनता है"। यहां पर यह कहना-कि स्वाध्याय शब्द का अर्थ केवल ऋग्यैट यजुर्वेद और सामवेदरूपवेदनयी ही है और वेदनयी का मुख्य उपयोग फर्म के अनुष्ठान में हैन कि अध्यात्म चिन्तन में । इस लिए स्वाध्याय शब्द अध्यात्मचिन्तनपरक नहीं हो सकता- बिलकुल निस्सार है। कारण यह कि स्वाध्याय शब्द के अर्थ के सङ्कोच में कोई प्रमाण नहीं है । “ स्वाध्याय " और " घेद" यह दोनों शब्द पर्याय हैं और वेद " जैसे संहिता भाग का धाचक है धेले ही ब्राह्मणभाग का भी वाचक है । आपस्तम्य महर्षि कह गये हैं कि "येद शब्द मन्त्र और ब्राह्मण दोनों का वाचक है।" इस लिए उस का पर्याय स्वाध्यायशद भी दोनों काही घाचक है। इस प्रकार परमपुरुषार्थ मोक्ष का निरूपण करने पाली ब्राह्मणान्त पाती उपनिषदें भी वेद के अन्तःपाती ही हैं। इस के अतिरिक्त एक और भी बात है जो ध्यान में रखने योग्य है। आम्तिक पुरुषों की दृष्टि में वेद से बढ़ कर और कोई भी शास्त्र परमश्रेय का निरूपक नहीं हो सकता सम्पूर्ण वेद का मुख्य विषय परमश्रेय पा निरूपण ही है । इस लिए घेद का (१) यो वा० ६१२११०३ । २८ । (२) तै आ• २११५१७ । (३) तै० उ०१111 ( ३५ ) वह स्थल जहां पर साक्षाद्रूप से इस विषय का निरूपण आया है अलग छांट कर यह कह देना कि वेद का मुख्य उपयोग कर्म के अनुष्ठान में है बिलकुल असगत और अन्याय्य है । अत. खाध्याय के अध्ययन के विधान से यही तात्पर्य निकलता है कि पुरुष को आत्मकल्याण के निमित्त कदापि प्रमादी नहीं होना चाहिए । महर्षि याज्ञवल्क्य याज्ञवल्क्यस्मृति में कहते हैं कि "यज्ञ, आचार, दम, अहिंसा, स्वाध्याय और कर्म इन सब से उत्कट धर्म, जिस किसी भी उपाय से आत्मज्ञान की प्राप्ति, ही है।" (१-८) यहां पर उन्होंने यशादिकों को उपाय और आत्मज्ञान को उपेय कथन किया है। इस से स्पष्ट है कि उन के मत में भी आत्मज्ञान का निरूपक शास्त्र ही सर्वोत्कृष्ट है। अमृतनादो पनिपद के पहिले मन्त्र में लिखा है कि "ऋग्वे- दादि सम्पूर्ण शास्त्रों को पढ कर, उन का बार २ अभ्यास करें और फिर जब नियनिरतिशय ब्रह्म का विशेष करके ज्ञान प्राप्त हो जाये तो विद्वान पुरुप उन को ऐसे त्याग देवे जैसे कोई पुरुष प्रकाश साध्य कार्य को करके पश्चात् प्रकाश के साधनभूत प्रदीपादि को त्याग देता है" अमृत(ब्रह्म)बिन्दु उपनिषत् में कहा है कि "विद्वान् पुरुष ग्रन्थों के अभ्यास से ज्ञानविज्ञान- सम्पन्न हुआ उन्हें इस प्रकार त्याग देवे जैसे धान्य का अर्थी धान्य को निकाल कर भूसे को।” (१८) वृहदारण्यकोपनिपत में लिखा है कि विद्वान पुरुष उस (आत्मा) को जान कर फिर ग्रन्थादिकों के झमेलों में न पड़े क्योंकि यह केवल वाणी को व्यर्थ श्रम देना ही है इसका फल कुछ नहीं।" (४॥ ४ २१) विद्वान् पुरुषों का भी कथन है कि "यदि परम तत्त्व का ज्ञान नहीं हुआ तो समझो सब शास्त्राभ्यास निष्फल ही रहा । और यदि परम तत्व का ज्ञान हो गया तो बस फिर उस के अनन्तर शास्त्र का कुल प्रयोजन रहता ही नहीं।" ब्रह्मज्ञान के उत्तर सर्व शास्त्र निष्फल है इस घात के समर्थन करने वाले इन सय वचनों का तात्पर्य यही है कि ब्रह्मज्ञान ही सर्वशास्त्रों का मुख्य प्रतिपाद्य विषय है। इस से इन सब का यही अभिप्राय प्रगट होता है कि साक्षात् ग्रहादान का प्रतिपादक शास्त्र ही सय शास्त्रों का शिरोमणि- ब्रह्मदर्शन साक्षाद् ब्रह्मस्वरूप का प्रतिपादन करता है और साथ ही युक्ति प्रमाणादिकों के द्वारा यह भी निश्चय करा देता है कि सम्पूर्ण वेद का परम तात्पर्य भी इसके निरूपण में ही है। इस कारण ब्रह्मदर्शन के सर्वशास्त्रशिरोमणि होने में किसी प्रकार कोई भी संशय नहीं हो सकता। यह ब्रह्मदर्शन भी अन्य दर्शनों की न्याई सूत्ररूप है। जिस प्रकार रूई से तय्यार किये हुए थोड़े से सूत्र में रूई की महान् राशि विद्यमान रहती है इसी प्रकार इन छोटे २ सूत्रों में भी महान् अर्थ सूत्रकर्ता ने भर रक्खा है। इस पर भी विशे- पता यह है कि भगवान् व्यास ने सम्पूर्ण ब्रह्मदर्शन के सार को पहिले चार सूत्रों में उपक्षिप्त कर दिया है। यही कारण है कि जब तक पहिले चार सूत्रों का भावार्थ हृदय में भली प्रकार न बैठ जाये तय तक याकी दर्शन का भाव समझ में नहीं आता और जब इन चार सूत्रों के आशय को भली प्रकार हगत कर लिया जाये तो फिर याफी दर्शन के समझने में कोई कठिनाई नहीं रहती। इसी लिए भगवान् शङ्कर के अवतारभून श्रीशङ्क राचार्य जी से लेकर जितने भी इस ग्रन्थ के या इस प्रन्य के भाष्यादिकों के व्याख्याता हुए हैं उन सयने जितना इनचार सूत्रों के भावार्थ को खोलने का प्रयत्न किया है किसी भी अन्य चतु:- ३ सूत्री के व्याख्यान में उत्तना विस्तार करने की आवश्यकता नहीं समझी । बस इसी ब्रह्मदर्शन की प्रथम चतुःसूत्री के शाङ्करभाष्य का गम्भीराशय पफ अपूर्व प्रकार से शास्त्रानुकूल नई २ युक्तियों से अपने शब्दों में भली प्रकार विस्तारपूर्वक खोल कर वर्णन करने के लिए इस विचारविन्दु" की रचना का प्रारम्भ किया गया था। परन्तु जिज्ञासुजनों के अल्पभाग्य के कारण यह ग्रन्थ समाप्त न हो सका । केवल इस का पूर्वार्धमात्र (जिस में केवल दो परिच्छेद हैं) तय्यार हो कर लवपुरीय 'सन्तकुटिया' के सेवक लाला हरजीरामजी के द्वारा, मुम्बई में छपवा कर, संवत् १९७२ में प्रकाशित किया गया था। इसके उत्तरार्ध के निर्माण का भी प्रारम्भ तो हो गया था परन्तु इसके केवल १३ श्लोक ही बनने पाये । इस के अनन्तर कई एक लोक संग्रहकार्यव्यग्रतानिमित्तक कारणों से इस का अवशिष्टभाग ग्रन्थकर्ता की लेखिनी का विषय नहोसका । इस ग्रन्थ के पूर्वाध को देख कर फिस महानुभाव को इस ग्रन्थ की अपूर्ति नखुटकेगी। परन्तु "अवश्यम्भावी भावों का प्रतिकार" कौन कर सकता है ? उत्तर भारत के जिज्ञासुवर्ग में कौन ग्रन्यकर्ता के माङ्गलिक नाम से परिचित न होगा । आपकी विद्वत्ता, आपकी विरक्ति, भापकी निष्ठा, आपकी स्मृतिशक्ति, आपका सादापन, आपकी सत्यप्रियता, आपका आर्जव, आपका घाणीमाधुर्य, आपकी सदाचार से प्रीति, आपका विश्वजनीन प्रेम, आपका अनुद्धत और नम्र स्वभाव,आपकी दृढ़सङ्कल्पला,आपकी सहृदयता,आपकी क्षमाशीलता और आपका प्रवचन सभी अपूर्व और अलौकिक ये। विद्वानों में महामहोपाध्याय पण्डितक्ये श्रीखामीकेशवानन्द सी., महामहोपयएए पण्डितालमाशाशी जी, पण्डितवर दाक्षिणात्य मुग्रह्मण्य शास्त्रीजी योर महामना माननीय पण्डिन मदनमोहन मालवीय जी तक थापका हृदय से आदर करते थे और अयसर पायर आपके पावन दर्शनों से अपने नेत्रों यो, जापके सुमधुर वचनों के श्ररण से अपने क्षों को, आपके हृदयग्राही यस्तुतत्व के प्रवचन से अपने मन को घोर आपके चरणकमलों की धूलि के स्पर्श से अपने उत्चमान को पवित्र और आनन्दित किया करते थे। उत्तरापण्ड की चिरक्त परिवाजक मण्डली में पण्डित ईश्वरसिंह जी, श्रीगुरुमुखदास जी उपनाम तपस्वी जी, श्रीवीरमदास जी,श्रीहरिसिंहजी, तथा श्रीस्वामीस्थयज्योतिजी तक मर मुख्य महात्माओं की आप में श्रद्धा और पूज्यदृष्टि थी। कर्मवीरों के अग्रणी महात्मा गाधी जी ने भी जर पक यार हुपीकेश में पहुंच कर आपके दर्शन किये तो उन से भी थापके जीवन को देखार और सुमधुर और युक्तियुक्त भाषण को श्ररण कर प्रभावान्वित हुए विना न रहा गया। सुनने में आया है कि आप जन्म यीशनेर रियास्त के किसी ग्राम में हुआ था। योगम्रए होने के कारण याल्यकाल से से ही आप संसार की ओर से विमुख रह घर विद्याध्ययन में प्रवृत्त हो गये थे। उसी रियास्त के 'रत्नगद' नामक ग्राम में आपका 'गुरद्वारा अब भी है। यहां पर परमहंस विरक्तनाथ सम्प्रदाय के एक वृद्ध महात्मा से मापने दीक्षा लेकर संन्यास आश्रम में प्रवेश किया था । उस आश्रम के वृद्ध महात्माओं से विद्याध्ययन करके उनको आझा से फिर आप पूर्वकाशी में चले गये । वहां पर कई धर्ष रह कर आपने साङ्गोपाङ्ग व्याकरण, छन्द, ज्योतिप, न्याय, चमीमांसा आदि शास्त्रों का ब्रह्मवित्तमयोगिवर्य श्री १०८ श्री स्वामिमगलनाथ जी महाराज संध्ययन किया । इसके अनन्तर आप हृषीकेश में पहुंचे । वहां पर कैलासाधम के अधिष्ठाता पूज्यपाद श्रीस्वामी धनराजगिरि जी से आपने सासयदर्शन, योगदर्शन तथा तीनों प्रस्थान टीकाटिप्पणसहित थोड़े ही काल में अवलोकन कर लिये । इनके अतिरिक्त इन्हीं दिनों में आपने स्मृति, पुराण और इतिहासादिकों के साथ भी पर्याप्त परिचय प्राप्त कर लिया। इस प्रकार विद्या प्राप्त करके आप कई धर्ष उत्तराखण्ड में उत्तर काशी तथा इसके आस पास एकान्त स्थानों में अपनी विद्या का मनन, योगाभ्यास तया अध्यात्मचिन्तन करते रहे । इतना काल आपने मच्छन्न रूप से ही व्यतीत किया। यही कारण है कि इस समय इस से अधिक वृत्तान्त उपलब्ध नहीं हो सका। "जाति न पूछो साधु की पूछ लोजिये ज्ञान । मोल को तलवार का पड़ा रहन दी म्यान"। कबीर जी का उपर्युक्त वचन अक्षरशः शास्त्रीय रहस्य का अनुवादमान है । विरत महात्माओं के आगे उनके पिता, माता, कुल, जन्मप्रदेश, जन्म तिथि आदि के सम्बन्ध में प्रश्न करना अशास्त्रीय है इस लिये विज्ञजन उनके आगे एतद्विषयक प्रश्न करते ही नहीं । और यदि कोई विशेष जिज्ञासा वाला पुरुष शास्त्रीयमर्यादा का उल्लइन करके ऐसा प्रश्न कर भी बैठे तो वह शास्त्रीयमर्यादा का पालन करते हुए उन प्रश्नों का व्यावहारिक उत्तर न देकर पारमार्थिक वस्तुतत्व का ही निरूपण कर देते है। इस प्रकार प्रथा को पारमार्थिक उत्तर ही लेकर अपनी जिज्ञासा को शान्त करना पड़ता है । ठीक यही यात आपके साप भी कई यार हुई परन्तु आपके साथ सम्बन्ध रसने पाले
(४०)
पौर्वकालिक इतिहासकेसम्बन्ध में विशेष ज्ञान प्राप्त नहो सका।
उत्तरकाशी तथा इस के आस पास के जगलों में कई
घर्ष यिता कर अब आप हृषीकेश में पधारे | उस समय हपीकेश
में इतनी आवादी न थी और जो थोड़ी बहुत थी भी यह विशेष
करके एकान्तसेवी विरक्त महात्माओं को ही थी । यह
महात्मा लोग हपीकेश ग्राम से कुछ दूरी पर इधर उधर
पतितपावनी सुखकारिणी भयमयनिवारिणी श्रीमद्भागीरयी
के तट पर फस की कुटियाओं में रहा करते थे । टीहरी
दरवार की ओर से हपीकेश, तपोवन और इसके आस पास
की बहुत सारी भूमि महात्माओं औरतपस्विओं के लिए सुरक्षित
की हुई थी। जङ्गल में घास, फूस और लकड़ी और विल्व,
बदरी आदि फल आम होते थे । जो भी कोई तपस्वी महात्मा
लोग उधर आ निकलते, छोटी सी घास फूल की फुटिया तैयार
कर के उस में रह लिया करते थे और जो भी कोई फल जगल
में मिल जाते उनसे प्राणधारण करके आत्मचिन्तन अयचा तप में
अपना सब समय व्यतीत कर लेते थे। उस समय वहां पर कोई
आधि न थी,कोई व्याधि न थी और कोई उपाधि भी न थी। उस
समय यहाँ पर सत्ययुगकेमात्विक समय का राज्य था। धीरे२
घहां महात्माओं की खोज में कल्याण के अभिलापुक गृहस्थिओं
की पहुंच होने लगी। अन्न क्षेत्र पुल गये । महात्माओं को
अनादि के विषय में आगे से भी अधिक सुमीता हो गया। यह
भिक्षा के समय अनक्षत्रों में आकर मिक्षा ले जाते और आठ
पहर भगवद्गजन में व्यतीत करते परन्तु ज्यों ज्यों यहां गृहस्थों
का आना यदता गया त्यों स्यों प्राम की आयादी घदने लगी।
भकजनों ने महात्माओं के लिए और धर्मार्थ मकान धनवाने
प्रारम्भ कर दिये ।जमीनों का मोल पड़ने लगा। टीहरी दरवार की ओर से जो प्राचीन काल से प्रवन्ध हुआ हुआ था वह भी सुव्यवस्था न रहा। आखिर विरक्त महात्माओं की स्वतन्त्रता में विघ्न पड़ने लगा। वह अब विशेप करके हृपीकेश में न रहकर अन्यत्र रहने का विचार करने लगे। थोड़े ही काल में युग का बदलना प्रारम्भ हो गया। जब आप उत्तरकाशी से लौट कर हुपीकेश में रहने लगे तय भी आप पूर्ववत् पूर्णरूप से असङ्ग होकर ही रहते थे । प्रातःकाल होते ही आप जगलों में चले जाया करते थे और रात्रि के समय धने अन्धकार के होजाने पर कुटिया में लौट आया करते थे। कई बार तो रात्रि भी उधर ही बीत जाया करती थी । गृहस्थों का तो कहना ही क्या ? आपके दर्श- नाभिलापी बड़े २ महात्माओं को भी आपके दर्शन दुर्लभ होते थे। शनैः शनैः महात्माओं के दुखों (मानसिक क्लेशों ) का समाचार आप के कर्णगोचर हुआ । फिर क्या था ? आपका करुणापूर्ण चित्त दया से द्रवीभूत हो उठा और आपका 'दरवार' सर्वसाधारण के लिये खुल गया । अब तो महात्माओं और भक्तजनों के आनन्द का पारावार न रहा । जब चाहते और जितना चाहते आप का दर्शन करते और अपने चित्तों को शान्त करते । आपकी हरएक क्रिया उपदेशपूर्ण होती थी। आप का हासविलास भी उपदेश से खाली न होता था। विद्वानों के सामने तो कहना ही क्या ? अर्धप्रवुद्धों और अप्र- बुद्धों के सामने भी गूद से गूद यस्तुतत्त्व को आप इस प्रकार रखते थे कि न तो किसी को किसी शङ्का का अवकाश रहता और न ही किसी को यह कहने का ही अवकाश मिलता कि (४२) पदार्थ मेरी समझ में भली प्रकार नहीं आया। क्या जाने इस प्रकार गम्भीरतापूर्वक अथवा हासविलास में ही आपने कितनों का उद्धार किया? आप के साथ जिस किसी का साक्षात्कार हुआ-चाहे थोड़ा चाहे बहुत-बस वह आपका ऋणी सदा के लिए हो गया। ऐसी थी आप की विद्वत्ता, ऐसी थी आप की महिमा, ऐसाथा आपका प्रभाव और ऐसा था आप का आकर्षण। फिर क्या आश्चर्य कि प्रायः नित्यंपनि, प्रातःकालसे सायङ्काल तक, देशदेशान्तरों से आए हुए श्रद्धालु भक्तजनों से आप का निवासस्थान भरा रहता था। विक्रम संवत् १९८५ के श्रावण महीने में कृष्णपक्ष की प्रतिपत् निधि को, युधवार के दिन प्रातःकाल ७ बजे के समय हृषीकेश में आपने इस जीवन्मुकायस्था को त्याग कर कैवल्य- भाव को प्राप्त किया। पिदेहमुक्ति से १५-१६ वर्ष पहिले अलग रह कर भी लोकसंग्रह के लिए सामूहिक लोकोपकार के जो कार्य आपने किये यह आप से परिचय रसने वाले किसी भी सज्जन से गुप्त नहीं। देवालयों और धर्मदायों के सुप्रयन्ध की आव- श्यकता का आपने अनुभव किया। इस कार्य में जो भाग आपने लिया, जनता के अतिरिक्त यू० पी० धर्मरक्षणसभा लपनऊ और दानधर्मप्रचारिणी सभा लखनऊ यह दोनों उस की साक्षी हैं। गोरक्षा प्रेम आप का छिपा न था। इस के स्मारकस्तम्म, "अय भी हपीकेश लाहौर आदि अनेक स्थानों की गोशालाओं के रूप में, विद्यमान हैं। विचारपिन्दु के अतिरिक्त "धीरविजय" नामक एक और प्रकरण अन्य की रचना भी आपने की थी । विचारविन्दु को (४३ ) भांति यह ग्रन्थ भी पद्यात्मक संस्कृतभाषा में ही लिखा गया था। इस में कुल २०५ श्लोक हैं । इस में आपने वेदान्ततत्त्व फूट कूट कर भर रक्खा है । गागर में सागर भर देने वाली कहावत यहां पर चरितार्थ हो गई है । इस की रचना संवत् १९६२ में हुई थी और शिकारपुरवासी श्रीयुत सुन्दरदास होलाराम ने निर्णयसागर प्रेस मुम्बई में छपवा कर संवत् १९६३ में इसे प्रकाशित किया था। आपकी विद्या, आपकी धारणा, आपकी प्रतिभा और आपकी निष्ठा के परिचायक यह दोनों प्रकाशस्तम्भ, निर्विशेषा- द्वैतवादरूप हद चट्टान को ऊपर खड़े रह कर, इस भवसागर में भूले भटके योग्यतासम्पन्न मनुष्ययोनिरूप जहाजों पर सवार हुए २ जीवों को, चिरकाल तक, ब्रह्मात्मैक्यरूप परमपुरुषार्थ का मार्ग दिखाते रहेंगे। आपकी कैवल्यप्राप्ति के अनन्तर श्रद्धालु भक्तजनों में यह अभिलापा उत्पन्न हुई कि आपके दोनों ग्रन्थों को हिन्दी भाषा में अनूदित करके प्रकाशित किया जावे ताकि सर्वसाधा- रण मुमुक्षजन भी इससे लाभ उठा सकें। अपूर्ण विचारबिन्दु को यथाकथञ्चित पूर्ण करवाने का भी ख्याल साथ ही उठ खड़ा हुआ। यह दोनों काम कोई आसान न थे । एक अपूर्व अनुभवी विद्वान् के पूर्ण भावाशय को प्रकट करना और उसकी अपूर्ण कृति को पूर्ण करने के लिये योड़ा उठाना फोई सहज काम नहीं होता। विद्वान् के अनुक्त भाव को विद्वान् ही समझ सकता है और वह भी दिमाग़ लड़ा कर। इस लिये निश्चय यह ठहरा कि येदान्त ग्रन्थोंके किसी मार्मिक विद्वान् से पहिले इसकी संस्कृत टीका वनवाई जावे और फिर उसका सारार्थ हिन्दीभाषा में दर्शनाचार्य परिताधि पण्डिन मिय जी शाली
.
४५ )
अवशिष्ट आवश्यक स्थलों पर टिप्पणी का सन्निवेश कर दिया
है और पाठकों के सुभीते के लिए जहां तहां भिन्न २ टाईपों का
प्रयोग करके अक्षरों को छोटा या बड़ा कर दिया गया है। इस
प्रकार तय्यार हुई २ दोनों टीकाएं पुस्तकाकार में प्रेमी जिज्ञा-
सुओं के सम्मुख उपस्थित हैं। दोनों की कितनी उपयोगिता है
यह पाठकगण स्वयं अनुभव करेंगे।
इसमें कोई सन्देह नहीं कि यदि यह दोनों टीकायें बिलकुल
पृथफ २ छपती तो और भी अच्छा होता परन्तु जय एक धार
दोनों का इफटा उपना प्रारम्भ हो गया तो फिरप्रथम परिच्छेद
में दोनों को इकट्ठा रखना ही उचित समझा गया। माशा है कि
द्वितीयपरिच्छेद के छपने के समय द्वितीयपरिच्छेद को संस्कृत
टीका और दोनों परिच्छेदों की हिन्दीटीका अलग २ प्रकाशित
की जायेंगी। तब तक संस्कृत और हिन्दी के प्रेमी, दोनों प्रकार
के जिज्ञासु, दोनों ही टीकाओं को पास रख कर सन्तुष्ट रहें।
विना अर्थ की सहायता के सब व्यावहारिक कार्य अधूरे
पड़े रहते हैं। इस लिए जिन सत्सगिजनों ने इस प्रन्य के
तय्यार करवाने तया छपवाने के लिए आर्थिक सहायता दी
पह सब फे सर धन्यवाद के पात्र हैं। प्रकाशक के अतिरिक्त
उनके शुम नाम यह है:-
(३) महता ख्यालीराम जी, भिम्यर।
(२) लाला काहनचन्द जी भल्ला, लाहौर।
(३) लाला तुलसीरामजी मोगा, लाहौर।
(४) साला फिशोरीलाल जी, फिरोजपुर सावनी।
(५) लाला मङ्गत्तराम जी, फिरोजपुर जापनी।
(६) मत मामराज जा, फिरोजपुर डायनी ।
(७) मत मोजाराम जी, वैरपुर टामीवाली।
इस विषय में यह भी लिपना अनुचित न होगा कि यद्यपि इन्होंने यह सहायता केवल निष्कामभाव से ही की है तथापि अनुचित न समझने के कारण इनके नाम यहां पर प्रकट किये हैं । आशा है कि यह सब सज्जन क्षमा करेंगे। परन्तु इन सब से अधिक धन्यवाद के पात्र हैं सुगृहीत- नामधेय साक्षाद् ब्रह्मस्वरूप पूज्यपाद श्री१०८श्रीस्वामी राम- कृष्णजी महाराज तथा लयपुरीय 'सन्त कुटिया' के सेवकों के मुखिया श्रीमान लाला जयकृष्णजी जिनको मूलप्रेरणा से इस कार्य का आरम्भ हुआ और जो समय २ पर अपनी शुभ सम्मति देकर प्रारम्भ से ही सब कार्यकर्ताओं के उत्साह को बढ़ाते. रहे हैं। विनीत निवेदक गोपीचन्द्रवर्मा १ ... ... १७ १ ... ... ... ... ३ ३ ... ... ... ५ ... २२ १० ... ... सटीकश्रीविचारधिन्दोर्विपयसूचनिका विषयः पृष्ठम् पतिः प्रारम्भिक 'विश्चिद्वक्तव्यम्' १ हिन्दीभाषाया 'मूमिका निर्गुणयत्तुनिर्देशात्मक मूलकृन्मालम् १ टीकाकारमगलम् १ शास्त्रीयविषयोपोधातः विचारस्य श्रवणादिविधिमूलकत्वम् ब्रह्मसाक्षात्कारस्यैव दुःखात्यन्तनिवृत्तिहेतुता अन्वेष्टव्यविधेरवपातवनियमपिधित्वम् ग्रन्यकर्तुग्रन्थरचने प्रवृत्तिकारणम् आत्मशब्दनिरूक्तिः प्रथमक्षोकीयव्याख्याया योजनान्तरम् निर्विशेषत्रत्मवादे स्तुतिकरणाक्षेपसमाधाने १,३ तत्वविदामपि (निर्गुणे) भत्तिप्रकारः १७ प्रासगिक तटस्थलक्षणम् २२. निर्विशेपे प्रपञ्चोपादानवाक्षेपः, तत्समाधान १३,१५ प्रयमलोकस्यैः पदैमाभेदस्पवाक्यानिष्कर्षोक्तिः ११ ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे आक्षेपः साकारब्रह्मवादे श्रुतिस्मृतिप्रघटः •साकारब्रह्मवादेऽनुमानम् १२ निराकारतमवादे श्रुतिस्मृतिप्रघटः ब्रह्मण्यनेकाकारत्वनिष्कर्षः १३ उक्ताक्षेपसमाधान निर्विशेषत्वसिदान्तश्च आकारप्रतिपादकश्रुतिस्मृतीतिहातपयसा मतिप्रदर्शनम् १३ १६ ८ ... ... १० ११ ..4 ११ १२ ... ... १२ ... .
(४८) पति १० १४ १४ २२ २३ १९ ६ १० २० १ २० १८ विषय पृष्ठम् निरवयवेऽनवामरत्वब्युदसनव्यानेन आईवादिसिद्धात भजनगि उपाधस्तुम्वभावा यथावरण सामय्याभाव १४ पवत्वप्रतिपादकश्रुन्यादिवयसामुपासना मगतिनिष्कर्ष परमार्थतो रूपायाकाररहितमन न त्यत्र च्यासात्ति ब्रह्मग स्वरपरभणम् अस्मिन तैत्तिरीयारण्यक्स्थाटमप्रपाठकीयमोधारनारमनी १५ विरोपणलक्षणयोर्विशेषप्रदशनम् ब्रह्मणि परिच्छेदत्रयराहित्यम् ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे शून्यवाद्याप उत्ताधेपसमाधानम् उत्तसमाधान रहस्याक्ति सत्यज्ञानान तान्दाना विवक्षिताथप्रदशनम् २१ ब्रह्मामनो वदैववेद्यत्वम् २१ "यतो वाच" (ले० ०१४) 'मनसैवदम्' ( कट० ४११) इन्यादिश्री तथास्याना विरोधपरिहारपल्के ममप्रदर्शनम् २३ ब्रह्मणि दृश्यत्वाक्षेपसमाधाने मूलन यस्य वेदान्तप्रकाणत्वेन मौगनुव धसम्बध द्वितीयश्लोकव्याख्याया सरस्वन्यात्मक्सगुणत्रयचि तनम् सरम्वन्या परमात्र द्वितीयश्लोकव्यारयाया प्रयमवर्णक्समाति द्विनीयव के मीमांसक्मतेन शब्दार्थसम्यधविचार ओत्पत्तिर-(पू. मी. ११५) सूत्रस्य ममिकोऽय ३२ मोमासकमतेन प्रन्यायमत्यायक मानसम्बधे आपप , तम माधिश्च १० १० १२ २३ २४ २८ ७ . १९ पङ्किः ... ३४ ... ६ १० ... १ १८ १४ ८ .. ९ विषयः पृष्ठम् भीमासकमते नैयायिकाक्षेपः ३३ उक्ताक्षेपसमाधानम् आकृतिस्पोऽयं इति मीमाससिद्धान्तः द्वितीयवर्णकरामाप्तिः सौगतमतेन शब्दार्थसम्बन्धचिन्ता उक्तचिन्तायामपि स्वेटसाधनप्रदर्शनम् पार्थसारथिमिश्रप्रभृतिमतमदर्शनम् व्यक्तीतरत्सामान्यवादिनः स्वपक्षे सौगताक्षेपपरिहार: शब्दार्थसम्बन्धे स्वरीत्या सौगतमसमक्षेपः द्वितीयवर्णकाक्षेपपरिहारोपसंहारः शनार्थसम्बन्धे नैयायिकमतोत्थानम् तृतीयवर्णक्समाप्तिः पातालमतेन शब्दार्थसम्बन्धविचार: एतदीयमतस्य रहस्यम् ४३ योगवाचस्पयरीत्या उक्तमतस्य विशदीकरणम् श्लोक्व्याख्यायाधतुर्थवर्षकपरिसमाप्तिः सिदान्तिमतेन (वेदान्तरीया) श्रव्याख्याप्रकारः वेदलक्षणाया वाचो नित्यत्वम् एतदीयटिप्पण्या स्वाभीष्टवेदनित्यत्वस्वरूपप्रदर्शनसमर्थनम् ४५ प्रकृत औपनिषदानामारायप्रवाशनम् घटेः शन्दपूर्वकत्वोक्तिः स्फोटवादिमतोत्थानम् स्फोटनिरासपूर्वक वर्गवावस्त्वसमर्थनम् ४२ २० २१ १३ २१ ३ ६ ७ ... ... ५. १० ...
(५०) पङ्किः .. १८ . .. ३ १ १ ... ६४ विषयः पृष्ठ पश्रमवणकसमाप्तिः भामतीकाराशयेन शाखारम्भप्रतिक्षपः विशिद्वतिनयेन शाखारम्भप्रतिक्षपः एकभविकयादिनयेन शाजारम्भवयय॑म् अद्वैतिनये शास्त्रीयप्रयोजनानुपपतिः अध्यासानुपपतिः योसासुमोको गिदे वेदान्तस्य पृथप्रयोजनाऽसिद्धिः ६९ शाचारमा तिहार आत्मनो बिमास्यत्वयापकयो: सन्दिग्धत्यसप्रयोजनान्वयोः समर्थन अतिनये प्रतिक प्रत्यक्षप्रमाणविरोधः (आगमस्य प्रत्य- क्षयाध्यत्वम्) शावस्यैव प्रत्यक्षादिप्रमाणवाधकत्वेन विरोधाभायसमर्थनम् प्रत्यक्ष व्यावहारिकप्रामाण्पाहीकापूर्वकताऽपि आगम- विरोधपरिहारः अद्वैतवाक्यानामुपचरितार्थतापरिहारः निर्विशेषस्यापि जिज्ञास्यत्वोपपत्ति: सविशेषनारादिपक्षे यतो वाय" इत्यादिश्रुतिवारयाना- मसतिप्रदर्शनम् विशियतिवादिभुपभजनमुद्रया निशेिषेऽपि प्रमाण- प्रतिसमर्थनम् अस्मित] गूनसंहितारहस्यप्रदर्शनम् शामारम्भेऽविवारिसमर्थनम् ... आत्मन्येव सुसल्पवेन जिज्ञास्यत्वप्रयुक्तिः ११ २१ " ... ४ ७१ ७२ २ ... ... । ... ...
७८ ३ २४ ९ १ anda विषयः पृष्ठम् अधिकारिविशेषणानां समर्थनम् ब्रह्मात्मैक्यल्पशास्त्रप्रमेयसाधनम् “द्वा सुपर्णी इत्यादिश्रुतेर्यास्तवद्वते तात्पर्याभारः शाचप्रमेये आक्षेपान्तरम् उत्ताक्षपसमाधानम् ब्रह्माभेदपक्षे सर्वपा सवांनुसन्धानप्रसगोक्तिः जीवसाक्षिणो नानात्वाझीकारीत्या दोपपरिहार: प्रयोजनाऽसिद्धिनिरासेन स्वप्रतिज्ञाममर्थनम् आत्मानारमनोरितरेतराध्याससमर्थनम् स्यरसारमावस्याभ्यामूलकवातिपादन अभ्यास करणादिदोषनियमस्य व्यभिचारोक्तिः अध्यासे सस्काराणा पारमार्थिकत्वमनपेक्षितम् संस्कारस्य व्यभिचारिस्थलप्रदर्शनम् “इदैग्जतम्" इत्यादिषु अन्योन्यायासस्य प्रसिद्धि. सादृश्याभोऽपि चितोऽधिष्ठानत्वे युक्तिः एकभविश्यादिमतनिरासपूर्वर द्वयोः सासयोरधिकायांदिभेदेन पार्थक्योक्तिः (प्रामहिम) प्राणादिनिधीना निवृत्तिपरत्वारयानम् १.३ कर्मणी (साक्षा) मोक्षसापनयासम्गरः भूयोऽपि विषयप्रयोगने आभिम पामारम्भगार्थवरम १०७ मीमांसात्मरविचारस्य तत्वना गन, तदुपयोगिता च। पिचारस्य मनगाक्षाकारप्रति करणत्या त्वयोरनुपपत्ति. गेदान्नजन्यमानस्य संसारनियतस्त्वम् मोबास्सप परमपुरपाता १५ ... ६ ... १.१ ६ ७ ... १० ... ७ ( ५२ ) १ ... ... १ ... १५ ... १४ ... १८ ५ ... ... विषयः पृष्ठम् धर्मस्य सार्वभौमः पुमर्थभाषः भमादित्रयाणामनिन्यं फलम् यशादिवर्मा पिविदियोत्पादन मुख्योपयोगः १२१ प्रकारान्तरेण मोक्षस्थव प्राधान्यम् कामस्थानहेतुन्वेन पुमर्था मामतेव धादित्रयाणां परस्परं शेषशेषिभावः, मोक्षस्य रापिसया होषित्वमेव १३. पन्धत्य गत्यपक्षे मोक्षानुपपत्ति: ११४ थाकिमते बन्धपम्पम् बौदमते बन्धपापम् मानमते यधपापम् साहामने बन्धयरपम् १३७ न्यायमते पन्धस्वरम् ममीमारामते बन्धमरूपम् मामले रन्धरूपम् पागुरतमने बन्धनम्पम् तबमने चयापन १८ पन्धरय गमारामाचे सरंवादिमवारः सिदाने न्यायम् (आविर एव धन्यः) भनिन्यप या १४२ मोसोरदेशे विविधाः १४४ মশাবানা अत्रियावारियेऽपिबन्धो मिथ्यत्र १४९ पग्धस्य (प्रपद्याप) मियान्याभमानान्नम्म ... ... १ ... ... ... ... १९ ७ ८ ... ... ११ विषयः पृष्ठम् पतिः ... ... २३५ ३ ... १ - ... २४१ २४ २४३ २४७ ... २५२ २५४ २६२ १ १६५ २६७ बन्ध एव दुखम् बन्धस्वरूपम् बन्धलक्षणम् एक एव दा परमार्थसन्यः दृश्यसत्यत्वेऽनिर्माक्षप्रसङ्गः ग्दृश्यसम्बन्धविचार कमहेतुकबन्धनिवृत्ती प्रमाणाभावः "अपाम सोमममृताः" इत्यादिशुद्रेममप्रकाशनम् दृग्दृश्ययोः सत्यसम्बन्धपक्षनिरादरः ... माध्वादीना मते ज्ञानवैयर्यम् सिद्धान्ते ज्ञानसार्थक्यम् प्रकारान्तरेण दृश्यमिथ्याचम् दृश्यनित्यत्वबादिमते शाम्यन्यायविरोधः प्रासनिकमणोरनित्यत्वम् तार्किकनये श्रुतिविरोधोऽपरिहार्य. उत्तय शिष्टाचारव्याकोपोऽपि विरोधस्थले वेदान्तानामेव प्रामाण्यम् विकारिणोऽनात्मत्वमेव उक्तेऽर्थे श्रुतिप्रमाणदर्शनम् स्मृतिरपि प्रमाणम् भन्यदपि नैयायिकाना स्सरनम् वार्किकात्मन्यनित्यताऽनुमानसिद्धा प्रसङ्गेनानन्दबोधोयमिथ्यात्वनिरुतिः ताकिमते 'चनन्यासिदि ९ ... ०७४ ६ ... २७७ ९ ... २८५ ... ... २९२ १३ २९५ २१६ " ६ २९८ १ १२ ... ३०२ ३... १४ ... ... १२ पृष्ठम् ३१८ ३२२ ३२८ ३३७ ३३८ ३४४ ३५० ३५३ ३५४ १३ १२ ... १३ ४ ६ ७ विषयः सिदान्त्यनुमाने तार्किकोत्तोपाघेरुद्धारः तर्कमतस्यायोंक्तिकत्वे चत्वारो विकल्पाः अनुव्यवसायस्य सर्वथैव व्यवसायाग्राहकत्वम् भात्मव्यवसाययोः सम्पन्धानुपपत्तिः समवायसम्बन्धखण्डनम् स्वरूपभूतज्ञानस्य तयम्प्रकाशलमेव भ्रमाघ्रमस्थले आत्मनः स्वयज्योतिट्वे श्रुतिप्रदर्शनम् उक्तेऽर्थेऽनुमानप्रदर्शनम् मिथ्यादर्शननिरूपणोपरांहारः आत्मनो वास्तव स्वरूपम आत्मनात्मनोधर्मसाइर्यनिरामः नानात्मयादे दोपप्रदर्शनम् प्राराशिवमनित्यतालक्षणम् निचतालक्षणम् भद्धत आत्मनानाधननाः आत्ममत्तथैवानात्मनि सन्चतादरः मैदान्तिगते सून्यया दतापरिहारः पेशान्तिमारन्यम् यावद्विकारस्य भ्रान्तिप्रसत्तरसम् स्तस्पाधिष्टानातिरित्तमतामोसारे दोगः निशेषस्य गपिपलारशनमावियम् सार्यान्प्रसापादिमोदमूनरः म्याहारमारस्य भमरम् ३ ३७१ ३७९ २८१ ។ ... १४ ३८७ ५ १८८ ८ २९७ १४ १४ १४ ४१४ पृष्ठम् ४२४ ... ४२६ १७ ४२७ १७ ... ૪૨૮ ... ... ... ... विपय. आममत्ता स्वभाव निरपेक्षा अविद्याया: पूर्वोत्तरावधिः आत्मनः चैवल्यम् वन्धवन्मिथ्यात्वश्च बन्धस्य बाध एव न तु विसः चमवाधयो दः उत्तभेदोपसहारः बाध्यवाधितवाधवाचकानास्वरपाणि थात्मवोधस्य बन्धवारकत्वम् बन्धनिहनी मोक्षाभिव्यक्ति मोक्षम्वरूपम् वन्धमिथ्यात्वोपमहारः, आत्मनो जिज्ञासत्वे हेतुश्च शुद्धिवृद्धी ... १ .. . Yะ) ८ ... १ श्रीगणेशाय नमः * श्रीविचारविन्दुः * "पीयूपवाहिनी" नाप-संस्कृतटीका-संवलितः "मिताक्षरा" नाम हिन्दीमापाटीकोपोदलितश्च मधमः परिच्छेदः सत्यज्ञानसुखाकारं निराकारमविमिपम् । गिरावगतमात्मानं सरामीशानमदयम् ॥ १ ॥ "पीयूपवाहिनी" सत्यं मुरी शानमनन्नमी स्वयम्मका शियमद्वितीयम् । समस्तवेदान्तसमन्ययं यद्- मक्ष प्रपये निरूपमाघमा १॥ १-समस्तवान्तानां रामनय भवाप्रवियरवेल वातः रामनुगमन- मा समनपाध्याये सम्पद स्फुटीवः । एवबानेन "हाम्वराश्याना महानि तात्र प्रश्नाने सपशम्य परामाने नाम हिजो सम्मारिणविरोध- परिहारानी पिसमापनानां निर्नया, परिपाटनियसपम: सरिता सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेद: यस्माद्विश्वमुदेति येन च पुनः सञ्जीव्यते खात्मना यत्रान्ते लयमेति युद्द इवापारे महासागरे । सश्चित्सौख्ययपुष्यनन्तमहिमन्यद्वैततत्त्वे परे नित्यं मे रमतां मनोऽतिरमणे कृष्णेऽथवा शङ्करे ॥२॥ या दिव्याऽर्थ नियद्धसुन्दरतनुनित्यं प्रसादोधुरा यत्सेवानिरतो नगे न निरय यात्यर्थविज्ञानतः। अन्धं विश्वमिदं भवेद्यदि न या सर्वार्थमुद्द्योतयेत् तां पाणी सततं स्मरामि फवयन्सर्वार्थसिद्धिप्रदाम् ॥३॥ यन्नामस्मरणेन यान्ति निखिला विनाः क्षणाद् ध्वंसतां माऽमर्यजनैनिजेएकतये यः मेव्यते श्रद्धया । सत्पादद्वयफझमजुलमुधापीथी भवेयं सदा प्रत्यहाशमयेन्ममापि कृपया देयो गजास्योऽधुना ॥ ४॥ येदान्व्यस्य विमध्य तच्छ्रुतियचो यो भारतं भारतं कारुण्यामृतनिम्नगाशमरसः सम्भाव्य चक्रे दुतम् । सूत्राणां निधयं परात्मनिलयं प्रत्यग्मिदायाधक तस्मै साझलि में नमोऽस्तु मुनये व्यासाय पेदात्मने ॥५॥ धौतस्मातप्रतिष्ठाय योऽवतीयोहरद्यम् । दुर्यादितर्कवेतालसमुद्भू थुनाध्यनि ॥६॥ शङ्करस्तत्पदाम्मोजन्दं मौमि सिताञ्जलिः। भवतापातुराणां यौषधं परमं स्मृतम् ॥ ७॥(युग्मकम) देवीदासाऽभिधं तातं विष्णुदेवीच मातरम् । प्रणम्य मान्य मान्याच तयोर समर्थयन् ॥८॥ विचारयिन्दोः “पीयूषवाहिनी" रचयाम्यहम् । शीफामद्वनमिद्धान्तममों सरलां तथा ॥९॥ १-गायत्रीपुरधरणसाधित्तशाप्रमजताम्पम् ।
लोकः१] शास्त्रीयविषयोपोद्धातः। ३ ध्यात्या विद्यागुरून्सर्वान् नत्वा सर्वाश्च देवताः। प्रवर्तऽस्मिन् शुभे कृत्ये निर्विनं तत्प्रसिध्यतु ॥ १०॥ इह खलु-"स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” (शत०११ १५१७) इति नित्याध्ययनविधिनाऽस्मिन् भवे भवान्तरे वा अधीतसकलवेद- वाक्यकदम्यकस्य, अखण्डानन्दाऽनुभवैकमात्रप्रत्यगभिन्नब्रह्म- चतन्याश्रिताऽनायनिर्वचनीयाविद्याविलसिताऽपारसंसारपारा- घारनिमजनोन्मजनेन नि ठितनित्यसुखस्य, काम्यनिषिद्ध- धर्जनपुरःसरं नित्यनैमित्तिकानुष्ठानोपासनाविधया नितान्त- निर्मलस्वान्तस्य, ऐहिकामुष्मिकविपयवातचितृष्णतया आ च ग्राटोकादा च स्तम्घात् विषयसुखेषु वायसविड्बद्धेययुद्धिमा- घननः, आध्यात्मिकादिविविधतापज्वालाजालावलीढतया सर्व परिणामतापादिभिर्दूपिनं मन्यानस्य, शमादिसम्पत्तिमाजः, आपाततोऽधिगताखिलवेदार्थस्य, देहादिसधातादिनमात्मान- झानतोऽपि प्रत्यगमिन्नस्वप्रकाशस्वरूपम्प्रति निसर्गत पव सन्दि- हानस्य भवति जिज्ञासा यद्वस्तुतो मम किं स्वरूपं, फयं घा ममात्यन्तदुःपसमुच्छेदः परानन्दाराप्तिश्च सम्भवेदिति । -"अथातो धर्मजिज्ञासा" (पू. मी. १1१1१) इति सूत्रस्य विप- यवास्यमिदम् । अस्यायमर्थः-द्वादशभिरध्यायैः वर्ममीमासाऽऽरधम्यान वेति- संशये "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति विहिताध्ययनस्य फलायझाया विश्वजि- न्यायन स्वर्ग एव फलं कल्प्यमित्यक्षरमणमात्रेण स्वर्गसिटी विचारशास्त्रस्य भारम्भणं निफलमिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाइ-गुरुकुलस्थितिपूर्वकवेदाध्ययना. नन्तरम अतन्यतोऽध्ययनस्यार्यज्ञान फलमतो धर्मस्य-वोदगालक्षणस्य जिज्ञासा सानसाघ्यो विचारः, कर्तव्येति शेपः । २-"पञ्चम्यपाक्रिभिः" ( १३ 11.) इति सूगाडः कर्मप्रवर- नीयस्य योगे पञ्चमी।।
४ - मटीकश्रीविवारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः तस्य फेस्यचिदेव ते श्रयणादिविधयः समुपलभ्यन्ते- "आत्मा वा रे द्रष्टव्यः श्रोदय:-(पृ. २।४।५) "सोऽन्वेष्टव्यः स १-एतादृशजिज्ञासोविरलता श्रुत्यैव प्रतिपादिता । तथाहि काठफे- श्रवणायापि बहुभियों न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि यहयो यं न विद्युः। माश्चयों चक्का कुशलोऽस्य- लब्धाऽश्चयों ज्ञाता कुशलानुशियः॥ (क. १।२१७) इति । परमेश्वरप्रसादयात्राभ्याईतो भवति । उक्तश्च-- ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामवेतवासना महाभयपरित्राणा द्विमाणामेव जायते ॥ अनेकजन्मसंसिद्धनीतस्मार्चानुवर्तिनाम् । परमाद्वैतविज्ञानं जायने सुरपुङ्गयाः । इत्यादि । एवमनेकजन्मार्जितसुतप्रसादासादितशुतचुतिः कामादिविमुखो नचिरेता- संदृशः वश्विदेव बजिहादुर्भवतीति युतमुक्तम्-"कस्यचिदेवेति । २-वृहदारण्यकस्य द्वितीयेऽध्याये चतुर्थे मैत्रेयात्रामण इदमुक्तम्- तस्पायमाशयः यस्मादारमसुखसाधनस्वादन्यत्र पत्यादिपु गोणी प्रीतिरात्मनि तु मुख्या तस्मादरे मैत्रेयि । परमप्रेमास्पदमामा वै-आर्मय द्रष्टव्यः साक्षा- निविषयामागदपितव्यः, केनोपायेने याह-श्रोतव्यः आचार्यत आगमलय, विचार्यः, पशन्मन्तव्य. प्रोततर्कतः, तो निदिध्यासितव्यो निश्चयेन ध्यातव्यः, एत उपाया आत्मसाक्षात्कारस्य । इदन्तु बोध्यम- श्रवणस्य प्रमाणविचारत्वेन प्रधानत्वादङ्गित्वम, मनननिदिध्यासनयोस्तु तस्कार्यप्रतिकधप्रर्वसित्वादावमिन्याहादिभावेन यदा प्रवणादीन्यराकृदनुष्ठानेन समुचितानि तदा रामप्रीपोफल्याक्तत्वज्ञान फलशिरस्क सिध्यति, (प्रतिबन्ध सति) वाक्यस्य फलवकज्जाजनकत्वायोगादित्यानन्दगिरिः। एवं साधनैति आत्मनि सचे विज्ञात भवतीति कृतायता जिज्ञासोः सम्पद्यत इति भावः।
श्लोकः१] शास्त्रीयविषयोपोद्धातः। विजिज्ञासितव्यः" (छां०८१७११) इत्याद्याः । येषाम्-"अमृत- त्वकामेन अद्वैतब्रह्मविचार एयोपनिषदाक्यः कर्त्तव्य इति पिण्डीभूतोऽर्थो बोधनीयो भवति । एवमनेन विधिना ताशस्य पुंसो भिन्नात्मशास्त्रप्रवृत्तिविशेषतः, पुराणेतिहासादिशास्त्रपाठप्र- धानता धा निवार्यते। अयमभिसन्धिः- "एको चशी निप्रियाणा वहनामक बीज बहुपा यः करोति । वमात्मस्यं येऽनुपश्यन्ति धीरस्तेपो मुख शाश्वतं नेतरेपा (श्वेता० अ०६.म. १२) "बनविदग्नोति परम्" (तैत्ति बल्ली० २ । अनु.११) "ब्रह्म पेद प्राव भवति" ( मुण्ड०३ । ख०२) इत्याधनेकथुतिशतवाक्य- रद्वैतब्रह्मसाक्षात्कारस्यैव दुःणात्यन्तनिवृत्तिनित्यनिरतिशयानन्दा धाप्तिरूपमोक्षसाधनत्वं प्रतिपाद्यते । तादृशानन्दस्वरूपश्चात्मख. रूपानातिरिच्यते,शातस्य तस्यैव परमपुरुषार्थरूपत्वात् । वक्ष्यति च ग्रन्थकारोऽपि "पोशातोऽनर्यसाय" इत्यादिना (१३)। यद्यपि नित्यसुसन्तदात्मरूपतया नित्यप्राप्तमेव, नित्यप्राप्तत्यादेव च तस्य प्राप्तिरपि नाईति भवितुम, तथापि अनाद्यनिर्वचनीयया- ऽविद्यया विस्मृतकण्ठचामीकरादेरियाप्राप्तम्रमाद् धैपयिकसुपा- याप्तये विविधानि शुभाशुभानि फर्माण्यनुतिष्ठन् तदुपात्तसुखदुःखे चानुमवन सर्वोऽपि जीवसोऽपारसंसारवारिधिलोलफछोटे- कलमानो घटीयन्त्रवद् घटफारचक्रवचोधिो घम्भ्रमीतीति न १-य"य भारमाऽपहतपाप्मा"इत्यादिनोक्तः सोऽन्वध्यामानाचार्योपदेश- शसिम्यः सः विशेषेण ज्ञातुमेव्यो विजिशासितव्यः स्वसंवेद्यतामापादयितय्यः। इदन्तु धोयम्-'भन्वेष्टम्य' इति नाऽविधिरमिहोत्रादिवत् किन्तु मिप्याज्ञान संस्कारप्रारस्यादनात्माभिनिवेशत्य पक्षे प्राती शायाचार्वाभ्यामात्मान्वे. एकमेव कार्यमित्यवधानवनियमः। कि-वरूपसातारे राति विश्वाधि- गमनिस मकररफलवादपि नारपूर्वविचिरपमिति अपशितोऽयमों भायर: छान्दोग्यभाये। रनवरेषाम अनात्मविदास ।
मटीफश्रीविचारमिन्दो प्रथमः परिच्छेदः "तेरोहितं तद्विदाम् । एवञ्च सकलानर्थहेतुरात्मानययोध एवेत्या- यातं भवति । तादृशानानमात्रविह्वलो दर्शितविशेषणविशिष्टः फश्चिदेव पुरुषधोरेय उक्तश्रवणधिरधिकारविषयादिकम्प्रति जिज्ञासते। तममुं जिज्ञासुमुपलम्यैव भगवता यादरायणेन सूत्र. फदम्यं, भगवत्पादश्च भाप्यादिकं निरमायि । यश्च सम्प्रत्यत्यन्त कठिनं साम्प्रतिकमन्दमध्यमयोरधिकारिणोरनतिप्रयोजनं भातीति पर्यालोच्य "आसुमेरामृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्तया" ( ) इति पानिध्याय "जिवासुजनस्य फयमल्पथयणेनापिमूलाशाननिवृत्तिः परानन्दायाप्तिध सम्भवेदिति या फरणाकामिन्या सकटाक्ष- मीक्षितो ब्रह्मवित्तमयोगियर्यधीम्वामिमङ्गलनाथ: कमपि प्रयन्धं रचयिप्यन् शिष्टाचारपरम्पराप्राप्तथुनियोधिनकर्तव्यतार्फसमाप्ति- प्रचयगमनादिफल निर्गुणवस्तुनिर्देशात्मकं मगलं शिप्यशि- क्षाय प्रन्यतो नियानाति-'सत्यज्ञानसुसासम्" इति । "आत्मानमीशानं स्मरामि" इत्यन्वयः । आत्मानन्त्वम्पदलश्य- मवस्थात्रयसाक्षिणं प्रत्यशम् अहम्प्रत्ययावमामिषु अनेकेषु मध्येऽयिवेवयमादागमापायितयेदम्भाषमापद्यमानेषु देहादिषु घुरिर्पयन्तेषु योऽनागमापायितया फदापि नेदम्मायमापद्यते फिन्स्यनिदमविश्यभूनमेय तिष्ठति तद्वस्तु “प्रत्यग्" इत्युच्यते, .ताशमात्मानमिति । उक्ता- यनामोति यदादसे यात्ति विषयानिह । यगास्य सन्ततो भावस्तस्मादामेति वीसितः ॥ इति इंशानमटे नन्छील इति "शानः"। "आके तपशील वर्मन माधुवारिपु" (३।२।१२९) इति पाणिनिसूत्रेण ईशधा- तोस्तान्छील्ये चानश् । शिनशोलो मायानिपन्ला महेश्वरः। "मागान्तु प्रति विद्यान्मायिनन्तु महेश्यम्” इति, (20४।१०), १-प्रन्यपटकीकरोति। - सटीफश्रीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः ननु-निविशेषब्रह्मणि गुणविशिष्टगुण्यभिधानलक्षणायाः स्तुतेरसम्भवाद् व्याख्यातरूपस्य स्मरणस्य भगवत्स्तवनपर्यवसा- यितया सर्वमुक्तमयुक्तमिति चेन्न कल्पितधर्मपुरस्कारेणापि गुण- कथनरूपायाः स्तुतेरन्ततो निर्गुणखरूपे एव पर्यवसानसम्मयात् ।। पतशाप्रे स्फुटीभविष्यति । अपि च--स्वरसतः परमानन्दस्वरूपे परब्रह्मणि समुल्लसन्ती प्रत्यंगभिन्नचिन्तनात्मफधारासन्ततिरूपा मानसी वृत्तिर्भागवती भक्तिरित्युच्यते । उक्तश्चाचार्य:- "स्वस्वरूपानुसन्धान भक्तिरित्यभिधीयते" इति । तथाच सफलान्तराय- विघातपूर्वक सत्वशुद्धचा ज्ञानप्राप्तिद्वारेण परं निःश्रेयसं लम्यत इति निगूढमुक्तं भवति । योगेऽपि ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोन्त- रायाभावश्च" (यो०१।२९) इत्युक्तम् । निर्गुणे ब्रह्मणि भक्ति- नोपपद्यत इति तु रिक्तं पवः । शास्त्रविरोधात, तथाहि- चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ! श्राों जिज्ञासुरार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ (गी०७ । १६) इति शानिनोऽपिमक्तिदर्शनालाइयांस्तु विशेषः-यदा दयः कामिनः कामपूत्तौं सत्यां पुनस्तद्भजने पूर्ववद् नोद्युक्ता भवन्ति । अयन्तु नित्ययुक्त एकक्तिश्चकमावेनैव प्रत्यगमिन्नमात्मानं १-विवेकचूडामणावेकत्रिदो श्लोके श्रीशङ्करः । स्वस्वरूपस्य-प्रत्यगमिन- साक्षिणोऽनुसन्धान-चिन्तनाभ्यासः । इयं भक्तिरदैवात्मचिन्तनास्मिका निदि- ध्यासनेऽन्तभूतेति भाति । २-"तत" इति । तत'ईश्वरप्रणिधानात प्रत्यक्चेतनस्य-जीवस्य यत् स्व रूपं पारमार्थिक निर्दुःखत्वादिक तस्याऽधिगमो दर्शनमपि भवति, अन्तरायाणा=3 योगान्तरायाण व्याधिस्त्यानादीनां चित्तविक्षेपकानामभावोऽपि भवतीत्यर्थः ।- ईश्वरप्रणिधानादन्तगयाभावः, स्वस्पस्फत्तिः, सम्प्रज्ञातसमाधिलाम:, म्प्रझाता, ततश्च कैवल्यमिति पातलः कमः । ततश्चास- ९ । लोका १] तटस्थलक्षणम्, अद्वयात्मनोऽविकारित्वञ्च । निध्यायनेयावतिष्ठते । एतदभिप्रायेणैष गीतोतं-"तेपा ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते" (श्री० भ० गो०७।१७) इति । तस्य च नित्ययुक्तत्वे एकभक्तित्वे च हेतुरकस्तत्रैव "प्रियो हि शानिनोऽत्यगहम्" इति । आत्मत्यादेव हि अहं शानिनोऽत्यर्थं प्रिया मात्मा च प्रियः,निरुपाधिप्रेमगोचरत्वात् । “तदेतत् प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तात प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा" (वृहदा० १।४१८) इति श्रुतेश्च । "नर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकपने हरेः" इति स्मृतेश्च । सस्मादुपपना निर्गुणेऽपि भक्तिरिति सर्वमनवद्यम् । फथम्भूतमीशानम्-'अयम्' =द्वैतविजित निरस्त- समस्तभेदप्रपञ्चम, नतु मध्वाद्यमिमतपरमार्थदेतप्रपञ्चोपेतम, सजातीयविजातीयवगतमेदशून्यमिति तु परमार्थः । “एकमेया- द्वितीयम्" ( छां० ६२१) "न पद् द्वितीयमस्ति" (रहदा० अ०६॥ ग्रा० ३ 15० २३) "नेह नानास्ति किशन" (कठ- ४११) "आत्मा वा इदमेक एवान आसीत" (ऐ० ११) “एक वा इदं विवभूव सर्व" (० म० अ०६ । सू०१९ । मं०२) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अप्रेशानपदेन जगत्कर्तृत्वात्मकतटस्थलक्षणस्यापि चियक्षितत्वात निविशेपे वस्तुनि जगद्भावेन, जीयभायेन, ईश्वरभावेन च प्राप्त विकार प्रतिपेधति-"अविक्रियम्" इति। नास्ति विकिया-"जायते अस्ति पर्दते विपरिणसते अपक्षीयते विनश्यति" इति जन्मादि. 1-मानीचे"ति । ज्ञानं भगताचसाक्षात्कारस्तेन नित्ययुक्तस्तीर्णमायो विनिवृत्तसर्वकाम इत्यर्पः। २-अत्र प्रियतमत्वे अन्तरवं हेतुः, तत्राम-वमिन्यबसेपम् । २-"यायाध्यकालमनवस्थितत्त्वे सति स्यावतंकवम्" इति । स्वरूप- लागेऽसिम्यामिवारणाय सत्यन्तम् । सश्यावृत्तियारधधर्मतिभ्यासिधारणार व्यावतत्वमिति ।
सटीकश्रीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः पड्भावधिकारो यस्य यस्मिन् या तदविक्रियम-पड्मायविकार- विधार्जितमित्यर्थः । "निष्क्रियम्" (वे० ६१९) "न जायते म्रियते" (कठ० २।१८) "न वर्धते दर्मणा नो क्नीयान" (पृह०४।२३) "अपूर्व- मनपरमनन्तरमबाह्यम्" (वृह० २।५।१९) "अविनाशी वा अरेयमात्माऽनु- वित्तिधा" (पृह० ४५१४) इत्यादिश्रुतिभ्यः । नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसों। नक्षीयते सवनविदन्यभिचारिणण हि ॥ (श्री०मा० ११॥३॥३८) अछेद्योयमदान्योयमलेयोऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ (भ.गी०२।२४) इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । एतेन-सर्वविक्रियाशून्यत्वात्सर्वेन्द्रिया- माह्यतारूपा सूक्ष्मता, सोंपाधिसभ्यन्धशून्यतारूपा नित्यमुक्तता क्षुत्पिपासादिरूपपर्मिविवर्जितता या दर्शिता । अधाशझ्यते-कथं भवन्मते निर्विशेपस्यैव वस्तुनः प्रपशोपा- दानरूपत्वात् कौटस्थ्यसमानाधिकरणं सर्वविक्रियाशून्यत्वादिक घटेनेति चेत् १ मा शङ्कीः, यतो मायां द्वारीरुत्य कौटस्थ्या- ऽविरोधि उपादानत्यमिति ग्रूमः । पतदुक्तं भवति-प्रत्यगभिन्नोऽद्धयोविधियः कूटस्थ आत्मा । नहि कूटस्थस्य म्वतः परतो या कोऽपि विकारो भवितुमर्हति,यः फश्चि. दपि सम्भाव्यमानःसोप पराध्यासहेतुक पव, अध्यासमन्तरेण “तदनिरूपणात् । स्वतस्तु प्रत्यगात्माविक्रिया अर्थात् सत्त्वगुण- प्रधानकारणमायायां विक्षेपलक्षणायां प्रतिविम्यितश्चिद्धातुस्त- द्वताऽभासाविधिकनया तत्पदवाच्य "ईश्वरः" रजस्तमाप्रधा• १- अपूर्वमनास्य पूर्व कारण विद्यत इस्यपूर्वम् । अनपाम-आर्या- कारेण विकारशून्यम् : अनन्तरम-जायन्तरमन्यम् 1 मह्यम्-रहिरस्य न विपत इत्यवायम् ।
श्लोकः१] ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे-आक्षेपः। -~- an . नाविधादिपदनिर्दिएकार्यावस्थापनाशाने आवरणलक्षणे प्रतिषि- घितः, स एव चिद्धानुस्तद्गताभासाविविक्ततया त्वम्पदवाच्यो "जीवो" भवति । तत्रोभयत्र कार्यकारणोपाध्यंशपरित्यागेनाs विष्यमाणं स्वतोप्रविधिक्तं कटस्थमेकरसं प्रत्यगमिन्नमद्वितीयं परमार्थतत्त्वं ब्रह्मव सविभियाशून्य प्रारमति परः सिद्धान्तः । एतावता ब्रह्माभेदरूपो महावाक्यायोऽपि दर्शितो वेदितव्यः । स्यादेतत्-अस्त्वद्वितीय ब्रह्म, भवतु वा तस्य प्रत्यगभिन्नस्व- रूपता, स्ताहा सकलविकारविरहत्वमात्मनः, पफरसत्वन्तु सस्य न मृष्यामहे, शतशोऽनेफालिङ्गक्षुतिस्मृतिवाक्यविरोधात् । अनेकशः सन्त्याकारवादिन्यो ब्रह्मविषयाः श्रुतयो याभिः साफार ब्रोति प्रतिपद्यामहे । तथाहि- "यस्य भूमिः प्रगान्तरिक्षमुतोदरम् । दिवं यश्चके मूर्धान तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः॥" (अथर्व० कां०१०। अनु०४। सू०७ । मं०३२). भनि चक्षुषी चन्द्रसूर्यो दिश: ओडे पार विवृताय वेदाः । पायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्धपा पृथिवी प सर्वभूनान्तगत्मा ।। (मु०२।१।४) "तस्य दवा एतस्यात्मनो पेश्वानरस्य मूर्धर मुनेजाचक्षुधिरूप: प्राणः पृथग्वरर्मात्मा मन्देहो बहुलो पस्तिरेत पिः धिम्येव पादौ" (si०५/१२) आदित्यवर्णे तमसः पास्तात" (यजु० ३१) "यदा पशः पश्यते एकम- वर्णम" (मु० ३.११३) 'रतं सत्यं परम्ब्रद्म पुरुष कृष्णपिालम्" ( "विश्ववपक्षरुत विश्वतोमुरो विश्वतोमाहरुव विश्वतस्सा" (यजु० अ० १७ । ६०१९) "सहसशीर्षा पुरुषः" (यजु० ३१.१५ ०३३१४) इत्येवमाद्याः श्रुनयः । 1-सन्देवा-दहमभ्यम् ।
सटीफश्रीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेद "सर्वतः पाणिपादन्तत सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्होके सर्वमादृत्य तिष्ठति" (मगी० १३०१३) "पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहप्तशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च" (भ० गी०१५) "पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पाणिप्रपदे सावलम्" (धी०भा० स्कं. २। अ० १२७) यस्यामिरास्यं शौर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षिति। सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मे लोडात्मने नमः ॥ (विष्णु) इत्येघमाधाः स्मृतयश्च । भवति चाधाऽनुमानमपि-"ब्रह्म सविग्रह सप्तृत्वात पाल- पितृत्वात, उपदेष्टत्याच कुम्मकारादियत्" इति । अयाफारप्रतिपेधपरा अप्यनेकशः पठयन्ते श्रुतयः “अस्यूल- मनवहस्वमदीर्घम" (पृहदा० ३।८।८)"अशम्दस्पर्शमरूपमव्ययम्" (फ्ठ० ३।१५) यत्तददेश्यमप्राशमगोत्रमवर्णमचक्षुः श्रोत्र तदपाणिपादम" (मुं० १।१०६) “तदेतद्यमापूर्वमनपामनन्तरमवाधमयमात्मा ब्रह्म सर्वाऽनमः" (पृह. २०५१९) "स पर्यगाधुरमकायमत्रणमस्नाविर शुद्धमपापविद्धम्। (यजु० ४०।१८, नैनमय न विर्यच न मध्ये परिजममन" (श्ये०४।१४) इत्येषमाद्याः। रमृनयध- "अनादिमत्परं प्रधान सत्तमासदुच्यते" (भ० गी० १३।१२) "धमधेसरगुणत्वेन नैव तिष्ठति चात्मनि । निर्गुण: सलु चिपः साक्षादामा मुनीश्वरा." (फैवल्यरले स्क०पु०सी०स०) १-एन-पस्तमपरिछिमस्वस्पतानिरंचत्वाभिरक्यत्वाचोयादिषु दिक्षु कथिदपि न परिजप्रमत-परिएटी नेव धनुवादित्यर्थः ।
श्लोकः१] उत्ताक्षेपसमाधिः,ग्रहणोनिविशेषत्वश्च । १३ अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामधिजन्मभिः । यजितः पाक्यते वक्तुं य: सदास्तीति केवलम् । तबहा परम-नियमजमक्षयमव्ययम् । एकस्वरूपन्तु सदा हेयोमावाञ्च निर्मलम् ॥ (विष्णु०२२।१९१३) इत्येवमातीयिकाः । तस्मादनेकाकारं ब्राह्म प्रतिपत्तव्यम, न साकार नापि निराकार- मित्येवमनेकाकारत्वे कदाचिद् घटपटादिवत्तत् सक्रियमपि भवेदिति कायमुच्यते तदविक्रियामतीमामारेका परिहरसाह- "निराकारम्" इति । आकाराग्निकान्तं निराकारम् = "निरादयः क्रान्तार्थे पञ्चम्या" (या. 185९) इति धात्तिफेन समासः । निर्गत आफारो यस्मादिति तु फलितोऽर्थः । नय निरुपाख्यं शून्यमेय सदिति घाव्यम निरधिष्ठानारोपासम्भवात् । सफलाकारास्पद यधिदाकारमानन्दयनं तनिराकारं निर्विशेष प्रोत्यागीफाराव, स्थूलसूक्ष्मकारणामफसमष्टिभ्यष्टिप्रपातीतमित्यर्थः । नन्येषमाकारप्रतिपादकानां श्रुतिस्मृतिहासपुराणयचसां का गतिरिति चेत् । उच्यते-नाहि स्वतः परतो या प्रक्षण आकारानाकारोमपविधत्यं मयितुमईति, नानेकान्तस्वमायं १-पड्भावविकारदेजित इत्याद-"अपक्षये"ति । सदास्तीति बनात पातपिशास्तिावविहारो म्युरस्तः। एतेन कालानच्छेद उक्तः । एवं तश्रेष- "सर्यत्रासो समस्त" स्पादिना देशाधनवरदोऽयुतः। २-हेयमम् अविद्या ततायंत्र सदभावनिर्मलमित्यपः । उत्त- फाममोषध मोहच हपों मानो मदो मतिः । विपादशाएमः प्रोक इत्येते मानसा मला ॥ इति एक्याऽविद्यामस्मितादि पये मलमिन्युक्तं भवति, विजिवनापर शुबमिति फलिसम् ।
१४ सटीकोविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः ब्रह्म तथात्वेब्रह्म अब्रह्मस्यात्, यथा प्रकृत्यादिकम । नहि निरवयवे पदार्थेऽनेकात्मकता शक्यते फल्पयितुम् । नोकमेव वस्तु रूपादि- विशेषहीन रूपादिविशेषोपेतञ्चेत्यवधारयितुमपिशक्यं विरोधात, दृष्टान्ताभावाच। निरवयवस्याप्याकाशस्य सर्वगतत्व सर्वसंसर्गि- त्वचेत्येवमाधनेकात्मकत्वं दृष्टमिति चेत् ? न हटम, भावानव- घोधात् ।खममाधारण सत्त्वमपेक्यैव सर्योपाधिसंश्रयेणाकाशस्य सर्वगतत्वत्र्यवहारो नतु तस्य स्वतो गतागते भवतः, नद्याकाशो देशान्तरं विहाय देशान्तरेण प्राप्तिमान्भवति येन तस्य तद्गमनं सम्भाव्यतापि, निर्विशेपे क्रियाभावात् । तस्मान्न सन्त्याकाशे धर्मभेदाः । नापि "यः पृथिव्या विष्ठन" (वृह०३।७।३) इत्यादि- शुतिप्रामाण्यात पृथिव्यांपाधियोगेन ब्रह्मणः साकारत्यं निरा- कारत्वञ्च विरुद्धचते १ नथुपाधियोगादप्यन्याशस्य वस्तुनः स्वमायोऽन्यधपितुं शक्पेत, नहि निर्मलस्य स्वभाववच्छस्य स्फटिकस्यालक्तकाद्युपाधियोगादस्वाच्छयं तस्य खो भावः, भ्रममात्रत्वादस्वच्छतायाः । सिद्धान्ते त्वनाद्यविद्योपस्थापितत्वा- दुपाधीनां स्वतो मिथ्यात्वे स्वप्रयुक्तरूपस्यापि मिथ्यात्वेन तत्तदु- पाधियोगे सत्यपिघस्तुतो ब्रह्म निराकारमेव । रूपयत्वप्रतिपादक- श्रुतिस्मृतीनां का गतिरिति चेद् ? उपासनार्थेति घूमः । अन्यथा. शेयब्रह्मप्रकरणपठितानामनेकेषां निर्विशेषवाक्यानां निविषयता- पत्तेः। अतो निरस्तसमम्तविकाग्मनाफारमेय वा प्रतिपत्तव्य, न शुन्यं, नापि साकारमिति युक्तमुक्तं "निराकारम्” इति । स्पष्ट श्यापमयों माप्यादिपु-"अरूपवा हि तत्प्रधानत्वात् (प्रसू०३।२।१४) १-अस्यायमर्थ:--हि-नियन अरूपवत रूपायाकाररहितमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् नरूपादिमन,कुवः तत्प्रधानत्वात् अस्थूलमियादिनिषेधशाखस्य निगुणरमप्रधानत्वात् । उपासनावाक्याना विशेष वात्पर्याभावात्। तदनन्य. तमित्यादिना प्रपथमिथ्यात्वसाधनान सविशेषत्वं ब्रह्मणः प्रामाणिकमिति भाव। ।
लोकः १ ब्रह्मणः स्वरुपलक्षणम् । इत्यत्रोभयलिङ्गाधिकरणे । एपश्च तस्याऽविक्रियत्वमपि तदव- स्थम् । एतेन विग्रहवत्त्वप्रतिपादकमनुमानमपि श्रुतियाधित विझयम, मतत्परथुतेस्तत्परथुत्या नीतार्थत्वात् । मायिकविग्रह- वत्त्वस्योपासनाय मयापि स्वीकृतत्वाच्च । ब्रहणस्तदस्यलक्षणमुच्चा सम्प्रति स्वरूपलक्षणमाह- 'सत्यज्ञाने ति ।सत्यञ्च ज्ञानश्च सुखञ्च सत्यज्ञानसुखम, तदेवाकार: खरूपं यस्य स सत्यज्ञानसुखाफारस्तमीशानमित्यर्थः । यद्यपि निविशेषं ब्रहा "इदमित्यं तद्" इति निर्देपुमशस्यतया वाचाम- गोचरः, तथाप्युपनिषत्सु सत्यहानादिशब्यथाऽऽवेद्यते तथा लक्षणया तत्स्वरूपं बोधयति सत्येत्यादिना 'सर्य ज्ञानमनन्तम्मन्न" (ते. २०२। अनु०१) इति श्रुतेः । अयमभिसन्धिः-तैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमप्रपाठकस्य द्वितीये- ऽनुवाके शान्तिपाठोत्तरं "ॐ ब्रह्मविदाप्रोति परम्" (०२११) इत्यनेनसर्वोपनिपत्सारभूतो 'ब्रह्मवेदनेन मुक्ति 'इति कृत्स्नोपनिष- सात्पर्यार्थः सङ्ग्रहेण सूत्रितः। तत्र "ह वृहि वृद्धो" इति श्रृंहणा- र्थकाद्धातोः "हे!च्च" (उ०४।१४६) इति मनिन्प्रत्यये, नस्या- दादेशे दहति वर्धते इति निष्पन्नो प्राशन्दो किमपि वृद्धं यस्त्या- चहे। वृद्धिध प्रटते निरतिशयरूपाऽमीथा सङ्कोचफयोः प्रक- रणोपपदयोरभावात् । यदा किमप्यापेक्षिकद्धयुपेतं वस्तु प्रकृतं भवेद, उपपदं वा फिशिद्वाचकं प्रयुज्येत, तदा वृद्धिःसङ्कोच्येत, निरतिशया च सा न विवस्येत, तदेतदुभयमपि सङ्कोचहेतुभूतं प्रकृते नोपलभामहे, तस्माद् वृद्धौ निरतिशयत्यं निरर्गलमेव मन- नीयम्भवन्ति । सा च निरतिशया पृद्धिनित्यशुद्धबुद्धत्वादिरूपैय भवृद्धस्थानात्मनोऽनित्याशुद्धजडत्यादिरूपत्यात् । उक्तश पूज्य -सदातनत्वे (भराडत्वे) सतीतरल्यावर्तस्वरूपम् । २-पादिस्पसम्भावितविभरिदाराप जप्यमन्त्रमामायेय.!
सटीफश्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः पादः-"अस्ति तावद्म निन्यशुदबुदमुत्त स्वभाव सर्वज्ञ सर्वशक्ति, ब्रह्म- शान्दस्य पुत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते बृहतेर्धातोरर्थानुगमात्" इति । तदेयातीयफार्थविवक्षास्पष्टीकरणायैवाने "सत्यं ज्ञानम- मन्त"मित्यादि ग्रह्मणः स्यरूपलक्षणमयतारितम् । प्राविदित्युक्तः फीदृशं ब्रीति जिज्ञासोदयात्सत्यादिभिश्चतुभिः पदः ब्रह्मस्वरूप- मुच्यते । तानि च पदानि समानाधिकरणत्वात्परस्परं विशेप्य- विशेषणमायापनानि यथा-"नील महन्मुगम्भ्युत्पलम्" इत्यत्र विशेषणविशेप्यमावस्तद्वत् । तत्रापि येद्यतया वियक्षितस्वरूपत्यात प्रधानं ब्रह्म विशेप्यम, सत्यादिपदानि तु स्वार्थविरुद्धेभ्यो ब्रह्म व्यावर्तपन्ति सन्ति विशेषणानि। अत्राह-रश्यन्ते हि लोके विवक्षितोत्पलविपरीतान्यप्युत्पलानि रतमुत्पलं स्वल्पमुत्पलं, हस्वमुत्पलम, महदुत्पलमीपगन्धमुत्पल- मित्येयं व्यवहारोपलम्घे, तस्माद्विवक्षितोत्पलव्यावृत्तये नीलादि- पदानि सार्थकानि भवन्तु नाम | प्रकृते तु अनृतं ब्रह, जई प्रमा, परिच्छिन्न प्रोत्येयं रूपेण मेघ सन्त्यनेकानि ब्रह्माणि, येन विव. क्षितप्रझव्यासपे सत्यादीनि विशेषणान्यर्थवन्ति मवन्ति मन्ये- रम्, यथा-पफोऽयमादित्यस्तद्वद् ग्रझायेफमित्येवं व्यवाभा- धात्सत्यादिविशेषणानामानश्यं प्राप्त तत्परिहर्तव्यम् । उच्यते-- नहि सत्यादिपदानि फेषलं विशेषणानि येन दर्शितरीत्या व्याव- पोभावतया तदानर्थस्यप्रसङ्गेन पर्यनुयुज्येमहि, लक्षणरूपविशेष- पान्येतानि, मतो व्याययंसनायाधुक्तान्येय । विशेषणलक्षणयो। को विशेष इति चेद् ? धूमः। सजानीयमात्रामावत विरोपणम्, 1-धीराङ्कराचार्यः प्रयमे जिज्ञासाधिकरणे घ्याव्यातमित्ययः । २-उत्तवाचार्यस्तैत्तिरीयवातिदे- मनेशामविशेष्यायमाहीतविशेष्यम् । सजातीयाभिरावर्तृ विशेषणमिहोच्यते।
श्लोकः१] ब्राणः स्वरूपलक्षणम्। स्वेतरकृरनव्यावर्तकं लक्षणम्पविशेषणम् । एवमब्रह्मरूपेन्यो- ऽनृतजडपरिच्छिन्नेभ्यो व्यावृत्तये सत्यादिपदानि भविष्यन्ति । "अवकाशरूपमाकाशम" इत्येतस्मिन्नाकाशलक्षणे सजातीयस्या. काशान्तरस्य व्यावय॑स्याभावेऽपि विजातोयानि मुर्तद्रव्याणि यथा व्यावय॑न्ते,तद्वत सत्यादियदेभ्योऽसत्यादीनि चिजातीयानि घ्यावय॑न्तां को दोपः? ब्रह्म विशेष्टुं प्रवृत्तानि सत्यादीनि पदानि परार्थत्वात्परस्परनिरपेक्षाण्येव ब्रह्मशब्देन सम्बध्यन्ते, सत्यं ब्रह्म, शान ब्रह्मा,अनन्तब्रह्मेति । तत्र-यवस्तु येन रूपेण निश्चीयते तो- कदाचिदपि स्वं रूपंतिदूपम्) न व्यभिचरति तत् "सत्य" मित्य- भिधीयते। यथा-महाधिछानभूतारज्जुः यथा या रजतस्या- धिष्टानभूता शुतियस्य तु व्यभिचारोभवति तद् "अनृतम्"। किमुक्तम ? अनृत तद् यदस्तीति यन येनात्मना प्रतीत सत्तदेय सन तेनात्मना नास्तीति प्रतीतिगोचरः स्यात् यथा पुरोचिनि प्रदेशे इदमिति सामान्यत उल्लियमाने सोऽयमिति प्रतीतं सत्समयान्तरे "रज्जुरिय न सर्प"इति पूर्वचिपरीतस्वस्थभावतया गृयते, यथा धा रजतमिदमिति प्रतीतं सत् कालान्तरे "शुक्तिरिय न रजतम्" इति पूर्वप्रतीतिविपरीतस्वमायतया गृह्यते तदा तत्र पुर्यएमनुतमित्तिप्रसिद्ध लोकातथाच- प्रतिपन्नोपाधों फालिफ- विशेष्यानाशेष यस्तविशेम्यान्मबुद्धिा परिकल्पितसम्बन्ध लक्षणे मावलक्षण पति (०२००११५११५३) विशेष्ययुद्धपुपरत मेर विशेष्यव्यावर्तक विशेषणम् । रानातीयादिजाती. पासर्वस्मादयावत तु लक्षणमिति द्वयोः शोच्योः सारसारः । (१) एक सति नव किमपि पूर्वक्षिणामोप्तुं शक्यच इति भारः । (२) प्रतिपति-प्रतिपमः स्वमचारवधीविशेष्यो य उपाधिरधिकरणम, तष्ठिो स्वशालिकः सर्वदा विद्यमानो निषेधोयन्ताभार: समतियोगित्तेने. वर्षःमत्र "वं" मिम्यान्वेनामिममिति ।
१८ सरीकधीविचारधिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः निषेधप्रतियोगित्वेन व्यवडियमाणं यत नदनृत' मित्युक्तं भवति । ब्रह्म तु नैवम् । सफटजगदधिष्ठानभूतं ब्रह्म मुक्तावपि व्यभि- चाराभावात् सत्यम् । जगत्तु मानयाध्यत्वेन मुको व्यभिचाराद् अमृतम् । छन्दोगा हि दृष्टान्तेन विकारस्य पदादेरनृतत्यं प्रकृतेश्व मृत्तिकायाः सत्यत्वमामनन्ति “वचारम्भ विकारो नामधेयं मृत्ति- कत्येव सत्यम्" (डॉ०६।४।१॥ इति। तत्र "ब्रह्म जई भवितुमर्हति सत्यत्वान्मृत्तिकावत्" इत्यारे- फायां जायमानायां तनु “ज्ञानम्" इत्युच्यते । व्यावहारिकसत्यत्व- चिद्रूपं 'जंड" भवेत् । विमुक्तम् ? यत्स्यव्यवहारे स्वविलक्षणं- स्वभावं प्रकाशं नियमेनापेक्षते यथा घटपटादिकं स्वविलक्षणस्य- भाष चित्प्रकाशं स्वप्रतियव्यवहारेऽपेक्षते तदनृतम, तदेताशा. दनुतात्सत्यात् शानपदं ब्रह्म व्यायर्तयति । "ग्राम परिच्छिन्नं भवितुमर्हति ज्ञानशब्दार्थत्वाद घटझान- घद्" इत्यारावाया "मनन्त" मित्युच्यते । शायते स्फोर्यते घटादि. कमनेनेति प्युत्पत्या घटस्फुरणयोः सम्बन्धजनफोऽन्तःकरण- वृत्तिविशेपो लोके शानशब्दार्थः प्रसिद्धः। सच भौतिकोऽस्ति । "मममयदि सोम्य मनः" (छां०६६५) इतिश्रुतेः । एवं युक्तं तस्य शानस्य परिच्छिनत्यम् । इह तु झप्तिानमिति व्युत्पत्त्या स्फुरण- मात्रमुच्यते, यस्य भौतिकत्याभावादअनन्तत्वम्। अन्तः परिच्छेदः स च देयकालपस्तुरुतत्यानिविधः । "गर्वगत: शिव."(० २०११) रति "सर्वारमाने सर्वगतं विमुत्वान्" (येता० ३३२१) इति च श्रुत्या - (6) अनामिप्रा.-"याचया फेयलमारभ्यते पिफारजातं, नतु सत्यतोऽस्ति, यतो नामयेपमात्रमेतत् यथा पुरुषस्य चैतन्यमिति, गहोः विराति विकल्पमात्रम्" इत्यादि । (अ.सु. 111४ भामती) -- . श्लोकः१] ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे-आक्षेपः। १९ सर्वदेशसर्वकालसम्बन्धावगमादेशकालपरिच्छेदायात्मनि ब्रह्मणि नेय भवितुमर्हतः। "वेदमत पुरस्ताद् ब्रह्म पञ्चाब्रह्म दक्षिणतयोत्तरेण । अधश्चोध प्रमृतं ब्रह्म सर्व ग्रीवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्" ।। (मुण्डके २। खं०२। मं०११) इति सर्यदेशकालसम्बन्धवत्सर्ववस्त्वात्मकत्वमपि ब्रह्मणः धूयते तस्माद्राव्यतिरिक्तयस्वभावेने वस्तुपरिच्छेदोऽपिता नास्त्येष, तदेवं सत्यादिशमिथ्यात्यजाड्यादि परिच्छेदेभ्यो यदुव्यावरित "तदोति" चाक्यार्थः सम्पद्यते । ननु-सत्यादिपदानामतद्वयावृत्तिपरत्वाद् ब्रह्मशब्दार्थस्यो- पलादिशब्दावल्होके प्रसिद्धधमायादयामयं शून्यपर प्रसज्येत- "भूगष्णाम्भसि मातः सपुष्पातशेसरः । एप पन्ध्यासुतो याति शराङ्गधनुर्धरः॥" 1-"प्रोवेति पाधायां सामानाधिरण्यं योऽयं स्थाणुः पुमानेवासा- वितिवद्" इति विशेयम् । २-तदुक्तं तत्रभवद्भहरिभिः- "दिकालाधनपच्छिमानन्तचिन्माप्रतये । स्वानुभूत्येकसाराय नमः शान्ताय तेज" इति । एतेन माहेश्वाभिमतं व्यापम्य निराहत वेदितव्यम् । तेहि देशकाला. पपच्छेदिनी व्यापकतामाहुः । तपाचोतं श्रीसोमानन्दपादेः- "दिशालादिक्षिणेन भ्यारम्व विहन्यते। अवश्य व्यापो यो हि सर्वदिक्षु स पसरे” इति ।। (पासिवितिः) नहींद पापस्त्वमदेवपसे पटेवापश्येन, दिगादिस्वतन्धमत्तामावरिया क्षायान्तु पाटीप्रमातापित स्यादिति कपमत्रा-भिनवगुपदापि न प्यामिति किना।
२० सटीकधीविचारपिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः इति वाफ्यायवदिति चेत् ? नेप दोषः । बृहतेधांतोश्यांनुगमेन ग्रह्मशब्दार्थस्य प्रसिद्धत्वात् । उक्तश्च पूज्यपादः सर्वस्यारमत्वाच ब्रह्मास्तित्वप्रसिदि । सर्वोह्या मास्तित्वं प्रत्येति"(२०सू०मा० १०११)इति । ग्रह्मणश्चात्मत्वम्-"अयमामा ब्रह्म सर्वानुभूः' (२१) इत्यादि शुलिप्रसिद्धम् । तस्माच्छून्यार्थत्याभावे सति सत्यादिपदानां विशेषणत्वं लक्षणत्वचोपपद्यते। यद्यन्तः प्रविश्य निरीक्ष्येत नदा तु-ब्रह्मान्तरामाचेऽपि अविद्याभ्यारोपितव्यवहारदशायामनृतज्ञडपरिच्छिन्नस्तरुपाधि- भिरुपहितत्याकारणाननत्यादिधर्मविशिष्टानां प्रयाणां ब्रह्मान्त- राणां सजातीयानां सद्भायात् विवक्षितं ब्रह्म तेम्यो ब्रह्मभ्यः सत्यादिपदैनिशेप्यते । लक्षणपक्षे तु-विजातीयेभ्योऽप्युपाधिम्यो ध्यायस्य॑ते। यया द्रष्टश्यादित्रिपुटीव्यवहारा व्यावर्त्य भूम- पायर्यो लक्ष्यते तद्वन् । तपाच छन्दोगैरानापते-" नान्यत्पश्यति मान्यच्छगोति नान्यद्विजानाति स भूमा' (छान्दो०७१२४।१)इतिः 'न्योऽ- न्यरपश्यति इत्येवमादिका त्रिपुटी यस्मिन्पदाथै नास्तिस पदार्थों "भूमा इत्येतदुव्यावृत्त्या सर्वव्यवहारातीतं वस्तु लक्ष्यते तयाऽप्रापि सत्यादिपदैमिथ्यात्यादिव्यावृत्या तद्रहितं ब्रह्म रक्ष्यताम् । इदमधाक्तकम-याधाभाववाची "मत्या शब्दस्त्रिविध सत्यमाटे मातिमासिकं व्यारहारिकं पारमार्थिकञ्चेनि । १-"यति-यत्र-यस्मिन्बग्नि तत्त्वे अन्यत्व्यम, अन्येन-करणेन अन्यादा न पश्यति तथा नान्यच्छृगोति नान्यहिसानाति स "भूमा । सहलसांसारिकव्यवहारातीतं सत्र "भूमेत लक्षणार्थः । २-एतदभिप्रायेणैव रक्षेपशारीरऽप्युक्तं सर्वज्ञात्ममुनिभिः- "आकाशादी सत्यता तावदेका प्रत्ययाः सत्यता काचिदन्या ।
श्लोकः१] उक्ताक्षेपसमाधिः। २१ शुक्तिरजनादीनां यावत्प्रतिभासं बाधारहित्यात "मातिमासिकं" सत्यत्वम् । पृथिव्यादिभूतानां शरीरादिभौतिकानाच ब्रह्म- साक्षात्कारोदयात्प्राक् लोकव्यवहारे वाधाऽभावाद"व्यावहारिक" सत्यत्वम् । तत्वमस्यादिपरापरवाक्यजन्यसाक्षात्कारोदयात्पर- मपि पाधाऽभावाद् ब्रह्मणः "पारमार्थिक" सत्यत्वम् । एवं सत्य- विशेपेण सर्वत्र प्रवर्तमानः सत्यशब्दो ज्ञानानन्तशब्दाभ्यां निय- मितः शुद्ध ब्रह्मण्येव पर्यवसितोभवति, नहि व्यावहारिकाप्राति- भासिकयोः सत्ययोश्चिद्रूपत्वमपरिच्छिन्नत्यं वाऽस्ति, साधयितुं चा शक्यम् । "ज्ञान" शब्दोऽपि चिरस्तुनि बुद्धिरूपे शाने च प्रवर्तमानः सत्यानन्तशब्दाभ्यां नियमितश्चिदुपे ब्रह्मण्येवार- तिष्ठते, न खलु बुद्धिवृत्तिह्मवदयाध्या विविधपरिच्छेदश्शुन्या था। "अनन्त"शब्दोऽपि देशपरिच्छेदरहित आकाशे सर्वपरिच्छे. दशून्ये ब्रह्मणि च व्यवाहियमाणः सत्यज्ञानशब्दाभ्यां नियमितो ब्रह्मण्येव लब्धवृत्तिः,नया काशस्य पारमार्थिकं सत्यत्वं स्फुरणत्य या सम्भवितुमर्हति वियदधिकरणविरोधात् । तदेवं परस्पर नियमितानि त्रीणि सत्यादीनि पदानि कूटस्थं चिदूपमद्वितीय अझ प्रतिपादयन्ति । तदुक्तं पूर्वाचार्य:- "कोटस्थ्यमेव सत्यावं स्फुरणं ज्ञानमुच्यते। आनन्त्यमेकता चैवं योध्यते ब्रह्म तेत्रिभिः' इति । इयांस्तु निशेप:-तत्रानन्तशब्द इतरल्यावृत्तिमुखेनव प्रह विशिनधि, सत्यशानशब्दौ तु स्वार्थरूपां कूटस्थतां स्फुरणताश तत्सम्पत्सित्यता सत्र चान्या व्युत्पन्नोऽयं सत्यशब्दस्तु तत्र" इति (स.शा. 19v८) १-"न चियदश्रुतेः" (०. 11१) इन्यस्मिाधिकरणे भामाश- स्योत्पत्तेः साधितत्वादिति भावः।'
२२ सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः समर्पयन्तो तद्विपरीतं मिथ्यात्वं जाड्यशादिय नियारयन्ती विशेषणभावं प्राप्नुतः। उक्तश यातिककार:- स्वेनानार्थवांश्चात्र ब्रह्मशब्दः सहेतरैः । तत्रानन्तोऽन्तवद्वस्तुव्यावृत्त्यैव विशेषणम् ॥ स्वार्थार्पणप्रणाड्या च परिशिष्टौ विशेषणम् । तद्विरोध्यर्थसन्त्याग: सामर्थ्यास्यान दादतः ।। (ते. वा०प्र० बल्ली, स्व०१, ७८,७९) शब्दारप्रतीयते तावत्सङ्गतिर्धमधर्मिणोः। मानान्तरादपोहरतु न शान्दस्तेन स स्मृतः ॥ इति । अत्र हि सत्यत्वज्ञानत्ययोमिथ्यात्यजडत्वयोश्च सहावस्थाना- न्यथाऽनुपपत्तिर्मानान्तरम् । यद्यपि सिद्धान्ते धर्मर्मिभावो न धास्तवः तथाप्यसौ ब्रह्मयोधस्य द्वारं भवत्येव । मिथ्याभूतेनापि प्रतिविम्वेन सत्यविम्वाऽवयोधदर्शनात,स्वामकान्नादर्शनेन मावि- धेयःमूचनाच। एवं विशेषणतापक्षेमत्यादीनि त्रीण्यपि पदानि परस्परनियामकत्येन मिलित्या ब्रह्मस्वरूपं प्रतिपादयन्तीति ब्रह्मस्वरूपाययोधायुक्तमिदं ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणम् ।अधिकं स्थला- न्तरे निरूपनिष्यामः। ननु-"शब्दमस्पर्शम" (काठ० १॥३॥९५) इति थुते रूपाच- भावानायमात्मार्थोऽक्षगोचरः। “असनो हायं पुरुषः" वृह० ४।३।१५) इति थुतेश्च व्याप्तिसम्बन्धाभावादनुमानविषयोऽपि न, "न तस्य प्रतिमास्ति' (०४।१६) इति श्रुने प्युपमानगोचरः, “न तत्र चक्षुगच्छति न पागच्छति" ( केन० ११३) "यतो वाचो निवर्तन्ते" १-किच-परमार्थसमर्पकै: स-यादिशब्दः सह ब्रह्मरन्दोऽस्मिन्दाक्ये बृहद्वस्तुवाचितवनार्थवानालक्ष्यते नतश्चकुतो वाक्यस्य शून्यार्थतेत्याइ-"स्वेनेति"।
लोकः१] ब्रह्मात्मनो वेदैकवेद्यत्वमा २३ (ले० उ०२।४) इत्यादिश्रुतेः शब्दप्रमाणविषयोऽपि नास्तीति फर्य निर्विशेषमात्मानं वक्षीति शङ्करयामाह-कीदृशमात्मानम्- "गिरावगतम्॥ इति गोर्वेदवाक् तयाऽवगतं ज्ञातम् । यद्यपि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि तादृशे ब्राह्मात्मनि न फ्रमन्ते तथापि "तन्वोपनिषदं पुरुप च्यामि (रहदा० ३५।२६) "वेदान्त- विज्ञानमुनिधिता:" (मुं०३।२।६) "सरस्य विजज" (छां०६७७) "तमसपारं दर्शयति" (छां०७। २६ ॥२) "आचार्यवान पुरुषों वेद। (छा० ६ । १४ । २) इत्याचनेकथुतिवाक्यप्रामाण्येनोपनि पदेकगम्यत्ययणात प्रमाणान्तरनैराकाझ्यश्रवणाय तत्समस्या- दिमहावास्यादेय निर्विशेषब्रह्मारमावातिरिति युक्तमुक्तं "गिरा. धगत" मित्यात्मविशेषणम् । "यतो वाचो निवर्तन्ते" (ते. उ० रा४) इत्यादिवाक्यानि तु शक्तिपतिद्वारा ब्रह्मणि (ब्रह्मप्रमायां) शब्दस्य फरणत्वं निषेध. यन्ति न तु शक्यसम्यन्धरूपलक्षणाद्वारापिसत्करणगावं घर्जयन्ते। इत्यय "मनसवेदमातव्यम्' (कठ०४४११) इत्यादिवाक्यानि शाब्द- साक्षात्कारजनने सदैफाश्यस्य सहकारिफारणत्याभिप्रायपराणि द्रव्यानि. नतु घेदान्तवाक्यनिष्ठफरणत्वनिषेधपराणीत्यपि विभावनीयम। ननु-"दपते सध्यया युद्धपा मया मूक्ष्माभिः" (फा०११३०१२) इति थुतेः फा गतिरिति चेद ? उच्यते-निदिध्यामनप्रचयेन शुद्ध निरुद्ध च सहकारिण्यन्तःफरणे महावाश्यादहम्ग्रामास्मीति नातायां युनी प्रमात्मभायाभिव्यक्तिरित्यपरोक्षमपि तद् दृश्य- स्पेनोपचर्यते, पस्तुतस्तु शुद्धं हि प्रक्ष नरयम. "यरपर" (मुं० २१॥६) इति श्रुतेः, फिन्तूपहितमेय तस्य च मिथ्यात्वेऽपि न सिमान्तहानिरित्यन्यनत।
२४ . . सटीकधीविवारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः अस्य च-येदान्तप्रकरणत्वातदीयरेशानुबन्धोत्तहत्तासिद्धे- नेते पृथगालोचनीयाः। तस्माद- सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्ध मोतुं श्रोता प्रतिवे। शास्त्रादौ देन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ।। इत्यभियुक्तोक्तेः "ईशानमात्मानं स्मरामीति पदैर्यथायर्थ जीवनीक्यं शुद्धचैतन्यं सकलवेदान्तप्रमेयं "विषयः । तत्रैव सकलवेदान्तानां तात्पर्यतचात् । “तत्तु समन्वयात्" (३०१४) इति व्यासोक्तः । “सम्बन्धश्च"-तदेश्यप्रमेयस्य तत्त्रतिपादकोप- निपत्प्रमाणस्य च योध्ययोधकभावलक्षणः । "प्रयोजनं तदैक्य. प्रमेयगताऽज्ञाननिवृत्ति. स्वस्वरूपानन्दावाप्तिश्च "तरति शोकमाम- विन" (छां०७.१३)"ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति"(मुं०३३३१९)इत्यादिश्रुतेः। दर्शितप्रयोजनकामः "अधिकारी" ति च सम्प्रदायविद्भिर्वेदि- तव्यमिति शम् ॥१॥ "मिताक्षरा" सङ्गति-वेदान्त प्रकरण का आरम्भ करने हुए ग्रन्थकार शिष्टाचारपरिपालनपूर्वक ग्रन्थ की निर्विघ्न समाप्ति के लिये प्रथम “ससज्ञानमुखाकारम्" इसादि श्लोक से निर्गुण. वस्तुनिर्देशरूप मगल करते हैं- अर्थ-"सत्यज्ञानसुखाकारम्" सच्चिदानन्दस्वरूप "निरा-1 कारम्"=आकाररहित अर्थात् स्यूलमूक्ष्मकार्यकारणात्मक सकल उपाधि से वर्जित, अतएव “अद्वयम् "-सनातीय विनतीया स्वगतभेदशून्यअखण्ड= निर्विशेप, "अविक्रियम्"- ग २५ श्लोक प्रथमश्लोकस्य भाषार्थः । पेड्भावविकारवर्गित, किंवा पड़ ऊर्मियों से रहित, "गिरावगतम्" वेदख्य तत्वमस्यादि महावाक्यों द्वारा ज्ञात, "ईशानम्"=(माया के नियन्ता) अर्थात तत्सद के लक्ष्यार्थ शुद्ध ब्रह्म का "आत्मान" त्वम्पद के लक्ष्यार्थ जीरसाक्षी के साथ "मरामि"अभेद करके चिन्तन करता हूं अर्थात १ उत्पत्ति, भस्ति, विपरिणाम, वृद्धि, अपक्षय और विनाश के यह छ: "भावविवार" कहाते है, जो अनात्मपदार्थ के परिणामविशेष है । आत्मा इन परिणामों से अतीत है। अभिनाय यह है कि-धर्मपरिणाम, लक्षण- परिणाम और अवस्थापरिणाम भेद से परिणाम तीन प्रकार का होता है। धमी के एक धर्म को छोड़कर दूसरे धर्म में बदल जाने का नाम "धर्मपरि- माम" है जिसे चित या सर्शता अक्षा मनेराता को छोडकर एकाम हो जाना, अथवा एकाग्रता को त्यागावर निरुत होजाग, किंवा मृत्तिका का पिण्डारार को डकर कराराकार होजाना । धर्म के नागतकाल को जोड़ कर यत्तमानकाल में अथवा वर्तमानकाल को छोडकर अतीतकाल में भाजाने का नाम "लक्षणारिणाम" है । एक नयी अवस्या को छोड़कर शनैः शनैः अत्यन्त पुराणी अवस्था में भाजाने का नाम "अवस्थापरिणाम" है, यह योग- शास्त्र की परिभाता है। परन्तु यह राय परिणाम प्रतिरूप अनात्मपदार्थ के ही मामादन परिणामो अतीत होने के कारण "मविप्रिय है। २-प्रागस्य क्षुपिपासे मनसः शोकमोहको। जरामृत्यू शरीरस्य पडूमिरहितः शिवः॥ इस परिवन हक में पांगगित क्षुपा, सिपामा, चोर, मोह, जरा भोर मृतु पद ६ विकार "कार्मिक कहाते है । भामा इनमे रहित होने के कारण हो"निर्दिया" और "भविक्रिया इत्यादि पदो से व्यवहा होता है।
६ सटीकश्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः खम्पदार्थ से अभिन्न तत्पदार्थ और तत्पदार्थ से अभिन्न सम्पदार्थ का स्मरण करता हूं। यहां इतना विशेष ध्यान रहे कि यह अन्य वेदान्त का प्रकरण है इस लिये वेदान्तशास्त्र के जो अनुबन्ध हैं वही अनुबन्ध इस ग्रन्थ के भी जान लेने चाहिये क्योंकि अनुवन्ध ज्ञान के बिना प्रेक्षावान-विवेकी पुरुषों की प्रवृत्ति नहीं हो सकती । सो "शानमात्मानं स्मरामि" इस वाक्य से "जीव ब्रह्म की एकता" ग्रन्थ का विषय मूचित किया है, और उक्त “जीवब्रह्मात्मैक्यरूपविषयगत-प्रमेयगत अज्ञान की निति तथा स्वरूपानन्द की प्राप्तिरूप" जो प्रयोजन, वह "सयज्ञानमुखाकरम्" इस पद से व्यक्त किया है । एवं ( विषय, प्रयोजन द्वारा आक्षिप्त) उक्त ममेय का अन्य के साथ "प्रतिपायप्रनिपाटकमाव" वा "बोध्ययोधक भावादि" सम्बन्ध भी अर्थसिद्ध जान लेना । अर्थात यह ग्रन्य जीवब्रह्मात्मैक्यरूप प्रमेय का "प्रतिपादक" है और उक्त प्रमेय ग्रन्थद्वारा "प्रतिपाद्य" है, और दुःखासन्त- नितिपूर्वक परमानन्दाप्ति की कामनावाला जो जिज्ञासु वह इस शास्त्र का "अधिकारी। शिक्ष-उक्त श्लोक द्वारा निर्गुणवस्तु निर्देशात्मक मङ्गल करते हुए “गिरावगतम्" इस पद से यह भी २७ श्लोकः १] वेदान्तशास्त्र प्रमेयसूचनम् । अभिमाप स्फुट किया गया है कि वेदान्तवाक्य ही ब्रह्म- साक्षात्कार के प्रति करण प्रमाण हैं और संस्कृत-शुद्ध हुआ मन सहकारी कारण है यही सम्पदायसम्मत सिद्धान्त है। उक्त पद से तार्किकसम्मत अनुमानप्रमाणसिद्ध ईश्वर की निमित्तकारणता में अरुचि भी प्रकार की गई है । अर्थात तर्कसम्मत ईश्वर जगत का निमित्त कारण नहीं किन्तु श्रुति- प्रमाणसिद्ध ब्रह्म ही जगत का "अभिन्ननिमिचोपादान- कारण" है । "अद्वय"पद के कथन करने से पहावाक्यार्य का बोध भी मूचित करते हुए सकल चेदान्तशास्त्र का निविशेष अद्वैनवाद में ही तात्पर्य है इत्यादि समन्वयाधि- करणसिद्ध अर्थ भी सूचित कर दिया गया है, इसादि और मी यथासम्भव शास्त्रीयरहस्य नान लेना। (शङ्का) मनु-अद्वयरूप से कथन किए हुए ब्रह्म का स्मरण कैसे होता है ? क्योंकि पूर्व अनुभूत पदार्थ का की स्मरण होता है। (उत्तर) इस शङ्का का "गिरा- वगतम" इस पद द्वारा ही धारण कर दिया गया है कि- घेदान्त के महारावयों से मो ज्ञात है उसी का म करता हूं ॥१॥ - माण ૧૦ सटीकीविवारविन्दो [प्रथम. परिच्छेदः एवं परतत्त्वानुसन्धानव्याजेन निर्गुणवस्तुनिर्देशात्मक मङ्गलमनुष्ठाय वेदान्तशास्त्रीयाऽनुबन्धवतुष्टयनिर्देशः कृता, तत्रोतलक्षणे परमार्थवस्तुनि ब्रह्मतत्वे प्रवर्तमानानां वेदान्तानां प्रामाण्यदर्शनम्याजेन ब्रह्मग एव विवर्तमूनां वाग्देवी स्तुत्या संस्मरन् सगुणवस्तुनिर्देशात्मक मगरमप्याचरति-"सदा स्वार्थेन सम्वताम्" इतिः- सदा स्वार्थेन सम्बडां देवीं सर्वार्थदीपिकाम् । सङ्केलसचिवां वाचमालम्बेऽभीष्टसिद्धये ॥२॥ "अहे वाचमालम्वे" इति सम्बन्धः। "आलम्वेइति क्रियापदेन "अह" मिति कर्तुरस्मदः स्थानित उपलब्धिः। अहम्-प्रन्यकार: वाच: यागधिष्ठात्री सरस्वनीम, देवीन-दिव्यस्वरूपाम-उक्तश्च सरखतीध्याने- या कुन्देन्दुतुपारदारयाला या शुभ्रस्त्रावृता या पीणावरदण्डमदिनकरा या श्वेतपद्मासना। या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता सा मा पातु सास्वती भगवती नि.शेप माड्यापहा ।। इत्येवमुपासकध्येयतया लोकोत्तरस्वरूपामित्यर्थः । मालम्बे- आश्रये । अप्रतिहतप्रसरतया तस्या एव भौतिक स्वरूपं साक्षा, स्कर्नु तदीयं दिव्यमभौतिक रूपं ध्यायामोति फलितोऽयः । फथम्भूतां पाचम्-सदा सर्वदा स्वार्थेन स्वोऽसाधारणो योऽर्थः उपासकजनजाड्यापहरणरूपं प्रयोजनं तेन सम्बदाम-विशिष्टां भक्तजनयत्सलां भक्तकामप्रपूरणार्थे गृहीतावतारामिति यावत् । १-वैसरीस्वेन प्रसिद्धमाशगुणक शब्दमयं सरस्वत्या भौतिक रूपम्, सदविष्ठात्तया शायणसिद्धया यध्येयं तदभौतिक दिव्यमिति यावदित्यत्र तात्पर्यम।
लोकः २] सरखत्यात्मक्सगुणब्रह्मचिन्ननरूपं मङ्गलम् । उकञ्चभगवत्ता- परित्राणाय साधूना विनाशाय च दुष्कृताम । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ इति । पुनः कीरथीम-सथिदीपिकाम=सर्वे च तेऽर्थाः सर्वाधी: धर्मार्थकाममोक्षाख्या तेषां दीपिका प्रकाशयित्री, यथाधिकार चतुर्विधपुरुषार्थप्रदाबीमित्यर्थः । पुनः कीदृशीम-- तसचिवाम्= सङ्केतः सरसम्प्रदायप्रवर्तकगुरोरुपदेशरूपः समयः सः सचियः सहायो यस्यास्तां गुरूपदेशलभ्याम्-अर्थात- मेधा वाणी भारतीय विद्या माता सरस्वती। ग्रामीभाया वर्णमयी पगऽध्या कृत्रिन्यया। विवल्ला निर्विकल्पाऽजा का नादमयी किया। कालशक्तिः सर्वरूपा शिवा श्रुतिरनुत्तर ॥ 1-मन्त्रोऽयं 'हानायनसहिताया" श्रीमावास्तुतो- अस्यायमर्थ:-मेधते सहच्छतेऽस्या मेयवातु इति "मेधा" धारणावती बुद्धिः सा । यष्यते शन्दले इति "बाणी" वाक् सा। वित्ति धारयतीति "भारती वृत्तिविशेषः । विद्यतेऽनयेति "विद्या पुरुषार्थमाधनीभूता मन्त्रादि- सक्षणा । माति शब्दव्यापारेण विश्व परिरिछनतीति "माता परिच्छेत्री। सरो नरं ज्ञाने वाऽस्या मस्तीति "सरस्वती नदीविशेषश्च । ब्रह्मण इथे "मामीण भाषण "भाषा सस्कृतादिरूया सर्वाऽपि भाषा भगवत्याः स्वरूप. मेवेतिभावः, शिवशक्यौरव्यभिचारात । वर्णा एक्पञ्चाशत् त्रिपटियां तन्मयी। पर आरमज्योतिः । "आधा" स्थावरजङ्गमात्माम्य जगतोऽम्यादिभूता खटेर धान्नपूर्वकतान् । करण "कृति:" दृव्यापार इत्यर्थः । नास्ति व्ययो यस्याः सा "भव्यया" अविनाशिनी । एवं प्रयमलोके त्रयोदशनामानि । विरुदः कल्पो विकल्पः तद्वती"विकल्पा" निर्गत: विकल्पो भ्रान्तियस्याः "निषिल्पा" न जायते इति 'अज"""चतापटिस्पा "नार"" सटीकधीविचारयन्दी [प्रथम. परिच्छेदः इत्येवरूपेण गुरूपदिष्टेन मन्त्रेण प्राप्याम् । षस्मै प्रयोजनाय आलम्बे इत्याह-"अभीरसिद्धये" इति । अमित इट वाडिनममीष्ट तमोविनाशो जाड्यनिवृत्तिरिति यावत् तस्य सिद्धिरूपत्ति- तदर्थम् । अथया-अभीष्टं तमोविनाश एव सिद्धिरित्यभीष्ट- सिद्धिस्तस्मै वावमाश्रये । प्रज्ञानं हि सर्वदा सर्वया सर्वत्र अनर्थकरम्भवति, तन्निवृत्तिश्च वाग्देव्या उपासनेन क्रियते । उक्तश्च महाकविना "दण्डिना- इदमन्धन्तमः कृस्न जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दातयं ज्योतिरासंसार न दीप्यते ॥ इति । तदेवमाधिदैविकपक्षेययोजना घोध्या । (इति प्रथम वर्णकम्) केचित्तु-वाचम् वेदवाणीम, पालम्बेसेवये तदम्यास- परो भवामीत्यर्थः । “स्वाध्यायोऽध्येतव्य"(शत० १९३९।७) इति श्रुतेः । अर्धचन्दरोधिनी नादनादान्तशतिव्यापिका समनोन्मननाख्येषु यथोतरसामरूपेषु स्वच्छन्दादिनिरूपितेपु अटसु वर्ण: स चान्येपामप्युपलक्षकः तन्मयी वत्स्वरूपे- भ्यर्थः । क्रियत इति 'पिया उच्चावचा। कालस्य शक्ति: भौतिवपरीपाक- सामर्थ्य सा "दालशक्तिः", "सर्वरूपा" प्राणिनामन्तर्गतत्वात् । "शिव" कल्याणरूपिणी । श्रूयते गुरुमुखान केनचिदपि कियत इति "श्रुति." ऋग्यजुः- सामाख्या। न विद्यते उत्तरः श्रेष्ठो यस्याः सा "अनुत्तराण अनुत्तमा । एवं द्वितीयश्लोके एकादशनाम नि, मिलिया चतुर्विशतिर्भवन्ति । 1-इदमिति-यदि शब्दाय वाट्मयं ज्योतिरिव ज्योतिः अर्थप्रकाशकत्व- साम्यात् मासंसार संसारमभिव्याप्य न दीप्योन प्रकाशते नैव प्रकाशतत्यर्थः तदा कृरस्नं समग्रं भुवनप्रयम् अन्धन्तमः गाढमन्धकारम्बस्प जायेत=मवेत् ॥ पाररूपज्योतिषोऽभावे व्यवहाराभाव एव स्यादिताभ्यहित वं वाग्देव्या इति भावः अधिक मप्रणीतायां "काव्यादर्शकुसुमप्रतिमाया" इटव्यम् ।
श्लोकः २] द्वितीयवर्णके शब्दार्यसम्बन्धविचारः। कीहशीम-"सदा स्वार्थेन"=सदैव स्वेन निजेनार्थेन प्रत्याय्येन (गोत्वादिपदार्थेन) स्वर्गादिपदार्थेन सदा “सम्वबाम="नित्य- सम्बन्धयतीम, औत्पत्तिक पय शब्दस्यार्थेन सह सम्बन्धो वेद- स्थापौरुपेयत्वात् । नहि वेदस्यानित्येनार्थेन सम्बन्धो भवितु- महति । "वेदांश्चके' सन्निकर्ये पुरुषाख्या" (पू० मी० १२१०२७) इत्यत्रा धिकरणेऽनित्यसम्बन्धस्य व्युदस्तत्वादिति भावः। ननु-कस्तावच्छन्दार्थयोः सम्यन्धः १ । संश्लेय इतिचेन्नानु- पलब्धेः । जतुकाष्ठवच्छन्दाौँ संश्लिष्टौ--यथा जतुना काष्ठं संश्लिष्यते एवमेव शब्देनार्थः, अर्थेन वा शब्दः संश्लिष्ट इति चेन्नेति धूमः प्रत्यक्षानुपलम्भात् । यदि भवेत्तयोः संश्लेषस्तदा जतुकासश्लेपवत्प्रत्यक्षेणैवोपलभ्येत,न चोपलभ्यते तस्मात्प्रतीमो नानयोः संश्लेष इति। तादात्म्यमिति चेद्वन्याहतोपलब्धिः । अथ ब्रूपे तन्तुपटयो- रिव शब्दार्थयोस्तादात्म्यं वदामः, यथा पटस्तन्तुभ्यो नास्यन्तं भिद्यते,तथा सति घट हव पटोऽप्यतदात्मा स्यात् । नापि चात्यन्त मभिन्नः अत्यन्ताभेदे यावदुक्तं भवति पट इति तायवुक्तं भवति तन्तय इत्येवं समानाभिधानाभिधेयार्थ क्रियाकारिनादिप्रसङ्गो दुरुद्धरः । कारकव्यापारवैयर्यश्च । तन्तुपटयोरपन्ताभेदे पर- सिद्धये व्याप्रियमाणानि कारकाणि कदापि नालोक्येरन् । तस्मा दस्ति मेदसहिष्णुरभेदस्तन्तुपटयोरिति मन्तव्यम् । एवमग्निशब्द- तदर्थयोरपि तादात्म्यम । न च-अग्निपदमङ्गाररूपादादत्यन्त भिन्नम् । यद्यग्निपदमनाररूपाददित्यन्तं भियत तहि ततोऽङ्गारा. १-एके शब्दाऽनित्यत्ववादिनः यत: काठ कोयुममित्यादिरूपेण पुरुषघटिता आख्या नामानि सन्ति मतो वेदान् सन्निकर्ष सादीन पुरुपरचिता- नाही विशेष ३२ सटीकश्रीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः धर्थप्रतीतिर्न स्थात,नहाग्निपदादत्यन्तं भिन्नानां जलाद्यर्थानामग्नि- पदात्प्रत्ययो दृएचसा नापि च-शब्दादर्यस्यात्यन्ताऽभेदः तथा सति अन्नान्यसिशब्दोचारणे मुखपूरणप्रदाहपाटनानि गृहोरन् नच गृह्यन्ते, तस्मान्न शब्दार्थयोरत्यन्ताभेदः। भेदाभेदरूपतादा- म्यसम्बन्धपक्षे तु सकलदोपपरिहार इति भवितव्यं शब्दार्थयो- स्तादात्म्यसम्बन्धेनैवेति चेत् ? न विरोधातम्मेदो नाम वैधयं घाऽन्योन्याभावो या? अभेदश्च तत्प्रतिपेयातीचेदेकस्मिन्नेवा- धिकरणे स्याता फार्म विरोधफथैव दत्तजलाअलितामापधेत । अस्ति च विरोधस्तस्माद्यफिश्चिदेतत् । एतद्विपये-"गौड- ब्रह्मानन्द्यो" बहु पराक्रान्तमितीह अन्यगौरवभयात् प्रस्तविषय- बहुव्यवधानाच नोकम। नच शब्दार्ययोरैक्यं प्रतीतिविरोधात् । प्रातिस्विककरण- गम्यत्वाच । नापि तयोः कार्यकारणभावो द्वयोनित्यत्वात, नया-निमित्तनैमित्तिकत्वहेतुमा आश्रयायिभाय., प्रत्यक्ष. विरोधेनाऽनुपपन्नत्वात् , किन्तु-"प्रत्याय्यप्रत्यायकमायः सम्बन्धः, स चापौरपेयः सत्तच्छन्दश्रवणेन तत्तदर्थावगमस्या- नादिपरस्परासिद्धत्वात् । उक्तञ्च महर्पिणा-"मोत्पत्तिकस्तु शब्द- स्यायन सम्बन्धस्तस्य शानमुपदेशोऽन्यतिरेकश्वाऽनुपलब्धे तत्वमा बादरायण- स्यानपेक्षत्वात् (पृ० मी० १२१५) इति । अस्यायमर्थ- शन्दस्या १-यथा देवदत्तादिव्यतिविशेपे उत्पने पिता "देवदत्तोऽयम्। इति सत्यति नैव श्रीवाद्याः शब्दास्तेषु तेष्वर्थेषु केनचिन्सद्देतिताः । अत: सरेतायें बुद्धपपेसाभावात् सापेक्षतालक्षणमप्रामापं न प्रमग्यत इति तदिदमुक्तमनपेक्षा स्वादिति । "अर्धेऽनुपलब्धे इत्यनेन शाजायज्ञापक्वं प्रामाण्यपरिपन्धि नास्तीयुतम् । “हानम्" इत्यनेन अज्ञापाले प्रामाण्यपरिपन्थि परिहतम् । "अव्यतिरेक" पदेन भ्रमसरायरूपशामजनका प्रामाघररिपन्यि निवारितम् ।
www -- श्लोकः २] द्वितीयवर्णके शब्दार्थसम्बन्धविचारः। नित्यवेदघटकपदस्य "अमिहोत्रजुहुयात स्वर्गकाम इत्यादेर्याचफस्य' प्रत्यायकस्य शब्दस्येत्यर्थः "अर्थेन तत्प्रतिपाद्यन प्रत्याय्येन पदा. फैन स्वर्गादिना "सम्बन्धः" शक्तिरूपा योधकत्वरूपः 'औपतिका स्वाभाविका, नित्य इति यावत् (अतो हेतोः ) "तस्य-धर्मस्य "ज्ञानम्" ज्ञानसाधनं प्रमाकरणम् “उपदेश =उपदिश्यतेऽनेनेति .उपदेशो विधिवाक्यम् । "अव्यतिरेकश्वताशवैदिकशब्दोत्यस्य ज्ञानस्य स्व- विषयीक्रियमाणेऽथै व्यभिचाराभाषः, नापौरुषेयोक्तिजन्यं शान जातु विपर्येति । “तत्-तस्माद्धेतो: "अनुपलब्धेऽर्थे प्रत्यक्षादि- प्रमाणातुमशक्ये धर्माख्येऽथें तदेवोपदेशशब्दितं विधिवाक्य "प्रमाणम्-स्वतः प्रमाणम्, "अनपेक्षत्वात् =शानान्तरे पुरुपान्तरे वा तस्यापेक्षाशुन्यत्वादिति "बादरायणस्य" अपि भगवतः सम्मत- मेतत् । चादरायणस्य-व्यासस्य जैमिनिगुरोरपि सम्मतं मतमिति गुरुशिष्ययोः संवादः प्रदर्शितः । नच वाच्यं प्रत्याय्यप्रत्यायकभावो नाम सशासशिभाव- स्तस्य स्वामाविकत्वे प्रथमतया श्रवणेऽप्यर्थप्रत्ययापत्तिप्रसङ्ग इति, चक्षुष आलोकसंयोगस्पेय शब्दस्य शब्दार्थसम्बन्धग्रह- स्यापि सहकारित्वात् । यथाऽलोकसंयोगो रूपोपलब्धौ चक्षुषः सहकारी, तद्भावे तभावादिति नित्येऽपि शब्दार्थयोः सम्बन्ध सन्तग्रहस्तत्प्रकाशकः,सच वृद्धव्यवहारादिनेत्यन्यदेवत् । नन्वेवं सम्बन्धग्रहो नाम यदि शनिग्रहः, तदा पुरुषान्तरकृतबोधनाधी- नत्वात्पौरुषेयत्वं सम्बन्धस्य प्राप्तम् ? नेप दोषः । तद्ग्रहणमात्र- स्यैव पुरुषाधीनत्वेन ग्राह्यस्य सम्बन्धस्य तदनधीनत्वात् । ननु-भूमावर्षो मुखे शब्दः, गौरिति शब्दः सानादि- मानः,शब्दोऽयं नार्थः, अर्थोऽयं न शब्द इत्याश्रयमेदरूपप्रतीति.
