·11 eft: 11
ll Tefaasta: Hi
PRAKRTI VILASA
(NATURE'S DISPLAY)
WITH A FOREWORD BY
THE HON'BLE SRI P. V. RAJAMANNAR
Chief Justice, High Court of Judicature, Madras
..
BY
MAHAMAYOPADHYAYA PANDITARAJA
K. S. KRISHNAMURTI SASTRI
(Poet-Laureate in Sanskrit, Jadras State)
Author of Sati Vilasa, Bharata Suprabhata,
Mahatma Vijaya, Stavaratnatraya,
Gadyaramacharits etc.
PRINTED AT
THE KALYAN PRESS, TIRUCHIRAPALI
1950
Price Rs. 2-0-0)
[मूल्यम् रूप्यकद्वयम्

·First Edition - Copios 1000
For copies apply to:
P. E. NAGARATNA SARMA,
Sanskrit Paridit
Nangavaram Store, Teppakulam P. O.,
Tiruchirapalli.
सर्वे अधिकाराः
अन्यकत्रैव स्वायत्तीकृताः
!
ALL RIGHTS RESERVED

·1400
चम्ति'
कृतिसमर्पणम्"
श्रीमन् ! माधयमेनन्महाशयामात्यवर ! यशश्शालिन् ।
प्रकृतिविलासाभिख्या कृतिरेपा तेर्पिता सनायाभूत् ॥
अमन्दरसनिर्भरान्मम कृतेर्विलासानिमाम्
विलोक्य तर मानमें विबुधवर्य ! मोमोत्ति चेत् ।
तदैव मम नितिर्मनमि संपनीपद्यते
गुणाकर ! यतस्त्वया सफलितः श्रमो मे भवेत ।
इत्थमास्थानकविराटू कृष्णमूर्तिस्सुधीमणिः ।
शब्दशास्त्रार्थतत्यनः निवेदयति मादरम् ॥
000

·॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥ श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योभयवेदान्तप्रतिष्ठापनाचार्यः श्रीमद्रामानुजा- परवतार श्रीमद्वरवरएनीन्द्राष्टदिग्गजप्रथमपरिगणितः श्रीमद्रम्यजामातृयतिवर- कृपालब्ध श्रीवरमट्वासमेत धीदेवनायकान्तरङ्गकैद कभुरन्धरः असण्डमहीमण्डला- लकारमहीपाल कोटीरपोटिघटितमणिकिरणपटलपाटलितपादपीठपर्यन्ताचार्य: परम- पुरुषार्थलक्षणविलक्षणमोक्षवप्रयोजनार्थ पचाज्ञानसाधन श्रीमदष्टाक्षरादिरहस्यमय- जगदुज्जीवनाचार्यः मकलमुगिजनमानसारबिन्दरान्दोहरामुडाससमुत्रसित धीराज- . "हंसावतार: श्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तनिर्धारकाचार्यसार्वभौम: सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीतोदाद्रिरामानुजयतीन्द्रैः वितीर्णेयमभिनन्दनपत्रिका ॥ मधुरानगरीविराजमान श्रीरामेश्वरदेवस्थानसंस्कृतकलाशालायां प्रधान, व्यामरणाध्यापकपदमधिवहत. पण्डितवरस्य मद्रप्रान्तीय राजकीयास्थान विपदभाजो महामहोपाध्यायस्य कृष्णमूर्तिशास्त्रिणः कृति प्रकृति-विलामाभिधाना श्रुत्वा क्य नितरा प्रहृप्यानः । प्राचीनाना महारथीनां सरणिमनुसन्धाना इलेपादिगुण- समलद्धृता चात्य शैली सर्वेषामपि सहृदयाना हृदयान्यावर्जयेदिति विश्वसिमः । श्रीमन्नारायणन्मरणपूर्वस्माशाम्महे चास्य वाग्विलारा उत्तरोत्तरमभिवर्यतामिति ।। विनिनामसंवत्सरे कटम्मासि प्रथमदिवस: रविवारः १६-८-५० श्रीरामानुजन् ·निफ्यानुक्रमः। क्रमसख्या विषय पुटसख्या १ 1 सारस्वतसर्वस्वम् Grandeur of the Ocean २. 17 काननरामनीयकम् Sylvan Beauty पर्वतपारम्यम् Greatness of the Mountain ३. 33 49 समीरसमहणम् Homage to the Wind निपथगामीभाग्यम् The Charm of the Ganga 65 ६ 81 द्वितराजसाम्राज्यम् The Empire of the Moon ७ 97 प्रभाकरप्रभाव The Splendour of the Sun शवरीसौन्दर्यम् Glory of the Night ८. 113 ।

·Author's Note. For many years my poetical compositions are being published in Sanskrit journals As a result of the encouragement given by the Madras Government I have not only been inspired to greater poetical effort in the cause of Sanskrit but also to bring together my publi. shed poems in book form I am deeply indebted to the Madras Government for their hind encouragement. In the present volume, I publish the Prakrits Vilasam Other works of mine will be published in subsequent volumes. My respectful thanks are due to His Holiness Sri (1008) Ramanuja Jeer Swamigal of Vanamamalai Math, Nanguneri, who has been pleased to bless this venture with a Srimukham and also to meet the major portion of the cost of its publication. The Hon ble Sri P V Rajamannar, Chief Justice of Madras High Court, has done me a great honour by writing a foreword to this volume I thank him for the same I am also indebted to Sri Parikshit Tamburan, Prince of Cochin and Dr CS Vephateswaran MA, Ph.D, of the Annamalai University who have been so good as to permit me to publish their appreciation of this work. St N Swaminatha Sarma, Retired Health Officer, now at Vishnupuram, Tanjore Dt, bas, with his usual generosity, contributed liberally for publishing my works, and to him I express my sincere feelings of gratefulness.

·IV
My thanks are also due to Sri Srinivasa Raghunatha
Acharya who has been publishing my poems in Telugu
characters at Warangal, Hyderabad The unbounded
kindness thus extended to me by several well-wishers
bas impelled me to dedicate myself to the cause of Sans
Irst-learning and also to publish my collected works
My special thanks are due to my old student,
Sri P.K Nagaratna Sarma, Sanskrit Pandit, S M. High
School, Tiruchi and Sn A Subrahmanyam VI.A,
Lecturer in Sanskrt, St. Josephs' College, Tiruchi, who
bave been very helpful in seeing the book, through the
press. In spite of the great care esercised by them in
correcting the proofs, some errors have crept in and I
regret them,
Lastly I must express my heart-felt thanks to the
Proprietor of the Kalyan Press, Tiruchi, who has shown
great enthusiasm in bringing out the work in such short
time and in such excellent form
pray
that
my endeavours may be crowned with
success.
Madhurai
4-8-50
K. S. Krishnamurthi Sastri

·FOREWORD I think it really presumptuous on my part to write a foreword to the KAVYA of such a reputed scholar and poet lihe Mahamahopadhyaya KS Krishnamurti Sastrgal Persons far inore competent than myself have extolled his mastery of the Sanskrit Language and the beauty of his poetical style The Government havo recognised his merit in mahing him the Poet Laureate in Sanskrit Though the works of the ancient poots abound in descriptions of nature so far as I am aware, there is no work (except probably Kalıdasa's Ritusamhara) whose subject matter is exclusively the beauties of nature The Prakriti Vilasa' is such a work as the title itself indicates The Kavya is divided into several sections with special titles like 'Kananakamaneeyakan', 'Parvata. para myan' and 'Sameera Samarhanam' according to the particular aspect of the beauty in nature There is running through the entire work a passionate, sensitive and I would add, & reverential appreciation of all that 1s beautıful in nature The poet has no prejudices His emotional capacity 18 large enough to comprehend the majesty of the sea, the fascination of the forest, the gran. deur of the mountain, the glory of the sun add the loveliness of the moon Though the main theme is natural scenery, the Kavya is full of brilliant epigrams on human conduct and the affairs of the world Often he relates the facts of ·Y1 t nature to human hfe, and this correlation is very illuminating One finds in the Earya strews with lavistiness, rich imagery, suggestive similes and penetrating observation. In another work of the author, Sri Bharata Suprabhata, I find the following नायं समयः श्लोकमपूर्व रचयितुम् । शताव्देऽस्मिन्प्रकृति- वर्णने भवभूतिवज्जयशीलस्स एव भवति कृष्णमूर्तिः । I am sure all readers will echo this statement This is a work which will enable every Sahridaya to enjoy Ananda. Madras, 1" P, V RAJAMANNAR. Chief Justice + May, 13, 1950.

·PAREEKSHIT TAMBURAN.
PRINCE OF COCHIN
PALACE No 16.
TRIPUNITTURA.
5th July, 1945.
Το
PANDITARAJA E S. KRISHNAMOORTI SASTRY,
Dear Sastry,
Allow me to thank you sincerely for kindly giving
me an opportunity to read your excellent poems including
the Prakriti Vilasa Karya The spontaneous flow of
beautiful expressions is simply wonderful Apart from
deriving aesthetic pleasuro, a close student of those poems
will greatly benefit by coming in contact with raro and
interesting grammatical usages The descriptions
generally are such as will appeal even to a reader whoso
Tietus on literature are influeaced by modern criticisms.
You have adorned Sri Saraswathi Devi with many
gems and I feel confident that the Goddess and her doro
tees will bless you and appreciate your future services
#ther altar
Thanking you onro more,
I remain,
Yours sincerely,
RAMAVARIA
.

·॥ अभिनन्दनम् ॥ वर्ण्यः कथन्नु विदितः सकलेऽपि देशे श्रीकृष्णमूर्तिसुकविर्मम वाग्भिराभिः । सौन्दर्यसंपदमभृन्मधुनैव येन प्रज्ञाधनेन गमिता कवितावनश्रीः॥१॥ सौहार्दमुन्मिपतु सत्कविवर्य ! नित्यं मात्सर्यदोपविधुरं मधुरं दृढञ्च । येनावयोः सुरगवीपरिपोपणेन संपद्यतेऽभिलपितः कृतकृत्यभावः ॥२॥ काञ्चिद्गुणत्रयजुपं प्रकृति पुराणः क्रीडारसेन पुरुषः सरिसष्टु कामम् । श्रीकृष्णमूर्तिकविना रचितः प्रमोदं धत्तेऽमितं, बहुगुणः प्रकृतेविलासः ॥३॥ S.N.C. Stinivasa Ragunadha Acharyd. WARANGAL. M.S.RY.

·CRITICAL APPRECIATION BY Dr CS VENKATESWARAN M A, Ph.D PROFESSOR OF BANSKRIT, ANYAMALAT UNIVERSITY, ANNAMALAINAGAR The Prakritivalasakayya. of Mahamahopadhyaya I'onditaraja K. S Krishnamoorthy Sastrigal, Poet. Laureato in Sanskrit, is an exquisite collection of Nature Poems in Sanskrit Tho poot depicts in eight sections of 61 vorses each, the beauty of different Natural phenomone is their varied aspects 1 The Sarasvatasar tasyam describes the greatness and grandeur of the ocean in a style and metre reminiscent of Kalidasa's Meghasandesa. The words are addressed to the ocean bye lover of Nature who was enjoying the cool erening breeze on the beach at Cape Comerin (Kanga Kumari) Expressing this idea in the words - हपोगदधिमयदत्मोऽपि सम्बोध्य शध- देदं पश्येन रसिकजनधननाचेतनेषु ।। the poet reminds us of the lines in the Meghossnde-a, इत्यो स्यादपरिगणयन्गुयाम ययाचे कामानां दि पानि (पणय) कृपगारनेतनाचेतनेषु ।।

·I
The poet reveals his powers of observation when be
describes the golden. haired, roy cheeled European
ladies moring freely on the beach enjoying the cooleren
ing breeze
There is a touch of humour when he refers to the
attitude of some timid people wbo dare not step into the
waters for a dip on the specious plea that they &re unfit
to drink,
The natural position of the ever soundias Ocean
below and the calm shy above is utilised be the poet to
moralise that silence makes for a high position of respect
and loquacity for loss of dignity
उच्चम्थान जगति भजते मौनमालम्बमानो
व्यर्थालापैजति सुमहानप्यधस्तादवस्थाम् ।।
The unchanging ocean which does not transgress its
bounds though passing through the ever changing Time,
is represented hero as a master, rich in self contrul "Thus
the remarh धीरो रोके न हि विकुमने जातुचित्कारणेनु reminds
us of Kalidasa's referen-e
to Lord Siva in Kumara
sambha va, विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येपा न चेतामि त एव
धीरा ।
Again the warning given to the ocean not to terrify
the courting rivers by its deafening sound on the ground
that women are timid by nature
शब्दैरेनै श्रुतिकटुनरैर्मुट ! मा भीषयत
स्त्रीणा मीरुण्यनरहृदयान्यन्तरेणैव हेतुम् "

·X1 reminds the reader at once of the Y&ksha's warning to the cloud in the Meghasandesa तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूविहनाम्ता , and of Udayana's remarks about Padmavati and femi. nine timidity in the Svapnavasavadatta कामं धीरम्वभावेथ स्त्रीस्वभावस्तु कातर । While commenting upon the just alliance which the noble ocean formed by giving 'his' deughter Lakshmun marriage to Lord Vishnu, the poet expresses the pregnant truth that alliance between the great is welcome to all- सद्विम्सङ्गो भवति हि सता सर्वसप्रीणनाय" " 2 Sylvan beauty in its varied aspects finds apt expression in Kananakamadıyakam The sinple sweet style which one notices here truly takes after Kalıdasa's Muse The theme affords the poet ample scope for exhibiting his descriptive power. One cannot fail to see the charming poetic fancy in the description of the tender creepers, soundiug with the humming bees, smiling with a wealth of flowers and fushing with a profusion of tender red sprouts as embracing the mango trees. प्रशान्तचाटुवचना प्रणददिरेफै पुप्पोद्गमैश्व रुचिरै वृनमन्दहासा । रकै शकिसलयरनुरागपूर्णा पर्यप्वजन्त रतिकाम्सहकारमृक्षान् ।।

·rit Fertilo imagination is inanifest when the poet conceives that the birds are placing groups of wing-less glowworms in their nests at night for serving as lamps by dispelling the natural gloom. नीडोदरेषु तिमिरं निशि मा प्रसाक्षी- दित्याकलय्य निजचञ्चुपुटैपशकुन्ताः । कृत्वा च्छदैविरहिताचजनीमुखान्ते खद्योतकीटनिवहान्यत! निक्षिपन्ति । Naturalness abounds where the sylvan sitos are described as spotted with mountains in different directions as thickly over-grown with shady trees as mantled over with green lairs and blue lakes and as having the deor moving here and there. उच्चावचाचलसमाकुलदिङ्मुखानि च्छायादुर्मरविरलैर्निचुलीकृतानि । स श्यामशाद्वलसरोवरमेदुराणि कीर्णान्यवाप हरिणैश्च वनस्थलानि ॥ 3. The theme of Parvataparamyam is the imposing grandeur of the Mahendra mountain described by one who is lost in its natural beauty, गिरि दर्श दर्श भुवनमपि विस्मृत्य सपदि द्विजसंबोध्यैवं किमपि किमपि स्वैरमवदत् । The row of mountains with its Ferdure of creepers and trees bearing a wealth of variegated flowers appeary ·Green silker to the poet's imagination as dressed in robe and as decked with an ornament of multi coloured gems वसानेव निग्ध हरितरुचि वासो विलससि प्ररूढस्त्वय्यल्पतरविटपिवीरुत्समुदयै । प्रसूनैरुत्फुल्लैहृदयहरवणेरिव मणि- प्रभेदैराकल्प कर यमि च माले! शिखरिणाम् ।। Whilo making the significant statement that a person short of patience is not fit to be a father in law, the poet advises the Mahendra mountain, the source of rivers that woo the ocean Lord, not to loso patience over the over roaring sound of the ocean in front क्षमाहीनो नैव श्वशुरपदमध्यामितुमरम् ॥ There is sublime beauty in the conception that the Baherdra niountain combines in itself the splendour of the Himadrı (snow white Himalaya) and the Henados [Golden mountain, feru. thanks to the white leeing clouds hanging above and the yellow creepers growing on it फनिच्नुमैरी. पचन परिपिहननानिमि- हिमादि हेमादि युगपदनुक्नु प्रभासि । . + Simirasmarhadam is a tribute paid to the wind The poet's fertile fancy expresses itself in representing the wind as trying to propitiate the golden creepers on the river bank the creepers decked with flowers bending slightly with the mellowing fruits tasted by the amorous bees and charming in their flushing beauty ·xiv कुसुमसुभगाः स्तोकं नम्राः फलैश्च पचेळिमै; रसिकमधुपाखाद्या रागश्रिया हृदयङ्गमाः । मृदुळपुलिना भोगान्प्राप्ता भृशं प्रियदर्शनाः कनकलतिकाः कूले सिन्धोर्धिनोपि समीरण ।। The poet avails himself of an opportunity to commend the life of beings in the airy forests and villages and condemn the life in the congested city where people go for lure of gold. श्वसन ! मुखिनम्तिर्य-चोऽपि हरण्यनिवासिनः किंमधिकगिरा त्वामासेव्य द्रुमा अपि निर्मलम् । स्वसुखविमुखा मास्त्वते कुतर्कशतप्रिया न जहति पुरं प्राणापायेऽप्यधर्मपरायणा ।। 5. The beauty of the Ganges is described in Tripathagasaubbagyaro Couched in an attractive metre, the language, liko the current of the river flows slowly, but steadily creating an agreeable jingling sound. There is appealing alliterstion in- हिमादिवरनन्दिनीमखिललोचनानन्दिनी- मुपेन्द्रपदवन्दिनीमसमदृक्शिरस्यन्दिनीम् । अयोधपरिमर्दिनी सुभगमङ्गसन्नर्दिनीम् त्रयीविपिनके किनी प्रणिपतामि मन्दाकिनीम् ॥ Yo less charming is the blending of the waters of tho Ganges and the Brahmaputra thus described है

·अभङ्गुरतरङ्गया महिमभिर्भूश तुझ्या
कृपारसदपागया हरिपदावुजासङ्गया ।
पितीर्णभरभङ्गया श्रितवता, तया गगया
मिळत्यमितकौतुकात् वचन धातपुत्रा नदा ॥
6 Drijaraja Samrajyam deals with lugar beauty The
poet beautifully conceives the mnoon as a big white lotus
floating in the vast lake of the sky and representing the
Dature's immaculate charm, the dark speck within is due
to the presence of the bees which have gatliered to taste
the honey
गगनसुमममिद्ध सहिरन्ता रिमृढा
वियदतुल्सरम्या श्वेतमज सुजातम् ।
प्रकृतिपरपुरम्-यास्सर्वसौन्दर्यसारम्
रसिकमधुपगर्भ मूर्तमाचक्ष्महे त्वाम् ।।
Both poetic fancy and wordly wisdom are revealed
when the poet posits the father son relationship between
the ocean and the moon and says that the heart of the
ocean buovs up with fatherly pride and joy at the sight
of the moon reigning supreme in the sky, for nothing
mahes the father happier than the prosperity of his son.
7 The brilliance of tho Sun-the visible Lord of the
Universe forms the thesis of Prabhakara Prabhaya
The bright setting un descending into the ocean is
conceived by the poet as a colossal red bot uron ball
falling into the ocean to dry up its waters, as the shining
crest jewel of Goddess Nature dropped down during her

·X4111
The poet depicts as charming everything that is of
the Night-the moon with its spech and light, and the
pervading darkness and concludes with optimtsin that
nothing in Nature lachs beauty
रम्यश्चन्द्रस्तदुदरभव लान्छनञ्चापि रम्यम्
ज्योत्स्ना रम्यावनिपरिसरे तत्प्रसारोऽपि रम्य ।
रम्यास्तम्य सरसमनसामन्धकारोऽपि रम्य
किन्नकोक्त्या प्रकृतिविहितं यस्तु नैवाम्त्यरम्यम् ।।
The author ovinces considerable mastery over his
art in the choice and naming of the themes in the use of
the metres and in the descriptions with refreshing
variety The poems are marked by the author's keen
observation of natural phenomena, insight into the
working of the human heart and power of expressing
eternal truths in apt language The poet-scholar has
demonstrated in his work that he can be at home equally
with the simple Kalidasan style and the erudite stoles
of Bhavabhuti Bhatt and Sri Harsha
This collection
of his early pooms clearly brings out the natural poetic
talents of the Poet Laureate, it also assures him ac
honoured place among the Nature posts in Sanskrit

·xviit
3
The poet depicts as charming everything that is of
the Night-the moon with its speck and light, and the
pervading darkness - and concludes with optimism that
nothing in Nature lacks beauty,
रम्यश्चन्द्रस्तदुदरभवं लान्छनञ्चापि रम्यम्
ज्योत्ला रम्यावनिपरिसरे तत्प्रसारोऽपि रम्यः ।
रम्यास्तम्यः सरसमनसामन्धकारोऽपि रम्यः
किन्नकोक्त्या प्रकृतिविहितं वस्तु नैवाम्त्यरम्यम् ।।
The author ovinces considerable mastery over his
art in the choice and naming of the themes, in the use of
the metres and in the descriptions with refresting
variety. The poems are marked by the author's keen
observation of natural phenomena. insight into the
working of the human heart and power of expressing
eternal truths in apt language. The poet-scholar has
demonstrated in his work that he can be at home equally
with the simple Kalidasan style and the erudite styles
of Bhavabhuti, Bhatti and Sri Harsha
This collection
of his early poems clearly brings out the natural pootic
talents of the Post-Laureate, it also assures him ac
honoured place among the Neture-poets in Sanskrit.
?

