·मागाम्भोनिषि-सद्धर्मोगरक-रिपकगमणि मीमहिनयानन्दसूरीपरपममावक- सयमरमक भीमनियमकमन्सूरीधरपामार-म्यास्पानवापसति भीमद्विजर सम्बिसूरीपरोपदिष्ट, मीविषयदेवरिसंघसस्वा भीगोसीजीजेनरपामय कार्यवारयम्मा नगीनमाईमुक मापदभाई मोतीलालमुत-मणि छाम्माई-सेवाम्पामिदं मन्पर्ण प्राकार्य नीतम् ।।

·REL求张
速速定公选BE
SASTRA VĀRTĀ-SAMUCHCHAYA
BY
Śri HARIBHADRA SÚRI
WITH
His own Commentary named Dikpradā.
$)
[A. D. 1929
Price Rs. 2-0-0.
来来来来来
Copies 1000 ]
必要的

·Prated by Ramchandn Yoru Shodgs at tho Nimagangar Proa, 28-28 Kolbhat Lane Bombay Pablished by Bharchundbbal Nagibhai and Manilalbhai Motilal Managing Trustees of the Shri Vijaydorursangh Bootha Godiji Jala Upashraya, PsychoanBombay [ All ngtta rekrved by the Managing Trustee of tho Bar Vijaydorurasıngh ranatha Codfi Jarn Upastunya ) ·शास्त्रवार्तासमुच्चयस्योपक्रमः । पर इह हि मनीषिणाऽवाप्तविवेकेनावेक्ष्य चातुर्गतिकसंसारस्य दुःखबहुलतां तदुच्छेदाय यतितव्यमेवेति विवादशून्यो मार्ग आस्तिकानां, तथापि तत्र तत्रास्तिकशास्त्रेषु तदुच्छेदमार्गस्य नानात्वमवेक्ष्यानिपुणमतीनां स्यादेवाबाधितेऽपि तदुच्छेदोपाये प्रवृत्तिव्याघातकारिण्यारेकेति न नूतनं, प्रेक्ष्य चेदं जगद्वृत्तं श्रीमन्तो हरिभद्रसूरयो विधायाप्यनेकानि नन्द्यनुयोगद्वारावश्यकजीवाभिगमप्रज्ञापनागमवृत्तीः निर्माय निर्माय पञ्चाशकपञ्चवस्तुषोडशकाष्टकविशिकादीनि असाधारणानि विधिप्रकरणानि शास्त्राणि धर्मसंग्रहणीललितविस्तरानेकान्तजयपताकादीनि चान्य- यूथीयमतखंडननिपुणानि विरचय्य सर्वपार्पदं शास्त्रं रचयितुकामाः प्राक् तत्तद्दर्शनमतपदार्थमात्रप्रतिपादनपर पड्दर्शनसमुच्चयलोकतत्त्व- निर्णयौ विनिर्माय निखिलमतैदम्पर्यदर्शनपुरस्सरतत्तन्मतपरीक्षापरं निबंधमेनं शास्त्रवार्तासमुघयाख्यमनुपममातेनुः, तथाच यथा पड्दर्शन- समुच्चयस्य समुच्चयपदाङ्कितत्वेन सर्वदर्शनप्रतिपादकता तथाऽस्यापि सर्वयूथीयशास्त्रैदम्पर्यप्रतिपादकता स्पष्टैव, सति चैवं योगदृष्टियोग- विन्द्वादिवद् यदव परतीर्थप्रवर्तकानां तदनुसारिणां च यद्वहुमानवाचकं पदादि तन्न श्रीमतां सम्यक्त्वमालिन्यापादकं न चेतरेपाम- तथाविधानामनुकरणीयं, स्पष्टीकृतं चेदं तत्त्वं श्रीमद्भिरीश्वरवादे 'यतः केपांचिदादरः। अतस्तदानुगुण्येन, तस्य कर्तृत्वदेशना ॥ २०६॥' सांख्यवादे च 'मूर्तयाऽप्यात्मनो योगो० ॥ २३६ ॥ एव प्रकृतिवादोऽपि, विज्ञेयः सत्य एव हि । कपिलोक्तत्वतश्चैव, दिव्यो हि स महामुनिः ॥ २३७ ॥ इत्यादिवाक्यैः, तथाच तत्त्वतो जिनप्रणीतानुसारितत्त्वप्रथनपरतां तेपां निदर्य तदनुमारिणां तत्त्वपथेऽवतारण- ·मेय साप्प सूरीनो सम्पया 'उपाविबुरामपम्पमानिरासेन.' २९ 'पापा सदा पीरैर्य नास्तिकपर्सन ११२ को विवादो नो, पुसिशुम्पेन सर्पका' ९९ 'एष वेदविहिवाप्रप हिंसा पोपाय' १५७ 'इशाम्या विस्थता । पर्शमीया शास्त्राणा' १६१ 'सर्वमयुतिमा २३१ 'पबुक म्यापमानिता २६९ इलावीम्यनेपनि पापानि परमवानामसारखारापकानि ममीपुरव, नहि कोऽपि विपम्मित् कमपि मान्यतया समतवा पा निर्धार्यानन्तरमपंबिपालि पूर्वोच्चलि पाक्यानि सत्र वत्र प्र{जीव, आमहामावपोतनाय वयापर्शने हुन सस्य मायक, परेपो तुझेपनिराकरणेन सम्मार्गपोषदायकमिति ऐपनापभिरवश्यं विषयमेवेसर्व मशादानिकराणा पाया। शामे मात्र विछेपेण नाविषयाममार्गमयतिमोरकविककापारिवादियबसोस्योगावमीमांसका निराधिकीर्पिवान, तथाष पः कोऽपि पासपस् यदुत मीहरिमापूरो पति वेदान्तदशनमास्यममयिप्रति निरल, पहा श्रीमदिरौपानेकान्तजरपसाको प यदा चम्पावबारम समूहका कपिता पधायि वा वे वं मादामुरिति पकमपि पार्यते कोविदः १ । वात्मप्रवासात्वापालिकवायाः २९ ता ११२ पर्यन्तैः सोनियध्या नासिका, स्वनि मेरसमाप्तये मन्यमानस्यावश्यकरपा पुण्यपापपंपदेतूना १४१ पर्यन्वैः पक्षानं स्वात यगरेपपोमवारपयो परिवारमासम्म टपषप्रवृचाना पाममागोनो १४९ पर्यम्वनियमा टयामाथिमा मपविमोपकानों १५६ पन्द। पविक्षसनगम्यस्वर्गवादिनी देविकाना १६३ पर्यम्। फास्त्रमावारिवादिना १९३ पर्यन्तः ईपरस्पादिना २१० पर्मत सामानां ९३७ पर्यवसानः धर्मश्रतियोशाना छापानमानासतायवासमापीनी ३५४ मम्त विज्ञानवादस्म ४१३ पर्यन्ते। भविष्याम ४६५ बरसाना सम्पबादल १७१ पर्यम्वनिरासा, सावित्रपपचापाखिसि ५४२ पपन्दी च्या, प्रातिनिराहति। ५५२ पर्यन्ता, मोझम सिदिश भागमम बाप्पचापमानन सामकिपोभपण मय सापन १९८ पर्यवसानो भोक न पाच ·यथार्थमिदं शास्त्रं शास्त्रवार्तासमुच्चयाख्यमिति प्रत्येष्यन्त्येव प्रतिभापारावाराः प्राज्ञाश्वेत्ते निष्पक्षतया अवबोद्धारो ग्रन्थरहस्यस्य, एवं चावश्यकमुन्मुद्रणमस्य, यद्यपि न्यायाचार्यकृतं विवरणं मुद्रितपूर्व देवचंद्र लालभाई जैनपुस्तकोद्धार फंडनान्या सस्थयाऽस्यैव पूर्वभागतया तथापि स्वोपज्ञां विवृत्तिमुपलभ्य स्याद्विदुषां कर्तुर्विवक्षाया यथार्थतयाऽवबोधः इत्युदीक्ष्य स्वोपज्ञया वृत्त्याऽलंकृतोऽयमुन्मुद्रितोऽधुना तयैव, पर श्रीदेवसूरसघकार्यवाहकागुहादाविर्भावितस्तयातेषांद्वारेति । कर्त्तारश्चास्य खोपज्ञस्य श्रीमन्तो हरिभद्राचार्याः इति प्रसिद्धतम, श्रीमदभयदेवीयपश्चाशकायुक्त्या विरहांकितत्वाच्च तत्कृततयाऽनिश्चयोऽपिस्य, सत्तासमयस्य सिद्धौ चैषां यतितमनेकैर्विद्वद्भिः अस्मामिश्च पञ्चाशकयोगदृष्ट्युपमितीनामुपोद्धाते, परमद्यापि न यथावन्निश्चितं कैश्चिदपि प्रोक्तं, पर प्रागुदितमेव वयमधुनापि मन्महे यदुत वैक्रमीय- पञ्चाशीत्यधिकपञ्चशतीमिते वर्षे एव स्वर्जग्मुः पूज्याः, श्रीमद्भिर्नन्दीसूत्रव्याख्याने पूर्वश्रुतस्य सर्वथाऽव्यवच्छिन्नतां परिकर्मादेश्च सर्वथा व्यवच्छिन्नतां ब्रुवद्भिः स्वसत्तासमयः पूर्वश्रुतकालनैकट्येन स्पष्टमाटंकितः, तदेवं प्राचीनतमं विलोक्य निवन्धमद्वितीयं भव्या भाव- यित्वाऽऽत्मानं यथार्थागमवाक्यैः सफलीकुर्वन्तु जन्माव्याबाधपदप्रापकानुष्ठानैरित्याशासते- १९८४ श्रावण शुक्लत्तीयाया राजनगरे. आनन्दसागराः ·म नाम ५-०-. १-०-० शेठ देवचद लालमाई जैन पु० फटना हाल मळतां प्रयो मित २७ तस्यार्याधिपम्सुम माम १ मो ५३ मानराम्प मो० ॥3 ०१२० १८ नवपरमकरण पुचि ५५ अबुटिपपपप्ति उचाप १. पंचवस्तुक सटीक ५५ प्रीपासपरिण (सस्स्त) ७० मानदकाम्प मो० ८ मुं १५७ मुनमुन्हायती २-०-० ७१ माचारप्रदीप ५८ पपनसारोबार माग १सो ७२ विचाररसाकर 7 taताठीपपमा ७५ नपपवप्रकरण दापि पानपरिष ७. छोकमकाये सेपोक माग २ जो वासमापारी ७५ महावीरपरिण माट मर्पणापली (मएससी) -प्रपयनसारोबार माग २ गो लोकप्रकाशे पाम्मो माग से मोम्पस प्रप्यसोष माग १ छो २-०-. तत्त्वापिसम T काप्प मौ. # १-८-० ३-०-० ४-०-० २-८-० पासपरित मास्व ४-.-.

·खोपज्ञवृत्त्याऽलंकृतस्य शास्त्रवार्ता-समुच्चयस्य विषयानुक्रमः । १ मंगलाभिधेयादि २ शास्त्रश्रवणे फलं तद्धेतुश्च ३ पापधर्मयोरकरणकरणे ४-५ पापधर्महेतवः ६-१० धर्महेतुपु साधनानि ११-१६ धर्मस्योपादेयताऽशेषस्य शेपस्य च दुःखहेतुता १७-२८ संज्ञानयोगधर्मस्य सिद्विस्तदुपादेयता च २९-८७ भूतवादिपूर्वपक्षयुतश्चैतन्यसिद्धान्तः ८८-८९ मनस आत्मत्वे सौगतानां पूर्वपक्षः सिद्धान्तीय- मुत्तर ९० आत्मलक्षणं ९१-१०९ कर्मणः सिद्धिः शक्तिवासनापक्षनिरासश्च ११०-१११ लोकायतमतोपसंहारः ११३-१२१ पुण्यपापयोर्बन्धहेतवः १२२-१२९ स्वभावागमयोः स्वीकारः १३०-१४१ शुभादेः सौख्याद्युत्पत्तौ विचारः १४२-१४९ अगभ्यगमनादौ न माध्यस्थ्यं १५०-१५६ भवविमोचकनिरासः १५७-१६० वेदविहितहिंसानिरासः १६१ अन्येषां कुशास्तृता दृष्टेष्टबाधश्च १६२-३ अहितप्रवृत्तौ हेतुः १६४-१९३ कालवाद्यादिनिरासः 7 ·माम ४-0-0 शेठ देवचंद लालभाई जैन पु० फडना हाल मळता प्रयो किंमत १७ तत्वार्याधिगम्सून माग १गे ५३ मानकाप्य मौ०६१ ०१२० १८ मपपरमकरण यमुपति ५५ बतिपमपति उत्तपर्प २-०-. १९ पंचषक परीक -०-० ५१ मीपापचरित (सस) .१४. ७० मानपकाम्य मौ० ८ मुं ५७ एकमुवापसी २-०-. ७१ भाषाप्रदीप ५८ मपचनसारोवार माग १ छो ७२ विधाररसाकर ३-०-० ५९ संयुसपैताठीपपना ७३ नवपक्षप्रकरण प्राधि १. पिचविसानपरिष ७४ पोकमकाथे सेवसोक भाग २ २-८-० २२ सुरोपासमापारी ७५ महावीरपरिष मात १५ भीपासपरिण मात मर्यरतापछी (मएलसी) प्रेसमा २५ प्रयवनखापेमार माग २यो ४-.-. गोकमका कारलोक माग यो प्रेसमा १५ धोकमा ट्रम्पोक माग १ मो २-०-. ११ मानाचम्म मो०७ में सत्यार्यापिगमपुत्र माग २ को प्रेसमा प्रेसमा प्राप्तिस्थान सरत गोपीपुरा प्रियंकर भूपकपा ·खोपज्ञवृत्त्याऽलंकृतस्य शास्त्रवार्ता-समुच्चयस्य विषयानुक्रमः । १ मंगलाभिधेयादि २ शास्त्रश्रवणे फलं तद्धेतुश्च ३ पापधर्मयोरकरणकरणे ४-५ पापधर्महेतवः ६-१० धर्महेतुपु साधनानि ११-१६ धर्मस्योपादेयताऽशेषस्य शेषस्य च दुःखहेतुता १७-२८ संज्ञानयोगधर्मस्य सिद्धिस्तदुपादेयता च २९-८७ भूतवादिपूर्वपक्षयुतश्चैतन्यसिद्धान्तः ८८-८९ मनस आत्मत्वे सौगतानां पूर्वपक्षः सिद्धान्तीय- मुत्तर १० आत्मलक्षण ९१-१०९ कर्मणः सिद्धिः शक्तिवासनापक्षनिरासश्च ११०-१११ लोकायतमतोपसंहारः ११३-१२१ पुण्यपापयोर्वन्धहेतवः १२२-१२९ स्वभावागमयोः स्वीकारः १३०-१४१ शुभादेः सौख्याद्युत्पत्तौ विचारः १४२-१४९ अगम्यगमनादौ न माध्यस्थ्य १५०-१५६ भवविमोचकनिरासः १५७-१६० वेदविहितहिंसानिरासः १६१ अन्येपां कुशास्तृता दृष्टेष्टबाधश्च १६२-३ अहितप्रवृत्तौ हेतुः १६४-१९३ कालवाद्यादिनिरासः ·१९५-२१० ईयरवारिनिरासा २११-२३७ सांपन्यवाइनिरासः (प्रधानाविप्रतिविवापन्धप्रहति- मोक्षनिरासा) २३८-२७४ मणमयनिरासा मानमानदाखान सन्ताननियसः बसमापपारनिरासा पर्मप्रतिपक्षप्रतिक्षेपः म सपा सरवायोगा क्षणिकरने हेतुफल्मयोगा शा विरक्षितकपननियता सामग्रीनिरासा वासना- पनि गोपाम्बयः पमिपत्वे घामविरोपापापर्न २५५-११३ विधानमामिपसा ४१४-५२३ मणिकपारपरीक्षा ४२१-४११ मणिकरपे दिसाहिमादीनामनुपपचिः बर्षक्रिमानु पपचिम मन्यमाम पमित्वम् ११४-१५ मणिकरियानपारपोरेलू ४६४-४५६ शून्यवादलिरासा सुगवमवोपसंहार ४७४-५४२ स्पापावित्रयं, वत्र पूर्वपमा, संसारिमुच्यो। माना मानयोम स्माशवा, इम्पपर्याययोमपामेवो, भन्छ- पम्पतिरेक्योर्मेदाभेदयोर्नित्यानित्ययोरपि स्माधवा ५४३-५५२ प्रमाद्वैवयादमिरासा ५५३-५७९ मोरे पूर्वोचरपझो ५८०-६२६ सर्पयत्वसिौ मीमांसफपूर्णपक्षः सिद्धान्तपमम ६२५-६४३ भागमसिसि। ६४४-७२ पायवापफमावसिसिः वापारम्यतदुत्पचिपम निरासः ६४४-१९१ पानक्रियावादी ६९२-६९८ मुविस्वरूप १९९-५०० पपसंहारः ·शास्त्रवार्तासमुच्चयमूलश्लोकानामकारादिसूची शोकाकः ४८० आद्यपाद: श्लोकांकः आद्यपाद: श्लोकांक. आद्यपादः श्लोकांकः आद्यपादः अतत्स्वभावात् तद्भावे १७२ अत्र चोक्तं न चाप्येषाम् ३१२/अत्राप्यभिधत्यन्ये ३३० अतद्हणभावैश्व ३८३ अत्रापि पुरुषस्यान्ये २३२/अत्राप्यमिदधत्यन्ये १४२ अतस्तत्रैव युक्तास्था २८/अत्रापि प्रान इत्यन्य: ६२७/अनाप्येवं वदन्त्यन्ये ३४२ अतस्तद्भेद एवेति ५२७/ अत्रापि युवते केचिदि० ५९१ अथ कथञ्चिदेकेन ३४८ अतीताजातयोर्वाऽपि ६४८/अनापि जुवते केचित् १३१/अथ भिन्नस्वभावानि ३१ अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तु ६१९/अत्रापि युवते वृद्धाः ६२९/अथान्यत्रापि सामर्थ्यम् ३१३ १९६/अतीन्द्रियार्थसवादः ६४१/अनापि वर्णयन्त्यन्ये ५.६/अथाभिन्ना न संक्रान्तिः ३२७ ६८६/अतीन्द्रियेपु भावेपु १३५/अत्रापि वर्णयन्त्येके ८८/अथासनिधिभावेन १९१/अतोऽपि शुलं यद्वृत्तम् ५८९ अत्राप्यभिधत्यन्ये ४७० अदृष्टाकाशकालादि० .८७/अत्यन्तासति सर्वस्मिन् २७८/अनाप्यमिद्धत्यन्ये ५४६ ३४३ ५३ अ. अगन्धजननव्यावृ. अगम्यगमनादीनाम् अग्निज्ञानजमेतेन अयादिज्ञानमेवेह अचेतनानि भूतानि अज्ञो जन्तुरनीशोऽयम् अत एवागमज्ञस्य अतः कालादयः सर्वे आता प्रत्यक्षससिद्धः ६४६ ६३ २४१ अदष्टं कर्म संस्काराः ·प्रपिमर्मपि पामा घनम्वधर्म मनम्वर पापा मनसिम्पकिरप्पसमा बमम्युपगमावर मन्परिकर्मयुष्वारा बनानिमम्पमापस्म बविला प्रियसेमोगा मनिला संपरखीस० मनुमूवाविषयम् भनेत्रम्वत एवावा बन्ने भयेपणापानी मन्ते पयेणं पाप अन्वेऽपि पर्सन नाम ५४२ अम्पामेऽम्पस सामर्यम् ११० मन्ये तमिदपत्यत्र १९. ममपर सर्वत्र ५१५/पन्बया तस्वदोऽते ५५१ मन्ये खमिरपत्सवम् ४६४ भयुनियनाम्पाप. २८५ पन्पमा परमम्मात् ६६. भन्ने स्वभिमपत्सवम् ३४४ पमिप्रेसवारीनाम् २१ भम्पपाऽनियवोन १७६ अम्पे त्वमिदमत्येयम् ६५२ अभिप्रायसवतेपाम् १५८ पम्पमा पोग्यता वेपाम् ३८१ अन्ये स्वाहुरनापेव ४४७ अप्रान्वनाविवारे सु १६ भम्पा वस्तुतस्वस्त ११८षम्ये पुनरिए भाया २३१ भमूताः सर्वमायमा ५५० भन्योपेनिपपापम् १६ मन्ये पुमर्वरन्येवम् ५५२ अपमेय न पेत्सम्ब० १२ अम्योपो परम्परम ६५१ मन्ये म्यास्पानयन्येवम् ५५० अर्पक्रिया यवोऽसो वा १३ अम्पस्त्वावर सिरोपि १२० बम्पेपामपि मुस्सवम् १५२ अपंक्रियासमर्पतम् २४२/मग्यारसपाभ्यः १५५ बम्योन्यमिति यवम् ५०९/अर्थप्रहपहपं या १००बन्ये तुजम्पमामिल ४३२ बायो म्पविरेकम ५०७ बमुमारप्पनुष्ठानास् ४५५ मम्मे हमसे ऐवत् २१४ परीमापि नो युध ११९ मपदोपजननी ५५२ चम्पे लौमिष्यन्दि १४५ भपोहस्सापि पाच्यस्वम् ६६९ ममता सस्तयोगे । २१५/पने स्वमिएपसत्र ९४ापौरपेयवाप्यस ६२० मसत्यपि प पा मागे २९४ २०९ ६५१ ६९७ ६२८ १३८ २८६ १३८ २७६ ४०९ ·४८१ ४८८ ४६९ ४१९ असत्यामपि संक्रान्ता ३२८ आत्मत्वेनाविशिष्टस्य असत् स्थूलत्वमण्वादौ ४५ आत्मनाऽऽत्माहे तस्य असदुत्पत्तिरप्यस्य २९८ आत्मनात्मग्रहोऽप्यत्र असदुत्पत्तिरप्येवम् ३०१ आत्मा न बध्यते नापि असदुत्पद्यते तद्धि २७७ आत्मा नामी पृथकर्म असाध्यारम्भिणस्तेन ६८५ आदिसर्गेऽपि नो हेतुः अस्येव सा सदा किन्तु ९९ आदौ क्षयस्वभावे च अस्त्वेतत् किन्तु तद्धेतु० ४१० आर्ष च धर्मशास्त्रं च अस्थानपक्षपातश्च ४२२ आह चालोकवद् वेदे आईप्रत्ययप्रत्यक्षेऽपि ८२ आह तत्रापि नो युक्ता इ. आगमाख्यात् तदन्ये तु ११४/इत एकनवते कल्पे आगमादपि तसिद्धिः ५९४ इत्थं न तदुपादानम् आगमैकत्वतस्तच. ११७ इत्यमालोचनं चेदम् ९१ इत्येवमन्वयापत्तिः ८६ इदानीं तु समासेन ८४ इन्द्रप्रतारणायेदम् २२७ इन्द्रियग्राह्यतोऽन्योऽपि ६४० इन्द्रियेण परिच्छिन्ने २०१ इष्टापूर्तादिभेदोऽस्मात् ४५२ इष्यते च परैर्मोहात् २२० ई. ५८५ ईश्वरः परमात्मैव १७ ईश्वरः प्रेरकत्वेन उ. ३६१ उक्तं विहाय मानं चेत् ७४ उच्यत एवमेवैतत् ५३० उच्यते सांप्रतमदः ३५७|उत्पादोऽभूतभवनम् २९ उत्पादोऽभूतभवनम् १११ उत्पादव्ययबुद्धिश्च ६६८ उपकारी विरोधी च ३७० उपदेशः शुभो नित्यम् ५८६ उपलब्धिलक्षणप्रा० ४९१ उपलब्धिलक्षणप्रा० २०४ उपादानादिभावेन १९४ उपादेयविशेषस्य उपादेयश्च संसारे ४७३ उभयोHहणाभावे २० ३९५ ऋत्विभिर्मसंस्कारैः ३७७ ३७८ ३१५ ५६८ ११ ३३१ ५८७ ·पकराया परों नेसि एनागवेऽपि परमपो हुस्सात् ३६९/प्तेनेवर प्रविधिसम् पपत्र नियोऽपत्र २६२ श्वेनैवत् प्रतिक्षितम् पकववेकवेवत् ४९० मोमवत् प्रविधिप्तम पकमर्प विजानाति २१२ एप एषगणोपेता एवं प न पिरोपोधि पचम्देनेवरूपागा २२८ एवं प वस्तुनखस्वम् एकाम्पैक्चे न नाना मर ५३४ व पम्पमेह एकच मोज्न युफ्त्य २०२ ए प भूमपादोऽपि पसरप्यसरपति ४५५ एवं पामहणादेव एतदप्युजिमा पत् १५५/पव पैवन्यपानारमा एपछिमात्र पात् २१. एक पत्रापि पदारे पवर पावो पहल ६९८/एवं वजन्ममावस्ये पोन समेति ५०१/वं पत्फसमावेऽपि २०११पर्व न पाहू पहात्मानं २९६ धर्माधिपरिमसानि० ५५४ २१९ एव न्यायपिसोऽस्मिम् ५१० कादेवस्वमावस्त्रे २०२ ५१९ एप प्रकविवादोप २३७/सिवभेदय पम: २८७ १२९/एप विदिवामि १५७ काठिन्यानोपहपाणि २०ण्य म्पवृधिमेरेऽपि २२१ फापाचिरम्मको यस्मात् २५२ २०१एवं अफ्याविपक्षोऽयम् १०५/कारमत्पात् स संवान ४२६ ६०१ एवं सवि पटादीनाम् ५२ पाउ पपवि भूतानि १५६ ४२४ एप सपनिम्पत्यम् १२९ कामपीना पस्वम् ४५६ (पा पुमयदोपावि० ५१८)ठामापे प गर्मावि १६८ ३८५ पप सागुरप मार्गी ६१३ काठोऽपि समवादियत् १८९ किन कासार नेप ६५५पापमिति वाक्ये R०६ फिर पाकारण पर्य २८३ ३५ मापात् व्या रेश ५९/किम नितु माथे १५० फर्ममो मौसिकरपेन ९५ कित्र पिज्ञानमात्रमे ·किश्च स्याद्वादिनो नैव २२९/क्षणिकाः सर्वसंस्काराः ६७० चित्तमेव हि ससारः ४०४ ज्ञानयोगस्य योगीन्द्रैः ५७५ किश्चान्यत् क्षणिकत्वे वः ३६० क्षीरनाशश्च ध्येव ४४८ चित्रं भोग्यं तथा चित्रात् १८० ज्ञानयोगादतो मुक्तिः १७९ किञ्चित् निवर्ततेऽवश्यम् ५२५ चिन्तामणिस्वरूपज्ञः ६८७ ज्ञानवन्तश्च यद्वीर्यात्- ६७६ कृत्या प्रकरणमेतत् ७०१ गुर्वी मे तनुरित्यादौ ज्ञानहीनाश्च यल्लोके ८३ ६७५ केवलज्ञानभावे च ६७७ गृहीतं सर्वमेतेन २६१ जन्ममृत्युजराव्याधि० ५६३ ज्ञानादेव नियोगेन ६७३ कियातिशययोगे च ६.८१ ग्रहणेऽपि यदा ज्ञानम् ४५९ जन्माभावे जरामृत्योः ६.९४ ज्ञानेन गृह्यते चार्थः ४५८ क्रियाहीनाश्च यल्लोके ५२४ ज्ञायते तद्विशेषस्तु ६७९ जात्यन्तरात्मकं चैनम् घ. ६६२ ४७८ जात्यन्तरात्मके चास्मिन् ५१४ ज्ञेयत्ववत् स्वभावोऽपि ६७८ घटमौलिसुवर्णार्थी २५८ क्रियेव फलदा पुंसाम् क्रियोपेताश्च तद्योगात् ६८०/घटादिज्ञानमित्यादि ३८७ ज्ञानं हि फलदं पुंसाम् ६७४ किष्ट विज्ञानमेवासों ४०६ घटाद्यपि कुलालादि० २१८ ज्ञानमप्रतिघं यस्य १९५/त आहुः क्षणिकं सर्व २३९ किष्टं हिंसाधनुष्ठानम् १६२/घटाद्यपि पृथिव्यादि० २१३ ज्ञानमात्रं च यल्लोके २४० तं प्रतीत्य तदुत्पादः २९० क्लिष्टाद् हिंसाधनुष्ठानात् १२१ च. ज्ञानमात्रे तु विज्ञानम् ३८८त आहुर्मुकुटोत्पादो ४८५ क्षण स्थितौ तदेवास्य २५२ चन्द्रसूर्योपरागादेः ११५ ज्ञानयोगस्तपः शुद्ध० । २१ तं प्राप्य तत्स्वभावत्वात् ४३१ अणिकत्वे यतोऽमीपाम् ३६८ चारित्रपरिणामस्य ५७७/ज्ञानयोगस्तपः शुद्धम् ५७४ तचास्तु लोकशास्त्रोक्तम् १४९ ·बवान पर न म० १९वस्सपसाप हद् न २७९ वदनम्वरमाविस्व० दवा स सर्पविद् मृत्वा ५५वमागरमा ४५६ वरनासेमनारे वम दुष्कर वन ५६९वमापासपोनॆत. ३३४ वरन्यपरमे पास ववमानेकरूपत्वात् ११४ व्याप्रो सर्वत्र ३३५ वदन्महेन्द्धसाप्पाचे वयपरत्व २.१ मा च मूतमात्रले ५० धान्यामरमाभावात् वववसाविधिएमात् १८० वा भित्रस्वमायत्वात् ४६३ (पामारेऽम्पमामावर दतो म्पाविनितस्पर्पम् १६९वया तुस्पेऽपि पारम्भ ९२ वदनियतोऽसौ पत् पवोऽसत्वत्वमान्मापात ५१३वपान्यपि यस्करप० ३११/वाभरपरित्यागात् परिकगायोगवा सात् ९८ ववापि तमोरेष ३५९ परामस्वमात्रस्पे पपबननमावसे २५५/ववासमाव एवासो ११.पामवेरियं हस्या वत् दमननामाषम् २१०ववि व मोदी १४० वदित्पभूवमेवेति वचतामरिसापेपर १८८ ववममम मम ५४५ वरीष न मपत्येवत् वत् परियामा पर २५९/ तवैतदुमयाधार ४८९ तप न मपसेसत् यत्रापि पर पो चेत् २१९/वरमहलमाम ११वनमवाप्नोति २१३ वा रहा रिपत्येपम् ५५२ २०५ वरेशना प्रमाण पत् २८९ वद्रिमभेवर प १८१ १५५ पब्स्यि व २५८ १०० वहिपययमा परये १५४ ३४१ वौसमण्यसमिः ७२ ४५५/वामितमो न पोपापा ३४९ समीतिप्रतिपरमार ६३० ५८ वमम्वरेण तु तयोः २४ २५४/वपाहुनागुमास् सोरुषम् १२२ ४९३ पाहुण्टोत्पारा २२९ २७४ वरमाप आयते मुखि ९८ ४४५ तस्मात् पवारमनो मित्रम् १०५ ५५९ वरमानपर्मपत् त्याग्दा ·२६ ५८४ २२० न च तत्कर्मवैधुर्ये तस्मादवश्यमेष्टव्यः २५/तस्यैव चित्ररूपत्वात् वरणादवश्यमेष्टव्यं ९३ तस्यैव तत्स्वभावत्व० तस्मादवश्यमेष्टव्यम् २६७ तस्यैव तत्स्वभावत्वात् तस्मादवश्यमेष्टव्या ३५२ तस्यैव तत्स्वभावत्वात् तस्माद् दुष्टाशयकरम् ११२ तस्यैव तु तथाभावे तस्माद् यथोदितात् सम्यक् १२० तस्यैव तु तथाभावे तस्माद् व्याख्यानमस्येदम् ६१२ तानशेपान् प्रतीत्येह तस्मान चाविशेपेण ६०८ तेन तद्भावभावित्वम् तस्या एव तथाभूतः १८५ तस्याप्यशून्यताया च ४७४ तस्याश्चानेकरूपत्वात् २३३ दग्धे वीजे यथाऽत्यन्तम् तस्यां च नागृहीतायाम् २६४ दर्शनं मुक्तिबीजं च तस्येति योगसामर्थ्यात् ५२६ दिव्यदर्शनतश्चैव तस्यैव च तथाभावे ५०४ दुःखं पापात् सुखं धर्मात् ५५५ दुष्करं सर्व(क्षुद्र)सत्त्वानाम् ५६७ धर्माधर्मक्षयाद् मुक्तिः २९२ दृश्यमानेऽपि चाशका ६१६ धर्माधर्मव्यवस्था तु २१६ दृष्टान्तमात्रतः सिद्धिः ४०२ न. ४६० दृष्टेष्टाभ्यां विरोधाच्च १४१ न कालव्यतिरेकेण ५२९ देहभागेन नैवास्य ५३५ देहसझदिसंवित्त्या न च तन्मात्रभावादेः ३०७ न च पूर्वस्वभावत्वात् देहात् पृथक्त्व एवास्य २२५ न च प्रकाशमानं तु दोषाणां ह्रासदृष्ट्येह ६०५ ६३१ न च बुद्धिविशेषोऽयं द्रव्यपर्याययोर्भेदे ५२० न च भेदोऽपि बाधायै घ. ६९३ न च भ्रान्तापि सद्वाधा ५५७ धर्मस्तचात्मधर्मत्वात् ५७६ न च मूर्ताणुसंघात० ४२ धर्मस्तदपि चेत् सत्यम् २२ न चर्ते नियति लोके ३ धर्मादयोऽपि चाध्यक्षाः ५९३ न च लावण्यकार्कश्य १६५ १७९ १८२ २२४ ४०१ ६९ तेनाग्निहोत्रं जुहुयात् ५३१ ५३८ ४९ १७५ ६६ २

·१९८ ।
४३३ ?
न प संस्खेदवापेषु मपाल सनेऽनय
६३३ न पद्मपति पेत् नि २५२ नरमादिफ मित्
न पागमेन गदसौ ५८२ न पेशवम्पसावा ६७न क्योस्तुस्पलैकस ३३७म लौकिकपान
न पातीवरम सामनम् ४५न पर मेकिलो मार्गः ६६/न वस्सामेव सरेशात् ७१ न विनेर स्वमान
न पाप्पसविस्मृतम् ४३५ न त पेर
१९२ न वादात्म्य यायाव ६४५/न विविध प्य सम्पद ६९०
म पापि सानुमानेन १६१ म विपि न म्माम्यम्
४६६न धर्मः कस्सियो धर्मः २८८/न पसंप्रदायेन
५९९
न पाप्मतीनिमार्यस्वात् १९५म पैवद् रायते सोके १३३ न नावि भौष्यमप्येषम् ४८७/न सरस्खमानजनक
म पाप्मपौरपेपोऽसौ ३१४ न चैवत् वाम्यते युक्त्सा ५५१ न पुनः क्रिपठे किचित् ४१८म खमापातिरेकेण
नापसतम्या
१८]न पैर मूवसंपाव
५१ न पूर्वमुचरे पर ३४५/न ससंघारमे म्यायात्
४०९
न पावसानियेह ५५८)न पोसावष्मयो न सा ४८६ न प्रवीसैकसामप्यम् ३१०म खसरपं पयस स्वम्
९९८ ।
न पासष बता ४११म चोमयादिमावत १३४ न प्रत्यक्षं यतो मावा. ३.६/न रिस्मावि भूतानि
म पासो वलरूपमः
५८८/न पपस्यैक्रूपस
१८३प्राणाविरसो माने ६८म देखफसमापन
म पासी पत्नस्मेण
२६न अननसमावा ४८न मोक्दम्पविरेसेस १५. न मुणत् सदेतोस्तु
म पासी मूवमिन्नो गत्
२८न घामाबिन हेतु ०५/न मान मानमेपेवि ४२६ मामालियोपविज्ञामम् १००
नपामावसमाचले ५३१ न वावर्गविपस्स
२३६न इम्पते र सभ्यागरात मास्मापि होरेमो सिमा १०

·६४३ ६९५ ६४७ ६६० ७०२ ३८२ ४९९ , २३ नानात्वावाधनाणेह ३२४/नार्थापत्त्यापि सर्वोऽर्थः ५८३ /निवर्तते च पर्यायः ५२२ परचित्तादिधर्माणाम् नाना योगी विजानाति ५३९/नासतो विद्यते भावः : ७६ निष्पन्नत्वादसत्त्वाच ६५६/ परमानन्दभावश्च नानुपादानमन्यस्य २१७/ नासत् सज्जायते जातु ४४९/नेत्यं वोधान्वयाभावे ३४७) परमार्थंकतानत्वे नानुवृत्तिनिवृत्तिभ्याम् ५२८ नासत् सज्जायते यस्मात् ४४१ नैकान्तग्राह्यभावं तत् ३९१ परमार्थंकतानत्वे नान्यप्रमाणं सवादात् ६११) नासत् स्थूलत्वमण्वादौ नैकोऽपि यद् द्विविज्ञेयः ३७२ परमैश्वयंयुक्तत्वात् नान्योन्यव्याप्तिरेकान्त० ५०८ नासत् स्थूलत्वमण्वादी ४६ नैतद् दृश्यविकल्पार्थ० ६५३ परामिप्रायतो ह्येतत् नाप्रवृत्तेरियं हेतुः १४८/नाहेतोरस्य भवनम् २५६ नैवं दृष्टेष्टबाधा यत् १०९ परिकल्पितमेतश्चेत् नाभावो भावतां याति.. २४८/ नित्यत्वापौरुपेयत्वा० नोत्पत्त्यादेस्तयोरैक्यम् २६८/परिणामोऽपि नो हेतुः नाभायो, भावमाप्नोति • ७७ नित्यमर्थक्रियाभावात् ४६८ न्यायात् खलु विरोधो यः ५११ पापं तद्भिन्नमेवास्तु नाभेदो भेदरहितः ५१५/नित्यस्यार्थक्रियायोगः ४६२ नाभ्यास एवमादीनाम् ६२१/नित्येतरदतो न्यायात् ४५०/पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः ३६७ पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः नामूर्त मूर्ततां याति २३४/नियैकयोगतो व्यक्ति ५३६/पश्चमस्यापि भूतस्य ४७ पुरुपस्योदिता मुक्तिः नाना विनापि तत्त्वेन २८१/नियतेनैव रूपेण १७३ पञ्चविंशतितत्त्वज्ञा २३० पुरुपोऽविकृतात्मैव नार्थान्तरगमो यस्मात् ४४५/नियतेर्नियतात्मत्वात् १८१ पयोवतो न दध्यत्ति ४७९} पूर्वस्यैव तथाभावा० ४४४ ० ६०२ पापादनेहशी बुद्धिः १०१ ६१७ १४ २३३ ६२१ २८९ ·४६७ । प्रलेप मामूवम् पपिम्माविमहाभूत ३० मतमामासमावेऽपि प्रकाविसमावि ३९३ ममसेण प्रमाणेन महत्यसुन्दर ऐषम् १५ प्रत्समिसावणवत् ४.८ प्रस्पेक वस पाये प्रणम्प परमात्मानम् १ प्रत्येकमसवी रोपु प्रविधिप्त प यत् सस्वा० २७२ प्रदीपाविषविष्टोत् प्रविक्षिप्त पर भेरा. ५२२ प्रीपिपसापेन प्रविधि पर देखो २९९ प्रतिपक्षमापन १२४ प्रधानार् महतो मारा प्रविपधागमानो १४. प्रपानोपमन्ये प प्रतिविम्मोपोऽयस २२३ ममूवानी नेत्र प्रवीसा पाम्पते बो यत् १२५/प्रमाणपनगापित ८९/प्रमाणमन्तरेणापि प्रत्यक्षानुपसम्माभ्याम् २४४ प्रदर्तमान एसप भावेऽपि प प्रमाणस्म ५११ प्रालिमाछोपन धावत् ६३४मात्यानिदेगनु० ५८१ प्रामापं रूपपिपये ६०० मुपते शुम्पमम्पे ५३२ ३११ फस दाननियागोगे ६८२ मावमात्र वरिष्टं येत् ४४ळ राति चेत् सर्पम् २००मापस्यामपन यत् पत् २७३। ६.६ प ५४८ २५१/पठरण परकी १९१ मावे पास्मा पछारेकम् १५. २१२ चम्पारवे न संसारा २२१ मारे ऐप विरुप स्मात् २५० २११ पाहूनामपि संमोहर ६१८ मूवानो वस्वमावस्वा० ९४ ३०६ उसपर्नेऽपि पायोपा ६५२ मूसिपी डिया तो ४१२ ५९५ पुढेष मानेगुण्यम् ५० ४५२ पोपमात्रम्म कमाये १०४ मोगमपिपलो ममी २३ १५२ पोपमाविमल वत् १०३मोग्यं च विपसरवानां प्रत्मसमापि तस्यासम् ५६ मे तप पम्मान ·भ्रान्ताचाभ्रान्तिरूपा न ३९९/मुक्तौ च तस्य भेदेन ४०७/यच्चेदमुच्यते ब्रूमः प्रान्तोऽहं गुरुरित्येपः ८०/मुक्त्वा धर्म जगद्वन्द्यम् १६ यच्चोक्तं दुःखबाहुल्य० मूर्तयाऽप्यात्मनो योगः २३६ यच्चोक्तं पूर्वमत्रैवं मतिज्ञानविकल्पत्वात् ५४२ मृतदेहे च चैतन्य ६५ यज्जायते प्रतीत्यैक० मत्रादीनां च सामर्थ्यम् ६२३ मृत्यादिवर्जिता चेह ६९२ यत एकं न सत्यार्थम् मन्यन्तेऽन्ये जगत् सर्वम् २३८ मृद् द्रव्यं यद् न पिण्डादि ५१२ यतश्च काले तुल्येऽपि ममेतिहेतुशक्त्या चेत् ३६४ मे मयेत्यात्मनिर्देशः ३६२ यतश्च तत् प्रमाणेन माध्यस्थ्यमेव तद्धेतु० १४४ मैत्री भावयतो नित्यम् ८ यतो मिन्नस्वभावत्वे मानं तन् मानमेवेति ४९७ मोक्षः प्रकृत्ययोगो यत् २२९ यथाऽऽस्ते शेत इत्यादी मानाभावे परेणापि य. यथा विशुद्वमाकाशम् मुक्तिः कर्मक्षयादिष्टा १५६/यं बुद्धं बोधयन्तः ७०१ यदि तेनैव विज्ञानम् मुक्तिः कर्मक्षयादेव १५१/यं श्रुत्वा सर्वशास्त्रेषु २ यदि नाम कचिद् दृष्टः मुच्यभावे च सर्वव ४१२ यः कर्ता कर्मभेदानाम् ९० यदि नित्यं तदात्मैव मुक्तिश्च केवलज्ञान० ६८९ यः केवलानलग्राहि० ३३८ यदीयं भूतधर्मः स्यात् ४४६।यद् यदैव यतो यावत् १७४ १३६ यन्निवृत्तौ न यस्येह ५२१ ४१४ यस्मात् तस्याप्यदस्तुल्यम् ४२३ ३०९ यस्मिन्नेव तु संताने २४६ ६३९ या च लुनपुनर्जात० ५४० १९० याऽपि रूपादिसामग्री ३०३ ५१७ यावतामस्ति तद् मानम् ३०८ यावदेवंविधं नैतत् १४७ ३९४ युक्त्ययोगश्च योऽर्थस्य ३९० ५४४ युक्त्या तु वाध्यते यस्मात् २१५ ३१७ युवैव न च वृद्वोऽपि ५०६ ११६ येनाकारेण भेदः किम् ५१६ ८९ योग्यतामधिकृत्याथ ३८० ३२ योऽप्येकस्यान्यतो भावः २९५ ·वस्तुसिया तथा वद् सत् २८० विधानमात्रमप्येवम् रागारिसों यत् ५०५/पस्तुस्मिन्या सपोसाये ३२३/ विज्ञानमायबायोऽपि हप पेन समान २६ वस्तुस्सिस्यापि वर वार ६३७ विज्ञानमात्रपादोऽपम् पाठोपरि पापम् २.५ गोपीवरपमस्पष १२५ विधाविधादिमेदाप वाप्य इत्यमपोहा ६४९/विषयप्रकाश सनो पाएपरिता ...पापीशवगगानि ५८८ विपरीवास्तु धर्मस्प पोरापनमत प्रादे ११.पायुमामाम्बससिया ७०/विमरम्परिणती मोरपि नेता मान्यत् ४५ नामका मासना मिमा ३२० विमिभकार्यबनन० पासनाप्पन्पसंवन्पम् १.२ विरोपार नोमयागरा पागम्यापारमारेऽपि ११५/पासनादेतुक पप ४९५ विशिष्ट वासनासम्म पाम्मेवारको भेद १५७/पापपासपमायम १२९ विशिष्ठपरिणामामा० पनिमम्पासादि ५९० राम्पवासकमानाम् २१५/बिसमागमणस्याप एणुनोनात सचा २१. निफ्सोऽपि वरा म्पापात् ५४५ पेशा पमातिसंस्थापि पानोऽनन्तरं सचा ३.०शिवानं पन् पसदेपम् २८रेऽपि पल्पवे पर ४६५ म्पछिमात्रव एवैपाम् २०५ म्यवसापकमम्मेवम् ३९८ ४२३व्यवस्थाऽभाववो पेवर्म १२८ ५४९ म्यवस्थिवी पवस्वस २०७/व्यापाप्यपौरपेयरस ५म्पाधिपतो यमाऽप्रोम्य २५० २२२ १२२ शहिदम्पयोरेक्यम् ३४ ३९२ शस्तिप परम्ये ह ९५ ५५५ सचिरूपेण साठेपु २७शवामि सप्त सोनाम् १९९ ४३८ सम्मात् वासमापोपा २५४ ५९८शासकारा महारमाना ६२४ामापवीहिपाते ·२८२ ६ शून्यं चेत् सुस्थितं तत्त्वम् ४७१ सति चास्मिन् किमन्येन ६५० सर्वत्र दर्शनं यस्य १३७ साधकत्वे तु सर्वस्य शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यम् ४८२ सति चास्मिन्नसौ धन्यः ५६० सर्वत्र दृष्टे सवादात् ६३६ साधुन वेति सकेतः सतोऽसत्त्वं यतश्चैवम् २७५/सर्वथैव तथा भावी २९१ साधुसेवा सदा भक्त्या स एव भावस्त हेतुः २५७ सतोऽसत्त्वे तदुत्पादः २४९ सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्ताः ६९६ साध्यमर्थ परिज्ञाय ६८३ सदा भावेतरापत्ति० ४९५/सतोऽस्य किं घटस्येव ७९सर्वभावाः स्वभावेन १७० सामग्रीभेदतो यश्च ३१४ सझेशो यद् गुणोत्पादः ४३० सत्त्वेऽपि नेन्द्रियज्ञानम् ३७३ सर्वमेतेन विक्षिप्तम् ३७४ सामग्र्यपेक्ष्याप्येवम् ३२३ संवानापेक्षयास्माकम् २४५/सत्यामस्यां स्थितोऽस्माकम् ३५३ सर्ववाचकभावत्वात् ६६४ सिध्येत् प्रमाणं यद्येवम् ६३८ संतानापेक्षयतयेत् ३६३ सदाभावेतरापत्तिः २४२ सर्वार्थविपयं तथेत् ५९६ सुखाय तु परं मोक्षः ससारमोचकस्यापि १५० स पश्यत्यस्य यद् रूपम् ५६१ सर्वेपा बुद्धिजनने ३०४ सुदूरमपि गत्वेह १२३ संसारव्याधिना प्रस्त ६७१/समनन्तरचैकल्यम् ३३६ सहकारिकृतो हेतोः ४२० सैवाथाभेदरूपापि संसाराद् विप्नमुक्तो यत् १०३ समयापेक्षणं चेह ६६३ सहार्थेन तजनन० ३७९ सोऽन्तेवासी गुरुः सोऽयम् २४३ संसारी चेत् स एवेति ६०२ समारोपादसौ नैति २६० स हि व्यावृत्तिभेदेन ३५९ स्तस्तो भिन्नावभिन्नौ वा २८५ संसायपिन संसारी ४८४ सम्यक् प्रवृत्तिः साध्यस्य ६८४ सांवृतत्वाद् व्ययोत्पादौ ६२७ स्यादेतद् भूतजस्वेऽपि स क्षणस्थितिधर्मा चेत् २५० सर्वज्ञेन पभिव्यक्तात् ६२६ सादृश्याज्ञानतो न्याय्या ५३७ स्वकाले भिन्न इत्येवं ६६४ ५४७ १६२

·सामोपमोगस्त
सध्याम्मपनसापि
समर्मोकपा(पणा)रेप
सामाप पप जीवन
खम्पपमपतो सूर्णम्
ससमारो नियतमेव
२४ सयं पगाविमान् पर्वम् ६.४॥
है
३२२ सयमेव प्रबर्दम्
१९९) हम्मेनमिति संसात्
स्वरूपमात्रमेरे प
इपिरणिकारिक
१२२
हिंसाविम्योमुर्मर्म
ससंवेदनसिलात्
२५३
हिंसापुसकर्पसाम्पस्ने
१९३ सोतोरेष वजावम् २५५ हिंसापुरम्र्पसायो पा
५४ स्वो मापन समावोऽपि १४५/हिंसानवादयः पन
२५०
हिमस्यापि स्वमायोऽयम् १२५
४२९ माक्षेपसंगीतिक
५९५
५६ दवाशेपशीवि०
६३२
२१ दिवोऽस्स समास्यावा १०८
१५३/तु प्रतीत्स पदसो ४१६
२५२/तुर्मपस दिसावित
४वो सार् नपरो मावः ४१५
स्वमायो भूवमानतो

·. अहम् । खोपज्ञवृत्तिसमन्वितःश्रीमद्धरिभद्रसूरिविरचितः श्रीशास्त्रवार्तासमुच्चयः। स्वपरोपकाराय शास्त्रवार्तासमुच्चयाख्यस्य प्रकरणस्य विवरणमारभ्यते, तत्र चाचार्यः शिष्टसमयप्रतिपालनाय विघ्न- विनायकोपशान्तये प्रयोजनादिप्रतिपादनार्थं चादावेवेमं श्लोकमुपन्यस्तवान्- प्रणम्य परमात्मानं, वक्ष्यामि हितकाम्यया । सत्वानामल्पबुद्धीनां, शास्त्रवार्तासमुच्चयम् ॥ १ ॥ तत्र शिष्टानामयं समयो यदुत शिष्टाः क्वचिदिष्टे वस्तुनि प्रवर्त्तमानाः सन्त इष्टदेवतानमस्कारपूर्वकं प्रवर्तन्ते, अय- मप्याचार्यों न हि न शिष्ट इत्यतस्तत्समयप्रतिपालनाय, तथा-"श्रेयांसि वहुविघ्नानि भवन्ती"त्युक्तं, यतः-“श्रेयांसि बहु- विघ्नानि, भवन्ति महतामपि । अश्रेयसि प्रवृत्तानां, कापि यान्ति विनायकाः॥१॥” इति, इदं च प्रकरणं सम्यग्ज्ञा.

·नहेतुस्याप्योभूसमतो मा मूटिन इति विघ्नविनायकोपशान्तये, तथा प्रेवापूर्वकारिणः प्रयोजनाविशून्ये न प्रवर्धन्त इति प्रयोजनाविप्रतिपादनार्य चेति, तत्र प्रणम्य परमात्मान'मित्यनेनेटदेवतास्तषमाए, अस्य च भावमालत्यादत एष विन- विनायकोपशान्सिा, 'पश्यामि हितकाम्पया। सत्यानामस्पपुदीना, शामवासिमुदयम् ।' इत्यनेन तु प्रयोज नादीवि श्योकसमुदायापी, अवयषार्पस्तु-प्रणम्य-सम्यग् मनोयाशायैर्नत्या, कमित्याह-परमात्मान' परमधासायास्मा प परमारमा त, सफसकर्मरहितं देवाधिदेषमित्यपी, त प्रणम्य, फिमित्याह-'वक्ष्यामि' अमिधास्पे 'शास्त्रषास मुपर्य' शास्त्रोदेशानां सङ्कामिति योगा, कयमित्याह-हितकाम्पया' हितयुसा 'सत्याना' प्राणिनाम् 'अस्पयु दीना' तस्वयुद्धीना विशिष्टबुद्धीनां घा, प्रेवापतस्तेषु हितकाम्पया प्रवृत्ते, सेपां माध्यस्प्यप्रमोदविपयत्वात् , “मैत्रीम- मोदकारुण्यमाध्यस्प्यानि सत्त्वगुणापिकष्ठिश्यमानापिनेयेप्पि"(तत्त्वा० अ० ७ सू० ६ )ति याचनात्, वतच यालयुद्धि हितकाम्यया (काम्या) करनन्तरमयोजन, परम्परप्रयोधनं तु कर्मक्षयाम्मुक्किा, अमिपेय शासवार्वा, क्रियान म्तर्यलक्षण सम्बन्धा, व्यासकिन्यातः समासफियायाः क्रियानन्वरस्थात्, प्रोवणां तु ववर्षपरिज्ञानाघेव प्रयोजनादीसि कृत विस्तरेण ॥ १॥ किंविशिष्ट शास्त्रमा समुघयमित्याह- य श्रुत्वा सर्वशास्त्रेषु, प्रायस्तत्त्वविनिश्चयः । जायते उपशमनः, स्वर्गसिद्धिसुखावह ॥२॥ 'य' शास्त्रवासिमुपर्य मुस्खा' समाकर्ण्य 'सर्वशास्मेपु म्यायशास्त्राविषु 'प्रायों बाहुल्येन 'तस्यविनिमय

·उपादेयतभावावगमो जायते, किंविशिष्टः? इत्याह-'द्वेषशमनः' मत्सरनाशनः, स एव विशेष्यते-खर्गसिद्धिसु-
खावहः' ज्ञानोपशमाभ्यां शुद्धप्रवृत्त्यादेर्वा मुक्तिसुखप्रापकमित्यर्थः ॥२॥ सर्वशास्त्रसमुच्चयमाह-
दुःखं पापात्सुखं धर्मात्, सर्वशास्त्रेषु संस्थितिः। न कर्त्तव्यमतः पापं, कर्तव्यो धर्मसञ्चयः॥३॥
'दुःखं पापलक्षणं तत् 'पापात् अधर्माद्भवति, 'सुखम्' आह्वादलक्षणं तद्' 'धर्मात् प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपाद्भवति, इयं
सर्वशास्त्रेषु 'संस्थिति'सम्यग्व्यवस्था, यत एवं न कर्त्तव्यमतः पापं, किं तर्हि ?, कर्त्तव्यो 'धर्मसञ्चयः', यथाशक्त्या
प्रभूतो धर्म इत्यर्थः ॥ ३॥ पापधर्महेतुपरिहारासेवनाभ्यां तदकरणादीति तद्धेतूनाह-
हिंसाऽनृतादयः पञ्च, तत्त्वाश्रद्धानमेव च । क्रोधादयश्च चत्वारः, इति पापस्य हेतवः ॥ ४ ॥
विपरीतास्तु धर्मास्य, एत एवोदिता बुधैः । एतेषु सततं यत्नः, सम्यकार्यः सुखैषिणा ॥ ५॥
'हिंसाऽन्तादयः पञ्च' हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहाः, आदिशब्दादवरोधेऽप्यनृतग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थ, 'तत्त्वा-
श्रद्धानमेव च' मिथ्याभिनिवेश इति भावः, 'क्रोधादयश्च चत्वारः' क्रोधमानमायालोभाः 'इति' एवं त एवंप्रकारा
वा पापस्य हेतवः, अशुभकर्मवन्धजनका इत्यर्थः॥४॥ 'विपरीतास्तु' अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मापरिग्रहतत्त्वश्रद्धानक्षा-
त्यादयः धर्मस्यैत एव 'उदिताः' उक्ताः 'बुधैः' पण्डितैः हेतव इति, न्यायेन एवम् अत एव 'एतेषु' धर्महेतुषु 'सततम्'
अनारतमेव 'यत्नः' प्रयासः 'सम्यम्' विधिना कार्यः, केनेत्याह-'सुखैषिणा' कल्याणकामेनेत्यर्थः ॥५॥

·'सम्पकरणोपायमा साधुसेवा सदा भक्ष्या, मेत्री सत्त्वेषु मावत । मास्मीयमहमोक्षश्च, धर्महेतुप्रसाधनम् ॥६॥ 'साधुसेवा गुणपयोपासना 'सदा सर्वकास भत्त्या' बहुमानेन, तथा 'मैत्री प्रत्युपकारनिरपेक्षा प्रीतिः 'सत्येपु मामिपु 'भावत' परमार्थेन, क्या आस्मीयमिति ग्रहणमास्मीयमा तदन्यस्वीकारखम्मोषम, पाद्यसङ्गत्याग इति भावा, पतप्रिय पर्मरेतुमसाषनं हिंसाविनिवर्चकमसाघनमिति च, एकवचननिर्देशः कास्न्येन समसमसाधनत्य शार्पनाः॥५॥भापुसेवाविफलमा:-- उपदेश शुमो निस्य, दर्शनं धर्मचारिणाम् । स्थाने विनय इत्येतत्, साघुसेवाफल महत् ॥७॥ मैत्री भाषयतो नित्य, शुभो माव प्रजायते । ततो भावोदकाजन्तोःपानिरुपशाम्यति ॥८॥ अशेषदोषजननी, निशेपणघातिनी । आरमीयमहमोक्षेण, तृष्णाऽपि विनिवर्चते ॥ ९ ॥ परेशः 'राम' नसायको नित्य, व्या वर्शन 'पर्मभारिणी' पवित्रसापूनामेय, तमा स्थाने विनय पति- वयम्दनाविनेति, एतत्-एवंमूत सापुसेवाफल महत्) पर्माणसापनमिति ॥ ७॥ 'मैत्रीम्' उफम्यां 'माषपत' मम्पसता 'निष' सर्वकाठ 'शुमो भाव प्रजायते मास्तमन्तःकरणं भवति, ततो 'भावोदकात्' परमार्योदक ·भूतात् 'जन्तोः' पाणिनः द्विषाग्निः मत्सरानलः 'उपशाम्यात' निर्वाति ॥८॥ हिंसानृताज्ञानादिदोषमाता 'निःशेषगुण- घातिनी' उपशमादिगुणनाशिनी 'आत्मीयग्रहमोक्षेण' वाह्यसङ्गत्यागेन तृष्णाऽपि लौल्यपरिणतिरपि निवर्त्तते ॥९॥ एवं गुणगणोपेतो, विशुद्धात्मा स्थिराशयः । तत्त्वविद्भिः समाख्यातः, 'सम्यग् धर्मस्य साधकः ॥१०॥ 'एवम्' उक्तेन प्रकारेण गुणगणोपेतः सन् 'विशुद्धात्मा' अत्यन्तापायहेतुमलरहितः 'स्थिराशयः' स्थिरचित्त 'तत्त्वविद्भिः सर्वज्ञैः 'समाख्यातः कथितः 'सम्यग्' आगमोक्तेन विधिना धर्मस्य साधकः, नियमभावित्वेन, धर्महेतु- साधनेऽपि धर्मसाधकः, कारणे कार्योपचारादिति ॥ १०॥ उपादेयहेत्वाराधनादि न्याय्यमित्याह- उपादेयश्च संसारे, धर्म एव बुधैः सदा । विशुद्धो मुक्तये सर्वं, यतोऽन्यद् दुःखकारणम् ॥ ११ ॥ अनित्यः प्रियसंयोग, इहेाशोकवत्सलः । अनित्यं यौवनं चापि, कुत्सिताचरणास्पदम् ॥ १२ ॥ अनित्याः सम्पदस्तीव्रक्लेशवर्गसमुद्भवाः । अनित्यं जीवितं चेह, सर्वभावनिबन्धनम् ॥ १३ ॥ पुनर्जन्म पुनर्मुत्युहीनादिस्थानसंश्रयः। पुनः पुनश्च यदंतः, सुखमत्र न विद्यते ॥ १४ ॥ प्रकृत्यसुन्दरं ह्येवं, संसारे सर्वमेव यत् । अतोऽत्र वद किं युक्ता, कचिदास्था विवेकिनाम् ? ॥१५॥ सुक्त्वा धर्मे जगद्वन्द्यमकलक सनातनम् । परार्थसाधकं धीरैः, सेवितं शीलशालिभिः॥ १६ ॥ 'उपादेयश्च' ग्राह्यश्च संसारे' भवनिधौ धर्म एव प्रधानपुरुषार्थरूपः 'बुधैः' 'पण्डितैः, सदा दुःखदभोगादिकाल- ·व्यवच्छेदेन, किंविशिष्टा? इत्यार-'विशुद' निरतिधारा, 'मुक्तये सर्वप्राधसाऽमापेन मुक्त्यर्य, विशुद्धग्रहणेनास्य गतत्वेऽपि प्राधान्यस्यापनार्य मेदेनोपादान, किमिस्पेतदेवम् । इत्याह--सर्व यतोऽन्यत्-प्रियसंयोगादि 'दुम्सकारण' दुसनिमिचम् ॥ ११ ॥ तथा पार-अनि स्पावि, 'मनिस्य मशाषतः 'प्रियसयोग" मियसमागमः यह संसारे, स एव विशेप्यते-यांशोकवत्सल' प्रतिपक्षाम्युधयजनितो मस्सरविशेप ईर्ष्या, वदत्ययाविचिन्साममयो दुस- मेदा शोका, एतवत्सल इति-पतप्रियः, अनेन प्रकृतिदोष सम्बम्धदोर्प चाह, 'मनिस्य पोषनं चापि, समसारं, 'कुत्सितापरणास्पद' असलवहारनिदाने, दोपवययोमना पूर्ववत् ॥ १२ ॥'मनिस्या' इस्पादि, अनित्याः सम्पदा, परिविठसितोपमा तीमलेशपर्गसमुमयाः, दुःखोपादाना इत्पर्यः, दोपवर्म पूर्ववत् , 'अनिस्पं बीवितं चेह', नित्यमनश्वर, सर्यभायनिपन्धनम्, सकलव्यपारकारणमिस्वयः, दोपदयं पूर्वपदेष ॥ १२ ॥ तया-पुनेत्यादि, पुनर्जन्म पुनर्मस्यु सनाविस्थामसप्रय', माविद्ययादीनहीनतरपरिप्रहा, 'पुन' पुनम यवत सुखमत्र न वियते', संसारे इति ॥ १४॥ 'प्रकृयेत्यादि, 'प्रकृस्यसुदर स्वभाषाशोमनमेध एवम् केन प्रकारेण संसारे सर्वमेष यत् प्रियर्समोगादि, मतोऽथ संसारे पद फि 'युका? साम्मी कपिद 'आस्था' परिप्रदुशित 'विवेकिनों पण्डिताना !, नैवेत्सर्यः ॥१५॥ मपयादमार-मुफ्खेत्यादि, मुफ्स्वा पर्म, किंविशिष्टमित्याह-जगन्य' प्रेटोस्पयम्पनीयम्, 'अकलाई अन्या रमकस्याणकठस्यविस, 'सनातन' नित्ये, 'परार्थसाधक', सीपकरादिमावहेतुत्वेन, 'धीरे सेवित' स्पिराशरावरितं शीख्यातिमिरिति । १६ ।। परामिमायमार-

·आह तत्रापि नो युक्ता, यदि सम्यग् निरूप्यते । धर्मस्यापि शुभो यस्माइन्ध एव फलं मतम् ॥१७॥
न चायसस्य बन्धस्य, तथा हेममयस्य च । फले कश्चिद्विशेषोऽस्ति, पारतत्र्याविशेषतः ॥ १८ ॥
तस्मादधर्मवत्त्याज्यो, धर्मोऽप्येवं मुमुक्षुभिः। धर्माधर्मक्षयान्मुक्तिर्मुनिभिर्वर्णिता यतः॥ १९॥
आह परः-'तत्रापि धर्मे नो युक्ता आस्था यदि 'सम्यक्' सूक्ष्मनीत्या 'निरूप्यते' पर्यालोच्यते, किमित्यत आह
-'धर्मस्यापि उक्तलक्षणस्य 'शुभः' सत्ता(साता)दिहेतुर्यस्माद्वन्ध एव फलं मतं, लोक इति ॥१॥ न च शुभंवन्धहेतु-
त्वेनात्रास्था, अन्योऽप्याह-'न चेत्यादि, न चायसस्य बन्धस्य-लोहनिगडादेः तथा हेममयस्य च-कनकशृङ्खलादेः
फले कश्चिद्विशेषोऽस्ति, कस्मात् ? इत्याह-पारतन्त्र्याविशेषतः, उभयोरपि ॥१८॥ उपसंहरन्नाह तस्मादित्यादि, यस्मा-
देवं तस्मादधर्मवत्त्याज्यो धर्मोऽप्येवं 'मुमुक्षुभिः' मोक्तुमिच्छुभिः, उपपत्त्यन्तरमाह-धर्माधर्मक्षयान्मुक्किमुनिभिर्वर्णिता
यतः, तेषु तेषु शास्त्रेष्विति ॥ १९ ॥ अत्र परिहारमाह-
उच्यते एवमेवैतत्, किन्तु धर्मो विधा मेतः । संज्ञानयोग एवैकस्तथाऽन्यः पुण्यलक्षणः ॥ २० ॥
ज्ञानयोगस्तपः शुद्धमाशंसादोषवर्जितम् । अभ्यासातिशयादुक्तं, तद्विमुक्तेः प्रसाधकम् ॥ २१ ॥
धर्मस्तदपि चेत् सत्यं, किं न बन्धफलः स ? यत्। आशंसावर्जितोऽन्योऽपि, किं नैवं? चेत् न यत्तथा ॥२२॥

·. ८ भोगमुकिफलो धर्मः, सप्रवृत्तीतरात्मकः । सम्यग्मिथ्यादिरूपच, गीतस्तत्रान्तरेष्वपि ॥ २३ ॥ तमन्तरेण तु तयोः, क्षय केन प्रसाध्यते? । सदा स्यान्न कदाचिद्रा, यथहेतुक एव सः ॥ २४ ॥ तसादवश्यमेष्टव्यः, कश्चिद्धेतुस्तयोः क्षये । स एष धर्मो विज्ञेयः, शुद्धो मुक्तिफलप्रद ॥२५॥ धर्माधर्मक्षयान्मुफिर्यञ्चोक पुण्यलक्षणम् । हेय धर्म तदाभित्य, न तु सज्ञानयोगकम् ॥ २६ ॥ अतस्तत्रैव युक्तास्था, यदि सम्यग् निरूप्यते । संसारे सर्वमेवान्यदर्शित दुखकारणम् ॥२७॥ तसाच जायते मुक्तिर्यया मृत्यादिवर्जिसा । तथोपरिष्टावक्ष्यामः, सम्यक् शाखानुसारतः ॥ २८ ॥ पप्पत एषमेवेसद् यदुत भपता, किन्तु धर्मो विमा 'मतइष्टः भासकार, सयानक्रिवाम्म एकमात्मतमाया, 'तपाऽन्प' पुण्यशक्षणा, पुष्पेन-सातादिना लक्ष्यत इति पुण्यसपणा-पुम्पहेतुराभंसाबान देष लव २०॥ 'शाने त्यादि, 'शानयोग' शनबियाम्पस्वपः 'शुदम् अविध्यासेवनमवरहिवम् 'भाशसादोषवर्जित' देवाविकता मिसपिरहिस, प्रधानमरत्वादस्स मेदेनामिपानम् , अभ्यासातिशपादुई सतिदेव मुके प्रसासमिति, सबोपरिश मस्यामः ॥ २१॥ धर्म इत्यादि, पर्मतदपि पेचपा, एतदानास्लम एपेलो। मामा-वित बन्य फला सः-पोटपणो मर्मा, एमगार-पर' बमा मासावधिम मम्मोऽपि युवा मोगमा

·किं नैवम्-अवन्धफलः? चेदत्राह-न यत्तथा-आशंसावर्जित इति ॥२२॥ एतदेव धर्मद्वैविध्यं तत्रान्तराभ्युपगमतोऽपि
दर्शयति- भोगे'त्यादि, भोगमुक्तिफलो धर्मः-पुण्यलक्षणो भोगफलः शुद्धर्तपोरूपो मुक्तिफलः शैवानां, स एव प्र-
तीतरात्मकः, प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्त्रैविद्यवृद्धानाम् , सम्यग्मिथ्यादिरूपश्च शाक्यविशेषाणाम् , आदिशब्दाद्धेयोपादेयाभ्यु-
दयनिःश्रेयसपरिग्रहः, एवमर्थभेदादेव गीतस्तन्त्रान्तरेष्वप्ययं द्विभेद इति ॥ २३ ॥ उपचयोपपत्तिमाह-'तमित्यादि,
'तमन्तरेण तु' ज्ञानक्रियायोगलक्षणं धर्म विनैव, 'तयोः' संसारफलयोधर्माधर्मयोः क्षयः केन प्रसाध्यते ?, नान्यो हेतु-
रस्तीत्यभिप्रायः, अहेतुत्वे दोषमाह-सदा स्यान्न कदाचिद्वा स्यात् यद्यहेतुक एव सः-तयोः क्षय इति ॥ २४ ॥ उपसंह-
रन्नाह-तस्मादित्यादि, यत एवं तस्मादवेश्यमेष्टव्यः कश्चिद्धेतुस्तयोः धर्माधर्मयोः क्षये, स एव धर्मो विज्ञेय उक्तल-
क्षणः शुद्धो मुक्तिफलप्रद इति ॥ २५ ॥ चोद्यशेष परिहरति-'धर्म' त्यादि, धर्माधर्मक्षयान्मुकिर्यच्चोकं मुनिभिस्तत्र
पुण्यलक्षणं हेयधर्मम्' आशंसावन्तं तदानित्योक्तं न तु 'सज्ञानयोगकम्' उपादेयधर्म, सज्ञानयोग एव संज्ञानयो-
गकः, सञ्ज्ञायां कन् । यतश्चैवम्-'अत' इत्यादि, अतस्तत्रैव-उक्तलक्षणे धर्मे युक्तास्था यदि 'सम्यम्' अविपरीत
निरूप्यते, किमिति अत आह–'संसारे सर्वमेवान्यत्' प्रियसंयोगादि दर्शितं दुःखकारणमिति ॥ २७ ॥ तस्माचे'-
त्यादि, तस्माच्च धर्माज्जायते मुक्तिः 'या' येन प्रकारेण 'मृत्यादिवर्जिता' मृत्युरोगादिरहिता तथोपरिष्टावक्ष्यामः,
'तथैव ज्ञानयोगस्येत्यादिना, 'सम्यकशास्त्रानुसारतः' सदागमानुसारेणेत्यर्थः ॥ २८ ॥