४ V मटीकधीविचारमिन्दों [प्रथमः परिच्छेदः भेदैः रज्जुघटवत् शहार्ययोः पृथग्भूतत्वात्तादृशयोश्च रज्जुघट- सम्बन्धवत्नफमम्बन्धस्यैव हएत्यान्न नित्यमम्बन्धमिद्धिः, सिद्धे चैवमनित्यत्वे कश्चिच्चेतनः पुरुषविशेष एव तत्सम्बन्धी वाच्यः, सच नास्मदादिरसर्वशत्यात, किन्तु परमेश्वर एव । तेन परमेश्वरेण सर्गादिकाले सम्बन्धः क्रियते ततो रूपद्वयं कृत्या व्यवहार्यते इति चेत् १ नेति धूमः मर्गादौ मानाभावात् । आदि- काले मर्वाभायेनोपादापादानाभावेन एटयभावप्रसक्तः, पैचि- घ्यानुपपत्तेश्च। "जीवाडएवैचित्र्यात्कार्यवैचित्र्यमित्यसाम्प्रतम, दृष्टं विना केवलादृष्टेन तदमिद्धः, अन्यथा बीजं विनाऽपि वृक्षोत्पत्ति- प्रसङ्गात् । ईश्वरेच्छादिना नित्यद्रव्यैश्च तस्मिद्धिरिति न युक्तम, केवलानुमानशतैरपीश्वराऽसिद्धेः । यीजाडरवद् विनापीभ्यरं (1) फेयलानुमानतिरपीति-अयमभिरान्धिः-सावयवत्वेन सर्वे जगत्कार्यमित्यत्र नो नो विवाद. । किन्तु यद्यत्वार्य तत्तदुपादानाधुचितकारण- कलापाभिशकतविशेषपूर्वक दृष्टं कुलालादिपदिति व्यानिखिलजगनिर्माण तदुपादानदेशकालाशुपयुक्तकारणक्लापविज्ञानवाननुमेय इति न Fध्यामहे । मही- महार्णवाया एक्दैव एपेन क; निर्मिता इत्यत्र प्रमाणाभावात् । घटादि- दृशान्तानुरोधेन विजातीयानि मह्यादीनि कार्याणि विजातीयैरेव क्तुमी रचितानि मन्तव्यानि कार्यरवाऽविशेशदिति नानेश्वरवादापत्तिः। अय-क्षेत्रमा विचित्रजगनिर्माणाऽसमर्या इति कार्यत्व हेतुबलेनेव क्षेत्र- मिन्नत कल्पनायां बहूना तेषा कल्पनापेक्षया एक एव सकलजगन्निर्माणममर्थोऽ- वयं मन्तव्य इति-भूपेतदा क्षेत्रज्ञनिष्ठपुण्या पुण्यविशेषोपचितशक्तिविशेष- वैचित्र्यद्वारा तत्तद्विलक्षणकार्यसम्भवाद् व्ययों तदतिरिक्त त्यन्तादृष्टाश्रुतपुरुष- विशेषकल्पनेति युक्तमुत्पश्यामः । इत्पश्च बुद्धिमदेवकर्तृकत्वे साध्ये कार्यत्व हेतुाने कान्तिकः । मदीमदाणे- M श्लोकः २] द्वितीयवर्ण के शब्दार्थसम्बन्धविचारः। प्रवाहादेव सृष्टिसिद्धावीश्वरागीकारस्य प्रायिकाध्यकत्वात् । ईश्यरकर्तृकत्वेन वेदानामनित्यत्वेन पौरपेयत्वापाते शास्यादि ग्रन्यवदतीन्द्रियार्थयाहकत्वाऽभावप्रसङ्गेनामामाण्यापाताच। नच मन्नार्थवादेतिहाम्मपुराणादिकमेव सृष्ट्यारम्भे प्रमाणमिनि यदितुमपि शक्यम, तेपा तत्र तात्पर्याभावातू, तस्मादनादिनि संसारे पदपदार्थसम्बन्धकप्रभावानित्य एव तयो सम्बन्धःखी. कार्य इति लिप्यते । नचार्थस्याऽनित्यत्वात्कथं तयोः सम्बन्धस्य नित्यत्वमिति वाच्यम् यतो नास्माकं मते व्यक्तिरूपेणाऽनित्ये- नाथन शब्दस्य सम्यन्धो येनैवं पर्यनुयुज्येमहि, किन्तु नित्येना. कृतिरूपेण । आकृतिरेव मामान्यमनुगताकारप्रतीतिजननातू सैव च जाति तु तदभिव्यगया मानाभावात् नचारतेरनित्यत्वम्, एकव्यक्तिनाशेऽपि व्यक्त्यन्तरे दर्शनात् । तस्माद्युक्तमुक “मदा स्पार्थेन मम्यताम्" इत्याहु । शिष्टं पूर्ववत् । (इति द्वितीयं वर्णकम्) पादिकति पक्षोऽमसिविशेषणध सक्लाचनाचनुास्यैवस्याऽसि बुद्धि- मरकतरवमात्र साध्यवेत्तदा सिरसाधनम अदृष्टद्वारा क्षेत्रज्ञागामेव तथास्यात् । क्षेत्रज्ञादृष्टमापेक्षरचनाया भवतापि स्वीकारात । विशेश्वरः सारीरो वाऽशारीरो वा जगत्रिमिमीते ? नान्यः अशरीरस्य हत्तरवादर्शनात् । मानसानामपि कार्याणा रागरवत्तया दर्शनान् । मनसो नित्य- स्वेऽपि अगषु मुक्त मनु कस्यापि कार्यस्याभारा नाय:-विकपप्रस्तत्वात् । तवाहि-तीर नित्यमनित्य या? भाये-यावयवश्वरनित्यसरी जगतोऽपि नित्यमाऽविगेधनश्वासिदेः । अनयतव्यतिरिक्ताच्चीरहेतुच्यन्नदानी तस्माऽभावात् । अयमेव सीहेतुरिति पेन मशरस तथा मिरित्य. घातीच अनेक तान्यायकणिका" दादीवरवादनिराशापरा म्या.।
सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः येतु-यातिन व्यकेमिना व्यक्तिव्यतिरेकेण तस्या अनुपलब्धे, नाप्यभिन्ना आधाराधेयभावप्रनीतियाधापत्तेः, एफस्यामकरूपायामेकानेकमेदानुपपत्तेश्च । नच भिन्नाऽभिन्ना भेदाम्मेदयोः परस्परं विरुद्धखभावयो.सहावस्थानाऽसम्भवात् । किञ्च-भेदपक्षे सा सर्वगता चेत् १ अन्तराऽप्युपलब्धिः स्यात् ? तत्तद् व्यक्तिमागता चेत् ?एफस्या व्यक्ती कात्स्येन वर्तमानत्वे व्यस्यन्तरे तस्या उपलम्म एव न स्यात् । अनुत्पन्नायां व्यको तस्मिन्देशे सत्त्वेऽप्यनुपलम्मे उत्पन्नायामपि अनुपलब्धिप्रसङ्ग, सहोत्पत्तौ तु नित्यत्यं न स्यात् । व्यत्यन्तरादायास्यतीति चेत् ? रिक्तं वच अमुर्तायां तस्यां क्रियाऽसम्भवात् । अंशेनायास्य. तीति चेन्न निरंशत्यादित्याद्यनेप्रगाढयुक्तिवाने खण्डितत्याद् विकल्पाकारमानमिदं नतु सामान्य नाम कश्चिदस्ति पदार्थ.। नच गवाश्यादिचैचिन्यानुपपत्ति. विचित्रबमावस्यलक्षण- दर्शनवशादेव तदुपपत्तेः । ननु सामान्यरूपस्यार्थस्यामावे कथ सामान्यविफल्प इति चेन्न अर्थशून्यस्यापि विकल्पस्य शुक्ति- रजतादौ दर्शनातूनचैवं सति विसंवादापत्या सर्वलोकव्यवहार याधापत्तिरिति वाच्यम, मण्यर्थिनो मणिप्रभायां मणिबुद्धचैव प्रवृत्युपपत्ते. तादृशवुद्धः परम्परायामणिप्रभवत्वेन मणिप्रापक- तया संवादाद्वयवहारसिद्धिस्तद्वत् विचित्रार्थक्रियासमर्थस्थल- (1) सौगतमतमुत्थाप्य प्रतिक्षिपति-ये विति । अस्याऽऽहुरित्यग्रे ऽमिसम्बन्धः। (२) स्वन रक्ष्यते न तु सामान्येन तत्स्वरक्षणमित्यर्थः । नैयायिका- दयस्तु-पूर्वदृष्टोऽपि घटो घरत्वसामान्येन हेतुभूनेन "भय घट'' इत्येव लक्ष्यत इत्याहुः । वस्तुतस्तु न विमपि सामान्धलक्षणं सामान्यस्यैवाभावा- दिति सोगताशयः। - श्लोक २] शब्दार्थसम्पन्चे सौगतमतोत्थापनप्रतिक्षेपौ। ३७ क्षणाभिमानिनो जायमानस्यार्थशुन्यस्यापि जातिविकल्पस्य परम्परया तत्प्रभवतया संवादात्ताशव्यवहारार्थिप्रवृत्तेरपिसम्म- पात् । अपि च केशोण्डूकन्यायेन स्थूलावभासोपपत्ती सचिता- नेकपरमाणुपुझातिरिक्तस्यापयविनो व्यक्तिरूपस्याऽभावाद दुरापा- स्त निराधार सामान्यम् । नच-सामान्याभावे गौगौरित्यनुगता- कारप्रतीतिर्न स्यादिति शङ्कयम विलक्षणरूपस्खलक्षणसमावादेव तसिद्धः । स मान्यवादिनापि नानाविधानां गोत्याश्चत्वादीनां सामान्यत्वाऽविशेपेऽपि तेन तेन रूपेण तत्तद्वयक्तिपु तत्सत्यतीति- जनने स्वभावस्यैव शरणीकरणीयत्वाद् । तस्माद् विकल्पमात्र- मेव सामान्यं न वस्तुसदिति-आहु',तेषां मतेऽपि पदपदार्थव्य- यस्यां चिना तत्तदर्थक्रियाकारितादिविषयको व्यवहारोऽन्यथा- अनुपपद्यमान सदैव वाग्देव्याऽर्थेन भह सम्बन्ध कल्पयतीत्य- फामेनापि शन्दायोनित्य एव मम्यन्धोऽभ्युपेयः । भट्टपादमतानुयायि"पार्थसारथिमिश्र"प्रभृतयस्त्येवमाच क्षते-प्रत्यक्षालसिद्धतया मामान्यं कदाप्यपह्रोतुं न शक्यम्। "अय गौः, अयं गौः" 'अयं वृक्षोऽय वृक्ष."इत्याकारस्य प्रत्यक्षस्य देशकालाचस्यान्तरेषु विपर्याम विनय मार्वजनीनत्वात, सर्व- प्रमाणोपजीव्येन प्रत्यक्षेणय यस्तुनी भेदाभेदसिद्धौ पुतर्यामा- सानां भ्रान्तिपरिकल्पितत्येनाऽनादरणीयत्याय । नचोका- नुमानेन सामान्ययाध कत्ते शक्य , उपजीव्यविरोधात् । मेदा- मेदिकल्पेन मामान्यं निराकुता भयतापि यद्वस्तु तमिनम. भिन्न या भवतीति तद् भगारन्तरेण स्वीकृनमेव, अन्ययाउनुमा- नानुत्थानात् । उक्ताऽनुमानेन मामान्यस्य पक्षत्ये सति भेदाभेद- शून्यत्वरूपहेत्गधारत्वेनाङ्गीकृतवादित्यपः । अयाचक्षीथाः सामान्ये औपाधिको यस्तुभेदो न जानिनिमित्तक इति ? (1) "आतिन घ्यतेर्भिया" इत्यायनुमानेन ।
३८ सटीकथीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः तनोच्यते-जातिसिद्धयभावेऽप्युपाधिरूपसामान्यस्य सिद्ध था- ऽनुगताफारस्य सामान्यस्य स्वत सिद्धेर्यत्किश्चिदेत । अयमभिसन्धिः-इह यावन्त औपाधिकाःप्रयोगा व्यव- हाराश्च ते सेवेश्यनुगताकारात्मकमूलं विनोपपद्यमाना न फदापि फुत्रापि हरिपथमवतरन्ति, सर्व स्वलक्षणं स्वलक्षण व्या- वृत्तंकरसमित्यभ्युपगच्छतः सौगतस्यानुवृत्तप्रत्ययाभावादीपा- धिकव्यवहारस्यापिदुर्घटतया मूकीभावप्रसङ्ग मूकीमावप्रसङ्ग- मङ्गेऽङ्गीक्रियमाणे त्यनुवृत्ताकारे सिद्धे याधकामावाग्निष्प्रत्यूह सर्वप्रमाणसिद्धं जातिरूपं सामान्य नैयापह्रोतुं शक्यम् । केचित्तु-भिन्नमय सामान्य व्यक्तिभ्यः । न तस्य पृथगप्युपाटन्धिप्रसङ्गः व्यक्तिसमयेतत्वेनान्यत्र सदभावात् । नच व्यतिरेकाऽदर्शनादभेदः शङ्कनीयः "पण्डो गौमुण्डो गौ" रिति- खण्डमुण्डाकारस्यापि यात्तिरूपस्य प्रतीतेः । अमेदपक्षे तु गयाफारवदुकाकारस्याप्यनुवृत्तिप्रसङ्गः, गवाकारस्य या व्या- पृत्तिप्रसङ्गः। एफस्यामपि व्यक्ताधियं गौरिति प्रत्यये गौगो- रितिदिदंबुद्धिगोमुद्धयोः पर्यायतापचे । नच व्यर्जाति- समानाकारनाप्रत्ययानुत्पतिप्रसङ्गः समयायसम्बन्धसामदेिव तत्सिद्धेः तस्मादपक्षेऽपि न दोषः-इत्याहुः। पस्तुतस्तु दर्शितन्यायेन भदस्य, तादात्म्यप्रतीत्या चा. उमेदस्य मिद्धत्वाद्भिन्नामिन्नत्यमेव युक्तमाभाति । नच भेदाभेदे विरोधशङ्कापि फर्शव्या गयाफारेणाऽभेदस्य पण्डाघाकारेण च भेदस्यफस्यामेय व्यती समसमयायगाहित्यात् । अतिप्रसङ्गस्तु न राडूनीयः, इदं रजतं नेदं रजतमितियत्परस्परमुफ्मोपमर्द- कभाषामायात् । “घाचस्पतिमि" रप्युक्तम्- कार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणात्मना । हेमामना यथाऽभेदः शुण्डलाशात्मना मिदा ॥ इति ।। (1) भामत्यामध्याममाथे।
श्लोकः२] शब्दार्थसम्याधे सौगलमतप्रतिक्षेपः । ३९ इत्यञ्च-"इयं गौ" रितिवृद्धिद्धयं सामानाधिकरण्याप- यित्वाभ्याममेदं भेदञ्च जातिव्यक्त्योर्व्यवस्थापयतीति प्रतीतिय- लादेवाप्र भेदाभेदविरोधाभावः। अपमाशयः-गोरूपेण निरूपणोये गोपदार्थ गोजात्या व्यक्तरभेदः प्रतीयते, गौरय शारलेय इति व्यक्तयन्तरात्मना निरूपणीये जातिभेदेन तत्प्रत्ययः। नहि भवति योऽयं शायलेयः स एव याहुलेय इति नापि च भवति शायलेय एव गौन याहुलेय इत्युभयथाउपेक्षाभेदेनापि विरोधपरिहारो योध्य. । अत एव पुरतो द्वौ गावायुपलभ्यमानस्य उभयत्र गोप्रत्ययाद अपमस्मादन्य इति प्रत्ययाश मिन्नाभिनत्वे याधफाभावः। तस्माद् व्यस्थात्मरूपत्वाद् व्यक्तिगतव जातिः,या हि स्वकारणादुत्पद्यमानायां अक्तो कारण- घशात्सम्बध्यते। ननु-पुरोवर्तिनि प्रदेशे प्रागविद्यमानाया जातेः कथ- मेतद्देशसम्बन्ध इति चेत् ? नैष दोप.। अस्मिन्देशे प्रागविद्यमान- स्वैय कारणवशादेव संयोगदर्शनात् । इयांस्तु विशेषः यत्संयोगों देशान्तरस्थस्य पदार्थस्यतदेशेन प्रामिको भवति, तादात्म्यसम- धाययोस्त्वनन्तरदेशमनपेश्यैव साहजिक इति । नहि संयोगस्य तादात्म्यसमवाययोश समानम्यमावाग्रहो येनोभयमापि मामि- फप्रत्ययेनानुयुज्येमहि नित्याया जातेरनित्यानां व्यक्तीनाथाश्मेदो युक्तिपराहत इति चेन पस्तुनो नानाकारस्वरूपाया युक्तेरपरा- इतत्यात । एफस्पच पस्तुन माफारान्तरेण नित्यत्वमाकारान्तरेण चाऽनित्यत्यमित्यय याधयाऽभायात, कुण्डलाकारेण सुवर्णस्या. ऽनित्यत्येऽपि सुवर्णाकारेण तस्यानयात्यात् । यदि तु सर्वगतमपि सामान्यमित्यम्युपगम्येन तदापि ननः फिशिच्छिपते । मभिव्यशिका हिव्यक्तयः, सासां मंयुक्तः- 1 मटीकश्रीविचारविन्दो प्रथम परिच्छेदः ममवायस्य सामान्यग्राहकसग्निकर्षस्य व्यक्तिदेश एच सत्त्यान्न सर्वत्रोपलब्धिप्रसङ्गः। एवममेदपतेऽपि नित्यत्वाऽनित्यत्वादि- घरसर्वगतत्वाऽसर्वगतत्वादिकपिं नाऽनुपन्नं भवति । आधारा- घेयत्वमपि प्रमाणसम्प्रतिपन्नम् । नर-व्यक्तिः पुखरूपा येत केशोण्डकयत्पुनप्रतीतिरभ्युपगम्येत । तस्मादतिरिक्ता आकृति- नित्येति तयैव शम्दस्य सम्बन्धोऽपि नित्या, घेदवागपि संदया- येन सम्यसेति युनमुकं 'सदा स्वार्थेन सम्बदाम्" इति । (इति द्वितीयवर्णकाक्षेपपरिहार) अपरे तु-सम्बन्धनित्यत्वसाधनप्रयासो व्यर्थ एव, सम्य- धिनः शब्दस्यैव तावदनित्यत्वेनोक्त दोषाणां तदवस्थितः । नहि पुरुषप्रयलोपलभ्यमानस्य शब्दस्य घटादियदुत्पत्तिविनाशशालिसा प्रजापतिनाप्यपहोतुं शक्या । नच-"स एवायं गकार" इति प्रत्यभिज्ञापलातन्नित्यत्वं शक्यसमाधानम् "मा शब्दं पुरु शब्द- कार्ययं माणवक." इत्यादिसार्वजनीनव्यवहारोपलव्धेरपलपितुम- शक्यत्वात् । नचायं ध्यवहार उच्चारणात्मकम्यनिविपय इति वाच्यम्, नित्यस्य परिच्छिन्नस्यैकदेशस्थत्वेन नानादेशास्थि- सर्वभिरुचारणद्वाराऽभियस्ययोगात् । किच-नित्यस्य शब्दस्याभिव्यक्तिः संयोगादिनेति चेत् ? स यावानस्ति स नावानेव तवाभिव्यज्येत नतु तारतारतरत्वादिना दूरदूरतरदेश- स्थितैरप्यनुभूयेत । तस्माद उत्पन्नो गकारो नष्टो गकार"इत्यादि- प्रतीतियलात "तदेवोपमिद मया भुज्यते यत्त्ववा मुक्तमासीदि. तिवत्" प्रत्यभिज्ञाया. साजात्येऽपि सम्भवादनित्यत्वे सिद्ध तत्सम्बन्धस्याप्यनित्यत्वं सिद्धमेव सम्पन्ध्यधीनत्वात् सम्यन्धस्पे- त्युत्पन्नस्यैव शब्दस्यार्थेन सह कश्चन सङ्केताप्यः सम्यन्धो- (१) नैयायिकाः। . -- , श्लोकः २] शब्दार्थसम्बन्धे नैयायिकमतम् । ऽभ्युपगन्तव्यः । ननित्यस्य शब्दस्यार्थसम्पन्धो नित्य इति कोऽप्यनुन्मत्त उत्प्रेक्षेत । सच सन्तो भगवदिच्छारूप एव । ये तु-रूपरसगन्धस्पर्शशब्दसमुदायो वीणावेणुशक्षादि- द्रव्य, तस्मिन्नेव समुदाये स्थिता शब्दोऽभिव्यज्यते इति-आहुः तेषामपि मते पड्जधैवतगान्धारादिभेदेन विभागान्तर, पड्जजा- तीयस्यैव तारमन्द्रादिरूपेण च विशेषान्तर नोपपधेत यदि समु- दायेऽभिव्यज्येत शब्दा, अन्यथा समानाध्यतया वीणायेण्यादि- गतगन्धादीनामपि प्रतिक्षण भिद्यमान स्वरूपमवालोक्येत,तस्मात समुदायेऽभिव्यज्यते शब्द इत्यपि रिक्त वचः। अयमभिसन्धिः अनित्यस्य शब्दस्यार्थेन सह न कोऽपि सम्बन्ध ,न संयोग ,न समवायः नाप्येकार्यसमवाय तथा सति मोदकाग्निच्छुरिकाशब्दोच्चारणेन मुसपूरण-मुसमदाह-मुरापाद- नानि दृश्यरनित्यवोचाम । ननु-पथं तहिं शब्दादर्यप्रत्ययो यद्यसम्बद्ध शब्दोऽर्थेनेति चेत् ? अविनामावलक्षणं सम्यन्धं धूम,व्यवस्थादर्शनात् । दृश्यते हि प्रयुज्यमाने वाक्ये शब्दादेवार्थ- प्रत्ययस्य व्यवस्था । तैया चानुमीयतेऽस्ति शब्दार्थयो सम्बन्धो () अत्रायमाशयः-न्यायमते सतम्यछापत्वेन "इदम्पद- मिममर्थ बोधयतु" इति पदविशेष्यक सदेतः । अर्थात् गोत्वाधवनियमविषय- तानिरूपायोधजनकताप्रयो गवादिपदम् । “अस्माच्छन्दादयमों चोदव्य इत्यर्थविशेध्याः सहेता। तथाच गवादिपदजन्यचौधनिष्ठविषयितानिरूपित. विषयताप्रयत्व गवादी स्पटम् । वोपविरोष्यक सङ्केतस्तु "गोत्यायन्छिन- विषयको धोधो गवादिपदजन्यो भवतु" इत्याकारक इति विधा सङ्केत.. (२) तयाच-पारमर्षे सुत्रम्-विभत्स्यन्तरोपपत्तेध ममासे (न्या. २।२।३.) इति । ममासे-स्पर्शादिसमुदाय साहियेन शब्दो सत्तेत इति न युक्तम विभन्यन्तरोपपत्त-विभपरपन्तरस्प विभागान्ठरस्य तारमन्दतादरुपपत्तेरिति सूत्रार्थ.। (७) शन्दोऽयोऽविनामावी तसारस्वाद् याविनाभाविधूमदद । " सटीफश्रीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः व्यवस्थाकारणम् सिम्बन्धाभावे सति शब्दमात्राय॑मानमत्यय- प्रसङ्ग तस्मादप्रतिषेध. सम्बन्धस्य सवव्याप्तिरूप एवेति चेत? तत्प्रत्युच्यते-नहि व्यातिसम्बन्धकारिता शब्दादर्थव्यवस्था तस्या अपि वृत्तिनियामकसम्बन्धाधीनत्वाद् । तदनगीकारे तु पूर्वोत एव दोषःशब्दमात्रादर्थमात्रप्रत्ययप्रसङ्ग इति। तस्माच्छन्द स्पार्थेन सह दृत्तिरूप सम्बन्धः। का सा वृत्तिरिति चेत? याच्य- घाचकमारसम्बन्धलक्षणेति प्रम । सैय “शक्ति" रिति “सङ्केत" रति चोच्यते । “अस्यास्येदं घाचवम्" इत्येवमातीयकस्य घाक्यस्याविशेपेऽनुज्ञायते सम्बन्धः । सच भगवदिच्छालपः समयपदाऽमिलप्यः । एतमेव समयमालङ्कारिका "अभिघे"त्या- चक्षते । पयविध उपयुक्त समये शब्दादर्थप्रत्ययो भवति, विप. यये तु शन्दभवणेऽपि प्रत्ययाभाय । स्वाभाविकसम्यन्धेऽभ्यु- गम्यमाने; "जातिविशेपे नियमपिशेषानुपपत्तिः यदि शब्दार्थयो स्वाभाविक सम्बन्धोभ्युपगम्येत तदा आर्या यव- शन्दाहोर्घशूकविशेष, म्लेच्छाम्नत एय फटुंघा न प्रतिपधेरन् । सनि तु नियमे सर्व सर्व सम्यन्धात्तस्मात् प्रतीयात् तस्मादू "अभिधानाऽभिधेयनियमनियोग एव तयो. सम्यन्ध" इति सादृशेन सम्पन्धेन सदा-मदेव स्वार्थेन-गोत्यादिना सम्पदामिति युक्तमुक्तं "सदा स्वार्थेन सम्पदाम्" इत्याहुः ।। (इलि तृतीय वर्णकम) अन्ये नु-"स्वार्धन सम्पदाम्' इत्यस्यायमर्थ.-स्वार्थेन- निजेनाभिधेयेन सम्यद्धान्तादात्म्यसम्बन्धयतीम् । तादात्म्यश (१) उपयुत ज्ञाने। (1) पातशगना मनमा-"अन्ये विति।
४३ श्लोकः२] शब्दार्थसम्बन्धे पातञ्जलं मतम् । तद्भिन्नत्वे सत्यमेदेन प्रतीयमानत्वम् । तेत्रं तावद् वागिन्द्रिय वर्णमानव्याकमष्यस्थानम् । तदुक्तम्- अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलञ्च दन्ताय नासिौष्ठौ च तालु च ॥ इति । एवमियं वार वर्णमात्रमभिव्यञ्जयन्ती लोकप्रसिद्धा नार्थवाचिका । श्रोत्रमपि हृदयदेशादागत्य यागिन्द्रियाभिहतस्य उदानवायोर्यो वर्णाकारः परिणामविशेष:" तन्मात्रविषयं नतु ध्वन्यपरिणामभूतवाचकपदपियम् । पदं पुनर्नादानुसंहारबुद्धि- निहामितियथाप्रतीतिसिद्धान् नादान-वर्णान् प्रत्येक गृही- त्याऽनु-पश्चाद या संहरति-एफत्यमापादयति "गोरित्येतदेर्क पदम” इति बुद्धिः तया बुद्धया यद्वर्णातिरिक्तं पदं गृह्यते तवाचकमित्यर्थः। पतदुक्तं भवनि-वर्णव्यतिरिक्त एफप्रयतजन्यो नादा- भिव्यङ्गयोऽन्तःफरणग्राहो ध्वनिविशेषः शब्द एवं पाचफः । एनमेव-"स्फुटत्यर्थो ऽस्मादिति व्युत्पत्त्या स्फुटरतेऽभिन्यज्यते वर्णरिति वा व्युत्पत्या स्फोट'' इति स्फोटमाचक्षते वैयाकरणाः । यद्यपि पूर्वपूर्ववर्णविपयियोऽपि बुद्धयो वर्णाकारं पदमेव प्रत्येक गोचरयन्ति तथापि न तत्तासु विशद प्रयते, अन्तिमे तु बोधे तदत्यन्तवैधमाप्नोतीति नादानुसंहा युद्धिनिद्यत्वं पदस्योक्तम्। ये पुनर्णानेच वाचकानातिष्ठन्ते त एव एवं प्रष्टव्याः किममी प्रत्येक वाच्याविषयां बुद्धिमादधीरन् ? मिलिना था ? | आये-एकस्मादेवार्थप्रत्ययोत्पत्तः शिष्टयणोंधारणानर्थक्यप्रसङ्गः। उत्तश मिभैः-"निप्पादितकिये कर्मणि विशेषानाधायिनः (6) उक्त मथै योगवाचस्पत्याशयेन स्फुदयति-"तत्र तापदि"लादिना ।
४४ - सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः साधनस्य साधनन्यायातिपातात्" इति । द्वितीये तु--उच्चरित- प्रध्वंसिना तेषामेकसमयमावित्वाभावान्मेटनासम्मय एव । एवं परस्परानुप्राह्यानुप्राहकमावेनाप्येतेऽयविषयिणी युद्धिमाधातुं न पारयन्ते इत्यकामेनाऽपि "एकं पदस्वरूपं तादात्म्येन संस्पृशन्ति वर्णा" इत्यम्युपेयम् । एव सति नोकदोपः। उक्तश्च महर्षिणा व्यासेने-"वर्णः पुनरेकैका पदात्मा सर्वामिधानशक्तिप्रचितः सहकारिवर्णान्तरप्रतियोगित्वाद्वैश्वरूप्यमिवापनः पूर्वश्चोत्तरेण, उत्तरश्च पूर्वेण विशेपेऽवस्थापित इत्येवं यहयो वर्णाः मानु. रोधिनोऽर्थमडूतेनावच्छिन्ना इयन्त पते सर्वाभिधानशक्तिपरि- वृत्ता गकारीकारविसर्जनीयाः सामादिमन्तमर्थ घोतयन्तीति, तदेतेपामर्थसडून्तेनायच्छिन्नानामुपसंहृतध्वनिक्रमाणां य पको युद्धिनिर्भासस्तत्पदं याचकं वाच्यस्य मडूत्यते" इति । मोऽयं सङ्केतः पदपदार्पयोरितरेतराध्यामरूपः । “घटः" इत्यय शब्दो "घटः" इत्ययमर्थः “घटः" इति ज्ञानमित्येवं प्रयोग- फमम्बन्ध्युशारणविषयफघटादिशब्दैः कृत्या श्रोतुखितयभिन्न प्रतीयते तस्मात्सलेन्तकृत एप घाव्ययाचफभावः। शक्तिविशेष- रूप ईश्वरस्य सन्तस्तु-अनादिवासनासिबमेय ते (इतरेतरा- ध्यासरूपं) प्रकाशयति । विद्यमान पर पितापुत्रयोः सम्बन्धोऽ- यमस्य पिताऽयमस्य पुष इति सङ्केतेनायद्योत्यते इत्येवंरूपेण मन्तेन महितां सदा स्वान-वस्वरूपाऽभिन्नेनार्येन सम्पदा (6) पागलभाष्ये। (२) एकेको वर्णः पुनः पदारमा पदनादारम्योपेनतया पदस्वरूपम् । समिधानशचिपचित:-गः गणः, गौरम, नगः ( नागः ) इत्यादिषु हि गवारो गो वायर्याभिधायिषु हर इति तत्तदभिधान शाति', एवं योमः, सोचिरित्यादीतगामिधायिषु पदेषोरणों हट: सोऽपि तत्तदभिधानशनि- . रितीय रीति गर्वमोहनीया। . 7 ग्लोक २] शब्दार्थसम्यन्धे वेदान्तिमतम् । गवादिव्यत्यादिना सह ईश्वरसहेतावद्योतितवाच्यवाचकभाव- सम्बन्धोपेतामर्थतादात्म्यवर्ती बाचमालम्बे इति निर्गलितोऽर्थ.--. इत्याचक्षते। (इति चतुर्थ वर्णकम् ) अपरे तु सर्वार्थदीपिकाम-सर्वशकिमत्परमेश्वरोपादानक- तया मशेपवस्तुप्रकाशनहेतुभूताम अर्थात् यदीया निरवशेषवस्तु. प्रतिपादने औत्पतिकी शक्तिः कार्यवशेन शक्यते ज्ञातुम, अथवा-अलौकिकदेवताधर्मस्वर्गपणाप्रत्ययोत्पादनात्मककार्य- लिङ्गेन यदीया उत्पत्तिसिद्धव स्वाभाविकी शक्तिःसामध्ये प्रतिपादकत्वरूपः सम्बन्धैः शक्तिलक्षणान्यतरवृत्त्याप्यो विशा- यते तां तादृशीं "सर्वार्थदीपिकाम" सदा-नित्य स्वार्थेन यथा- सम्भवं शक्यलक्ष्यात्मफेनार्थेन सम्बद्धाम-योध्ययोधकमाया. त्मसम्बन्धोपेतां देवी-देवस्य ब्रह्मण इयं देवी तो स्वयम्प्र- फाशात्मकब्रह्मणो विवर्त्तभूताम, सदेतसविवाम-सन्तोऽत्र युद्ध- व्यवहार ऋषिपरम्परात्मक सचिव: सम्प्रदाय प्रवर्तको यस्यातां नित्यां पाव वेदलक्षणां चाणीम, अभी- (1)"अपरेर्विन पर अपरे स्वीया मायावादिनो वेदान्तिन इत्यर्थः । (१) मात्रा वा:-- गोण्या लक्षणंया वापियास्यशेषेण या पुनः । वेदो यमाययत्यय को नु तं प्रतिकूलयेत् ॥ इति । (१) इदर-"समाननामरूपत्वाचावृत्तायप्यविरोधो दर्श- नात्स्मृतेश्व" (॥३॥३० ) इन्येतत्म्यमूलकम् । (४) इदय-"अत एव च नित्यत्वम्" (व•स• IRS) इत्येतत्सूत्रमूलकम् । अत्राहुर्भामतीका:-नप्रनित्यावगदुत्पत्तुमति, तस्या- प्युटरत्तिमत्वेन सापेस वार | तस्मानियो वेदा जगदुत्पत्तिहेतु वार रवति ४६ सटीकश्रीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः - निये ब्रह्मसाक्षात्काराय आलम्बे-आश्रये श्रद्धया सदनुगुणी- भवामि, श्रद्धाया जिज्ञासुविशेषणत्वात् "श्रद्धाभत्ध्यिानयोगादवेहि" ( केव० ११२) "मेषा मतिनणानेया" (कठ० ११२।९) इनि, दम्ब सौम्य !" छांक ६ । १२ । ३ । इनि च श्रुने "प्रवाभन शान र सयनेन्द्रियः"मगी० ४३६) इति स्मृतेश्च । वेदस्यैव ब्रह्मममाम्नति करणत्वात्तदायणमत्यावश्यकमिति भावा-इति व्याकुर्वते । तेषामयमाशय. -- नित्यो हि गवादीन्द्रादिशब्दार्थसम्बन्धः। शन्दाना तदर्थानां जातीनां च नित्यत्वात्तत्सम्बन्धेनापि नित्येन भनितव्यम् । नहि व्यकय उत्पद्यन्त इत्याकृतिभिरप्युत्पत्तिमोमिर्माव्यम,अन्यस्यो- त्पत्या अन्योत्पत्तेरदर्शनात् । गोत्वादियद्वसुत्वादीनांवाच्यन्याय। किञ्च-यथा गोत्वादयो गवादिशब्दयाच्यास्तथेन्द्रयसुत्वाद्याकृतयोपि यस्खादिशब्दवाच्यान वस्खादिव्यक्तय व्यक्तीनामानन्त्यात्सम्बन्ध- प्रहमानुपपत्तेः । नच गोत्वावच्छेदेन न्यनिषु शक्ति. सुग्रहेति अदितुमपिशायम नामान्यस्य प्रत्यासत्तियामायेन व्यक्तिमात्रस्या- सिद्धमे नित्यत्वमनेन रढीकृतम्" इति । एचच नात्र कालाबाध्यत्वरूप नियत्वमभिप्रेत विस्वाशशादिपप्रलयपर्यन्तावस्थायित्वाऽभिप्रायक व्यावहारिक तदिनि विरोध मा शङ्कीः । तथाचाहुयानन्द सरस्वत्यो वेदान्तसूत्रमुक्तावन्याम्- "शब्दस्य हि वेदान्नमने सशत्रुत्पति सगान्त एव नाश" इति ॥ (१) यदि सामान्य प्रयासत्तिः स्यात्तदा भ्रमम्पले प्रमेयत्वेनापि रजन ग्रह. रजतज्ञानम्य प्रमेयत्वप्रकारकर वापत्तेः । नच-रजतत्वेनशजतला जिनसामान्येन रजनपद्दे सामान्य प्रत्यामत्तिरिति वाच्यम्, इन्द्रियस्युने पुगे- पत्तिनि तम्याभावेनासनिकृष्टत्वात सन्निकटसामान्यस्यैव प्रयासत्तियाऽभ्युप- -मान । ननु सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्यनहीकारे महानसादौ धूमलेन सफल्धृमाना पहिल्वेन सालवींना ज्ञानाभावेन निपिलधूमेषु निखिर हिनिरूपितज्ञान- -- ग्लोकः२] शब्दार्थसम्बन्धे वेदान्तिमतम् । ऽनुपस्थितेः, गोत्वं शक्यतावच्छेदमिलि ग्रहापेक्षया "गोत्वं 'शक्यम्" इति लाघवानिरूढजहलक्षणया व्यक्तरपि मानादनन्य- लभ्यत्नाभावाच । किंवा मा भुत् केवलायां व्यक्ती शक्तिरान. न्त्यव्यभिचारमीतेः परन्त्वनुपपत्तिमानं विनैव व्यक्तेः शन्द- शतयायत्तजातिशानविषयत्वेनोभयत्रैव भवतु शक्तिरिति नित्यायाः आयते (जाते.) तादात्म्येन व्यक्तरनादित्वा तत्सम्याधोऽप्यनादि- रेव सत्कार्यबादाभ्युपगमात् । गादिशटास्तु व्यक्तिमय- हेतुत्वे व्यक्तः प्रागपि सन्तीति न केवलं व्यक्तिवचना, ये तु मया ते डियायाः शब्दाः अर्थानन्तरमादिनः साङ्केतिया व्यवहियन्ते फिन्तु गयादिशब्दा यखादिशब्दाश्च स्थूलसूक्ष्ममायेनानुस्यून- व्यक्तयविनाभूतसामान्यवचना इत्यवश्यमन्तव्यम् । नरेन्द्र यस्यादिव्यफ्तेरेफरवेन जात्यभावादाफाशराप्दयदिन्द्रचन्द्रादि- शब्दा अपि फेवलव्यक्तिवचना पर मन्तव्या इति धातुं शक्यम, अतीतानागतव्यक्तिभेदेनेन्द्रादिशब्दानां पलन्यतिषचनत्वस्य दौस्यात् । तयाच-'शन्द इति चनात:प्रभव.रप्रत्यक्षानुमानाभ्याम' मेव न स्यात् (धूमो वरिव्याप्यो न वेटि सशयोऽपि न स्यात) मत. सामान्य- लक्षणा प्रत्याराप्तिः क्ल्पनीयति चैन सिद्धान्ते म्यातिप्रहस्य समिधूमादि- विषयत्वेन सर्वधूमाऽविषयतया तसा सामान्यप्ररयासप्तिकल्पकत्वाऽयोगात् । "धूमो परिव्यभिचारी नवेति सशयस्य महानमीयमारवत्तिमत्वेन परि- निरूपितम्यातिनिधयेऽपि पर्वतीय मे महानसीयम एव या सम्मवेनाभगिद. घूमाऽविश्यत्वात, गमानपाएकनिश्यत्येव संशयविधित्वात । अत एवं पटलेन इतरभेदनिश्चयेऽपि पिलीवन पर उत्साय इति तदापि सिदान्तः माउते, उस्मान प्रातिरित्याशयेना-"मामान्यस्य प्रत्यापत्तिस्याभान" इति । 11) फेयरव्यतिववनत्व अनन्त्यभ्यभिषगदिदोरभीनेरिति भावः। " सामान्य ४८ मटीकश्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः (५० सू०१।३।२८) इत्यादित्रिसूच्या व्यासवरणैः शब्दार्ययो- रौत्पत्तिक एंव सम्बन्धः समर्थितः । भगवत्पूज्यपादैश्चात्रैव-"नचेदे शब्दप्रभवन्यं ब्रह्मप्रभवत्ययदुपादानकारणत्वाभिमायेणोच्यते । कथं तर्हि ? स्थिते वाचकात्मना नित्ये शब्द नित्यार्थसम्बन्धिान शब्दव्यवहारयोग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिः, अतः प्रभव इत्युच्यते" इत्येवं भाषमाणश्च नित्यः शब्दो नित्यार्थसम्बन्धाभिधायीति शब्दार्ययोनित्यः सम्बन्धो दर्शितः शम्दपूर्तमेव च सृष्टिं श्रुति- स्मृती दर्शयतः । तथाच मन्त्रधर्ण.-"एतेऽसमिन्दवस्तिरम्पवित्र- माशवः । विश्वान्यभिसौभगाः। (ऋ० सं० अ०७ । अ०१ वर्ग० २४) इति । ब्राह्मणं चास्य पञ्चते-"एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजताराम- मिति मनुध्यानिन्दव इति पितृस्तिर:पवित्रमिति प्रहानाशव इति स्तोत्र विश्वानीति शस्त्रमभिसोभगेत्यन्याः प्रजाः" इति । अन्यथ-"स मनसा वाचं मिथुनं समभवत्" (पृ० १।२।४) इति शब्दपूर्वकैव सृष्टिः श्राव्यते, या चाऽनित्यशब्दार्थसम्बन्धपक्षे कथमपि न घटते । स्मृतिरपि-- अनादिनिधना निरया घागुरमष्टा स्वयम्भुवा । आदी वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः॥ (महाभा०1१२ । २३३ १२४) (२) सोऽयं व्यासशिष्यस्य जेमिनेरयभिमत इत्पधस्तादयातीतामिति गुरुशिष्ययोमत्य न शनीयम् । उक्त मित्रै मत्याम्---'नवैतावत्ता शब्दार्थसम्बन्धस्याऽनित्यत्वन, वसुत्वादिजातेर्वा तदुपार्वा यया कयाचिदाकृन्या- बच्छिन्नस्य नित्यत्वादिति" (१) वेदमण्या चाचो दिव्यत्वथेदमेव यदपोरुपेयत्वेन वत.प्रामाश्य सर्वार्थावमासस्ववेति । एतेनैवभिप्रायेण मूले "सर्वार्थदीपिका" मित्युक्तम् । अतएवोक्तं शाखयोनिवाधिकरणे "ग्नप्रभायाम् --"वेदोपादानवेन ब्रह्मणः स्वसम्यदाशेपार्थप्रशाशनपामध्यस्पं सर्वसाक्षित्वं नियति। यदा-यथाऽध्येतारः।
श्लोक:२]शब्दार्थसम्बन्धे वेदान्तिमतं,सृष्टेः शन्दपूर्वकत्वञ्च । ४९ तथा- तथा- नामरूपश्च भूगनों कर्मणाश्च प्रवर्तनम् । वेदशब्दभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ॥ इति ॥ सर्वेषाश्च स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । घेदशन्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाच निर्ममे ॥ (मनु०१।२१)। इति चैवमादिश्रुतिस्मृतिषु सर्गादी वैदिकशब्दादेव जगदुत्पत्ति- कथनाद्देवाधाकृतिविशेष विप्रयत्त्वयोधकमन्त्रार्थयादादिभ्यो- ऽवगत्य "स भूरित्ति व्याहरन भूमिमरजत्" इत्यादिभुतेलोंकानामा- कृतिश्विकीपितां युद्धावालिख्य तत्तदाफारजगत्कारणाएटयाध- जीफारेऽप्यारतावेय सम्बन्धो युज्यते न व्यक्तौ । एप एव च न्यायः "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्" (नारा० १।१४) इत्यादिप्यपि योजनीयः। किच-"यशेन वाचः पदवीयमायन्तामन्वविन्दनृषि प्रविटाम्" (०सं०१०७१।३)इत्यय मन्त्रवर्णोपिस्थितामेय घेदटक्षणांपाच- मृपिपु अनुविनां याशिका विदितवन्त इत्याचऐ । सर्वरेय घेदिक शिकएप सम्प्रदाय भादरणीयो येदार्याऽभ्युपगमे तस्य प्रधान- त्वात् । एवमेय-"तस्मै नूनमभियवे याचा विरूप नित्यया । वृाणे चोदस्व पूर्वक्रम शात्वा वेदं कुर्वन्ति तया विविधगुणमायासहायोऽनावानन्तप्रकाश- चिन्मानः परमेवरः स्वातपूर्वरल्पीयामरानातीयकमबन्ध वैराशि उपाय युगपनानव करोतीति न घेदस्य पौरपेयता" इत्यादि। (1) है ! यिरूप! विशिष्टस्वरूप दिन सूनम-निश्पेन संममियय- सर्वतो व्यारवाय वृष्णे धर्मफलप्रदाय सस्मोकरदासिवाय प्रमा पामात्मने नित्यया-नामपलाइदिरछेदरदिवयाऽनादिनिपनपा याचार- पापा सुष्टुतिम्-प्रिया स्तुति चोदस्य-नरपेयर्थः ।
सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः मुष्टुतिम्" ! (ऋ० ६२६) इत्येवम्जातीयको मन्त्रवर्णोऽप्य स्मिन्नर्थ उदाहार्यः। अत्राह-याचकाच्छन्दाद्वाच्यानां वस्वादीनामुत्पत्तिरिति यक्षि, अवाचकेन युद्धावुल्लेखाभायात् । नत्र यदि पविन्द्रादीनां शब्दानां वकारेकारादयो वर्णा वाचका मन्येरन् ? तन्नोपपद्यते- प्रत्युच्चारणं वर्णानामन्यत्वेन सद्गतिग्रहस्थाशक्यतयाध्याच. फत्यात् । अथागृहीतसङ्गतिरपि वाचकः किन्न स्यादिति ? त्तदातिप्रसङ्गोऽनिवार्यः। किच--प्रत्येकं वर्णानां वाक्यार्यधीहेतुत्वे वर्णान्तरोधारणा- नर्थक्यम् । मिलितानामर्थप्रत्ययाधायकत्ये प्रतिक्षणमपवर्गिणां तेषां साहित्याभाय इति पक्षद्वयेपि वाक्यार्थप्रत्ययानाश्वासः। नचोभाभ्यामतिरिक्ताफश्चन प्रकारः। यदि स्वरूपसाहित्याभावे- ऽपि यथाग्नेयादीनां फलकरणान्यथानुपपत्त्याऽयसेयोऽपूर्वात्यः संस्कारः,एघमेय वर्णानामर्थप्रत्ययान्यथाऽनुपपत्तिसिद्धासंस्कारः साहित्यद्वार फल्न्यन इत्याचक्षीथाः ? तब पृच्छामः-अर्थधी- प्रसवायसेयः संस्कार किमक्षातःशब्दार्थयोघे शन्दस्य सहकारी उत ज्ञातः १ नायः उक्कातिरसनात, यथाज्ञातसद्भतेः शब्दस्यार्य- प्रत्ययेऽतिप्रसङ्गस्तया संस्कारपक्षेऽपि । नापि द्वितीया अन्योन्याधयप्रसङ्गात, शाते मस्कारे शब्दस्यार्थधीहेतुत्वम्, सिद्धे च अर्थधीहेतुल्ये संस्कारस्य शातत्यमिति | आग्नेया- दिवदितिचेन दृष्टान्तवैपश्याव-आग्नेयादीनान्त्वनारधफदानामेव घेदेन फलकरणमावायगमाच्छक्यमर्थापत्याऽपूर्वावधारण, वर्णा- नान्तु नार्यधीहेतुत्ये मानमिति विषमो दृष्टान्तः। एवं सति कथ- मपिवर्णानार्थधोतया नापि तदभिव्यगरः स्फोटात्मा पाश्चित तस्यापि बुद्धायनुलेखात् । अयंधीरूपकार्यातदवगमे त्वन्योन्या.
श्लोका२] उक्तेऽर्थे प्रतिक्षेपः,स्फोटमतेन तत्समाधिश्च । श्रयप्रसङ्गमवोचाम स्वरूपमात्रेण नित्यस्य तस्यार्थधोहेतुत्वे सततार्थप्रत्ययोत्पत्तिप्रसशो निरपेसहेतोः सनातनत्वात् । इत्थं चारकाच्छन्दाद्वाच्योत्पत्तेरनुपपत्तेनित्यशब्दार्थसम्बन्याभिधानं दुरुपपादमिति युक्तमुत्पश्यामः। अनोच्यते-मा भूद्वर्णानां वाचकत्वं स्फोटस्य तम्नास्तीति न मृष्यामहे स्फोटोनाम तावद्वर्णाभिव्यङ्गयोऽन्तिमयसंस्कारसध्री- चीनः स्फुटत्ययोंऽस्मादितिव्युत्पत्तनित्यः शन्दात्मा । “स चैकैक- वर्णप्रत्ययाऽऽहितसंस्कारवीजेऽल्यवर्णप्रत्ययजनितपरीणके प्रत्य- यिन्येकप्रत्ययविपयतया झगिति प्रत्यवभासते' इति । अयम. माशयः-"उत्पन्नो गकारो नष्टो गकार' इति प्रतीतेः सर्वजन- सिद्धतया वर्णानां तावदनित्यत्वमास्थेयम् । 'सोऽयं गकारः" इत्यादिप्रत्यभिज्ञाऽपि "सेवेय दीपकलिके"तिवत् साजात्यनि- यन्धना । तस्माद्वर्णानां प्रत्येक वाचकत्ये वर्णान्तरवैयापत्ति- मिया मिलितानां वाचकत्वमास्थयम् । तदपि उच्चरितप्रध्वंसिनां शामिकाणां मेलनासम्भवादनुपपन्नम् । एफस्मृत्युपारुढानां वाचकत्वे तु"नीरस' इत्यादौ "दीनसर" इत्येकस्मृतिविषयत्वे. नाविशेषापत्ती समानार्थप्रत्ययप्रसङ्ग इत्यादिदोषगणग्रस्तत्याद्ध- तिरिक्तः "स्फोटात्मा" वर्णपदवाक्यादिभेदेन नानाविधो यद्यपि,तथापि सिद्धान्ते वाक्यस्फोटस्य मुख्यत्व,नस्यैवटोकेऽर्थ- १-उक्तं हि स्फोटतत्वनिरूपणे- न प्रत्य के न मिलिता नचरस्मृतिगोचरः। अर्थस्य पाचका वर्ग: किन्तु सोट. रा च द्विधा । २-"दर्ण-पदन्यास्य भेदन पोटस्त्रिया, पुनरसो आतिपक्तिभेदेन पोदा 1 असण्डपदस्फोटोग्रान्डवाक्यस्तोटनि मलनया अष्टौ सोसा" इति परमलघुमन्जूरा।
. सटीकधीविचारचिन्दी [प्रथम परिच्छेदः योधकत्वात् सेनवार्थसमातेः । उक्तश्च वात्स्यायनेनापि 'पदम- मृदो वाक्यमर्थसमतो" (न्या०मा०२।१६५५) इति । तममुं नित्यं स्फो. टाख्य शब्दं मत्या वेदशब्दप्रभवत्वमिन्द्रादिसर्गस्येत्येव नित्याः शब्दार्थसम्पन्धा इनि लिप्यते । उक्तश हरिणा वाक्यपदीये। निन्या शब्दार्थसम्बन्धाः समासावा महर्षिभिः। भूत्राणा सानुतन्त्राणा भाच्यापाश्च प्रणेभिः ॥ इति ॥ (कां०११ फा०२३) इदन्तु योध्यम्-स्फोटवादिमतेऽपि न स्फोटमा नित्यं वेदः, अपितु-प्रामविशेषविशिएं स्वरविशेषविशिष्टश स्फोट- स्वरूपम् । नापि च-नित्यानां विभूनामेकरूपाणां स्फोटानां खत एवं ममो वा स्वरो चोपपद्यते, किन्तु भ्यन्युपाधिक पव सः। तथाचाऽभिव्यञ्जकम्यनिविशेषविशिष्ट एव घेद इति ध्वन्यु- पाधिफत्वं स्फोटस्य वास्यपदीयेऽपि हरिणोक्तम्- स्पोटस्याऽभिन्न कारस्य ध्वनिकालानुपातिनः । भहणोपाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते ।। स्वभावभेदानित्यत्वे इस्वदीर्घप्लुलादिषु । प्रातस्य धनेः कालः शन्दस्वेत्युपर्यते । वर्णस्य प्रहणे हेतुः प्रातो ध्वनिरिध्यने। वृत्तिभेदे निमित्तत्वं चत: प्रतिपद्यते ॥ शब्दस्योऽयमभिव्यक्ते वृत्तिभेदे तु कृताः। ध्वनयः समुपोहन्ते कोटामा तेन भिद्यते।इति(को० का०७५-७८) पवश्व-चनीनामनित्यनयाऽपि तुल्यस्थगनुपूकतया वेदस्य नित्यत्वं विपक्षणीयम् ! साचेय विवक्षा वर्णपाचफ्त्ववादिनो मते नोपपद्यते, एकवर्णोधारणे वर्णान्तरपैपर्यादित्युक्तम् । अत्र सिद्धान्तानुयापिनः-वर्णातिरिक्तस्कोटात्मकशब्द स्थानुभवानारोहाद् गौरित्युके गकारोफारविसर्जनीयातिरिक- श्लोकः२] सिद्धान्ते वर्णानां वाचकत्वेनोकाक्षेपपरिहारः ५३ स्यान्यस्य फस्यचिच्छन्दात्मनोऽथूयमाणत्वाञ्च वर्णा एव शब्दः, तेपामेव च वाचकत्वमित्यातिष्ठन्ते। नचोत्पन्नप्रध्वंसिनां वर्णानां कथं नित्यत्वं घटत इति शडून्यम् । त एवेमे वर्णा" इति प्रत्यमि- झायमानत्वात् । नच वपनोत्तरं "त पवेमे केशा" इति धीर्यथा सादृश्यनियन्धनाभ्रान्तिस्तद्वद् वर्णेष्वप्यैक्यप्रत्ययः सादृश्यप्रयुक्त एवेति साम्प्रतम्, वाधकामावत्वेन वर्णेपूतप्रत्ययस्य प्रेमात्वात् । केशेषु तु भेदधीविरोधादायकत्यम् । नापीय प्रत्यभिज्ञाकृति- निमित्ता वर्णव्यक्तिभेदाभायात् जातिप्रत्यभिज्ञाया व्यक्तिमेद- हेतुकत्वात् । प्रकृते व्यक्तिभेदाभावान्न जातिनिवन्धनं वर्णेपु प्रत्यभिज्ञानमपि तु व्यक्तिनियन्धनमेवेति युक्तमुत्पश्यामः । अयमाशयः-यदि तादृशप्रत्यभिज्ञायां गव्यक्तिभेदाङ्गी- फारेण एफस्यैव गत्वस्य पदद्वारा भेदकल्पनाप्रयासोऽभीष्टः स गव्यक्तावेवासामिति मुधैव गत्याद्यभ्युपगम इति । असएपोद- धार्युर्मामतीकाराः- तेन यायंते जातेस्तद्वदित लभ्यते । व्यक्तिलभ्यन्तु नादेभ्य इति गत्वादिधीया ।इति॥(प्र०सू०१।३।२८) ननु-वचारणभेदेन वर्णानामपि भेदः, यया चैत्रमैप्रयोः पाठायनिना भेदप्रतीतिरिति चेन्न अभिव्यञ्जकध्वनिचित्रीस- मुत्येयं वर्णेषु विचित्रा प्रतीतिरिति सन्तुप्यताम् । अपिच वर्णानामनित्यत्वेन पूर्वपूर्वनिवृत्याऽर्थप्रत्याय- फत्वेनाऽभिमतस्य स्फोटामकथदस्याप्यमिव्याययोगाचदाहित. संस्कारफल्पनायाः स्फोटपक्षेऽन्यावश्यकत्वेन गौरपाधिक्याच वर्णा पय शब्दः । तेषां नित्यत्वेऽपि तज्रनिताऽनुमवस्याऽनित्यत्येन अर्थप्रतीतिस्तु पूर्वपूर्ववर्णानुमयजनितसंस्कारसहरुतान्तिमवर्णाद्वा स्वारोपितखाभिव्यशफभ्यनिझमशारित्वेन स्मर्यमाणवणेभ्य एष - सरीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः जायत इति सर्वमनयद्यम् । एवं नित्यो वर्णात्मकः शब्दस्ततएव देवादिव्यकीनां प्रभव इत्येवं नित्ये शब्दार्थसम्याचे स्थिते युक्त- मुक्त 'सदाबोधन सम्बदाम्' इति । अधिकत्याकरग्रन्थेभ्योऽयसेयम, गौरवमयाग्नेहोक्तमिति शिवम् ॥२॥ सं०-ब्रह्मतत्त्व के अनुसन्धानद्वारा निर्गुणवस्तु- निर्देशरूप मगल कर के वेदान्तशास्त्रसम्बन्धी अनुवन्ध- चतुष्टय का निर्देश किया गया, अब ब्रह्मतत्त्वरूप परमार्थ वस्तु में वेदांतवाक्यों की प्रमाणता दिखलाने के व्याज से ब्रह्म की विवभूत जो वाग्देवी, उस की स्तुति करते हुए सगुणवस्तुनिर्देशरूप मङ्गल करते हैं- सपार्थ-"सदा"जो सर्वदा ही स्वार्थन"भक्तजनों की जड़ता को दूर करने में "सम्बद्धाम्="सम्बद-समर्थ वा उद्यत रहती है और "सर्वार्थदीपिकाम्="धर्म, अर्थ,काम,मोक्ष रूप चारों पुरुषार्यों का प्रकाश करने वाली अर्थात भक्तों के पनि चार प्रकार के पुरुषार्य को देने वाली तथा "सन्त- सचिवाम्="गुरुकृत उपदेश द्वारा प्राप्त होने योग्य, देवीप्=" दिव्यस्वरूप, “वाचम् "सरस्वती,शास्त्र की अधिष्ठात्री वाग्देवी का ('अहम-'मैं शास्त्रज्ञान का अर्थी ) "अभीष्टसिद्धये" अज्ञाननित्तिरूप इष्टफल की सिदि-माप्ति के लिये "आलम्बे" आश्रयण करता हूं। अयवा-("अहम्-"मे) "अभीष्टसिद्धये ॥ ब्रह्मसाक्षा- काररूप मयोनन की सिद्धि के लिये सार्येन अपने अर्थ - श्लोकः२] मिताक्षरायां द्वितीयश्लोकस्यादिनिरूपणम्: ५५ के साथ सदा नित्य सम्बद्धां-सम्बन्यवाली, "सर्वार्थदीपिकाम्" सर्वशक्तिमान मायानियन्ता परमेश्वर से उत्पन्न होने के कारण धर्माऽधर्म, स्वर्गनरक, बन्धमोक्षादि अशेष अर्थों का प्रकाश करने वाली, 'देवीम्: "स्वयम्मकायस्वरूप न्ना की विवर्त- भूत, “सङ्केतसचिवाम् =" वृद्धव्यवहाररूप सम्भदाय से प्राप्त "पाचम्" वेदरूप वाणी का "आलम्बे" आश्रयण करता हूं। सार यह कि जैसे प्रपञ्चमात्र का विवर्त उपदान होने के कारण ब्रह्म सब पदार्थों का अवभासक सत्ता स्फूर्ति देने वाला है वैसे ब्रह्म से उत्पन्न होने के कारण वेदवाणी भी सत्र विद्याओं का प्रकाश करने वाली है, अगादिरूप ऐसी वेदवाणी का परमात्मा के विना अन्य किसी से उत्पन्न होना सम्भव नहीं। आचार्यों ने भी शास्खयोनित्वाधिकरण में स्पष्ट कयन किया है- "नहीदशस्य शास्त्रस्यर्वेदादिलक्षणस्य सर्वज्ञगुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्यतः सम्भोऽस्ति'-मदीपरत सर्व अर्थों के प्रकाशक ऋग्वेदादिशास्त्ररूप येद की उत्पत्ति सर्वश ईश्वर के विना अन्य किसी से नहीं हो सक्ती । अतएव चारों वेद, १-इस कथन से यह भी सासर्य जताया है 'प्रत्यकर्ता ने इस प्रत्य में वेदशास-अविरोधी युक्तियों के द्वारा वैदिक तत्व का ही निरूपण किया है।
सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः भ्रम, प्रमाद, विप्रलिप्मा आदि दोषों से सर्वथा वर्जित और धर्म, ब्रह्म आदि अर्थों के बोध कराने में स्वतःप्रमाणं हैं क्योंकि धर्मादिक पदार्थ किसी लौकिक प्रमाण के विषय । नहीं, इस लिये जिज्ञासु पुरुप को अपौरुषेय वेद. अथवा वेदार्य के उपबृहण करने वाले ऋपि प्रणीत स्मृति पुराणादि. ग्रन्थों का अवश्य आश्रयण करना चाहिये ॥२॥ ननु-यत सन्दिग्धं यश्च सप्रयोजन तदेव प्रेक्षावतां जिज्ञासाविषयो भवति नाऽसन्दिग्धं न याऽप्रयोजनम, महि फोऽपि प्रेक्षाचान स्फीतालोफमध्यवर्तिनो घटादीन फरटदन्तान घा जिशासितुं प्रयतते । सन्दिग्धत्वसप्रयोजनत्वे हि जिज्ञास्य- १-जिस प्रकार अध्ययन करने वाले याशिक वा अन्य पूर्व २ क्रम भनुसार ही उत्तरोत्तर वेद का अध्ययन करते चले आते हैं ऐसे ही विचित्र गुणवाली माया के नियन्ता परमेश्वर ने पूर्वकृत कल्प में होने वाले प्रम के समाजातीयक्रम वाले वेदों का प्रकाश किया है। वेद और वेदर्य का ज्ञान भगवान् को पुगपत काल में ही रहता है किसी अन्य प्रमाणद्वारा अर्थ को जान कर भगवान वेदवाक्य की रचना नहीं करते। यही वेदो का "अपौरु- पेयत्व" है । पौरुषेय वाक्यो के रचियता प्रत्यक्षादि प्रमाणों द्वारा अर्थ को जानकर ही वाक्य रचना करते हैं परन्तु ईश्वरीय वेदवाक्य का ऐसा स्वभाव नहीं, भवएर वेदों में प्रमादि दोषों का भी सम्भव नहीं। वेदान्त के भाकर प्रन्यो में इस भय का विस्तार से वर्णन किया गया है, अधिक के निशामु उन का अवलोकन करें। .-मामतीकाराशयेन शास्त्रारम्भप्रतिक्षेपः पूर्वपक्षमुत्यापपति- "ननु' इति । के ५७ . . + - प्रपद्यस्य स्लोकः ३] विशिष्टाद्वैतिनयेनापि शास्त्रारम्भमतिक्षेपः । त्वव्यापके! आत्मा च जिज्ञास्य इत्युकम, स च सर्वेपामहमाका- रात्मकप्रतीतिविपयत्यादपरोक्षाऽनुभवसिद्ध इति कथं जिज्ञासा- गोचरः१ नहि कस्यापि भवति सन्देहो "ऽहमस्मि नवेति", नवा विपर्ययो "नाहमस्मी"तिप्रयोजनमपिचाऽऽत्मज्ञाने न पश्यामः इदं हि अद्वैतिनये आत्मज्ञानस्य प्रयोजन स्यात् यत्सकलस्यास्या- नर्थात्मकस्य आत्माऽज्ञानसमुत्यत्वादात्मज्ञानेन विनिवृत्तिरिति । दर्शितरीस्यात्वनादिनात्मनो यथार्थशानेन अधावधि अनर्थात्मकः प्रपथो न निच इति चेका नामाग्रेऽपि तस्य तत्रिवर्त्यत्वं प्रत्याशा। आत्मनो यथार्थज्ञानशाऽहमका- रात्मकप्रत्ययं घिना नान्यदस्तीत्पयोचाम | स पचच हावाद ग्रहोति,अनया रीत्या ज्ञातस्प तस्यज्ञापने उपनिपदा प्रामाण्यमपि न सम्योमपीत्यशातार्थज्ञापसत्याप्रमाणानाम, अतप्ताहशक्षित- ब्रह्मसाक्षात्काराय वेदान्तशास्त्रमिदमनारम्मणीयम् । भतात्म- प्रतिपादनपराणि श्रुतिस्मृतिवचांसि तु बाधितमुण्यार्यान्युप- चरितार्यनयापि नेतुं शक्यानि भवतयार प्रयोगौ-"मुमुक्षुणा ब्रह्म म विचार्य सम्प्रत्यसन्दिग्धत्यात् तथाविधकुम्भवत् । मुमुक्षुणा ग्राम न पिचार्य तम्त्रस्यप्रयोजनत्वात् फरटदन्त- यद् इति। अंथया- जगन्मिथ्यात्वयादिनये ग्रीव नास्तीति सजि- शास्पत्याउनुपपत्तिरेय 1 कपमिति चेद् ? निविशेषत्यादेवेति जानीहि । गहि निर्विशेषयस्तुनः रापुप्पादतिरेकोस्ति । अनि चेद्रय सदा अस्तित्वरूपविशेषयत्त्वप्रसङ्गादपसिद्धान्तः। एवं ससम्प्रदायसिरनिर्गुणरपेनामिमतस्य प्रक्षणः तदनुमपितुर्मु. १-Aशविनयेन प्राधारम्म प्रतितिति-"अपहि।
सरीकधीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः तस्य चाश्चाङ्मनप्तगोचरानवधिकातिशयानन्दवत्वं श्रुतिभि. जोधुप्यमाणं फथमुपपोत ? न सल पापाणकल्पस्य फेवलस्य तदनुमचितुर्याऽशमनसगोचरानधिकातिशयानन्दवरवं मुम- न्दधियाऽपि केनचित्सुवचम, तस्मान्मायावादिसिद्धान्ते जिशा- सानुपपत्ता विचारशास्त्रारम्भणं व्यर्थम् । किश-सपिलासाज्ञाननित्तिरित्युच्यते तत्र सफल. प्रपञ्चोपमर्दकामो जिनासुरधिकारीति स्थाप्यते,तघन सम्भवति। नहि प्रपोपमर्दकामनया कोऽपिभेक्षावान् प्रवर्तमानः मम्भाव्यते इक्ष्यते था। अपि तु दुःपश्यजिहासयेष्टं समीहमानः सफलोऽपि भाणिधम्नत्र तत्रोपाये मायधानो योभवीति । विचारशाखसाध्य. स्यनेकजन्माभ्यासपरम्परायाससाध्यतयाऽत्यन्त दुधारत्यमिति हटेरेयोपायःयायनिवृत्तिदर्शनात् स्वगोष्ठीमात्रा- ऽभ्यहिनालीफिकोपायस सर्पर्यय विचारपुशलेरनादरण यत्य. मारधेयमिनि मुनरामधिकारिणोऽसम्भवः । अयमभिमन्धिः-दुःसंतापत् त्रियिधं प्राणिनां निवर्त- नीयम आध्यात्मियम्भाधिौनिकम,भाधिदैविषोति ।मत्रा- प्यात्मिकं द्विविध शारीरं मानमति । आचं ज्यराधनेफयिध- ध्याधिरूपम् । सनित्तये येवफयिद्धारयन्यन्तरिप्रमुगरनेक । उपायानरमानापेक्षपेपरवरा-मनापाससम्पाया उपदिया: मत्त्वभानस्थ एकभविकवादिनयेनानुन्यचतुष्टय प्रतिक्षिपन शाधारगाउपपति दर्शयति-" किति। २-"मध्यारमादेष्ठप्रियते" (पा. 10.) इति धात्तिन एष टप, उभयपदी व अध्यान भवन "आध्यात्मिकम्" इत्येवमादि प्रयोग- सपन केयम् ।
६० सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिल्छेदः भवति च प्रयोगः "ब्रह्मात्मानौ मिनी विरुद्धधर्माकान्तत्वाद- 'घटपटपद्" इति । प्रयोजनञ्च न सिद्धति । अज्ञाननिवृचिरिति प्रयोजन- मुच्यते औपनिपदैः, तत्तदा स्यादयदि प्रपञ्चोयला स्यात,नहि सत्यस्य ज्ञानेन निवृत्तिः वापि दृष्टचरी । नव प्रकृतेऽध्यायः सम्मायते कारणामावात् । तथाहि-नह्ययस्तुनो निरात्मक- स्यारोपो यावता पूर्वदृष्टस्य सत पव कचिदारोपो दृश्यते। उक्तश्च भट्टकुमारिलस्तन्त्रवार्तिके- अयस्यते खपुष्पत्वमसत्वथमवस्तुनि । भज्ञातगुणसत्ताकमध्यारोप्येत वा न था । (तन्त्रवा० १२४६२२) इति ॥ तस्मात्सत्यपदार्थायज्ञानजन्यसंस्कारः, भयलोभाचाच प्रमातृनिष्ठाः, सादृश्यादयः प्रमेयनिष्ठाः पित्ताधाः प्रमाणनिष्ठाश्च दोषाः, अधिष्ठानस्य सामान्यरूपेण ज्ञानं विशेषरूपेण चाज्ञान- मिति सर्वमिदमुपफरणजातमध्यासस्य दण्डचकन्यायानुगत- कारणतया सर्ववादिसम्मतं घेदनीयम, रज्जुसदिौ मुक्तिर- जतादौ च तथादर्शनात् वेदान्तसिदान्ते तु सत्यस्य कस्यचित्- प्रपञ्चस्याचाप्यभावादध्यासहेतुभूताना तज्जन्यसंस्काराणांमुतरा- मसम्भवः । नातिनये ब्रह्मात्मातिरिक्तं किमपि परमार्यस्वरूपं यस्तु विद्यते यजनिताः संस्काराः प्रपञ्चाध्यासमुपाददीरन् । 1-~-उत सहपशारीरक्स्य प्रथमाध्याये-- अत्राह सद्यमिदं मम रूपमीक्षे, तथाद्वय विगणयामि परोक्षमेव । पारोक्ष्यसद्वयधिमागयुजोधिरोधाद्, धाक्यार्थयोधमतिदुलममेव मन्ये ।। इति । (सं० शा० १.९५) । - श्लोकः३] एकमविकवाद्यादिनयेन शास्त्रारम्भवयर्थ्यम् । ६१ प्रमेयदोपाऽसम्भवश्च यथाऽध्यासहेतुसंस्कारानुपपत्तिस्तथा प्रमे. यदोपस्य सादृश्यस्याऽप्यनुपचिरेव, कथं तेजस्तिमिरवदत्यन्तं विविक्तस्वरूपयोः प्रपञ्चात्मनोः सादृश्यं सम्भवेत् १ उक्तश्च मयतामेवाचार्यः 'युष्मदस्मपत्ययगोचरयोग्तम:प्रकाशवहिरुबस्वभाषयोः' इत्यादि (शारीरफभाष्ये १।११)। प्रमातृदोपवाऽनुपपन्नः- प्रपश्चाध्यासे प्रमातृदोषोऽपिनोपपद्यते, प्रमातुःप्रपञ्चपदार्थान्तः- पातित्वेनाध्यासात्पूर्व सत्स्वरूपाऽसिद्धः । अधिष्ठानस्य विशेष. रूपेणाझानमित्यपिन घटते एकस्मिन्नाद्वितीये निविशेपे सामान्य- विशेषभावानभ्युपगमात् । अध्यासलोभादभ्युपगमे तु सकल- विशेपातीतं निर्विशेषमेव परब्रह्मेति सिद्धान्तो मज्येत माया- वादिनाम । अपि च ब्रह्म स्वयम्प्रकाशमशानविरोधि चेत् कथं तघाझानं तिष्ठेद् रवाविवान्धतमसम् ? शानरूपं परम्नान सभिवत्ये मृपात्मकम् । अज्ञानतिरस्कुर्यात्क: प्रभुस्तप्रिवर्तने । शानम्मति चेद्शानमज्ञानस्य निवर्तकम् । ग्रामवस्त्रकारात्वात्तदपि बनिवर्तकम् ।। ज्ञानम्नति विज्ञानमस्ति चेत्स्यायमेयता। प्राणोऽननुभूतित्व त्वगुफ्त्येव प्रसम्यते ॥ इति ॥ (धीमाप्ये २१) १-"आमा प्रत्यक्, पन्धः परा आत्मा विश्यी, चन्धो विषयः; भामा रक, पभो हसन, इत्येवमत्यन्तविलक्षणयोरेतयोः कपमपि न सार. श्यम, ययाच शुतिरजवयोशाकश्यादिम । मत मामनि प्रायः, प्रपयेषा भामा नाप्यात इत्यामोगरायः . सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः किञ्च-"संहितमेतच्छारीरकं मनायेन पोडशलक्षणे- नेति शास्फत्वसिद्धिरिति" द्वयोः शारयोरक्यं ध्रुपता केग- चिदाचार्याणां चेदान्तशास्त्रस्य पृथगनुपधादिकल्पना व्यर्था, तावतेय गतार्थत्यान्मोसस्य कर्मभ्योऽपि शक्यप्राः । उक्तश्च বাৰিষাৰ- निविदस्य निरस्तत्वामारवीं मस्यधोगतिम् । नित्यानुपानतर्थमं प्रत्यवायो न संस्पृशेत् ।। शरीगरम्भकर्म भोगेन सीयते ततः। विनाप्येवरमसम्बोधान्मुक्तिः सिद्धान्तरात्मनः ॥ पषं काम्यानां निपिद्धानाश परियर्जनात्म्बर्गनिरयाचमाते, नित्यनैमितिकानुशानाथ प्रत्ययायानुत्पञ्चः शरीरारम्भफस्य फर्मणो भोगेन क्षयादनायाससिमेघ मुक्तिरिति सत्यस्य प्रपथा स्मकस्प पन्धस्य मानामिवृत्तिरूपं प्रयोजनं न परत इति एक- भविषधादनयेन मोशमिद्धौ शाखारम्मानुपपचिरिति प्राने पूर्व- पझे मङ्गललोफेन मृचितस्याप्यनुवन्धननुपयस्य मयिलिट- म्वरूपमतिपये प्रन्यारम्भ साधकयन साक्षादिश्यप्रयोजनमति. पति प्रतिज्ञानीते-"योरतोऽनगायि" इति । - . (1) पप्पय अन्ध:-अविवानिवृत्तिरेव मोक्षः, गाच माविशानादेव गरवि दमनकोशमनामकमेर मनु वेदान्तमहारायजन्यम्" इति विधिविना मन यो: शापयोवियपदकोरित, पापि हानरपेयर मोक्षवादिनोऽपि नाष्टस्य श्मशेष वमन्युपगरहन्त उनिपद उपचरितार्थ- यन्ति, अवोऽगनुबन्धपूर्वपक्षे पलतः राम्यं धत्ते इति वदतोनाप्युपात । सीमादिप्यति चेदने गमाधानप्रन्ये पिक (1) मोक्षगानीमा मात्रवाद: "एक्भ परयादा"।
श्लोकः३] शास्त्रारम्भप्रतिज्ञा। योऽज्ञातोऽनर्थसार्थाय ज्ञातो मोक्षाय चेम्वरः । स सर्वःसर्वधा सम्यग जिज्ञास्योऽस्ति मुमुक्षुभिः॥३॥ "य ईश्वर:परमात्मा "अज्ञात:" अज्ञानविषयतानिरूपिता- शाततापान मसाक्षात्कृत इत्यर्थः, अनर्थतार्थाय"-अनर्थो रागद्वे- पात्मक कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणःसंसारप्रवाहः तस्य सार्थः सङ्कः अज्ञानसमुत्यः अह कर्ता,अहं भोक्ता, असुखी,अहं दुःखी,ममेद फर्तव्य, ममेदं भोक्तव्यं चेत्येवमात्मकोऽनादिरनन्तो नानाविधो नैसर्गिकोऽध्यासकलापः तस्मै "भवती"ति शेपः । यस्याऽज्ञान- विलसितमेवैतनिखिलं महादुःखं जगद्विम्यमिति निर्गलितोयः। यः च ज्ञात:'"-तत्यमस्यादिमहावाक्यजन्यासण्डग्रहारमाकारकृत्ति. विपयीकृतः "मोक्षाय"=मुक्तये सफलदुःसनिवृत्त्यात्मकपरानन्दा- चाप्तिरूपाय परमप्रयोजनाय भवति।सोंडपिप्राणियों"निरति- शयं सुरां मे स्यात् दुःखं मात्रयाऽपि माभूद्" इति परमसुखार्थी यतोऽत: परानन्दस्वरूप आत्मय शातो मुरय प्रयोजनम् । यत्सा- क्षात्कार: सफलदुःसनियर्हण इत्यर्थ: "सः स एव":"सफलः "मुमुक्षुभि."=मोक्षेच्छावद्भिःदु.पारमफापारसंसारपारावारसन्तर पाकामनया विहलीभूतैः "सर्षया" सर्वप्रकारेण वेदानुयचनेन, यझेन, दानेन, अनाराफेन तपसा या "समेत चेदाऽनुवचनेन मानणा विविदिपन्ति' इति श्रुतेः (पृ०४१४१२२) एथमिहामुत्रफल- भोगवितृष्णः सनिगुरूपसति फुयाणाधिकारिमिः, "सम्या- असम्भावनाविपरीतमायनानिवृत्तिपूर्वक यथास्यात्तथा 'निमास्यः' विचायोऽस्ति। (6) "स बार सावधारणनिति न्यायन प्यार याति "स एवेति । (०) सपा विधाों येनारामानामिनितिः स्यादित्यत्र सापन।
सटीकधीविचारयिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः यावत्कालपर्यन्तं ब्रह्मात्मनोरमेदसाक्षात्कारात्मकं फलं न जायेत तावत्कालपर्यन्तं येदान्ताविरोधितर्कोपकरणा ग्रामीमांसा परित्याज्यवेति भावः । उक्त परमपिणा-'आवृत्तिरमकदुपदेशात! (प्र. ४।१।१) इति । प्रयाजादियदृष्टफलफत्वाभायात् पड्जादि- खरसाक्षात्कारवत् दुर्विज्ञेयात्मतत्त्वसाक्षात्कारस्यावृत्तिविशिष्ट- श्रवणादिसाध्यतया तदावृत्तिरेव फतव्या, कुतः--"श्रोतघ्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य. (वृहदा० २।४२) इत्याद्यसदुपदेशादिति सूत्रार्यः । तस्माद्युक्तमुक्तं 'सम्यग् जिज्ञास्यः"इति । यत्तूतं-सन्दिग्धं सप्रयोजनश्च जिज्ञास्यत इति, प्रकृते चाहमाफारास्पदप्रतीनिविषयत्वादात्मा न सन्दिग्धः, नचोक्ता- कारप्रत्ययालम्बनतां विहायान्यदात्मतत्त्वं कथमपि प्रसिद्ध,नापि .च तज्ज्ञाने किश्चित्प्रयोजनं पदयामः, अनाद्यनन्तावाध्यसंसारस्य तारशात्मशानेन सदेवानुवृत्तिदर्शनानिवृत्तेरितिध्यापकविरुद्धो. पलब्धिरिति-सदुरुक्तमाभवैदेतदेयद्यहमित्यनुभवे स्पष्टमात्मतत्त्रं प्रथेत । निखिलोपाध्यतीतानन्दानुभफरसनित्यशुद्धयुद्धमुक्त- स्वभावमतमात्मतत्त्वं सहस्रशः श्रुतिस्मृतीतिदासपुराणेजेंगीय- मानं न नास्तीति शक्यं वदितुम् । मचोपक्रमोपसंहारादियाश्य- तात्पर्याययोधहेतुन्याये विद्यमाने तानि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराण- धचासि कथमपि गौणार्यतया व्याख्यातुं शक्यानि । तथाहि- छान्दोग्यस्य पठे प्रपाठके उद्दालकः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच “सदेव सौम्येदमग्र आसीत्। "एकमेवाद्वितीयम (६।२१) अर्थात है ! सौम्य ! प्रियदर्शन ! इदसधैं जगद् अग्रे-उत्पत्तेः प्राकाले सद्- (6) जिज्ञास्यत्वम्यापके सन्दिग्धस्वसप्रयोजनरवे विरुद्ध चाऽसन्दिग्ध- लनिष्प्रयोजनस्वे तयोरुपलब्धिस्ततय ध्यापकामावे ब्यापजिज्ञास्यत्वामाव इत्यमः।
- श्लोकः३] ब्रह्मणो जिमास्यत्वोपपत्ति.1 अबाधितं ग्रहोनासोत, एवकारेण जगतः पृथक्सत्ता निपिध्यते । सजातीयविजातीयस्वगतभेदनिरासाय तु-'एकमेवाद्वितीयम्" इति पदत्रयम् । एवमद्वितीयं ब्रह्मोपक्रम्य "ऐतदास्यमिदर सर्वम्।' (छां० ६।८।७,६।१६६३) इत्युपसंहरति, इदमुपक्रमोपसंहारयोरक्य तात्पर्यलिङ्गम् (१) ॥ तया-"तत्त्वमसि' (छां हा-६१६३) इति नवकृत्वोऽभ्यास. (२) रूपादिविहीनस्याद्वितीयस्य ब्राह्मणो मानान्तरायोग्यत्यादपूर्वत्वमुक्कम (३) ॥ "अत्र वाव क्लि सत्सौम्य! न निभालयसे'(छां०६।१।२)इति मचाते स्थितं प्रत्यग्ब्रह्म न जानासि- "तस्य तावदेव घिर यावन विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये (छां०६१४३२) इति ब्रह्मज्ञानाद् विदुषो ब्रह्मात्मभावापत्तिरूपं फलमुक्तम् ।(8)"अनेन जीवनात्मनाइनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छां० ६३२) इत्याद्य- द्वितीयब्रह्मज्ञानार्योऽर्थवाद उक्तः (५) ॥ मृदादिदृष्टान्तैश्च प्रकृति- व्यतिरेकेण विकारो नाम न कश्चिदस्ताति उपपत्तिरनिहिता ६)॥ एवं प्रतिवेदान्तं दृश्यमान.पविधेय॑स्तैः समस्तै तात्पर्य- लिद्भरद्वितीयनमात्मतत्त्वमवाधितं झातं भवतीति कथं तान्युप- चरितार्यानि मन्येरन् । उक्तश--भामतीकार."अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्यस्य भवति यथाऽहो दर्शनीयाझे दर्शनोयेति न -पूनवम्, प्रागेवोपचरितत्वम्" इति (३०सू०११०२)। नच तेजोरादिसप्टिकमोऽपि तत्र कथित इति फयं निर्विशेगद्वैत एव तासांतात्पर्यमिति शपत वदितुम, "यत्परः शन्द स शब्दार्थः" इति न्यायेन ताशात्मतत्त्वस्यैव (१) तस्याचार्यवतो मुताऽविद्यावन्धनस्थ तावानेव वालयित क्षेप: सदात्मयम्पसम्पत्तेर्यावन विमोश्यते, येन कर्मणा शरीरमारब्ध सत्योपभोगेन देहपातो यावदित्यर्थः । अय-वदेव सम्मत्स्यने, देहमोक्षस्य सन्सम्पत्तेश काल- भेदो नास्तीति गुराशया (6) उपनिषदास्यानि ! "ता.'' इति पाठे तु "उपनिदा" इत्यर्थ ।
६६ मटीकश्रीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः प्रतिपिपादयिपितत्वात् । “फलरमनियावफल उदयम्" इति नियम. नापि निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मावतारायैव तेषां समर्गन्धमास्यय नतु तद्विवक्षितम् । उता देवल्यरने- विकार जा सक वाधारम्मणमात्रतः। अहनं नैव तत्सत्य वपणं तस्य केवलम् ॥ मृत्तिवति गत्य कारग तस्य केवला। श्रुत्या निर्धारित तस्मास यं कारणमेव हि ॥ अतः सम्पादिवाक्यानि समरतानि मुनीश्वराः। सट्टमाराऽभिधानेन द्वारेणैव तु वस्तुतः ! एमापाव सदा नान्यपगणि वै ॥ इति 1 (मान०ए००४) अथ -ज्येष्ठप्रत्यक्षप्रमाणविरोधादागमस्यय प्रत्यक्ष- प्रमाणसिद्धार्याऽनुयादकतया स्वभामाण्यसिद्धी प्रत्यक्षानुस्खनि- रीक्षकत्रमेय युक्तं वेदान्तानाम, अतस्तत्र तत्र वेदे तेषां तेषाम- नयवसाम -"अद्वितीयोऽयमस्मिन्नामे भद्रसेन." इतिवत् गौणार्थत्वमेवाऽध्ययसितव्यम, (अभेदे प्रत्यक्षविरोधात ) । नहि मद्रसेनमिन ग्रामे किमपि नास्त्येति धतुविरक्षितम, अथवा कोऽपि प्रेक्षावांस्तथाविवक्षाया अश्यबसाये साहसिक्यमुद्भावयेत्। 'शिन्तु तत्सदृशशौर्यक्रौर्यादिगुणसम्पन्नोऽन्यो नास्तीत्येवंरूपे निपेधे सत्तात्पर्यम् । तस्मात "कर्ता भोक्ता सुखो दुःखों मनुप्यो अहम" इति प्रत्यक्षानुभवस्य ज्येष्ठस्य प्रबलत्यादागमज्ञानस्यैव नाशस्य याधः साम्प्रतमिति-यूपे १ तदा तदप्यमाम्प्रतमिति मन्यामहे, तथासति मनुष्योइमिति प्रत्यक्षविरोधेन “अथाऽयम- शारी."(बह० ४।४.७) इत्यादिश्रुतिशतधचोमिहान्यामाप्तिद्धि- प्रमद्गाद, वैदिवानामत्यन्ताऽनिशापानाश । इत्यम्-"इदंरजतम्। इति प्रत्ययवद् उक्तसामानाधिकरप्यप्रत्यक्षप्रत्ययस्य चमत्वशङ्का- ।
लोकः३] शास्त्रस्यैव प्रत्यक्षादिवाधकत्वम । फलङ्कितत्वेन भ्रमप्रमादविलिप्सादिदोपलेशन्यतया स्वनो- ऽपौरुषेयत्वादागमस्यैव प्रत्यक्षापेझया प्रायल्यमिति लिप्यते । यदपि भद्रसेनदृष्टान्तेनाप्रेदवचसा गौणत्वमुक्त नदप्य- पेशलम् । लक्ष्यमाणगुणयोगेन परत्र प्रवत्तमानस्य परशब्दस्य भेदप्रत्ययपुरःसरतययाऽभेदप्रत्यायकत्वात् । नत्वैव प्रहतेऽहमों देहादिभ्यो विविक्ततयाऽनुभूयते येनान्यरादोऽन्यत्र देहादौ प्रयुज्यमानो गौणोऽभ्युपगम्येत, भन्यथा वादिविवादाऽनुपपत्तेः।। इह च-गौणत्यव्यापकं विवेकविज्ञानं व्यावर्तमान स्वव्याप्यं गौणत्वमपि व्यावयतोत्यात्मैश्ययचसा गौणताभिधानं महा. साहसमा भेदवादिनाम । अवेदं रहस्यम्-"एकमेवाऽद्वितीयम्' (छन्दो हारा) "नतु तद्वितीयमस्ति' (पृ०४।३२३) इत्याद्यागमानां प्रपञ्चमिथ्यात्व एव पर्यवसानमिति सिद्धान्नानुयायिनः । तत्राऽद्वितीयशब्दस्य मजातीयवस्त्यन्तरनिपेयपरत्वेनाप्युपपत्तेर्चेदान्त्यभिमताद्वैतबु- सुचभावात् प्रपञ्चो न मिथ्येति मेदवादिनो मन्यन्ते । परंतद- युनमेव - अद्वितीयादिशब्दानां सजातीयवस्त्वन्तरनिपेचपरसया सङ्कोचे फारणाभायात् "एवम्' इति विशेषणेनेर सजातीय-:. वस्तुनोऽपि निपेचात् । सजातीयवस्तुनिषेधमाप्रपरतायाशैफ- यिशानेन सर्वविज्ञानप्रतिमानस्य, याचारस्मणशब्दस्य, 'ऐतदा- रममिदॐ सर्वम्" इत्याधुरसंहारस्य च याधप्रसङ्गात् । एवं (6) अधिकन्तु मप्रगीतायाम-" भद्वैततस्यमीमांसायां" द्रव्यम्। .... (२) "अद्वितीयम्' इत्यत्र द्वितीय मारवाचिनो द्वितीयशन्दस्य हितार- विशेपे तनिधुनिषेधस्नपस्तद्विशेषनिषेधे वा सट्टोचे प्रमानामावादियः ।
. सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेद- "नेह नानास्ति विश्वन ०४।४।१९)इत्यादिथुनापिलोकतः श्रुतितः धादिप्रसिद्धितोऽपिया ब्रह्मणि प्रसकं नानात्व न नो निषेधविषयो येन द्वैतनिषेधो न स्यात,नव नानाशब्दोभावमत्ययान्तीयेनेश्वर- नानात्वनिषेधे तात्पर्यमभ्युपगम्येत, किन्तु सजातीयविजातीय- स्वगतनानात्वनिषेधतात्पर्यफ एय “अनन्तब्रह्म" (ते. २१) इति श्रुतिसामर्थ्यात् । इत्यञ्च प्रपञ्चमिथ्यात्य एव शास्त्रतात्पर्य मिति वृद्धानामाशयः। किश-प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्वमागमज्ञानम्प्रति पूर्वभाषित्वेन वा? उपजीव्यत्वेन चा ? । माघे नैव प्रावल्यम, ज्येष्ठस्यापि रज- तभ्रमस्य पश्चाद्भाधिना शुक्तिमानेन वाघदर्शनात् । न द्वितीयः आगमशानोत्पत्तौ प्रत्यक्षादिवृद्धव्यवहारे च सङ्गतिग्रहद्वारा शब्दोपलब्धिद्वारा च प्रत्यक्षादेयावहारिकप्रामाण्यम्योपजीव्य- त्वेऽपि साविकप्रामाण्यस्यानपेक्षितत्वात् । अनपेक्षितांशस्या- गमेन वाधसम्भवात भन्यथा तथापि आगमज्ञानस्य शप्तौ परस- स्त्यप्रसङ्गेन स्वतःप्रामाण्यव्याघातप्रसङ्गात् । तथाचाध्यासभाप्ये भामतीकोरुतम्-"प्रमितावनपेक्षवेऽप्युत्पत्तो प्रत्यक्षापेक्षत्वात्तद्विरोधादनुत्प- तिलक्षणमप्रामाण्यमिति चेत् ? न, उत्पादकाप्रतिद्वन्दित्वाद्' इति । पराक्रा- (७) अप्रायमभिसन्धिः--"प्रमत्त मेव सर्वत्र निषिध्यते नाऽप्रसत्तम्" इति नियमः। यत्र वचनाप्रसक्तस्थापि निषेधः यया-"नान्तरिक्षेन दिदि" - इत्यादौ तत्र गत्यन्तराभावात्तयाऽस्तु तादृशार्थवादस्य रुक्मोपधानस्तृतावेद नापर्यवत्त्वात् । प्रकृते तु तात्पर्यनिर्णायकपड्विलिङ्ग वरेन द्वैतनिये परवेति महद्वषम्यम् । देशतः कालठो वस्तुतश्च परिच्छिन्ने वस्तुनि “अन्त' शब्दस्य अयुपनतया, तस्य नन्समासे विविधस्याप्यन्तस्य निषेधकत्वेन पृथव्युत्पत्य- नपेक्षवादपि प्रसक्तद्वनिषेपपरत्व युक्त नामसक्तेश्वरनानाधनिषेधपरत- मिति बोध्यम् ।
ग्लोक ३] 'शास्त्रस्यैव प्रत्यक्षादिवाधकत्वम् । न्तश्चायमर्थोऽदैनसिद्धौ सामान्येन मिथ्यात्वथुत्युपपत्तिप्रकरणे- "अतो यद्बाध्यते लात्विकत्वं नन्नोपजीव्यम् यचोपजीव्यमर्य- क्रियासामर्थ्यलक्षणं व्यावहारिकप्रामाण्यं तच न वाध्यत इति किं केन सङ्गतम्" इत्यादिना थीमधुसूदनसरस्वतीभिरपि । अपिच प्रक्रमादिना सिद्धस्यान्यपरवास्यस्य स्वार्थे गौणार्थतालापनमेया- ऽयुकम् । तदुक्तं -"न विधौ परः शब्दार्थ:"इति। विधायके शब्दे परो लक्ष्यः शब्दार्थो न भवतीति शबरस्वामिनोक्कमित्यर्थः । तत्तुल्यञ्च चेदान्तेष्वपि अनधिगतार्थयोधकत्येन तत्परत्वसाम्यादिति भन्त- व्यम । नच-"सोमेन यजत" इति विधियाम्ये सोमवता यागेति मत्वर्थलक्षणाङ्गीकारादयुक्तमिदम, तत्तुल्यमित्येतदप्ययुक्तम्- "तत्त्वमासे" इति वाक्ये वेदान्तेप्यपि भागत्यागलक्षणाङ्गरेफारा- दिति याच्यम्, तात्पर्याज्ञानात् । विधिवाक्यं तनुल्यं वा तात्पर्य- वद्याक्यं पत्किश्चिदनुग्रहार्थमन्यमथै नेतुमयुक्तमिात शयरखा- मिनोऽभिप्रायः। (१)एवमप्रामाण्य निराकृत्योपचरितार्थत्वं निरस्पति-"आपचे'' वि। (२) स्वपक्षे आचार्य रोकादं दर्शयति-"तदुचा" मिति । अप्रेद रदस योध्यम-" न विधा "विति शावर धादि-विधी नात्पर्य- चति पाक्ये प्रतीयमानवाक्यातिरिक्तोऽन्यः शेषी नास्तीत्येवम्परम, प्रमाणान्त- गाविरोभाधमन्याय का तापविश्यीभूतार्थान्यापाले तात्पर्यवतो यास्यस्य नास्तीत्वम्परमिति यावत । भसमातिमद्देश्यधिकरणे, "वेदो या प्राय- दर्शनात्" (पू.मी. ३३१२) ताऽसमातविरोधाधिकरमे च अवाद- मुख्याधयाय विधायपि लक्षणाया महोकारेण "कवादमुख्यायवाय विधौ न लक्षणा"इत्येपर योगर्न सहते इति सिदमवागमस लाक्षपिस्तेऽपि मुस्थार्थ- सासयक्षापत्वमिति प्रमगीताटीकाय विचारप्रपि स्फुटीतोऽयमर्थः । (0) विधापरि लक्षमा रसाशाम अचार्योक्तितापर्य दक्षयितुमप्रिम प्रथमदवारयति-"नचेत।
७० सटीकथ विचारविन्दी [प्रथम. परिच्छेदः एवञ्च-विशिष्टविधिपरे सोमवाश्ये सोमद्रव्यतादात्म्य- विशिष्टयागविध्यभ्युपगमे तस्य विशिष्टस्य दध्यादिवल्लोफ- सिद्धत्वाभायेन विधिवाश्यादेव विना ता पर्य सिद्धिरेष्टव्या । नच सापयरहितादागमाद् यागसोमलतामेदग्राहिप्रत्यक्षविरहार्य: सिद्ध यतीति तत्र तदविरोधाय मत्वर्थलक्षणायणम्। अद्वतथुते. स्तु तात्पर्यायपयादन्यत्र नयनमेय नास्तीति न कश्चिद्दोष इत्यले बहुप्रसतानप्रमत्या प्रतमनुसरामः- इत्यशामातम्ब्रह्मात्मतत्त्वम् अहमाकारात्मकमत्ययस्योप- हरवातानहि चिदास्यलक्षणत्वेनेङ्कारास्पदानामपि देहेन्द्रियम- नसां प्रतिभामतोऽङ्कारास्पदत्वेनाऽविवेकात् शुद्धमात्मताचं भाति एंवमनुपालवत्थामायेचोपनिषदां प्रामाण्यमपि नासिद्धम् , अज्ञातार्थशापात्वरूपप्रमाणलक्षणस्य तपाऽव्यभिचारात् । इत्थं- दुखित्वाधभिमानदर्शनाच्छास्त्रीपेण ब्रह्मात्म्यमानेन समूलस्य तस्य निवृत्तेः 'तति शोकमाग्मवित्"(छां० ७॥१॥३)इति, "तमेव विदि काऽतिमृत्युमेति (• ३१८) इति च श्रुते. अज्ञातज्ञापकत्वात्म. प्रयोजन यावदान्तशास्त्रमिदमारम्भणीयम् । प्रतियोगी च भयतः "मुमुक्षुणा ब्रह्म विचाथै तम्मति सन्दिग्धत्वात, मप्रयोज. नत्याच, यन्नैवं तनय यथा स्वर्गादिसुसम् । (१) उतेऽर्थे परिमल कारणा गाभिसन्धमुद्घाटति-"एक्चे' त्यादिप्रन्येन । (२) अन्मतत्त्वस्य विपर्यासन्यवाभावे । (३) अज्ञातजापरवात-अज्ञानपिनाद्विषयकवादित्यर्थ । तथाच-अहम्प्रत्ययस्य वेश्लामविपरस्वाभावादामनः सन्दिग्धत्वापूर्वत्वादि- मम्मवात्तत्र प्रमाण मन्छास सार्यक्मेवति भाव.। (१) सप्रयोजनेनि-भ्रमनिवृत्तिरूपप्रयोजनगलावाञ्च न शाम्रारम्भ पुरूषार्थरहिनमित्याशयः। - ww लोक ३] निर्विशेषस्यापि जिज्ञास्यत्वोपपत्तिः। ७१ येनु-जगन्मिथ्यात्यवादिनये निर्विशेषग्रह्मणः सपुप्पान- तिरिक्तत्वात्सत्य नास्तीति जिज्ञास्यत्यानुपपत्तिः, अस्ति चेत्तत् सदा ब्रह्मणोऽस्तित्वरूपविशेषयत्तया तवापसिद्धान्तापात इति सेयमुमयतःपाशारज्जुरित्याशयः पूर्वपक्षिणः तत्स्वगोष्ठीजन- मनासम्मोहनमन्त्रमात्रमनादेयम, ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादेव जिवा- स्यत्योपपत्त. विशेषाणां प्रमाणान्तरसिद्धत्वेन तद्विशिष्टस्यापि शास्त्रतात्पर्याऽविषयत्वात् । निर्विशेषस्यास्तिताखीकारे सवि- शेषस्थापत्यापसिद्धान्त इति तु वादिनोऽनधिगततकमर्म- हामायेदयति । तथाहि-"यो यो विशेषः स स सामान्यप्रक- तिको दृष्टो यया घटशरावादयस्तत्तसामान्यभूतभूतप्रतिकाः" इति व्याप्तिमूलकेनानुमानेनापि निर्षिशेपमेय सामान्य सिस्थति तदुक्तं व्यासंपादैः-"सामान्यमात्रोपसंहारे च कृतोपक्षयमनुमान न विशेष. प्रतिपत्तो समर्थम्' (योगमाप्ये पा०श सू० २५) इति। ' निर्विशेष न सामान्पमित्युक्तिस्तु विशेषागां सामान्य सत्तानतिरिकतामेव ढयन्तो सामान्यस्य निर्विशेषत्यमेव गम- यति नतु स्वतन्त्रमताम । अपि च वैशेषिकामांविशेषा निर्विशेषा एयेति निर्विशेषस्य सपुप्मतां प्रगणस्तीर्थकरमम्प्रदायानभिन ए । अत एव "याश्यपनीय"- "सर यस्तु तदाकारसत्यपधार्यते । असन्योपारिभिः सत्यमेराभिधीयते।। इत्यस्याः फारिकाया व्यारयाने-"पयामय भदावसायस्या याप्यमानय रनुयाय्यमित्रमे पंपामापंत: रुदेव प्रसास गरयम' इत्युक्तं "हलपान"। (निशिरादेनिन उरयापित प्रतिक्षिति-"यनु' हप- दिना "विचारशाखस्प" स्पन्दन। .
PAP सटीकधीविचारपिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः निविशेषत्रमाङ्गीकारादेव च-"यतो पाचो निवर्तन्त अप्राप्य . मनसा सई" (ते०२।४) इति श्रुतेरपि सद्गतिर्भवितुमर्हति, अन्यथा सविशेषब्रह्मणः सगुणत्वेन वाग्विषयताया विशिष्टाद्वतिभिरपि स्वीकारात् तदसङ्गतिः स्पच । नच गुणानामसख्यत्वेने- यत्ताया अनवधारणात् कास्न्येन चाग्निपयत्वाभाव इत्येतचा- स्पर्यकं तच्छुलिवाक्यमिति भणनीयम, श्रुतिस्था'ऽप्राप्य' पदम्बार- स्यमापत्तेः। ननु-सविशेषवस्तुविषयत्वात्सर्वप्रमाणानां निविशेष प्रमाणमेव न सम्र्भाचतुमर्हतीति चेत् ? अत्रीच्यते-प्रमाणानां प्रमाणान्तरविषयत्वेऽनवस्था । प्रमाणान्तराऽविषयत्वे तेपामप्य- प्रमाणत्वं स्यादिति सफ्टव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । अथ प्रदीप प्रकाशन्यायेन प्रमाणानां सयाप्रमाणस्वमिप्यते, यथा प्रदीप- प्रकाशः प्रकाश्यं घटपटादिकं प्रकाशयन् स्वमपि प्रकाशयति, न प्रदीपप्रकाशान्तरमपेक्षते इत्याचक्षीथाः ? हन्त ! हि सर्व- प्रमाणोपजीव्यस्य परब्रह्मणोऽपि स्वप्रकाशत्वं कुतो नेप्यते । तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' (क० सरा१५)इति श्रुतेः । नहि प्रमाणानि इदं. विपयतयाविषयत्वेन ब्रह्म बोधयन्ति तथा चाऽभीष्टं प्राविदाम्। उक्ता विष्णुपुराणे-६८१५९) "यस्मिन् ब्रह्मणि सर्वशक्ति निल्ये मानानि नो मानिना निष्ठा प्रभवन्ति हन्ति बलुप प्रोत्रं स यातो हरिः" इति । अस्यायमाशयः-संवशत्ति निलये सर्वशत्यधिष्ठानभूते यस्मिन् ब्रह्मणि मानिना-प्रामाणिकानां मानानि-प्रमाणानि निष्ठाये-परिच्छेदाय (6)भप्रमाण निर्विशेषनित्याशयो वादिनाम् । उत्तय व्यामपादे:-"सर्वोपेलाच तदर्शनात(प्र.स.२३) इत्यत्र मह्मणः सर्वशक्तिमत्त्वम | विकृतच तथैव पूज्यपादः-"सर्वशक्ति- युक्ता च परा देवतेत्यभ्युपगन्तव्यम्" इत्यादिना । .
लोकः ३] शास्त्रगम्यत्वेऽपि ब्रह्मणो निर्विशेषत्वजिनास्यत्वे । ७३ नोन्न प्रभवन्ति-समर्थानि भवन्ति स्वप्रकाशत्वात, किन्तु यतः प्रमाणान्यस्तित्वं प्राप्तानि, सतः प्रमाणप्रमेयादिसर्पव्यवहारोप- जीव्यं फिश्चित्स्यादित्येवं दूरमेयाऽऽसित्वा तत्स्वमूलकारणत्वेन सूचयन्ति । स हरि.-विष्णुापनशीलो परो देवः श्रोत्रं कर्णे कर्पविषयत्वमिति यावत् यातःप्राप्तः क्लुप-अज्ञानादिसफल पाप्मान हन्ति तस्मात्स एव श्रोतव्य इत्यर्थः। न घेतायताप्रमाणत्यं तस्य, नापि च सविशेषत्वम्, यथा रुपबदस्तुप्रकाशने समर्थः प्रदीपो रूपवन्तमप्यन्धकार स्वयं दूरत पय सूचयति तद्ब्रह्मण्यपि प्रमाणव्यवहारः। उक्तश्च श्रुतो-'तमसः परस्तात्" (३० ३८): इति, "त्रिपादूर्घ उदेपुष्प (सा.सं०आर०प०अ०६।०४। मं०४) इति च) यया धा संद्योतस्थं तेज आदित्य प्रकाशयितुमसमर्थ तथा सर्वप्रकाशफ आदित्योऽपि परं ब्रह्म प्रकाशयितुमसमर्य इति । श्रुतिरप्यमुम) यदान "ज्योतिपा ज्योतिः" (०४।४।१६) इति अतएवोचक सर्वज्ञात्ममुनिभिा- मानेन मयावविश्व युता धर्मम्प जाहयाद्विधिनिष्पकण्डे । मेयेन मानावगतिस्तु युक्ता वेदान्तवारयेप्पडं हि मेयम् ॥ इति (संशा०१८४८७) मूतमहिनायां यायेमयमण्डस्य तृतीये चतुयें चाभ्याये- (१) श्रुतिप्रमागम्यत्वमियाशयः । अत्र विशिद्वितिनोऽपि अमेवाद- मन्यपयितु मुग्धा इति भूपाप्ट्यावोवसीयते । (२) "या"दपारम्प "व्याहार" इत्यन्तो अन्धा-प्रोतामोदस्प निविष्यास्पः । यथा प्रकाश सरूपः प्रदीपस्तमगः परोऽपि समायोऽपि न कथित विरोष भजने, एवम्मा सत्तारकुरति पददपि पिचरमेव नितीयस्मिन् विक्षिताये पन्नः भन्यास हरन्तीरामस्नोतिनलाम् ।
मटीमधीग्रिचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः यतो वाचो निवर्तन्ने निमित्तानामभावतः । निर्विरोपे शिवे शब्दः वध देवा प्रवर्तते ॥ विशेष कसिदाश्रित्य गलु शब्दः प्रवत्तंते । यस्मादेतन्मन. सूक्ष्म व्यावृत्त सर्वगोचरम् ।। इत्यादिना (सू० सं० या अ०३ । ६४,६५) अद्वतमितिचे तिथ प्रकाशाव्यभिचारतः । प्रकाश एव मततं तस्मान्मौनं हि युज्यते ॥ (अ०४।३२) इत्यादिना च महत्यारभट्या ब्रह्मणाऽप्यनिवार्या ब्रह्मणो निधिशे- पताऽवचारिताऽपि न विस्मरणोया। यासिष्ठमहारामायणेऽपि- "शान्त सम समुदयास्तमयविहीन- गाकारमुक्तमजमम्बरमन्छमेकम । सर्व सदा सदमदेवतयोदितान्म- निर्वाणमाद्यमिदमुत्तमयोधरूपम"। (यो० वा. निर्ग. उत्तरार्ध० अ० ५३ श्लो० २१) इत्यादिना बहुपु ब्रह्मणो निर्विशेपत्वं न विचारशास्त्रारम्म- प्रतिकूलमित्यपि निमत्सराणां परं श्रद्धेय नोपेक्षणीयम् । तस्मान्मायवादिनामप्यस्माकं प्रमाणप्रमेयव्यवहारे निर्वि- शेपस्य ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वे न पाप्यनुपपत्ति । नापि च पापाण- फ्ल्पता निर्विशेषसामान्यस्यापि भयन्नये पापाणक्रपत्याभावात्। ब्रह्मणस्तु नित्यनिरतिशयानन्दघनस्य स्वमात्रयाऽपि सर्वानानन्द- यत. क (मुक्ती) पापाणवल्रतां बुराणो ब्रह्मविण्नजिहेति । एय- मवासनसगोचरानवाधिकातिशयानन्दधनब्रह्मजिज्ञासाय शास्त्र- मिदमारम्भणीयामेति न व्यर्थत्वं विचारशास्त्रस्य । यच-सविलासाज्ञाननिवृत्तिपरानन्दावाप्तिरूपं मोक्षायं पर प्रयोजनमुक्कम, तत्रागाननिवृत्त्या प्रपश्चोपमर्दकामोऽधिका- गति रिक्तं वच', दुःखमात्रजिहासयेष्टं समीहमानानां प्रवृत्ति- श्लोकः ३] शास्त्रारम्भेऽधिकारिसमर्थनम् । दर्शनात, सत्संहारनिवृत्तेः प्रेक्षायद्भिरकाम्यमानत्वाद, दुःखत्रय- निवृत्तिप्रवृत्तिरेव सकलमाणिवर्गस्याऽभीष्टा दृष्टा च । सापि लौकिकोपायसाध्यत्वादीपत्करेति किमर्थमनेकजन्माम्यासपर- म्परालाधनीयतत्वज्ञानप्रयासाश्रयणमित्येवंरूपेण सचिलासा- ज्ञाननिवृत्त्यात्मकमोक्षांशस्यासम्भवपराहतत्वात तरकामनापरि- प्लुनो नव योन्यधिकारीनि व्यर्थे शास्त्रारम्भणम् इत्युक्तम, समोच्यते-"आत्मनि सलरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञान इदं सर्व दिवम्" (०४।१०) इत्युपक्रम्य "एतावदरे ! सन्धमृतत्वम्' (पृ०४।५।१५) इत्युपसंहारदर्शनात्परमपुरुषार्थभूतस्यामृनत्यस्य प्राप्त्ये आरम- दर्शनमेव परात्परमुपायमुद्घोषयनि श्रुतिभगवती । सर्वस्य चास्यात्मशेषतयय प्रतीयमानत्वात, आत्मनश्च परानन्दरूपत्वात "आत्मनस्तु कामाय सर्वमिदं प्रियं भवति (०४/१६) इत्यादिश्रुते. रात्मन पर सुसस्यरूपत्वं सुग्रमेयचाभीष्टं नःसां प्राणिनाम्। "रसो वे स:' (ते२७) 'भानन्दो प्रति प्यजानन आनन्दादव सल्विानि भूतानि नायन्ने" (ते० ३६) "यो रे भूमा ताराम, नाली पुरमति(०७२३३१) इति भमान पिनाऽन्यस्य मल्पत्वेन दुःमरूपत्यात, "तरति शोषमात्मवित सोऽह भगवः शोचामि तंमा भगवान शोरस पार वारयनु" (छ०७१।३) व मन्या धोरो शोको जहाति" ( फट०१.२०१२) "शला देव सर्वपाशापानि:" (यता००११) "सयो । तापाम प्र वेद प्रमेव भाति" (मु. ३५) 'सो पो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवा,ठपर्शगा तथा मनुष्याणाम्" पृ.trito) "यदा यवसाशं वारिष्यन्ति मानयाः । सदा देवमविशाय दुःसम्पान्तो भविपति" (20 हा२०) “यस्तु विशनान् भवति ममनाः का शुचिः। स तु तसदमायोति' (फल० १३०८) "f प्रतया ग्रीधामो ये॥ 1).राधनियय प्रसिरियः ।
- - s सटीकधीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः मोऽयम मा" (. ४४२२) इत्यायनेकथुतिशतप्रतिपादितात्मज्ञान- स्यैव सकलशोकसन्तरणहेतुत्वात-- "शानेन तु तदज्ञानं येषा नाशितमात्मन । तेषामादित्यवग्ज्ञान प्रकाशयति तत्परम्" ॥ (भगो०५१६) "सर्व कर्मासिल पार्थ ज्ञाने परिममाप्यते"(भगो०४।३३) प्रत्यम्पे शिवे साक्षात्प्रमाण भवनि द्विजाः । वेदान्तानां महावाक्यं प्रत्यग्नोकतार्थगम् ।। भूमानन्दशिवप्राप्तिसाधनं परिकीर्तितम् । तदेव भ्रान्तिमिदस्य संसारस्य निवर्तकम् ।। आत्मा सभावतो घरो यदि स्याद्वेदवित्तमा । नेव मुच्येत ससागप्रन्मान्तरशतेरपि ॥ (मू० स० यय० अ० १० श्लो० ३७, ३८, ३९) इति स्मृतिभ्यश्च सथिलामाझाननिवृत्तिमन्तरा त्रिविध ग्व- निवृत्तेरदर्शनातू, लौकिफोपायसाध्यतयाऽपि ते निवृत्तानां पुनरावृत्तिदर्शनादेफान्तात्यन्ताऽनिवृत्त सकलदु पनिवृत्तिकाम सविलामाशाननिवृत्तिकामोऽधिकारी भवितुमहनीति युज्यते शास्त्रारम्भणम्। यदपि-दु पश्यनिधृतराषिफोपायसाध्यता, दु.स. प्रय प्रसारमासानसमुत्थितत्वात्तनिवृत्तिनियत्यंग,पर परानन्दा- याप्तिरूपायोजनांशस्याऽघटितत्यात्पुनरपि येदा-तमीमांसाया नाधिकारसम्भावना, परानन्दस्य प्राणोऽशातत्त्वे तविषयिण्या इच्छाया एयामानात,मातत्ये च सत्ययोजनाऽमिद्धः। ऐहिकाऽमु. मिकसम्भोगेच्छापरिप्लुतर साधनसम्पत्त्यनुपपत्तेन पव श्लोकः३] भारमन एव सुखस्वरूपत्वम् । तथापि सः प्राणिमिः प्रत्यात्मवेदनोयं सुखमावन्त्वनुभूयते, तदिच्छापि च प्रत्यात्मवेदनीयवेत्यविवादम् । नच-पतायता विषयसुखमात्रमेवेष्यते जनैरिति वाच्यम् "सुप मे निरतिशयं भूयात् दुःखलेशोऽपि मा भूत्" इत्याकारेच्छाया पय सकला. ऽनुभवसिद्धत्वात् । निरतिशयं सुखञ्च ब्रह्मैवेति-"यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे मुसमति" (छांक ७२३१) इति, "वदेवप्रेयः पुत्राव प्रेयो चित्तात्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्दरतर यदयमात्मा,स योऽन्यगामनः सर्वे प्रिय घूयात् प्रियं रोस्यति (गृह० १.४८) इति च थुतेः प्रयोगश्च भवति- "आत्मा सुखस्वरूपः परमप्रेमास्पदत्वात् यन्नैवं तनयथा घटादि, नायं तथा, तस्मान्न तथा, फिन्तु सुखस्वरूप एवेति परानन्दरूप (1) इदमत्राकूतकम्-नहि सुखं नाम स्यसत्तायां रेतन्यमार व्यभि- चरति, येन द्रव्यमानस्य चेवनस्प गुणः स्यात् । ननु-चैतनपा प्रशाश्यमान- वातदन्यभिचारो न चेतनात्मकत्वादिति चेन समानाश्रययोरसमानकालयोः प्रकाश्यप्रकाशकभावाऽनुपपत्तेः। नहि सुखचैतन्ययोराश्रयमेदोऽस्ति अणुपरिमाण- मन:संयोगविशिश्वत्यप्रदेशमात्रवादुमयोः । तयापैकन मन.संगोगेन जातं सुसमुत्पत्तित एव प्रकाशमान स्वाम- चैतन्यमाप्त सप्रकाशते स्तरमेव या मारते इति विवेक कारणामावाम गुरापैतन्यप्रास्यत्वनिश्चयः। तथा-गुसवन्ययोमेंदे सति कार्ययोस्तयोरे- स्मितारमनि योगपद्यमपि न सम्भाव्यते मनायोगस्पस्याऽसमवायिशरणार प्रममन्तरेण तत्र कार्यक्रमायोगान् । अन्यथा शानेच्छामपनादीनामपि योगपधा- पत्ता एवं सति भित्रकार पोरेतयोविनष्टा विनष्टपोने सामाRAATE- भाषः । एमाप्रपत्वमानेन तात्मगतधर्मादः परिमाणस्य शनादेश प्रत्यक्षता युगपरपाव, भतो न चन्यमास्य गुसमिति पतन्यरूपमेव तत्सरिता বিঃর। বরমময় ন বরুণফলমিদবে অনাবাদিতি ম- सायामिनः । (मस्यामा• २५ टी.)
" सटीकधीविचारमिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः पचारमा निश्चीयते । तद्यद्यप्यशानदशायामहमेय स इनि नास्ति प्रत्ययः मुखमाधानुमवस्तु न वारयितुं शक्यते, अतः मुसेऽभि. लापदर्शनात् तथाविधस्याऽधिकारिणो नाऽसम्मकः । नचैताहशसुखकामो न कोऽपि दृश्यते ऐहिकाशमुस्मिक- विषयसुखस्यैय काम्यमानत्यादिति शङ्कथम् । ताहास्य पुंसा दोलभ्ये सत्यप्यत्यन्तामावाऽभावात् धोतेषु नाचिकेतोपाख्याना- दिपु तथादर्शनात् । तथाहि-'यथा पुरस्ताद् भविता प्रतोतः •(कट०१।१।११) "वैन नाम्ना भविताऽयममिः संशाधेमामनेकरूपा गृटाण" (२८०१।१।१६) इत्यादिना यमालन्धवरद्धयो नचिकेताः संसाररूपत्वातम्य घरदयस्यानित्यरूपतां निश्चित्य ततो विरको मुमुक्षुः सन्-'येय ने विचित्रित्मा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चके' (फट १।२।२०) इत्यादिनारमशानरूपमेव तृतीयं बरं यया । यमच नचिकेतसोऽधिकारं परीक्षितुं “देवरत्रापि विचिकित्सनम (कठ० ११५२१) इति "शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीप्न वहन् पशून् हस्ति- हिरण्यमश्वान्" (कठ०१११।२३) "इमा रामाः साथा: सतूर्या नहीसा लम्भनीया मनु" (कठ० १३१२५) इति चयरूपेण ऐहिका- मुमिफभोगप्रदानमारेण यदु प्रलोभयामास । तदेतदनास्थमिय भोगानामस्थिरत्वनभ्यरत्येन्द्रियजर्जरत्यादिविविधदोपजातं पर्या- लोचयनचिकेता यमम्प्रति-वो भावा' 'न हितेन तर्पणीयः" "अजीर्यतामभूतानाम्" (क्ट १०१।२६-२८) इत्यादिप्रकारेण सर्व- मैहिकमामुमिकञ्च सुखं ग्यकारयामास, "नान्य तस्मानचिकेता वणी" (फठ ११११२१) इत्यन्तेनात्मशानाभ्यर्थनमेव च ढयामास । नद्यदि ऐहिक या पारलौकिक या विषयमुखमात्र- (१) शमवती रनमामिमा मालामनेकरूपाम् । वातस्तु महामा सिदो कर्ममयी गति सर्गादिस्पाम् ।
M श्लोकः ३] अधिकारिविशेषणाना समर्थनम् । मेगामीष्टममाययत् तदेव चापैकल्येन श्रुतितात्पर्ययिषयतयोपा. देयतामवाप्स्यत्, तदा नचिकेताः कदापि न तत् प्रत्यपेययिष्यत्, नवाऽऽत्महानपरतवैर निजाऽऽग्रहमदर्शयिष्यत् । किन्त्यहिकामु- मिकसकलभोगदुरवस्थानुसन्धानकचिन्तनपरचेता नचिश्ता किमपि स्थिरमनभ्यरमेकरसमजर्जर सुम कामपमानस्तत्साधन- मात्मशानमेवान्ततो परयाम्पभून, तस्माद् दृष्टानुधविकविषय- वितृष्णस्याधिकारिणोऽसम्भाकिराकाशमुपिहननक्लपैवेति जा नीमहे । पय विवेकरराग्यशमदमादिसाधनोपपत्तिरपि व्याख्याता येदितव्याऽनात्मसुखस्य क्षयातिशयादिदोषप्रस्तत्वात् । एतादृशा- स्टोकिकानन्दस्वरूपमोक्षस्याधिकारिदोलभ्यन्तु भूपणमेव न दूषणम् । अत एव- 'श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यो पन्तोऽपि बहवो यं न विधु । आर्यो यता कुशलेऽस्य च्याऽऽथर्यों ज्ञाता पुशल नुशिट." । ( फठ०२।१।७) आर्यवत्पशति कबिना मावर्षपददति तव मान्य. । भारयनमाय. शृणोति शुपाप्येन वैद न पैर पशि ॥ (म० गी०२।२९) इति श्रुतिस्मृती मातार थोनारश प्रचिरल् मेयाचक्षाते । मान- पारेणाप्यधिशारिपत्यं भूगणामिप्रायेणनाम्पधापि- भानुपादेश पुमामटेतरामना। महाभयतमा दिप यदि जायो।इनि । मरपेपिधाम्पनेशन्युपारपानानीतिदामपुराणादिपु मिसान धौनापोंपदिनानि याम्यत्र प्रन्यगीरपमयानोदपिरो ।
AnmAMAny PARAN सटीक्श्रीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः अशेष जगदुद्धिधीर्पया समये समये कृतावतारेण कृपालु- तरेण भगवता विष्णुनाप्ययमों नाटितः, उपनियद्धश्च महा. रामायणे वाल्मीकिनाऽऽदिमहाकविना । तस्माद्विवेकवैराग्या- दिसाधनसम्पत्त्यनन्तरं सुस्थोऽधिकारी वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्ये- त्यधिकारार्यभावेऽधिकारामाये वा तदनारम्भणोक्तिदुर्यादि- भटानां साहसमात्रम् । थुनयश्च भवन्त्यस्यार्थस्य प्रतिपादिकाः । तथाहि-"तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते" (छां०८६) इति श्रुत्या “यकृतकं तदनित्यम्" इति न्याययत्या, 'न जायते नियते वा विपचित्" (कठ० १२।१८) “यो वै भूमा तदमृतम्" (छां० २४११) "अतोऽन्यदातम्" (वृ० ३४२) इत्यादिश्रुतिभिश्च भूमात्मा नित्यस्ततोऽन्यदनित्यमिति "विवेकस्य" लाभः । "परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निदमायानारत्यकृतः कृतेन" (मुण्ड. २०१२) "आत्मनस्तु कामाय सर्वे प्रियं भवति" (पृ० २।४।५) इत्यादि- श्रुत्या च "वैराग्यस्य ” लामा । "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः श्रद्धावित्तो भूत्वाऽऽस्मन्येवामान पश्येत्' (पृ. ४ासा२३) इति "शमादिषट्कसम्पत्ते"ाभः । “न स पुनगवर्तते" (कालाग्निरुद्रो- 'पनिपत ) इति श्रुत्या स्थयज्योतिरानन्दात्ममोक्षस्य नित्यतां योधयन्त्या "मुमुक्षायाः" लाभः । एवं विवेकादिविशेषणसम्पन्नो- अधिकारीनि सर्व चतुरस्रम् । नन्वेवमाधिकारे सम्पनेऽपि ब्रह्मात्मनोरक्यं शाखप्रमेयं तु भवितुं नाईति,चैतन्यसाम्येपि तयोः सर्वशन्याल्पशत्वादिविरुद्ध- धर्माकान्तत्यात् । श्रुतिश्च भवति तयोर्मेंदग्राहिणी-"द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया" (मु. ३३१०१० ४६) इति चेद् ! अत्र चूमः- कार्यकारणात्मकोपाधिभेदप्रयुक्तोपाधिकमेयत्त्वेपि तयोः पार- श्लोकः३] ब्रह्मात्मैक्यरूपशास्त्रप्रमेयसाधनम् । मार्थिकधर्माभावाद् ब्रह्मात्मनोविरुद्धधर्माफ्रान्तत्वमेवासिद्धम् । "जीचो ब्रह्माऽभिन्नः सचिदानन्दरूपत्वात् ब्रह्मवदिति' सत्पति- पक्षितत्वाच । नचोक्ताऽनुमाने हेत्वसिद्धिरिति वाच्यम्,पूर्वजन्म कृतेन पुण्येन पापेन मयेदं सुखं दुःसं वेदानीमनुभूयते, तथेदानी क्रियमाणेन कर्मणा मम जन्मान्तरे विम्भविष्यति किन्न भाव- प्यतीति कालत्रयानुसन्धातृत्वेन काल प्रयावाध्यत्वरूपं सत्यत्वम्, ईश्वरादिसकलप्रपञ्चीयसद्भावाऽसद्भावसाक्षितया चिद्रूपत्वञ्च तावजीवस्य भेदाऽभेदवादिनोयोनिर्विवादमेय । आनन्दरूपत्व. मपि च धनपुत्रपिण्डेन्द्रियप्राणापेक्षया स्सस्य निरतिशयप्रेमा- स्पदत्वेन केन वारयितुं शक्येत, आ च ब्रह्म आ च स्तम्ब सवैरपि स्वस्मिन् प्रणिभिरनुभूयमानत्वादित्ययोवामापि। सर्वशाममुनिभिः सङ्क्षेपशारीर- मेमाऽनुपाधिासुखात्मनि नोपलब्धः स प्रत्यगारमनि मेरपि नित्यसिना प्रेयःश्रुनेगपि ततः मुसताऽनुमान नैयायिकोऽपि न गात्मनि निम्वीत ॥ (१२५) (1) "दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात' (न्या. ) "पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुपन्धाजातस्य हर्षमयशोफत्तम्मतिपत्ते." (न्या. mis) इत्यादीनि न्यायस्तोयाप्यापस्पानि सुपायपि देहायतिरिसचेतना- स्माभिवसाधयानि द्रव्यानि । तत्र : अभिविश्यकप्रार्थनामिती मुण- नुभवः । मयम् अनिष्टावश्यसाधनोपनिपाते तबिदासोनिाशना । शोक- रवि पापियोगे सति तात्यायमार्थना । मम्मातेपरिन्नुमः। योगशाणेऽपि-"तासामनादित्वचाशिषा निन्यत्वाद" (ो. m.) इति पागनानामनादि पुरुषाआदित न मिस्पतीति साममीरणीयम् । ७ - ८२ सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः इत्युक्तम् । अत्र चायं प्रयोग-"मात्मा सुखस्वरूपः परम- प्रेमास्पदत्वाधनवं तनैवं यथा घटादिकम् नायं तथा, तस्मान्न तथा फिन्तु सुखखरूप एवेति । श्रुतयश्च भवन्ति-"अविनाशी वा अरेऽयमामा" (०४५।१४) "अजो नित्य."( फट० १२१८) "आत्मनेवाऽयं ज्योतिराऽऽस्ते" (०४३६) "अत्रायं पुरुषः स्वयज्योतिः' (१० ४।३।१४) "हान्नज्योति पुरुष." (पृ० ४३१७) "वदेतत्प्रेय पुत्र त्" (१० १४८) इत्याचा शतशो जीवस्य सचिदानन्दस्वरूपप्रति पादनपरा, तस्मात्तयोरोपाधिक्स्वरूपयोः क्षीरनीरयपरस्पर- विभिनयोरपि सतो अनुपाधिशुद्धलक्ष्यात्मना ऐक्य शास्त्रप्रमेयं नासङ्गतम् । तथाच "उपदेशसाहस्रया" नान्यदन्यत्प्रकरणे प्राचार्यपादा सत्तामा प्रकाशस्य वाऽदित्यादिरिष्यते । घटादिष्यतितो यद्वसद्वोधात्मनीप्यताम् ॥४५॥ विमर्पस्य निर्याणे सूर्यो यद्वरप्रकाशक । प्रयत्नेन विना सदभाताऽमा योधरूपतः ॥६॥ इत्यादिनाऽऽत्मनि पतत्वमाहत्यादियौपाधिकमभिधाय सस्पेण स्वय नात्मा शेयोऽशेयोऽथवा तत. ॥४॥ विदिताऽविदिताभ्या तदन्यदेवेति शासनात् ॥९॥ इत्येवमादिना म्बतस्तस्य निर्विशेषतामे पापयाम्ययुः । नच धाच्यं वयं शुद्धचैतन्यस्य विचारयिष्यत्य यायता प्रागति विचाराद तत्माप्रपा स्वयमेवाध्यमामते, भासमानस्यभायस्प पुतोभानं मम्भवेदिति ? म्यरूपेणायमासमानरयेऽपि तस्य परिपूर्णसचिदानन्दप्रत्यगभिन्नरूपतया माममानस्यात् । दृश्यते च रुपनो मानेऽपि विशेषतोडमाति. पुषाध्ययनशादयत् । सदुन, 'तत्यविशे- - १ -~- लोकः ३]ढा सुपर्णेति श्रुतेर्वास्तविकजीवेशमेदे तात्पर्यासम्भवः ८३ अध्यवर्गमध्यस्थपुत्राध्ययनशब्दवत् । भानेऽप्यभानं भानस्य प्रतिवन्धेन युज्यते ॥२॥ प्रतिवन्योऽस्तिमातीतिव्यवहाराईवस्तुनि । त निरस्य विरुद्धस्य तस्योत्पादनमुच्यते ॥१३॥ तस्य हेतुः समानाभिहारः पुत्रधनिश्रुतो । दहानादिरविद्येव व्यामोहनिवन्धनम् ||ति || पतञ्चानुपदमेवाभ्यासवादे स्फुटीभविष्यति । यद्य "द्वा सुपर्णे"त्यादिश्रुत्या जीवेशयोर्चस्तुतो भेद इति भेदयादिनां दुराग्रहः तव तत्प्रफरणानुगतातितात्पर्याशानमूलक पच । लोकप्रसिद्ध स्वर्गापवर्गशून्ये "मृत्योः स मृत्युमनोति यह नानेव पश्यति" (१० ४।४।१९, फट० २१।१०) "अयोदरमन्तरं फुरुनेऽय तस्य भपं भवति' (०२७) “न तु तद्वितीयमस्ति सतोऽन्यद्विभक्तं यत् पश्येत्। (पृ० ४॥३॥२३) “यत्र त्वस्य सर्वमान्मेवाऽभूत्तर फेन के पर" (१०४.२५) इत्यायनेकश्रुत्युकानर्यफलके शुक्तिरजमादियदनु- भवमाप्रसिद्ध जोवेशभेदे निरस्तसमम्तदोपशङ्कनपङ्कलङ्कगयाः स्वतःप्रमाणभूनायाः श्रुतेस्तात्पर्यस्य कथमपि सम्भापयितुमशक्य- त्वात् । “येन याक्येन यत्र प्रतीत्युत्पादनेन मानाऽमायप्रयुक्ता- उसत्यराडून निवर्तते तस्य तत्र तात्पर्यम् भन्यथा तस्य तदर्थ- त्वमेव न स्यात् यत्परःशम्दः स शादा" इति न्यायातू नास्याः भ्रतेरपूर्वमेदरूपेऽर्थे तात्पर्यम्। (१) समन्दामिनोऽपि- नियोजिठरहुनभुजि मायाः म समर्पिता हठनः । विज्ञहनि भेदयिमार्ग निशस्या में समिधानाः ।। (श्रीमतौर मा० ३ । का० १६२) त्यामादिसतिगदनेन भेदभावममायने ।
८४ सटीक्श्रीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः फिच-अस्या ध्रुतेः पूर्योदाहृनकाल्पनिकमैदप्रति- पादकबराहरुद्रहृदयनृसिंहतापिन्यादिश्रुत्यन्तरानुसारित्वेन पारः माधिकमेवोधकत्यासम्भवादोपाधिकभेदप्रतिपादकत्रमेवागी- कर्तव्यम् । अन्यथा तासां श्रुतीना निर्यिपयत्यमेव स्यात् । एपेय च गति: "नेमोऽनुपपत्तेः" (. मृ० १११६) "भेव्यपदेशा- चान्यः" (७० सू०१।१।२१) इत्यादिग्रहासूचेप्यनुसन्धेया। स्मृतिरपि- मत्त परतरं नान्यतिश्चिदस्ति धनश्य। माय सर्वमिदं प्रोत सूत्र मणिगणा इच (म०गी०७७) इत्याचा भेदभावमपनुदति । यदि च-"तत्त्वमसि' (०६८७) "महम्मास्मि' (वृ० १२४१०) इत्यादिषु अनन्यार्थयोधकमध्य- मोत्तमपुरुषपदमयोगघटितजीपेशाऽमेदवोधकमसिद्धभेदानुवाद- फत्वं नास्थीयेत तदाऽपूर्वस्वाभावात्प्रामाण्यमेव न घटेन । अपि च-अभ्युपगमरीत्याऽस्य मन्त्रस्य जीवेशभेदपरत्व- मास्थाय भेदे तात्पर्याभाव इत्यम, यस्तुतस्तु-कर्मफलभोकन्या युद्धः सकारात्पुरुषं विविध्य . अनभनन्यो सभिवाकशीति" (मुं० ३।११ ०४३६) इत्यनेन पुरुषस्य मुखदुःखभोक्तृत्व- "लक्षणसंसारामावमेवाचूयुधदयं मन्त्रः । “तयोरन्यः पिपल सात्ति इति मत्वमनभमन्यो अभिपश्यतीति शस्तावेतो सत्वशी' इति पैङ्गिाहस्य- ब्राह्मणेनेव तथा व्याख्यातस्यात् । पशितध्यायमयों मया स्वप्र- पीते "अनादितत्त्वे" पूज्यपादैश्च गुहाप्रविष्टाधिकरणे (३० सू० ११) इत्यत्रा इदमाकूतकम-मविधादिसकलल्लेशातीतं ब्रह्म, जीया- स्तु सवलशोपेता नाना परिच्छिन्नाश्च । प्रतिक्षेत्र क्षेत्रशमेदा- भावे वैभषे च तेपामेफस्मिन् मुखिनि सर्व सुखिनः स्युर्दु.सिति श्लोकः३] जीवेशयोरक्ये पुनराक्षेपः। च दुःखिनः सम्भवेयुः। तथाचाह परमर्पि:-"व्यवस्थातो नाना" (4०३१२।२०) इति। साङ्या अपि जगदुः “पुरुषहत्त्र व्यवस्थात: (सां०६.४५) इति । प्रयोगोऽपि भवति पुरुषबहुत्य. साधकः "विवादपदानि शरीराणि सयासपेयात्म- वन्ति शरीरत्वात् सम्प्रतिपन्नशरीरबद्" इति । यदि चाच- क्षीथाः सुखदुःखाद्याः सर्वेऽन्तःकरणधर्माः, प्रत्यन्तःकरणं तेपां भेद, नोकस्मिन् सुखिनि सर्व सुखिनो दुःखिनि च दुःखिनः, साक्षिचैतन्यन्त्येकमेवाद्वितीयं सफलप्रियाऽप्रियाऽसंस्पर्शि, तेन सह ब्रह्मामेदे सिद्ध न किञ्चिदाधकमुत्पश्याम इति; तद्प्यपेश- लम सर्वग्राह्यग्राहिणः कर्तुर्मोक्तुः स्वरूपादिनस्य साक्षिचनन्य- स्याभ्युपगमो यः स प्रमाणशुन्यो यतः। नाहनानामि सुखी दुःखी वेत्यनुसन्धानादन्यत् किमपि चतन्यं धनखरूपं देहादि- सातिरितं यस्यापि धुद्धिमार्गमधिरोहत्यास्तिकस्य । साध- यन्ति चवमेव तार्किका अपि "आत्मा देहायतिरिका. इच्छादि. मत्यात यनैव तवं यथा देहादिः इति । किशोपनिषदाना दुराग्रहमहयशादीमियमाणेऽपि ता- शे साक्षिणि तस्यापि नानात्वाद् ब्रह्मात्मक्यं न घटते, प्रत्य- न्तःकरण साक्षिचैतन्यभेदात् अंमेदे च सकलक्षेत्रीयसुखदुःखा- (1) अप्राय पूर्वपक्षिणोऽभिप्राय:-अन्त:करणतर्माः साक्षिवेधा मति न्द्रियवृत्तिवेशाः इन्दियाणामाचीवपममहाभूवकार्येषु मयासामर्यागावात, मायेरेव र पदावेश सामर्यावधारमार, अन्तःकरणस्य वदमागमान्तर- खात् । नाप्यन्तःकरण सत्तिवेयं, नहि नाम वदिदाहायोगी दादाविषयो भवितुमर्हति तान् प्रवेऽपि ममानम् । अतोऽन्तःकरणतटादित मर्ने सचिमास्यमिति वेदान्तिनां दिदिमः। तत्र गाभिग एवं चीयमुखदुःसा- भुसन्धानवत् 'ममादिसुराःमानुसन्धान प्रमप्यनिवार्यः । असोरिजि.
