·प्रकाशयितुरावेदनम् । अहो नु खलु भोः प्राचीनसंस्कृतविद्यारसिकाः प्रथितयशसो विद्र इजा आनन्दाश्रमसंस्थामकाशितसंस्कृतग्रन्थावलीग्राहक्माननीयमहाशयाथ वन्तु संत्रभवन्तो भवन्तो हृद्यमावेदनीयं यद्भयन्मनोगतमेव स्यादिति यामि । सुप्रथितमेचैतत्समस्तेऽस्मिन्भारते वर्षेऽपारपारंगतेष्वाङ्लादिदेशेषु च पच्छीमति पुण्यपत्तने प्राचीना चीनादिनिखिलविद्याना केन्द्रस्थानापन्ने, मुद्रणद्वारा माचीन संस्कृतशास्त्रीयगहनग्रन्थोद्धारिण्यानन्दायमसंस्था वर्ततेऽ. स्तीति। तयतया संस्थतर्हि पूर्वमीमासाशास्त्रे तन्त्रवातिसंवलितशावरभाष्यसमेत. जैमिनीयसूत्राणामादित आरभ्य द्वितीयाध्यायगतप्रथमपादान्तो भागः स्वकीयमुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । द्वितीयभागोऽप्यनयेव रीत्याऽचिरा- देव माकाश्यं नीयेत। यदा चाह संवत्सरद्ववात्मागेतत्संस्थामुद्रितसर्पदर्शनसंग्रहस्य द्वितीय संस्क. रणमका तदा तदन्तर्गतमीमांसादर्शनस्य यथावदवयोधार्थ पूर्वमीमासीय- निवन्धानां समालोचनं मम नामाप्तमभूत् । तदैव च शावरभाप्यादिनिबन्धानां महत्ता धर्मार्थादिशास्त्रीयपदार्थनिर्णयविपयेऽत्यन्तोपयुकता चावेश्यैतत्संस्था- संपदायानुरोधेनैतन्मुद्रणे मनीपाममान्त्सम् । यद्यप्यन्यत्र काश्यादौ शावरमाध्यं मुद्रितमिति श्रूयते तथाऽपि तत्र कुमारिलसरस्वतीसंदर्भादर्शनान तदर्शनं पयागीयत्रिवेणीसभेददर्शनमिव वि दुपां स्वान्त आनन्दवल्लोलानुल्लासयति । किंच तत्तादृशमपीहानी सुदुर्लभ समजनि । यतो नैकमप्यवशिष्यते पुरतकामिति प्रत्युत्तस्यन्ति कय्यपुस्तकालय कार्यनिर्वाहकाः । ततश्च साधनाभावादेव ततो निवर्तन्ते बद्धपरिकरा अन्यत्री पिपषो दिक्षवश्य विद्वांसः । तदेतस्यामापत्ती प्राचीनशास्त्रीयग्रन्थोद्धारणैर ध्ययामानन्दाश्रमसंस्थामन्तरेण केवाऽऽशाऽऽस्थेया तादशपुस्तकलाभे । इस भिसंधिना पारं वारं प्रागेव मां समसूसुचन्नस्मत्संस्थास्थपुस्तकजिघृक्षुमहाश माननीयाः पण्डितभवराचैतन्मुद्रणे । तेनेयं यस्यैतन्मुद्रणे प्रावरिष्ठ ।

·[२] अथातिकामत्सु कियस्वपि वासरेषु कदाचिच्छीयुतमीमांसाविद्यालयकार्य- पूर्वहाग्रेसरेरेतत्संस्थया प्रविधर्तयिष्यमाणैतद्ग्रन्थमुद्रणे संशोधितपुस्तकमदानेन साहायकमाचरितुं स्वेच्छा पादर्शि । तमिम सुयोगं मन्यमानोऽहं मनसि निरचेपम् । येन तदिच्छाऽपि संभाविता स्यात् , ग्राहकमहाशयसूचनाऽप्याटता स्थाव, मन्मनीपाऽपि पूर्णा स्यादिति । ततश्च तैः सतत्त्रवार्तिकटिप्पणेन समीकृत्य समर्पितं शावरभाष्यपुस्तकमा दाय श्रीमत्सच्चिदानन्दचरणयोः समुन्य प्रकाशितोऽयं भागः । तत्राऽऽदौ प्रति- पुटं नैमिनिमुनिमणीतं सूत्रं तदधोभागे तद्वयाख्यानभूतं शबरस्वामिविरचितं भाष्यं तदधोभागे च मीमांसाकण्ठीरववैद्यनाथशास्त्रिकृतं प्रभाभिधं तद्व्याख्याने, एतच्चाभिनवं सत्यपाध्यायगतप्रथमपादसमाप्तिपर्यन्तमेव । तदने च भागस. माप्तिपर्यन्तं तावतः शावरभाष्यस्य व्याख्यानरूपं कुमारिलभट्टमणीतं तन्त्रवा. र्तिकं निवेशितम् । एवंरीत्या पुस्तकमारचितम् । तदिदं पुस्तकं कृतसंस्करण. मपि स्थले स्यले प्रमादस्खलनेन मुद्रणादिदोपयाहुल्येन चाध्येतृणां दुर्जेयं स्यादिति विभाव्य तत्परिमार्जनार्थमानन्दाश्रमस्थपण्डितैरप्यतीवावहिततया प्रयतितमिति नेदं विस्मरणाईम् । अस्प च शास्त्रस्य मुख्यतया मीमांस्यो धर्मः । अत एव · अथातो धर्म- जिज्ञासा' इति सूत्रे प्रथमतो धर्मजिज्ञासोपदेशः श्रूयते । भय चक्रनेमिक्रमेण नीचैर्दशामुपगतवत्युच्चैःकाले प्रवृत्ते च हाससमये मन्द- सामुपेयुपि च भारतवासिनो प्रतिभावैभवे लुप्तपाये च शास्त्राध्ययनाध्यापन- भचारे प्रवृद्धे चाज्ञानान्धतमसे तमोगुणरुपिततया याथार्थ्यविम्बौद्ग्रहणासमय च मनुजमानसमुकरे नामशेपेषु च वर्णाश्रमोचिताचारेपु त्रिविधसंतापदहनो- स्थितघूमस्तिरस्कृतेषु च यज्ञीयधूमेषु अस्तगिरिशिखरावलम्बिनि च त्रयीमा- माण्यसहस्रांशावुदिते च नास्तिकयूकारवे ग्लायमाने च तत्रभवति भगवति सतातन वैदिके घमें मन्ये तत्संरक्षणार्थ भगवानेव जैमिनिमुनिरूपेणावततार लोकहितकारी। अनेन चायातो धर्मेत्यारभ्यान्वाहायें चेत्यन्तं द्वादशाध्याय्यात्मफं सूत्र मणीय तत्र वेदवाक्यार्यविपयकसंशयापाकारकाः सहस्र न्याया अधिकरणा- परपर्यायाः प्रदर्शिताः । सूत्रं च शास्त्रीयगभीरवह्वर्यप्रतिपादक: संक्षिसासरः शब्दसंदर्भविशेष इत्याचक्षने सूत्रलक्षणवितोऽभियुक्ताः । सोऽयं जैमिनिमहर्पिः फदा का वा मुवं स्वजनुषाऽलंचकारेत्येतद्विपये न किंचिरस्पष्टं प्रमाणमुपलभ्यते । नापि वा तहिचारेणैर्हि किंचित्लयोजनम् । यतो ·. [३] हीश्वरवत्स मुनिवरः प्रमाणत्वेन मान्य इति प्रयितं सर्वत्र । तथापि पार्थसार. थिमिश्रविरचितशाखदीपिकाया युक्तिलेहमपूरण्याख्यायां टीकायां मीमांसाया गुरुशिष्यपरम्परया प्रवृत्तित्रमप्रदर्शने 'ब्रह्मा प्रजापवये मीमांसा पोवाच, सोऽपीन्द्राय, सोऽस्यमये, स च वसिष्ठाय, सोऽपि पराशराय, पराशरः कृष्ण- दैपायनाय, सोऽपि जैमिनये, सोऽपि स्योपदेशादनन्तरमिमं न्यार्य ग्रन्थे निवद्धवान् , इत्युक्तत्वानमिनः कृष्णद्वैपायनशिध्यत्वात्कृष्णद्वैपायनस्य च स्वनाम्नैव श्रीकृष्णावतारसमकालिकसत्तावत्वेन प्रतीयमानत्वाच्छीकृष्णस्य च' द्वापरे रामकृष्णौ च ' इत्याभियुक्तोक्तीपरयुगप्रभवत्वेन प्रसिद्धत्वात्कलि. युगास्म्भात्यागद्वापरयुगान्तेऽयं जैपिनिमुनिरासीदित्यनुपीयते । इत्यं महा- भागोऽयं मिनिमहर्षिर्यस्य साक्षान्नारायणावताराद्वेदव्यासाब्रह्मसूत्रपणेतुर्वा- दरायणादियं मीमांसा समाप्ता । अनायं मनः पुरतः प्रादुर्भवति । फिमनेन जैमिनिना बादरायणमणीतचतु" रध्याख्यात्मकब्रह्मसूत्रादनन्तरामिदं धर्ममीमांप्तासूत्रं माणाय्युताहो तत्मागति। तत्र ताशकालनिर्णायक स्पष्टं प्रमाण सूक्ष्मया दृष्टया गवेपयनपि नालस्यहम्। तयाऽपि गुरूपदेशादनन्तरं दागेव लघीयसि काले धर्ममीमांसासूत्रं पाणैषीदिति भावभिषिधादम् । तदानीं च ब्रह्मसूत्रसद्भाषः कल्पयितुमशक्यः । दृढतरममाणा. भावात् । यदि तु ' औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः ' (ले० सू० ११११५) इति सूने यादगयणमतोल्लखादममीमांसासूत्रात्माग्ब्रह्मसूत्रमद्भावः कल्प्यत इति ब्रूपे चेद्धन्तेवं · मनाटिप्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः । सू०११३१८) इति सूत्रे वादरायणेनापि जैमिनिमतोल्लेखकरणाड्रह्म- सूत्रात्माधर्मसूत्रसद्भावकल्पने किमपराद्धं मया । किंच यदि मीमांसापाः स्व. शिष्यायोपदेशात्मागेच ब्रह्मसूत्र प्रणिनाय बादरायणस्तर्हि तत्प्रणयने तदैव च धर्ममीमांसासूत्राप्रणयने तस्य को हेतुरित्यप्रतिसमाधेयोऽनुयोगस्तव गले पतति । तस्माइलसूत्राविर्भावात्मागेव धर्ममीमांसासूत्र लब्धात्मकमभूदिति तर्कयामि । युज्यते चैतन् । ब्राला प्रजापतये मीपासां प्रोवाचेत्युपक्रमे मीमांसाया एकवचनान्तवेनोल्लेखाद्रह्माणमारभ्य कृष्णद्वैपायनापरपर्यायवादरायणं याव- दियं मीमासा कर्मकाण्डज्ञानकाण्डैतदुभयात्मवेदवाक्यानां परस्पराविरोधेन वा- मभिदधती सती स्वात्मानमभेदेन प्रकाशयन्ती जगत्या प्रचालिवाऽऽसीत् । बादशीव पता बादरायणः स्वशिध्याय जैमिनय उपादिक्षत् तदनु नैमिनिराद स्वग्रन्ये तामुपनिवबन्ध । परं सथातो धजिज्ञासेतिप्रतिज्ञानुरोधात् ' आना ·[४] यस्य क्रियार्यत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम् ' (जै० मू०१।२११) इति सूत्रेण फर्मकाण्डस्यैव मुख्यत्व न ज्ञानकाण्डस्य । जानकाण्ड तु कर्मकाण्ड- स्यैवोपोलकं तदङ्गभूतमिति तात्पर्यमभिदधती सा भिन्नमिव स्वात्मान प्रद- शयन्ती स्थिता । अज्ञाथ लोकास्तदेव सत्यत्वेनाग्रहीपुः । तमिम लोफाई निराकुर्वन्भगवान्वादरायणो नैमिनिप्रतिपादितन्यायानुसारेणैव ज्ञानसाण्डस्य मुख्यत्वं प्रस्थापयन् ब्रह्मसूत्रप्रणयने प्रयत इत्येव कल्पना युक्तिमतीमुत्पश्यामः! ततश्च जैमिनिसूत्रानन्तरमेव ब्रह्मसूत्रं स्वात्मानमाससाद । ततःप्रभृत्येव च मीमासाया दैविध्य समभूत् । अत एव कर्तृभेदाद्विपयभेदाद्वा व्याकरणन्याया- दिशास्त्राणामिव मीमासयोनक्शास्त्रत्वम् । अत एव च धर्मब्रह्ममीमांसयोः पूर्वोत्तरत्व विशेषणमप्यर्थत इव कालतोऽपि स्वरसत उपपद्यत इत्यवधेयम् । अथातिक्रान्ते यहीयस्यनेहसि मन्दमतीना जनानां केवल सूत्राक्षरैर्देशान्तरी. यफालान्तरीयातीन्द्रियादिदुरूहार्यक्वेदवाक्यानां सम्यगववोधो न जायतेत्या. लोच्य मूत्रव्याख्यानरूपं सुविस्तृतं सुलभाववोधं सरलार्थ च भाष्यमारचया. बभूव शवरस्वामी। भाष्यलक्षणं च 'सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः। स्वपदानि च वयेन्ते भाष्य भाष्यविदो विदुः । अयं च शवरस्वामी शालि- वाहनशकाव्दारम्भात्माक्तनशतद्वयात्पूर्वमासीदित्यैतिह्यविदो जना वदन्ति । तदनु नयनाष्टरस ( ६८२) परिमिते शकाब्दे फुमारिलभट्टस्तन्त्रवार्तिक नाम शावरभाष्यव्यारयानमचीकरत् । वार्तिकलक्षणं च 'उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते । तं ग्रन्यं वार्तिकं प्राहुर्वार्तिकता मनीषिणः' इति । तच्च मधमपादे श्लोकवार्तिकं ततो निवीतान्त (नृतीया यायतृतीपादान्त) तन्नवार्तिक तदने च टुप्टीफेति नाम्ना मसिद्धम् । निचीतोत्तरचार्तिकस्य चानुष्टुप्छन्दोवद तिसक्षिप्ताक्षरतया तादृशार्थसूचकानुष्टुप्टीकेति नाम बदन्तो जना अनुष्टुप्टोकेति नान्नोऽपि संक्षिप्ताक्षरतां संपादयितुमिव टुष्टीकेति ध्यवहत प्रारप्सतति फेचिद । अन्ये तु 'टुप्' इत्यल्पार्थेऽव्ययम् । टुप्, इति टीका टुष्टीकेति चद. न्तीत्येचं संप्रदायतोऽवगम्यते । तस्यास्य भट्टकुमारिलस्य मतमनुसृत्यैव पार्थसारथिना शास्त्रदीपिका विर- चिता।' कुमारिलमतेनाहं करिष्ये शास्त्रदीपिकाम् ' इति ग्रन्यारम्भे स्वयमेवो. क्तत्वाद स्मृतस्योपेक्षानईत्वमितिम्पायेनात्र प्रसङ्गसंगत्या किंचिदुच्यते-- पर्व हि ·[५] श्रूयते । गुरुगृहे मीमांसापीयानस्य फस्यचिच्छात्रस्य पाठयत्वेन प्रचलिवायां तदानातन्यां कस्यांचिज्जमिनीयसूत्रव्याख्यायामासीत्पाठः । तत्र च-'अत्रापि नोक्तं तत्र तु नोक्तमिति द्विरुक्तम्' इति ग्रन्यं दृष्ट्वा गुरुः परं व्यस्मेष्ट । किपि. दम्-मत्रापि नोक्त तत्र तु नोक्तमिति कयं द्विरुच्येत । नहि द्विवारमनुक्त्या द्विरुक्तिसंभव इति । ततश्च कियन्त्यपि कालं सुनिपुणं निभालयमापन तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्यमवगतवान् । सति चैवं कार्यान्तरानुरोधागृहानिरगावाह कापि गुरू । छात्रेण च अत्र -~-अपिना-अपिशब्देन अयमर्य उक्तः, ---तुना-तुशब्देन उक्त इति द्विरुक्त इति पदविभाग तदर्ययोजना च पिलिख्य गुरुभार्याय तत्समय प्राथायि । गुरुस्तु पुनः सायं गृहमाययो । पत्नी स्वागतं पतिमालोच्य तृष्णमिव तमर्पयांचकार छात्रलिखितं पदविभागमर्यसमन्वयं च । तीक्ष्य भृशं तुतीप गुरुः शिष्पस्य तत्तादृशीं शास्त्रव्युत्पत्ति सरलचित्ततां चारयायेति । सपाऽऽस्यायिका कुमारिलविषयिणीति कशिदवादीत् । तदेतत्सर्वमसार केरलं निरर्गलसंगिरण- मेति प्रतिभाति । तादृशप्रमाणानुपलम्भात् । प्रत्युत्त सर्वदर्शनसंग्रहान्तर्गते जैमिनिदर्शने दर्शनाराभिषायां टीकागाम् ' गुरुमतम्' इति प्रतीक- पुपादाय इदमेव प्रभाकरमतमित्युच्यते । प्रभाकरस्य गुरुनाममाती कारणं वित्यं श्रूयत इत्युपक्रम्यतादृश्यवाऽऽख्यायिकोपन्यस्ता । अग्रे च : फेनायं पदच्छेदः कृत इति गुरुणा पृष्टै प्रभाकोणेतीतरे शिष्या जगदुः । ततो गुरुः प्रभाकरं त्वमेव गुरुरित्युक्त्वा गुरुनान्नाऽऽहृतवान् । इत्युक्तस्वात्तामाख्या- यिकाया मामाणिक प्रभाकरपरत्वेन मतिपन्नत्वस्य स्पष्टं प्रतीयमानत्वाचेति । सोऽयं कुमारिलभट्टो वेदोदिताग्निहोत्रादिकविरोपिसुगतादिमतसमुच्छेदार्थ मानवरूपेणाग्निभूहदेव एवाऽऽविरभवदिति कवयो मन्यन्ते । वर्णयन्ति च तदनुगुणा कुमारिल शब्दव्युत्पत्तिम् । को पृथिव्यां मारयति दुष्टान्समुच्छिन- त्तीति कुमारी गुहदेवः । स गुइदेवः स्वाभिन्नतया विद्यतेऽस्येति कुमारिला । पिच्छादेराकृतिगणवादिलच् । कुमारावतार इति यावत् । अप्रार्थ--- इत्यूचिवांसमय भट्टकुमारिलं त- मीपद्विकस्वरमुखाम्बुजमाह मौनी । श्रुत्यर्थकर्मधिमुखान्सुगतानिहन्तुं जातं गुई मुवि मवन्तमई तु जाने । इति माधवीयशंकरविजय एव साक्षीति नैतत्तिरोहितं तपरिशीलनशा. लिनाम् । -- ·अत्र युक्तायुच्च सद्भिर्विचार्य ग्रानं न यस्यचिदंशस्यापूर्वतया चोपने ममाभिनिवेश इत्यारतां तावत् । तरेतनिभिः पूर्वमीमांसासमदायमपर्वकैराचायः सोपत्रणितम्पायैः कुताव- लम्बनेन विवदमानाना जनाना मतिकालुप्यमपगमय्य तत्राऽऽदर्श इव मूर्तिमान धर्म:प्रकटीकृतः । सापत च सर्वेऽपि जनाः स्वस्वमन्यनुसारेण धर्म प्रवि विषदमा. ना दृश्यन्त। तेषां मनसि त्रिवेणीसगम इवाय त्रिवाणीसामरतनावगाहनमात्रंणैव धर्म मपटी पुर्यादित्यागासे । वदेवमतिमहत्त्वमापनस्यास्य ग्रन्यस्य सस्करणं वि. दारासपादितमपि हन्दीषण वाऽनवधानतया वा सीसप्तरसंयोजकममादादा संभूताना स्सलनस्पलानामावेदनेन मामनुगृहन्नु दयालयः सापको विदासः | येन प्रयतिष्ये हितीयसंस्करणलाया परिमार्जनायति सालिवन्ध सम णयं सविनयं च भूयो भ्य आवेदयते प्रकाशक:- पुण्यपत्तने पोपपद्यचतुथ्यो आपटेकुलोद्भवो गणेशात्मनो विनायकराय:- भौमवासरे . १८५० (आनन्दायसम्यानेनिंग टूटी) ·॥ श्रीशंकरः शरणम् ॥ नीमांसाविद्यालयीयनिवेदनम् । -- प्रियपण्डिताः । वितर्यितामत्र मनागवधान, यत्प्राचां विद्वमूर्धन्याना द्वे फिल सीमांत्ये समभूतां कर्म च ब्रह्म चेति । नायमानो हि जनुमान् किमिदं जगत्ताव तस्मादिदं प्रावर्तित १ किंचान पारमार्थिकमिति जिज्ञासते। जिज्ञासमानश्चैवमेतत्तत्त्वम- लोळू कानि पुनः साधनान्यनुष्ठातन्यानि १ कया पुनारतिकर्तव्यतया ? कस्य चाधिकारिण ? इति चावश्यमवयुमुत्सते । तदेतद्यथावद्विवोधयितुं नुवस्तलमवतीर्य मावान्कृष्णद्वैपायनो मगवा मिनिराचार्यश्च पुरुषमातिदूरूहाणि कमब्रह्मविषयकाणि तत्त्वानि मन्दमतिभ्यो ज्ञानसाधनं च ज्ञेयं च विशदव्य रकट्यकार्टी निर्माय कर्मब्रह्ममीमांसे नाम गभीरतमे शास्ने । तत्र च सामसं वेवशायां प्राच्यविधायामर्थत एव जरठा मातेव भगवती कर्ममीमांसा कथं कयमपि नाणान् घारयन्ती पुत्रेप्यस्मासु सप्रत्याशं चक्षुनिक्षिपन्ती कापि कोणे जीवितसंशयमाप. देव विलीयत इति नैतत्तिरोहित मेक्षावताम् । आर्याः! मायः सोऽपि भारतीयो ननोऽध्वरमीमासाधर्ममीमासेत्यादिशब्दानपि वाऽऽकर्णयत्याकर्णयन्नपि या नैव मन्नत्यं तत्त्वनातमनुसंधत्ते । कियन्तो वा तवत्या दुरूहतमा न्याया: सर्वशास्त्रेप्पकुवन्ति कियन्ति चाधिकरणानि वेदार्थज्ञानरत्नं सुस्पष्टं स्फोरयन्तीत्येतन्निपुणमतिनैमिनीयतन्त्रम. सुशीलयन्नेवावगन्तुं प्रमवेनान्यया । तस्य चास्य शास्त्रस्य सुमधुरसदविन्यासमासुरमपि निगूढार्थ प्रसन्नमपि गभीरतरं माप्यरत्नं पाणीद्भगवाञ्छनरस्वामी । यचायत्वेऽखिला. वितीय विश्वविद्यालयीयकलाशाला 'एम्. ए.' इति कक्षायामध्ययनार्थ विद्वद्भिर्य: बोशि । तच्च माप्यं न मन्दमती प्रतिमायादिति श्रीमान्कुमारिलो लोकानुदिधीर्घा घख्यो वार्तिकान्यरत्नेन । तच्च वातिक श्लोकवातिक तन्त्रवार्तिकं टुप्टीका चेति त्रेधा व्यभनत् । एतेन च मागत्रयेण सनातं शावरमाप्यं न काप्येतावता संमुद्रितामिति स. कलविद्वज्जनोपकृतये सन्याख्यं समर मुद्रापयितव्यमिति अस्ति नो बलवती वान्छ । तन्नायं प्रथमो मागो दिष्टया सांप्रतं प्राकाश्यं नीयते । तन च प्रथमपाव्याख्याभूत लोकवार्तिकमनिविस्तृतं सांपतमन्यत्र प्रकाश्यमानं चाss. कलव्य सरलां शुद्धा मुबोधा सहृदयहृदयहारिणी च • बेंगलूर 'परस्पश्रीराङ्गागिरिज- गद्गुरुमतिष्ठापित करमठपाठशालामामांसाशाखाध्यापकपदमलकुर्वाणः श्रीमत्पूज्याद- मीमांसाकण्ठौरवश्रीवधनायशास्त्रिचरणमीमांसाविद्यालयकार्यकारिसमितिमार्थनामझीकृत्य अचिरादेव प्रणीतां प्रपानाम्नी टीकामस्मिन्मन्ये प्राचीकशाम । सर्वथा दुरुस्त्तरः किला- स्माकं श्रीपूज्यपादशास्त्रिचरणानामुपकारभरः । स एव चायं तपादापरपर्यायः प्रथमः ·[२] पादः श्लोकवार्तिकेनाप्यापाततो दुर्विज्ञेयार्यनटिलो विना च सरलतमा व्याख्यां न च्यत्राणामधिनिगांसूनां बुद्धिमधिरोहतीति सर्वथा धन्यवादार्हाः शास्त्रिचरणाः। एतत्पुस्तकसंशोधने यथाभाप्यं वार्तिकर्मयोजने च यः परः प्रयासोऽन्वमावि पुण्य- पत्तनस्थमीमासाविद्यालयाध्यापकपदमधितिष्ठद्धिमीमासाशास्त्रविद्वद्भिः श्रीतीर्थहळ्ळीसु. ब्बाशानिमिस्तेन तेषामुपकृती: शिरसा वहामः । : यया चंदमुपफ्रान्तं पुस्तकसंशोधनकार्य श्रीमत्या प्राचीनशास्त्राध्ययनाध्यापनकार्य. गृहीतदीक्षया शिक्षणप्रसारकमण्डलीप्रतिष्ठापितमीमासाविद्यालयकार्यकारिसमित्या, तम्या उपकारमरं न वयमामीवितं विम्मरिष्यामः समुपहरामश्च तस्यै भूयसो धन्यवादान् । सत्यप्येवं साधनसमुदये यदि समुद्रणाय आनन्दाश्रमे नादास्यताकाशस्तर्हि सर्वथा मोर एवायं प्रयासः समभविष्यदिति नूनं श्रीमद्भ्यः सर्वश्रेयोमाग्म्यः सुगृहीतनामधे. येभ्यः - विनायकराव मापटे 1 महोदयेम्यो भूयतः प्रशस्तिवादान्वितरामः । अस्य चाऽऽदर्शपुस्तकं मोहनयीत्यराजकीय ( एलफिन्म्टन् कालेज ) कलाशाला. संस्कृतप्रधाना-यापकैः । एम्, ए.' पदविभूषितः गजेन्द्रगडक्रोपाहरबत्यामाचार्यम- होदयः तथा पुण्यपत्तनस्थमाण्डारकरप्राच्यविद्या संशोधनमन्दिराधिकारिभिश्च वितर्णिमिति- तेभ्योऽपि सुबहु धारयामहे । यदन्तरेतन्निवेदनं न तमापयितुं शक्नुमन्तदिदम् - मीमासाशास्त्रप्रमेयं निनामुभिर्यया सुविज्ञयं भवेत्तथाऽम्य ग्रन्यायोगेयातलेखने. नोपकृता वयं श्री ६ पूज्यपाद महामहोपाययपदवीभूपिनविग्रहश्चतुम्तन्त्रप्वप्रतिहतप्रक. टितपाण्डित्यः प्रपितविद्यासीहादः पण्डितप्रकाण्डविरूपाक्षशानिभिम्तमेनममीषा मुपका. रमर न वयमानीवित विस्मरिष्यामः समुपहरामश्च तेम्यो भ्यमो धन्यवादान् । मूल्नेऽस्मिन्प्रयत्ने समुद्भूताः मानुप्यक्मुलभाश्च्युनयः सम्यन्ता पोप्यता चैतत्पु. स्तकमभावनेनाऽऽस्माकीन उत्साहोऽवशिष्टमाप्यवार्तिकमशोघन इति संपार्य विद्वन्म फुटमणीविरमामः। विद्वदर्शवदी पुण्यपत्तनीयमी किंजवडेकरोपाहगमनन्दात्मजवामनशास्त्री देवघरोपाहबलवन्तात्मनदिनकाशर्मा एम्. ए. मांसाविद्यालय मामासाविद्यालयकार्यकारिममितिकार्यवाहाध्यक्षो ।

·उपोद्घातः। । श्रीसचिदानन्दशिवाभिनव्यनृसिंहभारत्यभिधान्यनीन्दान् । श्रीशंकराचार्यपरावतारान् विघातपोजाननिधीनमामः ।। इह खरवनवद्याविद्याविधोतिन आर्यावर्तस्य ललामभूतेषु पट्स दर्शनेषु पूर्वमीमासा- शास्त्रमेव महता प्रयत्नेनोपचरितव्यमित्याचक्षते मट्टपादप्रमृतयः प्राश्चो दार्शनिकाः । इतरेषु दर्शनेषु जगत्तत्त्वं प्रतिपादयत्स्वपि पुरुषाणामनुष्ठानेनाम्युदयं नि.श्रेयसं च संपा. दयन्तं वेदोदितं धर्म साकल्येन न्यायतो ययास्वं निर्गीय लोकानुद्ध नान्यत्तन्त्र प्रव. वृते विना मीमांसाशास्त्रम् । वेदाद्धि निर्वमो धर्मः । तस्य च वेदस्य यायाध्यॆनायों न मितपचमतिमिरवगन्तुं पार्यतेऽनवलम्ध्य मीमासाशास्त्रनिर्दियानन्यायान् । तेषु च न्यायेप्वज्ञातेपु दुर्भातेषु पा न यथावद्वेदार्थोऽवबुध्यत इति यत्किचित्प्रतिपद्यमानो महान्तं प्रत्पवापमासादपेदिति प्रयत्नेन किलोपचरितव्या मगवती माची मौमासा । यद्यपि क्वचिद्दर्शनेषु । अथातो धर्म व्याख्यास्यामः' इत्यादित एवं प्रतिज्ञा- नाद्धर्मनिरूपणमेव प्राधान्येन क्रियमाणमिवोपलभ्यते, तथाऽप्यापादचूडं निरीक्षितेषु तेषु द्रव्यगुणादीनां नागताना पदार्थानामुद्देशो लक्षणं, परीक्षा, गुणाः, क्रिया चेत्यादिकमेव भौतिक विषयजातं निरुपितं न पुनरध्यात्मशोधनाय वेदप्रणिहितो धर्म इतिकर्तव्यता. दिमिः सम्यविवचित इति सर्वथा धर्ममनुतिष्ठासुभि. श्रीमती मीमासैव शरणीकरणीया । अमुमेवार्थनुपनिबध्नन्ति मट्टपादाः- धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यतामार्ग मीमांसा पूरयिष्यति ॥ अस्प च धर्ममीमासाशास्त्रस्य नैमिनीयदर्शनत्वप्रथया स्पष्टमेव सर्विज्ञायते जैमि. निर्महामुनिरेतच्छात्र प्रणिनायेति । स चायं जैमिनिर्भगवतो वेदव्यासात्सामवेदमधिनि- गायेति तच्छिप्यत्वेनापि प्रयते । शिप्यस्यापि सतो मिनेर्मत परं जैमिनिमुख्य- स्वात् 'धर्म जैमिनिरत एव ' इत्यादिपूछिसन् बादरायण स्पष्टमेवाऽऽचष्टे संप्रति. पनत्वं नैमिनेः। नैमिनिप्रणीतानि सूत्राणि निगूढार्यानि शब्दतः संक्षिप्तान्यप्यर्थतो गमीराणि न बुद्धिमुपारोहन्तीति यः किल करुणया मायं प्रणिनाय सोऽयं शबरस्वान्यसावा. रण्या वचनघोरण्या लोकोत्तरयाऽर्थप्रतिपादन त्या मर्वानपि तत्तत्तन्त्रभाष्यकाराना- चार्यानतिशेत । किं भूयसा ! माप्यप्रणयनपद्धतावेप एव मार्गादेशकर इत्यपि पचन नात्युतिकोटिमधिरोहति । शारीरकमीमासामाप्यकृतो मगवत्पादा आचार्या अपि - ।

·यया [२] स्वीयमाप्ये बहुत्र शाररीमेव छायामनुसनुरिति नैतविदितं माध्यद्वयमनुशीलयताम् । तथा किंचिदत्रोदाहरामः- शावरभाष्यम् । शांकरभाष्यम् । 'तप्र लोकेऽयमयशब्दो वृत्तादनन्त तत्रायशब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते रस्य प्रक्रियार्थो दृष्टः । न चेह किंचिद् नाधिकारार्थः । पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत वृत्तमुपलभ्यते । मवितव्य तु तेन यस्मिन् | आनन्तर्याव्यतिरेकात् । सति चाऽऽनन्तर्या- सत्यनन्तरं धर्मजिज्ञासाऽवाल्पते । तथा त्वे धर्मनिज्ञासा पूर्ववृत्त हि-प्रसिद्धपदार्थकः स कल्पितो मति। वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षत एवं ब्रह्मनिज्ञा. तत्तु वेदाध्ययनम् । तस्मिन् हि सति | साऽपि यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते तद्वक. साऽवकल्पते नैतदेवम् । अन्यस्यापि व्यम् । स्वाध्यायानन्तर्य तु समानम् । कर्मणोऽनन्तरं धर्मनिज्ञासा युक्ता प्रागपि नन्विह कर्मावनोधानन्तर्य विशेषः । धर्म- प वेदाध्ययनात् । उच्यते-ताशा तु जिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मनि- धर्मजिज्ञासामधिकृत्यायशब्दं प्रयुक्तवा. ज्ञासोपपत्तेः । तम्माकिमपि वक्तव्यं यद- नाचार्यों या वेदाध्ययनमन्तरेण न सम- नन्तरं ब्रह्मजिज्ञाप्तोपदिश्यत इति । पतिः । 'धर्मः प्रसिद्धो वा स्यादप्रसिद्धो वा । 'तत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्ध वा स्यात् । सचेत्प्रसिद्धो न ज्ञासितन्यः । अयाप्र- | यदि प्रसिद्ध न नितासितव्यम् । अपाप- सिद्धो नतराम् । धर्म प्रति हि विप्रति- सिद्धं नैव शक्यं निज़ासितुमिति । तद्वि. पन्ना बहुविदः । केचिदन्यं धर्ममाहुः शेष प्रति विप्रतिपत्तेः । देहमानं चैतन्य. फेचिदन्यम् । सोऽयमविचार्य प्रवर्तमानः विशिष्टमात्मेति प्राकृता नना लोकायति. कंचिदेवोपाददानो विहन्येत, अनर्थ च-काश्च प्रतिपन्नाः०, मन इत्यन्ये । एवं बहवो विप्रतिपन्ना युक्तिवाक्यतदामा. सप्तमाश्रयाः सन्तः । तत्राविचार्य यत्किचि. त्प्रतिपद्यमानो निःश्रेयसात्प्रतिहन्येतानर्थ यात् । इत्यादि। माप्यकृतः शबरम्बामिनः प्राइ मीमांसासूत्राणां वृत्तिमरीरचन्द्रावानुपवर्ष इति माप्यकारेणादितात्वचिद्विरोधपरिहारेण समीकृताच्च तन्मनादवगम्यते । परं च नाद्य- यावदुपलमामहे मारतीयानां दोर्माग्यादुपवर्षाचार्यप्रणीतं ययावबृत्तिप्रन्यम् । छेत् ।

·. + [३] माप्यस्यातिगमारतयाऽर्थानवगमेनोपक्षमाणेषु निखिलेषु कृशमतीननुगिनः श्रीमान् प्रातःस्तुत्यप्रभावो लोकोत्तरप्रतिमत्तत्रभवान्मदृकुमारिलो दुर्वादितुण्डकीलायितमप्रना. द्वार्तिकम् । यच्च कतिपयसहस्रग्रन्थसमितं नैकामियुक्तिभिः सर्वाङ्गमनोज्ञ शब्दतोऽर्थतन्य महुविस्तृतमध्यतिगमीरं शावरमाप्यं मानोः प्रमेव पदार्थजातं विशदयदतिमानमुप- करोति मीमांसामधिनिगांसूनाम् । केचित्पुनः प्रत्यवतिष्ठेरन्नतिविस्तृतमिदं वार्तिक पठितृणां वैरस्यमावहतीति नैत- द्रुचिरम् । आदितो हि माप्यमेव संक्षि ततोऽप्यतिसंक्षिप्त सूत्रजातं तत्कयं नु नामा. न्तरा विशदतमं विवरणमस्मादशा मीमांसामहोदधेः पारमधिगन्तुं प्रभवेयुः । महदेत. सौमाग्यमस्माकं यन्मीमांसाप्तदशस्य दुरगाहतमस्य शास्त्रस्य साकल्येनाऽऽपादचूई विषयान् प्रतिपादयन्नेकोऽपि याऽयं प्रबन्धोऽयत्वेऽपि भारतभुवमलंकरोतीति । त. सर्वयाऽधमणे किल पण्डितकुलं श्रीमतो मट्टपादस्य न केवलं माप्यामेव विवरीतुं विस्तरोऽवालम्ब्यिपि तु भाष्येऽनुक्तानामपि भूयसां विषयाणां मप्रपञ्च सोपपत्तिक च समर्थनाय नान्तरीयक एव संवृत्तः प्रबन्धस्य बहुलीभावः । यथा-स्मृत्यधिकरणे भाष्ये औदुम्बरी सर्या वेष्टपित्तव्या' इत्यादिस्मृतीनां 'औदुम्बरी स्पृष्ट्वा उद्गा. येत् । इत्यादिप्रत्यक्षश्रुतिविरोधान्मूलभूतश्रुत्पनुमाने मिज्ञासानुदयाच स्वरूपोऽ. प्रामाण्यमूरीकर्तव्यमित्याशयिष्ट शबरस्वामी । तच्च स्वरूपतोऽमामाण्यमनधिगतामाधि- तार्थाबोधकत्वरूपम् । मदृकुमारिलस्तु यावच्छुतिदर्शनं तासां स्मृतीनामन्नुछापकत्वरूप- मप्रामाण्यं न पुनरनधिगतावोधकत्वरूपमप्रामाण्यमिति व्यानहार । विरोध वनपे. सम्' इति सूत्रगतानपेक्षपदस्य सामान्यतोऽप्रमाणार्थत्वादननुष्ठापकत्वरूपाप्रामाण्यवि. वक्षयाऽपि निर्वाह सर्वपाप्रामाण्यं स्मृतीनां नारोचिष्ट वार्तिककृते । प्राचीननेयायिका इव शबरोऽपि सिपाधयिषाया अनुमितिजनकत्वमाभिमन्वानो जिज्ञासाया अनुमानाङ्गत्वमूरीकृत्य प्रत्यक्षश्रुती जागत्यां निराकाङ्क्षतया जिज्ञासामा. वादनुमानमेव न प्रवर्तत इत्यज्ञातमूलकस्मृतेः सर्वथैवापामाण्यमङ्गयकापात् । बार्तिककारस्तु-धननितेन ‘मेवानुमानादौ व्यभिचारदर्शनादनुमित्साया अनुमिति- जनकत्वं प्रत्याचक्षाणो मूलमूतां श्रुतिमनुमिमानस्तस्याः सर्वथाऽप्रामाण्यमसहिष्णु. रननुष्ठापकत्वरूपमप्रामाण्यं व्यवातिष्ठिपत् । एवं सूयांसि स्थलानि तत्र तत्रानुसंधेयानि माध्यवार्तिकमनुसंदघद्भिः । अन्यदप्यत्र चौद्यमवतरेत--वार्तिककारो मान्यकृन्मतं तत्र तत्र व्युदस्यतीति । तदपि नाऽऽत्मानं लपते । छात्रमुद्धिवेशद्यायाम्युच्चयवादेनार्यान्तरोपवर्णनं न खण्डनमपि तु ·. [४] मण्डनमेव । वस्तुतो निष्पक्षपातं प्रलया युक्तिधारया कमप्प निर्णयन् मन्थकारो न कसंचिदपि शिष्टमर्यादामतिलयेत्प्रत्युतोपकुर्यादेव मूलान्य पण्डितकुलं च । अत एव तार्किककुलचक्रवता गदाधर:- :-'नहि कस्यचिद्गुन्यकृतो विपरीतलेखनं युक्ति- बलाद्वस्तुसिद्धौ बाधकम्' इति साटोपमुदइयत् । एतां दार्शनिकानां अन्यकृतां सरणि. मनानन्तो मुधैव जल्पन्ति 'वार्तिककृच्चखण्ड मायकृतो मतमिति । पोदशलक्षण्यामस्यां धर्ममीमांसायामस्त्यन्तिमा चतुरध्यायी, या संकर्षका- हमिति व्यवहियते । प्राग् द्वादशलक्षच्या निणीय भूयतो पायांस्तरेदेतस्ततो विप्रकीर्णान् वेदवाक्यार्यानदंपर्येण सम्यद् निर्गतुं प्रावर्तिष्ट चतुर्लक्षणी । नात्र प्रत्या धिकरण संगतिरपेक्ष्यते । संकर्षः संकलीकरणं विप्रकोणानी घेदवाक्यार्थानामस्मिन्काण्डे प्रतिपायन इति संकर्षकाण्डपदव्युत्पत्तिः । अन च प्रायशः सूपाण्यन्तरोत्सन्नानीत्य. वगम्यते केम्पश्चिदन्यान्तरेभ्यः। यच्च वैचिदाचिक्षिपुर्मीमांसाद्वयस्याप्यकशास्ध्यं विशतिलक्षणात्मकत्वम् । अथातो ब्रह्मजिन्नासेति प्रतिज्ञानं तु 'अयातः मत्वर्थपुरुषार्थपोनिज्ञातिवदेक. शास्म्येऽप्यवान्तरप्रतिक्षामेदादुपपद्यते । धर्मग्रमणोरुभयोरपि तात्पर्येण वेदप्रतिपाद्यतया वेदप्रतिपाद्यार्थनिर्णायकत्वं मीमांसाप्रयोननमित्युभयोरपि मागयोरदिवेकशास्त्र्यं से. रस्यति । मदृष्टान्तेनालौकिकश्रेयःसाधनत्वहेतुना मैमिनीयविचारप्रतिज्ञाविषयत्वस्य ग्रह्मण्यनुमानात् । ब्रह्मणोऽपि नक्षप्रेष्यादिषु देवतात्वेनान्वयाद्देवताप्राधान्यतदमाव. विचारे देवतास्वेन ब्रह्मणोऽपि विषयतकशास्त्रत्वं सूपपादम् । इति । तदेतदनदेयम् । ब्रह्मणो नैमिनिप्रतिज्ञाविषयत्वे पोडशक्षा झापि प्रमविचार 'स्यादृश्यमानत्वान्महेपैश्च विघ्नविस्मरणयोरसंभाव्यमानत्वात्पोडशरक्षा चतुर्लक्षण्यां प प्रतिपादिताना न्यायानो मियो विरुद्धत्वाच शास्त्रभेद एवाघ्यवसातुं युक्तः । कर्तृ- भेदाच । अन्यो हि नैमिनिः प्रणिनाय धर्ममीमांसामन्यध मगवान् द्वैपायनो मममी. मासाम् । प्रसिद्धचायं न्यायानां मियो विरोधः। यथा-'विमतिपत्तो हविषा नियम्पेत पणस्तदुपारख्यत्वाई इत्याष्टमिकाधिकरणे देवतायाः शब्देनोद्देश्यमात्ररूपत्वेन गुणस्य- मिति युक्तिममग्न नैमिनिः । व्यामस्तु देवताधिकरणे देवतानां यागदेशे सैनिधानं हविमोक्तत्वेन प्राधान्यं च रोचयते । अवान्तरप्रतिज्ञानं तत्रोपपयेत, यत्र प्रापमिकी प्रतितोमयमपि विषयी करोति । प्रश्ते तु धर्मशब्दस्यानुष्ठेययागादिपरत्वमप्रतिपत्त्या कपंचिदपि ब्रह्मवाचकत्वाभावाञ्जेमिनिकनप्राथमिकपतिज्ञा नोमयमाधारणीति ब्रह्मनिका. साप्रतिज्ञाया नावान्तरपतिज्ञावं मुशकं वक्तुम् । यद्यपि आग्नापप्रतिपाधाप्रतिपादकत्वं 1 ·। [५] साधारण, तथापि ही मागावाम्नायस्य विभको पूर्वोत्तरकाण्डवेन । पूर्वकाण्डे प्राधान्येन कर्मर प्रतिपिपादयिपितम् । उत्तरकाण्डे तु परं ब्रह्मवेति तरकाण्डविवर- गाय पार्यक्यं शानयोरवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । फलनिनास्यचोदनामवृत्तीनां मेदादेक- शाख्यं न नाघटीति । यया चैतत्तथा सुस्पष्टं विशदीकृतं शारीरकमीमांसायां भगव. स्पादैः। यत्रोक्तम्-अलौकिकोपःसाधनत्यमुभयोरपि तुल्यमिति । नैतन्मनोहम् । द्विविध किल श्रेयः श्रूयते सापेक्ष निरपेक्षं चेतिअम्युदयापरपर्यायस्य सापेक्षश्रेयतः साधनतामापयते धर्मजिज्ञासा । ब्रह्मजिज्ञासा पुनर्निरतिशयस्य कैवल्याएरपर्यायस्य निरपेक्षपसः साधनमिति निश्प्रचोऽयर्थः । तन्मनागपि नाऽऽशनीयमेकविधश्नयःसाधनत्वयुभयो- रपीति । नाप्येतचोद्यमवतरति प्राणो नक्षत्रेष्यद्देश्यत्वात्संभवति जैमिनेः प्रतिताविषय. स्वमिति । नेताशनायायतीतमुपनिषत्स्वानायमानं सचिदानन्दरूपं परं ब्रह्म, अपि- तु चतुर्यन्तपदप्रतिपायं त्यागोद्देश्यम् । उपनिषत्प्रतिपाद्यब्राह्मणोऽध्वरमीमांसायामनभ्यु. पगमात् । तानि धर्माणि प्रथमान्याप्सन् ' नहि धर्माधर्मी चरत आषां स्व इति न देवगन्धर्वा न पितर इत्याचक्षतेऽयं धर्मोऽयमधर्म इति । य वार्याः किय- माण प्रशंसन्ति स धर्मः। यं गर्दन्ते सोऽधर्म इति । चरतो रथ्यायामटत इत्यर्थः। इति श्रुत्याऽऽपस्तम्बसूत्राद्यनुरोधेनानुष्ठेययागादावेद धर्मशब्द प्रयुञ्जते थोडशलक्षणीकृतः । अप धर्मपदं मनाविमृशामः-तत्र बहवो बहुधा धर्मशब्दार्थ प्रकल्पयन्ति । सांख्या हि-अन्तःकरणस्प वृत्तिविशेष यागाद्यनुष्ठानजन्यं धर्ममाहुः । सौगतास्तु-ज्ञानस्य ज्ञानान्तरमन्यां वासनाम् । অন্থনা-রুকোছা বা অনিহাব্দীদশমমান । नैयायिका:-अदृष्टापरपर्यायं विहितकर्मजन्यमात्मनो विशेषगुणम् । मीमांसकैकदेशिन:-अपूर्वम् । इममेवाई नरन्थ घातिक मनुमारिल अन्तःकरणकृत्त्यादौ वासनायां च चेतसः। पुद्गलेषु च पुण्येषु नृगृणेऽपूर्वनन्मनि ॥ इति । एवमेव केचनाऽऽगमानुयायिनः-चैत्यवन्दनमेव धर्ममाचसते । भागवतास्तु-अयं हि परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् । इति संगिरन्ते । ऐतिह्यविदस्तु-भाचारः प्रथमो धर्म इति, ( आचारप्रसवो धर्म इति पावान्तरम् ) ज्याहरन्ति ।

·। ६] । T वाणादास्तु-' यतोऽयुदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्म इति प्रतिपन्ना । अभियुक्त चूडामणयन्तु-नहि सत्यात्परो धर्म इति विनाकुर्वन्ति । इत परमप्यु- द्भाव्यमाना धर्मविप्रतिपतयो बहर क्लि तर तनोदुप्यन्ते । ता सर्वा अपि क्यिताs- प्यशेन निर्दिष्टविप्रतिपत्त्विष्वन्तता इति नान पुनम्तदुदेवाय प्रयतामहे । एव बहुधा विप्रतिपत्तिगोचरे धर्मशब्दार्थेऽमुम्बद्भगवाज्नेमिनि ।' चोदनाल- क्षणोऽयों धर्म' इति । तस्य चायों वेन्बोधितश्रेय साघनताको यागादिक्रियाकलापो धर्म इति । ' तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ' । इत्याश्रुित्या यागातिरूपक्रियाया- एव धर्मत्वप्रतिपादनात् । न केवल श्रुतिरेव, किंतु लोकेऽपि यो हि यागमनुतिष्ठति त धार्मिक इति समाचक्षते । 'धर्मः स्वनुष्टिनः पुंसाम् ' इत्यादि पुराणेप्वपि अनुष्ठेय क्रियाया एव धर्मस्व प्रतिपाद्यते । 'धर्म घर' इत्युपनिषद्याम्नानाचरतिसममि व्याहारमहिम्ना दियाया एव धर्मत्वमवसीयते । आहुश्चेममेवाथै मट्टपादा श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः सा द्रव्यगुणर्मभिः । चोदनालक्षणैः साध्या तस्मातेप्वव धर्मता । अन्यत्साध्यमदृष्ट्वैव यागादीननुतिष्ठतः । धार्मिकत्वसमारयान तोगादिति गम्यते । पश्चादीनि च धर्मस्य फ्रानीति व्यवस्थितम् । चित्रागोदोहनादीना वान्युक्तानि फलानि च । तस्माचेवेच धर्मत्व धर्माणीति च दर्शनात् । लिङ्गसरयाविनिर्मुक्तो धर्मशब्दो निदर्शनम् । इति । तया च चोदनालक्षण इत्यस्य चोदनाप्रमाणक इत्यर्थ । लक्षणशब्द प्रमाणवचनोऽ ध्यायवचनश्च दृष्टो मीमासायाम् । तथा च चोदनाप्रमाणपत्व धर्मम्य सिद्धम् । तत्पुन क्थ घटत इति किंचिद्विचारयाम किमय धर्मोऽप्रमाणक एव, क्विा प्रत्यक्षादीन्येवाम्य प्रमाणानि, उत चोदनैव उताहो तयोर्विकल्प , आहोस्विरसमुच्चय इति । तर धर्मस्यातीन्द्रियतया प्रत्यक्षादिप्रमाणानामसामर्थ्यादप्रमाणोऽय धर्म इति शक्य वचम् । नैततम् --मानाधीना मेयसिद्धिरिति न्यायविरोधेन धर्मपदार्थ एव नाsscमान समेत । तर्हि प्रत्यक्षातिप्रमाणगभ्य एवेत्युच्यताम् । न । स्वर्गयागयो साध्यसाधनमावम्य निपुणमतिनाऽपि प्रत्यक्षतोऽनवगम्यमानत्वात् । न च योगिप्रत्यक्ष गम्यत्व तम्येति वाच्यम् । अविच्छिन्नधारया मावनया नायमान योगिप्रत्यक्ष मनि- प्यमाण धमै क्यतरामवगाहेन ?? भावना हि नाम-अनुभूतम्य विपयम्य पुन पुन स्मर णात्मिका वृत्ति । सा हि भूताविपयिणी म्यान जातु मविप्यद्विषयिणी ।

·यत्तु काश्यपीयाः पुनः प्रातिभमृषीणां ज्ञानं धर्म प्रवर्तत इत्यामनन्ति, तदपि मनोरथमात्रम् । तद्धि ज्ञान लिङ्कामासादिसमशीलत्वान्न क्वापि प्रमाणावमापद्यते, सुतरां धर्मे । प्रत्यक्षचोदनयोभिन्नविषयत्वेन विकल्पः समुच्चयो वा न धर्मप्रमिति ननयितु- मीष्टे । प्रत्यक्षं हीन्द्रियार्यसप्रयोगनन्यत्वेन विद्यमानार्थमात्रं गृह्णाति, चोदना विन्द्रियागोचरं भूतं भवावि व वस्तुनातं प्रत्याययति, अनधिगतार्थबोधकत्वस्वामा- स्यात् । तस्माचोदनेव केवला परमं प्रमाणं धर्मे । यस्या हि नास्ति - प्रणेता, यस्य भ्रमप्रमादादिदोषश्चौदनाऽप्रामाण्यशङ्काकलङ्गमाननतामाएयेत । अय किंचित्कर्म ऋतुसाद्गुण्यसंपादनार्थमनुष्ठीयमानं ययाप्रयानादि, किंचिच ऋतुनन्य- फलाघानयोग्यतासंपादकं या दीक्षितस्नानादि । अपरं च पुरुषनिष्ठपुरुषामिलापितफल- साधकं यथा दर्शपूर्णमासादि । श्रीण्येतानि यथासंख्यं केवलक्रत्वर्थ, ऋतुयुक्तपुरुषार्थ, केवलपुरुषार्थमिति च व्यपदिश्यन्ते । एतत्तत्त्वमनवमच्छन् धार्मिकः क्रतुं कुर्वाणो कल्यमप्यापाठयेत् , आत्मनः प्रायवायमुपजनयेत् , स्वामीष्टं च न संपादयेत् । अतो हि परमकारुणिको भगवामिनिमुनिश्चतुर्याध्याये जिज्ञासांचक्रे ऋत्वर्थपुरुषार्यों । येना- नुष्ठीयमानेन पुरुषस्य प्रीतिरुत्पद्यते स पुस्पार्थः । यथा योगेनानुपितेन स्वर्गरूप सुख नायते स पुरुषार्यस्तदन्यो विहितः क्रत्वर्थः । तथा च शास्त्रजेन्यज्ञानानन्येच्छाविपय- सायनत्य पुरुषार्थत्वम् । इदं पुनः पुरुषार्थत्वं धर्मार्थकाममोक्षत्यावृत्तं पारिभाषिक मीमां- सकानाम् । तत्तु इतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वरूपं धर्मार्थकामजन्ये सुखे मोशमुखे च समन्वेति । इदं पुनस्तत्साधन मतक्रियादिष्विति महलक्षण्यम् । नन्वेतं पुरुषार्थ ऋत्यर्थ चाविशेषाद्नुष्ठावं चातुर्वर्ण्यमप्यधिक्रियते, ऋतौ वि. शेषेण चत्वारोऽप्यधिकुर्वाणास्तत्तदीप्सितं माघयेयुस्तारतम्ये मानामावादयुफत्वाञ्चेति ss্যথিয়লেট, শয়র্থেী লি:-তাহ অয়েনযোগুন সনাবল’ इति । वर्णिकानेवोपाढाय तेषु तेषु निमित्तेषु तत्तत्कर्मणो विधानाच्छूद्राणामनिर्देशाच्च वणिकानामेव वेदविहितकर्मविधिकार इति प्रतीयते। यथा-'पयो ब्राह्मणस्य व्रतम्, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्य वाहगिरं ब्राह्मणस्प ब्रह्मसाम कुर्यात, पा रश्मं राजन्यस्प, रायोवाजीयं वैशस्य' 'वसन्ते ब्राह्मणोऽभिमादधीत, श्रीप्ये राजन्यः, शरदि वैश्यः, 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यम्, शरादि वैश्या ' इत्यादि उपनयनवाक्ये शूद्रस्यानिर्देशानुपनयननं व्यावस्यते । अनुप- नीतस्य च वेदाध्ययनाभावात्रैवर्णिकेष्वेवाध्ययनमनुष्ठानं च व्यवतिष्ठते न शूदेषु । कथं तहिं रथकारनिपादम्पपत्यादीना श्रौनकर्मस्वधिकारमन्युपेपि! इति चेन्नैवम् । कमिव हि वचनं न कुर्यात् १ १ प्रत्यक्षमेव हिं भगवती श्रुतिराचष्टे 'घर्षामु रथकारोऽ.

·मिमादधीत [८] एतया निपादस्थपति यानयेत् । इत्यादिना तयोराधिकारम् | न पमस्तु शूद्रस्य १॥ इविष्कदापावति शूद्रस्य' अपि वा पन्यवहन्ति शूद्रा पिनाष्ट । तस्माच्छ्द्रो न दुह्याद दुयाद्वा । इत्यादिवचनानां जागरूकत्वात् कथमपनुनुपन्ते शूद्रस्याधिकारमिति वाच्यम् । मस्तु शूद्रस्येत्यादीन्यौचित्यार्थवाद- रूपाणि वाक्यान्यधिकृतानां ब्राह्मणानां पयादिप्वेवाधिकार प्रत्याययेयुर्न । मस्त्वादिषु तस्माच्छ्द्रो योऽनवक्लध ' इति श्रुत्यन्तराद्यज्ञानाधिकृतस्य शूद्रस्यैव मस्तू- चितमिति बोधयेयुः । इतराणि तु रथकारादिशूद्रपरत्वेन गर्भासपरत्वेन वा नेतन्यानि। यत्त केचित्--साक्षाद्वेदविहितकर्मानुष्ठानाधिकारं सर्ववर्णमाधारणमाचक्षाणाः समर्थयन्ते समर्थयमाना अपि नापनपते, ते तु मन्यामहे शास्त्रबहिर्भावेनैव स्वच्छन्दत. स्तत्वं प्रतिपद्यन्ते, नातः शास्सैकारणेस्तदीयं मतं खण्ड्यकोटिमाटीकते । यदि शास्त्रेणेव सर्ववर्गसाधारणो वेदाधिकार इति तैः समय तर्हि पूर्वोत्तरमीमासयोरपशूद्राधिकरणे दत्तत्तिलामालिनी स्याता, कोहि नाम ततोऽप्यधिकमेतमीमांसेत । एवमरसितायामधिकारचिन्तायामनुतिष्ठातुरधिकारी सर्वाण्यङ्गान्युपसंहरन्नेव फलं प्रति. परस्पत उत यदा यावन्त्यद्गानि शनोत्युपसंह तदा तावद्धिरुपेतं प्रधानं कुर्वन्नेव फलं प्राप्स्यत इति किंचिचिन्तयामः । ननु सर्वाइसमुचितमेव प्रधानं फलं प्रसवितुमीट पति युक्तं पम् । अन्यथा किंचिदङ्गमहाणे तदाम्नानमानर्थक्यमापद्यतेति चेन्न। কানাল हि सकलाहानां नित्यनैमित्तिककाम्यनिषिद्धादिकर्मसु साधा. रण्येनोपयोगः समापि, तत्र पावश्यं सर्वाङ्गोपसंहारेणैव सुफलान्येवमानातानाभ- मानां काम्ये कर्मणि नान्तरीयकतया चरितार्थत्वान्नित्यप्रयोगे च कदाचि सममानो पसंहाराशक्त्या कानिचिदङ्गान्यनुतिष्ठन्नपि समय फलमभुवीन । सर्वशाखाप्रत्ययाधिकर- गन्यायेन शाखान्तरे समाम्नातानां गुणक्रियाघनानामुपसंहारस्थानीकर्तव्यतया प्रधानमनु ते ते गुणाः संयमन्ते । स्पष्टं घेतत् पठे। अनुष्ठेयपदार्थप्रयोगप्रतिपादकेषु कल्पसूत्रेषु सत्सु किं पुनम्तया मीमांसया नः प्रयोजनं यावता न्यायेन निर्णिनीप्यमाणानर्थान् सम्यक् प्रयोगप्पनिबध्य प्रदर्शयन्ति कल्पसूत्रा- नीति, पेन्मेवम्-कल्पसूत्रेभ्यः किलार्थवादादिमिश्रशाखान्तरविप्रकीर्णन्यायलभ्यविध्युप. संहारनिष्पन्नः प्रयोगप्राशुभाव एव विज्ञायत 1 कर्मणः शेपशेपिभावोपदेशाति. देशोहमायतन्त्राधिकारविषारादयो विषया नेवान्तरा मीमामा केवलं कल्पमूत्ररवगन्तुं पार्यन्ते । ऋतुप्रयोग पाटमात्रेण कल्पयन्ति इति किल क्सशन्देन ·-- - [९] ध्यपदिश्यते । एतत्तायमित्याचक्षते' ऋचं पादग्रहणे' इत्यादिस्वकृतसंज्ञापरि-'. मापादिभिः प्रयोगस्य सूचकानि सूत्रत्वेन व्यपदिश्यन्ते । इति हि सामान्यतः कल्प- सूत्रयोर्भेदो वक्तुं सुशकः । सर्वत्र वेदार्थनिरूपणपराः स्मृत्यर्थनिर्णायकाश्च न्याया मामा- सायामेव संग्रथिता इति न जातुचिदपि शङ्कनीयं गतार्थत्वं मीमासाया: कल्पसूत्रैः । वस्तुतो मीमांसाशास्त्र प्रयोगशास्त्रं च नात्यन्तं विभिन्नमपि तु परस्परसुपकुर्याणे एकमेव तत्त्वं संपादयतः । मीमांसया हि क्रियातत्त्वं निर्धार्य प्रयोगशास्त्रेण तदनुष्यातव्यम् । यथाऽऽयुर्वेदे विचारः प्रयोगश्चेत्युमयमपि सममेष संपद्यत एवमेव मीमांसाकल्पसूत्रयोरेकविषयत्वं सूपपादम् ! तानि च कल्पसूत्राणि बहुमित्रपिभिर्वहूनि व्यसूचिपत । यथा भग्वदे, आवलायनं साख्यायनमित्यादि, कृष्णयजुर्वेदे, आपस्तम्ब, बौधायन, मरद्वान, कठ, वैखानस, वाधून, मानवादीनि, शुक्लयजुर्वेदे-कात्यायनपारस्करा- दीनि, सामवेदे-ब्राह्मायण, लाट्यायनगोमिलीयादीनि, अथर्ववेद कौशिकादीनि । अथ मीमासायां यैर्विद्वद्भिर्ये च प्रबन्धाः प्राणायिपत ताश्च कांश्चिदन्नोपहर्तुमिच्छामः । प्रणेतारः मीमांसादर्शनम् (सूत्राणि) जैमिनिः सूत्रवृत्तिः उपवर्षः मीमांसासूत्रमाप्यन् शवरस्वामी वार्तिकम् (श्लोकवार्तिक तन्त्रवार्तिक मकुमारिलः टुटीका) विधिविवेकः भावनाविवेका मण्डनमिश्नः विभ्रमविवेकः न्यायकणिका वाचस्पतिमिश्रः शाखदीपिका न्यायरत्नाकरः पार्थसारथिमिश्रः प्रत्थाः + न्यायरत्नमाला तन्त्ररत्नम् १ आपस्तम्बाश्वलायन-चौधायन- सत्यापाइ मरदान-देसानस माखायण व्यायन खदिर- सख्यायन-फट मनु-गौतम-कात्यायन-कौशिकप्रभृतिभिर्मर्षिभिर्ब्रह्मर्षिभि प्रणीतानि वापसूमाणि समितमपि सव्याख्यानि सभामह इति मानन्दं निवेदयितमुत्लष्टते चेत. । २ पारस्कर इति कात्यायनत्यैवामिधानमित्याभियुकोक्ति । २ ·[१०] प्रणेतारः मट्टसोमेश्वरः माधवाचार्य: ग्रन्थाः न्यायसुघा, तन्त्रसारः जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः विधिरसायनम् मयूखावलिः उपक्रमपराक्रमः बादनक्षत्रमाला अप्पय्यदीक्षिता: सिद्धान्तचन्द्रिकाद्वाविवरणम् । रामकृष्ण . (विश्वेश्वरसूरी (गागामः) खण्डदेवः मादृचिन्तामणिः भादीविका भाट्टरहस्यम् माकोसामः फलेकत्ववादः चिन्तामणिः पृहती शावरमाप्यन्याख्ये सध्वी मनुविमला मास्कररायः, श्रीमद्वान्छेश्वरः प्रमाकरः | शालिकमाथमिश्रः मदनाथ नयषिक: नयविवेकदीपिका मुंबोधिनी मीमांसान्यायप्रकाश प्रभावली वार्तिकामरणम् मीमांसापरिमापा पूर्वमीमांसाधिकरणकोमुदी अर्पसंग्रहः मीमांसालालप्रकाशः कुतुहटगृत्तिः सारमाध्यविवरणम् मीमांसाधन्द्रिा वरदराम: रामेश्वरसूरी | आपदेवः शमुमहः श्रीवेङ्कटेश्वरमती कृष्णयम्वा रामकृष्णमट्टाचार्यः लौगालिभास्करः । महशंकरः वासुदेवावरी गोविन्दमुनिः बह्मानन्दसरस्वत्यः ·. [११] अन्यदपि विधिरसायनखण्डनतन्मण्डन-दुलहाशक्षात्यनिरुक्ति-भाटालंकार- शामरमाप्यव्याख्यादीपशिखाप्रभृतयो मन्था उपलब्धा अनुपलब्धाध वहतः श्रूयन्ते अन्यानां प्रणेतृणां च पौर्वापर्षे कालनिर्णये पतियविद एवं प्रमाणमिति नात्र व्यापा स्यामो लेखनीमात्मीपनि । सर्वेष्वपि दर्शनेषु प्राशय नव्याधेति अन्यकृतो द्विविधायकासति । काचिदुपये मतान्यपि मिद्यन्ते । एवं मामांसायामपि जरामीमांसका नव्यमीमांसकाचेति ग्रन्थकार कचिमतवैविध्येण मन्या प्रणयन्तः कामपि शोमामेव पुणन्ति मीमांसाशास्त्रस्य । ज्ञानप्रामाण्यविपये, बहु विषदन्ते प्राधो दार्शनिकाः । प्रामाण्यमप्रामाण्यं च स्वत एव जन्यते गृह्यते चेति सांख्या आमनन्ति । नेयाविकार द्वे अपि परत इति प्रतियन्ति । सौगतास्त्वप्रामाण्यं स्वतः, मामाण्य परत इत्यातिष्ठन्ते । मीमांसकाः पुनः प्रामाण्य स्वतः, अप्रामाण्यं परतश्चेति समाचक्षते । अनम्यासदशापमज्ञाने संदेहोरपत्येऽनुमानादिना प्रामाण्यं ज्ञायत इति नैयायि- कानामाकृतम् ।. अब मीमांसका:- पदि हि ज्ञानं स्वगतं प्रामाण्यं स्वतो निश्यतुं न शक्नुयातहि मगति निपात्यन्तामाष एव स्यादित्याध्यमेवाशेषस्य जगतः संपयेत । न हि स्वतोऽ- निधीयमानोऽर्थः परतो निश्चेतुं पार्यते, परस्यापि तद्वदेवासामर्यात् । अतो यत्र कापि पा स्वतो ग्रामत्वमङ्गीकरणीयं तद्वरमुत्सर्गतः सर्वज्ञानेष्वेव प्रामाण्यं स्यतो गृह्यत इत्य- शोकारः। तच स्वतो माह्यत्वं प्राथमिकज्ञानमहप्राध्यत्व, तदप्रामाण्याग्राहकयावज्ञान- प्राहकसामग्रीमारत्वमिति यावत् । एतादृशं स्वतो ग्राह्यत्वं मीमांसकानां निवपि मतेषु युज्यते । मुरारिमिश्रमते-अयं घट इत्याकारज्ञानोत्पत्तिद्वितीयाने घटमहं जानामोति तद्विषयकोऽनुव्यवसायः समुत्पद्यते, तेनैव तद्वद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नसत्प्रकारकल्वरूपं प्रामाण्यं गृशत इति तदप्रामाण्यापाहिका यावती ज्ञानग्राहिका सामग्री, व्यवसायाममनः- संयोगादिरूपा तजन्यो महोऽनुव्यवसायः, तद्विपयत्वं प्रामाण्यस्याम्पेयत इति स्वतो मामात्योपपतिः। प्रामाकरास्तुमानानां स्वप्रकाशत्वेन घटमई जानामीत्याकार कल्यवसायेनेव प्रामाण्यग्रहणं समामनन्ति । तन्मते ज्ञानग्राहकसामग्रीपदेनेन्द्रियसंनिकादिघटितसामग्री परिग्रहात्तजन्यन्यवसायात्ममहविषयत्वात्स्वतो प्राशत्वं प्रामाण्यस्य सूपपादम् ।

·-- [१२] भाट्टा पुन:-अय घट इत्यादिनाने जाते ज्ञातता नाम कश्चित्सविपय पदार्थों घरे उत्पद्यते, तदिनकानुमित्या प्रामाण्य विषयी क्रियत इति प्राथमिक्ग्रहग्राह्यत्व तम्योपपादयति । तन ज्ञानग्राहकसामग्रीपदेन परामर्शघटितसामग्रीपरिग्रहे लज्जन्यानु मितिग्रहविषयत्वात्प्रामाण्य स्वतो ग्राह्य सपद्यते । अथा वरमीमांसका विग्रहवती देवता नाहीं कुर्वतीति किंचिदिव निरीश्वरवादिकोटी तानिवेशयितुमीहते केचित्पण्डिता -वस्तुतो न मगवाजैमिनि प्रत्याचख्यो देवताना विग्रहवत्त्वम् । भाष्यकृच्छवरम्वामी एनरभ्युपगम्याप्यविग्रहा शब्दमात्रमयी देवता कर्मण प्राधाय सर्वाङ्गपरिपूर्णता च निरावाधमुपपादयिष्यामीति प्रौदिवादेन देवताना विग्रहवत्त्व निराकुर्वाणो भाप्यमाक्छ्याचकार नावमिक्स्य देवताधिकरणस्य । सोऽय तीयो गूढोऽभिमधिर्यत्वेचिद्वदार्थतत्त्वमनवगच्छन्तस्तदुदिते कर्मणि निर्मरमनावह तश्च देवताविग्रहमेव बहुम यमाना अङ्गप्रधानादिकियानातमगणय त कर्मणो वैवल्यमेव सपा-येयुरिति देवताना विग्रह एवासद्भूते कर्मक्लापेप्वेवैकतान मन सपद्यत इति । परमार्थतश्च देवताना विग्रहामावो ब्रह्मवादिना, साख्यादीना दार्शनिकाना च समत । ऑपाविरविग्रहाङ्गीकरण तु न सामञ्जस्यमश्नुवीतेति । अत एव भगवान्सूत्रकृदपि स्पष्टमेव निराचष्टे देवताया प्राधान्यम् । तावतैवावगम्यते देवताया प्राधान्ये, कर्मण्य निर्भर समवेज्जनानामित्याकूत सूत्रकृत । शास्त्रदीपिकाकारप्रभृतयो निबन्धकारा अपि विग्रहवत्त्वमभ्युपगम्यव देवनाना फ्लातृत्व प्राधान्य च निराचा । उत्तरमीमास वास्तु चित्तैकाग्यनित्र धनमुपासन प्रचिचारयिप तो ' वजहस्त पुरदर ' इत्यादिभूतार्थ वादरपि समर्थ्यमान विग्रहत्व लोकोपकृतय उपन्यमा त्सु | तेषा गूढोऽयमभिसधि - यद्यपि परमार्थत एव विग्रहवत्त्वाभाव पूर्वत समतोऽस्माक्मपि स्चये भवति, मन्दा नुकम्पार्थ पुनश्चित्तैकाग्यायोपासना प्रवर्तयेम, तया चौपाधिकविग्रहवती देवतामु पासीरन्, ज्ञाननिष्ठाधिकार चानुविन्देरन् । शोमते चेतद्विग्रहवती देवता, सनिघाय परिगृह्य मुक् वा तृप्यति प्रसीदति चेति, इति । नेत पथ क्षोतक्षम म य ते मीमासका - अभ्युपगतेऽपि विग्रहे सनिहित हवि स्वय देवता कर्मभूमिमुपसद्य मुनतीति विरुद्धोऽयमशो न शक्योऽम्युपगन्तुम् । न चामुञ्जाना प्रसीदतीति युक्तम् । न चाप्रसन्ना फ्ल दद्यादिति साप्रतम्-न चाददाना फल प्राधा न्यमनोतीति समञ्जसम् । मलार्थवादेतिहासपुराणेष्वपि देवतानामपि तपश्चरणकत्वनु ठानब्रह्मानामित्रन समीहितमियनुर्तिनास्कमेव फल प्रसवितुमीष्टे | मन्दघिय श्रद्धाल्वम्नु काम भ्रम्य तु देवतेव पटलातीति । कोहि नाम सचेता अधीत स्तोक मण्डूकात्यस्तियश्च , अचेतनाश्चौपधिवनम्पतय , अश्वा गावो हनुदन्ता अश्वरूपा अश्व । - ·[१३] चरितायङ्कारशककरणादयश्च देवतास्त्वेन यागेषु श्रूयमाणा अपि यधुः कामित फल साधयितुं धृष्फ्युरिति । न चान भ्रमितव्यम्----अतिथेः प्रीतिमुपजनयितुं क्रियमाणा तक्रिया यथाऽतिथिप्रधाना भवति एवं देवताराधनायों यागो देवनाप्रधानक एवेति । अतिथिमोजनस्य प्रमाणान्तरेण तादर्थ्यावगमात्, तत्रापि नातिथिोजयितुः फलं ददाति प्रीयमाणोऽपि न हासी स्वर्गादिप्रदानायेप्टे, तत्तादृशः सत्कार एव यष्टुरमाष्ट संपादयितुमारे यागवत्। . . यत्तु मम त्वेवं वदतोऽपि वाणी दुप्यतीति हरिस्मरणमेव शरणम् इति खण्डदेवय- चनं तद्वेदान्तिमते स्थितस्य समेत्यर्थविवक्षया योजनीयम् । अप मीमांप्तका जीवात्मानं कीदृशमभ्युपयन्तीति समालोचयामः-आदितस्ताव च्छरीरम्, इन्द्रियाणि मनो बुद्धि प्राणांश्चानात्मत्वेन समर्थयन्तस्तत्साक्षिणं तदधिष्ठातार परलोकसंबन्धिनं नित्यं कर्तारं फलमोकारं च समाममन्ति । सुखादयः क्वचिदाश्रिता गुणत्वाद्रूपवदित्यनुमानेन देहादिवाधात्तदतिरिक्तात्मासिद्धिः। चैतन्यस्य तु शरीरधर्मत्व नास्तीत्यवश्यं तदाश्मयत्येन चाऽऽत्माऽङ्गीकरणीय इत्याचक्षते। शरीरसंबन्धो बन्धस्तदभावो मोक्षः, कर्मणा निष्पन्नानां देहानों यः प्रध्वंसः, यथ्यानुत्पन्नानां प्रागभावः स मोक्ष इति यावत् । कर्मनिमित्तो हि बन्धः कर्मक्षयादेव नश्यति । स च कर्मक्षयः, यो देहाद्विविक्तमनन्तममरमदुःखमात्मानं नानाति, तस्य देह. संप्रयोगविरक्तस्य फलोपभोगेन मविप्यति । ततश्च तन्निमित्ते शरीरे पतितेऽनागताना च कर्मणामननुष्ठानादेवासत्वादेहान्तरानुत्पतेरत्यन्तासंबन्धः शरीरेण भवति । स एव च कीयते मोक्ष इत्यपवर्ग इति च । स्वर्गस्तु सुखतारतम्यरूपः क्षयिष्णुश्च भवति । अत्र घ प्रमाणयन्ति- यन्न दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्तपनन्तरम् । अभिलापापनीतं च तत्सुखं स्वापदास्पदम् ॥ इति वचनम् । मीमांसका: सर्हि महापलयं चानम्युपगच्छन्तः ' यः कल्पः स कल्पपूर्वः' इति ज्याप्त्याऽनादिरयमनन्तो जगद्व्यवहारप्रवाहः प्रवर्तत इत्यातिष्ठन्ते । यदीश्वरः मष्टिम- ५ तदेतत्सर्व मन्यार्थवादादिभ्यः प्रतीयमानमाकाराचिन्तनं देवतानां भगवता बास्केन निर प्रपश्चित्तम्-तत्र चाय निष्कृष्टोऽयों भाष्यकारः । पौरुपविध्यम । मोरुपविश्यम् । कर्मापोमोमयदि. प्यम् । नियमाभयविष्यम् । माहामाग्यादेव देवतायाः सर्वमुपपयत इति । अमूर्ती, मूर्ती, एकया, द्विधा, बहुधा चेति । उऊंच- 'हौना न निन्दा स्तुतिरेच सा स्याद्देवान्मत्यः सम्यगनियाकः । शाक्षियेऽन्यध्यवस्यन्ति शिष्टाः स्तोतुं न पश्यन्ति गति यतोऽभ्याम् ॥ इति ।

·. [१४] पादयेरिक पुनः फलमभिसंघायोत्पादयेत् । 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रव. तते" । यदि जीवविपयिष्यनुकम्पैव सृष्टेनिमित्तमिप्येत साऽपि न मागिनी, दुःखदर्शन- 'निमित्ता ह्यनुकम्पा मवति, न च सृष्टेः प्राक्, शरीरिणामात्मनां किंचिदुःखमस्ति 'येनानुकम्प्येरन् । अतोऽनुकम्प्यामावान्नानुकम्पा संभवति । अथ असत्यपि दुःखे सुखस्यामावात्तन्निमित्ताऽनुकम्पा संभवेदिति चेन्न । तथा सति तयाऽनुकम्पया प्रवर्त. मानः परमेश्वरः सुखमेवेक सजेन्न दुःखम् । दृश्यते चैषा सृष्टिः सुखदु.खोमयामिका । न चापि शङ्कनीयं परमेश्वरस्य स्वतः किंचित्प्रयोजनमम्तीति । आपकामत्वव्याघातात् । फीडार्या प्रवृत्तिरिति चेत् । क्रीडा हि विनोदजन्यसुखार्थव । न चासावाप्ठसुखस्य संभ- वति । तदनवासी कृतार्थतालक्षणमैश्वर्यं तस्य मज्येत । क्रीडा चाल्पीयसी हि रमयति । समस्तमूधरादिविषयो नगद्विम्बरचनारूपो महाव्यापारोऽतिदेशरूपो न क्रीया विनो. 'दयति । न वा चित्तमनुरञ्जयति । किं च यदि सिससा, अनुकम्पानिमित्ता, संजिहीर्या तर्हि किंनिमित्तां स्यात् । साऽप्यनुकम्पानिमित्तति न भ्रमितव्यम् । विरुद्धयोरनुकम्पैक. हेतुकस्वासमवात् । किं च सिसक्षुर्मगवान्साधनसचिवः सृजेदुत तद्विकलः । नाऽऽयः । तदानी साधनान्तरासंभवात् । धर्माधर्मावेव साधनमिति बूम इति चेत्तयोरपि प्राक् सृष्टेर- .संभवात् । नान्त्यः । असाधनम्य स्रष्टुः कापि खष्टुत्वादर्शनात् । तस्मात्स्रष्टुरमावान्न कदाचिदनीदृशं जगत् , इति । अनुपलब्धिरूपं पष्ठं प्रमाणमुपयन्ति कर्मवादिनः । मूतले घटासत्तदशायामिह घटो नास्तीति यः प्रत्ययः स चामावं नाम पदार्थमवगाहते, जायते चानुपलभ्यपरपर्याया- दमावास्यात्करणादिति । 'प्रामाकरास्तु-इह घटो नास्तीति प्रतीतावपहनुत्य नास्तित्वं प्रमेयामावादेव षष्ठं प्रमाणं नाम्युपेयत इति संगिरन्ते । माट्टाः पुनस्तदेतन्मतं न क्षमन्ते । योग्यानुपलम्मोत्तर- मिह घटो नास्तीति प्रत्ययस्य किं वत, आलम्बनमिप्यत आयुप्मता । भूतलमिति चेत् । सत्यपि घटे तादृशप्रत्ययपसगात् । किंच गवि नायमच इति प्रत्ययः, रूपे नायं । रस इति प्रत्ययश्च किमवगाहते । न तावद्रूपम् । तम्य अश्वरूपप्रतियोगिनरपेक्ष्येगापि प्रतीयमानत्वात् । अधो न भवतीति ज्ञानम्य तु प्रतियोग्यपेक्षत्वम् । अप गोरूपमिति रेत् । सिंहादी बायरल इति प्रतीतिरोन्पोत । गोलारस्य तमामाहात् । नवमति- योगिको गवानुयोगिकश्च मेदस्तादृशप्रनीत्यालम्बन इति चेत्तर्हि कोऽयं मेदो नाम । किमितरेतरामावः । समायातं तद्यमावेन । पृथक्त्वाख्यो गुणविशेष एव भेद इति चेत्तस्य द्रव्यगतत्वस्वामान्यात् , गुणानां च गुणानधिकरणत्वात् , पं रसो न, रसो रूपं न, इति, इतरेतरामावप्रत्ययो न जायेत । तस्मान्नास्तीति प्रतीतिविषयोऽस्ति कश्चिदमावास्यः पदार्थोऽनुपलब्धिगम्य इति । .

·[१५] यद्दर्शनान्तरेषु तत्र तत्रान्द्यतेऽमावस्याधिकरणस्वरूपत्वं मीमांसकैरभ्युपगम्यत इति तत्प्रामाकराणां मतमित्याकलनीयं सुधीभिः । एत एवं प्राभाकरा अख्यातिवादिन इति श्यन्ते । ते हि शुकाविदं रनतमिति ज्ञानस्य भ्रमत्वमेव नाङ्गी कुर्वन्ति, सर्व हि ज्ञाननातं जगति प्रेमवेति मन्यते । कथं तर्हि रजतापिन: शुतो प्रवृत्तिरिति चेतृणु- इदं रजतमित्यत्र ज्ञानद्वयं विद्यते । इदमिति प्रत्यक्षात्मक' पुरोवर्तिज्ञानम् । तत्र दोषवशात्तगशुक्तित्वविशेषस्याग्रहः । तन्मानं च गृहीतं सदृशनया संस्कारोबोधक्रमण रजतस्मृति जनयति । अतो रनतमिति स्मरणात्मकं रजतज्ञानम् । तच्च गृहीतग्रहणस्व- भावमपि दोपवशाद्गृहीततत्तशिप्रमोपादनणमानमवतिष्ठते । तत्र द्रष्टुः शुचिरजतयोरस- सर्गग्रहो नास्ति, तावतैव रजतमर्पयमानोऽपि इदमि प्रवर्तते । न च ज्ञानद्वयरूपत्वे कर्य विशिष्टज्ञानव्यवहार इति वाच्यम् । ज्ञानयोरपि मियोऽसंसर्गमहाभावात् । तथा च रजतस्मृतेः पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रहणस्य च मिथः स्वरूपतो विपयतथ्य भेदाग्रहारसंनि. हितरजतगोचरशानसारूप्येण, इदं रजतमिति मिनेऽपि स्मरणमहणेऽदव्यपहाई सामानाधिकरण्यव्यपदेशं च प्रवर्तयत इत्येपा तेषां मर्यादा । इमा प्रामाकराणामख्यातिममृप्यन्तो भाट्टा विपरीतत्यातिमाचक्षते । विपरीत न्यातिरन्ययाख्यातिरित्यनान्तरम् । यत्त्वा केसिद्विपरीतख्यातिम्, अन्यथाख्यातिभिन्नामाहुस्तन्मीमांसाशावाज्ञानमूल- कमिति ज्ञेयम् । न विवेकाग्रहणमेव भ्रान्तिर्वक्तुं शक्यते । अङ्गुलिनिपीडितंदृष्टिः पुमान् एक एवायं चन्द्रो न द्वौ ' इत्येवं चन्द्रस्य द्वित्वविवेकं विस्पष्टमनुसंदधानोऽपि चापा चन्द्रद्विस्वं प्रतिपद्यते । कथपियं प्रतिपत्तिर्विवेकाग्रहनिमित्ता स्यात् । एवमवगतदिकः पुरुषः संभ्रमे दिग्भ्रमं प्राप्नोति । तत्रापि कयं विवेकाग्रहो निमित्ततामधिगच्छेत् । कि म यदि सत्यरजतस्थले तादात्म्यमवमासते, न शुक्तिरनतस्थल इति व्यवस्था, तीव- भास्यमेदादवमासस्य लक्षण्यमनुसंध्यादेव । तथा च कयं रजतायी शुक्ती प्रवर्तेत । तस्माद्विशिष्टव्यवहारोपपत्तये प्रवृत्त्युपपत्तये चास्ति कश्चिन्द्रम इत्यवश्यमूरीकरणीयम् । तत्र चान्यत्र सन्तं पदार्थ तदनधिकरणे देशे गृहातीति । अन्ययाख्यातिरेषा विपरीतख्या- त्यपरपर्यायाऽभ्युपेतन्येति पाहाना प्रघट्टकम् । एतदेकमेव मीमांसाशास्त्रस्य विशेषतो ममतस्य सर्वसंप्रतिपनरव समर्थयितुमलम् , यत्-पेटान्तिनः सत्यपि कर्मब्रह्मप्राधान्यादिविषये मियो विगाने । व्यवहारे महसपिता- मेष प्रक्रियामडीकुर्वाणा: स्वयं मतं सम्ममारपन्ति 1 आन एव च प्रारमियुक्त। - ।

·। - [१६] वेदान्तिनः ' व्यवहारे भाहनयः' इति । न खलु वेदान्तिनामुपनिपत्तत्व निर्मथ्यो. घच्छता स्वातन्त्र्येण शास्त्रं प्रणयतां यथेष्ट प्रक्रिव्याव्यूहरचनं नामकान्ततो दुःशकं, नापि वा वैशेषिकादिदर्शनगतायाः प्रक्रियाया आलम्बनम् । तामन्यामहे भट्टमतमेव शास्त्रसिद्धं क्षोदक्षम न्यायोपहितं रुचिरतमं चेति द्रदिष्ठोऽयं प्रत्ययो वेदान्ति- नामिति । अवतिष्ठतां पुनः पारमार्थिक तत्त्वं विमिन्नम् । शास्त्रमर्यादा पुन ः कामपि हृदयहारिणीमेव शैलीमापादितैति समुपादेयतामापन्ना वेदान्तिनाम् । एतेन च मीमांसकेषु निनिमित्तं निरर्गलं च कैश्चिदपप्रज्ञैः समुद्भाव्यमानानि दूप. णानि - निरीश्वरवादिन इति । 'कर्मवादिन इति । अत एव भगवत्पाद. शंकराचायरेतन्मतं खण्डितम् ' इत्यादीनि प्रत्याख्यातानि वेदितव्यानि । किंच मट्टै:-अयं घट इत्यादीनां ज्ञानानामतीन्द्रियतयाऽनुमानेनैव तत्सिद्धिरिप्यते । न पुनरितरेरिव ज्ञानविषयकप्रत्यक्षममुव्यवसायादिकममिमन्यते । किं तदनुमानं यत्- ज्ञानानि साधयितुमीटे । घटादयः पदार्थाः प्रत्यक्षादिक्षानोत्तरं परीक्षा अपरोक्षा इति व्यवहारविषयतामापद्यन्त इति सर्वजनीनम् । एतच्चाऽऽपरोक्ष्यं पारोक्ष्यं च कार्यभूतं स्वकारणं विज्ञानमुपकल्पयति । यथा हि गम्यादिक्रियाः कर्मादिभूतेषु प्रामादिषु संयो- गादीनि फलान्युपजनयन्त्येवं ज्ञानक्रियाऽपि हि सकर्मिका सती कर्मभूतेप्वर्थेषु फलं मनयति तदेतत्फलमापरोक्ष्यादिकम् । कार्यात्कारणमनुमातव्यमिति न्यायेनानुमिमीमहे । प्रयागेस्तु-घटः, ऐन्द्रियकज्ञानविषयः, तज्जन्यापरोक्षतावत्त्वात्, इति । निर्णयसिन्धु-वीरमित्रोदय-दत्तकचन्द्रिका व्यवहारमयूख-स्मृतिचन्द्रिका-दायवि. भाग--विवादचिन्तामणि-विवादरत्नाकर-मिताक्षरा-हेमाद्रिप्रमृतयो निबन्धा मनु-परा- शर-याज्ञवल्क्यप्रमृतीनां स्मृतयश्व मीमांसाशास्त्रप्रतिपादितान्ने कविधान्यायानुपजीव्यैव धर्मतत्त्वं निर्णयन्तीत्यवश्य धर्मशास्त्रमनुशीलयद्भिरिदं शास्त्रं समादरणीयम् । वाक्य. शास्त्रं किलेतत् । एतदनधीत्य न खलु निर्विचिकित्सं शास्त्रार्थः शक्यः संप्रतिपत्तुम् | केचित्पुनरनामातशास्त्रगन्धाः किं बहुना ज्ञातशास्त्रास्वादा अपि कतिपये सर्वशास्त्र- प्रदीपभूतमपीद मीमांसाशास्त्रं पौरोहित्येनोपनीवतां भिक्षुब्राह्मणानामेव प्रयोगरूपनिश्चाय. कतयोपयोगितामापद्यत इति मन्यन्ते । मन्यामहे सोऽयमेपा मतिविपर्यासः । यतोऽत्र व्युत्पादिता न्याया वाक्यतात्पर्यनिर्णायकतर्करूपत्वाच्छक्या लौक्केिवपि वाक्येषु योन. यितुम् । न केवलमदृष्टपरेप्वेव वैदिकेषु, न हि वेदवाक्यान्युदाहृत्य न्युत्पादिता गुणा दोषा वा वाक्यान्तरेषु स्वभाव पारजाः, न हि नामानर्थमपि कृतं मधुरान्नं पररसना प्राप्य विपरीतं भवति । अत एव राजकीयनियमेष्वपि, दायविभागदण्ड्यादण्डयादिविषये - ·[१७] मीमासान्याया एवं शरणीकरणीया नान्तरीयकतया संवृत्ता इति ततोऽपि सुस्पष्टयेवावग- म्यते लौकिकादिव्यवहारोपयोगित्वमस्य शास्त्रस्य । शिष्टाकोपायधिकरणमनु संदधतां तु नैतत्तिरोहितं यत् तत्तद्देशमेदेन प्रवर्तमानानाचारा. व्यवस्थापयितुमिदमेव शास्त्रं प्रमवतीति । नया वेदान्तादिशास्त्रेषु प्रस्थानत्रयीमामतीप्रमृतयो गभीरतमा अपि प्रन्या भूयिष्ठ मीमांसान्यायरेव संभृतास्तत्त्वं विवेचयन्तीत्यहो अस्य शास्त्रस्य सर्वशास्त्रोपकारकत्वम् । सर्वथा न्यायानां निधिः फिलेपः । अत एव चामियुक्ताः शास्त्रेऽस्मिन्न्यायमाला-न्याय- विन्दुायरत्नमाला-न्यायकणिका-न्यायसुधा-न्यायप्रकाश इत्यादिशब्दरेय विभूषितान् प्रबन्धान प्राणेषुः । कर्य तन्विीक्षिक्या न्यायशास्त्रत्वव्यपदेश इति चेत्तत्र प्रमाणैरर्थपरीसणं न्यायः परार्थानुमानं वा । तदधिकृत्य प्रयवृते तच्छास्त्रम् । एतत्पुनर्याक्यानामनिर्णायकत्वं युक्त्या विशदयतीत्यनयोर्भेदः। यत्र मीमांसकानामितरैर्दार्शनिकैः सह महाविरोधो यश्च मीमांसाशास्त्रस्य, कि बहुना मारतीयधर्मस्यैव जीवातुः, सोऽयं वेदानामपौरुषेयत्ववादो, नित्यत्ववादा, प्रामा. ण्यवादश्च सांप्रतं मीमांस्यते। अन शास्त्रान्तरकृतः प्रत्यवतिष्ठन्ते । उत्पन्नो गकारो नष्टो गकार इत्यापामरप्रताति- स्लाद्वर्णानामनित्यत्वं तावत्सिद्धम् । कथंचिद्वर्णानां नित्यत्वाभ्युपगमेऽपि तदानुपूर्वी रूप- वेदानां नित्यत्वं तु सर्वथा न संगच्छते । काठकादयश्च समाख्याः सकर्तृकत्वमेव वेदानामुपोद्दलयन्ति । सति च सकर्तृकत्वे पुरुषसंबन्धनिबन्धनदोपसमावनया प्रामाण्यमपि न यथावत्संजाधटौति । तया हि-वेदः प्रागभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवान् वाक्यत्वात् । मारतादिवत् । इत्यनुमानेन वेदानां पौरुषेयत्वम् । पुरुषाश्च कटवालापादयः । तेपां सर्वज्ञत्वसंदेहे त्वीश्वर एव कर्ता ताम् । अत एव त्रयो वेदा अनायन्त, अग्नेग्वेदो वायोर्यजुर्वेद आदित्यासामवेद इत्यादिश्रुतिरेवाचष्ट उत्पत्तिमिति । पक्षमेनं सततलं तक्ष्णुवन्ति भीमासका:-अलौकिकः, अपूर्वात्मा च वेदार्थो न कर्य. चिदपि पुरुर्बुद्धावारोपयितुं पार्यते । अनारोपयन्तब्य बुद्धौ कथं वाक्यानि विरचयेयुः । काठककालापकादिसमाख्यास्तु प्रवचनातिशयेनाप्युपपद्यन्ते । स्मर्यते घ वैशंपायनः सर्व. शास्साध्यायी, कठो हि केवलमिमां शाखामध्यापयांवमूवेत्यादि। न पानेकपुरुषसाधारणं कल्प्य. २ ·, , [१८] हि प्रवचन कथं कोठकत्वेनैव समाख्यायेत, कर्तृत्वे पुनः कर्तुरेकत्वाधुज्यते समाख्या सेयमिति वाच्यम् । अतिशययोगेनासाधारण्यं क्ठस्यैवोपपद्यते । यो हि परम्परयाऽ. विच्छेदेनाध्यापनप्रसितो वभूवेति । उक्तानुमान तु-वेदः प्रागभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्माभाववान् , अस्मर्यमाणकर्तृक- त्वात् , आत्मवत्, इत्यनेन, सत्प्रतिपक्षितम् । प्रत्युत पूर्वकालो न वेदशून्यः कालत्वात् , वर्तमानकालवत् । प्राकालिकं वेदाध्ययन गुर्वध्ययनपूर्वकम्, अध्ययनत्वात्, अद्यतनाध्ययनवत् । घेदा न पौरुषेयाः संप्रदायाविच्छेदे सति, अस्मर्यमाणकर्तृकत्वात् । इत्यादिभिरनुमानैः पौरुषेयत्वस्य समूलमुन्मूलनात् । ननु अस्मयमाणकर्तृककूपादौ व्यभिचार इति चेन्न । तत्रापि सामान्येन कर्तृस्मरणात् । आदरामाववत्त्वदर्शनाच्च । वेदे पुनः सर्वजनसमाद्रियमाणत्वेऽपि कर्तुरस्मरणं पौरुपेय- त्वाभावमेव स्फारं स्फोरयति । 'यदि हि वेदानां कर्ता कश्चिदमविप्यत्ततोऽध्येतृपरम्परयाऽवश्यं व्यासबुद्धकालिंदा. सादिवदस्मरिप्यत । न ह्यस्य नातु विस्मरणं संमवति । यागादेः फलसाधनतायाः प्रमाणान्तरागोचरत्वात्करि विश्रम्मादेव सर्वे वेदार्यानुष्ठाने प्रवर्तेरन् । तत्कथं वत फर्ता विम्मत ? अवश्यं हि स्मर्तव्यो न च स्मर्यते तेन स्मर्तव्यत्वे सति, अमर्यमाण: कर्ता शशंविषाणवदात्मनोऽभावमेवाध्यवसाययेत् | येऽपि माटोपं पौरुषेयता समर्थयन्ति तेऽपि नैव परम्परया तत्र कर्तृविशेषस्मरणं प्रमवन्त्यभिधातुम् । सामान्यतो दृष्टेन कर्ता- रमनुमाय स्वाभिमतं य कंचन तत्र निक्षिपन्ति । केचिदीश्वरम्, अन्ये हिरण्यगर्भम् , अपरे मनापतिम् , इतरे वनेकान् । न चेयं विप्रतिपत्तिहुरूपा परम्परया वेदकतार मन्वादिवत्स्मर्यमाणे कथंचिदवकल्पते । न हि मानवे, भारते, शाक्यग्रन्थे वा कर्तृविशेष प्रति कश्चिद्विवदते । तस्मात्स्मर्तव्यत्वे सति, अस्मरणात्कर्तुरमाव एवाध्यवसातुं योग्यः। यञ्चोकमग्नेग्वेद इत्यादि तन्न मनोज्ञम् । ब्रह्म स्वयंमु, वाचा विरूप नित्यया' इत्यादिश्रुतिविरोधेन ' अग्नेग्वेद ' इत्यादिश्रुतीनामग्निना ज्ञापित ऋग्वेद इत्यर्थपरत्वा. वगतः । स्मृतिरप्यत्रोदाहर्तव्या- " अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । स्वयंभूरेप मगवान् वेदो गीतः स्वयंभुवा । शिवाचा ऋषिपर्यन्ताः स्मतारोऽस्य न कारकाः ” इत्यादि । . । - ·किंच, पौरुषेयत्ववादी प्रष्टव्यः, किमिदं पौरुषेयत्वं नाम विवक्ष्यत मायुप्मता । कि पुरुषाधीनोत्पत्तिकत्वमुताहो मानान्तरेणार्थमुपलभ्य रमितत्वम् । नाऽऽद्यः । इष्टत्वात् । आकाशवन्नित्यानां सर्वगतानां कालतो देशतच कमशून्यानां वर्णानामनित्योचारणक्रम- विशिष्टानां पूर्वपूर्वक्रमानुस्मरणनिमित्ततत्सदृशोत्तरोत्तरक्रमवतां वेदशब्दवाच्यानां पुरुषा- घीनोत्पत्तिकत्वस्यास्माकमपि संप्रतिपत्तेः । न द्वितीयः । कालिदासादिकृतरघुवंशादि. साधारण्यापत्त्या लोकोत्तरत्वाभावेन सर्वननसमादरणीयत्वानुपपत्तेः । किं च को वाऽयं पुरुषोऽमिप्रयते भवता किं कश्चिन्मनुष्यः, उत योगी, अथ ईश्वरः । तत्रापि नाऽऽद्यः कल्पो विचारसहः, मनुष्य धर्मादिज्ञानस्य वेदमन्यत्वादेव तत्र तस्य कर्तृत्वानुपपत्तेः । न द्वितीयः । तत्रापि योगिनो धर्माधर्मादिपमापकं कि बायमिन्द्रियमुताऽऽन्तरम् । नाऽऽय: (धर्माधर्मादेवहिन्द्रियायोन्यत्वात् । न द्वितीयः । आत्मयोग्यतद्गुणातिरिक्रज्ञान- जनने मनसोऽप्रभाषिष्णुत्वात् । धर्माधर्मयोश्याऽऽत्मगुणत्वेऽप्ययोग्यत्वात् । एतेनानेका र्तृकत्वपक्षोऽपि परास्तः । नापि तृतीयः । पेदादीश्वरसिद्धिरीश्वरश्च वेदानां प्रणेता, इत्य. न्योन्याश्रयस्य दुरुद्वरत्वात् । स्वप्रणीते अन्ये स्वत्यैव ध्यानादिकथनानुपपत्तेश्च । तस्मात्क-स्मरणानिरावाघम्पोरुषेयत्वं वेदानाम् । अपौरुषेयत्यादेव च स्वतः प्रामाण्यं जोधुप्यन्दिर्मीमांसकैरेव यशः पीतम् । शब्दनिष्ठ स्वतः प्रामाण्यं नाम-अनधिगतावाषितार्थनोषकत्वम् । ज्ञप्तिनिष्ठं स्वनषिगतामाधितार्यविषयकज्ञानत्वम् । अपौरुषेयत्वं नाम-पूर्वकालत्व. व्यापकसमानानुपूर्वाकाध्ययनविषयत्वे सति सर्वजनसमादरणीयत्वे मति, अस्मर्यमाण- कर्तृकत्वम् । अथवा पुरुषसमवेतमानान्वरजन्यज्ञानानपेलोत्पत्तिकानुपूर्वीकरवे सति, अध्ययनवि- पयत्वम् । नित्यत्वम्---प्रागमाषाप्रतियोगिल्ले सति ध्वंसामतियोगित्वम् । इदं वर्णसामान्यस्य, आनुपूर्वाविशेषविशिष्टतत्समुदायरूपस्य वेदस्य तु नित्यत्वमपौरुषेयत्वेनैव गतार्थमिति न पुनस्तदा विचार्यते । सोऽयमपौरुषेयो वेदेो विधिमन्त्रनामधेयनिषेधार्थवादभेदात्पञ्चविधः । अत्यैव पञ्चवि. वस्य भगवत आनायस्पार्थनिर्णायकमिदं शास्त्रम् । मीमांसकारतु, आख्यातार्थमुख्यविभेप्यकशाब्दबोधमुपयन्ति ।

·. । - [२०० यथा-'स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्याज्जायमान. शाब्दबोधः स्वर्गमाव्यका यागा. दिकरणिका यत्किचिदितिकर्तव्याताका, अर्थमावना शब्दभावनाप्रयोज्या इति । लिडादेः प्रवर्तनाया शक्तिः, शदजन्यप्रवृत्तिं प्रति प्रवर्तनाज्ञानस्य हेतुत्वात् । प्रवर्तना च परनिष्ठप्रवृत्तिहेतु: प्रवर्तकनिष्ठो धर्मविशेषः, अहमेन प्रवर्तयामीति प्रतीति- सालिको धर्मविशेषः । स च धर्मो लोक इच्छादिः, वेदे तु तदसंभवाल्लिडादिनिधः कश्चि- दलौकिक इति चाऽऽकलयन्ति । नेयायिकास्तु स्वगोंद्देश्यको यागः, बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टकृतिसाध्यस्व- विशिष्टेष्टसाधनत्ववान्। अथवा, इष्टसाघनकृतिसाध्यबलवदनिष्टाननुवन्धियागानुकूलक- तिमान् स्वर्गकाम इति शाब्दबोध इति । लिडादिश्रवणे प्रवृत्तिर्जायत इति लिगदिज्ञानं प्रवृत्तिसामग्रीजनकम् । सामग्री च चिकीर्षारूपा । तजनकं च, इटसाधनत्वबलवदनिष्टाननुवन्धित्वकृतिसाध्यत्वज्ञानम् । अन्यतमाभावे प्रवृत्त्यनननाद्विनिगमनाविरहाच लिडादेत्रितयेऽपि शक्तिरित्याचक्षते । वैयाकरणास्तु-स्वर्गकामामिन्नकर्तृको विधिविषयो याग इति धात्वर्थमुख्यविशेष्यक शाब्दबोधं वर्णयन्ति। तदेतत्परमगहनं सकलशास्रोपकारकं शास्त्ररत्नं दुर्विज्ञेयं, यद्यपि माप्यवार्तिकप्रम- तिमिग्रन्थैः मुविज्ञेयतामापादित तथाऽपि तपादापरपर्यायशावरमाध्यप्रथमपादस्य, अति. निगूढार्थत्वेन दुरवगाहतया यत्सत्यं विमनायितमिव निज्ञासुकुलमुदीक्ष्य, प्रियप्रवरम- हामागेइचुलुकितमीमासापायोधिमिः बेगलूरपुरस्थश्रीशृङ्गागिरिशंकरमठपाठशालाप्रधा- नाध्यापकैर्मातृतः पितृतश्च त्रिचतुरपूरुषमनुवृत्तमीमांसापाण्डित्यैः, अपरशिवावताररान. मन्नारगुडिरानुशास्त्रित्यागराजमखिराजसमासादितानवद्यविद्यैर्मीमासाकण्ठीरवादिसुगृहीतो. पाधिमिब्रह्मश्रीवैद्यनाथशास्त्रिवनिरमायि हृदयहारिणी यथार्थनाम्नी प्रमेव सुम्पष्टं प्रका- शयन्ती ललिता च सुप्रसन्ना प्रमाख्या व्याख्या, किंबहुना, इमानेव शास्त्रिपादानाश्रित्य सांप्रतं प्राच्यविद्यानास्थावहेऽपि काले भारतमुवि जीवति परमगभीर मीमासाशावमिति नैतद्वचोऽत्युक्किोटिमवगाहते। पुण्यपत्तनम्यसुप्रतिष्ठितशिक्षणप्रसारकमण्डल्या प्रचाल्यमानेन मीमांसाविद्यालयेनोप- ऋम्यमाणोऽयं प्रशस्यतमस्तन्त्रवार्तिकसनायीकृतशावरमाप्यादिमहाप्रबन्धप्रकाशनरूपोऽ- ध्यवसायः कस्य वा सचेतमश्वेतो न धिनुयात् । इति सर्वयाऽभिनन्दनाही विद्यालयम- . वर्तकाः।

·. 1२१] इदं पुनरवानाख्यायावस्थानं न युकं मन्यामहे । यच्छारमाध्यस्यास्य, आनन्दा' श्रममुद्रणालयव्यवस्थापकः प्राच्यप्रवन्धनकाशनप्रवर्निरवर्ति मुद्रणं तेन सुबहपकृतं पाटितनिवहे ! आस्ताम् । उपोझातेऽस्मिन्समासतोऽनुपान्ताविषयानिरीक्ष्य मीमांसाशास्त्रनि- ज्ञासुमिर्ने विरन्तव्यम् । अपि तु संमुद्यमाणेऽस्मिन्सूत्रमाप्यमानार्तिकसहित ग्रन्थ एव सपश्चं प्रतिपादितान् विषयान् दर्श दर्श गाहं गाई प्रमोदपुरे कृतार्थता नीय- तामात्मा। पीमांसाशास्त्रस्य विशेषतस्तन्त्रवार्तिकोपयशानरयाप्यस्य धर्मविप्रतिपत्तिमटि. लेऽस्मिन् दुराराध्ये कलिकाले समादरणीयतायां नाधिकमावेदनमावश्यकमुत्पश्यामः। तत्र मीमांसारसिका एव परमं प्रमाणमिति पल्लवितमि निबन्धमुपसंहरामः । महामहोपाध्यायः-हानगलकर इत्युपाह-विरूपाक्षशास्त्री । 353 ·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। सव्याख्यशावरमाप्यसमेत श्रीमज्जैमिनिप्रणीतं मीमांसादर्शनम्। अथातो धर्मजिज्ञासा ॥ ३ ॥ (प्रतिज्ञासूत्रम् )- भा०-लोके येप्वर्थेषु प्रसिद्धानि पदानि तानि सति संभवे तदर्थान्येव प्रमा- कल्पकतरं प्रणमतां हृद्यालंकारनायकीदयितम् । ऐरावतेश्वराख्यं कुलदैवतमाश्रयामि सुरमुख्यम् ॥ १ ॥ श्रीसद्गुरून्संप्रणिपत्य सादरं तदीयकारुण्यलवावलम्बनः । करोम्यहं भाट्टमतेन टिप्पणी प्रमाभिधा शावरमाप्यसन्मणेः ॥२॥ इह खलु सकलपुरुषार्यानर्थसाधनीभूतधर्माधर्मतत्त्वपरिज्ञानाय परमकारुणिको भगवान् नैमिनिराचार्यों धर्ममीमांसाशास्त्रं चिकीर्षुः प्रारिप्सितस्यास्य शास्त्रस्य श्रोतृप्रवृत्तिसिद्धये विषयप्रयोजनसंवन्धाधिकारिरूपानुवन्धचतुष्टयं निर्गतुमिदं प्रयमं सूत्र प्रणिनाय- अथातो धर्मजिज्ञासा इति । उक्तं च वार्तिककारैः- अथातो धर्मजिज्ञासा सूत्रमाद्यमिदं कृतम् । धर्माख्यं विषयं वक्तुं मीमांसायाः प्रयोजनम् । इति ।। (लो० वा० १-१-१-११) अनेन व वार्तिकेन धर्मस्यैव विशेषरूपेणाज्ञातत्वेन विषयत्वं ज्ञातत्त्वेन च प्रयो- जनत्वमुक्तं भवति । विषयप्रयोजनकयनादेव च शास्त्रप्रयोभनयोः साध्यसाधनभावरूपः संबन्धः, प्रयोजनकामोऽधिकारीति च सिद्धो भवति । तदत्रानेन सूत्रेणेत्थमधि- करणं प्रदर्शितं भवति । अधिकरणं नाम- विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तयोत्तरः। प्रयोजन संगतिय शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥ इत्यभियुक्तोक्त्या विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्तप्रयोजनसंगतिरूपाणां पण्णामवयवानां समुदायात्मकम् । , ·२ सव्यारयशावरभाष्यसमेते । [अ०१पा०१०१] सूत्रवित्यवगन्तव्यम् ; नाध्याहारादिभिरेपा परिकल्पनीयोऽर्थः परि भापितव्यो वा । एवं वेदवाक्यान्यवैभिक्रयायन्ते। इतस्था वेदवाक्यानि व्यारयेयानि स्वपदार्थाश्च व्यारयेया इति प्रयत्नगी रवं प्रसज्येत । तत्र लोकेऽयमयशब्दो वृत्तादनन्तरस्य मक्रियार्थो दृष्टः । न चेह किंचित्तमुपलभ्यते; भवितव्यं तु तेन यस्मिन् सत्य- अन विषय ॥ स्वाध्यायोऽध्येतव्य " (ते. आ०२-१५-१) इति विधि वाक्यम् । विषयत्व च प्रकृताधिकरणघकीमूतप्तशयविशेष्यत्वम् । सशयम्तु स्मिय विधि स्वर्गाद्यर्थ स्वाध्यायाध्ययन विधत्त, अतश्चाध्ययनमानेण म्वर्गफलनिष्पत्तेर्न धर्मनिज्ञासाथ गुरुकुलेऽवम्थात यम् , किं तु · अधीत्य सायात् ' इति स्मृतिवलेनाध्ययनानन्तरमेव गुरुकुलात्समावर्तिन यम् । अथवाऽतरादिग्रहणपरम्परोपजायमानवाक्यार्थज्ञानार्थमध्ययन विधत्ते । ततस्तस्य विचारमन्तरेणासंभवादध्ययनविधिनवार्थात् विचारोऽपि विहित इति गुरुतुल एव स्थित्वा वेदवाक्यार्थरूपधर्मोऽपि विचारयित य इति । पूर्वपक्षस्तु न स्वाध्यायाध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वेन विधानं युज्यते । शास्त्रान्तराध्य- यनदृष्टान्वय यतिरेकाम्यामेवार्थज्ञानार्थत्वावगतेविधिवपल्यापत्ते नाप्यवधातादि- विधिवदन्ययननियमार्थत्वम् । अवघातविधेर्दर्शपूर्णमासप्रकरणस्थत्वेन तन्नियमम्य तट पूर्वोपयोगसमवेऽप्य ययनविधेरनारम्याधीतत्वेन श्रुत्याद्यभावाद्यज्ञानत्वानवगमेन तदपूर्व उपयोगाममवाच्च । तम्मात्स्वर्गार्थमेव स्वान्यायाध्ययनमित्यध्ययनमानाटेवममाप्तेऽध्यय नविधिवाक्यार्थे गुरुकुलात्समावर्तितन्य न तु तत्रैव स्थित्वा वेदार्थो विचारयितन्य प्रयो- जनामावादित्येव सूत्राद्वाहरेव पूर्वपक्षे प्रारो- सिद्धान्तमाह मगवान्सूत्रकार 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इति । तदेतत्सूत्रप्रदर्शित सिद्धा न्तमुपपादयितु सूनपटकीभूतायशब्दार्थ निरूपयितु चाऽऽमारभते रोक इत्यादिना मग- वान्माप्यकार अन- रोकइत्यादिभाष्यस्य पडर्यान्संप्रचक्षते । भाष्यकारानुसारेण प्रयुक्तस्याऽऽदितः पृयर ।। सर्वव्यारयामुपालम्भं प्रत्यारयानं तथाऽपरे । परिसंख्यास्तुती येचिदयगन्दस्य दूपणम् ॥ (को० वा० अ० पा० अ० १-१-१-२६-२७) ·३ [भ०१पा० १०१ मीमांसादर्शने । अनन्तरं धर्मजिज्ञासायकल्पते । तथा हि-प्रसिद्धपदार्यकः स कल्पितो भवति । तत्तु वेदाध्ययनम् । तस्मिन् हि सति साऽधकल्पते । नैतदेवम् । अन्यस्यापि कर्मणोऽनन्तरं धर्मजिज्ञासा युक्ता प्रागपि च वेदाध्ययनात् । इति वार्तिक लोक इत्यादिमाप्यस्य सर्वव्याख्यादिरूपाः पर्याः प्रदर्शिताः । तत्र सर्वव्याख्या-सर्वसूत्राणां साधारणी व्याख्या । उपालम्भः~-भवदासादिमिः कृतस्य ' अपात' इति पदद्वयस्याऽऽनन्तर्यरूपैकार्थकत्वस्य निन्दा । प्रत्याख्यानम्- वेदवाक्यानामेव न्याख्याप्रयासः सफलः । उपेतव्यत्वात् । उपायभूतसूत्रव्याख्याप्रयास- स्वफल इति तद्व्याख्यानिराकरणम् । परिसंख्या-वेदसूत्रावरोघे सूत्राण्येवान्यथा नेयानीति सूत्रान्यपानयनम् । स्तुति:--सूत्रकारस्य प्रसिद्धार्थकादसूत्रोपदेशेन प्रशं. 'सा | इति पञ्च पक्षा मतभेदेन भाप्यार्थतया भाष्ययोजनापुरःसरं वार्विके अपश्चिताः । पष्टोऽर्थस्त्वपशब्दस्य दूपणामिति । अस्मिंश्च पक्ष एवं भाप्ययोजना । 'लोके येष्वर्थेषु' इत्यारम्य न चेह किंचित्तमुपलभ्यते । इत्यन्तो ग्रन्थोऽथशब्द - पणपरः । भवितव्यं तु इत्यादि । साऽधकरपते' इत्यन्तः समाधानपरः । यता "लोके' इत्यादिः स कल्पितो भवति । इत्यन्तो दूषणपरः । 'तत्तु' इत्यादिः 'साऽचकल्पते' इत्यन्तः समाधानपरः । तत्र प्रथमकरूपे दूपणपरमाप्यस्यायमांशयः । यत्र श्रुतिसूत्रयोर्विरोधामावस्तत्र सूत्रपदानि प्रसिद्धार्थकान्येवाङ्गीकरणीयानि न स्वध्याहारादिभिरर्यान्तरपराणि कल्पयितव्यानि ! इतरथा वेदवाक्यानि सूत्रपदानि च न्याख्येयानीति प्रयत्नगौरवं प्रसज्येत । यत्र तु वेदविरोधः सूत्रस्य तत्राध्याहारादिना- न्ययात्त्वपरिकल्पनं न दोपमावहतीति सूचयितुं भाप्ये ' सति संभवे ' इत्युक्तम् । अाहारादिभिरित्यनाराहारो नाम---अशुतएदान्तरकल्पनम् । आदिपदेन दिए. रिणामादीनां संग्रहः । एतेषां चोदाहरणानि वार्तिक एव प्रपञ्चितानि तत्रैव द्रष्टव्यानि । एवं स्थिते सूत्रे प्रयुक्तोऽयमथशब्दो लोके वृत्तादनन्तरस्य वाचको दृष्टः । तादृशार्या परित्यागकारणं च वेदविरोधादिकं नोपलम्यते । आनन्तयर्थिकत्वं च नैव युज्यते । आनन्तर्यप्रतियोगिनः पूर्ववृत्तस्य कस्याप्यनुपादानात् । अत इमं शब्द कयं प्रयुक्- वानाचार्य इति । : भवितव्यं वित्यादिपरिहारमाप्यस्यायमाशयः । अथशब्दस्याऽऽनर्थक्ये - र्थान्तरे वा कल्प्यमाने प्रसिद्धिवाधापतेः, आनन्तर्यकल्वे सिद्धे तहलेनैव यत्किचित्पूर्ववृत्तं कल्प्यत इति 'भवितव्यं तु ' इत्यादिना सामान्यतः परिहारममि- . 1 .

·सव्याख्यशावरभाष्यसमेते। [अ०१पा०१० 1] उच्यते--तादृशीं तु धर्मजिज्ञासामधिकृत्यायशब्दं प्रयुक्तवानाचार्यः । या वेदाध्ययनमन्तरेण न संभवति । कथम् । वेदवाक्यानामनेकविधो विचार इह वर्तिप्यते । अपि च नैव चयमिह वेदाध्ययनात् धाय 'तत्तु वेदाध्ययनम्' इत्यादिना विशेषत परिहारोऽभिधीयते । वेदाध्ययने कृत एव वेदार्थविचाररूपधर्मजिज्ञासाया उपपन्नतरत्वादिति । द्वितीयक्पे तु यस्मिन्सत्येव पूर्ववृत्ते तदानन्तर्य धर्मनिज्ञासायामुपपद्यते । अथ शब्दोऽपि प्रसिद्धार्थक प्रकल्पितो भवति । तादृशम्येहानुपलम्मात् । क्थ प्रसिद्धार्थकोऽथशब्द इति दुषणपरमन्थस्याऽऽ- शय । समाधानपरग्रन्थम्य प्रथमकल्प इवाऽऽशयो ज्ञेय । ननु वेढार्थ एव धर्म वेदवाक्यान्येव तत्प्रमाणत्वेनोत्तरत्र विचारयिष्यतीतीदानी- मनिर्णयात् सूत्रे च धर्मपदमा-श्रवणात् चैत्यवन्दनादीनामपि धर्मत्वसमवा- दन्यस्यापि बुद्धवाक्याध्ययनादेरनन्तरमपि धर्मजिज्ञासा युत्तेति वेदाध्ययनानन्तरमेव धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति न सेत्स्यति । किं च हानोपादानाचे जिज्ञासा तत प्रागेव कर्नया । अथ धर्म निज्ञासित्वा वेदार्थ एव धर्म इति च ज्ञात्वा पश्चाद्धर्मावबोधाय वेदोऽध्येय इति क्थ धर्मजिज्ञासाया वेदाध्ययनानन्तर्यमित्यभिप्रायेण शकते-नैतदेव- मित्यादिना। अन प्रागपि चेति भाप्यम् । अपि च वेदाध्ययनात्मागिति मिन्नकम योजनी- यम् । यद्वा वेदार्थ एव धर्म इत्यादि वक्ष्यमाणार्यनिर्णये सत्यपीय शङ्का । तदा च वेद- मधीत्य • अथातो धर्माननासा' इत्येव सूत्र पठनीयम् । अत्र वेदमीत्यवानन्तरं धर्म- निकासा नानधीत्य । वेदमयीत्यानन्तरमेव धर्मजिज्ञासा नान्यत्कृत्वेत्यर्थद्वय प्रतिभाति । तदेव वाक्यभेदमियाऽन्यतरार्थे स्वीकर्तव्ये यदि याऽनन्तर धर्मजिज्ञासा इत्यनूद्य सा वेदमधीत्यवेति विधीयते । तदा वेदमधीत्यान्यस्यापि सानादेरनन्तर सा भवितु महतीति लम्यते । यदि च वेदेमी य. या. जिज्ञासाइसमय मानल्लामेवेति विपरम्ते । बटर वेदर. ध्ययनात्प्रागपि धर्मनिज्ञासाऽऽपतन्ती न वारिता मवतीति क्ष वेदाध्ययनानन्तरमेव धर्मनिज्ञामा सिम्यतीत्यभिप्रायेण शङ्कते मगवान्माप्यकार नैतदेवमित्यादिना । तादृशी वित्यादि वर्तिप्यत इत्यन्तम्य परिहारमाध्यम्यायमाशय । वक्ष्यमाणा• निर्णयेन या शङ्का सा वेदवाक्यानामनेकविधविचारस्य वर्तिप्यमाणत्वक्पनेन निरस्ता भवति । या च हानोपादानाम्यामित्यादिना शड्डा साऽप्यनेकविधवेदवाक्यविचारस्या- ·Mom.] मीमांसादर्शन । पूर्व धर्मनिज्ञासायाः प्रतिपेध शिष्मः परस्ताचाऽऽनन्तर्यम् । नह्येतदे वाक्यं पुरस्ताच वेदाध्ययनात धर्मजिज्ञासां प्रतिपेधिप्यात परस्ताचाss. नन्तर्य प्रकरिष्यति । भिद्येत हि तथा वाक्यम् । अत्याहि वचनव्यक्तिर- स्य, पुरस्तादवेदाध्ययनाद्धर्मजिज्ञासा प्रतिपेति । अन्या च परस्तादा- नन्तर्ययुपदिशति, "वेदानपीत्य-इत्येकस्यां विधीयतेऽनूयाऽऽनर न्तये । विपरीतमन्यस्यापर्यकत्वाकवाक्यतां वक्ष्यति कि स्वधीत वेदे द्वयमापवति । गुरुकुलाच समावर्तितव्यं, वेदवाक्यानि च विचाराय- तव्यानि । तत्र 'गुरुकुलान्मा समावतिष् कथं नु वेदवाक्यानि विचार- येदित्येवमर्योऽयमुपदेशः । ययेवं, न तर्हि वेदाध्ययन पूर्व गम्यते ।। एवं हि समामनन्ति वेदमधीत्य स्नायात्' इति । इह च वेदमधीत्य स्ला- स्यन् धर्म जिज्ञासमान इममाम्नायमतिकामेत् । न चाऽऽम्नायो नामातिक) (मिमा अमि. - tur यने प्रवृत्तिरिति शङ्खनीयम् । हितकारिपित्रादिमिः प्रवर्तितानां प्रवृतिसंभवात् । यदपि द्वितीयकल्प एकस्मिन्वाक्ये वचोव्यक्तिद्वयासंभवादन्यतरग्रहणेऽन्यतरस्याविधानमित्यादि शक्षितम् । ताऽऽनन्तर्यविधिपक्षस्यैवाऽऽश्रयणात् । अन्यस्यापि इति शङ्काया नाव- काशः । यत्त्वस्मिन्पक्षेऽधीत्येत्यस्याविधानात् मागपीति चोय तस्यापि वेदवाक्यः विचारस्यानधीतवेदेन कर्तुमशक्यत्वात् तदविधानेऽपि सामादेवाध्ययनस्य पूर्वमा- वित्वसिद्धेनौवकाशः किं च प्रदर्शितयोर्वचोव्यक्तयोमध्ये नकोऽपि श्रौतोऽ! विधीयते । येन पूर्वोक्तशङ्काया अवकाशः स्यादित्याह-अपिचेत्यादिना वक्ष्यतीत्यन्तेन । कि तर्हि विधीयत इत्यपेक्षायामाह-किंस्वित्यादिना । अध्ययनानन्तरं समाप्ततोगुरुकुल- वासनिवृत्तिवेदवाक्यविचारयोर्मध्ये वेदवाक्यविचारेऽयशब्दोक्तानन्तर्यस्य सिद्धत्वनाह- धार्थत्वापत्त्या वेदवाक्यविचारविरोधिगुरुकुलवासावसानरूपरनाननिवृतिरेव लक्षणयाऽथ- शब्देनोपदिश्यत इत्यर्थः । अत्र शकते यद्येवमित्यादिना अतिक्रमितव्य इत्य- नेन । अस्यायमाशयः । वेदमधीत्य नायादिति स्मृत्या स्नाने वेदाध्ययनानन्तर्यविधा- नातस्य च वाचनिकत्वेन प्रबलत्वान्यायप्राप्तविचार एव दुर्वलो बाधनीय इति । यद्येवं तहीति पूर्वोकरीत्या स्नाननिवृत्तिलक्षणाङ्गीकार इत्यर्थः । वेदाध्ययनं पूर्व न गम्यत इति वेदाध्ययने नानपूर्वकालता प्रतीयमाना वाध्यतेत्यर्थः । एतदेवोपपादयति एवं हीत्यादिना। १० स्मृ० ३-३ १२ बोधायनगृह्यसून :-11 नात्यन् इति हि आपस्तम्बीयसूत्र । मन लिदमयंती गृहीतम् ।

·morn intrtee) - पत्त सव्यार पशायरभाष्यसमेते। [अ० १पा० ११०१] सन्तमनर्यकमवल्पयेम । दृष्टो हि तस्याः कर्मावबोधन नाम । न च तस्या भ्ययनमानात्तत्रभवन्तो याज्ञिराः फल समामनन्ति । यदपि च समामन तीव, वत्रापि 'द्रव्यसस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुतिर्यवादः स्यात् ' जे. hortatry exaggerations इत्यर्थवादता वक्ष्यति । न च । अधीतवेदस्य स्नानानन्तयमेतद्विधी यते । नद्यत्राऽऽनन्तर्यस्य वक्ता पश्विच्छन्दोऽस्ति । पूर्वकालताया क्त्वा स्मयते नाऽऽनन्तये । दृष्टार्थता वाऽध्ययनस्याऽऽनन्तर्ये व्यादन्येत । * If a thudent were a te ha final Bath and go arog mednately ...ममाधत्ते तदुच्यत इत्यादिना । नानम्यवाऽऽवश्य दौर्बल्यमाश्रयणीयम् । अन्यथा, समस्तम्यैव वेदस्याविरोधार्यतयाऽध्ययनोपात्तम्य तटप्सावानत्वापत्त्याऽऽनर्थक्या- KuminantarPARASTAKeval । स्वायायविधिना हि दृष्टसमवेऽदृष्टरपनाया अन्याय्यत्वादिति न्याया दर्थावबोधायाध्येतव्यत्वेन विहितो वेदो विचारमन्तरा तादOममवाद्विचारमाक्षिप्य तद्विरुद्ध सान स्मात वाधते । तदिदमुच्यने वेदमर्थवन्तं सन्तमित्यादिना । न च वस्याध्ययनमानादिति । तस्य वेदम्येत्यर्थ । तया च वेदाध्ययनमाम्य न काचे. दपि स्वर्गादिरूप फल समानायते । यदपि क्वचित् तम्य फ्लाग्नानमिव दृश्यते । यया यं यं स्तुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवति (ते आ०२।१५) इति । तदपि द्रव्यसंस्कारकर्ममु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थ वादः स्यात् इति चतुर्थनृतीयाद्ये पर्णमय्यधिकरणे अर्थवाढता वक्ष्यति । अन्य च सूत्र म्यायमर्थ । न्याणि च मम्बाराश्च कर्माणि च तेष्विति विग्रह । इयम्- 'यस्य पर्णमयी ) जुर्भवति' इत्यादिवाक्यविहितपर्णतादिरूपम् । सम्झार - यदाड्थे' इत्यादि ज्योनिष्टो मप्रकरणपटितवाक्यविहिताञ्जनादिरूप । कर्मपट सम्कारकर्मण पृथगुपादानादारादुपका रकम्पप्रयानादिकर्मपरम्। तेषु फ्लश्रुति । हत्यविषये तावत् न स पापं श्लो शृणोति' इति । समारविषये 'चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृद्त्ते' इति । कर्मणि च वर्म वा एतद्यन्नस्य नियते' इति । पर्णताया वाक्येन प्रत्व यभिचारिजुहूपम्यापितदर्शपूर्णमास रूपप्रकृतिमत्वर्यत्वात् माकारम्य च ज्योतिष्टोमादिप्रकरणेन प्रकृतस्तुलाधीनयोग्य. तामिद्विद्वारा प्रत्वर्धत्वात् , प्रयामादेश्चदर्शपूर्णमामप्रारणेन तदर्थत्वावगमात् परार्थत्वेन न तेपा पडाकासा समऽम्तीति फ्लश्रुतिरवाट म्यान् विधीयमान यादिम्तावस्मात्र म्यादिति । एतावना विनारम्य म्मानानेन विरोधमम्युपगम्य श्रीतत्वाद्विवारम्य स्नान नायकत्वममिहितम् । प्रहने तु विरोध एव नाम्नीत्याह- समानतृष्या पूर्वकाले। म.पानि ३-४-२१।

·मरम- तात्र- समानता- अ०१पा० अ०१] xkaमीमांसादर्शन cination of all since restation an even g too hoggens stucias) लक्षणया त्वेपोऽय: स्यात्, न वा इदं स्लानमदृष्टाय पिया.. किंतु लक्षणयाऽस्नानादिनियमस्य पर्यवसानं वेदाध्ययनसमकाल- माहुः, 'वेदमधीत्य स्नाया गुरुकुलान्मा समावत्तिष्ट '-इत्य दिन दृष्टार्यतापरिहारायैव । तस्माद्वेदाध्ययनमेव पूर्वमभिनिर्वानन्तरं धर्मो जिज्ञासितव्य 'न चाधीतवेदस्य'-इत्यादिना न आनन्तर्ये इत्यन्तेन । वेदमधीत्य स्नायादित्यत्र ल्यपः समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ( पा० सू० ३-४- २१) इति स्मृत्या उत्तरकालत्वमात्रमुक्तम् । तस्य चासति बाधकेऽव्यवहितोत्तरकालत्व- रूपत्वेऽपि सति वेदविरोधरूपे वाधक उत्तरत्वमात्राश्रयणाद्वेदाध्ययनानन्तरं धर्म निज्ञा- सित्वाऽनन्तरं स्नानकरणेऽपि न स्मृतिविरोध इत्याशयः दृष्टार्थता वाऽध्ययनस्याऽऽनन्तर्ये व्याइन्येत लक्षणया त्वेषोऽर्थः स्यात् इति पूर्वभाप्ये क्त्वाप्रत्ययस्याऽऽनन्तर्य न वाच्यमित्युक्तम् । यद्यप्यानन्तर्य वाच्य भवति तथापि प्रकृते शक्यार्थपरिग्रहेऽध्ययनस्य दृष्टार्थता मज्येतेति तदविरोधाय प्रयाजशेपाभिचारणन्यायेनोत्तरकालतामात्रमेव लक्षणया ग्रहीतव्यमिति भावः वेदमधीत्य सायात् इत्यत्र स्नानशब्देनाऽऽप्लवनमात्रमुच्यते । तच्च ज्योतिधोमादि- यत् फलाथै दीक्षितस्नानवद्वा बटुसंस्कारार्थ विधीयते । न चैतादृशं वेदाध्ययनानन्तरमुप- दिश्यमानमपि विचार विरुणद्धीत्येवं स्मृतिविरोधाभावशड्कायामाह न चे त्यादिना आहुरित्यन्तेन । अयमाशयः-वेदमधीत्य स्नायादित्ययं विधिह्मचारिधर्मस्यास्नाना- विनियमस्यानिर्दिष्टायघेरवधिमपेक्षमाणस्याऽऽकाशितविधिन्यायेनावधिमात्रसमर्पको न त्वाप्लवनमात्रविधायकः । अनपेक्षितत्वाददृष्टकल्पनापत्तेश्च । अतः स्नानशब्देन स्ववि. रुद्धस्यास्नाननियमस्य तत्सहचारिणां चान्येषां निवृत्तिरेव लक्ष्यते । तथा च वेद- मधीत्य स्नायात् वेदाध्ययनानन्तरमस्नानादिनियम वर्जयेदित्यध्ययनसमाधिरेवास्ना- नादिनियमनातस्यावधिरित्यनेनोपदिश्यत इति । न घ अधीत्य स्नायादिति स्मृत्यविरोधार्थमध्ययनानन्तरं गुरुकुलात्परावृत्त्य पुनर्गुरुकुलं प्रविश्य घमें जिज्ञास्य- मानेऽपि न वेदस्याऽऽनर्थक्यं संमवतीत्येवमेव क्रियतामिति वाच्यम् । यत एवंकर- णेऽपि न स्मृतिविरोधः परिहतो मवति । तथा हि-एतस्मृत्यनुरोधेनाध्ययनानन्तरं स्नाने क्रियमाणेऽनन्तरं "तात्वा भार्यामुपेयात्" इति स्मृत्या दारपरिग्रहः प्राप्नोति । अनन्तरं च कृष्णकेशोऽनीनादधीत इत्यादिनाऽऽधानादि । तदवश्यं विधा- रसिद्धयर्थ यस्य कस्य चिद्वाधे कर्तव्येऽध्ययनान्तरमुपनिपतितो विचारस्तत्कालवृत्तिस्ना- नमेव वाघत इति । । -- ·सव्यारयशावरभाप्यसमेते। [अ०१पा० १०१] इत्यथशब्दस्य सामर्थ्यम् । न च ब्रूमोऽन्यस्य कर्मणोऽनन्तर धर्म जिज्ञासा न कर्तव्येति । किंतु वेदमधीत्य त्वरितेन न स्नातव्यमन न्तर धर्मो जिज्ञासितव्य इत्यथशब्दस्यार्थः ।। अतःशब्दो वृत्तस्यापदेशको हेत्वर्थः । यथा क्षेमसुभिक्षोऽयमतोऽ हमस्मिन् देशे प्रतिवसामीति । एवमधीतो वेदो धर्मजिज्ञासायां हेतु- तिः । अनन्तरं धर्मो जिज्ञासितव्य इति अत:शब्दस्य सामर्थ्यम् । धर्माय हि वेदवाक्यानि विचारयितुमनधीतवेदो न शक्नुयात् । अत एतस्मात्कारणादनन्तर धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदित्यतःशब्दस्यार्थः ॥ एतावता स्मार्तस्य स्मस्य स्नानपदार्थसामान्ये सक्लब्रह्मचारिधर्मनिवृत्तिरूपे बाघोऽ. मिहित । इदानीं यम्यैव गुस्कुरवासनिवृत्तिरूपस्य स्नानस्य विचारविरोधित्व तन्निष्ठक्रम- स्यैव वाधन न त्वविरोधिमधुमासमक्षणवर्ननादिनिवृत्तिनिष्ठानन्तर्यस्यापि । अदृष्टार्थत्वप्र. सड्गादित्याह वेदमधीत्य स्नायादित्यादिना परिहारायैव इत्यन्तेन । वेदमधीत्य स्नायादित्यस्यार्थ -गुरुकुलान्मा समावर्तिष्टेवेति । गुरुकुलवासव्यतिरिक्तसक्लब्रह्मचा. रिधर्मान्वर्जयेदिति भाव । तथा चोत वार्तिके। स्नानोपलक्षिता चात्र निवृत्तिर्गुरुवेश्मनः । विरोधित्वेन वाध्येत न तु मध्वादिभक्षणम् ।। तस्माद्गुरुकुले तिष्ठन्मधुमासाद्यवर्जयन् । जिज्ञासेताविरुद्धत्वाद्धर्ममित्यवगम्यते ॥ इति । (श्लो० वा० १-१-१००-१०१) अथशब्दार्थमुसहरति तस्मादिति । धर्मनिज्ञासात पूर्व वेदाध्ययनमेवाभिनिवर्त्य न तु गुरुकुलवासनिवृत्तिमपीत्यर्थ अत शब्दार्थ निरूपयनि-अतःशब्द इत्यादिना । अत शब्दो निज्ञा- सायाम ययनम्य हेतुत्वार्थक इत्यर्थ । न चाध्ययनानन्तर्याभिधायिनाऽथशब्दे. नैव दृष्टार्थत्वानुरोधेनाध्ययनस्य निनासाहेतुता सिद्धति किं पुनरत शब्देनेति वाच्यम् । यतोऽथशनमानेणाधीतवेट पुरुषो जिज्ञासाया योग्यो मवतीत्येतावत्सिध्यति न त्व ध्ययनविधिविहिताध्ययनमेव हेतुरिति । तथा हि । अत शळामावे हि स्वर्गकामो यनेतेत्यादिश्तुविधय रत्वनुष्ठानसिभ्यर्थ विद्यामपेक्षमाणास्तत्सियर्यविचारमपि सर्ववर्णसाधारण्येनाऽऽसिपेयुरिति शूद्रा अपि कर्मम्वधिपुर्युरित्यापतति । सति त्वत - शब्दे अथ-वेदा ययनानन्तरम् । अनोऽधीतवेदत्वात्कारणाद्वेदार्थभूतधर्मजिज्ञासा ·...[अ० ११० १० १] मीमांसादर्शने । धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा । सा हि. तस्य ज्ञातुमिच्छा - स कथं . जिज्ञासितव्यः । को धर्मः कथंलक्षणः कान्यस्य साधनानि कानि साधनामासानि किपरयोति । तत्र को धर्मः कथंलक्षण इत्यफेनैव सूत्रेण व्याख्यातम्-चोदनालक्षगोऽर्थो धर्म इति । साधनानि कानि साधनाभासानि किंपरश्येति शेषलक्षणेन व्याख्यातम् । क पुरुषपरत्वं क वा पुरुषो गुणभूत इत्येतासां प्रतिज्ञानां पिण्डस्यैत. -- सूत्रं ' अथातो धर्मजिज्ञासा' इति । कान्यस्य . . कर्तव्येति लम्यते । तया च • स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यध्ययनविधिनाऽर्थज्ञानोद्देशेन त्रयाणामेव प्रकृतानां वर्णानामुपनयनसंस्कृतानामध्ययनं विचारश्च विधीयत इति त्रैवर्णिके- प्येव विद्वत्सु लब्धेषु तानेव लब्ध्वा ऋतुविधयः कृतार्था भवन्तीति न सर्ववर्णसाधार- रण्येन विद्यां विचारं च स्वातन्त्र्येण प्रयुञ्जत इति शूद्राधिकारव्यावृत्तिः सिध्यतीति प्रयोननवानतःशब्दः । धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदिति । धर्मज्ञानेच्छा मे भूया- 'दित्याकारकेच्छाश्रयो भूयादित्यर्थः । न हाच्छाविषयकेच्छा लोकेऽप्रसिद्धा । मन्दाग्नीनां भोजनेच्छारहितानां भोजनेच्छायामिच्छादर्शनात् । धर्माय जिज्ञासेति । नेई विग्रहदर्शनपरम् । प्रकृतिविकारभावस्थल एव चतुर्थीसमासस्येष्टत्वात्प्रकृते च तदमावात् । किं तु सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छा ' इत्येव विग्रह- प्रदर्शनपरं भाप्यम् । । धर्माय । इति तु तादर्थ्यरूपषष्ठ्यर्थविशेषग्रहण सूचनपरम् । सकलस्यापि वक्ष्यमाणशास्त्रार्थस्यास्यामेव प्रतिक्षायामन्तर्भावं दर्शयति 'स कथं जिज्ञासितव्यः' इत्यादिना । तत्र को धर्मः कथंलक्षणः' इति भाप्यार वयवाभ्यां धर्मस्वरूपविषयस्तल्लक्षणविषयश्च विचारः प्रतिज्ञातो भवति । सामनानि ' इति च सिद्धात्यारिलसासदर्शनपरस । (सामनामासान' इति च पूर्वपक्ष्यभिमतसाधनप्रदर्शनपरम् । 'पिरश्च ' इति च धर्मफलप्रदर्शनपुरम् । एतेपा प्रतिज्ञातानां व्याख्याप्रदशं प्रदर्शयति भगवान्माध्यकार: 'तत्र को धर्मः । इत्यादिना । तत्र को धर्मः कथंलक्षणः' इति धर्मप्रमाणतत्स्वरूपे . चोदनासूत्रेण सूत्रिते प्रथमद्वितीयाध्यायाभ्यां विस्तरेण प्रतिपाद्यते । ' कान्यस्य साधनानि ' इत्यादि सावशिष्टैरध्यायैः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । 'शेपलक्षणेन ' इत्यत्र शेप च राक्षणं चेति विग्रहः । अध्यायानर बहुत्वेऽप्येकवचनं लक्षणत्वरूपमामान्याभिप्रायक ज्ञेयम् । 'पिंपरश्च' इत्यस्य विवरणम् ‘क पुरुषपरत्वं क वा पुरुषो गुणभूतः ' इति । कुत्र धर्मस्य फलार्थत्वं कुत्र या तदभाव इत्यर्थः । ११.मी. ११११२। कान्यस्य , ·सच्याख्यशावरभाष्यसमेते [अ०१पा० ११०१] धर्मः प्रसिद्धो वा स्यादमसिद्धो वा ? स चेत्मसिद्धो न जिज्ञासि- तव्यः । अयाप्रसिद्धो नतराम् । तदेतदनर्थक धर्मजिज्ञासाप्रकरणम् । अथवाऽर्थवत् । धर्म प्रति हि विप्रतिपन्ना बहुविदः केचिदन्गं धर्ममाहुः । Coryeye and propoein? - Head Opto 50 सूत्रकारेण ' अथातो धर्मजिज्ञासा' इति सूत्रेण धर्मोऽम्य शास्त्रस्य प्रतिपाद्यमान- तया प्रयोजनमिति वदता शास्त्रस्य प्रयोजनेन सह प्रतिपाद्यप्रतिपादकमावः संबन्धः शास्त्रावतारहेतुभूत इति सूचितम् । अत एवोक्तं वार्तिकेऽपि- " शास्त्र प्रयोजनं चैव संवन्यस्याऽऽश्रयावुभौ । तदुक्त्यन्तर्गतस्तस्मानिन्नो नोक्तः प्रयोजनात्" इति ॥ (श्लो० वा० १-१-१-१८) स चाय संबन्यो न शास्त्रारम्भहेतु: संभवति। धर्मस्याजिज्ञास्यत्वात् । न ह्यजिज्ञासि- तप्रतिपादकतया शास्त्रारम्भः संभवतीत्यभिप्रायेण शकते धर्मः प्रसिद्धो वा स्यादि- त्यादिना धर्मजिज्ञासामकरणमित्यन्तेन । धर्मस्य प्रसिद्धत्वेऽयमेव धर्म इति निर्णी तत्याजिज्ञासा नोदीयात् । अप्रसिद्धत्वे च ज्ञानेच्छयोरुभयोरपि तबासमतानतरामित्य- तिशयोपपत्तिः । तथा च जिज्ञासितार्थप्रतिपादकं धर्मविचारात्मकं शास्त्रं न भवतीति निरुक्तसंबन्धो न शास्त्रावतारहेतुः संभवनीति मावः । एवं शङ्कायां परिहारमाह- 'अथवाऽर्थवत्' इत्यादिना । अयमाशय.--धर्मविपये बहुमार्गविढा विप्रतिपत्तिदर्शनान्निः- श्रेयसरूपमयोभनवत्वस्य च सत्त्वात्संदिग्वत्वाप्रयोजनत्वरूपं कारणं वर्तत इति कार्येगापि जिज्ञास्यत्वेन भवितव्यम् । अतश्च जिज्ञामितार्थप्रतिपादकत्वभवात्प्रतिपाद्यप्रतिपादक- मावसंवन्धस्य शास्त्रारम्भहेतुत्वं समवत्येवेति धर्ममामासाशास्त्र धर्मनिर्णयप्रयोजकमार. म्भणीयमिति । एतावता च मायेणतत्सूत्रसूचितः सिद्धान्त एवं प्रदर्शितो भवति । तपाहि-अध्ययनविधिना न स्वर्गाद्यर्थमध्ययनं विधीयते । "लभ्यमाने फले दृष्टे नाह- एपरिकल्पना" इति न्यायेन दृष्टफटसंभवेऽदृष्टकल्पनस्यान्याय्यत्वात् । कि त्वज्ञानोदे- शेनेवाध्ययनं विधीयते । न च तम्य प्राशत्वाद्विध्यानर्थक्यमिति शङ्कयम् । अध्ययनेनेवा- यज्ञानं संपादनीयमिति नियमार्यत्वेन सार्थक्यात् । न च नियमस्य ज्ञानम्वरूपे ऋत्वपूर्वे वोपयोगासमवेनाऽऽनर्यक्यमिति वाच्यम् । यतो नोमयथाऽपि ब्रूम । किं तु योऽयमग्निहो. प्रादिप्वधीतवेदाना वर्णिकानामेवाधिकारो नानीतवेदानां शूद्राणामित्यधिकारनियमः। सप्रयोननमध्ययनविधेः । तथाहि- असत्यध्ययनविधावग्निहोत्रादिशास्त्राणि विद्वा- समलममानान्यविद्वासमेवाधिकृत्य विद्यामन्तरेण चानुष्ठानासंभवाद्विद्यामासिपन्त्यविशेषा- चतुरो वर्णानविर्य । सनि स्व ययनवियौ वर्णिकानामेव विदुषामधिकारो भवति ।

·[अ० १५.०१.०२ मीमांसादर्शने। फेचिदन्यम् । सोऽयमविचार्य प्रवर्तमानः कचिदेवोपाददानो विहन्येत । अनर्थ च ऋच्छेत् । तस्माद्धर्मो जिज्ञासितव्य इति ॥ १ ॥ स हि निश्रेयसेन पुरुपं संयूनक्तीति प्रतिनानीमहे । तदभिधीयते- चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः ॥ २ ॥ न तुरीयादे | तथा हि-" वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत प्रीप्मे राजन्यं शरदि वैश्यम् ॥ इति द्वितीयानिर्देशानुपनयनसंस्कृतास्त्रैवर्णिकाः विमस्माभिः कर्तव्यमित्यपेक्षन्ते । तत्सं- निधौ चानिर्दिष्टपर्तृकमध्ययनं कर्तारमपेक्षते । तत्रापेक्षासंनिधियोग्यत्वरेवं विज्ञायते त्रैव. णिकरवोपनीतैरक्षरग्रहणेनाध्ययनादिपरम्परयार्थज्ञानं कर्तव्यमिति । एवं च फलवदध्य. यनकर्तृभूतमाणवक्रमस्कारत्वादुपनयनमध्ययनाङ्गम् । अध्ययनमापि च दृष्टार्पज्ञानार्थम् । अर्थज्ञानं त्वनुष्ठानोपयिकरवात्प्रसिद्धफलकमेवेति सर्वेषां फलवत्त्यम् । एवं च त्रैवर्णि- केषु विद्वत्सु लश्रेषु नाग्निहोत्रादिविधयश्चतुर्थवर्णस्य विद्यामातिपन्ति किं तु त्रैवर्णि- कामेव विद्रुपोऽधिपुर्वन्ति । सोऽयमधिकारनियमः पठेऽपशूद्राधिकरणे वक्ष्यमाणोऽध्ययन- विधिप्रसादल्लम्य एवेति फलवानेबाध्ययनविधिः । तेनार्यज्ञानावप्तानमध्ययनमध्ययनविधिना विधीयत इति विचारमन्तरा तदनुपपत्तेरध्ययनविधिरेव विचारमाक्षिपस्तद्विरुद्धं स्मात स्नान वाधत इति सिद्धमध्ययनानन्तरं गुरुकुल एव स्थित्वा धर्माधर्मावपि विचार्य स्नातन्यामिति । सगतिस्तु सर्वत्राधिकरणेषु चतुर्विधा विज्ञेया । शास्त्रसंगतिरप्यायसंगतिः पादसंगतिरधिकरणासगतिथेति । तनास्यापि सूत्रस्य शानस्यव सत. स्वस्वमिन्न- शास्त्रारम्भसिद्धिहेतुत्वमपि । यया स्वाध्यायविधेरितराध्ययनवस्वाध्ययनमयोन- फत्व तथा प्रकृतेऽपि संभवतीत्यस्याधिकरणस्य शाम्रप्रतिपाद्यार्थप्रतिपादकत्वरूपा शानसंगति. सुलभा । शास्त्रप्रतिपाद्यश्चार्थो धर्मः । प्रकृते चार्थतानोहे- श्या ययनात्मकप्रतिपादनाद्धर्माधर्मप्रमाणनिरूपणपरप्रथमाध्यायसंगतिः । एवं निधन प्रामाण्यनिरूपणपरपावसंगतिरपि सुलभा । अधिकरणसंगतिस्त्वाद्याधिररणत्वेन नापे. क्ष्यते । शास्त्रारम्भहेतुभूतविषयप्रयोननादिरूपानुबन्धचतुष्टयनिर्णायकत्वादम्याधिकरणाय शासादापोद्धातरूपा मंगति: 1 पूर्वपले प्रयोजनं विनारं विना ययाकयंचित्पादि. तार्थतानेन कर्मानुष्ठानेऽपि फलसिद्धि । मिद्धान्ते तु विचारपूर्वकज्ञानादेवानुष्ठितात्फ- ल मद्धिरिति । इति धर्मनिज्ञासारिकरणम् ॥१॥ एवं समर्थितारम्भं शाग्नमाग्मते-चौदनालक्षणोऽर्यो धर्म इति । अत्र पूर्वाधिकरणे ।

·सव्यारयशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०१०२] चोदनेति नियाया. प्रवर्तकं वचनमाहुः। आचार्यचोदितः फरोमीति हि दृश्यते । लक्ष्यते येन तल्लक्षणम् । धूमो लक्षणमग्नेरिति हि बदन्ति । कर्न यत्वेन प्रतिज्ञानो धर्मविचारो विषय 1 स वर्तयो न वेति सशय । धर्मेऽलौक्केि लक्षणप्रमाणयोरममवानरविषाणात्तद्विचारो न त य इति पूर्व पक्षः । सिद्धान्ते धर्मे रक्षणप्रमाणयो प्रतिपादनाद्धर्मविचारात्मशास्त्रसगति । चोटनाया धर्म प्रामा- ण्यनिरूपणाच पायायमगती म्पष्टे । " आक्षेपिरी वनन्तरा" एव पूर्वपक्षे प्राप्ठे मिद्धान्तमाह-चौटनालक्षणोऽयों धर्म इति मूत्रकारः । सूत्रम्य चायमर्थ - योऽय निष्प्रमाणप्रत्यक्षादिप्रमाणरचोदनाप्रमाणस्त्वाटीना विप्रतिपत्तिविशेपाणा विषयभूत माघारणामा पर्मपदार्थ म चोटनालक्षण इति । चोदनव लक्षण प्रमाण यम्य चोटना रक्षामेव यम्येनि देश विग्रहो नेग । तथा च अपमविग्रहेण नोदनाव्यतिरितम्य प्रत्यक्षादेपर्म प्रामाण्य व्यावत्यते । द्वितीयेन तु चोटनाया अप्रामाण्यशङ्का व्यावयते एव च चोदनाप्रमाणपत्वपक्षणम्य चोदनारूपप्रमाणम्य व समवाद्धर्मविचार• कर्तव्य इत्येव मूत्रप्रतिपादित सिद्धान्त प्रतिपादयितु सूत्रघन्कीमूतचोदनाशब्दार्थ निरूपयनि चोदनेतीत्यादिना भाप्यकार | त्रियायाः प्रवन वचनामिति । रियाया यत्किचिनिनि यनाक्यागादिपाया । प्रवर्तक प्रवृत्त्यनुकूल यापाररूपप्रवर्तनाबो- धानिट विमाययवटित वचन " यजेत स्वर्गमः" इत्यादिरूप वाक्यम् । एव चोदनापदार्थ सिद्ध । तथा चोक्त वार्निर- "रिमायपेक्षितः पूर्णः समर्थः प्रत्ययो विधौ । नेन प्रवर्ततं वास्य शाखे-स्मिथोदनोच्यते ॥ इति । (श्लो० वा. १।१ । २ । ३) कि केन क्यमित्यपेक्षित मा यमापनेनिन यताशे पूर्ण सद्धार्यरो लिडादि. विधा पुरपप्रवनने ममया भवति । नत्परक च वाक्यमिति प्रवर्तक वाक्यमेव चोदनेत्यु. च्यत इत्यर्थ । मोटनापत्रम्य निम्तायावे लौकिकन्यवहार प्रमागयति-आचा यचोदिन :नि ! आचार्यप्रयुक्त प्रवर्तन बोधलिडादियन्तिवाक्यप्रवर्तित इत्यर्थ । गामानये यान्त्रिादृशवायनन्य यत्प्रवर्तनाज्ञान गवानयनेऽय मा प्रवनयतीत्याकारक तग्मय यहवानयन मष्टिमायनमित्य सरर ज्ञान तदानयोऽहमिनि माव । सक्षण- शायमार-क्ष्यन इत्याग्निा । नानननकमित्यर्थ । यथा घुमोऽग्नेक्षणम् । ज्ञान ननरमित्यर्य । ।

·[अ०१पा०११०२] मीमांसादर्शने । तया यो लक्ष्यते सोऽर्थः पुरुषं निःश्रेयसेन संयुनक्तीति प्रतिजानीमहे । चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवं- जातीयकमर्थं शक्नोत्यवगमयितुं नान्यत्किच, नेन्द्रियम् । नन्वतथाभूतमप्यर्थ व्याञ्चोदना यथा यत्किंचन लौकिकं वचनं नद्या. स्तीरे फलानि सन्तीति । तत्तथ्यमपि भवति वितथमपि भवतीति । तया यो लक्ष्यत इति । चोदनाजन्यप्रमाविषयः पुरुपनिःश्रेयसहेतुभूतश्च यः म धर्म इति प्रतिज्ञायत इति भावः । संभावितो हि प्रतिज्ञातोऽयों हेतुना साधयितुं शक्यते । शब्दस्य च नित्यं प्रमाणान्तरपरतन्त्राय स्वातन्त्र्येण प्रामाण्य प्रत्यक्षादेश्च स्वतन्त्रस्याप्रामाण्यमिति चोदनैव प्रमाणमेवेत्यनेन प्रतिज्ञातम् । तदिदमवधारणद्वयम. संभावितार्थ सयुक्तिसाकासमिति मन्वानः संभावनापदलाभाथै प्रतिज्ञाहयेऽपि युक्तिलेशं प्रदर्शयति-चोदना होत्यादिना, इन्द्रियमित्यन्तेन । अत्र चोदनाशब्दः शब्दसामान्यपर: न तु पूर्वोक्तविधायकवाक्यपरः । तस्य भूतादिविषयकत्वासंभवात् । प्रत्यक्षादेः प्रामाण्यनिरसनपूर्वकं शब्दसामान्यस्य प्रामाण्यप्रसाधनमन्तरा शब्दविशे. पभूतचोदनायाः प्रामाण्यप्रदर्शनस्यानवप्तरत्वाच्च । तथा च शब्दमामान्यस्यायं स्वभावः । यदिन्द्रियाद्यगम्यभूतमविप्यदायर्थयोधनम् । अत एवोक्तं वार्तिके- अत्यन्तासत्पपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि ॥ इति । [ श्लो० वा० १ १ १ १ २ । ६ ] इन्द्रियादीनां तु नैवंविधेषु भूतादिषु सामर्थ्य विद्यते । अतश्चायं मायाशयः-चोदना धर्मे प्रमाण मचिन्द्रियादिधाम् शब्दसामान्यस्य ज्ञानजनकत्वेन प्रामाण्यासंभवाचाने दनायाश्च शब्दावादतः संभवत्येवातीन्द्रिये धर्मे चोदनाया. प्रामाण्यमिति । नान्यतिका च नेन्द्रियमिति । नान्यत्किंति पदच्छेदः । तथा च शब्दम्यैव ताशार्थवोधनसा- मर्थ्य न तु तस्यतिरिक्तप्रमाणसामान्यम्य । अन्नेव हेतुः--नेन्द्रियमिति । यत इन्द्रि- यमसमर्थमतस्तत्पूर्वकत्वादितरत्सर्वमसमर्थमिति मावः । अथवा नान्यत्समर्थमित्यर्थः । किंचेति प्रश्नार्थे । कुत इत्यर्थः । नेन्द्रियमिति तु पूर्ववढेव हेतुरिति व्याख्येयम् । ननु वेदः पौरपेयोऽपौरुषेयो वा । यदि पौरुषेयम्तर्हि तस्य प्रत्यक्षाद्यनवगतार्थक- चुदादिप्रयुक्तचैत्यवन्दनादिवाक्यसाधार्यात्प्रामाण्यं दुर्घटम् । यद्यपौरुपेयम्तर्हि शब्द प्रामाण्यहेतुभूताघोचरितत्वम्याभावेन सुनरा प्रामाण्यं दुर्लममित्यभिप्रायेण शङ्कते- नन्नतधाभूतमित्यादिना भवतीतीत्यन्तैन । अवधाभूतमिति । असत्यमित्यर्थः ।

·सन्यार यशावरमाप्यसमेते [अ०१पाः १०२] उच्यते । विपतिपिद्धमिदमुच्यते-ब्रवीति वितथ चैति । नवीतीत्यु च्यते वयोधयति पुध्यमानस्य निमित्त भवतीति । यस्मिथ निमित्तभूते सत्यवध्यते सोऽववोधयति । यदि च चोदनाया सत्यामग्नि- होवात्स्वर्गो भवतीति गम्यते कयमुच्यते न तथा भवतीति । अथ न तया भवतीति क्यमवयुध्यते । असन्तमर्थमवयुध्यत इति विपतिपिद्धम् । ima funmस्वारशिलानयादभित्रायोभतरिय मनमती तमामवंETRIOTRोपला प्रामाम्मनविनवासमा तया च वेदम्य धर्माधर्मप्रामाण्य न सभवतीत्याशय । समाधत्ते-उन्यत इत्यादिना तस्मादवितय इत्यतेन । परिहारमाप्यम्यायमाशय -ज्ञानम्य प्रामाण्यमप्रामाण्य च स्वत एव निर्णीयत इति सारयाः । उमयमपि कारणगुणतोपानिनेति तारिका । अप्रामाण्यस्य म्वतम्त्व प्रामाण्यम्य च परतम्त्वमिति बौद्धा । प्रामाण्य स्वतोऽप्रामाण्य मेव परत इति तु मीमासकाः । तथा चोक्त वार्तिके-- स्वतः सर्वप्रमाणाना प्रामाण्यमिति गम्यताम् । न हि स्वतोऽसती शक्ति कर्तुमन्येन शक्यते ॥ इत्यादिना । (शो० वा० १ । १।२।२७) अय विचारो मतान्तरनिरासपूर्वक वार्तिक एव प्रपश्चितस्तत्रैव दृष्टय । तपा च सिद्धान्ते ज्ञानप्रामाण्यम्य स्वतन्त्वात्प्रामाण्यकारण नापेक्ष्यते । अप्रामाण्यमेव तु कारणाधीन तच कारण ज्ञानानुत्पत्ति । उत्पनस्य ज्ञानम्य सशयात्मस्ता । उत्तर काले वाधाप्रत्ययातरोत्पत्ति । करणे दोपवत्ताज्ञान च । तर प्रश्ते वेदम्य कर्तृम्मर णामावादियुक्ति निचयेनापरिपेयत्वम्य साधयिष्यमाणत्वान करणटोपज्ञान शक्यशवम् । नापि · अग्निहोत्र जुद्रुयात्सर्गशाम ' इत्यादिवाक्य सशयात्मर ज्ञानमुत्पादयति । नाप्येनद्वान्यन यज्ञानम्याग्निहोत्रात्म्वनी मवतीति वाघरज्ञान কাধি पम्यापि जायते । वा ज्ञानमेव नोत्पद्यत । अतोऽप्रामाण्यकार गत्वेन ममाविताना मन्य रह क्म्याप्यनुपलम्मादप्रामाण्यशाया दुरापास्त त्वेन म्बन सिद्ध प्रामाण्य निरपवाद तिष्ठतीतीति । तन्य-विप्रतिपिद्धमिट, प्रवीति रितय पेनि शेषयति न साधयतीनि विप्रतिपिद्धमित्यर्थ । तया मेनपार न्याधिकरणे वेशापौरपेयत्यम्य म्यापयिष्यमाणत्वात्प्रेयोपरितममाप्येण सशयविपर्यय शानयोनिरमिप्यमाण वाचनाप्य ज्ञानानुत्पत्तिम्पाप्रामाण्यकारणनिराकरणपरमेवेनि वेदिन यम् । अमुमैव विरोधमुपपा यति- बीतीत्यादिना विपतिद्विमित्य तेन । न तथा मातीनि । न मोयनी । कथमायुध्यन इति । य झायन इत्यर्ष । अमन्नमर्षमागुम्पन इनि पिपनिपिद्धमिनि । अर्कोऽयते नाव गत इति । न न ·+- - [अ०१पा.१०२] मामासादर्शने। न च 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यतो वचनात्संदिग्यमवगम्यते भवति वा स्वर्गो न वा भवतीति । न च निधितमवगम्यमानमिदं मिथ्या स्यात् । यो हि जनित्वा प्रबंसत्ते नैतदेवमिति स मिथ्या प्रत्ययः । न चैप कालान्तरे पुरुषान्तरेऽजस्थान्तरे देशान्तरे या विपर्येति । तस्मादवि- तथः । यत्तु लौकिकं वचनं तच्चत्मत्ययितात्पुरुषादिन्द्रियविपर्य वाभव- तथमेव तत् । अथापत्ययितादनिन्द्रियविषयं वा सावत्पुरुपबुद्धिप्रभव- मपमाणम् । अशक्यं हि तत्पुरुषेण ज्ञातुमृते पचनात् । विरुद्धमित्यर्थ । एव ज्ञानानुत्पत्तिरूप कारण निरस्य द्वितीय निरम्यति-न च स्वर्गकाम इत्यादिना । अत सढिन्धार्थबोधस्त्व नास्तीति भाष वाधक प्रत्ययान्तरमपि वेदन- न्यज्ञानस्यापामाण्यवारण नाम्तीत्युपपादयति-~न च निश्चितपित्यादिना विपर्यती- त्यन्तेन । भाप्य पदार्थम् । तस्यादवितथ इति । नाप्रमाणमित्यर्थ । यत्तु पूर्वपक्षे लौकिश्वचनमप्रामाण्ये दृष्टान्ततयोपन्यस्तं तदनुमाष्ये दूषयति-- यत्तित्यादिना मते बचनादित्यनेन । प्रत्ययितादिति । तयाक्तमतथामृत वा यथादृष्टमय यो वदति स प्रत्ययितस्तस्मादित्यर्थ 1 इन्द्रियविपयं वेति । इद्रियपद मूलभूतप्रमाणसामान्योपलक्षणम् । अवितथमिति । नाप्रमाणमित्यर्थः । तथा चाय भाप्याशय - यथा यत्किंचनेति । पूर्वपक्ष्युपन्यस्तं दृष्टान्तवचन यदि समवत्प्रमाणभूत प्रत्ययितपुरुषोच्चरित च तदा तत्ममाणमेवेति दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम् । यदि तद्वचनमप्रत्ययितपुरुषवक्तृकमसमवन्मूलप्रमाण वा तदा केवलपुस्पबुद्धिप्रमव मूल टोपेण दुष्टत्वादप्रमाणमेवेति न तदृष्टान्तेनादुष्टस्यापि वेदवचमोऽप्रामाण्य शङ्कितु शक्यमिति । अत्र च पूर्वभाष्ये वाशब्द समुच्चयार्थकः । उत्तरत्र च विकल्पार्थक । निपातानामनेकार्थत्वादेवरस्याप्यप्रामाण्यापाढक्त्यात् । यथाऽनृतवादिनि पुरुपे सत्ति तदुच्यमानस्यार्थम्य प्रमातु योग्यत्वेऽप्यप्रामाण्यमेवानाश्वासादृष्टम् । यथा वा वक्तरि प्रत्ययिते सत्यपि तदुच्यमानार्थ प्रत्यक्षायसमवेन द्रधुमशक्यश्चेत्तत्राप्यप्रामाण्यमेष । न ह्यतीन्द्रियार्थविषये वचनमाराऽवगति समवति । तदिदमुक्तम्-अशक्यं हि तत्, पुरपेण ज्ञातुमृते वचनादिति माप्येण । न चान्न तत्प्रत्ययितादिन्द्रिय. विपर्य त्यादिमाप्येण सम्यङ्मूलापेक्ष प्रामाण्य प्रदर्शित गुणाधीनमेव सिध्यतीति प्रामाण्ये स्वतन्त्व सावित विरु येतेति शङ्करम् । तादृशमाप्यस्यायवादमूताप्रामाण्यनि. वृत्त्यर्थं गुणद्वारेण दोपाभावोपवर्णनमानपरत्वेन प्रामाण्याय गुणम्वरूपकथनपरत्वामा- वात् । नम्वनीन्द्रियविषयम्य वचन विना ज्ञातुमशक्यत्वेऽपि पुरुषान्तरीयवचनाज्ञान भवितुमर्हती त्याशइयानेषामपि नात्य मानां रूपविशेषविषये वचनमेकरूपेणाप्रमाणमे.