·पाकाधिकार' १ (स्तपक १)
इदानीं तु समासेन, शाखसम्यक्त्वमुच्यते । कुवादियुक्त्यपव्याख्यानिरासेनाविरोधत ॥ २९ ॥
'इवानी मित्यादि, इदानीं तु 'समासेन' सलेयेण 'शामसम्पफ्स्वमुच्यते' मागमस्याविपरीतार्यामिघायकस्पमु
प्यते, कपमित्याह-कुवावियुक्त्पपम्पास्यानिरासेन' कुवाविप्रणीतयुकिनिरासेन अपव्यास्यानिरासेनाविरोधता-
सर्वशाखाविरोधेन ॥ २९॥ एतदेय शाखपादोपन्यासेनाह-
पृथिव्यादिमहामूतमात्रकार्यमिद जगत् । न चास्मादृष्टसनावं, मन्यन्ते भूतवादिन ॥३०॥
"पृथिप्पादीत्यादि 'पृथिव्यादिमहामूतमात्रकार्य-पृपिव्योषायुमात्रकार्यमिद-प्रत्यक्षत उपगम्यमान 'जगत्
परापर, न पात्मारष्टसमाय मन्यन्वे, “चैतन्यविशिष्टफायः पुरुषः" इति अपनान, अरष्टप्रतिपादकममाणामावाय,
क एवं मन्यन्ते । इस्याह-मूतवादिन' ठोकायताः ॥ ३० ॥ तया-
अचेतनानि भूतानि, न तद्धर्मो न तत्फलम् । चेतनाऽस्ति च यस्येय, स एवास्मेति चापरे ॥ ३१ ॥
अपेवनानि भूतानि, अध्ययसखघोपउम्पः, मनो 'न तो न भूतस्वभाषो, 'न तत्फलं' न भूतकार्य, चेतना
ऽस्ति पेयम् भनुभयसिदत्वात् , यस्पेयं धर्म फल या स एवात्मेति चापरे-आरमवादिनो मन्मन्त इति च ॥ २१ ॥

·त एवमाहुः- यदीयं भूतधर्मः स्यात् , प्रत्येकं तेषु सर्वदा । उपलभ्येत सत्त्वादिकठिनत्वादयो यथा ॥ ३२ ॥ यदीयं-चेतना भूतधर्मः स्यात्' भवेत् ततः प्रत्येकं तेषु' भूतेषु सर्वदा' सर्वकालमुपलभ्येत, किंवदित्याह-सत्त्वा- दिकठिनत्वादयो यथा, सत्त्वादयः सामान्यधर्माः कठिनत्वादयो विशेषधर्माः, न चासौ धर्मो भवन् प्रकारद्वयमतिरिच्य भवति ॥ ३२ ॥ पराभिप्रायमाह- शक्तिरूपेण सा तेषु, सदाऽतो नोपलभ्यते । न च तेनापि रूपेण, सत्यसत्येव चेन्न तत् ॥ ३३ ॥ शक्तिरूपेणादृश्येन 'सा' चेतना तेषु सदा 'अतः' अस्मात्कारणान्नोपलभ्यते, न च तेनापि रूपेण तथाभूतेन 'सती' विद्यमाना 'असत्येव' अविद्यमानैव, चेदिति पराभिप्रायसंसूचकः, यद्येवं मन्यस इति, अत आह-न तत्-नैतदेवमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ कथमित्याह- शक्तिचेतनयोरैक्यं, नानात्वं वाऽथ सर्वदा(था)। ऐक्ये सा चेतनैवेति, नानात्वेऽन्यस्य सा यतः ॥३॥ शक्तिचैतन्ययोः 'ऐक्यम्' अभेदः 'नानात्वं वा' भेदो वाऽथ सर्वथा, किं चातः ? इत्याह-ऐक्ये सा शक्तिश्चेतनैवेति उपलब्धिप्रसङ्गः, नानात्वेऽन्यस्य सा-चेतना प्रामोति यतः, न भूतानां, तदन्यशक्तिरूपत्वात्तेपामित्यतो न तदिति योगः ॥ ३४ ॥ सैवानभिव्यक्ता शक्तिरित्येतन्निरासार्थमाह- ·अनमिव्यकिरप्यस्याः, न्यापत्तो नोपपद्यते । आवृत्तिन यदन्येन, तत्त्वसझ्याविरोधत ॥ ३५॥ अनमिष्यफिरप्यस्याः-पेतनाया 'न्यायतों' नीस्या नोपपपते, कथमित्यार-आवृत्तिर्न यवम्येन, अन्यस्यैयामाषात् , ममायम तत्त्यसलाविरोधता, पपिव्यधेजोवायुरिति षचनेन तदतिरिकावरणामाषाविति ॥ ३५॥ न चासो तत्स्वरूपेण, तेपामन्यतरेण था । व्यञ्जकस्वप्रतिज्ञानात्, नावृत्तिर्व्यञ्जक यतः ॥ ३६ ॥ न घासी-मावृत्तिा 'तत्स्वरूपेण भूतस्वरूपेण 'तेपो' भूतानामन्यतरेण वा केनधित्, कुत इत्याह-व्याकस्पप्रतिज्ञा- नाद् भूताना, तसः किमिस्याह-नाधि' नापारकमेय व्यञ्जकं यसो भवति ॥ ३६॥ विशिष्टपरिणामाभाषेऽपि सत्रातिन थे । भाषताऽऽसेस्तथा नाम, व्यक्षकत्वप्रसङ्गत ॥३७॥ 'विशिएपरिणामामावेऽपि' माणापानपाकायाकारपरिणामामावेऽपि हि 'मन' भूसचेतनायामावतिः 'न नैव, कुत इस्याह-भाषतासे, वस्या मापश्च(स्वस्य) आप्तिम, तुमस्याम्पप(खदापोगात्, सया नाम 'व्यञ्जकत्वमसङ्गता', परिणामस्पेय प्यअकस्वमसमात् ॥ ३७॥ दोपान्तरमाइ- न चासो भूतमिनो यत् , ततो व्यक्ति सदा भवेत्।मेदे त्वधिफमावेन, तत्त्वसहपान युज्यते ॥३॥ न चासो-परिणामो भूतमिनो 'यत्' यस्मात् 'तता' समाव म्पतिः सदा मषेत् चैतन्यस्य, मेदे तु परिणामस्याम्यु- पगम्यमानेऽपिकभावेन तत्स्वान्तरापस्या तत्त्वसमा न युम्यते "पस्यार्येव सस्यानि इति ॥२८॥ य ·613 पराभिप्रायमाशङ्कय परिहारमाह- खकालेऽभिन्न इत्येवं, कालाभावे न सङ्गतम्।लोकसिद्धाश्रये त्वात्मा, हन्त! नाश्रीयते कथम् ?॥३९॥ 'स्वकाले' तथाविधपरिणामभवनसमयेऽभिन्नोऽसावित्येतत् कालाभावे न सङ्गतं, नच कालो नाम तत्त्वान्तरमिष्यते परैः, 'लोकसिद्धाश्रये' लोकसिद्धस्य कालस्याश्रये पुनः क्रियमाणे आत्मा हन्त ! नाश्रीयते कथं?, तस्यापि लोकसिद्धत्वा- दित्यभिप्रायः ॥ ३९ ॥ एतदेवाह- नात्माऽपि लोके नो सिद्धो, जातिस्मरणसंश्रयात् । सर्वेषां तदभावश्च, चित्रकर्मविपाकतः ॥ ४० ॥ नात्माऽपि लोके नो सिद्धः, किन्तु सिद्ध एव, कुत इत्याह-जातिस्मरणसंश्रयात्', लोकेनाङ्गीकरणात् , 'सर्वेपा' प्राणिनां तदभावश्च' जातिस्मरणाभावश्च जात्यन्तरादागमने सत्यपि चित्रकर्मसामर्थ्यात् ॥४०॥ एतदेव समर्थयन्नाह- लोकेऽपि नैकतः स्थानादागतानां तथेक्ष्यते । अविशेषेण सर्वेषामनुभूतार्थसंस्मृतिः ॥ ४ ॥ लोकेऽपि नैकतः 'स्थानात्' नगरादेः आगतानां प्राणिनां तथेक्ष्यते-दृश्यते अविशेषेण सर्वेषामनुभूतार्यसंस्मृतिः, यथा कस्यचिजातिस्मरणप्रत्यक्षस्य पटुमतेः, तथाऽपि तेषामविशिष्टा सा ईक्ष्यत एवेति चेत्, न, नष्टचित्तादिभिर्व्यभिचारात्, ·स्त्रोफास्तधाभूता इति, सम्भयतापसिद, वे तु कर्मदोपतो पहय इति को दोप, , प्रसङ्गेन, गमनिफामानत्वात् प्रयासस्प ॥ ४१ ।। उपपस्यन्तरमाह- दिव्यदर्शनतश्चैव, तच्छिष्टाव्यभिचारत । पितृकर्मादिसिद्धेश्च, इन्त नात्माऽप्यलौकिक ॥ ४२ ॥ दिव्यदर्शनतर्भय, कषिदमानुपोपटम्धेध पात्रापसारादौ, 'तपिछष्टाव्यमिधारत' तत्कषितायिसंपादास्, तथा लोफे दर्शनात् , 'पितृकर्मादिसिनब' पितृकर्मवेषदर्शनाप लोके इन्स! नास्माऽप्यलौकिका, स्त, सम्मेव(प)णे, किन्तु लौकिक एप, उफा शकिपः ॥ ४२ ॥ कार्यपक्षमधिकृत्याह- काठिन्यायोधरूपाणि, भूतान्यध्यक्षसिद्धितः । चेतना तु न सम्पा, सा कय तस्फल भवेत् ?॥४३॥ काठिम्यामोधम्पाणि, काठिम्यग्रहण प्राजयोप्णायुपवण, 'भूतानि पिव्यादीनि 'अभ्यक्षसिद्धितः' तयामत्यक्षो- पउम्पो, पेदना तु न तद्रूपा' काठिन्यावोधस्थमाषा, सा फर्य तत्फलं' भूतकाय मषेत्!, नैवेस्पमिमायः ॥ ४ ॥ दोपान्तरमाह- प्रत्येकमसती तेपु, न च स्याद्रेणुतेलवत् । सती चेदुपलभ्येत, भिन्नरूपेषु सर्वदा ॥ १४ ॥ मत्येकमसती घेठना 'ठेषु भूतेषु न च स्याचरसमुदायेऽपि, रेणुतैउपत् , सती चेत् प्रत्येकमिदमुपउम्पेत सेषु मिन्न रुपेषु सर्वदा ॥ ४४ ॥ परामिमायमार- ·असत्स्थूलत्वमण्वादो, घटादौ दृश्यते यथा । तथाऽसत्येव भूतेषु, चेतनाऽपीति चेन्मतिः ॥ ४५ ॥ नासत्स्थूलत्वमण्वादो, तेभ्य एव तदुद्भवात् । असतस्तत्समुत्पादो, न युक्तोऽतिप्रसङ्गतः ॥ ४६ ॥ पञ्चमस्यापि भूतस्य, तेभ्योऽसत्त्वाविशेषतः । भवेदुत्पत्तिरेवं च, तत्वसङ्ख्या न युज्यते ॥ ४७ ॥ असत्स्थूलत्वमण्वादौ, आदिशब्दाद् व्यणुकादिपरिग्रहः, 'घटादौ' तत्समुदये दृश्यते यथा तथा असत्येव भूतेषु प्रत्येक तत्समुदाये चेतनाऽपीति चेन्मतिः॥४५॥ अत्राह-'नासदि'त्यादि, नासत् स्थूलत्वमण्वादौ, किन्तु सदेव, कुत इत्याह -तेभ्य एव समुद्भवात् स्थूलत्वस्य, केयमुपपत्तिः? इत्याह-'असतः' स्थूलत्वस्य 'तत्समुत्पादः' तेभ्योऽण्वादिभ्यः सम्भवो न युक्तः, कस्मादित्याह-अतिप्रसङ्गतः इति ॥४६॥ एतदेवाह-'पञ्चमे त्यादि, पञ्चमस्यापि 'भूतस्य' आकाशादेः 'तेभ्यः' अण्वादिभ्यः 'असत्त्वाविशेषतः' चैतन्यवदसत्त्वाविशेषात् भवेदुत्पत्तिरिति, एवं चाभ्युपगम्यमाने तत्त्वसङ्ख्या न युज्यते "चत्वार्येव तत्त्वानी"ति ॥४७॥ पराभिप्रायमाह- न तज्जननवभावाश्चेत्तेऽत्र मानं न विद्यते । स्थूलत्वोत्पाद इष्टश्चेत्तत्सद्भावेऽप्यसौ समः ॥ ४८ ॥ 'न तजननस्वभावाश्चेत्ते' न पञ्चमभूतजननस्वभावाश्चेदण्वादय इत्याशङ्याह-अत्र मानं न विद्यते, यदुत न इत्थम्भू- तानि, स्थूलत्वोत्पाद इष्टश्चेत् अतज्जननस्वभावेभ्यस्तदुत्पादविरोधे न मानम्, एतदाशयाह-'तत्सद्भावेऽपि' कथञ्चि- २ ०श्वेत्यनेति पु. १तजननवभावा नेत्यनेति मु ·स्पूल(स्य सद्भावेऽपि अण्यादिपु 'असौं स्पूलत्वोत्पादः 'सम' तुस्य पष, मम्पयाऽसज्जननस्वमायेनातिप्रसङ्गानिवृचिः ॥४८॥ उपचयमाह- न च मूर्तणुसक्षातभिन्न स्थूलस्वमित्यद । तेपामेव तथाभावो, न्याय्य मानाविरोधतः ॥ १९ ॥ न च माणुसकावामिनं स्पूलत्वम्, मपितु वत्सबाट एप, वेषां तयास्वमावत्वात् , विप्रकृष्टसधिकृप्टेषु रेण्वादिष्य- नेफस्यपरिणामसिना स्वभायमेदेनोपलम्मात्, सेप्यपि तथाफस्पनाऽविरोषाच, रेण्यापनेकत्वस्यापि फैमिदनुपलम्पेः, तेपामपि कैश्चिदुपसम्मात् , स्यूजत्योपलायन्ययानुस्पा, वदनिमित्वस्वे सदामाषप्रसङ्गात् इत्येयमदा-एतत् स्यूलस्य सेपामेयाणूनां तथामाष" कमधिदेफस्वपरिणामो न्यायं-पटमानकं, कुत इस्याह-'मानाविरोधसः' उकषस्प्रमाणाषि रोपाविति ॥ ४९ ॥ इत्य पैवदङ्गीकर्षव्यमित्याह- भेदे तददल यस्मात् , कथ सझाषमभुते ? । तदभावेऽपि तनावे, सदा सर्वत्र वा भवेत् ॥ ५० ॥ मेदे अण्याविम्या 'तत्स्पूलत्वम् 'अदछम्' अनुपादान यस्मात्कार्य सम्झायममुते, नैव सा मामोतीस्या, उद भाषेऽपि तमा' तरस्पूसत्यभाषे तत्त्वतोऽनुपादानस्वेन 'सदा' सर्वकाळ सर्वत्र या क्षेत्र मषेत् स्पूलत्वम् , असत्याविशेषण नियामकामावात् , तदाऽपि किधिदसदेष भषति नियमषद वविस्पेघमत्राप्यदोप इति चेत्, ननु कि तपतीति याय, प्रत्येकमणुस्पूजत्यमिति पेद, न तत्सर्वथाऽसत्, पामेष तपाभावात् , सपाभवनमपि न प्रत्येकमावेन, प्रत्येकत्वविरो-

·धादिति चेत्, न, तेषां तथास्वभावत्वेन सर्वथा नेत्यसिद्धेः, तथास्वभावत्वे प्रत्येकत्ववत्तदैव सद्भावप्रसङ्ग इति चेत्, न,
तथास्वभावत्वेन विचित्रस्वभावाक्षयादिति, मूर्ताणुसङ्घात एव स्थूलत्वमिति ॥ ५० ॥
न चैवं भूतसङ्घातमात्रं चैतन्यमिष्यते । अविशेषेण सर्वत्र, तद्वत्तद्भावसङ्गतेः ॥ ५१ ॥
न चैवम्-अणुस्थूलत्ववद् भूतसङ्घातमात्रं चैतन्यमिष्यते परैः, कुत इत्याह-अविशेषेण 'सर्वत्र' भूतसङ्घाते 'तद्वत्'
तत्सङ्घातवदेव तद्भावसङ्गतेः-चैतन्यभावप्रसङ्गात् ॥५१॥ ततः किमित्यत आह--
एवं सति घटादीनां, व्यक्तचैतन्यभावतः। पुरुषान्न विशेषः स्यात् , स च प्रत्यक्षवाधितः ॥ ५२ ॥
एवं सति घटादीनां भूतसङ्घातत्वेन व्यक्तचैतन्यभावतः कारणात् पुरुपाद्यविशेषः स्यात् , ततः किमित्याह-स च प्रत्य-
क्षवाधिता, तेषामचेतनत्वेन प्रतीतेः॥५२॥ पराभिप्रायमाह-
अथ भिन्नस्वभावानि, भूतान्येव यतस्ततः । तत्सङ्घातेषु चैतन्यं, न सर्वेष्वेतदप्यसत् ॥ ५३॥
अथ भिन्नस्वभावानि प्रकृत्यैव भूतान्येव यतस्ततः कारणात्तत्सङ्घातेषु केपाश्चिदेव (चेतना, केपाश्चिदेव) तज्जनन-
स्वभावत्वादित्येतदाशझ्याह-एतदप्यसत्-अशोभनमित्यर्थः ॥ ५३॥ कथमित्याह-
खभावो भूतमात्रत्वे, सति न्यायान्न भिद्यते । विशेषणं विना यस्मान्न तुल्यानां विशिष्टता ॥ ५४॥

·'स्वभावा' तथा सञ्चारूप: भूसमायस्वे सति तदतिरिकभेदकामावेन म्यायाम मिघते, फयमित्याह-विशेषण विना
पमाटोके न तुल्पानां समशुपयदीनो विशिष्टता, तयाध्यतीतेः ॥ ५४॥ स्वरूपमात्रमेदपक्षमाभित्याह-
खरूपमानमेदे च, भेदो भूतेतरास्मफ । अन्यभेदकभावे तु, स एवात्मा प्रसज्यते ॥ ५५ ॥
स्वम्ममात्रमेदेऽपि प-स्वम्पमात्रेण च भूतानां मेदेऽभ्युपगम्यमाने सति मेदो भूवेवरात्मको मयति, भेदमात्रस्य
पैतम्यजननस्वभाषेप्यपि मापात् , ववम्येपा च स्वरूपेणेष सेम्यो मेदात्, स्वरूपस्य चोभयत्र भूतमात्रस्वभाषस्वादिति
'अम्यमेदफमावे तु' अम्पस्प मेदकस्यासिस्वे पुनरम्युपगम्यमाने, समानशुलपटेपु रागादेरिष, किमित्याह-स एषाम्यो
मेदफ आरमा प्रसग्यते, सदतिरिफस्वमाषस्वादिति ॥५५॥ परामिमायमा:-
इपिर्यंढकणिकादिद्रव्यससातजान्यपि । यया भिन्नस्वभावानि, खायफानि तथेति चेत् ॥ ५६ ॥
व्यकिमानत एवेपा, ननु मिन्नस्त्रमावता । रसवीर्यविपाफादिकार्यभेदो न विद्यते ॥ ५७ ॥
सदात्मकत्वमात्रत्वे, सस्थानादिविलक्षणा । यथेयमस्ति भूतानां, तथा साऽपि कथं न चेत् ॥ ५८॥
फर्तीभावात्तथा देशकालभेदाययोगत । न चासिद्धमदो भूतमात्रस्वे तदसम्भवात् ॥ ५९॥
तया च भूतमायवे, न सरसफातमेदयो । भेदकाभावतो भेदो, युक्त सम्यग् विचिन्यताम् ॥६०॥

·'हविगुंडकणिकादिद्रव्यसङ्घातजान्यपि' हविः-धृतम्, आदिशब्दाचातुर्जातकादिपरिग्रहः, यथा भिन्नस्वभावानि 'खाद्यकानि' अशोकवर्तिमरिचमञ्जर्यादीनि तथेति ॥५६॥ एवं चेद्भूतकार्याणि देहघटादीनि चेतनत्वाचेतनत्वेन भिन्न- स्वभावानीति, आह-'व्यक्ती त्यादि, व्यक्तिमात्रत एवैषां-खाद्यकानां ननु भिन्नस्वभावता, रसवीर्यविपाकादिकार्यभेदो न विद्यते, तद्वत्तत्रापि स्वभावभेदो मा भूदित्यभिप्रायः ॥ ५७ ॥ पराभिप्रायमाह-'तदात्मकत्वमात्रत्वे' हविगुंडकणि- कादिद्रव्यसङ्घातात्मकमात्रत्वे सति संस्थानादिविलक्षणा, आदिशब्दात्परिमाणादिपरिग्रहः, यथेयमस्ति भिन्नस्वभावता खाद्यकानां 'भूताना मिति भूतकार्याणां देहघटादीनां 'साऽपि' भिन्नस्वभावता चेतनत्वाचेतनत्वरूपा कथं न?, चेत्, स्यादेवेत्यर्थः ॥५८॥ अत्रोत्तरमाह-'क'त्यादि, कर्बभावात् , नहि खाद्यकानामिव तदतिरिक्तो भूतदेहघटादीनां कर्ता- ऽस्ति, तथा 'देशकालभेदाद्ययोगतः' देशभेदायोगात्, कालभेदायोगात्, अदृष्टभेदायोगादिति, न चासिद्धमदः-देश- भेदाद्ययोगादि, कुतः? इत्याह-भूतमात्रत्वे विश्वस्य 'तदसम्भवात्' देशाद्यसम्भवादिति (काद्यसंभवात् न्याय०) ॥५९॥ एतदेव स्पष्टयन्नाह–'तथा चेत्यादि, तथा च भूतमात्रत्वे विश्वस्य न 'तत्सङ्घातभेदयोः' भूतसङ्घातविशेषयोहघटादि- रूपयोः भेदकाभावतः कारणाइ भेदः' चेतनेतरादिरूपो युक्तः, सम्यग् विचिन्त्यतामेतदिति ॥६०॥ तत्रापि विशेषमाह- एकस्तथाऽपरो नेति, तन्मात्रत्वे तथाविधः । यतस्तदपि नो भिन्नं, ततस्तुल्यं च तत्तयोः ॥ ६१ ॥ स्यादेतद् भूतजत्वेऽपि, ग्रावादीनां विचित्रता । लोकसिद्धेति सिद्धैव, न सा तन्मात्रजा ननु ॥ १२॥ ?

·- अदृष्टाफाशकालादिसामग्रीत समुन्नवात् । तथैव लोकसंवितेरन्यथा तदभावत ॥ ६३ ॥ न चेह लोकिको मार्ग स्थितोऽस्माभिर्विचार्यते । किन्त्वयं युज्यते केति, स्वन्नीतो चोकवन्न सः ॥४॥ 'एका भूवसायो पेशाविम्मा तथा देहाविरूपत्वेन, 'अपर" घादिस्पो नेति, 'तन्मात्रस्खे' भूतसातमात्रस्वे तुल्ये सति 'तपाविध देहाविस्मो नेति, यत' यस्मानिमित्वं नो मिर्म 'तप्त' भूतमात्रात्, अपि तु तदेय तदिति, तुम घ 'तद्भूतमात्रत्वं तयो' मूवसातयोर्देहस्टाविरूपयोरिति वैचित्र्यामायः ॥ ११॥ स्यादेत वित्मादि, तयैर्व मन्यसे-भूतजस्वेऽपि सति 'प्राधादीनाम्' उपठादीनां विचित्रता पर्णादिमेदेन लोकसिदेति, तथाप्रतीतेः, पतवासमाह सिरप, न ठोकप्रतीतिरपाड्मते, किन्तु न 'सा' प्रायादीनां विचित्रता तन्मात्रप्रमवा ननु ॥ १२॥ कपमित्याह- 'मराठे स्यादि, अरष्टाकाशकालनियस्यादीनां या सामग्री सतः 'समुद्भवात् उत्पचेाषाविविचित्रताया, कुव इत्याह -तष लोकसविसे' इत्यमेय सकललोकसियवाद , 'अन्यथा' यो नेप्यते ततः 'सदमाषतः' इति प्रापादिवि चित्रवाऽभावाद, भूसमाप्रशस्वेन निमिचाधिशेषात् ॥ १३॥ किं वाऽनेन निदर्शनेन । इस्याए-न हे स्यादि, न चेह- प्रक्रमे 'लौकिको मार्ग प्राधाविपिवित्रताम्मा स्थितोऽस्मामिर्विचार्यक्षे, किमयमित्य स्थितः इति, किन्वय युग्यते केत्ये दिपार्यते, 'खमीती ' मूतमानिमिचस्मायाम् उकमन्न स'-मानी, निमिचाविशेपादिति ॥ १४ ॥ पराभ्युपगमे दोपान्तरमाह-

·मृतदेहे च चैतन्यमुपलभ्येत सर्वथा। देहधर्मादिभावेन, तन्न धर्मादि नान्यथा ॥ ६५ ॥
'मृते त्यादि, मृतदेहे च 'चैतन्य' चेष्टादिहेतुरूपमुपलभ्येत 'सर्वथा' सर्वप्रकारैः, कुतः? इत्याह-देहधर्मादिभा-
वेन' देहधर्मत्वेन देहकार्यत्वेन च, इदं (त्यं) चैतदङ्गीकर्त्तव्यं, तचैतन्यं (न) 'तद्धर्मादि' देहधर्मो देहकार्य वा, नान्यथा,
तद्भावेऽप्यभावादिति भावः ॥ ६५ ॥ इहैव व्यभिचारमाशय परिहरन्नाह-
न च लावण्यकार्कश्यश्यामत्वैर्व्यभिचारिता । मृतदेहेऽपि सद्भावादध्यक्षेणैव सङ्गतेः॥ ६६ ॥
न चेल्लावण्यसद्भावो, न स तन्मात्रहेतुकः । अत एवान्यसद्भावादस्त्यात्मेति व्यवस्थितम् ॥ ६७॥
न प्राणादिरसौ, मानं किं?, तद्भावेऽपि तुल्यता । तदभावादभावश्चेदात्माभावे न का प्रमा? ॥८॥
तेन तद्भावभावित्वं, न भूयो नलिकादिना । संपादितेऽप्यतत्सिद्धेः, सोऽन्य एवेति चेद् न तत् ॥६९॥
वायुसामान्यसंसिद्धेस्तत्खभावः स नेति चेत् । अत्रापि न प्रमाणं वश्चैतन्योत्पत्तिरेव चेत् ॥ ७० ॥
न तस्यामेव सन्देहात्तवायं केन नेति चेत् । तत् तत्खरूपभावेन, तदभावः कथं नु चेत् ? ॥ ७१॥
तद्वैलक्षण्यसंवित्तेः, मातृचैतन्यजे ह्ययम् । सुते तस्मिन्न दोषः स्यान्न न भावेऽस्य मातरि ॥ ७२ ॥
न च संस्खेदजायेषु, मात्रभावेन तद्भवेत् । प्रदीपज्ञातमप्यत्र, निमित्तत्वात् न बाधकम् ॥ ७३ ॥

·इस्प न तदुपादान, युज्यते तस्कयञ्चन । अन्योपादानभावे च, तदेवात्मा प्रसज्यते ॥ ७ ॥
नच छायण्यार्कश्यश्यामत्वैर्देहधर्मावित्वे सति तझाषामावत्वेन व्यमिचारिता, कुतः! इस्पाह-मृतदेहेऽपि
सझापात्, छापण्यादीनां समायमाभ्यक्षेणैव 'सासे' परिच्छेदात् ॥ १६ ॥ असिदमाश परिहरसि-'न घे
विस्थावि, न घेल्लपण्यसमापो मृतदेहे वाऽनुपछम्मेनेत्पत्राह-स' लावण्यसमाका तन्मात्रहेतुकः' देहमाननिमिचः
पदि स्याद् भवेदेव, देहभाषाषिशेपात्, न पैषम् , पर्ष चैतन्येऽपि पोखनीयम् , मठ एप तमापात् कारणादम्यस
माया, यकस्याछापण्पामाववचैतन्यामाप इत्येवमन्पसमावादस्त्यात्मेति व्यवस्थितम् ॥ १७ ॥ तदम्यस्यैयात्मवाप्रेत
न्यमेषाधिकस्याह-नेत्यादि, न प्राणाविर, आविशदात्परिणाममा, 'असौ अन्य इति, यदैकस्याङ्गतम्यामाष इत्यत्र
माने किं, न किचिदिस्पी, पवर मार-तावेऽपि तुस्यता', माणादिरेषासावित्यत्रापि मानं फिमिति माया,
'तदभाषात्' प्राणापमावादमावसेतनाया यदि मानम् , अाह-आरमामाने न स चैतम्याभाष इत्यत्र 'का ममा' किं
प्रमाण । ॥ १८ ॥ स्यादेखत्-तेने त्यादि, 'तेन' प्राणाविना सह तापभाषिख चैतम्पस्प प्रमाणमित्यत्राह-न भूयो
नलिकाविना, माविशया वस्त्याविसहा, संपाविवेऽपि पायौ माणाविरपे मतस्सिदे' इति पैतन्यासिर, 'स' नलि-
कादिषायुरम्य एघेति भेद , न प्रमाणावि(प्राणादि०)रिवि, ममाह-न वदिस्यादि ॥ १९॥ वायु' इत्यावि, पायुसामा
न्पससिरिति, 'तरस्वमायः' चैतन्यअननस्वभाषा 'स' ननिकादिवायुर्नेति चेत्, अब हि-त्रापि न प्रमाण युप्मा
पम्, अप्रत्ययस्यादिति, धैवन्योत्पतिरेप पेप्रमाण, प्राणादिमावे तदुस्पचे, प्राणादेरेव सरस्वभावस्वायगमात् ॥ ७० ॥

·- नेत्यादिना परिहरति-न तस्यामेव' चैतन्योत्पत्तौ सन्देहात्, प्राणादिकार्यत्वेनात्मधर्मादित्वमङ्गीकृत्य चैतन्यस्य तवायं- सन्देहः 'केन' मानेन नेति चेत्, अत्राह-तस्य चैतन्यस्य 'तत्वरूपभावेन' आत्मरूपभावेन-आत्मस्वरूपत्वेन, 'तद- भावा' चैतन्यस्य प्राणादिसारूप्याभावः कथं नु चेत् ? ॥ ७१ ॥ अनाह–'तद्वैलक्षण्ये त्यादि, भूतवैलक्षण्येन संवेद- नात् चैतन्यस्य, पराभिप्रायमाह-मातृचैतन्यजे ह्ययं-हेतुसारूप्याभावलक्षणः, सुते 'तस्मिन् न' चैतन्येऽभ्युपगम्य- माने न दोपः स्यात् , तत्रोत्तरं-न नेति, किन्तु दोष एव, भावेऽस्य चैतन्यस्य, क ? मातरि, मृद्घटवत्तज्जत्वासिद्धेः ॥७२॥ दोपान्तरमाह-'न चेत्यादि, न च संखेदजायेषु' यूकायेषु मानभावेन चैतन्यं भवेत्, पराभिप्रायमाशय परिहरति -प्रदीपोदाहरणमपि, भाव एव दीपाहीपान्तरमुत्पद्यते इत्येतदत्र-मातृचैतन्यजप्रक्रमे निमित्तत्वाद्दीपस्य तदपरदीपोत्पत्तौ न वाधकं, न च दीप एव दीपान्तरस्योपादानमिति प्रतीतम् ॥७३॥ 'इत्थीमित्यादि, 'इत्थम्' एवं उक्तन्यायात् 'न तदु- पादानं न मातृचैतन्योपादानं युज्यते 'तत्' सुतचैतन्यं कथञ्चन, अथ मा भूदेष दोष इत्यन्यत्तदिष्यत इत्यत्राह-अन्यो- पादानभावे चाधिकृतचैतन्यस्य, किमित्यत्राह-'तदेव' उपादानम् आत्मा प्रसज्यते, असारूप्येण भूतेभ्योऽन्यत्वादिति ॥ ७४ ॥ न चानुपादानं किं (न) भवति? इत्याह- न तथाभाविनं हेतुमन्तरेणोपजायते । किञ्चिन्नश्यति चैकान्ताद् , यथाऽह व्यासमहर्षिः॥ ७५॥ नासतो विद्यते भावो, नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥ ७६ ॥ छन्द प्रतिलोमसाउन मापरवात् न दोषायेति न्यायाचार्या । तथैव ४८ तमेऽपि

·नाभानो भावमानोति, शशारे तथागते । मावो नामावमेतीह, दीपश्चेन स सर्वथा ॥ ७७॥
एर चेतन्यवानात्मा, सिद्ध सततभावतः । परलोक्यपि विज्ञेयो, युकिमार्गानुसारिमि ॥७८ ॥
न तयामापिन' कार्यस्पतया भयनशील हेतुम् 'अन्तरेण विना पायते किजिस्' किसन, अप्रत्यकी)-
पास सभापपिरोपाठ , तपा नश्यति धैकान्तात् , सतोऽसतानापधे, यथाऽ व्यासमहपिरित्मनेनायमेव विष्टा
गुपगम इत्याद Insan 'नासत' इत्यादि, नासत-सरयिपाणादेवियते भायो, नामायो विद्यते 'सता' पृथिव्यादर, पभयो
रपिस्शेवा-परिषदर अनपो सदसतोलस्वदर्शिमिरिति ॥७॥ तथा परेणाप्रेतदेषोतमिस्याहनामाष' इत्यादि,
'नामाप' सुप्यो भाया पाठि, कुवा इत्याह-शो त्यागतेः, न हि तदसत् कदाचित्सवमापपते, तथा 'माष'
पस्यसनामापतीद सर्पया, महत्पम्पपात्यायोगात, दीपमेना(दमा)यमेति, मत्राह-न सर्वपाऽभाषा, मास्वरपुमलानी
समस्त्यपरिणतेरिति !! ७७ ॥ उपसंहरमार एवं मित्यापि, “एवम् उफेन प्रकारेण पैवम्पधानात्माभूतव्यतिरिका
शिक्षा, स प 'ससतमापत' यत्सततमयनेन परलोक्यपि मिया, अम्पयोपप, कैरिस्थाह-'युक्तिमार्गानुसा
रिमि', नान्यतो मिनजातीयमेप अपदा सद् भवति पतिप्रमादिति उत्पदर्शिमिः ॥ ८॥ अभार-
सतोऽस्य किं घटस्येव, प्रत्यक्षेण न दर्शनम् १ । अस्येव दर्शन स्पष्टमहप्रत्ययवेदनात् ॥ ७९ ॥

·'सत' इत्यादि, सतोऽस्य-आत्मनः किं घटस्येव प्रत्यक्षेण न दर्शनम् ?, अत्रोच्यते-अस्ति च दर्शनं 'स्पष्टं' स्फुटम्। 'अहंप्रत्ययवेदनात्' अनुभूतेः ॥ ७९ ॥ पराभिप्रायमाह- भ्रान्तोऽहं गुरुरित्येषः, सत्यमन्यस्त्वसौ मतः । व्यभिचारित्वतो नास्य, गमकत्वमथोच्यते ॥ ८॥ प्रत्यक्षस्यापि तत्त्याज्यं, तत्सद्भावाविशेषतः । प्रत्यक्षाभासमन्यच्चेत् , व्यभिचारि न साधु तत् ॥ ८१॥ 'भ्रान्त' इत्यादि, भ्रान्तोऽहं गुरुरित्येषोऽहंप्रत्ययः, आत्मनो गुरुत्वायोगाद्, अत्राह-सत्यम्-एवमेतत्, किन्त्वन्य- स्त्वसौ मतः, आत्मविषयोऽहंप्रत्ययः केवल एव, अनिष्टमाशय परिहरति-व्यभिचारित्वतो न 'अस्य' अहंप्रत्ययस्य गम- कत्वमथोच्यते, मेयत्वादेरिव ॥ ८० ॥ अनोत्तरम्-'प्रत्यक्षेत्यादि, प्रत्यक्षस्यापि तद्' गमकत्वं त्याज्यं, कुत इत्याह- 'तत्सद्भावाविशेषतः' व्यभिचारित्वसद्भावाविशेषात् , द्विचन्द्रादिप्रत्यक्षस्यापि भ्रान्तत्वात् , प्रत्यक्षाभासमन्यच्चेत्, प्रत्यक्षादर्थान्तरभूतं, 'व्यभिचारि, न साधु तत्' न प्रत्यक्षं तदित्यर्थः ॥ ८१॥ अत्रोत्तरमाह- अहंप्रत्ययपक्षेऽपि, ननु सर्वमिदं समम् । अतस्तद्वदसौ मुख्यः, सम्यक् प्रत्यक्षमिष्यताम् ॥ ८२॥ 'अहमित्यादि, अहंप्रत्ययपक्षेऽपि मयोपन्यस्ते ननु सर्वमिदं 'सम' तुल्यं, न साधुरसावन्यः-तदाभासोऽहंप्रत्ययः, यतश्चैवमतस्तत्प्रत्ययवद् 'असौ' अहंप्रत्ययो सम्यक् प्रत्यक्षमिष्यताम् , आत्मपरिच्छेदक इति भावः ॥८२॥ स एवमन्यो नेतरः इत्येतदाह- मुख्यः, किं?

·गुर्वी मे तनुरित्यादो, मेदप्रस्ययदर्शनात् । भ्रान्ततामिमतस्यैव, सा युका नेतरस्य तु ॥ ८ ॥ गुर्षी त्यावि, गुर्वी मे सनुरित्यादौ, मादिशबानौरी घेति परिमा, अत्र मेदप्रत्ययवर्शनापारीरे, यतपैषमतः धान्तताऽमिमतस्यैव-मा गुरुरित्याचप्रस्यपस्य 'सा' म्रान्तता युक्ता, नेतरस्य सु-तमेवप्रत्ययनिवन्पनस्य केयलाईप्र- त्ययस्य ॥ ८॥ न चास्य स्वसविदितम (स्य) विरुष्यत इस्पेतदाह- आत्मनाऽऽरममहोऽप्यत्र, तथानुभवसिद्धितः । तस्यैव तत्खभावत्वात्, न तु युक्या न युज्यते ॥४॥ 'आत्मनेत्यादि, आत्मनाममहोऽप्यत्र कर्तृकर्ममावेन तथाऽनुभवसिदित' अप्रत्ययवेदनादिस्या, 'तस्यैव' मारमना 'तस्वभाषस्वात्' स्वप्राणस्वभावस्थात्, न तु युक्त्या न युम्यते, किन्तु युग्यत एव, स्वभाववैचित्र्यादिति ॥ ८४॥ परामिप्रायमाघम परिहरवि- न च बुद्धिपिशेपोऽयमहकार प्रकरुप्यते । दानादिवुद्धिकालेऽपि, तथाऽहारवेदनात् ॥ ८५॥ 'न घेत्यावि, नथ बुद्धिविशेषोऽयमहकारः प्रकस्प्पते, नीठावियुरिषद, कुतः । इत्याह-चानादिरिकालेऽपि तथा जारवेदनात्, तपेति मां ददामि फरोमीति, मतः सामMवेदनाविति ॥ ८५॥ अनिष्टान्तराप्ति परिहरनार- आत्मनाऽऽस्माहे तस्य, तस्वभावस्खयोगत । सदेवाग्रहण सेव, विज्ञेय कर्मदोपतः ॥ ८६ ॥ 'आत्मने त्यापि, मारमनाऽऽरमप्रहे सस्पपि तस्य' मात्मनः तत्समावस्खयोगत' भास्मना महणस्वमायस्थयो

·गात् , सदैवाग्रहणं स्पष्टम् , आत्मन एव एवं विज्ञेयं 'कर्मदोषतः' तथाप्रतिवन्धकज्ञानावरणापराधेनेति ॥ ८६ ॥ उप-
संहरन्नाह-
अतः प्रत्यक्षसंसिद्धः, सर्वप्राणभृतामयम् । स्वयंज्योतिः सदैवात्मा, तथा वेदेऽपि पव्यते ॥ ८७॥
'अत' इत्यादि, अतः प्रत्यक्षसंसिद्धः, अहंप्रत्ययग्राह्यत्वेन, सर्वप्राणभृतामयमात्मा, स्वयंज्योतिः सदैवात्मा, तथा वेदे-
ऽपि पठ्यते-"आत्मज्योतिरेवायं पुरुषः” इति वचनात् ॥ ८७ ॥ वार्तान्तरमाह-
अत्रापि वर्णयन्त्येके, सौगताः कृतबुद्धयः । क्लिष्टं मनोऽस्ति यन्नित्यं, तद्यथोक्तात्मलक्षणम् ॥ ८८॥
'अनापी'त्यादि, 'अत्रापि' आत्मविचारे वर्णयन्त्येके 'सौगताः' बौद्धाः 'कृतवुद्धयः' परिताः (परिष्कृतमतयः),
किमित्याह-क्लिष्टं मनोऽस्ति यन्नित्यमालयादिरूपं तद्यथोक्तात्मलक्षणं, तत एवेत्थं व्यवहारः सिद्धः॥८८॥ अन्यस्त्वाह-
यदि नित्यं तदाऽऽत्मैव, सञ्ज्ञाभेदोऽत्र केवलम् । अथानित्यं ततश्चेदं, न यथोक्तात्मलक्षणम् ॥८९॥
यः कर्ता कर्मभेदानां, भोक्ता कर्मफलस्य च । संस" परिनिर्वाता, स ह्यात्मा नान्यलक्षणः ॥२०॥
आत्मत्वेनाविशिष्टस्य, वैचित्र्यं तस्य यवशात् । नरादिरूपं तच्चित्रमदृष्टं कर्मसज्ञितम् ॥ ९१ ॥
तथा तुल्येऽपि चारम्भे, सदुपायेऽपि यो नृणाम् । फलभेदः स युक्तो न, युक्त्या हेत्वन्तरं विना ॥१२॥

·तस्मादयश्यमेष्टव्यमत्र हेत्वन्तर परे । । तदेवादृष्टमित्याहुरन्ये शास्त्रकृतश्रमा ॥ ९३ ॥ भूताना तत्वभावत्वादयमित्यप्यनुत्तरम् । न भूतारमक एवास्मेत्येतदन निदर्शितम् ॥ ९४ ॥ कर्मणो भौतिकस्थेन, यदेतदपि साम्प्रतम् । आत्मनो व्यतिरिक्त तत् , चित्रभाव यतो मतम् ॥१५॥ 'पदी स्यावि, पदि नित्य किट मनः तदाऽस्मैप सत्त्यता, सम्झामेवोन फेषले मन आत्मेति च, अयानिस्यमिप्यते तत मैतम्मनो न ययोकात्मलक्षणं, पणमेदादिति ॥८९॥ एतदेवाह या कर्चा 'कर्मभेदाना' सानायरणादीनां, भोफा कर्मफलस्य च, नामोगादे, अन्वयीति माया, एतदेवाह-ससत्तौ संसरणशीला, परिनिर्वाणशीला, स एवात्मा, न मम्यलपण प्रत्येकान्वनित्याविरुक्षणः ॥ ९० ॥ अष्टप्रतिपादनायाह-आत्मत्वेनाविशिष्टस्य-एकरूपस्य सवः वैचित्र्य तस्प यशात् यस्सामर्थेन, किम्भूतमिस्याइ–नराविरूप' नरनारकाविलक्षणं तविष, स्वभापचिभ्यान, अहष्टं कर्मसभिसमिति ॥९१॥ एतदेयोपपचितो दर्शयति-तपेत्यादिना, तया तुस्येऽपि पारम्मे पाणिग्या दो सदुपायेऽपि पिप्रज्ञानाविना यो नृणां 'फउमेदा' सम्पदवास्याविरूपः स 'युको पटमानो न युक्या हेस्यन्दर यिना, वयोरमिन्न स्वभावत्वादिति ।। ९२॥ यस्मादेवं-तस्मा दिति, वस्मादयश्यमेष्टव्यम् 'अर्थ' फलमेदे हेत्वन्सरं 'परे' चाकर, 'तदेव' हेस्पन्सरमस्टमित्याहुः मन्ये पादिना, किंमताः । इत्यत्राह-भाखकृतममाः' मपीसागमा इस्वपः ॥ १३ ॥ परामिप्रापमाशा परिहरति-मूताना मिस्यादिना, 'मूतानां राजाविपरिणताना 'तस्त्रमावस्यात् नया फण्यानादि- KA* ·॥ स्वभावत्वाद् 'अयं फलभेदः इत्यप्यनुत्तरं, कुत इत्याह-न भूतात्मक एवात्मा येनैतदेवं भवतीति, एतद् 'अन' प्रकरणे निदर्शितं प्राक् ॥ ९४ ॥ न चैवमपि दोष इत्याह-'कर्मण' इत्यादिना, 'कर्मणः' ज्ञानावरणादेः 'भौतिकत्वेन' पौद्गलि- कत्वेन 'यद्वैतदपि भूतानां तत्सभावत्वात्फलाप्त्यादि 'साम्प्रतं' शोभनमेव । एतदेव स्पष्टयति-आत्मनो व्यतिरिक्त 'तत् कर्म 'चित्रभावं' नानास्वभावं यतः 'मतम्' इष्टमिति ॥ ९५ ॥ वार्तान्तरकथनायाह- शक्तिरूपं तदन्ये तु, सूरयः संप्रचक्षते । अन्ये तु वासनारूपं, विचित्रफलदं मतम् ॥ ९६ ॥ अन्ये त्वभिदधत्यत्र, खरूपनियतस्य वै । कर्तुर्विनाऽन्यसम्बन्धं, शक्तिराकस्मिकी कुतः ? ॥ ९७ ॥ 'शक्ती'त्यादि, शक्तिरूपं तत्-कर्म अन्ये तु 'सूरयः' पण्डिताः सम्प्रचक्षते, अन्ये तु वासनारूपं तदेव विचित्रफलदं तथा सम्प्रचक्षत इति ॥ ९६ ॥ वार्तान्तरमाह-'अन्ये वित्यादिना, अन्ये त्वभिदधति अत्रैव-काभ्युपगमे 'खरूप- नियतस्य वै आत्मरूपनियतस्यैव 'कर्तुः' आत्मनो 'विनाऽन्यसम्बन्धम्' अर्थान्तरभूतकर्मसम्बन्धमन्तरेण शक्तिरा- कस्मिकी कुतः?, तत्तत्त्वाविशेषादिति ॥ ९७ ॥ पराभिप्रायमाशय परिहरति-'तक्रियेत्यादिना, तक्रियायोगतः सा चेत् , तदपुष्टौ न युज्यते । तदन्ययोगाभावे च, पुष्टिरस्य कथं भवेत् ? ॥९८॥ 'तक्रियायोगतः' कर्तृक्रियासम्बन्धेन सा चेत्-शक्तिः, अत्राह-'तदपुष्टौ' आत्मनोऽपुष्टौ सत्तानुपचये सति न युज्यते, तत्तथा(त्त्वा)विशेषात् , अथ मा भूदोष इति पुष्टिरिष्यत इत्यत आह–'तदन्ययोगाभावे च' क्रियया कर्माणु-

·[धादि]सचासम्बन्पामावे च पुष्टिः 'मस्प आत्मनः फर्य मषेत्!, नैवेत्पमिमायः ॥ ९८ ॥ अवाक्षेप परिहारं चाह
'बस्स्पे'स्पादिना,
अस्त्येव सा सदा किन्तु, क्रियया व्यज्यते परम्। आस्ममात्रस्थिताया न, तस्या व्यक्ति कदाचन ॥१९॥
तदन्यावरणामावादावे वाऽस्यैव कर्मता । सन्निराकरणाक्ष्यक्तिरिति तनेदसस्थितिः ॥ १०॥
पापं तद्भिग्नमेवास्तु, क्रियान्सरनिधन्धनम् । एवमिष्टक्रियाजन्य, पुण्य किमिति नेष्यते ॥ १०१॥
अस्त्पेष 'सा' शतिः कर्मसम्भिता सदा, किन्तु 'क्रिपया' मनुपानरूपया 'ग्यज्यते' परफलप्रदानयोग्या क्रियत
इस्पा, मनोरमाह-आरममावस्थितापा, केनचिदनापूताया इस्पया, 'न' नैप तस्या' शhकि कदाचन, तह-
पणायोगात् ॥ ५९॥ पतदेवाह-वदन्पे स्यादिना, तदम्यावरणाभाषात् , अभावश्चास्ममात्रस्थितत्वाचस्सा, भाषे पाठ
ऽयरणस्पाभ्युपगम्पमाने 'अस्यैव' माषरणस्य कर्मता प्रामोति, तनिराकरणात् कर्मनिराकरणाद् व्यक्ति उकछ-
क्षणाया झकेरिति तनेदसंस्थिति मारमन आवरणस्पेति ॥१०॥ अपार-'पाप'मित्यादि, पापं वदाधारकं मिममेष
'अस्तु मषतु, किंविशिष्टमित्याह-'क्रियान्तरनिवग्धनम्', मशुमनित्याहेतुरित्यर्थः, अत्रोत्तरम्-पषम् 'रष्ठक्रियाजन्य
यागादिक्रियया मिप्पार्थ पुण्य किमिति नेप्यते ! मिर्ष एपास्मयोगि कालान्तरफउदमिति ॥१.१॥ षासनापषमधिकृत्याह-
वासनाऽप्यन्यसम्यन्धं, विना नेयोपपद्यते । पुष्पादिगन्भवेकल्ये, तिलादो नेक्ष्यते यत ॥ १०२ ॥

·'वासनेत्यादि, वासनाऽपि 'अन्यसम्बन्धम्' अर्थान्तरभूतवस्तुसम्बन्धं विना नैवोपपद्यते, निदर्शनमाह-पुष्पादि-
गन्धवैकल्ये तिलादौ 'नेक्ष्यते' न दृश्यते यत इति ॥ १०२ ॥
वोधमात्रातिरिक्तं तद्, वासकं किञ्चिदिष्यताम्।मुख्यं तदेव वः कर्म, न युक्ता वासनाऽन्यथा ॥१०३॥
वोधमात्रस्य तद्भावे, नास्ति ज्ञानमवासितम् । ततोऽमुक्तिः सदैव स्याद, वैशिष्टयं केवलस्य न ॥१०॥
एवं शक्त्यादिपक्षोऽयं, घटते नोपपत्तितः । बन्धान्यूनातिरिक्तत्वे, तद्भावानुपपत्तितः॥ १०५ ॥
'बोधे'त्यादि, यस्मादेवं बोधमात्रातिरिक्तं 'य(त)त्' तस्माद्वा (सक) किञ्चिदिष्यतां 'मुख्यं वस्तु सद्, अवस्तुना वास-
नाऽयोगात्, 'तदेव' वासकं (वः) कर्म, इत्थं चैतदङ्गीकर्त्तव्यं, न युक्का वासनाऽन्यथा, अतिप्रसङ्गादिति ॥ १०३ ॥
एतदेवाह-'योधेत्यादिना, बोधमात्रस्य तद्भावे, वासनास(व)त्त्वे सति, किमित्याह-नास्ति ज्ञानमवासितं, सर्वत्र तद्भावात्,
यतश्चैवं ततः अमुक्तिः सदैव स्याद्, वासनायोगेन, अथ विशिष्टवोधमात्रं वासनेत्यत्राह-वैशिष्ट्यं 'केवलस्य' बोधमात्रस्य
'न' नैव, तन्मात्रत्वात् , तद्भेदमात्रस्याविशिष्टेष्वपि भावादिति ॥ १०४॥ उपसंहरन्नाह–'एवमित्यादि, 'एवम्' उक्तेन
प्रकारेण शक्त्यादिपक्षो यदु' यस्माद् घटते न 'उपपत्तितः' युक्तितः, बन्धान्यूनातिरिक्तत्वे सति तन्मात्रत्वेन, 'तद्भा-
वानुपपत्तितः' वन्धनाभावेन वध्यवन्धनीयभावानुपपत्ति(त)ः॥ १०५ ॥
तस्मात्तदात्मनो भिन्नं, सच्चित्रं चात्मयोगि च । अदृष्टमवगन्तव्यं, तस्य शक्त्यादिसाधकम् ॥ १०६ ॥

·अदृष्ट कर्म सस्काराः, पुण्यापुण्येशुभाशुभो।धर्माधम्मों तथा पाश , पर्यायास्तस्य कीर्चिता ॥१०॥ हेतवोऽस्य समाख्याता, पूर्व हिंसाऽनृतादय । तद्वान् सयुज्यते तेन, विचित्रफलदायिना ॥ १०८ ॥ नेव दृष्टेप्टयाधा यसिद्धिश्चास्यानिवारिता । सदेनमेष विदांसस्तत्त्ववादं प्रचक्षते ।। १०९ ॥ 'समा वित्यादि, यस्मादेवं समाचत्-कर्म मारमनो मिन्न, सदिति यस्तु, न फस्पनामात्र, 'चित्र ' नानाप्रकार 'आरमयोगि' आत्मसम्पपिक भरष्ट कर्मावगम्तव्यं 'तस्प' पात्मनः शत्पादिसाधक, तदभावेनोफयुक्त्या (शक्या)धभावाविति ॥ १० ॥ दर्शनाङ्गीकरणेनास्यैष पर्यायशदानाह-'मरष्ट'मिस्याविना, 'भष्टमिति वैशेपिकाः, 'कति बैनाः, संस्कारा इति सौगताः, पुण्यापुप्पे इति चेदयाविना, शुभाशुमे(मौ)ति गणका, धर्माधर्माविति सावा, सपा पास इति भेषा, सर्व एव या सर्पवानिति, पर्याया 'सस्य' मरष्टस्य कीर्तिता इति ॥ १०७ । के पुनरस्य हेम ! इत्यार-देवः 'भस्प' आरएस्प समास्यावा, 'पूर्व प्रारम्भे 'हिंसातादयः पोस्यभिधानाद, पतषमतः 'तवान् हिंसाविमान संयुम्पसे 'तेन महटन, किंविशिष्टेन । इत्याह-विचित्रफलदायिना (चित्रा) शुमफदेनेति ॥१०८॥ मयमेष सदाद इत्यार-नेवमित्यादि, नैवमभ्युपगम्यमाने रटेष्टमापा चकेन प्रकारेण 'पई यस्मारस्पाद , सिग्रिम 'अस्य' माटादेः 'ममिवारिता' म्याय्येष, 'तत् तस्माद् एनमे' आरमारषाद 'विद्वांस' पण्डिताः तावषाद परमार्यवाद प्रपक्षवे, न वद्विपरीतपादमिति ॥ १०९॥ पसदेवाह-लोकायत'मिस्यादिना- ·लोकायतमतं प्राज्ञैज्ञेयं पापौघकारणम् । इत्थं तत्त्वविलोमं यत्तन्न ज्ञानविवर्द्धनम् ॥ ११० ॥ इन्द्रप्रतारणायेदं, चक्रे किल बृहस्पतिः । अदोऽपि युक्तिशून्यं यन्नेत्थमिन्द्रः प्रतार्यते ॥ १११ ॥ तस्माद्दष्टाशयकरं, क्लिष्टसत्त्वविचिन्तितम् । पापश्रुतं सदा धीरैर्वज्यं नास्तिकदर्शनम् ॥ ११२ ॥ 'लोकायतमतं' नास्तिकदर्शनमतोऽपरमार्थतत्त्ववादत्वात् प्राज्ञेियं 'पापौघकारणं' पापसङ्घातनिमित्तम्, एतदेव भावयति-'इत्थम्' उक्केन प्रकारेण 'तत्त्वविलोमं' परमार्थप्रतिकूलं यत् तथा ज्ञानविवर्द्धनं न, न तत्त्वसंवेदनो(नानु)- पकार्येव, अपि तु प्रतिपक्षवृद्धिकारकमित्यर्थः॥११०॥ अस्य मूढजनविकल्पितविपयविभागनिराकरणायाह--'इन्द्रे'त्यादि, 'इन्द्रप्रतारणाय' वृत्रदानवव्यापत्तये 'इदं लोकायतमतं 'चक्रे' कृतवान् किल 'वृहस्पतिः' देवगुरुः, 'अदोऽपि तदपि 'युक्तिशून्य' युक्तिविकलं, 'यतो' यस्मान्नेत्थमिन्द्रः प्रतार्यते, दिव्यबुद्धित्वात्तस्य ॥ १११ ॥ 'तस्मादित्यादि, यस्मादेवं तस्माद् दुष्टाशयकरमज्ञानवृद्ध्या, 'क्लिष्टसत्त्वविचिन्तितम्' असमञ्जसत्वेन पापश्रुतमत एव हेतोः, यतश्चैवमतः सदा 'धीरैः' महासत्त्वैः 'वज्यं वर्जनीयं नास्तिकदर्शनमिति लोकायतमतेनात्मवा ॥११॥वार्त्तान्तरमाह-हिंसेत्यादिना- हिंसादिभ्योऽशुभं कर्म, तदन्येभ्यश्च तच्छुभम्। जायते नियमो मानात् ,कुतोऽयमिति चापरे?॥११॥ आगमाख्यात्तदन्ये तु, तच्च दृष्टाद्यबाधितम् । सर्वार्थविषयं नित्यं, व्यक्तार्थं परमात्मना ॥ ११ ॥ -

·चन्द्रसूर्योपरागादेस्तत सवाददर्शनात् । तस्याप्रत्यक्षेऽपि पापादो, न प्रामाण्यं न युज्यते ॥ ११५॥
"हिंसादिम्य हिंसाऽनृतस्तेयाममपरिग्रहेन्या, किमित्याह-मशुम कर्म दुःखफलद, सवन्पेभ्प अहिंसादि
भ्यक्ष 'तत्' कर्म 'शुम सुखफउदं 'जायते' निप्पयते, नियमात् तदेयमेवेस्पेरुम मानास्कुतोऽयमिति व 'अपरे-
सन्देहयादिन इति ॥ ११ ॥ पार्थान्तरमाह-आगमास्यादित्याविना, 'आगमास्यात्' मानात् 'तवन्येतु' असन्देश
पादिनी, मयत इति याफ्यशेपा, 'तप' आगमाख्यं मान तययवापित' रटेष्टाविरुद्धमित्या, तया सपिषिपर्य'
मर्पपदार्पगोघर निय, प्रयाहरूपेण, व्यफाय 'परमात्मना' सर्वज्ञेन अप्रत्यक्षेण ॥ ११४ ॥ प्रामाण्यमाह-चन्द्रेत्या-
दिना, पन्द्रसूर्योपरागादेः 'तस' आगमास्याम्मानात् संपाददर्शनादेतोः 'तस्य' आगममानस्याप्रत्यक्षेऽपि पापादौ विपये
न प्रामाण्यं न युम्पते, किन्तु युग्यत एय ॥ ११५ ॥ परामिप्रायमाह-'यदी त्याविना-
यदि नाम कचिदृष्ट , सपादोऽन्यत्र यस्तुनि । तनावस्तस्य तत्त्व वा, कयं समवसीयते ? ॥ ११६ ॥
आगमेकत्वतस्तथ, वाक्यादेस्तुल्यतादिना । सुवृद्धसम्प्रदायेन, तया पापक्षयेण च ॥ ११७ ॥
अन्यया वस्तुतत्वस्य, परीक्षेत्र न युज्यते । आशा सर्वगा यस्मान्छास्यस्योपजायते ॥ ११८ ॥
अपरीक्षाऽपि नो युक्ता, गुणदोपाविवेकतः । महस्सस्टमायातमाठारे नगागमादिन ॥ ११९ ॥

·- तस्माद्यथोदितात्सम्यगागमाख्यात्प्रमाणतः। हिंसादिभ्योऽशुभादीनि, नियमोऽयं व्यवस्थितः॥१२०॥ यदि नाम 'कचित्' चन्द्रोपरागादौ दृष्टः संवादस्तथाऽप्यन्यत्र वस्तुनि-पापादौ 'तद्भावः' संवादभावः तस्य' तद- भिधायकस्यागमस्य तत्त्वं (अविसंवादिस्वरूपत्वं) वा 'कथं समवसीयते' कथं ज्ञायत इत्यर्थः॥ ११६ ॥ अत्रोत्तरमाह- 'आग'त्यादिना, आगमैकत्वं प्रत्यागमिकत्वेन समवसीयत इति, 'तच' आगमैकत्वं 'वाक्यादेः' वाक्यपदगाम्भीर्यादे- स्तुल्यतादिना समवसीयते, एक एवायमागम इति, तथा 'सुवृद्धसंप्रदायेन' सम्पूर्णाभिव्यज्यमानोपलब्धसम्प्रदायाविच्छे- देन, तथा पापक्षयेण च सत्क्षयोपशमवद्भिः समवसीयत इति ॥ ११७ ॥ एतदेव समर्थयति-'अन्यथेत्यादिना, अन्यथा यद्येवं नेष्यते ततो वस्तुतत्त्वस्य परीक्षैव न युज्यते, उपायाभावात्, एतदेवाह-आशङ्का-संशयलक्षणा सर्वगा यस्मात् छद्मस्थस्य प्रमातुरुपजायते, असदभिनिवेशेन ॥११८॥ एवं च सति-'अपरीक्षाऽपी'त्यादि, अपरीक्षाऽपि वस्तुतत्त्वस्य नो युक्ता, कुतः? इत्याह-गुणदोषाविवेकतः, को जानाति मानानामपरीक्षैव दोपवत् स्यात् , एवं महत्सङ्कटमायातमेतेन, कस्येत्याह-'आशङ्के न्यायवादिनः' पापादौ विशेषवाची अत्यन्तभिन्नो वाऽयमागम इति संशयवादिन इति ॥ ११९ ॥ निगमयन्नाह-'तस्मादित्यादि, यस्मादेवं तस्माद्यथोदितात्सम्यगागमाख्यात्प्रमाणतः, किमित्याह-हिंसादिभ्योऽशुभा- दीनि नियमोऽयं 'व्यवस्थितः' प्रतिष्ठित इत्यर्थः ॥ १२० ॥ एतदेव भावयति-'क्लिष्टादित्यादिना- क्लिष्टाद्धिंसाद्यनुष्ठानात् , प्राप्तिः क्लिष्टस्य कर्मणः । यथाऽपथ्यभुजो व्याधेरक्लिप्टस्य विपर्ययात् ॥१२१॥ ? ।

·स्वभाव एप जीवस्य, यत्तथापरिणामभाक् । घभ्यते पुण्यपापाभ्यां, माध्यस्थ्यानु विमुच्यते ॥ १२२॥ सुदूरमपि गस्वेद, विहितासूपपचिपु । क खमावागमावन्ते, शरण न प्रपद्यते? ॥ १२३ ॥ 'प्लिष्टात् सरवेशबहुतात् हिंसाधनुधानात् सकाशात् प्राप्तिः क्लिष्टस्य कर्मणः-शानापरणाये', निदर्शनमाह-यया 'अपथ्यमुज' अपथ्यभोपनात् सकाचा व्याप प्राप्तिा, बलिप्टस्य कर्मणो 'विपर्ययात् महिंसाधनुष्यानाविति ॥१२१॥ फिमेतदेवमित्याह-स्वभाष' इत्यादि, स्वमाय एप जीषस्य यत् यतः समापात् सयापरिणाममाक्-हिंसादिपरिणाम भाक् पध्यसे पुण्यपापाम्यां यपायोन्यं, माध्यस्प्याच विमुग्यो, सामायिकपरिणामादित्यर्थः ।। १२२ ।। न च स्वभावपक्षो न न्यायानिस्याए–'मुदूरमपी स्याविना, 'सरमपि पर्यन्तमपि गस्वर मार्गे 'विहितासु कृतासु आहितासु पा उपप लिपु को वादी पौरमीमासकादिः स्वभावागमायन्ते, स्खहेतोरेप धणस्थितिधर्माजातः, सोऽपि तत्स्थभाव एव, अन्तर्वे दीहिंसायामदोप आगमाविरयेवं शरण न प्रपपसे, सर्घ एवं प्रपद्यत इस्यपः ॥ १२२ ॥ पोषक माह- प्रतिपक्षस्वभाषेन, प्रतिपक्षागमेन च । वाधितस्वास्कथ झेतो, शरण युक्तिवादिनाम् ? ॥ १२४ ॥ प्रतीत्या पाप्यते यो यत् , स्वभावोनस युज्यते। वस्तुन कल्प्यमानोऽपि, पहयादे शीततादिवत्॥१२५॥ 'प्रतिपक्ष स्यादि, प्रतिपक्षस्वमावेन वाधि(पाभोकेन प्रतिपक्षागमेन च वविरुदन पापितस्यात् कारणास्कप हि 'एतो स्वभाषागमौ शरणं युतियादिनाम् ।, नैवेस्यमिमायः ॥ १२४ ॥ भनोत्तरमाह-'प्रतीत्ये'स्माविना, 'प्रप्तीप्या' अनुभषेन ·बाध्यते यः स्वभावो 'यत्' यस्मात् स तथाविधः स्वभावो 'न युज्यते' न घटते 'वस्तुनः' सर्वस्यैव कल्प्यमानोऽपि, किंवदित्याह-वयादेः 'शीततादिवत्', शीतत्वादिव(द् नावस्तु) भूतः शरणमितियोगः ॥ १२५ ॥ अत्रैव तथा तथा पराभिप्रायमाशंक्य परिहरन्नाह- वह्नः शीतत्वमस्त्येव, तत्कार्य किं न दृश्यते ? । दृश्यते हि हिमासन्ने, कथमित्थं ? स्वभावतः ॥१२६॥ हिमस्यापि खभावोऽयं, नियमावह्निसन्निधौ । करोति दाहमित्येवं, वह्नयादेः शीतता न किम् ? ॥१२७॥ व्यवस्थाऽभावतो ह्येवं, या त्वबुद्धिरिहेदृशी । सा लोष्टादस्य यत्कार्य, तत्त्वत्तस्तत्वभावतः ॥ १२८ ॥ 'वढे रित्यादि, स्यादेतद्-वह्नः शीतत्वमस्त्येव, विषमारणत्वात् , मृगतृष्णिकावद्वावद (वद्,मा भूदद) इत्यत्राह-तत्कार्य शीतत्वकार्य किं न दृश्यते ?, स्यादेतत् , दृश्यते हि हिमासन्ने, रोमाञ्चादिभावात् , अत्राह—'कथमित्थम् ?' इति कथ- मेतदेवम् ?, इतर आह-इत्थं स्वभावतः, तस्यैतत्स्वभावत्वादित्यर्थः ॥ १२६ ॥ हिमस्यापि स्वभावोऽयम्-एवंभूत एव, येन नियमावह्निसन्निधौ-अग्निसमीप एव करोति दाहं, स्वकार्यदेशविप्रकर्षेणैव, अयस्कान्तवन्नागदमनीवद्वेति, एवं वयादेः शीतता न किम् ?, अस्त्येवेत्यर्थः ॥ १२७ ॥ अनोत्तरमाह-'व्यवस्थे'त्यादिना, व्यवस्थाऽभावतों ह्येवं सर्वत्र नियमाभावादेतदपि स्यात्, यदुत या त्वदुद्धिरिहेदृशी-स्वभावान्यथात्वप्रकल्पनात्मिका सा लोष्टादेव, यद् 'अस्य' ·छोप्टस्य 'यस्कार्यम्' अभिपातादि सत् स्वचा-खस्सकाशाद, कुत इस्याह-तस्वभावत', प्रक्रमानुभयोवरस्वभावत्वादिति भाषः ॥ १२८ ॥ पदि नामर्ष सता फिमिस्याह- एष सुबुद्धिशून्यस्व, भवतोऽपि प्रसज्यते । अस्तु चेत्को विवादो नो, बुद्धिशून्येन सर्वथा ? ॥१२९॥ 'एवं मित्यादि, एपम्' रकेन प्रकारेण सुयुनिशून्यस्व भषतोऽपि प्रसम्यते, अपिशदातोप्टस्यापि बुधियुक्तत्वमिति, अस्तु पेत्-म्यायानुगतस्वामयत्वेसदेवमेवेस्याशमाह-को विवादो 'न' भस्माक 'युद्धिशून्पेन' उकवुद्धिविकलेन सर्पपा, मवेतनेन विवादायोगाविति ॥ १२९ ॥ पार्थान्तरमाह- अन्यस्त्वाइह सिद्धेऽपि, हिंसादिभ्योऽशुभादिके । शुभादेरेव सौख्यादि, केन मानेन गम्यते ॥१३०॥ मन्पस्स्वार-सहन्यायेन लोके प्रसिद्धेऽपि हिंसादिम्प सकाशाद 'मशुमादिके' कर्मणि शुमादेरेष सकारात् सौस्यावि न तु व्यत्ययेनेस्पेवत् फेन मानेन गम्यते!, नान किश्चिम्मानमित्यमिमायः॥१०॥ पा_म्तरमाह-'अत्रापी स्याविना- अनापि नुवते केचित् , सर्वथा युक्तिवादिन । प्रतीतिगर्भया युक्त्या, किलेतदवसीयते ॥ १३१ ॥ तयाहु शुभात्सौख्य, तबाहुल्यप्रसङ्गतः। यह पापफर्माणो, विरलाः शुभकारिण ॥ १३२ ॥ न चैतद् दृश्यते लोके, दुःखबाहुल्यदर्शनात्।शुभारसौख्य तत सिद्धमतोऽन्यच्चाप्यतोऽन्यत ॥१३३॥ 'अत्रापि एवंविषे पूर्वपवे पुद्धिष(मोम्सः 'फेषित्' अशापीयवुश्या 'सर्षया युतियाविना' आगमनिरपेक्षा, किमि ·गा--'नीतिगर्भया' अनुभवमहत्या 'युत्त्या' किलतदवसीयते यदुत-शुभादेरेव सौख्यादीति ॥ १३१ ॥ तन्मता- निर्षियाs7-' आरित्यादि, त आहु शुभात्सौख्यं, किन्तु शुभादेव, कुत इत्याह-'तद्वाहुल्यमसङ्गतः सौख्य- पालमनात्, भवनोपपत्तिः बह्वः पापकर्माणः प्राणिनः, असत्प्रवृत्तेः, विरलाः शुभकारिणः, तथा दर्शनादिति ॥ १२ ॥ यदि नामवं ततः किमित्याद्-'न नैत'दित्यादि, नचैतत्-सौख्यवाहुल्यं दृश्यते लोके, कुतः इत्याह-दुःख- गलगदर्शनात् , प्रतीतिसिद्धेः, यत एवं शुभात्सौख्यं ततः सिद्धं, तत्कार्याल्पत्वेन तदल्पत्वोपपत्तेः, अतोऽन्यच्चापि- आचाऽन्यतः, अन्यतः अशुभात् सिद्धं, तत्कारिवहुत्वेन तद्वहुत्वसिद्धेरिति ॥ १३३ ॥ वार्तान्तरमाह-'अन्ये पुन'- रियादिना- अन्ये पुनरिदं श्राद्धा, युवते आगमेन वै । शुभादेरेव सौख्यादि, गम्यते नान्यतः क्वचित् ॥ १३ ॥ अतीन्द्रियेषु आवेषु, प्राय एवंविधेषु यत् । छद्मस्थस्याविसंवादि, मानमन्यत् न विद्यते ॥ १३५ ॥ यचोक्तं दुःखबाहुल्यदर्शनं तन्न साधकम् । कचित्तथोपलम्भेऽपि, सर्वत्रादर्शनादिति ॥ १३६ ॥ सर्वन दर्शनं यस्य, तदात्यात् किं न साधनम् ? । साधनं तद्भवत्येवसागमात्तु न भिद्यते ॥ १३७ ॥ अन्ये पुनः इदं वक्ष्यमाणलक्षणं 'मादाः' श्रद्धावन्तः ब्रुवते-'आगमेन बैं' स्वा(आ)गमेनैव, किमित्याह-शुभादेरेव सौख्यादि गम्यते, आदिशब्दादशुभात् दुःखमिति, नान्यतः क्वचित् , नान्येन मानेनेत्यर्थः ॥ १३४ ॥ किमेतदेवमित्याह ·-'अतीन्द्रिपेप्पिस्यादि, अतीद्रियेषु 'भायेषु' पदार्थेषु प्राय पययिषेपु शुभादेः साम्प्यादीत्येयंप्रकारेणु 'पत्' यस्मात् उपस्थस्याविसंपादि-इदमित्यमेवेति नियमयत् मानमन्यत् न विद्यते, आगमं विहाय, साताददर्शनादिति ॥१३५॥ पर युक्तिपणमाह-यपोकमित्याविना, यशोक परेण दुस्थयाहुन्यदनि शुभात्सौख्यसिसी, एवन साधक, पुत इत्याह -'फचिद्' भरतादौ 'तपोपलम्मेऽपि' दुःसपाहुन्योपउम्मेऽपि सर्पयादर्शनादिति भावः ॥ १३६ ॥ परामिप्रायमा पाल परिसरमाह-सर्वत्र स्याविना, सर्वत्र दशन 'यम्य' सर्यशादः तदाफ्यात् किं न मापन , बायपाहुन्यदर्शन, सहि रवैपमाहेति, अत्रोचर-साधन 'त' पुरसपाहुल्यदर्शन भयत्यय, शुभादो सौख्यादीत्यस्प, गागमानु न मिपठे, मास । पचनस्याचस्य, ततस्तथाप्रतीतेरिति ॥ १३७ n गपिकतोपयोग्येय फिथिदाह- अशुभादप्यनुष्ठानात्सोस्पप्राप्तिश्च या कचित् । फल विपाकविरसा, सा तथाविधकर्मण ॥ १३८॥ ब्रह्महत्यानिदेशानुष्ठानाद्रामाविलाभवत् । न पुनस्तत एवेतदागमादेव गम्पते ॥ १३९ ॥ 'मशुमा विस्यावि, अशुमादप्यनुष्ठानात्-चौर्यादेः सौख्यपातिम या फपित् छोफसिया, फर्स पिपाफपिरसा सौख्य माप्तिः 'तपाषिघकर्मण" तव्यकारफलदायिना, मशुभानुपधिनः शुमस्ययेत्यर्पः ॥ १५८॥ निदर्शनमाह-'प्रमहरये' त्याविना, 'अझहत्यानिदेशानुष्ठानात्' माझणं व्यापादय उतस्सं (स्त्या) प्रामं दास्वामीस्याज्ञासम्पादनात् प्रामादिठाभपत्, स हि सत्प्रकारफलदायिकर्मण एष भवति, न पुना 'तत पर्य' ग्रमहत्याऽनुष्ठानात्, 'एतत्' पपंप्रकारं यस्तु मागमादेय ·गम्यते, नान्यतः कुतश्चिद्, अविषयत्वादिति ॥१३९॥ यदुक्तं-"प्रतिपक्षागमेन चे"(१२४)ति तत्परिजिहीर्पयाऽऽह- प्रतिपक्षागमानां च, दृष्टेष्टाभ्यां विरोधतः । तथाऽनाप्तप्रणीतत्वादागमत्वं न युज्यते ॥ १४० ॥ दृष्टेष्टाभ्यां विरोधाच्च, तेषां नाप्तप्रणीतता । नियमाद्गम्यते यस्मात्तदसावेव दर्यते ॥ १४१ ॥ 'प्रतिपक्षे'त्यादि, प्रतिपक्षागमानां अधिकृतार्थबाधकानां दृष्टेष्टाभ्यां विरोधतः कारणात् , तथा अनाप्तप्रणीतत्वादिति हेत्वन्तरतः, आगमत्वं न युज्यते, तल्लक्षणाभावादिति ॥ १४० ॥ 'दृष्टे'त्यादि, दृष्टेष्टाभ्यां विरोधाद्धेतोः 'तेषाम्' आग- मानामनातप्रणीतता नियमाद्गम्यते यतो यस्मात् तत्-तस्मादसावेव-दृप्टेष्टविरोधः दर्यत इति ॥ १४१॥ एतदेवाह- अगम्यगमनादीनां, धर्मसाधनता क्वचित् । उक्ता लोकप्रसिद्धेन, प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ १४२ ॥ स्वधर्मोत्कर्षार्षिणा)देव, तथा मुक्तिरपीप्यते । हेत्वभावेन तद्भावो, नित्य इप्टेन वाध्यते ॥ १४३ ॥ माध्यस्थ्यमेव तद्धेतुरगस्यगमनादिना । साध्यते तत्परं येन, तेन दोषो न कश्चन ॥ १४४ ॥ 'अगम्ये त्यादि, 'अगम्यगमनादीनां' भगिन्यादिगमनमांसभक्षणादीनां धर्मसाधनता क्वचित् मण्डलतन्नादी 'उक्ता' प्रतिपादिता सा लोकप्रसिद्धेन-आविद्वदङ्गनादिसम्मतेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते, प्रतीत्या वाध्यत इति भावः ॥ १४२ ॥ उक्तो लोकदृष्टविरोधः, इष्टविरोधमाह-'खधर्मोत्कर्षादेव' अगम्यगमनादिप्रकर्षादेव तथा मुक्तिरपीप्यते,