Shr ८६ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः ऽनुसन्धानप्रसङ्ग स्थानीयत्याव, तदिदं घट्टफुट्यां प्रभातं वेदान्तिनामित्याहुर्भेदयादिनस्तदनाविधापिशाचीपापवासना- घयस्याकपलीकृतचारुविचारपालपण्डानामखण्डानन्दानुभय- करसश्चितानां विचित्तानां मनोमात्र विजृम्भितमनादेयम् । तथाहि मलिनसत्त्वप्रधानविक्षेपावरणशक्तिसंलिताऽविधोप- हितचिद्धातुः स्योपाध्यविद्यागतानातावरणशक्तिभेदभिन्नाऽधि- घोपाधिभेदैः स्थूल शरीराधुपाधिभेदैश्च भिधमानो "जीव" इत्यु. च्यते । फिमुक्तम् १ अन्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्य फन भोफ्त "जीयः" अन्तःपरणोपहितं चैतन्यन्तु "साक्षि"त्येकस्यैपान्तः- होर्षया साक्षिणो नानात्वमायुपगम्येत तदानेषां साक्षिणामेकेन प्रामचेतन्येन रुदेवयन्तु गगनकुसुमापितमित्युभयत:पाशारज्जुः । (1) आय मधुसूदनसरस्वत्यः-"मुपुप्तौ निर्विकल्पक- साक्षिचेतन्याऽनुभवानीकाराय"इति सिद्धान्नचिन्दौ। अप्रत्यन्या- यरतावल्याश्न-" माक्षिणश्चाऽविद्योपहितचिद्रूपत्वपक्षेऽन्यवि- पायाः साक्षिस्वरूपाऽघटकस्यात् शुद्धचिपत्यमेव" इत्यादृगौन- मझानन्दीकागः । अयश्च मुस्यसिमान्तः । टीकायान्तु मतान्तरेणोत्तम् । "वेदान्तमशाली '' टीकायामपि-"शानमप्यसाक्षिर्फ नाम्पुपेयते प्रामाणिक । अतोऽन्तःकरणपरिणनिविशेषो ज्ञान वृत्याहं, चतन्यन्तु सतोऽन्यदघमासफम । नतथ मानस्यागन्तुफत्ये नामात्येऽपि च चैतन्यस्यागन्तुकना नानारुपता था न किमपि मसज्यते" इत्यादिनोक्त एवं मिटान्तः पटीतः। इदन्नु गोध्यम्-सासी ठावद् विविध: जीवगामी रसाक्षी च । अन्तःवरणोपहिवचतन्य जीवसाक्षी मारोपहितचतन्दमीश्वरसाक्षीति वेदान- परिभाषादी, निर्भातम् । 8-"अक्तले गति प्रवम्' इतिरादिलक्ष- जमुमयव घटने, उपहिनश्यामचैतन्यस्यामहोदासीनप्रकाशरवस्य सुल्यत्वात, ;« सटीकधीविचारधिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः न्याऽभेदानीकाह्मणोरेक्यं शास्त्रप्रमेय सुतरामुपपद्यत इति विभावनीयम्। मन्येवञ्जीवसाक्षिणो ब्रह्माऽभेदेन खयम्प्रकाशत्येन सर्व- विषयानुसन्धातृत्वाऽभ्युपगमे ब्रह्मण एफत्वात्तदभिन्नसाक्षिणो- ऽप्यैक्याच त्रावगते मैत्रस्याऽप्यनुसन्धानप्रसङ्ग इति चेन्मैवम जीयसाक्षिणोः प्रत्यारमं नानांत्वेनोक्तदोषाऽसम्भवात् । अयमभिसन्धिः-चैत्रसाक्षिणो मैत्रावगविषयाऽनुसाधा- तृत्वं स्वप्रकाशचतन्याऽमेदादापाद्यते ? सर्वशत्वादिविशिष्टेश्वर- चैतन्याऽमेदाद्वा ? चैत्रोपहितचैतन्याऽमेदावा? तत्र न प्रथमः फरपः--तस्य निर्विकारित्वेन तदभेदस्य सर्पविषयानुसन्धाना- नापादकत्वात् । न द्वितीयः-अन्तःकरणोपहितस्य जीवसाक्षिणः परमेश्यरेण मायाविशिष्टेन तदुपहितेन याऽत्यन्तभेदाऽभ्युपगमात । न च तृतीयः-चत्रमैत्रान्तःकरणयोभिनदेशस्थत्वेन तदुपहित- चैतन्ययोरभेदशङ्कगनवकाशात् । इत्याऽनुसन्धानानुपपत्तिरेव साक्षिणि प्रमाणम् ! आगमश्च मयति प्रमातचैतन्यातिरिक्त साक्षिणि प्रमाणम्--"साक्षी चेता येवरो निर्गुणव" (वेता०६११) इत्येवातीयफः । नचेश्वरविषय इदमुक्तमिति घाच्यम, माया- विशिष्टे तस्मिन् "केवलो निर्गुणः" इति विशेषणासाङ्गत्यात् । तस्मादस्त्येव प्रमात्रतिरिक्त जीवसाक्षि चैतन्यं प्रत्यारमं नाना (6) "सदा शाताश्चित्तवृज्यस्तत्प्रमोः पुरुपस्यापरिणा- मित्यात" (योग.vii) इति योगाना पुरुषस्याऽपरिणामित्वसाधनमपि तस्य कौटस्थ्यं साक्षित्व समावेदयतीति सहृदयः मुक्ष्ममीक्षणीयम् । परि- णामित्वे च पुरुषस्य शन्दादिवरज्ञानाऽज्ञात नित्तासीनां सम्मवेत; नवे दृश्यते; किन्तु वृत्तिक मनः सदेव ज्ञातं सत्पुरुषस्यापरिणामित्वमनुमापयति, तेन च तस्य साक्षित्वमेव फलतीति भावः । इदश "वृत्तिमारुप्यमितरत्र" (यो) इत्येतत्स्त्रमूलकपीति मुस्ममीश्यम् ।
श्लोकः३] प्रयोजनासिद्धिनिराप्तेन प्रतिज्ञासमर्थनम् । तेन सह ब्रह्मात्मण्यविषयसिद्धःसमञ्जसमिदं शास्त्रारम्मणमिति सर्वमनवद्यम् । यञ्चोक्तं प्रयोजनच न सिद्धयति पारमार्थिकस्य प्रपञ्चस्य शानाऽनिवय॑त्यात, अध्याससामनयमावाच तत्कल्पिलत्या- सिद्धेः फयमपस्तुनो निरात्मफस्यारोपो यावता चिद् पस्य पूर्वसत एवारोपो दृष्टचर इति । "भट्टपाद" रप्युक्तमं "अध्यस्थते खपुष्पत्वमित्यादि । तत्रोच्यते-"संस्कारजन्यो हिभ्रमः स्यमिदये पूर्वप्रतीतिमात्रमपेक्षते न पुनः पूर्वप्रतीतस्य परमार्थतत्त्वमपि, ध्यतिरेफाऽभावात, संशयविपर्ययदृष्टेप्यपि संस्कारकार्यस्मृति- दर्शनाथ । तथाहि-लोकेग्नुभयोऽस्मिन् पल्मीफफूटे मम पुरा स्थाणुः पुरुष येति सन्देह आसीत्, अस्मिशुक्तिशफले रजन- मिमिति भ्रम आसीदित्येवमादि । नच संशविपर्ययोरेय स्मृतिर्न तदर्थयोरिति वाच्यम् अर्थशून्ययोस्तयोःस्मृतिधिपयत्वा. अनुपपत्तेः । तस्मानिरुपाण्यशराङ्गादिविलक्षणस्य पूर्वपूर्वभ्रम- घटस्याप्युत्तरोत्तरारोपोपपत्तेभ्रमप्रवाहस्य चानादित्येन अन्योन्या- श्रयानवस्थादिप्रमगानवकाशायुक्तं यस्तुनि परमार्थेऽमत्यवस्तु- मोऽनिर्वचनीयस्यारोपः ।" एतेनाध्याससामायभावाभावेन प्रपत्रस्यपारमार्थिफवं व्युदस्तम्। अपारमार्थिकस्य च फल्पितत्वं नायुकिपरिपुष्टम् । फल्पितस्य च ज्ञाननाश्यत्त्वं सरमाणमंसि-. द्धमेय। एयच “ति सोरमारमविन" (छां०७१३) इति श्रुतेः, मत्यत्ये तस्य शाननिवृत्त्यन्यथानुपपत्तेमिथ्यामपयस्य मानेन निचिमिदरज्ञाननिवृतिपरमानन्दायाप्तिरूपं प्रयोजनं घटत । एवेति युक्तःशास्त्रारम्मः । (सन्याति के २२ । १) "aria"इति नित्यनरम्याय: निती शोकमित दिली. याशियोगियान्वयः, प्यासरे घरमानकोदरतामोदयस्यामेदनात्वयः। 1 . F ९० सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः अयममिसन्धिः-अहमित्यनुभवे निपुणं निरूप्यमाणे इग्दृश्यात्मना प्रत्यगंशः परागंशश्चायभासते,तस्य चेदमनिदरुप- स्य तप्तायःपिण्डयविरुद्धोमयरूपत्वादध्यासं यिना एकत्वयोधा- सम्भवः। नहीदं रजतमित्येकत्ववोध इदमनिदरूपयोः शुक्ति- रजतयोरध्यासं विनोपपद्यत । न च प्रत्यक्पराचोः सादृश्या: भावाद्,विशुद्धे चात्मनि दोपस्यासम्भवाद्,आरोप्यस्य प्रपञ्चस्य पूर्वमननुभूतत्वेन संस्कारस्याप्यभावात् कथमन्योन्याध्यास इनि साम्प्रतम,स्फुरतोऽपि तत्त्यानधयोधस्यैव सर्वप्राध्यापु पुष्कल- कारणत्वात् । स चानवयोध आत्मनि सिद्धत्तत्र काऽनुपपत्ति- रिति स्वयमाफलयत्वायुष्मान् । उक्तश्च "पश्चपादिकायाम्"-अध्या. सलक्षणवाक्यार्थविचारे-श्यते च स्वरूपेणावभासमानेऽपि यस्य- न्तरभेदानध्यवसायात्तत्तत्सम्भेदेनावभासः, यथास्मिनेवाऽकारे हस्तादिसम्भेदः" इति । एवञ्च प्रत्यगज्ञानमेव वुद्धयात्मना तदुभयोपरतज्ञानात्मना च परिणममानमहमिति साक्षिविषयः । तदुनमभियुक्तैः- "अविद्यैव बाह्यदोषापेक्षया रजताकारेण साक्षिचतन्यस्य रजतावच्छेदकज्ञाना- 'भासाकारेण च परिणममाना स्वकार्येण सह साक्षिविषयवमापद्यते' इति । अस्यायमर्थः-दुष्टेन्दियस्य शुक्तिसन्निकर्षादिदमकारा प्रमाणवृत्तिर्जायते, तत्यतिफलितशुक्यवच्छिन्नचैतन्यनिष्ठं शुक्तित्याज्ञानं रागसंस्कारादिसधीचीन शुक्त्या सह तादात्म्याप- परजतात्मना परिणमते, इदमाफारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यनिष्ठशुक्ति- विषयत्वाशानन्तु ज्ञानसंस्कारसहकृतं साक्षिरजतसंसर्गापादक- रजतज्ञानात्मना परिणमते, तच जडत्वान्न स्वविषयसाधकमिति. सविलासाक्षानं साक्षिविषय इति । तदेवं द्रदृश्यभायेन साक्ष्यसाक्षिभावेन भागमापायित- दवधित्वेन चात्माहङ्कारयोविवेके सत्यपि विरुद्धस्वभावयोरेनयो. रेकत्वावभासोज्न्योन्याध्यासनिवन्धनः शुक्कीदमंशरजतयोरिवाव- श्लोकः ३] आत्मनात्मनोरितरेतराध्याससमर्थनम् । श्यमेवाभ्युपगन्तव्यः, नहि बिरुद्धस्वभावयोरध्यासं विनकत्याव- भाससम्मयः शुक्तिरजतादौ तथादर्शनादित्ययोचाम। नदुक्तं एचपादिकायाम्-"तस्मात् वित्स्वभाव एवात्मा नेन तेन प्रमेयभेदेनोप- धीयमानोऽनुभवाभिधानीयकं लभते, अश्विसितोपाधिरास्मादिशब्दाभिधीयते" इति । इदन्तु बोध्यम्-जडस्या हङ्कारस्य सचिदात्मनि तादात्म्या- भ्यासाभावे सत्तास्फूयोरसम्भवः, चिदात्मनश्च तदध्यासामाथे फर्तृत्वादिविकारवत्त्वावमासायोगः,तस्माद्द्वयमिदमात्मानात्मक परस्परस्मिन्नध्यस्तम् । अन्यतरस्मिन् अन्याभ्यासपक्षेऽनात्मन आत्मैयाध्यासे तस्य विपयत्वेनायभासो न स्यात,आत्मनधाना- स्मन्यध्यासे तस्यापि जडत्यापत्ती जगदाध्यं प्रसज्येन । इतरेत- राध्याले तु उभयान्मनावभासानोकदोपप्रसङ्गः। एतेन "सत्यस्य वस्तुनो मिथ्यावस्तुसम्मेदायभालरूपो- ऽध्यारोपः" इत्युक्तं भवति । नच चिजडयोः परस्परतादात्म्या- ध्यासे शून्यमेव जगतस्तत्वं स्यादध्यस्तस्प मिथ्यात्यात्तथाच शून्य- घादप्रसङ्ग इति वाच्यम, भ्रमफाले परिस्फुरदशस्य मिथ्यात्वेऽपि अपरिस्फुरतोशान्तरस्य विद्यमानत्वात् । तदुत्तं. सर्वज्ञात्ममुनिभिः "सवेरशारीरफे"- अध्यस्तमेव हि परिस्कुरवि भ्रमेषु नान्यत्रूपयन परिस्फुरति भ्रमेषु ।. रग्नन्वतिसकलसमाक्षितिस्व- पन्देषतामधृतिमानुपलम्भनेन ॥ (ont) (१) इतापूर्व ३४ यमे शोके "घिमतमधिष्ठानसामान्यमारोप्यात्मना- अभ्यस्त भ्रान्तो स्फुरमाणत्याहमरप्यांशय'इत्पनुमानेनान्योन्याय: सापिता, मत्र तूतानुमानमूलमूनां म्यानि दोपहि-"मध्यस्तमेव" इति । यदनभ्यस्त सत्र भ्रमेषु परिराति यया ररनुर शादी। इदमत्र ताम- विविधो पासो निरूपाधि पापिस्थासग भासमाने मनपमा- ९२ AARA -cºc- 1 सटीकचौविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः किंचनृतद्वयमिहाध्यसितव्यमिट स्याचेत्तदा भवति चोमिद सदीयम् । सल्यानृतात्मामिद मियुन मियचे. दध्यायते रिमिति शून्यकथाप्रसङ्गः ॥ (१॥३३) इति । प्रश्चितश्चायमों "विवरणप्रमेयसमहे" शून्यबादि- विप्रतिपत्ती मगधिष्ठानसाधने, तद्विशेषस्ततोऽनगन्तव्यः । इत्थं चानयोरेवात्मानात्मनोरिवरेतराध्याप्तादहमिदं ममे- दमित्यादयः सर्वे घेदिका लौकिकाच व्यवहाराः सम्प्रवृत्ताः सर्वाणि च विधिप्रतिपेधशास्त्राणीति माष्यकाराः। "अतेन हि प्रत्यूढाः" (छां०८।३।२), एक: शत्रु द्वितीयोऽस्ति शत्रु- रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन् । येनावृतः कुरुते सम्ममनो घोराणि कर्माणि मुदारणानि ॥ (महाभा०शां०प०) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्चोक्तार्थप्रसिद्धिः। समानयायात्म्ये वस्तुनि वस्वन्तरात्मनाऽनभासो निहपाधिक, यया शुक्तपादो रजताध्यायः । यत्र भासमानेऽपि वस्तुयायात्म्ये सग्निहितोपाधिसामान करण- पाटयाद्वा भेदविपर्यासायवभासः स सोपामिकाभ्यासः, यथा प्रतिविम्वद्विचन्द्रा- अभ्यासः । तयोरिहाहवागत्मनोनिरुपाधिकाध्यामे दृष्टान्तः 'शुक्तिरजताभ्यास उक्तः। शुतिरजताशे च इतरेतराध्या: प्रसिद्ध इत्यतो नामाहवारपोरितरता ध्यामोऽसम्भावित इति भावः । (१) सत्य प्रत्यक्,अनृतं परागर्थ: स्वरूपतोऽप्यध्यस्तत्वात्, तयोमिथोऽध्या- संश्चन प्रतीचः पराक्समरत्वाकारेण वाध्य वेऽपि स्वरूपेण सत्यत्वान शून्यवाद- ., प्रमा इति भावः।
MAnnAA - श्लोक ३] सर्वव्यवहारस्याध्यासमूलकत्वप्रतिपादनम् । ९३ नन्चात्मनः प्रमातृत्वादध्यासमन्तरेणाऽपि वैदिकलौकिक- व्यवहारोपपतिरिति चेद् ? नेति मः । देहेन्द्रियादिप्यममामि- मानरहितस्य असगस्यात्मनःप्रमातृत्वानुपपत्तेः । तथा हि- प्रमातृत्वं नाम प्रमाधयत्वम् । प्रमायाश्च वृत्तिरूपत्वे वृत्तेजडत्येन जगदानध्यप्रसनः स्यादियुक्तप्रायम, चैतन्यरूपत्वे तु म्नस्य स्वाश्रयत्वाऽसम्भवेनात्मनः प्रमातृत्वं न घटेत, फरणवपर्यप्र- सगथ, तस्मादृत्युपहितचैतन्यमेव प्रेमेत्यङ्गीकार्यम् । तदानयत्वं चासहस्यात्मनो पृत्तिमदन्तःकरणतादात्म्याध्यासमन्तरा न सम्मवतीति तस्य प्रमातृत्वसिद्धयर्यमकरमेनाप्यच्यासोऽङ्गी- फर्तव्यः । अपि च--जागरादी व्यवहारदर्शनात्मपुप्तौ तदभाया- दन्ययव्यतिरेकाम्यामपि अध्यासमुलः मोऽपि व्यवहार इति निधीयते । चिरमस्वभाययोरपि परस्पराध्यासः "अहमति प्रतीतिसिद्ध इत्युक्तमायम् । अन्यथोकमतीतिनोंदीयात् । नापि च विस्खयोराधयाधयिभायो भाविफोहरः। एयझडस्याऽसात- त्यासम्भवेन चित पवासातत्यमेएव्यम् । तदुकम्- यस्यासाने भ्रमस्तम्प प्रान्तः सम्य च येत्ति मः। जम विद्यादेवयानानोऽशाने अडामयम् ॥ इति ॥ . (१) पाताला अप्याg:-"फलमविशिष्टः पौरपेयधित पृत्तियोधा, पुरेः प्रतिसंवेदी पुगरः" (पो. भा. मु. पा.१) इति । युद्धः प्रतिमयेदीगंदिन्या उ प्रा3: THरमलेर सत्यमानाकार ने पार | आदित्यपुराणे-- नित्या सर्वगतो छात्मा युसिसनिधिसत्सया। यथा यथा मदिरारमा सदादिप्यते । इसिगुरस्वासातदोर यमुमेपार्थ सोपति सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः प्लेन "अध्यस्यते खपुष्पस्वमसत्कथमवस्तुनि" इत्यादि प्रत्युक्तम, चिद-. चितोल्योन्यमिथुनीकरणस्य साधितत्यात् ।, यच्च सादृश्यज्ञानादित्रितयमध्यासनिमित्तं, निविशेपात्म- नश्च सादृश्याघमासात्प्रपञ्चाध्यासानुपपत्तिरित्युक्तं तदप्ययुक्रम, सादृश्यफरणदोपसंस्कारादित्रितयस्यायच्छेद्यावच्छेदेनाध्याम- भूमिप्यनुगमाभावात्, "ब्राह्मणोऽहम्" इत्येवमात्मनि सादृश्या- भावेऽपि जात्यध्यासस्य सर्वरनुभूयमानत्वात् । फथमन्यथा "ब्राह्मणो यजेत" 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः” इत्यादिविधिनिपेघवचनानि सद्गच्छेरन् । अत्र हि सादृश्यमनुपलब्धियाधितम, द्वयोरपि गुणफ्रियावयवशून्यत्वात् । “न तस्य प्रतिमाऽस्ति" (श्वेता० ११९) इति श्रुतेः इत्यञ्च रजतायध्यासेषु तबिनयं सदपि नाध्यास- मात्राझमिति निष्कपः । उक्तञ्च सङ्केपशारीरके- अपस्त्ववत्तनुगुणावयवक्रियाणां सामान्यपूगवपुरुत्तमिहाभियुक्तः । सादृश्यवस्तु न चिदात्मनि किञ्चिदत्र जात्यादिभिः सह निरीक्षितमस्ति ताटक् ॥ (२९) इति । (१) अतएदोक्तमध्यासभाध्ये "भामतीका:"-"न च संवृति- परमार्थसतोः पारमार्थिकं मिथुनमम्तीत्यभूततद्गापार्यस्य च्चेः प्रयोगः । एतदुक्तं भवति-अप्रतीतस्यारोपायोगादारोप्यस्य प्रतीति- रुपयुज्यते न वस्तुसत्तेति" इति । (२) प्रयोजामित्यर्थः। (३) अनोदाहरणानि-यथाऽग्निज्वालावन् पिङ्गल इति स्पतः सदृशो गवय इत्यवयवतः, गजगामोनि क्रियातः सादृश्यम् ।
लोकः ३] अध्याने फरणादिदोपनियमस्य व्यभिचारः। ९५ अथ काचादिः करणदोपोऽपि न संविदसंविदोरन्यो- न्याध्यासे फारणम् । किमुक्कम? प्रमाणफलभूतायां घटादिज्ञान- रूपायां संचिदि यः परेषां वेद्यत्वादिभ्रमः नासौ विषयकरणदोप- जन्या , संविदः स्वप्रकारात्वेनाऽविषयत्वात, नित्यत्वेन चाजङ- त्यात । जड़त्वे च तस्याः संसर्गाद्विपयस्य स्फुरणमेव न स्यात् । नहि जडं जडेन स्फोर्यते,लथा सति विपयस्य स्वत एय प्रकाशा- पत्तः । प्रमाणप्रतियथ्यांच, अजडप्रकाशायाः संविदोऽप्रकाश- मानाया अन्यस्फोरकत्वे तजन्या अन्या विषयस्फुत्तिः स्यात्, सापि अप्रकाशमाना चेत?तस्या अन्यातस्या अन्येत्युत्तरोतरमा- पतन्ती धाराऽनवस्था प्रसज्येत,तस्मादकामेनापि संविदःस्वमका- शमानत्यमास्थेयम् । एवं स्वप्रकाशरूपाया प्रमाणफलात्मिकायाः मंविदोऽनित्यत्वे फरणविषयोपादानतान घटेत द्वयोर्जडयोरजड- फलोपादानत्यासम्मयातानापि प्रमाला उपादानश्चतैन्यगुणोत्पतेः प्राक्तस्यापि जडत्वाऽविशेषात् । चिदपत्वे तु तस्य सावित्रालोक- धत्माधारण्येन स्फुरता मर्यवानभिव्यक्तविशेषस्य दर्पणादावि- व साविमाटोकस्य विषयविशेषससष्टनदाफारावस्थान्तःकरण तिप्रतिफलितत्वेन लम्धविशेषतामाप्रेण प्रमाणफलम्पपदेशोपप- तेने मुरयौ जन्मविनाशी,वृत्तिविनाशादेव विनाशव्यवहारसम्म- चादिति नित्या स्वप्रकाश च प्रमितिः प्रमाणफलमिति स्थिते तस्याः परप्रकाश्यत्योत्पत्तिविनाशत्यप्रतिमामो लोकस्य भ्रम एयेति प्रमाणफलभूतायां स्थमफाशात्मिकायां संचिदि योऽयं प- रमकादयत्योत्पत्यादिरूपो नमस्ता न विषपदोपोनापि फरण- दोपति प्रयोरपि व्यभिचार: 1 नहि संविसंवेद्ययोः प्रकाराज- डयोः साहश्यम, नापि तर फरणदोषःप्रमितेरदुष्टफरणजन्यत्या.
+ L ... ९६ सटीकथीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः देव । इत्थं तत्र अविवेकलक्षणात्केवलान्मोहादेवस भवतीतियथा- ऽयं दृष्टान्तः तथा सर्वाधिष्ठानतया सर्वात्मभूते एकस्मिन्नद्वितीये- परब्रह्मणि विचित्रेय जीवेश्वरजगदाकारभ्रान्तिरजानहेतुकेति सबै मुस्थम् । या तु संस्कारस्य भ्रमकारणता सर्वत्राध्यासेषु तत्राऽय- मध्यासहेतुः संस्कारः पूर्वप्रतीतिजन्यत्वरूपेणापेश्यते न पुनः पूर्व- प्रमितिजन्यत्वेन रूपेणेत्ययोचाम। भ्रमप्रयाहस्य चानादित्वादुत्त- रोत्तराध्याससिद्धौ वाधकाभावः । वस्तुतस्तु-संस्कारोऽपि ध्य- भिचारी शुक्तिरजतादिवैशिष्टयस्य भागननुभूतस्यापि भ्रमविप- यत्यादिति न विस्मरणीयम् । इमं गूढमभिसन्धि हृदि कुर्वाणाः श्रीमधुसूदनाचार्याः"अद्वनसिद्धौ प्रतिकूलतर्कनिराफरणप्रकरणे "यया नियज्ञानवादिना ज्ञानत्वस्य न शरीरजन्यतावच्छेदकत्वं, नवा गुणजन्य- त्वम्प प्रामाण्यावामाण्यप्रयोजकत्वं बोधच्वलान् तद्वनन्याध्यास प्रत्येव दोषादीनां धारणवम् गुणाजन्पत्वेऽप्यवाधितविषयतया नित्यज्ञानप्रामाण्यवत् दोषाजन्य- खेऽपि वाधितविश्यतयाऽनायध्यासस्यान्यनामाण्योपपत्तिः, इति व्याजहः तस्मादेतेषां विचारेऽपि सादृश्यादयोऽध्यामम्प्रति नैकान्तिकत्येन सम्भूय हेतुतां भजन्त इति स्पष्टमामाति । नचाभ्यमन्योन्याध्यामोऽप्रसिद्ध पयेति रेकणीयम् "इद- रजन मित्यादिनमे इदमो रजतस्य चाऽभेदेन प्रतीयमानत्वात् । तथा चायं प्रयोग:-"विमतमधिष्ठानसामान्यमारोप्यात्मनाभ्य.. स्तंभ्रान्तौ स्फुरणत्वाप्यांशयत्" इति । तदुक्तम्- (१) ज्ञाननित्यत्वसाधकप्रमाणात्मवाक्यलादिपर्यः ।
. + . श्लोकः३]. अन्योन्याध्यासप्रसिदावभियुक्तसम्मति.। इदमर्थवस्त्वपि भवेद्रजते परिकल्पित रजतस्विदमि। जितप्तमेऽा परिस्फुरणा- म यदि स्फुरेन खलु शुक्ति रिख ।। (सं० शा० १३४) । (१) यदीदन्त्रमनध्यस्त स्थान प्रमे स्तुत् । शुक्तियत् रजते पुरोवत्ति- रवलक्षणेदन्त्वाऽस्फुरणे तदर्थप्रवृत्तिापि न स्यादिति निर्वः । किश सर्वेश भ्रमाणा द्वयाकारता तार्किशदेरपि सम्मतेव । "तथाहि-सविकल्पवधीमात्र भ्रमनास्मसम्मते विशेध्यतावच्छिमें प्रकावं प्रसारतापच्छिम विशेष्यत्व त्या- कारद्वयं सप्रकारकधीमात्रनिष्ठ तार्किकादिभिः स्वीक्रियते । तादृशाकारद्वयन रज- सतादाम्येनेदं साक्षात्करोमि इदन्तादाम्येनरजत साक्षाकरोमि इदरजत साक्षात्को- मीति सार्वलोक्किधीभिद्यते।xx तयाचेदविषयताया रजतविषयतावच्छेदकत्य, रजतविषयतायामिदविषयतावच्छेदकवश्व उक्तधीषु भाति। मूलविशिष्ट भयोगो". इत्यादौ संयोगिन्वरूपे विधेये उद्देश्यवारच्छेदको भूतमूलौशिष्टपस्यावच्छेद:- स्वभानवन "रजतमिदम्' इत्यादौ रजविस्यकसाशासारे इदन्तादम्पविश्यक- सत्य विधेयत्वेन इदन्तादात्म्पविषयस्तम्य रजतविषयतावनिउमालामात् । "रजततादात्म्येन इदम्' इत्यादी विदविश्यकसाक्षागारे रजततादात्म्यपि पयक्त्वप विधेयरलेन तदेविषयतापच्छिमचलामान । एकविषयतावच्छेद. वापरविश्यतास्यस्व विशेष्यतात्वरूपस्य यस्यमाणस्यात् उत्तलोरिकधीभिः समयो: पास्परविरोष्यविशेषणवघटिताकारयोः सिदिगिति न स्माइमेव तस्वीकारेण गौरवायापत्तिः" इत्यादि यहतं न्यायरमावल्याम् । मधुसूदनसरस्वत्यश्च सिदान्तचिन्दी प्रथमोकय्याख्यायाम- "सेनान्योन्यायामात् चिदचिन्धिरूपोश्यामएकतरस्या- भ्यासाङ्गीकारेऽन्यतरस्यामानामहात् अयम्तस्यै नमे माननि- यमात 'इमे रङ्गरजते' इति समूहालम्यनादयश्यमितरेतरा. भ्यामः" इत्यादिनाऽन्योन्या पास समापन्त । अत्र नाराजीराव ( भी नारायणनीर्ण:) दंशदवाच्ययोरेय रङ्गाजतयोः ९८ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः aur जतप्रतीतिरिदमि प्रयेत ननु गददेवमिदमियपि धीः । रजते तया सति क्थं न भवे. दितरेतमध्यसननिर्णयधीः ॥ (सं०शा० १५३५) इतरेतराध्यसनमेव ता. शितिचययोरपि भवेदुचितम् । रजतभ्रमादिपु तथावगमा- महि कल्पना गुरुतरा घटते ॥ (संशा०१२३७) इति । नचेन्द्रियसम्प्रयोगादेरेव सर्वप्राध्यासेपु हेतुदर्शनात ब्रह्मात्मनश्चाज्ञानत्वेऽपि मादृश्यादिरहितस्य निरंशस्य प्रतीचो विषयिणः कथमध्यामाऽधिष्ठानत्यमतो लोकविरुद्धयं पल्पना नादध्येति वाच्यम, उपचारसामर्थ्यात्प्रकृतेऽपि तस्योपपाद- यितुं शक्यत्वात् । तथाहि-अन्त फरणस्य देहेन्द्रियाद्यपेक्षया प्रत्यय, स्वच्छत्व, सूक्ष्मस्वचास्ति चैतन्यसादृश्यम्, सांशत्वञ्च चैतन्यस्याऽविद्यावशादखण्डस्यापि जीवत्यरात्वाधारमपम,सा- "रजतरङ्गे इति भ्रमे परस्परमधिष्ठानारोप्याध्यासियत्वमिति इद रजतम्" इति विशिष्टभ्रमेऽपि भ्रमत्वाऽविशेषात् विशेषणविशे- प्यसंसर्गस्वमङ्गीक्रियत इत्यर्थः" इत्यादि टोकयाम्बाः। (1) अर्याध्यासेऽनुमानमुक्त्वा ज्ञानाघ्यामेऽप्यध्यक्ष प्रमाणयति-रजतप्रती- तिरिति । एक्व"इद रजन्मइति धोः, नत्र यथा रजतस्येदमानादारम्य भासते, एवमिदमोऽपि रजवतातारम्परित्यनुभव एवातरेतराध्यासे मानमित्यर्थः । (२) इतरेति-चितिचैययोर्य: "महम्" इत्यध्यासः ततोऽप्यास- वादेव हेतोरितरेतराध्यासः स्याद रजनाध्यासवा, अन्यथाऽध्यारादेस्यकल्पना- ऽनुचिता स्यादित्यर्थः । अतएव-"महमुपलभे" इत्यहमि चतन्यानुभवः । द्वेह- प्यावभासश्चात्रापि विवेकिनामरस्येव अन्यथा कल्पनागौरवं स्यादिति भावः । चित्रादिशन्दवनांसन्दात्य शवल्वाचिवान शाददयप्रयोग।
श्लो.३] साहश्यामावेपिस्यमभ्रम इय जगलमेरिचितोऽधिष्ठानता ९९ भासान्तःकरणे तदविविकत्वेन: प्रतीयमानत्वाद्विपयतामिवाप- नस्य पराक्त्यमपि शक्यमुत्प्रेक्षितुम, अनादित्याच भ्रमप्रवाहस्य पूर्वपूर्वापेक्षया सर्वमिदमुत्तरोत्तराध्यासे शम्यासमर्थन मिति न काचिदप्यनुपपत्तिः । उक्तशाध्यासभाष्ये पूज्यपादै:- तावदय- मेकान्तेनाऽविषयोऽस्मत्प्रत्ययविषयरात्" इति । वस्तुतस्तु-अपरोक्षाध्यासेऽधिष्ठानापारोश्यमान तन्त्रं न- त्वारोप्याधिष्ठानयोरेकेन्द्रियग्राहावसाश्यत्यादिकम्पीति । स्प- एश्चतत् "आमनि चैवं विचित्राय हि"(प्र०सू०२।१।२८) इत्यत्र । यथा ग्राहकान्तराभावात्स्वसचायां संशयादिराहित्याच स्वयज्यो. तिष्ठश्रुतेः स्वतोऽपरोक्षभूतायां रूपादिहीनतया सादृश्यशून्या- या चितौ स्यमनमाधिष्ठानत्यम,तथाऽत्रापि चितौ महानयं जगद्- भ्रमः स्वप्नो नाऽनुपपन्नः। किन पश्यसि स्वमे निद्रादोपाद्रूपा. घाकार पय भ्रमः, चक्षुपियं मनोगम्यं रूपबदधिष्ठान विनापि पुनः पुनर्जायमानम, "से हि स्वनो भूवेन लोकमतिकामति मृत्यो स्पाणि" (०४७) इति श्रुतेः । (1) एतस्य तत्व परिसोटयन्तो मामतीकारा अप्याहुः-- "तस्माशिदामनः स्वपम्प्रकाशस्यैव अन्वच्छिन्नस्याऽस्छिनभ्यो बुदयादिभ्यो भेदामदात, तदप्यासेन जीवभाव इति, वस्य चानिदमिदमात्मनोऽस्ममन्य- यविषयलमुपपद्यते" इति। (२)हिल्यमान् स भारमा स्यानो भूत्वासमकारपरिणधीरयष- भागक्लेन तन्मयो भूला तदाशगे मलेति पावर इम लोकम= जागरितय. यहारलपण कार्यकरणसमातामहमतिमामति नरभिमानं स्यमतीति यापट, मृत्यो रूपाणि-मापुररानं वस पापि पाविमति। 3 सभरणादिक नामनः स्वाभाविक, सभावस्प बापुनावस्थेव स्वसनाव सम्पतिकमगायोगा- दिल्पयों।
सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः यदपि भातसामान्यांशमशातविशेषाशमधिष्ठानम्, नचा- त्मनो निरंशस्थ तत्सम्भवतीति तदपि सिद्धान्तानयवोधसमुज्जः भितम, अज्ञानस्यैव स्फुरणास्फुरणप्रयोजकत्यात, दूरस्थे वन- स्पतिद्वये "एकोऽयं वनस्पति." इति प्रमदर्शनात् । मप्र हि म. नवस्याभयादन्योन्यामावतियोगिममाणयोरनिरूपणाच भेदस्य घनस्पतिस्वरूरानतिरेकात्स्फुरणेऽपि भेदास्फुरणं दृश्यते यथा. सहत्यकृतेऽन्यज्ञानमाहात्म्यादेय सत्रचित्त्वाभ्यां स्फुरणमान- न्दा भिन्नत्वेन चास्फुरणं न घिरंद्धम् । अतएवोत्तमभियुक्त:- निरशेऽयंशमारोप्य कुरस्नेऽशे वैति पृच्छतः। सभापयोत्तर छूने श्रुतिः श्रीवहितपिणी । इति । (पच• २०५८) उपदेशसाहस्रयाञ्च युद्ध अपराधप्रकरणे पूज्यपादः उदकोपा- ख्यानेनाप्ययमर्थः स्पष्टीरत. मृधाशो यथोदवो नापट्टीदमृतं यथा । कर्मनाशभयावन्तोगमज्ञानाप्रहस्तथा ॥ (पद्य० ५.१) इत्यादिना। १-प्रन्थकारा स्वयमपि एकस्वार्थस्य युगभानामानले अनेर- टान्तेः समुदाय प्रातस्यात्मन सर्वाधिष्ठानवामुपमहरन्ति द्वितोये परिन्दे-- पशुशोऽप्यमण्डात्मेत्यादिना (२) १७५) (0) अप्रेयमाख्यायिका-उदो नाम पश्चिपिभगवन्नं महाविष्णु तपमा पयित्वा देवाक्षितममृतमभ्यथितवान, तदा भगवता देवेन्द्रप्रन्युसम- मृतमस्मै दीयतामिनि । इन्द्रस्तु विष्णोराहा पालयन अमृतकलशं नीत्वा मान- वेषमास्थाय सवस्सिप्रदेशे करदामुपनिधाय उपाय दातुमारेभे अभ्यया मा भववस्त्यामृतपानमिति मन्यमानः। उदोऽपि चण्टासमूत्रमाराइप तमामहीदिति । एवं प्रत्यक्षलायमप्यमृत सथामृतमपिन मदमिमतममृतमिदमिति यथोदो न जपाड सजातिनाशमय मया तयाहतेऽपि स्पुरतोऽप्यस्तरमाणता नानुपपनि भाव.। रस्तरार्थस्थार्थस्नु-यथा जन्तो कस्य वर्णाश्रमोपाधिवितिकर्मनाश. भयादात्मशानस्य ययोनम्या:प्रस्तस्मिननादर इति । 4 मर्यकान्तमुपारम्प तन्न्यायं तत्र योजयेत् AKTIL श्लोकः ३] एकभविकवादिविप्रतिपत्तिनिरसनम् । १०१ अमृतस्य सामान्यग्रहेऽपि तद्विशेषाग्रहो यथोदकस्य तथानापि विवाक्षितांश विधया योजनीयम् । इदमयाकूतकम् - यद्यपि स्वप्रकाशाप्रकाशस्वरूपयोश्वि- जडयोविरोधस्तथापि "सुखमहमस्वाप्स न किश्चिददिपम्" इति सुप्तोरियतस्य परामर्शदर्शनात नात्मसामान्यप्रकाशस्तमसो विरोधी किन्तु वृत्तीचं विशेषचैतन्यमेव दारास्थितानलवदन्य- कारस्य । एकस्यय सचिदानन्दात्मनः कूटस्थस्याऽविद्यादथाया- मानन्दांशस्याऽभानात् सद्रूपस्य च सर्वत्र सर्वदा भानाध्या- सकल्पकस्य सामान्यविशेषभावस्य फल्पना सिद्धान्तेऽपि घटि- तैवेति सर्वमनयद्यम् । पतेन "ज्ञानरूप परम् ब्रह्मइत्यादि विशिष्टा- द्वैत्युक्तं प्रत्युक्तम, अध्यासस्योपपादितत्वात् । अधिकन्तु सप्तधा. अनुपपत्तिखण्डनप्रकरणे स्वायसरे पक्ष्यामः । यव-संहितमेतच्छास्त्रं जैमनीयेन पोडशलक्षणेनेति शास्त्रक्यसिद्धेगतार्थत्यादपि पृथगनुपधादिकल्पनमनर्थफम, एकमधिकनपेन काम्यनिषिद्ध धर्जनमुखेन नित्यनेमितिफफर्मा. नुधानद्वारेच “यन्न दुःखेन सम्भिन्न" मित्यादिलक्षणलक्षितमोक्ष. सिद्धौ पृथक् शास्रारंम्भाऽनुपपत्तिरिति" तदतितुच्छम, "अका समधों विद्वान शाखणापर्युदत:"इति विशेषणवत्तया विधिनिषेधाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिषु एफस्यय स्वर्गादिकामनामाजोऽधिटातलया धर्म- जिशालासिद्धः । इह तु-त्यतसमस्तैपणस्य विधेशवैराग्यशम. दमादिसम्पन्मुमुक्षुत्वादिसम्पन्नस्याऽधिकारयलक्षण्यम। भन्यो धर्मो जिशास्यः कर्मकाण्डे यदर्य पूर्वमीमासा प्रवृत्ता, उत्तरत्र (1) उक्तभाचार्य:- तृणादेसिकाऽप्येषा सूर्यदीप्तिस्तृणं दहेत MARA सटीक विचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः तु भूतं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति तयोरस्ति महद्वैलक्षण्यम् । नच घेद- प्रमेयत्वेन द्वयोः साम्यम, ब्रह्मज्ञानमपि धर्मः, "अयन्तु परमो धर्मों योगेनामदर्शन मिति(याज्ञ०१८)स्मृतेरिति वाच्यम,साध्यसिद्धयो. धर्मब्रह्मणो. पुरपेच्छाधीनत्वानधीनत्यादिभूयोथै पम्यसम्भवात् । साध्येन्फत्तव्ये धर्मे तु पुरपेच्छाधीनत्यविधिमतिपेधेच्छा- विकल्पसमुचयोत्मापवादधाधव्यवस्थितविफल्पादयो यथा- कामं मम्भवन्ति, न चैवं सिद्धरूपे ब्रह्मणि, येन धैर्दे कमेय. स्वेऽपि योरेफमीमांसामीमांस्यत्वं सम्भावयितुमप्युत्प्रेक्ष्येत केनापि प्रेक्षायता । ननु स्थाणुर्वा पुरुषो पेति सिद्धेऽपि वस्तुनि विकल्पो एचर इति चेन अवस्तुतन्त्रस्य तस्याऽसम्यक्त्वात् । "योपा माव गोतमामिः" (०५१) रत्पादायपि कर्तव्यगोचर- तेय न तु सिद्धगोचरता। यदि सिद्धयस्तुनः सम्पग्शानाधीन. त्यात सम्यशानस्य च प्रमालूपुरपेच्छाधीनत्वाइस्त्वपि पुरुरा- धीन स्यादिनि भूपे तदाऽनमिझोऽसि युक्तिमार्गस्य, पुरपेच्छाया सत्यामपि "इदं रजतम्" इत्यत्र यस्त्वमा सम्यमानादर्शनात् । (१) उत्तथाचार्यपदेशसाहरुयाम- मई फर्ता ममेदं स्यादिनि फर्म प्रवर्भते। पस्त्यधाना भवेद्विद्या फर्घधीनो मद्विधिः ॥ इति ॥ (पय• 110) (२) गर्वा हि कियाः वर्तुमक मन्यथा या भक्ष्या इति पुरुपेच्छा- धीनन्य तासाम् । शनन्तु न पुरुषेणाधीन भवति, तस्य वस्तुवन्यात । एवं विष्यादिषु विजयम् । तत्र विधि:-"महाः सन्ध्यामुपासीत"। प्रतिषेधो यथा-"सुगंन पित, गो या हन्यात्" । इछाविकल्पो पीहियवादिषु । 'समुनयः भारतामद्रीयारायनासु । उत्प! यया'मा हिस्सा भूतानि" । अपवाद "मनीपोमीर्य पशुमालभेत"। एवमन्यदपि यथायथं वेधम् ।
श्लोकः ३] श्रवणादिविधोना निवृत्तिपरत्वाख्यानम् । तस्मात्सिद्ध गोचरस्य सम्यग्ज्ञानस्य वस्त्वेष प्रधान प्रयोजकमि- त्येवं स्थिते सिद्धगोचरं ब्रह्मज्ञानमपि केवलं वस्तुतन्त्रमिति नहि शानद्वाराऽपि ब्रह्मणः पुरुषाधीनत्वम् । धर्मस्य तु पुरुषाधीन- त्यादिकमेकान्तिकमुनामिति धर्मादत्यन्त विलक्षणस्य सिद्धस्य प्रह्मणः कृते पृथगेच मीमांसाया आरम्म इनिन द्वयोरक्यम् । नच -यम नेयमादिप्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्नादस्यापि शास्त्रस्य पूर्वशास्त्रवनाधिकारभेद इति शङ्कनीयम, स्वाभाविकप्रवृत्ति- वमुख्यसम्पादनपरत्वात्तादृशविधीनाम, प्रवृत्तिप्रतिपादनपरत्ये तु-"एतं ये तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रेषणायाश्च वित्तषणायाध लोकैपणायाश्च ग्युन्यायाऽय भिक्षाचर्य चरन्ति' (वृ० ३।५।१) "त्यागे- नै अमृतस्वमानशुः'' (महाना० १२॥३) इत्याद्यनेकथुतिधिहितायाः सर्वकर्मनिहत्तेाकुलीमाय आपधेत। नन्येवमपि श्रवणादिविधीनां प्रवृत्तिपरतैय दृश्यते तत्कय. मुक्तं नियत्तिपरतेति?गु यथोक्ताम"श्रोतव्य:"(पृ०४।५।६)इत्यादि- शारत्रस्य ब्रह्मास्मैक्यज्ञानोत्पत्तयेऽनारमधवणादिपिरोधिक्रियानि- वर्तनात्मकौदासीन्यविशेषप्रदर्शनमेवामीष्टम, न पुनः पुरुष- विशेषस्य प्रवर्तनाविशेषोऽपि। यथा-समाचप्रासलशुनमक्ष- पपरयोपोपभोगादेः प्रतिपेघे तद्भक्षणादिनिवृत्त्यौदासीन्यपरिर पालनायें लशुनदोपचिन्तनरूपो व्यापारः, परस्त्रियाच मातृ- युरिरूपो व्यापार प्रतिपिरोधपर्यवसायीति धिमापनीयम् । उतश्च सर्वशात्ममुनिभिः- बौदामान्ये पोषिते वासान्दै- रोदस्मास्युनस्याम्यनयः। १ अस्शायमभः-शान्दैनन्यागासरत: मुमुक्षोरनारमा पिपरामायौदासीन्ये योधिते सति अर्यात औदासीन्यरिनाम- यान् अस्मादीसती यारमच्युनस्पानोऽस्नीयसीय शयालोच्य १०४ सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः ५ इन्यालोक्य प्रच्युतेः प्रापस्य, प्रावल्येऽथे प्रातिलोम्य विधत्ते ॥ (सशा० १९७६) इति । इत्यं फलस्याम्यविषयादिभेदे परिस्फुटेऽपि द्वयोमीमांसयोरक्यं वदन केनोपमय इति सन्तः सन्तु साक्षिणः । यञ्चोक्तं नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठाननिपिद्धकर्मादिवजन- मात्रेण मोक्षसिद्धगतार्यतयाऽपि पृथक्शास्त्रारम्भो व्यर्थ इति तदप्यविचारिसरमणीयम् “कर्मणा पितृलोको विद्या देवलोक." (पृ० शा१६) इति श्रुते कर्मणां मोक्षफलपत्याऽसिद्धः । "न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनेके अमृतत्वमानशुः" (महाना० १२२३) वेदान्तवि- शानसुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगायतयः शुदसत्वाः" (महाना० १२६३, मुं० ३२६) "एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्ति" (पृ० ४४ा२२) "तानि वा एतान्यवराणि तपासि न्यास एवात्यरेचयत्" (महाना०७८) इत्याधाःतयः "जयसिद्धि पामा सन्न्यासेनाधिगच्छति" (भ० गी १८४९) "सम्पदार्थविवेकाय सन्न्यासः सर्वकर्मणाम" (उप० सा पद्य० १८१२२२) अर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च, कामस्य रूपश्च वपुर्वयश्च। धर्मस्य यागादि दया दमश्च, मोक्षस्य सर्वोपामा त्रियाभ्यः ।। (सं० शा० ३३६६) प्रच्युतेः औदासीन्यविच्छितः प्रापफस्य हेतोयत्यायल्यमुरेशः तस्मिन् सति तदर्थे तत्कले यत्प्रातिलोम्यं तदभिभवलक्षण तद्विधत्ते श्रवणादिशा- स्त्रमिति । तथा व-औदासीन्यपरिपालनानुकूलपरत्वाच्छूवणादीनान प्रवृत्ति- परवमिति भाव: (6) विचारायेति पाठान्तरमपि प्रन्यान्तरेप्पलभ्यते।
.
--
श्लोकः३] सप्रमाण कर्मणां मोक्षसाधनत्यासम्भवोक्तिः। १८५
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञान सन्न्यासरक्षणम् ।
तस्माज्ञानं पुरस्कृरय सन्यसेदिह बुद्धिमान ।।
(महाभारत १४४३।२६)
इत्याद्याः स्मृतयश्च भवन्ति ज्ञानकर्मणोभिन्नसाध्यसाधनभाव
सम्बन्धप्रतिपादिकाः, तत्कथ फर्मणां मोक्षसाधनत्यं घटेतेति
स्वयमालयत्वायुप्मान् । दूपितश्चायं पक्षो वार्तिकसारे । तथाहि-
सुक्ष्मापराधरादृष्टेरतियनवतामपि ।
निषिदकाम्ये नि शेष वर्जयेनिपुणोऽपि क ॥
मुमुक्षुः पापकाम्ये दे घर्जयेदिति चोदना ।
नास्ति दे कचिोन वचसा तत्प्रकल्प्यते ।
वाम्यादिवर्जन विवस्वकपोलकल्पितम् ।
अतः प्रामादिकारकाम्यानिपिवार पुनर्जनिः ॥ .
नित्यस्य फलमिददुपातदुरितक्षय ।
तथापि काम्यपुण्याना ज्ञयो नास्तित्वतः ।।
उपपातकमलपक्षीयता नित्यकर्मणा।
भनन्त देहहेतूना इत्यादीना कुतः क्षयः ।
नियम मिरप्यस्ति सर्ग, कास्यानिहोत्रवर।
भापत्तम्येन तस्रोतमामाक्षनिदर्शनात् ।।
फला निमिते खाने छायागन्धावपारित।
तथा वर्णाप्रमाचारादनगर त्रिविष्टपम् ।।
निविदापनित्यानि पूर्वजन्मसु पात्र ।
कृतानि सन्स्यनेशानि स्वास्थ्य तथारमन. कुतः।
ऐकाम्ययोथतः भक्षयं चैवाय यदि ते॥
निविता मुकिस्नेई ममेव नहि संशपः ॥ इति
रयमागतायंत्यामोक्षारमफफलस्य, पृथगेय प्रामीमांसा-
.१०६ सटीकधीविचारविन्दी [ प्रथमः परिच्छेदः रम्मो युज्यते । “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (व्र०सू० ११११) इति सूत्रयतो यादरायणस्यापि महरयमेवार्थोऽभिप्रेतः, अन्यथा "अथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासा" इत्येवमेवारप्स्यत, तस्मात्सूकं "योऽज्ञातोऽनर्थसार्याय ज्ञातो मोक्षाय चेश्वाः" इति शिवोम् ॥३॥ सङ्गति-प्रथमश्लोक द्वारा मुवन किये हुए अनुबन्ध- चतुएय की विशेषरूप से प्रतिपत्ति के लिये ग्रन्यारम्भ की सार्थकतापूर्वक विषयमयोजनसिद्धि की प्रतिज्ञा करते हैं ( अर्थात् ब्रह्मपीमांसा की आवश्यकता कथन करते हैं )- भापार्थ-पा :-जो ईश्वर:-ब्रह्म परमात्मा अज्ञाता-अज्ञात हुआ अनर्धसार्याय रागद्वेषात्मक संसारप्रवाह का हेतु है अर्थात् जिसके अज्ञान से हो संसारभासता है च-और(जो)ज्ञात:- ज्ञात हुआ मोक्षाय मोक्ष का हेतु है अर्थात जिसके साक्षात्कार- द्वारा सविलास अज्ञान की निवृत्ति तथा परमानन्दप्राप्तिरूप प्रयोजन (मोक्ष) की सिद्धि होती है स-वही परमात्मा सैः सब मुमुक्षुभिः मुमुक्षु-मुक्ति की इच्छावाले अधिकारी (6)'अथ"शब्देन साधनचतुष्टयसम्पत्यानन्तर्यमुच्यते । "अतः" शन्देनो. ससम्पत्तिसम्भावना, स्त्रस्यपदान्वयलाभार्थमानर्थस्यपरिहारार्थच "क्त्तव्या" इति पदमध्याहर्तव्यम् । शा" प्रकृत्या च फलीभूत नामापरोक्षज्ञानमजद्दष्पक्षणया, 'सन् प्रत्ययेन नेच्छासाध्यो विचारो जहाशणया लभ्यते । एतारता (एच) अपरोक्षज्ञानरय मोक्षमापनत्वं वेदान्तवाश्यानां विचार्यस्वच गृहीत मवति । इत्य- ."साधनचनुथ्यसम्पस्यनन्तरमधिकारिणा मोक्षसाधनप्रापरोक्षशानाय वेदान्त- वाक्यविचार: कतव्यः' इति सूत्रार्थ. सम्पयते । अनव रीत्या "जिज्ञासा" पदस्य कर्तव्यतिपदेनान्वयो युग्येत नापरथेति सूक्ष्ममाकलनीयम् ।
श्लोकी ३-४] मिताक्षरायां तृतीयश्लोकतात्पर्यायः। जनों के लिये सर्वथा सर्व प्रकार से अर्थात् वेदानुवचन, यज्ञ, दान, अनाशक-इन्द्रियवशीकरणरूप तप द्वारा सम्यक्- भलो मकार से जिज्ञास्पः अस्ति-वेदान्तशास्त्र की सहायता से विचार करने योग्य है। सार यह कि-~-अज्ञात ब्रह्म इस शास्त्र का विषय, तथा ज्ञात हुआ वही प्रयोजन है, इसलिये मोक्षमाप्तिरूप प्रयोजन का अर्थी पुरुष विश्विद गुरु की उपासना करके उसके उपदेश द्वारा ब्रह्म का विचार करे । जब तक अप्स- म्भावना, विपरीतभावना की निरति न हो तबतक ब्रह्म- विचार का त्याग न करना चाहिये, इससे ब्रह्ममीमांसा के पृथक् आरम्म की आवश्यकता भी दिखाई गई है ॥३॥ ननु-जीयमाणोरक्यं विषयस्तताशाननिवृत्तिश्च प्रयो- जनमित्येवं विषयप्रयोजनसिद्धिद्वारा पृथक् विचारशास्त्रारम्मः समर्यिता,तयापि विषयप्रयोजने असङ्गते इय भातः । तथाहि-- याक्यविचारात्मकं शास्त्रमिदं न केवलं तर्कादिशायद युति- जालोत्प्रेक्षितार्यनिरूपणपरम अपितु "अनन्यलम्यः शब्दार्थ"इति न्यायेनानात्मयाविषपस्य घेदान्तशास्त्रेकवेद्यताऽपि यक्ताच्या, सात्वद्याप्यनुपपन्ना । यदि तादृशो पिपयोऽन्यतः सिद्धस्तदा विचारशास्त्रप्रेयर्यम ? अपाऽसिद्धस्तहि निविषयविचारोत्या. पनमसङ्गतम् । ननु-येदान्तशास्त्रादेवाशपातमतिपनविषयम्य फलस्य विशेषप्रतिपतये विचारशास्त्रारम्मः सफल इत्युक्तम! यानमुत्तमः तदेव तु नसङ्गच्छने। फिमिदमापातप्रतिपनत्य नामी कि पदारमतीतिमात्य, वाश्यादा ! नाचो मानान्तरानियिमतेन में सटोकश्रीविचारबिन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः ब्रह्मात्मना सह पदसङ्गतिग्रहासम्भवात् ।न द्वितीयः-अनव- गतसङ्गतिकपदफदम्यरूपाद्वाक्यात्संसृष्टार्ययोधाग्नुत्पत्तेः । सङ्ग- तिग्रहलोभाय मानान्तरप्रवेशे चोपनिषद्वाक्यानामनुवादकत्वेन प्रामाण्यायोगे ब्रह्मण उपनिषन्मात्रैकगम्यत्वराक्षान्तब्याकोप- श्चेत्याक्षेपकान्प्रत्याचष्टे-सयोधः" इनि । स्वयोधः श्रुतिजातोऽपि न विचारं विनाऽमलः । अत एव धियः शुद्ध्यै यथायुद्धि विचार्यते ॥४॥ श्रुतिमातः अपि तत्त्वमसि" (डॉ० ६.१६।३.) "अयमला ब्रह्म" (०२१५।१९) इत्येवं महावाक्यरूपया श्रुत्या वेद- वाक्येन जातः, उत्पन्नोऽपि, स्वबोधः स्वात्मसाक्षात्कारः विचार विना=ब्रह्ममीमांसां विना, अमल:-शुद्धः असम्भावनाविपरीत- भावनात्मकमालिन्यशुन्यः नन्नैव "भवति" इति शेपः । अत एव यतो वाक्यप्रयोगे सत्यपि तादृशो योचो न जायते अतो हेतोः, धियः युद्धः शुद्ध-मल्यसम्पादनाय अर्थादन्तःकरण- निष्ठाऽसम्भावनाविपरीतभावनात्मकदोपनियहणाय यथाबुदि% धुद्धिमनतिक्रम्य वर्तते इति यथावुद्धि-"अव्ययं विभक्ति"-- (पाणिनि० २२१.६) इत्यनेन यथार्थेऽव्ययीभावः । बुद्धिबलपूर्वक- मित्यर्थः, विचार्यते-अद्वयतत्त्वं मीमांस्यते । "यथायुद्धीति कथ- नेन परमात्मनोऽनन्तमहिमशालितया तद्विचारस्य प्रकर्यातिशयो व्यज्यते। अयमाशयः-धर्मरीकविषयस्य काण्डद्वयपरस्य सर्वस्य विचारशास्त्रस्य पुरुषापराधात्मकप्रतिबन्धधिनिवृत्तिफलकत्वं वेदवाक्यानां च खार्थेऽनुपलब्ध निरपेक्षप्रामाण्यं चेति चेदविद- श्लोकाशानप्रतिबन्धनिरासहेतुत्वेन विचारस्यावश्यकत्वमा १०९ ग्रेसराणां जैमिनिमुनिप्रभृतीनां सुसम्मतोऽर्थः । निर्णीतश्चैतत् "अर्धेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं यादरापणस्याऽनपेक्षवाद'' (पू० मी० ११५) इत्यत्र । तत्यमस्यादिमहावाक्यजन्यं शानं च यद्यप्यद्वयात्मतत्वं विषयोकुर्वन्निन्ति तथाभूतवस्तुतन्त्रत्वातस्य, तथाप्यनेक- शङ्करपङ्ककलङ्कसङ्कुलत्याजातमपि तावद् राज्ञो भ घनिभ्रान्तं न भाति दोपाकुलानां जिज्ञासूनां यावद् विचारेण प्रतिवन्धनि- रालो न क्रियेत, प्रतिवन्धनिरामे तु निरपेक्षोपनिषद्वाफ्यादयि. द्यानिवृत्तिफलात्मिका ब्रह्मात्मैश्याचधारणस्वरूपा बुद्धिः स्वय- मेवोद्भवतीति युक्तं तदर्य विचारशास्त्रारम्भणम् । वेदान्तवा- क्यीयप्रमेयाऽसम्भावनापोहद्वारा विचारशास्त्रस्य वेदान्त- वाफ्योपफारफत्वं स्यात् न तु येदान्तवाक्यजन्यप्रमित्युत्पत्ती, नया तत्फले साक्षाद्विचारशास्त्रस्याङ्गभावः, नथा सति बेदान्त- वाक्यानां सापेक्षतापातात् । तदुक्कमभियुक्तः- स्वाध्यायवन करणं पटते विचारो, माप्यनमस्य परमाधियः प्रस्तो। सापेक्षतापतति वेदगिरस्तावे, प्रभारमनः प्रमितिजन्मनि तन युक्तम् । इति॥ (संशा०१।१८) अस्यायमर्थ:-विचारो नाम मीमांसापरपायो युक्तायु- सत्यव्यवस्थापनलक्षणस्नः, सापायवदघेदपाश्पश्त् परमात्मा धिया प्रसूती प्राझात्मैक्यविरयिष्या युद्धस्त्पत्ती करण-प्रमाणं (1) उत्तामाऽभियुक्तः- घेदान्तानामनेरचारतंशयानां यहुत्यतः। घेवस्याप्यतिसूरमरवान जानाति गुरुं विना ॥ इति- शुरूपसदनमपि विचारल्याऽऽवश्यकता प्रस्टोचोटि । (२) सर्यशाममुनिभिः संक्षेपशारीरके। - .
सटीमश्रीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः न घटने -प्रमाणभावं प्राप्तुं नाईति तको हि विषयपरिशोधको व्यभिचारशङ्कानिपारफो या भवति, नासी प्रमोत्पची समर्थः। उकयाचार्येण 'तो न प्रमाणसगृहीतो न प्रमाणान्तरम्, प्रमाणानामनुप्राइकस्तत्त्वज्ञानाय परिक्लप्यते इति । अपि च यावत् प्रमा- णेन धिपयो नावधार्यत ताव विषयाभावेन तस्याऽप्रवृत्तः साक्षा- द्वस्तुम्वरूपानवगाहित्येनाप्रमाणत्याप्न चास्यार्थबोधे विचार करणमिति भावः। अथ- धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिक्त्तव्यतामागं मीमासा पूयिष्यति ।। (तन्प्रयात्र्तिके) इत्यभियुक्तोक्तः करणीभूतस्य वाक्यस्य प्रमोत्पादने विचार- स्थागभायोऽभ्युपगन्तव्य इति चूयात् ताहमाप्यहमस्येति । द्विविधं हीदमनं भवति । म्वरूपोपकार्यद्गम, आरादुपकार्यङ्गश्च । विचारस्ताय प्रोक्षणादियदानयादेर्वेदस्य स्वरूपोपकार्यगम, (6) न्यायाचार्येग वात्स्यायनेन । (२) इदमत्र मीमांसक्वृत्तं वेदनीयम्-क्रियारूपाणि धर्माणि द्वि- विधानि भवन्ति-गुणकर्माणि, प्रधानकर्माणि चेति । एतान्येव सग्निपत्योप. कारकाणि आरादुपकारकाणीति चेच्यन्ते । तत्र गुणभूतानि कर्माणि गुणक- माणीवि मध्यमपदलेपी समासः । एवमेव प्रधानमृतानि धर्माणि प्रधान- कर्माणि । गुणकर्मणि द्रव्यस्य प्राधान्य पर्मणो गुणत्वम् । यया “नीहीनव- हन्ति" इत्यत्र मीहीणा प्राधान्यम, अवहननस्य तदाता । प्रधानकर्मणि कर्मणः प्राधान्य द्रव्यस्य गुणतम् । यथा-प्रगजादो कर्मणः प्राधान्यम् आज्यादेस्तद. ता। तथा चाइ सत्रकार -"तानि द्वधं गुणप्रधानभूतानि (पू०मी०२१ 11) "येद्रव्यं न चिकीर्ण्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुण भूतत्वात (५०मी० २०१७)"येस्तु द्रव्यं चिकीर्घ्यते गुणस्तत्र प्रती- श्लो.विचारस्य ब्रहासाक्षात्कारप्रति करणागत्वयोरनुपपत्तिः१११ सवदन श्रुत्सादेविनियोजकप्रमाणाभावात, स्वाध्यायस्य घेदस्य चामादिखतःसिद्धतया स्वरूपसिदचे कारफानपेक्षणाय, स्वा- र्थयोधनशक्तेस्तस्योत्पचिकतया तत्रापि साहाय्यापेक्षाशुन्य- त्वाच । नापि च विचारो ब्रह्मसाक्षात्कारजनने वेदस्यारादुप- कार्यङ्गम, यथा प्रयाजादिभिराभेयादिपु फलानुकूलशक्तिरा- धीयते तद्वदन तत्यसाक्षात्कारोत्पादनेऽनुकूलशक्तराधानाभाया दारादुपकारफतापि विचारस्य न युज्यते। विचारनिरपेक्ष पया- प्रय स्वाध्यायः स्वरूपे स्वफले चेति भावः। विपक्षे दण्डमाह- सापेक्षतेति । राधारवे विचारात्मफतर्फसाहाय्यापेक्षत्ये वेदगिर= स्वाध्यायस्य तत्त्वमस्यादिवेदान्तवाक्यस्य बनात्मनः प्रमितिजन्मनि= ब्रह्मात्मविषयकप्रमोत्पादने सापेक्षता= पुरुषमतिसाहाय्यापेक्षत्य- माषतति, तग स्वतःप्रमाणभूते तस्मिन युक्तमित्यर्थः । वामदेवा- देश्च यिनापि विचारेण गर्भ पय ज्ञानोत्पत्तरिति भावः। येत,नस्य द्रव्यप्रधानत्वात् (पू०मी० २१)ति । तत्र कर्मादिव्य गु. देशेन विधीयमान कर्म सनिपत्योपकारफम् । यथाऽवपातमोक्षणादि । शायहिश्य केवल विधीपमान कर्म भारादुपकाररम् । श्या प्रमानादि। रामिपय मादिगु सम्बष्य उपकरोतीति "समिश्योपकारकम्" । आरस्सा- क्षात् दम्पादिसम्बन्धमन्तरोपकरोतीति "आरानुपकारकम् ॥ तत्रायमेव "a. रूपोपकार" मिरपुच्यने । प्रहने सासर्य-नु--यया प्रोक्षणादिकमामेपादः सरूपगुपकरोति न वधा विचारशा वेदस्य स्वरूपमुग्योति तस्य नियमि. बरसात नापि च पपा प्रपानादिकमायादेः साक्षानुपमा जनपति उपा शिव येदार साहुपास्त्र फलाहलक्याधानाभावात् । नहि दास्पंप्रमाजनने विरजनिता कायन शक्तिमपेशते तस्प बत्र सतन्त्र वामिति भावः।
- ११२ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथम परिच्छेद यञ्चोक विषयस्यान्यत प्रसिद्धविचारशायथ्यम, असिद्ध च निविषयविचारोत्थापनमसङ्गतम, तन, यतो न वय विषयस्यात्यन्ताऽप्रसिद्धिमभ्युपगच्छामो येन विचारशास्त्रस्य निविपयस्येनानुत्थानशङ्काऽऽपाद्यत । नापि च यथावनिश्चित- स्वरूपत्येन तस्य सिदि यमो येन विचारशास्त्रस्य धैयर्थं भवेत किन्तु येदान्तेभ्य आपातमतिपत्रो थाक्यार्थ कि प्रतीपमाननमा स्मैक्यस्वरूपपर्यवसायी' आहोस्रिनेदाऽभेदाधनेक्वाद्युत्प्रेक्षिता र्थपर्यपसायीत्यन्यप्रवृत्तिशङ्कापिधूननेन तन्मात्रैफनिष्ठत्वनिश्च- याय विचारशाखम्यावश्यकता स्थापयाम एव सतिन पदा- द्वाश्यादा तत्प्रनीतिरित्यादिविकप सायमर, पदार्थस्य टोफत सिद्धत्वात् । तथाहि-लाके सन्माधिपयफ सच्छन्दो- ऽस्यादिशप्दैर्व्यवहियमाण ,अद्वितीयशब्दो द्वितीयाभावपरतया एकस्मिन्यस्तुन्यवगतसामर्थ्य , ब्रह्मराम्दोऽपि वृहत्त्वादिगुणयो- गानिस्यग्रहे महति पस्तुनि स्वसामर्थ्यादय व्युत्पन्न इत्येवमव्यु- स्पनशङ्काप्ययुक्ता। ननु-मकरस्य विचारस्य पुरुगपराधयिनिवृत्तिहेतुत्वे ग्राममितिहेतुत्वाभाव नथा सति विचारशारत्रस्य ब्राह्म विषयो म स्यात् १ यादम, प्रतिबन्धनिरामिनो विचारस्य महानिर्णय- हेतुत्वाद् ब्रह्मविषयत्वोपपत्तनप दोष। एयश्व-प्रझात्मनोरेफ्यात्मपविषयम्य ब्रह्मसाक्षात्कारमात्र पसायराश मकरप्रपशनिदानभूनतमोनिवृते प्रयोजनस्यापि सिद्धत्वाद्विचारशास्त्रस्य घेयध्यशडा यादिना भ्रममाघ्रमेवेति | विचारस्यायश्यवना पूज्यपादेविवागमणापि प्राशि- नातव्यम् स्लो०] बेदान्तजन्यज्ञानस्यैव संसारनिवरफत्वम् । वेदान्तार्थविवारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् । तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु ॥ (१७) रति सन्दर्भेणेति संक्षेपः। इदन्तु बोध्यम्-सामान्यतो द्विविध. पुरुपदोपः । एकस्तु सन्दश्चस्तात्पर्यस्य च विपरीतनिश्चयः, परध प्रत्यक्षादि- प्रमाणविरोधेनाद्वैतशास्त्रे निधयाभावः। तत्र-प्रथमस्य सम- स्वयाध्यायेन निवृत्तिा, द्वितीयस्याऽविरोधाभ्यायेनेति ॥ सङ्गति-अब उक्त अर्थ को मकारान्तर से इद करते हैं- पदार्य-श्रुतिजातोऽपिस्तसपस्यादि महावाक्यों द्वारा उत्पन्न हुमा भी संबोधः स्वात्मसाक्षात्कार विचार विना- विचार के बिना अमल: दोपरहित अर्थात संशपचिपर्यय- निरासपूर्वक फलपर्यवसापी न-नहीं होता। अत एव इसलिये धियः शुद्धय बुद्धि की निपळता के वास्ते अर्थात् अन्तःकरणनिष्ठ असम्भावनादि दोषों की निरचि के लिये पयावाद्ध-शुद्धि के अनुसार विचार्यते विचार (1) भस्यायमर्थ:-येदान्तानां विशेषमाननिष्ठानामुपनिषदा योऽयस्तापगोचरोदेवात्मा तस्य विचारेण-उपप्रमादिसाविपलिा. लक्षिततादर्यावगतमद्रेतात्मततमेव वेदान्तप्रमेपमित्येवस्पेच मननेन उत्तम साक्षान्मोदोयमृत शान-माक्षETो जायते, नदनु भात्यन्तिकसंप्तार• दुसनारामायन्तिवः समानाधिकरणदुराप्रभासमानराजीनो यो दुरापंसस भयतीत्यर्थ तरति शोकमात्मपित (foun) तिने (१) अधिन्नु विवरणप्रमेयसमहादिशु म्पनियाइ-- "सः" इति।
१२४ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः प्रस्तुत किया जाता है । इस प्रकार विचारशास्त्र का आरम्म प्रयोजन वाला है निप्पयोजन नहीं। यहां अभिमाय यह है कि-पद्यपि . तत्त्वमस्यादि महावाक्य स्वतः प्रमाणभूत वेदरूप होने के कारण स्वजन्य भमा की उत्पत्ति में किसी अन्य प्रमाणादि की अपेक्षा नहीं करते तथापि जिन जिज्ञासुजनों के अन्तःकरण में असम्भावना विपरीतभावनादि दोप विद्यमान हैं उनको महावाक्यश्रवणोत्तर वाक्यार्थबोध होने पर भी यथार्य- ज्ञान नहीं होता, जैसा कि-भई के साथ राजा के चक्षुरिन्द्रिय का सम्मयोग सम्बन्ध होने पर भी "नायं भर्छः प्रेत एव" इस प्रकार उसकी भेतबुद्धि दूर नहीं हुई, क्योंकि मन्त्रियों के कुसंस्कार द्वारा उस के हृदय में विपरीतबुद्धि दृढ हो चुकी थी। यदि विचार (मीमांसा) शास्त्र का आरम्भ न किया जाय तो दुष्ट अन्त:- करण वाले जिन्नामुओं को निर्धान्त ज्ञान की प्राप्ति नहीं हो सक्ती, अतः प्रमेयगत असम्भावनादि दोपों की निवृत्ति के लिये सर्वथा विचारशास्त्र का आरम्भ सफल जानना चाहिये। यहां इतना और ध्यान रहे कि-सामान्यतः पुरुष- (6)भर्छ और राजा की विस्तृत कथा के लिए थीनिश्चटदास कृत "विचार सागर" का पश्चम वाड (पय 10-118) देखें ।
श्लोको ४५] मोक्षस्यैव परमपुरुषार्थत्यं सयुक्तिकम् । दोप दो प्रकार का होता है प्रथम-शब्दशक्ति तथा ता- सर्य का अन्यमकार से निश्चय कर बैटना । दूसरा प्रत्य- सादि प्राणों के साथ विरोध मानकर अंदैतशास्त्रोक्त अर्थ में निश्चय न करना । मयमदोष की नियत्ति "सम- न्वयाध्याय गन विचार से होती है, दूसरे दोप की निवृत्ति "अविरोधाध्याय" के विचार से नान लेनी ॥४॥ धर्मार्थकाममोक्षेप पुमपु परोऽन्तिमः । नित्यानवधिकानन्दस्वरूपत्वादिति स्थितिः ।। इतः पूर्वमनुबन्धचतुष्टयसमर्थनमुखेन विचारशास्त्रारम्भ समर्थितः, सम्प्रत्यधिकारिजनानां विशिष्टप्रवृशिलामाय सफल- पुरुषार्थमौलिभूतस्य मोक्षास्यस्य परमप्रयोजनस्य प्राधान्य दर्श यति चतुर्मि"धर्माध"त्यादिभिः। तत्र ध्रियते जनेर्धरति था लो- कानिति "धर्म" । "अतिस्तुमु"-(उ० २१४५) त्यादिना मो "मन् प्रत्यय आँपादिकः । सच-धमंधोदनालक्षणः पूर्वस्यां मीमांसायां विशिष्टरूपेण चिन्तितः स्वर्गादिक्षयिष्णु- फलो नानारूपो यागादिमियाजनितः संस्कारपिशेषोऽपूर्यास्यः अयया स्वर्गादीएफमासिकारण यजत्यादिशियारलापः "यो हि पागमनुतिष्ठति वं धार्मिक इति गमारक्षते, यर यस्प बारा तेन पर- (1) "स्पास्ममरिया पुरोगमी मु षः" इत्यमरः । धमाधी पुष्प आचारे स्वमयोपमयोः कनौ। अहियोपनिान्पाये ना पनुयमसोमरे" इति चोवरन . सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः सते, यथा पावको लायक इति तेन यः पुरुष निःश्रेयमेन संयुनक्ति स धर्म- शन्देनोच्यते।' इति शबरोके (पू०मी० ११११) :-अर्य उपयाचा- याम चौरादिकः । ततः-"अकत्तरि च कारके संज्ञायाम्" (३३१९) इति सूत्रेण घम् । अर्थ्यतेऽभ्ययंते विषयोपमोगलम्पविषय- मुखप्राप्तिसाधनत्वेनामाययों द्रव्यादिः, मर्जनवर्षनरक्षणात्मका फपिपाशुपाल्यवाणिज्यप्सन्धिविप्रहादिपरिवारः तीर्थप्रतिपादन- फलश्च । कौमः = "कमु कान्ती" धातु वादिको घनत्ययान्तः । माम्यतेऽमो कामः विषयेन्दियसम्बन्धनित उपमोगः । उक्तश्च मधुसूदनसरस्वतीभिः "शमोतीदेव यः सेटुम्"-(म० गी० ५२३) इतिश्लोकव्याख्यायाम-"आरमनोऽनुकूटेपु सुखहेतुपु रदयमानेषु अय. माणेषु स्मयमाणेपु षा तद्गुणानुन्धानाभ्यासेन यो रत्यात्मको गर्भोऽभिलाप: (पुरुषस्य स्त्रीविषयकः, नियश्च पुरुषविषयकः) तृष्णा लोभः - रा कामः' इति । मोक्षमोक्षणं दुःखावसानं मोक्षः । "मोक्ष मपसाने"चौरादिकः “एरच्" (३३५६) इत्यचि निष्पन्नः । अथयां (२३.१९) इति घमन्तः । एवं च स दुःखात्यन्लनिवृत्तिलक्षणः।' धर्मधार्यश्च कामश्च मोक्षश्चेति चतुर्णो द्वन्द्व । तेषु धर्मापकाममोक्षेपु चतुर्विधेपु पुमर्थेषु -पुरुषार्थेषु पुम्मिरर्यमानेषु अन्तिमः = अन्ते भवोऽन्तिमचरमः पुमर्यः मोक्ष इत्यर्थः पर: सर्वोत्कृष्टः,अस्तीति शेषः । उतार्य हेतुमाह --नित्यानवधिकानन्दस्वरूपवादिनि । तत्र (1) "अों विश्यार्थनयोधनकारणवस्तुपु : अभिधेये च शब्दानां निहत्तो च प्रपोजने" इति मेदिनी । 'अर्थोऽभिधेयरवस्तुप्रयोजननिसिषु इत्यमरः।" (०),"कामः स्मरेच्छयोः पुमान् । रेतस्यपि निकामे न काम्येऽपि स्थानपुंसकम्" इति मेदिनी। (३)"मुनिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिश्रेयसामृतम् । मोशोऽपवर्ग:"इत्यमरः । (४) मोक्षस्य परमपुमर्थवरूपायां प्रतिज्ञायामित्यर्थः । . F श्लोकः ५] धर्मस्य सार्वभौमः पुमर्थमावः । नित्यं त्रैकालापाध्यमेफरसम, अनवाधिकमनन्त पुनराहातिशून्यम, तादशं तदानन्दस्वरूपं भूमाख्यं तस्य भावस्तत्वादेतोरित्यर्थः। इति स्थिति इत्येषा मोक्षस्य परमपुमर्थतारूपा स्थितिमर्यादा शास्त्रस्य निप्पीडितः सिद्धान्त इत्ययः। “अध परा यया तदारम- धिगम्यते" (मु. १०११५) इति श्रुतेः । इदमिह सम्मधार्यम-पुरुषैरर्यमानत्वाश्चत्वार पद पुरुषार्थपदेनाभिलन्यमानाः पदार्था धोऽर्थः कामो मोक्षश्चेति । सत्र यद्यपि सर्वेषां जनानां धर्मे सदनुष्ठाने च श्रद्धा न दृश्यते पाणचरण एव बहूनां प्रवृत्तिदर्शनात, तथापि यथा परं शरीर- स्वास्थ्य कामयमाना अपि लोकाः स्वबुद्धिमान्द्याद्वा रसातिरे। काद्वा युक्तमाहार विहारं परित्यज्य, परिधर्म च तेषु तेषु फर्मसु युकां चेष्टां, पानाशनव्यवायपरायणाः सन्तो नानाविधै रोग: पीच्यमानाः स्वमेऽपि स्वास्थ्यकामनां न मुञ्चन्ति, प्रत्युतं तदर्थ" यहूनुपायान रचयन्त इतस्ततो धावमाना अवलोक्यन्ते, एवमेव पापस्य फल दुःखमनीहमाना धर्मस्य फलं सुखश्च वा उन्तोऽपि जनाः कामक्रोधलोभाधमहारिपरिभूताः अनाचरन्तोऽपि धर्म तदभीप्सया व्याप्ता: सन्नः सन्ति धर्माधिनः-इत्यकामेनापि मन्तव्यं भवतीति धर्मस्यास्ति सर्विभौमः पुमर्थमावः। उक्तश भगवता- इन्द्रियस्यन्द्रियम्याथै रागद्वेषो व्यनस्थिती। तयोर्न वशमागच्छेत्तो ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥(भ. गी० ३६३१) इति। ()वायरपि यः फैश्चन ये वेऽपि नियमाः सवाल्याने स्वसमासमाजसाक्ष- णाय तेऽप्यन्ततो विचार्यमाणाः कथयन धर्मस्वरूपानातिरिच्यन इत्येव मन्यते धर्मस्य सार्वभौमता। .. .
सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः अर्थकामयोस्तु पुमर्थता प्रसिद्धय । मोक्षात्मके चतुर्थे पुमर्थ नानारादिविगदे सत्यपि दुःसात्यन्तनिवृत्तिपरानन्दावा- तिरूपमेव तस्य मुरयं स्वरूपं सेदुमहति, यतः सर्वे दुःपात्यन्त- निवृत्ति वा-छन्तः परानन्दावाप्तिमपि कामयन्ते "सुग्बं में निरति- शय भूयान्मात्रयाऽपि दुःखं न स्याद" इति प्रत्यात्मयेदनीयत्वाद- स्या आशिपः इत्यवोचाम। एवं स्थिते चतुर्विधे पुस्पार्थे मोक्षस्यय नित्यानवाधिका- नन्दस्वरूपत्वात्प्राधान्यं परमपुरुषार्थत्यश्चेति "न च पुनरावर्त" (छां० ८१५१) "7 स पुनगवर्तते) (कालाग्निरद्रोपनिपत) "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" (पृ. ४।३१३२) "आ- नन्दो ब्रह्मति व्यजाना" (त. ३५) "विशनमानन्द ब्रह्म"(वृ०३२९२८) "ब्रह्म वेद बहीन भवति' (मुं०३।२९) "तरति शोकमामवित्" (डां० ७०१३) इत्यादिश्रुतिम्पः। भारद्मभुवनाल्लोकाः पुनरावत्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय ! पुनर्जन्म न विद्यते ॥ (म० गी० ८।१६) इत्यादिस्मृतिभ्यश्च। "कैवल्यररनेऽपि मोक्षस्यैव प्राधान्यमुक्तम्- भूमानन्दं पर ब्रह्म स्वयमेव फलं महत् । पुरुषार्थतयाऽतस्तद्वेदान्नः प्रतिपाद्यते । (मान०उपपु०अ०४) इति । इतरे तु भयोऽपि पुरुषार्थाः प्रत्यक्षेण, तद्यथेह कर्मजितो लोका क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोः क्षीयते" (छ• ८१२६) इत्यादि- श्रुतेश्चाऽनित्यत्वादिदोषसंपलिनत्यान्न सन्ति प्रधानभावं भज- माना इत्यर्थः । (1) विविध विचारस्व नवमलोकव्याख्यायां द्रष्टव्यः ।
११९४ (शत- पथ श्लोक:५] धर्मादित्रयाणामनित्यफलत्वमेव । नच-फाम्यमानत्वेन धर्मादीनामविशेषात् "धर्माया नित्याः पुरुषार्थत्वान्मोक्षवत्" इत्यनुमानेनेतरेषामपि नित्यतया समप्राधान्यमेवेति वाच्यम्, अनुमानस्य प्रत्यक्षादियाधितविषय-. त्यात । "धर्माद्या अनित्या जन्यत्वात् घटादिवदिति सस्पति- पक्षितत्वाच । अनुमानयोः समयलत्येनान्यस्याऽन्येन न बाध इति चेद् ? अतिवाधस्त्वपरिहार्य इति जानीहि । ननु-माभूदर्थकामयोनित्यफलकत्वंप्रत्यक्षबाधात धर्मस्य नित्यफलकत्ये तु अतिरेव मानम् । सथाहि- "अपाम सोगमभूता अभूम, अगन्म ज्योतिरविदाम देवान, किनूनमस्मान् कृणवदराति: किमु धूत्तिामृतमत्त्यस्य । "अक्षयं ६ नै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति" ३११) इत्येवञ्जातीयका, तत्कथमुच्यते क्षयिष्णुफल- स्वाद्धर्मस्याप्राधान्यमिति । अनोच्यते-“यत्कृतकं तदनित्यम्" इति सामान्यतोदृष्टानुमानानुगृहातया "तद्यथेत्यादिश्रुत्या "अक्षय्य"मिति थुतिः प्रलयपर्यन्तस्थायिफलाभिप्रायपरतयैव नेप्यत इत्यदोषः । आहुचाऽभियुक्ताः "आभूतसम्प्लवं स्थानममृतत्व हि (1) इयं श्रुतिउपादाचारित्वं व्याख्याता-कदाचिदिन्द्रादिदेवाना कल्पः (रामाज.) आसीत् कथं ययममृता अभूमति, विवाय यस्माद्वयमाम सोमपीतवन्तः सोमम्, तस्मा अमृता अभूम-भमरा भृतवन्ता, किच अगन्म-गतवन्तो लब्धवन्तो ज्योतिः-वर्गमिति,अविदाम देवान-दिव्यान (पदार्थान ) विदितवन्तः । एवञ्च-किन्नूनमस्मान् कृणवदरातिः-न्ने निश्चित किमरातिः शचरस्मान् कृणवत् कति, किमु धूत्तिरमृतमय॑स्य- तिर्जर। या हिंसा का करिष्यति, अमृतमय॑स्य अमरशरीरस्त्यर्थः । (१) ब्रह्माहापर्यन्तं यस्थानं तदेवामृतमुपनारादुच्यते । अस्योप- चारे बीजन्तु उत्तरार्थे दर्शितं यथा-"त्रैलोक्यस्थितिका मेऽयमपुन- मार उच्यते" इति ।
१२० सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः भाव्यते" (विष्णुपु० अंश. २०५ग्लो०९६) इति धर्मस्य चाऽनित्यफलफत्वं प्रसारमक्यज्ञानस्य मोक्षात्मकनित्यफलकत्व श्रुत्यन्तरेष्वपि प्रमिदम् । "न कर्मणा न प्रजया न घनेन त्यागेनके अमृतत्वमानशुः' (२०१३) "वा होते अहढा यज्ञरूपा." (मुं०१२१७) "यकर्मिणो न प्रवेदयन्ति गगात्तनातुराः क्षीगलोकाइच्यवन्ते" (मुं०९) "परीघ लोकामचितान ब्राह्मणो निर्वेदमायानारत्यकृतः कृतेन"(मुं०७२।१२) इत्यादिषु ।स्मृतिश्च भवत्यस्यार्थस्य साधिका- दूरेण पदरं कर्म बुद्धियोगादनजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवा (मगी०२।४९)इति । "क्षीणे पुण्ये मत्यरोक विदान्ति"(भगी० ९।२१) रति च । मोक्षस्य प्राधान्यञ्च श्रीमद्भागवतस्य प्रथमस्कन्धे द्वितीयाध्याये. ऽप्युक्तम्- जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नीर्थो यश्वेह वर्मभिः (१०) ॥ इति अस्यायमाशय:-यद्यपि "धर्मादयध फामश्च स किमर्थन सेव्यते"(महाभार०) इति धेदव्यासोक्तः धर्मस्य फलमर्थः, अस्य च कामः, तस्येन्द्रियप्रीतिरतः पुनरपि धर्मार्थादिपरस्परैव सेव्येत्याभाति तथापि भगवद्भक्तिद्वारा विवेकवैराग्य- पर्यन्त एवं परो धर्मों निपेवणीयः यतोऽपवर्गप्राप्तियोग्यता- सम्पादनपरस्य धर्मस्यार्थप्राप्तिमात्रं फलं न शाखामीएम, तथार्थस्याप्येकान्तिकं फल कामो न मन्तव्यः, सेव्यमानेऽपि कामे दुःखफफलानां विषयवासनानामनिवृतेः। तदेतद् यया. तिगीतेन सुस्पटम्- (1) अभ्र-"परिणामतापसंस्कारदुःखर्गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः"यो। २।१५)इति पातधलं पचोऽपि विध्यातव्यमा लो.५] यत्रदानादिकर्मणां विविदिपोत्पादने मुख्योपयोगः । १२१ न जातु कामः कामानामुपमोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवमेव भूय एवाभिवर्धते ॥ इति । (महाभार० १६५४५३, १,७९.१२) ततश्चार्या नैकान्तभावेन कामफलाय व्यवहर्तव्याः किन्तु भगवदर्पणयुद्धथैव पात्रेषु विनियोजनीयाः- यत्करोबि यदनासि यज्जुहोषि ददाति यत् । यस्तपस्यपि कौन्तेय ! नकुरुष्व मदर्पणम् ॥ (भ० गी०९।२७) इनि भगवदुक्तेश एवं कामस्यापि केवलमिन्द्रयप्रीतिरेव फलम निश्चेतव्यम तत्प्रीतेः काककुक्कुरादिजन्ममुसहस्रशोऽनुभूतचर त्यात स्वरूपे चैपम्यामावाच्च । किन्तु यावता शरीरयात्रा-जीवन निर्वहेत तावानेव कामः सेव्य इतीदमेव लस्य फलम् । अत एवं श्रीमद्भागवते द्वितीयस्कन्धे परीक्षित प्रति शुझेनोक्तम्- सत्या क्षितो किं कशिपोः प्रयासै- वाही स्वसिद्ध युपपहणः किम् । सत्यञ्चलो कि पुरुधानपान्या, दिग्वल्कलादी सति किं दुकूलः ॥ (२।२।४) इत्यादि। कोशकारयद्वन्धनप्रदेः कर्मभिर्न मुख्य प्रयोजनम्, दुलेमतर मानुपं जन्म लब्ध्याऽपि फामकर्मपरायणतेय नेष्टा अपि तु तत्त्व. जिशासव कर्मणां फलं मन्तव्यम् । "तमे वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विशिदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' (बृ. ४।४।२२) इति श्रुतेः । तस्मात् कर्मणां विविदिपोत्पादन एव मुख्य उपयोगः शास्त्रसम्मतः। ग्रन्थकारोपि द्वितीयपरिच्छेदे धर्मस्य विद्योत्पत्तावेवापेक्ष्यता वदिष्यति-
N
१२२
सीपीविचारमिन्दी [ प्रथमः परिच्छेदः
तमेतमिति वाक्येन सयोगस पृथक्वतः।
विद्योत्पत्तापेक्ष्याणि कर्माणोति व्यवस्थया"
(वि०पि०२१३९०
इत्यनेन । अधिक तव व्याख्यास्यामः। धुतिरपि त्यागेनिधि-
फारिणा कर्मकर्तव्यतां दर्शयति-
कुर्वनवेद कमर्माणि जिजीविपेच्छत समाः ।
एवं खपि नान्यथेनोऽस्ति न कम रिप्यते नरे ॥ (यजु०४०१२)
इत्येवंरूपा । पूज्यपादाश्च विवेश्टामणो अमृतीमावस्य फर्माऽसा-
ध्यत्वं वाणाः कर्मणां चित्तशुद्धिमेव मुरयं फटममतारया.
अमृतत्वस्य नाशासित वितेनायेव हि श्रुतिः ।
बीति कर्मणो मुत्ते रहेद्धत्व पुटं यतः ॥ ७ ॥ इति ।
पित्तस्य शुद्धये कर्म न तु पस्तूपलब्धये ।
वस्तुसिद्धिविचारेण न विचित्कर्मकोटिभिः ॥11॥इति च ।
अत एवोपदेशसारख्यामीक्षितृत्वप्रकरणे पथराधे-
म यतोऽमृताऽऽशास्ति कर्मणोऽज्ञानहेतुतः ।
मोक्षात्य ज्ञान हेतुवान तदन्यदपेक्षते ॥ (११।१५)
इति तस्य ज्ञानिकसाध्यत्वेन मुख्यत्वमाचवक्षिरे।
अन्यत्रापि-
योगिनः कर्म कुन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ (भ०गी०५।११)
कैयायपक्तिः कर्माणि ज्ञानन्तु परमा गति.।
कृयाय कर्मभिः पक्के ततो ज्ञान प्रवर्तते mil
(१) श्रीमहारीरकभाष्य-वि• सु. ३ ।।।२६)-गतमिदं
स्मन्युदरणम् ।
लोका५] परमसुखार्थिमिमोक्षार्थमेय यतनीयमा १२३ नैष्कर्मसिलवप्युक्ताम्- "शुध्यमानन्तु तचित्तमीश्वरार्पितकर्मभिः । वैराग्य ब्रह्मलोकादी व्यनपत्याशु सुनिमेलम्" (नै० १११७) इत्यतः कर्मणां वेदनहेतुभाव एव मुख्य फलम,अन्यत्स्वानुपद्भिकमा आह चापस्तम्वोऽपि तद्यथाऽऽने फ्लार्थ निमिते छायागन्धावनापयेते, एवं धर्ममरि चर्यमाणमा अनुत्पद्यन्ने । नो चेदनूपद्यन्ने न धर्महानिर्भवति । (प्रथ० प्रश्न० पटल०७) इति। अयमभिसन्धिः-सन्ति धर्मार्थकामा अपि पुरुषार्थाः, तेषां पुमर्थमावं न वारयामः किन्तु स्वरूपतः फलतोऽनित्याः, सावधयः, सान्ताः पर्यवसाने दुःखफलाश्चेति न नित्यानवधिका- नन्दस्वरूपं मोक्षमतिशय्य वर्तन्ते इत्यप्रधानपुमर्थजातं परित्यज्य परमसुखार्थिभिः प्रधाने पुरुषार्थ पवाभिनिवेष्टव्यम, "प्रधागे च कृतो यनः फलवान् भवतीति महाभाष्यकृदुक्तः। एतदभिप्रायेणैव गीतायामप्युक्तम्- उद्धरेदात्मनात्मानं नस्मनमवसादयेत् । आमेव धात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुत्मनः॥(भगी०६५) बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुले वतात्मन शत्रुवत् ॥ (भ० गी०६६) इति शिवोम् ॥५॥ सङ्गति-अब जिन्नामुननों की विशेषमत्तिलाम के अर्थ धर्मादि चार प्रकार के पुरुषार्थों के मध्य मोक्ष की स्थानता कथन करते हैं- पदार्य-धर्मार्थकाममोक्षेषु धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष नामक पुमर्थेषु-चार मकार के पुरुषार्थों के मध्य अन्तिमः अन्त में ।
१२४ h - NA राम " मटोग्भीषिधारपिन्दो [प्रथम परिच्छेदः होने वाला अर्थात मोक्ष पर सबसे उत्कृष्ट (पधान पुरुषार्थ) है, निपानाधिशनन्दस्वरूपात क्योंकि यह नित्य-कालिक गप से रहित एकरस, अवधिप-अनन्त तथा आनन्द- स्वरूप इन स्थिति:-यही वेदादि शास या सिद्धान्त है। भाव पारि-दविहित पागादि मिया, अथवा नजम्प स्वर्गादिफल से हेतुभूत भविशेप का नाम "धर्म" है । भोग रे साधन दम्पादि को "म" विषयो- पभोग से तथा सरल दुग्य वी असन्तनिति परानन्दमाप्ति (निरनिराप आनन्द )को “मोक्ष "पते हैं। इन चारों भी “पुरपार्य" सम्मा इसलिपे रि- परी पारों पदार्प पुरेप पोरसा विपपीमत, अन्य गरमा (मिम सोमाणी पाहना ३)ी चारों में अन्त. मारो नाता है । परन्तु धादि मीन पुम्पार्थ नाशवान यनियमाने, प्रतिपादि टोपों मे पुक्त नया परसान में दुबका पल से देने बारे । यपि "धर्म" मे सांदिर की मारियन की गई। मथापि उम मे सगरमार (पोस)ीमाप्ति नहीं रोपनी जब ना मागरमार माम न होता तर मा जन्मपरम्परा मी नमामि अमम्मर र । प्रतः धर्म भी मन में दुपार पर गा देने साथ पाना, निरनिरापानन्दमातुनहीं।
॥ लोको ५-६] प्रकारान्तरेण मोक्षस्य प्राधान्योपपत्तिः। २२५ गीता में भगवान कथन करते हैं-"क्षीणे पुण्ये मयलोके विशन्ति " (९।२१) अर्थात् पुण्य क्षय होने पर पुनः स्वर्गी जीव भी मर्त्यलोक को प्राप्त होते हैं। परन्तु मोक्षरूप पुरुषार्थ आनन्दघन एकरस अनन्तकालस्थायी (निरवधि) होने से प्रधान " और अन्य तीन " अप्रधान" हैं । अतएव शास्त्रों में मोक्ष को “परमपुरुषार्थ " कहा है । जिज्ञासुजन के किये उचित है कि वह धर्मादि तीनों में अभिनिवेश न करके मोक्ष में विशेष आग्रह करे। इस मकार मोक्ष की प्रधानता कथन करने से जिज्ञासु के मुमुक्षुत्वरूप विशेषण की दुर्लभता और असावश्यकता अर्यसिद्ध जान लेनी ||५|| अत एव हि शास्त्रेषु मोक्षः प्रशस्यते यथा । न धोऽपि न चार्थो वा कामः प्रशस्यते तथा ।।६।। उक्कमेवाथै द्रढयति-"अत एव" इति । अत एव-यस्मात चतुर्विधेपु पुमर्थेषु मध्ये नित्यानवधिकानन्दस्वरूपत्वान्मोक्षस्यैव परत्वं सर्वश्रेष्ठ तस्मात, उक्तहेतुबलादेयेत्यर्थः यथा येन प्रकारेण शास्त्रपु-शास्ति अनधिगतमबाधितं हितमिएमिनिशासमृग्वेदादि, सदनुपङ्गितयाऽन्यदपि ऋपिप्रणीतं स्मृत्यादि, तेषु शास्त्रेषु वेदादिग्रन्थेषु मोक्षा-तुरीयः पुरुषार्थः प्रशस्यते-स्तूयते मुख्यतया तात्पर्यविषयत्वेन प्रतिपाद्यत इति यावत, तया-तेन प्रकारेण तद्वदित्यर्थः नापि धर्मः, न च मर्यः, न का काम प्ररास्यते-एकान्त- फलकत्वेन धर्मादिरेव सेव्य इत्यत्र शास्त्रस्य तात्पर्य नास्ति,
"
૨૨૬ सटीकधीरिचागिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः
किन्तु मुनिमार्गप्रवणतामम्पादनायैर तत्र तन प्रथमादिभूमि.
यारूपेण धर्मादिरवान्तर. पुमयोंजतारित.। उनःश्च श्रीमभागवते-
धर्मः सनुष्टित. पुमा विषक्नकमामु यः ।
नोपादयेद्यदि रति श्रम एव हि केवरम् ॥ (१४२०८)
भगवनाऽप्युक्तम्-
यज्ञाालर्मणोऽन्यत्र रोगोऽयं वर्मधन्धनः।
तदर्थ धर्म कौन्तेय मुत्सदः समार ॥ (म० गी०३९) इति ।
कायेन मनसा वाचा वेवरेरिदियरपि।
योगिन कर्म कुर्वन्ति सव त्यक्वाममुदये(मगी०११) इति।
श्रुतिरपि मोक्ष पय पर. पुरुगर्थ इत्यभिप्रायेणाशानिनो निन्दति-
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽमृता ।
ताले प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चा महनो जना. (यजु०४३)इति ।
तथाचात्मज्ञानस्य महिमानमुद्घोपयन्ती शोक्मोहात्ययं
कथयति-
यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मवाऽमृद्विजानतः।
तत्र को मोह. क. शोक पत्तमनुपश्यतः ॥ (यजु०४०७) इति ।
घरचनाह्मणोपनिषदि र कर्माप्तक्तिभाजां प्रमादिना घृणित
फल प्रदर्शिनम् । तथाहि-
"तस्मान प्रमाद्येत्तनातीयामात्यायन् पूर्व येऽयायस्ते परावा,
इत्यारभ्य "या वे ता इमाः प्रजास्तिखोऽत्यायमायस्वानीमानि धयासि वना
पगाश्वरपादाः" इति विषयासक्तिभाजा प्रमादिनां निन्दया धर्मा-
दीनां प्रयाणामप्राशस्त्यमेव व्यक्तीकृतमिति कृतधियां परामर्शः।
महर्पिणा मनुनापि-
ययोतान्यपि कर्माणि परिहाप्य द्विजोत्तमा ।
आत्मज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यनवान ।। (मनु०१२९२)
इत्यनेनात्ममानं प्रशंसता मोक्षस्यैव परमपुरपार्थत्यं स्पष्टी-
Hamanna - लोको ६-७] पष्ठश्लोकमिताक्षरा,कामस्यात्यन्तं हेयता च । १२७ कृतमित्यपि पूर्वापरपर्यालोचनेन सम्यगवलीयते । तस्माद्युकं मोक्षस्येतरापेक्षया प्रशस्तत्वमितरेषाश्चाप्रशस्तत्वमतः स एवो- पादेयो मनीपिमिः। "हिः" पादपूरणो वाक्यार्थनिश्चायको वेति ज्ञेयम् ॥६॥ सं०-अब उक्त अर्थ को अन्य प्रकार से दृढ करते हैं- पदार्थ-अत एव नित्य निरतिशयानन्दस्वरूप होने के कारण यथा जैसे शास्त्रेषुवेदादि शास्त्रों में मोक्षमोक्ष प्रशस्यते प्रशस्त कहा गया है, तथा वैसे नापि धर्मःन ही धर्म न च अर्थः न ही अर्थ को प्रशस्त कहा है, वा और कमः काम भी न प्रशस्यते-प्रशस्तरूप से कथन नहीं किया गया है। भाव यह कि एकमात्र मोक्ष ही परमपुरुषार्थ है अन्य सब गौण पुरुषार्थ हैं। इस श्लोक में "हि" पद पादपूरणार्थक अथवा वाक्यार्य का निश्चायक जानना चाहिए ॥३॥ 1 . . धर्मः कश्चिदन्येषां हेतुरर्थस्तथाविधः । कामोऽनर्थप्रवृत्तश्च तस्मात्तेषु न सत्क्रियाणा . सम्प्रति कामस्यात्यन्तं वर्जनीयतां युवाण उक्कमेवार्थे द्रढयति~-"धर्म" इति । धर्म. वेदविहितो यागादिचोदना. लक्षणोऽर्थः' क्यश्चित केनापि प्रकारेण अत्यन्त बहिर्मुखनया निपि- प्रवृत्तिमाजां स्वर्गादिप्ररोचनाद्वारा, सन्मार्ग प्रवृत्तानां वाऽन्तः- (1) "वेदप्रतिपायः प्रयोजनवदर्थो धर्मः" इति फलिवलक्षण ।
१२८ सटीकयीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः करणशुखितारा अन्येषाम् अर्थकाममोक्षाणां हेतु-फारणम "मस्ती"ति शेषः । अर्था-भयोऽपि द्रव्यादिः पूर्वोकः तयाविधा भन्येषां धर्मादीनां कथचिदेतुः दानेज्यादिसत्कर्मसु व्ययीफर. गादयेनापि धर्माद्युत्पत्तेः। किन्तु कामः-विषयोपमोगः उपभोग- जनिता विषयवासना या अनप्रवृत्तेय-अनर्यप्रवृत्तेरेव (तन्कार- गम) कामस्य मुख्यरूपत्वेन नरकद्वारत्वाद, "विविध नरकस्येदं द्वार नाशनमात्मनः । काम." इति भगवदुक्तेः। तस्मात् कारणात् पु- धर्मार्थकामेषु न नैव सक्रिया-सत्कारः शास्त्रस्येति शेषः। धर्मा- दिपु त्रिपु घेदादिशास्त्रस्य नात्पर्यरूपत्वेनादरो नास्तीति भावः। इदमत्राकृतकम्-"यज्ञन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमा. न्यामन् | ते ६ नाकं महिमानाः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः (यजु. ) इति मन्त्रे धर्मस्य स्वर्गादिकं फलमानातम् तेन चार्थकामायाप्तिरप्यवश्यम्भाविनीति धर्मस्त्रयाणां हेतुः । "कुर्वन्नेवेह कर्माणि"= इति मन्यवर्गे भगवदर्पणबुद्धया क्रियमाणो धर्मः पापासंस्पर्शितयाऽन्त करणं शोधयन वैराग्याधुत्पादनमुम्पेन परम्परया मोक्षस्यापि कभिद् भवेत्कारणमित्युक्तम् । भगवतापि- पर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । । कर्मफलहेतुभूर्मा ते समोऽस्त्वकर्मणि ॥ (म० गी०२,४७) इनि फलाभिसन्धिवर्जनपुरस्सरं फर्मोपदिशता अन्त फरण- शुद्धावेच धर्मस्य मुख्योपयोगिता आम्नाता । व्यास भगवान् धर्मादेवार्थकामयोरयाति स्पष्टमाचटे- ऊचाहुविगम्येय न च करिष्योति मे। धर्मादयंश कामश्च स किमयं न सेव्यते ॥ (महा भार०) रति। तदे धर्मस्य त्रितयहेतुत्वं कश्चिदयतारितमपि शाले, .
श्लोकः ७] फामस्यानर्थहेतुत्वेन पुमर्थामाप्ततैव । १२९ कामस्तु सर्वथैवानर्थहेतुरिति सुतरा तस्य पुमर्थाभासतैति नात्र कापि विचारणा । तथा च काठके- श्वोभावा मत्त्यस्य यदन्तकैतत् सन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सः जीवितमपमेव" ॥ (कठ० ११११२७) इति । "न वित्तन तर्पणीयो मनुष्य. फट०११२७) इतिच- यमम्प्रति नाचिकेताख्यानं विषयोपमोगं गर्हयत्कामस्य पुमर्थाभासतां त्याज्यताश्च स्पष्टयत, भारमशानार्थ नचिकेतस आग्रहश्च प्रदर्शयत, निधिघेवपि पुमर्थेषु शास्त्रस्य परमादरणी- यताम्बारस्यामावमेव स्पष्टीकरोनीति मोक्षस्यैव परमपुरुार्यत्वं सिद्धं भवति ॥७॥ सं०-उक्त अर्थ को पुनः प्रकारान्तर से स्पष्ट करते हैं- पदार्थ-धर्म:=धर्म तो कश्चित् किसी प्रकार से अन्येपार अन्य अर्थादि पुरुषार्थों का हेतु. कारण है, अर्थात कामना सहित अनुष्ठान किया हुआ धर्म स्वर्गादि भोग देने से अर्थ और काम का हेतु है और निष्काम भाव. (.) भयमर्थ इतिहामपुराणादिषु तन तदविश्वामित्रप्रभूनीनामुपा. रयानेपु रपटगुपोषितः । अस्माभिस्तु प्रन्यगौरवभीतिमामार नेहायतार्यते । स च सदा कहप निरीक्षणीयः । एतम्यवार्यस्योगोलिा- विश्वामिनपराशरभृतयो ये चाम्पाराना- स्तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं मुलाटिनं ष्ट्रय मोहगताः। शादयनं मघृतं पयोदधियुन ये मुमते मानरा- स्तेषामिन्द्रियनिग्रहो यदि मयेदिध्यम्नरेत्मागरे । (गुगारशत०८०) दानभियुनोचिरपिन कदाविद विमरनीया।
सोफश्रीविचारविदो [प्रथम परिच्छेदः द्वारा अनुष्ठान करने से अन्तःकरण की शुद्धि करता हुआ परम्परया मोक्ष का कारण होता है, एवं अर्थ व्यादि, भोगादि के साधनभूत पदार्थ तथाविध =धर्म, वा काम का हेतु है, च= परतु काम काम ( विषय वासना) एकमात्र अनर्थप्रवृत्ते = अनर्थवृत्ति अर्थाद निपिद्धप्रवृत्ति का कारण है, (जैसा कि-श्रीकृष्णभगवान ने कहा है- निश्धि नरकास्पद हार नाशनमा मन । काम क्रोधस्त्था रोभस्तम्मादेतत्त्रय त्यजेत् ।। (भ० गी० १६.२.) अर्थ-जीव की अधोगति का हेतु यह तीन प्रकार का नरकद्वार है-चाम, क्रोध, और लोभ । इस लिये इन तीनों का परित्याग करे। ) तम्मा= इस हेतु से तेपु-धर्म, अर्थ, और काम इन तीनों में न सक्रिया उपादेयतारूप से शास्त्र का पादर (तात्पर्य) नहीं ॥७॥ शेपशेपितयाऽप्येते सम्बडा हि परस्परम् । न शेप.कस्यचिन्मोक्षस्तस्मात्तस्य प्रधानता ॥८॥ मम्मति धर्मादाना प्रयाणा पुमर्थाना परस्परोपकार्योपकारक- भार पथयन् मोक्षस्य परमप्रधानतामुपमहरति-'शेवास्तिया" इति । यिस्मात् एतेप्रय धर्माद्या पुमर्या परस्परमअन्योन्यम् शेपशेषितया अपि-"शेष " उपकारक, शेपी" उपकार्य, शेषशेपि. णोमीर शेषशेपिता सया, उपकार्योपकारफभागेनापीत्यर्थ. सम्बद्धा-सम्बन्धयन्त 'सन्तीति शेष । बहुवित्तव्ययायासमाध्य- .
श्लोकः ८] शेपशेपिन्यायेनापि मोक्षस्यैव मुस्यत्यम् । १३१
तया धर्मस्य, अर्थाद्यास्तस्य शेषभापं भजन्ते धर्मश्च तेषां शेपी।
धर्मेणार्थादिलामस्तदार्थम्प्रति धर्मस्य शेषभावः, अर्थस्य च
शेपिता, एयमेवान्यत्रापि यथादर्शनं योजनीयम्। ततश्च धर्मादि.
प्रयाणां मध्ये फस्याप्यकान्तिकः शेपिभावो नास्ति येन तेषु
कोऽपि परमपुरुषार्थत्वेन विवक्ष्येत, सकलदुःसात्यन्तनिवृत्तिफा-
मेन चाधिकारिणोपादीयेत, तस्माते न मुरयाः पुरुषार्थाः ।
मोक्षः-चरमस्तु मोक्षारयः पुरपार्थः वस्पचित कस्यापि
धर्मादेः न शेषः-उपकारको नास्ति, अपितु उपकार्य एव, दुःपा-
त्यन्तनिवृत्तिपरानन्यायातिरूपत्वेन मोक्षस्य आ च ब्रह्मणः आ च
स्तम्बात् प्राणिमात्रेणाभिलप्पमाणत्वात्, “दुःसाननुषिद्धं सुख-
मेव मे सदा भूयात् दुःपं मा कदापि स्यातू" इत्येवंरूपायाः
प्रत्यात्ममाशिपो दर्शनाच मोक्षः कस्यापि न शेषा,नच्छेपतयेव
सर्वेषां विद्यमानत्यातू मुसार्थव प्राणिमात्रस्य प्रवृत्तिदर्शनाथ ।
तस्मात् धर्मादिष्यन्यतमम्प्रत्यपि उपकारकाभावात् तस्य मोक्षस्य
प्रधानता प्रधानभावः पुरुषार्थचतुष्टयमध्ये मुख्यत्वं परम-
पुरुार्यत्वमेव युक्तमित्यर्थः । तयादातुः-
पारायें सल शेपम्याऽमुरयत्वे स्याप्रयोजनम् ।
शेषिशचाऽपार्थत्वं मुरयारे स्यात् प्रयोजकम ॥
(1) अपस्य धर्मापक रसख महाभारते शान्तिपर्वणि राज-
धर्मणि अएमेऽध्याये बन्धन इत्या शोशल धर्मपुत्रप्रति भर्नुनपारयेनापि
स्परीत भगवता व्यासेन महर्षिणा। तत्रयान् यतिपयन इलोवान उवराम:-
अभ्यो हि विदेभ्यः सम्भृतेभ्यस्ततस्ततः।
क्रिया:सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इचापगाः ॥१६॥
अर्याधर्मश्च फामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप।
प्राणयात्राऽपि लोकस्य विना शर्यन सिद्धपति ॥१७॥
सटोफधीविचारपिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः द्वारा अनुष्ठान करने से अन्तःकरण की शुद्धि करता हुआ परम्पर या मोक्ष का कारण होता है, एवं अर्थ:-द्रव्यादि, मोगादि के साधनभूत पदार्थ तथाविध:=धर्म, वा काम का हेतु है, च= परंतु कामा काम (विषय वासना ) एकमात्र अनर्थप्रहत्तेः अनशक्ति अर्थात् निपिद्धति का कारण है, (जैसा कि-श्रीकृष्ण भगवान ने कहा है- विविध नरकस्य द्वार नाशनमा मनः । कामः प्रोपरन्धा लेमस्तस्मादेतत्त्रयं पमेत् ।। (भ.गी० १६२.) अर्ध-जीव की अधोगति का हेतु यह तीन प्रकार का नरद्वार -नाम, मोध, और बोम । इस लिये इन तीनों का परित्याग करे। ) तम्मान् = इस हेतु से तेपु-धर्म, अर्थ, और नामदन नीनों में न मक्रिया उपादेयतारूप मे शास्त्र का भादर (नात्य) नहीं ॥७॥ नोपापितयाऽप्येते मम्पडा हि परस्परम् । नशेपःकस्परिन्माक्षस्तस्मातस्य प्रधानता.||८||
श्लोकः ८] शेषशेपिन्यायेनापि मोक्षस्यैव मुरयत्वम् ।
तया धर्मस्य, अर्याद्यास्तस्य शेषभावं भजन्ते धर्मश्च तेषां शेषी ।
धर्मणार्थादिलाभस्तदार्धम्प्रति धर्मस्य शेषभावः, अर्थस्य च
शेपिता, एवमेवान्यत्रापि यथादर्शनं योजनीयम् । ततश्च धर्मादि.
प्रयाणां मध्ये फस्याप्यैकान्तिकः शेपिभावो नास्ति येन तेषु
कोऽपि परमपुरुषार्थत्वेन वित्येत, सकलदुःखात्यतनिचिका-
मेन चाधिकारिणोपादीयेत, तस्माई न मुरया. पुरुगाः ।
मोक्षा-चरमस्तु मोक्षारयः पुरुषार्थः क्स्यक्ति कस्यापि
धर्मादेः न रोप:=उपकारको नास्ति, अपितु उपकार्य एव, दुःसा-
त्यन्तनिवृत्तिपरानन्दामाप्तिरूपत्वेन मोक्षस्य आ च ब्रह्मग. आ च
स्तम्यात् प्राणिमात्रेणामिलप्यमाणत्वात, "दुःसाननुविद्धं सुख-
मेव मे सदा भूयात् दुःखं मा कदापि स्यात् इत्येवंरूपायाः
प्रत्यात्ममाशिपो दर्शनाय मोक्षः फस्यापि न शेपः, तच्छेपतयेय
सर्वेषां विद्यमानत्वात् सुसाश्च प्राणिमात्रस्य प्रवृत्तिदर्शनाथ ।
तस्मात-धर्मादिप्यन्यतमम्प्रत्यपि उपकारकामागत् तस्य मोक्षस्य
प्रधानता प्रधानभावः पुरुषार्थचतुएयमध्ये मुख्यत्वं परम-
पुरपार्थत्वमेर युक्तमित्यर्थः । तथाह्याहुः-
पारायें रालु शेषम्याऽमुरयावे स्याप्रयोजकम् ।
रोगियाऽपरातं मुस्यले स्थान प्रयोजकम ॥
(1) अर्थस्य धर्माशुपक ररत्व महाभारते शान्तिपर्वणि राज-
धर्मणि भष्टमेऽध्याये बन्धन इत्ता शोचाल धर्मपुत्रप्रति अर्जुनवारयेनापि
सधीहत भगवता व्यासेन महरिणा । तप्रन्यान् इतिपर न लोकान् सदान
भन्यो हि विधेभ्यः सम्भृतेभ्यस्ततस्ततः।
क्रिया:सर्याः प्रयन्ते पर्वतेभ्य इयापगाः ॥ १६ ॥
अर्याधर्मध कामथ स्वर्गधय नराधिप।
माणयानापि लोकस्य चिना हर्ष न सिद्धयति ॥१७॥
सटीकनीविचारविन्दो [प्रथम परिच्छेदः ननु-" मोक्ष शेष पुरुषार्थ चात् कामादिवद्" इत्य- नुमानेन मोक्षस्यापि शेपस्व स्यादिति चेन उत्त हेतोरनित्यत्वो- पाधिप्रस्तत्वादिति युक्तमुक्त " न शेष कस्यचि मोक्ष " इति ॥८॥ अधनेनार्थकामेन नार्य शक्यो विधिस्मितुम् । अधर नियध्यन्ते गरिव महागजा ॥२०॥ धर्म कामश्च स्वर्गश्च हर्पोध श्रत दम । अदितानि सर्राणि प्रवर्तन्त नराधिप ॥२१॥ धनास्कुल प्रमरति धनाधर्म प्रवर्धते। नाधनस्यारत्यय टोको न पर पुरुषोचम! ॥२२॥ नाधनो धर्मरत्यानि यथावदनुतिष्ठति । धनाद्धि धर्म प्रवति शैलादभिनदी यथा ॥२३|| य शार्थ शगर दृशभृत्य कृशातिथि। सपै राजन् ! यो नाम न शरीरश कृशः ॥२४॥ इत्यादि । अधिकन्तु तव एव कहत्य निरीक्ष्यम् । अत्र सप्तदशश्ये के 'प्रापयाने ति कययता मुमुक्षुण प्रणयात्राऽप्यधिोनेति मोशोऽप्यदिव भवतीति मचित्रमा एवमयस्य मोसम्प्रति शेषरस मुस्पटमा तत्रैव दशमेऽध्याये- अथ चेदात्ममाग्येपु नान्येषा मिदिमश्नुत । सस्मारभर फर्त्तव्य नास्ति सिद्धिरकर्मण ॥२६॥ यशस यथा स्यै स्यै कर्मभिर्याप्त जगत् । तस्मात्मन पर्तव्य नास्ति सिद्धिरमण ॥२०॥ इत्यादिमीमवायन धर्मकर्मण इतराप्रति, एकादशे च- त्रिदिव प्राप्य शरस्य स्वर्गलाके निमत्सरा। घमन्ति शाइस्तान् लोकामना दुप्परबारिण ॥(२६) इत्यर्जुनवारपेन धर्मस्य सोंगप्रति, एवम द्वादशे नबुवाक्येन धर्मादीना परस्सर रोपपिभाव सम्बड निरूपितो प्रयगौरवमदिन दिमात्र प्रादर्शित कास्यानर्थप्रवृत्तिम्प्रति कारणता नु तत्रव यौविष्टौवैराग्यवचोमिनियिति शिवोमा
१३३
।
श्लोकः८) मिताक्षरायां शेषशेषिन्यायविवरणम् ।
से०-अब मोक्ष की मधानता का उपसंहार कहते हैं-
पदार्य-हि-जिस कारण से एते यह धर्मादिक तीनों
पुरुषार्थ परस्परम्-परस्पर शेपशेपितया शेपशेषिभाव से
अर्थाद उपकार्योपकारकभाव के द्वारा अपिभी सम्बद्धा-
सम्बन्ध वाले हैं, परन्तु मोक्षः मोक्ष नामक चौथा पुरुषार्थ
कस्यचित् =किसी धर्मादि के मति शेषः उपकार करने वाला
अर्थात गौण न-नहीं है, तस्मात्-तिस हेतु से भी तस्प=
मोक्ष की ही प्रधानता प्रधानता है।
भाव यह कि--जो किसी का उपकार करे यह "शेप"
और जिस का उपकार किया जाय वह "शेपी" कहता है
शेप, गौण, उपकारक यह तीनों, तथा शेषी, मुख्य
और प्रधान यह तीनों पर्याय एकार्यवाची शब्द
हैं। जब धर्म की प्रधानता विवक्षित होती है अर्थात
किसी धर्म का अनुष्ठान करना फलकामी पुरुष के लिये
इष्ट होता है तर अर्थ आदि पुरुषार्थ धर्म के शेप कहाते हैं
क्योंकि अर्थ (धनादि पदार्थ) धर्म के साधन हैं । धनादि
के विना स्वर्गादि फल देने वाले यागादि कर्मों की सिद्धि
नहीं हो सकती। जब इस शास्त्रीय अनुष्ठानद्वारा सिद्ध हुआ
धर्म स्वर्गादि मुख का हेतु होता है तब वह अर्धादि-पुरु-
पार्यों के प्रति उपकार करने से "शेष" हो जाता है और
१३३ मटीयधीविचारविन्दो प्रयमः परिच्छेदः अर्यादिक "शेपी" कहलाने हैं। इन तीनों में यही रीति जान लेनी। परन्तु निरतिशयानन्दरूप होने के कारण मोक्ष किसी के प्रति शेप नहीं हो सकता क्योंकि प्राणिमात्र की प्रवृत्ति मुखलामार्थ हैं और मोक्ष के विना अन्य कोई भी पदार्थ निरतिशय मुखस्वरूप नहीं, अतएव सब पुरु- पार्यों के मध्य मोक्ष की शेपी प्रधान है। ननु-"मोक्ष शेप है, पुरुषार्थ होने से कामादि की न्याई "इस अनुमान द्वारा मोक्ष को भी शेप कह सकते हैं? ऐसी शङ्का न करनी चाहिये क्योंकि " अनित्यल" रूप उपाधि के लगने से उक्त हेतु साध्य का साधक नहीं हो सकता, इसलिये ठीक ही कयन किया है कि-"म शेषः कस्यचिन्मोक्षः" इसादि ॥८॥ नायडी मुच्यते कश्चिद्ध एव हि मुच्यते । धन्यस्य त्वविनाशित्वे न मोक्ष उपपद्यते ॥२॥ इत्यमधिकारिविषयसम्यन्वप्रोजनोपपचिपुरःसरं शास्त्रा- रम्भ समानयत, प्रयोजनस्य विशिष्टप्रतिपत्तये' धर्मादीन चतुरोऽपि पुरुषार्थान् मूनयन् मोक्षस्यैर परमपुरुषयित्व च समगरिष्ट, एतावतंय पूर्णमीमांसया उत्तरस्या अगतार्य- त्वमप्यबुधत् । सम्प्रति मोक्षप्रतियोगिनो यन्धस्य मिध्यावं व्युत्पीदयिष्यन् सत्यत्वे यन्यस्य मोक्षानुपपत्ति दर्शयति- (१) शास्त्रारम्भम्प्रति प्राधान्यबोधाय !
" लोक: ९) बन्धस्याविनाशित्वे मोक्षासम्भवः नारदः " इति । अबढः न वद्धोऽयद्धा यन्धरहितः कश्चिन: कोऽपि प्राणी न नैव मुच्यते-मुक्को भवति, लोकेऽपि कारादे. मुक्केबन्धपूंबकत्वदर्शनादिति भावः । एतदेवाह-दि-निश्चि- तोऽयमों यद् "वट एव मुच्यते" इति । नन्याम्तां तावद् मोक्षस्य यन्धपूर्वकरय पद्धस्य च मुक्तत्वमिति प्रकृते फिमायातमित्याह- वन्धस्य तु"इति। "तु" ना यन्यस्य मत्यत्वपझं प्रतिक्षिपति। यधस्य तु अज्ञानमूलस्य रागद्वेपारमकस्य प्रपञ्चस्य अविच्छिन्न- प्रवाहस्य संसारस्य अविनाशित्वे आत्मवत्कृटस्थनित्यत्वे, मोक्षा- दुःपात्यन्तनिवृत्तिपरानन्दाचातिरूपा मुक्तिः, न उपपयोप- पना मयति न युज्यत इत्यर्थः । यदि ब ध परामार्थसत्यः स्या- तहि पदापि न निवत यथात्मेति भावः। इदमत्राकृतकम्-अस्ति तायद् बन्धो नाम पश्चिापदार्थः सर्ववादिसम्मतिपन्नो यग्निपतये सर्वेषां तत्र नन प्रयत्ने यादरा- तिशयो लक्ष्यते । तर प्रत्यक्षप्रमाणमामशरणानां चार्वाका मते:- यशास्त्रविरुद्धाचरणेन विपयेन्द्रियसम्बन्धजनितं प्रतिकूलबेद- नोयं दुःयमात्र "वन्धः" । सस्थात्यन्तोच्चिचिस्तु देहपान पवेति ते मरणं मोसमूचिरे। पोटाना मते तु-चित्तवेत्तान्मकः पञ्चयियो अपशि- (1) इह भूतव्यतिरिक्तन्यमूर्नानि तत्त्वानि 'हन्धमादनोच्यने । हादिषु पशम दितीयो विज्ञानान्यश्चित्तम् । इवरे चत्वारः सान्या- चत्ताइदमाश प्रातिविज्ञान पिरयारपरिणत "रूपमशनोच्यते। स्यने पति समिति समिति युपतेः । सपनेऽनति रमुत्पत्तेस्तु इन्दियायपि "स्काः एतानि चेतान्येव न भौतिशनि ! विडानम्वन्यस्य सरापेन आयमाने सुखदुःये " वेदनाम्न्यः "। मुखदुःमे तु वित्तपरि. पानमूने मानि। परादि नाम " संज्ञास्न्यः " नामस्मय.
सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः शानवेदनासम्झासंस्कारसम्मकः स्कन्धः। तम येदनास्कन्धनिय- न्धना रागद्वेषादयः क्लेशा उपशाश्च मदमानादयो धर्माधी च संस्कारस्कन्ध इति सर्वमिदं मिलित्वा दुःखे दुःखायतनं दुःखसाधनश्चेति 'बन्ध " पदाच्यम् । आईवास्तु-मिथ्यादर्शनाऽविरतिप्रमादकपायवशाद्योगब- शाश्चात्मा सूक्ष्मैकदेशावगाहिनामनन्तप्रदेशानां पुद्गलानां कर्म- यन्धयोग्यानामादानमुपदलेपणं यत्करोति स "चन्धः तथाच तत्वार्थसूत्रम् - " सपायवाजीवः कर्मभावयोग्यान्पुद्गलानादत्ते मध्ये रूपाशो भौतिका नामाशस्त्वभौतिकश्चत्तः। रागढपादयः "सस्कारस्कन्धः"। एते चता एन । एए एवं बन्यो यौद्धानां, यदानाय वैस्तत्र २ शुन्यादिभावना उपदिष्टः। उक्तन मानमेयरहस्यश्लोकवात्तिके-( मौगतदर्शने ) निरोधो मुक्तिरेव स्यात् शुद्धज्ञानमहोदयः। मार्गो भावनया नत्वज्ञानं तद्धेतुरुच्यते ॥ इति ।। (1) मिथ्यादर्शनादिभिहेतुभिरय जीवात्मा सूक्ष्माणामेकस्मि शरीरे प्रविशतामनन्तावयवानो पुरानामणुद्वषणुकादीन कर्मरूपेण परिणामयोग्याना मुपदलेषणमविभागेन सम्बन् करोति । अयमेव "बन्धः " इत्युच्यते । इदमेश तात्पर्यम्--यथा पात्रविशेपे प्रक्षिताना विविधरसवीजपुष्प- फलाना मदिरारूपेण परिणामो भवति, तथा पुगलानामप्यारमनि स्थिताना योगमायवशात् कमरूपेण परिणामा भवतीति । तदेतदुत्तम्-उमास्वामि नामनाचायणेयाद-" सपाय"ति। (२) अस्यायमाशया-पायेण क्रोधमानादिना सह पर्तित इति सकपाया, तस्य भावः सपायत्वम् । कषायस्य मन्दमध्यतीवस्वतारतम्येन बन्धेऽपि तारतम्यं भवति । स्वस्थ कर्मपदश्वावर्तनीयम् । कर्मणो देवो वः सकपायो भवति, सायवाच स कर्मभानयोग्पा-पुरान माति स वन्ध इत्यर्थः । " अय जीवकर्मयोः सम्बन्धोऽनादिति मात्र हेर्विचारणीयः ।
श्लोकः ९] नानावाद्यमिमतानि वन्धस्वरूपाणि । १३७ स बन्ध:"--इत्याहुः। साख्यानान्तु-"विविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिस्त्यन्तपुरुषार्थः। (११) इति वदतां मते स्फुट त्रिविधं दुःखमेव "न्धः । तथैव यो- गानामिति न बहु विशेषः । नैयायिकानां "तदत्यन्तविमोक्षोपवर्ग: (न्या० १।१ । २२). इत्यपवर्ग लक्षयतां प्रसिद्धं दुःखमेव "यन्धः"। किंतु शरीरम, पड् इन्द्रियाणि, पड् विषयाः, पड़ बुद्धयः, सुख दुःखमित्येक- विशतिसङ्ख्यं तत् । एप एप नया प्रायः काणादानाम् । कर्ममीमांसकास्तु-" त्रेधा हि प्रपश्चः पुरुषं बधाति । भोगायतनं शरीरम, भोगसाधनानीन्द्रियाणि, भोग्या शब्दादयो विषया । भोग इति च सुखदुःखविषयोऽपरोक्षानुभव उच्यते तदस्य विविधस्यापि बन्धस्यास्य- न्तिको विलयो "मोक्षः" किमिदमात्यन्तिकत्वम् ? पूर्वोत्पमानां शरीरेन्श्यि- विषयाणां विनाशः, अनुत्पन्नानाश्चात्यन्तिकोऽनुत्पादः उत्पादकयोधर्माधर्मयो- निशेषयोः परिक्षयातदत्यन्तानुत्पत्तिरिति सोऽयं प्रपञ्चसम्बन्धो 'बन्धः" (शास्त्रदीपिका ११५) इत्याहुः। (१) सङ्ग्या मकुर्वते चैव प्रकृतिश्च प्रचक्षते । तत्यानि च चतुर्विशत् तेन साझ्याः प्रकीर्तिताः ।। (मामा) (२) प्रकृतेः समरूपाणि च यन्धपदेनोच्यन्ते । तथाहि- रूपैः सप्तभिरेव तु यभात्यात्मानमात्मना प्रकृतिः । सैव च पुरुषार्थे प्रति विमोचयत्येफरूपेण ॥ (साख्यारिका ६३) इति ॥ सानि च सत रूपाणि-धर्मो पाग्यमैश्वर्यमपोशानमवैराग्यमने.. समित्येतानि शैयानि ।
" सटीकधीविचाराबन्दी [प्रथम परिच्छेद: माध्वा अपि- यस्य प्रसादासमातिपादस्मात्ससार मुच्यते नापरेण । नारायणोऽसो परमो विचि लो मुमुक्षुभि दर्भपाशादमुष्मान् ॥ इति नारायणभूति प्रमाणयन्तो घटीयन्त्रबदनारत प्रवर्त. मान फर्मपाशात्मक दुखमय ससारमेय " यन्ध "माहु । बद्ध- मुक्तनित्यभेदात् विविध जीव घदता विशिशातिना मतेऽपि पायो यन्यस्य स्वरूपमिदमेव न बहु विशिष्यते । “उपाधिशास- अनादिकर्मरूपाऽविद्यारताऽचित्ससादित्यर्थ इत्यादि "यतीन्दमवदीपिका" तत्प्रयाशाख्यन्यारयामभृतिषु ग्रन्थेषु यह विलोक्यम् । पापुस्ता मते मिथ्याशानमधर्मश्च सक्तिहेतुश्च्युतिक्षथा। पशुरूमून पोते न देया विविक्तिता। इति मिथ्याज्ञानाचा पश्च पदार्था एवं हेयत्वेन "न्ध उक्त । अयमपि पन्धो दुखस्वरूपानातिरिच्यते, अत एव तत्र दुपा ताय पाशुपतयोगविधिप्प्यात , आध्यात्मिकादिदु पत्र- यच दुःखपदेन स्पोरनमिति तपामपि प्रसिद्ध दु समेव 'बन्ध' इति फलति । शयानां मनेऽपि मलकममायारोधशक्तिभेदात् चतु. विध पाशो" वध (सरितु =विषयासति स्तुविषयसनिधानादि ।च्युति सदा. चरणाभ्रंश । पशुत्वस्य-जीवत्वस्य मूल जीवलप्रपोऽनादिसंस्कार । (१) भामात्रिको दुश्भादो मल' मिथ्याज्ञानादिभेदेन पविध । कम-धर्माऽधर्मस्प प्रसिदम् । माया-मस्य मूलकारणम्, इयमेवाऽविद्या प्रधान प्रातिरिति चोचते रोधशक्तिमेरगत रविश्याश पावसामर्थम् । " 1 n श्लोकः ९] पन्धस्य संसारात्मकत्ये सर्ववादिसंवादः। प्रत्यभिज्ञादर्शिनां माहेश्वरविशेषाणां मतेऽपि संसार एव वन्धः "1 यतस्तैरेवोकम्- एष प्रमाना मायान्धः संसारी कर्मबन्धनः। विद्याविज्ञापितसर्यश्चिद्घनो मुक्त उच्यते ॥ इति । इत्थं यतस्ततः पालोच्यमाने चाऽस्मिन्यन्धरूपेऽर्थे सर्वेषामपि मते जन्मपरम्परात्मकः प्रपश एव बन्धः, स एव च जिहासितः। तत्रांशिके प्रकारवैषम्ये सत्यपि बन्धसामान्ये न कस्यापि विवादः। इरन्तु विचारणीयम्-नायं यन्धः स्वभावसिद्धः तथा सति स्वभावस्यानपायित्वे मोक्षसाधनोपदेशानर्थम्यप्रसङ्गः, न ह्यग्ने स्वभावसिद्धमापण्यं शिल्पिसहरप्यपनेतुं शक्यम् । उक्ताश्चेश्वर- गीतायाम्- यद्यामा मलिनोऽस्वच्छो विकारी स्यात्स्वभावतः । न हि तस्य भवेन्मुक्तिजन्मान्तरशतैरपि ॥ इति । नच तथागतयश्चित्तस्यैवात्मत्वे आत्मनाशादेव मोक्षो- ऽस्त्विति वाच्यम् " अहं बद्धो मुक्तः स्यामिति" बन्धसामाना- धिकरण्येनेव मोक्षस्य पुमर्थतासिद्धः। ननु-बन्धस्य स्वाभाधिकत्येऽपि तिवलादेव याध्यत्वं स्यादिति चेन अशक्यासम्भवोपदेशानुपपत्तेः । नच कालोऽपि यन्धकारणं प्रपश्चसत्यत्यवादिनां तस्य नित्यस्य च्यापिनः सर्व- सम्बन्धतया मोक्षेऽपि यन्धप्रसङ्गात् । अथ फालादिनिमित्तक- रवेऽपि यन्धस्य सहकार्यन्तरसम्भवासम्भवाभ्यां सुव्यवस्थेति अपे? तदा यत्सम्बन्धापच्छेदेन पुरुपे पन्धः स एव मुख्यो हेतु- (1) संसारात्मकस्वरूपे।
१४० मटीकधी विचारयिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः रस्त्यिति फिमन्तर्गडुना पालेन । यन्धन्यवहारस्योपाधिकवेना. ऽपि साधयिष्यमाणत्वारकालनिमित्तफापनाप्ययुक्तव । एतेन दिग्योगोऽपि घ्याख्याता, समानन्यायात् । पाल्याचवस्थाविशेषोऽपि न पन्धहेतुः तासां देहधर्म- स्वात, असशस्वमायस्य पुरुषस्य अरस्थादिसम्यन्धाऽनुपपत्तेः । न कर्मणाऽपि सः, अन्यधर्मस्य तस्य घन्धहेतु मुक्तानामपि यन्धापत्ते. 1 ननु चित्तस्यय यन्धोऽस्त्विति चेत् ? चिच्छायाना- पन्नस्य केवलस्य तस्य सुखदुःखमोगानुपपत्तेः । तस्मानित्यशु- मुक्तस्थमारे चिन्मानफ्यपुप्यात्मनि यन्धप्रसङ्ग आविद्यक एवेति संचरड्डीकर्तव्यम् । तदेतदने सुविपुलं स्फुटीमयिष्यति । उक्तश्च सौरे पुराणे- यथादि देवलो रक्तः सटिको रश्यते जनः । रजकायुपधानेन तद्वत्परमपूरुषः ॥ इति । परमार्थसारेऽपि-- मोहयतीवात्मानं समायया दैतरूपया देवः। उपलभते स्वयमेवं गुहागत पुरुषमात्मानम् ॥३२॥ ज्वलनाद् धृमोद्गतिभिर्विविघातिरम्परे भाति । तद्विष्णोः सटिः स्वमायया द्वैतविस्तरा भाति ॥३३॥ जलधरघूमोद्गतिमिमलिनीक्रियते यया न गगनतलम् । तत्प्रकृतिविकारपरामृष्टः परः पुरुषः ॥३५॥ इत्येवं यन्धस्याऽविधकरवे तन्मिथ्यात्वपक्ष पर सुदृढो भवतीति दिक् ॥९॥ (१) येतु-"नाऽविद्यानोऽवस्तुना पन्धायोगाद्"इति कुचोयम्- चिो ते स्वमादिदृष्टान्तरपदस्तयितथ्याः । किश्च तैर्बुद्धिनेत्रमुद्घाय- लोकः ९] नवमलोकमिताक्षरा। सं -अब मोक्ष के प्रतियोगी प्रपञ्चरूप बन्य को मिथ्या सिद्ध करने के लिये बन्ध को सस मानने वाले वादियों के मत में मोक्ष की अनुपपत्ति कथन करते हैं- पदार्थ-अबद्धः जो बद्ध नहीं है ऐसा कश्चित् कोई भी न मुच्यते-मुक्त नहीं होता। (किन्तु) हि-निश्चय करके वःएवम्बद्ध ही मुच्यते मुक्ति को पास होता है। बन्धस्य तु= यदि वन्ध अविनाशित्वे अविनाशीनाशवान न हो तो मोक्ष- मोक्ष न उपपद्यते कदापि नहीं बन सकता । भाव यह कि-यदि संसारात्मक बन्ध आत्मा की न्याई परमार्थसत्य हो तो उसकी हेयता के लिये शास्त्र का उपदेश निरर्थक हो जायगा, और कोई भी जिज्ञासु विषयवासना के त्याग की इच्छा न करेगा। परन्तु बन्ध- दुःखात्मक प्रपञ्च के त्याग की इच्छा बनी रहने के कारण यह सिद्ध है कि वह नाशवान पदार्थ है, अतएव हेय भी है और हेय बन्ध की निवृत्ति का उपाय बोधन करने से शास्त्र का उपदेश भी निरर्थक नहीं ॥१॥ "तस्मान यध्यतेऽसौ न मुच्यते नापि संसरति फश्चित् । संसरति यध्यते मुच्यते च नानाध्या प्रकृतिः" ( सात्यकारिका ६२) इति पुरुपेऽवास्तवं बन्धमुपपादयतिः स्वसिद्धान्त एव निरीक्षणीय इति नाऽधिकं यमः।
ર सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः मोक्षोपदेशसामर्थ्यान्न बन्धस्याविनाशिता। वक्तं शक्या,ततस्तस्य विनाशित्वादनित्यता ॥१०॥ यन्धस्य मिथ्यात्वं द्रढयिष्यन् तावद्विनाशित्यादेव तस्या- नित्यतामाह-" मोक्षोपदेशे गति । अथवा-यन्धस्य विनाशित्ये हेत्यन्तरमाह-" मोक्षोपदेशेणति । मोक्षोपदेशसामर्थ्यात-उपदिश्यते सदसत्तत्वमनेनेति "उपदेशो" घेदवाक्यम,तदविरोधि स्मृत्या- दिकथ। मोक्षस्य परमपुरपार्थस्योपदेश. मोक्षप्रतिपादक वेद- वाक्यम, तस्य सामर्थ्य स्वतःप्रामाण्यरूप तस्मात, स्वतःप्रमाण- भूतवेदवाक्यादपि हेतो. यन्यस्ययावत्प्रपञ्चस्य अविनाशिता-अन- श्वरमायो न नैन वातुं शस्याम्प्रतिपादनात्यर्थः। अविनाशित्ये सस्य हेयत्वाऽनुपपत्तेरिति भावः । किन्तु विनाशित्य- मेवाऽस्तीति सिद्धान्तः। यदि यन्धोऽविनाशी अभविष्यत् तहि वेदो मोक्षात्मर्फ परं पुमर्थ नोपादेश्यन्। नाविनाशिनो हानाय तदुपदेशो भवितु- महात, भ्रमप्रमादविप्रलिप्सादिदोपरहितस्य येइस्याराभ्याऽस. म्भवोपदेशाऽनुपपत्तेः । तथाच-" तमेव विदित्वाऽतिमधुमेति " ( ये. ३ । ८) " तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति मूण्यः । दिवीध चक्षुरावतम् । (ऋग्वेद ) "यथोदकं . शुद्ध शुदमानितं. तागेव भवति । एवं मुनेविंजानत आमा भवति गौतम(फ०४।१५) "भामरतिरात्मीर" (डां०७।२५१२) "वेन रूपेणाऽभिनिष्पयते स उत्तम पुरुषः" (छां०८।१२।३) " तरति शोकमामवित् " (छ०७।१।३) "भूयश्चान्ने विश्वमाया- निवृत्तिा" (स्वेता० १० १०) "ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापदानिः " (श्वेता० १।११) इत्येवमादिश्रुतीनाम- ग्लोक १०] मोक्षोपदेशसामादि वन्धस्यानित्यत्वम् । १४३ सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्मुतानि पश्यतः । देवा अपि मार्गे मुह्यन्त्यपदस्य पदैषिणः ॥ (म० भा०) मामुपेस्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते । (भ० गी० ८१६) इन्दियेभ्यश्च पश्वभ्यो मनसश्चैव भारत। अतीतानागतेभ्यश्च मुक्तश्चेरस सुखीभवेन ॥ (म० भा० सनत्सुजातीये २।३४) इत्यादिस्मृतीनाथ मोक्षोपदेशो बन्धस्य विनाशित्व एव घटेत । मनुरप्याह-- प्रशासितारं सर्वेषामणीयासमणोरपि । रुपमा स्वप्रधौगम्य विद्यात्तं पुरपं परम् ॥ (मनु० १२१२२) एवं यः सर्वभूतेषु पश्यन्यामानमात्मना । स सर्वसमतामय ब्रह्मा पेति परं पदम् ॥ (मनु० १२।१२५)इति तद्यदि ब्रह्मसाक्षात्कारात्परं श्रेष्ठ पदं ग्रहारूपं मोक्षास्य लम्भनीयं नाऽभविष्यत् कथं सर्वज्ञानमयः श्रुतिरयातमाहात्म्यो मनुभगवान्धर्मोपदेवस्यावसानं मोक्षमेयाकल्पवियत, तस्मा- द्युक्तमुक्तम् -" मोक्षोपदेशसामान यन्धस्याऽविनाशिता" इति । "ra:" इति । ततारमाखेतोः मोक्षोपदेशसामध्यदिव यन्धस्याऽविनाशित्वाभावकारणात तस्य-यन्यस्य विनाशित्वात घटपटादियद् विनम्वरस्वभावाद अनित्यता-अनित्यत्वं फादाचि. स्फत्वं स्फुटमित्यर्थः। एवञ्च दृष्टाऽदृष्टसाधनसाध्यतया मन्दपुर- पाथरूपत्वाइन्धस्य हेयतेवाभीऐति फलितम् ॥१०॥ सं०-यन्ध को मिथ्या सिद्ध करने के लिये प्रथम विनाशी होने से उस की अनित्यता कयन करते हैं- पदार्य-मोक्षोपदेशसामान मोक्षोपदेश के सापर्य १४४ सटीनविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः से अर्थात् स्वतःममाणभूत वेद के मोक्षात्मक परमपुपार्य को ही उपादेय कथन करने से बधस्य-संसारात्मक बध की अविनाशिता-नित्यता नन्नहीं वक्तुं शक्या-कही जा सकती । ततः इस हेतु से, विनाशित्वात-विनाशी होने के कारण तस्य धन्य की अनित्यता-अनित्यता ही स्पष्ट है । भाव यह कि-वेदादिशास्त्र ने मोक्ष को ही परमपुरु- पार्थ कथन करते हुए संसार की हेयता बताई गई है यदि जन्ममरणात्मक बन्ध आत्मा की न्याई अविनाशी पदार्थ होता तो वेदशास्त्र उस को कदापि हेय कपन न करता निभ्रान्त स्वतः ममाणभुत वेद किसी असम्भव तथा अशक्य (जो किया न जा सके) अर्थ का उपदेश नहीं करता । एवं-वेद शास्त्र सम्बन्धी मोक्षोपदेश के सामर्थ्य द्वारा स्पष्ट सिद्ध है कि पन्ध अविनाशी नहीं किन्तु पिनाशी है और विनानी होने से घटपटादि पदार्थों की न्याई अनित्य भी है ॥ १०॥ नानित्ये सत्यताभीष्टा नासत्येऽस्त्पमृपात्मता। अनित्यत्वादत्यत्वं ततस्तस्य मृपात्मता ॥११॥ यन्धस्याऽनियत्वं प्रसायेदानीमसत्यतामुपेन सन्मि- ध्यात्य स्थापयति-"नानिये" इति ।
श्लोक. ११] अनित्यत्वाद्वन्धस्यासत्यत्व मिथ्यात्वञ्च । अनित्ये घटपटादौ शुक्तिरजतादी पा सत्यता- त्रैकाला- वाभ्यता, अभीटा नफस्याऽपि प्रमाणविदो नेहेत्यर्थः । अनित्ये सत्यत्त्वं न प्रमाणसम्प्रतिपत्तमिति भावः । असत्ये-पर- मार्थसत्ताशून्येऽवस्तुभूते शुक्तिरजतादौ, अमृपात्मता-मृपा आभा- समात्रमात्मा स्वरूप यस्य स मृपात्मा, तस्य मावो मृपात्मता मिथ्यात्यम,न मृपात्मता अमृपात्मता अमिथ्यात्वं यथार्थता सत्य- तेति यावत् सा सत्यता न नैय अभीष्टा अस्तिानहि प्रतिभासमात्र- शरीराणां शुक्तिरजतादीनां कोपि फेनाऽपि प्रमाणेन सत्यतां साधयितुं शमोतीति भावः । एवं सति अनित्यत्वात अनित्यत्व- हेतोः यन्धस्य असत्यत्वम् स्वतन्त्रसत्ताशून्यत्वम् अधिष्ठानसत्ता- नतिरिक्तसत्ताफत्वं कल्पितत्वमिति यावद् अस्तीत्यनुपझनीयम् । ततस्मादसत्यत्वादेतोः तस्य पन्धस्य मृपात्मता मिथ्यात्वं सियतीति शेप.। अप्रेमी प्रयोगी फलतः । बन्धो न सत्यो मयितुमर्हति अनित्यत्वाद् घटादिवत्" । " बन्धो मिथ्या भवितुमर्हत्यसत्य- त्याच्छुक्तिरजतादियद्" इति । नच-मिथ्यात्वानुमाने “याधित- स्व" मुपाधिः तस्य शुक्तिरजतादौ साध्यव्यापकत्वात् पक्षे घटादौ च साधनाध्यापकत्वादिति याच्यम् "ब्रह्मवेदम्" (मु० २२२२११) " न तु तद् द्वितीयमस्ति" (पृ०४।३।२३-३०) "अतोऽन्यदात्तम्" (०३।४।२) इत्यादिना श्रौतराधसत्त्वेन साधनाध्यापफता- ऽसिद्धेः, व्यातिपक्षधर्मनाबलान्निध्यात्यानुमाने याधकामावाच, उपाध्यमानेन साध्यामानानुमाने "सद्विविक्तत्वाभावस्य"उपाधि- त्याचेति सूक्ष्ममीक्षणीयम् ॥११॥ सं०-वन्ध की अनिसता सिद्ध करके " असस हैतु द्वारा उसके मिथ्यात्व को स्पष्ट करते हैं- १४६ सटीकधीविचारविन्दी [प्रयमः परिच्छेदः पदार्थ-अनित्ये अनिस पदार्थ में सत्यता-सत्यता अभीष्टा म-किसी को इष्ट नहीं अर्थात अनिस में ससता प्रमाणसिद्ध नहीं, (और) असत्ये असस पदार्थ में (स्वतन्त्रसचा से शून्य शुक्तिरजतादि पदार्थों में) अमृपात्मता मिथ्यात्व का अभाव भी न अस्ति नहीं है, अर्थात वह मिथ्या ही होते हैं, इस प्रकार अनित्यत्वात् अनित्य होने से वन्ध का असत्यत्वम् असत्यत्व व्यवस्थित है और ततः असत्य होने से तस्प-उस(बन्ध) का मृपात्मता-पिथ्यात्व भी स्पष्ट सिद्ध शुक्तिरजतदृष्टान्तेनान्वयव्याप्तिद्वारा परमते याचं प्रदर्श- यन्नुक्तमर्थे स्पष्टीकरोति-" अनित्यस्यापि "इति । अनित्यस्यापि सत्यत्वं येन स्वीक्रियते यदा । सत्यत्वं शुक्तिरूप्यादेस्तेन स्वीक्रियतां तदा ॥१२॥ "यदा" इति यदीत्यर्थे "तदा” इति तहीत्यर्थेऽव्ययम् । यदा- यदि, येन येन केनापि वादिना, अनित्यस्य अपि-विनाशिनोऽपि घटपटादेः सत्यत्वम् स्वतन्त्रसत्तायत्त्वम्, स्वीरियते अङ्गीफियते, तदातहिं तेन यादिना, शुक्तिरूप्यादे शुक्तिरजतादेरपि प्राति- भामिकपदार्थस्य सत्यत्वम् आत्मवदयाध्यत्वम्, स्वीक्रियताम:- मन्यतामित्यर्थ.1 तथा च-अनित्यत्याऽसत्यत्वयोः, असत्यत्वमिथ्यात्वयोः शुक्तिरूप्यादी स्फुटव व्याप्तिः, तामपलपन यादी निगृहीत पर स्यादित्यर्थः । इत्यश्च-यथा शुक्तिबुद्धिपरित्यागेन रजतयुद्धिर्ध- मजन्या तहद ब्रह्मबुद्धिपरित्यागेन प्रपञ्चबुद्धिान्तिरेवेति भावः। , ". । श्लोकाः १२-१३] अनित्यस्य सत्यतास्वीकारे प्रतिवन्दी। उक्तवाचार्यपादैः “अपरोक्षानुभूतौ” “यथारज्जु परित्यज्य सर्प ग्रहाति वै भ्रमात् । तत्सत्यमविज्ञाय जगत्पश्यति मूढधी" ।। (९५) इति । तथा चानुमानं फलितम्-"प्रपञ्चो न सत्योऽनित्यत्वाच्छु- क्तिरजतपदिति ॥ १२ ॥ सं०--अव शुक्तिरजत दृष्टान्त से (व्याप्ति द्वारा) उक्त अर्थ की सिद्धि करते हैं- पदार्थ-~यदा-जब येन-जो (कोई) वादी अनित्यस्य अपि= अनित्य घटपटादि पदार्थों का भी सत्यत्वम्=परमार्थसत्यपना स्वीकियते स्वीकार करे ( करता है) अर्थात् बन्धात्मक प्रपञ्च को आत्मा की न्याई परमार्थ सत्य माने तदा तव तेन-उस (वादी) को शुक्तिरूप्यादेः-शुक्तिरजतादिक माति- मासिक पदार्थों का भी सत्यत्वम्-परमार्थसत्यत्व स्वीक्रियताम् = स्वीकार करना चाहिये। भाव यह है कि-दृष्टान्तभूत शुक्तिरजतादिकों में अनित्यत्व असत्यत्व की, तथा असत्यत्व मिथ्यास की व्याप्ति स्पष्ट है । एवं उक्त दृष्टान्त के बल से "बन्ध पक्ष में अनित्यत्व हेतु द्वारा असत्यत्व की सिद्धि और अस- त्यत्व हेतु द्वारा मिथ्यात्व की सिद्धि भी हो सकती है ॥१२ उक्तमेवार्थ व्याप्तियोजनामुखेन द्दयति-"अनित्यन्चस्य इति । अनित्यत्वस्य तुल्यत्वादुभयत्राप्यसत्यता । स्वीकर्तुमुचितैव स्यादसत्यत्वान्मृपात्मता ॥१३॥ .
सटीकधीविचारमिन्दी [प्रथम.परिच्छेदः उभयत्र अपि-दृष्टान्ते दार्शन्तिके घेत्यर्य,अर्थात् बन्धात्मक पक्ष शुकिरूप्यादिदृष्टान्ते घ अनित्यत्वस्य-मनित्यत्यहेतो' तुल्यत्वात समव्याप्तत्यात् (उभयत्र) असस्यता प्रतिमासमात्रता स्वीर्तु- -मुचिता एव अङ्गीक योग्यैष । “यदनित्यं सदसत् यथा शुक्ति- रजनम्" इति व्याप्तेर्निर्दुष्टत्वादिति भावः । अत:, असत्यत्वात-- असत्यत्वहेतोपन्धस्य मृषात्मता स्यात्-मिथ्यात्वं भवेत् । “यदम- तन्मिथ्या यथा शुक्तिरजत मिति व्याप्तिरपि पन्धात्मके. पक्षे पक्षधर्मता च, तस्मास्मिथ्येव पन्ध इत्यर्थः । “उभयत्र पति पदं देहलीदीपकन्यापेन पूर्यत्रापरत्र च अन्वयनीयमिति युक्तं भाति ॥ १३॥ सं०----अब उक्त अर्थ को व्याप्ति की योजना द्वारा दृढ करते है- पदार्य-उभयर अपिदृष्टान्त तथा दान्ति अर्थात् बन्धरूप पक्ष में और शुक्तिरजत दृष्टान्त में अनित्यत्वस्प= अनिसत्व हेतु को तुत्यत्वात्-तुल्प होने से (उभया) दोनों में, असत्पता=परमार्थसचाशून्पत्व स्त्रीकर्तुम् स्वीकार करने को उचिता=योग्य एव-ही है, अर्याद-जैसे अनिस होने से मुक्तिरजत असद है, वैसे ही अनिस होने से वन्ध भी असत् है । एवं असत्पत्वात् असत्यत्व हेतु के द्वारा (असत्य- स्वधर्मवाला होने के कारण) मृपात्मता स्पात बन्यरूप पक्ष का मिथ्यापन स्पष्ट है। १--व्यातिपक्षमतावादित्यर्थ. ।
F सो०१३-१४] अर्थक्रियाकारित्वेऽपि बन्धो मिथ्येव । भाव यह कि-"जो अनित्य होता है वह शुक्तिरज- तादि की न्याई असद होता है,और "जो असर होता है वह अवश्य शुक्तिरजत की न्याई पिध्या होता है, सस नहीं। यद्यपि लोक में घटादिक वया शुक्तिरजतादिकों में यथाक्रम ससत्व तथा मिथ्याव की प्रसिद्धि से परस्पर विलक्षणता प्रतीत होती है तथापि घटादिकों में श्रौत वाघ होने से विचार करने पर दोनों के मिथ्यात्व में विलक्षणता नहीं ॥ २३ ॥ ननु शक्तिरजतादीनां प्रतिभासमात्रशरीराणामसत्यत्व- मिथ्यात्वे स्याताम, प्रपञ्चस्य त्वर्थफियाकारित्वदर्शनात्सत्यत्वर- मेयेति फयं तस्य मिथ्यात्वमितीमां शङ्का परिहरति-"यथा"इति । यथा शुक्तिधियः पूर्व रजते सत्यतामहः । तथा नित्यात्मयोधात्मागनिरपे सत्यताग्रहः ॥१४॥ यथा-यद्वत, शुलिपियशुक्तिशानात पूर्वम्-पाक यावच्छुत्तथा त्मकाधिष्ठानसाक्षात्कारो न जायते सतो_गित्यर्थ, रजतेर शुक्ती प्रतीयमाने रजते, सत्यताप्रर =सत्यताया ग्रहो शानं भवति रजते सत्यत्वयिस्तिष्ठति, तथा तद्वत् नित्यान्मयोधातः काला- पाध्येफरसात्मसाक्षात्कारात् प्रार-पूर्वम् रावइसी योधो ने जायते तापत्यालपर्यन्तमित्यर्थ', अनित्ये उत्पत्तिचिनारधर्मके देहादिप्रपयरूपे यन्यापि सत्यतामह सत्यत्ययुवियत्तते, भधिष्ठा- नसाक्षात्कारं विना कल्पिते सत्यत्वयुद्धेरनिवृत्तरिति भार । एतदभिप्रायेणेय प्राविदो गायां पूज्यपादा मप्युदाई (सम- न्याधिकरणे . .
. १५० सटीकधीविचारविन्दी [प्रथम परिच्छेदः गौशामिप्यात्मनोऽसत्वे पुत्रदेहादियाघनात् । सब्राह्मात्माहमित्येव बोघे कार्य स्थ भवेत् ॥ अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात् प्रात् प्रमानवमात्मन । अन्विष्ट स्यात्प्रमातव पामदोपविवर्जित । देहात्मप्रत्ययो यद्वरप्रमाणत्वेन कन्चित । लौकिक तद्वदेवेद प्रमाणन्तामनिश्चयात् ॥ इत्यारमरोधात्प्रागेव मर्यो व्यवहार सत्यो वस्तुतस्त्वनित्यत्या- दिहेतुना तन्मिथ्यात्यमेवेति युक्तम् । नार्य क्रियाकारिललिड्नेन घटादिप्रपञ्चस्य सत्यत्वमिति वक्तु युक्त " यद्यद्यदर्थफ्रियापारि तत्तत्सदि"त्यस्य स्वामकान्तारिङ्गनादिपुव्यभिचारादिति शम॥१४ (१) आचार्यसुन्दरपाण्ड्योचिरियमुदृता भगवत्पाद समन्वयाधि करण इति केचन साम्प्रतिका गवेषणाकारा । अयमर्थ सदवाधितं ब्रह्म पूर्ण- मात्मा विषयानादत्त इति सर्वसाध्यहमित्येव योघे जाते सति पुत्रदेहादे ससावा- धनात् मायामात्रत्वनिश्चयात्, पुत्रदारादिरहमिति स्वीयमुखदुखभाक्त्वगुणयो- गाद् गोणात्माऽभिमानस्य, 'नरोऽह क्त्ता मूद" इति मिथ्या माऽभिमानस्य च सर्वव्यवहारहेतोरसत्त्वे कार्य विधिनिषेधादिव्यवहार' कय भवत्, इत्यभावाम क्यथिद्भवेदित्यर्थः । नन्वहम्बह्मेति चोधो वापित अहमर्थस्य प्रमाणुगत्वायोगा दिन्याशय-प्रमातत्वम्याज्ञानविलसितान्त करणतादात्म्यक्तवान पाए इन्याह- अन्वेष्टव्येति । 'य आरमाऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोक सोऽन्वेष्टव्य ' (छा० ८ १७11) इति शुनेशातव्यपरमात्मविज्ञानान प्रागेवाज्ञानाघिद्धातोरामन प्रमानवम्, प्रमातेव ज्ञात सन् पामरागद्वेषमरण- विवर्जित' परमात्मा स्यादित्यर्थः। प्रमातृत्वस्य कल्पितले तदानिताना प्रमाणाना प्रामाण्य क्यमित्यत आह देहेति । यया देहात्मत्वप्रत्यय कल्पतो भ्रमोऽपि म्यवहाराङ्गतया मानतेनष्यने वैदिक तद्वत् रोक्किमध्यक्षादिकमात्मबोधावधि प्यवहारकाले बाधाभावात् व्यावहारिक प्रामाण्यामिप्पवामिति भाव (रक्षप्रमा) श्लोकः १४] चतुर्दशश्लोकमिताक्षरी। .... १५१ शङ्का-ननु शुक्तिरजतादि पदार्थों को, प्रतिमासमात्र होने के कारण “अनिस " वा "असस" मानकर, उसके द्वारा मिथ्या मान सकते हैं परन्तु व्यवहार के साधक, ससंयुद्धि के विषय,देहादि पदार्य कैसे मिथ्या होसकते हैं ? उत्तर- यया=जिम प्रकार शुक्तिधियः-शुक्तिज्ञान के पूर्वम् पूर्व अर्यात जब तक शुक्तिरूप अधिष्ठान का साक्षात्कार नहीं हुआ तब तक रमते (शुक्ति में भ्रम से गृहीत) रजत में सत्यताहः ससत्वबुद्धि बनी रहती है तथा वैसे ही नित्या- स्मबोधात्-त्रैकालायाध्य एकरस अद्वैत आत्मा के साक्षा- स्कार से प्राक-पूर्व २ अनित्ये अनिस (दृष्टनश्वरस्वभार) देवादि पदार्थों में भी सत्यतामहः-सबबुद्धि होती है। जैसे शुक्तिला अधिष्ठान साक्षात्कार से "नेदं रमतम्" इस प्रकार. पाधज्ञान हो कर रजत में सत्यबुद्धि का अभाव हो जाता है और -"मिध्यैवात्र मम रजतं प्रत्यभात्" "शुक्ति में मुझ को मिथ्या ही रमत की मतीति हुई थी" ऐसा बोध होता है वैसे ही ब्रह्मसाक्षात्कार के उत्तरकाल में भी " नायं प्रपयः परमार्थसन् " यह प्रपञ्च परमार्यसत्य नहीं है-ऐसी पापबुद्धि हो जाती है इस लिये दान्तिभूत देशदि अनात्मप्रपञ्चरूप पन्ध और दृष्टान्तभूत- युक्तिरज- 1 - मटीकधीविचारविन्दी -[प्रथमः परिच्छेदः तादिकों में अधिष्ठानज्ञान से पूर्व संसता की मतीति समान होने से दोनों मिथ्या हैं। भेद केवल इतना है कि शुक्ति- रजतादिक तुलाऽविद्या के कार्य और देहादिक प्रपञ्च मूला• ऽविद्या के कार्य हैं,परन्तु दोनों के अधिष्ठानज्ञानोत्तरवाव्यत्व में कोई विलक्षणता नहीं है ॥ १४॥ अधिष्ठानशानात्पूर्वमध्यस्ते सत्यत्वबुद्धि दर्शयित्या अधि- छानशानोत्तरं तर मिथ्यात्ययुद्धि दृशान्तयति-"यया" इति । - यथा शुक्तिधिया रूप्ये मिथ्यात्वमतिरिष्यते । तथा नित्यधियाऽनित्ये मिथ्यात्वम तरिक्ष्यताम् ।। यथा येन प्रकारेण,शुक्तिधियानअधिष्ठानभूनायाः शुक्तः माक्षा- कारण, रूप्ये-रजते मिथ्यात्वमति =मिथ्याज्ञानम्, इप्यते-काम्यते मन्यत इति यावत् संवरेय वादिभिरिति-शेपः तथा तेन प्रकारेण, 'नित्यधिया नित्यस्य त्रैकालागाध्यस्य ब्रह्मण प्रपञ्चाधिष्ठानभूतस्य साक्षात्कारेण अनित्येनश्वरे प्रपञ्चे, मिथ्यात्वमनि मिथ्यात्वबुद्धि- रपि प्यताम् काम्यताम् । अधिष्ठानाध्यस्तभायस्योभयत्रापि तुल्यस्यादिति भावः॥१५॥ सं०-पिछले श्लोक में दिखलाया गया है कि अधिष्ठानमान से पू२ अध्यस्त पदार्थ में सत्यत्व की प्रतीति होती है। अब अधिष्ठानज्ञान के उत्तर अध्पस्त पदार्य में विथ्याधुद्धि को उक्त दृष्टान्त से ही स्पष्ट करते है. पदार्य-यया जैसे शुक्तिपिपाशुक्ति के साक्षात्कार . 7- । श्लोकोः १५-१६ ] यन्धमिध्यात्यसाधकमनुमानस्वरूपम् १५३ से, स्पेनस्मत में, 'मिथ्यात्वमतिः मिथ्यावुद्धि इष्पतेपानी जाती है तथा वैसे ही, नित्यधिया ब्रह्मसाक्षात्कार के उत्तर अनित्यम्नवर प्रपञ्च में, भी मिथ्याखमतिः मिथ्याधुद्धि इष्यताम माननी चाहिये। अर्थात जिस प्रकार शुक्तिरजत का परस्पर अधिष्ठा- नाध्यस्तभाव होने से शुक्तिज्ञान रजतझान का बाधक होता है वैसे ब्रह्मात्मा और प्रपञ्च (वन्ध) का भी परस्पर अधिष्ठानाध्यस्तभाव है, अतः ब्रह्मसाक्षात्कार को प्रच- सहित प्रपञ्चज्ञान का बाधक होने से प्रपञ्च के मिथ्यात में कोई सन्देह नहीं हो सकता है) ॥ १५ ॥ उक्तम निगमयति-"अनित्यत्वाद् इति । अनित्यत्वान्मृपा पन्धो यथारज्जुभुजङ्गमः। तथा चायं तथा तस्मादित्येवमनुमीयते ॥१६॥ अनित्यवान-एन परमभाषत्वात् बन्ध-अहङ्काराधनात्मवर्ग- (देहादिनपधः) मृा-मिथ्या, यथा-पद्धत, रग्नुमुनामः-रजी कल्पितः सपो मिथ्या भवति, राजुफल्पितः मोऽपि एनभ्यर- समायोऽनित्यो मिथ्याचेति तत् पन्धोपीत्यर्थः। तथा चार अंयं यन्धोऽपि तया नाम अनित्यरयासत्यस्ववान तस्मात् तपा-भनित्य- त्यादमत्यरयाच तथा मिप्येत्यर्थः । वाम, अनुमोपत्रे इति" इत्ययं शमः पशाययपयाश्यममाप्ति पोनपनि । पर्वरीत्या - सटीक विचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः यन्धो मिथ्या" "वन्धे मिथ्यात्वम्” इति वा अनुमीयते इत्यर्थः । यद्यपि “नेह नानाम्नि किशन ' (०४।४।१९॥ काठ० ४।११) नतु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त यत् पश्येत् ' (०४।३।२३) इत्यादिश्रुते.- ऋतेऽर्थे यातीयत न प्रवीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो माया यथामामो यथा तम ॥(श्रीमद्भाग०२११३३)। यदन्यदन्यत्र विभाव्यने भ्रमादध्यासमित्याहुग्मु विपश्चित । ' अमर्पभूनेऽहिविमावन यथा रज्ज्वादिवे तद्वदपीश्वरे जगत् ।। (अध्या० रा० उ० कां०५। ३७) इत्यादिस्मृतेश्च परमास्तिकानां प्रपञ्चस्य मिथ्याने न कोऽपि सन्देहः, तथापि- न्यायचर्चेयमीशस्य मननव्यपदेशभाक् । उपासनव वियते श्रवणानन्तरागता ॥ (न्या० कु०१।३) इत्याभियुक्तोक्त परमनकुतर्ककुठारयिमझयिपया, तर्करसि- कानाच विनोदनाथै पञ्चावयववास्यद्वाराऽपि प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं साधितमित्यदोषः। वार्तिकसारेऽप्युक्तम्- वास्तवे शुत्तिशक्ले मायिक रजतं यथा । भामते तद्वदेवेदमद्वैते मेदभासनम् ॥ इति ॥ (१) अयमाशय:-शकाराऽनुमितिभिमता कश्चित् नैयायिक “पक्षो व्याप्य- वान् इति ज्ञानात् “पक्ष साध्यवान्' इत्यागारिका, “पक्षे व्यायः" इति ज्ञानात् “पक्षे साध्यम् " इत्यागारिका । तदनुसारेणेदमाशरद्वयप्रदर्शनम् । (२) प्रत्यक्षसिदमप्यर्थमनुमानेन बुमुत्पन्ने तकरसिका. इति पाचस्प- तिमिश्रा । श्रुविच नः प्रत्यक्षमिन्याशयः । .
श्लोकः १६] अत्र पञ्चाक्यलापनप्रकारः, पक्षादिपरिष्कारश्च १५५ सर्वेपामययवानां लापनप्रकारस्त्वेवं शातव्यः-"प्रपश्चो मिथ्या" इति प्रतिज्ञा । अनित्यत्वादसत्यत्वाच्चेति हेतुः । यद्यनि- स्यमसत्यं चा तत्तन्मिथ्या यथा रज्जुभुजङ्गमः शुक्तिरजतादिकं वेत्युदाहरणम् । तथा चायम अयं प्रपश्चः तथा अनित्यत्वाऽसत्यत्व- घानित्युपनयः । तस्मात्तथा अनित्यत्वाऽसत्यत्ववत्त्वान्मिथ्येति. निगमनम् । एवञ्च-अपचो मिथ्या दृझ्यत्वात, जडत्यात अनात्म- •त्वाच्छुक्तिरजतादिवद्" इत्येवमादीन्यपि धन्धमिथ्यात्वसाधका- न्यनुमानानि योध्यानि । अवाहन तावत्प्रपञ्च इति पक्षनिर्देशः, प्रपशशब्देन ब्रह्मणोऽप्यभिधानेन तस्यापि पक्षत्योपपत्ती बाधाद्यापत्तेः। नच प्रपश्चपदेन विकारमात्रमहणेनादोपः इति वाच्यम्, परमते घिय- दादेः, सिद्धान्ते चाऽविद्यासम्बन्धादीनामविकारतया पक्षबहिर्मा- पेनापसिद्धान्तापत्ते, शुक्तिरूप्यावेरपि पक्षत्वेनांशतः सिद्धसा- “धनाञ्च । फिच-फेमिदं नाम मिथ्यात्वम् ? न तावत् स्वसंस्- ज्यमानाधिकरणनिछात्यन्ताभावप्रतियोगित्यम्, तयात्वस्याव्या- प्यवृत्तिसंयोगादौ संवैरपि धादिभिःस्वीफागत् । मचाऽविधा- फार्यत्वे मिथ्यात्यम्, अविद्यादावव्याप्तेः । नापि शाननियत्यत्वे तत् , सत्यस्यापि प्रपत्रस्य परनिनिवर्त्यत्वाऽभ्युपगमात् । अनिर्वचनीयत्वं तदिति चेत् ? तन-पृच्छयते, फि सहिलक्षणाव- मनिर्वचनीयत्वम् ? असद्विलक्षणत्वम् ? सदसद्विलक्षणत्वं या •तत्त्वम् ? नाघः असतां शशाटगादीनां सद्विलक्षणतयाऽप्यमि- (1) अजन्यतयेत्या तापम् । (२) "स्व" पदेन पर मिप्यात्व साध्य वस्त्र प्रहः ।
सरीकधीविचारविन्दी - प्रिथमः परिच्छेदः थ्यात्वात् । न द्वितीयः-ब्रह्मणोऽप्यसद्विलक्षणत्येन मिथ्यात्वापत्तेः नतृतीयः-सदसद्रूपप्रतियोग्यसि,सदसदन्यतरनियमेन घस्तु- नः, उमयभिन्नत्यस्यासम्भवपराहतत्वात् । इत्यश्च-सत्यानधि-' करणत्ये सत्यसत्यानधिकरणत्वं तत्त्यमित्यपि न, निधर्मके ब्रह्मा- ण्यतिथ्याः। किच-किन्नाम दृश्यत्यम् ? न ताबमानलक्षणफलभ्या- प्यटनम, अतीन्द्रियेषु तदसत्वेन भागाऽसिद्धेः । नापि वृत्तियिष- यत्वं तत्, स्वप्रकाशस्यापि ब्रह्मणो घृत्तिविषयत्वाऽभ्युपगमेन व्य- भिचारात् । एतेन जडत्व-कार्यत्व-विभक्तत्वादयो हेतयो निरा- कृता घेदितव्या. तस्मादनुमानेन प्रपञ्चमिथ्यात्यसाधनमाशामो- दफायितमित्येवं प्रामेऽभिदध्महे- "प्रपच" पदेन ब्रह्मभिन्नपदार्थमानविरक्षया ब्रह्मणः पक्ष- त्ववारणसम्भनेनादोपः । शुक्तिरुप्यादावांशिकसिद्धसाधनता- धारणाय " मिथ्या" साध्ये सर्वे मिथ्यति विवक्षितम् । तथाच शुक्तिरूप्यादी प्रपञ्चत्वेन ब्रह्मभिन्नतया साध्यसिद्धायपि सर्वस्याऽपि तत्त्वेन तदसिद्धेनैव सिद्धसाधनम् । अत पय घटादौ पृथिवी- त्वेनेतरभेदनिश्चये सत्यपि सर्वपृथिवीयेन तदसिद्धर्न सिद्धसाध. नमिति नैयायिकोद्घोषोऽपि सद्गच्छते । नन्वेवमाप अंशतः, सिद्धसाधनमस्त्येवेति चेन्न,कचित् पक्षे शुक्तिरूप्यादौ मिथ्यात्व, (१) यथा “ सर्वा पृथिवी इतरभिन्ना गन्धवत्याद् घटवद्" इत्यनुमाने सिद्धमाधन न, एवमेव ब्रह्मभिन्न सवैलाच्येदेन साध्यस्वीरेऽपि सिद्धसाधन नाम्नीत्यर्थ । पक्षकदेशे साध्यनिश्चयस्य पक्षमात्रे साध्यानुमितिम्प्रन्यप्रतिवन्ध.. पत्वादिति तु निगूदगदितम् । (२) नचैव शुक्तिरूप्यस्यापि पक्षवेन कय दृष्टान्ततति वाच्यम् निश्चित- सायखेन सपक्षलाविरोधात् (शिखा.म.) अस्यायमाशय-पक्षभिन्मले - श्लोकः १६] मिथ्यात्वनिरूक्तिः निश्चयेऽपि पक्षतावच्छेदकनानात्याभावात, पक्षतावच्छेदकना- नात्य एव तदभ्युपगमात् । अतएवाइनित्ये वाङ्मनसे इत्यत्रांशतः 'सिद्धसाधनमिति परस्यापि गद्धान्तः । एवं शुक्तिरूप्यस्यापि पक्षत्वेन कर्थ दृष्टान्ततेति परास्तम् तस्य निश्चितसाध्यकत्वेन सपक्षत्वाऽविरोधात् । • प्रस्तुतस्तु-पक्षकदेशे भवन्साध्यनिश्चयः न पक्षतावच्छे- दकारच्छेदेन साध्यानुमितिम्प्रति प्रतिवन्धको भवतीति नियमः, 'अतोऽभेदानुमाने पक्षस्य दृष्टान्ततायाः सत्त्वेऽपि न दोषः । ननु- दृष्टान्तेऽपि न मिथ्यात्वसिद्धिः प्रमाणामावात, 'अनुमानान्तरेण तनिश्चिये तु तत्राप्युत्तरोत्तरं दृष्टान्तान्तरेण मिथ्यात्वसाधनेऽनवस्थापातः । एवं व्याप्तिमहस्थलामावान्न प्रप- श्वमिथ्यात्यसिद्धिर्पित चेप्न, शुक्तिरूप्यस्य “नान रजतम्" इति कालिकामावप्रतीतिविषयतया प्रत्यक्षेप्रमाणेनेव मिथ्यात्वस्य निश्चितत्याभयदुक्तदोषानयफाशात् । मिथ्यात्वञ्च--"स्वाश्रयत्वेनाभिमतयावशिष्ठात्यन्तामाय- सति निश्चितसाध्यात्य हटान्त्वप्रयोजसमिति न पत्तव्यम् तदपेक्षया निधितसाध्यक्त्वस्येय स्टान्तत्यप्रयोजकले रापवान, पक्षाभिन्नत्वस्थ य व्यर्थत्वात्। (6) भनिन्ये पाहमनसे इन्द्रियतापपुरादियद्न्यत्र वास्त्वमनस्य- रूपपक्षतापवयोनानात्वनासतः वागशे मिसाधनमिन्ययः । (२) इदमा निर्वचनीयस्यातिपाद सुटीभवितुमर्हति । उपलक्षायेदम, अयांपतिप्रमाणेनानि गुतिस्थमिप्यावश्य साधयितु शश्यन्वार। शुत्तिरजत- निष्टनिरिध्यमाना, मिया बिनान्नुपम समिप्याय फस्पायर्य: । अधिवन्तु समणिप्रभारिसानन्याशियम् । . .
सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः प्रतियोगित्यम्" । अमिमनपदमसम्भववारणाय । यावत्पदमर्या- न्तरवारणाय । अन "स्व" पदेनाश्रितस्य ग्रहणम्, नतु कार्य विध- क्षितम् तथा सत्यविद्याद्रायथ्याप्तः । तथाच-आथिताश्रयत्वेना- भिमतयायति स्थितात्यन्ताभावप्रतियोगित्यमित्यर्थः । यावति खाश्रये स्वात्यन्नाभायासम्भवादभिमनपदमावश्यकम् । नयाच- वस्तुतो रजताधनाश्रयेपि शुक्यादी रजताद्याश्रयत्वेनाभिमते वर्तमानरजताद्यत्यन्तामायमतियोगित्वं शुकिरजतादेरस्तीति तत्सा र्थस्यमेव । नवाऽनाश्रिताकाशादिषु लक्षणस्याऽव्यातिः, वियद- धिकरणन्यायेन तस्यापि कार्यतया कारणाश्रितत्यस्यावश्यमभ्यु- पेतत्वात्। यदि तुम्बाश्रये स्वरूपेण तदत्यन्ताभावामावपि पारमार्थि- फत्वावच्छिन्नतदत्यन्ताभावसत्यान्न वाध इत्यभिमनपदं व्यर्य- मिति तदाऽस्मिन्पक्षे स्वरूपेणैव ब्राह्मणि प्रपञ्चाभावोऽभ्युपगत इनि ध्येयम् । लक्षणे यावत्पदामाचे फपिसंयोगाद्याश्रयत्वेनाऽभिमतक्षे मूलाघच्छेदेन वर्तमानात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं शाखापच्छेदेन स्थितकपिसंयोगादेरस्तीति सत्यत्वाविरोधि प्रतियोगितदभाव- (१) वियद्धिकरणेति–बझमूत्रीयद्वितीयाध्यायस्थवतीयपादीयप्रथ- माधिकरण इत्यर्थः । तत्र दि-"न वियदश्रुतेः" (नक सू० २।३१) इत्यादिना पूर्वपक्षयित्वा-"प्रतिझाऽहानिरस्यतिरेकाच्छन्देभ्यः" (ब्र०सू० २।३।६) इन्यादिना वियदुत्पत्ति सिद्धान्तिता। आकाशादिप्रपश्वस्य सर्व- स्यापि अव्यतिरेकात अद्याभिनत्वात् प्रतिमाया एकविज्ञानप्रतिज्ञाया अहानिर्भवति, आकाशस ब्रह्माऽवार्यले तु सा प्रतिज्ञा हीयेत, तस्मादस्युत्प- त्तिगकाशस्थ, सध्देभ्यः="ऐतदात्म्पमिद-" (छां०६.८१७) इत्यादिशब्दभ्यथ सा प्रनिहासिद्धिरवगम्यते इति सूत्रायः ।
२ लोकः १६] मिथ्यात्वलक्षणपरिष्कारः। सामानाधिकरण्यरूपान्तरसिद्धियारणाय तदुपात्तम् । तदुक्त- माचार्य:- सर्वेपामपि भावानां स्वाश्रयत्वन सम्मते। प्रतियोगित्वमत्यन्ताभाव प्रति मृषात्मता ॥ इति । यद्वा-"अयं पटः एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी अघययित्त्वात् (पटत्यात् ) पटान्तरवत्" इत्यनुमानमापि मिथ्यात्वे ममाणम् । तदुक्तं तैरेव- ".. अशिनः स्वांशगायन्ताभावस्य प्रतियोगिनः । अशित्वादितरांशिवहिगेपैव गुणादिषु।। अत्रायमाशयः यत्र या पटादिष्ववययित्वरूपो धोऽस्ति तत्र सत्र एतत्सहस्रतन्तुकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमप्यस्ति । अवयवित्वच धर्मः सहस्रतन्तुफपटेऽपि समानः । स एव च प्रकृताऽनुमाने पक्षधर्मतारूपेण प्रतीयते । तारापक्षधर्मतायला- सहनतन्तुकपदस्यापि सहनतन्तुनिष्ठात्यन्ताभावो वक्तुं शक्यते, तादशात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपश्च मिथ्यात्यं सहस्रतन्तुफपटे . विचत एव। अत्रेदं पदरुत्यं योध्यम्-पटमात्र पक्षीरत्येतत्तन्नु- (१) उक्त चित्तुसाचार्याणां सम्मतिमाह-"सर्वेशम्" इति । सर्वेषां भावानां मृपान्मता मिध्यात्वमिदं यल्याप्रयत्वेन सम्मनेज्यन्ताभावप्रति. योगित्वं नियमग्यिमानत्वमिति योजना।। (२)अमिनोऽधयपिनः, सावययनिष्ठत्यन्ताभारप्रतियोगिन इति प्रतिमायो हेतुमाद-"अशिलात्" इति । दिगिति-समवेतद्गुणकर्मनात्या- दयोऽपि तत्तत्तन्तुनिष्ठम्यन्ताभारतियोगिनः तप्तपादिमत्वादितरततपादि- पदित्यारपोरि प्रयोगा जदया। " . . लोकः १६] अत्र मिथ्यात्वसाध्ये पक्षादिपरिष्कार १६१ संयोगतद्भावयोरैकाधिकरण्याङ्गीकारे तु एतत्तन्तुत्वा- चच्छिन्नवृत्तिकत्वमत्यन्तामावविशेषणं देयम्, एतत्कालीनत्यवि- शेषणदाने च पटोत्पत्तिपूर्वकालीनं तन्तुवृत्तिकपाभायमादाय नार्यान्तरम् । पवश-यत्कालावच्छेदेन यद्देशावच्छेदेन येन रूपेण येन सम्बन्धेन च यद्वस्तु वादिना सदित्युच्यते तत्कालावच्छेदेन तद्देशावच्छेदेन तेन रूपेण तेन सम्बन्धेन च तस्य वस्तुनोग्मायो मिथ्यावादिभिरभ्युपेयत इति पर्यवसन्नम् । नचैतादृशमिथ्यात्व- साधने "इह तन्तुपु पटः इति प्रत्यक्षयाधः, तस्य चन्द्रप्रादेशि- फत्वादिप्रत्यक्षपदतात्विकतया विपरीतमानजन्यत्वेन चाप्रामा- 'ण्यशनास्कन्दिततयाम्भकत्वात्, व्यवहारस्य चातात्त्विकत्वे- ऽपि मरुमरीचिकागन्धर्वनगरस्वामप्रियालेपतच्चुम्बनकटाक्षम्र- क्षेपादियदेवोपपत्तेः। नचैवं मिथ्याभूताद्ब्रह्मशानात्कयं सत्यमोझ. प्राप्तिरिति वाच्यम,तस्मादपि तदुपपत्तेः। अत एव मधुसूदनसर- स्वतीभि वेदान्तफ्ल्पलातकाराम्-"कल्पितेनापि प्रतिविम्बन वास्तर- विम्यानुमानप्रामाण्याच स्वमार्यस्यायरिटादिस्चकत्वाघ, कांच तदुपलब्धमन्त्रादेागरेऽप्यनुवृत्तरवाधाच, एवं मिथ्याभूतादापि शानात् पारमार्थिी प्रहाप्राप्तिन विरुध्यते, पारमाधिपत्ये पाया मावस्यैव प्रयोजकत्यादरत्युक्तमिति सर्वमनयद्यम् । "दश्यत्व" नामाऽस्वप्रकाशात्यम् । स्वप्रकाशत्वं हि स्वाड- परोक्षन्वे सति स्यानिरिक्तमत्तानपेशत्वम्, “ यमाक्षादपपेक्षा प्राय" (०३ । ४ । १) इति थुनेः । तया चान्यानधीना- परोक्षत्वं पर्यवस्यति, तनिपिनमेदयत्वं हेतुः, तब नित्यपरोने ~पंगशगभाराभिसरणेऽपसन्दाभागसमिति मतमभ्युपेरेदमुन- मिति म्येयम् ।
सटीकधीविचारविन्दी [प्रथम. परिच्छेदः अन्याधीनापरोक्षे च घटादारस्तीति नासिद्धिः। अथवा-"वृत्ति- च्याप्यत्वम् एव दृश्यत्यमस्तु । न चैतस्मिन् पसे "दृश्यते त्वम्यया बुया " (फठ० ११३ । १२) इति श्रुतेब्रह्मणोऽपि दृश्यत्वात्, नत्र मिथ्यात्वामानेन हेतोयभिचार इति वाच्यम्, शुद्धस्य ब्रह्म- णोऽदृश्यत्वात् “यत्तददेश्यम्' (मुं० १।१।६) इति श्रुनेः । उप- हितस्य दृश्यत्वे तु मिथ्यात्वमिष्टमेव, नहि घृत्तिदशायामनुपहिन ' भवतीति पुनो व्यभिचारः । नचैवं सति शुद्धसिद्धिर्न भविष्य- “नीति साम्यतम, तस्य स्वप्रकाशत्वेन स्वतःसिद्धत्यात् । अधि- कमद्वैतसिद्धयादी मनिर्मित-वेदान्ततत्त्वसमीक्षादौ च द्रव्यम् । "एतेन जडत्य-कार्यत्व-विविक्तत्वादयो हेतवोऽपि मुपपन्ना भान्ति 'पूर्ववत्परिष्कारस्य कर्तुं शक्यत्वादिति दिछ । सं० -अब उक्त अर्थ का पक्ष में निगमन करते हैं। पदार्थ-अनित्यत्वात् अनित्य होने से बन्धः प्रपञ्च मृपा-- मिथ्या है,यथा: जैसा कि रज्जुमुजङ्गमा रज्जु सर्प (मिथ्या है) तयाचायम्-यह बन्ध भी अनित्यत्व तया असत्यत्वरूपधर्म- वाला है, तस्मात् तथा अनित्यत्व तया असत्यत्वरूप धर्म- वाला होने से ही मिथ्या मी है । इत्येवम्-इस प्रकार (उक्त रीति के अनुसार) अनुमीयते-बन्ध का मिथ्यात अनुमान किया जाता है। यहां इतना विशेष ध्यान रहे कि यद्यपि “नेह नानास्ति किञ्चन " इत्यादि अनेक श्रुतियों द्वारा वन्ध के मिथ्याल में आस्तिक जनों को, कोई सन्देह नहीं तथापि अनुमान - लोको-१२-१३) पोडशश्लोकमिताक्षण। । रसिक जो वादी, उन के मुखमुद्रणार्थ, तथा जिन (अधय) जिज्ञासुजनों के हृदय में विशेष (करके) तर्क उत्पन्न होते हैं उनके असम्भावनादिदोषनिवृत्त्यर्थ मननरूप अनुपानयुक्ति से भी पन्ध का मिथ्यात्व दर्शाया गया है, श्रुतिवद स्वतन्त्र नहीं। किच--पञ्चावयववाक्य का निम्न रीति से प्रयोग जानना चाहिये । तथाहि- "प्रपञ्चो मिथ्या "-प्रपञ्च मिथ्या है यह "प्रतिज्ञावाक्य है। "अनित्यत्वादसत्यत्वाच-अनित्य, वा असत्य होने से, यह हेतुवाक्य है यद्यदनित्यं अथवा यद्यदसत्यं तत्तन्मिथ्या" पथा रज्जुमुजङ्गम. "=ो जो अनित्य अथवा असत्य होता वह वह अवश्य मिथ्या होता है जैसे रज्जुसर्प, वा शुक्ति- ग्मत, यह उदाहरण वाक्य" है । " तथा चापम् "यह प्रपञ्च अनित्यत्व तया असत्यत्वधर्म वाला है-यह "उपनय वाक्य' है। तस्मात्तथा "अनित्यत्व, असत्यत्वधर्मवाला होने से ही यह मपञ्च वैसा अर्थात् मिथ्या भी है-यह "निगमनवाक्य" है। इस पचावययवाक्यरूप परार्यानुमान- द्वारा दूसरे पुरुष को भी प्रपञ्चनिष्ठ मिथ्याल ज्ञान की दृढता हो सकती है।॥१६॥ सम्मति मोक्षोपदेशसार्थक्येन व्यतिरेपाडायपि यन्धस्य सत्यत्वं प्रतिपेयति- सत्यत्वे" इति।। है सीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः- १०१५।४४) अनायनन्त महतः पर ध्रुव निचाप्य ते मृत्युमुखात्प्रमुच्यते " (फळ०३।१५) “ यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण क्तीग्मीशं पुरुष ब्रह्मयो- निम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परम साम्यमुपति" (मुं०३ १॥३)प्रद्मविदानोति परम्” (०२११)"तर्गत शोरमात्मवित् " (छां०७।६।३) य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति " (२०३।१). " यदा चर्मवदाकाश वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःरास्यान्तो भविष्यति" (२०६१ २०) “यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्वः सदाशुचिः । म तु तत्पदमानोति यस्माद्भयो न जायते " (कट०१।३1८) “स यो ह- वै तत्परम नमवेद ब्रह्मव भवति" (मुं. ३।२।९) तयो यो देवाना प्रन्यबुद्भयत स एव तदभवत्तथर्षीणा तथा मनुष्याणाम् " (वृ०१।४।१०) इत्यादयः पर.शतमागमा ब्रह्मज्ञानस्यय नियसमाधनतामुप- दिशन्ति । तद्यदि वन्धः मत्योऽभविष्यत् कदापि भगवान्वेद- स्तस्य ज्ञाननियर्त्यत्वं नोपादेयत् । उपदिशति चामौ निथे- यसं, तत्साधन ब्रह्मक्षान, तन्निवत्यै चोचावचयोनिप्राप्तिपरिहार- लक्षण बन्धापरपर्यावं मंसारम्तेन शाननाश्यस्य तस्य मिथ्यात्व- मेवेति लिप्यने । अनायं प्रयोग.-"वन्धो मिथ्या झाननिय॑त्वा- च्छुक्तिरूप्ययद्" इति ॥ १८॥ सं -बन्ध के मिथ्यात्व में अन्य हेतु कथन करते है-- पदार्थ-अपिच विश्व हि-निश्चय करके श्रुतिः वेद भगवान बन्धम् अन्य को ज्ञाननास्यम् ज्ञान से नित्त होने (१) शिवमिति पाठान्तरम् । विज्ञानभगवस्तृतविवरणे शिव- मविनायेत्यस्मिन्पाठे "झाल्या शिवं शान्तिमत्यन्तमेनि" इत्युक्त- त्वात् । प्रतिप्राकृतमलरनास्वन्दितस्वरूपंशिवमविज्ञाय इत्यर्थः" इत्युक्तवान् । " श्लोको,१८-१९]१८ लोकमिताक्षरा,ज्ञाननिवय॑त्वहेतूपसंहारः १६७ योग्य स्वयम्-स्वयमेव स्पष्ट शास्ति कयन करता है (और) ज्ञाननाश्यस्य-ज्ञानद्वारा निवर्तनीय पदार्य का सत्यत्वम्-सत्य पना, न=न तो कभी दृष्टम्-देखा ही गया है, न च-और .. ना ही युज्यते--सत्य का ज्ञान से निवृत्त होना युक्तियुक्त हो सकता है। यहां अनुमान का आकार ऐसा जानना-"वन्ध' मिथ्या है, ज्ञानद्वारा निति के योग्य होने से, शुक्ति रजत की न्याई और " यद्ययज्ज्ञाननाश्यं तत्तन्मिथ्या"- "जो २ ज्ञान से निवर्तनीय है वह २ मिथ्या होता है " यह व्यामि का आकार जानना ॥१८॥ शाननाश्यत्यहेतुना बन्धमिथ्यात्वमुपसंहरति "तथा च"इति । तथा च ज्ञाननाश्यत्वाद्वन्धो मिथ्याऽहिवत्सजि । अन्यथा रज्जुसपीदेः सत्यत्वं केन वार्यते ॥१९॥ तथा च इत्थं दर्शितरीत्या सजिरजो मालायां वा अहि- वम् सर्ववत् ज्ञाननाश्यत्वावशानन्विय॑त्वादेतोः बन्धा-अपश्चः मिथ्या प्रतिपन्नोपाधी ग्रंकालिकनिषेधप्रतियोगी भानप्रयुक्ता- घास्थितिसामान्यविरहप्रतियोगी चा अस्तीति शेषः। विपक्षे दण्डमाह-"अन्यया" इति । अन्यथा-माननाश्यस्य मिथ्यात्वानगीकारे,जुसपरि-रज्ज्वाधिष्ठान कल्पितभुजगादेः सत्यत्वम् अवाध्यत्वं केनकेन यादिना प्रमाणेन पा, पार्पत-नि- यायतेत्यर्थः । यदि शाननियर्त्यस्य यन्धस्यापि सत्यत्वमिप्येत तहि धादिना रज्जुमादीनामपि सत्यत्वमङ्गीमियतेनि सोपहा- सोक्तिः॥१९॥ *.
सदीफश्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः सं-अब "ज्ञाननाश्यत्व" हेतु से बन्ध के मिथ्यात्व का उपसंहार करते हैं। पदार्य-तथा च= इस प्रकार दर्शित रीति के अनुसार सानिमाला व रज्जु में प्रतीयमान आहेवत्-सर्प की न्याई ज्ञाननाश्यत्वात् ज्ञान द्वारा निवर्तनीय होने के कारण बन्धा- देहादि अनात्मप्रपञ्च मिथ्या मिथ्या है। अन्यथा -- यदि ऐसा न माना जाय तो, रज्जुसर्पदैः रज्जु में प्रतीयमान कल्पित सादि पदार्थ की सत्यत्वम् = सत्यता, केन किस प्रमाण द्वारा कोई भी वादी वार्यते = दूर कर सकता है। यदि वादी ज्ञाननाश्य होने पर भी वन्ध को सत्य माने तो उसे रज्जुसदि कल्पित पदार्य भी सत्य मानने चाहिये। पर ऐसा किसी वादी को भी इष्ट न होने से उक्त हेतु द्वारा बन्ध का मिथ्यात्व ही सिद्ध होता है, सत्यत्व नहीं ॥ १९ ॥ ननु-ज्ञानप्रागमायोऽपि ज्ञाननाश्यः, न चासी मिथ्या, अत- स्तत्र व्यभिचार इत्याशङ्कयाह-"प्रागभावस्य इति । प्रागभावस्य नाशो हि कार्यजन्मक्षणस्ततः तत्सामग्रीविनाश्योऽतो न हेतोयभिचारिता।।२० हिन्यनः, कार्यजन्मक्षण:-कार्यस्य वृत्तिशानम्य यजन्मोत्पत्ति- स्तस्य क्षण एच क्षणो यस्य नाशस्य स तादृशः कार्यजन्मक्षण: प्रागमावस्य-ज्ञानप्रतियोगिरमागमावस्य नाश-निवृत्तिप्यसो . - श्लोकः २०] ज्ञाननाश्यत्यहेतौ व्यभिचारोद्धारः। वाऽस्ति , ततः तस्मात्कारणात् , तत्सामग्रीविनाश्य:-शानोत्पत्ति- सामग्रीविनाइयः प्रागभावो नतु ज्ञानमात्राऽपनोद्यः । नहानुत्पन्नः प्रतियोगी कस्यचिदपनोदकः सम्मवितुमर्हतीति भावः । अत:- शानमानापनोयत्वाभाचात, हेतो:-मिथ्यात्वसाधकस्य "शानना- श्यत्व" रूपहेतोः न व्यभिचारिताव्यभिचारित्वं नास्ति साध्याभाव- यत्तित्वरूपो व्यभिचारो नास्ति । तव्यभिचारित्याख्यानन्तु वादिनः सिद्धान्तामानमूलकमेवेत्यर्थः । ज्ञानप्रागभावो न केवलं शाननास्यः, अपितु शानोत्पत्ति- सामग्रीविनाश्योऽपि, इह तु नियमेन धानमाप्रवाध्यत्वं विव- 'क्षितमिति परःसारः ॥२०॥ सं०-ननु "ज्ञाननाश्यत्य" रूप हेतु व्यभिचारी है क्योंकि "मिथ्यात्व" रूप साध्य के अभाव का अधिकरण जो शानमागमाय, उस में भी उक्त हेतु विद्यपान है । जो हेतु साध्याभाव के अधिकरण में वृत्तिमान हो वह "व्य- भिचारी" हेत्वामास कहाता है। इस आशङ्का की निशत्ति के लिये अग्रिम ग्रन्य को लिखते हैं- पदार्थ-हि- जिस कारण से, मागभारस्प = शान मागमाव का नाश:-नाश, कार्यभन्मक्षण:-कार्य की उत्पत्तिकाल में होने वाला है ततः = इस कारण से तसाम- गोविनाश्याज्ञान (त्तिज्ञान) की सामग्री द्वारा विनाश्य है। अत:-ईस कारण से हेतोः="झाननारपत्व" हेतु की व्यभिचारिता ज्यभिचारिता. ननहीं सकती। (१) सा नियमाप्रयोगादिया। . . .
१७० सटीकश्रीविवारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः भाव यह है कि-" जिस प्रतियोगी की उत्पत्ति नहीं हुई वह अपने प्रागभाव का नाशक कदापि नहीं हो सकता" इस नियम के अनुसार ज्ञानप्रागभाव सानपात्र द्वारा विनाश्य नहीं किन्तु उसके नाश में इन्दियसम्मयोग तथा आद्यक्षण का सम्बन्ध भी हेतु है। प्रकृत प्रपञ्च के मिथ्यात्व अनुमान में तो एकमात्र "ज्ञाननाश्यत्व" हेतु के द्वारा ही पक्ष में वाध्यत्वरूप साध्य विवक्षित है, इसलिये वादी का उक्त हेतु को व्यभिचारी कथन करना केवल सिद्धान्त के अज्ञान से ही जानना चाहिये ॥२०॥ गनु नायमेकान्तनियमो यज्ज्ञाननिवर्त्यस्य मिथ्यात्वमे- घेति, मत्यस्यापि ब्रह्महत्याग्यपापस्य सेतुदर्शनेन निवृत्तिस्म- रणात् । नयाच-"यन्धो न निवृत्तिप्रतियोगी मत्यत्यादात्म- वद्" इति सत्प्रतिपक्षताऽपि हेनोरित्याशङ्कामपयदितुमाह- मर्नु रट्वा " इति। सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति । इति यस्मयत तत्र दृष्टः कर्मसमुच्चयः ॥२१॥ समुद्रस्य सागरस्य सेतुम-सेतुबन्धं दृष्ट्वा आलोक्य ब्रह्मा- त्या ब्राह्मणहननजनितं पाप्मानम्, व्यपोद्दति-दूरीकरोति प्राय- चिनीति शेष , इति एयरपेण यत् स्मयते मन्यादिभिर्महर्षिभिः श्रुतिदृष्ट एवार्थ. स्मृत्योपनियध्यते तनस्मिन् मेतुदर्शने कर्म- १तति मूलस्यपदस्य ब्रह्मइन्गप्पायश्चित्तविधायके पराशरादिस्मृति- शास्त्र इन्यर्थोऽपि प्राध । अस्मिन् पक्षे " दृ" इति पदं "विदितः" इत्यर्थ- " व प्रायम्।
. श्लोकः २१] ज्ञाननियत्वहतो पुनराक्षेपः तत्समाधिश्च। १७१ समुच्चयः तदर्शनागभूतः क्रियाकलापोऽपि दृष्टा प्रमाणासिद्धो- ऽस्तीति शेषः। न हि सेतुदर्शनमात्रस्य पापनाशकत्यम, तथा सनि तत्र- त्यम्लेच्छादीनामपि पापनाशप्रसगात् । किन्तु तत्र छेत्रपादु- कादिवर्जन दोषोद्धोपण-दूरदेशगामित्व-भिक्षामोजित्वादिकर्मकला. पस्यापि ऋतिसाध्यतया तद्विशिष्टसेतुदर्शनस्यापि कृतिसाध्य- त्यमेवेति विशिष्टरूपेण सेतुदर्शनस्य विधानमुपलभ्यते । आत्म- शाने तु नास्ति किश्चिद्विशेषणम, यस्य कृतिसाध्यतया तद्विक्षि- टशानस्यापि विधेयत्वं प्रतिपद्यमहि । निराकरिष्यते च कर्मणां समुचयः । सूत्रकारोपि-" उपमर्दश्च " (सू०३।४।१६), इत्या विद्यायाः कर्मशेषत्वं युदस्यन् समस्तस्य प्रपचस्या- विधाप्रत्युपस्थापिनस्य क्रियाकारकफललक्षणस्य विद्यारलेन ब- रूपोपमर्दमनुशास्ति । तथा चास्य विषयवाश्यभूना श्रुतिरपि--- २ तथा चोतं. पराशरेण- चातुर्विधोपपनस्तु विधिवद्रामघातक । ममुद्रसेतुगमनं भाधितं विनिर्दिशेत् ॥ सेतुबन्धपणे भिक्षां चातुर्धण्यात्समाहरेत् । पयित्या विकर्मस्पान्योपानद्विजिनः ।। अहे दुसतकर्मा ये महापानकमारकः । गृहदारेषु तिष्ठामि भिक्षार्थी प्राधातकः ॥ गोकुलेषु च गोठेपु प्रामपु नगरेषु च। तपोवनेषु तीर्येषु नदीमनवणेषु च। एतेषु ख्यापयेदेनः पुण्पं गत्या नु मागरम् । ग्रमदापि प्रमुव्येन नाल्या तस्मिन्महोदधा त्यादि।
4 मटीक विचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः 'यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवामृत तलेन क पश्येन केन के जिन " (पृ० ह०।४।१४) एत्येवरूपा माननाश्यस्य मिथ्यात्वपक्ष एवं घटते । इदमनावधानीयम्-अविद्यादितलक्षणःसर्योन्ययं प्रप- शबन्धो मिथ्येव । यया-जीरतो देवदत्तस्य गृहाऽसत्त्वं यहिः- सत्याभावेऽनुपपद्यमान यहिःसत्त्वं कल्पयति, यथा वा-विनम्ब- : रायाः यागादिक्रियाया देहान्तरभोग्यस्वर्गसाधनत्वथुतिरनुप- पद्यमानान्तरालिकमपूर्व कल्पयति, एवमेत्र श्रीतं यन्धस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वं तस्य सत्यत्वेऽनुपपद्यमानं तन्मिथ्यात्वमप्या- पयति। एवं बन्धस्य मिथ्यात्वे सिद्धे अग्निहोत्रप्राणोपासनादि सर्व वाह्य मानसं या कर्मजातं तन्नियर्हणाय नैत्र क्षमं भवितुम- ईति । तथा चार प्रयोगः-" बन्धो न कर्मनाश्यो मिथ्यात्वाद्र- ज्जुसादिवद्" इति । नच स्वाममुद्गरादिप्रहारक्रियाया मिथ्या- भूतस्यामघटादेशिदर्शना तोरनकान्तिकतेति शङ्कनीयम् म्वमे घटवनाशस्यापि जाप्रसंस्कारसंस्कृतान्तःकरणपरिणामरूपत्वेन 'नस्मिन्नुहुद्धसंस्काराद्यतिरेकेण मुद्गरमहारादेरन्ययव्यतिरेकाऽस- म्भवादहेतुत्वे तबन्यताप्रतीतेरारोपपौर्वापर्यमाननिबन्धनत्यात् । अत एव स्वप्ने नष्टस्य चित्पुनरन्मजनप्रत्ययः,जागरे पुभषधादेश्व " न मे पुत्रो हतः" इति वाधश्चोपपद्यते । जानघटादेर्वस्तुनो मिथ्याभूतस्य मुद्रप्रहारनाट्यत्वेऽपि परे मिथ्यात्वसम्प्रति- पत्तेर्यभिचारोद्भावनस्यासम्भयपराहतत्वात् । अस्तु वा कारणी-' भूताज्ञाननिवृत्यधीननिवृत्तिलक्षणात्यन्तिकनाशस्यय साध्यघट- फत्वम् , मुद्गपहारादिना च घरादेः सूक्ष्मावस्थापत्तिः रूपति- रोधानमात्रं नात्यन्तिको विनाशः । अन्यथा नष्टघटादेर्शानं न स्यात् असतोः सम्बन्धायोगादित्यायन्यत्र विस्तरः।
श्लोकः २१] कर्मणां बन्धाऽनिवर्तकत्वम् । अयमभिसन्धिः--"ये जनाः पुण्यकृतः स्वर्ग लोक यन्ति तेषामे- तानि रूपाणि नक्षत्राणि".( ) इति श्रुत्या खर्गि- त्वेन प्रसिद्धानां नक्षत्राणां पातदर्शनेन कृतकत्यहेतुनाऽनुमानेन च, नित्यस्य साधनापेक्षाऽनुपपत्तिप्रसृतार्थापत्त्या “ तद्ययेह कर्म जितो लोकः " (छां०८1१1६) “प्लवा त्येते अहला यज्ञरूपा अष्टाद- शोक्तमवर येषु कर्म । एतच्छ्रयो नाभिनन्दन्ति मूढा. जरामृत्यु ते पुनरेवाऽपि- यन्ति " (मुं० १.२७) “ दृरमेते विपरीते विपूची" (फ०१। २।४)"अविद्यायामन्तरे वर्तमाना " (क० ११२।५)" न कर्मणा न प्रजया धनेन " (के०२;महाना०२।१२।३ ) " नास्त्यकृत. कृतेन " मुं० १।२।१२) “अमृतस्य तु नाशास्ति वित्तेन" (पृ० २१- ४ । २,४ । ५/३) इत्यादिश्रुतिशतः "ते त भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति" (भगी०९।२९) इत्यादिस्मृतिमिश्च स्वगदिः कर्मफलस्य अनित्यतायां न कोऽपि शङ्कावकाशः । निश्चिते च तदनित्यत्वे "यन दुःये न राम्भिनम्" इत्यादि श्रुतेः " आभृतसंप्लप स्थानममृतत्व हि भाप्यते” इतिस्मृतिर्दर्शितदिशा आपे- क्षिकनित्यत्यपरत्वमेवाचष्टे । अक्षय्यश्रुतिरपि न स्वर्गस्याऽक्षय्य- त्वमाह, फिन्तु सुकनस्य । तत्तु न स्वतः पुरुषार्थः। यस्तुतस्तु सुकृतस्याक्षय्यत्वं न सम्भवति फलनाश्यत्वनिश्चयात् । जन्य- भावस्य विनाशित्यनियमात् । “ अतोऽन्यदात्तम् ' (०३।४।- २३।५।१३।७।२३) इत्यात्मातिरिक्तस्य नपरत्वश्रुतेश्च । तस्मादमावर्थवादी लक्षणया चिरम्यायिफलत्वप्रतिपादनेन फर्म १"यम दुग्गेन सम्भिन्नम्" इति भयातिकमिति फेचित्, स्मृतिरियमिति बिगानभिक्षवः, परिमलादिपु प्रामाणिकमन्येषु धुनित्वेन व्यवहापदर्थवादरूपा श्रुतिरियमिति मादृशाः इत्यादः शाहपतापकौमुदीटिंपन्या श्रीस्वामियालरामोदासीनाः ! H सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः प्ररोचनार्थो न घहुनरममाणविरुद्धमर्थ साधयितुं क्षमते। नव " तद्यथे" ति श्रुतिवचनानां भवदभिमतं कर्मोपासनागभूता- त्मप्रशसार्थत्यान स्वार्थे प्रमाण्यमिति वाच्यम, औपनिपदस्या- स्मनोऽन्यशेषत्वाभावात् । नाशनायाद्यतीतमपेनब्रह्मक्षनादि- भेदमात्मनस्वं कर्मानभावं भजते, प्रत्युन फर्तृत्वाद्यध्यासजात- विरोधिज्ञानविषयत्वात्कर्मजातमुपमृदात्येवेति युक्तमुत्पश्यामः। " कर्मणैव हि मसिद्विमास्थिता जनादयः" (भगी०३ । २० ) इति- "स्मृतिरपि चित्तशुद्धयादिद्वारा शानोपायतया मोक्षे कर्मणामा- घश्यफत्वं दर्शयन्ती नैवोपेयज्ञानस्य मोक्षफलं प्रति स्वातन्त्र्य- प्रत्याचष्टे ममुच्चयं वाऽभिधत्ते । किच-सञ्चितागामिकर्मणां भोगानारम्भाभ्यामपि नयेष्टसिद्धि. अनेककोटिजन्मसचिनानां स्वर्गादिप्पभुक्तफलानामपि यहुनरजन्मारम्भफकर्मराशीनां मम्भ- वादित्यवोचाम। वत्तिक्या कृत्तिकायोगे य कुर्यात्स्वामिदर्शनम् । मतजन्मसु विप्र स्यादनान्यो घेदपारग ॥ श्वकरसरोट्राणा गोजाविमृगपक्षिणाम् । चाण्डालमृतपानाश्च ब्रह्मदा योनिमृन्छति ॥ इत्यादिस्मृतेर कैकस्यापि अनेकविचित्रजन्मारम्भकस्य मुटनदुष्कनकर्मण' मम्भराच्च । श्रुतिरपि-" तद्य इह रमणीयत्वरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीया योनिमापोरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि का, अ५ य इह वपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूया योनिमापोरन् वयोनि वा सूरयोनि या चाण्डालयोनि वा"। (छां०.५।१०।७) " अंपतयो पोर्न क्तरेणचन तानीमानि क्षुद्राण्यसदावनि भूतानि भवन्ति जायस्व प्रियस्वेन्यनतृतीय स्थानम् " (छ०५०१०१८) इति सानु- " लो० २१] ज्ञानादेवमोक्ष ,वन्धस्य मिथ्यात्व, समुञ्चयवाद०,२७५ शानामारोहावरोहादि दर्शयति । अपश्चितश्चैत्तत् "तात्यये ऽनु शयवान् दृष्टस्मृतिभ्या यथेतमनेवञ्च" (७० सू०३११८) इत्यत्र सूत्रभाष्ये । किञ्चव सति विधिनिषेधानधिकारिणा श्वशूकरा- दीना सश्चितकर्मानवशेषात् भोगेन च प्रारब्धक्षपणादनायासे- नैव मुक्ति स्यात् । तस्माद- एत ह वाव न तपति किमह साधु नाकरवम् क्मिह पापमकरपम्” (ले० २ । ९) इत्यादिश्रुते, 'शानाग्नि सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन (भ० गी० ४।३७) इत्यादिस्मृते श्व सर्वकर्मोच्छेदक्षम शानमेव मोक्षस्य साधन, तच्च यन्धस्य सत्य- स्वेज्नुपपद्यमान तन्मिथ्यात्व साधयतीति स्थितो राजमार्ग । यत्तु-समुच्चयवादिभिर्मोक्षे ज्ञानकर्मणो समुच्चय ,मच केपाश्चिन्मते शान प्रधानमप्रधान फर्म, केपाञ्चित्कर्म प्रधानमप्र- धान ज्ञानम्, अपरेपान्तु द्वयो साम्यमिति निविध तर भर्तृ- प्रपञ्चादिकाना प्राचा वृत्तिकाराणामयमाशय यदानायस्य मियार्थत्वादित्युत्ते सफ्रस्यापि चेदस्य कियापरत्वमास्थयम् । इयास्तु विशेषो यदस्य पूर्वी राशि शरीरसाध्या यज्ञादिरिया विधत्ते परो राशिस्तृपासनाच्या मानसी प्रियाम् ' आमानमेव लोकमुपामीत" (०१।४।१५) इत्यादि दर्शनात् । अतो यानि चाफ्यानि तत्त्वमस्यादीन्यात्मस्वरूपमात्रपर्यवसायीनि भान्ति १ सूत्रार्थस्तु-गृतस्य-म्बगप्रापक्क्मजातस्य भोगन अत्यये नासे अनुशयवान् अनुशयशन्दनामुप्मिफरप्रापरकर्मतिरित्त वर्माच्यते तद्वा नवावरोहति इति शेष । कुत' हटस्मृतिभ्याम अविस्मृतिभ्याथैया । श्रुति - सद्य इह रमणीयचरणा" त्यादिका स्मृति'-"प्रेत्यधर्म- फलमनुभूय तत शेषण" इत्यादिया, ताभ्यामनुरायवन्त एकावरोदन्ती त्यर्थः । ते चारोदिन यतमनेयश यथागत धूमादिमागेन, अनेवय वद्वि- पर्ययेण पश्यमा आधारिमार्गेणारोहन्तीचर्य ।
सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः तत्रापि तत्तक्रियाध्याहारेणकताम्यताऽध्यवसातव्येति रीत्या प्रसङ्ख्यानमेव मोक्षकारण मन्यामहे किन्तु-~“यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तर भवति" (छां०१११।१०) इति श्रुतेः केवलकर्मणामनित्यं फलं कर्मसमुचितं सत्कर्मोपकृतं तन्नित्यफ- लप्रदमित्येकः समुचयपक्षः । भाट्टास्तु: पद्यपि सों वेदो न क्रियामात्रपरकचित्सि- द्धार्थप्रतिपादकैप्यपि वेदवास्येषु प्रामाण्यदर्शनासिद्धार्थेऽपि स- "इनिग्रहस्थावर्जनीयत्यात्तथापि अधीतसागवेदो विधिवद्विचारि- तवेदार्य एव कर्माधिकारीनि नात्र विवदामहे, अर्थालातोपनिष- दात्मतत्त्वस्येच फर्माधिकार इति शानं फर्म चेनि सममेवामृत- भावहेतुर्न तयोः परस्परमब्रागिभावः “विद्याशाऽविद्यार" (ईश०११) 'इति श्रुतेः उभाभ्यात पक्षाभ्या यथा खे पक्षिणा गतिः । तथैव ज्ञानवर्मभ्या प्राप्यते शाश्वती गतिः॥ इत्याधभियुक्तोक्तेश्चेत्याहुः। सदेनदसगतमिव पञ्चास्योरणयोरिव याध्यवाधकभावेन तयोरेकदेशानयस्यानात्ममुञ्चयाऽनुपपत्तेः । तथाचोक्तं धर्तिक- सारे (ततीयाध्यायस्थवीयतामणे) हेतुम्बहलाषु विरोधस्वनयो स्फुटः ॥ २० ॥ अध्यास वर्मणोहेतुः प्रमाण योधकारणम् । न भासक कर्मरूप बोधप तु भाराम ।। वर्मकाय भाविजन्म तभिवृत्तिस्तु बोधजा । समुचितात्केवलाद्वा नातो मोक्षोऽस्ति कर्मणः ॥२२॥ इति । १तत्-प्रसस्त्यानम् । २ योरप्युपरिदर्शितो वाद इत्यर्थः ।
, श्लो० २१] समुच्चयवादीनराकरणम्, सिद्धान्तश्च । अत्रायं सिद्धान्तसारा-" कर्मणा पित्रलोको विद्यया देवलोकः" (पृ० १।५।१६) इतिश्रुतेः, "ते त भुक्त्वा स्वर्गलोक विशाल क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति " इति (भ० गी० ९ १२१) स्मृतेः, “ यक- तकं तदनित्यम्" इत्यनुमानानुग्रहाच अमृतभाषम्प्रति कर्मणां मोक्षसाधनत्वप्रत्याशाऽऽकाशलेहनन्यायमनुरुन्ध इति परमास्ति- कानां न फाऽपि संशीतिः । किन्तु कर्मानुष्ठानद्वारा शुद्धचित्तस्य झानेऽधिकार इति तत्त्वज्ञानं स्वोत्पत्तीसापेक्षमपि सं मोक्षाप्य फलं प्रसोतुं नान्यत् किमप्यपेक्षते । नचोपास्तिक्रियाद्वाराऽप्य- संसारिभावलाभ उपनिपदामभीष्टः “ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि मेद यदि- दमुपासते" (केन० १।४ ) इत्यादिश्रुतेरुपास्यत्वनिषेधात् । तस्मात्प्राणाद्युपास्लीनां कामं कर्मसमुचयःसम्मवेदपि, नतु ब्रह्म- विद्यासमुच्चयः कथमपि सम्भाधयितुं शक्यः! यच-" विद्या चाऽविद्याञ्च " इति ज्ञानकर्मणो ससुचये प्रमाणमभिहितं तदपि तत्तात्पर्याज्ञानसमुत्यम्, “ ईशा वास्यम् (श. १) इत्युपमाम्य “तेन त्यतेन भुसीयाः” इतिवाक्यशेपोपसंहारे ब्रह्मविद्यागभूतस्य संन्यासस्य विधानात् । समुचयपक्षे तु फर्मणां' सन्न्यासस्य च युगपद्विधानमसम्भवानुमानमापतेति सोपि शास्त्रार्थो व्याकुलीमारमानीयेत । मन्धगतेन " त्यक्तेन " इत्यत्र भावार्थफक्तप्रत्ययेन "सर्वफर्मत्यागेन सन्यासेनात्मानं भुञ्जीयाः- पालयेथाः" इति वाक्यार्यद्वारा कर्ममाननिपेधस्यागीटतर- त्वात् । एयच “ मा गृधः कस्य स्विदनम" (०१) इति वाक्य- शेपोऽप्यस्मत्पक्ष पवाअस्येनानुकूल्यं भजते । त्यच- "कुर्वमेवेह" (२०)इत्यादिना फर्मणां विधानन्त्वविरकविषयमेरेति येदि. तव्यम, अन्ययाऽनात्मनिन्दापूर्वकं तत्र को मोहा का दोक एकत्र- मनुपश्यतः " (७) इति ग्रहायियोपसंहार उपक्रमेण चिह- A " .
" सटीकीविचारविन्दौ [प्रयमः परिच्छेदः सुवेत । नवैतदिष्टमुपक्रमोपसंहारयोरेक्यस्य सर्वतन्त्रकारः स्वीकृतत्वात् । कर्मसमुचितमानपक्षे तु " पत्र " (ईश०१६) इत्यादिनोत्तरमार्गप्रार्थनाध्यसद्गता. " न तस्य प्राणा उत्सामन्ति (१०४१४६)इत्यादिना ब्रह्मचिदो गतिनिषेधात् । तस्मान्मो- क्षसाधनभूते तत्त्वाने कथमपि कर्मणां न प्रवेश इति झाननि- १ नव-शाननिवर्पत्वम्य मिथ्यावे उत्ताज्ञाननिवर्षे पूर्वज्ञानेऽति व्यातिः, मुद्रपातादिनिवार्ये व घटादावव्यासिः, ज्ञानत्वेन ज्ञाननिवस्यत्व- विवक्षायामप्यव्याप्तिः, नद्यत्तरज्ञानस्य ज्ञानत्वेन पूर्वज्ञाननिवतररवम्, किन्तु उत्तरवृत्तियोग्यविमुविशेषगुणत्वेन इच्छादिसाधारणत्वेन वा, तस्माद् घटादाव- व्याप्तिस्तदवास्येव । शुक्तिरनतादौ चाऽधिष्ठानसाक्षात्कारलेन निवर्त्य ज्ञानत्वेन ज्ञाननिवयत्वाभावातू साध्यविकलता । ज्ञानत्यव्याप्यधर्मेण ज्ञाननिवर्त्य- त्वविवक्षाया ज्ञानत्वव्याप्येन स्मृवित्वेन ज्ञाननिवर्यसंस्कार तिव्याति:--दति याच्यम् , “शानप्रयुक्तावयितिसामान्यविहप्रतियोगित्व" हि शाननिवत्यत्वं, सत: । प्रकृतेऽवस्पिनिर्दि प्रकारा, सस्पेण अज्ञानवव्ययुक्तामरूपेगेत्यर्थः । वारणात्मना अर्थात् स्थलारस्थावारणीभूता ये संस्वारास्तद्रपेण च । कुतः सतावादाभ्युपगमात् । अनायमाशय:-~यावदधिष्ठानतत्त्वसाक्षात्कारो न भवति ताबलार्यस्य विविप तिष्ठत्येव, अतएव "तद्वेदं नहच्याकृतमासीत् " (बृ०१।४।७) दत्याद्याः श्रुतयोऽपि सङ्गत्यान्ते । ज्ञानप्रयुक्ताऽवस्थितिसामान्यविरहप्रतियोगि- त्वात्मकलक्षणकाणे तु यद्यपि मुगरपादोत्तर पटस स्वरूपेशपस्थिति स्ति तथापि सस्कारमना तु अवस्थितिविरहविरहाभोक्तदोषः अथांत-अज्ञान- प्रयुक्त वर्गलागन्यनरामावरपास्थितिसामान्याभाव एवं ज्ञानप्रयुक्त: अनो- लालघटादो नाव्याप्तिः। एवं यथावतसाध्यानहीवार (किन्तु दर्शितरीन्या परिष्कृते साध्यस्वरूपे) उत्तरज्ञाननिवार्य पूर्वसाने न सिद्धमापनम् , न वा श्लोकः २१] पकविंशतितमलोकमिताक्षरा। वर्त्यस्य मिथ्यात्वमकामेनाप्येष्टव्यमतो “बन्धो न निवृत्ति- प्रतियोगी सत्यत्वादात्मवद्” इति सत्प्रतिपक्षताख्यानं भ्रान्ति- मूलकमेवेति दिक॥२१॥ शङ्का-ननु जिसकी ज्ञान से निवृत्ति हो वह अव- श्य मिथ्या होता है । ऐसा नियम ठीक नहीं, क्योंकि स्मृति में सेतुदर्शन द्वारा ब्रह्मयारूप ससपाप की निवृत्ति कथन करने से वह (नियम) व्यभिचारी है ? उत्तर:-. पदार्थ-समुद्रस्य समुद्र के सेतुम् सेतुबन्ध को वा -देखकर ब्रह्महत्याम् ब्रह्महया को व्यपोहति दूर करता. है. वियदादी ब्रह्माज्ञाननाश्यत्वेऽपि तद्वदेव मिथ्यात्याऽसियार्थान्तरम् । उत्तर- ज्ञानेन लीनस्य पूर्वज्ञानस्य तु कारणात्मनाभ्वस्थानादवस्थितिसामान्य- विरहानुपपत्तेः । विशेषाभावकूटस्येव सामान्याभावम्प्रति प्रयोजकत्वाच ।। शशविषाणादाववस्थितिसामान्यचिरहेऽपि तस्य (तादृशविरहस्य ) ज्ञानप्रयुक्त स्वाभावामातिय्याप्तिः। ननु शुक्तिरजतादीनामपि शरणवदलीश्तया तत्र ज्ञानप्रयुक्ताव. स्थितिसामान्यविरप्रतियोगित्वरूपसाभ्यामावात् साध्यदैवत्यमेवेति चेम भुक्ति- रजतादेय अपरोक्षप्रतीत्यन्यथाग्नुपपत्त्या स्वप्रतिभामकाले अवस्थिन्यहीबारात् याधज्ञानं बिना न तद्विरह इति न साध्यधिकलता। अतएवोक्तं विवरणाचार्य,- अशानस्य स्वकार्येण प्रविलीनेन पर्तमानेन मह शानस्य निवृत्तिर्याधः" इति। नकाशानपक्षे शुक्तिरजतादीना ब्रह्मज्ञान विना साधाभागात् अन्यथा ब्रह्माने विनाऽपि मोक्षापत्ते, एवय शुतिरजवादी प्रथम ज्ञाननिवायत्ता- प्रणासामिग्रहत्यैवाऽसम्भवे साप्यरत्ये तस्वस्थमिनि पायम् अस्मि- पक्षे म्योपादानानामशानागा भेदाऽभ्युपगमादिति दिर। " सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः अर्थात् द्रष्टा पुरुपकीजो ब्रह्मासा,उसकी निवृत्ति होनाती है इति इस प्रकार यन्-जोस्मर्यते ऋपियों नेस्मरण(धर्मशास्त्र में कथन )किया है, तंत्र-उस सेतुदर्शन (ज्ञान) में कर्मसमुच्चयः कर्मों का समुच्चय भी दृष्ट:-देखा गया है। भाव यह है कि स्मृतिग्रन्थों में ब्रह्महसा करने वाले के लिये समुद्रसेतु का दर्शन प्रायश्चित्तरूप से कथन किया है, परन्तु वहां सेतुदर्शनमात्र पाप का निवर्तक नहीं माना । । यदि ऐसा होता तो सेतुबन्ध में रहने वाले चाण्डालादि की शुद्धि स्वतः ही हो जाती किन्तु प्रायश्चित्ती के लिये उसके अङ्गभूत अनेक कर्मों का विधान भी साथ किया गया है जैसा कि स्वकर्मनिष्ठ चार वर्णोसे भिक्षा मांगना, उत्र, उपानत-नृता आदि को साग देना, और "मैं ब्रह्म- इसा करने वाला हूँ " इस प्रकार अपने पाप की घोपणा करते जाना, इसादि स्मृत्युक्तविधिपूर्वक सेतु का दर्शन ही पाप का नाशक है केवल नहीं । मकरण में तो ज्ञानमात्र से यन्य की निवृत्ति कही गई है जैसा कि-रज्जुशान- मात्र से सर्प की निवृत्ति । इसलिये ज्ञानवाध्य होने से रज्जुसादि की न्याई प्रपञ्च मिथ्या है सस नहीं । ॥२१॥ (१) यहा पर 'तत्र' शब्द का अर्थ “ स्मृतिशास्त्र में " प्रकार भी हो सकता है । इस पक्ष में " दृष्टः" इस पद का अर्थ " विहित है" इस प्रकार का लेना। इस श्लोकः २२] स्वरूपाने उत्पतिविनाशौ भ्रान्तिसिद्धौ। १८१ अभ्युपगम्य वृत्तिज्ञानस्योत्पत्तिविनाशौ पूर्व प्रागभावस्य नाशे हेतोर्व्यभिचार उद्धृतः सम्प्रति वरूपभूतस्य ज्ञानस्य नित्यत्वं ख्यापयन् परं समाधानमाह-"अपि च" इति । अपि च ज्ञानमस्माकं नैवोत्पत्तिविनाशवत् । नित्यकूटस्थरूपत्वाजन्मनाशमतिभ्रंमः ।। २२ ।। अपि चकिच, अस्माकम् औपनिषदानाम, ज्ञानगस्वरूप- चैतन्यम्, उत्पत्तिविनाशवत् उत्पत्तिथ विनाशश्च उत्पत्तिविनाशी- तौ विद्यतेऽस्येत्युत्पत्तिविनाशयत् प्रागभावप्रतियोगित्यमुत्पत्ति- मत्त्व, ध्वंसप्रतियोगित्वं विनाशवत्त्वञ्चत्यर्थः तादृशं नवम्मास्ति, झानस्वरूप आत्मा न प्रागभायप्रतियोगी, नापि ध्वंसप्रतियोगी- त्यर्थः । उक्तार्थे हेतुमाह-"नित्येति । नित्यफूटस्थरूपत्वात-नित्य- ध्यासौ कटस्वरूपश्चेति नित्यकृटस्थापः तत्त्वादित्यर्थः, अतो हेतोः, जन्मनाशमति. ज्ञानविषये जन्मनाशयोर्या मतिः बुद्धिर्यट- । ज्ञानमुत्पन्नं पटशानं नष्टमित्येवंरूपा, भ्रमाभ्रान्तिरेव अन्यस्मिन- न्यबुद्धित्वादित्यर्थः। अयमाशयः-अस्ति फिधित्परिणामि नित्यं यस्मितत्त्वं न विहन्यते यथा साझ्यानां गुणाः । अस्ति च परमार्थनित्य- मयिकारि यथा चितिः। सोऽयं चिद्रूप आत्मा फुटम्पनित्यः “ साक्षी चेताः केवलो निर्गुणध" (2० ३११) “ नवा अरे वह मोई मवीम्यपिनाशी था औध्यमामानुरितिधर्मा " (०४।५1१४) 'अपमात्मा गन्न सान्नुमः" (पृ० शा९) * न जायने नियने या विपश्चित् (फट० २२।१८) इत्यादिश्रुति शानन्यरूपमत्यन्त निर्मल परमार्थतः । इदेयापंम्पेन भ्रान्तिदर्शनतः स्थितन ॥ (विष्णु पु०) " सटीकश्रीविचारविन्दौ प्रिथमः परिच्छेदः अविनाशि तु वद्विद्धि येन सर्वमिद ततम् । विनाशमव्ययम्यास्य न कश्चित्वर्तुमर्हति ॥ (भगी० २०१७) इत्यादिस्मृतिषु चतस्य कूटस्पनित्यज्ञानम्वरूपतायाः प्रतिपाद- नादिनि निर्विवादम्। अतएव पूज्यपाद प्यकारैरपि चतुःसूत्री- भाध्ये उक्तम्---"सर्व विनश्यद्वस्तुजात पुरुषान्त विनश्यति, पुरुषो विनाश- हेल्वभावान विनश्यति" (७० सु० २४) इति । तत्र-"उत्पन्नं घटज्ञानं विनष्टं पटज्ञानम्” इति ज्ञानस्योत्पत्तिविनाशप्रतीतिघंटाद्याकार- घृत्युत्पत्तिविनाशप्रतीत्यौपाधिकी भ्रान्तिरेव तस्माज्ञानप्राग- भावस्य प्रतियोगिनाश्यत्येनोक्तहेतोर्व्यभिचारित्वोद्भावनं सिद्धा- न्ताऽशानमूलकमेव । उक्तञ्च परमार्थमारे---- शान्त इव मनमि शान्ते हटे हृट इव मूढ इव मूढ़। व्यवहारस्थो न पुनः परमार्थत ईश्वरो भानि ॥ ३४ ॥ राहुरदृश्योऽपि यथा शशिरिम्वस्थः प्रकाशते जगति। सर्वगतोऽपि तथात्मा बुदिस्थो दृश्यतामेति ॥ १८॥ जन्मविनाशनगमनागममलसम्बन्धवर्जितो नित्यम् । आकाश इव घटादिषु सवात्मा सर्वदोपेत ॥५१॥ इति । स्पष्टश्चाध्यमों " नात्माऽश्रुनेर्नित्यत्वाच ताभ्यः (७० सू० २३.१७) “ज्ञोऽते एच " (७०० २२३०१८) इत्यगात्माधिकरणे (१) आत्मा जीवो नोदायते कुन अथुते उतात्तिप्रकरणेषु जीबो- त्पत्तिश्रुतेरभावात् ताभ्यः" स वा एष महाजन यात्मा" (वृ• ४॥४॥ २००४, ..)इत्याद्याभ्यस्ताभ्यो नित्यत्वाच=नित्यत्वावगमाचेत्यर्य.। (०)अनएव-अनुत्पत्तिमत्त्वादेव जीवोझ.-स्वयम्प्रकाशानच जानातीति श. इति ज्ञाननिया प्रति क्त्तवेन तदाश्रयत्वेन च ज्ञानाधिकरण एवात्मा न ज्ञान- स्वरूप इति वाच्यम्,वृत्तिज्ञानविषयकस्य शानस्य ज्ञानान्तरविषयत्वेन्नवस्थापत्ते । .
१५ - लोकः २२] द्वाविंशतितमलोकमिताक्षरा। शाधिकरणेऽत्रत्यभामतीकल्पतर्वादी चेति शिवम् ॥२२॥ सं०--अब सिद्धान्त पक्ष का आश्रयण करते हुए "ज्ञाननाश्यत्व" हेतु के व्यभिचार का उद्धार दर्शाते हैं- पदार्थ:-अपिच-किन हे वादिन् ! अस्माकम्= हमारे औपनिपद सिद्धान्त में ज्ञानम् ज्ञान अर्थात् ज्ञानस्व- रूप आत्मा उत्पत्तिविनाशवत उत्पत्ति विनाश वाला नैय-नहीं है, नित्यकूटाथरूपत्वात्-क्योंकि वह निसकूटस्थ स्वरूप है इसलिये जन्मनाशमतिः ज्ञान के जन्म तथा नाश की बुद्धि भ्रमः भ्रान्ति रूप जाननी चाहिये। सार यह है कि जब आत्मस्वरूप ज्ञान कूटस्थ निस अप- रिणामी है तो उसका प्रागभाव कैसे होगा? (अर्थात कदापि नहीं हो सक्ता)जो पदार्य प्रागभाव तथा श्वंस का प्रतियोगी होवे वही पदार्थ उत्पत्तिविनाश वाला होता है। ज्ञानस्वरूप आत्मा के उत्पत्तिविनाश सकलश्रुतिस्मृति प्रमाणों मे निषिद्ध हैं। इसलिये अन्तःकरणारत्ति के उत्पत्ति विनाश के कारण जो (आत्मा) शान के उत्पत्ति विनाश की प्रतीति होती है वह औपाधिक होने से भ्रान्ति मात्र ही परमार्य नहीं । अतः उक्त हेतु को व्यभिचारी कयन करना समीचीन नहीं यह यात ग्राममूत्र (२।३। १७, १८ के ) आत्माधिकरण तथा झाऽधिकरण में PAN १८४ सटीकधीविचारविन्दा [प्रयम परिसद विस्तारपूर्वक स्पष्ट की गई है। अधिक के जिज्ञासु हमारे वनाए"शङ्करभाष्य भाषानुवाद" का अवलोकन करें।॥२२॥ उक्तमेवाथै द्वाभ्या स्पष्टीकरोति-"क्कि" इति । लौकिका प्रत्ययो यस्तु ज्ञानोत्पत्तिविनाशयोः । वृत्त्युत्पत्तिविनाशाभ्यां सोऽन्यथैवोपपद्यते ॥२३॥ यस्तुभ्यश्च ज्ञानोत्पत्तिविनाशयो ज्ञानस्य उत्पत्ती निनाशे चेत्यर्थ लौकिक-इन्द्रियसग्निकर्यादिना जनित प्रत्यय घटज्ञान- मुत्पन्न पटझान नष्टमित्याकार प्रनीति , म प्रत्यय वृत्त्युत्पत्ति- विनाशाभ्याम परिणामम्वभावस्याऽन्त करणस्य वृत्तेर्यायुत्पत्ति- विनाशी ताभ्या कृत्या अन्यथैव प्रकारान्तरेण आत्मनि शाने मान्त्येव उपपद्यते-उपपनो भवति, परमार्थतो ज्ञानस्योत्पत्ति- विनाशो नै विधेत इति भाव ॥२३॥ स०-उक्त अर्थ को ही दो श्लोकों द्वारा स्पष्ट करते पदार्थ-यस्तु जो ज्ञानोत्पत्तिविनाशयो =ज्ञान के उत्प- त्ति तथा विनाश को विपय करने वाली लौकिक =लोकव्य- वहारसिद्ध प्रत्यय. प्रतीति होती है। जैसा कि " घट ज्ञान उत्पन्न हुआ है, पटज्ञान नष्ट होगया है," स. वह प्रतीनि वृत्युत्पत्तिविनाशाभ्याम् परिणामस्वभाव वाले अन्तःकरण की त्ति के उत्पन्न तथा नष्ट होने के कारण अन्यथा एव उपप- द्यते प्रकारान्तर से ही सिद्ध है अर्थात् उक्त प्रतीति ज्ञान- (१) यह पुस्तक अभी तक मुद्रित नहीं हुई है।
श्लो० २४] स्वरूपज्ञाने उत्पत्तिविनाशायौपाधिको । स्वरूप आत्मा में भ्रान्ति से भासती है वस्तुतः ज्ञान (ज्ञान- स्वरूपभूत आत्मा) की उत्पत्ति का विनाश नहीं हैं ॥२३॥ निरावरणचैतन्यं ज्ञानमित्यभिधीयते । तस्य वृत्तपाधित्वात्तत्र तधर्मविभ्रमः ।। २४ ॥ निरावरणेति । निरावरणचैतन्यम् =आवरणरहित शुद्धं ब्रह्मचै- सन्यम, ज्ञानमिति-शानपदेन अभिधीयते श्रुत्या प्रतिपाद्यते इत्य- र्थः । तथा च श्रुतिः-"सत्यं ज्ञानमनन्तरम" (०२११) "विज्ञा- नमानन्दं ब्रह्म" (पृ० ३।९।२८) इत्यादिका । तस्यनिरावर- णचैतन्यस्येव वृत्तः अन्तःकरणवृत्तेः उपाधित्वात-परिचायकत्यात तत्रज्ञाने तदर्मविभ्रमः तस्य वृत्तिधर्मस्योत्पत्तिविनाशरूपस्य विम्रमा विशेपेण भ्रमो मान्तिर्भवति यथा जपाकुसुमोपरागा- स्फटिके लौहित्यनमो भवतीति भावः। तथाचोतं परमार्थमांग- विगतोपाधिः स्फटिकः स्वप्रभया भाति निमंलो यद्वन चिदीप: स्वप्रभया तथा विभातीद निरुपाधिः ॥६॥ इति । अपरोक्षानुभूतो च- पोनेन गच्छतः पुंसः गये भातीव चयलम् । तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यशानयोगतः ॥८॥ इत्यज्ञानयशन पर देहायनात्मनाप्रत्यय उक्तः। नच-फयं शुद्धं चैतन्यं निरावरणमित्युच्यते यायता तवाशानशतावरणविक्षेपमत्यान, उक्तथ रार्पशात्नमुनिभिः- भाच्या विक्षिपति संरकुरदामस्प- जीवजगदाातिमिग। (सं० शा०९।२०) इनि तु न शनीयम, धम्नुतर्थतन्यस्य निरावरणत्वयियक्षपातू मृपयेत्युक्तेशेनि दिक २॥
- सटीकत्रीविचारपिन्दी प्रथमः परिच्छेद पदार्थ-निरावरणचैतन्यम् वस्तुतः आवरणशून्य शुद्ध चेतन शनामति-ज्ञान शब्द मे आमेधीयते श्रुति ने कथन किया है तस्य-उस ज्ञान की वृत्तेः, टपाधित्वात् वृत्ति उपाधि होने से तर-शुद्ध चेतनस्वरूप ज्ञान में तद्धर्मविभ्रमः- वृत्ति के उत्पत्ति विनाश धर्म की भ्रान्ति होती है, अर्थात् जिस प्रकार जवाकुसुम की उपाधि से स्फटिक में लौहिस की प्रतीति भ्रमरूप है वैसे ही वृत्ति की उपाधि से आत्म- ज्ञान में उत्पत्ति विनाश भ्रमसिद्ध जानने चाहिये । जैसा कि-" परमार्थसार " में कहा भी है कि- विगतोपाधिः स्फटिकः स्वप्रभया भाति निर्मलो यद्वन् । चिद्दीपः स्वप्रभया तथा विभातीह निरुपाधिः ॥६०॥ अर्थ-जिस प्रकार जवाकुमुमादि उपाधि से रहित हुआ स्फटिक अपनी प्रभा से निर्मल प्रतीत होता है इसी प्रकार उपाधि से रहित चिदीप-स्वयम्प्रकाश आत्मा शुद्ध भासता है, वस्तुतः वह उपाधि के धर्मों से कदापि संसष्ट नहीं होता।॥ २४॥ ननु-निरावरणचैतन्यस्य मानरूपत्वे तस्यचाज्ञानसाध- फत्याज्ञानेनाशाननाशः कदापि न स्याद्विचारशास्त्रारम्भरच निष्फलो भवेत्, भवतां मिद्धान्तश्च भव्यतेतीमामाशां परि- हर्तुमाह--" काष्ठांरूढवृशानुः” इनि ।
श्लो०२५] वितैर्वन्धनिवर्तकत्वे दृष्टान्तः । काष्टारूढकृशानुर्हि यहाहनियामकः । वृत्त्यारूढचितिस्तदद्वन्धनाशनियामिका ॥२५॥ यवतम्यथा काष्ठास्वृशाः काष्ठे दारुणि आरूढ उत्थितः कृशानुर्वतिः हि-निश्चयेन दाहनियामका दाहस्य भस्मीकरणस्य नियामकः कारको भवतीतिशेषः। तद्वतन्तथा वृत्यारूदवितिम् वृत्ता- घारूदा वृत्त्यालाढा सा चासौ चितिरिति समानाधिकरणसमासः, वृत्तीद्धं चैतन्यं धृत्तीखरे बोध इति यायत् , सपनाशनियामिका वन्धनाशस्य सविलासाझानयाधस्य नियामिका हेतुभूतेति न कथमपि सिद्धान्तमङ्गशङ्कायकाशः। इदमत्राकूतकम्-अविद्यानियतकं स्वप्रकाशब्रह्मस्वरूप- शानमामिति नाऽभ्युपगच्छामः सामान्यचतन्यस्य तत्साघ- फत्वेनाविरोधित्वात् " अहमनः" इति प्रत्यात्मवेदनीयस्यात् । किन्तु श्रवणादिमाध्यापरोक्षराकारवृत्तिसमारूद चैतन्यमेव तद्विरोधि । नच-स्वप्रकाशचैतन्यमविद्यानिवर्तफ चेत् १ नस्पेदानी- मपि मत्त्वम् । तदाफारापरोक्षावृत्तिनिवर्तिफा चेत् ? असत्या. स्मत्यसिद्धरयोग-इति वाच्यम पृत्युपारदचिनःचिन्मतिविन्य- धारिण्या वृत्ते निवर्तकरवाङ्गीकारात् । असत्यात्मत्योत्पाद. फन्यविरोधोपिन,अभावस्य भायजनकन्यवदस्याऽपि सम्भवात, मानिमामिकस्पाङ्गनालिगनादेव्यावहारिकसुगजनफत्यदर्शनाय। " विजातीयम्य विश्नमताकस्प बा जनस्यनिर म्यानम- म्यास्तमिति घूमः इति गौडग्रहानन्दी भागिदा" कपि च परिगोटे ननु-" न जानामि इति शतिरूपचिदिरोभानुभपः पिएमग्यागिदि. स्वस्पानडीगा"नादिना फुटसानोपमः ।
मटीकधीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः " "तरति नन्येवं वृत्तेः म्यनिषत्तंकत्ये स्थिनिविरोधः यतः म्योपादा. ननिवर्तकत्वं न दृष्टचरमिनि चेन अन्यत्राटस्याप्यत्र प्रमा- णयलेनागीकारात् माया तु प्रकृति विद्या" (३०४।१०) इत्यवगतमायोपादानकन्यस्याप्यात्मतत्त्यमाक्षात्कारस्य शोकमात्मविन्” (छां०७।११३)"सोऽविद्यामन्यि विकिरतीह मोम्य" ! (मु०२।१०१०)इत्यादिना तभिवर्तकत्वस्यापि च प्रमाणसिद्धन्यात् । वृत्त्यारूढचितो निवर्तफन्यपक्षे तु नोक्तशङ्कायकादशः, तदुक्तमा- चार्य:- तृणादीसिकाप्येषा मूर्यदीनिस्तृण दहेत् । सूर्यकान्तमुपारुध्य न न्याय तर योजयेत्" ॥ इति ॥ नच-निवर्तकशाने न शुद्धविषयम् तस्याऽदृश्यत्वात, न विशिष्टविषयं तस्याऽध्यस्तत्वेन भ्रमन्यापत्ते - इति शङ्कितुमपि शक्यम्, उपहितम्य विपरत्वेऽपि उपाधेरविषयत्वेनाभ्रमत्वात् । अयमाशयः-भ्रमत्वमापाद्यते ? अज्ञाननिवर्तकताविरो- धिम्रमत्व वा ? तर म्बोपहितविषयकाऽशानं प्रति स्वोपहित- विषयकशानस्यैव निवर्तकत्वेनोपहितविपयकममत्वमिटमेव, अन्त्यमनगीकारपराहतमित्येवमात्मतत्त्यसाक्षात्कारेण सवि- लासाऽज्ञाननिवृत्ती व यन्धसत्यत्वम् ? कुतो वा विचारशास्त्रा- रम्भनष्फल्यम? कथं वा सिद्धान्तमग इति सर्वमवदातम् । नच. ब्रह्मणो ज्ञानविषयत्वेन जडत्यापत्तिः, चैतन्यविषयताण एव जडत्यापादकत्वात् नतु कृत्तिविषयताया अपि, "यतो वाचो निव- तन्ने" (ले० २९) "तन्त्वोपनिषद पुरुष पृच्छामि” (पृ० ३।९।२६) इत्याधुभयविधथुत्यनुसारेण नथाकल्पनादित्याद्यधिकं “वेदान्त कल्पलतिका" दिपु द्रष्टव्यम् ॥२५॥ शङ्का ननु निराकरण शुद्ध चैतन्य (ज्ञान) तो अज्ञान श्लोकः २५] मिताक्षरायामुक्कदृष्टान्ताविवरणम् । का साधक है, फिर उस से अज्ञानात्मक बन्ध का नाश कैसे होगा ? उत्तर:-- पदार्थ--(सामान्य अग्नि काठ का विरोधी नहीं तो भी) यद्वत्-जिस प्रकार हिम्ननिश्चय करके काष्ठाख्दकृशानुः काष्ठ में आरूढ हुआ अग्नि दाहनियामकः= दाह का नियामक अर्थात् कारण होता है तद्वत्-वैसे ही (यद्यपि सामान्य चैतन्य अज्ञान का साधक अर्थात् अविरोधी है तो भी) वृत्या- रूटचितिः-त्ति में आरूढ हुआ चैतन्य बन्धनाशनियामिका वन्धनाश का अर्थात्सविलासभज्ञान की नित्तिकाकारण है। भाव यह कि-वृत्ति में आरूद चतन्य, अथवा चैत- न्यप्रतिविम्वविशिष्ट रत्ति अज्ञान की निवर्तक है सामान्य चैतन्य नहीं, यह वेदान्त का सिद्धान्त है। जैसा कि- (१)-गामान्य अमि की सार्वभौम व्यापकता दृष्टान्तरूप मे श्रुति ने भी प्रतिपादन की है तगादि "अनिर्ययको भुवनं प्रयिष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो यभूव ।" ( क. २९) (२) यही पर तात्पर्य यह है कि जिस प्रशर वायु आगला में सर्वत्र परिपूर्ण हो रहा है उसी प्रकार सामान्य भनि भी रायंत्र प्यार है । पान्नु बद (सामान्य अमि) हर हर दाहादि विशेष कार्य पाने में गम नही होती जब तक कि वह काहादि रसोपाधि में विशेष रूप मे अभिम्परा न हो जाय । 'इशी भान्ति गामान्याटस्य ( गानासरनामक) चान्य भी रात्र समान रूप मे परिपूर्ण है परन्तु यह सर सरु मानी निवृत्ति छ गायक नहीं होता जब तक कि महापारजन्य भसाडार पृति में शुमार हो र अभि- प्पल न हो जाय।
१९० सटीकधीविवारविन्दी [प्रथम परिच्छेद आचार्यों का कथन है कि- तृणादेर्भसिकाऽप्येषा सूर्यदीप्तिस्तृण दहेत् । सूर्यकान्तमुपारुष्य त न्याय तत्र योजयेत् ॥ अर्थ-जैसे तृणादिक पदार्थों का प्रकाश करने वाली सूर्य की दीप्ति ज्योतिः मूर्यकान्तमणि के द्वारा उनका दाह करदेती है वैसे ही सामान्य चेतन अज्ञान का साधक होने पर भी रत्ति-आरूट हुआ उसका वाधक हो जाता है ॥२६॥ मिथ्यात्वसाधकस्य "झाननाश्यत्व" हेतोव्यभिचाराभाव- मुपसहरति-~-"अत ' इति । अतो ज्ञानस्य नास्त्येव प्रागभावः सदास्थितेः । तथा च ज्ञाननाश्यत्वहेतोः क व्यभिचारिता ॥२६॥ अत =यस्मात् सिद्धान्ते आरमन स्वरूपभूतस्य ज्ञानस्य उत्पतिविनाशौ न स्तोऽतो हेतो शानस्यवस्तुभूतज्ञानस्य सदास्थिते सदैचाऽजस्थानात् कूटस्थनित्यत्वादित्यर्थ प्रागभाव = उत्पत्ते पूर्व कार्यस्य भविष्यतीतिप्रत्ययवेद्योऽनादिसान्त संस- गाभाय , नास्त्येव-नेर मयतीत्यर्थ । तथाच-एवं सति अर्थात् ज्ञानस्य मदायस्थानादेव, तत्प्रागभावाभावाच ज्ञाननाइयत्वहतो = मिथ्यात्यसाधक्स्य शाननाश्यत्व 'रूपोतहेतो व्यभिचारिताव्यभिचार ।यदा ज्ञानमेय नित्यं तदा कथं नदभाव , सदभारे कुनस्तत्प्रागभाव , तदमावे च कुतस्तरा हेतोभि- नदभावे च कुतस्तमा मिथ्यात्यासिद्धिरिति शुचिर- जनादिवज्ञशाननाश्यत्वाद् पन्धस्य मिथ्यात्वे नैन सन्देह इति माव ॥२६॥ " लो० २६-२७] ज्ञाननश्यत्वहेतोरव्यभिचारः,तनिगमनश्च । १९१ सं०-अव "ज्ञाननाश्यत्व" हेतु के व्यभिचाराभाव का उपसंहार करते हैं--- पदार्थ-अत: जिस कारण सिद्धान्त में आत्मस्वरूप ज्ञान उत्पत्तिविनाश से रहित है अतः सदास्थितेः सदैव स्थिति बनी रहने के कारण ज्ञानस्य-ज्ञान का प्रागभावः- प्रागभाव नास्त्येव नहीं हो सकता । तथाच-जव उसका मागभाव ही नहीं अर्थात् सदा अवस्थित कूटस्थ एकरस होने के कारण ज्ञान के मागभाव का अभाव है तो ज्ञानना- श्यत्यहेतोः मिथ्यात्व सिद्धि के लिये प्रयुक्त किये गए "ज्ञाननाश्यत्व" हेतु का क-कहां व्यभिचारिता व्याभ- चार हो सकता है, अर्थात उक्त हेतु का किसी स्थल में व्यभिचार दोप नहीं, अतएव शुक्तिरजत की न्याई ज्ञान- नाश्य होनेसे बन्ध के मिथ्यात्व में भी कोई सन्देह नहीं ॥२६॥ व्यभिचारोद्धार दयित्या ज्ञाननाश्यत्वहेतुं निगमयति- तस्माद् " इति । तस्माद्वन्धो मृपायुक्तो ज्ञाननाश्यत्वहेतुतः । यथा रज्जूरगो दृष्टस्तथा चायं ततस्तथा ॥२७॥ तस्मात्न्यस्मानास्ति व्याभिचारः तस्मात् ज्ञाननास्यत्वहे- तुतः="ज्ञाननाश्यत्व" फारणात् बन्धः-प्रपञ्चो मृपायुक्त मिथ्या- स्योपेतः मिथ्येत्यर्थः । यया येन प्रकारेण अधिष्ठानशाननियत्रं- (6)- अथवा मृपा युक्तः इति द्वैपदे । एवम मृषा-मिथ्या युक्त- युक्तियुक्तः उपपन इत्यर्थः । , 40 प्रथमः परिच्छेदः १९२ सटीकधीविचारविन्दी त्वेन रज्जूग्गः-रज्जूसर्पः रजौ कल्पितो भुजङ्गमः दृष्ट-मिथ्या) जातः, तथा चायम् =अयं यन्धोऽपि तथा ज्ञाननादयः, ततः तस्मात् ज्ञाननाश्यत्वादित्यर्थः तथा मिथ्यैवेति निगमनम, हेतुमाध्यव- त्तया पक्षप्रतिपादकं वचनमित्यर्थ ॥२७॥ सं-व्यभिचार का उद्धार कर के " ज्ञाननाश्यत्व" हेतु का पक्ष में निगमन करते हैं- पदार्थ-तस्मान्-जिस प्रकार दर्शित रीति के अनु- सार व्यभिचार का उद्धार किया गया है अत एव ज्ञान- नाइयवहेतुतः="ज्ञाननाश्यत्व" हेतु से बन्धा-प्रपञ्च मृपायुक्तः= मिथ्यात्वधर्म वाला है यथा-जैसा कि रज्जूरगः-रज्जु में कल्पित सर्प दृष्टः अधिष्ठानभूत रज्जू के साक्षात्कार से निवर्त्यनाश होने योग्य होने के कारण मिथ्या होता है। तथा चायम् वैसे ही यह वन्ध भी "ज्ञाननाश्य" है, ततः= इस लिए अर्थात् ज्ञाननाश्य होने से तथा वैसा अर्थात् मिथ्या है सत्य नहीं ॥ २७ ॥ बन्धमिथ्यात्वे हेत्यन्तरमाह-" कर्मणा” इति । अथवा- थुनार्थाऽनुपपत्त्याऽपि बन्धस्य मिथ्यात्वमाह-" कर्मणा" इति । (१)-अबाधितत्वादिक निगमनप्रयोजनमिति तु न विस्मरणीयम् । (२)-" मृपायुक्तः” इसे एक समस्त पद मान वर 'मिथ्यात्व- धर्मवाला' यह अर्थ किया गया है । वस्तुतः यह दो पद हैं । और उनका अर्थ यह है- मृपा "=मिथ्या “युक्तः =युक्तियुक्त है ।। .
" ली०२८] भङ्गयन्तरेण बन्धमिथ्यात्वसमर्थनम् । कर्मणा बन्धविच्छित्तेः प्रतिपेधश्रुतेरपि । पन्धो मिथ्याऽन्यथा मोक्षोन निषिध्येत कर्मणा ॥ कर्मणाम्यागदानादिकर्मणा,वन्धविच्छित्तेः बन्धस्य विच्छित्तिः बन्धविच्छित्तिः बन्धनाशः तस्य यन्धनाशस्य प्रतिषेधश्रुतेः अपिम्प्रतिषेधथवणादपि बन्धःप्रपञ्चः मिथ्या शानबाध्य एथे- त्यर्यः । विपक्षे दण्डमाह-" अन्यथा इति। अन्यथा यदि यन्धो मिथ्या न स्यात् तदा कर्मणा=कर्महेतुना मोक्षः मुक्तिः ननव निपिध्येत प्रतिपिध्येत, नहि मिथ्या रज्जुसादिः क्रियानिवर्त्यः केनापि कापि एचरः सत्यस्य शानानिवर्त्यत्यादित्यर्थः। तयाच श्रुतिः-" न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृ. तत्वमानशुः" (०२) इति फर्मणा यन्धविच्छित्ति प्रतिपेति । उक्त पूज्यपादैरपि विवेकचूडामगो- अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेत्याइ टि श्रुतिः । प्रवीति कर्मणो मुक्तरहेतुत्व स्फुट यतः ॥ ७ ॥ चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु पस्तूपलन्धये । वस्तुसिद्धिर्विचारेण न विधिल्मकोटिभिः ॥ ११ ॥ इत्यादि । इत्यश्च यथा ज्योतिःशास्त्रावगतशतवपंजीविनों देव- दत्तस्य गृहाऽमत्वं यहिःसत्वं विनाऽनुपपद्यमानं याहिःसत्त्वं फरपयति नर्थव कर्मफरणकयन्धविच्छेदप्रतिपेधथयणं पन्ध- मिथ्यात्वं विनाऽनुपपद्यमान तस्य मिथ्यात्वं कल्पयनीति भावः। एप एवार्यापत्तिन्यायो मोक्षानुपपत्तायपि योजनीयः ॥२८॥ (१) दन्तु रोयम्-उपपाशस्य मानेनोपपादरकपना भयांपत्ति- प्रमा। सत्करणमापति: प्रमाणम् । अनि उपपासानं कम्गमुपपादक- सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः -अब बन्ध के मिथ्यात्व में कारणान्तर कथन करते हैं अथवा अर्थापत्ति प्रमाण के द्वारा भी वन्ध का मिथ्यात्व दर्शाते हैं। पदार्थ-कर्मणा= ("न कर्मणा न प्रनया" इत्यादि श्रुतिवाक्यों में) कर्म द्वारा बन्धविच्छितेः बन्ध के नाश का प्रतिषेधश्रुतेः, आप अतिपेध श्रवण करने से भी बन्धः-बन्ध मिथ्या-मिथ्या ही सिद्ध होता है । अन्यथा यदि ऐसा न होता तो (श्रुति में) कर्मणाः कर्मों से मोक्षः मोक्ष का म निषिध्येतः कदापि निषेध न किया जाता। सार यह कि अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन ॥ (० २।४।२) (अर्थात् वित्त-धनसाध्य कर्मों से मोक्ष की कोई आशा नहीं) इसादि श्रुतियों में मोक्ष के प्रति काँ शान फलमित्युभयत्रापि अापत्तिशब्दो वर्तते । उक्तश "वेदान्त- सज्ञावल्याम"- " . मानेनयोपपाद्यस्य योपपादककल्पना । अर्थापचिप्रमा सा तत्करणं च तदाह्वयम् ॥ यद्विनाऽनुपपन्नं यत्तत्र सचोपपायकम। यदभावरशाद्यस्याऽनुपपत्तिः स चापर। । दृष्टश्रुतविभेदेन सेयं वेधा प्रकीर्तिता । शुक्तिरूयादिके त्याचा तरतीत्यादिकेम्परा इत्यादि ॥
. श्लोक २८-२९] मिथ्यार्यस्य कर्मभि व निवृत्तिः । की साधनता का निपेय किया है "न कर्मणा न प्रभया" (कै० २) इत्यादि श्रुतिवाक्यों में "कर्मों से वन्य की नित्ति नहीं होती" यह भी स्पष्ट ही कथन किया है।। सो यदि वन्ध सत्य होता तो उसकी निवृत्ति कर्मों से, कथन करते और श्रुतिभगवती मोसमाप्ति के प्रति कर्मों की साधनता का निपेध भी न करती, पर ऐसा न करने से सिद्ध है कि बन्ध मिथ्या है सस नहीं ॥२८॥ उक्तमेवार्य प्रकारान्तरेण स्पष्टीकरोति त्रिभिः "मिथ्यायः इति । मिथ्यार्थी न विनाश्योऽस्ति विशिष्टरपि कर्मभिः। नहि रज्जूरगोनाश्यो जपहोमार्चनादिभिः ॥२९॥ मिथ्यार्थ:-मिथ्याभूतो दृष्टनश्वरस्वभावोगर्योऽप्यर्थपद्मा- समानो यन्धरूपः पदार्थः विशिष्टेः अपि-वेदादिशास्त्रविहितैरपि सन्द्रिः कर्मभिः="तस्माद् बामगोहोरानस्य रायोगे सन्ध्यामुपास्ते (पशि प्रा० ४ । ५) “ अहरहः सन्मामुपासीत " ( ते० ) " यज्ञोपवीती नित्योदकः सन्ध्यामुपासीत पाग्यतः" ( माश्व० गृ० ३३७३) "अमिहोत्र जुहुयात्स्वर्गवामा (ते० सं० २५) इत्यादि नित्यकाम्य- प्रभृतिभिरुत्तमः फर्मभिः न नैघ विनासः अस्ति-निवर्तनीयो भयति । अधायें हटान्तं दर्शयति-"नहि इति । जपहोमानादिभिः- तत्र अपः मन्त्राम्यासः उपांशुजपादिमेदः, होमः विधिनदनी इविमक्षेपः, अर्चनम् आयाहनादिषोडशोपचारेण देवानां पूजनम्, आदिना पन्दनादिपरिप्रहार इत्यादिभिः फर्ममिः ररणारज्यशानेन रजो भासमानः सर्पः नहि-नवे - - १९८ सटीकश्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदे मिन्यझकज्ञाननिष्ठां प्रत्यप्यकारणनच तेपामित्यभिसन्याय भाननिष्ठाहेतुभूतविचारापरपर्यायपुरुषप्रयत्लागनया सर्वकर्म- सन्याममेव तद्धेतुत्वेनाध्वगत्य "तमेतं वेदाऽनुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपमाऽनाशकेन" (वृ०४।४।२२) इति वचनेन येदानुवचनादिकर्मणां वेदनेच्छाम्प्रत्यङ्गभावमाचऐ । तत्र वेदने- च्छातः किम्भवेदित्याकाङझा प्रशमयन् “एतमेव विदित्वा मुनि- भवति" (पृ. ४ा४।२२) इत्यभ्यधात् । यज्ञाद्यनुष्ठानाद्विशुद्धिद्वाप विविदिपोत्पत्ती गुरुपादोपसपर्णश्रवणादिक्रमेण एतं मन्प्रवाह्म- पोक्तमात्मानमेव विदित्वा न तु कर्मादिकमपि, मुनिः मनन- शीलो योगी भवतीति यावत् । आत्मविच्च न कर्मात्याह--“एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्ति(१०४।४।२२)इति । एतमेव लोकमात्म- लोकमेवेच्छन्तः प्रार्थयन्तो विचिदिपन्तः प्रवाजिनः प्रयजनशीला मुमुक्षयः प्रवजन्तिप्रकण सर्वाणि कर्माणि न्यस्यन्तीति "आमे. योग्याक्पालो भवति" इतिवत् सन्न्यामो विधीयते । कथमेतन्निर्णतुं शक्यते यदात्मलोकाधिनः कृते सर्वकर्मन्यासो विधीयत इत्यत- स्तदर्थनिर्णयहेतुभूतं तस्यार्थवादमाह-"एतद्ध स्म वै तत्पूर्व विद्याशा. प्रजा न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषा नोऽयमात्माऽय लोक इति"। (पृ० ४।४।२२) इत्यादि । तदेतत्पारिवाज्ये स्पष्टं कारणं ह किल थै स्मार्यते । पूर्वेतिक्रान्तकालिका विद्वांसः आत्मभाः प्रजां प्रजोपलक्षिते कर्मवित्ते च न कामयन्ते स्म-पुत्रादिसाधनानि नानुतिष्ठन्ति । केनाभिप्रायेणेत्यतः आह श्रुतिः-किमिति । येषां नोऽस्माकं परमार्थदर्शिनामयं नित्यसनिहितोऽशनायाद्यतीत आत्मैवायं लोक पुरुषार्थस्ते वयं पुत्रादिभि फि फरिष्याम इत्यभि- भायसमाप्तिद्योतक इतिशब्दः । तर्हि ते किं कृतवन्त इत्यत आह (१) प्रव्रजन्तीत्यित्र रेडथे लडिति भावः ।
. श्लोकः३०] सल्यास आक्षेपः। "तेह स्म" इत्येतदादि “एपणे एव भवतः" इत्यन्तम् । पतायतेदं सिद्धं भवति यदुक्तार्थवाद एव सन्यासवि- धिनिश्चायकस्तस्य विधिमन्तरेणान्वयासम्भवात् । तस्मात्म- न्यासादिनैवात्मलोकः प्राप्यो न कर्मादिना, आत्मलोकस्यो- त्पाधादिचतुविधकर्मफलविलक्षणत्वादित्याशयेनैवाह “स एप नेति नेति" इत्यादिना "न रिष्यति" इत्यन्तेन शाकम्यवाहाणोक्तार्य- केन । पूज्यपादा अपि-“यथा च वाचलोस्त्रयार्थिनः प्रतिनियनानि पुत्रादीनि साधनानि विहितान्येवमात्मलोकार्थिन:सर्वपणानिवृत्तिःपारिवाज्य प्रमविदो विधीयते एप" इति "आत्मा आत्मत्वादेव न केनचित्साधनेनो- साध आप्यो विकार्य: संस्कार्यों का" इति चैवमादिना प्रकारेण मवि- स्तरममुमर्थ व्याख्यातवन्तः । तद्यदि-वन्धो मिथ्या नामविप्यत् तदा फर्मप्रतिपेधपरत्वेन थुतिर्मिध्याभूनयन्धनिवृत्तिहेतुभूतात्म साक्षात्कायॉ फर्ममन्यासं कदापि न व्यधास्यत, नापि च सन्यामविधिम्यरूपान्ययार्थमर्यवाइवास्यश्च निरदेक्ष्यत् । नदित्य सन्यासविध्यन्ययाऽनुपपत्त्या अपि पन्धो मिथ्येति मिदं भव- तीति युक्तमुक्तम् “अतः कर्मप्रजार्यानाम्" इति । अप्र केचिदेवमायक्षते-कर्मणां सन्यामो न न्याय्यः “यावीवममिहोत्र जुहोति' यापमी दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत” “वीरहा वा एा देवाना योमिमुद्रासयते' आचार्याच प्रिय धनमात्य प्रमा- तन्तुं मा व्यवच्छेतलीः' (ले० ११११) "युवमेनेह कमनि निजीरिपेच्छ- सममा:" (श०२ ) “जापमानो पे प्रामानिमिदंगवान् जायते" इत्यादिश्रुतिभि- नियतस तु गन्याम: कमंगो नोपपयने । मोहात्तस्स परित्यागस्तामम: परिकीर्तितः ।। (म० गी० १८५७) 14 । २०० मटीकश्रीविचारविन्दी [प्रथम. परिच्छेदः यशदानतप कर्म न त्याज्य कार्यमेव तन् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ (भ० गी० १८१५) न कर्मणामनारम्भानेष्यम्य पुरुषोऽनुने । (भ० गी० ३४) इत्यादिस्मृतिभिश्च नित्यनैमित्तिककर्मत्यागस्य निपिद्ध- त्वात् । मन्यासशास्त्रन्तु कर्मानधिकृतविधुरादिविषयं, काम्य- कर्मत्यागविषयं, मर्वकर्मफलत्यागविषयं या । उक्तश्च मगवता-- काम्याना कर्मणा न्यास सन्न्याम कवयो विदुः । मर्वकर्मफरत्याग प्राहुस्त्याग विचक्षणाः । इति । (भ० गी० १८१२). नच मन्न्यासमन्तरेण श्रवणाद्यसम्भवात् तदावश्यकत्वं गृहस्थादेरपि फर्मानयरद्धकाले श्रवणादे. कत्तुं शक्यत्वात प्रतर्दनादेहिमध्यदशायामेय श्रवणादेः, जनकयायल्ल्याजान- शत्रुप्रभृतीनां गृहस्थानामेय ब्रह्मनिष्ठत्वस्य च श्रवणादिति । अत्र सिद्धान्तानुयायिन.-छान्दोग्ये त्रयो धर्मस्कन्धा यशोऽध्ययन दानमिति' (छां०२।२३।१) एवमाश्रमत्रयं प्रस्तुत्य “सबै एते पुष्पलोका भवन्ति' (छां०२२२१)इति तेषां पुण्यलोकत्वं निर्दिश्य ब्रह्मसखस्यो- ऽमृतत्वमति' (छां० २२३०१) गृहस्थाद्याश्रमत्रयस्य पुण्यलोका- याप्तिरुक्ता ब्रह्मसंस्थशब्दितस्य सन्न्यासिन. एवामृतभावप्राप्तिः स्पष्टमाम्नाना । नच ब्रह्मसंस्थशन्देन यौगिकेन केवलं सन्या- मिन ययाभिधानं न भवेदिति शङ्कनीयम् ब्रह्मणि मंस्थेत्यस्या- न्यव्यापारोपरमरूपा तन्निष्ठेत्यभिधानात् । तच्च प्रयाणामाश्रमिणां न सम्भवति तेषां स्वाश्रमविहितकर्माननुष्ठाने प्रत्ययायश्रवणात् । परिग्राजकस्य तु विधिना सर्वकर्मसंन्यासात्प्रत्यवायाभावःशमा- दिसंहितब्रह्मनिष्ठत्वमेव तस्य स्वाश्रमानुरूपं कर्मेति योध्यम्।
ग्लोफः ३०] उक्ताक्षेपसमाधानम् । तथा चाहुन आसुप्तेरामृतेः काल नयेद्वेदान्तचिन्तया । दद्यानावसरं कश्चित्तामादीना मनागपि ॥ इति । प्रयो धर्मस्कन्धा " (छां० २ । २३ । १) इत्यादिना धर्ममात्राधिकृतत्वेन प्रस्तुतानां त्रयाणामाश्रमाणां “ सर्व एते पुण्य- लोका भवन्ति " (२।२३।१) इति निरविशेष परामृश्य पुण्य- लोकभाक्येन चिनियुक्तानां निराफाक्षाणां न पुनर्ब्रह्मशन्देन परामर्शः सम्भवतीति परिशेषादाकाद्धितत्वाच मंन्यामिन एय परामर्शः। एतेन गृहस्थादीनामपि श्रवणादिसम्भवं प्रत्याशा निर- स्ता । आख्यायिकासु प्रतर्दनप्रभूतिगृहस्थानां श्रवणादिदर्शन- लिङ्गन्तु प्राप्तिसापेक्षं न प्रापफशास्त्रविरुद्ध तेषां डानाधिकार कन्पयितुं क्षमते । अन्यथा-" गावो चै सप्रमासत " इत्यादिलिङ्गाद गयादीनामपि फर्माधिकारपल्पनामसद्गात नया चोतं यात्र्तिके- त्पत्ताशेषत्रियस्यैव संसार प्रजिहासतः। जिज्ञामोरेय शाम्य प्रायन्तेप्पधिकारिता ॥ (सम्यन्ध पा०१२) इति । अस्तु या जन्मान्तरे जनकादिभिः सन्यामपूर्वसंध्यणा- धनुष्ठितमेव प्रतियन्धफवशानु तदा मानं नाभून, इह जन्मान तु तेषां प्रतियन्धकापगमाद् गाईस्प्येऽपि सकृच्छ्रवणमात्रेण मान- मुत्पन्ममिति कल्पनम् । तथाच स्मृतिः- " पांगामेन तेनैव हियने हवशोऽपि सः। जिशमुरपि योगस्य शन्दननातिवतने" ॥ इति (म० गी १४४) . १ योगस्य जिज्ञासुरपि, शम्दमय-वेदन अति- " “ एतमेव प्रमानिनो २०२ सटीकश्रीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेद “प्रयत्नादू यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विषः । अनेक्जन्मससिद्धस्ततो याति परा गतिम् " ( म० गी०६।४५) इति चेत्यायनेकश्रुतिस्मृतिप्रभृतिप्रमाणशसिद्धः मन्यामो दुरपहवः। कि-" न्यास इति ब्रह्मा, ब्रया हि पर, परो हि ब्रह्मा, तानि वा एतान्यवराणि तपासि न्यास एवात्यरचयत्" (महाना० ७८)" वेदान्तवि. ज्ञानसुनिश्चितार्याः सन्न्यासयोगायतयः शुद्धमत्त्वा (मुं०३ । २१६; महाना० १२ । ३; कै०४ ) न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागनैरे अमृत- त्वमानशुः" (कै०२; महाना० १२ । ३) लोकमिच्छन्तः प्रजन्ति " (वृ० ४। ४ । २२) " त्यजतेत्र हि वज्ञेय त्यक्तः प्रत्यक्पर पदम्' इत्यादयो विचिदिपासन्यास विधायिन्यः, " एतदस्म वै तद्विद्वास आहुः ऋषय कावपेया किमी धयमध्येष्यामहे विमर्या वयं यक्ष्यामहे " विद्वासोऽग्निहोत्र न जुहुवाश्चक्रिरे एत वै तमात्मान विदित्वा ब्राह्मणा पुत्रैषणायाश्च वित्तषणायाश्च लोकेषणायाश्च व्युत्यायाय भिक्षाचर्य चरन्ति " (०३1५1१) " एतावद सल्वमृतत्वमिति होक्या याज्ञवलयो विजार" (०४।५।१५ ) इत्यादयो विद्वत्संन्या- सपया,तत्रापि काश्धित् “ब्रह्मचर्य समाप्य गृही मवेद् गृहानीभूत्वा प्रव. जेद् (परमहंसपरिणयासयल्ल्यो०) इति कामिकमन्यासविधिपराः, अन्याश्च-“यदि वेतरया ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेद् गृहाद्वा धनादा" (परमहंस परिष्याश०) यदहरेक निरजेत् तददरेव प्रवनेत्”(परमहसपरि०,यान) " यलु वेदार्थ विद्वान् स्मेपनयनादत्रं स तानि प्राग् चा विमोत् पितर पुत्रमग्न्युपवीत कर्म क्लत्रम, कुटीचको ब्रह्मवारी कुटुम्य विसृजेत्, त्रिदण्ड वर्तते अनिरभ्य वर्तते अर्थात् वेदोक्तादृष्टानफलं मुमति निष्कामो भवती- सर्थः । एतेनापि ज्ञानकर्मसमुच्चयो निगत इति द्रव्यम् । एतद्र स्म वै तत्पूर्वे ग्लो० ३०]श्रुतिस्मृत्यादिशतप्रमाणसिद्धः सन्न्यासोदुरपह्नवः।२०३ कमण्डलु शिक्यं पात्रे जलपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं चेत्येतत्सर्वे भूः स्वाहेत्यप्सु परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत्" ( ) इत्याश्रममं विना स्मात्तसन्यासोत्तरं चोत्कटवैराग्योत्तरकालमेर पारमहंस्यवि- धिपराश्च श्रुतयोऽपि कर्मन्यासपरा इपख्याः । नचासां श्रुतीनां विधुरादिविपयत्वं प्रजापतिनापि शक्य कल्पयितुम् । “भय पुनरवती वा नती वा स्नातकोऽस्नातको वा उत्सना- मिननिको वा" (परमहंसपरि०; याज्ञवल्क्यो० ) इति तेषां पृथक सन्न्यासविधानात्, भगवतापि "नष्कर्म्यसिद्रिं परमां सन्न्यामेनाधि- गच्छति' (भ० गी० १८१४९) इत्यादिना विविदिपासन्यासः, "योगारूटस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते” (भ० गी०६।३) सर्पकमाणि मनसा सन्यस्यास्ते सुखं वशी' (भ० गी० ५। १३)" नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कम्पन' (भ० गी० ३११८) इत्यादिना विद्वत्सन्यासश्च दर्शित एव । वृहस्पतिरपि- संसारमेव नि:सारं दृष्ट्या सारदिक्षया । प्रयजन्त्यकृतोदाहाः पा वैराग्यमाश्रिताः ॥ इति । अनियश्च- प्रमजेद् ब्रह्मचयण प्रमजेद्वा यहादपि । वनस्पः प्राजेद्विद्वानानुरो वाऽपि दुःसितः ॥ इति । मनुरपि- प्राजापत्यो निरूप्येटिं गर्ववेदसदक्षिणाम् । आत्मन्यमीन समारोप्य वामगः प्रबजेद् गृहात ॥ (६. ३८) इति । च्यासोऽपि- मनचर्येण कालं या कुर्यात्सदकल्पपूर्वकम् । मानप्रस्थो वाऽपि भवेत्परिपाइयदेच्छया ।। इति। .