·[अ०१पा० अ०२) मीमांसादर्शने । भवति मत्ययो नैवमयमय इति । विष्ठवते हि खल्वपिकश्चित्पुरुपकृतादचनात्प्रत्ययः। न तु वेदवचनस्य मिथ्यात्वे किंचन प्रमाणपस्ति । ननु सामान्यतो दृष्टं पौरुपेयं वचनं वितथमुपलभ्य वचनसाम्यादिदमपि वितथमवगम्यते । न । अन्य- स्वात् । न ह्यन्यस्य वितथभावेऽन्यस्य वैतथ्यं भवितुमर्हति । अन्यत्वा- देव । न हि देवदत्तस्य श्यामत्वे यज्ञदत्तस्यापि श्यामत्वं भवित्तमर्हति । अपि च पुरुषवचनसाधाद्वेदवचनं वितमित्यनुमानं व्यपदेशदिवग- म्यते । प्रत्यास्तु वेदवचनेन प्रत्ययः । न चानुमानं प्रत्यक्षविरोधि प्रमाणं भवति । तस्माचोदनालक्षणोऽर्थः श्रेयस्करः । एवं तर्हि श्रेय- स्करो जिज्ञासितव्यः किं धर्मजिज्ञासया । उच्यते । य एव श्रेयस्करः स एव धर्मशब्देनोच्यते । कयमाम्यताम् ! यो हि यागमनुतिष्ठति ANAGanpreneu अमुमेवार्थ प्रदर्शयति-पौरुपेयावचनाद्भवति प्रत्यय एवमयं पुरुषो देतीति । नैवमयमर्थ इति-प्रत्ययोऽर्थे न प्रतितिष्ठतीत्यर्यः । पुंचाक्यत्वादस्य पुरुषे च दोपसंभवेन सम्यग्नानवत्त्वावधारणं विना प्रथम जातोऽप्यर्थनिश्चयो न प्रतिष्ठितो भवतीति भावः । यत्र वनाभवाक्ये मूलभूतवक्तज्ञाने सम्यक्त्वज्ञानं दुर्घटं भवति तत्राप्रामाण्यमेवेस्य. परः स्वमावः । तदिदमुच्यते-विष्ठवते हि खल्पपीत्यादिना । वेदे वक्तुरमायत्तित्प्रा- , 'माण्यस्य वक्तृज्ञानपूर्वकत्वानपेक्षणान्न तदभावप्रयुक्ताऽयथार्थता भवतीत्याह-न तु वेद- वचनस्येत्यादिना । वाक्यत्वहेतोरप्रामाण्येऽप्रयोजकत्वं सिद्धान्त्यभिप्रेतमनानानः शङ्कते- नन्वित्यादिना । वचनत्वाद्वेदवचनमध्यप्रमाणं भवतीति शङ्काशयः। समाधत्ते- न । अन्यत्वादिति । पौरुषेयवचनात्य मिथ्यात्वे प्रयोजक दुष्टत्वम् । वाक्यत्वस्य च तद्धि मत्वादप्रयोनकत्वमित्याशयः । तदेव विवृणोति-न ह्यन्यस्येत्यादिना । अन्यस्यति । दुष्टस्येत्यर्थः । अन्यस्यति । अदुष्टस्येत्यर्थः । न हि देवदत्तस्येति । देवदत्तस्य श्याम- स्वहेतुयुक्तस्येत्यर्थः । यज्ञदत्तस्यापीति । तद्रहितस्येत्यर्थः । एतच्छनोत्तरभाप्ययोर्यान्या- न्तराणि तानि वार्तिक एव पश्चितानि तंत्रच द्रष्टव्यानि । अस्या एव शङ्कायाः समाधाना. न्तरमाह-मपि चेत्यादिना। अयमाशयः-परेण हि वेदवचनस्याप्रामाण्यं शङ्कयते । तच संशयविपर्ययननकस्वरूपं द्वयमपि न संमवतीति प्रागेव निरूपितमतो ज्ञानामावरूपाप्रामा- ज्यमेव शहनीयम् । ततो स्वतां प्रतिक्षा प्रत्यक्षविरुद्धा मवति । वेदनन्यज्ञानस्यापि भव. न्मते प्रत्यसत्वान्मीमांसकस्यैव तु मते, ज्ञानत्यानुमेयत्वाद्भवदीयमनुमानं प्रत्यक्षबाधित. मिति । धर्मशब्दम्य चोदनालक्षणयागादिरूपश्रेयस्करवाचित्वं निरूपयितुमुपसंहरति-त- स्मादित्यादिना 1 टक्का लोकपयोग प्रमाणयनि-फयमवगम्यतामित्यादिना । लो- ३ ·सव्यारयशापरभाप्यसमेते- [अ०१पा०१अ०२] तं धार्मिक इति समाचक्षते । यश्च यस्य कर्वा स तेन न्यपदिश्यते । यया पाचशे लावक इति । तेन यः पुस्पं निःश्रेयसेन सयुनत्ति स धर्मशलेनोच्यते । न केवलं लोकं, वेदेऽपि 'यज्ञेन यज्ञ मयजन्त देवाः, तानि धर्माणि प्रयमान्यासन् ' इति यजति शब्दवाच्यमेव धर्म समामनन्ति । उभयमिह चोदनया लक्ष्य तेऽयोऽनर्यश्चेति । कोऽर्थः । यो निःश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादिः । मत्यवायाय श्येनो वन इयुरित्यवमादिः । कोऽनर्यः । यः (nows of urtam malavoline mes) ह्यपूर्वाढिम्वरूपाक्षानेऽपि यागाद्यनुष्ठानमानदर्शनेन तदनुष्टायिनि धार्मिक्शब्द प्रयुञ्जते । अतो याग श्रेय साधनात्मना चोदनालसणाना धर्मशब्दाभिधेयत्व नियते । वेद उपलभ्यमानाधागधर्मशब्दयो सामानाधिकरण्यादपि यागाडेर्धर्मशब्दामिषेयत्व प्रतिपा दयति-न केवलमित्यादिना । यद्यप्युदाहृनश्रुतौ धर्मयतशल्दयोर्लिद्गवचनन्याययो गम्यते तयाऽपि च्छान्दसत्वादमा न टोप इति भाव । सूनघटीमूताऽर्थशब्दप्रयानन क्ययति---उभयमिहत्यादिनाऽभिचम्तिव्यमि तीत्यन्तेन । उभय साध्य साधन च | चोदनया प्रवर्तवचनात्मकविषिरूपया। रक्ष्यते ज्ञाप्यते । यथा 'प्योतिष्टोमन स्वर्भकामो यजेत' 'इयेनेनाभिचरन्यजेत' इत्या दिविधिमिर्यागम्वर्गायो साध्यसाधनभावरूपे सबन्धे गम्यमाने साधनीभूतज्योतिष्टोमादि र्यया साधनत्वेन ज्ञाप्यते तथा मा यभूतम्वर्गादिरपि ज्योतिष्टोमादिसाध्यत्वेन ज्ञाप्यन इत्युमयोरपि साध्यसाधनयोचोदनाज्ञाप्यत्वमित्याशय । अर्थोऽनर्थश्चेति । पूर्वोचोम यपदार्यघटीमूनमाध्य द्विविधमित्यादि । चोदनाक्षाप्य साभ्यमनिमेटेन द्विविधम् । अर्योऽनिपिद्ध प्राप्तन्य स्वर्गादि । अनथों निपिद्धो निवारणीयो हिंमानिरित्यर्थ । फोय इति । अवार्थशो लक्षणया म्बमाघनपर । अर्थात्मकम्वर्गादिफ्लमावर विमि- त्यर्थ । यो निःश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादिरिति । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजे तेति विधिना वरिपनि श्रेयममावनत्वेन विधायमानो ज्योतिष्टोमादिर्य स प्रकृतार्थ पदार्थ इत्यर्थ 1 कोऽनर्य इति । अनत्यानर्थपट फ्लम्वरूपपरमेव । निषिध्यमानम नरूप पल विमित्यर्थ । य प्रत्यवायायेति । य प्रत्यवायसाधनीभूतो हिमादि स प्रकृतानपदार्थ इत्यर्थ । श्येन इति । अत्र श्येनपटेन 'श्येनेनाभिचरन्यजेत' १ मा ३१३ अनु ।

·- [अ० १पा० १२०२]- मीमांसादर्शने। १९ तत्रानों धर्म उक्तो मा भूदित्यर्थग्रहणम् । कथं पुनरसायनर्थः । हिंसा हि सा । हिंसा च प्रतिपिद्धति । कार्य पुनरजर्यः कर्तव्यत्योपदिश्यते । उच्यते । नैव श्येनादयः कर्तव्या विज्ञापन्त । यो हि हिसितुमिच्छेत्तस्यायमभ्युपाय इति हि तेपामुपदेशः । 'श्पनेनाभिचरन्यजेत' इति हि समामनन्ति नाभिचरितव्यम् ' इति । नन्वदाक्तमिदं सूत्रमिमावर्षावाभिवदितुम् । चोदनालक्षणो धर्मो नेन्द्रि- यादिलक्षणः । अर्थश्च धो नानर्य इति । एक हीदं वाक्यं तदेवं सति इत्यादिविधिभिः श्येनसंज्ञकयागफलत्वेन गम्यमानाऽभिचारात्मिका वैरिमरणानुकूलश- खवातादिरूपा हिंसा लक्षणयोच्यते । सा च 'न हिस्यात्सर्वा भूतानि' इति निषेधेन निषिध्यमाना प्रत्यवायसाधनीभूतेति प्रकृतानर्थात्मकफलस्वरूपेत्यर्थः । एवं बज इयुः इत्यादावपि लक्षणया वजादिपदेन तत्तत्संज्ञकयागफलीभूता हिंसोच्यत इति ज्ञेयम् । अनयों धर्म उत्तो या भूदिति । उक्तरीत्या श्येनादिफलीभूतहिंसायाश्चोदनालक्षण- त्वसंभवेन धर्मत्यप्रसक्ती तद्वारणार्थमर्थग्रहणम् । अर्थपदस्य च निःश्रेयससाधनपरत्या- द्विसायाश्चातयात्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । उदाहत श्येनादिपदं स्वसाध्यफलपरमित्यभिप्रेतमय प्रश्नोत्तराम्यां विवृणोति-कप पुनरसावित्पादिमतिपिदेत्यन्तेन । अनेन च माप्येण श्येनफलीभूताभिचारपदापों हिंसा । सा च न हिस्यादिति शास्त्रेण निपिद्धति ज्ञापितं भवति । उभयमिइत्यादिपायेण फलस्त्यापि चोदनालक्षणत्वप्रतिपादनाचोदनानाप्यस्य च विधेयत्वाद्विधेयस्य च कयमनर्थत्वमिति फलस्याविधेयत्वममानन्पूर्वपक्षी शङ्कते-फयं पुनरनर्थ इत्यादिना ।समाधत्ते~-नैवेति। नैवेत्येतावदेवेदं वाक्यम् । अस्य वायसर्थ:- नैवानों हिंसा कर्तव्यतयोपदिश्यत इति प्रश्नवाक्यस्थपदानुपङ्गेण शेयः । किं तर्हि विधीयन इत्यपेक्षायामाह-श्यनाढय इत्यादिना । अत्र श्येनादिपदार्थों यागः । यो हि हिसितुमिच्छदिति । श्येनेनाभिचरनितिवाक्ययशवन्तामिचरपदव्यास्पाना- थमिदम् । तेषां श्येनादिसंज्ञम्यागानाम् । अमुमेवार्थ स्फुटयन्नाह-दयेनेनाभिवरान्नि- न्यादिना । तथा चोदावाक्येऽमिचरन्निति शतुर्दर्शनात्तस्य च लक्षणहत्वोरिल्प- नेन लक्षणा विधानात्प्रसिद्धस्यैव च लक्षणत्वात्प्रसिद्धस्य चामिचारस्य विषयत्वं न समवति । किं तु तदुपायमनस्यत्र तत्त्वेनाज्ञातस्य श्येनादिसंज्ञकयागयानेन शाखेणोपदेश इत्ययमयः स्फुटीकृतः । एतावता सूत्रतात्पर्याय सम्यग्निशदश्य शङ्कासमाधानमुखेन सूत्रातरार्थ प्रतिपाद- यितु शकते-नन्वित्यादिना भियतत्यन्तेन । अशक्तमिति । असमर्पमित्यर्थः । ~ एकवाक्यत्वेन प्रतीयमानेऽस्मिन्सूत्रेऽयपरिकल्पनेऽनियनिनन्धन- अपमाशय:- ·सव्याख्यशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०१०२] (A) (अहातोय भिधेत । उच्यते । यत्र वाक्यादयोऽवगम्यते तत्रैवम् । तत्तु वैदिफेषु, न सूत्रेषु । अन्यतोऽवगतेऽर्थे सूत्रमेवमर्यमिदमित्यवगम्यते । तेन चै- फदेशः सूत्र्यत इति सूत्रम् । तत्र भिन्नयोरेव वाक्ययोरिमावेकदेशावि. त्यवगन्तव्यम् । अथवाऽर्थस्य सतयोदनालक्षणस्य धर्मत्वमुच्यत इत्येकार्यमेवेति ॥२॥ मेकवाक्यत्वं भज्यतेति । समाधत्ते- -उच्यत इत्यादिनाऽवगन्तव्यमित्यन्तेन । वाक्या- दिनि । वैदिकवाक्यादित्यर्थः । अर्थ इति । अज्ञात इत्यर्थः । एवमिति । वाक्य- भेदादिरूपं दूषणमित्यर्थः । सूत्रेषु वैपरीत्यं प्रदर्शयति-न सूत्रेष्विति । प्रमाणान्त- रेणावगतमर्थ सूचयति-सूत्रमिति । अवगतार्थे सूत्रे वाक्यमेदादिदूषणं न भवतीति भावः । एकदेश इति । वाक्यैकदेशार्य इत्यर्थः। तत्र भिन्नयोरिति । अयमाशयः-इदं सूत्रं वाक्यद्वयरूपेण कल्पयिनन्यम् । 'अर्थो धर्मः' इत्येकं सूत्रमपरं च 'चोदनालक्षणः' इति । अभ्य च साकाक्षत्वादनन्तरसूत्रगतो धर्मशब्दोऽनुपङ्गेण तदेकदेशतया कल्प्यते चोदनालक्षणो धर्म इति । तया च वाक्यद्वयनैवार्थद्वयप्रतीतिरिति । न चैव. मर्थों धर्म इति मूत्रेणाचोदनालक्षणम्यापि धर्मत्वमेवं चोदनालक्षण इत्यनेनानर्थस्यापि धर्मत्वं म्यादिति शङ्कनीयम् । यनोऽर्यो धर्म इति सूत्रादनुपज्यमानो धर्मशब्दोऽन्त- गीतार्थ एव चोदनालक्षणसूत्रेऽनुपज्यते न तु तदनादरेण स्वतन्त्रं धर्मपदमवयवत्वेन कल्प्यते । तादृशम्यासंनिहितत्वात् । तेनार्थत्वविशिष्ट एव चोदनालक्षणो धर्मः । अर्थोऽपि चोदनालक्षणत्वविशिष्ट एव धर्मो न त्वविशिष्ट इति न कश्चिद्दोपः । एकवाक्यत्वमम्युपगम्यापि मूत्रार्थो वर्णयितुं शक्यत इत्येवं समाधानान्तरमाह- अयवेत्यादिना। अर्थस्य सतो यद्धर्मत्वं तच्चोदनालक्षणस्येत्युच्यत इति माप्ययो. जना । अयमाशय: - अस्मिन्सूने यो धर्मः स चोदनालक्षण इत्येव वचनव्यक्तिर्न तु यचोदनालक्षणः स धर्म इति । तथात्वेऽनर्थम्यापि चोदनालक्षणत्वात्तस्य धर्मस्वव्यावृ. त्यर्थमर्यग्रहणमावश्यामित्यर्थद्वयप्रयुक्तवाक्यमेदो मवेत् । अतः पूर्वोक्कैव वचनव्यक्ति- राद्रियते । तर च धर्मेऽर्धत्वम्य नित्यसिद्धत्वाद्धर्ममात्रमुद्दिश्य चोदनालक्षणत्वं विधी- यते न त्वर्यत्वम्याप्युद्देश्यविशेषणत्वं किं त्वर्षशब्दम्य नित्यानुवादत्वमेव । तस्य नित्यानुवादत्वं 'अर्यस्य सत' इति भाग्येण स्फुट प्रदर्शितम् । तथा कार्यत्वसंम. वादेकवाक्यत्वमेवास्य मूत्रम्येनि मावः ॥ २॥ इति धर्मलक्षणाधिकरणम् ।

·[अ०१पा० १०३-४] मीमांसादर्शने । तस्य निमित्तपरीष्टिः ॥३॥ उक्तमस्मामिचोदनानिमित्तं धर्मस्य ज्ञानमिति । तत्प्रतिज्ञामात्रेणोक्तम् । इदानीं तस्य निमित्तं परीक्षिश्यामहे-किं चौदनैवेति, अन्यदपीति । तस्मान्न तावनिधीयते चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति ॥ ३ ॥ तदुच्यते- सत्संपयोगे पुरुपस्पेन्द्रियाणां धुद्धिजन्म नत्प्रत्य- क्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ॥ ४ ॥ इदं परीक्ष्यते-मत्यक्ष तावदनिमित्तम् । किं कारणम् । एवंलक्षणकं हि तन् । सत्संभयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्सत्यक्षम् । सती- पूर्वसूत्रार्थेनास्य सूत्रार्थस्य संबन्धं प्रदर्शियितुं वृत्तमनुकीर्तयति-उक्तमित्यादिना । पूर्वसूत्रेण तावच्चोदनानिमित्तकं धर्मस्य ज्ञानमित्येवं प्रतिपादितम् । तच्च प्रतिज्ञायात्रेणोक्तं न तु युक्तिभिः साधितमित्यर्थः । यद्यपि चोदना हि भूतमित्यादिना भाप्ये युक्तिरपि प्रदर्शिता तथाऽपि पाध्यकारेणैव सा प्रदर्शिता न तु सूचकारेणेति सूत्रकाराभिमतेन प्रतिक्षामात्रोक्त्यविरोधः । इदानीमस्मिन्सूत्रे धर्मज्ञानस्य निमित्तभूतां चोदनां परीक्षि. प्यामह इत्येवमस्मिन्पादे वक्ष्यमाणं किं चोदनैव निमित्तमुतान्यदपि किं चोदनानिमित्त भवितुमर्हज्युत नेत्येवं परीक्षणं सुखग्रहणार्थ प्रतिज्ञायते । तथा न वक्ष्यमाणपरीक्षा- धिकरणप्रतिज्ञारूपत्वादस्य संगतिरुपोद्घातरूपा विज्ञेया ॥ ३ ॥ इति धर्मे भामाश्यपरीक्षाधिकरणम् । पूर्वमूने कर्तव्यत्वेन प्रतिज्ञात परीक्षणमारभते- इदं परीक्ष्यत इति धर्मज्ञान प्रति किं चोदनव निमित्तमुतान्यदपीति विचार्यत इत्यर्थः । तत्र प्रत्यक्षानुमानादीनां प्रामाण्यस्य प्रसिद्धत्वात्तेपामपि धर्मज्ञान प्रति , निमित्तत्वं भवितुमर्हति । अतश्चोदनैव धर्मे. प्रमाणमिति चोदनासूत्रेण प्रदर्शिता प्रतिज्ञा न संगच्छत इत्याक्षेपसंगत्या पूर्वपसे प्राप्ठे प्रकृतसूत्रेण प्रतिपादित सिद्धान्तमुपपाट्यति-प्रत्यक्षमित्या- दिना । धर्मतानं प्रति प्रत्यक्षमनिमित्तमित्यर्थः । इदमेव प्रभपूर्वकमु- पपादयति-फि कारणमिति । एवंलक्षण होति । धर्म प्रत्यानिमित्तत्व येन लिमेन लक्ष्यते तरक्षणक प्रत्यक्षमित्यर्थः । तादृशं लिङ्गं प्रदर्शयति-सत्संप्रयोग इत्यादिना । सतीन्द्रियार्थसंवन्ध इत्यादिना च । सूत्रस्थस्येन्द्रियाणामिति पदस्य सत्सं- प्रयोग इत्यत्र संप्रयोगेण संबन्ध पुरुषस्येत्यस्य बुद्धिजन्मेत्यत्र युद्धया संबन्ध पापित्य सूत्रार्थ प्रदर्शयति । सत्संप्रयोग इति पदे संश्थामी संप्रयोगश्चेति कर्मः धारयस्थ प्रदर्शितः । तथा चेन्द्रियाणामयेन साकं संबन्चे विद्यमाने सतीत्यर्थः । पुरु- ·२२ सव्याख्यशापरभाष्यसमेते [अ०१पा० ११०४ न्द्रियार्थसंवन्धे या पुरुषस्य पुदिर्जायते तत्मत्यक्षम् । भविष्यश्चैपोऽर्थी न ज्ञानकालेऽस्तीति । सतश्चैतदुपलम्भनं नासतः । अतः प्रत्यक्षमनि. मित्तम् । बुद्धि; जन्म वा संनिकों, वेति नैप कस्यचिदवधारणा र्थमेतत्सूत्रम् । सतीन्द्रियार्थसंप्रयोगे नासतीत्येतावदवधार्यते । अनेकस्मि- अवधार्यमाणे भिद्येत वाक्यम् । मत्यक्षपूर्वकत्वाचानुमानोपमानार्थाप. तीनामप्यकारणत्वमिति ॥४॥ अभावोऽपि नास्ति । यता-- पाणा बुद्धिजन्मेत्यवयवाथै विवृणोति-या पुरुषस्य बुद्धिर्जायत इति । तथा च जन्मशब्द कर्तृवचन सन्, बुद्धिशब्दसमानाधिकरण इति प्रदर्शितो मवति । तथा चैव जायमाना बुद्धिर्या तत्प्रत्यक्षमित्यर्थ । यत उत्तरीत्या प्रत्यक्ष सत्सप्रयोगनमत स्तम्य विद्यमानोपलम्भनत्वमिति । विद्यमानोपम्मनत्वसिध्यर्थ सत्सप्रयोगजस्वस्थनम् । विद्यमानोपरम्मनत्वमेव चानिमित्तत्वे प्रयोजकम् । तथा च प्रत्यक्ष धर्माधर्मागोचर विद्यमानोपलम्मनत्वात् । प्रत्यक्ष विद्यमानोपलम्मन विद्यमानार्थीपलब्धिरूप वर्तमानेन्द्रि- यासंयोगजन्यत्वात् । प्रत्यक्ष सत्सप्रयोगन प्रत्यक्षत्वादिति प्रयोगत्रय सूत्रमाप्याम्या प्रदर्शित विज्ञेयम् । विद्यमानाविगाहिन प्रत्यक्षम्य धर्माधर्मागोचरत्वमुपपादयति--- भविष्यवेत्यादिना । स्वकालीनार्थविषयकम्प प्रत्यक्षस्य स्वकालेऽविद्यमानधर्माधर्मविष यक्त्व न समवतीति भाव । विद्यमानोपलम्भनत्वादितिसूत्रावयवार्य विव. जोति -सत इत्यादिना । प्रत्यक्षस्यानिमित्तत्वमुपसहरति -~-अत इत्यादिना । अन च पूर्वोत्तानुमानेषु योगिप्रत्यक्षस्यैव पक्षत्वाढम्मदादिप्रत्यक्षदृष्टान्तेन तन्त्र साध्यसाधनान्न दृष्टान्तासिद्धिर्न वा सिद्धसाध्यतेति ज्ञेयम् । एव यागादे फ्लसाधन स्वरूपेणैव धर्मत्त्वाङ्गीकारानिप्पन्नावस्थाया यागस्वरूपम्य प्रत्यक्षत्वसमवेऽपि विशिष्टरू. पस्य न तत्समद । वाप्रत्यक्षत्वमित्यपि न्यहानादिबुद्धेर्वा प्रमाणफलमावेऽनादर प्रदर्शयति-~-बुद्धिर्वेत्यादिना । आदरविषय प्रदर्शयति-सतीन्द्रियार्थ इत्यादिना अनेकार्थतात्पर्यक्त्वे वाक्यमेदप्रसङ्ग इत्याशय । प्रत्यक्षस्य धर्म प्रत्यप्रामाण्यसमर्थनादेव तत्पूर्वकाणामनुमानोपमानार्थापत्तीनामपि सुत रामप्रामाण्य प्रदर्शित मवतीत्याह --प्रत्यापूर्वसत्त्वाचेति । अापत्तेस्तु जगद्वैचित्र्या- न्ययानुपपत्तिरूपाया दृष्टकारणमिन्नादृष्टरुपकारणसामान्याक्षेपकत्वेऽपीदमम्य साधनमि- त्यादिविशेषरूपेणानाक्षेपरत्वादप्रामाण्य स्पष्टमिति माव ॥ ४ ॥ इति धर्म प्रत्यक्षाघमामाण्याधिकरणम् । " ---- ·(स्ना) शिक्ष [अ०११/०१२०१] मीमांसादर्शने। जापनि औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थन संवन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरे. कभार्थेऽनुपलब्धे तत्पमाणं बादरायणस्यानपेक्षत्वात् ॥ ५॥ औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूमः । उत्पत्तिाई भाव उच्यते लक्षणया।आव- युक्तः शब्दार्थयोर्भावः संवन्धो नोत्पन्नयोः पथासंवन्धः । औत्प- तिकः शब्दस्यार्थेन संबन्धस्तस्याग्रिहोत्रादिलक्षणस्य धर्मस्य निमित्त LArranixariमाया नानाहिति/नरम पूर्वसूत्रेण प्रत्यक्षादीनां धर्म प्रत्यप्रामाण्यमुक्तम् । तत एव प्रत्यक्षादिमूलकपुरुषवत्र नस्याप्यप्रामाण्यं सिद्धमेव । एतावता चोदनैव धर्म प्रमाणमित्येवं चोदनासूत्रेण प्रतिज्ञा तोऽर्थ एको व्यवस्थापितः । चोदना प्रमाणमवेत्येवं प्रतिज्ञातमपरमर्थ व्यवस्थापयितुमिहेदं विचार्यते-घोदना वा धर्म प्रमाणं भवितुमर्हत्युत नेति । तत्र शब्दस्य सर्वत्र प्रमाणान्तरापेक्षयैव प्रामाण्यदर्शनात्प्रकृते च चोदनात्मकशब्दम्य मूलभूतप्रमाणान्तराभावात्तस्या अभ्यप्रा- माण्याद्भावोषकप्रमाणानामप्रवृत्तावभाववोधकानुपलब्धिपमाणगम्यत्वमेव धर्मस्येति धर्मों निष्प्रमाणक इत्येवं पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तमुपपादयितुं प्रवृत्तपोत्पत्तिकस्त्विाति सूत्र- मवतारयति-भावोऽपीत्यादिना। अभावोऽपि नास्तीति । धर्मे प्रमाणसामान्यस्या- ग्यमावादमावगम्यत्वमेव धर्मस्येति योऽभाव उक्तः स नास्तीत्यर्थः । हेतुं प्रदर्श- यति-यत इत्यादिना । यतो वक्ष्यमाणं प्रमाणं विद्यतेऽत इत्यर्थः । सूत्रघटकीभूती त्पत्तिकशब्दार्थमाह- औत्पत्तिक इतीत्यादिना । औत्पत्तिकशब्दम्य नित्यत्वरूपार्थ- प्रत्ये उपपत्तिमाह --उत्पत्तिहति । तया चौत्पत्तिकः स्वामाविक इत्यर्थः । अमुमेवार्थ स्फुटयति--अवियुक्त इत्यादिना । शब्दार्ययोः संबन्धो माषोऽवियुक्त इति गादत् । तथा चौत्पत्तिकशब्देन नित्यत्वभितमिति मावः । एवं च नित्य, शब्दस्यार्थेन संबन्धः प्रत्याय्यप्रत्यायकलक्षणः, तस्य- अग्निहोत्रादिलक्षणस्य धर्मस्य निमित्तं भवितुमर्हतीति निमित्तपदाध्याहारेणार्थो विज्ञेयः । अनेन नेदमुक्तं भवति । लोके प्रमाणान्तरमूलानां प्रामाण्यम् । अत्तन्मूलानामप्रामाण्यं यद्यपि दृश्यते तथाऽपि प्रामाण्यं नेतरसापेक्षं किं तु स्वत एव । अनाप्तवाक्यस्याप्रामाण्यं न मूलविरहात् ! येनाऽऽतवाक्यप्रामाण्यं मूलाधीनं स्याल्कि तु दुष्टमूलतया। शब्दस्य दुष्टत्या- स्वाभाविकम्य प्रामाण्यस्याएवादात् । अपौरुपेये तु वेदे यद्यभ्यासप्रणीतत्वं नास्ति तयाऽपि प्रामाण्यस्य तदपेक्षाभावादनासहपनिमित्तदोपामावाच्चानपोदित प्रामाण्यं भवति । त्रेपा ह्यन पुरुषानुप्रवेशः संमाव्यते---पदपदार्थसंबन्धद्वारेण वाक्यवाक्यार्थसंबन्धद्वारेण ग्रन्थ-.

·सध्यान्यनावर - 1 - 11०११/०१अ०५) 4sekendutKk tine o contradictory releas, representing the same पत्यशादिभिरनवगतस्य । कथम् । उपदेद्यो हि भवति । उपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योच्चारणम् । Aam अव्यतिरेकश्च ज्ञानम्य। न हि तदुत्पन्नं ज्ञान विपर्येति । यञ्च नाम ज्ञान न विपत्ति न तच्छक्यते वक्तुम् । नैतदेव मिति ! पनि यथा विज्ञा- यतन तथा भवति यथेतन विज्ञायते तयेतदिति। अन्यदस्य हृदयेऽन्यदाचि स्थाद। एवं बदतो विरुद्धमिदं गम्यतेऽस्ति नास्ति वेति। तस्मात्तत्ममाणम् । म्यत्र भारतादिवत्पौस्यत्वाद्वा । न त्वेतत्रयमप्यत्रान्ति पदपदार्थसंबन्धम्य नित्यत्वम. स्मिन्मूत्र औत्पत्तिकशब्देनोक्तम् । वाक्यार्थज्ञानस्य च पदार्थमूलत्वं वेदस्य चापौरुपे- यत्वमुपरिष्टावक्ष्यते । अतः स्वतः प्रमागमनम्य चोदनात्मकशब्दस्याप्रामाण्यकारणं कारणदोषज्ञानरूपं नव संमवतीति । प्रत्यक्षादिभिरनवगतस्येति ' अर्थेऽनुपल. व्ये इनिजावयवम्य विवरणमिदम् । अनेन च प्रत्यक्षाद्यनवरतार्थत्वप्रतिपादनेलानु- पादत्वललगमप्रामाण्यं निराहत वेदितव्यम् । उक्ता प्रश्नपूर्वकं हेतुप्रतिपादनार्थमाह-~कथमित्यादिना । विशिष्टस्य शब्द: स्पेनि । श्रेय.माघनत्वाधप्रतिपादकत्वेनाम्यहितम्येत्यर्थः । अनोपदेश इत्यत्र तस्य ज्ञानमित्यपि विशेषणीयम् । शानदानश्च करणार्थे व्युत्पन्न उपदेशपदसमानाधिकरणो मंदिनुमईनि । तथा चायम-~-तस्यामिहोत्रादिरूपम्य श्रेयःसाधनस्य ज्ञान नापकी. भूतम् । उपदेशः 'अग्निहोत्रं जुट्ठयात्स्वर्गकामः' इत्यादिविधिवाक्यरूपं यस्मा. द्विद्यतेऽनम्नरप्रमाण भवितुमर्हनीति । अनेन च विविवाश्यम्य ज्ञानानुत्पादकत्वरूपमप्रामाण्यं निरस्तमिति बेदितव्यम् । मापरतानरूपमप्रामाण्यकारणमपि नाम्नीति प्रदर्शयनि-अव्यतिरेफथ ज्ञानस्येति । अन्यतिरेक शब्दार्थमेव दर्शयनि-न हीन्यादिना । अग्निहोत्रादिवास्योत्पन्नस्य ज्ञानस्य पापा प्रत्ययान्तरं नामिहोत्रहोम स्वर्गमाघनमित्याकारकं कदाऽपि केनापि प्रमाणेन नोत्पधन प्रत्यर्थः । विपर्ययज्ञानरहिनम्य घोटनानन्यज्ञानम्य कयमप्यप्रामाण्यं वा- मसायमित्युपपादयनि ~~यर नामेत्यादिना नैनदेवमित्यन्तेन । माधवज्ञानरहित- म्यादि प्रामाण्यानगीमारऽनिष्ट प्रमजयनि-यया विज्ञायत इत्यादिना नास्ति बन्यन्नन । अपमाशयः-प्रतीयमानार्थपरित्यागेनापनीयमानार्थकल्पनेऽन्यदस्य दद. येऽन्यद्वापि म्याटिस्य प्रतापपरमध्यमेव वेदवननं म्यान् । तच न युत्तमिनि। 'अन• पेशवान् ' इति मृत्रोतहेतुं प्रदर्शयनमिदान्तमुपमहरनि-तस्मादिनि । म्या:

·। P-1 मि०पी०१8011 मीमांसादर्शने । अनपेक्षत्वात् । न झेवं सति प्रत्ययान्तरमपेक्षितव्यं पुरुषान्तर वाऽपि । अयं प्रत्ययो यसौ । बादरायणग्रहणं चादरायणस्येदं मतं कीर्त्यते बादरायण पूजयितुं नाऽऽत्मीय मतं पर्युदसितुम् ॥ ५ ॥ वृत्तिकारस्तु--अन्ययेऽमं ग्रन्थं वर्णयांचकार तस्य निमित्तपरीष्टिरित्ये. वमादिम् । ने परीक्षितन्यं निमित्तम् । प्रत्यक्षादीनि हि प्रसिद्धानि प्रमाणस्य वेदवचनस्याप्रामाण्यकारणानां कारणदोषवाधकज्ञानानुवादकत्वज्ञानानुत्पादक. स्वानामन्यतमस्याप्यमावात्स्वारसिकं प्रामाण्यमनपोदितं भवितुमर्हतीत्यर्थः । 'अनपेक्ष- स्वाद ' इति सूत्रावयव व्याधीन होवं सतीति । वेदस्यापौरुषेयत्वेन प्रामाण्याङ्गीकार इत्यर्थः । प्रत्ययान्तरमपेक्षितव्यमिति । लोकेऽनाप्तोक्तिषु तज्जन्यप्रत्ययसदृशप्रत्य. पान्तरं समीचीनमपेक्ष्यैव प्रामाण्यं दृष्टम् । पौरुषेयत्वेनाप्रामाण्यशङ्काकवलितत्वात् । आठोक्तियु तु वक्तर्यातत्वनिश्चयमात्रमपेक्ष्य प्रामाण्यं दृष्टम् । अत्रापि पौरुषेयत्वेनाप्रा. माण्यशट्वासमवात् । एवं च यत्र पौरुपेयवाक्ये कारणदोपादिनाऽप्रामाण्यशट्का तत्र तत्प रिहारार्थमन्यस्यापेक्षणीयत्वेऽप्यपौरुषेये वेदवचने कारणदोषादिरूपाप्रामाण्यकारणलेश. स्याऽप्यसमावितत्वेन न तत्परिहारार्धमन्यत्किंचिदपेक्षितव्यमिति भावः । अयं प्रत्ययो यसाविति । असौ प्रत्ययः। हि-यतोऽपौरुषेयेणाप्रामाण्यशङ्कानास्कन्दितेन वेदवचनेन नायमामो भवति । अतोऽयं न तत्परिहारार्थमितरसरापेक्षो भवतीति योजना । सूत्रधटकी- मूतबादरायणपदकृत्यं दर्शयति-वादरायणयित्यादिना । इदमस्मदमिमतं भगवतो वादरायणस्यापि संमतमिति मायः ॥ ५॥ इति धर्मे चोदनापामाण्याधिकरणम् । एतावतर स्वयतेन तस्य निमित्तपरीष्टिरित्यादिसूत्रत्रयं व्याख्यायोपवर्षाचारस्य सूत्रत्रयस्य कृत व्याख्यानान्तरं प्रदर्शयितुमारभते-वृत्तिकारस्त्वित्यादिना । तुशब्देन पूर्वोक्तव्यास्यामापेक्षयाऽस्मिन्व्याख्याने पाण्यं सूचितम्। अन्यथा वर्णयांचकारोति । तस्य निमित्तपरीटिरित्येवमादि-सूत्रत्रयात्मकं प्रन्यम् । अन्यथा-पूर्वोकापेक्षयान्तर- परत्वेन | वर्णयांचकार-व्याख्यातानित्यर्थः । तदेव व्याख्यानान्तरं प्रदर्शयति- प्रमाणापरीक्षपत्त्वनिरूपणम् । नपरीक्षितव्यं निमित्तामिति । तस्य निमित्तपरीष्टिरितिसूत्रे ननमध्याहृत्यैवं योजना । तस्य धर्मस्या निमित्तपरीष्टिनिमित्तस्य चोदनात्मकप्रमाणस्य परीष्टिः प्रामाण्यपरीक्षा न फर्तव्येत्यर्थः । एवं च पूर्वसूत्रे प्रतिज्ञातस्य चोदनाामाण्यस्य हेतुभूतं प्रामाण्यम्य स्वतस्त्व मनेन सूत्रेणोच्यत इत्याशयः परीक्षा न कर्तव्येति व्याजेन प्रदर्शितः । तदेवोपपादयति- प्रत्यक्षाढीनीत्यादिना । मसिद्धानि प्रसिद्धप्रामाण्यविशिष्टानि प्रत्यक्षादिप्रमाणानी- ·२६ सव्याग्यशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०१००५) प्रमाणानि । तदन्तर्गतं च शास्त्रमतस्तदपि न परीक्षितव्यम् । अनोच्यते-व्यभिचारात्परीक्षितव्यम् । गुक्तिका हि रजतवत्मकाशते यतः । तेन प्रत्यक्ष व्यभिचरति, तन्मूलत्वाचानुमानादीन्यपि । तत्राप- रीक्ष्य मवर्तमानोऽर्याविहन्येत । अनर्थ चाऽऽप्नुयात्सदाचित् । नैतदेवम् । यत्सत्यक्ष, न तद्वयभिचरति, यद्यभिचरति न तत्मत्यक्षम्। किं ताई मत्य- सम्? तत्संभयोगे पुरुपस्यन्द्रियाणा बुद्धिजन्म सत्सत्यक्षम् । यद्विपयं ज्ञानं, त्यर्थ । तदन्तर्गत च शाखमिति । शास्त्र चोदनात्मक, प्रमाणत्वावच्छिन्नान्तर्गतम् | अनम्नपि प्रमाणभूत चोदनात्मक शास्त्रमपि न परीक्षित यम् । चोदना प्रमाण मवति न वेत्यादिप्रसरेण विचारो न त य इत्यर्थ । यदि प्रसिद्धप्रामाण्यम्य प्रामाण्य कार- णान्तरेण परीक्ष्यते, नतो येन परीक्ष्यते, तम्याप्यन्येन परीक्षा, तम्याप्यन्येनेत्यनवस्था स्यात् । तस्मात्प्रामाण्यम्य म्वतस्त्वावश्यकत्वात्प्रत्यक्षाटिबच्चोदनाऽपि प्रमाणमेवेति प्रमाणपरीक्षा न करें येति माव । अत्र शङ्कते-अयोच्यत इत्यादिना कदाचिदि. त्यन्तेन । अयमाशय -यदुक्त प्रत्यक्षादीना प्रामाण्य न परीक्षितव्यमिति तन्न संगच्छते । शुचिरायामिद रजतमिति जायमानम्य प्रत्यक्षम्य प्रामाण्यन्यमिचारित्वात्तन्मूलकानाम- नुमानातीनामपि प्रामाण्य यभिचारात् । अनोऽपरीक्ष्यव प्रवर्तमानो नि श्रेयप्ताद्विहन्येता- न च प्राप्नुयादिति प्रत्यक्षादिक परीसिन यमेवेति । समाधत्ते-नेतदेवमित्या दिना न तन्प्रत्यक्षमित्यन्तेन । नैतदेवम् एव शङ्का न कार्या । यत्सत्यक्ष रजत दृष्ट्वेद रननमिनि जायमान यत्प्रत्यक्षात्मज्ञानम् । तन्न व्यभिचरति नायथार्थज्ञान भवि तुमईति, उत्तरकाले बाधरज्ञानाभावात् । यद्यभिचरतीति । यत् शुक्तिकायामिद रनतमिति प्रत्यक्षामामात्मक ज्ञान व्यभिचरति-अययाय भवितुमर्हति । उत्तरकाले नावरज्ञानादीना समवान् । नन प्रत्यक्ष, किंतु प्रत्यक्षामासात्माम् । अतश्च प्रत्यक्षा मासम्यायया बम्प यभिचारित्वेऽप्यनामामम्य प्रत्यक्षम्य निरचव्यभिचारादर्शनान्न प्रत्यक्षादिक प्रमाण परीक्षित यमित्युपमहतमिति ज्ञेयम् । प्रत्यक्षरक्षणम् । प्रत्यक्षम्याऽऽमामामणि लक्षण प्रतिपादयितु प्रवृत्तमुत्तरसूत्रं प्रश्नपूर्वकमवतारयति- तिहत्यादिना । वि लक्षणामयभिचारिप्रत्यक्षमिति प्रनमाप्यार्थ । सूत्रम्य विव सिनदक्षणपरत्वप्रतिपादनार्थ मूत्रम्ययो मत्तच्छटयो पोर्यापर्य य ययं कृत्वाऽनिमित्त मित्यत पूर्वनन मूत्र पति-नत्ममयोग इत्यादिना । विवसितार्यप्रतिपादनपरतया मुपदानि योनयनि-यदिपयमिन्यादिना सन्प्रत्यक्षपित्यन्नेन । यद्विषय ज्ञानमुत्पद्यत इन्द्रियाणा नेनेव विषयेग समयोगे पुरुषम्य यबुद्धिजन्म या बुद्धि यने सरसत्मत्यस सोमन प्रत्यसमियम् ।

·मिथ्यात्वमवगम्यतामित्याशयेन शङ्कते-भाग्याधकेत्यादिना फबिगिए । समाधत्ते-यदाहीत्यादिना चक्षुरादिभिरित्यन्तेन । अन्येन्द्रियान्यात न्येन्द्रियेण मनसः संवन्धे मनसो दुष्टत्वमिति भावः । इन्द्रिये दोपरिममा संभवमाह-सौम्यादिभिरिति । उपहत इत्यस्यानुपनः । आदिपन in परिप्रहः । ततो मिख्याज्ञानमिति । उक्तरीत्या करणेषु दुष्टेषु शायमान करणनन्यं ज्ञानं मिथ्याजानं मवितुमर्हतीत्यर्थः । अत्रैव व्यतिरेकमार-पास [अ०१पा० १०५] मीमांसादर्शने । तेनैव संप्रयोग इन्द्रियाणां, पुरुषस्य बुद्धिजन्म मनत्यक्षम् । यदन्यविषयज्ञानमन्यसंपयोगे भवति न तत्मत्यशम् । कयं पुन रिदमवगम्यते ? इदं तसंप्रयोगे, इदमन्यसंप्रयोग इनि । यनान्यमंत्र. योगे तत्तत्संप्रयोगे, एतद्विपरीतमन्यसंपयोग इति । कयं ज्ञेयम् ? य- क्तिकायामपि रजतं मन्यमानो रजतसंनिकृष्टं में बागिनि मन्यन । बाधकं हि यत्र ज्ञानमुत्पद्यते नैतदेवं मिथ्यानानपिनि, तदन्यमंत्रयोग, विपरीतं तत्संप्रयोग इति । प्राग्वाघकज्ञानोत्पत्तः क्रयमवगम्यम ? गदा न तत्काले सम्यग्ज्ञानस्य मिथ्याज्ञानस्य वा फपिष्ट्रियषः ॥ यदा हि चक्षुरादिभिरुपहतं मनो भवति । इन्द्रियं धा तिमिरादिमिः मारभ्यादि भिर्वाह्यो वा विषयः । ततो मिथ्याज्ञानम् । अनुपटते हि मध्यावानए । तेनैव संप्रयोग इत्यत्र एवकारच्यावत्य दर्शयति-यदन्यविषयग्नानपिग्मादिना। अन्यसंप्रयोगे सति, अन्यविषयकं यज्ज्ञानमुत्पद्यने न तत्प्रत्यक्षमित्यर्थः । म जायमानमिदं ज्ञानमिदं तु न तथेत्येतत्प्रश्नपूर्वकमुपपादयति-कयं पुनरियादिनाध्य संप्रयोग इतरीत्यन्तेन । यद्विपयकज्ञानं तदन्यसमयोगे न नायने गत विपरीतमन्यदिति भावः। ननु शुक्तिकायां रजतं मन्यमानोऽपि यतो रगतसंनिपृष्टं में गति भय । अतस्तत्संप्रयोगनत्वतदन्यसंप्रयोजकत्वयोः कयं विवेको भवितुमर्दनानि - ज्ञेयमित्यादिना मन्यत इत्यन्तेन । समाधत्ते वाधक हीत्यादिना नगी इतीत्यन्तेन । अयमाशयः-यत्र पूर्वज्ञानानन्तरं नैतदेवं किं तु मियाज्ञानमन ATM ज्ञानान्तरमृत्पद्यते तत्र पूर्वविज्ञानमन्यसंप्रयोगजम् । यत्र तु न तTRARY मिति वेदितव्यमिति । यत्रोत्तरकालं बाधकं ज्ञानान्तर नैवोत्पद्यने शाम चक्षुरिन्द्रियनिष्टदोष(रोग)विग: MAY वेति । तिमिरादिभिरिति । तिमिरं नाम ·सव्याख्यशावरभाप्यसमेते [अ०१पा ११०५ not wrong, on stated by the opponent, there can be no इन्द्रियमनोऽर्थसंनिकों हि सम्यग्ज्ञानस्य हेतुः। नम् । तदुभयगतो दोपो मिथ्याज्ञानस्य हेतुः। दुष्टेषु हि ज्ञानं मिथ्या भव- ति । कथमवगम्यते ? दोपापगमे संप्रतिपचिदर्शनात् । कथं दुष्टादृष्टावगम इति चेत् । प्रयत्नेनान्विच्छन्तो न चेदोषमवगच्छेमहि प्रमाणाभावाददुष्टः मिति मन्येमहि । तस्माद्यस्य च दुष्ट करणं, यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः, स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्य इति । ननु सर्व एव निरालम्बनः स्वमवत्प्रत्ययः । प्रत्ययस्य हि निरालम्बनतास्वभाव उपलक्षितः स्वमे । जाग्रतोऽपि स्तम्भ इति वा कुड्य इति वा प्रत्यय एव भवति तस्मात्सोऽपि निरालम्बनः । हीत्यादिना | अदुष्टेषु करणेप्वित्यर्थः । इमावन्वयव्यतिरेकावुपपादयति---इन्द्रियेत्या- दिना मिथ्याभवतीत्यन्तेन । तथा च यत्र करणेषु इन्द्रियमनोर्थरूपेषु दोषो न संभा. व्यते तादृशज्ञानस्य सम्यक्त्वम् । यत्र तु न तथा तत्र वैपरीत्यमित्यवगन्तव्यमिति मावः । ननु करणेषु दुष्टेप्वज्ञायमानेष्वपि जायमानज्ञानस्य मिथ्यात्वं कथमवगन्तव्यमित्या- शयेन शङ्कते-कथमवगम्यत इति । समाधत्ते-दोषापगम इति । दोषापगमा- नन्तरं पुरुपान्तरज्ञानेनैतदीयज्ञानस्य समानविषयकत्वे विप्रतिपत्यदर्शनादोपकालीनज्ञाने परं तद्दर्शनादुष्टकरणजन्यज्ञानस्य मिथ्यात्वमेवावगन्तव्यमिति मावः । करणेषु दुष्टत्वादुष्टत्वे कथमवगन्तव्ये इति शङ्कते-कथमित्यादिना चेदित्यन्तेन । यत्र करणेषु प्रयत्नेनान्विष्यमाणोऽपि दोषः शङ्कितुमपि न शक्यते तत्र करणेषु दोपसत्त्वे प्रमाणाभावाददुष्टत्वनिश्चयः । यथाऽपोस्पेये वेदे । यत्र तु करणेषु दोषः संमाव्यते यया शाक्याद्यागमेषु । तत्र तज्जन्यप्रत्ययस्य दुष्टकरणजन्यत्वेन न सम्यग्ज्ञानत्वमित्याशयेन समाधत्ते-प्रयत्नेनेत्यादिना मन्येमहीत्यन्तेन । एवं च यत्रोत्तरकाले वाधकप्रत्ययो यत्र वा करणेषु दुष्टत्वावगमस्तादृशस्थल एवाऽन्य- संप्रयोगनं ज्ञानमाभासात्मकम् । यत्र तु न तथा तदेव ज्ञानं तत्संप्रयोगे जायमानमना- मासं प्रत्यक्षमिति ज्ञातु शक्यत्वादव्यभिचारिप्रत्यक्षादिकं प्रमाणं न परीक्षितव्यमिति प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति । निरालम्वनवादः। ननु यत्र करणदोपज्ञानमुत्तरकाले बाधकक्षानं वा तत्र मिथ्यात्वमन्यस्य तु सत्यत्वमिति पूर्वोक्ता व्यवस्था नोपपद्यते । सर्वेषामेव ज्ञानानां मिथ्यात्वादित्येवं ज्ञान- सामान्यस्य निरालम्वनत्वमङ्गीकृत्य वाह्यार्थ ये योगाचारादयोऽपलन्ति तन्मतं दूषयितुं प्रथ- मतम्तन्मतरीत्याऽनुमानाबाह्यापिन्हवं शङ्कते-नन्वित्यादिना निरालम्वन इत्यन्तेन । .

·न [अ०१पा० १०५) मीमांसादर्शने । उच्यते । स्तम्भ इति जाग्रतो बुद्धिः सुपरिनिश्चिता कयं विपसिष्य- तीति । स्वमेऽप्येवमेव सुपरिनिश्चिताऽऽसीत्साफ्भवोधनान्न तत्र कश्चिद्वि- शेष इति । । स्वमे विपर्ययदर्शनात्। अविपर्ययाचेत. रस्मिन् | तत्सामान्यादितरत्रापि भविष्यतीति चेत् । सर्व एवेति । जाप्रत्कालीनः सर्वोऽपि प्रत्यय इत्यर्थः । तेन नांशतः सिद्ध- साधनं न पा दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः । निरालम्बन इति । बाह्यालम्बनशून्य इत्यर्थः । तेन च प्रकृतानुमाने स्वाभ्युपगतस्वांशालम्बनमादाय वाघशङ्कानवकाशः । स्वमवत्---स्वप्नकालीनप्रत्ययवदिति दृष्टान्तप्रदर्शनम् । दृष्टान्ते साध्यहेत्वोाप्ति प्रदर्शयति--प्रत्ययस्य हीत्यादिना स्वप्न इत्यन्तेन । एवं दृष्टान्ते साध्यहेत्वो- याप्ति प्रदर्योपनयवाक्यमाह-जाग्रतोऽपीत्यादिना भवतीत्यन्तेन । उपनयो नाम- उदाहरणोपदर्शितसाध्यनियमस्य हेतोः साध्यधर्मिणि पक्ष उपसंहारः । तथा चानेनोप- नयवाक्येन जाग्रत्प्रत्ययरूपे पक्षे प्रत्ययत्वरूपहेतोः सद्भावः प्रदर्शितः । निगमनवाक्यं प्रदर्शयति-तस्मात्सोऽपि निरालम्बन इति । तस्मान्निरालम्न- नत्वव्याप्यप्रत्ययत्वरूपहेतुमत्त्वात् । सोऽपि जानत्मत्ययः सर्वोऽपि निरालम्वनः स्वांशातिरिक्तवाह्यविषयशून्य इत्यर्थः । स्वमादिप्रत्यया हि ययावगम्यमानबाह्यार्था- मावाद्देशान्तरकालान्तरवर्तिनां च संनिहितदेशकालतया प्रतिभासासंभवात्कचित्कदा- चिदप्यसंमवतां स्वशिरश्छेदादीनां स्वप्ने प्रतिमासादवश्यं स्वात्मांशमेव बहिर्व- दृहन्तीत्यम्युपगन्तव्यम् । अतस्तसामान्याजाग्रज्ञानानामपि स्वांशमात्रपर्यवसायित्वा- मिथ्यात्वमेवाऽऽश्रयणीयमिति पूर्वपल्याशयः । स्वातप्रत्ययेषु वाधकेन ज्ञानान्तरेण मिय्यात्वसंभवेऽपि नाग्रत्कालीनेप्पिदं नीलमिदं पीतं स्तम्मोऽयं घटोऽयमित्येव- मिदमाकारास्पदीभूतनीलादिरूपवाहयविषयकेषु प्रत्यक्षात्मकप्रत्ययेषु भाधकज्ञानान्तरा- भावाहिशत्यानुमानेनेव भवदुक्तानुमानेन प्रत्यक्षबाधायोगाद्वाह्यार्थग्राहि प्रत्यक्षमेव तदपन्हवप्रवृत्तभवटुक्तानुमानस्योदयं निरुणनीति प्रत्यक्षाप्रमाणवलेन बाह्यार्थोऽवश्यम म्युपेय इत्याशयेन समाधत्ते---उच्यत इत्यादिना ! सुपरिनिश्चितैति-सुपरिनिश्चि- तत्त्वमवाधितप्रात्यक्षिकप्रतीतित्वम् । इदं च निरालम्वनानुमानात्प्रत्यक्षादीनां बलीयस्त्वं कथयितुमुक्तम् । कथं विपर्यसिप्यतीति । मिथ्या भवितुं नाहतीत्यर्थः । ननु प्राक्प्र- वोधात्स्वप्नप्रत्ययस्यापि सुपरिनिश्चितत्वमेवाऽऽसीदिति नाप्रत्प्रत्ययादविशेषापत्तिरिति शकते-स्वमेऽपीत्यादिना विशेष इतीत्यन्तेन । समाधत्ते-नेत्यादिना-इतरस्मिन्नि- त्यन्तेन । सप्तकाले सुपरिनिश्चितत्वसमवेऽपि प्रबोधानन्तरं विपर्ययदर्शनरूपविशेषस्य सत्त्वालाग्रत्प्रत्ययस्य कदाऽपि विपर्ययादर्शनान्न स्वपप्रत्ययस्य जाग्रत्प्रत्ययाविशेष इति भावः । पूर्वपक्ष्यभिमतहेतोरप्रयोजकत्वं वक्तुं तामेव शड्दामनुवदति---तत्सामा- न्यादित्यादिना चेदित्यन्तेन । - ·सव्याख्यशावरंभाष्यसमत [पा० १०५] यदि प्रत्ययत्वात्स्वप्नमत्ययस्य मिथ्याभावः, जाग्रत्मत्ययस्यापि तथा भवितुमर्हति । अथ प्रतीतिस्तथाभावस्य हेतुः, न शक्यते प्रत्यय- त्वादयमन्य इति वक्तुम् । अन्यतस्तु स्वमप्रत्ययस्य मिथ्याभावो विपर्ययादवगतः । कुत इति चेत् । सनिद्रस्य मनसो दौर्बल्यान्निद्रा मिथ्याभावस्य हेतुः स्वमादा स्वमान्ते च । सुपुप्तस्याभाव एष । अचे. तयन्नेव हि मुषुप्त इत्युच्यते । तस्माजाग्रतः प्रत्ययो न मिथ्येति । ननु जाग्रतोऽपि करणदोपः स्यात् । यदि स्यादवगम्यत । स्वमदर्श- नकालेऽपि नावगम्यत इति चेत् । तत्र प्रबुद्धो ह्यवगच्छति निद्रा- क्रान्तं मे मन आसीदिति । स्वाप्रत्यये प्रत्ययत्वरूपहेतुना यथा मिथ्यात्व तद्वायत्प्रत्ययेऽपि प्रत्ययत्वस- त्वान्मिथ्यात्वेन मवितव्यमिति शड्काशयः । न प्रत्ययत्वहेतुना स्वप्नप्रत्ययस्य मिथ्या- मावः । अप्रयोनक्शङ्कावारकानुकूलत देरभावात् । किं तु वाधितत्वहेतुनैव । तच्च नाग्रत्प्रत्यये नास्ति । यच्च विद्यते जाग्रत्प्रत्यये प्रत्ययत्व तत्तु तथात्वस्यैव प्रयोनक मवितुमर्हति । परं स्ववाधितत्वविशिष्ट तत्प्रयोजकमिति स्वप्नप्रत्यये तादृशस्या- मावामिय्यान्वमेव । नासत्प्रत्यये तु तत्सत्त्वात्सत्यत्वमेवेत्याशयेन समाधानमाह- यदीत्यादिना विपर्पयादवगत इत्यन्तेन । स्वमप्रत्ययम्य मिथ्यात्वे कारणान्तरं करणदो- परूपं प्रश्नपूर्वकमुपपादयति-कुत इत्यादिना, इत्युच्यत इत्यन्तेन । स्वमादौ स्वमान्ते चेति । स्वप्नारम्भप्रमृति स्वप्नावसानपर्यन्तं जायमानप्रत्यये करण सनिद्रं मन इति करण- दोपरूपा निद्रा मिथ्यात्वम्य हेतु । सुपुप्त्यवम्याया तु प्रत्ययसामान्यम्याप्यमाव एव । स्वप्नावस्यायामेव जायमानप्रत्ययम्य करणटोपान्मिथ्यात्वमिति मावः । जाग्रत्कालीन- प्रत्ययम्योतकरणदोपामावान्न मिथ्यात्वमित्युपसंहरति--तस्मादिति । नाग्रत्कालीनप्रत्यये करणटोपम्यानवगम्यमानत्वेनासंभवं शङ्कापूर्वक्माह-नन्वित्या- दिना । स्वप्नप्रत्यये तू तत्वाले करणटोपानवगमेऽपि प्रबुद्धेन पुस्पेण निद्राकान्तं मे मन आमीदित्येवमवगम्यमानन्वामिथ्यात्वमित्याह---स्वमदर्शनकालेऽपीत्यादिना । तथा च वाटाग्राहीट नीलमित्यागारकप्रत्यक्षविरदं वाह्यापिन्हवप्रवृत्त भवदुत्तमनुमान नेवोत्पत्तुमर्हतीति माव.। शून्यवादः। एवं परोक्तानुमाने प्रत्यक्षविरोधेन निराहनेऽधुना प्रत्यक्षम्य बहि प्रवृत्ती सामर्थ्य- ·मीमांसादर्शने । म०१पा० १०५] 'शून्यस्तु कयम् । अर्थज्ञानयोराकारभेदं नोपलभामहे । प्रत्यक्षा च नो बुद्धिः । अतस्तद्भिन्नमर्यरूपं नाम न किंचिदस्तीति पश्यामः । स्यादेतदेवम् - यद्यर्याकारा बुद्धिः स्यानिराकारा तु नो बुद्धिः । आकारवान्याह्योऽर्थः । स हि वहिर्देशसंवद्धः प्रत्यक्षमुपलभ्यते । मेव नास्तीत्येवं पूर्वोक्ताक्षेपेण स एव शून्यवादी पुनः प्रत्यवतिष्ठते--शून्यस्त्वित्या- दिना । अत्र प्रकृनत्वात्प्रत्यय इत्यनुवर्तते । तुशब्देन च पूर्वोक्तपक्षो व्यावय॑ते । तथा चायमर्थ:--प्रत्ययो नीलमित्यादिप्रत्यक्षात्मकः । शून्यः स्वांशव्यतिरिक्तविषयशून्यः । किं तु नीलाद्याकारविशिष्टं स्वात्मानमेव गृह्णातीति । इदं नीलमित्यादिरूपेण बहिरवमाप्त- मानस्य कयं ज्ञानाकारत्वमिति पृच्छति-कयमिति । उत्तरमाह-अर्थज्ञानयोरि. त्यादिना । इदं नीलमित्यादिप्रतीती द्वयोभिन्नाकारवतोरर्थज्ञानयोपिलब्धिः। किं त्वेकमेव नीलाद्याकारविशिष्टं वस्तु प्रतीयत इत्युभयवादिसंप्रतिपन्नमित्यर्थः । तत्र वस्तु प्रतीयमानं किं वाह्यमुत ज्ञानात्मकमित्यपेक्षायामाह-प्रत्यक्षा च नो बुद्धि- रिति । अयमर्थः-तादृशमतीतो बुद्धिरेव नीलाद्याकारविशिष्टा प्रत्यक्षात्मिका मासते । न तु तदिन्नो जडात्मको बाह्योऽर्थः । नडस्य तस्य वाह्यस्य ग्राह्यत्वाङ्गीकारे, तस्य प्रास्वसिद्धये ग्राहकं ज्ञानान्तरमवश्यं कल्पनीयम् । तत्र च प्रमाणाभावः । अतः स्वप्रकाशा वुद्धिरेव नीलाद्याकारविशिष्टा प्रत्यक्षा प्रतीयत इत्यम्युपगन्तव्यमिति । एवं स्वप्रकाशबुद्धेरेव ग्राह्यत्वेन ग्राह्यग्राहकयोरेक्यस्याम्युपगन्तव्यत्वात्तत्रैवोपक्षीणा प्रत्यः क्षपमा न तद्भिनवाद्यार्थकल्पनाय प्रमवतीति बाझार्थसद्भावो निष्पमाणक इत्याशयेन प्रकृतशङ्कामुपसंहरति-अत इत्यादिना पश्याम इत्यन्तेन । ग्राह्यग्राहकवस्तुनोर्यद्यभिन्नत्वं त्वयेष्यते तदा ग्राह्यग्राहकान्यतरसंवित्तौ माह्यग्राह- काकारयोर्द्वयोरपि ग्रहणं भवेन्न तु तदस्ति । यदेदं नीलमित्यादौ नीलादिमाखाकारं मासते न तदा ग्राहकाकारो भासते । ग्राहक हि ज्ञान करणे क्रिया कर्ता वा स्यात् । यथा नीलमहं नानामीत्यादी ज्ञानाश्रयरूपग्राहकाकारमानं तद्वदिदं नीलमित्यादिप्रत्या येषु माह्याकारविषयेषु ग्राहकस्य ज्ञानस्याऽऽकारः कर्तृत्वाद्यन्यतमरूपो नैव प्रतीयते । एवं यदा न कचिद्ग्राहकाकारमात्रं गृह्यते न तत्र ग्राह्यसंवेदनमस्ति । इदं चाग्रे न तु पूर्व ज्ञायत इतिमाप्य एवोपपादयिष्यते । एवं च ग्राह्यमात्रसविता ग्राहम्महणाभावा. ग्राहकमात्रसंवित्तौ ग्राह्यप्रणामावादग्राह्यग्राहकयोरक्येऽम्युपगम्यमानेऽन्यतरसवित्ती द्वयाकारप्रतीतेरावश्यकत्वात्तम्य चानुपरम्भान्न माह्यग्राहकयोरक्यमभ्युपगन्तुं युक्तमिति । इदं नीलमित्यादिप्रत्यक्षप्रत्ययेषु प्रतीयमानार्थो नीलादिर्न ज्ञानाकारः किं तु बाद एवेत्यङ्गीकर्नन्यमित्याशयेन ममावत्ते--स्यादेतदेवमित्यादिना ।।

·न सव्याख्यशावरंभाष्यसमेते 1-Amr[अ०१० ११० the core of the opposent bring that even the Taca अर्थविपया हि प्रत्यक्षवुद्धिर्न घुध्यन्तरविषया । क्षणिका हि बुद्धयन्तरकालमवस्थास्यत इति । उत्पद्यमानवासी ज्ञायते ज्ञापयति चार्थान्तरं प्रदीपवदिति यदुच्यते तन्न न ह्यज्ञातेऽर्थे कश्चिद्बुद्धिमुपलभते । ज्ञाते त्वनुमानादवगच्छति । तत्र योगपद्यमनुपपन्नम् । ननूत्पन्नायामेव बुद्धी ज्ञातोऽर्थ इत्यु. च्यते नानुत्पन्नायाम् । अतः पूर्वं बुद्धिरुत्पद्यते पश्चाज्जातोऽर्थः । नवदम्युपगतमैक्यं सिध्येदित्यर्थः । यद्यर्थीकारा वुद्धिरिति । यदि जायमाना सर्वाऽपि बुद्धिर्नीलाद्यर्थरूपाकारविशेषविशिष्टैव प्रतीयेत तदेवं स्यादिति पूर्वेण संबन्धः । निराकारा तु नो बुद्धिरिति । तुशब्देन वैषम्य प्रदश्यते । कदाचिन्निरा. कारा ग्राह्याकाररहिता बुद्धिाहकमात्रविषयिणी दृश्यते । इदं चोपरिष्टा- भाप्य एव स्पष्टीभविष्यति । आकारवान्वाह्योऽर्थ इति । इदं नील- मित्यादिप्रतीतो प्रतीयमानो नीलाद्याकारवान्बाह्य एवार्थ इत्यर्थः । अमुम- र्थमुपपादयति 1-स हीत्यादिना । स हि स एव हि नीलाद्याकारः, पहिर्देशसं- पद्धो प्राहकान्निष्कृष्टः प्रत्यक्षमुपलभ्यते प्रत्यक्षप्रतीती विषयो भवति न बुद्धिरित्यर्थः। तथा च ग्राह्यमात्रविषयकप्रतीतो ग्राहकाभानादग्राहकमात्रविषयके च ग्राह्यामानाना- ह्यग्राहकयोरक्ये च सर्वत्र व्याकारमानस्याऽऽवश्यकत्वात्तस्य घोक्तरीत्याऽमावान्न प्रत्यक्षात्मिका प्रतीतिः स्वाशमेव गृह्णाति किं तु स्वाशव्यतिरिक्तं बाह्यमेव वस्तु गृह्णा. तीत्याशयः । ननु ग्राह्यस्य ग्राहकादिन्नत्वेऽप्यतीतं ज्ञानमेवोत्तरज्ञानस्य ग्राह्य नार्थ इति न ज्ञानभिन्नोऽर्थः प्रामाणिक इति वैमापिकमतं दूपयन्नाह- अर्थविषया होत्या. दिना अवस्थास्यत इतीत्यन्तेन । इदं नीलमित्याद्याकारकप्रत्यक्षबुद्धिर्वाह्यार्थ- विपयिरीव । नातीतबुद्धचन्तरविषयिका इत्यर्थः । अत्र हेतुं प्रदर्शयति-क्षणिका हि सेति । वभापिकमते ज्ञानाना सर्वेपामपि क्षणिकत्वाभ्युपगमादुत्तरबुध्द्युत्पत्तिकाले पूर्वबुद्धेरवस्थित्यभावात्प्रत्यक्षस्य च विद्यमानार्थसंप्रयोगनत्वनियमान्नाविद्यमानपूर्वज्ञान- विपयिणी प्रत्यक्षामिकोत्तरवद्धिः । किं विदं नीलमित्येवमिदंकारास्पदत्वेन मासमाननी- लादिरूपबाह्याविषयिण्येवेति भावः । नन्वर्थग्रहणकाले ज्ञानस्यापि ग्रहणे प्रतिबन्धामा किं नेच्छति मवान् । तथा चाप्रतिवद्धस्य ज्ञानस्याग्रहणायोगादग्रहणे चाम्युपगन्तव्ये गृह्यमाणम्य ज्ञानस्यैवायमाकारो नीलादिर्भवितुमर्हतीति वाह्या भावसिद्धिरस्मभिमता सेत्स्यतीत्याशयेन शून्यवादी बाह्यार्थवादिन चोदयति--उत्पद्यमानैवेत्यादिना । AJARE acracymotin, ·३ S [अ०१०१०५] मीमांसादर्शने । सत्यम् । पूर्व बुद्धिमत्पयते न तु पूर्व ज्ञायते । भवति हि कदाचिदेत- न त्वनेन माध्येण पूर्वपक्षिपोपन्यासः । अर्थग्रहणकाले बुद्धिग्रहणोपन्यासस्य तदमिमतावार्थापहवानुपयोगित्वाम् । प्रत्युतार्थान्तरं ज्ञापयतीति भाप्यवचनमर्या- पहववाभिमतस्य विपरीतमेवाऽऽपद्यतेति पूर्वोत्तरीत्यैष भाष्याशयो ज्ञेयः । समाधानमाह- -तन्नेत्यादिनाऽनुषपन्नमित्यन्तेन । अयमाशयः---सत्यम् । अर्थग्रहणकाले बुद्धेम्रहणे नास्ति प्रतिवन्धः । तथाऽपि ग्राहकामावान्न तदा बुद्धिह्यते । अर्थस्य ज्ञानब्वमेव बुद्धग्राहक लिङ्गम् । तद्यार्थग्रहणसमये न विद्यते । अस्मन्मते जातताहिकानुमानेनैव युद्धेर्महणाडीकारात्तस्य चार्थग्रहणोत्तरकालीनत्वान्न प्रतिबन्ध- काभावमांत्रेणार्थग्रहणसमये बुद्धेर्महणं भवितुमर्हतीति । ज्ञाते स्वनुमानादिति । अर्थे ज्ञाते सति ज्ञानतालिकानुमानाद्बुद्धिमवगच्छत्तीत्यर्थः । अनुमानं चेत्थम् । घटो विषयतासंबन्धेन ज्ञानविशिष्टः । स्वरूपसंवन्धेन ज्ञानतावत्त्वात् । ज्ञानता नाम ज्ञानजन्यो ज्ञेयनिष्ठोऽतिशयविशेषः । स च मानसप्रत्यक्षविषयः । तत्र योगपमिति । तत्रैवं स्थिते योगपद्यर्पज्ञानयोग्रहणयोगपयमित्यर्थः । ज्ञाते त्वनुमानादवगच्छत्तीति सिद्धान्तिनो वाक्याब्रान्तः शून्यवादी सिद्धान्तिपक्षमन्यथा गृहीत्वा चोदयति-ननूत्पन्नायामि- स्यादिना जातोय इत्यन्तेन । शङ्काग्रन्थस्यायमाशय:-ज्ञानस्योत्पत्तिरुपलब्धिश्न द्वयं युवपदिति तावदविवादम् । तत्तु द्वयमोंपलब्धेः प्राक्पश्चायुगपद्वेत्येतावदेव विचा- रणीयम् । एवं च मीमांसको मवानर्थसंवित्तेः पश्चाज्ञानसंवित्तिं ब्रवीति ज्ञाते त्वनुमा- दवगच्छत्तीति । अतस्तव ज्ञानोत्पत्तिरपि पश्चादेवाभिमतेति ज्ञायते । न च तयुक्तम् ! अतोऽर्थसावत्तेः प्राग्ज्ञागस्योत्पत्तिस्त्वयाऽप्याश्रयणीया । एवं चोत्पत्त्युपलठ. ध्योर्युपपदेवाऽऽ श्रयणीययोर्मध्ये एकस्या उत्पत्तेः पूर्वत्वेऽभ्युपगम्यमाने तन्नि- यतस्थमावोपलव्धेरपि पूर्वत्वमकामेनाप्यम्युपगन्तव्यम् । तथा च मागर्थग्रहणा- ढेरुत्पत्तिसमय एव ग्रहणेऽभ्युपगन्तव्ये प्रतीयमानो नीलादिः प्रतीयमानबुद्धरे- पाऽऽकारो न तु तद्भिन्नो बाह्योऽर्थ इत्यम्मदमिमताऽर्थाभावासिद्धिः सेत्स्यतीति । अन्न च शङ्कामाप्ये यपाश्रुतरीत्याऽर्यग्रहणामाबुद्धरुत्पत्तिमा पूर्वपक्ष्युपपादितं भाति न तु बुद्धेर्महणमपि । अयापि न तावन्मात्रमेव शङ्कानन्याशयः । तावनमानस्य स्वपक्षासावक- त्वात्परपक्षाविरोधिवासिद्धान्तमाप्ये च न तु पूर्व ज्ञायत इत्यनेन क्रियमाणस्य ग्रह- पप्रतिपेवस्यामसकप्रतिपेयत्वापत्तेश्च । पूर्वोक्त शुन्ययादिनो भ्रममपाकुर्वन्सिद्धान्ती स्वाशयमाह --सत्यमित्या. दिना । नास्माभिर्बुद्धेरुत्पत्तिरपि पश्चादेवेतीप्यते । किं तु पूर्वमेव बुद्धिरु. स्पद्यते न तु तदानी ज्ञायते । किं त्वर्थप्रतीत्यनन्तरमनुमानादेव पूर्वोक्ताज्जायत इत्यर्थः । अत्र साधकमाह-~भवति हीत्यादिना । अनेन माप्येण ज्ञातो मया स. व ·३४ सव्याख्यशावरभाष्यसमेते- [अ० ११० १७०५ ] द्यज्ज्ञातोऽप्यर्थः सन्ननात इत्युच्यते । न चार्थव्यपदेशमन्तरेण बुद्धे रूपोपलम्भनम् । तस्मान्न व्यपदेश्या घुद्धिरच्यपदेश्यं च न प्रत्यक्षम् । तस्मादमत्यक्षा युद्धिः। ग्रन्यभ्यायमाशयः- न्तेऽस्मिन्देशे कोऽपि पुरुषः संप्रति विम्मृतवानम्मीति पूर्वत्र ग्राह्ये देवदत्ते स्मृतावप्रति- भाममानेऽपि तोचरं ज्ञान प्रतिमामत इत्युक्तं भवति । यद्यपि सहानुभूतयोरपि द्वयो- मय उत्तरत्र स्मरणकाल एकम्य स्मरणमपरम्य च विम्मरणमित्येवं संभवात्प्रकृतेऽर्थवि. स्मरणे सत्यपि ज्ञानमात्रम्मरणेन हेतुनाऽर्थसंवित्तिसमये ज्ञानसंवितिर्न संमवतीति साध. यितुं न शक्यन इति शङ्कितुं शक्य तयाऽपि फलद्वारेदं साधनमुच्यते । तथा हि । बुढेः पूर्वोपलब्धिमाधनम्य हि फलं नीलादे नाकारत्वसिद्धिस्तदनेन निराक्रियते । नीलाकार चेज्ञान न तन्निर्मुक्तं स्मर्येत । स्मयते चोक्तरीत्या । अनो म ज्ञानं नीलाकारं किं तु नीलादिर्ज्ञानाद्राहकादत्यन्तभिन्नः । ग्राहकसं- वित्तावसंवेद्यमानन्वान् । यद्यत्मवित्तावमवेद्यमानं तत्तद्भिन्नम् । यथा रसनग्राह्यो रसादिः । एवमर्थज्ञानयोरत्यन्तभेदान्नार्थग्रहणसमये बुद्धि तुं शक्येति न तु पूर्व ज्ञायते बुद्धिरित्युच्यत इत्याशयः । अपि चेत्यादिरवगच्छाम इत्यन्तो माप्यग्रन्योऽत्रैव संगतत्वादपकृप्य योजनीयः। काममित्यादेः प्रत्यक्षस्य सत इत्यन्तस्य :-ग्राह्यग्राहकयोरेकरूपत्वमभ्युपगच्छता यद्यवश्यमन्यतरदपहोतन्य तनोऽर्थप्रकाशावीनं तदन्यथानुपपत्त्याऽनुमेयं ज्ञानमेवापहोतन्यं न तु प्रत्यक्षसिद्धोऽर्थ इनि । इदं चातिशयोक्तिमानं न परमार्थः । परमार्थतम्त्वाह- ह-न चैकरूप्यमिति । एकरूपत्वं नानुभूयन इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह--अनाकारामित्यादिना । यत इदं नीलमित्यादिप्रत्ययेषु पूर्वोत्तरीत्या बुद्धिर्न भासते नीलादेश्च बुद्ध्याकारत्वं न भासतेऽतः प्रनीयमाननीलाद्यापारविशिष्टा वुद्धिर्न भवति । नापि प्रत्यक्षा मवितुमर्हति । किं त्व- प्रकाशान्यथानुपपत्त्याऽनुमेयैव । अर्थम्नु वाह्यो नीलाद्याकारविशिष्टः प्रत्यक्षोऽवग- म्यने । अनो विरुद्धधर्मवनोईयोरपि प्रमाणप्रमितयोहिग्राहकयोरेकरूपत्वं मुनरामसं. मावितमित्याशयः। पराभिम युद्धे. प्रत्यक्ष निराकरोति-न चेत्यादिनाप्रत्यक्षा युद्धिरित्यन्लेन । अर्थव्यपदेशान्तरणेति । अर्थरूपा देनेत्यर्थः । युद्ध रूपोपलम्म नामिनि । म्बीयन रूपेण निरूपणं न चाम्नीत्यर्थः । बच्चं निन्मा नैसर्गिक ज्ञान- रूपम् । तत्तु वामनोपासवादविद्यमाननीलाद्याकारं प्राशन इनि युद्धानां सिद्धान्तः। एवं १पकोण निरूपयितुमन बुद्धिः पररूपेणकामना व्यपटेष्टव्या भवति । तथा प पर. नषेण न्यादेश्यं वरूपेणान्गपदेश्यं नग्नु मृगतोयात्मना प्रतीयमानवम्नुवन्न प्रत्यापित पयो मदिनुमर्हनि । अतो बुद्धिर्न प्रत्यक्षेत्यारायः 1 उपमहानि-तम्मादिति ।

·[अ०१९१० १०५] मीमासादर्शने । ३५ अपि च कायमेकरूपत्वे युद्धेरेवाभावो नार्यस्य प्रत्यक्षस्य सतः । न चैकरूप्यमनाकारामेव हि बुद्धिमनुमिमीमहे । साकार पार्थ प्रत्यक्षमेवा- धगच्छामः । तस्मादलम्बनः प्रत्ययः । अपि च नियतनिमित्तस्तन्तुष्वेवोपादीयमानेषु पटमत्ययः । इत- स्था तन्वादानेऽपि कदाचिद्घटवुद्धिरविकलेन्द्रियस्य स्यात् । न चैव. मस्ति । अतो न निरालम्बनः प्रत्ययः। अतो न व्यभिचरति प्रत्यक्षम् । - इदं नीलमित्यादिप्रत्ययों न स्वात्मभूतनीलाद्याकारविशिधबुद्धिविषयकः किं तु स्वव्यति- रिकचाहिर्विद्यमाननीलादिरूपाविशेषविषयक एवेत्यर्थः । किं कायं. घटोऽयं पट इत्यादिप्रत्ययानां वाह्यानालम्बनत्वपक्षेऽनिष्टं प्रदर्शयत्राह- अपि चेत्यादिना । तन्तुष्वेवोपादीयमानेप्वयं पट इत्येव प्रत्ययो न तु मृत्पिण्ड संपादीयमाने । एवं तन्तुष्पादीयमानेषु पटप्रत्यय एव न तु कदाचिदविकलेन्द्रियस्य घट- प्रत्ययोऽपि । एवं प्रत्ययसामान्यस्य यन्नियतनिमित्तत्वमस्ति सार्वजनीनं तदपिलव- धादिमते दुर्घटमेव स्यात् । ज्ञानव्यतिरिक्तनियामकस्यैवाप्रसिद्धेः । न चार्थवादिनो यथा कारणीभूततन्त्वादिनिष्टशक्तिवशात्पटादिरूपकार्यारम्मव्यवस्था तथा ज्ञानवादिनोऽपि कारणीभूततन्तुज्ञानादिनिष्ठशक्तिवशात्पटज्ञानादिरूपकार्यव्यवस्था सिद्धयत्येवेति शङ्कितुं शक्यम् । यतोऽर्थवादिमते प्रतिकार्य व्यवस्थिताः पारमार्थिक्यः कारणीभूततन्त्वादिनिष्ठाः शक्तयः प्रतिद्धा विद्यन्ते । तासाच शक्तीनां स्वकार्यनियमं प्रति व्यञ्जकानि देशकालक दी. . न्यपेक्षितानि कादाचित्कानि विद्यन्ते । ज्ञानवादिनश्च ज्ञानव्यतिरिक्तानां शक्तीनां पारमा- र्षिकीनामेवाप्रप्तिद्धेस्तदभिव्यञ्जकानां देशकालादीनां मुतरामसमवः । अतोऽर्थवादिनः शक्तिकृता व्यवस्था सिध्यति न ज्ञानवादिन इति । अतः प्रत्ययस्य नियतनिमित्तत्वा- नुरोधेन निरालम्पनत्वं न सिध्यति । किं तु बाह्यार्थविषयकत्वमेवेत्यकामेनाप्यम्युपगन्त- . - व्यमित्युपसंहरति-अत्तो न निरालम्बन इति । एवं प्रत्यक्षपरीक्षणे क्रियमाणे तस्य बहिःप्रवृत्ती सामर्थ्यस्य सत्वात्तादृशबाहिविषयविषयकप्रत्यक्षविरुद्धस्य बौद्धाभिमतस्य निरालम्बनत्वानुमानस्यैवानुत्पत्तेर्यत्र प्रत्यये दुष्ट करणमुत्तरकाले बाधकप्रत्ययो वा तादृशप्रत्ययस्यासमीचीनत्वेऽपि यत्र तदुभयं नास्ति तादृशः समीचीनः प्रत्यक्षात्मकः -प्रत्ययो न व्यमिचरत्येवेति न परीक्षितव्यमेव प्रत्यक्षमित्याशयेनोपसंहरति---अतोन ध्यमिचरतीति । निमित्तसूत्रे हि वृत्तिकारमतरीत्या प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां प्रसिद्धत्वनापरीक्ष्यत्वे वर्णितेऽनन्तरं व्यभिचारात्परीक्षितव्यं प्रमाणं शुक्तिरनतवेदने हि प्रत्यक्षस्य च्याम, ·सव्यारयशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा. (म.] अनुमानं ज्ञातसंपन्यस्यैषदेशदर्शनादेफदेशान्तरेऽसंनिकृष्टेऽर्थे घुद्धिः। तत्तु द्विविधं--प्रत्यक्षतो दृष्टसंवन्धं सामान्यतो दृष्टसंवन्ध प । प्रत्यक्षतो दृष्टसंबन्धं यथा-धूमाकृतिदर्शनादरम्याकसिविज्ञानम् । । चारात्तत्पूर्वक्त्वाच्चेतरेषामपि ध्यमिधार इति चोदिते प्रत्यक्षस्यैतावता अन्येनाव्यभिचा- रित्वप्रदर्शनेनापरीक्ष्यत्वोक्त्या तत्पूर्वत्वेन यदनुमानादीना व्यभिचारित्वमुकं तपरिहारे जातेऽपीढानीमात्मीयलक्षणानुरोवेनाप्यव्यभिचारादनुमानादिक न परीक्षितव्यमिति प्रतिपादनार्थमनुमानादीनामनुपलब् यन्तानां प्रमाणाना लोकप्रसिद्धानि लक्षणानि प्रदर्श- यितुकाम प्रथममनुमानलक्षण प्रदर्शयति-अनुमानमित्यादिना। अनुमानलक्षणम् । अत्रानुमानशब्दोऽनुमितिपर । ज्ञातसंपन्धस्यति । तृतीयाराहि । ज्ञात समन्ध लिगलिगिनोर्याप्त्यास्य सबन्धो येन प्रमात्रा पुरुपेण तस्य । लिङ्गालिनिसन्माल्यन्या- विज्ञानवत पुरुषम्येत्यर्थ । एकदेशदर्शनादिति । अत्र पक्षधयेकदेत्युपात्ताभ्यामे- कटेशाम्यामेक्टेशिसंबन्धिरूपाम्यामर्यादाक्षिप्यते । तथा च पक्षधर्मिण्येकदेशिनि पर्वता- दावेदेशदर्शनामाद्यात्मालिङ्गरूपरदेशदर्शनादेकदेशान्तरे वन्याद्यात्मकलिहिलो कदेशान्तरेऽमनिकृष्टे-इन्द्रियसनिकर्पामाववत्यर्थे या बुद्धिर्जायते तदनुमानम्। अनुमिति रित्यर्थ । अनेन च व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्मताज्ञानजन्य ज्ञानमनुमितिरित्येव लक्षणमुक्त भवति । अन माप्येऽसनिकृष्टग्रहणमनुमितेः प्रमाणान्तरानधिगताविषयक्त्वरूपप्रामा. ण्यसूचनार्थ वेदितव्यम् । एव समान्यलक्षणमुक्त्वाऽनुमान विमजते-तत्तु द्विविधमित्या- दिना । प्रत्यक्षतो दृष्टसबन्ध सामान्यतो दृष्टसंबन्ध चेति द्विप्रकारमनुमानमित्यर्थः । प्रत्यक्षतो दृष्टसंपन्यमिति । यत्र विशेषयोरेव प्रत्यक्षेण सबन्धो गृह्यते तद्विशेष- विषय प्रत्यक्षतो दृष्टसवन्धमित्युच्यते । यया यस्मिन्नेव धर्मिणि गोमयेन्धनानिविशेष. तज्जन्यधूमविशेषयो सबन्धग्रहण प्रत्यक्षेण जात तस्मिन्नेव धर्मिणि कालान्तरे तस्यैव धूमविशेषम्य दर्शनेन तम्यैव सदिह्यमानसद्भावस्याग्निविशेषस्य यदनुमानं तत्प्रत्यक्षतो दृष्टमबन्धात्मकमनुमानमित्याशय । तदिदमाह -~यथा धूमाकृविदर्शनादित्यादिना । अत्र भाष्ये धूमदर्शनादग्निविज्ञानमिति वक्तव्य आकृतिग्रहणमाकृत्योरेवेतरव्यवच्छे. टकत्वेन हेतुमा य यवम्यापर्यवमानार्थमिति ज्ञेयम् । अत्र प्रत्याविषयम्यैवानुमानविष. यत्वेऽपि पूर्ववो वाकालान्तरम्याऽऽधिक्येन मानादनुमाने प्रामाण्यमित्यपि विज्ञेयम् । अस्यैव विशेषानवाच्छ तम्य सामान्यनो दृष्योटाहरणत्वसमवेऽपि विशेफ्नो दृएसकार्णत्वाचदसं.

·. मीमांसादर्शने। ३७ सामान्यतो संपन्य यया-देवदत्तस्य गतिपूर्विका देशान्तरसासि- सुपलभ्याऽऽदित्यगसिस्मरणम् । शाखं शब्दविज्ञानादसंनिकटेऽर्थे विज्ञानम् । उपमानमपि सादृश्यमसंनिकृऐऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति । यथा गवय. दर्शनं गोस्मरणस्य । कीर्णनिःसंदिग्भतामान्यतो दृष्टोदाहरणप्रदर्शनार्थमुदाहरणान्तरमाह-सामान्यतो दृष्ट- संवन्धं यथेति । यत्र सामान्ययोरेव प्रत्यक्षेण संबन्धो गृह्यते तरसामान्यतो दृएसं- बन्यामित्यर्पः । आदित्यो गतिमान्देशान्तरप्रातिमत्त्वात् । यो यो देशान्तरमाप्तिमान्स स गतिमान् । यया देवदत्त इति । अन्न गतिप्राप्त्योः सामान्ययोरेव प्रत्यक्षेण संबन्यो गृहीतः। आदित्य गत्यनुमानोपयोगीतीदं सामान्यतो दृष्टसंवधनन्यानुमानमित्याशयः । गतिस्मरणमिति । गत्यनुमानमित्यर्थः । शास्खलक्षणम् । एवमनुमानलक्षणमुक्त्वा प्रसिद्धप्रमाणमावस्य शब्दावशेषस्य शास्त्रस्य वेदार्थविचा- रोपयोगित्वेन लक्षणमाह-शास्त्रमिति । शास्त्रशब्देनात्र पङ्कजादिपदवद्योगरूड्या धर्माधर्मोपदेशीनि चतुर्दशाटादश वा विद्यास्थानान्युच्यन्ते । शब्दविजानादित्यत्र शब्दशब्देन सामान्यदाचिना प्रकृतत्वाञ्चोदनाऽभिधीयते । अर्थशब्देन च धर्माधर्माव- • मिधीयते । ततश्चायमर्थ:-~चोदनात्मकशब्दविज्ञानात्त्रमाणान्तरागम्यधर्माधर्मविषयक- ज्ञानजनक शास्त्रमिति । अतश्च प्रकृतलक्षणस्य न वेदानुपयोगित्वं न वा लौकिकवा. क्येष्यतिव्यापकत्वमिति विज्ञेयम् । अस्य च शब्दप्रमाणस्य यथा नानुमानान्तर्माव. . स्तपा प्रपञ्चित वार्तिके तत्रैव द्रष्टव्यम् । उपमानलक्षणम् । एवं शब्दप्रमाणं निरूप्य प्रसिद्धप्रमाणभावस्योपमानप्रमाणस्य वेदार्थविचारोपयोगस- खेन लक्षणमाह-उपपानामाते । सादृश्यामन्युपमानपदविवरणम् । यत् सादृश्यं दृश्यमानमसन्निकोऽर्थे-प्रमाणान्तरागन्येऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति तदुपमानम् । उपमि- त्यात्मकप्रमाकरणमिति लक्षणवाक्यार्थः । उदाहरणं प्रदर्शयति-ययेति । गवयदर्श- नम् । अत्ण्यं गतस्य गवयात्यमृगविशेषं पश्यतः गोसदृशो गवय इत्याकारक साह- श्यविशिष्टगवयदर्शनमित्यर्थः । गोस्मरणस्योत । एतादृशगवयदर्शनानन्तरमेतत्सदशी मदीया गोरित्याकारकं सादृश्यविशिष्टगोज्ञानं यत्तस्येत्यर्थः । जनकमिति शेषः । अस्य च सादृश्यविशिगोज्ञानस्य गोविपये स्मरणरूपत्वे सादृश्यविपये प्रत्यक्षरूपत्वेऽपि सादृश्यविशिष्टस्य गवादेरन्यतोऽसिद्धरुपमानप्रमेयत्वं वनिविशिष्टपर्वतस्यानुमानप्रमेयत्य. वद्विज्ञेयम् ।

·सव्यारयशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० १०५] अर्यापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वाऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थफ्ल्पना। यथा- जीवति देवदत्ते गृहाभावदर्शनेन वहिर्भावस्यादृष्टस्य कल्पना । तन अर्थापतिलक्षणम् । एवमुपमान निरूप्य प्रसिद्धप्रमाणमावम्यापत्तिप्रमाणमावम्य लक्षणमाह-अर्थापत्ति पीत्यादिना । दृष्ट इति । प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकेन प्रमित इत्यर्थ । श्रुत इति पृथगुपादानात्प्रमितमात्रवचनोऽपि दृष्टशब्दो गोवलीवर्दन्यायेन श्रुतातिरिक्तप्रमितमान- परो ज्ञेय । श्रुत इति । शब्दप्रमाणप्रमित इत्यर्थ । श्रुतपदस्य पृथगुपादान त्वर्थविषयदृष्टापत्त्यपेक्षयाऽस्या भ्रतार्थापत्ते प्रमाणग्राहिणीत्वेन वैलक्षण्यप्रदर्शना- र्थम् । तया च लक्षणपरभाप्यस्यायमर्थ -प्रमाणपत्केण प्रमितस्यार्थस्यार्थान्तरण विनाऽनुपपत्तिमालोच्य तदुपपत्तये याऽर्थान्तरक्ल्पना साऽपत्तिरिति । प्रत्यक्षमिनान्यथानुपपत्त्याऽर्थकल्पना यथा--प्रत्यक्षतोऽवगताहाहावड़ेर्दाहशक्ति- कल्पना । अनुमानपूर्विकाऽर्थापत्तिर्यया-देशा-तरप्राधिलिगकेनानुमानेनाऽऽदित्ये गति मनुमाय तदन्यथानुपपत्त्याऽऽदित्ये गमनशचि कल्पना । शब्दपूर्विका प्रमाणग्राहिण्य- पित्तिर्यथा-पीनो देवदत्तो दिवा न मुत्ते ' इति श्रुतेन वाक्येन दिवाऽभुञ्जाने देवदत्ते पीनत्वरूपो योऽर्थ प्रमितम्तदन्यथानुपपत्तिमालोच्य तदुपपत्तये 'रात्रौ भुड्ते' इति रानिमोननरूपार्थप्रतिपादस्वाक्या-तरम्य क्ल्पना । न चान टिवावाक्यप्रमितार्थस्यो- पपत्त्यर्थं रात्रिभोजनरूपार्थमात्रकल्पना युक्ता समाश्रयितुम् । श्रुतवाक्यप्रतीयमानार्या- न्ययानुपपत्तिप्रतिसघानेन तदुपपत्तय आकाशितम्यार्थान्तरस्य तद्बोधन वाक्येनैव सम- पणस्य युक्तत्वात् । शान्द शाळेनान्वेतीति न्यायात् । उपमानपूर्विका त्वर्थापत्तिया- गवयदर्शनादेतत्सदृशो गोरिति यद्गवि गवयसादृश्यमुपमित तदन्यथानुपपत्त्या तादृशसादृश्यविशिष्टगवि तादृशप्रमाविषयत्वशक्तिरस्तीनि कल्पना । अर्थापत्तिपूर्वि काऽर्थापत्तिर्यया-अर्थबोधान्यथानुपपत्या शब्दस्य वाचशक्तिं क्ल्पयित्वा पुनस्तद. मुगपत्या शलम्य नित्यत्वकल्पना । इद च शब्दनित्यत्वाधिकरणे स्पष्ट मविप्यति । अमावपूर्षिकामापत्तिमुदाहरति भाप्यारो यथा--जीवति देवदत्त इत्यादिना । जीवनो टेवदत्तम्य गृहेऽमावो योग्यानुपर० या प्रमित । तदन्यथानुपपत्त्या च बहि र्भावस्य प्रमाणान्तरागम्यम्य या कल्पना साऽभावपूर्विार्थापत्तिरित्यर्थ । इद च माप्यकारोठाह्न पूर्वोत्सर्वोदाहरणोपलक्षक विज्ञेयम् । अनुपलब्धिरक्षणम् ।

·, [अ०१पा.१०५] मीपांसादने । अभावोऽपि प्रमाणामाचो नास्तीत्यस्यास्यासनिकृष्टस्य । तस्मात्म- सिद्धत्वान्न परीक्षितव्यं निमित्तम् । ननु प्रत्यक्षादीन्यन्यानि भवन्तु नाम प्रमाणानि । शब्दस्तु न प्रमाणम् । कुतः । ' अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् (६।११)। अनिमित्तयममाणं शब्दः । यो ग्रुपलम्भनविपयो नोपलभ्यते स नास्ति । यथा शशस्य विपाणम् । उपलम्भकानि चेन्द्रियाणि पश्वादीनाम् । न च पशुकामेष्टयनन्तरं पशव उपलभ्यन्ते । एवमर्यापत्तिप्रमाणं निरूप्यानुपलब्याख्यं प्रमाणं निरूपयति-अभावोऽपी- त्यादिना । अमाव इत्यस्य विवरणं प्रमाणाभाव इति । अत्र प्रमाणशब्दः पूर्वोक्तप्रत्यक्षादिरूपप्रमापञ्चकपरः । तदभावोऽनुपलभ्याख्यं प्रमाणमित्यर्थः । अस्य प्रमाणस्य प्रमेयं दर्शयति-नास्तीत्यस्यार्यस्येति । भूतले घटो नास्तीत्येवं प्रतीयमानो यो भूप्रदेशातिरिक्तः स्मर्यमाणघटावच्छिन्नो भूप्रदेशाधिकरणको नर्थरूपोऽभावस्तादृशस्य प्रमेयस्येत्यर्थः । असनिकृष्टस्येत्यनेन पूर्वो- कममेयस्य प्रत्यक्षाद्यविषयस्वमुक्तम् । तथा च भूतले घटो नास्तीत्येवं भूतलाधिकरण- कतया मूतलव्यतिरेकेण प्रतीयमानस्य घटामावस्य प्रत्यक्षाद्यविषयस्य बोधकः प्रत्य- सांदिप्रमापञ्चकस्योत्पत्तुं योग्यस्यापि योऽनुत्पादो दृश्यादर्शनयोग्यानुफ्लम्मादिपर्यायः प्रमाणामावशब्दितः स एवानुपलव्याख्यं प्रमाणमिति भाव. 1 एवं लोकप्रसिद्धलक्षण- घतामनुमानाद्यनुपलब्ध्यन्ताना प्रमाणानां लोकप्रसिद्धस्वतःप्रामाण्यस्य लोकप्सित्या. प्रामाण्ये विषये निमित्तपरीक्षा न कर्तव्येति प्रकृतं प्रामाण्ये निमित्तस्यापरीक्ष्यत्वमुपसंह- रति-तस्मादिति। चित्राक्षेपवादः। एवं 'चोदनालक्षणोऽयों धर्मः । इति सूत्रेण चोदना धर्मे प्रमा- णमेव नत्वप्रमाणमित्येवं प्रतिमातायें वृत्तिकारमतेन प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रामाण्यस्य लोकप्रसिद्धत्वप्रदर्शनेन साधिते संप्रति चोदनाव्यतिरिक्तानां प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रामा- प्यस्य संभवेऽप्यहिकफल्बोधकाना चित्रया यजेत पशुकामः' इत्यादिचोदनानां प्रत्यक्षादिभिरसंवादेन विसंवादेन च प्रामाण्यं न संभपतीत्याक्षेपपरतया · अनिमि- तम् ' इत्यादिसूत्रमवतारयति नन्वित्यादिना । पक्षभूत शब्दमध्याहृत्य तत्र सूत्रनिर्दिष्टमप्रामाण्यात्मकं साध्य प्रदर्शयति । अनिमित्तमित्यस्यैव विवरणमप्रमाणमिति । 'विद्यमानोपलम्मनस्यात्' इति हेतुबोधकं सूत्रादयवं व्याचप्टे-यो हीत्यादिना अनेने न मायेणोपलम्पनयोग्यम्यानुपलभ्यमानत्वेऽसत्त्वमेव । यथा शशविपाणमित्येवं सामा- न्यतो व्याधिः प्रदर्शिता । प्रकृतपक्षे प्रकृतहेतुं योजयति-उपलम्भकानि चेत्यादिना । .

·सव्याख्यशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० १०५) अतो नेष्टिः पशुफला । कर्मगले च फलेन भवितव्यम् । यत्कालं हि मर्टनं, तत्कालं मर्दनमुखम् । कालान्तरे फलं दास्यतीति चेन्न । न कालान्तरे फलमिष्टरित्यवगच्छामः । कुतः । यदा तावदसो विद्यमानाऽऽसीचदा फलं न दत्तवती । यदा फलमुत्पद्यते तदाऽसौ नास्ति। नसती क्यं दास्यति। प्रत्यक्ष च फलकारणमन्यदुपलमामहे । न च दृष्टे फारणे सत्यदृष्टं क्ल्पयितु शक्यते । प्रमाणाभावात् । एवं दृष्टा- पचारस्य वेदस्य स्वर्गाद्यपि फलं न भवतीति मन्यामहे । । अठो पचादिफ्लमायनत्वेन चित्रादिकर्मविधायका · चित्रया यजेत ' इत्यादिचोदना अप्रमाण योग्यानुपलब्धिवाधिनार्थक्त्वानद्यास्तीरे फलानि सन्तीति विप्रलिप्सुवाक्य- वत् । अयमाश्य - उपलब्धियोग्यम्य वस्तुन सत्यो सामग्र्यामुपलभ्यमानत्वे विद्यमानत्वं मियेत् । प्रकृते च चित्रादिफलस्वेन श्रूयमाणाना पश्चादीनामुपलब्धियोग्यानां सत्या- मपि चसुरादिमामग्या चित्रष्टयनुष्ठानानन्तरमनुपलम्यमानत्वेन शशविपाणादिवत्तेषा चित्राटिफ्लत्वमसदेवेत्यमदर्थवोपक्त्वान चित्राटिचोदना प्रमाणमिति । नैष्टिः पशुफला' इत्यनेन माप्येणानुमानान्तरमपि सूचितम् । चित्रा न पशुफला स्वान्यवहिनो तरकाले म्बालाननकत्वात्म्नानमोननादिवत् । अत्र प्रयोगे व्यतिरेकोदा. हरणं प्रदर्शयन्नाह--चर्मराले चेत्यादिना । यद्यस्य साधनं मर्दनादि सुखादेः साधन तत्तु मर्दनादि म्वकाल एव सुखादि साधयति । विमादिक तु न तयेनि न तत्फउमापनमिनि भाव । ननु यदि कर्मानन्तर्य फलम्योक स्या. ततम्तम्य प्रत्यक्षयोग्यतया तदनुपछ या वाघ म्यात् । तदनन्तरमेव फल. दानकाउ इत्यपि म्यान तु नदुत्तमित्यनुपरपिराधितार्यकत्व स्वाले फलादानं पामिद्धमित्याशयेन शर्ते-यालान्तर इत्यादिना । समाधत्ते-नेत्यादिना । अयमाशय-सत्यम् | न वानाशब्देनाऽऽनन्तर्यमुमत्तम् । तया कालान्तर- मपि नोपात्तम् । मनो विनष्टम्य कारणत्वायोगाकालान्तरमावित्वम्य च श्रुत्यनुपात स्वाकर्मममावमिद्धमानन्तर्यमेव शटानुपात्तमपि फ्लेऽनीकरणीयमिति तम्य धानुपल. 'मारपूर्वोद हेतुद्वय मुम्यामिनि । परमारणमन्पदिति । श्यप्रतिमहादिम्पमित्पर्यः । एवमेहि विषये याविनार्थम्य वेदम्याऽऽमुप्मिरम्मर्गादिफ्लविषयेऽपि मुतरा प्रमाप- यन समाल्यार-पपमिन्यादिना मन्यामह रयतेन !

·०१पा० १०५] मीमांसादर्शने। ४१ दृष्टविरुद्धमपि भवति किंचिद्वचनं, पात्रचयनं विधायाऽऽह 'स एप यज्ञायुधी यजमानोऽखसा स्वर्ग लोकं याति' इति प्रत्यक्षं शरीरकं व्यप- दिशति। न च तत्स्वर्ग लोकं यातीति । प्रत्यक्षं हि ताते । न चैप यातीति विधिशब्दः । एवंजातीयकं प्रमाणविरुद्धं वचनममयाणम् । अम्बुनि मज्जन्त्यलानि, ग्रावाणः प्लवन्त इति यथा । तरसामान्यादग्निहोत्रादि- चोदनास्वप्यनाश्वासः । तस्मान्न चोदनालक्षणोऽयों धर्मः । ' औत्पत्तिकस्तु, शब्दस्यार्थेन संबन्धस्तस्य ज्ञानम् ' तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । अपौरुपेयः शब्दस्यान संबन्धः । प्रत्यक्षविसंवादनिरूपणम् । एवमनुपलब्धिवाधितार्थकोदाहरणेऽप्रामाण्य प्रदर्य प्रत्यक्षविरुद्धार्थकोदाहरणविशेषेऽ. : विधायेत्यन्तन ! आहिता- .. . दक्षिणहस्ते जुहूया- - सादयाति' इत्यादिवाक्यैर्यशपात्राणामाहिनाग्निशरीरे स्थापनात्मक चयनं विहितं तद. नन्तरमित्यर्थः । स एष ' इत्यारभ्य · याति ' इत्यन्तोऽर्थवाद: । मनु 'स्वर्ग लोक यानि । इति खर्गप्रति गन्ता शरीरादन्य आत्मैवेनि कयं प्रत्यक्षविरोध इत्यत आह- प्रत्यक्षं शरीरकामिति । शरीरातिरिक्तस्याऽऽत्मनः सत्ताया एव निष्प्रमाणकत्वात्कथं- चित्सवाभ्युपगमेऽपि यज्ञपावरूपयज्ञायुधसंयोगासंभवाद्विभोरतम्य यागकर्तृत्वासंभवाच ' इति पुरोवति निर्देशकशब्दविरोधाच शरीरपरमेपेदं वचनम् । तच्च शरीरं प्रत्या दयत इति व लोके याति' इति विप्रतिपद्धमिति भार । - यदि चास्य वाक्यस्य विधायकत्वं स्यातक्षा ताप्रामा यादव शरीरादन्यमात्मानं कल्पवित्वाति विरोयः पतिहोत नत्तदन्ति । अनुमावस्वसी । स्वाऽममाणं माान्तरं कलायितुं शक्नुयात् । अतः शरीरत्येव स्वर्गगमनवनात्प्रत्यक्षविरोधः स्यादे. येत्याहन चैप इत्यादिना । अमुमर्थ प्रयोग दर्शयति एवंजातीयकमित्यादिना । भयमर्थः । यज्ञायुषीत्यादिवचनमप्रमाणम् । प्रत्यक्षविरुद्धार्थकत्वात् । अम्बुनि मज्ज. नत्यलानि, मावाण: प्लवन्ते' इत्यादिव क्यवदिति। अमिहोत्रादिशेदनावर्षी ममेव न्याय- मतिविशति-तत्सामान्यादित्यादिना ! अमिहोबादिशेदना अप्रमाण पदय,क्यक देशवाचिनादिचोदनावदित्यर्थः । प्रकृतं पूर्वपक्षमुपसंहाति--तस्मादिति । प्रत्यक्षा. संवादविसंवादाच्या चित्रादिवाक्यानाममामाण्यादृष्ट्वान्नामिहोत्रादिचोदनान.मामा- ध्याचोदनाक्षणोऽयो धर्म इति प्रतिज्ञानापान घटन इति भावः । एवं विविवाक्य ·सव्यास्यशावरभाप्यसमेत [अ०१पा० १०५) तस्याग्निहोनाटिलक्षणम्यार्थस्य ज्ञान प्रत्यक्षादिभिरनवगम्यमानस्य । तथा च चौदनालक्षणः मम्यक्संप्रत्यय इति । पारुपेये हि गळे यः प्रत्ययस्तम्य मिथ्याभाव आशङ्कयेत परप्रत्ययो हि तदा म्यात् । अथ गब्दे वति कथं मिथ्यति । न हि तदानीमन्यतः पुरपादवगतिमिन्छामः । प्रवीतीत्युच्यते बोधयति बुध्यमानस्य निमित्तं भवतीनि शब्द च निमित्ते स्वयं बुध्यते । कथं विपलब्ध अयान्ननदेवमिति । नचास्य चोदना स्यादा न वेति सांशयिक प्रत्ययमुत्पादयति । न च मिध्येतदिति कालान्तरे देशान्तरेऽत्र- म्थान्तरे पुस्पान्तरे वा पुनरव्यपदेश्यप्रत्ययो भवति । योऽप्यस्य प्रत्ययविपर्यामं दृष्ट्वाऽत्रापि विपर्यसिप्यतीत्यानुमानिकः प्रत्यय उत्प. द्यते सोऽप्यनेन प्रत्यक्षेण प्रत्ययेन विरुध्यमानो वाध्यते । तस्माच्चो. दनालक्षण एवं धर्मः - । मप्रमाणमिनि पूर्वपक्षे पात्रेऽप्रामाण्यकारणीभूनकरणदोपनिराकरणेन पूर्वोक्तमेव स्वतः- प्रामाण्यं मिद्धान्त्यभिमतम् ' औत्पत्तिकस्तु' इत्य दिसूत्रार्थविवरणमुखेन प्रदर्शयति- तुशब्द इत्यादिना । नाप्रमाण विधिवाक्यमित्यर्थ. । हेतुप्रतिपादकसूत्रावय विवृणोति- अारुपेय इत्यादिना । अपारपेय इत्योत्पत्तिक इत्यम्य विवरणम् । यतोऽग्निहोत्रादिः म्वर्गादिमायनमित्येतादृशाम्य प्रत्यक्षादिभिरनवगम्यमानस्य ज्ञापकः शब्दार्थसंबन्धोऽ. पारपेयो विद्यत इति हेतुप्रतिपादामावयवार्यः । तथा च शब्दे वक्तृदोपस्यैव संमा- विनत्वात्प्रने चापारपेयन्वयव मत्त्वात्करगदोपरहितं शास्त्रमप्रामाण्यकारणाभावात्प्रमा- णमेन्याह-नथा चति । परिपेयवाक्ये तु भ्रमप्रमादादिरूपपुरुषदोपस्य संभावितत्वा. दप्रामाण्यं भवितुमर्हत्याह-पारुपये होत्यादिना । अपौरुषेये तु पुरुषानपेक्षत्वान्नाप्रा. माण्यकारणमम्तीत्या-अथ शन्ट इत्यादिना । शब्देऽपारुषेय इत्यर्थः । न च वैदिक्दालेभ्योऽर्थप्रतीतिरेव नापद्यते न वा प्रतारकवाक्यवद्विपलम्मात्मक ज्ञानं जायत इत्याह-वधीनीत्यादिना । नापि वैदिकवाक्यम्य मंशयननकत्वमित्याह-न चेत्यादिना । नापि कालान्तर देशान्तरे व पदिकवाक्यप्रतीतेऽयं विपर्ययप्रत्ययो जायन इत्याह - न च पिध्यतदित्यादिना । ननु वचनत्वालौकिकवचनवद्वेदवचनमपि मिथ्येति सवा पग्हिानह-योऽप्यस्येत्यादिना । अभ्य म माप्यम्या. । यायाधीनेन हि मिथ्यात्वन व्याई वास्यत्वं तादृशमेव मिथ्यात्वं सायोत् । घ ताश मिथ्यात्वं माघीयतुं न शक्यते । प्रत्यक्षो हि वेदोत्यापितः प्रन्यय प्रत्यक्षपदेव कहानिदप्यवान्यमानत्वादतो बाधकाधीनं मिथ्यात्वं वेदे माधयित यमाशय ·भ०१पा०11०५) मीमांसादर्शने । स्यादतदेवं नैव शब्दम्याथैन मंबन्ध. । यतोऽम्य परिपेयताऽपारपेयता बेति । फयम् । स्याभदर्थेन संबन्धः चरमोट कमब्दोधारण मुसस्य पाटन- पुणे स्याताम् । यदि संश्लपलक्षणं संबन्धमभित्योच्यते कार्यशारण. निपिचनमित्तिकाश्रयायिभावाटयातु संबन्धाः शब्दम्यानुपपन्ना एवंति। उच्यते । यो पत्र व्यपदेश्यः संबधस्तमेयं न व्यपदिगति भवान्म. स्याय्यस्य प्रत्यायकस्य च यः संतासशिलक्षण इति । न शयत इति विरुद्धो हेतुरिति । अन्न माध्ये प्रत्यक्षशब्दो गुणवृत्त्या कदाचिदप्य. नाध्यमानत्वसादृश्येन प्रत्यक्षसदृशशासनानपरः। वेदमनितम्तयर्थप्रत्ययः सम्यगपी. रुपेयवाक्योत्पन्नवाहेदवाक्यवृद्धिवदित्य साधिन प्रामाण्यमुपसंहराति-~तम्माटिति । शब्दार्थसंबन्धाक्षेपवादः।

·४४ सव्यारपशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० १०५ ] आह यदि प्रत्यायक शब्द. प्रथमश्रुत किं न प्रत्यापयति । उच्यते । सर्वत्र नो दर्शन प्रमाणम् ! प्रत्यायक इति हि प्रत्यय दृष्ट्वाऽवगच्छामो न प्रथमश्रुत इति प्रथमश्रवणे प्रत्ययमदृष्ट्वा याव- कृत्व श्रुतनेय सन्नाऽय सतीत्यवधारित भवति तावत्कृत्वा श्रुतादर्थावगप रति । यथा चक्षुष्ट न वाद्येन प्रकाशेन बिना प्रफा गयतीत्यद्रष्ट न भवति । । तजयप्रतिपत्तिरूपा शालि वेन यत्कर्मव वाच्य वरूपमर्थस्य तम्यामेव च यत्करणत्व वाचक्त्वरूप शम्य तादृशो वाच्यवाचफ्भाव एव मवन्य शक्तिरूप शब्दार्थयारनि वार्य ममवतीत्यभिप्रायेण ममाधत्ते--उन्यत इत्यादिना । सज्ञासंगिलक्षण इति । वाच्यवाचकमाव इत्यर्थ । मनु गोशो न गोत्ववान शिक्षिमा मबन्धग्रहणात्पूर्वमप्रतिपादकत्वाद्देवदत्तादिश ठन्वरित्यभिप्रायवान्छङ्कते-आइति । अत्रैवानुमाने पूर्वपक्षी विपक्षबाधकतर्कमाह-यदि प्रत्यायय इत्यादिना । यदि गोशो गोत्ववाचाशक्ति माझ्यात्प्रथमश्रुत एव गोवाकि प्रत्याययेत् । न च प्रत्यायय यतो न तादृशशक्तिमानित्याशय । यया सम्यार्थप्रत्याय व लोकन्यवहारात्प्रतीयते तथव शक्तिविज्ञानमपि प्रत्यायकम्य शम्य सहकारिमूनामिति लोक यवहारावावगम्यते । न हि सहकारिण विना कर णत्व कम्यनि-पि कुत्रापि दृश्यते । अत एतादृशमहकारिविरहात्प्रथमश्रवणे प्रत्यायकत्वा सभवेऽपि न तच्चचिमत्त्वहानिरित्यभिप्रायेण समायत्ते -----च्यत इत्यादिना । दर्शन मिति । लोकन्यवहार इत्यर्थ । लोरे च शब्दप्रयोगान तर भायमानार्थप्रत्यय दृष्ट्वा म्यार्थप्रत्यायक्रव यवहारो न प्रथमश्रुतत्वमात्रेण । प्रथमश्रवणेऽर्थप्रत्ययामननेऽपि याव कृत्व श्रुनेन सज्ञामक्षिसवन्यरूपा शत्तिरवारिता भवति तावत्कृत्व श्रुता देव शलार्यावगमो सकदृष्ट इति दर्शनानुरोधेनव प्रकृतेऽपि शतिज्ञानम्य सहकार स्वमाश्रयणीयमिति योनना । पूर्वपक्ष्युत्तानुमाने व्यभिचार दर्शयति यथा चक्षु रित्पादिना। सदासरघपीरुपेय ववाद । एतावना सब धमद्भावो दलित । स तु तो नित्यो वेति विचारयन्पूर्वपक्षमाह- यदि मथपथुन इत्यादिना । यति भयमधून शगे. न प्रत्याययति तर्हि देवदत्ता दिवालयम्येय मोनि वद्रि पुम्परेव मनावरूप म्यादित्यर्थ यति सहावानिग्रि विनिरसयातर स्यात्स्यादपि तस्य नित्यत . । समय गायो कृत ·7 . [अ०१पा०11.9J मीमांसादने । ४५ यदि प्रथमश्रुतो न प्रत्याययति कृतकस्तार्ह शब्दस्यार्थेन संवन्धः कुतः । स्वभावतो हासंवन्धावेतौ शब्दायौँ । मुखे हि शब्दमुपलभामहे भूमावर्यम् । शब्दोऽयं न त्वर्थोऽर्थोऽयं न शब्द इति च व्यपदि- शन्ति । रूपभेदोऽपि भवति । गौरितीमं शब्दमुच्चारयन्ति सानादि- मन्तमर्थमवबुध्यन्त इति । पृथग्भूतयोश्च यः संपन्धः स कृतको दृष्टः । यथा रज्जुघटयोरिति । अथ गौरित्यत्र कः शब्दः 1 गकारौकारविसर्जनीया इति भग- चानुपवर्पः । श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे लोके शब्दशब्दः प्रसिद्धः । ते च श्रोत्रन- इणाः । यद्येवमर्थपत्ययो नोपपद्यते । कथम् । एकैकाक्षरविज्ञानेऽयों नोपलभ्यते । न चाक्षरव्यतिरिक्तोऽन्यः कश्चिदस्ति समुदायो नाम । यतोऽर्यप्रतिपत्तिःस्यात् । यदा गकारा न तदाकारविसर्जनीयाँ । यदौ- कारविसर्जनीयो न तदा गफारः । अतो गकारादिव्यतिरिक्तोऽन्यो गोशब्दोऽस्ति यतोऽर्थमतिपत्तिः स्यात् । अन्तहिते शब्दे स्मरणादर्थपति- पत्तिचन्न । न तु तदस्ति । किं तु संज्ञात्वरूप एव संबन्ध एटच्य इत्येतमर्थमुपपादयति-फुत इत्यादिना । स्वभावतो हासंबन्धाविति । मुखभूम्यादिरूपभिन्नदेशाद्यधिष्ठानत्वेन शब्दा. योः संबन्धो न स्वभावसिद्ध इत्यर्थः । अत्यन्तभिन्नत्वेन व्यपदेशादपि न स्वभाव सिद्धः संबन्ध इत्याह-शब्दोऽयमित्यादिना । रूपभेटाञ्च परस्परं भिन्नयोः शब्दा. र्ययोः स्वभावतोऽसंबन्ध इत्याह-रूपभेद इत्यादिना । शलम्योचार्यमाणत्वमर्थम्या. वबुध्यमानत्वमिति रूप मेइ इति मायः । एवं च पृथाभूतयोरनयोः स्वतोऽसंबद्धयोः पश्चात्पुरुपेम्यो जायमानः संतासंनिसंवन्धो रज्जुघटयो संयोग व पुस्पकृत एवेष्टव्य इति तद्वारा पुरपानुप्रवेशसंभवाचोदना न धर्म प्रमाणमित्याशयेन प्रकृतपूर्वपक्षमुपसंह. रति-पृथग्भूतयोश्चेत्यादिना । आम्ता तावत्सबन्ध । चिन्धिद्वयाघारो हि संबन्धो नानिरूपितयोस्तयोनिरूपयितुं शक्यते । नहि वर्णातिरिक्तम्य शनस्य शशविपाणाय. .मानस्य संबन्ध एव संमति नतरा नित्यत्वमित्याधारभूतं शब्दम्वरूपमेव कीदृशमिति प्रपमं निम्पयाम इति सिद्धान्तवाद्याह-अय गौरित्यादिना | गौरित्यति । गोरित्युधारणे सति गोत्वरूपार्थप्रत्याययत्वेनाभिमतः शनः किं गकारादिवर्णरूप त तदिन्नस्तदभिन्यद्यः म्फोटास्यः कल्धन इति प्रश्नमाप्यार्थः । एवं शनम्वरुप विमिति पृष्टा सिद्धान्ती वृद्धसंमतिप्रदर्शनपूर्व स्वमतेन सकारादिवर्णा एव शब्दम्पपमिन्याह-गकारत्यादिना । उपवर्षग्रहणं नास्य पक्षम्य ·सव्यास्य शायरभाष्यसमेत [अ०१पा० १०५ स्मृतेरपि क्षणिकवादतरैस्तुल्यता । पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः प्रत्पायक इत्यदीपः। परमतत्वज्ञापनाय किं तु वृद्धममतिप्रदर्शनायेति वेदित यम् । गकारादिवर्णानामेव शब्दम्वरूपत्वं प्रत्यक्षवरेनार्थप्रत्यायकत्वानुरोधेन च व्यवस्थापयिष्यन्प्रथम प्रत्यक्षवलेन तेषां शब्दम्वरूपत्वं प्रतिपादयति-श्रोग्रहणे हीत्यादिना 1 श्रोत्रग्रहणे-श्रोत्रेन्द्रि यनन्यप्रत्यक्षविषये | अय वस्तुनि | शब्दशब्दः-शब्द इति शब्दः प्रसिद्धः । वाच. कत्वेन लोके प्रसिद्ध इत्यर्थः। ते च श्रोत्रग्रहणा इति । त एव-गकारादय एव श्रोत्र- 'ग्राह्या इत्यर्थः । एक्कारेण च पराभिमतम्फोटादीना श्रोत्रग्राह्यत्वनिराकरणं बोध्यम् । एवं च श्रीनग्राह्यत्वरक्षणलक्षितानामेव लोके शळशब्दवाच्यत्वदर्शनाम्फोटादीनां चातयात्याद्कारादीनामेव वर्णाना शब्दम्वरूपत्वमाश्रयणीयमिति भावः । स्फोटवाद्याक्षेपः ॥ एवं श्रोग्रेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वावर्णेषु शब्दत्वं प्रसाध्याधुनाऽर्थप्रत्यायकत्वानुरोधेनापि तेषामेव शब्दत्वमाक्षेपसमाधानाम्या व्यवस्थापयितुं प्रथमत शवामपन्यम्यति-यवमि- त्यादिना तुल्यता इत्यन्तैन । गद्येवम्-वर्णानामेव शब्दत्वेऽभ्युपगम्यमाने शब्दश्रवणा- नन्तरं नायमानोऽर्थप्रत्ययो नोपपद्यतेत्यर्थ. । अत्र हेतु पृच्छति-फयमिति । वर्णा- नामर्थप्रत्यायस्त्वं वदना वतन्यं कि प्रत्येक वर्णा अर्थ प्रत्याययेयुरत तदतिरिक्तः समुदाय उत संहता वर्णा इति । एवं विकरुप्याऽऽयपक्षं दूषयति-एक- कारविज्ञान इत्यादिना । द्वितीयपक्षं दूपयति-न चाक्षरव्यतिरिक्तेत्या दिना । वर्णरारभ्य. ममुदायो युगपटवम्धिौरव वगैरारब्धन्य । न च वर्णानामुप सन्धितो योगपधम् । विच्छिन्नयत्न यमय वात् । सत्तायागपद्येन स्वारग्मे नित्यावा. द्विभुन्याच वर्णाना सर्व सर्वदा सर्वमारमन्नित्याटिबहुतरदोपप्रसक्त्या वर्णावयवि. वर्णानिरिक्त ममुदायोऽस्यप्रामाणिक इति भाव । प्रमवर्तिना वर्णाना साहित्यमममा. विनमेवेति महिताना वर्णानामर्थप्रत्यायस्त्वमिति तृतीय पक्षं निराकरोति-यदा गफार. इत्यादिना । एवं नर्णानामर्थप्रत्यायकत्वं दूपयित्वाऽर्थप्रतीनिरुपकार्यानुरोधेन गका. रादिव्यतिरिरातो गवादिशब्दर्यवाहियमाणोऽन्य एवं कश्चन पोटाग्य लम्वरूपमि. त्यहीकरणीयमित्याह-अन इत्यादिना । ननु नथाऽपि श्रमवर्तिना वर्णानां बरसन साहित्याममरेऽपि तत्तत्म्मरणद्वागऽर्थनीनिरपपयन एक्त्यनश्चि म्फोटकल्पनेत्या- सक्षम स्मृति सामान्यादक्षाकम्मृतीना यागाचं दुटिमेवेत्यावश्यक्येव पोटासने ·[अ०१पा० १०५] मीमांसादर्शने । नन्येवं शन्दादर्य प्रतिपद्यामह इति लौकिकं वचनपनुपपन्न स्याद । उच्यते । यदि नोपपद्यतेऽनुपपन्नं नाम । न हि लौकिकं वचनमनु- पपन्नमित्येवावता प्रत्यक्षादिभिरनवगम्यमानोऽर्थः शनोत्युपगन्तुम् । लौकिकानि वचनान्युपपन्नार्यान्यनुपपन्नार्थानि च दृश्यन्ते । यथा देवदत्त मामभ्याज इत्येवमादीनि, दश दाडिमानि पहपूपा इत्येवमादीनि च। ननु च शास्त्रकारा अप्येवमाहुः । पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाऽऽचष्टे बजति पचतीत्युपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम्' [नि०११] इति यथा । न शास्त्रकारवचनमायलीमममर्थमनमा माणकमुपपादयितुम् । अपि च नैवैतद- त्याशयेनाऽऽह-~अन्तर्हित इत्यादिना । अन्तर्हिते विलीन इत्यर्थः । स्फोरनिराकरणम् । एव म्फोटवाद्यमिमता शङ्कामुपन्यम्य सिद्धान्तमाह-पूर्ववर्णजनितेत्यादिना । अस्य चायमाशय.। यथादर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत इत्यत्र दर्शपूर्णमाससंज्ञकानामा- ग्नेयादीना पण्णा यागाना म्वरूपत. क्रमवर्तिनामपि सहितानामेव तेपा श्रुतफलसाधनत्वान्य- थानुपपत्या म्वरूपत साहित्यासमवेऽपि तत्तजन्यावान्तरापूर्वद्वारा साहित्य परिकल्प्य सहिताना फलसाघनत्व भूयमाणमुपपद्यत एवेतीप्यते । तथा वर्णानामप्येकैकशोऽमि- धानादर्शनात्सकलोचारणे च तदवामात्संहत्यकारित्वे निश्चित स्वरूपेण च वर्णाना साहित्यासंभवात्सस्कारनामकमवान्तरव्यापार परिक्रूप्य तद्वारा साहित्यमम्युपगम्या- प्रत्यायकत्व सहिताना वर्णानामेवोपपद्यत इत्यर्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरूपाया अर्थापत्तेर- त्रैव क्षीणत्वान्न सा म्फोटकल्पनाय प्रमवतीति । नन्वेषं पूर्वपूर्ववर्णजनितसस्कारसहितान्तिमवर्णस्येवार्थप्रत्यायकत्वं न तु म्फोटाम- कशब्दभ्येत्यम्युपगमे 'शब्दार्थ प्रतिपद्यामहे' 'गोशब्दात्सास्लादिमन्तं प्रतिपद्यामहे' इत्यादिको लौक्किो व्यवहारोऽन्यवधानेन शब्दस्यव निमित्तत्वबोधकोऽनुपपन्नः स्यादि- त्येवं स्फोटवादी शङ्कते-नन्धेवमित्यादिना । पेवल लौकिक व्यवहार पुरस्कृत्य न्याय- विरुद्धोऽप्रामाणिक्श्चार्थः क्लायितुं न शक्यते किं तु लौकिक एव व्यवहारो यथार्थ- चिदुपपादनीय इत्याशयेन सिद्धान्त्याह-उच्यत इत्यादिना । तत्र प्रथम ताप- न्यायविरुद्धम्य लौकिकन्यवहारम्याप्रमाणत्वमिष्टमेवत्याशयेनाऽऽह-यदि भोपपद्यत इत्यादिना-इत्येवमादीनि चेत्येवमन्तेन ! स्पष्टार्थ भाप्यम् । ननु लौकिकन्यव. हारम्य प्रकृतविषयेऽप्रमाणत्वेऽपि शास्त्रारव्यवहार कथमममाणं भवितुमर्हताति ·। न सव्यारपशावरभाष्यसमैते [अ०१पा० अ०५] नुपपन्नार्यम् । अक्षरेभ्य. संसाराः संस्कारादर्थप्रतिपत्तिरिति सं. भवत्यर्थप्रतिपत्तावक्षराणि निमित्तम् । गौण एवार्थप्रतिपत्तौ शब्द इति चेत् । न गौणोऽक्षरेषु निमित्तभावः । तद्भावे भावात्तदभावे चाभावात् । अथापि गाणः स्यात् गौणः शब्दो मा भूदिति प्रत्यक्षादिभिरनवगम्यमानोऽर्थः शक्यः परिकल्पयितुम् । न ह्याग्निर्माणवर इत्युक्तेऽग्निगदो गौणो मा भूदिति ज्वलन एव माणवक इत्यध्यवमीयते । न च प्रत्यक्षा गकारादिभ्योऽन्यो गोशब्द इति । भेटदर्शनाभावादभेददगनाच । गकारादीनि हि प्रत्यक्षाणि । तस्माद्वारिति गफारादिविसर्जनीयान्त पदमक्षराण्येव । अतो न तेभ्यो व्यतिरिक्तमन्यत्पदं नामेति । ननु 'संस्कारवल्पनायामप्यदृष्टाल्पना' । उच्यने । सन्दकल्पनाया सा च, शब्दरल्पना च । तस्मादक्षराण्येव शहते-ननु चेत्यादिना । व्रजति पचतीत्येवमारयातान्तपदेनाऽऽद्यक्रियाप्रमृत्यन्तिम त्रियापर्यन्त पूर्वापरभावेन विद्यमाननियासमूहात्मक माव धात्वर्थभूनमाचष्ट इत्येवं शास्त्रकारव्यवहारेण शब्दस्यैवा यवधानेनार्थप्रत्यायस्त्वदर्शनात्सस्वारद्वारा तदाश्रयणे ताशयवहारानुपपत्तिरित्यर्य । शास्त्रकारम्यापि न्यायविरुद्धत्वेऽप्रमाणत्वमिष्टमेवेत्या- येनाऽऽह --न शास्त्रमारवचनमित्यादिना । किं च तत्तद्वर्णानुमवजनितसम्काराणा व्यापारमारत्वेन व्यवधायकत्वाभावान्नानुपपन्नाथ लाफिक्वचन शास्त्रकारवचन वैत्या- त्याशयेनाऽऽह-अपि चत्यादिना निमित्तमित्यन्तेन । ननु शब्दादर्य प्रतिपद्यामह इत्यादि यवहारेषु शनशळो वर्णात्मक्शब्दो गौण एव म्यान्न तु मुख्योऽ यवधानेनाप्रित्यायक्त्वामावाढित्याशयवान्छङ्कते-गौण इत्या- दिना दन्तेन । समाधत्ते-न गाण इत्यादिना। पूर्वोत्तव्यवहारेषु शदशब्दो वर्गेषु न गाण इत्यर्थ । तत्र हेतुमाह-अक्षरेषु निपित्तभाव इति । अन्त्यसरेपु निमित्तत्वमर्थप्रति पत्तावन्वय यतिरेकदर्शनादित्यर्थ-1 एवं च म्व यापारद्वाराऽरणामर्थप्रतिपत्ती हेतुत्वस- भवात्ततोऽन्यादृशम्य हेनुत्वम्य कुनाप्यदर्शनात्म्दव्यापारव्यायम्य सर्वत्र नियतत्वात्मका रश्च दाटस्य व्यापार एवनीश यवधानमय घानमेवातो न गोण शब्द इति भाव । एवं वर्णेषु मुम्यशळत्यमुपपायाधुना प्रदिवाटेन क्यचिद्वर्णाना गाणशलत्वेऽपि नेपा. मेवार्थप्रत्यायक्त्व युक्त प्रत्यक्षादिमिरदाम्यमानत्वान्न तु तदतिरितम्य म्फोटम्य प्रत्यक्ष दिभिरनवगम्यमानम्यार्थप्रत्यायकत्वकल्पनमुगपत्तिमदित्याशयेनाऽऽह-अयापी. स्पादिना प्रत्यताणीत्पन्न।

·(अ०१पा.१०५] मीमांसादर्शने । ४९ अथ गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थः । अयमाशयः । यया । अग्निर्माणवकः' इत्यादौ प्रयुज्यमानोऽग्निशब्दो गोगो मा भूदिति ज्वलनपरो नेप्यते माणवके ज्वलनामेदस्य प्रत्यक्षवाधितत्वात् । तद्वच्छन्दा- दथै प्रतिपद्यामह इत्यादी प्रत्यक्षादिमिरनवगम्यमानस्य स्फोटस्य न शब्दशब्दवाच्य- त्वमगीकृत्यार्थप्रत्यायकत्वं कल्पयितुमुचितम् । किं तु प्रत्यक्षगम्यानां गकारादीनामेव गौणत्वमप्यद्गीकृत्य तत्कल्पनमुचित्तमिति । अत उक्तयुक्तिभिर्गकारादीनामेव वर्णानां पदत्वं न तु तदतिरिक्तस्य प्रमाणागोचरस्य स्फोटस्येत्याह-तस्मादित्यादिना नामती. त्यन्तेन । ननु यया स्फोटवादे कोटस्याप्रतीतिहेतुत्वे स्वीक्रियमाणेऽदृष्टकल्पना तद्वद्ध- वन्मतेऽपि तत्तद्वर्णानुमवननितसंस्कारस्य तत्तत्स्मृतिहेतोरर्थप्रतीतिरूपकार्यान्तरे साम- यमदृष्टमेव कल्पयितन्यं भवतीति कयं स्फोटवादो निराफियत इति शङ्कते- नन्विति । समाधते-उच्यत इति । अयमाशयः । स्फोटशब्दपक्षे ह्यवश्यं तत्तद्वर्णा- नुमवननित संस्कारान्तरं स्फोटामिव्यक्तिसमर्थ स्मृतिहेतोरेख वा तदभिव्यक्तिसामथ्र्य कर्मणः संयोगविभागयोरिवाष्टमेव कल्पनीयम् । तच्चास्माभिरर्यप्रतीतावेव कल्प्यते भव- न्मते तु पूर्वोत्तरीत्याऽदृष्टकल्पनाऽप्रसिद्धस्फोटात्मकशब्दकल्पना चेत्यधिको दोप इति । प्रकृतं स्फोटनिराकरणमुपसंहरति-तस्मादिति । ननु वर्णानां तदतिरिक्तस्फो- टस्य वाऽर्थप्रत्यायकत्वांशे प्रकृतोत्पत्तिकसंवन्धाधारताशे वा तुल्यतया प्रयत्नपुरःसरं स्फोटप्रतिपेघो निरर्थक इति चेन्न । यतः स्फोटपक्षे हि निरवयवं वाक्यं निरवयवस्य वाक्यार्थस्य वाचकमवयवास्तु पदात्मका वर्णात्मकाश्य मृषाभूता इतीप्यते । ततश्य पढ़तदययवाश्चितस्योहादेर्महावाक्यावयवावान्तस्वाक्यार्थप्रयाजाद्याश्रितस्य प्रसङ्गतन्नादे- श्चोत्तरत्र विचार्यमाणस्य मृपात्वं स्यात् । अतस्तत्सत्यतासिद्धयर्थं स्फोटनिराकरणमिति न आकृतिवादः॥ निम्फलम् । एवं संबन्धिद्वयाधारस्य संबन्धस्य एकस्मिन्नाधारे शब्दस्वरूपे निरूपितेऽपर संबन्धिनमर्यरूपं निरूपयितुमारमते--अथ गौरित्यादिना । तत्र यद्यप्याकृतिस्तु क्रियार्थत्वादित्यादिना सूत्रकारेणैवाऽऽकृतेरभिधेयत्वं स्थाप- यिष्यत इत्यत्र पृथक्प्रयासो विफल: 1 तथाऽप्याकृतेरनभिधेयत्वं पूर्वपक्षिणा द्वेधो- द्भाव्यते । अभावाद्भावे वा क्रियायामनुपयोगादिति । तदत्र सद्भावप्रतिपादनेन प्रय- मपक्षनिराकरणं क्रियते । द्वितीयमुपारष्टात्सूत्रकारो निराकरिष्यतीति विवेकः । अर्थत्यादिप्रश्नमाप्यस्यायमर्थः । गोत्वादिसामान्यरूपाया आकृतव्यात्या ·सव्याख्यशावरभाष्यसमेते [अ०१पा० १०५] सास्त्रादिविशिष्टाकृतिरिति ग्रूमः । नन्वाकृतिः साध्याऽस्ति वा न वेति । न प्रत्यक्षा सती साध्या भवितुमर्हति | रुचकः स्वस्तिको वर्ध- मानक इति हि प्रत्यक्षं दृश्यते । व्यामोह इति चेन्ना नासति प्रत्ययवि. पर्यासे व्यामोह इति शक्यते वक्तुम् । असत्यप्यान्तर एवंजातीयको सह भेदाभेदादि विकल्पासहत्वेन दुर्निरूपतयाऽप्रसिद्धत्वादगोव्यावृत्तिरूपस्यापोहस्य शब्दार्यत्वे तस्यावस्तुतया कथं तदाधारतया संबन्धो नित्यः सिध्येदिति । प्रत्यक्षप्र. माणसिद्धस्य · अयमपि गौरयमपि गौः शाबलेयादन्यो बाहुलेयः' इत्यादिप्रती- तिवशेन मिन्नामिन्नत्वेन प्रतीयमानस्य च गोत्वादिसामान्यस्य " प्रत्यक्षबलसिद्धस्य सामान्यस्य कुतर्कतः । न शक्योऽपहवः कर्तुं सर्व विजयते हि तत् " । इत्यायुक्त. रीत्याऽपहोतुमशक्यतया तादृशं गोत्वादिरूपं सामान्यमेव शब्दार्थ इति तदाधारः संबन्धो नित्यः सिध्यत्येवेत्याशयेन सिद्धान्तवाद्याह-सास्नादिविशिष्टाकृतिरिति । ' जातिमेोऽऽकृति प्राहुर्व्यक्तिराक्रियते यया ' इति वार्तिकोक्तरीत्या भातिराकृतिश. ब्देनोच्यते । आक्रियते निरूप्यत इत्यर्थः । सास्नादिविशिष्टेति । एकस्मिन् गोपिण्डे विद्यमानाना समुचितानेकप्तामान्याना सत्तादिरूपाणां मध्ये गोशब्दवाच्यसा- मान्यस्य तेन साकमेकस्मिन्नवयविन्यसाधारण्येन विद्यमानः सास्नादिभिरवयवैरुपलक्षण- भूतैर्षिविच्य निर्देशार्थ सास्नादीत्युपादानम् । नन्वाकृतिर्न पिण्डपृथग्भूता पिण्डबुद्धचमावेऽबुध्यमानत्वात् । पङ्क्तियूथवनादिवदि- त्यनुमानेन आकृतेरसद्भावमभिप्रेत्य शङ्कते--नन्वाकृतिरिति । अस्ति वा न वेति सदिह्यमानतया साध्यत्वात्कयं सिद्धवत्कृत्याऽऽकृतेः शब्दार्थ- त्वमुच्यत इत्यर्थः । प्रत्यक्षविरुद्धं भवदनुमानमित्याशयेन समाधत्ते-न प्रत्यक्षे. त्यादिना । लोकप्रसिद्धप्रत्यक्षविधिमवदनुमानं निरालम्बनवाद्यमिमतप्रत्यक्षगम्यरूपा. अपह्नवानुमानवदनादरणीयमिति भावः । रुचकः स्वस्तिको वर्धमानक इति । सौवर्णपदार्थगतरचकत्वादिरूपावान्तरसामान्याभिप्रायेण बोध्यम् । त्रयानुगतसुवर्णत्व- रूपसामान्यामिप्राय वेदम् । ननुक्तः प्रत्ययो भ्रमरूपः प्रत्यक्षामास इति शङ्कते- व्यामोह इति । उत्तरकाले वाधरज्ञानादिरूपबाधकामावादुत्पन्नस्य च ज्ञानस्य स्वतः प्रमाणत्वान्न भ्रमत्वं कल्पयितुं शक्यमित्याशयेन समाधते-नासतीत्यादिना । ननु यया पतिर्वनमिति वृक्षादिव्यतिरिक्तार्थान्तरस्यामावेऽपि प्रत्ययमात्रं भवति तद्व- पिण्डव्यतिरिक्ताकृतिरूपार्यान्तरामावेऽपि प्रत्ययमात्रं मवितुमर्हतीति शङ्कते-असत्य- - १लो वा. आ. वा. लो।

·" [अ०१पा. १०९] मीमांसादर्शने । भवति प्रत्ययः पक्तिः, यूथ, वनमित्ति यथेति चेत् । न । असंवद्रमिदं वचनमुपन्यस्तम्। फिमसति वने वनप्रत्ययो भवतीति प्रत्यक्षमवाऽऽक्षिप्यते वृक्षा आपि न सन्तीति । यद्येवं प्रत्युक्तः स माहापानिका पक्षः । अथ कियाकृतिसद्भाववाद्युपालभ्यते सिद्धा- न्तान्तरं ते दुप्यतीति वनेऽपि सति मनमत्ययः मामोतीति । एवमपि प्रकृतं दूपयितुमशवन्नुवतस्तत्सिद्धान्तान्तरपणे निग्रहस्थानमापद्यते, असायकत्वात् । स हि वक्ष्यति दुष्यतु । यदि दुष्यति किं तेन दुष्टेन अदु- ऐन वा प्रकृतं त्वया सापितं भवति, मदीयो वा पक्षो दूषिती भवतीति । नक्षव्यतिरिक्तं वनं यस्मानोपलभ्यतेऽतो वन नास्तीत्यवगम्यते । यदि बनेऽन्येन हेतुना सद्भावविपरीत: मत्यय उत्पद्यते मिथ्यैव पन. पीत्यादिना । असत्यप्यर्थान्तर इत्यादिना किं वनप्रत्ययो यथा प्रत्यक्षाभासोऽर्या- न्तरसाधको न मवति, एवमाकृतिप्रत्ययोऽपीति निरालम्बनवादमभिप्रेत्य प्रत्यक्षमेवाऽऽसि- प्यत उताऽऽकृतिसदाबवायुपालन्यत आकृतिप्रत्ययानुरोधेनाऽऽकृतिसद्भावाम्युपगमे वनप्रत्ययानुरोधेन वनप्तद्भावोऽप्यङ्गीकरणीयः स्यादिति ते सिद्धान्तान्तरं दुप्यतीत्येवं द्वेषा विकरप्योमयथाऽपि न संभवतीत्येवं दूपयितुं भवदुपन्यस्तं वचनं प्रकृतेऽसंबद्धमित्युत्तर माह-नासंबद्धमित्यादिना । भवदुपन्यस्तं वचनं स्वपक्षसाधकमपि न भवति मदीय- पक्षदूषकमपि न मवतीत्यर्थः । तत्राऽऽद्य विकल्पमाशङ्कय दूपयति--फिमसति बन इत्यादिना-माहायानिक इत्यन्तेन । असति बने बनमस्पयो भवतीति वचनेन यदि शून्यवादमित्य धनमित्या- कारकप्रत्ययेन वृक्षा अपि वस्तुभूता न सिध्यन्तीति प्रत्यक्षमेव स्वविषये प्रमाण न भवतीत्याक्षिप्यते नर्हि म शून्यवादिपक्षः मागेव युक्तिनिचयोपपादनेन निराकृत इत्यर्थः । द्वितीयविकल्पमाशङ्कते-अयेत्यादिना मामोतीत्यन्तेन । इमं विकल्प दूपयति--एवमपीत्यादिना भवतीतीत्यन्तेन । भाप्यं सुगमम् । पनपत्य. यस्याऽऽकृतिप्रत्ययवैषम्य द्वेधा दर्शयन् प्रथममेकमाहन चेत्यादिना । यस्मावृक्षातिरिक्ततया बन नोपलभ्यते, अतोऽतिरिक्तं वनं नास्तीत्यवगम्यते, आकृती तुन तथेत्येक वैषम्यम् । अपरं वैषम्यमाह-यदि वन इत्यादिना वैषम्यमित्यन्तेन । अयमाशयः । यदि लोकदृष्टिमनुसृत्य वनप्रत्ययस्य बाधकं प्रत्ययान्तरं वर्तत इति ·सव्यारयशावरभाप्यसमेते [अ०१पा०अ०५] प्रत्यय इति । वतो वन नास्तीत्यवगच्छामः । न च गवादिषु प्रत्ययो विपति । अतो वैषम्यम् । अथ वनादिषु नैव विपर्येति न ते न सन्तीति । तस्मादसंबद्धः पङ्किवनोपन्यासः । अत उपपन्नं जैमिनिव- चनमाकृतिः शन्दार्थ इनि । यया चाऽऽकृतिः शब्दार्थस्तथोपरिष्टान्निपु- णतरमुपपादयिष्याम इति । अय संवन्यः क इति । यच्छन्दे विज्ञातेऽर्थो विज्ञायते स तु कृतक इति पूर्वमुपपादितम् । तस्मान्मन्यामहे फेनापि पुरुपेण शब्दानामर्थैः सह संबन्ध कृत्वा वनप्रत्ययो मिय्यवेत्याश्रीयते तदा वन नाम वम्त्वन्तर माम्त्वेव । आकृतिप्रत्ययस्य तु क्दाऽपि विपर्ययप्रत्ययान्तर नास्त्येवेत्याकृतिरूपवस्त्वन्तराभ्युपगमे नकोऽपि दोप इति । यदि तु लोकेऽपि य कश्चिद्वनादिप्रत्ययस्यापि विपर्ययप्रत्ययान्तर नास्त्येवेत्यभिनिवि- शेत, तदृष्ट्या वनात्मक वस्त्वन्तरमन्तु नाम । नैतावताऽस्माकमाकृतिसद्भाववादिना काचित्क्षतिरित्याशयेनाऽऽह-अय वनादिवित्यादिना । आकृतिसद्भावसमर्थन च विम्तरेण वार्तिक एव कृत तव द्रष्टव्यम् । अत आकृतेरसत्यत्वप्रतिपादनाय पति. वनाडुपन्यास सर्वथाऽमाधक एवेत्यसबद्ध एवेत्युपसहरति-तस्मादिति । उत्तरीत्याऽमाधमत्यादित्यर्थ । अत उत्तरीत्याऽऽकृतिसद्भावे वाधकामावात् प्रत्यक्षादिप्रमाणरूपसापामद्भावाचाऽऽहते शब्दार्यत्वबोधक जैमिनिवचनम्-आक. तिम्नुपियार्यवादित्यादिवमुपपनतरमित्याह-अत इति । एव सद्भावप्रतिपादनेनाऽऽ. ने शनार्थत्वमुपपाय रियोपयोगप्रदर्शनेनापि शळार्यत्वमुत्तरनाऽऽकृत्यधिकरणे विम्त- रेणोपपा यिष्याम इत्याह-यया चेत्यादिना । एव शब्दार्थयोराधारभूतयो स्वरूपं निरुप्य तगधेयभूतम्य सक्षामनिलक्षणमवन्धम्य नित्यत्वमुपपादयितु पूर्वमेवोपक्रान्तम्य तानित्यवपूर्वपक्षम्येनावता शनार्यनिरूपणपरेण ग्रन्थेन व्यवहितत्वात्तत्स्मरणार्थ प्रश्नो. तराम्यां पूर्वोपपाटिन सतासशिलक्षण शब्दार्थयो सबन्धम्वरूपमाह-अयेत्यादिना । (वदितरीत्या शनायी मवेना नाम, पर्यस्तु प्रयासोऽय शब्दार्थस्वरूपनिरूपणविषय वरनाशमनन्ध र इनि प्रश्नमा यार्थ । यादृशेन सधेन शब्दज्ञाने सत्यज्ञान जायते तादृश सतामतिरूप एव प्रते सबन्य इत्युत्तरमाप्यार्थ । तस्य च तक्त्वं पूर्वोपपादितमनुमापने-स तु कृनक इत्यादिना । प्रकृतपूर्वपक्षमुपसहरति- तम्मादिति । नगदादावन केननिन्महापुरपेण शल्गनाम सह सज्ञासशिलक्षणसर. न्य संयवहारा कृत्या वेता प्रगीता इनि पुरणम्य प भ्रमप्रमादादिममवाप्रमाणमेव यंदा पापमयोरित्यर्थ । एव प्राप्ठे मिसान्तमाह-नदिदानीमिति ।

·[अ०१पा० १०५) भीमांसादर्शने । ५३ संव्यवहत वेदाः प्रणीता इति । बदिदानीमुच्यते । अपौरुषेयत्वात्संब- न्धस्य सिद्धमिति । कयं पुनरिदमवगम्यतेऽपौरुषेय एष संवन्ध इति । पुरुषस्य संवन्धुरभावात् । कयं संबन्धा नास्ति । प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्या- भावात्, तत्पूर्वकत्वाचेतरेषाम् । ननु 'चिरवृत्तत्त्वात्मत्यक्षस्याविषयो भवेदिदानीन्तनानाम् । न हि चिरवृत्तःसन्न स्मर्येत । नच हिमवदादिषु कूपारामादिवदस्मरणं भवितुमर्हति । पुरुषवियोगो हि तेषु भवति, देशोत्सादेन कुलोत्सादेन वा । न च शब्दार्थव्यवहारवियोगः पुरुषा- णामस्ति । स्यादेतत् । संवन्धमात्रव्यवहारिणो निष्पयोजनं कर्तृस्मरण- मनाट्रियमाणाविस्मरेयुरोति । तन्न । यदि हि पुरुषः कृत्वा संवन्ध व्यवहा- शब्दार्थयोः संबन्धस्यापीरुपेयत्वासंभवासिद्धं प्रामाण्यमित्यर्थः । शब्दार्थसंवन्धापौरुषेयत्ववादः । संवन्धस्यापौरुषेयत्व प्रश्नोत्तराम्यां निरूपयितुं कथं संबन्धस्यापीरुपेयत्वं गम्यत इति पृच्छति--फथं पुनारीति । संवन्धकर्तुः पुरुषस्यामावानास्ति संवन्धस्य पौरुपेय- त्वमित्युत्तरमाह---पुरुषस्येत्यादिना । संवन्धस्य कर्ता नास्तीति कथमवगम्यत इति पृच्छति-कमिति । प्रत्यक्षादिप्रमाणानामभावान्नास्ति तत्कतेत्यवगम्यत इत्युत्तर- माह---प्रत्यक्षस्येत्यादिना । यद्दर्शनयोग्य वस्तु तादृशं सामग्रीसमवधानदशायामपि यदि न दृश्यते तन्नास्तीत्यवगम्यते यथा नरशाङ्गादिरित्याशयः । ननु संबन्धकर्तुः प्रत्यस- योग्यस्यापि चिरवृत्तत्वादिदानीन्तनानां न प्रत्यक्षविषयत्वं भवत्तीति शङ्कत-नन्विति । चिरवृत्तस्येदानीन्तनप्रत्यक्षयोग्यत्वासंभवेऽपि स्मरणयोग्यत्वसत्वात् । तस्य चानुपलम्भ- नान्नास्त्येव संबन्धेत्यवगम्यत इति समाधत्ते-न हीति । न हि न स्मर्यंत-स्मरण- योग्यो मवत्येवेत्यर्थः । ननु हिमवदादिपु विद्यमानकूपारामादीनां कर्ता यथा न स्मर्यत इदानीतनेस्तथेहापि भवितुमर्हतीत्याशङ्कय समाधत्ते-नचे त्यादिना । अयमाशयः । हिमवदादिपु देशोत्सादस्य कुलोत्सादस्य वा संभावितत्वात्स्मृतिहेतुमूतपुरुपपरम्पराया विच्छेदात्तनविस्मरणमुपपद्येत, प्रकृते तु शब्दार्यव्यवहर्तृपुरुषपरम्पराविच्छेदस्य कयमपि कदाऽप्युद्भावयितुमशक्यत्वाच्छब्दार्थसंवन्धकर्तृविस्मरणोपपादनमतिसाहसमिति । मनु व्यवहर्तृपुरुषाणां शब्दार्थसंबन्धमा व्यवहारार्थमावश्यकं तत्कर्तृस्मरणं तु घर- कर्तृकुलालस्मरणमिव निष्प्रयोजनमिति संवन्धारमनाद्रियमाणा विस्मरेयुरिति शङ्कते- स्यादेतदित्यादिना । समायत्ते-तन्नेत्यादिना न विपतित्तावित्यन्तेन । अस्य -- ·५४ सव्याख्यशावरभाप्यसमेते- [अ०१पा० १०५ ] रयेतू, व्यवहारकालेऽवश्यं स्मर्तव्यो भवति । संप्रतिपत्तौ हि कर्तृव्यव होरर्थः सिध्यति, न विप्रतिपत्तौ । न हि वृद्धिशब्देन, अपाणिनेद्य- वहारत आदेचः प्रतीयेरन्, पाणिनिकृतिमननुमन्यमानस्य वा । तथा मकारेणापिङ्गलस्य न सर्वगुरुस्त्रिकः प्रतीयेत, पिङ्ग. लकृतिमननुमन्यमानस्य वा । तेन कर्तृव्यवहारो समविपद्यते । तेन वैदे व्यवहरद्भिरवश्य स्मरणीयः सवन्यस्य कर्ता स्यात्, व्यवहारस्य च । न हि विस्मृते दृद्धिरादैजि(पा० १।१।१।)त्यस्य सूत्रस्य क. तरि ' वृद्धिर्यस्याचामादिः । (पा० १ । १ । ३० । ) इति किंचित्मतीयेत । माप्यस्यायमाशय । नान सवन्धक रनादराद्विस्मरणमुपपद्यते । यदा हि कश्चित्पद पदार्थसवध कृत्वा धर्माधर्मप्रतिपादनाय वेदवाक्यानि कृतवास्तदाऽवश्यमसौ संबन्धस्य वर्ता, स एव च ते पदैर्वेदवाक्यरचनात्मक व्यवहार करोतीति समयव्यवहारयोरेक्क र्तृत्व प्रतिपत्तृमि स्मर्तव्य तया वाक्यादथै प्रतिपाद्यमानानामवश्य वाक्यकर्तुरातत्वं च स्मर्तय तदधीनत्वादर्यनिश्चयस्य । न च वेदार्थ प्रतिपाद्यमाना समयार तेन सह वेदकर्तुरेक्त्व तस्य चाऽऽप्तत्व स्मरन्तो दृश्यन्त इति-संप्रतिपत्ताविति । सबन्धकर्तृवेदवाक्यकरिक्य आतत्वे च निश्चिते सतीत्यर्थ. 1 अर्थः सिध्यतीति । प्रतिपत्तॄणा वेदवाक्यादर्थनिश्चयो जायत इत्यर्थ -न विप्रतिपत्ताविति । ऐक्यनिश्चया- भावे सति न नायत इत्यर्थ । सत्र धृव्यवहारक्यनिश्चये सत्येव प्रतिपत्तणा तद्वयव हारतोऽर्थनिश्चयो नान्यथेत्यन्वयव्यतिरेको दृष्टान्तेन प्रदर्शयति-न हीत्यादिना अननुमन्यमानस्य वेत्यन्तेन । अयमर्थ । यथा पाणिनिभिन्नस्य पाणिनिमताननुसा रिणो वा वृद्धिशब्दव्यवहारत आदेचो न प्रतिपद्यन्ते प्रतिपत्तार । यथा वा पिङ्गला चार्यमिनस्य तन्मताननुसारिणो वा मकारव्यवहारत सर्वगुर कि न प्रतिपद्यन्ते । किं तु दृद्धिरादेनिति वृद्धिशब्दसवन्धर्तु पाणिनेवृद्धिर्यस्याचामादिस्तयुद्धमिति व्यय हारतो वृद्धिशब्देनाऽऽटैच प्रतिपद्यन्ते । एव । सर्वगुरुमं ' इति मकारसबन्धकर्तु पिगलाचार्यस्य व्यवहारत सर्वगुरु निक प्रतिपद्यन्ते तद्वदिति । अत कारणात्सवधृन्यवहों सप्रतिपत्तिरावश्यकीति निगमयति-तेनेति । तथा च प्रकृतेऽपि वेवाक्यार्थप्रतिपत्तृमिरवश्य पदपदार्थसबन्ध वर्ना तादृशपदसमूहात्मक्वेदवाक्यकर्ता चैक एवाऽऽप्तश्चेत्येव म्मरणीय इत्याह-तेन वेद इत्यादिना । समय यवहारयोरेककनुकत्वविस्मरणे नार्थनिश्चय समवतीत्या दृष्टान्त प्रदर्शयति-न होति । अतश्च प्रकृते विनाऽपि क्र्तृम्मरण वेदवाक्यादनिश्चयस्य ·[अ० पा० १०५] मीमांसादर्शने । तस्मात्कारणादवगच्छामो न कृत्वा संवन्धं व्यवहारार्थ केनचि. द्वेदाः प्रणीता इति । यद्यपि च विस्मरणमुपपवेत, सयाऽपि न प्रमाण- मन्तरेण संपन्धारं प्रतिपद्येमहि । यथा विद्यमानस्याप्यनुपलम्भन भवतीति, नैतावता विना प्रमाणेन शशविषाणं प्रतिपद्यामहे । तस्मा- दपौरुषेयः शब्दस्यार्थेन संवन्ध इति । नन्वर्थापत्या संवन्धारं मतिपद्येमहि न हकृतसंवन्धाच्छब्दा- दर्य प्रतिपद्यमानानुपलभामहे । प्रतिपद्येश्चत्मथमश्रवणेऽपि प्रतिपद्ये. रन् । तदनुपलम्भनादवश्यं भवितव्यं संबन्धेति चेन्न सिद्धवदुपदे- प्रसिद्धत्वान्न संबन्धस्य वेदवाक्यस्य च कर्ताऽभ्युपगन्तुं शक्यत इत्याह-तस्मात्कार. णादिति । ननु विद्यमानस्यापि संबन्धक श्छन्दोगप्रसिद्धोहग्रन्थकर्तुरिव विस्मरणमुपपन्न- मिति न तावता क-भावः सिध्यतीत्याशयेन शङ्कते-यद्यपीति । समाधत्ते-तथाऽ. पीत्यादिना । अयमाशयः । उहमन्यादिपूहेतिसमाख्यादिरूपबहुतरप्रमाणवलेन कर्तुः संप्रतिपन्नधेऽपीह संबन्धरि कस्यापि प्रमाणस्यानुपलम्ममात्केवलानुपलम्मनस्य वस्त्वमा- वासापकत्वेऽप्यप्रामाणिकवस्त्वनुपलम्मनस्य शशविपाशादिविवाभावसायकत्व संभवत्ये. वेति। सौत्रोपदेशपदार्थ निरूपायितुमवतरणिकामारचयति नन्वित्यादिना । अस्य शङ्कामाप्यस्यायमाशयः । संवन्धृसद्भावे प्रमाणान्तराभावेऽपि प्रथमश्रुतावाप्रतीत्यनुपप- तिरूपाऽर्थापत्तिः प्रमाणं भवितुमर्हति । तथा हि । संबन्धात्य कृतकत्वे ह्यप्रतिपन्नस. मयानामप्रितीतिः प्रतिपन्नप्समयानां च प्रतीतिर्देवदत्तादिशब्दवदुपपन्ना मवति । स्वाभाविक तु प्रत्यायकत्वे प्रथमश्रवणेऽपि प्रतीतिः स्यात् । सा तु नास्ति कित्वस्यायमर्थ इति पुरुषेण कथिते सत्येवार्थप्रत्यय उपलभ्यत इत्यवश्य पुरुषकृतमेव शब्दस्यार्थप्रत्याय- कत्वमिति पौरुषेय एवं संवन्ध इति । इमा शङ्का सोनोपदेशपदार्थप्रदर्शनेन निराकरोति- न सिद्धवदुपदेशादित्यादिना। सिद्धवदुपदेशादिति । अस्थायमर्थ इति न संबन्धक रणमिदं किं तु प्रसिद्धस्यैव संबन्धस्य, उपदेशः कयनं तस्मादित्यर्थः । सिद्धसंबन्धाय कथनमेवेदं न तु करणमिति कथमवगम्यत इति चेत् । इत्यम् । अर्थान्तरकथने बहुमिर्नि वारणात् । तया हि । यो हि कश्चित्कस्मैचिद्रोशब्दस्याश्च गवयं वाऽर्थमाह तमन्ये बहवो निवारयन्ति नायमस्यार्थः किं तु सानादिमानस्यार्थ इति । संबन्धकरणपक्षेच देवदत्तादिशब्दवत् । येनवार्थेन संबधः क्रियेत स एव तच्छन्दार्य इति निवारण नोप- पंद्यते । तस्मान्न तावत्पुरुषा अस्य शब्दस्यायमोऽस्यायमर्थ इति वदन्तोऽपि तसंच. ।