·अधिकतागम्यगमनादिमिः, पवि नामैव ततः किमित्याइ-दिखभाषेन' अगम्यगमनापुत्कर्पाभावेन 'ताप' मुफ़ि-
भाषः 'मिस्य' शान्यतः इप्टेन पाध्यते, हेस्वभावेन तत्मकर्पामाथे परममाध्यस्थामायवचदमावादिति ॥ १४३ ॥ परामि
प्रायमाह-माभ्यस्स्य'मित्याविना, माध्यस्प्यमेष 'तहेतु' मुक्तिहेतुः परो यर्चते, किन्स्वगम्यगमनादिना साम्यते
सस्पर, गम्यागम्याविपु तुस्यतया प्रवृतिः येन प्रकारेण, नैतदेष, वेन दोपो न कधन प्रतिभाठि, परममाप्यस्प्यादेय
मुकिसिद्धिरिति ॥ १४४ ॥ अनोधरम्-
पतवप्युक्तिमात्र यदगम्यगमनादिषु । तथाऽप्रवृत्तितो युक्त्या, माम्यस्थ्य नोपपद्यते ॥ १४५ ॥
अप्रवृत्त्येष सर्वप्र, यथासामर्थ्यमावतः। विशुद्धभावनाभ्यासात् , तन्माध्यस्थ्य पर यत ॥ २४६ ॥
'एसपी'त्यापि, 'एतदपि अनन्तरोदितमुकिमानं 'यस' यस्मात् 'अगम्यगमनाविपु' अनन्तरोवितेपु 'तपाऽमप
चित' सुस्पतयाऽप्रवृपः 'युक्त्या' म्यायेन माध्यस्य नोपपद्यते परमिति ॥ १४५ ॥ यपोपपपते तयाऽऽह-'अमवृत्त्यै
पत्यादि, अप्रत्यैष 'सर्व' गम्यागम्यादी, 'यपासामर्थ्यमावत' यघासामर्थ्यमायेनाप्रपत्त्या, 'विशुद्धभावना
म्पासात् यथोपिसं मावनाऽभ्यासात् मायते तन्माध्यस्थ्य 'पर' सर्वत्रामवृत्तिमं यता, मवोऽन्यथा नोपपद्यत इति
माषः ॥ १४६ ॥ पराभिप्रायमाह-
यावदेवविध नेतस्प्रवृत्चिस्तावदेव या। साऽविशेषेण साध्वीति, तस्योत्कर्पप्रसाधनात् ॥ १४७ ॥

·नाप्रवृत्तेरियं हेतुः, कुतश्चिदनिवर्तनात् । सर्वत्र भावाविच्छेदादन्यथाऽगम्यसंस्थितिः ॥ १४८॥ 'याव दिति, यावदेवंविधं परमं न 'एतत् माध्यस्थ्यं प्रवृत्तिस्तावदेव या क्वचित् पुंसां सा 'अविशेषेण' गम्यागम्या- दिषु सामान्येन साध्वीति, कुत इत्याह-'तस्य' अविशेषस्य 'उत्कर्षसाधनात् माध्यस्थ्योत्कर्षसाधनादिति गर्भः ॥ १४७ ॥ अनोत्तरम्-'नाप्रवृत्ते रित्यादि, नाप्रवृत्तेः 'इयम्' अविशेषप्रवृत्तिः 'हेतुः' कारणं, कुतः, इत्याह-कुतश्चि- दनिवर्त्तनात्, तथाहि-नेयं कुतश्चिदत्यन्तं निवर्त्तयति, यथालाभं सर्वत्र प्रवृत्तेः,एतदेवाह-'सर्वत्र भावाविच्छेदात् सर्वभोग्येष्वविशेषेणाभिसन्धेरित्यर्थः, 'अन्यथा' क्वचिद्भावविच्छेदेन क्वचिदेव प्रवृत्तौ 'अगम्यसंस्थितिः' भावविच्छेदात् यदितरस्मिन् (अ)प्रवृत्तिः, तस्यैवागम्यत्वादिति ॥ १४८ ॥ अधिकृतोपचयायाह- तचास्तु लोकशास्त्रोक्तं, तत्रौदासीन्ययोगतः। संभाव्यते परं ह्येतद्भावशुद्धेर्महात्मनाम् ॥ १४९ ॥ 'तचे'त्यादि, 'तच' अगम्यम् अस्तु 'लोकशास्त्रोक्तं' भगिन्यायेव, तत्र 'औदासीन्ययोगतः' अरक्ताद्विष्टतया प्रवृ- त्तियोगात् , संभाव्यते परं हि सर्वत्र निःस्पृहतया प्रवृत्तिरूपम् एतत् माध्यस्थ्यं, कुत इत्याह-'भावशुद्धेः' एकान्तवि- हितानुष्ठानरूपायाः सकाशात् 'महात्मनां महासत्त्वानामिति ॥१४९॥आगमान्तराभिप्रायावलम्वितोऽप्येपः? इत्याह- संसारमोचकस्यापि, हिंसा यधर्मसाधनम् । मुक्तिश्चास्ति ततस्तस्याप्येष दोषोऽनिवारितः ॥ १५०॥ 'संसारेत्यादि, संसारमोचकस्यापि, न केवलं मण्डलतन्त्रवादिन एव, हिंसा यद्धर्मसाधनं दुःखमोक्षणेन, मुक्ति-

·थास्ति, यदि नामयं ततः किमित्याह-ततः तस्यापि संसारमोधकस्य एप वोपो-मुकेरनिस्यत्वलक्षणा मवारिता, तुल्य
एवेस्पः ॥ १५०॥ एतदेय भाषयलाह-
मुक्ति कर्मक्षयादेव, जायते नान्यत कचित् । जन्मादिरहिता यत्चत्स एवात्र निरूप्यते ॥ १५१ ॥
'मुक्ति'रिस्यावि, मुक्ति फर्मक्षयादेव, पुण्यापुण्यक्षपाविस्पर्पी, सा जायते न 'अन्यस' दानादेः कषित्, जम्मादि
रहिता मुफिनित्येत्ययः, 'पत्' यस्मादेव सत् तस्मात् 'स एष' कर्ममयो निरूप्यत इति ॥ १५१ ॥ निम्पयन्नाह-
हिंसाद्युत्कर्पसाघ्यो या, तद्विपर्ययजोऽपि वा । अन्यहेतुरहेतुर्या, स वे फर्मक्षयो ननु ? ॥ १५२ ॥
'हिंसादी'त्यादि, 'हिंसाधुस्कर्पसायो पा' हिंसोचरदुःखापनयनोत्कर्षसाप्यो वा तद्विपर्ययजोऽपि पा 'अन्यहेतु' अवि
पक्षितोऽपरहेनुः 'महेतुर्या' निर्हेतुक एव स वै फर्मक्षयो नन्विति विकल्पाः ॥ १५२ ॥ एतेषु दोषानाह-
हिंसाधुस्कर्पसाप्यस्वे, तदभावे न तरिस्थति ।कर्मक्षयास्थितौ च स्यान्मुक्तानां मुक्कताक्षितिः ॥१५३॥
'हिंसादी त्यावि, हिंसाधुस्कर्पसाप्यत्वे कर्मवयस्य 'सदभाषे' हिंसाधुत्कर्षाभावे 'न वस्थितिः' न फर्मक्षयस्पितिः,
एकापारप्रियाफलत्वात् , यदि नामैवं ततः किम्! इस्याह-कर्मक्षयाऽस्थिती घ सस्था स्यान्मुक्कानो मुकतावितिरिति
॥ १५॥ तया-
तद्विपर्ययसाध्यत्ये परसिद्धान्तसस्थितिः । कर्मक्षय सतां यस्मादहिंसादिप्रसाधनः ॥ १५४ ॥

·'तद्विपर्यये'त्यादि, 'तद्विपर्ययसाध्यत्वे' अहिंसाधुत्कर्षसाध्यत्वे कर्मक्षयस्य, किम् ? इत्याह-'परसिद्धान्तसंस्थितिः' अन्या- भ्युपगमसिद्धिः, एतदेवाह-कर्मक्षयः ‘सतां' साधूनां यस्माद्' अहिंसादिप्रसाधनोऽन्येषां प्राणिनामिति ॥१५४॥ तथा तदन्यहेतुसाध्यत्वे, तत्खरूपमसंस्थितम् । अहेतुत्वे सदा भावोऽभावो वा स्यात्सदैव हि ॥ १५५ ॥ 'तदन्ये'त्यादि, तदन्यहेतुसाध्यत्वे कर्मक्षयस्य 'तत्स्वरूपम्' अन्यहेतुस्वरूपम् 'असंस्थितं' सम्यक् न सिद्धम् , उक्त- व्यतिरेकेणाभावादित्यभिप्रायः। चतुर्थपक्षमधिकृत्याह-अहेतुत्वे कर्मक्षयस्य सदाभावः, अहेतुत्वाविशेषात्, अभावो वा स्यात्कर्मक्षयस्य सदैव हि, तत एव हेतोरिति ॥ १५५ ॥ तदत्र द्वितीयविकल्प एव न्याय्य इति दर्शयति- मुक्तिः कर्मक्षयादिष्टा, ज्ञानयोगफलं स च । अहिंसादि च तद्धेतुरिति न्यायः सतां मतः॥१५६ ॥ 'मुक्तिरित्यादि, मुक्तिः कर्मक्षयाद् ‘इष्टा' अभ्युपगता, ज्ञानयोगफलं च कर्मक्षय इष्टः, अहिंसादि च 'तद्धेतुः' ज्ञान- योगहेतुरिति न्यायः सतां 'मतः' इष्टः अविरोधी च ॥ १५६ ॥ वार्तान्तरासारतामाह-'एव'मित्यादिना- एवं वेदविहिताऽपि, हिंसाऽपायाय तत्त्वतः । शास्त्रचोदितभावेऽपि, वचनान्तरबाधनात् ॥ १५७ ॥ एवं यथा संसारमोचकस्य हिंसा तद्वद् वेदविहिताऽपि 'श्वेतं वायव्यमजमालभेत भूतिकाम' इति चोदिताऽपि हिंसा 'अपायाय' प्रत्यपायार्थमेव 'तत्त्वत' परमार्थतः 'शास्त्रचोदितभावेऽपि' शास्त्रचोदितत्वेऽपि सतीत्यर्थः, कुतः? इत्याह- 'वचनान्तरबाधनात्' स्वशास्त्रप्रसिद्धेनैव वचनान्तरेण विरोधात् ॥ १५७ ॥ एतदेव भावयन्नाह- ·न हिंस्पादिह मूतानि, हिंसन दोपकृन्मतम् । दाहधद्वैयके स्पष्टमुस्सर्गप्रतिषेधत ॥ १५८ ॥ 'न हिंस्पा विस्यावि, 'न हिंस्पाविर मूतामि' इत्यत्र शम्दोऽस्यस्पाने प्रयुफश्छन्दोमाभयान, पर्य तु द्रष्टव्यः, न हिस्यातानि 'पर' वेदे हिंसनं दोपहम्मत' पापकृविष्टं सप्टमिति सम्बन्ध । निदर्शनमार-दापोध इति ययो वाहो पैपके दुलाधिकरत्वेन दोपविष्टलद्वविस्यर्थः । उभयत्र युकिमाइ–'उस्सर्गप्रतिपेधत न दाहः कार्य इति प्रति पेषषत हिस्सामृतानीति सामान्यप्रतिपेषात् ॥ १५८ ॥ यतभैषम् - ततो व्याधिनिवृत्त्यर्थ, दाह कार्यन्तु चोदिते। न सतोऽपि न दोष स्यास्फलोदेशेन चोदनात् ॥१५९॥ 'त' इत्यादि, ततः 'व्यापिनियत्स्य व्याप्युपक्षमा दाहः कार्यस्तु पर्व पोषिते सति न 'वतोऽपि' दाहकरणान्न 'दोष' पुम्सादिकरत्यक्षणा, फिम्सु स्यादेय, फुता! इस्याह-'फलोदेशेन' च्यापिनियचिफलोपन्यासेन 'चोदनात्' कारणात् ॥ १५९ ॥ वार्टान्तिकयोजनामाह- एषमित्यादिना- एव तत्फलभायेऽपि, चोदनातोऽपि सर्वया । ध्रुवमोत्सर्गिको दोपो, जायते फलचोदनात् ॥ १६० ॥ एव 'तस्फछमावेऽपि' भूस्यादिमाषेऽपीति भाषा, चोदनासोऽपि सर्वपा नुवमीत्सर्गिको दोपो जायते, पापात्वं, कुता। इस्याह-'फसोरेशेन' मूल्याएपन्यासेन पोवनाविति ॥ १०॥ एवं प्रस्तुतागमषेष्ठया स्टेटविरुवसाममिपाया तिविशनार- ·अन्येषामपि बुद्ध्यैवं, दृष्टेष्टाभ्यां विरुद्धता । दर्शनीया कुशास्त्राणां, ततश्च स्थितमित्यदः ॥ १६१ ॥ 'अन्येषामपी'त्यादि, 'अन्येषामपि' एवंजातीयानामतिवादराणां 'बुद्ध्यैवम्' आत्मीययैव दृप्टेष्टाभ्यां विरुद्धता 'दर्श- नीया' प्रतिपाद्या 'कुशास्त्राणाम्' आजीवकादिसम्बन्धिनां, ततश्च स्थितमित्यदः, यदुत स्वभाव एप इत्यादि पूर्ववत् ॥ १६१ ॥ आत्मन एव कर्तृत्वमित्याह-'क्लिष्ट'मित्यादिना- क्लिष्टं हिंसाधनुष्ठानं, न यत्तस्यान्यतो मतम् । ततः कर्त्ता स एव स्यात्, सर्वस्यैव हि कर्मणः ॥१६२॥ 'क्लिष्ट' रौद्रं हिंसाधनुष्ठानं न 'यत्' यस्मात्तस्मात् 'तस्य' आत्मनोऽन्यतः 'मतम्' इष्टं, किन्तु तत एव, यतश्चैवं 'ततः' तस्मात् कर्ता स एव स्यादात्मा 'सर्वस्यैव हि' हिताहितादेः कर्मण इति ॥ १६२ ॥ स्वयमेव कर्त्ता सन् कथमहिते प्रवर्तते? इति- अनादिकर्मयुक्तत्वात्तन्मोहात्संप्रवर्तते । अहितेऽप्यात्मनः प्रायो, व्याधिपीडितचित्तवत् ॥ १६३ ॥ 'अनादी'त्यादि, अनादिकर्मयुक्तत्वात्कारणान्न(त्तत्) 'मोहात्' कर्ममोहेन संप्रवर्त्तते, व ? इत्याह-अहितेऽप्यात्मनः 'प्रायः' बाहुल्येन, निदर्शनमाह-व्याधिपीडितचित्तवदपथ्य इति ॥ १६३ ॥ वार्त्तान्तरमाह-कालादीना मित्यादिना- कालादीनां च कर्तृत्व, मन्यन्तेऽन्ये प्रवादिनः । केवलानां तदन्ये तु, मिथः सामग्यपेक्षया ॥१६॥ ?

·'तदन्ये तु' याविनः 'मिया' परस्पर सामम्पपेपया, समुविवानामेवेस्थमः ॥१५॥ कासवादिमतमाह-'म काठे स्यादिना- न कालव्यतिरेकेण, गर्भवालशुभाविकम् । यस्किञ्चिजायते लोके, तदसौ कारण किल ॥ १६५॥ 'न कालव्यतिरेफेण' न काठमन्तरेण गर्भपालशुमादिक 'यत् यस्मास्किन्धिमायते लोके सदसौ-काला कारणं किछेति ॥ १६५ ॥ एतदेव समर्ययमार- काल पचति भूतानि, काल सहरति प्रजा । काल सुप्तेपु जागर्ति, कालो हि दुरसिक्रम ॥१६॥ 'काल' इत्यादि, काठः 'पचप्ति भूतानि परिणति नयतीत्पा, फालः 'सहरति' प्रजाः पर्यायान्तरेण स्थापयति, फाला मुसे 'मागर्ति' मापदममि रक्षति, एवं कालो हि 'दुरतिक्रमः' नान्यपा कई शक्यत इत्पपा ॥ ११९ ॥ फाल- स्पैष सामग्रंमाह-'किनेत्यादिना- किं च फालादृते नेव, मुद्गपकिरपीप्यते । स्थाल्यादिसनिधानेऽपि, तत कालादसो मता ॥ १६७॥ किच-'कालार' काउमनिष्प न-नैप मुनपफिरप्यास्तामम्पत् 'स्थास्याविसनिधानेऽपि' परेप्टकारणभावेऽपीत्यर्पा, पत एष तवा फाठाइसौ मता, तनिपातनादष्यतिरेकोपपचेः ॥ १७॥ यिपधे दोपमाह-काले त्याविना- काळाभाषे च गर्मादि, सर्व स्यादव्यवस्थया । परेप्टइंतुसद्भावमात्रादेव तबुद्भयात् ॥ १६८॥ काठमावे ससि किम् ! इत्याह-गर्भादि कार्य सर्प 'स्पा' मषेत् 'मव्यपस्पया' अनियमेन, कुता ? इत्याह-'परेटहेतु

·सद्भावमात्रादेव' दांपत्यसंयोगादिमात्रादेव तदुद्भवात् , गर्भनिबन्धनं च वालादित्वं, तदपि तदैवेत्यनवस्था ॥ १६८ ॥
स्वभाववादिमताभिघित्सयाऽऽह-
न खभावातिरेकेण, गर्भबालशुभादिकम् । यत्किञ्चिज्जायते लोके, तदसौ कारणं किल ॥ १६९ ॥
'ने'त्यादि, 'न स्वभावातिरेकेण' न स्वभावमन्तरेण गर्भबालशुभादिकं 'यत्' यस्मात्किञ्चिज्जायते लोके तत् 'असौं'
स्वभावः कारणं किलेति ॥ १६९ ॥ एतदेवाभिघित्सुराह-
सर्वभावाः स्वभावेन, स्वस्वभावे तथा तथा । वर्तन्तेऽथ निवर्तन्ते, कामचारपराङ्मुखाः ॥ १७० ॥
'सर्वे'त्यादि, 'सर्वभावाः' सर्वपदार्थाः 'स्वभावेन' आत्मीयया सत्तया स्वस्वभावे-आत्मीयात्मीये भावे 'तथा
तथा' तेन तेन प्रकारेण वर्तन्ते (अथ निवर्तन्ते) स्वभावेनैव, 'कामचारपराङ्मुखाः' अनियतभावनिरपेक्षाः ॥ १७० ।।
स्वभावस्यैव सामर्थ्यमाह-
न विनेह खभावेन, मुद्गपक्तिरपीष्यते । तथाकालादिभावेऽपि, नाश्वमाषस्य सा यतः ॥ १७१ ॥
'न विनेहे त्यादि, न विना 'इह' लोके 'स्वभावेन' तथायोग्यतालक्षणेन मुद्गपक्तिरपीष्यते, 'तथाकालादिभावेऽपि'
अमीष्टकालादिसंनिधानेऽपि सति नाश्वमाषकस्य कङ्कटुकस्य सा-पक्तिर्यत इति ॥ १७१ ॥ विपक्षे दोपमाह-
अतत्वभावात्तद्भावेऽतिप्रसङ्गोऽनिवारितः । तुल्ये तत्र मृदः कुम्भो, न पटादीत्ययुक्तिमत् ॥ १७२ ॥

·. 'मसस्थमा स्यावि मतत्स्वभाषारकारणात् 'तमा' विषक्षितकार्यमावेऽतिप्रसङ्गो नाम दोपः सोऽनिषारिस:, एसदेष स्पष्ठयति-तुस्त्ये तत्र-मतरस्वमायस्थे मृषा कारणाकुम्मो भवति न पटादीत्येतदयुक्तिमदिति ।। १७२ ॥ नियति पादिमतामिपिस्सयाज- नियतेनेव रूपेण, सर्वे भाषा भवन्ति यत् । ततो नियतिजा सेते, तत्स्वरूपानुवेधतः ॥ १७३ ॥ 'निपसेनैवे स्यादि, नियतेनैव स्पेण' अन्पूनानतिरिकेन सर्पे 'भाषा' पदार्या भयन्ति 'यत्' यस्मात् सत्-तस्मात् 'नियतिमा' तपाभूततत्त्वान्तरमा पते 'सास्वम्पानुषेषता' नियतिस्वस्वम्मानुषेपात् ।। १५ ।। एतदेवामिधिसुराह- यथदेव यतो यावत्तप्तदेय ससस्तया । नियतं जायते न्यायात् , क एतां पाधितु क्षमः १ ॥ १७४ ॥ 'वदेवे'त्यादि, 'पत्' पस्तु 'पदैव' यस्मिन्नेय काले 'यतः' कारणात् 'यावत्' इति याचस्परिमाणं 'तत्' षस्तु 'वदेव तमिषेप का 'तता' कारणात् 'पया' सायस्परिमाण नियत जायते चैय, नियवानि यतः कारणानीस्यमिप्राया, एवं म्यापारका 'एस' नियति पापितुं धमो !, नैष कधिविति ॥ १७ ॥ नियतेरेष सामामाह-नस्यादिना- न चर्ते नियति लोके, मुनपकिरपीक्ष्यते । तत्वभावादिभावेऽपि, नासापनियता यतः ॥ १७५ ॥ 'न पर्ने म विना नियतिमुक्तलक्षणां छोके मुनपफिरपीस्पते, 'वत्स्वभाषादिमावेऽपि पकिस्यमावाविसभिषा नेऽपि मासौ पकिरनियता यता, वदविशेपेऽपि सारूपिस्वेन निपतस्यात् ॥ १७५ ॥ विपमे दोपमार-

·अन्यथाऽनियतत्वेन, सर्वाभावः प्रसज्यते । अन्योऽन्यात्मकतापत्तेः, क्रियावैफल्यमेव च ॥ १७६ ॥
'अन्यथे त्यादि, अन्यथा-यद्येवं नेष्यते ततोऽनियतत्वेन हेतुना सर्वाभावः प्रसज्यते, एते हि तत एव, तच्च तदन्यथा
भवतीति प्राप्तं, न चैतदेवमिति, तदन्यवदभीष्टस्याप्यभाव इति सर्वाभावः, तथाऽन्योन्यात्मकतापत्तेः, अनियतहेतुत्वेन
घटपटादीनां, क्रियावैफल्यमेव च प्रसज्यते, घटार्थिनो मृद उपादानेऽपि तदभिमतत्वेन तदसिद्धेरिति, तथा नियतेन
तत्त्वान्तरेण सर्वान्वयव्यतिरेकसिद्धेरिति भावनीयम् ॥ १७६ ॥ कर्मवादिमत आह-
न भोक्तृव्यतिरेकेण, भाग्यं जगति विद्यते । न चाकृतस्य भोक्ता स्यान्मुक्तानां भोगभावतः॥१७७॥
'न भोक्तृ' इत्यादि, 'न भोक्तुर्व्यतिरेकेण' न भोक्तारमन्तरेण भाग्यं जगति विद्यते, सम्बन्धिशब्दत्वेन भोग्यत्वानुप-
पत्तेः, न चाकृतस्य -स्वयमनुपात्तस्य 'भोक्ता स्यात्' भोक्ता भवेत् , कुतः? इत्याह-'मुक्तानां' निष्ठितार्थानां 'भोगभा.
वतः' भोगप्रसङ्गात् ॥ १७७ ॥ यदि नामैवं ततः किम् ? इत्याह-
भोग्यं च विश्वं सत्त्वानां, विधिना तेन तेन यत्। दृश्यतेऽध्यक्षमेवेदं, तस्मात्तत्कर्मजं हि तत्॥१७॥
'भोग्यं चेत्यादि, भोग्यं च 'विश्व' जगत् सत्त्वानां 'विधिना' प्रकारेण तेन तेन यद् दृश्यते अध्यक्षमेवेदमविप्रति-
पत्तिः(तेः), तस्मात्तत्कर्मजमेव तदिति ॥ १७८॥ एतदेव समर्थयति-'न चे'त्यादिना-
न च तत्कर्मवैधुयें, मुद्भपक्तिरपीक्ष्यते । स्थाल्यादिभङ्गभावेन, यत् कचिन्नोपपद्यते ॥ १७९ ॥

·न च 'तस्कमधुमैं' मोकमबैगुण्य इत्यया, मुनपकिरपीम्यते, स्थास्याविमनभावेन 'यद यस्मात् कविनोपजायते ॥ १७९ ॥ पिपये पाधामाई- चित्रं मोग्यं तथा वित्रारकर्मणोऽहेतुताऽन्यथा । सस्य यस्माद्विचित्रत्व, नियत्यादेर्न युज्यते ॥ १८०॥ 'पिन'मिस्यादि, चित्रं मोग्य नानामकारं 'तया' सेन प्रकारेण (चित्रात् कर्मणा-महष्टात्, अन्यथाऽहेसुवा, तस्य मोग्यस्य यस्माद् एकस्मत्वात् विचित्रर्व) नियस्यादा सकाशाल युध्यते ।। १८० ॥ एतदेव भाययमाह- नियतेर्नियतास्मस्वानियतानां समानता । तथाऽनियतभावे च, बलात्स्याचविचित्रता ॥ १८१॥ 'नियते'रिस्यादि, 'नियते।' उकळक्षणायाः 'नियतात्मस्वात् एकस्वमायस्यात् 'नियसाना कार्याणां 'समानता' सुल्यता, स्पाविति शेपर, 'सया' तेन मकारेणासमानकार्यकारणरूपेण 'मनियसमावे' मनवस्थितत्वे ष सति नियवेरम्युपगम्यमाने 'बलात्' सामर्थ्यादेय ‘स्याचशिषिप्रता' भनियतिवैविच, हेतुमेदमन्तरेण फउमेदायोगाविति ॥ १८१ ॥ अस्त्वेवमपि न दोप एवेस्यपाह- न च तन्मात्रभावादेर्युज्यतेऽस्या विचित्रता। सदन्य(त्)भेदक मुक्स्वा, सम्यन्यायाविरोधत ॥१८२॥ 'न स्वादि, न च 'तम्माप्रमायादे' नियतिमात्रमाषपरिणामाम्यां सक्नशात् 'युग्यते' पटवे 'मस्या' निपतेः विधि पता 'वदम्यत्' नियतिमिर्भ मेद वस्तु 'मुक्वा' विहाय सम्पन्यायाधिरोषता, नापीज किशिमयतीति सत्या पा विरो पिवेत्यर्थः ॥ २८२॥ पतदेय प्रकटयवाह-

·न जलस्यैकरूपस्य, वियत्पाताद्विचित्रता। ऊबरादिधराभेदमन्तरेणोपजायते ॥ १८३ ॥
'न जले त्यादि, न जलस्यैकरूपस्य सतो जलत्वेन 'वियत्पातेन' विचित्रता वर्गादिभेदेन 'ऊपरादिधराभेदं' ऊपरेतरपृ-
थिवीभेदमन्तरेणोपजायते, सकललोकसिद्धमेतत् ॥ १८३ ॥ यदि नामैवं ततः किम् ? इत्याह-
तद्भिन्नभेदकत्वे च, तत्र तस्या न कर्तृता । तत्कर्तृत्वे च चित्रत्वं, तद्वत्तस्याप्यसङ्गतम् ॥ १८४ ॥
'त'दित्यादि, 'तद्भिन्नभेदकत्वे च' नियतिभिन्नभेदकभावे चाभ्युपगम्यमाने 'तत्र' भेदके 'तस्याः' नियतेः न कर्तृता,
तव्यतिरेकेण सामर्थ्याभावात् , तत्कर्तृत्वे च चित्रत्वं तद्वत्' नियतिवत् 'तस्यापि' भेदकस्य असङ्गतं, कारणसरूपत्वं
कार्यस्येति ॥ १८४ ॥ पराभिप्रायमाशय परिहरन्नाह-
तस्या एव तथाभूतः, स्वभावो यदि चेष्यते । त्यक्तो नियतिवादः स्यात् , स्वभावाश्रयणान्ननु ॥ १८५॥
'तस्याः' इत्यादि, 'तस्या एवं' नियतेः 'तथाभूतः' विचित्रभेदकजननरूपः स्वभावः-स्वसत्तालक्षणो यदि चेष्यते
परेण ततः को दोषः? इत्याह-त्यक्तो नियतिवादः स्यात्', कथम् ? इत्याह-स्वभावाश्रयणान्ननु ॥ १८५॥ केवलभेदक-
स्वभाववादस्याप्यसाधुतामाह-
खो भावश्च खभावोऽपि, खसत्तैव हि भावतः । तस्यापि भेदकाभावे, वैचित्र्यं नोपपद्यते ॥ १८६ ॥

·'स्खो माव' इत्यावि, 'ख' मात्मीयो मावोऽपि भण्यवे स्वसचैष हि 'मावत' परमार्यता, 'तस्यापि स्वभावस्य मेद-
कामाचे सति वैविध्य नोपपत्ते, स्वसत्ताऽविशेषात् ॥ १८६॥ पदि नामैवं ततः किम् । इत्यार-
ततस्तस्याविशिष्टत्याधुगपविश्वसम्भवः । न चासाविति सधुक्या, तबादोऽपि न सङ्गतः ॥ १८७ ॥
'तस' इत्यादि, ततः 'तस्य स्खमावस्या विशिष्टत्वात्कारणास् 'युगपत् एकदेव विश्वसम्मया, थावता तो मषितम्य,
न पासी विश्पसम्भपा इत्येवं सपुज्या सदादोऽपि न सङ्गत इति ॥ १८७ ॥ परामिमायमाशा परिवरभार-
तत्तरफालादिसापेक्षो, विश्वहेतु स चेन्ननु । मुक खभाववाद स्यात् , कालवादपरिमहात् ॥ १८८॥
वत्तरकाणादिसापेक्षा सन् विश्वहेतुः स पेत् स्वमावो नस्वष मुफा स्वभावषादा 'स्मात् भवेत्, फालवादपरिमहा
दिति ।। १८८ ॥ फेयलकालयादपरिजिहीर्पयाह-
कालोऽपि समयादिर्यस्केवलः सोऽपि कारणम् । तत एव ससमूते, कस्यचिनोपपद्यते ॥ १८९ ॥
'पाठोपी स्यादि, काउोऽपि समयादिः यत्' यस्मास्फेयला सोऽपि-काला कारण तत एव हि फालासम्मूते कस्स
पिवस्तुनो नोपपपत इति ॥ १८९॥ दोपान्तरमाह-पतमें स्पादिना-
पतश्च काले तुल्येऽपि, सर्वश्रेष न तस्फलम् । अतो हेस्वन्तरापेक्ष, विज्ञेय तदिचक्षणः ॥ १९० ॥

·यतश्च काले तुल्येऽपि सति 'सर्वत्रैव' कर्षकादौ न तत्फलं तुल्यमतो हेत्वन्तरापेक्षं, न तावन्मात्रज, "विज्ञेयम्' एवं ज्ञातव्यं 'तत्' फलं विचक्षणः' पण्डितैरिति ॥ १९० ॥ उपसंहारमाह- अतः कालादयः सर्वे, समुदायेन कारणम् । गर्भादेः कार्यजातस्य, विज्ञेया न्यायवादिभिः ॥ १९१॥ 'अतः' इत्यादि, अतः कालादयः 'सर्वे' अनन्तरोक्ताः समुदायेन कारणं, न प्रत्येकं, कस्य ? इत्याह-गर्भादेः कर्मजा- तस्य-फलजातेः विज्ञेया न्यायवादिभिरिति ॥ १९१॥ एतदेव द्रढयन्नाह- न चैकैकत एवेह, कचित्किञ्चिदपीक्ष्यते । तस्मात्सर्वस्य कार्यस्य, सामग्री जनिका मता ॥ १९२ ॥ 'नचे त्यादि, न चैकैकत एवेह-कालादेः क्वचित्किञ्चिदपीक्ष्यते, कार्यजातं, यस्मादेवं तस्मात्सर्वस्य कार्यस्य नियम एवायं यदुत-सामग्री जनिका मतेति ॥ १९२ ॥ अत्रैव मतभेदमाह-स्वभाव' इत्यादिना- खभावो नियतिश्चैव, कर्मणोऽन्ये प्रचक्षते । धर्मावन्ये तु सर्वस्य, सामान्येनैव वस्तुनः॥ १९३ ॥ स्वभावो नियतिश्चैवेत्येतद्वयमपि कर्मणः ‘अन्ये' आचार्याः प्रचक्षते धम्मौं, अन्ये तु सर्वस्य सामान्येनैव वस्तुनः, एतौ धर्माविति ॥ १९३ ॥ वार्तान्तरमभिषित्सुराह- ईश्वरः प्रेरकत्वेन, कर्ता कैश्चिदिहेष्यते । अचिन्त्यचिच्छक्तियुक्तोऽनादिशुद्धश्च सूरिभिः ॥ १९४ ॥ -

·'ईपरा' इस्यादि, 'ईश्वर' आत्मविशेषः प्रेरकस्वेन हिवादी कौ कैमितिहेप्यते सूरिभिः' पण्डितैरिति योगा, 'मधि
म्स्यचिकित्सा' मचिम्स्यज्ञानसामोपेता, अनादिशुद्धम, सदैयाकर्मेत्यर्थः ॥१९४॥ एतदेवार-भान'मिस्मादिना-
ज्ञानमप्रतिघ यस्य, वैराग्य च जगस्पते । ऐश्वर्य चैव धर्मच, सहसिद्ध चतुष्टयम् ॥ १९५॥
शानम् 'अप्रतिघं सर्वत्रामविहतं यस्म, घेराम्यं ष जगत्पतो, मप्रतिहतमेष, ऐश्वर्य थैव-अणिमायप्रतिप, धर्मय-प्रयन
संस्कारम्पोमठिया, एतरसहसिद्ध चतुष्टयम् , अनापेवेति मायः ॥ १९५ ॥ भस्म कर्वजषमाह-अज्ञ' इस्याविना,
अझो जन्तुरनीशोऽयमास्मन सुखदु खयो । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्, स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ॥ १९६ ॥
अज्ञो उम्तुः-विषेकशम्पा, 'मनीशोऽयम्' मप्रभुरयमात्मनः सुखदुःखयोः कर्मन्ययोः, प्रतिकूलपवृत्तिदर्शनात् ,
शस्य च तदयोगात् , तस्वतो शत्वानुपपत्तेः, यतधैवमत ईश्वरप्रेरितः पन् गच्छेत् स्वर्ग पा 'वनमेय पा' नरक वेति
॥ १९६ ॥ पार्यान्तरामिपिरसयान-
अन्ये त्वमिदघत्यन, वीतरागस्य भावत । इस्य प्रयोजनाभावात् , कर्तृस्व युज्यते कथम् ? ॥ १९७॥
'अम्पे' इत्यादि, मन्ये त्वमिवपति 'अन' पस्तुनि वीतरागस्य भाषतः 'इस्य' यपोक, ययोकप्रेरफरणे, प्रयोजनामावात्
हेतो कर्तृत्वं युम्पवे कर्य, नेत्यपः ॥ १९७ ॥ एववेष स्पष्टयमाह-
नरकादिफले कॉश्चित्कॉश्चिस्वर्गादिसाधने । कर्मणि प्रेरयत्याशु, स जन्तून् केन हेतुना १ ॥ १९८॥

·'नरकादी'त्यादि, 'नरकादिफले' प्राणातिपातादौ कॉश्चित् कॉश्चित्स्वर्गादिसाधने-दानादौ कर्मणि प्रेरयति 'आशु' शीघं 'सः' ईश्वरः 'जन्तून्' प्राणिनः केन हेतुनेति ॥ १९८ ॥ पराभिप्रायमाशय परिहरन्नाह- स्वयमेव प्रवर्तन्ते, सत्त्वाश्चेच्चित्रकर्मणि । निरर्थकमिहेशस्य, कर्तृत्वं गीयते कथम् ? ॥ १९९ ॥ 'स्वयमेवे'त्यादि, 'स्वयमेव' आत्मनैव प्रवर्त्तन्ते सत्त्वाश्चेत् 'चित्रकर्मणि' प्राणातिपातादौ 'निरर्थक' निष्प्रयोजनमि- हेशस्य कर्तृत्वं 'गीयते' शब्दयते कथ? मिति ॥ १९९ ॥ पराभिप्रायमाह-'फलं दे'त्यादिना- फलं ददाति चेत्सर्वं, तत्तेनेह प्रचोदितम् । अफले पूर्वदोषः स्यात् , सफले भक्तिमात्रता ॥ २०० ॥ फलं ददाति चेत्सर्वं तत्-कर्म तेनेह प्रचोदितमीश्वरेण, एतदप्यसद्, विकल्पायोगात् , तत्त्वे(त् ते)न सफलं वा कृतं स्यादफलं वा?, किं चात इत्याह-'अफले पूर्वदोषः स्यात्' चित्रफलदापनेऽवीतरागता, 'सफले भक्तिमात्रता' ईश्वरे, हरीतकीविरेकन्यायात् ॥ २०० ॥ आदिसर्गस्तत्कृत इति निराकुर्वन्नाह- आदिसर्गेऽपि नो हेतुः, कृतकृत्यस्य विद्यते । प्रतिज्ञातविरोधित्वात्स्वभावोऽप्यप्रमाणकः ॥ २०१ ॥ 'आदी'त्यादि, आदिसर्गेऽपि कर्त्तव्ये नो हेतुः कश्चित् 'कृतकृत्यस्य' ईशस्य विद्यते, प्रतिज्ञातविरोधित्वात् , कृतकृत्यस्य प्रयोजनाभावात् एवंभूत एवास्य स्वभाव इति स्वभावोऽप्यप्रमाणक एव, किञ्च-(नच)कर्मसर्गयोरेवैष स्वभावो यदुते- श्वरप्रेरितमेव कर्म फलति सोऽपि भवतीति ॥ २०१॥ किम्चाता- ·कर्मादेस्तत्वमावत्वे, न किञ्चिद्वाप्यते विमो । विमोस्तु तत्वमावस्वे, कृतकृत्यस्ववाधनम् ॥ २०२॥ 'फर्मादे रित्यावि, 'कमदिः' कर्मादिसर्गयोः 'तत्स्वमायवे' ईशानपेक्षफखदानस्वभावत्वे न किश्चिद्वाध्यते "विमो।' इपरस्य, किन्त्यनुपकारिणः कर्पत्यमपि न सिभ्यतीत्यभिप्राया, विमोस्तु 'तरस्वभाषवे' कर्मफलदापनादिसर्गकरणस्थमावस्खे वकत्यस्यमापन, वत्सम्पादनेनानिष्ठितार्थत्याविति ॥ २०३ ॥ एवं प्रत्ययादी एव काश ( कर्ववादोऽनषकापा) इति गम्यमान इत्याहइदमाह) सतश्रेश्वरफर्तृत्ववादोऽर्य पुज्यते परम् । सम्यन्यायाविरोधेन, यथाऽछुः शुछबुञ्जय ॥ २०३ ॥ 'ततमे स्यादि, सतोपरकर्तृत्ववादोऽय लोकासियो युग्यते पर सम्पन्यायाविरोधेन, कयम् ! इत्पाह-यमा सूरयुरपा-सापप इति ॥ २०॥ एतदेष दर्थयति-बिर' इत्यादिना- ईश्वर परमात्मेष, तबुक्तप्रतसेषनात् । यतो मुक्तिस्ततस्तस्याः, कर्त्ता स्याद्गुणभावसः ॥ २० ॥ ईपरा परमारमैप, यः कश्मिरसर्वशः, 'तृदुकानसेघनात्' महिंसादिपाउनादित्यर्थः, पतो मुक्ति पति ततस्तस्याः-मुफेः फर्धा स्यात् (गुणमावता-निमपस्वेन फर्नुस्योपचारात्) ॥ २०४॥ तदनासेवनादेव, परससारोपि तत्त्वत । तेन तस्यापि कर्तृत्व, कल्प्यमानं न दुष्यति ।। २०५॥ उदैत्यावि, वदनासेपनादेव तदुकप्रतापाठनादेय यत्ससारोऽपि तत्त्वत: जीपस्य सेन रेतुना 'तस्यापि' संसारस्पापि गर्नुस्य करप्यमान न दुष्यति ॥२०५॥ कर्तृत्व करप्यमानमपायदर्शनेन न दुप्पतीति कल्पनागुणमार-कम मिलादिना-

·कत्ताऽयमिति तद्वाक्य, यतः केषाश्चिदादरः। अतस्तदानुगुण्येन, तस्य कर्तृत्वदेशना ॥ २०६ ॥
कर्ताऽयम्-ईश्वर इति तद्वाक्ये यतः 'केषाञ्चित् तथाविधविनेयानामादरो भवति अतः 'तदानुगुण्येन' तथाविध-
विनेयानुगुण्यतः 'तस्य' परमात्मनः कर्तृत्वदेशनेति ॥ २०६ ॥ अस्यैव वादस्य निबन्धनान्तरमभिधित्सुराह-
परमैश्वर्ययुक्तत्वान्मत आत्मैव चेश्वरः । स च कर्तेति निर्दोषः, कर्तृवादो व्यवस्थितः ॥ २०७ ।।
'परमे'त्यादि, 'परमैश्वर्ययुक्तत्वात्' केवलनियमधिकृत्य मत आत्मैव चेश्वरः, स च कर्तेत्येवं निर्दोषः कर्तृवादो व्यव-
स्थित इति ॥ २०७॥ एवं सर्वत्र शास्त्रकाराभिप्रायो मृग्य इति तत्स्तवमाह-शास्त्रे'त्यादिना-
शास्त्रकारा महात्मानः, प्रायो वीतस्पृहा भवे । सत्त्वार्थसंप्रवृत्ताश्च, कथं तेऽयुक्तभाषिणः? ॥ २०८ ॥
शास्त्रकारा महात्मानः 'प्रायः' बाहुल्येन लोकायतादीन् विहाय वीतस्पृहा 'भवे' संसारे 'सत्त्वार्थसंप्रवृत्ताश्च' परोपका-
रिण इति कथं तेऽयुक्तभाषिणो ?, नैवेत्यर्थः॥२०८ ॥ यतश्चैवमतः-
अभिप्रायस्ततस्तेषां सम्यग् मृग्यो हितैषिणा । न्यायशास्त्राविरोधेन, यथाऽऽहं मनुरप्यदः ॥ २०९ ॥
-'अमिप्रायः' इत्यादि, अभिप्रायस्ततेस्तेषां-शास्त्रकाराणां सम्यग्मृग्यो हितैषिणा आत्मनः, कथम् ? इत्याह-न्याय-
शास्त्राविरोधेन', न्याय्यमिदं, यथाऽऽह मैनुरप्यदः ।। २०२ ॥ एतत्किमाह ? इत्याह---
आर्षं च धर्मशास्त्रं च, वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्ते, स धर्म वेद नेतरः ॥ २१० ॥

·'आप'मित्यादि, आप प-वेदादि धर्मशास्त्र -पुराणादि वेदशामाविरोपिना' एतव्यामाण्ये सति परस्पराविरोधिना यस्तगोडेत, उत्र(घ) पुक्तिश्रणेन 'अनुसन्धत्ते तदुफानुसन्मान करोति स धर्म 'पिन्वते' यानाति, 'नेतरा' कारहित इति ॥ २१० ॥ पान्तिराभिघिस्सयान- प्रधानोद्भवमन्ये तु, मन्यन्ते सर्वमेव हि । महदादिक्रमेणेह, कार्यजात विपश्चित ॥ २११ ॥ प्रधानात् महतो भाषोहारस्य ततोऽपि च । अक्षतन्माप्रवर्गस्य, सन्मात्रामृतसहतेः ॥ २१२ ।। घटायपि पृथिव्यादिपरिणामसमुद्भवम् । नात्मव्यापारज किश्चित्वेषा लोकेऽपि वियते ॥ २१३ ॥ 'प्रपाने स्यादि, मयते मघीयते पाऽधिकारा अस्मिमिति प्रधान-सत्यादिसामाम्यावस्थाविरुक्षणे तदुपमम्पे तु साक्षा ग्मन्यम्ते सर्यमेप हि लोकान्तर्गतं, महदादिक्रमेणेह यस्यमाणलक्षणेन कार्यमा 'विपमित' पण्डिता इति ॥ २११ ॥ एतदेपार-प्रधाने स्याविना, अपानात् सकाशात् महस' सत्त्वस्य पुस्वित्त्वस्य मायः ममिव्यक्तिरूपा, अहसारस्यवैका रिकादेः 'ततोऽपि च महता, या ततोऽपि-माहारा 'अषतन्मात्रयर्गस्य' अवाणि-एकावपोन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रिया- पानि तम्माप्राणि-पय शवतन्मात्रादीनि, सम्मात्रेभ्यो भूससहसे-आकाशाविसषणाया इति ॥ २१२ ॥ स्थूळ कार्यमधि- कृपादपटापपीत्यादि, पटापपि कार्यमा पृथिव्याविपरिणामसमुझर्ष, परिणामात्परिणामान्तराठे, सर्वथा नारम व्यापार फिविधेपा-सामानां छोफेऽपि विद्यते, मफलस्वादारमन इति ॥ २५॥ पान्तरमार-मन्येस्मादिना-

·अन्ये तु ब्रुवते ह्येतत्, प्रक्रियामात्रवर्णनम् । अविचार्यैव तयुक्त्या, श्रद्धया गम्यते परम् ॥ २१४ ॥
युक्त्या तु बाध्यते यस्मात्, प्रधानं नित्यमिष्यते। तथात्वाप्रच्युतौ चास्य, महदादि कथं भवेत् ?॥२१५॥
तस्यैव तत्स्वभावत्वादिति चेकिं न सर्वदा ? । अत एवेति चेत् तस्य, तथात्वे ननु तत्कुतः? ॥२१६॥
नानुपादानमन्यस्य, भावेऽन्यज्जातुचिद्भवेत् । तदुपादानतायां च, न तस्यैकान्तनित्यता ॥ २१७ ॥
घटायपि कुलालादिसापेक्षं दृश्यते भवत् । अतो न तत्पृथिव्यादिपरिणामैकहेतुकम् ॥ २१८॥
तत्रापि देहः कर्त्ता चेन्नैवासावात्मनः पृथक् । पृथगेवेति चेद्भोग, आत्मनो युज्यते कथम्? ॥ २१९ ॥
देहभोगेन नैवास्य, भावतो भोग इष्यते । प्रतिबिम्बोदयात्किन्तु, यथोक्तं पूर्वसूरिभिः ॥ २२० ॥
पुरुषोऽविकृतात्मैव, खनि समचेतनम् । मनः करोति सान्निध्यादुपाधिः स्फटिकं यथा ॥ २२१ ॥
विभक्तपरिणतो, बुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते।प्रतिबिम्बोदयः खच्छे, यथा चन्द्रमसोऽम्भसि ॥२२२॥
प्रतिबिम्बोदयोऽप्यस्य, नामूर्त्तत्वेन युज्यते । मुक्तैरतिप्रसङ्गाच, न वै भोगः कदाचन ॥ २२३ ॥
न च पूर्वखभावत्वात् , स मुक्तानामसङ्गतः। खभावान्तरभावे च, परिणामोऽनिवारितः॥ २२४॥

·देहास्पृयक्त्व एवास्य, न च हिंसादयः कचित्। तदभविऽनिमित्त्वात्, कयं धन्ध शुभाशुमः १ ॥२२५॥ यन्धाहते न ससारो, मुकिर्याऽस्योपपद्यते । यमादि तदभावे च, सर्वमेव सपार्थकम् ॥ २२६ ॥ 'अन्ये तु' सौगतादयो मुयते घेवत्-अनम्तरोदितं प्रक्रियामात्रधर्णन, न तात्त्विकमेव, यस्मादेषमविचार्यैप तत्- तस्माद् युक्त्या अश्या गम्पते परं, नान्य उपाय इति ॥२१४॥ एतदेवाह-युच्या स्विस्यादिना-युस्त्या तु पाम्यते, कपमित्याह-यस्माधान निस्पमिप्यते तैर्षानिमिः, तयात्वामध्युतौ च अस्प-प्रधानस्य महदादि फर्य मषेत्।, न युग्यत इस्पः ॥ २१५ ॥ परामिमायमाह-तस्यैथे स्यादिना-तस्यैव' प्रधानस्य 'तरखमाषस्वात्' सनिपानमात्रेण महदावि अननस्वमायस्यादिति, एवं पेन्महदादि भषेचत्राह-किंन सर्वदा मपति, वत्स्वभावत्वाविशेपात् , मत एष-तस्यैष सरस्व मायरयात्-कदाचिदेय समिधानमात्रेण महदादिजननस्वभावत्वादिति चेदवार-तस्य' प्रधानस्य 'तपारखे' स्वरूपनिष सत्वेऽविकृतस्ये सति ननु 'तत् महदादि 'कुस' फरमावुपादानात!, नास्ति उपादानमित्यपः ॥ २१ ॥ उपचयामि पित्सपाह-न अनुपादान तयामाविकारणविकतम् 'अन्यस्य' सर्वया तयामाषिव्यतिरिकस्य प्रधानस्य भावे सति 'अन्यत् पकान्ताविधमान महदादि 'जातुस्थित् कदाचित् भवेत्, सर्वयाऽसवः सचाऽयोगात्, तदुपादानतायां च मालादेरम्पगम्यमानायो न तस्य प्रधानस्य एकान्तनित्यता, तस्यैष तथामवनाविति ॥ २१७॥ स्पूलमपि सर्वक मिति मतिपादयनाह-पटायपि कार्य कुलालादिसापेष सत् रयते "भवत् पस्पधमान यतमेवमतो म पटादि पपि ·व्यादिपारिणामैकहेतुकं, किं तर्हि ?, कर्तृहेतुकमपि ॥ २१८ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहाराभिघित्सयाऽऽह-तत्रापी'त्यादि, तत्रापि घटादौ देहः कर्ता चेत्, नात्मा, अनोत्तरं-नैवासौ-देहः आत्मनः पृथक्, सर्वगतत्वादात्मनोऽसर्वगतत्वाच्च देहस्य पृथगेवेति चेत्, अत्रोत्तरं-भोग आत्मनो युज्यते कथं?, सर्वथा देहभेदेऽस्य मुक्तकल्पत्वादिति ॥ २१९ ॥ परा. भिप्रायमाह-'देह' इत्यादिना, देहेन भोगो देहभोगस्तेन नैव 'अस्य' आत्मनः भावतः' परमार्थतः भोग इष्यते, प्रतिविम्वोदयेनेष्यते यथोक्तं पूर्वसूरिभिः-विन्ध्यवास्यादिभिरिति ॥२२०॥ यदुक्तं तदाह-'पुरुषः' इत्यादि, 'पुरुषः' आत्मा 'अविकृतात्मैव' नित्य एव, स्वनिर्भासं' स्वाकारम् 'अचेतनं' चैतन्यशून्यं 'मनः करोति' अन्तःकरणं करोति 'सान्निध्यात्' संनिधानमात्रेण, निदर्शनमाह-'उपाधिः' पद्मरागादिः 'स्फटिकम्' उपलविशेष यथा स्वनिर्भासं करोति तद्वदिति ॥ २२१॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह-'विभक्ते'त्यादि, विभक्ता चात्मन ईदृक्परिणतिश्चेति विग्रहः तस्यां 'बुद्धौ' अन्तःकरणलक्षणायां भोगः 'अस्य' पुरुषस्य कथ्यते आसुरिप्रभृतिभिः, किंवदित्याह-'प्रतिबिम्बोदयः' प्रति- विम्बपरिणामः 'खच्छे' निर्मले चन्द्रमसः वास्तवस्य 'अम्भसि' उदके तद्वदिति ॥ २२२ ॥ उत्तरमाह-'प्रती'त्यादि, प्रतिविम्वोदयोऽपि 'अस्य' आत्मनः नामूर्त्तत्वेन हेतुना युज्यते, मुक्तैरतिप्रसङ्गाच्च, तेषां प्रतिविम्वाभावात् , न वै भोगः कदाचन, सर्वदैकस्वभावत्वात् ॥ २२३ ॥ दोषान्तराभिघित्सयाऽऽह-'नचे'त्यादि, न च नित्यत्वेन पूर्वस्वभाव- त्वात्कारणात् 'सः' प्रतिविम्बोदयनिमित्तस्वभावो मुक्तानामसङ्गत एव, नित्यत्वक्षतेः, एवमपि न वै भोगः कदाचन, किन्तु सर्वदैव, स्वभावान्तरभावे च मुकानामिष्यमाणे परिणामोऽनिवारितः, अमुक्तस्वभावत्यागतः स्वभावान्तराङ्गीक- ·रणा, मम्युपगमे पापिमतिपत्तिः ॥२२५॥दोपान्तरमाह-विहादिस्यादिना, देशात्पयफ्स्व एवास्य-आत्मनान व हिंसा दया, मादिशवादनुमहादिपरिमाहा, कषिद् यत्रापीप्यते, 'सदमायें हिंसाघमाषेऽनिमित्चत्वाकारणास्कय पन्धः शुभो । भाभो (या)1, नयेत्यर्पः ॥ २२५ ॥ यदि नामैवं ततः किमिस्याह-पंधेत्यावि, पन्धारते न संसार:-पेषाविम्पा, मुक्ति पर्याऽस्य-पुरुपस्योपपयते, मपद्धत्यात, यमादि अनुष्ठानं तवभाषे च मुक्त्यमापे घ सर्वमेव प्रपार्पक, (शफलत्वात्) साध्यार्पशून्यस्याच ॥ २२५ ॥ पराभिप्रायमाह-'आत्मेत्यादिना- आत्मा न पश्यते नापि, मुय्यतेऽसौ कदाचन । वध्यते मुच्यते चापि, प्रकृतिः खात्मनेति चेत् ॥२२७॥ एकान्तेनेकरूपाया, नित्यायाश्च न सर्वया । तस्या क्रियान्सराभावाइन्धमोक्षौ तु युक्तितः ॥ २२८ ॥ मोक्ष प्रकृत्ययोगो यदतोऽस्या स कथ भवेत् ? । खरूपविगमापचेस्तथा तन्त्रविरोधत ॥ २२९ ॥ पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो, यत्र तत्राश्रमे रत । जटी मुण्डी शिखी वापि, मुच्यते नात्र संशय ॥ २३०॥ पुरुपस्योदिता मुक्तिरिति तत्रे चिरन्तनै । इस्य न घटते पेयमिति सर्वमयुक्तिमत् ॥ २३१॥ मारमा न पप्पते, पुण्यपापाम्या, नापि मुच्यतेऽसौ कदापन, अमरस्यादेव, कि तहि, मम्मते मुच्यते चापि 'प्रकृति सत्यादिसाम्पसषणा 'स्वारमना' पन्धारमनेति पेदत्राह-एकान्तेने त्यावि, एकाम्वेनैकरपामा प्रवेनिसायाब न सर्वचा यस्ता क्रियान्तराभावात् वन्यनामापास पन्धमोधी तु युधिसः ॥ २२०-२२८ ॥ दोषास्तरमाह-भोसलाविना-

·मोक्षः प्रकृत्ययोगो यत् 'प्रकृतिवियोगो मोक्ष' इति वचनादतोऽस्याः-प्रकृतेः स कथं भवेत् मोक्षः ?, 'खरूपविगमा-
पत्त प्रकृतिस्वरूपनिवृत्तिप्रसङ्गात् , तथा 'तत्रविरोधतः स्वसिद्धान्तप्रकोपात् ॥ २२९॥ एतदेवोपदर्शयशाह-'पश्च-
विंशती'त्यादि, 'पञ्चविंशतितत्त्वज्ञः' प्रकृतिमहदादिज्ञाता यत्र तत्राश्रमे रतः, परिव्राजकादौ, जटी मुण्डी शिखी वापि
मुच्यते, वाह्यलिङ्गमत्राकारला
नात्र संशयः, एवमेवैतदित्यर्थः ॥ २३० ॥ एवं 'पुरुषस्ये'त्यादिना मुक्तिरिति, तत्रै(वै)व
पूर्वाचार्यैश्चिरन्तनैः, इत्थं न घटते चेयं, युक्तिविरोधादिति सर्वमयुक्तिमत् ॥ २३१॥ वार्तान्तरमाह-
अत्रापि पुरुषस्यान्ये, मुक्तिमिच्छन्ति वादिनः। प्रकृतिं चापि सन्न्यायात्कर्मप्रकृतिमेव हि ॥ २३२॥
तस्याश्चानेकरूपत्वात्परिणामत्वयोगतः । आत्मनो बन्धनत्वाच्च, नोक्तदोषसमुद्भवः ॥ २३३ ॥
'अनापी'त्यादि, अत्रापि वादे पुरुषस्यान्ये मुक्तिमिच्छन्ति 'वादिनः' जैनाः, प्रकृति चापि सन्यायात्' सन्न्यायन
कर्मप्रकृतिमेव हीच्छन्ति ॥ २३२ ॥ अत्र दोषाभावमाह,-'तस्याश्चेत्यादिना, 'तस्याश्च' कर्मप्रकृतेः अनेकरूपत्वात्',
चित्रत्वादित्यर्थः, 'परिणामित्वयोगतः' परिणामित्वोपपत्तेः आत्मनो बन्धनत्वाच्च, भेदे सति तत्स्वभावत्वेन 'नोक्त-
दोपसमुद्भवः' न परपक्षोक्तदोषापत्तिरिति ॥ २३३ ॥ परमताभिधित्सयाऽऽह-
नामूर्त मूर्ततां याति, मूर्तं न यात्यमूर्त्तताम् । यतो बन्धाद्यतो न्यायादात्मनोऽसङ्गतं तया ॥२३४॥
देहस्पर्शादिसंवित्या, न यात्येवेत्ययुक्तिमत् । अन्योऽन्यव्याप्तिजा चेयमिति बन्धादि सङ्गतम् ॥२३५॥

·मूर्चयाऽप्यात्मनो योगो, पटेन नमसो यथा । उपघाताविभावश्च, ज्ञानस्येव सुरादिना ॥ २३६ ।। पर प्रकृतिवादोऽपि, विज्ञेयः सत्य एष हि । कपिलोकत्वतश्चैव, दिव्यो हिस महामुनि ॥ २३७॥ 'नामूर्स मित्यादि, नामर्स मूर्तसा याति, आकाशादौ तयाऽदर्शनात् , मूर्त न यास्यमूर्चचा, परमायाविषु तदावा- सिद्धेः, 'पत' यस्मादेयं न स्वरूपविपर्ययो भवति पन्पादि अतो न्यायात्-पम्धमोधायस्मात्कारणात् न्यायेन युक्त्या 'आस्मन' जीवस्यासहवं 'तया' फर्मपत्या, भयोः स्वस्वभावनियतस्वादिति ॥ २४ ॥ मत्रोचरममिषिस्मुराह- 'देहे त्यादि, 'वहस्पर्शाविसविरुपा देहे सृष्टे ताहिते पा संवितिरुपञ्चायस इति न यात्वेत्ययुकिम, अमूर्चमपि पथिन्मूना यातीस्पषी, एतदेवाह-मन्योऽन्पव्याप्तिमा चेयं-संवित्तिा, आरमधर्मस्वात् , तस्य च स्पर्शापयोगाविति, एवं यपादि सात फर्मप्रकृस्पारमनोः, कपश्चिवितरेवररूपापचेरिति ॥ २५ ॥ एतदेव समर्पयलाह-मूर्सपेत्यादि, मूर्तयाऽपि फर्ममकृत्या 'आरमन जीयस्य 'योग' सम्बन्धो म्याग्य एव, निवर्शनमा-पटेन सह नमसो पया, योग इति, दोपान्तरपरिहारायाह-उपधातादिमावर' उपघातानुपहमावस मूळया अपि कर्ममकृतेः सकाशादारमनो युक्त एण, ममापि निदर्शन-पानस्प सुरादिना, सुरयोपपाता ग्राण्याविनाऽनुमा इति लोकसिद्धम् ॥ २५॥ ॥ उपसहरमाह -एपमित्यादि, एवम् रकेन प्रकारेण मतियादोऽपि विज्ञेया 'सत्य पर दिनानुस इति, उपपत्त्यम्वरमाड्- 'सपियोफत्वसः (तथापि कुत) इत्याद-दिव्यो हि स महामुनिा, नानूतषादी, ततम तस्माप्ययममिमाय इति गर्म ॥ २७ ॥ यान्तियमिपिस्सयाऽऽा-

·?
मन्यन्तेऽन्ये जगत्सर्वं, क्लेशकर्मेनिबन्धनम् । क्षणक्षयि महाप्राज्ञा, ज्ञानमात्रं तथाऽपरे ॥ २३८ ॥
त आहुः क्षणिकं सर्वं, नाशहेतोरयोगतः । अर्थक्रियाऽसमर्थत्वात्परिणामात् क्षयेक्षणात् ॥ २३९ ॥
ज्ञानमात्रं च यल्लोके, ज्ञानमेवानुभूयते । नार्थस्तव्यतिरेकेण, ततोऽसौ नैव विद्यते ॥ २४०॥
'मन्यन्ते' इत्यादि, मन्यन्ते 'अन्ये' सौत्रान्तिकाः सौगताः 'जगत्सर्व' चराचरं. 'क्लेशकर्मनिबन्धनं' रागादिकर्म-
निमित्तं, तथा 'क्षणक्षयि' प्रतिक्षणनश्वरं, महाप्राज्ञाः-तेभ्योऽपि सूक्ष्मबुद्धयः ज्ञानमात्रं तथा 'अपरे' योगाचाराः
सौगता एव मन्यन्ते ॥ २३८ ॥ सौत्रान्तिकमतमुपन्यस्यन्नाह–'त आहुरित्यादि, 'ते' सौत्रान्तिका आहुः-यदुत
क्षणिकं सर्व, कुतः? इत्याह-नाशहेतोरयोगतः, अयोगश्च नश्वरेतरविकल्पद्वारेण ज्ञेयः, तथा (अर्थ) क्रियाऽसमर्थत्वात् ,
नित्यस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् , तथा 'परिणामात्' प्रतिक्षणमतादवस्थ्यात् , 'क्षयेक्षणात्' अन्ते क्षय-
दर्शनादिति ॥ २३९ ॥ योगाचारमताभिधित्सयाऽऽह-'ज्ञान'मित्यादि, ज्ञानमात्रं च सर्व, कथं ?-'यद्' यस्माल्लोके
ज्ञानमेव 'अनुभूयते' चेतनत्वेन संवेद्यते, नार्थस्तद्व्यतिरेकेणानुभूयते, जडत्वाभ्युपगमात्, यत एवं ततोऽसौ नैव विद्य-
तेऽर्थः, अननुभूयमानत्वादिति ॥ २४० ॥ वार्त्तान्तरमाह-
अत्राप्यभिद्धत्यन्ये, स्मरणादेरसम्भवात् । बाह्यार्थवेदनाच्चैव, सर्वमेतदपार्थकम् ॥ २४१ ॥
अनुभूतार्थविषयं स्मरणं लौकिकं यतः। कालान्तरे तथाऽनित्ये, मुख्यमेतन्न युज्यते ॥ २४२ ॥

·सोऽन्तेवासी गुरुः सोऽय, प्रत्यभिज्ञाऽप्यसङ्गता । दृष्टकोतुकमुद्वेग , प्रवृत्ति प्राधिरेव च ॥ २४३ ॥ खकृतस्योपभोगस्तु, दूरोरसारित एव हि । शीलानुष्ठानहेतुर्यः, स नश्यति तदेव यत् ॥ २४४ ।। सन्तानापेक्षयाऽम्माक, व्यवहारोऽखिलो मत स चेक एव तस्मिंश्च, सति कमान्न युज्यते? ॥ २४५॥ यम्मिन्नेव तु सन्ताने, आहिता कर्मवासना । फल सत्रैव सपचे, कर्पासे रकता यथा ॥ २४६ ॥ एतदप्युफिमात्र यन्न हेतुफलभाषत । सन्तानोऽन्य स चायुक्त, पयासत्कार्यवादिन ॥ २४७ ॥ 'अनापी स्यादि, 'अनापि' अनन्तरोक्तिमतये मभिदधति 'अम्मे जैनादपः-स्मरणादे' स्मरणमत्यमिझानादे- रसम्भयास्मरणात् पावार्थवेदनाधैष-तनदणपरिणामवता विज्ञानेन सर्वमेतत्-चणिकस्वादिसामने परोकम् 'अपा ध' निरर्यकमित्यर्पः ॥ २४१ ॥ स्मरणापसम्भयमाह-अनुमते त्यादिना-'अनुभूतार्थविषयम्' अनुभूतार्पगोधर स्मरण 'लौकिक' आगोपादिसिन 'पत' यस्मात् काणान्तरे आगामिनि, तपा 'अनिस्य निरम्ययन परेऽनुमषितरि 'मुगप' निरुपपरिसम् ‘पतत् स्मरण 'न युज्यते' न पन्त इति ॥ २४२ ॥ प्रत्यमिझाऽपि न युग्यत इत्यार-सो तेवासी स्यादि, सोनीषासी' सोऽयं दिया, गुरु सोऽप, प्रस्पमित्राप्येवं या सा मसङ्गवा, तथा 'रएकौतुर्क' लोकविरम्, चमेगसदमाप्ती, प्रतिसादमाप्तिरेव बानिएस्वासझवेति ॥ २४३ ॥ उमा-'सकृवस्खावि, 'खक

·तस्य आत्मोपात्तस्य शुभादेः 'उपभोगस्तु' अनुभवस्तु दूरोत्सारित एव हि, सुतरां न युज्यत इत्यथः, कि
शीलानुष्ठानहेतुर्यः क्षणः स नश्यति निरन्वयस्तदैव यत्' यस्मात् ॥२४४॥ परामिप्रायमाह-सन्ताने त्यादिना, 'सन्ता-
नापेक्षया' भूतभवद्भविष्यत्क्षणप्रवाहापेक्षया अस्माकं' सौगतानां व्यवहारोऽखिलो मतः, ऐहिक आमुष्मिकश्च, सच
सन्तान एक एव, न नाना, तस्मिंश्चैवंभूते सति कस्मान्न युज्यते स्मृत्यादि ?, युज्यत एवेत्यभिप्रायः ॥ २४५ ॥ आमु-
ष्मिकमधिकृत्याह-'यस्मिन्नित्यादि, यस्मिन्नेव तु सन्ताने-उक्तलक्षणे आहिता कर्मवासना-शुभाशुभा फलं 'तत्रैव'
सन्ताने, नान्यस्मिन् , युज्यते, कर्पासे रक्तता यथा, लाक्षारसजेति ॥ २४६ ॥ अत्रोत्तरम्-'एतदपी'त्यादि, एतदप्यु-
क्तिमात्रं यत्' यस्मात् न हेतुफलभावतः सकाशात् सन्तानोऽन्यः, किन्तु हेतुफलभावः, स चायुक्त एव, हेतुफलभावः,
कस्य ? इत्याह-(अ) सत्कार्यवादिन इति ॥ २४७ ॥ एतदेव प्रकटयन्नाह-
नाभावो भावतां याति, शशशृङ्गे तथाऽगतेः । भावो नाभावमेतीह, तदुत्पत्त्यादिदोषतः ॥ २४८ ॥
सतोऽसत्त्वे तदुत्पादस्ततो नाशोऽपि तस्य यत्। तन्नष्टस्य पुनर्भावः, सदा नाशे न तस्थितिः ॥२४९॥
स क्षणस्थितिधर्मा चेत्, द्वितीयादिक्षणास्थितौ। युज्यते ह्येतदप्यस्य, तथा चोक्तानतिक्रमः॥२५०॥
क्षणस्थितौ तदैवास्य, नास्थितियुक्त्यसङ्गतेः।न पश्चादपि सा नेति, सतोऽसत्त्वं व्यवस्थितम् ॥२५॥
न तद्भवति चेत्, किं न सदाऽसत्त्वं?, तदेव यत् । न भवत्येतदेवास्य, भवनं सूरयो विदुः ॥ २५२ ॥