२०४ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः सर्वे चैते महामुनयः सन्न्यासं दर्शयन्ति । तस्माद्वहुतरश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणायनुरोधेन "कुर्वत्रे. वैह कागि" (ईश०२) इत्येवजातीयकानि भौतानि "कर्मणेव हि ससिद्धिम् (भ० गी० १२०) “नियतस्य तु" (भ० गी० १८१७) इत्येवजातीयकानि स्मार्तानि घचनान्यविरक्तविपयफानि मन्द- विरकविषयकानि वेति निश्चेतव्यम् । अत एव आविरक्तचित्त-- शुद्धिहेतवे फलत्यागसहित फर्मानुष्ठान “काम्याना कर्मणा न्यासम् (म० गी० १८१२ ) इत्यादिना भगवताप्रसिद्धसन्याससाम्येन स्तूयते , “दुःसमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेन्” ( म० गी० १८१८) इत्यादिनाप्ययमेधार्थ स्फुटीक्रियते च । "घिभित्रणवान जायते इति श्रुतिस्तु पश्चवदानविधिशेषार्थ- पादान्तर्गता नहिम्मतन्त्रमह्मचर्यादिसन्न्यासविधिविधमृणत्रय- सद्भावं माधयितु प्रवृत्तेति विस्तरेणोपपादिनं "मुरेश्वरवार्तिके" इति सबै मुम्पसे ॥३०॥ (१) "नैष्कम्येमिद्धौ चाप्युक्तम्- पारम्पर्येण कमव स्यादविद्यानिवृत्तये। मानयनाऽपिरोधित्यात्कर्माऽविद्यां निरस्यति । (१३५२) उत्पादयमाप्यं मंस्कार्य विकार्यश्च कियाफलम् । नैवं मुक्तिर्यनम्नस्मात्कम नस्या न साधनम् ॥ (३५३) मग्निपत्य नच मानं फर्माशानं निरस्यति । माध्यमाधनभावत्यादेफफालानवस्थितेः। (१।५४) याध्यबाधकमायाम पश्चास्योरणयोरिष। एकदेशानयस्थानान्न ममुच्चयना तयोः । (१९५५) इत्यादि।
श्लो० ३०-३१] त्रिंशत्तमश्लोकमिताक्षरा । २०५ पदार्थ-(जिस कारण से मिथ्याभूत पदार्थ की निटत्ति विशिष्ट कर्मों से भी नहीं होसक्ती) अतः इस हेतु से कर्म- प्रजार्थानाम-कर्म, प्रजा आदि साधनों का प्रतिषेधपराम्भति- षेध करने वाली सा=वह प्रसिद्ध श्रुतिः ध्रुति बन्धास्वन्ध मिया मिथ्या है, इति अभिप्रेत्य-ऐसा ही निश्चय करके सन्यासं विदधाति संन्यास का विधान करती है। इस प्रकार सन्यासविधायक श्रुति की अन्यथाऽनुपपत्ति बल से भी बन्ध का मिथ्यापन ही निश्चित है ससत्व नहीं ॥३०॥ बन्धस्य सत्यत्वे अमृतभावम्प्रति कर्मप्रतिक्षेपाऽनुपपत्ति दर्शयति-" पदि बन्धः" इति । यदि पन्धो भवेत्सत्यः कर्मनाश्यो भवेत्तदा । तथा चामृतकामानां विद्ध्याकर्म,नाक्षिपेत् ॥३१॥ यदि-चेद् बन्धः सत्या आत्मघदपाध्यः भवेत् स्यात; तदा (२) यहां पर प्रजाशब्दोपलक्षित कर्मप्रजावित्तादिकों को अमृतत्वसाधनत का अपलाप करके साक्षात् सन्यास विधान करने वाली "एतमेव प्रयाजिनो लोकमिच्छन्त. प्रयजन्ति एतद्धस्स चे तत्पूर्व विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया फरिप्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक रति ते ह स्म पुपपायाध वित्तपणायाध लोकेपणायाध व्युत्थायाय भिक्षाचर्य चरन्ति ।" (२.२२) इस श्रुति की ओर अपना साक्षात् कर्म प्रजा और धन की अमृतत्वमाधनता का निषेध करके, और केवल त्याग को अमृतत्व का साधन कयन करके, अर्थ में सन्यास का विभान करने वाली "न फर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनेके नमृत- त्यमानशुः । (के. २) इस अति की भोर सहेत है।
२०६ - सटीकधीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः तहि कर्मनाश्य =जपहोमार्चनादिभिर्विशिष्टेः कर्मभिनाइयो याध्यः भवेत् स्यात् तथाच एवं सति, अमृतकामानाम-मोक्षार्थिनां कृते. श्रुतिर्भगरती कर्म-कर्मानुष्ठानं विदध्यात्न्यथा “अग्निहोत्रजुहुयात स्वर्गदाम" इति स्वर्गार्थिनां कृते अग्निहोनादीनि फर्माणि विध तथा " मोक्षकामो नित्यनैमित्तिकादीनि कुर्याद्" इति मोक्षाङ्ग- तयाऽपि कर्माणि विदध्यात न आक्षिपेत्=" किं प्रजया (०४। ४।२२) "अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन" (वृ०२।४।२,४ ५।३) इत्यनया रीत्या तानि कर्माणि नै प्रतिक्षिपेत् न निपे- धयेदित्यर्थ , यस्मान्मोक्षाय श्रुतौ कर्मणां प्रतिक्षेपस्तस्माद् बन्यो नैव सत्य इति फलिनम् ॥ ३१॥ सं०- o-चन्ध के सस होने में कर्मों के निपेय की अनु- पपत्ति कथन करते है- पदार्थ-यदि यदि बन्ध बन्ध सत्य =आत्मा कीन्याई वापशून्य भवेत् होता तदा=तब कर्मनाश्य =यवदानादि कर्मों द्वारा ही नाश करने योग्य भवेत् होता तथाच और इस प्रकार अमृतकामनाम्=मोक्षार्थी जिज्ञासुजनों के लिये श्रुति कर्म-यागादि कर्मों का विदध्यात्-विधान करती ( अर्थात् जैसे स्वर्गकाम के लिये अग्निहोत्रादि कर्मों का विधान है वैसे ही " मोक्षार्थी निसनैमित्तिकानि कुर्यात् " मोक्ष का अर्थी निसनैमित्तिक करे ऐसा विधान उपलब्ध होता) और, न आक्षिपेत्=कर्मों का प्रतिक्षेप न करती। किन्तु दर्शितरीति के अनुसार जो मोक्ष के प्रति कर्मों की साधनता का निषेध श्लोकः३१-३२] सत्यपदार्थस्य नियमेन ज्ञाननाश्यत्वाभावः ।२०७ स्पष्ट है सो बन्ध के ससत्वपक्ष में अनुपपन्न होता हुआ उसके मिथ्यात्व की कल्पना कराता है ॥ ३१॥ सम्प्रति मिथ्यात्वसाधकं ज्ञाननिवत्य॑त्वहेतुमुपसंहरति द्वाभ्याम्-" सन्योऽर्थः" इति। सत्योऽर्थो न निवतंत ज्ञानेनापि बलीयसा। नहि मिथ्याहिवद्रजोईष्टा ज्ञाननिवत्येता ॥३२॥ बलीयसा-घलवता ज्ञानेन अपि वस्तुसाक्षात्कारेणापि सत्यःअर्थः-रज्जुशुक्तयादिः सत्यः पदार्थः न निवर्तेत नैव निवृत्तो भवतीत्यर्थः। अत्र हटान्तमाह-"नहि" इति । जो सत्यस्य रजो मिप्याहिवतू-रज्जुरूपाधिशाने भासमानमृपासर्पवत् ज्ञाननिपता= शानकयाध्यता, नहि नैव दृष्टान्अनुभूता । यया रज्जुकल्पितः सो रज्जुशानेन याधितो भवति तद्वद्रज्जुसानेन रज्जुन याध्यते, यच्च ज्ञानवाध्यं तन्मिथ्या, तादृशश्च प्रपञ्चोऽपीति भावः ।।३शा सं--अब मिथ्यात्व के साधक "ज्ञाननिवर्त्यत्व" हेतु का दो श्लोकों से उपसंहार करते हैं- पदार्थ-बलीयसा-अतिप्रवल ज्ञानेन अपि-ज्ञान से भी सत्यः अर्थः-रज्जु, शुक्ति आदिक सस पदार्थ, न निवतः- कदापि निवृत्त नहीं होता। (उक्त अर्थ में दृष्टान्त कयन करते है) रजो-सस रज्जु का मिथ्याहिया-मिथ्या सर्प की न्याई ज्ञानानवता-जान द्वारा बाध्य होना नहि घ्या-कदापि नहीं देखा गया । सार यह कि-जैसे कल्पितसर्प का रज्जुनान से + सटीकधीविचारविन्दौ [प्रयमः परिच्छेदः बाप (निति) होता ( होती) हैं वैसे रज्जुज्ञान से रज्जु का वाथ नहीं होता, इस लिए " जो ज्ञान से बाध्य है वह रज्जुसर्प की भांति मिथ्या है" और प्रपञ्च का ज्ञान से वाध्य होना अर्थापत्ति, अनुमानादि से दिखा चुके हैं इसलिये उसको मिथ्या ही जानना चाहिये ॥३२|| उक्तमर्थमुपसंहरन् श्वेताश्वतरश्रुतिप्रतीकं, याजुपक्षुति- प्रतीफश गृहाति " ज्ञात्वा देवम्" इति । , ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः नान्यः पन्या इत्यसङ्ख्यागमानाम् । धन्धो मिथ्यासम्मतो व्यर्थजल्पैः कर्तुं शक्यो नान्यथा कोटिकल्पैः ॥१३॥ देवमू-दिव्यस्वरूपं स्वप्रकाशमात्मानम् ज्ञात्वा अहम्ब्रह्मास्मीति साक्षात्कृत्य सर्वाशापहानिः सर्वेषां पाशरूपाणामविद्यादिक्लेशानां हानिनिवृत्ति र्भवति, नान्यः पन्या"=परमात्मझानादन्यः कोपि मार्ग मृत्युसन्तरणसाधनं नास्ति,इति असदस्यागमानाम् एवंरूपाणामसर- ख्यातानामागमानां स्वत प्रमाणभूतानां श्रुतीनाम, बन्धप्रपञ्चः, मिध्यासम्मत मिथ्यैवेति निश्चितोऽर्थः अस्तीति शेषः, सोऽयमेव- रूप श्रोतः सिद्धान्त कोटिकल्पै फोटिगुणितः, व्यर्थजल्पैः (१) खेता. उ० १।११। (२) श्वेता० उ० ३३६, ६।१५; तै• आ० ३३ . * सो०३३प्रयस्त्रिंशत्तमलोकमिताक्षरा। निष्फलैग्जिाल:, अन्यथा-इतो विपरीतः सत्य इति यावत् कतम्-साधयितुं न शक्यः-नैव योग्यो भवतीत्यर्थः । अत्र वेदार्थ- केनागमपदेन स्मृतीतिहासपुराणादीनामपि उपलक्षणतया स.. ग्रहः । तेषामपि प्रपञ्चमिथ्यात्व एव स्वारस्थावगमादिति भावः । एवमेव स्वाराज्यसिद्धावपि शास्त्रारम्म उत्थापितः । तथाहि- ज्ञात्वा दे सर्वपाशापहानि- नान्यः पन्थाश्चेति भूयोववोभिः । ज्ञप्तेः साक्षान्मुक्तिहेतुत्वसिद्धा- वध्यारालं बन्धनस्यार्थसिद्धम् ॥ इति ॥३३॥ सं०-~-उपलक्षणरूप से दो श्रुतियों की प्रतीकद्वारा उक्त अर्थ का उपसंहार करते हैं- पदार्य-[" ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः" (०१॥११)] देवम्-दिव्य स्वरूप स्वयम्प्रकाश ब्रह्मात्मा, को ज्ञात्वा- "अहम्ब्रह्मास्मि" इस प्रकार साक्षात्कार करके सर्वपाशाप- हानिः अविद्यादिसकल क्लेशों को निरनि होती है, नया ["नान्यः पन्थाः" ( ३८१५; ते० आ० ३३१३)] अन्यः पन्था: न-आत्मज्ञान के विना मृत्यु के सन्तरण के लिये अन्य कोई मार्ग-साधन नहीं है, इति असङ्ख्याग- .मानम्-इत्यादि अनेक श्रुतिवाक्यों को क्या बन्ध मिध्याममता मिथ्या ही सम्पत है अर्थात् "श्वेताश्वतर" तया "वाजसनेयी" शाखाप्रभृति अनेक श्रुतिवाक्य बन्ध २१० सटीकश्रीविचारबिन्दी [प्रथमः परिच्छेद: के मिथ्यात्व में प्रमाण हैं । उक्त अर्थ कोटिव स्पैः कोटिसह- ख्यक, व्यर्थनत्यैः वृथा वाग्जालों मे अन्यथा अन्य किसी प्रकार का अर्थात् सत्य कर्तुं न शक्यान्नहीं किया जासक्ता। यहां " आगम से स्मृति इतिहास पुराण वाक्यों का भी ग्रहण कर लेना क्योंकि उपक्रमोपसंहारादि तात्पर्यनिर्णायक लिङ्गों से सकलशास्त्रसम्बन्धी वाक्यों का वन्य के मिथ्यात्व में ही तात्पर्य है । ॥३३॥ स्थूणानिखननन्यायेन तमेयाथै द्रढयन् यन्धस्य सिद्धा- न्तसम्मतं म्वरूपं युक्तिमिरुपनियनाति अभिः यद्यद्" इत्यादिभिः । यद्यज्ज्ञाननिवर्य स्यादज्ञानं तत्तदिप्यताम् । अज्ञानस्यैव नान्यस्य यतो ज्ञानं निवर्तकम् ॥३४॥ "यद्यद्” इति।यद् यद् ज्ञाननिवर्त्यम् यद् यद् अधिष्ठानशानद्वारा वाध्ये, स्याद्भवति,नम् तत् तत् सनम् अज्ञानम्-अविथैव इष्यताम-मन्य- तामित्यर्थः । परमार्थास्तुनो ज्ञानाऽनपनोयत्वादितिभावः। यतः यस्मात् कारणात् ज्ञानम् =विद्यापदाच्योऽधिष्ठानसाक्षात्कार अज्ञानस्य एव-अविद्याया एव निवतकम् -बाधको भवति, अन्यस्य अन्नानभिन्नस्य कस्यचिदपि पदार्थस्य न-नैव नियतकं भवती- (७) चतुर्युगसहनं तु कल्पस्तद्ब्रह्मणो दिनम् (वैजयन्नी२।१।९३) इस उक्ति से क्ल्प शब्द कालवाची भी है इस लिए यहा पर कोटिकल्प.'इस शल का अर्थ "अनेकों चपों में भी हो सकता है।
श्लो० ३४, ३५] ज्ञानस्यैवाशाननाशकत्वम् । २११ त्यर्यः, नहि प्रकाशस्तिमिरं विहायान्यस्य घटपटादेधिको भव- तीति भावः॥३४॥ सं०-स्यूणानिखननन्याय से उक्त अर्थ को पुनः दृढ करते हुए यद्यदिसादि आठ ग्लोकों से बन्ध के सिद्धान्त- सम्मतस्वरूप को युक्तियों के द्वारा पान्ध कर दिखाने हैं । पदार्थ-यत् यत् ज्ञाननिवर्यम् -जो जो अधिष्ठानज्ञान के द्वारा वाध्य स्यात् होता है तत् तत् वह वह अर्थात् ज्ञान बाध्य पदार्थमात्र ही अज्ञानम् अज्ञान (अविद्या) ही इष्य- ताम्मानना चाहिये, पतः क्योंकि-ज्ञानम् =ज्ञान (विद्या) अज्ञानस्य एव अशान (अविद्या) का ही निवर्तकम् बाधक होता है अन्यस्य न अन्य किसी पदार्थ का नहीं। सार यह कि जैसे तेज तिमिर का परस्पर वाध्यबाधक- भाव है वैसे ही विद्या अविद्या का वाध्यबाधकभाव है। विद्या बाधक है और अविद्या बाध्य है, ब्रह्मविद्या द्वारा चाध्य होने के कारण वन्ध भी अविद्या ही .जानना चाहिये ॥ ३४॥ उक्तमेवायें स्पष्टीकरोति-"शानाज्ञाने ति। ज्ञानाज्ञानविरोधो हि न ज्ञानाजानभिन्नयोः । विरोधोऽस्ति ततो ज्ञानमज्ञानस्यैव नाशकम् ॥३५ २१२ सटीकधीविचारयिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः 'हि-निश्चयेन ज्ञानाज्ञानविरोधः-ज्ञानश्चाज्ञानश्च झानाशाने नयोः शानामानयोः परस्परं विरोधः सिंहच्छागवद यभ्यधानकभावो वा तेजस्तिमिरवत्सहानवस्थानलक्षणो (निवर्त्यनिवर्तकरूपो ) या अस्तीति शेषः । ज्ञानानानभिन्नयोः विरोधः न अस्ति अर्थात् ज्ञानस्याऽशानभिनेन सह, अज्ञा- नस्य च झानभिन्नेन सह विरोधो नास्ति नैव भवितुमर्हती- त्पर्यः । ततः तस्मात् द्वयोरेव पारस्परिकविरोधात कारणात् शानम् अज्ञानस्य एव नाशकम् इति स्पष्टम् । शानं विद्या इति, अज्ञानमविद्येति चाऽनर्थान्तरम् ॥ ३५॥ सं० 0---उक्त अर्थ को स्पष्ट करते है- 'पदार्य-हि-निश्चय करके ज्ञानाऽज्ञानविरोधः ज्ञान तया अज्ञान का ही परस्पर विरोध होता है जैसा कि- सिंह और छाग का परस्पर "वध्ययातकभाव" विरोध है अथवा जैसे तेज तिमिर का परस्पर सहानवस्थानरूप अथवा "निवर्त्यनिवर्तकरूप" विरोध है । ज्ञानाज्ञान- भिन्नयो:-तान तथा अज्ञान से भिन्नों का परस्पर उक्त विरोधः न आरित विरोध नहीं होता है । अर्थात् ज्ञान का अज्ञानभिन्न पदार्थ के साथ और अज्ञान का ज्ञान- " १ हेत्वको वात्र" हि' शब्दः । एवश्व "हिं' इत्यस्य “यतः" इत्ययमधः। २ यहा पर “हि" शब्द का अर्थ " जिस कारण से" भी हो मकता है।
ग्लो०३६] बन्धस्याऽविद्यात्वमेव । २१३ भिन्न पदार्थ के साथ विरोध नहीं होता है । तत.-तिस कारण (अर्थात् इन दोनों का ही परस्पर विरोध होने के कारण) ज्ञानम् =ज्ञान अज्ञानस्प एव-अज्ञान का ही नाशकम- नाशक है ॥ ३५॥ नन्वास्तां विद्याविद्ययोर्विरोधः, बन्धस्तु कथं विद्यया निवर्तत, तस्याऽविद्यात्वाभावादित्यस्यां शङ्कायां विद्यया निर- पत्वेनैव धन्धस्याप्यविद्यात्वं साधयति “ नाविद्या" इति । नाविद्या यदि बन्धः स्यात्तदा नश्यन्न विद्यया। विद्यानाच्या पविथैव ततोऽविथैव बन्धनम् ॥१६॥ यदि-चेद बन्धः शरीरादिप्रपश्चः अविद्या अशानं, न स्पातन भवेत, तदा तर्हि विद्यया ब्रह्मज्ञानेन न नश्येत् नैव निवृत्तो भवेत, निवर्त्तते स्वसौ विद्ययैव “तरति शोकमा मविद् '(छां०७।१।३) इत्यादि श्रुतिशतोकेः 'दवी घेषा गुणमयी मम माया दुराया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता तरन्ति ते। (भ.गी. ७४) १ अत्रेदं योध्यम्-"भात्मेत्येयोपासीत" (पृ०१।४18) तदात्मानमेवावेत् " (पृ० १।४।१०) तमेव धीरो विनाय" (१०४।४।२)" तमेव विदित्यातिमृत्युमेति" (वे० ३१८॥ ६।१५) इन्यायनेकअतिग्विवहापि “मामेव" इत्येवकागेन्यानुपरक्त प्रतिपत्यर्थः । मामेव--सर्वोपाधिविरहित चिदानन्दसदान्मानमगर ये प्रपद्यन्तेब्वेदान्तवाश्यनन्यमा निर्विकल्पसाक्षात्काररूपया निर्वचनानगु- सचिदाकारलधर्मविशिष्टया सर्वसुकृतफलमूतया निदिध्यामनपरिपाकप्तयां सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः इत्याधसङ्ख्यस्मृतेश्च । हियतः विद्यानाच्या विद्यया साध्या अविद्या एव =अज्ञानमेवेत्युक्तम् । ततःस्माचतोः अविद्या एव-= अशानमेव बन्धनम् संसारदुःखात्मको बन्ध इत्याकलनीयमित्यर्थः । विद्यावाध्यान्यथाऽनुपपत्याऽविद्याकार्यभूतः मंसारोऽप्यविद्यैवेति भावः । अत्राहुः खण्डनकारा:- अन्यथाऽनुपपत्तिश्चदस्ति वस्तुप्रसाधिका । पिनष्टि दृष्टवमन्य सव सर्ववलाधिका ।। ८४ ॥ इति ।। ३६ ॥ चेनोवृत्त्या सर्वाग्ज्ञानतत्कार्यविरोधिन्या विषपीकुर्वन्ति ते ये फेचित् एतां- 'दुरतिक्रमणीयामपि मायाम-अखिलानर्थनन्मभुवमनायासानैव तरन्ति अति- क्रामन्ति"तस्य ह न देवाश्च नाभून्या ईशत आत्मा क्षेपांमभवति" (०१।४।१०) इति श्रुतेः । सर्वोपाधिनिवृत्त्या सच्चिदानन्दघनरूपेणैव तिष्ठन्तीत्यर्थ ।(मधुसूदनी)। २ विज्ञानस्वप्रकाशवादे सगृहीतेय कारिका खण्डनकारः। तत्र तेषा- मयमाशयो यद् न वय स्वेनैव क्रियाकर्ममाव विपविषयिभाव वा स्वप्रका- शाथै मन्यामहे,यथा तु भवता मते सत्तासम्बन्धेन द्रव्यादिपु सयवहार सत्ता तु स्वयमेव सद्पा, न चेतावना स्वान्माप्रयता तस्या, तया ज्ञानमपि स्ववि. षय घटादिक प्रकाशयत् स्वयमेव प्रकाशस्वरूपम् । पर गुरुमतमिद न गुरो- मैतम, यतो यस्मिन् ( औपनिषदे ) पक्षे विषयोऽसनेव, गुरूणा मते तु सत्यो विषयः । एतावता तु साम्य स्याद् यथा साऽविषयेऽपि कुटादौ बहुवी हिवाक्य व्यवहार प्रवर्तयति इति, तथा ज्ञानमविषयेऽप्यात्मन्यविद्यादशायामिति । यथा-" अदम् " इति व्यवहारान्ययाऽनुपपत्त्या घटादिव्यवहारे “अन्यो ज्ञाता- इन्पज्ज्ञेयम् " इति रष्टोऽपि व्यवहारस्त्यज्यते, यथा वा-" जानामि" इति व्यवहारान्यपाऽनुपपत्त्या “ ज्ञानमन्यग्शेयश्चान्यत्' इत्यन्यत्र होऽपि व्यवहार- मो०३६] पत्रिंशत्तमश्लोकमिताक्षरा। सं० ननु विद्या तथा अविद्या का परस्पर विरोध रहता है तो रहो परन्तु विद्याद्वारा बध की निवृत्ति कैसे हो सकती है ? क्योंकि पन्ध अविद्यारूप नहीं है। इस आशङ्का के निवारणार्थ वन्ध को अविद्यारूप कथन करते हैं- पदार्थ-यदि यदि वधः शरीरादि प्रपञ्च अविया- अविद्यारूप न स्यात्-न होये, तदा तव विद्याज्ञान से न नश्येत् कदापि नित्त न होवे। परन्तु तरति शोकमात्मवित्- इत्यादि श्रुतियों द्वारा ब्रह्मविद्या से ही वन्ध की निति.. कयन की गई है। हि-जिस कारण से विद्यानाश्या विद्या द्वारा बाध होने योग्य अविद्या एअविद्या ही है ततः इस हेतु से बन्धनम् संसार दुःखात्मक बन्ध अविद्या एव: अविद्या अर्थात् अज्ञानरूप ही है ॥३॥ स्त्याज्य एष । सर्वतोक्लरतीयमन्यथान्नुपपत्तिः तथा दरतामानवलमयसम्प प्रवृत्त तदातमपि याधते । तदाहुप प्रमाणिका:- प्रमाणयन्त्यहानि फल्यानि मुयहन्यपि । अहएशतभागोऽपि न फल्यो निष्प्रमाणकः॥ इति मपल्लरापिसिनमागोपटम्मरलेन शानस्य समकालमेर म्यवस्था- पितं तदुत् प्रापि विसावाभ्यामन्ययानुरूपतिरंन्यस्याधियात्वमेव (मिघ्या. रममेर) रोतीयभिप्रापवान् आह- विपक्ष में पापक त हुए सत्य को भपिशाप सपन करते हैं । -भाः इति ।
२२६ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः वन्धस्याविद्यातः पृथस्वरूपत्वे अविद्यानिवृत्तायपि मोक्षो न स्यादिति चादिशिरसि दण्डं पातयन् बन्धस्याऽविद्या- त्वमेव द्रढयति- अविद्यायाः पृथग्भूतः कश्चिद्वन्धो यदीप्यते । तदा कश्चिन्न मुच्यताऽविद्याहानऽपि विद्यया ३७ “अविद्याया." इति । यदि-चेत् बन्धः चन्धो नाम कधि% पदार्थः अविद्याया.-अज्ञानात् पृथग्भृतः-स्वतन्त्र एव इश्यने-काम्य- तेऽभ्युपगम्यत इति यायन, तदाहि कश्चित् कोऽपि सुसदु.सा- त्मकसंसारहानेन्दुर्मुमुक्षुः विद्यया ब्रह्मसाक्षात्कारेण अविद्यादाने अपि-अविद्याया निवृत्तावपि न मुच्येत-नैव मुक्तो भवेत् । अयं भावः-यन्यस्याऽविद्याभिन्नत्यम्वीकारे विद्ययाऽवि- घाऽपनोदे सत्यपि अनिद्याभिनवन्धापनोदाभावादनिर्मोक्षप्रसनः विद्याऽनर्यस्यश्चेनि दोरवयमापतितं मवति । तत्परिजिहीर्षुमि- रफामेरपि यन्धस्याऽविद्याम्पत्वमेव मन्तव्यम् । ॥३॥ सं०-अविद्या से पृथक् बन्ध मानने वाले वादी के मत में मोक्ष की असिद्धि कथन करते हैं- पदार्थ-यदि यदि बन्धः चन्ध नामक कश्चित् कोई पदार्य अविद्याया. अविद्या से थग्भूतः पृथक् स्वतन्त्र (सस) पदार्थ इष्यते माना जाय तदा तब कश्चित्-कोई मुमुक्षु विद्यया अविद्यानिवृत्ती अपि-विद्या से अविद्या के निवृत्त होजाने पर भी न मुच्येत- कदापि मुक्त न होगा। सार यह कि-अविद्या को वन्य न स्वीकार करके लो०३७, ३८] पूर्वोक्तार्थपुष्टीकरणम्। यदि किसी अन्य पदार्थ को बन्ध मान लिया जावेगा तो उस पक्ष में विद्या से, अविद्या की नित्ति हो जाने पर भी अविधाभिन्न वन्ध को यथावस्थित रहने से मोक्ष का अभाव और विद्या का वैयर्थ्य यह दो दोष उपस्थित हो जायेंगे। इन दोनों दोपों का परिहार करने की इच्छा वाले जिज्ञासु पुरुषों को वन्ध का वास्तविकरूप अविद्या ही जानना चाहिए ॥ ३७॥ ननु निवर्ततां विद्ययाऽघिीय । तत्पग्भूतस्तु यन्धः कर्म- णोपासनयाऽन्येन या केनचित्साधनेन निवस्य॑त एवेति अविधा- मिन्नबन्धम्वीकारे नानिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्याराडून्य शानमेय बन्ध- याधकं नान्यत्किमपीति पूर्वप्रतिपादितमेवाथै द्वाभ्यां पुष्टीकरोनि "नन" इति। न च ज्ञानात्पृथकिञ्चिद्वन्धविन्लेपसाधनम् । श्रूयते युज्यते वापि यतो यन्धविमोचनम् ॥१८॥ मानात् पृथक्-शानभिन्न किगित स्वतन्त्रं नवनव बन्धविर- साधनम् यन्धस्य निवृत्तावुपायः भूयने श्रुत्या प्रतिपाद्यते अपि वा अयया युज्यते युक्तियुक्तो भवति, यतः यस्मातूसाधनात् बन्धवि- मोननम् अन्धस्य विमोचन गन्धाद्वा विमोचनं मुक्किगंवेदिनि शेषः "मुरेश्वराचार्य"रपि नैकार्यसिदायुक्तम- अप्रमत्य प्रमोत्येन ज्ञान गानेन वाध्यते । अदिरियादिवसायो देहायात्ममतेस्तया ॥ (२.१.४) इति ॥३॥ -'अपि' शब्दोऽयं भिलामो वा भवितुमहति । एवमा पूर्वार- गतेन किचित्' शब्देनान्वयनीयः। .
२१८ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः सं०-ज्ञान ही अज्ञान का वाधक होता है उस अर्थ को दो श्लोकों से पुष्ट करते हैं- अथवा-ननु यदि विद्या से अविद्या की ही निवृत्ति होती है तो हो । अविद्या से पृथग्भृत बन्ध की निति तो कर्म उपासनादिक किसी उपायान्तर से हो जावेगी । इस प्रकार अविद्याभिन्नवन्ध पक्ष में अनिर्मोक्षप्रसङ्गरूप दोप नहीं दिया जा सकता । इस आशङ्का को हृदय में रख कर ग्रन्थकर्ता अग्रिम दो श्लोकों द्वारा "ज्ञान विना बन्ध का कोई वाधक नहीं है" इस पूर्वोक्त अर्थ को ही परिपुष्ट करते हैं:- पदार्थ 1-ज्ञानात् पृथक्-ज्ञान से भिन्न किश्चित् (अन्य) कोई स्वतन्त्र बन्धविश्लेपसाधनम्वन्ध निवृत्ति का उपाय नच श्रूयते श्रुति से प्रतिपादन नहीं किया गया है अपि वा अथवा अर्थात् ना ही युज्यते युक्तियुक्त हो सकता है यतः जिस उपाय से बन्धविमोचनम्वन्ध की निवृत्ति हो सके ॥८॥ ज्ञानाद्वन्धविनाशम्तु श्रूयते युज्यतेऽपि च । अज्ञानज्ञानयोरेव नाश्यनाशकता यतः ॥३९॥ "ज्ञानाद्" इति"तु' ना पक्षान्तरं व्यावर्तयति-जानात् तु% १-इस 'अपि' शब्द का सम्बन्ध श्येक पूर्वाधंगत 'किशित' शब्द के साथ भी हो सकता है। इस प्रकार अन्वय करने से किश्चिदपि का अध होगा “कोई भी फर्म उपासना आदिक श्लो०३९,४०] वन्धस्याऽविद्यात्वोपसंहारः। विद्ययातुबन्धविनाशअन्यनिवृत्तिः श्रूयते युज्यतेऽपि च श्रुतियुक्ति- सिद्धेत्यर्थः। यतः अज्ञानज्ञानयोरव-विद्याऽविद्ययोरेव नाश्यनाशकता: बाध्यबाधकभावः, अज्ञानं वाध्यम् शानश्च तस्य बाधकमित्यर्थः। श्रुतियुक्ती पूर्वमभिहिते ।। ३९ ॥ पदार्थ-("तु" शब्द से पक्षान्तर की व्यावृत्ति जाननी) ज्ञानात् तु-परन्तु ज्ञान से बन्धविनाश.-बन्ध की निवृत्ति श्रूयते- वेद से सुनी जाती है, अपि च और युज्यते युक्तियुक्त भी है यतः क्योंकि अज्ञानज्ञानयोरेव अज्ञान और ज्ञान का ही नाश्यनाशकता=परस्पर बाध्यवाधकभाव है। अज्ञान बाध्य है और ज्ञान ( अधिष्ठान ज्ञान ) उसका वाधक वन्धस्याऽविद्यात्यमुपसंहरन् पश्चापयवानुमानखरूपमु- पनिबध्नाति-"ततः” इति । ततो विद्याविनाश्यत्वाद्वन्धोऽविद्यैव सम्मतः । यथा रज्जरगारोपस्तथा चायं ततस्तथा ॥४०॥ ततः तस्माद्धेतोः यन्धीयज्ञाननाश्यत्वस्य श्रुतियुक्तिसिद्धः विद्याविनाश्यत्वात् ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्काररूपया विद्यया विनाश्य- त्वात् पाध्यत्वात् पन्धः-प्रपञ्चः अविद्या एष सम्मतः विद्यारूपे-, जैव निश्चितः आधिष्ठानाऽशानजनितस्याप्यज्ञानरूपत्वादधिष्ठान- साक्षात्कारमाध्यत्वाचारोप्यस्य । दृष्टान्तयति-"या" शते । उपनयति तथा पापम्' इति । निगमयति ततस्तथा' इति । स्पर्ट व्याख्यातप्रायश्च ॥४०॥ सं०-चन्ध के अविद्यात्व का उपसंहार करते हुए मटीकभीविचारदिन्दी प्रथमः परिजनः पभावयव वाले (परार्य) अनुमान का स्वरूप पायने हैं- पदार्थ-नतः इस कारण मे अर्थात वन्य के मान- नाम्यत्व को श्रुतियुक्तिमिद्ध होने में विद्यापिनास्पयात विद्या द्वारा राध्य होने के कारण बन्धः अपनरूप सर वन्ध अरिया एव अविद्यारूप ही मम्मतः निश्चित है, वन्य को अविद्यारूप मानना ही समीचीन है। यथा जैसे रग्नरगा- रोप.रज्न में सर्प का आरोप विद्यानाग्य होने में अविद्या रूप है तथा च अपम्मे ही यह यन्य भी माननाट्य है ततः तथा इस कारण रज्जुसर्प की भान्ति माननाश्य होने मे अविद्यारूप ही है तद्दिन नहीं ॥४॥ अविद्याया यन्यत्वे वार्तिककाराचार्यमंबादमध्याह “अविशा- स्तमय" इति। - अविद्यास्तमयो मोक्षः सा च पन्य उदाहृतः। इत्येवं सर्ववेदान्तपारगाः प्रवदन्ति हि ॥ ४॥ यहां पर अनुमान के पायो अवयवों का विभाग निम्नलिखित है प्रतिमा बन्ध. अविथैव सम्मनः।' हेतु-विद्याविनाश्यला' हटान्त- यया रज्जूरगारोप.' । उपनय-तथा चायम्' । निगमन-तनस्नया' ।। १-तथा याहुः श्रीमुरेश्वराचार्या गृहदारण्यकोपनिष-- दाप्यवार्तिके: भविद्यानाशमात्रश्च मोक्ष आत्मन रम्यते। (३।३।२३) इति, न चाविद्यातिरेकेण मुक्केबन्धोऽन्य प्यते । (३॥३२२) इति च :- FAM.rani MAHAAR ग्लो ४] एकचत्वारिंश लोकमिताक्षय! अप्रियातामया-अविद्यायाः सकलसंसारानर्यहेतुभूतायाः सत्त्वे- नाऽसत्वेन सदसत्वेन च वक्तुमशक्याया अतस्मिंस्तदुद्धिरू- पायायाः अस्तमयः संस्कारादिकार्यरूपेणाप्यनवस्थानम,स मोक्षः= मोक्षपदार्थः, अविद्यात्मकवन्धशून्य आत्मैव मोक्षपदार्थ इत्यर्थः । सा चत्वर्थेचायं चः पठितः तेन पक्षान्तरव्यावृत्तिशेया । अविद्या तु गन्धः बन्धपदार्थः उदाहता कथितः । उक्कञ्च- तरत्यविद्या वितता हृदि यस्मिन्निवेशिते। योगी मायाममेयाय तस्मै योगात्मने नमः ॥ इति । इति एवम्वं रूपेण सर्ववेदान्तपारगा:-सकलवेदान्तशास्त्र- रहस्य वैत्तार आचार्याः प्रवदन्ति उद्भटभावेन प्रतिपाद्यन्ति, हि- इति निश्चितोयमों यविद्याया एव वन्धत्वं नामेति ॥४१ ।। सं०-अविद्या के वन्धरूप होने में वात्तिककार "सुरेश्वराचार्य की सम्मति दर्शाते हैं- पदार्थ-अविद्याऽस्तमय-सकल संसाररूप अनर्थ की हेतुभूत अविद्या का अस्त हो जाना, संस्कारादि कार्यरूप से भी अवस्थित न रहना (अर्थाव कार्य सहित अविद्या की नियत्ति ही ) मोक्षा मोक्ष है, सा च और यह अविद्या ही बन्धः उदाहृतः वन्य नाम से पुकारी जाती है, हि= निश्चय कर के सर्ववेदान्तपारगा:-सब वेदान्तशास्त्र के पारगामी वसिष्ठ व्यास आदि आचार्य इति एवं प्रवदन्ति इस प्रकार कथन करते हैं। जैसा कि विष्णुपुराण में भी कथन किया है कि- - २२२ सटीकधीविवारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः तरत्यविद्या वितता हृदि यस्मिन्निवेशिते । योगी मायाममेयाय तस्मै योगात्मने नमः ॥ (अर्थ-जिस योगात्मा के हृदय में साक्षात्कार कर लेने से योगी मायात्मक अविद्या के पार हो जाता है उस अप्रमेय योगात्मा के प्रति मेरा नमस्कार हो)। यहां पर "अविद्यां तरति" इस शब्द से अविद्यानाश का अभिप्राय है।॥ ४१॥ नन्याम्नामविद्येव वन्धो विद्यया च तन्नाशो मोक्ष इति, संसारदुखस्य वन्धत्वे तु किमायातमिति जिज्ञासायां कार्यकार- पायोरनन्यत्यन्यायेन तस्यापि वन्धतया दुःखत्वं प्रतिजानीते "कार्यस्य" इति । कार्यस्य कारणात्मत्वाद्धेतोः कार्यतया स्थितः। अविद्यैवोदितोयन्धस्तथा दुःखमयोध्यते ||४२।। कार्यस्य-संसारदुःखात्मकस्याऽविद्याकार्यभूतस्य यन्धस्य, कारणात्मकत्वात अविद्यात्मककारणस्वरूपत्वाद् अविद्यासमसत्ता- कन्यात हेतोः अविद्यारूपस्य संसारकारणस्य कार्यतया कार्यमा- वेन स्थिते =अवस्थितेः अविद्याजनितः बन्धः बन्धपदार्थ अविद्या एव उदितः अविद्याशदेनेवाभिलप्यते । कार्यकारणयोरनन्यत्वा- दित्यर्थ । अथ-वन्यस्याऽविद्यात्वसमर्थनानन्तरम् तथा तेनैव प्रकारेण अर्थात् कार्यकारणयोरमेदन्यायेन दुःखम् यन्ध एवं दुःखं प्रतिकृलवेदनीयम, उच्यते-कथ्यते मनीपिभिरिनि शेषः, इत्येवं मम्पति बन्धस्यैव दु.खत्वं प्रतिपादयाम इत्यर्पः ।
लो०४२] . " " कार्यकारणयोरभेदादापि बन्धोऽविद्यैव । २२३ अत्रायमाशयः--उपादानकारणाजायमानं कार्य तत्सम- सत्ताकं भवति सुवर्णपिण्डाजायमानं रुचिकस्वस्तिकादिकं यथा सुवर्णसभावमिति सत्कार्यवादिना सिद्धान्तः । एवञ्चास्मिनये कार्यकारणयोर्नास्ति भेदः, अतोऽविद्यातो जायमानो यन्धोऽप्यवि- चैव, साच दुःखम, दुःखञ्च जिहासितं सर्व प्राणिनामिति तस्या दुःखरूपतां प्रतिपादयामः । दुःखरूपत्वश्चास्या योगशास्त्रेऽप्यु- क्तम्-* अविद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः' "अविद्या क्षेत्रमुत्तरेयां प्रसुप्ततनुधिच्छिन्नोदाराणाम्" इति । (यो० साधन० सू० ३, ४) एवमविद्याया दुःखरूपत्वम् ॥ सं-अब कार्यकारण के अभेदन्याय से अविद्या के परिणामभूत बन्ध को अविद्यारूप कथन करके अविद्या को १ अयमभिप्रायः-"क्लेशा इति पञ्च विपर्यया इत्यर्थः "। अविद्या तावद्विपर्यय एव, अस्मितादयोऽप्यविद्योपादानास्तदविनिर्भागवर्तिन इति चिप- र्ययाः, ततथाऽविद्यासमुच्छेदे तेषामपि समुच्छेदो युक्त इति भावः । (यो या.) यत्रापरैरप्यविद्यैकदेशानामविद्योपादानकाना विपर्ययत्वेन क्लेशत्वमभ्यधायि, कुतः पुनरौपनिषदानां सर्वस्यास्य प्रपत्रस्याऽविद्यापरिणामभूतत्वात् केशव न स्यादिति । इयमेवचाऽविद्या (कार्याकारा ) मार्कण्डेयपुराणे समशनीप्रकरणे" “महामोहा" पदेनाभिलप्यते । महामोहो भोगेच्छास्पमविद्यापयामि अस्या मित्यर्श आद्यजन्तान्महामोहशब्दष्टाप्---" महामोहा" समारमृगाणगगाप- मोहस्वरूपा । तदुक्तमभियुक्त:- तमोऽविवको मोहः स्यादन्तःकरणविभ्रमः । महामोहस्तु विज्ञयो ग्राम्यभोगसुविपणा ।। मरण ह्यन्धतामिस्र तामिस्र क्रोध उच्चन। अविद्या पथपर्वषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ sixth २१४ N www AMAA सटीकधीविचारविन्दौ प्रथम. परिच्छेद: दुःखरूप कथन करते हुए तजन्य धन्य को दुखस्वरूप सिद्ध करने की प्रतिज्ञा करते हैं- पदार्थ-कार्यस्य-संसार दुःखरूप कार्य को कारणात्म यात्= अविद्यात्मक कारण का स्वरूप होने मे अर्थात् जो अविद्या का स्वभाव है उसी स्वभाव वाला होने से हेतो =अविद्या रूप ससार कारण की कार्यतया कार्यरूप से स्थिते स्थिति होने के कारण उत्पन्न हुआ बन्ध =संसार दुःख, अविद्या एव%3D अविद्या ही उदित कयन किया गया है । अथ-बन्ध को अविद्या सिद्ध करने के अनन्तर तपा= उक्त न्याय के द्वारा ही दुखम्बन्ध को दुःखरूप उच्यते= कथन करते हैं। भाव यह कि (परिणामी) उपादान कारण से उत्पन्न हुआ कार्य अपने कारण के समान स्वभाव वाला होता है जैसा कि मुवर्णपिण्ड मे उत्पन्न हुए स्वस्तिक रुचकादि. भूपण मुवर्ण के समान स्वभाव वाले पाये जाते है, इसी प्रकार अविद्या से उत्पन्न हुआ पन्ध भी अविद्या समान- स्वभाव होने के कारण अविद्यारूप ही जानना चाहिये, और शास्रकारों ने अविद्या को दुःखरूप कथन किया है जैसा कि योगशास्त्र में सारन पाद के तृतीय और चतुर्थ मूत्रों में वर्णन किया है कि-अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेप
manmanuman
२२६
सटीकधीविचारविन्दी [प्रथम परिच्छेदः
प्रसिद्ध वार्ता है) इस लिये अन्त्रयव्यतिरेकाम्याम् अन्वय
तथा व्यतिरेक के द्वारा बन्धनम्म्बन्ध, दु खम्प पसेक जीव
को मतिकूल रूप से प्रतीयमान जो दुःख, उस का हेतु %D
कारण है।
भाव यह है कि जिस के होने पर जो होगे उसको
"अन्यय" तथा जिस के न होने पर जो न होवे उस को
"व्यतिरेक" कहते है । यह अन्वयव्यतिरेक दोनों कार्यका-
रणभाव के गमक (निश्वायक) होते है ।जैसे चक्षुरिन्द्रिय के
होने पर रूप का दर्शन तथा उसके न होने से रूपदर्शन
का अभाव होता है । इस नियम के अनुसार बन्न के होने
से दुःख का होना और वध के न होने से दुःख का न होना
स्पष्ट सिद्ध करता है कि एकमात्र बन्ध ही दुःख का
कारण है ॥४॥
हेतुकार्यरूपेण यन्धदुःखयो निभागमुफ्त्याऽधुना तयोर-
भेदमभिप्रयन् अन्योन्यात्मकनामुपपादयनि “कार्यस्य" इनि-
कार्यस्य कारणात्मत्वाद् दुःखस्य धन्धरूपता।
स्थितेः कार्यतया हेतोर्यन्यस्य दुःवरूपता ॥४४॥
कार्यस्य कारणान्मत्वाइ-चार्यकारणयोरभेदात् दुःखस्य-भारीपदे
बधस्पता-यन्धात्मकता ज्ञेयेति शेष । देतो कारणस्य बन्धस्य
कार्यनया कार्यरूपेण दु वरूपेण स्थिते अवस्थानात् बधस्य अपि
दुखरूपता इति स्पष्टम् ॥४४॥
ग्लो०४४,४५] पन्ध एव दुःखमित्यवानुमानमपि ।
सं०-हेतु तथा कार्यरूप के द्वारा बन्ध और दुःख कापरस्पर
विभाग कथन करके अब उन का अभेद प्रतिपादन करने
के अभिप्राय से दोनों की अन्योन्यात्मकता कथन करते हैं।
पदार्थ-कार्यस्य कारणात्मत्वात् = कार्यकारण का अमेद
होने से दुःश्वस्य = शरीरादि दुःख की बन्धरूपता =बन्धरू-
पता स्पष्ट है, तथा हेतोः= हेतु की कार्यतया -कार्यरूप से
स्थितेः-स्थिति होने के कारण भी बन्धस्य =बन्ध की
दुःखरूपता = दुःखरूपता स्पष्ट है ॥ ४४॥
विपक्षे बाधकं पातयन् पन्धस्य दुःसरूपतायामनुमान-
माह “ यदि " इति ।
यदि दुःखतया पन्धः स्थितो न स्यात्तदात्मनः ।
देप्यो न स्याद्यतस्तादृग्दुःरवमेव ततस्तथा ॥४॥
यदि-चेत् बन्धः शरीरादिपशः दुःखतया दुःखभावेन
स्थित:=परिणतो पर्तमानः म हाय भवेत्, वदा तर्हि
आत्मनः= दुःसजिहासोरात्मनः प्राणिवर्गस्य द्वेष्यः पविषयः
छातुमिरः (अपि) न स्यात्, यतःच्यस्मात्फारणात् यन्धः दुःसम् एप
एयफारोपान्यव्यवच्छेदार्यफः दुःसमेव नान्यात्कमपीत्यर्थः, मतो-
ऽसौ साहक्षेप्यः । प्रतिकूलवेदनीयत्याद धो द्वेप्यः इत्यर्थः ।
सतः तस्मात्कारणात स पन्धः तपा-दुसरूप पप नान्यथा।
तथाच प्रयोग:-"यन्धो दुःर शेभ्यत्वात्कारागारयत्' इति । यत
म्यं तन दुखं यथात्मेति मायः॥ ४ ॥
२२८ सटीकधीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः - संभ-विपक्ष में बाधक दर्शाते हुए बन्ध के दुःखरूप होने में अनुमान कथन करते हैं- पदार्थ -यदि -यदि बन्धः-शरीरादिप्रपञ्च दुःखतया- दुःखरूप से स्थितः विद्यमान न स्यात्-न हो तदा तव आत्मनः पत्येक प्राणी के द्वेष्या-द्वेप का विषय न स्यान्- न होना चाहिये यता जिस कारण से वह दुःखम् एत्र केवल दुःख ही है अतः तादृग-द्वेप्य-द्वेष का विषय है । ततः इस हेतु से वह बन्ध तथा वैसा दुःखरूप ही है। यहाँ अनुमान का प्रयोग ऐसा जानना-" बन्यो दुःखं द्वेष्यत्वात् कारागारवत् यन्न द्वेप्यं तन दुःख यथाऽऽत्मा"= वन्ध दुःखरूप है,द्वेष का विषय होने से, कारागार की न्याई जो द्वेप्य नहीं वह दुःखरूप भी नहीं जैसा कि आत्मा ।।४।। यन्धस्य दुःखान्यत्वे दण्डमाह- "यदि" इति । यदि यन्धाद्भवद्भिन्नं दुःखं वा दुःखसाधनम् । मुक्तस्यापि तदा नैव विनिवर्त्तत दुःखिता ॥४६॥ यदि चेत् दुःख वा दुःखमाधनं वा बन्धात्=उतारपात् मिन भवेत, तदा नहि मुक्तस्य अपि-मोक्षं प्राप्तस्याप्यारमनः दुःखिता- दुःखम्मम्बन्धमत्ता नैव विनिवर्तेन कदापि निवृत्ता नभयेत्,बन्धस्य दुःखान्यत्वपक्षे मुक्तिरेव नोपपद्यतेनि विपक्षे दण्ड इति भावः ॥४६॥ :
श्लो०४६,२७] बन्धस्याऽदुःखत्वे मुक्तस्यापि दुःखित्वमेव । २२९ सं०-बन्ध के दुःखभिन्नत्व पक्ष में बाधक (दोप) कथन करते हैं- पदार्थ-यदि-यदि दुःखम्-दुःख वा=अथवा दुःख- साधनम् -दुःखसाधन शरीरादिक बन्धात्-उक्त पन्ध के स्वरूप से भिन्न-भिन्न भवेत् हो तदा तव मुक्तस्य अपि= मुक्तात्मा का भी दुःखिता=दुःखसम्बन्ध नैव विनिवर्तेत- कदापि निटत्त न होगा। भाव यह है कि विद्या से अविद्यारूप वन्ध की नित्ति होती है ऐसा पूर्व सिद्ध किया गया है । पन्ध की निवृत्ति का ही दूसरा नाम मोक्ष है, यदि कोई बांदी दुःख को बन्ध से भिन्न मानने का हठ करेगा तो उसके मत में विद्याद्वारा वन्य की नित्तिरूप मोक्ष हो जाने पर भी, वन्यभिन्न होने से दुःख की सत्ता(अनिवृत्ति) ज्यों की त्यों बनी रहेगी। इस प्रकार मुक्तात्मा पुरुष भी दुःखभागी मानना पड़ेगा । परन्तु सदुःख मोक्ष का पक्ष किसी भी वादी को सम्मत नहीं है इसलिए"वन्ध ही दुःख है, दुःख ही वन्य है" यही पक्ष समीचीन है ।।४।। यन्धस्य हानन्यत्वेनापि दुःसत्यमेवेष्टमित्याह-"दुर्ग हि" इति । दुःखं हि प्राणिनामेकं हातुमिष्टं प्रयत्नतः। यतस्तन्न पृथग्यन्धात्ततःसोऽपिजिहासितः।.४७॥
सटीकधीविवारविन्दौ प्रिथम परिच्छेदः हिनिश्चयेन प्राणिना सर्वस्यापि प्राणियर्गस्य एक केवलं दुःख, प्रयत्नतः अयत्नेन दातुमिटम्त्यकन्यम् एकमात्रतया दुःखस्यैत्र परित्यागोऽमीटः,मनिकलवेदनीयत्वात्तत् कस्यापि नेप्टमिनिभावः। स्वकारणात तान्दुरां कमात्-शरीयदेः पृथक् न स्वतन्त्रं नास्ति ततः नस्मात् कारणात्, सः अपित्र्यन्योऽपि जिहासित-हातुमिहें एवेत्यर्थः। अयं भावः-गायनालक्षण दुःसम्" (न्या० ११११२१) इति दुःख- लक्षणमाचक्षते तद्विदः। धाधना पीडा ताप इति चानान्तरम् । अत्रच वाधनेतियाधनाविषयां बुद्धि लक्षयनि,तेन वाधना च तद- नुपानेणश्च शरीपदयो गौणमुख्यभावेन लक्षिता भवन्तिा सैव हि पाधनादिर्ह मे मुख्या शरीरादौ च गोणीति वाचस्पतिमियाः । एचश्च दुःषशध्देन म जायमाना. शरीरादय उच्यन्ते । तत्र- "सदत्यन्तविमोक्षोऽपवंग: (न्या० १॥२२)इति वदतान्यायाचार्येणापि दुरवस्य जिहामितत्व स्पटमुक्तम् । समाधिभाधनायें क्लेशननूकरणार्थच क्रियायोगमुपदिशना योगाचार्येणाऽपि- अविद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च लगा" (यो० द०२।३) इत्युक्त्या "अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषा प्रसुस्तमुविच्छिन्नो- दारोगाम"(यो०२० २४)श्त्यविद्याया एवं मुख्य क्लेशत्यमभ्यधापी- त्युनमायम। तदनुवन्धि च यत्तस्मा क्लेशपदामिलप्यमिति युक्तं दुःखस्य जिहासितत्वे यन्धस्यापि जिहासितत्वमिति दिए । सं०- to-~अब "वन्य त्यागने योग्य होने में भी दुःखरूप है" इस अर्थ को कहते हैं- पदार्थ:-हि-निश्चय करके प्रयत्नः पत्र के द्वारा लो०४७,४८] बन्धस्य दुःखत्वेऽपरमनुमानम् । (पुरुषार्थ से) प्राणिनाम् सम्पूर्ण माणियों को एक दुःख हातुम् इष्टम् एकमात्र दुःख ही त्यागने को इष्ट है, यता जिस कारण से तत्-यह दुःख बन्धात्-शरीरादि प्रपञ्च से पृथक् न पृथक् नहीं अर्थात् स्वतन्त्र नहीं ततः= इस हेतु से सः अपि वह बन्ध भी जिहासिता त्यागने को cho भाव यह कि आत्माभिन्न सकल अनात्म पदार्थ "वन्ध" पद का वाच्य है और वही दुःखरूप होने से त्यागने योग्य है । जो २ हेय है वह अवश्य दुःखरूप है इस में कोई संशय नहीं ॥४७॥ वन्धस्य दुःखत्वं साधयति व्यतिरेकिंणानुमानेन " चन्धो दुःखम्" इति। धन्धो दुःवं जिहास्यत्वाद्यन्न दुःखं न तत्तथा । यथा मोक्षस्तथा नायं तस्मात्रैव तथापिसः॥४८॥ जिहास्यत्वात हातुमिच्छतीति जिहासति, जिहासितुमहे जिहास्यं, तस्य भावस्तत्वम् तस्मात् सर्वप्राणिजिहासाविषयत्या- खेतोः पन्धः दुःखम् शरीरायनात्मप्रपञ्चः मामपि दुःखमेव । यत् दुःसं न भवति" इति शेषः, तन् तथा जिहास्य नाम्नेय भवति । अत्र व्यतिरेफडशन्तः यथा मोक्षः यथा मोक्षो न दुःखम्, अत एय च न स जिहास्यः सपानद्वत् अदुःयरूपत्वेन जिहासाया अविषयः अपम अन्धो न-नास्ति, दुःखामायामा- सटीक विचारविन्दी [प्रयमः परिच्छेदः- वरूपवन जिहांसायां विषय एव वन्धः न त्वविषयः इत्यर्थः,तस्मान दुःसरूपत्वेन जिहास्यत्वादेव हेतोः स अपिबन्धोऽपि तथा नेव= मोक्षयत् जिहास्यत्याभावरूपो न किन्तु जिहास्यत्वाभावाभा- घरूपोऽस्ति अत एव स दुःखमित्यर्थः । अत्राप्यं प्रयोग:-"बन्धो दुःखं जिहास्यत्वात् यन्नैवं तनयं यथा मोक्षः" इति । अयं भावः-यथा" पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवल्या- धन्य तनैवम् यन्न इतरेभ्यो भिद्यते न तद् गन्धयत् यथा जलं, न चेयं तथा” इत्यस्मिन् व्यतिरेकिणि यत्र यत्रेतरभेदाभावस्तत्र तत्र गन्धाभावः, यथा जलादी इतरभेदाभावरूपसाध्याभाव- व्यापकता गन्धाभावे गृहाते त्या प्रकृतेऽपि “यत्र यत्र दुःखत्वा- भावस्तत्र तत्र जिहास्यत्वाभावो यथाऽऽत्मनि" इति दुःखत्या- भावरूपसाध्याभावव्यापकना जिहास्यत्वाभाये गृहात इति व्यति- रेकयोाप्तिमत्त्वादस्य व्यनिरेकित्वम्योध्यम् । एवं व्यतिरेकिणा- ऽपि बन्धस्य दुःस्वत्वं स्पष्टम् ।। ४८ ॥ सं०-अब व्यतिरेकि अनुमान से भी वन्ध की दुःखरूपता सिद्ध करते हैं- पदार्थ-निहास्यत्वात् प्राणिमात्र के साग की इच्छा का विषय होने से बन्धः बन्ध दुःखम् दुःखरूप है, य= जो दुःखम्-दुःखरूंप ने नहीं तत् वह तथा जिहास्य भी ननहीं यथा जैसा कि मोक्षः मोक्ष (मुक्तस्वरूप आत्मा । अपम्-यह बन्ध तथा मोक्ष की न्याई (अदुःखरूप और अजि- हास्य) न=नहीं है,अर्थात् दुःखरूप और जिहास्य है तस्मात् २३३ श्लो०४८,४९] बन्धस्य दुःखत्वे दृष्टान्तः । इसी हेतु से अर्थात दुःवरूप और जिहास्य होने से सः अपि वह बन्ध भी तथा मोक्ष के समान अदुःखरूप और अजिहास्य नैय नहीं है अर्थात् दुःखरूप और जिहास्य ही है। सार यह कि "जो २ हेय होता है वह सब दुःखरूप है" इस नियम के अनुसार अहङ्कारादि सब अनात्मवर्गरूप वन्ध हेय होने से दुःखरूप है । यदि वन्ध हेय न होता तो मोक्ष की भांति अदुःखरूप होता पर ऐसा ( मोक्ष की न्याई अहेय )न होने से वह दुःखरूप ही है।॥४८॥ उपादानोपाययोरफ्यदृष्टान्तेनापि चन्धस्य दुःखंतां स्पष्टीकरोति-"यथा" इति । यथा यन्धतयाऽविद्या स्थिता यन्ध इतीर्यते । तथा दुःस्यतया यन्धः स्थितो दुःखमितीर्यते॥४९॥ यथा येन प्रकारेण पन्धतयान्वन्धभावेन स्थिता परिणता अविद्या अनादिभावरूपमनिर्यचनीयमशानम् बन्धः इति यन्ध इत्येवरूपेण इयत कथ्यते तयास्तद्धत,अविद्यापरिणामस्थाप्यविद्या- रूपत्वात् दुःयतया दुःरामायेन स्पिता-परिणाम प्राप्तः पन्धः- पन्धः दुःराम् इति दुःसमित्यरूपेण ईर्यनेन्फप्यते । यथा यन्धर- पेण परिणताऽविद्या यन्धशब्दयाच्या तथा दुःसरूपेण परिणतः सागपि देवादिप्रपञ्चरुपो दुःरामितिसम्देन प्यपदिश्यते इति मायः ४९॥
२३७ सटीकधीविचारविन्दौ प्रियमः परिच्छेदः सं०-उपादान उपादेय के अभेद दृष्टान्त से भी बन्ध की दुःखरूपता कथन करते है- पदार्थ-यथा जिस प्रकार बन्धतया बन्धरूप करके स्थिता=परिणामभाव को प्राप्त हुई अविद्या अनादि अविद्या बन्ध इति ईर्यते-बन्धरूप कथन की जाती है तथा इसी प्रकार दुखतया दुःखरूप से स्थितः परिणत, अर्थात् विद्य- मान बन्धः-बन्ध दु खम् इति ईर्यते दुःखरूप कथन किया जाता है। कारण कार्य का अभेद होने से दुःखरूप कारण का कार्य भी दुःखरूप है, यह तात्पर्य है ॥ ४५ ॥ वन्धस्य व्यापकं लक्षणमाचक्षाण आदी नत्स्वरूपं पिण्डी- कृत्य दर्शयति-"अविद्यादि-" इति। अविद्यादित्रितापान्तो मिथ्याभूतो जिहासितः। कामकर्मायनेकाख्यो बन्धो नैसर्गिको मतः॥५०॥ अविद्यादित्रिवापान्त. पूर्वोक्तलक्षणामविद्यामारभ्य आध्या- रिमकाधिदैविकाधिभौतिकास्यदुःखत्रयपर्यन्तः, तथा मिथ्याभृत- रज्ज्यभितचरणे भुजङ्गाञ्चनारोपवत् कल्पितः जिहासितः हातु- मिष्टः हेयः नया नैसर्गिका प्रत्यगात्मनि हेतुहेतुमद्भाधेनानादिप्र- वृत्तः प्रत्यक्चैतन्यसत्तामाधाऽनुबन्धी प्रवाहरूपेणानादिरिति यायत् कामकर्माद्यनेकाख्यः कामः सङ्कल्पः,फर्म सङ्कल्पजनितं हित- महितं वा इत्यादयोऽनेका आख्या अभिधानानि यस्य सः, अविद्या- लो० ५०] बन्धस्वरूपम्। २३५ कामकर्मादिभेदेन नानाविधो ज्ञानवाध्यः सबोंऽन्यनात्सर्ग बन्धः- यन्धपदाऽमिलपनीयः मत अभिमतः शास्त्र इत्यर्थः । अत्रायमाशयः-अनायविद्योपधानयशाप्रत्यकस्वभावो. प्यात्मा फर्तृत्वाभिमानपूर्वकनानाविधशुभाशुभफर्मसन्ताना- विच्छेदाद्भूयो भूयः शोभनाशोभनायध्यासवशात् रज्यन्मुहान् दुहांश्च विहिननिपिप्रवृत्तिमुपसेवमानो धर्माधर्मफलोपभोगा- योचावचानि शरीराणि रचयति,अयशश्च पुनः पुनर्घटीचक्रवद्रा- म्यते सोऽयमस्याऽविद्याकामकर्माख्योऽनेकविधोऽनादिर्दुरच्छेग्रो नैसर्गिको बन्धो येदितव्यः। उक्तश्च कैवल्यरत्ने- अज्ञाने सति कर्डवं वस्य कर्म शुभाशुभम् । तथा सति क्थ कर्म वायतेऽशानमात्मनः।। मूलमृते स्थितेऽशाने तनोद्वैत विनायने । शोभनाशोमनाभ्यासस्तन पुसः प्रजायते ॥ रागद्वेषी च जायते शोभनागोमनभ्रमात् । प्रवर्त्तने पुनदेही धर्माधर्मा प्रवृत्तित ॥ धर्माऽधर्मोपभोगाय पारीरी जायतेऽवराः। एवं पुनः पुनमंथरषद् भ्राम्पते नरः ॥ इति । (पराशरोपपुराणीयसारोबारे पृ० ३८) याह्या अपि- अम्त्यात्मनो महादुर गा सदस्य मंभिः मनः पूर्व पारिदै रावत्मप्रदेशनन् । त्यादिना दुःगस स्वरूपं पर्जनीयत्येनादुः ॥५०॥ 1-(जैन) पापाची भ. २५, ३.९/ सीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः सं० 0-अव वन्ध का व्यापक लक्षण कथन करने के अभिप्राय से पहिले उसका स्वरूप संक्षेपसेकथन करते हैं- पदार्थ-अविद्यादित्रितापान्तः अविद्या है आदि में जिस के तथा आध्यात्मिकादि त्रिविध ताप हैं अन्त में जिस के अर्थात् अविद्या से लेकर त्रिविध ताप पर्यन्त. मिथ्याभूतः= रज्जुसर्प की न्याई कल्पित, निहासितः सागेच्छा का विपयं हेय, तथा नेसार्गिका प्रवाहरूपसे अनादि, कामक्रमानेकाख्यः= काम, कर्म आदि अनेक हैं नाम जिस के ऐसा अर्थात् नाना प्रकार वाला, जो प्रपक्ष, वही बन्धः अन्य पदार्थ मत:=3 शास्त्रसम्मत है । प्रकृत में "काम" सङ्कल्प को कहते हैं तथा सङ्कल्पजनित हित अहित क्रिया का नाम “कर्म " जानना ।। ५०॥ उक्तमेवार्थ पोषयनि-"ये भूताः" इति । ये भूता ये भविष्यन्तो वर्तमानाश्च दुःसहाः। स्वल्पानल्पाश्च येऽनास्ते सर्वे यन्धमाश्रिताः॥५२॥ ये अना: दुःखरुपास्तत्साधवरूपाश्च येऽनर्याः देहाचाः भूताः अतीताः ये भविष्यन्तः अनागतावस्याः ये च यतमाना:-प्रार- ब्धा अपरिममाप्ताश्च भुज्यमाना इत्यर्थः, कीदृशाम्ने ? दुःसहाः- सोदुमशक्याः परमार्तिजनकत्वात् स्वयानल्पाश्च-केचित् स्वरूपतः कालतो पाल्पपरिमाणाः केचिच्च बृहन्तः, ते सर्वे अयच्छेद्यावे.
लो०५१,५२] घन्धस्य सर्वानाश्रयत्वम् । च्छेदेन वर्तमानाः सर्वेपि ते तेजाः बन्धम्बन्धस्वरूपम् आश्रिताः प्राप्ताः, बन्धम्पितिकालिकस्थितिभाजो बन्धरूपा एव सन्तीति भावः । यत्तदोनित्याऽभिसम्बन्धात् "ते" इत्येकमपरं पदमध्याहार्यम् ॥५१॥ सं०-उक्त अर्थ की पुनः पुष्टि करते हैं। पदार्थ—ये अनर्था: जो दुःख तथा दुःख के साधनभूत देहादि अनर्थ भूताः अतीत हो चुके हैं,और ये भविष्यन्तः जो भावी अनागतावस्था वाले हैं, तथा ये च वर्तमानाः वर्तमान- काल में भोग दे रहे हैं और दुःसहाः अत्यन्त पीडा देनेवाले स्पल्पानल्पाश्च स्वरूप वा कालकृत परिमाण से छोटे तथा बडे हैं,ते सर्वे वह सब अनर्थ बन्धम् आश्रिताः वन्ध के आश्रय से ही होने हैं, अर्थात् जब तक वन्ध है तव तक ही शरीरादिक सब अनर्थ के हेतु हैं और वह सव वन्ध का स्वरूप ही जानने चाहिये ।। ५१ ॥ एतादृशमहादुःखात्मकबन्धविध्वंसनाय मुमुक्षुप्रोत्साहनं दर्शयन् यन्धलक्षणं प्रतिजानीते-"सर्वदा" इति । सर्वदा यतितव्यं हि यन्नाशाय मुमुक्षुभिः । सर्वथानाशनीयस्य तस्य लक्षणमुच्यते ॥५२॥ नाशाय अत्यन्तनिवृत्तये मुमुक्षुभिः=मोक्षेच्छायद्भिः हिनिश्चयेन सर्वदा सस्मिन् काले यन्नाशायम्यस्य घन्धस्य २३८ सरीकधीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः गुरखुले या गृहे या यने वापरण्ये या यत्र वा तत्र वा पतितव्यम्- या आस्थय,सर्वया सर्वप्रकारेण नाशनीयस्य-निवर्तनीयस्य तस्य पन्धस्य लक्षणम् असाधारणोधर्मः,इदानीम् उच्यते अभ्यतेऽग्रिमण श्लोकेनत्यपः। पन्धलक्षणेन व्यायर्त्यबुद्धी जातायां सम्यक् तस्य निरर्तनीयता ज्ञाता भवतीति भाव. धन्धस्यावश्यनिवर्तनीयता आचार्यपादरपि “पिक्चुगमणों" अभिहिता-~ तस्मात्मर्वप्रपनेन भवबन्धविमुक्तये। स्रव यन्न वर्तव्यो रोगगदाविर पण्डितः ॥६॥ इति । यपा रोगनिवृत्तये स्वयमेवोषधपानादी प्रयन्यते तथा मुक्तयेऽपि स्वयमेव यतितव्यमिति भावः ॥५२।। e---उक्त महादुःखस्वरूप पन्ध की निटत्ति के लिय मुमुक्षुजनो का पोत्साहन करते हुए उसके लक्षण की भतिक्षा पदार्य-पनाशाय=निस अन्य की नित्ति के लिये हिनिश्चय करके मुमुक्षुमि = मुक्ति के अर्थी साधकजनों को सर्व सर्वकाल में अर्थात् जहां तहां किसी भी आश्रम में हों पतितपा--अवश्य यन करना चाहिये, सर्वधा सर्व प्रकार मे नारानीपम्य-निटत्त करने योग्य नस्पक उस पन्ध का (अव) हक्षगम-लक्षण दच्यते (अग्रिमश्लोक से कथन करते ह॥२२॥ यन्यलक्षणमाह--""राने।
श्लो०५३] बन्धलक्षणम्। २३९ LAR wwin- द्रष्टुदृश्येन सम्बन्धो बन्ध इत्युदितो युधैः । तत्र द्रष्टा तु चिन्मात्रो दृश्यं जडमिति स्थितम् ॥५३ द्रष्टुम् सर्वसाक्षिण आत्मनः दृश्येन-देहादिनानात्मना सह सम्बन्धः-अहन्ताममतालक्षणं तादात्म्यं नाम यः सम्बन्ध. बुधै -वेदान्तशास्त्रपारगैः सः बन्धः इति यन्धपदार्थः उदिता कथितः । तत्र तयोर्द्रष्टुझ्ययोमध्ये यो द्रष्टा सइ चिन्मात्र:= चिद्रूप एव । “तु" शब्देन चैतन्यगुणवदात्मवादिपक्षो व्युदस्तः। यत् दृश्यम्, तत् जडम् = अचित्स्वभावं स्खभिन्नेतरप्रकाश- सापेक्षम् इति स्थितम् = इतीदं निश्चितमेव । रशिखरूप आत्मा द्रष्टा, दशिभास्योऽनात्मा दृश्य, तयोर्यदिदमनाद्य- नन्तं नैसर्गिक तादात्म्यं स वन्धपदार्थ इति भावः । उकञ्च कैवल्यरत्ने- दृश्य जगदिद सर्व शुक्तिकारजतादिवत् । अशानेनैव कस्मिंश्चित्कल्पित नैव तत्त्वतः ॥ कल्पितस्य समस्तस्य यदधिष्ठानमास्तिक । तत्कल्पितपदार्थेन भिनलक्षणमेव हि ।। इत्यादि । तदनेनानादितादात्म्यरूपबन्धकथनेन पूर्वोकाऽविद्या- कामकर्मादिरेय बन्ध उक्तो भवतीति पूर्वापरविरोधो न शङ्कनीयः । उक्तञ्च " विवेकचूडामणौ "आचार्यः- अविद्याकामकर्मादिपाशवन्ध विमोचितुम् । का शक्नुपाद्विनात्मान कल्पकोटिशतैरपि ॥५॥ इति ॥५३॥ सं०---अब यन्ध का लक्षण कथन करते हैं- १-अविद्यानिवृत्तिमन्तराऽनुच्छेद्यमित्यर्थः ।
२४० सीकधीविचारविन्दी [प्रयमः परिच्छेदः पदार्थ- द्रष्टुः सर्वसाक्षी आत्मा का दृश्येन-देहादि अनात्म पदार्थ के साथ जो सम्बन्धः अहन्ता ममतालक्षण तादात्म्य सम्बन्ध है उसको बुधैः वेदान्तशास्त्र के पारगामी विद्वानों ने बन्ध इतिबन्ध नाम से उदितः कयन किया है। नत्र उन दोनों (द्रष्टा तया दृश्य ) में से द्रष्टा-द्रष्टा तुम्तो चिन्मात्र केवल चेतनस्वरूप है चतन्यधर्म वाला नहीं । और जो दृश्यम्-दृश्य अङ्ककारादि अनात्मपदार्थ है वह मडम्-जड है इति स्थितम्-यह निश्चित सिद्धान्त है। "या" स्वप्रकाश चेतनस्वरूप और "दृश्य" स्वभिन्न- प्रकाश की अपेक्षा करने वाला, जह कहावा है।' नात्पर्य यह है कि द्रष्टा और दृश्यका परस्पर अविद्याकल्पित उक्त तादात्म्य ही मुख्य"बन्ध" है। पीछे जो काम कर्मादि नाना प्रकार का बन्ध कसा सो एतन्मूलक ही जानना अतः पूर्वोतर का विरोध भी नहीं ॥ ५३॥ मरप्रति गटुरेय परमार्थमत्ययमाद्द-येनंदम्" इति । नंदं उपते दृश्य स द्रष्टात्मनि सम्मतः । माशानिरूपणामित्पी नित्यत्वात्सत्य एव सः॥१४॥ यनन्दमा माक्षिणा स्वयम्प्रमागम्यरूपेण प्रम-युप्पत्प्रन्य- यगोचरः यम-उकालदणमहङ्कादि जाभून प्रपश्चमाश्रम, ग्लोकः ५४] दष्टुरेव परमार्थसत्यत्वम् । दृश्यतेप्रकाश्यते सः द्रष्टा=स एव साक्षी आत्मा इति आत्मपदार्थ इत्येवरूपेण सम्मतः श्रुतिस्मृतिभ्यां विद्वदनुभवेन च निश्चितः।स द्रयात्मा नाशानिरूपणात-नाशस्यवसस्यानिरूपणात् केनापि प्रमाणेन निरूपयितुमशक्यत्वात् , नित्या त्रैफालाघाध्यस्वरूपः त्रिीवधपीरच्छेदरहितोऽनन्त इति यावत् नित्यत्वात-अन्तशून्यत्वा- देव हेतोः, सः सत्यः एवन्स पवैकोऽद्वितीयः सत्यः कूद्रस्थान त्वेवमनात्मपदार्थः शुक्तिरजतादिवत्कल्पितत्वादिति भावः। अत्रायमाशयः--"तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" (कटो०५। १५;श्वे०६। १३; मुं० २।२। १०) नहि द्रष्टुष्टविपरिलोपो विद्यते" (०४ | ३ | २३) "अनायं पुरुषः स्वयम्ज्योतिः" (०४।३ । ९,१४) "येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः" इत्याविश्रुतेः, ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते" (भ० गी० १३६१७) यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यश्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ (भ० गी० १५/१७) इत्यादिस्मृतेश्व आत्मनो द्रष्कृत्यं निराबाधम् । एवम्भूतश्चात्म- पदार्थों नित्यस्तस्य नाशानिरूपणात् । आत्मनो नाशवादी प्रष्टव्यः किमस्य नाशः ससाक्षिको निःसाक्षिको चा? आधे कोऽस्य साक्षी यात्मा अनात्मा था ? नाद्यः स्वनाशस्य स्वेनाऽनुभवितुमशक्यत्वात् अनुभवितुरेवा- त्मत्वात् । न द्वितीयः तस्य जडत्वात्साक्षित्वाऽनुपपत्तेः । न च प्रथमेऽपि द्वितीयः निःसाक्षिकनाशस्य धाङ्मानत्वात् । तस्माद द्रप्टैवात्मा, सचाऽविनाशीति युक्तमुक्तं "नाशानिरूपणामित्यः" इति । उक्तञ्चभगवता- अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं तवम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्किर्तुमर्हति ॥ (भ० मी०२१७) ६४२ सटीकधीविचारविन्दौ [प्रयमः परिच्छेदः नंग छिन्दन्ति शताधि नैन दहति पावकः । न चैन लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥इति(मगी०१२३) सूपपादितश्चायमों भाष्यकारैः-"नात्माऽश्रुतर्नित्यत्वाच ताभ्य" (७० सू० २३३१७) इत्यत्र । विद्वदनुभयश्च- ने वर्णन वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणाध्यानयोगादयोऽपि । अनात्माश्रयाहममाध्यासहानात्- तदेकोऽवशिष्ट शिवः केवलोऽहम् ॥ (दशश्लोकी २) इत्यादिरूपो बहु प्रपश्चितो ग्रन्थान्तरेषु स ततस्ततः कणेहत्य द्रष्टव्य इति नेह विस्तरतां जीतोऽस्माभिः ॥५४॥ १०-अब द्रष्टा की परमार्यसयता का प्रतिपादन करते है- "धा ब्राह्मणादयः। आश्रमा. ब्रह्मचर्यादयः । आचाराः मानशौचादयः। धर्माः ब्रह्मचर्यगुरुसेवादयः । अत्र द्वन्द्वदय- गर्भपष्ठीतत्पुरुषेण वर्णानामाचारधर्मा आश्रमाणामप्याचारधर्माश्च लम्यन्ते ( आप्रमाणामपीत्यपिशब्दादाश्रमा अपि लभ्यन्ते इत्यर्थ इत्यत्रैव न्यायरत्नावलीकाराः) धारणा ब्रह्मणि याहाविपयत्यागेन मनसः धैर्यम् । ध्यानं परमात्मचिन्तनम् । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः । आदिशन्देन श्रवणमननादयो गृहान्ते । सर्वेपां ज्ञानोत्तरकाले ऽसत्त्वे हेतुमाह-अनात्माश्रयाहंममाध्यासहानादिति । अनात्मा आत्मविरोधिनी अविद्या तदाश्रयस्तदुपादानो यो ऽहङ्काराध्यास. स्तस्य मूलस्यापि तत्त्वज्ञानेन हानात् तत्प्रयुक्तवर्णाश्रमादिव्य- घहारो नास्तीत्यर्य।" (सिद्धान्तविन्दुः) श्लो० ५४-५५] दृश्यसत्यत्वे ऽनिर्मोक्षप्रसङ्गः। २४३ पदार्थयेन जिस सर्वसाक्षी द्वारा इदं दृश्यम् यह सब अहङ्कारादि दृश्यवर्ग दृश्यते भासता है सः द्रष्टा वह सर्वप्रकाशक आत्मा इति-आत्म पदार्थ सम्मतः श्रुति, स्मृति तथा विद्वदनुभव से निश्चित है । और उस आत्मा का नाशानिरूपणात्-किसी प्रकार भी नाश न बन सकने मे वह नियः-निस है, निसलात-निस होने से ही सा-बह सत्यः एष= त्रैकालावाध्य परमार्थ सस ही है ॥२४॥ द्रष्टुः स्वरूपमभिधाय, दृश्यम्वरूपमभिदधत् मोक्षान्य- थाऽनुपपत्यापि सिंहावलोकनन्यायेन पुनस्तस्य मिय्यात्वमेव द्रढयति-"यदिदम्" इति-- यदिदं दृश्यते द्रष्ट्रा तद् दृश्यं स्पादनात्मकम् । तच्च मिथ्याऽन्यथा त्वेवमनिर्मोक्षः प्रसज्ज्यते५५ यत् इदम्=पुरोवर्तित्वेनानुभूयमानमहङ्कारादिकं, द्रष्ट्रा= चिपेणात्मना दृश्यते-प्रकाश्यते, तत्- नत् सर्वम् दृश्यम दृश्य- पदेन व्यपदेश्यम् अनात्मकं आत्ममिन्नं (च) स्यात् भवतीत्यर्थः । तत् च-सोऽयं दृश्यपदार्थः, गिल्या प्रतीतिसमकालो बाध्यो रज्जुसादिवद् भ्रमसिद्ध एवेत्यर्थः । आत्मनः सत्यत्वात् । तद्विरुखस्वभावस्थानात्मनो मिथ्यात्वमर्थसिद्धमेवेति भावः । विपक्षे दण्डमाह--अन्यथा इति । अन्यथा तु यदि अनात्मापि पर- मार्थसत्यः स्यात् एवम्-तयेवमनादिनित्यभावस्य आत्मवदयाध्य- त्यात अनिर्मोक्षमोक्षाभावः प्रसज्यते-प्रसक्तो भवति । आत्माऽनादिरनन्तस्त्रैकालायाध्यः, अनात्माऽपिचेदनादि- १ प्रकृतोपयोगी श्रुति आदि के लिये पीछे संस्कृत टीका देखें।
२४४ सगैकनीविचारविन्दी [प्रथम परिच्छेद रनन्तस्त्रकालाबाध्य , अथ तयोईयो सम्बन्धश्च वन्ध इत्येव सति सत्यस्य भानाऽनिवर्त्यत्वाद् बन्धाऽनिवृत्ती मोक्षस्याभाव, तत्प्रतिपादकशास्त्रस्याप्रामाण्यम्, प्रत्यात्मवेदनीयाया दुसा- त्यन्तजिहामाया अपलापश्चेत्यादिप्वनेरेप्यनिवार्यपु दोपेषु प्राप्तेषु यन्धसत्यत्वपक्षेऽनुपपद्यमानो मोक्षोऽनात्मभूतस्य चन्धस्य मिथ्यात्व वल्पयतीति समझसमिदीपनिषद दर्शनम् ॥१०॥ स०-द्रष्टा के स्वरूप को कथन करके दृश्य का स्वरूप कथन करते हुए मोक्षाऽनुपपत्तिद्वारा पुनः सिंहा- वलोकन न्याय से उस की अनात्पता तथा मिथ्यात्व को दृढ करते है- पदार्थ-यत् इदम्-जो यह अनुभूयमान अहकारादिक द्रष्ट्रा- द्रष्टा के द्वारा दृश्यते भासमान होता है,नत्-वह सर दृश्यम् - दृश्यपदवान्य ( च ) और अनामक अनात्मा ही स्यात् है, तत् च और वह दृश्य पदार्थ मिथ्या मिथ्या अर्थात रज्जु- सर्पादिवत भ्रमसिद्ध है, अन्यथा तुम्याद ऐसा न माना जाय तो एवम्-इस प्रकार अनिर्मोक्ष -मोक्षाभाव की प्रसग्यते-आपत्ति होगी। भाव यह है कि-आत्या अनादि अनन्त, कारा- वाध्य है, याद आत्मवत् अनात्मा को भी अनादि अनन्त कालमाभ्य माना जाय तो उन दोनो का सम्वन्धरूप वन्ध भी वैसा ही मानना पडेगा । इस प्रकार ज्ञानद्वारा ससरन्य की निवृत्ति नहीं होगी, और उस के न धन श्लो०५५-५६] उक्केथै उपपत्तिः। सकने से मोक्ष की कदापि सिद्धि नहीं होगी, एवं मोक्ष को स्वीकार न करने पर मोक्षप्रतिपादक श्रुति स्मृति शास्त्र में अप्रामाण्य की आपत्ति, तथा प्रसेक मनुप्य की अनुभव- सिद्ध दुःखासन्तनिवृत्ति की इच्छा का अपलाप इत्यादि अनेक अनिवार्य दोषों के कारण वन्ध के ससपक्ष में अनुपपन्न होता हुआ मोक्ष दृश्य(अनात्मपदार्थ) के मिथ्यात्व की कल्पना कराता है, यही पक्ष तर्कप्रमाणवलसम्पन्न होने से समीचीन जानना चाहिये ॥५५॥ ननु कथं दृश्यसत्यत्वेऽनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्याशङ्कगयामुक्त- मेवार्थ विशदीकुर्वन्नाह "सतः” इति- सतः सत्येन सम्बन्धः सत्य एव भवेद्यतः। ततस्तस्याऽनिवर्त्यवान्मोक्षो नैवोपपद्यते॥५॥ यतः यस्मात् कारणात् सतः सत्यस्य पदार्थस्य, सत्येन- बाधशून्येन पदार्थेन सह, सम्बन्धः-संयोगादिः, सत्यः एव भवेत नूनं सत्यो भवतीत्यर्थः । यथा नैयायिकानां मते ईश्वरीयशाने- च्छाकृतीनामीश्वरेण सह नित्यः समवायाख्यः सम्बन्धस्तयोयो- द्रव्यगुणयोः सतो. तस्य ज्ञानेनानिवर्त्यत्वञ्च, यथा वा अजस- योगवादिनां मीमांसकानां नये कालाकाशादीनामपीति बोध्यम्। भवत्वेचे प्रकृते किमायातमित्याह-"ततः"इति । ततः तस्मात्कार- णात, सत्यद्वयोः सतीः सत्यस्य सम्बन्धस्य अनिवर्त्यवान - ज्ञानेन निवर्त्तयितुमशक्यत्वात् आत्मवत्तस्याप्ययाध्यत्वात् मोक्षः मुक्तिः नैव उपपद्यते नैयोपपत्तुमर्हति । सत्यस्याहमादिप्रपथस्य २४६ सरीक्श्रीविचारपिन्दी [प्रथम' परिच्छेद सत्येनात्मना सह तादात्म्यादिसम्यन्धरूपरन्धस्यापि मत्यत्वे मोक्षानुपपत्तिमहदूपण विशेषतो वेदमहारण्यम्वातन्त्र्यम्बा- राज्यभाजा ब्रह्मवित्तमरिणामित्यतस्तस्य मिथ्यात्यमवश्यमास्येय- मिति भाव। अयमभिसन्धि-सर्वेषामपि धादिना नये आत्मा अना- मा चेति पदार्थद्वयमवश्यमन्तव्य भवति, तयो सम्बन्धश्चाप्य- वर्जनीय एवेति नात्र यहु वक्तव्यमिव । आत्मनो द्रकृत्वमनात्मनश्च दृश्यन्वमिति पर्यन्तमुद्रया सरपश्यस्वीकार्यमित्यपि व्यातिष्ठि- पाम । तत्र विचारयाम-चीहशोऽय दग्दृश्ययो सम्बन्ध ? करणसम्पन्धाद्विपयसम्बन्धो दृग्दृश्यसम्बन्ध इति चेत् ? हन्त ! ईश्वरम्प्रति कोऽपि त्रिपयो न भायान् । अकरणजन्येऽपि नानाने विषयाणा स्फुरण चेत् १ दृशिविषयस्फुरणमारमेन यन्ध इती श्वरेऽपि वन्धप्रसग ।ईरे ताशसम्बन्धानगीकारे च तस्य नियन्तृवानुपपत्ति , मायिके च तस्मिन्नद्वतनगरप्रवेश । अथ- जन्यज्ञानारच्छेदेनाय नियम तदा युक्तावस्थाया योगिना- मात्ममनोयोगमानादेवातीतानागनाशेषाह्यार्थज्ञानमत्वात् अती तादीना विषयाणाचा विद्यमानत्वेन सम्बन्धानत्वेपि विषयस्फु. रणस्यापरिहार्यत्वात्तत्राऽव्याप्ति प्रस्फुरैच । नन्यत्रापि तेया मनोयोग इति तस्येन्द्रियत्वात् तवारंव बाहेरर्यसम्बन्धो विपयस्फुरणसम्बन्ध इति चेत्न, 'परतन्त्र बहिर्मन इति संयंतन्त्रानुभरविरोधात् । अस्मदादीनाचेन्द्रियिक- १-नयनप्रमादिनीसमुन्नीतचिन्मुखाचार्य सिद्धान्तानुसारेण वाचस्पति मिश्रीयन्यायकाणिवा याम्ब्यारीन्या सगृह्य दृग्ययो सम्बधाउनुपपत्ति वधस्य मिथ्यावमिद्य ग्रन्थकागशयन समुद्घाट्यति-'अयमभिसन्धि' इति । -यदि विशिष्टादृष्टमचिव योगिमन इति ताशयोगिमनोजन्यज्ञानं श्लो०५६] हरहश्यसम्बन्धविचारः। विभ्रमेषु इन्द्रियासम्बद्धानामेव विषयाणां स्फुरणाङ्गीकारात् । अस्मदादिप्रमाणजन्यज्ञानेष्वपि “सोयं सोमदत्तः इति ततांशस्य करणासम्बद्धस्यापि प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात् । न च देवदत्तस्य चक्षुपा सम्पयुक्तत्वात् तत्तायास्तद्विशेषणतया सम्प्रयुक्त- विशेषणताप्रत्यासत्त्या भूतलविशेषणयटामाव इवेन्द्रियेण प्रह- णात्कथं तस्य करणासम्बद्धत्यमिति वाच्यम्, समवायेतरभाव- स्थेन्द्रियसम्प्रयोगमन्तरेणापि प्रत्यक्षतायाम--"अयं पर्वतोऽग्नि- मान्' इत्यत्रानिमत्वस्यापि संयुक्तविशेणतया प्रत्यक्षत्वापत्तेः प्रत्यक्षर्मिकाऽनुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । अथ दृश्ययोबिपयविपयिभावः सम्बन्धो धन्ध इति ? तत्र पृच्छ्यते-किन्तावद् विषयत्वं विपयित्वचेति ? ज्ञानजन्य- फलाधार विपयत्वं विपयनिष्ठफलजनकत्वं विपयित्वमिति तु न मुष्यामहे-विकल्पासहत्यात् । किं शानजन्यं फलं शातता ? व्यवहारो था ? न तावदाये.-अतीतादिविषयेषु अविद्यमानतया शानजन्यफलाधारत्वानुपपत्तेरविषयत्वप्रसङ्गान् । किच-यानं विषय एव फलं जनयति नान्यत्रोते कि नियामकम ? सम्बन्ध इति चेत्तस्याऽद्याप्यनिरूपणानियामक- त्वानुपपत्तेः, नियामकाभावे तु ज्ञानस्य नियतकार्यायोगः । यदाहु- विहायाज्य नियम इभ्यते विधमेऽव्यारिरित्याइ--"अस्मदादीनाम्" इति । यद्यपि विधमेवधिष्ठानस्यन्द्रियसम्बन्धस्तथाप्यारोप्यतत्संसर्गयोस्तु तदभाव एवेलि भाव. । सस्कारद्वारा प्रत्यासत्यहीकारेऽन्यत्राप्यतिप्रसन इति तु न विस्मरणीयम् । ९-तद्देशकालविशिष्टाशस्येत्यर्थ । २-फलजननसमयेऽतीतादेरविद्यमानत्वादेव फलाधारत्वाऽनुपपत्ते, अत एव तजनक्स ज्ञानस्य न सम्भवति,एव तयाऽव्याप्सिलक्षणस्येति भावः ।
२४८ सटीकधीविचारबिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः मैवेत्सर्वत्र सत्ता चाऽनियमेऽन्यानपेक्ष्या । नियामकाद्वि भावाना चाचित्रत्वस्य सम्भवः ॥ इति यदि ज्ञानजन्यफलाधारतायां विषयस्य यत्किञ्चिनियामकं स्वभावो वाऽन्यद्वाऽऽस्थीयेत तर्हि तस्यैव विषयत्वनियामकता भवतु कृतं तर्हि तजन्यफल्टाधारतया । उक्तच "कुसुमाअली" आचार्य:- स्वभावनियमामावादुपकारोऽपि दुर्घटः । सुघटत्वेऽपि सत्यर्थेऽसति का गतिरन्यया । इति, तस्माजमानजन्यं फलं साततेति रिकं वचः। शानजन्य- १-अस्यायमाशयः-अन्यानपेक्षया-वभिन्नत्वपेक्षाशुन्यत्वेन अनियम-नियमाभावे सति अर्थात् यदि फलपलिनो: परस्पर नियम्य- नियामकभादो नाऽभ्युपगम्येत तदा सर्वत्र देशे काले च सत्ता-फलसद्भावः स्यात, परं नत्वेव दृश्यते हि-यवः मायानाम-फलत्वेनाभिमताना पदार्थांना नियामकाद् एव हेतोः काचित्फत्वस्य-नियताऽधिकरणावच्छेदेन विद्यमानताया सम्भवः इतरथा सर्व सर्वत्र सर्वदा सम्भवेत् । २--न्यायकुमुमाअटी चतुर्थे स्तव "ईश्वरः प्रमाण न वा"इति तुरीयविप्रतिपत्तिविचारे प्रस्तुते (जैनेन सह नैयायिकशास्त्रार्थे ) अगृहीत- प्राहित्वरूपप्रमालक्षणखण्डनावसरे भटेन सह प्रसझे प्राप्ते ज्ञाततानिरासार्थमिद. मुक्त स्वभावेति । स्वभावनियमाभावात् यदि ज्ञानस्य विषयप्रवाशन- स्वभावो नाङ्गीक्रियेत तदा ज्ञानेन विषयनिष्ठाया ज्ञातवाया जननामक उप- कारोपि दुर्घटः स्यात् । अर्थात् स्वभावविशेष एव विषयवानियामकः । अन्यथा ज्ञातवायाआधानेऽपि नियमानुपपत्तिरिति स्वभाव एव नियामकस्तत्रेति मन्तव्यम् । विश्व सत्यर्थे विद्यमाने (वर्तमाने) विषये सुघटत्वेऽपि- कदाचित् ज्ञातताया शानजननेऽपि असति आविद्यमाने अतीवेऽनागते चाऽये ग्लो०५६] दृग्दृश्यसम्बन्धविचार। २४९ फलं व्यवहार इति द्वितीयोऽपि पक्षो न क्षोदक्षमः । तत्र कीदृशो व्यवहारोऽभिमत आयुष्मता । कराकर्षणादिव्यवहारः उत इच्छादिरूपः । न तावदाद्यः,कराकर्षणादिव्यवहारस्यात्मादाच. भावात् कैलधौतमलादीनामपि नान्तरीयफतथा तज्ज्ञानप्रयुक्त- दानादिव्यवहारमात्त्वमिति तस्यापि तज्ज्ञानविपयत्यापत्तेः । न च द्वितीया, आत्मन एवेच्छाद्याधारतया तन्निस्याऽविषय- त्यप्रसङ्गात् । यदि शानप्रयुक्तहानादिशानगोचरत्वं, तद्योग्यत्वं धा विपयत्वमित्याचक्षीथाः तदात्माययप्रसङ्गः शानगोचरत्वस्यैव निरूप्यमाणत्वात, होनादिझानानाञ्च हानाविज्ञानान्तरागोचर- तया निर्विपयत्वप्रसङ्गात् । हानादिज्ञानानामुनरोत्तर हानादिशानजनकत्वे तेषां विरा- माभावाद्विपयान्तरसञ्चाराभावः सुपुप्त्यभाषश्च प्रसज्येयाताम् । का गतिः-क प्रकारः स्थान, क्थ तत्र विषयता भवेत् । तस्मात् तत्र स्वभाव एव विषयतानियामक इत्यन्यथेत्यनेन सूचितम् । (१) आदिना भक्षणादिव्यवहारो ग्राह्य । तस्य परिभौ स्पर्शरहिते चात्मादावसम्भवादित्यव्याप्तिलक्षणस्य । (२) अतिव्याप्तिमन्याह कलधौतेति-क्लधौत रजतम् । रजतमल- स्यापि नान्तरीयकतया रजतज्ञानप्रयुक्तादानादिभाक्त्वमस्तीति तदपि रजतज्ञा- नविषयः स्यात् । (३) इच्छाधार आत्मैवेति अनात्मवर्गे लक्षणमव्यापकमित्यर्थः । इच्छा- दिविषयत्वच न सम्भवति तस्यैव निरूप्यमाणत्वादित्यपि वोध्यम् । (४) दानादिज्ञानाना हानादिज्ञानान्तरजनकत्वमस्ति न वा । यदि नास्ति तदा तेपा निम्पियत्वप्रसङ्गः । अस्ति चेदव्यातिरित्यर्थः ।
२५० सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः व्यवहारयोग्यत्वं विषयत्वमिति चेत् ? तदा योग्यतायां पुनर्योग्यतान्तराभ्युपगमेऽनवस्था,तदनभ्युपगमे विषयत्वाभावः। यस्यां संविदि योऽर्थोऽयभासते स तद्विपय इति चेद,अत्र पृच्छामः-"संविदि" इति सप्तम्या किमाधिकरणं विवश्यते ? अथ विषयः? किया सम्बन्धिमात्रम् ? सनिसप्तमी वा ? इति विकल्पचतुष्टयम्। नतावदाद्यः याह्यानां घटादिद्रव्याणामान्तर- गुणभूताया, संविदोऽधिकरणताऽनुपपत्तेः । न द्वितीयः तस्यैव निरूप्यमाणत्वात् संविदो विषयत्वं घटादीनाच विपयित्वमिति वैपरीत्यापत्तश्च । न च तृतीय-संविजनकनया तत्सम्बन्धिनो नयनादृष्टादेरपि तद्विपयत्वप्रसङ्गात् । नापि चतुर्थः-भासमान- ताया अद्याप्यनिरूपणात् । शानाकारार्पको हेनुर्विषयः इति चेत् ? तदा शानतदाका- (१)शालिफनाथोक्तलक्षणमवनारयति-"यस्यास्" इति। उक्तन तेन पश्चिकाप्रकरणे- अत्र घूमो य एवार्थो यस्यां संविदि भासते । वेद्यः म पव नान्यद्धि घेद्याऽवेद्यस्य लक्षणम् ॥ इति ॥ तदेतद्दषयति-"अन पृच्छामः" इाने । (२) विषयरवस्यवेत्यर्थे । (३) सविदीत्यस्य योऽर्थ सवित्सम्बन्धीनि। तथा च नयनाद्यपि,तथेति, घटज्ञानस्य नयनायपि विषय स्यात् । एवञ्चानिन्यामिरिति भाव.। ४-मोगताभिमत रक्षण दृषयितुमाद-ज्ञानाकारार्पफ इति । तथाचोक्त तेरेव-- भिन्नथालं कयं प्राधमिनि चेद् प्राहातां विदुः । हेतुत्वमेय युक्तिमा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥ इति । एतस्मिथ पक्षे नयनादिय्यावृत्तिः । तत् सण्डयति-तदा' इन्यादिना ।
श्लो०५६] दृश्यसत्यत्वे इन्हश्यसम्बन्धाध्यासानुपपत्तिः। २५१ रयोर्मेदाभावेन सर्वेपामपि ज्ञानहेतूनां तदाकारसमर्पकतया विषयत्यप्रसङ्गोऽनिवार्यः । दृश्यमानतया ज्ञानाकारसमर्पकत्वं विषयत्वमित्यपि तुच्छम, दृश्यमाननाया एव विवेच्यमानत्वात् । ज्ञानकर्मकत्वं तत्वमिति तु न युक्तम्, अतीतादिझानस्य ईश्वरी- यशानस्य च कर्मकारकाऽजन्यत्वेनाऽविषयत्वप्रसङ्गात् । ननु-(सम्बन्धान्तरमन्तरेण) अ.येन येन केनाऽपि सम्बन्धेन बिना ज्ञानस्य यद्विशेषणं स विषयो विशेग्यच तेन विपयीति चेन्न मत्समवेतरूपज्ञानमित्यत्र व्यभिचारात् । मत्स- मवेतीमत्यत्र हि समघायो ज्ञानं प्रति विशेषण,नचाऽनयोः संयो- गसमवायादिसम्बन्धान्तरमस्तीति व्यभिचारः। इत्थं विपयविपयिभावस्य सम्बन्धस्याऽनिरूपणादन्तरेणा ऽध्यस्ततां दृग्दृश्ययोरनुपपद्यमानः सम्बन्धः स्वस्य मिथ्यान्वं कल्पयतीति सर्वमनवधम् ॥ ५६ ॥ सं०-ननु दृश्य को सस मानने से किस प्रकार अनिर्मोक्ष प्रसक्ति होती है ? इस शङ्का का निवारण करते हुए उक्त अर्थ को विशेषतः स्पष्ट करते हैं- पदार्थ-यतः जिस कारण से सतः सत्य पदार्थ का सत्येन-सस पदार्थ के साथ सम्बन्धः-संयोग वा तादात्म्यादि सम्बन्ध सत्यः-सस एव-ही भवेत् हो सत्ता है ततः अत- एवं तस्य-उस -दोनों सय पदार्थों के सत्य सम्बन्ध के अनिवर्त्यत्वात् (ज्ञान द्वारा) अनिवर्त्य होने के कारण मोक्षा: मोक्ष न एव-कदापि नहीं उपपद्यते-बन सकता। भाव यह कि जैसे न्यायमत में ईश्वर के ज्ञान, इच्छा, F २५२ सीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः कृति आदि गुण निस हैं और उन दोनों का परस्पर समवाय सम्बन्ध भी निस है,किंवा-मीमांसक मत में कालाकाशादि निस द्रव्यों का अज संयोग भी निस है उनकी ज्ञान से निवृत्ति नहीं मानी गई, वैसे ही अनात्मा को सस मान कर उसका सस आत्मा के साथ सम्बन्धरूप वन्ध भी सस ही मानना होगा, फिर ज्ञान द्वारा उसकी नित्ति भी न हो सकेगी। ऐसी दशा में ज्ञान द्वारा मोक्ष प्रतिपादन करने वाले श्रुति- स्मृति वाक्यों में अमामाण्यापत्ति तथा मोक्ष की अनुपपत्ति आदि प्रवल दूपण वने रहेंगे, जिनका होना विशेपतः वेद- प्रामाण्यवादी आस्तिकों के लिये परम अनिष्ट है। इस लिये परमार्थ सस आत्मा में अनात्म सम्बन्ध रूप बन्ध को मिथ्या मानना ही समीचीन है ॥२६॥ ननुसत्यस्यापि दृश्यसम्बन्धरूपस्य धन्धस्य शास्त्र- हटेनाइऐन(कर्मणा) निवृत्तिः स्यादित्याशङ्कयाह-'सदृश्येन रति- सदृश्येन सतो द्रष्टुः सम्यन्धं परिमार्जितुम् । न किञ्चिद्विहितं कर्म परेपामुपलभ्यते ॥५७॥ मस्येन-सच तद् दृश्यं सदृश्यं तेन सदात्मकेन दृश्येन, सतः मढूपस्य द्रष्टुम् आत्मनः सम्बन्धम्-तादात्म्यादिरूपं चन्धा- ख्यम, परिमार्जितुम अपनेतुम् परेषामन्यार्मठानां मीमांसकानां मन इति शेप, विहितम् येदादिशास्त्रेण चोदितं चौदनालक्षणात्मकम, किश्चित् किश्चिदपि कर्म-नित्यनैमित्तिकादिकम न उपलभ्यते-नैव दृश्यते शास्त्रेप्पिति शेषः । नहि येदादिशास्त्रेषु अमृतकामस्य स्लो०५७] कर्मकरणकवन्धनिवृत्ती प्रमाणाभावः । २५३ छते किशिदपि कर्म विहितं यथा स्वर्गकामस्याग्निहोत्रादिकम, येन शास्त्रटेन कर्मणाऽदृष्टफलो मोक्षोऽभ्युपगम्येत, तथा सति सत्यस्यापि बन्धस्य कर्मणा निवृत्तिरापाद्यत । प्रत्युत "नास्त्यकृतः कृतेन" (मु० ।।१२) “नयभुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्" (क० ।।१०) इत्यादिनुतिभिः- लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोत्ता मयानघ ! ज्ञानयोगेन सासयाना कर्मयोगेन योगिनाम ॥(भ० गी०३।३) इत्यादिज्ञानकर्मनिष्ठाभेदप्रतिपादिनीभिः स्मृतिभिश्च स्पष्टं निषिध्यते कर्मणां मोक्षफलकत्वमतो ज्ञानवाध्यं दृश्यं सदित्या- शामोदकायितमिति भावः ॥५७ ॥ शङ्का--जैसे शाखविहित प्रायश्चित्तादि कर्मों से ब्रह्मासादिरूप सस पापों की निवृत्ति हो जाती है वैसे ही शास्त्रीय कर्मों द्वारा सस बन्ध की नित्ति हो जायगी पुनः दृश्य को मिथ्या क्यों माना जाय ? मीमांसक की इस आशङ्का का समाधान करते हैं--(उत्तर:-) पदार्थ-सदृश्येन-ससरूप दृश्य के साथ सतासस इष्टुः आत्मा के सम्बन्धम् सम्बन्धरूप बन्ध को परिभार्नितुम दूर करने के लिये परेषाम् =(कर्मद्वारा मोक्ष मानने वाले) वादियों (मीमांसकों) के मत में विहितम् वेदादि शास्त्र से विधान किया गया क्रिश्चित कोई भी कर्म-निय नैमित्ति- कादि कर्म न उपलभ्यते-उपलब्ध नहीं होता । भाव यह है कि जैसे "अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः" इस प्रकार स्वर्गकामना वाले के लिये अग्निहोत्रादि कर्मों सटीकधीविचारविन्दौ प्रथमः परिच्छेदः का विधान किया है वैसे "अमृतत्वकामोऽमुककर्म कुर्यात" अमृतत्व की कामना वाला पुरुष अमुक कर्म करे इस प्रकार सामान्य वा विशेषरूप से किसी कर्म का विधान नहीं किया प्रत्युत "नास्त्यकृतः कृतेन" (मुं० ११२/१२) इसादि अनेक श्रुतिवाक्यों के द्वारा तथा ज्ञान कर्म की भिन्न २ निष्ठा के प्रतिपादन करने वाले स्मृतिवाक्यों से स्पष्ट ही मोक्ष के प्रति कर्मों की साधनता का प्रतिषेध किया गया है, किञ्च-कर्मद्वारा मोक्ष मानने वाले के मत में स्वर्गादि की न्याई मोक्ष में क्षयिष्णुतादि दोप अनिवार्य बने रहेंगे, जिस से श्रुति स्मृति का विरोध प्राप्त होता है। इस लिये दृश्य को सस मानना आशामोदकचर्वण के समान जानना चाहिये ।। ५७॥ ननु-विरुद्धमिदमुच्यते यच्छास्त्रममृतकामाय कर्म न विदधाति, फर्मजन्यत्वे च मोक्षस्यानित्यत्यापत्तिश्चेति अपाम सौ- मममृता अमूम" (ऋ० ६।४।११ ॥ ८॥६॥४८॥३) इत्यादिश्रुतौ फर्मणां मोक्षसाधनत्वश्रवणात् “अक्षय ह वै चातुर्मास्ययाजिनः मुकृतं भवति" (शम०२।६।३।१) इति कर्मजन्यस्यापि फल- स्याक्षप्यत्वश्रुतेश्येनीमामाशङ्का परिहरनाह–'सोमपामतत्वोक्ति' सोमपाममृतत्वोक्तिया चातुर्मास्थयाजिनः । अक्षय्यसुकृतोक्तिव चिरस्थेमपराहि सा॥२८॥ सोमपाम-मोमपानकर्तृणाम,या प्रसिद्धा अमृतत्वोक्तिः अम- ग्लो०५८] कर्मजन्यममरत्वं चिरस्थमपरमेव । तभावप्राप्तिप्रतिपादकं श्रुतिवचनम, (या) च चातुर्मास्ययाजिन = चातुर्मास्यनामकयज्ञकर्तुः अक्षयसुकृतोक्ति अक्षय्यस्य क्षेतुमश- फ्यस्य । "क्षय्यनग्यौ शक्याथें " (६।१।८१) इति पाणिनिसूत्रेण "क्षय्य"मिति निपातनास्तिद्धम् ।न क्षय्यमक्षय्यम, अक्षय्यञ्च तत्सुकृतं पुण्यमित्यक्षय्यसुकृतं तस्य सुकृतजन्यफलस्येत्यर्थः उक्तिः कथनं श्रुतिरूपम्, सा हि-निश्चयेन सा चिरस्थेमपरा=चिरका- लपर्यन्तस्थायित्वाभिप्रायवती वर्तत इति शेषः । न तयोः श्रुत्योः कर्मजन्यफलस्य नित्यत्वे मोक्षरूपत्वे वा तात्पर्यमिति भावः। अत्रायमाशय.--ऋग्वेदीयशाकलसंहितायाः पष्ठेऽध्याये चतुर्थेऽष्टके एकादशे वर्ग अष्टमेऽप्टके पष्ठेऽनुवाकणाचत्वारिंशे सुक्त- अपाम सोमममृर्ता अभूमार्गन्म ज्योतिर विदाम देवान् । नूनमस्मान् कृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृतमय॑स्य । इति तृतीयो मन्त्राएतदमृतत्यश्चत्यन्यथाऽनुपपत्त्या(स्वर्गस्यप्रक्षये सत्यमृतत्यासम्भवात् ) स्वर्गस्याक्षयित्वं कल्पनीयम् । एवमेव शतपथश्रुतावपि चातुर्मास्ययाजिनामक्षय्यस्वर्गफलावाप्तिरतति कर्मणां मोक्षसाधनत्वं,नजन्यस्वर्गादेश्चाक्षय्यफलत्वमेव स्यादिति पूर्वपक्षः । तत्रोक्तश्रुतिवाक्यं स्वर्गादेरनन्तफलताबोधनाय न प्रवृत्तं, नापि च देवानां त्रैकालाबाध्यत्वरूपोऽमरभावो विवक्षितः तेपां क्षयित्वादिप्रतिपादकश्रुत्यन्तरविरोधात, “आभूतसम्पर्क स्थान- ममतत्वं हि भाष्येते'इति स्मृतेश्च । तस्माञ्चिरकालस्थायित्वेनामृतत्वो- १ अस्याओं गौडपादाचार्यकृतोऽस्यैव मन्यस्य ११९ पृष्ठे टिप्पण्य' मस्माभिः पूर्व समुवृतः। २---विष्णु पु० २।५।९६॥
सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथम. परिच्छेदः किरिति कथमपि कर्मणां मोक्षसाधनत्वं न घटत इति सिद्धान्त- पक्षः। विशिष्टन्तु सविस्तरं पूर्व प्रत्यपीपदाम ॥ ८ ॥ सं०-ननु-"अपाम सोमममृता अभूम"इसादि वेदवाक्यो से सोमपानादि कर्म मोक्ष के सारन प्रतीत होते हैं और "अक्षप्य ह वै चातुर्मास्ययाजिन मुश्त भगति" इसादि श्रुतिवाक्य कर्मजन्य फल को अक्षय्य कथन करते है इसलिये कर्मजन्य स्वर्गादिरूप मोक्ष को अनिस कथन करना अथवा कर्मों को मोक्ष का साधन न मानना ठीक नहीं ? इस शङ्का का “से माममृतत्वोक्ति " इसादि ग्रन्थ से समाधान करते हैं- पदार्थ-सोमपाम् सोमपान करने वालों के विपय में या जो अमृतलोक्ति - "अपाम" इसादि अमरभाव प्रतिपादन करने वाला श्रुतिवाक्य, (या)च-और जो चातुर्मास्ययागिन 3 चातुर्मास्प याग करने वालों के लिये अक्षय्यसुकृतोक्ति = "अक्षय्य ह वै" इसादि अक्षय फल प्रतिपादन करने वाला श्रुतिवाक्य है, हि-निश्चय करके सा=वह (दोनों) श्रुतियें चिरस्थेमपरा-बहुकाल पर्यन्त स्वर्गस्थिति के अभिप्रायवाली हैं, अतः उन श्रुतियों का मोक्ष में तात्पर्य नहीं ।। ५८ ॥ सम्प्रत्युक्ते उपपत्ति दर्शयति-"न फूतेन" इति । न कृतेनाऽकृतोऽस्तीति ना(वैः प्राप्यते भुवम् । यद्यत्कर्मचितं तनत् क्षयीति कुप्यतेऽन्यथा ५९ १--उते श्रुती स्वर्गस्य चिरस्थायिताभिप्रापपरे नतु वर्मजन्यत्व विपिटमोक्षस्वरूपप्रतिपादनपरे” इत्यस्मिन्नथें ।
२५८ सटीकधीविचारयिन्दी [प्रयमः परिच्छेदः इत्यादिना कर्मफलानां स्पष्टमेव विनाशिवं प्रतिपादितम् । मोमपा- नादिकर्तृणाश्च तत्र तर श्रुत्याऽक्षय्यफलायातिरप्युक्ता । तत्र परस्परविरुद्धार्थाभिधायिनीनांथुतीनामग्रामाण्यं वास्याद् अन्य- तराऽविरोधेन वा अन्यतरश्रुतेनीतार्थत्वं वा स्यादिति नेवाग्नि तृतीयो मार्गः । एवं स्थिते निरम्तममस्तदोषपङ्कन्कलङ्कस्य वेद- स्यामामायं फयमप्यास्तिकैर्नाङ्गीकर्तुं शक्यतेन एवंविषे पले- ऽन्यतरथुतिवास्यस्यान्यनराऽऽनुगुण्येन थाविरोध्यर्थकल्पनायां “यत्नकं तदनित्यम्" इति सामान्यतोदष्टानुमानाऽनुगृहीतनद्य- घेहेत्यादिश्रुतिविरोधेनामय्यमित्यादिश्रुतेः प्रलयपर्यन्तम्यायि- त्वाभिप्रायक्ल्पनमेव ज्याय इति श्रुतिद्वारापि मोक्षस्य कर्ममा- ध्यनाप्रत्याशा स्वप्नमोदक्ममय फर्मठानामिनि सङ्केप ॥१९॥ सं०-~अब उक्त अर्थ में श्रीत उपपत्ति दर्शाते हैं- पदार्य- नास्त्यकृत कृतेन (मुं० १०।१२)] कृतेन कर्म से अकृत-निस मोक्ष न, आस्ति इति नहीं होता है। नि ह्याधुबै प्राप्यते हि ध्रुव तत् ( कठ० ९०११०)] मधु =अनिस कर्मी द्वारा ध्रुवम् =निस मुक्तखरूप ब्रह्म, न प्राप्यते-कभी प्राप्त नहीं होता । यन् यत्-जो जो कर्मचित कर्मजन्य घटपटादिक अथवा शस्यभक्ष्यादिक पदार्य है तत् तत् वह वह ( सर्व ) ही क्षयि-विनाशि होता १ अन्वयव्यतिरेक्यनुमानेनेत्यर्थ. | अन्वयन व्यतिरेकेण च न्याप्तिमदनुमानम "अन्वयव्यतिरेकि" । यया वदो माध्ये धूमवत्त्वम् । एवमेव प्रकतेऽपि “यद्यत्कृतक तत्तदनित्यम्" इत्यन्वयव्याप्तिः यथा घटादी । “यत्र भनित्यत्व नास्ति तत्र तक्त्वमपि नास्ति' इति व्यतिरेवव्याप्ति यथाऽऽस्मनि पग्मतसिदाकाशादौ वा। -छा०८11६॥'
दलो०५९,६०] दार्शतदिशा सिद्धान्ते इष्टसिद्धिः। है इति इस न्याय वाली दोनों ऊपर उद्धृत की हुई श्रुतियें अन्यथा विपक्ष में अर्थात् अस्मदुक्त सिद्धान्त न स्वीकार करने पर कुप्पते-कुपित हो जायेंगी अर्थात् कर्म द्वारा मोक्ष मानने से उक्त न्यायविशिष्ट कोई भी श्रुतिवाक्य सगतार्थ नहीं हो सकेगा। इस लिये कर्मों को मोक्ष का साक्षात साधन कथन करना ठीक नहीं ॥ ५९॥ फर्मजन्यस्य विनाशित्वे मोशस्य नित्यत्वे च फि फलित- मित्याह-“कर्मसाघ्यम्" इति- कर्मसाध्यं विनाशीति नित्यो मोक्षो यदीष्यते । तदा दृश्यस्य मिथ्यात्वमनिच्छद्भिरपीप्यताम् ॥६॥ यदि चेत् कर्ममाध्यम फर्मजन्यं लोके मस्यादि परलोके स्वर्गादि विनाशिन्नभ्वरम, मोक्षमोक्षध नित्या-अयाम्यस्वरूप इति इम्यते एवं रूपेण काम्यते अर्थात् कर्मणामनित्यफल्टकत्वं मोक्षस्य त्वनन्तत्वं स्वीक्रियते तदा भनिच्छमि अपि-अफामयमानः अनङ्गोकुर्वद्भिरपि धादिभिः दृश्यस्य-अपञ्चस्य मिथ्यात्वमा स्वाय- पत्वेनाभिमतयावनिष्ठात्यन्तामाय पतियोगित्वम् इप्यताम् स्वीकि- यताम् । नहि माननियर्त्यस्य कापि मत्यत्वं दृष्टमिति भावः ॥६॥ १-यह दोनों श्रुतिया इसी प्रकार का अयं प्रतिपादन करने वाली अन्य सब श्रुतियों की उपलक्षक है। २-“जन्यं विनाशि जन्यवान घटादिवत्" इस मनुमानद्वारा जिस श्रुनिशस्य का उपकार मिया गया है ऐसा मुविवाश्य । 1-मिणत्यस्पतरक्षात्यमवन्प्रेग्नीयम् ५५८ पुटके ।
सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः इत्यादिना कर्मफलानां स्पष्टमेव विनाशित्वं प्रतिपादितम् । मोमपा- नादिकर्तृणाच तत्र तत्र श्रुत्याक्षप्यफलावाप्तिरप्युक्ता । तत्र परस्परविरुद्धार्थाभिधायिनीनां श्रुतीनामप्रामाण्यं वास्याद् अन्य- तराऽविरोधेन वा अन्यतरश्रुतेनीतार्यत्वं वा स्यादिति नैवाग्नि तृतीयो मार्गः । एवं स्थिते निरम्तममस्तदोपपङ्ककलङ्कम्य वेद- स्थाप्रामाण्यं कथमप्यास्तिकैनाङ्गीकर्तुं शक्यतेन एवंविधे स्थले- ऽन्यतरतिवाम्यस्यान्यनरामनुगुण्येन वाऽविरोध्यर्थक्ल्पनायां “यत्कृतकं तदनित्यम्” इति सामान्यतोदृष्टानुमानाऽनुगृहीनतद्य- पेहेत्यादिश्रुतिविरोधेनाक्षय्यमित्यादिश्रुतेः प्रलयपर्यन्नस्थायि- स्वाभिप्रायकल्पनमेव ज्याय इति श्रुतिद्वारापि मोक्षस्य कर्ममा- ध्यताप्रत्याशा स्वप्रमोदकममैय कर्मठानामिनि सङ्केपः ॥५९॥ सं० -अब उक्त अर्थ में श्रौत उपपत्ति दर्शाते हैं- पदार्य-[ नाम्त्यकृतः कृतेन (मुं० १।२।१२)] कृतेन कर्म से अकृतः=निस मोक्ष न, अस्ति इति नहीं होता है। न ह्यधुवै. प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ( कल० ९१२॥१०)] अवै अनिस कर्मों द्वारा ध्रुवम् =निस मुक्तस्वरूप ब्रह्म, न प्राप्यते-कभी प्राप्त नहीं होता । यत् यत्-नो जो कर्मचित कर्मजन्य घटपटादिक अथवा शम्यमत्यादिक पदार्थ है तत् तत् वह वह ( सर्व ) ही क्षाये बिनाशि होता 1-अन्वयव्यतिरेक्यनुमानेनन्यर्थः । अन्वयन व्यतिविण च ज्यामिमदनुमानम "अन्वयव्यतिरेकि । यया वडो गाध्य धूमवत्त्वम् । एवमेव प्रानपि “यधकृत तत्तदनित्यम्" इत्यन्वयध्यातिः यथा घटादी । पत्र अनि यच नास्ति तत्र कृतस्वमपि नास्ति इति व्यनिविष्यामि. यथाऽऽत्मनि पामतमिदाबाचादी वा। -हा. ८111६॥"
श्लो०५९,६०] दार्गतदिशा सिदान्ते इष्टसिद्धिः। है इति इस न्याय वाली दोनों ऊपर उद्धृत की हुई श्रुतियें अन्यथा -विपक्ष में अर्थात् अस्मदुक्त सिद्धान्त न स्वीकार करने पर कुप्यते कुपित हो जायेंगी अर्थात् कर्म द्वारा मोक्ष मानने से उक्त न्यायविशिष्ट कोई भी श्रुतिवाक्य सङ्गतार्य नहीं हो सकेगा। इस लिये कर्मों को मोक्ष का सामात साधन कयन करना टीक नहीं ॥ २९ ॥ फर्मजन्यस्य विनाशित्ये मोक्षस्य नित्यत्वे च फि फलित- मित्याह-"कर्मसाप्यम्" इति- कर्मसाध्यं विनाशीति नित्यो मोक्षो यदीप्यते । तदा दृग्यस्य मिथ्यात्वमनिच्छद्भिरपीप्यताम् ।। यदि चेत् कर्मसाध्यम् फर्मजन्य लोके मस्यादि परलोके स्वर्गादि विनाशिनावरम, मोशा-मोक्षश्च नित्यः अयाप्यस्वरूप इति इप्यते एव रूपेण काम्यते अर्थात् कर्मणामनित्यफटफत्वं मोक्षस्य त्वनन्तत्व स्वीक्रियते तदा अनिच्छद्धि अपि अयामयमानः अनङ्गीकुर्वनिरपि वादिभिः इत्यस्यपशस्य मिप्यावम-स्वाय- यत्वेनाभिमतयानिष्ठात्यन्तामारमतियोगित्यम् इम्यवान-स्वोकि- यताम । नहि माननिवर्त्यस्य छापि मत्यवं एमिति मायः ॥६॥ -यह दोनों भुतिया इसी प्रकार का अर्थ प्रतिपादन करने पाटी अन्य गय श्रुतियों की उपलक्षर है। २-"जन्य शिनाशि जन्यवान घटादिवत्" इस मनुमानद्वारा निग श्रुतिगम्य का टपार किया गया है ऐसा मुतिवार। ३-मिथ्यात्वस्योक्तलामवदेशनीपम १५८ पुटके।
२६० मटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः शङ्का-ननु कर्मजन्य फल को अनिस मान कर मोन को निस मानने से प्रकृत में क्या तात्पर्य निकला ? उत्तर:- पदार्थ-यदि यदि कर्ममाध्यम-कर्मजन्य स्वर्गादि फल विनावि अनिस है और मोक्षः मोक्ष नित्पः-निस है इति इष्यते-ऐसा आप(मीमासकों को इष्ट है तदा तब अनिच्छद्भिः अपि-उक्त सिद्धान्त की कामना न करने पर भी दृश्यस्य%3D दृश्य प्रपञ्च का मिध्यात्वम्-मिथ्यापन इष्यताम् अवश्य ही मानना होगा। अभिप्राय यह है कि जब कर्म निस मोक्ष के हेतु नहीं हो सकते, किसी सय पदार्थ की नियत्ति ज्ञान से हो नहीं सकती और श्रुति भगवती साक्षात् ज्ञान को ही मोक्ष का साधन कथन करती है तब दृश्य प्रपञ्च के मिथ्या होने में कोई भी संशय नहीं ॥ ३०॥ दृश्यस्य मिथ्यात्यानङ्गीकारे सर्वथैव मोक्षानुपपत्तिरित्य- भिसन्धायाह-"विना दृश्यस्य" इति- विना दृश्यस्य मिथ्यात्वं तत्सम्बन्धमपोहितुम्। नैव कोऽपिसमर्थः स्याज्ञानेनापि च कर्मणा ॥३॥ दृश्यस्य-चिद्विपयत्वधर्मावच्छिन्नस्य प्रपञ्चस्य, मिथ्यात्व दिना मिथ्यात्यानङ्गीकारे मानेन ब्रह्मज्ञानेन अपि च अथवा कर्मणा =चैदिकेन नित्यनैमित्तिकेनाग्निहोत्रादिकर्मणा साधनभूतेन तत्स- श्लो०६१] दृश्यमिथ्यात्वानगीकारे मोक्षानुपपत्तिरेव । २६१ म्वन्धम् =दग्दृश्यसम्बन्धरूपंयन्धनम् अपोहितुम्-दुरीकर्तुम, कोऽपि -कश्चिदपि प्रेक्षावान् नैव समर्थः स्यात् =शक्तो न भयेदित्यर्थः । "ब्रह्मात्मसाक्षात्कारो बन्धनिवर्तक." इति सुप्रसिद्धी वेदडिण्डिमः, बन्धश्च दृश्यसम्बन्ध एयेति प्रत्यपीपदाम, तन्त्र येषां माध्यादीनां मते ब्रह्मवत्सत्यं तेषां मते ज्ञानेन, फर्मणा तत्स- मुच्चयेन या कथमपि बन्धनिवृत्तिर्न भवितुमर्हतीत्यकामेनापि शाननिवर्त्यस्य दृश्यस्य मिथ्यात्वमेरागीकार्यमिति भावः ॥६॥ सं०-जो दृश्य प्रपञ्च को मिथ्या नही मानते उनके मत में मोक्ष की असिद्धि कथन करते हैं- पदार्थ-दृश्यस्य-दृश्य प्रपञ्च को मिथ्यात्वं विना=मिथ्या मानने के विना अर्थात् यदि दृश्य को मिथ्या न माना जाय तब ज्ञानेन-ब्रह्मज्ञान से अपि च अथवा कर्मणा कर्म से किंवा ज्ञान कर्म दोनों के समुच्चय से तत्सम्बन्धम् द्रष्टा और दृश्य के सम्बन्धरूप यन्ध को अपोहितुम् दूर करने के लिये कोऽपिकोई बुद्धिमान् नैर समर्थ स्यान्=समर्थ नहीं हो सकता। भाव यह कि-जिन माध्यादिकों के मत में दृश्यमपंच सत्य है उनके मत में वन्य की शानद्वारा निरत्ति न बन सकने के कारण किसी प्रकार से भी मोक्ष की सिद्धि नहीं हो सकती, इसलिये उनको भी चेद विरोध के परिहारार्य दृश्य को मिथ्या स्वीकार करना ही समीचीन है ।।६।।
૨૬૨ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः ननु दृग्दृश्ययोः सत्ययो. मम्बन्ध एय मिथ्या भवतु, दृश्यस्यापि मिथ्यात्वे न किशित फलं पश्यामः इत्याराडूक प्रत्याचष्टे-"सम्बन्धः" इति-- सम्बन्धः सत्ययार्मिथ्या न कापि दृश्यते यतः। ततः सदसतोरेव सम्यन्धस्य मृपात्मता ॥१२॥ यतः यस्मात् कारणात् सत्ययो.-लोके सत्यत्वेनामिम- तयोयोः कालाकाशयोर्यथा सम्बन्धः संयोगादिः बाऽपि = फुधापि देशे काले या मिथ्या मृपा न दृश्यने नयावलोक्यते नहि मिथ्यात्वेन प्रमाणसम्प्रतिपन्न इत्यर्थः तत तस्मात्कारणात सदसतो. एव-सत्याननयोरेव खजुसर्पयोः शुत्तिरजतयोरिव सम्बन्धस्य तादात्म्याद मृपात्मना=मिथ्यात्वमस्तीति शेषः ॥६॥ सं०- ननु-दृग् दृश्य दोनो को सत्य मान कर उन के सम्बन्ध को मिथ्या मान लेने से ज्ञान द्वारा मोक्ष की सिद्धि में कोई वाधा नहीं ऐसी आशङ्का करने वाले के प्रति उत्तर कयन करते है- पदार्थ -यत =जिस कारण से सत्ययो =दोनों सस पदार्थों का सम्बन्ध =संयोगादिक सम्बन्ध क्यापि किसी देश वा काल में मिथ्या-मिथ्या न-नहीं दृश्यते देखा जाता, तत =इस कारण से सदसतो. एव=सत् ( सस) तथा असत (अनृत, मिथ्या) पदार्थ के ही सम्बन्धस्य सम्बन्ध का मृगत्मता=मिथ्यापना सम्भव है। १-अनयो सत्यत्वं परमताभिप्रायणोत्तम् ।
लो०६२-६३] मदसतोः सम्बन्धस्य मिथ्यात्वे दृष्टान्तः। २६३ सार यह है-जिस प्रकार लोक में सत्यता से प्रसिद्ध समानसत्ता वाले दण्ड तथा पुरुप दोनों का संयोग सम्बन्ध भी सस है मिथ्या नहीं, इस प्रकार आत्मा अनात्मा दोनों के सस मानने से उनका परस्पर सम्बन्ध भी सस ही मानना होगा, परन्तु यह वार्ता श्रुत्यादि प्रमाणों से विरुद्ध होने के कारण त्याज्य है। अतः दृग-- आत्मा परमार्थ सत्य है और दृश्य-अनात्मा अमृत मिथ्या है, मुक्ति में कल्पित अनृत रजत के सम्बन्ध की भांति आत्मा में कल्पित दृश्य का सम्बन्ध भी अनृत होने से ज्ञान द्वारा बाध्य ही सिद्ध होता है जिससे सिद्धान्त में किसी प्रकार का विरोध नहीं । परन्तु दृश्य को सत्य मानने वाले वादिओं के मत में दर्शित प्रकार से मोक्षाऽनुपपत्तिरूप दोष ज्यों का न्यों बना रहता है (यह गूढ रहस्य है) ॥६२ कुन सदमतोः सम्बन्धस्यानृतत्यमित्यमिलाविणं प्रति दृष्टान्तमाह--"यया" इति- यथा सदमतोरेव सम्यन्योऽम्परयर्णयोः। मृपा दृष्टस्तथैवास्तु मम्पन्धो द्रदृदृश्ययोः ॥३३॥ यथा येन प्रकारेण मदगतो: एव-सत्यान्तयोः एव, अम्बा. वर्णयोः-गगनतनीलयोः सम्बन्धा=नीलमाफाराम' इत्याफारक- प्रतीतियें तादात्म्यम, मृा-मिप्येय स्ट: प्रतीनः एयं मद- सतोरेय स्ययो: हरदययो. मामानात्मनोरिति यायत . 4
२६४
सटीक्श्रीविचारविन्दो प्रथम परिच्छेद
सम्बध गोरोऽह कृशोऽहम्, अह पश्यामि अह स्पृशामि अह
गामि अह रडघयामि अह मुखी अह दुखीत्ययविधी नाना-
रूपस्तादाम्याध्यास तथा एव सैनव प्रकारेण मिथ्या पर अस्तु
भवतु । सम्भारनाया लोट् ।
अम्ति हि शन्टगुणक्माकाश सदिति लोकन्यवहार प्रतीत
पर रूपात्यन्तामाननम्तस्य नेल्यन्तु न कोऽपि प्रत्येति भानि च
नत् तस्मादागरा मत, तनैल्यन्वसत् । नीलमाकाशमिति
प्रत्ययस्तु सार्वजनीन । इत्थ तयो सदमतो सम्बन्धी नेव
भाषिक, नवख्यात्मानात्मनोरप्यमा मिथ्येव सम्माननीय ॥६३
स०-सत् असत के मिथ्या सम्बन्ध में दृष्टान्त क्यन
करते है-
पदार्थ-यथा जिस प्रकार सदस्तो एव-सस तथा
असरारूप अम्बरवर्णयो-आकाश और उसकी नीलता का
सम्बध तादात्म्य सम्बन्ध मृपा-मिथ्याही दृष्ट-देखा गया
है वैसे ही द्रष्ट्टदृश्ययो क्रम से सस और असत्यस्प द्रष्टा
और दृश्य का सम्बन्ध सम्बन्ध तथा एय=मिथ्या ही अस्तु=3
हो सकता है (सत्य नहीं)।
भावार्थ यह है कि आवाग की नीलता की न्पाई सत
आत्मा के साथ असत-अनृत अनात्मा का सम्बन्ध भी
मिथ्या है सत्य नहीं ||३||
दृश्यसत्यत्यादिना मते मोक्षहनुमानयर्थ्यमाह "सन्यम् इति-
(१) साइयमावादीनामित्यर्थः ।
.