·- प्रत्यक्ष- ५६ सव्याख्यशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०१०५] शात् । यदि संवन्धुरभाषानियोगतो नार्था उपलभ्येरंस्ततोऽर्था- पत्त्या संवन्धारमवगच्छामः । अस्ति त्वन्यः प्रकारः। वृद्धानां स्वार्थेन संव्यवहारमाणानामुपशृण्वन्तो वाला मर्थ प्रतिपद्यमाना दृश्यन्ते । तेऽपि वृद्धा यदा वाला आसंस्तदाऽ- न्येभ्यो वृद्धेभ्यस्तेऽप्यन्येभ्य इति नास्त्यादिरित्येवं वा भवेत् । अथ वा न कश्चिदेकोऽपि शब्दस्यार्थेन संवन्ध आसीत्। अथ केनचित्स- वन्धाः प्रवर्तिता इति । अत्र वृद्धव्यहारे सति नार्थादापयेत संवन्धस्य कर्ता । अपि च व्यवहारवादिनः प्रत्यक्षमुपदिशन्ति, कल्पयन्तीतरे संवन्धारं न च प्रत्यक्षे प्रत्यर्थिनि कल्पना साध्वी। तस्मात्संवन्धुरभावः । अव्यतिरकेश्च यथाऽस्मिन्देशे सास्नादिमति गोशब्द एवं सर्वेषु दुर्ग- धर्तृत्वेन शङ्कनीया इति । पूर्वपक्ष्युपन्यस्तामापत्तिमन्यया परिहर्तुमाह-यदि संवन्धुरित्यादिना । सबन्धस्याकृतक्त्वेऽपि शब्दादर्थप्रतीतिः प्रकारान्तरेणोपपन्ना भवतीत्यर्थ । तदेव प्रकारान्तरमाह-वृद्धानामित्यादिना । ययाऽद्यत्वे स्वकार्यार्थ व्यवहरमाणाना वृद्धाना प्रसिद्धसंबन्धानामुपशृण्वन्तो बाला• संबन्धमर्थं च प्रत्यक्ष प्रतिपद्यमाना दृश्यन्ते, एव सर्वदाऽपीत्यनादिवृद्धव्यवहार- महिम्ना सवन्धावगमोऽविगमश्चोपपन्नतरो भवतीति सबन्धस्याकृतक्त्वेऽपि न काऽप्यनु- पपत्तिरिति भाव । एव स्वमतमुपपाद्य शब्दार्थसवन्धस्य कृतक्त्व शब्दार्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिनिमित्तक दूषयितुमनुवदति-अथ वेत्यादिना प्रवर्तिता इत्य-तेन । इम पक्ष दूपयति- अनेत्यादिना । पूर्वोपपादितरीत्याऽनादिवृद्धव्यवहारेणैवार्थप्रतीतेरुपपक्षतरत्वादनुपपत्ते- पामावान तन्महिम्ना सबन्धकर्तृसिद्धिरिति भाव । सौत्रोपदेशपद प्रत्यक्षरूपार्यान्तरपर- तया व्याचष्टे-अपि चेत्यादिना । उपदेश प्रत्यक्षविषयो वृद्धव्यवहारोऽर्थप्रती- तिसाधको यतो विद्यतेऽतोऽनुपपत्तिरेव नास्तीत्याशय । यत्तु स्वाभाविक प्रत्याय- क्वे प्रथमश्रवणेऽप्यर्थप्रतीति म्यादित्युक्तम् । तन्न। सबन्धम्य सामयिक्त्व इव स्वामा- विरत्वेऽप्यवगतस्यैवार्थप्रतिपत्तौ निमित्तत्व नानवगतस्येति प्रथमश्रवणेऽप्रतिपन्नसंब. न्यस्याप्रितीतेरपपन्नतरत्वात् । सौत्रम यतिरेक्पद व्याचष्टे-अव्यतिरेकश्वेत्यादिना। यतोऽयतिरेको देशायतिरेक सबन्धम्य विद्यतेऽतोऽपिकारणात्संव-धो नित्य इत्यर्थः । देशान्यनिरेक्मेव सबन्धम्योपपादयति-यथाऽस्मिन्देश इत्यादिना । । यथाऽम्मिन्देशे साम्नादिमत्यर्थे गोशल प्रयुज्यमानो दृश्यते, अयमाशय ·५७ (म०१पा० १०५] पीपांसादर्शने। मेष्वपि । वहवः संवन्धारः कथं संगस्यन्ते । एको न शक्नुयात् । अतो नास्ति संवन्धस्य कर्ता । अपर आह । अव्यतिरेकश्च । न हि संवन्ध- ध्यतिरिक्तः कश्चित्कालोऽस्ति । यस्मिन्न कश्चिदपि शब्दः केनचि- दयेन संवद्ध आसीत् । कथम् । संपन्यक्रियैव हि नोपपद्यते । अवश्य- मनेन संवन्धं कुर्वता केनचिच्छब्देन कर्तव्यः । येन क्रियेत तस्य केन कृतः । अथान्येन केनचित्कृत्तः, तस्य फेनेति तस्य केनेति नैवाव- तिष्ठते । तस्मादवश्यमनेन संवन्धं कुर्वताऽकृतसंबन्धाः केचन शब्दा वृद्धव्यवहारसिदा अभ्युपगन्तव्याः । अस्ति चेयवहारसिद्धिन नियो- गतः संवन्ध्रा भवितव्यमित्यर्थापत्तिरपि नास्ति । । एवं सर्वेषु दुर्गमेप्यपि देशेषु । न चैवमेकेन कर्तुं शक्यते । अनेके चेसंबन्धारः कथं ते सर्वे, सर्वेषु दुर्गमेषु संगस्यन्त इति संबन्धुरेकत्वानेकत्वाम्यां निरूपयितुमशक्यत्वान संबन्धः कृतक इति । ननु दुर्गमेषु गोशब्दप्रयोगः सास्नादिमति विद्यत इति कथं ज्ञातुं शक्यते । केनचित्पुरुषेण तत्र तत्र गत्वा स प्रयोगो दृष्टश्चेत् संवन्धुरीश्वरस्याप्रतिहत. गतेर्गमनं न संभवतीति कथं संमान्यते । किं च बहूना संबन्धृणामेकत्र संगमनमपि सर्वत्रेकरूपशव्दार्थव्यवहाररूपकार्यदर्शनात्कल्पयितुं शक्यमेव । अपि च मा भूतसर्वदु- र्गमगमनमेकस्य बहूना वा संप्रतिपत्तिः। तथाऽपि वृद्धयादिशब्दार्थव्यवहारवत्सर्वत्र शब्दा- यव्यवहारकरूप्यं संवन्भेक्यपक्ष उपपन्नमेवेत्याच्या प्रकारान्तरेणाव्यतिरेकपदं व्याचप्वे- अपर आहेत्यादिना । अस्मि-पक्षेऽन्यतिरेकपदं वालाव्यतिरेकपरम् । संबन्धस्य कालान्यतिरेकमुपपादयंति-न होत्यादिना । यतः संन्धशून्यः कालोऽप्रामाणिकोऽतः संबन्धोऽनादिरित्यर्थः । पूर्व संबन्धानामप्रसिद्धत्वे कार विशेष पुरुषविशेषेण तेषां करण- मेव दुर्घटमित्येतमर्थ प्रश्नपूर्वमुपपादयति ~ कथमित्यादिना । संवन्धकरणपक्षेऽप्यवश्यमनवस्थापरिहाराय केचन वृद्धव्यवहारप्रसिद्धा अकृतसं. बन्धाः शब्दाः संवन्धकरणायाम्युपगन्तव्या इति यदि वृद्धव्यवहारसिद्धिस्तेनैव सर्वा- नुपपत्तिपरिहारे नावश्यं संबन्धा मवितव्यमिति सिद्धं संवन्धस्यानादित्वमिति भावः । ननु यथाऽप्रसिद्धसंबन्धस्य करणमनुपपन्नं तद्वत्कथनमप्यनुपपन्नम् । यद्यपि तदा वक्तुः प्रसिद्धसंबन्धत्वासंबन्धक्यनाय वाक्योच्चारणं संभवति तथाऽपि श्रोता. रोऽप्रसिद्धसमस्तपदार्था पालाः कथं वाक्येन संबन्ध प्रतिपद्यरनित्यभिप्रायेण शइते- + ८ ·. ५८ सव्यारयशावरमाप्यसमैते [अ०१पा०१०५ स्यादेतत् । जमसिद्धसंवन्या वालाः कयं वृद्धेभ्यः प्रतिपद्यन्त इति नास्ति दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । दृष्टा वाला वृद्धेभ्यः प्रतिपयमानाः " ने च प्रतिपन्नाः संवन्याः " संपन्धस्य कर्तुः । तस्माद्वैपम्यम् । अर्थेऽनु- पलब्धे। अनुपरब्ये च देवदत्तादावर्षेऽनर्यकं संज्ञाकरणमशक्यं च । विशे. पान्प्रतिपत्तुं हि संज्ञाः नियन्ते विशेपाश्चोद्दिश्य । तद्विशेषेप्वज्ञायमानेधूम- यमप्यनवक्लप्तम् । तस्मादपीरुपेयः शब्दस्यार्थेन संवन्धः। अतश्च तत्म- माणमनपेक्षत्वात् । न चैवं सति पुरुपान्तर प्रत्ययान्तरं चापेक्ष्यते । तस्माचोदनालक्षण एव धर्मों नान्यलक्षणः । बादरायणग्रहणमुक्तम् । अथ यदुत्तमनिमित्त शब्दः कर्मकारे फलादर्शनात्कालान्तरे च कर्मा स्यादेतदित्यादिना-समाधत्ते । नास्ति दृष्ट इत्यादिना । अयमाशय । क्ययि. तुम्तावन पर्तुरिवाशक्ति, उपायसमवात् । प्रतिपत्तारस्तूपायामावान्न प्रतिपद्यन्त इति दृष्टविरुद्धम् । दृश्यन्ते ह्यप्रसिद्धसमस्तपदार्या वाला वृद्धेम्य संवन्ध प्रतिपद्यमाना इति । करणपक्षस्तु वर्तुरप्यप्रतिपन्नसबन्धत्वादतिदुर्घट इत्याह- च प्रतिपन्नाः संवधा इत्यादिना । उक्त नेपम्य निगमयति-तस्मादिति । युक्त्यन्तरेणापि सब- न्धकरणस्याशक्यत्वमनर्थरत्व च प्रतिपादयितु प्रवृत्त सौर " अर्थेऽनुपलब्धे " इत्यशं व्याचप्टे—अर्थेऽनुपलब्ध इत्यादिना । यतोऽनुपलब्धे सर्वथा प्रमाणान्तरेणानु पलब्धे शलैक्ममधिगम्येऽर्थे सज्ञारणमियमस्य सज्ञेत्येवरूपमनर्थकमशक्य ध। अतोऽपि हेतोरोत्पत्तिा सबन्ध इत्यर्थ । अमुमेवार्थमुपपाटयति--अनुपलब्धे चेत्यादिना । अयमाशय । लोके प्रसिद्ध देवदत्ताटावर्षे विद्यमानान्विशेषान्प्रतिपत्तुं विशेषांश्चाभिप्रेत्य सज्ञा क्रियमाणा दृश्यन्ते । तदुमयमप्यप्रसिद्धपदार्थेऽनुपपन्नमिति तन सज्ञाकरणमनर्थकमशक्य चेति । एतावता प्रपञ्चेनोपपादित सबन्धस्यापौरपेयत्वमुपसहरति-तस्मादिति । अत वेत्यादिवादरायणग्रहणमित्यन्तो माप्यग्रन्थ पूर्वमेव व्याख्यात । चित्राक्षेपनिराकरणम् । एव तावन् सबन्धनित्यत्वोपपाटनेन स्वपक्ष प्रसाध्याधुना चित्रायुदाहरणेषु पूर्वप- ह्युचमाक्षेपमन्य परिहरति-अय यदुक्तमित्यादिना । समाधानमाप्यस्यायमाशय । पूर्व तावच्चिादिचोढनानामप्रामाण्यार्थमेव साधन चित्रादेनिप्पलत्वार्थ चापरमुक्तम् । १ नवप्रतिषग्नसवधा इति लिखितपुस्तके पाटान्तरम् ।

·पश्चैव [अ०१पा०१०१] मीमांसादर्शने। भावात्ममार्ग नास्तीति । तदुच्यते । न स्यात्ममाणं यदि प्रमाणान्यमविष्यन् । येन येन हि प्रमीयते वचत्रमाणम् । शब्देनापि प्रमीयते ततः शब्दोऽपि प्रमाणम् । ययैव प्रत्यक्षम् । न च प्रमाणेना. वगतं प्रमाणान्तरेणानवगतमित्येतावताऽनवगतं भवति । न चैवं श्रूयते कृते कर्मणि साचतैव फलं भवति, फिन्तु कर्मणः फलं प्राप्यत इति । यच्च कालान्तरे फलस्यान्यत्प्रत्यक्ष कारणमस्तीति। नैप दोषः । तच्चैव हि तत्र कारणं शब्दश्चेति । तत्र चित्रादिनिष्फलस्वार्थ स्वकाले फलादानरूपं यत्साधनमुक्तं तत्तावदसिद्धम् । आन- न्तयें फलदानकालत्वेन चोदिते हि स्वकाले फलादानं सिध्येत् । आनन्तय न फलदा- नकालत्वेन चोदनया चोद्यते । कि तु कर्मणः फलं प्राप्यत इत्येव चोद्यते । एवं च कालान्तरेऽपि फलदानसंमवात्स्वकाले फलादानमितिसाधनमसिद्धमेवेति । एवं यच्च चित्रादिचोदनाप्रामाण्याथै प्रत्यक्षादिविसंवादिरूपं साधनान्तरमुक्तं तद- प्यसिद्धमेव । तथा हि । आनन्तर्यविपयो हि प्रत्यक्षविसंवादः । नासावविशेषपवर्तिनी चोदनां माधिमीष्टे विषयभेदात् । एवं च प्रत्यक्षाधिकारेऽपि तैरसङ्गतिर्यतः । इति यत्साधनमुक्तं तदसिद्धं चोदनार्थे प्रत्यक्षादेरनधिकारादिति । ननु कालान्तरे चित्रादीनां फलदानाम्युपगमे कालान्तरे जायमानफलस्य प्रत्यक्ष सेवादिरूपं कारणान्तरं संभवतीति नादृष्टरूपं कारणं कल्पयितुं युज्यत इति न काला- न्तरे भायमानफलस्य चित्रादिफलत्वं कल्पयितुं शक्यत इति पूर्वोक्तां शङ्कामनुवदति- यचेत्यादिना । परिहरति-नैप दोष इत्यादिना । तच्चैव हि तत्र कारणमिति । तत्र कालान्तरे जायमानफले । तत् । अदृष्टरूपं कारणमस्त्येवेत्यर्थः । दृष्टरूपस्य सेवादेरन्वयव्यतिरेकाम्यां व्यभिचारान्न फलकारणत्वमभ्युपगन्तुं शक्यम् । अदृष्टस्य तु व्यभिचारशकानासदत्वात्कारणत्वं सुनिरूपमिति भावः ननु ईश्वरेच्छाधिकारादेरेयादृष्टरूपस्य कारणत्वमास्तां नतु भवदमिमतचित्रादेरित्यत आह-शब्दश्चेति । अयमाशयः । यत ईश्वरेच्छाधिकारादिकं शब्दलिङ्गादिरूपप्रमाण- यनितं चित्रादिकमेव 'चित्रया यजेत पशुकायः' इत्यादिविधिप्रमाणकम् । अत चित्रादिकर्मजन्यमदृष्टमेव कालान्तरनायमानफलसाधनमित्येवेष्टव्यमिति । १लो. पा. पु० ४१४ लो०२॥

·सव्यारयशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०१०९] यत्तु प्रत्यक्षविरुद्धं वचनमुपन्यस्तं स एप यज्ञायुधी यजमानोऽञ्जसा स्वर्ग लोकं यातीति प्रत्यक्ष शरीरक व्यपदिशतीति । तदुच्यते । शरीरसं वन्यात् । यस्य तच्छरीरं सोऽपि तैर्यज्ञायुधैर्यज्ञायुधीत्युच्यते । आह फोऽसावन्यो नैनमुपलभामहे । प्राणादिभिरेनमुपलभामहे । योऽसौ । प्रत्यक्षविसवादपरिहारः। एव तावञ्चिताक्षेप परिहत्य सप्रति वाक्यान्तरे दृष्टविरोधं पूर्वपक्ष्युपन्यस्त परिहर्तु मनुवदति-यत्त्वित्यादिना । ' तदुच्यत इत्यादि ' परिहारमाप्यस्यायमाशय । न ह्यनेन वचनेन शरीरस्य म्वर्गगमनमुच्यते । येन प्रत्यक्षविरोध स्यात् । किं तर्हि आत्मन एव । यस्यतच्छरीर स आत्माऽपि शरीरशरीरिणोरभेदोपचारेण शरीरस्पेन यज्ञायुधित्वेन प्रत्यक्षत्वेन च एप इति यज्ञायुधीति च व्यपदेष्टु शक्यत एव । एव सर्वगतम्याप्यात्मनो यागविण्यज्ञानप्रयत्नादिपु साक्षादेव कर्तृत्व समवति । न हि वय स्पन्दमेव कियामम्युपगच्छामो वैशेषिश्वत् । येनाऽऽत्मन साक्षात्क- र्तृत्व न स्यात् । किं तु घात्वर्थमात्रस्य क्रियात्वमिति न यनमानशब्दस्याप्यनुपपत्ति. रिति न किंचिदनुपपन्नमिति । आसंवादः। ननु उदाहृतस्य यज्ञायुधिवाक्यम्य आदित्ययूपादिवाक्यवदर्थवादतयाऽपि नेतु शक्य वाज्ञानदेहादिव्यतिरिक्तात्मप्रतिपादनमत्र माप्यकारेण रियमाण व्यर्थमिति चेत् । सत्यम् । नैरात्म्ये हि साध्यसाधनसबन्धप्रतिपादकाना चोदनानामप्रामाण्यमापद्येत । तथा हि । स्वर्गशमादिचोदनाभिर्हि स्वर्गस्याऽऽमुष्मिकत्वाज्जन्मान्तरे फ्लोपमोगो योभ्यते । सोऽपि वर्तुरेव नान्यम्य । अतस्तस्य ज्ञानमात्रत्वे तेपा क्षणिक्त्वात्र्तृत्वमो क्तृत्वानुपपत्ते शरीरचैतन्येऽपि तस्य विनिपातादतिरिक्तस्य च क्स्यचिद्भोक्तुरनङ्गीका- रादिष्टयादेश्वादत्तफ्लत्वापातात्तद्वचनस्याप्रामाण्य स्यादिति यज्ञायुधिवाक्यसमर्थनच्छलेन ज्ञानदेहातिरिचात्मप्रतिपादन वेढप्रामाण्यार्थमेव । तदुक्त वार्तिके-(श्लो. वा० पृ० १९००६) तस्माद्वेदप्रमाणार्थमात्माऽन प्रतिपाद्यते । यद्यपि प्रकृत वाक्य व्यास्यायेतार्थवाटत ॥ इति । नैयायिकमतेनाऽऽत्मास्तित्वप्रतिपादनम् । ननु शरीरव्यतिरिकात्मसद्भावे प्रमाण नास्तीति शङ्कते-आइत्यादिना । प्राण- नादिलिगक्मनुमानमेव प्रमाणमिति वैशेपिषमतेन समाधत्ते--प्रणादिभिरित्यादिना ।

·[अ०१पा० १७१] मीमांसादर्शने । प्राणिति अपानिति उच्छसिति निमिपत्ति, इत्यादि चेष्टितवान् , सोऽत्र शरीरे यज्ञायुधीति ननु शरीरमेव प्राणिति अपानिति च । न । प्राणादयः शरीरगुण- विधर्माणाऽभयावच्छरीरमावित्वात् । यावच्छरीरं तावदस्य गुणा रूपादयः । पाणादयस्तु सत्यपि शरीरे न भवन्ति । सुखादयय स्वय- मुपलभ्यन्ते न रूपादय इव शरीरगुणाः परेणापीति । तस्माच्छरीरगु. णवेधादन्यः पारीरायन्नायुधीति । " योऽसौ प्राणिति " इत्यादिशब्देन प्राणनादिशब्दवाच्यस्य कोष्ठ्यस्य वायोरूर्वा. घोगमनवृत्तिविशेषस्य हेतुभूतः प्रयत्न उच्यते । अन्यथा वायुधर्मस्य मुख्यस्य प्राण- नादेरात्मवृत्तित्यासंभवेनाऽऽत्मलिहत्वानुपपत्तेः । तथा चायमन प्रयोग:- प्राणनादिप्रयत्नः सानयो गुणत्वाद्रूपवदिति । स चाऽऽश्रय आत्मेत्याशयः । ननूक्तानुमाने शरीरस्यैवोक्तविधाश्रयतया सिद्धया अर्थान्तरमित्याशयेन शङ्कते-जन्धि- त्यादिना । समाधत्ते-नेत्यादिना । यतः प्राणनादयः शरीरगुणविधर्माणोऽतो न शरीरं प्राणनाद्यानयो मवतीति योजना । प्राणनादिषु शरीरगुणत्वाभावे हेतुं प्रदर्श- यति-अयावच्छरीरभावित्वादिति । अमुमेव हेतुमुपपादयति-यावच्छरीर- मित्यादिना । अयमर्थः । यत्र रूपाटिषु शरीरगुणत्वं तत्र यावच्छरीरमावित्वं दृष्टम् । प्राणनादिषु च व्यापकीमूवयावच्छरीरमावित्याभावाद्याप्यं शरीरगुणत्वमपि न सिध्य- तीति । शरीरातिरिक्तात्मसद्भावे लिङ्गान्तरमाह ~सुखादयश्वेत्यादिना । यथा रूपादयः शरीरगुणाः स्वयमप्युपलम्यन्ते परेणापि । न तथा सुखादयः परेणाप्युपल- भ्यन्ते परेन्द्रियैर्नावगम्यन्ते । अतो न शरीरगुणा मवन्तीति योभना ) प्राणनादेवहि- वृत्तित्वस्यापि परेन्द्रियैर्गम्यमानत्वेनाभ्युपगन्तव्यत्वात्सुखादेश्य परेन्द्रियागम्यत्वेन सर्वथा आन्तरत्वान्न सुखादिवत्सर्वथा परानुपलभ्यमानत्वं प्राणनादेरित्यभिप्रेत्य सुखादेः पृथ- गुपन्यास इति मन्तव्यम् । तथा चायमत्र प्रयोगः । सुखादयो न शरीरगुणाः, परेन्द्रियानवगम्यमानत्वात् । मनोबुद्धयादिवत् । किं तु आत्मगुणाः । तत्र चायं प्रयोगः । सुखादिः किंनिदाश्रितः । गुणत्वात् । रसादिवदिति । स चाऽऽश्रय आत्मेति । एवं वैशेपिकादिमतेनोपपादितं शरीरव्यतिरिकात्मसद्भायमुपसंहरति-तस्मादिति । विज्ञानमात्रात्मवाद्याक्षेपः। एवं सुखादीनां शरीरगुणत्वनिराकरणन शरीरादन्यस्मिन्नात्मनि वैशेषिकमतेन साधित ·सव्यारयशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० १०५] आह-कुन एप संप्रत्ययः । सुरखादिभ्योऽन्यस्तद्वानस्तीति । न हि सुखादिप्रत्याख्यानेन तस्य स्वरूपमुपलभामहे । तस्माच्छशविपाणव- दसौ नास्ति । अयोच्यते, तेन विना कस्य मुखादय इति । न कस्यादिपीति वक्ष्यामः । न हि यो य उपलभ्यते तस्य तस्य संव- धिना भवितव्यम् । यस्य संपन्योऽप्युपलभ्यते संबन्धी च तस्यायं संवन्धीति गम्यते । न हि चन्द्रमसमादित्यं वोपलभ्य संवन्धान्वे- पणा भवति कस्यामिति । न कस्यचिदपीत्यवधार्यते । तस्मान्न सुखादिभ्योऽन्यस्तद्वानस्तीति । अयोपलब्धस्यावश्यं कल्पयितव्यः संबन्धी भवति । तत आत्मानमप्यनेन प्रकारेणोपलभ्य कस्यायमिति संवन्ध्यन्तरमान्विप्येम । तमपि कल्पयित्वाऽन्यमपि कल्पयित्वाऽन्यमि- त्यव्यवस्थैव स्यात् । इदानीं ज्ञानमात्रात्मवादी शकते-आहेत्यादिना । यदुक्त सुखादीना गुणत्वाणवानात्माऽनुमीयत इति तादृश गुणत्वं सुखा- दिप्वम्मान्प्रत्यसिद्धम् । ज्ञानविशेषरूपाणा सुखादीना स्वातन्न्यादन्यधर्मत्वानम्युपग- मादिति शङ्काशयः । सुखादिप्रत्याख्यानेनेति । सुग्वादिकं विहायेत्यर्थः । तस्येति । आत्मन इत्यर्थः । तस्मादिति । अनुपलम्यमानत्वादित्यर्थ । सुखादीना परतन्त्रत्वं मन्यमानः सिद्धान्ती शङ्कते-अयोच्यत इत्यादिना । सुखादीना परतन्त्रत्वं प्रमा- णापावाटसिद्धमिति मन्वानः पूर्वपक्षी समाधत्ते-न कस्यचिदपीत्यादिना । प्रमा- णामावमेवोपपादयति-नहीत्यादिना । अम्य चायमाशयः । न [पलम्यमानत्वमात्रं वातुन पारतन्न्ये गमकम् । आदित्यादौ व्यभिचारात् । न ह्यादित्यमुपलभ्य कम्याय. मिति संबन्धान्वेषणा भवति । किं तु यम्य वस्तुनः सबन्धः संबन्धी चोपलम्यते तस्यैव तद्धमत्वं यथा राज्ञ पुरुष इत्यादौ पुरपम्य राजसवन्धित्वम् । सुग्वाटेश्च संवन्धिन संबन्धम्य चानुपलम्यमानत्वात्केवलं सुखम्यैवाऽऽदित्यादिवदुपरम्यमानत्वान्न तत्र पर- तन्त्रत्वाभ्युपगमो युक्त इति । एवमुपलम्यमानत्वमानम्य पारतन् यप्रयोगात्वे व्यभिचारमुपपाद्याधुनाऽनवस्यामपि प्रदर्शयति-अधेत्यादिना अव्यवस्यैव स्यादित्यन्तेन । माप्यं सुगमम् । यद्यनवम्यामिया सुखादेः संवन्धिन कचित्परिकल्प्य तावनैव विरम्यते तदा विज्ञानमारमेवैक्महीकृत्य तावतैव विरन्तुमुचितमिति विज्ञानरूपत्वात्सुवाढे परतन्त्र- त्वरूपगुणत्वासिया न तटिनेन तद्वयतिरिक्तात्मा सिध्यतीत्याशयेनोपसंहरति- ·अ०१पा०९०५) मीमांसादर्शने। अथ कंचित्कल्पयित्वा न संवन्ध्यान्तरमपि कल्पयिष्यसि तावत्येव विरंश्यसि तावता च परितोक्ष्यसि ततो विज्ञान एव परि- तुष्य तावत्येव विरन्तुमर्हसि । अत्रोच्यते । यदि विज्ञानादन्यो नास्ति कस्तहि नानातीत्युच्यते । ज्ञानस्य फर्तुमिधानमनेन शब्देनोपपद्यते । तदेप शब्दोऽर्यवान्कर्तव्य इति ज्ञानाव्यतिरिक्तमात्मानं कल्पयिप्याम इति । आह-वेदा एनं शब्दमर्थवन्तं कल्पयिष्यन्ति, यदि कल्पयितव्यं मम- स्यन्ते । वहवः खल्बिह जना अस्त्यात्मा अस्त्यात्मेत्यात्मसचावादिन एव शब्दस्य प्रत्यक्षवक्तारों भवन्ति तथाऽपि नाऽऽत्मसत्तां कल्पयितुं घटन्ते । किमङ्ग पुनर्नानानीतिपरोक्षशब्ददर्शनात् । तस्मादसदेतत् । उच्यते । इच्छयाऽऽत्मानमुपलभामहे । कथमिति । उपलब्धपूर्वे हाभियते भवतीच्छा । यथा मेरुमुत्तरेण यान्यस्मज्जातीयैरनुपलब्ध. पूर्वाणि स्वादूनि वृक्षफलानि न तानि मन्यस्माकपिच्छा भवति । नो खल्वन्येन पुरुषेणोपलब्धेऽपि विषयेऽन्यस्योपलब्धुरिच्छा भवति । भवति चान्येचुरुपलव्धेऽन्येद्युरिच्छा । तेनोपलम्भनेन समानक- र्तृका सेत्यवगच्छामः । यदि विज्ञानमात्रमेवेदमुपलम्भकममविण्यत् । प्रत्परते तस्मिन्कस्यापरेशुरिच्छाऽभविष्यत् । अय नु विज्ञानादन्यो अध कचिदित्यादिनाऽसीत्यन्तेन । ननु चैत्रो जानातीत्यादी धासुमत्ययाभ्यां ज्ञानाश्रयस्य पुरुषस्य गन्यमानत्वेनैतादृशशब्दप्रयोगप्रत्ययान्ययामुपपत्त्या ज्ञानाति- रिक्त आत्माऽवश्यमास्थेय इत्याशयवान्सिद्धान्ती शङ्कते- अत्रोच्यत इत्यादिना कल्पयिष्याम इतीत्यन्तेन । अत्र विज्ञानमात्रात्मयादी प्रतिविधत्ते आहेति । यद्यस्य शब्दस्यावत्वं कल्पयितव्यं तदा वेदा अघटितघटनापीयासोऽर्थवत्त्वं कल्पयितुं शक्नुवन्ति । " देवा इति " पाठेऽप्येवमेवार्थः । न त्वस्माशाः शक्नुम इत्येवं वेदा इत्यादिनोपहासोक्तिः । यदा अस्त्यात्मेत्येवं ज्ञानव्यतिरिक्तात्मसत्तावादिनो बहवः . केवलं तादृशशब्दस्यैवात्मरुपार्यबोधकस्य वक्तारो भवन्ति । न त्वात्मसत्तां कल्पयितुं. पारयन्ति । तदा मामातीत्येवं परोक्षशब्ददर्शनमात्रादात्मसत्ताकल्पनं । महागनाः एलायन्ते " इति न्यायमनुसरतीति समाधानमान्याशयः। इच्छादीनामात्मलिङ्गन्त्वनिराकरणम् । एवं सुखादीनां लिङ्गत्वं निराकृत्येच्छाया लिङ्गत्वं तेनैव पैशेषिकादिमतेन साङ्कते- उच्यते इच्छयाऽऽत्मानमित्यादिनेच्छा नोपपन्ना स्यादित्यन्तन । शङ्कामान्य- ·सव्यारयशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ११०५) विज्ञाता नित्यस्तत एकस्मिन्नहनि य एवोपरब्धाऽपरेछुरपि स एवं पिप्यतीति । इतरया हीच्छा नोपपन्ना स्यात् । अगोच्यते । अनुपपन्नमिति नः क संप्रत्ययः । यन्न प्रमाणेनावगतम् । विज्ञानात्वावदन्य नोपलभामहे । यन्नोपलभामहे तच्छशविपाणवदेव नास्तीत्यवगच्छामः । न च तस्मिन्नसति विज्ञानसद्भावोऽनुपपन्नः । प्रत्यक्षावगतत्वादेव । क्षणिकत्वं चास्य प्रत्यक्षपूर्वकमेव । न च ज्ञातरि विज्ञानादन्यस्मिन्न- सति, ज्ञाने चानित्येऽपरेधुरिन्छाऽनुपपन्ना 1 प्रत्यक्षावगतत्वादेव । नो खल्वप्येतदृष्टं य एवान्येारपलब्धा स एवान्येचुरेपितेति । स्यायमाशय । न विज्ञानमारमात्मा । तम्य क्षणिकत्वेनेच्छाया अनुपपत्ते ।तया हि। इच्छा हि नादृष्टेऽन्यदृष्टे वा विषये सभवतीति अतिप्रसङ्गादनुपलम्माच्च । भवति त्वन्येद्युरुपलब्धे विषये तस्यैव परेद्यारिच्छा । अत उपलब्धिसमानार्ता सतीच्छा क्षणिकविज्ञानातिरिक स्थायिनमात्मान कल्पयति, अन्यथानुपपत्ते । अयमत्र प्रयोग । इच्छा स्थायिपुरुषा प्रया स्वसमानकर्तृकोपलब्धिपूर्वक्त्वनियतत्वात् । अत्र च व्यतिरेकदृष्टान्तो बोध्य इति । एव शङ्किते स एव विज्ञानवादी प्रतिविधत्ते-अनोच्यत इत्यादिनाऽनुपपन्नमिति नः क समत्यय इत्यन्तेन । स्थिरम्य विज्ञातुरमावेऽनुपपन्नमिति प्रत्ययो नास्त्येवेत्यर्थ । कुत इति चेदाह-यदिति । यस्मात्प्रमाणेन स्थिर र्ता नावगम्यतेऽतो नास्तीत्यर्थ । अयमाशय । यत्र परस्परसवन्धित्वेन प्रमाणप्रमितयोईयोर्मध्य एक्स्य दर्शन तत्र तन्मानम्यान्यथानुपपत्त्याऽपरस्य सन्धिन फ्ल्पनम् । यथा दिवाऽमुञानस्य पीनस्य देवदत्तस्य दर्शनेन प्रमाणान्तरप्रमितस्य रात्रिभोजनस्य कल्पनम् । यत्र तु शशविषा णादि सर्वयाऽप्रसिद्धो न तादृशम्य यम्य क्म्यचिच्छशत्वादेर्दर्शनेन तदन्यथानुपपत्त्या कल्पनमुपपत्तिमदिति । स्थिरस्य विज्ञातु सद्भावेऽनुपपत्तिरेव प्रमाणमिति वदता किं तदभावे विज्ञानसद्भाव एवानुपपन इत्युच्यत उत विज्ञानम्य क्षणिकत्वमनुपपन्नमित्याहोस्वित्पूर्वद्युस्पलब्धु परे. द्युरिच्छाऽनुपपन्नेतीत्येव विक्लप्यतेपा सर्वेषामपि प्रत्यक्षावगतत्वान्नानुपपत्तिप्रत्ययो भवि तुमर्हतीत्याशयेन दूषयति--न चेत्यादिना । यदुक्तमिच्छाया समानकर्तृकोपलब्धिपू. कत्वनियतत्वात्स्यायिपुस्पकरपात्त्वमिति तदनूध दृपयति-नो खल्वित्यादिना । अन्येद्युरन्योपलब्धेऽप्यर्थेऽन्येद्युरन्यम्येच्छादर्शनेन तादृशनियमोऽसिद्ध इति भाव । पूर्वोचनियमादर्शनेऽपि इचिदन्यदृष्टमन्य इच्छति क्वचिनेत्येव दृश्यते । एतादृशदर्श नानुरोधेनान्योपरग्धेऽध्यर्थे तत्मानिनन्यम्यान्यम्यापि वामनावशादिच्छा भवितुमर्हति ।

·1 अ०१पा० अ०५J मीमांसादर्शने । इदं तु दृष्टं यत्कचिदन्येन दृष्टमन्य इच्छति । कचिन्न । समानाया संवता- वन्य इच्छति संतत्यन्तरे नेच्छतीति । तस्मान्न मुखादिव्यतिरिक्तोऽ- न्पोऽस्तीति । अनोच्यते । न ह्यस्मतार इच्छन्तीत्युपपद्यते । न वाऽदृष्टपूर्वे स्मृतिभवति । तस्मात्क्षणिकविज्ञानस्कन्धमारे स्मृतिरनुपपन्नेति । अत्राऽऽह । स्मृतिरपीच्छावत्पूर्वज्ञानसदृशं विज्ञानं पूर्वविज्ञानविपयं वा स्मृतिरित्युच्यते । तच द्रष्टरि विनष्टेऽप्यपरशुरुत्पद्यमानं नानुपपन्नम् । प्रत्यक्षावगतत्वादेव । अन्यस्मिन्स्कन्धयनेऽन्येन स्कन्धयनेन यज्ज्ञानं तत्संततिजेनान्येनोपलभ्यते नातसंततिजेनान्येन । तस्माच्छ्न्याः स्कन्धधना इति । अथास्मिन्नर्थे ब्राह्मणं भवति । अन्यसततिजन्यस्य तु ताशवासनाभावादिच्छा नैव भवतीत्येव व्यवस्थाऽस्मन्मतेऽपि मविष्यत्येवेत्याशयेनाऽऽह--इदं तु दृष्टमित्यादिना । अत सुखादीनामिच्छादीना च लिङ्गत्वासमवान्न तन्महिना सुखादिव्यतिरिक्तात्मसिद्धिरित्याशयेनोपसहरति-तस्मा- दिति । नन्विच्छारिगन स्थिरस्याऽऽत्मनोऽसिद्धाववि स्मृत्यात्मकलिङ्गेन तसिद्धिर्भव- त्येव । न ह्यामतरीच्छोपपद्यते न वाऽदृष्टपूर्व स्मृतिर्भवति। अत स्मृति स्थायिपुरुषाश्रया स्वसमानर्तृरदर्शनपूर्वक्त्वनियतत्वाद् व्यतिरेकेण घटादिवटित्याशयेन वैशेषिकादिमलेन पुन शङ्कते--अनोच्यत इत्यादिनाऽनुपपन्नत्यन्तेन । समाधत्ते-अनाऽऽहेत्यादिना। अयगाशय [ययैवेच्छाऽन्यदृप्टेऽप्यर्थे तत्सततिनन्यस्यान्यस्यापि वासनावशाद्धवत्येव । अन्यप्तततिनन्यस्य तु न मवति । एवमेव स्मृतिरप्यन्यदृष्टेऽप्यर्थेऽन्यस्य तत्सततिनन्यस्य वासनावशाद्भवत्येव न विन्यसततिमन्यस्य वासनामावादित्येव दर्शनानुरोधेन क्ल्प्यत इति । नन्वेवमिच्छावदेव स्मृतावपि चौद्यपरिहारयो समत्वेन भेटेनोपन्यासो विफल इति चेन्न । यतो विशेपो विद्यते । तथा हि । स्मृतिविपया हीच्छा । सेयमन्तरेणाप्युपलब्धि समानार्वरता स्मृतिव्यवस्थयैव व्यवस्था रभते य स्मर्ता स इच्छतीति । स्मृति पुन रुपल यनुसारेणैव भवन्ती, अवश्य समान कर्तार गमयति । अन्यथा व्यवस्थानुप- पत्तेरित्यनेन विशेषेण भेटेनोपन्यास ! निराकरणप्रारस्विछावदेव पूर्वोपपादित- प्रकारेण समान इति । अन स्कन्धरनशब्दो बौद्धपरिमापया विज्ञानरूपवस्तुमानपर । एवं च यथादर्शन क्षणिरूपाण्येव विज्ञानान्येवाभ्युपगन्तव्यानीति तद्व्यतिरिक्तविश्या- भावान्न स्थिरम्याऽऽत्मन सद्भावे प्रमाणमम्तीत्येव बौद्धमतरीत्या पूर्वपक्षमुपसहरति- तस्मादिति। मून्या --म्बाशव्यतिरिक्त विषयशून्या इत्यर्थः । अथास्मिन्वयें ब्राह्मणं भव तीति । यद्यपि योद्धमते ब्राह्मणमप्रमाणमेव तथाऽपि वौद्धवादिना वेदपादिन प्रति ·सव्यारयशापरभाष्यसमेते- [अ०१पा०१०५] विज्ञापन एचतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रत्य संज्ञाऽस्ति [वृ० उ०६-५] इति । उच्यते । नैतदेवम् । अन्येाटेऽपरेयुरहमिदमदर्शमिति भवति प्रत्ययः । प्रत्यगात्मानि चैतद्भवति न परत्र । अपरो ह्यसावन्येधुष्ट- वान् । तस्माचव्यतिरिक्तोऽन्योऽस्ति यत्रायमईशब्दः । आह । परत्राप्यहंशब्दो भक्त्या दृश्यते, यथाऽहमेव पुत्रोऽहमेव देव- दत्तोऽहमेव गच्छामीति । अत्रोच्यते । न वयमहमितीमं शन्दं प्रयुज्य. मानमन्यस्मिन्न हेतुत्वेन व्यपदिशामः । किं तर्हि, शब्दाव्यतिरिक्त स्थिरात्मामावसाधनाद्भवटामिमतवेदरूपप्रमाणासिद्ध स्थिरात्मामाव इति बौद्धन कयन नानुपपन्नमिति भाव । स्वमतरीत्या नित्यात्मास्तित्वप्रतिपादनम् । एव पूर्वोत्तरीत्या स्थिरस्याऽऽत्मन सद्भावे परोचेपु हेतुषु क्षणिकविज्ञानवादिनी. खेन प्रतिषिद्धेषु सप्रति ज्ञानक्यावगाहिप्रत्यभिज्ञाप्रत्ययगम्य स्थिरमात्मानं स्वयमुपपा- दयति -उच्यत इत्यादिना । अयमाशय । योऽहं पूर्वेयुरिटमद्राक्ष सोऽहमद्य स्मरा. मात्येव प्रत्यभिज्ञाप्रत्यय सर्वजनीन इति निर्विवादम् । अत्र च प्रत्यये ज्ञातैव विषय इत्यपि । तद्यद्यय प्रत्यय क्षणिरविज्ञानालम्बनो भवेत्तदा तदेव ज्ञातृ स्यादिति तस्य च क्षणिक्त्वेन स्थिरक विज्ञानवगाहिप्रत्यभिज्ञाप्रत्ययरूपाहप्रत्ययविपयत्व न स्यात् । अत एतादृशमत्ययानुरोधेन क्षणिकविज्ञानमिन्नो ज्ञानाधार. स्थिरो विज्ञाता विषय एटल्य इति । ननु स्मृतिवदेव प्रत्यमिक्षाया अपि वासनावशादेवोपपत्ते कान्ततः पूर्वापरका. लावस्थायिविज्ञानुपस्थापनक्षमत्वमिति चेन । यतो यदि स्मृतिवत्प्रत्यभिज्ञाऽप्यर्थान्तर- विषया स्यात्तया चा पत्त्या विज्ञाता कल्प्येत ततो वासनावशादुपपत्तिर्मवेत् । न त्वेवम् ।सातृनत्यभिज्ञा त्वियम् । अतोऽनेन ज्ञातृप्रत्यभिज्ञारूपाहप्रत्ययेनान्यस्य स्थिरस्य विज्ञातु सिद्धिर्भवत्येव । " यायमई शब्द इति " श्रुत्वा सिद्धान्त्याशयमनानानोऽहंशब्दप्रयोग एव सापरत्वेनोपन्यम्त इति मत्वाऽशब्दम्य परनापि गोण्या प्रयोगदर्शनेनातिप्रसझान तन्महिम्नाऽतिरिक्तात्ममिद्धिरित्याशयेन शङ्कते-आदेत्यादिना । यद्यप्यत्राहं गच्छा मीति प्रयुज्यमानम्याहंशब्दम्य न परगोचरत्वं समवति तथाऽपि शरीरस्यैव गन्तृत्वा- त्तदभिप्रायेण प्रयुज्यमान स नानुपपन्न इति क्षेयम् । सिद्धान्ती स्वाशय प्रकटयन्समा• घत्ते-~~ोन्यत इत्यादिना | पूर्वोत्तरीत्या ज्ञानक्यावगाहिन सर्वननीन योऽह पूर्वेयुरिटमद्राक्ष मोऽहमिदानी म्मरामीत्यत्राधिन प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययं विज्ञानव्यतिरिक्तस्थि.

·१७ । [म.पा.१०१] मीमांसादर्शने। प्रत्ययम्। प्रतीमो वयमिमपर्थ वयमेवान्येारुपलभामहे, वयमेवाघ स्मराम इति । तस्माद्यमिममर्थमवगच्छामो वयमेव ह्यो क्यमेवाद्येति । ये ह्योऽद्य 'च न ते विनष्टाः । अयाप्यस्मिन्न ग्राह्मणं भवति । स वाअयमात्मोत प्रकृत्याऽऽमनन्ति-~अशीयों न हि शीर्यत इति । (वृ० ०१४ अ० प्रा० ५१) तया-~अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छिति- धर्या( वृ० उ०६-५ )इति विनम्वरं च विज्ञानम् । तस्माद्विनवाद- न्यः स इत्यवगच्छामः । न च शक्यमेवमवगन्तुं यथोपलभ्यन्तेऽर्था न तथा भवन्तीति । यथा तु खलु नोपलभ्यन्ते तथा भवन्तीति । तथा हि सति शशो नास्ति, शशस्य विपाणमस्तीत्यवगम्येत । न चाहंमत्ययो व्यामोह इति शक्यते वक्तुम् । वाधकप्रत्ययाभावात् । तस्मात्सुखा. दिभ्यो व्यतिरिक्तोऽस्ति । एवं चेत्स एव यज्ञायुधीति व्यपदिश्यते । आह । यदि विज्ञानादन्यदस्ति विज्ञान, विज्ञानमपास्य 'तन्निदर्य- तामिदं तदीशं चेति । न च तन्निदयते । तस्मान्न ततोऽन्यदस्तीति । अत्रोच्यते । स्वसंवेद्यः स भवति, नासावन्येन शक्यते द्रष्टुं कथ- रात्मसम्झाये साधकत्वेनोपपादयामो न त्वहंशब्दप्रयोगमानं हेतुपेन व्यपदिशाम इति पूर्वोक्तप्रत्यभिज्ञानुरोधेन स्थिर आत्मष्टव्य इति भावः । एवं पूर्वोक्तार्थे न केवल प्रत्याभव प्रमाणं किंतु ब्राह्मणमपीति प्रदर्शयति-अयाप्यस्मिन्नर्थ इत्यादिना । यद्यप्यनेन ब्राह्मणेन नास्तिका न प्रतिबोधयितुं शक्यन्ते तथाऽपि यो वेदवादी चियो विज्ञानधन एवेत्यादिवेदादेव पूर्वोक्तात्मनास्तित्वं प्रतिपद्यते तादृशवेदविरोधं वाऽऽत्मनो मन्यते तत्प्रतिबोधनाय ब्राह्मणाभिधानं युक्ततरमिति । यपाप्रमाणं , वस्तुमिद्यनम्युपगमेऽतिप्रसङ्गं प्रदर्शयतिर च शक्यसि त्यादिना । पूर्वोकप्रत्यमिक्षात्मकाहंप्रत्ययस्य कदाचिदपि बाधप्रत्ययान्तरामावान्न व्यामोहत्वं कल्पयितुं शक्यमित्याह है-न चाहंमत्यय इत्यादिना । पूर्वोक्तप्रमाणा- नुरोधेन सुखादिव्यतिरिक्तः स्थिर आत्मपन्य एवेति स एव यज्ञायधिवाक्ये शरीर- संवन्धितया यक्षायुधिरवेनोपचारेणोच्यत इति न प्रमाणविरुद्धं तद्वाक्यमित्याह-~- तस्मादित्यादिना । ननु पूर्वोक्तरीत्या विज्ञानव्यतिरिक्तविज्ञाप्रङ्गीकारे तादृशविज्ञातृ इदमीहश घेति निर्देष्टव्यं घटादिवद्विज्ञानमपास्य । न च तथा क्रियते । अतस्तादृशं स्थिरं विज्ञानव्यतिरिक्त नास्त्येवेत्यङ्गीकरणीयमित्याशयेन परः पुनः प्रत्यवत्तिष्ठते-- आहेत्यादिनाऽस्तीत्यन्तेन । अत्र सिद्धान्ती समायत्ते--अत्रोच्यत इत्यादिना' ·- सव्यारयगावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०अ०५] मसी निदश्यतेति । यथा च पश्चिचक्षुष्मानस्वय स्प पश्यति न च शनोत्यन्यस्म जात्यन्धाय तन्निदयितुम् । न च तन्न शक्यते निदर्श यितुमित्येतावता नास्तीत्यवगम्यते । एवमसौ पुरपः स्वयमात्मानमुप लभते न चान्यस्मै शन्नोति दर्शयितुम् । अन्यम्य द्रष्टुस्त पुस्पं प्रति दर्शनशक्त्यभावात् । सोऽप्यन्यः पुरपः स्वयमात्मानमुपलभते न च परात्मानम् । तेन सर्वे स्वेन स्खेनाऽऽत्मनाऽऽत्मानमुपरभमानाः सन्त्येव यद्यपि परपुरुप नापलभन्त इति । अथास्मिन्नर्थे ब्राह्मण (वृ० उ० ६ अ० ३ ब्रा०) भवति । शान्ताया वाचि किंयोतिरेवाय पुरुप आत्मज्योतिः सम्राडिति होवाचेति । परेण नोपरभ्यत इत्यनापि ब्राह्मणं (वृ० उ० ५ अ० । ६ वा० ) भवति । अगृह्यो न हि गृह्यत इति । परेण न गृह्यत इत्येतदभिप्रायमेतत् । कुतः । स्वययोति ट्ववचनात् । अयमाशय । यद्यप्ययमात्मा परम्मै निट न शक्यतेऽयमसाविति परम्य त प्रति दर्शनशक्त्यभावात् । यथा रूप जात्यन्धाय निदर्शयितु न शक्यते तस्य तत्प्रति दर्शनशक्त्यमावात् । तथाऽपि यथा सर्वरपि चक्षुप्मद्भि स्वसवेद्यत्वाद्रूप प्रामाणिक मास्थ्य तद्वत्परस्मै दर्शनशक्तिरहितायाऽऽत्मनो निदर्शनासमवेऽपि सर्वेरपि स्वेन म्वेनाऽऽत्मना म्वात्मन उपलभ्यमानतया न परनिदर्शनामावमानेणाभावोऽभ्युपगन्तुं युज्यत इति । आत्मन म्वसवेद्यत्वे ब्राह्मण प्रमाणत्वेनोप-यम्यति-अयास्मिन्नर्थ इत्यादिना । शान्तायामित्यादि । मगवन्त याज्ञवल्क्य प्रति वृहदारण्यके पष्टाध्याये जनकप नोऽयम् । वाचि वागिन्द्रिये । शान्ताया सुषुप्तिकालेऽशताया सत्यामय पुरुपो व्यवहर्ता किन्योतिः केन ज्योतिपा प्रमाशकेन प्रकाशत इति पप्रच्छेत्यर्थ । आत्मन्योतिरित्यादि । जना प्रति याज्ञवल्क्येनोत्तरमुच्यते । हे सम्राट् सार्वभौम तहाऽय पुस्प आत्मज्योतिरामनव ज्योतिषा प्रकाश्य । हेति प्रसिद्धी । इन्यु त्तरमुवाचेत्यर्थ । परेण पर आत्मा नोपलम्यत इत्यत्रापि ब्रामणमुपन्यम्यति-अगृह्य इति । यम्मात्परग्राह्यनाशतिरहितोऽन परेण न गृह्यन इत्यर्थ । नन्वत्र ग्रहीतृविशेषानुपादानात्सामान्यत सर्वेणाप्ययमग्राह्य इति प्रतीयमानत्वात्स्य मिद नाह्मण परेण पर आत्मा न गृह्यत इत्यन प्रमाण मातीत्यत आह-परेण न गृहात इति । .

·[अ०१पा० १०५ मीमासादर्शने। अयापि ब्राह्मण (पृ० उ०अ० ६ ग्रा० ७) भवति । अनायं पुरुषः स्वयं. ज्योतिर्भवतीति । केन पुनरमायेनायमन्यस्मै क्थ्यत इति । तमाप्युपाये ब्राह्मण (बृ. उ०६ अ० ३ ब्रा० ) भवति । स एप नेति नेत्या- स्मेति होचाचति । अमावेवंरूपः' इति न शक्यते निदर्शयितुम् । यच परः पश्यति तलतिधस्तस्योपटशोपायः । शरीर परः पश्यति तेनाऽऽत्योपदिश्यते शरीरं नाऽऽत्मास्ति शरीरादन्य इति, स चाss. स्मेति गरीरपतिपेधेनोपदिश्यते। तथा प्राणादयो नाऽऽत्मानस्तत्प्रतिपधेन तेभ्योऽन्य उपदिश्यते । तया परस्थाः सुसाढयः परेण लिङ्गैरपल- भ्यन्ते तेऽपि नाऽऽत्मान इति तत्प्रतिपधेनान्य उपदिश्यते । यः स्वयं पश्यति न ततोऽन्यः पुरुष इन्येतदपि पुरुषप्रत्त्याऽनुमीयते । यहाऽसी पुरुषः पूर्वेधुःसामिकृतानामांना प्रतिसमाराने शेपानुष्ठाने च यततऽतः महत्त्याऽवगम्यते नूनमसावनित्यानित्यमवगच्छत्तीति ।। उपमानायोपदिश्यते । यादृशं भवानम्वयमात्मानं पश्यति, अननोपमा अयमाशय । अब सामान्यत सर्वेणापीति प्रतीतावप्युत्तग्न पठान्यायेऽवार्य पुरुषः स्वयंच्योतिर्भवतीत्येवमात्मन स्वग्राह्यत्वप्रतिपादनादिद ब्राह्मण परामाहात्व. प्रतिपादक्मेवावतिष्ठत इति । नन्वयमात्मा परम्म पुरपाय केनोपायेनोपलेप्टु शक्य इत्यत्रापि ब्राह्मण प्रमाणत्वेनो- पन्यम्यति-केन पुनरित्यादिना । उप प्राह्मण व्याचप्टे-~-असारेवंरूप इत्या- दिना । विधिमुखेनायमात्मताशम्वरूप इति निदर्शयितु न शक्यते किं तु निषेधमुखे. नेवोपदिश्यत इत्येतदुपपाटयति-~-यच पर इत्यादिना । अनत्यं माप्य सुगमम् । ननु यथा यच्च पर पश्यति न तदात्त्युत्त तद्धास्वय पश्यति ततोऽप्यन्य पुरुप स्यादित्यनाऽऽह--यः स्यमिन्यादिना । माप्यम्यायमाशय । पूर्वारर्धमनुष्टिताना पदार्थाना तच्छेपानुष्ठाने परेद्युम्तम्यैव प्रवृत्ति- दर्शनादन्यानुष्ठितपदार्थशेपानुष्ठानन्यप्रवृत्त्यनुपपत्ते स एकाऽऽत्मेत्यगीकरणीयमिति । एवं निषेधमुसेनाऽऽत्मोपदेश क्तुं शक्यत इत्युपपायोपमानप्रमाणाटप्यात्मोपडेशः सभातीत्याह --उपपानाचत्यादिना । यथा हि कोशो गवय इत्येव नागरिरण . पृष्टो वन्य प्रसिद्धन गवा साधादप्रमिद्ध, गवय यथा गार्गवयम्तथेति वाक्य नोपदिशति तहलेनचिदात्मा कीदृश इति पृष्ट प्रसिद्धम्य तदात्मन् साधावप्रसिद्ध स्वात्मान यादृश भवान्ग्वयमात्मान पश्यत्यहमपि तादृशमेव पश्यामीत्येवमुपमानात्म- ·सव्याख्यशावरभाप्यसमेते- [अ०१पा.१९०५] नेनावगच्छाहमपि तादृशमेव पश्यामीति । यथा कश्चिदात्मीयां वेदनां परस्मा आचक्षीत दह्यमानस्येव में भवति यात्यमानस्येव मे भवति रुध्यमानस्येव मे भवतीति । अतः स्वयमवगम्यमानत्वादस्ति तयति. रिक्तः पुरुप इति । यदुच्यते विज्ञानमपास्य तन्निदर्यतामिति। यापायमेव निपेसि ।न शक्यमुपायमन्तरेणोपेयमुपेतुम् । अयमेवाभ्युपायो ज्ञातव्यानामर्थानां यो यथा ज्ञायते स तथेति । तद्यथा, कः शुलो नाम । यत्र शुक्लत्व. मस्ति । किं शुलत्वं नाम । यत्र शुक्लशब्दप्रत्तिः । क तस्य प्रहात्तिः । केनानेन वाक्येनोपदिशतीत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह--यथेत्यादिना । यद्यपीदमति- देशवाक्यात्मकमुपमानप्रमाणं प्रसिद्धसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानमिति वादिना नैयायि. काना प्रसिद्धं तचाऽऽगमादवहिर्भूतं न प्रमाणान्तरं भवितुमर्हति । तथाऽपि सादृश्य- विपयस्त्वमात्रेणात्रोपचारादपमानत्वोक्तिः । स्वाभिमतं तूपमानं सदृशार्थज्ञानात्सदृशा- न्तरज्ञानरूपं पूर्वोत्तमेवेति ध्येयम् । ननु परात्मन्यवगते तत्सादृश्येन स्वात्मोपदेष्टुं शक्यते तदवगतिरेव कुत इति चेन्न । यदसौ पुरुप इत्यादिना पूर्वमाप्येण प्रदर्शितादनुमाना- तदवगतिसंभवात् । तच्चानुमानमयं पूर्वेयुः सामिकृतार्थानुष्ठानमिन्नस्तच्छेपानुष्ठातृत्वादी- दृशस्वात्मवदित्यादिरूपं वोध्यम् । यत्तूतं पूर्वपक्षिणा विज्ञातुर्विज्ञानादन्यस्याम्युपगमे विज्ञानमपास्य विज्ञातृम्वरूपं निर्दिश्यतामिति । तत्रेदं तदीदृशं चेत्येवं परस्मै निर्देशो न शक्यत एव परम्य तं प्रति दर्शनशक्त्यमावात् । किं तु स्वसंवेद्य एव स भवति । न हि परम्मै निदर्शनामावमात्रेण तन्नास्तित्वमभ्युपगन्तुं युज्यत इत्यादिना परस्मै निदर्शनासमवेनाऽऽत्मनास्तित्वशवां दूषयित्वा संप्रति विज्ञानमपास्येत्यंशं दूषयितु. मनुवदति-यदुच्यत इत्पादिना । पूर्वपझ्याशयं प्रनं दूषयति-यापायमित्यादिना शक्यमित्यन्तेन । अय. माशयः । विज्ञानमपास्य तन्निदर्शनामिति रिमुच्यते, परस्मै निर्देश एव न संभवतीति योत विज्ञानरूपमुपायं विहायाऽऽत्मम्वरूपं परम्मे निर्दिश्यतामिति वा । नाऽऽद्यः । तत्मसारस्य पूर्वमेवोपपादितत्वात् । न द्वितीयः । उपायमन्तरेण क्चनिदप्युपेयस्योप. गन्तुमाश्यत्वात् । ज्ञातव्यार्यसामान्यम्योपगमे ज्ञानमेवाम्युपायः । यद्वस्तु या ज्ञाप. तेऽसति बाधके तत्तथैवेनि हि सर्वननीनम् । अनो विज्ञानन्यतिरिछोपायान्तरामावान तत्मत्यास्याय कम्पनिट्पं निदर्शयितुं शत्यमिति । विज्ञानरूषोपायेनेव विक्षेपार्थस्य सिद्धी रोगसिद्ध दृष्टान्त प्रदर्शयनि-तपये.

·[भ०१पा०१०५] . मीमांसादर्शने। यच्छुकशब्द उच्चरिते प्रतीयते । तस्मान विज्ञान प्रत्याख्याय कस्यचि. द्रूपं निदर्शयितुं शक्यम् । न च नियोगतः मत्यये प्रतीते प्रत्ययार्थः प्रतीतो भवति । अप्रतीतेऽपि हि प्रत्यये सत्यर्थः प्रतीयत एव । न हि विज्ञानं प्रत्यक्ष विज्ञेयोऽर्थः प्रत्यक्ष इत्येतत्पूर्वमेवोक्तम् । तवश्यकर्तव्येऽपये काम विज्ञानमपनूयेत नार्या इत्येतदुक्तमेव । तस्मादस्ति सुखादिभ्योऽन्यो नित्यः पुरुष इति । अय यदुक्तं विज्ञा. नधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति । अत्रोच्यते । * अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपददिति परिचोदनोत्तरकालेऽपढ्नुत्य मोहाभिमायमस्य वर्णितषान् “ नवा अरे मोहं मि अविनाशी वा अरे अयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा पात्रा- संसर्गस्त्वस्य भवति" (वृ० उ० ६ अ० १ ५ बा० ) इति । तस्मान त्यादिना । यदि शून्यवाद्यभ्युपगतरीत्या ज्ञानज्ञेययोरेक्यमेव प्रामाणिकं स्यात्तदा भवेदपि विज्ञानातिरिक्तविज्ञानविषयीभूतविज्ञानासिद्धिः । तत्तु सुतरां न संभवति ज्ञानज्ञे. ययोरन्यतरप्रतीति विनाऽप्यन्यतरप्रतीतेः सत्त्वादित्यादियुक्तिभिः शून्यवादलण्डन- प्रस्तावेऽस्माभिर्निपुणतरमुपपादितमित्याह -न चेत्यादिना पूर्वमेघोक्तमित्यन्तेन । नहि विज्ञानं प्रत्यक्षमिति । यदि विज्ञान प्रत्यक्षं स्यात्तर्हि तदेवैकमभ्युपगम्यानत्यक्षोऽ. योऽपयेत न तु तत्तथा । किं तु ज्ञाततालिगकानुमानगम्यमेव विज्ञानं प्रत्यक्षस्तु विज्ञे. योऽर्थ एवेत्यपि पूर्वमेवोपपादितमित्यर्थः । तदवश्यकर्तव्य इति । इदमपि याप्यं तत्रैव स्पष्टं व्याख्यातम् । अत उक्तयुक्ति- भिर्विज्ञानदेहादिव्यतिरिक्तः स्वप्तवेद्यो नित्यः पुरुषोऽस्तीत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यमित्युप- सहरति-तस्मादिति । यत्तु पूर्वपक्षे विज्ञानधन एवेत्यादिवामणेन भूतानामेव धेतन्यमुक्तमतस्तदतिरिक्तश्चेतनो नाङ्गीक शक्यत इत्याशङ्कितं तदनुवदति- अय यदुक्तमित्यादिना । एतच्छङ्कापरिहारमाह-अत्रोच्यत इत्यादिना । श्रुतिरेव ध्यास्य वाक्यस्यान्यार्थतां दर्शयति । तथा हि । पूर्वमनरामृतत्वमात्मनोऽ. भिधायेदानीं विज्ञानधन इत्यादिना विनाशित्वानुकीर्तनात्समदया मैत्रेय्या पूर्वापरवि. रोपाख्यः पूर्वपक्षो याज्ञल्क्यं प्रति चोदितः "अत्रैव मा भगवानित्यादिना" 1 एवं परिचोदनोत्तरकालमस्य पाक्यस्य मोहाभिप्रायमपर्तुत्य सिद्धान्तं वर्णितवान्याज्ञवल्क्यः न वा अरे मोहं ब्रवीमि अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छिनिधर्मेति" आत्माऽविनाशी नित्य इत्यर्थः । कथं तर्हि विनाशवचनमित्याशङ्कयाऽऽह-~-माना- 4 ·७२ सव्यारयशावरभाप्यसमेते-- [अ०१पा० १०६] विज्ञानमात्रम् । तस्मादपम्यम् । यदुक्तं नचैप यातीति विधिशब् इति । मा भूद्विधिशब्दः स्वर्ग- कामो यजेतेनि वचनान्तरेणावगतमनुवादिप्यते । तस्मादविरोधः ॥ ५ ॥ [६] कमके तत्र दर्शनात् ॥ ६ ॥ संसर्गस्त्वस्य भवतीति । अत्र मात्राशन भूतेन्द्रियाणि वर्मावर्षी चोच्यन्ते । तथा चायमाशय । विज्ञानयनः-ज्ञानशक्तिम्वभाव आत्मा, एतेम्यो भूनेम्य समुत्थाय मुत्तो भूत्वेत्यर्थ । तान्येवानुविनश्यति । भूतविनाशात्सोऽपि विनष्ट इव भवतीति । मूनम्यो ह्यमी म्वय प्रत्यक्षण गृह्यने परश्च शरीरचेष्टालिङ्गानुमानेन जायने । मुक्तस्तु प्रमाणपथाति- वर्ननाद्विनष्ट इव भवतीति विनश्यतीत्युच्यते । तदनेन प्रकारेण मानाणामेव विनाशो न त्वाऽऽ मन इत्यभिप्रायकोऽय सदर्भ इति-मात्राममर्गस्त्वस्येति । अम्य, मुक्तम्य पुम्पम्य मानामि पूर्व य सर्ग आसीत्म एवेदानी विनष्टो भवतीत्यर्थ । प्रकरणार्थ- मुपमहरनि -तम्मान विज्ञानमामिति । न विज्ञानमात्रमात्मा दिनु तदन्यो नित्य धेनन आत्मेति सिद्धम् । यत्तूत ज्ञायुधिनावरे यांनीति अवणाविधिशन्नात्रवणान त-महिम्ना म्वर्गलोकगन्ता नित्यश्चेतन मि यनि । यदि विधिशब्द येन तदा विविमहिम्ना तादृशो नित्यश्चेनन मि येदिति तदन्द्य परिहरति-यदुक्तमित्यादिना । अम्मिन्वाक्ये विविप्रत्यया नवणेऽपि स्वर्गमा राजतन्यादि विधिवाक्यान्तरम्तादृशोऽ- थोऽवगम्यत एव । तमेवार्थमिटमपि वाक्यमनुवदिप्यतीति न विचिदनुपपनमिति ॥ ५ ॥ वृत्तिकारमतानुवाद ममाप्त । ओपत्तिामृत पूर्वाविकरणे शतार्थयो मान्धम्य नित्यत्व प्रमाषितम् । तेन शब्दनित्यत्वमर्थमिद्धमाक्षेपममायानाम्या दयितुमिदमविकरणमारम्यते । ननु निष्प्रयोजनोऽय विचार 1 नया हि । वेदप्रामाण्याय ही नित्यत्वप्रतिपादनम् । अमत्यपि नित्यन्वे तत्मियति । यद्यमति नित्यत्वे शब्गइर्थनीतिर्न म्यात्समयापेक्षा वा म्यात्तदाऽनवबोधस्त्वात्समयकारिपुषापेक्षणाच न म्यात्प्रामाण्यम् । यदा त्वनि त्यादपि शलादनित्यत्ववादिनामिवार्थप्रतीति सि यति, सत्यवहारानाटितया च न पुन्पम्य धचित्म्वातन्य ता किं नित्यत्वप्रमानिन । न च सवयनित्यत्वसिद्धचर्य तत्त्रतिपा- नमिति वाच्यम् । मव-पनि य आमिद्वानपि बाधकामावात् । सबन्धनित्यत्वामा वेऽपि तत्र पुरुषम्वातन्यामागाय ये प्रामाण्यमिद्धेरिति चेन् । सत्यम् । अनित्यत्ववा दिनोऽपि शादर्यवतीनिमिच्छन्निान व नदिन्टामात्रणामा मियति न्यायेन त्वम्मा- ·। ०१पौ०११०६] मीमांसादर्शन। उक्त नित्यः शब्दार्थयोः संवन्ध इति । तदनुपपन्नम् । शब्दस्यानित्य- त्वात् । विनष्टः शब्दः पुनरस्य त्रियमाणस्यार्थेनाकृतका संबन्यो नोप- पद्यते। न हि प्रथमश्रुताच्छब्दात्कश्चिदर्थ प्रत्यति । कयं पुनरनित्यः 'शब्दः । प्रयत्नादुत्तरकालं दृश्यते यतः । अतः प्रयत्नानन्तर्यात्तेन क्रियत इति गम्यते । नन्वमिव्यङ्ग्यात्स एनम् । नेति ब्रूमः । नह्यस्य मागभिव्यञ्जना- सद्भावे किंचन प्रमाणमास्ति । संश्वाभिव्यज्यते नासन् ॥ ६ ॥ अस्थानात् ॥७॥ नो खल्वप्युञ्चरितं मुहूर्तपप्युपलभामहे । अतो विनष्ट इत्यवग- । च्छामः । न च सन्नोपलभ्यते अनुपलम्भकारणानां 'दर्थप्रतीतिः सिध्यति नेति निरूपणीयम् । स च न्याय उत्तर माध्य एव निरूपाय- प्यत इति सफल एवायं विचारः । तदन्न वात्मकं शब्द विषयीकृत्य किमयं नित्य उतानित्य इति विचार्यते । तत्र पूर्वपक्षी मन्यतेऽनित्यः शब्द इति । अत्रास्य विचा- रस्य वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थत्वात्पादाध्यायसंगती स्पष्टे । अनन्तरसंगतिस्त्वाक्षेपिकीति तां दर्शयति--उक्तमित्यादिना । यदुक्तं पूर्वाधिकरणे शब्दार्थसंबन्धो नित्य इति तदनुपपन्नामिति योजना ! तत्र हेतुमाह-शब्दस्यानित्यत्वादिति । उच्चारणानुपर्द वास्य विनष्टत्वात्पुनः क्रियमाणस्य शब्दस्याउँन साकं नित्यः संबन्धो नोपपद्यते न या • ग्रहीतुं शक्यते यद्यगृहीतोऽपि संवन्धश्चक्षुरादिवदथै प्रत्यायवेत्तर्हि प्रथमश्रवणेऽपि प्रत्या- • ययेन तु तथेत्याह-विनष्ट इत्यादिना प्रत्येतीत्यन्तेन । प्रश्नपूर्वकं सूत्रार्थमुपपादय. पूर्वपक्षमुपपादयति-कथंपुनरित्यादिना । अयमत्र सूत्रार्थः । पूर्वसूत्राच्छब्दशब्दः प्रथमान्तत्वेन विपरिणतोऽनुपञ्जनीयः । तथा च शब्दो गकारादिः, कर्म-क्रियत इति कर्म, कार्य-अनित्यमित्यर्थः । तत्र हेतु:-तत्र दर्शनादिति । तद्व्याचष्टे--प्रयत्नादुत्तरकालमिति । उच्चार- प्रयत्नानन्तरमेव गकारादिशब्दम्योपलम्भात्तजन्यत्वमेवावगम्यते । यो हि यदनन्तरं . नियमेनोपलभ्यते स तजन्य इति नियमादिति भावः । ननूञ्चारणस्य शब्दाभिव्यजक- त्वेनाप्युपपत्ती नावश्यं तज्जन्यत्वं वक्तुं युक्तमिति सिद्धान्तिशङ्कामनूध परिहरति- 'नन्धित्यादिना ॥६॥ शब्दस्य कृतकत्वे हेत्वन्तरकथनार्थ सूत्रम्-अस्थानादिति । अस्यार्थः । उच्चरि- तस्य शब्दस्य मुहूर्तमपि पितेरदर्शनात्कृतकः शन इनि । नन्वस्थानादिति हेतुर्वि- नाशाख्यानित्यत्वम्य साघकोऽपि सूत्रकारोक्त पदाभिहितकृतकत्वस्य साधकतया. - १० ·७४ - सव्याख्यशावरभाप्यसमेते- [अ०१पा० १०६ ] भावेऽप्यनुपलम्भनात् । न चासो विषयमप्राप्तः । आकाशविषयत्वात् । कर्णच्छिद्रेऽप्यनुपलम्भनात् ।। ७ ॥ करोतिशब्दात् ॥८॥ अपि च शब्दं कुरु, मा शब्दं कार्पोरिति व्यवहारः प्रयुञ्जते न ते नूनमवगच्छन्ति स एवायं शब्द इति ॥ ८ ॥ सत्त्वान्तरे च योगपयात् ॥ ९ ॥ नानादेशेषु च युगपच्छब्दमुपलभामहे तदेकस्पनित्यस्यानुपपत्रमिति । असति विशेष नित्यस्य नानेकत्वम् । कार्याणां तु बहूनां नानादेशेषु कथं सगच्छते । न ह्यनित्यत्वं कृतकत्वरूपमिति चेत् । न । यतः कृतकत्वस्य विना. शित्वरूपत्वाभावेऽपि तयोः समनियततयैकसाधकोऽपि हेतुरपरसाधकोऽपि मवत्ये. वेति । भाप्यमतिरोहितार्थम् ॥ ७ ।। पूर्वोक्तसाध्ये हेल्वन्तरकथनार्थ सूत्रम्-करोतिशब्दादिति । अस्यार्थः । शब्द कुम, कापीत्, करोतीत्यादिव्यवहारविषयत्वादिति । अतोऽपि कृतक इति मावः । माप्यं स्पष्टार्थम् ॥ ८ ॥ अत्रैव हेत्वन्तरकथनार्थ सूत्रम्-सत्त्वान्तरे च योगपद्यादिति । अस्यार्थमाह-नानादेशेष्वित्यादिना । नानादेशस्थैर्ववतृमिरुचरिताशब्दान्युगपना- नादेशेषपलमामह इत्यर्थः। तदेकस्य नित्यस्यानुपपन्नमिति । अत्र तत्, नित्यस्यानुपपन्न- मिति प्रतिज्ञा । एकम्येति हेतुः । अयमर्थः । यतोऽयं नित्योऽत एकं स्यादेकत्वे चानु. पपन्नं ताशनानादेशोपलम्भनमिति । ननु कयं पुनर्नित्यस्यैकत्वम् । नित्या एव नहको गमारा भवन्त्वित्याशङ्कायामाह-असति विशेष इत्यादिना ! अविशिष्टरूपस्प गफारम्य स एवायमित्येवं प्रत्यभिज्ञायमानस्य नित्यत्वपक्षे मानेकत्वं समवति । तथा सति प्रत्यमिक्षाबुद्धरप्रामाण्यापत्तेस्तदप्रामाण्ये च न नित्यत्वसिद्धिारति मावः । एवं चायमत्र प्रयोगः । युगपदनेकवक्त्रुचारितो गकारः परस्परं मिन्नः । अविमुक्त्वे सति युगपन्नानादेशेऽवगमात् । घटवदिति । गोत्वादिसामान्यस्याऽऽकाशस्य वाऽनेकत्र युग- पद्रुपलभ्यमानस्यापि भेदाभावात्तत्र व्यमिवारवारणार्थमविमुत्वे सतीति विशेषणम् । घटादिवच्छन्दम्यकत्र वात्स्न्येनावगमादविभुत्वं ज्ञेयम् । नन्वेवं भेदसिद्धावपि कर्य कार्यता । भिन्ना एव गमारा नित्या भवन्त्वितिचेन्मैवम् । यतो न हि मेदे नित्यत्वं संमवनि । भेटे सति प्रत्यभिज्ञानुढेः सादृश्यादिवशेन भ्रान्तित्वं वक्तव्यं स्यात् । न घ नित्य भ्रान्नित्वं तम्या वतुं शक्यम् । नित्यवहानिप्रसङ्गात्। तस्मानित्यत्वमभ्युप- ।

·[२०१पा.१०६] भीमांसादर्शने । क्रियमाणानामुपपद्यतेऽनेकदेशसंवन्धस्तस्मादप्यनित्यः ॥९॥ प्रकृतिविकृत्योश्च ॥ ३०॥ अपि च दध्यत्रेत्यत्रकारः प्रकृतिर्यकारो विकृतिरित्युपदिशन्ति । यद्विकियत तदनित्यम् । इकारसादृश्यं च यकारस्योपलभ्यते तेनापि तयोः प्रकृतिविकारभावो लक्ष्यते ॥१०॥ वृद्धिश्च कर्तृभूनाऽस्य ॥ ११ ॥ अपि च बहुभिरुचारयद्भिर्महाशब्दः श्रूयते । स यद्यभिव्यज्यते, बहुभिरल्पैश्योचार्यमाणस्तावानेवोपलभ्येत । अतो पन्यामद्दे नूनमस्यैकै- फेन फश्विदवयवः क्रियते यत्मचयादयं महानुपलभ्यते ॥ ११ ॥ समं तु तत्र दर्शनम् ॥ १२ ॥ तुशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । यदुक्तं प्रयत्नादुत्तरकाले दर्शनात् कृत- गच्छताऽवश्यमेकत्वमम्युपगन्तव्यं स्यात् । तञ्चकत्वमुक्तेन नानादेशोपलम्भेन मेदे सिद्ध नसिध्यत्येव । अतो नानादेशोपलम्मादिना एव गकारा: 1 मेदाच प्रत्यभिज्ञाया प्रान्तित्वं तद्भनित्वाच्च शब्दस्य कार्यतेत्याशयः ॥ ९ ॥ इतश्च शब्दः कृतक इत्याह-मकृतिविकृत्योथेति । इंदं सूत्रं ध्याचष्टे-~~-अपि चेत्यादिना । अयमाशयः । दध्यनत्यनेकारः प्रकृति- कारो विकृतिरिति गम्यते स्मृतेः सादृश्याञ्च । स्मृतिस्तावदिको यणचीति । अस्या अर्थः । इक:-इकारादेः स्थाने यण-यकारादयः, अचि अकारादियु परेषु सत्सु भव- न्तीति । इकारसाहश्यं च यकारस्य तालुस्थानकल्वरूपं म्फुटमवगम्यते । तथा च पूर्वोकस्मृतिसादृश्याभ्यां वस्त्वन्तररूपेण विकारित्वदर्शनाद्विकारिणश्चानित्यत्वनियमादि. कारादिवर्णोऽनित्यो दध्यादिवदिति पावः ॥ १० ॥ इतोऽप्येदमित्याह-वृद्धिश्च कर्तृभून्नास्यति। सूत्र त्याचष्टे--अपि चेत्यादिना । अयमाशयः । कर्तभन्ना-उच्चारयितृवाहुल्येन, अस्य-शब्दम्य । वृद्धिः---महत्त्वं दृश्यते । अतश्च हेतुवृद्धयनुसारित्वाच्छन्दः कृतको मृत्पिण्डादिकारण महत्त्वानुसारि- घटवदिति। ननु व्याककृया शब्दद्धिर्भववित्यत माह-~-स यदीत्यादिना । नहि दीपसहस्रेऽपि व्यञ्जके वर्धते पट इत्याशयः ॥ १२ ॥ एवं पूर्वपक्षे प्रा सिद्धान्तमाह-समं तु नत्र दर्शन मिति । एतरसूत्रम् । तत्र दर्शनादिति पूर्वपक्ष्यभिमनहेतोयभिचारित्वप्रदर्शनपरतया न्याचष्टे-तु शब्दारप- ।

·७६ सव्याख्यगावरभाप्यसमते- [अ०१पा०.१०] कोऽयमिति । पदि विस्पष्टेन हेतुना शब्दस्य निन्यत्वं वक्तुं शक्ष्यामस्ततो नित्य- प्रत्ययसामर्थ्यात्मयत्नेनाभिव्यज्यत इति भविष्यति । यदि मागुचार- णादनभिव्यक्तः प्रयत्नेनाभिव्यज्यते तस्मादुभयोः पक्षयोः सममे; तत् ॥ १२ ॥ सतः परमदर्शनं विपयानागमात् ॥ १३ ॥ यदपरं कारणमुक्तमुच्चरितमध्वस्त इति । अत्रापि यदि शक्ष्यामो नित्यतामस्य विस्पष्टं वक्तं ततो नित्यमत्ययसामर्थ्यात्कदाचिदुपलम्भं कदाचिदनुपलम्भं दृष्ट्वा किंचिदुपलम्भस्य निमित्तं कल्पयिष्यामः। तच्च संयोगविभागसद्भावे सति भवतीति संयोगविभागाववाभिव्यञ्जका- क्षो विपरिवर्तत इत्यादिना । यदि विस्पष्टेन हेतुनेति । नित्यस्तु स्यादिति सिद्धान्तसूत्रे वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः । तथा च प्रयत्नानन्तरकाले दर्शन नैकान्तेन कृतकत्वस्य साधकं भवति । प्रयत्नानन्तरफाले दर्शनं हि तत्र सत्ता गमयति न कालान्तरे तां निषेधति । अतः सप्रत्यभिज्ञानेन प्रत्यक्षेण दृश्यमानस्य कालान्तरेऽपि सद्भावकल्पना शक्यत इति कालान्तरेऽपि समावितसत्त्वे विपले शब्दे हेतुरनैकान्तिक इति भावः । सूत्रस्यायमर्थः। तुशब्देन पूर्वपक्षब्यावृत्तिः, तत्र दर्शनम्- प्रयत्नानन्तरकाले दर्शनमिति पूर्वपक्ष्यामिमतो हेतुः । समम्-नित्यत्वानित्यत्वपक्षयोः साधारणम् । अप्रयोनकोऽनेकान्तिकश्येत्यर्यः ॥ १२ ॥ पूर्वपक्ष्यमितस्याम्थानादिति हेतोरनैकान्तिकत्वासिद्धिप्रदर्शनार्थ सूत्रम्-सतः पर- मित्यादि । तद्व्याचष्टे-यदपरमित्यादिना । अयमाशयः । अस्थानादित्यनेन यद्युच्चारणपूर्वापरकालामत्त्वं विवक्ष्यते तदा स हेतुरसिद्धः। पूर्वापरकालयोः सत एवं शब्दस्यादर्शनं परं भवितुमर्हति ! कुनः । विपयानागमाद । विपयं शब्दं प्रति । अनागमात्-उच्चारपितृमुखोद्गतवायवीय संयोगविमागानां स्तिमितसमीरणापसारणेन वादामिन्यजकानाममावात् । अतोऽमत्त्वमसिद्धम् । यदि चास्थानादित्यनेनोच्चारण- पिरकालयोरनुपलम्मो विवक्ष्यते । तदाऽऽकाशाद्यन्तीवन व्यभिचारः । आकांशो हि कदाचित्कूपपूरणयत्नेनप्रत्यक्षो भवति नित्येऽप्याकाशे कदाचिदनुपलम्मसत्त्वादनकान्तिकः स हेतुरिति । प्रपञ्चितं चैत- दाकाशस्य प्रत्यक्षत्वं वार्तिके । कटाचिच्छन्दोपलम्मेऽन्वयन्यतिरेकाम्यां निमि.. तविशेपमाह-तच्चेत्यादिना उपलम्भनं चेत्यर्थः । संयोगावभा. गसद्भाव इति । वायवीयसंयोगविमागसद्भाव इत्यर्थः । ततश्चामिन्यजैरुस- न तु नश्यति । अर्को - ·[म.पा.१०६] मीमांसादर्शने। ७७. .. विति वक्ष्यामः । उपरतयोः संयोगविभागयोः श्रूयत इति चेद । नैतदेवम् । न नून- परमन्ति संयोगविभागाः। यत उपलभ्यते शब्द इति । न हि ते प्रत्यक्षा इति । यदि शब्द संयोगविभागा एवाभिव्यञ्जन्ति न कुर्वन्ति, आकाश- द्भावे शब्दोपलम्मस्तदभावे तदभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाम्यां वायवीयसंयोगविमागयोरेवा. मित्यञ्जकलमित्याह-संयोगविभागाचेवेति । ननु संयोगविमागयोर्न शब्दामिव्यजकत्वं युज्यते । उपरतयोरपि तयोः शब्दस्य श्रूयमाणत्वादिति शङ्कते--उपरतयोरिति । इयं च शङ्का संयोगविमागयोः सिद्धा. न्त्यभिमतं वायवीयत्वमज्ञात्वा ताल्वादिस्यत्वामिमानेनेति बोध्यम् । स्वाभिमतं वायवी- यत्वमनुदाय सिद्धान्ती परिहरति-नैतदेवमित्यादिना । यस्मात्का- रणाच्छन्द उपलभ्यतेऽतोऽमिन्यक्षकाः संयोगविभागा नोपरमन्तीत्यर्थः । न हि ते प्रत्यक्षा इति । ते संयोगविमागा इत्यर्थः । न चात्राप्रत्यक्षत्वकथनेन वायवीययामि. प्रायः सिद्धान्तिना विवृत इति शङ्कयम् । उपरमचोद्यपरिहारस्याभिघातवाक्य एव पष्टीकरिष्यमाणत्वात् । इह च ताल्लादियानां संयोगविभागानां तत्तत्कार्यसामर्थ्यरू- पेणाप्रत्यक्षत्वोपपत्तेर प्रत्यक्षत्वकयनसामञ्जस्यसंमवाच । ननु संयोगविभागावमिन्या. काविति यदुक्तं तत्र युज्यत इति शङ्कते-यदि शब्दमित्यादिना सुघ्नस्थत्वाते- पामित्यन्तैन । अत्र र यदि शब्दमित्यतः प्रमृत्यभिपातेन होत्यस्माइन्यात्माक्पूर्वो. तरपक्षयादिनी गूढामिप्रायाविति प्रत्येतन्यम् । कथं पूनर्गुदामिप्रायत्वं गम्यत इति चेदित्यम् । उत्तरत्र माध्येऽमाताश्चेदित्यादिना संयोगविमागानामप्राप्तौ पूर्वपक्षिणा दोष आपाद्यते । संयोगविमागानां वायवीयत्वपरित क्षाने हि तेषां प्रातत्वादनवकाश एवास्य चोद्यस्य स्यात् । अतो भाप्यग्रन्यपापिर्यः पर्यालोचनायामुभयोढामिप्रायवं गम्यत इति । यदि शब्दम् " इत्यादिशङ्काम- न्यायायमाशयः । संयोगविमागयोः शब्दामित्यज्ञकावं न संभवति । अभिव्यक्तिहि प्रेधा संपाविता शब्दसंस्काराघानेन वा श्रोत्रसंस्काराधानेन बोमयसंस्काराघानेन वामन तावच्छब्दसंस्कारेण । शब्दस्य तब मत एकस्यात्सर्वगतत्वादनवयवत्वेनावययसंस्का- रायोगाच च एव शब्दः खुन्नस्यैः संयोगविभागः संस्कृतः स एव पाटलिपुत्रेऽपीति तत्राप्युपलभ्येत ! यदि श्रोत्रसंस्कार प्यते तदाऽप्ययमेवटोपः । तया हि । यदि काणादादिमतेनाऽऽकाशः श्रोत्रमित्यम्युपगम्यते तदा तस्यैकत्वात्सर्वगतत्वादनवयव- याच देशस्यैः संयोगविमागे: संस्कृतत्वाद्देशान्तरेऽपि शब्दोपलब्धिः स्यादेव । अम्मिश्च पक्षे प्रोत्रम्य सर्वशब्दसाधारण्यादेकालोपल यर्थमपि संस्कृतं श्रीवं प्रस.

·७८ सव्याख्यशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० १०६ स विषयत्वाच्छब्दस्याऽऽकाशस्यैकत्वाद्य एवायमत्र श्रोत्राकाशः एव देशान्तरेप्वपीति सुघ्नस्थैः सयोगविभागरभिव्यक्तः पाटलिपुत्रेड प्युपलभ्येत । यस्य पुनः कुर्वन्ति तस्य वायवीयाः संयोगविभागा वाय्वाश्रितत्वा- द्वायुष्वेव करिष्यन्ति । यथा तन्तवस्तन्तुष्वेव पटम् । तस्य पाटलिपुत्रे प्वनुपलम्भी युक्तः । ग्रुघ्नस्थत्वात्तेपाम् । यस्याप्यभिव्यञ्जन्ति, तस्या प्येष न दोपः । दूरे सत्याः कर्णशष्कुल्या अनुपकारकाः संयोग विभागास्तेन दूरे यच्छ्रोत्रं तेन नोपलभ्यत इति । झात्सर्वाशब्दान्घटायो मीलित नेत्र समानदेशस्था-पादीनिवावबोधयेत् । अय च दोप पूर्वोपक्षिप्तशब्दसस्कारपक्षेऽपि प्रदर्शयितु शक्यते । तथा हि । सर्वेऽपि शब्दा श्रोनदेशेऽवस्थितास्तवैकस्मिन्सस्क्रियमाणे बलादन्येपामपि सस्कार स्यादेव । न हि समानदेशाना समानेन्द्रियग्राह्याणा कस्यचित्सस्कार कस्यचिच्चासस्कार इति व्यवस्था सभवति, घटादावदर्शनात् । एवमुमयसस्कारपक्षेऽप्युभयेऽपि दोषा समुच्चित्य सम- वन्ति । तस्मान्न सयोगविभागाभिव्यङ्गय शब्द किं तु तज्जन्य रवासी प्रादेशिकश्च । तथा च न पूर्वोक्तदोपाणामवकाश इति । आकाशविपयत्वादिति । आकाशात्मक्श्रोनग्राह्यत्वादित्यर्थ । अन्यत्सुगमम् । अत्र समाधत्ते-यस्याप्यभिव्यञ्जन्तीत्यादिना । अभिव्यङ्ग्यत्वपक्षेऽपि पूर्वोक्तदोषा न समवन्तीत्यर्थ । यत्तूक्त त्रेधा ह्यभिव्यक्ति समावितेत्यादि । अोच्यते । श्रोत्रस- स्कारेणैव शब्दाभिव्यक्ति समवति । श्रोन च वर्णशप्कुल्येव । सा च प्रतिपुरुष मिन्नेति या कर्णशप्कुली सस्क्रियते सनिहिता तत्रैव शब्दाभिव्यक्ति । यदि वा वर्ण- शप्कुल्यवच्छिनमेक्माकाशमेव श्रोत्र तथाऽपि न तत्साक्षात्सस्क्रियते । किं तु वर्ण शप्कुल्यात्मकाधिष्ठानद्वारेण । ततश्च यद्यपि सर्वपुरुषाणामाकाशात्मक श्रोत्रेन्द्रियमा काशस्यैक्त्वादेवमेव तथाऽपि तदधिष्ठानाना कर्णशप्कुलीना नानात्वात्त सस्कारव्यव स्थया श्रवणव्यवस्था भविष्यति । यद्वा नावश्यमेवमेव सर्वपुरुषाणा श्रोत्रेन्द्रियम् । तस्याऽऽकाशरूपत्वेऽप्याकाशस्यैकरूपत्वेऽपि च तदवच्छेदकीमूताना वर्णशप्कुलीनां प्रतिपुरष भिन्नत्वात्तदवच्छिन्नस्याऽऽकाशस्य श्रोत्रत्वात्सत्यपि स्वरूपैकत्वेऽवच्छिन्नरू पाणा मेटाव्यवस्था सिध्यत्येव । यदप्युक्त सच्च सम्कृत श्रोर सर्वशब्दा-समानदेशम्था-प्रकाशयेदिति तना भिधीयते । वनयो हि ताल्वारिस्थानविशेपसपर्याद्विनातीया विलक्षणसामर्थ्या निप्प ·७९ [अ०१०१०] मीमांसादर्शने । नैतदेवम् । अप्राप्ताश्वेत्संयोगविभागाः श्रोत्रस्योपकुर्युः संनिकृष्टविमः कृष्टदेशस्थौ युगपच्छन्दमुपलभेयाताम् । न च युगपदुपलभेते । तस्मानाप्राप्ता उपकुर्वन्ति । न चेदुपकुर्वन्ति तस्मादनिमिचं शब्दो. पलम्भने संयोगविभागाविति। । नैतदेवम् । अभिघातेन हि प्रेरिता वायवः स्तिमितानि वाय्वन्तराणि प्रतिवाघमानाः सर्वतोदिकान्संयोगविभागानुत्पादयन्ति यावद्वेगमभिप्र- धन्ते । ततश्च कश्चिदेव ध्वनिः कस्यनिच्छब्दस्यानुगुणं संस्कारमाधत्ते न सर्वसाधार• णामिति शब्दोपलब्धिव्यवस्था सिध्यत्येव । दृष्टा च समानेन्द्रियग्राह्याणामप्यमिव्याज- कव्यवस्थयोपलब्धिव्यवस्था । सावित्रं हि तेनो घटादीनामेवामिन्यञ्जकं न नक्षत्राणाम् । निम्बत्वक् चन्दनगन्यस्यैवाभिव्यञ्जिका न गन्धान्तराणामिति । ननु संयोगविमागानां तात्वादिस्थानस्थिताना तत्तच्छोनदेशमप्राधाना कथं तत्तच्छ्रोत्रोपकारकत्वं समवति । यदि त्वप्राप्ता अपि श्रोत्रस्योपकुर्युस्ते तदा संनिकृष्टविप्रकृष्टदेशस्था; सर्वेऽप्यविशेषण युगपच्छब्दमुपलमेरन् । न च तयोपलमाना दृश्यन्ते । तस्मातत्तच्छोत्रमप्राप्ताना तेपां न तदुपकारकरवं संभवति । अतो न संयोगविमागौ शब्दोपलम्मने निमित्तं भवत इति संयोगविमागानां सिद्धान्त्यभिमतं वायवीयत्वमनानानश्चोदयति-नैतदेवामित्यादिना संयोगविभागा. विरयन्तेन । न संयोगविमागानां ताल्वादिस्थानस्थितत्वं किंतु वायवीयत्वमेवेति स्वमत- रीत्या शब्दश्रवणमाग प्रदर्शयन्परिहारमाह-नतदेवमित्यादिना । अभिघातेन मेरिता इति । उच्चारणप्रयत्नेनाभिहता इत्यर्थः । वायव इति--कोठ्या इत्यर्थः । ते च शब्दविशेषाभिव्यक्त्ययं तालादिम्यानविशेषसंयोगमनुरुध्यन्ते । स्तिमितानि बाम्वन्तराणीति 1 मध्ये विद्यमानानि स्थिराणि वाग्वन्तराणीत्यर्थः । ननु कथं पुन- योः स्पिरत्वं सदागतिरिति हिनं समाचक्षत इति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि सूक्ष्म- स्वापदार्यान्तराण्यचालयस्थिर इव भवतीति भिर इत्युच्यते । ननु किं पुनरस्य सद्भावे प्रमाणमिति चेन्न । अमति तस्मिन्यजनादिवालने वायूपलम्मासमवापत्ते: 1 न हि मासी नन्यते पार्थिवस्य वायपादानत्यायोगात् । अतो ध्याना वायत्रो व्यननेन संहन्य- माना उपलभ्यन्त इत्येव युक्तम् । मतियाधमाना इति तैः संयुक्ताः सन्त इत्यर्थः । संयोगविभागानिवि ! स्तिमितवायुभिः । सारं स्वात्मावयवानां संयोगविभागानित्यर्थः । एवं संयोगविभागानुत्पादयन्तम्ते यावद्वेग प्रपिताम्तत्तरोत्रं मंप्राप्य तत्र तत्र शब्दध. वणयोग्य मंकारमादानाः शब्दोपलब्रितको मननीति मावः । यातमुपरपत्रोद्यप- ·। ८. सयाख्यशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०१०६] तिष्ठन्ते । ते च वायोरप्रत्यक्षत्वात्संयोगविभागा नोपलभ्यन्ते । अनुप रतेवेव तेषु शब्द उपलभ्यते नोपरतेपु । अतो न दोपः । अत एव चानुवातं दूरादुपलभ्यते शब्दः ॥ १३ ।। प्रयोगस्य परम् ॥ १४ ॥ यदपर कारणमुक्तं शब्दं कुरु मा कापीरिति व्यवहारः प्रयुञ्जते । यद्यसंशय नित्यः शब्दः, शब्दप्रयोग कुर्विति भविष्यति । यथा गोम- यान्कुर्विति संवाहे ॥ १४ ॥ आदित्यचद्योगपद्यम् ॥ १५॥ यत्त्वेकदेशस्य सतो नानादेशेषु युगपदर्शनमनुपपन्नमिति । आदित्यं पश्य देवाना प्रिय । एकः सन्ननेकदेशावस्थित इव लक्ष्यते। रिहारक्थनावसरे न नूनमुपरमन्तीत्याद्यभिसध्यनुद्घाटनपूर्वक, ताममिसधिमुद्धाटय नाह–ते च वायोरित्यादिना । अत एव चेति । पूर्वोक्तरीत्या शब्दश्रवणमार्गा होकारादित्यर्थ ॥ १३ ॥ यत्तु पूर्वपक्षिणा शब्दस्य कृतक्त्वे साव्ये करोतिशब्दादिति साधनमुक्त तद्रूपणा• र्थमिद सूत्रम्-प्रयोगस्य परमिति । तव्याचष्टे-यदपर कारणमित्यादिना । अयमाशय । करोतिशब्दादित्यनेन करोतिर्मत्वरूपोऽयों विवक्ष्यत उत क्रोतिर्मत्वेन व्यवहियमाणत्व वा । आधेऽम्मा-प्रत्यसिद्धिरुत्तरत्र नित्यत्वस्य साघयिप्यमाणत्वात् । द्वितीये तलियान-यत्वाभाववति गोमयादी गोमया-कुर्विति तब्द्यवहारदर्शनाट्यभिचार । अतो यथा तन समाहाराभिप्रायेण तादृशव्यवहारस्तद्वत्प्रकृतेऽपि शब्द कुर्वित्यादिव्य वहार शब्दप्रयोगविपयो भविष्यतीति ॥ १४ ॥ यदुत्तमेषम्य नित्यम्य युगपन्नानादेशेपूपलम्भनमनुपपन्नम् । अतो युगपनानादेशो पलम्माउनेकत्वमनित्यत्व चाङ्गीकरणीयमिति । तत्र हेतोरनेकातिरत्वप्रदर्शनार्थ सूत्रम्- आदित्यवयोगपयमिति । तव्याख्यानार्थ पूर्वपक्ष्युक्तमनुमापते-~यत्वित्यादिनाऽ नुपपन्नमितीत्यन्तेन । पूर्वपक्ष्युक्तहेतोरादित्ये व्यभिचार प्रदर्शयति--आदित्यं पश्येत्यादिना । देवाना प्रिय इति । मूर्ख इत्यर्थ । अनेकत्वामाववत्यप्यादित्ये नाना देशोपलम्भनहेतो सत्त्वाव्यभिचार इत्युपपादयति--एकः सन्नित्यादिना । क्प पुनरेक्म्याऽऽदित्यम्यानेकटेशस्थितत्वावमास इति चेदित्यम् । ये तावद्विल्यनिलया पुरपा ये च कामरूपे स्थिताम्तै सरपि स्वम्वात्मन प्राग्भाग एवोद्य माम्वान्निरीक्ष्यते । तयाऽम्न यम प्रत्यामागे निरीक्ष्यते मयाहे । सम्बोपरिस्थितो निरीक्ष्यते | ·[अ०१पा.१०६] मोपासादर्शने । कथं पुनरवगम्यत एक आदित्य इति । उच्यते । प्राङ्मुखो देवदत्तः पूर्वाल संपत्ति पुरस्तादादित्यं पश्यति । तस्य दक्षिणतोऽवस्थितो न द्वौ पश्यति । आत्मनश्च संपति स्थितं तिरश्चीनं देवदत्तस्याऽऽभये । तस्मादेक आदित्य इति । दुरत्वादस्य देशी नावधार्यते । अतो व्यामोहः। एवं शब्देऽपि व्यामोहादनवधारणं देशस्य । यदि श्रोत्रं संयोगविभा- गदेशमागत्य शब्दं गृह्णीयात्तथाऽपि तावदनेकदेशता कदाचिदवगम्पेत । न च तत्संयोगदेशमागच्छति । प्रत्यक्षा हि कर्णशष्कुली तद्देशा गृह्यते । तेषां च प्रारमागादयो विस्पष्टं मिन्ना एव वर्तन्ते । अतस्तेषु दृश्यमानस्यास्य मिन्नदे- शता विस्पष्टा । क्या यस्मिन्यावद्दूरे देशे कैश्चित्सूर्योदयो दृश्यते तद्देशवर्तिनोऽन्येऽपि ततः परस्ता. तापति दूरे पश्यन्त्यतोऽप्यस्ति देशभेद इति । नन्वेक एवाऽऽदित्य इति कथमव- गम्यते । युगपदनेकदेशोपलम्मानिन्ना एव भवन्त्वादित्या इति शङ्कते-कथं पुनरि- त्यादिना । समाधत्ते-उच्यत इत्यादिना । यदि मिन्ना आदित्या भवेयुस्तदा पूर्वाह प्रामुखतया पुरस्तादादित्यमनेकेषु देवदत्तादिषु पश्यास्वनेक आदित्या उपलभ्ये- रन् । उपलब्बिसाधनानामक्षतत्वात् । न तु तथा केऽप्युपलभन्त इति योग्यानुपलब्धि- बाधितत्वान्न सूर्यनानात्वं युक्तमम्युपगन्तुमिति भावः । आत्मनश्च संपति स्थित मिति । स्वाभिमुखतया स्थितमेकमित्यर्थः । तिरश्चीनामिति । देवदत्तस्याऽऽनवे स्थित स्वस्य तिरश्चीनं तिर्यम्भूततया स्थितमन्य सूर्यमित्यर्थः । तथा च न कोऽपि द्वी सूर्यो पश्यतीति भावः । किं पुनरेकदेशस्थस्यैव सवितुर्नानादेशोपलम्मस्य भ्रान्तित्व प्रमाणमिति घेदनाऽऽह-दूरत्वादित्यादिना । अयमाशयः । अतिदूरवर्तिनोऽस्याऽऽदित्यस्य यथा- पद्देशमनानन्तः स्वस्वसनिधिमध्यस्यन्तो देशमेदं मन्यन्ते । अतो दूरत्वदीपेण जायमा- সব্যস, সাইলিখিনি । দুষ্ট চাবি লালমাই ভাবিত भायमानो भ्रम एवेत्याह-एवं शब्देऽपीत्यादिना ! अस्याः प्रतीन्तित्वे प्रमाण- माह--गदि श्रोत्रमित्यादिना । संयोगविभागदेशमिति । वक्तृवक्त्रप्रदेशमित्यर्थः । तथा धायमर्थः । यदि श्रोत्रं भिन्नपिन्नान्वक्तृवक्त्रप्रदेशानागत्य शब्दं गृहीयासतोऽ- नेकदेशता गन्येतापि । न तु तत्तथा तद्देशमागच्छतीति । श्रोत्रानागमने कारणमाह- प्रत्यक्षा हीत्यादिना । तथा च स्वदेशास्थितमेव सच्छोत्रं यदा शब्दं गृह्णाति तदा तस्य देशस्यैकत्वादेकस्मिन्नेव देशे परमार्थतः शब्दः श्रूयते । तं तु देशमनवधारयन्ती दोपविशेषेण वक्तृवक्त्रप्रदेश एव शब्दं मन्वानास्तेषां देशानां भेदाच्छब्दस्यापि मिन्न- देशतां भ्रान्त्या मन्यन्त इति ।

·८२ सव्याख्यशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० १०६] वायवीयाः पुनः सयोगविभागा अप्रत्यक्षस्य वायोः कर्णशकुली. प्रदेशे प्रादुर्भवन्तो नोपलभ्यन्त इति नानुपपन्नम् । अत एव व्यामोहो यन्नानादेशेषु शब्द इति । आकाशदेशश्व शब्द इति । एकं च पुनराका शम् । अतोऽपि न नानादेशेषु । अपि चैकरूप्ये सति देशभेदेन फार्म देशा एव भिन्ना न तु शब्द. 1 तस्मादयमप्यदोपः ॥ १५ ॥ वर्णान्तरमविकार. ॥ १६ ॥ न च दध्यत्रेत्या प्रकृतिविकारभावः । शब्दान्तरमिकाराद्यकारः । न ननु वक्तृवक्रप्रदेश प्रति श्रोत्रानागमने यत्कारणमुक्त प्रत्यक्षा हि वर्णशप्कुली तद्देशस्था गृह्यत इति । तद्वयुक्तम् । न हि श्रोत्र तत्स्वरूप येन गमनामावो निश्चीयेत । किं तु तत्वच्छिनो नभोमाग एवेति । तस्य च गमनामावोऽप्रत्यक्षत्वात्कय निश्चीयत इति चेन्न । यत कर्णशप्कुल्यवच्छिन्ननभोमागस्य श्रोत्रत्वेऽपि तादृशश्रो- नेन्द्रियस्याधिष्ठानभूतकर्णशप्कुलीबहिभोगे कार्यकारणशक्तेर्यन देशे शब्दो गृह्यते श्रोनेन्द्रियेण तनाधिष्ठानभूतवर्णशप्कुल्योऽपि गमनपक्षे गृोरन्न तु तथा गृह्यन्त इति । नन्वभिव्यजाना सयोगविमागाना श्रोनदेशेऽभावाक्य तर शब्दप्रहणमिति चेत्तत्राऽऽह-वायवीया. पुनरित्यादिना । न तावत्सयोगविमागास्ताल्वादिदेशस्था एव किं तु वायवीया सन्त वर्णशप्कुटीदेशपर्यन्त प्रादुर्भवन्ति । तेपा चाप्रत्यक्षता यवीयत्वादुपलब्धि पर न भवति । वर्तन्त एव श्रीनटेश इति नानुपपन्न तत्र शब्दन हणमिति माव । अत एवेति । यत पूर्वोत्तरीत्या श्रोत्रदेश एवैकस्मिशब्दो गृह्यते न त्वनेकेषु वक्तृवक्त्रप्रदेशेषु तत एवेत्यर्थ । प्रकारान्तरेणापि शब्दस्यैकदेशस्थतामाह- आमाशदेशश्वेत्यादिना। ननु या श्रोत्रकत्व वक्तृबहुत्व च तत्र पूर्वोत्तरीत्या नानादेशेषपलब्धिर्भवतु भ्रान्ति । यत्र तु श्रोतृबहुत्व तत्र परमार्थत एव देशमेदाच्छन्दस्वरूपमपि मिद्येत । आकाशदेशत्वेऽपि च शब्म्याऽऽकाशप्रदेशाना भेटान्नानुपपन्ना नानादेशता । अतश्च युगपन्नानादेशोपलम्भाच्छम्य भेदो भेटाच्च कार्यता च सिध्यतीत्यत आह-अपि चेत्यादिना । ऐक्रप्ये सतीति । स एवायमित्येव प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञयक्रूप्यावगमान्न देशभेटेन टिड्नेन शम्भेदानुमान समवति प्रत्यक्षविरोधादिति भाव ॥ १५ ॥ यत्तूत प्रकृतिविकृत्योयति सूत्रेण यशरादिरूपेणेकारादेषिक्रियमाणत्वादनित्य त्वम् । विश्यिमाणत्व च स्मृतिसादृश्याम्यामिति तत्परिहारार्थ सूत्रम्-वर्णान्तरम विकार इति । तद्व्याचमेन चत्यादिना | न तावद्दयनेत्यादाविवारयकारयो ।

·जि.मा.अ.] मीमांसादर्शने। ८३ हि यकारं मयुखाना इकारमुपाददते । गया कटं चिफोर्पन्तो वारणाने। न च सादृश्यमानं दृष्ट्वा प्रकृतिविकृतिवाच्यते । न हि दधिपिटकं दृष्ट्या कुन्दपिटकं च प्रकृतिविकारभावोऽवगम्यते । तस्मादयमप्यदोपः ॥ १६ ॥ नादवृद्धिपरा ॥१७॥ यचैतद्वहुभिर्मेरीमाधमद्भिः शब्दमुच्चारयद्भिर्महाशब्द उपलभ्यते, तेन मतिपुरुष शब्दावयवमचय इति गम्यते । नैवम् । निरवयवो हि शब्दः । अवयवभेदानवगमानिरक्यवत्वाच महत्त्वानुपपत्तिः । अतो न वर्धते शब्दः । मृदुरेकेन बडभियोचार्यमाणे तान्येयाक्षराणि कर्णशकु- प्रकृतिविकृतिमावः किं तु वर्णान्तरमिकाराद्यकारः । कुत इति चेदित्यम् । न तावदिको यणचीति सूत्रेणेकारयकारयोः प्रकृतिविकृतिभावः सिध्यति । ताशसूत्रस्य हि नायमर्यो पदिकारपरिणामेन यकारः कर्तव्य इति । कुत इति चेत् । एवं हि शास्त्रादा- दुक्तम्---सिद्ध शब्दार्थसंबन्धे नियमार्य व्याकरणमिति । प्रकृतिविकृतिमावकय- नेऽसिद्धस्यैव शब्दस्य साधनापतिः। अतो नायमर्थः । किं त्वयमर्थ:-अचि परतो न इक्प्र- योग: साधुः किं तु याप्रयोग एवेति । लोकदृष्टयनुसारेणापीकारयकारयोः प्रकृतिविक- तिमावो न सिध्यतीत्याहन हीत्यादिना । यया कटं चिकीर्यन्तो वीरणाख्यास्तृण- विशेषानुपाददाना उपलम्यन्ते तृणविशेषकटयोः प्रकृत्तिविकारमावस्य प्रसिद्धत्वान्न तथा यफारप्रयोगं कुर्वाणा इकार स्वीकुर्वते । नातस्तयोः प्रकृतिविकृतिभाव इत्यर्थः । स्मृतिरलेन प्रकृतिविकृतिमावासिद्धायपि सादृश्यमात्रेण सिध्यतु स इति शङ्कामने- कान्तिकत्वप्रदर्शनेन निराकरोति-न चेत्यादिना । दधिपिटककुन्दपिटकयोः सत्यापि पावल्यादिना सादृश्ये प्रकृतिविकारमावोनावगम्यत इति तत्र व्यभिचार इति मावः॥१६॥ पटुक्तं दृद्धिश्च कर्तृभून्नाऽस्येति सूत्रेणोच्चारपितृवाहुल्यारपत्वाभ्यां शब्दे मह. स्वास्पस्वप्रतीत्या सावयवत्वावश्यकत्वादनित्यत्वमिति, ताशहतोरसिद्धत्वायना सूत्रम्-नादद्धिपति । तदेतत्सूत्रं व्याचक्षाणः पूर्वपट्युतमनुमापते-यचैतदि- त्यादिना गम्यत इत्यन्तेन । पूर्वपक्ष्यभिमतं प्रतिपुरुष शब्दावयवप्रचयं निराकरोति- नैवमित्यादिना । उत्तरत्र सिद्धान्तसूत्रेण शब्दनित्यत्वस्य प्रसाधयिष्यमाणत्वालाम. प्रायेणाऽऽह-निरवयवो हीत्यादिना न वर्धते शब्द इत्यन्तेन । कर्य तर्हि कर्तृ. बाहुल्यासत्वाभ्यां शन्दे महत्तासत्वप्रतीतिरित्यत आह -मृदुरेफेनेत्यादिनोपल- भ्यन्त इत्यन्तेन ! अयमाशयः । बहुपूधारयत्सूत्पद्यमाना यायवीयाः संयोगविभागा नादान्दवाच्याः पृथास्यशब्दममित्यझयन्तः स्वगतमुपवयं शब्दे समारोपयन्तो ·सव्याख्यशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०१/०१] लीमण्डलस्य सर्वां नेमि व्याप्नुवद्भिः संयोगविभागैर्नरन्तयेणानेकशी ग्रहणान्महानिवावयववानिवोपलभ्यन्ते । संयोगविभागा नैरन्तर्येण रियमाणा शब्दमभिव्यञ्जन्तो नादशब्दवाच्याः। तेन नादस्यैपा रद्धिर्न शब्दस्यति ॥१७॥ नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात् ॥ १८ ॥ नित्यः शब्दो भवितुमर्हति । कुतः । दर्शनस्य परार्थत्वात् । दर्शनमु. चारणं तत्परायें परमर्य प्रत्याययितुम् । उच्चरितमाने हि विनष्टे शब्दे न चान्योऽन्यानर्थं प्रत्याययितु शक्नुयात् । अतो न परार्थमुच्चार्येत । चायं सूत्रार्य महत्त्वादिबुद्धिमुपजनयन्ति । न स्वत शळे वृद्धिरुपपद्यते । तस्य वक्ष्यमाणरीत्या नित्यत्वेन निरवयवत्वादिति । सूत्रम्यनादशब्दार्थ विवृणोति--संयोगविभागा इत्या- दिना। वायवीया सयोगविभागा शब्दाभिव्यञ्जकीभूता नादशब्दवाच्या इत्यर्थ । तया -या पूर्वपक्ष्युक्ता शब्दम्य वृद्धि सा नादवृद्धिपरा नादस्यैवैषा वृद्धिर्न शब्दस्य । निरवयवत्वादिति ॥ १७ ॥ एव तावत्पड्मि सूरै परपक्ष प्रतिक्षिप्य तावन्मात्रेण स्वसिद्धान्तासिद्धि मन्यमान स्वपक्षसाघक्युक्तिमाह मगवान्सूत्रकार - नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वादिति । एतत्सून त्याचष्टे-नित्यः शब्द इत्यादिना । अत्र च दर्शनस्य परार्थत्वादिति न शब्दे नित्यत्वानुमापक लिङ्ग, येन हेतो पक्षधर्मता न सिध्येत्। परार्थत्वस्य दर्शनमात्रध- मत्वात् । किं त्वापत्तिप्रदर्शनपरमिदम् । तथा चायमर्थ -यदि शब्दो नित्यो न भवति तदा परार्थ परान प्रत्याययितुं दर्शनमुच्चारण नोपपद्यतेति । एतादृशार्या- पत्तिप्रदर्शनपरतया दर्शनस्य परार्यत्वादित्यश व्याचष्टे-दर्शनमुच्चारणमित्या दिना । दृश्यते शब्दोऽनेनेति व्युत्पत्त्या दर्शनशब्द उच्चारणा । तच्चोच्चारण न स्वत फ्लरूपम् । अतोऽवश्य केनचित्फलेन भवितव्यम् । तदालोचनाया फ्लवतो गवानयनादिव्यापारस्यागमूतो यो गवानयनादिरूपार्थप्रत्यय स तफ्टनेव फलवानिति शब्दस्योच्चारणसस्कृतम्य फलसाकासस्य फ्लमिति योग्यतयाऽवधार्यते । तादृशार्ष प्रत्ययालमत्व च शब्दम्य नित्यत्व एवोपपद्यते न त्वनित्यत्व इत्याह-उच्चरितमात्र इत्यादिना । अयमाशय । प्रत्युच्चारणमन्यस्यान्यस्य क्रियमाणस्य शब्दस्यार्थप्रत्याय- कत्व नैव समवति । सबन्धग्रहणासमवात् । अगृहीतम-धम्य च नैवार्थप्रत्यायकत्वम् ।

·[अ०१पा० अ०६) मीमांसादर्शने। अथ न विनष्टस्ततो बङ्कुश उपलब्धत्वादर्यावगम इति युक्तम् । अर्थवत्सादृश्यादविगम इति चेत् । न फविदर्यवान्सर्वेषां नव- स्वात् । कस्यचित्पूर्वस्य कृत्रिमसंवन्यो भविष्यतीति चेत् । तदुक्तं सहश इति चावगते व्यामोहात्मत्ययो व्यावतेत शालाशब्दान्मालाम- त्यय इव । तथात्वे सर्वस्यापि शब्दस्य सर्वार्थप्रकाशकत्वापत्तेः । नाप्यन्यस्मिन्नातसंबन्धे सत्य- न्यस्य प्रत्यायकत्व संमवति । गोशब्दे गृहीतसंवन्धे सत्यश्वशब्दस्य प्रत्यायकत्वा- दर्शनात् । अतो न क्षणिकस्य शब्दस्य संवन्धज्ञानं भवितुमर्हतीति दुरापास्तमर्थप्रत्याय- कत्वमिति । शब्दस्य नित्यत्वाम्युपगमे तु पूर्वोक्तसर्वदोपपरिहारः संभवतीत्याह- अय न विनष्ट इत्यादिना । शब्दस्य.नित्यत्वे तु तस्यैव शब्दस्य पुनःपुनरुमारणे बहुश उपलम्यमानत्वात्संभवति संबन्धग्रहणमर्पप्रत्यायकत्वं चेति भावः । नन्यसदृशस्य शब्दान्तरस्यार्थप्रत्यायकत्वासमवेऽपि यः शब्दो गृहीतसंबन्धेनार्यवता शब्देन सदृशः स त्वन्योऽप्यर्य प्रत्याययत्येवेत्याशयेन शङ्कते-~~अर्थवत्सादृश्या- दित्यादिना ! परिहाति-न कचिदित्यादिना । न हि द्विनिर्वाऽनुपलब्धस्य शब्दस्य संबन्धग्रहणं संमवति । अन्वयन्यतिरेकामावात् । तथा च कस्यापि शब्दस्य संबन्धग्रहण- पूर्वकार्थप्रत्यायकत्वस्य दुर्घटत्वात्केन शब्देन गृहीततबन्धेनार्यवता कम्य शब्दस्य सादृश्य वर्णनीयमिति न सदृशशब्दादर्यावगतिसिद्धिरिति मावः । ननु इतरशब्दानां साह. श्पप्रतियोगित्वासमवेऽपि कस्यचिदकस्य जगदादिवर्तिनः शब्दस्य कृत्रिमः संबन्धो मविष्यतीति तस्यार्यवत्त्वसंमवेन तत्सादृश्यादुत्तरोत्तरशब्दानामर्थप्रत्यायकत्वं मवत्येवे- त्याशयेन शङ्कते- कस्यचिदित्यादिना । परिहरति—तदुक्तमित्यादिना । सर्वशब्देम्बमासद्धार्येषु संबन्धकरणं नैव शक्यमिति संबन्धाकरणे या युक्तिः प्रद- र्शिता सेवाप्राप्यनुसंधेयेति भावः । सदृशादर्पप्रतीती दोपान्तरमपि दर्शयति सश इत्यादिना मालापत्यय इवेत्यन्तैन । अयं भावः । यदि सादृश्यनिबन्धनोऽयमर्या- वगमस्तदा बाप्पदर्शनमनितानुद्धिवच्छालाशन्दननितमालाप्रत्ययवच्च कदाचिद्वाध्यत। न तु तथा माध्यते । गवादिशब्दननितगवाद्यविगमस्य कदाचिदप्यमाध्यमानतया सर्वसंप्रतिपन्नत्वात् । न च सादृश्यनिवन्धनस्यापि ज्ञानस्य बाधामावादेवाभ्रान्तत्व शक्यम् । मददेव शन्दैकत्वस्यापि प्रत्यभिज्ञावगतभ्य वाचकायावाद्धान्तिविषयत्वायोगात् ।

·सव्याख्यशावरप्भायसमेते- [अ०१पा० १०६ ], यथा गाधीशब्दात्सास्नादिमति प्रत्ययस्यानिवृत्तिस्तद्वद्भविष्यतीति चेत् । न हि । गोशब्दं तमोचारयितुमिच्छा । नेहान्यशब्दोचिचार- यिपा। न चैनीचारणायत्नेन संव्यवहारश्वार्थसंबन्धश्च शक्यते कर्तुम् । तस्माद्दर्शनस्य परार्थत्वान्नित्यः शब्दः ॥ १८ ॥ सर्वत्र योगपद्यात् ॥ १९॥ गोशब्द उच्चरिते सर्चगचीपु युगपत्प्रत्ययो भवति । अत आक- तिवचनोऽयम् । न चाऽऽकृत्या शब्दस्य सवन्धः शक्यते कर्तु, निर्दिश्य ह्याकृति कर्ता संवनीयात् । गोपिण्डे च बहूनामाकृतीना सद्भावा- । ननु सदृशजनितस्यापि प्रत्ययस्य कचिदव्यावृत्तिदर्शनात्तद्वदत्रापि भविष्यतीति शङ्कते- यथा गावीशब्दादित्यादिना । परिहरति--नहीत्यादिना । अत्र नहीति च्छेद । उक्तशङ्का न कार्येत्यर्य । गोशब्दमित्यादि । या गाव्यादिशब्दागोबुद्धि सा न सादृश्यनिब-धना किं तु तदुपस्थापितमूलभूतगोशब्दजानिता । इय तु गावीशब्दा- घुक्तिर्मूलभूतगोशब्दोच्चारणाशक्तिप्रयुक्तैवेति भाव । ननु मा मूदनुचरितस्योचरितनष्टस्य वा सबन्धकरणमुच्चार्यमाणस्य तु क्रियता व्यवहारोऽपि तदैव क्रियत इति सबन्धकरणमाशड्क्याऽऽह---न चैकेनेत्यादिना । उच्चारणसवन्धकरणव्यवहारक्रियाणा क्रमस्वभावत्वात्य कुर्याद्युगपत्क्वचिदितिभाव । इद च भाप्य तदुक्तमिति माप्यानन्तर भवितुमुचित सदर्भतागत्यसिद्धये । प्रकृतमुप- सहरति----तस्मादिति ॥ १८॥ सिद्धान्ते युक्त्यन्तरक्थनार्थ सूत्रम्---सर्वत्र योगपद्यादिति । तव्याचष्टे-- गोशब्द उच्चरित इत्यादिना । गोशब्दोच्चारणे सति सर्वगोविषयक प्रत्ययो युग पज्जायते । ततश्च गोशब्दादिराकृतिवचन इत्यवगम्यते । अन्यथा व्यतिवचनत्वे तव्यक्ति मारप्रत्यय एव भवेत् । इत्येव सूत्राक्षरार्थमुपवर्ण्य तत्तापर्यलब्ध शब्दनित्यत्व प्रति पादयितुमाह -न चेत्यादिना । शब्दस्य विना प्रयोगवाहुल्येन सकृच्छ्रयमाणस्य गवादिशब्दस्यानित्यत्वेनाभिमतस्य आकृत्या वाच्यभूतया संवन्धः सज्ञासाझे लक्षण कर्तुं न शक्यते क्ययितु ग्रहीतु वा न शक्यत इति माप्यार्थ । क्थमिति चेदाह-निर्दिश्य हीत्यादिना । कर्ता सपनीयादिति । सबन्धक्ययिता सबन्धं क्ययेदित्यर्य । अगुल्यादिनाऽऽकृतिविशेषनिर्देशपूर्वमनित्यम्यापि शन्नम्य सबन्ध- कपन कुतो न समवतीत्यत आह~-गोपिण्डे चेत्यादिना । अयमाशय । एकस्मि.

·#०१पा० १०१]. मीमांसादर्शने । च्छन्दमन्तरेण गोशब्दवाच्यां विभक्तामाकृति केन प्रकारेणोपदेश्यति । नित्ये तु सति गोशब्चे बहुकृत्व उच्चरितः श्रुतपूर्वश्चान्यासु गोव्यक्तिप्वः न्वयव्यतिरेकाभ्यामाकृतिवचनमवगमयिष्यति। तस्मादपि नित्यः॥१९|| संख्याभावात् ॥ २०॥ अष्टकृत्वो गोशब्द उचरित इति वदन्ति नाटो गौशब्दा इति । किमतो ययेवम् । अनेन वचनेनावगम्यत्ते प्रत्यभिजानन्तीति । वयं तावत्मत्य. भिमानीयो न ना करणदावल्यम् । एवमन्येऽपि प्रत्यभिजानन्ति स गोपिण्डे पार्थिवत्वदन्यस्वादिरूपाणां बहीनामाकृतीनां सद्भावाद्विना प्रयोगना- हुल्येन गोशब्दवाच्या गोत्वरूपामाकृति विभक्तां गोशब्दादिस्न्वयव्यतिरेकाभ्यां नावगमयेदिति । नित्ये शब्देऽभ्युपगम्यमाने तस्य बहुकृत्व उच्चारणश्रवणसंभवादन्य. यव्यतिरेकाम्यां तत्तदाकृतिविशेषावगमकत्वं सुलममित्याह-नित्ये वित्यादिना । उपसंहरति-तस्मादित्यादिना । एतत्सूत्रस्थमाप्यस्यार्थान्तरोपपादनं तन्निराकरणं च वार्तिके द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥ सिद्धान्ते युक्त्यन्तरकथनार्थ सूत्रम्--संख्याभावादिति । तन्याचप्टें-- अष्टकरी इत्यादिना । अत्राष्टकृत्त्व इत्येवं कृत्वमुच्प्रयोगात्तस्य च क्रियाम्यावृत्तिगणने बिहि: तत्वापूर्वोच्चरितशब्दस्यैव पुनरुधारणमावर्तते । न होयमुच्चारणावृत्तिः शन्दान्तरत्वे भवितुमर्हति । शब्दभेदे हङ्गीक्रियमाणेऽष्टी गोशब्दा इत्येव प्रयोगः स्यान्न च तथा दृश्यत इति भावः । किमतो यद्येवमिति । अस्य माप्यस्यायमर्थः । मुक्तवन्तोऽद्याष्टकृत्यो ब्राह्मणा इत्यादी ब्राह्मणादिद्रन्यभेदेऽपि ऊत्वाच्यत्ययदर्शनादनेकान्तः कृत्वाच्प्रत्ययो न इज्यैक्यसाधक इति । एतच्छवां परिहानाह-अनेन वचनेनेत्यादिना । अयं मावः ! नाय कृत्वमुच्यत्ययप्रयोगः स्वरुपेणेव शब्दामेदे लिहतयोच्यते । येनानेगन्तिकत्वमुच्येत । किं तु प्रायेण प्रत्य- मिज्ञासाहर्य कृत्यमुध्यत्ययम्याम्तीति तादृशप्रत्यभिज्ञाज्ञापनार्योऽयं कृत्वसुनुपन्यास इति । ननु स्वसंवेद्यमेव प्रत्यभिज्ञानं किमत्र कृत्यमुनुपलक्षणेनेत्यत आह-वयं ताव. 'दित्यादिना । सत्यमात्मीयप्रत्यभिज्ञानं म्वसंवेद्यम् । तस्य तु करणदोपाशकानिरा; करणाय सर्वननीनत्वं सापयितुं कृत्यमुनुपलक्षणमिनि मावः। न ना करणदीवल्यामिति । यतोऽन्येऽपि स एवायमिति प्रत्यभिनानन्त्यतोऽम्मामु परणटोल्याशङ्का न कार्येत्याः ।

·, ८८ सव्यारयशावरभाष्यसमेते [अ०१पा० १०६] एवागामीत । प्रत्यभिजानानाः प्रत्यभिजानन्ति चेद्वयमिवान्येऽपि नान्य इति वक्तुमर्हन्ति । अथ मतमन्यत्वे सति सादृश्येन व्यामूढाः स इति वक्ष्यन्ति । तन्नान हि ते सदृश इति प्रतियन्ति किं तर्हि स एवायमिति । विदिते च स्फुटेऽन्यत्वे व्यामोह इति गम्यते । न चायमन्य इति प्रत्य समन्यता प्रमाणमस्ति ।स्यादेतत् । बुद्धिकर्मणी अपि ते प्रत्यभिन्नार्यते । ते अपि नित्ये प्राप्नुतः। नेप दोषः । न हि ते प्रत्यक्षे। अय प्रत्यक्षे नित्ये एव । यस्तनस्य शब्दस्य विनाशादन्योऽद्यतन इति चेत् । अत प्रत्यभिज्ञानमहिम्नैक्यमेव शब्दस्याऽऽश्रयणीयमित्याह-प्रत्यभिजानाना इत्या. दिना । ननु इन्द्रियदोपनिमित्ता भ्रान्ति पूर्वोकसर्वजनीनतया निराकर्तुं शक्यते । सादृश्यादिरूपाविषयदोपनिमित्ता भ्रान्तिम्तु सर्वेषामपि म्यादेवेति नानया सर्वजनीन याऽपि प्रत्यभिज्ञया शब्दक्यसिद्धिरित्याशयेन शङ्कते-अथ मतमित्यादिना । तामिमां शङ्का परिहरति~ तन्नेत्यादिना । अयमाशय । यत्र सदृश एवेति नित्य दृद्धा मति , कदाचित्स इति प्रत्यमितान तत्र तस्य भ्रान्तित्वमवकल्पते । इह तु स एवाय शब्द इत्येव नित्य दृढ विज्ञान जायते न तु कदाचिदपि तत्सदृश इति । अतो नास्या प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्व युज्यत इति । इममाशय स्फुटयन्नाह-विदिते चेत्यादिना । ननु प्रत्यभिज्ञारूपालनेन यदि शब्दे नित्यत्व साध्यते तदाऽनित्यत्वेनाभिमतयो द्धिकर्मणोरपि प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्नेकान्तिक्त्व हेतोरिति शङ्कते---स्यादेतदित्या दिना । समाधत्ते-नैप दोष इत्यादिना । प्रत्यभिज्ञाया लिङ्गत्वेऽपि नानेकाति स्व प्रत्यक्षत्वेन विशेषणात् । न हि धीर्मणो प्रत्यक्षत्वमस्तीत्याशयेनाऽऽह- न हि ते प्रत्यक्षे इत्यादिना । प्रत्यक्षत्व चार श्रोत्रप्रत्यक्षल विवक्षित नातो घटादिषु व्यभिचार । न चैवमपि वायुधर्ममृतेषु ध्वनिषु व्यभिचार इति शङ्कयम् । वन्यन्यत्वे. नापि विशेषणात् । न चैवमपि कर्मण प्रत्यक्षत्वादप्रत्यक्षस्वाभिधान क्यमिति वाच्यम् । परमापवायाश्रितकर्माभिप्रायेण त-भिधानात् । युद्धेश्च ज्ञानरूपाया अप्रत्यक्षत्व शून्य पाद एव साधितम् । प्रत्यक्षदत्यवर्तिनीना तु क्रियाणा शश्वदेव प्रत्यक्षाव नित्यत्व घेष्टमेवेति विपक्षस्थामावान्न तत्र व्यभिचार इत्याशयेनाssह-अय प्रत्यक्षे नित्ये एवेति । नन्वेवमपि बुद्ध नरूपाया क्य प्रत्यक्षाव क्य वा नित्यत्वमिति चेदित्यम् । मुद्विशब्देनाप्न चैतन्यम्बमात्र प्रमातैव रक्षणयाध्यते 1 स च प्रत्यक्षो नित्यश्चेति न कोऽपि दोष । ननु ह्यम्तनम्य शब्दम्याद्यानुपलम्माद्विनष्ट एव स इति अन्योऽ यमद्यतन शब्द । अत् प्रत्यमिक्षा त्यामोहरूपेवेति शकते-घस्तनस्पोते । समा ।

·#०१पा०१९०६ मीमांसादर्शने। नैप विनष्टः । यत एनं पुनरुपलभामहे । न हि प्रत्यक्षदृष्टं मुहूर्तमदृष्ट्या पुनरुपलभ्यमानं प्रत्यभिजानन्तो विनष्टं परिकल्पयन्ति । परिकल्पयन्तो द्वितीयसंदर्शने मातरि मायायां पितरि वा नाऽऽयस्युः । न धनुषा लम्भमात्रेण नास्तीत्यवगम्य नष्ट इत्येव कल्पयन्ति । अप्रमाणताया विदितायां नास्तीत्यवगच्छामः। न हि प्रमाणे प्रत्यक्षे सत्यप्रमाणता स्पात् । अस्तीति पुनरव्यामोहेनावगम्यमाने न कचिदप्यमावः । न चासिद्धेश्भाचे व्यामोहः । न च सिद्धोऽभावः । तस्मादसात व्यामोहे नाभावः । वदेतदानुपूर्ध्या सिद्धम् । तस्मात्पुरस्तादनुचारितमनुपलभ- माना अपि न विनष्ट इत्यवगन्तुमर्हन्ति । यथा गृहानिर्गताः सर्वगृह- जनमपश्यन्तः पुनः प्रविश्योपलभमाना अपि न प्रावप्रवेशाविनष्ट इत्य- चगच्छन्ति । नवदेनमपि नान्य इति वक्तुमर्हन्ति । येऽपि सर्वेषां भावानां प्रतिक्षणं विनाशमभ्युपगच्छन्ति तेऽपि न धत्ते-नैप चिनष्ट इति । अयमाशयः । यदि शब्दे भवन्याः प्रत्यभिज्ञाया ज्यामोहत्वं तदा स्यादेतदेवम् । न त्वन भ्रान्तित्वे कारणं बाधकनानादिकं शब्दभेदवोधकं वा प्रमाणमनन्यथासिद्ध- मस्ति । यदि प्रत्यभिज्ञाभ्रान्तित्वेनैव शब्दभेदः साध्यते तर्हि तादृशमेदसिद्धयधीनं प्रत्यभिज्ञाधान्तित्वमिति सुव्यक्तं परस्पराश्रयत्वम् । अतः प्रत्यभिज्ञामाहम्ना पूर्वो- पलब्ध एव शब्दः पुनः पुनरुपलम्भकसामग्र्यनुरोधेनोपलम्यत इति नित्य एव शब्द आश्रयणीय इति । अमुमेवा विशदयति-न हीत्यादिना वक्तुमहन्तीत्यन्तेन । पाप्यमत्र सुमगम् । ननु सर्वमावाना क्षणिकत्वात्कथं शब्दस्य नित्यता । किं पुनः प्रमाणं सर्वमावानां क्षणिकस्व इति चेत् । अर्यापत्तिरिति धूमः । तथा हि । प्रयत्नर. सितानामपि घटादीनां कियताऽपि कालेनावयवक्षयविश्लेषवशेन विनाशो दृश्यते विनव मुसलमहारादिभिः । सोऽयं विनाश उत्पत्तिप्रमृति किंचित्किचिदन्ययात्वमन्तरेण नोप- पयत इति घटादयो भावाः प्रतिक्षणं विनाशिन इति शब्दोऽपि मावस्तथैव भवितुमर्ह- तीति सौगतमतेनाऽऽशङ्काय परिहरति-येऽपीत्यादिना । इतरमावानामन्ते क्षयदर्श- नाकविक्षणिकत्वेऽपि शलेऽन्तस्यैवाभावेन क्षयम्याप्यदर्शनेन पूर्वोकरीत्या प्रत्य- मिज्ञाप्रमाणेन नित्सत्वमेवाऽऽस्येयम् । यस्तुतस्त्वितरमावेष्वपि क्षणिकत्वं दुःसाधम् । तत्रापि स्यायित्वसाधिकाया अाधि- तप्रत्यभिज्ञाया दर्शनादित्येतामन्यात इत्यनेन भाप्यारेण सूचितम् । एवं च प्रत्य- मिनारूपेण प्रत्यक्षप्रमाणेन शब्दम्यस्ये नित्यत्वे च सिद्धेऽनुमानानेदोऽनित्यत्वं चन १२ ·- सव्यास्यशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०१०६] शक्नुवन्ति शब्दस्य वदितुम् । अन्ते हि क्षयदर्शनाते मन्यन्ते। न च ५.ब्दस्यान्तो न च क्षयो लक्ष्यते । स इति प्रत्यक्षः प्रत्ययः सदृश इत्यानुमानिक । न च प्रत्यक्षविरुद्धमनुमानमुदेति । स्वकार्य वा सार- यति । तस्मानिन्यः ॥ २०॥ अनपेक्षत्वात् ॥ २१ ॥ येपामनवगतोत्पत्तीनां द्रव्याणां भाव एव लक्ष्यते तेषामपि कषां- चिदनित्यता गम्यते, येपा विनाशकारणमुपलभ्यते । यथा अभिनवं पटं दृष्ट्वा । न चैनं क्रियमाणमुपलब्धवान् । अथ वाऽनित्यत्वमवग- च्छति रूपमेव दृष्ट्वा । तन्तुव्यतिपङ्गजनितोऽयं तन्तुष्यतिपङ्गविना- शात्तन्तुविनाशाद्वा विनश्यतीत्यवगच्छति । नैवं शब्दस्य किंचित्कारण- मवगम्यते यद्विनाशाहिनड्क्ष्यतीत्यवगम्यते ॥ २१ ।। प्रस्थाभावाच्च योगस्य ॥ २२ ॥ इदं पदेभ्यः केभ्यश्विदुत्तर सूत्रम् । ननु वायुकारणकः स्यादिति वायुरद्गतः संयोगविभागः शब्दो भवतीति । तथा च शिक्षाकारा युक्तमनीतु प्रत्यक्षविरुद्धम्यानुमानस्योत्पत्तरेवासंभवेन कार्यसाधकत्वस्य दूरापास्तत्वा दित्याशयेन प्रकृतसूनार्थोपवर्णनमुपसहरति 1-स इतीत्यादिना ॥ २० ॥ एव या प्रत्यभिज्ञया शब्दम्य श्रवणकालमतिक्रम्य कालान्तरेऽप्यवस्थान साधित तदा म्वारसिके नाशे निरस्ते हेत्वन्तरस्य नाशकस्यामावादपि नित्यत्वमेवेष्टव्यमित्यभि- प्रायेणाऽऽह-अनपेक्षत्वादिति । इद सून त्याचष्टे-येपामित्यादिना । यया पटादित्येप्वनवगतोत्पत्तिरप्वपि विनाशकारणीभूतानामुपलम्माद्विनाशिताऽवगम्यते, नैव शब्दम्य किंपित्यालमवस्थायिन पश्चाद्विनाशकारणमवगम्यते । अतोऽनपेक्षत्वा- टपेक्षितविनाशमारणामावान्नित्य एव शब्द इति भाव ॥ २१ ॥ ननु वायुरापद्यते शब्दतामित्यादिशिक्षाकारवचनास्पटादिवद्वायवीयोऽवयविद्रव्यवि. शेप शब्द | अनन्तद्वढेवावयवसयोगविशेषविनाशात्सभवत्येवास्य विनाश इति शङ्का निरापरणार्थ सूत्रम्---प्रत्याभावाच योगस्येति । तद्वयानष्टे--इट पदेभ्य इत्यादिना । पदेभ्यः केभ्यचिदिति । शङ्कानोपकेभ्य उत्सूत्रनया करिपतेभ्य पटेभ्य इत्यर्थ । शामुपपादयति-नन्वित्यादिना । मूनार्थप्रदर्शनपुर सरमुक्तशङ्का परिहरति-- - ·[अ०१पा० १०० मीमांसादर्शने। ९१ आहुः-वायुरापधवे शन्दतामिति । नैतदेवम् । वायवीयश्चच्छब्दो भने द्वायोः संनिवेशविशेष: स्यात् । न च वायवीयानवयवाशब्दे सत्ता मत्यभिजानीमो यथा पटस्य तन्तुमयान् । न चैवं भवति । स्याचेदेवं स्पर्शनेनोपलभेमहि न च वायवीयानवयवाञ्दान्दगतान्स्पृशामः । तस्मान वायुकारणक: । अतो नित्यः ॥ २२ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ २३ ॥ लिङ्ग चैवं भवति, वाचा विरूपनित्यया इति । अन्यपरं हीदं वाक्यं पाची नित्यतामनुवदति । तस्मानित्यः शब्दः ॥ २३ ।। [७]उत्पत्तौ वाऽवचनाः स्युरर्थस्यातन्निमित्नत्वात् ॥ २४ ॥ ३० ॥ यद्यप्योत्पत्तिको नित्यः शब्दः संवन्धश्च तथापि न चोदनालक्षणो नैवदेवमित्यादिना । सूत्रस्य चायमर्थः । प्रकृष्टा ख्या ख्याति: प्रख्या । प्रत्यक्षा- मिका प्रत्यभिनेति यावत् । योगस्येति । वायवीयावयवयोगस्येत्यर्थः । तथा च शब्दस्य वायुकारणकत्वपक्षे वायुकार्यत्वेनामिमते शब्ने तन्तुकार्यत्वेनाभिमते पटे तन्तु. संयोगस्येव कारणीभूतकायवीयावयवसंयोगस्य प्रात्यक्षिकप्रत्यभिज्ञाभावान वायुकारण- कत्वं शब्दस्येति नानित्यत्वमिति भावः ।। २२ ।। सिद्धान्ते युक्त्यन्तरकथनार्थ स्त्रम्-लिङ्गदर्शनाचेति । तयाचष्टे--लिङ्गं चेत्यादिना । लिग नामान्यपरं सदन्यार्थद्योतकं वाक्यम् । तच्चेह दृश्यत इत्याह--- वाचा विरूपनित्यपेति । विरूपा च सा नित्या चेति विग्रहः । रूपयतीति रूपं कर्ता { विगतं रूपं यस्या इति कर्तृरहितेत्यर्थः । अत एव नित्या यागित्यर्थः । इयं च श्रुतिरमिस्तुतिपरा सती वाचो नित्यत्वं द्योतयतीति लिङ्गं भवतीति । प्रकृतं शब्द- नित्यत्वसिद्धान्तमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ १३ ॥ इति शब्दनित्यत्वाधिकरणम् ॥ ६॥ अनाधिकरणे चोदनारूपाणि वेदवाक्यानि विषयः । तेषां धर्माधर्मयोः प्रामाण्य- मस्ति न वेति संदेहः । न संमवतीति पूर्वः पक्षः । नोदनाप्रामाण्यनिरूपणापादान्यायः संगती स्पष्टे । पूर्वाधिकरणोपरि स्थापिकी । इमां संगति प्रदर्शयन्प्रकृनपूर्वपक्षसूत्रं न्याचष्टे-यधपीत्यादिना । औत्पत्तिक इत्यायैव विवरणं नित्य इति । औत्पत्तिक इति च सूत्रघटकोत्पत्तिपदविवरणम् । वाशब्दविवरणं-यद्यपीति । अयचना इत्यस्य विवरण-- चोदनालक्षण इति । अयं चात्र माल्यार्थः । यद्यप्याकृतिग्रन्य पदा- थस्य शन्दाधिकरणसंबन्धाक्षेपपरिहारमन्ययोः पदमबन्धयोश्च नित्यत्वं प्रसाधितं तथाऽपि ·९२ सव्याख्यशापरभाप्यसमेते- [अ०१पा०१४०७] धर्मः म: । चोदना हि वाक्यम् । न ह्यग्निहोत्रं जुहुयारस्वर्गकाम इत्यतो वाक्यादन्यतमात्पदादग्निहोनात्स्सों भवतीति गम्यते । गम्यते तु पदनय उच्चरिते । न चात्र चतुर्थः शब्दोऽस्त्यन्यदतः पदत्रयसमुदायात् । न चायं समुदायोऽस्ति लोके । यतोऽस्य व्यवहारादर्थोऽवगम्यते । पढान्यमूनि प्रयुक्तानि तेपा नित्योऽर्थः । अप्रयुक्तश्व समुदायः । तस्मा- समुदायस्यार्थः कृत्रिमो व्यामोहो वा । न च पदार्या एर वाक्यार्थः। चोदनासूत्रे यद्वाक्यार्थे वेदवाक्याना प्रामाण्य प्रतिज्ञात तन्न सिध्यति । वक्ष्यमाणप्रका रेण वाक्यार्थप्रतिपत्तो मूलामावात् । अनिमित्तायाश्च प्रतीतेरुत्पन्नाया अपि प्रतिमावद. प्रामाण्यापातात् । अतः शब्दनित्यत्वप्रतिरादनप्रयासोऽनर्थक एव । यदर्योऽय प्रया- सस्तस्यैव मूलाभायादसिद्धिरिति पुनरातिप्यत इति । वाक्यार्थप्रतीतिनिर्मूलेत्येतदुपपाद- यितुमारमते-चोदना हि वाक्यमित्यादिना । अत्र प्रत्येक पदानि वाक्यार्थमवगम- येयुरथवा श्रूयमाणपदसघातव्यतिरिक्तमन्यत्किंचिदाहोम्वित्पदसंघातरूप वाक्यमुत पदार्या इति विकल्प्याऽऽद्य निराकरोति-न हीत्यादिना पदय उच्चरित इत्यन्तेन । गम्यते च पदरय उच्चरित इत्येतद्भाप्य प्रत्येक पढाना मूलत्व न समवतीत्येतत्परम् । न तु यथाश्रुतरीत्या समुदायम्य मूलत्वामिधानपरम् । यत समुदायस्य मूलत्वमुत्तरत्र निरामरिप्यते । द्वितीय पक्ष निराकरोति-न चात्रेत्यादिना समुदायादित्यन्तेन । तृतीय निराकरोति-न चायं समुदाय इत्यादिना। इद च माध्य न वैदिक- पदममुदायमानाभिप्राय सर्ववाक्याणा वाक्यार्थमूलत्वनिराकरणपरत्वात् । तेनाय मा प्यार्थ । अयमेवजातीय समुदायो नाम लोके नाम्तीति । न च लोके गामानयेत्या. दिसमुदायम्य विद्यमानत्वात्कथमसत्त्ववचन मिति वाच्यम् । यतोऽर्थसवन्धाधीना हि पदाना समुदायापत्ति । अन्यथा गौरश्व इत्यादिप्वपि तत्प्रसङ्गात् । सबन्धश्च पदाना स्वरूपेणार्थसबन्धद्वारा वा केनापि प्रकारेण न समवतीत्येव पदानि दुर्णा वा स्वरू पर्ने कदाचन (श्लो० वा. पृ० ८४९ श्लो० ११) । विशेषणविशेष्यत्व न स्याच्छुकृत्वगोत्वयो (लो० वा. पृ० ८५४ श्लो० २९) । इत्यादिना च वार्तिक एव विम्तरेण प्रपश्चितस्तत्रैव द्रष्ट य । अत सत्त्वेनाऽऽपातत प्रतिमासमानोऽपि लोके पदसमुदाय परमार्थत सत्तेनाज्ञायमानत्वादसन्नित्युच्यत इति । यत इति । येन विद्यमानत्वेन कारणेनेत्यर्थ । अस्य-समुदायस्य | व्यवहारात्-वृद्धव्यवहारात् । समुदायम्यासत्त्वमेवोपपादयति-पदा-यमूनीत्यादिना । समुदायस्य मूलत्वाभावमुपः सहरति--तस्मादित्यादिना । ननु गामानयेत्यादी गवादिपदार्था एव वाक्यार्थ । तादृशपढार्थाना च पमूलत्वान्न निर्मूलो वाक्यार्थ इत्याशङ्कय परिहरति-न च पदार्या एवेत्यादिना । परिहारमाध्यम्यायमाशय । न तावत्पदार्थ एव वाक्यार्थ ।

·[अ०१पा.१०५] मीमांसादर्शने। ९३ सामान्ये हि पदं प्रवर्तते विशेपे वाक्यम् । अन्यच्च सामान्यभन्यो विशेषः। न च पदार्या वाक्यार्यावतिः । असंबन्धात् । असति चेत्संयन्ये कस्मिचित्पदार्थेऽवगतेऽर्थान्तरमवगम्येत । एकस्मिन्नवगते सर्वमवगत स्यात् । न चैतदेवं भवति । तस्मादन्यो वाक्यार्यः । स्यादेतत् । अप्रयुक्तादपि वाक्यादसति संबन्धे स्वभावादावगम इति । यदि कलायत शब्दो धर्ममात्मीयं व्युत्क्रामेत् । न चैप शब्द धर्मो यदमयुक्तादपि शब्दादर्थः प्रतीयते । न हि प्रथमश्रुतात्कुत्तथि- छन्दाकेचिदर्थं प्रतियन्ति । तदभिधीयते पदधर्मोऽयं न वाक्यधर्मः । वाश्यादि भयमावगत्तादपि प्रतियन्तोऽयं दृश्यन्ते । नैतदेवम् । यदि मधमनुतादवमच्छेयुरापे तईि सर्वेऽवगच्छेयुः पदार्थ- पर्द हि सामान्यरूपेऽर्थे वर्तते । वाक्यं तु अर्यान्तरान्वितरूपे विशेपे । तथा च सामा- न्यमानं पदार्य इति स्थिते क्वचिदनेकपदोच्चारणे सत्यपि द्विवादिसामान्यज्ञानमेव केवलं भवेत् । न तु विशेषरूपवाक्यार्यावधारणमिति । ननु तथाऽपि पदार्थावगममूलको वाक्या- विगमोऽस्त्वित्येवं चतुर्धपक्षमाशङ्कय निराकरोति-नघ पदार्थादित्यादिना । पसंचन्यादिति । पदार्थानां वाक्यार्थस्य च घूमान्योरिव नियतसंबन्धामावादित्यर्थः । अत्रायमाशयः । किमकैकशः पदार्या वाक्यार्थमवगमयन्त्युत संहताः । आद्य एकैकपदार्थस्य बहुवाक्या- साधारणत्वान्न नियमेनेकविशिष्टरूपवाक्यार्थप्रत्यायकत्वं संमवति । द्वितीये संहताना तेपो तद्वाक्यार्थत्यतिरेकेणान्यत्र कचिदपि प्रागनवगतानामसाधारणनिकान्तिकता स्या- नित्या गन्धवत्यादित्यादी गन्धवत्वादिदिति । परस्परमसंबन्धेऽपि प्रत्याय्यप्रत्यायकमावेऽहौक्रियमाणे दोषमाह--असति चसं. बन्ध इत्यादिना । अन्यो वाक्यार्थ इति । संभावितसन्मूलको न भवतीत्यर्थः । ननु पूर्वमप्रयुकात्प्रथमश्रुताद्वानयारस्वार्थे संबन्धमहामावेऽपि स्वभावात्स्वावगमः सिध्यती- त्याशयेन शङ्कते-स्यादेतदित्यादिना । परिहरति पूर्वपक्षी-पाद कल्प्यतेत्यादिना प्रतियन्तीत्यन्तेन । यद्येवं करप्यते तीगृहातबन्धात्प्रयमतादपि शब्दादर्यश्तीतिः स्यात् । न व प्रतिपन्तो दृश्यन्त इति मावः । यद्यपि पदमनातवन्धं न प्रत्याय तथाऽपि पदसंबातो का पूर्वपूर्ववर्णननितसंस्कारसहितो वाक्यान्त्यदों का संबन्धग्रहणा- पेक्ष एवं प्रथमश्चत एव सन्वाक्यार्थ प्रत्यायपिप्यतीति शकते तदभिधीयत इत्या- दिना दृश्यन्त इत्यन्तेन। परिहरति नतदेवमित्यादिना। यदि प्रथमश्रुताद्वाक्याविग- ।

·सव्याख्यशावरभाष्यसमेते- (अ०१पा० १०७१ विदोऽन्ये च । न स्यपदार्थविदोऽवगच्छन्ति । तस्मान्नैतदेवम् । ननु पदार्थविद्भिरप्यगच्छद्रिरकृत एव वाक्यार्थसंवन्धो भविष्यति । पदार्थवेदनेन हि संस्कृता अवगमिप्यन्ति यथा तमेव पदार्थ द्विती- यादिश्रवणेनेति । नेति ब्रुमः । यदि वाक्येऽन्त्यो वर्णः पूर्ववर्णजानि- तसंस्कारसहितः पदार्थेभ्योऽर्थान्तरं प्रत्याययति, उपकारस्तु तदा न पदार्थज्ञानादवकल्पते । तस्मात्कृत्रिमो वाक्यार्थप्रत्ययो व्यामोहो वा । न पदार्थद्वारेण संभवति वाक्यार्थज्ञानमिति । नन्वेवं भविष्यति सामान्यवाचिनः पदस्य गौरिति वाऽश्व इति वा, विशेषकं शुक्ल इति वा कृष्ण इति वा पदमन्तिकादुपनिपतति यदा, तदा वाक्यार्थोऽवगम्यते । तन्न । कथमिव गोरिति वाऽश्व इति वा सामान्यवाचिनः पदात्सर्वगवीपु सर्वाश्वेषु च बुद्धिरुपसर्पन्ती श्रुति- तिरिप्यते तर्हि पदार्थविदोऽन्ये च वाक्यार्थमवगच्छेयुर्न तु तथाऽपदार्थविदो वाक्यार्थम- वगच्छन्तो दृश्यन्त इति भावः । ननु तथाऽपि वाक्यार्थावगमं प्रति पदार्थवेदनमप्यङ्गमिप्यते । नातोऽपदार्थविदा वाक्याविगतिरित्याशयेन शङ्कते-नन्वित्यादिना । द्वितीयादिश्रवणेनेत्यन्तेन । समाधत्ते-नोत चूम इत्यादिनाऽवकल्पत इत्यन्तैन । यदि हि पदभ्योऽर्थान्तरमृतं वाक्यं पदार्थव्यतिरिक्तं च वाक्यार्थ परम्परसंवन्धरहितं साक्षादेव प्रतिपादयति कस्तदा पदार्थवेदनस्योपयोग ! तदनुपयोगे च पदार्थव्युत्पत्तिरनर्षिका वाक्यार्थ प्रतिपित्सताम् । पदार्थ क्यार्थावगमस्त्वमंबन्धादेव निराकृतः । तम्मात्प्रथमश्रुताद्वाक्यादगृहीतसंबन्धाद्वाक्यार्थावगमो दुर्लम इत्याशयः । अतश्च विचार्यमाणे मूलविशेपानिश्चयावृद्धयादिपदार्थप्रतीतिवद्वाक्यार्थप्रत्ययोऽपि सामयिकः । यद्वा निर्मूलोऽपि सन्वाक्यार्थी याज्ञिकपरिमापासिद्धो न तु सन्मूलक इत्याह- तस्मादित्यादिना वाक्यार्थज्ञानमित्यन्तेन । ननु तथाऽपि सामान्यवाचिनो गवा- दिपदस्य विशेषवाचिना शुल्हादिपदेन सह समभिन्याहारो यदा क्रियते तदा कृष्णा- दिनिवृत्तिरूषो वाक्यार्योऽवगम्यत एवेतीतरव्यवच्छेदम्य वाक्यार्थत्वाभिमानेन शङ्कते- नन्वेवमित्यादिना । दूषयति--तन्नेन्यादिना अपर्वततत्यन्तेन । अयं मावः । गौरित्यादिश्रुतिम्वभावात्सर्वगोविषयिणी भवन्ती बुद्धिर्न शुलपदेनैकवाक्यतावशेन कुत- श्चिद्विशेषादपवर्तते । श्रुतिहि वाक्याहलीयमी बलाबलाधिकरणोकन्यायादिति । ननु तथाऽपि गुहादिपदम्य कृष्णाद्यपोहचनत्वमङ्गीकृत्येनरव्यवच्छेदोऽपि - ।

·जि.पा.१० मीमांसादर्शने। ननिता, वाक्यानुरोधेन कुतश्चिविशेषादपतत । न च गुल इत्यादेवि. शेपवचनस्य : कृष्णाटिनित्तिर्भवति शब्दार्थः । न चानर्थको मा भूदित्यर्थपरिकल्पना शक्या । अतो न पदार्थजनितो वाक्यायः । तस्मात्कृत्रिमः । पदसंघाताः खल्वेते संघाताश्च पुरुषकृता दृश्यन्ते । यथा--नीलोत्पलवनेष्वद्य घरन्तबारुसंरवाः । नीलकौशेयसंवीता: मनृत्यन्तीव कादम्बाः । अतो वैदिका अपि पुरुषकृता इति ॥ २४ ॥ तद्भूतानां क्रियार्थेन समानायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात् ॥२५॥ सि. तेप्षेत्र पदार्थेषु भूतानां वर्तमानानां पदानां क्रियायन समुञ्चारणम् । नानपेक्ष्य पदार्यान्पार्थगयेन वाक्यमर्थान्तरप्रसिद्धम् । कुतः । प्रमाणा- श्रोतः स्यादित्याशक्य निराकरोति-न चेत्यादिना । शब्दानामपोहवाचित्वस्यै. वासंमवात्संभवेऽपि वा, कृष्णाद्यपोहमानस्य शुक्लादिपदेनाभिधानेऽपि तस्य गोगतत्त्वं पदसंनिधिरूपाद्वाक्यादेवति तस्य च दुर्बलत्वान्नेतरन्यवच्छेदो वाक्यार्य इति मावः । यया चापोहस्य न शब्दार्थता तथा वार्तिकेऽपोहवादे स्पष्टम् । न चायं पदसममिव्याहारो व्यों मा भूदिति लोभेनाप्रतीयमानस्य शब्दार्थत्वपरि. कल्पना संपवतीत्याहन चेत्यादिना । उपपादितं वाक्यार्थस्य पदार्यमूळल्वामाव: मुपसंहरति-~-अत इत्यादिना । तस्मात्कृत्रिम इति । व्याख्यातमिदम् । उक्त एव पौरुषेयत्वेऽनुमानमपि दर्शयति-पदसंघाताः सवित्यादिना । अयमत्र प्रयोगः वेदाः पौरुपेयाः, पदप्संघातरूपत्वान्नीलोत्पलादिकथनपदिति । नीलोत्पलेत्यादिश्लो- कोत्तरार्धे " रामाः कौशेयसवीताः कादम्बा इव शोभनाः" इति पाठान्तरं न्यायरत्नमा- लायामुपलभ्यते ॥ २४ ॥ अत्र सिद्धान्तसूत्रम्-~तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोऽर्थस्य तनिमित्तत्वा- दिति । तद्भूतानामिति पदं व्याचष्टे-तेप्वेवेत्यादिना । क्रियार्थेनेति । क्रिया साध्यसाचनतिकर्तव्यतावैिशिष्टा मावना । अर्थ:-प्रयोजनम् । तथा च तादृशविशिष्ट- क्रियामतीतिरूपप्रयोजनोद्देशेनेत्यर्थः । समुच्चारणामिति । समानायपदविरणम् । तथा चायं सूत्रार्थः । लोकसिद्धेषु पदा• षु वर्तमानानामेव पदानां विशिष्टक्रियाररूपवाक्यार्थज्ञानोपायत्वान्न पृथवाक्यस्य वाच. कात्यम् । अत एव न वाक्यार्थो निर्मूल इति । तमेतं मूत्रतात्पर्या) निरूपयन्नाह-- नानपत्येत्यादिना । न हि लोके गामानयेत्यादिवाक्यं प्रतीयमानगवादिपदार्यान्वि. हाय पटार्थेभ्योऽत्यन्तभिन्नेऽर्थान्तरे प्रसिद्धमस्तीत्यर्थः । अप्रसिद्धिमेव प्रश्नपूर्वकमुप- पादयति-कृत इत्यादिना । पाक्यस्यानपेक्षितपदार्थम्य पढार्थेभ्योऽर्थान्तरे वाक्या १ प्रगड्यन्तीति।

·सन्यारयानरमाप्यसमेते- [अ०१पा०१०७ भावात् । न किं चन प्रमाणमस्ति येन प्रमिमीमहे । न ह्यनपेक्षितप दार्थस्य वाक्यान्त्यवर्णस्य पूर्ववर्णजनिवसंस्काररहितस्य शक्तिरस्ति पदार्येभ्योऽर्यान्तरे वर्तितुमिति । नन्वर्यापत्तिरस्ति, यत्पदार्यव्यतिरिक्तमर्यमवगच्छामः। न च शक्ति मन्तरेण तदवरल्यत इति । तन्न । अर्थस्य तन्निमित्त्वात् । भवेदर्या- पत्तिर्यद्यसत्यामपि शक्तौ नान्यन्निमिचमवकल्प्येत । अवगम्यते तु निमिचम् । रिम् । पदार्याः । पदानि हि स्त्र स्वं पदार्यमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि । अयेदानीं पदार्या अवगताः सन्तो वाक्याथै गमयन्ति । क्यम् । यत्र हि शुक्ल शक्ति. प्रमाणामावान्नाभ्युपगन्तु युक्रेत्याह न हीत्यादिना वर्तितुमित्यन्तेन । ननु यद्यपि नास्ति प्रमाणान्तर तयाऽप्यर्यापत्तिरम्ति । तथा हि लोके वाक्योचारणा नन्तरं तत्तत्पदान्यतिरिक्त विशिष्टमर्थमवगच्छाम । स चायमर्यावगमोऽसत्या तस्मिन्वाक्ये शची नावकल्पनेत्यभिप्रायेण शङ्कते-नन्वित्यादिना । इमा शङ्काम- म्य तन्निमित्तत्वािित सूनावयवार्थप्रतिपादनेन निराकरोति-तन्नेत्यादिना । इतरम माणाम्तमयकाले पर्यापत्तिप्रमाणप्रवृत्ति प्रकृते च वाक्यार्थावगम पूर्वोत्कार्यापत्ति- कल्प्यवाक्यशक्तिमन्तरेण यदि नोपपधेत मवेदप्यर्यापत्तिस्तत्वरिपका । उपपद्यते हि प्रमाणान्तरेण पदार्थावगमरूपेण । अतो न वाक्यावगमोपपत्त्यर्थमर्यापत्त्या वाक्या शविकसनेति भाव । पदार्याना वाक्यार्यावगममूलत्वमुपपादयति-पदानि होत्यादिना । अयमा शय । यद्यपि प्रयुज्यमानानि तानि तानि पदानि स्वम्वार्यमानप्रतिपादकानि न विशि- प्ररूप वाक्यार्थमवबोधयितु पारयन्ति तथाऽपि तेषा पढाना न पढार्यप्रतिपादनमात्रे तात्पर्य तेपा प्रमाणान्तरसिद्धत्वात् । अतोऽभिधान्यापार पर पढार्येष्वेव पर्यवस्येत् । तात्पर्यन्यापतेरपर्यवसिनतया वाक्यापर्यन्तत्वादुक्तरीत्या पदै प्रतीता पदार्या एव सामान्यविशेषमावादिना परम्पर सबद्ध वाक्यार्य गमयन्तीति सिद्ध शळप्रमेयतया वाक्यार्थम्य शाळत्वम् । तमिम वाक्यार्थावगमम्य पदार्थावगममूलत्वप्रकारमुदाहरण विशेष प्रदर्शयनाह-यत्र हि शुक्ल इत्यादिना विशिष्टार्यसंमत्ययश्च वाक्यार्थ इत्यन्तेन । ननु पूर्वोत्तरीत्या यदि सर्वत्र पढाना विशिष्टभावनाम्पवाक्यार्यावगतिरू पप्रयोमनोद्देशेनैव समाम्नाय , क्य तर्हि माप्ये शुक्लो गौरिति निष्क्यिमेव वाक्य वाक्यायोंदाहरण दर्शिनमिति चेत् । मत्यम् । नोदाहरणमिट ययाश्चुतमादरणीयम् ।

·', [अ०१पा० १०४ मीमांसादर्शने। ९७ इति वा कृष्ण इति. वा गुणः प्रतीतो भवति । भवति सल्यसावलं गुणवनि प्रत्ययमाधातुम् । तेन गुणवति प्रत्ययमिच्छन्तः केवलं गुण- वचनमुचारयन्ति । संपत्स्यत्त एपां यथासंकल्पितोऽभिमायः। भवि. ध्यति विशिष्टार्थसंमत्ययः । विशिष्टाथसंप्रत्ययच वाक्यार्थः । एवं चेदवगम्यतेऽन्यत एव वाक्यार्थः को जातुचिददृष्टा पदसमुदायस्य शक्तिरादवगम्यत इति वदिप्यति । अपि चान्वयव्यतिरेकाभ्यामेतदवगम्यते, भवति हि कदाचिदिय- मवस्था मानसादप्याघातात् । यदुच्चरितेभ्यः पदेभ्यो न पदार्या अब- धार्यन्ते । तदानीं नियोगतो वाक्पार्थ नावगच्छेयुर्यघस्यापार्यगर्थ्यपभ- यता पदार्थानामस्ति परस्पर संबन्ध इत्येतावन्मानप्रतिपादनपरमिदं माप्यं न तु पारमा- र्थिकम् । न हि प्रयोजनापेतं वाक्यमुचार्यते कचित् । प्रयोजनक्षम नापि पदमाख्यातपर्मितम् ॥ (लो. वा. वा० ३४६), इत्यादिवार्तिकप्रठर्शितन्यायात् । अतोऽत्राप्यानीयतामित्यादिक्रियापदाध्याहारेणेव वाक्यपूरणमिति । एवं च पूर्वोक्तरीत्या पदार्थेभ्य एव वाक्यार्थप्रतीतेः संभवान्नार्थापत्त्या पदसमुदायरूपवाक्यस्यादृष्टा वाचकत्वशक्तिः कल्पयितुं युक्तेत्याह-एवं चेदित्या- दिना वदिष्यतीत्यन्तेन । कि चान्वयन्यतिरेकाम्यामपि वाक्यम्यावाचकत्वं पदार्थानां च मूलत्वमम्युपगन्तव्य- मित्याह-आप चैन्यादिना नावगच्छन्तीत्यन्तैन । अस्य मा यस्यायमाशयः । कदाचिन्मानसादपचारादुचरितेभ्योऽपि पदेम्यो यदा पदार्या नावधार्यन्ते तदा वाक्यायो नावगम्यते । अतो वाक्यान्ययेऽपि पदार्थव्यतिरके व्यतिरिच्यमानो वाक्यार्थोऽन्वयव्य. तिरेकाम्या पदार्थ निमित एवेति निश्चीयत इति । अपार्थगयमिति । गृथगर्थत्वा- भाव इत्यर्थः । यदि वाक्यार्थावगमः पदार्थावगममूलक एव म्यान तदिन्नवाक्यमूलक- स्तदा पदार्थावधारणाभावे वाक्याय नावगच्छेयुरिति पूर्वगान्वयः । वस्तुतः पदार्थाव- धारणाभावे वाक्याचं नावगच्छन्ति । अतः पदार्यावगममूलक एव वाक्यार्थावगम इति ।

·। सन्यास्यशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०१०७) विष्यत् । नियोगतस्तु नावगच्छन्ति । अपि चान्तरेणापि पदोचारणं यः शौक्लयमवगच्छत्यवगच्छरगेवासौं शुक्लगुणकम् । तस्मात्पदार्थमत्यय एव वाक्यार्थो नास्य पटसमुदायेन संवन्धः । यत्तु श्रोतः पदार्थों न वाक्या. नुरोधेन कुतचिद्विशैपादपवर्तितुमर्हतीति । सत्यमेवैवमेतत् । यत्र केवला पदार्थः प्रयुज्यमानः प्रयोजनाभावादनकः संजायत इत्यवगतं भवति तत्र वाक्यार्योऽपि तावद्भवत्विति विशिष्टार्थताऽवगम्यते न सर्वत्र । एवं च सति गुणान्तरप्रतिषेधो न शब्दार्थ इत्येतदपि परिहतं भवति । ननु यत्र मानसादपचारात्पदार्थाग्रहण तत्र वाक्यमपि न गृहीतमिति वाक्यरूपमूलाभा. वाटेव वाक्यार्थावधारणामावो न तु पदार्यावगमाभावमूलक इति न पूर्वोक्कान्वयव्य. भिचार इत्याशङ्कानिराकरणायाऽऽह--अपि चान्तरेणापीत्यादिना संवन्ध इत्य. न्तेन । अयमाशय | श्वेत कचिव्यक्त पदार्थ गवाश्वादिरूपं दूरादपलममानस्त. म्मिन्नेव प्रदेशे हेपया खुरशब्डेन चाश्वनातिं गतिं चानुमिमानो वस्त्वन्तराणामनुप- लन्याच ताम्मन्प्रदेशेऽभावमवगच्छन्गुणजातिक्रियाणामान्तरान्वयमपेक्षमाणानां योग्या. नामर्थापत्त्या परस्पर ससगै वुध्यते श्वेतोऽश्वो धावतीति । अत एतादृशस्थले वाक्यो. चारणाभावेऽपि पदार्थावगममाण तत्ससर्गरूपवाक्या वगमदर्शनाव्यतिरेकव्यभिचारा. पत्त्या न वाक्यग्रहणमूलको वाक्यार्थावगमः किं तु पदार्थावगममूलक एव पदार्यान्वयेऽ. न्वीयमानत्वात्तन्यतिरेके व्यतिरिच्यमानत्वादिति । यत्तु पूर्वपक्षिणा गारिति वाऽश्व इति वा सामान्यवाचिनः पदाच्छुत्या सर्वगवाश्च विषयिणी बुद्धि यमाना शुद इत्यादिपदान्तरसमभिव्याहाररूपवाक्यानुरोधेन न कुत- श्चिद्विशेषात्कृष्णादिरूपाइपवर्तितुमर्हति श्रुतिवाक्ययोविरोधे श्रुते. प्रावस्यादिति तदन भापते-~~यत्त्वित्यादिनाऽईतीतीत्यन्तेन । उक्त विरोधमगीकृत्येव परिहरति- सत्यमित्यादिनाऽवगम्यत इत्यन्तेन । यद्यप्यस्ति विरोधस्तथाऽपि तादृशवाक्यम्य विशिष्टार्थप्रत्यापरत्वाभावे पदार्थमानस्य पूर्वमेवावगतत्वेन तत्प्रतिपादन आनर्धक्यापते. 'आनर्धक्यप्रतिहताना विपरीत बळावलम् ' इति न्यायेन दुर्बलवाक्यगम्योऽपि विशि- टाम्पो वाक्यार्थ. म्वीकार्य एवेति भावः । न सर्वति । यदिद मामान्यत. प्रवृत्ताया श्रुतेर्वाक्यवशेन विशेपे व्यवस्थापन तदपि न सर्वत्र । पचिद्धि श्रुत्यवम्यायामेव विशेषावगमात् । तर सामान्यश्रुतिरलब्या मिव भवतीनि न श्रुतिवाक्ययोर्विरोध इति पाव । उत्तरीत्या विशिष्टार्धम्यैव वाक्यार्थषागीकारेण शुगादिश्रुतेर्न गुणान्तरप्रतिपेयो चाच्यो भवितुमर्हतीत्यादिपणमपि पराग्नं मातीत्याह-एवं च सतीत्यादिना । ।

·[अ०११/०१/०७ मीमांसादर्शने। अपि च प्रातिपदिकादुश्चरन्ती द्वितीयादिविभक्तिः प्रातिपदिकार्थो विशेषक इत्याइ । सा च विशेषश्रुतिः सामान्यश्रुतिधाधेत । यश्चैते पद. संघाता: पुरुषकता दृश्यन्त इति । परिहतं तदस्मरणादिभिः । अपि चैवजातीयकेऽर्थे वाक्यानि संहर्तुं न किंचन पुरुषाणां वीज- मस्ति ॥ २५ ॥ लोके सन्नियमात्रयोगसंनिकपः स्यात् ॥ २६ ॥ सि.] लौकिकेषु पुनरर्थेषु भत्पक्षेणार्थमुपलभ्य सनियमः सभिवन्धन शक्यं तत्र संहतमेवंजातीयकानि वाक्यानि नीलोत्पलवनेत्रद्य इति । पूर्वोकश्रुतिवाक्यविरोधाभाव उदाहरणविशेष प्रदर्शयति--आप च प्रातिपदिकादि- त्यादिना बाधेतेत्यन्तेन । इदमाऽऽकृतम् । गामित्यादी द्वितीयादिविभक्त्यन्त स्थले प्रकृत्यर्थभूतगोविशेषनिष्ठकर्मत्यविशेष एव प्रतीयते । प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थानुरक्त. स्वार्थबोधकत्वस्वामान्यात् । न तु तत्र प्रथमतः प्रतीयमानस्य सामान्यम्य पश्चात्प्रती- यमानप्रातिपदिकार्यमहिना विशेष व्यवस्थापनमिति । यचोकं पदसंघातात्मको देदः पुरुपकृतः पदसंघातरूपत्वान्नीलोत्पलादिवाक्य- वदिति तदनूद्य परिहरति-~-यचैत इत्यादिना । परिहृतं तदस्मरणादिभिरिति । अवश्यं स्मर्तव्यस्य कर्तुरस्मरणात्पुरुषकृतत्वं साधयितुमशक्यम् । अनेन चेदं प्रत्यनुमान सूचितम् । वेदोऽपीरुपेयः कस्मरणादिति । पूर्वपक्ष्यभिमतानुमाने च स्मर्यमाणकर्तृक- त्वनन्यज्ञानमूलकत्यादिना सोपाधिकत्वं ज्ञेयम् । यद्यप्यत्र भाप्ये पूर्वत्र वेदानां कर्तृ. स्मरणामायादिना कृतकत्वं न निराकृतं किं तु संबन्धस्यैव संपन्धाक्षेपपरिहारमन्थे तेन हेतुना तन्निराकृतं तथाऽपि तुल्यायायत्वावदानामपि कृतकत्वं निराकृतमेव भव- तीत्येवममिमायकमिदं माध्यम् लौकिकवाक्यवद्वेदिकवाक्यमपि पौरुषेयमित्युक्ते वैषम्यप्रदर्शनार्थ सूत्रम्-~-लोके सनियमात्मयोगसैनिकर्षः स्यादिति । इदं सूत्रमवतारयति-अपि चेत्यादिना । सूत्रे लोक इत्यस्य संनिकर्षपदेन साकं संबन्ध, सनियमादिति पदे पञ्चम्याः प्रथमात्वेन विपरिणाम, प्रयोगपदे प्रथमान्ततया पृथक्पदत्वं, संनिकर्पपदे प्रथमायाः पञ्चमीत्वेन विपरिणाम चाभिप्रेय सूत्रं ज्याचष्टे-लौफिकेषु पुनरित्यादिना । पुनरित्यनेन वैदिकवाक्यापेक्षया लौकिकवाक्येषु वैलक्षण्यमुक्तम् । तदेव वैलक्षण्यमाह-प्रत्यक्षेणा- यमुपलभ्येति । इदं च संनिकर्षपदविवरणम् । तया पायं सूत्रार्थः । लोके गवादिरूपयार्थग्य चक्षुरादिसनिकर्षसंभवाच्चक्षुरादिना ..