·कादाचित्कमदोयस्माद,उत्पादायस्य तद् सुषम्। तुच्छस्वान्नेत्यतुच्छस्याप्यतुष्छत्वात्कय नुय(त)ना२५३
तदा भूतेरिय तुल्या, तन्निवृत्तेर्न, तस्य किम् ?।तुच्छताप्तेर्न भाषोऽस्तु, नासत्सत् , सदसत् कथम् ? २५४
खहेतोरेय तज्जात, तरस्वभाव यतो ननु । तदनन्तरभावित्वादितरत्राप्यदः समम् ॥ २५५ ॥
नाहेतोरस्य भवन, न तुच्छे तत्वभावता। तत- कथ नु तनाव, इति युक्या कथ समम् १ ॥२५६॥
स एव भावस्तद्धेतुस्तस्यैव हि तदाऽस्थिते । स्वनिवृत्तिखभावोऽस्य, भावस्यैव ततो न किम् ? ॥२५७॥
ज्ञेयरववस्वभावोऽपि, न चायुक्तोऽस्य तद्विध । तदभावे न तज्ज्ञान, तनिष्कृतेर्गति कथम्?॥२५८॥
तत् तद्विधखभाष यत् , प्रत्यक्षेण तथैव हि । गृसते तद्गतिस्तेन, नैतत्कचिदनिश्चयात् ॥ २५९ ॥
समारोपादसो नेति, गृहीत तत्त्वतस्तु तत् । यथा मावग्रहात्तस्यातिप्रसङ्गाददोऽप्यसत् ॥ २६० ॥
गृहीत सर्वमेतेन, तत्त्वतो निश्चय पुन । मितग्रहसमारोपादिति तत्त्वव्यवस्थितेः ॥ २६१ ॥
एकत्र निश्चयोऽन्यत्र, निरशानुभवादपि । न तथा पाटवाभावादित्यपूर्वमिद तमः ॥ २६२ ॥
खभावक्षणतो मुद्ध, तुच्छता तन्निचित । नासावेकक्षणमाहिज्ञानात्सम्यग् विभाव्यते ॥ २३ ॥

·तस्यां च नागृहीतायां, तत्तथेति विनिश्चयः । नहीन्द्रियमतीतादिग्राहकं सद्भिरिष्यते ॥ २६४ ॥ अन्तेऽपि दर्शनं नास्य, कपालादिगतेः क्वचित् । न तदेव घटाभावो, भावत्वेन प्रतीतितः ॥ २६५ ॥ न तद्गतेर्गतिस्तस्य, प्रतिबन्धविवेकतः । तस्यैवाभवनत्वे तु, भावाविच्छेदतोऽन्वयः ॥ २६६ ॥ तस्मादवश्यमेष्टव्यं, तदूर्ध्वं तुच्छमेव तत् । ज्ञेयं संज्ञायते ह्येतदपरेणापि युक्तिमत् ॥ २६७ ॥ नोत्पत्त्यादेस्तयोरैक्यं, तुच्छेतरविशेषतः। निवृत्तिभेदतश्चैव, बुद्धिभेदाच्च भाव्यताम् ॥ २६८ ॥ 'नाभाव' इत्यादि, अभावः तुच्छः भावतां याति, अतुच्छतां प्रतिपद्यत इत्यर्थः, कुतः? इत्याह-शशङ्गे अभावे 'तथाऽगते.' भावत्वेनागतेः, तथा भावः अतुच्छः 'नाभावमेति' न तुच्छतां यातीह, कुतः ? इत्याह-'तदुत्पत्यादि- दोषतः' अभावोत्पत्त्यादिदोपात् ॥ २४८ ॥ कथं दोपः? इत्याह-'सतोऽसत्वे' इत्यादि, 'सतः' भावस्य 'असत्त्वे' अभावे सति, किमित्याह-'तदुत्पादः' असत्त्वोत्पादः, कादाचित्कत्वात् , 'ततः' उत्पादात् नाशोऽपि 'तत्य' असत्त्वस्य, कृतकत्वात् , 'यत्' यस्मादेवं 'तत् तस्मान्नष्टस्य ते सतः पुनर्भावः, तदसत्त्वनाशात्, सदा नाशे विवक्षिते सतः 'तत्स्थितिः' न विवक्षितसतः स्थितिः, सदा तन्नाशोपपत्तेरिति ॥ २४९ ॥ पराभिप्रायमाह-स क्षणस्थितीत्यादिना- 'सा' नाशः क्षणस्थितिधर्मा चेत्, भाव एव तद्विशेषणात्, अत्राह-द्वितीयादिक्षणास्थितौ सत्यां युज्यते शेतदपि-क्षण- स्थितिधर्मकत्वमस्य, तथा च-एवं च सति 'उक्तानतिक्रमः' उक्तदोषापत्तिरेव ॥ २५० ॥ एतदेव भावयति-को- ·त्पादि, धणस्सिसी सस्यां तदेष तमिलेष काले 'अस्प' क्षणस्थितिधर्मणो वस्सुनो नास्थितिा, कुतः। इत्याह-पुत्त्यस मसे, क्षणस्थितिविरोधात , न 'पभावपि क्षणादर्भ सा नेति, भस्पितिः, युत्यसझतेरेषेति, पर्व तस्पैयाभवनेन सतो असत्य व्यवस्थिते, सवम सतोसत्व इत्यादेरनतिक्रम एय ॥ २५१ ॥ अवाक्षेपपरिहारावाह-न त'दिस्यापिना-न 'त' मसत्त्य भयति चेत्, तुम्सत्वादित्यभिप्रायः, अत्रोचरे-किन सदा, सत्त्व, सत्यामावाद, पर माह-'तदेष' सत्त्वमेष 'पत् पस्मान भयति, नियत अतो न सवा सत्स्यम्, मत्रोचरम्-एतदेष' अमषन स्ववृत्तिलक्षणं 'अस्य' मसत्त्यस्य 'भपन' सध्य 'सूरयो विदु' पण्डिता जानम्ति, पदात्वेनेति भाषा ॥ २५२ ॥ एतदेव स्पष्टयमार-कादा चिस्क मिस्याविना-कादाचिस्कमदः एतदसत्य, तरसत्यकाठासत्त्वे, यस्मात्कारणात् 'उत्पादादि' उत्पादविनाशादि 'अस्थ' मसस्यस्प 'तत्' सस्मा पनियोगो न । पराभिप्रायमार-तुच्छस्वात्पसस्वस्मोत्पादावि, अगोचरम्-असु- स्यापि सरयस्य अतुस्वास्फारणात् कयं न त उत्पावादि। ॥ २५ ॥ पर माह-तदा भूते रिस्यापि, 'तदा भूते रिति समिक्षेय का उत्पतेः अतुम्छस्पोत्सावादि म्याग्यम्, अप्रोचरम्यं तुस्सा' उप-तदा मूतिा तुच्छस्थापि तुल्या, सत्त्वक्षणानम्तर तदसत्त्वाव, पर आह-शनिवृत्तेर्नेति, तन्निवृत्तेः-तस्पैवाभयनेनातुन्नस्य निवृत्तेनं सुक्ष्या तुच्छस्य तदा भूतिस्तस्य निवृस्यनुपपचे, अत्रोचर-न तस्स किमिति, न उमयबापि सैषम्पवे, तस-तुप्मस्प किं न निवृचिः, अखि पेस्पभिप्रापा, पर माह-तुपातारिति, न तु सस्य निवृत्तिा, तुमताऽऽसे, अच्छेन हि तुज्यामिष तदारमकत्यात समिपचावपि तत्राम्यस्किचित्, तनिश्चेरपि सुष्मस्वादिस्ययी, अनोतरं-न भावोऽस्थिति, न चैतदेवं ·यदुच्यते भवता-तुच्छतया तुच्छताप्तौ चेति न तन्निवृत्तिः, किन्तु 'भावोऽस्तु' (अ)तुच्छता भवतु, एवमेवैतन्निवृत्युप- पत्तेरिति । पर आह–'नासत्सदिति, कथं चासत्सद्भवति येनोच्यते तुच्छतानिवृत्तौ भावोऽस्त्वित्यभिप्रायः, अत्रोत्तरं-- सदसत्कथमिति, एतदुक्तं भवति-यद्यसत्सन्न भवति, प्रकृत्यन्यथात्वायोगेन, ततः सदसत्कथं भवतीति ॥ २५४ ॥ पर आह-'खहेतो'रित्यादि, 'खहेतोरेव' स्वकारणादेरेव 'तत् सत्त्वं 'जातम्' उत्पन्नं 'तत्खभावम्' असद्भवनस्वभावं 'यतः' यस्मात् तस्मात्सदसद्भवतीति न दोषः, अत्रोत्तरं-ननु यद्येवं 'तदनन्तरभावित्वात् सत्त्वानन्तरभावित्वाद् 'इत- रत्रापि' असत्त्वे 'अदः' एतत् स्वहेतोरेव जातादिकल्पनं 'सम' तुल्यमेवेत्यर्थः ॥ २५५ ॥ पर आह-'नाहेतो रित्यादि, 'नाहेतोः' नाकारणस्य 'अस्य' असत्त्वस्य भवनम् , असत्त्वे नापि तथा, न 'तुच्छे' निःस्वभावेऽस्मिन् (तत्) 'स्वभाव- ता' सद्भावता, यत एवं ततः कथं नु तद्भावः' असतः सद्भावो?, नैवेत्यर्थः, इत्येवं 'युत्त्या' न्यायेन कथं समं ?, स्वहे- तोरेव जातादिकल्पनमिति ॥२५६॥ अनोत्तरमाह-'स एवेत्यादिना-स एव भावो योऽसौ न भवति तद्वेतुः' असत्त्व- हेतुः, कुतः? इत्याह-'अ(त)स्यैव हि भावस्य 'तदा' द्वितीयसमये 'अस्थिते.' अभवनाद्, एतेनासत्त्वस्य तदनन्तर: भावित्वं नियमवदाह, एतच्च न तत्त्वतो हेतुफलभावाङ्गामिति, तथा स्वनिवृत्तिः-स्वामा(त्म)निवृत्तिः स्वभावो-धर्मोऽस्य -सत्त्वस्य, भावस्यैव हेतुसामर्थ्यात्, यत एवं ततो न किं युक्त्या समं स्वहेतोरेव जातादिकल्पनं ?, सममेव, न्यायस्य तुल्यत्वादभ्युपगमविचाराधिकाराच ॥ २५७ ॥ अत्रैवोपचयमाह-'ज्ञेयत्वव'दित्यादिना-ज्ञेयत्ववत् यथा ज्ञेयत्वं तद- स्वभावोऽपि न चायुक्तः, किन्तु युक्त एव, 'अस्य' असत्त्वस्य तद्विधा' सद्भावनप्रकारः, यथा ज्ञेयत्वमपि न तत्रेत्याह- ·'सदमा सेयत्वामावे न तज्ज्ञानम्' मसत्त्वज्ञान, ततः किमित्याह-तमिवृत्ते' सत्यमिचो गति कथ' परि ग्छेदा कयामिति ॥ २५८ ॥ परामिमायमाशश परिहरति-तत्तद्विर्ष' इत्याविना-तत्-सत्य, तद् वस्तु, 'तनिषस्य मा' निवृत्तिम्मपर्मक 'यत्' यस्मात् तस्मात् 'प्रत्यक्षेण धस्स्वध्यासना (सेन) 'तष हि स्वधर्मपदेव गमते परिछिपते, पत एवं 'तगति' सत्त्वनिवृत्तिगतिः तेन कारणेनात्र परिहारे नैतद् यदुई परेण, कुवः! इत्याह-'कषि वनिमयात्' प्रतीत्यमावेन सर्पग्रानिमयात्, यद्वा कृषिसमागसम्बसावनिश्चयाविति ॥ २५९ ॥ परामिप्रायमाह- 'समारोपा विस्याविना-समारोपात् सस्पसत्त्वाष्पारोपेण 'असौ निमयो नेति, गृहीत' परिरिछस सत्यतस्तु । वदसावं, कुता? इत्याह-पयामाषमहात् तस्य' प्रत्यक्षस्य, ययामायमेवैत(वस्तु) ब्याति, तदलोत्पधेः, अन परिहार -मतिप्रसङ्गाकारणात् 'भदोऽपि अस' एतदपि यत्किश्चित् ॥ २५० ॥ कुता। इस्याह-ग्रहीत मित्यादि, गृहीत सर्व पैलोक्यम् एतेन' विषषितज्ञानेन, तस्यता' परमार्पतः वत्मतीस्योत्पचे, मत्र परिहार:-निश्चयः पुनः सर्वविपया 'मितपासमारोपात् मितमहणाभ्यारोपेण 'इति' पर्ष उत्स्यव्यवस्थित कारणाददोऽप्यसदिति योगः ॥ २६१ ।। अत्रै वोपपपमाह-एक स्पादिना-एकत्र मिसया सत्त्वे, अन्यत्र-असत्वे निरंशानुभवादपि-मविशिष्टानिमित्ताम तपा- सत्वनिमया पाटवामाया-मपिकवानुभवमान्पाविस्पेयमपूर्वमिदं तमः, निरंक्षस्य पाटपापाटयायोगात् ॥ २१२॥ प्रस्तु वमेष समर्पयति-समा' इत्यादिना-खमावक्षणत' स्वसत्त्वक्षणात् 'द्वितीयपणे 'तुच्छता' वदसस्वरूपा, हुतः इस्याह-तभिवृत्तित सस्स निवृत्तः, यत एवमतो न 'मसौ' तुच्छता पकमया(णमा)हिज्ञानात्, सम्मानमा ·? - हिज्ञानादित्यर्थः 'सम्यग्विभाव्यते' न्यायतो निश्चीयते, तदालम्बनत्वात्तस्य ॥ २६३ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह- 'तस्यां चेत्यादि, 'तस्यां च तुच्छतायां नागृहीतायां सत्यां 'तत्' वस्तु तथेति' क्षणस्थितिधर्मकमिति विनिश्चयो भवति, कुतः? इत्याह-नहि 'इन्द्रियं चक्षुरादि 'अतीतादिग्राहक' अतीतैष्यत्परिच्छेदकं सद्भिरिष्यते, वर्तमानार्थग्रा- हित्वात् प्रकृतेरपोहेन ॥२६४॥ प्रस्तुतोपचयमाह-'अन्तेऽपी'त्यादिना-'अन्तेऽपीति विसभागसन्तत्युत्पत्तावपि दर्शनं नास्य-घटाद्यसत्त्वस्य क्वचिदिति योगः, कुतः? इत्याह-'कपालादिगतेः' कपालादिपरिच्छेदात्कारणात्, स्यात्कपा- लायेव घटाभावः? इत्यत्राह-न 'तदेव' कपालादि 'घटाभावो घटादिनाशः घटाद्यसत्त्वमितियावत्', कस्मात् ? इत्याह 'भावत्वेन प्रतीतितः' सत्त्वेनानुभवात् ॥ २६५ ॥ तत एव तगतिरित्येतदपि नेत्याह-'न तद्गते रित्यादिना-न 'तद्गते' कपालादिपरिच्छेदाद्गतिः 'तस्य' घटाद्यभावस्य, कुतः? इत्याह-'प्रतिबन्धविवेकता' घटाद्यभावस्य कपाला- देश्च प्रतिबन्धविरहात्, पक्षान्तराङ्गीकरणे दोषमाह-'तस्यैव' कपालादेः 'अभवनत्वे तु' घटाद्यभवनत्वे त्वभ्युपगम्य- माने भावाविच्छेदस्यैवान्वयत्वादिति ॥ २६६ ॥ उपसंहरन्नाह–'तस्मादित्यादि, यस्मादेवं तस्मादवश्यम् 'एष्टव्यम्' अङ्गीकर्त्तव्यं तदूर्व्व क्षणस्थितिधर्मणः सत्त्वादूई 'तुच्छमेव तत्' असत्त्वमेव व्यवस्थितं ज्ञेयं, सद्विषयतया ज्ञायते चैतद् -असत्त्वं 'अपरेणापि' ज्ञानान्तरेण, 'युक्तिमत्' न्याय्यं तावद् एतत् , सत्त्वपरेणैव सर्वथा तद्वेदिना ज्ञायत इत्यभि- प्रायः ॥२६७ ॥ एवमसत्त्वस्योत्पत्त्याद्यभिधायानिष्टापत्तिपरिजिहीर्षयाऽऽह-'नोत्पत्त्यादे' रित्यादि, नोत्पत्त्यादेः कार- णात् 'तयोः सत्त्वासत्त्वयोः 'ऐक्यं' तुल्यत्वं, कुतः ? इत्याह–'तुच्छेतरविशेषतः' तुच्छेतरत्वभेदात् निवृत्तिभेदत- ? ?

·-- मेष, सत्त्वस्य निवृत्तिा तुम्हास स्वस्य स्वतुम्छेति वृत्तिमेदा, हेस्वम्सरमाह-बुद्धिमेदाध, तया हि सत्त्वे सस्ययुखिर । सत्पे पासस्पषुद्धिरिति पुरिमेवा, अस्माष भाम्यसां न सपोरैक्पमिति ॥ २६८ ॥ एवं परपक्षमसामभिधाय यदनेनापा कृ धनुपम्यस्यनार- एतेनेत प्रतिक्षिप्त, यदुक्क न्यायमानिना । न तन किचिङ्गवति, न भवत्येष केवलम् ॥ २६९ ॥ भाषे सेप विकल्पः स्यादिधर्वस्त्यनुरोधत । न भावो भवतीत्युक्तममावो भवतीत्यपि ॥ २७० ॥ 'पतेने त्यादि, 'एतेन मनसरोषितेन प्रसङ्गदोपेण पत् मतिषित-व्युदस्तै यदुकं न्यायमानिना धर्मकीर्सिना, यदुक सदाइ-न तत्र' वस्तुनि क्षणादर्श किसिमवति यस्तुशपयार्य, किन्तु न मयत्येष फेयलं तदेय न भवति, मन्यया तमाशायोगात् ॥ २५९॥ न चासामवने तत्त्वान्यत्वकस्पन युक्तमिस्याह-'भावे घेप विकल्प' स्यात्, 'मा' पस्तुनो भषन एष 'एप विकल्प' स्यात् सत्यान्यस्वषिकस्सा, किं कारण !-'विषेर्व(पे पोस्स्यनुरोपस' विधे- षस्तुनो विधाने 'पस्वनुरोषता' वस्स्वनुरोपात्, अवस्तुनि सर्वपाप्रवृत्तिः, यपि निम्स्वभाषस्य नास्ति व्यापारसमावेश फपमिदानी भवत्यमाना सशविपाणमिस्पादिव्यवहार!, मनोरं-न भाषो भवतीत्युक, भाषप्रतिपेघमानमेवामावो मपति इत्यपि, न तु सुम्मस्य भवने नाम, न तस्यामायो भवतीति, फिमुकं भयति ?-भावो न भवति ॥ २७० ॥ पर एवं प्रसङ्गदोपं परिहरनार- ·एतेनाहेतुकत्वेऽपि, ह्यभूत्वा नाशभावतः। सत्ताऽनास्ति(शि)त्वदोषस्य, प्रत्याख्यातं प्रसञ्जनम् ॥२७१॥ प्रतिक्षिप्तं च यत्सत्तानाशिवागोऽनिवारितम्। तुच्छरूपा स(त)दाऽसत्ता, भावाप्ते शितोदिता ॥२७२॥ भावस्याभवनं यत्तदभावभवनं तु यत् । तत्तथाधर्मके युक्तविकल्पो न विरुध्यते ॥ २७३ ॥ तदेव न भवत्येतद्विरुद्धमिव लक्ष्यते । तदेव वस्तुसंस्पर्शाद्भवनप्रतिषेधतः ॥ २७४ ॥ सतोऽसत्त्वं यतश्चैवं, सर्वथा नोपपद्यते । भावो नाभावमेतीह, ततश्चैतद्व्यवस्थितम् ॥ २७५ ॥ 'एतेने'त्यादि, 'एतेन' नाशस्य निःस्वभावत्वप्रतिपादनेन अहेतुकत्वेऽपि नाशस्याङ्गीक्रियमाणे अभूत्वा नाशभावतः, नाशो हि प्रथममभूत्वा द्वितीयक्षणे भवतीत्यभूत्वा तद्भावः ततश्च 'सत्ताऽनाशित्वदोपस्य' इत्यङ्कुरादिवत्सत्त्वानाशिव- मितरोन्मञ्जनमिति दोषस्य यत्प्रसञ्जनं तत्मत्याख्यातं, निराकृतमित्यर्थः, एतद्धर्मकीर्तिनोक्तम् , एतच्च प्रकरणकारेण 'सत्त्वा(तोs)सत्त्व' इत्यादिना प्रतिक्षिप्तम् ॥ २७१ ॥ एतेनैतत्प्रतिक्षिप्तमिति मनाण्या (समायो) जयन्नाह-'प्रति- क्षिप्तं चेत्यादि, प्रतिक्षिप्तं चैतत् 'यत्' यस्मात् 'सत्तानाशित्वागो' भावोन्मज्जनापराधः 'अनिवारितम्' तदवस्थ एव, कथमित्याह-यस्मात् 'तुच्छरूपा' निःस्वभावात्मिका 'तदा द्वितीयक्षणे 'असत्ता' नाशात्मना नाशस्य, तया तन्निवृत्त्या भावाप्तेः कारणान्नाशितोदिता प्रागेव तस्याः इति ॥ २७२ ॥ तथा-'भावस्थे'त्यादि, भावस्याभवनं यत्तुच्छमेव 'तत्' तदेवाभावभवनमा प्रतीतिमाश्रित्य 'यत्' यस्मात्तथाधर्मक एव-ज्ञेयत्वादिस्वभावे तस्मिन्नभवने 'उक्तविकल्पः'

·तत्त्यान्यस्यउक्षणो न विरुष्यते, मावषम्यायमारिति ॥ २७॥ दोपान्तरमाइ-तवेषे त्याविना-सदेय न मपति पतत्
परोवितं परतुतत्त्वापेक्षया विरुद्धमिव पक्ष्यते, कयमित्याह-तदेव पस्तुसंस्पर्शात्, वस्तुनम भपनरूपत्वाद, भूयो
भयनप्रतिपेपता-भवनं न भवतीत्यापोरिति ॥ २७४ ॥ मूलमुपसंहरमार-सत' इत्याविना-सतोऽसत्वं यतश्चैयम्-
उफेन प्रकारेण सर्वधा नोपपपते, मायोम्मजनप्रसङ्गेन, भाषो नामाषमेवीह यदु(क)प्राफ् तसचैतत् 'व्यवस्थिस' मति
छिसमेघ ॥ २७ ॥ साम्प्रतं 'नाभायो भाषता याती'त्येतत्पषस्थापयलाह-
असतः सत्वयोगे तु, तत्तथाशक्तियोगत । नासत्व, तदभावे तु न तस्सत्व सदन्यवत् ॥ २७६ ।।
असदुत्पद्यते तद्धि, वियते यस्य कारणम् । विशिष्टशक्तिमत्तम्व, ततस्तत्सत्त्वसस्थिति ॥ २७७ ।।
अत्यन्तासति सर्वस्मिन् , कारणस्य न युक्तितः । विशिष्टशक्तिमत्त्व हि, कल्प्यमान विराजते ॥२७८॥
तत्सत्वसाधक तस, तदेव हि तवा न यत् । अत एवेदमिच्छन्तु, न घेतस्येत्ययोगत ॥ २७९ ॥
घस्तुस्थित्या तया तयत्तदनन्तरमावि तत् । नान्यचतश्च नाम्नेह, न तथाऽस्ति प्रयोजनम् ॥ २८० ॥
नाम्ना विनापि तत्त्येन, विशिष्टावधिना विना। चिन्स्यतां यदि सन्न्यायाद्वस्तुस्थिस्याऽपि तत्तथा ॥२८॥
साधकत्वे तु सर्वस्य, ततो भाव प्रसज्यते । कारणाश्रयणेऽप्येवं, न तस्सत्व तदन्यवत् ॥ २८२ ॥

·किं च तत्कारणं कार्यभूतिकाले न विद्यते । ततो न जनकं तस्य, तदा सत्त्वात्परं यथा ॥ २८३ ॥ 'असत' इत्यादि, 'असतः' तुच्छस्य सत्त्वयोगेऽभ्युपगम्यमाने 'तत्तथाशक्तियोगता' तस्य-असतः तथा-तत्सत्त्व- भवनप्रकारेण शक्तियोगात् कारणात् नासत्त्वम् , असतः शक्त्ययोगात्, 'तदभावे तु' तथाशक्ति(अ)भावे पुनरसत् न तद्-विवक्षितं सत्त्वं, तदन्यवत् योग्यताभावाविशेषात् ॥२७६॥ पराभिप्रायं चेतस्यारोप्याह-'असदित्यादि, असदु- त्पद्यते 'तद्धि' तदेव वस्तु विद्यते यस्य-कारणं, न पुनरन्यत्, विशिष्टशक्तिमत्-विवक्षितजननस्वभावं तच्च कारणं, ततः कारणात् 'तत्सत्त्वसंस्थितिः' विशिष्टसत्त्वभावना सत इति ॥ २७७ ॥ अत्रोत्तरम् -'अत्यन्तासतीत्यादि, 'अत्यन्ता- सति' सर्वथाऽविद्यमाने सर्वस्मिन् कार्यजाते कारणस्य विवक्षिते न 'युक्तितः' न्यायेन 'विशिष्टशक्तिमत्त्वं हि विव- क्षितजननस्वभावत्वमेव कल्प्यमानं विराजते, सर्वथाऽवध्यभावात् ॥ २७८ ॥ एतदेव प्रकटयति-'तत्सत्त्वे'त्यादिना- 'तत्सत्वसाधक' विवक्षितकार्यसत्त्वसाधकत्वं, तत्कारणस्य विशिष्टस्य शक्तिमत्त्वमिति पराभिप्रायः, अत्रोत्तरं-'न' नँत- देवं, 'तदेव' विवक्षितकार्यसत्त्वं तदा' कारणकाले न 'यत्' यस्मादिति, पर आह-अत एवेदमिच्छन्तु, यत एव तत्स- त्त्वसाधकं तत् , (अ)सतः साधकत्वानुपपत्तेः, अत्रोत्तरं-न चैतस्येत्ययोगतः, नैवैतदेवं, सर्वथाऽसति तस्मिन् स्वसत्त्वसाधकं तदित्यत्र तस्येत्ययोगात् ॥ २७९ ॥ पराभिप्रायमाह-'वस्तुस्थित्ये'त्यादिना-'वस्तुस्थित्या' आर्थ न्यायमाश्रित्य 'तथा तत्' तत्कार्यसत्त्वसाधकं तत्-कारणं, कुतः? इत्याह-'यत्' यस्मात् 'तदनन्तरभावि'विवक्षितकारणानन्तरभावि 'तत् विशिष्टमेव कार्य सत्त्वं, 'नान्यत्' सत्त्वान्तरं, यत एवं ततश्च नाम्नेह-अभिधानेनात्र-विचारे 'तथेति विवक्षितजननस्व-

·मायमित्येवमूले न-नासि प्रयोजनम् , अतवापत स्वारस्तुसिरिति ॥ २८०॥ मनोसरम्-'नामा पिनाऽपि ममि-
धानमन्वरेणापि तस्येन-आध्येय प्रतिपत्त्या विशिष्ठापिना पिना' भाविनं विशिष्टमवधिमन्तरेण पिम्त्या, मान्य
स्प्यमयलमय, यदि सापायात्' सूक्ष्मम्मापेन वस्तुस्थिस्याऽपि उकलक्षणया 'तत् कारण 'तपा' तस्कार्यसत्त्वसाधकं,
नैष तवदा पूर्वयाऽसदित्यसस्साधक, नदेव सर्पसतामविशिष्ठमिति निरवपिफसाधकस्वमस्येस्यमिप्रायः ॥ २८१ ॥ अत्र
चार्य योप इत्यार-साधके स्यावि, साधकस्वे सु तस्याम्युपगम्यमाने निरवधिक एय, किमित्याह-'सर्वस्य फार्यमा
तस्प 'तप्त' कारणात् भाषा प्रसम्यवे, वस्यासस्सारकत्वेनाविशेषात्, उपसंहरभाइ-कारणाश्रयणेऽपि' कारणानीक
रणेऽपि 'एपम्' सकेन न्पापेन 'तत् विवक्षिवं सत्त्वं तदन्यपत् योग्यतामावाविशेषात् ॥२८२॥ दोपान्सरमाह-'किने
स्पाविना-किच-तत्कारणे पराभिप्रेत कार्यतिका कार्यभषनकाछे न विद्यते, क्षणिकस्वात् , यत एवं ततो न जनक
'सस्म' कार्यस्य, कुता इत्पाह-तवासस्वा फार्पमपनकाऽसस्थात्, पर यया कारणवदित्यर्थः ॥ २८३ ॥ माश
कामे परिरति-मनन्तर त्यादिना-
अनन्तर च तझावस्तत्त्वादेव निरर्थक । सम घ हेसुफलयोन शोत्पादायसङ्गतौ ॥ २८४ ॥
स्तस्तो भिन्नावभिन्नो वा, ताभ्यां भेदे तयोः कुत नाशोत्पादापभेदे तु, तयोः तुल्यकालता२८५
न हेतुफलमावश्व, तस्या सत्यां हि युज्यते । तनिषन्धनमावस्य, योरपि पियोगतः ॥ २८६ ॥

·कल्पितश्चेदयं धर्मधर्मिभावो हि भावतः । न हेतुफलभावः स्यात् , सर्वथा तदभावतः ॥ २८७ ॥ न धर्मः कल्पितो धर्मधर्मिभावस्तु कल्पितः। पूर्वो हेतुर्निरंशः स, उत्तरः फलमुच्यते ॥ २८८ ॥ पूर्वस्यैव तथाभावाभावे हन्तोत्तरं कुतः? । तस्यैव तु तथाभावेऽसतः सत्त्वमदो न सत् ॥ २८९ ॥ तं प्रतीत्य तदुत्पाद, इति तुच्छमिदं वचः । अतिप्रसङ्गत्तश्चैव, तथा चाह महामतिः ॥ २९० ॥ अनन्तरं च तद्भावः, कारणानन्तरं कार्यभाव इति गर्भः, 'तत्त्वादेव' अनन्तरत्वादेव 'निरर्थकः' अप्रयोजनः, 'समं च हेतुफलयो' एककालं च कार्यकारणयोर्नाशोत्पादौ 'असङ्गतो' अघटमानौ ॥ २८४ ॥ एतदेवामिपित्सुराह- 'स्तस्ता वित्यादि, 'स्तः' स्यातां 'तो' नाशोत्पादौ भिन्नावभिन्नौ वा ताभ्यां-कार्यकारणाभ्यां ?, भेदेऽभ्युपगम्यमाने 'तयोः' कार्यकारणयोः यथायोगं कुतो नाशोत्पादौ ?, नैवेत्यर्थः, 'अभेदे तु' अभेदे पुनरभ्युपगम्यमाने 'तयोरेच(बैं) कार्यकारणयोस्तुल्यकालता, तदभिन्ननाशोत्पादाभिन्नकालत्वादिति ॥ २८५ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह-'न हेतु- फले त्यादि, न हेतुफलभावश्च तस्यां' तुल्यकालतायां सत्यां हि युज्यते, सव्येतरगोविपाणवत्, 'तनिवन्धनभावस्य' कार्यकारणभावनिवन्धनत्वस्य-तभावभावित्वादेः 'द्वयोरपि' तयोरभिन्नकालयोर्वस्तुनोः 'वियोगतः' अभावात् ॥२८॥ पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरन्नाह–'कल्पितश्चेत्यादि, कल्पितश्चेत् अयम्-अपारमार्थिको धर्मधर्मिभावो, यदुत कार- णविनाश इत्यादि 'भावतः' परमार्थतः, तत्रोत्तरं-न हेतुफलभावः' कार्यकारणभाव एव भवेत् , सर्वथा तदभावत'

·फार्यकारणभावाभावाद्, ममावस कस्सितस्थापिति ॥ २८७ ॥ परामिप्रापमाह-म घमै स्याविना-न धर्मः कसिता,
कारणावि, धर्मधर्मिमावस्तु कारण विनाशः कार्यमुत्पाद इति पेस्यादित 'कल्पित' भवास्था, किमिति ?-यतः पूर्षो
पेतुरुप्यते इति योगा, पूणे पस्तुक्षणो हेतु, स च 'निरश' एफस्वभाषा, उत्तरा फरमुच्यते, निरक्ष एव, पप हि
पीर्यापर्यमात्रात् हेतुफउभाषस्वमित्युक्तं मवति ॥ २८८ ॥ मत्रोघरमार-पूर्वस्य स्याविना-पूर्वस्यैव भाषक्षणस्य तथा
भाषामा तथा-वेन फलम्पप्रकारेण भवनामावे सति हतोत्तर कुतः, यस्फमुच्यते, नैष सयसमपति, तस्यैव
तु पूर्षमाषक्षणस्य तथामा' वपा-सेन फउम्पप्रकारेण भवनेऽसतः सत्त्वम् , असत एवं कार्यस्य सत्त्वम् , अदा-एतत्
न 'सत्' शोमनमित्यपः, ॥ २८९॥ अनेन यदस्त तदाह-'त प्रतीत्येत्यादि, 'त प्रतीत्य' कारणपणमामित्व
'सद्स्पादा' कार्योत्पाद इति मिदं पधा, अनम्तरोदितोपपत्तेः, हेस्वन्तरम्-अतिप्रसङ्गत्व, विश्वस्य तदनन्तर
मापिस्वात् , पतसंपायेय पूर्वाधार्यमतमुपम्यस्यलाह-तया पाए महामतिः (संमति) कारः स्वधाने ॥ २९० ॥ कि
तत् । इस्याह-
सर्वथैव तयामाविषस्तुमावाहसे न यत् । कारणानन्तर कार्य, प्राप्नमस्तस्ततो न तत् ॥ २९१ ॥
तस्यैव तस्वभावस्वकल्पनासपदप्यलम् । न युक्ता युक्तिवेकल्यराहुणा जन्मपीदनात् ॥ २९२ ॥
तदनन्तरमाविस्वमात्रतस्तक्ष्यवस्थितो। विश्वस्य विश्वकार्यत्व, स्याचदावाविशेषतः ॥ २९३ ॥

·अभिन्नदेशतादीनामसिद्धत्वाद् अनन्वयात् । सर्वेषामविशिष्टत्वान्न तन्नियमहेतुता ॥ २९४ ॥ योऽप्येकस्यान्यतो भावः, सन्ताने दृश्यतेऽन्यदा।तत एव विदेशस्थात् , सोऽपि यत्तन्न बाधकः ॥२९५॥ 'सर्वथैवे'त्यादि, सर्वथैव तथाभाविवस्तुभावाद् ऋते न यत् कारणानन्तरं कार्य, असंतः सत्ताऽयोगात्, 'दाग' झटित्येव 'नभस्तः' आकाशात् 'ततः' तस्मान्न कार्यम् , एवंवादिनः कार्याभाव एवेत्यर्थः ॥ २९१ ॥ एतदेव स्पष्टयन्नाह -'तस्यैवेत्यादि, तस्यैव कार्यस्य 'तत्वभावत्वकल्पनासम्पदपि' तदनन्तरभवनस्वभावत्वकल्पनर्द्धिरपि 'अलम् अत्यर्थ न युक्ता, कस्मादित्याह-युक्तिवैकल्यराहुणा' युक्तिवैकल्यक्रूरग्रहेण 'जन्मपीडनात्' उक्तवत्तदुत्पत्त्ययोगात् ॥ २९२ ॥ अतिप्रसङ्गमाह-'तदनन्तरे'त्यादिना-तदनन्तरभावित्वमात्रता' कारणानन्तरभावित्वमात्रेण 'तद्व्यव- स्थिती' कार्यकारणभावसिद्धौ सत्यां विश्वस्य वस्तुनः 'विश्वकार्यत्वं' सर्वकार्यत्वं स्यात् , 'तद्भावाविशेषतः तदनन्त- रभावित्वमानभावाविशेषात् ॥ २९३ ॥ विशेषकारणं विक्षिपति-'अभिन्ने'त्यादिना–'अभिन्नदेशतादीनाम्' अभिन्न- देशाभिन्नजातितादीनामसिद्धत्वात् , असिद्धत्वं च क्षणिकत्वेन तद्भेदोपपत्तेः, परिणामिन्यपि समानमेतदित्याह-'अनन्व- यात्' अनन्वयश्च तथाऽभ्युपगमेन, यत एवमतः सर्वेषां कार्याणामविशिष्टत्वात् सर्वकारणान्येव प्रति, 'न तनियमहे- तुता' न विशिष्टकारणकार्यनियमहेतुतेत्यर्थः ॥२९॥ पराभिप्रायमाशय परिहरति-'योऽपी'त्यादिना-योऽपि क्वचित 'एकस्य' धूमादेः 'अन्यतः' इतोऽग्यादेः 'भावा' उत्पादः सन्ताने दृश्यते 'अन्यदा' अन्यस्मिन् काले, न क्षणयोा- ·. पहारिक प्रहणमिति सन्तानमाण, तत एष-अलादेः 'विषेशस्यात् वेशान्तरस्थिवात् सोऽपि तस्वमावतया 'पत् यस्मात् तत् तस्मात् न पापकोऽनियतकस्सनाया इति॥२९५॥ एतेन प्रसङ्गमिषानेन पश्युदस्वं तदमिपातुकाम आह- पसेनेतत्प्रतिक्षित, यदुक्त सूक्ष्मबुद्धिना । नासतो मावकर्तृत्व, तदवस्थान्तर न स ॥ २९६ ॥ वस्तुनोऽनन्तर सचा, कस्यचिया नियोगत । सा तस्फल मता सैव, भावोस्पत्तिस्तदारिमका ॥२९७॥ असदुत्पचिरप्यस्य, प्रागसत्त्वात्प्रकीर्तिता । नासत सत्त्वयोगेन, कारणास्कार्यभाषतः ॥ २९८ ॥ प्रतिक्षिप्त च तद्धेतो , प्राप्नोति फलतां विना । असतो भावकर्तृत्व, सदयस्थान्तर च सः॥ २९९ ॥ घस्तुनोऽनन्तर सचा, तत्तथा सां विना भवेत् । नम पातादसस्सत्वयोगादेति न तस्फलम् ॥३०॥ असदुस्पतिरप्येव, नास्यैष प्रागसत्त्वतः । किं स्वसस्सनवत्येवमिति सम्पग्विचार्यताम् ॥ ३०१ ॥ पतञ्च नोकरयुक्त्या, सर्वथा युज्यते यतः । नाभाषो भावतां याति, व्यवस्थितमिद तत ॥ ३०२ ॥ 'एसेने स्यादि, पतेम' अनन्तरोविसप्रसङ्गेन एतत् वत्यमाण 'प्रतिक्षित अपाकलं, यदुछ 'सूक्ष्मवुदिना' शान्तरक्षितेन, पदुकं तयार-मासत' तुम्हस्य 'भाषकईखें पस्तुलनकस्य, क्या 'तदषस्थान्तर' असदषस्थान्तरं न 'स' माष इति ॥ २९६ ॥ किं वर्णिी, 'वस्तुना इस्पावि, 'वस्तुन' मायादेरनम्तरं सचा 'फस्पषित् मादेर्या ·'नियोगतः' नियोगेन सा 'तत्फलं' तस्यानन्तरस्य वस्तुनः कार्य 'मता' दृष्टा, तस्याः कथमुत्पत्तिः? इत्याह-सैव' सत्ता भावोत्पत्तिः, उत्पत्त्युत्पत्तिमतोरभेदात् 'तदात्मिका' भावात्मिकैव, नान्येति ॥ २९७ ॥ यद्येवं कथमसत उत्पत्तिः ? इत्याह -'असदित्यादि, असदुत्पत्तिरपि 'अस्य' विवक्षितकार्यस्यैव प्रागसत्त्वात् प्रकीर्त्यते, इदमेव पूर्व नेत्यसदित्युच्यते, नासता-तुच्छस्य 'सत्त्वयोगेन' सत्त्वव्यापारेणासदुच्यते, कुतः? इत्याह-कारणात सकाशात् 'कार्यभावतः' कार्यो- त्पादाद, भावाद्धि भावप्रसूतिरिति ॥ २९८ ॥ यथैव तत्प्रतिक्षिप्तं तथा लेशतो दर्शयति-'प्रतिक्षिप्तं चेत्यादिना- प्रतिक्षिप्तं चैतत् 'तद्धेतोः' विशिष्टफलहेतोर्मदादेः 'फलतां विना' तथाभवनमन्तरेणेति योगः 'प्रामोती'त्यापद्यते, किमित्याह-'असत' तुच्छस्यैव भावकर्तृत्वं, कारणस्य तत्त्वतोऽकारणत्वात् , तथा 'तदवस्थान्तरं' सदवस्थान्तरं च 'सः' भावः प्रामोतीति योगः ॥२९९॥ एतदेव भावयति-वस्तुनः' इत्यादिना-'वस्तुनः' मृदादेरनन्तरं 'सत्ता' घटादि- कार्यरूपा तत्तथाता 'तां विना' मृदादेरेव तद्भावमन्तरेण भवेद् 'नभःपातात्' आकाशपातेन, 'असत्त्वयोगाद्वा' असत्सद्भवनेन वा, प्रकारान्तराभावादिति, एवं नियमायोगेन 'न तत्फलं' न तस्यैव कार्यमिति ॥ ३००॥ उपन्यस्तशेष निराकरोति-'असदित्यादिना-असदुत्पत्तिरपि 'एवम्' उक्तेन प्रकारेण न अस्यैव प्रागसत्त्वतः विवक्षितकार्यस्य, किंन्व- सत्सद्भवति?, न भवत्येव सदुत्पत्तिरिति सम्यग् विचार्यतां, सूक्ष्माभागेन ॥ ३०१॥ मूलोपसंहारमाह-'एतचे'त्यादिना -'एतच' असत्सद्भवनमनन्तरापादितं नोकवद्युक्त्या सर्वथा भावावधिशून्यं युज्यते, यतस्तच्छत्यभावेनातिप्रसङ्गात्, नाभावो भावतां याति यदुक्तं प्राग्व्यवस्थितमिदं ततः तस्मात् न्यायोपपत्तेरिति ॥ ३०२ ॥ सामग्रीपक्षमधिकृत्याह- ·यापि रूपादिसामग्री विशिष्टपत्ययोद्भवा । जनकत्वेन बुद्ध्यादे, कल्प्यते साऽप्यनर्यिका ॥ ३०३ ॥ सर्वेपा बुद्धिजनने, यदि सामर्यमिप्यते । रूपादीना ततः कार्यमेदस्तेभ्यो न युज्यते ॥ ३० ॥ रूपालोकादिक कार्यमनेक चोपजायते । तेभ्यस्तावनप पवेति, तदेतश्चिन्त्यसो कथम्? ॥ ३०५॥ प्रभूतानां च नेकत्र, साध्वी सामर्थ्यकल्पना । तेपा प्रमूतभावेन, सदेकत्वविरोधत ॥ ३०६ ।। तानशेपान् प्रतीत्येह, भवदेक कप भवेत् ? । एकस्वभावमेकं यत्, तत्तु नानेकमावत' ॥ ३०७ ॥ यतो भिन्नस्वभावत्वे, सति तेपामनेकता । तावत्सामर्थ्यजस्खे च, कुतस्तस्यैकरूपता? ॥ ३०८ ॥ ३ यजायते प्रतीत्येकसामर्ष नान्यसो हि तत् । तयोरभिन्नतापत्तेमैदे मेदस्तयोरपि ।। ३०९ ॥ न प्रतीत्येकसामय, जायते तन किचन । सर्वसामर्थ्यभूतिखभावस्वाचस्य चेन्न तत् ॥ ३१०॥ 'पापी त्यावि, याऽपि 'तपादिसामग्री' म्पासोकमनस्कारच समिधानकमा 'विशिष्टप्रख्ययोद्वा' स्वहेतुसभि पिपरम्परोपमानितविशेषा अनकत्वेन 'सादे' कार्यजातस्योत्पत्त्येव करप्पसे साऽपि 'अनर्थिफा' ममीशविकलेत्ययः ॥ ३०३ । पतदेय दयाह-'सर्वपापमित्यादि, सर्वेषो बुद्धिबनने एकस्मिन्मेप पनि सामयेमिप्यते, तरखमानतया झपादीनी, वतः किमिस्पद माह-कार्यमेदो न युम्पते, बुदिव्यतिरेफेण, को वा किमाह इति ॥३०॥ अनाह-'रूपा ·लोके'त्यादि, रूपालोकादिकं कार्य स्वसन्तत्यपेक्षयाऽनेकं चोपजायते तेभ्यो-रूपादिभ्यस्तावद्भ्य एवेति तद्वैकल्यासम्भ- वात् 'तदेतत्' मिन्नकार्यभवनं चिन्त्यतां कथं तुल्यसामर्थेभ्य ? इति ॥ ३०५ ॥ दोषान्तराभिधित्सयाऽऽह-'प्रभूता- ना'मित्यादि, प्रभूतानां च रूपादीनां नैकत्र, बुद्ध्यादौ, 'साध्वी' न्याय्या 'सामर्थ्यकल्पना' शक्तिसमर्थना, कथमित्याह- 'तेषां समर्थानां प्रभूतभावेन कारणेन तदेकत्वविरोधत' कार्यैकत्वविरोधात् ॥३०६॥ एतदेव भावयन्नाह--'ताने'- त्यादि, 'तान्' समर्थान् अशेषान् 'प्रतीत्य' आश्रित्य 'इह' लोके भवत्कार्यमेकं कथं भवेत् ?, नैव, अनोपपत्तिः-एक- स्वभावं सदेकं यत्' यस्मात् 'तत्' तु-पुनः नैकस्वभावम् , 'अनेकभावतः' अनेकेभ्य उत्पत्तेः ॥ ३०७ ॥ किमित्येतदेव- मित्याह-'यत' इत्यादि, 'यतः' यस्मात् 'भिन्नखभावत्वे' नानास्वभावत्वे सति 'तेषां रूपादीनामनेकता, ततः किमि- त्याह-'तावत्सामर्थ्यजत्वे च एतावद्भ्यः समर्थेभ्यो जन्मनि च कुतः 'तस्य' कार्यस्य बुद्ध्यादेः 'एकरूपता' एकस्वभा- वता ? ॥ ३०८ ॥ एतदेव समर्थयन्नाह-'य'दित्यादिना यज्जायते तत् कार्य 'प्रतीत्य' आश्रित्य एकसामर्थ्य कारणगतं, नान्यतो हि सामर्थ्यान्तरात् तत्तदेव जायते, कुतः? इत्याह-'तयोः' कारणसामर्थ्ययोः 'अभिन्नतापत्तेः' एकत्वप्रस- ङ्गात् , भेदे सति भेदस्तयोरपि-तत्कार्ययोः ॥ ३०९॥ पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरति-'न प्रतीत्येत्यादिनान 'प्रतीत्य' आश्रित्य एकसामर्थ्य जायते तत्र' कार्ये किञ्चन, कुतः ? इत्याह-सर्वेभ्यः समर्थेभ्यः भूतिस्वभावत्वात् 'तस्य' कार्यस्य, चेदित्याशझ्याह-'न तत्' नैतदेवम् ॥ ३१० ॥ अत्रैवोपपत्तिमाह- प्रत्येकं तस्य तद्भावे, युक्ता युक्तखभावता । न हि तत्सर्वसामर्थ्य, तत्प्रत्येकत्ववर्जितम् ॥ ३११ ॥ ?

·'भषेक मित्यादि, 'प्रपेकम् पफमेकं प्रति तस्य' पुस्सादे कार्यस्य 'सजा' तेभ्यः समन्य उत्पचौ 'युफा'
न्याम्या दि सकसभापता कर्मसामर्यमूसिवमावता, किमिस्याहन्न हिस्सर्वसामयं नामान्यत् किथि, प्रत्ये-
कतैष ।। २११ ।। पतध परितमेवेति वर्धयति-भनेत्यादिना-
अन चोक न चाप्येपा, तस्खमावस्वकरूपना । साध्वीत्यतिप्रसङ्गादेरन्ययाऽप्युक्तिसम्भवात् ॥ ३१२॥
मन्त्र प तत्प्रत्येकत्वपो एक यजायत इस्यापि, न पाप्पा-समग्रफलाना सरस्वभाषस्वकसना, सर्प एव समप्रास्त.
बननस्वभाषा फलमपि सर्व नजम्यस्वभावमेवेस्पेर्षम्मा 'सामी' सती, फरमान साध्वीत्या-अतिप्रसङ्गापात्,
सममान्सराण्यपि तज्जननस्खमावानीस्पतिप्रसङ्गा, माविशदादेक एष तजननस्वभाव शेपा सपनिमन्त्रितकसा इत्यादि ।
मत्र निडन्धनमाह-मन्यथाऽपि एवमपि गयोकसममान्तराम्पपीत्यादि सक्तिसम्मषात्' पपनाविरोधात्, युकिये
फम्यं तु सापारणमिस्यमिमायः ॥ १२ ॥ मौर्स विकस्समधिकृत्य पक्षान्तरमाह-अस्यादिना-
अपान्पनापि सामर्थ्य, रूपादीनां प्रकरुप्यते । न तदेव सदित्येव, नाना चैकत्र तस्कृतः१ ॥ ३१३ ॥
साममीभेदतो यश्च, कार्यभेदः प्रगीयते । नानाकार्यसमुत्पाद, एकस्या सोऽपि बाध्यते ॥ ३१४ ॥
उपादानादिभोगेन, न चैकस्यास्तु सङ्गता । युच्या विचार्यमाणेह, तदनेकत्वकल्पना ॥ ३१५॥
रूप येन स्वभावेन, स्मोपादानकारणम् । निमिचकारण ज्ञाने, सोनान्येन वा भवेत् ? ॥ ३१६ ॥

·यदि तेनैव विज्ञानं, बोधरूपं न युज्यते । अथान्येन वलाद्रूपं, द्विस्वभावं प्रसज्यते ॥ ३१७ ॥ अबुद्धिजनकव्यावृत्त्या चेहुद्धिप्रसाधकः । रूपक्षणो ह्यबुद्धित्वात् , कथं रूपस्य साधकः? ॥ ३१८ ॥ स हि व्यावृत्तिभेदेन, रूपादिजनको ननु । उच्यते व्यवहारार्थमेकरूपोऽपि तत्वतः ॥ ३१९ ॥ अगन्धजननव्यावृत्त्याऽयं कस्मान्न गन्धकृत् ? । उच्यते तदभावाच्चेद्भावोऽन्यस्याः प्रसज्यते ॥ ३२०॥ एवं व्यावृत्तिभेदेऽपि, तस्यानेकस्वभावता । बलादापद्यते सा चायुक्ताऽभ्युपगमक्षतेः ॥ ३२१ ॥ विभिन्नकार्यजननवभावाश्चक्षुरादयः। यदि ज्ञानेऽपि भेदः स्यात् , न चे दो न युज्यते ॥ ३२२ ॥ सामग्र्यपेक्षयाऽप्येवं, सर्वथा नोपपद्यते । यद्धेतुहेतुमद्भावस्तदेषाऽप्युक्तिमात्रकम् ॥ ३२३ ॥ अथान्यत्रापि-बुद्ध्यादिव्यतिरेकेण स्वसन्ततावपि सामर्थ्य जननं प्रति रूपादीनां समग्राणां प्रकल्प्यते, अत्र दोपमाह- न 'तदेव' बुद्ध्यादिजननसामर्थ्यमेव तद् अन्यत्रापि सामर्थ्यमिति, अन्यस्यापि बुद्ध्यादित्वप्राप्तेः, एवं नाना तदित्यापा- दयति, नानात्मकानां चैकत्र-एकस्वभावे रूपादौ 'तत्' सामर्थ्य कुतः ? सर्वथैकत्वविरोधादिति ॥ ३१३ ॥ परपक्ष एव दोषान्तरमाह-'सामग्री'त्यादिना-सामग्रीभेदतो यश्च तत्र परैः कार्यभेदः प्रगीयते, तस्या एव कारणत्वेन, नानाकार्य- समुत्पादः स्वसन्तत्यपेक्षया एकस्याः, सोऽपि वाध्यते, एकैककारणत्वेन ॥ ३१४ ॥ अत्रैव परिहारदोपमाह-'उपादाने'- ·स्यादिना-उपादानाविभोगे(भेद)न' समागोपादानेन, न साफारिउक्षणेन, न चैकस्या पर सामप्याः 'समता' न्याच्या युक्त्या विधार्यमाणेह-सम्यापमार्गे तदनेकवकल्पना अनेकासाः सामग्य इस्पेर्यरूपा ॥ ३१५ ॥ यया न सन्नवा तपामिपिरसुराह-रूपमित्यादि, कम येन समावेन' सामन रूपोपावानकारण समार्ग, निमिचका रणं ज्ञाने आस्मिकादौ या वनान्येन वा भवेत् १ ॥ ३१ ॥ फिमाता! इत्यार--'यही त्यावि, यदि वेनेष, येन रूपे गोपादानकारणम्, अन्न दोष-विज्ञान पोपमं न युज्यते, रुपयदेव, मयाम्पेन, मत्रापि दोपा, घलान्पमेये ससि विस्वमार्य प्रसग्यते, अनिष्ट पैतविति ॥ ३१७ ॥ इहैव परामिमायमाशाम परिहरमाह-मदी स्यापि, 'अबुदिज नफायावृत्पा' भयुद्धिजनफेस्यो म्याच इतिकृत्वा यदि 'युरिमसाधक' पुरिजनको रूपक्षण इप्यते, पतवाशमार- स्पषण एष प्रस्तुता एवं नदि भविस्याकारणारकर्य रूपस्य सापकः, तस्याप्यनित्यादिति ॥ ३१८ ॥ परामिमाय ममिपिरसुराह-स ही त्यापि, 'सहिरुपमणः व्यात्तिमेवेन उपक्षणेन 'स्पादिजनक' रूपमुख्यादिसाधका ननु सध्यते 'प्यवहारा उमयसम्मम्पयहारसिये 'पकरूपोऽपि तस्यत' भनेकजनकोज्नेस्वमाषोऽपि परमार्थसा ॥ ११९ ॥ अत्रोचरम्-'अग त्यावि, अगम्भमननम्यावृत्त्याऽयं रूपक्षणा करमान गम्पकृत् !, उच्यते-व्यवहायर्ष मेय 'सदमाया मगम्घसननम्यादृश्यभावाद पदि (पेत्) नोच्यते, एवं सति भाषः 'अन्यस्या' अबुद्धिजनकम्या पा मसम्यते, नास्पिक एय ॥१२०॥ ततः किमिस्याइ-पर्य 'व्यावृत्तिमेदेऽपि अनेकाननफस्वभावपमेऽपि तस्य' पायो 'अनेकसमावता' विवस्वभावता 'पलादापयते' नियमामामोति, ताकि, या पायुकानेकस्खमाषता,

·कुतः? इत्याह-'अभ्युपगमक्षतेः' प्रतिज्ञातविरोधात् ॥ ३२१ ॥ दोषान्तरमाह-'विभिन्ने'त्यादि, विभिन्नकार्यजनन-
स्वभावाश्चक्षुरादयः कारणविशेषाः यदीष्यन्ते ज्ञानेऽपि भेदः स्यात्, तत्कार्यत्वात् , न चेद्भिन्नकार्यजननस्वभावा भेदो
न युज्यते रूपबुद्ध्यादेः॥ ३२२ ॥ प्रस्तुतपक्षमुपसंहरति-'सामग्र्येत्यादिना-सामय्यपेक्षयाऽपि 'एवम्' उक्तन्यायात्
सर्वथा नोपपद्यते 'यत्' यस्मात् हेतुहेतुमद्भाव इति, तस्मादेषाऽप्युक्तिमात्रकं सामग्रीति ॥ ३२३ ॥ अभ्युपगम्य हेतु-
फलभावं दोषमाह-'नाने'त्यादिना-
नानात्वाबाधनाच्चेह, कुतः स्वकृतवेदनम् ? । सत्यप्यस्मिन् मिथोऽत्यन्तं, तद्भेदादिति चिन्त्यताम् ॥३२४॥
वास्यवासकभावाच्चेन्नैतत्तस्याप्यसम्भवात् । असंभवः कथं न्वस्य ?, विकल्पानुपपत्तितः ॥ ३२५ ॥
वासकादासना भिन्ना, अभिन्ना वा भवेद् ? यदि । भिन्ना स्वयं तया शुन्यो, नैवान्यं वासयत्यसौ॥३२६॥
अथाभिन्ना न सङ्क्रान्तिस्तस्या वासकरूपवत् । वास्ये सत्यां च संसिद्विर्द्रव्यांशस्य प्रजायते॥३२७॥
असत्यामपि संक्रान्तौ, वासयत्येव चेदसौ । अतिप्रसङ्गः स्यादेवं, स च न्यायवहिष्कृतः ॥ ३२८॥
वास्यवासकभावश्च, न हेतुफलभावतः । तत्त्वतोऽन्य इति न्यायात्स चायुक्तो निदर्शितः ॥ ३२९ ॥
तत्तजननस्वभावं, जन्यभावं तथाऽपरम् । अतः स्वभावनियमान्नायुक्तः स कदाचन ॥ ३३० ॥

·उभयोर्महणाभावे, न तथाभावकल्पनम् । तयोाय्य न चेकेन, योर्महणमस्ति व.॥३३१॥ पकमर्थ विजानाति, न विज्ञानद्वय यथा । विजानाति न विज्ञानमेकमर्थव्य तया ॥ ३३२ ॥ वस्तुस्थित्या तयोस्तत्त्वे, एकेनापि तथाग्रहात् । नो बाधक न चैकेन, योर्ग्रहणमस्त्यदः ॥ ३३३ ॥ तपामहस्तयोर्नेतरेतराहणारमक । कदाचिदपि युक्को यदत कयमबाधकम् ? ॥ ३३४ ॥ तयामहे च सर्वप्राविनाभावग्रह घिना । न घूमादिमहादेव, झनलादिगतिः कयम् ? ॥ ३३५ ॥ नानाथापापनापेड़ भषन्मते कुतः स्वकृतवेदन!, सत्यप्यमिन्-हेसुफलभावे 'मिप' परस्परम् 'अयन्त' सर्वथा 'त दात् कर्तृमोकृमेदादिति चिन्स्यतामेतत् ॥ ३२४ ॥ अत्रैयाक्षेपपरिहारानिमित्सयाह-वास्यषासके स्यादि, पास्पपासकमायाचेत् स्वकृतवेदन, वासकर्तवेन, नैतत् , तस्याप्यसम्भषाद, पास्थपासकमावस्यासम्भवः कर्य न्वस्य ? इति पररा, विकस्पानुपपचित इत्याचार्यः ॥ २२५ ॥ एसप्रकटयन्नाह-पासफेत्यादि, यासकास्सकाशादासना मिश्रा ममिना पा मषेविति इपी गतिः, यदि मिना ततोऽय दोषा-स्वर्प तया शूम्यो षासका नैषाम्य पासपत्यसौ, अवदारम फस्यात् ॥ ३२६ ।। प्रस्तुतमेपाह-अत्यादि, ममामिमा पासकादासना, वोऽयं वोपन सशन्तिा तस्या, वास- करुपयत्तदष्पतिरेषेण, पास्पे सस्यां च सातौ सिविनियोगता एप द्रोशख मसम्यते, वस्यैव तयामषनात् ॥१२॥ मवार-'असमा'मिस्पादि, असत्यामपि सामन्ती फवधिमासयस्पेव दसौ वासका अतिप्रसङ्ग सादेष, तदम्पवा ·सनप्रसङ्गात्, सङ्क्रान्तिभावाविशेषात् , स च न्यायवहिष्कृतः अतिप्रसङ्गः, असमञ्जसत्वाद्यवस्थानुपपत्तेरिति ॥ ३२८ ॥ अनुपन्यसनीयश्चायमित्याह-'वास्येत्यादिना-वास्यवासकभावश्चायं भवत्कल्पितः न हेतुफलभावतः सकाशात्तत्त्वतो- ऽन्य इति, किन्तु स एव न्यायात्, स चायुक्तो निदर्शितः पूर्वमपि ॥ ३२९॥ पराभिप्रायमाह-'तत्त'दित्यादिना-तत्' कारणं मृदादि 'तजननखभावं' घटादिकार्यजननस्वभावं यत् यस्मात् , जन्यभावं तथा 'परं' घटाद्यपि मृदादिजन्य- स्वभावं यद्' अतः स्वभावनियमादेव हेतुफलयो युक्तः सः कदाचन, हेतुफलभावः ॥३३०॥ अत्रोत्तरमाह-'उभयो'- रित्यादिना-'उभयोः' हेतुफलयोHहणाभावे सति न 'तथा भावकल्पनं' तज्जननस्वभावादिकल्पनं 'तयोः' हेतुफल- योाय्यं, वीजाभावात् , न चैकेन ग्राहकेण 'द्वयोः' भिन्नकालयोहणमस्ति 'व' युष्माकम् ॥ ३३१ ॥ एतदेव दर्श- यति-'एक'मित्यादिना-एकमर्थ विजानाति न विज्ञानद्वयं भिन्नकालं यथा क्षणिकत्वेन विजानाति न विज्ञानमेकमर्थद्वयं भिन्नकालमेव 'तथा' क्षणिकत्वेनैव ॥३३२॥ पराभिप्रायमाह-वस्त्वि'त्यादिना-'वस्तुस्थित्या' पौर्वापर्यभावेन 'तयोः' हेतुफलयोः 'तत्त्वे' तजननादिभावत्वे एकेनापि ग्राहकेण 'तथाग्रहात्' स्वरूपेण ग्रहणात् 'नो वाधकं न पीडाकरं, किमित्याह-न चैकेन द्वयोर्ग्रहणमस्त्यदः, एतदुक्तं, तथा ग्रहणमन्तरेण तदग्रहणप्रसङ्गादित्यभिप्रायः ॥ ३३३ ॥ एतत्प- रिजिहीर्षयाऽऽह-तथे'त्यादि, 'तथाग्रहः' तजननादिभावग्रहः 'तयोः' हेतुफलयोः 'न' नैव, किंभूतः ? इत्याह- 'इतरेतरग्रहणात्मकः' अन्योन्यग्रहणरूपः कदाचिदपि युक्तो, यत् अन्योन्यावधिकत्वेन, अतः कथमवाधकं न चैकेने- त्यादि पूर्वोक्तं , वाधकमेव ॥ ३३४ ॥ दोषान्तरमभिधित्सुराह- तथाग्रह' इत्यादि, 'तथाग्रहे च' तज्जननादिभावग्रहे ·उमयोर्महणाभावे, न तयामावकल्पनम् । तयोाय्य न चैकेन, योर्महणमस्ति व ॥ ३३१॥ पफमर्थ विजानाति, न विज्ञानवयं यथा । विजानाति न विज्ञानमेकमर्थव्य तया ॥ ३३२ ॥ वस्तुस्थित्या तयोस्तत्वे, एकेनापि तथामहात् । नो घाधक न चैकेन, योर्महणमस्त्यदः ॥ ३३३ ॥ तथामहस्तयोर्नेतरेतरमहणारमकः । कदाचिदपि युक्तो यदत कयमवाधकम् ? ॥ ३३४ ॥ तयामहे च सर्वत्राविनाभावग्रह विना । न धूमादिमहादेव, मनलादिगति कयम् ? ॥ ३३५ ।। नानास्वापाघनाघेह मवन्मते कुतः स्वकृतवेवर्नरी, सत्यप्यस्मिन्-हेसुफलमाघे 'मिप' परस्परम् 'अस्यन्त' सर्वथा 'तकेदात् कर्तृमोकृमेदादिति पिम्स्यतामेतत् ॥ ३२४ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारामिपित्सयाह-वास्पवास त्यावि, पास्सपासकमावावेत् स्वकृतवेदन, उदासककीस्वेन, नैवत्, तस्याप्यसम्भवाद, पास्यवासकमायस्यासम्भवः कथं न्यस्य ? इति परा, विकसानुपपचित इत्याचार्यः ॥ १२५ ॥ एतस्यकटपमाह-वासः स्यावि, घासकासकाशाद्वासना मिन्ना ममिक्षा पा भवेदिति यी गतिः, यदि मिना ततोऽयं दोप स्वयं तया शून्यो पासका नैवान्यं यासयत्यसौ, अवदारम कस्वात् ॥ २६ ॥ प्रस्तुवमेवार-अपेत्यादि, मयामिमा पासकाबासना, ततोऽय दोप-न सान्तिा तस्याः, वास- कम्पवासदष्यसिरेफेण, पास्पे सस्यां च साम्ती सिद्धिानियोगतः एव द्रव्याशस्य प्रसम्यते, तस्यैव क्यामवनात् ॥३२॥ मौवाह-मसला मिस्मावि, असत्यामपि साम्ती पशिशासपत्येव वसो वासका मतिप्रसङ्ग स्यादेष, सदम्पवा.