·ܪ ܬܐ ܝܐ ܂ ·॥ श्रीः ॥ प्रकृतिविलासकाव्य सारस्वतसर्वस्वं नाम प्रथमो विलासः॥ स्वरूपज्योतियां निधनरहिता वागिह परा • निजोपास्त्यास्मभ्यं ध्रुवममरभाव वितरति । विवनों यस्याश्च स्फुरति भुवि भाषासमुदयः प्रसन्ना ब्राह्मी सा मुरसुरभिरुचैर्विजयताम् ॥ म. सत्यो देवस्स दिशतु वचश्शुद्धिमानायसिद्धः संसेवन्ते यमभिदधतस्सिन्धवस्सप्त नित्यम् । शब्दार्थात्मा स्फुरति सकलो यद्विवर्तः प्रपञ्च: स्फोटं ब्रह्मास्थिपत मुनयो यं प्रमाणैः पुराणाः ॥ १ ॥ कश्चिविद्याविनयसुभगस्वा विहायापि वृत्ति पक्षाकांश्चिमपयितुमना दक्षिणस्यां दिशायाम् । पारेऽम्भोधेर्महति जनयन्नन्दथु श्रीकुमार्याः क्षेत्र प्रापत्कलिमलहरं विश्वमातुश्चिरत्नम् ॥ २॥ 1 सदेवो असि घरुण यस्य ते सप्तसिन्धय अनुक्षरन्ति कादं सम्यं मुपिरामिया

·१
प्रकृतिविलासकाव्ये
पश्यन्नधिं सपदि मुमुदे शैल्तुस्तरङ्ग-
झाङ्कुर्वद्भि परिसरगतास्त यन्तं महान्तम् ।
प्रावस्तोमै प्रतिहततया फेनिल सन्निवृत्ती
भीमावत दिधदसद्विभ्रतं वीचिजातम् ॥ ३ ॥
पृक्तसिग्धं लवणजलधेश्शीकररूमिकी.
क्षुद्रस्यादेशिशखरमखरस्पर्शमध्यास्य सायम् ।
आसीत्सोऽयं पवनमुदधेस्सेवमानो मरुत्व-
च्छैलारण्यौपधिरसभृताऽऽश्लिष्टमानिलेन ॥ ४ ॥
-
दर्श दर्श धरणिदिविषन्निनिमेषोऽर्णवं स
स्वैर कीडन्मकरनिकर भीकर नाचकै.
गच्छद्विश्व एवसमुदायराणाकुमारै-
हृद्य पाथोविहगविरुतैर्मोदवा न्यमज्जत् ॥ ६ ॥
।
अडिप्रच्छायामचलदुहितुस्सर्वदाध्यास्य धैर्या-
दप्रत्यूहं प्रकृतिविहित बिनत स्वाधिकारम् ।
हर्पोद्रेकादुदधिमवदत्मोऽपि सम्बोध्य शश्व-
द्भेद पश्येन्न रसिकजनचेतनाचेतनेषु ॥ ६ ॥

·सारस्वतसर्यसम् श्रीशानस्य श्वशुर ! विभयामासिवांस सुरेशा- मैनाकादि निरुपमकृपस्त्वं प्रपन्न हरक्षः। वन्धं सेतोस्वयमसहथा रामकैलोमा- 'न्माहाल्यं ते जगति गदित ढोकतां पाण्डिती कः ॥७॥ कूले ज्योत्स्नाधवलपुलिनमम्जुले चालिशानां स्तोमं शुफ्त्याहरणविधये सम्भ्रमेण भ्रमन्तम् । रक्त्तश्वेतासितसिकतिलान्भूविभागाननेका- • त्रीह्याकारा अपि च मसृणा वालुकास्सन्ददर्श ॥४॥ शेतामेको हरिरविरत दुग्धपायोधिमध्ये सङ्ख्यातीतानभिनवधनश्यामलाञ्श्रीसमेतान् । विष्णू-धीक्षध्यमिह सततं सच्चरिष्णूनसमन्ता- . दित्यून्स्विाशिखरिसदृशोऽदीदृशद्वारिराशिः ॥ ९ ॥ 4 'नावासासीदनिलचलिता नीलकल्लोलमाला प्रत्युद्गच्छन्त्यविरळहतालवृक्षावली । फेनोत्तंसा कलहमतुलकर्तुकामेव गर्न- त्याविनत्या सितघननि मूर्ध्नि नीलादिपतया ॥१०॥ 1 अवपूसते क्

·प्रकृतिविलासकाव्ये
पातुं पाथः सरिदधिपती किन्न्ववतुत्य वेगा-
', खेलन्त्युचैःकवचितनभ.प्रान्ततो वारिवाहाः ।
इत्यामोधिर्धियमचकलद्रमुद्रीक्ष्यमाणे:
फेनप्रायः प्रगुणितरयैरूमि मिरिगौरैः ॥ ११ ॥
छायावृक्षः कवचिंतमुखेवण्डजानां निवास-
फ्नः कोणेप्यनुपमपयःपातचेतोहरेषु ।
शैलेन्द्राणां तटभुवि सदा कन्दरेषु प्रतिश्रु-
द्वाचामश्राव्युपगतवतामान्यसांयात्रिकाणाम् ॥ १२ ॥
राजन्न्युनिरपतिगृहाचन्द्रशालाभिरामाः
पारेऽम्भोधेरमरनगराखर्वग हरन्तः ।
यत्र स्त्रीणां विजयिषु मुखप्वेव वातायनस्थे-
विन्दुर्लज्जालयविरहितो दीप्यते व्यौन्नि रात्रौ ।। १३ |
अत्युच्छायं जलधिजठरे स्तम्भमम्मोमयं द्रा-
प्झञ्झायातः कलयति भृशं दारुणः कालयोगात् ।
नावः कृष्टा बहुरयवशात्सञ्चरन्त्यो विवर्ते
मज्जन्त्याशु प्रगुणितभयैनाविकै?निरोधाः ॥ १४ ॥

·सारस्वतसर्वस्यम्
क्षेने धर्मश्चरत जगतीमातुरत्यन्तमिष्टं
स्तोक दल द्रविणमनपा । भाग्यभाजो मवेत ।
इत्य स्वार्थप्राणधिपणो याविकानार्थसार्यों
व्यांशीमियथयति धनायादितोऽनुचिहान ॥ १५ ॥
स्नातुं वार्घायुनितवसना प्रेक्षणीयान्तरुण्य
सुभन्दैम्सरसविहसी सरसेनानिलेन ।
पिम्पष्टानाम्ममननिपताभीक्ष्णमणान्तु यूना
साय साय जयति मिळनामुत्मवो भाग्यमानाम् ॥ १६ ॥
भीडसुगम्तनभरहता मन्दवेगास्तरहा
शीर्णा श्रान्तास्तटमुपगता फेनमप्युद्वमन्त ।
शान्तारावा सपदि मिकतारनेर रीना अमूव-
नयुच्चायो निधनमयनी कम्य वा नो पिदध्यात् ॥ १७ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
आपः प्राप्ता धनलवणतामाशु शीर्णाम्समन्ता-
द्वातस्पर्शाज्जलधिविलसद्गण्डशैलोपरिष्टात् ।
तान्याहतु शवरवनितास्सझंता वासरान्ते
स्तन्यं भूरिस्नुतमह ! शिशून्पाययन्त्यश्वरन्ति ॥ १९॥
वीविक्षोभा वसनममलं मा सिचन्नित्यधीरा'
उत्क्षिप्योर्ध्व निजकरयुगेनोरदर्भ मृगाक्ष्य ।
सोपानेषु न्यदधत शनैः पञ्चषेषु स्वपादा-
पारावारस्सरसहृदमूरार्द्रयामास सद्यः ॥ २० ॥
अन्ध्युद्भुतो मम सहचरी भार्गवी मावमस्थाः
काले तस्मिन्मम नयनयोस्सा च हृद्या ललास ।
निस्सन्देह त्वमिह विजयेथास्तथापि क्षमस्वे-
त्वङ्मयोमो हरिरिव तटे सुध्रुवोऽपतदुर्मिः ॥ २१ ॥
.
धूम्बन्धासांस्युदधिपवन, कामिनीना सहेलं
यूनां स्वान्तैर्युगपदधिक यत्र नार्या व्यहात् ि।
सभूभङ्गं किमपि निगदन्त्यात्मना लजया सा
. स्त्रैणे लीना कमपि तरुणं लोचनाभ्यामधासीत् ॥ २२ ॥

·सारस्वतसर्वस्वम्
चन्द्रः काङ्क्षन्समयमुचितं त्वद्विमर्दकलोल:
शृङ्गार्यकः कुमुदमुकुळ ! त्वां सुजातं समेयात् ।
प्रोवाचेत्थे, कमपि तरुणी सस्मित वीक्षमाणा
क्षौमं वक्षस्थलविलसितं संसयन्ती कथञ्चित् ॥ २३ ॥
•.
कैश्यं पिकनिचन वहन्त्योऽपि सन्दर्शनीयाः
पुम्भिस्सा सरसविहती निवपा गौरवर्णाः ।
माजीराक्ष्यः म्यलकमलरुगण्डपालीमनोज्ञा.
साय क्राम्यन्त्युदधिपवनं सेवितुं हणनार्थ. ॥ २४ ॥
क्षिप्ता रोधस्यभिनवरुचश्शुक्तिका वीचिपड्तया
पांसुच्छन्ना अपि चिरतर, पापिताश्च प्रकाशम् ।
यत्तात्सारस्वतमपि समाहृत्य सद्वस्तुजातं
विक्रीणन्ति प्रतिदिनमधोजातयो जीविकायै ॥ २५ ॥
रत्नान्यन्त ठरमभितो चारिधि विभ्रत त्या
केनिगाई स्वयमनिपुणा भूरिधैर्याद्वगाढुम् ।
निन्दन्त्यापो लवणमिलिनाः पातुमहीं न हीति
स्वासामर्थ्य परगुणतृणीकारहेतुर्हि लोके ॥ २६ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
अन्तश्शान्तोऽस्यधिकमुदधे! कर्मवीरोपकृत्यै
यमन्जन्ति स्वयि कतिपये प्रत्ययान्मौक्तिकार्थम् ।
बाह्याटोपस्तव समुचितो धीरलोकान्धिवेक्तुं
प्रेक्षायन्तो ददति भुवने न यकृत्या परीक्षाम् ॥ २७ ॥
एघेहीतश्चरति मकरः पश्य हन्त ! स्थवीया-
निक्षिप्यैतद्वडिशमधुना तूर्णमेनं गृहाण ।
इत्यन्योन्यं गदितुमभितो धावता धीवराणा-
मेधामासुस्तटभुवि बचास्यजसोच्चावचानि ।। २८॥
अब्धेरन्तस्सलिलमभितो निर्निरोपश्चरन्तः
केचिजात्या. क्षुधितमकरा दायूखावलीस्स्याः ।
विशुदल्लीरिव समविकं मासयन्ती. प्रसार्य
क्षुद्राअक्षत्यह ! जलचरानक्षिसाकृत्य सद्यः ।। २९ ॥
मम्माकूलौषधिदळगनापक्षिणो वर्तिकादी-
लक्ष्यीकृत्याधिकतररय वाग्धिारोक्षणेन ।
तूर्ण वारिप्वहह ! मकराम्सन्निपात्य असन्ते
स्वरचित्सतनगगयालम्पटाः पर्यटन्तः ॥ ३०॥

·सारस्वतसर्यस्वम्
ओषध्योऽप्यु प्रस्तदळसंलिग्यमावा. अरूढ़ा
मांसाशिन्यो मधुकरमुखापत्रलग्नांश्च कीटान् ।
आच्छाद्य द्रागविरहितांस्ताक्षणेन प्रसित्ता
पूर्वावस्थां नयनसुभगां दर्शयन्त्येव भूयः ॥ ३१॥
वालापातरधिजलनिधि क्रोधना मजयन्त:
फराकाराः प्रबल तिमयस्तर्णमभ्यणनौकाः ।
उच्छासार्थ प्लवनसमये तीक्ष्णकुन्तैस्समन्ता-
दापीडयन्ते ग्रहणनिपुणैविौरपमत्तैः ॥ ३२ ॥
यादांम्यद्विस्सह निपरितान्याभ्यगर्तेप्वयत्ना-
दुवम्याप सपदि तितउपक्रियामावन्तः ।
द्राधीयास. कतिचन गजाकर्षणेऽपि प्रवीणा
जक्षत्ययुटगनियुता भीमकायाम्तिमीन्दा. ॥ ३३ ॥
पाथोवर्म महतमसज्जातरन्तम्वनौकाः
पूर्णा नानाजनममुदयरायसी. कर्णधाराः ।
गृहोत्मभ्योऽस्खगितमय:कान्तभृमृद्वजेभ्यः
कामं भीताम्दयमगमपन्सर्वथा जागरणकाः ॥ ३४ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
अन्तश्शान्तोऽस्यधिकमुदधे . कर्मवीरोपकृत्य
यन्मजन्ति त्वयि कतिपये प्रत्ययान्मौक्तिकार्यम् ।
बाह्याटोपस्तव समुचितो धीरलोकाधिवेक्तुं
प्रेक्षावन्तो ददति भुवने न कृत्वा परीक्षाम् ॥ २७॥
एोहीतश्चरति मकरः पश्य हन्त ! स्थवीया-
निक्षिप्यैतद्वडिशमधुना तूर्णमेनं गृहाण ।
इत्यन्योन्यं गदितुमभितो धावतां धीवराणा-
मेधामासुस्तटभुवि वचांस्यजसोचावचानि ॥ २८ ॥
अब्धेरन्तस्सलिलमभितो निनिरोधञ्चरन्तः
केचिजात्याः क्षुधितमकरा दृझ्मयूखावलीस्स्वाः ।
विद्युदल्लीरिव समधिकं मासयन्ती. प्रसार्य
क्षुद्राअक्षत्यह ! जलचरानशिसात्कृत्य सद्यः ॥ २९ ॥
--
अम्भःकूलोपधिदळगता-पक्षिणो वर्तिकादी-
लक्ष्यीकृत्याधिकतररय वारिधारोक्षणेन ।
तुणे वारिप्वह ! मकरास्सनिपाल्य असन्ते
स्वैरट्वेचित्सततमृगयालम्पटाः पर्यटन्तः ॥ ३० ॥

·सारस्वतसर्वस्वम् ओषध्योऽयु प्रसृतदळसंस्निग्धभावाः प्ररूढा मांसाशिन्यो मधुकरमुखापत्रलग्नांश्च कीटान् । आच्छाद्य द्रागविरहितांस्तान्क्षणेन ग्रसित्वा पूर्वावस्थां नयनसुभगो दर्शयन्त्येव भूयः ॥ ३१ ॥ वालापातरधिजलनिधि क्रोधना मजयन्तः फराकाराः प्रबलतिमयम्तूर्णमभ्यणनौकाः । उच्दासाथै प्लवनममये तीक्ष्णकुन्तैस्समन्ता- दापीड्यन्ते ग्रहणनिपुणैधीवरैरप्रमत्तैः ॥ ३२ ॥ - यादास्यद्विस्सह निएरितान्यास्यगतेप्ययत्ना- दुद्वम्यापः सपति नितउपक्रियामावहन्तः । द्राधीयांसः कतिचन गजाकर्षणेऽपि प्रवीणा नक्षत्यत्युटगतियुता भीमकायास्तिमीन्द्राः ॥ ३३ ॥ । पायोवर्म महतमसज्ञातवन्तम्न्धनौकाः पूर्णा नानाजनममुदयरायसी: कर्णधाराः । गृहोलभ्योऽप्सविरतमय:कान्तभूभृहजेभ्यः फार्म भीनामस्वयमगमयन्सर्वथा जागररकाः ॥ ३४ ॥ -

·10
प्रकृतिविलासकाव्ये
द्वीपभ्रान्त्या जरठकमठप्रेष्ठपृष्ठेऽवतीर्णा.
पान्थाः केचिजठरपिठरक्षुत्प्रशान्त्यै पचन्तः ।
चुल्लचन्यौप्ण्याचलितवपुषा पातितास्वय्युदन्वन् !
स्वामिन्यासज्जति हि विहितस्वाश्रितैर्हन्त ! मन्तुः॥ ३५॥
त्वामाश्रित्य प्रबलशफरा क्षुद्रमत्स्याश्च सर्वे
स्वैर क्रीडन्त्यविरतमविज्ञातदु खा समन्तात् ।
नैवोत्साहस्स्थलतनुभृतामीदृशम्स्यान्महाब्धे !
मकामन्ल्याश्रयगतगुणा याश्रितान्निविशेषम् ॥ ३६ ।।
नैल्यं व्योम्स्वयमयमहो ! निर्मलापोऽप्युदन्वा.
नूरीकृत्य प्रतिवितरति श्रेयसे वामृताशुम् |
सत्यप्येवं त्यजति न वियत्म्बीयमारिभ्यदोष
रिक्तात्मानो न सलु भुवने सन्निवां महद्भिः ॥ ३७ ॥
स्निग्धाम्भोधे! शृणु मम गिरं दूरमुत्सार्य गर्व
पश्य व्योम त्वदपि विभवै श्रेष्ठमत्यन्तसान्तम् ।
उच्चस्थानं जगनि भजते मौनमारम्बमानो
व्यारापैजति सुमहानप्यधस्तादवस्थाम् ॥ ३८ ॥

·सारस्वतसर्वस्यम्
अदिम्सिन्धुर्दिनकरकरैरुद्धृताभिस्समन्ता-
सिचन्कृल्लामपि वसुमती क्षेममाधाय मूय ।
गृह्णात्युज्जीवयितुम खिलानापगारपिणीम्ता
दत्तादान भवति महतामन्यनिश्श्रेयसाय ॥ ३६॥
कालेऽनादौ प्रवहति विपर्यासहेती समेपा-
मेकोऽम्भोधि प्रकृतिवशगोऽप्यनवनिर्विकार. ।
निमर्याद-चरितुमपथे न व्ययम्यत्यपीशो
धीरो लोके न हि विरते जातुविकारणेषु ॥ ४०॥
सहप्येयुम्सरसहृदयाश्शुप्फनीरस्समुद्रः
स्याञ्चेद्दीन प्रचुरतरमुवीक्ष्य सदलजातम् ।
मेदिः किं जगति रिसेरव्यातिरचैस्तदानी-
मौदासी दधति सुतरामन्यकीर्ती महान्तः ॥४१॥
शब्दर थे! रिमरि किमपि श्राम्यमीर प्रसत्तुं
पम्तेऽनर्धे हदयविहित वेद भारं रसाम् ।
लोक काम वदतु जडधिं ला, ततो मा व्यभिष्ठाः
शाट्यादारोपयति ६ जनम्म्यात्मदो परत ॥४२॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
गृहन्नणस्सदयहृदयावारियाहत्वदव्ये !
वर्षत्युच्चैर्जलद इति च ख्यातिमाप्नोति ल्याम् ।
दत्ते साक्षाय इह भुवने स्तौति लोकस्तमेव
द्रव्यस्वामी त्यहह ! लभते नैव चित्तऽवकाशम् ॥ १३॥
नेत्रानन्दं मनमि कलपनात्मरत्नाकरवं
पारावार ! त्यमिह भुवनेऽदर्शयिप्यस्समेपाम् ।
लोकोऽनश्यत्सपदि तरसान्योन्यपात विनित-
साधूनामप्यहह ! कृपणानथहेतुः प्रवृतिः ॥ १४ ॥
स्वसञ्जातं सकलजगदुन्मूलने मूलभूतं
ध्यक्षः कश्चिद्विपमपि पिनन्धर्मराजे जिगाय ।
सत्येवं ते मधुरममृतं शश्वदास्वाद्य देवाः
पापुर्यमिति नतरामद्भुतं नः पयोधे ! ॥ ४६॥
खवः पूर्व सलिलमखिलं धाचचाम प्रभावा-
दीर्वोऽद्यापि स्थगयतितरां सन्ततं ते प्रवृद्धिम् ।
नोचेल्लोक खलु फालयेस्समप्याशु दर्पा-
स मन्त-यो भवति महतामप्यनन्योऽवलेपः ॥ १६ ॥

·सारस्वतसर्वस्वम्
13
क्षेमकर्तुं सकर नगता बद्धदीक्षरसरस्वन्।
श्रीत्या सर्वम्वमपि दिशमि ल महात्मैव सत्यम् ।।
सत्यप्येव तर पुनरिमामामी नादियेऽह
त्याग कीर्ति हरनि महता डम्बरेण प्रयुक्त ॥ ४७॥
अप्राधान्य नियतिवशत प्रापितास्स्वाभिधेयै
इशब्दाम्सर्वे व्यवहतिजुषोऽप्यर्थतादात्म्यमाज ।
प्राधान्य ते पुनरपगता पाणिनिमोक्तशाम्त्रे
निर्वर्णा अप्युपरिगणिता न्यक्तास्त्वयाब्धे ॥ ४८ ॥
नानादिग्भ्यस्म्वयमुपगता माननीया मनोज्ञा
उच्च भृत्प्रवरदस्तिर्णय ! त्वा वृणानाः ।
शब्दर श्रुतिकटुतरैर्मढ ! मा भीपयस्व
स्त्रीणा गीगण्यालहृदयान्यन्तरेणैर हेतुम् ।। ४९ ॥
सफायांम्भम्तव जर रैम्पादयोग्य दधत्य
पुप्णय ६मा द्रुमनिविडिता जीवराशीनचन्त्य ।
पृता देवायतनशनमसेवनानि रिप्य
त्वामालिप्यन्त्यमितसुकृतधमे धमदार ॥ ५० ॥

·प्रकृातावलासकाव्ये सिन्धुर्गङ्गा तपनतनया हृयगोदावरी च श्रीकावेरी निरुपमरसा शर्मदा नर्मदापि । अन्तर्वाहिन्यपि च पतितापावयन्त्यस्तटिन्यः प्रेयांस त्वां परमरसिकं कामयन्ते महान्तम् ॥ ११ ॥ यत्रागाधस्त्वमसि जलधे ! तल वातस्तरजा- नुत्थाप्य त्वां प्रकृतिचलितं नैव शक्नोति कर्तुम् । तत्रापत्ते विकृतिममिता, यत्र नैवविधत्त्व दुश्चेष्टानामणुरपि कदाप्यपदेयोऽवकाश ॥ ५२ ।। सौन्दर्याणां जगति लसतां देवतां मूलभूतां पद्मामध्ये ददिथ तनयां स्वस्य पुंसे परस्मै । भत्यन्ताय बजनि युवयोश्लाघ्य एषोऽनुबन्ध, सद्भिस्सनो भवति हि सतां सर्वसम्प्रीणनाय !! ५३ ॥ लन्यु यार्थेऽहमहमिकया सम्प्रहृत्यावजद्भय- स्तुष्यन्त्वेते सुमनस इति श्रीमुखाम्वं वितीर्य पर्यशिष्ठा अपि पशुपति कालकूटप्रदाना- रस्थाने, गति जगति महतां ज्ञातुमन्ये यशक्ताः ॥ ५४ ॥ 1. जन्तवाहिनी-सरस्वती

·सारस्यतसर्वस्वम्
15
'किं वं मायां प्रवहसि पहुं भागमागम्य किंवा
लग्युवथि प्लवत इति मे संशयं वारिराशे।
मित्रस्याद्य व्यपनय, परं प्रष्टुमिच्छामि नै
माजम्मन्याकुलितभुग्ने ज्ञानवान्दुर्लभो नु ॥ ५५ ॥
.
अकस्या जगति जलधे! क्षुद्रशुक्त्यारस्वरूपं
ज्ञातुं शक्तो भवति नतरां हन्त । वैज्ञानिको यः ।
द्विशब्दैः किमपि कथयन्स प्रसिद्धयत्यनय-
धातु की पचन समये कल्पतेऽपिहोऽपि १, ५६ ।।
.
उष्टीयोचेदिपति जलाभ्यन्तरोत्यापशकुन्ताः
शेणानन्ध नयनमुमगं त्यक्तदुःखानुस्न्याः ।
स्नेहित्यान्योन्यमुदितकथाः पचपास्ते निमेपा-
सम्भूयाम्भस्यमितानुकास्सलिमजन्ति भूयः ॥ ५७॥

·16 प्रकृातविलासकाव्ये 'द्वीपायुद्धान्त्यमितविभवः श्रेष्ठवायोकसारा- स्पीन्यद्रिदुमवनसरित्नोमचेतोहराणि । ऋक्षाणीवाम्बरतलमर ड्कुर्वते सर्वथा त्यां प्रलो रत्नाकर ! हि महिमा मानहीनम्तवायन् ॥ ५९ ।। व्योम श्याम सजलजलदश्यामळ: पद्मनाभ- स्त्वञ्च श्यामः कुवलयदळश्यामळा शैलकन्या स्थेने भूमेरधिकृतवतां किन्यधीकारचिह्न किं वा नल्यं परममहिमव्याक रञ्जक वः ॥ ६०॥ -- चेतश्शान्तिं मम वितरतात्सप्रसन्नः प्रचेता. यस्वाव्ये ! त्वमपि मुक्तिश्चन्द्रसन्दशनेन । कुर्वन्सन्ध्याप्रणतिमुपयाम्यालयं श्रीकुमार्याः सर्वस्व स्तादुपरि सततं स्निग्ध ! सारस्वतं मे ।। ६१ ॥ इति महामहोपाध्यायस्य श्रीकृष्णमूर्तिशास्त्रियः पण्डितराजस्य मद्रप्रान्तसंस्कृतास्थानको कृतिषु प्रतिदिलासशध्ये सारम्बतसर्वसमाम प्रथमो पिलामः । 1. उदान्तीति शलन्तम् ·प्रकृतिविलासकाव्ये काननकामनीयकं नाम द्वितीयो पिलासः कल्याणमाफल्यतासुलशैलकन्या धम्मिनुफुल्लतरमलिमिळन्मिलिन्दा । प्रत्यप्रवारिधरसोदरविमहश्री- रयान्तनतनपरा विपिनान्तदुर्गा ॥१॥ मस्ति पनन्तपुरमप्रतिमेम्स्यसम्प- स्तोमविलम्पितनिलिम्पपुरावलेपम् । नागदिपगिरिव भोगिनि यम्य मूर्तिः स वोपतिर्य दधितिष्ठति पद्मनाभः ॥ २॥ सभ्याशिपीय भगवन्नमनन्तवर्ल्स निघ्याप सं नवमयः युसुमसम→ । शिमोत्तमाम मरिमारगरे रिन्य. नामिनन्दितुभियानां यानि ॥ ३ ॥ 2

·18
प्रतिविलासकाव्ये
आरण्यका नहि कदाप्ययथार्थमाहुः
प्राणात्ययेऽपि न जहत्युपकारचिन्ताम् ।
पौरास्तु जियमतयः प्रचरन्त्यमार्गे
पुण्यात्मनां हि भवनं वनमित्यमस्त ॥ ४ ॥
उत्थाय पङ्कजकुलस्य विकासतः प्रा.
निवर्त्य कृत्यमखिलं द्रुतमात्मनीनम् ।
धीरः पुरात्म निरगादलकाभिरामा-
सौभाग्यमीक्षितुमना विपिनान्तलक्ष्म्याः ॥ ५॥
उच्चावचाचलसमाकुरदिमुसानि
छायाद्रुमैरविरलेनिचुलीवानि ।
स श्यामशाद्वलसरोवरमेदुराणि
कीन्यवाप हरिणश्व वनस्थयानि ॥ ६॥
नीडोदरेषु विदगा व्यरवन्मनोन
म्नप्रभामविमरुप्मरतपदीपाः ।
सम्मावदभुतममा कताकुममा
रोनान्यनुष्यकिरण दिपि नाप्यपुष्णन् ॥ ७॥

·19 फाननकामनीयम् उन्मीलनोन्मुग्यसरोजपिराजिताया- मुनिद्रसमिथुनरूपशोभितायाम् । जप्त्याधमर्पणमृपिपपरा शरिण्यां मम्नुर्दिवम्पतिदिशं गतवत्यनूरी ॥ ८॥ रीवादकानि निजनिदिकयातिमृन्या म्नन्य नुतं हरिणयोपिति पाययन्त्याम् । अर्धप्रबुद्धमृगशास्तम्न- क्षित्यामपप्तदतिफेनिलमीपदुष्णम् ॥ ९ ॥ अत्यन्तमम्तुतमिरिन्दपुरधिरान थुत्वारि हन्त ! नटिनीमनपतदुःपाम् । आमासयमिव निवेद्य सहमरदमे- रभ्यागम म्वयमदीपिनगमनमः ॥ १० ॥ पुवा इवारनिता रतिमन्दिरेभ्यः पुसन्धयाः कतिपये कुमुदोदरेभ्यः । मायामप्युटमदन्त न सातत्या- तस्यां मोविदाररमोन्मुकायाम् ॥ ११ ॥ 1.