·सध्यारयशावरभाष्यसमेत- [अ०१पा०१३०८ तस्मादग्निहोत्रं जुहुयानस्वर्गकाम इन्यतेभ्य एव पटेम्यो यैर्या अवगतास्तेभ्य एवैतदवगम्यतेऽग्निहोत्राम्बर्गा भवतीति । पटेभ्य एव पदार्थप्रत्ययः पदार्येभ्यो वाक्यार्य दति ॥ २६ ॥ [८] वेदश्चैिके संनिक्पं पुरुपास्याः ॥ २७ ॥ [पू०] उक्तं चोटनालक्षणोऽयों धर्म दनि । यतो न पुरुषकृतः शब्दस्या. येन संबन्ध । तत्र पदवाक्याश्रय आक्षेपः परिहृतः । इदानीमन्ययाऽs. क्षेप्यामः । पौरपेयायोदना इति वदामः । सनिकृष्टकालगः कृतथा बेटा इदानींतनाः, ते च चोदनानां समूहाः, तत्र पौरुषेयाश्चेदा असंशयं पौरुषेयायोदनाः । कथं इनः कृतका वेदा इति पेचिन्मन्यन्ते । यतः पुरुपारयाः पुरुषेण हि समारयायन्ते वेदाः पाठक पालापकं पप्पलादमिति । न हि मबन्धादृते समारपान, । तमर्यमुपलम्य तदर्थप्रतिपादक्शब्दप्रयोग सन्नियम -~मनिवन्धनरूप उपपद्यते । तदि टमाह-गुस्यं तर संहर्तुमित्यादिना । वेदे तु न तथा भवतीत्याह-तस्मादिन्यादिना । तस्मात्-वैदिकम्यार्थम्य चक्षु सनिकीभावादित्यर्थ । प्रकृताधिकरणमिद्धान्तमुपमं हरनि-पटेभ्य एवेत्यादिना ॥ २६ ॥ इति पढार्यमलनया वाक्यार्थप्रामाण्याधिकाणम् ॥ ७ ॥ एक पटपटातबन्धनित्यतया वाक्यार्थम्य पदार्थमूलकत्वेन च चोटनाना प्रामाण्या- क्षेपे परिहतेऽथना वेदशालामा काटकादिममास्यया पाम्पेयत्वावगमात्तढवयवाना चोट नानामपि पारपेयत्वात्पुन प्रकारान्तरेण प्रामाण्याक्षेपार्य सूत्रम् । वेदाश्चके सनिकर्ष पुम्पाम्या इति । एतत्सून सगनिदर्शनाय वृत्तानुवादपुर मर व्याम्यातु वृत्त की- यति-- उक्तमित्यादिना परिहन इत्यन्नेन । यदुत चोदनामूने धर्म चौटना रक्षण- मिनि तटेनावता मन्यमानेन न्यवम्यापितं पढपदार्थमानित्यत्वप्रतिपादनेन वाक्या र्थम्य पदार्थमूलालप्रतिपाटनेन च पदवाक्याश्रय आक्षेप. परिहृन इनि माव । किमय तहीटमधिकरणमित्यत आहटानीमित्यादिना । तथा वमत्र मोह, वेदा कि परिपेया उनापोरया इति । तत्र पूर्वपक्षमूत्रम्-बेटाचा इति । तयाचष्टे-पौरुपेयाचाटना इति । इद व मूत्रम्भमनिरपपटेन च्यामित्यापाये. नाऽऽह-मंनिष्टशाग इति । नया चाय मुत्रार्थ । एवं-पूर्वपक्षिण , बैदान मंनि. पप-मनिकालान्तकानिन्यर्थः ।

·[म.पा.१०८ मीमांसादर्शने । १०१. न च पुरुपस्यान्यः शब्देनास्ति संपन्धो यदतः फर्ता फार्य: शब्द इति । ननु प्रवचनलक्षणा समाख्या स्यात् । नेति ब्रूमः । असा- धारणं हि विशेषणं भवति, एक एव हि कर्ता, वहवोऽपि मन्युः। अतोऽस्मर्यमाणोऽपि चोदनायाः कर्ता स्यात् । तस्मान्न प्रमाणं चोदना. लक्षणोऽर्थो धर्म इति ।। २७॥ अनित्यदर्शनाच ॥ २८ ॥ जननमरणवन्तथ वेदार्याः श्रूयन्ते । ' ववरः प्रावाइणिरकामपत' सुरुविन्द औदालफिरफामयतेत्येवमादयः । उहालकस्यापत्यं गंम्पत औघालकिः । यद्येवं प्रागौशालकिजन्मनो नायं ग्रन्यो भूतपूर्वः । एव- मप्यनित्यता ॥२८॥ उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् ॥ २९ ॥ [स] मन्यन्त इति शेषः । तत्र युक्तिप्रदर्शनार्थ पुरुपाख्या इति सूत्रावयव प्रश्नपूर्वक व्याचष्टे-फयं पुनरित्यादिना । यतः पुरुषाच्या वेदा अतः कृतका इति योजना । ननु काठकादिसमाख्या नावश्यं कर्तृकार्यभावरूपसंबन्धपरा प्रवचनाद्यान्तरपरत्वस्यापि संभवात् । अतो न समात्यया कृतकत्वसिद्धिरित्याशय परिहरति-नन्वित्या- दिना । न तावदिह समाख्या प्रवचननिमित्ता संभवति । प्रवचनस्यासाधारणत्वासंभवात् । भवितव्यं च विशेषणेनासाधारणेन । अतः कर्तृप्रापिकव स । कर्ता त्वसाधारणो मवित. महताति भावः । यद्यपि स्मर्तन्यस्य तादृशकर्तुः स्मरणं न विद्यतेऽयापि समात्यावेलैनय कृतकत्वमाश्रयणीयमित्याशयेनाऽऽह -अत इत्यादिना । तथा च वेदस्यैव समाख्या- भलेन पौरुषेयत्वात्तघटकचोदनानामपि पौरुषेयत्वादप्रामाण्यमेवाऽऽपद्यत इति चोदना- लक्षणोऽर्थो धर्म इति प्रतिज्ञाताओं न सिध्यतीत्येवमाक्षेपसंगत्या प्रकृताधिकरणपूर्वपक्ष इत्याह---तस्मान्न प्रमाणमित्यादिना ॥ २७॥ पूर्वपक्षे गुस्स्यन्तरकथनार्थ सूत्रम् । अनित्यदर्शनाचेति । तद्वयाचष्टे-जनन- मरणपन्तश्चेत्यादिना । जननमरणवत्ता प्रवाहणायपत्यानां बवरादीनां वेदे प्रतिपादन तदुत्पत्यनन्तरमेव वेदनन्मप्रतीत्यानित्यत्यमेव वेदस्याऽऽस्थेयमिति भावः ॥ २८ ॥ सिद्धान्तप्रतिपादनार्थ सूत्रम् --- उक्तं तु शब्दपूर्वत्यम् ' इति । तद्वयाचष्टे-~-उक्तमित्यादिना । शब्दपूर्वत्वमिति । शब्दशब्देनात्र शब्दनन्यम- ध्ययन विवक्षितम् । तथाचायमर्थः । सर्वसामध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वकमित्योत्पत्तिक- सूत्रादावृत्तमित्यर्थः । सर्वे हि ययैव गुरणाऽधीत तथैवाधिजिगांसन्ते, न पुन. स्वातन्त्र्येण कश्चिदपि प्रथमोऽध्येता वेदानामस्ति यः कर्ता स्यात् । तस्मात्कर्तृस्मरणाः सावादपोरुपेया वेदा इति भावः । एवं च पूर्वमेव वेदापौरुषेयत्वस्य सिद्धत्वात्तद्विषये ·१०२ सध्यारपदावरमाप्यसमेते- [अ०१पा० १०८] उक्तमम्माभिः गुदपूर्वत्वमध्येतृणाम् । विरमाक्षेपपरिहारो एक- न्यः सोऽभिधीयते ॥ २९ ॥ आख्या प्रवचनात् ॥ ३० ॥ यदुक्तं कर्तृलक्षणा समाग्या काठकायति । तदुच्यते । नेयमर्यापचिः। अर्तृभिरपि होनामाचक्षीरन् । प्राण वचनमनन्यमाघारणं क्टादिभिरनुष्ठितं स्याचथाऽपि हि समारयातारा भवन्ति । स्मर्यते च वैशम्पायनः सर्वशाखाध्यायी, क्टः पुनरिमां केवलां शाखामध्यापयांवभवेति । स बहुशाखाध्यायिनां संनिघावशाखाध्याय्यन्या शाखामनधीयानस्तस्यां प्रकृष्टन्वादसाया. रणमुपपद्यते विशेषणम् ॥ ३० ॥ परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् ॥ ३३ ॥ पम पाराणिरिति । तन्न । प्रवाहणस्य पुरुषम्यासिद्धत्वान प्रवाहण उन प्रयत्लो न करणीय इति केवल समास्यायवलम्बनेन कृतम्याडपम्य परिहारो वतन्योऽभिधीयत इत्येवमुत्तरसूत्रमवनारयति-वलमिन्यादिना ॥ २९ ॥ यदुत काटक कालापमित्याटिममाम्यावलेन कटादिककत्वमेवाऽऽश्रयणीय वेदाना- मिति तत्परिहारार्थ मूत्रम् । 'आग्या प्रवचनान्' इति । तद्वयाम्यानार्थ पूर्वपझ्युचमनुमापने-~~यदुतामित्यादिना । कर्तृलक्षणेनि-कर्तृनिमि त्तिकेन्यर्थ । परिहारमाह--नगुन्यन इत्यादिना । यदि हि काटकमित्यादिसमास्त्या कर्तृमापरत्व विनाऽनुपरला म्यात्तदा तयैवार्यापत्त्या कर्नारमपि क्सयेत् । न स्वियम- नुपपद्यमाना भवति । अमिरपि पार्षण वननमनन्यसाधारण कृनवद्भिरप्येवं समा. म्या मवति । अतो न मा व प्रापित्याह-नेयमर्यापत्तिरित्यादिना । उपपद्यते च कटादिषु एकाशानायतृषु बहुशाग्वा यायिपुग्पापेक्षया प्रवचनेऽमाधा रप्यमिन्याह --म्पर्यने चत्यादिना ॥३०॥ पत्तद नननमग्णवन्नो वेढार्या धूयन्न इनि, तत्परिहारार्थ मूत्रम्-' परंतु श्रुतिमामान्यमानम् ' रान । तद्वयाभ्यानार्थ पूर्वपझ्युटमनुवति-या भावादणि- रिति । परिहाराभिप्राय विकृणोनि-तमेन्याटिना । प्रावहिणि शब्दम्य नवरराजम्य प नानित्यपरत्व तथा कुत्राप्यामिद्धे । किंतु प्रतीयमानयौगिकार्यालोचन. या प्रवाहगिसब्द प्रर्पण वाहयतात्यारो नित्यमिद्धवावादिवानो पर इति तम्यैव वायो बानुकृतिरित्यंत निन्यायामिवायित्वमेव तादृशावास्यानामित्येन. पादपार-पवाहणस्य पुस्पस्पेन्पादिना । सूप्रम्यायमर्थ । पर तु-अनित्यदः ·१०१पा०१० मीमांसादर्शने । स्थापत्यं भावाणिः । शब्दः मक सिद्धो बदविध पापणे । न त्वस्य समुदायः कचित्सिद्धः । इकारस्तु यथैवापत्ये सिद्धस्तया क्रियायामपि कर्तरि । तस्माद्या प्रचाइयति स प्राबाइणिः । 'चवर' इति शब्दानुकृतिः। तेन यो नित्योऽर्थस्तमेवैतों शब्दो वदिप्यतः । अत उक्तं परंतु श्रुति. सामान्यमात्रमिति ॥ ३१ ॥ रुते वा विनियोगः स्यात्कर्मणः संवन्यात् ॥ ३२ ॥ अय कयमवगम्यते नायमुन्मत्त्वालवाक्यसा इति । तथा हि पश्यामः वनस्पतयः सत्रमासत' सर्पाः सत्रमासत' इति । यथा 'जरगवो गायति पत्तकानि' कथं नाम जरगवी गायेत् । कयं वा वनस्प- तयः सर्पा वा सत्रमासीरनिति । उच्यते । विनियुक्तं हि दृश्यते पर- स्परेण संवधार्थम् । कथम् । ज्योतिष्टोमः' इत्यभिधाय कर्तव्यः' इत्युच्यते । केनेत्याकारिते सोमेनेति । किमर्थमिति स्वर्गायति किय- मिति । इत्थमनयेतिकर्तव्यतयेति । एवमवगच्छन्तः पदारेभिः संस्कृतं पिण्डितं वाक्याथै कयमुन्मत्तवालवात्रयसदृशामिति वक्ष्यामः । . र्शनादिति यदपरं कारणमुक्कं तत् श्रुतिसामान्ययात्रम् । श्रुते:-शब्दस्यवान साम्यमानं न तु प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणिरित्यावर्धकत्वम् । किं तु माम्यकारोकरी- त्या प्रकण वनक्रियाकर्तपरत्वमिति ॥ ३१ ॥ ननु । वनस्पतयः सत्रमासत । सर्पाः सत्रमासत' 'गावो का एतत्सनमासत' इत्यादीनि वाक्यान्युन्मत्तबालप्रलापसदृशानि भूयमाणानि कथमिव कृत्वस्य वेदस्यामा- पाण्यं नाऽऽपादयेयुरिति शङ्कानिराकरणाथै स्त्रम् -'कृते वा विनियोगः स्यात्कर्मणः संबन्धाद' इति । एतत्सूत्रसूचितामेतरसूत्रेणैव निवर्तनीया शङ्का प्रदर्शयति-अथ कथमधगम्यत इत्यादिना । यथा 'जरगवी गायति मत्तकानीति । जरद्भवः कंयलपादुकाभ्यां द्वारि स्थितो गायत्ति मत्तकानि । तं ब्राह्मणी पृच्छति पुप्र- कामा राजन्रुमायां लशुनस्य कोऽय' इत्याद्यसंबद्धप्रलापसदृशानीत्यर्थः । पाहा- रामिप्रायमाह-उच्यत इत्यादिना । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यमेत' पनेत इत्यादीनि वाक्यानि परस्परं संबद्धार्थकानि दृश्यन्ते । साध्यसाधनेतिकर्तव्यता. विशिष्टार्थभावनाविषयकविधिनिषेधप्रतिपादकत्वात् । अतः कथमिमानि वाक्यान्युन्मत्तवा- वाक्यसदृशानीति बक्तुं प्रभवाम इति भावः । ननु तेषां वाक्यानामुमपन्नार्थकत्वेऽपि 'सोमेन ·- --अपि चे १०४ सन्यरियशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०१० ८] नन्दनुपपन्नमिदं दृश्यते, 'वनस्पतयः सत्रमासत' इत्येवमादि । नानु पपन्नम् । नानेन ' अग्निहोतं जुहुयात्स्वर्गकामः' इत्येवमादयोऽनुपपन्नाः स्युः । अपि च 'वनस्पतयः समासत' इत्येवमादयोऽपि नानुप पन्नाः । स्तुतयो होताः सनस्य, वनस्पतयो नामाचेतना इदं सत्रमुपा सितवन्तः किं पुनर्विद्वासो ब्राह्मणाः । तद्यया रोके, सव्याया मृगा अपि न चरन्ति, किं पुनर्विद्वासो ब्राह्मणा इति । अपि चाविगीत: मुहृदुपदेशः सुप्रतिष्ठितः क्यमिवाऽऽशक्यतोन्मत्तघालवाक्यसदृश इति । तस्माचोदनारमणोऽर्यो धर्म इति सिद्धम् । इति श्रीमच्छवरस्वामिनः कृतौ मीमासामाप्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ 'वनम्पतय सत्रमासन ' इत्येवमादीनामनुपपनार्थकत्व दुर्वारमित्याराहामन्य परिह रति-नन्वित्यादिना । यद्यपि वनम्पत्यादिवाक्यान्यनुपपन्नार्थकानि भवन्तु । तयाऽप्य नेनाग्निहोत्रादिवाक्यानि नानुपपनार्यकानि भवितुमर्हन्ति । तेपा सुम्पष्ट परम्परसबद्धार्थ. कत्वम्यबोपल पात् । ननु तथाऽपि वनम्पत्यादिवाक्यानामप्रामाण्यमशक्यपरिहारामित्यत आह-3 त्यादिना । न वनम्पत्याटिवाक्यान्यप्यनुपपन्नार्थकानि । उत्तरत्र विधीयमानम्य सत्रम्य म्नुतिसापेक्षम्यापेक्षितस्तुतिममर्पकत्वेन प्रामाण्यसमवादित्यभिप्रेत्य स्तुतिप्रकारमाह- घनस्पतयो नामेत्यादिना । उचार्थे लोक्यसिद्धस्तुतिवाक्य सवादतयोदाहरति- अपयेत्यादिना । मध्याकाले मृगा अपि कन यावर्तव्यविवेकविधुरा स्वच्छन्दविहार परिहत्येकर स्वस्थतया तिष्ठन्ति । किं वक्त य विद्वद्भिाह्मणम्तथा वर्तन्यमिति दृष्टान्तमागाशय । किं चाविगीतशिष्टाध्यतृपरम्परयाऽवगम्यमानोऽत्यन्तमुहदुपदेशनुल्य सर्वथाऽनाशङ्कित टोपलेशो वेद क्यमिवोन्मत्तबाटवाक्यसदृश इति वैया येनाऽऽशदूत । सर्वथा दुराशङ्का न कार्येत्याशयेनाऽऽह-अपि चेत्यादिना । तस्मादपौर पेयत्वाचो दनानां प्रमाणता । चोदनति मतितार्थः पादेनानेन साधितः ॥ इत्यभिप्रायण पादार्थमुपमहाति–तस्माशोटनालक्षणोऽयों धर्म इति । सूत्रस्यायमर्थ । वाकार पूर्वपक्षनिवृत्त्यर्थः । न इति भावे क्त कर्मणीत्यर्य । पर्मणि-सत्रादिरूपे, पनम्पतय सत्रमासन इत्यादीना प्रशमाद्वारा विनियोगः-अन्वय स्यात् । युतनि पेटाह-पर्मणः मंयन्यादिति-सपाटे वर्मण प्रसासापेक्षम्य सनिधिपठिनत्वरूप सरन्धमत्तानि ॥ ३२ ॥ इनि देठापारयन्वाधिारणम् ॥ ८ ॥ इति श्रीमीमामारष्टौरवमीमामारनेत्यादिनिटाङ्कितवेदनापशानिनी शानर मायटिप्पण्या प्रमाभिधाया प्रयमा यायम्य प्रथम पाद ।

·" सतन्त्रवातिकशावरभाप्पसहित मीमांसादर्शने प्रथमाध्याये द्वितीयपादः। [१] आनायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानां तस्मादनित्यमुच्यते ॥ १॥ [पू०] सौंऽरोदीघदरोदीतंदुद्रस्य रुद्रत्वम् । प्रजापतिरात्मनो बीमुद- विखदत् । देवा व देवयजनमध्यवसाय दिशो न पाजानन्' इत्यैव- मादीनि समानांतारः समासनन्ति वाक्यानि । तानि कि कचिंमि भमिमत उत नेति भवति विचारणी । तंदभिधीयते । क्रिया कथमन- ठेयेति तां वंदितुं समानालारो वाक्यानि समामनन्ति । संघानि चाक्यानि क्रियां नावगमयन्ति क्रियासंबद्धं वा किंचित् । एवमेव भूत- मर्यमेन्वाचक्षते संदितवान्रुद्री, वेपोमुचिखंद प्रजापतिः, देवा वै दिशो न प्रजज्ञिरं इत्येवजातीयूकानि, तानि के धर्म प्रमिमीरन् । अयोध्येत 'अध्याहारण वा विपरिणामेन वा, व्यवहितकल्पनया वा, व्यवधारण- फेल्पनयी वा, गुणकल्पनया वा कश्चिदयः कल्पयिष्यत इति । स करायमान: का कल्येत रुद्रः किल रुरोद, अतोऽन्येनापि रोदित. सिद्धप्रमाणभावस्य धर्म वेदस्य सर्वशः। विध्यर्थवादमन्त्राणामुपयोगोऽधुनोच्यते ।। कामान्यतः प्रामाण्य सिद्धेऽधुना विभज्य विनियोगः प्रतिपाद्यते । अबवृतप्रामी- ण्यस्य वा वेदेस्येदानी समस्तस्य विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयात्मकस्य यथाविमागं धर्म प्रत्युपयोगः प्रतिपाद्यते । तत्र पूर्वपक्षवायभिप्रायः । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्युपत्र- गात्तस्य ज्ञानमुपदेश इति परामर्शात्तस्कृताना क्रियार्थेन समाम्नाय इत्युपसंहाराविधि- प्रतिषेधयोरेव प्रामाण्यं प्रतिपादितं; न च तद्व्यतिरिक्तशब्दगम्यत्वं धर्माधर्मयोः, नाप्य- नधिगतार्थबोधन मुक्त्वाऽन्यः शब्दस्य व्यापारोऽस्तीत्युक्तमेव । अतश्च यावन्त्येष साध्यसाधनेतिकर्तव्यतावाधिवेन विधिप्रतिषेधान्तर्गतानि तेषा भवतु प्रामाण्यं यानि त्वतिरिक्तार्थान्यर्थवादमन्त्रनामधेयानुपातीनि सोऽरोदीदिपे त्योर्मे त्वोद्भिदेत्येवमादीनि तानि सन्यप्यपीरुपेयत्वेऽर्थाभिधानसामर्थे च धर्माधर्मयोरप्रमाणमतदर्थत्वात् । यीश्रृंत- गृहीताना तावत्प्रतीत्यर्नुपलब्धैः प्रसिद्धमेवातदर्थत्वम् । अथ कयाच्छिन्दवृत्त्या तादश्यै कल्प्येत, एवमपि व्यवस्थाहत्वभावान्न धर्माधर्मयोरबंधारणं स्यात् । यदेव हि वाक्य गृहीत तठेवाध्याहारविपरिणामादिभिर्यथेष्ट कल्पयितुं शक्यते । तथा सोऽदिदित्ये- वमेव तावद्वाक्यं विशिष्टपुरुषाचरितोपन्यासद्वारा रोदनकर्तव्यतापरम् । अर्थ वो महता. (१० सं० १-५-१२ ते ०१-५-१ १ ३ ० सं० ६-१-५) ·HTHA) x १०६ सतन्त्रवातिकशावरभाप्यसमेते {अ०१पा०२०१] व्यम् । उचिखंदाऽऽत्मवपां प्रजापतिरताऽन्योऽप्युरिखदेदात्मनो वपाम् । देवा वै देवयजनकाले दिशो न प्रज्ञाववन्तोऽतोऽन्योऽपि दिशो न प्रजानीयादिनि । तबाशयम् । इष्टवियोगेनाभियातेन वा युद वाप्पनिर्मोचनं तद्रो- दनमिन्युच्यते । न च तदिच्छातो भवति चे कश्चिदात्मनो वपामुत्सिद्य तामग्नी महत्य तत उत्यितेन तूपरेण पशुना यष्टुं शक्नु- यात् । न च देवयजनाध्यवसानकाले केचिद् दिशो मुह्येयुः । अत एपामानर्यक्यम् । तस्मादेवंजापतीकानि वाक्यान्यनित्यानीत्युच्यन्ते । मध्येवंविधाः प्रमादाः संभवन्ति, तम्मात्प्रयत्नेन वर्जयिनन्यमिति । अतो विधिप्रति- पंधयोरम्फुटत्वाद्धर्माधर्मत्वेन निणये शक्त्यमावः । शानदृष्टविरोधादयश्च स्थिता एव । यत्तु भूतान्याम्यानमा यथावस्थितः प्रतिपाद्यते तत्र यद्यपि सत्यत्वमम्त्येव तथाऽपि न तेन प्रयोननमित्यानस्यम् । अपि च । चूम एवाग्नेदिवेत्यादीनां स्वार्थेऽप्यमामाण्यं वक्ष्यने । विन्येकवाक्यत्ववशेनेव तेपा समनः क्रियते । न च तम्यापि विचित्रमाण. मम्ति । मिनरपि हि तः किंचित्मनिपादयितुं शक्यमेव । न च तत्प्रतिपादयता नि प्रयोजननेत्यविज्ञायमानप्रयोजनवदर्यान्तरकल्पना शक्या । न हि लोष्टं पश्यतस्तद्दर्शनं निप्रयोननामिनि मुवर्णदर्शनना कल्प्यते । मण्येव च प्रमाणान्युपयुज्यमानमनुपयुत्यः मानं वाऽर्थमात्मगोचरतापन्नं गमयन्ति । तेनैव चपा हानोपादानोपेक्षाबुद्धयः फलवन वय॑न्ने । अन्यथा युपाटानमेकं फलं म्यात् । अपि च प्रमाणोत्पत्त्युत्तरकालं प्रयो. ननवत्तमप्रयोननवत्तं वा विज्ञायते न तु नदशेन प्रमाणोनिः । तस्माद्यो यद्रूषोऽर्थः प्रतीयते स तथैव प्रयोननवत्वमप्रयोजनवत्तं वा प्रतिपद्यते । न हि प्रयोननवदेव प्रमा• तव्यमिनि कश्चिनियमहेतुरम्ति । यत्रापि तावत्स्वाधीनः प्रमाणविनियोगम्तप्राप्येतद्- लंभ किमुताबुद्धिपूर्वनित्यावस्थितवेदोत्यापितज्ञानग्राहये । न च वेदम्य प्रयोजनववर्षाभि. धानशक्तिः प्रथममक्ता । अयमेव हि परीक्षाकालो वर्नने कीदृशं पुनर्नवांतीनि । तय विदित्वा यथानुसमनुष्टातुं समा वयं न तु वेई पर्यनुयोक्त: किमयं निष्प्रयोनन· मभिदधानि नहाऽपियतिम प्रयत्नेन धार्यन इनि । सर्वपुरपाणां केवलं प्रतिपत्तृत्वेन पारतम्पादनशोत्तरकाल पपरीक्षावमरात्। न हनपीतवेद एवाऽऽदी परीक्षितुं समः। पश्चात्परीक्षमाणम्य तु नाजुद्धिपूर्वनितमध्ययन प्रकरणगनन्यायेन निधायहेतुर्भवति । नम्मावामिहापाटिवाक्यान गम्यमानत्याननवत्वादानयं निप्रमागसमिनि नाऽ: श्रीयते नयेगा प्रयोननवत्तं नाऽऽअयित यम् । न हि ययामनाम्यागमादन्यविषिः ·[अ०१५१०२०१] भीमासादर्शने। पद्यपि च नित्यानि, तपाऽपि न नित्यमर्थं कुर्वन्तीति । स एप वाश्य- कदेशस्याऽऽक्षेपो न कृत्स्नस्य वाक्यस्य । नन्वेकदेशाविना साकाङ्क्षः पदसमूहो न पर्याप्तः स्वस्मै प्रयोजनाय । अत आक्षिप्त एवेति । नैवम् । भवति हि कश्चिपदसमूहो योऽर्थवादेभ्यो विनाऽपि विदधाति कंचि. दर्थम् । यानि पुनस्तैः सह सयुज्यार्थान्तरे वर्तन्ते तान्येकदेशाक्षेपे. णाऽऽसिष्यन्ते ॥ १॥ शास्त्रदृष्टविरोधाच ॥२॥ स्तेनं मनः, अनृतवादिनी वागित्ये वंजातीयकाना धर्म प्रत्यप्रामाण्यम् । साधीय परीक्षकाणाम् । योऽपि च केशेन स्तुतिनिन्दात्मकोऽर्थ कल्प्येत समाव नयाऽशत्रयानन्त पातित्यान्न गृह्यते । तया चागृहीत न विधिप्रतिपेधावाश्रयत । तदना- श्रित च दूरे पुस्पार्थाशवतीति । अपि वैवविधेषु स्तुतिनिन्दाक्ल्पनायामितरेतराश्रयः सङ्ग । स्तुतिनिन्दात्मकत्वेनैव ह्येकवाक्यता तया चानु-मस्तिस्तुतिनिन्दोत्प्रेक्षाश्रयणम् । न चान्यतरमूलप्रसिद्धिरस्ति यतो व्यवतिष्ठेत । तस्मात्पृथगवस्थिताना दृष्टत्वादानर्यक्यमे वोपपनतरमिति । स एष वाक्यैकदेशस्यति । विभ्युदेशातिरिक्तस्य सिद्धान्ताभिप्रा- येणैक्टेशत्व न तु पूर्वपक्षे, मिन्नवाक्यत्वाभ्युपगमात् देशाक्षेप कतिपयानामित्यर्थ । तन यानि तावत्केवलविधियुक्तानि तेषु नैवाऽऽशङ्का । यान्यपि सिदादिमन्ति प्रागर्थवादेभ्यो विधिसमर्थानि ते सयुज्यार्थान्तरे स्तुतिस्तुत्यस. बन्धे वर्तन्ते तेपामर्थवादाभावे त-मात्रमेव हीयते न तु विधित्वेन पुरुषार्थताऽपि । यानि सु वर्तमानापदेशयुक्तानि स्तुतिनिरपेक्षविध्यसमर्थनि यथा “ यस्य खादिरः वो भवति स च्छन्दसामेव रसेनावद्यति" इत्येवमादीनि तान्येकदेशद्वारेण समस्तान्या- क्षिप्यन्ते ॥ १॥ पाड्मनतयोर्विद्यमानमविद्यमान वा स्तेयानृतवदनमुच्यमान धर्मे स्वार्थेऽपि वा न प्रामाण्य प्रतिपद्यते । अथ त्वध्याहारादिमिरेव क्ल्प्येत वाड्मनसयो सर्वशरीरेषु चेष्टा प्रति प्राधान्यादितरभूतेन्द्रियैरपि तचरितमनुवर्तितव्यमिति । तत शाखविरोध । तत्रै तस्यात् । विहितप्रतिषिद्धत्वात्पोडश्यादिवद्विकल्प इति । इतरस्तु कल्पनीयक्लपवन वेपन्यमाह ! ननु पात्यन्तदुर्वलोऽपि विधिस्तद्धीनास्मशभेन प्रतिषेधेन तुल्यबलो भव- तीति "प्रतिषेध प्रदेशेऽनारम्य विधाने च" इत्यत्र वश्यते । सत्यम् । यस्य शास्त्रमन्तरेणा प्रातिस्ति ततदेवम् । यत्पुनरर्था निषिध्यते तत्र विध्यनभ्यनुज्ञयैव लब्धात्मान प्रतिपेधा बलीयासो भव-नीति तत्रैव वक्ष्यतेऽर्थमाप्तपदिति चेदिति । तेयानृतवादयोश्च विनेव शास्त्रेण प्रवृत्तयोविधिनिरपेक्षोऽवस्थित प्रतिषेध इति क्रप्य विधिं बाधते । १(म० १० पा० ८ अ०१) अथ वा वाक्याना मध्य एक ·१०८ सतन्त्रवार्तिकशावरमाप्यसमेते- [अ०१पा०२१०१३ भूनानुवादात् । विपरिमाणामादिभिरपि कल्प्यमाने स्तेयं मृपा न कर्तव्यमित्यापतति । तथागुश्यं स्तेयानृनवादमतिपत्रमवाधमानेनानुष्ठा- तुम् । न च विकल्पः, वैषम्यात् । एकः क्ल्या विधिरकः प्रत्यक्षा । नाना प्रzar imigrat अय इनिरोधः । तस्माद् धूम एवार्गेर्दिवा ददृशे नाचिः। तस्मादचिरेवाग्नेर्नक्तं ददृशे न घूम इति । ' अस्माल्लोकादुत्क्रम्मानित दित्यं गतो, रात्रावादित्यस्तम्' इत्येतदुपपादयितमिदम् । उभयमपि दृष्टविरुद्धमुन्यते । तम्मानपाऽवधारणा मिध्यनीति अपरों दृष्टविरोधः। न चैतद् विनों वयं ब्राह्मणा का मोऽब्राह्मणा वा इति । तम्मादानर्थक्यम् । अनः परं स्वार्थ नैवाऽऽनर्यक्य प्रतिपादयति । रानिदिवं धूमाणिपोरपि दर्शनात् “ घूम एवाचिरेवेति ॥ चैतद्वयमपि प्रत्यक्षविरोधादव. धारणं न संभवति । अथ वा यदनेन प्रतिपाद्यते दिवाऽग्निरादित्यमनुप्रविशति रात्रावा- दित्यमिति तवचारणं नोपपद्यते । पूर्वोत्तस्य हेतोरसिद्धत्वात् । ततश्चाशिसूर्ययोर्न वंदिवं व्यवस्थितज्योतिष्ट्वप्रतिपादनाय स्तुनिरप्यसत्यत्वान्नावकल्पत इत्येपा वाऽनवधारणा । अय वा सूर्यो ज्योतिरिति प्रातरयं मन्नोऽग्निज्योतिरित्येप सायमित्येपा मन्प्रयोरवधा- रणा न सिध्यति । अथ वा समतो ये: प्रमाणमित्येपाऽवधारणा न सिध्यती. त्यमिप्रायः । शास्त्रविरोघो दृएविरोधद्वयं पुनः शास्त्रदृष्टविरोध इति यन्, सदृशन्यायानि सन्ति क्रममेटेन चोद्यते तत्परिहारसूत्रक्रममेदानुरोधेन । न चैत- द्विग्न इत्यायवरणशेषोऽभिमतः । स चाय कियातत्संनन्व्यनभिधानातद्विषयत्वेनाव- माणम् । न हि ब्राह्मणत्वाज्ञानसंदेहविपर्यया. केनचिदंशेन वर्मगुपयुज्यन्ते । न प प्रत्यक्षविरद्धा स्तुति. संमवति । न च म्वतन्त्रगाह्मणत्वाज्ञानप्रतिपादनेन प्रामाण्यम् । क्यं पुनरयं दृष्टविरोघो यदा समानारेषु पिण्डेषु ब्राह्मणत्वादिविमागः शास्त्र निश्चीयते । नायं शाखविपयो लोकप्रसिद्धत्वावुसत्यादिवन् । कयं पुनरिदं लोकम्य प्रसिद्धम् । प्रत्यक्षेणेनि ब्रूमः । कम्मात्पुनर्मातापितृमंबन्धानमिनायतुःसंनिसृष्टेषु मनु प्येवनाम्यानं नप्रतिपयलेश यभावात्। यथा वृक्षत्वं प्रागभिधानन्युत्पत्तेः। नेतत्तुल्य वृक्ष प्रागभियायकत्यापागजात्यन्तरव्यवच्छिन्नं स्वयक्तिप्वनुगतं शाग्वादिभषेण दृश्यते । न तु बामणत्वम् । अपि च व्युत्पन्नशनोऽपि निमित्तान्तराहने नैव प्रति. पद्यने । न चोपर्वातास्ययनादि निमिनम् । वर्णत्रयमाधारणत्वात् । अयाप. नापि पिन्नाचारक्षत्रियदयप्रतियोगित्वात्संदिग्यम् । सर्वं च दुष्टशूद्वेषु संमान्यमानः 1 गोप. प्रा. ३. (-१) ·[अ०१मार ०१] मीमांसादर्शने । अक्रियार्थवादतर्थकम् । अपाययों नैत्रतज्ज्ञायते किंवा नाहरण चममुताबामणा बेति, प्रत्यक्षाविरुद्धमप्रमाणम् । अपर! शानदृष्ट त्वादनिश्चितम् | यस्त्वविचारितसिद्धमेव प्रवियेत स शुक्तिकामपि रजतं मन्यमानः क्रीणीयात् । नेप दोषः । क्वचिद्धि काचिजातिग्रहण इतिकर्तव्यता भवतीति वाणितमे- तत् । तेन यथैवाऽऽलोकेन्द्रिमानेकपिण्डानुस्यूतिशब्दस्मरणयति महत्त्वसनिकर्षाकारविशे- पादयोऽन्यजालिग्रहणे कारणं तथैवात्रोत्पादकमातिम्मरणम् । अयं चोत्यायोत्पादकसंबधो मातुरेव प्रत्यक्षोऽन्येषां त्वनुमानाघोपदेशाधवगतः कारणं भवति । न चावश्यं प्रत्यक्षा. वगतमेव प्रत्यक्षानिमित्तं भवति चक्षुरादरेनवगतस्यापि निमित्तत्वदर्शनात् । आन्तरालि. कस्मृतिव्यवहितमपि चेन्द्रियसंबन्धातुसारि प्रत्यक्षमित्येतल्साधितम् । न च यत्सहसा सस्य प्रत्यक्षं न भवति तन्निपुणतोऽपि पश्यता न प्रत्यक्षामित्येतदप्युक्तमेव । थप- राघात्तु दुर्जनोऽयं संबन्ध इति स्वयमेव वक्ष्यति । न च तावन्मानेण प्रत्यक्षता हीयते । नहि यगिरिशङ्गमारुह्य गृह्यते तदप्रत्यक्षम् । न च स्त्रीणां कचियभिचारदर्शनात्स- त्रैव कल्पना युक्ता । लोकविरुद्वानुमानासंभवात् । विशिष्टेन हि प्रयत्नेन महाकुलीनाः परिरक्षन्त्यात्मानसनेनैव हेतुना राजमिाह्मणश्च स्वपितृपितामहादिपारम्पविकार- पा समूहलेल्यानि प्रवर्तितानि । तथा च प्रतिकुलं गुणदोपस्मरणातदनुरूमाः प्रवृत्ति. निवृत्तयो दृश्यन्ते । न न भर्तृव्यतिरेककृतेन वर्णसंफरोऽपराधेन जायते । हाम- ते ह्यपराधिनीनामपि स्वमर्तृनिमित्तः प्रसवः । तदपराधनिमित्तस्तु तासामामफलोप- मोगो भवेन्नत्वपत्यानां वर्णसंकरः । न च नियोगतो वर्णान्तरेरेव सह प्रमादः। सवर्णेन चोत्पादितस्य नैव वर्णान्तरत्वापतिः । संकरजातामपि च पुनरुत्कपिक- पश्यिा सप्तमे पञ्चमे वाऽन्यतरवर्णापत्तिः स्मर्यते । तत्र स्वेतावन्मात्रमागनिकं प्रत्येत- न्यम् । न ह्ययं पुरुषेयत्तानियमो लौकिकप्रमाणाम्यः । तस्मात्सत्यपि सारूप्ये यपा केनचिनिमित्तेन स्त्रीपुंस्कोकिलादिविभागानं तथैव दर्शनस्मरणपारम्पर्यानुगृहीतप्रत्य. साम्यानि वाहारावादीनीति मयत्यज्ञानवचनस्य प्रत्यक्षविरोधः । येषामप्याचारनि- मित्ता वालणत्वादयस्तेपामपि दृष्टविरोधस्तावदस्त्येव न वाचारनिमित्तवर्णविमागे प्रमाणं किंचित् । सिद्धाना हि ब्राह्मणादीनामाचारा विधीयन्ते, तोतरेतराश्रयता भवेत् । ब्राह्मणादीनामाचारस्तवशेन ब्राह्मणादय इति । स एव शुमाचारकाले मासणः पुनरशुभाचारकाले शूद्र इत्यनवस्थितत्वम् | तकनैव प्रयत्नेन परसाहानुग्रहादि कुर्वता युगपद्राह्मणत्वाब्राह्मणावविरोधः धः। एतामिरुपपत्तिमित्वयं प्रतिपाद्यते । न तपआदीनां ·- सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमा मा) bammukum विराधः । का हे तवेद, यद्यमुस्मिल्लोकेऽस्ति वा नं वेति। यदि प्रश्नोऽ- यम्, अक्रियार्थवादनर्थकः। अथानवक्लुप्तिः, शाखदृष्टेन विरोधः । अतः प्रत्यक्षविरुद्धमप्रमाणम् ॥ २॥ reprts natan तथा फलाभावात् ॥ ३ ॥ गर्गत्रिरात्रब्राह्मणं प्रकृत्योच्यते, शोभतेऽस्य मुखं य एवं वेदेति । यदि भूतानुवादः, अनर्थकः । अयाध्ययनफलानुवादः, ततोऽसदनुवादः । कालान्तरे फलं भविष्यतीति चेत् । न ह्यत्र प्रमाणपस्ति । विधिः स्यादिति चेत् । नैप निधिपरः । द्रव्यसंस्कारकर्मस्विति चिन्तयिष्य- त्येतदुपरिष्टात , किं फलविधिरतार्थवाद इति । इह तु किं भूतानुवा- दः क्रियायों वेति । तेन न फलविधित्वानिराकृतस्यैहानर्थकोऽर्थवा. दविचार इति । आऽस्य प्रजायां वाजी जायते य एवं वेदेति चो- दाहरणम् ॥ ३॥ (ar a man kann um, an extremely weathchuld aston may has progeny अन्यानर्थक्यात् ॥ ४॥ पूर्णाहुत्या सर्वान् फामानवामोनि, पशुपन्धयाजी सर्वाल्लोकानभि- समुदायो ब्राह्मण्यम् । न तजनितः संम्कारः । न तदभिन्यन्या नातिः । किं तर्हि मातापितृनातिज्ञानाभिव्यङ्ग्या प्रत्यक्षसमधिगम्या । तस्मात्पूर्वणव न्यायेन वर्णविभागे ध्यवस्थिते मासेन शूद्रीभवतीत्येवमादीनि कर्मनिन्दावचनान्यय वा वर्णत्रयकर्महानिप्र- तिपादनार्यानीति वक्तव्यम् । पूर्ववच्चात्रापि क्लप्तत्वात्प्रत्यक्षस्य कल्प्येनाज्ञानविधिना सह विकल्पो न संभवति । अपि च तत्रानुष्ठानात्मकत्वाद्भवेदपि न त्वत्र वस्तुरूपाणावा- म्येनाविकरप्यत्वात् । को हि तद्वेदेति पूर्ववदेवाज्ञानसंशयविपर्ययाणामनीपयिकत्वादा- नर्थक्यम् । निश्चितवेदप्रामाण्यश्च विद्यवृद्धविज्ञायमानत्वात्म्वाऽप्यानर्थक्यम् । विक- सामावश्चानन्तरोक्तवत् ॥ २॥ यदि तावद्र्गनिराबवाह्मणवेदानुमन्त्रणज्ञानकाले विद्यमानयोरेव मुखशोभावानि- जन्मनोः संकीर्तनं न धर्म प्रति प्रमाणम् । अथ त्वविद्यमानयोन्ततः स्वार्थेऽपि । वर्त. मानापदेशाच प्रत्यक्षानुपलब्धिविरोधः, कर्मानुष्ठानयोग्यपुरुपकरणाद्विद्यासंस्कारस्य दीक्षित ततीर्थस्नानादिवन्निराकासत्वात्फलविधित्वं निराकरिष्यते । पौनलत्यात्तत्र न विवार. यिनव्यमत आह तेन फलविधित्वान्निराकृतम्येहाऽऽनर्थक्यार्थवादत्वविचार इति । स्तुत्य- र्धताऽपि चामत्यम्य नास्तीति च्याम्पितमेव ॥ ३ ॥ अनन्तरेणेव पूर्णाहुत्याटिफलवचनानि व्याख्यातानि विधित्वाम्युपेत्यवादेन तु दोषा- ११••(--2-२). २ (ता. प्रा. १०-11-६) ·मीमांसादर्शने । अ०१पा०२००१ Jheelkudok जयति, तरति मृत्यु, तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते, य उ चैन- मेवं वेदेति । यदि भूतानुवादमात्रमनर्थकम् । अब फलविधिः इतरेषा- मोनकपम्। न ह्यकृत्वा पूर्णाहुतिमग्निहोत्रादयः क्रियन्ते । न चानिष्ठा अग्नीपीमायेन सोमेन यजन्ते । न चानयोत्याश्वमेधेन यजन्ते । तद्यया, पथि जातेऽक मधुत्सृज्य तेनैव पया मध्यर्थिनः पर्वतं न गच्छेयुस्ता- दृशं हि तत् । अपि चाऽऽहुः । अर्के चेन्मधु विन्दत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् । इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ को विद्वान् यत्नमाचरेदिति ॥ ४ ॥ अभागिप्रतिपेधाश्च ॥ ५॥ न पृथिव्यामग्निश्चेतव्यो नान्तरिक्षे न दिवीत्यमतिपेधभागिनमर्थ पति- पेधन्ति । विज्ञायत एवैतदन्तरिक्ष दिवि चामिर्न चीयत इति । पृथिवी- चयनपतिपधार्थ च यदाक्यं भवेचयनमतिपेघार्थमेव तत् । अयाप्रमाणम् । नेप विरोधो भवति । कयं तत्पमाणं यद्विध्यन्तरमाकुलयेत् , स्वयं 226 metare a tell ment en not takes them are न्तरमभिधीयते । पूर्णाहुतेरग्निसंस्कारत्वात्पशुबन्धस्य च ज्योतिष्टोमोपकारकत्वादश्चमे- घज्ञानस्य च संस्कारत्वान्न तावत्फलावधित्वावसरः । यदि पुनरिप्यते ततोऽन्यानर्य- क्यम् । समानफलान्यपि कर्माणि यानि परस्परानपेक्षाणि क्रियन्ते तपां नान्नान्यानर्थक्यकरत्वम् । पूर्णाहुतिपशुबन्धयोस्त्वकृतयोरितरकर्मानधिकारात् । प्रथमं वा नियम्येतत्यनेन न्यायेनावाछे फले नोत्तरकर्मानुष्ठानप्रयोननमस्तीति तद्विध्यान क्यम् । तया च दृष्टान्तोऽपि तेनैव पया मध्वर्णिन इति यत्रान्यः पन्था. पर्वतस्य तत्र गच्छेयुरपि न तु तेनैव गच्छन्ति । तस्मान्यतां कलसाना विधानामनुग्रहाय वर कल्प्या- मामेवानर्थकत्वम् । न च फलविशेषार्थिनः पराणि कर्मान्यविशेषश्रवणात् । न हि समा. नायां श्रुतावप्रत्यक्षः सन् फलविशेषः कर्मविशेपेभ्यः शक्यः कल्पयितुम् । न च स्तुति रसत्यत्वादिति स्थितमेव ॥ ४ ॥ त्रीण्यपि गृषिम्यादिवचनान्यप्रतिपेधमागिनमय प्रतिषेधन्ति । अन्तरिक्ष दिवि व तावद- प्राप्तत्वात्प्रतिपाविषयत्वम् । अतश्च पर्युदसितत्यामावान्न पर्युदासः । अनन्तरिले ह्यदिवि घ प्रथिन्यां नित्यं चयनं प्राप्तमिति तद्विधिरनर्थकः । अथापि नित्यानुवादस्तथाऽप्यक्रिया- पत्वमेव । गृषिवीचयनप्रतिपेपर्युदासी तु चयनविष्यवाघेनाशक्यौ । बाधे च विघ्या. नर्थक्यम् । विकल्पेऽपि पक्षे बाघः 1 कामयोगाचाग्नेरस्त्येव पाक्षिकत्वम् । दुर्मेलश्च प्रतिषेधः । राषिषीपरत्वे सति चयने कल्प्यत्वात् । एतदेवाम्य स्वयमाकुटत्यम् । विध्य- (ते. सं.५-२-७ -vij यथारुच्यनुष्ठान - - ·तन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत । तसfire usar चाऽऽकुलं स्यात् । न चेतव्य हिरण्यं निधाय चेतव्यमिति ॥ ५ ॥ अनित्यसंयोगात् ॥ ६॥ अनित्यसंयोगवं वेदनमाण्ये सति । परंतु श्रुतिसामान्यमात्रमिति परिहंतः । इदानी वेदेकदेशानामाक्षिप्तानो पुनरुपौद्धलक उत्तिष्ठति, वंबरः प्रविहिणिरकामयतेति ॥६॥ विपिनी त्वेकवायत्यारस्तुत्यर्थन विधीनां स्युः ॥७॥ [सि०] इदं समाम्नायते वायव्यं श्वेतमालमत भूतिकामः ( वायुवै क्षेपिष्ठी देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधापति स एवैनं भूतिं गमयतीति । नन्तरमेव हिरण्य निधाय चेत-यमिएकामिरग्निं चिनुत एतच्चाऽऽकुलयेत् । प्ररोचनाबुद्विस्तु नैवोत्पद्यते ॥ ५ ॥ सेवापाख्याने वन्यपरत्वासमवात्म्वरूपप्रतिपादनादनित्यसयोगः । स च समस्त. वेदप्रामाण्ये सति कथंचिदन्यया नीयेत । यदा तु ययैव प्रमाणानों मध्ये शब्दम्त. प्रापि च वेदः प्रमाणं तथैव वेदेऽपि विधिमात्रं युक्तया क्रुप्यते तदेतरैकदेशवदनि- त्याकदेशाप्रामाण्यं यथाश्रुतार्थग्रहणाटापन्ने किं निवार्यते ( तन्मदेिवमादीनामनपेक्ष्यार्थ- मध्ययनमात्रादेव फलं क्रप्यम् । अथ वा यथैतान्युपेक्षाफलानि तथा तद्विषयं प्रत्यक्ष मपि प्रतिपत्तव्यम् । अथ क्रमान्मन्त्रवद्ययाप्रकरणं प्रयोगकाले न प्रयुज्यते । प्रयोगल- पसामर्थ्याभावात् । न हि मन्त्राणा पाठमात्रेण विनयोग किं तर्हि तत्सामर्थ्यान् । न चात्र तदस्ति । अथ वा यया तेषा पूर्वपक्षे कार्यान्तरामावाद्रूपमात्र ग्रहीप्यते तथाऽ. त्राप्यस्तु । यत्तु सूनकारेणानित्यत्वमुत्तं तत्प्रामाण्यापेक्षया नाप्रयोज्यतया ॥ ६ ॥ पूर्वपक्षोदाहतेष्वेव वाक्येषु मिद्धान्तेऽभिधातव्ये किमर्थ वायव्यवाक्यमुपन्यस्यते । वेचिदाहु. । समानन्यायत्वादिदमपि तत्र तान्यपि चेहोदाहनानि द्रष्टव्यानीति । यद्य- प्येवं तथाऽप्यपूर्वोदाहरणमभिप्रायान्तरमाकासति । तदभिधीयते । पूर्वोदाहतेषु सर्वत्र म्वार्यासत्यत्वमध्याशङ्कयते । तत्र के प्रथममेव तत्प्रतिपादनलेशमङ्गीर्यादिति प्रति- दम्वार्थसत्यत्वाना स्तुतिद्वारकवाक्यमावेन धर्मप्रमाणशेषत्वमा प्रतिपत्तिसोका वाय. व्यवाक्योपन्यासः । तत्र भाष्यकारा. प्रसिद्धेनैवैकवाक्यत्वेन स्तुत्योपयोग वदन्ति । एतावत्वा प्रथम वक्तव्यम् । किमर्थ रूपमङ्गों न बलादेकवाक्यता पुस्पार्थत्वं वा वेद- स्योच्यत इति । लौकिकवाक्ये तु दृष्टत्वादिति ययुच्येत तत्राभिधीयते । युक्त लोके वाक्यार्थस्य प्रमाणान्तरगम्यत्वादन्यथाऽपि कल्पनम् । इह त्वत्यन्तातीन्द्रियत्वाद्यथा- श्रुतादीपदप्यन्ययात्वे पौरपेयत्वमापद्येत । रोकेऽपि च यानि प्रमाणान्तरानवगतार्यानि १(• स. ७-1-1.1) २ (ते. सं० 2-1-11) ·[अ०१पा०२०१] मीमांसादर्शने । आठप्रत्ययमात्रेण श्रोतृणां प्रमाणानि भवन्ति तेषां नैवान्ययात्वकल्पनं लभ्यते । तर केचिद्वदन्ति । “ तुल्यं च सांप्रदायिकम् " इति यद्वक्ष्यति तेन समस्तो वेदः पुरुषार्थ इति साध्यते । न ह्यात्मानुपकारिणं सन्तमेनं बुद्धिपूर्वकारिणः पुरुषाः प्रयत्नेन धारयेयुः। यद्यपि च केपांचिदनानं भवेत्तयाऽप्यस्मत्पूर्वातिक्रान्ताऽनेकपरीक्षकप्रमादकल्पना निष्प्र- माणिका । तस्माद्यथा यया पुरुषार्थता भवति तथा तथा भक्त्वाऽपि रूपं व्याख्यायत इति । न त्वेतयुक्तमिव । कुतः, पुरुषाधीनप्रामाण्यप्रसङ्गात् । यदि यक्षरानुपात्तोऽप्योंs. स्मदादिमिरेवं कल्यते । यस्माद्वयं प्रयत्नेन धारयामस्तस्मादम्य पुरुषार्थतेति । तथा सत्यात्मचेष्टितवशेन प्रामाण्यमभ्युपगतं स्यात् । अथ पुरुषान्तरघारणमुच्येत । एवमपि तदशेन तेरप्येवमन्यवशेनेत्यनादित्वेऽपि सत्यन्धपरम्परान्यायेन सर्वेपा परप्रत्ययान्न कचि- मामाण्यावस्थानम् । सर्वत्र ह्येवमयं पुरुषो वेदेति प्रत्ययो नैवमयमर्थ इति । तेन यपि तेषु तेवध्यतृषु नून पुरुषार्थ वेदं मन्यन्त इत्यभिप्रायोऽनुमीयते । तथाऽपि निर्मूल- स्वात्तन्मानेणासिद्धिः । अतो यावद्वेद एव पुरुषार्थतया सकलमात्मानं न प्रतिपादयति तापदप्रमाणम् । तदुच्यते । सकलम्य तावद्वेदस्य स्वाध्यायोऽध्येतन्य इत्यत्ययनभावना विधीयते । तत्र कि मावयेदित्यपेक्षायामध्ययनमित्यागतमपि पुरुषप्रवर्तनाशक्तियुक्तेन विधायकनापुरुषार्थसाध्यायां मावनायां प्रवर्तनाशक्तिप्रसत्तेस्तदशानिराक्रियते । तत. वाध्ययनेनेत्यविरोधात्संनिधेश्च करणांशे निविशते । तेन किमित्यपक्षिते यच्छक्यत इत्युपबन्धादक्षरग्रहणमित्यापतति । तस्याप्यपुरुषार्थत्वात्तेन किमिति पदावधारणमित्यु. पतिष्ठने सेनापि पदार्थज्ञानं तेन वाक्यार्यज्ञानं तेन पानुष्ठानमनुष्ठानेन स्वर्गादिफलप्रा. पिरित्येतावति प्राप्ते निराकाक्षी भवति । एवं सर्वविधीना प्राक् पुरुपार्थलाभादपर्यवसा- नम् । न च सहसैव विधिदर्शनात्म्वर्गायेव फलं करप्यते । योग्यतया हि यम्य यत्रा- नन्तरमाविनि व्यापारो लक्ष्यते तदेव तस्य कार्यमित्यवधार्यते । तत्र यदि तावत्तदनु- सारेणेव कियत्यप्यध्वनि फलमासाद्यते ततो नान्तरा कल्पनमर्हति । पारम्पर्यप्रयोजनेनारिष श्रुतविध्युपपत्त्याऽन्यथानुपपत्तिलक्षणार्यापत्त्यनुत्पादात् । यत्र स्वनन्तरं दृष्ट कार्य न स्वयं पुरयाएँ नापि पारम्पर्येण तमामोति यया होमम्याऽऽहवनीयमाप्तिभस्मसाभावो वा तत्र तदतिक्रमेण साक्षात्कर्मण एवादृष्टकल्पना । सर्वत्र तक्षयितव्यम् । यत्र तु विहित फलाकादक्षिणि सदनात्मककार्यपरम्पराया सत्यामान्तरालिकं किंचित्क्रत पुरुषार्थाय वा चोद्यते तत्र तदेव तत्साधनं पूर्वस्य तु विधेस्तदुपकारार्थतया पर्यवसानम् । यानि ततरविधेः कार्याणि प्राकानि सा-यसाधनभावनाचोदितत्वान्नान्तरीयकत्वेन काठा- दीनामिव ज्वलनादीनि पूर्वविहितमम्वन्यापारमात्र नया पन्त यानि । यर तु पारम्पर्य- जन्यं न किंचिदन्तरा विधीयते तत्र सर्वाणि सव्यापारीहत्य विधेयस्येव स्वयं फन्द- १५ ·सतन्त्रचातिकशावरभाष्यसमेते - [अ०१पा०२१०१३ - साधनना । तत्र यानि तावत्क्लष्ठकपयिष्यमाणपुरपार्थसाधनविधिवाक्यानि तानि तत्प्रदि पाटनं यावत्म्बा याया ययनविधिना नीयन्ते परतम्तु फ्लवत्त्व ज्ञातमेवेति न तद्यावत्या प्यन्ते । यानि तु तत्प्रारणे पश्यन्ते तान्यपि तवाक्षरग्रहणादिक्रमेण म्वार्यावोधन यावहतानि न साक्षात्लत्वग भवन्ति । कुन । क्यामित्यदृष्टोपायापेक्षेण ऋतुना दृष्टार्य त्वादक्षराटिप्वनवमनना तद्विहित कर्ममात्रमेव हि प्रयोजनद्वारेणोपाटीयते नान्यत् । अन प्रधानवाक्यतुल्यान्यद्गानि भवन्ति । तद्वाक्यानि तु बाह्यतराण्यध्ययनादिवत् । एव प्रोक्षणाटिवाक्याना नीशादिमघारमात्रफ्लावसिनाना तण्डुलपिष्टपुरोडाशद्वववदानादि- मिर्यवहिततर प्रधानमबन्ध । एवमेवानारम्याधीतारादुपकारक्सामवायिकाङ्गवाक्यानि योनयिन्यानि । तर त्वेनावान्विशेष । यदप्रकरणम्यत्वादक्षराण्यस्पृशत्प्रधानमथैरेख सव"यने यानि त्वाधानादिवाक्यानि तान्यपि फ्लवलत्त्वङ्गाहवनीयादिमसारप्रतिपाद नावमायानि दूरम्थेनव परेन निरारावी क्रियन्ते । एतेन करवान्प्रतिपाटनद्वारेणोप निपटा नराकाक्ष्य व्यास्यातम् । मन्त्रनामधेययोस्तु म्वाधिकारे योजना वक्ष्यते । तेन सर्वपा मावनान्तर्गनिरुपपना । यत्त्वर्थवादाना मावनाशप्रयानन्त पातित्वादग्रहणमिति । तत्राभिधीयते । सत्यमतिरिक्त न गृह्यते । अम्ति त्वन्नर्गति | क्यम् । इह हि लिडादि युतेषु वाक्येषु द्वे मावने गम्यते । शलात्मिका चार्यात्मिा च । तनात्मिकयाऽर्थ घाटा नापेश्यन्ने शब्दात्मिक्या तु ग्रहीयन्ते । सा ह्येव प्रवर्तते । म्वाध्यायाध्ययन. विधिनेतरे सर्व विधायका म्वाध्यायपटोपात्तश्चाऽऽमा नियुज्यते भावयेदिति । तत्र लिग दीना प्रयोगकर्तृत्व पुरुष प्रयोज्यम्तेन विमित्यपेक्षाया पुस्पप्रवर्तनमिति समयने । अथ तु योग्यतया दिगदिविषया रियोच्यते प्रवर्तयेदिति तत विमित्यपेक्षिते पुरुष. मित्येव सत्रायते । यद्यपि चाचेतनत्याटिटादिष्वेवविध प्रयोनाव न समवति तयाऽपि पुरुषम्य प्रयोज्यम्य प्रयोनकत्वानुपपत्तेस्तद्नचैतन्यद्वारेण विधायकाना प्रयोनकना । यदि व न कल्प्येत नपा विधायकत्व यपटेशो मवेत् । अथ वेनेत्यपेक्षिते पूर्वसंबन्धानुमत्रा पेक्षेण विविविज्ञानेनेति सत्यते । क्यमिति प्राशस्त्यज्ञानानुगृहीतेनेति । कुन एतत् । बुद्धिपूर्वकारिणो हि पुस्पा यावत्प्रशम्तोऽयमिनि नावयु यन्त तावन्न प्रवर्तन्ते । तत्र विषिविभरि रवीति ता प्राशस्त्यज्ञानमुत्तनाति । तच पुरषात्मके पलाशे सर्वम्य स्वयमेवानुघान भवतीति प्रसिद्धत्वान वेदानुत्पद्यमानमपेक्ष्यने । साधनेतिर्नयतपोम्त्व प्रवृत्तपुरपनियोगाच्याग्रमेव प्राशस्त्यप्रतिपादनायाऽऽमाझ्यते । तान केन प्रियतेति साधनापेक्षाया यति वा पदेन निवत्येत प्रशम्नोऽय भूनिफरत्यात् । अय वा विधि नामटोपाशवाविनिर्मुक्त विहित वाठिति । अथ वा विशिष्टदायरेवतिनन्यतायुग नत्र का नाम गायोगान्हुना यत्राप्युपयोगो न गुज्यते । स्वारिति ।

·{भ.पा २०१] मीमांसादर्शने। विध्युत्तरकाला चेयमाकाडमा पूर्व च फलपदादिनिवेशः । तस्मादपि न वियते । लक्षणा चैतेभ्यः कल्प्यते । न च श्रीतार्थप्तभवे सा युक्ता । युगपञ्चोभयवृत्तिविरोधाता- शस्त्यपरत्वे फलादीनि न स्युः । न घन्यशाख्ने सत्युपायमानत्वेनोपात्तानामकान्तेन पारमार्थिकत्वमिति वक्ष्यते । अत एव चार्थाद्गम्यमानमन्यपरत्वाच्छब्दानां न प्राशस्त्य प्रयोजन भवति । न हि यात्प्रतीयते तत्तच्छात्रफलमवसीयते । यया पूर्वो धावती- त्युक्ते यद्यप्यपरो गम्यते तथाऽपि न कार्येण युज्यते तद्वत्परोचना गम्यमानाऽपि न कार्यान्तरोपयुक्तशास्त्रार्थत्वेनावतिष्ठते । अन्यथानुपपत्या चेयं तेभ्यः करूप्येत । सर्वप्रमाण- प्रत्यस्तमये चान्यथानुपपत्तिर्मवति । प्रमाणामावश्च यः सर्वप्रकार प्रयतमानस्यस प्रमाणम् । तदि केनचिदुपदेशेन वाऽतिदेशेन वा न लप्स्यामहे ततो दर्विहोमन्यायेन विध्युद्दे. शस्यैव दे शक्ती कल्पयिष्यामः । अथ तु केनचिरस्थेनापि सेत्स्यति ततस्तद्नुसार- स्तावत्वर्तिव्य इत्येवं साकासरे विधिरास्ते । तथा वायु क्षेपिष्ठर देवतेत्येवमाद्यपि स्वा. ध्यायाध्ययनविधिना पुरुषार्थतयोपनीतं यच्छक्यते तत्कुर्यादित्युपबन्धाच सहव तेनासं- वध्यमानमपुरुषार्थत्वेन च पूर्ववदारादिप्वपर्यवस्यकतान्याख्यानवाक्यार्थ यावद्भूतम् । तत्रापि तु साकाझमेवेति यस्तेन छक्ष्यमाणः साधनानुरूपसाध्योत्पत्तिद्वारेण क्षिप्रदेव तासाध्य कर्म क्षिप्रमेव फलं दास्यताति प्राशस्त्यरूशेऽर्थः सोऽनन्तरप्रवृत्तविध्युद्देशाका. अक्षितत्वात्पुरुषार्थे द्वारता शोति प्रतिपत्तमिति पारगृह्यते । सोऽयं नष्टाश्वापरणवत्सं. प्रयोगः । एवं च न प्ररोचनाऽन्यकृता कर्मानम् । न चार्थवादपदैः योजनान्तर साध- नीयमित्याम्नानसाम_दुभयोनियमः । एतेन प्रतिषेधापेक्षितद्वेषसिद्धयर्थ निन्दापदसंगति- माख्याता । तत्रापि हि न द्वेषाहते विद्वानिवर्तते । द्वेषश्चानशस्तप्रत्ययाधीनोत्पत्तिः । न चामशस्तज्ञानं नकारादिमिः पदैः प्रशस्ताप्रशस्तानभिधानेन निषेधतत्फलेतिकर्तव्यता- मापर्यवसितः शक्यमवलम्बितुमित्यनन्यप्रयोजननिन्दावाक्यगम्यमेव भवति । अतश्चैक- यास्यत्वसिद्धिः । नित्यं च विधिप्रतिषेधयोः क्रमेण वाक्यशेपाः स्तुतिनिन्दानिर्णयहतको भवन्ति । न हि स्तुतिनिन्दे नाम व्यवस्थिते निन्दारूपातु स्तुतिषु स्तुतिरूपास्वपि च निन्दालु विपर्ययदर्शनात् । यथा वक्ष्यति नहि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तते अपितु विधेय स्तोतुमिति { तथा श्रेयम्बकवाक्येषु " यदभिधारयेत्तदुद्रायाऽऽस्ये पन्निद- ध्यात्" इति स्तुतमध्यभिधारण नाऽऽश्रयिष्यते निन्दितमपि चान्ते विषिदर्शनादभिधारण- मेव प्रशस्तं भविष्यति । संदिग्धस्तुतिनिन्दानामपि च प्रक्रमादेव निर्णयो यथा वक्ष्यति न वयं निन्दिताननिन्दितावाऽसुरान्विनः । कदाचिद्धि यस्मादमुरानप्येपा वशीकृत्याऽऽ- नयति क्रिया तस्माजूनं प्रशस्तेति स्तुतिः स्यात् । अथ वा विध्वंसकासुरागमननिमित्त- स्वादशोपनेति निन्दा । तत्रान्ते सामविधानात्तत्प्रशंसायमचा निन्देति गम्यते । सर्वत्र ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०२१०१] वायु क्षेपिष्टा देवतेत्यतो यद्यपि प्रिया नाऽवगम्यते क्रियासंबद्धं वा किंचित् । तथाऽपि विभ्युदेशेन वाक्यत्यात्ममाणम् । भूतिफाम इत्प च किंचित्पद स्तीति निन्दति चेतराणि त्वेक्वाक्यतया तादर्य प्रतिपद्यन्ते । यत्रापि तादृश पद न म्यातत्रापि लक्षणा लक्षितलक्षणा वाऽन्यथानुपपत्तेराश्रयणीया । विधिप्र. तिषेधयोश्च स्तुतिनिन्दाभ्यामविनाभावादन्यतरदर्शनेनेतरदनुमाय वाक्यं पूरयितव्यम् । एव मारतादिवाक्यानि व्याख्येयानि । तेपामपि हि श्रावयेच्चतुरो वर्णानित्येवमादिविष्य नुसारेण पुरपा वान्वेपणाक्षरादि व्यतिकग्य धर्मार्थकाममोक्षाधर्मानर्थनु खससारसा ध्यसायनप्रतिपत्तिरपादानपरित्यागागमता पलम् । तत्रापि तु दानराजमोक्षधर्मादिषु केचित्साक्षाद्विषयः वेचित्पुन परकृतिपुरारल्परूपेमार्थवादा । सर्वोपाख्यानेषु च तात्पर्य सनि श्रावयेदिति विधेरानर्थक्यात्स्यचिद्गम्यमानस्तुतिनिन्दापरिग्रह । तत्परत्वाच्च नातीवोपाख्यानेषु तत्त्वाभिनिवेश कार्य । वेदप्रस्थानाम्यासेन हि वाल्मीविद्वपायनप्रभृति भिस्तथैव स्ववाक्यानि प्रणीतानि । प्रतिपायाना च विचित्रबुद्धित्वाद्युक्तमेवैतत् । इह येचिद्वि- विमाण प्रतिपयन्ते । अपरे सार्थवादेनापरेऽसेनार्थवादेनापरे महता । सर्वेषा च चित्त ग्रहीत यमित्येवमारम्म । तन तु केचिद्विधिप्रतिपेघा श्रुतिमूला केचिदर्थसुखादिषु रोस्मूलाम्तयाऽर्थवादाः केचिंडिका एव केचिहक्किा एव केचित्तु स्वयमेव काव्य- न्यायेन रचिता । सर्वे च स्तुत्यर्थेन प्रमाणम् । ये तु वाक्यशेषत्व न प्रतिपद्यन्ते तेऽ. पि केचित्म्वयमेव श्रूयमाणगन्धमादनादिवर्णकप्रभृतय प्रीतिं जनयन्ति । ये तु युद्धवर्ण- काम्ते सपा शूराणा भीरूणा ची साहारा पार्थिवानामुपयुज्यन्ते । यत्र तु न किं. चिदृष्टमुपलभ्यते तत्र विशिष्टदेवतादिस्तुतिद्वारमदृष्ट कल्पनीयमित्येपा दिक् । विध्युद्दे- शनेमास्यत्वादिति । केचिदाहु । किमर्या स्तुतिरिति चेत्कय रोचेत नोऽनु घीयेनेत्येव स्तुतिनिन्दाम्या प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रतिपादन लिहादिभिश्चामिधानयतस्तुल्यार्थ खम् । न च तुल्यार्धाना समुच्चय । तत्र ये तापदर्थवादरहिता लिडादयस्तद्राहिताश्या धवालाम्तेषा ययाविषय व्यवस्थित निवर्तमत्व प्रवर्तकत्वमविरद्धम् । यत्र तु द्वयसनि पानम्नान्यतरेण कृतार्थत्वादश्यावहेयेऽन्यतरम्मिन्भूयसामनुग्रहो युक्त । त्यभेदेव कुरम्या इतिवद्विपिनत्यय परित्यज्यते । केवलप्रतिप्रयोगामावात्तनुग्रहार्थप्ररोषनाल. यविधित्वानुवादेन प्रवर्तने । यथा समादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन पनेरामिति कत्वातत्ययसिद्धप्रत्यनुवादकत्व वक्ष्यने । तम्माद्वायव्य चेनालम्म इत्येतावन्मात्र विव धमादाना साप्पाना माधनप्रनितिरिति विप्रहः । धमादिचतुष्टयसाधनप्रतिपत्तिस्तादाना ममता । भरमादिचतुरयमायनप्रतिशत परियागाहगमतत्यथ ।

·2 । यमन्तो विभ्युदेशः । तेनेकवाक्यभूतो वायुर्व क्षेपिष्ठा देवतेत्येवमादिः । कथमेकवाक्यभावः । पदानां साकाङ्क्षत्वाद्विधैः स्तुतेश्चकवाक्यत्वं भवति । भूतिकाम आलभेत । कस्मादयतो वायुः क्षेपिष्ठति । नायमभि., संवन्धो विवक्षितो भूतिकामेनाऽऽलव्धव्यमिति फयं तर्हि आलमेत । । यतस्ततो भूतिरिति भिन्नाविमावर्याधुभयाभिधाने वाक्यं भिधेत । किमर्था स्तुतिारीर्तिचेत् । कयं रोचेत नोऽनुष्ठीयेतेति । ननु माक् स्तुतिवचनादतुष्ठानं भूत्तिकामान्तासिद्धं, स्तुतिवचनयनर्थकम् । न हि । यदा स्तुतिपदासनिधानं तदा पूर्वेणैव विधिः, ,यदा स्तुतिपदसंव- न्धो न तदा भूतिकामस्याऽऽलम्भो विधीयते । यथा पटो भवतीति पट: उत्पद्यत इत्पर्यः । निराकाझं च पदद्वयम् । यदा व सस्मिन्नेव रक्त इस्त्यपरं श्रूयते तदा रागसंवधो भवतीत्पर्यः । भवति च रक्तं मस्या- काङ्क्षा । एवं यदा न स्तुतिपदान, विधिशब्देनैव तदा प्ररोचना, यदा स्तुतिवचनं तदा स्तवनेन । नन्वेचं सति किं स्तुतिवचनेन परिम- क्षितम् । स एव च विघ्युद्देशः फलादिसंवन्धोत्तरकालं स्तूयत इत्येतद्भुतिकाम इत्ये वमन्तो विध्युदेश इत्यनेन कथ्यते । अन्यथा पुनरुद्देशग्रहणमनर्थकमेव स्यात् सूत्रोक्तेन तु विपिनकवाक्यत्वं न संभवतीत्यतिफन्य तद्विषयः परिगृह्यते । तथ चाऽऽह---नायमभिसंयन्ध इति । विधिविधेयसंबन्धनिषेधेन स्तुतिस्तुत्यसंवन्ध विवक्षित वदति यतस्ततो भूतिरिति । सेव च भूतिनिमित्तस्य योजना । भिन्नाविमाचिति पूर्वोको संवन्धावभिधते । किपर्या स्तुतिरिसि चेदिति । प्रत्ययश्चेदुरखातस्तेनादि. धीयमानस्य किं स्तुत्येति । अथ वा यदनया साक्ष्यते तत्प्रत्ययेनेव सेत्स्यतीति मनसि कृत्वा वदति । आचार्यस्तुत्सातेऽपि प्रत्ययेऽर्थवाटादेव तदर्थावाप्तिमुभयसमवे चार्थवा. दानुग्रहं मत्वाऽऽहफयं रोचतेति । इतरः प्रभाभिप्राय विवृणोति । प्रागेव सिद्धेः स्तुतिवचनमनर्यफपिति । नहीति अन्यच्छेदः । सर्वप्रावान्तरवाक्यानि महायाक्ये. प्रमाणं महासंख्यास्तिवावान्तर संख्या भवन्ति । तान्येव तु यदा केवलानि प्रयुज्यन्ते तदा निरपेक्षत्वाद्भवन्ति प्रमाणम् । यथा पटो भवतीति । न च कदाधिदेतायन्मात्रेण समाप्टेनराकाझ्यदर्शनात्सर्वत्र नैराकाक्ष्यम् । योग्यपदान्तरानुचारणेन हि सर्ववाक्यानि पर्यवस्यन्ति । इतरया पुनः श्रुतपदातिरेकेगापि निपुणदृशां भवत्येवापेक्षा । सा चानु- पलया निवर्तते । तया च यत्रोपलप्यन्ते तत्रेकवाक्यतां गमयिप्यन्ते । अन्यथा ह्यप्ती तदुधारणेऽपि न स्यात् । तदिह महावाक्येन विनाऽवान्तरपाक्यं प्रमाणं तस. दावे तु नेत्येतदाह-यदा न स्तुतिपदानोति । नन्वेवं सतीति । यन महावा.

·- सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०२१०१] सत्यविधायकं मा भूत्तत् । तदभावेऽपि पूर्वविधिनैव प्रगेचयिष्यत इति । सत्यं, विनाऽपि तेन सिव्येन्मरोचनम् । अस्ति तु तत्। तस्मिन् विद्यमाने योऽर्थों वाक्यस्य सोऽवगम्यते स्तुतिः प्रयोजनं तयोः मिक) तस्मिनविद्यमाने विधिना प्ररोचनमिति । ननु सत्स्वपि स्तुतिपदेपु पूर्वस्य विधिस्वरूपत्वाद्विपिरभिमेतः स्यान्न विवक्ष्येत स्तुतिपटसं बन्धः। आह-स्तुतिपदानि हानर्थकान्यभविष्यन्सापाक्षाणि । भव- न्वनकानीति चेत् । न गम्यमानेऽर्थेऽविवक्षितार्यानि भवितुमर्हन्ति । 'योऽसौ विध्युदेशः, स शनोति निरपेक्षा विघात, शौति च स्तुति पदाना वाक्यशेपी भवितुम् । प्रत्यक्षश्य वाक्यशेपमावः । अतोऽस्माहियः स्तुतिमवगच्छामः । ननु निरपेक्षादपि विधिमवमामिप्यामः । मानामा क्यावान्तरवाक्ययो पल मिद्यते यथा पटमवनरागमवने, तत्रैव युक्तमिह त्वनतिरि तार्थम्य सत विमवान्तरवाक्यनिराकरणमेव महावाक्यम्य युक पलम् । तदेतदाह- यस्मिन् सत्यविधायक्मवान्तरवाक्यं भवति या भूतन्महावाक्यमिति । सत्यं विनाऽपि तेनेति । यो नाम वेदस्य वा स्यात्स एवं पर्यनुयुज्येत लघुनोपायेन सिद्ध कि महावाक्यमाश्रयसीति । तदमावान पर्यनुयोग । परिहारपथग्रामगमनवच्च श्रमातिरेकमात्र स्यानार्यानवाप्ति । दृष्ट चैवनातीयवेषु गौरवा तयणम् । यथा तमे. वार्थ खमित्येतावना सि यन्तमावाशप्रभृतिमिरमिपलन्ति न च भाट्य लभन्ते तथाऽन लि हादिभिरपि सिन्यन्तमर्यवाटेम्यो गृहन इनि । शक्यने चेटमिह वक्तु बनवानेकोपाय प्रसङ्गे मन्त्रेण स्मृतं नियमाणमभ्युदयकारि भवति तथाऽन्येगापि विधिमिद्धावर्थवादन तिपादितविधिविहितमिति । ननु सरस्वपि स्तुतिपदेविति । यत्र लयुमुपायमनपा दाय गुरुपाय आधीयते तर तयाऽपि मवेदन तु पूर्वमेव लपुनर आश्रित समर्थतरश्च तम्मायथैव प्रयुक्चे सशब्दे नाऽऽकाशादयम्तहानीमेव प्रयुज्यन्ते तथान विधौ सति मनुतिर्नाऽऽयित येति । तत्रोत्तरसागसत्वात्स्तुतिपदान्यनर्थकानि म्युरिति । मन्विति पेत् । नोवेन न्यायेनार्यवत्वादविवक्षितार्थता युक्तेति । द्वयममवे हि प्रत्यक्षादेवका क्यत्वार्थिवालानुग्रहो युक्त इति । ननु सत्स्वपीत्यनेन गतार्थत्वान्ननु निरपेक्षा दित्यवत्त यम् । तदुच्यते । तत्रार्थवाटपरित्यागायोक्तमिदानी तु भवतु नाम स्तुतिस उन्ध, समस्तम्य पूर्वस्यापि तु स्वरूपावगतो विधिसरन्यो न बाधित य । अथाम्य छ चिदपि शतिरपहियते तन प्रतिप्रसवहेलमावात्मनाशतत्वामह इति । नरभिधी यते । मवतु पूर्वम्य विपिशतिर्न विय इचिद्वाधिनत्यन्यत्रापि वा यते । कदा ·। अ.१पा..] मीमांसादर्शने। भवत्येवम् । नैवं सति कश्चिविरोधः, किंवाक्यः स्तुतिपदसंबन्य सति विव्यों विवक्षितुम् । वाक्यं हि संबन्धस्य विधायक, दो चेत्स : बन्धी विध्याभूतिकाय आलभेत्त, आलम्भेन चैष गुणो भविष्य तीति । भियत तीच सति वाक्यम् । अथ यदुक्तं न किया गम्पते न तत्संबद्धं वा किंचिदिति । स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः । स्तुतिशब्दाः स्तुवन्तः क्रियां मरीचयमाना अनुमातृणामुपकरिम्यन्ति क्रियाया। एवमिमानि सर्वांण्येव पदानि कंचिदर्थ स्तुवन्ति विदधति । (niejus somthing and ding hats at thing cojin चिदाविभूति सर्वत्राऽऽविर्मवति । यत्र वान्तरस्तुत्यादि नोपादीयते जत्राऽऽविर्भूता शक्तिः कार्यमारमते । यत्र स्वपवादभूतशक्त्यन्तरामिन्यक्तिस्तन्त्र वाक्यमेदप्रसङ्गात्पूर्व तिरोधीयते । प्रश्नोत्तरत्वेनायं पूर्वोक्त एव वाक्यभेदः परामश्यते । वास्मादेकार्यात्मरोवनयैवान विधिरिति । मरोचयमाना अनुष्ठातृणामिति । "हच्य- नां प्रीयमाणः " इति संप्रदानत्वं कारमान भवति । प्ररोचयतेः प्रकृत्यन्तरत्वादिति चेन्न । तत्रापि रुचिसंबन्धानपहृवात् । अथ सामान्यविवक्षया षष्टयुच्यते । माऽभ्युपत्ते विशेपे दुर्लपा । तस्मादनुष्ठातृणां क्रियाया इति संवन्धः केम्यः प्ररोग्यमाना इत्यपे- क्षितेऽत्तिम्य एवेति गम्यते । अब चानुष्ठातृणामुपकरिष्यतीति संवन्धः । त्रियाया इति पञ्चमी क्रियातोऽपि हि त एव प्ररोचका इति । अय का कियार्थमिति पयर्थः करण्यः 1 फंचिदर्थ स्तुवन्तीति शत्रन्तं कंचिदिति विधेयं तत्संवन्धिनं वा कंचिता विधति क्रिया तत्संबन्धिनं वा तच्च स्तुतिद्वारेणेत्युपपलं प्रत्ययोद्धारेणापवादमापा- ज्यम् । इदं तु व्याख्यानं नानुमन्यन्ते ! यदि हि प्रत्ययोत्सातिः स्यात्ततः केन स्तुति- राकाड्यंत न तावन्दभावनाकमावोऽस्ति । याऽपि करमादित्यपेक्षा करप्येत साऽपि विधीतिकर्नन्यसाविषयैव सदनुभहार्थत्वात् । शब्दान्तरव्यपदेशमात्रं तु भिद्यते। साऽपि च नियुज्यमानस्यैव पुरुषस्य भवति न क्रियामानभवणात् । न हि वापत्यश्वेतालम्म इत्युक्त कर्तव्यताकतन्यतोके मा प्रशस्तोऽप्रशस्त इति वाऽपेक्ष्यते । तदनपक्षितं च श्रुतिमान्नेणघ वदन्तो नार्यवादाः प्रतिपादयन्ति । न च धात्वर्थेन सह कम्पनिमोऽ- पेक्षा वा विद्यने । सर्वस्य मादनागामित्वात् । भावना तु प्रत्ययोद्वारेमापनीता किम. पेक्षेन । तस्मासदतांशत्रयांचेदान मतिः फलं न यागः करणं न वेतिकर्तव्यता का चित्स्यात् । उक्तेऽपि च प्राशस्त्ये करमादित्यनपेक्षितत्वात्प्रशस्तोऽयमित्येनावमा वर्धते प्रशस्तत्यादित्यनुच्यमाने कर्तव्यताबुद्धिर्नेव स्यात् । भवन्ती वा तनिश मवेदन- शतोऽयं कर्नयः पटो रक्तः कर्नध्य इतितन् । अकल्पिते विधावानर्थक्यमेव स्यात् । प्रत्यक्ष च विविमुत्मध्य पारम्पर्पलक्षणयाऽर्धवादेम्पः परिगृयत इत्यपूर्वा ·१२० सतन्त्रवातिकशापरभाग्यसमेते- [अ०१पा०२०१] चैतत्वल्पनावसरोऽस्त्यन्यत सिद्धत्वात् । अनुत्तो हि सन्नर्थवादादेव विधि क्रूप्येत यथ न्यथा नोपपद्येत । प्रत्यक्षप्रत्ययोपपन्नत्वान्नान्यथानुपपत्तिस्तथाऽर्थवादोऽपि यद्यपाख्याना. दिष्विव प्ररोचनाया निष्प्रयोजन स्यात्ततो दूर नीयेत । यथोक्तेन तु न्यायेन प्ररोचनोपयो गानान्यर गच्छतीत्यवश्यतया च प्ररोचना यद्यन्यत सिध्येततोऽर्थवादान्नापेक्षेत । साऽपि स्वनन्यगतिकत्वात्तमेवाऽऽनयति । सर्वत्र च वैदिवेऽर्थेऽपित्त्या शब्द क्ल्प्येत ततोऽर्थसि दिस्तेन प्ररोचनया विधिशब्द क्ल्प्येत नार्थ , तत्कल्पनावेलाया च यथेन्द्रवायवादिवा क्येषु सोमेन यजेतेत्यस्मिन्नुपतिष्ठमाने ना-ययजिकल्पना तथैवाऽऽलभेतेत्यनेनान्यानुमान तिबन्ध । तुल्यार्थयोश्च वाधविकरूपौ मवत प्रत्ययार्थवादयो पुनरत्यन्तमिन्नानुसाह्यानुग्रा हकाविषयत्वेनार्थभेदात्समुञ्चय इत्येवाक्यता । यदि च प्रत्ययोत्खाति स्यातत कर्तृ सख्योपग्रहविशेषावगतक्रियाफलस्वार्थपरार्थ वायुच्छेदप्रसर । स्यादेतत् । विधित्वमान- मविवक्षयित्वा शेषविवश्या कर्तृसख्यादिलाभ इति । एतच्चाशक्य यतस्तदर्थमप्युपात्त प्रत्यय सामर्यादिधित्व वदत्येव । प्रतीतस्य च दुय्येवाविवक्षा विध्यसस्पों वा ग्रहकत्ववदनुवादात्व वेन्द्रियकामहोमवत् । न तावद्विधेरविधित्व नाम किंचित् । नाम्यनुवादस्तस्यामवस्यायामप्राप्ते । न ह्येव समवति योऽय वायव्यश्वेतालम्भ कर्तय सप्रशस्त इति । भवति त्वेव कर्तव्य प्रशस्तत्वादिति । यत्तूदवसानीयवदिति तत्रापि क्त्वावशेन विधिप्रतिषेधावनपेक्ष्य क्रियामानाक्षेपाद् विधित्वमाश्रितमेवेत्यदृष्टान्तता । यदि च विध्यविवक्षा स्यात्तत प्रत्यासत्तेर्धात्वर्थ एव साध्याशे निपतेदिति निष्फलाव स्यात् । तस्मात्सूत्राविनाशेनेव विधिनकवाक्यत्वम् । तथा च मान्यकार । सविधिक मेव भूतिकाम इत्येवमन्तो विध्युद्देश इत्याह । अन्यथा धात्वर्थ इत्येवावक्ष्यत् । तत्रात्य क्रियामानतया वि युद्देशत्व शायते वक्तुम् । तस्मात्प्रत्यय एव विध्यविधायित्वा द्विध्युद्देश । विध्यर्थेन त्वेकवाक्यत्वासमवात्सूनातिरेकेणोदेशग्रहणम् । भूतिकाम इत्येवमन्त इति च फलादिसगत्युत्तरकाल स्तुव्यवसरप्रदर्शनार्थम् । नन्वेव सति वर्त मानापदेशेवनाकाक्षणार्थवादा न सबभ्येरन् । एवमेवैतत् तथाऽपि तु प्रमाणान्तर प्राप्त्यमावात्कचित्प्रयोगवचनेन क्वचित्पञ्चमत्कारेण । अथवा श्रुतवर्तमाना-यथानुप पत्या कल्पिते विधित्वेऽर्थवादसगति । यत्रापि देवलार्थवाददर्शनादेव विधित्व तत्रा प्यन्यथानुपपत्तिमान शरणम् । तभवन्त्या तु गतो नातिगौरव युक्तमिति । यस्त्वस्मि पक्षे वाक्यमेद सत्रन्धद्वयाश्रयणादिति स आलमेत प्रशस्त वादित्येवप्रसरो पपत्ते परिहत । विवीयमानस्यव हि स्तुत्यागतेत्यवैरूप्यानुपपन्न तापम् । यदि अवविय सबन्धमेटेर्वाक्य मियेन तत मायसाधनेतिन यतासत्र धैरपि मियेत ।

·[अ०१पा०२०१ मीमांसादर्शने । १२१ अतः प्रमाणमेवंजातीय कानि, वायुबै क्षेपिष्टा देवतेति ॥ ७ ॥ तुल्यं च सांप्रदायिकम् ॥ ८॥ तस्मानायभिसंबन्धो विवक्षित इत्यादिभाप्यमेवं नैतव्यम् । न पूर्वव साविधि- पर्यवसानं विवतितम् । विविवादिद्वारप्ररोचनाकल्पनायामतिगौरवनिमित्ताद्वाल्यो- दात् । किमर्या स्तुतिरिति । पूर्वेणेव प्ररोचनाऽपि सिद्धत्यभिमानात् । कथं रोचेतेति-विध्यनुग्रहकयनम् । ननु प्रागिति--पूर्वाभिप्रायविवरणम् । न हौति । स्तुत्यमावे तस्य शक्तिद्वयपगत्याऽऽश्रीयते न संभवन्त्यापीत्येतन्न तदा भूति- कामस्य विधिः समाप्यत इत्याह-~~यथा पट इति । गतार्थम् । विधि- शब्देन तदा रोचनेति विवृतं कार्यनानात्वं विधिस्तुत्योः । नन्वेवामिति । अस्ति चेत्प्ररोचयितुमपि शक्तिः कस्मादन्यदपेक्ष्यत इति । सत्यमिति । तस्माद्विधमाने तस्मिन्ना विद्यमाने योऽर्यः स गम्यते । कश्चासौं । स्तुतिः प्रयोजनं तयोः न तस्यैव पूर्वस्यापीत्यर्थः । स्तुतिविषयोपकल्पनाञ्च विधेरपि स्तुतिप्रयोजनव्यपदेशः । न हि निषिया स्तुतिरुपपद्यते । अर्थवादामाचे त्वगत्या केवलोऽपि गौरवमङ्गीकरिष्यति । ननु सत्स्वपीति । पूर्ववदेव व्याख्येयम् । अतोऽस्माद्विधेरिति । इदानी षष्ठी, वाक्य- शेषसंवन्धादित एवास्य स्तुतिमवगच्छामो न स्वत इत्यर्थः । ननु निरपेक्षादपीति । यदि कचिदनितिकर्तव्यताकस्प विधेः प्रवर्तनशकिः कस्मादन्यदपेक्षते तेन सत्स्वप्य. नाइरः स्यात् । आचार्यस्तु सोपहासमाह पत्रासो केवलः प्रयुज्यमानो निरपेक्षस्तत्र भवतु न कश्चिद्विरोधः । इह तु न तत्संभवः साकाः पदान्तरराक्षिप्सत्वात् । वाक्यं कमेकायैव संवन्धस्य विधायकं तत्र रादि द्वौ विध्युद्देश एव कुर्यात्तमा सति भिवेत् । विध्युदेशोत्थापितानामेप हि गुणो भवतीति प्ररोचनां दर्शयति । तस्माद्विधिनकवाक्य. त्यात्तदनुग्रहेणार्यवन्तोऽर्थवादा इति ॥ ७ ॥ चशब्दव्याख्यानार्थ परिचोदनोपन्यस्ता । आनयमेवास्त्विति तन्नेव । कुतः । पूक्तेिन न्यायेनार्थस्यावगम्यमानत्वात् । अथ वा तन्नेत्यवच्छिथैवमर्थावगमादित्युक्त- १ नायमभिसंपन्धो विवक्षित इत्यादि, भियतेसन्तभाष्यस्यायमधः मतिराम भाउभेत फरमायतो वायुः क्षेपिटेसनेन या मार्यचादकस्य विद्युद्देशस्य विधिस्तुतिसंबन्धको विशिष्टयों दर्शितः, नाय विरेसमाग विवक्षितः १ तु सार्थवादकेनेति । तहोवयं भियतेलनेनान्वेति । भाभेतेति मम्मतीकेन विध्युदेशोपलक्षणम् । यवततो भूतिरसंवादात्योपलक्षणम् । तथाच विशेष्यविशेषणरूपभिमाविमावर्षी विष्णुद्देशावादाभ्यां प्रतिपाद्यमानी योकेन पियुदेशेन प्रतिपि. पादमिपितो तहिं गौरवलक्षणो वाक्यमेद इति । यतो वाश्यगेयोनो विधः-विधिसमन्धिनोऽ. रमाद्वाश्यपाहिषयस्य स्तुतिमाशाम इत्यर्थः । नत्यनेन भाष्येण विधिरेव स्तुतिप्रतिपादक इत्यु- पसंदियते । पूर्वमन्याविरोधापरिति ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- (०१पा०२४०१ (for the impedia study) अयोन्येत्त---प्रार स्तुतिपदेभ्यो निराकाङ्क्षाणि विधायकानि विधिस्वरूपन्चात् । स्तुतिपदानि तु प्रमादपाठ इति । तन्न । एवमर्या- वगमा । तुल्यं च सापटायिम् । संप्रदायः प्रयोजनं येषा धर्माणा सर्वे ते विधिपटानामर्थवाटपटाना च तुल्याः । अध्यानिध्यायते गुरमुखात्प्रतिपत्तिः। शिष्योपाध्यायंता च सर्वस्मिन्नेवंजातीयकेऽवि घ्नार्थे तुल्यमाद्रियन्ते । स्मरण च दृढम् । अतो न प्रमादपाठ इति ॥८॥ अप्राप्ता चानुपपत्तिः प्रयोगे हि विरोधः स्याच्छब्दार्थ- स्त्वप्रयोगतस्तस्मादृपपद्येत ॥ ९ ॥ अपि च यैपाऽनुपपत्तिरक्ता शास्त्रदृष्टविरोधादित्येवमाद्या सा, सोऽ. प्रकारपरामर्श । किं च तुल्य चेति योजना । सप्रदायानुग्रहार्थं धर्मनातम् । तत्स वन्यम्मरणात् । म्वर्गाद्यसयोगाच्च । न चाम्य प्रयोननवत्सनिहिताध्ययनपरित्यागेना न्यार्थत्वे प्रमाणमम्ति (सप्रदायाङ्गत्वेऽपि चाविनम्याऽऽाशितत्वात् । तादर्थ्यम्मरणाचा विद्यार्थत्वम् । न ह्यन्यत्कल्प्यमान म्वा यायेतिकर्त यतानुगुण भवति । यदि तावत्स्वर्ग क्रूप्येत तत पुरपार्थत्वमेवाऽऽपद्यते । अथ पुन कतुफ्लसिद्धिरेव पठिते वेदे भवतीति । एवमपि दूरस्थोपकारितत्र । तम्मात्मप्रदायम्याक्षरग्रहण साधयतो नियमनातमनुप्राह कम् । न च निष्प्रयोजनम्याविनेन कार्य वर तादृशम्य विनमेवोत्पन्न येन क्लेशोऽपि तावन म्यात् । यतम्ते सप्रयोजननिधिवाक्यस्तुल्यमेवाऽऽद्रियन्ते । तेनावश्यं तद्वदेव प्रयो जनवन्त्यपीति । नियमम्मृतेश्च वे मूरत्वाद्वेदकृत एवायमादर । स च प्रयोजनवत्वा. हने नोपपद्यत इनि प्रयोजनवत्त्वमपि मामान्येनानुमायार्थादा कल्पनैरदेशत्वादिति । सामर्थतोऽर्थवाढामा स्तुति म प्रयोजनविशेषो लम्यते । स्मरणं च दृढमित्येतदेवाऽऽह । अथ वा यदेवेट ग्रन्थम्मरण परिपालनात्मक तेनाध्येतृपुरुषप्रयोननवत्त्वामिप्रायप्रतिपत्ति पूर्वर प्रयोजनवत्त्वानुमानम् । सभा यते च कुनश्चिद्वाक्याटिय प्रतिपत्तिरिति नाप्रमा- णम् । जन्यथा हि निष्प्रयोजनान्येनानीति केचित्परित्यज्यार्थवादाविधिमान प्रतिपद्ये रन् । तत्र दृढम्मरणमेतेपु न स्यात् । अम्ति तु तन् । तम्मान प्रमादपाठ । ततश्चा र्थवन्त इति । तुल्य च सांप्रदायिकमित्यम्यापरा व्याख्या । सप्रदाय प्रयोजन यम्य वाक्यम्य येन प्रवर्तित समदायम्तम्मात्म्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्येतत्वा यायत्वाविशेषा- द्वियर्थवादयोस्तुल्यमत प्रागुतेन न्यायेन प्रार पुस्पार्थसिद्धेरवस्थानु न लभ्यत इति शरयनुमारेण स्थितमर्थवाना स्तुत्यर्थत्वमिति ॥ ८ ॥ उपदोपपरिहारोऽन परम् । शान्त्रदृष्टविरोधिका यात्रानुपपत्तिविधिकल्पनायामचा ·अ०१पा०१२०१३ मीमांसादर्शने। १२३ 1 रोदीदित्येवमादिपु न प्राप्नोति । कुतः । प्रयोग हि स्तेयादीनामुच्यमाने विरोधः स्यात् । शब्दार्थस्त्वप्रयोगभूतः । तस्मादुपपद्यते--स्तेनं मनोऽ- नृतवादिनी वागिति ॥ ९॥ गुणवादस्तु ॥ १०॥ पदुक्त विधेयस्य प्ररोचनार्था स्तुतिरिति । तदिह कथमवकल्येत यत्रायद्विधेयमन्यच्च स्तूयते । यथा वेतसशाखयाऽवकाभिधार्मि त्रिक- प्रतीति वेतसाव विधीयते । आपश्च स्तूयन्ते-आपो वै शान्ता इति । तदुच्यते । गुणवादस्तु । गौण एष वादो भवति, यत्संवन्धिनि स्तोतव्ये संघन्टरन्तरं स्तूयते । अभिननो टेप येतप्तावकोः । ततस्ते नाचे । अभिननसंस्तवेन चाभिजातः स्तुतो भवति । यथाऽम्मका- भिजनो देवदत्तोऽश्मकैषु स्तूयमानेषु स्तुतमात्मानं मन्यते । एवमत्रापि द्रष्टव्यम् । MAment तामस्मत्यक्षमप्राप्तां मन्यामहे । अथवेदं स्तुतिव्याख्यानं तामनुपपत्तिमप्राप्तमिति व्य त्येयं येषां हसः पादः । प्रयोगे हनुष्ठाने रोदनवपोत्सननहिड्मोहस्तेयानृतवादादी कल्प्यमाने विरोधः स्यात् । अस्माकं तु पुनर्य एपो शब्दानां श्रौतोऽर्थः स नैव विध- सितः । न चाच्याहारादिभिर्विधिः किं तर्हि स्तुतिमात्र विवक्षितम् । न च तद्विरुध्यते तस्मादुपपद्येत । अथ वा शब्दार्थस्त्विति विधायकशानुग्रहार्थः सन्नयमर्थवादो न स्वार्थानुष्ठानेन संवभ्यते प्रयोगमप्राप्ठोऽप्रयोगभूतस्तम्माटुपपद्येत । अयोऽत्र पाठाः । अपात चानुपपत्तिमित्यत्र मन्यामह इति वाक्यशेषः । अप्राप् चानुपपत्तिमित्यपरस्तत्रा. स्मद्वयाख्यानमित्यध्याहारः । अप्राप्ता चानुपपत्तिरित्यपरस्तत्रामपक्षे विज्ञेयेति ॥९॥ यत्र तावद्विधिस्तुत्योरेकविषयता तत्रोपपद्यतां नाय, संवन्य विषयनानात्ये तु कथ. मिति । गुणादित्याह । यक्रियायाः संवन्धिनि स्तोतव्ये तत्संबन्ध्यन्तरं स्तूयते अथ वा यद्विकारे प्रकृतिसंवन्धिान विधानार्थ स्तोतन्ये तत्संबन्ध्यन्तरं प्रकृतिः स्तूयते तत्र तवा- रेणापि लोके वेदे च स्तुतिसिद्धेः प्रकारान्तरता । तम्माददोषः । एतस्यास्तु स्तुतेरय- मुपरिष्टावक्ष्यति । शान्ताभिरद्भिः संबद्धो' विकारः शान्तिहेतुर्भवन्यनमानम्य कार शमयतीति । गुणवादसूत्रेण शुद्धेनेव तावद्रोदनायुदाहरणत्रयपरिहारः। शेपसूत्राण्यप्येतदु. कोपपादनार्यतया संपन्स्यन्ते । तत्रोदानानां गौणतानिमित्तं किंचिदिदैव वक्ष्यते परं ·. तन्त्रवातिरशावरभाष्यसमेत-- [अ०१पा०२१०१] -- अथ सोऽरोदीदिति कस्य विधे. शेषः । तस्माद् वहिपि रजतं न देयमित्यस्य । कुतः । साफासत्यात्पदानाम् । सोऽरोदीघदरोदीत- हद्रस्य रुद्रत्वमित्या स इति प्रकृतापेक्षा । तत्मत्ययात् । तस्य यद्- वीर्यतेति तस्येति पूर्वपकृतापेक्ष एव । उपपत्तिश्योपरितनस्य, यो पर्दिपि रजतं दद्यात्पुराऽम्य संवत्सराद्गृहे रोदन भवतीति । अस्य हेतुत्वेनायं प्रतिनिर्दिश्यते--तस्मादहिपि रजतं न देयमितीव सर्वाणि सााझाणि स्थ विधरुपकुर्वन्तीति । गुणवादेन । रोदनप्रभवं रजत पहिपि ददतो रोदनमापद्यते । तत्प्रतिषेधस्य गुणो योद नमिति । क्यं पुनररुदत्यरोदीदिति भाति, क्यं वाऽनश्रुमभवे रजतेऽश्रु प्रभवमिति वचनम् , पुराऽस्य"सवत्सरादसति रोदने कथं रोदन भवतीति । तदुच्यते । गुणवादस्तु । गोणा एते शब्दाति... गेदननिमित्तस्य शब्दस्य दर्शनायटरोदीदित्युच्यते । वर्णसहिप्यानि- न्दन्ननथुप्रभवमप्यश्रुमभवमित्याह । निन्दन्नेव च धनत्यागे दुःखदर्श ना पुराऽस्य संवत्सराद्गृहे रोदनं भवतीत्याह । (hornless goat) तथा यः प्रजाकामः पशुकामो वा स्यात्स एतं माजापत्यं तूपरमा भेत इत्याकाक्षितत्वादस्य विधेः शेषोऽयं-स आत्मनो वपामुद- तु तस्मिद्धिमूत्रे । सोऽरोदीदिति साासत्वेनेस्वाक्यता विधिस्तुत्यो प्रत्यवयव कथ्यते। स इनि प्रतापेथ । कुत । तत्प्रत्ययात् । तद्धि प्रकृत प्रतीयते । अप तच्छन्नम्य प्रस्नमाहित्व प्रसिद्धम् । स इत्युत्ते तच्छब्दप्रत्ययास एव तम्य यदनु तहनतमिति सबन्ध । सर्वा चेयमुपरितनस्य निजाग्रन्थम्योपपत्तिरिति तनन्तर तदभिधानमुपपद्यते । कोऽसौ ग्रन्थस्तं दर्शयति । यो बहिपि रनन दधा-पुराऽभ्य सवरसरागृहे रोदन भवेरिति । फेन हेतुना तदेव पवनानि तपपाद्यने कारणानुरूपत्वाकार्यम्य रोदनप्रभवरनतदानाद्रोदनोत्पत्तिस्तम्माल देगमिति मालमदानम्योपपत्तिरिति । निन्दया तच्छेपत्वमर्थवत् । गुणवादातु शब्दा रम्बन स्वागत्यापितविज्ञानवशेन रोदनमामान्यतोऽदृष्टकल्पना । अUणय शौनत्यादि नामनायटिन मवेत्ततो रजतसदृश मवेरित्युत्प्रेक्ष्य तत्प्रभवनिन्दा । धनत्या. मैनात्य तोतारम्पापि गृहनन पीट्यत इति तमामा-याहा रोदनोपन्यास । एवं येन ननितारम्बनेन निविज्ञानोत्पत्ति प्रतियोपारिणीति मुयार्थीमावेऽप्यदोष । या योगननारिवाययोजना | वामगोपननेनापि हि विशिष्टप्रयोजनार्थ कर्माणि चा एवार्य ।

·अ०१पा०२०१० मीमांसादर्शने । १२५ रानीमा मori. क्खिददिति । कयं गुणवादः । इत्थं नाम, नाऽऽसन्पशवो यदात्मनो अपामुदविखददिति । एतच्च कर्मणः सामर्थ्य, यदनौ प्रहृतमात्रायां वपायामजस्तूपर उदगात्, इत्थं वहवः पशवो भवन्तीति । कथं पुनरनु- सिखन्नायां वपायां प्रजापतिरात्मनो वपामुदक्खिददित्याह । उच्यते । असवृत्तान्तान्याख्यानं स्तुत्ययेन, मशंसाया गम्यमानत्वात् । इहान्या. ख्याने वर्तमाने द्वयं निष्पयते-यञ्च वृत्तान्तज्ञान, यच कस्मिंश्चित्सरोचना द्वेपो वा तत्र वृत्तान्तावाल्यानं न प्रवर्तकं न निवर्तकं चेति प्रयोज- नाभापादनकमित्यविवक्षितम् । मरोचनया तु प्रवर्तते ट्रेपानिवर्तत इति तयोषिक्षा । वृत्तान्तावाख्यानेऽपि विधीयमाने आदिमत्तादोषो pint to curge of क्रियन्ते किमुत बायधनत्यागेनेति स्तुतिः । यथा नेमप्युद्धृत्यायं ददातीति लोके - ऽपि त्यागिनं स्तुवन्तीति । वृत्तान्तपर्यवसायी च वेदस्तत्र प्रामाण्यमप्रतिपद्यमान : स्तुती सत्यस्वान्नान्यत्रान्वेषणमहतीति निष्प्रयोजनोपास्यानसत्यतया नार्थः । शब्दमा- बनाई वाऽर्थवादाः । सा च प्रवृत्तिर्विज्ञानमात्रेणैवोपयुज्यते नार्थेन । अात्मिकार्या तु सर्वत्राविसंवादः सिद्ध एव । अपोच्येत, असदवारल्यानेन स्तुतिनिन्दात्वमिति सुतरां तन प्रतीयते । कामं परमार्थे वक्तारो भवन्ति काऽत्र स्तुतिनिन्दा वा सत्यमे- वैतदिति । असत्ये तु यस्मादन्यत्र दुष्टमप्यवधृतमिह गुणवन्तमिति प्रवीत्यतो नुन में प्ररोचपति तथा गुणवन्तं सन्त निन्दति निवर्तयितुमिति । ततश्चैवं विदित्वा यो यस्यानतिक्रमणीयस्तदनुरोधेन म तया प्रवर्तते । वेदश्च प्रमाणमिति स्पितम् । तेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुग्रहणीये स्वसंवेद्येऽर्थे पुंसः प्रशस्ताप्रशस्तनाने भवतः । इह ते वेदेनोत्पादिते । तस्मात्तदनुरूपं व्यवहर्तव्यमिति लोकेऽपि या क्रियां फलान्तरयुक्तां मेषादिहेतुत्वेनाऽऽBा मन्यन्ते तस्यां कंचित्प्रवर्तयन्तस्तदभिप्रेतं सौभाग्यादिफलमसत्पम- प्युपन्यस्य नियुञ्जते । तत्प्रवृत्तव्धेतरोऽपि कियाश्रयं फलं प्राप्नोति । यद्यपि च प्रति. पत्ता नानाति नैतन्त्र पारमार्मिक फलं मवभिप्रायानुसारणेतैरुपन्यस्तं सर्वेषा त्वपु. रुपार्थे मां न प्रवर्तयन्ति तदसत्यं नामतक्किमप्यन्यदवाप्स्यामीति ज्ञात्वाऽनुतिष्ठति । एवं वेदेऽपि विधिना ताफलमवामितमर्यवादाम्त्वात्येन नाम प्ररोचयन्तु न तद्गते सत्यासत्यते किंचिपगतः प्रवर्तनमात्रोपकारित्वात् । यत्तु परम्तादविष्यति तद्विधेश परिगतमिति निश्चित्य नेव विद्वांसो २ प्रवर्तन्ते । तस्मादुपाख्यानासत्यत्वमतन्त्रम् । न हि शक्किादृष्टसत्यरनतो यदि रमतान्तरं तद्देशे लमते ततोऽभिसंधीयते । शुधि- कादतु किंचिदालम्बनं श्रुतिमामान्यमात्रेण सर्वत्र योननीयम् । यह महाभूतानि प्रजाः (1) नरिति ग.' इनके। .

·सत्तन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- [अ०१पा०२०१] , अथ सोऽरोटीदिति रस्य विधेः शेषः । तस्माद् वहिपि रजतं न देयमित्यस्य । कुतः । साराङ्कत्वात्पदानाम् । सोऽरोदीघदरोदीत. हद्रस्य रद्रत्वमित्यत्र स इति प्रकृतापेक्षः । तत्सत्ययात् । तस्य यद- वीर्यतात तस्यति पूर्वप्रकृतापेक्ष एव । उपपत्तिथोपरितनस्य, यो बहिपि रजतं दद्यात्पुराऽम्य संवत्सराद्गृहे रोदनं भवतीति । अस्य हेतुत्वेनायं प्रतिनिर्दिश्यते--तस्मादहिपि रजतं न देयमितीन सर्वाणि सामाङ्क्षाणि क्यं विधैरुपकुर्वन्तीति । गुणवादेन । रोदनप्रभवं रजत पर्दिपि दढतो रोदनमापयते । तत्प्रतिषेधस्य गुणो यदरोद. नमिति । क्यं पुनररदत्यरोदीदिति भवति, कथं वाऽनश्रुप्रभवे रजतेऽश्रु प्रभवमिति वचनम् , पुराऽयं संवत्सरादसति रोदने कयं रोदन भवतीति । तदुन्यते । गुणवादस्तु । गौणा शब्दाः। रुद्ध इति रोदननिमित्तस्य शब्दस्य दर्शनाबदरोदीदित्युच्यते । वर्णसारूप्यानि- न्दन्ननथुप्रभवमप्यश्रुमभवमित्याह । निन्दन्नेव च धनत्यागे दुःखदर्श- नात्पुराऽस्य संवत्सराद्गृहे रोदनं भवतीत्याह । (homless yout? तथा यः प्रजाकामः पशुकामो वा स्यात्स एतं प्राजापत्यं तूपरमा लभेत इत्याशितत्वादस्य विधेः शेपोऽयं-स आत्मनो धपामुद- तु नमिद्धिमूने । सोऽरोटीदिति साकारत्वेनैकवाक्यता विधिम्तुत्यो प्रत्यवयवं कश्यते। स इति प्रकृतापेक्ष । कुत । तत्प्रत्ययात् । तद्धि प्रकृत प्रतीयते । अप तच्छन्दम्य प्रतग्राहित्व प्रसिद्धम् । स इत्युक्ते तच्छन्दप्रत्ययास एवार्थ । एव तम्य यदश्रु तदनतमिति सवन्ध । सर्वा चेयमुपरितनस्य निन्दाग्रन्थम्योपपत्तिरिति तदनन्तर तदभिधानमुपपद्यते । कोऽसौ ग्रन्थस्तं दर्शयति । यो वहिपि रनत दद्या पुराऽन्य सवत्सरागृहे रोदन भवेदिति । केन हेतुना तदेव मवतीति तदुपपाद्यते कारणानुम्पत्वात्कार्यम्य रोदनप्रभवरनतढानाद्रोदनोत्पत्तिम्तस्मान्न देयमिति साटमदानम्योपपत्तिरिति । निन्दया तच्छेपत्वमर्थवत् । गुणवाटम्तु शब्दा- रम्मन स्वशनोत्यापितविज्ञानक्शेन रोदनसामान्यतोऽदृष्टरल्पना । अश्रुणय शोर याद्यदि नमिनकटिन भवेत्ततो रनतसदृश मवेदित्युत्प्रेक्ष्य तत्प्रभवनिन्दा । धनत्या- गेनात्यनोदारम्यापि गृहनन पीट्यत इति तत्मामान्याद्वा रोदनोपन्यास । एव येन केनिटारम्बनेन निन्दाविज्ञानोत्पत्ति प्रतिषेधोपरिणीति मुख्यार्थामावेऽप्यदोष । र वो मनाविाक्ययोजना | स्वात्मवोत्कनेनापि हि विशिष्टप्रयोजनार्थ कर्माणि ·१२७ अ०१पा०२०१] मीमांसादर्शने । Onu sad hold the gold rices सपात्यायात् ॥...2 हिरण्यं हस्ते भवत्यथ गृहातीति साकाङ्क्षत्वादस्य विधेः शपः- स्तेनं मनोऽनृतवादिनी वागिति । निन्दापचनं हिरण्यस्तुत्यर्थेन यथा फिमृपिणा, देवदत्त एव भोजयितव्यः । कथं पुनरस्तेनं मनो निन्दि- तुमपि स्तनशब्देनोच्यते, वाचं चाननृतवादिनीमप्यनृतवादिनीति यात् । गुणवादस्तु रूपाद । यथा स्तेनाः प्रच्छन्नरूपा एवं च मन इति गौणः शब्दः । प्रायाचानृतवादिनी वागिति ॥ ११ ॥ दूरसूयस्त्वात् ॥ १२ ॥ दृष्टविरोध उदाहरणं तस्मादम एवानेर्दिवा ददृशे नार्चिः । तस्मा- दार्चिरेवागर्नक्तं ददृशे न धूम इति अनियोतिज्योतिरामः स्वाहेति सायं जुहोति, सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहति प्रातरिति मिश्रलि- ङ्गमन्त्रयोविधानस्याऽऽकाक्षितत्वाच्छेपः । उभयोर्देवतयोः संनिधाने इह सर्व क्रियमाणं मनसा संकल्प्य वाचा चाभिधाय क्रियते तदत्यन्तान्तरङ्गभूतयो- रप्यनयोर्दूरेण हिरण्यादूनत्वं स्तेयानृतवादयोगादिति । या निन्दा तन्मात्रपर्यवसायिनी सा निषेधफला भवति । विधिपरा तु स्तुत्यर्या जायते । तदुपपादनस्य दृष्टार्थत्वात् । यथा वस्यति न चेदन्यं प्रकल्पयेत्प्रक्लप्लावर्थवादः स्यादिति ॥ ११॥ तस्माद्धूम एवेति दिवाऽग्निरादित्यं गच्छतीत्यस्योपपत्तित्वेन । तदिदं किमर्थमुच्यते । मिश्रलिङ्गाग्निहोत्रमन्त्रविधिस्तुत्यर्थम् । कथं पुनरनियोतिज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेत्यनयोर्मिनलिङ्गत्वम् । यदा विविक्तावेवाग्मिसूर्यौ देवतास्नो- पलभ्येते । के चिदाहुः । अग्निज्योविरित्यत्र ज्योतिःशब्दः सूर्यवाची सूर्यो ज्योतिरिति पुनरग्निवाची तेनोमी मिश्रलिङ्गाविति । तदयुतम् । ज्योतिःश्रुतेस्तेनःसामान्ययाचि- स्वेनोमया सामानाधिकरण्येनोपपत्तेः । अन्यतरपर्यायश्च सन्नितरत्र न प्रयुज्येत । न हि यो यत्पर्यायः स तेनैव सह प्रयुज्यते । सूर्यवाची सन्प्रातर्मन्त्रे न प्राप्नोति । अग्नि- वाची सायमन्त्रे । तस्माद्दाहरणं भ्रान्तिलिखितमितीमावुदाहर्तव्यावग्निज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहा सूर्यो ज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहेति । तद्विधेश्च स्तुतिः प्रथमविहितकेवलदेव. त्यमन्त्रपर्युदासेन मिश्रलिङ्गविधानोपपत्तिरियमुच्यते । यदनयोर्मिश्रत्वं दिवाऽनेरनुप्रवेशा- नक्कं चाऽऽदित्यस्येति केवलेज्या न युक्तेति । अस्मिन्नपि तु व्याख्याने पर्युदसनीयत्वे. नैव पूर्वमन्त्रोदाहरणम् । इतरौतु स्तुतिमागिनौ मिश्रलिङ्गाभिधानादेव ज्ञास्यते इति नोचारिताविति भाप्य नेयम् । अथ वोभयोः केवलमिश्रालेनयोर्मध्ये पटितोऽयमर्थवादः। १ जे. ( 1०1८1) ·One sha setany a १२८ सतन्नवार्तिकशायरभाप्यसेमेत- [अ०१पा०२०१] होम इति स्तुतेरुपपत्तिः । दूरभूयस्त्वाद् धूमस्याग्नेधादर्शने गौणः शब्दः ॥ १२ ॥ ख्यपराधात्कर्तुश्च पुत्रदर्शनम् ॥ १३ ॥ दृष्टविरोध एवोदाहरण न चैतद्विद्म इति । तत्पवरे मत्रियमाणे देवाः पितर इति ब्रूयादित्याकाहिक्षतत्वादस्य विधेः शेषः । अवा ह्मणोऽपि ब्राह्मणः प्रवरानुमन्त्रणेन स्यादिति स्तुतिः । दुर्ज्ञानत्वाद- ज्ञानवचन गौणम् । रुयपराधेन कर्तुश्च पुत्रदर्शनेन । अममत्ता रक्षत तन्तुमेनमित्यादिना दुर्ज्ञानम् ॥ १३ ॥ som ings to the progenitor आकालिकेप्सा ॥१४॥ शानदृष्टविरोध उदाहरण को हि तद्वेदेति, दिक्ष्वतीकाशान्करोतीति साकाङ्क्षत्वादस्य विधे. शेपः। सत्र उमयदेवत्ययोरन्या प्रशसा, इतरयो पुनरिय, यस्माद्दिवाऽग्निरादित्य गच्छति तस्मा रसूर्य एव तदा ज्योति । एव नक्तमग्निरतस्तो व्यवस्थितावेव यष्टव्याविति स्तुति । कप तु धूम एवेत्यवधारणा । दूरस्थमंना दिवा धूम एव गृह्यते राजावापरिनि केन चिदशेन स्तुत्यालम्बनम् ॥ १२ ॥ प्रवरे प्रप्रियमाणे यजमानो पर्ददेवाः पितर इत्यादि । तत्प्रशसार्थमुक्त मब्राह्मणो. ऽपि ब्राह्मणो मवति प्रवरानुम प्रणेनेति । तत्र प्रसिद्धब्राह्मणत्वानामेव ब्राह्मण्यलामो निष्प्रयोजन इति तदुपपत्त्यर्थमुक्त न चैतविद् इति । ज्ञायमाने त्वज्ञानवचन दुर्ता नत्वात् । यत्सुखेनाज्ञान तदज्ञानमेव । तच्च रुयपराधनिमित्तम् । सत्यपि च रूपप राघे यदि मातुरेव क्षेत्रिणो वा पुत्र म्यात्ततस्तयो प्रसिद्धनातित्वान्नेव दुर्ज्ञानता मवेत् । तयोरप्येवमेव तत्पूर्वजयोरिन्यनादिन्यायेन नातिरवधायेंतेव । यतस्तु माता मन्त्रा पितु पुत्र इति स्मर्तृणा दर्शन ननयितुश्च नानानातित्वोपपत्तिस्तेन वर्णसकर । वेदेऽपि पाप्रमत्ता रक्षत तन्तुमेनमिति नातिविच्छेददर्शन रूयपराधकर्तृपुप्रनिमित्तमेवोपप घने । अयया ह्यपरिरक्ष्यमाणेऽपि नैव स्वनातितन्तुविच्छेदो मवेत् । तेनास्ति प्रशसा पाश इति । निरूदयामण्यप्रवरसीर्तनात्तत्प्रभवोऽयमिति ज्ञानाद्राह्मण कृतो मन. तीति स्तुति ॥ १३ ॥ पत्तदानीमेवोत्पयो तारिकम् । तच सर्वोम्याभिमत न यचिरमावि । तम्मात्प्रकारले विश्वनीकाशारण प्राग्नशम्य प्रगम्यते । तसि सद्य पल घूम शाननुमवान् । इतरत्तु वर्मनन्य मत्कानिद्भविष्यति । कम्तद्वे साम्प्रमात्रगम्य हि ·L4 --CHG पा०२अ Jump मीमांसादर्शन elature to these passagerar standing in freeds) प्रत्यक्षफलत्वेन स्तुतिः । अनवक्लप्तिवचनं विप्रकृष्टकालफलत्वाद्गी णम् ॥१४॥OMलमा प्रतिमा मुबासिप्रोमोमरreaan - विद्याप्रशंसा ॥ १५ ॥ लक) तथा फलाभावादित्यत्रोदाहृतं शोभतेऽस्य मुखमिति गर्गत्रिरात्रविधे- राकासितत्वाच्छेपः । वेदानुयन्त्रणस्य च, आऽस्य प्रजायां बाजी जायत इति शेपः । मुखशोभा वाजिमत्त्वं च गुणवचनत्वाद्गोणः शब्दः। शोमत इव शिष्यरुवीक्ष्यमाणम् । कुले संतताध्ययनश्रवणान्मेधावी जायत इति स प्रविग्रहादन्नं प्राप्नोतीति ॥ १५ ॥ सर्वत्वमाधिकारिकम् ॥ १६ ॥ अन्यानर्यक्यवाक्य उदाहरणं पूर्णाहुत्या सर्वान्कामानवामोतीति पूर्णाहुति जुहोतीत्याकाक्षितत्वादस्य विधेः शेपः । य उ चैनमेवं वेदेति तरति मृत्युमित्यस्याऽऽकाक्षितत्वाच्छेपः । फलवचनं स्तुतिः, सर्वकामफलस्य निमित्ते सर्वकामावाप्तिवचनं गौणम् । असर्वेषु सर्व चचनमधिकृतापेक्षम् ॥ १६ ॥ Parmatmanize liten to that speaks of the man att mining तत्, इदं तु सर्पप्रत्यक्षम् । तदपेक्षया घ ज्ञायमानेऽप्यज्ञायमानवचनमितरमशंसायम् । पाठान्तरमाकालिकाद्यन्तवचन इति । अकालिकमिति वा पाठः । काल इति लोके विप्र- कर्प उच्यते । तत्र मवं कालाइनिति ठमि कालिकं न कालिकमकालिकम् ॥१४॥ मध्ययनविधिशेपत्वादफलविधिः सन्यथाविज्ञातमुखशोभावानिमत्त्वानुवादो विज्ञा- यते । न चैक एय प्रकारो मुखशोमायाः संस्थानं रमणीयता लावण्यं चेति । स्त्रीविषय ह्येतत् । विद्रुपा पुनः पवाक्यन्यायोद्गारि मुखं शोमते तेनाऽऽत्मना मुख्यथैव वृत्त्या शो- मते। पुत्रश्च वानवान्ब्रह्मवर्चसद्वारेण । अथापि गौणता तथाऽपि स्तुतिपरत्वाददोपः॥ १५ ॥ संस्कारकर्मत्वान्न फलविधिः । स्तुनेस्स्वालम्बनं निमित्ते नैमित्तिकवदुपचारात् । सर्व कामनिमित्तानां कर्मणा सामान्यसाधनभूताननीनवाप्नोतीत्यर्थः । सूत्रं चैवं योज्यते । सर्वकामनिमित्तैः कर्ममिराहिताग्नित्वादिदानीमधिकृत इति वक्तन्ये सत्याधिकारिक सर्वत्त स्तोतुमघातानुपचरितम् । ननु चाऽऽकाशगमनसुरकन्यालाभादयोऽत्यन्तासन्तः सर्वशब्देन वैदिकेषु कर्मसु निमित्तद्वारेणापि न शक्यन्तेऽनुवदितुमतः पुनः सूत्रमुच्यते । यथैवौद- नादिषु सर्वतब्दोऽधिकृतापेक्षत्वान्न त्रैलोक्यं गृहाति तथाऽत्राग्निकर्माधिकृतफलप्राही भविष्यतीत्यदोपः ॥ १६ ॥ C05they ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० अ०१] फलस्य कर्मनिप्पचेस्तेषां लोकवत्परिमाणतः फलविशेषः : स्यात् ॥१७॥ वारुह्य वचनमिदायद्यपि विधिस्तथाऽप्यर्थवत्ता परिमाणत:सारते Com la rent actually follany form tar oblat अन्त्ययोर्यथोक्तम् ॥१८॥ अभागिप्रतिपेधादित्यादावुदाहृतं न पृथिव्यामग्निश्चेतव्यो नान्तरिक्ष न दिवीति, हिरण्यं निधाय चेतव्यमित्याकाक्षितत्वादस्य विधेः शेपः । पृथिव्यादीनां निन्दा हिरण्यस्तुत्यर्था । असति प्रसङ्गे प्रतिषेधो नित्यानुवादः । यचानित्यदर्शनं ववरः मावाहणिरकामयत इति । तचतत्समानस्वर्गादिफलेप्वग्निहोत्रादिषूपयोक्ष्यत इत्युपन्यस्तै साधनानुरूपत्वात्साध्या- नाम् । सर्वे हि कामाः पूर्णाहुत्याऽवाप्यमानाः स्तोकस्तोकाः प्राप्यन्ते । तत्र फलभूमा- पिनः कर्मान्तरविधिरर्थवान्भविष्यतीति स्थिते चोद्यते । युक्तं लोके कृप्यादिफलाना प्रत्यक्षावगतत्वात्साधनानुरूपं जन्म । पूर्णाहुत्यादिषु त्वत्यन्तशास्त्राधीनत्वादविशेषश्रुते फले किंमूला विशेषकल्पना । न ह्यग्निहोत्रज्योतिष्टोमस्वर्गयोः कश्चिद्विशेषः श्रूयते । न चानुमानमीदृशे विषये समर्थम् । तदभिधीयते । विधिसामर्थ्यादेवेदं सिद्धम् । कथम् । यदि ह्यल्पान्महतश्च कर्मण. समं फलं जायेत ततोऽकें चेन्मधु विन्देतेत्यनेनैव न्यायेना- पेन सिद्ध महति न कश्चित्प्रवर्तत । तत्र विधिशक्तिवाधः स्यात् । अविहतशक्तिस्तु सन् अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वादिति विधिरेव फलाधिक्यमङ्गीकरोति । अतो यथा विश्व- निदादी फलसद्भावः प्रमाणवानेवमिह तद्विशेष इति । किं च कर्मणामल्पमहता फलाना च स्वगोचरः । विभागः स्थानसामान्यादविशेषेऽपि चोदिते ॥ यथैव क्रमानातानामङ्गागिना प्रथमस्य प्रथम द्वितीयस्य द्वितीयमिति विनियो- गव्यवस्था तथैव कर्मगोचरेऽल्पस्य कर्मण. परिमाणसामान्येन फलगोचरेऽल्पमेवोपतिष्ठते । मध्यमस्य मध्यम महतो महदिति स्थानमेव विनियोजकम् । स्मरणमप्येवमेव । चातुर्मा. स्यसोमेषु च फलार्थवादो यदाऽग्निहोत्रं जुहोत्यथ दश गृहमेधिन आमात्येकया रात्रि येत्यारम्य न्यूनाग्निहोत्रदशसवत्सरप्रयोगादिमिरेकदर्शपूर्णमासादिप्रयोगावाविवचनं कर्मा- ल्पत्वमहत्त्वकृतं फलभेदं दर्शयति ॥ १७ ॥ यथैव वाड्मनसोनिन्दा हिरण्यस्तुत्यर्था तथा शुद्धपृथिवीनिषेध. प्रक्लप्पावर्धवादः स्यादित्येवं हिरण्यनिधानस्तुत्यर्थो न प्रतिपेधमात्रफलः । नान्तरिक्षे न दिवी- त्यौचित्येन शुद्धपृथिवीनिपेधसमर्थनायैव यथाऽन्तरिक्ष दिवि वा चयनं न प्रसिद्ध तथा हिरण्यरहिताया पृथिव्यामिति स्तवनम् । अनित्यसंयोगो गतार्थः परं तु श्रुतिसासान्य- १० (11४।२०) ।

·Tatuttindi [अ०.१पा०२१०२]. मीमांसादर्शने। तत्परिहृतम् । अर्थवादाक्षेपण पुनरुत्थितमिदानीमर्थवादमामाण्ये तेनैव परिहारेण परिहरिप्यत इति ॥ १८ ॥ विधिर्वा स्यादपूर्ववादादमा ह्यनर्थकम् ॥ १९ ॥ पू. इह ये विधिवन्निगदा अर्थवादास्त उदाहरणम् । औदुम्बरो यूपो - On connuhin mox Parazzimisha ha मिति । प्रयोजनं रात्रिसत्रे पूर्वपक्षे स्वर्गः फलं स्यादिति सिद्धान्ते त्वर्थवादस्यमेव फलम् ॥ १८॥ इत्यर्थवादापिफरणम् । एवमानर्थक्योपाख्यानादिप्रतियोगिवर्थवादेषु व्याख्यातेविदानी विधिप्रतियोगिनो विचार्यन्ते । कुतः संशयः । पूर्वत्र हि स्वार्थानुपयोगित्वेन दरलक्षितस्तुतिग्रहणमोकृतम् । तत्संभवे तु स्तुतिरप्यनर्थकतुल्याऽऽपयते । विध्यंशश्च न कथंचनान्यस्मासिध्यति । प्ररोचना पुनः कथं चिद्विध्युद्देशादप्युपपद्यत इत्युक्तं पुरस्तात् । अपि च प्रधान विधिरह स्तुतिस्तन प्रधानविशेषणसंभविनस्तद्वामित्वमेव युक्तम् । समा च विध्युदेशे- ऽर्थवादः प्रवर्तते तत्प्रक्रमावस्थायामेव तु मायनांशाः संनिपतन्ति । विशेषेण तु फलं प्राथम्यप्राधान्याम्यामित्यादि मन्यानोऽपूर्वत्वादिति वदति । तदपेक्षया च स्तुति- मात्रमनर्थक मन्यते । ननु चैवंजातीयकः फलविधिरुतार्थवाद इति विचारश्चतुर्थेऽपि द्रव्यसंस्कारकर्मस्त्रिति भविष्यति । अतो नेह प्रस्तोतव्यः । तत्र केचिदाहुः । अनेन गतार्थत्वातवैध पर्यनुयोगो युज्यते न विदं पुनरुत्तमिति । सत्यमेवं यदि तु तत्कालप्रतीक्षणात्किंचित्परिहारान्तरं लभ्यतेऽतस्तत्राविच्छेम । अथ पुनारहर शक्यते वक्तुं तया सतीदानीमप्युच्यमाने मन्दो दोष इति । अत्रापरे बदन्ति तेन फलविधित्वनिराकरणमात्रमिह त्वर्थवत्स्वाय त्वर्थवादः स्यादिति तत्र वक्ष्यति तद्वि- घिस्वनिराकरणमात्रपरमेव प्रष्टव्यम् । तदयुक्तम् । यनस्तेन फलविधित्वात्प्रच्याविताना- मानपत्यप्रसती पूर्वाधिकरणेनैव स्तुत्यर्थता साधिता । तथा च दर्शितं शोमतेऽस्य मुख- मित्यादिषु । केचित्पुनराहुः। युक्तं वायु क्षेपिष्ठत्यादीनां स्तुतित्वम् । अर्कोऽवरुद्ध्या इति पुनर्यथा फलविधित्वात्मच्यात्यते तयैव विसंवादेन स्तुतित्यादपीति कामं विधिर्म- वतु येन कालान्तरभावित्वेन कयं चिद्विसंवादो निवर्तत इत्यारमः । तदप्ययुक्तम् । अपि च वेदे व्यक्तमसंवाद इति ह्यम्युच्चयहेतुरघुनरुक्तः स्यात् । अधिकरणशरीरं तु तदेव । विसंवादोऽपि च गुणवादस्त्वित्यनेन न कश्चिदपारिहतः । पुनरपि च तावन्मात्र- मेवोत्तरं भविष्यति । तस्मादिधिर्वा स्यादित्यविशेषोपादानाञ्चतुर्थे च फलश्रुतिमहणादि- हाशेपद्रव्यगुणक्रियादिविधिसपास्तत्र फलविधिप्तनपा एवोदाहरणमित्यपरे । तया च १०४।११ ·१३२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाप्यसमेते - [अ०१पा०२०२] 'भवत्यूर्वा उदुम्बर उपशव ऊर्जेवास्मा ऊजै पशूनाप्नोति ऊोऽव. रुद्ध्यै इति । किमस्य विधि, कार्यमुतास्यापि स्तुतिारीत । किं ताव- साप्तम् । विधिर्वा स्यादपूर्वत्वाद्वादमात्रं ह्यनर्थकम् । विधिवन्निगदेप्वेवं विधिश्चानर्थक क्वचित्प्रकरणे च समवन्निति चाप्सुयोनिर्वा अश्वोऽप्सुनो वेतसो यो विदग्ध इति चोदाहियते । अन्यथा फ्रविधिमानोपन्यासे तदसबद्धमेव स्यात् । इहापि तस्य तावद्विशेषविषयत्वादिदमगतार्थं भवेत् । अनेन तु सामान्यत सर्वविषयावरोधिना तत्पुनरुक्तमेवेति व्यवस्थया केचिदुढाहरन्ति । अन द्रव्यादिविधीनेव तन फलविधानव भाष्यकारोदाहरणमतन्त्रीकृत्योदाहरणा-तर दातव्यामिति । अत्र वदाम । क्मिधिकरणद्व यमवश्यारब्धय येनैवमुदाहरणव्यवस्थाऽऽश्रीयते न ह्युदाहरणभेदादधिकरण भिद्यते । मा भूद्यथाव्यवस्थितेऽपि खादिरौदुम्बरत्वभेदादपोनरुक्तयम् । न्यायविषयत्वेन त्वधिकरणाना तद्भेद एवापौनरक्त्ये हेतु । द्रव्यादिविधयोऽपि न सर्वे विचारिता । केचित्तत्सिद्धिसूत्रे । केचिन्निवीताद्यधिकर- गेषु । परकृतिपुराकल्पद्वारेणान्ये पष्ठे । यदृचा स्तुवत इत्यादयोऽर्थेक्त्वाद्विक्लप इति नवमे । जतिलगवीधुकविधिसरूपा दशमे । अतश्च न पुनरुतता महादोष इत्येव वक्तव्यम् । अथ वैक्स्यैव न्यायम्य कचित्कश्चिदश शोध्यत इति पुनरारम्भ । स्पष्ट वा विपयनानात्वमेव वर्णनीयम् । सर्वविधिसरूपाणा केवलविधित्वनिराकरणेनार्थवादत्व- मिह सिद्धम् । यस्तु चतुर्थे पुनरारम्भ सोऽर्थवादकल्पिते विधौ पराकासावेलायामन्या थोपातमपि कतुप्रयोगवचनात्तदेव सनिहिततर क्लप्तसबन्धस्य च विशेषमान सुकरम् । इतरघा सबधस्तद्विशेषश्योपकारक्त्व क्ल्पनीयमिति रात्रिसप्रतिष्ठादिवत्फलविधित्व मपीति पूर्वपक्षाभिप्राय । क्थ चित्प्रयोजनान्तरे लम्यमाने नेकम्यानेकार्थता युक्ता तम्मादर्थवाढत्वमेवेति सिद्धान्त । एतेन निवीताधिकरणानि व्याख्यातानि । अथ वोदुम्बराधिकरणपूर्वपक्ष कृत्वा चिन्ताम्ता प्रत्येतव्या । विधित्वाभ्युपगमेन हि कस्य शेप स्तो पुरपम्य वेत्यादि विचार्येह सिद्धेनार्थवादत्वेनोपसहार । तथा परकृतिपुरा वत्पयो कि तहोताणामुत सर्वपुसामिति चिन्तितम् । एवमूहवाधप्रसझेन नवमदशम गता चिन्ता, तत्सिद्विसूरे तु गुणवादनिमित्तमात्रधनम् । अथ वा फ्लविधावेव यत्र भेदेन स्तुतिफ्लपदानि भवन्ति तदिहोताहरणम् | यथाऽत्रैवोर्गुदुम्बर उपशव इत्येते रेव स्तुति । उनोंऽवरद्धया इत्यनेन फलमिति । यत्र पुनस्तावन्मात्रेणैव फल वा स्तुतिवा वच्च येति मवति ते चतुर्थ इति । अथवा तत्र परार्थत्वादिति हेतुव्यपदेशात्प्रसि द्वेन च हेतुना व्यवहारा विज्ञातपारास्ति उदाहरण यथा यम्य पर्णमयी जुहरिति । अन झवश्य मृदनुवादेन पर्णमयीत्व विधातव्य स्वातन्त्र्येण फ्लसबन्धाशते । सर्वत्र - १.०२-१-१ ·[म.१०२१०२] मीमांसादर्शने। जातीयफेषु फलविधिः स्यात् । फलं वगम्पते । तथा पूर्वमयं विघा. यति । इतरथा स्तुतिवादयात्रमनर्थकं स्यात् । स्तुतवास्तुतश्च वावानेव सोऽर्थः । अपि च जोऽवरुद्ध्या इति प्रयोजन श्रूयते । न च प्रशfor bring about storingth हि गुणः फलाय चोद्यमानः कंचिदाश्रयमपेलते । न च प्रकरणमन्तरेणाऽऽश्रयमाधिः । तदिह यदि पर्णमयीत्वेन फलं भावयेदिति वचनं न्यज्येत किमाश्रितेनेत्यपेसायां किं संबध्यताम् । जुहूरिति चेन्न । वाक्यमेदप्रसन्नात् । साऽपि च प्राक्कियाममान्नैव निरा- काङ्क्षी भवति । न च क्रियासंबन्धे प्रमाणमस्ति । तस्मादनिर्वहणादेतद्वचनल्यक्तिपार- त्यागेनेतराश्रयणम् । तत्र च जुहा जुहोतीत्यस्याः प्रकरणे नितिप्रयोजनात्वादविहि- तनातिविशेषायास्तदाकाङ्क्षायां सत्यां यावदेव पर्णत्वमातिरुपनीता तावदविज्ञातप्रयोजना. वस्थत्वादगता प्रतिपद्यते । ततश्च निराकासीभूतायास्तस्मिन्नेव वाक्ये फलकल्पनानिमित्तं नास्तीति युक्तमर्थवादत्वम् । इह पुनर्बकृतपशुप्रकरणे श्रूयमाणमौदुम्बरस्वमुदाहियते । न न तस्य प्रसिद्ध पाराय येन चतुर्थाधिकरणविषयता भवेत् । कथम् । अब हि न तावदप्राप्ठे यूपे नातिविधानं शक्यम् । तत्मातिश्चेदवश्यं क्लोपकारमकृतखादिरत्वादिनैद निराकाशेण भवितव्यम् । तत्कुतो जात्यन्तरस्य तादथ्येन विधिरतः फळे विधानम् । যদি ঘssষণা মামণি সানগমৰমশিৰাকসামসুন্নিবীর দশৰিগাস: सेन प्रागेव पारार्यात्फलसंबन्धप्रसक्तिरवश्यं न्यायान्तरेण निराफर्तव्यत्येतदधिकरणार- म्भः । इदमपरं मतम् । औदुम्बरवाक्यं जुबादिवाक्यं चोमयमुमयत्रोदाहरणम् । कयं, भावनांशान्तरविचारादपोनरुत्यम् । साध्यसाधनसंबन्धस्ताववियोरपि यो स्वेनोपात्तयोरवकल्पते नान्यथा । तत्र चतुर्थे साधनांशयोग्यविचारमनाहत्याम्युपेत्य या केवलसाध्यांशविचारः किमीशेन कामशब्दोपरन्धरहितेन वर्तमानफलसंबन्धामि- धायिना फलत्वं शक्यते गमयितुं न वेति विचारः । इह पुनः साध्यांशमनात्याम्युपेत्य वा केवलसाधनांशविचारः । किमीशेन विधिविमक्तिरहितेन द्रव्यगुणक्रियाः कंचि- त्पति साधनत्वेन प्रतिपाद्यन्ते नेति । यच्च यदात्मना प्रतिपादितं भवति तत्प्रतियोगि- विशेषापेक्षं सत्पदान्तराद्युपात्तेन तेन संवध्यते । तत्र साध्यमित्यवधृते परिशेषादय- शिष्टं साधनं गम्यते । एवं साधनावधारणेऽपीति हावयंशा स्वरूपेण निरूपयितव्यो । तदिह साधनाशे विचार्यमाणे यो नाम फालांशस्य संस्पर्शः स चतुर्थे सिद्धः प्रसाद्धे. 'तुत्वेनेति मन्तव्यः । तया यस्तत्र साधनांशपरामर्शः स इह सिद्धस्तक प्रसङ्गादित्यपुनः रुतम् । नन्देवं सति विध्युद्देशचिन्तयमित्यर्थवादाधिकरणेन न समध्यते । ने दोषः सदशेनेवार्थपरिच्छेदात् । यदि हासौ विघीयमानतया पूर्वेणावगतस्ततो नार्थवादत्वमय " स्तुत्यर्थतया ततोऽर्थवादस्वमिति । तत्र पूर्वपक्षाभिप्रायः । सर्वथा साध्यसनिधाने ·math सतन्त्रवाात्कशावरभाष्यसमत- अ० मा०२१०२). स्तोऽयमर्य इति कश्चिच्छन्दोऽस्ति । लक्षणया तु स्तुतिर्गम्यते । श्रुतिश्च लक्षणाया व्यायसीति ॥ १९ ॥ लोकवदिति चेत् ॥ २० ॥ इति चेत्पश्यसि-स्तुतिनर्यिका, न च शब्देनावगम्यत इति । लौकिकानि वाक्यानि भवन्तो विदांकुर्वन्तु । तद्ययेयं गौः क्रेतव्या देवदत्तीया, एपा हि बहुक्षीरा, स्त्र्यपत्या, अनष्टपना चेति । केतन्येत्य- प्युक्त गुणाभिधानात्मवर्तन्तेतरां क्रेतारः । बहुक्षीरेति च गुणाभिधा- नमवगम्यते । वेदेऽपि भविष्यति ॥ २० ॥ न पूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ नैतदेवम् । लोके विदितपूर्वा अर्या, उच्यन्ते बहुक्षीरादयः । तेपां विज्ञानमै न प्रयोजनम् । अतः प्रशंसा गम्यते । अविदितवादे न अधीरन्पूर्ववचनादिव । विदितत्वादेव च परोचयन्ते । वैदिकेषु पुनर्यदि विधिशब्देन न परोचयन्त नतरामर्थवादेन । जाताशङ्का.... Belaunt the man fors to the perenaded by an ang inctive content: सदस्य रितं तदाकासावशेन तादृप्येणानुपात्तमपि साधन भवति यथैव यागेनेत्यनुदितं संबध्यते तथवादुम्बरेणेति । तत्र विधिः किं कुर्यात्पुरुपं प्रवर्तयेत् । स च फलाधि- नषेत्र प्रवृत्त इति कि विविना । अथ वा प्रयोगवचनविहितम्य फलसंवन्धमात्रमनेन क्रियते । पञ्चमो वा कारो विधास्यति । अर्थवाददेशो वेत्युक्तमेव । तस्मादू!s; वया इति तादर्यचतुर्यवं कामशब्दादपि स्फुटतरं फटमुपात्तमिति तस्मिन्त्रोदुम्न- ताविधिः । न तु फलस्य विधानमिति ग्रहीतन्यं मावार्थाधिकरणे फलविधिनिषेधात् । गर्गुदम्बर इत्यनः स्तुतिरित्याविरोधः । तम्मान्मुस्यविधिसमवे लक्षणया न स्तुतिः प्रतिपत्तन्येति ॥ १९ ॥ .' लोके तावबुद्धिपूर्वकारिणः पुरुषा मात्रामपि न निष्प्रयोजना प्रयुनते, तब च नव्येति विहिते बहुक्षीरादिमिर्गुणः स्तुतिः प्रवृत्तिविशेषनिमित्तत्वेनाऽऽश्रीयते । न च सारादयः फलविषयः प्रत्यक्षविषयत्वादतः स्तुतिः। एवं वेदेऽपि । श्रुत्यसंम- वाच टक्षणापरिग्रह इत्यदोपः ॥ २० ॥ नायं दृष्टान्त. स्तुनेः प्रमाणान्तरावगत्यपेक्षत्वालोके तत्संभवाद्रुपपत्तिः । वेदे त्ववि- दितवादत्वान्न श्रद्दधीरन् । अथ वा लोक एवं यद्यविदित कश्चिदेत्तदा नैव श्रद्दधीरन् । पूर्ववचनादिवति । विभ्युद्देशादिव । अथ वा वैपर्योपमा । यथाऽविगतपूर्ववचने श्रद्द- धते नैवविदितवादे । न नोतिमात्रेणते बहुतारादयः प्ररोचयन्ते किं तर्हि विदित. वादेव । वेदे त्वर्थवादासत्यत्वेन विधौ नानाशको न,प्रवर्तत । अथ वा यो विधि.