·Ang सनप्रसङ्गात्, सङ्क्रान्तिभावाविशेपात्, स च न्यायबहिष्कृतः अतिप्रसङ्गः, असमञ्जसत्वाद्यवस्थानुपपत्तेरिति ॥ ३२८ ॥ अनुपन्यसनीयश्चायमित्याह-'वास्ये'त्यादिना-वास्यवासकभावश्चायं भवत्कल्पितः न हेतुफलभावतः सकाशात्तत्त्वतो- ऽन्य इति, किन्तु स एव न्यायात्, स चायुक्तो निदर्शितः पूर्वमपि ॥ ३२९ ॥ पराभिप्रायमाह-'तत्त'दित्यादिना-तत् कारणं मृदादि 'तजननखभावं' घटादिकार्यजननस्वभावं यत् यस्मात्, जन्यभावं तथा 'परं' घटाद्यपि मृदादिजन्य- स्वभावं यद् अतः खभावनियमादेव हेतुफलयो युक्तः सः कदाचन, हेतुफलभावः ॥३३०॥ अनोत्तरमाह-'उभयो'- रित्यादिना-'उभयोः' हेतुफलयोHहणाभावे सति न 'तथा भावकल्पन' तज्जननस्वभावादिकल्पनं 'तयोः हेतुफल- योाय्यं, वीजाभावात् , न चैकेन ग्राहकेण 'द्वयोः' भिन्नकालयोर्महणमस्ति 'व' युष्माकम् ॥ ३३१॥ एतदेव दर्श- यति-'एक'मित्यादिना-एकमर्थ विजानाति न विज्ञानद्वयं भिन्नकालं यथा क्षणिकत्वेन विजानाति न विज्ञानमेकमर्थद्वयं भिन्नकालमेव 'तथा' क्षणिकत्वेनैव ॥३३२॥ पराभिप्रायमाह-वस्त्वि'त्यादिना-'वस्तुस्थित्या' पौर्वापर्यभावेन 'तयो' हेतुफलयोः 'तत्त्वे तज्जननादिभावत्वे एकेनापि ग्राहकेण 'तथाग्रहात्' स्वरूपेण ग्रहणात् 'नो बाधक न. पीडाकर, किमित्याह-न चैकेन द्वयोर्ग्रहणमस्त्यदः, एतदुक्तं, तथा ग्रहणमन्तरेण तदग्रहणप्रसङ्गादित्यभिप्रायः ॥ ३३३ ॥ एतत्प- त्यादि पूर्वोक्तं ?, वाधकमेव ॥ ३३४ ॥ दोषान्तरमभिधित्सुराह- तथाग्रह' इत्यादि, 'तथाग्रहे च तज्जननादिभावग्रहे ·पान्योम्याधिके सति सर्वत्र वस्तुनि, किमिस्याह-अविनामाषप्रई पिना' नालिफेरदीपपासिनोऽपि न पूमाविम हादेय फेषडादनादिगतिः कथम्।, मनसाधिजन्यस्वभावेन तैरपि नीस्या तम्रहणात्, कोऽप्रापवादहेतुरिति भायः ॥ १५॥ मयाक्षेपपरिहारावमिधातुफाम आह- समनन्तरवैकल्य, तनेत्यनुपपत्तिकम् । तुल्पयोरपि तनावे, हन्त ! कचिददर्शनात् ॥ ३३६ ॥ न तयोस्तुल्यसैकस्य, यस्मात्कारणकारणम् । ओघात् तछेतुविषयं, नस्वेवमितरस्य च ॥ ३३७ ॥ यः केवलानलमाहिशानकारणकारण । सोऽप्येव न च तद्धेतोस्तज्ज्ञानादपि तन्नति ॥ ३३८॥ तज्ज्ञान यन्न वै घूमज्ञानस्य समनन्तर । तथाऽभूदित्यतो नेह, तज्ज्ञानादपि तन्नतिः ॥ ३३९ ॥ तयेति हन्त ! कोऽन्वर्थ १, तचपाभाषतो यदि । इतरप्रेकमेवेत्य, ज्ञान ताहि भाव्यताम्॥३४०॥ तदभावेऽन्यया भावस्तस्य सोऽस्यापि विद्यते । अनन्तरचिरातीत, तत्पुनर्वस्तुतः समम् ॥ ३४१ ॥ अमिज्ञानजमेतेन, धूमज्ञान स्वभावतः । तथा विफल्पकृन्नान्यदिति प्रत्युक्तमिष्यताम् ॥ ३४२ ॥ अथ कथञ्चिदेकेन, तयोरमहणे सति । तथाप्रतीतितो न्याय्य, न तथाभावकल्पनम् ॥ ३४३ ॥ प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां, इन्सैव साम्यते कथम् ? । कार्यकारणता तस्मात्तन्नावादेरनिश्चयात् ॥ ३४४ ॥ ।

·न पूर्वमुत्तरं चेह, तदन्याग्रहणाद् ध्रुवम् । गृह्यतेऽत इदं नातो, न त्वतीन्द्रियदर्शनम् ॥ ३४५ ॥ विकल्पोऽपि तथा न्यायाद्, युज्यते न ह्यनीदृशः। तत्संस्कारप्रसूतत्वात्, क्षणिकत्वाच सर्वथा ॥३४६॥ नेत्थं वोधान्वयाभावे, घटते तद्विनिश्चयः । माध्यस्थ्यमवलम्ब्येतत्, चिन्त्यतां स्वयमेव तु ॥३४७॥ 'समनन्तरे'त्यादि, स्यात्-समनन्तरवैकल्यं तत्र नालिकेरद्वीपवासिनि इत्येतत् 'अनुपपत्तिकम्' अयुक्तिमत्, कुतः ? इत्याह-'तुल्ययोरपि' समनन्तरयोः 'तद्धावे' धूमादिग्रहभावे हन्त ! 'कचित्' अगृहीताविनाभावे नालिफेरद्वीषया- सिनि समुद्रदर्शनानन्तरधूमग्रहादप्यदर्शनात् , गृहीताविनाभावस्यैव दर्शनादनलादिगतेरिति ॥ ३३६ ॥ अत्राह-न तयो'रित्यादि, न 'तयोः' गृहीताविनाभावनालिकेरद्वीपवासिसमनन्तरयोस्तुल्यता, कुतः ? उल्लाह-एकस्य' गृहीना- विनाभावसमनन्तरस्य यस्मात्कारणकारणं-दीर्घपारम्पर्येण 'ओघत' ओपेन सामान्येन 'तहेतुविषय' गृपमाणभूमहेल. ग्निविपयं, नत्वेवमितरस्य तु-नालिकेरद्वीपवासिनः, तेन सदा तदग्रहणादिति ॥ ३३७ ॥ उत्तरमभिधातुकाम आर.--'ग: केवलेत्यादि, 'य' क्वचिन्नालिकेरद्वीपवासिसमनन्तरः 'केवलानलग्राहिज्ञानकारण कारणः' देवा अयो गुडागाराग्नि- ज्ञानकारणः 'सोऽप्येवम्' इत्योधात्तद्धेतुविषय एव, न च तद्धेनोरपि' एवं निमित्तममनन्तरदेतोरपि, (त) 'ज्ञानात्' नालिकेरद्वीपवासिधूमज्ञानाद् अपि, अपिशब्द उभयथाऽपि संबध्यते, 'तद्गतिः' अनलादिगतिरिति, पतववाहित ॥ ३३८ ॥ 'तज्ज्ञानमिति, तज्ज्ञानं 'यत्' यस्मात् न चैव धूमज्ञानस्य तयुत्तरकालभाचिनः 'समनन्तर' उपादानहनु ·खमाऽमूत् (मता नेह पूमझानादपि मनलगतिः) ॥३९॥ (मत्रोचर) 'तभेती स्याविना तथेति इन्सकोऽन्यः । यदुकं न सथाऽमूपित्यत्र, 'तप्सपामायत' इत्यनिशानस्पैष पूमझानभाषेन मायो यदि, मा भूचित्ययमष , इत्येतदा शमाह-इतरच मविनामाषप्राहिमि प्रमासरि एकमेवेत्यं शान, तत्वयाभावेन, धूमानलमाहि भाव्यसामेत, अन्यथा पिशेपासिद्धेः ॥ ३४० ॥ पक्षास्तरोपन्यासेनापिकृतमेष समर्थयमाह-'सदभाव' इत्यादिना-तभा अग्निशानाभा- पेन अम्यया पवि तत्ववामाषो नेप्यते ततः भाषः तस्य' धूमज्ञानस्याभ्युपगवो भवसि, प्रकारान्सरामापात्, वसा किमित्याह-स' सदमावे भावः 'अस्यापि' विषधितनालिकेरद्वीपवासिघूमज्ञानस्य विद्यते, यथोक्कानिज्ञानामावात् , स्वादेतत्-सपिरातीतमस ववित्यार सः, सदस्यानन्तरमिति, एपामप्ययमेय मेदा, इत्यामशाह-'अनम्सरपिरातीसस्य पुनरतीतस्पेन समं घूमपानमयनकाछे, तदभावाविशेषादिस्पमिमायः॥४१॥ एतेन यरपरयुकं सदाह-'अग्नी त्याविना -अप्रिज्ञान(जोम् एतेन सप्तरस्वभावसापरिझानप्रतिपादनेन पूमज्ञानं स्वभाषा तथा 'विकल्पकृत् मग्निजन्योऽयं पूम इति विकरपकरणशी 'नाम्यत्' भूमझानम् 'इति' एतत् 'प्रत्युक' पवितमिप्यताम्, भविशेपादिति ।। ३४२ ॥ प्रस्तुस नियमपति-अतः कपवित् एकेन' प्राहकेण 'तयो' हेतुफलयोरमहणे सति म्यायता, किमिस्याह-'तयाऽम- तीसिता' तदितरावधिकरवेनामतीत न्यायं न युतिमन्न, किमिस्यार-तथा भावकल्पन' प्रक्रमात् हेतुफलयोस जननस्वभावस्वादिकम्पनमिस्यः ॥ ३४३॥ पर्ष च सति किमित्याह-'प्रत्यक्ष स्यापि, प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यां परोदि- वाम्यां इन्वैषं 'साम्पते ज्ञापते कर्य, कार्यकारणता म साध्यत इति भाषा, उता इमार-तस्मात्कारणात् 'तमा ·वादेः' कार्यभावादे, आदिशब्दादन्यतोऽभावादिग्रह इति, अस्याऽनिश्चयात्, अनिश्चयश्च सर्वथोभयानुपेलम्भादिति ॥ ३४४ ॥ एतदेव स्पष्टयन्नाह-'न पूर्वमित्यादि, न पूर्वमुत्तरं च 'इह' परदर्शने 'तदन्याग्रहणात्' प्रतियोग्यग्रह- णाद्धेतोः 'ध्रुवं' निश्चितं गृह्यते, अतः किमित्याह-अत इदम् अग्न्यादे—मादि, नातो जलादेरेव, न त्वतीन्द्रियदर्शनमिति ॥ ३४५ ॥ एवं च सति किमित्याह-'विकल्पोऽपी त्यादि, 'विकल्पः' निश्चयात्मकः, कुतः ? इत्याह-तत्संस्कारप्र. सूतत्वात्' अपूर्वोत्तरसंवेदनसंस्कारोपजातत्वात् , उपपत्त्यन्तरमाह-क्षणिकत्वाच' सर्वथा निरन्वयनश्वरत्वेन, तथारू- पानुभूयमानतदात्मभूतान्वयाभावादित्यर्थः ॥ ३४६ ॥ उपसंहरन्नाह-'नेत्थमित्यादि, न 'इत्थम् उक्तेन प्रकारेण बोधान्वयाभावे सति घटते 'तद्विनिश्चयः' तत्तजननादिभावनिश्चयः, माध्यस्थ्यमवलम्व्य 'एतत् अनन्तरोंदितं चिन्त्यता स्वयमेव तु ॥ ३४७ ॥ पराभिप्रायमाह-'अग्न्यादी त्यादिना- अग्न्यादिज्ञानमेवेह, न धूमज्ञानतां यतः। ब्रजयाकारभेदेन, कुतो बोधान्वयस्ततः? ॥ ३४८ ॥ तदाकारपरित्यागात्तस्याकारान्तरस्थितिः । बोधान्वयः प्रदीर्धेकाध्यवसायप्रवर्तकः ।। ३४९ ॥ : वसंवेदनसिद्धत्वात् , न च भ्रान्तोऽयमित्यपि । कल्पना युज्यते युक्त्या, सर्वभ्रान्तिप्रसङ्गतः॥५०॥ प्रदीर्घाध्यवसायेन, नश्वरादिविनिश्चयः । अस्य च भ्रान्ततायां यत्तत्तथेति न युक्तिमत् ॥ ३५१ ।। तस्मादवश्यमेष्टव्या, विकल्पस्यापि कस्यचित् । येन तेन प्रकारेण, सर्वथाऽभ्रान्तरूपता ।। ३५२ ॥

·सत्यामस्या स्थितोऽस्माकमुक्तपण्याययोगत । योधान्वयोऽदलोत्पत्स्यमावाश्चातिप्रसङ्गतः ॥ ३५३ ॥ अन्याहशपदार्येभ्यः, स्वयमन्याहशोऽप्ययम् । यतश्चेष्ठस्ततो नास्मात्तत्रासन्दिग्धनिश्चयः ॥ ३५४॥ तचजननभावत्वे, ध्रुव तझावसङ्गति । तस्यैव मावो नान्यो यजन्याच जनन तथा ॥ ३५५ ॥ एव तजन्यभावस्वेऽप्येपा भाव्या विचक्षणः । तदेव हि यतो भाषः, स चेतरसमाश्रय ॥३५६ ॥ इत्येवमन्ययापचि, शब्दार्थादेव जायते । अन्यथा कल्पन चास्य, सर्षया न्यायवाघिसम् ॥ ३५७ ॥ सपशक्तिशून्यं तस्कार्य कार्यान्सर यथा । व्यापारोऽपि न तस्यापि, नापेक्षाऽसत्त्वत कचित् ॥३५८॥ तयाऽपि तु तयोरेव, तत्समावस्वकल्पनम् । अन्यत्रापि समानस्वात् , केवल प्यान्भ्यसूचकम् ॥३५९॥ भायाविशानमेव कारणभूतमिह छोके न धूमधानां यता यस्मात् 'प्रमति' गच्छति, केन हेसुनेस्याह-आकारमे वेन, स्वाकायरमनो तयोराकारमेदात् , यत पर्ष कुतो वोपान्यमस्वतः-तथामावरुपात् तत इति ॥ ३४८ ॥ अनौचरमाए -सदाकारत्यापि, तदाकारपरित्यागात् अमामाघरपरित्यागेन 'तो' पोधिसत्त्वस्य 'भाकारान्तरस्थिति' धमाधाकारेण स्पानं पोषान्वयः, सर्वयाऽससमावविरोधात् , स प प्रदीपकाम्ययसायमवर्चका, वस्पैष क्यामषना दिति ॥ ३४९॥ नाम्तोऽयमिति परिरति-स्वसंवेदने त्याविना-खसंवेदनसिखात् तपाऽऽसोचनानुमपेन नप ·ल भ्रान्तः 'अयं' अन्वयः 'इत्यपि' एवम्भूताऽपि कल्पना 'युज्यते घटते युक्त्या, कुतः? इत्याह-'सर्वभ्रान्तिप्रसङ्गतः' तदन्यानुभवस्यापि, अविगानानुभवनाविशेषात् ॥ ३५० ॥ एतदेव स्पष्टयति-'प्रदीर्धेत्यादिना-प्रदीर्घाध्यवसायेन' सर्वथा क्षणभेदानुभवात् 'नश्वरादिविनिश्चया' क्षणिकत्वादिपरिच्छेदस्तथाऽनुभूतेः, 'अस्य च' प्रदीर्घाध्यवसायस्य भ्रान्ततायां तथा-अतत्परिच्छेदात्मकतायां 'यत्' यस्मानश्वरादि 'तत्' अवसितं तथेति न युक्तिमत् , भ्रान्तबोधावसित- त्वात् द्विचन्द्रवत् ॥ ३५१॥ यत एवम्-'तस्मादित्यादि, यस्मादनन्तरोदितो दोषस्तस्मादवश्यम् 'एष्टव्या' स्वीक- तैव्या विकल्पस्यापि 'कस्यचित्' नश्वरादिविषयस्य येन तेन प्रकारेण-तथाविधसंस्कारोत्पादादिना सर्वथा 'अभ्रान्तरू- पता' स्वविषयनिश्चयरूपा साधयित्र्येवेत्यभिप्रायः ॥ ३५२ ॥ एतदभिधातुमाह-'सत्या'मित्यादि, सत्याम् अस्याम् अभ्रान्ततायां स्थितोऽस्माकं तत्र 'उक्तवत्' यथोक्तं प्राक् 'न्याययोगता' तथाऽनुभवसम्बन्धेन, कः स्थितः ? इत्याह- 'बोधान्वयः' बोधाविच्छेदः, उपपत्त्यन्तरम्-अदलोत्पत्त्यभावाच्च न ह्यसत्सत्संभवति, कुतः? इत्याह-'अतिप्रसङ्गतः' असतः सद्भावे तद्वत्तदन्यभावापत्तेरिति ॥ ३५३ ॥ अत्रोपचयमभिधित्सुराह-'अन्यादृशे'त्यादि, अन्यादृशेभ्यः पदा- थेभ्यः-अनित्यत्वादिरूपेभ्यः स्वयमन्यादृशोऽपि 'अयं नित्यत्वादिग्रहरूपः यतश्चेष्टस्ततो न 'अस्मात् अप्रत्ययिताद्विक- ल्पात् तत्रासन्दिग्धनिश्चयः, अनित्यत्वादौ, व्यभिचारांशकाऽनिवृत्तेरिति ॥ ३५४ ॥ परिहारमूलमधिकृत्याह-'तत्तदि- त्यादि, 'तत्तजननभावत्वे'तस्य-कारणस्य मृदादेः घटादिकार्यजनस्वभावत्वे, किमित्याह-'ध्रुवं तद्भावसङ्गतिः' निश्चितं कारणभावपरिणतिः कार्ये, कुतः? इत्याह-'तस्यैव भावो नान्यो यत्' तस्यैव-कारणस्यैव भावः-स्वसत्तालक्षणः - ?

·नाम्यो नार्याम्मरभूतोऽसत्त्वमसमात् यस्-पसात, 'जन्याच जनन तपा' तया जन्याष-कार्यात् जननम्-नस्पचि उक्षण, नाम्पविति, मममव भाषा:-मृा पटबननस्समावेति मृद पयार्य स्वभाया-आस्मीया सचा यस पटजम्म, या प तस्या एवेयमारमीपा सचा सदा सैव तयामूति वनापसंगतिः ॥ ३५५ ॥ कार्यमपिकृत्याह-एपमित्यादि, 'एषम् उफन भ्यायेन 'तजन्यस्त्रभाषत्वेऽपि माविकारणबम्पस्वभावत्वेऽपि धादिकार्यस्प 'एपा' समावसङ्गति- भाव्या विचक्षणः' म्पापसी, परदेशाइ-तवेष हि यतो 'भाषा' अन्यत्वमेष पस्माद् घटादे स्वभावतः स्वसघाउमणा, सप'इसरसमामय" मृदाविकारणसमामया, पतलं भवति-मदो मृजम्पस्वभाष इति मुखम्पा भूस्कार्या सता घटस्य, क्रियत इति च कार्मा, उतम भूपादिक्रियेति ममता, ववश्यतिरिका तस्मिन्येति । ५९ ॥ तस्या एवं सथामाषमुपसंह रमाइ-वामित्यावि, एवम् पम प्रकारेण 'मन्वयापत्ति' भावाविदयमा शम्दार्यादेवोपजायते, तमन- नमावमित्याविष्क्षणात्, अन्यथा कल्पम पास्प-शवार्पस्य वजननस्वभाषमिति, किमुक भवति । तदनन्सर तनाव इस्पेषमावि, सर्वया न्यायवाधित, पपायोप्यते मर्यादिन तया तपेति ॥३५॥ एतदेष भावपति-उपे स्याविना- 'तपशक्तिशून्यं भूदादिकारणरूपनफिशून्य तस्कार्प घटादि सदनन्तरमाविस्वेऽपि कार्याम्वर, गया पटायम्बपी- मापो न परनीस्मा या म्यापारोऽपि न मरणस्य कार्य पित, निर्व्यापारत्वात्सर्वधर्माणां, वमा 'तस्यापि कार्पस नापेक्षा स्वसत्त्वप्रतिपपि प्रति, 'असत्यता तुम्मत्वात् कचित् वियक्षितकारणेऽन्यत्र पा, सचाशत्ययोगाविति ॥१५॥ रहाप्येतत्सम्बदमेवाह-तपाऽपिखि'त्याविना, 'तपाऽपि व्दूपत्यादिवैकरमेऽपि स्वदर्भनन्यायेन तपोरे' पिक

·क्षितयोर्हेतुफलयोः तत्वभावत्वकल्पनं तत्तजननादिस्वभावत्वसमर्थनं वाङ्मात्रेण, 'अन्यत्रापि' अनभिप्रेतहेतुफल-
भावपक्षपिण्डघटादौ समानत्वात्, वाड्मात्राभिधानेन किमित्याह-केवलं ध्यानध्यसूचकम् अज्ञानसूचकं तत्स्वभावत्व-
कल्पनं परस्येत्यमिप्रायः ॥ ३५९ ॥ अत्रैव दोषान्तरमाह-'किं चे'त्यादिना-
किञ्चान्यत् क्षणिकत्वे व, आर्षार्थोऽपि विरुध्यते । विरोधापादनं चास्य, नाल्पस्य तमसः फलम् ॥३६०॥
इत एकनवते कल्पे, शक्त्या मे पुरुषो हतः । तेन कर्मविपाकेन, पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः ! ॥३६१॥
मे मयेत्यात्मनिर्देशस्तगतोक्ता वधक्रिया । स्वयमाप्तेन यत्तद्वः, कोऽयं क्षणिकताऽऽग्रहः? ॥ ३६२ ॥
सन्तानापेक्षयैतच्चेदुक्तं भगवता ननु । स हेतुफलभावो यत्तन्मे इति न सङ्गतम् ॥ ३६३ ॥
ममेति हेतुशक्त्या चेत्तस्यार्थोऽयं विवक्षितः । नात्र प्रमाणमत्यक्षा, तद्विवक्षा यतो मता ॥ ३६४ ॥
तदेशना प्रमाणं चेत्, न साऽन्यार्था भविष्यति । तत्रापि किं प्रमाणं चेदिदं पूर्वोक्तमार्षकम् ॥३६५॥
तथाऽन्यदपि यत्कल्पस्थायिनी पृथिवी क्वचित् । उक्ता भगवता भिक्षुनामव्य स्वयमेव तु ॥ ३६६ ॥
पञ्च बाह्या विविज्ञेया, इत्यन्यदपि चार्षकम् । प्रमाणमवगन्तव्यं, प्रकान्तार्थप्रसाधकम् ॥ ३६७ ॥
क्षणिकत्वे यतोऽमीषां, न द्विविज्ञेयता भवेत् । भिन्नकालग्रहे ह्याभ्यां, तच्छब्दार्थोपपत्तितः ॥३६८॥

·एककालमहे तु स्यात्तत्रेकस्याप्रमाणता । गृहीतग्रहणादेव, मिथ्या ताथागतं वचः ॥ ३६९ ॥ इन्द्रियेण परिच्छिन्ने, रूपादो तवनन्तरम् । यपादि ततस्तत्र, मनोज्ञान प्रवर्त्तते ॥ ३७० ॥ एव च न विरोधोऽस्ति, विविज्ञेयत्वभावत । पञ्चानामपि चेन्यायादेतदप्यसमञ्जसम् ॥ ३७२ ॥ नेकोऽपि यद् दिविज्ञेय , एकेकेनेष वेदनात् । सामान्यापेक्षयेतचेन्न तत्सत्त्वप्रसङ्गतः ॥ ३७२ ॥ सत्त्वेऽपि नेन्द्रियज्ञान, इन्त! तद्वोचर मतम् । दिविज्ञेयस्वमित्येष, क्षणमेदे न तत्त्वत ॥ ३७३ ॥ सर्वमेतेन विक्षिप्त, क्षणिकवप्रसाधनम् । तथाऽप्यूई विशेषेण, किश्चिचत्रापि वक्ष्यते ॥ ३७६ ॥ किशान्पत्-क्षणिकस्ये प-निरम्पयनश्वरत्वे 'यो' युष्माकम् 'आप' सिद्धान्तार्यों विरुभ्यते, विरोधापादन प 'अस्य' भापर्धिस्य नाम्पस्प 'तमस' अज्ञानस्य फलं, किन्तु महापायहेतुत्वान्मात इति ॥ ३६० ॥ विरोधमेवाह-'इत' इत्याविना, युद्धकण्टकपचे अपरिणवमिथूणां मिथ्यात्व, कयमय फण्टफमप्यपश्यन् सर्वश इति, तदपोहायोफम्-'प्रत पानषते कसे इसि, 'इत" पर्वमानास्कालादेकनषो कस्पेऽतिक्रान्ते सति 'शत्या में पुरुपो इत" शस्या-प्रदरण विशेषेण मया पुरुषो म्यापादिसा, 'तेन फर्मविपाफेन' पचस्मिन् हवे फर्मोपनिषदं सदनुमावेन पादे पिदोऽसि मि सव, पश्यमपि कण्टकं तस्य कर्मणो मियमवेदनीयस्थात् , नहोसत् ममापि फलमदत्त्वा निवर्तत इसि विधिसमस्तु भष- - CE

·गान ॥३६॥ एतदेव स्पष्टयति-'मे मयेत्यादिना-'मे मये त्यात्मनिर्देशोऽयं वर्त्तते वक्तः, तगतोक्ता वधक्रिया मया हत
प्रति स्वयम् आसन' बुझेन यत् तत् तस्मात् 'वः' युप्माकं कोऽयं 'क्षणिकताऽऽग्रहः' अनित्यताऽभिनिवेशो, येना-
सोऽनमाणीरियत इति ॥ ३६२॥ अवाक्षेपपरिहारावाह-'सन्ताने त्यादिना-सन्तानापेक्षयतच्चेत् "इत एकनवत"
लायुक्तं 'भगवना' बुद्धेन, अनोत्तरं-ननु स हेतुफलभावः 'यत्' यस्मात्सन्तानः 'तत् तस्मान्मे इति न सङ्गतं, तभा-
उपि कनभोको दादिति ॥ ३६३ ॥ 'ममे'त्यादि, ममतया हेतुपरम्परया तच्छत्त्या हत इति यदैव 'तस्य' बुद्धस्याओं
फिभिष्टः, अनोत्तरं-नास्ति अत्र-अर्थे प्रमाणं किञ्चिद्, अप्रत्यक्षा बुद्धविवक्षा यस्मादिष्टेति ॥ ३६४ ॥ तद्देशनेत्यादि, किं
तुन विवक्षगा?, बुन्द्र देशना प्रमाणमत्र 'क्षणिकाः संस्कारा' इत्यादि, इह समाधिः-न, साऽन्यार्था भविष्यति, आस्थानि-
प्रत्येाः, तत्रापि किं प्रमाणं चेत् ?, यदुतास्थानिवृत्त्यथेति, इह समाधिः-इदं पूर्वोक्तमार्षम्-'इत एकनवत' इत्याद्येव,
गरिपयनगप्ये दुयोरपि ॥ ३६५ ॥ किञ्च-'तथे'त्यादि, तथा 'अन्यदपि' आर्ष 'यत्' यस्मात्कल्पस्थायिनी पृथिवी
'कषित् सूत्रान्तरे उक्ता "भगवता' बुद्धेन भिथुनामन्य, अनेन तद्देशनामात्रमाह, स्वयमेव तु, "कप्पट्ठाइ पुहइ अभि-
माया" इत्यादिवचनात् ॥ ३६६ ॥ 'पञ्चे'त्यादि, पञ्च वाह्यस्वरूपा रूपादय इन्द्रियमनोविज्ञानग्राह्या इत्यन्यदपि वाऽऽर्प-
नेतदेव. किमित्याह-प्रमाणमवगन्तव्यं, तंत्रयुक्त्या प्रक्रान्तार्थप्रसाधकं, कथञ्चिन्नित्यत्वप्रसाधकमित्यर्थः ॥ ३६७ ॥
फरमेतदेवमित्याह-क्षणिकत्व' इत्यादि, क्षणिकत्वे यतः 'अमीषा' रूपादीनां न द्विविज्ञेयता भवेत् , कथमित्याह-
भिकारग्रह एव 'आभ्याम्' इन्द्रियमनोविज्ञानाभ्यां स्यात् , 'तच्छब्दार्थोपपत्तितः' तद्विज्ञेयत्वशब्दार्थोपपत्तेः ॥३६८॥

·क्यमेतदप्येषम् । इत्याह-एककालें त्यावि, एककालमहे स्विन्द्रियमनोविज्ञानाम्यासात् तत्र 'एकस्य इन्द्रियविज्ञा- नादेरप्रमाणता, फुता! इस्पा-गीतमहणायेतो, एवं सति मिष्या वायागवं वचः पक्ष षामा लिया। इत्येतत् ॥ ३६९ ॥ परामिमायमार-इन्द्रियेणे त्याविना-इन्द्रियेण इतीन्द्रियज्ञानेन परिधि सम्पादौ विपये तदनन्तरे इनिपपरिच्छेचम्पायनन्सरं यदूपावि सन्मानसमानकाठभावि 'तत' इति तत इन्द्रियपरिच्छेदात्समनम्तयत् सर्च सज्ञानसमानकाउमापिनि स्मादी मनोविज्ञानं प्रवर्धते, पयाज न्यायवादी-"स्वविपयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रिय मानेन समनन्तरमत्स्येन अनि मनोविज्ञानम्" ॥ २७० ॥ एतदेय निगमयति-'एषे स्पादिना-एवं अनम्ठरोपित म्पाये सति न विरोपोऽस्ति पचनस्य, कुतः इत्याह-विषिशेयत्वमापतः' इम्ब्रियमनोविज्ञेयस्वयोगात् पथानामपि चेत् रूपादीनां न्यायात्' उकसषणात्, मत्रोचरम्-पतवप्पसमससम् अयुक्तिमत्, न्यायादेय ॥३७॥ न्याय- मेषाह-नेकोऽपीस्मावि, नैकोऽपि पचानां यत् यस्मादेष दिविज्ञेया, ता? इत्यार- एककेन' इम्ब्रिमझानादिनैष देवनात, एकमाविमहणात्, न केपुषिद् द्विवियत्पमस्तीत्पर्य, 'सामान्यापेक्षपेतत् रूपाविसामान्यापेपर्यंत द्विविक्षेपत्वं यदि, अयोधर-'न' नैसदेव, कुतः इस्ला-तस्सवमसक्त' सामान्यसस्थासङ्गाइ, असतीन्द्रियाविना नायोगात् ॥ १७२ ॥ दोषाम्वरमाह-सत्त्वेऽपी'स्माविना-सत्त्वेऽप्यस्य नेमियानं पपोदितं च मनोविज्ञानं 'तलो घर' सामान्यगोपर मतं, स्वष्षणविपयस्वाद, उपसंहरमा-द्विविक्षेपस्वमिति एवम् उकेन प्रकारेण षणमेदे न पवानो तस्यत इति ॥ ३७५ ॥ अफसमाह-स मिस्पादिना-सर्वमेवेन विक्षिप्त नामहेत्तपोगादि षणिकत्वमसामने पाऽप्यूर्ण विशेपेण, एकमपिकृत्य, किधिचत्रापि यक्ष्यत इति ॥ ३७४ ॥ विज्ञानवादमरिकस्वाह-

·विज्ञानमात्रवादोऽपि, न सम्यगुपपद्यते । मानं यत्तत्त्वतः किञ्चिदर्थाभावे न विद्यते ॥ ३७५ ॥
न प्रत्यक्ष यतो भावालम्बनं न तदिष्यते । नानुमानं तथाभूततल्लिङ्गानुपलब्धितः ॥ ३७६ ॥
उपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थों यन्नोपलभ्यते । ततश्चानुपलब्ध्यैव, तदभावोऽवसीयते ॥ ३७७॥
उपलब्धिलक्षणप्राप्तिस्तद्धत्वन्तरसंहतिः । एषां च तत्वभावत्वे, तस्यासिद्धिः कथं भवेत् ? ॥ ३७८ ॥
सहार्थेन तज्जननखभावानीति चेन्ननु । जनयत्येव सत्येवमन्यथाऽतत्वभावता ॥ ३७९ ॥
योग्यतामधिकृत्याथ, तत्वभावत्वकल्पना । हन्तैवमपि सिद्धो वः, कदाचिदुपलब्धितः॥ ३८० ॥
अन्यथा योग्यता तेषां, कथं युक्त्योपपद्यते ?।न हि लोकेऽश्वमाषादेः, सिद्धा पत्त्यादियोग्यता ॥३८॥
पराभिप्रायतो ह्येतदेवं चेदुच्यते न यत् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थस्तस्योपलभ्यते ॥ ३८२ ॥
अतद्भहणभावैश्च, यदि नाम न गृह्यते । तत एतावताऽसत्त्वं, न तस्यातिप्रसङ्गतः ॥ ३८३ ॥
विज्ञानं यत्वसंवेद्यं, नत्वों युक्ति(क्य)योगतः । अतस्तद्वेदने तस्य, ग्रहणं नोपपद्यते ॥ ३८४ ॥
एवं चाग्रहणादेव, तदभावोऽवसीयते । अतः किमुच्यते मानमर्थाभावे न विद्यते ? ॥ ३८५ ॥

·अर्थग्रहणरूप यत्तत्वसंवेद्यमिष्यते । तदेदने ग्रहस्तस्य, ततः किं नोपपद्यते ? ॥३८६ ॥
घटादिज्ञानमित्यादिसंविचेस्तस्प्रवृत्तितः । प्राप्तेरक्रियायोगात्, स्मृतेः कौतुकभावत ॥ ३८७ ॥
ज्ञानमात्रे तु विज्ञान, क्षानमेवेत्यदो भवेत् । प्रवृत्त्यादि ततो न स्यात्, प्रसिद्ध लोकशानयोः ॥३८॥
तदन्यमहणे धास्य, प्रदेपोऽर्थेऽनिषन्धनः । शानान्तरेऽपि सहश, तदर्सवेदनादि यत् ॥ ३८९ ॥
युक्ययोगम योऽर्थस्य, गीयते जातिवादतः । मासादिभावद्वारेण, ज्ञानवादेऽप्यसो समः॥ ३९० ॥
नेफान्तग्रासमाव सद्भाहकामावतो मुवि । प्राहकैफान्तभाव सु, भासामावादसङ्गतम् ॥ ३९१ ।।
विरोषानोमयाफारमन्यथा तदसद् भवेत् । निःस्वभावत्वतस्तस्य, सर्व युज्यते कथम् ? ॥ ३९२ ॥
प्रकाशैकस्खभाव हि, विज्ञान तत्वतो मतम् । अफर्मर्फ तथा चैतत् , स्वयमेव प्रकाशते ॥ ३९३ ॥
ययाऽऽस्ते शेत इत्यादौ, विना कर्म स एव हि । तयोच्यते जगस्यस्मिंस्तथा ज्ञानमपीष्यताम् ॥३९॥
उध्यतेऽसाम्प्रतमदः, स्वयमेव विचिन्त्यताम् । प्रमाणाभावतस्तत्र, यद्येतदुपपद्यते ॥ ३९५॥
एच न यचदात्मानमपि हन्त! प्रकाशयेत् । अतस्तदित्य नो युक्तमन्यथा न व्यवस्थिति ॥ ३९६ ॥

·व्यवस्थितौ च तत्त्वस्य तथाभावप्रकाशकम् । ध्रुवं यतस्ततोऽकर्मकत्वमस्य कथं भवेत् ? ॥ ३९७ ॥
व्यवस्थापकमस्यैवं, भ्रान्तं चैतत्तु भावतः । तथेत्यभ्रान्तमत्रापि, ननु मानं न विद्यते ॥ ३९८॥
भ्रान्ताचाभ्रान्तिरूपा न, युक्तियुक्ता व्यवस्थितिः। दृष्टा तैमिरिकादीनामक्षादाविति चेन्न तत्॥३९९॥
नाक्षादिदोषविज्ञानं, तदन्यभ्रान्तिवद्यतः। भ्रान्तं तस्य तथाभावे, भ्रान्तस्याभ्रान्तता भवेत् ॥ ४००॥
न च प्रकाशमात्रं तु, लोके क्वचिदकर्मकम् । दीपादौ युज्यते न्यायादतश्चैतदपार्थकम् ॥ ४०१॥
दृष्टान्तमात्रतः सिद्धिस्तदत्यन्तविधर्मिणः । न च साध्यस्य यत्तेन, शब्दमात्रमसावपि ॥ ४०२ ॥
किश्च विज्ञानमात्रत्वे, न संसारापवर्गयोः । विशेषो विद्यते कश्चित्तथा चैतद्वथोदितम् ॥ ४०३ ॥
चित्तमेव हि संसारो, रागादिक्लेशवासितम् । तदेव तैर्विनिर्मुक्तं, भवान्त इति कथ्यते ॥ ४०४ ॥
रागादिक्लेशवर्गों यन्न विज्ञानात् पृथग् मतः। एकान्तैकखभावे च, तस्मिन् किं केन वासितम्? ४०५
क्लिष्टं विज्ञानमेवासौ, क्लिष्टता तस्य यद्वशात् । नील्यादिवदसौ वस्तु, तद्वदेव प्रसज्यते ॥ ४०६ ॥
मुक्तौ च तस्य भेदेन, भावः स्यात्पटशुद्धिवत् । ततो वाह्यार्थतासिद्धिरनिष्टा संप्रसज्यते ॥ ४०७ ॥

·प्रकृत्यैव तयाभूत, तदेच क्लिष्टतेति चेत् । तदन्यूनातिरिकत्वे, केन मुक्तिपिचिन्त्यताम् ॥ १०८ ॥ असत्यपि च या यामे, पापप्राइकलक्षणे । विचन्द्रभ्रान्तिवद्रान्तिरिय नालिटतेति चेत् ॥ ७०९ ॥ अस्त्वेसस्किन्तु तसेमिन्नहेस्वन्सरोद्भया । इयं स्यानिमिरामावे, न हीन्दुग्यदर्शनम् ॥ ११० ॥ नचासदेव तद्धतुर्षाद(ोष)मात्र नचापि तत् । तदेव लिप्यतापचेरिवि मुक्तिने युज्यते ॥ ४१९ ॥ मुक्पमावे च सर्वेष, ननु चिन्ता निरपिका । भावेऽपि सर्वदा वस्या , सम्यगेसविचिन्त्यताम् ॥४१॥ विज्ञानमात्रवादो यत् नेस्थ युक्त्योपपद्यते । प्राशस्माभिनिवेशो न, तस्मादवापि युज्यते ॥ ४१३ ॥ 'विज्ञाने त्यापि, विज्ञानमावपादोऽपि परपरिकसितः न सम्पगुपपयते, कुवा? इत्पाह-मान यशस्ववा किषित, स्वतन्त्रनीत्यैव अर्याभाषे न विपते ॥ १७५ ॥ एतदेषामिपित्सुगु-न पत्यक्ष मिस्पादि, न मत्यवं मानमझ, 'यत' परमादभाषाएम्बने न तपस्पतामिप्यते परी, एवं नानुमानमर्षामापे मानं, FAI! इलाह-तपासूततलिशानुपरळ स्मित' भर्नामावप्रतिषसालिनादर्शनात् ॥३७॥ परामिप्रापममियातुधम माह-उपलब्धी त्यादि, उपसपिउन समासा समपः परनीत्या बनोपउम्पवे वतमानुपसम्मेव-अदर्भनरपवा तदभामा पर्याभापोऽवसीपत प्रति wom मनोधरमधिकस्मार-पलम्धी पापि, उपछवियणप्राधिरिय परेसा समते सदेसम्परावि, (एमां-पथमनो ·तत्स्वभावत्वे-उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वे तस्य) रूपोपलम्भ(ब्ध)स्यार्थस्य 'असिद्धिः' अनुपलब्धिः कथं भवेद् ?, उपलम्भ- जननस्वभावे हेतुसाकल्यविरोधात् ॥ ३७८ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारावाह-'सहार्थेने त्यादिना-'सहार्थेन' भवत्परिकल्पि- तेन 'तजननखभावानि' अर्थोपलम्भजननस्वभावानि प्रत्ययान्तराणि, यदाह न्यायवादी-"स्वभावविशेपश्च यः स्वभावस्तत्शून्येपूपलम्भप्रत्ययेषु सत्प्रत्यक्ष एव भवती"ति चेत्, यद्ययमभिप्रायः, अत्रोत्तरं-ननु 'जनयत्येव सत्येव'- मिति यद्यर्थेन सह तजननस्वभावानि ततोऽर्थव्यतिरेकेण तदनुपपत्तेस्तद्रूपत्वाजनयन्त्येवेति सूक्ष्मधिया भावनीयम् , 'अन्यथाऽतत्वभावता' यद्येवं नेष्यते न तर्हि सहार्थेन तज्जननस्वभावानि, तमन्तरेणैव तेषां भावादिति ॥ ३७९ ॥ अत्रैव विशेपमाह-'योग्यता'मित्यादिना-योग्यतामधिकृत्याथ तेषां प्रत्ययान्तराणां 'तत्वभावत्वकल्पना' जननस्व- भावत्वकल्पना, यद्यर्थों भवति जनयति तेन सह तदुपलम्भ, नान्यदा, अनोत्तरं-हन्तवमपि-योग्यतासमाश्रयणेऽपि सिद्धोऽर्थः, सामान्येन, कुतः? इत्याह-'कदाचित्' यस्मिन् कस्मिंश्चित्काले उपलब्धेः कारणात् ॥ ३८०॥ एतदेव सम- र्ययति-'अन्यथेत्यादिना-'अन्यथा' यद्येवं कदाचित्कार्यों नेष्यते ततो योग्यता 'तेषां' प्रत्ययान्तराणां कथं युक्त्यो पपद्यते?, कार्यगम्यैव सा, एतदेव द्रढयति-'न लोकेऽश्वमाषादेः' काङ्कडुकाकाशादीनां सिद्धा पत्त्यादियोग्यता' पक्तिमूर्तत्वयोग्यता, आकालं तथाविधसहकार्यभावात् ॥ ३८१ ॥ अधिकृतशेपमाह-'पराभिप्रायेत्यादिना-पराभि- मायतः' वाह्यार्थवाद्यभिप्रायेणैतदेवं चेद् उच्यते यदुतोपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थो नोपलभ्यत इति, अनोत्तरम्-'न' नैत- देवं, 'यत्' यस्मादुपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थः तस्य' परस्योपलभ्यत एवेति ॥ ३८२ ॥ अतत्स्वभावत्वपक्षमाह-'अते त्या- ·विना-अप्तबहणमाम अयाह्यार्थग्रहणस्वमाय प्रत्ययान्तरैः यदि नाम न गृह्यते-पामार्थप्रहणस्वभावविज्ञान अन्यते, तत एवापता कारणेनासत्वं न 'तस्प' वामार्थस्य, 'भत्तिप्रसवत' पीवासंवेदनत्यस्वभावेन तदसंवेदने पीत संवेदनामावप्रसङ्गात् ॥ १८॥ परामिप्रायेण मानमाह-विज्ञान मित्यादिना-विज्ञानं यत्स्यसंवेय, सयानुम्तेर, नतु अपी स्वसंवेया, फस्मावित्याह-'युकि(क्योयोगतः' समझापसिद्धे, मतः सवने विज्ञानानुभषे 'तस्य' अर्पस्य प्रहणं नोपपपसे, म्पायतः ॥ ३८४ ॥ एतदेष निगमयति 'एष पेस्याविना-एवं चाग्रहणादेष कारणात् तदमायोध्यसीयते, मर्यामाषा, यत एषमतः किमुपते-मानमर्याभाषे न विद्यते, विज्ञानस्वसंवेदनस्यैव मानवादित्यमिप्रायः ॥ ३८५ ॥ सिद्धान्तपाविमतम्-'मर्पग्रहणे त्यावि, 'अर्थग्रहणरूप' वामार्यपरिच्छेदात्मक 'पत्' यस्मात् 'तत्' सस्माद्विज्ञानं संवेद्यमिप्यते, विच्छिन्नार्पणम्पतयाऽनुमू, 'तवेदने' एषभूतविज्ञानानुभवे प्रहा 'तस्य' अर्पस्य, 'तत वस्मात् कि नोपपद्यते !, मधिकृतषेदनस्पैयार्पमम्सरेणायोगात् ॥ २८॥ ॥ एतदेय भावयन्नाह-घटादी त्यावि, घटाविज्ञान मित्यादि सषिप्ते' ज्ञानमात्रस्यान्यमुखस्यावेदनात् 'तत्प्रवृत्ति' पटादाषेष प्रबचे, माप्ते, घटावेरेव 'अर्पक्रियायो गात् अखाधानयनाविसिद्धे, 'स्मृते' गृहीसकस्य 'कौतुफभावतः तश्रेष कौतुफयोगात् ।।१८॥ विपक्षे दोपममिधातु माह-ज्ञानमात्र इत्याविना-ज्ञानमात्रे स्वम्युपगम्यमाने विज्ञान-ज्ञानमेय पटादि इस्पदो भवेत्-पतस्स्यात्, परिच्छे. धाम्वराभाषास्, सतः किमिस्याह-प्रवृत्त्यादि तसो न स्यात्, मनम्तरोदित, किं भूतमिस्याह-प्रसि लोकश्यासयो', नियमवनयाविषविज्ञानोदयो न ॥ ३८८ ॥ दोपान्तरममिपिरसुराह-तवन्त्यावि, तदम्यपणे 'अस्य शानस्या- ·भ्युपगम्यमाने 'प्रद्वेषः' मत्सरः अर्थे अनिवन्धनः अनिमित्तः । कथमित्याह-'ज्ञानान्तरेऽपि' सन्तानान्तरवृत्तिनि सदृशं तदसंवेदनादि, विज्ञानान्तरासंवेदनात्तत्सत्तादि यस्मात् ॥ ३८९॥ उपन्यस्तदोषतुल्यतामुपदर्शयन्नाह–'युत्य- योग' इत्यादि, युक्त्ययोगश्च योऽर्थस्य परैर्महता प्रपञ्चेन गीयते 'जातिवादतः' अनुभवविरुद्धवादेन 'ग्राह्यादिभावद्वा- रेण' वक्ष्यमाणलक्षणेन ज्ञानवादेऽप्यसौ समः, समता तु ज्ञानजातिवादमात्रख्यापनादिति ॥ ३९० ॥ समतामभिधातु- माह-नकान्ते'त्यादि, ज्ञानं हि ग्राह्यस्वभावं ग्राहकस्वभावम् उभयस्वभावमनुभयस्वभावं वा स्यादिति, अत्राह-नको- तग्रायभावं तत्' न सर्वथा ग्राह्यत्वभावं ज्ञानं, कुतः ? इत्याह-'ग्राहकाभावतो भुवि' पृथिव्यामपि ग्राहकस्वभाव- स्याभावात् , 'ग्राहकैकान्तभावं तु' ग्राहकैकत्वमित्यर्थः, ग्राह्याभावादसङ्गतम्, एवं हि न पृथिव्यामपि ग्राह्यस्वभावं । किश्चित् , सम्बन्धिशव्दौ चैताविति भावनात् ॥ ३९१ ॥ तृतीयं पक्षमधिकृत्याह-'विरोधा'दित्यादि, विरोधात् 'नोभ- याकारं नोभयस्वभावम्, अन्यथा तदसद्भवेत् , यद्यनुभयस्वभावं, कुतः ? इत्याह-निःस्वभावत्वतः कारणात् 'तस्य' विज्ञानस्य, सत्ता 'एवम्' उक्तेन प्रकारेण युज्यते कथं ?, नैवेत्यर्थः ॥ ३९२ ॥ पराभिप्रायमाह-'प्रकाशे'त्यादिना- 'प्रकाशैकखभावं हि' गगनतलवृत्त्यालोककल्पं विज्ञानं 'तत्त्वतः' परमार्थतः 'मतम्' इष्टम् 'अकर्मकं' कर्मरहितं, तथा चैतज्जातं स्वयमेव प्रकाशते, किं प्रकाशते?, विज्ञानं प्रकाशत इति, कर्मणोऽश्रवणात् ॥ ३९३ ॥ अत्रैव दृष्टान्तमाह- यथेत्यादिना-यथाऽऽस्ते शेत इत्यादौ प्रयोगे विना कर्म स एव हि-कर्ता देवदत्तादिः तथोच्यते आस्ते शेते, न तु या कटं करोति, जगत्यस्मिन्नेव यथैव, तत्र तथा ज्ञानमपीष्यतां, अकर्मकं प्रकाशत इति ॥ ३९४ ॥ अत्रोत्तरमाह- ·'उच्यते' इत्यादिना मध्यवे सांमतमा एतदमिमिवेशत्यागेन स्वयमेव 'पिपिन्ध्यताम् पाठोभ्यता, प्रमाणामाषता 'सत्र मविशिष्ट प्रकाशकमाने विज्ञाने यतदुपपद्यते ॥ ३९५ ॥ पर्व प वस्वस्थापन यया येनोपपपते व्याजा-एव नेपारिनर-'पर' गगनतलवालोकमानायां न 'पत् पस्माचदात्मानमपि प्रकाशयति, प्रकाफमावस्वभाषस्था विति, 'मत' अस्मात्कारणात् तदित्य-प्रकाशमानम् 'मम्यया नेति सफर्मकमिति न विज्ञानव्यवस्थितिा, तस्य तद प्रायस्वभावत्वादिति ॥ ३९६ ॥ एतदेयं समर्पयति-म्पपस्थिता' वित्यादिना-व्यवस्थितौ च विज्ञानात् उसयाताया। 'तत् विज्ञानं म्यपस्थापक तस्य म्पवस्थाप्पज्ञानस्य तथामाषप्रकाशकम्' अर्मप्रकाशमात्रघोप्तकं य यवनतो कम्मकस्थम् 'मस्य' म्पपसापकसन्तानस्य कर्य मषेत्!, नैय, सति चास्मिन् सर्पमित्यं स्यावित्यमिमायः ॥ ३९७ ॥ पराभिमापमा परिहरमाह-(म्यवस्थापक-पषस्थाकारि विज्ञानमत्य परपरिकल्पिसस्यार्पस्य एष यत् भ्रान्त चैतन्तु भाषता, अकर्मकपकाने फिमिस्मार-तपेत्यनाम्, मत्रापि ) परिहारविज्ञाने ननु मान न विपवे, अस्यापि सविपयस्वेन मान्तस्वादित्यपः ॥ ३९८ ॥ यदि नामै तताः किमिस्याइम्रान्ता वित्यादि, भ्राम्ताचासात्परिहार विधाना मन्त्रा- न्तिममा न साम्दी-न युधियुका म्यषसिति, व्यवस्थापकस्येदं भ्रान्तमित्याविरूपा, परामिमायमाह-रया तैमिरिका दीनामषादाविति चेत्, दैमिरिकादयो हिनाम्तिज्ञानपन्तोऽपि नैव विचन्द्राविज्ञानेनाक्षदोपापी भ्ययस्पिति कुर्वन्तीति घ, मनोपर-नैवत् 'नेसदेवम्' ।। ३९९ ॥ कपमित्याह-माक्षादी'त्यापि, 'अनक्षाविदोपविज्ञान' तिमिराविगोधरं तव न्यप्रान्तिषस् विपनादिनान्सियत् मतो साम्त, किमयभ्रान्तमेय, 'तस्प तपामा इत्यक्षाविदोपपिज्ञानस्य ·भिधातुमाह-'न चेत्यादि, न च प्रकाशमानं तु सर्वथैकस्वभावमेव लोके क्वचित् 'अकर्मकम्' अनवलम्बनं दीपादी भ्रान्तत्वे, किमित्याह-'भ्रान्तस्य' द्विचन्द्रादिज्ञानस्याभ्रान्तता भवेत्, निर्दोपहेतृत्यादित्यर्थः ॥ ४०० ॥ दोपान्तरम- युज्यते न्यायात्, प्रकाशकत्वेनोपलब्धेः, अतश्चैतद् अपार्थकं, विज्ञानाकर्मकत्वकल्पनमिति ॥ ४०१ ॥ दृष्टान्तमाधि- कृत्याह-'दृष्टान्ते'त्यादि, दृष्टान्तमात्रतः सिद्धिः, आस्ते शेते इति परिभाषिताद् अस्मात् अत्यन्तविधर्मिणः-वोधात्मनो, न च 'साध्यस्य' विज्ञानस्य, तद्धि विज्ञानत्वादेव, किञ्चिद्विज्ञानं नान्यथा, 'यत्' यस्मादेवं तेन कारणेन शब्दमात्रम- सावपि दृष्टान्तो, न तु लक्षणयुक्त इति ॥ ४०२ ॥ अत्रैव प्रधानदोपमाह-'किंचे'त्यादिना-किश्च 'विज्ञानमात्रत्वे', तदन्यविकल एव, न संसारापवर्गयोः विशेषो विद्यते कश्चित् , तन्मात्रस्योभयत्राविशेषात् , तथा चैतद्वृथोदितं भवतामा- गम इति ॥ ४०३ ॥ यदुदितं तदाह-'चित्त'मित्यादिना-चित्तमेव हि विज्ञानमेव संसारः, किंभूतं चित्तमित्याह- रागादिक्लेशवासितं, युक्तं, तदेव चित्तं रागादिक्लेशैर्विनिर्मुक्तं सत् भवान्त इति कथ्यते, अपवर्ग इत्यर्थः ॥ ४०४ ॥ यथैतद्वथा तथाऽऽह-रागादीत्यादिना-रागादिक्लेशवर्गों यत्तस्मान्न विज्ञानात्पृथग् मतः, किन्तु वोधमात्रं, तत एव एकान्तेनैकस्वभावे बोधात्मना 'तस्मिन् विज्ञाने किं केन वासितं ?, वासकाभावात् ॥ ४०५॥ पराभिप्रायमाशय परि- हरति-क्लिष्ट'मित्यादिना-'क्लिष्ट' मलिनं विज्ञानमेव 'असौ' रागादिक्लेशवर्ग इति, आह-क्लिष्टता 'तस्य' विज्ञानस्य 'यदशात् यत्सामर्थेन, नील्यादिवत्पटादिक्लिष्टताकारि 'असौ' रागादिक्लेशवर्गः 'वस्तु' अपरिकल्पितः 'तद्वद्वेव' विज्ञा- नात्मकबोधवदेव प्रसज्यते, उभयजत्वात क्लिष्टताया इत्यभिप्रायः ॥ ४०६ ॥ प्रसङ्गदोपमाह-'मुक्तौ चेत्यादिना-मुक्की ·बसस्प रागादिशवर्गस्य 'भेदेन' पेटेत (नाशेन) "भाषा स्पा सच्चा मवेत् पटशुद्विवत्, यया पटशुश्री नील्पादे, यत पर्ष उचो पाशार्पतासिदि' मामार्पताऽवस्पितिरमिष्टा संमसम्यति, विमानमानपादिन इति ॥ ४०७ ॥ परामि मायमाराम परिहरति-प्रकृत्ये स्पादिना-प्रकृष्येष' स्वभावेनैव 'तथास्त मलिनं 'तदेष' विषं लिष्टता न ततो- न्यस्कारीति चेत्, मत्रोचर-तवन्यूनातिरिक्तखें [पिचमाप्रा] विमाप्रमाणे सति केन मुकिस्सस्य चेतसो, विचिन्यतामेतदिति ॥ १०८ ॥ परामिप्रायमार-असत्यपी त्याविना-असत्यपि प वा वस्तुनि प्राझमाइकलक्षणा एतदूपा विपन्द्रप्रान्तियमास्तिरनुभवसिधा इपं ना-नयमेष धान्तिरमा लिटतेति चेत् ॥ ४०९ ॥ अनोत्तरमाह- 'अस्वेत्याविना-'अस्वेतत् भवत्येतत् पष, किंतु अत्रापि 'तरेतुमिन्नत्वम्तरोमषा' पकचन्द्रपोधकारणाक्षावि व्यतिरिफतिमिरादिकारणान्तरोनया पस्मादियं विचन्द्राविधान्तिर्मवत्, एतदेव स्पटयवि-तिमिरामाचे नेन्दद्य- दर्शन, शास्पीवाविवशेनहेतुकाममाघुपण्वणमेवत्, इत्प यया तिमिरावि एकचन्द्राविषोषहेतुम्पोऽन्यवधिक, तथा पोधमानादपिकताम्हिटताहेतुरिस्पैवम्पर्यम् ॥ ४१० ॥ एतस्यकटनापैवाह-'न धासविस्यादि, न पासवेष-तुपां तदेव' किटताहेछ, 'योपमात्र भम्पाननुषिद्ध न पापि तत्, हेतु, कुत इत्याह-सवेष क्लिष्टतापत्त, पोपमात्रा विशेषादिति, मुतिर्न युम्यते परमान॥ ४११॥ ततः किमित्याह-मुत्पत्यावि, मुस्यभाषे च सति सर्वेष तप विना ननु चिन्ता 'निरपिका' निप्पयोजना, स्पादेव पोपमात्रमापे सदैव मुक्तिरित्यत्राह-माषेऽपि 'सर्वदा' सदा तस्या' मुफे चिन्ता निरपिस्येति सम्यगेतनिपिन्स्यवां, प्रधानफलस्वादिति ॥ ४१२ ॥ उपसंहरलाह-विज्ञाने- ·त्यादि, विज्ञानमात्रवादो 'यत्' यस्मात् नेत्थमुक्तन्यायात् युक्त्योपपद्यते, 'प्राज्ञस्य' पुंसः अभिनिवेशो न तस्मात्कारणा- दत्रापि युज्यते विज्ञानवादे ॥ ४१३ ॥ अतिदिष्टाभिधित्सयाऽऽह- यच्चोक्तं पूर्वमत्रैव, क्षणिकत्वप्रसाधकम् । नाशहेतोरयोगादि, तदिदानी परीक्ष्यते ॥ ४१४ ॥ हेतोः स्यान्नश्वरो भावोऽनश्वरो वा विकल्प्य यत् । नाशहेतोरयोगित्वं, उच्यते तन्न युक्तिमत्॥४१५॥ हेतुं प्रतीत्य यदसौ, तथा नश्वर इष्यते । यथैव भवतो हेतुर्विशिष्टफलसाधकः ॥ ४१६ ॥ तथास्वभाव एवासौ, खहेतोरेव जायते । सहकारिणमासाद्य, यस्तथाविधकार्यकृत् ॥ ४१७ ॥ न पुनः क्रियते किञ्चित्तेनास्य सहकारिणा । समानकालभावित्वात्तथा चोक्तमिदं तथा(व) ॥१८॥ उपकारी विरोधी च, सहकारी च यो मतः। प्रबन्धापेक्षया सर्वो, नैककाले कथञ्चन ॥ ४१९ ॥ सहकारिकृतो हेतोविशेषो नास्ति यद्यपि । फलस्य तु विशेषोऽस्ति, तत्कृतातिशयाप्तितः॥ ४२० ॥ न चास्यातत्वभावत्वे, स फलस्यापि युज्यते । सभागक्षणजन्माप्तेस्तथाविधतदन्यवत् ॥ ४२१ ॥ अस्थानपक्षपातश्च, हेतोरनुपकारिणि । अपेक्षायां नियुके यत्कार्यमेतद्वृथोदितम् ॥ ४२२ ॥ यस्मात्तस्याप्यदस्तुल्यं, विशिष्टफलसाधकम् । भावहेतुं समाश्रित्य, ननु न्यायान्निदर्शितम् ॥ ४२३ ·'पदोकमित्यापि, यबोक पूर्वम् अत्रैष पार्वाधिकारे क्षणिफस्यप्रसाधन, किं सत्? इत्या-नाशहेयोरयोगादि, पूर्वपक्षयाविना, तदिदानी परीक्ष्यते विचार्यते ॥ ४१४ ॥ परीक्षयन्नाह-हेसोरिस्यादि, 'हतो' स्वकारणात् स्यात् 'मन्चरो भावों नाशशीला 'भनवरो पा' मनायशी षा विकस्य यत्-पदि नपरा किं नाशसुना!, स्वत पर नाशात् , अपानभरतयाऽपि कि, ततोऽप्यनाशादिति नाशाहेतो' मुनरादेरयोगित्यमुम्यते, नाशहेतुत्वेन, तत् 'न युकिमत् न पटमानकम् ॥ ४१५ ॥ कपमिस्याह-दमित्यादि, हेतु प्रतीस्य, मुबारावि, यद् मसौं भावस्खया नार, मायोगिकादिनाशापेक्षया, इप्यते, वय हेतोरेष, निदर्शनमाह-यथैष भवत' पौलस्य हेतु' घटादिः पिशि एफससापक कपागदिसापकः ॥४१॥ पतदेव साधयन्नाद-तस्यादि, तयास्वमाव एव 'असौ हेतुः घटादिः स्वोतोरेष सकाशाचायते, कीरया! इत्याह-साकारिणमासाप यः मुगरादि तयाविषकार्यकृत, विजातीयकपालावि कार्यकृविस्यपः॥ ४१७ ॥ उपचयममिविस्मुराए-न पुनरिस्यादि, न पुनः क्रियते' निर्वय॑से किन्धिदतिशयाघानं तिन' मुनयविना 'भस्य' पटादे सहकारिणेति, ता! इत्याह-समानफाउमाविस्थात् , मुद्रपदे, सपा पोफमिदं तय स्वमाने ॥ ४१८ ॥ यदुत-उपकारी स्यावि, उपफारी धीरादिर्वाणा विरोधी नछादि सदिः 'सहकारी मुरादिकपागदेषो 'मत' सबपापेक्षया' सम्वानापेक्षया सर्व निरषशेपा नैककाले कथचन, तस्स चाया एपोपकारादित्वादिति ॥ ४१९ ॥ तपैष चोकम्-सहकारी स्यावि, ‘सहकारिकृत मुद्राविकता हितो' पटादेः विशेषो नास्ति पधपि समानकामस्वेन फलस्य 'पागदे विशेषा 'भस्त्रि' वियत पष, 'तस्कृतातिशया

·सिता' सहकारिकृतातिशयासेः ॥ ४२० ॥ इदं चोक्तं तस्य यथोक्तस्वभावातिरेकेण नोपपद्यते इत्याह-'न चेत्यादि, न
च 'अस्य' हेतोघंटादेः 'अतत्वभावत्वे' मुद्राद्यवाप्य कपालादिजननास्वभावत्वे 'स' विशेषः फलस्यापि युज्यते
कालादेः । कुत इत्याह-सभागक्षणजन्माप्तेः' अतत्स्वभावत्वे घटादिक्षणोत्पत्तिप्रसङ्गातू, तथाविधतदन्यवत्, घटा-
दिजननस्वभावाद्धटादिवदित्यर्थः ॥ ४२१॥ एवं च परिहारान्तरमपि वृथोदितमिति दर्शयन्नाह-'अस्थाने त्यादिना-
अस्थानपक्षपातश्च अयं किल, कस्येत्याह-हेतोः' घटादिजनकस्य, किंभूते ? इत्याह-'अनुपकारिणि' मुद्गरादौ, अपेक्षायां
नियुक्ते 'यत्कार्य' घटादि, एतद् यथोक्तदूषणपरिहाराय वृथोदितं परेण शुभगुप्तादिना ॥ ४२२ ॥ कथमित्याह-
'यस्मादित्यादि, यस्मात्तस्यापि परस्यैतत् तुल्यं अस्थानपक्षपातचोदनं विशिष्टफलसाधक' कपालादिजनक
भावहेतुं समाश्रित्य विशिष्टघटादिलक्षणं, ननु न्यायान्निदर्शितमेतदनन्तरमेव, न च तत्र जननस्वभावता विकृतेत्यदोपः,
इतरत्रापि स्वनिवृत्तिस्वभावतयाऽङ्गीकरणादिति ॥ ४२३ ॥ एवं चायुक्तमेव, अन्यदप्यत्र दूपणमित्याह-
एवं च व्यर्थमेवेह, व्यतिरिक्तादिचिन्तनम् । नाश्यमाश्रित्य नाशस्य, क्रियते यद् विचक्षणैः ॥ ४२४ ॥
किञ्च निर्हेतुके नाशे, हिंसकत्वं न युज्यते । व्यापायते सदा यस्मान्न कश्चित्केनचित्कचित् ॥ ४२५ ॥
कारणत्वात्स सन्तानविशेषप्रभवस्य चेत् । हिंसकस्तन्न सन्तानसमुत्पत्तेरसम्भवात् ॥ ४२६ ॥
सांवृत्तत्वाध्ययोत्पादौ, सन्तानस्य खपुष्पवत् । न स्तस्तदधर्मत्वाच्च, हेतुस्तत्प्रभवे कुतः ? ॥ ४२७ ॥

·विसभागक्षणस्याष, जनको हिंसको न तत् । स्वतोऽपि तस्य तत्प्राप्तेर्जनकस्वाविशेषत ॥ ४२८॥ हन्म्येनमिति संक्लेिशाद्धिंसकश्चेत्रकरुप्यते । नैव स्वन्नीतितो यस्मादयमेव न युज्यते ॥ ४२९ ॥ सक्लेशो यद्गुणोत्पाद , स चाक्लिष्टात् न केवलात् । न चान्यसचिवस्यापि, तस्यानतिशयाचत ॥४३०॥ तं प्राप्य तत्स्वभावत्वाचत स इति चेन्ननु । नाशहेतुमवाप्येव, नाशपक्षेऽपि न क्षति ॥ ४३१ ॥ अन्ये तु जन्यमानित्य, सस्वभावाश्यपेक्षया । एवमाहुरहेतुस्व, जनकस्यापि सर्वथा ॥ ४३२ ॥ न सत्यभाषजनकस्तद्वैफल्यप्रसङ्गस । जन्मायोगादिदोपाच्च, नेतरस्यापि युज्यते ॥ ४३३ ॥ न चोभयादिभावस्य, विरोधासंभवादित । स्वनिवृत्त्यादिभाषादो, कार्याभावादितोऽपरे ॥ ४३४ ॥ न चाध्यक्षविरुद्धस्व, जनकत्वस्य मानतः । असिद्धरत्र नीस्था तद्व्यवहारनिषेधत ॥ ४३५॥ मानाभावे परेणापि, व्यवहारो निषिध्यते । सज्ज्ञानशब्दविषयस्तद्वत्रापि दृश्यताम् ॥ ४३६ ॥ एष पेस्पावि, एवं प व्यर्षमेव 'पई' नामविचारे व्यतिरिक्तादिचिन्तनं 'नाश्य' घटादिमाभिस्य नाशस्य क्रियते यविपक्षण, पथा नाशो नाश्यात्सतिरिकोऽव्यतिरिको पा!, व्यतिरेके तस्पेत्ययोगः, अव्यतिरेके भाव एप सा, सप स्वोतोरेपेत्यादि, व्यर्पता घ मावस्येव स्वहेतो क्यास्वमावस्यैय भाषात् ॥ ४२४ ॥ अत्रैव दोपान्सरमाह-'कि स्या ·दिना-किच-निर्हेतुके नाशे सिद्धेऽपि हिंसकत्वं न युज्यते कस्यचित् , कथमित्याह-च्यापाद्यते सदा यस्मानिर्हेतुकनाश- पो, न कश्चित् केनचित् क्वचिदिति ॥ ४२५ ॥ परामिप्रायमाशङ्कय परिहरति-कारणेत्यादिना-कारणत्वात् सः' हिमकः 'सन्तानविशेषप्रभवस्य' विसभागसन्तानोत्पादस्य यदि मन्यसे हिंसक इति, अनोत्तरं-तन्न, सन्तानसमुत्पत्ते- रसम्भवात् ॥ ४२६ ॥ असम्भवमेवाह-'सांवृत्ते'त्यादिना-'सांवृत्तत्वात्' अपरमार्थसत्त्वाद् व्ययोत्पादौ सन्तानस्य खपुष्पवत् न स्तः-न विद्येते, 'तदधर्मत्वाच' सन्तानाधर्मत्वाच्चोत्पादस्य हेतुस्तत्प्रभवे कुत इति ॥४२७ ॥ भूयोऽपि परा- भिप्रायमाशय परिहरति-'विसभागे'त्यादिना-'विसभागक्षणस्याथ' सूकरक्षणात् शशक्षणादेः जनको हिंसको लुब्ध- कादिः, इह समाधिः-'न तत्' नैतदेवं, कुतः ? इत्याह-स्वतोऽपि तस्य' हिंसकस्य शूकरक्षणादेः 'तत्प्राप्' हिंसकत्व- प्राप्तेः, कथम् ?-'जनकत्वाविशेषतः' तस्यापि उपादानतया जनकत्वात् ॥ ४२८ ॥ इहैवाक्षेपपरिहारावेवाह-'हन्म्येन'- मित्यादि, हन्म्येनमितिसङ्क्लेशात् ( हिंसकश्चेत् लुब्धकादिः प्रकल्प्यते तदपि न त्वन्नीतितः) तत् कथमित्याह-विग्रा- (यस्मात् )संक्लेशो न युज्यत इति ॥४२९॥ एतदेवाह-संक्लेश'इत्यादिना-सक्लेशो 'यत्' यस्मात् गुणोत्पादः, स चाक्लि- यादुपादानान्न केवलात्, न च 'अन्यसचिवस्यापि' हिंस्यादिसहकारिणोऽपि, 'तस्य' उपादानस्यानतिशयात् 'ततः' सहकारिण इति । अनतिशयश्च समानोऽसमानकालकरणायोगात् ॥ ४३० ॥ पराभिप्रायमाशय परिहरति-'त'मित्या- दिना-'तं' हिंसकं प्राप्य ततश्च तत्वभावत्वात्' संक्लेशजननस्वभावत्वात्तदुपादानस्य ततः सहकारिणः 'सा' सक्लेश इति चेत्, अत्रोत्तरमाह-ननु 'नाशहेतुं' मुद्गरमवाप्य 'एवं' स्वभावकल्पनायां नाशपक्षेऽपि न क्षतिः, तस्यापि तं प्राप्य एस ·स्वनिचिस्वभावत्यादिति ॥ ४३१ ।। दोपान्सरमाइ-मन्ये स्विस्यादिना--'अन्ये तु' आचार्या जन्य कार्यमानित्य 'सस्वभाषापपेक्षया कि सरस्वमाषा अन्यजनकस्वभावा? पतासरस्थमाषः अन्पजनफस्यमायः? भयोमयस्वमाया जम्य जनकस्वमाया ताहो अनुमयस्वमायः जम्पधनकस्वभाव इत्येषभूतया एवं नाशवजाविधिकम्पद्वारेणादा 'अदेहस्यम्' मधरणव जनकस्यापि सर्वया, न फेवल नाशतोरेव ॥ ४२ ॥ पवदेष स्पष्टयति-'न सदित्यादिना-'न सरस्वभाष जनई' इति न सरस्थमावस्तु मनकस्वभाषो-अनकहेतुः, कुतः? इत्याह-सवैफल्पप्रसङ्गसः' सरस्पभावस्येनप जन्यस्य वस्य जनकस वैफल्यमसङ्गाद , सट एषाकरणात्, मनिष्ठिये, सदा सत्वाविशेपादिति, 'जन्मापोगादिवोपाप' फार- णात् न इतरस्यापि' (सत् स्वभाषस्य सम्यस्य युग्पते अनफ इति पोगा, जनकस्यमाप इत्यर्या, असतः मयोगात्, प्रकृस्यम्यथानुपपा, भाषेऽपि तुत्वादिति ॥ ४५ ॥ पिकस्पान्तरदोपमार-'नचे'त्याविना-'न पोमयाविभावस्ये स्युमयस्वमाषस्यानुमयसमावस्य पा, जनक इति वर्षसे, कुता ! इत्याइ-विरोपासभषादित' उभयस्वभाषजनकरखे विरोधाद, पस्पपिरोपेऽपि स्वमतविरोप एष, भनुमयस्वभाषचनफरयेऽसम्मयाविति वारस्यासम्भवसयानुपर रिति । मतान्तरमार-खनिवृत्पाविभायादी अनकत्वे कार्याभाषाविता कारणात् अपरे माधार्याः, अनफस्याहेत्तुस्यमा हुरिति वर्षसे, एतदुकं भवति-सजनका स्वनिचिस्वमाषा कार्यअननस्वमायः उभयस्वभाषोऽनुमयस्वमायो था ?, यदि स्वनिवृतिस्वभाव उतः कार्यजननमिति कार्यामाच एष, भय कार्यअननस्वमाषः फर्य स्वनिवृत्तिः, चभयस्वमावस्ये पूर्वपशिरोधा, बनुभयस्वभाषत्वे भासम्मवादिति । अप स्वमिचिरेष कार्यजननमेवं तहिं जननं फार्यव्यतिरिफमिति,

·?
कार्यमेव तच्चेत्सा निवृत्तिरनिवारितोऽन्वयः कार्याभावो वेति सूक्ष्मधिया भावनीयम् , एवं हि हेतुफलभावनिषेधः कृतः
स्यात् , स प्रत्यक्षबाधित इति ॥ ४३४ ॥ आशङ्कापोहायाह-'न चाध्यक्षे'त्यादि, न चाध्यक्षविरुद्धत्वमत्र चोदनीयं, 'जन-
कत्वस्य' प्रस्तुतस्य 'मानतः' मानेनोक्तत्व]वत् 'असिद्धेः कारणात्, अन्न प्रक्रमे 'नीत्या'न्यायेन तद्व्यवहारनिषेधतः'
जनकव्यवहारनिषेधात् ॥ ४३५ ॥ अयं च परेणाप्याश्रित एव न्याय इत्याह-'माने'त्यादिना-मानाभावे क्वचिद्वस्तुनि
'परेणापि' सौगतेन व्यवहारो निषिध्यते प्रधानादौ, किंभूतः ? इत्याह-'सज्ज्ञानशब्दविषयः' सदिति ज्ञानं सदिति च शब्द
इत्येवं गोचरः, तद्वद् 'अनापि' जनकत्वे दृश्यतां, मानाभावाविशेषात् ॥ ४३६ ॥ युक्त्यन्तरमधिकृत्याह-'अर्थक्रिये'-
त्यादिना-
अर्थक्रियासमर्थत्वं, क्षणिके यच्च गीयते । उत्पत्त्यनन्तरं नाशाद्विज्ञेयं तदयुक्तिमत् ॥ ४३७ ॥
अर्थक्रिया यतोऽसौ वा, तदन्या वा? द्वयी गतिः।तत्त्वे न तत्र सामर्थ्यमन्यतस्तत्समुद्भवात् ॥४३८॥
न खसंधारणे न्यायाजन्मानन्तरनाशतः । न च नाशेऽपि सद्युक्त्या, तद्धेतोस्तत्समुद्भवात् ॥ ४३९ ॥
अन्यत्वेऽन्यस्य सामर्थ्यमन्यत्रेति न सङ्गतम् । ततोऽन्यभाव एवैतन्नासौ न्याय्यो दलं विना ॥४४०॥
नासत्सत् जायते यस्मादन्यसत्त्वस्थितावपि । तस्यैव तु तथा भावे, नन्वसिद्धोऽन्वयः कथम् ? ॥४४१॥

·मूतिर्येषां क्रिया सोका, न चासौ युज्यते कचित्। कर्तृभोकृस्वभावत्वविरोधादिति चिन्त्यताम् ॥४४॥ न चातीतस्य सामर्थ्य, सस्यामितिनिदर्शितम्।न चान्यो लौकिक कश्चिच्छब्दार्थोऽत्रेत्ययुक्तिमत् ॥४४३॥ भकियासमर्मस्व क्षणिके वस्तुनि यत्र गीयते परे:-वणिकयादिमिर नत्पत्त्यनन्तरं नाशात् फारणाविज्ञेयं तदयुकिम दिति ॥ ४३७ ॥ अयुक्तिमत्त्वमेपाह-मर्थक्रियेत्याविना-मर्यपिया यतः 'असो वा' पदार्पः 'सदन्या पा' अना) न्तरभाषीति यी गति, किं पाता इस्याह-तस्प' इति यदि स एपार्थक्रिया, न तत्र सामर्थ्य तस्य, कुता! इत्याह- 'मन्यत" स्वहेतोः तस्समुभवात् सखोस्पादात् ॥ ४३८ ॥ पर्ष नास्योत्पादे सामर्थ्य, न पान्यत्रेस्याह-न स्वसधारण' इस्यादिनान स्वसंपारणे न्यायावस्स सामर्थ्य, कुतः स्याह-जन्मानन्सरनाशतः कारणात्, न च नाशेऽपि सा स्या सामर्म, कुता इत्याह-तरेतोस्तत्समुझषात् , स्वहेतोरेय नश्वरोस्पोरिति ॥ ४३९ ॥ तदन्यपक्षे दोपमार-अन्य स्वहस्याविना-अन्पस्वे' इति पपन्याऽर्थक्रिया न वत्र सामर्ण्यमित्याह-मन्पस्स सामर्थ्यमन्यत्रेति न सन्न, साम lस्य सामHषतः सफाशापमेवात् , स्यादेवत् 'सत' पदार्याद रिकपटादेः 'अन्यभाष एवं पूर्वघटोस्पाप एय 'एस' सामर्य नाम्यविस्मधार-न 'असौ मन्यस्य भाषः पाप्पा घटमानका दस पिना' उपादानमन्तरेण ॥४४०॥ एस देय स्पष्टयसि-नासदित्यादिना-नासस्सत् जायते यस्मात् , तम्त्यभाषेनातिप्रसन्नात्, अन्यसत्यस्थितावपि, फिम तस्थापि निषची, तस्यैव तु पूर्वक्षणस्य तथामा उसररूपस्वेन भयने नन्वसिद्धोऽन्वया कप!, भावाविच्छेदस्य