·20
प्रकृतिविलासकाव्ये
पीयूषकल्पमकरन्दमिळजाति
नीहारसीकरकरम्वितकेसराणि ।
प्रत्यूषशीतपवनेरितपादपेभ्यः
पुष्पाणि वृन्तगळितान्यपतस्तटिन्याम् ॥ १२ ॥
हित्वा सुपुप्तिमतिमात्ररतिश्रमोत्यां
पक्षान्खचञ्चुभिरदन्तुरमालिखन्त्यः ।
नीडोदरेषु शयितान्कमितनपत्यै.
प्राबोधयन्नुपसि मन्दरुते. कपोत्य. ॥ १३ ॥
बध्वाञ्जलिङ्कमलकोशमिपेण मूकै-
चिंयमत्वमलिभिस्स्वयमावन्ती ।
अम्भःकणाश्रुवदना दयितं तपस्थि-
न्यालोनितुं समुदकण्ठत पद्मिनी द्राक् ॥ १४ ॥
त्वकान्तिलेशमुपजीव्य निशि भ्रमदि-।
श्चन्द्रादिभिर्दिगुपभुक्तचरी मघोन. ।
पूतात्मनः किमुचिता विहृतिस्तयेति
प्रोद्यन्तमर्यमणमम्बुजिनी जहास ॥ १५ ॥

·काननकामनीयकम्
-संरक्ष्य नक्तमधिकैरवगर्भमिन्दु
संवेशितां श्रियमनिद्रसहस्रपले।
प्रत्यर्पयन् सवितृमण्डलमध्यवर्ति-
पुंसे क्रमेण कृतकृत्यतया तिरोऽभूत् ॥ १६ ॥
-गीति मुदा मधुकरीषु वितन्वती'
हंसीपु पक्षपुटताउनतोऽप्सु तालान् ।
तीरद्रुमेषु विकिरत्सु सुभान्यभीक्ष्णं
लक्ष्मीनन सरसीरुहरमधामि ॥ १७ ॥
श्यामायितेऽपरिमितस्तरुभिर्वनान्ते
निश्शेपमेप विनिहन्तुमिनप्रकाराः ।
'नेवाशकत्सततसन्तमसाधिकार
मूर्वस्य चेतसि विमोहमिवोपदेशः ॥ १८ ॥
अश्पादिजमहौषधिसारमियाः
सोनखिनीरमृतसोदरवारिपूराः।
आवर्तचापरिवर्तितपाटलीपा
दृष्ट्वा जहर्ष सुतरां धरणीसुरेन्द्रः ॥ १९ ॥

·प्रकृतिपिलासकाव्ये नम्बूफलानि गलितानि पचेलिमत्वा- दातन्वताच्छसलिलान्यरुणच्छत्रीनि । शैलेन्द्रकन्दरपथात्सरयं वहन्त्या धुन्या निमजदिभराजविराजितायाः ॥२०॥ प्रक्रान्तचाटुवचनाः प्रणदहिरेफैः पुष्पोद्गमैश्च रुचिरैः कृतमन्दहासाः। रक्तैर्मुशकिसलयैरनुरागपूर्णाः पर्यप्वजन्त लतिकास्सहकारवृक्षान् ॥ २१ ॥ मित्रस्य च क्रमिकमभ्युदयं समीक्ष्य सेाणि काननतमांसि वनं विहाय । सम्भूय शैलविवरोदरभाज्यमूवं- स्तप्तुं तपः किमु तदस्तमयाय तूर्णम् ॥ २२ ॥ स्वादून्यरण्यसुलभानि फलानि नग्ध्या पीत्वा पयः प्रसारं सरसं सरस्याः । मध्येऽह्नि मिदिपिपरिपकसारिकाट्य- मध्यास्य कुञ्जभवन पवन पिपेवे ।। २३ ॥

·23
फाननकामनीयकम्
उद्दण्डचण्डकरमण्डलमण्डजोऽपि
दृष्ट्वा न हिण्डितुमियेप बहिर्द्धपण्डात् ।
कण्डूलगण्डतलताण्डवलोलभृङ्गं
वेतण्डराड् भ्रमति कश्चिदुदस्य शुण्डाम् ।। २४ ॥
आखेटकाय निशि निकुटिताटवीके
जग्ध्वातिगृध्नु पिशितं बहु कण्ठदनम् ।
शार्दूलमण्डलमढौकत गाढनिद्रा
प्रच्छायपादपमहीभृदुपत्यकायाम् ॥ २५ ॥
शूलाकृत प्रस्मरारुणशोणितानि
प्रत्यप्रशल्यपललानि पलालवहौ।
न्यग्रोधमूलमुवि कौटिलिक किरात-
बातो ज्वले निजगभस्तिभिरभरते ॥ २६ ॥
माद्यन्द्विषः कमलिनी निजकर्णजाहे
कर्णेजपैर्मधुकरैरिव बोध्यमान. ।
निर्मथ्य गाहितुमसोढतगतापो
धावत्यनोकहवरान्पथि पातयित्वा ॥२७॥

·24
प्रकृतिविलासकाव्ये
स्वापात्परत्र निभृतत्वमतिविपन्त-
श्शाखामृगा अपि निगृह्य मतिं श्रमेण ।
नोवमूवुरह ! संयमिसंस्तवेन
शोकापनोदपदवीमिव लब्धुकामाः ।। २८ ।।
शाखावलम्बिवपुषश्च वलीमुखानां
डोलायिताः कतिपयेऽजगग द्रुमेषु ।
वीरुद्रमाद् द्विरदवृन्दकरैविकृप्य
दूरेतरां सपदि चिक्षिपिरे जवेन ।। २९ ॥
सद्योनिगीर्णमदवारणदन्तुसणि.
पीनोदराण्यजगराश्शयिता दधानाः ।
स्वेदद्रवान्निजशरीरभवानपोप्य-
नभ्यर्णगामि कृकलासकुलं तृपतिम् ॥ ३० ॥
द्वारेषु मृत्युनगरस्य विदारितेतु
वानप्वयलपतितान्विपिनद्विपानाम् ।
स्तोमान्यथेच्छमह ! जमसिरे क्षुधाता
भाग्योदयादजगराश्चलशैलकल्पाः ॥ ३१ ॥

·25
काननझामनीयकम्
यत्नेन कन्दफलमूलसमिलुगादी-
न्याहत्य नैनमुटजनमानजन्तः ।
उधम्य दण्डनिवहान्परिभर्म्य रिस्त-
हस्तीकृता मुनिसुता. पथि वानरेन्द्रः ॥ ३२ ॥
स्वैर प्रसार्य फणिनः स्वफणाश्चरन्तो
गारुमतेन पिरुतेन निकुञ्चिताहाः ।
त्रासानितान्तमतिदुर्गमवेणुमूल-
बल्मीकमहनिपु सन्न्यविशन्त सधः ॥ ३३ ॥
यावत्मरमवातरदत्यगा
तावत्यमप्यत बलाद् वनरारणेन्द्रः।
माहेण भीमयपुपातिरम्धिनान्ते
फन्दादमुच्यत मुद्दपरइम्तिमार्थः ॥ ३४ ॥
.
तीशरय.सरतर महिपा विपाण-
न्या निपानमटिलानि विरोउपन्तः ।
दुसतयुहरानुरषष्टमानो
नानीगमन! मनागरि पुण्डरीमान् ॥ ३५ ॥

·26 प्रकृतिविलासकाव्ये रोमन्थमभ्यसितुमारभतोपविष्टं प्रच्छायपादपतले सुखमेणबृन्दम् । तेनारमन्त परिमृज्य तदङ्गकानि स्वैरकुमारनिकराश्च तपोधनानाम् ॥ ३६ ॥ लीना मराळमहिळाः कमलोदरेपु शैलेन्द्रकन्दरगृहेषु मयूरनार्य । एणाङ्गनाश्च मुनिपर्णगृहागणेपु पुष्पेषु भृङ्गललनाश्च निदाघतप्ताः ॥ ३७॥ नोदेति नास्तमयते परमार्थतो यो लोकान्सृजत्यवति संहरति प्रभावात् । द्रष्टा च यः सुकृतदुष्कृतयोस्समेपां मित्रः क्रमेण भगवान जहात्खतापम् ।। ३८ ॥ तस्मिन्क्षणे धुमगिरैन्ध भृशं प्रतीच्या संरक्तया कनककेतकदाम दत्तम् । भृत्वेव काननमनोकहसलं त- तन्वन्पिशङ्गमभितः प्रकर: कराणाम्

·27
फाननकामनीयम्
नीडोदरेषु तिमिरं निशि मा प्रसाक्षी
दित्याकरय्य निजचन्चुपुटैदशकुन्ता ।
कृत्वा च्छदैविरहितात्रजनीमुखान्ते
पद्योतकीटनिवहान्यत! निक्षिपन्ति ॥ ४०॥
पाटीरमेदुरमहादिपयोधराया
ज्योत्स्नाशुका गिरिसरिद्रशनासनाथाम् ।
पुप्पोद्गमेन सुभगा विपिनान्तरक्ष्मी-
मारिलक्षदिन्दुरमनपरि करे म्यै ॥ ११ ॥
मुझेपु गुञ्जदकिमि. परिरमितेषु
पुप्पोन परिमलेनिचुळीनेषु ।
सम्पुरतमणिपरिकन्पितनत्यकेतु
भिहा पुरन्धिमिरर्वन मारकेटिम ॥ ४२ ॥
मन्दानिगारिमादिनिराश
गुमन्मनोनमधुपानम नेयम् ।
एणीम्तन इन राष्ट्रपति
६. गायत्महदय न बगोदरणी ॥ १३ ॥

·28 प्रकृतिपिलासकाव्ये स्वैरङ्करैः परिममर्श कृशोदरीणा- मिन्दुर्घनानि जपनानि लतागृहेषु । पर्णान्तरेण संदनोदरमाविंशद्भिः पुष्पे के लिकलनैकविलोलुपानाम् ॥ ४४ ॥ 3 'फस्याञ्चिदङ्कनिहितां मणिवल्लकी स्व- कण्ठस्वरानुसरणं परिवादयन्त्याम् । एणास्तृणेषु विमुखा निभृतोर्वकर्ण- ! माफर्णयन् शशिकशिदे निकुझे ॥ ४५ ॥ धुन्वत्यधिज्यमधिकं धनुरिक्षुषन्व- न्याधुन्वति त्रिविषगन्धवहे च लोधान् । धैर्य विधौ धुवति धामभिरद्विरन्धे धन्या वधूनिधुवने चियमाववन्ध ॥ ४६॥ वल्गत्पयोधरमनोहरहीरहारा व्याकीर्णमूर्धजपरिच्युतपारिजाता। शखत्कणकनककिरिणिकाञ्चि काचि. लुझेऽन्वभूमदनकेलिमुर्ख वराशी ॥ ४७ ।।

·30 प्रकृतिविलासकाव्ये कान्तारपद्धतिपु कृत्रिमगतसत्व शाकलङ्कितधिय करिणः प्रवृद्धा । स्थाणून्मुहु करधृतान्भुवि निक्षिपन्तो रात्रौ चरन्ति कलभैरनुगम्यमाना ॥ ५२ ।। पाटीरकोटरमिनिर्गतभोगिरन- ज्वालावलीकनलितायु वनस्थलीषु । निश्चकमुन चकिता दिवसभ्रमेण मूकाच घूकनिकरा क्षुधिता क्षपायाम् ॥ ५३ ।। यावक्षुधा गजरिपुस्समगर्जदुचै- भूमौ निवेश्य वदन समुद्रग्रदंष्टम् । तावद्भिया कतिपये हरिणा विशीर्णा पश्चास्यपार्श्वमुपगम्य झटित्यनश्यन् ॥ ५४ ।। मायाश्च दुर्गभुवि सविशता हरीणा सावर्ण्यतो यत! भिदाग्रहमन्तरेण । सुन्निधर्म परितश्चरदेणवृन्द दुधामना कररतामचिरादयासीत् ।। १५ ॥

·31 काननकामनीयकम् स्वस्यैव चेष्टितवशापिहितात्मवक्त्रः स्निग्धीकृतैयततिपर्णचर्यशान्धः । व्याघ्रो रुदंश्च परित. कलभाधिरुद्वैः कुन्तरघानि मृगयारसिकैः किरातैः ॥ ५६ ॥ पुच्छेन भूमिमभिहत्य रुपा, विदार्य वस्त्र, प्रभातरळमक्षियुगं प्रसार्य द्वीपी निपत्य वत ! मृत्युरिव क्षणेन कण्ठेऽग्रहीद्धरिणकं सुधितो निशीथे ॥ ५७ ॥ वृत्यातमननिरुद्धमजाकाणां स्तोमं प्रविश्य निभृतं विदिताभ्युपायः । रानावचूचुरदरण्यनिवापिनोऽपि सवन्च्य बुद्धिविभवेन शृगालवर्गः ॥ १८ ॥ उत्तुत्य शश्वदमितो महणागकागा- माझीडतां समुदयश्शशशारकानाम् । श्रुत्वा वृकौयपिरुतं नितरां भयात- स्तुणे व्यलीयत खासदनोदरेषु ।। ५९ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये अप्सु प्रतप्तरजतद्रवसन्निभासु संफुल्लनीलजलजावलिकोमलासु । मन्दानिलाकुलतरणपरम्परासु वाप्या व्यहापुरसकृद्रमणे करिण्य ॥ ६० ॥ विद्वन्मनोहरतरं ललितामिधान सदृत्तरत्नमचिरन्तनभावगर्भम् । आचन्द्रतारकमरण्यविहारिदुर्गे! स्तारकामनीयकमिद भुवि काननम्य ।। ६१ ॥ इति महामहोपाध्यायस्य श्रीकृष्णमृतिशास्त्रिण पण्डितराजस्य मप्रान्तसंस्कृनात्यानकचे कृतिपु प्रकृतिविलासकाव्ये काननकामनीयवनाम द्वितीयो पिलास ।

·प्रकृतिविलासकाव्य पर्वतपारम्यं नाम तृतीयो विलामः ॥ श्रियं देयादुर्वीधरशिखरमाश्रित्य रपिर समिद्ध श्रीलक्ष्म्या, पतिरुपनिषद्वेद्यचरणः, अभिगुरदेवान्दनुजकुलगुन्नूल्य सकस जगोमवाम विदधदयतीय क्षितितलम् ॥ १॥ कथहारं पारम्यममभिदध्यां शिरिणां प्रत्येर स्थैर्य जगति भजतामुन्नतिमपि । धमा विमाणानां मुभगतरमाविलसतां महासत्तानां संस्तुतमिशतानाच महताम् ॥ २ ॥ महेन्द्राध्य मामृत्यवरमयमुर्गीपुरवरः समारय न पियमधिकमानोजस्मपात् । प्ररत्या श्रीगातुम्युतिमुलभ नृत्यमतुलं पिनन्टाम्या लीनो भवति मुषार्थी सहृदयः ॥ ३॥ 1. लामा पनि म्यास्टेिश

·84
A
..
प्रकृतिविलासकान्ये
क वा वारांराशिः प्रकृतिमुखरो दुःश्रवरथैः
क वारण्यं गुण्येतरमृगगणाकीर्णमनिशम् ।
समुच्छायं प्राप्ताः क जगति कुलक्ष्माभृदधिपाः
क्षितेर्मातुर्मर्ता इव च महिमानो विजयिनः ।। ४ ।।
स्थित क्राम्यश्वामीकर शिखरिसम्राङ् वसुमती
तुपारादिौरीगुरुरतुलरत्ननिल्यः ।
भवन्ध्यश्रीविन्ध्योऽविरळतरकान्तारबहुळो
महेन्द्रादिस्सयो मलयगिरिरेते बहुमताः ॥ ५ ॥
गिरि दर्शदर्श भुवनमपि विस्मृत्य सपदि
द्विजस्सम्बोध्यैवं किमपि किमपि स्वैरमवदत् ।
निवेशश्शैलानां सकलमह ! वाचालयितुम-
प्यलं नेत्रानन्दाकलनकुशलोऽयं सहृदयम् ॥ ६ ॥
छदौ चिच्छेदाद्रिप्रवर ! तव वचेण मघवा
सदत्यन्त युक्तं गजनि विधिसकल्पवशतः ।
न देवं दिव्यामरणमतुलं भारतभुवो
जगन्मातुर्देव्याः कथमिव भवेश्चिन्तय मनाक् ॥ ७ ॥

·35
पर्धतपारम्पम्
निरेशन्ते रम्य प्रतिजनपद रिन्दति महा-
नरण्यैर्व्याप्तोऽय विविधमभिधान थुतिसुखम् ।
भवत्प्रान्तमामानधरतरवृन्दारकपुरान्
मुखावध्यासीना जगति खलु मां सुकृतिन ॥८॥
हिमाद्रिमान परमकमनीयोऽनुवसति
त्यमप्येक पान क्षितिमृदुदयाख्योऽपरमपि ।
मलथे द्वाजुदरमपि विन्ध्यम्स भजते
गरीयन्याम्बर्गादपि शतगुणं भारतमुव ॥९॥
मन्या देदीप ता मघवनीरोपलचित
विनिर्धातनामवनिधर वर्णश्शयलितम् ।
चपुज्योतिष्मच्छीसगुदयविरासैकसदन
हरत्यक्ष्णोरशक्ति तरणिरिणीयप्रगुणितम् ॥ १० ॥
दुमाम्स नमा. परिणतफरैस्ते निपिडिता
ताम्स पुष्पै मददक्दिम्बनिचुरिता. ।
चनान्ता पाटीग्द्रमपरिमस्ते कवरिता
मतीका द्रष्णानचर । तर ना पुररिताः ॥ ११ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
असामान्य शैलाधिप! वसुमतीत्वं प्रकटयं-
स्यनन्तायास्तुङ्गावयवपदमाश्रित्य विशदम् ।
जगज्जीवातूनां शरणमसि मुख्य जलमुचां
क्षितेरुद्भूता त्वं परमरमणीया परिणतिः ॥ १२ ॥
सरिच्छेण्यः काम पतनकमनीया नयनयो-
देरीभ्यस्यन्दिन्यो रुचिरवरहीरत्रगुपमाः ।
भुवो देव्याः पीनस्तनभरधुरां भूरि दधत.
‘परिकुर्वन्त्यद्रीन्सरसतरपाटीरसुरभीन् ॥ १३ ॥
वसानेव सिंग्धं हरितरुचि वासो ग्लिससि
प्ररूदैस्त्वय्यल्पेतर विटपिधीरुत्समुदयः ।
प्रवनस्कदयहरवरिख मणि-
प्रभेदैराकल्पं कलयसि व माले ! शिखरिणाम् ॥ १४ ॥
समुत्तुङ्गे शृङ्गे समुपचितकापासरुचयः
चरन्तः स्वच्छन्दं रिपरिणतिमात्या बहुविधाम् ।
सोमणीगन्ते सचल ! करिचर्माम्बरशिर-
रिसोनम मान्ममुप सन्तरिसतधनाः ॥ १५ ॥

·पर्वतपारम्यम्
'परिप्कुर्वत्यव्यस्तटभुवमुदग्रोनिमुखरा-
मरण्यानी कामं तव चरणसेवाप्रणयिनी।
स्फुरत्सत्वोदेकं हरिहयमनोहादनपरं
वृणीते त्वां विश्वम्भरमिय हि लक्ष्मीरनिरतम् ॥ १६ ॥
.
अनुतात्मानः प्रथममथ गण्डोपलपथ.
क्षरद्धाराकारास्तदनु तनुकुल्याकृतिजुपः।
विनिष्कामन्त्योऽद्धविरनिकरात्सातमुखराः
क्रमात्संवर्य मां जलधिमुपगच्छन्ति सरितः ।। १७॥
भुवं कृत्तां पुष्णन्दुदिमिरसद्धचाभिरनिशं
समय॑ताः पत्ये महिनविभवायाम्युनिधये !
'प्रशान्तात्मा विधाम्यसि तटमधिष्ठाय जलधे-
महान्तस्ताटम्य न हि जहति निर्त्य भाविकम् ।। १८ ॥
न घेदाय स्वीयाभ्युदयचयमूलं सलिलधि-
यंदाय नेदिष्ठं न गणयति रात्रिन्दिवमा ।
अमर्यादं शब्दायत इति नहीहि पनिमा
क्षमाहीनो ने वारसदमध्यामिनुमतम् ॥ १९॥

·38
है
प्रकृतिविलासकाव्ये
समुद्रः प्रत्यप्रेमदिरनिकरवर्धयति ते
गभीरं कान्तारं द्विरदमुखहिौः परिवृत्तम् ।
दरीद्वारस्फारारवमुखरवारां गिरिसरि-
द्वराणां वारासिं त्वमपि निवहैः स्फावयसि तम् ॥ २० ॥
.
प्रस्तास्त्वय्यद्रे ! फलभरविनम्रा द्रुमवराः
परिष्वक्ता- पुप्यततिमिरुदश्चत्कलरवाः ।
हान्तः शान्तिं द्रानलयमरुदाधूतविटपा
वितीर्यात्मच्छायां सकरुणमवन्ति श्रितवतः ॥ २१ ॥
धनायान्धाः कामोपहतमतयो द्वेषकलुपा
महारोगग्रस्तास्सततमपमृत्युपणयिनः ।
अविद्वांस सत्यं विहितपरहि साभिरुचयः
कथं सौभाग्यं तेऽमितमनुभवेयुः पुरनराः ।। २२ ॥
अमोधैर्द्रव्योधैः सदनशतमनपशिरो--
गृहप्रेञ्चित्रध्वजपटलरोचिष्णु रचितम् ।
अधिपस्य तेऽदिपवर ! वरमुभूमिरनिशं
रमन्तेऽध्यासीना विषयसुखलो भेन धनिनः ॥ २३ ॥

·89 पर्वतपारम्यम् समीर पाटीरद्रुमपरिमलोहारचतुरे कुमुद्रत्याश्लेषकलयति फलानामविपतौ। अधिज्यं प्राझे धनुरधिकमान्यति मुहु. य॑थां हृद्या काञ्चिगुवजनमनासि द्रुतमधुः ॥ २४ ॥ चिरादाकाङ्क्षन्तीमति 'यलयशामप्यबसर विजानबोलब | त्वमनुभव काम कुसुमिताम् । इमा वली निग्धामिति मदिरनेत्रा विलसितै- रपश्यन्तीयान्यं तरुणमभणकाप्युपवने ॥ २५ ॥ उदयद्रवलिः पणयकल हेन प्रियतमे परिव कुर्वत्यनुनययनोमिः सरमसम् । पर संगन्याना तनयुगळसपणसुखं दानरानिक्षेप नियकरयुग कापि तरुणी ॥ २६ ॥ मरान प्राणेशं निरमधरपान करमिक निकार्य द्राक्पानीकतानिजमुखाम्जेन चतुरा । सदास प्रोवाच “शमि यदि नीवी त्समधुना विदध्यां शिक्षा ते निपनमि"नि काचिदरमनुः ॥२७॥ 1. मानिसगे-पा