·. 7 - 34arAGARules 14--2 ज०१पा०२०२० मीमांसादर्शन । हि विधिशब्द स तदानीम् । अथ विधिशब्देन प्ररोचितः, किमर्थ- बादशबहन, अपि च चेदे व्यक्तमसंवादः, ऊर्जाऽवरुद्धया इत्यप्रसिद्ध वचनम्, ॐ उदुम्बर इति हेतुत्वं चामसिद्धम् । यस्मादूर्गुदुम्बर- स्तस्मात्तन्मयो यूपः कर्तव्य इत्यूर्गुदुम्बर इत्यनृतवचनादन्यदस्यानृत मिति परिकल्प्येत ॥ २१ ॥ Antantramatmak: essence of food ar gabe, la concludere i Airtanmummisionate उक्तं तु वाक्यशेपत्वम् ॥ २२ ॥ सि० उक्तमस्माभिर्वाक्यशेपत्व विधिना त्वेकवाक्यत्वादिति । ननूक्तं फलवचनमिह गम्यते न स्तुतिरिति । यदिह फलवचन तदोदुम्बरस्य यूपस्य । न चाविहित औदुम्वरो यूपोऽस्ति । तत्र फलवचनमेवानर्थ- कम् । स्तुतिवचनः शब्दो नास्तीविचेत् । इह फलवचनेन फलवत्ता प्रतीयते फलवाश्च प्रशस्त इति । I but in or made of andera trond (kanny han already argomed by the the same EPALImbadmasikantyampranatantan मुत्क्रम्यार्थवाद प्रार्थयते नूनमम्य विधावविश्रभ । तत्र चेदनाश्वासोऽर्थवादे कुत प्रत्यय इति । अपि च वेदे त्यत्तमसवादो वर्तमानेनोन!ऽवरोधनेनेय स्तुतिर्न च तुदस्ति । तत्राविद्यमानबहुसारसंकीर्तनवदेतत्स्यात् । स्वरूपतस्तावदुदुम्बरेऽन्नत्व पक्षधर्मेणामसि. द्धम् । अन्ययाप्रमिद्धेश्च हेतृत्वाप्रसिद्धि । न हि यद्यदन्न स स यूप इति लोके वेदे वा प्रसिद्धमित्यसबद्धम् । तम्मादसवाटावर विधिरेव किं स्तुत्या सवादापेक्षिण्येति॥२१॥ अगुदुम्बर इत्यादि तावोऽवद्ध्या इत्यस्योपपत्तितथैकवाक्यभूतं न विच्छिन्न स्ताव- कम् । न ह्यन्नमुटुम्बर इत्युक्त पुस्प प्रति प्रशस्तता गम्यते । उनॊऽवरुद्ध्यो इति.तु प्ररोचयति । तदुपपत्तिरितरेति सगच्छते । तस्मात्कृत्स्नेन फल प्ररोचना वा तत्र यद्यपि तावलिडादि स्यात्तथाऽपि सुतरामर्थवादतया गृह्णीयात् । किमुत वर्तमानापदेशो यो विधिसिद्धयर्थमेव | प्रकरणाच्च यागोपकारे प्रयोगने लभ्यमाने किमित्यवाचकाकल क्ल्पयिष्याम । प्रकरण वाक्येन वाध्यत इति चेन्न । अविरोधात् । यदि ह्येकाशग्राहित्वन वाक्यप्रकरणे सनिपतेता तथा सति वाध स्यात् । इह तु प्रकरणमौदुम्बरताविधिं गृह्णाति सोऽप्यूगुदुम्वर इत्यादिलम्या प्ररोचनाम् । तत्र तद्विशिष्टोदुम्बरत्वग्राहिण प्ररणस्य को विरोध । तस्मात्फ्लविधिसामर्थ्याभावात्प्रकरणावाधेन निवेशसमवो नातिक्रमितव्य परो. । चनाऽपि च वाक्यशेषादुपपद्यमाना नार्थापत्त्या विव्युद्देशादेव कल्पिता मविप्यति अन्यत्र विधिरपि हि तावत्ता क्ल्पयेत् । इह तु स स्वयमेव दु स्थित किं प्ररोचनया करिष्य तीति । न च स्तुत्युपयुक्तम्य पुर्न फलेऽपि प्रतिष्ठाटाविव व्यापारो युज्यते । रात्रिस- ·•८ayau Immu-arrana FACarpe । सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेतें-. [अ० १पा०२०२], 'तत्र फलबचायामानर्थक्यमिति यो द्वितीयोऽर्थः प्रशंसा नाम स गम्यते । लक्षणेति चेन्न । लक्षणायामप्यर्थवत्ता भवत्येव । लक्ष णाऽपि हि लौकिकी । ननूक्तमसंवादो वेदे, न गुदुम्बर इति । गुणवादेन मरोचनार्थतां महे । गौणत्वात्संवादः । किं सादृश्यम् । यथाऽनं प्रीतेः साधनमेवामदमपि प्रीतिसाधनशक्तियुक्तं प्रशंसितुं प्रशं- सावाचिना प्रीतिसाधनशब्दनोच्यते । शक्यते हि तत्पकफलसंबन्धा. दार्गति वक्तुम् ॥ २२ ॥ aning-ramanand प्राणा ह्यनन्यपरत्वाद्गुळपि कल्पनाऽऽश्रीयते । अत्र तु प्रकरणादस्ति प्रयोजनसिद्धिरि- त्युक्तम् । जातिविशेषस्य च योग्यतयैव काष्ठानत्वं प्रसिद्धं न फलार्थता । यूपशब्दोऽपि च कर्माविष्टकाष्ठवचन इत्युपनीतमात्रमेव गृह्णाति । अतश्च प्रसिद्ध पारीर्येऽर्थवादता । यत्तु यो निराकासो जाति प्रतीति शरवद्वाधो भविष्यति । न चाबाधप्रकारोऽस्ति । काम्यपक्षेऽपि तदम्युपगमात् । एतावास्तु विशेषः । तव पुरुषार्थत्वाद्भिन्नविषयेण सता कथंचित्प्रसङ्गलम्यसमानाश्रयत्वेन, मम तूमयोः क्रत्वर्थत्वात्समानविषयेणेति । न चात्र मातो फलाय विधीयमानायां दध्न इव होम आश्रयो मनसि विपरिवर्तते । यो हि पशु- यागः प्रकृतः स तावदयोग्यः । पशुनियोजनं च यूपद्वारेण योग्यं तदपि सह यूपेनाप्रक तम् । न चानर्थक्यात्तदङ्गेषु इति प्रधानादवतीर्य तदङ्गमाधीयते । यो हि प्रघानोपकारित्वेन श्रूयते स तदङ्गेऽपि स्थित उपकरोतीत्येवं करप्यते न त्विह तथा । अत्र हि प्राधान्याशभाना गुणेनाऽऽश्रयः प्राय॒ते । तत्र प्रधान संनिहितं तद्यदि न योग्य ततो वचनव्यक्त्यन्तरमाश्रीयताम् । न चावतरणं संभवति । न चानेनैव वाक्येनाऽऽश्रयो दीयते । वाक्यमेदप्रसङ्गात् ।द्वौ हि संवन्धी तदा स्यातां गुणफलसंबन्धस्तदाश्रयसबंन्ध- श्वति । युगपचौदुम्बरताफल्यूपो प्रत्युपादीयमानोद्दिश्यमाना विरूपा स्यात् । अथोमयो- द्देशन विधीयते तथाऽपि फलाननुरक्ता यूपेन संबध्येत यूपाननुरक्ता च फलेन । यत्तु विनव विधायकात्स्वेच्छयैव प्रवर्तिप्यामह इति स्वच्छन्देन सह नास्ति विधिवादः । पुरुषार्थफलत्वं तु न प्राग्विधेः सिध्यति संनिहिततरीदुम्वरत्वादिसाध्याशावरोधात् । यत्तु अयोगवचनो विधास्यतीति न पुरुषार्थेषु तस्य शक्तिः । असंयुक्तं प्रकरणादिति वक्ष्यति । यदि तु तेन विधीयते सिद्ध कर्मार्थत्वम् । पञ्चमलकाररूपं तु वर्तमान पदेशेन संदिग्धम् । तस्माद्वर्तमानफलाभिधायित्वाच्चतुर्थे चैवंकामशब्दरहितस्य फलविधित्वनि- राकरणात्प्रधानफलमेवेदं प्ररोचनायें संकीर्यत इति युक्तम् । सर्वत्र च स्तुतिपरत्वात्तदुपा. येषु सत्यासत्यान्वेषणं व्यर्थम् । ज्ञानमात्रीपयिकत्वात् । गुणवादेन च संवादात् साध• नत्वेऽपि च प्रतिसाधनत्वेन तृप्तिहेतुत्वेन वा संवादः ॥ २२ ॥ १.३-१-८1 २ नं. ३-३-४1 1 ·४ १ भ०१पा.१०२] मीमांसादर्शने। १३७ विधिश्चानर्थकः कचिचस्मात्स्तुतिः प्रतीयेत तत्सामान्यादितरेषु तथात्वम् ।। २३ ॥ चप्पुयानिवी अश्वो असुनो वतस इति अप्सुयोनिरचा कर्तब्ध इति विधेरशक्यत्वादानर्यक्यम् । तावश्यं स्तुतिः कल्पयितव्या शप यित्रीभिरद्भिवस्यावकानां च संबन्यो यजमानस्य कष्टं शमयतीति . तरसामान्यादितरेषु तथात्वं सतियावत् , तावत्तथास्वमिति । किं तरसामान्यम् । विभ्यसंभवः स्तुतिसंभवश्च ॥ २३ ॥ प्रकरणे संभवनपको न कल्प्येत विध्यानर्थक्यं हि तं प्रति ॥ २४ ॥ इतथ पश्यामः स्तुतिरिति । कुतः । इदं समामनन्ति यो विदग्ध। यदि चैवनातीयका विधयो भवेयुस्ततः पूर्वोदाहताः सर्व एव द्रव्यगुणक्रियाविधयो भवेयुः । वायुः क्षेपिष्ठा देवता कर्तव्या, अप्सुयोनिरन्धः कर्तव्यः, अप्सुनो वेतसोऽवकाश्य कर्तव्याः, आपः शान्ताः ऊर्गदम्बर इत्यादि । तत्र यद्यपि के चित्क्रियादिविषयः शक्यन्ते कर्तुम् । एते त्वशक्याः स्वभावसिद्धेः प्रयत्नेनापि चानिप्पत्तेः । वायुवेतसा- पकादिषु स्वभावसिद्धिः । अन्धोदुम्बरादीनामशक्यता । कीदृशी स्तुतिस्ता दर्शयति । शमयित्रीभिरद्भिरित्यादि । तत्रासंगतेरग्रन्य इति व्याख्यातारः समर्थयन्ते । यस्मा- दिहावकातत्संबन्धयोः शमयितृत्वस्य च नैवोपन्यासः कृतो वेतप्त उपन्यस्तः सोऽवि स्तुतिवेलायां न प्रदर्शित इति । तत्र वियं गमनिका । वेतसोदाहरणेनैव तुल्य- स्वादवकादीन्यप्युदाहनानि । न चायम वावस्योः परस्परेण संबन्धः कथ्यते । केन तमुनिः । तावता तु न स्तुतिः का चिदुन्मीलितेत्यर्थवादातरापेक्षाप्रवृत्ता ता दर्शयति- आपो वै शान्ता इति । अनेन हि विधित्वात्प्रच्युतेनापां प्राशस्त्यमुच्यते तर कस्य विधारिपसार, नामाचीलादेव, स्तुतिपति', अपए, न, मत्परिपतन न्धात्संवन्धः कोयते । प्रसिद्ध शान्तत्वसंबन्धाभिरद्धिः संबन्धादश्वादिरपि शान्ता- स्मकस्तत्संबद्धेन च फार्मणा यजमानस्य कष्ट शाम्यतीत्येवंविधप्राशस्त्यज्ञापनार्थम् । एवं क्षिप्रदेवनेन शीघ्र फलप्रातिरन्नमयेन च यूपेनानप्राधिरिवि स्तुतित्व सिद्धे तत्समान- न्यायानामप्येवमात्मकत्वम् ॥ २३ ॥ विधिपसे चायाप दोषो यदि तावद्ययावस्थितवाक्यग्रहणं ततः प्रकरणगतविद- ग्धोद्देशेन देतान्तरविधानादुत्पत्तिवाक्यशिष्टदेवतापकर्षणं स्यात् , इयं वा तामध्यपी. तीत्यपकर्षः । तत्र नैमित्तिकत्यादम्युदितस्विद्वाघोऽपि कम्येन यद्यन्यथा न समवेत्, सति तु संभवे न युक्तमेतत् । १. सं. ५-३-१२ ! ११० सं० ५-४-1 ·- There and he syntactical sphed the inner ting - Pro ।। १३८ सतन्त्रयार्तिकशावरमाप्यसमैते-- ०१पा०२०३) 'स नैनो योऽमृतः स रौद्रो यः शृतः स देवतः । तस्मादविदहता अपयितव्यः स दैवतत्त्वायेति । यदि स्तुतिर्दर्शपूर्णमासयोरेवं शृतः स्ताविष्यते । तथा संभवनपो न कल्प्येत । अपकृप्यत इत्यपकपः । विधिपक्षे तु यत्र नैऋतस्तत्र विदग्धता नीयेत । तया सति प्रकरण चाधितं भवेत् । दर्शपूर्णमासकर्म प्रति नैर्ऋताभावाद्विदग्धविधानमन. र्थकं स्यात् । तस्मात्स्तुतिरेव ॥ २४ ॥ निमा निकतिमा) विधौ च वाक्यभेदः स्मात् ॥ २५ ॥ औदुम्बरो यूपो भवतीति विधावेतस्मिन्नाश्रीयमाणे ऊर्भोऽवरुद्धया इत्येतस्मिंश्च वाक्यं भिद्येत । इत्यमादुम्मरो यूपः प्रशस्तः स चोनोंड- वरुद्धया इति । तस्माविधिवन्निगदानामपि स्तुतिरेव कार्यमर्थवादा raunbora wooden excellent & (6) sang trang tre [३] हेतुर्वा स्यादर्थवत्त्वोपपत्तिायाम् ॥ २६ ॥ पू० अथ ये हेतुवन्निगदाः शूर्पण जुहोति तेन ह्यनं क्रियत इत्येवमादय- स्तेषु संदेहः । किं स्तुतिस्तेषा कार्यमुत हेतुरिति । किं प्राप्तम् । हेतुः स्यादन्नकरणं होमस्य । अयैतद्दोपमीतैरर्थलम्यवचनव्यक्त्यन्तर व्यवहितम्ल्पनयाऽऽश्रीयेत यो नैर्मत स विदग्य कर्तव्य इति । ततः प्रकरणे नै मतामावाद्यत्रासौ विहितस्तत्र विदग्यता नीयेत । सत्र प्रकरण वाध्येत । न चावाधसभवे तद्युक्तमतोऽर्थवाढत्वादनपकर्ष इति ॥ २४ ॥ स्तुतित्वेन विधिविभक्तिमुपजनय्य पुनम्तेनैव फलक्ल्पनाया वाक्यभेदस्तम्मादर्थवाद एवेति ॥ २५ ॥ ( इत्यौदुम्बराधिकरणम् ॥ २ ॥) इह ये हेतुवन्निगद्यन्ते हिशब्दादिभिर्न च परमार्थहेतवस्त उदाहरणम् । तत्र यदि तावद्वेतुत्व विधीयते तत पूर्वणव गतम् । यदिह हेतुत्र तर्कहोमसबन्ध प्रति न चाविहितोऽसावन्तीति कम्य हेतुरुच्यते । अथ मतानुवादमात्रं तत्तु वायुक्षेपिष्ठत्ववद्ग- तमित्यनारपत्यमेतत् । उच्यते । न तावढनेनैव वाक्येन हेतुत्वं विधीयते । न च भूता नुवादमानं किं तर्हि हेतो प्रसिद्धिपूर्वकत्वात्सिद्धवदुपदिष्टस्य यावत्यसिद्धयाशङ्का तत्रा- पत्तिलम्याद्वचनालिसद्धि । याऽपि पार्थवादाकाक्षा कम्मादिति साऽप्यनेनैव हेतुना निवर्त्यत इति मन्यते । अथाप्यर्थवाढत्वं तथाऽपि तन्तनिर्णातहेतुत्वमेवेति सर्वान्नकर- णविषय विज्ञायते ततश्च हेतुरप्यम्पिति पूर्व पक्ष । सबन्धम्य न विधेयत्वात्तगत- १ते से १-६-३1२ ते. प्रा. १०५ ·[अ०१पा०२०३] मामासादान । (३९ नन्वमसिद्ध कार्यकारणभावेन हेतूपदेशः। सत्यमेवं लोके, विधायिष्यते तु वचनेन वेदे । शूर्पण होमे कर्तव्येऽनकरणं हेतुरित्युपदिश्यते । किं प्रयो जनम् । अन्यदपि दवा पिठरायन्नकरणं यत्तेनापि नाम कथं होपः क्रियताती कुतः । तस्याप्यन्नक्रियायामर्थवत्ता, शक्यते च तेनाप्पन्नं कर्तुम् । एतद्धि क्रियत इत्युच्यते । न हि वर्तमानकालः कश्चिदस्ति यस्याय प्रतिनिर्देशः । देतौ च श्रुतिः शब्दः स्तुतौ लक्षणा। यदि च दीपिड. मेव हेतुत्वं होमस्येति वदति । नवप्रसिद्ध कार्यकारणभाव इति । केचिदाहुः । कार्यकारणयोरेवानुमानम् । तथा च दध्नेन्द्रियकामस्येत्यत्रापि वक्ष्यति । तत्त्वयुक्तम् । अकार्यकारणभूतानामपि कृत्तिकादीनामविरोद्तरोहिण्यादिप्रतिपत्तिहेतुत्वदर्शनात् । अतो गम्यगमकत्वमेव कार्यकारणभावं मन्यते । ननु - सोऽप्यनुमानोत्तरकालीनत्वादनम् । सत्यम् । अन्यस्मिन्नेव तु संवन्धे सति पश्चात्प्रसिद्धयन्तमेनमनुमानव्यवहारोपलक्षण. पेनोपन्यस्यति । यद्वा शक्त्यभिप्राय ययोरेव हि व्याधिग्रहणकाले गम्यगमकसामर्या- मना कार्यकारणमावित्वेन साऽवघृता तत्रैव हेतुता । अथ वोटाहतविषयहेतुलक्षणमेतत् । अविनामावो ह्यनेक्कार्यकारणस्वस्वामिसहचरमावादिप्रभेदाभिन्नः, होमे हेतुत्वेनोच्यमाना संबन्धान्तराभावात्कारणत्वेन स्यात् । तच्चाप्रसिद्धं तस्मान्न हेत्वपदेशः । सत्यं लोके हेतुन्यवहारकालाप्रथमं प्रमाणान्तरेण संबन्धप्रसिद्धिरपे. क्ष्यते वेदे तु हिशब्दप्रतिपादिनहेतुत्वान्यथानुपपत्त्या संवन्याभिधायि दृष्टान्तवचनं कल्प्येत यद्यदन्नकरण तेन तेन जुहोतीति, तेन चोपपनं हेतुत्वम् । किं प्रयोजन- मिति ! यदि च हेतुरवतिष्ठतेत्यनेनाभिप्रायेण । अपरस्त्वाह व्यास सिद्धाया सर्वान साधनसाधनको होमः सिद्धो भवति । कुत इति । स एव सिद्धान्ताभिप्रायः । अथ वा कुतो दर्विपिठरादेः साधकतमत्वम् । इतरस्त्वाहानक्रियाया तावत्तस्यार्थवत्ताऽस्ति तावन्मानं वाऽऽनयिप्यते । शक्यते च वेनापीति । उपपत्ति शब्दम्यार्थः । पूर्वेण तु समानार्थता गम्यते । तेन विवसा । शक्त्यभिप्रायमेतत् । यदेव हि तदुपयोगिमात्र तदेव शक्यते कथं चित्ताधकतमत्त्वेन विवक्षितम् । अथवाऽर्थवत्त्व करणविपत्तिनिर्दे- शालम्बनमुपपत्त्या पुनर्वतमानाननियम्य हेतुत्वाभिधानात्ताशस्य होम प्रत्यनुपपत्त्या- शड्कयोपपत्ति वदति । शक्यते च तेनेति । तन चोदयति । एतद्धि क्रियत इत्यु. च्यते तत्कथं शक्यत इत्यभिधीयते । वर्तमानक्रियस्यासंभवादित्युत्तरम् । यद्वा स्वय- मेवाऽऽशङ्कय परिहरति । यदि च न दर्विपिठरादीति । उमयोः परामर्शः । साथ- तत्रानकरणता - 7

·न प्रanuar Tund
-मामेतिrikhurती!
सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०२०३].
रादि न साक्षादन्नं करोतीति नान्नकरणमित्युच्यते । व्यर्थे तस्मिभू-
पस्तुतिरनार्थका स्यात् । शूर्पमपि हि न साक्षादनं करोतीति तेन
विनाऽर्थेन शूर्पस्य स्तुतिनोपपद्यते ॥ २६ ॥
स्तुतिस्तु शब्दपूर्वत्वादचोदना च तस्य ॥ २७ ॥ सि.
सो योनगिनतीन यस्य नेमजामियतtai-
न त्वेतदस्ति । शब्दपूर्वकोऽयमर्थोऽनकरण हेतुरिति । शन्देवान्न-
करणं शूर्पहोमे हेतुरित्याह । न च दीपिठरहोमे तेन शब्दपूर्व शू ।न
च दीपिठरादेवोदना ॥ २७ ॥
व्यर्थ स्तुतिरन्याय्येति चेत् ॥ २८ ॥
इति पुनर्यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् ॥ २८ ॥ नियमानयोग नि-
कतमत्ववर्तमानत्वे पेत्तत्र न विद्यते शूऽपि तथैवेति स्तुतिर्न स्यात् नेन यथा
तव स्तुत्यर्थः कथं चिद्विद्यते तथा मम हेत्वर्थ इत्यविशेपः । हेतौ च श्रुतिरित्यादि
असंबद्धवाक्यसंबन्धिदोपादन्ते द्रष्टव्यम् । स्तुता लक्षणेति । अन्नकरणत्वेन सर्व-
जनामिमतेन प्राशस्त्यं लक्ष्यते । शूर्पणेति चास्मिन्पक्षे नित्यानुवादोऽनकरणसामा-
न्येनैव प्रामस्य । इत्थं पा सूत्रगमनिका । तत्रार्थवत्वं तावदर्थवादात्प्रयोननवत्तरत्वमु-
पपत्तिरित्यप्रसिद्धं, संबन्धोऽपिकाल्पनिकवाक्याश्रयणात् । तस्माद्धेतुः ॥ २६ ॥
पेणेति तावत्करणविमक्तिश्रुत्यैवावरुद्धो होमो नानुमानिकैईविपिठरादिभिः सह
बाघविकल्पसमुच्चयान्प्रतिपद्यते ।
होमश्च तेन निराकासीभूतो नान्यत्प्रार्थयते । अनुत्थितायामेव च दर्विपिठरादिश्रुती
सूर्य प्राप्नुवच्छुत्यनुमानं प्रतिब नाति । नेन ब्रीति-अचोदना च तस्येति । हेत्वपदे.
शश्च स्तुत्यैवोपपद्यमानः सन्नश्रुतदृष्टान्तकल्पनायें प्रभवति । शूर्पश्रुतिश्च वि-युद्देशपाति-
न्यनन्यप्रयोजना विस्पष्टा च सती परित्यक्तुं न युज्यते । तस्माद्यद्वाऽन्नकरणत्वादित्येप
कर्तव्य इत्यनेनापेक्षितत्वालक्षणयेतत्प्रतिपादयति प्रशस्तत्वादिति । अथ वाऽनकरण•
त्वादिति श्रुतिवृत्तमेव । तत्र यथाश्रुतं विभ्युद्देशे हेतुतामप्रतिपद्यमानं तदनन्तराकासिता
थोपप्लुनहेत्वपेक्षप्राशस्त्यहेतुरवधार्यते, अन्नकरणत्वात्प्रशस्त इति । कल्सनाद्वयेऽपि च
लोकप्रसिद्ददृष्टान्तलामानाश्रुततद्वाक्यानुमानप्रसङ्गो भविष्यति । सिद्धं हि प्रशस्तानां कर्न.
न्यत्वमन्नकरणानां च प्रशस्तत्वमिति । अचोदना च तस्येति व्याख्यान्तरम् । तव हि
यद्यदन्नकरणं तच्चोद्यते न च दर्विपिठरादीनां करणता सापकतमस्य पाकादेः करणत्वान् ।
एवं चोत्तरसूत्रमारतति ॥ २७ ॥
यत्पुनः शूपेऽप्यन्नकरणत्वानुपपत्तेः स्तुतिर्न प्राप्नोतीत्युक्तं किं तत्राभिधीयते ॥२८॥

·। ८ [#० १पा०२० २Jins मीमांसार्दन , अर्थस्तु विधिशेपत्वायथा लोके ॥ २९ ॥ अस्मत्पक्षेऽर्थोऽस्ति । वाक्यशेपो हि स विधेस्तदा भवति । संवा- दश्व स्तुतिवचनत्वेन यथा वयं शूर्पणानं क्रियमाणं जानीपस्तया शूर्पे. णानं क्रियत.इत्येव गम्यते । तदा चावर्तमानं स्तोतुं वर्तमानमित्युप- दिशति । त्वत्पक्ष एप दोषो यस्य ते हेतुविधिः । विधौ हि न परः शब्दार्थः प्रतीयते । न च वर्तमानमुपदिशन्वेदः शक्यमर्थ विदध्यात् ।' अस्मत्पक्षे तु एप परशब्दः परत्र वर्तते यया लोके बलवान्देवदत्तों यन्नदत्तादीन्मसहत इति ।.मकृष्टवलेऽपि बलवच्छन्दो वर्तमानो न सिंह शार्दूल वाऽपेक्ष्य प्रयुज्यते, ये देवदत्तात्तु निकृष्टवलास्तानपेक्ष्य भवति । अस्मत्पक्षेऽर्थोऽस्ति स्तुल्यालम्बनकरणत्वं नाम, वाक्यशेपो हि भवन्पारतन्त्र्याद्वौण- त्वाद्यपि प्रतिपद्यते तदा च विधेयान्तरवशादवश्यमनुवादेन भवितव्यमनुवादश्च यथायिः ज्ञातस्य भवति । अतः शब्देनैवाभ्यनुज्ञातं यादृशं वयमन्नकरणत्वं शूर्प पश्यामस्तादृशमिदं संकीर्यत इति । अनेन वर्तमानापदेशो ब्याख्यातः । तत्रापि हि कृतं वा करिष्माणं वा स्तोतुं क्रियत इत्युच्यते । कथं स्तुतिः, सर्वलोकस्य मूतमविष्यदनादरेण वर्तमानोपकारानुरागाद्वर्तमानालोचनेनैव च कालान्त- रेऽपि तत्र प्रीतिरिति क्रियत एवानेनानमित्युच्यते । अथ वाऽन्नक्रियाशक्केवर्तमानतामन्न. क्रियायामेवोपचर्य स्तौति । तत्रापि जनानां शक्त्यतिक्रमेणामिव्यक्तिप्रियत्वात्क्रियत इत्युक्ते स्तुतिर्भवति । न शक्त्यभिधानात् । तव तु विधिवादित्वान्मुख्यान्नकरणत्व- 'वर्तमानत्वयोरग्रहणे दोपः । किं कारणम् । विधानं हत्यन्तानवगतार्थविषयम् । तत्र यथाश्रुतादन्यथाग्रहणं निष्प्रमाणकम् । एतदेवाऽऽह-विधौ हि न परशब्दार्थः प्रयो. जनमिति । परशब्दार्थो हि लसणासु प्रयोजनम् । तदिह भूतमविप्यस्क्रियावाचिनः शक्तिवर्तमानतावाचिनो वा स्वार्थे वर्तमानान्तक्रियावाची शब्दः कल्पनीयः । तन्निमित्तमात्रे शब्दार्थे साधकतमत्ववाचिनी तृतीया। ननैवंभूनत्वं कुतश्चिसिद्धमित्य- प्रमाणकम् । अथ मुख्यार्थपरिग्रहः । तत्रोच्यते । न च वर्तमान साधकतम वोपदिशः न्वेदः शक्यमर्थ विदध्यात् । न हि वर्तमानानक्रियेण शूर्पादिना साधकनमेन वा पाकेन होतुं शक्यते तस्मादुमययाऽपि विप्रतिषिद्धम् । अस्मत्पक्षे त्वनुवादत्वात्परशब्दार्थग्रहणम् । यया लोके बलवान्देवदत्त इति भूम्न्यतिशायने का मतुष्प्रवृत्तिर्न च विशेष उपात्तोऽ. मुप्मात्प्रकृष्टवल इति । तत्र सर्वसत्तेभ्यः प्रकर्षे मुख्यः शब्दो न च तथा संमवति सिंहादीनां बलवत्तरत्वादिति देवदत्तान्न्यूनतरवलानपेक्ष्यैवमभिधीयते तथाऽत्र विप्रकृष्ट ।

·। १४२' सतन्त्रवार्तिकशायरभाष्यसमेते- [अ०१पा०२१०३] एवं तेन ह्यन्नं क्रियत इति प्रकृष्टान्नकरणेन संस्तवः शूर्पस्य, निकृष्टा न्यन्यान्यनकरणान्यपेक्ष्य भविष्यति ॥ २९ ॥ ६ मा प्राय dिs तागलामेशमानजन्मात् यदि च हेतुरवतिष्ठेत निर्देशात्सामान्यादितिचेद- व्यवस्था विधीनां स्यात् ॥ ३० ॥ यद्यपि च भवेदनकरणं हेतुर्दीपिठरप्रकाराणा तथाऽपि शूर्प एवाय. तिष्ठत । शब्दादनकरण हेतुरिति विज्ञायते । शब्दश्च शूर्पस्याऽऽह न दर्वी- पिठरादीनाम् । तद्धि निर्दिश्यते यस्माच्णान्नं क्रियते, तस्माचर्पण जुहोतीति । तरान्नमाधनलागलाद्यपेक्षया शूर्प साधक्नममित्युच्यते । नन्वेवमापेक्षिक्षवृत्तर्मुख्यत्वमेव म्य त् , तथा च देवदत्ते बलवच्छ प्रवृत्ति नैव गाणी मन्यने । सत्यमेव, यदा ताव न्यूनमात्रापेक्षयव प्रयुज्यते यदा त्वविशेषप्रवृत्तेस्तदधिक्वप्वपि बल्वबुद्धि ता तदा स एव शब्द कुतश्चिदपि न्यूनवले वर्तमानो गांण सपद्यते । तथा यदि विध्युद्देशोपात्ते शपेऽन्नकरणत्वमन्यते ततस्तन्न्यूनमात्रापेक्षया वा मुख्यत्व न्यूनानुपादानाद्वा सामा- न्यत प्रवृत्तम्य सर्वप्रकृष्टगामित्वबुद्धा सत्या गोगता । मवतम्त्वपूर्वविधानाढत्यन्तसा धक्तमत्ववर्तमानत्वयो क्रिया प्रत्युपादानान्यूनापेक्षागौणत्वयोनिमित्त नास्तीत्यतिहेश स्यादित्यसमानम् ॥ २९ ॥ 1 अम्युपेत्यवादोऽयम् । यद्यपि हेतुविधान तथाऽपि न दर्विपिठराटे प्रसङ्ग । कुत सर्प हि विधायान्नकरण हेतुरच्यते । सोऽपि च न लोके प्रसिद्ध , शब्दमेव दृष्टान्त वाचिनमनुमाय साधयितय । तदनुमाने च श्रुतहेतुत्वान्यथानुपपत्ति प्रमाण, साच यावत्येव हेतुत्वमुपपन्न ततोऽधिकारूपनायै न प्रभवति । शूर्प च होमसबन्धित्वेन प्रतिज्ञातेऽन्यधर्मम्याहेतुत्वादवश्य तद्गतमेवान्नकरणत्व वक्त यम् । सनिघेश्च तवच्छिन्न मेव तद्गम्यते । लोकेऽपि च य धर्मिण प्रतिज्ञाय यो हेतुरपदिश्यते स प्रथम तावत्तद्- तविशेषात्मनेव प्रतीयते । तदात्मकम्य तु साव्याशानुगमाभावात्सामान्यमानं विवक्षित मिति दृष्टान्तप्रयोगवेलायामेवावधार्यते, वेटहेतूना पुनर्न सामान्यात्मना साध्यसबन्धोऽ वगतो न विशेषात्मना सोऽधुनैवार्यापत्त्या कल्पनीय । तत्र विशेषम्योपाटानात्सामान्याप्रमिद्धेश्च तत्परित्यागनिमित्तम्यासमत्रादुपातवि- शेषमात्रोपमद्दतान्यथानुपात्तिनगतमेव दृष्टान्तवचन कल्पयति । तदकल्पने हि हेतु निर्देश, श्रुतो विरु यते । यदि तु दर्विपिठरादिगतान्नारणत्वहोमसबन्धाविनाभावो न करप्यते 1 न किं चिच्छुन दृष्ट वा नावा पने । तम्मादीदृश दृष्टान्तवचन करप्य ·[अ०१पा०२० मीमांसादर्शने यया यस्माइलबदुपध्मातोऽग्निस्तेन में -गृई दग्धमिति, नानगिराप बलवदुपश्मातो दहतीति गम्यते । अथ मतं, येन येनान्ने क्रियते प्रणाच्या भूपादन्येनापि, तेन तेनापि होपः क्रियत इति । अन्य वस्था विधीनां स्पान्न केनचित् प्रणाड्याऽनं क्रियते । तत्र यावदुक्तं स्याउनुहोतीति, तावदेवान्नकरणेन जुहोतीति । अस्मत्पक्षे पुनः शूर्प स्तूयते । तेन ह्यन्नं क्रियत इति वृत्तान्तावारुपानं न च वृत्तान्तज्ञाप- नाय, किं तहिं परोचनायैन । तस्माद्धत्वान्निगदस्यापि, स्तुतिरेव कार्यामति ॥ ३० amaraamana nirmiti [४] तदर्थशास्त्रात् । पू. अदानी कि विवक्षितवचना मन्त्रा उताविवक्षितवचना: । किम.' थपकाशनेन यागस्योपकुर्वन्ति, उतोचारणमात्रेणेति । यद्यच्चारणपात्रेण यद्यच्छुपमन्नकरणं तेन तेन जुहोतीति । तदेतविशेषदृष्टमनुमानम् । लोकेऽपि तृणधूम- दर्शनात्तृणाग्निरेवानुमीयते नाग्निमानम् । यथा च गमनं गोशब्दव्युत्पत्तिनिमित्तत्वेनो. पादीयमानं सानादिमत्सामान्यप्रत्ययोत्तरकालं तद्तमेव निमित्तत्वं प्रतिपद्यते न गन्त- সাগৰিণপি শাহায্য না ব্যাগগাহ্যান্সাশাইলঞ্জ। ततावानर्थः स्यात् । यद्यदन्नकरणसमर्थ शूर्प तेन तेन होतव्यं न दर्विपिठरादिग्रहणम् । यथा बलबटुपध्मातेऽग्नौ दहनहेतुत्वेनोक्ते स एवानुप-मातो न दहेन तु शङ्खा. दयो बलवदुपध्माता दहन्ति । तम्मान्द्यवस्था । यदि पुनः शूर्पगतान्नकरणव्यतिरेकेण महासामान्य विवक्ष्यते ततो ययगृहीतं तम्य तम्य का चिदन्ननिमित्तता विद्यत इत्य. व्यवस्थितत्वाद्धमासिप्तद्रव्यमानानुवादः सननर्यकोऽन्नकरणशब्दः । तस्मादलहेतुत्वेन स्तुतित्वमेव वरमिति ॥ ३० ॥ इति हेतुवन्निगाधिकरणम् ॥ ३॥ इहाऽऽनर्धक्यान्नवणास्केचिदेवं संदेहमपन्यायन्ति किमर्थवन्तो मन्त्रा उतानर्धका इति. तत्त्वयुक्तम् । स्पष्टे शब्दात्मतीतेऽर्थे नानवयं हि शङ्कयते । अग्नौ दहति दृष्टे वा दग्धृत्वं कि विचार्यते ॥ सर्वत्र हि कार्यदर्शनाच्छन्दाना शक्तयः कल्प्यन्ते । नचा- र्थप्रत्यायनं मन्नेवप्युचार्यमागेपुपलभ्यते । न चाविशिष्टस्तु वाक्पार्थ इत्येवमादि- प्रतिज्ञामात्रताध्योत्तराः पूर्वपक्षा भवन्ति । तम्मादयुक्तोऽयमुपन्यास इति मत्वाऽऽह-कि विवक्षितवचना मन्त्रा उताविवक्षितवचना इति 1 नन्वनेनैव हेतुनेदमपि न विचारणी- यम् । नैप दोषः । अर्थवतामपि वाक्यानां वैविध्यदर्शनात् । उच्चारणार्थप्रत्यायने पवि. नाभते तवान्यतरविवक्षया प्रयुज्यमानेऽपि किंचिनान्तरीयकं भवति । यद्यर्थप्रत्यायन १ तदर्यशानादित्सारभ्य मन्त्रानवामित्यन्तस्यास्नलेऽपि व्याय्यासोकोयमवयवशो विमञ्च व्याख्यायत इति शेयम्।

·१४४ सतन्त्रवार्तिकशायरभाष्यसमेते [अ०१पा०२०४] तदा न नियोगतोवर्हिदेवसदर्न दामीत्येप पहिर्लवने विनियुज्येत। अ. भिधानेन चेत्, प्रकरणेन विज्ञानाङ्गभावो नान्यत्रोपकतं शक्नोतीत्यन्तु रेणापि वचनं वहिलवन एवं चिनियुज्यतति । तदेवमवगच्छामः । उच्चारणमात्रेणैवोपकुर्वन्तीति । कुतः । तदर्थशास्त्रात् । विवक्ष्यते तदोचारणमर्थात् , अयोच्चारणविवक्षा ततोऽर्थप्रत्यायनमनुपङ्गात् । यथा जपेषु विपविद्यासु चेत्यस्ति विचारावसर. । कथं पुनरस्य प्रमाणलक्षणेन संबन्धः । पूर्वमेवो- तमेतत् । यथाऽऽन्नायस्य क्रियार्थत्वादित्ययमेवार पूर्वपक्ष इति तदुत्तरेणैव च निरा. काक्षत्वान्न पुनरमिहितम् । एवं हि मन्यते यत्र सोडरोदीदित्येवमादे. क्यं चित्सबन्धापादनं, तत्र मन्त्रेषु क सदेहम्तस्मादुपयोगविशेष एव • चिन्तनीय इति । तत्र विधिस्तुतित्वे तावत्स्वयमेव निराकरिष्यति, अविधिसरूपत्वात् । प्रदेशान्तरविहि- तस्तुत्यसंभवाच । परिशेषात्म्वरूपप्रयोगे सत्ययॊधारणयोः किं विवक्षितमिति विचा यते । सामसु तु वाचावामावादात्मप्रयोगमात्राक्षराभिन्यक्तिपरत्वगतसंदेह. । क्षं पुनः पूर्वपक्षवादिनः श्रुत्यसंयुक्ताना केषा चिन्मन्त्राणा प्रयोगसिद्धिः । केचिदाह । अप्रयोगार्थमेवासावविवक्षितार्थत्वे यतते । न ह्यनाश्रितार्यान्मन्नान्कश्चिदपि प्रयुक्ते । अतो यच विमुच्चारणमात्रेणोपकुर्वन्तीति सिद्धवत्प्रयोगाभिधानं नैतदजसैव द्रष्टव्यम् । अयं हि तत्र दुष्टोऽभिप्राय । यदि नामोच्चारणमानोपकारं वक्ष्यति । तत्र शक्ष्याम्य- स्याप्रयोग वक्तुमिति । यदपि प्रयोजनकथने बहिर्देवसदनं दामीत्ययं बर्हिवनारप्र. च्यान्यते तदनेन प्रकारेण प्रयोगप्रच्यावनमेव द्रष्टन्यम् । अथ वा याज्ञिकदर्शनेनावि. गानात्प्रयोगसिद्रिमविचार्येनरो विचारः । किमयं तु यक्षिकप्रसिद्धिस्पेक्षिता यत. सेन तावद्युतायुक्तत्वेन न विचार्यते । तत्रायमभिप्रायः । सर्वथा तावद्द्वमेपा स्मृतिन्यायेन प्रयोगित्वमवस्थित तत्र शक्यं बाधितु तस्यैव विदं मूलं निरूप्यते । तद्यदि पूर्वपो मविप्यति ततोऽन्यप्रमाणाभावाद्विनियोजनश्रुत्यनुमानेन मूलं क्ल्पयिष्यामः । सिद्धाने तु लिगमरणयोरेप मूलत्वाध्यवसानम् । अथ वैवं पूर्वपक्षेऽपि प्रयोग. । स्वाध्याया- ध्ययनविधिनैव मन्त्रा. पुरुपर्याय नीयन्ते । तथा हि । दर्शपूर्णमामादिभि कमप्रकर- णाम्या यावसंम्पृश्यते तत्सर्वमुपकारसत्वेन म्वीक्रियते । प्रयानादिवाक्यानि मन्त्र रूपमपि च। तत्र प्रयानादिवाक्यान्यध समर्प्य चरितार्थानि स्वरूपसंम्पर्शे सत्यपि प्रयोज्यता न प्रतिपद्यन्ते । मन्त्राः पुन कर्मानापयिकाभिधायित्वात्तेनाशेनानपेक्षिता । स्तुतिविधि. स्मृतीना तु प्रकारान्तरेण सिद्धिरिति प्रयोगवचनेनेपा रूपमेवाङ्गीक्रियते । म्वा याया: ध्ययनचोदनाऽपि प्रत्यासन्नतरमन्त्रस्वरूपमेव समर्प्य चरितार्थत्वान्न विप्रकृष्टमभिधानं यावच्छति । प्रयानादिवाक्येष्वपि तावद्र्पग्रहणमेव प्रसतपासत्तित्वभिप्रेतायटानेन - .

·(म.पा.२.४७ मामासादशन। अयोचारणमात्रेण, ततो धक्तव्यो विनियोग उक्तश्च । अतो नार्या- भिधानेन । यया साक्षः पुरूपः परेण चेन्नीयते नूनमाक्षिभ्यां न पश्यति गम्यते। hen 'नन्ववादाथै भविष्यतीति चेत् । न हि । येन विधीयते तस्य वाक्यशेषोऽर्यवाद इत्युक्तम् । न च निरपेक्षेण विहितेऽर्थवादेन किंचि- मंत्राविस riding the Roar cheginning wicantanto uning we sta तयाऽभ्यादानसमयी मन्त्रो उदाहरणम् ! लिङ्गादेवाऽऽदाने प्रासाद वचनेन विघीयन्ते । तां चतुभिराद इति । चतुः संख्यार्थमिति चेन्न । समुचयशब्दाभावाद | Asiste gauger be ang id are are direction and cord to uncate that all the manteng to the en este युक्तं न स्विह तथा किंचित् । पान्दे च कार्यस्यासंभवादर्थे कार्य विज्ञायते । मन्त्राप.. तु शब्द एक समवति । अवश्यं यर्थप्राधान्यपक्षेऽपि पुरुषः शब्द नियोक्तव्यः । तद्वया. पारोत्तरकालत्वादाभिधानस्य । तस्माद्रूपमेवाझम् । तथा च तदर्थशास्त्रादीन्युच्यन्ते । परिहारसूत्रक्रमानुरोधेन विपर्यस्ताभ्युदाहरणान्यभ्रयादानात्प्रभृति दातव्यानि । भाप्यका- रस्तु यपानपोदाहतैरपि कार्यसिद्धिं मत्वैवमुपन्यत्तवानुरुप्रथा उरुपयस्वेत्यादि । यथासाक्ष इति । नीलीरोगाद्युपहतेन्द्रियस्य चक्षुरस्त्येवेति परैर्दश्यते, परेण तु नीय- मानमुपलभ्य न पश्यतीति ज्ञायते, तथा मन्त्ररूपमालोचयतामर्थप्रकाशनशकिबुद्धिर्यद्यपि भवति तयाऽपि परेण विनियोगं दृष्ट्वा स्वयं विनियोजकशक्तिर्नास्तीति गम्यते । तत- श्वार्धातन्त्रत्वम् । अन्यथा स्वयमेव विनियुज्येत । नन्वर्थवादार्थमिति । लिङ्गप्रकरणा- नुमितमन्त्रविधिस्तुत्यभिप्रायम् । न हीतिच्छेदः । विधिनकवास्यतयाऽर्थवादाः स्तुत्याः कस्पिताः । प्रदेशान्तरस्थस्य तु प्रत्यक्षस्याऽऽनुमानिकस्य वा विधैरात्मनः समीपेऽर्थ- वादमपश्यतः स्वयं रोचनाशक्त्याविर्भावेन व्यावृत्तापेक्षत्वान्न दूरस्थया स्तुत्या कार्यम् । तथाऽयादाने रूपादेव प्राप्तवान्मन्त्राणा ता चतुमिरादत्त इत्यनर्थक वचनम् । चतु:- संख्यामपि ध्रुवदेतन्यन्त्रगतापेष भूयान्न क्रियागताम् । न ह्यन्यगुणोऽन्यगामी भवति । न च निष्क्रियत्वात्काङ्गत्वेनोपदेष्टुं शक्यते । तेनैवं वाक्यं भवेच एते चत्वारस्सैर या- दानं कुर्यात्ते च प्रागेव वचनाचवार इत्यानर्थक्यम् । क्रियानइत्यादेष च संख्यायाः समुञ्चयशब्दामापाच प्रत्येकं च सामद्विकल्प. प्रसज्यमानो न शक्यो वारयितु । अस्मत्पक्षे पुनर्वचनगम्यत्वादशस्य न चतुर्यः प्रागस्तित्वे प्रमाणमिति युक्त, समुच्चयः । १ मा०६० (१-११)/२ ० सं०१५-1-12। १९ ·(SEAR सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०२०४]" तथा, इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्त इत्युदाहर- णम् । रशनादाने प्राप्तस्य रशनादान एव शाखं विनियोजकम् । तद्धि वक्षितार्थत्व न घटेनेति । ननु गर्दभरशनां परिसंख्यास्यति । न शक्नोति परिसंख्यात्म्... परिसंचक्षाणो हि स्वार्थ च जह्यात, पराषच कल्पत, प्राप्तं च वाघेत । तस्मान, विवक्षितवचना मन्त्राः । अतो न प्रमाणं वहिर्देवसदनं दामीत्यस्य रूपं पहिलवने विनियोगस्य । वाक्यनियमात् । नियतपदक्रमा हि मन्त्रा भवन्ति । अग्निमूर्धा दिव इति, न विपर्ययेण। यद्यर्थमत्यायनार्या विपर्ययेणाप्यर्थः प्रतीयत इति नियमोऽनर्यक: स्यात् । अयोचारणविशेपार्या विपर्ययेऽन्यदुच्चारणमिति नियम आश्री. यते तेन यतरस्मिन् पक्षे नियमोऽर्थवान् स नूनं पक्ष इति । नन्वर्थव- स्वपि नियमो दृश्यते । यथेन्द्रानी इति । युक्तं तत्र तत् । विपर्ययेऽर्थforms of wish name lit really ne preosame, dec tu nak) उमयोरपि तावदशनयोरश्वगर्दमवन्धनार्थमादानमर्थप्राप्तत्वान्न विधीयते। यदि मन्त्रोऽपि रूपात्प्राप्तोऽनर्थकं वचनम् । परिसंख्येति परेर्वनार्थत्वात्तद्विपया बुद्धिरभिधीयते । साऽपि गर्दमरशनाया आदाने वा स्यान्मन्त्रे वा । उमयथा च त्रिदोषी । विधिपरः सन्न गृह्यत इति स्वार्थ नह्यात् । परम्य च वाक्यस्य गर्दमरशना नेत्यस्यार्थे क्स्सेत । प्राप्तं च रूपादाद्वा मन्त्रमादानं वा बाधेन । अदृष्टार्थत्वे त्वन्धन्यायेन यत्रैव नीयते तव वर्तिप्यते । यदि चाश्वामिवानीमिति संबन्धः स्यात्ततः परिसंचलीतापि न त्वसा• पस्ति । कारकाणां क्रियापरिहारेणान्योन्यसंवन्धामावात् । तेन वाक्यमपि क्रिययैव संचनीयात् । एका च सा । प्रकरणापूर्वसंयोगश्चाविशिष्टस्तस्मान्न परिसंख्याप्रयोजन फययति । अतो न प्रमाणं बर्हिरित्यादि । तदा हि महाप्रयोगवचनेन सर्वे मन्त्राः केवलप्रधानास्तित्प्रयोगाबहिर्भाववृत्तयो नाहैः संबध्येरन् । पाठक्रमानुरोधात्तु तदाऽपि नैव व्युत्क्रमेण प्रयोग. कर्माण्यनादृत्य सकृदेषानुवाकमध्यायं वा पठित्वाऽनुष्ठीयते । , अग्निति योऽर्थः प्रतीयते स मूर्धग्निरित्यनेनापीत्यनर्थको नियमः । यस्य त्वदृष्टार्थता तम्य मान्यत्वे तदुच्चारणनन्यादृष्टप्रमाणाभावात्क्रमान्यत्वं न युक्तमिति नियमार्थवत्ता । अब नियनपत्यायनादृष्टं करप्येत तदुच्चारणादेवोपपद्यते तदधीनत्वा नियतप्रनीतेः । यस्तु दृष्टार्थेषु प्रतिप्रत्ययममासेषु नियमो दृश्यते ययेन्द्रानी नीलो. पलं रानपुरुषधिगुनिष्काशाम्बिरिति । युक्तं तत्र विपर्ययेऽपशब्दार्थान्यत्वानर्थक्य. प्रसगात् । अनावदन्तविशेषणत्वादिनिमित्तो हि तत्र नियनः पूर्वनिपातः स्मर्यते तेनानी- है. ० (-1) ० सं० ४-४-२) २० सं (६-३-१)।

·[अ०१पा०२०४] मीमांसादर्शने। 23-4 बुद्धशास्त्रात् । युद्धे खल्वपि पाठादर्थं तदभिधानसमा मन्त्रो भवति । अग्नीदग्नीन् । विहरोति । स बुद्धे कि बोधयेत् । अथ नूचारणविशेपार्थाः, बुद्धेऽप्यु- धारणविशेषोऽवकरप्येतति । ननु पुनर्वचनासंस्कारविशेषो भविष्यति । एवमस्मस्पक्षमेवाऽश्रितोऽसि । वचनमुच्चारणम् । तद्धि शक्यते कर्तुं नार्थमत्यायनम् । तत्मतीतेऽशक्यम् । यथा सोपानले पादे द्वितीयामु- पानहमशक्यत्वानोपादत्ते । अविद्यमानवचनात् । यने साधनभूतः प्रकाशयितव्यः । न च तादृशोऽर्थोऽस्ति राहश- मभिदधाति । यथा चत्वारि शृङ्गा इति । न हि चतुःशृङ्गः त्रिपादं द्विशिरस्कं सप्तहस्तं किंचियज्ञसाधनमस्ति । तदत्राभिधानार्थः किमभि. न्द्रावित्यसाधुत्वं पुरुपराज इत्यर्थान्यत्वं काशम्विनिरित्यनर्थकत्वम् । यस्त्वनीद्राविति कचित्प्रयोगः स छान्दसोऽग्नेर्वाऽभ्यर्हितत्वम्य विवक्षयति मन्तव्यम् । तुल्यकक्षा- र्थप्रतीताविन्द्रानीपदमेव व्यवस्थितम् । नन्विहापि -मान्यत्वादमन्त्रत्वं स्यात् । तदेवा. परत्वे सति तदविनाशे तु किं निमित्तमिति न विदाः । तेन मन्त्रप्रसिद्धी वाक्यनि- यमादित्यपि सूत्रम् । अथ वाऽस्त्वप्रकरणावीतवाक्यनियमात् । न स्वामियाने ऽन्यदी- यस्याऽऽत्मीयस्य च विशेषः । अथ वा मन्त्रपरिपेयवाक्ययोस्तुल्येऽभिधानसामा मन्त्रवाक्यनियमोऽदृष्टार्थः । अप वाऽनेकध्यानादिस्मरणोपायप्रसङ्गे पाक्यनियमात् । न हि दृष्टेऽर्थ मन्त्रस्य ध्याना- देवी कश्चिविशेष इत्यदृष्टार्थता । न हाविद्वान्विहितोऽस्तीत्यवश्यं तावदग्नीचाऽऽत्मीयाः पदार्थाः प्रागेव कर्म. प्रक्रमादवगन्तव्याः । तत्र प्रैपः पिष्टपेपणन्यायेना ज्ञापयितुमशक्नुवन्नदृष्टार्थो भवति । अथ स्मारको मन्त्र इत्युच्यते । तदपि नास्ति । बामणज्ञानाम्यासपाटपनिमित्तसंस्का- रादेव तत्सिद्धेः । संस्कारामिन्यचिहेतुरपि पूर्वपदार्थसमावि सणमेव वा भविष्यति नार्यो मन्त्रैः । तत्र यदुच्यते संस्कारविशेपो भविष्यतीति नासावधादन्यः संभवत्यतः पूर्वपक्षापत्तिः । यदि हि प्रतीतोऽप्यों नैव दृष्टं साधयति ततो यत्तदपि गत्वाऽ. वश्यं कल्पनीयं तदुचारणादेव वरमिति । न चतुःशृङ्गादि विचित्म तत्संबन्धि वा प्रकृती विकृती वा विद्यते । यद्यपि च गुणवादेन किंचित्स्यात्तथाऽपि तदनुष्ठानामावान तस्मृत्या कार्यम् । न च ज्ञायते १० मा(1mja-)1 २ ० सू० ( ३-४-८)।

·rance to the alar) (Compadation) सतन्त्रवातिरंगावरभाप्यसमेते- [अ०१पा०२०१] दध्यात् । उचारणायें त्ववाल्प्यने । तया मा मा हिंसीरित्यसत्या- मपि हिंसाया रिमभिदध्यात् | nrn.uxitertaa ram अचेतनेऽर्थवन्धनात् । अचेतनेऽर्थ खल्वर्य निवघ्नन्ति, ओपधे जायस्वैनमिति । अभिधा- नेनोपर्वन्त एवजातीयका ओषधि पशुत्राणाय प्रतिपादयेयुः । न चासावचेतना शक्या प्रतिपादयितुम् । उच्चारणार्ये तु नैप दोपो भवति। तस्मादुचारणार्याः । शृणोत नावाण इति चोदाहरणम् । अर्थविप्रतिषेधात् । अर्थविमतिपेयोऽपि भवति । अदितिधारदितिरन्तरिक्षमिति । सैव यौस्तदेघान्तरिक्षमिति को जातचिदवधारयेत् । अनवधारयंश्च किम- मिषानेनोपर्याद । उच्चारणमारे तु नेप विरोधो भवति । तस्मादु चारणार्या मन्त्राः । एको रुटो न द्वितीयोऽवतस्ये, असंरयाताः सह- माणि ये रुद्रा अविभूम्यामिति चोदाहरणम् । स्वाध्यायवदवचनात् । म्बा यायकाले पूर्णिमाऽवहन्तिं करोति । माणवकोऽवहन्तिमन्न मधीते । नासौ तेन मन्त्रण तदभिधानमभ्यस्यति असरानुपूर्णा अवधारण एव यतते । येन च नाम प्रयोजनं तदभ्यसितव्यम् । अत छ प्रदेशे प्रयुज्यनामिति । तत्र मन्त्रपाठनमानुरोधेनोच्चारणमापतनीति सिद्ध पूर्व पक्ष । मा मा हिंसीर्मा मा सनातमित्यादीनि वेदिहविर्धानादिविषयत्वादचेतनेऽर्थव- न्धनादित्यवाप्युटाहरणम् । इह त्वप्रमत्ताया हिंसाया प्रतिपेघानर्धक्यम् । ओपधे प्रायम्ब, शृणोत ग्रावाण इति च सवोधन कार्यनियोगाभिमुस्त्यकरणार्थम् । न चाचेननम्याऽऽमिमुम्य समवनि । न च पशुत्राणे प्रातरनुवाक्श्रवणे वा प्रपेण प्रवृ. तिरुपपद्यत इत्यानर्थक्यमर्थविवसायाम् । द्युत्वमन्तरिक्षत्व चाटिनेरेशानेकत्व च स्टम्य विप्रतिपिद्धम् । न चैप विप्रति. पिद्धोऽर्थ क्मीपयित । क्थं वाऽदितिर्दवताऽन्तरिक्ष चौर्वा भवेन् । न च स्तुत्य- नयाऽपि हेतुद्वय परिहतुं शक्य ब्राह्मणे हि विधिशेषभूता स्तुतयोऽर्धवन्त्यो भवन्ति । मन्त्रम्नुतिम्लप्रयोजनलानाऽऽदर्तया । मनायाया ययनम्य कार्यत्वाद्यत्कर्मण्युपयोझ्यते तदभ्यासिनन्य तच्चैव विद्वान सन्तो वृद्धा शिप्यानक्षरावयारण एव प्रवनयन्ति सनिहितेऽप्यर्षे न तद्वचनाम्यामे । १. स. (1-1-11)12. आ(१-१३)। ३ वा. स. (१-५४)। on thresting Cora) ·। Diruchmetimes [सं०१पा०२०१] मीमांसादर्शने । उचारणाभ्यासाचारणेन प्रयोजनामित्यवगच्छामः । अविज्ञेयात् । अपि च केपीचिन्मन्त्राणामशक्य एवार्थो वेदितम् । यथा, अभ्य. क् सात इन्द्र प्राष्टिरसे इति, मृण्येव जरी तुर्फरीतू इति, इन्द्रः सो. मस्य काणुका इति च । एते कि प्रत्याययेयुः । उच्चारणार्थे तु न दोप! तस्मादुचारणार्या मन्त्रा इति । अनित्यसंयोगान्मन्त्रानर्थक्यम् ॥ ३१ ॥ अनित्यसयोगः खल्वपि भवेन्मन्त्रेवभिधानार्थेषु । यया कि ते कृण्वन्ति कीकटेपु गावं इति । कीकटा नाय जनपदाः । नैचाशाखं नाम नगरम् । प्रमगन्दी राजेति । यद्यभिधानार्थी, पाक ममगन्दानायं मन्त्रोऽनुभूतपूर्व इति गम्यते । तदेतेस्तदर्यशास्त्रादिभिः कारणैर्मन्त्राणापविवक्षितवचनता ॥ ३१ ॥ तेनावश्यं तेपामुञ्चारणमेवाशरथेनाभिप्रेतमिति । कैचित्पदार्था ज्ञानेनाविज्ञेयाः । केपां चित्तु वाक्यार्थ एव न ज्ञायते । न च मन्त्रार्थः सत्तामात्रेणोपकरोति क्रियावेलायामस्मर्यमाण इति यदेकान्तेन शक्यं कर्तुमु. चारणं तदेव कार्यमित्यवधार्यते । अर्थप्रकाशनपक्षे यस्य योऽर्थः स एव तेन प्रकाशयितन्यः । केचिचानित्यैरकान- मूतश्चा!रर्यवन्तो मन्त्रा लक्ष्यन्ते यया किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गाव इति । अयं हि दृढेनाध्येतृणां स्मरणेन विश्वामित्रस्याऽऽपै गम्यते । तेन किल कर्मार्थ धनं प्रार्थ- यमानेनेन्द्रोऽभिहितः । त्रैलोक्याधिपते याः कीकटेषु अनपदेषु गावस्तास्तव किं कुर्वन्ति । ते हि नास्तिकाः किं ऋतुनेति वदन्तो न किंचित्कर्मानुतिःन्ति । अतश्च ता नाऽऽशिर सोमसंस्कारार्थ दुहते न धर्म तपन्ति ! न धर्मतपने पयोदानेन सापनीभवन्ति । तस्मा- प्रमगन्दस्य कोकटाधिपतयेद्वेदोधनं तदस्माकं नेचाशाएवं नगरमाभर । हरदोश्छन्द- सीवि भकारः । अथ वाऽस्मान्प्रति तद्विभहि धारय पोषय चेत्येतन्नो मपवनन्धया सापयास्माकमिति । सान्दसं दीर्घत्वम् । यद्येतद्विवक्षितं तपा सत्यादिमदर्याभिधाना- द्वेदस्य कृत्रिमत्वेनाप्रामाण्यं प्रसज्यते । न चान्यो मन्त्रार्थः शक्यते वक्तुमप्रतीतः । अतोऽर्थसदसदायावनाहत्याक्षरोचारणं फलवदाश्रयणीयमिति ॥ ३१॥ १ऋ• 20 (~4)13ऋसं० (८-६-२)।३१. (३-३-२१)।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाप्यसमेते- [अ०१पा०२०४] • presence in the Vene Text bilme, miless अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः ॥ ३२ ॥ सि. अविशिष्टस्तु लोके प्रयुज्यमानाना वेदे च पदानामर्थः । स यथैव सरोके विवक्षितस्तथैव वेदेऽपि भवितुमईति। नैवम् । रोरे तैरथैरवसुः सव्यवहारः। इह देवताभिरप्रत्यक्षाभिर्यज्ञाद्याचेतन' सलापै न कश्चि द्यज्ञस्योपकारः।ययदृष्टं परिकल्प्येत, उच्चारणादेव तद्भवितुमर्हति । यद्धि कर्तव्य, तत्प्रयोजनवद, 'उच्चारण च न कचित् कर्तव्य, यद्यपूर्वाय यद्यर्याय । यद्यों न प्रत्याय्यते न किंचिदनर्थम् । यदि न प्रयुज्यते समाम्नानानर्यक्यम् । तस्मादुचारणादपूर्वम् । तथा च तदर्थशास्त्रायुक्तम्। तदुच्यते । अर्थप्रत्यायनार्थमेव यज्ञे मन्त्रोचारणम् । यदुक्त न देवताभि• यनाङ्गैथ संलापे प्रयोजनमस्तीति/यज्ञे यज्ञाङ्गप्रकाशनमेव प्रयोजनम् । क्यम् । न ह्यप्रकाशिते या यज्ञाङ्गे च गागः सक्योऽभिनिवर्तयितुम् । मन्त्रोच्चारण तावदक्षरग्रह्णन निराकानीकृत न साक्षात्लत्वगत्व प्रतिपद्यते । असराणा च इयवदनितिक्त यतात्मकत्वात्प्रारणेनाग्रहणम् । एव पदार्थज्ञानम्य वा क्यार्थप्रत्ययेन नैराशाझ्या ग्रहणम् । वाक्यार्थप्रत्ययम्त्वकृतार्थ प्रकरणे विपरिवर्तमान क्यिात्मकत्वात्प्रयोगवचनामाशित कर्मसमवेतानुष्ठाम्यमानार्थम्मृतिफ्लत्वेनेतिकर्तयना मवति । तत्रादृष्टकल्पनानिमित्ताभाव | समाम्नानान्यथानुपपत्त्या हि तत्वल्प्येन नोपपन्नेऽ र्थवत्ते । यद्यपि च तत्कल्पनावमरो मवेत्तथाऽपि काम वाक्यार्थप्रत्ययादेव न त्वापयिs कार्यप्रनीतिनिराकासाद्वाक्यात । अवश्य च दृष्टादृष्टयोर्विनियुयमानम्य प्रमाणपन्य सितव्यम् । इह च प्रकरणाददृष्टार्थता लिगाच दृष्टार्थता । न च प्रकरणमशक्येऽर्थे विनि योक्तुमर्हतीत्येकान्तेनेनदापतति यच्छक्नुयात्तन्मन्त्रेण कुरिति । न चासावदृष्ट शक्नो तीति लौकिक वैदिक वा प्रमाण विद्यते । तम्मानुभयोलिंगप्रकरणयोदृष्टार्थप्रयोगेणेकवाक्य ता । एव च सति याज्ञिकपयोगप्रमिद्धेन मूलान्तरकल्पनाहेशो भविष्यति । अन स्वामाविकमेवार्थप्राधान्यमवस्थितम् । नैवमिति । न दृष्टोऽर्यो निर्वृत्त इत्येतावतेव तार र्यमवसीयते । पुस्पार्थानुपयोगेन म्वाभ्यायाध्यनविधेरानर्थक्यात् । न च बुद्धशास्त्रावि घमानवचनाचेतनायव धनान्मन्त्रार्थोपयोग । तर यदि दूरेऽप्यदृष्टारसनातो न मुच्या- महे ततोऽतिमारणामावाडुच्चारणाव कल्पनीयम् । उमयदादिमिद्धत्वादुच्चारणकर्न यतायाम्नत्प्रमत्त्वाचादृष्टकल्पनम्य । तत्रोच्यते यत्ने पनाङ्गप्रकाशनमेव प्रयोजनमिति । यद्यपि सोश्वत्तेन मयवहारम्नथाऽपि तत्म्म + ·। 1 74maring, antinue retinointu meani) अ.१पा०२०४] मीमांसादर्शने । १५० तस्मात्तनित्यर्थमर्थप्रकाशनं महानुपकारः कर्मणः, तच्च करोतीत्यवः गम्यते । तस्मादस्त्यस्य प्रयोजनम् । तच्च दृष्टं न शक्यमपवदितुं नार्था- भिधानं प्रयोजनमिति । नन्वर्याभिधानेनोपकुर्वत्सु, तां चतुर्भिरादत्त इत्येवमायनर्थकं भवति । काममनर्थकं भवतु न जातचिदपजानीपहे दृष्ट मर्याभिधानस्योपकारकत्वम् ॥ ३२ ॥arminiuminata aure but we can man ang in pericured for Imrurnima अथ किं तच्छास्त्रमनर्थकमेव । न हि- गुणार्थेन पुनः श्रुतिः ॥ ३३ ॥ यदुक्तं, ता. चतुर्भिरादत्त इति, समुत्यशब्दाभावान्न समुच्चयार्थ- मिति । चतुःसंख्या विशिष्टमादान कर्तव्यमिति वाक्यादवगम्यते । तदे. केन मन्त्रेण गृहम यथाश्रुतं गृह्णीयादिति ।। ३३ ।। परिसंख्या ॥ ३४ ॥ -- रूपप्रकाशनमात्रमेवानुष्टातृणामपकारिप्यत्ति । अतश्च यावन्मात्रमेवानौपपिक संवोधनादि काम तन्न विवक्ष्येत न तु तवशेन सर्वमेव त्यक्तव्यं न होकरूप्यं नाम केनचिन्नियतम् ।' तस्माद्यथादर्शनाभ्युपगमाहिदेवसदनं दामीत्येवमादीना तावविहतमर्थप्राधान्यम् । चतुभिरादत्त इत्यत्रापि वदामः ॥ ३२ ॥ यद्यपि मन्त्राः प्रात: सामर्थेन तथाऽपि चतु.संख्यामादाने विधात्यति । तारुणे- क्हायनीन्यायेन परस्परनियो सति मन्त्रगतचतु.संख्याविशिष्टमादानं चोदितं समुच्चया- हते कतुं न शक्यत इत्यर्थात्समुच्चयफलम् । अथ वा यावल्लिङ्गानुमिताः श्रुतयः प्रतिमन्नं कल्लवितुमासम्पन्ते लावदनेन प्रत्यक्षचनेर उजु संख्या विशिष्टास्ते विहितास्तेनरमासाद' धिरेव वचनम् । तत्र तु विनाऽप्यतेन मन्त्रेप्वात्प्राप्तवत्सु तत्परत्वे मन्दं फलमित्यनन्य-' लभ्यचतु:संख्याध तम्गोपदेशः । ३३ ॥ यावद्धि मन्नाम्नानमनवगतप्रयोगर्न प्रकरणी चाकृतार्थस्तावद्यत्तसिद्धयर्थ कल्प्यते तत्सर्व वैदिकं भवति । नैराशाययोत्तरकालं तु कल्पितमपि चोरुपेयत्वादप्रमाणं स्यात् । न च श्रुतिमापयित्वा लिङ्गादे. स्वातन्त्र्येण मामाण्यमिति वक्ष्यते । तदेतदाह । सति च वाक्य लिई विनियोजक तथास्य नास्तीति ।यदेव हि प्रकरणादनेन यनेत रशना ' वा गृहीयादिति क्ल्पयितुमिप्यते तदैवाश्चामिधानीमित्यनेनापहारो मन्त्रस्य । यदपि नवं संपन्न इत्यादत्त इनि कयं नहीत्यवाभिधानामिति । तत्कारकसंवन्यासमवास्क्रियेवर .

·M १५२ सतन्त्रवातिकशायरभाप्यसमेते- [अ०१पा०२१०३) मिति । लिङ्गादशनामात्रे शब्दात्तु विशेपेऽश्वाभिधान्यामिति । सति च वाक्ये लिङ्ग विनियोजकम् । तमास्य प्रकरणाम्नानानुमित वाक्यं नास्ति । कतरसत् । एतेन मन्त्रेणादानं कुर्यादिति यस्मिन्सति रशना. मात्र लिङ्गालामोति । अश्वामियान्यां तु प्रत्यक्षमेव वचनम् । अस्मि. सह सामान्यामिपायण द्रष्टव्यम् । तस्मान्नाऽऽदानमा विधीयते किं तब धाभिधानीविशिष्टे । अय वा फलतः पश्चात्तनकारकसंबन्ध उपन्यस्यते । सर्वथा दर्शशास्त्रता नास्ति । यदि हि यदेव मन्त्रवचनात्माप्नुयात्तदेव प्रत्यक्षवचनेनोच्यते ततो वयमुपालम्येमहि । नन्वेत. मप्राविधिरेवायं सनात इति न वतन्यं परिसंख्येति । फलेनैवमभिधानाददोपः । सर्वत्र हि परिसंख्याशब्दादेवकाराद्वा विना न श्रुत्या परिसंख्या नियमो वोच्यते विधिरेव त्वेवं. भातीयकस्य फलेनैवं व्यपदेशः । कस्तहि विधिनियमपरिसंख्यानां भेदः । उच्यते । विधिरत्यन्तमप्राप्त नियमः पालिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्त परिसंख्येति कीर्त्यवे || विधिरेव हि केनचिद्विशेषेणवं मिद्यते । तत्र योऽत्यन्तमप्राशो न च प्राप्स्यनि प्राग्वचनादित्यवगम्यते तत्र नियोगः शुद्ध एव विधिया ब्रीहीन्प्रो. क्षनीति । यत्र तु प्राग्वचनात्पाक्षिकी प्राप्तिः समाव्यते तत्राप्राप्तिपक्षं पूरयन्यो विधिः प्रवर्तने स नियन्तृत्वानियम इत्युच्यने यथा श्रीहीनवहन्तीति । तण्डुलनिष्पत्याक्षे- पादेव तत्सिद्धेर्न तत्प्राप्तिमात्रं विधेः फलं किं तहप्राधांशपूरणम् । तदप्राप्तिपक्षे च तण्डुलैरुपायान्नराण्याक्षिप्येरन्, पूरणे तु सति या तेषां निवृत्तिरसावन्न वाक्यात् । न च तद्वारणं नियमः । परिसंख्या हि तथा स्यात् । प्रत्यासन्ना वाऽवहन्तिनिय- तनामुत्सृज्य नान्यनिवृत्तिफलकल्पनावसरः । तत्प्रसक्तिद्वारा स्ववहन्तेरनियनिरा• सीदिति नियमान्तर्गतैवार्यानिवृत्तिर्गम्यते । न च प्राप्ते सति विधिरयं प्रवृत्तो येनास्यान्य- निवृत्त्यर्यता कल्प्येत । प्रागेव तु प्रवर्तमानेनार्थस्य प्रापकशत्तिनिरोधादन्याप्रातिः कृता सा चार्थलम्येति न तथैव न्यपदिश्यते । यः पुनः प्रानियोगात्तत्र चान्यत्र त्र प्राप्नुया. दिति संमान्यते यत्र या यच्चान्यच्च सा परिसंख्या ययाऽब्रवोदाते यथा च गृह मेघीये पञ्चमे पक्षे । अत्रापि च न प्राप्ठे सत्येषा प्रवर्तने प्रापकम्य शास्त्रम्याननुमित- स्वात् । कयं तर्हि । यद्येतद्वाक्यं नामविष्यत्तन एनं प्राप्स्यदिनि । सर्वस्य प्रत्यक्षम्य वाक्यस्य नानुमानिकवाक्यपतिवनमा फलमिप्यते। कि हि तेन पठितेन यस्यान्यनोऽ. प्यर्थः सिध्यति तदर्थ गर्दमरशनानिवृत्तिः फलं कल्प्यने । तेनैवं करुप्यने कृत्वाधि- तान्यायेन यदि नामवं वाक्यं न मवेत्ततः कीदृशमनुष्टानं स्यात् । तत्र मन्त्रप्राधि- म्नावदेकान्नेन मिन्येवामियान्यं तदेव तु गर्दमरशनायामपि प्रमध्ये ·[अ०११०२००४ मामातादशन। न्सति तदानुमानिकं नास्ति । तेन गर्दभरशनायां न मातिरवेति॥३४॥ अर्थवादो वा ॥ ३५॥ उरु मया उरु मथस्वति पुरोडाशं प्रथयतीत्यर्थवादार्थेन पुनः श्रुतिः, यजपतिमेव तत्मययतीति । न नायं मन्त्रस्य वाक्यशेट न च. माप्तस्य स्तुत्या प्रयोजनम् । सत्यम् । नार्य मन्त्रस्य विधिन संस्तवः । प्रयनमैव तत्र स्तूयते । मन्त्रः पुना रूपादेव प्राप्त इहानूयते प्रथनं स्तोतुम् । इत्यं प्रथनं प्रशस्तं यत्क्रियमाणमेवंरूपेण मन्त्रेण क्रियते । कस्तदा भवति गुणः । यतपतिमेव तत्प्रजया पशुभिः प्रथयति । किमे. तदेवास्य फलं भवति । नेति चूमः । स्तुतिः कथं भविप्यतीत्येवमु. Aminetertainmecomes RAA यदा स्वनेन वाक्येन प्रत्यक्षेण नैराकाड्यादविशेषविनियोगसमर्थवाक्यानुमा निषिद्धं तदा केवलाधामियानीविषयत्वसिद्धिरित्यपानर कयादवद्वाक्यम् ॥३४॥ यद्यपि प्रदेशान्तरस्थत्वान्मन्त्रविधानं न स्तूयते तथाऽपि प्रथनविधानानत्प्ररोवनया च सकलं वाक्यमर्थवत् । तात्य होतदेवोत्पत्तिवाक्यम् । ननु च पुरोडाशान्यथानुपपत्ति- प्रामस्वात्प्रपनं न विधातव्यम् । नैतन्नियोगतः प्राप्नोति । द्रुततरं हि पिष्टमप्रथितमपि प्रधेत । विधाने तु सति तादृशं कर्तव्यं येन प्रयितव्यं भवति । एवं चाध्वर्युकर्तृक- ताऽपि सिध्यति । पठ्यमानं ह्याध्वर्यवसमाख्या लम्वा कर्तृविशेष नियच्छति । अर्थ- प्राप्त त्वसमारूपातत्वान्न नियामकं स्यात् । एवमर्थ च यद्यप्येकान्ततोऽर्यात्माप्नुयात्त- याऽपि वाक्येनैव मापयितव्यम् । तस्मादुपपन्ना प्रथनस्तुतिः । एवमपि यक्षपतिमेय तत्प्रथयतीत्यनेन स्तुती सिद्धाया मन्त्रग्रहणमनर्थकम् । न । मन्त्रस्यैव स्तुत्यर्थमुपादानात! प्रयनं कर्तव्यं तम्य हि क्रियमाणस्यायं मन्त्रः साधनं भवति । तत्र चोर ते यज्ञपतिः प्रथतामित्येतान्यक्षराणि प्रयुज्यन्ते तथा सति यज्ञपतिः प्रथितो भवतीति गुणो लम्यते किमेतदेवास्य फलमिति नेत्याह । स्तुत्यर्थमेव तद्व्यसंस्कारकर्मस्विति न्यायात् । यद्मप्यन्त्र करणमन्त्राभिहितत्वात्फलं कल्प्यते तथाऽपि ब्राह्मणे तावततांकीर्तनका- न्तेन स्तावकम् । मन्त्रोऽपि तु लिङ्गविनियोज्यो न फलकल्पनायै प्रमवति । करणवि. भफिविनियुतानां हि सकलोपयोगान्यथानुपपत्त्या फलसाधनता युक्ता लिङ्गानुमिता पुनः श्रुतिराकाहावशेन क्रियापकाशनमात्रविनियोगायैव ज्ञायते । तेनैवजातीयको । १ नगरी मायेण बामणाशातस्य वास्यस्य मन्त्रकाण्डामातमन्त्रविदोपगतलिङ्गप्रकरणानु. मिताधिशेपत्यानभवादयवादावं न युक्तमित्येव पूर्वपशुक्तामागकामनुभाष्य सत्यमित्यादिना मन्त्र तुत्यसमवेपि मनस्तुनिभविष्यतीति समापते । 1 १० ·तन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते.. अ० १पा०२०४] Exe with the porticle manta, च्यत । कथमसात प्रथने प्रथयतीति शब्दः । मन्त्राभिधानात् । मन्त्रण पुरोडाशमध्वर्युः प्रथस्वेति ब्रूते। यश्चैवं प्रथस्वेति ब्रूते स प्रथयति यथा यः कुर्विति व्रते स कारयति ॥ ३५ ॥ मन्त्रोऽपि प्रधानफलसंकीर्तनात्मिका स्तुतिरेवाभ्युपगन्तव्या । कथमसति प्रथन इति कस्यायं प्रश्नः किं विध्युद्देशवर्तिनः पुरोडाशप्रयनस्याथार्थवादगतस्य यज्ञपतिप्रथनस्येति । द्विधाऽपि चायुक्तं पुरोडाशप्रथनं तावद्विधीयमानत्वादेव न प्रष्टव्यम् । न च मन्त्रा भिधानात्तस्यास्तित्वं किं तर्हि स्वरूपसद्भावादित्युत्तरमप्यसंबद्धम् । अथ पुनरितरार्थ- वादन्यायेन कथमरुदतीतिवत्प्रश्नः । तथाऽप्युत्तरमसंबद्धम् । मन्त्रेणाध्वर्युः पुरोडाश मिति पुरोडाशेन संवध्यते न यजमानेन । तम्मादग्रन्थ इति केचित् । उभयथाऽपि विदमदुष्टम् । अस्तु तावत्पुरोडाशप्रथने । तत्र हि याज्ञिकानां.. केपांचिदयं मन्त्रः कृत्वा प्रथनमभिमर्शने प्रयुज्यने सोऽयं स्वसिद्धान्तेन पृच्छति कथमसति---घृत्ते प्रयने प्रयुज्यमानेनानेन प्रथयतीति । तत्राभ्युपेत्यवादेनोत्तरं मन्त्राभिधानादिति । यद्यपि प्रथनं प्रथमकृतत्वान्नास्ति मन्त्रेण नु सत्तयोच्यत इत्युपपन्नः शब्दार्थः । अथ वा सर्वप्रयोजकव्यापाराणा प्रयोज्य. व्यापारपूर्वकत्वमर्थरूपेण स्थितमिति शब्दैरपि तथैव प्रवर्तितव्यम् । इह च स्तुतिविष- यसिद्धयर्थं प्रथयतीत्येतद्विधीयत इत्युक्तम् । तत्राऽऽह नायं विधिः संभवति विषयानु पपत्तेः । प्रयोजकन्यापारो हि प्रतीयमानस्तद्गोचरः स्यात् । स चानुपात्तप्रयोज्यव्यापा- रत्वान्न प्रतीयते तेन यथा यनेतेत्यनुक्ते यानयतीति नोच्यते तथेह प्रयेतेत्यनुक्ते प्रथयतीति न वाच्यम् । न चेह पुरोडाशः प्रथेत तेन वा प्रथितव्यमित्युपादानमस्ति । तस्मिन्नसति प्रथयतीत्यनुपपन्नम् । तदुपपादयति मन्त्राभिधानादिति प्रतीकगृहीतम- नोपात्तप्रयोज्यव्यापार हि ब्राह्मणं प्रथयतीति विधत्ते । यश्च प्रथस्वेति ब्रूत इत्यनेन पुरोडाशकर्तृका क्रियामध्वर्युः प्रेप्यतीत्येतद्दर्शयति । यद्यपि च संभाव्यमानक्रियाणां प्रयोज्यानामनुपादायापि व्यापार शब्देन प्रयोजकन्यापारः सिध्यतीत्येतदप्युत्तरं संभ- पति तथाऽपि तूत्तरविभवादुपादानपूर्वकतैवोक्ता । अथ वाऽस्तु यजमानप्रथने कय- मसतीति सर्वस्तुतीनां किंचिच्छन्दगतमर्थगतं वाऽऽलम्बनमुक्तम् । तदन कि निवन्मना स्तुतिरिति । तदभिधीयते । मन्त्रोक्तमर्थमाश्रित्य स्तुति. प्रवर्तिप्यते । मन्त्रेणाध्वर्युः पुरोडाशं ब्रूत इति न पुरोडाशप्रथनोपादानाभिप्रायं किं तर्हि पुरोडाशं ब्रवीति, उरु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति । प्रथम्पेत्यपीतिकरणः प्रभृत्यों न शब्द पदार्थतायै । यश्च मयस्वेति चूत इत्यपि तदाद्यर्थ एव । प्रथतामिति बूत इत्यर्थः । यश्चैवं बूते स प्रथयत्यनेनैव । गुणवादात् । अथ वा तदाचष्ट इत्येवं मुख्यमेव प्रथयती. त्यर्थमाश्रित्य प्रथनबुद्धया मिद्धा स्तुतिः ॥ ३९ ॥ - ·[अ०१पा०२०३ मीमांसादर्शने । १५५ अविरुद्धं परम् ॥ ३६॥ यदुक्तं पदनियमस्वार्थवत्वादविवक्षितार्था मन्त्रा इति । काममन- र्धको नियमो न मममाणम् । नियतोचारणमदृष्टायेति चेत्, अवि. गद्धा अष्टकल्पनाऽस्मस्पक्षेऽपि । एवं मत्याग्यमानमभ्युदयकारि भव. तीति ॥ ३६॥ HamaruaaTain मंFिAHandगदुखनंतनुपा संप्रपे कर्मगहीनपालम्तः संस्कारत्वात् ॥ ३७ अथ यदुक्तं प्रोक्षणीरासादयति बुद्धचोधनमशक्यमत उच्चारणादर- एमिति । तन्न । कर्तव्यमित्यपि विज्ञातेऽनुष्ठानकाले स्मृत्या प्रयोजनम् । 'उपायान्तरेणापि सा प्राप्नोति । अतोऽनेनोपायेन कर्तव्येति नियमार्य- मान्नानम् । संस्कारत्वात् ॥ ३७॥grapur अभिधानेऽर्थवादः ।। ३८ ॥ Marature चत्वारि शृङ्गा इत्पसदभिधाने गौणः शब्दः । गौणी कल्पनाप्रमाण वरवाद । उधारणाददृष्टमममाणम् । चतुस्रो होनाः मृङ्गाणीवाऽस्य। प्रयोऽस्य पादा इति सेवनाभिप्रायम् । द्वे शीर्षे इति पत्नीयजमानौ । सप्त दस्तास इति च्छन्दांस्यभिप्रेत्य । विधा वद्ध इति त्रिभिदैर्वद्धः । वृषभः कामान्यर्पत्तीति, रोरवीति शब्दकर्मा, महो देवो पानाविवे: 'यथा चक्रवाकस्तनी हंसदन्तावली । स्तुतिः । यज्ञसमृद्धये साधनानां अदृष्टार्थोंञ्चारणवादिनोऽपि तन्नियमादपरमवश्यं कल्पनीयमदं तन्ममापि प्रत्यार नियमाद्भविष्यतीत्यविरोधः । एतेन मन्त्रत्वादिनियमः प्रत्युक्तः । सत्स्वप्युपायान्त . विशिष्टानुपूर्वीकमन्त्रविशेषाम्नानादुपायान्तरनिवृत्तौ नियमादृष्यमात्र कल्पनया सिद्धमर्था भिधानम् ॥ ३६॥ येयं संपे अग्नीदग्नीनित्यत्र बुद्धबोधनामिवादभिधानकर्मगोऽमिहिता माऽप्यनुपा. लम्मः । स्मरणसंस्कारार्गत्वात् । बुद्धीनां हि क्षणिकत्वात्स्वाध्यायकालोत्पन्नाना न प्रयोगकालं यावदवस्यान तनावश्यं केन विद्ध्यानादिनाऽनुसंधाने कर्तव्ये मन्त्री नियम्यते। अथ वा संस्कारत्वादिति । यदि हि बोध एवावतिष्ठते ततोऽनवकाशत्वं भवेदिह तु तदीयसंस्कारमात्रावस्थानातदभिव्यक्तिद्वारेणास्ति ज्ञानोत्पत्त्यवतर इति न मन्त्रानर्थ- क्यम् ॥ ३७॥ चत्वारि शृङ्गेति रूपमद्वारेण यागन्तुतिः कर्मकाल उत्साहं करोति । हो त्वयं विधुवति होतुराज्ये विनियुक्तः । तस्य चाऽऽशेयत्वादशश्चाऽऽदित्यदेवतत्वसंस्तवादादित्यरू. गवामयनान्तर्गत एकाही विषुपानिति ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमत [अ०१पा०२०१] चेतनसादृश्यमुपपादयितुकाम आमन्त्रणशब्देन लक्षयति ओपधे त्राय- स्वैनमिति, शृणोत नावाण इति । अतः पर प्रातरनुवाकानुवचनं भवि- प्यति, यत्राचेतनाः सन्तो ग्रावाणोऽपि शृणुयुः, किं पुनर्विद्वांसोऽपि ब्राह्मणा इति । इत्यंचाचेतना अपि ग्रावाण आमन्यन्ते ॥ ३८ ॥ गुणादविप्रतिषेधः स्यात ॥ ३९॥ अदितियोरिति गौण एप शब्दः । अतो न विप्रतिपेधः। यथा त्वमेव माता पितेति, तथैररद्रदेवत्ये एको रुद्रा, शतरुद्रदेवत्ये शतं रुद्रा इत्य- विरोधः ॥ ३९॥ विद्यावचनमसंयोगात् ॥ ४० ॥ यत्त्वकर्मालेऽवहन्तिमन्त्रेण माणवको न पूर्णिमाऽवहन्ति प्रकाश- यितुमिच्छतीति । अयज्ञसयोगाद्, न यज्ञोपारायैतत्यकाशयितुमि- च्छति । ननु प्रकाशनानभ्यासोऽक्षराभ्यासश्च परिचोदितः । उच्यते । सोपर्यात्मराशनानभ्यांसो दुर्ग्रहत्वाचाक्षराभ्यासः ॥ ४० ॥ सतः परमविज्ञानम् ॥ ४१ ॥ विद्यमानोऽप्यर्थः प्रमावालस्यादिभि पलभ्यते । निगमनिरुत्त व्या. पेणाग्निस्तुतिस्पवय॑ते । तर चत्वारि शृङ्गेति दिवसयामाना ग्रहणम् । प्रयो अम्य पादा इति शीतोष्णवर्षाकाला । द्वे शीर्षे इत्ययनाभिप्रायम् । सप्त हम्ता इत्यश्वम्तुति | त्रिधा वद्ध इति सवनाभिप्रायेण । वृषभ इति वृष्टिहेतुत्वेन स्तुति । रोरवीति स्तन यित्नुना । सर्वलोकप्रसिद्धेर्महान्देवो मानाविवेशेत्युत्साहकरणोपकारेण सर्व स्पहृदया- नुप्रवेशात् । एवमनेन मार्गेणास्ति तावद्धर्मसाधनम्मृति ॥ ३८ ॥ आदित्तियोरदितिरिति । नार द्युत्वादीनि विवक्षितानि किं तदिती प्रकाशयि यित यायामविद्यमानविप्रतिषिद्धधर्मोपादान स्तुत्यर्थम् । गुणवादेन त्वौटुम्बराधिकरण वत्मवादो योजयित य ॥ ३९ ॥ यद्यपि पूर्वपक्षेऽयमभिप्रायो नोपन्यम्तम्तयाऽपि सभवादुपन्यम्यते । यदि हि स्वाध्या यालेऽर्थवचनमुपयुज्येत ततस्तदाश्रीयेत न त्वेवमस्ति वर्मभिरसयोगात् । तदनभ्यासम्दु प्रोक्षणादिवत्सार्यात् ।। ४० ॥ यत्तु पर कारणमविज्ञेयत्वमुक्त तदयुक्तम् । सत एवार्थस्य पुरषापराधेनाविज्ञानात् । तत्र चार्थप्रकरणसूत देवतापनिगमनिरक्तव्यावरणशानान्यधिगमोपाया । तेपा ह्येवमर्थ मेव परिपालनम् । यदैव च व्यारणेन नित्यपदान्वाख्याने क्रियमाणे लोपविकारादीना मुपायत्वेनोपादानम युत्पन्नाश्च तैरेव पटोत्पादनमिव मन्यन्ते । तपाइन नित्यवाक्यार्थ- ।

·[अ०१पा०२०४] मीमांसादशने। करणक्शेन धातुतोऽर्थः कल्पयितव्यः । यथा सृण्येव नमरी तुर्फरीतू इत्येवमादीन्याधिनौरभिधानानि द्विवचनान्तानि लक्ष्यन्ते । अनेन अश्विनीः काममा इत्याधिनं सूक्तमवगम्यते । देवताभिधानानि च प्रतिपत्तावार्योपाख्यानमनित्यवदामासमानमुपायत्वं प्रतिपद्यते । तत्र यथा कश्चिद्व्याच. साण: पदतवयवादीनां चेतनत्यमिवाध्यस्याविशेपचाधादिव्यापार निरूपयत्येतेनेवमुक्तोऽय- मेव प्रत्याहेति । यथा च पूर्वपक्षोत्तरपक्षवादिनी व्यवहारार्थ कल्पितापेषमृप्यायवि- विषया कल्पना । अथ वा परमार्थेनवेदमृपिभिस्तथोक्तं न तु स मन्त्रस्तैरेव कृतस्तदानी या पुरुषान्तरेष्वसव तेपामाविर्भूतः । किं तर्हि यथाऽद्यत्वेऽपि कश्चित्प्रकृतार्थविव- क्षायां तदर्थ वाक्यमुपादित्समानस्तदर्थसरूपं मन्यं श्लोकं वाऽन्यदीय स्मृत्वा स्ववाक्प- स्थाने प्रयुड्के तत्प्रत्ययेन चान्ये तदर्थमवधारयन्त्येवमिहापि वेदार्थविद्धिस्तद्वासितान्त:- करणे ग्वादिभिरात्मीयव्यवहारेषु श्रुतिमामान्यरूपेण विशिष्टार्थप्रत्यायनार्थ मन्त्राः प्रयु. तास्तहलेन चास्मदादीनां तदनुरूपाऽनित्यार्थप्रतिपत्तिर्भवति । प्रत्ययदत्वार्थमेव चाऽऽस्मिरणम् । तत्रैवमुपारुपानं स्मरन्ति । यथा फिल भूतांशो नाम कश्चिद्यापर्नरामर- गनिराकरणाथी मृण्येवेत्येवमादिना सूक्तेनाधिनी स्तुतवान् । भूतांशो अश्विनोः काममप्रा. इति चान्ते संकीर्तनात्तस्याऽऽर्षमाश्चिनं सूक्तमिति च द्योतितम् । तत्र सणिरङ्कुशः सर. सप्ताघनत्वात्तमहन्तो तत्र वा साधू इति मुग्पावर्षात्कुञ्ज । आकारश्छन्दसि द्विवचनादेशः। ताविवात्यर्थ नृम्ममाणावष्टाहाहरणव्यापतो अर्भरी । तुफरीतू हिंसन्तौ । नितोमातिबंधकर्मा तत्कारणी नतोशो-योद्धारी ताविव तुर्फरी-त्वरमाणो हिंसकाविति वा । पर्फरीका- सोमायुक्तौ । उदन्यतिः पिपासार्थः, तत्र जातो, उदन्यनी प्रावृपिनी चातको मना-उद- कवन्ती नेमशब्दात्यामादिविहितो मत्वर्थीयो नप्रत्ययः । तो यघोदकलामेन मत्ती मक्तस्तथा यौ मदेरू तो मे नरायुमरायु नरामरणधर्मकमर्याच्छरीरममरममरं च कुरुतमिति वाक्य- शेषः । तेनैवं वाक्यार्थी यावनुशचोदिताविव कुल। सर्वतो जुम्भमाणी शत्रूणां निहन्तारी भवतो हिसाविव च हिंसनन्यायती दाक्ष्येण च शोमते चातकावित चोदकलामेन मदानी. येते तावुभापति नरामरणयोः कुषिताविवानरत्वस्यामरत्वस्य वा प्रीतावमरममरे मे शरीरं विधवामिति। " अभ्यक्सा त " इत्यगस्त्या तेन किलेन्द्रोऽमरत्वं धन प्रापित- स्तपा चोपरितन्यामृषि " त्वं तू न इन्द्र तं रयिं दा" इति श्रूयते । तदेवास्यामच्या नुपङ्गेण द्रष्टव्यम् । इयं च च्छन्दोमद्वितीयेऽहनि मरत्वतीय शख्ने विनियुका । तत्राम्य- गिस्यमाशब्दोऽव्ययं साहित्यवाची यतोऽमात्य इनि पति सहाश्वतीत्यम्यासा त इन्द्र, ऋटिरायुषविशेषः पाणिक्षेप्या, अम्मे इति-अस्माकं मनेमि-पुराणम् । मन-तोयं मलो जुनन्ति-शिन्ति । अग्निश्चिदित्युपमार्यो हि स्म, अतमे-अप्वतृणे शुशुक्षान्दी- ·dacatia सतन्त्रवातिकमावरमाप्यसमेते [अ०१पा०२१०१] घंटन्ते जरीत्येवमादीनि । अवयवप्रसिद्धया च लौकिकेनार्थेन विशे. प्यन्ते । एवं सर्वत्र ॥ ४१ ॥maatimanmar and their special signifrance उक्तश्चानित्यसंयोगः ॥ ४२ ॥ परंतु श्रुतिसामान्यमात्रमित्यत्रेति ॥ ४२ ॥ लिङ्गोपदेशश्च तदर्थवत् ॥ ४३ ॥ आग्नेय्याऽग्नीध्रमुपतिष्ठत इति विधानाद्विवक्षितार्यानामेव मन्त्राणां भवति लिङ्गेनोपदेशः । यदि तेऽग्निप्रयोजनास्ततस्त आग्नेय्या नाग्निश- दसंनिधानात् ॥ ४३ ॥ becammnopriatimrtmya duty off iar secana y centam the word nih ऊहः ॥ ४४॥ अदर्शनं च विवक्षितार्यानामेव भवति । किमूहदर्शनम् । न पिता वर्धते न मातेति । अन्य वर्धन्त इति गम्यते । प्रत्यक्ष कौमारयौवन वान् आप इव द्वीपं दधति प्रयासि-अन्नाद्यानि । वाक्यार्थे तु प्रथमतृतीययोर्द्वितीयच. तुर्पयोश्च पदानां संवन्धः । तत्र सेत्येतदासिष्ठो यच्छन्दम्तृतीयपादे कल्प्यते । शुष्कनृणे दीयोऽग्निरिव या लक्ष्यते तव सहचारिणी नित्यमृष्टिम्तव वल्लभा सा तावत्वत्प्रसादेनाम्मा- कमेव । येऽप्यमी पुराणं जलं वृष्टिरूपेण विक्षिपन्त आप इव द्वीपमन्नाद्यानि धारयन्ति तव प्रियसखास्तेऽप्यस्माकमेव स त्वमेवं साधारणद्रव्यः सन्नमरत्वं न केवलं देहि । एकया प्रतियाऽपियदिनीन्द्रस्यव स्तुतिः । एकेन प्रयत्नेनापिवत्साक-योगपद्येन, सरांसि-पा. प्राणि सोमम्य पूर्णानि इन्द्रः काणुका-कामयमान.कामुकशब्दम्य छान्दसो वर्णव्यत्ययः। आकारस्तु विमकत्यादेशः । अथ वा कान्तमानीत्यादयो निरुक्तोकाः काणुकाशब्दवि. कस्सा योननीयाः । तदेवं सर्वत्र केनचित्प्रकारेणाभियुक्तानामर्योत्प्रेक्षोपपत्तेः प्रसिद्धत. रामावेऽपि वेदम्य तदम्युपगमासिद्धमर्थवत्त्वम् ॥ ११ ॥ परं तु श्रुतिसामान्यमात्रमिति । यनमानम्नावत्प्रार्थयिता इन्द्रश्च प्रार्यमानः सर्व दाऽस्ति । कीकटा नाम यद्यपि जनपदाम्तथाऽपि नित्याः । अथ वा सर्वलोकम्याः कृपणाः कोकटाः । प्रमगन्दः--कुमीदवृत्तिः स हि प्रमूननरमागमिप्यतीत्येवं ददाति । नीचाशाख:-पण्डातदीयं धनं चाशावम् । तच्च सर्वमयज्ञानम्नं तेषां कर्मण्या- तेस्तदम्माकमाहरेति । शेष गतार्थम् ॥ १२ ॥ आग्नेय्येयग्निना देवनया लिनेन तदामियानसामर्थन वा य उपदेशः स तदर्थार्हना मन्त्रस्य धोत्तयति । देवनानदिनो ह्येष म्मर्यने यं चार्थप्राधान्येन मन्त्रः प्राशयति सा तम्य देवता नामिधानमात्रेण । एकटेवन्येऽपि मन्त्रेऽनेकदेवनान्तरपदप्रयोगें सति तदेवत्यव्यपदेशामावात् । प्राधान्याभिधानं च नार्थपरत्वेन विनोपपद्यते ॥ १३ ॥ उहदर्शनं न माता वति इति । अर्थे च पुष्टयादितः प्रत्यक्षत्वात्प्रनिषेधासमवा. प 1 ।

·14 emaa . that on boord मामांसादर्शन। १५५ hance that the threren स्थाविरैर्वन्ते मात्रादयः । शब्दो न वर्धत इति ब्रूते । का पुन: शब्दस्य वृद्धिः । यद्विवचन बहुवचन संयोगः ॥ ४४ ॥ विधिशब्दाच ॥ ४५ ॥ निnिeTE विधिशब्दाय विवक्षितार्थानेव मन्त्राननुवदन्ति । शतं हिमाः शतं वर्षाणि जीव्यासमित्येतदेवाऽऽहेति ॥ ४५ ॥Emore इति श्रीशवरस्वामिकृती मीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ॥ अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ [१] धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्ष स्यात् ॥ १ ॥ पू० एवं तावत्कृस्नस्य वेदस्य प्रामाण्यमुक्तम् । अधेदानीं यत्र न वैदिक शब्दमुपलभेमहि अथ च स्परन्त्येवमयमर्थोऽनुष्ठातव्य एतस्मै च प्रयोज- नायेति । किमसौ तथैव स्यान वेति । यया अकाः कर्तव्याः, गुरु- दानर्थयात्तदनेविति शब्दे विज्ञायते । तत्रापि स्थौल्यादिवृद्धयप्तभवादधिकार्थवानिवेन द्विवचनबहुवचनयोः प्रतिषेधः । स चार्थपरत्वे सर्वपशुविशेषणमात्राद्युपादित्सायां सत्या. मवकल्पते । या धान्यपदवृद्धिसद्भावस्तीतिरियं । यद्यपि मातृप्रभृतीनां पारा-- संबन्धिमेदादेव च भेदसिद्धेरह्यत्वं सदेवानुवदति तथाऽपि न्यायाषगतानूहसंकीर्तना. न्यायरहितेपूहसंप्रत्ययात्प्रकृती विवक्षितार्थता पिज्ञायते । अन्यथा तु तददृष्टमाविकृत- रेव साध्येत । तथा यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुरानेय्येषमनोता कायेंत्यूहप्राप्तिदर्शन, एच. मुस्खाणां वपानामित्येवमादीनां यथार्थमूहितानामेवाऽऽनानमपि विवक्षिताथै भवि. प्यति । इतरथा प्राकृतपदत्यागेऽन्यकल्पने चाहरद्वयं कल्प्येत ॥ ४४ ॥ विधिरेव च ब्राह्मणानिधस्तत्र तत्र पर्यापरवयवान्याख्याननिर्वचनादिमिश्याप्रकाश- नपरत्वं दर्शयति । अर्थानाश्रयणे हि सर्व तदनर्थकं स्यात् । तस्माद्विवक्षितवचना मन्त्रा इति सिद्धम् ॥ ४५ ॥ (इति मन्त्राधिकरणम् ) ॥ ४ ॥ इति श्रीमहकुमारिलस्वामिविरचिते मीमांसामाप्यन्याख्याने तन्त्रवार्तिके प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। एवं तायद्विध्यर्थवादमन्वनामधेयात्मकम्य घेदस्य धर्म प्रत्युपयोगः साधित इदा- नी पीरुपेयीपु स्मर्यमाणार्यावधिपु मन्वादिमणीतनिवन्धनासु स्मृतिप्वनिवद्वेषु चाऽची- रेषु चिन्ता । मिचिदुदाहृत्य विचारः कर्तव्य इत्यष्टकादिम्मरणानि मन्यादिस्थानि १ अर्थपरखेऽवकरूपत इत्यनुपाः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [२०१पा०२१०४ रनुगन्तव्यः, तडागं खनितव्यम्, प्रपा प्रवर्तयितव्या, शिखाकर्म कर्त- व्यमित्येवमादयः । तदुच्यते । धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपैक्षं स्यादिति । शब्दलक्षणो धर्म इत्युक्तम् । चोदनालक्षणोऽर्यो धर्म इति । तदन्यसमर्पितानि प्रमाणाप्रमाणविचारविषयत्वेनोदाहियन्ते । संदेहहेतुश्चाभिधीयते । पास्तव्यास्वतो नेपां प्रमाणत्वावधारणा । अप्रामाण्याविकल्पस्तु द्रदिग्नैव विहन्यते ॥ मन्वादिवचनं स्मृत्यपेक्षं स्मृतिश्च मूलप्रमाणापक्षिणीति नैकस्यापि वेदवन्निरपेक्षप्रा. माण्यनिश्चयः । यतस्तु वेदवगदिनामेवाविमागेनाविच्छिन्नपारम्पर्यपरिग्रहदाढचमतो नाप्रा- माण्याव्यवसानमिति युक्तः संदेहः । तत्र पूर्वपक्षवादी वदति नेपां प्रामाण्यमेवापेक्षितन्य- मिति । कुतः। पूर्वविज्ञानविषयं विज्ञानं स्मृतिरुच्यते । पूर्वज्ञानाद्विना तस्याः प्रामाण्यं नावधार्यते ॥ सर्वस्मरणानि हि प्रत्यक्षाययगतेऽर्थे तदानुरूप्येणोपजायमानान्यर्थं समर्थयन्ति । तदिहाष्टकादीनां स्वर्गादिसाध्यसाधनमा प्रत्यक्षादीनि तावन्न गृह्णन्तीति साधितम् | शब्दोऽपि यथाऽग्निहोत्रादिषु प्रत्यक्षेणोपलम्यते नैवं मन्त्राः । प्रत्यक्षानुपलव्ये च शब्दे सद्भावकल्पना । धर्मास्तित्वप्रमाणादि विप्रकृष्टतरा भवेत् ॥ शब्दस्य तावदेकमेव प्रत्यक्ष प्रमाणम् । स चेत्तेनानवगम्यमानोऽप्यम्तीत्युच्यते ततो वरं धर्मास्तित्वमेव निष्प्रमाणकमम्युपगतमिति । न वाऽऽनुमानमध्यम्मिन्नष्टकाश्रुतिकल्पने । न हि स्मृतिस्तया व्याघा दृष्टाऽन्यद्वाऽनुमापकम् ॥ यथैव धर्मे संबन्धादर्शनान किंचिलिहं क्रमते तथाऽएकादिश्रुतावपि । न वाऽऽगमेन तद्वोघो नित्येनं कृतकेन वा । विखम्मः कृनके नास्ति नित्यो नैवोपपद्यते ॥ यद्यप्यन्द्रियकत्वादष्टकादिस्मृतीनां पारुपयागपगम्यत्वं संभवति । तयाऽपि विप्रलम्मर भूयिष्टस्वादश्रद्धेयवचनेषु पुरुषेष्वनध्यवमानम् । दृश्यन्ते ह्यनागमिकानप्यनागमिक्त्वा- ध्यारोपण केचिद्यत्वेऽप्यभियानाः । तेन मन्वादिमिरपि किमष्टकाश्रुतीरुपलभ्य वेद- मूलत्वं स्वनिबन्धनानां प्रतिज्ञातमुतानुपलभ्येव श्रद्धयाक्यत्वार्थमिति दुष्टपुरपाकुलित- पेतसां भवति संदेहः । तावता च प्रामाण्यविधातः । नित्यम्य वचनस्याऽऽदिमत्स्मरण- मुख्यतिपादने व्यापार एव नाम्ति । न च मन्त्रलिङ्गानि स्वयं मूलत्वं प्रतिपद्यन्ते ।

·भ०११०३०१] मामासादर्शन। अवो निर्मूलत्वानापेक्षितव्यमिति । ननु ये विदुरिस्थमसौ पदार्यः कर्तव्य इति कथमिव ते पदिप्यन्त्यकर्तव्य एवामिति । स्मरणानुषप- क्या। धननुभूतोऽश्रुतो वाऽर्थः स्मयते, न चास्यावैदिकस्यालौकिकस्य च स्मरणमुपपद्यते पूर्वविज्ञानकारणामावादिति । या हि बन्ध्या सरे- दिदं मे दौहित्रकृतमिति न में दुहिताऽस्तीति मत्वा न जातुचिदसौ विधिशून्यत्वात् । न च मूलान्तरं न्यायागतं सूचय । अन्यपरत्वात् । न च सपा स्मृति- प्रणयिनामविगानम् । येन पौरुपेयागमबलादुपलब्धपूर्वश्रुतिमूलत्वं स्यात् । न च विज्ञायते वाक्यं कीदृशं निरुपितम् । अर्यवादादिरूपाद्धि पश्यामो भ्राम्यतो बहून् । यदि ह्येतदेकान्तन गम्येत ययाविधि वाक्यान्येव मन्त्रादिमिरुपलब्धानीति । ततः काऽपि कल्पना स्पादयत्वेऽप्यन्यपरार्थवादादिवचनेभ्यो ऽपि भ्राम्यन्तः पुरुषा दृश्यन्ते । तेन तेष्वप्याशदा माति । मृतसाक्षिकव्यवहारपञ्च मलीनशाखामूलस्वकल्पनायां यस्म यद्रोचते स तत्प्रमाणीकुर्यात् । तस्मान्नाऽऽगमेनापि मूलोपलब्धि. ।। उपमानं त्वदृष्टेड सहशेबानिरूपिते । नैवेष्टमिति तेनापि न मूलश्रुतिसाधनम् ॥ अपित्त्याऽपि यत्कि चिन्मूलमित्ययाम्यते । तचाप्रमाणपोऽपि भान्त्यादि न विरुध्यते ।। यदि हि श्रुतिकल्पनेन विना स्मृतिनोपपद्यते ततः सन्यड्मूला स्यात् । संभवति तु स्वामूलत्वेन तेनानकारयादपित्तेः सामान्यतो दृस्य वाऽनवकाशः । तस्मादनुपल- विगोधराममाया श्रुतौ सत्स्वपि मूलान्तरेवभिप्रेतमूलामावाग्निस्थाभिधानम् । मनु ये विदुरेयमितिकर्तव्यताक एवंफलफवासी पदार्थः कर्तव्य इति । अथ या ये कर्तव्योऽसावितीत्थं विदुस्ते तपा विनानन्तस्तादृशाः कथमिवारमान्विपलब्धू न कर्तव्योऽसाविति बढ़ेयुः । नन्वन्य एवं वदन्ति कर्तव्य इत्यन्ये न वा कर्तव्य इत्याहुः । कपमन्यत्वं यदा सेवामप्येवमयं स्मर्यत इति कार्यते भवत्येवं प्रतिपतिः । अथ वा ये मस्वादयो विदुरकर्तव्योऽयं पदार्थ इति कथमिव ते दिनाऽपरान लोकं वश्चयितुं पदिप्यन्ति कर्तव्य एदायमिति । स्मरणानुपपत्त्यति । ये लावन्मन्वादिभ्योऽर्वाञ्चः पुरुषारतेषां पज्ञानं तत्तापदनवगतपूयित्वान्न स्मृतिः । मन्वादीनामपि यदि प्रथम कि चित्प्रमाण संभाव्यते ततः स्मरण मन्नान्यथा । कस्मात्पुनः पुत्रं दुहितरं वाइतिक्रम्य पन्ध्यादौहित्रोदाहरणं कृतम् । म्धानतुल्यत्वात् । पुत्रादिस्थानीय हि मन्वादे पूर्व विज्ञान सदरमते द्विगाताना बादादारोपसमहः । न तन्मममतं यस्मात्तत्रामा जायते समम् ॥ यरिंदना विदर्शनादिति भावः।

·भविष्यतीति । नैतदेवम् । । सतन्त्रवातिशावरभाप्यसमेते- [अ० १पा० ३०१] प्रतीयात्सम्यगेतज्ज्ञानमिति । एयमपि यूथैव पारम्पर्येणाविच्छेदादयं वेट इति प्रमाणमेषा स्मृतिरेवुपियमपि प्रमाण प्रत्यक्षेणोपरब्धवाद-धस्य नानुपपन्नं पूर्वविज्ञानम् । अष्टकादिपु स्वदृष्टा- थेषु पूर्वविज्ञानकारणाभावाव्यामोहस्मृतिरेव गम्यते । तद्यथा कश्चिजा. त्यन्यो वदेत्स्मराम्यहमस्य रूपविशेपस्येति । कुतस्ते पूर्व विज्ञानमिति च पर्यनुयुक्तो जात्यन्धमेवापरं विनिर्दिशेत् । तस्य कुतः । जात्यन्धान्तरान् । एवं जात्यन्यपरम्परायामपि सत्या नैव जातुचित्संप्रतीयुर्विद्वासः सम्य. दौहित्रम्थानीय म्मरणमतश्च यथा दुहितुरभाव परामृश्य टोहित्रम्मृति भ्रान्ति मन्यने तथा मन्वादिमि प्रत्यक्षाद्यममवपरामर्शादष्टकादिम्मरण मिथ्येति मन्तव्यम् । यथैव पारम्पर्येणाविच्छेदादयं वेद इति--वाक्यानुमानाभिप्रायेणोक्तम् । इतरम्त्वर्थम्यैवाविच्छेदम्मरणमयमाहेति मत्वा पुनर्निर्मूलत्वमाह । वेद, पुन सवि- शेप प्रत्यक्षगम्यम्तन घटादिवदेव पुस्पान्तरम्यमुपलभ्य म्मरन्ति । तेरपि स्मृतमुपलभ्या न्येऽपि म्मरन्तोऽन्येम्यम्तथैव समर्पयन्तीत्यनादिता । सर्वम्य चाऽऽत्मीयस्मरणात्पूर्व- मुपलब्धि समयतीति न निर्मूलता । शब्दसबन्धन्युप्तत्तिमानमेव चेह वृद्धव्यवहारा धीनम् । प्रागपि हि वेदशब्दाढन्यवस्तु विलक्षण वेदान्तरविलक्षण वाऽ येतृम्थमुम्बे दादिरूप मन्त्रनामपदिरूपाणि चान्यविटक्षणान्युपलभ्यन्ते । सर्वेपा चानादय सज्ञा इनि तद्वारेणोत्तरकालमपि गम्यमानाना प्रत्यक्षत्व साधितम् । नन्वष्टकादिषु पुरुषान्तरस्ये प्वपि कुम्मकाररियाम्विव में चिद्विज्ञानमूलमम्ति । यदि हि कर्मम्वरूपमान स्मर्येन तत पाकादि तदिन्द्रियैरन्याननुतिष्टतो दृष्ट्वा परे स्मरेयु । यतस्त्विह स्वर्गादिसाध्यसा धनसबन्ध मर्यने । नासौ पुस्पान्तरेपूत्पद्यमान कश्चिदृश्यत इत्यन्धपरम्परान्यायेना- प्रमाणता । सर्वम्यानादिन्यवहारोपन्यासेन वेदवत्प्रसिध्धभिमानो भवत्यतोऽन्धपरम्परानि दर्शनम् । वेदे हि प्रामाण्यम्यानादित्वमिहाप्रामाण्यस्य । क्यम्- यो यो ग्रहीता जात्यन्ध स म्वय नोपलब्धवान् । म्बातन् येणागृहीते च प्रामाण्य नावतियते ॥ तादृश वाऽष्टकाटिम्मरणम् । न च चोदना मूलभूतोपलम्यते। न चाननुभूनसबन्धा नुमातु शक्यते । यदि च वेदादुपलभ्य स्मृतय प्रवर्तिता स्युम्ततोऽर्थम्मरणवदित उप लम्याय मन्त्रादिमि प्रणीत इत्यपि पारम्पर्येण म्मर्थन । म्यादेतद् । यम्मरणेन कृता ना नि प्रयोजन मूलम्मरणमनादराद्रप्टमिति । तद्युक्तम् । न हि यत्कृत प्रामाण्य तदेव विम्मत युज्यते । अर्थम्मृते म्वन प्रामाण्यामावात् । सर्वे पुरुषाम्तावदेतज्ञानन्ति यण वेदमूलनानाद्विना प्रामाण्य न निश्चीयत इति ने कथमिव तत्रानादर कुयु । अपि च- ।

·he sasirgeted [अ०१पा०३.१] मीमांसादर्शने । ग्दर्शनमेतदिति । अतो नाऽऽदर्तन्यमेवंजातीयकमनपेक्षं स्यादिति ॥१॥ अपि वा कर्तृसामान्याप्रमाणमनुमानं स्यात् ॥ २॥ सि. अपि चेति पक्षो व्यापर्यते । प्रमाणं स्मृतिः । विज्ञानं हि तकिमि त्यन्यथा भविष्यातापूर्वविज्ञानमस्य नास्ति, कारणाभावादिति चेत् । येन यत्नेन मन्वायेरात्मवाक्यं प्रयाठितम् । कस्मात्तेनैव तन्मूलं चोदना न समर्पिता ।। यदि हि तेरप्यर्थमात्रमेवान्येभ्योऽधिगतं न वेदो दृष्ट इति ततस्तत्पूर्वकप्वययमेव पर्यनुयोग इति निर्मूलसंप्रदायत्यप्रसान्निर्मलत्वान्न मुच्यमे । यदि तु प्रलानशाखामू- लता कल्प्येत ततः सर्वासां बुद्धादिस्मृतीनामपि तदद्वारं प्रामाण्यं प्रसज्यते । यस्यैव च यदभिप्रेतं स एव तन्मलीनशाखामस्तके निक्षिप्य प्रमाणीकुर्यात् । अथ विद्यमानशारवा. गता एनेतेऽस्तिथाऽपि मन्वादय इस सर्वे पुरुषास्तत एवोपलप्स्यन्ते । युक्ततरा च स्वा. ध्यायाध्ययनविधेः साक्षाद्वेदादेव प्रतीतिरिति स्मृतिप्रणयनवेयर्थ स्यात् । न च तद्विज्ञा- यते । कीदृशाद्वाक्यादिदं मन्वादिमिः प्रतिपन्नं किं विधिपरादुतार्थवादरूपादिति । पश्य-- महताऽपि प्रयत्नेन तमित्रायां पराशन् । कृष्णशुक्लावधेकं हि न कश्चिदधिगच्छति ॥ न च मन्दादिवचनाद्वेदमूलत्वं निश्चिनुमः । ते हि निर्मूलमपि विप्रलम्मादिहतोरुक्त्या लोकं पञ्चयितुमेवं वदेयुः । तस्मादप्रमाणम् ॥ १॥ सर्वथा तायन्मन्वादिप्रणीताः सनिबन्धनाः स्मृतयः शेपाणि च विद्यास्थानानि स्वार्थ प्रतिपादयन्त्युपलभ्यन्ते । मन्वादीनां चामत्यक्षवात्तद्विज्ञानमूलमदं किं चिदवश्य कल्पनीयम् । तत्र च--- भ्रान्तेरनुभवाद्वाऽपि पुंवाक्याद्विप्रलम्मनात् । दृष्टानुगुण्यसाध्यत्वाचोदनेव लघीयसी ॥ सर्वत्र चादृष्टकल्पनायां तादृशं कल्पयितव्यं यदृष्टं न विरणद्वि न वाऽदृष्टान्तर- पासलपति । तत्र भ्रान्ती तावत्सम्यग्निवद्धशास्त्रदर्शनविरोधापत्तिः सर्वलोकाभ्युपगत- दृढप्रामाण्यवाधश्च । इदानीतनैश्च पुरुपैरपि भान्तिमन्वादीनामनुवर्तिता । तत्परिहारोप. न्यासश्च पवादीनामित्यनेकादृष्टकल्पना । अनुभवेऽपि स एव तावदनुभवः कल्पयि. । पुनश्चेदानीतनमर्वपुरुषजातिविपरीतसामर्यकल्पना, मन्वादेस्तचैतत्सर्वज्ञवादे निराकृतम् । पुरुषवाक्याराऽप्यन्धपरम्परया निराकृता । न हि निष्प्रतिष्ठप्रमाणात्म. लामो दृश्यते । तथा विप्रलम्भेऽपि तस्कल्पना । विप्रलिप्सा प्रयोजन लोकस्य च तन न्तिम्तस्याश्वेयन्तं कालमनुवृत्तिरित्याद्याश्रयणीयम् । उत्पन्नस्य च दृदस्य मा . ." तव्यः ·सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ३.१] निराकरणादृष्टविरोध । तस्मात्सर्वेभ्यश्चोदनाक्सनैय ज्यायसी 1 तत्र हि तन्मात्राटा भ्युपगम । शेपास्तु महाजनपरिग्रहादय सर्वेऽनुविधीयते । समान्यते च मन्वादीना चोदनापूर्वविज्ञानकारणत्वेन । तदर्थमेवाऽऽह-तेनोपपन्नो वेदसयोगस्त्रैवार्णिकाना मिति । यानि पुनरनुपपन्नवेदसभावनाना म्लेच्छादीनामतीन्द्रियार्थस्मरणानि तेषा मूल- क्ल्पनावेलायामेव चोदना समावनापद नाऽऽरूदेति मिथ्यात्वहेतुभूतचतुष्टयपारिशेप्याद- प्रमाणत्वम् । सभाविताया पुनश्चोदनाया कारणान्तरनिषेधे कृते निर्मलत्वासभवात्परि शेपसिद्ध चोढनामूलत्वम् । यत्तु किमर्थं चोदना नोपलभ्यन्त इति । तत्र के चिदाहु । नित्यानुमेयास्ता न कदा चिदुच्चार्यन्ते । यथालिङ्गादिकल्पिता । क्थमनुष्ठारिताना मूलत्वोपपत्तिरिति चेत् । नैष दोष । पाठाविच्छेदवापारम्पर्येण स्मरणात्तत्सिद्धे । यथैव हि ग्रन्थ सप्रदायादविच्छिन्नोऽस्तित्व मजते तथैव प्रतिज्ञया नित्यानुमेयश्रुति सप्रदायाविच्छेदसिद्धि । तत्त्वयुक्तम् । अन्धपरम्परान्यायादेव । या हि चोदना न कदा. चिदुचार्यते तस्या सर्वपुरुषप्रत्यक्षादिप्रसरामावाददुर्लभतरमस्तित्वम् । तथा च स्मृते. रपि सैव वन्ध्यादौहित्रतुल्यता । लिङ्गादीना तु नित्यत्वान्नित्यमनुचरितश्रुत्यनुमानका रणत्वमविरुद्धम् । तेन वर प्रलीनश्रुत्यनुमानमेव । न च प्रलयो न सभाव्यते । दृश्यते हि प्रमादालस्यादिमि पुरुषक्षयाचाल्पविषयत्वम् । न चैव सति यत्कि चित्प्रमाणमाप स्यते । शिष्टत्रैवर्णिकदृढस्मरणान्यथानुपपत्तिलभ्यत्वाच्छुत्यनुमानस्य । यद्वा विद्यमान शाखागतश्रुतिमूलत्वमेवास्तु । क्थमनुपलब्धिरिति चेदुच्यते- शाखाना विप्रकीर्णत्वात्पुरुषाणा प्रमादत । मानाप्रकरणस्थत्वात्स्मृतेर्मूल न दृश्यते ॥ यत्तु किमर्थ वेदवाक्यान्येव नोपसगृहीतानीति । सप्रटायविनाशभीते । विशिष्टानु पूर्व्या व्यवस्थितो हि स्वाध्यायोऽध्येतय श्रूयते । स्मार्ताश्चाऽऽचारा के चिस्कचित्तम्या चिच्छाखायाम् । तत्रापि तु केचित्पुरुपमेवाधिकृत्याऽऽन्नायन्ते । येन ऋतुप्रकरणाम्नाता केनचिन्नित्तेनोत्कृप्यमाणा पुरुषधर्मता मग ते । यथा देव' ' तस्मान्न ग्रामणायावरेत्' इत्येवमादयः । तत्र यदि तावत्तान्येव वाक्या न्युद्धृत्याध्यापयेयुस्तत मान्यत्वात्स्वाध्यायविधिविरोध स्यात् । अनेन च निर्देशे नान्येऽप्यर्थवादोद्धारेण विधिमात्रमधीयारक्ौंपयिकमात्र वा । तत्र वेदपलय प्रसज्येत । न चावश्य मन्वादय सर्वशाखाध्यायिन । ते हि प्रयत्नेन शाखा तराध्यायिम्य श्रुत्वाऽर्थमात्र स्ववाक्यैर विस्मरणार्थ निवनीयु । न च वाक्यविशेपो ज्ञायते । यथैव हि स्मृतेदृढत्वाभान्तिमूलत्व नास्त्येवमर्थवादमूलत्य मपि । शक्नुवन्ति हि ते विध्यर्थवादी विवेत्तुम् । तत्र स्मृतेर्विघ्यात्मकत्वात्प्रकृतिता १ त० स० (२-५ १)।२ . स (२-६-१.)। मलवद्वाससा सह न सबै ·[अ०१पा०३०१] मीमांसादशेने। then is incones estats had that in the con il Remunhance, of # 3 hagren care that as actual aufe in the me अस्या एव स्मृतेदेढिन्नः कारणमनुमास्यामहे । तत्तु नानुभवनम् , अनुप- पत्यार न हि पनुष्या इहैव जन्मन्येचजातीयकमर्थमत्नुभवितुं शक्नुवन्ति । जन्मान्तरानुभूतं च न मर्यते । ग्रन्यस्त्वानुमीयेत, फसामान्यास्मृतिय दिकपदार्थयोः तिनोपपन्नो घेदसंयोगवर्णिकानाम् । ननु नोपलभन्त एवजातीय ग्रा मीरन् , विस्मरणमप्युपपद्यत इति । कानां स्मरतां , विस्मरणस्य चोपपनत्वादग्रन्थानुमानमुपपद्यत इति प्रमाण स्मृतिः। अष्टकालिङ्गाश्च मन्त्रा वेदे दृश्यन्ते यां जनाः प्रतिनन्दन्तीत्येवमा- दयः । वया प्रत्युपस्थितनियमानामाचाराणां दृष्टार्थत्यादेव प्रामाण्यम् । गुरोरनुगयात्मीतो गुरुरध्यापयिष्यति ग्रन्थन्धिमेदिनश्च न्यायान्परि. . दाम्यानुमानलब्धास्पदेऽर्थवादपूर्वकत्यं निप्रमाणकम् । अपि च वेदोऽखिलो धर्ममूलं सासवोऽभिहितो वेद इति च स्वयमेव स्मृर्तृभिरात्मा धध्वा समर्पितस्तच्चैतन्नियोगतस्तस्काले कर्तृभितिकारित्वादुपलब्धमतः सिद्धं वेदद्वार प्रामाण्यम् । यस्तु कर्तृसामान्यास्वत. त्रमेव प्रामाण्यं वेदमूलत्वं वाऽनुमानेन साधयति तस्यार्थकामानुसारिमिधाराचारैर- मेकान्तः भूयमाणश्चत्यधीनप्रामाण्यापत्तेश्च विरुद्धता तस्मादपत्तिरेवात्राम्यपिनारा- दुपचारात्पश्चान्मानादनुमानत्वेनोका ! अस्या एव स्मृतेतिम्न इति । दृढत्वात्कार- शानुमानमय का इढत्वस्य । न हि मनुप्या इहैवेति । निःशेषसंस्कारच्चिदा मरणे- नान्तरित्वाकर्मफलसमन्धानुसंधानासमवेनोच्यते । स्मृतिवैदिकपदार्थयोः कर्तृसा- मान्यादुपपन्नो वेदसंयोगात्रैवर्णिकानामिति । चोदनामूलसमावनापदलामार्यम् । विस्मरणमप्युपपद्यत इति । दृश्यते यत्वेऽप्यस्मरणं ग्रन्पनाशय । यदा तु शारखा. न्तरेषु विद्यन्त एव ताः श्रुतयस्तदाऽपि कस्यां शाखायां काः पठ्यन्तइत्यस्यांशस्य विस्मरणम् । वैदिकत्वमानं तु प्रामाण्यसिद्धये परिपालयन्ति । तद्विशेषज्ञानं पुनरनी. पयिकत्वादनादतव्यमेव । सपा प्रत्युपस्थितनियमानामिति । आगतमागतं निमित्तं प्रसि पे नियम्यन्ते वृद्धयय प्रत्युत्थानादयस्तेषाम् । दृष्ट्वार्थत्वादेव प्रामाण्यमिति । एतदयुक्तम् । कुतः- धर्म प्रति यतोऽत्रेदं प्रामाण्य प्रस्कृतं स्मृतेः । नस्मात्कृप्यादिवत्तेपामुपन्यासो न युज्यते ।। न हि यावकि चिदाचरणं तस्य सर्वस्य मूलमिह प्रमाणी क्रियते । धर्मनिज्ञासा- धिकारात् । यदि व गुर्वनुगमादीनां केवलं दृष्टार्थत्वमेव स्यात्ततः कृप्यादिवद्धमै प्रत्य.

·. सतन्त्रवार्तिकशावरभाप्यसमेते- [अ०१पा०३१०१] तुष्टो वक्ष्यतीति । तया च दर्शयति, तस्माच्यासं पूर्व यन्तं पापीया न्पश्चादन्येतीति । प्रपास्तडागानि च परोपकाराय, न धर्मायेत्येवावग म्यते। तथा च दर्शनम् । धन्वन्निव प्रपा असीति । तथा, स्थलयोदवं परिगृह्णन्तीति च । गोत्रचिह्न शिखार्म, दर्शन च यत्र वाणाः सप तन्ति कुमारा विशिग्वा इवेति । तेन ये दृष्टार्थास्ते तत एव प्रमाणम् । alpatti प्रामाण्यमेवेति नोपन्यसितव्या । स्यादेत प्रमाणत्वेनेपामुपन्यास इति । न । तथा सति " हेतुदर्शनाच्च " इत्यत्रोदाहर्तव्या मवेयु । तस्माच्छ्याप्तमिति च दर्शन निष्फ लम् । न च नियोगत शास्त्रादृते प्राप्ति । शक्यते ह्युपायान्तरेणापि सामदानादिना गुरुरध्यापनादीनि कारयितुम् । तत्रान्ति नियमविधेरवकाश । सर्वत्र च यथा क्थ चिल्लोक्पड्विसहायोपादानात्मरक्षणप्रीत्युत्पादादिका दृष्टार्थता भाष्यकारोक्ता शक्या वकुम् । न चावघातादीना वृष्टिकामयागादीना च दृष्टानामवैदिक्त्वम् । तम्मात्स यपि दृष्टार्थत्वे समाव्यते वेटमूलत्व नियमादृष्टसिद्धेरन-यप्रमाणकत्वात् । अतश्च गुर्व नुगमनादेनैमित्तिक्त्वादरियाया प्रत्यवाय करणे च न भवति । दृष्ट च प्रीतो गुरर ध्यापयिष्यतीत्येवमादि निप्पद्यते । नियमाञ्चाविनसमाप्त्यर्थापूर्वसिद्धि । एव च आचारागृह्यमाणेषु तथा स्यादित्यत्र सरदसकद्वाऽनुष्ठानमिति विचारो युक्त । इत रथा तु दृष्टार्थत्ववशेनैवोदकपानादिवढवधारण स्यात् । यत्तु माप्यकारेण दृष्टार्थत्वाटेव प्रामाण्यमित्युक्त पूर्वपश्वातिशयार्थम् । एतदुक्त भवति । यास्तावददृष्टार्था स्मृत यस्ता क्थ चिदप्रमाणी कुर्याद्भवान्, इमा पुनर्गुर्वनुगमनादिविषया क्यमिवाप्रमाण मविप्यन्तीति । समाप्रपादीना यद्यपि विशेपश्रुतिर्नव क्रुप्यते तथाऽपि परोपकार श्रुत्यैव समस्तानामुपादानात्प्रामाण्यम् । तस्माच्छ्यासमित्यश्वे गर्दभनानुगन्तव्ये सिद्ध वच्छ्रेयसामूनरनुगमन दर्शयति । यथा धन्वनि निस्के कृता प्रपा परेपामुपकुर्वन्त्येव स्वमिति देवताम्तुतिपरे वाक्ये सिद्धवत्प्रपासद्भाव स्तम्याश्च पारायें दृश्यते । गोत्रचिट्स शिखाकर्म तनाप्याचारनियमस्यादृष्टार्थत्वान्नव तावन्मात्रमेव प्रयोजनम् । शक्य ह्यपा पान्तरेणापि गोत्र स्मर्तु तेनान्य एवाभिप्राय । कर्माद्भूत तावञ्चतुरवत्तपञ्चावत्तादि विमागसिद्धयर्थमवश्य स्मर्तव्य गोत्रम् ! अतश्च तच्चिह्नार्थमपि तावच्छिखावरुपग्मृते प्रामाण्यमस्तु । तनियमादृष्टम्य त्वेकान्तेनैवानन्यगतित्वात्पुरपार्थता सेत्स्यतीति । तेन सर्वस्मृतीना प्रयोजनवती प्रामाण्यसिद्धि । तत्र यावद्धर्ममोक्षसवन्धि तद्वेदप्रमवम् । यत्वर्थसुखविषय तलोक यवहारपूर्वकामिति विवक्तव्यम् । एपैवेतिहामपुराणयोरप्युपदे शवाक्याना गति । उपारयानानि त्वर्थवादेषु व्याख्यातानि । यत्तु पृथिवी विभाग क्थन तद्धर्माधर्मसाधनफ्लोपमोगप्रटेशविवेकाय किंचिद्दर्शनपूर्व किंचिद्वेदमूलम् । मू (६-१-१०) ·[अ०१पा० ३०१ मीमांसादशने । वंशानुक्रमणमपि ब्राह्मणक्षत्रियजातिगोत्रज्ञानाचे दर्शनस्मरणमूलम् । देशकालपरिमा- णमपि लोकज्योतिःशास्त्रव्यवहारसिद्धयर्थ दर्शनगणितसंप्रदायानुमानपूर्वकम् । मा- विकपनमपि त्वनादिकालप्रवृत्तयुगस्वभावधर्माधर्मानुष्ठानफलाविपाकवचित्र्यज्ञानद्वारेण घेद- मूलम् । अङ्गाविद्यानामपि कवर्थपुरुषार्थप्रतिपादनं लोकवेदपूर्वकत्वेन विवक्तव्यम् । तत्र शिक्षायां तावद्वर्णकरणम्वरकालादिप्रविमागकयनं तत्प्रत्यक्षपूर्वकम् । यत्तु तपाविज्ञाना. प्रियोगे फलविशेषस्मरणम् । मन्नो हीनः स्वरतो वर्णतो वेति च प्रत्यवायस्मृतिस्तद्वेदमूल. म्। एवं कल्पसूत्रेवर्थवादादिमिश्रशासान्तरविप्रकीर्णन्यायलम्यविध्युपसंहारफलमनिरूपणं तत्तत्प्रमाणमङ्गीकृतम्। लोकव्यवहारपूर्वकाश्च केवित्त्विगादित्यवहाराः सुखार्थहेतुत्वेनाऽ5- श्रिताः । व्याकरणेऽपिशब्दापशब्दविभागक्षानं साक्षावृक्षादिवियागवत्प्रत्यक्षानिमित्तम् । साधुशब्दप्रयोगात्फलसिद्धिरपशन्देन तु फलंवैगुण्यं भवतीति वैदिकम् । छन्दोविचि. त्यामपि गायन्यादिविवेको लोकवेदयोः पूर्ववदेव प्रत्यक्षः । तज्ज्ञानपूर्वकप्रयोगात्तु फलामिति श्रौतम् । तथा चानिष्टं श्रूयते । यो ह वाऽविदितायच्छन्दोदेवतब्राह्मणेन मन्त्रेण यजति यानयति वेत्यादि । ज्योति शास्त्रेऽपि युगपरिवर्तपरिमाणद्वारेण चन्द्रादित्यादिगतिविमा. गेन तिथिनक्षत्रज्ञानमविच्छिन्नसंप्रदायगणितानुमानगूलं ग्रहसोस्थ्यदास्थ्यनिमित्तपूर्वकृतशु- भाशुमकर्मफलविपाकसूचनं तद्गतशान्त्यादिविधानद्वारेण वेदमूलम् । एतेन सामुद्रषास्तु विद्यादि व्याख्यातम् । ईदृशा वा विधयः सर्वत्रानुमातव्याः । ईदृशे गृहशरीरादितनि. वेशे सत्येतदेतच प्रतिपत्तव्यमिति । मीमांसा तु लोकादेव प्रत्याक्षानुमानादिभिरविच्छि. नसंप्रदायपण्डितव्यवहारैः प्रवृत्त । न हि कश्चिदपि प्रथममेतावन्तं युक्तिकलापमुपसं. हतु क्षमः । एतेन न्यायविम्तरं व्याचक्षीत ॥ विपयो वेदवाक्यानां पदार्थः प्रतिपाद्यते । ते च जात्याटिभेदेन संकीर्णी लोकवर्मनि ।। स्वलक्षणविविक्तस्तः प्रत्यक्षादिभिरजस्ता । परीसकार्पितैः शक्याः प्रविवेक्तुं न तु स्वतः ।। वेदोऽपि विप्रकीर्णात्मा प्रत्यक्षावधारितः । स्वार्य साधयतीत्येवं क्षेयास्ते न्यायनिम्नरात् ॥ तथा न मानवेऽप्यमिहितम-- प्रत्यक्षमनुमान र शान्दं च विविधागमम् । भयं सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिममीस्मता ॥ -~यस्तगानुमंपत्ते स धर्म वेद नेतरः ।, इत्यादिभिस्तविशुद्धिराश्रिता प्रायेण च मनु-याणामधर्मभूयिष्ठत्वातज्ज्ञानप्रतिबद्धाः प्रतिभाम्नेषु नेषु कुमार्गेषु प्रवर्तन्ते । ता लोकार्थवादोपनिषत्प्रमततर्कशायः सर्ववित्र- ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३०२] ये त्वदृष्टास्तेिषु वैदिकशब्दानुमानमिति ॥ २ ॥ [२] विरोधे वनपेक्षं स्यादसति हनुमानम् ॥ ३ ॥ सि. अथ यत्र श्रुविविरोधस्तर कयम् । ययौदुम्बर्याः सर्ववेष्टनम् । 'औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेत्' इति श्रुत्या विरुद्धम् । अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तिपत्तिमुखप्रदर्शनम् । तदुपपत्तयम्तबलाबलपूर्वक च निश्चयद्वारं कथ्यते । अन्यथा पुन . प्रतिमान्त्यः स्वय पुंसामपूर्वा युपपत्तयः । भ्रान्ति बहुमताः सत्य कुर्युरज्ञानबोधनात् ॥ सर्वासु तु प्रदर्शितासु स्वातन्त्र्येण विशोषयन्त. काश्चिदुत्सृज्यान्या प्रमाणी करि. प्यन्ति । यदपि च नित्यानित्यपृथक्त्वैरत्वसामान्यविशेषव्यतिरेकायेकान्तप्रतिपादनं तदपि पक्षपाताहतेऽन्यतराशनिरूपणाशक्ते. । अवश्यं च सर्वात्मकवस्तुयुगपदहणास- म्मवात्तद्भागोपानिपातिपदविषयविवेकार्यमकवनिरूपणमाढरेण कर्नन्यम् । अन्यथा येऽन- पासामान्यविशेषाद्युपप तयः पुरुषाम्ते पदप्रतिपाद्य निष्कृष्टं वस्तुमागं गेकमात्रालोधनेन वाध्यवस्येयुः मन्यार्थवादोपात्ताश्च स्तुतिनिन्दास्तत्तन्नित्यानित्येकषरत्येकान्तमाश्रित्य तत्र तत्र विधिप्रतिषेधाङ्गत्वेन प्रवर्तमाना. पक्षपातप्रतिपादितवस्तुवर्मवैचित्र्याहते निराल बनाः स्यु. । याश्चैना प्रधानपुरपेश्वरपरमाणुकारणाटिप्रक्रियाः सृष्टिप्रलयादिरूपेश प्रतीतास्ता सर्वा मन्त्रार्थवादज्ञानादेव दृश्यमानसूक्ष्मस्थूलद्रव्यप्रकृतिविकारमावदर्शनेन पद्रष्टव्याः । प्रयोननं घ वर्गयागाद्युत्पाद्योत्पादकविमागज्ञानम् । सर्गप्रलयोपवर्णनमपि देवपुरपकारप्रमावप्रविमागदर्शनार्थम् । सर्वत्र हि तहलेन प्रवर्तते तदुपरमे चोपरमतीति विज्ञानमात्रक्षणभङ्गनराम्यादिवादानामप्युपनिषदर्थवादप्रमवत्वं विषयेप्वात्यन्तिक राग निवर्तयितुमित्युपपन्नं सर्वेपा प्रामाण्यम् । सर्वत्र च यत्र कालान्तरफलत्वादिदानीमनुम- वासमवम्ता श्रुतिमूलना । सादृष्टिरफले तु वृश्चिकविद्यादी पुरषान्तरे व्यवहारदर्शना- देव प्रामाण्यमिति विवेकसिद्धि ॥ २ ॥ ( इनि स्मृत्याचारप्रामाण्याधिकरणम् ।। १ ।) स्मृतिप्रामाण्यमुत्सृष्ट प्रसक्तं सर्वगोपरम् | सति वेदविरुद्धत्वे तदिदानामपोद्यते । विरोधे वनपेस म्यादसति धनुमीयते ॥ विरोधे वेदवाक्येन तेन पार्थेऽनधिष्ठिते ।। यावती स्मृतिः प्रत्यक्षवेदवारयविरद्धा ता सर्वामुदाहृत्य संधार्यते । पुनम्ना दृश्यपि धर्मप्रमाणत्वेनावधार्यते । किं वा पर्युदम्यत इति । कुनः संशय इति वेष्यते ।

·itor freeamin Ameonawaiye [अ० १५१०३१०२] मामासादान। 4 दम् । क्रीतराजको भाच्याच इति तस्मादग्नीपोर्माये संस्थिते यज- मानस्य गृहेऽशितव्यम् ' इत्यनेन विरुद्धम् । तत्प्रमाणम्, कर्तृसामा- न्यादित्येवं मासे चूमः। विरोधपरिहाराद्वा सति वा तुल्यमूलतः । बाघो वा भवेदव्या बायो वा तद्विपर्ययात् ।। एकविषये विरुद्धार्थोपसंहारिणी विज्ञाने विरुध्येते वलवदवलवस्त्वनिर्णयाच्च बाध्य- बाधकमानं प्रतिपद्यते । तद्यदि शङ्कितविरोधयोरपि श्रुतिस्मृत्योः केनानाप्रकारेण भिन्न- विषयत्वेन व्यवस्था सि-येत् । विधेयप्रतिषेध्ययोर्थ विरोधामावादेकास्मिन्नपि विषये समु- घयसंमवादेकप्रयोगगतत्वासमवादोभयोः प्रामाण्याङ्गीकरणेन प्रयोगान्तरे चोभयानुग्रहः स्यादित्येवं विकल्पाश्रयणेऽप्यत्यन्तविरोधाभावात्प्रत्यक्षानुमितनुतिननितज्ञानयोश्च वैदि- कत्वाविशेष तुल्यबलत्वकल्पनादुमयप्रामाण्यमुपपत्स्यते । ततो यथोपन्यस्तविषयेऽपि स्मृतिप्रामाण्यमपेक्षितव्यम् । अथ तु प्रयत्नेनान्विष्यमाणेऽपि न विषयान्तरकृता व्यवस्था नापि प्रमेयाविरोधात्समुच्चयो नापि विकल्पेनोमयानुग्रहः किं तमियपीड- नादत्यन्तविरोध एव । प्रत्यक्षानुमेयश्रुत्योश्च लौरिकप्रत्यक्षानुमानवन्महान्बलविशेष- स्तदा गत्यन्तराभावादुमयानुग्रहार्मम श्रुतिबलीयस्त्वेन स्मृतिप्रामाण्यमुपेक्षणीय मवि. प्यतीति। कि तावत्प्राप्नुयादव विरोधेऽपि प्रमाणता । अप्रामाश्यप्रस हि मर्यादानिक्रमो भवेत् ॥ अनाशहिताविपन्नम्भ्रान्त्यादिमूला हान्याहतवेदमूलत्वावधारणाः स्मृतयो निर्व्याज- प्रामाण्याः शस्यन्ते धर्मव्यवहाराङ्गत्वेन स्यापयितुम् । यदा तु वेदविरुद्धत्वहेतुदर्शन- परस्परविगानादिना केनचिदपि च्छलेनाऽऽसामग्रामाण्यं पाप्यते तदा बहुशाखा- खिलप्रारणादिभेदमिन्ने । वेदेषु श्रुतिलिलावात्मकोपदेशनामादिद्वारातिदेशात्मकविचि. प्रमाणमागेषु को नानाति का स्मृतिः कीदृशेन वेदभागेन विरुध्यमाना कदाऽनुमास्यत इति । अतश्चैवं नाताशक व इचिद्धि विधम्येत । अविश्वासाचात्यन्तमेव प्रामाण्यं प्रतिहन्येत । तपा हि- कदाचिछुतिमूलत्यमुक्त्वा भ्रान्त्यादिमूलना । स्मृनिमिः प्रतिपला चेत्कम्तामिन्द्रोऽपि वारयेत् ॥ यशावाच निता प्रकरणादयश्व ये पाये भेदास्नभिनेषु वेदेषु । प्रतिलिट्गाधारमयो- परेशो पर नामादिद्वाराऽतिदेशलदात्मय ये विचितप्रमागमागास्तश्चिति विमला।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० अ०२] एक्मूलव्यवस्थाया मूलान्तरनिराक्रिया । अप्रामाण्यनिवृत्त्यर्थं शक्या न तदुपेक्षणे ॥ कि च- परस्परविरुद्धत्व श्रुतीना न भवेद्यदि । स्मृते श्रुतिविरुद्धायास्ततो मूलान्तर भवेत् ॥ यदा तूदितानुदिताग्निहोत्रहोमविधिवदतिरानगतपोडशिग्रहणवच्च सहस्रश श्रुत योऽप्यसमवयुगपद्नुष्ठानार्यतया परस्परविरुद्धा दृश्यन्ते तदा यदि नाम कासा चिस्मृतीना स्ववेदशाखागतवचनविपरीतार्थशाखान्तरवचनमूलानामधीतवाक्यविरोधी दृश्यतेऽतस्तावतैव सर्वशाखाप्रत्ययकर्मव्यवहारिणा स्वयमश्रुतानधीतत्वमात्रेण दृढस्मरणो पस्थापितपुरुषान्तरस्थ श्रुतिनिराकरण न शोमते न चैक x प्रतिशिष्यत इति हि सर्व श्रुतीना सर्वपुरुषा-प्रति प्रामाण्यादध्ययनवच्च स्मृतेरपि श्रुतिधारणसामर्थ्यात् । तस्माद्यथा विरोधऽपि पठ्यमानप्रमाणता । पठितस्मर्यमाणाना तथैवेत्यवधार्यताम् ॥ किं च। अविरोधे श्रुतिर्मूल न मूलान्तरसभव ।। विरोधे त्व यमूलत्वमिति स्यादर्धवेशसम् ॥ मूलान्तर निरस्त च सामान्येनेव यत्पुरा । तदनुप्राण्यते पश्चाद्विरोधे नेत्यतिक्रिया || तेनाऽऽसा श्रुतिमूलत्व सर्वदेव व्यवस्थितम् | मूला-तरप्रवेशे वा किं तत्प्रामाण्यतृप्णया ॥ किं च भ्रान्त्यादिमूलाना समवासभवाश्रय । स्मृती प्रतिविरुद्धोऽय वाधपक्षो न युज्यते ॥ तेनाऽऽसा यदि वा नैव क्वचिदम्ति प्रमाणता । सर्वत्राव्याहता वा स्यान्न त्वर्धनरतीयता ॥ विरुद्धत्व च जानन्ति स्मारस्ता स्मरन्ति यत् । वेदमूवल त्यक्त्वा किमन्यत्तत्र कारणम् ॥ x० स० (२४-२). १ एकस्या धमसहितायामधस्याधातरेण वैगस-विरोध इयय । २ उचिता क्रियामति ऋम्म क्रिया अतिप्रियेभ । ३ केनसिपायपतेन सर्वनरत्या यापिताऽनुपभोग्यत्वेन सर्वतण्याश्च देविप्रसङ्गादर्भग सवाऽऽनगने दुत अपित इति रोक्नवादोजायजरतीयाध्देनापमानवेनात इति ।

·[अ०१पा०३१०२] मीमांसादर्शने । १७१ गृह्यमाणनिमित्तत्वाद्ययुच्येताप्रमाणता । उत्प्रेक्षणीयहेतुत्वासा सर्वत्र प्रसज्यते || रागद्वेषमदोन्मादप्रमादालस्यलुब्धताः । क वा नोत्प्रेक्षितुं शक्याः स्मृत्यप्रामाण्यहेतवः ।। अदुष्टेन हि चित्तेन सुलमा साधुमूलता । दुष्टमूलत्वलामस्तु भवत्याशयदोपतः ।। का वा धर्मक्रिया यस्यां दृष्टो हेतुर्न युज्यते । कपंचिता विरुद्धत्वं प्रत्यक्षश्रुतिभिः सह ।। लोकायतिकमूर्खाणां नैवान्यकर्म विद्यते । यावकिचिददृष्टार्थ तद्दष्टार्थ हि कुर्वते ।। वैदिकान्यपि कर्माणि दृष्टार्थान्येव ते विदुः । अल्पेनापि निमित्तेन विरोध योजयन्ति च ।। तेभ्यश्चेत्प्रसरो नाम दनो मीमांसके क्रचित् । न च कंचन मुञ्चेयुर्धर्ममार्ग हि ते तदा ॥ प्रसरं न लमन्ते हि यावत्कचन मर्कटाः । नामिद्रवन्ति ते तावपिशाचा वा स्वगोचरे ।। कचिदत्तेऽवकाशे हि स्वोत्प्रेक्षालब्धधामभिः । जीवितुं लमते कस्तैस्तन्मार्गपतितः स्वयम् ।। तस्माल्लोकायतस्थाना धर्मनाशनशालिनाम् । एवं मीमासकः कार्य न मनोरथपूरणम् ॥ यचाऽऽदी श्रद्धया सिद्धं पुनायेन साधितम् । आज़ासिद्धप्रमाणत्वं पुराणादिचतुष्टयम् ॥ तत्तयवानुमन्तव्यं कर्तव्यं नान्तरालयम् । सर्व श्लथयतः सौदे दशकटादिवत् ।। पक्षो योऽङ्गीकृतो येन तमत्रस्यन्स निर्वहेत् । हारयेदन्तरा नस्यन्मीतोपद्रवकारिमिः ।। वेदश्च यदि दृष्टाय श्रूयमाणविरोधि वा । न विदध्यात्ततस्ताहवस्मृतिस्तन्मूलता त्यमेत् ।। यदा तु हन्तिपिप्यादिकर्म दृष्टं सहस्रशः। दृष्टार्य विहित वेदे तदा किं हेतुदर्शनैः ।।

·१७२ सतन्त्रघातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३०२ ऋत्विम्यो दक्षिणादानं तानूनपत्रादिकर्म च । यहविग्यजमानानां दृष्टार्थ सर्वमिप्यते । तबद्यवदिकं ताहक्स्यात्ततोऽन्यदवैदिकम् । यदा वविधान्येव वेदे कर्माणि सन्ति नः ।। तदा किं नाम दृष्टाष बुद्धया सिध्येदवैदिकम् । तेनाऽऽदावेव या क्लया स्मार्ताना वेदमूलता ।। निर्वोढव्येह सैकान्तास्किमिदं खिद्यतेऽधुना ।। तस्माद्वेदविरुद्धानां दृष्टार्थानां च हेतुभिः । स्मृतीनां न प्रमाणत्वं विहन्तव्यं मनागपि ॥ अविशिष्टं प्रमाणत्वं सर्वासां प्रातमीहशम् । विरोधेऽप्यधुना युक्तमेवं प्राऽभिधीयते ।। विरोधे त्वनपेक्षं म्यात्प्रामाण्यं स्मृतिवन्धनम् । अविरोधे हि वेदेन तन्मूलमनुमीयते ॥ या तु वेदविरुदेह स्मृतिः काचन दृश्यते । सा तु म्याद्रान्तिमूढैव न सष्टश्रुतिमूलिका ।। म्वातन्त्र्येण प्रमाणत्वं स्मृतेस्तावन्न संमतम् । वेदमूलानुमानं च प्रत्यक्षेण विरुष्यने ।। वेदवाक्यानुमानं हि तावदेव प्रवर्तते । नदर्धविषयं यावत्प्रत्यक्षं नोपलभ्यते ॥ प्रत्यक्षे श्रूयमाणे तु न विद्यतानुमानिकम् । न हि इम्तिानि दृष्टेऽपि तत्पदेनानुमेप्यते ।। म्मृतीना श्रुतिलिङ्गत्वमस्ति हम्तिपदादिवत् । तत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वे तद्वदेव निवार्यते ॥ तावदेव स्फुरन्त्याः पुरस्तादानुमानिकाः । यावत्प्रत्यक्षशानेण मूलमेषां न कृत्यने ।। कृत्तमूलाः स्फुरन्त्योऽपि स्मृतयो न चिरायुपः । निराधारत्वदोपेण शाग्या इव वनम्पतेः ।। न हि साक्षात्प्रमाणत्वं म्मृतीनामुपपद्यते । नान्यमूळ यनम्नत्म्यात्तत्तु मूलं न विद्यते ॥ अलिगा यम्मानस्य च परसरमभ्यभिचारार्थ कारम्भे सपपकर्म सानूननं नाम ।

·[अ०१११०१.२] मीमांसादर्शने । अशक्यत्वाद्व्यामोह इत्यवगम्यते । फयमशक्यताा स्पर्शविधानान- सर्वा शपया वेष्टयितुमुद्गायता स्पष्टुं च । तामृगायता स्मष्टव्यामवर्ग- च्छन्तः फेनेमं संप्रत्पर्य बाधेमहि । सर्ववेष्टनस्मरणेनति यूमः । che childrenet let. प्रत्यक्षपतिवद्धा हि श्रुति स्त्यानुमानिकी । नेराकाड्यात्प्रमातृणामनुमानं न लभ्यते । प्रमेयं यत्परिच्छेद्यं भवेत्केनचिदात्मना । तत्य स्यातत्परिच्छेदारसावकाशप्रमाणता || ताप्येण परिच्छिन्ने तद्विपर्ययतोऽपि वा । भूयस्तस्मिन्प्रमेये हि न प्रमाणं प्रवर्तते ।। मिनकक्षागते ये च प्रमाणे तत्र घावतः । तयोः शीण निणीते मन्यरं न प्रवर्तते ॥ तद्धि दूरमपि प्राधमेकमध्यगतं पदम् । इतरेण गतेनाऽऽदावेकान्तेनैव नीयते ॥ यन्न शीघ्रतरं नास्ति तम्यार्थस्यापहारकम् । चिरेणापि मत्तत्र दुर्वन निवार्यते ॥ न हि येन प्रमाणत्वं लब्धपूर्व कदाचन । तेन तासर्वदा लम्यमित्याज्ञापयतीश्वरः ॥ सर्वमुत्पद्यमान हि यद्यन्येन विरोधिना । न रुज्यते ततस्तस्य सिद्धिः कालेन लभ्यते ।। यस्य तूत्पद्यमानस्य मूलमेव निकृत्यते । मुलं वा रुध्यते तस्य नाऽऽमिलामः कदाचन ।। न च यहलवद्रुद्धमात्मानं नैव विन्दति । भविरोऽपि तेनाऽऽत्मा न लब्धन्यः कथंचन ।। न चापि बाधकामावाल्लब्ध आत्मति सर्वदा । लन्यव्यः स विरोघेऽपि पूर्वसामान्यदर्शनात् ॥ उत्सर्गश्चापवादश्च सर्वत्रयोपलभ्यते । तत्र नोत्सर्गमात्रेण सर्वमेवावरुध्यते ।। अपवादेन वा यस्मादुत्स! बाधितः क्वचित् । तस्मात्सर्वत्र वाध्योऽसावित्येतदपि नेप्यते ।। विपयाविषयौ ज्ञात्वा तेनोत्सर्गापवादयोः । वाधानाची विवेकन्यौ न तु सामान्यदर्शनात् ॥

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- ०१पा०३०२) ननु निर्मूलत्वाधामोहस्तस्मरणमिति वैदिकं वचनं मूलं भविष्य तीति । भवेद्वेदिकं वचनं मूलं यदि स्पर्धनं व्यामोहः । अव्यामोहे त्वश. क्यत्वादनुपपन्नम् । यथाऽनुभवनमनुपपन्न मिति न कल्प्यते तथा वैदिक- मपि वचनम् । कथं तर्हि सर्ववेष्टनस्मरणम् । व्यामोहः । कथं व्यामोह- कल्पना । श्रीवविज्ञानविरोधात् । यो हि सामान्यदृष्टेन व्यवहार निनीपति । तृष्णाच्छेदो मवेत्तस्य मृगतृष्णानलैरपि । बाधिता मृगतृष्णा वा दृष्ट्वा हृदगतोऽप्यसो । विप्रलम्ममयादेव न स्नानादि समाचरेत् ।। तावदेव हि तोयादिज्ञानम्येष्टा प्रमाणता । न तोय मृगतृष्णेयमिति यावान बुध्यते ॥ अनुमान प्रमाण च तावदर्थेपु जायते । स्यते विषयो यावन्नाम्य प्रत्यक्षजन्मना ।। एव स्मृतिप्रमाणत्वे तावच्छुत्यनुमानजम् । यावत्प्रत्यक्षया शुत्या विषयो नाचरु यते ॥ अत चाचप्रमाणत्व कचिदप्याप्रमाणताम् । व्यवस्थापयता न्यायैर्न मवेदर्धवेशसम् ।। प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे प्रत्यक्षमृगतृष्णयो । यथा तथैव ते म्मृत्योरविरुद्धविरुद्धयो । सम्मादेव न वक्तव्य सर्वासा वा प्रमाणता । अथ वा सा न कस्याश्चिद्यदि क्वचिदनाधिता ॥ तेन वेदविरुद्धाना स्मृतीनामप्रमाणता । रुद्धश्रुत्यनुमानत्वादन्यमूला हि ता यत ॥ विकल्प किं पुनस्तासा नेप्यते श्रुतिभि सह । उच्यते । विकल्सस्याष्टटोपत्वान्न तावत्म्वभ्युपेयता ! पाक्षिरे चाप्रमाणत्वे स्मृतय सुनिरापरा ॥ तुल्यरलविकल्पो हि तावदष्टदोपत्वादगतिक्गतिन्यायेन क्वचिदेवाऽऽश्रीयते । किमत मसान्तरितप्रामाण्यविपमशिष्टविकल्प । तथा हि । प्रमाणपदवीं यावन्नाऽऽरोहत्येव हि म्मृति । भाध्यते तापदत्यन्त श्रुत्याऽन्यनिरपेक्षया ।।

·अ०१पा ३०२] मीमांसादर्शने । स्मृतेमप्रमाणत्वं न तावास्वत इष्यते । तुल्यकक्षतया येन विकल्पपदवीं आनेत् ॥ पराधीनप्रमाणत्वान्न प्रमाणपदे स्थिता । श्रुत्या वाधितमात्राऽसौ पुनोंजीवितुं क्षमा ॥ तुरुयकक्षविकल्पोऽपि नाप्रामाण्येऽस्त्यकल्पिते । प्रमाणस्याप्रमाणत्वकल्पना च द्विदोपभाक् ।। प्रमाणत्वं प्रतीतं यदुज्ज्वलत्तदपहनुतम् । एकतावदयं दोपः स्यात्प्रतीतिविपर्ययात् ।। तथा तदप्रमाणत्वं यदभावप्रमाणकम् । मावे सत्यय भावेन विनैवं परिकल्प्यते ॥ सोऽपि स्यादपरो दोपः प्रमाणार्थविपर्ययात् । अङ्गीकृत्यापि तो दोपी पूर्व केनापि हेतुना ॥ प्रयोगान्तरकाले तु युनर्दोषद्वयं मवेत् । यदभावप्रमाणस्वं पूर्वमेतस्य कल्पितम् ।। संप्रत्यपहनुवानस्य दोप एको हि जायते । प्रत्यक्ष दृढरूपं च यत्पुरस्तान्निराकृतम् ।। एप जायेत दोपोऽन्यस्तदुज्जीवयतः पुनः । एवमेकत्र चत्वारो दोपा वाक्ये प्रदर्शिताः ॥ एत एव प्रसज्येरन्द्रितीयेऽपि प्रकल्पिते । एवमेपोऽष्टदोपोऽपि यद्वीहियववाक्ययोः ।। विकल्प आश्रितस्तत्र गतिरन्या न विद्यते । नाहिशस्त्रप्रवृत्ती हि यशास्त्रेण कृप्यते ।। श्रोता तत्र प्रवृत्तोऽपि महिशास्त्रेण कृप्यते । द्वान्यामश्चमुखीवच श्रुतिभ्यामभितः समम् ॥ श्रोतुगकृष्यमाणस्य बलाबलमपश्यतः । एकस्मिन्नुपसंह बुद्धिं युकचा न पश्यतः ॥ उमयोरप्रमाणत्वं प्रतिघातात्प्राज्यते । तत्र प्रामाण्ययोग्यस्य यदप्रामाण्याल्पनम् ।। तदनन्यगतित्वेन तथाऽप्यम्युपगम्यते । सति गत्यन्तरे त्येन्नैव कल्पनमर्हति ।।

·सतन्त्रवार्तिकशापरभाप्यसमेवे-- [अ०१पा०३अ०२]
एक्स्य वा प्रमाणत्व परिहतु न शक्यते ।
तदप्रामाण्यमाने तु न द्वयोरप्रमाणता ॥
सिद्धो लोक्प्रवादोऽयमेगानेसविनाशिनाम् ।
सर्वनाशे समुत्पन्ने ह्यधैं त्यजति पण्डित ॥
स चायमुभयोर्नाश उमयार्थापरिग्रहात् ।
मिश्रेर्वा यजमानस्य मिश्राणा विध्यदर्शनात् ॥
नियमार्थे युभे शास्त्रे यवत्रीह्योर्विधातृणी ।
पाप्ते चान्यनिवृत्त्यश फलमर्थात्प्रतीयते ॥
बीयो निरपेक्षा हि ज्ञायन्ते यागसाधनम् ।
यवाश्चैवमत्तस्तेषा मिश्रत्व नावकरपते ।।
नैव ब्रीहिभिरिष्ट स्याद्यर्न च यथाश्रुतै ।
मिरिज्येत चेत्तत्र भवेदुमयबाधनम् ॥
एवमप्रतिपत्त्येव तुल्यैपा मिश्रतामति ।
तेनोभयाप्रमाणत्वाद्युत्दाप्रमाणता ।।
सेयमत्यन्तमन्याय्या द्वयोरप्यनवस्थिति ।
अयवस्था न युक्ता हि व्यवस्था या रम्यते ।।
सर्वत्रव खेररूपत्वावधारणेन निरूपितरूप व्यवहाँ शक्यम् ॥
तेन यस्य प्रमाणत्व प्रमाण सर्वदाऽस्तु तत् ।
यम्यापि स्वप्रमाणत्वमप्रमाण तदुच्यताम् ।
तदेव तु कदाचित्प्रमाण कदाचिदप्रमाणमिति न क्य चिदपि विश्रम स्यात्त
देतहीहियवश्रुत्योरत्यन्तापरिहार्यत्वादश्यमापतितम् ।
न हि तकरूपत्वे चिह्न किंचिव्यवस्थितम् ।
येनत्र प्रमाणत्व म्यादन्यत्राप्रमाणता ॥
श्रुनिम्मृत्यो पुन स्पष्ट व्यवम्यामारणहयम् ।
येन श्रुते प्रमाणत्व स्यात्म्मृतेश्वाप्रमाणता ॥
स्वरूपेण तयोगतावत्प्रमाणत्वाप्रमाणते ।
ततोऽन्यापेक्षया स्यातामप्रामाण्यप्रमाणते ।।
यो यस्य स्वरूपात्रयो धर्म प्राप्त स वलाना मारणा तरेण विपर्यय प्रतिपद्यते ।
न च अतिननितप्रत्ययम्य स्मृत्तिननितो बाधात्व प्रतिपद्यते ।