श्लो०६४] माध्यादीना मते ज्ञानचैयर्थ्यम् । सत्यं दृश्यमभिप्रेत्य तत्सम्बन्धं जिहासताम् । कुतकीकुलचित्तानां ज्ञानं व्यर्थमुपस्थितम् ॥ ६४॥ दृश्यमभहङ्कनराधनात्मवर्ग सत्यम-आत्मवदयाध्यसत्ताकम अभिप्रेत्य-निश्चित्य तत्सम्बन्धम्-तस्यैव सत्यत्वेनाभिमतस्य दृश्यस्य सम्बन्ध बन्धरूपं तादात्म्यं जिहासताम्=हातुमिच्छताम "हेय दुःखमनागतम्” इत्युक्तेः, तथा कुतर्काकुलचितानाम-कुत्सितः श्रुतिविमुखैस्तः अनुमानादियुक्तिमिः आकुलं विह्वलीभूतं चित्त- मन्तःकरणं येपामेवम्भूतानां भेदवादिनाम उपस्थितम्"तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति” (श्वे० ३।६६।१५) इत्याद्यनेकश्रुति- प्रतिपादितम् ज्ञानम् मुक्तिसाधनं ब्रह्मज्ञानं व्यर्थम्-धृथैवास्तीति शेषः, सत्यस्य ज्ञानावाध्यत्वादिति भावः । अथवा--"शानं व्यर्थ- मुपस्थितम्" इत्येवर्जुयोजना । अत्रेदे रहस्यम्- जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा। जीतभेदो मिथचव जइजीवभिदा तथा । मिथश्च जडभेदो यः प्रपश्चो भेदपश्चकः । सोऽयं सत्योप्यनादिय सादिश्वेन्नाशमाप्नुयात् ॥ न च नाशं प्रयात्येव न चासौ भ्रान्तिकल्पितः। कल्पितश्वनिवर्तेत न चासौ विनिवर्तते ॥ द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं जातं हि विष्णुना । तस्मान्मात्रमिति प्रोक्तं परमो हरिरेच तु॥ (१) सर्वदर्शनसरहे ।
२६६ मटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः इत्यादि माण्डूक्यकारिकाव्याख्यानपरमाध्यादिमेदवादिनये मत्य त्वेनाभिमतपञ्चविधभेदप्रपञ्चीयसम्बन्धं जिहासता सर्वथैव शानवैयमिति भाव । पञ्चविधभेदप्रपञ्चवण्डनन्तु स्वावसरे करिष्यामः । एतेन- धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । नित्यस्तस्मात्तदयाय यनेत मतिमानरः ॥ इत्यादि माबोकमपि व्यारयातम, मोक्षस्य नित्यत्वेन परम- पुरुषार्थत्ये इतरेषामनित्यत्वेन जिहामिततया शुक्तिरजतादिन- मिथ्यात्वस्य माधितत्वात् । मुख्यश्च सर्ववेदाना तात्पर्य श्रीपती पर। उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्य स्यादवान्तरम् ।। इत्यादि महावराहीयं वचनमपि न सिद्धान्तविरोधि ममन्यया- धिकरणीयमिद्धान्तन सङ्गतार्थत्यादिति मझेपः ॥६४ सं०- अब दृश्य को सत्य मानने वाले माध्वादिक भेदवादियों के मत में आत्मज्ञान की व्यर्थता कथन पदार्थ-दृश्यम=अहङ्कारादि अनात्म पदार्थमात्र को सत्यम्-सत्यरूप अभिप्रेत्य मानकर तत्सम्बन्धम् उसके सम्बन्ध को मिहासतम्-त्यागने की इच्छावाले कुतर्काकुलचितानाम्- मेद की सिदि के वास्ते वेदविरोधि कुत्सित तर्कों से व्याकुल (विक्षिप्त) हो गया है वित्त जिनका ऐसे माया- दिकों के मत में ज्ञानम् आत्मज्ञान व्यर्थम्-व्यर्थ ही उपस्थितम्- ग्लोकः ६५] स्वमते तु ज्ञानस्य सार्थकता। सिद्ध होता है (क्योंकि सत्य पदार्थ की ज्ञान से नित्ति में कोई दृष्टान्त उपलब्ध नहीं होता ) ॥ ६४ ॥ ननु मोक्षस्य नित्यप्राप्तत्वाद्भयन्मतेऽपि ज्ञानं व्यर्थमेवेत्या- शङ्कायां म्यमते धानमार्थक्यं दर्शयति--"अज्ञानपिहितः" इति- अज्ञानपिहितो मोक्षो भ्रान्त्या यन्धतया यतः। भाति, तस्मान शङ्कयं नो ज्ञानानर्थक्यमण्यपि॥६५॥ यता यस्माद्धेतोः मोक्षः नित्यमुक्तखभायो ब्रह्मात्मैव मोस: अशानपिहिता असत्त्वापादकामानापादकद्विविधशक्तिमदनादिना शानेन पिहितः आच्छादितः सन्निति शेषः “अनेन हि प्रत्यूढाः" (छां०८।३१२) इति श्रुतेः "अज्ञानेनातं ज्ञानं तेन मुश्यन्ति जन्तवः" (भ० गी० ५.१५) इति स्मृतेश्च भ्रान्त्या अस्मिस्तासिरूपेण प्रमेणैव पन्धतयायधभावेन भाति-गन्धर्यनगरमस्मरीचिकोद- कवदयभासते तस्मार-हेतोः न. अस्माकं मत इति शेषः अणु,अपि- किश्चिदपि मानानपत्यम्-शानस्थानर्थक्यं ज्ञानानर्थस्यमात्मभानस्य प्यर्थत्यं न शश्यम् नैव शङ्कनीयम् । चरमब्रह्मसाक्षात्कारवृत्तेरा- घरणमा पयास्मन्मते प्रयोजनमिति नित्यमोक्षवादिनामस्मा माययाऽपि ज्ञानवैययं नास्ति, मिथ्याभूतस्य जाननिवर्त्य. स्वादिति भावः॥६५॥ सं०--ननु अद्वैतवादी के मत में भी मोक्ष के नित्य सिद्ध होने से मान की व्यर्थता समान है। ऐसा आक्षेप होने पर समाधान करते हैं- पदार्य-पता-जिस कारण से मोशा-नित्यमुक्त - मटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः ब्रह्मात्मस्वरूप मोक्ष अज्ञानपिहितः अज्ञान करके आच्छा- दित हुआ भ्रान्त्या भ्रान्ति से ही वन्धनया-वन्धरूप भाति- भासता है तस्मात् इस हेतु से ना हम अद्वैतवादीयों के मत में अणु अपि=किचिन्मात्र भी ज्ञानानर्यस्यम् ज्ञान की व्यर्यता न शङ्कयम्-शङ्कित करने योग्य नहीं। भाव यह है कि हमारे मत में चरमब्रह्मसाक्षात्कार रूप ज्ञान का आवरणभङ्गमात्र ही प्रयोजन है अतः ज्ञान व्यर्थ नहीं हो सकता ॥६५॥ अन्यमतसिवन्धनिवृत्तिरपि सिद्धान्तामिमनवन्धनिवृत्त्या चरितार्थत्याह-"एकविंशतिदुखादिः" इति-- एकविंशतिदुःखादिर्वन्धोऽप्यन्यैरुदीरितः । स सर्वोऽपि च दृग्दृश्यसम्बन्धं नातिवर्त्तते ॥६॥ अपि च-किञ्च --एकविंशतिदुःखादिः एकविंशतिदुःखादि- स्वरूपः बन्धः यो बन्धः अन्यै नैयायियभृतिभिः उदीरितः कथितः स: स्व:-पर्वप्रकारः अपि दृग्दृश्यसम्बन्धम् आत्माऽनात्मनोः सम्ब- न्धात्मकं बन्धम् , न नैव अविवत्तंते उद्ध्य वर्त्तते । दृग्दृदय- सम्बन्धात्मकयन्धान्तःपात्येय पराभिमतोपि बन्धोऽतम्तनिवृत्त्यै न पृथग्यन आस्थेय इति भावः । अयमाशयः-दारीरम, पडिन्द्रियाणि, पडूबुद्धयः, पड्- विषयाः मुखं दुःखश्चेत्येकविशतिदुःखानि बन्ध इति नैयायिकाः । नरकदुःखमेव वन्ध इति मीमासकाः । प्रकृतिपुरुषसंयोगहेतुका अविद्यादिपञ्चक्लेशा यन्ध इति पाउनला: तिथैव आध्यात्मिकादि- दुःखविन्यं पन्ध इति साङ्ख्या: 1 एवं तस्तैस्तीर्थकरैस्तथा तथा श्लो० ६६]वाद्यभिमतं यन्धजात हग्दृश्यसम्बन्धान्तर्गतमेव । २६९ प्रतिपन्नः सोऽपि बन्धपदार्थ. दग्दृश्यसम्बन्धस्वरूपाविनाभावि- त्वात् स्वानिवर्तकं किमाप साधनान्तरं नापेक्षते व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तेरवश्यम्भावाद-अविद्यानिवृत्ती पराभिमतबन्धोऽपि नतिष्ठतीति सिद्धान्त्यभिमतबन्धनिवृत्यैव पराभिमतबन्धनिवृत्ति- रपि जायत इति न किञ्चिद्भातव्यमवशिष्यते ॥६६॥ शङ्का ननु-सिद्धान्ती के अभिमत बन्ध की निटात्त होने पर भी अन्य वादियों के माने हुए वन्ध की निवृत्ति कैसे होगी ? समाधान:- पदार्थ-अपि च-किञ्च (जो) एकविंशतिदुःखादि -शरीर, ६ इन्द्रिय, ६ बुद्धिएं ६ विषय मुख और दुःख सब मिल कर २१, प्रकार का वन्ध नैयायिकों ने माना है, एवं मीमांसकों के मत में नरक दुःख ही वन्ध है, पाताल मत में प्रकृतिपुरुष के संयोग से होने वाले अविद्यादि पांच प्रकार के क्लेश ही बन्ध हैं, साख्य मत में आध्यात्मिकादि त्रिविध दुःख वन्य पदार्थ है इस रीति से अन्यः वेदान्ती से भिन्न उन २ तीर्थकरों ने जो भी बन्धम्बन्ध पदार्थ उदारिता कथन किया है सः सर्वः अपि-वह सभी प्रकार का बन्ध हाश्यसम्बन्धम-द्रष्टा दृश्य के सम्बन्ध रूप पन्ध के स्वरूप मे न अतिवर्तने-पृथक् नहीं है। अर्थात् अविद्या निशत्ति के होते ही दृश्यसम्बन्धरूप वन्ध के निरत्त होने पर शेप किसी प्रकार के वन्धकाखरूप २७० सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः नहीं रहता क्योंकि हरदृश्यसम्बन्धरूप धन्ध व्यापक है अन्य संव बन्ध इसके अन्तः पाती होने से व्याप्य हैं, व्यापक की नित्ति होने पर व्याप्य भी अवश्य निरत्त हो जाता है जैसे वाद्रि की निवृत्ति से धूम की निवृत्ति स्पष्टसिद्ध है इस लिये दृग्दृश्यसम्बन्धरूप बन्ध की निवृत्ति के लिये सयन होना चाहिये यह गृढ अभिप्राय है ॥१६॥ उक्तस्य फलितार्य धदन् प्रकारान्तरेण दृश्यमिथ्यात्वं प्रतिजानीते-“अनिर्मोक्षप्रसङ्गोसया" इति । अनिर्मोक्षप्रसङ्गोक्या दृश्यमिथ्यात्वमीरितम् । तस्येदानीमनित्यत्वाद्वैतध्यं कथ्यते स्फुटम् ॥२७॥ अनिर्मोक्षप्रमहोमत्या अनिर्मोक्षस्य मोक्षामावस्य यः प्रसङ्गः प्रमनिरापत्तिरिति यावत् सस्था उक्त्या प्रपञ्चस्य तत्सम्यन्ध- रूपस्य यन्धस्य या मत्यत्वेन भानाऽनिवर्त्यतया कदाप्यात्मनो मोक्षो न भविष्यति तन्मा भूदिति मोक्षाऽन्यथाग्नुपपत्त्या दृश्य- मिथ्यावम् = दृश्यं हदययो. सम्यन्धश्च इत्येवं रूपेण, मर्यस्यापि रयम्य मिथ्यात्वं माननिवर्त्यत्वरूपं थाध्यत्य, ईरितम्-प्रनि- पादिनम् । इदानीम-अधुना वस्य श्यस्य प्रपयस्य भनित्यत्वात् = विनाशप्रतियोगित्वाद्धेतोरपि वैनथ्यम् =वितथस्य भायो तथ्य- ममत्यत्यमिति यावत् स्कुटम् प्रफटं यथा स्यात्तथा कभ्यते- निमप्यते । निरूपणे स्फुटत्यन्तु मफलजिवासुमाधारणयोधोप- योगिन्, पादिमतनियमपूर्वकन्यं या योध्यम् । मधाच- 16 लो०६७] प्रकारान्तरेण दृश्यमिथ्यात्वम् । २७१ तथ्य सर्वभावाना स्वप्न आहुमनीषिणः । अन्त:स्थानात्तु भावाना सवृतत्त्वेन हेतुना ॥ (मा०का०२१) इत्यनेनोचितदेशशून्यत्वाद्रज्जुभुजङ्गादिवत् सपक्षत्वेन खानपदार्थानां मिथ्यात्वं प्रसाध्य- "अन्तास्थानातु भेदाना तस्मानागरिते स्फुटम्" (माका २१) इनि च फलितमनुमान प्रदर्श्य- आदावन्ते च यमास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितयैरिव लक्षिता (माका०२०६) इति जाग्रदायानां मिथ्यात्वेऽनुमानान्तरमुक्तमावायः ॥७॥ सं०--पूर्व प्रकरण प्रतिपादित अर्थ का सारांश कथन करते हुए अन्य प्रकार से भी दृश्य मिथ्यात्व की प्रतिज्ञा करते हैं- पदार्थ-अनिर्मोक्षप्रसङ्गोक्तया=मोक्षाभाव की आपत्ति देकर पूर्व दृश्यमिथ्यानम्-दृश्य का मिथ्यात्व हरितम् प्रतिपा- (१) अस्यायमर्थ:-आगमैन द्वैतमिध्यात्वमुक्त्वा उपपत्त्याऽपि तन्मिध्यावं प्रतिपादयितु द्वितीय प्रकरणमारभते-"वैतथ्यम् इत्यादिना । सर्वेषा बायाध्यात्मिकाना भावाना पदार्थाना स्वप्न उपलभ्यमानाना वैतथ्य- मसत्पत्वमाहुमनीषिणः प्रमाणपारावारीणाः । वैतष्ये हेतुमाह-"अन्तःस्थाना- तु" इति । अन्तः शरीरस्य मध्ये स्थाने येपा तेऽन्तःस्पाना. भावप्रधानो निर्देशोऽन्त.स्यानात्वादेतोः भावाना पर्पतइस्त्यादीना संतत्वेन हेतुना तध्य. मिन्यर्थः । नत्यन्त सहते नाहीप्रदेशे पर्वतहल्यारीना सम्भवोऽस्ति, नापि न बहिर्गत्वा जीवस्य मन्यपर्वतादीनां ज्ञानसम्भवः तस्मात्तदुपलब्धिमिध्येवेति २७२ सटीकधीविचारविन्दों [प्रथमः परिच्छेदः दन किया गया है । इदानीम् अब अनित्यत्वात् विनाशमति- योगिरूप हेत्वन्तर से भी तस्य-उस ( दृश्य ) का वैतथ्यम्- मिथ्यापन स्फुटम् स्फुटरूप करके कथ्यते निरूपण करते हैं। अभिप्राय यह है कि याद बन्ध सत्य होता तो ज्ञान से निवृत्त न होने के कारण कदापि मोक्ष की सिद्धि न होती इस प्रकार मोक्ष की अन्यथा अनुपपत्ति हेतु से पूर्व प्रकरण में दृश्य का मिथ्यात्व निरुपण कर चुके हैं परन्तु वक्ष्यमाण रीति से अनित्यत्वादि हेतु भी दृश्यमिथ्यात्व के साधक जान लेने चाहिये ॥६॥ प्रतिमातार्थमाह-"नाशित्वाद् " इति- नाशिस्वादादिमत्त्वादा यथायोग्यमनित्यता । अनित्यत्वाच्च मिथ्यात्वंसर्वस्यैवाप्यनाम आत्मनः॥८॥ सर्वस्य एव अपि अनात्मनः दृश्यत्वावच्छेदेन दृश्यमानस्य नाशित्वात् = ध्वंसप्रतियोगित्वात्,, वा=अथवा आदिमत्त्वात्- फारणवत्यात प्रागभावप्रतियोगित्यादिति यावत् यथायोग्यम् - योग्यमनतिक्रम्य वर्तते इति यथायोग्यम्-अनादिमत्याः कार- गरूपायाः अविद्यायाः नाशित्वात्, तत्कार्यस्य च सर्वस्य आदि- मत्त्वात् नाशित्याचेत्युभाभ्यामाप हेतुभ्यामित्यर्थः, अनित्यता- अनित्यत्वं नित्यभिन्नतेत्यर्थः "या" इति शेषः । अनित्यत्वात् च = किच अनित्यत्वादेव हेतोः मिथ्यात्वम् = स्वामगजादेरिव माया- मात्रत्वं प्रतिमासमानत्वामिति यावत् । अत्र-"सर्वस्य एवं अपि अनात्मनः" इनि पुनः सम्बन्धनीयम् ।
ग्लो०६८] अनित्यत्वेन हेतुना दृश्यमिथ्यात्वसंसिद्धिः। २७३ घस्तुतस्तु-"यथायोग्यम्" इत्यत्र योग्यपदस्य भाव- प्रधानत्वेन निर्देशात् फ्रमेण अक्रमेण या हेत्वोरनित्यत्वसाध- कत्वं शेयमातेन सर्वस्याप्यविद्यादेग्नादेःसङ्ग्रहः। तत्र नाशित्वं" पाध्यत्वम् । “ आदिमत्त्व"च कल्पितत्वम् । “अनित्यत्वं त्रैका- लाबाध्यलक्षणनित्यभिन्नत्वं ग्राह्यम् । कल्पितत्वं ज्ञाननिवर्त्यत्वं स्वाभावयति शेयत्वं येत्यन्यदेतत् । पवश सति यथाभीष्टं प्रयोगः कर्तव्यः-"सर्वोऽप्यना- स्मानित्यो भवितुमर्हति नाशित्वाद् आदिमत्त्वाद्वा यथा व्यति- रेके आत्मा" इति । अथवा-सर्वोप्यनात्मा आदिमान् विनाशित्वात् सर्यो- ऽप्यनान्माऽनित्य आदिमत्त्वात्" इति फ्रमेनमेऽपि सर्वत्रात्मैय व्यतिरेक्युदाहरणम् ॥ ६८ ॥ सं०-अब प्रतिज्ञातार्थ का निरूपण करते हैं- पदार्थ—सर्वस्य एय अपि अनात्मन:सब ही अनात्म पदार्य को नाशिवत्-विनाशी होने से अर्थात् प्रध्वंसाभाव का प्रतियोगी होने से आदिमत्वाद् वा अथवा आदि- मान् होने से अर्थात् मागभाव का प्रतियोगी होने से यथायोग्यम् योग्यतानुसार अनित्यता-अनिसता जाननी, 1-अभिप्राय यह है कि-उहिसित दोनों हेतुओं में से एक या दोनों हेतु पदार्थ की योग्यतानुसार जा भी मिल जायें उसे अनित्य जानना चाहिए । वाणरूप अविद्या में केवल एक ही “ नाशिल " रूप हेतु भनि- स्या का साधक है परन्तु दोष सप वार्य पदार्थ में “आदित्व और * नाशित्व दोनो हेतु अनित्यत्व के प्रयोजक है । परिधरपली से स्वीका योजनान्तर भी दर्गा है मटीकधीविचारविन्दौ प्रिथमः परिच्छेदः च-और अनित्यलात्-अनिस होने से मी अनात्म- पदार्य का मिथ्यात्वम् (स्वाम पदार्थों की न्याई) पिध्यापना ही सिद्ध होता है ॥२८॥ ननु-"अनित्यत्वम्" इत्यसिद्धो हेतुः परमाण्यादावनात्मनि नित्यत्वदर्शनादित्याशङ्कमानं प्रत्याह-"चिन्मात्राद्' इति- चिन्मात्रादात्मनो भिन्नं नित्यं यैः किश्चिदिप्यते । तैरव स्वीकृतो नूनं शास्त्रन्यायव्यतिक्रमः ६९॥ ये-नयायिकादिभिः चिन्मात्रात-चैतन्यस्वरूपात आत्मनः मिनम्नअनात्मवस्तु किथित-किश्चिदपि नित्यम् अवाध्यम दप्यवे- मन्यते तै: नूनमेव-निश्चयेनैव शास्त्रन्यायव्यतिक्रमः शास्त्रश्च न्या- पञ्च शानन्यायो नयोध्यतिक्रमः उल्लङ्घन परित्याग शते यावत् . स्वीकृतः अङ्गीकृतः आरमभिन्ननित्यत्यवादिनां तार्किकादीनां मते सर्वथा शास्त्रन्यायविरोध एवेति भावः। तत्र शास्त्रं वेदः, न्यायः पञ्चावयववाक्यमनुमानाख्यम् ॥६९॥ सं०-ननु-परमाण्वादि अनात्म पदार्थों में अनिसत्व" हेतु स्वरूपासिद्ध है अर्थात् उनमें अनात्मत्व धर्म तो है परन्तु अनिसत्व नहीं, ऐसी आशङ्का करने वाले के प्रति समाधान कपन करते हैं- पदार्य-प-जिनताकिंकादिकों ने चिन्मात्रात्-चैतन्य- स्वरूप आत्मनः आत्मा से भिन्न-भिन्न किश्चित् किश्चित वस्तु भी निमम् अविनाशी अंकालाबाध्य इष्यतेच्मानी है तः उन्होंने नूतम् अवश्य एय=ही शास्त्रन्यायव्यतिक्रमः शास्त्र श्लो० ६९,७०] दृश्यनित्यत्ववादिमते शास्त्रन्यायविरोधः । २७५ तथा न्याय इन दोनों का उल्लङ्घन स्वीकृतः स्वीकार किया है अर्थात आत्मभिन्न यत्किञ्चित् अनात्मा को भी निस मानने वाले वादी के मत में शास्त्र और न्याय का विरोध अपरिहार्य है ॥६९॥ को तो शास्त्रन्यायौ ययोर्विरोध इत्याकाड्डायामाह "द्रव्यस्य" इति- द्रव्यस्यारम्भकत्वाबा परिच्छिन्नत्वहेतुतः। मत्यतित्वश्रुतेश्वाणुन नित्यो घणुकादिवत् ॥७॥ न्यस्य कार्यद्रव्यस्प भारम्भक्त्वा =आरम्भवादरीत्या जनकत्वात् वा-किश्च परिच्छिमत्वहेतुतः परिच्छिन्नत्वात् मातत्व- श्रुतेःच तथाच मातंत्वश्रुतेःमर्त्यत्वभुतेरातत्वश्रुतेश्चत्पर्यः तत्र मर्त्यत्वप्रतिपादिका श्रुतिः छान्दोग्ये "मघवन् ! मयै या इदर शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतात्पाशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै मशरीरः प्रियाऽप्रियाभ्याम् " (छां०८1१२।१) शते “यदल्पं तन्मात्यम" (०७।२४।१)ति च । “भोऽन्यदार्तम् " (पृ०३।४। ३।५।१३।७।२३) इति चातत्यप्रतिपादिका भुतिः । एवमेतेहेतुमिः मणुः परमाणुः न नित्य:-अविनाशी नेत्यर्थः। तत्र द्वयणुकादिवत् इति रान्तः। अप्रेमे प्रयोगा:--"परमाणुर्न नित्यो भवितुमईति द्रव्या- रम्भफत्वात, परिच्छिनत्यात मर्त्यत्वात, मार्त्तत्वात,ध्यणुकादि- । यद्यपीयं श्रुतिरशारीर तुरीयमुपदेषु साक्षात्प्रवृता सती सशरीरतो निन्दति तथापि समष्टिस्टशनाममात्रस्य मायंत्वमपि प्रतिपादपि सम- अति होदाहता।
सटीकत्रीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः पत्" इति । आदिना प्रसरण्यादीनां परिग्रहः । नच द्रव्यानार- म्मकेषु घटादिषु हेनोरसिद्धिः, द्रव्यान्तरारम्भकत्वन्याप्यजाति- मत्त्वस्य विवक्षितत्यात् । अथवा अनेकेषु हेतुपु यथायोग साध्य- साधनमावो विवक्षित इत्यदोषः । यद्यपि-"शास्त्रन्यायव्यतिक्रमः" इति प्रतिझातार्यानुसारमादौ शास्त्रव्यतिक्रम एव दर्शयितन्यः तथापि तार्किकमानगमनार्य- मादौ न्यायव्यतिक्रम एवोक इति विमावनीयम् ॥ ७० ॥ सं०-आत्मभिन्न परमाणु आदि पदार्थ को निस मानने वाले वादियों के मन में शास्त्र तथा न्याय का विरोध दर्शाते हैं- पदार्थ-द्रव्यस्य कार्य द्रव्य का आरम्मकत्वात आरम्भकं (जनक) होने से वा=तथा परिच्छिनलहेतुतः-परिच्छिन्नत्वरूप हेतु के द्वारा मतित्वश्रुतेः च और मर्त्यल और आर्तत्व प्रतिपादन करने वाली श्रुतियों के प्रमाण से द्वषणुकादिवत् : मणुकादि अनात्म पदार्थ की भान्ति अणुः-परमाणु (भी) नित्यानिस न-नहीं है। सार यह है कि जिस प्रकार घणुकादि वभिन्न सरे- पादिकों के आरम्भक होने से अनिस हैं एवं परमाणु भी मणुक का आरम्भक होने से अनिस ही मानना चाहिये। यदि कोई कहे कि जन्य होने से अणुकादिक अनिस रहें १-"यदल्पं तन्मयम्" (छ/०७॥२४॥१) “अतोऽन्यदातम्" (शार ३१५१; ३७९२३) यह दोनों क्रम से मयत्व और प्रातत्व प्रतिपादन करने वाली श्रुतिया है।
लो०७०,७१]सावयवत्वेनापि वायभिमतस्याणोरनित्यतैय । २७७ परन्तु अजन्य परमाणु को अनिस क्यों माना जाय तो ऐसे वादी के प्रति परिच्छिन्नत्वादि हेतु कथन किये गये हैं ऐसा जान लेना क्योंकि कोई भी देशादि से परिच्छिन्न पदार्थ निस नहीं होसक्ता। किञ्च-"परमाणनित्यः अनन्यत्वात्" चादी के इस अनुमान में आत्य, अल्पत्व प्रतिपादक अनेक श्रुतियाक्यों से भी अणु की निसता में वाध भी स्पष्ट पाया जाता है इस लिये उसको निस मानना ठीक नहीं ॥७०॥ उत्तमेवाथै स्पष्टयति-" जाप्रसु" इति- जाप्रत्स्वेतवणूनां हि हेतुष्वपि निरंशता । दुःसम्पाधा,ततस्तेषां मिथ्यैव नित्यताऽऽग्रहः ॥७॥ हिनिश्चयेन एतेषु-पूर्वोक्तेषु भारम्भकत्यादिषु हेतूपु- कारणेपु साधनेषु जाप्रमु अपि जाग्रत्सु अर्थात निर्दुऐपु सरमु भणूनाम=परमाणूनां निरदाता-निरवययता दुःसम्पाद्यायनशतैरपि सम्पादयितुमक्या । ततः तत एवं हेतोः तेषाम् -परमाणना नित्यतामह = "निधिययत्वाप्नित्याः परमाणवः इत्येसपेप्प नित्यताया आग्रहस्ताकिफाणां मिथ्या एव-घुथैयेत्यर्थः। अदमयधार्यम -एपा हि ताफियाणां प्रक्रिया, यदस्लि "परमाणवोऽसक्याता पार्थिवा, माया, देजसा, पायवीयाव जगत उपा- हामारणम्" इति । दमात् रालु दव्यास्थूलस्योत्पत्तिमुप- समामह यया तन्तुभिरारम्यस्य पटस्य, श्यमंशभिरारम्यस्य सन्तोः, एवमपफर्षपर्यन्तं समवायिफारणद्रव्यमतिसूक्ष्ममनचय प्रतिछति तदेव परमाणुसम्दामस्माभिश्चतुर्विधमुपरि दशितमा .
मटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेद: तस्य सावयवत्वेऽभ्युपगम्यमानेऽवयवधाराया: कचिदप्यविधान्ते- रसमवेतमावकार्योत्पतिप्रसङ्गः स्यात, स्थाच मेरुसपियोपि साम्यप्रसङ्गः, तस्मादधयबधापविश्रान्तिस्थलमेव यतो नाल्पीय- स्तं परमाणमाचक्ष्महे । तच्च परमाणुद्रव्यं प्रलयकाले निश्चलम- संयुक्तच तिष्ठति।सगंकाले चाहण्वदात्मसंयोगात्तत्र कर्म भवति, सेनमयोगादू दयान्तरंद्वषणुकसम्ममारभ्यते,यणुके चपरमाणुः गनाम्पादयो विशेषगुणाः शुक्लादयो जायन्ते, परमाणुगुणविशे- पस्तु परिमाण्डल्यं न द्वयणुके पारिमण्डल्यमपरमारमते, पयमेव नतस्यणुकादिक्रमेणोत्पत्ति व्यणुकमहत्वस्य चयणुकसख्या- रम्भिणीति । तदेतत्सर्वे विशकलप्य भाष्यकारः 'महद्दीपदद्वा स्वमिन्दलाभ्याम् (०२०२।२।११)रत्पत्र महद्दीघाधिकरणे पूर्यो- सरपक्षाभ्यां प्रदर्शयद्भिस्तार्किकप्रक्रिया व्यभिचारिता । तस्याः पसारमादाय परिच्छिन्नत्यादिभिहेतुमिः परमाणोः मावयवत्वं प्रसाधिनं येदिसन्यामेति सश्मशा मनीषिमिविलोक्यम् ॥७९॥ 6-उक्त अर्थ को पुनः स्पष्ट करते हैं- पदार्थ-हि-निश्चय करके एतेषु-इन पूर्वोक्त हेतूषु हेतुओं के जाग्रसु अपि-विद्यमान होते हुए भी अणूनाम् परमाणुओं की निशता-निरवयवता दुःसम्पाया-दुःसम्पाद्य है अर्थात् सिद्ध नहीं हो सकती । ततः इसी हेतु से तेषाम्- 1 सूत्रार्थस्तु-यया महद् द्रव्यं अणुकादि दस्वाद् द्यणुशवायते, मत महत्वगुणोपजनने दूधणुगत महत्तगुणमपेक्षतं तस्य हम्बत्वात, यथा वा वदेव श्यादि दीधै हस्वाद् द्वपशुकावायते नतु तदूतं दीघयपेक्षते तदभा- 'वात् यथा-व्यणुकमणु हस्परिमाणं परिमण्डलात्परमाणोरपरिवलं जायते एक्शेतनाद् ब्रह्मणोऽचेतन जगतिपयते इति ।
ग्लो०७] तार्किकनये प्रकृते श्रुतिविरोधः दुप्पारहरः। २७६ उन परमाणुओं की नित्यताऽऽमहा-नियता का आग्रह मिय्या एव-मिथ्या ही है, जब उक्त परमाणुओं की सावयवता के साधक हेतु निर्दोष हैं तब उन को निसकथन करने के अभिप्राय से निरवयव सिद्ध करने के लिये यब करना ताकिकों का केवल आग्रह ही जानना चाहिये ॥७॥ न्यायव्यतिक्रममुक्वा, भुतिव्यतिक्रममप्याह-एतस्माद इति- एतस्माज्जायते पाणी मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरित्यादिनिर्दोपा द्विष्यते श्रुतिः ॥७॥ एतस्मात्-पुरुषादिव्यादमूर्तात. नामरूपबीजोपाधिलक्षि- तातू जायते उत्पद्यते । किं तदित्याह-प्राणा-शरीरान्तःसञ्चारी वायुरूपः, मनम् संकल्पविकल्परूपम, सर्वेन्द्रियाणि च सर्वाणि च तानीन्द्रियाणि थोत्रादिशानेन्द्रियाणि पञ्च, घागादिकौन्द्रियाणि पच "जायन्ते" इति वचनन्यत्ययेन योजना । सम्-शन्दगुणक- माकाशम, एयमेतस्मादेवाकाशभावापनादक्षराभूतयोने वायु:- शब्दस्पर्शगुणको घातस्तया ज्योति शब्दस्पर्शरूपगुणवानग्निः बायते, इत्यादिः निदोपा-इत्येवंरूपा भ्रमप्रमादविप्रलिप्सादिदोष- गन्धशुन्यां, अतिःच्चेदवास्य दिप्यते तार्किकैपविपर्याक्रियत इत्पर्यः । आदिना " आपः पृथिवी विश्वस्य धारिणी इतिश्रुतिशेषोऽपि प्राह्यः । तथाहि आप शन्दस्पर्शरूपरसगुणकं जलम्, पृपिवी- शप्दस्परांरूपरसगन्धवती भूमिः । मा कीरशीत्याह विश्वस्य= सर्वस्य धारिणी धारणकत्री । एवश्व तार्किकमते श्रुतिविरोधो- यस्तीति भावः ।
२८० सटीकथीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः इदन्तु योध्यम्-अधार्थक्रमेण पाठमो वाघ्यः 'गता: कलाः पथदश प्रतिष्ठा" (मुं०३।२।७) इति वक्ष्यमाणग्रन्थे भूतेषु प्राणादीनां लयश्रवणेन भौतिकत्वावगमाद् भूतोत्पत्त्यनन्तरं प्राणादीनामुत्पत्तिर्याच्या । व्याख्यातचवमेव तत्तट्टीकाकारः। अस्माभिस्तु ऋज्वेर व्याख्यातं केवलं पदानुपूर्वीत्र्याण्यासोकर्य- मनुसरागिरिति पूर्वाचार्यव्याख्याविरोधो नोभारनीयः। अत्रादुर्भाष्यकाराः-"सझेपतः परविद्याविषयमक्षरं निर्विशेष पुरुष सत्यं दिव्यो ह्यमूर्त इत्यादिना मन्त्रणोत्तवा पुनस्तदेव सविशेष विस्तरेण वक्तव्यमिति प्रवृने, सङ्क्षेपविस्तरतो हि पदार्यः सुसाधिगभ्यो भवति सूत्रभाष्योक्तिवद्" इति ॥७२॥ सं०-तार्किक मत में न्यायविरोध दिखाकर अब श्रुतिविरोध दर्शाते हैं- पदार्य एतस्मात्-इस नामरूपधीजात्मक उपाधि से उपलक्षित अक्षर पुरुप से ही प्राणाम्भाण, मना-मन, सत्र- न्द्रिपाणि च और सब ज्ञानेन्द्रिय कर्मेन्द्रिय तथा खम्-आकाश वायुः वायु, ज्योतिः अग्नि जायते उत्पन्न होते हैं इत्यादिः- इत्यादि स्वरूप वाली जो निर्दोषा-भ्रमादिदोषों से रहित श्रुतिः वेदवाक्य है सो द्विष्यते तार्किकमतसे विरुद्ध पड़ता है अर्थात् तार्किकों के मत में श्रुतिविरोध अपरिहार्य होने से उनका मत मान्य नहीं है । अतएव सकल अनात्म वस्तु "अनित्य" तथा "मिथ्या" ही जाननी चाहिये। यहां इतना विशेष ध्यान रहे कि इस मुण्डक श्रुति १-मुं• २०१३ .
-
श्लोकः ७२,७३] उकाविशदीकरणम् । २८१
(२१॥३) में पहले प्राणों की उत्पत्ति कथन करके पश्चात्
मन आदि की सृष्टि कहकर समित्यादि वाक्य से भूतों की
सृष्टि को कहा है परन्तु भूतों की सृष्टि के बिना भौतिक
माणादिकों की सृष्टि असम्भव है इसलिये “पाठक्रमादर्थक्रमो
बलीयान्" (पाठ के क्रम से अर्थ का क्रम बलवाला होता
है) इस न्याय के अनुसार भूतों की सृष्टि प्रथम ही विवक्षित
है तत्पश्चात भौतिक सृष्टि जाननी,इस रीति से श्रुत्यन्तर के
साथ कोई विरोध की सम्भावना भी नहीं होसक्ती ॥७२||
तार्किकाणां धुत्या सह विरोधमेव स्पष्टीकरोनि-
“प्रत्यक्षम्" इति-
प्रत्यक्ष वेदमुत्सृज्य खादिसम्भववादिनम् ।
न्यायं चासम्भवं खादीत्यन्यायं तार्किकाः श्रिताः।।
तार्किश नैयायिकाःप्रत्यक्षम-स्वप्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षम्-अर्थात्
स्वतःप्रमाणभूतं येदम-श्रुतिम् "श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायः" इति
कोपः।"श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशाखन्तु वे स्मृतिः (२०१०) ति मनुध ।
उत्रज्य-त्यस्त्वा, सादिगम्भवपादिनम-सादीनामाकाशादीना या
सम्भवः उत्पत्तिस्तद्वादिनं तत्प्रतिपादकं न्याय-अनुमानमपि
उत्एज्य "सादि असम्भवमिति =पादीनामुत्पत्तेरमम्मद इत्येवं-
रूपम, अन्यायम-न्यायामास प्रिता:= आथित्य वर्तन्त इत्यर्थः ।
अप्रायमाशयः-* तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूवः
(1) देहलोदीपकन्यायेन सादिसम्भवयादिनम इति पद्मुमयो-
रपि वेदपायपदयोििशषगलेनान्वयनीयम् ।
"
t " २८२ सटीकधीविचारविन्दौ प्रिथमः परिच्छेदः (ले० उ०२।१) ख वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी (मुं० २२१॥३) इत्येवमाद्या वतयः स्पष्टमेव वियदादीनामुत्पत्ति- मामनन्ति । न्यायश्च भवति-"खाद्या उत्पत्तिमन्तो विमक्तत्वात घटादिवत" इति वियदादीनामुत्पत्तिसाधकः । ननु-उक्ताऽनुमाने "सावयवत्त्वम्"उपाधि तस्योत्पत्ति- मत्सु घटादिषु साध्यव्यापकत्वात् आकाशकालादिषु च साधनाव्यापकत्वादिति चेद् ? मैवं घोचः उपाध्यभावेन साध्याभावानुमाने " खाद्या उत्पत्तिमत्त्वामाववन्त' साव- यवत्वामावात व्यतिरके यथाऽऽत्मा" इति स्थापनायां जडत्वाभाव- वत्त्वस्योपाघे." सत्येन पूर्वोद्भावितस्य उपाधेरनुपाधित्वात् । वस्तुतस्तु सावयवत्त्वाभावादिति स्वरूपासिद्धो हेतुः, विय- दधिकरणन्यायेन आकाशादीनामपि सावयवत्वात् । श्रुति- बाघश्च स्पष्ट एव । एवमनया दिशा श्रुत्या न्यायेन चाकाशादीना- मुत्पत्तिमत्त्वे सिद्धेऽपि यदाहुस्तार्किकाः “गोण्यसम्भवात्" (प्र०स० २।३।३)" आत्मन आकाशः सम्भृतः " (ले०२।१।१)रति वियदुत्पत्तिवादिनी श्रुतिगाणी भवितुमर्हति कुनः असम्भवात्- आकाशोत्पादकस्य ममवाप्यादित्रिविधकारणस्याऽसम्भवा- दिति तत्तेपामभिधानं शास्त्ररहस्यानवधाननियन्धनं घेदितव्यम् । स्थिते चैवं तार्किकमते श्रुतिन्यायन्याकोप पव इति सिद्धम् । विस्तरस्तु वियदधिकरणे भाप्यादिषु द्रष्टव्यः॥७३॥ सं-अब फिर तार्किक मत में श्रीतविरोध कयन करते हैं- पदार्थ-तार्किका:-नैयायिक प्रत्यक्षम्-स्वतःप्रमाणभूत वेदम्वेद को खादिसम्भववादिनम् च-तया आकाशादि की श्लो०७३,98] गायिकानां नये वैदिकशिक्षानादरप्रदर्शनम्। २०३ उत्पत्ति को सिद्ध करने वाले न्याय अनुमान प्रमाण को भी उत्सृज्य त्यागकर असम्भवं खादि-आकाशादि उत्पत्ति रहित हैं इति इस प्रकार के अन्यायम् वेद विरुद्ध सिद्धान्त अथवा अनुमानाभास को श्रिताः आश्रयण किये हुए हैं। अतः वेदविरुद्ध तथा न्यायविरुद्ध होने से उनका मव त्याज्य है ॥७॥ तार्किकमतेऽन्यायमेव स्पष्टी करोति "नित्य ब्रह्म' इति- नित्यं ब्रह्मैव तद्भिन्नमनित्यमिति शाश्वतीम् । शिक्षा नैयाद्रियन्ते ते नित्यानित्यविवकिनीम् ॥७॥ ते नैयायिका ब्रह्म एवनौवेकान्ततः नित्यम्-त्रिकाला- पाध्यमेकरसं कृटस्थमस्तीति शेषः । तद्धित्रमब्रह्मभिन्नं सर्वम् अनित्यमस्वप्नमायागन्धर्थनगरपद हटनश्वरस्वभावम इति एवरू- पाम शाश्वतीम-सनातनी वैदिकी नित्यानित्यविवकिनीम् नित्यानित्य- योविवेकशालिनी शिक्षाम् शास्ति बैदिकमादेशमिति शिक्षा तामि- त्यर्थः नैव आद्रियन्तेकदाचिदपि न स्वीकुन्ति नानाविधानात्म. पदार्थपरिष्कारपरपदसन्दर्भरचनापाटयाऽभिमानम्रान्तमतित्वादि. ति भावः । एप एव नैयायिकानां नयेऽन्यायो यत्सदसद्विवेक राहिल्यमित्याशयः ॥७॥ सं०-अब तार्किक मत में उक्त अन्याय का स्पष्टीकरण दिखाते हैं- पदार्थ ते वह नैयायिक ब्रह्मएव नित्यम् ब्रह्म ही एक नित्य पदार्य है तदिन्नम्-उससे भिन्न यावद अनात्म पदार्य २८४ सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः अनित्यम् -अनित्य हैं अर्थात् स्वप्नदृष्ट गजतुरगादि के समान मायामात्र हैं इति इस प्रकार शास्वतीम् -सनातन वैदिक नित्यानित्यविवक्नि म्-नित्यानित्य पदार्थ के विवेक वाली शिक्षाम् शिक्षा को नैन आद्रिपन्ते सत्कारपूर्वक ग्रहण नहीं करते, यही उनका अन्याय है |७४॥ न्यायमते दोषान्तरमप्याह-"नित्यत्वम् इति- नित्यत्वमिच्छतां ग्वादेरनित्यत्वं जिहासताम् । श्रुतहानिः प्रसज्येत तथैवाश्रुतम्ल्पना ॥७॥ सादेः=आकाशादेः नित्यत्वम-अवाध्यसत्त्वम् इच्छताम् याञ्छ- साम् अनित्यत्वम्-वियदधिकरणोकन्यायेन साधितं तेषामेवानि- त्यत्वम् जिहासताम्=परित्यजतामनगीकुर्वतां श्रुवहानिःशुतस्या- ऽनित्यत्वरूपस्यार्थस्य हानि. परित्याग तथैव = तथा च अश्रुनक- स्पना=अशुतस्य श्रुत्यगोचरस्य नित्यत्वरूपस्यार्थस्य कल्पना मसज्यत प्राप्ता भवति । सादिनित्यत्ववादिनां तार्किकाणा मते सुतहान्यभुतकल्पनारूपो द्वौ दोपौ प्रसज्येयातां याद ते वैदिक सिद्धान्तं परित्यजेयुरिति भाव ॥७॥ सं०-न्यायमत में अन्य दोष भी कथन करते हैं- पदार्थ-खादे =आकाशादि पदार्थों की नित्यत्वम् = निसता को इच्छतापमानने वाले तथा उनकी अनित्यत्वम् = अनिसता को निहासताम्-यागने की इच्छा वाले नैयायिकों के मत में श्रुतहानि =श्रुतहानि तथा एव=तथा अश्रुतक्त्पना= अश्रुतकल्पना (यह दो दोप) प्रसज्येत-माप्त होते हैं अर्थात " लो० ७५,७६] यायिकानां नये शिष्टाचारव्याकोपोऽपि । २८५ तस्माद् वा एतस्मादात्मन आकाश: सम्भूतः " (तै० २।१) इसादिश्रुतिपतिपादित अर्थ के परिसाग करने से "श्रुत- शानि" और श्रुति से प्रतिपादन न किये हुए आकाशादि के नित्यतारूप अर्थ के स्वीकार से " अश्रुतकल्पना" यह दो दोप नैयायिक मत में अनिवार्य हैं ॥७॥ न केवलं श्रुतिविरोधोऽपितु शिष्टाचारव्याकोपोऽपी- त्याइ-“यो नेप" इति- यतो नैप सतां मार्गों यत्र वेदव्यतिक्रमः । विस्पष्टोऽतः सदा त्याज्य:शिष्टाग्राह्यमताऽऽग्रहः ७६ यतः यस्मात् कारणात् यत्रयस्मिन् पक्षे वेदश्यतिक्रमः घेदस्य व्यतिक्रम उल्लङ्घनमर्थात् वेदप्रतिपादितार्थपरित्यागः विस्पष्टः स्फुट एव भातीति शेषः एष =असौ राताम्-शिष्टानां वेद- प्रामाण्याभ्युपगन्तॄणां मन्वादिमहर्षीणां मार्ग:-पद्धतिराचारो मम्मास्त्येव अतः = अस्मात् कारणात् शिटाग्राह्यमताऽऽग्रह: शिष्ट- स्नाा शिष्टाग्राह्यं तच्च नन्मने तस्याऽऽग्रहोऽङ्गीकारः सदा ==सदैव त्याज्य: परिहेयः। परिष्कृतश्चायमर्थः शिष्टापरिग्रहाधिकरणे"एतेन | शिष्टापरिमहा अपि व्याख्याताः" (ब्र० सू० २१६१३) इत्यत्र ॥७॥ (१) आग्रहशब्दोऽध स्वीकृतिपरो हठपरो वा बोध्यः। (२) सूत्रार्थस्तु-"एतेन मन्वादिभिः शिटैः केनचित्सत्कार्य- सादाबंशेन परिगृहीतप्रधानवादनिराकरणप्रकारेण शिष्टापरिप्रहाः शिष्टः केनचिदप्यंशेनापरिगृहीता अण्या दिकारणवादा अपि न्या- ध्याता निरस्ता द्रष्टव्याः, अतस्तार्किकन्यायस्य वेवाधितत्वान सेन समन्वयस्य विरोध इति सिद्धम्" इति।
२८६
-
सटीकधीविचारयिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः
सं०-तार्किक मत में श्रुति विरोध की न्याई शिष्टा-
चार का विरोध भी कथन करते हैं-
पदार्थ-यत: जिस कारण से यत्र-जिस पक्ष में
वेदव्यतिक्रमः वेद से विरोध विस्पष्टः स्पष्ट ही होवे एपः-
यह सताम्-शिष्ट पुरुषों का मार्गः-मार्ग (अङ्गीकरणीय
पक्ष) न=नहीं होता मतः इस हेतु से शिष्टाग्राह्यमताऽऽप्रहः-
जिस मत को शिष्ट पुरुषों ने ग्रहण नहीं किया उसका
स्वीकार अथवा उस में आग्रह सदा-सदैव त्याग्या-त्यागने
योग्य है।
माव यह है कि जिस प्रकार वेदप्रामाण्य को
स्वीकार करने वाले मन्वादि महर्षियों ने प्रधानवाद की
न्याई वेदविरुद्ध अणुवाद को स्वीकार नहीं किया इसी
प्रकार उन्होंने आकाशादि के अनुत्पत्तिवाद को भी नहीं
अङ्गीकार किया। अतः इसका अङ्गीकार करने से तार्किकमत
में केवल वेदविरोध ही नहीं प्रत्युत शिष्टाचारविरोध भी
जानना चाहिये ॥७॥
ननु–यथा कयश्चित् श्रौतसिद्धान्तेनाणुवादस्यैकवाक्यतां
विधास्यामो येन विरोधो न भविष्यति ! इत्याशङ्कमानम्प्रत्याह-
'ये" इति-
ये वैशेषिकतर्माणां वेदान्तरेकवाक्यताम् ।
चिकीर्षन्त्यविरोधाय खं दण्डैः खण्डयन्तु ते ॥७॥
लो०७७ वैशेषिकतर्काणा वेदान्तरेकवाक्यताया असम्भवः। २८७ ये केऽपि विद्वांसः उदयनाचार्यप्रभृतयो नैयायिकाः सम्बाहुभ्यां धमति सम्पतः =( यजु० १७११९) इति पतनशी- लैगतिशीलः परमाणुभिः सन्धमति सङ्गतो भवतीत्यादिवेद- वाक्यार्यमूलतामवधार्य सम्भूतादिशब्दानां गौणत्वेन न्याख्यानं कृत्वा वैशेषिकतकाणाम् काणादतर्काणां परमाणुवादादीनाम् भविरोधाय विरोधाभावाय वेदान्तः="एतस्माज्जायते प्राणः' (मुं०२० ११३) इत्यादिपूर्वदर्शितवेदवाक्यैः सह एकवाक्यताम् समान- तात्पर्यवत्वम् चिकीन्ति-कर्तुमिच्छन्ति ते ( पूर्वम् ) सम्-आका- शम् द-फाष्ठयष्टिभिः खण्डयन्तु कुट्टयन्त्वित्यर्थः। यथाऽऽका- शस्य दण्डैः कुट्टनमसम्भवि तथा पैशेपिकतर्काणां वेदान्तवाक्यैः सहकवाक्यतापि दुर्घटेति निष्फलस्तेपामस्मिन् विपये प्रयास इति भावः। अयमभिसन्धिः-"विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोवाहुरत विश्वतस्पात " इत्यस्या याजुपसप्तदशाध्यायवर्तिन्याः कण्डिकाया पूर्व कध परमेश्वरो जगत्सृजतीति प्रश्नोत्तराभ्यां निर्णिनीपुमंग- पान वेदोऽनया कपिडकया एकस्मादेवेश्वरादसहायात्यधिमाच-. क्षाण: "पतत्र" पदेन काणादमतसिद्धानणून नाऽभिप्रैति किन्तु पतत्र पतनशीलरनित्यः पञ्चभूतैः सूक्ष्मावस्थापन्नैरपि धर्मा:- धर्मरूपैनिमित्तः पञ्चभूतरूपैरुपादानैः सन्धमति सङ्गतो भवति साधनान्तरं विनय सर्व सृजतीत्यत्र तात्पर्य , नहि महामायस्य ब्रह्मणो जगत्सर्जने कुलालादिवदेकान्ततो लौकिकसाधनापेक्षा शक्यसुसम्पादा येन तर्काचार्याणां तथा श्रुत्यर्यलापनं सङ्कटेत भद्वितीयत्रमण्येव सकलवेदान्तानां समन्वयस्य सूपपादित्वात् । किञ्च-तत्सत्तानतिरिक्तसत्ताकत्व प्रपश्वस्याभिप्रयन् चक्षुरादिशब्दैः सप्तिमाचक्षाणो भगवान्वेदः परमेश्वरस्य सर्व- प्राण्यात्मकत्वाद्यस्य यस्य प्रालिको ये चक्षुरादयस्ते तदुपशाच- २८८ - सटीकश्रीविचारबिन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः कस्य परमेश्वरस्यवेति सर्वत्र ब्रह्मणश्चक्षुरादिसम्पत्तिस्तदद्वैत- बोधपर्यवसायिनीति सर्वथैवाणुवादे घेदतात्पर्योद्भावनं तार्कि- काणामदूरदर्शितामेयायेदयतीति दिफ 1७॥ शङ्का-ननु-चेदान्तसिद्धान्त के साथ तार्किकमतसिद्ध अणुवाद की एकवाक्यता कर लेने से उक्त दोप (विरोध) नहीं हो सकता ? उत्तर:- पदार्थ-पे-जो उदयनाचार्यादि नैयायिक पेशेषिक- ताणाम् वैशेपिक तर्कों के अविरोधाय-विरोधपरिहार के लिये वेदान्तः वेदान्तवाक्यों के साथ एकवाक्यताम्-एक वाक्यता चिकीर्षन्ति करने की इच्छा करते हैं तेचे (प्रथम) स्वम्-आकाश को दण्डः दण्डों से खण्डयन्तु-खण्डन करें। अभिप्राय यह है कि जैसे दण्डों के द्वारा आकाश काकुट्टन असम्भव है वैसे ही वेदान्तों के साथ अणुपादादि वैशे- पिक तर्को की एकवाक्यता भी सम्भव नहीं, क्योंकि ब्रह्मा- दैत घोधन के विना वेद का अन्य किसी अर्थ में भी परम तात्पर्य सिद्ध नहीं हो सकता ॥७७|| यस्तुनस्तु वेदान्ताविरोधेनैव पैशेपिफादितर्का नेतच्या इत्याह-"य" इति- दृष्टा शारीरके शास्त्रे पूर्वपक्षपरम्परा । तत्मिद्धान्तकवाक्यत्वं तैरेवाभ्युपगम्यताम् ॥७८॥ पारीरक शास्त्रेदारीरमेव शरीरकं कुत्सिते कन् । फुत्सितं रायमित्यर्थः, सनियासी"शारीरको"जीवा, तस्य ब्रह्मत्वविवा- लो० ७८] विरोधस्थले वेदान्तानामेव प्रामाण्यम् ।, २८९ रात्मक शास्त्रं शारीरक शास्त्रम्" तस्मिन् शारीरके शास्त्रे व्या- सप्रणीते ग्रामीमांसाशास्त्र इत्यर्थः । शास्त्रत्वश्चास्य हित- शासनात् नितुर प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिवी नित्येन कृतन वा । पुसा येनोपदिश्येत तन्छास्त्रमभिधीयते ॥ इतीदमैकान्तिकमेकदेशित्वादस्य लक्षणस्य । एवमस्मिशास्त्रे पूर्वपक्षपरम्परा-पूर्वपक्षाणां प्रधानादिवा- दिनां ये पूर्वपक्षाः प्रधानकारणवादोऽणुकारणवादश्वेत्येवमाद्याः सिद्धान्ताभासाः तेषां परम्परा एकपूर्वपक्षोत्थापनोत्तरमपरपूर्व- पोत्थापनामरूपा परिपाटी दृष्टा-आलोकिता अर्थात् भेदवा- . दिनां सर्वेऽपि पूर्वपक्षास्तत्र तत्रोत्थापिताः तत्सिद्धान्तकवाक्यत्वम: तस्य शारीरकमीमांसाशास्त्रस्य ये सिद्धान्ता अद्वैतयोधाय अब- तारिता अद्वैतबोधान्ताः तैरव वैशेषिकप्रभृतिभिरब अम्युपगम्य- ताम्वीमियताम् । वेदान्तशास्त्राऽविरोधेनैव काणादाद्याः सिद्धान्ता नेतव्या नतु वेदान्तशास्त्रेण तेग्नुसतव्या इति भावः । एत्री-विरोधस्थले बेदान्तानामेव प्रामाण्यमितरेपामप्रामाण्य- मन्यथा गुणवाइस्तेपामिति विपश्चितामपश्चिम. परामर्शः ॥७॥ सं०-वेदान्तशास्त्रानुसार ही वैशेपिकादि शास्त्रों को तात्पर्य मानना उचित है इस बात को स्पष्ट करते हैं- पदार्थ-शारीरके शास्त्रे-वेदान्तमीमांसा शास्त्र में पूर्व- पक्षपरम्परा-साङ्ख्य वैशेपिकादि शास्त्रों के अनेक पूर्वपक्ष दृष्टा-उठाय गए हैं तैः एव उही शास्त्रों को तसिद्धान्तकवाक्यत्वम्- (१) व्यावहारिकदृष्ट्या तत्र तत्राशे प्रामाण्य, येयाच सूतसहितादिषु निरूपितमिन्यत्र तात्पर्यम् । - ।
२९० सटीग्धीविचारविन्दौ [प्रयम परिल्लंद: वेदान्तसिद्धान्त के साथ एकवाक्यता अभ्युपगम्यताम्-स्वी- कार करनी चाहिये। अर्थात विरोधस्थल में वेदान्तशास्त्र ही मुरय प्रमाण ई अन्य शास्त्रों का सिद्धान्त परियाज्य है अथवा उन सिद्धान्तों को गुणवाद वा अधिकारिभेद से लापन करना चाहिये,जैसा कि मतसहिता यज्ञ० ख० अ० २३ आदिकों वर्णन किया गया है ॥ ७८ ॥ अप्रैच पर रहस्यमुद्घाटयनि “न सम्यग्” इति- न सम्यग्दर्शनं याति मिथ्यादर्शनसङ्गतिम् । न मिथ्यादर्शनं याति सम्यग्दर्शनसङ्गतिम् ।।७२।। सम्यग्दानम् यथार्थदर्शनम् यथार्थज्ञान या मिथ्यादर्शन सहतिम मिय्यादर्शनेन मिथ्याशानेन वा सहकपास्यताम् न याति- नैव प्राप्नोति मिथ्यादर्शनम् = मिथ्याशानं सम्यग्दशनमा ति न याति इति व्याख्यानप्रायम् । नहि तेजस्तिमिरवद्विरुद्धयोर्यथार्थ- मिथ्यानानयोरेका तात्पर्यमस्तीति भार. ॥७९॥ स-उक्त अर्थ का परम रहस्य कथन करते है- पदार्थ-सम्यग्दर्शनम अगधित अर्थ को प्रतिपादन करने वाला वेदान्तमीमासाशास्त्र अथवा यथार्थ ज्ञान मिथ्या- दर्शनमङ्गतम्-मिथ्यादर्शन के साथ एकवाक्यता को न याति- (कदापि) प्राप्त नहीं हो सकता और न ना ही मिथ्यादर्शनमः- मिथ्या ज्ञान अथवा मिथ्या शास्त्र सम्पगदर्शनसङ्गतिम् यथार्थ . लो०७९,८०] वैशेपिकादितर्काणां मिथ्यादर्शनप्रयोजकत्वम् ।२९१ ज्ञान वा ससशास्त्र के साथ एकवाक्यता को याति-माप्त हो सकता है। यथार्थज्ञान और मिथ्याज्ञान का परस्पर तेजस्तिमिरवत् विरोध होने से उन की एकवाक्यता असम्भव है ||७९ उत्तरमनेकैः कैः श्लोकै सम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतं मिथ्याद शेनं प्रपञ्चयति "शुद्धचिन्मावे" इनि- शुद्धचिन्मात्रवस्त्वेकस्वरूपासक्तनामतः । लोकान्प्रलोभ्य मिथ्यार्थो दुस्तकाद्यते यतः ॥८॥ शुचिन्माववस्त्वेकस्वरूपासक्तनामतः शुद्धं निर्विशेपश्च तच्चि- मात्रं वस्तु परमार्थभूतमेकमद्वितीय स्वरुपं स्वयम्प्रकाशमखण्ड नहोत्यर्थः तस्मिन्नासक्तं यन्नाम प्रातिपदिकशब्दः आत्मशब्द: सद्वारा देहातिरिक्त एवंगुणविशिए आत्मैव परमार्थभूतः कर्ता मोक्ता चेति लोकान-जिज्ञासून प्रलोभ्यम्लम्भयित्वा यत:= यस्मात् कारणात् नैरेव तार्किकैः दुम्तन्थुतिबाटः श्रुतितात्प-' ोदासीनैर्वा अनुमानादिपैस्नयुक्त्याभासरित्यर्थ. मिथ्यार्थः = अवस्तुभूतोऽर्थः प्राह्यते योध्यते । अतएव तेषां ताने दर्शनानि सम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानि मिथ्यादर्शनसाया व्यवहरणीया- नीति भावः ॥ ८॥ से इस के अनन्तर १२० श्लोक पर्यन्त सम्यक दर्शन के प्रतिपक्षभूत मिथ्यादर्शन का प्रपञ्च करते हैं- + (1.) ११० पर्यन्तैः श्लोक .- , .
+ २९२ मटीकधीविचारविन्दी प्रयमः परिच्छेदः पदार्थ-यतः जिस कारण से(वह तार्किक) शुद्धचिन्मात्रवस्त्वे- कस्वरूपामक्तनामतः निविशेष चिन्मात्र एक अखण्ड परमार्थ वस्तुस्वरूप के नाम से लोकान्-जिज्ञामु जनों को प्रोम्य= प्रलोभन देकर दुस्तके: तर्कामासों के द्वारा मिथ्यार्थः वेद- विरुद्ध अर्थ (आत्मपदार्थ) का ग्राह्यते ग्रहण कराते हैं अतएव उन का दर्शन "मिथ्यादर्शन" कथन करने के योग्य है। भाव यह है कि-तार्किक लोग श्रुतितात्पर्य को न जान कर आत्मा को ज्ञानादिगुणों मे विशिष्ट मानते हैं, परन्तु औत तर्कों द्वारा उसके स्वरूप को भले प्रकार नहीं जानते, अतएव उन का ज्ञान वा उपदेश यथार्थ न होने के कारण जिज्ञासु जनों के लिये परम हितकारी नहीं ।।८।। कथं तैर्दुस्नर्करात्मा ग्राह्यत इत्याह-"नानेच्छा"इति- 'ज्ञानेच्छासुग्यदुःश्वाचा विकाग हि यदाश्रिताः । सोऽनात्मैव हि दुस्तरात्मत्वेन समर्पितः॥८ हिन्यनः ज्ञानेच्छामुखदुःखाद्या: शानञ्च इच्छा च मुपश्च दुःखश तानि झानेच्छामुग्यदुःखानि आद्यानि येषां ते 'मानेच्छा- सुखदुःखाद्याः। नत्र ज्ञान-"बुद्धिरुपलब्धिज्ञानमिन्यनर्थान्तरम्" (न्या० १३०१५) इति न्यायमूत्रोक्तम्, इच्छा-इच्छामीत्यनुभवविषय- वृत्तिगुणत्वव्यायजातिमान गुणविशेषःअथवा इष्टमा वनतामान- जन्योऽभिलापः, मुसम्-सवेंपामनुकूलवेदनीयं सत्चपरिणामरूप- प्रीत्यात्मकचित्तवृत्तिविशेषो या, दुःपम्-सर्वेषां प्रतिकूलवेद- ,
-
भ०
श्लोकः ८१] हि विकारिणः कथमन्यात्मत्वं घटेत । २९३
नीय रजापरिणामाप्रीत्यात्मकचित्तवृत्तिविशंपो वा आद्यपदैन
उपप्रयलादीनां परिग्रहः एते हि विकाराः अन्तःकरणधर्माः यदाश्रिताः
यस्मिन्मनसि स्थिताः सः अनात्मा एव-आत्मभिन्नत्यादनात्मैवा नहि
विकारिणः कथमप्यात्मत्वं घंटेत “ अविकार्योऽयमुच्यते'
गी० २।२५) हत्युक्तः । स एवम्भूतोऽनात्मपदार्थ एव तार्किकैः
दुस्त: तर्काभासः “ यजातीयस्यार्थस्य सनिकात्सुरामात्मोपलब्धयास्त.
जातीयमेवार्थ पश्यन्नुपादातुमिच्छति सेयमादातुमिच्छा एकस्यानेकार्थदर्शिनो
दर्शनप्रतिसन्धानाद् भवति लिङ्गमात्मनः। (न्या० भा० १ । १ । १०)
इत्येवं रूपाभिर्युतिभिव्हमेइमानसाधनपराभिरपि आत्मस्वरूप-
सिद्धिमानत्वेन भाविनाभिः हि-निश्चयेन आत्मत्वेन आत्मरूपत्वेन
समर्पिन:-ग्राहिती गृहीतश्चेत्यर्थः ।
*अंयम्भाव:-" उपयन्नपयन् धर्मो विकरोति हि धर्मिणम् " इति
नियमेन उपयन्तोऽपयन्तो ज्ञानाद्या धर्मा:कथं स्वाश्रयं न विकुरिन्
यदि ते तद्धर्माः स्युः । सपा सति तदाययत्वेनाभिमतस्नादि-
कामिमन आत्मा घटादिवदनात्मैघ स्यात्, नह्यामपदार्थः कध-
मपि विकारी भवितुमर्हति श्रुतिस्मृतिविरोधात, तर्कविरोधाश्च ।
"नैयायिकाभिमत आत्मा अनात्मा भवितुमईति विकारित्वात
घटादेिवत" इति घयादिप्यनारमत्वप्रसिद्ध प्रसिद्धविशेषणः
पक्षः । नच आत्मतरत्यम् उपाधिस्तस्य साधनाध्यापकत्वप्राहक-
प्रमाणाभावात,घटादिवनात्मत्वसमानाधिकरपाधिकारिलमत्त्वा-
च्च न साधनवैकल्यम्, तोव्याप्तिपक्षमतायलयत्वेन माध्य-
कल्यमपि नेति पर राधान्तमविशाय शानादीनामान्मधर्मत्वमाच-
क्षाणानां तार्किफाणां दर्शनं मिथ्यादर्शनमेयेनि न येदान्तः सह
सस्य मगतिरिति सर्व सुस्थम् ।
(6) नरसिदिः ३ ॥ २५॥
२९४ सटीकश्रीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः ननु-पूर्व "दृष्टा शारीरके शाले, पूर्वपक्षपरम्परा" इत्यत्रा- एसप्ततितमपद्यन्यास्यायां चशेषिकप्रभृतीनां सिद्धान्नैकवास्यत्व मयोचः सम्प्रति तार्किकादीनां दर्शनं मिथ्यादर्शनं अवन् वेदान्तैः सह तेषां सद्गति वारयसीति कम्ते विश्वासः? उच्यते-विवक्षि. तांशे विरोधाभायोऽविवक्षितांशे च सति विरोधे तेषां प्रामाण्य- परित्याग इति सिद्धान्ताऽविरोध्येय पूर्वोत्तरः शास्त्रार्थ इत्यधि- भासकारणगन्धोऽपि नाम्नि । कथमन्यथा समन्वयसूत्रीयम्- "तथाचाचार्यप्रणीत न्यायोपबृंहितं सूत्रम्" इत्याद्याचार्यवचः तद्वत्या- ख्यानपरा "तत्त्वज्ञानान्मिथ्याज्ञानापाय इन्येतावन्मात्रेण सुनोपन्यासः"इत्या- दिका भामती च सद्गच्छेनाम् , कर्थ या " एतेन योग: प्रत्युक्त. (प्र० सू० २ ॥१॥३) इत्यत्र योगप्रत्युक्त्यधिकरणमाध्यलापनमप्यु- पपद्यतेति सूक्ष्म निरीक्ष्यम् ॥ १॥ सं० -अब उक्त अर्थ को स्पष्ट करते हैं। पदार्थ-हि-यद्यपि ज्ञानेच्छामुखदुःखाद्याः=ज्ञानं इच्छा मुख दुःख आदि विकारा. विकार यदाश्रिताः जिस के आश्रित हैं सः वह अनात्मा एव=अनात्मा ही है आत्मा नहीं तथापि तार्किकों ने दुस्तकें. तर्काभासों के द्वारा उस को हि-निश्चय करके आत्मत्वेन आत्मरूप से समर्पितः ग्रहण किया है। सार यह कि-" उत्पन्न तथा विनष्ट होता हुआ धर्म अपने आश्रयभूत धर्मी कोविकारी कर देता है, ऐसा कोई उत्पत्ति विनाशशाली धर्म नहीं जो अपने धर्मी को विकारी . .
श्लो.८१,८२] कामाद्याथयस्यानात्मतायां श्रुतिःप्रमाणम् न करे" इस नियम के अनुसार उत्पत्ति विनाश पाले ज्ञानेच्छादि धर्मों का आश्रय आत्मा नहीं हो सकता,क्योंकि जो विकारी हो वह घट पटादिकों की न्याई अनात्मा है, इसादि तर्कों से नैयायिकाभिमत आत्मा विकारी ही सिद्ध होता है अतएव उन का दर्शन सम्यक् दर्शन नहीं हो । सकता ॥८॥ शानेच्छादेराथयभूलमनात्मानं दर्शयति-"कामः" इति-- कामः मङ्कल्प इत्युक्तेर्विकारा मनसि स्थिताः । 'तदेवात्मेत्युपस्थाप्य मनोनाम पृथक् कृतम् १८२॥ • "कामः सङ्कल्प: "इत्युक्तः " कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धा- श्रवा धृतिरपतिर्धीिभीरित्येतत्सर्वे मन एव "(०१।५।३) इत्या- फारायाः श्रुतेरुके विकागःकामाचा विकाराः मनसि अन्तः फरणे स्थिता.चत्तन्ते तदेव-ताशकामादिमि मन एव मनो- ऽन्तःफरणं श्रुत्या यदभिहितं तत् आत्मा इति उपस्थाप्य आत्मेत्येव- मभिलाम्य पृथक्-भिन्न नाम अभिधेयम् कृतम व्यपहन तार्किकै- रिति शेषः । यदेवान्तःकरणं कामादिधर्मि श्रुतिर्जो, “शानाधि- करणमारमा" इत्यात्मलक्षणमाचनाणे यायिकस्नदेवानात्मभूत- मात्मत्वेनोक्तमित्यहो तेषां साहसिक्यं तस्मादस्पेव तेगं दर्शन मिथ्यादर्शन मिति भावः ॥ २॥ सं0--अब ज्ञानेच्छादि के आश्रयभूत को श्रुति द्वारा अनात्मा कपन करते हुए तार्किकों की कुतर्कणा को स्पष्ट करने हैं- .
MA . 4 सटीरधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः पदार्थ-कामः सङ्कल्प इत्युक्तेः- "काम सङ्कल्प श्रद्धा आदि सब मन = अन्तःकरण के ही धर्म-विकार हैं। इस अर्थ के प्रतिपादन करने वाली बृदाहरण्यक श्रुति (० २०५३) के कयन करने मे विकारा =कामादि विकार मनीस अन्तः- करण में पिता. स्थित हैं तदेव मन.- उसी मन का आत्मा इति उपस्थाप्य-आत्मशब्द द्वारा अभिलाप करके नैयायिकों ने . पृथर नाम कृतम् मन नाम वाला स्वतन्त्र पदार्थ मान लिया है। श्रुति ने शानेच्छादि अन्तःकरण के धर्म कर्थन किये है, नैयायिक ज्ञानेन्छादि गुणो वाले को ही कथन करते हैं, सो श्रुनि ने जिस अनात्म पदार्थ की सजा মন " कही है, उसी को तार्किको ने आत्मा मान लिया है, इस लिये उन का दर्शन सम्यग्दर्शन कैसे हो सकता है ? अर्थात कदापि नहीं ॥८॥ उन) गीतायाम्पमपि प्रमाणयनि-"रणा प.इति- इच्छापः मुग्यं दुवं गवातश्चेतना धृति । पतरक्षेत्रमितीशोतोऽनात्मयात्मतयोहितः ८३ इच्या यजानीय मुगहेतुमयंमुपलम्धवान् पूर्व पुनम्नजा- सीयमुपलभमानम्नमाटातुमिच्छनि मुगनुिरिनि मेयमिछान्न:- (१) म०पी०1116 आत्मा “ .
लो०८३] A उक्तेथें स्मृतिरपि प्रमाणम् । फरणधर्मो मेयत्वात्क्षेत्रमनात्मैवेत्यर्थः । एयमिच्छापद् द्वेषा ईपिरपर्यायः सुखम अनुकूल सत्त्वात्मकम् दुःखम-प्रतिकृला- त्मकं सवातः देहेन्द्रियादीनां संहतिः पञ्चभूतपरिणामविशेषः चतना-स्वरूपभूतज्ञानव्यञ्जिका प्रमाणासाधारणकारणिका चित्त- वृत्तिानाख्या धृतिम्भ्ययायसादं प्राप्तानि देहेन्द्रियाणि ध्रियन्ते साऽन्तःकरणावस्थाविशेषः एतत्क्षेत्रम्-पतत्सर्वमिच्छादिकं महा- भूतादि धृत्यन्तं दृश्यमानं जर्ड क्षेत्र भास्यमचेतनमनात्मकमिति' यावत् इतिइत्येवं रूपेण ईशोक्ता ईशेन भगवदवतारभूतेन मा. क्षाभगवता श्रीकृष्णेन उक्तः कथितः यः अनात्मा अनात्मपदार्थः सः एव-नूनं नैयायिक आत्मतया आत्मत्वेन कहितान्ततिः 'अनुमानेन साध्यत इत्यर्थः । इत्पश्च ध्रुतिस्मृतिन्यायविरोधाना- फिकाणां भतेऽपरिहार्य इति सारः ॥३॥ ... -उक्त अर्थ में गीता वाक्य को प्रमाण कथन पदार्थ - इच्छा=इन्छा, द्वेषः ट्रेप, सुसम्मुख दुःखम्= दुःखं, संवाता-देहेन्द्रियादि सडात चेतनाः= बुद्धि, धृतिः = धैर्य एतत् क्षेत्रमें यह सब क्षेत्र अनात्म पदार्थ हैं इति = इस 'प्रकार. ईशोक्तः = श्रीकृष्णभगवान से कयन किया हुआ (सत्रिकार क्षेत्ररूप) अनात्मा एव = 'अनात्मा ही (नयायिकों ने.) आमंती-आत्मरुप करके हितः = शास्त्र प्रतिकूल अनुमानादि द्वारा निश्चित किया है। सार यह कि न्याय 'मत में 'श्रुति, स्मृति, न्याय विरोध अपरिहार्य है ॥८॥ : करत - .
२९८ सटीकधीविचारविन्दी प्रिथमः परिच्छेदः अन्यदपि नैयायिकानां मालनमाह-"एतस्यैव" इति- एतस्यैवाप्यनेकस्य स्वल्पानित्यविकारिणः। नित्यता विभुता चोक्ता शुद्धानन्तचिदात्मगा ॥८१ एतस्य = उक्तस्य क्षेत्रात्मकस्यानात्मनो ज्ञानादिधर्मिणः भनेक्स्य अपि = नानात्ववतोऽपि तथा स्वल्पाऽनित्यविकारिण:-स्वल्पश्च तदनित्यश्च विकारि चेति तादृशम्य परिच्छिन्नस्य जडस्य विना- शिनश्चेत्यर्थः एव = एव नित्यता=अयाध्यता विभुता च = व्यापकता- ऽनन्तता चापि उत्ता-कथिता तार्किकैः । या नित्यता विभुना- ऽनात्मनि कदापि न सम्भवित्री मा कीदृशीत्याह-"शुद्धानन्तचिदा- रमगा" इति । या नित्यता विभुना मच्चिदानन्दस्वरूपात्म- भूतेत्यर्थः ॥८॥ सं०-न्यायमतानुयायियों का अन्य प्रमाद कथन '- पदार्थ--एतस्य = उक्त क्षेत्र स्वरूप ज्ञानादि धर्म वाले, अनेकस्य अपि = अनेक प्रकार के तथा स्वल्पाऽनित्यविकारिण: स्वल्प परिच्छिन्न अनिय और विकार स्वभाव अनात्मा की एव = ही नित्यता = अवाध्यता विभुता च = तथा व्यापकता उक्ता ताकिकों ने कथन की है (वस्तुतः वह'निसता और अबाध्यता)शुद्धानन्तचिदात्मगा= सच्चिदानन्द आत्मा का स्वरूपभूत है (किसी का धर्म नहीं) ।। ८४॥ । प्रकृते किं फलितमित्याह-" अनेकत्वम्" इति- श्लो०८५] विभक्तत्वहेतुनापि याद्यात्मनोऽनित्यत्वानात्मत्वे । २९९ अनेकत्वमनित्येप दृश्यमानमनात्मसु । यत्र स्वीक्रियते तत्राऽनित्यताऽनात्मता ध्रुवा ॥८५ यत्र-येषु अनित्येषु-समतियोगिषु अनात्मसु -घटपटादिषु दश्यमानम उपलभ्यमान प्रमाणसिद्धम् अनेकलम-नानात्व विभ- तत्वमिति यावत् स्वोक्रियते-अङ्गीक्रियते वादिभिरपि तत्र-तेषु अनित्यता-विनश्वरता अनात्मता=आत्ममिन्नता च ध्रुवा निश्चितैवे- त्ययं विभक्तत्वात्तेपामनात्मत्वं सिद्धम् । तथा चायं प्रयोगः फलित:--" ताफिकाभिमत आत्माऽनित्योऽनात्मा च भवितु- मर्हति अनेकत्वात् विभक्तत्वात् घटादिवद्" इति । नचात्मन्येव व्यभिचारस्तस्याऽस्मामिरनेकत्वस्याम्बीका- रात् । नचाप्रसिद्धविशेषणः पक्ष: पक्षप्तमेष घटादिपु अनेकत्व- समानाधिकरणानित्यत्वाऽनात्मत्वप्रसिद्धयाऽपि साध्यसाधन- सम्भवात् । नापि हेतोर्विरुद्धता व्यभिचारवत्तस्याप्युद्ध शक्य- त्वात् । नचाऽसिद्धो हेतुर्वादिना स्वाऽभिमतात्मस्वनेकन्यस्वीफा- रात् । नय-" विमत आत्मा नित्यश्च अजन्यत्वे सति चेतन- त्वात् । न्यतिरेकै घटादिष्टान्तः” इति प्रतिरोधः शङ्कया, "विधा- दाभ्यासित अनारमानित्यश्च स्यात् आद्यन्तयोरविद्यमानत्वाद्वि- कारित्वाद् दृश्यत्याध शुक्तिरजतादियत " इत्ययाध्यहेतुभिरना- स्मत्यसिद्धी प्रतिरोधफयाया दूरोत्सारितत्वादिति दिफ ॥८५३ सं-अय प्रकृत में तात्पर्यसिद्धि दर्शाते हैं... पदार्थ-पत्र - जिन अनित्येषु = अनिस अनामसु%3 घटपटादि में पदार्थो दृश्यमानम् = दृश्यमान ( प्रमाणसिद्ध) भनेकलम् - नानात्व स्वीक्रियते-वादियों ने अङ्गीकार किया .. .
मटीकश्त्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः नत्र उन में अनित्यता -विनाशिता और अनात्मता = आत्मभिन्नता ध्रुवा =निश्चित ही है । यहां इस प्रकार का अनुमान जानना-"तार्किका- भिमत आत्माऽनियोऽनात्मा च भवितुमर्हति अनेकत्वाद् विभक्तवादूघटादिवत्" =तार्किक मत सिद्ध आत्मा,अनात्मा और अनिस होने योग्य है, नानात्व धर्म वाला तथा आत्मा (ब्रम) से भिन्न होने के कारण,घटादिपदार्थों की न्या।।८।। उक्तेऽर्थे प्रयोगान्तरमप्याह । यद्वोक्तार्थसिद्धय दृष्टान्ते प्रतिवन्धं दर्शयति “अनिन्यगुणता " इति- अनित्यगुणताऽप्येवं दृश्यमाना घटादिषु । यत्रैमाङ्गीकृता तत्रानित्यानात्मत्वधीः स्थिता ॥८६ यत्र अपि यत्रापि घटादिपु-फुम्भादिपदार्थेषु एवमेव-दर्शि- तरीत्या दृश्यमाना-उपलभ्यमाना अनिन्यगुणता अनित्यगुणाश्रयता अनीता-म्वीकृता तार्किकैरिति शेषः तत्र नेपु अनित्याऽभात्मत्वधीः= अनित्यत्वधी: अनात्मत्वधीच स्थिता अव्यभिचारिणी वर्तत इत्यर्थः । “यत्र यत्राऽनित्यगुणाश्रयत्वं तत्र तत्राऽनित्यानात्म- युद्धिविषयत्वम्" इति.सुग्रहा व्याप्तिघंटादियिति भावः । तथा- चायं प्रयोगः-"नारिकाभिमत आत्माऽनित्योऽनात्मा च भवि- तुमहति अनित्यगुणाश्रयत्वाद घटादिवद् " इति ॥८॥ अब उक्त अर्थ में हेत्वन्तर कथन करते हैं- पदार्य-या अपि घटादिषु-जिन जिन घटपटादिपदार्थों में ।
लो०८६,८७]
प्रकारान्तरणोक्तार्थसाधनम् ।
एवमेव = इसी प्रकार दृश्यमाना-प्रतीयमान अनित्यगुणता
अनिय(रूपादि)गुणों की आश्रयता अङ्गीकृता = (नैयायिकों ने)
स्वीकार की है तत्र - उन में अनित्यानात्मत्वधीः = अनिसत्व
और अनात्मत्व बुद्धि स्थिता = (स्पष्टरूप से ही) विद्यमान है।
अर्थात "जो जो अनिसगुण का आश्रय होता है वह
अनिस तथा अनात्मा होता है " इसाकारक व्यासि ज्ञान
घटपटादि पदार्थों में उभयवादिसिद्ध है जिस से अनुमान
का आकार यह हुआं कि-"न्यायमत सिद्ध आत्मा अनिस
तथा अनात्मा ही है, अनिसगुणों का आश्रय होने
से, घटपटादिकों की न्याई |८||
उक्तमेवार्थ प्रकारान्तरेणापि साधयति-"नित्याधिकरणे"ति-
नित्याधिकरणान्योन्याभावस्य प्रतियोगिता ।
दृष्टाऽनित्येषु यत्रेष्टा तत्रानित्यत्वमक्षतम् ॥८७||
निन्याधिकरणान्योन्याभावस्य - नित्यमाकाशादि अधिकरणं
यस्य तादृशो योऽन्योन्याभावः तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नलियो-
गिताकाभावः तस्याऽभावस्य यो प्रतियोगिता प्रतियोगित्वं अनित्येषु-
ध्वंसप्रतियोगिषु घटपटादिषु दृष्टाम्प्रमाणसम्मंता म्येषु सा
इटा तार्किकादियादिसम्मता अन्तिः संत्र-तेषु घटादिषु अनि-
त्यत्वम-विनश्वरत्वम् अक्षतम्-सिद्धमनिवार्यमित्यर्थः । तथाचाध्य
प्रयोगः फलितः-"तार्किकाऽभिमत आत्मानित्यो. भवितुमर्हति
नित्यधर्मिकान्योन्याभावप्रतियोगित्वात् पट्यत् " इति । एतेन
+
. ३०२ . . . . सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः। "सद्विविक्तत्वं मिथ्यात्वम्" इति मिथ्यात्वलक्षणमप्युक्त भवति, सति सत्प्रतियोगिम्मेदाऽसिद्धः । मेदश्च प्रतियोगिसमसत्ताको योध्यः, तेन तत्र कल्पितमेदमादाय न व्यभिचारः। इदमत्रान्तकम्-" सद्विविक्तत्वं' नाम सत्प्रतियोगि- कमेदवत्त्वम् । सत्त्वं च प्रमाणसिद्धत्वम् । प्रमाणत्वं च दोपाऽसह- कृलनानकरणस्वरूपं योध्यम् । अर्थात्-दोपविधयां घटादिक्षाने निमित्तकारणमविद्या, तादृशा विद्यानिष्ठकारणताया निरूपकं तत्वमस्यादिवेदान्तवाझ्याजन्यज्ञानम, तादृशघटादिज्ञानस्य (अयं घटः,अयं पट इत्यादिज्ञानस्य)नमरूपत्वात् । तत्त्वमस्यादि- वेदान्तवाश्यजन्यमानन्तु न भ्रमम्तस्यावाधितार्थगोचरत्वेन प्रमात्वात् । परन्तु एतलक्षणलक्षितं वृत्युपहितब्रह्मभिन्नं शुद्ध- भिन्नम, अलीकभिन्नञ्च योध्यम्, अन्यथा वृत्युपहितब्रह्मण्यव्या- प्यापत्तेः तत्र तत्त्वमस्यादिवेदान्तवास्यात्मप्रमाणसिद्धभिन्न- त्वाभापात् नत्र तु प्रमाणसिद्धत्वमेव । एवभूतानुमाने पतों- दृशस्य माध्यत्वे तु दृश्यत्वमपि नाशनमालीकाविषयफवृत्ति- १-भ्रमत्वावच्छिन्नकाग्णत्वाद् दोषपदार्यव्याप्यस्येणेत्यर्थ ।वच प्रकृते- विद्यात्वमेव । २-मद्विविक्तत्वस्योक्तपरिप्तारानहीकारे । ३-वेदान्तवाक्यात्मप्रमाणसिद्धवमिन्ययः । ४--"प्रपञ्चो मिथ्या दृश्यत्वात् शुक्तिरजतादिव इन्याकारके प्रयोगे। ५-यद्विवित्तत्वममिथ्यात्वम्येत्यर्थः। ६-वृत्युपदिनब्रह्मत्यर्थ । अमाहुहिरे शोपाध्यायाः-"एतन्मते दृश्यत्वं वृत्तिविषयत्वमात्रम, तदभावांदेय शुद्धब्रह्मणि व्यभिचारवारणे श्लो० ८७] सङ्गेनाऽऽनन्दयोधीयमिथ्यात्वनिरुक्तिः। ३०३. विषयत्वादिरूपमेव माद्यम, अन्यथा व्यभिचारापत्तेः । ननु च्यावहारिकपटाद्याफारवृत्तावविद्याया दोपविधया निमित्तकारणत्वे नैव किचिन्मानं पश्याम इति चेद् ! अत्र ग्रूमः- दोपाऽसहकृतज्ञानकरणसिद्धभिन्नत्वरूपं यत् प्रमाणसिद्धभिन्नत्वं, तत्त्वेन, स्वमादिषद् घटादीनामपि मिथ्यात्वं सिद्धचति स्वामघटा. दिवत् व्यावहारिकेपि नत्र प्रपञ्चे फलतो “ विद्वानामरूपाद्विमुक्ताः (मुं०३।१।८) इत्यादिश्रुत्या ब्राह्मशानयाध्यत्वयोधनेन तदा- फार-(घटाद्याकार-)वृत्तभ्रंमत्यात, तत्राऽविद्यायाः कामकर्म- पोच दोषविधया निमित्तकारणत्वस्यावश्यफत्वात् । अयमाशयः । द्विविधा ह्यविधों आवरणशक्तिमती विक्षेपशचिमती चेति । तत्र विक्षेपशक्तिमती अविद्या विपरीत-. फार्यकारिणी, आवरणशक्तिमती त्वस्तिभातिधीप्रतिवन्धिका । एवं रूपायामविद्यायां पित्तादिदोषवनिमित्तकारणत्वाभ्युपगमेऽपि न किश्चिद् बाधकं पश्यामः । अपि चास्त्ययमको नियमः-"यद्विशेषयोः कार्यकारण- कृतिप्रतिविम्बितचिदिपयतापर्यन्ननिवेशे प्रयोजनाभावात् । एका वृत्युपहितम्य वृत्तिविषयतामात्रेणाशाननिवृत्त्या स्वप्रका- शग्रह्मसाक्षात्कारसम्भव जडघटादेरिव वृत्तिमतिभिवितचिद्विप- यत्वे प्रयोजनाभावात् पृत्युपहिते व्यभिचारप्रसानारतानदविप- यकन्यमद्गनिः विकल्पाग्यवृत्तिसाधारणरूपेण वृत्तनिवेशेऽटी- फेऽपि व्यभिचारप्रमत्याऽन्टीकाविश्यकत्यस्पापि नियश- सद्गनिः"शते। १-नानराम्देनार गगस्व महान् । २-अपिशाया शसिनिमय। .
३०४ मटीकनीविचारविन्दी प्रथमः परिलमंद: भावनन्मामान्ययोरप" इति यया तययन तहण्डत्येन कार्य- फारणमाये घटत्यावच्छिन्नम्पनि दण्डन्यायच्छितस्यापि कार्य- कारणभावः। एवमेव पित्तादिविशेषरूपेण परिणताया अविद्यायाः पित्तत्वादिविशेषापण यथा भ्रमन्यावच्छिन्नम्पनि हेतुन्यामम्मय- स्नया पित्तत्यादिव्यापीभूताविद्यात्यमामान्यम्प्रेणापि नादशा- भ्रमत्यान्टिन प्रति हेतुना निरायाधा । अविद्यामामान्यरूपे दो- पकारणमत्त्वेऽपि प्रानिमामिफभ्रमेषु अन्ययव्यतिरेकाम्या पित्ता- दिदोपविशेषांणां दोपविधया (निमिन्नत्वेन ) कारणना, व्याव. . हारिकवटपटादिभ्रमेषु . चेन्द्रियमन्त्रिकर्षादीनामबदोपविषया कारणवमास्थयम् । किश्व-"वाचस्पति" मते अविद्यायाः.. कार्यमानम्मनि नोपादानत्वं, किन्तु 'प्रमानिष्ठदोपविधया (1) यद्यपि वाचस्पनिमते शानाश्रयविषयभेदाभ्युपगमात् अना- नाश्रयजीवस्येव जगतारणल' युनाम्, "पुरवये पीडनि यश्च जीय । संतस्तु जातं सकलं विचित्रम्' (कै. १४) “मायान्नु प्रमनि विद्यात्" (वे. १) "नमृष्ट्वा तदेयानुप्राविशत्" (18) "मूद इव व्यवहरनास्ते माययय" (नृसिंहोत्तग्नापिनी २ ) इत्यादिश्रुतीनम्मप्येव सत्या स्वारस्यात्, “यतो या इमानि भूनानि जायन्त:(ते. ३111 इति श्रुनिम्नु जीवनमाम्मेदाभिप्रायेणेत्यादि "न्यायग्नावली" वचनश्यालोचनाया वाचम्पतिमतेऽपि मायाया उपादान- स्वमेवेत्येव प्रतीयते तथापि जीवनिष्ठावान विषयोपादानक जगत् न जीवोपादानक "जगद्वाचित्वाधिकरणीय"-(प्र.मू.11४116) सिद्धान्त- विरोधात् । एवमविद्यापि नोपादानं ब्रह्मनिष्ठजगतो व्यधिारणतात, नदि शरावादिनिष्ठदुग्धादर्घदादिनिष्ठदयादिरूपः परिणामः सम्भवतीति कल्पनादी वाचस्पत्याशयस्य वर्णितत्वात्तदभिप्रायेणोक्तमिनि मन्तव्यम् । (अद्वैतसिद्धी विट्ठलेशीयं टिप्पणम् ) .
. L श्लो०८७] प्रसङ्गेनाऽऽनन्दयोधीयमिथ्यात्वनिरुक्तिः। निमित्तकारणत्वमित्यस्यार्थस्य कल्पतर्वादौ निर्णीतत्वात्तन्मते मिथ्यात्वमीदृशं सम्भवत्येवेति तन्मतेनैवेदं 'लक्षणम्बोध्यम् । शुद्धब्रह्मणि तु नातिव्याप्तिस्तस्य सत्प्रतियोगिकभेदवत्त्वाभावात् । विवरणादिमते तु शुद्धब्रह्मण एव दोपाजन्यवृत्तिविषयत्वेन तत्रानतिव्याप्तेः । किश्च विद्याया उपादानत्वमेव न तु दोपविध- या निमित्तत्वमित्याग्रहेऽपि घटादिज्ञानेष्विन्द्रियसन्निकादीना- मेव दोपविघया कारणत्वात्तेषां दोपजन्यत्वात्प्रकृते नाऽनुपपत्तिः। अधिकन्तु गौडग्रह्मानन्द्यां द्रष्टव्यम् । ननु--"दोषासहकते"त्यादिरूपस्य प्रमाणमिद्धत्वस्य कुतो निवेशा? अवाध्यविषयकधीविषयत्वस्यापि तस्य सम्भवादिति चेन्न प्रमाणसिद्धत्वचावाध्यत्वब्यान्यमित्यन्यदित्यस्येप्टत्वात्, अयाध्य शुद्धं ब्रह्म, तस्य शुद्धब्रह्मणो यहृत्युपहितरूपं तत्त्वस्य ' व्याप्यं, नतोऽन्यद् वाध्यत्वघटितभिन्नम्, अर्थाद् याध्यत्वेघटितं यदयाध्यत्वं ततोऽतिरिकम् । .. अयं भावः-"अयाध्यविषयकधीविपयत्व"निवेशे तुं "अबाध्यविषयकधीविषयत्वाधयान्यत्वं मिथ्यात्वम् इति मिथ्या- लक्षणं निष्पद्यते । परमेतादशलक्षणघटकं यदाध्यत्वं तस्यैव मिथ्यात्वप्रयोजकत्ये इतरांशस्य धैयर्यमेव । आहुँच "गौड- ब्रह्मानन्दीकाराः","तयाच माध्यत्यपटितस्य निवेशे बाध्यत्वेतराशस्यान- तिप्रयोजनकतया बाध्यत्वाऽघटितस्यैव निवंशी युक्त इति भावः" इति । (शराङ्गादी) असति, निर्धके ब्रह्माणि चातिध्याति- धारणाय "सत्त्वेन प्रतीयमानत्वं" विशेषणं देयम्,असाह्मणोड़- योरपि सत्त्वप्रकारकमतीत्यविषयत्वात् । ननु-कथं तत्रैतडक्षण- मतिगतमिति चेच्छणु-" तत्त्वमस्यादिवाफ्यजन्यधीविषयत्वाश्र- यान्यत्वं मिथ्यात्वम्" इति पर्यवसिते लक्षणे तत्त्वमस्यादिद्याश्य- .
३०६ सटीकधीविचारविन्दी- प्रथमः परिच्छेदः जन्यर्धाविषयलं यत्, तत् तत्त्वमस्यादिवास्यजन्ययुद्धपहिते ब्रह्मण्यपि वर्तते, ताशाविषयत्याश्रयम्तदुपहितं ब्रह्मच, नतोऽन्य- त्वं नाम मिन्नत्यं यथाऽविद्यायां तत्कायें प्रपो चास्ति, तथैवोप- हितभिन्नत्य (शुदे) निर्धर्मके ब्रह्मणि शशटङ्गादावसति(अलीके) च धर्तत एवेति नमातिव्याप्तं तादृशं लक्षणम् । " सत्त्वेन प्रती- यमानत्ये मति" इत्याकारके निवेश क्रियमाणे तु शुद्धं ब्रह्म न सप्रकारक्यतीतिविषय. (वृत्तिविषयः) स्वप्रकाशत्यादू, उप- हिततादात्म्यान्यभावरूपधर्मानाधारत्याय। अतस्तत्र नातिव्याप्तिः। शशाङ्गादावलीकऽपि च सा नास्त्येव, नालीकं वृत्तिविषयः, वृत्तःसत्वेन सदसतोः संसर्गासम्भवात् । अलीको विषयके- णापि विकल्पेन शशविपाणादिपदोक्तिरूपव्यवहारोन्पत्तिसम्म- याच्च । अथवा विकल्पस्याऽसद्विपयफत्वेपि नामी भ्रमः प्रमाण- याध्यविश्यम्यव भ्रमत्वात्, विकल्पश्चन तथा। अनाव "प्रमाण- विपर्णयविकल्पनिद्रास्मृतयः" (यो०१६) इति पातञ्जलं मममपि मद्गच्छते । तयाय-विकल्पविषये मिथ्यात्वं नेप्यते दर्शितरीत्या १ अलीऽमम्बदस्य विकल्पस्य क्य तद्वयवहारनियामकत्वमत आइ-"अटीकाविषयकेणापि" इति । अतएव-"शब्दज्ञानानुपाती यस्तुशुन्यो विमापः" (यो० १ १९) इत्युक्तम् । वस्तुशून्यो निर्दिषयक इत्यर्थ | कालिकात्यासत्त्या श्रात्मनिष्ठप्रत्यासत्या वा विक्ल्पामद्वयवहारयोः कार्यकारणभाव इति भावः । (विलेशी) अत्र विठ्ठलेशोपाध्याया-"प्रमाणप्रत्यक्षादिप्रमा- णजन्या, विपर्ययोदोपजन्या, विकल्पशविणादिपद- मूला, निद्रासापा, स्मृति स्मरणं पथवृत्तय पनि मृनशेषः। अत्र विकल्पम्य पृएक परिगणनादेवोकभ्रमत्वे प्रमाणाधीनत्वस्य याधे निवेश इति मायः" इति रोकयन्ति ।
AMA श्लो०८७ उक्तनिरुत्युपसंहतिः। ३०७ च तत्राप्यतिगतं लक्षशम,तस्मात्तद्वारणायोक्तो निवेशः सार्थकः । इत्यञ्च-सद्विविक्तत्त्वम्' इत्यत्र सत्पदार्थे प्रकारीभूत सत्त्वं सत्ताजात्यधिकरणत्वं या, अवाध्यत्वं वा, ब्रह्मरूपत्वं वा?। नाद्यः घटादापाविद्यकजातेस्त्वयाऽभ्युपगमेनासम्भवः । द्वितीये याध्यत्वरूपमिथ्यात्वपर्यवसानम, तथा च तदितरांशययर्थ्यमिाते भायः तृतीये-सिद्धसाधनमस्माकमपि मते प्रपञ्चे ब्रह्मस्वरूपस्य भेदाङ्गीकाराद". इति यदाक्षिप्यते माध्यैस्तदपि ब्युदस्त चेदि- तव्यम, अनभ्युपगमादेव । नव--"सत्त्वेन प्रतीयमानत्वे सति सद्भिलत्वं मिथ्यात्वम" इत्येव साध्यशरीरं निप्पादितं भवद्भिस्तत्र पूर्वभागस्याऽस्मन्मते ऽपि सत्त्वादांशिकं सिद्धसाधनं दुद्धरम् इति वाच्यम् मिलित- सिद्धगद्देश्यत्वादिति दत्तोत्तरमेतद्वतसिद्धौ प्रथममिथ्यात्वनि- रूपणे । एतादृशतप्रतियोगिकमेदवत्वरूपं यन्मिथ्यात्वं तदेव साकिंकाभिमतात्मनां घटादिवदनित्यत्वे हेतुत्येनोपन्यस्तमिति सूक्ष्म निरीक्ष्यं सुधीभिः । सं० भव उक्त अर्थ को प्रकारान्तर से सिद्ध करते हैं- पदार्थ-नित्याधिकरणान्योन्याभावस्य-आकागादिनित्य पदार्य हैं अधिकरण धर्मी जिसके ऐसा जो अन्योन्याभाव-भेद उसकी प्रतियोगिता मतियोगिता आनित्येपुः अनित्य घटप- दादि पदार्थों में दृष्टा-देखी गई है यत्र-जहां पर वह इष्टा = ' ताकिंकादि वादिओं को इष्ट है, तत्रम् उन सब पदार्थों में भनित्यत्वम् अनित्यता अक्षतम्-अनिवार्य है। :
RA मटीस्थीविचारविन्दौ [प्रथम परिच्छेद जैसे आकाशादिनित्य पदार्थों में अन्योन्याभावकी पति- योगिता तार्किक को इष्ट है वैसे ही वह अनित्य घटादि पदार्यों में भी इष्ट है,एवं घटादिकों की भांति वह मतियोगिता जिन स्वमतसिद्ध आत्मादि पदार्थों में अभिमत है उनमें अनित्य- त्व अनिवार्य बना रहता है । यहां ऐसा प्रयोग जानना- "तार्किकाभिमत आत्माऽनित्यो भवितुमर्हति अन्योन्याभा- वप्रतियोगित्वाव घटवत्" न्यायमतसिद्ध आत्मा अनित्य होने के योग्य है (अर्थात अनित्य है) अन्योन्याभाव का प्रतियोगी होने से, पट की न्याई ।। ८७ ।। म०--इत्थ तार्किकमते नित्यनस्तुसिद्धयमावमाह-"नवे तर्कमने" उति- नैवं तर्कमते नित्य किश्चिद्वस्तु प्रमिद्ध्यति । किं चेद साधकामिद्धेः सर्वथा नोपपद्यते ॥ ८॥ एवम उक्तेन प्रकारेण तर्कमते=न्यायादिमते किश्चित्- । किश्चिदपि वस्तु-वस्तु नित्यम्=त्रैकालाबाध्य न प्रसिष्यतिकोऽपि परमार्थभूत पदार्थ सिद्धो न भवतीत्यर्थः । किन-अपिच इदम्-नर्कमनम् साधकाऽसिद्ध साधकं चिद्वपुरात्मातस्याऽसिद्धे सर्वथा-मर्वप्रकारेणापि येन केनाऽपि तर्कादिना प्रकारेण न उपपद्यते -नैव युक्त भवति, तर्काप्रतिष्ठानात् तद्युत्य तन्मते चैतन्यासिदिचेत्यर्थः ॥८॥ (.)स्वमतसिद।
श्लो० ८८,८९] तार्किकमते पदार्थमात्रस्य जडत्योपपत्तिः । ३०९ manaw . सं-न्यायमत में नित्यपदार्थ की सिद्धि का अभाव कथन करते हैं- पदार्थ एवम्-दर्शित रीति के अनुसार तर्कमते-- न्यायमत में किञ्चित कोई भी वस्तु पदार्थ नित्यम्-त्रका लाबाध्य न प्रसिद्धयति सिद्ध नहीं होता किया और इदम् यह तर्कमत साधकाऽसिद्धः सर्वसाधक चेतन स्वरूप आत्मा की सिद्धि न होने के कारण सर्वथा सर्वप्रकार से भी न उपपद्यते=युक्तिसङ्गत सिद्ध नहीं हो सकता। सार यह है कि शुष्क तर्क की प्रतिष्ठा न होने से और न्यायमतसिद्ध तर्क द्वारा ही उनके मत में चेतन पदार्थ सिद्ध न हो सकने से ताकिकों का मत समीचीन नहीं है ॥८॥ यथाच तर्कमते कथमपि चैतन्यं न सिद्धयति मयोपपा- दयति 'सप्तानामपि" इति- मप्तानामपि साधर्म्य चिद्भास्यत्वमपीप्यते। चिच्चिदन्तरभाम्येति जडं सर्वमुपस्थितम् ॥८९॥ सप्तानाम् अपि-द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायामा- घाख्यानां ममसस्यानां पदार्यानां चिदास्यत्पमपि शेयत्वरूपं साधयम् अपिम्समानो धमोऽपि यतेन्मन्यते तार्करिति शेषः। तत्र शेयत्वं च ज्ञानविपयत्यमेवं, एवं ज्ञानमपि तेषां मते घटादियद्पादिवच जडमेव, तथा सनि चिन-संचित् (झानं ) १"सतानामपि साधय नेयत्वादिकमुच्यते' (कारिफावली११३) . ३१० सटीकथीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः चिदन्तरमास्या=संविदन्नरप्रकाश्या अर्थात् मापि शेया म्यान्, एवमेन मविनासिका संविदपि भेया इति-इत्येवम्प्रकारेण उत्तरोत्तरं मम सर्वमपि पदार्यजातं सप्तापि पदार्था इत्यर्य: जहम् अचेतनमेव उपस्थितम् प्राप्त न्यायमते स्वयम्प्रकाशस्वरूपम्य कस्यापि मानस्यानगीकारादिति भावः ॥ ८९ ॥ सं -अब न्यायमत में चेतन पदार्थ का अभाव कथन करते हैं, अर्थात् ८९ से लेकर ९७ पर्यन्त पदार्थ मात्र की जडता को दर्शाते हैं- पढार्य (सप्तानाम अपि (द्रव्य, गुण, कर्म सामान्य, विशेष, समवाय,अभाव इन ) सब सात पदार्यों का चिद्रा- स्यत्वम् सेयत्वरूप अपि=भी साधर्म्यम्-समानधर्म इष्यते= नैयायिको ने स्वीकार किया है ( उनके इसी नियम के अनुसार ) चित्-चैतन्य पदार्थ चिदन्तरमास्या ज्ञानान्तर ( अन्य ज्ञान ) से प्रकाश होने योग्य है (इसी लिए वह व्यवसाय ज्ञान को अनुव्यवसाय से प्रकाश्य मानते हैं ), इति इस प्रकार (न्यायमत में) सर्वम् पदार्थमात्र ही मडम्-जहरूप उपस्थितम् सिद्ध होता है ।। ८९ ॥ मनु-झानाधिकरण आत्मनि चेतने स्वीरते कर्य न्यायमते पदार्थमात्रस्य जडतोद्घोपणे तय माहमिक्यमिन्या- शङ्कयाह “सर्वम्" इति- सर्व ग्राह्यधिया ग्राह्यमित्येवं तर्कित यतः। म्वतोऽसिद्ध जडं मचे प्रतिज्ञातं भवेत्ततः॥२०॥ .