·'40
प्रकृतिविलासकाव्ये
कवर्याः स्निग्धाया ग्रथनमिपतः कापि युवतिः
कथञ्चिद्विस्रस्य स्वयमुपरिवासोऽम्रसदृशम् ।
मुहुर्बाहत्क्षेपैस्तरुणतरमेकं वशयितुं ।
व्यनकि मामूलं पृथुलनिजवक्षोजयुगळम् ॥ २८॥
है
समुक्षिप्य क्षौम विहरति मरुत्येकसुतनू-
रुदमभूमङ्गं स्तनयुगसमाच्छादनविधिम् ।
पुरो यूनः कस्याप्यसकृदभिनिन्येऽपि तु परं
व्यभातामूरू द्वौ मदनविजयस्तम्भसदृशौ ॥ २९ ॥
अदर्शः किं ? कामोपम ! मम पति पर्वतभुवि
प्रवासी नायास्यत्यचिरमथवा यामि सदनम् ।
ब्रुवाणेत्थं नवोदचल्दसकृतीक्ष्य कमपि
खनिःश्वासोत्कम्प्रस्तनयुगविनप्रेकरमणी ॥ ३० ॥
निकुञ्जानां पुआ भ्रमरनिकुरुम्बैर्निपिडिता
द्विनैर्नानावर्ग: श्रुतिमधुरगीनैश्च मुदितै. ।
अजर्स कम्याग्राः सवदुदकभारातिपदा
गुहाद्वाराण्यद्रिप्रवर ! भवदीयाः पिदधते ॥ ३१ ॥

·41 पर्वतपारम्यम् गुहागे मद्विपशतपृथक्म्यित्यनुगुणं लताकुओदश्चत्सुपुममपि धरकसुगमम् । प्रतिध्वानीतिपदमजगरैरदिसदृशैः सरिमोतःपातर्मुखरमधितिष्ठन्ति हरयः ॥ ३२ ॥ सरो रम्य हसावलिदलितरामीवमभितः परिबक्ता वेद्यः फलभरविनमद्रुष्टिपैः । समुस्लुत्य स्वैरं हरिणपृथुकानां विहरतां गणैः पूर्णा राजन्त्यधिगिरिगुहाभ्यन्तरधरम् ॥ ३३ ॥ पृथक्म्यास्नूनूर्व, स्वयि भृशमसक्तानिव सतः समेषां तन्वानानुपविशदिभमान्तिमसकृत् । समीक्ष्य मावापास्तर शिग्वरिरान ! ध्रुवमिमे निपत्याचीरन्या किमिति मनिमाविमति जनाः ॥ ३४ ॥ महापध्यो यहयः कटकमुवि रुदास्तर गिरे ! अरामृत्युत्र्याधिपशमनसमर्थप्रकृतयः । न बुध्येरन्स परमरितु पारम्यारनी ध्रुवं तासां, मंद्रित इय महान्तः कतिपये ॥ ३५ ॥ 1. रप.मिन

·42
प्रकृतिविलासकाव्ये
महीध्रप्रस्पर्धिस्तनवनसुमसवसुमधुराः
शबर्यः पर्याप्त सुरतमुखमश्नन्ति निभृतम् ।
ततं नक्तं ज्योतिव्रततिततिविद्राविततमः-
प्रचारं त्वद्न्धोदरगृहमुपाश्रित्य दयितैः ॥ १६ ॥
स्फुरदलोद्रिक्तद्युतिनिकरपूराङ्कुरहरि-
समुन्नमकोरगवरशिरःकमशिखराः ।
पटीराः कान्तारोदरतिमिरसंहारचतुराः
सदा दीपस्तम्भश्रियमचल ! विभ्रत्यनुपमाम् ॥ ३७॥
समावृत्य स्कन्धरजगरगरीरोरुगुरुभि-
भृशं द्राधीयोभिः सविघगुपयातान्यनमृगान् ।
असन्ते मांसाशाः कनिचन महान्त. क्षितिस्हाः
परीता दुर्दशैश्शिखरिभिरिवानां समुदयः ॥ ३८ ॥
उदग्रक्षुरक्षामाः फतिचन तरनुप्रभृतयः
स्फुलिझानसिभ्योऽसकृतिय वमन्तोऽमितरूपा ।
निशीथिन्यां सत्वा विपिनमुवि निर्वयं मृगयां
स्वपन्त्यहि च्छायाद्रुमतलनधिश्रित्य निभृतम् ॥ ३९ ॥

·48
पर्वतपारम्यम्
यहन्तो माद्यन्तस्त्वदवयवतौल्य कतिपये
द्विपा यामीडा नयनकमनीया विदधते ।
तरुनुन्मनन्त कतिचन समूल स्वरटनै-
श्वरति स्वच्छन्द वनमुवि करेणुप्रणयिन ॥ ४० ॥
अदृष्टात्मानस्त्वत्पदपिपिनतोऽन्यत्र जगति
स्फटाभि प्रोचण्डा हरिततरगामा विषधरा ।
जयन्त्ययापीति क्षितिघर ! कतिभ्यधिदम.
हुवयम्सन्हश्य खयमिह वय सशृणुमहे ॥ ४१ ॥
समुन्मीलन्मालप्रसवसरदिन्दिादरपुर-
न्ध्युपत्रान्तश्रोतामृतरतसमामातरित ।
यनान्ता प्रन्यपद्रुतकनसरिता इव शो
धकामत्यम्नश्माधरनिपनातिभृत ॥ १२ ॥
शिरम्यामि विवानिरसहर्यजनुष
ममुहद्रोशी कामिविपचीनतममर।
असिम्त्य परतुरोषि मुटता
युन गरसमण्डान्तविरमदगिक्षिनिधरम् ॥ १३ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये क्वचिच्छुभैरभैः क्कचन परिपिङ्गवततिमि- हिमादि हेमाद्रिं युगपदनुकतु प्रभवसि । अरण्यान्या वन्ध्य कलयसि च विन्ध्यावनिधरं त्वदीयं सौन्दर्ये विलसति हि दूरे कविगिराम् ॥ ४४ ॥ महत्याः पतयास्ते बहुविषयविश्रान्तवपुषः प्रथन्ते 'विच्छेदादू द्विपनियुतदमावटतटा। अधस्ताद्दष्टृणां सपदि वत! मूर्घभ्रमकृतो दधानाशार्दूलैः परिवृतमरण्यं धृतिहरम् ॥ ४५ ॥ : किरज्योल्लासारानुपरि तव निष्टप्तरजत- द्रवस्रोत:कल्पानमृतकिरणोऽयं निजकरैः । प्रकृत्या थीमन्तं कलयति भवन्तं शिवगिरे- रख गर्व द्राग्दळयितुमयतेन चतुरम् ॥ १६ ॥ निरन्धानं वर्म त्वदवयवमेकं शिखरिणं विदार्य द्वाघिष्ठं निरमिमत "र, कतिपये। प्रजन्त्येतेन श्रीफणिपतिपुरं घूमशकटा: क्षमामृत्त्व द्रुतत्स्वपि यत ! विमुक्तं न भवता ॥ १७ ॥ L Gap II Tunnel.

·पर्वतपारम्यम्
45
क्षमामाभिधाणा अपि मृगयलोद्विमहृदया-
घरन्तरसतरुपरिधि शाखाप्रणयिभिः ।
द्विजारसम्भ्योथैशिशखरमधिरोहन्ति सुधियो
भवेतपाक्यं यदि, जगति कि या न मुलभम् ।। ४८ ।।
द्विजा मूर्धानं ते क्षिरिधर ! डयन्तेा परितः
समिन्धान भिन्दानमिव दियमनीपसुभगम् ।
सजातीयानमानिह भुमि विझज्य द्रुततरं
सदान्योन्यद्रोमितमतयो हि द्विजनयः ॥ १९ ॥
पानात्पश्येयं यदि शिखरमारमा परितो.
निम्नीयान्ने जलधिशी नारान्तरणवद ।
तथा दायरेश श्रमस्तिो भूमिफर के
मना साकारा हुनर नरेखा इय गिरे ! ॥ ५० ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये प्रकल्पन्ते हिंसा अपि विपिनसत्वा बहुविधाः परिष्कारायैव प्ररलतिमयोऽब्धेरिव गिरे। यदीमान्नाव्यास्त्व जगति न हि भव्यं जनिमतां सतां रक्षारीतिविलसति हि लोकोत्तरतरा ॥ १२ ॥ अभीक्ष्णं संरक्षा निरुपमकृपस्त्व तनुभृता सरिद्भिः पुण्याभिर्विदधदवनीभृत्परिवृढ । श्रितानामानन्द जनयसितरामत्र तु वयं विचार्याप्याश्चर्य मनमि कलयामो न किमपि ॥ १३ ॥ विशीर्णाना श्रीणां प्रतिसुभगभावं समुदयः समिन्धानां कत्र. श्रयति परिणग्रस्तव तनुम् । अखर्व व गर्व धरसि यदि दुष्येन च तत. प्रकाशं किं वहे. स्थगयितुमलं धूमपटलः ॥ ५४॥ निवेध स्वोच्छिष्टं फलसमुदयं भक्त्यतिशया- जगद्वन्याय श्रीरघुपरिवृढायातिजरठा । परां मुक्ति प्रापन्मुनिवरदुरापां सपदि या तवाध्यासाञ्चके गिरिवर ! वनं सापि शरी।। १५ ॥

·47 पर्वतपारम्यम् समुत्तु शृहं तव समधिरुह्यानिलसुतः पुरं लक्ष्यीकुर्वन्दशवदनदोर्मिस्ममवितम् । अकूपारं तीर्खा जनकतनुजानन्दगकरो. त्तदनिसर्शन त्वमपि कृतकृत्यसमभवः ॥ ५६ ॥ भवत्प्रत्यन्तो धरपरिसरारण्यमनिशं परिष्कुर्वन्शास्ता हरिहरसुतस्सर्वजगताम् । चिरस्य स्वग्रामानवति करुणापाजवलने- स्त्वमेवैको भाग्य परमिदगलब्धारिशस्वरिपु ॥ ५७ ॥ पुरा विन्ध्यादि यः स्वमहिम विशेषान्न्यगकरो- लुधा वातापि यो जठरदहने देत्यमजुहोत् । अगस्त्यः सोऽपि त्वां सततमधिशेते मुनिगणै- रहो ! माहास्यं ते जगति गदित कः प्रभवति ॥ १८ ॥ मया दृष्टा सीतेत्यनिलसुतवाक्यश्रवणतः कपीन्द्रा माधन्तो दधिमुखमनादृत्य तरसा। बभजुः स्वैरं यत्त्वयि सममवतन्मधुवन प्रसिद्धि. पौराणिक्यहह ! भवतोऽद्रे ! विजयते ।। ५९ ॥ ।

·48 म प्रकृतिविलासकाये महेन्द्राद्रे । हृधैरमलवलमिन्नीलमणिमि कचित्पुनीभूतैरिव विरचिता ते तनुरियम् । समुद्दीप्ता श्रीमदिनकरकराणा व्यतिकरा- दहो ! स्पर्धा वध्नात्यतिसुभगवैकुण्ठवपुपा ॥ ६ ॥ चिरं कृत्ला पुष्णन्नवनिमचलेन्द्राच्युत इव प्रतिष्ठा सम्प्राप्य लमिह विजयेथास्थिरतराम् । नजाम्य कर्तुं मलयमनिलस्य प्रभवतो मुवि स्तादाकल्प मम शिखरिपारम्यमनघम् ॥ ६१॥ इति महामहोपाध्यायस्य श्रीकृष्णमूर्तिशास्त्रिण पण्डितराजस्य मदप्रान्तसस्तास्थानक्ये कृतिपु प्रकृतिविलासकाव्य पर्वतपारम्यन्नाम तृतीयो विलास । F ·प्रकृतिविलासकाव्ये निखिलजगतां मुख्यः प्राणः परा हसि देवता श्रुतिरपि भवतत्वं वक्तुं बिभेति सुदुर्यहम् । कथमिव जडः शक्तः स्तोतुं भवन्तमहं विमुं पृथुकणितं श्रुत्वैतत्त्वं प्रसीद पितोपमः ॥ ४ ॥ द्रुतम् । समधिकवलस्त्वं भूतानां समीर विराजसे भवदभिमते मार्गे तानि प्रवर्तयमि अतिशयितुमुत्पश्यान्यस्त्वां प्रभुः क इह क्षितौ प्रकृतिवशगोऽप्येको लोके पराक्रमसे स्वयम् ॥ ५॥ प्रमति सततं पृथ्वीगोलं सशैलवनं मह- दिवसकृदुदेत्यस्तं याति क्षपाखपि चन्द्रमाः । सलिलनिधयोप्यमिक्षोमैश्चलन्ति, शिखी ज्वल- त्यखिलमपि ते लीलामानं समीर! विदुर्बुधाः ॥ ६ ॥ किमिह वचसा गुम्फैस्तत्वन्त्विय'यस विभो ! जगदखिलमप्याविष्टं स त्वयैव विचेष्टते । पहसि यदधीकारं कृतस्नं महेश्वरतः प्रति प्रकृतिवशगं भूतं सर्व त्वयैव नियन्त्रितम् ॥ ७ ॥ 4 1. मत्सन्नात्ला दयसन् ·55 समीरसमहणम् विपरिणमयस्याचं भूतलयं बहुथा सक- न्न वियति परं नीरूपेऽस्मिन्पराक्रमसे मरुत् ! | किमपि न भवान् शक्तः कर्तुं प्रभौ त्वदपि ध्रुवं दधति बहवः स्वाधीकारं विशिप्य तपस्विषु ॥ ८॥ किमपि किमपि खैरङ्कुर्वनशीतकतागतो विहरसि सदा यावाभूम्योरमन्दकुतूहलात् । चिरसुचरितैरुद्भूतस्त्वं क्रमात्परिपोपितः शिशुरिव तयोः प्राणेभ्योऽपि प्रियोऽसि सदागते ॥ ९॥ अमितवसतिं द्यौरेषा ते ददाति समादरा- त्वमपि विहरन्नत्यन्ताय प्रहर्पमरान्वितः । उडुसमुदयैर्मुक्ताकल्पैरलकुरुषे च तां जयति युवयोर्योगः स्निग्धः परस्पररागत. ॥ १० ॥ तरणिकिरणानावृण्वानः प्रचण्डतरं भ्रम- घटयसि धनांस्तुणं कौतस्कुतानचलोपमान् । -रारमसममूवर्षव्यमान्मुहुः परिगर्मत. सपदि विभजन्नन्तर्धरसे स्वयं कृतकृत्यवत् ॥ ११॥ .

·प्रकृतिधिलासकाव्ये नरूदपटलाः सल्लक्ष्यन्ते खया हि समाहृताः खगमृगनराकाराः केचित्प्रतिक्षणभेदतः । कनकशिखरिप्रख्याः सायन्तनातपदीपिता हरगिरिनिभाश्चान्ये केचित्तमालवनोपमाः ॥ १२ ॥ - अनतिकुटिल रत्नस्तम्भश्रिय दधदायत यदतिसुभग चिवर्णधनुर्गगनान्तरे । तदपि नियतं चक्षु प्रीत्यै त्वया विहितो महा. प्रसदनपरीपाकोऽस्माकं मस्त् ! पृथिवीजुषाम् ॥ १३ ॥ नयनहरणव्यग्रोदप्रक्षणम्फुरणाचित- प्रततहरितो विद्युत्पुञ्जान्पुरः परिदर्शयन् । सहभवमपि ध्वानं पश्चाच्छतौ विनिवेशय- लवजलधरैस्सिच्चस्युवी जगद्वितकाम्यया ॥ १४ ॥ वियति वितते विप्वद्रीचो वलक्षतर'क्षरु- ग्यनसमुदयानद्भिवधैि: प्रपूर्व रवः करैः । नुदमि सहसा लोकस्थित्यै करीन्द्रकोपमं करयितुममून्धारापातं समीर ! समन्ततः ॥ १५॥ 1. • = भरा।

·समीरसमईणम्
सरिदधिपती हास्यं पुष्णनस परिवर्धसे
यदयममितस्तुस्त्वयैव विकारितः ।
द्वियमपि विहाय शब्दानटन्थुतिदुःश्रवा.
नर इव महाभूताविष्टः सदा परिनृत्यति ॥ १६ ॥
कृतपरिकरो रत्नान्यब्धेस्वातुमधम्तना-
न्यनिल ! सुचिरं पारे वारीण्यमन्दरयतिरन् ।
न किमपि ततोऽलब्धा ह्यन्ते, जहाहि परिश्रम
जगति मतिमान् को वा कालं वृथैव निनीपति ।। १७ ॥
क्षितिगगनयोः सम्पत्स्तोमैचिरं परिपोपणे
जलनिधिमृते नान्यत्किञ्चित् समस्ति च साधनम् ।
इति स्वल्ल विनिश्चिन्वानस्त्वं तयोरिव मध्यग-
स्तमुपगतवान्प्रेम्णा, नक्तन्दिवं विजिहीपसि ॥ १८ ॥
वलमिदुपलादीन्द्रश्रीभृत्तरगपरम्परा-
विरचनकलावैदग्ध्यावर्जिताखिलमानसः ।
मुहुरभिनयहचैतन्यनस परमाद्भुत
चरसि विरुवगोद्रेकात्समुद्रमधित्रितः ॥ १९ ॥

·164 प्रकृतिविलासकाव्ये फवचितवियत्प्रान्तप्रेहचटित्वदरुन्तुद- स्तनितजनितप्रत्युचण्डध्वनिक्षितिभृगुहान् । प्रकृतिमधुरान्प्रत्यम्वार्धेस्तटानटवीभृतो मटनममितं रङ्गीकर्तुं पटु प्रकट तव ॥ २० ॥ गमयसि तनूर्नावो डोलावदीपदुदश्चय- नुपरि चलतामूर्यद्रीणां निनोर्ध्वलसत्कटाः। प्रकृतिरसिकास्त्वल्पे मां वितीर्य तदातरं वनितुमुदधौ किञ्चिद् दूरं भवन्ति समुत्सुकाः ।। २१ । कतिचन महानायो यन्त्रैर्बजन्ति पुरोपमा भवदुपकृतिर्यद्यप्यासां प्रभञ्जन ! मैव भूत् । त्यज मतिमथाप्येतां झञ्झामरुन्विनिमज्जने न खलु जनयेदौदासीन्यं मदश्चपलात्मनाम् ॥ २२ ॥ क्षुदुपहतये त्वामास्वाद्य प्रयन्तु भुजङ्गमा न किमपि ततश्छिन्न मा गा व्यथां मलयानिल। यदतिकुटिला दोषांशांस्ते लिहन्ति कुतूहला- 'दृजिनहरणे दुष्टात्मानो भवन्ति सतां मताः ।। २३ ॥

·समीरसमहणम्
मलयपवन ! स्पर्शस्तन्वन्मुख मधुचन्द्रमः-
प्रभृतिषु भृशं स्निसन्सायं वहत्स्वमितं तव ।
विकृतिमधिकां चेतस्स्वेणीहशां चपलासना-
मभिनित्रिशसे प्रद्युम्नस्य प्रभोः सचिवोत्तमः ॥ २४ ॥
कुसुममुभगाः स्तोक नम्राः फलैश्च पचेळिमै
रसिकमधुपाम्वाधा रागश्रिया हृदयगमाः ।
मृदुळपुटिनामोगान्प्राप्ता भृशं प्रियदर्शनाः
फनकलतिकाः कूले मिन्धोधिनोपि समीरण ।। २५॥
..
स्तनतटलठसूक्ष्मक्षीमपतिक्षणकर्पण-
अमवसुभगाकोशाम्यद्धगन्तसमञ्चितः ।
नगररमणादि प्रेम्णा परिप्वजसेऽम्युधौ
पवन ! भवतः सेवा गर्नु स्वयं समुपागताः ॥ २६॥
.
फचभरममन्मन्धे तन्या: करौ विनियोजयन्
इलथयसि शनैः श्लक्ष्ण वास. म्वनन्मगिमेश्वरम् ।
धुर जघना मुग. विञ्चिनिगा मृदु म्वयं
पुटिनमघरी गंव हिया निपीदति ॥ २७ ॥

·58
प्रातिविलासकाव्ये
सरसिजमुखै पुष्पै फुल्लैर्दिवा समलड्कृता
प्रकृतिवनिता नक्त जागत्सुमै कुमुदादिभि ।
ललितललितैर्नृत्यैर्नित्य मनोहरिणीं प्रिया
रमयसि वने गाढाश्लेपै समीरण | कामुकीम् ॥ २८॥
वरतनुशतै रक्त स्वैर निहतुमनर्गळा
मधिकृतिमिमा रुन्धा को वा तनातिमनोहराम् ।
अभिनवसुमप्रारभारास्त्व रता निधुवन्बला-
दनिल । भुवि न ह्यारामाणामिनै प्रतिषिध्यसे ॥ २९॥
भृशरयवशोदचत्फेना कलिन्दगिरीन्द्रजा
शिखरिणि यदि म्यन्देतोर्युद्गमैस्मिकतामये ।
अधरयति ता लक्ष्मी वेणी त्वया शिथिलीकृता
विकचकुटजा तन्वङ्गाया नितम्बविलम्बिनी ॥ ॥ ३०॥
शमयसि दृशामाशा पातु प्रभजन । जृम्भिता
सरिदधिपतेस्तीरे यूना भवत्प्रियकादाणाग ।
भल्भतरै स्त्रीगामहर्मुहु स्फुटताहत
श्रितजनमन प्रीत्याधानं वदान्यकुल्तनम् ॥ ३१॥

·57
समीरसमहणम्
कुवलयदृश. श्यामा हर्म्यस्थलैकनिवामिनी-
स्सुरतविरतौ श्रान्ता वातायनैर्विवृतैर्भजन् ।
कुसुममृदुळान्यशनि दार सुख परिमृज्य च
श्रममपनुदस्तासा, निद्रा ददास्यनुकम्पया ।। ३२ ॥
नृपदुहितर प्रत्याचख्यु पुरा भवदर्थना
कर्तिचन, तदा रु यस्ताभ्यस्तर्हि वभजिथ ।
किमिदमुचित : राजर्पिस्त्वा पितापि स चक्षसे
विनयविधुरा मायेयु खल्वखण्डितहत्य ॥ ३३ ॥
ध्वजपटसमाः क्षोमी स्त्रीणा समीरण ! मन्यसे
त्यज धियमिमा क्षुद्रा साध्यो भवन्ति सहस्रशः ।
तव पुनरिद सम्मन्वीरन्न तास्तु विचेष्टित
श्रियमपहरे तिनत्य प्रधर्पितमन्नसा ॥ ३४ ॥
किमपि पुरपे नेपाऽऽनप्राशरान्मृदु सस्पृश.
विटपिनिमहानवम्भूतान्निपातयमि क्षणात् ।
स्वयमविनयं धत्से म्लणे दिदण्डयियु परा-
सरालु सहते म्नीय दोष परत्र सुधीरपि ॥ ३५॥

·*58
प्रकृतिचिलासकान्ये
भुवनमहितौ शौर्यामोधी सुतौ त्वमजीजनो
निशिचरकुलान्युन्मूल्यैकस्तयोर्भुवि पप्रथे ।
कुरुसुतशतस्यासीदन्यो यमः स वृकोदरो
चत ! समुदभूताहग्वीरो न कोऽपि सुरेष्वपि ॥ ३६॥
परिणतफलम्रान्त्योत्लुत्याग्रहीदितं रवि
जननसमये त्वत्पुत्रो द्राक् पराक्रमशेवधिः ।
पवन ! पविनाऽऽजघ्ने शमः सुपर्वमिरर्थितः
शिशुरपि गुरुर्धाम्ना, यस्माददामि बलद्विपा ॥ ३७॥
प्रियसुतमभिद्रुह्यत्सु द्राक्सुसंहृतवृत्तिको
न्यविशत भवान्क्रुद्धोऽत्यन्तं महीधरकन्दरे ।
अदधत सुराः प्रेतायस्यां निरुच्छसितास्ततः
समनुनयतो ब्रह्मादीनां समान् समजीवयः ॥ ३८ ॥
दशमुखगृहेष्वन्विच्छ श्रीरघूत्तमभामिनी
वरमृगदृशः सुप्ता हन्त ! त्वयैव विवस्त्रिताः ।
व्यकुरुत मनागप्युद्धीक्ष्य स्वयं न हि ते सुतः
कपिरपि महामान्योऽद्विक्षद्यतस्तव पद्धतिम् ॥ ३९॥