·[अ०१५१०३०२] मीमांसादर्शने। १७७ स्मार्तभ्य बाधकः श्रौतो ववत्वात्प्रतीयते । प्रत्यक्षे चानुमाने च प्रागेतद्वयवधारितम् ॥ श्रुतिलिङ्गे यथा चेष्टे व्यवस्थितबलावले। सनिकृष्टविकृष्टार्थे तथैवेह श्रुतिस्मृती { स्मृत्या प्रतीयते यावच्छुत्या तावत्प्रमीयते । विरुद्धधर्मतामेको न च धर्मः प्रतीच्छति ॥ न च शीघ्रहतेऽर्थेऽस्ति चिरादागच्छतो गतिः । अश्वैरपहतं को हि गर्नुभैः प्राप्तुमर्हति ॥ स्मृत्या नार्थ परामृश्य यावत्तद्विषया श्रुतिम् । अनुमातुं प्रवर्तेत तावत्सोऽर्योऽन्यनो गत. ॥ किंकर्तव्यमितीदं च कर्ता यावदपेक्षते । प्रमाण क्रमते तावत्प्रमिते तन जायते ।। युगपत्ममिमीयाता यदि चाथै श्रुतिस्मृती । अगृहीतविशेषत्वात्स्याता तुल्यबले ततः ॥ यद्वा यावच्छूतेरर्थः साक्षादेव प्रतीयते । तस्मिन्नेव क्षणे मूलं कल्पयेत्स्वं स्मृतिः श्रुतिम् ।। ततोऽर्थविप्रकऽपि प्रमाणत्वेन तुल्यता । भवेदेव श्रुतिस्मृत्योरयः श्रुतिपरिग्रहात् ।। यतः स्मृत्या गृहीतेऽपि चिरेण श्रुतिकल्पना । जायते क्लप्तया तस्मात्सा बाध्येताप्रतिष्ठिता । तिमूलानपेक्षा हि स्मृतित्वादेव हीयते । तहक्षा पुनः श्रुत्या काप्यते मूलवनिता । एप सावद्विक्ल्पपदमनारूढाया एव स्मृतेरेको आधप्रकारः । द्वितीयेन प्रकारेण विकल्पपदवीं गता । आफ्ना पाक्षिकं वाधमत्यन्तं वाध्यते स्मृतिः ।। तदर्शयति । तिरं तु वदन्पले तावच्छृतिप्रामाण्यमभ्युपतीति । तदा च स्मृत्यप्रा. माण्यमवयंमावि तन्याश्चाप्रामाण्यश्ल्पनाया न श्रुतरिय तदध्यारोपः । किं तु तस्याः प्रमाण-वं श्रुतिमूलत्वकारितम् । यत-तम्मादतन्मूला तदानी साऽवधार्यते ।। श्रुतिगदत्याविच्छेदोत्तरकालं च प्राङ्गिकृतमूलान्तरोपलवाइविगानस्मृतपुरुषप्रणीत- ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते - [अ०१पा०३१०२) त्वनिर्णयाच नित्यत्वद्वारनिर्मूलत्वासंमवादवश्यमावि विप्रलम्माभिप्रायादि किंचिदेक मूलमापद्यते । श्रुति मुक्त्वा च यन्मूलं स्मृतेरन्यत्प्रकल्प्यते । तेनेवास्याः प्रमाणत्वमत्यन्तं प्रतिहन्यते ।। वीहिश्रुतिपरिग्रहकाले हि यवश्रुतेरभूतमेवाप्रामाण्यमध्यारोपितम् । तत्प्रयोगान्तरवे. लायां तुल्यसांप्रदायिकाम्नायमानत्वेन संनिकृष्टविप्रकृष्टार्थत्वादिविशेषामावेन न पुनः सहनेन प्रामाण्येनामिभूयते । न तु स्मृतेः प्रमाणत्वं पुनरूजीवितुं क्षमम् । विच्छिन्नश्रुतिमूलत्वाद्रस्तं भ्रान्त्यादिहेतुभिः । न ह्येकस्या एव स्मृतेः प्रत्यक्षश्रुत्यर्थापरिग्रहकालेऽनुमितश्रुतिमूलत्वं तत्परिग्रहान. यणे तु भान्त्यादिमूलस्वमिति विरुद्धावधारणाऽवकल्पते । आह । सत्यं यदि प्रयममेव विकल्पकारी श्रुत्यर्थं परिगृह्य द्वितीयादिप्रयोगे स्मृत्यर्थपरिग्रहणायोपतिष्ठेन । ततस्त्वदुक्तमार्गेण प्रतिहन्येत सर्वदा । न त्वेतस्य प्रसङ्गोऽस्ति स्मृतेः पूर्वपारिग्रहे । यो हि श्रुति प्रथममश्रुत्वा श्रुतिमेवैकां पश्यति तस्याप्रतिहतश्रुत्यनुमाने वृत्ते । न पश्चाच्छ्यमाणाऽपि श्रुतिः स्यात्प्रतिबन्धिका । गर्दभेनापनीतं हि हरेन्नाश्वश्चिराद्गतः ।। न चैप नियमोऽम्ति निज्ञासुभिः स्मृतिविरुद्धा श्रुतिरेव प्रथम श्रोतव्येति । बहुजिज्ञासमानानो कदाचित्किचिदापतेत् । पूर्वपश्चाद्विमागेन न तद्धेतुबलावलम् ॥ आये प्रपाठके येन ब्रीहिशास्त्रं प्रतीयते । द्वितीये यवशास्त्रं च न तत्तत्प्रति दुर्वदम् ।। स्वशाखाविहितश्चापि शाखान्तरगतान्विीन् । कल्पकारा निवघ्नन्ति सर्व एव विकल्पितान् ।। सर्वशास्खोपसंहारो जैमिनेश्वापि संमतः । न तु पूर्वावनद्धोऽयों वाधेवोत्तरं विधिम् ।। तम्मात्पौर्वापर्यश्रवणमनाश्रित्य 'न चे प्रति शिप्यत' इत्यनेन न्यायेन सर्वपुरुषान्प्रनि मित्यावस्थितसमस्तपट्यमानम्मर्यमाणवेदशाखायतज्ञानेनिज्ञासुमिरात्मीयशक्तिमात्रकारि- तपूर्वीपरग्रहणविभागरेकवाक्यगतपूर्वोतरवर्णपदक्टलावलमनपेश्य मातापितृप्रणीतोपदेश- पििवनिकित्समेव व प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा हि- ·[अ०१पा०३०२ मीमांसादर्षने । १७९ पूर्वप्राप्ती प्रमाणत्वं परत्वेनाप्रमाणताम् । प्रसज्यमानिकामेव कोऽध्यवस्येत्सचेतनः ।। इत्यं च भ्रान्तिमूलत्वप्रसङ्गे कल्पिते स्मृतेः । अविरोधेऽपि हि श्रुत्या प्रामाण्यं दुर्लभं भवेत् ॥ सर्वव श्रुतिमूलाऽतः सर्वा वा भ्रान्तिमूलिका । स्मृतिरेवं निरूप्येत न तु स्यान्मूलसंकरः ।। उच्यते । यद्यपि पूर्वोपलब्धया स्मृत्या श्रुतिमनुपलममानस्य प्रतिबन्धरहितश्रुत्य- नुमानं क्रियेत तथाऽपि कालान्तरे श्रुतिं श्रुत्वा तत्प्रतिपक्षस्मृतेर्बाधाध्यवसानादयश्यंभा- विश्रुतिमूलत्वाविच्छेदवशेन मूलान्तरसंचरणम् । ततश्च पूर्वविज्ञान मिथ्येतदिति चिन्तयन् । आदायेवाप्रमाणत्वं स्मृतरित्यध्यास्यति ॥ यो हि कूटकापिणेन कंचित्कालमज्ञो लोकमध्ये व्यवहरति न तेन विवेकज्ञानज- नितन्युत्पत्तिमाऽपि तथैव व्यक्हर्तव्यम् । न चात्य तदानीतनज्ञानमात्रवाधबुद्धिर्भवति । समानविषयत्वाद्धि पूर्वेपामपि वाधनम् । न हि नेपाममिथ्यात्वे मिथ्येदानीतनं भवेत् ॥ ननु च प्रागवस्थायां श्रुतिर्यवानुमीयते । सैवेदानी विरुद्धेति गम्यते न पुनः स्मृतिः ।। नेतदेवम् । प्रतिप्रयोग प्रमाणपर्यालोचनात् । यदि टेकप्रयोगमात्रालोचनेनैव प्रयो- गान्तराण्यप्यनुतिष्ठेयुम्ततो येन ब्रीहिशास्त्रमप्रमाणीकृत्य यवाः परिगृह्येरन्स यावजीवं रेव यनेतेति नैव प्रतिपुरुषमुभाभ्यां विकल्प्यमानाभ्यां व्यवहारः सिध्येत् । नेन यावत्प्रयोगमाविप्रमाणालोचनवशात्पूर्वानुमितां श्रुति कचिदप्यशृण्व-पुनरपि स्मृतिमेनो- पलभ्य कर्तृसामान्यलिङ्गेनैव श्रुतिमनुमिमानः प्रत्यक्षया श्रुत्याऽऽलितचित्ततया तत्मा- मायनान्ययानुपपद्यमानेन स्नृत्यप्रामाण्यं कल्पयन्पूर्वावधारितमूलव्यत्ययमेव प्रतिपद्यते न पूर्वक्लममूलस्याप्रामाण्याध्यारोपम् । अपठ्यमानतयैवास्य सुलभावज्ञानत्वात् । यञ्चैतदनवस्थानं त्वया मां प्रति चोद्यते । मवतोऽपि तदस्त्येव तेनाचोयत्वमेकतः ॥ यटा यादौ श्रुतिं श्रुत्वा स्मृतेन्नान्याऽनुमीयते । तदाऽन्यमलतापत्तेरेकान्तेनैव बाध्यते ।। कालान्तरेऽपि यो बाधः स्फुटत्वेनावधार्यते । .यत्तेनाध्यप्रमाणत्यं कृतं तन्न निवन्ते ।।

·सतन्त्रवातिकशास्भाप्पसपेत्ते- [अ० १पा०३०२] पूर्वस्मृतिग्राहिणा च म्वय वाधमचेतयमानानामपि पुरुपान्तरस्य श्रुतिश्रवणप्राथम्य- चलेन बाधसतानोऽनुवर्तत एव । पुरपान्तरवाघोऽपि नैवाल्प भ्रान्तिकारणम् । न हि द्विचन्द्रदिमोही न वाध्येते नरान्तरे । ननु यवश्रुतेरपि तर्हि प्रमाणत्वेन परिगृह्यमाणाया पुस्पान्तरवाधस्तदातीमम्तीति मिथ्यात्वप्रसङ्गः। उच्यते पठ्यमानत्वादु-मज्जननिमग्नने । सर्वान्प्रति तयोस्तुत्ये विशेषोऽन्यो न गृह्यते ।। म्मृतिस्तु यावता पुमा प्रथम गोचरीमवेत् । तावता सर्वदाऽभावान्नाप्रामाण्येन मुच्यते ।। अप्रामाण्यपद चैमिस्त्येव प्रथम स्मृते । तावना व्यामिथ्यात्वान्न अति बाधितु क्षमा । अयारोप्येत मिथ्यात्वमुज्ज्वलाया श्रुते पुन । रव्यमेव मृतां तच्चेकिमर्थ क्लप्यते श्रुने ॥ विरद्धयोहि श्रुतिस्मृत्योर्विकल्पप्रसवेनावश्य कल्पनीयेऽन्यतरनाप्रमाणत्वे यावच्छूती पटाच्छादनन्यायेन करसयितुमारभ्यने तावत्म्मृती म्वरूपाश्रय क्लधमेवोपलम्ब सशय च्छेदे जाते न काचिदप्यभूताप्रामाण्याध्यारोपररपनोपपत्ति । ननु श्रुत्यविरुद्धाया श्रुतिमूलत्वनिश्चय । अनुमानादपि प्राप्म्यन् केनचित्प्रतित्र'यते ।। तम्मात्कारणवपम्यान्नोभयारूपता । सिये मूल यबस्था हि प्रतिपक्षानुसारिणी ।। ततश्चार्धशतप्रसङ्गानिवृत्ति । यथा। प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे रियादीना -यवस्थिते । पूर्व सह विरुद्धत्वाविरुद्धत्वनिबन्धने । तथेहापि व्यवस्थेष्टा न परम्परसार । प्रतिबन्याभ्यनुज्ञाम्या श्रुत्या नाम्त्यरूपता ॥ यद्यप्योदुम्बरीसर्ववेष्टनं धर्मशास्त्रातृम्मृतिविद्वक्षणरत्यक्ष प्रत्यर्योपमहारपरसून- কানির নযsণৰিৱদযাস লিখাশিমশগ বৃহীশতিয়বিয়বাঘ ·[अ०१पा०३१०२] मीमांसादर्शने । स्मृतिवेदवोदाहृतम् । भीतरानकभोज्यानत्ववचनं यद्यप्यथर्ववेदेऽस्ति तथाऽपि तस्याऽऽ. हवनीयसंबद्धयज्ञकर्मोपकारामावात्तदविकृतवयीप्रतिपादितानीपोमीयसंस्थावधिमोननप्रति- पेपविरोधात् "प्रकरणविशेषाद्विकृतौ विरोधि स्यात्" इत्यनेन न्यायेनाधिकृतानधिकृत. बलाबलविशेषाभिप्रायेण स्मृतिपक्षनि.क्षेपानाप्यकारेणोदाहियते । कृष्णकेशत्वं च यद्यप्य- नवस्थितवयोवस्थाकालविशेष जातपुत्रत्वपक्षे संदिग्धसमावेशं च तथाऽपि युवैव धर्मम. विच्छेदित्येवमादिस्मरणप्रकाशितार्थ यौवनावस्थापरिग्रहादन्ततो वा वयो/नतिकमा. श्रयणादष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्यप्रागुपनयनसंबद्धकालम्य च व्यतः मातिरेकद्विपञ्चाश- चतुप्पश्चाशमात्र संवत्सरपरिमितत्येनापरिहार्यवयोर्धातिकमावश्यंभावित्वाच्यक्त विरोधो दृश्यते । ननु च पूर्वकृतसवेष्टनोत्तरकालविहितवेष्टिताया एव स्पर्शनं सम- पतीत्यविरोधः । कथमविरोधो यदा स्पर्शनं नाम त्वगिन्द्रियद्वारं स्पृश्यसंवेदनम् । न च वस्त्रान्तरिताया औदुम्बर्याः स्पर्शो गृह्यते । न च वस्त्रे स्पृश्यमान औदुम्धरी स्पृष्टा भवति । वस्त्रोदुम्बरीजातिव्यक्तिपर्शानामत्यन्तभेदात् । अथ संबन्धिसंस्पर्शास्वत्यभिधीयते । भूमिस्पर्शेन तसिद्धेर्वृथा म्पर्शविधिर्भवेत् ।। ननु भूमावौदुम्बरीबुद्ध्यभावानान्तरितायां च तद्बुद्धयव्यतिरेकादृष्टान्तवैषम्यम् । तथा हि। वस्त्रान्तरितचण्डालम्पशऽप्यापतिते क्वचित् । साक्षात् पृष्टवदेवेष्टा सलमानशुद्धता ॥ सत्यं तवेष्यते स्नान तद्वस्त्रम्पर्शकारितम् । अशुद्धकारणं ताद्ध चण्डालम्पर्शयन्मतम् ।। तथा च तद्वियुक्तेऽपि वस्ने तत्स्पर्शदूषिते । स्पृश्यमाने मवत्येव ढोप: संयुक्तवस्रवत् ॥ कयं पुनरय धर्मशावेष्वनुपनिवद्धोऽपि चण्डालम्पृष्टतस्नम्पर्शनानिमित्त दोषोऽध्य- वसीयते । कथं वा नेष्यते टोपः काष्ठलोपतृणादिषु ! तत्म्पृष्टम्पृश्यमानेषु न ऋमन्तेऽत्र युतयः ।। तदुच्यते- यया काष्ठतृणादीना मारुतादेव शुद्धता । स्मयते नामसो नैवं तोयप्रक्षालनाद्विना ।।

·- Les among connepan, ne nazaltumata सतन्त्रवातिशावरभाप्यसमतruecalendartana अथ किमर्थ नमो विधी विकल्प्येते जीवियववझेंद्रथन्तरवद्वा । नासति व्यामोहविज्ञान विकल्पो भवति यदि सर्वश्रेष्टनविज्ञानं प्रमाणं, स्पर्शनं व्यामोहः । यदि स्पर्शनं प्रमाण स्मृतिया॑मोहः । विकल्पं तु वदन्स्पर्शनस्य पक्षे तावत्मामाण्यमनुमन्यते । तस्य च मूल श्रुतिः । सा नवमेन्येन लिप्तम्य सा शुद्धिरभिधीयते । न लिप्तग्रहण तन पाठेऽम्ति तु चिरतने ॥ 1 अमेध्यम्यैव यस्मात्पठन्ति । चण्डालम्पृष्टवासप्तश्चास्त्येवामेभ्यता ! तम्मादस्ति सलि लादिशुद्धि । ननु च मनुष्यम्यैव चण्डालम्पर्शनिमित्तप्रायश्चित्तविधानादशुद्धिरूपममे. ध्यत्वं गम्यते न यान्तरम्य गवाश्चादे । ततश्च वस्त्र किं गवाचादिवढदुष्टमुत पुरु 'पवढष्टमिति संदेहे गवाश्वादितुल्यमेवावधारयितु युक्तम् । उच्यते- पुरपम्य सचेलम्य स्नान यस्माद्विधीयते । तस्मात्पुरुषवद्वस्न न गवाश्वादिवन्मतम् ।। यदाऽपि हि शुद्धेनैव हम्तादिना चण्डाल स्पृश्यते गवादीना तु चण्डालादिस्ट ष्टिाना स्नानप्रक्षालनविध्यमावाच्छुद्धिर्विज्ञायत इति न तन्मध्यपातित्वम् । अतश्च नानेन प्रकारेणादुम्बरीसत्रद्धवस्त्रम्पर्शनात्तत्स्पर्शनशानोपपत्ति । यदा तु तयवोद्गाता स्पृष्ट उद्गायेदिति विधिम्तदाऽवश्यमेवोदुम्वरीत्वचोद्गातृशरीर प्रायव्यम् । अपाश्रयणाभ्युपग- मपक्षोऽपि च म्पृष्टत्वापरित्यागेनैव स्थित इति न समस्ताच्छादितायामवकल्पते । परा- श्रितमपि च वनमुद्गातुराश्रयत्व प्रतिपद्यते । तेनवोदुम्बर्याश्रितेनोद्गायेत् । तस्मादस्ति सवेष्टनम्पर्शनयोविरोध इति युक्त बाध्यबाधा यवस्थापनम् । अय किमर्थं नेमा विपी विमलप्यते इति । स्मृतेरविधायकत्वात्म्वयमतुल्यवरत्वाच्च तदनुमितशाखान्तर- 'गठितविधिपरिग्रहाभिप्रायेणोक्तम् । नासति व्यामोहविज्ञान इति । पूर्वोत्तेनैव मार्गेण व्यामोहैनान्तरसनाम् । विक्लोऽवश्यमापना [मृतावेव नियच्छति ।। ध्यामोह विज्ञान च नानान्तरगत यामोहत्वावधारण तद्विज्ञानगतन्यामोहरूप वा र विवश्यते । नेन पष्टीममाम कर्मधारयो वा योज्य । विकल्प तु वदनिति । कदा विस्मृतिश्रुतिविच्छेदादान्त्यादिमूलत्वमापादयति | तादृश्या च सकृटपि श्रीत विधानमनुज्ञातमध्यागेप्यमाण-यामोहाविषयत्वान काचिप्रामाण्य यजनीत्यपाक्षिक त्वाभिधानम् । एव केवाप्रमाणपक्षग्रहम्नम्य पुनर्जीवनासभवादपाक्षिक च सर्ववेष्टन see in wrongaem'y me of an alterations to man the portal woy- ·-MCred,A. Lamjuk मीमांसादाने, चेत्रमाणमनुमता न पाक्षिकी | पाक्षिकं च सर्ववेष्टनस्मरणं पक्षे तावन्न शक्रोति श्रुति परिकल्पयितुम् । स्पर्शविज्ञानेन चाधितत्वात् । ततवान्या- मोहे च तस्मिनशक्या श्रुतिः कल्पयितुम् । न चासावव्यामोहः पक्षे, पक्षे व्यामोहो भविष्यतीति । यदेव हि तस्यैकस्मिन्पक्षे मूलं तदेवेतर- स्मिन्नपि । 2 te robe tint cannot be operative my HAR Akhirica-manoarn एकस्मिक्षेत्पक्षे नव्यामोहः श्रुतिप्रामाण्य तुल्यस्वादितस्त्राप्यव्यायौहः। 'नचासावकस्मिन्पक्षे श्रुतिः, निवद्धासरा हिसा न प्रमादपाठ इति शक्या गदितम् । तेन नैतत्पक्ष विज्ञानं व्यामोहात्पक्षान्तरं संक्रान्तमित्याग म्यते तत्र दुःश्रुतस्वमादिविज्ञानमूलत्वं तु सर्ववेष्टनस्येति विरोधात्क- ल्यते । न हि तस्य सात विरोधे मामाण्यमभ्युपगन्तव्यामीत किंचिदस्त्रि प्रमाणम् । तस्माद्ययवैकस्मिन्पो न शक्या श्रुतिः कल्पयितुमेवमप- रस्मिन्पक्षे तुल्यकारणत्वात् । 'अपि चेतरेतराश्रयेऽन्यतः परिच्छेदात् । केयमितरेतराश्रयता । प्रमाणायां स्मृतौ स्पर्शनं व्यामोहः, स्पर्शने प्रमाणे स्मृतिळमोहः S then ag an awesing matinal intindependence the lit conno in स्मरणमित्याह- पाक्षिकं चेति वा । विकल्पवादिसंमतपाक्षिकत्वषशादेव श्रुतिप्रामा ज्यपक्षे स्मार्तश्रुतिकरूपनायामकृताया मूलान्तरसंक्रान्तः सर्वकालाप्रमाणत्यप्रसङ्गः । एक दाऽपि च लब्धप्रामाण्यावकाशा श्रुतिदुर्बलप्रतिपक्षतया न कदाचिदपि व्यामोही मवि. प्यतीति समर्थयमानो यदेव हि तस्यैकस्मिन्पक्षे मूलमित्याह । नहि प्रमादपाठस्वं शक्यं कल्पयितुं श्रुतेः । टुःश्रुतम्वप्नविज्ञानमूला स्वापद्यते स्मृतिः ।। तेन तत्पक्षे विज्ञानमिति-प्रमाणविज्ञानमभिप्रेत्योक्तम् । व्यामोहात्पक्षान्तरं मिति । व्यामोहकल्पनातः प्रमाणामावपक्षान्तरसंक्रमण प्रतिपेति । यद्वा स्मार्तज्ञान- मेव पूर्वावधारितव्यामोहाल्पामाण्यपक्षान्तरं न संक्रान्तमिति । दुःश्रुतस्वमादिमूलत्वेन श्रुतिविरोध दर्शयति-तुल्पकारणत्वादिति । वलीयः प्रतिपक्षनिराकृतत्वासर्वदेव श्रुत्य. नुमानप्रतिबन्धान स्मृतः प्रामाण्यपसक्रान्तिः । अपि चेतरेतराश्रयेऽन्यतः परि- छेदादिति । उपरिष्यादितरेतरविरोधविवरणाविरोधमेवेतरेतराश्रयमाह- परस्परविरुद्धे हि विरुद्धाव्यभिचारिवत् । प्रमाणे यत्र दृश्यते तवान्येने निर्णय ॥ प्रमाणशब्दस्य ज्ञानसमानाधिकरणत्वेन भावोत्पन्नल्युइन्तत्वेन वा नपुंसालिहवा. .. वेदाः प्रमाण स्मृतयः प्रमाणमितिवाप्रमाणे स्मृती पर्शनं व्यामोह इति भविनव्यम् ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३१०२] तदेतदितरेतराश्रय भवति । तत्र स्पर्शनस्य क्लप्त मूलं, कल्प्य स्मृते. । करणविशेषविवक्षाया वाऽभिधेयरिङ्गवचनानुवृत्तौ ल्युड-ताढिाणनिति डीपि प्राप्ठे प्रामा ण्य स्मृताविति प्रयोक्तव्यम् । तमिममुभयभ्रष्ट भाप्यारप्रयोग समर्थयमानैरेवमनुगम S वर्तव्य । प्रमाणमयते याति मूठभूता श्रुतिं यत । विष तादयतेस्तस्मात्प्रमाणा स्मृतिरुच्यते ।। तर यद्यपि नित्यत्वाकिलोप प्रथम भवेत् । यलोपोऽपि भवेरेव वलादिप्रत्ययाश्रय ।। न च वर्गाश्रयत्वेन यलोपो न भविष्यति । व्योवलीति यलोपो हि वलाप्रित्ययाय ॥ यद्वा योगविमागेन वेळवम्य च लुप्यते । वसारश्च यारश्चले व लोपो भविष्यति ।। यलोपे च कृतेऽकारो य शुद्ध परिशिप्यते । तन्न्तावधिमा पश्चाटतष्टामियत स्त्रियाम् ।। अब सवर्णदीर्घत्व परयोरन्तरङ्गत । सर्वेणापि तत कृत्वा प्रमाणेत्यनुगम्यते ।। तदेतदितराश्रय भवतीत्युक्तम् । यद्वा श्रुत्यरमाणत्वात्म्मृत प्रामाण्यमिप्यते । सिद्धाच तत्प्रमाणत्वाच्छून्यप्राम यक्ल्पना ।। तथा श्रुतिप्रमाणत्वाम्गृत्यप्रामाण्याल्पनम् । प्रामाण्यसिद्धया च श्रुतिप्रामाण्यनिश्चय ।। तदिन विवादित उभयतरेतराश्रयत्वमे तवाटिनस्त्व यतरन । तनान्यता परिच्छेनाद्वाच्य हे व तर स्फुटम् । भाष्यकारभन्दहोस्व नयोरेरेस्मुतवान् ।। तत्र पर्दनस्य कृत मूल कल्प्य स्मृतरिति । नैवात्य तारुतहेवन्तराभित्रायेणान्यन परिच्छेदोऽभिहित । प्रकृतयोरपि च य हतमितरेतराश्रयत्व त दृतिरिक्षधर्म-र्शनानिश्चीयमाने भवत्येवा यत परिच्छेद । म्वन पितात्प्रमाण व च्छने म्यात् क्लसमूल ना । स्मृते श्रुत्यनुमाएकप्रामाण्या कप्प्यमूलना ततश्च प्रत्यक्षश्रुत्यप्रामाण्यापनायत्त .

·(A)
[अ० १५०अ०२) मीमांसादर्शने ।
१८५
सोऽसावन्यतः परिच्छेदः । कल्प्यमूलत्वात्स्मृतिमामाण्यमनस्क्लुप्तम् ।
तदप्रामाण्यात्स्पर्शनं न व्यामोहः । तदव्यामोहात्स्मार्तश्रुविकल्पनाs-
नुपपना ममाणाभावात् । नन्वे सति वीहिसाधनत्वविज्ञानस्याप्यन्या.
मोहायवश्रुतिनोपपयेत । सत्यं नोपपद्यते यद्यप्रत्यक्षा स्याद ! प्रत्य-
क्षा स्वेपा । न हि प्रत्यक्षमनुपपन्नं नामास्ति । द्वयोस्तु श्रुत्यो वाद ।
दे होस वाक्ये । तत्रकन फेवलयवसायनता गम्पते, एफैन केवलबी-
हिसाधनता । न च वाक्येनावगतोऽयोऽपहनूयते । तस्माद्ब्रीहियवयो-
रुपपन्नो विकल्पो वृदयंतरयोश्च । तस्मादुक्तं श्रुतिविरुद्धा स्मृतिर-
प्रमाणमिति । अतश्व सर्ववेष्टनादि नाऽऽदरणीयम् ॥ ३ ॥
स्मृतेः प्रामाण्यं तद्वलेन च श्रुत्यप्रामाण्य कल्पयत इतरेतराश्रयत्वमपरिहार्यम् ।
न चाध्यारोप्यमाणाऽपि श्रुतेः स्यादप्रमाणता |
न च तस्यामसिद्धायां स्मृतिप्रामाण्यसमवः ।।
बलवन्तं पत्तमित्य यः प्रतिष्ठातुमिच्छति ।
हस्तिना पादयोवीव सतिष्ठेनाचिरादसौ.।।
एवं तावत्स्मृतिप्रामाण्य कल्पयन्नव तद्वादी परालीयते । यदा तु श्रुतिप्रामाण्यगत.
मितरेतराश्रयत्वमालोच्यते तदा तत्रापि प्रतिपक्षभूतस्मृत्यप्रामाण्यापेक्षया निरपवादमामा.
ज्यावधारणसिद्धेः पराधीनत्वात्पूर्वशिद्धस्मृत्यनामाण्यलिप्सायाम
सिद्धमेवाप्रमाणत्वं स्वरूपाश्रयमादितः ।
क्षणमात्रमपि प्राध्य श्रुतिः प्रामाण्यमभुते ।।
तेन यत्तदाये पदकेऽनमितावस्याया श्रुतावापातक्षणमात्रे स्मृतरप्रामाण्यं दृश्यते
तावतेव लब्धप्रमाणत्या धुतिः सर्वदा निरपवाद नामाण्या भवतीत्यन्यतः परिच्छेदः ।
तेनेकय श्रुतेरायात्प्रामाण्यादवसीयते ।
स्मृत्यप्रामाण्यतोऽन्यत्र क्षणमात्रापधारितात् ।।
कृत्वकमवधि तस्मासिद्धमाये क्षणे हदम् ।
आनुपूया नेत्तात्यायसिद्धोऽपरः स्फुटः ।
तदेकेन मार्गेण दर्शयति-कलप्यमूलत्वात्स्मृतिमामाण्यमनवक्लसमित्यादि याव-
रस्मार्तश्रुतिकल्पनमनुपपनं प्रमाणाभावादिति ।
द्वितीयमार्गेऽपि श्रुतिप्रामाण्यदर्शनादारभ्य ताक्ने तव्यं यावतदेव निरपवाद सिद्ध.
मिति । श्रीहियषवृहदयंतरविधीनां त्वयातिकत्वात्कक्षान्तरितपदका इव स्थानभे-
दायावात्तपावलतयाऽनवरितविकल्पाश्रयणं प्रागुपदिमित्र योग्यम् । अतो नायं प्रत्य.
सनिविश्लम्मृतिप्रामाण्यपिनि ॥ ३ ॥

·-Jonte , - सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ३१०२] हेतुदर्शनाच्च ॥ ४ ॥ लोभाद्वास आदित्समाना औदुम्बरी कृत्स्ना वेष्टितवन्तः केचित् । तत्स्मृतेपीजम् । बुभुक्षमाणा चित्तीतराजयस्य भोजनमाचरित वन्तः । अपुरत्व पन्छादर्य-तथाष्टाचत्वारिंशद्वाणि वेदब्रह्मचर्य चरि तवन्तः। तत एपा स्मृतिरित्यवगम्यते । अधिकरणान्तर वा । — वैमर्जनहोमीय वासोऽ वयुगुलाति ' इति 'यूपहस्तिनो दानमाचरन्ति इति । तत्कर्तुपामान्यात प्रमाणमिति प्राप्ते । - Thing this give away the clots ensing the Post इतश्च न प्रमाण व मूलहेत्वन्तरेक्षणात् । व्यभिचारे हि नोत्पत्तिरर्थापत्यनुमानयो । श्रुतिविरोधमग्नप्रसराया हि स्मृतौ पूर्वोक्तेन न्यायेन श्रुत्यनुमानप्रतिबन्धादाकााझे. तमूलान्तरावश्यकल्पयितव्यत्वाच । कचिद्राति कचिल्लोम कचिद्युक्तिविकल्पनम् । प्रतिभाकारणावेन निराकर्तुं न शक्यते ॥ म्मृतेश्च श्रुतिभग्नाया कारणा तरसभव । न तु श्रुतेरत सेव तद्विरोधे हि बाध्यते ।। यथैव वेट मूलत्वमनेकान्तान लभ्यते । तथाऽ यमूलनाऽपीति तदाशङ्कयेदमुच्यते ।। उपपनतर चैतद्वेदवाक्यानुमानत । दृष्टे हि सत्यदृष्टस्य कल्पना निष्प्रमाणिमा ॥ ( श्रुतिविरुद्धस्मृतीनामप्रामाण्याधिकरणम् ।) अधिकरणान्तर यति । सर्व यारयाविरल्पाना द्वयमेव प्रयोजनम् । पूर्वापरितोषो वा विषय यातिरेव वा ।। अपरित पम्तावत्प्रथमेनव श्रुतिविरुद्धत्वहेतुना बलवता सिद्धे बाधे नावाचयहेतुर. तीव प्रयोजनवान् । अधिकरणा तर पुन पूर्वोक्त हेतुनिरपेक्ष पर्याप्त एवैः स्मृतिबाध नायति स्वन अन्वेन प्रर्शनम् । विरोधेन च न व्याताया स्मृतरप्रमाणतद्वयात नापका दा तरोद्भव । वैमर्ननहोमीय वासोऽ वर्युगानि इयनीपोमप्रणयनार्थ विसर्ननहोमना लसन्धियनमानाच्छा-न वासोऽ-वयुहरति मुक्तकमवावरणानुमित स्मरणम् । एवं यूपहारतमा दानमाचरन्तीति यूपपरियाणशाय यपहाम्नशब्देन निर्दिश्याध्वर्युह तयतयाऽऽनारानुभिनयत्र मृत्या प्रतिषायति ।

·अममार्ण स्मृतिः । अत्रात्यन्मूलम् । लोभादाचरिनयन्तः कचित्ततएपा स्मृतिः । उपपत्रतरं चतत् Trimuansra rammarkamananews तत्रापि वेदमूलत्वकल्पना नोपपद्यते । कर्तृसामान्यतः प्राधा लोभसंभवपूर्वकात् ।। ऋत्विनो हि प्रयोगमध्यपतितं यजमान प्रान्तकर्मावश्यममापनीयत्वनिबद्धसमा. प्त्युत्तरकालमावि स्वाच्छन्नं च विदित्या कार्यवत्तावेलायामेव खलगतप्राधान्यविभाग- व्यावृत्तमृतकवत्स्वयमुत्पाद्योत्पाद्य तानि तान्यादेयकानि श्रद्धाजनकार्थवादपुरःसरं याचन्ते । प्रत्यक्षश्रुतिविहितदेयान्तरनिदर्शनव्यामोहितश्च यजमानः श्रद्दधानतया तथैव प्रतिपद्य वेभ्यः प्रयच्छतीति तैरेपा स्मृतिः प्रवर्तिता स्यादित्याशङ्काया वेदमूलत्वं नानुमीयते । पूर्ववच्च लोमपूर्वकत्वकल्पनभेवोपपन्नामिति निर्णयात्संदेहनिवृत्तिः । इदं च भाप्यकारण प्रदर्शयता तुल्यकारणत्यात्पूर्वत्रापि प्रदर्शिनमेवेति योजयितव्यम् । (भाष्यकारीयाधिकरणाक्षेपः।) एतावविहाधिकरणद्वयेऽपि वक्त्यम् । म्मृतीनां श्रुतिमूलत्वे हढे पूर्व निरूपिते । विरोधे सत्यपि ज्ञातुं शक्यं मूलान्तरं कथम् ।। शाखान्तरविप्रकीर्णानि हि पुरुषान्तरप्रत्यक्षाण्येव वेदवाक्यानि पुरुषधर्मानुष्ठानक्रमे. णापठितानि वेदसमासायविनाशपयात्स्वरूपेणानुपन्यस्पार्थोपनिबन्धनद्वारलम्यानि विशिष्ट- ध्वनिस्थानीयेन तेनंद परोक्षाण्यापि न्यज्यमानानि पिटीकृत्य मर्यन्ते । तर यथैवाऽऽ. तप्रत्ययादिदामिह पठ्यत इति कथितमुच्चारितमनुच्चारितं वा शिष्याः प्रतिपद्यन्ते तथैव सूत्रकारवचनान्यध्याएकवचनम्यानीयानि म्वानुरूपवेदवाक्यसमर्पणमात्रे कृत्या निवृत्तव्यापाराणीति न तावादिध्वनिप्रेरणवत्तारूपेयत्वेन परिभवितव्यानि । वेदो हरिश एवायं पुरुषैर्यः प्रकाश्यते । स पठाद्भिः प्रकाश्येत म्मरद्भिवेति तुल्यमाक् ॥ अनुच्चारणकाले च संस्काररेव केवलैः । तत्कृतम्मरणाऽयं वेदोऽध्येतृषु तिष्ठति ॥ तेनार्थ कथयद्भिर्या स्मृतार्था कथ्यते श्रुतिः । पठितामिः समानाऽसौ केन न्यायन वाम्यते ।। स्मृतिशास्त्रं च यद्येकं मवेत्कृत्स्नमवैदिकम् । तन्मुतवैकं ततोऽन्यानि व्यवहाराङ्गतामियुः ॥ सलगतधान्यविभागव्यावृतमनस्यादिति पाठो भवितुं युप इति भाति ।

·सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ० १५१०३१०२] काठमैत्रायणीयादिपठितश्रुतिमूलिका । दृश्यन्ते स्मृतय सर्वा मद्रोपनयनादिषु ॥ तदा तन्मध्यपात्येक वाक्य किंचिदपस्मृति । मूलान्तरोद्भव वक्तु जिह्वा नो न प्रवर्तते ॥ बाधिता च स्मृतिर्भूत्वा काचिन्यायविदा यदा । श्रूयते न चिरादेव शाखान्तरगता श्रुति ॥ तदा का ते मुखच्छाया म्यान्नैयायिकमानिन । बाधावाधानवस्थान ध्रुवमेव प्रसज्यते ॥ यञ्चैतत्सर्ववेष्टनम्मरण स्पर्शनश्रुतिविरुद्धत्वेनोदाहियते । एतजैमिनिनैव च्छान्दो ग्यानुवादे शाटयायनिब्राह्मणगाश्रुतिमूलत्वेनौदुम्बरीप्रकरणे च शाट्यायनिना तामूर्ध्वदशे- नोमयत्र वाससी दर्शयतीति । वैष्टुत वै वास श्री वात श्री सामे ' इति दर्शिते तत्प्रसङ्गेनौदुम्बरीवेष्टनवाससोऽपि प्रकाशश्रुतिमूलत्वमेवान्वाख्यातम् । ततश्च श्रुतिमूलत्वाद्वाध्योदाहरण न तत् । विकल्प एव हि न्याय्यमतुल्यकक्षप्रमाणत !! विरुद्धत्वे च बाध म्यान्न चेहास्ति विरुद्धता । न हि वेष्टनमान न म्पर्शश्रुत्या विरुध्यते ।। यदि द्विनाङ्गुल मध्ये विमुच्योत्तरभागत । वेष्टयेतोदुम्बरी ता किं नाम न कृत मवेत् ।। सर्वा वेष्टयितव्येति न ह्येव सूत्रकृच । न घस्या क्रियते कश्चित्वर्णमूलेषु वेष्टनम् ॥ परिशब्दोऽपि यस्तत्र सर्वतो वेष्टन वदेत् । तद्वर्जितसमन्तत्वे सोऽर्थवानेव जायते ।। लोभमूल च यत्तस्या कप्यते सर्ववेष्टनम् । तलोम सुतरा ति येन्मूलाग्रपरिधानयो । अन्तरीयोत्तरीये हि योपितामिव वाससी । म्मरेलौशेयजातीये नोगात गुणैर्विना ।। प्राक् च लोमादिह म्पर्श कुशैरेवान्तरीयते । वेष्टितया कुशे पूर्व वाससा पारवेष्टयने ।। कुशवेष्टनवाक्ये च न किंचिद्वेतुदर्शनम् । नियमेऽपि न तदृष्ट नैवोदशवासस ।

·[म.पा.३०२]. मीमांसादर्शन। क्रीतराममोज्यानवाक्यं चायवेदिकम् । नव तस्यारमारत्वे किंचिदम्यस्ति कारमम ।। यदि यज्ञोपयोगित्वं नेहास्त्यापर्वणश्रुतेः । अर्थान्तरप्रमाणत्वं केनास्याः प्रतिहन्यते ॥ शान्तिपुष्टयमिचारार्था हक्ब्रह्मर्विगाश्रिताः । क्रियास्तया प्रभीयन्तेऽत्राप्येवाऽऽत्मीयगोचराः॥ न चायमपि यज्ञाविधिः शान्त्यादिशास्त्रवत् । अतोऽम्यापि प्रमाणत्वं पुरुषार्थेन वार्यते ॥ न ह्येतद्यममानस्य नविनामुपदिश्यते । सर्वेभ्यः पुरुषग्यो हि मोज्यान्नत्वमिदं श्रुतम् ॥ वाक्यान्तनिपिद्धं यदीक्षितानस्य भोजनम् । तस्यैव श्रूयते पश्चादम्पनुनाविधिद्वयम् ॥ अग्नीपोमीयसंस्थायां क्रीते वा सति राननि । सोऽयं कालविकल्पः स्यादाशीचच्छेदकालवत् ।। ननु चाशौचकालोऽपि धर्मपाहायपेक्षया । अतः समविकल्पत्वं नैव तस्यापि संमतम् ।। यम्य ह्यल्पेन कालेन शुद्धि ज्यानताऽपि वा। सकस्मासावता शुद्धो दर्घिकालत्वमाश्रयेत् एकरात्रे विरात्रे या शुद्धस्य बामणस्य च । अशुद्धिरनुवर्तेत दशरात्रं कथं पुनः । शक्षगो हि शुद्धचे योगत्वमेव छ। प्रादशाहात्कथं तस्य सदसद्भावकल्पना !! एवं प्राक् पशुसंस्थानादीक्षितान्नविशुद्धता । अस्ति नास्तीति चेत्येवं सहते नावधारणम् ।। स्यादेतयेन यः कालः पुरस्तात्परिगृह्यते । तस्यासावेव होमस्य प्रागूोदयकालवत् ।। युक्त समविकल्पत्यमुदितानुदितत्वयोः । न काचिदत्र पूर्वोका सदसत्याविरोषिता । न चानुदितहोमोकावुदितोक्तिरनार्थका । केशसयव्ययादीनां नातिरकोऽत्र कश्चन । ॥

·सतन्त्रवार्तिकशावग्भाप्यसमेते- [अ० ११०३१०२] इह त्वल्पेन कालेन शुद्धेर्या दीर्घकालता । न वर्धयेदघाहानि साऽनेनापि निवार्यते ॥ केशप्राय च त पक्ष नाऽऽश्रयेव वश्चन । तनोऽनगीने तम्मिन् स्यात्तद्वाक्यमनर्थकम् ।। तेनर्ने विषयान्यत्वान्न विकल्पोऽवक्त्पते । स चोतो धर्मपीडाव्यम्नत्र चाहनामवर्धनम् ॥ टन्ननातानुनातान्यकृतचूडेषु च क्रमात् । चितिक्रिया यमाहाम्तन चाहामवर्धनम् ।। तथा गौतमेनाप्युक्तम् - राज्ञा च कार्याविघातार्थ ब्राह्मणाना च स्वाध्यायानि. त्यमिति। अथ बाऽन्तर्यदाऽऽशाचनिमित्त किंचिदापतेत् । तत्र शेषण या शुद्धिम्तच्छेपोऽय भविष्यति ॥ न वर्धयेत्याहानि निमित्तादागतान्यपि । पूर्वम्यैव हि बारम्य प्रमद्देन तदद्गता ।। प्रवृत्तोऽनपवृक्तश्च दशरानादियोऽवधि । अन्न पतितमाशाच स व्याप्नोति म्वसख्यया ॥ वितत्य दश सग्या हि तान्यहानि व्यवस्थिता । शमोत्येव परिच्छेत्तुमन्नराशीचमागतम् ॥ शुद्धयशुद्धी ह्यदृष्टत्वाद्विज्ञायते यथाश्रुति । नन्वेव भोजनम्याम्ति विषयावधिकारणम् ।। तर दीर्घावधियर्थ म्यादल्पाव यनुज्ञया । तम्मादिहापि वैपस्यहेतुर्याच्योऽवधिद्वये ।। अनाप्यसमवे तम्य दीक्षिते वा ददत्यपि । तन्नियुक्तरदत्तान्न मोज्य सोमनये कृने || आपद्धर्मा ययवान्ये मुर याममवहेतुका । तथैव प्राणपीटाया जीतरानम्मोननम् ।। हन्तवमप्रमाणत्वमुत्तमन्यप्रकारकम् । नग्यवान पटि ह्या! विश्वामित्र श्वनापनीम् ।। उच्यते- एक विनाऽप्यनुज्ञानान् क्यिने गत्यसमवान् । वियतेऽनुइया वन्यविशेषश्च नयोर्महान् ।।

·[अ०१पा०३१०२] मीमांसादर्शने । सामान्यनाम्यनुजानाविशेषश्च विशिष्यते । विशेपोऽत्यन्तनिर्दोषः स्तोक्दापेतरक्रिया || . तधा च मनुनाऽप्युकमापदर्मगतं प्रति । तत्रत्यपापशेपाणामन्ते शोच भविष्यति ।। कर्मणा येन केनेह मृदुना दारुणेन वा । उद्धरेदीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ इति । धर्मश्च प्रयमं तावत्प्रायश्चित्तात्मको भवेत् । ततस्तेन विशुद्धस्य फलार्थोऽन्यो भविष्यति ।। यत्तु क्रीतराजकमोज्यानत्वसचनं तद्गत्यन्तरासंभवे निर्दोषत्वज्ञापनार्यमेव ज्ञायते । तत्रापि तु! प्रभुः प्रथमकलस्य योऽनुकल्पेन वर्तते । स नाऽऽप्नोति फलं तम्य परत्रेति विचारितम् ।। इति निन्दितत्वान्न संभवद्भोज्यान्तरेणापि लोकयात्रादिवशेन भोक्तव्यम् । यदि वा कालवैषम्यादसत्समविकल्पयोः । अर्थभेदव्यवस्मानादविरोधोऽवधार्यते ।। दीक्षितान्नमभाज्यं स्यादीते राजनि ध्रुवम् । क्रीते स्वभोजनं नाम मनः कर्म नियम्यते ।। यथवाश्राद्धमोजिवं यया चाऽमांसभक्षणम् । श्रेयसे विहितं धय न सर्वत्र निषिध्यते ।। श्राद्धमन्तर्दशाह हि नियोगेन निपिथ्यते । एकोद्दिष्टं सदेकेषां न तु पिश्यं कदाचन । दिभोनित्यनियमः स्वर्गायति विज्ञायते । तथा पष्ठयष्ट मांसभक्षणमधुनादिक्रियाप्रतिषेधाद्गृहस्थम्यान्यन्त्र कामचारे प्राप्ते तदकरणनियमः श्रेयसे विहितः । यथाऽऽह। न मांसभक्षणे दोषो न गये न च मैथुगे । प्रवृत्तिरेषा भूताना निवृत्तिम्तु महाफला ॥ इति ननु च वाक्यद्वगदर्शनात्तत्र संयोगपृथक्त्वं युक्तमिह त्वेकमेव दीक्षितान भोमनपति- पेधवाक्यं कथं प्राक्क्रयात्प्रतिपयति तदुत्तरकालं च प्रागनीयोमीयसमा निःश्रेयसेन निय- च्छनीति । दुच्यते-- ·सतन्त्रवातिकशावरभाप्यसमते- [अ०१पा०३०२ स्याद्वाक्यद्वयमेवैतदवधिद्वयकल्पितम् । यः पूर्वः प्रतिपेघोऽत्र सम्धितः कौतरानके || परोऽवधिः पुनस्तम्य नकत्वादवकल्पते । द्वितीयान्नादनानुज्ञादर्शनात्तेन गम्यते ।। अमोननविनिमम्त्यन्योऽप्यान्तरालिकः । न हि पूर्वमनुज्ञाते म्यादनुज्ञान्तरं पुनः ॥ वरणादम्यनुज्ञाते निवांपे किमनुज्ञया । यथाऽध्वविरणवेलायामेव सर्व यजमानेन यज्ञोपयोगि स्वयमनुज्ञातमेवेति निर्वापमन्त्रे प्रमशब्देन तदानीतनयजमानानुज्ञाप्रकाशनं न क्रियते तथेह क्रीनरानकावस्यानुज्ञा- तमोजनानुज्ञावचनमानीपोमीयममाठी पुनरुक्तमित्यवश्यं नियमेन प्रतिषेधान्तरेण वा वारितस्यानुज्ञानार्थमित्यवगम्यते । प्रतिषिद्धाभ्यनुज्ञा च विकल्पेनैव दृष्यने । पर्युदस्ताभ्यनुज्ञानं तस्मादिष्ट व्यवस्थया ॥ दीक्षितान्नविशिष्टामोनननियमो हि श्रेयोधिम्यो विधीयते । पाश्चात्यमोननानुज्ञा नान्यथा युपपद्यते । अदृष्टार्थप्रसनित्वान्न विधिश्चायमिप्यते ।। एवं विषयनानात्वादविरोधादवाधनम् । भष्टाचत्वारिंशद्वर्ष वेदब्रह्मवर्याचरणम्यापि स्मृतावेव पक्षान्तर विकल्पोपनिरन्धनादा- अमान्तरविषयत्वमभवाद्वा विरोधामावः । तया हि- वदानीत्य वेदी वा वेदं वाऽपि ययाक्रमम् | सामर्याश्रमयोग्यत्वमङ्गोकृत्येतदुच्यते ।' गौतमेनापि द्वादशवर्षाग्येकवेदब्रह्मचर्य चरेदिति प्रयमकल्पमाशु गार्हस्थ्यप्रतिपत्त्य- धमुक्त्वा द्वितीयकलो द्वादश प्रतिवेदं वा मस्वित्यष्टाचत्वारिंशत्परिग्रहः कृतः । तवं शक्यते वक्तुं येऽन्यपवादयो नराः । गृहस्यत्वं न शक्ष्यन्ति का पामयं विधि. ॥ मष्ठिरलाचय वा पग्निानकताऽपि वा। तरवस्य ग्रहीन या तेनाऽऽदावतदुच्यने ।। उपर्वणने याप्यः कालो बहुम्ननः । मंत्राप्य मानभूयातं पवित्रः क्षीगाल्मः ।। समश्रिमानिरिकन सायायन शोधित: नरियाममापा गतिमिश गमिष्यति ।

·मीमांसादर्शने। [अ०११०३०२] :- द्वैपायनादयश्चाऽऽहु:- परिनिष्ठिनकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव हि द्विजः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ यानि च प्रतिदिनप्रयुज्यमानऋक्सामयजुर्वाह्मणकल्पव्याख्यानादिब्रह्मयज्ञानिमित्तानि फलानि कावधिकृतपुरुषेभ्योऽन्यानर्थक्यप्रसङ्गायावृत्तानि जपध्यानमात्राधिकृतब्रह्मचारि- परिवाजकविषयत्वेनावतिष्ठन्ते तान्यपि स्वाध्यायविज्ञानभूयस्त्वेन भूयिष्ठानि भविप्यन्तीति प्रतिवेदब्रह्मचर्योपदेशः । यो वा कश्चिन्मेधावितया शीघ्रमेव वेदचतुष्प्रयमप्यधीत्य यथो. पपत्तिकालं तदर्थज्ञानाभियोगमपरित्यजन्ग्रहणान्तं वेत्येतत्पक्षाश्रयणेन गृहस्यो भवेत्तं प्रति द्वादशाष्टाचत्वारिंशद्वर्षपक्षावनेनैव स्मरणेन पूर्वपक्षीकृताविति नातीव श्रुतिविरुद्ध- त्वेनोदाहर्तव्यो। तेन नैव श्रुतिस्मृत्योर्विरोधोऽतीय दृश्यते । श्रुत्योरेव हासौ दृष्टः क्व चिद्वा नैव विद्यते ।। तेनात्र यदि वा कर्मप्रयोगोऽयं निरूप्यते । यदि वा वाध्यमानत्वमुक्तं बाह्यं स्मृतीः प्रति ।। एतद्धि जैमिनिनाऽत्यन्तं हितोपदेशिना जिज्ञासुम्यः प्रतिपाद्यते । यावदेक श्रुतौ कर्म म्मृतौ वाऽन्यत्प्रतीयते । तावत्तयोविरुद्धत्वे श्रीतानुष्ठानमिप्यते ॥ धीहियवादिष्वपि तावत्प्रत्यक्षश्रुतिविहितेषु यदि कश्चिद्यावनीवमप्येकमेव पक्षमाश्रित्य व्यवहरेन स कदाचिदप्युपालम्भारपदं गच्छेत् । ततश्च तुल्यकक्षाऽपि यदि नाम स्मृतिर्भवेत् । -तथाऽपि नैव दोषोऽस्ति श्रुत्यर्थमनुतिष्ठताम् ।। यानि स्मृतिवचनान्यर्थमात्रमेव प्रतिपाद्य मूलभूताः श्रुतीरनुदाहृत्य निवृत्तव्या- पाराणि तेषु श्रुत्यनुमानव्यानसापेक्षप्रामाण्येषु सत्सु वेदवचनमनपेक्षत्वात्प्रमाणतरत्वेन सतरां विश्वमणीयमिति श्रद्धाविशेषेण ग्राह्यतरार्थ विज्ञायते । सूत्रार्थोऽप्येवं योजयि. तन्यः । श्रौतामा विज्ञानविरोधे यदनपेक्षमपेक्षावनितं यस्य वाऽपेक्षणीयमन्यन्नास्ती- त्येवं पाठद्वयेऽपि पूर्वसूत्रात्प्रमाणशब्दमनुपङ्गेण संवन्ध्य यदनपेक्षं तत्तावत्प्रमाणं स्यादिति तदानांतनव्यवहारमात्रप्रतिपत्त्यर्थमेवोच्यते । तनध न तावच्छाखान्तरीयविद्यमानश्रुतिमूलत्वाशङ्काया सत्यामेवात्यन्तनिराकर- णपक्षः परिग्रहीप्यते । न च प्रत्यक्षश्रुत्यर्यानुष्ठानहानिः । यदा तु कचिच्छाखान्तरे हिसारहित ·१९४ सतन्त्रवानिमगाररभाष्यसमेते- [अ०१पा० ३१०२] स्मरणम्ल श्रुनिरपि प्रत्यक्षी मविप्यति तदीमयोस्तुल्यबलत्वाद्विकल्पो भविष्यत्येव । नन्वनेंनव न्यायेन स्वशासाविहितविरुद्ध शाग्वान्तरगतमप्यग्राह्य स्यात् । सत्यम् । वार्तामारेण त्द्यावत्तायनव ग्रहीप्यते । यदा तु श्रवण प्राप्त तदाऽम्मान विशिष्यते ॥ अतश्चैव श्रुतिस्मृत्योर्विशेषोऽनेन दयते । नात्यन्नमेव वायत्व न चाप्यत्यन्ततुल्यता ॥ ( वाह्यग्रन्थानामप्रामाण्यनिरूपणम् ।) यद्वा यान्येतानि प्रयोविद्भिर्न परिगृहीतानि किंचित्तमिश्रधर्मकचुकच्छायापति तानि लोकोपसग्रहलाभपूजास्यानिप्रयोजनपगणि प्रयीविपरीतासवदृष्टशोमादिप्रत्यक्षा• नुमानोपमानापत्तिप्राययुक्ति मूलोपनिबद्धानि माख्ययोगपाञ्चगरपाशुपतशाक्यप्रन्यपरि- गृहीनधर्माधर्मनिवन्धनानि विपचिकित्सावशीचरणोच्चाटनोन्मादनादिसमर्थकतिपयमन्त्राप विवादाचित्रसिद्धिनिदर्शनवलेनाहिमामत्यवचनटमदानदयादिश्रुतिम्मृतिसवाटिस्तोकार्थ- गन्धवामितनोविकासायान्निरोपदेशीनि यनि च वायतराणि म्लेच्छाचारमिनभोजना- घरणनिबन्धनानि तेषामेवेनच्छतिविरोधहेतुदर्शनाभ्यामनपेक्षणीयत्व प्रतिपाद्यते । न चैतविधिकरणान्तरे निम्मपित न चावत यमेव गाव्यादिशब्दवाचकत्वबुद्धिवद नियमिद्धत्वात् । यदि ह्यनारणेपा न कल्प्येताप्रमाणता | अशक्यवेति मत्वाऽन्ये मवेयु समदृष्टय ॥ शोभामाहेत्तिकलिकालवशेन वा । यज्ञोच पाहिमादित्यागनान्निमवाप्नुयु ॥ बामणक्षत्रियमणीन माविशेषेण वा मानवाटिवडेव श्रुतिमूलत्वमाश्रित्य सचेतम्मेऽपि अतिमिहिते सह विकत्वमेव प्रनिपोरन् । तेन यद्यपि लम्येन स्मृति काचिद्विरोधिनी । मन्त्रायुक्ता तथाऽप्यस्मिन्नेनदेवोपयुज्यने ।। प्रयीमार्गम्य सिद्धम्य ये हत्यन्नविरोधिन । अनिराधाय लामधर्मशुदिन लम्यते ॥ महाननगृहीत व पित्राद्यनुगमादिन । तापि द्वीपान्तरात बद-यव म्पर्शने ॥ पत्र प्रदामात्रमा व्यायानिमित्त सर्वेषा म्वपितृपितामहादिचरितानुयायित्वात् । देय मानवामिमृतीनामप्युमनवेदशामान यमभ्युपगत नान्प्रति मुनरा शाक्यादिनि रवि स नपुर मे रुम | हि सानुगादु मलाना वारयविषयनियम ·[अ०१पा०३१०२] ममिासादयाने। - - पर्तुम् । ततश्च यावत्तिचित्वियन्नमपि क र वैश्चिदिगमाण प्रमिद्धि गत वलत्यक्ष शाग्वाविसवादेऽप्युत्साशाखामूलत्वावस्थानमनुभवतुल्यक्क्षतया प्रतिभायात् । अत आहे-- विरोधे लनपक्ष्य स्यादिति । पारतन्य तावदेपा स्मर्यमाणपुरुषविशेषप्रणीतत्वा तैरेव प्रतिपन्न शब्दकृतवादिप्रतिपाटनाढराच पार्श्वन्धरपि ज्ञायते । वेदमूलत्व पुनम्ते तुल्यकक्षमूलत्याक्षमयैव लज्जया च मातापितृद्वेपिदुष्टपुत्रवन्नाभ्युप- गच्छन्ति । अन्यच म्मृतिवाक्यमेवमेवेन श्रुतिवचनेन विर येत । शास्यादिवचन नि तु पतिपयदमदानादिवचनवनै सर्वाण्येव समस्तचतुर्दशविद्यास्थानबिरुद्धानि त्रयीमार्गन्यु. त्तिविरुद्धाचरणश्च युद्धादिमि प्रणीतानि । नयावा म्यश्चतुर्थवर्णनिरवसितप्रायम्यो व्या- मुढेम्य समर्पितानीति न वेदमूरत्वेन सभाव्यन्ते । म्वधर्मातिकमेण च येन क्षत्रियेण सत्ता प्रवक्तृत्वप्रतिग्रही प्रतिपन्नीस धर्ममविप्लुतमुपदेक्ष्यतीति व समाधास । उक्त च । परलोविरुद्धानि कुर्याण दूरतम्त्यजेत् । आत्मान योऽतिस पत्ते सोऽन्यम्मै स्यात्वय हित इति ॥ बुद्धादे पुनरयमेव व्यतिक्रमोऽस्कारबुद्धौ स्थित । येनैवमाह | कलिक्लुपतानि यानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यता तु रोक , इति । स किल लोकहितार्थ क्षत्रियधर्ममतिरभ्य ब्राह्मणवृत्त प्रवत्तृत्व प्रतिपद्य प्रतिपेवाति क्रमासमाह्मणैरननुशिष्ट वर्ष बाह्यजनाननुशासद्धर्मपीडामप्यात्मनोऽङ्गीकृत्य परानुग्रह कृतवानि येवविधरेव गुणे स्तूयते तदनुशिष्यानुसारिणश्च सर्व एष श्रुतिम्मृतिविहित पर्मा. तिरमेण व्यवहरन्तो विरुद्धाचारत्वेन ज्ञायन्ते । तेन प्रत्यक्षया श्रुत्या विरोधे अन्यकारिणाम् । ग्रहीवाचरितॄणा च ग्रन्धप्रामाण्यवाधनम् ॥ न होपा पूतिन न्यायेन श्रुतिप्रतिवद्वाना म्वमूलश्रुत्यनुमानसामर्थ्यमन्ति । न च शाखान्तरोच्छेद कदाचिदपि विद्यते । प्रागुक्ताद्वे-नित्यत्वान्न चंपा दृष्टमूरता ॥ न हि यथोपनयनाटिस्मृतीना शाखान्तरदृष्टश्रुतिस बाट । एव पत्यकरणतद्वन्दन. शूद्रसप्रदानकदानादीना सवाद सभवति अन्तरररूपन न मागेव प्रत्याख्यातम् । सोमादिकारण चान बहदेवान्यत्प्रतीयते । यस्मिन्सनिहिते दृष्टे नाम्ति मूलान्तरानुमा ।। शाक्यादयश्च सर्वन कुर्वाणा धर्मदेशनाम् । हेतुनारविनिर्मुक्ता न बाचन कुर्वते ।।

·सतन्त्रबार्तिस्यावरभाष्यममेवे- [अ०१पा०३० वैटिक्वंचनक्ल्पनात् ॥ ४॥ [3] शिष्टाकोपेऽविरुद्धमिति चेत् ॥ ५॥ मि.&arte आचान्तन पर्चव्यं यज्ञोपत्रीनिना कर्तव्यं दक्षिणाचारण कर्त व्यमिन्येवलक्षणान्युदाहरणानि । स्मितानि श्रुतिविरुद्धानि न कर्त व्यानि उताविरुद्धानि मार्गणीति । चेन्पश्यास, नेरप्यनुष्टीयमानै- न च तवेदमूलत्वमुच्यते गौनमादिवत् । हेतश्चाभिपीयन्ने ये धर्मा दूरत स्थिता ।। एत एव च ते येपा वामात्रेणापि नार्चनम् । पावण्डिनो विकर्मम्या हैतुश्चिन एव हि ॥ एतदीया ग्रन्या एव च मन्वादिमि परिहार्यत्वेनोचा. 1 या वैवाह्या स्मृतयो याश्च काश्चित्कुटष्टय । मर्वाम्ना निष्पला प्रोचाम्नमोनिष्ठा हि ता म्मृता. ॥ तम्मालूम प्रनि प्रयीवाद्यमेवनानीयक प्रामाण्येनानपेक्ष्य म्यादिति सिद्धम् ॥४॥ शिष्टारोप-एव तावत्पुम्पार्यम्मृतीनामविरोधे पिरोधे च प्रमाणत्वाप्रमागत्वे निपिने सप्रति तु प्रत्वना यज्ञोपवीतो कानमनदक्षिणम्नाचरणम्मृतीना बहुध्रुन्यर्थम यपाति- नीना विरोधाविरोधमानमेव विचार्यते । तन्निर्णये तु कृते पूर्वाचिकरणाम्या प्रमाणत्वा- प्रमाणत्वमिद्धि । क्य पुनर्विरद्धत्व क्य वा न विम्द्धना । श्रुत्यर्यविगुणत्वेन तदभावेन चेप्यते । यदि यज्ञोपवीनाटीनि कतुमनुप्रोश्यमानानि बोटक्प्रयोगवचनाम्या न परिगृह्यने निराश्यिन्ने वा नतो विरोध । यदि पुनरानुगुण्यात्प्रकरणादिपटितवस्मृत्यनुमितवाक्य- सयोगेन कनुमनुप्रविशन्ति न व पूर्वगृहीत किंचिद्वापन्ने ततो न विरुद्धानीति । अन्यत्तु दर्शन मन्यपि विरोध प्रमाणप्रमेयागवत्रिमवादात्मदेह । तपा हि । ध्रुनिम्मृत्योविन्दूत्वे ज्ञानमेव वठाबलम् । धर्मपर्मिविगधे व धर्मियो बरवत्तग ।। वन्यनि हि "अङ्गगुणविगेय च ताटाटिनि" । न चेह मार्टः कम्यचिदपि श्रोतम्य पदार्थम्य बाध आशयने मकालपरिमाणानि तु ममम्नपदार्पवर्मलेन निधि तानि । नत्र यः प्रम गरल बीयम्नतो बन्यच्छतिप्रमेयवादष्टुडम्बमारत प्रमादिमिरानमनाटीना बाघ प्रमेवारीयम् तु पदार्थधर्म प्रमादिम्य पार्थ वनाऽऽपमनायो बलीयाम उनि मन्यपि स्मृन्याम्यप्रमाणे दुटिव बवदाश्रया- १९.17 सतरं पहियामयम् ।

·{०१११०३० १०२४ मीमांसादर्शने । वैदिकं किंचिन कुम्यति । तस्मादविरुद्धानीति ॥ ५॥ न शास्त्रपरिमाणत्वात् ॥ ६ ॥ पू० नेतदेवम् । शास्त्रपरिच्छिन्नं हि क्रमं वाधेरन् । कथम् । वेदं कृत्वा वेदि कुर्वीतेतीमां श्रुतिमुपन्ध्यादन्तरा वेदं चेदि चानुष्ठीयमानपाचम- नादि । दक्षिणेन चैकहस्तेनानुष्ठीयमानेषु पदार्थेषु कदाचिसधान नपि स्वरूपण दुर्वलान्त्रमादीनेव वाधिष्यन्ते । कि युक्तमविरुद्धत्वं ऋत्वर्याङ्गस्मृतेरपि । न तदक्रियायां हि श्रुतं किंचन हीयते ॥ ययंत विहातबलाश्रपि श्रुत्यादिभिः समाख्यापर्यन्तेर्यावन्तः शेषाः प्रमीयन्त ते सर्वे शेषिकर्षमावेन प्रार्थिता इत्यंभावेन सहानारम्यवादापीतेगुह्यन्ते । स्मृत्या तथैव संतुष्ट्या शिष्टाचारेण चापिताः । गृह्यन्ते मावनाभाव्यरपूर्व साधनांशवत् ।। कर्यभावापेक्षितापूर्वोपकारस्याज्ञातपरिमाणानसाध्यत्वाद् यात्किवियेन केनचिदपि प्रमाणेन प्राप्नोति तत्सर्वमङ्गं भवति । तस्मादाचमनादीन्यपि यज्ञप्रयोगालानीत्युप- परतेऽभिधीयते ॥५॥ न शास्त्रपरिमाणत्वात्पदार्थोऽभ्यधिको भवेत् । शासितं परिमाणं हि कोऽतिक्रमितुमर्हति ।। शास्त्रेण हि पदार्थानां परिमाणं त्रिधा गतम् । क्रमेयत्ता निर्माणरूपं तदिह वाध्यते ।। द्वाभ्यां श्रुत्यादिपटकाम्यां कालेयताक्रमारिपतान् । पदार्याः प्रविशन्तो हि बाधेरन्स्मार्तलौकिकाः ॥ सर्वे हि पदार्थाः प्रधानकालान्न विप्रक्रप्टच्या इति प्रयोगवचनेन प्रतिपादितं तत्र 'स्मार्तशिष्टलोकाचारप्रमाणकपदार्यानुष्ठानविक्षेपाइक्षिणकहस्ताधीनविलम्बितानुष्ठानाच प्र. धानप्रत्यासत्तित्राप्रमाः। समस्तप्रयोगकालाश्य पूर्वाह्नमध्यंदिनादयोऽतिक्रम्यरन् । क्रमश्च यः श्रुत्यर्यपाठ- स्थानमुख्यप्रवृत्तिवत्कनैरवगतः स च वैदिकपदार्यारूततया विनाताश्रयप्रमाणपरिमाणः सनन्ययात्वं तुतादिनिमित्ताचमनव्याधानात्प्रतिपायेन । एवमायासस्रम्तोपवीतपुनःकर- णव्यवधानेऽपि योजनीयम् । योगमावन्तः मानः पदार्थः क्रियते तदा तस्य क्रमप्रमाणं हि न श्रुत्यायवगम्यते ।

·। सतन्त्रवातिकशावरमाप्यसमेते- [अ०१पा०३१०३] स्वकालमतिकामेत् । उभाभ्यां हस्ताभ्यामनुतिष्ठन्मधानकालं संभाव चिप्पति ॥ ६ amarara Aया अपमानात अपिवा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीरयेन् ॥ ७॥ सि (ar noe found to have been prompted by an up णम् । ननु क्रममालौ विझन्धन्ति । विरुधन्तु । नैप दोपः । आचमनं उतपरिमाणम्य ऋमम्य नान्यदपि किंचित्प्रमाणमवाल्पते । तथा श्रुत्याद्यवगतप्रच यशिष्टपदार्थपरिमाणमवश्यमध्वरादिभिरविम्मृतप्तमम्तपदार्थनिर्माणायावधारणीयम् ततश्च प्रथमापरिकल्पितपश्चादागतस्मार्तपढार्थानुष्ठाने पूर्वावधारणभ्रशात्समम्तकृताकृता निरूपणादनिवृत्तवगुण्याशदस्य सम्यकृतत्वदादयनिमित्तसम्कारपाटवाभावादपूर्वदौर्बल्येन न्यूनपररामप्रसङ्ग । तच्चातिशयवत्सर्व सार्थवादाद्विधर्गतम् । न्यूनत्वाक्षमयाऽवश्य विरुद्धा बाधते स्मृतिम् ॥ হাদিনগুয়াহানি হ্যাৎসক্যয়াংবিধন ন নয়নাকাল্লাম माश । सहर्तव्यापगतेषु च पदार्थेषु सर्वात्मना त्वरमाणम्य यावानेवात्यन्ताशक्त्या काल विसर्पो भवति तावन्मात्रमेव प्रयोगवचनोऽनुमन्यते । शक्तस्तु क्षणमात्रमपि यदि विक्षेप कुर्यात्तदस्य प्रयोगवचनविधिर्न सहेत । तम्मात्रिविधम्यापि शास्त्रपरिमाणम्यान्यथाकर. मानाऽऽचमनाद्यविरद्धमिति । उच्यते ॥ ६ ॥ तेप्वदर्शनाद्विरोधम्येनि वा ममाप्ति । अन-नरसूत्रे विप्रतिपत्त्युपात्तविरोधाभावोक्ते. रपयुज्यमानत्वादिह व प्रशान्तविरोधाभावम्यावश्यवचनीयत्वात् । उपयोगसद्भावेऽपि व काकाक्षिवढनुपनेण तन्त्रेण चोभयसबन्धात् । अपिवा कारण दृष्ट यम्माढेषु न गृहाते । সমাগাংনানা মুনিবনা । विरोधत्यानितश्रुतिविरुद्धता । विरोधत्यानितश्रुतिमूलम्य हि म्मरणस्य यम्य मूला- नारमिट नामेत्येव समवदुत्प्रेक्षामा नेणोपाठवते तत्रापेनैव प्रयासेन निराशङ्कमप्रमाणत्व निधीयते । यन तूत्वेक्षयाऽस्य यत्कारण नावलम्ब्यते । अत्यन्तानन्यमूलत्वातिनम्त प्रमाणता ॥ न वाऽऽचमनाटिम्मृते काममोक्लो मद्वेषमानल जादिकारण किंचितसमा यो यन्मूल त्वेन श्रुतिमूलत्वमपड्नूयेत । अनन्यमूलिकाया न श्रुती मूलेऽवभारिने ! विरोधेऽपि प्रमाणत्व म्मृते त्या न वार्यने । ।

·[अ० १५१०३१०३] मीमांसादर्शन। पदार्थः पदाथाना च गुणः क्रमः । न च गुणानुरोधन पदाथा न कतन्यो भवति । अपिच मासानां पदार्थानामुत्तरकालं क्रम आपतति । यदा पदार्थः प्रामाति तदा क्रम एव नास्ति, केन सह विरोधो भविष्य. तीति तथा यदि दक्षिणेन नाऽऽचर्यते, कालो मा विरोधीदिति तत्र इयत्ताकमकालाश्च श्रीनत्वावलवत्तराः । पदार्थधर्मभावात्तु दुर्बलत्वादवाभकाः ।। ननु पूर्वमाविस्वात्प्रमाणवलायलमेय अमेगवलावलाज्ज्यायस्त्वेन प्रतिमाति । उच्यते-- नैव तावच्युतिस्मृत्योः स्वरूपेण विरुद्धता । बलावलपरीक्षा वा प्रमेयद्वारिया हि सा॥ प्रमेयगतं हि विरोधमालोच्य प्रमाणविरोधबुद्धिर्भवति । तत्यामेव वेलायां विरोधो दृश्यते तयोः । प्रमेययोः स्वरूपन्य तस्मादेव बलाबलम् ।। येपा पदार्थधर्मत्वाद्दौर्बल्यं पूर्वनिश्चितम् । म तेषां श्रुत्यवस्मात्तत्पश्चादपगच्छति ॥ पदार्थत्वेन येपा च बलीयस्त्वं निरूपितम् । न स्मृतेर्दुलत्वेन पुनस्तदपनीयते ॥ नित्यमेवाप्रमाणे यत्तदेवं बाधमहति । आपेक्षिकारमाणं तु स्यात्प्रमाणमपेक्षया ।। नव प्रमेयील्यय त्रयस्त्वनिवन्धनम् । प्राचं स्मृतिप्रमाणत्वं प्रमाणस्थेन वाध्यते ।। न च प्रमेयदौर्बल्ये सत्यपि अतिबाधनम् । तावता मन्दतेमस्त्वात्स्मृतिस्ता नैव बाधते ।। एतदेव श्रुतेः पाहिहु यत्र स्मृति । महामृत्याऽपि या काचिन शक्या राधितुं श्रुतिः । युगपत्राधिहेतुश्च विरोधस्तुल्यकार्ययोः । रह तु द्वयमप्येतसास्ति तेनाविरुद्धता । कालयत्ताकमाणां हि सर्वात प्राप्तिरिष्यते । मुनान्यप्रमाणोऽपि पदार्थः पूर्वमभते ॥ प्रायेषु हि पदाधु अमः पश्चादपेक्षते । गदा प्रान्सपो पलप्स: केन पशाद्विमन्यते ।।

·२०० सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते - [अ०१पा०३१०३) (cmaerahn of bure that not atter to find o act). कालानुरोधेन पदार्थो नाऽऽन्यथात्वमभ्युपगच्छेत् । प्रयोगाङ्गं हि पाला पदार्थानामुपकारसः । अतो न सालानुरोधेन व्यथायितव्यः पदार्थः । अपि च शौचं दक्षिणाचारता यज्ञोपवीतित्वं चैवंजातीयका अर्था व्यवधातारो न भवन्ति । सर्वपदार्थाना शेषभूतत्वात् । तस्मा. टाचमनादीनां प्रामाण्यम् ॥ ७ ॥ माणमपि त्वार्थमविस्मरणसिद्धये एमालोच्यते प्राझै स्मार्ते सह तदिप्यते ॥ न केनचित्प्रमाणेन पदार्थयत्ता परिच्छिद्यते । तत्र यदि तेन विनाऽन्ये समस्त पदार्यस्मृतिहेतवो न स्युम्तत एतदप्येक कारणमिति परिमाणमपि स्याप्येत । तस्यामपि त्ववम्याया यथा श्रौतमात्रपरिमाणमसमाप्य समाख्यापर्यन्तप्रापितपदार्थगतपरिमाणावधा. रणमाश्रीयते तथा म्मृत्याचारपर्यन्तावगतपरिमाणमाश्रयिष्यत इति निर्दोषम् । कारोऽपि च प्रयोगाङ्ग सर्वान्ते सोऽपि गृह्यते । म्मा सह ससाहित्यमाशुत्व वा प्रपत्स्यते ॥ कालो ह्यय प्रधानस्य सर्वाङ्गसहितस्य य । अरविप्रकृष्टत्वमीदृशस्यैव चोद्यते ॥ तम्माद्यविंचनप्रमाणकसर्वपदार्थप्राप्त्युत्तरकालापेक्षितसबन्ध कालोऽपि नैव सर्वो- पसहारविरोधीति तेषु श्रमकाल्परिमाणेप्वदर्शनाद्विरोधस्येत्युच्यते । यद्वा तेप्वाचम मादिषु क्रियमाणेप्वदर्शनाद्विरोधम्येति सूत्रार्थयोजना । अपि च- शौचयनोपवीतादेर्न स्वतन्त्रपदार्थता । सर्व प्रधानार्थ तेन न व्यवधायकम् ॥ अतढतेन हि तुल्याक्षेण व्यवधान भवति न सर्वपदार्थेन । वेद कृत्वा यदा वेदिमकृत्वाऽऽचामति क्षुते । वेटिमेव करोतीति स वक्तु शक्यते तदा ।। वेदिरेव धनावम्य कुर्वतो विगुणी भवेत् । तामेव सगुणा कर्तुं शुद्ध्या न व्यवधाम्यते ।। इसमेवार्थमभिप्रेत्य माप्यकारेणोक्त न चैवजातीयका अर्थाः पदार्थाना व्यवधा वारो भवन्तीति । इतरथा ह्यशप्रधानार्थत्वेऽनाश्रीयमाणे शन्यहृदयवचनमेवेत स्पात् । तम्मादाचमनाना स्तुमि सग्रहे मति । पश्चाप्राप्सरमेयत्ताकालशास्त्राविरोधिना ।।

·[अ०१पा० ३३०३ मीयांसादर्शने ( भाष्यकारोकोदाहरणाक्षेप ।) मन्विदं यज्ञोपवीतमुदाहर्तन्यम् । दर्शपूर्णमासादिषु 'उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तरते' इति त्वङ्गप्रत्यक्षविधानात् । तथा काठके चानारम्यवादविधिना सर्वयज्ञात- यननयाजनसबन्योऽध्यापनाध्ययनसबन्धश्च श्रूयते । 'प्रसृतेन वै यतेन देवा स्वर्ग - लोकमायन्नमसृतेनासुरान्पराभावयन् । प्रसृतो ह वै पज्ञोपवीतिनो यज्ञोऽम- सूतोऽनुपवीतिनो यदै किं च ब्राह्मणो यज्ञोपवीत्यधीते यजत एव तत्तरमाध- ज्ञोपवीत्येवाधीयोत याजपेयजेत वा यशस्य प्रसत्या इति । तथाऽऽचमनविधिरपि 'दक्षिणत उपवीयोपविश्य हम्ताववनिज्य बिराचम्य द्वि परिमृज्य दर्माणा महदुपस्ती- योपस्थं कृत्वा प्राड्मुख उपविश्य स्वाध्यायमधीयीत' इति यद्यपि ब्रह्मयज्ञप्रकरणे श्रूयते तपाऽपि वेदोचारणसंबन्धात्तवङ्गत्वेनापि बावज्ञायमानं सर्वयज्ञाना मन्त्रवायोगित्वा तदनं भवति । तथा च "न सोमेनोच्छिया भवन्ति इति प्राप्ताचमनप्रतिषेधाम- वावधार्यते । दक्षिणाचारस्य तु- यत्राऽऽहत्य विधानेन म्यासव्याञ्जलिचोदना । तस्मादेव निवर्तेत नान्याऽऽशकयतेऽपि तत् ।। 'यथा वै दाक्षिणा पाणिरेवं देवयजनम् ” इति प्रागुदवप्रवणविधियरे वारये देवयजनवाताहत्वौचित्यादुपमानमवकल्पते । तेन नानकमपि विरोधकाधशङ्कायोग्य मित्यनुदाहरणानि । तस्मान्नेवेतदधिकरणान्तरम् । वेदाविरुद्धशाक्यादिक्षतामप्रामाण्यनिरूपणन { सूत्राणि तु पूर्वाधिकरणाक्षेपपरिहारसूत्रत्वेनै व्याख्यान यानि । यहि वेदविहित न बाधते शिधावा वेदविदो न कोपयति । विहाराराममण्डलकरणवैराग्यध्यानाभ्यास हिंसासत्यवचनदमदानदयादि, तबुद्धाविमापित प्रमाणेनाविरुद्धमिति चेत् । न । शास्त्रपरिमाणत्वात् । परमितान्येव हि भतुर्दशाटादश वा विद्यास्थानानि धर्मप्रमाणत्वेन शिष्टै परिगृही- तानि वेदोपवेटाहोपाहावादशधर्मसहितापुराणशाप्रशिक्षादण्डनीतिसंज्ञकानि, न न नेपा मध्ये बोलाईतादिग्रन्या स्मृता गृहीता वा । प्रतिकल्चुरूपेण पूर्वशाखागोचरम् । यत्यत्कियते तस्य भी प्रत्यप्रमाणता ॥ १ ते ४० (२-1-11)1 2 ते आ. (२-२)। 1 उपवेदा - आयुर्वेदधनुर्वदगन्र्धवेवदा । अगानि-शिक्षादीनि । उपाड्ग-पूर्वोत्तरसीमासाद्वयम् । इण्डनीति- अर्थशायमित्यर्थ ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ० १पा० ३३०३] तथा च प्रायश्चित्तादिदानकाले यो वाक्यमात्मीयमन्यकविकृतं वा श्लोक सूत्र वोश्चार्य मानवादिप्रायश्चित्तं दद्यान्न कश्चिदपि धर्मार्थ प्रतिपद्येत । वेदनेवाभ्यनुज्ञाता येषामेव प्रवक्तृता । नित्यानामभिधेयाना मन्वन्तरयुगादिषु ।। तेषा विपरिवर्तेषु कुर्वतां धर्मसंहिताः । वचनानि प्रमाणानि नान्येषामिति निश्चयः ॥ तथा च "मनोचा सामिधेन्यो भवन्ति" इत्यस्य विधेर्वाक्यशेषे श्रूयते "मनुवै यत्किंचिदवदत्त पजं भेषजताये " इति प्रायश्चित्तायुपदेशवचनं पापव्याधे- भैपनम् । न वैतच्छ्रुतिसामान्यमात्र नित्येऽपि संभवात् । योऽ-वर्युरिव ह्यम्ति मनुमन्वन्तरे सदा ।। प्रतिमन्नन्तरं चैवं स्मृनिरन्या विधीयते । स्थिताश्च मनवो नित्यं कल्पे कल्पे चतुर्दश ॥ तेन तद्वाक्यचेष्टाना सर्वदेवास्ति सेमवः । तदुक्तिनापनादेदो नानित्योऽतो भविष्यति ॥ प्रतियज्ञ भवन्त्यन्ये सर्वदा पोडशविमः । आदिमत्त्वं च वेदस्य न तच्चरितवन्धनात् ॥ उक्तं च- यथावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भाति युगादिषु ॥ इति । इतिहासपुराणं च कृत्रिमत्वेन निश्चिते । तथाऽप्यकृत्रिमे वेदे तद्विद्यात्वेन संमतम् ।। एवं झुपनिषत्सूक्तम् । 'ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेद सामवेदमथर्ववेदं चतुर्थ मितिहासं पुराणं पञ्चमम्' इति । तेन प्रतिकल्पमन्वन्तरयुगनियतनित्यऋपिनामाभिधेय. कृत्रिमविद्यास्थानकारा ये वेटेऽपि मन्त्रार्थवादेषु श्रूयन्ते तत्प्रणीतान्येव विद्यास्थानानि धर्मज्ञानाङ्गत्वेन समतानि । तथा च ऋग्वेदादिविहितयज्ञाभ्रेषप्रायश्चित्तविशेषानमि- घाय यद्यविज्ञात इति ' प्रायश्चित्तान्तर विदधत् विद्यवृद्धम्मृतिविहितविनष्टोदेशेनैव विधातीति गम्यते । अन्यथा हि प्रत्यक्षवेदविहितं सर्व विज्ञातमूलविशेषत्वादविज्ञात मूटिवेनानभिधेयमेव म्यान् । गदि न मार्यमाणवेदमू-ग्रन्थनिबन्धनानामविज्ञातृवेदविशे.

·{म०११०३०२] मीमांसादर्शने। । पपूर्वकत्वेनापि स्थितानां प्रामाण्यं नाऽऽश्रीयेत तया सति नेवाविज्ञानमूलं किंचिद्यज्ञे क्रियत इति तद्विनष्टप्रायश्चित्तविधिनवोपपद्येत । तम्माद्यान्येव शास्त्राणि वेइमूलानतिक्रमात् । अवस्थिनानि तैरेव ज्ञातो धर्मः फलप्रदः ।। यथैवान्यायविज्ञाताद्वेदालेख्यादिपूर्वकात् । शूद्रेणाधिगताद्वापि धर्मज्ञानं न संमतम् । तथाऽतिक्रान्तवेदोक्तमर्यादाव्यहारिणाम् | संवादिप्यपि वाक्येषु नेव्यते धर्महेतृता ।। स्पर्यन्ते च पुराणेथु धर्मविप्लुतिहेतवः । कलौ शाक्यादयस्तेषां को वाक्यं श्रोतुमर्हति ॥ यया कृतककर्पूरसुवर्णादिषु दीयते । यहीनं तदपि न्यत्तमग्राह्यत्वात्प्रलीयते ।। तेन कर्मानुरूप्यतामान्यतो दृष्टानपत्तिवलात्तदभिप्रायकल्पितधर्मामासमध्यपतित सन्मू- लमप्यहिंसादि श्वदति निक्षिक्षीरवड्नुपयोग्यविश्नम्भीयं च तन्मात्रापलब्धं मवत्यिवश्यं यावस्परिगणितधर्मशास्त्रेभ्यो नोपलम्यते तावदग्राह्यं भवति । यदा शास्त्रान्तरेणैव सोऽर्थः स्पष्टोऽवधार्यते । तदा तेनैव सिद्धत्वादितरत्स्यादनकम् ॥ तस्माद्यावपरिगणितवेदादिशानन्यतिरिक्तनिवन्धनं तद्धर्मप्रमाणत्वेन नापेक्षितव्यमिति । (सदाचारप्रामाण्यनिरूपणम् ।) यत्त्येतत् । अपि या कारणानहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् , इति सूत्रम् । अत्र सदाचारानुदाहृत्य त्रिवर्गसिद्धयर्थ विचार्यने । तद्विपरीतमंकीर्णव्यवहा- रिपु शिष्टेष्वपथ्यकारवेद्यातुरपदविसम्मणीयचरितत्वात्समाव्यमानवेदमूलत्वाच धर्मसं- शय दर्शयित्वा " धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्ष्यम् " इति पूर्वः पक्षः क चिच " विरोधे वनपेक्ष्यम् " इत्येतन्यायानुसारेण । सदाचारेप हि दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः साहसं च महतां प्रनापतीन्द्रवसिष्ठविश्वामित्रयुधिष्ठिरकृष्णद्वैपायनमीमा धृतराष्ट्रवासुदेवार्जुनप्रभृतीना बहूनामद्यतनानां च । प्रनापतेस्तावत्मभापतिरुपतमभ्येत्स्वां दुहितरम् । इत्यगम्यागमनरूपादधर्माचरणाद्धर्मव्यतिक्रमः । इन्द्रस्यौपि । तत्पदस्थस्य च नहुपम्य परदाराभियोगाद्धर्मव्यतिक्रमः ! तथा वसिष्ठस्य पुत्रशोकातस्य मलप्रवेशा- स्मत्यागसाहसम् । विश्वामित्रस्य चाण्डालयाननम् । वसिव पुरुरवमः प्रयोगः। कृष्ण. द्वैपायनस्य गृहीतनैष्ठिकवलचर्यस्य विचित्रवीर्यदारप्वपत्यो पादनप्रप्तशः । भीष्मम्य च १ गीतमपल्यहिल्यागमनरूपी धर्मप्यतिकमो योभ्यः ।

·सतन्त्रवातिकशाघरभाष्यसमेते- भ०१पा०३०३] सर्वाश्रमधर्मन्यतिरेकेणावस्थानम् । अपत्नीकम्य च रामवस्तुप्रयोगः। तथाऽन्धस्य धृतराष्ट्र- स्येच्या पाण्डनिर्धिनैरित्यनधिकृतक्रिया । तया युधिष्ठिरस्य कनीयोनितभ्रातृनायापरि. गयनमाचार्यबाह्मणवधार्थमनृतभाषण च । वासुदेवार्जुनयो प्रतिपिद्धमानुलदुहितृरुक्मिणी सुभद्रापरिणयनम् , उभी मध्वासवीवाविनि सुरापानाचरणम् । अद्यत्वेऽप्यहिच्छत्रमथुरा- निवासिब्राह्मणीना सुरापानम् | केमर्यश्वाश्वतरखरोष्ट्रोमयतोदद्दानप्रतिग्रहविक्रयव्यवहार- भार्यापत्यमित्रसहमोननाादीच्यानाम् । मातुलदुहित्रुद्वाहासन्दीम्यमोननादीनि दाक्षिणा- त्यानाम् । मित्रम्वननोच्छिष्ट पृष्टमोजनं सर्ववर्णपरस्परम्पृष्टताम्बूलादनतदवसानानाचमन- निर्णनक्यौतगर्दभारूटवस्त्रपरिधानब्रह्महत्यातिरिचमहापातकार्यपरिहरणादीन्युमयेपाम् । अतिम्थूलानि प्रतिपुरपनातिकुआवस्थितसूक्ष्मम्वधर्मन्यतिक्रमणानि त्वनन्तमेदानि सर्वत्र विगानहेतुदर्शनानि न प्रायेणेव संभवन्तीति नवजातीयकमिश्रसदाचारधर्मत्वाध्यवमान- संभवः । किं च । के शिष्टा ये सदाचारा. सदाचाराश्च तत्कृताः । इतीतरेतराधीननिर्णयत्वादनिर्णयः ।। सदाचारप्रमाणत्व मन्वादिमिरपि स्मृतम् । आत्मतुष्टि म्मृताऽन्या तधर्मे मा चानवस्थिता ॥ यथाम्यास ह्याशायवैचित्र्येण शुभाशुमोभयहीनक्रियानुष्टायिनामात्मतुष्टिरपि विचि- त्रैव भवति । तथा हि। कम्यचिजायते तुष्टिरशुभेऽपि हि मणि । शाक्यम्येव कुहेतूक्तिवेढब्राह्मणदूपणे ॥ तथा हि। पशुहिंसादिसबन्धे यज्ञे तुप्यन्ति हि द्विनाः । तेम्य एव हि यज्ञेम्य शाक्याः क्रुभ्यन्ति पीडिता.॥ तथा। शूद्रान्नभोजनेनापि तुप्यन्त्यन्ये द्विजातय । म्वमातुलमुता प्राप्य दाक्षिणात्यन्तु तुप्यति । अन्ये तु सन्यलोकेन मनमा तन्न कुर्नने । ततश्चानवस्थितत्वाद्यथैवाऽऽत्मनस्तुष्टिरेव चेत्येतन्मनुवचनं क्षमप्यन्यथा नेतव्यम् । एवमाचारश्चैव साधूनामित्येतदपीति । १ मा मघ्वासवशीवी दृष्टय मे केशवानी ।

·[अ०१पा० ३ ०३] मीमांसादर्शने । स्वयमजातमूलाश्च शिष्टाचारममाणताम् । वदन्तोऽपि न शोभन्ते स्मृतिकारास्तनोऽधिकाः ।। स्मृतिकारवचनार्थो हि शिष्टैराचरितव्यः शिष्टत्वाय । अन्यथा हि तदनपेक्षा स्वात. ज्येण व्यवहरमाणा दुष्टा मवेयुन शिष्टाः । न च तेषां श्रुतिमूलं व्यवहारस्य दृश्यते । यदि च स्यात्परोक्षाऽपि स्मयतेव ह्यसौ ध्रुवम् ।। तस्मानिर्मूलत्वादनपेक्षाणि शिष्टाचरणानीति प्राप्तऽभिधीयते । ५ अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेत् ॥ दृएकारणहीनानि यानि कर्माणि साधुभिः । प्रयुक्तानि प्रतीयेरन्धर्मत्वेनेह तान्यपि ॥ शरीरस्थितये यानि सुखार्थ वा प्रयुञ्जते । अर्थार्थ वा न तेप्वस्ति शिष्टानामेव धर्मधीः ।। धर्मत्वेन प्रपन्नानि शिष्टैर्यानि तु कानिचित् । वैदिकः कर्तृसामान्यात्तेपा धर्मत्वमिप्यते ।। प्रदानानि जपो होमो मातृयज्ञादयस्तथा । शक्रध्वनमहोयात्रा देवतायतनेषु च ।। कन्यकानां च सर्वासा चतुर्याद्युपवासकाः । प्रदीपप्रतिपहानमोदकापूपपायसाः ॥ अनग्निपकमाघसमीपौर्णमासीफाल्गुनीप्रतिपद्वसन्तोत्सवादीनां नियमक्रियाप्रमाणे न. शास्त्राते किंचिदस्ति । स्मृतिकाराश्चाउचारश्चैव साधूनां देशजातिकुलधर्मायाऽना- पैरविरुदा ममाणमिति ' वेदाविरुद्धानामाचाराणा सामान्यतः प्रामाण्यमनुमन्यन्ते । तथाऽनध्यायाधिकार उध्य भनिनादुत्सव इति देशनगरोत्सवप्रामाण्याश्रयणम् । यदेशीर घ महामते मेहमारा होता शंसतीत्येतद्वाक्यशेपे श्रूयते, पदा वैप्रजा मह आवि. शन्ति मई तह रोहन्तीति । मह.शब्दवाच्योत्सवप्रसिद्धिरनूदिता । यत्तु पारीमतशा- स्रप्रमेयत्वाद्धर्माधर्मयोम्हि च तदमित्रादित्युक्तम् तद्वेदमूलत्वानुमानापूर्ववदेव प्रत्या. ज्येषम् । न च स्मृतिनिर्मूला । विस्तरवचनानामपि प्रपाठरुमात्रेणोपसंहाररात्विमुत संक्षेप. वचनस्य । शक्यं च स्मृत्यनुरूपमेव वेदवत्रनमनुमातुम् । तथा हि । शिस्चर्यमाणाना सता गोदोहनादिवत् । फलसंबन्धमा बोधयच्छास्त्रमर्थवत् ।। नहि तदेवकं शानप्रमाणकं यम्य स्वरूपमपि तत एवादगन्तन्यम् । अनेकाकारस्य ·सतन्त्रवातियशापरभाष्यसमेते- (अ०१पा०३१०३] हि प्रमेयम्य कश्चिटेवाऽऽकार केनचित्प्रमाणेन प्रमीयते । तर प्रत्यक्षाद्यवगतेऽप्याचा. रम्वरूपे दधिगोदोहनादिवत्कल्सबन्ध शास्त्रणावगम्यते । यागादिप्वपि च नैव स्वरू- प्रज्ञानेन शास्त्रमपेसिनम् । फ्लसबन्धमात्रस्यैवातीन्द्रियत्वेन तदपेक्षितत्वात् । अतो न नामोपलसणान्तरेण शास्त्र प्रवृत्तमुपलभ्य शिष्टा प्रवृत्ता सर्वकाल तु शिष्टव्यवहारशा. वयोरवियोगाद्व्यवहारादेवापोद्धृत्य केचित्म्वर्गादिसाधनत्वेन नियम्यमाना कादाचित्क- त्वपरित्यागेन नित्यप्रयोज्या विज्ञायन्ते । तेषा चाऽऽर्यावर्तनिवासिशिष्टप्रयोज्यत्वमेवोपर. तयं वेदेनापि सरस्वतीविनशनमभप्रस्रवणादिवदुपात्तमिति शक्यमनुमातुम् । ननु शास्त्रार्थकारित्वाच्छिएत्व गम्यते यदा । शिष्टत्वेन च शास्त्रोत्तिरित्यन्योन्याश्रयं भवेत् ॥ नव पा सदाचारनिमित्ता शिष्टता मता 1 साक्षाद्विहितकारिवाच्छिष्टत्वे सति तद्वच ॥ प्रत्यक्षदविहितधर्मरियया हि लव्धशिष्टत्वव्यपदेशा यत्परम्पराप्राप्ठमन्यदपि धर्म वुया कुर्वन्ति तदपि म्वर्यत्वाद्धर्मरूपमेव । तद्यथा शुध्रुवान्विद्वाननूचानश्च वैदिक्ष । पुनम्तष्टसितो वेदे तेनैवाश्ययनादिषु ।। तेनाहोरात्रपौर्वापर्यवदनादित्वादतदर्यानामितरेतराश्रयत्वाप्रसङ्ग । स्मृतिरप्याचार वेदवचन वोपलम्याम्यनुदानायव प्रवृत्तेलदोष । यतु हेत्वन्तर दृष्ट्वा वेदमूलनिवारणम् । प्रत्यक्षवेदमूलेऽपि तद्दष्टेतदकारणम् ।। वेदेऽपि हि बहून्येव दृष्टापगन्धZष्टानि विधीयन्न इति न तावता वेदमूलत्वाभाव । यानि तु रेच्छादिममानानि नियनानियतात्रयान्तराण्यर्थसुखसाधनकृषिसेवावाणि ज्यानि मृष्टान्नपानमृदुशयनासनरमणीयगृहोद्यानालेस्यगीतनृत्यगन्धपुप्पादिकर्माणि प्रसिद्धानि तेषु नेव कम्यचिद्धर्मत्वाशदाताति न तत्सामान्यतो दृष्टेनेतरनिरानियो पपत्ति. वेपानिद्वा धर्मस्वाभ्युपगमान सगाव तयमन if तु- देवब्राह्मणपूनादि यत्तेपामपि किंचन । तप्रेष्टमेव धर्मन्व विष्टाचारमत हि तत् ।। ली हि कश्चिाचार शिष्टत्वेन विशिष्यते । कश्चित्तु प्राणिसामान्यमापन्तैरपि सगत ।। तत्र य वार्यरूपेण शिष्टानेवानुवर्तते । स एव येवो धर्मो नेनर प्राणिमात्रग ।।

·[अ०१पा.३१०३] मीमांसादर्शने । एतेन वैदिकानन्तधर्मधीसंस्कृतात्मनाम् । आत्मतुष्टेः प्रमाणत्वं प्रसिद्ध धर्मशुद्धये ।। तथैव बहुकालाम्यस्तवेदतदर्यज्ञानाहितसंस्काराणां वेदनियतमार्गानुसारिप्रतिमानां नोन्मार्गेण प्रतिमानं संभवतीत्यानित्योच्यते । " यदेव किंचनानूचानोऽम्यूहत्या तद्भवतीति " | वैदिकवासनाजनितत्वाद्वेद एव स भवति । तथा हि--- यणा रुमायां लवणाकरेषु मेरों यगा वोज्ज्वलस्वममूमौ । । यजायते तन्मयमेव तत्स्यात्तथा मवेट्टेदविदात्मतुष्टिः ।। एवं च विद्वद्वत्रनाद्विनिर्गतं प्रसिद्धरूपं कविमिनिरूपितम् । सता हि संदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्त.करणप्रवृत्तयः ॥ इति । बहुदिनाम्यम्तधर्मव्याप्ठात्मनो हि न कयंचिद्धर्मकरणरूपात्मतुष्टिरन्यत्र संभवतीति धर्मवेनाम्यनुज्ञायते। यहा शिष्टात्मतुष्टीनां वचनादेव धर्मता । पुण्यकृयानवत्तस्मादाचारप्वपि सा तथा ॥ यथा वा वरदानादौ देवताराधनोद्भवे । यद्वक्ष्यसि स मन्त्रस्ते विपन्न इति मन्त्रिते ॥ लोकः स्मरति तं मन्त्रं विपापहरणादिषु । यथा वा सर्पप्तिद्धान्ते नकुलो यां किलीपचिम् ॥ दतहाति तामाहुः समस्तविपहारिणीम् । पया वा या भुवं कश्चिदघ्यावति पुण्यकृत् ।। तत्संपर्कपवित्रत्वात्सेप्यते पुण्यकारणम् । तथाऽऽचारात्मतुष्टयादिधर्म्य धर्ममयात्मनाम् ।। वेदोसमिति निश्चित्य ग्राहा धर्मव॒मुत्सभिः ॥ इति । यत्तु प्रजापतिरुपसमभ्यत्स्वां दुहितरमहल्याया मैत्रेय्यामिन्द्रो जार आसीदित्येव मादिदर्शनादितिहासदर्शनाच शिष्टाचारेषु धर्मातिक्रमं पश्यद्भिः शिष्टाचारप्रामाण्य दुर ध्यवसानमिति । तत्रोच्यते-- श्रुतिमामान्यमानाहा न दोगोऽत्र भविष्यति । मनुष्यप्रतिपेघावा तेजोवलयशेन वा || यमा वा न विरुद्धवं तथा तहमयिष्यति ।

·। २०८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ० १पा० ३३०३] प्रनापतिम्तावत्प्रनापालनाधिकारादादित्य एवोच्यते । स चारुणोदयवेलायामुपसमु द्यन्नम्यत् , सा तदागमनादेवोपनायत इति तदुहितृत्वेन व्यपदिश्यते तस्या चारुगकि- रणाख्यवीननिक्षेपास्त्रीपुरुषयोगवदुपचार । एव समम्ततेना परमैश्वर्यानमित्तेन्द्रशब्द वाच्य सवितबाहनि लीयमानतया रात्ररहल्याशवाच्याया क्षयात्मकरणहेतुत्वा जीर्यत्यम्मादननवोदितनेत्यानित्य एवाहल्यानार इत्युच्यते न तु परस्त्रीव्यभिचारात् । नहुपेण पुन परस्त्रीप्रार्थननिमित्तानन्तरकालानगरत्वप्राप्त्यवाऽऽत्मनो दुराचारत्व प्रख्या पितम् । शच्याश्च पतिमक्तिनिमित्तपुण्यातिशयजनिततन्निराकरणावाप्तप्रभावलाम रूयात एव। वसिष्ठम्यापि यत्पुत्रशोर यामोहचेष्टितम् । तस्याप्यन्यनिमित्तत्वान्नव धर्मत्वमशय ॥ यो हि सदाचार पुण्यत्रुद्धया क्यिते स धर्मादर्शत्व प्रतिपद्येत यस्तु कामक्रोधलो ममोहशोकादिहेतुत्वेनोपलभ्यते स यथाविधिप्रतिषेध वर्तिप्यते । तेन विश्वामित्रभ्यापि यद्रागद्वेषपूर्वमपि तपोबलारूढस्य चरित सत्सर्वं बलवत पथ्यमित्यनेन न्यायेन महान्ति च तपासि कृत्वा तानि क्षय नयत उत्तरकाल वा पापविशुद्धि प्रायश्चित्तै प्रतिकुर्वा णस्य नार्यस्यपि । मन्दतपसा गरिव महावाकाष्ठादिभषणमात्मविनाशायैव स्यात् । द्वैपायनस्यापि, “ गुरुनियोगाटपतिरपत्पलिप्सुर्देवराद्गुरुमरिताइतुमतीयात् " इत्यामागमान्मातृमवन्धभ्रातृनायापुत्रजनन प्राकृतपश्चात्करिप्यमाणतपोबलेन नातिदु परम् । अन्योऽपि यस्तादृक्तपोवो निर्वहेस कुर्याटेव । रामभीष्मयोस्तु स्नेहपितृ भत्तिवशात् । विद्यमानधर्ममानार्थदारयोरेव साक्षाव्यवहितापत्यकृतपित्रानृण्ययोर्यागसिद्धि हिरण्मयसीताकरण च लोकापवा-मिया त्यक्तसीतागतानृशस्यामावाशङ्कानिवृत्त्यर्थम् । मीप्मश्च । भ्रातृणामेकजातानामेक्श्चे पुत्रवा-मवेन् । सर्वे तेनैव पुत्रेण पुत्रिणो मनुरवीत् ॥ इत्येव विचित्रवीर्यक्षेत्रनपुत्रलब्धपित्रनृणत्व केवलयज्ञार्थपत्नीसवध आसीरित्य पित्याऽनुतमपि गम्यते । यो वा पिण्ड पितु पाणी विज्ञातेऽपि न दत्तवान् । शाम्नातिकमादीतो यनेतकाक्यसी क्यम् ॥ धृतराष्ट्रोऽपि व्यासानुग्रहाताश्चर्यपर्वणि पुत्रदर्शनवरकतुकालेऽपि दृष्टवानेव । शापा नुग्रहसमर्था महर्पय श्रूयते । तद्यथैव तद्वचनात सावधो नातो विज्ञायते तथा यज्ञा नुमानवचनात्तावनि का दृष्टयानित्यर्थापत्त्या मुज्ञानम् । यद्वा, " यनवपूनामगति ।

·[अ०१पा०३१०३) मीमांसादर्शने २०९ करणदानेपु" इति दानार्थ एवायं यनिर्मविष्यति ऋतुफलसमानि च दानतपश्चरणादी- न्यपि श्रूयन्ते तत्कारणात्ऋतुक्रियोपचोरः । या चोक्ता पाण्डुपुत्राणामेकपत्नीविरुद्धता । साऽपि द्वैपायनेनैव व्युत्पाद्य प्रतिपादिता ॥ यौवनस्थैव कृष्णा हि वेदिमध्यात्समुत्थिता । सा घ श्रीः श्रीश्च भयोभिर्भुज्यमाना न दुप्यति ॥ अत एव चोक्तम्- इदं च तत्राद्भुतरूपमुत्तमं जगाद विप्रपिरतीतमानुपः । महानुभावा किल सा सुमध्यमा बभूव कन्यव गते गतेऽहनि ।। इति । न हि मानपीप्वेवमुपपद्यते । तेनातीतमानुपमित्युक्तम् । अत एव वासुदेवेन कर्ण उक्तः " पठे च त्वामहानि द्रौपदी पर्युपस्थास्यति " इति । इतरया हि कथं प्रमाणभूतः सनेवं वदेत् । अथ वा बढ्य एव ताः सदृशरूपा द्रौपद्य एकत्वेनोपचरिता इति व्यवहारा पत्त्या गम्यते । यद्वा नार्यर्जुन त्यैव केवलस्य मविप्यति। साधारणा प्रसिद्धिस्तु निश्छिद्रत्वाय दर्शिता ॥ यथा युधिष्ठिरोपदेशात्सभामध्यमानीयमाना सहसैव रजस्वलावेपं सपुत्रकस्य धृतरा. दूस्यायश उत्पादयितुमात्मानं प्रख्यापयितुं द्रौपदी कृतवती तथैव केवलार्जुनमाया एव सत्या: श्रीत्वं च जनेनाविदितं परस्परं संघाताविशयं च भेदप्रयोगानवका- शार्थि दर्शयितुं साधारण्यप्रख्यापनमित्येवमादिविकल्पैः सुपरिहरत्वाद्रागलोभकृतन्यवहा- रस्य च शिटैरेव धर्मवेनापरिग्रहस्योक्तत्वादनुपालम्भः । तथा च द्रोणवधागभूतानृतवादे प्रायश्चित्तं कामकृतेऽन्येके ' इत्येवमन्तेऽप्यश्वमेधः प्रायश्चित्तत्वेन कृत एवेति न तस्य सदाचारस्वाभ्युपगमः । यत्तु वासुदेवार्जुनयोर्मद्यपान- मातुलदुहितपरिणयन स्मृतिविरुद्धमुपन्यस्तं तत्रान्नविकारसुरामात्रस्य त्रैवर्णिकानां प्रतिषेधः । सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते । तस्माद्राह्मणरानन्या वैश्यश्च न सुरां पिबेत् ॥ इति । मधुसीध्वोस्तु क्षनियवैश्ययोर्नव प्रतिपेधः केवलवालणतिपयत्वात् " मद्यं ब्राह्मणस्य " इति वचनात् ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ३३०३) यदप्येतत्- गाडी पेष्टी च माध्वी च विज्ञेया निविधा सुरा । यथैवैका तथा सर्वा न पेया ब्रह्मवादिभि ॥ इति । एतदपि ब्रह्मवादिशब्दस्य तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारित्वनिमित्तत्वात्प्रवचनाश्रयणेन चूवटत्योरेकार्थत्वात्प्रयाट्रह्मणम्त्वेपामिति नियमाद्यस्यैव प्रवचन स एव तच्छीलस्तद्धर्म- म्तसाधुकारी वा भवति तम्माट्टामणा एव ब्रह्मवादिन । तथा च मद्यसामान्यप्रतिषे. धाङ्गनिन्दार्थवादेऽमिहितम् । अकार्यमन्यत्कुर्याद्धि ब्राह्मणो मदमोहित ।। इति । तस्मादेतदुक्त भवति यथैवेकान्नसुरा त्रयाणामप्यपेया तथा सर्वा ब्रह्मवादिमिरपेयेति । इतरथा यथैवेति च ब्रह्मवादिमिरिति चोभयमप्यनर्थकमेव स्यात् । श्लोकान्तरनिर्देशेनैव वर्णत्रयसबन्धलाभात् । तेनोभो मध्वासवक्षीबावित्यविरद्धम् । तथा चान्यार्थदर्शनमम्य- नुज्ञानवचनम्। “यन्माल्यमासीत्तत्पश्चात्पयाहत सुरा वै माल्यं ततो राजन्यमसजत तस्माज्ञ्यायाश्च स्नुषा च श्वशुरश्च सुरापीत्वा विलपन्तश्चाऽऽसते पाप्मा वै माल्यं तस्माद्राह्मणः सुरान पिवेत्पाप्मना न संसृज्या इति तदेतदेतत्क्षत्रियो ब्राह्मणं यान्नैनं सुरा पीता हिनस्ति य एवं विद्वान्सुरा पिवति" इति । मधुसीधुविवक्ष- यैतत् । यत्तु मातुलदुहितृपरिणयन तयोस्त-मातृवत्रीयादिसबन्धव्यवधानेऽपि भ्रात्रादि- व्यवहारादविरुद्धम् । यद्यपि वासुदेवस्वसेति सुभद्रा ख्याता तथाऽप्युत्पत्ती बलदेववासु देवयोरेकानशायाश्च निजत्वा वाख्यानान्मातृप्वस्रीया सुभद्रा तस्य मातृपितृप्यत्रीया दुहिता वेति परिणयनाभ्यनुज्ञानाद्विज्ञायते । वसुदेवाननाता च कान्तयम्य विस्यते । न तु व्यवेतसंवन्धप्रभवे तद्विरद्धता । येन हन्यत्रैवमुक्तम्- मम वर्मानुवर-मनुप्या पार्थ सर्वश । यद्यदाचरति श्रेष्टस्तत्तदेवेतरो जन ॥ स याप्रमाण कुरते लोकम्तदनु वर्तते ॥ इति । स क्य सर्वलोकादर्शभूत सन् विरुद्धाचार प्रवर्तयिष्यति । एतेन रक्मिणीपरिणयन न्यारयातम् । यत्त्वद्यतनानामाहिच्छरकमाथुरब्राह्मणीना सुरापानादि दाक्षिणात्यानां मातु हितविवाहादि स्मृतिविरुद्धमुपन्यम्तम् । तन केचितावदाहु । स्मृत्याचारयो- रितरेतरनिरपेक्षवे मूलत्वेन तुल्यवरत्वाद्विहितप्रतिपिद्धविकल्पानुष्ठानाश्रयणाददोष इति । तत्तु वक्ष्यमाणवश विभागादयुक्तम् । अन्ये वेवमा - ·[अ०१पा०३०३ मीमांसादर्शने। . सर्वेषामेवमादीनां प्रतिदेशं व्यवस्थया । आपस्तम्बेन संहृत्य दुष्टादुष्टत्वमाश्रितम् ॥ येषां परम्पराप्राप्ताः पूर्वनैरप्यनुष्ठिताः । त एव तैर्न दुप्येयुराचारेनेंतरे जनाः ॥ तथा मनुनाऽप्युकम्- येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सता मार्ग तेन गच्छन्न दुप्यति ।। येषां तु यः पित्रादिमिरेवार्थो नाऽऽचरितः स्मृत्यन्तरप्रतिपिद्धश्च ते तं परिहरन्त्येव । अपरिहरन्तो वा स्वननादिमिः परिहियन्ते । ननु गौतमेनाऽऽम्नायविरुद्धानामाचाराणाम- प्रामाण्यमुक्तम् । आह--- यदि वेदविरोधः स्यादिप्येतवाप्रमाणता । स्मृतिराम्नायशब्देन न तु वेदवदुच्यते ॥ न त्वेतदपि युक्तं स्मृतिमन्येऽप्याम्नायशब्दप्रयोगात् । स्मार्तधर्माधिकारे हि शङ्ख- लिखिताभ्यामुक्तम् 'आम्नायः स्मृतिधारकः' इति । ग्रन्थकारगतायाः स्मृतेस्तत्कृतग्रन्या- नायः स्मृतिग्रन्याध्यायिनां स्मृतिधारणार्थत्वेनोक्तः । ततश्च मन्वादिवाक्यप्रतिपिद्धाचाराणां प्रामाण्यमशक्यमभ्युपगन्तुम् । आपस्तम्बवचनं तु बौधायनेन स्मृतिविरुद्धदुष्टानारोदा- हरणान्येव प्रयच्छता निराकृतम् । स्पष्टकामादिहेत्वन्तरदर्शनान्न विरुद्धाचाराणामाप. स्तम्बवचनस्य वा श्रुतिमूलत्वोपपत्तिः। आह । केन वा ब्राह्मणीना सुरापानं प्रतिपिद्धम् । उच्यते- तस्माद्राह्मणरानन्यौ वैश्यश्च न सुरां पित्रेत् ।। इत्यनेन । ननु पुंलिङ्गनिर्देशात्रीणां न प्रतिषिध्यते । सुरापानमतो नान ग्मृत्याचारविरुद्धता ॥ उच्यते- हननप्रतिषेधेऽपि भवेत्पुंस्त्वं विवक्षितम् । तपा पुंस्त्ववदेकत्वविवक्षाऽपि प्रसन्यने ।। अहत्वा कंचिदेवकं ततध म्या कृतार्थता । एकेन च सुरापानेऽवर्मिते पूर्ववद्भवेत् ।। आह यत्तावदेवत्वविवक्षागतमुच्यते । प्रत्येकन्यतिसरन्यामातेर्वा तम दृष्यति ·२१२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३१०३] एकैकम्या एव हि ब्राह्मणव्यत्ययाप्रसक्तवधपानयो प्रतिपेधात् । विवक्ष्यमाणमपि तावदनूद्यमानत्वादन्नत्रियाविशेषण वा सभवति किमुत यदा जातिगतैकत्वानुवाद एवाय विज्ञायते । आह । हननप्रतिपेधे कर्ममृतस्य ब्राह्मणत्योद्दिश्यमानत्वात्सुरापाने 'च वर्तृत्वनोपाद्रीयमानस्वारस्वर्गकामौदुम्बरीसमानार्थयजमानवत्तुल्यविवक्षाविवक्षयोरप्रसादु- दाहरणवैपम्यम् । तथा हि- यो ब्राह्मण इति हुंचे हननप्रतिषेधत । ब्राह्मणे प्रतिषेधे वा लिङ्ग नान्यद्विधीयते ॥ प्रतिषेधविधिपरो हि विधायक शुद्धवधप्रतिषेधासमवादालणनातिमात्र विशिष्टवध प्रतिषेध विधाय निवृत्तव्यापारी यदि लिगमपर ब्राह्मणे वधे प्रतिपेध वा विद्ध्यासत प्रत्ययावृत्तिलक्षणवाक्यमेटप्रसर । येषा तु विधिप्रतिपेधी नामान्यन्तामन्त्री वेदवाक्यार्थी तेपा प्रत्ययसबन्धानुगृहीतशक्तिरभावमानाभिधानादभ्यधिक्र०व्यापारो नज्विध्यर्थमपि देपाद्यर्थप्राप्त पूर्वोत्तन्यायविवभितनामणविशिष्टहननाविशिष्ट चानूदित प्रतिषिध्य चरितार्थों न रिगमपर ब्राह्मणवधविधिषु शमोत्यनावर्तमान प्रतिपद्धमिति श्रूयमाणमपि लिङ्गम तिपेध प्रत्यनुपयुज्यमानत्वादविवक्षित भवति । एषा ह्या वचनव्यक्तिर्यत्, क्रोधादि वशेन ब्राह्मण ह याबाह्मणो वा हतव्यस्तन्नेति । विध्येक्त्वपक्षे पुनरीशी वाक्य योजना यद् ब्राह्मणहनन तन्न कुर्यादिति यो वा बाह्मणस्त न हयादिति ब्राह्मणवि शिष्टहननप्रतिषेधविधि शुद्धोद्दिष्टब्राह्मणविषयवधप्रतिषेधविषिर्वेति । सर्वथा बाह्मणोदेशानेह मुच्यामहे वयम् । न चोद्दिष्टस्य शक्यते लिङ्गसख्ये विवक्षितुम् ।। ब्राह्मण सुरां न पिबेत्, न पेया ब्रह्मवादिभिरिति निमित्तदेशकालफलमकार्यानुपा देयपञ्चकन्यतिरेकादेवत्राऽऽख्यातप्रत्ययोपात्तगुणीभूतोपादीयमानसख्यापरिच्छेद्यत्वयोग्य साधनाशविशेषणत्वेनोपादानादितरत्र च तृतीयाविभक्तिश्रुतिवचन विवक्षितलिङ्गस्यैव प्रतिपेधामिति दर्शयितव्यम् । अतश्चाप्रतिपिद्धत्वान्नैव स्त्रीणा विरुध्यते । सुरापानमहिच्छत्रप्राह्मण्यस्तेन कुर्वते ॥ नेतवमिहाप्येतत्पुम्त्व नैव विवक्ष्यते । माह्मणम्यानुवाद्यत्वात्तद्वधप्रतिषेधवत् ॥ नोपादेयत्वमेव कारणत्वेन समतम् । विशेषणविवक्षाया सारण हि महाहिधि ॥

·[अ०१पा०३०३] मीमांसादर्शने। अनूयमानः सर्वो हि यथाप्राप्तमन्यते । तत्रानाकासितं नान्यद्विधेयम्यो विधीयते ॥ यदि हि बामणः सुरां पिवेदित्ययमवान्तरवाक्यार्थः प्राक्प्रतिषेधसंबन्धाद्विधिद्धि मवस्थापयेत्ततो गुणत्वोपादेयत्वविधिसमवायान्न ब्राह्मणपदे किंचिदविवक्षितं । नाम स्यात् । यतस्तु रागमोहादेः सुरापानं प्रसज्यते । ब्राह्मणादेरतम्तम्मिन्न कश्चिद्विघिसंभवः ।। प्रतिषेधोपसंहारिमहावाक्यातरस्कृता । नावान्तरविधेः शक्तिः प्रादुरस्ति कयंचन ॥ तेनेहापि यत्सुरां ब्राह्मणः पिबेत्तन्नेति वा वचनं व्यज्यते यो ब्राह्मणः स न सुरां पिदिति वा सुराविशिष्टपानप्रतिषेधेन प्रतिवेघविधिना वा प्रत्यवायव्यावृत्त्या ब्राह्मणोऽ- नुगृह्यत इति नास्य पानं प्रतिघं वा प्रतिविधेयत्वोपपत्तिः । लोके चतद्यथाप्रा पानं स्त्रीपुंसकर्तृकम् । प्रतिपेघपरे वाक्ये तदवस्थमनूद्यते ।। न च यो ब्राह्मणः पिवेदित्यनूदितं स च पुमानिति विधिन्यापाराद्विना लिडवि- वक्षाऽवकल्पते । न चाम्य लिहसंबन्धः केवलः सन्विधीयते । न पानप्रतिपेयाद्धि विधिरन्यन्त्र गच्छति ।। ततश्चोभयंत्राप्यविवक्षितलिङ्गसंख्यत्वं सिद्धम् । नन्वेवं सति घालणनीवधेऽपि अंबामणवधवाह्महत्याऽस्तीति यदात्रेय्यामेव केवलायां भ्रूणहत्याप्रायश्चित्तविधानं तन्नो. पपद्यते । उच्यते- ब्राह्मणस्त्रीवघे को वा ब्रह्महत्या निषेधति । प्रायश्चित्तान्तरे तस्याः स्त्रीत्वमाननिबन्धनम् ।। न च प्रायश्चित्ताल्पत्वेन निमित्तस्य ब्रह्महत्यात्वमपनीयते पुंषधेऽपि लघुतरप्रायश्चि. तविधिदर्शनेन ब्रह्महत्यादोपामावप्रसन्नात्तम्मान वाचनिकप्रायश्चित्ताल्पत्वेन ब्राह्मणीवध. प्रतिपेघ एव नास्तीत्याशासितव्यम् । सुरापाने पुनः प्रायश्चित्तविशेपोऽपि न कश्चिदा. म्नात इति दादपाकृतत्त्वादस्त्येवास्य स्मृत्या सह विरोधः । याऽपि चाऽऽपस्तम्मस्मृ- तिवचनात्तुल्यबलत्वाशङ्का भवेत्साऽपि " तस्मादाह्मणः सुरा न पिवति" प्रत्यक्षश्रुतिविधिना निराकृनेति नैवंविधानारप्रामाण्यमाहितत्यम् ।

·२१५ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- [अ०१पा० ३१०३] अथवा सदाचारप्रमाणत्वप्रतिपादनार्थ सूत्रद्वयेनाप्येतदेकमधिकरणं व्याख्यातव्यम् । इह यावन्ति कृष्णमृगसंचरणोपलक्षिता वर्तनिवाप्तिचातुर्वर्याचरणानि तान्युदाहृत्य चिन्त्यते- धर्मवुद्धया पदार्याणां चरित्रमुपलम्यते । किं तथैव प्रमाणं तदध वा निष्प्रमाणकम् ।। इति । कुतः संशयः। उच्यते- स्मृतिवत्कर्तृसामान्यात्प्रमाणत्वेन गम्यते । अनिबन्धनतायास्तु भवेदप्यप्रमाणकम् ।। मनु च स्मृतिकारैरेवेतत्प्रामाण्यमम्युपगतं " तद्विदा च स्मृतिशीले " " आचारश्चैव साघम" "यस्मिन्देशे य आचारः स सदाचार उच्यते"। अतश्च तत्प्रामाण्यादेव सिद्ध- म् ।। मूलामावाहेतुदर्शनातिरेकात् । शाखान्तरगतवेदवाक्यदर्शनमूलानि हि स्मरणोप- मिन्धनानि प्रमाणत्वेनाधिगतानि । ननु सदाचारदर्शनात्तन्मूलमात्रप्रवृत्तस्मरणाना मूलान्तरानुमानसंमवः । यथैव च वयं तेपा द्रष्टारः केवलं तथा । स्मृतिकारास्ततो नैषां गम्यते मूलदर्शनम् ।। पंदि हि तैर्मूलान्यश्रोप्यन्त ततो यथैवान्यानि स्मरणानि निवद्धानि तथैवेतान्यपि निवद्वान्येवामविष्यन्यतस्तु स्वयमुपलब्धानुरुपमनिवस्य परप्रत्ययेनेव सदाचाराः प्रमा- शामियाहुः । भतो न दृष्टमूलत्वेनाध्यवसातुं शक्यमिति विचार्यते । तत्र पूर्वाधिकरण देयवलन प्रामाण्यं प्रतिज्ञायते कर्तृगामान्याद्विविस्मृतिविरोवरहितत्वाच । नहि केचित्सदाचारा. श्रीतस्मातविरोधिनः । अनम्तत्तुल्यकारित्वात्प्रामाण्येनावधारिताः ।। स्मृतिकाराभ्यनुज्ञानं महदन्यच्च कारणम् | तेपामज्ञातमूलाना न ह्यनुज्ञोपपद्यते ॥ इति । सदपाकुर्वन्नाह- न शास्त्रपरिमाणत्वाद्धर्माधर्मस्थितरमी । शिष्टाचाराः प्रमाणत्वं लमन्ते शब्दवनिताः ।। शास्त्रपरिमेयत्वं तावत्परिमाणशब्दवाच्यं धर्माधर्मयोरवम्थिनं परिमितानि च शा. चाणि वेदोपवेदादीनि न च तेषा मध्ये सदाचारशास्त्रं किंचिदस्ति । न च सदाचारः 'स्वयमेव शानं नापि तदर्शनमनुपानं वाऽत्यन्तपरायत्तत्वात्प्रमेयत्वाच्च । स्मृतम्त्वेनद्वि- पयाया निर्मूलत्वमुक्तमेव ।

·[अ०९पा०३०३] मीमांसादर्शने । - किं च मूलं भवेदेकमनेकमिति चिन्तिते नैव द्विविधमित्येतदनुमातुं हि शक्यते ॥ - न तावद्देशनातिकुलमेदाचिन्नानामपरिमितास्वरूपाणामेक्चतिमूलत्वम् । न हीदी श्रुतियुतान् सर्वाचारान् ग्रहीप्यति । शब्दाभिधेययोस्ता व्यक्तचाकृत्योरसंमवात् ॥ यापदाचारं हि वेदवाक्यानि कल्पयतां वेद एवैकः कल्पयितव्यः । एकस्य तु वाक्यस्य नैव कस्यचिदपरिमिताचारविघायित्वमवकल्पते यत आचाराः प्रवर्तेरन् । न च धर्मसूत्र- कारस्तदेष दृष्ट्वाऽऽचारप्रामाण्यमुपनिवद्धम् । शेषधर्मस्मृतिवाक्यतुल्यनिवन्धनप्रसात् । न चाऽऽघारदर्शनोत्तरकालप्रवृत्ता स्मृतिस्तेषां मूलं भवति । मूलमूलिवलावलविपर्यय. प्रसगात् । अतः परिमितं शास्त्रमनुमातु यतोऽहति । नाऽऽचाराणां च तन्मूलं बहुनामित्यमूलता 11 न च स्मृतिसरूपाऽपि श्रुतिस्त्रानुमीयते । आचारागामतत्पूर्वप्रसङ्गात्सविपर्ययात् ॥ शिष्टाचारः प्रमाणमिति हि श्रुताक्नुपीयमानायामाचारः प्रथम सिद्धो मवेत्तत्यू- विका श्रुतिः । न त्वाचारस्य सा मूलमिति निर्मलता पुनः । शास्त्रपरिमाणत्वादिति वा परिमिते बर्षे शास्त्रं प्रवर्तेत । अपरिमितत्वादाचाराणा. मुच्छास्त्रत्वमिति । परिमितार्यविषयत्वाद्वा शास्त्रस्य, ' अमाप्ते शास्त्रपर्यवेत् । इति । दृश्यमानान्यहेतुत्वान्नात्र शास्त्रप्रमाणता । तम्मादर्थसुखागत्वान्नाऽऽचारेश्वस्ति धर्मता ॥ पैश्यान तपमा माधानकायका चरित्राणा यथा चार्थसुखानत्वं तयाऽस्त्विह ।। तस्माच्छुतिस्मृती एव प्रमाणे धर्मगोचरे । शीलाचारात्मतुष्टीनां गोष्टीहास्यादितुल्यता ॥ यहा सूप्रनयेणाभ्येतदेवाधिकरणं व्याख्यानव्यम् । इहायर्यावर्तनिवासिशिष्टाचारा. नेपोदाहृत्य पूर्वपत्प्रामाण्याप्रामाण्यमेदेहे मिष्टाकोपेऽविरुद्धमिति सिद्धान्तस्तावटुपक्रम्यते । तथा हि- ·ran सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते - [अ०१पा०३०४] [४] तेवदर्शनाविरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात् ॥ ८ ॥ पू० Shes of anissken (One collect the units na at her) 'यवमयश्वरूः, वाराही उपानही, वैतसे कटे प्राजापत्यान् संचिनो. ति' इति यववराहवेतसशब्दानु समामनन्ति । तत्र केचिदीर्घशूकेषु यब- शब्दं प्रयुञ्जते केचित् मियदुपु । वराहशब्दं केचित्सूकरे केचित्क. रणशकुनो । वेतसशब्द केचिजुलके केचिजम्बाम् । तत्रोभयथा पदा- विगपाद्विकल्पः ॥ narrature Courtiny शिष्टं यावच्छ्रुतिस्मृत्योम्तेन यन्न विरु-यते । तच्छिष्टाचरणं धर्मे प्रमाणत्वेन गम्यते ॥ यदि शिष्टस्य कोपः म्याद्विरुष्येत प्रमाणता । तदकोपात्तु नाऽऽचारप्रमाणत्वं विरुध्यते ॥ ( इति शिष्टाकोपाधिकरणम् ॥ ३॥) तेवदर्शनाद्विरोधस्येत्येव पक्रमं वा सूत्रम् । शब्दार्थविषयप्रयोगशिष्टाचारविप्रतिपत्तो संदेहः। एकशब्दमनेकार्थ शिष्टैराचर्यते यदा । विगानेन तदा तत्र कोऽर्थः म्यात्पारमार्थिकः ॥ यववराहवेतसशब्दाः प्रियगुवायसनम्बूप्वपि किल क्वापि देशान्तरे प्रयुज्यन्ते । तेन तद्वचनत्वे हि संदेह उपजायते । अनिरूपिततत्त्वाना यावद्दृष्टानुसारिणाम् ।। तत्राऽऽह नैव संदेहः कर्तव्योऽत्र मनागपि । प्रयोग प्रति तुल्यत्वात्सर्वलोकप्रयोगिणाम् ॥ यत्र देशे हि यः शब्दो यम्मिन्नथें प्रयुज्यते । शक्तिस्तद्गोचरा तम्य वाचिकाख्या प्रमीयते ।। तस्याश्च सर्वगामित्वं तन्न्यायत्वात्प्रमीयते । नेकेषामेव सा ह्यम्ति केयाचिद्वा न विद्यते ।। ज्ञाताज्ञातविमागन्तु ज्ञातृमेदेऽवकल्पते । तम्माद्यैरपि न ज्ञाता यच्छन्दार्थम्य वाच्यता ॥ तेरप्यम्युपगन्तत्या म्वप्रमिद्धिसमा हि सा || न चाल्पत्वबहुत्वाम्या प्रयोनृणा विशिष्यते । वाच्यवाचकमावोऽयमक्षपादादिशब्दवत् ।।

·[अ०१पा०३७०४] मौर्मासादर्शन। शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् ॥ ९ ॥ सि. वाशब्दः पसं व्यावर्तयाते । यवशब्दो यदि दीर्घश्केषु, साह श्याद प्रियंगु भविष्यति । यदि प्रियंगुषु, सादृश्याद् यवेषु । कि सादृश्यम् । पूर्वसस्ये क्षीणे भवन्ति दीर्घशूकाः प्रियंगवश्वैतत्तयोः सादृश्यम् । कः पुनरत्र निश्चयः । यः शास्त्रस्थानांस शब्दार्थः । के शास्त्रस्थाः । शिष्टाः । तेयापविच्छिन्ना स्मृतिः शब्देषु वेदेषु च । रिमीतकेऽसशब्दो हि ययप्यौः प्रयुज्यते । तथाऽपि वाचकस्तस्य ज्ञायते शकटाक्षवत् ॥ तथा चोकं शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेवेव दृष्टो विकारापन्नमार्याः प्रयुञ्जते शवमिति मृतशरीरामिधानादित्यादि । महब एव हि धातको नामशब्दाश्च प्रतिदेशममेदेषु व्यवस्थिता दृश्यन्ते तस्मात्समयमाभिघाने विप्रतिपत्तिः म्यात् । एवं च विकृतिपु केपा निदर्षानां साधारणशब्दवाच्यत्वान्प्रकृताविवाविकृतप्रयोगादाएँ चोदकोऽनुग्रहीप्यते । 'तेवदर्शनाद्विरोयस्य' इत्यत्रैव चैतद्व्याख्येयम् । इतरत्र विप्रतिपत्त्यविरोधयोरघटमान- स्वात् । तस्मादाचारविप्रतिपत्तेः समत्याद्विकल इति प्राप्ऽभिधीयते ॥८॥ शास्त्रस्या निमित्तत्वाप्रतिपत्तिर्वसीयसी । लौकिकी प्रतिपत्तिर्हि गोगत्वेनापि नायने ।। नानाविप्रतिपत्तौ हि न लोकम्येह सत्यता । या शास्त्रानुगुणा सैव प्रामाण्येनावधार्यते ।। लौकिकत्वे समानेऽपि शास्त्रेणाम्यधिका हि सा । शास्त्रस्थाः पुरुषा ये वा प्रतिपत्तिम्तदोश्रया ।। प्रमाणत्वेन मन्तन्या सप्रत्ययतरा हि ते । शास्त्रावमियुक्ताना पुरुषाणां हि सर्वदा ।। म्तोकेनाप्यन्ययात्वेन शास्त्रार्थों निष्फलो भवेत् । लोकिकस्त्वन्यथात्वेऽपि नार्थोऽतीव विरुभ्यते । रमवीर्यविपाकाना भेटाद्वैधैर्यवादयः । निर्धार्याः स्वार्थतत्वेन धर्मसिद्धचव याक्षिकः॥ तम्माये यासिकपा वैद्य निरूपिताः । पात एव शनानाम मुग्या हि नेतरे ।। अनवम्पितशम्दार्थमंत्रन्त्रः मति मम ।

·L २१८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०३अ०४] Kenar NAमिमा तेन शिष्टा निमित्तं श्रुतिस्मृत्यवधारण । ते ह्येवं समामनन्ति यवमयेषुलम) दरम्भपातेपु विहितेषु वाक्यशेषु । यवान्या ओपधयो म्लायन्ते अथैते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्तीति दीर्घशूकान यवान् दर्शयति वेदः । वेदे दर्श नाविच्छिन्नपारम्पयों दीर्घशूकेषु यवशब्द इति गम्यते । तस्मात् प्रियं- गुपु गौणः । तस्माद् दीर्घशूपाना पुरोडाशः कर्तव्यः । तस्माद्वराई गावोऽनुभावन्तीति स्कर वराहशब्दं दर्शयति, अमुजी घेतम इति वजुले वेतसशब्दम् । सूफर हि गायोऽनुपायन्ति । वजुलोऽप्सु जायते । जम्बूक्षः स्थले गिरिनदीपु वा ॥ ९ विकन्यश्वाष्टदोषत्वान्न क्यचन युज्यते ।। अविप्लुतश्च शब्दायों यो वेटेप्पलम्यते । तप्रत्यनिर्णयात्तम्माहोके मवति निर्णय ॥ यवमतीमिरद्भिरौदुम्बर्या प्रोक्षणे विधीयमाने वाक्यशेपोऽय 'यान्या ओषधयो म्झायन्तेऽयेते मोठमानास्तिष्ठन्ति' इति बहीषु शाखामु श्रूयते भाष्यकारेण वारु णप्रायासिक्यवमयकरम्भपानवाक्यशेपत्वेनोपलयो य स मन्दप्रयोजनत्वात्सया नामान्तु । फाल्गुनेऽन्यापधीना तु जायने पत्रशातनम् । मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवा कणिशशालिन || प्रियगव शरत्पक्कास्तावढच्छति हि क्षयम् । यदा वर्षामु मोदन्ते सम्यग्नाता प्रियगव ॥ तदा नान्यौषधिम्लानि सर्वासामेव मोदनात् । एव वराहवेतसशब्दा अपि शास्त्रम्यप्रयोगादेव निश्चीयन्ते । (माप्यकारोचोदाहरणाद्याक्षेप ) नत्वेतान्युटाहरणानि लोकप्रसिद्धरेव व्यवस्थितत्वायुतानि । तथा हि। नैवोच्यन्ते धचिद्देशे यवश्रुत्या प्रियगव । जम्ब न वेतः प्राहुराह नापि वायमम् ॥ अ यारोप्य विचारेण किं मुघा विद्यते मन । सनिग्येषु च सर्वेषु वास्यशेषेण निर्णयम् ।। वक्ष्यत्येव न तेनापि यकार्या विचारणा । यद्यपि नत्राभिधेयमन्मनुतात्योपादानमहनिर्णयोपाय याम्यान करिष्यति । याव.

·[अ०१पा०३०१ मीमांसादर्शने । द्वाक्यशेषमेव स निर्णयो नान्यत्र अयं त्वमिषेयनिर्णय एकत्र च कृतः सर्वत्र च कृत एवं पदिप्यतीत्येवमपुनरुचत्तमापद्यने । तथाऽपि न्यायतुल्यत्वाद्यया धृनपरिग्रहः । वाक्यशेपात्तव स्पायवाद्यविनिर्णयः ।। तसिद्धिमत्रे च सारूप्यादीनां गांगवृत्तिनिमित्तानामनुक्रमणावेतमसदृशानम्यूप्रत्य- यसिद्धिरशब्दार्यत्वेऽपि विज्ञापन एवेति नेहोदाइलेन कार्यम् । आर्यम्लेच्छपयोगविप्रतिपत्तिवन्त्रापचिन्तनम् 1 ) तस्मादन्यदाय विचार्यमिदमाशम् । यत्र विप्रतिपत्तिः म्यादायम्लेच्छप्पयोगना ।। तत्र किं तुन्यता युक्ता किमेत बलीयमी । समा विप्रतिपत्तिः स्यादृष्टार्थव्यवहारिणाम् ।। आर्यास्तावद्विमित्येन्नदृष्टायु कर्मम् । दृष्टार्थेषु तु तुल्यत्वमार्यम्लेच्छयोगिणाम् ।। मों हि शब्दोऽर्थप्रत्यायनार्थ प्रयुज्यते । अर्थश्च मन्यवहारप्रसिद्धयर्थमभिधीयते । तत्र यस्य विशिष्टय म्ट्रेच्छेवानमिया । तत्रापि तस्य मामथ्र्यमनायव प्रतीयते ॥ यव धार्यगम्यर्थ मंत्रवानादिता मतिः। म्टेच्यगम्ये तपेद म्यादाविशिष्ट हि कारणम् ॥ ন এষাৰিপন্ন নবাব দিলেন । अनाधोरर्यशपन्योश्च विदोको गन्यता कयम् ।। यथा च देशेऽरि धूमोऽनवबोधकः । एवं सार्थ प्रयोगादरिटः गोवि वाचकः ।। तामातीलादिशन्दा महम्न्यादिबोधन । ममा विप्रनितिः म्यादानेच्छागतः ।। इति मासेप्रिमिचीरते । शत्रस्या देवि पददेव मलमूत्रन्यम्या योनाया। किंवा स्या मानुगन्नान्यमानासिंटन। नायते बारम्नान्निन्दवनेला नि ।। अन्दादेव गोगवन्य दिशान्टिा अगालि ने कारयोदा- ·२२० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- [अ० ११०३०४] विप्लुतार्थकियानिमित्तपुण्यार्थिभि शक्यन्ते साध्वसाधुकापिणमध्यादिवतत्परीक्षिमिर्वि बेक्तुम् । अभियुत्तानभियुक्तज्ञानयोश्वामियुक्त ज्ञान बलवदितरस्य मुलभापवादत्वात् । अत शास्त्राभियुक्तस्वादार्यावर्तनिवासिनाम् । या मति सेव धर्माङ्गशब्दार्थत्वप्रमा मता ॥ एतेनाऽऽर्यावर्तनिवासिमध्येऽपि- अभियुक्ततरा ये गे क्शास्त्रार्थवेदिन । ते ते यत्र प्रयुञ्जीरन् स सोऽर्थस्तत्त्वतो भवेत् ॥ ( स्मृत्याचारविरोधे वलावलविचिन्तनम् ।) स्मृत्याचारविरोधे वा साम्यवैषम्यप्तशये। समा विप्रतिपत्ति स्या-मूल्यसाम्याव्योरपि ।। यथैव श्रुतिमूलत्वात्स्मरणाना प्रमाणता । आचाराणा तथैवेति न विशेषो बलावले । यद्वाऽऽचारबलीयस्त फलस्थत्वात्प्रतीयते । फलाद्वियुज्यमान हि प्रमाण दुर्बली भवेत् ॥ श्रुतिराचारमूल या फलस्था सोपलभ्यते । यावद्धि म्मरण दृष्ट्वा श्रुतिरन्याऽनुमास्यते।। तावलब्धात्मक पूर्वमाचार प्रतितिष्ठति । प्रतिष्ठितस्य वामश्च कीदृश परिकल्प्यताम् ।। तेनाऽऽचारवटीयस्त्व र मत्व वेह युज्यते । ग्मृतीना वा बलीयस्त्व शास्त्रस्था वेति वर्ण्यते उमयोः श्रुतिमूलत्व न स्मृत्याचारयो समम् । सप्रत्ययप्रणीता हि स्मृति सोपनिव पना ।। तपा श्रुत्यनुमान हि निर्विघ्नमुपजायते । आचारातु स्मृति ज्ञात्वा श्रुतिर्विज्ञायते तत ॥ तेन च तरित तम्य प्रामाण्य विप्रकृप्यते । न हॉव श्रुति काचिदाचाराणा प्रवर्तिका ॥ मिनामिप्रितीर्णत्वाम्नाम्मृनामि प्रवर्तनम् । नेकप्रपानव ह्याचाराणा विविस्थिति ॥ पचित्प्रकरणे कश्चित् क्थ चिटपरम्यते ।

·[अ०१पा०३०४] मीमांसादर्शने। तद्यथाऽग्निप्रकरणे 'यत्सप्तदशवत्तीमुपदधात्यन्नमेवोभयतो दधाति तस्माद- भाभ्यां हस्ताभ्यां परिगृह्य पुरुषोऽनमात्ति' इति । सत्यपि हेतुवन्निगदत्ये प्रसिद्धिरहित हेत्वसंभवात् । विधायिभ्यते तु वेदे वचनेनेत्यनेन न्यायेन विध्यनुमानम् । न चैतन्नियो- गतोऽर्यतः प्राप्तं येन तस्मात्मजा दश मासान्गर्भ धृत्वा एकादशमनु प्रजायन्ते तस्मादश्व- तर्यः प्रजा' इतिषत स्वमावप्राप्ठत्वेनार्थप्राप्सत्वेन वा तस्मादुत्तरे वयसि पुत्रापितोपजीवति' इतिवदनूयेतेत्यतो न्यायात्पुरुषधर्मविधिः । एवम् 'अन्नमेव तदक्षिणतो दधाति तस्माइ- क्षिणेन हस्तेन पुरुषोऽन्नमचि' इति । तया दीक्षितो नयनं दक्षिण प्रथममके सव्यं हि मनुष्याः पूर्वमझते विधृत्य' इति । तथा यूपैकादशिन्या 'द्व द्वे रशने यूपमृच्छतः तस्मास्त्रियः पुंसोतिरिक्तास्तस्मादुतको वही या विन्दते नैका बहून् पतीन्' इति । तथा दर्शपूर्णमासप्रकरणेऽनीपोमीयविधिसंबन्धलबनेन त्वाष्ट्रवधनिमित्तेन्द्रगतत्र- हाहत्यातुरीयविभागप्रतिग्रहप्रस्तावागतरजस्वलावरतानां भूमिशयनान्नानामांसमक्षणानभ्य. हानजनाविलेखनाकर्तनादन्तधावतानसच्छेदनारज्जुसंसर्जनादीनां विराविषयाणां प्रकर. जातिरिक्तस्त्रीधर्मत्वावधारणाम् । एवं च विप्रकीर्णानामशक्यकत्र संहतिः । स्मृतिमेव दृढा मुक्त्वा तस्मादस्त्यन्तरा स्मृतिः ।। तेनाऽऽचारः स्मृति यावदनुमातुं प्रवर्तते । स्मृतिलब्धश्रुतिस्तावद्धर्ममेवावधारयेत् ॥ तस्मादाचारेभ्यः स्मृतिबलीयती सन्निबन्धनेति । (लोकवाक्यशेषयोविरोधे बलावलचिन्तनम्।) त्रिवृञ्चश्वपालादेलोकेऽन्योऽर्थः प्रतीयते । वेदे तदभियुक्तेश्य तस्माइन्यो विलक्षणः ॥ तत्र किं तुल्यकत्वात्पदार्थे लोकवेदयोः । समा विप्रतिपत्तिः म्यादय वैका बलीयसी ॥ लोके तावत्प्रिवृच्छन्दत्रिगुणत्वस्य वाचकः । निवृदन्नस्त्रिबुद्धन्यिदे तु नवके स्थितः ॥ त्रिवृद्धहिप्पवमानमित्युक्त्वा तृचत्रयमनुक्रान्तमिति स्तोत्रीयनवकवचन एवं त्रिच. च्छन्दो विज्ञायते । तथाऽयं चरशब्दोऽपि लोके स्थालीनिवन्धनः । यानिकानां च घेदे च प्रमिद्धस्त्वोदनं प्रति ।।

·२२२ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमते- [अ०१पा०३०४] , ते अनवखावितान्तरूप्मपकोदनवचनो हि याक्षिकाना चरुशल प्रसिद्धस्तथा वेदेऽपि 'आदित्य प्रायणीय पयसि नह' इति विहिते पश्चादुक्तमदितिमोदनेनेतिवमनाचौदन वचनत्व ज्ञातम् । एवमाश्ववाल प्रस्तर इत्यश्चजातीयवालमय प्रस्तरो लोकप्रसिद्धया वि. ज्ञायते । वैदिक्वाक्यशेषात्तु काशेप्वश्ववालप्रसिद्धि ।एव हि श्रूयते "यज्ञो वै देवेभ्योऽश्वो मूत्वाऽपाकामत्सोऽपः प्राविशत् । स वालधौ गृहीतः स वालान्मुक्त्वा विवेश ह। ते वाला: काशता प्राप्ताः" कार्योऽत प्रस्तरस्तु ऐतव्यो विधृती ये च ते इक्ष्ववयवात्मिके । लोके सिद्धे तथा वेदे काशानामेव मूल्के । एवमादिषु सर्वेषु प्रतिपत्तिविपर्यये । प्रतिपत्ते समानत्वाद्विकल्पो हि प्रतज्ज्यते ॥ ननु च लोकप्रसिद्धर्धर्म प्रत्यनङ्गत्वाद्वेदप्रसिद्धिरेव ज्यायसी ।। नैतदेव पदार्थेषु न हि वेदो विशिष्यते । अदृष्टहेतुवाक्या लोकात्स ह्यतिरिच्यते ॥ तम्मादुमय्यपि त्वेषा प्रतिपत्ति समा भवेत् । यदि वा पूर्वमावित्वाल्लं विक्येव वलीयसी ॥ वेदनिरपेक्षा हि लोकप्रसिद्धिरात्मान लमते वदिकी पुनर्लेक्प्रिसिद्धपदान्तरसामा- नाधिकरण्येन सिध्येत् । तत्र लोकाविरुद्धा या वैटिकी सेव गृह्यते । लोकासिद्धिं व्यतित्रम्य सISSrमान नैव विन्दति ॥ 'तेवदर्शनाद्विरोधस्य' इति च तेषु लौकिकेषु पदार्थेष्वदर्शनाद्विरोधस्यार्थवादानाचान्यप रत्वेन गुणवादप्रायत्वात् । आदित्ययूपयनमानप्रन्तरस्वर्गाहवनीयादिवचनवत्कथमपिप्ररो पनाशेषत्वात् सज्ञासज्ञिसबन्धकरणव्युत्पादन यापाररहितत्वाच न पदार्थप्रतिपत्त्यहत्वम ध्यवतीयते तदाश्रयणे च विधिविरोधप्रसङ्गात्तेष्वेव वा दर्शनाद्विरोधस्येत्यभिप्राय | तथा शास्त्रस्थमन्वादिप्रसिद्धिरप्यस्मत्पक्षानुगुणैव । यथाऽऽह-- कार्पासमुपवीत म्याद्विप्रन्योर्ध्वत निवृत् । त्रिवृता प्रन्निनेति १'गुणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याऽऽविकमेव च 'इयुत्तरार्धम् । मनु० २ अ. लो.४४। २ मुआलाभे तु कतव्या कुशाश्मन्तवल्वन । निवृता प्रयिनकन निभि पञ्चभिरेव पा मनु. म. १ श्लो.४३।

·[अ०१११०३०४] मीमामादर्शने । २२३ तम्मात्समाऽपि तायद्भवत्विति प्राऽभिधीयते-- शासम्या प्रतिपत्तिा सवार ज्यायी मवेन् । धर्मस्य तनिमित्तत्वात्मताधनफलात्मन !! अर्थवादकृताऽप्यप्रतिपत्तिलीयमी। तदाधस्वाहते नान्यत्तम्या पस्ति प्रयोजनम् ।। गोगो वा यदि वा मुस्यो वेदेनाऽऽश्रीयते हि य । स धर्मसाधनत्वेन पदार्थोऽध्यवतीयते । निवृच्छन्न प्रयुको यस्तोनीयानवक प्रति । यात शचम्तोऽन्यत्र नेतु जन्मशतरपि ॥ तेन यर त्रिवृटग्निष्टोम इति श्रूयते तर तेनैवान मवित यम् । एष स्तोमशब्दो पद्यपि ब्राह्मणम्तोम इत्यादिषु समुदायमात्रवचनत्वेनप्रसिद्धम्तयाऽपि । विवृदेव स्तोमो भवति पञ्चदश स्तोमो भवति' इति वेटे श्रवणात् स्तुतेश्च मान म्तोम इति याज्ञिकम्मरणा. तपा स्तोमे उविधि पञ्चदशाद्यर्थ इति व्याकरणशास्त्रप्रसिद्धेरवश्यमेव निवृढादिषु लोक- प्रतितिरतिरमणीया ! यत्तु मनुवचन तभयाश्रयत्वात् समत्त्वेनापि युज्यते । यद्वा प्रापि नवतन्तुकमेव त्रियच्छन्दात्प्रत्येप्यते तथा रशनानिवृत्त्वमपीति । यद्वा यथैवाय नको दृष्टस्तपाऽय स्तोत्रीयागतेऽपति यौव तत्समास्तत्रैव तत्प्रसिद्धरनुपाती मयति । यत्र तु सत्येयान्ताविषयत्व तर वैदियोऽर्थो गाणो गृह्यता लोरिको वा मुख्य इति ताशे विपये मुस्यार्थत्वालोकिप्रसिद्धिरेव ग्रहीतन्येत्युत्तरसूने वक्ष्याम | "चोदित तु प्रतीयेताविरोधात्" इति तथा चरुशब्दोऽप्यन्याय्यानेकार्थाभिधानप्रतिवद्धशक्तिस्वादेवन नियम्यमानो याति. स्वेदप्रसिद्धिम्पामोदनाविषय एव भवति । आश्ववालेसवीशब्दौ तु यदि तावद्वदिश्यो गलब्धसमुदायप्रसिद्धित्वेन लागिसमवयवप्रसिद्धिं जहीतम्तत सिद्धमेव शास्त्रस्थप्रतिप. तिमलीयस्त्वम् । अथापि श्येन नात्युपमितप्रसिद्धश्येनयागे गोगत्वद्वारा वाऽऽसप्रसिद्धि 'समानामितरच्छ वनेन' इत्यादिविवाऽऽश्रीयते । तथापि शास्त्रकल्पितत्वाद्धर्म प्रति मलीयम्त्वम् । अथापि शब्दगाणाय तथाऽपि ववत्तरम् । स्वतन्त्रम्य हि वेदस्य दृष्ट चेत निवार्यते ।। गौण लाक्षणिक वाऽपि वाक्यमेदेन वा स्वयम् । वेदो यमाश्रयत्यर्थं वो न त प्रतिकूलयत् ।। न चात्र 'साटिधेथु वाक्यशेपात्' इत्येतेन तुल्यार्यत्व प्रतिपत्तिद्वयस्याप्यसदिग्धावात् । ज.स.१-९-१९ ·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमते- [अ० १पा० ३०५] [५] चोदितं तु प्रतीयेताविरोधात् प्रमाणेन ॥ १० ॥ सि. अय याञ्छब्दान् आर्या न कस्मिंश्चिदर्थे आचरन्ति म्लेन्डास्तु कम्पिथित् प्रयुञ्जते यया पिक-नेम-सत-सामरसादिशब्दास्तेषु सैटेहः । कि निगमनिरुक्तव्याकरणवशेन धातुतोऽयः कल्पयितव्य उत यत्र म्लेच्छा आचरन्ति स शब्दार्य इति । शिष्टाचारस्य प्रामाण्यमुक्तं लौक्किी प्रतिपत्तिर्हि म्बार्थे नि सशया स्थिता । वैदिक्यपि तया म्वा बाधतेऽतो विपर्ययात् ।। तम्माच्छानस्थिनका प्रतिपत्तिलीयसी । न समा मुत्तकाचारविप्रकृष्ट ससकरे ॥ इति ॥ ९ ॥ (इति यववराहाधिकरणम् ।। ४ ॥) ये शब्दा न प्रसिद्धा म्युरार्यावनिवामिनाम् । तेषाम्लेच्छपमिद्धोऽर्थो ग्राह्यो नेति विचिन्त्यते ।। तपा- निरक यात्रियाद्वारा प्रमिद्धि मिलीयप्ती । समुदायप्रसिद्धिा म्लेच्छम्यैवाथ वा मवेत् ॥ म्लेममिद्धिन्यवहर्तृदोस्येऽपि समुदायमदिनलेन म्वरूपगतेन घ्यायसी प्रतिमाति । तत्र प्रयोक्तृदाम्यम्वरूपबलवत्तयो । किं तु न्याय्यतर युक्त ज्ञातमित्यत्र चिन्त्यते ।। तथा- निरचच्यारियाद्वारा वि शान्नम्या नीयमी । कि वाऽवयवविक्षेपनननात्मैव दुर्बला ॥ एव नानोपपत्तित्वात्सदेहे तावदुच्यते । निम्तव्याप्रियाद्वारा प्रतिपत्तिटीयमी ।। साम्रम्या वन्यनेनामो कप्याऽपि हि नीयमी । मन्मूलम्य प्रमाणत्व मा यम्यापि वर श्रितम् ।। न मिद्धमप्यमन्मूलमाश्रयेण हि दृपिनम् । कर वेदगने शन्दलच्छाम्नार्थ नीयन ।। येश दर्शनमात्रऽपि पेद एव न पश्यने । ममापानि मोठ महाऽऽर्गाववामिनाम् ।।

·मीमांसादर्शने। २२५ TAMARCH to brou can नाशिष्टस्मृतः । तस्मानिगमादिवशेनार्थकल्पना | निगमादीनां चैवमर्थ- पत्ता भविष्यति । अनभियोगध शब्दार्थप्वशिष्टानामभियोगश्चतरेषाम् । तस्माद्धातुतोऽर्थः कल्पयितव्य इत्येवं प्राप्त ब्रूमः । चोदिनपशिष्टैरपि तत्र तेषु प्रसिद्धोऽर्थः कथमार्यः प्रतीयताम् । एवं च सति यस्यापि प्रसिद्धिनौपलभ्यते ॥ तस्यापि म्लेच्छदेशेषु सर्वेष्वन्वेष्यतां व्रभेत् । ततश्च निगमादीनां न कश्चिद्विपयो भवेत् ॥ अनन्तम्लेच्छदेशांश्च कः सोऽनुपलप्स्यते । य एव स्यादनन्विष्टस्तत्र शङ्का प्रसज्यते ।। अनन्तेषु हि देशेषु कः सिद्धः केति गम्यताम् । निगमादिवशाचाद्य धातुतोऽर्थः प्रकल्पितः ।। द्वित्रेम्वहःसु बाध्येत प्रयोगाम्लेच्छचोदितात् । म्लेच्छाचाराप्रमाणत्वमय त्वध्यवतीयते ।। आर्यावर्ते ततः शक्या प्रसिद्ध्यन्वेषणक्रिया । तस्याम्याल्पेन कालेन सदसद्भावनिर्णयः ।। ततश्च निगमादीनां मुज्ञातः स्वार्थगोचरः । तस्मात्तदर्यवत्त्वाय म्लेच्छाचाराप्रमाणता ।। धर्मे चानादरात्तेपां भ्रश्येतार्योऽपि शब्दवत् । न चास्ति संस्कृतः शब्दः कश्चिनम्लेच्छापमापणे ॥ संस्कृतप्रतिरूपा हि नद्रापार्यान्तरे स्थिता । न चापाचकरूपाणां वानकत्वं कथंचन ।। पाय सेठमाषायः करपयन्तः सके पदम् । पदान्तराक्षरोपेतं कल्पयन्ति कदाचन ।। न्यूनाक्षरं कदाचिच्च प्रक्षिपन्त्यधिकाक्षरम् । तद्यथा द्रविडादिमापायामेव तावद्वघलनान्तमापापदेषु स्वरान्तविभक्तिस्रीमत्यया. दिकल्पनाभिः स्वमापानुरूपानन्प्रतिपद्यमाना दृश्यन्ते । तद्यथोदनं चोरित्युक्ते चोरपद वाय कल्पयन्ति पन्यानमतरित्युक्तेऽतर इति कल्पयित्वाऽऽहुः । सत्यं टुस्तरत्वादतर १ चोर-अतर--पाप--माल-पैर-इश्यतेपा शब्दानां प्रमेण ओदन--मार्ग--सर्प- सख-उदररूपेप्यर्थेषु द्राविधानामययेऽपि प्रयोगी वर्तते ।

·२२६ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [१०१पा०३०५] शिष्टानवगतं प्रतीयेत यन् प्रमाणेनाविरुद्धं तदवगम्यमानं न न्याय्य त्यक्तुम् । यत्तु शिष्टाचारः प्रमाणमिति, तत् प्रत्यक्षानवगतेऽयें । यत्त्व. भियुक्ताः शब्दार्थेषु शिष्टा इति । तत्रोच्यते अभियुक्ततराः पक्षिणां पोपणे पन्धने च म्लेच्छाः।- curchasman trts एव पन्या इति । तथा पापशब्द पकारान्त सर्पवचनमकारान्त कल्पयित्वा सत्य पाप एवासाविति वदन्ति । एव मालशब्द स्त्रीवचन मालेति कल्पयित्वा सत्यमित्याहु । वरशब्द च रेफान्तमुदरवचन वरिशब्देन प्रत्याम्नाय वदन्ति । सत्य सर्वम्य क्षुधित. म्याकार्ये प्रवर्तनादुदर परिकार्थे प्रवर्तत इति । तद्या द्रविडादिमापायामीदृशी स्वच्छ. न्दरलाना तदा पारसीबरयवनरामकाटिमापासु कि विकल्प्य किं प्रतिपत्म्यन्त इति न विदम । বঙ্গমায় অংসান । न कश्चित्तत्र विश्वासो युक्त पदपदार्थयो । निरक्त यारियाद्वारा यम्त्वर्थ परिगम्यते। पिक्नेमादिशब्दाना स एवार्थो भविष्यति ॥ इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ठे वदामोऽत्र पढ निपुणदृष्टिमि । विज्ञायताविनष्ट यत्तत्तदर्य भविष्यति ॥ देशमापापनाशपदानि हि वितिभूयिष्ठानि न शक्यन्ते विवेत्तुम् । यत्तु वेटतदङ्गेषु पद दृष्टमविप्लुतम् । म्लेच्छमापामु तद्रूपमर्थ वचन चोदिनम् ॥ तत्तथैव प्रतायेत प्रमाणेनाविरोधत । पिकमादि तद्धव निपुणैरवकारितम् ।। घोदित शुपदिष्ट का प्रयुक्त वा प्रियागतम् । गच्छरवर्धन पश्चादायमापिके घनिन् । ताश तु प्रतायेत प्रामाण्येनेनि निश्चितम् । न तदर्मप्रमाणन वेदाम्येन विरयने । अपि म- पाटमान्यज्ञानापेक्षप्रवर्तनात् । प्रसिद्धिर्यत्र नम्मा वारपार्यायानुगम्यते ॥ विकाग्निन्नवाच्य या मोर्य याग्निम् । भविगेधामणेन नदिधानादिनम् ।।

·[अ०१पा०३०५] भीमासादर्शने । यत्तु निगमनिरुक्तव्याकरणानामर्थवचेति ! तपामर्थवत्ता भविष्यति, न यत्र म्लेच्छैरध्यवगतः शब्दार्थः । अपि च निगमादिभिरय कल्य । चोदित का प्रमाणेन त्यस्य सगति । आर्यः महाविरुद्धत्वात् तस्य तैरप्यपेक्षणात् ।। यथैव होमादय पश्ववयवा बेटे चोदिता सन्तोऽवादिमि स्वयमज्ञायमानार्थ त्वाये नित्य प्राणिवधामियुक्तास्तेभ्य एवावधार्य विनियुज्यन्ते । यथा च निपादेष्ट्या छूट दक्षिणेति विहिते य एवैतेन व्यवहरन्ति तेभ्य एवार्थतत्व ज्ञात्वा दीयते । तथेह पिकनेमतामरसादिषोदित सदाटायर्यावर्तनिवासिभ्यश्चामतीयमान म्लेच्छम्योऽपि प्रतीयेत लोकावगम्यनित्यशब्दार्थाम्युपगमाविरोधात् वेनैव प्रमाणेन प्रतीयतेनि । यत्तु शास्त्र- बलीयस्त्वादेतदग्रहणमिति । तन्न । अविरोधे दुर्बलम्यापि माहात्वाद्यदेवात्यन्त प्रमाणा. भासमेव मृगतृष्णाज्ञानवद्भवति तत्सर्यदेव परिहर्तव्य, यापुनर्वल्पविरोधापेक्षमप्रमाण भवति तद्विरोधाभावात्ममाणमेवे यवधारणीयम् । न नैवमादि विरुष्यते । विपरीतार्थ प्रसिद्धचन्तरामावात् । अत एव वैदिक्वाक्यार्थस्वविषयप्रयुक्तपदार्थमात्रामियुक्ततरार्थन सिद्धिबलीयस्त्वाश्रयणम् । प्रसिद्धी विद्यमानाया तहलीयम्वमिप्यते । असत्या तु मलीयम्त्व व. यासुतक्लोपमम् ।। अकादिषु घटष्टार्थेषु समूलयेषु समयमाणेषु गवादिपदम्वरूपतदर्थज्ञानेषु च सत्य मार्याणामाठतरत्वामियुक्ततरत्वे विद्यते । पिनादिपु स्वार्यत्रलेनवावगतम्वरूपमारवाचक- त्वेषु वाच्यविशेषज्ञानरहितत्वनाऽऽयपुनिर्व्यापारीभूतेषु पदवदृष्ट्वार्थप्रतिपत्त्यानादिशब्द- प्रयोगलब्धसबन्धप्रसिद्धिम्लेच्छप्रयोगेभ्योऽपनिर्णये सति न किंचिद्विरुद्धमाकाशितपदा. धज्ञान च सेत्स्यति । निगमनिरुकव्याकरणैरपि न चैयनादीनानान्तर किंचिदुदाहत, यत्प्राप्य कृतार्था सन्त इत्तपा प्रसिद्धि परित्यनेम । काल्पनिक्या प्रसिद्धश्च या करपा सा बलीयसी । तम्या सत्य हि नाऽऽत्मानमिता लब्धुमर्हति ।। आश्रयाणा च दाबल्य धर्म प्रति निन्धपितम् । दृष्टार्थव्यवहारेषु कृप्यावाविव तुल्यताम् ॥ तस्माद्ययैव सेवाठी गृहारिपु व कौशलम् । म्लेच्छानामधिक तहदभिधेयार्थनिर्णये ।। शब्दम्वरूप तावतेनाभियुक्त्वाचिरक्निष्टाविनष्टत्वेन न विविवीरन् । यस्तु कथ.