·बान्वयत्वात् ॥ ४४१॥ सिद्ध एव दोषान्तरमाह-भूति'रित्यादिना-भूतिः येषां भावानां क्रिया सोक्ता भवता, न
चासौ-भूतियुज्यते क्वचिदन्या यतः, कथमित्याह-कर्तृभोक्तृखभावत्वविरोधात्, सा हि कर्तृस्वभावा भोक्तृस्वभावा वा?,
कर्तृस्वभावत्वे न भोक्तृत्वं, भोक्तृस्वभावत्वे न कर्तृत्वं, न च कर्तृस्वभावत्वमेव भोक्तृत्वम् , अभिन्ननिमित्तत्त्वे प्राकृतापनय-
नेतरेतरोत्पादयोरभेदप्रसङ्गात् , चरमस्य कर्तृत्वाभावाच्च भावे चरमत्वविरोधादिति चिन्त्यतामेतदिति सूक्ष्मधिया,
बुद्ध्या ॥ ४४२ ॥ प्रस्तुतमुपसंहरति-'न चेत्यादिना-न चातीतस्य वस्तुनः सामर्थ्य स्वहेतोरव्यतिरिक्तं 'तस्याम्'अ-
र्थक्रियायां द्वितीयक्षणलक्षणायाम् , 'इति' एतत् निदर्शितम् , अन्यस्य सामर्थ्यमन्यत्रेति न सगतमित्यनेन, न चान्यो
लौकिकः कश्चिच्छब्दार्थः 'अत्र' अर्थक्रियायां सामर्थ्य मिति वाक्ये, 'इति' एवम् अयुक्तिमदर्थक्रियासमर्थत्वं क्षणिके यद्गी-
यत इति ॥ ४४३ ॥ परिणामपक्षमधिकृत्याह-
परिणामोऽपि नो हेतुः, क्षणिकत्वप्रसाधने । सर्वदैवान्यथात्वेऽपि, तथाभावोपलब्धितः ॥ ४४४ ॥
नार्थान्तरगमो यस्मात्, सर्वथैव न चागमः। परिणामः प्रमासिद्धः, इष्टश्च खल्लु पण्डितैः॥ ४४५॥
यच्चेदमुच्यते बमोऽतादवस्थ्यमनित्यताम् । एतत्तदेव न भवत्यतोऽन्यत्वे ध्रुवोऽन्वयः ॥ ४४६ ॥
तदैव न भवत्येतत्तच्चेन्न भवतीति च । विरुद्धं हन्त किश्चान्यदादिमत्तत्प्रसज्यते ॥ ४४७॥
क्षीरनाशश्च दध्येव, यद् दृष्टं गोरसान्वितम् । न तु तैलायतः सिद्धः, परिणामोऽन्वयावहः॥ ४४८ ॥

·नासत् सज्जायते जातु, सघासत्सर्वथैव हि । शक्यभावादतिव्याप्ते , सस्वभावस्वहानित ॥ ४४९ ॥ नित्येतरदतो न्यायाचचथाभावतो हि तत् । प्रतीतिसचिवास्सम्यक्, परिणामेन गम्यते ॥ ४५०॥ 'परिणामे स्पादि, 'परिणामोऽपि पस्यमाणः नो हेसुा, क? इस्पार-क्षणिकस्वप्रसापने निरम्ययनाशसाधन इत्यर्थः, कर्य न हेतुः इत्याह-'सर्षदेष सर्षकाउमेषान्ययात्वेऽपि सति कुमारयालाविठया 'तथाभायोपलब्धित' देहमुदाविमा योपउम्मेरिति ॥ ४ ॥ इत्यं पैसदङ्गीकम्पमित्याह-'नार्यान्सरे' 'त्यादि, न अर्यान्तरगमन-सर्पयाम्तिरगमन 'यस्मात्' कारणात् , 'सधैव न पागम' एकान्तेन न घागमनं, परिणाम एषमता प्रमासिम् प्रमाणप्रतिष्ठित, इष्टय सम्मु पणिहा, 'तमाषा परिणामो यत् पचेन तथा भूयः' इति वचनात् ॥ ४४५ ॥ अत्र परोकानिस्यवामविकृस्याह 'य घेदमित्याविना, यदमुच्यते निरन्ययनश्वरपादिमिः, किमित्याह-यूमोऽचादव भावानामनित्यताम् , इष्टसिरिरमा कम् , मत्रोचरम्-पतत् अवादयस्प्यं परस्य कीरगिस्याह-तदेष न भषति 'न तत्र किधिनपति, (न) भषस्पेय फेपल' मिति पचनात् , 'अत' अभयनाद् अन्यत्वेऽवादयस्थ्यस्य षोऽन्वया, तस्यैव तयामयनाविति ॥ ४४६॥ अत्र चायं दोष इत्याह-तदेवें स्थापि, तदेय न भवति तदेवेति नषम(भवन)स्वभाव न भवतीत्यभिदपतः, पतचयेन भवतीति च पिस्व, मपनस्वमायस्पामवनस्यायोगाद, 'हम्'त्युपवर्षने, किं पान्यविति दोपान्तरस्यापने, तपेदम्-आविमस्पसज्यते, अमयन, तदाऽमवनादिस्युकमाय च ॥ ४४७ ॥ मत्र प्रस्तुसमेष समययताह-क्षीरें स्मादि, 'क्षीरनाराम धीरपरिणा

·मश्च दध्येव 'यत्' यस्मादृष्टं, किंभूतमित्याह-'गोरसान्वितं' सत्स्वरूपानुवेधि, न तु तैलादि, तदत्यन्तभिन्नं, यत एव
मतः सिद्धः परिणामः, किंभूतः ? इत्याह-अन्वयावहः' अन्वयप्रापक इति ॥ ४४८ ॥ एतत्प्रतिवद्धमेवाभिधातुमाह-
'नासदि'त्यादि, न 'असत्' एकान्ततुच्छं 'सजायते' अतुच्छं जायते 'जातुं' कदाचित् , अत्रोपपत्तिः-शत्तयभा.
वादतिव्यासेरिति, न हि तुच्छस्य विवक्षितातुच्छजनने शक्तिः, तदभाव(वा)विशेपात् , तद्वत्तदन्यभवनापत्तेरित्यर्थः, न वा
सज्जायतेऽसत् सर्वथैव हि, न कदाचित् जायते, अत्राप्युपपत्तिः-सत्वभावत्वहानितः, सन् हि सत्स्वभावं नासद्भ-
वितुमर्हति, सत्स्वभावत्वविरोधादित्यभिप्रायः ॥ ४४९॥ प्रस्तुतानुसारेणोपसंहरन्नाह-नित्येतरदि'त्यादि, 'नित्येतरत्'
नित्यानित्यम् 'अतः' असदादेः सदाधनापत्तेः 'न्यायात्' सद्विचारेण, 'तत्तथाभावतो हिं' तस्यैव तथाभवनेन 'तत्'
वस्तु प्रतीतिसचिवात्सम्यग् न्यायात्, परिणामेन गम्यत इति ॥ ४५० ॥ पक्षान्तरमधिकृत्याह-
अन्ते क्षयेक्षणं चायक्षणक्षयप्रसाधनम् । तस्यैव तत्स्वभावत्वात् , युज्यते न कदाचन ॥ ४५१ ।।
आदौ क्षयखभावे च, तत्रान्ते दर्शनं कथम् ? । तुल्यापरापरोत्पत्तिविप्रलम्भायथोदितम् ॥ ४५२ ॥
अन्ते क्षयेक्षणादादौ, क्षयोऽदृष्टोऽनुमीयते । सदृशेनावरुद्धत्वात्तद्हाद्धि तद्ग्रहः ॥ ४५३ ॥
एतदप्यसदेवेति, सदृशो भिन्न एव यत् । भेदाग्रहे कथं तस्य, तत्वभावत्वतो ग्रहः ? ॥ ४५४ ॥
तदर्थनियतोऽसौ यद्भेदमन्याग्रहाद्धि तत् । न गृह्णातीति चेत्तुल्यः, सोऽपरेण तो गतिः ? ॥ ४५५ ॥

·तयागतेरमा च, पचस्तुच्छमिद ननु । सदृशेनावरुखत्याचब्रहाद्धि तदग्रह ॥ ४५६ ॥ भावे चास्या पलादेफमनेकमहणारमफम् । अन्वयिज्ञानमेष्टव्य, सर्व तरक्षणिक कुत ॥ ४५७ ॥ ज्ञानेन गृह्यते चार्थो, न चापि परदर्शने । तवभावे तु तनावात्कदाचिदपि तत्त्वत ॥ ४५८ ॥ महणेऽपि यदा ज्ञानमपैत्युत्पत्त्यनन्तरम् । तदा तत्तस्य जानाति, क्षणिकस्व कथ ननु ? ॥ १५९ ॥ तस्यैव तत्स्वभावस्वास्खारमनेष तदुभवात् । त(य)था नीलादि तावृप्यान्नैतन्मिथ्यावसशयात् ॥४६०॥ न चापि स्वानुमानेन, धर्मभेदस्य सभवात् । लिङ्गधर्मातिपाताच, तत्वभावाद्ययोगतः ॥ ४६१ ॥ नित्यस्यार्य कियाऽयोगोऽप्येव युक्त्या न गम्यते । सर्वमेवाविशेषेण, विज्ञान क्षणिक यत ॥ ४६२ ॥ तथा चिखभावस्वान्न चार्थस्य न युज्यते । अर्थक्रिया ननु न्यायाक्रमाक्रमविभाविनी ॥ ४६३ ॥ 'अतरस्पादि, 'अन्ते क्षयेक्षणे च' मन्ते नाशदर्शनं च, किमित्याह-'भापक्षणक्षयप्रसापनम्' आयस्य क्षणस्य नापासापन, यप्रारम्भ, 'तस्पैय' पस्तुनः तस्वभावत्वात् नापास्वभाषस्थात् युज्यते न कदापन, अतरस्वमावस्यापचे रिति ॥ ४५१॥ एसदेय समयमाह-आदापित्यादि, 'आदी प्रयमक्षण एव 'क्षयसभाषेच' नाशस्वभाषेप तत्र' पस्तुनि अन्ते दर्शन कप मयस्म,! कि नावाषेव इति भाषा। परामिप्रापमार-तुस्पापयपरोस्पतिविमम्मात् , अम्ते, ·नादावेवेति यथोदितं पूर्वसूरिभिः।। ४५२॥ किमुदितमित्याह-'अन्त'इत्यादि, 'अन्ते क्षयेक्षणात्' अन्ते नाशदर्शनात् 'आदौ' उत्पत्तिकाले 'क्षयः' नाशः अदृष्टः सन्ननुमीयते, अनश्वरस्यान्तेऽपि तदयोगात् , अग्रहकारणमाह-'सहशेनाव- रुद्धत्वात् तत्सदृशस्यैवोत्पत्तेः 'तनहात् [वि]सदृशग्रहादेव 'तदग्रहः' आद्यक्षयाग्रह इत्यर्थः ।।४५३॥ इहोत्तरमभिधातु- माह-'एतदि'त्यादि, एतदपि यदुक्तं परेण 'असदेवेति' अप्रभवमेव, कथमित्याह-सदृशो भिन्न एव यत् सः, नाभिन्नो- ऽपि, ततः किमित्याह-भेदाग्रहे सति कथं 'तस्य' सदृशस्य 'तत्स्वभावत्वतः' भिन्नस्वभावत्वादेव 'ग्रहः' अवगमः, न नीलत्वे गृहीते तत्स्वभावस्याग्रहः ॥ ४५४ ॥ पराभिप्रायमाह-'तदर्थे' त्यादिना-'तदर्थनियतः' विवक्षितैकक्षणार्थ- विषय इत्यर्थः, असौ' ग्रहः परिच्छेदो 'यत्' यस्मात् 'भेदं' नानातालक्षणम् 'अन्याग्रहाद्धि' अन्याग्रहादेव' तत् तस्मान्न गृह्णाति, तत्त्वतस्त्वस्त्येव स इति चेदत्रोत्तरं-'तुल्या' सदृशो गृह्यमाणः 'अपरेण' अतीतेनेति कुतो 'गतिः' परिच्छित्तिः?, नैवेत्यर्थः ॥४५५॥ अगतौ दोषमाह-'तथेत्यादिना-'तथागतेः' भेदपरिच्छित्तेः, अभावे च सति किमि- त्याह-'वचस्तुच्छं' असारमिदं ननु, यदुत सदृशेनावरुद्धत्वात्तद्ग्रहाद्धि तदग्रहः इति, आकालमेव सादृश्यागतेरिति भावः ॥ ४५६ ॥ दोषान्तरमाह-'भाव'इत्यादिना-भावे च 'अस्याः' गतेलादेकं कथञ्चित् 'अनेकग्रहणात्मक' पूर्वा- परग्रहणरूपम् अन्वयि ज्ञानमेष्टव्यम् , अन्यथा तथागत्यभावात् , यत एवं सर्व क्षणिकं कुतः?, यथोक्तज्ञानस्यैवान्वयिक- त्वात् ॥ ४५७॥ दोषान्तरमाह-'ज्ञाने'त्यादिना-ज्ञानेन गृह्यते च 'अर्थ' रूपादिलक्षणः, न चापि 'परदर्शने' बौद्धमते स्वनीत्या कदाचिदपि सर्वकालमेव तत्त्वतः' परमार्थत इति योगः, कुतः? इत्याह-तदभावे तु' अर्थाभाव एव तद्भावात् ·ज्ञानस्य, हेतुफसमापेन ॥ ४५८ ॥ अभ्युपगम्म दोपाम्तरमाह-'ग्रहणेऽपी स्पादिना-पाहणेऽप्यस्य पदा ज्ञानमपैति-वि- नश्यस्युत्पत्त्पनन्तरं वदा तत्' शानं 'तस्य' मर्पस्य जानाति 'क्षणिकस्थम् पत्पस्यनन्तरापथगित्वं कथं ननु!, नैवेस्ययः |॥४५॥ परामिमायमाझ परिवरति तस्यैवेत्यादिना-तस्यै'अर्यस्य तस्वभावस्थात् 'स्वात्मनैव'ज्ञानारमनेष जानाति धणिकर, कुवार-तनुमचात् क्षणिकस्थमाषादयतुस्पत्तो, निदर्शनमाह-यषा नीलादि जानाति 'ताद्प्यात् विपय सारूप्याविति, अत्रोचर-नैवत् यदुहं परेण, नीत्यैव, मिष्यास्पसशयात्, अमिफस्वषोपे पले शस्से पीतवोधदर्षना विवि ॥४६॥ अनुमानज्ञानस्य नीस्यैतनिराकरोति न चापी स्पाविना-न चापि स्वानुमानेन आनाप्ति क्षणिकस्य, यपा मद्पमनित्यमेवमयमपीति, फुता इस्पाइ-धर्मभेवस्य चेतनेतरम्मस्य सम्मवाद, अतः पचिचप्पेऽपि तया ताप्ये न पियेषा, दोपान्तरमाह-लिापमोतिपाताच' सानुमानपसे तवास्मन एप, कुता ? इत्याह-तस्यमावापयोगत' वस्सार्पस्य न वयातु स्यभायो, नापि फार्य, न पाऽन्येन गम्यत इति समान्धस्मरणापमाष इति ॥४११॥ दोपान्तरमाह- 'निस्यस्य स्यादिना नित्यस्मार्थस्य मित्याज्योगोऽपि ध्यपहारसापनामावोऽप्येवं सति युरूपा न गम्यते, निस्यस्यैयाज्ञानात्, एण्देवाह-सर्वमेवाविशेषेण विकसकमविकासकं च विधान पणिक यता, ततो न तेनार्यव्यवस्थेत्यमिप्रायः ॥ ४२२ ॥ मक्षणिकस्याक्रियाममिपातुमाह-तपा चिखभावस्वात् मया परिणामेन न पार्यस्य न युग्यते, किन्तु युग्यत एष, फेत्यार-अर्पक्रियामपोजन, ननु स्वाया, किं विशिष्ट इस्पाइ-फमाक्रमषिमाधिनी, बछाधानयनमुलालज्ञान बननादिरूपा ॥ ४५१ वा म्वरममिनिस्मुसह- ·अन्ये त्वभिदधत्येवमेतदास्थानिवृत्तये । क्षणिकं सर्वमेवेति बुद्धेनोक्तं न तत्त्वतः ॥ ४६४ ॥ विज्ञानमात्रमप्येवं, बाह्यसङ्गनिवृत्तये । विनेयान् कांश्चिदाश्रित्य, यद्वा तदेशनाऽर्हतः ॥ ४६५ ॥ न चैतदपि न न्याय्यं, यतो बुद्धो महामुनिः । सुवैद्यवद्विना कार्य, द्रव्यासत्यं न भाषते ॥ ४६६ ॥ ध्रुवते शुन्यमन्ये तु, सर्वमेव विचक्षणाः। न नित्यं नाप्यनित्यं यद्वस्तु युक्क्योपपद्यते ॥ ४६७ ॥ नित्यमर्थक्रियाऽभावाक्रमाक्रमविरोधतः । अनित्यमपि चोत्पादव्ययाभावान्न जातुचित् ॥ ४६८॥ उत्पादव्ययबुद्धिश्च, भ्रान्ताऽऽनन्दादिकारणम् । कुमार्याः स्वप्नवज्ज्ञेया, पुत्रजन्मादिबुद्धिवत् ॥४६९॥ 'अन्ये वित्यादि, 'अन्ये तु' वादिनोऽभिदधत्येवं यदुत 'एतदास्थानिवृत्तये' सत्त्वहिताय 'क्षणिकं सर्वमेवे'त्येवं बुद्धे- नोक्तं, न 'तत्त्वतः' परमार्थेन । ४६४॥ वादान्तरविषयप्रतिपादनायाह-विज्ञाने त्यादि, विज्ञानमात्रमप्येवं क्वचित् वाह्य- सङ्गनिवृत्तये, सामान्येन, 'विनेयान् शिष्यान् कांश्चिदाश्रित्य करुणयैव, 'यद्वेति विशेषप्रयोजनं तद्देशनाऽर्हतः, स्थित- ज्ञानान देशनायोग्यानिति ॥ ४६५ ॥ एतच्च युक्तमेवेत्यभिधातुमाह-'न चैतदि'त्यादि, न चैतदपि न न्याय्यं यदनन्तर- मुक्तं, कुतः?-यतो बुद्धो 'महामुनिः' विशिष्टज्ञानवान् , यत एवमतः सुवैद्यवत् आतुरमधिकृत्य विना 'कार्य'तत्स्वेदापन- यनादि, 'द्रव्यासत्य' वितथमनुपकारकारकं न भाषते, कारणाभावात् ॥ ४६६ ॥ वातान्तरमधिकृत्याह-'ब्रुवत'इत्यादि,

·सुपते शुन्यम् 'अन्ये तु पौविशेपा एष सर्वमेष वस्तु विचक्षणा' पणिवार, कमिस्याह-न निस्यमाक्रियाऽयोगात्
नाप्यनित्यमुत्पादापमायात् 'यत्' यस्मात् पस्तु 'युक्त्या विधार्यमाणम् ‘उपपयते' घटते ॥ ४६७ ॥ एतदेय प्रकटयसलाह
-निस्य' मिस्यादि, निस्य नोपपद्यते अर्थक्रियाज्योगात्, अयोगम कमाकमविरोधत इति, अनित्यमपि च परमार्यव उत्पाद
प्ययामायाम आतुधिदुपपपते ॥४९॥ कय तपादम्ययपुरिः इत्यत्राह-उत्पादे'स्मावि, उत्पादम्ययबुद्धिव लौकिकी,
परमार्थेन धान्ता, न वस्तुमती, निदर्शनमाह-'आनन्दादिकारण' हर्षविपादनिमिच 'कुमार्या" अननुभूतसंभोगायाः
'मनमपत्स्वम इप ज्ञेया 'पुषजन्मादिबुदिपत्' पुप्रसम्ममरणनुशिवद्, अनाउम्पनः ॥४६९॥ वार्धान्तरमभिषातुमाह--
अवाप्यभिदधत्यन्ये, किमित्य तत्त्वसाधनम् । प्रमाण विद्यते किञ्चिदाहोश्चिच्छून्यमेव हि ? ॥ १७०॥
शून्य चेसुस्थितं तत्त्वमस्ति चेटून्यता कथम् । तस्यैव ननु सन्नावादिति सम्यग्विचिन्स्यताम् ॥१७॥
प्रमाणमन्तरेणापि, स्यादेव तत्त्वसस्थिति । अन्यथा नेति सुव्यक्तमिदमीश्वरचेष्टितम् ॥ ४७२ ॥
उक्त विहाय मान चेच्छून्यताऽन्यस्य वस्तुनः । शून्यत्वे प्रतिपाद्यस्य, ननु व्यर्थ परिश्रम ॥७३॥
तस्याप्यशून्यतायां च, प्राभिकानां पहुस्वत । प्रमूसा शून्यतापचिरनिष्टा संप्रसज्यते ॥ १७४॥
यावतामस्ति तन्मानं, प्रतिपाद्यास्तथा च ये । सन्ति ते सर्व एवेति, प्रमूतानामशून्यता ॥ ४७५ ॥

·एवं च शून्यवादोऽपि, तद्विनेयानुगुण्यतः । अभिप्रायत इत्युक्तो, लक्ष्यते तत्त्ववेदिना ॥ ४७६ ॥ 'अत्रापी'त्यादि, अत्राप्यभिदधति 'अन्य' वादिनः-किमित्थं 'तत्त्वसाधनं शून्यत्वसाधनं प्रमाणं विद्यते किञ्चित् वस्तु सत् ? आहोश्विच्छून्यमेव?, न विद्यत इत्यर्थः ॥ ४७० ॥ 'शून्य'मित्यादि, शून्यं 'चेत् यदि विद्यते प्रमाणं सुस्थितं तत्त्वम् शून्यत्वम् , प्रामाणिकमित्युपहसति, अस्ति चेदथ प्रमाणमत्र शून्यता कथं ?, नैवेत्यभिप्रायः। तस्यैव' प्रमाणस्य ननु 'सद्भावात्' विद्यमानत्वात् 'इति' एतत् सम्यग्विचिन्त्यतां, माध्यस्थ्येन ॥ ४७१ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारावभिधातुमाह- 'प्रमाणे त्यादि, प्रमाणमन्तरेणापि व्यवस्थापकं स्यादेवं तत्त्वसंस्थितिः शून्यत्वेन, अत्र समाधिः-अन्यथा न तत्त्वसं- स्थितिः, 'इति' एवं 'सुव्यक्तं' स्पष्टम् 'इदं'तत्त्वेतरस्थापनम् ईश्वरचेष्टितं, प्रमाणाभावाविशेषात् ॥ ४७२ ॥ पुनरप्याह- 'उक्त'मित्यादि, 'उक्तं' शून्यताऽभिधायि 'विहाय' मुत्त्वा मानं चेच्छून्यताऽन्यस्य वस्तुनः प्रमेयस्य रूपादेः, अत्रोत्तरं- 'शून्यत्वे' असत्त्वे प्रतिपाद्यस्य श्रोत्रादेः प्रमेयस्य असत्त्व इत्यर्थः, ननु निश्चितं व्यर्थः परिश्रमः, श्रोत्रसत्त्वात् ॥४७३॥ एवमप्यनिष्टापत्तिं दर्शयति-तस्याप्येत्यादिना, तस्य-श्रोतुः प्रश्नयितुर्वा अशून्यतायां-सत्त्वे प्राश्निकानां वहुत्वतः, तेषा- मपि प्रतिपाद्यत्वात् , 'प्रभूताशून्यतासिद्धिः' प्रभूतानामशून्यत्वप्रतिष्ठा अनिष्टा संप्रयुज्यते वलादेवोक्तन्यायात् ॥ ४७४ ॥ किञ्च-'यावता'मित्यादि, 'यावतां' प्रमाणामस्ति 'तन्मानं' शून्यताविपयं 'प्रतिपाद्याः' प्रतिवादिनः, तथा च 'ये' केचन सन्ति ते सर्व एव न सन्ति 'इति' एवं 'प्रभूतानां' वस्तूनाम् 'अशून्यता' असत्तेति निगमनम् ॥ ४७५ ॥ अस्य विषयविभागाभिधित्सयाऽऽह-एवं चेत्यादि, एवं सति शून्यवादोऽपि उक्तलक्षणः 'तद्विनेयानुगुण्यता' शून्यवादिवि- ·नेपानुगुण्येन अभिमायत इत्युकतत्त्वाभिधानपुसा सभ्यत पर एफेन तस्ववेदिना' पुखेन इति सुगतमतवार्ताधि कार ॥ ४७५ ॥ पाम्तरमाह- अन्ये स्वाहुरनायेव, जीवाजीवात्मक जगत् । सदुत्पादृव्ययधोव्ययुक्त शास्त्रकृतश्रमाः ॥ १७७ ।। घटमौलिसुवर्णार्थी, नाशोत्पादस्थितिष्वयम् । शोकप्रमोदमान्यस्थ्य, जनो याति सहेतुकम् ॥ १७८॥ पयोपतो न दभ्यचि, न पयोऽति दधिवत । अगोरसमतो नोमे, तस्माचत्त्व प्रयास्मकम् ॥ ४७९ ॥ 'भन्ये स्मित्यादि, 'मन्ये तु' बैना आहुः, किमिस्याह-अनापेष, न तु कृत्रिम, किं तत् ! इत्याह-जीवाभीषात्मक जगत् प्रेखोक्यमेव, पतदेष विशेष्यते-सत्पावम्पयनौम्ययुक्त निरूपचरितोत्पत्याविमत् शामकृतमा" विपमिता 'मन्ये इति ॥ ४७७॥हन्मतमुपम्पस्यति-घटे त्याविना-घटमौलिसुवर्णा, मौलित-मुटा, नाशोस्पादस्थितिपु घट मौखिसुपर्णानां भय जनो, रामपुभ्यादीति पोगा, विमित्याह-शोकममोवमाध्यस्थ्य पाति 'सहेतुकं सनिमिच यातीति प्रयात्मक सत्वम् ॥ ४७८ ॥ प्रकारान्तरेणैष तदेवाह-पप इत्यादिना-'पयोवत'धीरभोजनमतः 'न दम्पत्ति' न दषि मुझे, कधधिसभेदात्, एवं न पयोऽत्ति दधिनता, कोपपत्तेरेष, क्या 'अगोरसमतारनालादिमोजनमतः नोमेन पयोदधिनी मधि, उभयोर्गोरसात्, परमादेवं तस्माचत्वं प्रयास्मक, निमिचमेदमस्तरेण प्रपोजनमेदासिझेः ॥ ४७९ ॥ पान्तरमाह-अनापी स्यादिना-

·अत्राप्यभिधत्यन्ये, विरुद्धं हि मिथस्त्रयम् । एकत्रैवैकदा नैतद्, घटां प्राञ्चति जातुचित् ॥ ४८० ॥
उत्पादोऽभूतभवनं, विनाशस्तद्विपर्ययः । धौव्यं चोभयशून्यं यदेकदेकर तत्कथम् ? ॥ ४८१ ॥
शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यमुक्तं यच्चात्र साधनम् । तदप्यसाम्प्रतं यत्तद्वासनाहेतुकं मतम् ॥ ४८२ ॥
किञ्च स्याद्वादिनो नैव, युज्यते निश्चयः कचित् । खतब्रापेक्षया तस्य, न मानं मानमेव यत् ॥४८॥
संसार्यपि न संसारी, मुक्तोऽपि न स एव हि । तदतद्रूपभावेन, सर्वमेवाव्यवस्थितम् ॥ ४८४ ॥
त आहुर्मुकुटोत्पादो, न घटानाशधर्मकः । स्वर्णान्नवाऽन्य एवेति, न विरुद्धं मिथस्त्रयम् ॥ ४८५ ॥
न चोत्पादव्ययौ न स्तो, ध्रौव्यवत् तद्धिया गतः। नास्तित्वे तु तयोव्यिं, तत्वतोऽस्तीति न प्रमा ४८६
न नास्ति ध्रौव्यमप्येवमविगानेन तदतेः । अस्याश्च भ्रान्ततायां न, जगत्यभ्रान्तनागतिः॥४८७॥
उत्पादोऽभूतभवनं, खहेत्वन्तरधर्मकम् । तथा प्रतीतियोगेन, विनाशस्तद्विपर्ययः ॥ ४८८ ॥
तथैतदुभयाधारखभावं ध्रौव्यमित्यपि । अन्यथा त्रितयाभाव, एकदेकत्र किं न तत् ? ॥ १८९॥
एकत्रैवैकदैवैतदित्थं त्रयमपि स्थितम् । न्याय्यं भिन्ननिमित्तत्वात्तदभेदे न युज्यते ॥ ४९० ॥

·- --- इप्यते च परेमोहात्तक्षणस्थितिर्मिणि । अभावेऽन्यतमस्यापि, तत्र सत्व न यद्भवेत् ॥ ४९१ ॥ भाषमान तदिष्ट चेत्तदित्य निर्विशेषणम् । क्षणस्थितिखभाव तु, नमुत्पाद्व्ययो विना ॥ ४९२ ॥ तदित्यभूतमेवेति, प्रामभस्तो न जातुचित् । मूस्वाऽभावश्च नाशोऽपि, तदेवेति न लौकिकम् ॥४९३॥ वासनाहेतुक यद्य, शोकादिपरिकीर्तितम् । तदयुक्त यतचित्रा, सा न जात्वनिवन्धना ॥ ४९४ ॥ सदा मावेतरापचिरेकभावाच वस्तुन । समावेऽतिप्रसमादि, नियमात्सप्रसज्यते ॥ ४९५॥ 'ममापि श्यारमफतस्पषादे ममिदपति 'मन्ये' सौगतादयः 'षिरुव हिं' विरुदमेष 'मिथ' परस्परं 'अपम् उत्पा- दावि, यस एपम् अवः 'एफफ्रेष' वस्तुनि 'एफया' एकस्मिन् कासे न पत्तत् वयं घटा माशति जातुचित, कदाचित् । घटस इत्यर्थः ॥ ४८० ॥ एतदेव स्पष्टयति उत्पादइत्यादिना-उत्पाद 'अम्तमवनम्ममूतमातुर्माया विनाशा 'तद्विपर्पय वामपनरक्षणा प्रौष्यं च 'उमपशून्य उत्पादविनाशरहित 'यद यस्मात् तत् तसादेकदेकत्र प्रर्य काय? एपणमेदात् , नैवेस्पर्पः ॥ ४८१॥ अनन्तरोदितसापनदोपमाह-शोक इत्याविना-धोकप्रमोदमाग्यस्य रामपुण्यादेः रफ यपात्र साधनं प्राग जैनेन सदपि 'असाम्पत' अशोमने, कपमित्याह-यत्यस्मात् 'तत् शोकादि 'पासनादेतुकम्' मान्तरवासनानिमिर्स मतम्' इष्टं, न पस्तुनिमिर्च, सपा शोकादिप्रसझात् ॥४८२॥ उपचयमाह-'किन स्यारे स्यादि, पिय 'स्वादादिना' अनेकाम्पादिनो नेच 'युज्यते' पटवे निश्चया 'फचित्' यस्सुनि, फयमित्याह-स्तनापेक्षया' ·स्वसिद्धान्तनीत्या, 'तस्य' स्याद्वादिनो न 'मानं प्रमाणं मानमेव यत्, स्यान्मानमिति सिद्धान्ताद् ॥ ४८३ ॥ उपचय- माह-'संसारी'त्यादिना-संसार्यपि जीवो न संसारी, तथाऽपि मुक्तोऽपि तत्त्वदृष्ट्या न स एव हि-मुक्त एव, कथमि- त्याह-'तदतद्रूपभावेन' स्याद्वादतस्तदतदात्मकत्वात् सर्वस्य, एवं सर्वमेव संसारे अव्यवस्थितमस्येत्यभिप्रायः॥४८४ ॥ अत्र सिद्धान्तमधिकृत्याह-'ते आहुरित्यादि, 'ते' जैनाः 'आहुः प्रतिपादयन्ति-मुकुटोत्पादः विवक्षितः न घटानाशध- मकः, किन्तु घटनाशस्वभाव एव, तत्रैव तद्विभावात् , तथा 'वर्णात्' काञ्चनात् नचान्य एव, तथाऽनुपलब्धेः, 'इति' एवं न विरुद्धं मिथस्त्रयं, न्यायानुभवसिद्धत्वादिति ॥ ४८५ ॥ एतदेव समर्थयन्नाह-'नचेत्यादिना-न चोत्पादव्ययौ 'न स्तः' न विद्यते, कल्पितत्वात् , कुतः ? इत्याह-धौव्यवदविगानेन 'तद्धिया' उत्पादव्ययधिया 'गतेः' परिच्छेदात् , तथाऽपि 'नास्तित्वे तु नास्तित्व एव 'तयोः' उत्पादव्यययोरभ्युपगम्यमाने ध्रौव्यं तत्वतः' परमार्थतोऽस्तीति न प्रमा, उत्पादादितुल्ययोगक्षेमत्वादेव इति ॥ ४८६ ॥ द्रव्या(पर्यया)स्तिकमतं निराचिकीर्षयन्नाह-न नास्ती'त्यादि, न नास्ति धौव्यमप्येवं, किं तु तदस्त्येव, कुतः? इत्याह-अविगानेन तद्गते' ध्रौव्यपरिच्छेदात् , “अस्याश्च' ध्रौव्यगतेरविगान- सिद्धाया भ्रान्ततायां सत्यां, किमित्याह-न 'जगत्यभ्रान्ततागतिः' त्रैलोक्येऽभ्रान्ततापरिच्छित्तिः, उत्पादव्ययगत्योर- प्यविगानसिद्धतां विहायाधिकलक्षणायोगात् ॥ ४८७ ॥ परोक्तदूषणपरिहारायाह-'उत्पाद'इत्यादि, उत्पादोऽभूतभवनं नाविशेषेणैव, किन्तु 'स्वहेत्वन्तरधर्मक' स्वयं हेतुव्ययस्वभावं, कुत एतत् ?-तथा प्रतीतियोगेन, अन्यत्र व्ययबुद्ध्यसिद्धेः, तथा विनाशः 'तद्विपर्ययः' भूताभवनम् , अन्यभवनस्वभावमित्यर्थः ॥ ४८८ ॥ 'तथैत'दित्यादि, तथैतत् 'उभयाधार- ·समाप' उफरक्षणोस्पादम्पयापारस्वभाष प्रोग्यमित्यपि, न पुनरम्ययाभूतम् , इत्य चैतदङ्गीकम्यमम्पपा-ययेवं नेप्यते ततः 'त्रितयाभाष उत्पादम्यययोरयस्तु तु विरुदोवस्त्वनुरूपयो) रसत्त्वावस्तुनोऽपि तदनुस्यस्य, परिणामिरवा विति, यत एवमत एफदेकत्र कि न तत् उत्पादादि !, स्यादेव, तस्यैव तपास्वमाषस्वादिति ॥ ४८९ ॥ उपसंहरमाह- 'एफ'त्यादि, एफेयकदैवतस् त्यम्' उकेन म्यायेन प्रयमपि स्थिसम्-उत्सादावि, पतच न्याम्मे, 'मिननिमित्त स्वात्' भभूतभवनमूतामपनोभयाधारस्वभाषस्वमेवात, 'तक्मेदे' निमिचामेदे न युज्यते एकदैतप्रयमिति ॥ ४९० ॥ तवा किमिस्था-ष्यते थे त्यावि, इप्यते च परे' सौगतैर्मोहा तो तस्' त्रितयं, को इस्यार-क्षणस्थितिधर्मिणि' धगस्थितिस्वमाये पस्तुनि, कयमिप्यते ! इत्याह-अभावेऽन्यतमस्याप्युस्पादाः 'सत्र' पस्तुमि 'तत्व' क्षणस्थितिधर्म फत्य न यत्' यस्मात् , तपाहि-क्षणस्थिः उत्पन्नस्योाघो न भवति, नान्यया ॥४९१॥ परामिप्रायममिधातुमाह- "भास्यादि, भाषमा सदिष्टं चेत् , तदू-वस्तु, समाह-समाषमायमित्यंभूतमेषेति, (कुतः? निर्षिशेपणत्वात्) क्षण- स्पितिस्वमाष सु सपिझेपण न शुत्पादण्ययौ विना, सावधिकस्वात् ॥ ४९२ ॥ मत्राह-तवित्पमित्यादि, 'तत् माव मात्रम् इत्पमूतमेवेति क्षणस्थितिस्वमायमेषेति, मत्रोचर-द्वार सटिस्येव 'नमस्त' माकाशात् न जातुषित्, नत्प चिमन्वराऽप्युत्पावसिने, भूस्वाऽभाषय-दितीयक्षणे नाशोऽपि तदेवं भाषनामात्रमेवेति न लौकिक, तदमयनस्यैव छोके नाशनः ।। ४९५ ॥ परोफपरिहारमेषाह-वासने त्यावि, वासनाहेतुकं यच पूर्वपक्षवादिना शोकादि परिकीर्तित यसवा सौगतेन, सदयुक्त, यतः चित्रा' नानामकारा शोकाविजनकखेन 'सा' पासना अनन्तरज्ञानक्षणस्मा, न ज्ञानध ·णश्च सर्वेपां घटादावविशिष्ट इत्यभिप्रायः॥ ४९४ ॥ अनिवन्धनत्वे दोपमाह-'सत्यादिना-सदा भावेतरापत्तिश्चित्त- वासनायां, दोपान्तरमाह-एकभावाच 'वस्तुनः' घटमौल्यादेः, 'तद्भावे' शोकादिनिमित्तचित्रज्ञानवासनाभावे 'अति- प्रसङ्गादि' विपर्ययानेकस्वभावत्वादि नियमात् संप्रसज्यते इत्यपकर्ण्यमेतत् ॥ ४९५ ।। न मानं मानमेवेति, सर्वथाऽनिश्चयश्च यः। उक्तो न युज्यते सोऽपि, यदेकान्तनिवन्धनः॥ ४९६ ॥ मानं तन् मानमेवेति, प्रत्यक्षं लैगिकं नतु । तत्तञ्चेन्मानमेवेति, स्यात्तद्भावादृते कथम् ? ॥ ४९७ ॥ न खसत्त्वं परासत्त्वं, तदसत्त्वविरोधतः । खसत्त्वासत्त्ववन्यायान्न च नास्त्येव तत्र तत् ॥ ४९८ ॥ परिकल्पितमेतच्चेन्न वित्थं तत्त्वतो न तत् । ततः क इह दोपश्चेन्न तु तद्भावसहतिः ॥ ४९९ ॥ अनेकान्तत एवातः, सम्यग्मानव्यवस्थितेः । स्याद्वादिनो नियोगेन, युज्यते निश्चयः परम् ॥ ५००॥ दोपान्तरपरिहारमाह-'न मानमित्यादिना-न मानं मानमेवेत्यभिसंधाय सर्वथाऽनिश्चयः पूर्वपक्षवादिना उक्तो न युज्यते 'सोऽपि' अनिश्चयः, कुतः? इत्याह-यदेकान्तनिवन्धनः स इति ॥ ४९६ ।। एतदेव स्पष्टयति-'मान'मित्यादि- ना-मानं चेन्मानमेवेत्येकान्तः, अन दोपः-प्रत्यक्षं लैगिकं न तु, सर्वथा मानत्वात् , तत्तयेत्मत्यक्षं प्रत्यक्षमेव नानुमा- नमित्याशझ्याह-मानमेवेत्येकान्तेन स्यात् 'तडावाहते' अनुमानमानत्वमन्तरेण कथं ?, नैत्र, प्रत्यक्षस स्वमानत्वेनैव मानत्वाइ अनुमानमानत्वेन चामानत्वादिति ॥ ४९७ ॥ नच स्वमानमेवेतरमानत्वमित्याह-'न खसत्व मित्यादि, इह ·सर्वमाषानामेव न स्वसस्य परासस्थ, कि तहिं ?, कयचिदन्यत्, कुतः। इत्याह-तवसस्वपिरोषत:' अमिन्ननिमिचस्वे सत्त्वस्यैवासत्त्वविरोधात्, नास्स्पेय तत्र सत्यमित्याह-स्वसत्वासत्त्यवद्, यया स्वसत्यासत्स्व नाखि स्वसत्त्यामाषमसात्, एवं न्यायात् नष नास्येय सन-स्वसत्त्वे 'सत्' परासत्त्व, तत्सत्त्वमसात् , एवं हि सच मवत्येवेतिवहिरोपि सत्त्व स्यादिति ।। ३९८ ॥ अप्रैयायेपपरिहारावाह-परिकल्पिते स्यादिना, परिफस्सिसमेतश्चेचत्र परासस्वम् , अत्रोचर-न त्विस्थ तत्यतो, न तत् तत्र परासत्त्य, ततः क पर दोपयेत् यदि न सत्र परासस्वम् , अत्रोचर-न तु 'मापसङ्गतिः' परमाय सातिरित्यपः ॥ ४९९ ॥ स्वपये निगमयति-'भनेफा तत"इत्याविना-अनेकाम्वत एप 'मत' अस्मात्कारणात् सम्य ग्मानव्यवस्थिते, तदतवास्मफस्पेन, स्याहाविनो 'नियोगेन' नियमेनैव युज्यते निमया, पर नान्यस्य, उकषञ्चभिवन्म नामायादिति ॥ ५०० ॥ साम्प्रवमास्मनः कृतार्पतामाह- एतेन सर्वमेवेति, यदुक्क तन्निराकृतम् । शिष्यव्युत्पत्चये किञ्चिचयाऽप्यपरमुच्यते ॥ ५०१॥ ससारी चेत्स एवेति, कथं मुक्तस्य सभव ? । मुक्कोऽपि चेस्स एवेति, व्यपदेशोऽनियन्धनः ॥५०॥ ससाराद्विपमुक्तो यन्मुक्त इस्यभिधीयते । नेतचस्यैव तनावमन्तरेणोपपद्यते ॥ ५०३ ॥ 'एतेने 'त्यादि, 'प्रतेन' मनन्तरोदिवेन स्यादादसापनेन सर्वमेधेति यदुकं पूर्वपक्षयादिना सनिराकृत, तुस्ययोगक्षेम- स्यास्, शिष्यम्युस्पसये, म्मुतत्त्पर्य, 'किचित् सेशतस्वयाऽप्यपरमुम्पते, स्याहादसतमेष ॥५०१॥ एतदेपाह-ससा ·री चेत्यादिना-संसारी चेत्स एवेति-संसार्येवैकान्तेन, अत्रोत्तरं-कथं मुक्तस्य संभवः?, अवीजत्वादिति भावः, मुक्तोऽपि चेत्स एवेति-मुक्त एवैकान्तेन, अत्रोत्तरं-व्यपदेशोऽनिवन्धनः, मुक्त इति, निमित्तायोगात् ॥ ५०२ ॥ एतदेव स्पष्टयति- 'संसारादित्यादिना-संसाराद्विप्रमुक्तो 'यत्' यस्मान्यायेन मुक्त इत्यभिधीयते, लौकिकमेव तत्, किमित्याह- न 'एतत्' इत्यम्भूतं मुक्तत्वं तस्यैव' संसारिणः 'तद्भावमन्तरेण' मुक्तभावव्यतिरेकेणोपपद्यते, अवीजत्वादिति ॥ ५०३ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह- तस्यैव च तथाभावे, तन्निवृत्तीतरात्मकम् । द्रव्यपर्यायवद्वस्तु, बलादेव प्रसिद्ध्यति ॥ ५०४॥ लज्जते बाल्यचरितैर्बाल एव न चापि यत् । युवा न लज्जते चान्यस्तैरायत्यैव चेष्टते ॥ ५०५॥ युवैव न च वृद्धोऽपि, नान्यार्थं चेष्टनं च तत् । अन्वयादिमयं वस्तु, तदभावोऽन्यथा भवेत् ॥ ५०६॥ अन्वयो व्यतिरेकश्च, द्रव्यपर्यायसज्ञितौ । अन्योऽन्यव्याप्तितो भेदाभेदवृत्त्यैव वस्तु तौ ॥ ५०७ ॥ नान्योऽन्यव्यातिरेकान्तभेदेऽभेदे च युज्यते । अतिप्रसङ्गादैश्याच, शब्दार्थानुपपत्तितः ॥ ५०८ ॥ अन्योऽन्यमिति यनेदं, व्याप्तिश्चाह विपर्ययम् । भेदाभेदे द्वयोस्तस्मादन्योऽन्यव्याप्तिसंभवः ॥ ५०९॥ एवं न्यायाविरुद्धेऽस्मिन् , विरोधोद्भावनं नृणाम् । व्यसनं वा(धी)जडत्वं वा, प्रकाशयति केवलम् ५१० ·न्यायात् खल विरोधो य , स विरोध इहोच्यते । यदेकान्तभेदादो, तयोरेवाप्रसिद्धितः ॥ ५११ ॥ मृद्रव्य यन्न पिण्डादि, धर्मान्सरविवर्जितम् । यदा तेन विनिर्मुफ, केवल गम्यते कचित् ॥ ५१२ ॥ ततोऽसत् तत् सपा न्यायादेक योभयसिद्धितः । अन्यत्रातो विरोधस्तभावापतिलक्षण ॥ ५१३ ॥ 'तस्यै स्वादि, 'तस्य च संसारिणः 'तथामा मुफमा 'तनिवृत्तीतरास्मक' निवृत्त्यमिवृत्तिस्वमार्य, द्रम्यप र्यायरदस्तु स्थानादनीत्या पठादेव प्रसिस्थति, तस्यैव तयामषनादिति ॥ ५०४ एतदेष लोकानुमयतोऽभिधासुमाह- 'लमत' इत्यादि, उजते, 'पाल्पपरितः पालमायधेष्टिवैचौरकीरादिभि वाल पकान्तेन, न पापि यत्' पस्मात् युपा, किन्तु पर्यायमेवादन्योऽपि, न लमतेष सम्या, एकान्तभिन्नसन्तानाम्सरो युवा'ते' मान्यचरितैः, अन्यो, नाम्यो ऽपि, तया 'आपथैव' मागामिकामाविरभाषापंप चेष्टते' अर्यापर्जने फरोति ॥ ५०५ ॥ नचाप्यमेव एपेस्याह- 'युषै'स्पादि, युथैव, नप पृतोऽपि सर्वथा वत्पर्यायापम एष, नच नेस्याह-नान्या न सर्वयाऽन्यनिमि पेष्टन प। सम्तानान्तरस्यपद, यद्-यस्मात् सत् तस्मात् 'अन्पयादिमय' अन्ययष्यतिरेकयत् वस्तु, प्रतीस्यम्पयानुपपचे, 'सदभाष' पस्स्थमायोऽम्यया मवेत् , सर्वया समावविरोधादित्युकम् ॥५०॥ प्रकृतमेष समर्पयमाह-मन्वप'इस्यावि, मन्वयो म्यतिरेकय एतौ दापि द्रव्यपर्यायसम्हितो' दम्पापभिधी पैती षा, 'मम्योऽन्यम्याप्तिता' इतरेतरानुषन्धेन मेदामेदवृत्त्यैय बास्यन्सरास्मिच्या यस्तु, नान्यति ॥५०७॥ कपमित्याह-नान्पोऽन्ये त्यावि, न मन्योन्यम्यातिर -- ·इतरेतरानुवेधरूपा एकान्तभेदेऽभेदे च युज्यते वस्तुन इति, कुतः? इत्याह- अतिप्रसङ्गात्' एकान्तभेदे सर्वभावानां व्याध्यापत्तः, ऐक्याच्चैकान्ताभेदो, वाङमात्रत्वात् , तथा शब्दार्थानुपपत्तित इति ॥ ५०८ ॥ अनुपपत्तित इति तामेवा- भिधातुमाह-'अन्योऽन्ये'त्यादि, अन्योऽन्यमिति 'यत्' यस्मा दमाह, तथा शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्, व्याप्तिश्चाह विप- यमभेदमित्यर्थः, यस्मादेवं भेदाभेदे जात्यन्तरात्मके 'द्वयोः' द्रव्यपर्याययोस्तस्मादन्योऽन्यव्याप्तिसंभवो, नान्ययेति ॥ ५०९ ॥ उपसंहरति-'एवमित्यादि, एवं न्यायाविरुद्धे 'असिन्' भेदाभेदे विरोधोद्भावनं नृणामेतद्विषयं 'व्यसनं' मात्सर्य 'धीजडत्वं वा' बुद्धिजाड्यं वा 'प्रकाशयति' प्रकटीकरोति केवलं, नान्यत्किञ्चिदिति ॥ ५१० ॥ कथमित्याह- 'न्याया'दित्यादि, न्यायात् खलु विरोधो 'या' तथाभवनक्षणः स विरोध इहोच्यते लोके, नान्य इति, यद्वदेकान्तभेदादौ- एकान्तभेदेऽभेदे, तयोरेवाप्रसिद्धितः, द्रव्यपर्याययोः ॥५११॥ कथमप्रसिद्धिः? इत्याह-'मृद्रव्य मित्यादि, मृद्रव्यं यत्' यस्मात् न पिण्डादिधर्मान्तरविवर्जितं द्रव्यमानमेव केवलं, गम्यते क्वचिदिति योगः, यद्वा पिण्डादिधर्मान्तरं तेन विनिर्मुक्तं मृद्रव्येण, केवलमाकारमात्रमेव गम्यते क्वचिन्नैव, तथा प्रतीत्यभावादिति ॥ ५१२ ॥ यतश्चैवमतः किमित्याह- 'तत' इत्यादि, 'ततः' तस्मात् असत्तत् , 'तत्' मृद्रव्यपिण्डादि तथा' परस्परनिरपेक्षं 'न्यायात् तथाननुभवलक्षणात्, "एक च' एकमेव मृद्व्यपिण्डादीत्येतदप्यसत्, कुतः? इत्याह-'उभयसिद्धितः' तथोभयोपलव्धेः, यत एवम् 'अन्यत्र' केवलभेदपक्षेऽभेदपक्षे वा 'अतः' तथाऽनुपलब्धिलक्षणात्कारणाद्विरोधः, किंविशिष्टः ? इत्याह-तभावापत्तिलक्षण' द्रव्यपर्यायाभावापत्तिलक्षण इति ॥ ५१३ ॥ प्रसङ्गनिराकरणार्थमाह- ?

·जात्यन्तरात्मके चास्मिन्नानवस्यादिदूषणम् । नियतत्वादिविक्तस्य, भेदादेश्चाप्यसम्भवात् ॥ ५१४ ॥
नाभेदो भेदरहितो, भेदो वाऽमेदवर्जित । केवलोऽस्ति यतस्तेन, कुतस्तत्र विकल्पनम् ? ॥ ५१५॥
येनाकारेण भेद किं, तेनासावेव ? किं दयम् ? । असत्त्वात्केवलस्येह, सतश्च कयितत्वतः ॥ ५१६ ॥
यतश्च तत्प्रमाणेन, गम्यते शुभयात्मकम् । अतोऽपि जातिमात्रं तदनषस्थादिकल्पनम् ॥ ५१७ ।।
एव भुभयदोपादिदोपा अपि न दूपणम् । सम्यग्जात्यन्तरवेन, भेदाभेदप्रसिद्धित ॥ ५१८॥
एतेनेत प्रतिक्षिप्त, यदुत पूर्ववादिभि । विहायानुभव मोहानातियुच्यनुसारिभिः ॥ ५१९ ॥
व्यपर्याययोमेंदे, नेकस्योभयरूपता । अभेदेऽन्यतरस्थाननिवृती चिन्त्यतो कथम् ? ॥ ५२०॥
यग्निपत्तो न यस्येह, निचिस्तत्ततो यत । मिन्न नियमतो दृष्ट, यथा कर्क क्रमेलकात् ॥ ५२१ ॥
निवर्चते च पर्यायो, न तु द्रव्य ततो न सः । अभिन्नो द्रव्यतोऽभेदेऽनिवृत्तिस्तस्वरूपवत् ॥ ५२२ ॥
प्रतिक्षिप्तं च यभेदाभेदपक्षोऽन्य एव हि। भेदाभेदविकल्पाभ्यां, छन्त । जात्यन्तरात्मकः ॥ ५२३ ॥
जात्यन्तरात्मक चेन, दोपास्ते समियुः कथम् ? । भेदाभेदे च येऽस्यन्त, जातिमिन्ने व्यवस्थिताः ॥५२॥

·किञ्चिन्निवर्त्ततेऽवश्यं, तस्याप्यन्यत्तथा न यत् । अतस्तद्भेद एवात्र, निवृत्त्यायन्यथा कथम् ? ॥५२५॥
तस्येति योगसामर्थ्याझेद एवेति बाधितम् । अभिन्नदेशस्तस्येति, यत्तद्व्याप्त्या तथोच्यते ॥ ५२६ ॥
अतस्तद्भेद एवेति, प्रतीतिविमुखं वचः। तस्यैव च तथाभावात्तन्निवृत्तीतरात्मकम् ॥ ५२७ ॥
नानुवृत्तिनिवृत्तिभ्यां, विना यदुपपद्यते । तस्यैव हि तथाभावः, सूक्ष्मवुद्ध्या विचिन्त्यताम् ॥ ५२८ ॥
तस्यैव तु तथाभावे, तदेव हि यतस्तथा । भवत्यतो न दोषो नः, कश्चिदप्युपपद्यते ॥ ५२९ ॥
२ इत्थमालोचनं चेदं, अन्वयव्यतिरेकवत् । वस्तुनस्तत्स्वभावत्वात्तथाभावप्रसाधकम् ॥ ५३० ॥
न च भेदोऽपि बाधाये, तस्यानेकान्तवादिनः । जात्यन्तरात्मकं वस्तु, नित्यानित्यं यतो मतम् ॥ ५३१॥
प्रत्यभिज्ञाबलाच्चैतदित्थं समवसीयते । इयं च लोकसिदैव, तदेवेदमिति क्षितौ ॥ ५३२ ॥
न युज्यते च सन्न्यायाहते तत्परिणामिताम् । कालादिभेदतो वस्त्वभेदतश्च तथागतेः ॥ ५३३ ॥
एकान्तैक्येन नाना यन्नानात्वे चैकमप्यदः। अतः कथं नु तद्भावः?, तदेतदुभयात्मकम् ॥ ५३४ ॥
तस्यैव तु तथाभावे, कथञ्चिद्भेदयोगतः। प्रमातुरपि तद्भावात् , युज्यते मुख्यवृत्तितः ॥ ५३५ ॥

·जात्यन्तरात्मफे चाम्मिन्नानवस्थादिदूपणम् । नियतत्वादिषिक्तस्य, भेदादेवाप्यसम्भवात् ॥ ५१४ ॥
नाभेदो भेदरहितो, भेदो वाऽमेदवर्जित । केवलोऽस्ति यतस्तेन, कुतस्तत्र विकल्पनम् ? ॥ ५१५॥
येनाकारेण भेद किं, तेनासावेव ? किं दयम् ? । असत्वात्केवलस्येह, सतश्च कथितस्वतः ॥ ५१६ ॥
यतश्च तत्प्रमाणेन, गम्यते घुमयात्मकम् । अतोऽपि जातिमात्र तदनवस्थादिकल्पनम् ॥ ५१७ ॥
एवं सुमयदोपादिदोपा अपि न दूपणम् । सम्यग्जात्यन्तरत्वेन, भेदाभेदप्रसिद्धित ॥ ५१८॥
एतेनेतव्यतिक्षिप्त, यदुक्त पूर्वधादिभि । विहायानुभव मोहाज्जातियुस्त्यनुसारिभि ॥ ५१९ ॥
वव्यपर्याययोमेंदे, नेकस्योभयरूपता । अभेदेऽन्यतरस्थाननिवृत्ती चिन्त्यता कथम् ? ॥ ५२०॥
पग्निचो न यस्येह, नियचिस्तत्ततो यत । भिन्न नियमतो हष्ट, यया कर्क क्रमेलकात् ॥ ५२१ ॥
निरर्तते च पर्यायो, न तु द्रव्य ततो न स । अमिनो द्रव्यतोऽमेदेऽनिवृतिस्तत्वरूपवत् ॥ ५२२ ॥
प्रतिक्षितं च यद्भेदाभेदपक्षोऽन्य एव हि । भेदाभेदविकल्पाभ्यां, हन्त । जात्यन्तरास्मक ॥ ५२३ ॥
जात्यन्तरात्मक चेन, दोपास्ते समियु कथम् ? | भेदाभेदे च येऽत्यन्त, जातिभिन्ने व्यवस्थिताः ॥५२॥

·कारणानिर्विपया विकल्पा इति ॥५१६॥ उपचयमाह-'यतश्चे'त्यादि, यतश्च तत् वाह-असत्त्वात्केवलस्येह, भेदस्याभेदस्य वा, तथा 'सतश्च विद्यमानस्य च भेदाभेदस्य जात्यन्तरात्मकस्य कथितत्यतः प्रमाणेन-प्रत्यक्षेणावगम्यते हि 'उभया- त्मक' अन्वयव्यतिरेकभाक् , अतोऽपि जातिमात्रं तदनवस्थादिकल्पनम् भेदादिविरोधादिति ॥५१७॥ दोषातिदेशमाह- 'एवं ही'त्यादिना-एवं ख़ुभयदोषादिदोषा अपि, उभयदोषः-संशय इत्येवमादयो, न दूषणं, कथमित्याह-सम्यगितरेतरव्या- प्याऽत्यन्तजात्यन्तरत्वेन भेदाभेदप्रसिद्धित इति ॥ ५१८॥ यदनेनापाकृतं तदुपन्यस्यति-'एतेने'त्यादिना- एतेन' अन- न्तरोदितेन 'एतत् वक्ष्यमाणलक्षणं 'प्रतिक्षिप्त' निराकृतं यदुक्तं 'पूर्ववादिमिः' सुबन्धुप्रमुखैः, कथमुक्तमित्याह-विहा- य' परित्यज्य अनुभवमविगानेन प्रवृत्तं मोहात् कुतर्कोत्थात् 'जातियुक्त्यनुसारिभिः' विकल्पमात्रवल्लभैरिति ॥५१९॥ यदुक्तं तदाह-'द्रव्येत्यादिना-द्रव्यपर्याययोर्भेदे सति नैकस्योभयरूपता वस्तुनः, अभेदे अनयोरेवान्यतरस्थानं, पर्यायस्य द्रव्यस्य वा निवृत्तिरिति चिन्त्यतां कथम् ?, एकत्वान्नैवेत्यर्थः ॥५२०॥ एतदेवाह-'यदि'त्यादिना-यन्निवृत्तौ, सामान्ये, न यस्येह निवृत्तिर्वस्तुनः, 'तत्' निवर्तमानं 'ततः' अनिवर्तमानात् 'यतः' यस्मात् स्थानं, निवृत्तद्रव्यस्थानं, 'भिन्नम्' अन्यत् नियमतो दृष्टं, तथा प्रतीतेः, निदर्शनमाह-यथा 'कर्क:' अश्वविशेषः 'क्रमेलकात्' उष्ट्रादिति ॥ ५२१ ॥ प्रकृतयोजन- माह-निवर्तत' इत्यादिना-निवर्त्तते 'पर्याय' पिण्डादिः, न तु द्रव्यं मृदादि, ततो न 'स' पर्यायः अभिन्नो द्रव्यतः, किन्तु मिन्न एव, यतः अभेदे सति, किमित्याह-अनिवृत्तिः, पर्यायस्येति गम्यते, तत्स्वरूपवद्, विपर्ययो वा ॥ ५२२ ॥ एतच्च यथा प्रतिक्षिप्तं तथाऽऽह-'प्रतीत्यादिना-प्रतिक्षिप्तं चेदं, 'यत्' यस्मात् भेदाभेदपक्षः उक्तलक्षणः अन्य एव हि, ·नित्यैकयोगतो व्यक्तिभेदेऽप्येपा न सङ्गता । तदिहेति प्रसङ्गेन, तदेवेदमयोगतः॥ ५३६ ॥ सादृश्याज्ञानतो न्याय्या, न विभ्रमघलादपि । एतयामहे युक्त, न च सादृश्यकल्पनम् ॥ ५३७ ॥ न च भ्रान्ताऽपि सद्वाधाऽभावादेव कदाचन । योगिप्रत्ययस्तद्भावे, प्रमाण नास्ति किञ्चन ॥ ५३८ ॥ नाना योगी विजानात्यनाना नेत्यत्र न प्रमा। देशनाया पिनेयानुगुण्येनापि प्रचितः ॥ ५३९ ॥ या च लुनपुनर्जातनखकेशतृणादिपु । इय सलक्ष्यते साऽपि, तदाभासा न सेव हि ॥ ५४०॥ प्रत्यक्षाभासभावेऽपि, नाप्रमाण ययैव हि । प्रत्यक्ष तहदेवेय, प्रमाणमवगम्यताम् ॥ ५४१ ॥ मतिज्ञानयिकल्पत्वान्न चानिष्ठिरिय यतः । एतबलात्तत सिद्ध, निस्यानिस्यादि वस्तु न ॥ ५४२॥ 'जात्यन्सरे स्यादि, मास्यन्सरारमके ध'अस्मिन्' मेदामेवे नैसर्गिफे नानपस्थापि दूपणं, याच्यते परे, कथमिस्याह- नियतत्वात् मेदामेदस्य, तथा वियिकस्यैकान्तेन भेदाव्यापि-मेवस्यामेदस्प प असम्भयात् वति ॥५१॥ एतदेव स्पष्ट यवे-'माभेद' इत्यादिना-नामेदो मेदरहितोत्र यस्तुनि मेदो पाउमेदवर्जित एय सर्वथा-केपछोऽस्ति, यस एपं तेन फार णेन फुता सम्र जात्यम्चरारमफे पस्तुनि विफस्यमेने(ने, कयनेोत्यत्राह-असस्थास्केपछस्येह तस्यामेवस्यमिदस्य वा) ॥५१५॥ पतदेयाह-'येने स्पादिना येनाफारेण मेदा फि सेन 'मसायेय' मेदएप, किं 'वर्य' भेदयामेदम, कमिवं विकल्पनं नेस्य ·बाह-असत्त्वात्केवलस्येह, भेदस्याभेदस्य वा, तथा सतश्च विधमानस्य च भेदाभेदस्य जात्यनाराभपस्य मक' अन्वयव्यतिरेकभाक् , अतोऽपि जातिमात्रं तदनवस्थादिकल्पनम् भेदादिविरोधादिति ॥ ५१७ ॥ दोपातिदेशमाह- कारणान्निविषया विकल्पा इति ॥५१६॥ उपचयमाह-'यतश्चेत्यादि, यतश्च तत् प्रमाणेन-प्रत्यक्षेणावगम्यते हि भया- एवं ही'त्यादिना-एवं बुभयदोषादिदोषा अपि, उभयदोषः-संशय इत्येवमादयो, न दूपणं, कथमित्याह-सम्यगितरेतरव्या- याऽत्यन्तजात्यन्तरत्वेन भेदाभेदप्रसिद्धित इति ॥ ५१८॥ यदनेनापाकृतं तदुपन्यस्यति-'एतेने त्यादिना-'एतेन' अन- तरोदितेन एतत्' वक्ष्यमाणलक्षणं प्रतिक्षिप्त निराकृतं यदुक्तं 'पूर्ववादिभिः सुवन्धुप्रमुखैः, कथमुक्तमित्याह-विहा- म परित्यज्य अनुभवमविगानेन प्रवृत्तं मोहात् कुतर्कोत्थात् 'जातियुक्त्यनुसारिभिः' विकल्पमात्रवल्लभैरिति ॥५१९॥ यदुक्तं तदाह-'द्रव्येत्यादिना-द्रव्यपर्याययोभैदे सति नैकस्योभयरूपता वस्तुनः, अभेदे अनयोरेवान्यतरस्थानं, पर्यायस्य द्रव्यस्य वा निवृत्तिरिति चिन्त्यतां कथम् ?, एकत्वान्नैवेत्यर्थः ॥५२०॥ एतदेवाह-'यदि त्यादिना-यन्निवृत्तौ, सामान्ये, न यस्येह निवृत्तिर्वस्तुनः, 'तत्' निवर्तमानं 'ततः' अनिवर्तमानात् 'यतः' यस्मात् स्थानं, निवृत्तद्रव्यस्थानं, 'भिन्नम्' अन्यत् नियमतो दृष्टं, तथा प्रतीतेः, निदर्शनमाह-यथा 'कर्कः' अश्वविशेषः 'क्रमेलकात्' उष्ट्रादिति ॥ ५२१ ॥ प्रकृतयोजन- माह-निवर्त्तत' इत्यादिना-निवर्त्तते 'पर्यायः' पिण्डादिः, न तु द्रव्यं मृदादि, ततो न 'सः' पर्यायः अभिन्नो द्रव्यतः, किन्तु मिन्न एव, यतः अभेदे सति, किमित्याह-अनिवृत्तिः, पर्यायस्येति गम्यते, तत्स्वरूपवद्, विपर्ययो वा ॥ ५२२ एतच्च यथा प्रतिक्षिप्तं तथाऽऽह-'प्रतीत्यादिना-प्रतिक्षिप्तं चेदं, 'यत्' यस्मात् भेदाभेदपक्षः उक्तलक्षणः अन्य एव हि, ·फुतः । इस्यार-भेदाभेदविफसायां हन्त जात्यन्तरात्मका, इतरेतरगर्म, इत्पर्यः ॥ ५२२ ॥ यदि नामेषं ततः किमि, स्याह-जात्यन्तरारमकं चन-भेदाभेदषिकस्स दोपाः 'वे' एकान्तानित्यादयः समियु' आगच्छेयुः कथं !, नैव, कि- मूता दोपा पाह-भेदाभेदे च ये 'अत्यन्स' सर्षया जातिमिले व्यवस्थिताः, नान्यदोपाः मन्यस्पेस्यर्थः ॥ ५२४ ॥ मवार-किचिदित्यावि, किन्धित् यया निवर्ततेऽयश्यं तस्यापि वस्तुना, अम्यद्वा सया न, न नियते, 'अतः अस्मात् निपर्चमानास्निपर्वमानमाया सभेद एवात्र, इत्यं पैतदङ्गीकर्तम्प, निवृत्तिरनिवृत्तिमेत्येतदन्यया कर्य,?, नैवेत्यभिप्रायः ॥ ५२५ ॥ मत्रोचरम्-'सस्य स्यादि, तस्येति निषर्चत इति योगसामात् सम्बन्धसामात् भेद एवेति परवचनम्। मतस्तभेद पपेस्पेशदाधित, कयमिस्याह-अमिनदेश इत्युपलपणम्, ममिमदेशकालस्वभावतस्येति, पत् यस्मात् त प्पाया हेतुभूतं तपोच्यते-चस्प निवर्चव इत्येषमभिधीयते ॥ ५२६ ॥ निगमयमाह-'मत इत्यादि, असमामेव एवेति एतत् परोदितं पतीतिविमुखं पचा, कुतः । इस्याए-सस्यैष हि तपामापात्, कारणात्, तमिवृधीवरात्मकं यत इति ॥५२७॥ इथं चैतदङ्गीकृत्यमित्याह-नानुवृत्ती त्याविना-न अनुवृत्तिनिवृचिम्पा प्रत्यक्षसियाम्या पिना यद् उपपद्यते' सम्यग्घटते, का! इत्याह-सस्यैष हि तपामाषो पस्तुन, इति, सूक्ष्मपरसा विचिन्त्यसामेतविति, ॥ ५२८ ॥ उपसंहराए- 'तस्यै स्यावि, तस्यैव तु तपामावे सिझे सति वदेष हि यसस्तया भवति, कारणमेव कार्यपतया, अवो न दोपो न" अस्माकं फघिदप्युपपयत इति । एतवुक भवति-कपश्चिदनिधर्चमानाभिशस्वभावं पतिवर्चते, तथा निवर्तमानाभिन्मस्थ भाव घ कंपविदयविष्ठसे इति, प्रतीतिसिसमेतदिति ॥ ५२९ ।। फिव-इत्पमित्यावि, रस्यमालोचन, चेदं स्वमतीतिसिद्ध, ·? किमित्याह-'अन्वयव्यतिरेकवत्' निवृत्त्यनिवृत्त्यात्मकं, वस्तुनस्तत्स्वभावत्वात्कारणात् , किमित्याह-तथाभावप्रसा- धकं, तस्यैव तथाभावे प्रमाणमित्यर्थः ॥ ५३० ॥, किञ्च-'न चेत्यादि, न च भेदोऽपि वाधायै-परमार्थतो वाधानिमित्तं, 'तस्य' निवर्तमानस्येतरेण, कस्येत्याह-'अनेकान्तवादिनः' स्याद्वादिनः, कुतः ? इत्याह-जात्यन्तरात्मकं वस्तु-सद्, इतरेतरानुवेधात् , नित्यानित्यं यतो मतं, न नित्यमेवानित्यमेवेति वा ॥ ५३१॥ एतत्समर्थयन्नाह-'प्रत्यभिज्ञे त्यादि, प्रत्यं- भिज्ञावलाच्च 'एतत् वस्तुतत्त्वमित्थं समवसीयते नित्यानित्यमिति, इयं च लोके सिद्धैव प्रत्यभिज्ञा, तदेवेदमिति, क्षिता- वित्थंस्वरूपेति ॥ ५३२॥ न चेयं न्यायान्तरानुसारिणीत्यभिधातुमाह-'न युज्यत' इत्यादि, न युज्यते च सन्न्यायादियं- प्रत्यभिज्ञा, ऋते तत्परिणामितां, कथमित्याह-'कालादिभेदतः' कालधर्मभेदात् वस्त्वभेदतश्च कारणात् 'तथागते तदे- वेति कालादिभेदव(द्व)स्त्वभेदपरिच्छित्तेः॥५३३॥ एतदेव भावयति-'एकान्तैक्य' इत्यादि, एकान्तैक्ये पूर्वापरयोर्न नाना यत् , कथञ्चिदपि, नानात्वे च सर्वथा एकमप्यदो, नेति वर्त्तते, अतः कथं नु तद्भावः' तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञाभावः ?, अस्ति चायं, ततस्तदेतद् 'उभयात्मकं' निवृत्त्यनिवृत्त्यात्मकं वस्त्विति ॥ ५३४ ॥ स्वपक्षे तस्याभावमाह- तस्ये त्या- दिना-तस्यैव तु तथाभावे, वस्तुनः कथञ्चि दंयोगतः कारणात्, प्रमातुरपि तद्भावात्' परिणामभावात् युज्यते मुख्यवृ- त्तितः, यथोक्ता प्रत्यभिज्ञा ॥ ५३५ ॥ अन्यस्त्वन्यथाऽभ्युपगम्यते तथा न युज्यत इत्याह 'नित्यैके'त्यादिना-'नित्यै- कयोगतो' नित्यैक्सामान्यतो, योगेन व्यतिभेदेऽपि गृह्यमाणे तदाधारे एषा न सङ्गता, प्रत्यभिज्ञा, कुतः? इत्याह-तदि- हेतिप्रसङ्गेन' तत् नित्यमिह व्यक्ताविति प्राप्तेः, तंदेवेदमयोगतः ॥ ५३६ ॥ अन्वयाध्यासनेन च सादृश्यनिवन्धनेयमि- 4 ?