·समीरसमहणम्
भुजगपतिना मू:केन श्रमादपिघाय च
प्रधृतमपि ते शक्त्या शृङ्गं गिरेः समचालयः।
दिवि भुवि भवकल्पो नान्यः प्रकम्पन ! किन्त्वहं
विनयमधुरं वीर्यनास्ति त्वयीति सुहृद् ब्रुवे ॥ ४० ॥
श्रमभरमपाकुर्वन्छायाद्रुमदुकम्पितैः
परिणतफलैः खायेनिमन्क्षुध भुवि पातितः ।
सरससलिलस्तृष्णां मुष्णन्सरिस्सरसीसुतै-
श्चरति पवनातिथ्य हृद्यं वनान्तमुपेयुपाम् ॥ ४१ ।।
असमकुसुमामोदैर्घाणं सदा परितर्पय-
शिशिरपृपतानम्भोजिन्याश्शने. परितः किरन् ।
क्लममपि समं दूरे कुर्वस्पृश-सुखमादरा-
दनिल ! कलयन्नाहाद न समहणमर्हसि ॥ ४२ ॥
कचन समये नातावेशो भनक्षि वनस्पती-
न्कुमितलतालेपाटम्यानुपातरानपि ।
अतिबल ! कथ शृाग सन्निदं न विबुध्यसे
विमृश वृजिन दाम्पत्यस्य च्छिदा जनयेन किम् ॥१३॥

·प्रकृतिचिलासकाव्ये
द्विरदसदृशा गण्डारमानो भवन्ति दरस्पृशो
निजवलपरिज्ञाने यनं त्वमेष्वपि मा कृथाः ।
यदि वितनुया प्रामा न स्युर्महीध्रपदाश्रिताः
सपदि विपदः सूते दर्पोद्धतस्य विचेष्टितम् ॥ ४४ ॥
कति विनिरमाः संवतास्त्वं प्रकम्पन ! वेद को
न जहति पुनस्संस्कारास्त्वां चिरानुभवाहिताः ।
त्वमसि रसिको यद्भावानां विपर्यसने भृशं
पुलिनमभवत्स्रोतो, दृष्टस्तथैव विपर्ययः ॥ ४५ ॥
वनमुदभवन्नव्य भव्यं दृशोः कचन द्रुमैः
कचन सिकताकान्तारो द्राक्पिधाय महाटवीम् ।
तदिदमखिलं त्वत्कृत्यं हि व्यनक्ति विशेषतः
सकलजगतामीशस्यान्तर्नियामकतां मुहुः ।। ४६ ॥
विभुरपि भवान्प्राणाद्यात्मा शरीरिपु चेष्टसे
प्रतिनिधिपदं प्रेमस्थानं वहन्परमात्मनः ।
खयि सति परो जीवस्तिष्ठत्यपैति विपर्यये
करणनिवहैः कार्यान्यैः फलं न हि केवलैः ॥ १७ ॥

·6" समीरसमहणम् लवणमिलनाद्गुण्यो मुष्णन्रुजां विविधां नृणां निरुपमकृपः पारावारप्रदेशमुपेयुषाम् । शिखरिशिखरे सौख्यं पुष्णन्महीपधिमिश्रणा- द्वितकृदगदकारो भासि प्रकृत्युपकल्पितः ।। १८ ॥ नगरमनुजा मिष्टान्नैरप्यपुष्टफळेवरा विपिनभवना वृद्धाः स्वैरं चरन्ति युवोपमाः । प्रकृतिशुचिरस्या'तश्चायुर्ददासि वने सतां पुरनरदुराचारैर्दुष्टो यमाय हि कल्पसे ॥ १९ ॥ श्वसन ! सुखिनस्तियञ्चोऽपि घरण्यनिवासिनः किमधिकगिरा त्वामासेव्य द्रुमा अपि निर्मलम् । खसुखविमुखा मास्त्वेते कुतर्कशतपिया न जति पुरं प्राणापायेऽप्यधर्मपरायणाः ॥ ५० ॥ सुखवसतये शान्तप्रान्तान्वनान्तमुखान् शुभा- निरवधिवृणापूर्णोऽस्मभ्यं वितीय जगत्लभुः। न्ययमयदर्भ त्वां नस्त्रात, विवेकलबोझिता: पतितुमवर्ट पन्विच्छामः स्वयं मतिविपः ॥ ५१॥ 1. भतरम्पयं भानरत्यध्ययम् ।

·प्रकृतिचिलासकाव्ये
द्विरदसदृशा गण्डारमानो भवन्ति दरस्पृशो
निजवलपरिज्ञाने यत्नं त्वमेष्वपि मा कृथाः ।
यदि वितनुया प्रामा न स्युर्महीपदाश्रिताः
सपदि विपदः सूते दर्पोद्धतस्य विचेष्टितम् ॥ ४४ ॥
कति विनिरमाः संवर्तास्त्वं प्रकम्पन ! वेद को
न जहति पुनस्संस्कारास्त्वां चिरानुभवाहिताः ।
त्वमसि रसिको यद्भावानां विपर्यसने भृशं
पुलिनमभवत्स्रोतो, दृष्टस्तथैवं विपर्ययः ॥ ४५ ॥
.
वनमुदभवन्नव्य भव्यं दृशोः कचन द्रुमैः
कचन सिकताकान्तारो द्रापिधाय महाटवीम् ।
तदिदमखिलं त्वत्कृत्यं हि व्यनक्ति विशेषतः
सकलजगतामीशस्यान्तर्नियामकतां मुहुः ।। ४६ ॥
विभुरपि भवान्प्राणाद्यात्मा शरीरिपु चेष्टसे
प्रतिनिधिपदं प्रेमस्थानं वह परमात्मनः ।
स्वयि सति परो जीवस्तिष्ठत्यपैति विपर्यये
करण निव हैः कार्यान्यैः फलं न हि केवलैः ॥ १७ ॥

·613 समीरसमहणम् वणमिलनाद्गुण्यो मुप्णरुजां विविधां नृणां निरुपमकृपः पारावारप्रदेशमुपेयुषाम् । शिखरिशिग्वरे सौख्यं पुष्णन्महौषधिमिश्रणा- द्वितकृदगदकारो भाति प्रकृत्युपकल्पितः ॥ ४८ ॥ नगरमनुजा मिष्टान्नैरप्यपुष्टकळेवरा विपिनभवना वृद्धाः स्वैरं चरन्ति युवोपमाः । प्रकृतिशुचिरस्या'तश्चायुर्ददासि वने सतां पुरनरदुराचारैर्दुष्टो यमाय हि कल्पसे ४९॥ श्वसन ! सुखिनस्तियंञ्चोऽपि हरण्यनिवासिनः किमधिकगिरा त्वामासेव्य द्रुमा अपि निर्मलम् । खसुखविमुख। मास्त्वेते कुतर्कशतप्रिया न जहति पुरं प्राणापायेऽप्यधर्मपरायणाः ॥ ५० ॥ सुखवसतये शान्तप्रान्तान्यनान्तमुखान् शुभा- निरवधिघृणापूर्णोऽस्मभ्यं वितीय जगत्प्रभुः । न्ययमयदमुं त्वां नस्त्रातुं, विवेकलवोज्झिताः पतितुमवटं ह्यन्विच्छामः स्वयं प्रकृतिद्विषः ॥ ५१ ॥ 1. अतइत्यर्य आतइत्यव्ययम् ।

·प्रकृतिचिलासकाव्ये
विपुलसिकतारण्यप्रान्ते बहिर्भरतक्षिते-
पति विरळाखजरदून्दुरापजलाशये ।
समधिकमरैरारुलोष्ट्रान्सदा बजतो जना-
न्सपदि पिदधास्युत्कीर्गस्तं प्रभञ्जन ! पांसुभिः ॥ १२ ॥
अवनिजठराभोगोदीर्णप्रणालिकयोद्गतः
क्षितिघरशिरस्सप्तार्चिस्त्वत्प्रचण्डपरिक्रमैः
विहितपृथिवीकम्प. प्रेद्ध स्वमप्यतिताम्रय-
नगरनिकरान्हन्त्युद्वान्तैईपद्वनिर्धारैः ॥ १३ ॥
..
भवदपिहिता जीर्णा वृक्षा क्षिती शरदा शतं
परिणततरेहालात्मानो ब्रजन्ति च हीरताम् ।
खमिळनवशादुर्व्यास्तैलं ददत्यपरेऽमितं
कतिचन महायन्त्रौघाना भवन्त्पुपकारिण. ॥ ५४ ॥
अजमृगदृशां वृन्दैः कूले तमालवनाकुले
दिनकरतनूजाया ज्योत्स्नासिते परिखेलतः ।
'चिरविहतिजा श्रान्ति दूरेऽकृथा वनमालिन
कुवलयदळश्यामानानामभीषणविमर्दनै. ॥ ५५ ॥

·63
समीरसमईणम्
विमलयलमिन्नीलाश्मादिवजप्रतिमोर्मय-
स्तपनदुहितुनिनावर्तमभेदभयाराः।
कलिमलहरेस्तु भन्नेस्त्वया व्यतिकारिता-
त्रिदिवसरितः कर्पूरोवीधरप्रतिशात्रवैः ॥ १६ ॥
..
विपुलमतुलश्रीलास्यं यत्परीतगिरिमज
विमलसलिलोन्मीलत्पद्मोल्लसत्कलहंसकम् ।
अनु हरगिरिप्रान्तं चक्षु फलं विदधत्सर-
स्तदपि भवतः क्रीडास्थानं प्रसिद्धयति मानसम् ॥ १७॥
हिमगिरिदरीद्वारोदारारवामरनिम्नगा-
सततपतितश्वेतस्रोतस्तरङ्गपवित्रितम् ।
•मरकतमणीवणैर्घासैस्तलं समलकृतं
पवन ! सुखमध्यासीनस्त्वां पुरानुभवामि किम् ॥ १८ ॥
विभूहि सततं सम्राट्म्यान त्वमेव सुपर्वणा-
महसपि मुदा सम्मन्वे तसुहृद् गतमत्सरः ।
प्रकृतिचपलो मोपेक्षिष्ठा. परन्तु समीर ! मां
न खलु गणयत्याढयो वर्गः मयेन तपस्विनम् ॥ ५९॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये त्वमसि सततं सर्वत्र खं विभर्षि समं जंग- त्त्वमसि च महान्देवोऽध्यक्षस्त्वमस्यखिल्पदः ।। श्रुतिशिरसि संवर्गः ख्यातस्त्वमेव गतिर्मम प्रशमय महारोगान् शीघ्रं प्रमीद सदागते ॥ ६० तव गतिमहं सन्धनस्वैरं चिरात्समभाषिषि श्वसन ! विरसा वाचो मित्र ! क्षमस्व दयान्वितः । वितर पटुतां स्तोतुं मह्यं वियत्सरितं शुभां भुवि विजयतामाचन्द्रार्के समीरसमहणम् ॥ ६१ ॥ इति महामहोपाध्यायस्य श्रीकृष्णमूर्तिशास्त्रिणः पण्डितराजस्य मवप्रान्तसंस्कृतास्थानकवेः कृतिषु प्रकृतिपिलासकान्ये मीरसमक्ष्णं नाम चतुर्थो विलासः । ale ·प्रकृतिविलासकाव्ये त्रिपथगासौभाग्य नाम पञ्चमो विलासः ॥ हिमादिवरनन्दिनीम खिल्लोचनानन्दिनी मुपेन्द्रपदवन्दिनीमसमदृक्शिरस्स्यन्दिनीम् । अधौघपरिमर्दिनी सुभगभङ्गसन्नर्दिनी त्रयीविपिनके किनी प्रणिपतामि मन्दाकिनीम् ॥ १॥ सुधीकुलशिखामणि क्षितिसुपर्वमुक्तामणि- भगीरथपथानुगा प्रकृति सिद्धमानोज्ञकाम् । निरीक्ष्य भृशविस्मयस्तिमितहक्स्तुतिप्रक्री स भक्तिविनयान्वित शुभपदैरुपातिष्ठत ॥ २ ॥ मवाङ्मनसगोचरान् गुणगणास्त्रिमार्गोदमे फणाभृदधिपोऽपि न प्रभवति प्रवक्तु यदि । स्तुया कथमनक्षर शिवशिर परिस्पन्दिनि ! क्षमख कृपयाम्बिके! सरभसप्रवृत्तिं मम ॥ ३ ॥ 5 ·65 प्रकृतिविलासकाव्ये पवित्रतरवारयः स्फुरदनघवन्ननन- च्छविच्छुरित्तदिङ्मुखपसमरोमिसम्मूर्छिता. । जगत्रितयसत्ववृत्त्युपचितस्वरूपा स्मृता हरन्तु दुरितानि नस्त्रिपथगाझरा मेदुरा. ॥ ४ ॥ निकुञ्जपरिरञ्जितद्रुमकदम्पनीरन्धित- स्फुरद्धिमदृषरक्षरत्प्रथमवारिपूरोद्गमा । तुषारगिरिगह्वरोदरविनिष्कमावन्धुरा पतन्त्यवतु मौक्तिकथितहारराजीव न ॥५॥ अधिक्षिति पतिष्णुनिझरपन्ति पार्श्वद्रुम- प्रसूनभरसौरभप्रसमचौर्यबद्धोद्यमः। निसर्गशिशिराण्यघप्रशमनैकवीरवता- न्यमन्दरयमुत्किरन् मरुदपाकरोति श्रमम् ।। ६ ॥ सभक्त्यतिशयं वयं विपिनदेवताप्यन्वह तटोपवननिजरदुमसुमैः समभ्यचति । उदारयनिझरोर्युरुविरावमूरिनस- दरिद्वाजघटाटा नटनलम्पटा खर्धनीम् ।। ७ ।।

·त्रिपथगासौभाग्यम् 67, अहस्करकरगुतामितहिमौघसंवर्धित- प्रवाहपरिवर्तितद्रुमकुलायपत्रिवजा। कराळतरवक्त्रदयनृजुतीक्ष्णदंष्ट्रोल्लस- सलौघमकराकुलहूदशतावताज्जाहवी ॥ ८ ॥ ससम्श्रमसमुत्पतन्निपतदा'तिरूयुद्धुत- प्रफुल्लकमलोचलङ्कहळमल्लिकाक्षोज्ज्वला । विवृत्तमृदुळोदरक्षणिकचित्रवर्णप्रभा- तरहितझपाकुला सुरतरङ्गिणी राजते ॥ ९॥ विराजति समुद्रजद्विरिसहोदरोमित्रज- मलनतरमूलभूरुहसहस्रवेलाकुला । सहस्रमदसिन्धुरद्वयसभीकरावर्तभा- पपटीरतरुकोटरोरगवरा सुरहादिनी ॥ १० ॥ विभान्त्यमितवीचिपङ्कयदितफेनपुजाञ्चित- प्रकम्प्रदळमर्मरारवतमालमूलस्थलाः । नटोपवनपाटलप्रसवपातशोगप्रभा वनान्तरविनिर्गतास्त्रिपथगाझरा झर्झराः ॥ ११ ॥ 1. आतिजलचरपक्षिविशेष: " ·68 प्रकृतिविलासकाव्ये मराळमहिळापरिक्रमणबन्धुरानोल्लस- न्मदान्धमधुपाङ्गनाकलितगीतिरीत्यञ्चिता। तरङ्गपरिवर्तनप्रसितमारुतप्रेलित- बजत्पृथुलनौशतध्वजपटाटति स्वर्णदी ॥ १२ ॥ मनोज्ञतरसकतस्थलसमुल्लसद्धेतसा समीरधुतकेतकोद्गळितपूळिसान्द्रामृता । हिमोपमसुमोगमासम'शरावळीमजुळा विलोचनफलं दिशन्त्यमरर्शवलिन्येधते ॥ १३ ॥ चकासति झरा वधूकरनिष्टहारिद्रक- द्रवव्यतिकरोन्मिपद्रुचिररुक्मवर्णाणसः । वयोनुगुणविभ्रमस्फुरणगौडसुभ्रूस्तन- प्रमृष्टहरिचन्दनप्रगुणितश्रियस्न्यात्मनः ॥ १५ ॥ निगूढकुचमण्डलमवरगौडमीमन्तिनी- गभीरशुभनाभिसद्गमसमुद्भवोरुनमः । बिलोलधनकुन्तळदवितपुष्पमाल्योगळ- सुगन्धिमधुपविल. स्फुरति गाङ्गभङ्गोगमः ॥ १५ ॥ 1. शरस्नृणविशेष ।

·निपथगासौभाग्यम्
दृषन्निकरदन्तुरस्थलचलन्महोारवः
प्रवृद्धतरतीरभूधरदरीप्रतिश्रुन्त्यलम् ।
विधातुमधिकाद्भुतं विबुधदीर्घिकास्त्रोतसां
निमज्जदिभयूथपदवृहन्ति बृन्दानि नः ॥ १६ ॥
-झपोतवनकाशिनिभृतगात्रतीरश्रित-
क्षुदाविसकण्टिकाशतसुखासिकोल्लासिनी।
भमन्दजवचक्रमप्रबलनकचत्रस-
तिरोहितजलाण्डजा जयति जानुकन्यानघा ॥ १७ ॥
प्रमत्तमधुपच्छपिच्छिदुरपकजम्बूफल-
प्रपातपरिपाटलद्युतिरमवंकल्लोलिनी।
कचिच्च वरवेणिनीश्रवणभाग्दृगिन्दीवर-
प्रमृष्टरुचिराजनाञ्चिततनूनरीनृत्यते ॥ १८ ॥
प्रचण्डरवसम्प्लवप्रसभमन्जितारण्यक-
च्छदोदयसिताऽनधद्विजकुलायनिर्मलिनी ।
निगीर्णमदवारणाजगरमण्डलाकर्षिणी
भयकरतरा सरित्सुमनसां प्रचञ्चूर्यते ॥ १९ ॥

·० .
प्रकृतिविलासकाव्ये
मरालकुलकौतुकोत्पतनसंशयाधायक-
प्रभञ्जनसमुद्भुतोर्म्युदितफेनपुञ्जाञ्चिता ।
मदोत्कटतटाटवीकरटिराड्भिरत्युद्भटा
त्रिविष्टपतटिन्यटत्यविरत रटन्ती स्फुटम् ॥ २० ॥
लसन्मृदुळशैवलोपलतलस्खलद्वीचिका-
प्रनृत्यदुदकसतिपहिततूलरोचिःकणान् ।
प्रकीर्य हरति श्रमं रतिसमुद्भवं सुभ्रुवां
मनोज्ञसुरनिम्नगा तटनिकुञ्जभाजां मरुत् ॥ २१ ॥
तटच्छदकुटीवसन्मुनिहुतामिधूमोद्गम-
प्रमिन्नरुचिपल्लवद्रुमसमुत्पतद्वायसा ।
अजस्रयजनोत्सुकद्विजपरिष्कृतग्रामका
समांकलितभावुका वहति देवतावापिका ॥ २२ ॥
अनल्पजवपोप्लुवामदधार्तराष्ट्रवजाः
समुच्छूितवनस्पतिप्रकरमूलभूलोलुवाः ।
पवित्रतरदेवतायतनमण्डलीयोयुवा
जरिहतुतरामघं सुरसरिज्झराः पोपुवाः ॥ २३ ॥

·i
।
त्रिपथगासौभाग्यम्
मदान्धविपिनद्विपोन्मृदितसप्तपर्णक्षर-
निकामपनदुग्धजप्रवरगन्धवेलोज्ज्वला ।
विचित्रतररुक्छदप्रकरशक्रगोपोद्गम-
प्रदीपतटशाद्वला लसति लेखशेवालिनी ॥ २४ ॥
.
सदापतिफलतटमसमुच्छ्रितोयुद्धव-
प्रभूतजलदभ्रमाकलितलास्यबहिबजा।
निरस्तमिहिरातपटुनिकुरुम्बनीडाण्डज-
प्रहपरवनिर्भरा कुतुकमादधात्यदिना ॥ २५ ॥
प्रफुल्लकमलावलीजठरशायिहंसाका
वनस्पतिपरिच्युतामितमुमप्रपातार्चिता ।
तृणामिहिकालवप्रतिफलपटाद्रुिमा
प्रभातसुभगां श्रिय परिविमति भागीरथी ॥ २६ ॥
विशष्टतटाटवीकुटजगुल्मवाटीकुटी-
स्फटाप्रकटिता टोन्नटनलम्पटाहटा ।
रटविटपिफोटरश्रितकुटुम्बकोयष्टिका
त्रिविष्टपतटिन्यसौ स्वयमटाट्यतेऽपि क्षिती ॥ २७ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
हरिन्मणिसहोदरद्युतितृणाङ्करास्यादन-
अपुष्टहरिणाभकोप्लवनमञ्जुकुञ्जाञ्चिता ।
सुवर्णरुचिचम्पकस्तबकरेणुविक्षेपण-
प्रवीणतटमारुता त्रिपथगा परिस्पन्दते ॥ २८ ॥
रसालवनपल्लवग्रसनजातसङ्गीतक-
प्रियकरवनप्रियाध्युपिततीरचेतोहरा ।
वदान्यतमतीरभूरह विनम्रशाखोल्लस-
स्फलानि सुरनिझरिण्यपचिनोति बीचीकरैः ॥ २९ ॥
मदानवदधद्वधूपृथुनितम्बवित्रंसित-
प्रदीप्तकनकाम्बरप्रकरकर्षणान्तर्जला।
द्रुतरनषिततीरगालसपुरम्ध्रिवीचिच्छया
समेधयति विष्णुपापसि भूरि हास्य रसम् ॥ ३० ॥
विनिद्रतस्कैरवोदरमरन्दसान्द्रीभव-
सरपृषदुरिकरश्वसनपेकताकृता ।
चकोरवरवर्णिनीहृदयनन्दनेन्दुप्रभा-
मनोज्ञतटकानना स्रवति देवकूर रूपा ॥ ३१ ॥

·73
त्रिपथगासौभाग्यम्
अदभयरविभ्रमाङ्कुरितमारयाराङ्गना-
वशाब्धतरुणस्फुरत्पुलिनचन्द्रशुनप्रमा ।
किरातवनिताशताकलितकामकेळील्स-
त्तीविपिनकुञ्जभूर्वहति शन्तनुप्रेयसी ॥ ३२ ॥
स्वभावपरिपीवरस्तननितम्बभाराङ्गना-
परिक्रमण वैखरी जितमराळयोषाकुला।
अमन्दविरहव्यथाकुलितकोकशोकेन्धन-
क्षपाकरकरप्रभाकबलिताऽयते धोनदी ॥ ३३ ॥
कनकनकसप्रमस्फुटितकेतकाळिस्खल-
स्परागपरिधूसरप्रततसैकतप्रान्तभूः ।
मरुद्विधुतपीरुदुच्चलितचथरीकामना-
स्वनाकुलितकानना जयति देवनयात्मना ॥ ३४ ॥
समादधपीश्वराध्युपिततीर्यघाटवी-
प्रशान्तमदकुञ्जरप्रमुखदुष्टसत्वामेटा ।
गळकुळकल्पितास्तरणमूलवेलागुमो-
त्पतझवगसकुला लसति शैवलिन्यामरी ॥ ३५ ॥

·74
प्रकृतिविलासकाव्ये
परस्परकुतूहलानमितसल्लकीपल्लव- .
प्रवर्धितनिजामकतिरददम्पतियोतिनीः ।
कुलायशयशावकवजविदारितास्याहित-
स्वधान्यशकुना बनीर्वहति पुष्णती भीष्मसूः ॥ ३६ ।।
निमजदुरुयौवतस्तनमहीघ्रसञ्चूर्णित-
प्रसक्तशुभकुङ्कुमोच्छ्रिततरङ्गशीर्णाः कणाः ।
अनल्परयसम्प्रहृत्युदितरक्तमात्राभ्रम
चिरं विदधतेतरां श्रितवताममोपगाम् ।। ३७ ॥
मनोज्ञकलविङ्कसंस्फुरदुदारकेदारभू.
सहस्रनवरुक्मरुकलममञ्जरीम लाम् ।
विषाकरुधिरारुणच्छिदुरविम्बरज्यच्छुकां
निषिञ्चति वियत्त टिन्युभयपार्श्वभूमि सदा ॥ ३८ ॥
निशाटनघटा टीमुग्वरिताटवीपादप-
प्रलीनबलिमुग्भयङ्करविभावरीनिभरा।
मृगेन्द्रदलितेभराट् पृथुलकुम्भपीटीगळ-
निरर्घनवमौक्तिका जयति जनुकन्यावनी ॥ ३९ ॥