·२२८ सतन्त्रवार्तिमगावरभाष्यसमेते - अ०१५/०३१०६ मानेऽव्यवस्थितः शब्दायों भवेत् । तत्रानिश्चयः स्यात् । तस्मात् पिक इति कोफ्लिो ग्राह्यः, नेमोऽधैं, तामरसं पद्म, सत इति टारुपयं पात्रं, परिमण्डलं शतच्छिद्गम् ॥ १० ॥ [६] प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ॥ ११ ॥ पू० इस फ्ल्पसूत्राण्युदाहणम् । मारा, हास्तिफं, कौण्डिन्यकमित्येवं. मप्यविनर एव शब्दम्तेपामपि प्रयोगविषयमापनस्तम्य चाइयवदेवानादिवृद्धन्यवहारपर- ग्परयाऽर्थ जानन्ति तरिक तेपा निराक्र्तुं शक्यते । पोर्णवारवाणादि यञ्च त्देशसभवम् । तैरेवाकथित नाम तच्च को वेदितु क्षम ।। तम्मान पा व्यवहारप्रसिद्धी दोषस्यम् । निस्तादेच सिद्धेऽयें तनिमित्तादिमात्र । व्यापारो न म पूर्वार्धप्रतिपत्तौ स्वरूपत ॥ निरक्ते न तावहोकव्यवहारप्रसिद्धान्येव पदानि तद्तक्रियानिमित्तशब्दप्रयोगमा. क्त्वेन निरच्यते । व्याकरणेनापि प्रसिद्धार्थानामेवाविनष्ट स्वरूपान्वाख्यानमात्र क्रियते तत्र प्रासङ्गिकमेव क्यिाप्यनिरूपणम् । तानि म्वविषयादन्यत्र दुर्बलानामपि न बाधकानि । चम्य चान्विप्यमाणाऽपि प्रसिद्धिर्न भविष्यति । काम प्रदर्शितद्वारा तत्र कल्प्याऽऽपिप्यते ।। विक्षिप्ता बहुरूपा च या सदेहप्रदायिनी । अनन्योपायनामात्रे कचिदेव ग्रहीप्यते || न चार्थप्रत्ययानगनिस्ताद्यप्यनर्थकम् । पडहवेदविज्ञानपूर्वकर्मकियाफ्रात् ।। यथा महामारतनिर्वचनान्दास्याने द्वैपायनेनोत्तम् । महत्वाद्धारतत्वाच महामास्तमुच्यते । निरत्तमम्थ यो वेद सर्वपाप प्रमुच्यते ।। इत्येव निरक्तव्यावरणायमानुगृहीतवेदाध्ययनननितावोधपूर्वकानुष्ठानायत्तत्वात् स्वर्गादिसिध्द्यर्यापूर्वमिद्धोन्युत्पन्नरूपे च ज्ञातेऽपि निरचावगतयात्वर्थपूर्ववनामार्थज्ञान. (.) पोण घौतीशय बहुमूल्य महायनमित्यमर । (२) को वारवागोऽश्रीसमर ।

·[अ०१पा०३०६]. मीमांसादर्शने। लक्षणकानि फि प्रमाणमप्रमाणं वति संदिग्धानि । किं मातम् । भयो- गस्य शास्त्र प्रमाणमेवंजातीयकामिति मः । द्वारवाक्यार्थप्रतिपत्तिपूर्वकानुष्ठानादेवाएसिद्धिरिति म्लेच्छसिद्धपिकाद्यर्थमहणेऽपि कादीनामर्थवत्ता सिद्धति ॥ १०॥ ( इति पिकनेमाधिकरणम् ॥ ५॥) कल्पसूत्राण्युदाहृत्य संप्रत्येतद्विवार्यते । किमतेपा स्वतन्त्राणां प्रामाण्यं वेदवद्भवेत् ॥ किंवा वेदत्वमेवैषां मन्त्रब्राह्मणवन्मतम् । वैदिकार्थनुबन्धाद्धि नैतेषां स्मृतितुल्यता ॥ आह । के पुनः कल्पाः कानि सूत्राणीति । उच्यते । सिद्धरूपः प्रयोगों यः कर्मणामनुगम्यते ॥ ते कल्पा लक्षणार्थानि सूत्राणीति प्रचक्षते । कल्पनादि प्रयोगाणां कल्पोऽनुशानसाधनम् ।। सूत्रं तु सूननातेषां स्वयं करप्यायोगकम् । कल्पाः पठितसिद्धा हि प्रयोगाणां प्रतिक्रतु ॥ बोधायनीयवाराहमाशकादिप्रबन्धयत् । स्वसंज्ञापरिमापामिर्यदुत्सर्गापवादनम् ।। हेतुदृष्टान्तवस्मू तवश्यच्यापि लक्षणम् । आश्वलायनक सूत्र बैनावापिकृतं तथा । द्राक्षायणीयलाटीयकात्यायनकृतानि च । तन्न सकलप्रत्यक्षवदप्रतिपाद्यक्रतुप्रयोगोपनियन्धनादन्तर्हितविप्रकीर्णानुमेयप्रायश्रुति- मूलस्मृतिवन्धनेम्यो महानेव कल्पमूत्राणां विशेषोऽन्तीति न तत्तद्वतन्याय व्यवस्थाप्य मामाण्यानि विज्ञायन्ते । - अप्रामाण्य स्मृतीनां च यदशब्दतयोदितम् । पूर्वपक्षे न तद्वक्तुं कल्पसूत्रेषु शक्यते ॥ प्रत्यक्षवेदशब्दत्यात्तदुक्ता नापशब्दता । न हत्यन्तानृतं वक्तुं शक्यते पूर्वपक्षिणा । स्मृत्यधिकरणे चाप्रमाणत्वं मूलानुपपत्त्या पूर्वपक्षेऽभिधाय सिद्धान्तेऽनुमितश्रुतिमूल- स्वेन प्रामाण्यं स्थापितम् । एतानि च न तत्रोदाहृतानि पूर्वपक्षहेत्वसमवात् । न चपा.

·मीमांसादने। २३१ [अ०१पा०३१०६] यथैव कठादिप्रोक्ताः शाखाः काठकादिसमाख्ययाऽभिधीयन्त इत्यकृत्रिमाः स्थापि- तास्तथैव वेदसमाग्नातमशकादिप्तमाख्यातग्रन्थनियताऽपि प्रत्येतव्या । यथा सामसू. कानामिदमस्याऽऽर्पमिदमस्येति सत्यामपि तन्निमित्तायां समाख्यायां न नित्यत्वप्रतिघात:। एवं प्रख्यातपिप्रकल्पसूत्रप्रन्यानामपि । तथा हि- न तावदनृषिः कश्चित्स्मयते कल्पसूत्रकृत् । कर्तृत्वं यद्दपीणां तु तत्सर्व मन्त्रकृत्समम् ।। यथा शैशवं भवति शिगुर्वा अङ्गिरसो मन्त्रकृतां मन्त्रकृदासीदित्यत्र मन्त्र- कृच्छब्दः प्रयोक्तार प्रयुक्त एवं तस्य तस्य कल्पस्य सूत्रस्य वा प्रयोक्तारस्तस्कारि. त्वेन व्यपदेश्यन्ते | ब्रह्मयज्ञविधाने च एवं विद्वान् स्वाध्यायमधीयीत ' इत्युक्त्वा तत्प्रपञ्चे 'यहचोऽधीते यद्यपि यत्सामानि यद्राह्मणानि यदितिहासपुराणानि यत्कल्पान्' इति तज्जप्यमानत्वेन विधानादापत्वमेव विज्ञायते । पुरुपकृतानां जपनिमित्तधर्महेतुत्वेन नित्यविधिविपयत्वासंभवात् । अरुणपराशरशाखाबाह्मणस्य च कल्परूपत्वात्सर्वयाज्ञि. कैश्च स्वशाखाधीतव्यतिरिक्तकल्पसूत्रकारोपन्यस्तपक्षतुल्यबलत्वाध्यवसानात्कल्पनमन्त्रा. णां चेतरसमाम्नायाधीतवत्क्रतुविनियोगाश्रयणात् तुल्यत्वम् । आर्षेयवचनं नित्यपर्यायत्वेन गम्यते । आयत्वप्रसिद्धिश्च कल्पसूत्रेप्वनस्थिता ॥ लाठद्राह्यायणसूत्रकाराभ्यामपि च दृढकारप्रामाण्यापेक्षयेदं माशकमपेक्ष्य तत्सत्यक्ष- विहितं चाऽऽर्पकल्पेन तत्रानुमानं न विद्यते' इति ब्राह्मणविहितादप्यापकसविहित. गरीयस्त्वमङ्गीकृत्योक्तम् । कात्यायनेन च कृतःक्षणसूत्रप्रणयनप्रक्रमेऽमिहितं यज्ञविषय. ब्राह्मणगतस्तोत्राविधिवाक्यशेपे यथा माशकं तत्प्रामाण्याकरिष्यते न तन्निरपेक्षशुद्ध- बामणप्रामाण्यादिति । तया च प्रायणीयाग्निष्टोमसाग्नि यज्ञायज्ञीयेन सह वैकल्पिक भरायनोधीयमग्निष्टोमसाम कार्यमिति पञ्चविंशवाह्मणेऽभिहितमपि माशकानुवृत्त्या का. त्यायनेनाऽऽभवीयगायत्रतृतीयत्वेनजरासादिति लक्षितम् । आर्मवीयगायत्रीगतगायत्रान. न्तरसाम्नो हि तेन समिति संक्षा कृता । तस्माच परत्वेन पदैकदेशप्रयोगेण नरायो- धीयमुक्तं वशब्देन च ज्यौतिष्टोमिकाग्निष्टोमसामसंज्ञाभूतेन यहायज्ञीयमेवाग्निष्टोमसा- मत्वेन नियतम् । यदि च कल्पाद्राह्मणमतिरिक्तं कात्यायनोऽमस्यत ततः प्रत्यक्षवा. ह्मणदृष्टं विकल्पमेवावक्ष्यत् । वहुवेदगतन्यायविवेकज्ञो यदत्रवीत् । कात्यायनो न तद्वाच्यमन्याय्यामिनि माशः ·२३२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यममैत- [अ०१पा० ३०) सत्यवाचामेतानि वचनानि । कथमवगम्यते । वैदिकरेषां संवादो भवति । य एव हि वेदे ग्रहास्त एवंह, या एव वेदे इष्टकास्ता एवेह । तस्मात्सत्यवाच आचार्याः। आचार्यवचनानां व प्रामाण्यं श्रूयते श्रुती । अङ्गानां च प्रणेतार आचार्या ऋषयो मताः॥ यथा च सर्वशाखानां संवादातुल्यकल्पता । तथैव कल्पसूत्राणामिति प्रामाण्यतुल्यता ।। यान्यप्यप्रत्ययिनपुरुषवचनानि प्रमाणान्नरसंगतार्थानि भवन्ति तान्यपि सत्यत्वेना- वधार्यन्ते किमङ्ग पुनः सत्यवाचा वचनानि । सत्यवाचां च वाक्यानि वैदिकैः संगतानि च । ज्ञातमत्यानि तान्येवं कोऽन्यथा कल्पयिष्यनि ॥ अपि च- वेदाहतेऽपि कुर्वन्ति कली. कर्माणि यानिकाः । न तु कल्पविना केचिन्मन्त्रबामणमात्रकात् ।। तुल्यं च सांप्रदायिकं म्वान्यायाध्ययनविधिवचनं प्रारदर्शितं कल्पग्रहणात् । अथ वा संप्रदातॄणामध्येतॄणा च यादृशः । मन्त्रब्राह्मणयोर्यनः कल्पसूत्रेषु तादृशः ॥ अनुयोगेषु वेदाना घटिकामार्गवृत्तिषु । न कल्पसूत्रहीनानां लभ्यते करनवेदता ।। तम्मात्कर्मप्रयोगाणा शास्त्रमेतदतिम्फुटम् । वेदो वा वेदतुल्यं वा कल्पसूत्राद्यमंशयम् ॥ एतेन धर्मवाणामढ़ाना चापि वेदता । तत्तुस्यताऽपि वा वाच्या सर्वेषा मर्वहेतुभिः ॥ धर्मशास्त्रपदं येषु सर्वकालं प्रयुज्यने । प्रयोगशाम्रता तेपा वेदनः को हरिष्यति । अपि चाङ्गानि देवाश्च धर्मशास्त्रं च तुल्यवत् । विद्यास्यानानि गण्यन्ते सर्वदा वेदवादिमिः ।। १ वेदरोगरनिझामा) तमद्वेदमागविनलेम्यानि घटिकाया कुम्मायाया निक्षिप्य तसद्वेद भागपरीक्षाकाले तान्याप्य आकृटलेल्यचिनितं पठन्सयतारो न युटन इनि घटिकामा विनिोऽ- नुयोगाः इति ।

·[अ०१पा०अ०६J मीमांसादर्शने । (derectly pecewestes idone in a one of आचार्यवचः प्रमाणमिति च श्रुतिः । प्रत्यक्षतः प्रामाण्यमनवगतमिति याच्येत, प्राणान्तरेण वचनेनावगतमिति न दोपः । वेदवाक्यैश्चैपां तुल्य आदरः । तस्मात् प्रमाणम् ॥ ११ ॥ कर्मणां ब्राह्मणोक्तानां यथा मन्त्रा, प्रकाशकाः । अष्टकापार्वणादीनां दृश्यन्ते ते तयैव हि ॥ तथाऽवकीर्णियागादि कृच्छ्चान्द्रायणादि वा । वेदमन्त्रप्रकाश्यं सत्म्वयं कथमवैदिकम् ।। सिद्धवह्निशिखत्वादि यच्च मन्वरनूद्यते । चौलोपनयनप्राप्तं तत्स्यात्कयमवैटिकम् ।। एवं च वेदमूलत्वं किमेषामनुमीयते । संमवत्येव वेदत्वे नित्यत्वे चापि तत्समे ।। वेद हि कल्पयित्वम्यः पुनस्तस्यापि नित्यता । वक्तव्यैव वर तेन सा तेष्वेवाक्धारिता ।। सिद्धाना नित्यतैवैका सुबोधा वेदताऽपि वा । असंशयितवेदार्थविषयत्वात्प्रकल्प्यते ॥ तस्माद्वर्षसहस्त्रेऽपि यस्य न ज्ञायतेऽवधिः । न तत्कृतकता लब्ध्वा लभते नित्यमूलताम् ॥ यान्येव धर्मशास्त्रागां मूलवाक्यानि मन्यसे । तान्येवैतानि पट्यन्त इत्येतत्कास्पितं परम् ।। मन्वादिभिरवश्यं च स्वग्रन्थप्रतिपादने । तान्युपन्यसनीयानि शिष्याणां वेदवादिनाम् ।। तेन तान्येव तैरेभ्यः संप्रत्तानीति गम्यते । के हि तेपूपलव्येषु गृहीयुः प्रतिकञ्चुकान् ।। यथा च धर्मशास्त्राणा नाद्यत्वे प्रतिकचुकाः । ग्राह्याम्तथा पुराऽप्याप्तन्न वेदप्रतिकचुकाः ।। संप्रदायविनाशाच्चैद्रीतेस्तनसमर्पणम् । मन्वादिप्वनुमीयन म्वग्रन्थाकाणं तथा ॥. १०

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३१०१)
वेदवाक्यार्पण येषा खण्डशो नामिसंमतम् ।
म्वग्रन्यकरणं तेपा वेटम्याने कथं मवेत् ।।
देदाटेव च वितातो वेदार्थः साधयेत्फलम् ।
नान्यस्मात्पुरुषग्रन्यान्मन्त्रामासात्म्मृतो यथा ।।
कृता मन्वादिमिर्यद्वन्न मन्त्रप्रतिकल्चुकाः ।
न ह्यनेन म्मृत कर्म मिव्यतीत्यवधारणात् ।।
तव तर्न कर्तव्या ब्राह्मणप्रतिकचुकाः ।
नावेदविहितं कर्म फलतीति हि निश्चितम् ।।
न चभिभिन्नटेशम्धवेदवाक्यप्तमुच्चयः ।
कृत इत्यवगन्नन्यमीहक् ग्रन्थावधारणात् ।।
ईगेवं क्रमश्चार्य वेदान्य इतीदृशी ।
युज्यते हि मति. कर्नु न मूलान्तरकल्पना ॥
तेन प्रयोगशास्त्रत्वं तदेवाऽऽपतिनं बलात् ।
धर्म प्रत्यप्रमाणत्वं यदेवपा न मंमतम् ।।
चोदनालक्षण धर्म पूर्वमेवावधान्तेि ।
अवेदम्य प्रमाणत्वं वामणम्यापि नेप्यते ।।
तेनेपा धर्मशास्त्राणा न या धर्मोपयोगिता ।
घेदना वाऽभ्युपेनन्या गनिनाम्त्यातरालिकी ।
वदन्नि धर्ममतानि चोदना गमयन्ति ।
अशक्यमीश यावदुक्तप्रमाण
उत्तमय परित्यज्य यदनुक प्रनीयते ।
अनुतन व माऽप्यर्थ इनि कि नोपपद्यते ॥
तमाद्धर्मश्नोराम्य माटुक्तमय तनमा ।
प्रमाण धर्मशान म्यान्न वेदव्यवधानवन (१)
शाक्यानिनिर्मिने धर्मशास्त्रामामे निराकृत।
धर्मप्रयोगशाग्नवं नम्प वेदमिहोच्यते ॥
येनेवानकात हि येदम्य प्रतिगायने ।
qq3 4 atiewiiའི qi༣འི།

·[भ०१पा०३०६] मीमांसादर्शने । नासनियमात् ॥ १२॥ सि. . नैतदेवम् । असन्निपमात् । नैतत्सम्यनियन्धनम् । स्वराभा- 2 निमगि चात् ॥ १२ ॥ ( 47 पारा 3 FREE GEETE बोधकत्वात्प्रमाणत्वं स्वतस्तस्यापि लम्यते । न च संदिह्यते वुद्धिर्न विपर्ययते क्वचित् ।। अकर्तृकतया नापि कर्तृदोषेण दुष्यति । वेदवबुद्धवाक्यादिकर्तृस्मरणवर्जनात् ।। बुद्धवाक्यसमाख्याऽपि प्रवक्तृत्वनिबन्धना । तष्टत्वनिमित्ता वा काठकाशिरसादिवत् ।। यावदेवोदितं किंचिद्वेदप्रामाण्यसिद्धये । तत्सर्वं बुद्धवाक्यनामतिदेशेन गम्यते ।। तेन प्रयोगशास्त्रत्वं यथा वेदम्य संमतम् । तथैव बुद्धशास्त्रादेवक्तुं मीमासकोऽहति ॥ इति ।। ११ ।। एवं प्रासे बदामोऽत्र तत्रासन्नियमादिति । अप्सन्निवन्धनं येतत्पूर्वोक्तं सर्वमीक्ष्यते ॥ इहेका परमार्थेन बुद्धिरर्थेषु जायते । अन्या भ्रान्तिरजाताऽपि त्वन्या जाताऽपि दुप्यति ॥ परेण सह केपाचिद्वा को वाक्यानि नल्पताम् । उत्तयः प्रातिमासिक्यो जायन्त परवाक्यतः ।। विसंवेद्यं च सिद्धान्तमात्मीयमपि जानताम् । छायां तथाऽपि रक्षन्तो जल्पन्ति प्रतिशब्दकैः ।। यथा मीमांसकत्रस्ताः शाक्यवैशेषिकादयः । नित्य एवाऽऽगमोऽस्माकमित्याहु. शून्यचेतनम् ।। प्रद्वेपाढेदपूर्वत्वमनिच्छन्त. कथंचन । तन्मात्रेऽपि च भूयिष्ठामिच्छन्तः सत्यवादिताम् ॥ भूयसा वेदबाह्यत्वाद् बुद्धादिचचप्ताममी । अहिंसाद्यप्यतत्पूर्वमित्याहुम्तमानिनः ।। ततश्च पौरुषेयत्वा प्रामाण्यमनीन्द्रिये । प्रागुतैवेदनित्यत्ववागामासर्विमोहते ॥

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- भ. ११०३०६), यादृशतादृशीमासकैरप्यतीन्द्रियविषयपुस्पवचनप्रामाण्यनिराकरणादपौरुषेयत्वाध्यव सायनिराकृतकारणदोषाशङ्कनिरपवादप्रामाण्यसिद्धि प्रतिहन्तुमशक्या मन्यमाना निरुत्त- रीभूता बालानुकरणवाक्यसदृश स्ववाक्यैर्व्यवलिख्यमानहृदया सन्तोऽपि प्रक्षीणकुहे. तुवचननाला क्न्यावरणार्थागतमूर्खवरगोत्रप्रश्नोत्तरवत् । यदेव मवता गोन तदस्माक्मपीतिवत् । आहु स्वागमनित्यत्व परवाक्यानुकारिण ॥ अम्मदीयमिद वाक्य भवतामिति चोदिता । जल्पन्त्यस्मारमेवैतच्छुत्वा मीमासहितम् ।। त्यक्तलज ब्रुवाणो हि वाचोयुक्तिमनर्षिकाम् । कुर्वन् परातिसधानमश्रान्त कोऽवसीदति ।। तर शाक्य प्रसिद्धाऽपि सर्वक्षणिक्वादिता । त्यज्यते वेटसिद्धान्ताज्जल्पद्भिनित्यमागमम् ।। धर्मस्तेनोपदिष्टोऽयमनित्य सर्वसम्मृतम् । क्षणिका सर्वसम्वारा अस्थिराणा कुत किया। बुद्धिबोध्य त्रयादन्यासस्कृते क्षणिक च तत् । तथा शऽपि बुद्धेनियमानामियक्तिर्द्वधाऽपि दोषादित्येवमोदिमि सर्वदा पदार्थ. सबन्यानित्यत्वप्रतिपादनात्तद्विपरीतमागमनित्यत्वमभ्युपगम्यमान लोकोपहासास्पदमात्र मेव भवेत् । तथा हि- यम्तन्तूननुपानाय तुरीमानपरिग्रहात् । पट क्तु समीहेत स हत्या द्योम मुष्टिमि ॥ यावदागमनित्यत्ववेश्मतारूपकल्पिते । हेत्वामासानिनिधे ताम्मन्तद्वेश्म दुप्वरम् ।। যানিশুনায় বিষনৰথাৰ বৰ ধনশানাথান तम्य तदाश्रय यवहारनित्यत्व क्मिाधार मविप्यतीत्यतिदु सपाटम् । २. शब्दार्थसम्याटम्यवालिच्छताम् । नित्यता व्यवहारम्य निराधाराऽवाल्पते ।। शब्दादिपु विनश्यत्म व्यवहार क वर्तनाम् । स्थितपा धर्मतेत्येतर्थशून्यमतो वर ।। एपेत्यपि न निघु शक्या भणविनाशिनी । विमन पिता सा एपापम्य गायता ।।

·[अ०१पा० १०६] मीमांसादर्शने । तेनानित्यशब्दवादिनामागमनित्यत्वानुपपत्तेरतीन्द्रियविषयस्य च वाक्यस्य प्रयोग- शास्त्रत्वामावानासन्नियमादित्युच्यते । असाधुशब्दभूयिष्ठाः शाक्यनैनागमादयः । असन्निवन्धनत्याच शास्त्रत्वं न प्रतीयते ॥ मागधदाक्षिणात्यतदपभ्रंशप्रायासाधुशब्दनिबन्धना हि ते । मम विहि मिक्खये कम्मवच्च इसी सवे । तथा उकासित्ते लोडम्मि उव्वे अस्थि कारणम् । पडणे णस्थि कारणम् । अणुभवे कारणं इमे संकराधा संभवन्ति सकारणा अकारणा विणसन्ति । अणुप्यत्तिकारणमित्येवमादयः । ततश्यासत्यशब्देषु कुतस्तेप्वर्यप्तत्यता । दृष्टापभ्रष्टरूपेषु कथं वा स्यादनादिता ॥ वेदेषु हि तावदेव पदवाक्यसंघातात्मकत्वादिहेत्वामाः कृतकत्वभ्रान्तिर्मवति । या तद्वहिरवस्थानावेदरूपं न दृश्यते । ऋक्सामादिस्वरूपे तु दृष्टे भ्रान्तिनिवर्तते ॥ आदिमात्रमपि श्रुत्वा वेदानां पौरुषेयता । न शक्याऽध्यवसातुं हि मनागपि सचेतनः ।। दृष्टार्थन्यवहारेषु वाक्यैलॊकानुसारिभिः । पदेश्च तद्विधैरेव नराः काव्यानि कुर्वते ॥ प्रपाठकचतुःपष्टिनियतस्वरकैः पदैः । लोकेप्वघ्यश्रुतप्रायैर्ऋग्वेदं कः करिष्यति ॥ अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विनम् । होतारं रत्नधातममित्येतन्नृवचः कथम् ॥ किमालोच्य क वा दृष्ट्वा वाक्प्रतिच्छन्दमीदृशम् । रचयेत्पुरपो वाक्यं किं चोद्दिश्य प्रयोजनम् ।। अग्नेः पुरोहित्वं च क दृष्टं येन कीर्त्यते । ईळेशव्दप्रयोगश्च क दृष्टस्तोत्रगोचरः ।। देवत्व चास्य यज्ञस्य विहित कोपलक्षितम् । विधिनैव हि देवत्वं प्रतिकविधार्यते ।। न जात्या देवतात्वं हि कचिदस्ति व्यवस्थितम् । १ ममापि भिक्षा कर्म वर्तत एवाऽऽशरीरपातात् । २ तथा, उरिक्षप्ते लोटे क्षेऽस्ति कारणं पतने नास्ति कारणम् । ३ भत्त्युद्भवे कारणाममे संरकृता धर्माः समवन्ति सकारणा मकारणा विनश्यन्ति । उत्पतिमनुकारणमपक्षन्ते।

·२३८
सतपातिकशावरभाष्यसमेते- [अ० १पा० ३.०६]
होतृत्वमपि यत्तम्य देवताद्वानहेतुकम् ||
रत्नधायितम व च तन्नरायते क्थम् ।
अविज्ञातगुणाना च क्ल्पते म्तवन न तु ॥
स्वतन्त्रों वेद एवैतत्केवलो वक्तुमर्हति ।
इथे त्वेत्ययमप्यर्थ पुरुषेणोच्यता क्थम् ।।
शाखाच्छेदोपयोगश्च पृभिरुत्प्रेक्ष्यता कुन ।
एवमूर्नेत्यय मन्त्र केन शाखानुमानने ॥
वक्तु शक्यो नियोक्तु का बुद्धिपूर्वकारिणाम् ।
वायव म्येत्यय मन्नो वासापारण प्रति ।।
एक्शो विनियोक्तव्य इति क क्थयिष्यति ।
वायुशब्देन बहुवचनान्तेन मातुर्वियोज्यमान एको वत्सोऽभिधीयत इति नैतबु-
द्धिपूर्वकारिणा चिन्तितु शक्यम् ।
सामवेदे यटोमाईप्रभृतींना प्रयुज्यते ।
रूप तगापि पौनत्व नामिप्रायोऽस्ति कश्चन ॥
को नाम बुद्धिपूर्वकारी पुस्पोऽर्थाभिधानपराणामृगक्षराणा लोकन्याकरणादिष्वनवगत
पूर्वमग्न इत्यस्य पदस्याकारमोकारेण प्लुतेन विकुर्यात् ।
तथा वीतय इत्यम्मिन्नीकारम्यापि विनियाम् ।
तशब्दस्य च तोशब्द येशब्दस्यापि रूपताम् ।
को मूढो बुद्धिपूर्वो वा नियमावल्पयिष्यति ।
तेन वेदम्वतन्त्रत्व रूपादेवावगम्यते ।।
किंचिदेव तु तद्वाक्य सदृश लौक्किन यत् ।
तत्रापि च्छान्दसी मुद्रा दृश्यते सूक्ष्मदर्शिमि ।।
एव च यदाध्येतारोऽध्यापयितार पार्धम्या वा वेदपढवाक्यतदर्थरूपाण्यालोचयन्ति
सदा स्वसवेद्यमेवापारपेयत्वमध्यवम्यन्ति ।
तावता तु बाह्यनाविकाणा प्रतीतिभावना नोत्पद्यत इति तत्त प्रतिपादनक्षमवेदोत्या-
पितन्यायोपनिबन्धनान्मीमास केवल यश एव पीतम् ।
r शाक्यादिग्रन्थेषु पुनर्यदपि किंचित्माधुशळामिप्रायेणाविनष्टबुद्धचा प्रयुक्त तत्रापि
प्रज्ञप्तिविज्ञप्तिपश्यनातिष्ठनाटिप्रायप्रयोगात्किंचिदेवाविप्लुत लम्यते ।

·म०१पा०३०६] मीमांसादर्शने। " किमुत यानि प्रसिद्धापनष्टदेशभाषाभ्योऽप्यपभ्रष्टतराणि मिक्खवे इत्येवमादीनि द्वितीयाबहुवचनस्थाने होकारान्तं प्राकृतं पदं दृष्टं न प्रथमाबहुवचने संबोधनेऽपि । संस्कृतश- ब्दस्याने चककारद्वयसंयोगोऽनुवारलोपः, ऋवर्णाकारापत्तिमात्रमेव प्राकृतापर्धशेषु दृष्टं न डकारापत्तिरपि । सोऽयं संस्कृता धर्मा इत्यस्य सर्वकालं स्वयमेव प्रतिपिन्द्रोऽपि विनाशः कृत इत्यसाधुशब्दनिवन्धनत्यादित्यन्तेन हेतुना वेदत्वाकृतकशास्त्रान्तरशङ्का- निवृत्तिः । यावांश्चाकृतको विनष्टः शब्दराशिस्तभ्य व्याकरणमेवेकमुपलक्षणं तदुपलक्षित पाणि च। वेदे यथोपलम्यन्ते नैवं शाक्यादिमायिते । प्रयोगनियमामावादतोऽप्यम्य न शास्त्रता ।। अमनियमादिति च व्याकरणोक्तनियमामावादित्यर्थः । क्षणिकत्वनिराकृतनित्यसिद्धानित्यत्वात्यन्ताविद्यमान वाऽसन्नियमादित्युक्तम् । असतां वा क्षणमाशून्यवादानात्मकत्वादीनामसद्धेतुभिर्वा प्रतिपादननियमात्तद्रेक कर्तृकधर्मवचनानामप्यप्रामाण्यम् । कर्तृम्मरणदार्याच्च नेपामकृतता मता । तेनाकृतकाम्येऽर्थे म्वातन्त्र्यान्न प्रमाणता । एवं समस्तवेदानधर्मशास्त्रेप्वपीदृशात् । कर्तृम्मृतिदिन्नः म्यान स्वातन्त्र्येण शास्त्रता ॥ अनेन कल्पसूत्राणा प्रत्याख्याता स्वतन्त्रता । कर्तृम्मृत्या दृढं ज्ञाता तेषामप्यसता क्रिया ।। येन न्यायेन वेदाना साविताऽनादिता पुरा । दृनकर्तृम्मृतेम्तम्प कल्पसूत्रेषु वाधनम् !! यथैव हि कल्पसूत्रग्रन्यानितराद्गस्मृतिनिबन्धनानि चाध्येयध्यापयितारः स्मरन्ति तयाऽऽश्वलायनबीघायनापस्तम्ब कात्यायप्रभृतीन् ग्रन्थकारत्वेन । ततश्च प्रागवस्थायामसतामेव कचनात् । कुतः प्रयोगशास्त्रत्वं घेदवद्वेदतव वा ।। नपा समात्यामाप्रबलाटेच कर्तृत्वमुच्यते । येनाऽऽस्या प्रवचनादित्युत्तरमुच्यते पुरुपपरम्परयैव हि म्मृतेषु पर्तृषु समास्याऽम्युच्चयहेतुत्वेन ज्ञायते यथा च कलादिचर- औरनादिभिः प्रोच्यमानानामनादिदिशावानामनादिममाख्याममत्रो नैव नित्यावम्पितमा. - ·२४० सतन्त्रवातिकशावरभाप्यसमेते- - [अ०१पा०३अ०६] । अवाक्यशेपाच ॥ १३॥ ऋत्विजोशणीते, वृता यजन्ति, देवयजनमभ्ययस्यन्तीति । नान विधि- गम्यते वर्तमान कालमत्ययनिर्देशात् । न चात्र वास्यशेपःस्तावकोऽस्ति । (from which duy unctioned he didnced) शकादिगोत्रचरणप्रवचनानिमित्तप्तमाख्योपपत्ति । माशबौधायनापस्तम्बादिशब्दा ह्यादि- मटेकद्रव्योपदोशन इति न तेम्य प्रकृतिमूतेभ्योऽनाटिग्रन्थविषयसमास्यान्युत्पादनसमव । अतश्च माशकादिसमास्याऽप्यविद्यमानग्रन्थनियमनातेव प्रवृत्तेत्यपि हेत्वर्थयोजना | वेद रूपनियमाविद्यमानत्वादिति वाऽत्र हेतु याख्या । काम तु वेदाङ्गानीत्यन यायनि यमामावादिति वा योज्यम् । यत्तु माप्यकारेण स्वराभावादित्यनियमार्थ व्याख्यान कृतम्। तन्मन्त्रेप्वप्यवेदत्व कल्पापीनेषु साधयेत् । तया गृह्योपदिष्टेषु च्छान्दोग्यतामणेषु च ।। वाह्मणानि हि यान्यष्टी सरहम्यान्यघीयते । छन्दोगाम्तेपु संवेषु न कश्चिन्नियतम्वर ।। तेन तेप्वप्यवेदत्व स्वराभावात्प्रसज्यते । तम्मादुतस्वसवेद्यम्पामावोऽकारणम् ॥ म्वरोऽपि त्वस्ति ल्पाशे नत्वसावेव केवल ॥ १२॥ अतश्च वाक्यशेषोऽपि तस्मिन्नेवोपयुज्यते । बहवो वाक्यशेषा हि येपा लोकेप्वसमव ।। अत्रुद्धिपूर्वतासिद्धिम्तेन वेदम्य तैरपि । बृहम्पति देवानामुदगायन्द्रिो वृत्रमहन प्रजापतिर्वपामात्मन उदखिदत् । गावो वा एतत्सनमामत तासा दशम माम्म शृगाण्यनायन्तेत्यादय क्यमिव बुद्धिपूर्वकारिणा र्थवादा प्रणीयेरन् । नित्यत्वे सनि येपा हि केशेन विधियोनना । तान् कृत्वाऽध्यापयन् कर्ना सुसमत्व व्यनेजई न च तादृशवाक्यशपमुद्राऽपि कल्पमूत्रान्टिग्रन्येषु काचिदस्ति यहलेनाकृतस्त्वमे । पामवमीयेन। विधिशून्यतया चैषा विहिताऽऽख्यातरूपना । गम्यते न त्वपूर्वार्थप्रतिपाटनशक्तता ॥ ।

·[अ०१पा०३०६] मीमांसादर्शने। वर्तमानापदेशोऽपि स्ववादप्रोचितः । विधित्वं लभतेऽन्यय कल्पसूत्रेषु नास्ति सः ॥ पश्चमेन लकारेण विधिर्यश्छन्दसि स्मृतः । मन्त्रब्राह्मणमिणत्वात्सोऽप्येतेषु न युज्यते ।। यपि पटङ्गमेक इत्यनेन कल्पसूत्राणां वेदत्वं मवेत् । तथाऽपि तर्कवत्तेपां छन्दस्त्वं नोपपद्यते मन्त्राह्मणयोरेव च्ठान्दसा विधयः स्थिताः ।। यथैव विधिविधेयस्तर्कश्च वेद ' इत्येतस्मिन्दर्शने सति समस्तवैदिकतोपसंहारा. मिका मीमांसाऽपि वेदशब्दवाच्या भवति नत्वमन्त्रब्राह्मणरूपत्वाच्छन्दोनिवन्धनानि कार्याणि लयते तया कल्पसूत्राण्यपीति विधिपर्यायप्रयोगशास्त्रत्वामावः । इतिहासपुराणाम्यां सा वनकान्तिको स्मृता । या त्वेषां ब्रह्मयोऽपि विधानानित्यतोदिता ॥ इतिहासपुराणानि कल्पानिति हि सा श्रुतिः । तम्मात्मृत्रिममप्यत्र विद्यास्थानं महीप्यते ।। वेदार्थोपसंहारस्य कल्पसूत्रानपेतः कर्तुमशक्यत्वावश्यं च यावद्वेदं यावत्कर्मप्रयोगं च क्रियमाणैरपि विद्यास्थानाशून्यतार्य कैरपि कल्पसूत्रैर्भवितव्यम् । वेदार्यकल्पनात्यल्पो नित्ययवाऽऽत्ययोच्यते । जपे व नित्यकर्तव्ये नित्यमेव विधीयते ।। कर्माभ्यासामिसंघानं वियर्यश्यान गम्यते । स चायों नित्य एवेति नाऽऽपतेदान्पनित्यता ।। यः पुनर्वेद संवादः स तत्पूर्वतयेप्यते । तदर्यानुगमापा न स्वतन्यममाणता ॥ वेदशब्दाभिधेयत्वं नैपामध्येतृषु स्थितम् । पडामेक इत्येतन च सिद्धान्तमापितम् ॥ संपादत्वानुवादत्यमेकस्यकान्तनिश्चितम् । ऐकान्तिकवियित्वाच ब्राह्मणे तन युज्यते ।। कल्पादावनुवादत्वमापन्न परिशेपतः । न च शावान्तरन्यायमतुल्पाध्येकनावशात् ।। विधिः-यामाम् । विपयो मन्त्रात-मामांति दर्शनार्यः ·- - Aand सतन्त्रवार्तिस्यावरभाप्यसमत- (carema रियायत निभात) तस्मादप्रमाणम् । यथाऽऽदर उक्तः स नान्तरीयकत्वाद्वेदवाक्यमिश्रस- माम्नानात् । यत्तु श्रुतिरिति नैतत् । अर्थवादत्वात् । कथमर्थवादः । 'विध्यन्तरं द्यस्ति, आग्नेयोऽष्टापाल इति । अगाऽऽचार्यों वेदोऽभिमेतः। आचिनोत्यस्य बुद्धिमिति । यद्वाऽऽचायवचनं प्रमाणं तदपेक्षम् । कत- रत्तत् । यत् प्रमाणगम्यम् ।। १३ ।। । यचोक्त सत्यवाचामेतानि वचनानीति । तन्न' सर्वत्र च प्रयोगात्संनिधानशास्त्राच्च ॥ १४ ॥ Thamsin आचार्यवचन हि भवति पूर्वपक्षे सर्वासु तिथिध्वमावास्या" इति । ISRhine crimitraakutte सर्वशाखाविधित्व हि सिद्धमध्येतृभेदत । प्रतिशाख तु ये क्ल्पास्तदर्थप्रतिपादका ॥ समाना येतृत्वात्ते न कदाचिद्विधिक्षमा । विवृण्व-तश्च दृश्यन्ते हेतुभिाह्मणोत्थिते ॥ यरूपमारास्ततोऽप्येपा नैव ब्राह्मणतुल्यता । अन्याय ह्मणेश्चान्याज्ञापयत्यनिर्णयान् ॥ नम्मादपि स्वतन्नत्व कल्पाना नोपपद्यते । अर्थकत्वेन पाचिदक्षराणा च साम्यत ।। सादृश्याद्राह्मणभ्रान्तिर्जातवमपनीयते । आचार्यवचसा यच्च प्रमाणत्व श्रुतौ श्रुतम् ॥ श्रुतिसामान्यमानत्वात्तस्याप्यन्यार्थतोदिता । व्याचक्षाणम्य वेढार्यान्वेदाश्च वढत स्वयम् ॥ शिष्या-प्रत्याप्तभावात्स्यादाचार्योक्तिप्रमाणता । आचार्यशब्दम्यार्थो मन्वादिमिरेव व्याख्यात । उपनीय तु य शिष्य वेदमध्यापयेविन । माग व सरहम्य च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ इति । वेसप्रदानमाउ प शिप्यास्तद्वच सु क्य नाम श्रद्दधीरन्नित्येवमर्थमाचार्यवच माणमित्युक्त न क पत्रकारवचनविषयम् । न पुषचन म सत्यानागम्यते वागिह श्रूयने यम्मात्प्रायादनृनवादिनी ।। तथाऽन्यत्राप्युक्तम् । 'तम्माद्वय वाचा वति सत्य पानृत न पापना विनि ॥ १६॥ वेगवान्ताव म तद्वानामवगम्यते । विमाटो हि भूयिष्ठानन्यायेन प दृश्यने ।।

·A- [म.पा.३१०७) मीमांसादर्शने । संनिहितं च शास्त्रं पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजत, अमावास्यायाम. मावस्यया यजेत' इति । तेन श्रुतिविरुद्धवचनान्न सत्यवाचः । तस्मा. दममाणम् ।। १५ ॥ [७] अनुमानव्यवस्थानात्नत्संयुक्तं प्रमाणं स्यात् ॥ १५॥ पू० assumptron (geartrative writis) अनुमानाद स्मृतेराचाराणां च प्रामाण्यमिप्यते । येनैव हेतुना ते प्रमाणं 'तेनैव व्यवस्थिताः प्रामाण्यमन्ति | Emine arresteyra antonity Inity on tinara (Prestine) सर्वत्र च प्रयुक्तरवादित्यनेन निदृश्यते । मंनिधानाञ्च शास्त्रस्य विसंवादः स्फुटः स्फुटः ।। ता यत्तिकारेणोदाहरणं पार्वणस्यालीपाकविषयगृहकारवचनश्रवणाददर्शपूर्णपास- चरककल्पसूत्रकारथचनाध्यारोपेण दत्तं तदत्यन्ताध्यारोपाभिभवाभिप्रायप्रयुक्तमित्यना- इतम् । गृहकारपचनं तदक्षतहोमे तावदासायमाहुतेः प्रातराहुतिन त्येति । आमातराहुतेः सायपाहुतिरित्यतश्च यथैवेतदग्निहोत्रविषयत्वेन न कल्प्यते तथैव. तदपि अपौर्णमास्या अमावास्या नात्येति । आऽमावास्यायाः पौर्णमासीत्ये. तदपि दर्शपूर्णमासविषयं न कल्पनीयमिति । तस्मादन्यदुदाहार्यम् ॥ १४ ॥ . ( इति कल्पसूत्राधिकरणम् ॥ ६॥) देशधर्मानुदाहृत्य संप्रत्येनाद्वचार्यते ॥ किं व्यवस्थितमूलास्ते कि वेषां सर्वधर्मता 1 विध्यर्थप्रतिषेधार्याः क्रियावर्जनचिह्निताः । इह सर्व उदाहार्या विचार्याश्च विमागशः । प्राच्या यामनुतिष्ठन्ति वयन्ति च साधवः ।। तेपामेवोपदिष्टास्ते सर्वेषां वेति चिन्त्यते । एवं ये दाक्षिणात्यानां प्रताच्यानां च केचन ॥ उदीच्यानां तथाऽऽचारा विचार्याः सर्व एव ते। आचं सूत्रद्वयं यावदिदमप्यन चिन्त्यताम् ।। गृह्यगौतम सूत्रादिव्यवस्थासर्वगापिते ।। पुराणमानवेनिहासन्यतिरिक्तगौतमवसिष्टशहलिति . til.... १ यति--यहोरमापपितृपवन मिश्प्रमाणं, तदप यतिदान ·4cmms Just as the procter regardingmaHZ सतन्त्रवार्तिकशातरभाप्यसमेत- [अ०१पा०३१०७) तस्माद होलाकादः प्राच्यरेव कर्तव्याः, आह्रीनघुकादयो दाक्षि- णात्यैरेव, उपभयनाटय उर्दान्यैरेव । यथा शिखाल्पो व्यवतिष्ठते केचित निशिखाः केचित् पञ्चशिखा इति ॥ १५ ॥ धर्मशास्त्राणा गृह्मप्रन्धाना च प्रातिशाख्यलक्षणवत्प्रतिचरण पाठव्यवस्थोपलम्यते तद्यथा गौतमीयगोभिलीये छन्दोगरेव च परिगृहीते । वासिष्ठ बचेरेव शङ्खलिखितोक्त च वानसनोयामि । आपस्तम्बीयबौधायनीये तैत्तिरीयरेव प्रतिपने इत्येव तत्र तत्र गृह्य- व्यवम्याम्युपगमादि दर्शयित्वा विचारयितव्यम् । वि तानि तेषामेव प्रमाणान्युत सर्वाणि सर्वेषामिति । किं तावत्प्रतिपत्तन्य व्यवम्यवेति पाटन । न ह्यन्यन म्यिताल्लिङ्गाहिङ्ग्यन्यत्रानुमीयते ।। अनुमीयतेऽनेनेत्यनुमान लिङ्गमेवोच्यते । तच्च व्यवस्थित दृष्ट्वा लिङ्गी तत्रैव गम्यताम् । विधिर्वा प्रतिषेधो वा न हि सोऽन्यत्र लिङ्गयते ॥ तत्र ग्रन्यात्मवादाचारात्मकाद्वा लिङ्गाहिशिनी विधिप्रतिषेधावनुमीयमानी तद्विप यावेवानुमातु शक्येते नान्यगता । कुत - अन्यवेश्मथिताबूमान्न वेश्मान्तरमग्निमत् । प्रमीयते न चादृष्टधूमैरिति हि निश्चितम् ।। यथोपनयन येपामाधान च विधीयते । तेपामेवाग्निहोनादिविधिरप्यवगम्यते ॥ यथा च जातितद्भेदकुलधर्मा व्यवस्थिता । तथैव देशधर्मादियवस्थाऽपि मविष्यति । यदि म्यासर्वगामित्त्व निधानप्रतिपेधयो । आचारोऽपि तथैव भ्यान्धवम्याहेत्वसमवात् ॥ सर्वविषयशास्त्रप्रणीतो ह्याचार सक्देशगतशक्तिमत्पुरपेरग्निहोत्रवदेवानुष्ठीयेत । यस्तु त विनियोगेन कुरुते तद्यवस्थितम् । तेन नून श्रुति काऽपि तेपामेव विधायिका ।। अयथानुपपत्त्या च श्रुतिरत्र प्रनीयने । तन्मानानुपपत्त्या च सा नवारधार्यते । यम्मादय देशाचारोऽय का गृयान्ग्रिन्योऽन्यथा नोपपद्यते यदि श्रुतिमूलकत्व नाम्तीत्यनयोपपत्त्या मूटपासना तम्मा अवस्थितविषयव साऽभ्यवसातव्या । तथा चोत्तम् । यति म हेतुरयनिहेन निशारिति ।

·. (भ.पा० ३०७] मीमांसादर्शने। अपि या सर्वधर्मः स्यात तन्न्यायत्वाविधानस्प॥१६॥सि. अपि वैवि पलव्याटतिः । एवंजातीयफः सर्वधर्मः स्पात् । कुतः । तन्यायवाद् विधानस्य ! विधीयतेऽननति विधानं शन्दः । सोऽनु. Pacitmana- यद्यन्नकरणं हेतुः शहोमे विधीयते ।। सन्मात्रगतमेवासी दृष्टान्तमपि फल्सपेत् ।। पदन्नकरणं सूप तेन तेनर हुयते । ततधातिमसह स्यान्न दविपिटरादिषु । एवं व्यवस्पितान् दृष्ट्वा देशाचारान् ममंतनः । तन्मानविषया युक्ता तन्मूलश्रुतिरल्पना ।। अनुमानष्पस्थानाशादिनियमादतः। तत्संयुक्त प्रमाण स्यायद्वाक्यमनुमीयते ॥ १५ ॥ अपि वा सर्वधर्मः स्यादित्यनोत्तरमुच्यने । तन्याववादिधानस्य शतमात्राधिकारणः॥ ও সুন্নাবান্দাগ দূগালবিদ্যনা সংগ্যাবিখানা वश्यमुपलम्पमानार्गानुरूपयारणानुमानर्मविनन्ममिनि मावमानामविशेपत्यवच्छिन्नयाग- दानोमोपकामादिधावविशेषम्वर्गाटिकलगारकेतिकर्तव्यताविषपरतावदनुपातम्या: एवं वर्ननायपि देहेन्द्रिगमनोदारस्यहारेषु प्रतिष्यक्रियाकारक नरफायनिष्टरुलपति. ইঘালানধামাৰ নানা যায়সংবিঘষা দিইখাংগিৰি शेषाधिकारनियनमनिपतितमः । कुतः- ·२४६ सतन्त्रवार्तिकगावरभाष्यसमेते - [अ०१पा०३१०७] & the engunst we word cannot denote antar tulless (Clue मीयते स्मृत्या । न च तस्याऽऽकृतिवचनता न्याय्या, न च व्यक्तिव- चनता।'न सर्वेपामनुष्टातणां यदेकं सामान्यं, तस्य वाचकः कश्चिच्छ. ' ब्दोऽस्ति, योऽनुमीयेत । तस्मात् सर्वधर्मता विधेाय्या । कुतः । पदार्थाः कर्तव्या इति प्रमाणमस्ति, व्यवस्थायां तु न किंचित प्रमाणx{The redhe text assumed cannot refer tang portember मस्ति ॥ १६ ॥ammatrime,nepalmantar there any ince amoenal clan character is wd include all persons her the arrence in a animen restu text of was an all comprehen पश्यो वेश्यस्तोमेनेत्यादिवद्विशेष्येत न चात्र दृश्यमानाचारितृवाचि किंचिदेकमेनेक Errannot an rightly urged as a reason for restructing to autenty of संभावयितुं शक्यम् । कुतः- Intentirecio-ममा) सर्व नामपदं तावद्वयक्त्याकृतिनिबन्धनम् । यद्यदेवानुमीयेत नकार्थमपि तद्भवेत् ।। न तावत्प्राच्यत्वदाक्षिणात्यत्वादिजाति: प्रतीच्योदाच्यादिव्याक्व्यिावृत्ता सर्वप्राच्या- दिव्यक्तिप्वनुगता काचिदुपपद्यते । यद्वचनमुपपदं होलाकाधिकार विशिंप्यात् । यास्तु मनुष्यत्वब्राह्मणत्वादिजातयन्तेष विद्यन्ते ता. सर्वदेशवासिव्यक्तिप्वविशिष्टा इति नाऽऽचारानुरूपविशेषणसमर्यत्वेन ज्ञायन्ते । व्यदिवाचि तु यन्नाम तदेकत्रैव वर्तते । देवदत्नादिवत्तेन न सिध्येत् कर्बनेकता ।। न ह्यनन्तभेदाना प्राच्यादिपुरुषव्यचीमा व्यस्ततमस्ताना संबन्धानुभवासंभवादेकम- भिधानमवकल्पते । एतेन गुणक्रियानातिविशिष्टपुरुपव्यक्तिवचनन्व प्रत्युक्तम् । नहि काश्चिदपि गुणक्रियानातिव्यक्तयः प्रतिदेशव्यवस्थितपुरुषव्यक्त्युपलक्षणयोग्याः संभा- व्यन्ते । सर्वत्र तत्रापि व्यावृत्त्याविशेषात् | व्यक्त्याकृतिविनिर्मुक्तः पदार्थो न च विद्यते । यमाश्रित्य प्रवृत्तं म्यादधिकारिविशेषणम् ॥ एतदेव प्रतिपादयन् भाष्यकार आह । शचमात्रपुरषाधिकारप्रवृत्तविधानविशेषणं येनोपपदेनानुमीयमानेन क्रियते न तस्याऽऽकृतिवचनता न्याय्या न व्यक्तिवचन- वेति । न ह्येने होलाद्याकाराः काचिदाकृतिमनुविधीयन्ते न व्यक्तिं न हि यावत्स पुरुषेप्वेतेऽवस्थितास्तावतामेकेनापि व्यपदेशेनोपसंग्रहः समवति । केषाचित्तम्याऽऽकृति- वचनता न्याय्या न व्यक्तिवचन तेनि ग्रन्थम्तेपाममिप्रायः ! यथैव 'जाति तु वादराय. गोऽविशेषात्' इति सूत्रकारः स्वर्गकामपदं योगिकमप्युद्दिश्यमानपुम्त्वविशेषणासंभवात्फ- लार्षिमात्रमनुप्यनातिविषयोपपत्तेश्च सामर्थ्याक्षिधनातिमात्राधिकारं वक्ष्यति । : १. म• ६1111 ·[अ०१पा०३०७ मीमांसादर्शने । २४७ " तयेहावि फलायित्वकर्तृशक्त्याबोधनात् । देशधर्मेषु सर्वेषु नरजातेरघिक्रिया ॥ कश्चित्पुनराख्यातशब्दार्थमुपवर्णयन्निम मन्थपाठं दूपयित्वाऽपूर्वमेव समर्थयमानः सूत्र-. गतयावच्छ्रुतविधानशब्दजनितभ्रान्तिर्विधिभावनयोश्च भेदमपश्यन्नुभयस्वरूपनिरूपणपर्यः नुयोगत्रासाद्भावार्थाधिकरणसिद्धान्तं विनाशयन्नेवमाह भाव इति वाऽनाख्येयः स्वधर्म- णान्यदतः शब्दज्ञानात्कारकवादिति । - तेन यः कश्चिढाख्यातप्रत्ययार्थतत्त्वं जिज्ञासमानः पृच्छति कः पुनरय मावो भावना ति तं प्रत्यनन्यशब्दाख्येयत्वात् केवलप्रत्ययप्रयोगदर्शनामावाच्च सर्वधात्वर्थसामान्य- चनकरोतिपलिडाद्युञ्चारणमात्रेणवोत्तरं दास्यते कुर्याच्छन्द इत्यर्थः, सर्वश्वाऽऽख्याय- रानोऽर्थ आकृतिरूपेण वाऽऽख्यायेत व्यक्त्याकृतिगोचरातिकान्तिश्च किलाऽऽख्यात- शब्देनोपायरहितत्वादनाख्येयोऽस्यार्थ इति । तदेव किलानेनापि ग्रन्थेनोक्तं भाप्यकारेण । । तस्याऽऽकृतिवचनता न्याय्या न व्यक्तिवचनतेति । विधानशब्दो हि सूत्रे पूर्व कृतस्तमेव तच्छन्देन निर्दिश्य व्यक्त्याकृतिवचनत्वादपनयति । कुर्यादित्युच्यमानो हि करोमीति प्रपद्यते । न विधर्भावना या वा सामान्यन्यक्तिरूपताम् ॥ तदिदसंबद्धमेवानुपपत्तिकं च श्रुतिसामान्यमात्रेणान्यार्थमेव सञ्चतुःशृङ्गादिमन्त्रवद्भा- यकारामिप्रेतार्थत्यागेन स्वप्रज्ञाविलासितं प्रकाशयताऽन्यस्मिन्नेवार्थे योजितम् । देशाचारसर्वधर्मोपपत्तिविचारणार्थोऽयं ग्रन्थः स यदि पूर्वकृतया व्याख्ययोपपदनिरा- करणविषयत्वेन वर्ण्यते तत एतत्सूत्रव्याख्यानेन संवध्यते यथोक्तन्याय मार्गेण । यदि तु तत्परित्यागेनाऽऽख्यातप्रत्ययार्थानामनाख्येयत्वापत्तिमेव व्यक्त्याकृतिराहतार्थत्वेन वर्णये. ततोऽत्यन्तासंबन्धानुपयुज्यमाननिरुपपत्तिकार्थत्वेन हेय एव स्यात् । तथा हि--- यस्मादाख्यातशळम्य न व्यक्न्याकृतिवाचिंता । तस्मात्तद्विहितं कर्म समिति विम्मय. ।। यदि नाम लिडादिप्रत्ययो मावनाया विधेर्वा व्यक्तिमाकृति का बदेत्ततो होलाका. दयः प्रतिनियतदेशधर्माणो भवेयुर्यतस्तु त्यक्त्याकृतिविनिर्मुक्तोऽव्यपदेश्योऽर्थस्तस्मात्त- द्विहित वात्वर्थविषयः सर्वपुरुषधर्म इत्येवं नीयमानमसंबद्धोदाहरणे ज्येष्ठमेव स्यात् । अनास्येयत्वमुक्त्वा च पर्यायः स्वविकल्पितः । अन्याख्यानं कृतं तच्च पूर्वोत्तेन विरु यते ॥ J- ·They sutra as to the prepared agafeus arts TAL 1 wline mark well use are octoath tound to prolow a particular custom २४८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३१०७) अथ यदुक्तं यथा शिखाकल्पो व्यवतिष्ठत इति !! दर्शनादिनियोगः स्यात् ॥ १७ ॥ गोत्रव्यवस्थया शिखाकल्पव्यवस्थायां दर्शनं स्पष्टम् ॥ १७ ।। लिङ्गाभावाच नित्यस्य ॥ १८ ॥ इदं पदेभ्यः केभ्यश्विदुत्तरं सूत्रम् । कानि तानि पदानि ! अय किमर्थं न लिङ्गाद् व्यवस्था । यथा शुफो होता इति । नास्ति तन्नि विध्युपदेशकर्तव्यतामावनाशब्दाना ह्यत्यन्ताभूतमेव बहुमारित्वप्रख्यापनापरपर्याय- त्वमध्यारोप्याऽऽचक्षाणेन स्वयमनाख्येयत्वमतीव स्थापितम् । यद्यपि तावदाख्यातप्र- स्यय. कर्तृशक्तिदाधारद्रव्यमानं वा वढेत्तथाऽपि ब्राह्मणो यजमान इति वदुपपदाधीन. विशेषावस्थानत्वात्तदधीननात्यादिवृतित्वमनुर यमानो न स्वगत यक्त्याकृतिवचनत्व. विचाराधीनाधिकारित्वनिर्णयः स्याकिमुत यदा कभिवाननिरपेक्षविधिर्भावनादिमात्र. वाचित्वमेवावस्थाम्यते । यदि पैताव-मानमेव सर्वधर्मस्वकारण मवेत्ततो राजसूयाश्वमेध- वैश्यम्तोमादीनामप्येवमात्मकाख्यातप्रत्ययविधेयत्वाविशेषात्सर्वधर्मत्वप्रसङ्ग । अथ तेषा- मनिर्देश्यार्थप्रत्ययविहितानामपि रानाद्युपपदवशाढसर्वधर्मत्वम् । एव तत्राप्यसर्वधर्मत्व. पादिना तदेवोपन्यसनीयम् । सर्वधर्मत्ववादिना च निरातव्यम् । तच्चाऽऽचारानुरूप. त्यक्त्याकृतिवचनत्वासमवात्सामर्यलम्यमनुष्याकृतिमानाधिकारप्रतिपत्तेर्वा निराकृतमेव । तद्यथा चोत्तरसूत्राणि लिगामावाञ्च नित्यम्योऽऽख्या हि देशसयोगादित्येवमादीन्युप- पदीपन्यासप्रत्याख्यानानि सगम्यन्ते । तम्मात्सर्वाधिकारन्यायत्वाद्विधानस्य व्यव. स्थितदेशाचारगृह्यधर्मसूननित्रद्धधर्माणामपि सर्वधर्मत्वम् ॥ १६ ॥ यस्तु जातिकुलगोत्रधर्मवद्वयवस्थितविम्यनुमानमिति । तत्रैक्शब्दवाच्याना जात्यादीना व्यवस्थया । दर्शनाद्विनियोग स्यात्पश्चावत्तादिधर्मवत् ॥ यथैव पञ्चावत्तं तु भृगूणा वसिष्ठशुनकाश्विघ्यश्वकाण्वसकृतिरानन्यानां नाराशसो द्वितीय प्रयानम्तनुनपादन्येषामित्यन्वयतो व्यतिरेक्तश्रोपलक्षणसभवाद्वयवस्थितीवध्यव- सान तथैव प्रतिनातिगोपनियतत्रिशिक्षकशिग्वाठिक्लयस्थितविधिविशेषानुमानोपपत्ति- सम्तीति दृष्टान्तहान्निकवैषम्यम् ॥ १७ ॥ व्यक्त्याहत्यभिधेयेऽर्थे प्रत्याख्याते विशेषणे । लोहितासादिचिह्नानामधुनाऽन्या निराश्यिा ।।

·[अ० १पा०३१०७ मीमांसादर्शने ।
२४९
des, lage-bodied, red-eyed
त्यमेषां लिङ्ग, यद्यथादर्शनपनुवर्तते । येऽपि श्यामा बृहन्तो लोहि-
'ताक्षस्तेिऽपि न सर्व आह्वीनैचुकादीन् कुर्वते । अनेवलिङ्गा अपिचानु-
तिष्ठन्ति । तस्मान्न व्यवस्था । शुल्लो होतात प्रत्यक्षा श्रुतिः ।। १८ ॥
जातिव्यक्तिवाच्युपपदामावेऽपि कर्तृगतसंस्थानवर्णादिगुणविशेषोपलक्षणेन कृष्णकेशा-
धानवधिकारनियमः सेत्स्यतीत्याशङ्कच निरानियते--
लिङ्गाभावाच नित्यस्य नास्ति कर्तुविशेपणम् ।
नियतेन हि लिङ्गेन नित्यः कर्मोपलक्ष्यते ॥
यचिह्न दाक्षिणात्यानां लोहितासादि कल्प्यते ।
अन्येषामपि तदृष्टं तदनाचरतामपि ॥
दृष्टमाचरणं चैतत्तच्चिनरहितेष्वपि ।
तस्माद्वयवस्थितैश्चित धिकारो विशेष्यते ।।
यस्तु लिङ्गविशेषणं नित्यशब्दं मन्यते तस्योपसर्जनीभूतलिङ्गसापेक्षवादसमर्थसमा-
समसहः । ननु लिङ्गशब्दस्य नित्यप्तापेक्षत्वात्स्वार्याक्षिप्तसत्रन्च्यन्तरत्वेन सामर्थ्यवि.
घातामावाद्भवितव्यमेवेह समासेन देवदत्तस्य गुरुकुलमिति यथा ।
नैतत्तुल्यमनेनेष्टमपेक्षान्तरसंगतः।
नित्यं नापेक्षते लिङ्गं देवदत्तं यथा गुरुः ॥
गुरुशब्दस्य हि शिष्यापेक्ष एवाऽऽत्मलाम इति देवदत्तशब्दोपात्ताशप्यसबन्धानति.
रेकान्तीतस्वार्थत्वान्नाम्यधिकापेक्षाकृतसामर्थ्यप्रतिबन्धप्रसङ्गः।
इह लिङ्गग लिङ्गत्वं गम्यते लिज्यपेक्षया ।
न च लिगवभिधाय्येतन्नित्यस्येति पदं मतम् ॥
यद्यपि चैप गम्यगमकसबन्धे सति लिङ्गशब्दः प्रवर्तते तथाऽपि गुरुशिप्यापितापुत्रा-
दिसंबन्धक्नास्य तदपेक्षप्रवृत्तिनिमित्तसंबन्धिशब्दत्वप्रसिद्धिः ।
लिनी योगिकशब्दत्वात्सदा लिङ्गमपेक्षते ।
लिङ्गशब्दस्तु धात्वर्थ मुक्त्वा नान्यदपेक्षते ।।
लिङ्गयतेऽनेनेति हि क्रियायोगनिमित्तो पद्यपि लिङ्गशब्द इति न संवन्धिशब्द-
त्वेनोच्यते तथाऽपि तु क्रियागतकारकान्तरापेसां न मुञ्चतीति काम 'लिनिनो लिङ्गदर्श.
नम् ' इत्यादौ मवेदप्यसामयपरिहारः । नित्यत्वं पुनर्लब्धस्वालेिगापोक्षतं तद्धर्मतया
पछचोपनीयत इति तत्संवन्धापेक्षायामपरिहार्योऽसामर्थ्यप्रसङ्गः । तस्मानित्यस्येति निया
तचिह्नोपलक्ष्यकर्तृविशेषणमेवाधिकारावशेषणं वा नियतम्य कर्तुनित्यस्याधिकारस्य वा
न प्रतिपादक किंचिचिह्नमस्तीति न तदभिशय्युपपदविशेफ्तिव्यवस्थितहोलाकादिविधा.
नोपपत्तिः ॥१८॥

·। २५० सतन्त्रवातिकशावरभाप्यसमैते- [अ०१पा०३०७] आख्या हि देशसंयोगात् ॥ १९ ॥ अथ यस्मान समारयया नियमः । ये दाक्षिणात्या इति समाख्या- तास्त आह्नीनेचुकादीन् करिष्यन्ति य उर्दीच्या इति, समारयातास्त उद्धृपभयज्ञादीन् , ये प्राच्या इति ते होलाकादीन् । यया राना राज- सूर्यनेत्ति । नैतदेवम् । देशसंयोगादास्या भवति । दक्षिणदेशानिर्गतः माक्षु वोटशु वाऽवस्थित आह्रींनयुकादीन् करोत्येष । उदीच्याश्च देशान्तर उपभयज्ञादीन्, प्राच्याच होलाकादीन् । अन्यदेशश्च देशा- न्तरगतो न नियोगतः परपदार्यान् करोति । तस्मान्न व्यवस्था । राजा राजसूयेनेति तु नियता जातिः॥ १९ ॥ न स्यादेशान्तप्विति चेत् ॥ २० ॥ इति चेत् पश्यामि यदि देशसयोगादारया भवेद्, देशान्तरस्थस्य इदानीं तु यदाचारमत्यन्तमनुवर्तते । तत्याच्यादिसमारयाव्यमुपन्यम्त विशेषणम् ।। सर्वे हि देशाचारा प्राच्यदाक्षिणात्यादिममास्यात पुरपे नियन्ते समात्यावर्मि तेषु च नोपलम्यन्ते । तस्मात्समाख्याविशिष्टवि यनुमानात्तत्सयुक्प्रमाणपभ एव ज्याया• निति । तन समाधि । आप या हि देशमयोगाद्यम्मावतृषु वर्तते । आचाराणामत प्रामो विधिर्देशविशेषण ॥ देशश्च दिमिशिष्ट म्यादिप चानवस्थितम् । न च तद्देशमा पादनाचारोऽनुवर्तते ।। निर्गनेवपि दृष्टत्वात्तदनेष्वप्यदर्शनात् । ममाम्यायाम्नान देशादन्यनिमित्तास्ति तद्विशिष्टविधिविहिताश्चाऽऽचारा केवल- मेव तद्देशमबन्धमनुतरन् । उभयथाऽपि तु यभिचारान्न देशनिमित्तसमास्याविशिष्ट- विधानसपना परते ॥ १९ ॥ आरम्त्वनययोपपच्या यात्मीयपक्षापपत्ति प्रत्यतिष्ठमान आह-'न स्याद शान्तरपिनि चन्' इति । यदिशानिमित्तत्वात्ममाम्या पिता स्वया । शक्यमयनिमिन व तुमन्या मया इन. ॥ सनि शानिमितवन मादेशानवियम् ।

·[अ० १५० ३००७ मीमांसादर्शने । २५१ न भवेत् । भवति च देशान्तरस्थस्य, माथुर इत्यसंबद्धस्यापि मधु रया । तस्मान्न देशसंयोगादाख्या ॥ २० ॥ स्पायोगाख्या हि माथुरवत् ॥ २१ ॥ देशसंयोगनिमित्तायामप्याख्यायां देशानिर्गतस्य तदाख्या न वि- रद्धा) यत्त एषा योगाख्या योगमात्रापेक्षा, न भूतवर्तमानभविष्यत्सं- चन्यापेक्षा । यतो दृश्यते मथुरामभिमस्थितो माथुर झते, मथुरायां वसन् मथुराया निर्गतश्च । यस्य स्वत्तोऽन्यतमः संबन्धो नास्ति न स मायुरः। तस्मान समाख्यया व्यवस्था ॥ २१ ॥ कर्मधर्मो वा प्रवणवत् ॥ २२ ॥ that conning where the stormly black अय कस्मान्न कर्माङ्ग देशः । यः कृष्णमृत्तिकापायः स आहीनबु- कादीनाम् । यथा 'प्राचीनमवणे वैश्वदेवेन यजेत' इति ॥ २२ ॥ Paroo intent" me rad pigus the intamgroundsigning cmtwand can तस्मास्किमपि नात्यादि ध्रुवमस्या निवन्धनम् || Currian अस्तु वा निनिमित्तैव विशेक्ष्यति तयाऽपि तु । लव्याचारनिमित्तानां किं निमित्तान्तरेण नः ॥ तस्मादनिमित्तया समाख्यौवाधिकार विशेषसिद्धेर्न व्यभिचारिदेशनिमित्तत्वमस्याः कल्पयितव्यमित्युक्तेऽमिघीयते ॥ २० ॥ संबन्धैर्बहुभिर्देशतमात्या हि प्रवर्तते । निवासमवनातत्वतदागमनहेतुमिः ॥ 'सोऽस्य निवासः । तत्र भवस्तव जातस्त आगत इत्येवमादिनिमित्तपरित्यागेन न कदाचित्याच्यादिसमाख्या वर्तते । न चैषा देशसंयोगं व्यभिचरति । न चैनामाचारोऽनुव- तेते सनिवासिनामपि केचिदनाचरणाचिरनिर्गतपुत्रपौत्रादीनां च देशान्तरेप्वप्या- चरणादिति न समाख्यया नियतविधिसिद्धिः । यतु मथुरामभिप्रस्थितो माथुर इति भाष्यकारेणोक 'ततद्गच्छति पथि दूतयोरिति वा दूतविपर्य कल्पयितव्यमप्रत्ययितोक- त्वाद्रोपेक्षितव्यम् ! सर्वस्मिन्नपि प्रस्थिते तद्धितःमरणाभावात् ।। २१ ॥ इदानी कर्तृविशेषणविशिष्टविध्यनुमानात्प्रतिहतः कर्मागभूतप्राम्देशादिविध्यनुमान- समवं मन्यमान आह-'कर्मधर्मो वा प्रचणवत्' इति । प्रागुदवप्रवणो यद्वत्प्राचीनप्रवणोऽपि वा। देशो भवति कङ्गिं प्रान्देशादिम्तथा भवेत् ॥ इति ॥ २२ ॥ पा. सू. (४-३-८९)! २ पाप (४-१-५३ ) 1 ३ पा० ए० (४-३ १५)। ४ पा० सू० (४-३-५४)। ५ पा० सू० ४-३-५ ।

·२५२ सतन्त्रवार्तिकशापरभाप्यसमेते- [अ०१पा०३१०८] - तुल्यं तु कर्तृधर्मेण ॥ २३ ॥ यथा कर्तर्यव्यवस्थित लिङ्ग श्यामादि न पदार्थः संवादमुपैति तद्व देशलिङ्गमव्यवस्थितम् । कृष्णमृत्तिकापायेऽप्यन्ये न कुर्वन्ति तयाऽन्य- लिङ्गेऽपि कुर्वन्ति । तस्मान देशतो व्यवस्था । प्राचीनप्रवणं तु श्रुत्या नियतं वैश्वदेवस्य ॥ २३ ॥ [८] प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वाच्छब्देपु न व्यवस्था स्यात् ॥ २४ ॥पू० गौर्गाची गोणी गोपोतलिका इत्येवमादयः शन्दा उदाहरणम् । गोशब्दो यथा सास्नादिमति प्रमाणं, किं तया गाच्यादयोऽप्युत नेति संदेहः। किमकः शब्दोऽविच्छिन्नपारम्पर्योऽर्थाभिधायी, इतरेऽपभ्रंशाः, 'तुल्य तु कर्तृधर्मेण तच्चिह्नमनवस्थितम् । दिक्कृष्णमृत्तिकापायप्रभृतिव्यभिचारत प्राग्देशो यो हि केपाचित्सोऽन्येषा दक्षिणापथ । तयोदप्रत्यगित्येव नकरूप्येण गम्यते ॥ मृत्तिकाद्यपि यचिह्न तनान्यत्र च तत्समम् । होलाकादिविधिम्तम्मान तेनापि विशेष्यते ॥ पुरपापेक्षयाऽऽचारस्तस्मिन्नपि न दृश्यते । अन्यस्मिन्नपि दृष्टश्च तम्माद्देशोऽप्यकारणमिति ॥ २३ ।। (इति होलाकाधिकरणम् ॥ ७ ॥) एकम्मात्पद्वात्प्रयोगनानात्वदर्शनाढनेकार्थप्रतिमाने सति विकल्पोपमयादनेकादृष्टश- क्तिक्ल्पनाप्रसङ्गाच्च गौणमुस्यविभागमाश्रित्य व्यवस्थितशास्त्रप्रयोगवलेनाव्यवस्थिते लौकिक्प्रयोगबाधाद्यवहारादिशब्दानामर्थनिर्णय प्रतिपादित । एव पुनरेकस्मिन् गवा- दावर्षे गोगाव्यादयो बहव शळा प्रयुज्यन्ते तत्र वृद्धव्यवहारावगतप्रतिशब्दसमवा- यिवाचकशतिभेदोपपत्ते शास्त्रम्थसर्वशन्न्प्रयोगाणा च लौक्क्शिब्दरविरोधात्पदपूर्व- क्त्वाच्च वाक्यात्मकशास्त्रव्यापारसिद्धर्न पटगतसाध्वसाधुत्वप्रतिपादने व्यापारो मवति, इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । तथा हि- लोमप्रसिद्धशब्दार्थवश शास्त्र प्रवर्तते । अतो न लौक्वेिवस्मात्सा वसाधुत्वनिर्णय ॥ वाक्यार्येषु हि श्रुनिम्मृत्याचारविरोधदर्शनाद्वलावलमानुपयेणावधृतमिह तु न विपरीतममत्वात् । १ गौरित्यस्य शन्दस्व गवी, गोणी, गीता, गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपर्धग्रा महामाध्ये पसानिके निर्दिश 1-1-1।

·[अ०१पा०३०८] मीमांसादर्शने । उत सर्वेऽनादयः । सर्व इति ब्रूमः । कुतः । प्रत्ययात् । प्रवीयते दि गाव्यादिभ्यः सास्लादिमानर्थः । तस्मादितो वर्षशतेऽप्यस्यार्थस्य संघन्ध आसीदेव, ततः परेण, ततश्च परतरेणेत्यनादिता। कर्ताचास्यसंव. न्यस्य नास्तीति व्यवस्थितमेव । तस्मात्सर्वे साधवः सर्व पितव्यम् । सर्वे हि साधयन्त्यर्थम् । यथा हस्तः करः पाणिरिति । अर्थाय होत उच्चार्यन्ते नादृष्टाय न होपामुञ्चारणे शास्त्रयस्ति । तस्मान्न व्यवति. प्ठेत कश्चिदेक व साधुरितरेऽसाधव इति ॥ २४ ॥ लोकादेवाधिगन्तव्या शब्दानां साध्वसाधुता । वाचकावाचकत्येन सा च नित्यं व्यवस्थिता ॥ ध्वनिमात्राण्यसाधूनि वर्णा वा केवलात्मनाम् । संघातोऽर्थानपेक्षो वा मातृकाधुपदेशवत् ।। तेन मेरोशादिशब्दा गकारककारादयः प्रत्येकं तदुर्गा चाऽनर्थकत्वादपशब्दा इति लोकव्यवहारादेवार्थ न साधयन्तीत्यसाथवो गम्यन्ते । गाव्यादयः पुनर्गवादिवदेव साधयन्त्यर्थं तेम्योऽपि वा शीघतरं प्रसिद्धतरत्वादर्थप्रतीतिमुत्पादयन्तीति सत्यप्येक विपयानेकशब्दत्वे हस्तकरपाण्यादिशब्दवदर्थसाधनत्वात्साधुत्वेनावधार्यन्ते । ततश्यायाचकत्येन यद्यसाधुत्वमुच्यते । तस्य लोकविद्वत्वान्न ग्राह्यत्वं प्रतीयते ॥ अदृष्टविपया चेत्स्यादेतेपा साध्वसाधुता । वेदवाक्यैरनिर्दिष्टा न साऽस्त्यन्यप्रमाणिका ॥ प्रत्यक्षेण तावदुभयत्राप्यविशेषेण वर्णाः शुद्धाः प्रतीयन्ते । न तद्गते तत्समुदाय- गते वा साधुत्वासाधुत्वे । न वाऽननुभूतसंबन्धादनुपीयेने | तन्निराकरणाच तत्पूर्वकपु- रुपवचननिराक्रियाऽपि सिद्धा। वेदवचनं पुनर्वस्तुस्वरूपतगतगुणदोपान्याख्यानपरं विधि- प्रतिषेधारपेक्ष नैव किंचित्प्रमाणत्वेन संमवति । साधुत्वासाधुत्वयोरननुष्ठानात्मकत्वा- द्विधिप्रतिपेघविषयत्वम् । अभिघामावनाकरणमूतयोविधेयत्वप्रतिषेध्यत्वसंभव इति चेन्न। प्रतिशब्दमनन्तविधिमातिषेधवाक्यानुमानकल्पनानुपपत्तेः । यो हि प्रतिपद पाठ साधूना नाध्यवस्यति । विधिवाक्यानि तावन्ति स कथं प्रतिपत्स्यते ।। अपशब्दाश्च शब्देम्यो भूयस्त्वेन व्यवस्थिताः । न कलादिवत्तेपा प्रतिपेध्यत्वसंमतः ॥ ब्रीह्यादीनि हि कलशादीनि च नियतनातिगुणादिरूपेण परिज्ञायमानपरिमाणवा- १. सू.१-१-५ इत्यत्र । 1 - .

·सन्तयार्तिकशावरमाप्यसमेते- [अ०१पा० ३१०८], तुल्यं तु कर्तृधर्मेण ॥ २३ ॥ यथा कर्तर्यव्यवस्थित लिङ्ग श्यामादि न पदाथैः संवादमुपैति तर देशलिङ्गमव्यवस्थितम् । कृष्णमृत्तिापायेऽप्यन्ये न कुर्वन्ति तथाऽन्य लिङ्गेऽपि कुर्वन्ति । तस्मान्न देशतो व्यवस्था । प्राचीनप्रवणं तु श्रुत्या नियतं वैश्वदेवस्य ॥ २३ ॥ [८] प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वाच्छब्देषु न व्यवस्था स्यात् ॥ २४ ॥पू० गौर्गावी गोणी गोपोतलिका इत्येवमादयः शब्दा उदाहरणम् । गोशब्दो यथा सास्नादिमति प्रमाणं, किं तथा गाव्यादयोऽप्युत नति संदेहः । किमकः शब्दोऽविच्छिन्नपारम्पर्योऽर्थाभिधायी, इतरेऽपभ्रंशाः, 'तुल्य तु पर्तृधर्मेण तचिह्नमनवस्थितम् । दिक्कृष्णमृत्तिकापायप्रभृतिव्यभिचारत ॥ प्राग्देशो यो हि केपाचित्सोऽन्येषा दक्षिणापथ । तयोदक्प्रत्यगित्येव नैकरूप्येण गम्यते ।। मृत्तिकाद्यपि यच्चिह्न तनान्यत्र च तत्समम् । होलाकादिविधिस्तस्मान्न तेनापि विशेप्यते ।। पुस्पापेक्षयाऽऽचारस्तस्मिन्नपि न दृश्यते । अन्यस्मिन्नपि दृष्टश्च तम्माद्देशोऽप्यारणमिति ॥ २३ ॥ ( इति होलासराधिकरणम् ॥ ७॥) एक्स्मात्पदात्प्रयोगनानात्वदर्शनादनेकार्थप्रतिमाने सति विकल्पदोषमयादनकाइएश- चिकल्पनाप्रसङ्गाच गौणमुख्यविभागमानित्य व्यवस्थितशास्त्रप्रयोगवलेनाव्यवस्थिते लौक्षिप्रयोगबाधाद्व्यवहारादिशब्दानामनिर्णय प्रतिपादित । एव पुनरेकस्मिन् गवा- दावर्थे गोगाव्यादयो बहव शब्दा प्रयुज्यन्ते तर वृद्धव्यवहारावगतप्रतिशब्दसमवा. यिवाचक्शतिभेदोपपत्ते शास्त्रम्थसर्वशळप्रयोगाणा च लौकिकशब्दैरविरोधात्पदपूर्व- कत्वाच्च वाक्यात्मशास्त्रव्यापारसिद्धेर्न पढगतसाध्वसाधुत्वप्रतिपादने व्यापारो भवति, इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । तथा हि- लोकप्रसिद्धशब्दार्थवश शास्त्र प्रवर्तते । अनो न लौक्केिवरमा साध्वसाधुत्वनिर्णय ॥ वाक्यार्थेषु हि श्रुतिस्मृत्याचारविरोधदर्शनाद्वावलमानुपाणावधृतमिह तु न विपरीतक्मत्वात् । १ गौरित्यस्य शब्दस्य गावी गोणी, गोता, गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रंश महाभाष्ये पपशानिके निर्दिा १-१-१।

·। अ० ११०३०८] मीमांसादर्शने। २५३ उत सर्वेऽनादयः । सर्व इति ब्रूमः । कुतः ! प्रत्ययाव प्रतीयते हि गाच्यादिभ्यः सास्नादियानर्थः । तस्मादितो वर्पशतेऽप्यस्यार्थस्य संवन्ध आसीदेव, ततः परेण, ततश्च परतरेणेत्यनादिता । कर्ता चास्यसंव- न्धस्य नास्तीति व्यवस्थितमेव । तस्मात्सर्वे साधवः सर्वैर्भाषितव्यम् । सर्वे हि साधयन्त्यर्यम् । यया इस्तः करः पाणिरिति । अर्थाय होत उच्चार्यन्तै नादृष्टाय न ह्येषामुच्चारणे शास्त्रमस्ति । तस्मान व्यवति. प्लेत कश्चिदेक एव साधुरितरेऽसाधत्र इति ॥ २४ ॥ लोकादेवाविगन्तव्या शब्दानां साध्वसाधुता । वाचकावाचकत्वेन सा च नित्यं व्यवस्थिता ।। ध्वनिमात्राण्यताधूनि वर्णा वा केवलात्मनाम् । संघातोऽर्यानपेक्षो वा मातृकाद्युपदेशवत् ।। तेन मेरीशलादिशब्दा गकारककारादयः प्रत्येकं तदर्गा वाऽनर्थकत्वादपशब्दा इति लोकन्यवहारादेवार्थ न साधयन्तीत्यसाधवो गम्यन्ते । गाव्यादयः पुनर्गवादिवदेव साधयन्त्यर्थं तेभ्योऽपि वा शीघ्रतरं प्रसिद्धतरत्वादर्थप्रतीतिमुत्पादयन्तीति सत्यप्येक विषयानेकशब्दत्वे हस्तकरपाण्यादिशब्दवदर्यसाधनत्वात्साधुत्वेनावधार्यन्ते । ततश्चावाचकत्वेन यद्यसाधुत्वमुच्यते । तस्य लोकविरुद्धत्वान्न ग्राह्यत्वं प्रतीयते ।। अष्टविषया चेत्स्यादेतेषां साध्वसाधुता । वेदवाक्यैरनिर्दिष्टा न साऽस्त्यन्यप्रमाणिका ।। प्रत्यक्षेण तावदुमयत्राप्यविशेषेण वर्णाः शुद्धाः प्रतीयन्ते । न तद्गते तत्समुदाय- गते वा साधुत्वासाधुत्वे । न वाऽननुभूतसंबन्धादनुमायेने । तन्निराकरणाच्च तत्पूर्वकपु. रुपवचननिराक्रियाऽपि सिद्धा । वेदवचनं पुनर्वस्तुस्वरूपतगतगुणदोपान्वाख्यानपरं विधि- प्रतिषेधान व किंचित्प्रमाणस्वेन संयवति । साधुत्वासाधुत्वयोरननुहानात्मकत्वा. द्विधिप्रतिपेविषयत्वम् । अभिघामावनाकरणभूतयोविधेयत्वप्रतिपेध्यत्वसंभव इति चेन्न। प्रतिशब्दमनन्तविधिप्रतिपेधवाक्यानुमानकल्पनानुपपत्तेः । यो हि प्रतिपदं पाठं साधूनां नाध्यवम्यति । विधिवाक्यानि सावन्ति स कयं प्रतिपत्स्यते ॥ अपशब्दाश्च शब्देश्यो भूयस्त्वेन व्यवस्थिताः । न कलशादिवत्तेषां प्रतिषेध्यत्वमवः ॥ वोह्यादीनि हि कलमाटीनि म नियतजातिगुणादिरूपेण परिक्षायमानपरिमाणत्वा सू. ६-१-५दत्यना १ ·२५४. सतन्त्रवातिकशावरमाप्यसमेते- [अ०१पा०३०८] भिरिति । द्विधिप्रतिपेघगोचरीभवन्ति न तु गवादिगाव्यादीनां जातिरूपेण व्यक्तिरूपेण वा विधि- प्रतिषेधावुपपद्यते । न तावत्साध्वमाधुत्वे जातिगुणाद्यात्मकसामान्यरूपेण सर्वव्यक्तय- नुगते विज्ञायते यदालम्बनौ द्वावेव विधिप्रतिषेधावनुमीयेयातां साधुभिपित नासाधु- अविमत्ता हि शब्दत्वनाति. शब्दापशब्दयोः । न त्ववान्तरसामान्ये केचिद्वर्गद्वयस्थिते ।। तेन याकका व्यक्तिविधीयेत प्रतिपेध्येत वा ततो यावत्पदं वाक्यान्यनुमिमान- स्त्रैलोक्यपूरणादप्यधिकानि स्मृतिमूलभूतानि वेदवाक्यान्यनुमिमीते । न च तावता कोटि- शतमागोऽप्यानातुं शक्यते । न चानाम्नातम्य स्मृतिमूलत्वम् । नित्यानुमेयश्रुति- मूटप्रतिपेधात् । न च वाचकत्यावाचकत्वनिवन्धनौ विधिप्रतिषेधी संभवतः । सर्वेषां वाचकत्वात् । वाचकर्मापितव्यं हि प्राप्त्वान्न विधीयते । अवाचकनिषेधश्च नामाक्षेरवरल्पते ।। • ने ख़ुदकं विवेदग्निं न पिनेदिति च विधिप्रतिपेधी संभवतः । अवश्यं च व्याकरण- स्मृतिमूलभूतसाधुविषिश्रुतिरसाधुप्रतिपेधश्रुतिस्मयं वा संयोगपृथक्त्वात् कल्पनीयम् । त्रिवपि च पक्षेषु साध्वनुशासनमात्रमेव सांकर्यादाश्रितम् । यदि पशळप्रतिषेधमूलं व्यावरणं ततस्तेषां बहुत्वाढव्यवस्थितरूपत्वाच न स्वरूपमवगन्तुं शक्यत इति 'पञ्च पञ्चनखा मझ्या ' इति स्मृतिन्यायेनानुगतविपरीतमापणप्रतिषेधोऽर्थापत्तिसिद्धः मर्यते । साविधिपक्षे तु त एव स्मर्तव्याः । उभयपक्षे तु तदनुगमादेवेतरमिद्धेः प्रतिपेधविषय. ज्ञानोपपतिः । स एप व्याकरणम्य पक्षत्रयेऽप्येकानुगमनिवन्धनत्वात्कथंचित्संक्षेपोऽवक. रूपने । ननु प्रतिशब्दं विविप्रतिषेधावक्टष्ठि. । अनन्तवाक्यपाटासंभवादिष्टासंभवदर्श. नार्थमेव शेलाकाधिकरणेऽमिहितम् न तस्याऽऽनियननना न्याय्या न व्यक्तिव. चनतेति । तम्मादममवन्मूलत्वादपम्मृतिः । अय प्राश्च योऽर्थः स्यान्नस शास्त्रम्य गोचरः । सिद्धः शब्दप्रयोगश्च टोमाटेवार्थलक्षण ॥ সাংগব এল কমব্যাখযানকাব तदनुपपन्नम् । नियमविपयासमवात् । यम्य सनियता प्राप्ठिम्तच्छाग्रेण नियम्यते । नित्यप्राप्तप्रयोगग्तु न शन्दो नियमारपटम् ।। १ पर पगनमा मश्या प्रक्षनंग रापद । प्रभावियो गांपा पर मंध पयम । पा. ग ... एर्ग अटो. ३७॥

·[अ० १पा०३अ०८] मीमांसादर्शने । २५५ यस्याप्यत्यन्तमप्रातिस्ततोऽन्यो न नियम्यते । तब चात्यन्तमप्राप्तिर्गाव्यादेः प्राप्ता मम ।। तेन पक्षद्वयेऽपि नियमानुपपत्तिः । कीदृशश्चात्र नियमः करप्येत । कि साधुमिरेव भाषितव्यमुत साधुभि फ्तिब्धमेवेति । यदि साधुभिरेवेति नासाघोरप्रसङ्गतः । नियतं माषितव्यं चेन्मीने दोषः प्रसज्यते ॥ यदि ह्येकार्थाः साध्वसाधवो विकल्पेन प्राप्नुयुस्ततः साधुनियमावकाशः स्यात् । त्वन्मते तु पुन:- अत्यन्तावाचकत्वात्तु नैवामाधुः प्रसज्यते । यन्निवृत्तिफल; साधोनियमोऽत्रार्थवान्भवेत् ॥ अथ प्रमादाशक्तिकृतप्रसङ्गनिवृत्तिनियमं प्रयुञ्जीत । तदसत् । न हि शास्त्रशतेनापि प्रमादाशक्तिकारितात् । निवर्त्यन्ते प्रयोक्कारः प्रयोगादिति दृश्यते ।। दृष्टोऽपशब्दानामाभिधाने पयोग इति चेत् । उच्यते-- अन्योऽम्पक्षिनिकोचादेः प्रयोगोऽयंषु दृश्यते । तन्निवृत्तिफलः कश्चिन्नियमो न च दृश्यते ॥ न च नियमाना प्रतिपक्षनिवृत्तिः प्रयोजनम् । परिसंख्याप्रयोजनत्वात् । न चाय परिसंख्याविषयो युज्यते । युगपत्प्राप्त्यभावात् । नपा दृष्टातवास्य प्रयोगस्योपपद्यते । नहि दृष्टनिराकाक्षाददृष्टमपि गम्यते ।। न हि तादृशेवदृष्टकल्पनायामापत्तिः प्रभवति । परार्थत्वाच्च फलश्रुतेरर्थवादत्यम् । न चासति फले शक्यमपूर्व कल्पयितुम् । न चेदं नियमापूर्वमाश्रितं केति गम्यते । शब्दार्थश्रोतृतबुद्धिवक्त्रुचारणगोचरे ॥ शब्दस्य तावदत्यन्तपरार्थदृष्टार्थत्वान्ना पूर्वेण कश्चिदुपकारः । सत्यपि चाभिधानकर्म- वेनार्यस्य प्राधान्ये दृष्टार्थेषु लोकव्यवहारेषु विनाऽप्यपूर्वेणाङ्गमावादपूर्वोपकारानुपयोगः । श्रोतुः पुनर्नियमविधिसंस्पर्शानन्तर्गतत्वादेवासस्कार्यत्वम् । बुद्धयोश्च क्षणिकत्वान्न काला- न्तरावस्थाय्यपूर्वाधारत्वोपपत्तिः । वचा तु भाषणे सर्वो गुणभूतो विधीयते न तम्य नियमापूर्वसंस्कार्यत्वनिरूपणम् ।। न प्रधानपद नात्र विद्यते म्वर्गकामवत् ।

·[अ०१५१०३१०८] मीयांसादर्शने । .२५७ - शास्त्रपूर्वप्रयोगेऽम्युदय इति बार्तिककारेणोक्तम् । माष्यकार आह-अथ या पुनरस्तु ज्ञाने धर्म इति । न चैवमनियमेन धर्मत्वावधारणं युक्तम् । संबद्धयोश्च धर्मत्वं यदेकस्यावधार्यते । , तदेतरत्तदर्थत्वान्न धर्मत्वेन गम्यते ॥ तदिह यदि तावज्ञानमेव धर्मत्वेनावधारितं ततो लोकप्रसिद्धस्यैव प्रयोगर, ज्ञानात्तु निप्पादितत्वेन सत्यामप्युपकारनिर्वृत्तौ वानिनादिवत्प्रयोजकत्वामावः । शास्त्रपू- कप्रयोगपक्षे तु ज्ञानस्य तदङ्गत्वेन निराकास भूतत्वात् । असत्या प्रयोजनान्तराकासायां यद्यपि काचित्फले श्रुतिर्भवेत्साऽपि 'द्रव्यसंस्कारकर्म' इत्यनेन न्यायेनार्थवादतया ज्ञायते । न हि समानावनोः परस्मिन्फलवति ज्ञाते पूर्वस्यापि फलवत्ता ज्ञायत इति वर्णितमेतत् । "योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेद " इति । किं च- आदिमत्त्वाच धर्मत्वं नैव ज्ञातप्रयोगयोः । 'न हि व्याकरणापेक्षा वर्तते वैदिकी श्रुतिः ।। यन्नाम ज्ञानं नित्येन वेदेनैव क्रियते तत्र तत्पूर्वकप्रयोगविधानं फलायोपपद्यते व्याकरणज्ञानं तु पौरुषेयं ग्रन्याधीनत्वान्मन्त्रार्थवालगतानित्यसयोगपरिहारन्यायेनाना- दिवेदविषयत्वेन नावधार्यते । न च व्याकरणं नित्यं कचिदवगम्यते । कर्तृस्मृतिद्रादिन्ना हि नित्यपक्षनिराक्रिया ।। अपापि व्यवहारनित्यताल्यायेन पौरुषेयव्याकरणपरम्पराऽनादिः करप्येत .तयाऽपि उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् इत्यस्य न्यायस्य स्थितत्वात् । अनेकपुरुपकृतमपि सद्व्याकरणं वेदालम्बनत्वं न प्रतिपद्यते । न च व्याकरणत्वाख्या जातिः काचिद्वयवास्थिता । अनित्ये वाक्यसंघाते सा जातिः कावतिष्ठताम् ॥ अथ · लक्ष्यलक्षणे व्याकरणम् । इति सत्यपि लक्षणांशकृत्रिमत्वे लक्ष्यांशेन निस्येन नित्यो विधिरुपपत्स्यत इति । तदनुपपन्नम् । कुता- अत्यन्तभिन्नरूपत्वाश्याणां लक्षणादिना । कमालम्बनं किंचिद्विधैरस्तीत्युदाहृतम् ॥ ननु वेद एव च्याकरणनित्यत्वं दृश्यते । ययाऽऽह-तस्मादेपा स्याता बागुद्यात इति । नेतदस्ति । १ . सू. (1-11)।२ बै० म० (१-१-८) ३ म. मा. पपशानियो ।

·[अ०१मा० ३१०८] मीमांसादर्शने ।। २५९ चिकित्सा गर्दा वा दृश्यते । न चाऽऽहिताग्निप्तहलेऽप्येकात्वदमिमतप्ताधुशन्दरेव व्यव. हरमाणो दृश्यते । कल्पसूत्रस्मृतिग्रन्यमीमांसागृह्यकारिणः । शिष्टा दृष्टाः प्रयुञ्जाना अपशब्दाननेकशः ॥ ' समानमितरच्छयेनेन ' इत्यादितकारान्तप्रथमान्तनपुंसकप्रयोगेषु मशकेन तत्र तत्र प्रयुक्त, " समानमितरं ज्योतिष्टोमेन " " समानमित्तरं गवा ऐकाहिकेन" इति सूत्रकारेणाप्यभिहितम् । " अहीने पहिप्पवमानः सदसि स्तुवीरन् ” इति कर्षभिप्रा- यक्रियाफलवर्जितेऽप्यत्विकर्तृके स्तवने " यजन्ति यानका " इतिवत्परस्मैपदे प्रयो. क्तव्ये व्याकरणमनपेक्ष्याऽऽत्मनेपदं प्रयुक्तम् । तथाऽऽवलायनेन " प्रत्यसित्वा प्राय- चित्तं जुयुः " इति समासेऽपि ल्यम्न प्रयुक्तः । आध्येनाक्षिणी आज्य इत्यसमासऽपि प्रयुक्तः । तथा शिक्षायां नारदेन " प्रत्यूपे ब्रह्म चिन्तयेत् " इति गाव्यादिशब्दतुल्य एवं प्रयुक्तः । तया मनुनाऽपि " ज्ञातारः सन्ति मेत्युक्त्वा " इत्यत्र सन्ति म इत्यु क्वैति वक्तव्ये व्याकरणमनपेक्ष्येव संहिता कृता । तथा मीमांसायामपि गव्यस्य च तदादिपु' इति गोविकारावयवविपयसाधुप्रयोगयोग्यः शब्दोऽन्यत्रैव गवामयने प्रयुक्तः। तथा 'धावोस्तथेति चेत्' इति द्यावापृथिव्योरिति वक्तव्ये लक्षणहीनमेव बहु प्रयुक्तम्। तथा गृह्यकारेण मूर्धन्यमित्राणमिति वक्तन्ये मूर्धन्यमिनिघ्राणमित्यविषये निनादेशः प्रयुक्तः । कात्स्येऽपि व्याकरणस्य निरुक्ते हीनलक्षणाः प्रयोगा वहयो यद्वद्राह्मणो प्रवणादिति । संवत्सरं शाशयाना इत्येतन्मन्वगतमण्डूकविषयत्राह्मणशब्दनिर्वचने क्रिया माणे वचनशीलत्यनिमित्ततां दर्शयता ब्रुवो यचिरिति वच्यादेशमकृत्वैव ब्रवणादिति प्रयुक्तम् । अन्तो नास्त्यपशब्दानामितिहासपुराणयोः । तयोमाभ्यादिरूपाणा हम्तिशिक्षादिकारिणाम् ।। युगपदुमान्यां दन्ताम्यां यः प्रहारः स उपाम्य इति सर्वैः पालकार्यराजपुत्रादि- मिाकरणानपेसमेव प्रयुक्तम् । वेदेष्वपि प्रयोगास्ते भूयांसोऽध्येतृतमताः । सामान्य छान्दसं वाऽपि येषां नास्त्येव लक्षणम् ।। न हि ते सुप्तिडुपग्रहादिव्यत्ययेन नापि कतिपयाधिकारदृष्टेन 'बहुलं छन्दसि' इत्यनेन सिध्यन्ति । तया मध्यं आपत्य तिष्ठति । नीचीनवारं वरुणः कवैधामिति ।

·२६० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ० १पा०३१०८] न ह्यपामित्यम्य नित्यस्त्रीलिङ्गबहुवचनविषयन्यञ्जनान्तप्रातिपदिक्परपष्ठ्याऽन्वाख्याना- दापयेत्येतद्रूप लक्षणानुगत दृश्यते । नापि द्वारशब्दस्य स्थाने लाटमाषातोऽन्यत्र वारशद समवति । तेनानारम्य एवाय विषयव्याप्त्यप्तमवात् । शब्दानुगमरूपोऽर्यो यत्र व्याकरण कृतम् । येऽपि व्याकरणस्यैव परे पारे प्रतिष्ठिता. ॥ सुतरा तेऽपि गाव्यादितुल्यानेव प्रयुञ्जते । सूत्रवार्तिकमायेषु दृश्यते चापशब्दनम् ॥ अधारूढा कय चाश्वान्विम्मरेयु सचेतना । सूत्रे तावत् 'जनिक प्रकृति ' इत्यत्र हि द्वावपशब्दो जनिशब्देन हि इकिश्तपो धातु- निर्देश इत्यनेन लक्षणेनान्वितो धातुरेव निर्दिश्यते । न च तस्य तु प्रकृतेरपादानसते. प्यते । भायमानम्य पुनरर्थस्य जनिशळो वाचकतया नैव लक्षणेनानुगत । तेनायं दरिद्र इवाश्वशब्दो जनिमारवाचित्वात्तदर्थ प्रत्यसाधुरेव विज्ञायते। तथा । 'तृजकाभ्यां पतरि' इति प्रतिषिद्धषष्ठीसमासप्रयोगाव्याकरणफलपरित्याग । एव तत्मयोजक इति प्रतिषिद्ध एव समाम । नया वार्तिऽपि दम्भेईलग्रहणम्य जातिवाचकत्वात्सि- मिति । तथा 'आन्यमाय तु कालशब्दव्यवायात्' इति । अत्र केशेन समासं कल्प. यित्वा तन समाससक्षया गुणवचनमनाया बाधिताया 'गुणवचननामणादिम्य ' इति लक्षणेनासमृष्ट एव प्यन्प्रयुक्त । भाप्येऽप्यविरविकन्यायेनेति द्वंद्वगर्ने तत्पुरुषे पूर्व. समासपूर्वपदम्पाया सुप : सुपो धातुमातिपदिक्योः' इति प्रत्यक्षोपदिष्टोऽपि लुड्न कृत । तयाऽन्यया कृत्वा चोदितमन्यया कृत्वा परिहार इति । 'अन्ययैवं क्यम्' इत्य. वास्यातसाधुत्वोऽपि णमुर् न प्रयुक्त । न चैपा निपातने साधुत्वसिद्धिः । कुत येपामनुगमो नास्ति ते सि युनिपातने । अन्ययानुगताना तु प्रयोग बाधते म्मृति ॥ म्मृत्याचारविरोधे हि स्मृतिरेव बलीयसी । प्रत्यक्षप्रतिपधाच ननिकायसाबुता !! प्रत्यक्षम्मृतिविरोधे तु लक्षणरहितम्यापि प्रयोगादेव शिष्टाचारमतादवयवानुगमस्मृति- मनुमाय निपातनात्साधुत्वसिद्धि । न च लक्षणशब्दाना म्वात्मनि नियाविरोधादात्मा. त्वामावाद्वा लक्षणानुगतिरनादरणीया । प्रदेशान्तरसिद्धन लक्षणेनानुगम्यते । देशान्तरास्थित शब्दो लक्ष्यभूतोऽन्यशब्दवत् ।। १.. (1-1-३.) १ पा.म. (३-२-१.)। ३. म. 1-4-५५)। ४ पा• ए. (५-1-1-20)।५ पा• • (1-1-1) पा.म. (1-४-३७)। ।

·[म.पा.३१०८ मीमांसादर्शने। २६१ तथा च 'कुत्वं कम्मान भवति वृद्धि इति । कोऽयं शब्द इत्यादिषु लक्षणानुगमादरः सर्वाऽऽश्रितः । यदि च लक्षणशष्टेषु लक्षणं न प्रवर्तेत, ततः सर्व व्याकरणमपश- बैरेव निबद्धं स्यात् । अर्धशतदर्शनात्तु प्रमाणत्वहानिः । अपाच्येत यज्ञप्रयोग- विषय एवं साधुमाषणनियमो न सूत्रकारव्याख्यानादिक्रियास्थिति । तदसत् । स्वर्गे लोके कामधुगिति फलवत्त्वोपन्यामात् । सारस्वतीविधावाहिताग्निग्रहणार्यवत्त्वात् । इतरणा ह्याहिताशिरेव यज्ञेष्वधिक्रियत इति तद्वोचरेऽपशब्दप्रयोगे निष्प्रयोजनमेवाड- हिताग्निग्रहणं भवेत् । योऽपि च ज्योतिष्टोमप्रकरणे वानप्पनेपिना " तस्माद्राह्मणो न म्लेच्छेत् " इति प्रतिषेधः कर्माद्गत्वेन ज्ञायते सोऽपि गुरुसंप्रदायक्रमागतमन्त्रप्र. योगविनाशविषय एव म्लेच्छभाषाप्रतिपेघार्यों वेति पूर्ववदेव नेतन्यः । यदपि च 'केप शब्दानाम्' इति प्रश्नानन्तरं 'लौकिकानां वैदिकानां च इति विवेककथनं तदपि बहूना ताव न्प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानालोकवेदयोरमेटे सति स्तोकप्रविमागापेक्षं नवेदमत्यन्तमेदाश्रयसह. शममिघीयमानं शोमते न च लौकिकमध्ये गौर-धः पुरुषो हस्तीत्येवमादयः सर्वे वेद- साधारणा वेदादेव वोद्धृत्य लोकेन प्रयुक्ता उदाहर्तु न्याय्याः । य एव हि भाषायामि- स्यैव स्मर्यन्ते, न च क्वचिदपि वेदे दृष्टपूर्वा इत्येवं संभावयितुं शक्यन्ते त एवोदाह- तव्याः । वैदिकोदाहरणेप्नपि च लोक्यसिद्धा एव शमादय उदाहृताः । न च वाक्यो. दाहरणेन लौकिकेभ्यो पिद्यन्ते । वाक्याना व्याकरणेनानन्वाख्यानात् । अतइछान्दसा- न्येव कानि चित् " गृभ्णामि इत्येवमादीन्युदाहतु योग्यानि न " शंनो देवीः" इत्येवमादीनि । छान्दसोदाहरणं च कुतः 'सिद्ध 'लोकत' इत्यनेन प्रत्यासन्नेनैव ब्याहन्येत । यदि च लौकिकानामन्वाख्यानं क्रियेत, ततः सुतरां मायादय एवावास्येयान्तेषा व्यवस्थितं लौकिकत्वं वेदेप्वप्रगोगात् । पुनरध्ये- तृभिर्वेदादेवोद्धृत्योद्धृत्य प्रयुक्ता इति शक्यं वक्तुम् । तथा च मनुनाऽप्युक्तम् । वेदशब्देभ्य एवाऽऽदी पृथक् संस्था विनिर्मम इति । दृश्यन्ते चाद्यत्वेऽपि श्रोत्रिया लौकिकऽध्येथे विवक्षित तद्भापासमानान्सकलमन्त्रानप्युदाहरन्त किमङ्ग पुनः पादा- पदानि वा । न चाऽऽश्रितपतिपदपाठाना वैदिकाना लक्षणेन कार्यम् । न चैषा खात्साधीयो लक्षणमम्ति 'दृष्टानुविवित्वाच्छन्दम' इति म्वयमेव लक्षणस्याऽऽनानाधीन. त्वेन मन्दप्रयोजनत्वमुक्तम् । यथैव लोकपिद्धत्वात्कृष्याटेलक्षणे वृथा । तथैव वेदसिद्धाना शब्दाना लक्षणं वृथा ॥ रक्षाद्यपि यत्रोक्तमत्वाख्यानप्रयोजनम् । न तदप्यन्यतः सिद्धेरल्पसिद्धेस्ततोऽपि वा । एम० मा० [१-१-१ आ०३). म. भा० पस्प० । ३ सिद्ध शब्दार्यसकन्भे, सोक्तोऽयंप्रयुक्त शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियमो यथा लौकिकवैदिकेषु इति महावार्तिके। " दत्वायाथ " ·२६२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ३१०८] शिष्याचार्यसव धो हि महान्वेटरक्षाहेतुर्यावरणानधीनस्यापि वेदकमस्याध्ययननैव रक्ष्यमाणत्वात् । तद्विनाशेऽपि च विशिष्टतरटोपप्रसङ्गात् । उक्त च--- निराकाक्षी मवेलक्ष्य येन तन्नाम लक्षणम् । शताशमानसिद्धौ तु तेन मन्द प्रयोजनम् ॥ समाम्नायप्रसिद्धेऽपि सामवेऽम्ति लभणम् । तयुक्त कृत्स्नसिद्धित्वाकर्तव्यार्थेन चार्थवत् ॥ औच्छिक्ये हि सर्वाणि सामपाणि यथारम लक्षणेनानुगतानि ततश्च समस्तसाम रूपसिद्धनिराकासत्व भवति । ब्राह्मणविधिवशेन च, मग-तरसचारणाया प्रस्तावादिप शुधाविमागेन लक्षणोपयोग । पदानुगममात्रनिवृत्तव्यापारेण तु व्याकरणेन विशिष्टपद रचनात्मक्वाक्यसघातरूपाणामसमवर्त यपटवाक्याना मन्दमिव रक्षितव्य दृश्यते । लक्षयेद्य समाम्नायास्पदवाक्यस्मान् बहून् । स लक्षयेत्तरामल्प प्रकृतिप्रत्ययक्रमम् ।। किंच- यदि व्याकरणाद्रक्षा म-वीरन्वेवादिन । वैयाकरणगेहेपु छिन्दुस्ते वेदसशयान् । कक्षावलम्बिन नित्य को नाम करक वहन् । तमनादृत्य शोचार्यमन्यत कर्तुमर्हति ।। लोके यस्य यदर्थत्वमाता वा यन ये मता । तेन तेभ्यश्च तद्वस्तु यथावदवगम्यते ॥ आयुर्वेद चिकित्सामु प्रायेण विनियुज्यते । व्याधितत्त्वोपधज्ञान वैद्येम्यश्चोपलभ्यते ।। न तु वेध्यायिना कदाचिदप्यभियुक्ततरसहाध्यायिन्यतिरेकेण वेदवर्णपदवाक्या ज्ञानमहविपर्यय यावृत्ती व्याश्रण वैयारणा वोपयुज्यन्ते । सहाध्यायिमिरेवातो वेद कान्येन रक्ष्यते । स्वराक्षरविनष्टोऽपि द्वेषादन्यैर्न मृष्यते ॥ तुम्मात्प्रीतरपान्यायहिष्ट पारणिकानिमि । न पिनाशयितु वेटो लम्यने तेन रक्ष्यने ।। तम्माद्वेदरक्षा तावन्नाध्येय व्याकरणम् । गये तु सर्वमापाभिरर्या त्याररणाहते। मिभ्यक्ति व्यवहारेण कान्यादिप्वप्यमशयम् ॥

·[अ०१पा०३४०८ मीमांसादर्शने। २६३ तथा च- यदि तु संन्यवहारवास्येचनुपयुज्यमानमपि काव्यनाटकलक्षणप्राकृतव्याकरणद्विपदी. रासकादिलदाणन्यायेन संस्कृतकाव्योपयोगार्थ व्याकरणमाश्रीयेत, तथाऽपि काव्यप्रयोग- नियमोत्पत्यशास्त्रत्वाद्यथेष्ट मापाभिः प्रबन्धकरणसंभवाच्छन्थेषु न व्यवस्था स्यादि न्युच्यते । काल्यशोमास्वपि त्वतन्नैवातीवोपयुज्यते । वयाकरणदोषाद्धि कटान्छब्दान्प्रयुद्धते ॥ न च लक्षणमस्तीति प्रयोक्तव्यमलौकिकम् । लोकसिद्धप्रयोगे तु लक्षणं स्यादनर्थकम् ।। तेन लोकेऽपि न कदाचियाकरणेन शब्दरसा । उहार्यमपि शब्दानां न व्याकरणमर्थवत् । उहस्याप्यन्यतः सिद्धेह्यानह्यविभागवत् ।। मुख्यदृष्टार्यतास्वार्यसमवेतार्थतादिभिः । प्रयुक्ताः प्रकृती मन्त्रा गताः कार्यातिदेशतः ।। विकारेऽय निषिद्धोहाः कार्यापन्नेषु पञ्चधा । अर्थान्तरेऽप्वपूर्वार्थद्वारेणोहं अनन्ति नः ।। एतावत्यन्यतो यस्य विना व्याकरणान्मतिः । जायेत स कथं तत्र पदं योग्यं न लप्स्यते ।। वेद एव हि सर्वपामादर्शः सर्वदा स्थितः । शब्दानां तत उद्धृत्य प्रयोगः संभविष्यति ॥ अय वा योऽपि गाव्यादिलोकेनार्थे प्रयुज्यते । सोऽप्यर्थद्वारतः प्राप्तप्रयोगः केन वार्यते ।। देवतापदानि तावत् । 'विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्यात्' इत्यतन न्यायेन सर्वा- नेव साध्वसाधुत्वसंमतान्पर्यायान्परित्यज्य विधिगतप्रयोगानुसरणेनैव तद्वाक्यशेषवाक्या- न्तराधिगतार्थाभिधानरूपेण प्रयुज्यन्ते तेषु हास्त्येव कर्मामिधानार्थमेव प्रयोगोत्पत्ति- शास्त्रत्वम् । यानि तु द्रव्यतद्गुणादिपदानि संनिहितार्थपर्युपस्थापितसमस्तरूपाणि प्रयो। गवचनगोचरमागच्छन्ति तेवसंनिहितार्यपदनिवृत्तिन्यूनसाकाहामन्त्रवाक्यनिराकासी. करणाय स्मृतेऽप्यर्थे प्रयुज्यमानेषु प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वान्न व्यवस्था स्यादित्युच्यते । प्रकृती हि मन्त्राणा प्रयोगोत्पत्तिः शास्त्रवती विकृती, पुनरर्थवशाद्भवन्ती न व्याकरणा- नुगतेष्वेवावतिष्ठते । व्याकरगम्यायसंभाव्यमानमूलशास्त्रस्य कृतकाविधायकप्टयुपसंख्या- ·२६४ सतन्त्रवाविकशावरमाप्यसमेते- [अ०१पा०३१०८] नाद्यावापमूत्रप्रत्याख्यानानवस्थितप्रमाणत्वम्य यथारुचिविकल्पितप्रकृतिप्रत्ययपरिमाणा- दिदोषग्रस्तम्य निश्चितस्मर्यमाणपाणिन्यादिमतमापेक्षम्य नैवानादियज्ञगतशब्दप्रयोगनि. यमोत्पत्तिशास्त्रत्वमवकल्पते । तेनोहे कर्मकर्माङ्गवाक्यार्यज्ञानकांशलेः । लोकवेदप्रयोगाच्च सिद्धे व्याकरणेन किम् ॥ अपि च व्याकरणेनोहकरणमशक्यमेवेति मन्वानष्टीकाकारैरप्युक्तम्- अगानि ज्ञातिनामान्युपमा चेन्द्रियाणि च । एतानि नोहं गच्छन्ति अनिगा विपमं हि तत् ।। आगमो यस्तु निर्दिष्टः प्रयोननविवक्षया । कर्मणा नोच्यते तत्र कि वेदाध्ययनं फरम् ॥ सर्वस्य हि ह्यनुष्टातन्यस्याऽऽगमो मूलत्वेनाऽऽस्यायते न प्रयोजनत्वेन । अतेनैव युक्तं स्यादागमोकं प्रयोजनम् । तदप्यसदनाम्नानान्निप्यारणतयाऽपि च ।। निवारणपडद्वेदाध्ययनोपन्यामेन हि सुतरा व्याकरणम्य निष्प्रयोजनत्वमुक्तम् । आगमो वेदवाक्याच्च नान्यः कश्चन विद्यते । कथं चाऽऽदिमता मिध्येद्वेदनानादिना विधिः ॥ तम्मात् 'स्वाध्यायोऽध्येतन्यः' इत्येतत्केवलवेदाध्ययनविघानं शतपयादिपु दृष्टमुपपन्नं च नित्यार्यालम्बनत्वात् । व्याकरणायगाध्ययनविधानं पुनर्न कम्याचिच्छाग्वायां धूयते । न पाऽऽदिमदर्यविषयं सदनादित्वाधीनं वेदत्वं प्रमाणत्वं वा लभने । न च वेदाङ्गमावोऽपि कश्चिद्व्याकरणं प्रति । ताऱ्यांवयवाभावाबुद्धादिवचनेष्विव ।। श्रुनिलिदादिमिम्तावत्तादर्थ्य नाम्य गम्यने अत्रिमम्य वा कश्चित्कृतिमोऽवयवः कथम् ।। तम्मादययाविषयमेवनदेवं वर्णयितयम् । पडतो वेद इत्युक्तं श्रुनिलिगायपेक्षया । तेः पद्दमि प्रविमच. मन्म हि कर्मवित्रोधन. ॥ ननु मामागानपेक्षत्वे वेदम्वरूपान्तर्गन(न्यायपेक्षया विशेषणमनर्षकं प्रसन्यते । तपाहि- समयमिपाराभ्यां म्याहिशेपणमंत्र । श्रुत्यादयभिवागत तरी. कि. विशेष्यने ।। सदस्याः मार मारमणमिन पगिटनामन्त्रोपिनुदानानिरिभ्युप्यने । ।

·(अ०१पा०३०८] मीमांसादर्शने । २६५ उच्यते- । यस्तानि प्रविभक्तानि हेतुरूपफलः पृथक् । ज्ञात्वाऽधीते स एवास्य विधेर्य करोति नः ।। अधिगन्तव्य इत्येतदध्येय इति चोच्यते । तेन श्रुत्यादिमान्वेदो धेदितव्यो विघेरतः ।। ध्यायतेरेव वा रूपं ध्येय इत्येतदाश्रितम् । श्रुत्याद्यर्पितसर्वार्थः स ध्यातव्यः सदा द्विनैः ॥ ततश्च मीमासाद्वारा वेदार्थानुचिन्तनविधिरेवायमिति ज्ञायते न व्याकरणाध्यय. नविधिः वैदे व्याकरणादीनि सन्त्येवाम्यन्तराणि नः । भवेद्वा तदभिप्राया पडङ्गाध्ययनस्मृतिः॥ 'तधनो दधित्वम्" इत्येवमादीनिं हि वेदिकार्थवादान्तर्गतान्येव हि निरुक्तच्या- करणादीनि तैः सह विधायको वेदोऽध्येतव्य इति स्मृत्पर्यो भवेत् । प्रातिशास्यानि वा यानि स्वाध्यायवधीयते । गृह्यमाणतदर्थत्वादगत्वं तेषु वा स्थितम् ।। यानि हि वेदव्यापारपराण्येव तेषु लिनेन शक्यमङ्गालमध्यवसातुम् । ननु कति. पयस्पृष्टवेदवाक्योदाहरणच्छद्ममात्रेषु। पाणिनिप्रभृतिप्रणीतेषु प्रातिशाख्यानीव प्रयोग शास्त्राणीति चेत् । न । तेपा पदस्वरूपेष्वेव व्यापारात् । पाणिनीयादिषु हि वेदस्वरूप- पनितानि पदान्येव संस्कृत्य संस्कृत्योत्सृज्यन्ते । प्रातिशाख्यैः पुनर्वेदसंहिताध्ययनानुग. तस्वरसंधिप्रतिक्वृितिपूर्वाह गराङ्गायनुसरणादाङ्गत्वमाविकृतम् । पूर्वोकेनानुसंधानमागमम्य च नास्ति ते । आगमोऽध्ययनप्रायः प्राक्च शब्दानुशासनम् ।। बामणेन निष्कारणो धर्मः पडङ्गने वेदोऽध्येय इति विहिते ज्ञाने धर्मः शास्त्र- पूर्वप्रयोगेऽम्युदय इति च व्याहताभिधानम् । यदपि च शहापशब्दज्ञानलाघवं प्रयो- जनलेनोपदिष्टं तन्निराकृतप्रयोजनान्तरस्य लायवमानमेवावशिष्यत इति सत्यमेवोक्तम् । यदि वा गौरवम्यैव ल्युत्वमुपचर्यते । विपर्ययापदेशेन शूरे कातरशब्दवत् ।। लोकप्रसिद्धानामेव शब्दानामत्यन्तविपमधातुगणोणादिसूत्रादिभिरलौकिकसंज्ञापरि- भापानिबद्धभक्रियरमवस्थितस्थापनाक्षेपसिद्धान्तविचारे, केशेनान्तं गत्वा यथावस्थिता. १म भा पस्पशाइनिके।

·२६६ सतन्त्रवातिशावरभाष्यसमते- [अ०१पा०३०८) नुवादमात्रमेव क्यिने, तनापि चोदाहरणन्यतिरिचेषु कम्यचिदेव लक्षणयोननसामर्थ्य दृश्यते । तेनात्यन्तगुर सन्नयमुपायस्तुत्यर्यमेव ल्युरित्युपत्ररित. । यदपि केन चिदुतम्-- तत्त्वावरोष शहाना नानि व्याकरणाहते ॥ इति । तपरमगन्यम्प प्वपि वक्तव्यमासीन् । को हि प्रत्यक्षगम्येऽर्थे शास्त्रात्तत्त्वावधारणम् । शास्त्रलोसम्वभावत ईदृश वतुमर्हति ॥ अन एव लोकम्योत्तराध वकन्यम् । तत्त्वावरोघ शब्दाना नास्ति श्रोत्रेन्द्रियाहते ।। इति । न ह्या कश्चिद्विप्रतिपद्यते वाघिरेप्वेवमदृष्टत्वात् । अमदेहश्च वेदार्थ यदप्युक्त प्रयोजनम् । तदप्यमद्यतो नाम्मा पटवाक्यार्यनिर्णयों ।। यत पदार्यमदेहाम्नावद्वह्यो वृद्धव्यवहारादेव निवर्तन्ते । शेपाश्च निगमनिरुक्तक समननर्वामियुक्तेभ्य मषामर्थप्रतिपादनपरत्वात् । व्याकरणेन पुनरतन्त्रीकृत्यार्थ पटम्वरूपमाऽन्वाम्ग्यायमाने दूरादपेतमेवार्यज्ञानम् । तथा हि- घातुभ्य कल्पिने नाम्नि क्रियायोगोऽनुगम्यने । न चाभिधानवेलाया तत्पनीनिर्मनागपि ।। 'गोंः' इत्येतद्वयु पत्त्यनुमारी हि गन्नृमात्रमेव गोशब्दवाच्यमध्यवम्येन् । जाति- शब्दश्चाय वृद्धव्यवहारेऽवस्थिनो यत्र प्रसिद्धम्नवान्न म्यातत्य । तया घ--- कुशलोटारसायोटेयावत्यनुगमम्थिन । न तावन्येव शनार्थप्रमिदिर्यवतिष्ठते ।। अश्वकर्मामवर्णाटी ममामानुगमे सनि । अपेतावयवार्थो दृश्यते वृत्तशब्दवत् ॥ एव रानन्यशनारयतत्वायनादर । व्याक्रियाविपरीतोऽपि स्थितो लोकप्रमिद्धित ॥ तथा देविन्देऽयं दृष्ट शानुशामनम् । तत्तथा यदि खेत वागत्व विमरते ।। 'कल' वापदेवांदृहपड्डाइति कटिवामदेवदृष्टमामाभिधानप्रतिपत्तियाकरणम्य १.१.१.पा (४-२-० ) ३ पाम (1-२-५) । .

·[अ०११०३०८] मीमांसादर्शने। २६७ भवति । वेदे तु " ततो वसु वार्म समभवत् तस्माद्वामदेव्यम् यदकालयत्त- कालेयस्य कालेयत्वम् " इत्याद्यर्थव्युत्पत्तिदर्शन व्यारणानुसारिणी प्रतिपत्ति बाधते । तथा कल्पस्त्रकार कृष्णशं वासः कृष्णवलक्षे अजिने इत्येवमादिषु कृष्णदशादिविवरणाश्रयणाद्वयाकरणशतेनाप्यनवगता अर्था वेढार्थवित्परम्पराप्रासा वेद- बाक्यपी,पर्यावरतयूपादिशब्दार्याश्च व्याख्यायन्ते । यथा चैवमादिषु व्याकरणान- पेक्षाणामेव नि सशयार्थप्रतिपत्तिम्तया स्थूलपृपस्यादिशब्दावपि व्याख्यातृपरम्परैव निर्णयसमेति न व्याकरणमपेक्षितव्यम् । किं च- वाक्यार्थेषु च सदेहा जायन्ते ये सहस्रश । नेपा व्याकरणात्यश्चित्पूर्वपक्षोऽपि गम्यते ॥ यदि वेदार्थासहप्रयोजन व्याकरणं मवेत्तत किमर्थतादा स्वतन्ना कचिदर्थ प्रतिपादयन्त्यय विधिशेषभूता । तथा विमर्गवरोधनमौदुम्बरत्वस्य फरमुत प्रशसार्थ. मुपातमिति । तथा हेतुविधिहेत्वर्थवादमन्नप्रयोगदृष्टादृष्टार्थत्वादिषु ग्रहकत्वविवक्षादिषु च सदेहानपनयेत् । अर्थवमादिषु मामासासिद्धत्वाद्याकरणेऽनुपन्याप्तस्तत. पल्पसूत्र. कारवचनसिद्धकतिपयम्थूलपत्याधर्यनिर्णयप्रयोगनता सुतरा नाऽऽश्रयणीया । अपि न- लक्षणोत्येऽपि सदेहे व्यारयानादेव निर्णय । वेदशप्वपि व्याख्या नैव दण्डनिवार्यते ॥ 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपतिः' इत्यतथैव परिभाषया न हि संदेहाद- लक्षणमितिवन्न हि सदेहादवेद इत्यपि शक्य वतुम् । न भागृहीतशब्दार्थे कश्चिद्व्याकरणानयात् । व्याख्यातु शक्यते वेदो यत म्यातेन निश्चय ॥ यथैवावस्थितो वेदस्तथा व्याख्याऽपि सर्वदा । अत स्थूलपपत्यादिव्याख्या व्याकरणाहते ।। न च लोके प्रयुक्ताना पदाना दृश्यते स्वर । व्यवहाराबहिर्भूतात्स्वरान्नातोऽर्थनिश्चय ॥ वृद्धव्यवहाराधीन शब्दार्थावधारण तत्र च समासान्तोदात्तत्यपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वा दिप्रयोगविमागामावान्न तत्कृतार्थविशेपव्यवस्था । यत्र त्वस्ति स्वरज्ञान वेदवाक्येप्वविश्रुतम् । तत्र नैव पदार्थानामवधारणसमव ॥ १० मा० ( प्रत्याहाराट्रनिके लसूत्र) ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेत- [अ०१पा०३०८ तत्रापि निर्णयो य म्यादर्थप्रकरणादिमि । तर तेरेव सिद्धत्वान्न स्वरस्याभिधा गता || तेनादृष्टार्थ एवाय स्वरपाठोऽवगम्यते । सर्वदा ब्रह्मयज्ञाद्रव्ययज्ञजपेषु च ॥ व्याकरणानुगमोऽपि चास्य यदि नाम क्यचित्तदुपयोगार्थ एव भवेन्नतु लौकि- क्प्रयोगार्थ । अत्यन्ताप्रयुक्तत्वात् । न च व्याकरणोक्तेन स्वरेणार्थस्य निर्णय । शब्दानुशासन ह्येतदृष्ट नार्धानुशासनम् ॥ तम्मादप्सदेहामपि नाध्येय व्याकरणम् । न ह्येता निश्चयाङ्गभूतस्वरविशेषप्रयोगो पतिशास्त्रम् । यान्यपि च 'इमानि भूय शब्दानुशासनस्य प्रयोजनानि' इत्येवमुपन्य स्तानि तेपामपि कानिचित्प्रयोजनपयोग्यान्येव न समवन्ति, कानिचित्प्रयोजनामा. सानि, कानिचिटप्रमाणकानि । अपि च- अर्थवत्त्व न चेज्जात मुख्यर्यस्य प्रयोजन । तम्यानुपसिकेप्वाशा कुशकाशावलम्बिनी ।। तत्र यस्तावत्तेऽसुरा इत्याद्यसुरपुराकल्पार्थवादप्रमेऽपशब्दप्रतिषेध प्रयोननत्वेनो पन्यम्त स यथावस्थितम्तथोक्त प्राक् । दुष्ट शब्द इत्यत्रापि बहुजनप्रमिद्धशिक्षाका रपठितमन्त्रपटोद्धारेण शब्दपद प्रक्षिपता स्वपक्षानुरागो दर्शित । दुष्टमन्त्रप्रयोगे विप्यत एव यजमानम्य प्रत्यवाय ।' यद्धोता जहाति वाग्घि तयनमान जहाति" इत्येवमादिमि सर्वस्विक्प्रयोज्यमन्त्रविनाशेषु यनमानगामित्रोपदर्शनात् । तपा च ' इन्द्र धनुर्वर्धस्व ' इति मन्त्रप्रयोगविनाशोष एवोदाहृत । यत्तु निरुक्ते • यदधीतमवि. ज्ञात निगदेनैव शव्यते' इत्युक्त, तदम्माभि प्रथमसूत्र एवार्थशब्द व्याचक्षाणे मान- स्मृत्यतिम्मकारणत्वेनोपवर्णितम् । 'अनतिजामन्तो वेदमर्थवन्त सन्तमनर्थकमव- फ्ल्पयेम, दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावरोधनम्' इति । ततश्चान्याख्यातन वेदेनाका भानाकरणात् न तज्ज्वरति यहि चिन् । इति । सत्यमेवैतत् । न तु न्यावरणस्य तनोपयोग । कर्मप्रयोगोत्पत्ति प्रत्यशास्त्र वात् । शन्शास्त्रमेतदिति चेत्तेप्यायपूर्वो सेन निर्मूलत्वेन न व्यवस्था स्यात् तम्माकल्पसूननिरचमीमांसानामेवाधीतमन्त्रब्राह्मणा- विज्ञानोपयोगक्षमत्वादेतत्प्रयोजन युच, न तु व्याकरणम्प । यस्तु प्रयुक्त इत्ये - १ अनमाविक गुलधो न तम्मति कहिचिदिति शेष । २ यस्तु प्रयुररे पुगरी विधर सदान्यथावन्यवहारकाले । नतमानाति गये परत माग्योगविष्यति पापशन्दै ।म मा ।

·[म.१पा०३०८] मीमांसादर्शने । " तदपि मन्त्रालगशब्दस्य सम्यक्प्रयोगप्रयोजनमेव विज्ञायते । ययातमानातादन्यथाका, णाच "दुष्यात चापशब्दः" इति । स्वाध्यायाध्ययनाध्यापनयननयामनगतवेदशब्दविना- शेऽपि 'यहको यज्ञ आतिमियात्' इति । एतद्वचनादवगतदोपानुवादोऽपोत्यवगम्यते । पाग्योगविदिति च बहुलोकन्यवहारदर्शनाद्विदितपदपदार्थसंबन्धः पुमान्, ब्राह्मण- वाक्येषु चोद्दिश्यमानोपादीयमानगुणप्रधानादिनिरूपणावधृतवचनव्यक्तिविशेपो मन्त्रेषु चावगतचोदिताचोदितस्वार्थपरार्थप्रकाशनार्हत्वानहत्वविदेव च वाग्योगविदित्युच्यते न वैपाकरणः वैयाकरणस्येवंविषप्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वात् । यदप्यविद्वांस इति, प्रत्यमिवद्रि नामान्त्यस्वरप्टुतानमिननिन्दायत्रनं, तत्प्लुतस्य त्रिमात्रस्य लोकप्रसिद्धत्वाम्मन्वायुपदि- टनामान्त्यप्रयोगसिद्धौ लव्यायां तत्प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वम् । न च तावता मन्वादिमिरनेन चोदाहृतेन लोकेन प्रकृतिप्रत्ययादिविभागद्वारेण शब्दापशब्दविवेकज्ञानं तदुपयोगो वाss. श्रीयते । पञ्च प्रयानाः सविभक्तिकाः कर्तव्याः ' इति तद्यानिकोपदेशसिद्धत्वाद् वामणे न पहहविभक्तयः “ अनिवृत्राणि जयनद " " अमिं वो वृत्रहन्तमम् 'अमिनाऽमिः समिथ्यते' इत्येवमादिविमतविभक्तिमयोगदर्शनादन्तरेणापि व्याकरण मतिकमात्रालोचनेनापि वा सविभक्तिकण्याजप्रयोगसिद्धरशास्त्र व्याकरणम् । “यो चा इमां पदशः स्वरशी पाचं विदधाति स आर्विजीनो भवति" इति सम्य. ग्वेदाध्याय्येवमभिधीयते । तपा "चत्वारि वाक्परिमिता पदानि " इति यानि ताप. दोकारमहाव्याहत्यादिचतुष्टयबाहुल्यप्रयोगनानुसरणेन नैरुकरप्यारपर्णसाम्यान्निया- दितिवत्प्रपचितानि, न तत्र व्याकरणस्य कश्चिदधिकारः । यत्तु नामाख्यातोपसर्गनि. पातचतुष्टयानुगतं वैयाकरणमतमाश्रितं तदपि चतुष्टयम्य लोकसिद्धत्वादेव नातीव व्या. करणापेक्षम् । एतद्विपयत्वे च वर्ण्यमाने "तुरीयं वाचो मनुप्या वदन्ति" इत्यसंत्रखमेव स्यात् ।, चतुर्णामपि पदनातानां मनुप्यरुच्यमानत्वात् । तस्मादयमस्य मन्त्रस्याः पौर्वापर्यसंगतो वर्ण्यते । ॥ चत्वारि वारपारीमता पदानि " इति विपद्यते गम्यते तानि चत्वारि प्रत्यक्षानुमानोपमानार्या पत्याख्याति प्रमाणान्यभिधीयन्ते । तत्र यानि प्रतीकविधिप्राकृतवैकृतवाक्यसारूप्यदृष्टानुपपद्यमानादिप्रमौरनुमानोपमानार्यापत्त्यास्य- निमिर्गान्ते, तानि तसिद्धत्वादेव नद्यन्ति नोच्चारयन्ति । यस्तु भागस्तैरशक्यः प्रतिपादयितुं स तुरीयं प्रत्यक्षममधिगम्यमध्येनारो मनुष्या यदन्ति समामनन्तीत्यर्थः । पटप्रमाणीमध्याच्च प्रमाणद्वयं वाक्पदत्वादपोद्धृतम् । अभावम्तावदमावविषयत्वादेव वाक्पदं न भवति । आगमम्य पुनर्वागात्मकत्वात्पद्यमानवागाश्रितम्य पदत्वाश्रयणमनुप- अविद्वांसः प्रत्सभिवादे नानी येन प्नुनि विदुः । काम पु तु विप्रोप्य प्राप्पियायमई वदेत् । इति महाभाध्ये प्यारणात्य पीताम्यपरिहारप्रयोजमवायनार्यमुपन्यस्तः श्लोकः । २३.. (३-२-२२)। 1 ·२७० सतन्त्रघातिकशाघरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ३०८] पन्नम् । प्रत्यक्षपक्षनिक्षिप्तत्वात्पृथक्त्वेनानिर्देश । चत्वारि शृङ्गेत्यम्य तु विषुवति होतु- राज्ये प्रयुचस्य વોર્થ स मन्त्राधिकरणे व्यारयात । न चान काचिद्व्याकरणा- पेक्षा । यत्तु चत्वारि पटनातानि शृङ्गाणीत्येवमादिसरयासामान्यमानेण धर्मविनियोगा. नपेक्षमर्थान्तर वर्ण्यते, तद्वयाकरणकृतवाकौशलमात्रम् ! तादृश च वैशेषिकादिप्वपि तदमियुबै शक्यं योजयितुमित्यनादरणीयम् । " उतत्वः पश्यन् " इत्यपि लोक निरक्तक्ल्पसूत्रमीमासाश्रयोत्पन्नपदार्थवाक्यार्थज्ञानप्रशसार्य एव मन्त्रो विज्ञायमानो न व्याकरणमाद्रियते । एवं " सक्तमिव तितउना" इत्येपोऽप्यविष्ठतस्वाध्यायाध्ययननि- मलवेदाक्षरार्थज्ञानप्रशसार्थ पूर्ववदेव वर्णनीय | " आहितानिरपशब्द प्रयुज्य " इति। व्याख्यातमेवैतत् । यदपि नामकरणे, घोषवठाद्यन्तरन्तम्य द्विचतुरादिवर्णकृदन्तपारग्रह तद्धितवर्ननवचन, तत्कृत्तद्धितसंज्ञयोळकरणेऽपि पूर्वप्रसिद्धयोरेवोपाढानाद्वर्णपारमाणस्य च प्रत्यक्षपूर्वकम्मृत्यधीनत्वाद् घोषवत्त्वादीना च शिक्षाप्रातिशाख्येप्वनुक्रमणात्सर्वेश्च श्रोत्रियरक्लेशेन नामकरणान्न व्याकरण नाम प्रयोगोत्पत्तिशास्त्रत्वेनापेक्षणीयम् । "सुदे- वोअसि वरुण" इत्यत्र यद्यपि तावत्सप्त विमच य एव सप्त सिन्धव इति व्यास्यायन्ते तपाऽपि ताप्सा विभधि सज्ञामान व्याकरणेन क्रियते प्रसिद्धमेव वा गृह्यते । यानि तु प्रयोगरूपाणि तानि लोके बेटे च विमागश प्रत्यक्षाण्येवेति न व्याररणापेक्षयेवमभिधी- यन्ते । यदा पुन सप्त सिन्धवो नद्य एव यतविग्यजमानप्रशसापक्षे वा सप्त होत्रागता वाच सप्त सामम्वरगताम्तद्भक्तिगता वा परिगृह्य ते, तरैतिहासिस्याक्षिकगोचरापन्न- स्वादविषय एवं व्याकरणम्य । संस्कृताना च शब्दाना साधुत्वे परिकल्पिते । वक्तव्य क्म्य सम्कार क्य वा क्यिने पुन ॥ व्याकरणेन शब्देषु सत्रियमाणेषु न ज्ञायते किं तु सम्मियते को वा सम्बार उत्पत्तिप्राप्तिविकारापूर्वसाधनसामाधानाना कियत इति । न तावदन्ति शब्दत्ववर्णत्व यत्ति सस्क्यिा। सर्वप्रातिप्रसङ्गेन न व्यवम्या हि सि यनि ॥ शळले सम्हने म्यादि ध्वनीनामपि साधुता । वर्णत्वेऽप्येश्वर्णाना गा यादीना च तुल्यता ॥ एतेन वर्णन्यक्तिमम्बार प्रत्युट । १५.. (2101). स. (८1१२३ 17. H• (८10 | २१)। म• भा• पसराहनिक । ५मार विस्तानमनारप्रविष्टिन तदि प्रतिटिनम भवति इति र म. मा. पस.१६१.९ (६१५५)।

·[अ०१५।०३०८] मीमांसादर्शने । २७१ गवादिषु गकारादियः सकृत्संस्कृतः क्वचित् । गाच्यादिषु स एवेति साधुरेव प्रसज्यते ॥ एवं प्रत्येक संस्कारे न कस्यचिदसाधुता । समुदायस्तु नेवास्ति तेषामयुगपच्छ्तेः ।। येपा ताबद्वर्णव्यक्तयः प्रध्वंसिन्य एव तेषां विनधानुत्पन्नानां संस्कारायोग्यत्वमेव । वर्तमानाऽपि संस्कारक्षणं नैवावतिष्ठते । तावदेव विनश्येत्सा यावत्संस्कर्तुमिप्यते ॥ न च तां संस्कृतां मयः कश्चन द्रक्ष्यति क्वचित् । सक्तनामिव संस्कारो होमेनैप प्रसज्यते ॥ यथैव होमसंस्कृतानां भस्मसाझावासक्तूनां पुनर्दर्शनविनियोगासंभवाद्वितीयाप्रतिपा- दितसंस्कार्यवपरिग्रहे सक्तवो होमस्तद्भावनाविधिरिति सर्वेषामनर्थकत्वं प्रसज्यत इति संस्कारानाश्रयणं, तथैव क्षणिकशब्दव्यक्तिसंस्कारपक्षे सर्वानर्यकत्वप्रसङ्गः । ततश्च योऽप्ययमनियमोऽमिहितो यद्येवं नित्यः शब्दोऽयापि कार्य उपयथाऽपि लक्षणं प्रवर्त्य- मिति स एवमेव न्यायनिरूपणभयमानाविष्करणार्थ: शिप्यन्यामोहनापों वेति न युक्तः परिग्रहातुम् । अदूरविप्रकृष्टे च वस्तुन्यनियमो मवेत् । शीतोष्णानियम ब्रूयात्को नु मझे सचेतनः ।। उत्पादश्चैव संस्कारः कार्यपक्षे मवेदयम् । ततश्च सुतरां प्राप्ता प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रता ॥ व्याकरणप्रक्रियानुगृहीतेन वैयाकरणेनोत्पाद्यमानेषु साधुशब्देषु नित्यवेदमूलत्ववेदा. त्वनिराकरणं स्वयमेवाऽऽपादितम् । अथ व्याकरणोत्पन्नैः शब्दैवेदोऽपि निर्मितः । ततो व्याकरणस्येव वेदस्याप्यप्रमाणता ।। शब्दश्चोत्पाद्यमानत्वे क्षणान्न स्यात्क्षणान्तरे । ताशस्य च संस्कारो न शक्यो नोपयुज्यते ॥ तस्मादनियम मुक्त्वा नित्यः संक्रियते यदि । विक्रियाख्योऽपि संस्कारस्ततो नैवास्य समवेत् ॥ विना व्याकरणादातिः सिद्धा श्रोत्रसमाश्रया । अदृष्टार्थस्तु संस्कारो विध्यमावान गम्यते ॥

·२७२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३०८ दृष्टार्थेषु च शब्देषु नाराष्टेन प्रयोजनम् । न हीट मोननार्याना वीहीणा प्रोक्षणा फ्लम् ॥ कर्मप्रकरणामाता न च व्याकरणरिया । येनापूर्वप्रयुक्ताना शब्दाना ताकृतिवेत् ।। हनत्यानिविधिवनापि सभवी व्यारियाविधि । पौरुषेय क्य वस्तु विध्याच्छाश्वतो विधि ॥ तेनानारम्यवादेऽपि विधिवास्ति तादृश | अनारम्य विधित्वे च न कर्थित्वसमव ।। ऐकान्तिक हि सरकार्य यत्रतौ स्यात्सुवादिवत् । तद्वारेण ऋतुप्राचिन लोक्यभिचारिण ॥ लोक्वेटगतत्वाच्च शब्दाना व्यभिचारिता । अतो न व्याकिया गच्छेत्तदुपस्थापित ऋतुम् ॥ आवाशेऽनम्थित शब्द सम्म शक्यते थम् । नित्यत्वान्मूर्यभावाञ्च व्योमाश्रितविभुत्ववत् ।। वर्णसम्बारमात्र च यदि व्याररणाद्भवेत् । प्रत्याहारण तसिद्धोंत्तरेण प्रयोजनम् ।। समुदायम्त्ववस्तुत्वान्नैव सम्कारमर्हति । प्रत्येक व मवेचद्वदनिधर्म प्रतीष्टकम् । न च स्थलवटारम्मो वर्णे शनस्य कम्य चित् । येन तत्सम्कृति सियेत्स हि पूर्व निराकृत ॥ म्फोटगोश ताङ्गत्वप्रभृती पटकल्पना । मसरादिपव्याख्याद्वारेणैव निराकृता ।। सर्ववर्णमहोऽपि न समार्य कषचन । न तम्पार्थप्रयुक्तत्वमम्ति हनभित्र नन ॥ अथ विनतुरा वर्गा सक्यिने पो परे । सस्यामानम्य साधुत्व तच्च म्यादितरेवपि । सक्रियतानुपूर्वी घेच्छनधो न सेप्यते । प्रहणोधारणम्यवादा यादिपु व सभवात् ।। ग्रहणोधारणे व सम्मायें यदि मन्यमे । वर्मग कर्ममान्य वमुपरिष्टानिषेत्म्यते ।।

·*०१५।०५४०८ मीमांसादर्शने। २७२ यक्ष्यति हि-- कर्तृगुणे तु कर्मासमवायाद्वाक्यभेदः स्यादिति । ताल्वादिश्नोत्रसंस्कारो न च व्याकरणाद्भवेत् । बंद्योपदिष्टसंस्कारसंस्कार्यत्वावधारणात् ।। मनो वा पुरुपो वाऽथ संस्काराम्पदमिप्यते । .शब्दानुशासनं शास्त्रमिति व्ययं तदा भवेत् ॥ शिष्यानुशासनत्वं हि शास्त्राणामुपपद्यते । शब्दस्याननुशास्यत्वाद्वयर्थ तदनुशासनम् ॥ स्फोटशब्दे व संस्कारः सुतरा नोपपद्यते । असन्ती तत्र हि स्याता प्रकृतिरत्ययावपि ॥ वाक्यस्फोटश्च यैरिटः सर्वाक्यववर्जितः । भामाख्यातादि संस्कार्य तेषा शशविपाणवत् ।। ओद्वारेण संस्कारो यद्यत्राभ्युपगम्यते । शृङ्गं शशादपोनृत्य किं न संस्क्रियते मनाक् ।। अन्यावयवसारूप्यादपोद्धारो यदीप्यते । खरशृङ्गेण सारूप्याच्छशशृङ्गस्य किं न सः | गवयादिषु नाङ्गानां सादृश्यं यनिदर्शितम् । सत्यावयवसामान्यात्तदिहापाप्यते तथा ।। वाक्याधिकरणे चेतद्विस्तरेण निराकृतम् । तेनापोद्धारसंस्कारकल्पनाऽपि न युज्यते ॥ अन्वाचीत शास्त्रं चेच्छब्दानसदपोद्धृतान् । एतेनैवाप्रमाणत्वमस्य माहेन्द्रनालवत् ।। अशिष्यत्वादशात्रत्वमेवं तावत्पदं प्रति । वाक्यानुशासनं नैव कृतं व्याकरणेन च ।। अर्थेन च प्रयुक्तानां शब्दाना संस्किायोदिता । याक्यमेवंविधं चेष्टं न पदान्यर्थवर्गनात् ।। 'ग्रामणार्यों यया नान्ति कश्चिद्राह्मणकम्बले । देवदत्तादयो वाक्ये तथैव स्युरनर्थकाः ।। इति महुप्रपञ्चमुनाका केवलम्प चाप्रयोगादप्रयुक्ताव निराकृत्य कायावास्याना- थमेव व्याकरणमपि व्याख्यानं युक्तमातीत्तदनाश्रयणातु सूत्रवार्तिकमाप्यारवदेव है.. (1-1-1.) १ आदिशब्देन निपानोपयोः परिमह ।

·२७४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत~ अ० १९९० १०८] पूर्वापरविरुद्धमभिधानष्टीकाकारैरपि सुतरा व्याकरणम्याप्रत्ययितपुरुषप्रणीतत्व दर्शि- तम् । अतो विगानभूयिष्ठाद्विरुद्धान्मूल्वर्जितात् । निष्पलाञ्च व्यवस्थान शब्दाना नानुशासनात् ।। ततश्च-- स्वा-याया-ययन मुक्त्वा तत्प्रयोगश्च कर्मसु । शेषशब्दप्रयोगेषु न यवम्योपयुज्यते ।। । तेन सर्व पितय सर्वे सायव इति । अत्रानुमानप्रयोगा - गावीगोण्यादय शब्दा सर्वे गोत्वस्य वाचका ५ वृद्धैम्ता प्रयुत्तत्त्वाद्गोरुनेत्येवमादिवत् ।। एव साधुत्वमेतेपा सर्वेषामर्थसाधनात् । औरत्वानापशनत्व पूर्वदृष्टान्तदर्शनात् ॥ अनादित्य च सर्वेपामवध्यनवधारणात् । क्वतुर्वक्तु पुरो वृत्ते शक्य वक्तु गवादिवत् ।। सावुभिर्मापमाणाना नादृष्टफलसमव !" दृष्टार्थत्वाद्यया धूमादग्नि देशेऽवगच्छताम् ।। अशास्त्रविहित्वाञ्च बुद्धशब्दाभिधानवत् । शास्त्र नावेदरूपत्वात्प्राकृत याझियादिवत् ।। वेट मूलतयाऽप्यस्य प्रमाणत्व न कल्पते । अवे-विषयार्थत्वान्नाटकाटिनिवन्धवत् ।। शानाङ्गमपि नवत तार्यात्स्यादिवत् । अनान्थ्य विनाऽप्यम्माद्वेदेनार्थावबोवनात् ।। न च शब्दप्रयोगाङ्ग सिद्धे तम्मि-प्रवर्तनात् । यीदृशमन तद्दष्ट नेत्रानुमानवन्। यथा हि चक्षुरादिग्रहणानपेक्षम्पाटिविज्ञानसिद्धा तज्जनितार्थापत्तिप्रमव चक्षुराद्य. नुमानमुपजातमपि न पूर्वज्ञानम्यागमेव लोकवे सिद्धशब्दप्रयोगोत्तरकालप्रणीततया ध्याकरणमप्यनङ्गम् । तम्मात्पर्यायशर वाहाव्याम्तम्भवत् । अवारण प्रयोग व न शान निवारितम् ॥ २४ ।।

·मीमांसाइन । २७५ शब्दे प्रयत्ननिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम् ॥ २५ ॥ सिं महत्ता प्रयत्नन शब्दमुञ्चरन्ति-वायु भेस्थितः, उरसि विस्तीर्णः, कण्ठे विवर्तितः, मूर्द्धनमाहत्य परावृत्तः, वक्त्रे विचरन् विविधाञ् शब्दानभिव्यनक्ति । anana एवं प्राऽभिधीयते- अनेकान्तिकता तावदापत्तरिहोच्यते । अन्यथाऽप्युपपन्नत्वात्प्रयोगार्थावबोधयोः याचकत्वाहते यन्तु न कथंचित्प्रयुज्यते । प्रयोगप्रत्ययायत्ता नत्र वाचकता ध्रुवम् ॥ संशयप्रातिबद्धे च पूर्वपक्षार्थनिर्णये। इष्टानिश्चयः शक्यः सुखं सिद्धान्नहेतुना ।, दृढविपर्ययज्ञानानन्तरं सहमेव च सम्यग्ज्ञानोत्पादातिभाराद्वारेकदेशावतारणार्य संशयोत्यापनामात्रमेव तावद्युतम् । अथ वा- संसिद्धव्यवहारत्वादनादित्वं यदानितम् । अपराधप्रसझेन तपा संशयक्रिया ।। यदि होकान्तेन यादृशः परमुखाच्यन्दः श्रूयते तागेव मर्वेश, सर्वदोचार्यत ततो वृद्धव्यवहारपरम्पराया सत्या गवादिभिरिव न गान्यादिभिः कश्चिदपि कालः शून्य आसी. दिस्यध्यवसायादनादित्वमङ्गीक्रियेत । अपराधजन्य शब्दम्य संभवात्तु तदाशङ्काया सत्यां नैकान्ततः • सर्वेषामनादित्वम् । प्रयत्ननिष्पत्तरिति पूर्वोक्तन्यायावधारितप्रयत्ना- मिव्यक्तिरेव हेतुन्वेनोपदिश्यते । अपर आह । अप्रयत्ननिष्पत्तेरपराधम्य 'भागितेति । यो हाम्सटिप्रियता शब्दममिन्यनक्ति तम्य परम्परागतशब्दोच्चारणमात्रात्स समर नविधाना मवेयुः । यदा वप्रयत्ननिष्पत्तिरपि शने मंभाव्यते तदा तत्रापराधनरूपा- न्तरापत्तिप्रप्तवान्न नियोगतः सर्वशब्दाना समानविधानत्वम् । अथ वा शब्दविषयस्य प्रयत्नम्येव या निप्पत्तिस्तस्यामपराधः सुनिपुणानामप्यविक्लकरणानां दृश्यने किमुता- निपुणविगुणकरणानाम्- यश्च प्रयत्ननिप्पत्तावपराधः कृताम्पदः । शन्दे म तदभिन्यन्ये प्रसनन्येन वार्यते ॥ अनश्वानपरा व्यन्यमानेषु माधुता ! सापराधेवमाधुत्वं न्याय व तत्पना । r , ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३०८) In the (long droum out prote) traneasy prontied to the alterer marang saya तिवापराध्यताप्युञ्चारयिता । यथा शुफै पतिष्यामीति कर्दमे पतति, सदुपस्पक्ष्यामीति द्विरुपस्पृशति । ततोऽपराधात्मवृत्ता गाव्यादयो The utterance & use of course words may have onfmation from tnah लोकेऽपिच- अविनष्टे विनष्टे च दृश्येते साध्वसाधुते । तथा सति च तद्वारा सिद्धि शपशब्दयो । यदा सत्यत्वमेवेद साधुत्वमभिधीयते । असत्यत्वमसाधुत्व धर्माधर्मोपयोगवत् ।। धर्माधर्म यवस्था हि सत्यानृतनिष धना । विहितप्रतिपिद्धत्वात्तयोश्चेष्टा सशास्त्रतः ।। अर्थसत्य यथा वाच्य शब्दसत्य नयैव हि । शान्त च हातव्यमर्थानृतवदेव न ॥ एव सति व्यवस्थाने मक्ष्यामक्ष्यविभागवत् । प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रवादिति हेतोरसिद्धता ॥ अथ का यदत्तम् । साधोनित्यप्रसक्तत्वातसाधोरप्रसङ्गत । न धर्मनियमोऽस्तीति तटमभिधीयते ॥ अपराधस्य मागित्वादुमय सावकाशकम् । साचोरनियता प्रातिरसायोश्च प्रयोज्यता ।। यदि हि माधु प्रयुज्यमानो न कश्चित्क्दाचितपि विनश्येत्ततम्तस्य नित्यप्राप्तत्वा निवापशब्दाप्राप्वेश्च नियमशास्त्रमना भवेत् । यता त्वपराधमागित्वे सति द्वयोर प्यनियता प्राप्तिस्तदा साधुनियमकारिण शास्त्रम्य न विषयव्याघात । एक एवाय शब्द पुरषाशक्तिमा कारणादिभेदात्ता ता वर्ण यूनातिरेक्त्रमा यत्वाद्यवस्थामनुपत स्तेन तेनापभ्रशरूपेण गृह्यमाणम्तमेवाथै प्रतिपात्यतीति न पर्यायकल्पनया वाचकशब्दा न्तरत्वका तसिद्धि । किं च । देवदत्तादिनामानि नि मदिग्धानि यानि च । बालेतत्तातिरूपेण नाश्यते तैश्च सशय ॥ तत्तादिशा-पि हि बालप्रयुतात्तनुकारिकठोरशुद्धिप्रयुत्ताद्वा देवदत्ताधर्थप्रत्यय मुपलभमान क्यमिव प्रयोगप्रत्ययदर्शकाभ्यामेव वाचकत्वमध्यवम्येत् । अपभ्रशाश्च ये केचिदा गा यादयो जने । तेऽपि गायाम्पेिण नादय ते व्यमिनारिता ।।। .