उक्तेऽर्थे हेतुः। v- ५ लो० ९० यता यस्मात् कारणात सर्वम्-पदार्थमा प्राधिया- शेयत्वबुद्धया (एय) प्रायम्=शेयमस्तीति शेषा, इत्येवम् = एवम्म- कारेण तर्कितम् - हितं नैयायिकः । वतः तस्मादेय कारणात् स्वतः स्वयम् असिद्धम् अप्रकाशम् परप्रकाशापेक्षत्वात् स्व- प्रकाशत्यविहीनम् सर्वम पदार्थमा जडम्-अचेतनमेव तेर प्रतिज्ञातम्-साध्यत्वेन निर्दिष्टं भवेत् स्यात् । पदार्थमानस्य शेयत्वोकर्माहत्वप्रतिमानात् स्यतो ग्रहीतुरमावासाफिनये सर्व जहमेवायातं भवतीति न मे तन्मतविषयफजडतोद्घोपणे साह सिफ्यामिति भावः ।। ९० ॥ संचनु ज्ञानाधिकरण आत्मा को चेतन मानने से न्याय मत में पदार्थपात्र को जड कथन करना तुम्हारा साहस है ? इस आशङ्का का समाधान करते हैं- पदार्थ-यत: जिस कारण से सर्वम्-पदार्थ मात्र को ही माघधियाः ग्राह्य (ज्ञेयत्व ) बुद्धि से प्राह्यम्, इति, एवम् ग्राह्यरूप से ही (नैयायिकों ने ) ततिम्-तर्कित किया है अर्थात माना है,ततः इसी कारण स्वतः स्वरुप से आसिद्धम: सिद्धिशून्य सर्व पदार्थ मात्र ही उन के मत में नहा जहरूप प्रतिशतम् प्रतिक्षात मवेत होता है। सार यह कि न्याय मत में कोई स्वयंप्रकाश पदार्य नहीं.पाना, किन्तु पदार्थमात्र का ज्ञेयत्वरूप सांधयं कथन करते हुए आत्मा को भी क्षेप कहा है अर्यान् घटपटादि की न्याई आत्मा भी परमकाम्य माना है।जब टन के मन में ३१२ मटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः पदार्थमात्र ही परमकाश्य हुआ तो आत्मा भी, घटपटादि की न्याई जडरूप सिद्ध होता है चेतन नहीं ॥१०॥ न्यायमते स्वप्रकाशवस्वभावमेव स्फुटयति “नित्यकू. टायेति- नित्यकूटस्थचिन्मात्रामाक्षी.मप्तविलक्षणः । परो नाङ्गीकृतो यस्मान्न सिद्धिः परतोऽप्यतः॥९॥ यस्मात् कारणात् नित्यकूटस्पचिन्मात्रः नित्यत्रकालायाध्यः कूटम्यो निर्विकारश्चासौ चिन्मात्री शानघनः साक्षी=साक्षाद् द्रष्टा जीवेश्वरानुगतमर्वानुसन्धातृचैतन्यमानस्वरूपः मतविलक्षण: = द्रव्यादिसप्तपदार्थेभ्यो विभिन्नखभायः परः आत्मा न नैव अङ्गी- कृतः-म्वीकृत , अत =अत एव हेतोः परतःप्रमाणान्तरेण अपि= तस्य न सिद्रि =अमितिर्न भवितुमर्हतीत्यर्थः । परस्यापि साधकस्य तेषां मते स्वतः स्फुरनिशून्यतया जडत्वात्स्वयम्प्रकाशस्वभावस्य सर्वसाधकस्याभायाञ्चेति भाव ॥९॥ सं०-न्यायमत में स्वप्रकाशस्वभाव वस्तु के अभाव को स्फुट करते हैं- पदार्थ—यस्मात् जिस कारण से नित्यकूटस्यचिन्मात्रः= निस बाधशून्य निर्विकार चेतनस्वरूप सप्तपिलक्षणः द्रव्यादि सात पदार्थों से विलक्षण साक्षी-साक्षात् द्रष्टा स्वयम्भकाश पर.आत्मा नैयायिकों ने न अङ्गीकृतः स्वीकार नहीं किया, अतः-अतएव परत:=प्रमाणान्तर से अपि-भी उस की न सिद्धि-सिद्धि नहीं हो सकती।
श्लो० ९१,९२] ताफिकनये अगदान्यतसङ्गो दुर्निवारः। ३१३ सार यह कि-यदि तार्किक रीति से आत्मा का साधक कोई प्रमाण मानेंगे तो वह जह होने से उस का साधक प्रकाशक कैसे होगा? यदि वह आत्मा को स्वयम्पकाश स्वीकार करें तो उन के मत में अपसिद्धान्त की आपत्ति होती है इस प्रकार उनके मत में उभयतः पाशारज्जु अनि- 'वार्य है ।। ९१॥ न्यायप्रक्रिययेव तन्मते स्वप्रकाशवस्त्यमाये जगदान्ध्य- प्रसङ्गोप्यनिवार्य इत्याह-"असिः"ति- 'अमिद्धव्यवसायेन व्यवसयो हि साध्यते । व्यवसायस्त्वांसहानुव्यवमायन साध्यते ॥१२॥ हिन्यतः असिद्धव्यवसायेन असिद्धन अमानव्ययसापेन भर्यात "अयं घटः अयं पटः" इत्याफारफेण प्रथमझानेन व्यवसेय:- घटपटादि यः सराप्यतेप्रमीयते तार्षिकैरिति शेषः, एवमेव ससिमानुष्यवसायेन तु सिद्धेनेय म्यत सिद्धिसुन्येनयानुव्यवसायेन ज्ञानविषयकमानेन "घटमहानामि" "पटमहानामि" इत्याफार- केण द्वितीयेन शानेन व्यवसाय: प्रथमशान साध्यतेप्रमीयते, पर स्वयम्प्रकाशस्वभावता तु कस्यापि न स्वीक्रियते । तदनया प्रक्रियया सर्वार्थमिद्धिपरन्तु न किचिदपि ते स्वीयनमिति सुतरां नन्मते जगदाध्यप्रसह ति भावः ॥ ९२ ॥ सं०-अब न्याय की प्रक्रिया से ही उन के पत में स्वप्रकाश वस्तु का अभाव कयन करते हुए जगदाभ्य-. प्रसङ्ग दोष दिखाते हैं- मटीकधीविचारविन्दौ प्रिथमः परिच्छेदः MA - चिदास्यत्वमचिट्ठपेप्वीक्ष्यमाणं घट दिपु । चित्यङ्गीकृर्वत्ता तम्या जाड्यमेव प्रसाधितम् ॥१४॥ शृणु यथा नवाभिमनायो चिति जाड्यमायाति- मचिपेपुचिद्भिन्नेषु जडेपु घटादिपु घटपादिपदार्थेषु ईश्य- माणम्-प्रत्यक्षशानविषयीभूतं प्रमाणसिद्ध या चिद्रास्यत्वम् = चिता प्रकाश्यत्त्वचिद्विपयन्वं यदस्ति तदुभयवादिसम्मतमित्यर्थः । इदं चिद्भास्यत्वं चितिआत्माने ' बहीर्वता = म्बीकुर्वता मैयायिकेन तस्याःचितेः जाध्यम एव-जडत्वमेव प्रसाधितम्- समाहितम् तम्माधायदात्मनश्चैतन्यस्वरूपत्वं नाङ्गीक्रियेन ताथ- नस्यात्मत्वमेय न सिद्धचेत्, जडस्य परिच्छिन्नस्य परतः प्रकाश्यस्याऽनात्मत्यादिति । अत्रायं न्यायाकार:-"विमता चितिजहा भवितुमर्हति चिदास्यत्वात् घटादियद्" इति । एवञ्च सवाभिमतस्यात्मनस्तवैव युक्तचानात्मत्वं प्रदर्शयतो मम नास्ति फोऽपि व्यामोहः, नगमा महानिति तत्यम ॥९॥ शक्षा-ननु ज्ञान का आश्रयभूत आत्मा कैसे जद हो सकता है तुम्हारा ऐसा कयन तुम्हारे महान् व्यामोह को प्रकट करता है ? उत्तर-- पदार्य-अचिद्रूपेषु = चेतन से भिन्न जड घटादिषु घटपगाद पदार्थों में ईक्ष्यमाणः = प्रत्यक्षादेप्रमाणसिद्ध चिदास्यत्वम् -चेतन ज्ञान की विषयत्ता (जो उभयवादी सम्मत (1) आत्मननन्यस्वरूपातीकारे तु नैयायिकस्यापसिदान्तापत्ति. पीति भावः।
श्लो०१४] चतुर्नवतितमश्लोकमिताक्षरा । है इसी चिदास्यत्व-ज्ञानविषयता) को चिति = चेतनात्मा में अङ्गीकुता स्वीकार करते हुए तार्किक ने तस्या:- उस चिति की अर्थात् चैतन्यस्वरूप आत्मा की नाट्यम् = जडता को एव = ही प्रसाधितम् = सिद्ध किया है। भाव यह है कि जब तक आत्मा को स्वयम्भकाश नहीं माना जाता तब तक उसका भात्मत्व सिद्ध ही नहीं हो सकता, क्योंकि परप्रकाश्य, परिन्छिन्न, जड घटादि पदार्थ अनात्मरूप देखे गए हैं, इस प्रकार न्यायमतसिद्ध युक्तिद्वारा ही उनके मत में आत्मा की अनात्मता स्पष्ट है। यदि अनात्मल आपत्ति के भय से नैयायिक आत्मा को स्वयम्प्रकाश मान ले तो अपसिद्धान्तापत्ति दोष बना रहेगा । इस लिये वेदान्ती का न्यायाभिमत आत्मा को अनात्मा (सिद्ध) कथन करना कदापि असद्भत नहीं, और नाही उसका इस अर्थ में कोई व्यामोह या विद्वेष है। यहां अनुमान का आकार ऐसा है-"विमता चिति- जडा भवितुमर्हति चिदास्यत्वाद् घटादिवत्" न्यायपत- सिद्ध चेतन (आत्मा) जड है, चैतन्यद्वारा प्रकाश्य होने से, घटादि पदार्थों की न्याई। यहां पर 'जो २ पदार्यचिद्गास्य चेतन द्वारा प्रकाश्य, होता है वह सब जट ही होता है जैसे घटादिक" ऐसा व्याप्ति का आकार जानना ।।१४|| - सटीकधीविचारपिन्दी [प्रथम परिच्छेद. कोई अन्य उपाधि प्राप्त होवे तो प्रथम अनुमान जो सो- पाधिक किया गया है वह निरुपाधिक समझा जाता है। इस नियम के अनुसार नैयायिक के पक्ष में उपाधि के अभाव से साध्याभाव के अनुमान का ऐसा स्वरूप होगा-"विमता चितिरजडा ज्ञानाधिकरणत्वात् व्यतिरेके यथा घटादिः" इति । परन्तु इस अनुमान में "चित्स्वरूपत्व " उपाधि सिद्धान्ती की ओर से दी जाती है क्योकि चेतन में उसकी साध्यव्यापकता है, परन्तु नैयायिकाभिमत ज्ञानाधिकरण आत्मा में साधनाऽव्यापकता है । नैयायिक आत्मा को ज्ञानाधिकरण मानकर भी चेतनस्वरूप नहीं मानता । जो स्वयंप्रकाश हो वही चित्स्वरूप होता है । इस प्रकार न्यायमत'में "आत्मा स्वयम्पकाश नहीं और चेतन है" ऐसा वदतोव्यायात आता है और सिद्धान्ती का अनुमान निर्दुष्ट रहता है ॥९५॥ 1 ܐܝ उक्तमेवाथै स्फुटयति-"स्वभिन्नम्" इति । स्वभिन्नं स्वप्रकाशाय यः प्रकाशमपेक्षते। स मोऽपि जडो दृष्टो न चान्यस्तर्कसम्मतः ॥९६ या=य फोऽपि पदार्य स्वप्रकाशाय-स्याश्वयोधाय स्वरू- पस्फोरणाय स्वभिन्नम्-स्वातिरिक्त प्रकाशम् =मानम् अपेक्षते- माधयते स• सबै अपि=स सर्वोऽपि पदायों घटादि जडा- लोकः ९६] पण्णवतितमश्लोफमिताक्षरा। ३२१ चिदिन्नोऽचेतन एव दृष्टः-ज्ञातः अन्यानचिद्भिन्नः कोऽपि पदार्थः तर्कसम्मतः युक्तियुक्तः नन नैव स्वप्रकाश इत्यर्थः। अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वलक्षणं स्वप्रकाशत्व चित्येव घटते नतु परप्रकाश्यपु येथेषु घटादिपदार्थमाप्विति भावः ॥१६॥ सं०-अब उक्त अर्थ को ही स्फुट करते हैं- पदार्थ-य या जो कोई पदार्थ स्वप्रकाशाय अपने प्रकाश, के लिये स्वभिन्नम् स्वभिन्न प्रकाशम् प्रकाश ज्ञान की अपे- क्षते अपेक्षा करता है सः सर्वः अपि वह सब ही जड जड. दृष्टः देखा गया है, अन्या=चिदिन्नं कोई भी दूसरा पदार्थ तर्कसम्मतः युक्तियुक्त अर्थात् स्वप्रकाश सिद्ध नच नहीं हो सकता। अर्थात् "अवेद्य होने पर जो अपरोक्ष व्यवहार की योग्यता वाला हो वही स्वप्रकाश है" यह स्वप्रकाश का लक्षण न्यायमत में सङ्गत न होने से उन के आत्मा की जडता ही सिद्ध होती है ॥९॥ १-केवित्त-अन्य च जडभिनः स्वप्रकाश कोपि पदार्थ: तर्कसम्मतः तर्कशाधाभिमतो न-नेवास्तीति शेषः । अतस्तत्पक्षे सर्वोऽपि पदार्थो जड एवेति भावः इत्येवं व्याख्यान्ति । २-कई एक सजन इस श्येक के चतुर्थ पाद का अर्थ इस प्रकार करते है:-अन्यः च और जडभिन्न स्वप्रकाश कोई भी पदार्थ तर्फसम्मत:- सर्वशास्त्र को अभिमत न-नहीं है। इस लिए तर्कशास्त्रानुगामियों के मत में सब पदार्थ जड ही सिद्ध होते है।
३२२ सटीकश्रीविचारविन्दौ [प्रयमः परिच्छेदः सम्पति "किञ्चेदं साधकासिद्धे" (१।८८) इत्यादिना उप- क्रमितं प्रकरणमुपसंहरति-"इत्यम्” इति- इत्थं सप्तपदार्थानां मिहं जाड्यं यतस्ततः। सर्वार्थसाधकाऽसिद्धिमता तर्कमते स्थित्ता ॥१७॥ यत =येन हेतुना इत्यम् अमुना प्रकारेण दर्शितरीत्या सप्तप- दार्थानाम्न्यायाभिमतानां सप्तानामपि पदवृत्तिविषयाणा पदार्थानां जाडपम् जडत्वमेर सिद्धम् निप्पन्नम् ततः तस्मात कारणात् तर्वमते (न्यायदर्शने ) नैयायिकानां नये उत्ता पूर्योक्ता सर्वार्थ- साधकाऽसिदि=पदार्थमात्रप्रकाशकस्य झानस्य अमिद्धिरेय स्थिता- पर्यवसिता भवतीत्यर्थ ॥ ९७॥ सं० -अब ( १८८) श्लोक से आरम्भ किये अर्थ का उपसंहार करते हैं- पदार्थ-यत' जिस कारण से इत्थम्-इस प्रकार दर्शि- तरीति के अनुसार सप्तपदार्थानाम् न्यायमतं सिद्ध द्रव्यादि सप्त पदार्थों की भाड्यम्-जडता ही सिद्धम् सिद्ध होती है तत -इस हेतु से तर्कमतेतर्कमत में उक्ताः- -पूर्वोक्त सर्वार्थसा- धकासिद्धि पदार्थमात्र के प्रकाशक ज्ञान की असिद्धि ही स्थिता (स्थित) पर्यवसान को माप्त होती है॥९७ ॥ प्रकारान्तरेणापि तर्षमतस्यायोतिकत्वमाह- "व्यवसाय व्यसायोऽनुभूतश्चेत्तहि स्वेन परेण वा। स्वकालेऽप्यन्यकाले वा सर्वथैवाप्यसङ्गतम् ॥९८॥ " श्लो०९८,१९] तर्कमतस्यायौक्तिकत्वे चत्वारो विकल्पाः । ३२३ चेत-यदि व्यवसाय: प्रथमज्ञानं अनुभूतः ज्ञातः तर्हि-तत्र पृच्छामो वयं यत् सोऽयं व्यवसायः स्वेन = स्वरूपेणेघ परेण वा अथवा अन्येन केनचित् अनुभूत इति चिकल्पद्वयम् । तत्रापि स्वकाले स्वस्थितिकाले अपि वा अथवा अन्यकाले स्वस्थितिकाल- भिन्नकाले (अनन्यसायकाले) अनुभूत इति सर्वथा एम=सर्वेष्वपि पक्षेषु असङ्गतम्, अपि-सङ्गतिशून्यमेव युक्तिविकलमेव तव दर्श- नमित्यर्थः ॥ ९८॥ संभ -~-बव प्रकारान्तर से भी न्यायमत की अयुक्तता कथन करते हैं- पदार्थ-चेत्-यदि व्यवसाय-प्रथमज्ञान अनुभूतः- अनुभृत (घटादि की भांति ज्ञेय) मानते हो तर्हितो (उस में प्रष्टव्य यह है कि वह) स्वेन स्वरूप से ही अनुभूत- ज्ञात है वाः अथवा परेण किसी अन्यद्वारा ज्ञात है किच- स्वकाले खस्थितिकाल में ज्ञात है अपि वा अथवा अन्यकाले- अन्यकाल में ज्ञात है ? सर्वथा एव असङ्गतम् अपि सर्व प्रकार से ही तर्कमत युक्तियुक्त न होने से असद्भत है ॥९॥ तदेवासद्गत्यं विशदयति-"आये" इति- आये क्षणे भवेज्जन्म द्वितीये कार्यकारिता । तृतीये तु भवेड्स इत्येवं तर्कितं यतः ॥१९॥ यताम्यस्मात फारणात् इति एवं तर्कितम्-एवंरूपेण तम्तिमत एवासद्गतम् फिन्तद्रूपं येनाऽसन्तमित्याह-आये क्षणे अयमे क्षणे ३२४ सटीकधीविचारविन्दौ, प्रथमः परिच्छेदः जन्मज्ञानस्य उत्पत्तिः भवेत् भवतीत्यर्थः, द्वितीये-द्वितीयस्मि- क्षणे कार्यकारिता-घदादिविषयप्रकाशरूपं कार्यकारित्वं झानस्य, हतीये तुम्-तृतीयस्मिन् क्षणे वसा-नाशः भवेत् इतीयं भवतां प्रक्रियास्ति यतोऽतोऽसङ्गतमेय तर्कसम्मतं मतमित्यर्थः ॥१९॥ स-सार्किकमत की अयुक्तता को विशद करते हैं- पदार्थ-आये क्षणे प्रथम क्षण में जन्मजान की उत्पत्ति भवेत् होती है द्वितीये दुसरे क्षण में कार्यकारिता घटादि विषयप्रकाशरूप कार्य होता है, तृतीये =और तृतीय क्षण में धंता ज्ञान का नाश मवेत होजाता है,यतः जिस कारण से इति एवं तर्कितम्-तुम्हारी ऐसी ऊहा (तर्कणा) है अतएव तुम्हारी प्रक्रिया अयुक्त है (जैसा कि अगले श्लोक में दर्शाते हैं) ।। ९९ ॥ दशिनन्यायप्रक्रियायां दोपं प्रसन्नयति-"आये पक्षे” इति- आये पक्षे प्रसजेरन्स्वस्यैव कर्तृकर्मता। भावनास्मरणाभावस्वत्यागपरसङ्गमाः ॥१०॥ आये पक्षे प्रथमे पक्षे अर्थात् "व्यवसायज्ञानं स्वस्थिति- काले स्वेनव प्रकाश्यते" इत्यस्मिन्पक्षे स्वस्य एष कर्तृकर्मता रूपो दोपः प्रसनेत, स्वप्रकाशनक्रियां प्रति बमेय व्यवसाय- शानं कर्तृ, तदेव प्रकाशविषयत्वेन कर्मेति कर्तृकर्मविरोधः प्राप्तो मवेत नाहि तदेव तत्प्रति कर्म कर्तृ च र स्यादिति प्रथमो दोपः किच भावनात्मरणामावस्वत्यागपरसहमा भावनाभावादयोऽपि दोषाः मसनेरन प्रसचा भवेयुः। तर द्वितीयो भावनाभायो दोषा,अर्यात् ३२५ - लो० १००] आधे दोपपरम्परापत्तिः। पूर्वानुभवजन्यः स्मृतिहेतुः संस्काराविशेषो “भावनां" तस्या अभावः प्रसक्तो भवति अनुभवितृज्ञानस्य नाशे तदाधितसंस्का- रस्य स्थर्यायोगात् यथा विज्ञानयादिनां नये । भावनाभावे च स्मरणाभावस्तृतीयो दोपः स्मरणस्य संस्कारजन्यत्वात, एवं सति सत्यागः स्वसिद्धान्तस्य परित्यागश्चतुर्थों दोपः, तथा-- परसङ्गमः परमतस्य विज्ञानवादस्य प्राप्तिरूपः पञ्चमो दोपश्च प्रसज्यत्ते, विज्ञानवादिनयेऽपि संस्कारादेः स्थिराधारस्य कस्य- चिदनभ्युपगमादिति भावः ॥१०॥ सं०-उक्त न्यायप्रक्रिया में दोपापादन करते हैं- पदार्थ-आये पक्षे प्रथम पक्ष में अर्थात् "व्यवसाय मान स्वस्थितिकाल में आप ही प्रकाशता है" इस पक्ष में स्वस्य एव कर्तृकर्मता-स्व को कर्म तथा कर्ता होने से कर्तृकर्म- तारूप दोष मसक्त होता है क्योंकि स्वप्रकाशन क्रिया के प्रति आप ही व्यवसाय ज्ञान कर्ता हुआ, और प्रकाशन क्रिया के प्रति विपय होने से आप ही कर्म है, परन्तु एक वस्तु का एक क्रिया के प्रति कर्तृत्व और कर्मत्व दोनों एक साथ सम्भव नहीं। ] किञ्च--भारनास्मरणाभावस्वत्याग- परसङ्गमा:-भावनाभाव, स्मरणाभाव, स्वमतत्याग और परमतमवेशरूप अनेक दोष मसभेरन-प्रसक्त होते हैं। १-भावनाख्यम्तु संस्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः। उपेक्षानारमशस्तस्य निधयः कारणं मनम् ॥ (कारिकारली १६०॥)
३२६ सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः “ " तथाहि-पूर्वानुभवजन्यस्मृतिहेतुसंस्कारविशेष का नाम भावना " है, उस के अभाव को भावनाभाव कहते हैं, जब अनुभविता ज्ञान का नाश हो गया तो तदा- श्रित संस्कार का भी नाश आवश्यक है,इस प्रकार "भावना- भाव" नामक दूसरा दोप जानना।भावनाभाव से "स्मरणा- भार" तीसरा दोष भी सिद्ध है क्योंकि संस्कार के विना स्मृति का होना कदापि सम्भव नहीं। इस रीति से "स्वसाग" अर्थात् स्वासद्धान्तसागरूप चतुर्थ दोप तथा विज्ञानवादी के मत में प्रवेश होने से "परसङ्गम" नाम परमतप्रवेशरूप पञ्चम दोप की आपत्ति भी जान लेनी ॥१०॥ द्वितीयतृतीयपक्षयोरपि दोपमाह-"द्वितीये" इति- द्वितीये स्वविनाशान्न स्वरूप स्वेनानुभूतता। तृतीये त्यपसिद्धान्तो योगपद्यं धियोर्यतः ॥१०१॥ द्वितीय पक्षे अर्थात् "अनुव्यवसायकाले व्यवसायनानं स्वारमानं गृह्णाति" इत्यस्मिन्पक्षेऽपि स्वविनाशात्-वस्य ध्वंसात् हेतोः स्वस्य-स्वात्मनः म्वन-स्वरूपेण अनुभूतता अनुभाव्यता विप- .. यतेति यावत् नमनास्त्येव, यतो व्यवसायध्वंसकाल एवानुव्य- पमायकाल इत्यनुव्यवमायफाले कयमसावात्मानं विषयीकुर्यात् । १ विज्ञानवादी के मन में पिसा स्थिर आत्मा के न होने से तदा- प्रित सस्कारों की मिदि नहीं हो मस्ती वैसे ही न्यायमत में दोष की आपत्ति अनिवार्य है।
श्लो०१०१] द्वितीयतृतीयपक्षावपि दुष्टौ । तृतीये तु-तृतीयस्मिन् पक्षे च अर्थात "वस्थितिकाले एव व्य- चसायज्ञानमनुव्यवसायेन विषयीक्रियते" इत्येतस्मिन् पक्षे भासिदान्तः खसिद्धान्तहानिः "प्रतज्यते” इति शेषः । कुत इत्याह "योगपद्यम्” इति-यतः यस्मात्कारणात् धियोः उभयोरपि व्यवसायानुव्यवसायमानयोः योगपद्यम् युगपद्भावः प्रसक्तो भवति। अयमाशय:-"युगपज्यानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम" (न्या०४६४१६) इत्याचार्योतेर्भवन्मते नहोककालापच्छेदेन नानाज्ञानानि भवि- तुमर्हन्ति, येन व्यवसायसत्ताकाल एवानुव्यवसायसत्ताप्यम्यु- पगम्यत, एवं स्वीकारे तु स्वसिद्धान्तभङ्ग आचार्योक्तिविरोधश्च प्राप्नुतः, अपरथा जगदान्ध्यपूसङ्ग इति ध्येयम् ॥१०शो सं०-प्रथम पक्ष में दोप कथन करके अब द्वितीय, और तृतीय पक्ष में भी दोष कथन करते हैं- पदार्थ-द्वितीये-दूसरे पक्ष में (अर्थात् "अनुव्यवसाय काल में व्यवसाय ज्ञान अपने स्वरूप को आप ही विषय करता है। इस पक्ष में ) स्वविनाशा-अपना ध्वंस हो जाने के कारण स्वस्य स्वखरूप की खेन-स्वरूप के द्वारा अनुमू- तता अनुभव की विपयता नम्नहीं बन सकती,(भाव यह है कि-अनुव्यवसाय काल में व्यवसाय का तो ध्वंस होजाता १-"चभुरादीन्द्रियेपु रिपयसम्यद्धप्यपि यस्यामम्यन्धमा- घादेफ शानं न जनयति, यत्मभ्यन्यादपरश झानं जनयति नदे- घचाणु निपिलमानजनक सुपादिमाक्षात्कापसाधारणकारण सदेफमेय लाधयात् सिद्धं मन इत्यर्थः।" (विश्वनापः) मटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः है फिर ध्वस्त=विनष्ट हुआ व्यवसायज्ञान अपने स्वरूप को कैसे विषय कर सकता है ?) तृतीये यदि तृतीय पक्ष स्वीकार करो (अर्यात् "व्यवसाय ज्ञान की स्थितिकाल में ही अनु. व्यवसाय ज्ञान व्यवसाय को विषय करता [प्रकाशता] है" यह पक्ष माना जाय) तु=तो अपसिद्धान्त =अपसिद्धान्त की आपत्ति होगी,पत =क्योंकि (ऐसा मानने से) धियो व्यव- साय और अनुव्यवसाय दोनो ज्ञानो की योगपद्यम्-युगपत उत्पत्ति का प्रसङ्ग होगा। न्यायमत में एक काल में दो ज्ञानो का उत्पन्न होना स्वीकार नही किया । जैसा कि न्यायदर्शन में लिखा है कि "युगपज्ञानाऽनुत्तीर्तमनसो लिङ्गम्" न्या०१११११६]एक काल में एक ही आत्मा में अनेक ज्ञानो की उत्पत्ति का न होना ही मन का लिङ्ग है अर्थात् जिस कारण से एक ही आत्मा में युगपत् नाना ज्ञान उत्पन्न नहीं होते ऐसा जो ज्ञानी- यकरणता का अवच्छेदक अणुत्व धर्म है वही मन का लिङ्ग- लक्षण है । इस प्रकार तीनो ही पक्ष दृपित जानने ॥१०॥ ननु-प्रयमक्षणे व्यवसाय उत्पद्यते द्वितीयक्षणेऽनुव्य- घमाय इत्यङ्गीकारे पथमपमिद्धान्त इत्याशङ्कायामाह-" आ " इति। आपश्चाद्भाविनान्यन स्वात्पत्तिय गृह्यते। स्वस्थेमसमयोत्पत्तिः स्वेनैवान्यस्य गृह्यताम् ।।१०२ AAP "श्लो० १०२] सर्वथैवानुव्यवसायो व्यवसायग्रहणासमर्थः । ३२९ आपश्चादाविना व्यवसायज्ञानादीपदुत्तरभाविना अन्येन- अनुव्यवसायेन स्वोत्पत्तिः स्वस्य व्यवसायस्य उत्पत्तिः नैव- कदापि न गृह्यतेविषयीक्रियते । नाहि पश्चाभावी पूर्वभाविन उत्पत्ति विषयीकर्जमहतीति भावः | किन्तु अन्यस्य अनुव्यवसायस्य स्वस्थेमसमयोत्पत्तिः स्वस्य व्यवसायस्य स्थमा । स्थिरता स्वस्थेमा, तस्य समये काले या उत्पत्तिरदिनुव्यवसा- यस्य जन्म सा स्वेन एव व्यवसायेनैव पूर्वभाविना गृह्यताम् : विषयीक्रियताम् । नहि पश्चादुभाषिना पुत्रेण पितृजन्म विषयी- क्रियते पूर्वभाविना जनकेन तु पुत्रजन्म विषयीफर्तुं शक्यत इति भायः। अथवा-"आपश्चानाविना" इति मर्वथैव पश्चाभाविनेत्येवं व्याख्येयम् । यद्वा "आ" इत्यस्य स्थाने “आ." इति पठनीयम् । एवञ्च"आ:"इत्याश्चर्यजनकमध्ययम् । अहो ते तर्कवित्वाभिमाननो धुद्धिकौशलमिति साश्चर्य तोपहासोक्तिस्तार्किकं प्रति ॥ १०२॥ शङ्का ननु द्वितीयक्षण में उत्पन्न हुआ अनुव्यवसाय ज्ञान प्रथम क्षण में उत्पन्न हुए व्यवसाय को विपय कर लेगा ऐसा मानने से अपसिद्धान्त की आपत्ति कैसे हो सकती है? उत्तर:- पदार्थ-आपश्चाद्भाविना व्यवसायज्ञान की उत्पत्ति के थोडा पीछे (अर्थात् द्वितीय क्षण में) उत्पन्न होने वाले अन्येन-अनुव्यवसाय से स्त्रोत्पत्तिः-व्यवसाय की उत्पत्ति न,एव कदापि नहीं गृह्यते-विपय की जासकती(क्योंकि कोई भी पश्चाद् भावी पदार्थ पूर्ववर्ती पदार्थ की उत्पत्ति को विषय नहीं कर सकता । प्रत्युत) अन्यस्य-अनुव्यवसाय की जो ३३० सटीकधीविचारविन्दो प्रयमः परिच्छेदः E स्वस्थेमसमयोत्पत्ति व्यवसायस्थिरताकाल में उत्पत्ति, वह वन व्यवसाय द्वारा एव ही गृह्यताम्-विषय की जानी चाहिये। सार यह कि-जैसे पश्चादावी पुत्र पिता की उत्पत्ति को विषय नहीं कर सकता किन्तु पूर्वभावी पिता ही पुत्रो- त्पत्ति को विषय करता है, वैसे अनुव्यवसायज्ञान, व्यव- साय की उत्पत्ति को विषय करने में सर्वथा असमर्थ है और व्यवसायज्ञान अनन्तरभावी अनुव्यवसायज्ञान की उत्पत्ति को विपय कर सकता है । इस प्रकार वादी के मत में अपसिद्धान्तापत्ति दोष बना ही रहता है। इस श्लोक में "आ" के स्थान पर "आ." ऐसा पाठ होने पर "आ." शब्द आश्चर्य का द्योतक होता हुआ वादी के मति उपहास का सूचक समझना चाहिये ॥१०२॥ मनु-व्यवसायोत्पत्तिमनुव्यवसायो न गृह्णानि आप- श्वाझावित्वादिति चेदस्तु तत् , व्यवसायध्वंसं तु अनुव्य- घसायो गृहीयादेव नस्य तत्स्थितिकाले माव्यमानत्यादित्यारेक- मार्ण प्रत्याह-"अन्ये"ति- अन्यस्थेमक्षणेऽन्येनागृहीतप्रतियोगिना । स्वध्वंमो नैव गृधेत गृधेत स्वेन चेतरः ॥१०॥ अन्यस्थेमक्षणे अन्यस्य व्यवसायभिन्नस्यानुव्यवसायस्य स्थिरतापाले अद्दीतप्रतियोगिनान गृहीतो विषयीकृतः व्यवसाय- 4 लो० १०३] सर्वथैवानुव्यवसायो व्यवसायग्रहणासमर्थः । ३३१ प्रतियोगी येन सः तेन अज्ञातप्रतियोगिना तादृशेन अन्येन अनुव्यवसायेन स्वध्वंसा-अनुव्यवसायस्थितिकाले भान्य- मानो व्यवसायध्वंसः न, एव गृह्येत कदापिन विषयीक्रियतेत्यर्थः। व्यवसायस्याऽज्ञाताऽनुव्यवसायो व्यवसायध्वंसं गृह्णीयादिति नियुक्तिकमित्यर्थः । प्रतियोगिनानाधीनशानविषयत्वादभाव- स्येति भावः। वा अथवा स्वेन-व्ययसायेन इतर:-अनुव्यवसायोप (न)ग्रहोत् नैव विषयीक्रियेत स्वप्रक्रियाविरोधात्तदनुत्पत्तौ तस्या- प्यनुत्पन्नत्वादित्यर्थः । अथवा-नति नाऽऽवय॑म् । स्वेन-व्यवसाये- नव पूर्वभाविना इतर:=अनुव्यवसायो गृह्यत -विषयीक्रियेत, तथापि प्रक्रियाविरोध एव फलतीति भावः । एतस्मिन्पक्षे “वा" इनि निश्चये पक्षान्तरे च । सर्वेष्वपि पक्षेषु अनुष्यवसायेन व्यव- सायो दुर्ग्रह पवेति सिद्धं भवति ।। १०३ ॥ शङ्काननु पश्चादावी होने के कारण यदि अनुव्य- वसाय व्यवसाय को ग्रहण नहीं कर सकता तो न सही परन्तु व्यवसाय के धंस को ग्रहण करने मेंतो अनुव्यवसाय सर्वथा समर्थ ही है क्योंकि व्यवसायध्वंस अनुव्यवसाय- स्थिति काल में ही होता है ? इस प्रकार शङ्का करने वाले वादी के मति उत्तर देते हुए कहते हैं:- पदार्य-अन्यस्येमक्षणेव्यवसाय से अन्य-भिन्न जो अनुव्यवसाय, उस के स्थितिकाल में अगृहीतप्रतियोगना= नहीं जाना गया है प्रतियोगी जिस से ( अर्थात्-जिसने व्यवसायरूप प्रतियोगी को विषय नहीं किया ऐसे अन्येन- . - - ३३२ सटीकथीविचारचिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः अनुव्यवसाय से स्वध्वंसा व्यवसायज्ञान का ध्वंस न, एव, गृहोत- कदापि विषय नहीं किया जा सकता, (अर्थात् व्यव साय का अज्ञाता अनुव्यवसाय किसी युक्ति से भी व्यव- सायध्वंस का ज्ञाता नहीं हो सकदा) वा=अथवा (और) स्वेन च्यवसाय से इतरः अनुव्यवसाय भी(नगृह्यत विषय नहीं किया जा सकता ( क्योंकि व्यवसाय और अनुव्यव- साय दोनों समकाल नहीं होते।) किंवा-पूर्वभावी व्यवसाय से उत्तरभावी अनुव्यवसाय की विषयता माने तो भी स्व- प्रक्रिया के साथ विरोध होगा । इस पक्ष में “वा" शब्द फो निश्चयार्थक जान लेना ।।१०३|| मम्प्रति चतुर्थे पक्षे दोपं प्रसञ्जयितुमाह-" सम्बन्धस्यापि " शति- सम्बन्धस्यापि तुल्यत्वाडटो गृह्येत वा न वा। चतुर्थेऽतिप्रसङ्गादिदोपाणां स्यात्परम्परा ॥१०४।। किच-सम्बन्धस्य, अपि-व्यवमायानुन्यवसाययोरात्मना सह समयायसम्बन्धस्य तथा तयोरेघ घटादिना सह विपयधि- पयिभावस्य सम्बन्धस्य च तुन्यत्वात समत्वात् घटाकुम्भादि- रेच प्रत्येतद्धाभ्यां विषयीक्रियेत, यथा द्वाभ्यामपि दीपकाभ्यां घटादिविषय एष प्रकाश्यते नतु एकेनापरो दीप:यथा धैवं द्वयो- दीपकयोः परस्परं ग्राह्यग्राहकमायो नास्ति तथा व्यवसायानुव्य- घसाययोरपि परस्परं ग्राधग्राहफभायो युक्तिशून्य एवेति भावः । वा=अयया (पट:) नवानेच गृहोतेति पूर्वेणान्वयः ।
श्लो० १०४] चतुर्थे पक्षेऽपि अनवस्थादिदोपप्रदर्शनम् । ३३३ अत्रायमाशय आमाति-कि ग्राह्ये ग्राह्यत्वं? किया ग्राह- केपि ग्राह्यत्वम् ? माये अनुव्यवसायेन घट एव गृह्येत न व्यय- 'सायातस्य ग्राहकत्वात् । द्वितीयश्चेत् व्ययसायवद् अनुब्यवसाये ऽपि ग्राह्यत्वमिति तस्य तस्य ग्रहणायोत्तरोत्तरं ग्राहकानघस्थाप- त्तिरपरिहार्या । किशाऽस्मिन् पक्षे घटस्थापि ग्रहणाभाव:प्राह्य- त्वस्य ग्राहकधर्मतया घटस्य तत्त्वाभावात् । एवमनया रीत्या चतुर्थे-"अनुष्यवसायकाले अनुय्यवसायेन व्यवसायोऽनुभूयते” इति चतुर्थे पक्षे अतिप्रसङ्गादिदोपाणाम् अति- प्रसत्यादिदूषणानां परम्परा स्यात् प्रवाहः पतितो (प्राप्तो) भवेत् । अनेन भङ्गयन्तरेणोक्त एवार्थःस्फोटितः । तथाहि योऽयमनुष्य- घसायकालेऽनुभूयमानो व्यवसाय सोऽप्यनुभवविषय इति तस्या- ऽप्यनुमावेन पूर्ववदनुभाव्यताविशिष्टेन भाव्यामेति तदीयाऽनुभाव्य- ताभावकेनापि उत्तरोत्तरमनुमाव्यत्वविशिष्टनेत्यनुव्ययसापेपि व्यवसायवदनुभाव्यत्वप्रस्तावनवस्था, मालोपोविनिगमनायि- रह इत्येवमादयोऽनके दोपाः प्रादुप्युः, तस्मात् "नहि विज्ञानुर्विज्ञाते- विपरिलोपो विद्यते (पृ. ४।३।३०) "न विज्ञानविज्ञातार विजानीयाः” (पृ. ३।४।२) इति श्रुत्योः पाठयन्ताम्दनिर्दि- पाया थुद्धिगृत्तिरूपाया विशातेरनित्याया विशातारं नित्यधिशानि- रूपेण शातारं स्वं न विज्ञानीया इति । यस्तु-विज्ञातर्विज्ञातृरू- पोऽविषयभूतः सयंसाक्षी प्रतिपन्नः स सर्वायभासक पति श्रोत- तर्फयलोपेतयेदान्तसिद्धान्तविरुद्धश्चैतन्यजडतायादस्तार्किकाणां सर्यया परिहेय इति मायः । उक्त पूज्यपादः उपदेशसाहसयाम - विसानेयेस्तु विशाता स लमित्युच्यने यतः । म स्पारनुभवस्तस्य ततोऽन्योऽनुभवो मा॥ (१० १२१८) पनि । पपा स्यम्पदार्थस्स शुत्युक्ताफारोग्नुमय पप सत्यः, न " -
,
३३६
सटीकश्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः
प्रकाशित आत्मा स्वदीपक व्यवसायस्य ग्रहीता न म्यादिति
शेषः । अर्य भावः-शानादियोग्यविशेषगुणसम्बन्धेनैव आत्मनः
प्रत्यक्षं भवतीति नैयायिकानां सिद्धान्तः । तद्येन व्यवसायेना-
स्मैय ग्राह्योऽसावात्मना ग्राह्यःस्यादिति कयं घटेन। नाग्निप्रदीप्तो
ऽपि लोहपिण्डोऽग्नि भासयितुमर्हतीनीदमुक्तं न स्वदीप्तः" इति ।
" यः" इति । य-कश्चन मानाऽस्वप्रकाशत्ववादी तार्किकप्रभृतिः
अन्यथा प्रकारान्तरेणापि सर्वयेत्-हयेत् सोऽपि असायपि एवम:
दर्शितरीत्या दोपैः अनवस्थादिदोषैः न नैव मुच्यते मुक्तो भवे-,
दित्यर्थः । ते च दोषा दर्शितदिशा विशेयाः ।। १०५॥
सं०-ननु व्यवसाय के आश्रयभूत आत्मा के द्वारा
ही व्यवसाय का प्रकाश मान लेंगे फिर किसी दोप की
आपत्ति नहीं रहेगी ? इसका समाधान यह है कि:-
पदार्य-आश्रयग्राह्यता अपि न उह्या व्यवसाय का आश्रय
(अधिकरणभूत) जो आत्मा, उस के द्वारा व्यवसाय की
ग्राह्यता है अर्थात आत्मा ही व्यवसाय का ग्रहीताम्मकांशक
है इस प्रकार की जहा करनी भी ठीक नहीं,
क्योंकि स्वदीप्ता जो स्वकरके दीप्त प्रकाशित होता है वह
स्वदीपकः-स्व का प्रकाशक नहीं हो सकता,(अर्थात जिस
प्रकार अग्नि के तादात्म्य को प्राप्त हुआ लोहपिंड अमि सेदीस
होता है पर वह अग्नि का दीपक-भासक नहीं हो सकता
वैसे ही जिस व्यवसायज्ञान के द्वारा ही आत्मा का प्रकाश
प्रशश्य इत्यर्थः।
-
श्लो० १०५, १०६] आत्मव्यवसाययोः सम्बन्धानुपपत्तिः । ३३७ होता है वह व्यवसायज्ञान आत्मा का ग्राह्य कैसे हो सकेगा. किन्तु कदापि नहीं होगा) यःजो कोई स्थिर स्वयंप्रकाश ज्ञान को नहीं मानता ऐसा वादी यदि अन्यथा प्रकारान्तर से तर्कयेत्=तर्कणा करे तो एवम् इस प्रकार-तार्किकवत् सः अपि वह भी दोषैः अनवस्थादिक दोपों से न मुच्यते= मुक्त नहीं हो सकता । (अनवस्थादि दोपों के लापन का प्रकार पीछे कह चुके हैं)॥१०५|| व्यवसायस्यात्मना मह सम्बन्धोऽपि न घटत इत्याह "नचास्य"इति यद्वा एवं स्वयम्भातय्यबसायस्य ग्राह्यतां निषिद्धच अधुना तस्यासंगताप्रतिपादनाय तत्र यावत्संवन्धं निवारयति "न चास्य" इति- न चास्याश्रयसम्बन्धः संयोगोऽभ्युपगम्यते । मानाभावादयुक्तेश्च समवायस्त्वसङ्गन्तः ॥ १०६ ।। अस्प व्यवसायमानस्य आप्रयसम्बन्धः आथयेण स्वाधि- करणीभूतेन आत्मना सह सम्बन्धः संयोग:="इमो संयुक्तों" इति संयुक्तप्रत्ययहेतुः संयोगास्यः नचन्नेव अभ्युपगम्यते-स्वीक्रियते भवद्भिरिति शेषः "द्रव्ययोरेव सयोगः" इति भयदभ्युपगमात् व्यवसायस्य च द्रव्यत्यामायादिति भावः । ननु मा भूरमयोगः समवायस्तु भविष्यति “गुणगुणिनीः समवायसम्बन्धांम्युपग- मादित्याशझ्याह-"मानाभावाद'इति । तुना पक्षान्तरन्यावृत्तिः । मानाभावार-समवाये प्रमाणाभावात् भयुक्तोः च युक्तयमापाच रामायः ह-समवायाप्यो नित्यः सम्बन्धोऽपि ससइता-भयितुं ३३८ RAM सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथम परिच्छेदः नाहतीत्यर्थ । तस्माद् व्यवसायेनात्मप्रकाशो चाऽऽत्मना व्यव मायग्रहो वेति सर्वयाऽनुपपत्तिरपि तार्किकमते वेदित या । अयमभिसन्धि -यदि व्यवसायस्य स्थाश्रयेणात्मनासह कश्चित्सम्बन्ध स्यात्, स्यात्तदा क्यमपि तयोहाग्राहकमायो- ऽपि स एव तु नास्ति। तथाहि द्वयोस्तावत्सयोगो नास्त्येव नार्कि- कनयानुरोधेनात्मनो द्रव्यत्येऽपि व्यवसायस्य दव्यत्वाभावात् ।न च समवायोऽपि,नहि तत्र प्रमाण पश्याम ,नच तर प्रत्यक्षंप्रमाणं रूपाद्यभागत्। 'गुणनियादिविशिष्टमुद्धिर्विशेषणविशेष्यसम्बन्ध- चिपया विशिष्टगुद्धिवाद्दण्डीपुरष इति विशिष्टयुद्धिवद्' इत्यनुमान तन मानमिति चेन अनेन स्वरूपसम्बन्धसाधनापत्तेस्तोल्यात, नहि भाति रूपघटयोरत्यन्तमेदवुद्धियथा दण्डपुरपयोरिति सर्व साक्षिाम् । प्रत्यक्षानुमानयोनिरस्तयो प्रमाणान्तरस्य तु यथैव नाम्तिायुक्तवभावश्चायुक्त्यभावोऽपिसमयाय येदितव्य । क्यामिति चे? इत्थम-समवाय समयायिभि सम्बद्धो ना ? आये येन सम्बन्धन सम्बद्ध सकि समवाय १ स्वरूप या? नाच अन- वस्थापानात्, न द्वितीय -तद्वत् मृघटयोरपि स्वरूपसम्बन्धे- नेय व्यवहारोपपत्ते समवायाऽसिद्ध । प्रथमद्वितीये समवाय- स्य समयायिपु वृत्तौ सम्पन्धान्तरापेक्षाभाचे सयोगस्यापि स्व- वृत्ती सम्पन्धान्तरापेक्षा न स्यात् । न च सयोगस्य गुणत्वात्स- म्पन्धान्तरापेक्षा ममवायस्य तु तदभावान्नास्तीति धान्यम "सम याय समयायिपु सम्बन्धविशिष्टो भवितुमर्हति धमत्यात् गोत्य वद्' इत्यनुमानेनाऽपेक्षाकारणस्य तुल्यत्वात् । न हसम्बद्धस्या- ध्ययस्य गोधर्मत्य टम् । सयोगो गुणत्वात्स्ववृत्त्यर्थं सम्बन्धा- न्तरमपेक्षते, समवायस्तु न तथेति चेत् कल्पनामासमेतत्, अपे- क्षाकारणस्य तौल्यादित्यवोचाम । गुणपरिमापायास्तु गुणत्या.
लो० १०६] युक्तिभिरुक्तार्थस्य परिपोषणम् । ३३९ भावेऽपि कर्मसामान्यादीनां सम्बन्धापेक्षादर्शनेनाऽप्रयोजकत्वम् । किञ्च-निष्पापत्यादयो गुणाः श्रुतिस्मृत्यादिसिद्धाः, इधर्मों गुण इत्यपि च शास्त्रीया परिभापा, तस्मात्समवायस्यापि गुण- त्यमेष्टव्यम् । जातिविशेषो गुणत्वमिति परिभाषा तु समवायसि- चुत्तरकालीना, नित्यानेकसमवेता जातिरिति ज्ञानाधीना च । समवायज्ञानाधीनत्वेन समयायसिद्धेः प्राक् संयोगस्य गुणत्वमे- यासिद्धम्। यदप्ययुतसिद्धयोः समवाय इति तत्र भवान् प्रष्टव्यः फिमुभयोरयुतसिद्धत्वम् ? उत्तान्यतरस्य ? नाद्यः-प्राक् सिद्धस्य कार्यात कारणस्याऽयुतसिद्धत्वाऽनुपपत्तेः । द्वितीये तु किमसि- खस्य समवायः ? उत सिखस्य ? नाद्यः-प्रागसिद्धस्याटन्धा- रमकस्य कार्यस्य कारणेन सह सम्बन्धायोगेनायुतसिद्धत्यायो- गात, सम्बन्धस्य द्विष्ठत्वाच्च । न द्वितीयः-प्राक् कारणसम्व- धातू कार्यस्य सिद्धायभ्युपगम्यमानायामयुतसिद्धत्वं न स्यात, सतोरप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोग इत्यभ्युपगमेन तन्तुपटयोरपि संयो. गापत्तिः । किय-किनामायुतसिद्धत्वम् ? देशतोऽपृथसिद्धत्वं घा? कालतो था ? अथवा स्वभावतः? नाद्यः-"शुक्का पटः इत्यत्र तन्नुदेशे पटः, पटदेशे शुलगुणश्चेति व्यभिचारात् । न द्वितीयः-सव्यदक्षिणयोरपि गोविषाणयोरयुतद्धित्वप्रसगात् । न तृतीयः-सभावस्य स्वरूपानतिरेकेऽस्मदिष्टाऽभेदसिद्धः। अपि च-संयोगस्य समवायस्य सम्बन्धिभिन्नत्वेनाऽस्तित्वे प्रमाणाभावोऽपि । नच-"सम्बन्धः सम्प्रधिभिन्नम्नद्विलक्षण- शब्दधीगम्यत्यातू यस्त्यन्तरवद्" इत्यनुमान मानमिति रेकणी- यम,स्वरूपयाहारूपापेक्षया"मनुष्यो ब्राह्मणः" "थ्रोधियो यदान्यः" " ३४० सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः इत्याधनेविलक्षणशब्दधीगम्यत्येन व्यभिचारात् । सम्बन्धिनो- रेव सम्बन्धशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण मनुष्यो ब्राह्मणः श्रोत्रियः इत्यादिवत्संयोगसमवायादिशब्दप्रत्ययाहत्यसम्भवाथ, विलक्ष- पशब्दधीगम्यत्वादित्युपलब्धिघाटतेन लिनेन प्राप्तस्य यस्त्वन्त- रस्य संयोगादेःसम्बन्धिव्यतिरेकेणाऽनुपलन्ध्या सदभावनिश्चया- थेति । प्रपचितश्चायमों विस्तरेण पूज्यपादस्तकंपादे-“समवाया- भ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः (३० स०२।२११३) इत्यत्र भामतीकारैश्चेति दिक् ।। १०६ ॥ सं0---अब तर्कमत में आत्मा के साथ व्यवसाय ज्ञान के सम्बन्ध की अनुपपत्ति कयन करते हैं- पदार्थ--( हे तार्किक ! ) अस्प व्यवसाय ज्ञान का आश्रयसम्बन्ध' अपने आश्रय आत्मा के साथ सम्बन्ध अर्थात् संयोगः-संयोग सम्बन्ध न च अभ्युपगम्यते-आपने स्वीकार नहीं किया, (क्योंकि "द्रव्यों का ही संयोग होता है" यह तुम्हारा सिद्धान्त है और तुम्हारे मत में व्यसायज्ञान गुण है द्रव्य नहीं)। वादी -हम आत्मा में व्यवसायज्ञान की स्थिति सम- १ "नदभायः" इत्यनुषः। तस्य द्वयणुवादिस्ट्युत्पादस्य अमायः, कुतः परमाणुद्वयणुकाना समवायाभ्युपगात् । अस्त्वेष मात किन्तनति चेत् ! साम्यादनवस्थितेःन्यथैवाणुभ्यामत्यन्तभिन्न द्वयणुक समचायेन वाभ्या सम्बद्धपते व समवायोऽपि समवायिभ्योऽत्यन्तभिन्नः सन् अन्येन समवायेन रामवायिभिः सम्वघ्येत अत्यन्तभेदसाम्यात् ततश्च तस्याप्यन्योऽन्यः सामवायः कल्पनीय. स्यादित्यनवस्यानादिति एत्राः ।
लो०१०६,१०७] असङ्गत्वेनाप्यात्मनि सम्बन्धानुपपत्तिः । ३४१ वायसम्बन्ध से मानते हैं और गुण गुणी का परस्पर समवायसम्बन्ध होता है। उत्तर:- पदार्थ-मानामगवात-(समवायसम्बन्ध की सिद्धि में प्रत्यक्षादि कोई) प्रमाण न होने से अयुक्तः च और उसकी सिद्धि में युक्ति के भी अभाव से समवायः तु-समवाय सम्बन्ध भी (सर्वथा ) असङ्गता असगत है। यहां पर "तु" शब्द समवायवाद की व्यात्ति के अभिमाय से जानना । भाव यह है कि-आत्मा के साथ व्यवसाय का संयोगसमवायादि सम्बन्ध न वनसकने से आत्मा भी व्यवसाय का ग्रहीता (प्रकाशक) नहीं बन सक्ता है । इस लिये च्यवसाय से आत्मा कामकाश वा आत्मा से व्यवसाय का प्रकाश सर्वप्रकार से तार्किक मत में ज्ञान की आसिद्धि होने से जगदान्थ्यप्रसङ्ग भी अनिवार्य रहेगा ।।१०।। न च नयोः पारमार्थिकः काशिदन्योऽपि सम्बन्धः सिध्य- सीति प्रतिपादयति "न चान्यः" इति~ नचान्योऽभ्यूरितुं शक्यः सम्यन्धो येन चिदपुः। असङ्गः कापि सजेत यः पुनः पारमार्षिकः ॥१.०७।। तयोरामध्यवसाययोः अन्य संयोगसमवायभिन्नः पश्चिदपि सम्बन्धः - पिशिष्टमतीतिहेतुर संसर्गः कम्यूहितम् तयितुं न च शक्यः नैव योग्योपति, येन-सम्पन्न चिरपुः चनन्यस्वरूपः मपा-असगरचारमा पाप-कस्मिधिदप्यनात्मनि पदायें पत्रेत- ANAMA AA ३१२ सटीकधीविचारविन्ली [प्रथम परिच्छेद. सतो भरत, येनात्मव्यरसाययो परस्परं प्रकाश्यप्रमशकभाव सम्भोदित्यर्थ । विश्व सम्भवन्नपि य-य. सम्बन्ध पुन पारमार्षिक = परमार्थसत्तोपेत आत्मपद्याभ्योऽपि सिद्धयेदिति शेष ॥ १०७॥ संक-आत्मा के साथ व्यवसायज्ञान के अन्य सम्पन्ध के अभार का भी कथन करने है- पदार्थ -अय-संयोग, समवाय से भिन्न कोई और सम्बध सम्बन्ध भी अभ्यहिम्मतर्वणा करने के न च शक्य =योग्य नहीं येन-जिस सम्बन्ध के द्वारा चिपु- चैतन तथा अस असङ्ग स्वरूप आत्मा के अपि-क्सिी भी अनात्म पदार्थ के साथ सञ्जेत=सक्त (सम्पद) हो सके. पुन =और फिर य =जो सम्बन्ध पारमार्थिक = परमार्थ सत्य भी सिद्ध हो सके। सार यह है कि चेतनस्यस्प असर आत्मा का किसी वस्तु के साथ कोई यास्तव सम्पन्न वन नहीं सकता, और कल्पित सम्बन्ध मानने मे तार्किक के लिये स्वमतसाग तथा वेदान्तमत में प्रवेश की आपत्ति होगी ।।१०७|| सम्मति ९८ शेयोचमर्थमेव सहिप्य दर्शयति-"नाय- %3D नागन्तवाचताधारसम्पन्धा यस्य धातुतः। तस्मिन्मिध्यघ तटुडिशिति प्रागुपपादितम् ।।१०८|| दलो १०८] वस्तुत्तो सड्ने सम्बन्धवत्वदृष्टिमिथ्या। यस्य-आत्मनः आशन्तप्रायताधारसम्बन्धा-आदित्पत्तिः, अन्तो विनाश, ग्राह्यता प्रकाश्यता शेयतेति यावत्, आधारोऽधि- करणत्यम् पनपाः सम्बन्धाः वस्तुतःपरमार्थदृष्टया नव 'सन्ति" इति शेषः । वस्मिन-एवम्भूते परमार्थशि (चिन्मा- वपुषि) तस्मिन्नात्मनि तद्बुद्धि-तेपानुत्पत्त्यादीनां बुद्धिर्शन मिध्या एव-शुक्तिरजतादिवत्प्रतिभासरूपैय, इति-इत्येतत् प्रा - पूर्वमेव "विना दृश्यस्य मिथ्यात्यम्” (१ ६१ ) इत्यादिभिरनेकैः लोकः उपपादितमः सम्यनिरूपितम् । स्फुटीतश्यायमर्थ.-"उद्गुणसारत्वात्तु तद्भपपदेश. प्राशयत् " इत्यय (७० मू०२१३ । २९) उरकान्त्यधिकरणीयभाष्यभा- मायादायपि । तस्मादात्मनि सम्बन्धोऽन्योपाधिक एवेति तत्त्वम् । सं०-~अब पूर्वोक्त अर्थ का सझेप कथन करते हैं- पदार्थ-यस्य जिस आत्मा के आयन्तमापताधारसम्ब- धा-उत्पत्ति, विनाश, ग्राद्यत्व (ज्ञेयत्व ) तथा आधारता- दिक सम्बन्ध वस्तुतः परमार्थ दृष्टि से न यदापि नहीं बन सकने तस्मिन्-उरा अस आत्मा में तबुद्धि उत्पत्ति आदिकों की बुद्धि मिथ्या एप-शुक्तिरजतादि की न्याई मिथ्या ही है १ सूत्रायस्त्वयम-गणुजीवः गगतस्यैव प्राणो जीपमान मोगा- पार वादारभ्योपदेशशाच । जो शुत्यव्यपदेशस्तु तद्गुणमारत्या नस्या बुगुणा अणुत्वोत्यान्तिगत्यागतिमुरादुःसादयः ते गुणा मार प्रधान यस्य जीप स या सदापरताप तस्माद, तदयपदेशोशुवादिव्यपदेशो न सामायिय, प्रासयत् यथा प्राशस्य परमाननः सगुणोपासनेषु पाय- पिबा अणुयादिक व्यदिश्पते, परियादति योप्पम !
३४४ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः 4 इति यह प्राक्-पूर्व ("विना दृश्यस्य मिथ्यात्रम्"(१-६१)इसादि अनेक श्लोकों से) उपपादितम् = भले प्रकार निरूपण कर दिया है ॥१०८॥ स्वयम्प्रकाशमेव झानमेष्टव्यमिति सिद्धान्तमेव द्रढयति ज्ञानजाने"ति- जातज्ञानान्तराभावात्स्वयम्भातस्य सत्यता। मन्तव्या व्यवसायस्य प्रसज्जेतान्ध्यमन्यथा ||१०९ ज्ञातृज्ञानान्तगभावान-दर्शितरीत्या अन्यस्य कस्यचन शातु- प्रहीतुः ज्ञानस्य भासिकाया संवित्तश्चाभावात् स्वयम्भातस्य- अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारविषयलक्षणस्य स्वयम्प्रकाशस्य व्यवसायस्य-मानस्य सत्यता-कालाबाध्यता मन्तव्या स्वीकत्तव्या अखण्डेकरसमेकमेव स्वयम्भातं चैतन्यमङ्गीकर्तव्यं न तत्र वस्तुतो धर्ममिमायकल्पना युक्तिमतीत्यर्थः । अन्यथाएतादृशस्वय- ज्योतिरात्मयस्त्वनगीकारे आन्ध्यम जाड्यमेव प्रसनेत प्रसकं भवेत्,नया चानात्मनोऽपि प्रतिभाप्तो न भवेदिति भावः॥१०॥ सं०-स्वयम्प्रकाशवरूप निस ज्ञान अवश्य अङ्गीकार करना चाहिये इस अर्थ को दृढ करते हैं- पदार्थ-ज्ञातृज्ञानान्तराभावात्-दर्शित रीति के अनुसार अन्य किसी ज्ञाता व ज्ञान की सिद्धि न बन सकने के कारण स्वयम्भातस्य स्खयम्पकारस्वरूप व्यवसायस्प-ज्ञान की सत्यता=अबाध्यत्वरूपससत्व मन्तव्या=अवश्य अङ्गीकार करना चाहिये. अन्यथा यदि कूटस्थ निस स्वयम्प्रकाशस्वरूप लो० १०९, ११०] स्वरूपभूतज्ञानस्य स्वयम्प्रकाशत्वम् । ३४९ ज्ञान को स्वीकार न किया जाय तो आन्भ्यम् -अन्धभाव (केवल जडता) प्रसजेत प्रसक्त होगा। भाव यह है कि साधक वस्तु के अभाव से किसी पदार्थ की सिद्धि न होगी और वादिव्यवहार के लोप का भी मसङ्ग होगा इस लिये स्वयम्भकाश आत्मा का स्वीकार- पक्ष ही समीचीन जानना चाहिये ।।१०९|| । उक्तमेवार्थ विशइयति-“याप्रसादाद" इति- यत्प्रसादान्हदादीनां जडानामपरोक्षता । तस्य स्वतोऽपरोक्षत्वे विवदेत पुमान्कथम् ॥१०॥ यत्मसादात्म्यस्य चिदपुपः सन्ज्योतिःस्त्रमावस्यात्मनः प्रसादादनुग्रहात्सत्तास्फूर्तरिति यावत् जानामतमाखभाषा- नामपि पदादीनाम् अपरोक्षता घटोऽयं पटोऽयमित्याफारफापरोक्ष- व्यवहारयोग्यता सर्वसिद्धा सुप्रसिद्धा च, वत्यतादशाऽव्यभि- चारिखमावस्यात्मनः स्तोऽपरोक्षले स्वयम्मातिस्वरूपत्ये पुमान फा पुरुषः कथा केन प्रकारेण पिवदेव-विवाद पुर्यात, तत्मत्ता- पलापे फः समर्थ: स्यात न कोपीत्यायो विवदेस स पशुतुल्य पवेति भावः । उक्त "दक्षिणामूनि स्लो- नानाछिपटोदर स्थितमहादीपप्रमाभाम्बर मानं यस्य तु चक्षुरादिकरणारा महिः स्पन्दन । जानामीवि तमेव भान्तमनुमायेतत्समस्तं जगत् तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ४॥ इति । तस्माद "अयेचत्ये मत्यपरोक्षव्यवहारपांग्यत्वलक्षण" बम ३४६ सटीकश्रीविचारचिन्दी [प्रथम परिच्छेद काशत्वमात्मन एपेति युक्तमुक 'विवदेत पुमान् कयम्" इति ॥१०॥ सर-उक्त अर्थ को विशेपतया स्फुट करते है- पदार्थ-यत्प्रसादात् जिस आत्मा के प्रसाद से अर्थात सत्तास्फूर्तिरूप अनुग्रह के द्वारा जटानाम् जडस्वभाव घटादीनाम्घटपटादि पदार्थों की अपरोक्षता प्रसक्षव्यवहार- योग्यता ( होती है जिस के प्रकाश को ले कर घटादि पदार्थ भासने है) तस्य-उस आत्मा के सतोऽपरोक्षचे स्वयम्पकाश- स्वरूप होने में पुमान्-पुस्प क्यम्-किस प्रकार विदेत- विवाद करे ॥१०॥ नच स्वयम्प्रकाशस्य स्वभात्यै परापेक्षापीति दर्शयति "अभात" इति- अभातो हि स्वभानाय भानमन्यदपेक्षते । स्वयम्भातः स्वभानाय नान्यद्भानमपेक्षते ॥१२॥ हि-निश्चयेन अमान =न भातोऽभात स्वप्रकाशाय परापेक्षो यथा घगदि स स्वभानाय स्वशप्त्य अन्यत् स्वतो भिन्न भानम्- 'प्रकाशम् अपक्षते-इच्छति यश्च स्वयम्भात =स्वयम्प्रकाश आत्मा स स्वभानाय-स्वरूपप्रकाशाय अन्यत्-स्वती भिन्न किमपि भान न अपेक्षते-नैर वाञ्छति । स्वयम्प्रकाशस्वरूपस्य स्वरूपस्फो. रणाय नान्यापेक्षा यथा घगदीनामिति व्यतिरेकः सूर्यादिध- दित्यन्वयो पा । 'तमेव भान्तमनुभाति सवम्" इत्यादिभुते 'न तद्भासयते सूर्यो न शशादो न पावर " (भ० गी०१०१६) इत्यादि- स्मृतेश्चारमन स्वप्रकाशत्व सर्वथैव निरावाधमिति भावः ॥११॥ १-कट० २।२।१५, मु. २।२।१०. श्वे०६।१४।
श्लोष१११,११२] उत्तोथें शङ्कानिरासः। स०-अब स्वप्रकाश को स्वभान के लिये परापेक्षा- शून्य कथन करते है- पदार्य-हि-निश्चय कर के अभातः-जो स्वप्रकाशरूप नहीं है अर्थात् जो जड है जैसे घटादि, वह स्वभानाय= अपने खरूप के प्रकाशार्थ अन्यत्-स्वरूप से भिन्न भानम्-दीपादि प्रकाश की अपेक्षते अपेक्षा करता है। परन्तु जो पदार्थ वयाभातः स्वयम्प्रकाश है जैसे कि आत्मा,वह स्वभानाप-अपने प्रकाशार्थ अन्यत् अपने से भिन्न भानम्-किसी प्रकाश की न अपेक्षते अपेक्षा नहीं करता । (जैसे प्रदीपादिक स्वपकाशार्थ मदीपान्तर की अपेक्षा से रहित हैं वैसे ही ज्ञानस्वरूप आत्मा वरूपप्रकाश के लिये परापेक्षाशून्य है॥)॥२१॥ ननु-व्ययहारो व्यवइतव्यज्ञानसाध्यो व्यवहारत्यात् अगदिन्यवहारपद्" इत्यनुमानेन व्यवसायव्यवहारोऽनुष्यवसा. यसाध्यः सिद्धरतीत्यवश्यं व्यवसायसाधनायानुव्यवसायापे- क्षेति रावां परागुवाह-वोऽपि” इति- मयोऽपि व्यवहारोऽयं जडो हि स्वपरास्पदः । स्वेनैव व्यवसायेन स्वतःसिद्धन साध्यते ॥११॥ *हि" इति निधितमेतत् । फिन्सत् ! इत्याह--अयम%3D पुरतो इदयमानः सर्वानुभयसिमः सर्वः अपि अयच्छेद्यापच्दैन यापानप्यास्ति तायान् स्वपरासदास्यपरसापक अर्थात् परस्पर ३४८ सटीकश्रीविचारविन्दौ [प्रथम परिच्छेदः मुपकार्योपकारकभावेन वर्तमान व्यवहार = = घटपटादिशब्दप्र- योगरूपस्तत्तदर्यानुसन्धानरूपश्च व्यवहार जड. परप्रकाशापेक्ष , सच स्वत सिद्धेन स्वसत्ताया परापेक्षारहितेन प्रकाशवरूपेण व्यवसायेन ज्ञानेन स्वेन एव स्वस्यरूपेणैव साध्यत प्रकाश्यते । नहि प्रकाशस्वरूपो व्यवसाय स्व पर वा साधयितु परापेक्षसत्ता- कोम्ति येनाऽनुव्यवसायसापेक्षता तस्याभ्युपगम्येत । अनवस्था- पत्तेश्च । अनवस्यापत्तिश्चापि दोषो भवति व्यवसायपरापेक्षता- याम, अनुव्यवसायव्यवहारस्यापि व्यवहारत्वेन व्यवहर्तव्यज्ञा- नसाध्यतया तस्य तस्याप्युत्तरोत्तरापेक्षाया स्थित्यभावात् । अचि- चञ्चोपाधि , तस्य घगदिपु साध्यव्यापकतया स्वप्रकाशायामनु- भूती साधनाव्यापकत्याच्च । तस्माद् त्वचिदेतद् “व्यवहारो ध्यवर्तव्यज्ञानसाध्य " इति ॥११२॥ शङ्का-ननु व्यवहारहेतु से व्यवसाय को अनुव्य- वसाय की अपेक्षा सिद्ध है क्योंकि जो व्यवहार है वह सब व्यवहर्तव्यज्ञान द्वारा साध्य होता है ? इस आशङ्का के होने पर समाधान दिखाते हैं- पदार्थ -सपरास्पद =स्व पर का साधक अयम्-पुरो- वर्ती अर्थात प्रतिदिन सर के अनुभव से सिद्ध सर्व अपि= सब ही व्यवहार -घटपटादिशब्दों का प्रयोगरूप व्यवहार अथवा तत्तद् अर्थो का अनुसन्धानरूप व्यवहार जड हि3 निश्वय से परमकाश्य है (और) वह स्त्रत सिद्धन=स्वतःसिद्ध (स्वयम्प्रकाश)व्यवसायेन-व्यवसायमान सेवेन एव-स्वस्वरूपः से ही साध्यते सिद्ध किया जाता है।
"यस्मिन' इति- श्लो० ११२,११] स्वरूपशानस्य स्वप्रकाशत्वेऽपरा युक्तिः। ३४९ अर्थात् प्रकाशस्वरूप व्यवसाय ही स्व पर का साधक है इस लिये व्यवसाय सिद्धि के अर्थ अनुव्यवसाय की कल्पना स्था है। किच-व्यवसाय की न्याई अनुव्यव- साय को भी किसी अन्य व्यवसाय की अपेक्षा बनी रहने से उत्तरोत्तरकल्पना से धारारूप अनवस्थादोप की प्राप्ति होने के कारण एक अखण्ड कालाराध्य ज्ञान को ही स्वप्रकाशस्वरूप मानना समीचीन है ।।११२॥ वस्तुतस्तु खप्रकाशं शानमेव वास्तविकमिति दर्शयति यस्मिन्नाज्ञानसन्देहाऽभावज्ञानविपर्ययाः । तविरोधिपमा तस्मिन्नन्यथान्पतमस्थितिमा१२३॥ यस्मिन्-वस्तुनि अज्ञानसन्देहाभावज्ञानविपर्यया अज्ञान यया फुड्यादिव्यवधाने स्थितानां पदार्थानाम, सन्देहो यथा स्थाणुर्या पुरुषो वेति, अभावशानं यह भूतले घटो नास्ति, विपर्ययो यया शुक्काविदं रजतमिति, एते यत्र वस्तुनि नन भवन्ति पस्मिन्ह तत्र घस्तुनि तद्विरोधिप्रमा-अमानादिविरोधियथार्थज्ञानमयदर्य भवति । अन्यया अशानादिविरोधियथार्थशानामाचे तु अन्यतम- स्थितिः अशानादिपु मध्ये अन्यतमस्य फस्यचिद् अशानादेप्य- श्यमवस्यान भवति इलि निर्विवादमेव । एयथ यदेव धानमना- नादिविरोधि सर्वावभासकं तदेव स्वभिन्न प्रकाशान्तरनिरपेक्ष सत-सिममिति राजमार्गः ॥११३ ।। सं०-विचारदृष्टि से स्यमकाश स्वरूप ज्ञान ही वास्तविक है इस अर्थ को कथन करते हैं- - ३५० सदीकधीविचारविन्दौ प्रथमः परिच्छेदः पदार्थ-यस्मिन्-जिस वस्तु में अज्ञानसन्देहाभारज्ञान- विपर्यया अज्ञान, सन्देह, अभावज्ञान, अथवा विपर्यय न= नहीं होता है तस्मिन्-उस वस्तु मैं तहिरोधिप्रमाउन का विरोधी (पाधक) जो ज्ञान है, वह अवश्य होता है अन्यथा यदि उस में अज्ञानादि का वाधक ज्ञान न हो तो अन्यतमस्थिति =अज्ञानादिकों में से किसी न किसी की स्थिति अवश्य रहती है। प्रकृत में भित्ति आदि से व्यवहित पदार्थों के ज्ञाना- भाव का नाम"अज्ञान है । यह स्थाणु है वा पुरुप है इसादि ज्ञानों का नाम "सन्देह" है । भूतल में घट नहीं है इसादि ज्ञान का नाम "अभावज्ञान" और शुक्ति आदि में रजतादि प्रतीतियों को "विपर्यय" जानना चाहिए ॥ ११३ ।। चिन्तद्वस्तु यप्राशानादिचतुष्टयस्याभावे सति यथार्थ- त्वमिति जिलासमानम्नत्याह-"धम्यदशे" इति । यद्वा ननु फोऽसौ पदार्थो यत्र प्रमाऽऽते यतो लोके नु नैफोऽप्येताहशः पदार्थों दृष्टिगोचरों भरति यत्रागानादिचतुष्टयमध्यादेवोऽपि न स्यादि- स्याशङ्कायामाह 'धHदो" इति- धर्म्यशे ज्ञानमभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्ययः । तद्विशेषापगत्ययो जिज्ञासा दृश्यतेयतः॥११४॥ शरोधामगाशी धम्य॑शस्तस्मिन् धयशे सामान्य- घस्तुविषये इत्यर्थः, शनम-सर्व शानम्, अभ्रान्तम्-भ्रमाऽविषयर्फ लो० ११४) नमाभ्रमस्थले। भ्रमभिन्नं वेति यावत, प्रकारे तु-प्रकार पत्र अर्थात वस्तुविशेषाश एष विपर्ययः विपरीतज्ञानादिकं भवतीत्यर्थः । यत यतो हेतो. तद्विशेषावगत्यां तस्य वस्तुनो विशेष प्रकार तस्य या अवगति- शनि तदर्था तत्प्रयोजना निशासा-ज्ञातुमिच्छा विचार दृश्यते- अनुभूयते लोक इति शेप. । सर्वो हि सन्दिग्धो विपर्यस्तो या जनो यस्तुविशेषावगत्यर्थमेव विचाराय प्रवर्तते, तस्माद वस्तु- सामान्यांशे शानमभ्रान्त, भान्तन्तु तविशेषांश इति भावः॥११४॥ स~~अब अज्ञानादि चतुष्टय के अभाव स्थल को दिखाते है- पदार्थ-~ -यशे-धर्मी के अंश में अर्थात वस्तु के सामान्यांश में ज्ञानम-ज्ञान अभ्रान्तम्-भ्रमरूप नहीं होता किन्तु भ्रमभिन्न (यथार्थ) होता है प्रकारे प्रकार में ही अर्थात् वस्तु के विशेषांश में ही विपर्यय =विपरीत ज्ञान देखा गया है यत =जिस कारण से तद्विशेषाधगत्या वस्तु के विशेपस्वरूप के निश्चयार्थ ही जिज्ञासा=(लोक में) विचार दृश्यते-देखा जाता है। भाष यह है कि प्रत्येक पुरप जिसको किसी पदार्थ में संशय अथवा विपर्यय उत्पन्न हुआ हो यह उस पदार्थ के विशेपस्वरूप को जानने के लिये ही रिचार में प्रदत्त होता है सामान्यांश को जानने के लिये नहीं, क्योकि १-यही विपर्यय शन्द अज्ञान सन्देद भोर अभावान इनका भी उपनाशक है।
३५२ सीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः भ्रान्ति आदि का विषय विशेषांश ही होता है, इस से यह स्पष्टसिद्ध है कि धर्मी अंश में अज्ञानादि चतुष्टय नहीं होते और उसके विशेषांश में होते हैं । इस प्रकार वस्तु का सामान्य अंश अज्ञानादि के अभाव का स्थल जानना चाहिये ।।११४|| एवं स्थिते वस्तुसामान्यस्वरूपावगाहनाय न प्रमाणाद्यपे- क्षेत्याह-"अज्ञानादिप्रकाशाशे” इति- अज्ञानादिप्रकाशांशे नाज्ञानादिचतुष्टयम् । तत्स्वरूपप्रमा तस्मिन्नज्ञानादिविरोधिनी ॥१५॥ अज्ञानादिप्रकाशाशेअनानादीनां प्रकाशयो यः स्वरूपचै- तन्यांशः तस्मिन् अज्ञानादिचतुष्टयम् अमानसन्देहाभावज्ञानविप- र्ययाः ननय भवन्ति । तस्मिन् प्रकाशांशे या तदस्वरूपप्रमा स्वरूपभूतं चैतन्यं सा अज्ञानादिविरोधिनी-अज्ञानादीनां वाधिका वर्तते, नहि स्वरूपभूतं चैतन्यमपह्रोतुमानादीनां सामर्थ्यम- स्त्यतस्तत्र प्रमाणादेरपेक्षय नास्तीति भावः ॥१५॥ स-वस्तु के सामान्यांश के ज्ञानार्थ प्रमाणादि की अपेक्षा का अभाव कथन करते हैं- पदार्थ-अज्ञानादिप्रकाशाशे-अज्ञानादि का प्रकाशक १ अयमत्राभिसन्धि-अज्ञानादिप्रकाशाशेऽपि यदि अज्ञानादयः स्युस्तहि अप्रकाशिततया तेषामसिद्धिरेव स्यात् इति तसिद्भयन्यथाऽनुप- पत्त्या अज्ञानादिप्रकाशाशेऽज्ञानादीनामभाव स्वीकार्यः । २-परमार्थसत् ब्रह्मचेतन ।
. 'लो० ११५,११६] आत्मन: स्वयभ्योतिष्ट्ये श्रुतिः । ३५३ जो सामान्य चेतनांश उसमें अज्ञानादिचतुष्टयम् अज्ञान, • सन्देइ, अभावज्ञान तथा विपर्यय (विपरीत ज्ञान) यह चारों न-नहीं होते हैं क्योंकि तस्मिन्-उस सामान्यमकाश अंश में तस्वल्पप्रमा-भकाशस्वल्प चैतन्य प्रमा अज्ञानादि- विरोधिनी =अज्ञानादिकों का विरोध करने वाली है। भाव यह है कि स्वरूपभूत चैतन्य किसी प्रमाणादि की अपेक्षा नहीं करता और नाही अज्ञानादिक स्वरूपचैतन्यांश का आवरणादि करने में समर्थ हो सक्ते हैं। अतः स्वरूप- चैतन्य सर्वथा निरावाध तथा परापेक्षा से रहित है ॥११॥ "ज्ञाशानान्तरामावाद् (१।१०९) इत्यत आरम्प "अशाना- दिप्रकाशाशे" (२०११५) इति पर्यन्तमुक्तमथै पिण्डीकृत्य दशति "स्वापरोये"ति- स्वापरोक्ष्यस्वभानस्वव्यवहारस्वमानताः । स्वतःसिध्यन्ति यस्यैव तज्ज्योतिज्योतिपांश्रुतम्।। यस्य आत्मनः स्वापरोक्ष्यस्वभानस्वन्यपहारस्वमानवा अपरोक्षस्य मायः परोक्ष्यं स्वस्याऽपरोक्ष्य खापरोक्ष्यम्, स्वस्य मान समानम्, स्वव्यवहार: स्वसम्पन्धिशब्दप्रयोगः, स्वमानता स्व- विपयफपमाणता अथवा स्वनिष्ठप्रमात्यम, पनानि ता-स्थल एप परापेक्षां विनव सिद्धान्ति-सिद्धानि मपन्ति तन-सत्मात्म- भूतं ब्राह्मचतन्यं ज्योतिषाम् =आदित्यादीनामपिज्योति प्रकाशमम् पुनम तितात्पर्यविषयीभूतमित्यर्य: 1 तपाच शुति:--"न तय - t ३५४ मीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः सूर्यो भोति” इत्यादिकोक्य विज्ञेया ॥११॥ सं-अब उक्त अर्थ का निष्कर्ष दिखाते हैं- पदार्थ यस्य-जिस आत्मा की स्वांपरोक्ष्यस्वभानस्वव्यव- हारस्वमानता: अपनी अपरोक्षता, अपनी' प्रतीति, अपना व्यवहार तथा अपनी प्रमाणता यह सब स्वतः सिद्धयन्ति= स्वतः ही सिद्ध होते हैं तत् वह ज्योतिषाम्-सूर्यादि ज्योतियों का भी ज्योतिः प्रकाशक श्रुतम्-श्रुति द्वारा प्रति- पादन किया गया है। तथाच श्रुतिः-"अत्रायं पुरुषः स्वयज्योतिर्भवति" (वृ०६। ३३९) अर्थात् इस स्वप्नावस्था में आत्मा स्वयज्योति है । अथवा-"न तत्र सूों भाति"इत्यादि श्रुतियें भी जान लेनी । न फेवलमात्मनः स्वयज्योतिष्टुं श्रौतमेव किन्त्वनुमान- सिद्धमपीत्याह-अवेद्यत्वे"ति- अवेद्यत्वापरोक्षत्वात्स्वप्रकाशो भवत्ययम् । व्यवसायोऽध यो नैवं स एवं न यथा घटः॥११७।। अयम-सर्वस्याप्यसन्दिग्धोऽविपर्यस्तश्च व्यवसायः ज्ञान- म्यरूप आत्मा स्वप्रकारा:-स्वयज्योतिः भवति । कुतो हेतीरित्याह वेशवा परोक्षत्वात् " इति । यद्यत्ये सति अपरोक्षव्यवहार- १-ठ०५।१५५ श्व०६१४ मु.२।२।१.1 २-खपुप्पेऽतिय्याप्तिवारणाय अपरोक्षत्वमुक्तम्। घगदावविव्याप्ति- . धारणाय अवेद्यत्वमुक्तम् ।
ग्लो०११७] उक्तऽर्थे अनुमानम्। विपयत्वादित्यर्थः । अन्न व्यतिरेकिदृष्टान्त दर्शयति--"अय" इति। अथ यः यः कोऽपि पदार्थः एव न आत्मवत् स्वयम्प्रकाशो न भवति सः एवं न=स पदार्थः अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षोऽपि न भवति, यथा-पेन प्रकारेण यादयः पटा-घटो न स्वप्रकाशः। अन्यथा तस्य वेद्यत्वापरोक्षत्ये न स्यातामिति भावः ॥११॥ अत्रायं प्रयोग:-"आत्मा स्वयम्प्रकाशः अवेद्यत्वे सत्य- परोक्षत्वात् व्यतिरेके घट्यत्" इति । नच विशेषणाऽसिद्धो हेतुः मात्मनः स्वसंवेद्यत्वे कर्मकर्तृविरोधात परवेद्यत्वेऽनवम्यापातात् । अतः स्यप्रकाशत्वेन भासमानोभ्यमात्मेत्यारमन पव सर्यायभा- सकत्वसम्भवान जगदान्ध्यप्रसङ्गः । तार्किकाभिमतो व्यवसा- यस्तु चटबदनात्मय अनुच्यवसायवेद्यत्वात् । अनुव्यवसायस्य स्वयम्भकाशत्वस्वीकारे त्वस्मन्मतप्रवेश इति सूटमधिया निरी क्ष्यम्॥ १७॥ सं०-आत्मा की स्वयम्प्रकाशता को श्रुतिसिद्ध कथन 'करके अनुमानप्रौढि के अभिमानी तार्किकों के सन्तोपार्य अब उक्त अर्थ में अनुमान प्रमाण कथन करते हैं- पदार्य-अयम् सर्वानुमवस्वरूप व्यवसायः ज्ञानस्वरूप आन्मा प्रकाशास्वयम्भकाश भाति है भोयत्वापरोक्षत्या- अवेद्य तथा अपरोक्ष होने से। "जो स्वयम्प्रकाश नहीं वह अवेध १मूल में अओयत्व सहत अपरोक्षल व्यवमाय (ज्ञान) के स्वागत में हेतु क्यन किया है।वहा घटादि वैद्यों में अतिव्यानि के पारणार्थ पच' पर का ममिदा किया है और रापुष्पादियों में अतिम्पानि याद करने के, दिए 'अपोशत्व' पद कोण हे " सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः और अपरोक्ष भी नहीं होता"इस अर्थ में व्यतिरेकी दृष्टान्त कथन करते हैं। -अथ और यजो एवं ऐसा न नहीं (अर्थात् स्वयम्प्रकाश नहीं) स एवं न वह अवेद्य और अपरोक्ष भी नहीं यथा जैसे घटाघट है, घट स्वयंप्रकाश न होने से वेद्यत्वसहकृत अपरोक्षत्व वाला है अवेधत्वसहकृतअपरो- क्षत्व वाला नहीं। भाव यह है कि घट वेद्य होकर अपरोक्ष होता है परन्तु व्यवसाय-ज्ञानस्वरूप आत्मा अवेध होता हुआ ही अपरोक्ष होता है अत एव वह स्वयम्भकाश है ॥१.१७॥ मनु व्यवसायोऽपि घेद्योऽमुव्यवसायगम्यत्वादिनि विशे- पणाऽसिद्धो हेतुरिति शङ्कमानं तार्किकं प्रत्याह-वेद्यते"ति- वेद्यताजन्मनाशाचा व्यवसायस्य पिक्रिया। ये मन्यन्ते युधास्तेषां सम्पन्नस्तरणिस्तमः ॥११॥ ये बुधा:-ये तर्कमतानुगाः पण्डिताः वेयनाजन्मनाशायाः वेद्यस्य भायो बेचता शेयतेत्यर्थी, जन्मोत्पत्तिः प्रागमायप्रतियोगित्वमिति यावत् नाशो मप्रतियोगिन्यमित्याद्या. व्ययमायस्य-ज्ञानस्य वित्रिया-विकारान् मन्यन्ते, तेपामन्तेषां तोशलाभिमानिनां मर्गमा सूर्य, वम अन्धकारः सम्ममा सिद्धो भवति, । यथा सूर्यस्य तमोभायोऽनुपपनस्तथैव व्यवसायस्य घेद्यत्यजन्मादि- पिकापेऽपीत्यही पाण्डित्यं नाविषाणामित्युपहास' ॥११८॥ १ या 'मन्यन्ते दुधा' इत्यासारपयुवा वस्तुतस्तु ते अथा एव इति गचितम् ।
- श्लो० ११८,१९९] तार्किकमतस्य मोहमूलमत्वोक्तिः। सै०-ननु-व्यवसायमान अनुव्यवसाय के द्वारा वेध भी है और अपरोक्ष है इस लिये उक्त हेतु "विशेषणाऽसिद्ध" हेत्वाभास जानना चाहिये ? उत्तरः-- पदार्थ-ये बुधाः-जो तार्किक वेद्यताजन्मनाशाद्या:- वेद्यत्व, जन्म, नाश आदि व्यवसायस्य व्यवसाय शान के विक्रियाः-विकार मन्यन्ते मानते हैं रोपाम्-उनके मत में तराणः- सूर्य को तमः अन्धकार भाव को सम्पन्नः प्राप्त हुआ समझना चाहिये। भाव यह है कि जैसे सूर्य का तम होना सर्वथा असम्भव है वैसे ही ज्ञान के वेद्यत्व तथा उत्पत्ति आदि विकार भी नहीं बन सक्ते, किन्तु उस को स्वयम्प्रकाश ही मानना समीचीन है ॥ ११८ ॥ भूयोऽपि तार्किकमतं दूषय रोदमाश्चर्य या प्रकटीकरोति "स्वतः सिद्धम् इति- स्वतःसिद्धमदरस्थं सर्वसाधकमच्युतम् । महोऽप्यस्तमहो मोहमाहाल्पं तर्कसम्मतम् ॥११९ अहो इति महान्शोक आश्चर्य वा। फिन्तदित्याह-सत:- सिद्धम् =स्थत पय सिमममेयत्यात अदूरस्थम्मने दूरस्समदरम्य 1 इस श्लोक में यह ध्यान रहे कि व्याकरण नियमानुसार "मन्यन्तै अधुधाः" ऐसा पदरोद भी कर सकता है इसमे आत्मा को पटादिकी भाति पेय मानने वाले प्रशानी है यह भी सूनित रिपा गया है।
३५८ सटीकधीविचारबिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः सर्वस्याप्यात्मत्वात् , सर्वसाधकम-संयंस्य चराचरस्य साधर्फ प्रकाशकं सत्तास्फूर्तिप्रदत्वात् अतएव अच्युतम्-न च्युतमच्युत- मविनाशि सर्वव्यापकत्वात् "अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं वतम्" (भ० गी०२।१७) इति स्मृतेः एतादृशं यत् महा ज्योतिपा- मपि ज्योतिः सर्वावभासकं चिन्मयं तेजः तद् अपि अस्तम-अ- स्ततां गतं "तार्किकमते” इति शेषः। तदेतत् वर्कसम्मतम्-तर्फम- "तप्रविष्टं मोहमाहात्म्यम् =मोहस्य अज्ञानस्यैव माहात्म्यं बलमम्ति यदेतादृशं स्वतःसिद्ध ज्योतिस्तार्किकैनं मन्यते तत्तेषां महदहा- नमेवेति भावः ॥११९॥ सं० -अब प्रकारान्तर से तार्किक मत में दूपण कथन करते हुए खेद [अथवा आश्चर्य ] प्रकट करते हैं- पदार्थअहो बहुत शोक [अथवा आश्चर्य है ।(कैसे है ? सो कथन करते हैं) स्वतः सिद्धम्-जो ममाण से अगो- चर स्वतः सिद्ध है और अदूरस्थम् सब का अन्तरात्मा होने से अतिसमीप है सर्वसाधकम् =सब के प्रति सत्तास्फूर्ति देने से सर्वसाधक है और अच्युतम्-सर्वव्यापक अर्थात् देश कालादि परिच्छेद से रहित होने के कारण अच्युत अवि- नाशि महातेज है वह अपि=भी अस्तम्-न्यायमत में लुप्त हो गया है, यह तर्कसम्मतम्-तर्क मत में प्राप्त हुआ मोह- माहात्म्यम्-अज्ञान का ही सामर्थ्य जानना चाहिये। सार यह है कि स्वतःसिद्ध सर्वावभासक आत्मज्योति श्लो० ११९, १२०] मिथ्यादर्शननिरूपणोपसंहारः । ३५९ को न मानने वाले नैयायिकों के मत में सर्वथा अज्ञान का ही प्रभाव है यही आश्चर्य वा खेद है ॥१.१९॥ सम्मति "शुद्धचिन्माष०" (IN)इत्यादिनोपफ्रान्त मिथ्या- दर्शनमुपसंहरति "नित्यकूटस्यै"ति- नित्यकूटस्थचिन्मात्रः साक्षी भाति न यन्मते । तन्मिथ्यादर्शनं सिद्धं तमोमलमिति स्थितम् ॥१२०, यन्मतेभ्यस्य नैयायिकादेर्मते सिद्धान्ते नित्यकूटस्यचिन्माष:23 नित्यः त्रैकालायाम्पचासौ फूटस्थो निर्विकारः चिन्माप्रः चिद्रूपः साक्षीसाक्षाद् द्रा अर्थात् सर्वप्रकाशक आत्मा न भाति नैव भातोऽस्ति, यन्मते एवंविधस्यात्मनोऽनङ्गीकार इत्यर्थः तत्तदेव तमोमूलम-शानमूलकम मिय्यादर्शनम् वेदविरोधि दर्शनं सिद्ध- सिद्धं भवति इति स्थितम् - एप एध सिद्धान्तो विशेय इति फलि- तम्॥१२०॥ fo-~-अब "शुद्धचिन्मात्रे"त्यादि [ १२८ ] श्लोक से उपकान्त मिथ्यादर्शन का उपसंहार करते हैं- पदार्थ-यन्मते-निस नैयायिकादि के मत में नित्य- कूटस्पचिन्मात्रा-निस [ कालावाध्य] कूटस्य निर्विकार] चिन्मात्र [ चेतन स्वरूप] साक्षी सब का प्रकाशक आत्मा १ आइनपं इस लिये कि नैयायिक सतासिद्ध वस्नु च अपलार रले है और रोद इसलिये कि ऐमे अशान के अधीन हुए भी कर उबार होगा इस से मसानियों के विषय में सिदाची पागातही मानना . पाहिये।
३६० सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः न माति = मान नहीं होता, या यूँ कहो कि-जो उक्त स्वरूप आत्मा को अङ्गीकार नहीं करते तत् = वह तमोमुलम् अज्ञानमूलक मिथ्यादर्शनम् = मिथ्यादर्शन सिद्धम् = सिद्ध है इति स्थितम् यह सिद्धान्त है, अर्थात उक्त स्वरूप आत्मा को अङ्गीकार न करने वालों का दर्शन ही "मिथ्यादर्शन" कढ़ाता है ।।१२०॥ सम्प्रति मिथ्यादर्शनप्रतियोगिसम्यग्दर्शनमाह--"पृथएँ । इति- पृथगेवात्मनो धर्माः पृथग्ध स्त्वनात्मनः । न यस्मिन्धर्मसाङ्कर्य तत्सम्पग्दर्शनं सताम् ॥१२१ आत्मनः धर्माः सत्त्वादयः , पृथग् एव अन्य एव सन्ति । अनात्मनः तु-जडस्याहमादिवर्गस्य तु धर्माः :-पप्प्रकाश्यजाड्यादयः पृथग आत्मधर्मेभ्यो विलक्षणा एव (अनया रीत्या द्वयोरात्मा- नात्मनो ) धर्मसाइयम्-धर्माणां सङ्करभावः यस्मिनदर्शने न= नास्ति तन्तदेव सताव्यासादीनो महर्षीणां सम्मतं दर्शनम् = शास्त्रम् सम्यग्-समीचीन सत्यमिति यावत् । श्रुतिपारङ्गतानां श्रुतितात्पर्यशानयतामेव दर्शनं सम्यग्दर्शनं नेतरेषां शुष्कतर्फाडम्बरिणां फुतार्किकाणामिति मायः ॥१२॥ सं० 0--अव सम्यक् दर्शन का स्वरूप कथन करते हैं- पदार्थ-आत्मनः आत्मा के धर्मोः चैतन्यानन्दादि धर्म पृथक् एव अन्य ही हैं मनात्मनः तु और अहङ्कारादि .
श्लो० १२१, १२२] सम्यग्दर्शने आत्मानात्मधर्मविवेकः । ३६१ अनात्मा के धर्माः धर्म पृथक्-पृथक् ही हैं, (अर्थात आत्म- पौ से विलक्षण है। इस प्रकार) यस्मिन्-जिस दर्शन में (आत्मा, अनात्मा के) धर्मसार्यम्-धर्मों का सङ्करभाव न% नहीं है तत्वही सताम्-व्यासादि महपियों का अभिमत (दर्शन) सम्यक् दर्शनम् "सम्यग्दर्शन" कहाता है ॥१२॥ के त आत्मधर्मा येनात्मधर्मेभ्यो चियिका इत्यापृच्छमानं प्रत्याह "अस्ति" इति- अस्त्यात्मैकः स्वतःसिडोनित्योऽनित्यावभासकः । कूटस्थः श्रुतितात्पर्यविश्रान्तिभूमिरवयः ॥१२२।। आत्मा एका-अद्वितीया अस्ति, विविधोऽपि भेद भारमान नास्तीति भावः । स पुनः कीदृशः इत्याह-स्ततःसिद्धः-- परान- पेक्षसत्तात्मकः नित्या कालायाध्या, तथा अनित्यावभासकः-- अनित्यस्याहमाद्यनात्मवर्गस्य प्रकाशकःसाक्षिभूत इत्यर्थः तयाच 'कूटस्था निर्विकारः श्रुतितात्पर्य विश्रान्तिभूमिः श्रुतीनां तात्पर्यस्य समन्वयस्य या विधान्तिः विरामोऽवसानमिति यावत् तस्याः भूमिः श्रुतितात्पर्यविपय इत्यर्यः । एवम्-अद्वयातिविर्जितः । पते स्वतःसिद्धत्यादयः स्यरूपादनतिरिकाः सन्तोपि जिज्ञासु- जनमनःसन्तोपाय धर्मा इत्युच्यन्ते । मनास्मा तु एभ्यो विल- क्षणः अर्यात् परतासिद्धो नानानित्यः परावभास्यो विकारी सुतितात्पर्याऽविषयः सद्वयधेत्ति योध्यम् । १ अध एकादयन्दाभ्यामारमनि त्रिविधस्यापि भेदस्वाभावो ज्ञायते तयाहि सजातीयस्वगतभेदनिरामपर: एफराना मिनातीयभेदनिराकरण- परमर अद्वयाः। एवमेव आत्मादन देशवस्तुवपरियोदी नित्य- सब्देन च कालावपरिचोदो निरस्ता वेदनीया इत्यसपूरः ।
३६२ सटीकधीविचारबिन्दी (प्रथम.परिच्छेदः इदन्तु योध्यमम्भत्र अस्तित्वेन शून्यवादस्य, एकत्येन मानावादस्य, स्वत सिद्धत्वेन पान सिद्धत्यस्य, नित्यत्वेनानि- स्यत्वस्य, अनित्यावभासकत्येन अडत्यस्य, कूटस्थत्वेन प्रामा- फराभिमतस्य, श्रुतितात्पर्य विषयत्वेन चात्मनि प्रमाणान्सरस्थ व्युदास ॥ १२२॥ सं०- अब अनात्मा से विलक्षण आत्मघमों का कयन करते है- पदार्थ-आत्मा आत्मा एकाएक स्वत सिद्ध स्वतः सिद्ध नित्य-निस, अनित्यावभासक =अहङ्कारादि अनिस अनात्म पदार्थ का प्रकाशक सत्तास्कृतिदेनेवाला यूटस्थ निर्विकार, श्रुतितात्पर्यविश्रान्तिभूमि =श्रुतियो के तात्पर्य का विश्रामस्थान अर्थात सकल वेदवाक्यों का जिस के पोधन कराने में ही परम तात्पर्य है, और अद्वय द्वैतवर्जित अस्ति है। यहाँ इतना विशेष ध्यान रहे कि-"अस्ति। कथन से शून्यवाद का, "एक" से नानावाद का, "स्वत सिद्ध" से परतासिद्धत्व का, “नित्य से अनिसत्व का, * अनित्याय- भासक से जडत्व का, "कूटस्था से प्रामाकरादि अभि- १-यहा पर ध्यान रखना चाहिये कि पफ इस शब्द से सजाहीय और स्वगत भेदो का, अद्वयः पद से विजातीय भेद का, आत्मा पद से देशकृत और पस्नुरत परिच्छेदों का और नित्य पद से कारयत परिचोद का निराकरण किया गया है।
लो१२३, १२३] अज्ञानमेवाविवेकमूलम् । मत आत्मा का, और "श्रुतितात्पर्यविश्रान्तिभूमि " पद से ममाणान्तर की विषयता का निरास किया है। किञ्च- उक्त विशेषणों के व्यतिरेक से नानात्व, परतासिद्धत्व, विकारवत्व, अस्थिरत्व, सद्वयत्व, और श्रुतितात्पर्य का विषय न होना इसादि धर्म अनात्मा के जानने चाहिये १२२. नन्यविधश्चेदात्मा कुतो न सर्वेषां भाति ययान्नामे- त्याह "शस्याज्ञाने" इति- तस्याऽज्ञाने प्रमाणं स्युर्विता भिन्नचादिनाम् । पतोऽनृत्या विनाऽज्ञानमात्मानात्मसर्मता ॥१२३ मित्रवादिनाम मेदयादिना साङ्ख्यादीनां नास्तिकानां वा चार्वाकादीनां वितकां: विविधाताः देहःमाणो मनो विज्ञान- मानन्दो या आत्मेत्येवझातीयिकाः कल्पनाः सस्यम्भद्वयात्मनः अज्ञाने-अघोघे प्रमाण उपपादकाः स्युःसन्तीत्यर्थः । नवस- नेनात्मोपलम्भाभावोऽपित्यज्ञानप्रयुक्तोपलाध्यमाव इति भावः । मयार्थे उपपतिमाह-"त" इति । यता यस्मात् कारणात् मज्ञान विना अनायवोधमत्तरेण आत्माऽनात्मसमर्मता मारमाना- मनोः समानधर्मता धर्माणां साइन्यम् अन्योन्याभ्यासपदया- व्यम् अनूहा-अहितुमशक्या, नहि रजौसर्पधर्मकल्पनायां गुको पा रजतधर्मकल्पनायामशानादन्यनिमित्तं भवितुमति, तद्वत् महतऽयामनि अनात्मधारोपस्यानात्मनि धात्मधर्मारो.. पस्याज्ञानमेवैफ शरणमस्तीति भायः ॥१३॥ सं०-मनु उक्तलाण स्वतःसिद्ध आत्मा की सब ३६४ सटीकश्रीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः को प्रतीति क्यों नहीं होती? ऐसी शङ्का होने पर कथन पदार्थ-भिन्ननादिनाम् साट्य चावाकादि भेदवा- दियों की विताः नाना प्रकार की कल्पना ही तस्प-उस आत्मा के अज्ञाने अज्ञान में प्रमाणम्-प्रमाण स्युः हैं यतः= क्योंकि अज्ञानम् विना=अज्ञान के विना आत्माऽनात्मसर्मता= आत्मा और अनात्मा की समानधर्मता (अथांव दोनों के धर्मो का अन्योन्याच्यास) अनूह्यातर्कित नहीं की जा सक्ती । भाव यह है कि जिस प्रकार रज्जु में सर्पधर्मों की समा- नता (सर्पबुद्धि ) तथा शुक्ति में रजतधर्मों की समानता (रजतबुद्धि) अज्ञान के विना नहीं होती वैसे ही अद्वय आत्मा में वादियों की नाना प्रकार की कल्पना अज्ञान के "विना कदापि नहीं हो सकती ।।१२।। आत्मानात्मनोः साधर्म्यमेय स्फुटं निराकरोति “अनित्ये"ति- अनित्याव्याप्यनात्मस्थं नित्यव्याप्यात्मनीच्छताम् । धर्म तात्कृतस्तस्मिन्नित्यव्याप्यात्मतामतिः ॥२४॥ भनित्याच्याप्यनात्मत्यम्-अनित्ये अव्यापिनि अर्थात् परिच्छिन्ने अनात्मनि तिष्टतीति अनित्याच्याप्यनात्मस्थः तादृशं धर्म- स्वभावम् तर्कात श्रुतिनिरपेक्षात् फेयलात् तर्कात् नित्यव्याप्यात्मनि १-अथवा धर्मान इत्ययः, जावावेकवचनम् ।
सो० १२५] वस्तुतस्तु आत्मा नानात्मधर्मवान् । निये व्यापिनि आत्मनि इच्छतामः कामयमानानां तार्किकाणाम् तस्मिन्मात्मनि नित्यव्याप्यात्मतामतिः-नित्यत्वव्यापकत्वात्मत्वं विषयीफुर्वाणा बुद्धिः कुत-कस्माद्धतीः भवेदिति शेषः । तार्किका हि आत्मानं नित्यं व्यापकच मन्यतेऽथ च तत्र शानादीनां धर्माणां विकारमाचक्षते, विकारश्चानात्मधर्मो यथा घटादेः तदित्थमनात्मधर्मवन्तमात्मानं कथयतां महानयं व्यामोह पवेति भावः । , मनायं प्रयोगो विशेय:-"न्यायाभिमत आत्माऽनात्मा भवितुमर्हति अनात्मधर्मपत्त्यात घटादिवत्" इति ॥१२॥ 10--अब आत्मा तथा अनात्मा की समानधर्मता के निराकरण में युक्ति कथन करते हैं- पदार्थ-अनित्याच्याप्पनात्मस्थम् अनिय परिच्छिन्न अ- नारमा में स्थित धर्मम्-धर्म को तो केवल शुष्कतर्क से नित्यव्याप्यारमनिनिस व्यापक आत्मा में इच्छताम्-माननेवाले तार्किकों की तस्मिन्-उस शुद्ध आत्मा में कुता किस कारण के द्वारा नित्यव्याप्यामतामतिः निस और व्यापक आत्म- विपयिणी. युद्धि माप्त हुई है। भाव यह है कि-तार्किक आत्मा को निस विभु मानकर भी उसमें ज्ञानादि अनिसगुणों का उत्पत्तिविना- शरूप विकार मान लेते है जैसा कि घटादि अनात्म पदार्थों में रूपादि अनियगुणों का उत्पत्तिविनाश देखा गया है। परन्तु उनका यह मानना किस तर्क के आधार पर है यह ३६६ सटीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः महान् आश्चर्य है। यहां ऐसा अनुमान जानना न्यायाभिमत आत्माऽनात्मा भवितुमर्हति अनात्मधर्मवत्वाद घटादिवत्" न्यायमतसिद्ध आत्मा, अनात्मा होने के योग्य है, अनात्म- धर्मवाला होने से, जैसे घटादिक पदार्थ अनात्मधर्मवान होने के कारण अनात्मा हैं ॥१२४॥ सम्प्रति आत्मनों वास्तवं स्वरूपमाह "अनित्ये"ति- अनित्याव्याप्यनात्मस्थाः सर्वे धर्माः स्वभावतः। व्यावर्तन्ते यतस्तस्मिन्नित्यव्याप्यात्मतोचिता॥१२५ अनित्याव्याप्यनात्मस्था:-अनित्ये विनाशिनि अन्यापनि परि- च्छिन्ने अनात्मनि वर्तमानाः ये सर्व धर्मा:-जडत्वानृतत्यादयः स्वभावतः स्वतः एव यतः यस्मादात्मनः व्यावत-तेन्दरतस्तिष्ठन्ति यमात्मानं वस्तुतो न स्पृशन्ति यथाऽहिविषं गुणं न स्पृशति तस्मिन्--तस्मिन्नेव परमार्थे यस्तुनि निन्यव्याप्यात्मवा-नित्यत्वाऽप- रिच्छिन्नत्यममानाधिकरणमात्मत्वमित्यर्थः उचिता योग्येत्यर्थः। यत्राऽनात्मधर्माणां जाड्यादीनां मात्रयापिन स्पर्शः यश्चा- ऽपरिच्छिन्नोऽनन्तश्चिद्वपुरानन्दधनः स एवात्मेति भावः ॥१२५॥ सं०-अब आत्मा का वास्तव स्वरूप कथन करते हैं- पदार्य-अनित्याव्याप्यनात्मस्था: अनिस अध्यापि अना• स्मा में होने वाले सई धर्माः सब जाड्यादि धर्म स्वभावतः: खभाव से ही पतः जिस से व्यावर्तन्ते-निटत्त रहते हैं, तस्मिन्-उसी परमार्थ वस्तु में नियव्याप्यामता निसल तथा - श्लो० १२५, १२६] आत्मनो वेद्यत्वमशाननिवन्धनमः । व्यापकत्व की समानाधिकरण आत्मता उचिता योग्य है। अर्थात् स्वभाव से ही जिस में अनात्मसम्बन्धी जात्यादि धर्मों का स्पर्श नहीं, वही अपरिच्छिन्न (अनन्त) चिन्मात्र आनन्द धन स्वरूप आत्मपदार्थ है ।।१२६।। नन्वात्मन्यपि घटादिवढेवत्वादिसधर्मता अन्यथा तद्वि- चायय जिज्ञासूनां प्रवृत्तिरेय नोदीयादिति शङ्कान्युसन- च्याजेन ११३ श्लोकोक्तमर्थमुपसंहरति-"चिद्भास्यः" इति-~ चिहास्योऽपि च यो धर्मोऽचिद्रूपे च समीक्षितः । चिद्रूपे वर्णनं तस्य चिदज्ञाननियन्धनम् ।।१२६।। विद्धास्यः अपि च य; धर्मयश चेद्यत्वादिधर्मो वस्तुत- चिन्नास्यः चिन्मात्रसत्तानियन्धनः च अथच अचिपे जडे घटादौ समीक्षितः वस्तुती वर्तमानी भाति तत्त्यन्तारास्य शेयत्याधर्मस्य निर्पे-चिन्मात्रफयपुप्यारमनि वर्णनम् कथन मानं था विज्ञाननियन्धनम् चिदाधितं यदशानं तद्धतुर्फ येदि- तव्यमिति शेषः। नहान्यधर्मोऽन्यत्र भासमानोऽशानं विना मयितु- महति रज्ज्यादौ सर्वत्वादेर्भासमानताया अशानकनियन्धनत्येन सर्वसम्मतत्वादिति भावः ॥ १२६ ॥ सं०-ननु अनात्मा के समान आत्मा में भी पदादि की न्याई वैद्यत्वादिधर्मों की उपलब्धि है, अन्यथा आत्मजिज्ञासा की अनुपपत्ति होगी। इस आशङ्का के खण्डन प्यान से ११३ श्लोक में कथन किये अर्थ का उपसंहार करते हैं- सटीकश्रीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः पदार्थ-चिद्भास्यः अपि च यः धर्मः-जो धर्म चेतन कर- के भास्य भी होवे (परन्तु वस्तुतः जो) अचिद्रूपे च समीक्षितः= जड अनात्म पदार्थ में साक्षात् देखा गया हो तस्य-उस धर्म का चिद्रूपे चैतन्य आत्मा में वर्णनम्-कथन अथवा प्रतीति चिदज्ञाननिबन्धनम् एकमात्र चेतनाश्रितअज्ञानमूलक जाननी चाहिये ।। १२६॥ नन्वम्त्येव घटादिप्येकत्वं ब्रह्मात्मनि चेति कथमुच्यते आत्माऽनात्मनोधर्मसार्ये नास्तीति शङ्कायामाह एकजात्या- श्रयेपु" इति- एकजात्याश्रयेप्येवं दृष्टा प्रत्येकमेकता। सानेकत्वसमाकान्ता नैवानेकत्वमात्मनि ॥१२७।। एक्जात्याप्रयेपु-एका चाऽसौ जातिर्घटत्यादिरूपा तस्या था- श्रयेप्बाधिकरणभूतेषु घटादिप्येव या प्रत्येकम् एकमेकं प्रतीति प्रत्येकम् एफैकव्यक्तिवृत्तिः एवम् एवंरूपा एकता एकत्वम् इत्यर्थ- दृष्टान्प्रत्यक्षाधुपलन्धाऽस्ति सापकता अनेकत्वसमानान्ता अने- कत्वसङ्ख्यया समाक्रान्ता व्याप्ता पवेति शेषः अनेकत्वम्-नाना- त्वम् आत्मनि-परमार्थवस्तुन्यद्वये न, एवम्नेय दृष्टं श्रुनं येत्यर्थः- तथा च नैवात्मानात्मनोधर्मसाकर्यमिति भायः ॥१२७॥ एतेनेद्मपि फलित विज्ञेयम्-तार्किकाभिमत आत्मा:- नात्मा भवितुमर्हति अनेकत्यसमाकान्तैकत्ववत्त्वात् घटादिवत्" इति । यत्र यमानेकत्यसमाकान्तकत्यवत्वं तन तनाऽनात्मत्व- मिति प्रतिवन्धः, ब्रह्मात्मनि च अनेकत्वसमानान्तकत्वयत्त्वाभा- Ary. . - लो० १२०] 'आत्मानात्मनोधर्मसाकर्यनिरासः। वाव्यापकविरुद्धोपलब्धिरिति कथमपि द्वयोर्धर्मसाङ्कय नास्ति । यदि चाकाशकालदिशामेकत्वं ब्रह्मणश्चेति वर्तत एव धर्मसार्य- मिति बूषे तदाऽनभिज्ञोऽसि शास्त्ररहस्यानां भवान् दत्तोत्तर- त्यात चित्तादात्याध्यासनिवन्धनत्वाच तदैक्यस्य । विमतत्वा. थाकाशादीनामनात्मत्वं प्रत्यापीपदामेति दिक् ॥ १२७ ।। सं०- ननु घटनिष्ठ एकत्व धर्म ब्रह्म में भी वर्तता है इसलिये दोनों का धर्मसाकर्य स्फुट है ? ऐसी आशङ्का के वारणार्थ लिखते हैं- पदार्थ-एकजात्याश्रयेपु-एक जाति के आश्रयभूत अर्थात घटत्वादि सामान्य के अधिकरणभूत जो घटादि- पदार्थ उन में प्रत्येकम् =एक एक के पति जो एवं इस प्रकार की एकता एकता घटा देखी गई है सा-वह (एकता) अनेकत्यसमाक्रान्ता अनेकत्ल समानाधिकरण ही है (अन्यथा नहीं ) परन्तु-आत्मनि-परमार्य अद्वय आत्मवस्तु में भनेकत्वम् नानात्व न एत्र=नहीं है। भाव यह है कि यद्यपि आत्मा में एकत्व है और घटादिकों में भी एकत्य उपलब्ध होता है तथापि आत्मा में नानात्य न होने से, नानात्वसमानाधिकरण एकत्र उस का विजातीय ही है अतएव दोनों के धर्मों का सार्य नहीं। यहां तार्किकमतविरोधी अनुमान का ऐसा आकार जानना तयादि.---"तार्किकाभिमत आत्माऽनारमा भवितुम.
सदोकश्रीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः पदार्थ-चिदास्यः अपि च यः धर्म-जो धर्म चेतन कर- के मास्य भी होवे (परन्तु वस्तुतः जो) अचिद्रूपे च समीक्षितः- जड अनात्म पदार्थ में साक्षात् देखा गया हो तस्प-उस धर्म का चिद्रूपे-चैतन्य आत्मा में वर्णनम् कथन अथवा प्रतीति चिदज्ञाननिवन्धनम् एकमात्र चेतनाश्रितअज्ञानमूलक जाननी चाहिये ।। १२६॥ नन्यस्त्येव घटादिप्येकत्वं ब्रह्मात्मनि चेति फयमुच्यते आत्माऽनात्मनोधर्मसान्य नास्तीति शङ्कायामाह-" एकजात्या- श्रयेषु" इति- एकजात्याश्रयेप्येवं दृष्टा प्रत्येकमेकता । सानेकत्वसमाकान्ता नैवानेकत्वमात्मनि ॥२७॥ एकजात्याप्रयेषु-एका चाऽसौ जातिर्घटत्वादिरूपा तस्या आ- श्रयेप्याधिकरणभूतेषु घटादिप्येव या प्रत्येकम एकमेकं प्रतीति प्रत्येकम् एकैफव्यक्तिवृत्तिः एवम् पर्यरूपा एकता एकत्वम् इत्यर्थः ध्यम्प्रत्यक्षाधुपलब्धाऽस्ति साम्पकता अनेकत्वसमान्ता अने- कत्वसत्यया समाफ्रान्ता व्याप्ता पवेति शेषः अनेकत्वमन्नाना- त्वम् आत्मनि=परमार्थवस्तुन्यद्वये न, एव-नैय दृष्टं श्रुनं वेत्यर्य: तथा च नैवात्मानात्मनोधर्मसाकर्यमिति भावः ॥१२७॥ पतेनेदमपि फलित विज्ञेयम्-तार्किकाभिमत आत्माऽ- नात्मा भवितुमर्हति अनेकत्वसमानान्तैकत्वयत्त्यात घटादिवत्" इति । यत्र यत्रानेकत्वसमाकान्तकत्यवत्वं तन तत्राऽनात्मत्व- मिति प्रतिवन्धः, ब्रह्मात्मनि च अनेकत्वसमामान्तकत्वयत्त्वाभा- ३६९ श्लो० १२७] आत्मानात्मनोधर्मसाकर्यनिरासः वाड्यापकविरुद्धोपलब्धिरिति कथमपिहयोधर्मसाय नास्ति । यदि चाकाशकालदिशामेकत्वं ब्रह्मणश्चेति वर्तत एव धर्मलाडूर्य- मिति धूपे तदाऽनभिक्षोऽसि शाखरहस्यानां भवान् दत्तोत्तर- स्वात,वित्तादात्म्याध्यासनिबन्धनत्वाच्च तदेश्यस्य । विमकत्वा. याकाबादीनामनात्मत्वं प्रत्यपीपदामेति दिक् ॥ १२७ ॥ सं०- ननु घटनिष्ठ एकत्व धर्म ब्रह्म में भी वर्तता है इसलिये दोनों का धर्मसाकय स्फुट है ? ऐसी आशङ्का के वारणार्य लिखते हैं- पदार्थ--एकमात्याश्रयेपु-एक जाति के आश्रयभूव अर्थात घटत्वादि सामान्य के अधिकरणभूत जो घटादि- पदार्थ उन में प्रत्येकम् एक एक के प्रति जो एवं इस प्रकार की एकता एकता या-देखी गई है साबद्द (एकता) अनेकत्यसमाक्रान्ता अनेकख समानाधिकरण ही है (अन्यया नहीं ) परन्तु--आत्मनि-परमार्य अट्य आत्मयस्तु में अनेकत्वम् नानात्व न एत्र-नहीं है। भाव यह है कि यद्यपि आत्मा में एकत्व है और यादिकों में भी एकल उपलब्ध होता है तथापि आत्मा में नानात्व न होने से, नानात्वसमानाधिकरण एकत्व उस का विनातीय ही है अतएव दोनों के धर्मों का साडूर्य नहीं। यहां वार्किकमतविरोधी अनुमान का पेसा आकार जानना तयादि-ताकिकाभिमत मात्माऽनात्मा मानितुम- ३७० मटीकधीविचारविन्दी प्रथमः परिच्छेदः हति अनेकत्वसमाफ्रान्तकत्ववत्त्वाद घटादिवद्" इति तर्क- मतसिद्ध आत्मा अनात्मा होने के योग्य है, अनेकत्वाविशिष्ट एकत्वधर्मवाला होने से, घटादि की न्याई । जमे घटादिक अनेकत्वावीशष्ट एकत्वधर्मवाले होने से अनात्मा है वैसे तार्किक का आत्मा भी अनात्मा ही सिद्ध होता है ।।१२७॥ उनमेवार्थ दृढयनि-"अनेकवे" इति- अनेकन्यममाकान्ता दृष्टाऽनात्मसु चैकता । मा यस्मिन्ननुवर्तेत तत्राऽनात्मत्वधीध्रुवा ।।१२८॥ अना मसु च सर्वेषु घटपटाधनात्मपदार्थषु अनेकत्वसमा- प्रान्ना=अनेकन्यविशिष्टय एकता दृष्टा उपलब्धा सा अनेकत्ववि- शिष्टेकता यस्मिन् यस्मिन् यस्मिन् तार्किकाभिमतात्मनि पदार्थे अनुवनि-अनुवृत्त्या यतेंत उपलन्धा भवति, तरन्तस्मिन् तस्मिन् अनात्मन्यधी: अनात्मत्यबुद्धिःप्रवानिश्चिता अस्तीति शेषः ॥१२८ सं०- 0-अर उक्त अर्थ को ही स्फुट करते हैं- श्लो० १२९] नानात्मनामनातात्वे हेतुः। ननु केवलमात्मानात्मनोः साधम्यमेव न मन्यामहे जड- त्वपरिच्छिन्नत्वादिकं चैवम्यमाप अमः इति चेदाह "यद्" इति- यत्साधर्म्यसमाकान्तं वैधयं तनात्मसु । दृष्टं, तेनानुमातच्याऽनेकात्मस्वप्पनात्मता ॥१२९॥ यत् उद्देश्यभूत साधर्म्यसमाकान्तम् = साधर्म्यसमानाधिफ- रणकं वधयम विरुद्धोधों येषां ते विधर्माणः विधर्मणां भावो वैधयें जडत्वपारेच्छिन्नत्वादेकम् , तदविधेयभूतम् अनात्मसु= घटपटाद्यनात्मपदाप्येव दृष्टम उपलब्धमुपलभ्यत इति विव- क्षितोऽर्थः, तेन-दर्शनेन लिन अनेकात्मसु अपि-साइल्यतार्किका- धमिमतेषु नानात्मस्वपि अनामता आत्मभिन्नता अनुमातव्या- अनुमितिज्ञानविषयता नेतव्या । तथाचायं प्रयोग:-"साझ्या- अभिमत आत्माऽनात्मा भवितुमर्हनि साधर्म्यसमानाधिकरणक- वैधययत्वात् घटादिव" इति ॥१२९॥ सं०-ननु हम केवल आत्मा अनात्मा का साथ ही नहीं मानते किन्तु जडत्वादि वैधर्म्य भी स्वीकार करते हैं इसलिये हमारे मत में आत्माऽनात्मा के धर्मों का साङ्कर्य होने से स्वरूपसार्य की आपत्ति नहीं हो सकती ? ऐसी आशङ्का के होने पर समाधान करते है- पदार्थ-पत्-जो साधर्म्यसमाकान्तम् साधम्यविशिष्ट वैधर्म्यम् (तुम्हारा माना हुआ) आत्मा अनात्मा का धर्ना है तत्बद्द अनाममु-अनात्ममात्र में ही टमदेखा गया है (शुद्ध आन्मा में नहीं) तेन-दस (दर्शनरूप लिन से)
३७०
मटीकधीविचारबिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः
हति अनेकत्वसमाक्रान्तैकत्ववत्त्वाद घटादिव इति तर्क-
मतसिद्ध आत्मा अनात्मा होने के योग्य है, अनेकत्वावशिष्ट
एकत्वधर्मवाला होने से, घटादि की न्याई। जैसे घटादिक
अनेकत्वावीशष्ट एकलधर्मवाले होने से अनात्मा है वैसे
तार्किक का आत्मा भी अनात्मा ही सिद्ध होता है ।।१२७॥
उक्तमेवार्य द्रढयनि-"अनेकन्वे" इति--
अनेकन्यम्माकान्ता दृष्टाऽनात्मसु चैकता।
मा यस्मिन्ननुवर्तेत तत्राऽनात्मत्वधीधुवा ॥२८॥
अनात्मसु च-सर्वेषु घटपटाधनात्मपदार्थेषु अनेकत्वसमा-
फ्रान्ना=अनेकत्वविशिष्ट्रय एकता दृष्टा उपलब्धा सा अनेकन्यवि--
शिकता यस्मिन् यस्मिन् यस्मिन् तार्किकाभिमतात्मनि पदार्थे
अनुवर्तत-अनुवृत्त्या वर्तेत उपलब्धा भवति, तत्र तस्मिन् तस्मिन्
अनात्मवर्धा:-अनामन्यबुद्धिः ध्रुवा=निश्चिता अस्तीति शेषः ॥१२८
सं०-अब उक्त अर्थ को ही स्फुट करते हैं-
परार्थ-अनात्ममु चकिञ्च यावत अनात्म पदार्थों में
एकता एकता अनेकयसमाक्रान्ता अनेकत्वविशिष्ट ही दृष्टा=3
देखी गई है सा-वह ऐसी एकता यस्मिन्-जिम तार्किका-
भिमत आत्मादि पदार्थ में अनुवर्तेत अनुत्तरूप से उप-
लब्ध होती है तब उस उस पदार्थ में अनात्मत्वधी: अना-
स्मत्र को विषय करने वाली बुद्धि ध्रुवा=निश्चित ही है,
( इस में कोई सन्देह नहीं) ॥१२॥
ग्लो० १२९] नानात्मनामनात्मत्वे हेतुः । ३७१ ननु केवलमात्मानात्मनोः साधयमेव न मन्यामहे जड- त्वपरिच्छिन्नत्यादिकं वैवयमापे घूमः इति चेदाह “यद्" इति- यसाधर्म्यसमाकान्तं वैधर्म्य तदनात्मसु । दृष्टं, तेनानुमातव्याऽनेकात्मस्वप्यनात्मता ॥१२९॥ यत्-उद्देश्यभूतं साधर्म्यसमाकान्तम् = साधर्म्यसमानाधिक रणकं वैषम्यम्-विरुद्धो धर्मो येषां ते विधर्माणः विधर्मणां भावो वैधम्य जडत्वपरिच्छिन्नत्यादिकम् , तद्-विधेयभूतम् अनात्मसु%D घटपटाद्यनात्मपदार्थेप्येव दृष्टम् उपलब्धमुपलभ्यत इति विव- क्षितोऽर्थः, तेन-दर्शनेन लिनेन अनेकात्ममु अपि-साङ्ख्यतार्किका- धभिमतेषु नानात्मस्वपि अनात्मता =आत्मभिन्नता अनुमातव्या= अनुमितिशानविषयतां नेतव्या । तथाचायं प्रयोगः-"साङ्ख्या- घभिमत आत्माऽनारमा भवितुमर्हति साधर्म्यसमानाधिकरणक- धम्यवत्त्वात् घटादिवद्" इति ॥२९॥ सं०-ननु हम केवल आत्मा अनात्मा का साधर्म्य ही नहीं मानते किन्तु जडत्वादि वैधर्म्य भी स्वीकार करते हैं इसलिये हमारे मत में आत्माऽनात्मा के धर्मों का सार्य होने से स्वरूपसार्य की आपत्ति नहीं हो सकती ? ऐसी आशङ्का के होने पर समाधान करते है- पदार्य-य-जो साधर्म्यसमाकान्तम् साधर्म्यविशिष्ट वैधय॑म् ( तुम्हारा माना हुआ) आत्मा अनात्मा का वैधH है तत्वह अनाममु अनात्ममात्र में ही दृष्टम् देखा गया है (शुद्ध आन्या में नहीं) तेनं उस (दर्शनरुप लिङ्ग से) सटीकधीविचारविन्दो [प्रथमः परिच्छेदः कारण से अनेकाममु अपि साङ्ख्य,तार्किक अभिमत नाना आत्माओं में भी अनारमता अनात्मता अनुमातल्या अनुमान करने योग्य है। यहां अनुमान का प्रकार यह है-"साङ्ख्यायभि- मत आत्मा अनात्मा भवितुमर्हति साधर्म्यसमानाधिकरणक- वैधर्म्यवत्त्वात घटादिव"साङ्ख्यादिकों का माना हुआ आत्मा अनात्मा होने के योग्य है, साधर्म्यविशिष्ट वैधर्म्य वाला होने से, घटादि की न्याई । भाव यह है कि जिस प्रकार घटपटादि अनात्मपदार्थ पदार्थत्व वा द्रव्यत्वरूप से समान धर्म वाले हैं परन्तु उनका घटत्व पटत्वादि वैधर्म्य भी होता है वैसे ही भेदवादियों के आत्मा आत्मत्वेन चेतनत्वेन समानधर्म वाले और जडलेन परिच्छिन्नत्वन वैधर्म्य वाले होते हैं। परन्तु जो २ साथ- Hविशिष्टवैधर्म्य वाला है वह सब अनात्मा ही देखा गया जैसा कि-घटादि पदार्थ, इस प्रकार व्याप्तिपक्षधर्मता के वल से साङ्ख्यादि नानात्मवादियों का आत्मा अनात्मा ही जानना चाहिये ॥१२९॥ नानात्मवादे दोपान्तरमप्याह-"अदृष्टाऽनियमादीनाम" इनि- अदृष्टाऽनियमादीनां दोषाणां च परम्परा । स्मर्त्तव्यामुक्तिमिच्छद्भिरात्मानेकत्वयादिभिः॥२.३०॥ च- चेन दोपान्तरं समुचिनोति । फिश्च-मुक्तिम् इन्धद्भिः- , . ३७३ लो० १३०] नानात्मवादे दोपान्तराणि । मोसामभिर्जिनामुभिः सद्भिः आत्मानेकववादिभिः नानात्मवा- दिभिः अदृष्टाऽनियमादीनाम् - तत्तदधिकरणावच्छेदेन तत्तदृष्टस्य नत्तत्फलजनकत्वनियमः तद्विरुद्धोदृष्टानियमः आदिनाऽमि- मन्थ्याग्रहपाम तेपामदृष्टानियमादीनां दोपाणाम-दूपणानाम परम्परा-प्रवाहः राशिरिति यायत मतव्या चिन्तनीया। अयमाशया-साङ्ख्यास्तावनानात्मवादिनोऽनात्मसम- वाय प्रधानपत्ति अदृष्ट मन्यते । तेषां प्रधानसाधारण्याच तत् प्रत्यात्म सुखदुःस्रोपभोगनियामक भयितुमर्हति । काणादास्तु नमारगुणमात्मनि समवेत स्वीकुर्वते. तेपामाप पूर्ववत् साधा- रणेनात्ममनःसंयोगेन निप्पद्यमान सदस्यैवात्मन इदमरष्टमिति नियमहतोरभायादृष्टाऽनियमो दोषोऽवजनीय एच । सति चैय- मदृष्टानियमे सुखदुःखादिसाडून्य यन्धमोक्षाद्यव्ययस्थादयोऽपि दोषाः प्रादुप्युः । पशितधायमों ग्रामीमांसायाः द्वितीया- ध्यायस्य तृतीये पादे अंशाधिपरणे "अदृया नियमात्" (म० सुक २।३।५१) इति सूत्रभाष्यादौ ॥१०॥ सं०-नानात्मवाद में दोपान्तर कथन करते हैं- पदार्यच और मुक्तिम् इच्छद्धि मुक्ति की इच्छा करने वाले आमानेकत्वादिभिः साइयादि नानात्मवादियों को अदृष्टाऽनियमादीना अदृष्टाऽनियम आदि दोपाणा-दोपी की परम्परा परम्परा भी मन्या स्मरण करनी चाहिये । अर्थात साइख्यादि अनेकात्मवादी मुक्ति को मानकर १ नयाशिवमने जोराना विभुपेन गपा गरी विमानस्सार अहानियमात्मभाना पुण्यपापानामनियार निमार विद दारिद्रप के पार्थिवमिति पररपा न स्यास्पियं ।
३७४
सटीकधीविचारविन्दो प्रथम परिन्छेदः
आत्माओं का भेद मानने हैं परन्तु उनके इस नानात्मवाद
में "अष्टानियम" आदि दोपो की परम्परा प्राप्त होती
है-तथाहि साझयमत में प्रधानसममेत अदृष्ट है और
आत्मा नाना तथा विभु है परन्तु प्रधान का सर्रात्मा के
मति साधारण सम्बन्ध है इस लिये एक के सुखी दुःखी
होने से सर मुखी दुःखी होगे क्योकि सब आत्माओ के
सन्निधान में उत्पन्न हुए अदृष्ट में यह कोई नियम नही हो
सकता कि अमुक अदृष्ट अमुक आत्मा का ही है अन्य का
नहीं । किञ्च मोक्षावस्था में भी अदृष्टवाले विभुप्रधान का
विभु आत्मा के साथ सम्बन्ध बना रहने से पुन बन्ध की
आपत्ति हो जाने से वन्धमोक्ष की व्यवस्था ही नहीं वन
सकती, इसादि और दोप भी जान लेने ।
इसी प्रकार वैशेषिकादि के मत में यही दोप समान
रूप से प्राप्त होते हैं क्योंकि इन के मत में भी आत्मा विभु
तथा नाना हैं और अदृष्ट आत्माओ में समवायसम्बन्ध से
रहता है । एवं मनासयोग भी सर आत्माओ के साथ
समान है इस लिये तत्तत् अष्ट तत्तत् आत्मा का है ऐसा
विक न हो सकने से सर्वात्माओं के सन्निधान में उत्पन्न
हुए अदृष्ट से सर को मुख दुःख भोग समानरूप से बना
रहेगा । इसी प्रकार पन्ध मोक्ष की अव्यवस्था भी पूर्ववत्
जान लेनी ॥ १३०॥
. ~~ -~ लो० १३१] आत्मानात्मविद्यके पुनराक्षेपः । औपनिपदनयेऽपि अनादित्येन साधर्म्य प्रसञ्जयवात्मा- नात्मनोधर्मसाकर्यण विवेकाभावमाक्षिपति-"पण्णाम्" इनि- पण्णामपि च साधय नन्वनादित्वमिच्छत्ताम् । कुतः स्याद्धर्मसाङ्कर्यादात्मानात्मविवेचनम् ॥३१|| ननु-इति शङ्कायाम् । पप्णाम् अपि च="जीवेशौ च पिशुद्धा चिद्विभेदस्तु तयोद्वयोः । अविद्या तचितोर्योग. पटस्माकमनादयः" इत्या- चार्योक्तिपुरःसरं जीवादिकानां पण्णामपि पदार्थानाम अनादि- त्वम् अनादित्वरूपं साधर्म्यम्=समानं धर्मम् इच्छताम=स्वीकुर्वता- मोपनिपदानां मते इति शेषः धर्ममाइकर्यात-धर्मस्य मङ्करभावात् मात्मानात्मविवेचनात्मानात्मनोविवेकः कुतःकस्माद्धेतोः स्यात कथमपि न स्यादित्याक्षेपः । अयमत्राशयः पूर्वपाक्षणः-अद्वैतिनो हि जीवादीन् पट् पदार्थाननादीन् मन्यन्ते सेन तेपां नयेपि अनादित्वनात्माना- स्मनोः साधम्र्य प्राप्तमेव, तनश्च तदुक्तरीत्या तत्पक्षे दुःशकस्तयो- विवेक इति सकलं शास्त्रं विप्लुतं स्यात् । अस्मसिद्धान्तानुरोधेन तु फयश्चित्साधर्म्य सत्यपि वैधय॑ज्ञानाद्भवेदेव विवेको येनारमा शास्त्राररभो न निरर्थक इति ॥१३॥ 0-अब पूर्वपक्षी अनादित्वरूप से आत्मा तथा अनात्मा के साधर्म्य द्वारा सिद्धान्त में उन दोनों के विवेक का अभाव करन करता है- पदार्य-ननु-ननु पण्णाम् अपि च = जीवेश्वरादि छ: पदार्थों के अनादित्वम् = अनादित्वरूप साधर्म्यम् = साधर्म्य को इन्टताम् = मानने वाले अद्वैतियों के(मत में)धर्ममा कार्यात् = ૨૭૬ सटीकश्श्रीविचारदिन्दी [प्रयमः परिच्छेदः (आत्मा और अनात्मा दोनों के) धर्म का सङ्कर हो जाने से आत्मानात्गविवेचनम् = आत्मा, अनात्मा का विवेक कुतः= कैसे स्यात् = हो सकता है ? किन्तु कदापि नहीं हो सकता। भाव यह है कि-जीव ईश्वर, शुद्धचतन्य, उन का परस्पर भेद,अविद्या,अविद्या तथा चैतन्य का परस्पर सम्बन्ध,यह छः पदार्थ वेदान्त मत में अनादि माने हैं, एवं "अनादित्व"रूप से आत्मा अनात्मा का साधर्म्य धना ही रहता है, एकान्ततः वैधर्म्य नहीं । अतः उन के कथनानुसार दोनों का विवेक करना ही कठिन है । विवेकाभाव से शास्त्रारम्भ ही व्यर्थ सिद्ध होता हैं ॥१३॥ उकमाक्षेपं परिहर्तुमाह सिद्धान्ती-"अनेकत्वम्" इति- अनेकत्वसमाकान्ता यथानात्मसु चैकता। अनित्यत्वसमाकान्ता तथाऽनात्मस्वनादिता॥१३२ यथा-येन प्रकारेण अनात्ममु आत्मभिन्नेषु घटादिव्यक्ति भनेकत्वसमानान्ता अनेकत्वविशिष्टा एक्वा-एकत्व"वर्त्तते" इतिशेपः तथा च तेन एय प्रकारेण तद्वदेवेत्यर्थः अनात्ममु अनात्मपदार्थेषु अविद्यादिषु अनित्यत्वसमायान्ता=अनित्यत्वविशिष्टा अनादिता अनादिभावोऽनीत्यर्थः। एवच सति आत्मानात्मनोरेकान्निकमेव वैधय॑म् अनारमनोऽनारपि विनाशिस्यात् आत्मनश्च तदर- तिरेकादिति भावः॥ १३२ ॥ सं०--अब सिद्धान्ती उक्त आक्षेप का परिहार करता है- ३७७ लो० १३२,१३३] उताक्षेपनिराकरणमिताक्षरा। पदार्थ-यथा जिस प्रकार अनामसु-आत्म भिन्न घटादि पदार्थों में अनेकत्वसमाकान्ता अनेकत्वविशिष्ट एकता एकता (देखी गई है) विद्यमान है तथा चम्चैसे ही अना- मसु=अविद्यादि अनात्म पदार्थों में अनित्यत्वसमाकान्ता अनि- सतविशिष्ट अनादिता=अनादिपना है। भाव यह है कि यद्यपि सिद्धान्त में मुगम रीति से जिज्ञासु के बोधार्थ छः पदार्थों को अनादि माना है तथापि उन में चेतनमात्र तो अनादिनिस है शेप पांच पदार्य अनादि होने पर भी निस नहीं क्योंकि ज्ञान द्वारा उन का वाध% असन्तनिचि हो जाती है। इस रीति से सिद्धान्त में आत्मा तथा अनात्मा का अत्यन्त वैधर्म्य ही है साधर्प नहीं, अतः वादीकथित आक्षेप निर्मुल जानना चाहिये ।।१३२|| ननु अनादिपदार्थस्यानित्यत्वं क इएमित्याक्षेपं निराकर्तुं माझ्यनैयायिकाभिमतमेव दृष्टान्तीकरोति-"भविष्यन्मु” इनि- भविष्यत्सु भविष्यत्वे भागभावेऽप्यनादिता। दृष्टैचानित्यताक्रान्ता तथाऽन्यत्रानुमीयताम् ॥१३॥ शृणु यानादिप्यपि अनित्यता दृष्टा यया--भविष्यन्म - मायनये भाविषु घटपटादिपदार्थेषु भविष्यते मायिनि वर्त- मानो योऽयं भविष्यत्त्वम्पोनादिधर्मः तस्मिन्, प्रागभाव अपि नथाच नैयायियनपे घटादीनां मागमायेपि अनादिताम् अनादि- भावः अनिन्दनाकान्ता एच =अनित्यत्वनम्नय र उपलभ्यते इत्यर्थः, तया-तनय प्रकारेण (तहत ) अन्यत्र-अविधादिप्यपि अनित्यत्य- AmAh मटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः विशिष्टाऽनादिता अनुमीयताम् अनुमानेन साध्यताम् । तथाचार्य प्रयोगः-अनात्मपदार्थवर्तिनी अनादिताऽनित्यत्वसमानाधिकरणा अनात्मपदार्थयतित्वात् प्रागभावादिवत् व्यतिरेके यथाऽऽत्मेति । अत्र "तथा" इति स्वरसात् पूर्व “यथा" इत्यच्याहर्त्तव्यम् ॥१३३॥ सं०-ननु अनादि पदार्थ की अनियता कहां देखी गई है ? इस आशङ्का का वारण करने के अभिप्राय से नैयायिकाद्यभिमत मागभावादि को ही दृष्टान्त कोटि में रखते हुए कहते हैं- पदार्थ-भविष्यत्सु (जैसे) भावि घटपटादि पदार्थो (में जो) भविष्यत्वे (साङ्ख्यरीतिसे)भविष्यत्त्वरूपधर्म(उस)में प्रागभावे अपि और (नैयायिकाभिमत) मागभाव में अनादिता (जो) अनादिता(हैवह)अनित्यताक्रान्ता एव=अनिसत्वविशिष्ट ही,दृष्टा= देखी गई है तथा वैसे ही अन्यत्र अन्य स्थल में अर्थात अवि- धादिक अनात्म पदार्थों में भी अनुमीयताम् =अनुमान से सिद्ध कर लेनी चाहिये । यहां अनुमान का प्रकार ऐसा है-अनात्म- ‘पदार्थवर्तिनी अनादिताऽनियत्वसमानाधिकरणा अनात्म- पदार्थवर्तित्वान मागभावादिवत् अर्थात् अनात्मपदार्थनिष्ट अनादिता अनिसत्त्वसमानाधिकरण है अनात्म पदार्यवर्ती होने से प्रागभावादि की न्याई ।।१३३॥ ननु फिरूपाऽमायनित्यता यत्समाफ्रान्ताऽनादिता भवि- प्पभविष्यत्वे प्रागभावे चोतेत्याशङ्कायामाह-" विनाशिवम् " इनि- इलो१३४] उत्तप्रसङ्गे अनित्यत्वलक्षणम् । विनाशित्वं च सादित्वमनित्यत्वप्रयोजके। नित्यान्यत्वमनित्यत्वं न विनाशित्वसादिते ॥११४ विनाशित्वमवंसप्रतियोगित्वम् सादित्वं चम्बार्थे चायं चः शब्दः, अथवा कारणवत्वमित्यर्थः, पतवयमपि अनित्यत्वप्रयोज- अनित्यत्वगमेके एव स्तः। नतु तत्स्वरूपभूते इत्यर्थः । अनित्यत्यम- अनित्यत्वखरूपश्च नित्यान्यत्वम्-नित्यमिन्नत्यमेव विनाशित्वसादिते : विनाशित्वं सादित्यश्च न-विनाशित्यसादित्वमात्र नानित्यपद- योध्यमित्यर्थः । एयश्चाऽविद्यादीनां केपाश्चित्मादित्याभावेऽप्य- नित्यत्वमनिवार्यमिति भायः ॥१३॥ सं०-ननुआपने भविष्यत्पदार्थवर्तिनी भविप्यता और घटपटादि के प्रागभाव की अनादिता को जिस अनियता से समाकान्त बतलाया है उस अनिसता का स्वरूप क्या है ? इस आशङ्का के होने पर कयन करते हैं- पदार्य–विनाशिवम् विनाशि होना अर्थात ध्वंस का प्रतियोगी होना सादिर च-अथवा कारणजन्य होने से सादि अर्थात् प्रागभाव का प्रतियोगी होना यह दोनों केवल आने- त्यावप्रयोजक अनिलता के भयोजक-च्याप्प है उसके स्वरूप भूत नहीं । क्योंकि-नित्यान्यत्वम्-निसासमानाधिकरणत्व अर्थात निसभिन्नत्व अनित्यत्वम्-अनिसता का वाच्यार्य है विनाशिचसाधिते-विनाशित और आदिमच न अनिसत्व का स्वरूप नहीं। १ नियन्यमान्ये इत्यर्थः। ?