·त्रिपथगासौभाग्यम्
HTS
निशीथमृगयाकुलीकृतवनस्थलही पितृ-
इद्भुतप्रशमनक्षमस्फटिकनिर्मलापाशया|
तद्विरदपीकृतिप्रतिनदन्महीभृगुहा-
प्रबोधितमृगादना निशि भयपदा स्वर्धनी ॥ ४० ॥
अजनजबकूलमुद्नझरोमिसांराविण-
प्रकामशमितक्षपाक्षुधितवन्यसत्त्वध्वनिः ।
दृपस्थपुटितान्तरामहतपूर्वपाणिन्धम-
स्फुटेतरतटीपथा ललति लेखलोफापगा ॥ ४१॥
उपवुधताहितत्रिणयनोरुवीर्योदय-
कुमारशुभमातृतोपगमभूरिसम्भाविता ।
द्विषन्तपपराक्रमार्यममहारमदेवात-
प्रसजियतेतरामपि सुपर्वणां देवता ॥ १२ ॥
महाप्रलययारिधिव्यतिकरक्रमामाप-
प्रवाहविपरिमाधिविभूमीव्रता ।
निमजननिरुच्चसदिगिमदुश्माकन्ना
तरहपरिवर्तितामरसनायसमन्दना ॥ १३ ॥

·76 प्रकृतिविलासकाव्ये (कुलक्म्) प्रतिस्मरमिदद्रिवीच्यसकृदात्मनागम्रम- प्रताम्यदसुलालसत्रिदशपत्यनर्थोद्यमा । समुल्लवनसाधनस्त नसुवर्णकुम्भाप्सरो- मुखाजकचशैक्रश्लथितपुप्पमुक्ताकुला ।। ४४ ॥ तरङ्गगळिताशुकोप्लुतसुपर्ववाराङ्गना- नितम्बपुळिनत्रजन्सुरविरोधिनेत्राण्डजा । निपातितसुरद्रुमद्रुतविनष्टचिन्तामणि- प्रमुष्टसुरकामधुक्मसमरोमिभीतिप्रदा ॥ ४५ ॥ युगान्तमरुदुच्छितोर्म्युदरलीनमेघङ्कर- युपुष्पक्दुदीतभीकरमहान्धकारावृता । अजसपरिवर्धितलिदशमूरिहाहारव प्रकारमुखरीकृताखिरहरिज्झरापूरिता ।। ४६ ।। विलम्पितनिलिम्पभू सुरसरिद्वरेत्थं क्रुधा वहन्त्यपि धगतलावतरणप्रसनोद्भवा । प्रतिक्षणविजृम्भिताप्रतिहतावलेपोद्धता तृणादिमविन्दुता गिरिशमूर्धनि प्रापिता ॥

·त्रिपथगासौभाग्यम्
77
कठोरतपसा ततो विधुवतंसमाराधयन्
भगीरथनृपश्चिरादशिथिलप्रयत्नः स्वयम् ।
अवाय विबुधायगां धरणिमानिनीपुर्वती
समुद्यममुरद्रुमः फलति हि क्षमा विभ्रताम् ॥ ४८ ॥
भगीरथमनुवजन्त्यधिपथच्च जोः कुटी-
मनीनशपिद्रुतं परमकोपनम्ता पपौ।
ततः स्तुतिशतैः कृतश्विरतरं, प्रसन्नः पुन-
जही श्रवणतस्ततः प्रभृति जनुकन्या स्मृता ।। ४९ ॥
.
विधाय महता परिथमभरेण मापगां
स्वमातुलगरुत्मदुक्त्यनुसृतौ भृशं श्रद्दधत् ।
नृपः स सगरात्मजान्कपिलकोपदावानल-
प्रपातशलभायिता शुभजलैरताप्सीपितॄन् ॥ ५० ॥
अजलममरावती विहरणकाद्धस्पृहा.
प्यधिक्षिति जनुप्मतां कलयितुं महानुग्रहम् ।
समुन्नतहिमावनीधरवरादमात्मनः
प्रसूः प्रभवति स्वयं सकलभाग्यसन्दायिनी ॥ ५१ ॥

·78 प्रकृतिविलासकाव्ये हरामनिशमंहसां हरशिरस्तटीलालसां जगत्रितयशमंदा जनिमृतिप्रणाशप्रदाम् । समस्तसरिदीश्वरां समवने सदा भास्वरां श्रयध्वमवनिङ्गतां जनिभृतो ! ऽद्य जनोस्सुताम् ॥ १२ ॥ समस्तमुरमन्दिरप्रवरराजवाराणसी. विहाररसिकारणीः स्फुरति विश्वनाथोऽनया । इयञ्च परिभूप्यते भगवतैव तेनानधा मणीकनकसनतिर्जगति कस्य न स्यात्प्रिया ॥ ५३ ।। कळिन्दगिरिकन्यका सरसनीरगोदावरी विधुप्रियसुतानघा भगवती सरस्वत्यपि । फवेरतनुजा मनोहरजला च सिन्धुवुनी वहन्ति पडिमाः क्षितौ सुरसरित्सुसख्य शुभाः ॥ १४ ॥ निशाचरकुलानलप्रलयकालमेघात्मना श्रियः पतिरवातरनिगमधर्मरक्षापर. । स यत्र, परिपावयन्त्यधिभु, तामयोध्यापुरी सरिश्च सरयू स्वयं धुसरितैव सङ्गच्छते ॥ ५५ ॥ ---

·निपथगासौभाग्यम्
79
खवेणु निनदैर्हरन्नमरशास्खिमूले गया
वज ब्रजपुरन्ध्रिभिश्चिरमरस्त नन्दात्मजः ।
यदीयनटमावमन्विशदकौमुदीबन्धुरं
सुताऽहिमरुचेश्च सा व्यतिकरोति गङ्गामसि ।। ६६ ।।
अभड्गुरतरङ्गया महिमभिभृशं तुङ्गया
कृपालसदपागया हरिपदाम्बुजासङ्गया ।
वितीर्णभवभङ्गया श्रिनवता, तया गद्या
मिळत्यमितकौतुकात वचन धातृपुत्रा नदी ॥ ५७ ॥
सवन्त्यधिधरान्तरं शुभपयाः सरस्वत्यपि
प्रसिद्धनिजवैभवा जगति, सम्भिनत्ति स्वयम् ।
झरैरमरदीपिकायमुनयोश्च यत्रोच्छितः
प्रयागमवनी हि तं सकलतीर्थराज विदुः ॥१८॥
अनेकमुखमम्य! ते निगमनश्च याद.पतौ
व्यनक्ति तदिह स्फुटं शतमखादिदेवेडिते।
सुरोरपि समुद्धतप्रकृतिकस्य यादवफल
सतां खलु विचेष्टितान्न्युपदिशन्ति नीती(वा. ॥ ५९॥

·80 प्रकृतिविलासकाव्ये सतां हृदिव निर्मलं वृजिननूलकालानलं रघूत्तमसमर्चित निगमसंहतिश्लाधितम् । पुरातनयशोन्वितं पुरभिदुत्तमाश्रित भजध्वममरापगोदकममन्दमानोज्ञकम् ॥ ६ ॥ नमोऽस्तु जगदम्बिके ! भगवति ! स्तुता भक्तितः पुनीहि कृपयार्भक तव पाजभृङ्गं द्विजम् । श्रियं वितर मेऽमितामव ममात्मजान्सादरं भुवि त्रिपथागता सुभगता विजेजीयताम् ।। ६१ ॥ गान्ग इति महामहोपाध्यायस्य श्रीकृष्णमूर्तिशास्त्रिणः पण्डितराजस्य मद्रप्रान्तसस्कृतास्थानकवे. कृतिषु प्रतिविलाराकाव्ये त्रिपथगासौभाग्यनाम पञ्चमो विलासः।

·प्रकृतिविलासकाव्ये द्विजराजसाम्राज्यं नाम पठो विलासः कलयतु कुशल नः कालकालावतंस: कुवलयदळनेवानन्दसन्दानशीलः । सुमशरसुहृदिन्दुः सूर्यवत्कालमाता भुवनहृदयहारी व्योम्नि रात्री बिहारी ॥ १ ॥ चरितुमिदमसीम व्योम ते सोम ! सिद्ध तिमधिकमनोज्ञैः किकरैः ऋक्षवगैः । वव सह मृगहग्भिः सन्निधते च रोहि ण्यतिशयितुमलं त्वां भाग्यान्नं न कोऽपि ॥ २ ॥ तुहिनरुगननिष्ठाश्वेतसस्त्र विराजः स्फुरमि रविवि श्रीवासुदेवस्य नेत्रम् । अतिरतमपि मूनी लाल्यसे शूलिना, वां निरुपममहिमानं सोनुमीश. कयं स्याम् ॥ ३ ॥ 6.

·*82
।
प्रकृतिचिलासकाव्ये
प्रकृतिशिशिरमूर्तिईष्टमानः क्षणेन
व्यपनयसि समस्तं तापमिन्दो! मयूखैः ।
परिहरसि सुदूरं शार्वरश्चान्धकार
किमपि हृदि विधत्से कौतुक नः समेषाम् ॥ ४ ॥
फलमनुपममिन्दो! नेत्रभाजां विराज-
स्यधिवहसि विशकं व्योम्नि सम्राट्पदं त्वम् ।
अपि लसति समन्ताक्षसड्वेऽतिसङ्ख्ये
श्रयति रमणमेव त्वां हि सौभाग्यलक्ष्मीः ॥ ५ ॥
अमृतकर ! गिरां वर्तमानः सुदूरं
मधुरिमनिषिदेवः प्रेमपान प्रजानाम् ।
भुवि कतिपयशब्दैवर्ण्यमानः कथं स्याः
प्रकृतिगुणकथायां क्लेशभाजां फवीनाम् ॥ ६॥
स्फुरसि निशि शशाङ्गः शङ्खवत्त्वं नमोब्धौ
विहरसि च विहायापल्वले मलिकाक्षः ।
गगननलिनपत्रे भासि दुग्धानराशि-
लससि मधुरहामो न्योति तन्न्याः प्रकृत्याः ॥ ७ ॥

·83 द्विजराजसाम्राज्यम् अमृतकिरणजाललोचनासेचनोकै- श्विरतरमवगाढं सान्द्रमानन्दकन्दम् । सहृदयहृदयेऽब्ज ! स्वैरमङ्करयन्द्रा- गुदयशिखरिशृङ्ग तुङ्गमारोहसि त्वम् ॥ ८॥ अहिमकरमयूखालोक एवाश्रितस्त्वां हिमकरमनवा हृद्यमत्यन्तशीतः । परिमृशति वितन्त्रन्सौख्यमङ्गानि भूयः प्रकृतिरपि विषयेत्याश्रयस्य प्रभेदात् ॥ ९॥ गगनमुममसिद्ध सहिरन्तां विमूढा वियदतुलसरस्यां श्वेतमन्नं सुजातम् । प्रकृतिबरपुरन्ध्यास्सर्वसौन्दर्यसारं रमिकमधुपगर्भ मूर्तमाचक्ष्महे त्वाम् ॥ १० ॥ अपथि चरितुकामान्द्वीपिकल्पान्खलौषा- सुजनहृदयतापे सन्ततं श्रयानान् । रजनिकर ! धरण्या लोकमान्यांश्च साधू- नवासि सममरम्य तारतम्यं निरस्यन् ।। ११॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
अहमिह नु पिवेयं त्वां विनिप्पीड्य चन्द्र !
द्रुतमिति मतिमेति प्रेमतो मर्त्यलोकः ।
दिवसकृति तु नैव, तत्र किं स्यान्निदान
हृदयहरणदक्षास्निग्ध ! लालित्यतोऽन्यत् ।। १२ ।।।
-
अमृतकर ! मनोज्ञ दर्शन तावक नः
स्थगयति मुदितानां मर्त्यतां जन्मसिद्धाम् ।
अविभरुरमरत्वं त्वामभीक्ष्णं निगीर्य
विदिवमधिवसन्तो, नैव चित्रं ह्यमुत्र ॥ १३ ॥
वहसि समधिकं त्वं साह्यमिन्दीवरिण्या
रमण ! सुमशरस्य स्वान्तजत्वाविशेषात् ।
स कथमितरथोच्चैस्साधयेदात्मलाभ
स्वयमभिनिविशन्ते मित्रकृत्यं हि सर्वे ॥ १४ ॥
निरवधिकदयाब्धे रक्षितुञ्जीवलोकान्
शशधर ! परिपुष्णास्योषधी रश्मिजालैः ।
मुवि न कतिपये सजानते ते महिम्ना
भवति यदकृतज्ञा दोषमारोपयन्ति ॥ १५ ॥

·84
द्विजराजसाम्राज्यम्
मधुरिमपरिपोपाधायक नीलिमान
प्रकृतिविहितमेत ताव श्रीसमेतम् ।
अभिदधति कळ युक्तिमुत्सृज्य केचि-
किमिव न विधदेरन्कुन्तळेऽपि स्त्रियस्ते ।। १६ ।।
शमयसि सुमनोभ्यस्सादरं स्वं शरीरं
स्वमुखविमुख एप वं वितीर्याशनायाम् ।
दिवि भुवि न हि कोऽपि वाहगान्ते वदान्यो
गुणनिधिमपि लोको वक्ति दोपाकर त्वाम् ॥ १७ ॥
मुषि गतमनुगच्छन्नेष लोकः स्वभावा-
मलपतु च यथेच्छं चन्द्रमा गा विपादम् ।
गुणगणपरिपूर्ण शरस्ता स्मृती
वहति सततमेतच्छ्यसे भूयसेऽलम् ॥ १८ ॥
रघुपरिटदारानप्यहो ! दोपभाजः
कतिनिदनकयेथेनिशि दर्पात् ।
मृदुतरहदमीपां लं क्रियान्दुर्जनानां
कथमपि न हि अपुर्द दोऽन ! स्वभावम् ॥ १९ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
कतिपयशठमिथ्यापोदितात्यन्ततकं
हृदयममृतमूर्तेः प्रापदिशालता वाक् ।
भवति च न कलको वस्तुतश्शीतभानो!
कविरहमभिदध्यां, जानतां संशयानाः ॥ २० ॥
रजनिरमणलक्ष्म प्रेक्ष्य सशेरते ये
स्वयमिह बहुथा, ते जानते नैव तत्वम् ।
प्रतिफलति सशैलं गोलमुर्त्या विधावि-
त्यभिदधति हि तत्वज्ञानिनो निर्विकल्पम् ॥ २१ ॥
विशदजलदखण्डान्मन्दमन्द विलड्वय
स्फुरसि गगनभागे चन्द्र ! गच्छन्सलीलम् ।
तदिदमनुकरोति स्वर्णदीवीचिपुञ्जो-
जनममितदादाजहसस्य रम्यम् ।। २२ ॥
मलिननलमुचस्त्वामावरीतु यतेरन् ।
श्रुतिपुटकशब्दैरस्थिरद्योतभाज।
विजयिन इव कामं डम्बरचापि कुर्यु-
स्त्यम हदि भयमेभ्यो वस्तुतोऽधस्तनेभ्य. ॥ २३ ॥

·द्विजराजसाम्राज्यम्
प्रियरमण ! हि रोहिण्यादिवामेक्षणानां
विलसति भवतेन्दो ! हन्त ! राजन्वदेतत् ।
उडुसमुदयरम्य व्योम राज्यं सुराज्ञा
प्रकृतिविहितमुथैम्रिता स्वाधिकारम् ॥ २४ ॥
कलयति खल लेखैः कल्प्यमान• कलानां
मुदमधिकदया ते व्यायन्सहयोऽपि ।
बमिव वद वदान्य. कोऽपयेदात्मदेह
प्रतिदिनमितरार्थे निर्विशक शशाक ॥ २५ ॥
वितरति फलमक्ष्णां श्लक्ष्णमूर्तिः समेपा-
मधिचिकुरभर प्राग्दियपुरन्याः स्फुरस्त्वम् ।
अमरनिकरगोनिद्रमल्लिप्रसून-
मकर इव समाकल्परूपः प्रकामम् ॥ २६॥
निमिरमपि च कृत्स्नं ज्योत्सयोत्सारयन्त
सह निशि मरिनिना हगनेनाखिलानाम् ।
निदपतमुरुलक्ष्मी सीगिन्दीवराज्या,
फतिचन चत! नेवामपीत्वा यान्ति ॥ २० ॥

·88
प्रकृतिविलासकाव्ये
उदधिमथनकाले श्रीमुखा रम्यभावाः
सहमुवमपि हित्वाऽयासिपुः कालकूटम् ।
त्वमपि शिवमवापस्तद्वियोगासहिष्णुः
सहजमजहदा ! क्रूरमुामपूर्वः ॥ २८ ॥
,
तरणिकिरणजोण्यापङ्कजान्युजिहाना
समभनदसिताब्जान्यदिपजाता न वेति ।
शिशिरतरकरैः श्रीसोदर ! द्रष्टुकामो
विदळयसि समन्तात्किस्तिदिन्दीवराणि ॥ २९॥
समजनिपत भावा ये च जैवातृकाद्यः
श्रियमपरदुरापां त्वादृशास्ते श्रयन्तः ।
विदधति मधुरिम्णाऽकृत्रिमेण प्रमोद
• सहृदयहृदयानि म्वरमासाद्य सद्यः ॥ ३०॥
प्रशमयसि पिपासां खं चकोराहनानां
परिहरसि च मौन सादर करविण्याः ।
किरमि दिशि करैः श्रीचन्द्र! सान्द्रामृतानि
स्फुरसि रसमुदारं वर्धयन्सर्वयूनाम् ॥ ३१॥

·89
द्विजराजसाम्राज्यम्
अहनि तपतु कामं हन्तु भूयोऽन्धकार
दळयतु नकिनानि भ्राजतां लोकचक्षुः ।
कथमयमयमानोऽप्ययमा व्योमसीम-
न्यधिवहतु कलानामीश ! लालित्यलेशम् ॥ ३२॥
अपि हृदयहरेणानेन सौभाग्यभूम्गा
हिमकर! परिहते नेशिपे कोकशोकम् ।
लयि सति समभावे वस्तुतो नैव दोपो
विधिरपि न विदग्धः प्रीणने यत्समेपाम् ।। ३३ ॥
सदयमुदयमानं यामिनीशादियों
प्रकृतियुवतिरेपा तोपतः पुष्पवर्षः ।
नयनसुभगमनत्यम्बरे त्वां, विशीर्णा-
न्यह ! दधति समन्ताहक्षसंज्ञां मुमानि ॥ ३४ ॥
अभिभवति हि भानु म्पेतरेप प्रकाश
श्रुतिततिमहितोऽपि स्तरमीमिरेण ।
अनुमतिमपि दरमे तारकाभ्योऽपि मातुं
गदति जगदशेपं हन्त ! दोपाकर ताम् ॥ ३५ ॥

·90 प्रकृतिविलासकाव्ये वमिह समुदितेप्यो लोक एप प्रणिन्दे- स च गुणगणपूर्णों व्यातिरेपेति विद्धि । निगमशिखरमृग्यं त्वद्वतसञ्च गौर्या रमणमपि कियन्तः म्वरमुन्मत्तमाहुः ॥ १६ ॥ मृदुलतरलमुग्धस्निग्धवर्माणमेनं असितुमसदिन्दो ! सैझिकेयो भवन्तम् । गतभयमभिधावत्युष्णरश्मौ तु मैं सरळगुणनिकायो मूर्खधिकारहेतुः ॥ ३७॥ कतिचन दधमाना: शिप्यमाणाः कलास्ते श्रियमपि भवितव्य लोपमासेदुपीणाम् । प्रतिरजनि कलानां कृष्णपक्षे स्फुरन्त्यः कमपि हि परिपोष शीतपूपन् । ददन्ते ॥ ३८ ॥ द्युतिमपि ददता स्वां भानुना वं कृतज्ञो मनसि शुभमजयं पूज्यपादेन दर्शो। निशि भृशमुडवोऽमी डम्बरं कुर्वते, य- सरसविहृतिहेतुः स्वामिनोऽसविधानम् ॥ ३९ ॥ (असाजयमित्यस्य समितिविशेष्यमध्याहार्यम्)

·91
द्विजराजसाम्राज्यम्
प्रतिसुभगपदार्थ व्यन्नयन्ती परेशं
प्रकृतिरकृतकश्रीमत्वरुपेण लीनम् ।
जयति मधुरशुभ्रच्छत्रमुद्दीप्तमुक्तं
हिमकरमवलम्व्य त्वां स्वराज्य वहन्ती ॥ ४० ॥
नवरजतशलाकाश्रीमुषस्ते मयूखा
मनसि निविशमाना नेत्रमार्गेण चन्द्र ।।
चिरतरपरिलीनानन्धकार निरस्य
द्रुतमभिनवभावाल्लीलयोल्लासयन्ति ॥ ४१ ।।
मघवमणिकटाहश्रीहरे ह्यम्बरे प्रा-
दिशि समुदितसम्ध्यारागपूर्ण तवेदम् ।
परिणतमिव पुण्यं पूर्वसिन्धोरुदीत
शरदि कुमुदिनीशोदारमाभाति पिम्बम् ॥ ४२ ॥
सरसतरपटीरो धरोरोजरम्या-
मुरुगिरिसरिदूर्भाहीरहारै स्फुरन्तीम् ।
कुवलयदृशमुधन्मन्दहासा प्रसूनै
कलयसि सदुकूग ज्योलयारण्यरक्ष्मीम् ॥ ४३ ॥

·- 92 , प्रकृतिविलासकाव्ये महति च सुरवर्मन्याधिपत्यं दधानं प्रियतनयमुदन्वान्यामिनीनायक ! त्वाम् । मुदितहृदनुपश्यन्नर्मिभिर्वर्धतेऽसौ न हि सुखमिह पुत्रश्रेयसोऽन्यत्पितॄणाम् ॥ १४ ॥ कचन विपिनसीमन्यावृणानैः परीतां धरणिरुहवरेण्यैालसां दर्शने ते । प्रियकुवलयिनीमालिङ्गय पर्णान्तरेण प्रसभममृतहस्तैर्हादयस्याविशद्भिः ॥ ४५ ॥ अविरळतरुगुल्मश्यामळोपत्यकपा- विशखरिशिखरमाप्त्योदृश्य भान्तं भवन्तम् । सपदि हृदि निदध्मो झर्धमुग्धेन्दुमौळिं करिपरिवृढकृति शीतरश्मे ! वसानम् ॥ ४६ ।। खल इव मलिनात्मा भावतत्वापलापे कृतमतिरसमर्थः म्यातुमग्रेऽन्धकारः । तव समधिकसत्वोद्रिक्तवृत्तेः सुराज- श्वलहृदचलरन्धान्वेषणाय प्रयोति ।। ४७ ॥

·98
५
द्विजराजसाम्राज्यम्
तिमिरमपि महीभद्रहराभ्यन्तरस्थ
चनभुवि च निलीनं सान्दमुर्वीरुहेपु.।
नयति सकलमिन्दो! चन्द्रिकासारमिथ
प्रकृतिरमिकचेत:प्रीतये त्यक्तवैरम् ॥ १८ ॥
म
पुलिनपृथुनितम्बां प्रान्तभूभृत्स्तनाव्यां
जलधररुचिवीचीकुन्तळां फेनपुप्पाम् ।
, सहनशुचितनुं ग्लौश्चन्द्रिकागौरवस्त्रं
दददुदधिसुवेलाकेरळस्त्री हि मुझे ॥ ४९ ॥
बवलयसि सुधांशो! नीलकल्लोलमाला-
कवलितपुलिनालीमञ्जुलामब्धिवेलाम् ।
मदफरिवरमूर्धस्पध्युरोभूनितम्ब-
स्फुरदुरुरुरुदग्भिः सादरं पीयमानः 11 ६०॥
चलदळदळचेताः प्रायशः स्त्रीसमूहो
युवजनसुखसाध्यो देशकालानुकूल्यात् ।
प्रकृतिचतुरवृत्तो हीसमुन्नेयकाम-
स्तव भवति हि वश्योऽवश्यमिन्दो! कलामिः ॥ ५१ ॥

·प्रकृतिविलासकाव्ये
खयमचकमत वद्रूपधेयाब्धिममा
कुसुमशरभृशार्ता श्रीसुराचार्यभार्या ।
असकृदपि च गर्भे विनती भर्तृभीत्या
समयविदनिश त्वामन्वभूदमिसुमः ॥ ५२ ॥
त्वममरगुरुदारांश्चन्द्र ! निर्वन्धितोऽगा
जगदिदमविभाव्य प्राह ताराश्च साध्वीम् ।
शिरमि दधदुमेश. श्लाघते त्वां विगीत
वयमिह तु विमूढा वेद को धर्मसूक्ष्मम् ।। ५३ ॥
इयदहममिदध्या मूसुरस्तेऽद्य राज्ञ-
स्त्वमतुलकुलनारी स्वैरमाविल्यकापीः ।
यदनुभवसि नित्यं राजयक्ष्माणमुग्रं
चरितुमपथि रागो दीर्घमायुर्विहन्यात् ।। ५४ ॥
महिमनि हिमधामन्निग्ध ! ते सन्दिहे न
स्खलनमसदित्य चिन्तयंस्ते प्रदूये।
अपि पशुपतिमाप्त्वा चेत् खभावं न जह्या-
स्वदपि बहुमतो नः सर्वथा कालफूट. ॥ ५५ ॥