·स्याह-सावश्येत्यादि, सारस्याज्ञानता कारणात् न्याम्पा, न 'पिप्रमपलादपि मान्सिसामनापि, हेतु समर्थयति- 'एतापापा सरन्यामहणे षणिकझाने न युक, न प साहस्पकस्पनम्, पतिप्रसङ्गादिति ।। ५३७ ॥ न यमविप यत्वेन ब्रान्तस्याह-नस्याविना-न व बान्ताऽप्येपा, स्वस्पत एष, सदाधाऽभावकारणात्, कदाधन, नान मफे शेषु फेशमस्ययस्पेष सती पापा, परामिप्रायमाशझ परिहरति-योगिप्रत्ययस्तावें' इति, योगिप्रस्पयस्य तछापामारे, मत्यभिज्ञान प्रति, किमित्यार-प्रमाणं नास्ति किचन, अद्धा विहाय ॥ ५३८॥ पतदेव मकटयति-'नाना योगी'त्यादि, नाना योगी विजानाति स्वप्रत्ययेणष, 'मनाना नेति न पुनरेकमिस्पन्न न प्रमा, 'सर्व क्षणिक मिति देशना ममेस्यत्राह- 'देशनायाः' पकलक्षणाया 'पिनेपानुगुण्येनापि' श्रोत्रनुमहामृतेऽप्यर्थ क्या प्रवृत्तिा, मामणमार्यामृतवेशनायत् न प्रमेति ॥ ५५९ ॥ प्रत्यभिज्ञानामासाया अस्या भेदमाह-'या घेत्यादिना-या च नपुनदिनलकेशरणाविष्यपु मिले प्येष इयं संलपम्पसे, प्रस्यमिशा, साऽपि तदामासा' सम्यमत्यभिज्ञामासा, न 'सैयदि सम्यक्मत्यमिशेष ॥५४०॥ न घ तयाऽपि समतिपक्षस्याटस्येतवाह-प्रत्यक्ष त्याविना-प्रत्यक्षाभासमावे सति नाप्रमाणं यथैव हि लोके प्रत्यक्षं, तर देघ प्रस्पमिशा प्रमाणमषगम्यता, वशिक्षणेति ॥ ५४१॥ न चेयं न तमित्यवाह-'मतीत्यादिना-मत्तिज्ञान विकल्पत्याई पासनाधारणाफलस्पेन न चानिष्टिः 'इप' प्रत्यमिझा जैनानां यतः, 'एसलात् प्रत्यभिज्ञापलात् ससा 'सिद प्रतिष्ठित नित्यानित्यादि, भाविक्षयात्सदसपाविप्रहा, वस्तु 'न' मसाफमिति ॥५४२ ॥ यान्तिरमाह- 'मन्ये स्वित्यादिना- ·अन्ये त्वद्वैतमिच्छन्ति, सद्ब्रह्मादिव्यपेक्षया । सतो यन्दकं नान्यत्तच्च तन्मात्रमेव हि ॥ ५४३ ॥ यथा विशुद्धमाकाशं, तिमिरोपप्लुतो जनः । सङ्कीर्णमिव मात्राभिभिन्नाभिरभिमन्यते ॥ ५४४ ॥ तथेदममलं ब्रह्म निर्विकल्पमविद्यया । कलुषत्वमिवापन्नं, भेदरूपं प्रकाशते ॥ ५४५॥ अत्राप्येवं वदन्त्यन्ये, अविद्या न सतः पृथक् । तच्च तन्मात्रमेवेति, भेदाभासोऽनिबन्धनः ॥ ५४६ ॥ सैवाथाभेदरूपाऽपि, भेदाभासनिबन्धनम् । प्रमाणमन्तरेणैतदवगन्तुं न शक्यते ॥ ५४७ ॥ भावेऽपि च प्रमाणस्य, प्रमेयव्यतिरेकतः । ननु नाद्वैतमेवेति, तदभावेऽप्रमाणकम् ॥ ५४८ ॥ विद्याऽविद्यादिभेदाच्च, खतत्रेणैव बाध्यते । तत्संशयादियोगाच्च, प्रतीत्या च विचिन्त्यताम् ॥ ५४९ ॥ अन्ये व्याख्यानयन्त्येवं, समभावप्रसिद्धये । अद्वैतदेशना शास्त्रे, निर्दिष्टा नतु तत्त्वतः ॥ ५५० ॥ न चैतद्वाध्यते युक्त्या, सच्छास्त्रादिव्यवस्थितेः । संसारमोक्षभावाच्च, तदर्थं यत्नसिद्धितः ॥ ५५१ ॥ अन्यथा तत्त्वतोऽद्वैते, हन्त ! संसारमोक्षयोः । सर्वानुष्ठानवैयर्थ्यमनिष्टं संप्रसज्यते ॥ ५५२ ॥ अन्ये तु अद्वैतमिच्छन्ति, द्वाभ्यामितं द्वीतं द्वीते भवं द्वैतं न द्वैतमद्वैतं, कथमिच्छन्ति ? इत्याह-सब्रह्मादिव्यपेक्षया, ·सत्यम पुरुषमाम बनोस्पावि, सप्रमापिकृत्याह-सतो यत् मेदक नान्यत् , येन सत्सदन्तराविशिष्यते इति, नन्वति नीलादीत्याह-सव सन्मानमेव हि न नीलादि मावतोऽन्या, असत्त्वमसल्लादिति सम्मान तत्त्य, नीलादिमेदम मान्त इति ॥ ५४॥ सवारस्यपेत्यादिना-यथा विशुद्धमाकाशम्-असाहीर्ण केनचित्, तिमिरोपप्लुतो जनः स्वदोपसामध्यन सहीणमिष 'मानामि केशमक्षिकादिरूपामिः मिनामिरभिमन्यते, उपप्ठवानिधिनोति ॥ ५४४ ॥ दान्तिफयोजना मार सयेत्यादिना तयेदम् ममसम्' मत्यम्तशुद्धं बन सलक्षणं निर्विफस्प' निरषयवम् 'अविधा देसाम्पा(या) । सम्मया कठपत्वमिषापन नीलादिरूपेण मेवमं प्रकाशते, एकरूपमपि सदिति ॥ ५४५ ॥ पान्तरामिपित्सयाह- 'मत्रापी' त्यादि, 'अत्रापि' देवपधे 'अन्ये' षादिनः बदन्त्येव, फपमित्याह-'अवियो' उकलक्षणा न 'सत' सन्मा प्रात् 'पपई मन्यैष, 'त' सत् 'तन्मानमेव' सन्मात्रमेव इति एवं भेदामासः नीलादिरूपः 'अनियन्मन' कविषयामावादकारण पवेस्पयी ॥ ५४६॥ परोकिपरिहारायाह-सवेत्याविना-सैय' अविद्या एव अयं मन्यसे ममें एम्माऽपि सम्मात्रवया 'भेवामासनिवन्धमम्' मविधमाननीणविप्रतिभासकारणम्, एसवाशस्याह-प्रमाणमन्तरेपा अस्यास्य नियायकम्, एतत् अन्यथामूते जनकविपयेऽपया प्रतिमासनमिति अवगन्तुं न शक्यते, युक्त्या पत् वत् स्यादित्यभिप्रायः ॥ ५४७ ॥ दोपाम्तरामिपिस्सयाह-मायेऽपी स्यादि, माये(पि) च प्रमाणस्य ययोकनिधयफ । प्रमेयम्पतिरेकता, मम्यपा तत्वयाऽयोगात्, ननु नादैतमेवेसि, प्रमाणप्रमेयायेतात , तपमायेऽममाणक, प्रमाणा भावे, मतमिति ॥ ५५८ ॥ दोपान्तरामिपित्सयाज-वित्यादि, विधाऽविषादिमेदाध, आदिशदाममाणप्रमेय |

·भावग्रहः, स्वतन्त्रेणैव वाध्यते तदेतत् सदद्वैतं; तत्संशयादियोगाच' तदद्वैतसंशयनिर्णयविपर्ययभावाच प्रतीत्या च
विचिन्त्यताम् , अद्वैतं बाध्यत इति ॥ ५४९ ॥ वार्तान्तराभिधित्सयाऽऽह-'अन्य'इत्यादि, अन्ये व्याख्यानयन्त्येवं
जैनादयो, यदुत समभावप्रसिद्धये मुमुक्षूणां सर्वेषु अद्वैतदेशना 'शास्त्रे' श्रावकप्रज्ञप्ते वेदे निर्दिष्टं, नतु तत्त्वतोऽद्वै-
तमेवेत्यभिप्रायः ॥ ५५० ॥ 'नचैत'दित्यादि, न च एतत्' व्याख्यानं वाध्यते युक्त्या, कुतः ? इत्यत्राह-'सच्छास्त्रा-
दिव्यवस्थिते. सच्छास्त्रादि-प्रमाणादिव्यवस्थानात, व्यवस्थितिश्च संसारमोक्षसद्भावात् एवं व्याख्यातो, मोक्षार्थ यत्न-
सिद्धितस्तत्साफल्येन ॥ ५५१ ॥ विपक्षे बाधामाह-'अन्यथेत्यादिना-अन्यथा तत्त्वतोऽद्वैते सति, कयोः इत्याह-हन्त
संसारमोक्षयोरेव, किमित्याह-सर्वानुष्ठानबैयर्थं, फलाभावेन, अनिष्टं संप्रसज्यते यमादिविधानादीति ॥ ५५२॥-
अन्ये पुनर्वदन्त्येवं, मोक्ष एव न विद्यते । उपायाभावतः किं वा, न सदा सर्वदेहिनाम् ? ॥ ५५३ ॥
कर्मादिपरिणत्यादिसापेक्षो यद्यसौ ततः । अनादिमत्त्वात्कर्मादिपरिणत्यादि किं तथा ? ॥ ५५४ ॥
तस्यैव चित्ररूपत्वात्तत्तथेति न युज्यते । उत्कृष्टा या स्थितिस्तस्य, यज्जाताऽनेकशः किल ॥ ५५५ ॥
अत्रापि वर्णयन्त्यन्ये, विद्यते दर्शनादिकः । उपायो मोक्षतत्वस्य, परः सर्वज्ञभाषितः॥ ५५६ ॥
दर्शनं मुक्तिबीजं च, सम्यक्त्वं तत्त्ववेदनम् । दुःखान्तकृत्सुख़ारम्भः, पर्यायास्तस्य कीर्तिताः॥ ५५७ ॥
अनादिभव्यभावस्य, तत्वभावत्वयोगतः । उत्कृष्टायावतीतासु, तथा कर्मस्थितिष्बलम् ॥ ५५८ ॥

·सध्यम पुरुषमम बलममेस्पावि, धमकाभिकल्पाह-सतो यत् मेवक नान्यत् , पेन मुत्सदस्वराविशिष्यते रवि, नन्यति नीलादीत्याह-तच तन्मानमेव हि, न नीलादि भाषतोऽन्यद, मसत्त्वमसाविति सन्मात्रे सत्त्वं, नीलादिमेदय प्रान्त इति ॥ ५४२ ॥ तदार-यत्याविना-यया विशुद्धमाकाशम्-असङ्कीर्ण फेलचित्, तिमिरोपप्लुतो जनः स्वदोपसामग्येन सरीणमिय 'मानामि केशमक्षिकाविरूपामिः मितामिरभिमन्यते, सपष्टवाशिमिनोति ।। ५४५ ॥ दान्तिकयोजना मार तपेस्वादिना तयेदम् 'अमठम् मस्पन्वभुरं 'मम' सप्तक्षणं निर्षिकरूप' निरषयवम् अविषया' देवास्या(म्या) सरूपपा कछपस्वमिषापमं नीलादिरूपेण मेदरूप प्रकाशते, एकस्ममपि सदिति ॥ ५४५ ॥ पार्शवरामिपित्सया- 'अनापी' स्यादि, 'अत्रापि मदतपक्षे 'अन्' पाविना ववन्त्येष, कपमित्याह-'अविधा' उरक्षणा न 'सतः सन्मा प्रात् 'पप अभ्यैष, 'त' सत् 'तन्मानमेव' सन्माप्रमेय इति एवं मेवाभाम: नीलादिरूपा 'अनियन्धन' अन । कविपपामाषादफारण पवेस्यः ॥ ५४३ ॥ परोकिपरिहाराया-'सैस्यादिना-सैष' अविधा एष अथैयं मन्यसे अमे परूपाऽपि सन्मात्रवया 'मेधामासनियन्धनम्' भविषमाननीगदि विभासकारणम्, एववाशमार-प्रमाणमन्तरेगा अस्यार्पस्य निकायकम्, एतत् सम्ययाभूते जनकविपयेऽन्यथा प्रतिमासनमिति अधगन्तुं न शक्यते, युक्त्या यत् सस् स्वादित्यभिप्रायः ॥ ५४७ ॥ दोपान्तरामिपित्सयाज-मावेऽपी' स्मादि, भाषे(पि) प्रमाणस्य पयोफनिययकर्तुः प्रमेयष्पतिरेकता, मम्यया तत्तयाऽयोगाद, ननु नारेतमेवेति, प्रमाणप्रमेयाद्वैतात, तखभाषेऽममाणक, प्रमाणा भावे, ममैवमिति ॥ ५४८ ॥ दोषान्तरामिषिस्सयाा-वियेत्यावि, विधाऽविधादिमेवाब, माविशदायपमरणप्रमेय

·भावग्रहः, स्वतन्त्रेणैव वाध्यते तदेतत् सदद्वैत, तित्संशयादियोगाच्' तद्वैतसंशयनिर्णयविपर्ययभावाच प्रतीत्या च
विचिन्त्यताम् , अद्वैतं वाध्यत इति ॥ ५४९ ॥ वार्त्तान्तराभिधित्सयाऽऽह-'अन्य' इत्यादि, अन्ये व्याख्यानयन्त्येवं
जैनादयो, यदुत समभावप्रसिद्धये मुमुक्षुणां सर्वेषु अद्वैतदेशना 'शास्त्रे श्रावकमज्ञप्ते वेदे निर्दिष्टं, नतु तत्त्वतोऽद्वै-
तमेवेत्यभिप्रायः ॥ ५५० ॥ 'नचैत'दित्यादि, न च एतत् व्याख्यानं वाध्यते युक्त्या, कुतः १ इत्यत्राहक्षसच्छास्त्रा-
दिव्यवस्थिते' सच्छास्त्रादि-प्रमाणादिव्यवस्थानात्, व्यवस्थितिश्च संसारमोक्षसद्भावात् एवं व्याख्यातो, मोक्षार्थ यत्न-
सिद्धितस्तत्साफल्येन ॥ ५५१ ॥ विपक्षे बाधामाह-'अन्यथेत्यादिना-अन्यथा तत्त्वतोऽद्वैते सति, कयोः इत्याह-हन्त
संसारमोक्षयोरेव, किमित्याह-सर्वानुष्ठानवैयर्थ्य, फलाभावेन, अनिष्टं संप्रसज्यते यमादिविधानादीति ॥ ५५२ ॥-
अन्ये पुनर्वदन्त्येवं, मोक्ष एव न विद्यते । उपायाभावतः किं वा, न सदा सर्वदेहिनाम् ? ॥ ५५३ ॥
कर्मादिपरिणत्यादिसापेक्षो यद्यसौ ततः । अनादिमत्त्वात्कर्मादिपरिणत्यादि किं तथा ? ॥ ५५४ ॥
तस्यैव चित्ररूपत्वात्तत्तथेति न युज्यते । उत्कृष्टा या स्थितिस्तस्य, यज्जाताऽनेकशः किल ॥ ५५५॥
अत्रापि वर्णयन्त्यन्ये, विद्यते दर्शनादिकः । उपायो मोक्षतत्त्वस्य, परः सर्वज्ञभाषितः॥ ५५६ ॥
दर्शनं मुक्तिबीजं च, सम्यक्त्वं तत्त्ववेदनम् । दुःखान्तकृत्सुखारम्भः, पर्यायास्तस्य कीर्तिताः॥ ५५७॥
अनादिभव्यभावस्य, तत्वभावत्वयोगतः । उत्कृष्टाद्याखतीतासु, तथा कर्मस्थितिष्वलम् ॥ ५५८ ॥

·तार्शनमवामोप्ति, कर्मपन्थि सुदारुणम् । निर्मिय शुममावेन, कदाचित् कश्चिदेव हि ॥ ५५९ ॥ सति चाम्मितसो धन्य', सम्पग्दर्शनसयुस । तत्त्वश्रद्धानपूतात्मा, रमते न भवोदधौ ॥ ५६० ॥ स पश्यत्यस्य यधूप, भाषतो बुद्धिचक्षुषा । सम्यक्शास्त्रानुसारेण, रूप नष्टारिक्षोगवत् ॥ ५६१ ॥ तहमा चिन्तपस्पेष, प्रशान्तेनान्तरात्मना । भावगर्म यथाभाव, पर संवेगमाश्रित ॥ ५५२ ।। जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोकायुपद्रुस । वेशाय केवल पुसा, अहो ! भीमो भवोदधि ॥ ५६३ ॥ सुखाय तु पर मोक्षो, जन्मादिकेशवर्जितः। भव्यशच्या विनिर्मुक्को, व्यावाधावर्जितः सदा ॥ ५६ ॥ हेतुर्मवस्य हिंसादिषुःखायन्वयदर्शनात् । मुक्के पुनरहिंसादिावाधाविनिवृत्तित ॥ ५६५ ॥ बुद्देव भवनैर्गुण्य, मुक्तश्च गुणरूपताम् । सवयं चेष्टते नित्य, विशुद्धारमा यथाऽगमम् ॥ ५६६ ।। दुष्कर क्षुद्रसत्वानामनुष्ठान करोत्यसो । मुको हटानुरागस्वात्, कामीय वनितान्तरे ॥ ५६७ ॥ उपादेयविशेपस्य, न यस्सम्यक् प्रसाधनम् । दुनोति चेतोऽनुष्ठान, तद्भावप्रतिषन्धत ॥ ५६८ ॥ ततश्च दुष्करं तन, सम्यगालोच्यते यदा । अतोऽन्यदुष्कर न्यायाद्धेयवस्तुप्रसाधकम् ॥ ५६९ ।।

·व्याधियस्तो यथाऽऽरोग्यलेशमाखादयन् बुधः। कष्टेऽप्युपक्रमे धीरः, सम्यक् प्रीत्या प्रवर्तते ॥ ५७० ॥ संसारव्याधिना ग्रस्तस्तद्वज्ज्ञेयो नरोत्तमः । शमारोग्यलवं प्राप्य, भावतस्तदुपक्रमे ॥ ५७१ ॥ प्रवर्त्तमान एवं च, यथाशक्ति स्थिराशयः। शुद्धं चारित्रमासाद्य, केवलं लभते क्रमात् ॥ ५७२ ॥ ततः स सर्वविद् भूत्वा, भवोपग्राहिकर्मणः। ज्ञानयोगात् क्षयं कृत्वा, मोक्षमाप्नोति शाश्वतम् ॥५७३॥ ज्ञानयोगस्तपः शुद्धमित्यादि यदुदीरितम् । ऐदम्पर्येण भावार्थस्तस्यायमभिधीयते ॥ ५७४ ॥ ज्ञानयोगस्य योगीन्द्रः, परा काष्ठा प्रकीर्तिता । शैलेशीसज्ञितं स्थैर्य, ततो मुक्तिरसंशयम् ॥ ५७५ ॥ धर्मस्तच्चात्मधर्मत्वान्मुक्तिदः शुद्धिसाधनात् । अक्षयोऽप्रतिपातित्वात्सदा मुक्तौ तथास्थितेः ॥५७६॥ चारित्रपरिणामस्थ, निवृत्तिनं च सर्वथा। सिद्ध उक्तो यतः शास्त्रे, न चरित्री न चेतरः॥ ५७७॥ न चावस्थानिवृत्त्येह, निवृत्तिस्तस्य युज्यते । समयातिक्रमे यद्धत्सिद्धभावश्च तत्र वै ॥ ५७८ ॥ ज्ञानयोगादतो मुक्तिरिति सम्यग् व्यवस्थितम् । तत्रान्तरानुरोधेन, गीतं चेत्थं न दोषकृत् ॥ ५७९॥ वार्तान्तरमाह-'अन्य' इत्यादिना-अन्ये पुनर्नास्तिकप्राया वदन्त्येवं-यदुत मोक्ष एव परमार्थतो न विद्यते, कथ- ·मिस्या-पापामावता मरणाद, पत्युपाये कि पर न 'सदा' सर्वकालमेव सपायः सर्वदेहिनामेषेति। ।५५३ ।। प्रस्तुण्यापेव परामिप्रायमधाम परिहरति-कावी त्यापिना-कर्मावर, आविशवात्मधानादिमाहा, परिणस्पाविसा पेक्ष इति, आविशम्पादिपर्शप्रहा, 'य' यस्मा (यवि-घे) दुपायस्वतः अनाविसत्त्वाचत्कर्मादेः उकउषणस्य 'परि णस्यादि उकळवणमेष किं तपा, कावाथिस्कहेत्यन्सराभावादिति ।। ५५४ ॥ एतदेय स्पष्टयति 'तस्यैवेत्यादिना -'तस्यैवं कर्मादेविवस्वमाषः (तता) 'वत्' परिणत्यादि तपा' फादाविस्फमिति, एतम युग्यवे नीत्या, कुतः ? इस्याह-सस्कृष्टा' या स्पितिरस्कृष्टा प्रम्प्यपाप्तिरूपा च 'तस्य' कर्मादे. 'यत्' यस्मात् आदा 'अनेफश' पहुशा, किस्थासवपनमेतदिति ॥ ५५५ ॥ पार्थान्तराभिपित्सयाजा-मघापी' स्यादि, 'अप्रापि' मोक्षामाययादे पर्णय न्ति 'मन्ये' मोषवादिनो बैनाः, वियते 'दर्शनाविको दर्शनशानचारित्ररूपा उपाय प्राठिहेतुः, कस्येत्याह- मोमतत्त्वस्प मधिकृतस्य, किम्भूता-परसर्पज्ञमापितो, नाम्यमापितोऽभापितो या ॥५५६ ॥ किमिद दर्शनमित्याह- 'दर्शन' मित्यादि, वर्शन सम्यग्दर्शन, मुक्तिपीज मतदेय, तथा सम्पाप वदेष, तत्पदन, प्रद्धानमात्रिस्य, पुण्या- नतात् प्रन्यिमेदात् मुखारम्मोऽव एव पर्यायास्तस्य कीर्षिता यत इति ॥ ५५७॥ किं या-"न सदा सर्वदेहिना" मिति यदुधमप्राह-अनादी स्यादि, अनादिभव्यभावस्प तत्र जीषसम्बरिपना तासमाषवयोगता, प्रकृतिषिम्मेण, फिमित्यार-उस्कृष्ठापासु' उस्कृष्टमम्प्पयाप्तिम्पास्वतीसासु, तपा कर्मस्थितिप्यतं, तेन तेन द्रव्यलिशापयाधिमकारेण ॥ ५५८ ॥ फिमिस्याए-तार्शन' मिस्पादि, 'तदर्शन' सम्यग्दर्षानमपामोति, कयसिस्पार-कर्मप्रन्धि' मोहनीपवर्ड ·'सुदारुणं' रौद्रं निर्भिद्य 'शुभभावेन' अपूर्वकरणादिना 'कदाचित् कस्मिंश्चिदेव काले कश्चिदेव हि सत्त्वः, तथा- विधभव्यभावत्वे हेत्वन्तरादिति ॥ ५५९ ॥ ततः किमित्याह-'सती'त्यादि, सति चास्मिन् सम्यग्दर्शनसंयुक्तः सन् प्रचलितक्लिष्टकर्मा तत्त्वश्रद्धानपूतात्मा, तेन पवित्रीकृतः, किमित्याह-रमते न भवोदधौ' संसारसमुद्रे ॥ ५६० ॥ अरमणकारणमाह-'स पश्यती त्यादिना-स पश्यति 'अस्य' भवोदघेः 'यद्रूपं जन्मादि 'भावतः' परमार्थेन 'बुद्धि- चक्षुषा' मतिलोचनेन, कथमित्याह-'सम्यक् शास्त्रानुसारेण' सदागमनीत्या, रूपं नष्टाक्षिरोगवत् ॥ ५६१ ॥ कर्मदोषा- पगमे तद्रष्टा यत्करोति तदाह-'त'दित्यादिना-तद् दृष्ट्वा, भवोदधिरूपं, चिन्तयत्येवं-वक्ष्यमाणं प्रशान्तेनान्तरात्मना, क्रोधाद्यनाकुलेन, कथमित्याह-'भावगर्भ' उपयोगसारं 'यथाभावं' यथापदार्थ, न विपर्ययेण, परं 'संवेगं' मोक्षाप्तिवी- जभूतम् 'आश्रितः प्रतिपन्नः सन्निति ॥ ५६२ ॥ यच्चिन्तयति तदाह-'जन्मे' त्यादिना-जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोका- ग्रुपद्भुतः, अत्र व्याधिः-क्षयादिः, रोगो ज्वरादिः, क्लेशाय केवलं पुंसामहो ! भीमो भवोदधिः, क्लेशो-दुःखं, पुंसामिति प्राण्युपलक्षणम् ॥५६३॥ तथा- 'सुखाय वि' त्यादिना-सुखाय तु परं मोक्षः, प्राणिनां, जन्मादिक्लेशवर्जित इतिकृत्वा, भव्यशच्या विनिर्मुक्तः, कार्याभावेन, व्याबाधावर्जितः सदा, औत्सुक्याभावात् ॥ ५६४ ॥ तथा 'हेतु' रित्यादिना- हेतुः भवस्य' संसारस्य 'हिंसादिः' हिंसाऽनृतमिथ्यात्वक्रोधादिः, कुतः ? इत्याह-दुःखायन्वयदर्शनात्, भवसंसरणे वितथाऽभिनिवेशाद्युपलम्भात, मुक्तः पुनरहिंसादिहेतुः, अहिंसासम्यक्त्वक्षान्त्यादिः, कुत इत्याह-व्यावाधाविनिवृ- तित्तः, अहिंसायन्वयादेव मुक्तरित्यर्थः ॥ ५६५ ॥ युद्धवं-विज्ञाय सम्यचिन्तया 'भवनैगुण्यं' संसारनिर्गुणत्त्वं ·मुत्तम गुणरूपतामैकाम्तेन, 'तदर्य मुत्ययं चेष्टते मिस्य, सर्वत्र सत्कलारम्मित्यात , पिशुनामा, पापरहितः यथाऽऽ- गर्म, यथैवागमो ध्यपस्थिसः पात्याचपेक्षया सर्यप पेटत इस्ययः ।। ५६९ ॥ दुष्कर' मित्यादि, दुष्कर 'शुप्रसास्थानों संसारामिनन्दिनामपरमार्षदर्शिनामनुष्ठान करोत्यसौ, अहिंसादिपालनाय परीपहादिजयरूपं, किमित्याह-मुफो खानु- रागत्वास , पारमार्थिकामिलापमाषा, अन्यया तत्पसियो, स्पनिदर्शनमाह-कामीय पनितान्तरे, अयं हि सदनुरशस्त दाप्तये प्रवर्धमानो न शीसादि गपयतीस्पेतापता निदर्शनं, धुनसत्यानामिदं वुफर तत्त्यत इति ॥ ५६७ ॥ एतदार- 'उपादेयत्यादिना-पादेमविक्षेपस्य चिन्तामपिरमादेर, तयेषागतस्यार्थितायां सस्यां, किमित्यार-न यत् यस्मात् 'सम्पच मसाधन प्राप्त्यव्यभिचारि 'दुनोति' पपसापयति चेतः' अन्तःकरणम् 'अनुष्ठान' गमनादि, कुवा ? इत्याह- 'तापप्रतिबन्धत' तस्मिन्-उपादेयविशेपे मापप्रतिषन्धेनान्तराहादभाषाविति ॥५६८॥ चिचपीसाऽभावे च न दुष्क रवा यार-'तप्तयेत्यादि, ततम दुष्करं तन्न, तविषयनुष्ठान, सम्यगालोच्यते यदा, अनर्पस्यागार्याप्तिधारेण, अपि स्यता अन्यत्' विपरीतमनुष्ठान कुलद दुष्करं न्यायात् न्पायेन, किंभूतमित्याह-हेययस्तुप्रसाधनं (क), सदावे (मुन्द रस्पेऽपि ) मायस्पामसुन्दरस्पाविति माषः ॥५३९॥ एतदेय समर्पयति-व्याधीत्यादिना-'म्याधिग्रस्त' म्याध्यमिभूतः यथाऽभोग्यदां कुतमिनुपक्रमात् 'भास्नादयन् मनुभवन् , हिताहितमा, किमित्याह-फटेऽप्युपफमे-निशेपम्याषिषा तसमर्थे 'पीर' सास्तिकः सम्यक् मीत्पा मवर्चते, क्या मन्यतयाजोग्यकामत्वात् ॥५७०॥ अन्न दा सिपयोजनामाह- 'ससारे स्वादिना-संसारम्पापिना मना, अम्मादिरूपेण, तसत मेयो 'नरोसम' मासन्नमया, पामारोग्यउप प्राप्य ·कथञ्चिद्भावतः तदुपक्रम' संसारव्याध्युपक्रमे प्रवर्त्तत इति ॥ ५७१ ॥ 'प्रवर्त्तमाने'त्यादि, प्रवर्त्तमान एवं च' उक्तेन प्रकारेण यथाशक्ति स्थिराशयः, कुशलमार्गे, शुद्धं चारित्रमासाद्य, क्लिष्टकर्मविगमेन, केवलं लभते 'क्रमात्' क्षपकश्रेणि. क्रमेण ॥ ५७२ ॥ 'तत' इत्यादि, 'ततः' केवललाभात् 'सः' भगवान् सर्वविद् भूत्वा, स्वकालेनैव, 'भवोपग्राहिक- मण' सातवेदनीयादेः 'ज्ञानयोगात्' वक्ष्यमाणरूपात् 'क्षयम्' आत्मनः पृथग्भावमापाद्य 'मोक्षमामोति' अपवर्गमा- सादयति 'शाश्वतं नित्यं, पुनरनुत्पत्तेः ॥ ५७३ ॥ 'ज्ञानयोग' इत्यादि, ज्ञानयोगस्तपः शुद्धं, सर्वथा श्रेष्ठमित्यादि, यदु- दीरितं पूर्वमुपन्यासग्रन्थे, 'ऐदंपर्येण' एकवाक्यतया 'भावार्थः' गर्भरूपः तस्य' उदीरितस्यायमभिधीयते साम्प्रतमिति ॥ ५७४ ॥-'ज्ञाने'त्यादि, ज्ञानयोगस्य शुद्धतयोक्तलक्षणस्य 'योगीन्द्रैः' तीर्थकरैः 'परा काष्ठा' उत्कृष्टा कोटिः 'प्रकी- तिता' प्रतिपादिता 'शैलेशीसज्ञित' परमयोगनिरोधलक्षणाभिधानं 'स्थैर्य परमशुभयलरूपं, 'ततः' स्थैर्यात् मुक्तिरसं- शयं, इस्वपञ्चाक्षरोगिरणमात्रेण कालेन ॥५७५॥ इदं च धर्म इत्येतदाह-'धर्म' इत्यादिना-धर्मस्तच्च स्थैर्य, कुतः इत्याह- 'आत्मधर्मत्वात् आत्मस्वभावत्वात् , मुक्तिदोऽसौ 'शुद्धिसाधनात्' परमशुद्धिकारणत्वेन, 'अक्षयः' शाश्वतः, अप्रति- पातित्वात् कारणादिति, अप्रतिपातित्वं च सदा 'मुक्ती मोक्षे 'तथास्थिते.' स्थैर्येणैव भवनात् , न चैतदनार्पम् ॥ ५७६ ।। यत आह–'चारित्रे त्यादिना-चारित्रपरिणामस्य विशिष्टस्य शैलेश्यवस्थाभाविनः निवृत्तिर्न च सर्वथा, किन्तु कथ- चित्कर्मापगमनस्वभावत्वेन, कथमेतदेवमित्याह-सिद्ध उक्तो यतः 'शास्त्रे' प्रवचने प्रज्ञापनादौ न चरित्री न चेतरः, 'नोचरित्ती नोअचरित्तीति वचनमामाण्यात् ॥ ५७७ ॥ इहैवाक्षेपपरिहारावाह 'नचे' त्यादिना, न चावस्था निवृत्त्येह, - ·मुक्तेय गुणम्पसामेकाम्तेन, 'तवर्ष मुस्पर्ष पेटते नित्य, सर्वत्र तत्फलारम्भिस्वात् , विशुद्धात्मा, पापरहिसः ययाऽऽ- गम, ययैवागमो व्ययस्थितः शस्यायपेक्षया तथैव चेष्टत इस्पर्पः ॥ ५६६ ॥ 'दुष्कर' मिस्यावि, पुष्कर 'सुद्रसत्याना' संसारामिनन्विनामपरमार्थदर्शिनामनुष्ठान करोस्यसौ, महिंसाविपासनाय परीपहादिजयरूप, किमित्यार-मुक्ती दानु रागस्वात्, पारमार्पिकामिठापमावाद, मन्यया सस्पसिया, स्यनिदर्शनमाह-कामीय वनितान्तरे, अयं हि वदनुरकर दाप्तये प्रवर्तमानो न शीतादि गणपतीत्येतायता निदर्शन, शुद्रसत्यानामिदं दुष्कर तत्स्यत इति ॥ ५६७ ॥ एसपाह- 'उपादेपेत्यादिना-उपादेयविशेपस्य चिन्तामणिरक्षादेः, तयैवागतस्पार्यिताया सत्या, किमिस्याह-न यत् यस्मात् 'सम्पक प्रसापन' वरप्राप्त्यव्यमिचारि 'दुनोति' उपतापयति चेत' अम्ताफरणम् 'भनुष्ठान' गमनादि, कुतः ? इत्याह- 'साषपतिवन्मस' तस्मिन्-उपादेयषिशेपे भाषप्रतिपन्नान्तराहादभाषादिति ॥५६॥ पिचपीडाऽभावे च न दुष्क रसा इत्याए-सतो त्यादि, ततम दुप्कर सन, सद्विपयनुष्ठान, सम्यगालोच्यते यदा, अनर्पत्यागाप्तिधारेण, अपि स्यतः 'अन्पत् विपरीतमनुष्ठाने दुलद पुष्करं 'न्यायात्' न्यायेन, फिमूसमित्याह-हेयषस्तुप्रसाधनं (क), तदात्ये (सुन्द रत्वेऽपि) आयत्यामसुन्दरस्यादिति भाषः ॥५६९॥ एतदेव समर्पयति-व्याधी त्याविना-ध्याधिग्रस्त' ज्याध्यभिभूतः ययाऽरोग्यलेश कुतधिचुपफमात् 'आस्थादयन्' अनुभवन् , हिताहितझा, किमित्याह-कप्टेऽप्युपक्रमे-निःशेषष्यापिघा वसमर्षे 'धीर' सास्तिकः सम्यक् प्रीत्या प्रवर्चवे, क्या भन्यतयाजोग्यफामस्वात् ॥५७०॥ अत्र दार्टान्तिफयोजनामाह- | 'ससारे'त्यादिना-संसारम्यापिना प्रस्ता, जम्माविरूपेण, तद्वत् सेयो 'नरोत्तमः' आसमभषः, शमारोग्यरुप प्राप्य ·वापीकूपतडागानि, देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमित्येतत्तमित्यभिधीयते ॥ ५८८ ॥ अतोऽपि शुक्ल यवृत्तं, निरीहस्य महात्मनः। ध्यानादि मोक्षफलदं, श्रेयस्तदभिधीयते ॥ ५८९ ॥ वर्णाश्रमव्यवस्थाऽपि, सर्वा तत्प्रभवैव हि । अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तन्नास्ति किञ्चित्प्रयोजनम् ॥ ५९० ॥ 'अनापी'त्यादि, 'अत्रापि' मोक्षवादे अभिदधति 'अन्ये' मीमांसकाः सर्वज्ञो नाम नैव विद्यते क्वचिदिति, कुतः? इत्याह-'तद्राहकप्रमाऽभावात्' सर्वज्ञग्राहकप्रमाणाभावाद् 'इति न्यायानुसारिणः' एवं वक्ष्यमाणन्यायानुसारिण इति ॥ ५८० ॥ न्यायमभिधातुमाह-'प्रत्यक्षेत्यादिना, प्रत्यक्षेण प्रमाणेन, सकललोकसिद्धेन, सर्वज्ञो नैव गृह्यते, तथाप्रती- त्यभावात् , 'लिङ्गमपि तद्गमकत्वाभिमतम् अविनाभावि 'तेन' सर्वज्ञेन किञ्चिन्न दृश्यते लोक इति ॥ ५८१॥ 'नचे'- त्यादि, न चागमेन सर्वज्ञो गृह्यते, यद् 'असौ' आगमः 'विध्यादिप्रतिपादकः' विधिप्रतिपेधवाचको, न चायं विधिवि- पयः, तथा अप्रत्यक्षत्वतः कारणान्नैवोपमानेनापि गम्यते सर्वज्ञः, तस्य सादृश्यविषयत्वाद्, अनेन दृश्यमानेन पदार्थेन सदृशः तदीयो गौरिति प्रवृत्तेः ॥ ५८२ ॥ तथा-'नार्थे'त्यादि, नार्थापत्त्या सर्वज्ञो गृह्यते, यतः सर्वोऽर्थः धर्मदेशनादिः 'त'सर्वज्ञं विनाऽप्युपपद्यते-घटत एव, यत एवमतः 'प्रमाणपञ्चकावृत्तेः' भावोपलंभकप्रमाणपञ्चकाप्रवर्त्तनात् तत्र' सर्वज्ञेऽभावप्रमाणता, अभावेन सर्वज्ञाभावगतिरित्यर्थः ॥ ५८३ ॥ यथैनमन्तरेणापि धर्मदेशनाद्युपपत्तिस्तथाऽऽह-'धर्मे'- त्यादिना-धर्माधर्मव्यवस्था तु लोके घटत एव, कुतः ? इत्याह-वेदाख्यादागमात्किल, किलेति परोक्षाप्तागमसूचकः, कुतः - ?

·कर्मापगमस्वभावराणया, मिचिसस्य युग्यत्ते, तपाविषस्पैर्यपरिणामस्य । निदर्शनमाह-समयातिक्रमे पद-यथा सिद्धस्य
प्रथमसमयातिकाम्सौ सिसुभाषम सत्र , सिर एष, न सिद्धत्वमित्तिस्तयामावस्यादिति ॥ ५७८ ॥ इदानी निगम
यति-झाने स्मादिना-ज्ञानयोगात् 'अतः अस्मास्कारणात् मुक्तिः 'इप्ति एतत्सम्यग् व्यवस्थितमुफवत् , तन्मान्तरा
नुरोपेन घेवान्तवापनुसारेण गीत पेत्यं न दोपकृत् , प्रतीसार्याविरोधाविति ॥ ५७९ ॥ यान्तिरामिपित्सयाऽऽह-
अत्राप्यभिदधत्यन्ये, सर्वशो नेष विद्यते । तद्वाहकप्रमाऽभावादिति न्यायानुसारिणः ॥ ५८० ॥
प्रत्यक्षेण प्रमाणेन, सर्वज्ञो नैव गृपते । लिङ्गमप्यधिनाभावि, तेन किश्चिन्न दृश्यते ॥ ५८१॥
न चागमेन यदसो, विघ्यादिप्रतिपादकः । अप्रत्यक्षवतो नेवोपमानेनापि गम्यते ॥ ५८२ ॥
नार्थापत्त्याऽपि सर्वोऽर्पस्त विनाऽप्युपपद्यते । प्रमाणपचकावृत्तेस्तत्राभावप्रमाणता ॥ ५८३ ॥
धर्माधर्मव्यवस्था तु, घेदाख्यादागमास्किल । अपोस्पेयोऽसो यस्मा तुदोपविवर्जितः॥ ५८४ ॥
आइ चालोकषवेदे, सर्वसाधारणे सति । धर्माधर्मपरिज्ञाता, किमर्थ करप्यते नर-१॥ ५८५ ॥
इप्टापू दिभेदोऽस्मात्सर्वलोकप्रतिष्ठितः । व्यवहारप्रसिद्ध्यैव, यथैव दिवसादयः ॥ ५८६ ।
ऋविग्मिर्मप्रसस्कारेक्षणानां समक्षत । अन्तर्षेयां
तु
यहचमिष्ट तदभिधीयते ॥ ५८७ ॥

·वापीकूपतडागानि, देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमित्येतत्पूर्तमित्यभिधीयते ॥ ५८८ ॥ अतोऽपि शुक्लं यवृत्तं, निरीहस्य महात्मनः । ध्यानादि मोक्षफलदं, श्रेयस्तदभिधीयते ॥ ५८९ ॥ वर्णाश्रमव्यवस्थाऽपि, सर्वा तत्प्रभवैव हि । अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तन्नास्ति किञ्चित्प्रयोजनम् ॥ ५९० ॥ 'अनापी'त्यादि, 'अत्रापि' मोक्षवादे अभिदधति 'अन्ये' मीमांसकाः सर्वज्ञो नाम नैव विद्यते कचिदिति, कुतः? इत्याह-'तद्राहकप्रमाऽभावात्' सर्वज्ञग्राहकप्रमाणाभावाद् 'इति न्यायानुसारिणः' एवं वक्ष्यमाणन्यायानुसारिण इति ॥ ५८० ॥ न्यायमभिधातुमाह-'प्रत्यक्षेत्यादिना, प्रत्यक्षेण प्रमाणेन, सकललोकसिद्धेन, सर्वज्ञो नैव गृह्यते, तथाप्रती- त्यभावात् , 'लिङ्गमपि तद्गमकत्वाभिमतम् अविनाभावि 'तेन' सर्वज्ञेन किञ्चिन्न दृश्यते लोक इति ॥ ५८१॥ 'नचे- त्यादि, न चागमेन सर्वज्ञो गृह्यते, यद् 'असौ' आगमः 'विध्यादिप्रतिपादकः' विधिप्रतिपेधवाचको, न चायं विधिवि- पयः, तथा अप्रत्यक्षत्वतः कारणान्नैवोपमानेनापि गम्यते सर्वज्ञः, तस्य सादृश्यविषयत्वाद्, अनेन दृश्यमानेन पदार्थेन सदृशः तदीयो गौरिति प्रवृत्तेः ॥ ५८२ ॥ तथा-'नार्थे'त्यादि, नार्थापत्त्या सर्वज्ञो गृह्यते, यतः सर्वोऽर्थः धर्मदेशनादिः 'त'सर्वज्ञं विनाऽप्युपपद्यते-घटत एव, यत एवमतः 'प्रमाणपञ्चकावृत्तेः' भानोपलंभकप्रमाणपञ्चकाप्रवर्त्तनात् 'तत्र' सर्वज्ञेऽभावप्रमाणता, अभावेन सर्वज्ञाभावगतिरित्यर्थः ॥ ५८३ ॥ यथैनमन्तरेणापि धर्मदेशनाद्युपपत्तिस्तथाऽऽह-धर्म- त्यादिना-धर्माधर्मव्यवस्था तु लोके घटत एव, कुतः ? इत्याह-वेदाख्यादागमात्किल, किलेति परोक्षाप्तागमसूचकः, कुतः ?

·इस्पा-अपौरुपेयोऽसौ यस्माद्, वेदारस्य मागमः, हेतुदोपषियर्जित-गाविमप्रणीतत्वापरापशून्यः ।। ५८४ ॥
एतदेव स्फुटयति-बार यस्यापिना-आह प कुमारिलादि आलोकयने मकाशतुल्ये सर्वसाधारणे 'सति विद्यमान
एष धर्माधर्मपरिझाता, साक्षास्फरणेन, किमय फरप्यते नरः!, घेदादेय तरिसद्धः॥५८५॥ यया सिद्धिस्तयाऽऽह-इटें
त्याविना-रष्ठापूर्सादिमे पक्ष्यमाणा 'असा पेदात् सर्योकप्रतिष्ठितः अयिगानेन, कपमित्याह-व्ययहारमसियेय,
मम्पया म्यवहारामाषात् , निदर्शनमाह-पर्षय वियसादयः, इति सुप्रसिद्धताभिधायीसि ॥५८६ ॥ इष्टादिस्यरूपमाह-
'स्विर्गिस्याविना-ऋत्विग्मि यजमानसहाय: मप्रसस्कारै पूर्व सत् ब्रामणानां समक्षतस्तदन्येपो 'अन्तर्येयांतु'
घेदीमध्य एघ यह हिरण्यादि इष्टं तदभिधीयते, शाखसिद्धमेवत् ॥ ५८७ ॥ तया-धापी त्यादि, पापीपतरागानि
देपठायतनानि च छोकसिद्धान्पेय तथा अन्नप्रदानमित्येतरसर्वमेय पूर्वमित्यभिधीयते, मोगफलत्यात् ॥ ५८८ ॥ अतो
पी'त्यादि, 'अतोऽपि इष्टापूर्थात् राख पच, गुरमित्यपी, निरीहस्य 'महात्मन' योगिनः फस्यचित् , फि सविस्याह-
न्यानावि मोषफल, सत एपंपिच पच यस् प्रेयसदमिपीयते, भेयोहेसुत्यात् ॥ ५८९ ॥ 'पणे स्यादि, पायमष्यय-
स्थापि लोकप्रसिद्धा सर्या 'तस्प्रमपैप हि येदममवैय, यत एवम् असीन्द्रिपार्षद्रष्ट्रा 'सत्' वस्मात् पुरुषेण 'नास्ति
कित्रित्मपोजनम्' मफला तस्कम्पनेति ॥ ५९० ॥ पा_म्वरमाह-
अत्रापि ध्रुषते केचिदित्य सर्वज्ञवादिनः । प्रमाणपञ्चकात्तिः, कथ तनोपपद्यते ॥ ५९१ ॥

·सर्वार्थविषयं तच्चेत्, प्रत्यक्ष तन्निषेधकृत् । अभावः कथमेतस्य ? न चेदत्राप्यदः समम् ॥ ५९२ ।।
धर्मादयोऽपि चाध्यक्षा, ज्ञेयभावाद् घटादिवत् । कस्यचित्सर्व एवेति, नानुमानं न विद्यते ॥ ५९३ ॥
आगमादपि तसिद्धिर्यदसौ चोदनाफलम् । प्रामाण्यं च खतस्तस्य, नित्यत्वं च श्रुतेरिव ॥ ५९४ ॥
हगताशेषसंशीतिनिर्णयात्तद्रहे पुनः । उपमाऽन्यग्रहे तत्र, न चान्यत्रापि चान्यथा ॥ ५९५ ॥
शास्त्रादतीन्द्रियगतेरापत्त्याऽपि गम्यते । अन्यथा तत्र नाश्वासश्छद्मस्थस्योपजायते ॥ ५९६ ॥
प्रमाणपञ्चकावृत्तिरेवं तत्र न युज्यते । तथाऽप्यभावप्रामाण्यमिति ध्यान्ध्यविजृम्भितम् ॥ ५९७ ॥
वेदाधर्मादिसंस्थापि, हन्ताऽतीन्द्रियदर्शिनम्। विहाय गम्यते सम्यक्, कुत? एतद्विचिन्त्यताम् ॥५९८॥
न वृद्धसंप्रदायेन, छिन्नमूलत्वयोगतः । न चाग्दिर्शिना तस्यातीन्द्रियार्थोऽवसीयते ॥ ५९९ ॥
प्रामाण्यं रूपविषये, संप्रदाये न युक्तिमत् । यथाऽनादिमदन्धानां, तथाऽत्रापि निरूप्यताम् ॥ ६००॥
न लौकिकपदार्थेन, तत्पदार्थस्य तुल्यता । निश्चेतुं पार्यतेऽन्यत्र, तद्विपर्ययभावतः ॥ ६०१ ॥
नित्यत्वापौरुषेयत्वाद्यस्ति किञ्चिदलौकिकम् । तत्रान्यत्राप्यतः शङ्का, विदुषो न निवर्त्तते ॥ ६०२ ॥

·इस्पाह-अपौरुपेयोऽसौ परमाद, वेदास्य मागमा, हेतुदोपविषार्जित'-रागाविमत्मणीतत्वापरापशून्यः ॥ ५८४ ॥
एतदेष स्फुटयति-'धार पे त्याविना-भाह प फुमारिवादि आलोकपदे प्रकाशतुल्ये सर्वसाधारणे 'सप्ति' पिपमान
एष धर्माधर्मपरिझाता, साक्षात्करणेन, किमर्य करप्यते नरः!, घेदादेष सत्सिः॥५८५॥ पथा सिद्रिस्त्रयाऽऽद-पटे
स्यादिना-रष्टापूर्ताविभेदा यस्यमाणः 'अम्मा' घेदात् सर्पलोकप्रतिष्ठितः मषिगानेन, फपमिस्याह-ग्यवहारमसियेय,
मन्यमा म्यवहाराभावात् , निदर्शनमार-ययेय विषसादय', इति सुमसिद्धताभिधायीति ॥५८६ ॥ इष्टाविस्वरूपमाद-
मस्थिगि स्याविना-अस्विग्मि' पजमानसहाय मनसस्कारै पूर्व सत् ब्राह्मणानां समक्षप्तस्वदम्पेपा 'अन्तर्येयो तु'
वेदीमध्य एष यह हिरण्यादि इष्टं तदभिधीयते, शास्त्रसियमेतत् ॥ ५८७ ॥ तपा-धापी त्यादि, पापीकूपतगगानि
देवतायतनामि च छोकसिद्धान्येय वया अलमदानमित्येतत्सर्वमेष पूर्वमित्यभिधीयते, भोगफलस्वात् ॥ ५८८ ॥ 'भतो
पी'स्यावि, 'अतोऽपि इष्टापूर्षात् शुद्ध यदव, शुद्धमित्यर्या, निरीहस्य 'महात्मना' पोगिनः कस्यचित् , किं तविस्याह-
|प्पानावि मोषफलद, तत एवविध वृच यत् श्रेयसदमिपीयते, भेयोहेसुस्पात् ।। ५८९ ॥ 'पणेत्यादि, वर्णायमध्पष-
स्थापि लोकप्रसिदा सर्षा 'तत्प्रभषेव हि घेवप्रमथैव, यस एवम् अतीन्द्रियार्थद्रष्ट्रा 'तत् तस्मात् पुरुपेण 'नास्ति
किचित्प्रपोजनम् मफसा तस्कल्पनेति ॥ ५९० ॥ पार्थान्तरमाइ
अत्रापि वसे फेचिदिरथ सर्वज्ञवादिनः । प्रमाणपञ्चकावृत्तिः, कथ तत्रोपपद्यते ॥ ५९१ ॥

·न चाप्यपौरुषेयोऽसौ, घटते सूपपत्तितः । वक्तृव्यापारवैकल्ये, तच्छब्दानुपलब्धितः ॥ ६१४ ॥
वक्तृव्यापारभावेऽपि, तद्भावे लौकिकं न किम् ? । अपौरुषेयमिष्टं वो, वचो द्रव्यव्यपेक्षया ॥ ६१५ ॥
दृश्यमानेऽपि चाशङ्काऽदृश्यकर्तृसमुद्भवा । नातीन्द्रियार्थद्रष्टारमन्तरेण निवर्त्तते ॥ ६१६ ॥
पापादत्रेदशी बुद्धिर्न पुण्यादिति न प्रमा। न लोको हि बिगानत्वात्तबहुत्वाद्यनिश्चितेः ॥ ६१७ ॥
बहूनामपि सम्मोहभावान्मिथ्याप्रवर्त्तनात् । मानलङ्ख्याविरोधाच्च, कथमित्थमिदं ननु? ॥ ६१८ ॥
अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तु, पुमान् कश्चिद्यदीष्यते । संभवद्विषयाऽपि स्यादेवंभूताऽर्थकल्पना ॥ ६१९ ॥
अपौरुषेयताऽप्यस्य, नान्यतो ह्यवगम्यते । कर्तुरस्मरणादीनां, व्यभिचारादिदोषतः ॥ ६२० ॥
नाभ्यास एवमादीनामपि का विगानतः । मर्यते च विगानेन, हन्तेहाप्यष्टकादिकः ॥ ६२१ ॥
खकृताध्ययनस्यापि, तद्भावो न विरुध्यते । गौरवापादनार्थं च, तथा स्यादनिवेदनम् ॥ ६२२ ॥
मन्त्रादीनां च सामर्थ्य, शाबराणामपि स्फुटम् । प्रतीतं सर्वलोकेऽपि, न चाप्यव्यभिचारि तत् ॥ ६२३ ॥
वेदेऽपि पठ्यते ह्येष, महात्मा तत्र तत्र यत् । स च मानमतोऽप्यस्यासत्त्वं वक्तुं न युज्यते ॥ ६२४ ॥

·तनिवृत्तौ न चोपायो, विनाऽतीन्द्रियवेदिनम् । एष च कृता साध्वेतस्कीर्चितं धर्मकीर्तिना ॥ ६०३ ॥
खय रागादिमान्नार्थ, वेति वेदस्य नान्यत । न घेदयति वेदोऽपि, वेदार्थस्य कुतो गति-१॥६०४ ॥
तेनामिहोन जुट्ठयात्वर्गकाम इति श्रुतौ । खादेरख(त् श्व)मांसमित्येप, नार्थ इत्यत्र का प्रमा? ॥६०५॥
प्रदीपादिषदिष्टचेत्तच्छब्दोऽर्थप्रकाशकः । स्वत एवं प्रमाण न, किश्चिदत्रापि विद्यते ॥ ६०६ ॥
विपरीतप्रकाशश्च, ध्रुवमापायते कचित् । तथा हीन्दीवरे दीप , प्रकाशयति रक्तताम् ॥ ६०७॥
तस्मान चाविशेषेण, प्रतीतिरुपजायते । सङ्केतसव्यपेक्षत्वे, स्वत एवेत्ययुक्तिमत् ॥ ६०८ ॥
साघुर्न वेति सङ्केतो, न चाशका निवर्त्तते । तदेचित्र्योपलव्धेश्थ, खाशयामिनिवेशतः ॥ ६०९ ॥
व्याख्याऽप्यपोस्पेयस्य, मानामावान्न सङ्गता । मियो विरुद्धभावाच, तस्साधुत्वाधनिश्चिः ॥ ६१० ॥
नान्यप्रमाणसषादात्तत्साधुस्वविनिश्चयः । सोऽतीन्द्रिये न यन्याय्यस्तत्तझापविरोधत ॥ ६११ ॥
तस्माद् व्याख्यानमस्येद, खामिप्रायनिवेदनम् । जेमिन्यादेर्न तुल्य किं, वचनेनापरेण व ? ॥ ६१२ ॥
पप स्थाणुरयं मार्ग, इति वक्तीह कश्चन । अन्य स्वय ब्रवीमीति, तयोर्मेंद परीक्ष्यताम् ॥ ६१३॥

·चोदनाफलं, स्वर्गादिवत् , (प्रामाण्यं च स्वतः चाक्षुषाद्यध्यक्षवत् तस्य नित्यत्वं च) स्वर्गकेवलार्थिनाऽपि 'श्रुतेरिव' वेदस्येवेत्यर्थः ॥ ५९४ ॥ उपमानादपि तत्सिद्धिमभिधातुमाह-'हृगते'त्यादि, हृद्गताशेषसंशीतिनिर्णयात् सकाशात् तद्भहे' सर्वज्ञग्रहे सति पूर्व पुनरुपमा-उपमानं प्रवर्तते 'अन्यग्रह इति' तथाविधान्योपलब्धौ सत्यां 'तन्न' गृहीते सर्वज्ञे, अनेन सदृशोऽसावित्येवमुपमानं, न चान्यत्रापि च गोगवयादावन्यथेति, अन्यथोपमानासंभवः, उभयदर्शनाभावाद् ॥ ५९५ ॥ अर्थापत्त्यापि तद्ब्रहं प्रतिपादयितुमाह-'शास्त्रे'त्यादि, 'शास्त्रात्'वेदात् 'अतीन्द्रियगतेः' धर्मादिपरिच्छेदात् अर्थापत्त्या- ऽपि परमार्थनीत्या गम्यते सर्वज्ञो, नहि तद्वाच्यवाचकभावसाक्षात्कारिव्यतिरेकेण सम्यक् शास्त्रादतीन्द्रियार्थगतिरित्य- र्थात्तत्सिद्धिरिति, इत्थं चैतदगीकर्त्तव्यम् , अन्यथा 'तत्र' अतीन्द्रियार्थे नाश्वासः इदमित्थमेवेत्येवं 'छद्मस्थस्य' प्रमातु- रुपजायते, व्यभिचारसम्भवादिति ॥ ५९६ ॥ यतश्चैवमतः-'प्रमाणे त्यादि, 'प्रमाणपञ्चकावृत्तिः' भावोपलम्भकप्रमाण- पञ्चकावर्त्तनं 'एवम्' उक्तेन प्रकारेण 'तन' सर्वज्ञे 'न युज्यते' न घटते, 'तथापि' एवमपि व्यवस्थिते अभावप्रामाण्यं तन्नेति 'ध्यान्ध्यविजृम्भितम्' अज्ञानविलसितमेतत् ॥ ५९७ ॥ एवं सर्वज्ञं प्रसाध्य परोदितं धर्माधर्मव्यवस्थानिमित्त विचारयति–'वेदादित्यादिना-वेदाधर्मादिसंस्थाऽपि पुरोदिता हन्त 'अतीन्द्रियदर्शिन' प्रमातारं विहाय गम्यते 'सम्यक् यथावत् कुतः एतत् , विचिन्त्यतामिदमिति ॥ ५९८ ॥ एतदेव भावयति-'न वृद्धे'त्यादिना-न वृद्धसंप्रदायेनैव वेदाद्धमोदिसंस्था ज्ञायते, कुतः? इत्याह-'छिन्नमूलत्वयोगतः' आदावेव तत्त्वतः केनचिदज्ञानात् न 'अर्वाग्दर्शिना' छद्मस्थेन प्रमात्रा 'तत्र' वेदस्य 'अतीन्द्रियार्थी' धर्मादिप्रतिपादनशक्तिलक्षणः 'अवसीयते' ज्ञायते ॥ ५९९ ॥ ततश्च- ·न चाप्यतीन्द्रियार्यस्वाज्यायो विषयकल्पनम् । असाक्षादर्शिनस्तत्र, रूपेऽन्धस्येव सर्वथा ॥ ६२५ ॥ सर्वज्ञेन सभिव्यक्तात्सर्वार्थादागमात्परा । धर्माधर्मव्यवस्थेय, युज्यते नान्यतः कचित् ॥ ६२६ ॥ 'भप्रापि' सर्वशनिपेषाधिकारे सुषते फेषिविस्यमेय सर्वज्ञवादिन' जैनादय-प्रमाणपत्रकावृत्ति प्रतीता कथ 'तत्र सर्पझे उपपपये, नैषेति भावः ॥ ५९१ ॥ एसदेवाह-'सर्या स्यादिना-प्रत्यक्ष सर्वाधिपयमसर्या विपर्य घेति पेयसि समाधायाह-सर्वाविपर्य' सार्यपरिच्छेदक तत् , सम्प्रत्यवं प्रमाण, 'तनिषेधकृत्' सर्पशनिपेधफरणशीलम् , मत्रोपरम्-अमायः फयम् एतस्य सर्पजस्य !, व्याविषप्रस्यमयत एष सर्वशत्वात् , न घेस्सविपर्य प्रत्यक्ष सनिपेयक विति, अन्न समापिः-अत्रापि 'मद समम्' एतस्यै, यदुताभाषः कयम् ?, एतस्य निपेपस्य सर्वत्र प्रपसे सतोऽप्यग्रह णादिति ॥ ५९२ ॥ एष प्रत्यक्षमवाधकम् , भनुमान तु साधकमेवेत्याह 'पर्माठय' इत्याविना-पर्मादयोऽपि च ये परस्य चोदनागम्या स्वत प्रसिद्धा या अजीवकाया इत्येते धर्मिणा, 'अध्यक्षा' प्रत्यक्षा इति साम्यो धर्मः, जियभावात्' शेयस्याविति हेसुः, पटावियदिति रटान्ता, सामाम्पेनाभिधीयमाने प्रत्यक्षादिविरोपिनी प्रतिज्ञेस्यस माह-'फस्यचित् केव लिन एप, न सर्वस्य, सेऽप्यपरैः सर्यभवादिभिः फेवला पवेप्यन्ते, 'दूरं पश्यसि धा में स्यादिषधनादिरयत आइ-सर्ष पप, टीका(कोटा)दयोऽपि, इत्येव नानुमान न पियते सर्वज्ञ, किन्तु विघठ एव ॥ ५९॥ भागमादपि तस्सिशिरिस्याह- 'भागमा दिस्यादि, आगमावपीति-आगमास्स्यास्प्रमाणात् तस्सिदि सर्वसिदिः, कपमिस्याह-यत् 'असो' सर्षशा ·विशेषे घृतादि प्रक्षिपेत् स्वर्गकामः पुमान् , इत्येवंभूतायां श्रुतौ "स्वादेत् श्वमांसं स्वर्गकामः” इत्येष नार्थः किं ?, तर्हि भव- दभिप्रेत एवेत्यत्र का प्रमा?, न किञ्चित्प्रमाणमित्यर्थः ॥ ६०५ ॥ पराभिप्रायमाशय परिहरति-'प्रदीपे'त्यादि, 'प्रदीपा- दिवत्' प्रदीप(सा)मान्यादिवत् इष्टश्चेत् 'तच्छन्दः' श्रुतिशब्दः 'अर्थप्रकाशकः' स्वार्थवाचकः खत एव, तत्स्वाभाव्यात्, एतदाशझ्याह-प्रमाणं न किञ्चित्-प्रत्यक्षादि 'अनापि' एवंभूतस्वभाववादे विद्यते तत्र, अतीन्द्रियत्वादस्य ॥ ६०६ ॥ अत्रैव दोषान्तरमाह-विपरीत्यादिना-विपरीतप्रकाशश्च अर्थान्तरवाचकत्वं चेति भावः ध्रुवमापाद्यते 'कचित्' विपया- न्तरे, प्रदीपादिदृष्टान्तेन, एतदेवाह-तथाहि 'इन्दीवरे' नीलोत्पले दीपः प्रकाशयति रक्ततां, तथोपलव्धेः, एवं-चन्द्रः पीतवाससि शुक्लतामिति ॥ ६०७ ॥ दोषान्तरमाह-'तस्मादित्यादिना-'तस्मात् श्रुतिपदान्न चाविशेषेण प्रदीपादिवत् रूपादौ प्रतीतिरुपजायते, इष्टवाच्यविषयादिना, सङ्केते सत्युपजायत इति चेदत आह-सङ्केतसव्यपेक्षवे, प्रतीतौ कर्त्त- व्यायामभ्युपगम्यमाने, किमित्याह-'खत एवेत्ययुक्तिमत्' यदुक्तं शब्दोऽर्थप्रकाशकः स्वत एव, तदशोभनमित्यर्थः॥६०८॥ किञ्च-'साधु रित्यादि, साधुः यथार्थो नवेत्ययथार्थो वा सङ्केत इति च नाशकैवंभूता निवर्ततेऽत्रेति, तथा 'तद्वैचित्र्यो- पलव्धेश्च' सङ्केतवैचित्र्यदर्शनाच्च, कुतः? इत्याह-'खाशयाभिनिवेशतः' तथा तथा व्याख्याभावात् ॥ ६०९ ॥ न चेयमपौरोयीत्याह-'व्याख्येत्यादि, व्याख्याऽप्यपौरुषेयी स्मृता केवलजैमिन्यादिभिरिति 'अस्य' वेदस्य, मानाभावा- त्कारणात स्मरणकरणयोः, 'न सङ्गता' न युक्ता, 'मिथः' परस्परं विरुद्धभावाच्च, सायादिभिरन्यथा व्याख्यायमान- त्वात्, तत्साधुत्वाद्यनिश्चितेः, व्याख्यासाधुत्वकल्पितत्वाद्यनवगमादित्यर्थः ॥ ६१० ॥ एतदेवाभिधातुमाह-'नान्य'इ.