३८२ मटीमधीविवारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः सं० 10-अब उक्त अर्थ में हेतु का उपन्यास करके, उसे स्फुट करते है- पदार्थ-प्रध्यसे-ध्वंसाभाव में, प्रागभारे प्रागभाव में, खपुष्पे च तथा आकाश पुप्प में,(क्रम से) व्यभिचारतः व्यमि चार पाए जाने के कारण अविनाशित्वादिक धर्म नियता के साधक नहीं। (ननु निसता का साधक क्या है ? ऐसी आशङ्का होने पर उत्तर देते हैं कि-) किन्तु विचारत -विचार से सत्यत्वप्= त्रैकालागाध्यत्व ही नित्यत्वस्य-नित्यत्व का गमक एटव्यम्= मानना चाहिये ॥१३॥ ननु-भवतां नये पडेगानादय इति कथं सगतं याघता दर्शितरीत्याऽनादिमड्यानयत्यापत्तेरितीमां शङ्को ट्युदस्यन्नाह- "अनित्यानाद्यवस्तूनाम्" इति- अनित्यानाद्यवस्तूनां नैव मड्ख्या नियम्यते । नित्यानादित्वमेकस्मिन्नात्मन्येव समाप्यते ॥१३७|| अनित्यानाद्यवस्तुनाम्-अनित्यानि तथा अनाद्यांनि च नानिवस्तूनि तेपामनित्यन्वविशिष्टानादिपदार्थानामित्यर्थः । वस्तुतस्तु-अनि- त्यानि च नानि अनादीनि अवस्तृनि अनात्मपदार्थास्तेषां सङ्ख्या= मड्प्यानं गणना न, एव नियम्यते-नियन्तुं न शक्यते, अर्थात् अनिर्वचनीयाज्ञानदिलासस्य सडएयाननियमे शास्त्रतात्पर्य नाम्नि, केरलमपयाद आत्मस्वरूपं योधयितुमध्यारोपन्यायेन शिप्यनुद्धिसौकर्याय पडनादित्वप्रक्रियायतारो पैदान्तिकानां १-आदिवाय स्वार्थे यत् । न आयो यस्य स अनायः ।हानायम् ।
श्लो०१३७] असण्डाद्वैत आत्मघ नित्यानादिः। नतु नघाममहिलना, तत्रापि तु-नित्याऽनादिलम=नित्यत्वसमा- झान्तोऽनादिमावः एकस्मिन् अद्वितीयासण्डस्वरूपे आत्मनि एव- प्रत्यगभिन्न ब्रह्मण्येव समाप्यते-पर्यवसितं भवति । एतदुनं भवनि-यद्यप्यनाद्यनन्तवासनामूलकतयाऽनारम- पदार्थानामिन्यम्भावेन मयानकरणं प्रज्ञापतेरपि दुःशक तथापि जिशासूनामन्तःकरणे आत्मबोधावताराय सम्प्रदायविद्भिः पण्णामनादित्वं फलिपनं यकं ब्रह्मैवानाद्यनन्तमितरे पय पदार्थाः मत्यप्यनादित्वे शानबाध्यत्वादनित्या पवातो न फथमप्यनादित्य नित्यत्वे प्रयोजकमिति युक्तमुक्तः "नित्यानादित्वमेकस्मिन्नान्मन्येय समायने " इति । सूपपादितोऽयमयोऽस्माभिः "अनादितत्त्व " इनि नेह विस्तर विदध्मः ॥१३७॥ सं०-ननु यदि अनादि पदार्थों की सङ्ख्या का नियम ठीक नहीं तो आप के सिद्धान्त में छ. ही पदार्य अनादि क्यों माने हैं ? उत्तरः- पदार्य-अनित्यानाद्यवस्तूनाम् भनिसत्व विशिष्ट अनाथ (अर्थात अनादि) पदार्थो अथवा अनादि अवस्तुभूत पदार्यों की सङ्ख्या=सङ्गया [का) न एव नियम्पते= नियम नहीं हो सक्ता (अर्थाद अनिर्वचनीय अशान के कार्यभूत अनिर्वचनीय अज्ञान द्वारा प्रतिभासमान ] पदार्थों की सळ्या में शास्र का तात्पर्य नहीं केवल अपराद द्वारा आत्मस्वरूप के योधार्य अध्यारोपन्याय से उः अनादि पदार्थों की प्रक्रिया दर्शाई गई है। सिद्धान्ती का उसमें आग्रह नहीं है।)किन्तु-नियानादित्वम्-नित्य- A MARARAM ३८४ सटीकश्रीविचारविन्दौ [प्रथम परिच्छेद त्वसमानाधिकरण अनादिता एकस्मिन्-एक अद्वितीय ब्रह्म- स्वरूप अत्मनि प्रत्यगभिन्न आत्मा में एस-ही समाप्यते- पर्यवसित होती है वस्तुत अनादि अनन्त एक ब्रह्म ही परमार्य सत्य है यही शास्त्र का सारभूत अर्थ जानना चाहिये ३७ ननु कय मावस्यानादेविनाश इति चेटाह- नाना- दित्यम्" इति- नाऽनादित्व न सादित्व नदयनाशाय धाति । किन्तु सामग्रयभापं वा व्यापार स्वविरोधिन.1१३८॥ न यन्नाशमुपयन् सन् पदार्य नाशाय -म्बध्यमाय अनादित्वम-अनादिभाय न घातिनाऽपेक्षले मारित्वममादि- माय जन्यत्व या न न पाञ्चति=नापेक्षते । “यान्डति इत्येकमपि नियावचन नद्वयम्वारस्यायाऽऽयनीयम् । कि चाम्छतीत्यपेक्षा- यामाह-'किन्तु इति । विन्तु गामप्रयभावम् चारणमामग्रन्या अभा- ये या-अथवा स्वविरोधिन वयाधस्य व्यापारमप्रियामेयापेक्षत इत्यर्प मामप्ररभावोन्यायनये यथा नन्नुतत्मयोगधमे परनाश स्वपिरोधिनो व्यापारी यथा उत्पन्नन घरेन घटमागभावनाश इत्येवमादिरीत्या म्ययमूहा ॥१३८॥ स-ननु भावरूप अनादि पढार्य का नाश कैसे होसक्ता ? उत्तर:- पदार्थ-नत्यन्-नाश को प्राप्त होता हुआ पदार्थ -नाशाप-अपने नाश के लिये अनादित्यम्-अनादिभाव की । श्लो०१३८,१३९] विनात्मानं साधनादि सर्पमपि ज्ञानवाध्यम् । ३८५ न वाञ्छति अपेक्षा नहीं करता तथा न सादित्यम्-सादिभाव की भी अपेक्षा नहीं करता, किन्तु सामग्रयभात्रम्-अपने कारणसामग्री के अभाव की वा अथवा स्वविरोधिना-अपने वाधक के व्यापारम-व्यापार की अपेक्षा करता है। सार यह है कि अनादित्व, सादित्व नाश के प्रयोजक नहीं। जिस पदार्थ के कारणसामग्री का अभाव- ध्वंस हो जाय उसका अवश्य नाश हो जाता है। जैसा कि- तन्तु वा तन्तु संयोग के नाश से पट का नाश होता है। अथवा जिस का कोई विरोधी बलवत् वाधक हो उस का भी अवश्य नाश हो जाता है जैसा कि-(न्याय प्रत में) अनादि प्रागभाव का उस के प्रतियोगी घट द्वारा नाश हो जाता है। इसी प्रकार ब्रह्म से अतिरिक्त अविद्यादि पांच अनादि पदार्थों का भी स्वपिरोधी तत्त्वज्ञान से नाश हो जाता है इस में कोई विरोध वा आश्चर्य नहीं ॥१३८॥ उक्तमेव द्रढयति-"सादि'इनि- सादि यानादि वा किश्चिदस्तुभूतं तदस्ति न । तं सत्यं शेषयित्वैकं यस्य ज्ञानं विरोधिन।।१३९॥ सादि वा आदिः कारण तेन सह यतते इति सादि कारण- जन्य कार्यमित्यर्थः, अनादि दान आदिः कारण यस्य तत् अनादि-फारणाजम्यमेवम्भूतं सादि या अनादि या यटेय किषिद मटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः वस्तुभूतम्-फिश्चिदाप वस्तु स्यात् तत् न अस्ति-तत्तादृशमेवम्भूनं नास्ति यस्य सादेरनादेर्वा वस्तुनः ज्ञानम् =अधिष्ठानहानम् विरोधि बाधक नम्नास्ति । सर्वमेवाऽविद्यादिकं साधनादि ज्ञान- याध्यत्याद्विनाश्येति भावः । नन्वेवमात्माऽप्यनादित्वात् अवि- धादिवत् ज्ञानयाध्य. स्थादित्याशङ्कायामाह-"तम्" इति । तम्- श्रुतिस्मृत्यनुभवप्रामद्धम् सत्यम् धकालायाध्यम, एकम-अपण्ड- करममात्मानं शेषयित्वायर्जयित्वा सकलमन्यत् ज्ञानयाध्यमि- त्यर्थः । आत्मनो कल्पितत्वादधिष्ठानसानयाध्यता नास्त्यतम्त- स्यानित्यतापि नास्तीति भावः ॥१३९॥ 10---अब उक्त अर्थ को ही स्फुट करते हैं- पदार्य-सादि वासादि अनादि वा=अथवा अनादि किश्चिद् वस्तुभूतम् =जो भी कोई पदार्थ हो, वह कोई भी ऐसा नहीं है पस्प-जिस का ज्ञानम् = अधिष्ठानज्ञान (ब्रह्मसाक्षात्कार) विरोधियाधक न= नहीं है, ( अर्थात् अविद्यादिक · सर्व अनादि सादि पदार्थों का ब्रह्म ज्ञान ही वाधक है, किन्तु तम्-उस श्रुति, स्मृति, तथा विद्वदनुभवसिद्ध सन्यम्-परमार्य सत्य त्रैकाला- बाध्य एकम् अखण्ड एकरस परमात्मा को शेपपित्रावर्जित करके अन्य सब पदार्थमात्र का ज्ञान से बाध हो जाता है । 'मदेव सोम्येदमन भासीदेवमेवाद्वितीयम्' (t (3) नेह नानाम्नि किचन (कठ० २१1१1०४१९) इन्यायबाधितार्थ- विषयाप्रमाणजन्य प्रवणमनननिदिध्यासनोपकृतय ब्रह्मज्ञानमित्यर्थः । न आस्ति- श्लो० १३९,१४०] आत्मसत्तयेचाऽनात्मनि सत्यत्वाऽऽदरः । ३८७ कोई भी ज्ञान ब्रह्म बाधक नहीं हो सकता क्योंकि सकल कल्पनाओं का वही अधिष्ठान है, निरधिष्ठान भ्रम होता नहीं यह वार्ता पीछे वर्णन कर आए हैं ।।१३९॥ तदेवायाध्यं सत्यं दर्शयति-“यस्मात्' इति- यस्मादन्यदसत्सर्व सादिवाऽनादि घाऽखिलम् । यस्यैवाविद्यया शुक्त रूप्यवत्सदिवाऽऽदृतम्।।१४०॥ यस्मात्म्यतः कारणात् अन्यतः आत्मभिन्न सादि वा अनादि वा सर्वम् असत-प्रतीतिसमसत्ताकमेव मातीति शेपः यस्य एव%3 यस्यैव चात्मनः अविद्यया अज्ञानेन गुंचे अर्थात् शुको रूप्यवत् रजतपत् अखिलम समग्रम सद् इव सत्यमिव आहतम् = इष्टसाधनताशानविषयीकृतमम्ति तदेवात्मभूतं वस्तु परमार्थ- सत्यमित्यर्थः॥ १४०॥ सं०--अबाध्य परमार्थ सस का कथन करते हैं- पदार्य-यमात-जिस कारण से सादि वा अनादि पा-सादि अथवा अनादि अन्यत्-आत्मा से भिन्न .सर्वम्-सर ही असन-मिथ्या है और यस्प एव-निस की अविद्यया अविद्या से ही शुक्तेः-शुक्ति में रूप्यान्-रजत १-अघ्र "शुक्त, इति पष्ठपन्तम् । "अविद्यया" इति पदमारांनन सम्बन्धनीयम् । तेन गुत्तरविद्यया ययाऽसदपि रजनं सदियावभागते, तव पस्यारमनोऽविद्यया गर्वमपाद प्रपथनात गदिवादियते तदामवस्तु परमार्थ- सत्यमिति परमार्य। -पस्तुास्तु सिलं परिशेषोऽद्वैतरूपः, सदिम सर्वे मपजातमिति युक्त, क स्यात्।
N सटीकधीविचारदिन्नी प्रियम परिच्छेद' की न्याई अखिम् सम्पूर्ण प्रपञ्च सद् इय-सस की न्याई आदतम्-भान होता है, वही सर्वाधिष्ठान आत्या एकमात्र परमार्थ सस जानना चाहिये ॥१४॥ ननु यथा दृश्ययोमिथ्यासम्बन्धवाननान्मा मिथ्या तद्वत्तादृक्षसम्बन्धयत्त्वादात्मापि मिथ्या किन स्यात्तथाच घंटा न्तिकानामनात्मयादित्यापत्त्या शून्यवाद एर फटनीति शङ्का- मपनुदनाह--"अत एवं" इति- अत एवात्र सन्दृष्टं सम्बन्धित्यमनात्मस्तु । सत्यङ्गीकुर्वतां प्राप्तं सतोऽनात्मत्वमित्यसत् ॥२४॥ अत एवन्यस्माद दर्शितरीत्या आत्मभिन्नस्यय सर्वस्या- ऽसत्यातो हेनी अत्र अनात्ममु अविद्यादिषु सर्वेषु पदार्थेषु स दृष्टम उपलध सम्बधित्वम् -सम्बन्धिनोभार अर्थात् मम्य- धस्त मिथ्याभूत सम्बन्ध सति=आत्मनि अङ्गारवताम् =स्वीकु- ताम् वैदान्तिकानाम् सत =आत्मनोऽपि अनामत्वम् अनात्म- भावो मिथ्यात्वमिति यावत् प्राप्तम्प्रसत्तम् इति इत्ययमाक्षपो वादिनाम असत्-असदेव मिथ्येव चेदान्तमिद्धान्ताऽज्ञानमूलक पवेत्यर्थ ॥१४१॥ सं०-ननु-जैसे मिथ्या सम्बन्ध वाला दृश्य पपञ्च मिथ्या है, वैसे ही मिथ्या सम्बन्ध का प्रतियोगी आत्मा भी मिथ्या मानना होगा जिस से शून्यवाद की आपत्ति होगी ? ऐसी आशङ्का का समाधान दर्शाते है- पदार्थ-अत एव (जिसकारण दर्शित रीति के अनु- श्लो०९४१,१४२]अविद्यासत्त्वसमकालीनवाऽऽरमनः ससङ्गता ।३८९ सार आत्मा से भिन्न सब मिथ्या कयन किया गया है) इस हेतु से अत्र अनात्ममु-अविद्यादि अनात्म पदार्थों में सन्दृष्टम्-प्रतीयमान जो सम्बन्धित्वम्-मिथ्या सम्बन्ध उसको सति--आत्मा में अनीकुर्वताम्-अङ्गीकार करने वाले वेदा- न्तियों के मत में सन: आत्मा की अनात्मत्वम्-अनात्मता प्राप्तम् प्राप्त होती है अर्थात अनात्मवत् मिथ्या सम्बन्ध का आश्रय आत्मा भी मिथ्या ही सिद्ध होता है इति यह वादियों आक्षेप असत् = मिथ्या ही है अर्थाद सिद्धान्त के अज्ञान से है ।। १.४१.॥ सोऽप्ययं सम्बन्धसम्बन्धिव्यवहारोऽविद्यामाहात्म्यादे- घेति परं तात्पर्य मन्वान उक्तऽर्थे सिद्धान्तं प्रकटयति-"भस- त्याम्" इति- असत्यामप्यविद्यायां यावत्स प्रकल्पितम् । सम्बन्धित्वं सतस्तावदसम्यहम्य कल्पितम्॥१४२. अमन्याम् अपि=परमार्थस्वरूपशून्यायामवस्तुभूनायामपि भविद्यायाम-प्रशानादिशन्दाभिलप्यायां यावत् सत्यम् प्रपिनम अविद्याऽस्तीति यायद्वयवहारो भवति। सावन-पवमेव अविद्या- म्पितिपयन्नम् सनः सकलयाधावधिभूनस्य असम्बदस्य बस्तु- तोऽसगोदासीनस्वभावम्याप्यात्मनः सम्बन्धित्वाम्मम्बन्धिनो भायोऽर्थात् सम्बन्धः पल्पितम कल्पिन पत्र । अयम्भावः-चिदम्यम्ता विद्या चित्तादात्म्यमापना वर- पतो निरुपायाप यथा मदियायमापते नया असोयान्मा ३९० -AAN wamnnar मटीकधीविचारविन्दौ प्रथमः परिच्छेदः खाध्याताऽविद्यामाहात्म्यादेव ससङ्गः प्रतीयते, ध्यायतीव लेलायती- "ति श्रुतेः (पृ. उ०४।३१७)। नतश्च द्वयोर्मिधुनीभावोऽवि- द्याविलसित एवेति वेदितव्यम् ॥१४२॥ 0-आत्मा का सम्बन्धिपना अविद्या के सामर्थ्य से ही भासता है वस्तुतः नही ऐसा कथन करते हैं- पदार्य-असत्या परमार्थसत्ता से शून्य अपि भी अविद्यायाम् = अविद्या में यावत् सत्त्वम् = जब तक सद्रूपता प्रकल्पिताम् = कल्पित है, (अविद्या सद्रूप हो कर भासती है पर वस्तुतः वह सद्रूप है नहीं) तात् = तब तक सत == सकल निपथ के अवधिभूत असम्बद्धस्य वस्तुतः असङ्ग उदासीन- स्वभाव आत्मा का सम्बन्धित्वम् = सम्बन्ध भी कल्पिनम् - कल्पित ही भासता है। तात्पर्य यह है कि दोनो के अन्योन्यान्यास द्वारा आत्मा की सद्रूपता अविद्या में तथा अविद्या की ससङ्गता आत्मा में प्रतीत होती है, यह सर मतीति, अविद्या का विलास ही जानना चाहिये ।।१४२|| उक्तमेगा स्फोटयति-"वस्तुभृत.' इति- वस्तुभूतो न सम्बन्धः कोऽप्यात्मानारमनोर्यतः। मोहादेव ततः सिहा तयोः साधर्म्यकल्पना॥४३ यत. भारमाऽनान्मनो -चिदचितो वस्तुभून. पारमार्थिक. कः अपि मम्पधा वाश्चिदपि संयोगादि तादात्म्यादियां नमेर सिद्धच- -- Amw लो०१४३,१४वेदान्तेषु सत्सु निरवकाशाः सर्वे पादितकाः ३९१ नीति शेषततः तस्मात् कारणात् तयोः योद्वयोरामानात्मनोः, मोहात् एव साधर्म्यकल्पना-समानधर्मस्खभारता सिन्द्रायुचा भव- तीत्यर्थः । इत्थं परेपामारमानात्मनोः साधम्यकल्पनाऽज्ञानविज- स्मितेति भावः ॥ १३॥ सं -अब उक्त अर्थ को स्फुट करते हैं- पदार्थ-यत-जिस कारण आमानामनो =चतन तथा जड का वस्तुभूतः = परमार्थ कः अपि = कोई भी सम्बन्धः = सम्बन्ध सिद्ध नहीं हो सकता ततः- इसी कारण से तयोः - उन दोनो के साधर्म्यकल्पना= समान धर्म की कल्पना मोहात् = मोह से एव:-ही सिद्धा=युक्त है। सार यह है कि-अज्ञान मयुक्त कल्पना के विना आत्मा तथा अनात्मा का अन्य कोई भी सम्बन्ध युक्तिप्रमाणसिद्ध नहीं ॥१४३ ।। मनु सन्ति वादिनामुक्तार्थराधका अनेके ताः प्रकाश- स्वभावस्य कथमशानाश्रयतेत्याचा इति तत्कथमात्यानात्मनोरा- ध्यासिक्सम्बन्धसिद्धिरिति शङ्कमानम्प्रत्याह--'इति-- हेतवस्ते' न चोडाव्या ये पूर्वोक्तायाधकाः। तेपांसन्तिहि वेदान्ताःसाध्याभाचस्प साधकाः।। येन्यादिनां ये, पूर्वोत्तावापरा-पूरोक्तो योऽयों इश: परमार्थकत्वरूपः तस्य याधको विरोधिनः ये देता, तेच १ यदा मृरे तेन वें पदम् । तेनेयस्य तस्मादेतोरियर्थ । पूर्वो- सागा हेतवो वादिभिरुद्रामा एस्ता माध्यामात्रस्य ~ -~- सटीकधीविचाररिन्दो प्रथमः परिच्छेदः उद्भाग - कदापि नोल्यापनीया दियत तेषामवादिप्रयुक्ताना- मात्मानात्मनोः साधर्म्यसाधाना हेतुनाम् साध्याभावस्य साधका- साधाभास्य समर्थकाः वेदान्ताः-दर्शितानि श्रुतिवचांस्य- नेकानि सन्ति-वर्तन्ते तानि च बहुश पूर्व मुक्कानि, अत आत्मा- उनात्मनोराध्यासिक एव सम्बन्धो न भाविक इति भार ॥१४॥ सं०-ननु स्वप्रकाश आत्मा के आश्रित तमरूप अज्ञान कैसे हो सकता है इसादि अनेक वादियो के तर्क होने पर आध्यासिक सम्बन्ध की कैसे सिद्धि होगी ? ऐसी शङ्का होने पर सिद्धान्त कहते है- पढार्य-ये-जो पूर्वोक्तार्थनाधका -पूर्व कथन किये ब्रह्मरूप एक अर्थ के वाधक, हेतर =(वादिप्रयुक्त) हेतु हैं ते न च उद्भाव्या =वह कदापि उद्दावन न करने चाहिये,हि- चेदान्ता सन्ति इति न मुमुक्षुभिर्विस्मरणीयम् । नापि च तैर्निहत्माहेभाव्य- मिति भाव। २--मूल में ते न इन दो पदों के स्थान म तेन इस प्रकार एक पद भी लिया जा सकता है । ऐमा करने पर इम इलोक का 'पदाय' इम प्रकार होगा- तेन च और निम कारण से पोक्तार्थवाधका-पूर्व कथन किये हुए असण्ड अर्थ के वाधक ये-जो हेतर हेतु (वादियों करके)उद्भाव्या:- उद्भावनीय (दो) तेराम-उन ( हेतुओं) के माध्याभारस्य साधा% साध्यामार के साधक अर्थात् हेत्वाभागता के निरूपा चेदान्ताचेदान्तवाश्य सन्ति विद्यमान है हि-इस में निश्चिन्मान भी मशय नहीं है । तात्पर्य यह है कि तार्किकादि प्रौढ़ वादिओं के प्रवल से प्रबल भी तो १-अराण्ड।
ग्लो०१४४,१४५]सम्यग्दर्शने आत्माऽनात्मधर्मसरो दुर्घट । ३९३ जिस कारण से परम-उन वादिप्रयुक्तआत्मा तथा अनात्मा के साधर्म्य को सिद्ध करने वाले हेतुओ के साथ्याभावस्य सापका-साध्याभाव के समर्थक वेदान्ता अनेक श्रुति वाक्य सन्ति है, (जैसा कि-पीछे अनेक स्थलों में वर्णन कर आए हैं। अत: आत्मा अनात्मा का सम्बन्ध आध्यासिक हैं वास्तव नहीं ॥१४४॥ मम्प्रत्युकमर्थमुपसंहरति-"तद्" इति- तन्नित्यानादिताधर्ममार्यमिह दुर्घटम् । विशेपोऽप्यत्र वक्तव्यो द्वितीये वक्ष्यते स्फुटम्॥१४५ तता तस्मात्कारणात् नित्यानादिताधर्मसाइयम्-नित्यौना- विपत्मा अनित्योऽनादि सादिर्वानात्मा नयोयोधर्मसान्य धर्माणां चित्त्वा चित्त्यादीनां साङ्कय सङ्कीर्णता परस्परात्मता इइ - सम्यग्दर्शनरुपे वेदान्तसिद्धान्त दुर्घटम् = घटायेतुमशक्या, नाईति भवितुमित्यर्थः, रिच अत्रपतस्मिन्यिपये विशेषः अपिल अन्योऽपियन विशेषः पत्तभ्य = क्यनीय उच्यता सहि कोसी विशेष इत्याह- "द्विती" इति ।, द्वितीय जिलास्यान्म- तत्त्वनिर्णयनामके द्वितीयस्मिन् परिच्छेदे टम-मपटं यथा- स्यात्तथा शयनेत्यर्थः यस्यते-निरूपयिष्यते ॥१४॥ को विस्तार कर देने वाले थेदान्तवारों के होते हुए मुमुक्षुभी को किमी प्रभार भी याशित तों में भयभीत होकर असमय बोप में नियमह नहीं होना चाहिये।
३९४ मटीकधीविचारविन्दो [प्रथम परिच्छेदः सं०-अब उक्त अर्थ का उपसहार करते है- पदार्थ-(जिस कारण से वादि प्रयुक्त हेतु हेवाभास है) तत्-तिस कारण से नित्य नादिताधर्मसार्यम्=नित्य अनादि जो आत्मा तथा अनित्य अनादि वा सादि जो अनात्मा उन दोनो के धर्मों का परस्पर साड्दर्य अर्थात् वास्तव तादात्म्य इह-सम्यग्दर्शनरूप सिद्धान्त में दुर्घटम्-दुर्घट है। किञ्च अप्र-इस विषय में विशेषः अपि और भी कुछ विशेष वक्तव्य = कथन करने योग्य है परन्तु वह द्वितीये ("जिज्ञा- स्यात्मतत्वनिर्णय" नामक ) द्वितीय परिच्छेद में स्फुरम- स्फुटरूप से यक्ष्यते कथन करेंगे ||१४|| अनित्यत्वरक्षणमुपसहनि "नाशित्वाद"इति- नाशित्वादादिमत्त्वाहा स्वसत्ताविरहादपि । ससम्बन्धमिदं दृश्यमनित्यमिति सुस्थितम् ॥१४॥ नाशिवात् यसप्रतियोगित्यात, आदिमत्त्वात्म्यागभाव- प्रतियोगित्यात् घा=अथवा स्वरात्तापिरहात् अपिम्वरूपमत्ता- भावादपि ससम्बधम्मम्बन्धमहिलमेर इदम्=पुरॉयत्ति रश्यम् - दृश्यमान हग्निपयोऽनामपदार्य भनिन्यम्-विनभर गाध्यमिति यायत् इति = एवं सिद्धान्तरूपेण मुस्थितम् - मुनितिमित्यर्थ । परशानित्याहश्यमाघस्य मिथ्यात्ये मित्र आत्मपदार्य पर नित्यः परमार्थसत्य इति फलिमार्थ ॥१६॥ स.--अर अनिसत्वलक्षण ये उपमहार द्वारा फलितार्थ को कथन करते हैं- श्लो० १४६.१४७] अनात्मनः मृपात्मत्वे थुतयः । ३९५ पदार्थ-नाशिवात्-नाशवान होने से आदिमत्याव-कारण से जन्य होने से वा अथवा स्वसत्ताविरहात् अपि-अपनी स्वतन्त्रसत्ता से रहित होने के कारण भी ससम्बन्धम् सम्बन्ध सहित इदम्-यह दृश्यम्-दृश्यमात्र अर्थात् यावत् अनात्म- पदार्य अनित्यम् =अनित्य बाध्यस्वरूप है इति सुस्थितम्-पही शास्त्र का निीत सिद्धान्त है ।।१४६] परं प्रकरणामुपसंहराति "तस्माद्' इति- तस्मान्मृपात्मता सिद्धा सर्वस्यैवाऽप्यनात्मनः। नेह नानेति नेतीति निषेधमतियोगिनः !!१४७॥ तस्माद-पूर्वोक्तमकाराद्धेतोः मवस्य एव अपि'अनात्मनः = अवच्छेद्यावच्छेदेनानात्ममानस्याविद्यादेव मृपात्मता मिथ्यात्वं सिद्धा-सिद्धमित्यर्थः । फोदशस्याऽनात्मनः इत्यनात्मानं विशि- नष्टि मह"इत्यादिना । नेद नाना इति"नेति" इति निषेपप्रतियोगिनः"नहै नानास्ति किशन" (पृ. ३११; फट० २२१०११) "नेति नेति" (० २।३।६, ०४।४।१२) इत्यादि श्रुतिप्रतिपाद्यकालिक निषेधप्रतियोगिभूनस्येत्यर्थः । एतेन “प्रतिपनोपाधों धकाटिया- १ इदमन योध्यम्-"नेह नानानि फिधन" इत्यत्र श्रुती "इह पदेन 'नाना स्पप्रपयोपादानाधिष्ठान या विवक्षितम् । तथाच तत्र (राणि)प्रपञ्च- निषेन अनेः यायप्रपवस्य पारिनो निषेपः प्रतिक्षातो भनि, मृतिकापा घटो नास्तीति घटोपादानाधिष्ठानभूताया मृतिवारा पटनिषेधवत् । भूतले पटो नास्ति, क्षमूले कपिमयोगो नालि इत्यादिशा दरान्तास्यन म्यभिचरिता एष भूतलासमूलादिषु निषेधप्रतियोगिना पटरश्मियोगादीनानुगदानममा नाधिकरणापिठानत्यासम्भवादिनि गृहममीश्यम् ।
३९६
सटीकधीविचारविन्दो प्रयमः परिच्छेदः
निषेधप्रतियोगित्वं मिथ्यात्वम्" इति मिथ्यात्वलक्षणमप्युक्त
भवति ।
प्रयोगश्च प्रतिफलति-"सर्वोऽन्यतात्मा मिथ्या भवितु-
महति कालिकनिपेयप्रतियोगित्वात् शुक्तिरजतवत्" इति ॥१४७
सं०-अप परम प्रकरण उपसंहार करते है-
पदार्थ-तस्मात् पूर्वोक्त मकार से सस्य एस अपि
अनात्मन =यावत् अविद्यादि अनात्म पदार्थ का ही मृपात्मता
मिथ्यापन सिद्धा-सिद्ध है । (कैसा अनात्म पदार्थ है ?)
"नेह नाना"इति नेति"इति निषेधप्रतियागिनः-जो "नेह नानास्ति
किचन" नेति नेति" इत्यादि श्रुतियो द्वारा किये हुए
निपेध (अत्यन्ताभाव) का प्रतियोगी है ॥१४७॥
ननु अद्वैत द्वैतसर प्राप्तमप्राप्तं या ? नाद्योऽद्धता
सिद्ध, नान्त्योऽप्रसक्तप्रतियोगिनिषेधापत्तरितीमामाशङ्कामपनु-
दति “नामद्" इति-
नासन्निपिध्यते कापि नापि सत्यं निपिध्यते ।
भ्रान्तिप्रमक्तसत्त्वस्य सत्त्वमेव निपिध्यते ॥१४८॥
म अपि-चुनाऽपि अवर निरपास्यं शराङ्गादिक न निषिश्यते
नै निषेधप्रतियोगित्वेनाऽभ्युपगम्यते, न अपि सत्य निविष्यत-सत्य
स्वरूपसत् कालापाध्यमपि वस्तु नैव निषेधीयपयोमियते,
किन्तु-त्रानिप्रगत मत्सम्य-मान्त्या प्रमकं मात सर्व यस्य तत्
नस्य रज्जुमपदि. सत्वम् एमत्त व निपिश्यते । तस्मानाप्रसक्तनि-
पेधापत्ति पाहतहानिरिनि भारः। बत्र यद्यकव्यं प्रन्यगौरव-
मयामोत्तम् ॥ १४८॥
- श्लो० १४८,१४९] यायद्विकारस्य भ्रान्तिप्रसक्तसत्त्वम् । ३९७ सं०-ननु अद्वैतासिद्धान्त में दैत प्राप्त है अथवा अप्राप्त है ? प्रथम पक्ष में दैनापत्ति से अद्वैतहानि का प्रसङ्ग होगा । द्वितीय पक्ष में अमसक्तनिषेध की आपत्ति होगी? ऐसी आशङ्का होने पर उत्तर देते हैं- पदार्थ-~फ अपि कहीं भी असत् असत् अर्थात् शश- शृङ्ग तथा खपुष्पादिक तुच्छ पदार्थों का न निषिध्यते-निपेध नहीं होता, न अपि सत्यं निषिच्यते (और) सत्य अर्थात् त्रैकालाबाध्य ब्रह्म का भी निपेय नहीं होता, किन्तु- भ्रान्तिप्रसक्तसत्त्वस्य भ्रान्ति से प्राप्त है सत्ता जिसकी ऐसे रज्जुसादिक पदार्य की सत्त्रम् एव निषिध्येत सत्ता का ही निषेध किया जाता है, (अतः अप्रसक्त प्रतिपेध की आपति रूप दोप, वा अद्वतहानि दोष का गन्ध भी नहीं)॥१४८॥ उत्तमर्थ स्पीकरोति-"नामरूपे" इति- नामरूपक्रियाकारो विकारोऽनात्मविग्रहः । भ्रान्तिप्रसादसम्प्राप्तसत्त्वोऽस्तीति विजृम्भते॥१४९॥ नामस्पनियाकार:-नाम चरपरी क्रिया च आकारो यस्य म तयाचिया पिकार: स्थूलसूक्ष्मारमशः मयापि पशः १-अनाममावसत्यनिषेधरूपमर्थमित्यर्थः। २-पदा मदममिधारय सर्वन्यायविरुदलेन प्रान्ति:सलमपीप निषेधे अतितापर्यमिति पूर्वस्मिन् लौ प्रतिपासापुना सरसन्न यापनपयस्य भ्रान्तिमचरायतामुपादरति "नामे" नि दाभ्याम् । :- 4- %3D सीकधीविचारधिन्दा [प्रथमः परिच्छेदः अनामविग्रहा-अनात्मस्वरूपः भ्रान्तिप्रसादसम्प्राप्तसत्त्वः-म्रान्तिप्रसादेन अज्ञानमाहात्म्येन प्रामं सत्वं यस्य सः अज्ञानमहिमपिलसिन इत्यर्थः,अस्ति इति विजृम्भते असदपि सटूपेण भासत इत्यर्थः॥१४॥ सं०-उक्त अर्थ को स्पष्ट करते हैं- पदार्थ-नामल्यक्रियाकारः नामरूपक्रियात्मक विकारः- सूक्ष्मस्यूलात्मक सर्व प्रपञ्च (जो) अनात्माविग्रहः अनात्मस्वरूप है वह (सब भ्रान्तिप्रसादसम्प्राप्तसत्तः अज्ञान की सामर्थ्य से ही सत्तावाला होकर आस्ति इति विजृम्भते असत् भी सद्रूप होकर भासता है ॥ १४९ ॥ उक्त) न्तिमाह--"यथैव” इति- यथैव शुक्तिसत्त्वेन रूप्यमस्तीति जल्प्यते । तथात्मसत्तयाभ्रान्त्याऽनात्माऽस्तीति विकल्प्यते ॥ यथा एव येन प्रकारेणैव शुक्तिमत्त्वेन शुक्त्यात्मकाधिष्ठान- सत्तया तत्तादात्म्यमापन्नतया रुप्यम् अस्ति="इदं रजतम्" इति :- इत्येवमाकारेण जलप्यते व्यवह्रियते तथा तथैव आत्मसत्तया=आत्म- मचातादात्म्यापनत्वेन भ्रान्या अज्ञानेनैव अनात्मा अस्ति इति= "प्रपञ्चः सन्" इत्येवमाकारेण कल्प्यते-कल्पनाविषयीक्रियत इत्यर्थ ॥ १५ ॥ १- यदा-शङ्का ननु यदि निषेध का विषय भ्रान्तिप्रसत्तासत्ता- वान् पदार्थ ही होता है तो केवल रज्जुर्पादिक ही निषेध के विषय हो सक्ते है, प्रपञ्च नहीं,क्योंकि घटपटादिक प्रपञ्च की सत्ता भ्रान्तिप्रसत्त नहीं है । वादी के ओर से ऐसी आशा के होने पर दृष्टान्तसहित प्रपञ्च की भ्रान्तिप्रसक्तमत्त्वता "नाम" त्यादिक दो दलोकों से मिद करते है:- श्लो० १५०,१५१] आत्मसत्तां विहायान्यसत्ताया असम्भवः । ३९९. - सं०-उक्त अर्थ में दृष्टान्त कथन करते हैं- पदार्थ- यथा एवम् जैसे शुक्तिसत्वेन-शुक्ति की सत्ता से स्प्यम् अस्ति="यह रजत है" इति इसाकारक , जलप्यते व्यवहार होता है, तथा वैसे ही आत्मसत्तया=आत्म- रूप अधिष्ठान की सत्ता से अर्थात् सद्रूप आत्मा के तादात्म्य से ही भ्रान्त्या-भ्रान्ति से अनात्मा अस्ति="प्रपञ्च है" इति= इत्याकारक विकल्प्यते कल्पना की जाती है ||१५०॥ आत्मसत्तयैव सर्वे सदित्याह--"अनात्मनि" इति- अनात्मन्यात्मसत्तायाः संसर्गों भ्रान्तिरेव हि। अतो नास्त्यन्यसत्तायाः सम्भवोऽप्यात्मनोबहिः।। (यतः यतो हेतोः) अनात्मनियाध्यस्वभावे अविद्यादिप्रपचे आत्मसत्ताया-सत्स्वभावस्थात्मनः यः ससर्गसम्बन्धः सः भ्रान्ति: एप-भ्रमरूप एव असगोदासीनस्वभावस्याप्यात्मनः अनात्मान : तादात्म्यसम्बन्ध आध्यासिक एव, हि-इत्ययमों निश्चिती पैदा- न्तानामिति शेषः । अत: अतो हेतो आत्मनः यदि आत्मनः पृथक आत्मसचां विहायेत्यर्थः, अन्यसत्तायाः अन्यस्याः कस्या अपि सत्तायाः सम्भवः अपि योग्यता अपि न अस्ति-नास्त्येव । भन “यत्तदोनित्यमभिसम्बन्धः इति नियमेनोद्देश्यार्यकस्य यत्य- दस्याऽऽक्षेपो योध्यः ॥१५॥ १ अथवा अन्यस्य स्थापि अनात्मपदार्थस्य सत्तारा इत्येवं विमान २ यद्वा मूलस्थ 'हि' पदमेव हेत्वर्यकं प्रायम् । अस्मिन्पो टीकाया "यतः" इति पदम्राऽध्याहारो नाऽऽवश्यकः। . .
- . सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमःपरिच्छेदः सं -आत्मसत्ता से ही सप सद्रूप होकर भासता है इस अर्य को कहते हैं- पदार्य-(पतः जिस कारण से ) अनामनि=अनात्मा में आमसत्तायाः आत्मसत्ता का संसर्गः सम्बन्ध भ्रान्तिः एत्र== 'भ्रमरूप हि=ही है अतः इस कारण से आमनः बहिः आत्मा से पृथक् अन्पसत्तायाः किसी अन्य (पदार्थ की) सत्ता का सम्भवः सम्भव अपि=भी न अस्ति नहीं है यहां पर . हि पद सिद्धान्त का निश्चायक जानना ओर उद्देश्यार्य के समर्पक “यतः" पद का अभ्याहार कर लेना ॥ १५१॥ , मनु "अम्नि ग्रहाति प्रत्यययत् “मन प्रपञ्चः" इति प्रत्य- याम्ययाग्नुपपत्याऽनात्ममत्यमपि कि न कल्पनीयं स्यात् ? इत्यारावाह--"अयस्ते" इनि- अध्यस्तेऽस्तीति संवादे सिद्धेऽधिष्ठानसत्तथा। पृधामयिकल्पेस्पादयाघामानगौरवम् ॥१५॥ भधिष्टानमत्तया-मफलफल्पनाऽधिष्ठानभूनस्यात्मनः मत्तया भाप कल्पितेऽनात्मपदार्थे अग्नि इति="ग्मन् प्रपथः""मन् घटः" नि माद - व्यवहारे मिंद-उभययादिमतेनेटे सनि पृषमस्व. 1-मृलस्थ "हि" पद का अर्थ "जिम कारण मे" भी हो मरना है। इस पक्ष में “यना" पद के अचाहार की कोई आवश्यकता नही एनी ४०१ लो० १५२] अनात्मरूत्ताखीकारे दोषाः । विकल्पे-पृथक्सचायाः कल्पने अवाधामानगौरव मध्यम्तम्य अया- ध्यत्वम्, अमानं मानाभाचा, गौरवचैते दोपाः स्युरित्यर्थः ।। अत्र अध्यस्तम्यापि अपञ्चम्य स्वसत्तागीकारे ब्रह्मपद- “याधः, "मन्यस्य सत्यम्" (०२।१।२०) इत्यादिश्रुतियलाद् ब्रह्मणः परमार्थसत्यत्वस्य निन्तिले तद्वत्यपधसत्यतायां नास्ति किश्चि- न्मानमिति मानाभायः, जवापुप्पोपरागवशादेय "रक्ताम्फटिकः" इत्यादिन्यवहारवद् ब्रह्मसत्तयैव सर्वत्र सयवहारोपपत्तों तस्य पृथक् स्वसत्तागीकारे च गौरवमिनि ध्येयम् ॥१५२॥ .', सं०-ननु "प्रपञ्च है" इस मसय की अन्यथा अनु- 'पपत्ति से प्रपञ्च की भी सत्ता क्यों नहीं स्वीकार कर लेते? ऐसी आशङ्का के होने पर सिद्धान्ती आत्मसत्ता में अति- रिक्त सत्ता मानने में गौरवादि दोष कथन करते हैं- पदार्य--अधिष्टानसत्तया अधिष्ठान की सना से ही अभ्यस्ते=अध्यस्त पदार्थ में अस्ति इति="मपञ्च है" "घट है" इसाकारक संगदे व्यवहार के सिद्ध-सिद्ध होने पर पृथक्मत्त्वधि- कल्वे अपक्ष की पृथक्सत्ताकल्पनाम अबाधामानगौरव प्राध, अमान तथा गौरव यह तीन दोपों का समूह स्यानमास होगा। अभिमाय यह है कि ब्रह्म की न्याई प्रपन को . पर- मार्यसव मानने से उसके बाघ का अभावरूप " वाय" तथा ब्रह्मपत् अपच की परमार्यसत्ता में प्रमाण न होने से "अमान" और जपापुप्प के संसर्ग से "रक्तः स्फटिकः" इस प्रकार के व्यवहार की न्याई ब्रह्मसत्ता के संसाध्यास .
४०२ सीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः के द्वारा "प्रपञ्चः सन् घटः सन्" इसादि व्यवहार सिद्ध होने पर व्या प्रपञ्च की अपनी सत्ता मानने से " गौरव" दोप होता है ॥ १५२॥ केवलं चेदद्वनं कथं तहि नदिशेषमानम् ? इत्याशङ्कयाह "निष्प्रकारकम्" इति- निष्प्रकारकमद्वैत सत्तामात्रस्वरूपकम् । सप्रकारतया भाति स्वस्याज्ञानवशेन तत् ॥१५॥ निष्प्रकारकम् सर्वप्रकारशून्यं निर्विशेषमिति यावत् अद्वैतम् । आत्मतत्वम (धस्तुत.) सत्तामात्रस्वरूपकम् -सत्तामानं स्वरूपं यस्य तत् सन्मात्रमेव न तत्र कोऽपि वास्तयः प्रकार इत्यर्थः तत् तत् निर्विशेषमपि स्वस्यवात्मन' अज्ञानवशेन अज्ञानसामयन-वा- श्रयस्खविषयकाशानमाहात्म्येन सप्रकारतया सविशेषतया भाति- प्रकाशते । अशानप्रयुक्ता एव ब्रह्मणि सर्वे विशेषाः गगन इव तलमलिनत्वादय इति भावः । वाथयस्यविषयकत्यमानस्या- वोच्चाम ॥ १५३॥ सं०-अब “निर्विशेष अद्वैत में सविशेषता अज्ञान द्वारा ही भासती है" इस अर्थ को कहते हैं- पदार्थ-निष्प्रकारकम् सर्व प्रकारों से रहित-निर्वि- शेप अद्वैतम् अद्वैत आत्मा (वस्तुतः) सचामात्रस्वरूपकम्- सत्तामान स्वरूप ही है, तथापि तत्-वह स्वस्प अज्ञानक्शेन-- वाश्रित स्वविपय अज्ञान के कारण सप्रकारतपा-सविशेष रूप (धर्मर्मिभाव) से भाति = भासता है ।
. श्ली० १५३,१५४] निर्विशेषस्य सविशेषत्वख्यातिरशानमूला।४०३ भाव यह कि जैसे नीलवादि विशेपरहित आकाश में नीलत्वादि की प्रतीति अज्ञानमयुक्त है वैसे ही सर्वाधिष्ठान निविशेष ब्रह्म में नाना प्रकार की प्रतीति अज्ञानसिद्ध है, स्वतन्त्र नहीं ॥ १५३ ॥ उक्तमेवार्य विशदयति-तत्तद्विशेषेति- तत्तदिशेपनिर्मुक्तोऽप्यात्मा स्वतमसावृतः । रजसा भाति विक्षिप्तप्तत्तद्विशेपवानिय ॥१५॥ तत्तद्विशेषनिर्मुक्त ते ते ये विशेषाः अहन्त्वममत्यादयः कर्तृ- त्वमोक्त्यादयो घटत्वपटत्यादयः कार्यकारणभावसंसर्गरूपादयो वा तैरतैनिमुक्तो नितरां मुक्तोऽर्थात्तत्तदिफारादिभिरसंस्पृष्टः अपि आत्मा स्वतमसा स्थाश्रयस्सविषयाशानेन आना आवरणं प्रामः सन् रजसा रजोगुणेन अज्ञानीयविक्षेपत्त्या विक्षिप्त विक्षेपं प्राप्तः सत्तद्विशेषवार वन्तारक्षकार्याकारेण परिणत इव भातिप्रकाशते, यस्तुनस्तु निविशेष पयायमित्याशयः । उक्त सवंशात्ममुनिभिः “योपशारीरके"- प्रत्यक्ममरणसमसयपरामभेद प्रक्षीगारणविकारविभागमेरम् । चैतन्यमापरमापनिजावभावं प्रत्ययमापुनम प्रस्तोस्मि नियम् ॥ (11) आरछार पिक्षिपति प्रसादात्मतत्त्व जीसावजगदारविनिमन। मन्नानमारणविक्रमगतियोग- दामचनाप्रविश्याश्यनारटेन n(IR.) त १५४ ॥
४०४ ~~ -- मटीपश्रीविचारपिन्दी [प्रयमः परिच्छेदः - उक्त अर्थ को विशद करते हैं- पदार्य नत्तद्विशेषनिर्मुक्त: अहन्त्वममत्वादि कर्तृत्वभो- कतृत्वादि घटत्व पटवादि तया कार्यकारणभारमम्बन्धमा पादि नाना प्रकार के विशेपों मे असन्त मुक्त अपि = भी आत्मा- आत्मा स्वनासा स्वाश्रित स्वविपय अज्ञान में आवृत. = आवरण को प्राप्त हुआ २ रनमा = रजोगुण मे अर्यात अमान की विक्षेप शक्ति द्वारा विक्षिप्त =क्षिप को माप्त हो कर तत्तद्विगेपवान = उस उस विशेष (विकार) वाले की न्याई हुआ भाते = भासता है, (वस्तुतः वह निर्विशेष ही है उस में कोई विशेष नहीं)॥१०॥ इत्पश्च नात्ममत्तानिरिकान्या कापि सत्ता युक्तियुननी- ममर्थ प्रसाध्य श्रुतिमपि तत्र प्रमाणयति-"अन."ति- अतोऽसत्त्वं विशेपाणां प्रत्यक्षाद्दर्शयत्यसो । चाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति श्रुतिः ॥१९॥ अतन्यस्मादेव म. विशेष महतात्मनि तदाधिताशान- समुत्या स्वतस्तु तेषां मत्ता नास्ति रस्मादेय कारणात् असो श्रुतिः- इदंवेदवाक्यम्प्रत्यक्षा-स्वत एव साक्षात् विशेषागान सर्वेषामुतानां विशेषाणाम् असत्त्वम् स्वत सत्ताशून्यतां दायनि-प्रतिपादयति। का सा श्रुतिरिन्याह-वाचारम्भक विकारो नामयम्' (छां०६९।४,५, १ यद्वा निषेधप्रतियोगिभूनाना सर्वविशेषागमगत् श्रुतिरपि प्रमा- गमित्याह "अतः" इति।
लो० १५५] विशेषाणा स्वतन्त्रसत्ताया असम्भवे श्रुतिः। १०५ ६६१४११, २,३,४) इति="यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वे मृन्मय विगतं स्यात्, वाचारम्भय विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यम्"(छां०६३११४) इत्येवमादिकं वेदवाक्यमित्यर्थः । अबोक्तश्रुतेश्यमर्थ ---यथा सोश्यकेन मृत्पिण्डन कारणभूतेन विशातेन सर्वे मृन्मयं मुद्विकारजातं घटादि विशात स्यात् कार्यस्य कारणानन्यत्वादित्यर्थःफयंतहि कार्यकारणयोमैदप्रसिद्धिरित्यत आह चाचेति । वाचारभ्यत इति वाचारम्भ चागालम्बन विकार उच्यते, परन्तन परमार्थतो यस्त्वस्ति । यतो नामधेय नमिव नामधेयं नाममानार्थोऽस्तीत्यर्थः। तहि किमस्तीत्याह मृत्तिकेति। मृत्तिकेत्येव मृत्तिकैवतुसत्यं वस्तुपु(घशरावादिषु)यायतमाने- ध्यनुस्यूतत्यादिति । एवमेवापरा अपि एतत्प्रकरणस्थाः थुनयो योज्या स्पष्टीस्तश्चायमर्यो महत्यारभट्या "तदनन्यत्समारम्भमरादा- दिभ्यः" (प्रसू०२।१ । १४) इत्यनारम्भणाधिकरणे ॥१५॥ सं ----अब उक्त अर्थ को श्रुति द्वारा स्पष्ट करने में- पदार्थ -~अतः इसी कारण मे याचारम्भण पिकारी नामधेयम्" इति (छां० ११४,५,६१,२,३,४)="य सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञात त्याद्वाचारमण विकारो नाम- धेपं मृत्तिोमेन रायम् इनि असौ श्रुति उसेवमादिक स्वतःप्रमाण- भूत पेदवारय विशेषाणाम् = सब विशेपों की असाथम् - स्वतःसत्ताशून्यता को प्रत्यक्षात सासार ही दर्शाया - दिखाता है। पहा निरय प्रतियोगिभूत सांगली भगत्व में वि प्रमाण देने हैं। " १०६ सीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः यह श्रुतियां छान्दोग्य उपनिपद में आरुणि- श्वेतकेतु (पिता पुत्र) के संवाद की हैं-पहिली का अर्थ इस प्रकार है । है सोम्य ! जैसे कारणभूत एक मृत्पिण्ड के विज्ञात होने से यावद मृत्तिका के विकार (कार्य) विज्ञात हो जाते हैं क्योंकि मृत्तिकासत्ता से उन की कोई पृथक् (स्वतन्त्र) सत्ता उपलब्ध नहीं होती ऐसा ही वह आदेश है जिस के श्रवण द्वारा एक ब्रह्म के ज्ञात होने पर सकल प्रपञ्च ज्ञात हो जाता है, अर्थाद ब्रह्म की सत्ता से पृथक प्रपञ्च की भी कोई स्वतन्त्र सचा नहीं है । सर्व विकार वाणी का आरम्भणमात्र ही होते हैं अर्थात जैसे घट, पटिका शराव आदिक विकार नाममात्र ही हैं, केवल मृत्तिका ही सकल घटादि कार्यों में अनुस्यूत होने से सस है। उसी प्रकार यात्र- सपञ्च भी कार्य होने से पाणी का प्रयोग मात्र ही है और केवल ब्रह्म सकल प्रपंच में अनुस्वृत होने से सस है। इसी प्रकार इस प्रकरण में आई हुई अन्य श्रुतियों का अर्थ भी लगा लेना चाहिए। इन श्रुतियों से स्पष्ट सिद्ध है कि सब विशेष मिथ्या है और निर्षिशेष एक ब्रह्म ही परमार्थ सस है। श्रुत्यन्तर्गत नामधेयशनं निक्ति-"नाम" इति- मामैव नामधेयं स्यादिति व्युत्पत्तियोगतः। नाममात्रादृते नार्थगन्धोऽपीत्युपदिश्यते ॥१५६।।
४०७ RAN श्लो० १५६] श्रुतिगतनामधेयपदनिर्वचनम् । नाम एव नामधेयं स्यात् = नामशातिपदिकात्स्वार्थे घेयपत्यये छते "नामधेय" शब्दःसिद्धयति तस्य नाममात्रमित्येवार्थो भवति इति व्युत्पत्तियोगता इत्याकारनाद्धिसन्युत्पत्तियोगेन अर्थात् नाम- घेयपदेश्यययशक्तियोगतः नाममामात ते नाममात्रं विना अर्थगन्धः अपिअर्थस्य विपयस्य गन्धो लेशोऽर्थगन्धः विकारसत्तालेशी- पिनम्नास्ति, इति-पवममिनायेण उपदिश्यते-उपदेशाविषयी- भियते थुस्येति शेषः। अनेदमवधेयम्-"नामव" इत्यत्र एवकारोऽन्ययोगव्य- घच्छेदाय, यया "साचुरेव” इत्युको एवेन चोरण्यावृत्तिर्भवति सदत् प्रकृतेऽपि नामपदेन सहवोत्यार्थयोगो व्यवच्छिद्यते, तेन च विकाराणां स्वतन्त्रसत्ता विनिधार्यते ।।१५६॥ सं०-अप श्रुसन्तर्गत "नामधेय" पद का निर्वचन करते हुए यावत् विकार की स्वतन्त्र सत्ता का निषेध दिखाते हैं- पदार्य-नाम एस नामधेयं पा = नाम ही नामधेय कहाता है अर्थात नाम पद के उत्तर स्वार्थ में “धेय" प्रत्यय के लगाने से " नायधेय " पद की सिद्धि होती है जिस का अर्थ नाममात्र ही होता है इति व्युपतियोगतः - उस प्रकार की व्युत्पत्ति के बल से अर्थात "नापधेय" पदनिष्ठ अब- पर शक्ति(योगशक्ति)के द्वारा नाममागात ऋतनाममात्र के विना अर्धगन्धः अपि घटपटादि विकाररूप अर्थ का "भागसपनामभ्यो घेयः" नि पारिनन्दपः। ।
४०८ सटीकधीविचारविन्दी [प्रयमः परिच्छेदः लेशमात्र भी (स्वतन्त्र सत्तावान् ).न:नहीं हैं, इति उप- दिश्यते = इस प्रकार श्रुति का उपदेश है। सार यह है कि जैसे "साधुरेव" (साधु ही है) ऐसा. कथन करने पर वाक्यान्तर्गत " एव " पद से साधुभिन्न चौरादि की व्यात्ति विवक्षित होती है वैसे ही " नामैत्र नामधेयम्" इस वाक्य में "एव" केद्वारा नामभिन्न घटादि विकार की व्यात्ति जाननी ॥१५॥ अर्यस्य नाममात्रतामाह-“पटोऽस्ति" इति- पटोऽस्तीति घटोऽस्तीति व्यवहारः स्फुटोऽप्यहो । न पटो न घटो नाम यस्तु किञ्चिदवेक्ष्यते ॥१५७॥ अहो" इनि महदाश्चर्यम् यद्यपि पटः अस्ति इति घटः अस्ति इति = इत्येवरूपः सत्तानुविद्धःव्यवहार शब्दप्रयोगः स्फुटाप्रकटो वर्तते इति शेषः तथापि पटः नाम किश्चिद् अपि वस्तु= =परमार्थभूतं सत्तातिरिक्त न-नय अवेश्यते यतीयते, एवमेव घटः (नाम) किश्चिदपि परमार्यभूतं वस्तु न नैवायेक्ष्यत इति विमज्या- न्वयः ॥ १५७॥ सं० -अब अर्थ-विपय की नाममात्रता को कथन करते हैं- पदार्य-अहो महान आश्चर्य है कि-पटः अस्ति इति= पट है घटः अस्ति-घट है इति-उक्ताकार व्यवहारसशब्द- अत्र इलोके पटघटशब्दो कार्यमात्रस्योपटक्षको वोध्यो।
लो०१५७,३५८ उत्तायस्पष्टीकरणम् । ४०१ प्रयोगरूप व्यवहार कुटः स्फुटरूप होता है परन्तु फिर भी विचार करने पर पटः नाम किञ्चित् अपि वस्तु-पट नाम कोई भी वस्तु सत्ता से अतिरिक्त न भवेक्ष्यते भान नहीं होती और घटा(नाम किश्चित् अपि वस्तु) न (अप्रेक्ष्यते)-घट नाम करके कोई स्वतन्त्र वस्तु सिद्ध नहीं होती । (अर्थात् जैसे घटादि विकार स्वतन्त्रसत् न होने से मिथ्या हैं वैसे ही नामरूपात्मक सकल प्रपञ्च अपनी सत्ता से शून्य होने के कारण मिथ्या जानना चाहिये ||१५७|| उक्त पवार्थ: स्पपीक्रियते-"वाचा" इति- चाचा निष्पयत नाम तच श्रोत्रण गृह्यते । दृश्यन्ते तन्तवोऽक्षणा तद्गुणाश्चान्यन्न दृश्यते॥१५८।। चाचा=याण्या नाम घटपटादि नाम निष्पयते निप्प भवति तत् च-लय नाम शब्दरूपत्यात् प्रोत्रेण श्रोत्रेण करणेन गृयते अध्यक्षीमियते, अणा-चक्षुषा (तु ) तन्तवः अशुविकार: तद्गुणो: चापाद्याश्च दृश्यन्त आलोक्यन्ते. अन्यतम् नामरूपान्यां १ यदा-ननु कथमुख्यते न पटोन घटो नाम यस्तु विधि- दवेश्यते इति पटपटादीनां सापजनीनव्यवहारसिदत्वात भातालवितानपत्य- कम्युप्रीवादिपटघटागहतीना वसगुणाना प्रत्यक्षेणोपतभ्यमानानामनपोह्य. त्यादिति चंदुन्गने "याचा इति । २ तन्तुशन्दोऽय तिाया भयुपरभणम् । 1 लैपां तन्नूना (मृतिमापाच) ये गुणा स्मरपगुरुवारयते इन्यः।।
मटीकधीविचारचिन्दी प्रथमः परिच्छेदः पृथक् स्वतन्त्रसत्ताकं किमपि पदयट्याच्यं न दृश्यते नैव भाती- त्यर्थः ॥ १५८॥ सं०--अब उक्त अर्थ का ही स्पष्टीकरण करते हैं- पदार्थ-वाचा-वाणी से नाम घटपटादि नाम निष्प- द्यते निप्पन्न (सिद्ध) होता है तत् च और वह नाम (शब्द रूप होने के कारण) श्रोत्रेण श्रोत्र इन्द्रिय से गृह्यते साक्षात किया जाता है (मुना जाता है) परन्तु अक्ष्णा चा से तन्तःतन्तु, तद्गणाः च और उन के रूपादिगुण दृश्यन्ते- देखे जाते हैं अन्यत्-नामरूप से अतिरिक्त और कुछ भी पटघटादि पदार्थ न दृश्यते नहीं दीखता॥१५८॥ ननु तन्तुभिरारब्धत्वात्पटम्नन्तुभ्यो मिन्नः, मृदाऽऽरध- न्याच घटो मृद्भिन्नः शन्दबुद्धिकालादिभेदादपीति कथमुच्यते नानोऽन्यत्र रूपादिफ स्वतन्त्र मदिनिचेदत्राह-"सन्तुभिन्नः" इति- तन्तुभिन्नः पटोऽस्तीति मृदो भिन्नस्तथा घटः। वस्तुत्तमनालोच्य भृशं मुध्यन्ति वादिनः॥१५९॥ पटः तन्तुभिन्नः अस्ति, तथान्तइत् पटाकुम्भोऽपि भूदः- मृत्पिण्डात् भिमा-भेदवान् अस्तीति पुनरन्धयनीयम् इति यदुत्ता तत्, वस्तुवृत्तम वस्तुनो वृत्तं वस्तुवृत्तं फार्यकारणयोस्तत्वम अनालोच्य अविवार्य वादिनः आरम्मवादाभिमानिनस्तार्किकाः १ अत्र नाहत्तेर्वस्तुत्व तस्यास्तद्भानाभावान्वयव्यतिरेकाभ्याम् इत्यनुमानेन आरतेरप्यवस्तुत्वं प्रमाणसिद्धमेवेन्यपि योज्यम् ।
मो० १५९,१६०] वस्तुवृत्तनिरूपणम् । भृशम् अत्यन्तम मुदन्ति-मोह माप्नुयन्लि ।। १५९ ॥ स० कार्यकारण की भिन्न सचा मानने में वादियों का मोह कथन करते हैं- पदार्थ-पटापटा तन्तुभिन्नः-तन्तुओं से भिन्न अस्ति- है तथा वैसे ही घट घट मृदः-मृत्तिका से भिन्न-भिन्न है इति- इस प्रकार वस्तुवृत्तम् वस्तुस्वभाव को अना- लोय-विचार किये बिना-पादिनः कार्यकारण के भेदवादी तार्किक भृशम् =असन्त ही मुखान्ति मोह को प्राप्त होते हैं ।। १५९॥ किं तमस्तुवृत्तमित्याह त्रिभि रूपस्पशे"त्यादिमिः- रूपस्पर्शगुरुत्वानि यावत्तन्तुस्थितानि हि । विभागादिविभागान्तः संयोगः कारकैः कृतः।।१६० ।। रूपस्पर्शगुरत्वानि पक्ष स्पर्श गुरुत्वा नानि रूपस्पर्श- गुरुत्वानि । तत्र चक्षुप्रिमायो गुणो "रुपम," त्यगिन्द्रियमात्र- प्रायो गुणः "स्पर", प्राधपतनासमयायिकारणं "गुरत्यम्"। तान्येतानि हि-निश्चयेन यारतन्तुस्थितानियायत्तन्तु स्थित येषां तांनि यायत्तन्तुस्थितानि तन्तुम्यितिकालममस्पितिभागि भवन्तीति शेषः। तथा विभादि:-विभाग आर्दियस्य सः विमागादिः विमा- गात विभागोऽन्तेयस्यसपिभागान्त, एपम्भूनो यःमयोगः- ४१२ सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः अप्राप्तप्राप्तिरूपः संयोगास्यो गुणो न्यायमते पटा समयायि- कारणभूतो घटासमवायिकारणभूतो याऽस्ति सः कारकै:-की- दिभिः कारकैः क्रियान्वयमाग्भिः कृतः जनितोऽस्तीत्यर्थः॥१६०॥ सं०-वह वस्तुवृत्त क्या है ? इस आकाङ्क्षा के होने पर कहते हैं- पदार्थ-दि-निश्चय करके स्पस्पशगुरुत्वानि रूप स्पर्श तथा गुरुत्व यावत्तन्तुस्थितानि तन्तुओं की स्थितिकाल पर्यन्त स्थिति वाले होते हैं । किञ्च-विभागाटि: विभाग है आदि में जिस के, तथा विभागान्तः विभाग है अन्त में जिस के ऐसा संयोगः तन्तुओं का परस्पर संयोग कारको कर्त्ता आदि कारकों ने कृतः किया है ॥१६॥ तनः किमित्याकाक्षायां स्त्रोक्तेः परमतात्पर्यमाह "कारक ति- कारकव्याप्तदृष्टा संयोगे चरितार्थता । संयोगातु पृथक्कश्चिदन्विष्टोऽपि प्रयत्नतः ॥१६॥ १ कारककृतो विभागादिविभागान्तः संयोगोऽपि तन्त्वादिकारणगत एव न पटाटिकार्यगत इन्यपि नात्र विस्मरणीयम् । २ यहा पर यह भी ध्यान रहे कि तुरीतन्तुवेमादि कृत विभागादि और विभागान्त संयोग गुण भी तन्त्वादि कारणगत ही होता है पटादिकार्य- गत नहीं।
श्लो० १६१, १६२] वस्तुंवृत्तविवरणम् । ४१३ पटस्प प्रागभावोऽस्ति सत्ता सन्ति तथा गुणाः। ध्वंसोऽस्तीति गिरामर्थःखपुप्पमिव नेक्ष्यते ॥१२॥ कारकव्यापतेः कारकाणां कर्तृकर्मकरणसम्प्रदानापादाना- दीनां या व्यापृतिः पदादिकार्यसाधनाय व्यापारविशेपो यथा पटसाधनायकत्तुस्तन्तुवायस्य कृतिरूपो व्यापारः तम्या:व्यापतेः यथायथं चरितार्यता-तफलतासंयोग-तन्तुसयोगे एवस्या अय- लोकिता रायोगात् तु पृथक्त तन्तुसंयोग बिहायाऽन्यः कश्चित् - कोऽपि-"पटस्य प्रागभावः अस्ति" "पटस्य सता अस्ति" "पटस्प गुणा शुक्लाइयः सन्तिन्वतन्ते तथा"पटस्य सः अति इति गिराम अर्थः इत्येयरूपाणां याचा फश्चन स्वतन्मभूनोऽयः प्रपलतम्य- तेन अन्यिय: अपि-विचारितोऽपि, गपुष्पम इन = गगनकुमुमनिष नईपतेन्नयावलोक्यते विवेफिभिरिति शेषः। आतानवितानवन्तो विलक्षणक्रमानन्तर पर पदव्यवहा- रमाजी भवन्ति न पस्तुतः पटो नाम फधिदम्ति स्वतन्यः पदार्थ पति भावः । स्पष्टीरतोऽयमयों भाष्यकारारम्भणाधिकरणे "पटप" (प्र.मू.२।१।१९) इति मुत्रमाप्ये । "सपुरमिय नेक्ष्यवे" इति कयनेनाजातयादोऽपि ध्वनिनः ॥१६.६२॥ सं०-~अब सिद्धान्ती स्वोक्ति का परमतात्पर्य कयन करता है- पदार्थकारकन्यापूतः कत्ता आदि कारकों के व्यापार की संयोग-तन्तुसयोग में चरितार्थता सफलता श-देखी गई है (अर्थाद किसी विलक्षण प्रकार से तन्तुओं का न पारम्भे इनिरः।
४१४ सीकधीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः परस्पर संयोग करा देना ही कारक व्यापार का फल है) संयोगात्तु पृथक्-तन्तु संयोग से पृथक् अन्य कश्चित् कोई पटस्य प्रागभावः अस्ति "पट का मागभाव है,"सत्ता-पट की "सत्ता है", गुणाः सन्ति-"पट के शुक्लादि गुण हैं" तथा और वसः अस्ति="पट का धंस है "--इति गिराम् अर्थ:-इसाकारक वाक्यों का अर्थ प्रयत्नतः प्रयत्न से अन्विष्टः अपि-हँडने पर भी खपुष्पम् इव-आकाशपुप्प कीन्याई न ईश्यते नहीं देखा जाता, (अर्थात् विलक्षण संस्थानविशिष्ट तन्तु ही पट है तन्तु से भिन्न पट की कोई स्वतन्त्र सत्ता नहीं)॥१६१,१६२॥ यदि नास्ति पटादिः कश्चन स्वतन्त्र' पदार्थस्तहि कथं लोके "पटमानय, घटं पूरय"इत्यादियवहारो दृश्यते ? इत्यत आह- "न केनापि" इति- न केनापि पटो दृष्टो न घटोऽपि यतस्ततः । पटोऽस्तीति घटोऽस्तीति व्यवहारोभ्रमःस्फुटः।। यतः यस्माद्धेतोः वस्तुविचारे क्रियमाणे केन अपि प्रमाप्रा विकिना पुरुपेण पट:- पटः न दृष्टानव विलोकितः न अपि घट: घटसत्ताऽपि वास्तविकी नालोफ्यत इत्यर्थः, ततः तस्मात्कारणात् पटः अस्ति इति, घटः अस्ति इति व्यवहार:शब्द- १ यहां पर भाव यह है कि वन्तुओं में संयोगगुण उत्पन्न करने मात्र से ही कारकों की चरितार्यता हो जाती हैं न कि पट की उत्पत्ति करने से।
, लो०१६३,१६४] व्यवहारमात्रस्य भ्रमत्व स्फुटम् । प्रयोगः स्फुट:-प्रकटरूप, भ्रमः भ्रान्तिरेव । तथाचोक श्रीमद्भा-- गवते भरतरहूगणसंवादे- न सूरयो हि व्यवहारमेन तत्वावमर्शन सहामनन्ति । इति ( श्रीमद्भा० पार॥१) अपि च तत्रैव विशेषबुदेविवर मनाक् च पश्यामि यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत किमीशितव्य तथापि राजन करवाम किन्ते ।। (थीमद्भा०५।१०।२२) इति ॥ १६३ ।। सं०-यदि पटादिक कोई भी स्वतन्त्र पदार्थ वस्तुतः नहीं है तो लोक में व्यवहार क्यों होता है ? ऐसी आशङ्का होने पर कथन करते हैं- पदार्थ-यतः जिस कारण से (विचार करने पर ) केन अपि =किसी ने भी पटः न दृष्टापट नहीं देखा न अपि घट:(घटः)-नाही घट देखा है ततः अत एव पटः अस्ति इति "पट है," घटः अस्ति- 'घट है', इति व्यवहारः इसाकारक व्यवहार स्फुट. स्फुटरूप भ्रमः भ्रम है ॥१३॥ पदादिसृष्टी व्याख्यातं प्रातिविरुतिभावं कार्यमाध्यति- दिशति-"सकार्येषु" पति- सर्वकार्येप्यवेक्ष्येपा प्रक्रियेति विवक्षया । श्रुत्याऽग्न्यादिविकारेषु के पुचिम्दादि सा ॥१३४॥' या-धीनाऽनिर्वचनीयत्यपर्ययसायिनी प्रतिविरतिमा- .
मीकश्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः वरूपा प्ररिया-रीतिः सर्वकार्येषु अवच्छेद्याऽवच्छेदेन कार्यमात्र 'इत्यर्थः, अवेश्या-विचारणीया निश्चेतव्या वा इति एवंरूपेण विवक्षया चमिच्छया तात्पर्येणेति यावत, श्रन्या वेदेन केषुचिन्- कतिपयेषु न्यादिविकारेषु अग्न्यादिकार्येषु साम्प्रक्रिया न्युदपादि- निरुपितेत्यर्थः। अयमर्थः-"अपागादगेरमित्व वावारम्भण विकारो नामधयम्" (छां०६।४।१) इत्यादिना यदग्न्यादीनां विवृत्तानां रोहि- तादि रूपं प्रसिद्धं ल के तदधिवृत्तानां तेजःप्रभृतीनां विद्धि । तम रूपयव्यतिरेकेण यदग्निरिति मन्यसे त्वम, नस्यामेरग्नित्व- मिदानीमपांगादपगतम, प्रापत्रयविवेकविज्ञानाद्याग्निवृद्धिरा- सीत्ते साग्निवुद्धिरपगताऽग्निशम्दश्चेत्यर्थः, इत्यादि स्यपुत्रं देन- केतुं प्रति तत्पिशुपदिएं श्रौतमर्यजातं विकाराणामनृतत्यमेव स्पष्टमाख्यातीति भावः ।। १६४ ॥ सं०--पटादि कार्य में कथन किये हुए कार्यकारणं भाव का कार्यमात्र में अतिदेश कथन करते हैं- पदार्थ-एपा=यह (पूर्वोक्त) अनिर्वचनीयत्ववाद में पर्यवसान को प्राप्त होने वाली श्रुतिसम्मत प्रक्रिया कार्य- कारणमाव की रीति सर्वकार्येषु (कार्यमात्र) सब कार्यों में अवेक्ष्या-विचारने योग्य है, इति इस प्रकार की विवक्षया= विवक्षा (तात्पर्य) से ही श्रूया वेद ने केचित् कई एक - अग्न्यादिरिकारेषु अनि आदि विकारों में सा=वही प्रक्रिया ज्युदपादिम्मतिपादन की है (दिखाई है)।
श्लो० १६४,१६५] उक्तेऽर्थे श्रौतो न्यायस्तदुपदेशे हेतुश्च । ४१७ छान्दोग्य के पष्ठ प्रपाठक में अपागादोरग्नित्यं वाचारम्भणम् - त्रिहत्करणमक्रिया द्वारा, पूर्व निश्चय किया हुआ अनि का अग्निपना निवृत्त हो गया, किन्तु रोहितादिरूपमात्र की सत्ता से अतिरिक्त अग्नि की अपनी कोई सत्ता नहीं अर्थात "अग्नि " नाम तथा अग्नित्व " रूप.यह सब कल्पित है इसादि श्रुति ने स्पष्ट ही कार्यमात्र की स्वतन्त्र सत्ता का निषेध किया है जिस से सर्व विकार मिथ्या सिद्ध होते हैं।। १४४.॥ किमयं कारणातिरिक्तकार्याभावरूपा कल्पना श्रुत्या क्रियते यावत् सा ब्रह्मस्वरूपनिरूपणे स्वतन्त्रत्याशङ्कमानम्प्रत्याह "अयम्" इति- अपं न्यायोऽतिकारुण्यात्तेभ्यः श्रुत्योपदिश्यते । पैरात्मानात्मनोमर्माहात्सत्त्वंसाधर्म्यमिप्यते॥१६५।। श्रन्या मातृवत्परमहितकारिण्या येदयामा अयं न्यायः- कारणादनतिरिक्तसत्तायाः पार्यमपवरूपोन्यं न्यायो हान्तः अग्न्यादिदृष्टान्तयुक्तिरित्ययः अतिकाहण्या=अत्यन्नं फरणया नेभ्यः तेम्योऽधिकारिन्यः उपदिश्यते-फप्यते, ये:सुकुमारम- तिभिः पुरुषः मोहान्-अशानादेतो. आत्माऽनात्मनोः अत्यपराचोः गाधर्म्यम्=समानो धर्मः रातमा सत्यरूपत्वेन प्यने मन्यते । अयं भायः-ताफिफादयो हिसतायत्यादिफमारमाऽना... रमनोः साधय परमात्यसप्तत्येन मन्यन्ते, स च ते मोहा, नहि निरन्तसमस्नानिशयस्य परमार्थसत्स्यमायस्यात्मनः कय-, ४१८ सटीकश्रीविचारविन्दी - [प्रथमः परिच्छेदः मपि केनाऽपि विनश्वरस्यभायवना माम्यं भवितुमर्हति । नच परमार्थ मत द्वितीयं किमपि वस्तु, दर्शितयुक्तेः । जगत्कारणत्य-' धादिनीनां श्रुतीनाश्च समन्वयः परब्रह्मण्येवेति तदनतिरिक्त- सत्ताकत्वं कार्यप्रपञ्चस्य योधयितुमेव थुत्याग्न्यादिदृष्टान्तोऽवता- रितः "फलबरमन्निधावफलं तदङ्गम्" इति न्यायादिति स्वतन्त्रा- ऽपि श्रुतिस्तथोपदेशे प्रकृतिविकृतिभावमवातारयत् । नदुक्त “सङ्ग्रेपशरीरके द्वितीयाध्याये- भोपादिमुत्रे परिणामवाद माश्रिन्य तदादिभिरक्तदोषम् । समादधानो मुनिराह तस्मात् सिद्धान्तसिदिः पुनरुत्तात्र ॥ ७९ ॥ तथाच- कृपगधी. परिणाममुदीक्षते क्षपितकल्मषधीस्तु विवर्त्तताम् । स्थिरमतिः पुरुषः पुनरीक्षने व्यपगतद्वितयं परमं पदम् ॥ ८९॥ इति ॥१६५।। सं०-ननु "कारण से अतिरिक्त कार्य की स्वतन्त्र सत्ता नहीं" इस रूप से जो श्रुति ने कारणातिरिक्त कार्या- भावरूप युक्ति कथन की है वह किस प्रयोजन के लिए है ? ऐसी आशङ्का होने पर कहते हैं- पदार्थ-श्रुत्या=(माता के समान परम हित करने वाली) श्रुति ने अतिकारण्यात अति दयालु होने के कारण न्यापा-कारण सत्ता से अतिरिक्त कार्य की सत्ता के निपे- श्लो० १६५,१६६] , १६५ तमश्लोकमिताक्षरा । धार्य अमि आदि दृष्टान्तरूप युक्ति तन्या-उन मुकुमारमति अधिकारी पुरुषों के लिये उपदिश्यते कथन की है, यैः- जिन्हों ने मोहात-अज्ञान से आत्मानात्मनोः आत्मा तथा अनात्या का साधर्म्यम्=समान धर्म सत्रम्=परमार्थसत्त्वरूप से इष्यते स्वीकार किया है। भाव यह है कि कई एक तार्किक प्रभृति आत्मा तथा अनात्मा के साधर्म्य को वस्तुतः सस स्वीकार करते हैं परन्तु पूर्वोक्त युक्तियों के द्वारा निर्विशेप आत्मा में किसी प्रकार का धर्मस्प विशेप सिद्ध नहीं हो सकता और ऐसे श्रुतिसम्मत्त उच्च सिद्धान्त को सहसा समझने में जिन अधिकारियों की बुदि समर्थ नही तथा हृदय में कार्यकारणभाव की ससता प्रबल हो कर बैठी है उन मुकुमारमति पुरुषों के हितार्य श्रुति भगवती ने अध्यारोपद्वारा कार्यकारणभाव का उत्थान करके अग्न्यादि दृष्टान्तों से कार्य को अन्त कथन करते हुए एकमात्र परम कारण ब्रह्मसत्ता से ही अपच को सत् कथन किया है। इस रीति के अनुसार निझाम के हृदय में मपच का मिथ्यात भले प्रकार स्थिर हो जाता है यही उक्त दृष्टान्तों का प्रयोजन है ॥२६॥ यवनात्मा स्वयं सन्न स्थान तहि कयं व्यवहार सिद्धर- दित्याराडा परिहरनाइ-"समत्ताम्" इनि- ४२० सटीकश्रीविचारविन्दो प्रथमः परिच्छेदः स्वसत्तां सञ्जयनेका कल्प्यमानैर्विशेषणैः । सर्वस्यव्यवहारस्य निर्वोढाऽऽत्मा यथानटः॥१६६|| एक अद्वितीयः आत्मा आत्मा कल्प्यमानः आविधकः विशेषणः घटपटादिभिः सह स्वसत्ताम-स्वात्मभूनां सत्ताम् सञ्ज- यन-सम्बन्धयन स्वसत्तासंसर्गमापादयन्निति यायत् सर्वस्य-अखि- लस्य व्यवहारस्य दानादानादिक्रियाकलापस्य निर्वादा निर्वाहकः, आत्मैवाऽविद्या द्वारीकृत्य मकलं व्यवहारं निवहति न तपाऽना- ग्मनः स्वतन्त्रसत्तापक्षणीया । उक्तेऽर्थेऽनुरूपं दृष्टान्तमाह- “यथा नटः" इति । यथा एक एव नरनाट्याभिनयकारी स्त्रशक्ति- 'भूतेन विविधेनोपफरणेन राजामात्यादिव्यवहारं साधयति तददित्यर्थः ॥ १६६॥ सं०-यदि अनात्मा में स्वतन्त्र सत्ता नहीं तो घर पठादि के व्यवहार की सिद्धि कैसे होगी ? ऐसा आक्षेप होने पर समाधान कहते हैं- पदार्य --एकः आत्मा एक अद्वितीय आत्मा ही कल्य- मानः अविद्याकल्पित विशेषणैः घट पटादि पदार्थों के साथ स्वसत्ता सञ्जयन्-अपनी सत्ता का संसर्ग कराता हुआ यथा नटः नटवट सर्वस्य-सब व्यवहारस्य-व्यवहार का निर्वोदा साधक है (इस लिये व्यवहार सिद्धि के अर्थ अनात्मा की स्वतन्त्र सत्ता अपेक्षित नहीं) ॥१६॥ भूयोपि कार्यकारणयोरनन्यत्यप्रदर्शनन्याजेनोकमेवार्य समययते-"स्पायनि- - लो० १६७] ४२१ उत्तार्थसमर्थनम् । रूपकार्यसमाख्याश्च भिधन्ते हि परस्परम् । स्वसत्ताऽनुगता तत्र भिद्यते न मनागपि ॥१६॥ "हिं" इति निश्चितोऽयमर्थः । कोऽसाविति प्रदर्यते रूप- कार्यत्यादेरन्ययेन । रूपकार्यसमाख्याः च =रूपञ्च कार्यञ्च समात्या च ता रूपकार्यसमाख्याः । तत्र रूपम-आकारः फम्बुप्रीवाद्यात्मको वयवसन्निवेशविशेषात्मकः, कार्यम-जलाद्याहरणादिकम, समा- ख्या-घटपटायभिधानम, एते रूपाद्याः परस्परमअन्योन्यम् भिद्यन्ते तत्तदनात्मानः सम्भवन्ति, नहि यदस्ति रूपं तदेव जला- हरणम, नच यजलाहरणं तदेव नामेति कोऽपि प्रेक्षावान् प्रति- पत्तुमर्हेत् । परन्तु तत्रन्तेषु रूपादिपु अनुगताअनुस्यूता स्वसत्ता= . आत्मसत्ता, मनाक् अपि-किश्चिदपि न भिद्यते भेदभाइन भरति सद्रूपं सत्कार्य सम्नामेति सर्वत्र सदनुगतिदर्शनादित्यर्थः ॥१६॥ सं०-अब उक्त अर्य को प्रकारान्तर से पुष्ट करते हैं- पदार्थ-हि-यह निश्चित अर्थ है कि ख्यकार्यतमाख्याः चम्यादि का रूप, जलाहरणादि क्रिया, तथा घटादि नाम यह सब परस्परम् परस्पर भियन्ते-भिन्न २ होते हैं (जो रूप है सोनाम नहीं, जो नाम है सो रूप नहीं और जो जला- हरणादि क्रिया है वह रूपादिक नहीं, परन्तु ता-उन सय रूपादिकों में अनुगताअनुस्यूत (एकरस) स्वसत्ता=आन्म- सत्ता मनाक् अपि-किचिन्मात्र भी न भियते-भेद को प्राप्त नहीं होती।। १७॥ - .
४२२ मटीकधीविचारविन्द [प्रथमः परिच्छेदः नन्येवमात्मनि मामान्यसत्ताङ्गीकारे जातिवादिमतप्रयेशो निर्विशेषयादव्याकोपश्चेति रामानम्प्रत्याचष्टे-“विशेषः" इति- विशेषरात्मनो यावत्संसों भात्यविद्यया । निःसामान्यात्मनस्तावदुक्तिःसामान्यनामतः।।१६८।। यावत् =यायत्कालपर्यन्तम् अविद्यया अशानेन आत्मनः= विशेषः घटपटादिविशेषणेः सह समर्गः तादात्म्य संसाध्याम इत्यर्थः भाति प्रतीयते यत्तंत इति यावत् तावत् तावदेव निःमा- मान्यान्मनः- सामान्यविशेषभायातीतस्य तस्यात्मनः सामान्यना- मना-सामान्यनाम्ना उक्तिःव्यवहारो भवतीत्यर्थः । आविद्यक एवं सामान्यविशेषभाय आत्मनि नतु भाविक- म्तयाच न जातिवादिमतप्रवेशो नापि निर्विशेषवानहानिरिति भावः॥ १६८॥ सं-ननु उक्त रीति से आत्मा में सामान्यविशेप- भाव अङ्गीकार करने से निर्विशेपवाद की हानि होगी? उत्तर:- पदार्थ-यावत् जब तक विशेषे. घटादि विशेपणों के साथ आत्मन:-आत्मा का अविद्यया-अविद्या से संसर्गः= मंसर्गाध्यास भाति-भामता है (बना रहता है ) तावत्- तब तक नि सामान्यात्मना-मामान्याविशेषभाव से रहित आत्मा का भी सामान्यनामत: सामान्यसत्ता नाम मे उक्ति व्यव- हार होता है। - श्लो० १६८,१६९] सत्तासम्बन्धेनवाऽनात्मनो व्यवहार्यता! ४२३ भाव यह है कि आत्मा में सामान्य विशेषभाव आविधक है परमार्थ नहीं अतएव सिद्धान्त में निर्विशेषवाद की कोई हानि नहीं ॥ १६८॥ अनात्मनोऽपि सत्संसर्गेणैव व्यवहार्यत्वं दर्शयनि-"सता- ससर्गतः" इति- सत्तासंसर्गतो हीष्ठाऽनात्मनो व्यवहार्यता। संसों व्यवहार्पश्चत्तदा तेनैव तस्य सा ॥१९९|| "E" इति निश्चितमेतद् यत् सत्तामसर्गन =सत्तादारम्येनैव अनात्मनः = घटपटादिदृश्यस्यापि व्यवहार्यता = व्यवहारविषयता इटा-युज्यत इत्यर्थः । चेत् यदि ससर्ग अनात्मान पत्तादात्म्या- भ्यासः व्यवहार्यः = व्यवहारविषयत्वेनेष्टः तदा नेन एव = उक्तेन संसर्गाध्यामेनैव तस्य-संसर्गस्य मा व्यवहार्यता मन्तव्येति शेषः। मर्थोऽपि व्यवहारः सत्तादात्म्यद्वारपेनि न व्यवहारमिय “परमार्थसत्तान्तरापेक्षेति भावः ।।१६९॥ सं-अब अनात्मा के व्यवहार को सत्ता के संसर्ग द्वारा कथन करते हैं- पदार्थ सत्तासंसर्गत सत्ता के संसर्ग मे ही अनामनः- यट पटादि अनात्मा के व्यवहार्यता व्यवहार की विपपता इटा-इष्ट है अर्थात् घट पदादि यावद अनारमा का ग्रहण सागादि व्यवहार सचा के संसर्गाःयास में ही होता है दियह बात निश्चित ही है। चेह-यदि मर्गः संसर्ग
४२४
सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः
व्यवहार्यः व्यवहार की विपयता वाला इष्ट हो तदा तब
तेन- उस सत्ता के संसर्गाभ्यास से एव=ही तस्य-उस की
सा व्यवहारविषयता जान लेनी ।।१६१॥
आत्मसत्ता तुम्बभाने निरपेक्षवत्याह "अज्ञाने” इति-
अज्ञाते निर्विशेषे यो यो विशेपो विकास्यते ।
तथाऽनावरणा सत्ता स तयैव प्रकाश्यते ॥१७॥
अज्ञाते अज्ञानाधिष्टाने नितिशपे-विशेषभायविवर्जित
सन्मामयपुपि ब्रहाणि य: य: विशेषः घटपटादिद्वैतरूपोऽध्यम्न.
सन् विकास्यते विकसितो भवति भातीत्यर्थ , तरन्तस्मिन् स्फु-
रति मति अध्यस्ते सत्ता ब्रह्मसत्ता तु अनावरणा=आवरणरहिता
स्वयम्भानेवास्नि ! सम्सोऽय विशेषः तया एव-आवरणशून्य.
यैव मत्तया प्रकादयते भातो भवति ।
एतदुक्तं भवति यथा शुक्तिरजतादिभाने इदमंशोना-
वरणोऽनुस्यूतश्चावृतांशस्तु रज्जुत्वादिः, तद्वत् ब्रह्मसत्ताऽप्यना-
घरणा आवृतांश आनन्दादिरिति सन्तोष्टव्यम । उक्तशाचार्य:-
अध्यस्तमेव हि परिस्पुरनि भ्रमेषु
नान्यलयश्चन परिस्फुरति अमेषु ।
रज्जुत्वशुति शकरलमरक्षितिल-
चन्दैक्ताप्रभृतिकानुलम्भनेन ॥ (सं० शा. ११३६)
इति॥१७॥
१ विशदयिष्यन्ति च ग्रन्थशरा एतदेव द्वितीय परिच्छेदे। तथाहि-
मधिपं स्वसिद्धयर्थमनाच्छाद्यात्मनस्तमः ।
आश्रित्यवाद्वयानन्दस्वरूपं संवृणोति च ॥१३॥
पलो०१७०,१७१]सम्यङ्मीमांसिता सत्तायिद्यातत्कार्यवाधिका३२५. सं-- अब 'ब्रह्मसत्ता समतीति में निरपेक्ष है इस अर्थ को कहते हैं- पदार्थ--अज्ञात-अज्ञान तत्कार्य के अधिष्ठानभूत निर्षि- शेपे विशेष (द्वैत ) भाव से वर्जित सन्मात्र ब्रह्म में यः यः विशेषः जो जो घट पदादि विशेष विकास्यते-भासता है,तत्र उन विशेषों के भासने में सत्ता ब्रह्मसत्ता तो अनावरणा- आवरण शून्य स्वयं प्रकाश ही रहती है, सा और वह वह विशेष नया एव-उसी निरावरण सत्ता के द्वारा प्रकाश्यते- मतीत होता है (अर्थाव ब्रह्मसना ही स्वतन्त्र है अन्य नहीं)॥ १७॥ सैव सत्ता सविचाराऽज्ञानतत्कार्ययाधिकन्याह "स्व. प्रकाश" इति- स्वप्रकाशा हि यूपा सत्ता सर्वप्रकाशिका । सम्याग्विचारमापन्नाऽविद्यातत्कार्यनाशिका.१७१।। "दि" इति निश्चितोऽयमर्थः कोऽसौ इत्याह पाचन न्यस्वरूपा स्यप्रकाशाअवेद्यत्ये मात अपरोक्षम्यवहारांवपया सवालमत्ता (सन्मानं ग्रहोत्यर्थः) सर्वप्रकाशिरापर्यस्यय प्रकाशयित्री यप्रेदमुक्तम्-"तमेव भानमनुभाति रायम्" (मुं० २१ ५०१०) इति। मेव मत्ता सम्पणियाम भापना-मस्याम्पिचार- महरातनत्वमस्यादिमहायाफ्पजन्यामण्डाफारत्तिनमर्ग माता मती (विशेषभावं प्राता मती ) अविधानलागनाशि ४२६ मटीक्धीविचारविन्दी .[प्रथमः परिच्छेदः मूलाविद्यानरकार्यभूताऽहङ्कारादिसमस्तप्रपञ्चयाधिश भवति । प्रपश्चितश्वायमों "वेदान्तकल्पलतिकाया" मधुसूदनसरस्वतीभिरिह ग्रन्थगौरवमयादुदास्यते ॥१७॥ सं. :--अब विचार सहित उक्त सत्ता को अज्ञान तत्कार्य का वाधक कथन करते हैं- पदार्य-हि-यह सिद्धान्त निश्चित है कि ग्रूपा=3 चैतन्यस्वरूप तथा स्वप्रकाशा-अपनी स्फूर्ति के लिये अन्य किसी भी प्रकाश की अपेक्षा न करने वाली सत्ता-ब्रह्म- सत्ता (ही) मर्यप्रकाशिका-सर का प्रकाश करती है । (और) वही सत्ता सम्यग्विचारम्,आपन्ना विचारसहकृततत्त्वम- स्यादि महावाक्यजन्य अखण्ड वृत्ति के संसर्ग को प्राप्त हुई हुई ( अर्थात् तादृश विशेपभाव को प्राप्त हो कर) अविद्यातत्वार्यनाशिका अविद्या और उस के कार्यभूत सकल अहङ्कारादि प्रपञ्च का वार करती है (वाधक होती है ) ॥ १७॥ विद्याया पूर्वोत्तरावधिमाह "द्रष्टु" इनि-- द्रष्टुः मत्त्वमनात्य तस्कैवल्यमुपाश्रिता । नामरूपक्रियाकाराऽविद्यैव दृश्यते दृशा ॥१७२।। दष्ट स्वयम्प्रकाशसाक्षिण. सन्वम् अनादृत्य - स्वरूपस- ताया आवरणमरत्वैव तत्वल्यम्=तदग्रण्डस्वरूपम् उपाश्रिता १ल एव विषय पूर्व परविंशतितम दौरे सदृष्टात व्युपादित ।
लो०१७२,१७३] अविद्यायाः पूर्वोत्तरावधिः। सती नामस्पक्रियाका नाम च रुपच किया चेति हुन्छः ता आकारो यस्याः नामादिरूपेण परिणममाना, अविद्या एवमशान- मेय दृशा हरेण प्रतीचा इश्यनेमास्यते । आच जगदाकार- परिणाममाचाखण्डाकारवृत्तिमविद्यायाः पूर्वोत्तराधिरिति मावः ॥१७२॥ से०-भव अविद्या की पूर्वोत्तर अवधि कथन पदार्थ~~-द्रष्टुः स्वयम्प्रकाश साली के सत्यम्-स्वरूप को अनादृत्य आवरण न करके ताकैवस्यम्-उस की अख- ण्डता को उपाश्रिताःआश्रयण करती हुई और नामरूपक्रिया- कारा=नाम, रूप तथा क्रिया के परिणाम को प्राप्त हुई अविया, एत्र-अविद्या ही शा=हगूप आत्मा करके दृश्यते - भासती है, (अर्थात जगदाकार परिणाप से लेकर अखण्डा- कार वृत्ति की उत्पत्ति पर्यन्त ही अविद्या की स्थिति अवधि जाननी चाहिये) ॥१७२॥ सम्प्रत्यात्मकंवल्यमुच्यते-तत्तद्" इति- तत्तदिशेपनि सर्वसम्बन्धर्जितम् । निःसामान्यविशेष यत्तकैवल्यं दगात्मनः ॥२७३ नातालवयमुणनिता गरि नामानिए- पारा मामले इयुक्त पर कितापमियायो राभि- धातुमाः "तत्सद" पनि भाषः ।
४२८ सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः तत्तद्विशेषनिमुक्तम्-ते च ते विशेषाः अहमाद्याः घटपटा- द्याश्च तनिर्मुक्तं नितरां मुक्तं सकलविशेषातीतम् अत एव सर्व- सम्बन्धवर्जितम् = सर्वे च ते सम्बन्धाः संयोगाद्यास्तजितमसङ्ग- त्यात् पचं यत् दृगात्मनः चैतन्यवपुषो ब्रह्मणः नि:मामान्यविशेषम्- सामान्यविशेषभायरहितं स्वरूपमस्तीति शेषः, तत्तदेव तस्य वैवल्यम् = केवलीभाव इत्यर्थः । अनाद्यविद्यानिवृत्त्युपलक्षितं निर- तिशयानन्दयोधरूपं निःसामान्यविशेषत्वमेयात्र कैवल्यपदेन व्यपदिएमिति भावः ॥ १७३ ॥ सं०-ननु पिछले श्लोक में आए हुए कैवल्य पद से आप का क्या अभिमाय है ? ऐसी आशङ्का के होने पर आत्मा का कैवल्य स्वरूप कथन करते हैं- पदार्थ-तत्तद्विशेषनिर्मुक्तम् =उन २ घटपटादिविशेपों से रहित अथवा कर्तृत्वभोक्तत्वादि विशेषों से रहित तथा सर्वसम्बन्धयनितम् सर्व प्रकार के सम्बन्धों से वर्जित यत्= जो गात्मनः-दृक् स्वरूप चेतन आत्मा का नि.सामान्यविशे- पम्-सकल सामान्यविशेपभाव से शून्य स्वरूप है तत्वही उस का कैवल्यम्-मुक्तस्वरूप है, अर्थात् अनादि अविद्या की निवृत्ति करके उपलक्षित निरतिशयानन्द वोधस्वरूप .आत्मा का निःसामान्यविशेषभाव ही "कैवल्य" पद से अभिमत है ॥१७॥ सन्प्रति द्वाभ्यामुक्तमय स्फुटयन्नुपसंहरति " दस्यत्वे" ति- ५ % 3D लो०१७४,१७९] प्रथमपरिच्छेदोक्तविषयोपसंहारोत्यानम्। ४२९ द्रष्टदृश्यत्वरूपो वा भोक्तभोग्यत्वलक्षणः। आधाराधेयतारूपोऽप्यन्यो वापि यथातथा ॥१७४।। साक्षादपि प्रणाड्यावा यः कोऽप्यस्य कथश्चन। द्रष्टुदृश्येन सम्बन्धः सबन्धःसमृपोदितः ॥१७॥ दृदृश्यत्त्वरूप:-प्रकाश्यप्रकाशस्वरूपः पाअथया भोक्तभोग्य- ललक्षण:-भोक्तभोग्यस्वरूपः अपि वा किया आधाराधेयतारूपाः अधिष्ठानाधिष्ठेयस्वरूपः अन्यः अपि (था ) यथा तया-येन केनापि प्रकारेण उक्तभ्यः सम्बन्धेभ्योऽन्योऽपि वा यः कोऽपि सम्भवन् साक्षात साक्षादेव अपि वा अथवा प्रणाञ्या-परम्परया यः कः अपि अस्य नष्टः सबैसाक्षिणः आत्मनः दृश्येन-अनात्मना सह कथधन- केनापि प्रकारेण कोऽपि सम्बन्धः, राप्तःसवाऽपिसम्यन्धः यन्धः-- यन्धपदयाच्यः स:मृषा-मिथ्येव उदितः कथितःप्रतीतो या भवति। चाम्तयसम्बन्धस्य दर्शितरीत्याग्नुपपत्तरिति भावः ॥१७३२७॥ [0--अब दो श्लोकों द्वारा उक्त अर्थ को स्फुट करते हुए उपसंहार करते हैं- पदार्थ-दृदृश्यत्वरूपा द्रष्टा का दृश्य के दृश्यत्वरूप वा अथवा भोक्तभोग्यञ्चलक्षणः मोक्तभोग्यत्वस्त्र- रूप अपि वा किंवा-आधाराधेयताप्पा आधाराधेयभाव अन्यः अपि (वा) यथा तया और भी येन केन प्रकारेण जो सम्बन्ध सम्भव हो सके वह सब ही साक्षात् साहात् अपि या अथवा पगाइया=परम्परारूप से यः कः अपि-जो कोई भी कपभन: साय दृष्टः ४३० मर्शकश्रीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः किसी प्रकार से अस्प-इस द्रष्टुः द्रष्टा का स्पेन-दृश्य के साथ सम्बन्धः सम्बन्ध है सः बन्धः-वह बन्ध कहाता है परन्तु सः वह मृषा-मिथ्या ही उदित:-कथन किया गया है वा भामता है। सार यह है कि दर्शित श्रुति युक्ति द्वारा असङ्ग आत्मा के माय दृश्य का कोई भी सस सम्बन्ध सिद्ध नहीं हो सकता ॥ १७४, १७५ ॥ नवं मति नाकिशमतसिद्धो दुःग्यध्वंसरूपोऽपि मोक्षः मिद्धयतीत्याह "मिथ्याश्येन" इनि- मिध्यादृश्यन मिध्यैव यः सम्पन्धो हगात्मनः । तस्य ज्ञानेन याधः स्यान्न ध्वसस्तृपपद्यते ॥१७॥ मिध्यादृश्येन-दर्शितरीत्या मिथ्याभूतेन दृश्येन अहङ्कारा- धनात्मना मह हगात्मन: ग्रूपस्यात्मनः यः सम्बन्धः स मिथ्या एव= मृपाभूत एवाऽम्ति । तम्य-एवंविधस्य तस्य सम्बन्धस्य शानन-तत्त्वमस्यादिमहावास्योत्याखण्डाकारात्मफब्रह्मज्ञानेन वाधः -निवृत्तिः स्यात्, ध्वंसः तुम्वन्धप्रतियोगिकः सामावस्तु मनय अपने-उपपलो भयनि । अयमभिमन्धिः-इच्छापाचा गुणाधेत्स्वाभाविकास्तहि धमिणि मनि तेगमन्यन्तोच्छेदी न स्यात, घटे मति तस्य याव- हिशोरगुणोन्छित्यदर्शनात् । तया चोतं यातिककार:- आमा कादिरूपचन्मा काक्षीस्तद्विमुत्तताम् । (सं० या०५५) नहितमात्रो भावाना म्यादतनोग्यदः ॥ (सं० पा०५६)
श्लो० १७६,१७७] मिथ्यावन्धस्य बाधः, न तु तदध्वंसः । ४३१
इति । तथाच धर्मिणा सहव तेषां निवृत्त्यङ्गीकारे नैरात्म्ययाद-
प्रसङ्गोऽनिवार्यः । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धिकारैः-" विज्ञानादिविदोपगुण-
निवृत्तिलक्षणा च मुक्तिच्छेदपक्षान्न भिद्यते, नहि सतोऽप्यान्यन्तिको दर्शना-
भावोऽभावाद्विशिष्यते, कञ्च सर्वतः प्रेयस आत्मनोऽभावमभिकाङ्क्षदित्यपुर-
पार्यो मोक्षः स्याद्” इति । तस्मान्मिथ्यावन्धवाध एव मोक्षो न वि.
शेषगुणात्मकबन्धवसरूप इति । प्रपञ्चस्तु वेदान्तकल्पलतिकादी
द्रष्टव्यः॥ १७६ ।।
सं. --उक्त वन्ध का रज्जुसर्पवत वाध कथन करते
हुए तार्किकमतसिद्ध दुःखध्वंसरूप मोक्ष की अनुपपत्ति
कथन करते हैं-
पदार्थ-मिथ्यादृश्येन-मिथ्याभूत दृदय अर्थात अहङ्का-
रादि अनात्मा के साथ गात्मनः यूप प्रसक् आत्मा का
यःजो सम्बन्धः सम्बन्ध है वह मिथ्या एव-मिथ्या ही है
तस्प-उस मिथ्याभूत सम्बन्ध की ज्ञानेन-ब्रह्मज्ञान से बाध%3D
चाधरूप निटत्ति ही स्पात होती है घंटतुध्वंसामावरूप
नित्ति कदापि न, उपपद्यते उपपन्न नहीं हो सकती ।।१७६||
उक्त उपपत्तिमाख्यान ध्यसयाधयोर्मेंदमाचरे द्वाभ्यां
"पेन" इति-
येन रूपेण यस्तु यत्र ध्यंसमुणगतम् ।
तेन रूपेण तद्वस्तु तत्र सत्यं पुरा मतम् ।।१७।।
यद्रपेण तु पत्किभियत्र पाधमुपागतम् ।
तद्रूपेण प तत्तत्र कालप्रयेऽप्यसन्मतम् ॥१८॥
४३२ मटीकधीविचारयिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः येन प्रसिद्धेन रूपेण सन्युग्रीवादिरूपेण यद् वस्तु यद् घटादिकं पदार्यजातम, यत्र-यस्मिन् अधिकरणे क्पालादी मृत्पिण्डादी या ध्वसम-सारयममावम् उपागतममाप्तम, नेन रूपण-कम्युग्रीनादिरूपेण तद् वस्तु-घटादिक तत्र अधिकरणे कपालादी मृत्पिण्डादी या पुरा = ध्वंसारस्थान प्राम् मन्यम् = अयाध्य मतम अभिमतं स्वीकृनं ताकिंकादिमिरित्यर्थः। तु = परन्तु यत् निश्चित किमपि वस्तु जुमपादिक शुक्तिरजतादिकं या यापेगयेन रूपेण मर्पत्वेन रजतन्येन वा यत्र=स्वाधिष्ठानभूते ज्यादा याधम् उपागतम"नाय मर्प 'नेद रजतम्" इत्याकारण याधभाव प्राप्तम् तद्रूपण चन्तेनेन सपत्यादिरूपेण तन्-रज्जुसादिषं तत्रवाधिष्टाने कालत्रय अपि मादयेत्यर्थः अमन अत्यन्तासत् अधिष्ठानमत्ताननिरिनसत्ता प्रनिभासमाप्रशरीरनतुनुन्छ मतन-इष्टमित्योपनिषदानामिद्धान्त इत्यर्थ । कार्यविनाशो हि विविध । पश्चिदुपादानेन मह, पधिद्विपमान एयोपादाने । आधो याधः । अन्त्यो निवृत्ति. (पस.)। आधस्य कारणमधिष्टानतत्वमाक्षात्कार, अपरम्य नु तद्भिनमिनि ज्योपिक नि माय. । अनुपदमेयमर्थः - टीशरिप्यते ॥ १७७, १७ ॥ सं०-अब उक्त अर्थ में उपपत्ति कथन कग्ने हुए वंस तया बाय का परस्पर मंद कथन करते है- पढार्य-यत्-जो उम्तृ-घटादिक वस्तु येन-जिम रपेग कम्युग्रीवादि रूप मे या=निस कपालादिक अधिक- ग्ण में घसम्सीभार को उरागतम माप्त हुई है, तन्- वह यनुपाटिक यस्तु तर=स अधिकरण (स्वाश्रय) -
श्लो० १७५-१७९] मिताक्षरायां वाघध्वंसयोभैदाख्यानम् । १३३
में तेन उस रूपेण-रूप करके अर्थाव कम्युग्रीवादि आकार
से पुरा=ध्वंस के पूर्व सत्यम-सस मतप-इष्ट है, (अर्थात्
तार्किकादिक सस घटादि पदार्थ का ही दण्डादि द्वारा
"ध्वंस" मानते हैं)।
'तु-परन्तु यत् किश्चित् जो कुछ रज्जु सादिक पदार्थ
यद्पेण-जिस आकार से पत्र-जिस रज्ज्वादि अधिष्ठान में
बाधम्वाधरूप निवृत्ति को उपागतम्-माप्त हो गया हो तद्रूपेण
च=उसी सर्पत्वादिरूप से तत् वह सर्पादि पदार्थ तत्र-उस
रज्ज्वादि अधिष्ठान में कालत्रये अपि-तीन कालों में ही असत् =
असन्त असतम्-प्रतीतिसिद्ध ही मतम् = मत (इट) है।
सार यह है कि प्रतीयमान वस्तु की अधिष्ठान साक्षा-
कार से निवृत्ति का नाम "वाध" और उक्त साक्षात्कार
के बिना दण्डादि प्रहार द्वारा घटादि नित्ति का नाम
"स" है, यही दोनों की परस्पर विशेपता जाननी
चाहिये ॥ १७७,१७८ ॥
ध्वंसयाधयोर्मेंदमुपसंहरति "पस्ते” इति-
ध्वस्तयाधितवैधय॑मयमाहुर्मनीपिणः ।
याध्यसत्त्वमतिभ्रान्तिर्वस्त्वज्ञानकृता यतः।।१७।।
मनीपिगा=मनस (पिणो मनीषिणायकवादित्वात्साधुः।
सदसद्वियेफिनः पण्डिताः घम्तवाधितवधम्मसयाधयोविन्द
४३४ मटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः स्वभावतां मेडमिति यावत, एवम्-उक्तरीत्या माहुः कथयन्ति । किमत्र प्रमाणमित्याह--"वायेति । यता-यस्मात् कारणात् पाध्यमत्वमतिःयाध्यस्य शुक्तिरजतादेर्या सत्यमतिः सत्यतायुद्धिः (ययेटसाधनतां मन्वानः प्रतिपत्ता तदादातुं प्रवर्तते) सा वस्त्वज्ञानता-पस्तुनः शुन्यादेर्यदज्ञानमविद्या तत्कृता लतः सा भ्रान्तिः अतस्मिन्तबुद्धिरेवेत्यर्थः ॥ १७९ ॥ सं०-अब धंस और वाध के भेद का उपसंहार करते हैं- पदार्थ-मनीषिणः = साता पण्डित बस्तवाधितवैधर्म्यम् = श्वंस तथा वाघ का भेद एवम् = दर्शित रीति के अनुसार आहुः कथन करते हैं-यतः क्योंकि बाध्यसत्तमतिः = वाध्य पढार्यनिष्ठ जो ससता बुद्धि वह पस्त्रज्ञानता = वस्तु के अज्ञान मे होती है, (ध्वंस में ऐसा नहीं) इसी लिए वह नास्तिः भ्रान्ति है ॥ १७१ ॥ सम्प्रति याध्यादीनां स्वरूपमाह "वोध्यामुत्वम्" इति- पोध्यासत्त्वं भवेदाध्यं युद्धासत्त्वं तु पाधित्तम् । याध्यामत्यमतिर्याधो वस्तुयोधस्तु बाधकः ।।१८०॥
४३५ "" ." श्लो० १८०, १८१] आत्मबोधो यन्धबाधकः । कालिकनिषेधप्रतियोगित्वं, तद् विषयीकुर्याणा या भतिः बुद्धि: सा, बाधः="याधः इत्युच्यते, वस्तुबोधः तु-अधिष्ठान- साक्षात्कारस्तु बाधका वाधको भवतीत्येवं पाध्यादीनां स्वरूपं योद्धव्यम् ॥ १८ ॥ सं०--अब वाध्यादिकों का स्वरूप कथन करते हैं- पदार्थ-योध्यासत्वम् =जानने योग्य है कालिक अस- व जिस का वह पदार्थ बाध्यम् = "वाध्य" भवेत् होता है जैसा कि रज्जु में सर्प तथा शुक्ति में रजत इसादिक, तु%3 परन्तु बुदासत्वम् = प्रतिभास के पूर्व ही जान लिया है असत्त्व जिस का वह वस्तु बाधितम् = "वाधित' अर्थात् तुच्छ कहाती है जैसा कि-खपुष्पादिक । बाध्यासत्त्रमतिः = रज्जु सादिक बाध्य पदार्थनिष्ट जो असत्वबुद्धि वह यायः3 वाप" जाननी, यस्तुबोधः =और अधिष्टान का जो ‘साक्षात्कार वह बाधकः = "बायक" कहाता ६ ॥२८॥ किन्तवस्तु यत्साक्षात्कारेण यन्वयार्थ सनि माशी सम्पत इत्यत आह -"वयपाध्यम्" इति- यस्त्वयाध्यं सदात्मकस्तद्वोधो पन्धबाघकः । पन्धयाधमपेक्ष्यैव सिद्धस्यापि स साधकः॥१८॥ सदासय कारयेपि अपनयाधान्यं पस्तु-पर- मायभूतं तद्विीपः अमा-भान्मयत्ययः । तमोपः-- मटीकधीविचारविन्दी प्रिथमः परिच्छेदः परमार्थान्मवस्तुनः योधः साक्षात्कारः बन्धाधकःयन्यस्य दृश्यस्य वाधको निवर्तको भवति । ननु-अयाध्यात्मरूपश्येन्मोक्षः कथं तहि ज्ञानेन तस्य सिद्धिरसिद्धस्यैव सिद्धिदर्शनादितीमां शङ्कां परिहरनाह- "चन्धवाधम्" इति । मःचस्तुयोध' बन्धवाधम् आध्यासिकस्य दृश्य- सम्बन्धरूपस्य यन्धस्य यो याधः तम्, अपेक्ष्य एष तदपेक्षा कृत्वैव मिद्धस्य अपि-नित्यप्राप्तस्यापि आत्मवस्तुनः साधक-सिद्धि- हेतुरित्युच्यते । एतच पूर्व सविस्तरं प्रत्यपीपदाम ॥१८॥ सं. -अब वस्तु का स्वरूप कथन करते हुए निय सिद्ध मोक्ष की भी सिद्धि कथन करते हैं- पदार्थ-एक = एक अखण्ड अद्वितीय आत्मा = आत्मा ही सदा = सर्वदा अर्थात् तीनों कालों में अवाच्यम् = अवाध वस्तु = वस्तु है, तद्बोध = उस आत्म वस्तु का जो योध: साक्षात्कार वह बन्धबायकः = वन्ध का वाधक है। • बन्धना सम्बन्ध के घाय की अपेक्ष्य एव = अपेक्षा करके ही सःवह वस्तु बोध सिद्धस्य अपि = निससिद्ध भी आत्मरूप मोक्ष का साधक' = उपचार दृष्टि से साधक कहाता है (जैसा कि निस प्राप्त कण्ठमाला की प्राप्ति अज्ञाननिटत्ति की अपेक्षा से मानी गई है) ॥२८१ ।। सम्प्रति महाप्रकरणामुपसंहरन् सम्पद्याविर्भानाधि- करणोक्तमर्थ सगृह्णाति द्वाभ्यां "नाशी" इति- लो० १८२,१८३] बन्धनिवृत्ती मोक्षाभिव्यक्तिः । ४३७ नाइयऽनित्यो मृपाऽविद्यामलो हेप्यो जिहासितः। सर्वानर्थवहाँ बन्ध इत्येवं साधितं यतः ॥१८२॥ यन्धोऽत्तः सर्वथा पाध्यो मोक्षोऽनेन तिरोहितः। आत्मबोधेन तहाधे मोक्षोऽभिव्यज्यते स्वतः ॥१८॥ यतः यस्मात कारणात् यन्या- पूर्वोक्तस्वरूपो बन्धः नाशीनाशवान, अनित्य-अस्यास्नु, मृपा मिथ्या, अवियामूला भविद्याशाने मूल यस्य स ताश,देष्यः प्रतिकूलज्ञानविषयो:- तपय जिहासिता हातुमिष्ट' सरपि माणिमिः,शिश सर्शनवद- जननमरणाधिन्याभ्याधुचायचढेशपरम्पराप्रसोता इति एवम् इत्येवमाकारतया दर्शितरीत्या साधितम सप्रमाण निरुपितमि- स्पः। अतः अस्मात् कारणात् अयं पन्धः प्रपश्चाख्यः सर्पया- मर्यप्रकारेण अर्थात् यादानादिना विरिदिश सम्पाद्य शमादि- सम्पत्तिपूर्वगुरुपसदनपूर्वकं प्राशेन शानेन याय व्याधनीया, अनेन अनेनेय पाप्मनाशानेन शानविशागनाशिना मोशामुक्त- मरूपोप्यात्मा तिरोहितः आयनः शेवालेन नितान्तनिर्मलं मरो यथा । आत्मवोधेनम्नमात्मैश्यमाक्षात्कारेण दद्दान्तस्य यन्ध- स्य पायें सति मोक्षा-गुलाखभाव आत्मैव मोक्षः सतपय- मेव अभिव्यज्यने अभिव्यक्ती भवति। उत्तय परमपिणा व्या- मेन " राशन मानणमू०४।४।१) पनि । १“निर्गुणग्रमशानिनामय पEिमाह " गुम इनि । हरपुण्दरी भूतेन्द्रियान्तःकरणादिमिलिनो जीयः समय माय स्पेन रूपेण नित्यशुरघुरमुत्तामत्यमानानन्दादिस्याग भाविक भापिनो मायः स्वरूपं यस्य म अभिव्यत्तस्थापन .
४३८ सटीकधीविचारविन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः अत्र स्वरूपनिप्पत्तिरपि नापूर्वस्वरूपलाभविपया किन्तु पूर्वम्व- रूपानतिरिक्तव । कर्य तहि फलत्वेनोक्तिः? अज्ञाननिवृत्त्यपेक्षयेति ग्रूमः। तया चाहु पूज्यपादाः--" फ्लन्वसिदिरपि मोक्षस्य वन्धन- निवृत्तिमानापेक्षा नापूर्वोपजनापेक्षा" इति शियोम् ॥१८२,१८३॥ सं०-अब महाप्रकरण का उपसंहार करते हुए सम्प- द्याविर्भावाधिकरणोक्त अर्थ का दो श्लोकों द्वारा सङ्ग्रह करते हैं- पदार्थ (यत = जिस कारण से बन्धः = उक्तस्वरूप वन्द नाशी नाशवान, अनित्यः अनिस, मृपा = मिथ्या, अविद्यामूल. = अविद्या है मूल कारण जिस का ऐसा, और द्वेष्यः = माणिमान के लिए द्वेष का विपय अर्थात् पतिकल ज्ञान का विषय है, अतएव जिहासितः = हातव्य ( साग करने की इन्छा का विषय) सर्वानर्थवह =( और ) जन्म- मरणादि अनेक हैश परम्परा का देने वाला है, इति एवम् इस प्रकार दर्शितरीति के अनुसार सावितम् = हमने प्रमाण और युक्तिओं के साथ प्रतिपादन किया है। अतः = इस कारण से अय वन्ध = उक्त . प्रपञ्चात्मक बन्ध सर्वधा = सर प्रकार से अर्थात् यज्ञादि कर्मों द्वारा भवति । कुत.? स्वेन शब्दान् । एष सम्प्रसादोऽस्मारछरीरात्ममुथाय पर ज्योतिरूपसम्पय वन रूपेणाभिनिष्पद्यते " (छा० ८११२३) इति श्रुतरित्यर्थः । (अद्वैनमन्जरी ) 4 d ॥ .
ne- श्लो०१८२-१८४] मोक्षस्वरूपम् । विविदिपासम्पादन के अनन्तर विधिपूर्वक गुरूपसदन द्वारा प्राप्त किये हुए ज्ञान से बाध्यः बाध करने योग्य है,अनेन इसी पापी अज्ञान से मोक्ष-मुक्त आत्मा तिरोहित = आत है। सो आत्मत्रोथेन = ब्रह्मात्मैक्य साक्षात्कार द्वारा तद्वाध = उस वन्ध का वाध होने पर मक्ष.-मुक्तस्वभाव आत्मा स्वतः स्वयमेव अभिव्यज्यते प्रकाशित हो जाता है, (ऐसा वन्धनित्त्युपलक्षित मुक्त आत्मा हो मोक्ष का स्वरूप जानना चाहिये) ।। १८२, १८ ।। तस्यैव नित्याऽभिव्यकस्वरूपस्य मोक्षस्य स्वरूपमाह . . . अथैको नित्यकूटस्थसचिदानन्दसागरः । स्वय भाति स्वतोऽपास्तसुपुप्तिस्थमजागरः ॥१८॥ अब-ब्रह्मात्मक्यसाक्षात्कारोत्तराऽविद्यासत्कार्यात्मकरन्ध- याघानन्तरम्, एक अद्वितीयः निन्ययूटस्थसजिदानन्दसागर =नित्य- ग्वैकालायाध्याफटस्थो निर्विकारधानी सचिदानन्दः एव सागरः समुदः (भन्न शान्तत्यगाम्भीर्यादिना साम्यं योध्यम्) एयम्भूनो मोक्ष आत्मा लय स्वयमेव परापेक्षा वर्जयित्व भानि = भामते। पनदेव शास्त्रण बोधनीयं यास्थत सिसो मोक्ष इनि, साम्यत्वे च तस्याऽनिरपरवाचनिवार्यानेफदारप्रसक्तिः । मच पुनः पीडशः ? बोलगपुनिस्सरमागास्वत एप अपास्ताः मुपुमिस्वाम- जागरा यत्र येन था तारा, यत्रेदमुलम-नान्त. न पहि मोमपान प्ररनपन न श भामर मरमपमहामनामलक्ष- सटीकधीविवारबिन्दी [प्रथमः परिच्छेदः मत्र म्वरूपनिष्पत्तिरपि नापूर्वस्वरूपलाभविपया किन्तु पूर्वख- रूपानतिरिक्तव। कयं तहि फलपेनोक्तिःअज्ञाननिवृत्त्यपेक्षयेति मः । तया चाहु. पूज्यपादाः-" फ्लत्वसिदिापि मोक्षस्य वन्धन- निवृत्तिमात्रापेक्षा नापूर्वोपजनापेक्षा " इति शिवोम् ॥१८२,१८३॥ सं० 0-अव महामकरण का उपसंहार करते हुए सम्प- धाविर्भावाधिकरणोक्त अर्थ का दो श्लोकों द्वारा सङ्ग्रह करते हैं- पदार्थ-पतः= जिस कारण से बन्धः = उक्तस्वरूप चन्ध नाशी = नाशवान, अनित्या अनिस, मृषा = मिथ्या, अमियामूलः = अविद्या है मूल कारण जिस का ऐसा, और द्वेष्य प्राणिमात्र के लिए द्वेष का विपय अर्थात् प्रतिकूल ज्ञान का विषय है. अतएव जिहासितः = हातव्य (साग करने की इच्छा का विषय) सर्वानपहः = ( और ) जन्म- मरणादि अनेक हेग परम्परा का देने वाला है, इति एवम् = इस प्रकार दर्शितरीति के अनुसार साधितम् - हमने प्रमाण और युक्तियों के साथ प्रतिपादन किया है । अतः इस कारण से अयं बन्धः = उक्त. अपनात्मक वन्ध सर्वथा = सर्व प्रकार से अर्थान् यज्ञादि कर्मों द्वारा भवति । कुत्त. १ स्वेन शबान । " एप सम्प्रसादोऽस्माटरीगत्ममुत्थाय 4t ज्योतिरुपममा स्वेन पेणाभिनिष्पाने " (छा. ८ 1 १२:) शति श्रुनेरित्यर्थः । ( अनमरी) मोभयत प्रक्षन प्रज्ञानघन नपर्श नाप्रज्ञम् । मध्यमपदमाममतमाम- स्वय भाति.स्वतोऽपारतसुषुप्तिस्वमजागरः ॥१८॥ अध-ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारोत्तराऽविधानकार्यात्मकवन्ध- 'याधानन्तरम्, एक अद्वितीयः नित्यकूटस्थसच्चिदानन्दसागर.नित्य- कालावाध्याकूटस्थो निर्विकारश्चासौ सच्चिदानन्दः एवसागरः समुद्रः (अर शान्तत्वगाम्भीर्यादिना साम्यं वोऽयम) एवम्भूती • मोक्ष आत्मा स्वयम् स्वयमेव परापेक्षां यजयित्वैव माति-भासते। • मस्यानित्यत्वाद्यनिवार्यानेकदोपप्रसक्तिः । सब पुनः कीदृशः? पनदेव शास्त्रण योधनीयं यत्स्वतःसिद्धो मोशन, साध्यत्येच श्लो० १८२-१८४] मोक्षस्वरूपम्। विविदिषासम्पादन के अनन्तर विधिपूर्वक गुरूपसदन द्वारा प्रास किये हुए ज्ञान से बाध्यः बाध करने योग्य है,अनेन इसी पापी अज्ञान से मोक्षः- मुक्त आत्मा तिरोहितः = आत है। सो आत्मबोधेन-ब्रह्मात्मैक्य साक्षात्कार द्वारा तहाधे : उस वन्ध का वाघ होने पर मक्ष.-मुक्तस्वभाव आत्मा स्वतः= स्वयमेव अभिव्यज्यते प्रकाशित हो जाता है, ( ऐसा वन्धनिष्टत्त्युपलक्षित मुक्त आत्मा हो मोक्ष का स्वरूप जानना चाहिये) ॥ १८२, १८३ ।। तस्यैव नित्याभिव्य कस्वरूपस्य मोक्षस्य स्वरूपमाह "अ" इति- अथैको नित्यकूटस्थसच्चिदानन्दसागरः। स्वतोभास्तसुषुप्तिस्वप्नजागरः स्वत एव जागरा यत्र येन पा तादश, पत्रेदमुक्तम् नमन चाहा . . अपास्ताः सुपुप्तिस्वाम .
४४० सटीकधीविचारविन्दी [प्रथमः परिच्छेदः चिन्त्यमव्यपदेश्यमेशात्म्यप्रत्ययसारं प्रपश्योपशमशान्त शिवमद्वैतं चतुर्य मन्यन्ते स मात्मा स विज्ञयः" (माण्डू०७) इति ॥ १८४ ॥ सं०-निसाभिव्यक्त मोक्ष का स्वरूप कथन करते हैं- पदार्य-अथ=आत्मवोध द्वारा अविद्यारूप वन्ध के वाथ के अनन्तर एका अद्वितीय अखण्ड नियकूटस्थसच्चिदानन्द- सागरः निस, कूटस्थ, सचिदानन्दसागर अर्थात समुद्र के समान शान्त निस्तञ्च सच्चिदानन्दस्वरूप मोक्ष स्यम् - १ नान्त प्रज्ञ स्वभावस्थाया मनोविरचितविषयज्ञानशून्य न यहि माझं जागरिते इन्द्रियजन्यविषयज्ञानरहिन नोभयत.प्रझं जागरित- स्वप्रयोः मध्यस्थाव धरहितं न प्रशानधनं सुपुक्यवस्थाया जानत्स्वान- शनाना कारणरपेण घनीभावाश्रयं न प्रक्ष युगपत्सर्व विषयज्ञातत्वशून्य नाम न ज्ञानाभावरूपन, अदृष्ट ज्ञानेन्द्रियाविषयभूतम् , अव्यवहार्यम् अर्थनियार हनम् , अप्राचं कर्मेन्द्रियैरगम्यम् , अलक्षणमलिगमननुमेय- मिति यान, अचिन्त्यमन्त करणवृत्त्यविषयभूतम् , अन्यपदेश्य शन्द. शक्त्यविषयभूतम् , एकात्मप्रत्ययसार जाग्रदायवस्थासु एक एवामा इत्याकारका प्रत्ययोऽव्यभिचारिशानमेव सार प्रमाणं यस्मिन् तत्तथा, यद्वा एक आत्मप्रन्यय एव सारं प्रमाण यस्याधिगमे तत्तुरीयमेकात्मप्रत्ययसारम् 'यात्मेत्येवोपासीत' इति ( दृ० १।४।७) श्रुतेः । प्रपञ्चोपशम प्रपश्यस्य कार्यकारणरूपस्योपशमोऽभावो यस्मिस्तत्तथा, शान्तमविनियम, शिवमानन्दस्वरूपम्, अद्वैन भेदशून्यम, चतुर्थ तुरीयं पाद मन्यन्ते संख्याविषयत्वामावऽपिपूर्वोत्तपादप्रयापेक्षया चतुर्थमिति कल्पयन्ते शास्त्रविदः। स वस्तुतः अतुरीयरूपोऽपि अविद्यया चतुर्यपादत्वेन कल्पित आत्मा भामा प्रत्ययविषय स तुरीयरूपः विशेयः मुमुक्षुभिः साक्षात्कर्तव्य इत्यर्थः । (अमरदासीयम्) लो०१८४-१८६] आत्मन्येवजिज्ञास्यत्वावसानम् । ४४१ स्वयमेव भाति-भासता है । पुनः वह कैसा है ? स्वतोऽपा- (स्तसुषुप्तिस्वमजागरः-स्वतः ही निरस्त हो गए हैं सुपुप्ति, स्वप्न, जागरणादि अवस्था विशेष जिस के ऐसा अर्थात् जो अवस्थात्रयातीत (तीनों अवस्याओं का साक्षी) है ॥ १८४॥ उत्तरपरिच्छेदविषयपातनिकां वीजयन् बन्धमिथ्यात्व- मुपसंहरति “यतः" इति- यतस्त्वेतादृशो मोक्षः सर्व वरपेक्ष्यते । आत्मज्ञानेतरो पन्धयाधोपायोऽपि नेक्ष्यते ॥१८५।। विचारेण यतः सम्यगात्मज्ञानमवाप्यते। आत्मन्येव ततः श्रुत्या जिज्ञास्यत्वं समाप्यते॥१८॥ इति श्रीविचारविन्दौ बन्धमिथ्यात्वनिर्णयो नाम प्रथमः परिच्छेदः। "तु" शब्देन सिद्धान्तं निश्चिनोति पक्षान्तगणि चा व्या. वर्तयति । यता यस्मात् कारणात् सर्वैः जीवैविध्यतिभिः प्राणिभिः एतादृशा=निरस्तनिखिलदोषगन्धलेशो नित्यमुक्तात्म- स्वभायो मोक्षः अपेक्ष्यते-काम्यते, यतश्च आत्मज्ञानेतरः=भात्म- ज्ञानादन्यः कश्चिदपि वन्यवाधोपापा अन्धयाधस्य विद्याद्यनात्म- वर्गात्मकस्य पन्धस्य वाधोऽत्यन्तनिवृत्तिस्तस्था उपायः साधन- मित्वपः अपि न नैव स्यने आलोप्यने । यतंर इति तु परमाय:।
an मटीपीपिचारयिन्दौ [प्रथमः परिच्छेदः =पस्मात् पारणाय वियरेष-प्रामीमांसया सम्यक पचाधन पम्नुम्परूपानुरोम्पेय बामशानम् -प्रसारमययोधः 4THशप्पने, तस्मादेय हेतो धुन्या="आमा वा अरे प्राय." (३।४।५४।५।६) त्याघारमपेन पेदयाश्येन आमनि rrभापभिमप्रमाग्मन्येय जिज्ञापत्यम-जिहासाविषयत्वं मी. मानि यापर गायतममन्धीयते । भारमान पिहाय नाकामिशिदपिजिनाम्यमम्नीनि मातृवत् परमहितपारिण्या भपा पोयने भमोहम्माभिरपि घेदान्नशारापरिशीलनयापितर- म मर्मपत्रिय जिनाम्पत्य समापयिष्यत पनि प्रत्यपाराशय. तिभापपिटनदेवीदामनन्जनु मारम्यनयंगायनमेन पतीविष्णुदेवीगभंजेन जैनन्यायविशारदपाय- माति (मन्वयमति)दानाचार्य- मृमिपशारिरणा पिरमिशायाः 'पीयूपयादिन्या" এথিক टीवाया. "बामिया निर्णयों माम प्रथम परिचोद । म-भर उनस्परिमोट साप सद्गति योपन करते हुए मयम परिग्रेट के विपयमून यन्धमिध्यात्य मर- रण रायमार बाने- पढायं-"" गद गे पर पक्ष की पारधि तया मिटान परा निधय पापन दिया। पाजिम
श्लो० १८५,१८६] मिताक्षरायामुक्तार्थनिरूपणम् । ६४३
कारण से सः जावः सब जीवों करके एतादृशः सकल
दोष वर्जित नियमुक्तस्वभावरूप मोक्षा-मोक्ष ही अपेक्ष्यते-
अपेक्षित (वान्छित ) है अर्थात् प्रसेक प्राणी दुःख (बन्ध)
से अत्यन्तमुक्त होने का अभिलापी है, और जिस कारण
से आत्मज्ञानेतरः आत्मज्ञान से भिन्न कोई बन्धबाधौपाया-
वन्धवाध का साधन अपि=भी न ईक्ष्यते नहीं देखा जाता
(बनता ही नहीं)।
यतः (और)जिस कारण से विचारेणब्रह्ममीमांसारूप विचार
से सम्यम् यथार्थ आमज्ञानम् ब्रह्मात्मैश्यसाक्षात्कार अवा-
प्यते-पाप्त होता है,तत: इसी कारण से श्रुत्या="आत्मा या अरे
द्रष्टव्यः" इसादि वेदवाक्यों के द्वारा आत्माने एवरूपसगभिन्न
ग्रामात्मा में ही मिज्ञास्यत्वम्-जिज्ञासा की विपयता समाप्यते-
समाप्त की जाती है।
यहां सार यह है कि वेदान्तशास्त्र के निरन्तर परिशी-
लन से यही अर्थ निर्धान्तरूप से ज्ञात होता है कि
'आत्मा के विना अन्य कोई पदार्य जिज्ञास्य नहीं' इसी
अर्थ में श्रुति का तात्पर्य है। इस विषय को आगे द्वितीय
प्रकरण में भले प्रकार निरूपण करेंगे ।। १८५, १८६॥
इति धीदर्शनाचार्यनृसिंहदेवनाग्निविरचिनायां
भौविचारपिन्दुमिताक्षरापां पन्धमिध्यात्यनियों
नाम प्रथमः परिमंद
शुद्धिवृद्धी पंक्तिः पठनीयम् ८ पृष्ठम् पक्तिः पठनीयम् भू.२ २२ ०मित्यर्थः २. विचारपरे ३ अजातशभिः १३ ४ शालिभिः २ .परमाणु १४ १५ मभिप्रेत १२६ १ करने में "२६ २. भ्याई ,२८ १ हो जाता है ५ कथन करते है २९ २५ (१) २२१५५-६३ ३ पूर्ण पृष्ठम् १५ २३ भवति १६ १८-१९ व्यावसांभावाद २४ २२ विजातीयस्वगतभेद ६ विनाश यह परम्परया ३८ भिधमेव ३८ १९ भेदस्य ४. १० दोपाणा २६ यथाध्येतारः ४ इति पयमवर्णकम् अहमाकारा. १० ४८ २८ ४ वाचारम्भणचास्पतः १० जैसे ५ अनृत ३ ५ फेवल्य ६ वारणस्पेव हि द्विजाः 4 ७४ १७ दरमान्मापावादिना. ९४ पराम्यपापरिभिः ९ ईश्वरानप्रदादेवा २४ पलपनशानजनकला. १७ बुदिपर्यन्तेषु ८ भऐदयो २ सट्टत्वान् १. पालसिस्वार • उपदेहत्यार १२ गई प्रिय मुकाम ९ क्षपातिपादिशेर- ७९ १२ २५ देश १९ मा सम्पर र