·95.
द्विजराजसाम्राज्यम्
उपवनमतिसान्द्रोनिद्रहृयप्रमून-
. असमरमकरन्दस्वादमाघहिरेफम् !
परित उदितहर्षोन्मेपकादम्बयोपा.
ध्युपितकुवलयिन्यश्चन्द्र ! चेतो हरन्ति ॥ ५६ ॥
,
परिमळभरमुग्रं सकिरौहिणानां
शिशिरतरसमीरो मन्थरोऽयं प्रवाति ।
शिखरिशिखरतुनज्योतिकारम्यहो-
ल्लसदतुलनितम्विन्यङ्गस कलोलः ॥ ५७ ॥
a
नगरवरपुरन्ध्यः कृत्रिमश्रीसमुद्धा
विधुकरपरिशुभ्राद् द्रागकूपारपारातू ।
नयनमधुरमारात्क्षुद्रलीलादिशृङ्गं
किमु मुखकमलैस्त्वां चन्द्र ! जेतुं श्रयन्ते ॥ १८ ॥
मधुमलयमस्यां दीपयन्कामवह्नि
विरहिजनमनांसि पर्दयनिर्दयस्त्वम् ।
हिमकर ! मकराक्षीवर्गगोऽस्यभीक्ष्णं
पियसुहृदवलाश्रूण्यत्र शस्त्राण्यवेहि ॥ ५९॥

·96 प्रकृतिविलासकाव्ये श्रुतिततिमयगात्रबध्नवर्धमान- स्त्वमसमशरसाराम्नायशृङ्गप्रदीप । द्विजसमुदयराज ! स्निग्ध ! साम्राज्यमाप्त्वा भज शमनिशमिन्दो ! शङ्करस्य प्रसादात् ॥ ६ ॥ अनभिमतवचोभिस्ते ह्यपाराध्यमेभि- धरणिदिविषदं मां मिल ! चन्द्र ! क्षमस्त्र । सहृदयहृदयानद्योमणिग्रन्थ एप स्फुरतु जगति यावत्कल्पमाकल्प ! शम्भो ॥ ६१ ॥ इति महामहोपाध्यायस्य श्रीकृष्णमूर्तिशास्तिण पण्डितराजस्य मप्रान्तसंस्कृतास्थानक्ये कृतिषु प्रकृतिविलासकाव्ये द्विजराजसाम्राज्य नाम पटो विलास ।

·श्री: प्रकृतिविलासकाव्ये प्रभाकरप्रभावो नाम सप्तमो विलासः ॥ श्रेयो वो दिशतात् त्रयीतनुरयं ब्रह्मेत्युपास्यः सता जन्मस्थेमलयान प्रकृत्यनुगमात्तन्वननादिविभुः । चक्षुः श्रीपुरुषोत्तमस्य निगमैवेद्यस्य विश्वात्मनो बाह्याभ्यन्तरदस्स्थितान्धत्तमसध्यसाय बडोद्यमः ॥ १॥ आमायश्चितुरो ब्रुवन्त्यचतुरान्प्राज्ञाः स्तवे तेऽर्थमन् ! मन्दामामिदधीय या कथमहं दूरे भवन्तं गिराम् । मायस्यामि भृशं न केवलमहं वाणीमपि क्लेशया- भ्येतत्साहसत्यमन कृपया क्षन्तव्यमभ्यर्थमे ॥ २ ॥ विद्वांसः प्रथमे मयूरसदृशा भक्त्यार्यगृह्माः स्वयं सूर्य धार्यमहर्दिवं हृदि सतां श्लोकैरनेकैर्जगुः । किं दुष्येम नु तावता कतिपयैः पथै, स्तुवन्तः प्रमें शिल्पज्ञेषु नरेषु सासु मधुपा बध्नन्ति कि नो गृहान् ॥३॥ 7

·98
प्रकृतिविलासकाव्ये
प्रातः शीतगभस्तिरस्तशिखरिण्युष्णीपवल्लम्बते
बिम्ब बिभ्रदशुभ्रवस्त्रशकलश्रीकं प्रभादुविधः ।
रुग्मि: कृष्णमृगस्य पाण्डरपृषन्त्यृक्षाण्यध. कुर्वते
भात्य विरताभिनायकमहारङ्गाङ्गणश्रीधरम् ॥ ४ ॥
वातो वाति समन्ततोऽपि रसितैः शीत; प्रभातोद्गतः
श्रोत्रप्रीतिकरं विरौति कुतुकाजाग्रत्पतत्रिव्रजः ।
आकाशः परिपेशल. शरसुमश्रीहारिभिर्वारिदैः
स्वान्तं हन्त ! विकासयन्ति परित. शान्ता दिगन्ता भृशम् ॥
सौन्दर्य प्रतिभावमुद्गळदिव न्यस्तं प्रकृत्यादरा-
ग्रस्त्वा सन्तमसासुरं विदधतं शून्यं जगनिर्दयम् ।
संहत्यातल तदीयरुधिरक्षोदाक्तमातन्वती
सन्ध्या सैरिभमर्दिनीव भगवत्याराध्यमानपते ॥६॥
.
विप्वयश्यरुणतमांस्यतितमा सूतोऽरणस्यारण.
शुद्धां कर्तुमना विकर्तनविहृत्यर्हतमा पद्धतिम् ।
नैरन्ध्यञ्च समीरणेन परित. शीर्णा हिमानी जहाँ
जीमूताः शनकैः प्रधापितुमुपक्रान्ता विभीता इव ॥ ७॥

·प्रमाकरमभाव:
99
प्राचीमालविलोकनैकरसिकां रोचिभिरकूरय-
बन्धूकस्तबकप्रमापरिभवाहम्भावसम्भावितैः ।
चिम्य विम्यफलोज्वलञ्च परित सदलकाण्डायितः
रुलास कमलाकरस्य फलयन्नुवन् रविः खेलति ।। ८॥
पूर्वाम्मोनिधिगर्भतः किमुदभूत्वद्योतनो भानुभिः
कुर्वन्विद्रुमताप्रमग्रमसितं पाथश्च सारस्यतम् ।
सर्वेषां धियमित्यमादधदयं मन्दोदरञ्चित-
रारोहन्निव लीलयोदयगिरेः समालोक्यते ।। ९ ॥
इन्धान महिमकधामभिरहर्नार्थ स्वर धामभिः
प्रत्यायोद्धृतदिग्धकुङ्कुमरउ पकाकुलाशोज्ज्वलाम् ।
प्राची चन्दनचर्चिताचलकुचनारभारनमा करैः
प्रेम्णा द्राक्परिरभ्य भान्तममितं भक्त्या मनामोऽज्वहम् ।।
मिन्दूरारुणगन्धसिन्धुरसमुत्तुगोत्तमाङ्गोपरि-
स्वैरास्कन्दनपाकमर्दनमय कुर्वन्निवाहर्मुखे ।
पूर्वोवीधरतुङ्गशृगाधिकः संरक्षितं धातुभी
रकोऽत्यन्तमनन्तवर्मनि विभात्याक्रम्य तिग्मशुतिः ॥११॥

·100 प्रकृतिचिलासफाव्ये राजीवत्रजजीवनौषधमुपस्योजायमानं जवा- दुद्गच्छन्तमनच्छतां श्रितवतां छ्यन्तं कुमुम्भच्छविम् । सुत्राम्णो दिशि चार्णवोऽरुणममुं नीलस्दी : करै- विम्रद्धिः किमु फेनपुसकसुमसम्भारमभ्यर्चति ॥ १२ ॥ पूणः पुष्करभूषणस्य घृणया पूर्णा घृणिश्रेणयो मुष्णन्तो घृसणारुण श्रियमुपस्यो विवर्धिष्णवः अग्रण्यस्तमसां निबहणविधावर्णोजसम्प्रीणने पाचव्यं दधते तथा वितरणे श्रीमुदी नृणाम् ।। अस्तोकं भविकं क्रियासुरधिकश्रीकास्तमो धातुकाः कोकीशोकनिवर्तका कमलिनीसम्पर्क सौख्योत्सुन लोकाना परिपालकाः क्रमणतः कालस्य ९ आर्काः पातकपावका हृदि ममालोकाश्चिरं मार्तण्डं जगदण्डनायकमसद्दण्डं धरन्तं मृशं चण्डै नुमिरभ्रमण्डलमुदस्याहिण्डमान सारस्यादुरपुण्डरीकमुकुळानाखण्डयन्तं नौमि व्योमतले कमण्डनमहं न लिना ६ ·प्रभाकरप्रभावः, 101 19523 मढुजदळित्रनैश्चटुलवागालापिनी पद्मिनी श्रीकादम्बनितम्बिनीकलरवः शिजानमजीरिणीम् । नीलैः कुन्तलिनीश्च शैवलचयैः फुल्लाम्बुजैः पुष्पिर्णी श्यामां श्यामळशाद्वलेन परितः लिप्यत्ययं द्योमणिः ॥ .. अर्चा पुप्पमचर्चिकामिरुचितां सद्गच्छमानं दिवा चश्चन्मेचकवारियादृचिकुरोदयदुचाऽनीचया । मित्र कन्चुकितद्रुमाचलकुचा व्याकोचिनीमिश्वर- न्त्युदृश्याच्छहृदश्च दाडिमसुमच्छायं वनीदेवताः ॥ १७॥ . किं लेखर्षभनीलरतफलके खे दीपचक्र हरेः खद्योताख्यमिहाखिलान्भुवि खिलीकर्तुं खलानखेलति । किया प्रेक्षति वेदशेवरखनेरुत्सातमेकं पर ब्रह्माखर्वपराक्रमः खररुचिस्सोय खगेशद्युतिः ॥ १८ ॥ भव्यं भूरि गभस्तयोऽभ्रममितो ग्राजिष्णवो भावय- न्त्वस्मभ्य, परिभाव्य भाविततरा भानोमव भीकरम् ।। भित्त्वाभ्यन्तरमोहमद्भुततम भान यामधली भय भक्तानामिह भासयन्तु भाव नः प्रागल्भ्यमारिप्रतः ॥

·fU 102 स प्रकृतिविलासकाव्ये ज्योतिष्मानयतादजादिविबुधैः पूज्योऽजवन्धुर्जना- ब्रक्षज्यामधिजग्मुपो विरजसः कुर्वन्नजलञ्च नः । राजीभिः परिरञ्जयन्निजरुचां काष्ठाश्च जम्भद्विषो निर्व्याजेन जनुप्मतामिह रुजामाभञ्जयन्नञ्जसा ॥ २०॥ अश्वैः सप्तभिरन्वितेन हरता शक्ति दृशां घोसदा- मेकः सञ्चरसे रथेन गगनामोगे च निस्सीमनि । प्रत्यावासमुख सुपर्वमृगदृग्यस्ताब्जनीराजितः प्रस्थानावसरेऽक ! किन्नरसमुद्गीतापदानोऽन्यहम् ॥ २१॥ शक्र ! द्राग्विजहीहि वर्म, पुरतोऽपक्राम वर्ने । मना- क्तूणे सन्नम रे यम ! स्वपितरं, किञ्चेष्टसे नैति। पाशिन् ! जागृहि, मा रुतं कुरु मरुन्मा माद्य यक्षाधिपे- त्युचर्भास्कर ! पारिपार्श्वकगणा गर्नन्ति ते मस्थितौ ।।

·प्रभाकरमभाव:
105
पृश्यां विचन नोदपत्स्यत विभो ! त्वं नामविप्योऽयम-
निष्प्रत्यूहमवश्यदन्धतमप्स' स्वेच्छाधिपत्यं ध्रुवम् ।
खं रोकेंकविलोचनं, जगदिदं त्वत्प्राप्तिपाणनं
गायव्येकरस । प्रचोदय धियं सत्ये पथीत्यर्थये ॥ ३२॥
.
मेलं ते परित. प्रदक्षिणमहर्षीयान्वह काम्यतो
भियते उदयाप्ययो भगवतो दिग्देशमेदादुभौ ।
छान्दोग्योपनिषद्यपि स्फुटमिद, प्रत्यक्ष्यकुर्वेश्च ये-
केनिमण्डलमण्डकल्पमवनेर्यन्तः म्वयं सर्वतः ॥ ३३ ॥
.
द्यायानेन च कोऽप्पुदप्लयत सेऽपश्यत्त्वदीयोदय
सोऽयं मास्कर ! सप्तमत्व इन तद्वन्यात्मतीमो वयम् ।
माहात्म्यं समजाननास्महपयो योगप्रभावेण ते
यम्पाकश्यप एय पक्ष्यफ इति ते श्रुतिर्नः प्रदः॥ ३४ ॥

·106 प्रकृतिविलासकाव्ये वर्णानां निधयोऽपि शुद्धहरितोदिताः प्रशस्ता भृश मध्याहार्ककरा निगीर्णमशनं जीवामृतं कुर्वते । भुजानाः सकृदेव तत समये सन्तः पुरा धार्मिकाः पर्यकारिमां हि भारतभुवं प्राजाधिरजीविनः ।। ३६ ॥ आरोग्यं ददतामनामयकृमीनावर्धयन्तो वपु. प्युसाः स्पर्शनमावतस्तवजगन्नाथस्य पूता स्वतः । प्रातभरिनमस्कृताधिरतरं स्वान्तापिरुड तमो द्यन्त्वाद्यन्तविहीनतामुपगताः खद्योत ! विद्यापदाः ।। नानादिक्षु विभिन्नवर्णसुभगं मध्वित्यमा अपि बन्न ! त्वां समुपातितुं श्रुतिशिरोवाक्याग्रजन्त्यहताम् । देवानामपि दैवतस्य भवतः प्राप्तुं प्रसादं ममा- प्याईन्ती 'भवकेति भास्कर ! भवाम्भोधौ निममोऽर्थये ।। पात्रेणार्क ! हिरण्मयेन पिहिनं सत्यस्य वक्त्र परं पूर्पस्त्व तदपावृणु द्रुततरं मह्यञ्च मार्गार्थिने । धर्माद्याचरणेन मे करणमप्याभ्यन्तरं शुध्यता- सोऽहं त्वं लमहं मतिस्तवमुहुर्थानेन संवर्धताम् ॥३९॥ 1. भवरेत्याशिषि युन् ·भभाफरप्रभावः 101 अवन्नात्मकतानिरूपणमुखारसार्यात्म्यमाहुस्तरां प्रभावाः श्रुतिमौलयः समुदिता. श्रीद्वादशात्मस्तव । त्वद्विश्व समुदेति, तिष्ठति तथा त्वय्येव सलीयते त्वय्यध्यस्ततयैव भाति मिहिर ! द्वैतप्रपञ्चः समः ।। देवानामपि दुर्लभ श्रितवतामई जनन्या भुवः सूर्य ! वं परिपालकोऽसि जनक. क्रीडार्मकाणाञ्च नः । पापाचारपरा अधस्तव वयं किं किं रवे ! कुर्महे शक्तोऽपि क्षमसेऽपराधमाग्विलं सर्वेसहेवेह नः ॥ ४१॥ बीरानामियदौण्यमल समयेऽपेक्ष्य तथा नेयदि- त्येतत्सर्वमहस्कर ! त्वमनुनिन्त्यवर्तुपु भ्राजसे। सत्येवं त्वयि दोपमेव जनता द्वन्द्वासहिष्णुवी- त्यामाज्ञानमशेपवस्तुपु गृपा दो समुद्भावयेत् ॥ ४२ ॥ सन्तापम्तव तारतम्यमयते देशमभेदाये ! पाल्यारकतिचित्मपामृपनेत्यश्रीन सरद्वयम् । गप्पान दुप्पमि समनिन कोमोन्य तया- व्यताम्य प्रवदन्यत. पियमुन्ना भू परन्दोऽपितम् || ·108 प्रतिक्लिासकाव्ये वपिप्यन्त्यचिराद् ध्रुव करिवराकाराश्च धाराधरा सस्याहृदय हरिष्यति धरा पुष्णत्यपूर्वा श्रियम् । मत्वैव ह्यसहामहि प्रतिदिन क्रूर प्रताप तव म्लानानामिह न क्षुधा भुवि भृश कामान्द्रुत पूरय ॥ श्रेयो धर्मफल स धर्मनिवहोऽनुष्ठित्यवेक्ष स्मृत कालापेक्षमनुष्टितिप्रकरण कालस्त्वदुत्पत्तिक । सर्वम्यापि निदानमेवमनध सर्वात्मक यन्तुत स्त्वा ब्रूम श्रुतिदुग्धवाय॑मृतमित्यद्वापरं भास्कर ।। प्रत्यासन्नतर स्फुरस्यहिमरुग्यत्त्वं परब्रह्मण तस्माद्वेदशिरस्त्वयि व्यषित तदृष्टिं जगत्लष्टर। काम सन्तु सहस्रश सुमनस स्वर्गस्य भारा पर लामेबाहमहर्दिव हृदि दधे ससारखा स्तरिम् ॥ ४६॥ + 'एकी भवत प्रभावमवनौ को वेद कृत्स्न नर खाहक्षा वह्य प्रतिग्रहमपि प्राजन्त इत्यद्भुतम् । व्योमेद परिशिष्यते बहुतर दत्वावकाश च वो द्यौरीशस्य विभूतिलेश इति चेष्णुि स कीटग्मवेत् ।।

·109 प्रभाकरप्रभावः वत्सम्प्राप्य महोलव कुमुदिनीजारः समुद्राचा सूर्यम्मन्य इव स्वय विशदयन्नाशा मनागंशुभिः । चारित्रात्कुल भ्रुव. कति वत ! प्रग्रंशयामासिवा- न्दातारं नियत मजेत वृजिन दुस्सम्प्रदानार्जितम् ॥४८॥ । आश्लेक्ष्यतिय लक्ष्यसे दिनकर ! प्रत्यकपुरन्धी करें। रुवावाञ्चनवाससेष समलकुर्वद्विरात्मविगा। स्पर्धेते ह्यधुना परस्परमुभे द्यौधापि विश्वम्भरा चेतो हर्तुमहो ! स्वकीयमुपमा पूर्णा समुद्ीर्य नः ॥ फुल मलियन थयन्ति मधुपाः प्रकान्तगीतकमा वात्याहत इव सय मलयनो वान. शनैरागतः । 'नानादिग्भ्य उपागता द्विजगणा नीटगुमानामज- नत्यम्मोजिन्यपि मन्दमन्दमाशा निद्रां समालिशति । ph अन्तइशीतमपीपदुष्णमुपरि व्यामिश्रणासाव्या .. रोध.पाटलपुष्पपातमुरमि म्वच्छ पयो विनतीम् । यादा खातुमुपागताः प्रियतमामो यमानात मोदन्त्यप्पु दिनावसानभगवनायनाश्योऽन्चरम् ।।

·..
+
.
110*
प्रकृतिविलासकाव्ये
श्रान्तेयोत्सवनेन कापि युवति शश्वत्समालिङ्गति"
प्रेम्णा नेत्रनिमीलनाभिनयन यमा पर कामुकर ।
ऊरभ्यामुपगृह्य ता स च युवा यत्राजराम्यन्तरे.
सामाथ्योत्परिदर्शयत्यह ! बहिस्सम्मत्यमाव परम् ।।
*
वुधाप्यन्यपुरन्ध्रिमेकतरुणो वस्त्रस्य सारूप्यतो
प्रान्ति प्राप्त दवालिलिइ सुदृढ पश्चादुपेत्यादरात् ।
जानानाप्यथमन्य इत्यगन्दुद्भूतोरुरोहोमा :
सैर साभिनिनाय नायकधिय पंधाददृष्टोतिमि
.
.
प्रेया मे प्रवसत्यनेकारतो हित्या रसज्ञामिमा
काम कामशरदिताहमनय रात्रीश्च वहीरिति ।
करमै चिन्न निगद्यता सवि । दयाहीना युवानो बते
त्यूचे काचन वामस्मरसम फञ्चिट दृशा बनती ॥
*
णामीहगधर्मधर्मचरण सर्प विगीत सतो
माह दर्शमिति लयीमय 'तिरोपरमेऽग्नुपथ्वीवरे ।
मित्राशीतरागसौ शशधरो रामायुदेप्य-करै
सीघुस यनिच अमो न भवितेत्याग्यातुमीटेऽत्रक ॥

·प्रभाकरप्रभाव. *111 4 किं ततायसपिण्ड एप जलधि शुष्क विधातुं प्रत- । भलाहोलिस्कृतशिरोमणिरय नृत्यात्मय प्रच्युत । किं या मूर्ततरोऽनुरागनिकरो नझ्यन्पतीच्या लिथ किंवा पुण्यफल महत्परिणत सत्कर्मिणा द्योमणे ॥ * पसिनामस्च निधाय दययास्मासु, स्वय तीयसे चहियामिव त भनप्रतिनिधि सलुर्महे भक्तित । सन्ध्यायामुपसो वितीय भगवन-यश्च वज्रोपम 'मन्देहानसुरातिरस्य तरसा प्रत्युनजाम पुरा ) ५७ ]] साक्षाच्छीपुम्पोसमोऽपि जगता क्षोम मृश तन्वतो 'निष्टो विनिहत्य सायकगणे रक्षोधिपम्यान्वयम् । धर्मा-स्थापयितुं प्रयोनिगदितानाचर्य भूम्या स्वय "पते तेवनार वशजरौ श्रीरामचन्द्रात्मना ॥ ५८ ॥ है . सखामहिसमन्विताय मस्त पुताय मेधाविने दिय व्याकरण मुपादिश इति मातमदान्त समे। मार यिनुपासकाय रिनर शान सुरान्दार्पयो FA मेन बामग्पिन पाया त्वदीय पदम् ।।

·112
प्रकृतिविलासकाये
'. रोग संहर सर्वमीश्वर ! दृशो शक्ति प्रदीतां कुरु
श्रीमन ! धृति हृदि स्थिरतरां प्रज्ञाच लोकोत्तराम् । '
विपायानुगृहाण स्किममृतसोजविनीस्पर्धिनी--
माकल्पं जयतात्प्रभाकर ! कृतोऽस्माभिः प्रभावस्तव ।। ६०॥
श्लोकानामिह पष्टिरेकसहिता माटुं श्रियं शात्रवी
सम्पत्ति शुभसन्तति वितरतादादित्यभक्ति परामें।
सन्तः प्राप्तसुखा भवन्तु सततं सूर्य ! प्रसादेन ते .
याचामस्तु फलेपहिः समुदयो लोके कवीनां सताम् ।।
--
इति महामहोपाध्यायस्य श्रीकृष्णमूर्तिशास्तिण: पण्डितरागस्य "
मद्रप्रान्तसंस्कृतास्थानक्वेः कृतिधु
प्रकृतिविलासकाव्ये
प्रभाकरप्रभावो नाम सप्तमो विलासः।