·प्रामाण्य मिस्यावि, 'प्रामाण्य स्पषिपये नीलपीतविपये नीलपीताविम्ययस्याकारिणि सम्प्रदाये कयचित्प्रसेऽपि 'न युक्तिमत् न घटमानक प्रामाण्य यया, फेपामित्याह-अनाविमवन्धाना सदा जात्यन्धाना, तूला(तत्रा)संभयात् , तया 'अवापि' घेदारादिसंस्थाया सम्पदाये निरूप्या, यषुत प्रामाण्य न युझिमविति ॥ ६०० ॥ लौफिकपदार्यतु स्यतया प्रसिउशयायस्वमेव पेदपदानाम् , अतो नात्र वृद्धानामफत्पनेत्याशस्त्याह-'न लौकिफे'त्यादि, न 'लौफिफफ- दान' सम्माविना सर तत्पदार्यस्य 'तुल्यता' एकत्वं निभेतु पार्यते स्वतमनीत्या परेण, कुतः इत्याह-'अन्यत्र' नित्यत्यादौ 'तविपर्ययभाषता' लौकिकपदस्यताविपर्ययमाषात् ॥ ६०१॥ एतदेयाह-निस्यत्वे त्याविना-'निस्य । स्वापौरपेयत्वादि' नित्यस्वमपौरुषेयस्वमतीन्द्रियार्याभिधायकस्यमित्यादि अस्ति किशिद 'अलौफिक' लोकातीत तिम्र वेदे, पतषम् 'अन्यत्रापि' पदार्यादौ मता' अस्मात्कारणात् शास-किं ठोकिफपदार्यतुल्य पयास्याः किं या नित्यस्या विवशिक्षण इस्पेवरमा 'विदुपा' पतिस्प (न) निपर्धने, शापीवभावे सत्युपायाभायात् ॥ ६०२ ।। अत्रोपचयमाह- 'ततिवृत्तापित्याविना तनिवृत्ती' ययोदितशनिवृत्ती न घोपायोऽन्यः कमिद् पिना 'अतीन्द्रियविन' प्रमावार, . सप वो नास्ति, एवं प कस्वा साप्पेस पक्ष्यमाण कीर्तिस धर्मकीर्तिना माचार्येण ॥ ३०॥ यदुत-स्वय'मिस्यावि, । 'स्वयम्' मारमना रागादिमान् पुरुषा मा 'वेसि जानाति, वेदस्यापीरुपेयत्वात्, न भन्यत' मम्यस्मात् पुरुषात् । वस्यापि रागाविमत्त्वात् , 'म घेवपत्ति' न भापयति वेदोऽपि, मो माझण! ममायमर्थः इत्येषम् , मप्रतीयो, एवं प सति 'वेदार्पस्य मग्रिहोत्राः कुयो गति परिस्थिति !, नैय ॥३०॥ पतरीयम्-तेने त्यावि, तेनामिहोन आयात्-भूत -- ·विशेषे घृतादि प्रक्षिपेत् स्वर्गकामः पुमान् , इत्येवंभूतायां श्रुतौ "स्वादेत् श्वमांसं स्वर्गकामः” इत्येष नार्थः किं ?, तर्हि भव- दभिप्रेत एवेत्यत्र का प्रमा?, न किञ्चित्प्रमाणमित्यर्थः ॥ ६०५ ॥ पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरति-'प्रदीपे'त्यादि, 'प्रदीपा- दिवत्' प्रदीप(सा)मान्यादिवत् इष्टश्चेत् 'तच्छन्दः' श्रुतिशब्दः 'अर्थप्रकाशकः' स्वार्थवाचकः खत एव, तत्स्वाभाव्यात्, एतदाशझ्याह-प्रमाणं न किश्चित्-प्रत्यक्षादि 'अन्नापि' एवंभूतस्वभाववादे विद्यते तत्र, अतीन्द्रियत्वादस्य ॥ ६०६ ॥ अत्रैव दोपान्तरमाह-'विपरी'त्यादिना-विपरीतप्रकाशश्च अर्थान्तरवाचकत्वं चेति भावः ध्रुवमापाद्यते 'कचित्' विषया- न्तरे, प्रदीपादिदृष्टान्तेन, एतदेवाह-तथाहि 'इन्दीवरे' नीलोत्पले दीपः प्रकाशयति रक्ततां, तथोपलब्धेः, एवं-चन्द्रः पीतवाससि शुक्लतामिति ॥ ६०७ ॥ दोषान्तरमाह-'तस्मादित्यादिना-'तस्मात्' श्रुतिपदान्न चाविशेषेण प्रदीपादिवत् रूपादौ प्रतीतिरुपजायते, इष्टवाच्यविषयादिना, सङ्केते सत्युपजायत इति चेदत आह-सङ्केतसव्यपेक्षत्वे, प्रतीतौ कर्त्त- व्यायामभ्युपगम्यमाने, किमित्याह-'खत एवेत्ययुक्तिमत्' यदुक्तं शब्दोऽर्थप्रकाशकः स्वत एव, तदशोभनमित्यर्थः॥६०८॥ किञ्च-'साधु रित्यादि, साधुः यथार्थो नवेत्ययथार्थों वा सङ्केत इति च नाशकैवंभूता निवर्त्ततेऽनेति, तथा 'तद्वैचित्र्यो- पलब्धेश्व' सङ्केतवैचित्र्यदर्शनाच, कुतः ? इत्याह-'खाशयाभिनिवेशतः' तथा तथा व्याख्याभावात् ॥ ६०९ ॥ न चेयमपौरुसेयीत्याह-'व्याख्ये'त्यादि, व्याख्याऽप्यपौरुपेयी स्मृता केवलजैमिन्यादिभिरिति 'अस्य' वेदस्य, मानाभावा- कारणाम स्मरणकरणयोः, 'न सङ्गता' न युक्ता, 'मिथः' परस्परं विरुद्धभावाच्च, सायादिभिरन्यथा व्याख्यायमान- त्यात्, तहसाधुत्वाद्यनिश्चितेः, व्याख्यासाधुत्वकल्पितत्वाद्यनवगमादित्यर्थः ॥ ६१० ॥ एतदेवाभिधातुमाह-'नान्य'इ- ·त्यादि, 'नाम्यममाणसयादात्' न प्रत्यक्षाविप्रमाणसवादेन, वनोपरगतेनेति गम्यते, 'तत्साघुत्वविनिश्चय' ग्यास्या सापुस्यविनिश्चया, यदुवेयं शोभना म्याख्या नस्वियमित्येवंम्पा, कुता! इत्याह-स' मन्यप्रमाणसंयादा अतीन्द्रिये म्याल्यागोपरे वस्तुनि 'न यापाया' न यस्माः युक्त्युपपन्न, कुत इस्याह-तत्तझावधिरोघता' तस्य-अतीन्द्रियस्य ग्यास्याविषयस्य तमावयिरोपवा, अन्यममाणमहेश्वीन्द्रियस्वविरोधादित्यर्थः ॥ ६११ । यसधैवम्-'तमादित्यादि, वस्मात् 'म्पास्यानम्' अर्थप्रकाशनम् 'अस्य' पेदस्य 'इ' भयदमिम, किमिस्पाह-स्वाभिमापनियेदन' तस्यतो निजाभिमायकयनं, फस्येत्याह-जैमिन्यावे' म्यास्पानकी, यदा वैष तदा 'न तुरूप किं' न सहर्श किं ?, केन? इस्याह-पचनेन अपरेण वुयधनादिना 'व' पुप्माक, तुल्यमेष, स्वाभिमायनिवेदनाविशेपादिति भावः ॥ ६१२ 'एप'इत्यादिना, पपा 'स्थाणु' काठविशेषः अय मार्ग इति सनादेः 'ब्रवीति' यकीस्येवं वका कमन, पका मभ्यः पुनः स्वय प्रवीमि यदुवार्य मार्गः इत्येवं वकि, 'तयो' योरपि पमो मेवा परीस्यता, स्वाभिप्रायनिवेदन मति कमिभेद, अज्ञाम्येबैको योऽसंमधिनमम्पारोपमार ॥ ११॥ प्रस्तुत एव दोपान्तरमाह-'न पापी त्यादिना- पाप्यपोरुपेपा 'असो' घेद पटते 'सूपपत्तिसा' सुयुक्त्या, कुतः १ इत्याह-वस्तूम्यापारपैकल्ये' यकृतास्याविष्यापारा भापे 'ताम्बानुपसम्घित' पेदसम्दानुपलम्पेरिति ॥ १४ ॥ पराभिमायमाशझ परिहरति-वमित्याविना-यक्तू म्यापारमावेऽपि पचठक्षणे 'तमा मपौरुपेयत्वे लौकिक न किम्!, अपौरुषेयमिष्टं घो यपनं द्रम्पम्यपेषया, तत्र हि प्रयाण्यपौरपेयाण्येवेति गर्भः ॥१५॥ अम्युपगम्य दोपान्तरमाह-दश्यस्यादिना, दयमानेऽपि च भूयमाणेऽपि प न ·वक्तृव्यापारवैकल्ये वेदशब्दे आशङ्का 'अदृश्यकर्तृसमुद्भवा' पिशाचकर्तृविषया न निवर्त्तते, प्रेक्षापूर्वकारिण इति योगः, किं न निवर्तत एव ?, नेत्याह, अतीन्द्रियार्थद्रष्टारमन्तरेण, यदि त्यसो भवति ततस्तद्वचने निवर्तत इति ॥ ६१६॥ पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरन्नाह-'पापादि'त्यादि, पापात् कर्मणः 'अत्र' वेदे 'ईदृशी बुद्धिः' विकल्पबुद्विः, एनदाश- झ्याह-'न पुण्यात्' न पुण्येनेदृशी बुद्धिरिति ?, 'न प्रमा' नात्र प्रमाण, लोकः प्रमाणमित्याशयाह-'न लोको दिन लोक एवात्र प्रमाणं, कुतः इत्याह-विगानत्वात्, वेदापौरुषेयत्वं प्रति यद्यपि विगानं तथाऽपि बहवोऽस्मत्पक्ष एवेत्याशझ्याह- तबहुत्वाद्यनिश्चितेः, सर्वस्यादर्शनादिति ॥ ६१७॥ किञ्च-बहुना मित्यादि, बहूनामपि प्रमातॄणां संमोहभावात् , कुतश्चिद्धेतोः तत एव मिथ्याप्रवर्तनात्, पारसीकवन्मातृविवाहे, तथा मान(संख्या)विरोधाच, लोकमानले सप्तमाना- पत्त्या कथमित्थमिदं ननु यदुत “पापादत्रेदशी बुद्धि” रित्यादि ॥ ६१८ ॥ एवं विदं भवेदपीत्याह-'अतीन्द्रियेत्यादि, अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तु सर्वज्ञ इत्यर्थः पुमान् कश्चिद्यदीप्यते ऋपभोऽन्यो वा, ततः किमित्याह-संभवद्विपयाऽपि स्यात्, तदुपदेशज्ञानसामर्थेन, एवंभूताऽर्थकल्पना-यदुत "पापादत्रेदशी वुद्धि"रित्यादि ॥ ६१९ ॥ दोपान्तराभिघित्सयैतदेवाह -'अपौरुषेयते'त्यादिना-एवमुक्तन्यायाद् अपौरुषेयताऽपि 'अस्य' वेदस्य नान्यतो ह्यवगम्यते, किन्वित एव सर्वज्ञात्, ननु चात्र हेतवः सन्तीत्येतदाशङ्कयाह-कर्तुः अस्मरणादीनां वक्ष्यमाणानां 'व्यभिचारादिदोषतः' अनैकान्तिकासिद्ध- त्वदोपादिति ॥ ६२० ॥ एतदेवाह-'नाभ्यासे'त्यादिना, 'नेति प्रतिषेधः, अभ्यासः कर्मणां सत्यमुत्पादयति कौशलम् । धात्राऽपि तावदभ्यस्तं, यावत्सृष्टा मृगेक्षणा ॥१॥ अन्ये तु पश्चार्द्धमन्यथा पठन्ति-"मिथ्या तत् तादृशी येन, न धात्रा ·निर्मिताऽपरा।" इति, एषमादीनामपि का 'बिगानसः सकललोकैकवाक्यतया मर्यते, न भविगानेन स्मर्यत इत्याह -स्मर्यते च विगानेन, अनेकयाक्यतया, हन्त हापि' घेदे 'भष्टकादिका अप्टकाषामकत्वमा(टा) विरिति ॥ १२१॥ पर्य चापीरुपयो वेदा कसुरमरणादाकाशपदिस्यसाधन, तया आपमिमत हिरण्यगर्मवेदाध्ययनं गुरुमुखाघीतवेदाध्ययन पूर्वक पेदाध्ययनत्वादिदानींतनषेदाध्ययनपवित्येतदप्यसाधनमेवेस्पमिधातुमाह-स्वकृते त्यावि, ‘स्वकृताध्ययनस्यापि' स्वरचितपाठस्यापि तझापा' मध्ययनमायो न विरुष्यते, वयादर्शनाविति । कता(कत्रीपठापे कारणमाह-गौरवापा पनार्थं च प्रस्तुसमम्पस्य स्यावनिवेदनं, यदुत मत्कृतोऽय, लोकानां तयारस्वात्, अव एतदप्यसाधनमेष ॥ १२२॥ सपाऽन्योऽपि हेतुरपीरुपेयस्वे मनसामर्थ्यदर्शनावित्ययमप्यमुम्वर इति प्रतिपादयशाह-मश्रादित्यावि, मादीनां च सामयं विपापहरणादी 'शापराणामपि' पौरपेयाणामपि 'स्फुट' प्रतीतं, सर्वलोकेऽपि तथा व्यपहारदर्शनात् । दोपा म्सरमाइ-न चाप्यष्यमिधारि वस्सामर्थ्य, कधिचमाऽपि फलादर्शनादिति ॥ १२ ॥ सर्वशसिसपिकारे मुतिपरीक्षाग वेति तेनैयोपसंहरनाह-वेऽपी'स्पावि, वेदेऽपि पठ्यते पा-सर्वज्ञो महात्मा तत्र तत्र यया 'सर्ववियस्यैपे'स्पादौ यत् यस्मात् स प वेदा मान भवताम् , अतोऽपि 'मस्य' सर्वस्य असत्स्य वक्तु न युम्पते, न्यायादिति ।। १२४ ॥ न घे हार्पपावाविकम्पनपा परिपुरविपयकम्पन युकमिस्येसदार-न पापीत्यादि, न पापि 'मतीन्द्रियार्पस्थात् साक्षात- पूर्यादर्शनात् 'ज्याप शोमन 'विषयकल्पनम् अपादापि, कस्मेस्याह-असाक्षादर्शिन' छमस्थस्य तत्र' दे, निदर्शनमाह-रूपे नीलादिविपये कम्पनमम्मस्येष, न योग्यः सर्वपा जास्पम्भोऽन्ययस्यास्य ॥ १५॥ प्रातमुपसंहरति-

·'सर्वज्ञेने' त्यादिना-'सर्वज्ञेन हि' सर्वज्ञेनैव "अभिव्यक्तात्' प्रकाशितात् 'सर्वार्थात् सर्वविषयात् आगमात्परा नान्या
इति, केत्याह-'धर्माधर्मव्यवस्था एवं धर्म एवमधर्म इति नीतिः इयं युज्यते, यथोक्तमस्माभिः, नान्यतः प्रमाणात्
कचिद्-भुवनेऽपि ॥ ६२६ ॥ वार्त्तान्तरमाह-'अनापी'-त्यादिना-
अत्रापि प्राज्ञ इत्यन्य, इत्थमाह सुभाषितम् । इष्टोऽयमर्थः शक्येत, ज्ञातुं सोऽतिशयो यदि ॥६२७॥
अयमेवं नवेत्यन्यदोषो निर्दोषताऽपि वा । दुर्लभत्त्वात्प्रमाणानां, दुर्बोधेत्यपरे विदुः ॥ ६२८ ॥
अत्रापि ब्रुवते वृद्धाः, सिद्धमव्यभिचार्यपि । लोके गुणादिविज्ञानं, सामान्येन महात्मनाम् ॥ ६२९ ॥
तन्नीतिप्रतिपत्त्यादेरन्यथा तन्न युक्तिमत् । विशेषज्ञानमप्येवं, तद्वदभ्यासतो न किम् ? ॥ ६३०॥
दोषाणां इासदृष्टयेह, तत्सर्वक्षयसम्भवात् । तत्सिद्धौ ज्ञायते प्राज्ञैस्तस्यातिशय इत्यपि ॥ ६३१ ॥
हृद्ताशेषसंशीतिनिर्णयादिप्रभावतः । तदात्वे वर्तमाने तु, तद्व्यक्तार्थाविरोधतः ॥ ६३२ ॥
न चास्यादर्शनेऽप्यद्य, साम्राज्यस्येव नास्तिता । सम्भवो न्याययुक्तस्तु, पूर्वमेव निदर्शितः ॥ ६३३ ॥
प्रातिभालोचनं तावदिदानीमप्यतीन्द्रिये । सुवैद्यसंयतादीनामविसंवादि दृश्यते ॥ ६३४ ॥
एवं तत्रापि तद्भावे, न विरोधोऽस्ति कश्चन । तझ्यक्तार्थाविरोधादौ, ज्ञानभावाच साम्प्रतम् ॥६३५॥

·सर्वत्र दृष्टे संवादादृष्टे नोपजायते । ज्ञातुर्विसवादाशका, सद्देशिष्ट्योपलब्धित ॥ ६३६ ॥ वस्तुस्थित्याऽपि तत्चाहम्, न पिसवादक भवेत् । ययोत्तर तथादृष्टेरिति चैतन्न साम्प्रतम् ॥ ६३७॥ सियेटप्रमाण यद्येयमप्रमाणमयेह फिम् ? । नसेकं नास्ति सत्यार्य, पुरुपे घटुमापिणि ॥ ६३८ ॥ यत एक न सत्यार्य, किन्तु सर्व यथाश्रुतम् । यत्रागमे प्रमाण स, इप्यते पण्डितेर्जने ॥ ६३९॥ आरमा नामी पृथक् कर्म, तस्सयोगाद्भवोऽन्यथा। मुक्तिहिंसादयोमुख्यास्तन्निपूचिः ससाधना ॥६४०॥ अतीन्द्रियार्थसवादो, विशुद्धो भावनाविधिः । यत्रेदं युज्यते सर्व, योगिव्यक्त स आगम ॥ ६४१॥ अधिकार्यपि चास्येह, स्वयमज्ञो हि यः पुमान् । कथितज्ञः पुनर्धीमास्तद्वैयर्थ्यमतोऽन्यथा ॥ ६४२ ॥ परचित्तादिधर्माणां, गत्युपायामिधानतः । सर्वार्थविषयोऽप्येप, इति तद्भावसस्थिति ॥ ६४३॥ 'मत्रापि' अनन्तरोविवयार्चायां माशः इति अस्मादेतो 'मन्या' सौगवा 'इस्प' पस्पमाणनीस्याऽऽह, सुभापित मित्युपहसति, श्योऽयमय: यदुत सर्वज्ञेन अभिव्यकादिस्पादि शक्यते ज्ञावं, सोऽतिशयो यवि, अयं सर्वशः मयं तद मिष्यफापी मागम इत्येवस्मा, मदु न शक्यत इस्यभिप्रायः ।। १२७ ॥ परमतमुपम्पस्पनाए-'भयमित्यादि, मयमेष- साधुः पिशन सर्वविद्वान् नति-नासाघुर्नाविताभासर्वश इत्पेषमम्पदोपा सम्मानान्तरपम्निः, मिर्वोपताऽपि षा (न) ·तत्रैव, किमित्याह-'दुर्लभत्वात्प्रमाणानां परचेतसामप्रत्यक्षत्वात् 'दुर्योधा' दुर्शाना, इत्यपरे विदुः-अन्ये त्वेवं जानन्ति ॥२८॥ वार्तान्तरमभिधातुमाह-'अनापी'त्यादि, 'अत्रापि' अनन्तरोदितविचारे युवते वृद्धा आगमवादिनः, किमि- त्याह-सिद्धं प्रतिष्ठितम् 'अव्यभिचार्यपि' नियमवदपि लोके गुणदोषविज्ञानम्, अन्यत्र कथमित्याह-सामान्येन प्रज्ञया न साक्षात्कारेण 'महात्मनां प्राज्ञानामित्यर्थः ॥ ६२९ ॥ एतदेव दर्शयितुमाह-'तन्नीती'त्यादि, 'तन्नीतिप्रति- पत्यादे' दिग्नागाचार्यनीतिप्रतिपत्तेः सम्यगुद्योतनात् सामान्येन यद्गुणज्ञानं सिद्धं तन्नीत्या जातकस्य, 'अन्यथा' यद्येवं नेष्यते ततः 'तत्' नीतिप्रतिपत्त्यादि न युक्तिमत् , अपेक्षापूर्वकारिनीतित्वेन, एवं सामान्येन गुणज्ञानं सिद्धमित्याह, विशेषज्ञानमप्येवं गुणादिविषयमन्यत्र 'तद्वत्' सामान्यवद् अभ्यासतो न कि ?, भवत्येवेत्यभिप्रायः ॥ ६३० ॥ एतदे- वाह-दोषाणा'मित्यादि, 'दोषाणां रागादीनां हासदृष्ट्येह प्रतिपक्षवलेन लोके 'तत्सर्वक्षयसम्भवात्' तेपां-रागा- दीनां सर्वक्षयोपपत्तेः, प्रतिपक्षोत्कर्षेण, 'तत्सिद्धौ' सामान्येन गुणवत्पुरुषसिद्धौ ज्ञायते 'प्राज्ञैः' तदुक्तपरीक्षाक्षमैः 'तस्य' पुणवत्पुरुषस्य ‘अतिशय इत्यपि' विशेषोऽपीति भावः ॥ ६३१ ॥ यथा ज्ञायते तथाऽभिधातुमाह-'हगते'त्यादि, हग- शेषसंशयनिश्चयप्रभावेन, आदिशब्दादन्यत्र दृष्टेष्टाविरुद्धोक्तिसामर्थेन च, तदात्वे द्वयादप्यतो ज्ञायते तस्यातिशयः, र्तमाने तु' साम्प्रतं पुनः तद्व्यक्तार्थाविरोधतः' तेन गुणवताऽभिव्यक्तो य आगमस्तदर्थाविरोधेन केवलेनेति ६३२ ॥ एवंभूतोऽपीदानीं न दृश्यतेऽतो नास्त्येवेत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह-'नचेत्यादिना-न च 'अख' अशेपसंशय- नेपि अद्य' साम्प्रतं साम्राज्यस्येव नास्तिता, किन्त्वस्तितैव, नहीदानी साम्राज्यमपि दृश्यते, तथा च ·सदस्तीति । स्यादेतत् समयति तदिस्यत्राह-सम्मयोऽस्येति पर्चते न्याययुक एष मणिवप्रकारेण, पूर्वमेष 'दोषाणां हा. सेत्यादिना निदर्शित इति समानमेतत् ॥ ३३३ ॥ अस्यैव ज्ञानसम्भवमाह-प्रातिभे स्यादिना-प्रातिमालोचन साषद् व्याप्यादिपरिणामविषयमिदानीमपि अतीन्द्रिये म्याम्यादिपरिणाम एष सुधेयसयतादीनां महामाधाना केपाधित् मविसंयादिश्यते अर्थक्रियाद्वारेणेति ॥ २४ ॥ दृष्टान्तमभिधाय दान्तिकयोजनामाह-एवं'मित्यादिना-एवं यया सुवैपानां तत्रापि' गुणपरपुरुपे 'ता' तद्विशिष्टचेप्टोपउम्म्या प्रातिमगुणालोचनभावे न विरोधोऽस्ति कमन, मस्य साक्षादर्भिनोऽपि यथाय संभवत्येतदिस्यपः । तया तापक्काविरोषादी वेन-गुणवता व्यको प आगमा तदर्या विरोधसम्मपाद म्पाससवादादी विपये 'ज्ञानभावार्थ ज्ञानोत्पचेव कारणात् साम्प्रप्तमिदानी, न विरोधोऽसि कचन इत्यनुपर्धते ॥ १५ ॥ यदि नाम रटे संपादः आप्टे किमायातमित्याशहापोहायाह-सर्षनेत्याविना-सर्वत्र रटे, तव्य कार्ये, सपादासोरटे' पर्मादी नोपजायते' न भवर्चत एव ज्ञातुपाशस्य 'विसषावाशका' किमित्यमन्यया था? इति, फुतः । इत्याह-तवैशिष्ट्योपसम्धितः' तस्प-ध्याकस्य या व्यक्तस्य पा सा माध्यस्प्याधुपायाभिधानाविषैशिष्यो- पलप्पे (घिन्तव)॥ १५ ॥ मातिमेन यवि नाम नोपजायते तथाऽपि वस्तुस्थिस्यां सत्माविम विसंवादकं स्या दित्याशशनिवृस्पर्षमाइ-परिव'स्मावि, वस्तुस्थिस्यापि परमार्थेनापि तत्तारक, मातिम मार्गानुसारि, न विसंवादक भवेत् , किन्त्यविसवादकमेष, कुतः! इस्याह-पयोत्तर क्रियापदचौ तपारठे' सुवैद्यपातिभपदविसंपादकत्वेन हटे । इति ' पयं च सति पतत्' पपमाणं 'न साम्प्रत' न शोमनम् ॥ १७ ॥ किं तविस्याह-'सिपेदिस्यादि, ·सिद्धयेत् प्रमाणम्-आगमाख्यं यद्येवमेकवाक्यार्थसंवादित्वेन अप्रमाणमयेह किं ?, नैवं सन्ति किञ्चिदप्रमाणं नाम, सर्व पौरुषेयवचनं प्रमाणं, कुतः ? इत्याह-नोकं नास्ति सत्यार्थ वाक्यं, किन्तु किञ्चिद्भवत्यपि, पुरुषे वहुभापिणि, घुणा- क्षरवदिति सर्वेषां तद्वचनं प्रमाणमिति महाननर्थः ॥ ६३८ ॥ यथैतदसाम्प्रतं तथाऽभिधातुमाह-'यत एक'मित्यादि, 'यतः' यस्मादेकं न सत्यार्थ, घुणाक्षरन्यायेन, किन्तु सर्वमेव यथाश्रुतं यत्रागमे इत्थम्भूत आगमो, न वचनमात्रं, 'इष्यते' अभ्युपगम्यते, कैः? इत्याह-पण्डितैर्जनैः, मान्यते, आमुष्मिकसिद्धेरिति, तत्त्वज्ञैः ॥ ६३९ ॥ स चेत्थम्भूत इत्याह-'आत्मेत्यादिना-आत्मा नामी नारकादिरूपेण परिणामवान् , तथा पृथक्कर्म आत्मनो, वस्तुसत्त्वात् , 'तत्सं- योगात्' कर्मसम्बन्धात् 'भवः' संसारः, 'अन्यथा मुक्तिः' वस्तुसत्कर्मवियोगान्मोक्षः । तथा 'हिंसादयो' हिंसानृता- दयः कर्मसंयोगहेतवः 'मुख्याः' कथश्चित्तत्क्रियाभाववाच्याः, तथाभणनादिति, निरुपचरिता इत्यर्थः, 'तन्निवृत्तिः' हिंसादिनिवृत्तिर्मुख्या ससाधना, सदुपदेशक्षयोपशमादिना निमित्तेन ॥ ६४० ॥ तस्यैव गुणदोपमाह-'अतीन्द्रिये- त्यादिना-'अतीन्द्रियार्थसंवादः' चन्द्रोपरागनिमित्तादिसंवादः विशुद्धः संभवस्वरूपफलशुद्धशा, 'भावनाविधिः' अनि- त्यत्वादिभावनामार्गः, यत्र 'इदम्' अनन्तरोदितं 'युज्यते' सम्यग् घटते 'सर्व' निरवोपं 'योगिव्यक्तः' सर्वज्ञप्रका- शितः स आगम इति, सम्यगागमलक्षणमेतत् ॥६४१॥ ज्ञोऽज्ञो वाऽस्याधिकारी स्याद् ?, उभयथाऽपि वैयर्यमिति कुबा- दिनिराकरणमाह-'अधिकारी'त्यादिना-अधिकार्यपि चागमस्य 'इह' लोके 'वयम्' आत्मना अज्ञो हि यः पुमांस्तदर्वस्य, कथितज्ञः पुनः, नतु कथितमपि यो न जानात्येव, अत एवाह-'धीमान्' वुद्धिमान्, 'तद्वैयर्य' आगमवैवर्यम् , - ·'अतः' प्रमागत् 'अयपा' अन्यन प्रकारेण, सर्यया शोऽशो वेत्येवरूपेणैवेति ॥ १४२ ॥ अन्यचित्तपैतसिफागतेरस यार्पविषयाव्यमिरयाशापोहायाह-'परपित्तावी त्यावि, 'परचित्तादिधर्माणां चित्तालोचनसमुद्रोदफपलादिमानक पाणा 'गस्युगपाभिमानत' तत्परिच्छेदोपायतः तपोमायनाधमिधानात् सर्वार्थविपयोऽपि 'एप' प्रशान्त आगमः पनि' पर तापसम्पितिः' तत आगमास्पदार्पव्ययस्येत्यर्थः ॥ ६४३ ॥ यार्चान्वरमाह- अन्ये पभिधत्येव, युक्तिमार्गकृतश्रमा । शय्दार्थयोर्न सम्बन्धो, वस्तुस्थित्येह विद्यते ॥ ६४४ ॥ न तादात्म्य दयाभावप्रसहानुद्धिभेदतः । शस्त्रायुक्तो मुखच्छेदादिसगात्समयस्थिते ॥ ६४५॥ अामनिधिभावेन, तदृष्टावन्ययोक्तित । अन्याभावनियोगाच्च, न तदुस्पचिरप्यलम् ॥ ६४६ ॥ परमार्थकतानत्ये, शब्दानामनिवन्धना । न स्यात्प्रवृचिरर्थेपु, दर्शनान्तरभेदिपु ॥ ६४७ ॥ अतीताजातयोर्याऽपि, न च स्यादनृतार्थता । वाच कस्याश्चिदित्येपा, पोद्धार्थविपया मता ॥ ६४८॥ पाय इत्पमपोहस्तु, न जाति पारमार्थिकी । तदयोगाद्विना भेद, तदन्येभ्यस्तथास्थिते ॥ ६९९ ॥ सति पामिन् किमन्पेन ?, शन्दाचव्यतीतित । तदभावे न तद्वत्व, तद्वान्तत्वात्तथा न किम् ? ६५० अभ्रान्ति(न्त) जातिवादे सु, न दण्डाइण्डिवगति । तम्त्युभयसाक्ष्ये, न भेदाद् वोऽपि तादृशम् ६५१ ·? 'अन्ये वि'त्यादि, अन्ये तु वौद्धा अभिदधति “एवं वक्ष्यमाणं, किंभूताः? इत्याह-युक्तिमार्गकृतश्रमाः, जातियु- क्तिनिष्ठा इत्युपहसति । किमभिदधति ? इत्याह-शब्दार्थयोः, लोके प्रसिद्धयोः, न सम्बन्धः कश्चित् 'वस्तुस्थित्या' पर- मार्थेनेह विद्यते, तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावात् ॥ ६४४ ॥ एतदेवाह-'न तादात्म्य'मित्यादि, न तादात्म्य, शब्दार्थयो- रिति गम्यते, कुतः? इत्याह-द्वयाभावप्रसङ्गाच, तदेकत्वेन शब्दार्थद्वयस्याभावापत्तेः, तथा 'बुद्धिभेदतः' शब्दार्थ- योविलक्षणबुद्धिभावात् । तथा 'शस्त्रायुक्तौ' धुरिकानलाद्यभिधाने 'मुखच्छेदादि[]सङ्गात्' वदनच्छेददाहप्रसङ्गात् 'समयस्थिते' सङ्केत्तव्यवस्थानादिति ॥ ६४५ ॥ न तदुत्पत्तिरपि, एतदभिधातुमाह- अर्थे'त्यादि, "अर्थासंनिधि- भावेन' अर्थासन्निधावपि क्वचित्तच्छब्दभावात् , तथा 'तदृष्टौ' देवदत्ताद्यर्थदृष्टौ 'अन्यथोक्तितः' यज्ञदत्तादिशब्दे- नोक्तेः, न चैतत्तदुत्पत्तौ भवति, यदुत कारणाद्वा तद्भाव ? इति, तथा 'अन्याभावनियोगाच' अन्यस्मिन् घटे पटश- ब्दः (०ब्दस्य) अभावे वान्ध्येयशब्दादेर्नियोगात्-सङ्केताच कारणान्न तदुत्पत्तिरपि' अर्थाच्छन्दोत्पत्तिरप्यलं शोभते, न हि यद्यत उत्पत्तिस्वभावं तदन्यभावेऽभावे वा नियोक्तुं शक्यत इति भावः ॥ ६४६ ॥ दोषान्तरमभिधातुमाह-'परमा- 'त्यादि, 'परमार्थंकतानत्वे' परमार्थैकनिष्ठत्वे शब्दानामिष्यमाणे, किमित्याह-'अनिबन्धना' प्रवृत्तिनिमित्तविकला न स्थात् प्रवृत्तिः, प्रधानेश्वरादिशब्दानां वाचकत्वेन, केषु ? इत्याह-'अर्थेषु' वाच्येषु 'दर्शनान्तरभेदिषु' प्रधानेश्वरादिरू- पेषु, अन्योऽन्यं तदभावादिति ॥ ६४७ ॥ तथा 'अतीतेत्यादिना-'अतीताजातयोः' विनष्टानुत्पन्नयोर्वाऽप्यर्थयोरसत्त्वे न' स्यात्प्रवृत्तिः, तथा 'न च स्यात्' न च भवेत् 'अमृतार्थता' मृषार्थता 'वाचा' कस्याश्चित्, प्रतारकसम्बन्धिन्या तथा ·मपि, अन्यथा परमाकतानत्वायोगात् , 'इति' अस्माहोपनातात् 'एपो' पार पौदार्यविपया' परिकस्सितयुनिप्रति मासगोचरा मता' या धाग्याविमिः सौगतैः ॥ ६४८ ॥ एवं सति यमपति सदाह-'पाप' इत्यादिना-पाप्य इत्य मपोह एष, परिकस्पिवबुद्धिप्रतिमासम्पत्याचस्य, 'न जाति' पारमार्थिकी, गोत्यादिम्मा, परिकस्पिसा वाप्या, फुता? इत्याह-तदयोगात् गोस्वादिमातेरपटमानस्वात् , तथा बिना भेद स्वभावस एय गोत्वाधारस्वभावलक्षणगोम्यक्तीना 'तदन्पेभ्यः' मन्वादिम्यतिषिशेपेम्पा तयास्थिते,म्यापकत्येऽपि गोस्वस्य गोम्यस्यायस्वेनैयाषस्थानादित्यर्य: ॥४९॥ मष दोपमाह-सति चेत्यादिना, सति पास्मिन् 'मे' पकलपणे फिमन्येन-गोत्वादिना फस्पितेन, 'शदात्' गवादि स्मात् 'तत्मतीसित तयाऽभ्यषसायषशेन विशिष्टमेदवासतिप्रतीतेः । परामिप्रायमाह-सभा मेदामाषे न तद्वत्व -विशिष्टमेवयत्त्वं म्पतिविझेपामां, व्या हि स एष तया स्वभावामेदो, नापर इति । अनोत्तर 'तान्तस्वात् तस्य-मे दस्य प्रान्तस्वात्-फस्सितस्वात् क्या न किं, फस्पितमेष, तयाऽभ्यषसायवशेन तत्वं भवत्येवेत्यपी, यासवे सस्मि मयं दोपो, न पुनर्माम्स इस्यभिप्रायः ।। ६५० ॥ एतदेवाह-अभ्रान्ते त्यादिना-अम्रान्ति(न्त)जातियादे तु (पस्तुवाप रुपये) न पुनः किमित्याह-गति परिपिछवि, तस्वीति योगा, किंयदित्याह-वण्डारणियत् दण्डास्सकाशाइण्डि नीष, नहि वर्ष छिम्दीत्युका कचिदणिनं छिनधि मन्यत्र शम्दार्यानमिज्ञात् , परामिप्रायमाश परिहरति-वभप साह तु' मातिम्पकिसाइये स्विम्पमाणे तदप्रतिपस्यापतिः नीत्या, ननु, पोऽपि' युष्माकमपि आतिम्पतियादिनां ·तादृशमिति भ्रान्तमेव, तद्वत्त्वमितियोगः, कुतः ? इत्याह-भेदाद, जातिव्यत्योरिति गम्यते, न ह्यन्यथा साकय भवतीति भावः ॥ ५५१ ॥ वार्त्तान्तराभिधित्सयाऽऽह-'अन्ये त्वि'त्यादिना- अन्ये त्वभिदधत्येवं, वाच्यवाचकलक्षणः । अस्ति शब्दार्थयोर्योगस्तत्प्रतीत्यादितस्ततः ॥ ६५२ ॥ नैतदृश्यविकल्पाईंकीकरणेन भेदतः । एकप्रमात्रभावाच्च, तयोस्तत्त्वाप्रसिद्धितः॥ ६५३ ॥ शब्दात्तद्वासनाबोधो, विकल्पस्य ततो हि यत् । तदित्थमुच्यतेऽस्माभिर्न ततस्तदसिद्धितः ॥ ६५४ ॥ विशिष्टं वासनाजन्म, बोधस्तच्च न जातुचित् । अन्यतस्तुल्यकालादेविशेषोऽन्यस्य नो यतः ॥६५५ ॥ निष्पन्नत्वादसत्त्वाच्च, द्वाभ्यामन्योदयो न सः। उपादानाविशेषेण, तत्वभावं तु तत्कृतः ? ॥६५६ ॥ न युक्तवत्वहेतोस्तु, स्याच नाशः सहेतुकः । इत्थं प्रकल्पने न्यायादत एव न युक्तिमत् ॥ ६५७ ॥ अनभ्युपगमाच्चेह, तादात्म्यादिसमुद्भवाः । न दोषा नो न चान्येऽपि, तद्भेदाढेतुभेदतः ॥ ६५८ ॥ वन्ध्येतरादिको भेदो, रामादीनां यथैव हि । मृषासत्यादिशब्दानां, तद्वत्तद्धेतुभेदतः ॥ ६५९ ॥ परमार्थंकतानत्वेऽप्यन्यदोषोपवर्णनम् । प्रत्याख्यातं हि शब्दानामिति सम्यग्विचिन्त्यताम् ॥ ६६० ॥ अन्यदोषो यदन्यस्य, युक्त्या युक्तो न जातुचित् । व्यक्तवर्ण न बुद्धानां, भिक्ष्वादिः शवरादिवत् ॥

·ज्ञायते तविशेषस्तु, प्रमाणेतरयोरिव । स्वरूपालोचनादिभ्यस्तथा दर्शनतो मुवि ॥ १२ ॥
समयापेक्षण चेह, सक्षयोपशम विना । तस्कर्तृत्वेन सफल, योगिना तु न विद्यते ॥ ६६३ ॥
सर्वघाचफमावस्वाच्छब्दानां चित्रशकित । वाग्यस्य च तयाऽन्यत्र, नागोऽस्य समयेऽपि हि ॥६६॥
अनन्तधर्मकं प्रस्तु, तधर्मः कश्चिदेव च । वाघ्यो न सर्व पवेति, सतश्चितन्न वाधकम् ॥ ६६५॥
अन्यदेवेन्नियमासमन्पच्छब्दस्य गोचर । शब्दाप्रत्येति मिनाक्षो, न तु प्रत्यक्षमीक्षते ॥ ६६६ ॥
अन्यथा दाहसम्बन्धादाह दग्धोऽभिमन्यते । अन्यथा दाहशब्देन, दाहार्य सप्रतीयते ॥ ६६७ ॥
इन्द्रियमासतोऽन्योऽपि, वाच्योऽसौ न च दाहकत् । तथाप्रतीतितो भेदाभेदसिद्धपैव तत्स्थिते. ६६८
अपोहस्यापि वाध्यत्वमुपपत्त्या न युज्यते । असत्त्वादस्तुभेदेन, बुद्धया तस्यापि चोधत ॥ ६६९ ॥
क्षणिका सर्वसस्काराः, अन्ययेतविरुभ्यते । अपोहो यन्न सस्कारो, न च क्षणिक इष्यते ॥ ६७० ॥
पर्व च वस्तुनस्तत्व, इन्त ! शास्त्रादनिश्चितम् । तदभावे च सुव्यक्त, तदेतत्तुपखण्डनम् ॥ ६७१ ।।
बुद्धावर्णेऽपि चादोप, सस्तवेऽप्यगुणस्तया । आदानाऽप्रतिपत्त्यादि, शब्दार्थायोगतो ध्रुवम् ॥ ६७२ ॥

·'अन्ये तु' जैनाः 'अभिदधति' ब्रुवते 'एवं' यदुत 'वाच्यवाचकलक्षणः' वाच्यस्वभावोऽर्थः वाचकस्वभावः शब्द : इत्येवंरूपः अस्ति शब्दार्थयोः 'योगः' सम्बन्धः, कुत एतदित्याह-'तत्प्रतीत्यादितः' वाच्यप्रतीतिप्रवृत्तिमाप्तिनिवेद- नादेः, 'ततः' शब्दादित्यागोपालाङ्गनमेतद् ॥ ६५२ (न)सम्भवश्चास्यान्यथेत्यभिधातुमाह-'नैतदि'त्यादि, न 'एतत् तत्प्रतिपत्त्यादि दृश्यविकल्पार्थैकीकरणेन, दृश्यः स्वलक्षणं तदेकीकरणेन विकल्प्यं, दृश्यमित्यध्यवस्येत्यर्थः, कथं नैतत् । इत्याह-'भेदतः' तयोस्तत्त्वाप्रसिद्धितः इति सम्बन्धः, भेदात्कारणात् तयोः-दृश्यविकल्पार्थयोस्तत्त्वाप्रसिद्धितः-एकीकरण- त्वाप्रसिद्धेः । अत्रैव हेत्वन्तरमाह-एकप्रमात्रभावाच, नहि क्षणिकत्वे दृश्यविकल्प्यार्थयोः कालभेदेनैकः प्रमातेत्येकीकर- णत्वाप्रसिद्धिरेव, स्यादेतत्-दृश्यविकल्प्याथैकीकरणं नाम वाह्यालम्वनस्य विकल्प्यस्य वाह्यालम्बनत्वेन प्रतिपत्तिः ॥६५३॥ । तथा चाह-'शब्दादित्यादि, शब्दादिति कारणे कार्योपचारात् तद्ज्ञानात् 'तद्वासनाबोध' विशिष्टविकल्पवासनाबोधः विकल्पश्च विशिष्टः 'ततो हि तत एव विशिष्टवासनाबोधात् 'यत्' यस्मात् तत्-तस्मात् 'इत्थमुच्यते' दृश्यविकल्प्यावर्था- वेकीकृत्येत्येवमभिधीयते अस्माभिः, विकल्पवैशिष्ट्येनेत्यर्थः, एतदाशझ्याह-न, 'ततः' शब्दात् तदसिद्धितः' विशिष्ट- वासनाबोधासिद्धेरिति ॥ ६५४ ॥ एतदेवाह 'विशिष्टे' त्यादिना-इह 'विशिष्टं तथाविधविकल्पजननस्वभावं 'वासना- जन्म' वासनोत्पाद एव 'बोध:' वासना, नत्वन्यः कश्चित् , 'तच' विशिष्टवासनाजन्म 'न जातुचित्' न कदाचिद् युज्यते, कथमित्याह-'अन्यतः' अन्यस्मात् सहकारिणः तुल्यकालादेः विशेषेण तुल्यकालात् अतुल्यकालाद्वा 'विशेषा' वैशि- ध्यकरणलक्षणः 'अन्यस्य' विशेष्यस्य नो यतः यस्मात् न्यायेन ॥६५५॥ एतदेव विकल्पदोषोपल्यासद्वारेणाह-'निष्पन्ने'- ·स्यादि, 'निप्पलत्यादिति तुस्यकावासाकारिणो न विशेषा, विशेष्यस्यैव तदानीं निष्पत्ते मनापेयातिशयस्यात्, विशे- पस्स पाविधायस्वारिति, मसस्यामातुस्यकालादप्यन्यतो न विदोपा, सदा तस्यासस्वाद, अससचोपकारफरणायोगादिति। प्रयोमवोऽपर एक विशेष इत्याशस्याह-दाम्पामन्योदयो न सदाम्यामित्युपादानसहकारिम्पो सकाशात् मन्यो दय-विशिष्टापरोत्पादोन सा विशेषा, कुतः इस्याह-हपादानाविशेषेण पूर्वपदविशिष्टकार्यजननस्वमाषस्वातिरस्कारेण, अन्योदयस्पैवासिरिस्पा, सदेव तत्स्वमाष यत्तदपाप्यान्योदयफारीत्याशस्क्याह-'तस्वभाव तत्कुता P तरस्वभाव मिस्यनुपकारिणमपि सहकारिणमषाप्प विशिष्टापरमननस्वभाषमेव तद्-सपादानमिति कुतो, न फुतचिन, यास्माप्रमेत दिस्यमिप्रायः ॥१५॥ परामिप्रापमाशन परिहरति-नक विस्यादिना-न पुरुषत् सुत्यकालोऽतुल्यकाला सहकारी, विशेपामावेन, सहेतोस्तु' स्वकारणादेव तरस्वमावषत् , तथाहि-नास्यापि स्वहेतुरविशिष्टः समिदं विशिष्ट अनयति, न पाम्पसो विशेपमाव इति केवउस्यैष वैशियमेष्टव्यम् , एष सर्वत्रतविति प्रतीतिवैशिध्याभाषे तमासनावोधानुपपचे रिति, दोपान्तरमाह-स्थाच नाशः भवतामपि स हेतुफ' पुस्पादण्यतिरिकहेतुसापेक्षा इत्यं प्रकस्मने-स्वहेतोरेयानुपकारि णमपि सहकारिणमषाप्प विशिष्टापरजननस्वभाषमेतदित्येष प्रकल्पने, वयाहि-पतदपिया शक्यत एष-अकिधिकरमपि नाशोतुमयाप्य निधिस्वभावमेतजातमिति विशिष्टोत्पादयत्सहेतुको नाशा, न्यापात् भवत्परिकस्सिसादेय, अनिष्ट पैसद् अत'-अस्मास्कारणात् एतत् इत्यस्वभावकसनं न 'युक्तिमत्' न्याम्यम् । एष च स्वनीतितो विकल्पानुपपर्व पनमात्रमेतत्-यदुत रश्यविकस्पापैकीकरणं नाम मामालम्बनस्य विकल्पस्य बाबालम्बनस्वेन प्रविपतिः, विरु चैतद्, ·? अवाह्यालम्बनस्य वाह्यालम्बनत्वेन प्रतिपत्तेः, न हि पीतालम्बनस्य नीलालम्बनत्वेन प्रतिपत्तिः, अव्यवस्थापत्तेः, न चा- विषयत्वस्य प्रमाणं, नायमेव बाह्यप्रतिपत्तिरूपेण प्रवृत्तेः, न चान्यद्, अनभ्युपगमात् , तैमिरिककेशादिज्ञानस्याप्यद्वयवो- धमात्रवादेऽयोगात् , भावतः सामग्रीभेदाभावात् तिमिरकल्पनिमित्तासिद्धेः, बोधमात्रभेदस्याप्रयोजकत्वात् , प्रपञ्चितं च तदनेकान्तजयपताकायामिति नेहोच्यते, (संक्षेप) कामवत्त्वात्प्रारम्भस्यास्येति ॥६५७॥ उक्तदोपपरिहारार्थमाह-'अन- भ्युपगमें'त्यादि, अनभ्युपगमात्' अनङ्गीकरणाच्च इह प्रक्रमे 'तादात्म्यादिसमुद्भवाः तादात्म्यतदुत्पत्तिप्रसूता न दोषाः 'ना' अस्माकं पूर्ववर्णिताः, न चान्येऽपि 'परमार्थंकतानत्वे' इत्यादिनोक्ताः, कुतः? इत्याह-'तद्भेदात्' शब्दभेदात् 'हेतुभेदतः' कारणभेदेन ॥ ६५८ ॥ एतदेवाभिधातुमाह-'वन्ध्येतरे'त्यादि, 'वन्ध्येतरादिको भेदः' वन्ध्याऽवन्ध्या च मत्कुणोऽमत्कुणश्चेत्यादि, 'रामादीनां स्त्रीपुरुषप्रभृतीनां यथैव हि सकललोकप्रतीतः, मृषासत्यादिशब्दानाम् आदिशब्दात्सत्यामृषादिशब्दपरिग्रहः, तद्वझेदः, कुतः इत्याह-तद्धेतुभेदतः शब्दभेदोत्पत्तेः, सत्यादिभाषाद्रव्यवर्गणानां भेदाभ्युपगमादिति ॥ ६५९॥ यतश्चैवमतः किमित्याह-'परमार्थे'त्यादि, परमार्थैकनिष्ठत्वेऽपि शब्दानामन्यदोपोपवर्णनं 'न स्यात्प्रवृत्तिरर्थेष्विति प्रत्याख्यातं हि शब्दानां, निराकृतमित्यर्थः 'इति' एवं सम्यग् विचिन्त्यतामेतत् ॥ ६६० ॥ एतदेव स्पष्टयति-'अन्य'त्यादिना-'अन्यदोष' अर्थान्तरभूतवस्तुदोषः 'यत्' यस्मात् 'अन्यस्य' अर्थान्तरस्य 'युक्त्या युक्तः उपपत्त्या घटमानो न जातुचित् , प्रतिवस्तूपमया प्रकटयति-वक्ति अवर्णम्' अश्लाघारूपं न 'बुद्धानां भगवतां 'भिक्ष्वादिः' भिक्षुरुपासको वा, शवरादिवदिति वैधर्म्यनिदर्शनं, तदत्र भिक्ष्वादितुल्याः सत्यशब्दा इतरे शवरादिवदुष्टा ·एवेति भावः ॥१६१॥ न पैसयोर्षिशेपो नायगम्यत इत्याह-शाय।' इस्पादिना-ज्ञायते प्रमातृमिः तदिशेपस्तु' सत्येस रशम्दमेवस्तु प्रमाणेतरपोरिष प्रमाणवदाभासयोः प्रतिभाससाम्पेऽपि सति स्वरूपालोचनादिम्प' दाद्यसंपादनिरूप- गादिम्पा तया वर्षानतो मषि' पृषिम्याम् , अनेन प्रकारेण सम्मेदसिद्धः सदसदर्यप्रतिभासविशेपा, परैरपि संथादेतर- द्वारेण तदम्पुपगमात् , न चैकान्सतुम्पयोः सधादेतराविति भावनीयम् ॥६३२॥ एवं सति समयानपंक्यमित्येतत् परिह रति-समय त्याविना-समयापेक्षण ससापेक्षणं पपई गोफे कषित् तत्क्षयोपशम उपलक्षणात् शन्नार्यसम्बन्ध शानाधरणक्षयोपशम पिना तस्कर्वस्पेन' क्षयोपशमकर्तृत्वेन 'सफल' सार्पकमेव, योगिनातु सर्वत्र तत्क्षयोपशमषता न विपते समयापेषणम् , असहतिवेऽपि स्वयं पाचप्रयोगादिति ॥१३॥ अन्यस्याम्यत्र समये विरोष इत्येतत्परिहरमाह- 'सर्वत्यादि, सर्ववाचकभाषत्वात् देशाचपेषया पिउम्रितादिप्रतीठिजनकस्पेन सर्ववस्तुपायकस्वमायत्यात् 'शम्यानां चित्रशक्किसो याम्पस्य प प्तति तथा तयाऽनेकप्रतीतिनियन्धनानेकदाचिस्वाच यापयस्तुन', किमिस्याह-मन्यत्र नागोम्स्प समपेऽपि, मस्स शवस्य पटादेः अन्यत्र-पटादी समपेऽपि-सोवेऽपि नाग-नापरापा, भर्यप्रतीतिजनक स्वेनोमयोस्वरस्थमावस्याविति ॥ १६४ ॥ मयानुकदोपपरिहाराषमाइ-'अनन्ते स्याविना-अनन्वधर्मकं 'वस्तु घटादि सपा तपाऽनेककार्यकरपात्, एकस्वमापावनेककार्याकारणाद, एफखभाषादनेककार्यासिये, तचित्रवे पैकत्वविरोधात्, 'सदर्भ वस्तुधर्मः 'कमिदेव दिएच) अमिषेयपरिणामम्मो वारूपा' अमिषेया, न सर्य एव, सर्वयेन्द्रियान्तरप्रायोड पीति, यस्मादेवं तवतत् न पापकं पश्यमाणं यदुप्यते परेण ॥ ६३५॥ किं तदित्याह-'अपदेवे त्यावि, भन्यदेप ·? इन्द्रियग्राथं स्वलक्षणम्, अन्यच्छब्दस्य गोचरः सामान्यलक्षणं, कुतः ? इत्याह-शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षः-अन्धोऽपि घटादि, न तु प्रत्यक्षमीक्षते चक्षुष्मानिव ॥ ६६६ ॥ एतदेव भावयति-'अन्ये त्यादि, अन्यथा स्पष्टानुभवेन दाहसम्ब- न्धात् इन्द्रियार्थयोगेन दाहं स्वगतं दग्धोऽभिमन्यते, एवं पुमान्न जानाति, 'अन्यथा' स्वस्पष्टाननुभवतः दाहशब्देन श्रुतेन दाहार्यः संप्रतीयते श्रोत्रा पुरुषेणेत्येतत् न बाधकम् ॥ ६६७ ॥ यथा न बाधकं तथाऽऽह-इन्द्रिये'त्यादि, 'इ- न्द्रियग्राह्यतः' इन्द्रियग्राह्याद्धर्मादन्योऽपि वाच्यो धर्मः, अपिशब्दादनन्योऽपि, अतोऽयुक्तमिदं यत् शब्दात्मत्येति भिन्नाक्षो, न तु प्रत्यक्षमीक्षत इति, तदभिधेयधर्मस्य कथञ्चित्ततो भेदात्, न च नेक्षत एव, कथञ्चित्तग्राह्यानुविद्धस्यैव । शब्दात्मतीतेः, यथाक्षयोपशमं तथाऽनुभवादिति, तथाऽसौ वाच्यो धर्मो न च 'दाहकृत्' दाहकरणशीलः, चशब्दाद् दाहकृच्च, अतो युक्तमिदं यद् अन्यथा दाहसम्बन्धा'दित्याधुकं, स्पर्शनेन्द्रियगम्यधर्मस्य कथञ्चिदभिधेयतो धर्मतो भेदात्, न च शब्दादपि न तत्प्रतीतिरेव, अस्पष्टाकारतया प्रतीतेः। तथा दावेदनं वसातावेदनीयकर्मोदयनिमित्तं, न दाहसम्बन्धमात्रजं, तदभावे कचिदभावात्, एतदधिकृत्याह-तथा प्रतीतितः' इत्युक्तवदितरेतरगर्भप्रतीतेः कारणाद्, इन्द्रियग्राह्यतोऽन्योऽपि तथाज्ञानाय, कुतः? इत्याह-भेदाभेदसिद्ध्यैव जात्यन्तरात्मिकया हेतुभूतया, 'तस्थिते.' अभिधेयेन्द्रियग्राह्यधर्मस्थितेरिति भावः ॥ ६६८ ॥ यदुक्तं 'वाच्य इत्थमपोह' इत्येतन्निराकरोति-'अपोहे त्यादिना- अपोहस्यापि परकल्पितस्य 'वाच्यत्वम्' अभिधेयत्वम् उपपत्त्या युक्त्या 'न युज्यते न घटते, कुतः.? इत्याह-'अस- त्वात्' अविद्यमानत्वात् , 'वस्तुभेदेन वस्तूनामन्यत्वेन, तथाहि-भिन्नानि च वस्तून्येव, तद्भेदः तद्वाच्यत्वे वा ?, अप-

·रस्तुण्ठोऽन्तरेऽप्रमाणका, न च तस्य पस्तुना सम्बन्ध इति, सम्प्राप्त्यर्यक एवेत्यनुषुप्य एष, विकल्पबुद्धिप्रतिभासोऽव-
शिष्यते, तमप्यधिकृत्याह-मुख्यातस्यापि विकस्पखाकारस्यापि भषन्नीत्व, असत्स्वादिति यते, कुसः इत्याह-
'पोषता' इस्यद्याद्रोपावेनेति योगा, नहि वोपमात्रषाधिनो व्यवोधम्यतिरिकं किंचिदस्तीसि कुच इष्टप्रतिभासः !
कशोरुविमतिमासस्तु छोफे पोपमाप्रसामप्रीमिनकर्मतिमिरापरफेशदर्शनादिओ युका, न तु पोषमानसामग्रीता,
तस्मापरमन्तरेण वैशिष्ट्यकरणापोगादिति यस्त्वेष पापं, नापोह इति ॥ ६६९ ॥ इतमेतदेषमित्याह-क्षणिका' इत्यादि,
मणिका सर्वसस्काराः कृतका, भाषा इत्या, अन्यथा यदि वस्तु पायस्पेन नेप्यते एतद्विरुष्यते, कयम् ।।
स्याह-अपोरयत्' यस्मात् न संस्कारः, अपस्तुस्वात् , न पक्षणिको नम्बर प्यते, अपस्तुस्वादेवेति ॥६७०॥ किच-
'एवं स्पादि, 'एव च भवस्तुपापकरवे शबाना 'पस्तुना' स्वष्यणस्य तत्त्वम्' अभिस्यस्याधिमत्त्व हम्स 'शामात्'
पिटकप्रपञ्षणात् 'ममिमितम् अनयगर्स घस्सुनीत्या, 'तवमाये च सत्त्वनिमयाभावे प 'सुम्यक्त' स्पष्टं तदेतत्
शासप्रणपर्न वनुष्ठाने पतुषम्वपरन, फसकणानासादनादिति ॥ ६७१॥ दोपान्तरममिपातुमाह-पुढे त्यादि, 'पुत्रा
पर्णेऽपि च मुद्धाभाषायामपि चादोपा पामोति, सस्तयेऽपि तस्लोप्रकरणरूपे 'भगुण' गुणो न प्रामोति,सथा'माहा
नापतिपत्यादि' आहाने सस्यप्रवृत्यादि 'शम्दायाँपोगत' शम्दार्यसम्बन्धामा 'तुषम्' मषश्यम्, माइतार्पस्य
वाम्मेनामणनाविति ॥ ६७२ ॥ पार्यान्सरमाह-
ज्ञानादेव नियोगेन, सिद्धिमिच्छन्ति केचन । अन्ये क्रियात एवेति, दाभ्यामन्ये विचक्षणा ॥६७३॥

·ज्ञानं हि फलदं पुंसां, न क्रिया फलदा मता। मिथ्याज्ञानात्प्रवृत्तस्य, फलप्रातेरसम्भवात् ॥ ६७४ ॥
ज्ञानहीनाश्च यल्लोके, दृश्यन्ते हि महाक्रियाः । ताम्यन्तोऽतिचिरं कालं, क्लेशायासपरायणाः ॥६७५॥
ज्ञानवन्तश्च तद्वीर्यात्तत्र तत्र खकर्मणि । विशिष्टफलयोगेन, सुखिनोऽल्पक्रिया अपि ॥ ६७६ ॥
केवलज्ञानभावे च, मुक्तिरप्यन्यथा न यत् । क्रियावतोऽपि यत्नेन, तस्माज्ज्ञानादसौ मता ॥ ६७७॥
क्रियैव फलदा पुंसां, न ज्ञानं फलदं मतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो, न ज्ञानात्सुखितो भवेत् ॥६७८॥
क्रियाहीनाश्च यल्लोके, दृश्यन्ते ज्ञानिनोऽपि हि । कृपायतनमन्येषां, सुखसम्पद्विवर्जिताः ॥ ६७९ ॥
क्रियोपेताश्च तयोगादुदग्रफलभावतः। मूर्खा अपि हि भूयांसो, विपश्चित्वामिनोऽनघाः ॥ ६८० ॥
क्रियातिशययोगे च, मुक्तिः केवलिनोऽपि हि । नान्यदा केवलित्वेऽपि, तदसौ तन्निबन्धना ॥ ६८१ ॥
फलं ज्ञानक्रियायोगे, सर्वमेवोपपद्यते । तयोरपि च तद्भावः, परमार्थेन नान्यथा ॥ ६८२ ॥
साध्यमर्थ परिज्ञाय, यदि सम्यक् प्रवर्त्तते । ततस्तत्साधयत्येव, तथा चाह बृहस्पतिः॥ ६८३ ॥
सम्यक् प्रवृत्तिः साध्यस्य, प्राप्त्युपायोऽभिधीयते । तदप्राप्तावुपायत्वं, न तस्या उपपद्यते ॥ ६८४ ॥

·असाभ्यारम्भिणस्तेन, सम्यग् ज्ञानं न जातुचित्। सान्यानारम्भिणधेति, दयमन्योऽन्यसङ्गतम् ॥६८५॥ मत एवागमजस्य, या क्रिया सा क्रियोज्यते । आगमज्ञोऽपि यस्तस्या, ययाशक्ति प्रवर्चते ॥ ६८६ ॥ चिन्तामणिस्वरूपज्ञो, दोर्गत्योपहसो न हि । तत्प्राप्त्युपायवैचित्र्ये, मुक्त्वाऽन्यत्र प्रवर्तते ॥ ६८७ ॥ न चासो तस्वरूपझो, योऽन्यत्रापि प्रवर्त्तते । मालतीगन्धगुणविदमें न रमते सलिः ॥ ६८८॥ मुक्तिश्च केवलज्ञानक्रियातिशयजेव हि । तनाय एव तद्भावाचदभावेऽप्यमावत ॥ ६८२॥ न विषिक दयं सम्यगेतदन्पेरपीप्यते । खकार्यसाधनाभावाद् , यथाऽऽह व्यासमहर्पि ॥ ६९० ॥ पठरश्च तपसी च, शूरचाप्यकृतम्रण । मथपा नी सतीस्व च, राजन्न श्रदधाम्यहम् ॥ ६९१ ॥ 'शाने स्पादि, सानादेष फेयठात् 'निपोगेन' नियमेन 'सिदि' मुफिमिन्ति केचन शानवादिनः (अन्ये) क्रियात एपेति, 'दाम्पा भाननियाभ्याम् 'अन्य ज्ञानझियायाविना विपक्षणा इति ॥ ३७३ ॥ ज्ञानयादिमतमाह-ज्ञान ही स्थापि, ज्ञाने हि फलदं पुंसां सर्वश्रेष, न किया फलदा मता, कुवः । इस्याह-मिथ्याज्ञानात्मकृतस्य सर्वस्यैष फलमाते रसम्मवात, नहि मृगवष्णिकाजलज्ञानमाचस्यापि तवषाप्तिरिति मायः ॥ १७४ ॥ ज्ञानाभाषे लेश पय फेवल इत्याह- 'शाने स्पाविना-भानहीनाम 'यत्' परमालोके दश्यन्ते एष 'महाक्रिया' काठवाहनदया ताम्पन्त सन्तः भति ·? चिरं कालं, किम्भूताः ? इत्याह-क्लेशायासपरायणाः फलशून्यवित्राधनाः, अतिदुःखवन्त इत्यर्थः ॥ ६७५ ॥ प्रकृतो- पचयमाह-ज्ञाने त्यादिना-ज्ञानवन्तश्च प्राणिनः 'तद्वीर्यात्' ज्ञानसामर्थेन तत्र तत्र 'खकर्मणि' रत्नवाणिज्यादौ वि- शिष्टफलयोगेन हेतुभूतेन सुखिनो, दृश्यन्त इति वर्त्तते, अल्पक्रिया अपि सन्त इति ॥ ६७६ ॥ प्रधानमपि पुरुषार्थ- मधिकृत्य ज्ञानमेवोपयोगीत्याह-'केवले'त्यादि, केवलज्ञानभावे च सति मुक्तिः, अन्यथा न 'यत्' यस्मात् क्रियावतोऽपि यत्नेन महता, तस्माज्ज्ञानादसौ मता मुक्तिः ॥६७७॥ क्रियावादिमतमुपन्यस्यन्नाह-'क्रियेत्यादि, क्रियैव फलदा पुंसां सर्वत्र, न ज्ञानं फलदं मतं, कुतः ? इत्याह-यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञः कश्चिदपि न ज्ञानात्सुखितो भवेत्, नहि सुख- हेतुवस्तुज्ञानिनस्तत्प्राप्तावपि सर्वथा निष्क्रियस्य फलमित्यर्थः ॥ ६७८ ॥ क्रियाऽभावे न किञ्चिदित्यभिधित्सुराह-क्रिये.' त्यादि, क्रियाहीनाश्च यत्' यस्मात् लोके दृश्यन्त एव ज्ञानिनोऽप्यालस्योपहताः 'कृपायतनम् करुणाभाजनमन्येषां प्राणिनां, किम्भूताः ? इत्याह-सुखसम्पद्विवर्जिताः' आन्तरेण सुखेन वाह्यया च सम्पदा रहिता इति भावः ॥ ६७९ ॥ प्रकृतोपचयमभिधातुमाह-क्रियेत्यादि, क्रियोपेताश्च प्राणिनः 'तद्योगात्' क्रियासामर्थेन उदग्रफल भावतः सुख- सम्पद्भावात् मूर्खा अपि सन्तो भूयांसो दृश्यन्ते विपश्चित्वामिनः 'अनघाः' अपापा इत्यर्थः ॥ ६८० ॥ प्रधानमपि पुरुषार्थमधिकृत्य क्रियैव प्रधानेत्यभिदधत् आह-'क्रिये'त्यादि, क्रियाऽतिशययोगे शैलेशीलक्षणे सति मुक्तिः 'केव- लिनोऽपि हि' सर्वज्ञस्यापि, आस्तां तावदन्यस्य, नान्यस्मिन् काले केवलित्वेऽपि सति, तद् 'असौ मुक्तिः 'तनिव- न्धना' क्रियाकारणेत्यर्थः॥६८१॥ उभयवादिमतमाह-'फल' मित्यादिना-फलं ज्ञानक्रियायोगे सति सर्वमेवोपपद्यते

·पस्किधित् , तयोरपि प शानक्रिययोः 'तझाष ज्ञानक्रियामाषः परमान, न अन्यया-तयोगमन्सरेण ॥ ६८२ ॥
पतदेषार-साप्ये त्यादि, साम्यमयं परिज्ञाप ययायत् यदि सम्यफ प्रवर्तते उपायात् ततस्तत्साघयस्येय साय,
वया पार परस्पति एतत्सयादि ॥ १८३ ॥ सम्पगित्यादिना-सम्पत्ति साध्यस्य ज्ञानोपायशुमा मात्युपायो ।
मिपीपते निययनयेन, ततस तवमासौ सस्याम् 'उपायस्व हेतुस्य न 'तस्या' सम्यक्प्रपत्तेमपपद्यते, अतो नासो
सम्यक्मतिरेव ॥ २८४ ॥ एतनर्ममाह-'असा त्याविना-असाप्यारम्मिणः पुसस्तेन फारणेन सम्पगज्ञान तस्व-
नीस्या न जातुभित्, प्रवृत्पनङ्गस्यात् , सायानारम्भिणम, व्यर्षकालसपणाता, इस्पेय 'प' शानकियारूमम् 'अन्यो
ऽन्यसतम्' इसरेतरानुविई, परमार्थेन ।। ६८५ ।। अप्रैय परमागम पटयमाह-अत एये स्यादि, अत एच कारणा
वागमशस्य प्राणिनो या क्रिया ज्ञानपूर्षिका सा क्रिपोच्यते, नान्या, सया आगमझोऽपि स उच्यते य 'तस्या'
क्रियापा 'पपाशक्ति' शस्यनुम्म प्रवर्तते, नोपेषों करोति ॥६८६॥ एतदेय दृष्टान्न भावयति-'चिन्तामणी त्यावि,
चिन्तामणिः-पारिपनाप्सनो रमविशेपा तस्म्यरूपज्ञः पुमान परमार्येन धौर्गत्योपहत' पढेगकारिदारियाभिमूतः सन् ।
'नहिं नैयताप्राप्त्युपायपैचित्र्यचिन्तामणिप्राप्युपायनानास्ये सति स्वाधीनतयाऽपय तदुपाय मुक्त्या प्रवर्शते, न हि,
किन्तु वष ॥ १८ ॥ न पासाविस्यादि, नव 'असी प्राणी तस्वरूप 'य' दौर्गत्योपरता सन् ‘मन्यत्रापि :
अन्यत्र उपाये प्रवचने, दौर्गत्यनाशनाय, प्रतियस्तूपमया समर्थयति-'मालप्तीगन्धगुणयित्' जातीकुसुमगन्धः 'दहें ।
न रमते अलि सुणविशेपे न रमत एष भ्रमरम्-तिपक्सास्थोऽपि, किमुताम्या !, एवं न भपतीस्यमिप्रायः ॥ ५८८॥

·प्रधानपुरुषार्थमङ्गीकृत्योभयोपयोगमाह 'मुक्तिधे'त्यादिना-मुक्तिश्च प्रधानपुरुषार्थरूपा केवलज्ञानक्रियातिशयजैव हि
उभयनिवन्धनैव, नानुभयनिवन्धनेत्यर्थः, कुतः? इत्याह-'तद्भाव एवं' केवलज्ञानशैलेशी क्रियाभाव एव 'तद्भावात्
मुक्तिभावात् , तदभावे चाप्यभावतः, तदभावेऽभावादित्यर्थः ॥ ६८९ ॥ तंत्रान्तरीया अप्येवं व्यवस्थिता इत्याह-'न
विविक्त' मित्यादिना-न 'विविक्तं' पृथक् पृथक् द्वयं सम्यगेतत् ज्ञानक्रियारूपम् अन्यैरपीष्यते विचक्षणैः, कस्मात् ?
इत्याह-खकार्यसाधनाभावात्, नहि ज्ञानमात्रं क्रियामात्रं वा फलदमिति, यथाऽऽह व्यासमहर्षिः, एतत्संवाद्येव वस्तु
॥ ६९० ॥ 'बठरश्चेत्यादिना-'बठरश्च' मूर्खश्च तपस्वी, तथा 'शूरश्चापि' प्रथमप्रहरणादिक्लैव्यहीनश्चाप्यकृतव्रणः,
तथा मद्यपा स्त्री चित्तभ्रमहेतुमद्यभोगवती स्त्री सतीत्वं च राजन्न श्रद्दधाम्यहम् , एतत्परस्परविरुद्धं वस्त्विति ॥६९॥
मृत्यादिवर्जिता मुक्तिरित्युक्तं प्राक् तदुपदर्शयन्नाह-
मृत्यादिवर्जिता चेह, मुक्तिः कर्मपरिक्षयात् । नाकर्मणः क्वचिजन्म, यथोक्तं पूर्वसूरिभिः ॥ ६९२ ॥
दग्धे बीजे यथाऽत्यन्तं, प्रादुर्भवति नाङ्कुरः । कर्मवीजे तथा दग्धे, न रोहति भवाङ्कुरः ॥ ६९३ ॥
जन्माभावे जरामृत्योरभावो हेत्वभावतः । तदभावे च निःशेषदुःखाभावः सदैव हि ॥ ६९४ ॥
परमानन्दभावश्च, तदभावे हि शाश्वतः। व्याबाधाभावसंसिद्धः, सिद्धानां सुखमिष्यते ॥ ६९५ ॥
सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्ताः, सर्वाबाधाविवर्जिताः। सर्वसंसिद्धसत्कार्याः, सुखं तेषां किमुच्यते ? ॥ ६९६ ॥

·अमूर्चा सर्वभावशाखेलोक्योपरिवनि । क्षीणसना महात्मानस्ते सदा सुखमासते ॥ ६९७ ॥ पता पार्चा उपश्रुत्य, भाषपन् बुद्धिमान्नरः । इहोपन्यस्तशास्त्राणां, भावार्थमधिगच्छति ॥ ६९८ ॥ 'मृत्यादी त्यादि, 'मृस्मादिषजिता' मृत्युपराजम्मपजिंसा पर लोके मयचने या मुक्ति, कुव? इत्याद-कर्म परिक्षपात् सर्वथा कर्मयिगमात् , यदि धैर्य तता फिमित्याह-नाकर्मणः सत्वस्य कथित् 'जन्म' संमूनोस्पत्याविरूप, पमित्याह-यपोछ 'पूर्वपरिमि' उमास्यातिप्रमुख ॥ १९२ ॥ किमुक्तमित्याह-वग्इत्यादि, दग्धे पीजे पपाऊ पन्त चारिपीमारी प्रादुर्मयति-न 'अकुरा' पात्यारावि, कर्मपीजे तपा दग्धे ज्ञानापरणादौ न रोहति 'भवा रा' नारकादिरूपः ॥ १९॥'ज मेंत्यादि, जन्मामापे सामान्येनेय जरामृत्योः प्रतीतपोरभाषः, कुतः १-देख भारत' निमिचाभायात् , 'तदमाये च' (जन्म) अरामृत्यमाये च, फिमित्यार-निशेपवासामाषा रोगशोकादिवासा भाषा 'सदेपर' भाकाउमिति भाषः ॥ १९४ ॥ मयमेव च मुसम्म इत्येवदाह-परमें स्यावि, 'परमानन्दमावा' प्रष्टस्यारप्पटपणः तदभावे हि निम्योपाखामाये शाश्वत' मप्रतिपाती व्यापाषामाषसंसिद्धः पर्षयाव्यापा पानिगागुपमातः सिखाना सुपमिप्यते, परमसुखस्वरूप ॥६९५ सिद्धानामेव स्वरूपमार-सर्वन्ने स्मादिना-सर्व इन्द्रनिनिमुसा शनि-शीतोष्णादीनि, सर्वापाचाविवर्जिता, आपाधा-रादिरूपा, सर्वसंसिवमस्कापी मामार्यम्-मानन्दोपयोगि सुर्स, वेषां किमुप्पते !, यत एपमपिधमानपुण्णामि ॥ ०."

·माह-'अमूर्ते'त्यादिना- 'अमूर्ताः' रूपादिविकलाः सर्वभावज्ञाः ज्ञस्वभावत्वेन निरावरणाः 'त्रैलोक्योपरिवर्तिनः प्रकृष्टगुणतया लोकान्तस्थाः, क्षीणसङ्गाः, आकालं तन्निवृत्तेः, 'महात्मानः' अचिन्त्यशक्तियुक्तास्ते सदा सुखमासते, एकरूपतयैव ॥ ६९७ ॥ फलोपदर्शनद्वारेणोपसंहरन्नाह-एता इत्यादि, एता वार्ता अनेकशास्त्रगता 'उपश्रुत्य उप- सामीप्येन सम्यक्सम्प्रदायरूपेण श्रुत्वा 'भावयन्' पर्यालोचयन् 'बुद्धिमान्नरः' प्राज्ञ इत्यर्थः, किमित्याह-इह' प्रकरणे उपन्यस्तशास्त्रनिर्दिष्टानां लोकायतादिप्रणीतानां 'भावार्थ' सोपयोगेतरादिरूपम् 'अधिगच्छति' जानाति ॥ ६९८ ।। प्रकरणसङ्ग्याऽभिधित्सयाऽऽह- शतानि सप्त श्लोकानामनुष्टुप्छन्दसां कृतः। आचार्यहरिभद्रेण, शास्त्रवार्तासमुच्चयः ॥ ६९९ ॥ कृत्वा प्रकरणमेतद्यवाप्तं किञ्चिदिह मया कुशलम् । भवविरहवीजमनघं लभतां भव्यो जनस्तेन ७०० यं बुद्धं बोधयन्तः शिखिजलमरुतस्तुष्टुवुर्लोकवृत्त्यै, ज्ञानं यत्रोदपादि प्रतिहतभुवनालोकवन्ध्यत्वहेतुः। सर्वप्राणिखभाषापरिणतिसुभगं कौशलं यस्य वाचा तस्मिन् देवाधिदेवे भगवति भवताऽऽधीयतां भक्तिरागः ॥ ७०१॥ - ·'शतानी त्यादि, शतानि सप्त लोकानां समयाऽनुष्ठपएन्वसां 'कृता' उपरपिता, फेन ! इत्याह-आचार्यह रिमनेणेति कर्तुरिद नाम, शास्त्रषासमुख्य इति प्रकरणस्य (नाम ।। ६९९ ॥ प्रकरण) निर्माय स्वप्रणिधानमुपदर्शय भार-कृत्ये स्मादि, फुस्वा प्रकरणमेतदिति यहधास्मा तदाह, या 'अषाप्त प्राप्तं फिनिदिए मया 'कशाल' पुण्य 'मविरहपीज' मोषमीयम् 'अनघ' भेष्ठं 'समता' मामोतु भम्पो जन' तिन' पुण्येनेति । अनेन प्रन्यकारो भयपि र प्रत्यत्सम्तानुरागं सया सर्वेषु सत्पाणाधयम् असत्यामपामापाविषयतां चाहेत्येवं प्रतिपत्तन्यम् ॥ ७०० ।। ॥ समावेष शास्त्रवार्तासमुधपटीका विफमवानानी, कृतिः सिताम्पराचार्यहरिभवस्येति ।। प्रम्याप्रमपि चोरेशायनुष्टपमन्दसौ कतम् । रे सहस्र शते द्वेष, पश्चाशवेति डेसनम् ॥ १ ॥ इति रिपुरन्दरीहरिमद्राचार्यरचित खोपझकृत्यालित श्रीशास्त्रवार्तासमुच्चयः समाप्तः।

·किमत. IC नाम. अंक. नाम. प्रेसमा श्रीआगमोदय-समिति तरफथी हाल मळतां ग्रंथो. किंमत. अंक. ३४ विशेपा गाथा विपयक्रम ०-५-० ४८ विशेषा भाषांतर भाग २ जो ३५ विचारसारप्रकरण ५० जीवसमास ३३ गच्छाचारपयन्नो ५१ शोभनस्तुति (संस्कृत) ३७ धर्मविन्दुप्रकरण ०-१२-० ५२ स्तुतिचतुर्विशतिका सचित्र शोभनमुनिकृत ६-०-० ३८ विशेपा भाषांतर भाग १ लो ५३ चतुर्विंशतिका सचित्र वप्पभट्टीकृत ६-०-० जैनफिलोसोफी (अंग्रेजी) ५४ भक्तामरकाव्यसंग्रह भाग २ जो १-०-० ५५ नंद्यादिसप्तसूत्रगाथा अकारादियुतो विपयानुक्रम २-०-० ५६ आवश्यक मलयगिरिकृत टीकायुक्त भाग १ लो ४-०-० ४३ अनुयोगद्वारसूत्र ५७ जैनधर्मवरस्तोत्र प्रेसमा २-८-० ४४ नंदीसूत्र ५८ लींवडीभंडारना हस्तलिखितपुस्तकोनुं सूचीपत्र १-४- २-४-० ४५ भक्तामरकाव्य संग्रह भाग १ लो लोकप्रकाश गुजरातीभाषांतर भाग १ लो प्रेसमा ४६ दशपयन्ना छायायुक्त आवश्यक मलयगिरिकृत टीकायुक्त भाग २ जो प्रेसमां माप्तिस्थान सुरत गोपीपुरा. ४० योग ४१ कर्म ०-१४-० ०-१२-० २-८-०

·SONG
इति सूरिपुरन्दरश्रीहरिभद्राचार्यरचितः खोपज्ञवृत्त्याऽलङ्कृत
श्रीशास्त्रवार्तासमुच्चयः समाप्तः ।

·No text on this page.