·१५ व्याजीकृत्य त्रिपुरजयिनं स्वीयशक्त्यैव सर्वम् ॥ १॥ पृथ्व्या माध्यामिव कतिः स्तोकावतमीशः । चित्र तस्करिकुलयशोलिप्सया वन्च्यमाना मा. केचित्कथमनि तिदुर्नामनः शक्तिमल्पाम् ॥ २॥ भेदी गाय सरति सहृदां पश्योध द्वयोन.। आपन्यो श्रीमावली पलान्यां भी या का प्रभा मक्केवर कामदः ॥३॥ श्री: प्रकृतिविलासकाव्ये शर्वरीसौन्दयं नाम अष्टमी विलामः भूत्यै भूयातुहि नमहिभृत्कन्यका तन्यमान- की डिम्भ हिरदवदनं लालयन्नी निजाक्के । शर्यात्मा प्रलयसमये संहरन्ती प्रकोपा- कृल्ला राज्याः श्रियमिह गिरा दूरतो वर्तमानां सौन्दर्यापिटकरणविषये तुत्यम्मास्त्रियामा 8 ·114 प्रतिविलासकाव्ये तारगैः स्फुरति परितः पुष्करच प्रदोषे यान्यावासान्पति सुरभयो वत्ससन्दर्शनोकाः । नियां लिप्यत्यमितकुतुकासद्मिनी मन्दनिद्रा -दीपान्न्यस्यन्त्यधिगृहमुख रम्यवेषाश्च योषाः ॥ ४॥ फुल मल्लीवनमलिकुलप्प्तमालापशीले: पत्रित्रातैर्मधुरविरुतैराश्रिताश्शाखिनीडाः। वातः पोतम्सुखयति सरित्प्रान्तवन्यां विहारी पांसुक्रीडापरवशहृदो वालका वासरान्ते ॥ ५ ॥ . रोधस्सिन्धोः कतिचन, परे हृद्यमुद्यानमन्ये स्रोतस्विन्याः पुलिनमितरे तुशैलेन्द्रशृङ्गम् । इत्थं स्वस्वाभिमतयुवतीसार्थमानीय यूनां स्तोमः काम मलयमरुतं सेवते वासरान्ते ।। मुष्णन्क्षोण्यास्तरणिकिरणोद्गीर्णमौण्यं क्रमेण प्राणान्पुष्णन्विचरति मन्द्रौहिणारण्यशीर्णः आरार्दु श्रद्दधति विधिवम॒सुराधाश्च सन्ध्या- मच्छिन्नश्च झणझणखो व्यज्यते ·शरीसौन्दर्यम् 116 श्रीमत्येपा प्रकृतिरमितप्रामवा भ्राजमाना त्रैगुण्येन, प्रथयितुमनास्तामसीमात्मशक्तिम् । विभत्यारव्या रजनिरिति च, स्वैरमामृत्य विश्व क्रीडत्युच्चैः किमु सहृदयान्विनमें रजयन्ती ।। ८ ॥ तेजोऽभावस्तम इति मतं धीमतां नादराहे नीचाञ्चिस्थितिमुपगतं तेज एवान्धकारः । मान्यामान्ये अपि च तमसस्सटेते क्रमादि- त्याहुर्निपरमिह बुधा वस्तुतत्वं विदन्तः ॥ ९॥ रम्या रात्रिः परमगुरुणा सुन्दरिम्णा निगरी सन्ध्याभ्यामप्युपचितरुनिम्सेव्यमाना सखीभ्याम् । यावत्र्यापृत्युपरतिकृतं विश्रम द्राग्दिशन्ती कस्य प्रीत्यै न भवति समान्याणिनः पुष्णतीयम् ॥१०॥ सूर्यम्योऽयं न खलु सहते स्वेतरेषां पक योण्याद् मृशमभिभवत्यहि नक्षलक्षम् । 'तेभ्यो भातुं वितरति यधेच्छं तमिमावकाश द्रुष्टुं प्रायः परपरिभयं न क्षमेरन्मृगाक्ष्यः ॥ ११ ॥ गुभूतानामपि नासाना तान्देन परामर्ग;

·116
प्रकृतिविलासकाव्ये
द्यावाभूमी स्वरुचिनिचयैरञ्जनप्रत्यनीक:
सान्दस्निस्सरणसममिव्याप्य गाम्भीर्यम्ना ।
विश्वस्योपर्यपरिमितमुत्सेकतोऽनन्तर यं
निवोढुं श्रीः स्फुरति रजनेराधिपत्यं समस्याः ॥ १२ ॥
आवृण्वानाप्यविरळतरैः श्यामळिम्नां समूहै-
नेत्राणि द्राग्मुवि तनुभृतां दुष्यतीयं न रात्रिः ।
ततद्भावाश्रयमधुरिमस्तोमकुक्षिम्भरित्या-
त्पुप्यत्येपात्मनि हि सुपमा कामपि प्रीतये नः ॥ १३ ॥
आस्तां दूरादनुपमसमाम्नायगम्योऽर्थमायं
तस्मालब्धातिरपि विधुर्यामवत्या रसज्ञः ।
अधेयोऽप्यधिगतरसो विद्युतं श्लेष्णुमीटे
स्त्रीणां प्रीत्यै भवति रसिको, नैव माहाम्ययुक्तः ॥
सौन्दविगायपि न तिमिरं शार्वरं रोचयन्ते
मा प्रायस्स्वयमधिनिशं संविशन्ति श्रमेण ।
रात्र्या सर्व प्रकृतिविहतिवन्धुरा निष्फलैपां
नानाय प्रभवति तमो बाह्यमन्तस्तमोक्त् ॥ १५ ॥

·117 शरीसौन्दर्यम् . स्वत्वेन चोरभिमततमं नीलिमान मनोजें दिग्योषिद्धयोऽजनविधिकृते संविभज्य प्रदातुम् । कारुण्येन प्रकृतिरनघा यामिनी कि नियुते रितारमानः किमपि न दिगन्त्यन्तरेणापहारम् ॥ १६ ॥ ऋक्षः प्रेक्ष्यम्तरवारळधोतमुक्तासगोत्र- व्योग्नि श्यामे निचुलिततमे सान्द्रमुर्विताने । तुमचलपिय मुयो गोलमानम्य मूर्या श्यामा कापिकलयात मुर्द नर्तकी श्रीनिशायाः।।१७।।

·118
प्रकृतिविलासकाव्ये
कातर्येणार्यमणिभुवा गहरोरुहादा-
वन्तलीनान्सरभसमहन्यन्धकारार्मकान्स्वान् ।
आश्लिप्यैषा नजति रजनिनिति कामपि द्रा-
इमातृप्रेम्णः किमपि न परं श्रेयसे कामनाहम् ॥ २० ॥
प्रतत्वेनाञ्जनपरिचयाच्छ्यामळस्निग्धमुर्तिः
सान्द्रा कालायसकृतहच्छृङ्खलामालिका या ।
सन्धातुं धामपि वपुमती कल्पिता श्रीप्रकृत्या
सैवास्माक स्फुरति परितश्शर्वरीकैतवेन ॥ २१ ॥
अन्धेरूमान्मदशिखिगळश्याम लिन्नाति लक्ष्या-
नात्माद्वैतीकरणनिपुणा दर्शयन्ते तमिलाः ।
निमर्यादान्दिरदनिकरानजनादिवजाभा-
नातिश्वेतैरभिनिपततः फेनपु रदौथैः ॥ २२ ॥
झन्झाचातव्यनिम्नसमुत्तुगभनोसमा
पर्वक्षिप्तानृजुसरयूटरफेनदंष्ट्राकराया।
विचाप्तासितघनकचा दुइवैरट्टहास:
काली रात्रि(तिमपहरन्त्यम्बुधौ नृत्यतींव ॥ २३ ॥

·119 शर्वरीसौन्दर्यम् प्रक्रीडदिर्बहु, सरिदधीशानरले मरुद्धि- नीलवस्त्रैः कवचिततन: फेनपुप्पावतंसाः । सम्भूयोचै कृतस्तततीवर्वी चिकाख्याः पिशाची- यामिन्येपा परमरसिका नर्तयत्यात्मतृप्त्यै ॥ २४ ॥ मिन्धुस्सोऽयं परमकृपया प्रेरितो यामवत्या गौराङ्गाभ्यम्समुचिततमान्वल्लभाभ्यस्सरिद्धयः । श्यामाश्चीनांशुकसमुदयात्राजतैस्तन्तुजालैः मोतप्रान्तानह ! कलयते फेनिलोमिच्छलेन ॥२५॥ देव्या रात्रेरविरळतम.कन्दळीभिर्निगीर्णः फेनावळया खलु धवलिमा दृष्टनष्टात्मनोऽव्यौ । न्याप्तेऽत्यन्तं हृदयकुहरे तीनमोहान्धकारै- तिस्वच्छां भृशमनुकरोत्यम्थिरां सत्ववृत्तिम् ॥ २६ ।। अट्रेस्तुझं शिखरमधिस्वात्मना चेक्षपायां प्रेक्षेत श्रीपतिविहति ज्ञातुमेकासमन्त्रात् । धीरदशब्दान्कति त शृणुयात्स्वात्मसंवादशीला- पश्येद्भावानपि कतिविघालोचनासेचनोत्तान् ॥ २७

·120
प्रकृतिपिलासकाव्ये
स्रोतस्विन्योऽवनिघरगुहाभ्यन्तरेभ्योऽभिरामा
निष्कामन्त्य. स्थपुटितपत्मान्तपातपणादा !
वेगादाशीशिशिरपृषतामुत्किरन्त्यस्समन्ता-
नक्तं व्यक्ततरसितपटास्तारदीर्घाम्सवन्ति ।। २८ ॥
श्रेणीबद्धक्षितिधरततेरन्तराळावकाशा-
नापूय बाडिविडिततम कजलेन क्षपेयम् ।
নিষ্টিমুনিনাসানিবিদানিং যা-
माझल्प्योछ। प्रकटयति न म्व हि गम्भीरिमाणम् ॥ २९ ।।
प्राम्य रितिपपरियूटरफारफीटकारमात-
अध्यन्सिलस्वनभरसमुद्यत्यतिवद्हौध ।
श्रोत्रपान्तषियमूहदविच्छिन्नझिलीविरान
शैल म्यान्त हरति सहदा हन्त ! भानिशीथे ॥ ३०॥
वातनातोद्भुतमहिर हान्योन्यसङ्घर्षजन्म-
मोचण्टानिदेवतमुज पारिराजालसन्त ।
धूमम्तोमानुपरि समुपारोत्तो नक्तमद्री
दन्तिमान्त्योद्यतपदयुगाम्समिहीपन्ति सद्यः ॥ ३१॥

·123
प्रकृतिविलासकाव्ये
ज्योतिवल्लीकवळिततमःफन्दळा कापि भागे
व्यकाव्यक्तद्रुमगिरिसरित्सन्निवेशः परत्र ।
दर्श दर्श हसति नु दिल मेदुरारण्यभूमि-
विशुद्धिद्योलितबहुविधाकारधाराधरादयाम् ॥ ३६ ॥
रोधस्यब्धेशिखरिशिखरे वाथ बद्धानगारा
प्रत्ययानुच्छ्रिततरशिरस्समदीन्यत्पताकान् ।
अध्युप्य स्वीपृथुकसाहिता मोमुदत्यन्तिमन्तो
दृष्ट्वा नावः स्वदलितजलालक्ष्यदीपप्रकाशाः ।। ३७ ।।
घोयानानि प्रबर मकराकारहश्यानि यन्त्र.
पत्यकृस्यदुततरपरिश्रान्तपाइवच्छदानि ।
क्षुदैदीपः श्रुनिपुटकटु मानधीराणि रम्या-
ण्यारी के प्रकृतियुपमा वीक्षमाणा ढयन्ते ॥ ३८ ॥
पियच्छरितमभवर निमिदीपसधै समन्तात्
स्फीतागेका, प्रतिपुरमहोनिशेिषा रजन्यः ।
मोहनातारवमुसरिताः एण्यीयोऽतिदीयी
रण्यासन्धिप्यसममुपमाः कृषिमागममा ॥ ३९ ॥

·शरीसौन्दर्यम्
123
यूनोऽन्यूनानदहृदयाननसाऽऽकामा
कार्गाभ्यणप्रचरणचणैराकरविभ्रमाणाम् ।
नेत्रनीलाञ्जनपरिचितारयोषाम्सुवेषा-
म्निष्ठन्त्यस्तत्रपमधिगृहद्वारमीपद्विहासा ॥ ४० ॥
आयम्यन्तोऽप्यहनि निपतत्कालपाथ पृपक
विश्राम्यन्ति स्वयमधिनिश मोदमाना कुटुम्पैः ।
मेदोवद्धया मुदितह्दया निश्चलन्तोऽस्तिमन्त-
चिन्ताकान्ता बत ! कतिपये नर निद्रा लभन्ते ॥ ११॥
दिलष्ट स्निध्धैमुरजनिनदेगीतमेकर रात्री
वशीकृत्यं वचिदपरतो नन वारनार्या ।
दाण्टा क्रीडा पचन विविधाम्सत्कथाना प्रसना
इत्य नित्योत्सवामित पचन दिन्न रम्यम् ॥ ४२ ॥
भात्युन्मेपादिव समुदिता देवतासनिगाव
प्पो ध्यानाभिनयकुशला कामयन्ने कुलस्त्री ।
अन्ये सम्मर्दनानुक्नि खपमाढच्चलेन
स्यान्वा रजा मारपरवशा स्वणमन्यापनन्ति ॥ ४२ ॥

·122
प्रकृतिविलासकाव्ये
ज्योतिवल्लीकवळिततमःकन्दला कापि भागे
व्यक्ताव्यक्तदुमगिरिसरित्सन्निवेशा परत ।
दर्श दर्श हसति नु दिवं मेदुरारण्यभूमि-
विद्युद्विद्योतितबहुविधाकारधाराधराढ्याम् ॥ ३६ ॥
रोधस्यव्धेशिशखरिशिखरे वाथ बद्धानगारा
न्प्रत्ययानुच्छ्रिततरशिरस्समदीव्यस्पताकान् ।
अध्युष्य स्त्रीपृथुकसहिता मोमुदत्यम्तिमन्तो
दृष्ट्वा नावः स्वदळितजलालक्ष्यदीपप्रकाशा. ॥ ३७ ।।
द्योयानानि प्रबलमकराकारहश्यानि यन्त्र-
प्रत्यकृत्यद्भुततरपरिमान्तपाश्वच्छदानि ।
क्षुदैदीप श्रुतिपुटकटुभ्यानधाराणि रम्या-
ण्यारहों के प्रकृतिमुपमां वीक्षमाणा डयन्ते ॥ ३८ ॥
विधुच्छक्तिप्रभवरुचिभिर्दीपसधैम्समन्तात्
स्फीतालोका. प्रतिपुरमहोनिविशेषा रजन्य. ।
नेतृवातारवमुखरिता; पण्यवीथ्योऽतिदीर्घा
स्थ्यास्सन्धिप्वसमसुषमाः कृत्रिमारामभूमा ॥ ३९ ॥

·123 शरीसौन्दर्यम् यूनोऽन्यूनानदृढहृदयानजसाऽऽक्रष्टुंकामाः कर्णाभ्यणपचरणचगैराकरैविभ्रमाणाम् । नेत्रनीलाजनपरिचितारयोपास्सुवेषा- स्तिष्ठन्त्यस्तत्रपमधिगृहद्वारमीपद्विहासाः ॥ ४० ॥ आयस्यन्तोऽप्यहनि निपतत्कालपार्थ:पृपरत विश्राम्यन्ति स्वयमधिनिशं मोदमानाः कुटुम्बैः । भेदोवृद्धया मुदितहृदया निश्चलन्तोऽस्तिमन्त- श्चिन्ताकान्ता बत! कतिपये व निद्रा लमन्ते ।। ४१।। श्लिष्ट निम्धेमुरजनिनदैर्गीतमेकत्र रात्री वंशीकृत्यं कचिदपरतो नतेने यारनार्याः । दाण्टा: कीटाः कचन विविधाम्सत्कथानां प्रसना दत्य नित्योत्सयनहुमित पचन पिन्न रम्यम् ॥ ४२ ॥ मात्युन्मेपादिव समुदिता देयतासनिगाव. प्येक ध्यानाभिनययुगगः कामयन्ने कुरम्मीः । अन्ये सम्मर्दनानुक्निः खममादच्छलेन त्यान्या लन्ना भरपरवाः गमभ्यापतन्ति ॥ ४३ ।।

·124
प्रकृतिविलासकाव्ये
अन्योच्छिष्टं मधु कुतुकतः सम्पियन्तो मदान्धाः
म्वरं स्त्रीणामपि विनिमयादQमानेकनृत्याः ।
सद्यो रङ्गस्थलविलसितान्हन्त ! निर्वाप्य दीपां.
स्तिर्यकृत्यं विदधति समें निस्त्रपा ह्यन्यदेश्याः ।। ४४ ॥
विद्युद्दीपव्रजभूदुदरोद्भासिनकासनस्थ-
प्रान्तप्रेक्षोसुकजनशिरश्श्रेणिदीव्यद्गवाक्षा ।
उल्लय द्राग्व गिरिनदी मिता यानपति-
देशाद्देशं गुफुगुफुरवैरायसे याति मार्गे ॥ ४५ ॥
प्रासादांश्च प्रतिपुरवरं चन्द्रिकासारगौरा-
ब्रम्यान्यातायनपरिसरास्त्रीर्णमञ्चपपञ्चैः ।
अध्यास्यैकेऽभिमतयुवतीस्पर्धिनीस्वर्वघूभि-
भुञ्जाना भान्त्यशिथिलपरीरम्भसंरम्भभाजः ॥ ॥ ४६ ॥
गाढारलेषं फलयितुमनाः कामिनीनां रसज्ञो
देव्या मह्याः शिखरिणि करैः सत्वरं व्याहतैः स्वैः ।
पश्येन्दुन्दलयति तम.कञ्चुकं प्राणनाथे-
त्युक्त्वा सद्यः पुळकिततनुः सुम्तनी कापि जाता ॥४७॥

·श्वानो धावन्त्यसरदमिनो लिर्निमित मषन्तः ॥ ५९॥ शर्वरीसौन्दर्यम् 125 कापि स्वापाभिनयचतुरा शश्वदाकारितोच्चैः पत्या निर्यस्मितमपि बलात्सनियम्य स्थितान्ते । ईपरम्पर्शोदितपुलकितज्ञाततत्व स्वदोर्ध्या- माशिश्लेष समरशरहताभुग्नवक्षोजयुग्मम् ॥ १८ ॥ दात कृत्वा दृढतरपरिप्यङ्गमुत्तुहर्म्य शुभ्रज्योत्स्ने व्यवहृतिकथां दम्पती प्रारभेताम् । भर्ता रामं कथयति समेवेकदारं रसज्ञ भार्या गोपीहृदयहरणव्यालीलश्च कृष्णम् ॥ ४९ ।। वेणीमल्लीसुमपरिमळभाम्यदिदिन्दिराणा वारस्त्रीणां युवजनमनोहारिभिदग्विलासै. । धन्यम्मन्या: कतिचन समारुह्य नौकाः प्लवन्ते निर्निदेन्दीयरनिचुळिनास्वप्सु लीलासरस्याः ॥ ५० ॥ प्रायो व्य) भवति रजनी प्राममानोज्ञक, य. सर्वे वृत्ताभ्यवइतितया संविशन्त्याद्ययामे । रय्यायाच व्यपगतभय फेरयम्सचरन्ति ·126 महातिविलासकाव्ये सत्यप्ये विमलमनिलं सर्वतश्चक्षुसार- - स्पधान्यम्बून्युचितमशन भङ्गाहीनां सुषुप्तिम् । लकवा चिन्तालयविरहिताः स्वस्वकृत्यानुरक्ता. जीवन्त्यब्दान्तमपि समे ग्रामवासेन धन्या ॥ १२ ॥ यामैयुक्तां सममिदधते रात्रिमेके चतुर्भि मा. कृत्याणिहितधियः सञ्चरन्त्याद्ययाम । करात्मान' फणधरमुखा जन्तवश्व द्वितीये यक्षा रक्षास्यपि बहुतरः क्षुद्रकृत्यैस्तृतीये ॥ १३ ॥ आगच्छन्तः पितृमिरमिताभवैर्देववर्या- स्तुर्थे यामे गजमुखमुखाः क्षेममाधातुकामा । सर्वान्दृष्ट्वापि च सदनिनो बुध्यमानान्कुटुम्बै. स्तृप्तारमानो विदधतितमामाशिषो द्रागवन्या ॥ ५४ ।। सर्वे श्वासश्वसनगरळं प्राणिनामझिं पीत्वा छायावृक्षा पहिरतिजवादुदिरन्ति क्षपाम् । 'ग्रस्त्वा दुष्टं मरुतममितं तृप्यतां शाखिमूलं सेवायोग्यं भवति फणिनां, मानवानां तु गह्यम् ॥ ५५ ॥ 1. उदितो वैति क्लाया वेट ·शर्वरीसौन्दर्यम् 127 अण्डेभ्यश्च द्विजनय इव प्राणभृद्भयोऽसवो द्रा गुलामति स्वयमिह भुवि प्रायशोऽत्रैव यामे । तातायीके भयकृति निशोऽत्यन्तमित्याहुरेके सन्दमोडा भनति हि महान्दारुणो रोगमाजाम् ॥ ५६ ।। ज्वानो यस्या निशि नियमतस्तन्वते स्वोपवास रात्रि प्राहु श्वनिशमिति ता केचनाचायपादा । साक्षात्कुन्स्यिपि च रजनावागम सूर्यसूनो धान कृष्णा इनि च गदिन प्राणितत्व विददि ॥ ५७ ॥ सभ्य श्रीरजनिजननी सुप्तिमात्मस्वभूता जीवात्मभ्य परचिति परिवङ्गमापादयन्तीम् । हित्या भेद सपदि ददती पुष्णती चार्भकान सैपा नित्या श्रुतिषु महितै स्तूयते रात्रिसूक्त ॥ १८ ॥ रम्यश्चन्द्रस्तदुदरमा राञ्छनचापि रम्य ज्योत्सा रम्यावनिपरिसरे तत्प्रसारोऽपि रम्य । रम्यान'म्य सरसमनसामन्धकारोऽपि रम्य निकोक्त्या प्रकृतिविहित वस्तु नैवान्त्यरम्यम् ॥ ५९॥ तमी रात्रि ·128 प्रतिविलासकाव्ये स्त्रीपुंसाभ्यां जनयति जगन्मातरेतत्समाभ्यां निद्राद्वारावसि करुणयारोग्यमुत्पाद्य भूयः । अन्ते सर्व हरसि भगवत्युप्रसंवर्तरात्रि. कुलास्माकं पततु गवतीमन्तरेण प्रणागः ॥ ६ ॥ मृत्युं मह्य तिरय कृपया मातरुत्सनमाजे पाप्मो मे सफलय रिपुष्वायगृह्यतरेषु । "भाकल्पं सद्विजवरकृतं विद्वदाफल्पकल्पं श्रीशर्वर्या जगति जयतादल सौन्दर्यमेतत् ॥ ११ ॥ इति महामहोपाध्यायस्य श्रीकृष्णमूर्तिशास्त्रिणः पण्डितराजस्य भद्रप्रान्तसंस्कृतास्थानकवे. कृतिषु प्रकृतिविलासकाव्ये शवरीसौन्दर्य नाम अष्टमो विलासः । ala ·19929 ॥ पर्दिनि समर्पणम् ॥ काटुप्पुत्तनास्त व्यस्वाम्यायस्याहमात्मज ! कृष्णमूर्तिरकुर्वीमा मद्रास्थानकविः कृतिम् ॥ १ ॥ पदवाक्यरमाणन श्रीगर्भपुरबासिनन् । भूवराहाचार्यचर्यमादिम नौमि देशिकम् ॥ २ ॥ महामहोपाध्याया-श्रीदण्डपाणिमखीश्वरान् । करुगुळकृष्णशास्त्रिवरेण्यानौमि सद्गुरून् ॥ ३ ॥ अम्मङ्गुडिस्थितश्रीमत्परमेश्वरशास्त्रिण । गुरूपाणिनिशाम्बाब्धे! यह उम्भसम्भवान् ॥ ४ ॥ येषाममीपा महता करुणादृष्टिपातत । महामहोपाध्यायोऽसि सवृत्तो नौमि तान्गुरुन् ॥ ५ ॥ आपो बहिश्च होता विधुरहिमकरो व्योम पृथ्वी नमस्खा नेतेsो यस्य देहा स पशुपतिरपि श्रीनिवासम्बस । यम्य श्रीकृष्णमूर्ते उस्ममरमवायद्प्रिदासस्य नित्य साऽय पिन कपर्दिन्यनपकृतिमिमावत्यात्मतृप्त्य ·॥ आशासनम् ॥ मनः प्रसाद संपाप्तो वेङ्कटेशपसादतः । श्रीराजेन्द्रप्रप्तादोऽसौ जीयात् भुवि जनाधिपः ।। आने-देप्मुख-खजु-मुम्पिनयविचीराजमन्नार्मुखा मान्यारसंस्कृतमातृकिङ्करतया दीव्यासुरब्दाशतम् । राजाजी-जयहर-पटेल्पमृतिभिः स्वात-व्यसंरक्षक माता भारतभूमिरुत्तमतमैः पुत्रैविजेनीयताम् ॥ श्रीमद्भवनगर्राजदम्पती च जयन्त्विमे । कुमारस्वामिराजश्व विधामन्त्री च माधवः ।। . इति श्रीभारद्वाजकुलजलाधिकौम्नुमश्रीमद्वेवटसुब्यरामार्ग- वर्यतनूजस्य श्रीवेङ्कटसुब्बलक्ष्मीगर्भसम्भूतम्य व्याकरणवेदान्तसाहित्यनिष्णातत्य पण्डितराजाद्यनेक- विरुदाक्षितस्य महामहोपाध्यायन्य मद्रमान्नसंस्कृतास्थानकवेः कृष्णमूर्तिशाषिणः कृतिपु प्रकृतिविलास: समाप्त: ॐतत्सत् जय हिन्द श्रीकल्याण एद्रालयः तिरची।