·तला भवेयुने नियोगतोऽविच्छिन्नपारम्पयो एघात ॥ २५ ॥ अन्यायश्चानेकशब्दत्वम् ॥ २६ ॥ न चैष न्यायो यत्सदृशाः शब्दा एकमर्थमभिनिविशमानाः, सर्वे- विच्छिन्नपारम्पर्या एवेति । प्रत्ययमात्रदर्शनादभ्युपगम्यते) सादृश्यात्सा- धुशन्देऽप्यवगते प्रत्ययोऽविकल्प्यते । तस्मादीपामेकोऽनादिरन्येऽ. कतिपुचिदेव गाव्यादिषु चिरापभ्रष्टत्वाद्र्याशङ्कया साधुत्वभ्रान्तिर्भवेत् । ये तु संप्रत्येव महायज्ञानकरणरमिनवगाव्याटिरूपेण विनाश्यशब्दाः प्रयुज्यमानाः प्रकृत्य- नुसरणद्वारेण वाऽयं प्रत्यापयन्त उपलभ्यन्ते तेवपि प्रयोगप्रत्ययदर्शनमस्तीत्यनका- न्तिकता। ततश्च त्वत्मयुक्तोऽयं हेतुरप्यपराधमा । अनेकान्तिकनाटोपान्न धस साधनक्षमः ॥ अन्ययोचार्यमाणश्च शब्दोऽपनश्यते यथा । तथा हेतुरनकान्तादेवामासत्यमृच्छति ॥ तम्मादृष्टप्रयोगेऽपि पुनरम्ति विचारणा । वाचकोऽयं न वेत्येवं सति वाऽन्येन निर्णयः ॥ २६ ॥ संशयापाटनात्परपक्षे नितेऽपि स्वपक्षसिद्धिदुर्लभवेत्येवमर्थमुत्तरसूत्रम्---अन्यायथा- नेक शब्दत्त्वमिति । कयं पुनरिदमन्याम्यम् । तदुच्यते- वाच्यवाचकमामर्यनियमो योऽभिवागतः । संबन्धस्तदने करदे स्वम्पासोऽपि हीयते ॥ एकात्मकयोरेव हि वाच्यवाचकयोरन्योन्याक्षेपात्परम्परनियमः संभवत्यन्यतरम्यापि त्वमेकत्वे सति व्यभिचारानियमहानिः । कि च- सामर्थ सर्वमायानामपत्याऽवगम्यते । एकसामर्थ्यमिद्धेऽ नाने तच्च लभ्यते ।। अत्यन्तादृष्टा हि वाच्यमत्ययान्यथानुपपनिमात्रप्रमाणिका वाचकशापारकर करिता तदनुसार्यपभ्रंशेवपि नेटनुगम्यते को नाम निरपेक्षवानकशवस्यन्तरकरसनां नाम च व्यवहारामर्थम्याभ्युपगम्यते । तेने नव सिऽ द्वितीयादि व निष्फलम् ॥ लभेत । किच- विरुल्सम्याटोपत्र पुरस्तादेव वर्णितम् । महानेरशन्दले निश्चयेन प्रमज्यते ॥

·. सतन्नवार्तिकशावरभाष्यसमेते--- [अ०१पा०३०८ पभ्रशाः । हस्त• कर. पाणिरित्येवमादिषु त्वभियुक्तोपदेशादनादिरणी पामर्थेन सबन्ध इति ॥ २६ ॥ - तत्र तत्त्वमभियोगविशेपास्यात् ॥ २७ ॥ कय पुनस्तत्र तत्त्व , शक्य विज्ञातुम् । शक्यमित्याह । आधिनी नामान्तरे श्रुते चार्थस्तद्भिन्नोऽन्य प्रतीयते । संज्ञा चोत्पत्तिसयोगादित्यमेतद्वदिप्यते ॥ या तु हस्त कर पाणिरित्यत्रानेक्शन्ता । अनन्यगतिकत्वेन सा दृढम्मरणेन च ॥ एकशक्त्यनुसारेण यावत्त्वस्ति मति काचेत् । उपमानानुमानाम्या तावत्सेवानुगम्यते ।। तस्मात्स्वरूपसनन्धशनार्थत्वनिरूपणे । एकैनियमादेव गति म्यान्नान्यगोचरा ॥ यथा च प्रकृतिसारूप्यद्वारेणापभ्रशा प्राकृतीमेव शक्तिमाविर्भावय तोऽर्थप्रतिपत्तानु पयोग गच्छन्ति तथा तदशक्तियानुरूपत्वादित्यत्र वर्णयिष्यते । तेनानेकप्रयोगेऽपि कश्चित्वार्यसगत । तटपम्थापनेनान्ये बोधकान्त-शक्तिना ॥ २६ ॥ तुल्यप्रयोगप्रतिपत्तीनामन्यतरावधारणमशक्यमिति चढत आह-तत्र तत्त्वमभियो गविशेषात्स्यादिति । पुनरमियोग को वा तद्विशेप अथ वा तेन वाचक्त्वनि रूपणमिति । तदुच्यते-- रक्षणश्रवणाभ्यासाभियोग प्रवर्तते । तेन लक्ष्यान्तरज्ञान तद्विशेषोऽमिधीयते ॥ प्रतिपदपाठो ह्यानन्त्या-त्यन्ताशक्यस्त भावे च रमणानुसरणमेवैक्मशेपलक्ष्यनिरू पणक्षमत्वनावधार्यते । तम्मान लोस्वेताम्या कश्चित् व्याकरणाहते । वाचकाननपभ्रष्टान्ययावज्ञातुमर्हति ।। तत्सामम्त्यापरिक्षाने पारिशेष्यानिरूपणात् । अर्थापत्त्याऽपशाना निश्चयो नोपपद्यते ॥ लमणानुगमाद्यास्तु बहिरेव प्रयुञ्जते । नियतप्रतिपक्षत्वात्तेप्वापत्तिसमव ।। १० म० (-२-८)। २ • सू० (१-३-८)।

·ह्यभियुक्ता भवन्ति । दृश्यते चाभियुक्तानां गुणयतामविस्मरणमुपपन्नम् ।। प्रत्यक्ष चैतद् गुण्यमानं न भ्रश्यत इति । तस्माद् यमभियुक्ता उपदि. शन्त्येप एव साधुरिति, साधुरित्यवगन्तव्यः ॥ २७ ॥' तेनामयज्ञानस्यापि व्याकरणमेवोपाय इति तद्गताभियोगविशेपानयणम् । यत्तु प्रयो. गोत्पत्तिशास्त्रत्वादिति लक्षणे तन्मूलासंभवादितरेतराश्रयत्वमुक्तं तल्लोकव्यवहारप्रसिद्ध- प्रतिपादकत्वमात्रणानिर्णीतपारमार्थिकवाचकत्वैरपि व्याकरणावयवभूतैः पदैः केपीचित्सा. धुत्वमन्वाख्याय पुनस्तरप्यन्वाख्यापकशब्दसाधुत्वनिर्णयात्परिहरिप्यते । यदि वाचकतवाऽऽदी न स्याव्याकरणाहते | न विज्ञायेत वा तत्र मवेदन्योन्यसंश्रयम् ॥ निर्यात वाचकत्वेऽपि तदपभ्रंशसंकरात् । विवेकप्रतिपत्त्यर्थमिष्टा च व्याक्रिया स्मृतिः ।। तेन संकीर्णासकीर्णवाचकनानोपायवालोकन्याकरणयोभिन्नविषयत्वेनापुनरुक्तता,विदे साधुशब्दमात्रदर्शनादनकं व्याकरणमिति चेत् । न । अकृत्स्नविषयत्वात् । केचियवस्थिता एव साधवो लोकवेदयोः।। सर्वशाखागतान्विद्यात्को वा साधारणानपि । ययंव लौकिकप्रतिपदपाठस्याशक्यत्वमेवं वेदेऽपि सर्वशाखागतासकृदपि श्रोतुम. शक्तिः किमुताध्येतुम् । प्रकृतिप्रत्ययानन्त्याद्यावन्तः पदराशयः । लक्षणेनानुगम्यन्ते कस्तानध्येतुमर्हति ॥ एतेन पुरुषार्थऋत्वर्थादृष्टसाधुशब्दप्रयोगज्ञानसाध्यसाधनभावविधिवाक्यगतपदव्या- त्रिया तस्याश्च पूर्वप्रसिद्धतन्मूलत्वकल्पनागतेतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गः प्रत्युक्तः । यदि होका. न्तेन "तस्मान्न ब्राह्मणेन म्लेच्छितवै" "एकः शब्दः सम्यक्षातः सुप्रयुक्तः शास्त्रा. वितः स्वर्ग लोके कामधुग्भवति" "तस्मादेपा व्याकृता वागुद्यते" इति. चैवमादिकतु- पुरुषगतनियमविधिदर्शनोत्तरकालमेव व्याकरणेन प्रवर्तितव्यमिति पार्वापर्यव्यवस्था मवे. तत एवं पर्यनुयोगः प्रतज्येतापि व्याकृतत्वाश्रयो वेदविधिदविष्याश्रयं च न्याकरणं कथमवकल्पिप्यत इति । यदा तु किंचिदन्योपनिनदप्रकृतिमत्ययादिविभागद्वारप्रक्रिया- स्मकन्याकरणस्मृतिवनितकालाभावादन्याख्यानान्वाख्येयान्दाज्यातविधिप्रयोगानन्याख्या. तप्रतिपेघवर्ननपटकाम्याप्यवगम्यमानवेदविधिमूलत्वादनावित्वे सति सपा वेदवेदियुपाह- बनीयानयुगोदोहनादिम्वरूपतत्कार्थनासाधनविधीनामिव सर्वदाऽनषगवपूर्वापरविभागसंव- 1. सं. (1---1) 1 --- - .

·१२८० सत्तन्त्रवातिकशावरभाप्पसमेते - अ०१पा०३१०८] . न्धेऽत्यन्तादृष्टार्थत्वमेव केवल शास्त्रप्रत्ययाधीन, तदा सर्वकालव्याक्रियमाणविद्यमान शब्दनियमविधेर्न किंचिदनुपपन्नम् । यत्तु वाचकत्वावाचकत्वन्यतिरिक्त साध्वसाधुता- मावाद्वाचकावाचकत्वयोश्च लौकिकप्रयोगप्रतिपत्तितद्विपर्ययमात्रशरणत्वाना यादिशब्दा- भामवाचकत्त्वप्रतिज्ञाने लोकविरोधान मर्यादिशब्दमाकाक्षरपाटप्रसिद्धन्यूनातिरिक्तविष- र्यम्तवर्णपद्व्यतिरिक्प्रसिद्धमध्ये कश्चिटपशब्दो नामास्तीति । तत्राभिधीयते- समुग्धवाचके के लक्षणाद्वाचक म्फुट | गम्यते म्मरण चोचमाचाराद्वलवत्तरम् ॥ लोकत्यावरणाम्या हि मिश्राम्यामविप्लुतवाचासिद्धिरिति तावदेव लोकन्यवहारा. द्वाचक्त्वज्ञानं जायते यावद्वयाकरणानुगतत्व नाभ्युपगम्यते । यहा तु तयोर्मार्गभेदेन प्रतिपत्तिम्तदा 'तेवदर्शनाद्विरोधस्य समो विप्रतिपत्ति स्यात्' इत्युपन्यस्य 'शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् ' इत्यनेनेवोत्तरेण व्याकरणाख्यशास्त्रगत- प्रतिपत्तिवलीयत्व तदमियुक्त पुस्पबलीयम्त्व वा पूर्वमेव म्यापितम् । तणावाचस्त्व च वढदोरेन वा यते । स्मर्यमाणविरोधस्तु ब्राह्मणाबाह्मणादिवत् ।। यथैव तुल्यशिर पाण्याद्याकारेप्वपि सर्वर्णलोरदृष्टिग्राह्येषु ब्राह्मणादिषु मातापितृ- सबन्धस्मरणादेव वर्णविवेकावधारण मवति नया साधुशब्दावधारणमपीति लोकविरो - घाभाव । । पपा च तुरुपपाष्पादिरूपत्वाद्वर्णप्तकरम् । वढत म्मृतिवाघ म्यात्तथा वाचकसकरम् ।। आदितश्च स्मृते सिद्ध प्रत्यक्षेणापि गम्यते । साध्वसाधुविभागोऽय कुशलैर्वर्णमेदवन् ।। यो नाम स्मृतिप्रतिपादितोऽर्थ कर्मफ्लपकन्धवदनियतकालत्वान्न ज्ञायते क्दा मवि. प्यतीति सोऽत्यन्त प्रत्यक्षाद्यविषयत्वात्केवलश स्त्रमूलत्वेन म्याप्यते । यम्य त्वादी म्मरण ननितविवेके कृते तदनन्तरमेव प्रत्यक्षमपि विचाराम्यासननितसम्कारस्य रागा. भ्यासमानितषड्नादिविभागविषयमिव मावसाघुशब्दरूपगोचरमपनायते । तस्मै तण यो नाम साधयेच्छब्दसत्रम् । तम्य प्रत्यक्षबाघोऽपि वर्णसकरवाधवत् ।। तेनापशन्टगतवाचक्त्वापादनम्यैव समस्तप्रमाणविरोध शक्यो वक्तु न स्मर्यमाण. शब्दसाघुलपक्षम्येति निरवद्यता । तेनादृष्टार्थप्रत्यायननियमप्रतिपेपद्वार धर्माधर्मसाध. १. स. (१-३-४) ·[अ०१पा०३०८] मीमासादर्शने । नत्वकृतमपि साध्वसाधुत्वज्ञानमुपपत्स्यते । यम्त्वाह साधुत्व नेन्द्रियग्राह्यमित्यादि श्लो- कम् । त प्रत्येव वपत्यम् । साधुत्वमिन्द्रियग्राह्य लिगमन्य च विद्यते । शास्त्रस्य विषयोऽप्येष प्रयोगोऽप्यस्त्यसकर ॥ इति । अन्तनिरन्ताम्बूकृतादिदोपवर्मितनियतहम्बादिकालामिन्यन्ययपालसितक्रमग्राह्य वर्णाना स्मर्यमाणाविनष्टवानकरूपविषयोरज्ञानेनोटात्तादिवदिन्द्रियग्राह्यत्वम् । तदुत्तर- कालप्रवृत्त यवहारगतार्यप्रतिपत्तिसहितलक्षणगतप्रकृतिप्रत्ययलोपागमविकारादेशानिलिङ्ग- मप्यन्यभिचारि विद्यते । शास्त्रम्य च द्विवियस्यापि श्रुतिस्मृतिरूपम्य स्वर्गलोकय झोपकारप्तिद्विसाधनमावप्रतिपादनार्थस्यानिर्यकार्यस्वरूपज्ञानार्यस्य चायमेवविध एवा न्योऽपि विषय । अविनष्टै शर्मापमाणम्य स्वायज्ञोपकारौ मवत याक्षे च र्मण्यपशब्द पमाणस्यानृतमिव वदत प्रतिपिद्धाचरणनिमित्तकतु वैगुण्यप्रसङ्ग । ययोत ॥ वाग्योगविदथ्यति वापराले" इति । एता द्वानप्ययों न शास्त्रादृतेऽन्येन प्रतिपादयितु शक्यते इत्यतीवशास्त्रविषय ।द्वाभ्यामेव च विधिप्रतिपे म्यामपिनष्टै शने स्वर्गयज्ञोपकारकामो मापेत न विनष्टेरिति न प्रतिशब्दापशु-मन- न्तविधिप्रतिषेधकल्पनप्रसङ्ग । न च विधिप्रतिषेधविपयेणेव शास्त्रेण भवितव्य न प्रमे यस्वरूपज्ञापनार्थनेत्येतदीश्वराज्ञासिद्धम् । न हि अविनाशी वा अरे अयमात्माऽनुच्छि तिधर्मा' इत्यादि, 'चतुस्त्रिंशदाधीनानि सरस्वत्या विनशनलाक्षप्रश्रवणे' इत्येवमादिवा. स्पशेषाणा च शास्त्रगतानानर्थतत्त्वप्रतिपादनपरत्व न लम्यते । नापि तत्प्रतिपादने शानशब्दवाच्यावत्राव । अयापि विधिप्रतिषेधात्मनैव शास्त्रेग भवितयमित्ति का वित्परिमापा तथाऽप्येवविधा साधुशना प्रत्येत या इतीहशो विधि सभवत्येव । यो वा. क्यान्तरावगतादृष्टपलार्थी यद्यविन शब्दै पितुमिच्छेत् स तानेवरूपानेतत्वममा प्राध्य वर्णानुपादीत नाधिकान्न न्यूनाश्चेति यावद्रूप विधिप्रतिषेधौ शक्यौ दर्शयितुमिति शास्त्रविषयलसिद्धि । निसनिपद्धवाळप्रयुक्तदेवतत्ततत्तादिशब्दोपमयाऽपि च सर्व शब्दाना विनष्टाविनष्टरूपैरवश्य मवित यमिति शक्य विज्ञातुम् । एव व्याकरणानुगत वैदिकालाविनाशमाश्यादपि तद्विपलारिकाविनष्टत्वोपमान दर्शयितन्यम् । तथा लौकिकार्थप्रत्ययोत्यापितवाचकत्वार्थापत्तिलम्यम्तावदेव, साधुत्वनिश्चय । तन समवत्म माटालस्यकरणवगुष्यनिमितापभ्रष्टम्यवर्तितकेवलसा व वाख्यानम्यान्यथानुपपद्यमानत्वा दपरयाऽप्यपत्त्या सिद्धमेव साधुत्वज्ञानम् । अपभ्रशेषु साधुत्व तुल्यात्यायच्यने । लक्षणामावमार्गेण तम्याभावोजी निश्चिन ॥ इति ॥

·सतन्त्रवातिशावरमाध्यसमेते- [अ०१पा०३०) । पणामपि प्रमाणाना साध्वसाधुत्वनिर्णये। व्यापारोऽम्तीति को जल्पे साधुत्व निष्प्रमाणकम् ।। यद्यप्यनभियुक्ताना प्रयोगोऽम्ति ससार । अभियुक्ता विवेश्यन्ते तयाऽपि ब्राह्मणादिवत् ।। यथा च पद्मरागादीन्याचम्पटिकमिश्रितान् । परीक्षका विजानन्ति साधुत्वमपरे तथा । यथा रत्नपरीक्षाया साम्बसावुत्वरक्षणम् । तथा व्याकरणामिद्ध साधुशननिरूपणम् ॥ परिपेयन्यावरणागमपरम्परायामपि च तदनुगतसाधुत्वानन्तरदर्शनात्पूर्वदृष्टविवेकता- नमानपरत्वाहा नान्धपरम्परावचनन्यायप्रसङ्ग यावानिह दृष्टार्थीश स वैदिकविधिप्रति. पेधद्वयादेवोपपन्न । तसिद्धयर्थाविनष्टशब्दरूपाज्ञान वेदशिष्टप्रयोगमवादिव्याकरणान्वा- ख्यानपारम्पर्येण सद्य फ्लत्वात्सुलममिति न पुरपकृतत्वनिमित्तटोपगसङ्ग । यत्तु दृष्टार्थ- त्वात्म्वमामर्यप्राप्तत्वादेव 'अप्राप्ते शास्त्रमर्थवत्' इति वाचकभाषणविधानमनुपपन्नमिति तत्राविकरणेनेवोत्तर दाम्यते 'नियमार्था वा श्रुतिरच्यते' इति । यत्त्ववाचकत्वेनापशब्दा नामप्रसङ्गायावाभावे नियमानुपपत्तिरिति । तत्रोच्यते- नियमः परिसस्या वा न व्यावादिनप्यते । नित्यतामानकारी तु नियम नि लम्यते ॥ सति भापित ये कदाचिद्रविनष्टेन मारेत कढाचित्प्रमादाशक्तिनापभ्रशेनाप्यभि- निकोननादिना वा शरहितेनव प्रत्यापयेत् । अत्र श्रेयोऽयिनोऽवश्य साभापा नियम्यते । नियोगेन हि ता कुर्वनपूर्व साधयिप्यति ।। यद्यपि च नियमेऽन्यनिवृत्तिरवश्य कल्पनीया तथाऽपि साधुशब्दस्मृति यवहिताना कालबद्धरूपभ्रान्तिवाचकत्वगृहीताना चापशळाना समवनि प्रयोगप्रसने साधुनियमेन ज्यावृत्ति । अथ वा नवापशब्दानामपृथक्त्वे केचिदेवनियाविषयानेक्द्रन्यगुणादिवभिघाया प्राप्नुवन्ति ये साधुनियमेन व्यावत्यैरन् । किं तु । १. सू० (६-२-४) •म• (-२-९) । ३ विप्रपाभिधायिकालान्दो सानामपदाना, रू.पदपरामृष्टो याप्रमयमायावधिदीघकालप्रयागणे यश्च सान्दोकम्रेच्छभाषण विलक्षणसाधुशलमाया मकाऽतभया मक्कारणनन्यया धान्याधुनिवचिकत्वेन गृही तानामिन्यथ ·[अ०१पा०३.०८ मीमांसादर्शने । २८३ . साधूनेव प्रयुनाना नाशयेयुरयत्ननः । मा विनीनशदित्येवं नियमस्तान्निपच्छति ॥ तथपा । ' यो विदावः स नैर्ऋतः' इत्येवमादिदोपनिन्दापूर्वकम् ' अविदहता अपपितयः ' इनि नियम्यने । तया ' दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्गतो या ' इत्यादिना निन्दितत्वात् । तस्माद्राह्मणेन न ग्लेच्छिन्दै नापमापितये म्लेच्छो ह वा एप यद. पशब्दः इति प्रमादादिनिमित्ताविनाशेन शन्दकार्यादर्यसाधनादपेतोऽयं म्लेच्छा, देच्छे अन्यचायां वाचि । इति म्मरणास न प्रयोकन्य इति प्रतिषेधः । तस्मा- देषा व्याकृता वागुयते ' इति च विधिरविनष्टप्रयोगनियमापः। ननु चाशचिना दोपाः प्रमादानिनाश्च ये। परिहर्तुमशनपत्यानिपस्याप्यमानसः । उन्यते-- प्रमादमेव मा कापी: सामांय यनम्व च । एवमयों निघोऽयं नाऽऽदियतान्यया हामी । अन्ये सुखमुखारूता नलेशेन विवक्षनः । शक्तावाप्रमत्ताम्य यदेयुरनिवारिताः ॥ अशक्तनांशिताश्चान्ये दाक्षिण्याद्यनुपर्तनात् । मानन्तोऽपि प्रयुधीरन् यदि शाग्नं न वारयेत् ॥ अन्गेऽपि माइतालापेरशन्यवहतमिः । सह न्ययाहरन्तम्नानुपेत्यापि प्रयुञ्जते ।। तस्करं नाम यत्तिचित्स्यादपभ्रंशशारणम् । दूरात्परिहरेयुम्ननिति यत्नो नियम्यते ।। यत्तु रार्थप्रत्यागननिराकासवादाप्रयोगोत्पत्यशाम्यस्यामिनि । तत्रोच्यने- दृष्टे मत्पति पर नियमामिप्यते । कारवर पुराय तस्मयोगपनत्वना ।। 'एकम्य तुमयत्ये संयोगपत' तह प्रारणानारम्यवादाम्यामवगतं, तत्र- ऋत्वाशे पग यादवादः फलश्रुतिः । पुरपातु निदशापिन्द्रमात्रयदर्शनात् ।। मत पनि नोवायत्वात्मादृष्टोपमं प्रक्षममिति नियमापूर्वमात्मसार्वरपुरपा- माश फर प्रतिमा कोनि पाप नियमम्य स्वायतीपयोजन याद. प्रतिरोधाशयामनिषादिभ्यो का पुनरा मिस्तादनारासनियमापोरनी 14. (२.५).. (1-1-1.12.. (1-1-11:

·२८४ सतन्त्रवातिफशावरभाष्यसमेत- [अ०१पा०३३०८] वनसामथ्र्य नास्तीत्यवश्यमर्थवादोपात्तमेव स्वर्गलोके कामधुगायेव फलत्वेनाऽऽश्रयणीयम् । यत्तु न ज्ञायते केदं नियमापूर्वमाश्रितमिति, तत्राभिधीयते- ऋत्वयं तावदनेषु तदर्थेष्वेव संश्रितम् । अनङ्गत्वामिधानार्थ म्यात्ऋत्वर्थ नराश्रितम् ॥ ' प्रकरणविशेषाद्वा तद्युक्तस्य तत्सम्कारो द्रव्यवत् ' इति हि ज्योतिष्टोमप्रकरणगत. ब्राह्मणशब्दलक्षिततदपूर्वसाधनयनमानसंस्कारत्वात्साधुमाषणनियमापूर्वस्य । ' याज. मानास्तु तत्प्रधानत्वात्कर्मवत् ' इत्यनेन न्यायेन फलप्रतिग्रहणयोग्यत्वाधानार्थ तदाश्रितमेव विज्ञायते । पुरुषार्थवाक्येऽपि सम्यक्षातसुप्रयुक्तत्वाक्षियज्ञातृप्रयोकृपर्युपस्थापनास्क्रिया- फलयोश्च तद्गामित्वात्प्रधानयागाद्यपूर्ववदेव ज्ञातृप्रयोक्त्राश्रितं निप्पद्यते । तृतीयोतिक्रियागम्यगुणमावेऽपि वक्तरि । संस्कार्यत्वात्प्रधानत्वं स्यात्प्रयामाज्यशेषरत् ।। यथैव । प्रयाजशेषेण स्वीप्यभिघारयति' इति सत्यपि शेषस्य तृतीयानिर्देशे कार्योपयोगित्वासंस्कार्यत्वावधारणमेवं ब्राह्मणम्यापीत्यदोपः । यदि वा ब्राह्मणेनेति तृतीया यागकारिण । कामधुक्छब्दयोगाच्च वहिः प्राधान्यकल्पना॥ नैव म्लेच्छनकारित्वात्तृतीयेयं प्रतीयते । कुर्वता यागमित्येवं ब्राह्मणेनेति योज्यते ॥ यागे यो गुणभावश्च संम्कारे सा प्रधानता । न ह्यारादुपकारित्वं संयुक्तम्योपयोगिता ॥ तञ्चोपयोगित्वं प्रकरणतृतीयाविमक्तिश्रवणाम्यामवगतं शेषम्वीकरणसमर्थं भवति । बाह्यपुरपार्थत्वेऽपि कामधुच्छन्दम्य पुरुषोपमोग्यकाम्यमानार्थसाधनवचनत्वात्पुरुषप्रा. घान्यप्रतिपत्तिः । यद्यपि च शब्दोच्चारणमुच्चारयित्र क्रत्वर्थं च न भवति तथाऽपि तद्गतनियमप्रतिषेधयोरेव ऋत्वर्थपुरुषार्थत्वे भविष्यतः । न हि यदर्थे कर्मणि या नियमप्रतिषेधो तावेव केवली तदर्थी मवत. | तथा हि--- स्रयुपायमासमक्षादिपुरुषार्थमपि श्रितः प्रतिषेधः ऋतोरङ्गमिष्टः प्रकरणाश्रयात् ॥ ऋत्वर्थात्खादिराचेष्टा वीर्यसिद्धिविधानतः । मोजनाच्चाप्यतिथ्यर्यादपूर्व दातृसंश्रितम् ॥ अतश्च परार्थोच्चारणाश्रितावपि नियमप्रतिषेधौ स्वप्रयोजनासावेलायां संनिहि. तपुरुषप्रधानी विज्ञायते। म. (३-४-९).? # म. (३-८-०)। १ ·[अ०१५१०३१०८ मीमांसादर्शने । २८५ अतश्च वेदमूलल्वे सत्येवं प्रतिपादिते । प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वं यदुक्तं तदसत्कृतम् ।। यच्चास्य कृत्रिमत्वेन स्वतः शास्त्रत्वबाधनम् । तत्प्रसिद्धिविरुद्धं स्यादनन्द्रशशिवाक्यवत् ।। शास्त्रशब्दो यदि तावदस्ततश्चतुर्दशसु तावद्विद्यास्यानेषु शास्त्रस्थानामेव प्रसिद्ध- स्तदन्तर्गतत्वाच्च न्याकरणस्य शास्त्रत्वनिराकरणानुपपतिः । अथापि शिष्यतेऽनेनेति शास्त्रत्वमन्वर्षमिप्यते तथाऽपि ब्याकरणेन साधुशब्दाः शिष्यन्ते तदनुगमोपाया वा प्रकृतिप्रत्ययादयस्तदमियुक्तशिष्यजनो वेति सर्वथा शास्त्रशब्दप्रवृत्तिरविहता । प्रसिद्धमपि शास्त्रत्वं यस्तु तर्केण वारयेत् । वेदस्यापि स नित्यत्वान्योमवद्वारायप्यति ।। यथैव हि व्याकरणादीना कृत्रिमकाव्योपनिबन्धसाधाच्छानत्वं प्रतिपेद्धमध्यवती. यते, तथाऽऽकाशदिकालात्मना परमाणुदृष्टान्तवलेन नित्यत्वादिस्याशास्त्रत्वमप्यय- लेनेव कियेत । यो हि नागरिकभापाभिज्ञतया ग्रामीणैर्मातापितरावपि शुक्लबचौरभि- दधीत स केनान्येन वायत । पराविनयं कुर्वपितृभ्या वार्यते सुतः । तयोरेवाविनीतत्य को मवेद्विनिवारकः ।। तथा बहिरसंबद्धं वदन्वेदेन वार्यते । साहेन तं पुननिनन्केनान्येन निवार्यते ।। कुद्धो यो नाम ये हन्ति स तस्याङ्गानि कृन्तति । कृताइस्य ततस्तस्य विनाशः फियता भवेत् ।। तेन त्रयी 'द्विषन्पूर्व वेदाङ्गान्येव लुम्पति । ततम्तेनैव मार्गेण मूलान्यन्यस्य कृन्तति ।। श्रुनिस्मृतिप्रमाणत्वे हेतुपूर्व निरूपिते । अङ्गानामप्रमाणत्वमशास्त्रत्वं च को वदेत् ।। यवितरस्मृर्तानां प्रायेण सारूप्याद्वयाकरणम्य तद्विलक्षणत्वात्तन्मध्यपातित्वमसंमा. व्यमिति । तत्रोच्यते । सर्वधर्मसूत्राणां वर्णाश्रमधर्मोपदेशित्वाद्धर्माणां चैकरूपप्रायत्वा- स्परस्परसंवादित्वं युक्त, व्याकरणस्य त्वन्य एव साधुशब्दतत्त्वनिर्णयरूपो विषयस्त. त्रास्य न्याकरणान्तरेणेव संगतिः स्यान्न धर्मसूत्रः । स्मृतित्वं त्वज्ञानां धर्मसूत्राणां चावशिष्टम् । १ शुरुववनमिति-निटरवचनमित्यर्थः ।

·२८६ सतन्त्रवातियावरमाप्यसमते- [अ०१पा.१०८) - अयापि स्मृतिशळेन नानानाममिधेयता । तथाऽप्येपा न शास्त्रत्वप्रमाणत्वनिगक्रिया ।। पुराण मानयो धर्म सानो चिकित्सितम् ॥ इति हि तुल्यवत्प्रामाण्यम्मरणम्- अपि वा कर्तृमामान्यादुचो न्यायश्च य स्मृते । प्रमाणत्वे समानोऽमो वेदानेवपि गम्यते ॥ प्रमाणपटकमूलत्व पूर्व चैया प्रदर्शिनम् । दृष्टादृष्टफलत्वेन तम्मान्नाम्त्याप्रमाणता ।। एक्म्य च यदा युक्त्या ममूडत्व निरूपिनम् । पारपेयान्तरमन्थमूलनाऽपि तदेप्यते ॥ असमाविनमूल हि पारपेय यदुच्यने । मूले तम्याप्रतिष्टत्व रूपे जात्यन्यवाक्यवत् ।। इह तु समूलत्वाकान्तरितप्रामाण्यसिद्धि । यत्तु सूनवानिक्माप्यकाराणामन्योन्य विगतवचनत्वादप्रमाणत्वमिति । तत्राभिधीयते-- म्मृतीनामप्रमाणत्वे विगान नैव कारणम् । श्रुतीनामपि मूयिष्ठ विगीतत्व हि दृश्यते ।। विगीतवाक्यमूलाना यदि म्यादविगीतना । तासा तनोऽप्रमाणत्व भवेन्मूलविपर्ययात् ।। मूलानुरूप्येण हि स्मृतीना प्रमाणत्व तहविगानेन परम्परविगीतत्वमनम्नामा न दूपणम् । विगानाद्धि विकल्स म्यान्नकवाप्यप्रमाणना ॥ धर्मपावनताशे च विगान नैव विद्यते । अवास्यानविगान तु लदयमेदान दुप्यति ।। पुनरक्तवादिना हि यत्सूत्रप्रत्यास्थान तम्य च पुन समाधानम् । तम्यावनिकमत्वान्न किंचिपि दुप्यति । ये चापीयुपमम्म्याने ते च म्मृत्यन्नराश्रित ॥ न चाधिशेपमध्यानान्न्यूनभ्याम्त्यप्रमाणता ।। नद्यया । वानमनेयिशामायामा वयव चरक्शावामु च बहित्येतावना नासविषय मप्रमाणीकुन्नि । तम्माश्यमपि न टोष । यन्तु भूत्रकारम्य प्रयोजनानभिधानो. पाटम्म । • (म. १-३-३) ·“अ०१पा०३०८ मीमांसादर्शने । -२८७ स श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वान्नोपालम्मत्वमर्हति ! ग्रन्थान्ते च स्वसंवेद्यं सुलानं तत्प्रयोजनम् ।। सत्यवचनं च सर्वश्रुतिस्मृतिषु स्वर्गसाधनत्वेन यागसाधनत्वेन च नियतम् । सत्य च द्विविधं शब्दसत्यमर्थसत्यं च | तत्र यथैव यथावस्थिताविप्लुतार्थवचनं श्रेयःसाघनमेवं ययावस्थितशब्दसत्यवचनमपि, यथा धार्थसत्यविपर्ययः प्रत्यवायायै विनियोगका- छप्रयुक्तशब्दानृतवचनमपि । शब्दसाधुस्थज्ञानं च व्याकरणाभियोगविशेषादित्युक्तम् । तस्माद्विज्ञायमानत्वानोक्तं मूलकृता स्वयम् । शास्त्रेण सर्वशब्दानामन्याख्यानप्रयोजनम् ॥ न च व्याकरणप्रयोजनाभिप्राय प्रति केचिद्विवदन्ते । स एव स्वमिप्रायः किं न्याय्यो नेत्यर्यान्तरमेतत् । धर्माय नियम चाऽऽह वाक्यकारः प्रयोजनम् । वेदमूलस्तु तत्रैक एको व्याकरणाश्रयः ।। नियमद्वयप्रयुक्त व्याकरणम् । साधुशव्दज्ञानात्तत्पूर्वप्रयोगाद्वा स्वर्गयज्ञोपकारासद्धि- रित्येतत्तावद्वेदमूलमनन्यप्रमाणकत्वात् । अतश्चायं तावद्वेदाख्येन शास्त्रेण धर्मनियमः । तथा व्याकरणाख्येन साधुरूपं नियम्यते । अविशेषेण सिद्धिः स्पाद्विना व्याकरणस्मृतेः ॥ तेन वेदावगतसम्यादातसाधुशब्दप्रयोगात्मकधर्माङ्गत्वेन व्याकरणप्रक्रियतिकर्तव्य. तया नित्यवाचकशब्दरूपज्ञाननियमः क्रियते । यच कात्यायनेन ज्ञाने धर्म इति चेत्तपाऽधर्म इति तन्त्रेण प्रसङ्गेन वाऽपशब्दज्ञानादधर्मत्यापत्तिदोपमभिधाय शास्त्र- पूर्वप्रयोगेऽभ्युदय इति निःश्रेयससिद्धयुगयेऽवधारिते यत्पुनः परावृत्य माष्यका- रेणोक्तम्, अर्थ वा पुनरस्तु ज्ञाने धर्म इत्यम्युपेत्यवादमानं तत्पूर्वोक्तदोपपरिहार- सामर्थ्यप्रदर्शनार्थ कृत्वाचिन्तान्यायेनोक्तम् । परमार्थतस्त्वन्यानर्थक्यप्रसङ्गपिज्ञातपारा- .पादितार्थवादत्वात्फलश्रुतिर्न फलप्रतिपत्तिक्षमा विज्ञायते । यथा 'योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेद' इति ज्ञानमात्रादेव ब्रह्महत्यातरणं यदि सिध्येत्को जातुचिबहु- द्रव्यव्ययायाससाध्यमश्वमेधं कुर्यात् । तद्विधानं चानर्यकमेव स्यात् । एवं शब्दज्ञाना- चेद्धर्मः सिध्योको नामानेकतास्वादिव्यापारायासखेदमनुभवेत् । तस्मात्क्रतुदेव ज्ञान- १ लोकनोऽयंप्रयुक्ने शब्दप्रयोगे शात्रेण धनियमः। २ म. मा. पस्सशाहिनके । ३ शास्त्र. पूर्वक प्रयोगेऽभ्युदयस्तत्तुल्य वेदशब्देन । ४ म० मा० पस्प० ।

·२८८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३०८) पूर्वप्रयोगस्यैव फल कारणे कार्यवदुपचारात्तण्डुले देववर्षणवज्ज्ञाने धर्मवचनमापादिताधर्मप रिहारमिधानशक्तिमात्रप्रदर्शनार्थमेवोप-यस्त न फलवत्त्वप्रतिपादनाय । 'द्रव्यसंस्कार कर्मसु परार्थत्वात् ' इत्यनेन न्यायेन ज्ञानस्य पुरुषशब्दसस्कारत्वेन निराकाङ्क्षस्य फलसबन्धासभवात् । सर्वत्रैव हि विज्ञान सस्कारत्वेन गम्यते । पराङ्ग चाऽऽत्मविज्ञानादन्यत्रेत्यवध रणात् ।। आत्मज्ञान हि सयोगपृथक्त्वात्क्रत्वर्थपुरुषार्थत्वेन ज्ञायते तेन विना परलोक्फलेषु कर्मसु प्रवृत्तिनिवृत्यसभवात् । तथा ' य आत्माऽपहृतपाप्मा विनरो विमृत्युर्विशोको विनिघत्सोऽपिपास सत्यकाम सत्यसरप सोऽन्वेष्टव्य स विनिज्ञासितव्य ' तथा 'मन्तव्यो बोद्धव्य ' 'तथाऽऽत्मानमुपासीत' इति कामवादलोक्वादवचनविशेषैर्जिज्ञा. सामननसहितात्मज्ञानकेवलावबोधपर्यन्तस्पष्टात्मतत्त्वज्ञानविधानापेक्षितवाक्यान्तरोपात्तद्वि- विधाभ्युदयनि श्रेयसरूपफलसबन्ध ‘स सश्चि लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामानामोति तरति शोक्मात्मवित्तपा स-यदि पितृलोक्कामो भवति सकल्पादेवास्य पितर समुत्ति छन्ति तेन पितृलोकेन सपन्नो महीयते' इत्यादिना योगजन्याणिमाद्यष्टगुणैश्वर्यफलानि वर्णितानि । तथा ' स खल्वेव वर्तयन्यावदायुष ब्रह्मलोकमभिसपद्यते न स पुनरावर्तते' इत्यपुनरावृत्यात्मपरमात्मप्राप्त्यवस्थाफलवचनम् । अप्रकरणगतत्वेनान कान्तिऋतु सबन्धासबन्धाच नाञ्जनखादिरसुववाक्यादिफलश्रुतिवदर्थवादत्वम् । न च ज्ञानविधानेन कर्मसवन्धवारणम् । प्रत्याश्रमवर्णनियतानि नित्यनैमित्तिककर्माण्यापि पूर्वकृतदुरितक्षयार्थमकरणनिमिता नागतप्रत्यवायपरिहारार्थ च कर्तव्यानि । न च तेपा भिन्नप्रयोजनत्वाद्भिन्नमार्गत्वाञ्च बाधविकल्पपरस्पराङ्गाङ्गिमावा समवति । शब्दज्ञानस्य वेकान्तेन प्रयोगाङ्गत्वा- (पूर्वतरमावित्वाच्च न पृथक् फल सबन्धसमव इति ज्ञानपूर्वप्रयोगफलवत्त्वमेव निश्चीयते । यत्त्वादिमव्याकरणज्ञानतत्पूर्वकप्रयोगफल सबन्धोऽनादिविधिमूलो नावल्पत इति । तत्र यूपादिकरणवद्वयाकरणपरम्परानादित्वादनुपालम्म । तस्मादेपा व्याकृता' इति च व्याकरणव्यवहारनित्यत्वमुक्तम् । न चैषा सप्रदायेन व्याकृतेत्यभिधीयते । तर ह्युच्यत इत्येव व्याकृतति तु निष्फलम् ।। ९ देवो वर्गति तण्डुलान् इयत्र यथा तण्डुलशब्दो वृष्टाधुपचयते इति दृष्टान्ताय । २ ० .

·[म०प०अ०९] मीमांसादर्शने। तदशक्तिश्चानुरूपत्वात् ॥ २८ ॥ अथ यदुक्तम्-अर्थोऽवगम्यते गाव्यादिभ्यः, अत एपामप्यनादि- रन संबन्ध इति । तदशक्तिरेपां गम्यते । गोशब्दमुचारयितुकामेन केनचिदशक्त्या गावीत्युच्चारितम् । अपरेण ज्ञातं सास्नादिमानस्य विवक्षिवस्तदर्थ गौरित्युच्चारयितुकामो गावीत्युच्चारयति । ततः शिक्षि- “स्वाऽपरेऽपि सास्नादिमति विवक्षिते गावीत्युच्चारयन्ति । तेन गाव्या. दिभ्यः सास्नादिमानवगम्यते । अनुरूपा हि गाव्यादिर्गोगन्दस्य ॥२८॥ एकदेशत्वाच विभक्तिव्यत्यये स्यात् ॥ २९ ॥ अत एव हि विभक्तिव्यत्ययेऽपि प्रत्ययो भवति । अश्मकैरागच्छामीत्य श्मकशब्दैकदेश उपलब्धे, अश्मकेभ्य इत्येव शब्दः स्मयते । ततोऽ. श्मभ्य इत्येपोऽर्थ उपलभ्यत इति । एवं गाव्यादिदर्शनाद्गोशब्दरम- रणं ततः सारनादिमानवगम्यते ॥ २९ ॥ [१] प्रयोगचोदनाभावादकत्वमविभागात ॥ ३० ॥ पू. अथ गौरित्येवमादयः शब्दाः किंयाकृतः प्रमाणमुत व्यक्ते- शित संदेहः । उच्यते । इदं तावत् परीक्ष्यताम् । कि य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका उतान्य इति । यदा त एव, तदाऽपि कित. यदपि च मनुना पतितपावनमध्ये वेदादेवोपलम्योक्तम् । 'यश्च न्याकुरुते वाचं यश्च मीमांसतेऽश्वरम्' इति तेनापि पूर्वपश्चादुक्ताधीतवेदत्वयज्ञमीमासनव्यतिरिक्तविषयेण *सताऽवश्यमेतदेव व्याकरणशानमाश्रयितव्यमिति तनित्यत्तसिद्धिः ॥ २७॥२८॥२९॥ ( इति ध्याकरणाधिकरणम् ।। ८॥) इह नामाख्यातोपसर्गनिपाताना मध्यान्नामानि परिगृह्यन्ते, तेषामपि जातिगुणक्रिया- द्रन्ययदृच्छासर्वनामशब्दाना मध्याज्जातिशन्नाश्चिन्त्यन्ने । तेपामप्ये गोशब्दमुदाहृत्य- विचार्यते किं पुनस्यमाकृतेर्वाचकोऽय व्यतेरिति, ततः । ( लोकवेदयोः शब्दार्थानामनन्यत्वनिरूपणम् ।) एतत्सान्याप्तिकं कृत्वा वक्ष्यमाणं तु तामतम् । १ यश्च न्याकुरते वाचं यश्च मामासतेऽध्यरम् । तावुभी पुण्यकर्माणो पतिपावनपावनी । १ अननवर्तिकारः तदश विधानुरूपत्वात्' इति सूत्रं प्रसङ्गात्पूर्वमेव 'अन्यायश्चानेक्शन- स्तम्' इति सूत्रख्यात्यानान्ते यथा “प्रकृति सारूप्यद्वारेणापभ्रंशा' इत्यादिनन्येन च्यात्यातत्वाग्र च्या- ख्यातम् । एवं 'एकदेशलाच विमानन्यस्यये स्यात' इति सूत्र च भाष्यकार मुस्पष्ट च्यात्यातरमादु. पेक्षितमिति बेदितव्यम् । ३७ ·सतन्त्रवातिषशायरभाष्यसमेत- [अ०१पा०३०९] एवैषामर्था ये लगे, उतान्य इति संशयः । तत्रान्ये लौकिकाः शब्दा अन्ये वैदिका अन्ये चैपामर्था इति ब्रूमः । कुतः । व्यपदेशभे- दाद् रूपभेदाच्च । उपायफलसिद्धयर्थमिद तावद्विचार्यते ॥ कि य एव लौकिका शहाम्त एव वैदिकाम्त एव चैषामा उतान्य इति । आह- नि रोक्वेदशब्दानामेक्त्वप्रतिपादने । प्रयोजन यत पूर्व तावत्त प्रतिपाद्यते । उच्यते- फलमम्य विचारस्य वैदिकेप भविष्यति । लोके च निर्णयोपायम्तेनैवत्वाय यत्यते ॥ यदि शब्दार्थानामनन्यत्व लोस्वेदयोर्भवेत्तत एतम्या व्यक्त्याकृत्यभिधानचि-ताया वृद्धव्यवहारम्याने प्रयोगानुसरणद्वारेणामिधेयानभिधेयत्वनिर्णय शक्यते कर्तुम् । प्रयोजन तु लोकम्य न किंचिदपि सि यति । आकृनिध्यक्तिवाच्यावपरमार्थनिरूपणात् ।। समूर्डिनाने कार्यसनिधाने हि शब्द प्रयुक्त वियत्यप्यर्थजाते प्रत्यय करोति तेन चाविविक्ताभिधेयगम्यमानाशेनापि समम्त बमोपेतेन कार्यसिद्धी क्रियमाणाया प्रयुक्त । यद्युच्यमानया कार्य यदि वा जातिगम्यया । समस्त क्रियते व्यक्त्या को विवेकधियो गुण ॥ यद्युच्येतेहापि वेदवत्सामान्यविशेषलक्षणबाधसिद्धिरेव प्रयोजनमिति । तदुच्यते - सर्व हि दविदानादि के कर्मार्थरक्षणम् । तद्वशादियमाणे तु न चिन्त्ये श्रुतिलक्षणे ॥ तेन लोके विचारोऽय जायते निनयोजन । म्यात्प्रयोजनवा वेदे ज्ञानोपायस्तु दुर्लभ ॥ तेन शब्दार्थभिन्नत्वे व्यक्त्याकृतिविचारणा । सम्पापविलाप कम पाया। अभेटे सति लोरम्य कृत शानिर्णय । तम्मिननुपयुक्तोऽपि फ्ल वेदेषु दाम्यति ॥ तेन लौरिकादिशब्दार्थक्त्वे सत्यारत्यधिकरणमुपपत्तिमत्त्वात्प्रयोननवत्त्वाचाss. रुपयम् । भेरपक्ष पनारम्यमित्यरधृत्य भेटपक्षम्तावत्प्रतिपाद्यते । नियतानियतम्व. १० वा. (३- - • आ. श्री. ( ११-७--1) ० म० (११-१-४॥

·[अ०१पा०३०९] मीमांसादर्शने । इमे लौकिका इमे वैदिका इति व्यपदेशभेदः । अग्नित्राणि जयनत' इत्यन्यदिदं रूपं लौकिकादग्निशब्दात् । शब्दान्यत्वाच न त एवार्थाः । अपि च समामनन्ति, ' उचाना व देवगया वहन्ति ' इति । ये देवानां गावस्त उत्ताना वहन्तीत्युक्ते गम्यत एव य उत्ताना वदन्ति ते गोशब्देनोच्यन्त इति । तस्मादन्यो वैदि- कगोशब्दस्यायः । तथा देवेभ्यो वनस्पते हवीपि हिरण्यपर्ण अदिचस्ते अर्थम् इति, हिरण्यपर्णो वै देव वनस्पतिदे । एतदै दैव्यं मधु यद्धृतम् । इति वेदे घृते मधुशब्दः । तस्मादमीपामन्येऽर्थी इति प्राप्त ब्रूमः । य एव लौकिकाः शब्दास्त वैदिका स्त एवैपा, मर्या इति । कुतः । प्रयोगचोदनाभावात् । एवं प्रयोगचोदना संभ- वाति यदि त एव शब्दास्त एवार्या, इतरया शब्दान्यत्वेऽयों न प्रतीयेत । तस्माटे कशब्दत्वमिति । उच्यते । प्रयोजनमिदम् । हेतुर्य- पदिश्यतामिति । ततो हेतुरुच्यते । अविभागादिति । न तेपामेषां च विभागमुपलभामहे । अत एवैकगब्दत्वं, तांश्च तांथार्थानवगच्छामः । रच्छान्दसप्रकृतिप्रत्ययलोपागमवर्णविवारसदसद्भावकृतरूपभेदादध्यायानध्यायोपनीतानुप- नीतंत्रवर्णिकचातुवर्यप्रयोज्याप्रयोज्यत्यगुरुशुश्रूपाराधित्तगुरुसंप्रदाययहच्छाप्रयुक्तवाक्यत- दर्थान्यत्ववद्यदि पदपदार्थान्यत्वं लोकवेदयोन्ततो लौकिकानामेव व्यवहारोपनिपातादर्थ- वत्ता, वेदे त्वानर्यक्यान्न चोदनालक्षणो धर्म. । स्वरेण रूपमेदं मन्यते । अध्यायानध्यायतया वृत्रहननाद्यर्थयोगेन चाविदम्यवाक्यवदुत्तानवहनवाक्यमङ्गः । सर्वेषा च वैदिकानामन्यत्वान्न ततोऽपि पावापर्यणाविगतिः । ग्राशत्वादिधर्मभेदनियतानियत- पदवाक्यरचनाद्वारा व्यपदेशरूपभेदाम्या सर्वशब्दानामर्थाना लौकिकाना पदिकाना च भेद इति प्राोऽभिधीयते- प्रयोगचोदनाभावादेकत्वं तेषु गम्यते । तस्मासिद्धिः फलत्वाच्चेदविभागाद्भविष्यति । भेदे सत्यपूर्वात्सर्वदिकपदानामनवगतसंबन्धत्वेनार्थशून्यत्वाकियाकारकसंसर्गात्म- कप्रयोगवादनानाममाव एव स्यात् । एकात्वे सति सद्भावादिति वा हेतुवनना । भकत्वं प्रधानत्वाद्वस्वभेदोऽय वोच्यते । शब्दार्थकत्वमिति वक्तव्येऽर्यकत्ववचनं फलादेव शब्दैकत्वोक्तिसिद्धिं मत्वैवमु- तम् । अथ वा वस्तुमात्रपर्यायत्वादुभयसाधारण्याभिप्रायेणेवार्यरत्योक्तिः । प्रयोगचो. दनाभावमसङ्गः परपक्षे म्वपक्षे वा तद्भावमिद्धिढ़वादिनेव सह विवादेसाल्पते नान्ये. & what you are pointing out as the eseft perpot served by the two keng to come plan pont out some rom for regarding them not ·4 hree- नेत्यत आह- । सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ३४०९] अतो नान्यत्वं च बदामः । यच्चोक्तं य उत्ताना वहन्ति ते देवगवाः, यद् घृतं तन्मधु, यो हिरण्यपर्णः स वनस्पतिरिति । 'नास्ति वचनं यदुत्तानाना वहता गोत्वं ब्रूयात् । ये गावस्त उत्ताना वहन्तीत्येवं तत् । यदि चानेन वचनेन गोत्व विधीयते, उनाना वहन्तीत्यनुवादः स्यात् । न चोत्ताना वहन्तः प्रसिद्धाः केचित् । ते नियोगतो विधा- तव्याः । तेषु विधीयमानेषु न शक्यं गोत्वं विधातुम् । भियते हि तथा वाक्यम् । यदि चान्ये वैदिकास्तत उत्तानादीनामों न गम्येत; तर नतरा शस्येताविज्ञातलक्षणं गोत्वं विज्ञातुम् । न चोत्तानवहनव चनमप्यनर्थक, स्तुत्यर्थनार्थवद्भविष्यतीति । एव घृतस्य मधुत्व, हिर. प्यपर्णता च वनस्पतेः । तस्मात्त एव शब्दा अर्थाश्च । -प्रयोजनमिदं तत्प्राणमभिधीयतामिति । तदुच्यते । प्रत्यभिज्ञारू- पप्रत्ययविभागाक्षायमानोमयप्रमेयरूपाविभागाद्वा वाक्यतत्समूहमाननिवन्धनापन्नपदव- विषयत्वन्यपदेशाविमागाद्वा तथोच्चारयितृणा स्थानकरणप्रयत्नाविमागाद्वा लक्षणविदा वा बहुतरानुगमनाविमागादिति हेत्वर्थविरूपा । प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानाच्छकत्व प्रतिष्ठितम् । पक्शनोत्थितज्ञानग्राह्यत्वाच्चैकवाक्यता ॥ यथाश्रुतगवादीना याऽपि वाच्यान्तरे श्रुति । अर्थक्त्वाविरोधेन गुणमानान्यता परा ॥ यथा हि वामना गावो नराश्चिपिटनासिका । वर्णप्रावरणाश्चान्ये नरार्थत्वाञ्च न च्युता ॥ एव सत्येव गौत्वादी धर्मो यदि विलक्षण । नैतावताऽर्थभेटोऽम्ति विशेषानमिधानत ॥ न च या एवं देवाना गावम्ता एवावश्य सर्वत्र वैदिकस्य गोशब्दम्य वाच्या भवन्ति । मनुष्यगवीषु दक्षिणादिसाधनेषु सुतरा प्रयुज्यमानत्वात् । एव हिरण्यपर्णत्व मेरो यदि वनम्पते । देवलोके तन शल विमर्थान्तरवाच्ययम् ।। यचैतद्धृतमम्मा देवाना मविद यदि । रसवीर्यादिमितत्र न शनार्थोऽन्यथा मवेत् ।। न च सर्वाप्रप्तिद्धत्वे गम्यनकोऽपि कश्चन ।

·[अ०१.०३.१] मीमांसादर्शने। अतोऽवश्यमेतेपामेव गवादीना देवसंबद्धानामुत्तानवहनप्रतिपादनमिति वक्तव्यम् । अथ वा भूमिष्टानामेव सतां केनापि गुणवादेन पृथिवीगोलकत्रैलोक्यभ्रमणादिनी वा पुराणोक्तेन दृष्टिवशायथैव क्यमुपा देवान्पश्याम एवमधो धुपरिवर्तनादयमपि लोको देवरूपार दृश्यत इति उत्तानवहनदृष्टिः। तस्मालोकवेदयोरभिन्नाः शब्दार्था इति मिले। क्विार्यते किमाकृतिः शब्दार्थोऽथ व्यक्तिरिति । द्वौ च पक्षावुपन्यस्तो माप्यकारेण यद्यपि । व्याख्यातारम्तथाऽप्यत्र कुर्यः पक्षान्तराण्यपि ॥ नियोगेन विकल्पेन द्वे वा सह समुचिते । संबन्धः समुदायो वा विशिष्ट वकयेतरा ।। एते पक्षा: पुनर्योज्या व्यतिकीर्णाः परस्परम् । लिङ्गकारकसंख्याभिः संहतासंहतात्माभिः ।। पुन त्यादिपक्षाणां तादृश्येवात्र योजना । प्रथमं तावदष्टपक्ष्येवं दर्शयितव्या गोशब्दस्यार्थः किमाकृतिरेवा व्यक्तिरेव, उताss. कुतिर्य व्यक्तिर्वा, अथाऽऽकृतिश्च व्यक्तिश्य, किमुभयोः संबन्ध उत समुदायः, किमा- कृतिविशिष्ट व्यक्तिरत व्यक्तिविशिष्टाऽऽकृतिरिति । तथा किमाकृत्यैव विशिष्ट संबन्धः के व्यक्तथैव आकृत्या वा व्यक्तचा वा, अथ समुदायमाप्याकृतिविशिष्टया व्यक्तया, अर्थ व्यक्तिविशिष्टयाऽऽकृत्या, अप परस्परविशिष्टाम्यां द्वाभ्यामिति । तथा किमावत्येव विशिष्टः समुदाय इत्यापि पूर्वतदेव संबन्धविशिष्टसमुदायपक्षमात्रातिरिक्त योजनीयम् । एवं किमाकृत्यैव विशिष्टः संवन्ध एक, उत्त व्यक्तथैव, अथवाऽऽकृत्या वा व्यक्तया या, अथ समुदायेन किमन्यतरविशिष्टयाऽन्यतरया, अयोमाभ्यामित्येवं समु- दानिशेषणत्वपक्षाः पूर्ववदेव योज्याः । एवं कि संबन्धेनैव विशिष्टाऽऽकृतिरय समुदायेनैवाए विकल्पमानाम्यामुत समुचिता- भ्याम् । तथैतद्विशिष्टा किमाकृतिरेपाथ व्यक्तित्व, अथ विकसिते किं समुचिते किमिति । तथा किमाकृतिविशिष्टसंवन्यविशिष्टा व्यक्तिरेवाथ व्यक्तिविशिष्टसंबन्धविशिष्टाऽऽकृतिरेवाधावि.. कल्प उत समुच्चयः । एवं समुदायेनापि योज्यम् । तथा संबन्धविशिष्टव्यक्तिविशिष्टाकृतिरेवाय संबन्धविशिष्टकृतिविशिष्ट व्यक्तिरेताय विलोऽथ समुच्चयः । एवं समुदायविशिष्टपक्षाः कल्पयितव्याः । तया कि नात्यय विशिष्टेन संबन्धेन विशिष्ट व्यक्तिः, अप व्यक्तचैव विशिष्टन संबन्धेन विशिष्टा जातिरय विश्लोऽथ समुच्चयः । एवं समुदायेनापि विशिष्टता योज्या तथा कि संबन्धेनेव विशिष्टया भात्यैव विशिष्ट व्यक्तिरुतविधया व्यक्तचैव विशिष्टा भातिरथ विकल्पोऽय समुच्चयः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३१०९] यदि लौकिकास्त एवार्थास्तटा संदेहः फिमाकृतिः शब्दार्थोऽय व्यक्तिरिति । कापुनराकृतिः का व्यक्तिरिति । द्रव्यगुणर्मणा सामान्य मात्रमाकृतिः। AmAnirurtan एव समुदायेनैव विशिष्टयेत्यपि योजयितयम् । एव जातिरिङ्गयो तिकारस्यो. जोतिसरूययोश्च प्रत्येक जातित्यत्तिपक्षविरल्लितसमुच्चितपक्षोत्थान दर्शयित्वा व्यक्ते. लिहादीना च दर्शयित पम् । तथा लिङ्गसल्या लिङ्गकारकसंख्या कारक्युगलान्यपि विकल्प्य प्रत्येकद्वित्रिरिङ्गादिसहितैकनाति यक्तिविकल्पास्त्रियोगपञ्चयोगाश्रया दर्श aanternation--5 पण यितया । एव शब्दम्वरूपम्य पुनर्जात्यादिमि सह । एकद्वित्रिचतुप्पञ्चपर्क सह विकसना ॥ एते चात्यन्तनिष्कृष्टा पक्षा यद्यपि न स्थिता । बुद्धया तथाऽपि मिद्यन्ते नातिद्वयगुणादिवत् ॥ सर्वत्रेन्द्रियलिङ्गाम्या भेट स्तोकोऽवगम्यते । शलेन तु सुसूक्ष्मोऽपि वस्तुमागो विभज्यते ।। पदात्प्रमृति चैव या प्रज्ञा ज्ञातुर्विजम्भने । पुत्पिता सा पदार्थेषु वाक्यार्थेषु फलिप्यति ॥ अन चाऽऽकृतिरेवेति दृढ पक्षोऽयमेक्त । इतरे त्वन्यत सर्वे व्यतिपक्षानुयायिन ॥ व्यक्ती निराकृताया च समम्ताना निरानिया । मुलभेति न सर्वेऽमी भाष्यकारेण दर्शिता ।। न चैतस्मान्न सन्त्येव न चते निष्प्रयोजना । विकल्पिता हि निनासो प्रज्ञाविक्सनक्षमा || दर्शिनेष्वपि सर्वेषु विचार क्यिते द्वयो । का शळेनाऽऽकृति यत् चोरच्यते काऽनुगम्यते ।। विचारमुसासिद्धयर्थ बम्प तावदेतयो प्रश्नपूर्वमुपन्यम्य याथात्म्येन निरुप्यने ।। ननु प्रथमपाट एवाऽऽकृतेर्निरपणादिनानी प्रश्नोत्तरे मन्दप्रयोजने । उच्यते-- सत्यमेवाऽऽकृति पूर्व प्रत्यक्षेण निपिना । सम्यानाशझ्या त्वत्र मामान्यात्मा निरूप्यते ॥

·[अ० १५१०३१०९ मीमांसादर्शने। व्यगुणकर्माणां सामान्यमात्रमाकृतिरिति । गन्यादीना च सामान्य परापरविमागवत् । वस्तुत्वं प्रथमं तत्र द्रव्यत्वाद्यपरं तथा । पुनर्वायुत्वतेजस्वलत्वात्मत्यभिन्नता । पृथिवीत्याद्घटत्वं च तन्यक्तिषु समाप्यते ॥ वृक्षत्वात्परतश्चेष्टं शिशपात्वादि केवलम् । शरीरत्वाच गोवाजिहम्तिपुंस्त्वादि गम्यते ।। वामिकत्वादि चाश्वत्वात दिन्तु गुणो मतः । हस्तित्वाद्रमद्रादिटिड्नागकुलनातयः ॥ पुंस्त्वाद्राह्मणकौण्डिन्यकठत्वादि समाप्यते । तथा गुणत्वकर्मस्वरूपता नन्मतादि यत् ।। ततः शुशादि तद्वयक्तिगुणेषु प्रतितिष्ठति । कर्मणामपि यागावहोमत्वादिविमागतः ।। अपर्यायामृतरक्तं धातुभिः प्रविमज्यते । पुनर्विपानसंख्याख्या गुणप्रकरणान्तरः ॥ अन्ये तु मेदमाचार्याः कर्मणामेव मन्वते । अपि वाऽव्यतिरेकात्म्यादेशादेरेकरूपता ।। रूपशब्दाविभागाच वक्ष्यत्येतद्धि जैमिनिः । एवं पश्चितं सर्वमर्थसामान्यमाकृतिः।। न सम्थानं कुतो होतदात्मादिगुणकर्मसु । सर्वेषु हि पार्थिवेषु गवादिघटादिए संस्थानं भवेत् । अग्नितोयवाय्वागशानिां तु पार्थिवद्रव्यपरिग्रहदशादाकारानुवृत्तिः कल्प्येत न स्वातन्त्र्येण, दिकालात्ममनसो तु गुणकर्मणा च न कगचिदपि संस्थानं संभवति । सामान्यमानं तु सर्वस्वविशेषानुवृ. तिरूप संपात्यते । तस्मादेतदेवाभिधेयाकृतिलक्षणं नावयवचनाप्तस्थानाकृतित्वमवकल्पते। संस्थानस्य च नाशित्वात्प्रतिव्यक्ति च भेदतः । सामान्यन्यवहारित्वं नाऽऽकृतित्वेऽवकल्पते ।। अथ संस्थानप्तामान्यमाकृतित्वेन गृह्यते। अश्वादिप्वपि तुल्यत्वाद्भवेदाकृतिसंकरः ।। न चापान्तरसंख्यानं सर्वगोपिण्डवृत्ति यत् । अधादेम्यो निवृत्त र गोशमारम्भनं भवेत् ।। १ . (६-२-४इत्यति शेषः । - ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते - [अ०१पा०३०९ असाधारणविशेपा व्यक्तिः । कुतः संशयः । गौरित्युक्त सामान्यप्रत्य याद्, व्यक्तौ च क्रियासंबन्धात् । तदुच्यते व्यक्तिः शब्दार्थ इति । तस्य छुपलक्षणमालोच्यमान न जातेरन्यल्लम्यते ततश्च जातिरेव सामान्यमिति न्यायेनाऽऽपद्यते । तेन प्रथमपादे रुचकम्वम्तिावर्धमानकोटाहरणात्मम्यानाकृत्सभिघा- नाशङ्कासयादर्शनवदाप्तीदित्येताम्या प्रश्नोतराम्या व्यावयते । अतश्च द्रव्यगुणकर्मणां यावविचित्माम्न्यक्तिम्य. सामान्य तत्सर्वमाकृतिरेवेत्यभिप्रेत्य मात्रशब्दः प्रयुक्तः । असाधारणविशेपा व्यक्तिरिति । के चिदाहु. । असाधारणा विशेषा एव व्यक्तिः । विशेषन्यतिरिक्तव्यक्तयमावादिति । तत्तु नैव विशेपेभ्यो व्यक्तिरन्यैव हीप्यते । खण्डमुण्डादयः सर्वे विशेषत्वेन संमता ।। ते चान्यत्रापि दृश्यन्ते तथा जात्यन्तरेप्वपि । शावलेयादिमेदोऽम्ति तत्पत्यान्तरप्वपि ।। खण्डमुण्डाढयस्तावदन्या अपि व्यक्यो मन्त्येव गवयमहिषादिन्यक्त्यश्च । शावले. योऽपि यथैकम्तथाऽन्योऽपि य शमलापत्यत्वेन गम्यते स सर्वः शात्रलेयः । एतचो. मयवर्णनिमित्तं वा यादृच्छिक वा नामान्यत्रापि विनियोगवशाद्वर्तत एव । तदपत्ये च शालेय इत्यसाधारणन्यपदेशानुपपत्ति । विशेषन्यविशळयोबहुवचनैकवचनान्तयोः सामानाधिकरण्यप्रयोगवचनभेदोप. | तम्मादसाधारणा विशेषा यम्या मा व्यतिरि. त्येव व्याख्येयम् । ननु पूतिन न्यायेन खण्यादीनामपि बहुव्यक्तिसाधारण्याद्वयक्ति- व्यतिरिक्तानां चान्येषा केवलकैकन्यचिगताना विशेषाणामसमवाद्वहुव्रीहिरप्यनुपपन्न । उच्यते । नेव विशेषाणा प्रत्येक्मभाधारणत्वमाश्रित्य व्यक्तिविशेपणत्वेनोपादानम् । कथं तर्हि "साधारणरूपाणामप्येकद्वित्रादिभेटेन कचिदुपलव्याना यटेकत्र पिण्डी- नौ ग्रहणं तपेतमसाधारणाविशेषत्वाभिधानम् । प्रविमचा हि ये दृष्टा दृश्यन्ते सहता पुन । पिण्डासाधारणत्वेन तेतिस्पलादयते ॥ न चेकम्या व्यक्ती ये समुदिता दृष्टान्न एवं व्यक्त्यन्तरेऽप्यन्यूनानतिरिक्ता दृश्य- न्ते । य एवारपूर्वम्तम्मिन्समुदाये मंप्रति दृश्यते स एवासाधारणतामापादयति । अन- न्तमेठाम्वपि व्यक्तिघु नात्यन्तापूर्वविशेषणोपलक्षणोपादानं किंचिदुत्कर्षापर्षमात्रेण च सर्वासाधारणोपलक्षागलामात्परसामान्यापेक्षया च सर्वाण्येवावान्तरसामान्यानि विशेषन्यपदेश प्राप्नुवन्ति । मयातायन्याया प व्यक्ति विशेषणत्वात्तेषु विशेषशनः । एतच योपिशपाणामन्यन्वमुपरिष्टादायकारोऽपि वइयत्येव, योऽय: सामान्यस्य ४ ।

·[०११/०३०९ मीमांसादर्शने। विशेषाणां चाऽऽश्रयः सा व्यक्तिरिति । तत्र केचिलोत्वादिषु विशेषत्वमङ्गीकृत्य सामान्याचिना शब्देनानभिधयत्वाद्यदेव महासामान्यं सत्तावस्तुमावशब्दाभिधेयं तदेव शब्दस्वरूपध्यवच्छिन्नं गोत्वादिविशेपन्यवच्छिन्नं वा गोसत्ताख्यमाकृत्यभिधानपक्षे वाच्य. मिति मन्यन्ते । यथाऽऽहु:- अस्त्यर्थः सर्वशब्दानामिति प्रत्याव्यलक्षणम् । अपूर्वदेवतास्वर्गः सममार्गवाटिषु ॥ इति । तत्तु वक्ष्याविमागेन सामान्याना निरूपणात् । अयुक्तं न गवादीनां तत्र वाचकशकता !! प्रतिनियतार्थविषया हि शब्दाना वाचकशक्तिपित्त्या गम्यते । तद्यानन्तरावान्तर सामान्यवचनानां द्रव्यगुणकर्मशब्दानामेव तावदसंकीर्णार्थत्वात्सत्तार्थत्वमनुपपन्नं किमुत दान्तरितापगवादिशब्दानाम् । सत्तामेते वदन्तश्च न शुद्धा सविशेषणाम् । पदन्तीत्यमिधातुं हि शक्यं द्वैधाऽप्यसंपवात् ।। शुद्धवचनल्वे तावत्सर्वेषामेकार्यप्रत्यायनात्पर्यायत्वासनः । पुनरुतत्वाच्नास्तिश. ब्दप्रयोगानुपपचिः । गौम्तिीति प्रयोगश्च विरोधानावरल्पते । नहि सत्तैव नास्तीति कथंचित्सप्रतीयते ।। देशकालाद्यपेक्षायामपि नैव सत्ताया नास्तित्वमभिधातुं युक्तम् । विभुत्वनित्यत्वा. म्यां सर्वदेशकालव्यापित्ात् । रुदिशब्दश्च नैवायं लोकदृष्ट्या प्रतीयते । तेन द्न्यादिसामान्यं सत्तेत्येतन्न युज्यते ॥ य एवं पस्तिशन्देन द्वितीयो भावविकार उच्यते । नायमानविपरिणामारावस्थामई. वस्तुषु विनश्पत्तापर्यन्तेषु वम्लाकृतिप्रतिपतिर्दृश्यते । तेन यदि नाम महासामान्यम. भिधेये प्रतिज्ञायते ततो ववर्यः सर्वशब्दानामिति प्रत्याय्यलक्षणमिति कामं वक्तव्यं नास्त्यर्थ इतिन चाक्यवार्थपरित्यागेन सच्छन्दमत्ताशब्दी व ते इति माच्छब्दवदेवा- - १ सयाराब्द कोष्टकाची, दन्यत्वगुणस्वरमसान्येक्स्या सत्तावान्तरसामान्यकश्याया, पृथिवी- सानियतावान्तरमात्यकश्याया. रूपत्वादीनि गुणवावान्तरसामान्यकक्ष्याया वन्त इति पश्याविमापोय। ५ नायतेऽस्ति विसरममे यतेशायने दिनस्यति इति निरोप पड्मावधिकारा या । अब म यो प्रदिनारदेन द्वितीयो भावविकार उच्यते स एष एतसेनपुग्यतापमः।

·२९८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- (०१पा० ३०९] स्तीति सद्भाव सत्तति न तु वैशेपिपरिभाषया यतो द्रव्यगुणकर्मसु सदिति प्रतीति सा सत्तेति । एवरक्षणा जाति प्रतिपत्तव्या । सेयमव्ययशळेन वस्तुपर्यायवाचिना । भवत्साधारणार्थन प्रसिद्धिरुपपादिता ॥ अस्तित्वमस्तितेत्येव दृश्येते प्रत्ययो यत । स वस्तुवचन शन्द आख्यातप्रतिरूपम् ।। अप्रातिपदिक्त्वाद्धि नाऽऽख्यातात्वतलौ स्मृतौ । अम्तिक्षीरा समासश्च तेन सद्वाचिनेष्यते ।। अम्तिक्षीरा गारिति तिटन्तसमासत्वेनानुपसख्यानावश्यमाविप्रत्ययलक्षणद्वारसुव- तत्वयोग्याययपदेन सह क्षीराशब्दस्या-यपढाथै बहुचीहिरभ्युपगन्तन्य । तर चाय सदर्थवचन सक्षीरा गोरिति प्रत्ययोत्पाटात् । ततश्च वस्तुनि सति च प्रयुज्यमानमस्ति- शन्दमुपलभ्य तदर्यानुसरणप्रत्यासन्न सच्छन्द च देवात्तलिति च स्वार्षिक देवतेति- वसलमिहाप्यस्तिधातुवाच्यार्थविशिष्टकर्तृप्रतीतिमनङ्गीकृत्य शुद्धधात्वर्थमात्रवचनावेव सच्छन्दसत्ताशब्दो गृहीत्व ता#ि कपित सच्छन्दवाच्या सत्ता महासामान्यमिति । तदुत्ता-तगमनेऽनादराच पढवाक्यविद्भिरप्युपेक्षित प्रसिद्धमिवेमामवस्था प्राप्त गवादि शब्दवाच्यत्वेनापि सभाव्यते । न त्वर्थाद्गम्यमानम्य वस्तुत्वम्यापि वाच्यता । धर्मान्तरववृत्तेस्तु सत्ताया कुन एव सा !! वस्तुशब्दो हि रूढिवाद्वयक्तिनात्यन्तराश्रितम् । मामान्य यद्रवीत्येतद्गम्यतेऽर्गवादिमि ॥ शुद्धाभिधानपक्षम्य दुष्टत्वात्तविशेषितम् । महासामान्यमिष्ट चेद्वाच्य तदपि दुर्लभम् ॥ यदेवाऽऽतिविशिष्टव्यक्त्यभिवानपक्षे व्यक्ति विशिष्टाकृतिपक्षे वा निराकरणकारण तत्रापि मुलमम् । विशेषणम्य पूर्वनराभिधानप्रसङ्गात् । गोसत्ता चापि गोशब्दो यदि नाम ब्रवीत्ययम् । गोजात्या वा विशिष्टा ता वदेद्वयक्तिभिरेव वा ॥ । तदुत्तनि-यावद्यावद्विवादाय मुक्तक दीयते मन । अनवस्थादिदापण तावत्तावद्विहन्यते । इत्यनन न्यायन चिरनिखातनागादिगतर्शवारवच्छुप्फतमस्याप्रतिष्टितत्वन निराकृतस्यापि पुनः पुन सलवन समापयिनुमशस्यत्वात्ताविकाचस्या त गमने-समापने, अनादरादभियुकररेक्षितवाटप्रसिद्ध सदिमां-युत्तायुत विचारावस्था प्राममित्यर्थ । २ धर्मान्तरनि-जासाध्यादमादान्तात्वेन-द्वितीयभारविसरत्वेन वर्तमानयादिलय ।

·[अ०१५/०३०९ मोमासादशने। गोवजातिविशिष्टा चासत्ताऽनेनायिधीयते । उक्ताद्विशेषणादेव तसिद्धे मा विमुच्यते ।। विशेषणमनमिधाय तद्विशिष्टविशेष्यामिधानासमवाद्विशेषणम्य च विशेष्येणात्यन्तसं बन्धात्पर्वतराभिहितविशेषणमूतगोत्वसबन्धादेव सत्तावगमसिद्धेर्न तत्राभिधानशचिकल्प- नायामापत्तिरप्यन्ययाऽभ्युपपद्यमानफलत्वप्रतिहता सती न प्रवर्तते । तथा व्यक्तिवि- शिष्टसत्ताभिधानेऽप्येष एवं निरामरणहेतु । अनित्यमबन्धज्ञानानन्तशब्दशक्तियक्त्य मिधानपूर्वक्षेक्सत्ताभिधानकरुपनायाश्च केल्यात्यमिधानपक्षवदनुपपत्ति । यत्तु अपू. देवतास्वर्ग सममाहुरिति । तत्राभिधीयते-- नेवापूर्वादिशब्दाना सत्ता वाच्येत्यवास्थितम् । विशेपानेव तेऽप्याहुरीपत्त्यादिकल्पितान् ।। चिच्छूतार्थापत्त्या बेचिद्राक्यरोषवाक्यान्तरपर्युषस्थापितार्थविशेषवचना एवं सन्तोऽत्यन्ताव्यभिचारिस्वार्थद्वारेण सत्ता गमय तोऽनभिधायकत्वेनावधार्यन्ते न सत्ता पदार्थों व्यमिचरतीति लक्षणयैव तेम्य सत्ताप्रतीति । कार्यसापर्गमिन्द्रादिनिर्मिश्रमुखसगति । सामान्येनाप्यपूर्वाटि सत्तातोऽन्यत्तु लभ्यते । सर्वपदार्यानामिव कार्यार्थापत्तिगम्यानि सामयानि सन्ति यागादिननित च पुसा फलप्राहिमामय॑मपूर्वशब्दवाच्य यागानुष्टानापूर्वयभूतमनुष्ठानोत्तरकाल चापूर्व जायत इति यौगिकत्वादेवापूर्वशब्दाभिधान सर्वत्र लम्यते । तथा दीव्यन्ति द्योतन्ते वा चन्द्रा दिस्याग्निग्रहनसत्रातारकादिरूपेण वायवश्च सततगत्या स्तूगन्ते सर्वमन्तैरिति देवा सुज्ञानशब्सबन्या विशेषरूपरेवेति न सत्तागोचरत्व प्रतिपद्यन्ते । तथा म्वर्गशब्देनापि नक्षत्रटेशो वा वैदिक्प्रवादपौराणियाक्षिकदर्शनेनोच्यते यथा हि बेटे • ये हि जना पुण्यकृत स्वर्ग लोक यन्ति तेयामेतानि ज्योतीपि नक्षत्राणि तथा चैप ज्योतिप्मन्त पुण्यलोक नयति ' इति । यदि वेतिहासपुराणोपपन मेस्पृष्टम् । अथ याऽन्वयत्यति- रेकाम्या विमत केवलमेव सुग्व यसवत्सराटिप्वनुभ्यमान दुखसाधनशीतोष्णास्पि. पासादिसमन्तद्वद्वरहितार्थापत्तिसिद्धदेशान्तरानुमनीय, तच्च यद्यपि तादृशमदृष्टपूर्व तथाऽपि मिश्रानुभवादेव विवेकनोवृत्य वर्गशलार्यत्वेन ज्ञायमान सत्ता गमयतीति न तमिधानमपेक्ष्यते ।

·Cutting i ur" srcayarhere to utiset h-6 ३०० सतन्नवार्तिकशावरभाप्यसमेते- [अ०१५१०३१०९] कुतः । प्रयोगचोदनाभावाद । आलम्भनमोक्षणविशसनादीनां प्रयो- गचोदना आकृत्यर्थे न संभवेयुः । यत्रोचारणानर्थक्यं, or manisha तेनापूर्वादिशब्दार्थाः समाः सत्यं गवादिभिः ।। स्वशब्दाभिहिताः सन्तः सत्ता लक्षायितुं क्षमाः । अतश्च नेव गोशब्दो गोसत्तामभिधास्यति । गोव्याख्याकृतिवाच्यत्वसंदेहात्तु विचार्यते ।। कुतः संशय इत्येतरकार्ययोग्यार्थनिर्णयात् । व्यक्तिमानपदार्थत्वं मन्यमानेन चोद्यते ।। उच्यते कार्ययोगित्वाद्गम्यते व्यक्तिवाच्यता । शब्दशक्त्यनुरोधात्तु नाऽऽकृततिरिच्यते ।। शक्तिकार्यविसंवादादेव शब्दार्थगोचरात् । किं समन्जसमित्येवं नाविचार्यावधार्यते । कितावत्प्राधम्- प्रयोगचोदनामावाच्याक्तिर्वाच्या न तूमयम् । अर्यकत्वं यतो युक्तमविभागाद् द्वयोर्गेतिः ।। नित्यं यथैव शब्दानामानाताना प्रयोजने । अर्थप्रत्यायनार्थत्वाचदशेनावधारणा ।। एवं सर्वपदार्थानां वाक्यार्थप्रत्ययाङ्गता । यया सिध्येत्तया कार्य तेषां रूपनिरूपणात् ।। आकृतिर्यदि शब्दार्थः कम्य म्युः प्रोक्षणादयः । केन चेज्येत न त्याग आकृतरुपपद्यते ।। अमूर्ती ह्याकृतिनित्या नावघातादिमाननी। तद्विधिः प्रतिषयो वा तेनास्या नावकल्पते । चीहीनवहन्ति ।' पशु संज्ञपयति ।। सोममभिपुणोति । 'पावयति ' सोमेन पशुना बहिमिश यजत् इति यावन्त एदमादयो विनाशिमूतिपदिएयः, संता प्रयोजनसिद्धचर्या वा तेषां प्रयोगचोदनाया आकृतावमावायत्तौ तु भावात्कार्यप्रधान- त्वाच पदार्थप्रतीतर्विध्यधीनत्वाच सर्वपुरुपचेष्टानामवश्यं विधिविपयत्वयोग्यवाक्यार्थपू. रणसमर्थपदार्थकल्पनमङ्गीकर्तव्यम् । तथा यदपि ब्राह्मणो न हन्तव्यः कलर्स मक्षयितव्यम् । इत्यादिप्रतिषेधविधानं तदपि प्राप्तिपूर्वकत्वेन सापेक्षत्वा. उद्यत्तौ च माहिमभवादानेश्चानधिकारादसत्या प्राठावमर्थकमेव स्यात् । तस्मायेन न ·4.१पा०३०९] मीमासादर्शने । M COva Tandom) Saturdharartarea'Sumtherncim i o Quarto Casthay that can तत्र व्या पर्यः । अतोऽन्यत्राऽऽकृतिवचन इति चेत् । उक्तम् अन्याय खानेकार्यत्वम्' इति । कयं सामान्यावगतििित चत् । व्यक्तिपदार्यकर स्याऽऽकृतिचिह्नथूता भविष्यति य एवमाकृतिक. स गौरिति । यथा यस्य दण्डोऽस्ति स दण्डीति न च टण्डवचनो दण्डिशब्दः । एवमि हापि ॥ ३० ॥ tamannaorthatarn Mome conterty rean अदव्यशवदत्वात् ॥३१॥ Createrialsअमे maintamnew द्रव्याश्रयस्य शब्दो दव्यशब्दः, न तर दव्यानयवचनः शब्दो भवेत् nints यद्याकृतिः शब्दायों भवेत् । पड् टेया द्वादश देयाश्चतुर्विशतिर्देया इति। at antalented the con fon there and be no word anping avere Grattis शब्दान प्रयोगमोदनाना मावो भवति स एवाभ्युपगन्तु न्याय्यो न तत्त्वज्ञानमात्र- एसिद्धयर्थपदार्थकल्पना युक्तेति । स्यादेतत्, व्यक्तिसभवत्प्रयोगनोदनासु ब्यक्त्यर्थस्त तोऽन्यत्राऽऽकृत्यर्थ एव भविष्यतीति । तदसत् । न्यायेन हि स्थितमेक्स्य शब्दस्या क्यमनवस्थितसंबन्धानेकादृष्टवाचकशक्तिवरूपनविकल्पोपप्रसङ्गात् । सबद्धाना चार्या नामन्यतराभिषानेनैवैतरत्र प्रतिपतिसिद्ध । कय तोकृतिप्रत्यय इति नेदत आह- अविभागात् इति । यतस्तु नित्यमेय व्यक्त्याकृत्योरविभागस्तस्मास्यक्तिरभिहिता सती शक्नोत्येवाऽऽकृति गमयितुम् । तदुक्त तद्भूताधिकरणे । यस्य तु पदस्य योऽयोऽमि- धेयत्वेनाऽऽश्रितम्तस्य त परिहारासमवाढवश्य तंत्रस्थस्यैवार्थान्तर लाक्षणिकत्वेनाभ्युपग. न्तव्यमिति । अपि चाऽऽकृतिपदार्थकम्य व्यक्ति साधारणानकान्तिकत्वान्निर्णयो न स्याद्वय- तिपदार्थकस्य पुनरत्यन्तान्तताकृतिनिश्चयसिद्धेर्ने शब्दव्यापारक्ल्पनोपपत्ति । तस्मा द्वयक्तिरेव शब्दार्थो नाऽऽकृति । न च विकल्पसमुच्चयसबन्धसमुदायान्यतरविशिष्टान्य तराभिषानपक्षा समवन्त्यविभागादेव सर्वेषामपि ज्ञानसिद्धे ॥ ३० ॥ अपि चाद्रव्यशब्दत्वाव्यक्तरेवामिधेयता । सामानाधिकरण्य हि नाऽऽकृत्यगुणार्थयो । मोशब्दादीनामा तिवचन गो शुद्ध , 'अणया पिशाध्यवहाय-या गया क्रीणा- ति' इति पगावो देया ' एरा गा दक्षिणा दद्यात् ' इत्येवमादिषु प्रयोगेषु सर्वेषा नातिगुणमानवनवासामानाधिकरण्य न प्राप्नोति । गोत्वम्य न हि मवध शुक्रवारुणिमादिभि । येन पप्ठ्यपि तावास्यात्युतम्त्वेवार्थवृत्तिता ।। न हि गोत्वाकृतिः शक्ता नारणा नापि पड्गुणा । १० (१-१-५) तरस्पस्येति तस्मिमेवा वतमानस्य शब्दस्येत्यर्थः ।

·(ensieratia) शक्यत 4 ३०२ सतन्त्रवार्तिकशापरभाप्यसमेत- [अ०१पा०३१०९] (भामितिमा पनि राRENTaftaarati) न ह्याकतिः पडादिभिः संरयाभियुज्यते । तस्मान्नाऽऽकृतिवचनः॥३१॥ अन्यदर्शनाच ॥ ३२॥ यदि पशुरुषाकृतः पलायेत अन्य तद्वर्ण तद्वपसमालभेत इति । यद्याकृतिवचनः शब्दो भवेदन्यस्याऽऽलम्भी नोपपयेत । अन्यस्यापि पशुद्रव्यस्य सैवाऽऽकृतिः । तस्माद्वयक्तिवचन इति ॥ ३२ ॥ आरुतिस्तु क्रियार्थत्वात् ॥ ३३ ॥ सि. तुशब्दः पर्व व्यावतयीत । आकृतिः शब्दार्थः । कुतः । क्रियार्थ- त्वात् । यिनचितं चिन्वीत इति वचनमाकृतो संभवति यद्याकृत्यर्थः श्येनशब्दः । व्यक्तिवचने नु न चयनेन श्यैनध्यक्तिरुत्पादयितुं यशवयार्थवचनादनकः । तस्मादाकृतिवचनः । व्यक्तिस्त्वेवगुणा तम्माद्वयत्तेरेवाभिधेयता ॥ मम हि व्यक्तिशब्दत्वात्सिम्यत्येकार्थवृत्तिता । तव त्वद्रयशळत्वाद्भवेद्भेदो गवाश्ववत् ।। नातिगुणविशिष्टव्यक्तिवचनत्वेन शुद्धव्यक्तिवचनत्वेन वा प्रत्यक्षे भवति सामाना- घिकरण्य, तच्च तत्र द्रव्यम् । एवविवमपि समानद्रव्यशळत्व त्वत्पक्षे न स्यादिति नना तदपावप्रसङ्ग दर्शयति । यत्तु याप्यकारो विपरीतार्थेन द्रव्यशळेनेव तदानयगुणरक्षणया नाश्चासमर्थसमासमङ्गीकृत्य न द्रव्याश्रयवचन' शब्दो भवेद । आकृतिवादिन इत्याह । तदतिक्लिष्ट व्यधिकरणनिर्दिष्टगुणप्रयोगार्ह चेत्युपेक्षितव्यम् । तयापि चैवमक्षरार्थमानसमवयोजना । द्रव्याश्रयम्य गुणम्य य शब्दोऽद्रव्यशल स आकृतेनिर्गुणत्वादेवाक्यमबन्ध गोत्व शुकृमित्यादिवन्न प्रतिपद्यते । सामानाधिकरण्य चोद्य तु म्वपक्षेऽप्यविशेषात्तदानीमप्यनुपपन्नमेवेति पूर्वव व्याख्या कर्तव्या॥३१॥३२॥ किं च नैवेष्टकाभिराकृतिसपादनमभ्युपगत यत स्वभावात्रावाधारपदयममवा यित्वेनोपालम्म म्यापिटपिण्टसिंहवासादृश्यमपत्ति पक्षद्वयेऽपि चोदनार्थ । सा त्वाय त्यन्तरविलक्षणश्येनाकृत्या म्यान्न तु व्यक्त्यन्तरविलक्षणश्येनविशेषणासाधारणेन वा । निर्विकल्पत्वात्मामान्याविशेषानपेक्ष व्यतिमात्रसादृश्यमविधेय, सर्वद्रयेषु तुल्यत्वात् । एक यत्तिपरिग्रहाच्च व्यक्त्यन्तरेण सादृश्य न कार्य म्यान् । तम्मानचिलिया 1 १० स० (५-४-११) • 'अन्यदर्शनाच' इति पूर्वपक्षमत्रगतं माप्य स्पटत्वापेक्ष्य, 'आकृनिस्तु क्रियायत्वात् ' इति सिद्धान्तम्गत 'श्येनचित चिन्वीन' इनि वचनमानी संभ वतीति भाष्य यपालुतामसगतीमत्र मन्दानो दुष्टत्वेन युद्धिस्थ पगिनुमुषकमने-चित्यादिना ।

·. 3-4.04.ma- Saritalicitory- ०१पा० अ०९) मीमांसादर्शने । ननु श्येनव्यक्तिभिश्चयनमनुष्ठास्यते । न साधकतमः श्येनश ब्दार्थः, प्सिततमो ह्यसौ श्येनशब्देन निर्दियते । अतश्चयनेन श्येना - निर्वतयितव्यः । स आकृतिवचनत्वेऽवकल्प्यते । ननुभयत्र क्रियाया असंभव एव व्यपदिश्यते । नाऽऽकृतिः शब्दार्थः । कुतः । क्रिया न संभवेदाकृती शब्दाणे, बीहीन प्रोक्षति इति । तया न व्यक्तिः शब्दार्थः, क्रियेव न संभवेद् व्यक्तेः शनार्थत्वे, श्येनचितं चिन्धीत इति । यदप्यु- च्येत बीहीन् मोक्षति इति व्यक्तिलक्षणार्याऽऽकृतिरिति, शक्यमन्य- प्रापि श्येनचितं चिन्वीत इति वदितुमाकृतिलक्षणार्थो व्यक्तिरिति । किं पुनरत्र ज्यायः । आकृतिः शब्दार्थ इति । यदि व्यक्तिः शब्दार्थो भवेद, व्यक्तयन्तरे न प्रयुज्येत । अथ व्यक्त्यन्तरे प्रयुज्यते, न तर्हि व्यक्ति शब्दार्थः सर्वसामान्यविशेषाधीनता हि.व्यक्तिरित्युच्यते । नैप, दोपः । व्यक्त्यन्तरे सर्वसामान्यविशेषविनिमुक्त एव प्रवर्तिप्यते । यदि व्यक्त्यन्तरे सर्वसामान्यविशेषवियुक्त भवतिष्यते, सामान्यमेव तर्हि तत् । नत्युच्यते । यो हार्थः सामान्यस्य विशेपाणां चाऽऽश्रयः सा व्यक्तिः । व्यत्तिवचनश्च शब्दा न सामान्ये, न विशेषे वर्तते, ते वाश्रयमेवामिदधाति । तेन व्यत्यन्तरे वृत्तिरदोषः । न हि तत्साया- न्यम् । यदि व्यक्तयन्तरप्वापि भवति, सर्वसामान्यविशेषवियुक्ताया- मश्वव्यक्तौ गोशब्दः किमिति न वर्तते । आह-येप्येव प्रयोगो दृष्ट- स्तेषु वर्तिप्यते न सर्वत्र । न चाश्वव्यक्तौ गोशब्दस्य प्रयोगो. दृष्टः ।। तस्मात्तत्र न वलिप्यते।यदि यत्र प्रयोगो दृष्टस्तत्र वृत्तिः, अयं जातायों गावि प्रथमप्रयोगो न प्राप्नोति तादृष्टत्वात् । सामान्यमत्ययश्च न । पामोति, इयमपि गौरिति, इयमपि गौरिति, इयं वा गौरिति, इयं वा "गौरिति स्यात् । भवाति तु सामान्यप्रत्ययोऽधपूर्वापामपि गोव्यक्ती । व्यक्तौ शब्दार्थे न संभवति । न साधकतम इति । न ह्येवं स्मृतिः श्येनश्चीयत । ध्येनचित् , कर्मण्यग्न्यास्यायाम्' इति हि साश्येनं चयनेन साधयेदितीप्सिततमत्वम् तत्रापि मुख्यासमवारसाश्यपरिग्रहः असाधारणे शब्दप्रवृत्त्यसंभवान्' अव्यपदेश्य acommms-pa,E- बच, इष्टकाभिधीयमानं दयनसदृर्श चयनेन संपादयेदित्येवं विध्ययों भाष्यकाराम मितः । ननु यथाश्रुत. येनानिन्यस्त्योधयनेनोत्पादयितुमराक्षेरिति । २ पा०म० (३11९२)। ३ असाधारणेमारन्यैतरबाऽऽतिरािमस्तो चातिकमा ज्या व्यानिशदाय दयारभ्याश्यत मायिनुमिन्यन्तमान्यप्रन्यन्याभ्यानास्तिथान्यायप FEIT: 12 th cen w sieppeisene eestlasting that per Tamhankaraterniemamaram.and.neeshe why pare pozitor eur; sederty when it is consis a mettento i .. .

·३०४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३अ०९] तस्मान प्रयोगापेक्षो गोशब्दो व्यक्तिवचन इति शक्यत आश्रयितुम् । • एवं तर्हि शक्तेः स्वभाव एषः, यत् कस्यांचित् व्यक्ती वर्तते, कस्यां- चिन्न यथा अग्निरुष्णः, जूदकं शीतम् । एवमेतद् भविष्यतीति । नैवं सिध्यति । न ह्येतद् गम्यते कस्याचि व्यक्ती वर्तते, कस्याचिन्नेति । सत्यमेतत् । गौत्वं लक्षण भविष्यतीति । यत्र गोत्वं तस्यां व्यक्ता- विति । एवं तर्हि विशिष्ट व्यक्तिः प्रतीयत । यदि च विशिष्टा, पूर्व- तरं विशेषणमवगम्येत ! न हामतीते विशेषणे विशिष्ट केचन प्रत्येतुम. ईन्तीति । अस्तु विशेषणत्वेनाऽऽकृतिं वक्ष्यति विशेष्यत्वेन व्यक्तिम् । न ह्याकृतिपदार्थकस्य व्यक्तिर्न पदायों, व्यक्तिपदार्थकस्य वा नाऽऽ. कृतिः । उभयमुभयस्य पदार्थः । कस्यचित् किंचित् प्राधान्येन विव. क्षितं भवति, तेनात्राऽऽकृतिर्गुणभावेन, व्यक्तिः प्रधानभावन विवक्ष्यत इति । नैतदेवम् । उभयोरुच्यमान्योर्गुणप्रधानभावः स्यात् । यदि चात्राss- कृतिः प्रतीयते शब्देन, तदा व्यक्तिरपि पदार्थ इति न शक्यते बदि. तुम् । कुतः । आकृतिर्हि व्यक्त्या नित्यसंघद्धा, संवन्धिन्यां च तस्या- मवगतायां संवन्ध्यन्तरमवगम्यते । तदेतदात्मप्रत्यक्ष, यच्छन्द उच्चरिते च,सर्वप्राविशेषात् , सामान्याकारेण च निरूपणे विकल्पात, ब्यापकापेक्षया, व्याप्य- - सामान्यस्य नैव विशेषव्याप्यापेक्षयेतरत्राऽऽकृतिः । तत्र विशेषपक्षे संबन्धानन्वाख्यानव्य- भिचारसामान्यबुद्धयभावप्रत्यर्थशक्तिकल्पनादयो टोपाः। न च यत्र संशयस्तत्प्रत्याय्यं भवतीति निर्विषयता शब्दस्य । एतेन स्वतन्त्रोभयामिधानमार्ग. प्रत्युक्तः । व्यक्तिवि. शिष्टाकृतिमार्गोऽपि 'नागृहीतविशेषणा' इति न्यायाद्व्यक्तेः प्रथमग्रहणप्रसङ्गात् संबन्ध. समुदाययोरपि स्वरूपप्रत्ययामावात्सर्वत्र चाविशेषादवश्यं संबन्धिसमुदायिविशेषणताs- भ्युपगन्तव्या भवति । तत्रापि शक्तित्रयकल्पना । व्यक्तयंशे चोक्तदोषप्रसङ्गः । न च व्यक्त्याकृत्योभिन्नकार्ययोर्गुणप्रधाननानावस्थयो. समुदायोपगमनं युक्तम् । अनत्यन्तभेदाच भिन्नधौ संबन्धसमुदायौ न युक्तौ । आकृतिविशिष्टोऽपि व्यक्तिविशेषो नैव प्रतीयते । व्यक्तिविशेषबुद्धयमावान व्यक्तिमात्रमिति चेन्न । तदानीं तम्याऽऽतितोऽन्यत्वेनानिरू. पणातु । मात्रशब्दो हि सामान्यवाचीत्याकृतिरेवोच्यते । नानाकारेषु च वस्तुपु तद्रे- दानुसारित्वाच्छक्तीनामन्वयव्यतिरेकाम्या गोत्वाकारनिबन्धनेव गोशब्दवाच्यत्वशक्ति- गम्यते तदेकाधारसामान्यान्तरावगतिर्विशेषाकासा वेत्यर्थव्याप्यव्याप्तिम्याम् । अनत्य- न्तव्यतिरेकाचाऽऽकृतेरमूर्तत्वाद्याश्रयटोपाप्रसङ्गः । सा हि प्रतीयते निष्कृष्टरूपा, क्रिया- योगिनी तु त्यक्त्युपेता भवत्येवेति प्रोक्षणवेक्षणादि तु न कथंचिन्न समवति । विश.

·Cautal dronement * Mein [अरपा ०३१०९) - मीमांसादर्शन। व्यक्तिः प्रतीयत इति । किं शब्दादुताऽऽकृतरिति विभागो न भत्यक्षः सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामरगम्यते । अन्तरेणापि शब्दं य आकृतिमय- बुध्येत, अवबुध्येतैवासो व्यक्तिम् । यस्तृचरितऽपि शब्द मानसादप चारात कदाचिदाकृति नोपलभेत न जातुचिदसाविमा व्यक्तिमगच्छेत .377 (and the insitji conclusion from the penneyh 4 habits the clon that a बालकनnir.. सनाद्यपि तु व्यरत्यव्यतिरेकापेक्षया संभवत्येव । तया हि-पचादित्वपनीताङ्गेषु विशे- पत्रुद्धयपायात्तामान्यरूपंव विशसनादिविशिष्ठा बुद्धिष्टा । नन्वेवमनित्याऽऽकृति: स्यात् । तेनांशेनेप्टेव । आश्रयान्तराविनाशात्तु सर्वरप्यविनाशोऽवश्यमेवेष्टव्यः । तेन यत्तावन्मा- अमेव तस्य विनाशोऽनेकदेशम्य तु न कयंचिद्विनाशः स्यादित्युभयया व्यवहारः । अत्यन्तव्यतिरेके तु नेप धर्मविधिविषयो व्यवतिष्ठेन । न च पशुत्वममूर्तत्वात् । तदु. पलसितं तु यदव्यं तद्व्यत्वाहते न ताप्येण गम्यत इत्येकार्थसमवायाध्यापकत्याच द्रव्यं गयितव्यं, तत्राप्यमूर्नत्वे दोपः 1 आथयोपलक्षणाञ्च द्रव्यमात्रप्रसङ्गः । विशे. परंतु पशुत्वस्य वा व्यत्वस्य वाध्यापकत्वादगम्यः। न वाऽप्रतीतं विधिना मंबध्यते । न च यत्र संशयस्तप्रतीतम् । न चान्यत्रोक्तो धर्मस्तत्रासमवादन्यत्र कार्यः । तस्मान्न सामान्यकृतो विशेषेषु युक्तः, विशेषा अपि व्यपदेशात्सामान्यमेवेत्यमूर्तता । असाधा- रणेन तु व 'व्यवहारस्तस्मादनिरूप्यो धर्मविधिविषयः । सामानाधिकरण्यादि च प्रसि. मद्धिविपरीत लक्षणया कल्प्यम् । मायकारेण तु व्यतिरेकाभ्युपगमेनाऽऽश्रयमानगति. रुत्ता, विशेषरूपा न कदाचिद् व्यक्तिः प्रतीयते । योऽप्याश्रयायिभावः सोऽप्यो. पचारिकः । सामान्याञ्च विशेषलक्षणं तत्र नाऽऽअयितव्यम् । आक्षेपमात्रमावादप वेतद्विषय एवायं प्रपञ्चः । किं शब्देनाऽऽकृत्या वेति । अन्वयव्यतिरेकाम्यां चाsss. त्येति निर्णयः । यो हिं धूमादग्निमत्त्वं प्रतिपद्यते तम्य तैश्येऽप्याकाङ्क्षा सिद्धा । मानसादपचारादिति । यो हि नाड्यात्सामान्यवाचितां हित्वा कंचिदेव विशेष यत्र संपन्धानुमतस्तं वाच्यं मन्यते तस्य सामान्यामतीत विशेषान्तरापेक्षा मवति । अथ वा या शब्दात्वतन्यामाकृति बुध्यते नैवं पदाविदापतिमजुवा व्यक्तिमिति 1 केन तार्ह गोत्वगोशब्दयोशेषः । व्यतिरेकांशस्यकत्र विवक्षा । गोत्वशानिति तु स्फुटं प्रत्ययेन जातिमदभिधान विभागोपपत्तेः । सामान्याय वोपटक्षणत्वान्न मेदपादोपः । भेदाना- मेर चायं प्रत्येकं सर्वेषों यानकः । यस्तूपादीयमानत्ये संशयः स संख्याधारविषयः । उद्दिश्यमानेषु निर्णय एव । गादिशब्दग्रहणं मनामामयातशहानामन्तावाम् । प्रयोजन सामान्यविशेषमान्दयोरेकविश्यत्वात्सामान्यशिरस्य विशेषशिष्टेनारायः पूर्व पक्षे एवं वा... 1

·सनन्त्रवातियाघरभाष्यममेते-- ०११०३१०९
गोरित्येवविधा शळा माधुत्वेन निरपिता ।
तेषामेवामिषेयेथे व्यापार क्वेति चिन्त्यने ।।
चतुर्विध पटे चार द्रिविषम्यायनिर्णय ।
नियने मशयोत्पत्तेनपिमर्गनिपातयो ।।
तयोरोमिधाने हि यारो नैव विद्यते ।
यदर्यद्योनका ती तु वाचक स विवायते ।।
वाचकत्वेऽपि पाश्चात्यमनुयात्येवमादिषु ।
प्रतीयते विशेपो य सशयेन म नाऽऽप्यते ॥
यदि द्यर्थद्वये बुद्धिर्निपातोचारणद्भवेत् ।
ततो विचारो जायेत न मामान्यपिया विना ।।
आम्यानम्यापि नन्वत्र न युक्तार्यविचारणा ।
द्वितीयादाविय यम्माठिम्नरेण करिष्यते ॥
का पुनर्भाव इत्यादी विवेकेनार्यनिर्णय ।
आम्च्यातम्य कृतम्नेन नचिन्ना नोपपद्यते ॥
प्रत्ययार्थम्य मावम्य वाच्यता प्रतिपादिना ।
प्रत्यर्थविवेकार्थ विचार क्रियतेऽधुना ॥
प्रत्ययम्यापि वा नर मावार्यले निम्वपिते ।
सामान्य वा विशेपो वा किं वाच्यमिति चिन्त्यते ॥
या चोक्ता भाष्यकारेण यागादेरमियना ।
मिद्धा सेह विवेकार्थ तन मावम्य मापिता ॥
यच्याद्यर्थेऽपि वा वाच्य कि मामान्यविशेषयो ।
अभिमिनि प्राप्ता चिन्ना पर्नु क्यिापटे ।।
अपूर्व मावदाळेम्यो ट्रयादिम्य किमिन्यते ।
एपा नत्र च चिन्नोदा शेपा प्रामविकी क्या ।।
नामाम्यानपत्रे नेन म्यार्थम्यामिवायके ।
किमानेन न्यत्तरिति चिन्ता प्रवर्तते ।।
प्रयोगम्य प्रतीनेच नुल्यत्वाच्छन् लक्षणे ।
व्यतिक्षामिवानाच सशय प्रतिमानि न ॥
गमम्योपनिादर.. -1-1 इयत्र मायक।

·अ०११०१०१ भीमासादर्शन। क्थ लक्षणमबन्धचिन्ताया प्रकृतेन वा। स्मृतिमूलविचारेण वक्तय स्विदमादित ॥ इय प्रासनिकी चिन्ता साघुशले निरूपिते । उदाह्तस्य तस्यैव क्रियतेऽयविनिश्चय । वक्तव्य पूर्वमर्थ श्वेच्छन्नरूपनिरूपणात् । म हि वाच्यमविज्ञाय साधुत्वमवधार्यते । अनिश्चितेऽपि वाच्यत्वे व्यक्त्याकृत्योर्विदेवत । माधुत्व शक्यते ज्ञातु तेन याच्यामिहोच्यते । वाच्यमाने हि साधुत्वमविज्ञाते र लभ्यते । न चाऽऽकृत्या न च व्यक्त्या विना तन्नोपपद्यते। अथ पोकेन मार्गेण सर्वा याकरणम्मृति । प्रमाणमिति सिद्धस्य किंचिदत्र विचार्यते ।। व्यत्तिर्वाच्येति विज्ञान न सन्मरमसमवात् । तेन व्याकरणेऽपाहर न प्रमाण स्मृतिर्मता ।। स्मृते तेनापवादोऽय प्रामाण्यम्य क्वचित्त । युक्तो लक्षणपाठाम्या पूर्वया चापि चिन्तया ॥ ननु चाऽऽकृतिपक्षेऽपि त्यक्ताव दियात्रिये । शब्दार्थे समवात्तेन निमपा विचारणा || यद्यप्येव न भेटोऽस्ति वेतार्थश्रणे नृणाम् । दधि विप्रेभ्य इत्यादी पल लोके भविष्यति । व्यक्तिपक्षे विकल्प म्यायाण्डिन्ये दधितत्रयो । सामान्यवाक्यदौर्बल्यासमवेतरत्र तु ॥ वेटेऽपि च विशेषोऽस्ति नीहिमोक्षणचोटके । दप्नेत्यादिषु भेदश्च जायते होमचोटरे ॥ प्रोक्षण पूर्वपक्षेऽपि कर्तव्य लौकिरप्वपि । ग्रोहिपु श्रुतिसामर्यादाधित्वा सनिधिमम् ।। प्रकृतेष्वेव सिद्धान्ते श्रुतिसनिध्यनुग्रहात् । तत्रापि कृत्स्नमस्त्येव वहिव हि श्रुतीरितम् ।। एव होमेऽपि दध्यादौ प्रकृतेऽप्रकृतेऽथ वा । प्रकृते श्रुतिवाच्यम्य होमत्वम्यापि मभवात् ।।

·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते. [अ०१पा० ३१०९] - शोपपत्तिकमन्यच वत्तव्यमनया दिशा । चतिच्या तेन यानेन चिन्ते सप्रयोजना अनु गौरितिशब्दादा सर्वमेतद्विचारितम् । तेन तेन गतार्थत्वात्पुनश्चिन्ता न युज्यते ॥ आकृतेरभिधेयत्वप्रतिना केवला कृता । तत्रेदानी सहेतुत्व तस्या एवाभिधीयते ॥ यथा चाऽऽकृतिरित्यादी भाप्यकारेण चोदितम् । पुनरस्या प्रतिज्ञाया हेतुरप्यभिधात्यते ॥ यद्वोत्तस्तत्र सद्भाव शब्दार्थत्वमिहोच्यते । या तु शब्दार्थता प्रोक्ता सेह सिद्धा न चिन्तिता ! उत्ते काऽव्यभिषेपाये जाते महासिद्धये व्यक्तिर्वाच्या न वेत्येतदगताय विचार्यते ॥ एतचिन्ताप्रसिद्धयर्थमिद नावद्विचार्यते शब्दार्थों लौकिको वेदे किमन्याविति सशय ॥ एक्त्वे सति कर्तव्यो विचार शब्दवाच्ययोः । भेदे तु सशयामावान्न चिन्तावसरो यत । शब्दार्थेन न कार्य हि व्यवहारेऽर्थक्षणे । रोक्किव्यवहारार्थ तेनेट न विचार्यते ॥ वेदे तु प्रत्यभिज्ञाने शब्दार्थविषय सति । विवक शक्यते ज्ञातु प्रतीतर्वाच्यगम्गयो " अलौकिय च शनार्थे वाच्यवाचारूपयो । अज्ञातयो जायेन सदेहो वाच्यवस्तुनि ॥ तेन प्रतीतशब्दा निर्णयार्थमिट पुरा । एक्त्व विद्यते नेति चिन्त्य शब्दाभिधेययो । सरयामावादिति तन्ननु स्पष्ट निरूपितम् | शब्दम्य प्रत्यभिज्ञानान्नान्यनोचारणान्तरे ।। अभेदकारण चात्र प्रत्यभिज्ञानमेव ते । अन्यत्तएचयत्वेन नेन चिन्ता न युज्यते ॥ 11-14) या प्रतिकार तारादे गन्दामाधामीझामन्ये भाष्यकारिति शेष । २ . सू. (1-1-६)।

·[M०१पा०३०९) मीमांसादर्शने ! चैकिप्येव शब्देषु नत्राभेदः प्रसाधितः । वैदिकानामभेदा चिन्तनीयमिदं पुनः ।। व्यपदेशादिभेदाच्च कर्य मेदो न जायते । तमानुक्तमिदं वक्तुं विचारोऽयं प्रवर्तितः ।। एकत्वेऽपि च शब्दस्य सिद्ध तह चिन्त्यते । किमर्थो भिद्यते नेति तेनाप्यपुनरस्तता ॥ अर्यामेदे च निन्तेयं शब्दाभेदे तु सत्यपि । घटते कम्य वाच्यत्वं व्यस्त्याकृत्योर्द्वयोरपि ।। पपदेशादिभेदेन शब्दे च प्रत्यमितया । भेदाभेदनिमित्ताभ्यां क्रियते संशयोद्भवः । किं भावमुच्यते भित्रौ शब्दार्थी लोकवेदयोः ।। व्यपदेशभ्य भिन्नत्वादाख्याया लक्षणस्य च । स्वचारणभेदाच्च लोपन्यस्यदर्शनात् ॥ स्वरुयूरादिशब्देश्य स्पटभेदैः सह श्रुतेः । अनध्यायादिभेदाच शूद्रोच्चारणवर्ननात् ।। অবাহিনী শোনহীন । अग्न्यादीनां च भिन्नत्वं माप्ये यदभिधीयते ।। तदयुक्त क्रियाभेदे कर्तृभेटो हि नेप्यते । हन्ति कर्तृत्वममेध पदाच्या प्रतीयते ।। अशाव्द वनिशब्दस्य तद्वाच्यं कथमुच्यते । हनन कि कृतं नाति प्रमाणं नाव नास्ति नः ।। अमता कपमन्यत्वं कर्मणाऽतः प्रतीयते । अपूर्व वृत्रशब्दा क्रियाशब्देऽप्पलौकिके ।। हन्तिकरि वह्नित्वं कपमध्यवसीयते । स्तुतिमानपरत्वास न वनित्वं विधीयते ।। अक्रियत्वाचन माथ्योचार्वाक्यरित्यभिधाम्यते । नोक्तम्यव शब्दम्य विवृदादेर्नवादिषु ।। तिरवपूर्वेषु वक्तश भेदपिये। परचान्यदिमित्याह रूपभेदं क्रियाने !! तदसत्यं न शब्दम्य भेदोऽर्थगणकारितः । स्वेदयोगदाधानाननन्यन्ननिरूपनारम भाषा नि शेरः।

·३१० सतन्त्रवातिफशायरभाष्यसमेते - [अ०१प९०११०९ तेन स्वरादिभेटेन वक्तव्या मिन्नरूपता ॥ पूर्वोक्तनैव मार्गेण नार्थभेदनिबन्धमा । तस्माच्छब्दार्थयोर्भद स्पष्ट इत्यवधारिने । तावेव वेदे शब्दार्थी लोके याविति भाप्यते । वेदस्यैव प्रसज्येत सक्लम्याप्रमाणता ॥ अविज्ञातार्थसयोगास्थितप्रामाण्यबाधया । प्रयोगस्याग्निहोत्रादेचोदनायाश्च जायते ।। अमाव प्रत्ययार्थस्य विधेरप्रतिपादनात् । अर्थान्तरे च शब्दस्य न प्रयोगो विधीयते ।। वेदेनाशासहेतुत्वात्सबन्धस्येति हि स्थितम् । किं चाविभक्तरूपत्व प्रत्यभिज्ञायते स्फुटम् ।। वैदिकेष्वपि शव्देषु प्रत्यक्षण पुन पुन । यद्वा विमागशब्देन शब्दस्योच्चारणे सति ।। गोत्वबुद्धे समानत्वान्न भेद इति कार्यते । लक्षणस्याविभत्तत्व शब्दाना वेदमुच्यते ॥ सर्वथा शक्यते भेदो न वक्तु शब्दवाच्ययो । एकत्वे याज्ञिकाना च प्रसिद्धिरनुगृह्यते ।। ममिासा चापि वेदार्थतत्त्वनिर्णयकारणम् । ध्यपढशादिभेदैश्च न भेटोऽजानुमीयते ।। प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञाते वेदशव्देऽन्यरूपता । व्यपदेशादिभेदश्च स्वरभेदादिकारित । स्वरादयश्व भिद्य ते वेटत्वात्विमिहोच्यते । म्वरयूपादिशब्दानामन्यत्वेनेतरत्र च ॥ नान्यत्व युज्यते वाघालणत्यक्षप्रत्यमिक्षया । वचनाद्धर्मभेदस्तु शूद्रवर्जितताऽपि वा ।। धर्मावुच्चारण येतो न शब्दम्य म्वरश्च य । अश्ववालानिशब्दार्यभेटे वचनकारिते ।। न च मिन्नत्वमन्येषु प्रज्ञातार्थेषु युज्यते । उत्तानाना व वेषाचिद्वहता न विधीयते ।। १. सू. (३-२-२) इत्यत्र ।

·[अ०१पा०३०९] मीमांसादर्शने। गोत्वं तेषामसिद्धत्वात्पदार्थामणादपि । विधेरन्यस्य शेपत्वात्स्तुतिरेपाऽवगम्यते ।। उत्तानेत्यादिका तेन नातो भेदः प्रतीयते । तस्माद्यावेद शब्दायों लोके पूर्व निरूपितौ ॥ वेदे तावेव बिज्ञेयाविति मिद्धं प्रमाणवत् । यद्वा चैवं तदा युक्ता चिन्तेयं क्रियतेऽधुना ।। किमाकृतेः पदार्थत्वं किं व्यक्तेः किं द्वयोरिति । बहवः प्रतिमान्त्यत्र पक्षाः प्रतिपदं च ये॥ ते च सर्वेऽभिधीयन्ते व्यामोहविनिवृत्तये । गीरित्युच्चरिते सप्त वस्तूनि प्रतिमान्ति नः ॥ जातियक्तिश्च संबन्धः समूहो लिङ्गकारके । संख्या च सप्तमी तेपासष्टपक्षी योईयोः ।। कि जातिरेव शब्दार्थों व्यक्तिरेवाय धोमयम् । किं विकल्पोऽथ संबन्धः समुदायो निरूथ्यताम् । जातिव्यक्तिविशिष्टा वा व्यक्तितिविशेपिता। जातिसंवन्धयोरेवं सामान्यसमुदाययोः ॥ जातिकारकयोश्चैवं संख्यासामान्ययोरपि । लिनसामान्ययोरेवमेकैकस्येतरः सह ॥ अटी पक्षा नियोक्तव्याः पद्भिः प्रत्येकमुक्तवत् । एवमानन्त्यमेतेपो पक्षाणामिह गम्यते ।। पूर्वपक्षेऽपि चत्वारो माये चेते प्रदर्शिताः । व्यक्तरेवाभिधेयरषं द्वयोर्या स्वप्रधानयोः ॥ व्यक्तेनातिविशिष्टाया विपरीतमयापि वा । उपन्यासेन चैतेपां ज्ञेयाः सर्वे प्रपञ्चिताः ॥ निराकरणयुक्त्या च निषिद्धा इति चोदिताः । तेनाऽऽद्यो द्वादेव पक्षी विचार्येते किमाकृतिः शब्दार्थों व्यक्तिरिति । भाष्यकारेण च संशयकारणमुक्तं सामान्यप्रत्ययाव्यक्तौ च क्रियासंभवादिति । एतदयुक्त, व्यरपि प्रतीयमानत्वात्कथं नातेरेव प्रतीतिरुपन्यस्यते । यदि च व्यक्तिर्न संपतीयेत सनः संशय एव न स्यास्किमभिधीयतेऽनेनेनि । म च क्रियासमवोऽभिधेयत्वे कारण ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ३१०९] व्यक्त्यन्तराणामपि प्रसङ्गात् । तेन पूर्वोक्तमेव सशयकारण मन्तव्यम् । प्रयोगप्रतीत्यो साधारणत्वाच्छास्त्रान्तरे व्यक्तिपक्षाभ्युपगमात्सशय । यद्वा शब्द उच्चारिते सामान्य. प्रत्ययाद् व्यक्त्याकृत्यो सामान्यात्तुल्यात्प्रत्ययाद् व्यक्तौ च शब्दादाकृतावालग्मन- स्पर्शनश्येनसदृशचयनादिनियासमवात्सामान्ये व्यक्ती च प्रत्ययात्मियासमवादिति चोक्तम् । का पुनराकृतिः का व्यक्तिरिति । कथ पुनरय प्रश्नो यदा गौरित्येतस्य शब्दम्य कोऽर्थ इत्यन्न जातिनिरूपिता । नैष दोष । येनैतन्न ज्ञातमसौ पृच्छति का पुनराकृति का व्यत्तिरिति । सदेहानाऽन पुनरुभयस्मि प्रतीयमाने का व्यक्ति पियती वा जातिरिति । वैपरीत्येन वा पश्चित्गृच्छति यदा शाबलेयादिपिण्डान्न किंचिद् व्यक्त वस्त्व तर भिन्नमुपलभ्यते तदा कुतोऽय विवेको व्यक्तिरिय जातिरियमिति । अथ वा व्यवहारार्थ सर्वव चिन्ता क्रियते जातेश्च पदायत्वेऽपि व्यक्ती कियासमवानिप्प्रयो जनाचिन्ता यतस्त्वसौ प्रयत्ने तद्विचारयति । तेन नून काऽप्यस्य पिण्डादत्य तभिन्नव्यव- हारयोग्या जातिरमितेत्यभिप्राय | ननाऽऽह । द्रव्यगुणकर्मणा सामान्यमात्रमाक- तिरिति । यो तावदज्ञानसशयवादिनी तयो स्वरूपस्थनमात्रेणैव निराकरण वक्तव्यम् । यस्तु विपरीतवादी तस्यैव निराकरणमभिधीयते । यद्यपि जातियक्तेरत्यन्त भिन्ना नोपलम्यते तयाऽपि शबलाकारे तस्मिन्नुपलभ्यमाने सामान्यबुद्धेरालम्बन प्रथमपादोक्तेन न्यायेनाऽऽकृतिरितरा व्यक्ति । न चानेन प्रथेन जाते सद्भाव प्रमाण या प्रतिपाद्यते व्यक्तविवेक केवल कथ्यते । तेनैवाभिप्रायेण मात्रशब्दप्रयोगोऽन्यया तस्य गतार्यतैव भवेत् । यदप्युक्त नून काऽप्यत्य तभिन्ना जातिरभिप्रेतेति । तस्या प्युत्तर द्रव्यगुणकर्मणा सामायमाप्रमाकृतिभिप्रेता नात्य तन्यतिरिक्तेति । द्रव्यादीना व सर्वेषा यत्सामान्य सत्तारूप तदनेन निर्दिश्यते, तन्निर्देशेनावा तरसामान्यानामपि निर्देशप्तिद्धि । यद्वा सामान्यशब्दम्य प्रत्येा सवधाव्यत्वादीनि त्रीणि सामान्यानि निर्दिश्यन्ते सत्तया व्यवहाराभावात् । अय वा मात्रशब्दप्रयोगाद्व्यादिषु याव- न्त्यवान्तरसामान्यानि महासामान्य च तत्सर्वमभिधीयते । असाधारणविशेपा ध्यक्तिरिति बहुव्री है । असाधारणा विशेपा यम्या व्यक्ती सेयम साधारणविशेषा, न स्वसाधारणाश्च विशेषाश्चेति सामानाधिकरण्य समवति । उपरिष्टाद्विशेषाघारम्य व्यक्तित्वाभिधानात् । स्मृतेश्च । तेन सम्यगभिहित रिमाक तिर्वा पत्तिरिति । किं प्रायम् । आलम्भनप्रोक्षणविशसनादिप्रयोगचोदनाया व्यक्ति पक्षे मावान कृतिपक्षे चामावात् ' बामणो न ह तव्य सुरा न पातव्या ' इत्यादि प्रतिषेधचोदनायाश्च व्यतिपक्ष एव सभवादेवदत्त गामम्याजेत्येवमारिलौकिव्यवहारचो दनायायोपपत्तव्यत्ति शब्दार्थ इति निश्चीयते । मख्याकारकोपपत्तेश्च । यति हि व्यक्ति निसदव्यवृत्तया विरुपा इनि स्मृति ।

·[अ०१पा०३१०९] मीमांसादर्शने । शब्दार्थो मवति ततो वृक्षो वृक्षाम्यामिति प्रातिपदिकाभिहितासु व्यक्ति प्रत्ययाभिहितीद्व- स्वादिसल्यावरणादिकारक बोभयमुपपद्यते, इतरत्र तु नातेरसख्येयत्वादकारकात्वाचोमयम- भ्यनुपपन्नम् । लाक्षणिरत्यक्त्याश्रयण चाऽऽपयेताम् । तथा च सर्ववैदिक्वाक्यार्थाना लाक्षणिकत्व स्यात् । व्यक्तिपसे च पुरुषो देवदत्त इति मुख्यशब्दसामानाधिकरण्यो- पपत्ति । जातिपक्षे राक्षणिकद्वार सामानाधिरण्य कल्पयितव्य पवेत्तेनापि व्यक्त पदार्थ- स्वमवसीयले । 'पशुमालभेत' इति च श्रुतेर्हृदयजिहादिभि-र्यक्त्यवयवैरुपरिष्टाद् व्यवहारो दृश्यते, न जात्या कर्मभिश्च द्रव्यस्यापेक्षितत्वाद् । व्यक्तिपक्षेऽपेक्षिताभिधान नेतरत्र, सिद्ध स्वरूपाया व्यकेरभिधेयत्व युक्त नाप्रसिद्धाया नातेरतो व्यक्ति शब्दार्थ ! किमित्युभय याच्य माऽऽश्रीयते प्रयोगप्रतीतिरियोपत्तेरिति चेत् । न । अनेरशक्तिकल्पनाप्रमना- देवाभिधान-व सबन्धादितरय प्रतीतरुपपन्नत्वाद् व्यक्तरेवामिषेयत्वम् । सामान्यप्रत्यय. स्थमिति चेद् व्यत्तिसबन्धादुपपरम्यते । यनैव क्रियानुपपत्तिम्तत्रैवार्थापत्त्या व्यक्ति वचनत्व युक्तम्, अन्यत्र तु पूर्वप्रतीतेनातिवचनत्यमेव न्याव्यमिति चेत् । न । उपमा. मानेकशरिक्स्यनादिदोपप्रसनात् । अवनस्थित शब्दार्थसब धापते सशरापत्तेश्च । व्यक्तिवादिन क्य निर्मिमित्तता व्यक्त्यन्तरे शब्दम्य प्रवृत्तिरिति चेदाकृतिचिनिमि- तत्वाद् व्यक्त्यन्तरे प्रयोगस्याविरोव । भाष्यकारस्तु कथ सामान्यावगतिरित्युप-ए- स्पाऽऽकृतिश्चिभूता भविष्यतीत्युत्तरं ददाति, तदमबद्धम् । क्य सामान्यप्रत्यय कारणे पृष्टे व्यक्त्यन्त प्रयोगनिमित्त कथ्यते । तेनाध्याहारेणतद् व्याख्येयम् । क्यं सामान्यावगतिरिति चेत् । व्यक्तिसबन्धात् । ३५ व्यरत्यन्तरे प्रयोग , चिहत्वादाक तेरित्येवम् । यद्वा कय सामान्यावगतिरिति चेदित्युपन्यम्ते पूर्वपक्षवादी सामान्यावग- तिमपदोतुमशक्नुवन्ना कृतिविशिष्टव्यक्त्यभिधानपक्ष परिगृहात्यातिधिहमूना विशेषण- मुताऽभिधेया मविन्यति । अतश्च तत्प्रतीतिरचोद्या । तेन केवला विशिक्षा का पति शब्दार्थ । तथा च ‘पद् देया' इत्येवमादिषु पडाटिका सहयोपपत्म्यते । अन्य तवर्गमिति य व्यतत्यन्तरेऽन्यशोपपत्तिम्तद्धर्मता च भविष्यति । अन्यथा व्यत्यन्त रानयनेऽपि जातेरनन्यवादगुणत्वाञ्चोमयमनुपपन, तम्माद् व्यक्ति शब्दार्थ इति प्राऽ. भिधीयते । नेनन् व्यक्ति शब्दाच्येति वि वाकृति पदार्थ इति विज्ञायते । 'इयेन- नित चिन्धान ' इति प्रवणात् । अन हि श्येन-यक्ति चयनेन पुर्याटाइति वेति वा- क्पार्यो म्पानाम् । यावदिवासि इपेन यक्त गर्नुमशक्यत्वात् नावादिभिरप्यनि टिकामाच्छेन याचे प्रयोजनकल्पनाचिनोतरमुरूषार्थत्यात् ' कर्मण्यन्यायाम् इति स्मृतिपरित्यागप्रमताच नगनेन श्येन पनि कुर्यादित नावनोपपद्यने । ताss. ।

·३१४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- अ०१पा०३१०९] कृतेरपीट शमि कर्तुमशक्यत्वाद्देवनिर्मितत्वात्प्रयोजनकल्पनाचिनोतेरयथार्थत्वप्रसद्वात्स्ट. तिवाघाचाऽऽकृतिं कुर्यादित्यपि नोपपद्यते । परिशेषाच्छचेनमिव चितमग्निस्थल धयनेन निवर्तयेदिति वाक्यार्थ , ततश्च यया क्या चिच्छयेनव्यक्त्या सदृशस्याग्नेश्वेतुमशक्य- वात्सर्वव्यत्ति सादृश्यासमवाढतीतानागतव्यक्तिसादृश्यानुपपत्तश्च श्येनाकृतिसादृश्यसप. त्तिसमवाचाऽऽकृति शब्दार्थ इति निश्चीयते । अथ कामाच्छयेनव्याक्तिमिश्चयनचोदनेय नाऽऽश्रीयते । श्येनचितं चिन्वीत' इति । तर भाष्यकारणोत्तर दत्तम् । ईप्सिततमा ह्यसौ श्येनशब्देन निर्दिश्यत इति । तद्युक्तम् । न ह्यत्र श्येनशब्द स्वार्थो, न च सक्लश्येनचिच्छब्दोत्तरकालं श्रुतत्वाद् द्वितीयायास्तदै- न्तो, येनेप्सिततमार्थप्रतिपाटय स्यात् । तेन कर्मण्यन्याख्यायामिति स्मृते श्येनशब्दा. यस्य करणत्व निपेव्यम् । कर्मणि हि कारके चिनोते किप्प्रत्यय स्मयते यदि चिनो तिम्-याख्या भवति। न च चिनोते केवलस्याग्निवचनत्व सभवति । तेन विबन्तचिनोति- श्रुते श्येनचिच्छन्नम्य सालम्याग्निवचनत्व निश्चीयते न श्येनशब्दस्य पृथगर्थता। तेन न श्येनशब्दार्थ करणतया विज्ञायते । यदि वाऽसौ करण स्यात्ततो लक्षणामावातृतीयास मासवचनानुपपत्तिर्मवेत् । तृतीया चाश्रुता कल्पनीया । श्रुतकरणत्वे इष्टकापरित्यागश्च स्यात् । सत्या च गती प्रतिषिद्धानेक्श्येन यक्तिहिंसा जायते तेन करणत्वानुपपत्ते श्येन- मिव चितमग्निं चिन्वीतेति वाक्यार्थोऽतश्चोचन न्यायनास्य वाक्यस्याऽऽकृतिपक्षे संभवा. दाकृति पदार्थ इति । नैतदेवम् । न हि चयनक्रियासमवमानेणाऽऽकृतेरभिधेयत्व लभ्यते । व्यक्तिपक्षेऽप्युपलम्भनादिरियासमवात् । बहुत्वाद्यालम्भनादिवाक्याना तदन्यथानुपपत्या व्यक्तरेव पदार्थत्वमवसीयते! अथाऽऽकृतिपक्षेऽपि व्यक्तिलक्षणया तान्युपपत्स्यन्त इत्युच्यते तदेतदपि शक्यमेव वत्तु श्येनवाक्ये व्यक्तिराकृतिलक्षणायेति । युक्ता चैत्र रक्षणा नेतरेषु बहुषु । अगत्या वा तृतीयासमासाश्रयण श्येनवाक्ये कारिप्यते । सख्याकारका. धुपपत्तिश्च व्यतिपक्षे तेन व्यक्ति शब्दार्थ इति स्थितेऽभिधीयते भातिरभिधेयेति। कुत - पूर्व सामान्यविज्ञानाचित्रबुद्धेरनुद्भवात् । गामानयेतिवाक्याच यथारचिपारग्रहात् ।। गोशब्दोच्चारणे हि पूर्वमेवागृहीतामु व्यक्तिषु सामान्य प्रतीयते तदाकारज्ञानोत्पत्ते. पश्चाद्व्यत्तय प्रतीयन्तेऽनश्चाऽऽकृतिप्रत्ययस्य निमित्तान्तरामावाद्व्यक्तिप्रत्ययेच पूर्वप्र- तीतमामान्यनिमित्तत्वादाकृति शब्दार्थ इति विज्ञायते । यदि च व्यक्तयोऽभिधेया भवेयु स्ततम्तासा चित्रखण्डमुण्टादिविशेषस्वरूपग्रहणानिचित्रा शब्दोच्चारणे बुद्धि स्यात् । एकाकारा तत्पयते । तेनाप्याति शब्दार्थ इति निश्चीयते । गामानयेति चोदितेऽर्थ- नव श्येनशदा द्वितीयान्त पर्य ।

·[अ०१पा०३०९ मीमांसादर्शने। । प्रकरणामापे यां कां चित्सामान्ययुक्तां व्यक्तिमानयति न सी न विशिष्टाम् । यदि च व्यक्ते- रभिधेयत्वं ततः सर्वासा युगपदभिहितत्वादशेपानयनं स्यात् । या चाऽभिधेया सैवैकाss. नायेत यतस्त्वविशेषेण जातिमात्रयुक्ताऽऽनीयते तेनापि सामान्यस्य पदार्थत्वं विज्ञायते । व्यक्तिपक्ष च सर्वा वा स्वतन्त्रा व्यक्तयोऽभिधीयेरन् व्यक्तिविशिष्टो वा समुदायः का चिद्वैका व्यक्तिरिति । तत्र सर्वव्यवत्यभिधानं ताक्दयुक्तम् । अनेकवाचकशक्तिकल्पना- प्रसनादनित्यशब्दार्थसंबन्धापतेरशेषव्यक्तिग्रहणाशक्तेश्च संबन्धामणे सति व्यवहारा- नुपपत्तेः । नित्यक्ट् गोशब्दस्याष्टशब्दवहहुविषयत्वादेकवचन द्विवचनश्रुत्यसंभवादो- शब्दाभिहिताम् च सर्वव्यक्तिषु शुगुणामा गौः शुक्ल इति सामानाधिकरण्यासंभवात् । पशुना यनेत ' इति च पशुशब्दोपात्ताभिः सर्वव्यक्तिभिर्यागस्य कर्तुमशक्यत्वात्ततश्च वेदामामाण्यमसक्तिः । एवं समुदायपक्षोऽपि न संभवति । तत्रापि हि विशेषणत्वेन ध्यक्तयोऽमिधातव्यास्ततश्योक्तदोपप्रमशः । व्यक्तिव्यतिरिक्तसमुदायकल्पना, तेन च व्यव- हारामावादमिशानानक्यं समुदायिविनाशे च तस्याप्यनित्यत्वादनित्यशब्दार्थसंबन्धप्रस- हः । समुदायस्य चैकत्वाद्विवचनबहुवचनानुपपतिः सामानाधिकरण्यासंमत्रश्च । तेन चामूर्तेन यागाद्यसंमवादिस्याप्रामाण्यम् । अथका व्यक्तिरभिधीयत इत्युच्यते तत्रापि -संबन्धानित्यत्वं, काऽसावभिधीयत इत्यज्ञानाद्वयवहाराणामसंभवः सामान्यप्रत्ययानुपप. त्तिद्विवचन बहुवचनामावप्रसङ्गः । प्राक् चामिधेयध्यक्त्युत्पत्तेरुत्तरकालं च प्रयोगासंभवः । समाने च गोले प्रतीतो चेयमभिधीयते नेयमिति विशेषकारमं नास्ति । अतः परं भाष्यार्थः । यदि चैका व्यक्तिरमिषेया भवेद्वयक्त्यन्तरे प्रयोगो न स्यादभियन्यक्ते स्तत्रामावादत्यन्तविलक्षणत्वाच, सामान्यविशेषविनिर्मुचा हि व्यक्तिरित्युच्यते । न च सामान्यविशेषौ मुक्त्वा व्यक्त्यन्तरेऽन्यदस्ति येन शब्दप्रयोगः स्यात् । ननु च गये. वैका सामान्यविशेषविनिर्मुक्ता तथा द्वितीया यतश्च यवैकन्या मामान्यविशेषविनिर्मु- कायां शब्दस्य प्रवृत्तिरेवमविशेषादितरनापि भविष्यति । यदि सामान्यरूप विशेप- रूपं वा व्यक्त्यन्तरं स्यात्ततो विलक्षणत्वाच्छन्दो न प्रवर्तते, यदा तु तदप्युभयविनि- मुंक्तं रूपं तदा तुल्यरूपत्वादयुक्ता शब्दस्य प्रवृत्तिरिति । यद्येवं सामान्यविशेषविनि. मुंक्तत्वादेकत्रेतरव च शब्दो वर्तते हन्त तर्हि सामान्यविशेषविनिर्मुतत्वमेव सामान्य शब्दस्यामिधेय स्यादिति सिद्धो नः पक्षः । तस्याऽऽकृतिशब्दवाच्यत्वे केवलं भवतः प्रद्वेप इति । पूर्वपक्षवायाह नैवं मयोच्यते सामान्यविशेषविनिर्मुक्तत्वाद्वयक्ती शनो वर्तते व्यक्त्यन्तरे वेति, किं तु सामान्यविशेपव्यतिरेकेणान्यापोहवयकिः कथ्यते । तत्र कयं सामान्यमेव तार्ह वाच्यमित्युच्यते यो हर्यः सामान्यस्य विशेषाणां चाऽऽश्रयः 1 व्यक्तिर्न सामान्यविशेषो । ततश्च यौवैकस्यां सामान्यविशेपट्यतिरिक्तायां व्यक्ती ·सतन्त्रवातिकशावरमाप्यसमत- [अ०१पा०३:०९] शळम्य वृत्तिम्तयाऽन्यम्यामपि भविष्यति । सिद्धान्तवाद्याह-यदि तावत्सामान्यविशेष. विनिर्मुक्तत्वाच्छलो वर्तते तत सामान्यमेव वाच्यम् 1 अय समान निमित्त नास्ति तदा व्यक्त्यन्तरे वृत्ति प्राप्नोति । तदभावेऽपि चेद्वतेत ततोऽश्वयत्तावपि वृत्ति. प्रसवेरतिप्रसङ्ग म्यादिति । नवम् । सामान्यनिरपेक्षायामेव शब्दवृत्ती प्रयोगकृत- व्यवस्थाश्रयणान्नातिप्रमङ्गो भविष्यति, । यद्येव प्रयोगवशेन शब्दो वर्तेत ततोऽद्य नाताया गवि न दृष्ट इति पळो न प्रवर्नेत तेन प्रयोगकृता चेन्द्यवस्था छ चिदप्रसहो न चेदतिप्रसङ्ग इति । यत्तु भिन्नासु व्यक्तिषु सामान्यप्रत्ययो न प्रामोत्ययमपि गौरय. मपीति तदिहातिप्रसङ्गापादनेन न सभ्यत इति यक्त्यन्तरे प्रयोगो न प्राप्नोतीत्यम्मि- नवसरे वतन्यम् । शक्त्या तर्हि व्यवस्था मविप्यति, या शत शन्टम्तत्र वर्तिप्यते प्रयोक्ष्यने च यत्र तु शचि म्ति तर प्रयोग वृत्ती न मविप्यतस्ततश्च गोव्यक्तिप्वेव शचे प्रयोग यवस्था भविष्यति । नैवमपि व्यवस्था लम्यते । प्राक् प्रयोगाच्छब्दशचे रविज्ञानात्प्रयोगप्रतीत्यधीन हि शनशविज्ञान तत्क्यमिवानुत्पन्न प्रयेगकाले व्यव- भ्याकारणत्वेनाऽऽश्रयितु युतम् । यद्यपि धोना प्रयोगाच्छक्ति नानाति तथाऽपि प्रयोक्त्रा क्य ज्ञात गोव्यक्तावय शच शलो नाश्वव्यचाविति, तेनाश्चन्यवावपि प्रयोग प्राप्नोति । जात्या विमिति व्यवस्था नाऽऽश्रीयते यत्र गोत्वमुपलक्षण तत्र शब्दो वर्ति- प्यते यत्र तन्नान्ति तत्राश्च यत्त चादी वृत्तिर्न भविष्यति ताश्व व्यवम्मा सिद्धिारति । सत्यमेव सिध्यति, कि त्वापन्नो मवानम्मत्पक्षमाकृतिर्वाच्येति । न घनभिधाय गोत्व. मुपलक्षण गोव्यचावेव प्रयोगन्यवम्या लभ्यते तच्चेदाभिहित सिद्धमातिशब्दार्थस्व. मिति । पूर्वपक्षवाटी तु द्वितीय पूर्वपक्षमुपन्यम्यति सत्यमाकृतिरभिधीयते किं तु गुण- स्वेन स्थिता व्यक्ति प्राधान्येन शब्दार्थ । न चाऽऽवयारमय नाभिधीयत इति प्रतिज्ञा । कम्य चित्पावान्येन किं चिदभिधेयतया विवामित चिद्गगत्वेन, तदुक्त व्यक्तिः प्राधान्येनाभिधयति । एव मति गयोग यवम्योमयप्रतीतिश्च तयाऽऽलम्भना- दिक्यिोपपत्तिश्च भविष्यति । इतरम्वाह---मव लभ्यते । नातिश्चेत्पूर्वमविधेयत्वेनाभ्यु पगनायव दम्योपक्षीणशक्तित्त्वान व्यक्तिवचनना लभ्यते । न चाऽऽकृतिमवेदने नापि व्यक्तिीनेरन्याऽप्युपपनत्वात्सत्या गताइनेकार्थना युयले म्युपगन्तुम् । अर्यापत्त्या च शुळम्य वाचकशक्ति कल्प्यने । सा च यदा व्यचिप्रतीत्रन्ययाऽप्युप पनत्वात् क्षीणा तदा वाचशक्तिपरसनाया प्रमाण नाम्नि । न न सामान्यविशेष. वचनत्व शलम्य दृष्टमक्षादिशब्दानामनेक्मामान्यवचनस्वात् । अन्वयत्यतिरेकाम्या च व्यचेरवानार्थत्व निश्चीयते । अनुचारितेऽपि शब्द प्रनीतसामान्यम्य व्यचिप्रतीते. श्रुतिराम्याप चागृहीतमामान्यम्य व्यक्तिप्रत्ययामावात्तेनाऽऽतिरेव शब्दार्थ इति ।

·[अ०१पा०३०९] मीमांसादर्शने । (नगलगातो? ननु व्यक्तिविशिष्टायामाकृतो वर्तते । व्यक्तिविशिष्टायांचे वर्तेत व्यक्त्पन्तरविशिष्टा न प्रतीयेत । तस्माच्छन्द आकृतिप्रत्ययस्य निमि- तम् । आकतिप्रत्ययो व्यक्तिमत्ययस्येति । (we do not deny that the clon a denoted by a wond), what the means get udenoted in the secondary factor (aucunes sing to primary breter) ननु गुणभूता मतीयत इत्युक्तम् । न गुणभावोऽस्मत्पक्षस्य बाधकः । सर्वथा तावत् प्रतीयते । अर्थाद् गुणभावः प्रघानभावो वा । स्वार्थ चेदुचायते, प्रधानभूता । अथ न स्वार्य, परार्थमेव, ततो गुणभूता । न तत्र शब्दव्यापारोऽस्ति । ननु च दण्डीति, न तावद् दण्डिशब्देन दण्डोऽभिधीयते, अय घ दण्डविशिष्टोऽवगम्यते । एवमिहापि न ताव- Pre te word as got nothing to do in the matter of the writing the four atending-ter) सांप्रत पक्षान्तरमुपन्यस्यति । अथ व्यक्तिविशिष्टायामांकृतौ किमिति न वर्तते । तदे. तत्प्रयोगप्रतीतिक्रियासंभवत्वेन वा पक्षान्तरमुपन्यस्तम् । यद्वा व्यक्तरेव शब्दार्थत्वं साधयितमिदमुच्यते । अनेनामिप्रायेण कदा चित्सिद्धान्तवाद्याकृतेः शब्दार्थत्वमनेना- भ्युपगतमेवाऽऽलम्मनादिकियासंभवश्च मविप्यतीत्यनेनामिप्रायेण व्यक्तेरपि गुणत्वेनामि- धानमिच्छति ततोऽहं पूर्व तावद्विशेषणे वर्तितुमर्हतीति व्यक्तियचनत्वमेव साधयिष्या. मोति । इतरम्तु तदभिप्रायं ज्ञात्वोत्तरं वदति व्यक्त्यन्तरविशिष्टायां प्रयोगो न प्राप्नो- सीति । यदि हि व्यक्तिविशिष्टा जातिरभिधीयते ततो व्यक्त्यमिधानपक्षोकदोपप्रसङ्गः, अनेकशक्तिकल्पनादिरूपो व्यक्त्यन्तरे प्रयोगश्च न प्राप्नोति विशेषणस्यान्यत्वादिति । तेन जातिरेव शब्दार्थः । ननु गुणभूता प्रतीयतेऽतश्चान्येन प्रधानेनाभिधेयेन भवितव्यमिति । नैवं शब्देन तावत्सैवामिधीयते । यदि विवक्षावशेनार्याद्गुणत्वं प्राधान्यं पा मवति मदतु नाम न तावता शब्दाभिधेयत्वं ब्याहन्यते । यदा नासो शब्देनाभिधीयते तदा गुणत्वं नैव प्रतीयते तेनार्यागुणत्वप्रतीतिरदोषः । ननु पूर्वपक्षोक्तैः कारणैयक्तरेव शब्दार्थत्वं युक्तं व्यक्त्यन्तरे प्रयोगो न प्राप्नोतीति चेत् । आकृतिश्चिहभूता मविष्यति । यथाऽनभिधीयमानमपि काकनिलयनं देवदत्तगृहशब्दस्य स्वार्थमभिदधतचिहभूतता प्रति- पद्यते तद्वदाकृतिचिहं व्यक्त्यमिधाने भविष्यति । मायकारेण तु दण्डिशब्दो दृष्टान्त. त्वेनोपात्तो यथा तेन न नाम किल दण्डोऽभिधीयते । अथ च दण्डविशिष्टः पुरुषः प्रत्याय्यते तद्वदाकृतावपीति । ननु दण्डिशब्दे प्रकृत्या दण्डोऽभिधीयत एव कथमुच्यते न च तावद्दण्डोऽभिधीयत इति । कथं चोपक्षणत्वनाऽऽकृतावुपन्यस्तायां विशिष्टः

·३१८
सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेत- [अ०१पा०३०९]
टाकृतिरभिधीयते, अथ चाऽऽकृतिविशिष्ट व्यक्तिर्गम्यतेति । नैवत्साधु ।
उच्यते । सत्यं दण्डिादेन दण्टो नाभिधीयते, न त्वमतीते दण्डे
दण्डिप्रन्ययोऽस्ति । अम्ति तु दण्डिशब्दस्टेशभूतो दण्डशब्दो,
येन दण्डः प्रत्यायितः । तस्मात् साध्वतयद प्रतीते विशेषणे विशिष्टः
प्रतीयत इति । न तु गौशब्दावयवः कविताकृतेः प्रत्यायकः, अन्यो
व्यक्तेः । यत उच्यत तत आऋतिग्वगता, न गोयन्द याकृतिवचन
इति । न च यया दण्डिनेटोने टण्डे प्रयुक्त एवं गोगन्दो नोऽतिTS
वयमेव निदर्शित कैवलाकृत्यभिधानः श्येनशब्द इति । तदेवमन्वय.
ध्यतिरेगाभ्यामसति श्येनव्यक्तिसंबन्धे श्येनशब्दोचारणादाकृतिवचन
इति गम्यते । न तु ब्रीद्मातिसंवत्वमन्तरेण ब्रीहिन्यको शब्दस्य
प्रयोगो दृष्टः । नस्मादाकृतिवचनः शन्द टस्पेतम्यायः ॥ ३३॥
प्रत्याय्यत इति विशेषण दृष्टान्नतयोपन्यम्तमिति । नाय टोप । विशेप्यामिधायक.
प्रत्ययामिप्रायत्वाद्दण्टानभिधानम्य यया प्रत्ययेन, न च ताबवण्डोऽभिधीयते । अप
च तद्विशिष्ट पुरप प्रत्याय्यने तयेहापि मविप्यनीत्यभिप्राय । यत्तूपलक्षणोपन्यासे
विशेषणम्य दृष्टान्तता न युवेति । तद्रुपक्षणम्यापि विशेषकत्वान्न चोद्यम् । यद्वा
फेनचित्मामान्येन दृष्टान्नना मविष्यत्यनभिधेयत्वेन विशेषरत्वेन चेन्यगुष्ट, ततश्य
सम्यगमिति यया दण्डिसले तत्रापि भविष्यतीति । एव चाप्रमहातिप्रमही न
भविष्यत इति । तरेनन्न युन्यते । युक्त देउत्तगृहम्य पुम्षम्य च केवलम्यामिषान
विशिष्टप्रतीतावपि कानिलयनदण्डयो प्रत्यक्ष-पडशावगतयोविशेपणत्वोपपत्ते । न
तु गोत्वम्यामनिहितस्येहोपलभगत्व युयते । अपनीनविशेषणे विशेप्याप्रनीतेर्न च
दण्डिशब्दवत्तददयवेन गत्वामिवान प्रतीमो येन द्विनीयावयवेन व्यत्तरेवामिषान
स्यात् । अतश्च यदि तावदोत्वममियीयते तनम्नदेवोकेन न्यायेन वाच्य मवेत् । मर-
तीतम्य विशेषणत्वामभवात् । उक्तवातिप्रमत शळप्रयोगम्य प्राप्नोति । न च यथा
दण्डिशन केवले टण्टे न प्रयुन्यत इति विशिष्टवचनाऽनवार्यते तद्वताकृती प्रयोगामा.
वाद्विशिष्टवचनोऽवधारयितु शक्यते । इयेनचित्यादावाकृती प्रयोग र्शनादन्वयन्यति.
रेकाम्या च नातिग्व वाच्यत्यवधार्यते इयेनचिट्टाक्ये केवगयामाकृती प्रयुक्त्वात् ।
छचिदपि चाऽऽकृत्या विना व्यक्तिमा प्रयोगासनाटेव यऽपि मबन्धममुद्रायान्य पूर्व
पक्षाम्तेऽप्युक्तेन न्यायेन निरारनाम्नेनाऽऽनिरेव रानार्थ इति ॥ ३३ ॥

·३१९. 10 crate [अ०१पा०३०९] मीमांसादर्शने । न क्रिया स्पादितिचेदर्थान्तरे विधानं न व्यमिति चेत् ॥ ३४ ॥ अथ यदुक्तं न क्रिया संभवेद् ब्रीहीन् प्रोतति इति । न द्रव्यशब्दा स्यात् , पड़ देया इति । अन्यदर्शनवचनं च न स्यात् , अन्यं तदूपमिति। तत् परिहर्तव्यम् ॥ ३४ ॥minatamratram तदर्थत्वात् प्रयोगस्याविभागः ॥ ३५ ॥ आकृत्यर्थत्वाच्छन्दस्य यस्या व्यक्तेराकृत्या संवन्धस्तत्र प्रयोगः । मोक्षणं हि द्रव्यूाय कर्तव्यतया श्रूयते । फतमस्य । यद् यजतिसाधनम्। अपूर्वमयुक्तत्वात्तस्यानाऽऽकृतेः । अशक्यत्वात् । तब ब्रीडिशब्द आक- तिवचनः प्रयुज्यते प्रोक्षणाश्रयविशेषणाय । स ह्याकृति प्रत्यापयिष्यति, आकृतिः प्रनीता सती प्रोषणाश्रयं विशेष्यतीति । तेनाऽऽकतिवचन न विरुध्यत इति । एवं पदेया गावो दक्षिणा इति दक्षिणाद्रव्ये संख्यायाः प्रयोक्तच्ये गाव इत्याकृतिवचनो विशेषः । तया, अन्य- मिति विनष्टस्य प्रतिनिधरत्यत्यसंवन्धः । तत्र पशुशब्द आरतिधचन आकृत्या विशेक्ष्यतीति । तस्माद् गौरव इत्येवमादयः गन्दा आकृ- ये त्याऽऽलम्मनादिचोदनामावादयो 'न किया स्यात् । इत्येतत्स्वानुमापिताः पूर्वपक्षोचा हेतवस्तेपा सर्वेषामनेन सूत्रेण परिहारोऽभिधीयते- 'तदर्थत्वात्मयोगस्या- विभागः' इति । तदर्थत्वात्-अर्वार्थत्वादालम्भनमोक्षणावहानामपूर्वसाधने प्रयो. गेण भवितव्यं दन्यं चापूर्वमाधनं यागेन म्वसिद्धयर्थमासिधायान्नाऽऽकृतिरसमर्थत्वासद. मिधानं तु इत्यनियमा प्रतिपक्षन्यं न स्वार्थ नातेरनपेक्षितत्वाददृष्टार्थत्वरसहात्साय- नत्वाप्रतीतश्च । यदपि नातेः प्रातिपदिशभित्तिायाः करणत्वं प्रनीयते तदपि द्रव्य नियामकत्येनैव न साक्षादयोग्यत्वात् । तेनाऽऽत्यभिधानम्य द्रयनियमार्थत्वाद्रव्ये पाऽऽलम्मनमोक्षणसंस्याकारकमामानाधिकरण्यादिपपयाददुएता । तदाह--- ~प्रयोगल्या. विभाग इत्यातिपोऽभ्याट मनादिप्रयोगन्य इत्यादविभक्ततवेनि । अयाऽऽहत्यनि- धानस्य दयनियमार्थवादुवयानयोगम्याविमाग इनि । यद्वा । आकृतियात्योरत्यन्त- भेदाभाषाकदा नियक्तिमग इत्यमपिचोयले कदा चिस्मामान्यरूपेण पपा विवतिनं तथा शब्दम्योभयरपवायत्वायत्यमिवानेऽपि न प्रयोगस्य विभागो नानाम्सनेति । नातवां व्यदिनोऽत्यन्तभेदाभावाद त्यता 2] धर्मा नानी ताल भवन्तीति न प्रयोगस्य विभागेन प्रयोननामिनि । यद्वा । आरनित्यायोरुभयोर्यागार्थत्वाद्भर्माणार ·. Diabadamrprera ३२० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसते- [अ०१पा०४०१] तेरभिधायका इति सिद्धम् ॥ ३५ ॥ इति श्रीशवरस्वामिकृते मीमांसाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥ अथ प्रथमाध्याये चतुर्थ पादः । [२]उक्तं समाम्नायैदमयं तस्मात् सर्व तदर्थ स्यात् ॥ १ ॥ पू० उद्भिदा यजेत, नलभिदा यजेत, अभिजिता यजेत, विश्वजिता यजेत इति समामनन्ति । तत्र संदेहः । किमुन्दिादयो गुणविषय आहो. स्वित्कर्मनामधेयानीति । कुतः संशयः । उभयथाऽपि प्रतिभातो वाक्यात् । उद्भिदेत्येप शब्दो यजेतेत्यनेन संवध्यते । स किं वैयधि करण्येन संबन्धमुपैति, उद्भिदा द्रव्येण यागमभिनिवर्तयेदिति, उत सामानाधिकरण्येन उद्भिदा यागेन यजेतेति । द्वेधाऽप्येतस्मिन् प्रति भाति वाक्ये, संभवति संशयः- किं सावत् प्राप्तम् । उक्तमस्माभिः समाम्नायस्येदमर्थ्यम् । कश्चि- यत्र क चन यागसाधने कृताना प्रयोजनवत्त्वाद्रव्यादविभक्ततेति । तस्मादाकृतिपक्षेऽप्यालम्भनादिसमवादाकृतिरेव शब्दार्थ इति सिद्धम् ॥ ३५ ॥ ( इति आकृत्यधिकरणम् ॥ ९)। इति श्रीमट्टफुमारिलस्वामिकृतौ मीमासायार्तिके प्रथम स्याध्यायस्य तृतीय पाद । एवं स्मृतिसहितस्य वेढस्य प्रामाण्ये सिद्धऽधुना वाक्यार्थ व्याख्यानावसरे सत्य. परिसमाप्त्यैव प्रमाणलक्षण केन सबन्धेम नामधेयचिन्ताया प्रस्ताव क्रियते । के चित्तावदाहु. । किमुद्भिदादयो गुणम्य प्रमाणमुत क्रियाणामेव नामधेयत्वेनेति । तदयुक्तम् । एवं सति हि समम्तमेव शास्त्र प्रमाणलक्षणादभिन्न स्यात् । सर्वत्र ह्येतद्विचायते, किमिद वाक्यमस्यार्थम्य प्रमाणमुता-यम्येति । येऽपि चैते द्वे अपि सूत्रे पूर्वोत्तरपक्षी परिकरप्यकाधिकरणत्वेन ध्याचक्षते तैरप्युक्त समान्नायैदमर्यमित्यनेन सूत्रेण क सिद्धान्तानभिप्रेत पूर्णपक्षानुगुणोऽर्यो विधीयत इति वक्तव्यम् । न हाक्कैदमांन्तर्भाव पचनमुद्भिदादीनामनिष्टम् । तस्माद्वयोरप्यधिकरणयोरनुमितपूर्वपक्षयोरत्तरपक्षसूत्रद्वय- मेतदिति व्याख्येयम् । तर प्रथम तावदुद्भिदाढीनुदाहृत्य सदेह क्रियते, किमते क चिद्धर्म प्रत्युपयोग गच्छ-त्युत नेति । किं ताव प्राप्ठम् | आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् । इत्यानर्थक्यम् । आह च । 1ता० मा० ( १९-७-३) | २० प्रा० ( १९----1) ३० ० (१-३-१) ।

·(अ० १११०४०१] मीमांसादर्शन । दस्य भागो विधियोंऽविदितमय वेदयति यथा सोमेन यजंत इति । कश्चिदधवादी या प्रसंचयन् विधि स्तौति यथा वायुर्व क्षेपिष्ठा देवता इति । कमिन्मन्त्रो यो विहितपचे प्रयोगकाले प्रकाशयति यथा, बहिर्देवसदनं दामि इत्येवमादिः । तस्मादुनिदादयोऽमीपां प्रयोजनाना. मन्यतगाय प्रयोजनाय भवेयुः । तत्र तावन्नार्थवादः । चावयशेपो हि स भवानि विधातव्यस्य । न च मन्त्रः । एवंजातीयकस्य प्रकाशयित. व्यस्याभावात् । पारियोप्याद् गुणविधिः । उद्भिद्गुणता यागस्य विधीयते । धर्मायानुपयुक्तं सदानर्थक्यं प्रपद्यते ।। नह्येते विध्यादिप्वन्तर्भवन्ति । साध्यसाधनेतिकर्तव्यानभिधायित्वात्तावचोदनावाहावं, स्तुतिबुद्धयमावादर्थवादातिरेकः, कर्माङ्गभूतसंज्ञकप्रकाशयितव्यार्थामावान्मन्त्रकार्यनि- वृत्तिः । न चान्यवेदप्रयोजनमतीत्यप्रमाणमेवंजातीयका इति । अत्राभिधीयते-- सर्वस्य त्रिविमागत्वावदस्योदेन हेतुना । उद्भिदायप्रमाणत्वमतिरेकान सिध्यति ।। पदा तदर्थप्रयायतमामिति सितं तदा विचारः किममिति । न तावदादा वाल्यशेषत्वाभावात् । कथं पुनरय न वावशेषो यावता 'यायुर्व क्षेपिष्ठा' इत्या. दिवदेकवाक्यताइवाम्यने । नेतदस्ति । विधातन्याय हि यः शेपः सोऽर्थवादः । अयं तु वियुद्देशादेव नातिरिच्यत इत्यवाश्यशेपः । तसमविनश्च स्तुत्युपयोगित्व न युध्यत इत्यत्तगौटुम्बराधिकरणे । न चपन स्तुतिया । न नेह तो प्रतिपद्यामहे । यदप्युद्भेदने शिनामनेन क्रियत इत्येवं प्राशस्त्यं कल्प्येत तदपि तृतीयान्तममुदायान. चपलवत्तर रणवभिनया बाध्यते । आयथा हि प्रातिपदिकप्राधान्यादा वायु क्षेपिष्टा ' इतिवप्रथमेव प्रायोक्ष्यत । न चास्य मन्त्राव, तादृष्येणारतीतेः । अयेत. मरणाभावाच । न मैकपदत्वासाकाहत्व करणातीत्या वा स्मारकत्वम् । न चैनदार. धेया कयि योगममवारपर्यो दृश्यते । न नाप्तपवेनप्रकाशने कर्मागरयम् । मान्धत. पिकद्रव्यल्पनायामपि गौरयम् । न चास्य मृत्त्वाकवनिनियोनिका श्रुतिरम्ति येन मान्यवनिरदयालना स्यात् । न चाम्य रूपं प्रयोगाईम् । अनचाविनियुत्तत्वात • इसे स्यादिपि नाण्यासारण निग़ाहीत्य प्रयोगः । मुटं च बालकलाक्य त्वमित्यमन्तवम् । तस्माद्वि मुद्देशान्तर्गतम्यवोत्ताधिकरणन विचार्यने गुणविधिर्नाम धेवमिनि । तात- प्रमिलातेन प्रयोगमामीन या .

·(arpanch ३२२ सतन्त्रवातिकशायरभाष्यसमेते- [अ०१पा०४०१) korter at handledha nas वाच । न चैषां यागार्थता लोकेऽवगम्यते । न च वेदेन परिभाष्यते । अतो गुणविधयः । यदि गुणविधिर्न तर्हि कर्म विधीयते । अविहिते व कर्मणि तत्र गुणविधानमनर्थकम् । नेति ब्रूमः । प्रकृती ज्योतिष्टोमे गुणविधानमर्थवद्भविष्यति । यदि नामधेयं स्याद्, यावदेव यजेतति नावदेव उद्भिदा यजेतेति न प्रत्तो कश्चिद्गुणविशेषः स्यात् । गुण वेधौ च गुणसंयोगादभ्यधिकमर्थं विदधत उद्भिदादयः शब्दा अर्थ- अधिकत्वात्प्रवृत्तेश्च गुणरूप विधीयते ॥ नातिपदिक तावदुद्भेदनसमर्थे द्रव्ये सनिवाढाववयवप्रसिद्धया प्रवर्तते । न च समुदा. पन्तिरवाची लोके प्रसिद्ध । न च रोकादनवगतोऽयों वेदादवगम्यते मबन्धस्य शास्त्राहेतुत्वात् । तृतीयाऽपि च करणवाचिनी, क्रियायाश्च शक्तिमद् द्रव्य तदाधारा वा शक्ति करण, तेनोद्भत्साधनको यागोऽवगम्यते । न च यागस्योद्भित्त्वं वरणत्व वा कवि प्रसिद्धम् । अर्थत्वात्प्रवृत्तिविशे परत्वम् । विधायकोद्भिपदपुरपाणा प्रवृत्ती विशेप । अन्यथा ह्यनुच्चरितसमैव प्रवृत्तिरेपा स्यात् । अथ वा प्रसिद्धत्वाद्गुणविधिरर्थ- वत्त्वमपिधेयवत्त्व नामधेयत्वे त्वयों न विज्ञायत इति योज्यते । अथ वा भेदेनार्थवत्त्व हेतु , उद्भित्पदम्य यजित पलान्तरत्वात् । तत्श्च विधिहस्पयो प्रवृतिविशेष इति वाच्यम्। ननु नामधेयमपितु विशिषदर्थवत्प्रवृत्तिविशेषकर च स्यात् । नैतदस्ति । कुत आकृतेरविधेयत्वाद्धातुना व्यक्ति राश्रिता | सा च नाम्नाऽभिधीयेत जातिश्चेन्नव नामता ॥ यदा तावद्धातुनव लक्षणया विधिविषयावयोग्यत्व द्यागविशेष प्रतिपाद्यते तदा किम. पर तन नाम करिष्यति । अथ मामा-यमाप्रमभिधीयने नतम्तस्यानिष्टमेवेतन्नामेत्यसं बद्ध मिद्धत्वादेव च विशेषग्य न नामधेय विधायित इति १६यति । यदा च केनापि प्रकारणोद्भिद्वादीना विशेषवचनत्व तदा तदत्य-ताविनाभूतसामान्यवचनत्वेन योरनर्थ- कत्वम् । लाघव च विधगुणविधी भविष्यति । यागानुवादात् । यद्येव गुणाक्षिप्तत्वा द्विविशतर्न तर्हि कर्म विधीयते, तथा चाविहिते कर्मणि कस्य गुगो विवीयत इत्या नर्थक्यमत आह-प्रकृतो ज्योनिष्ठोम इति । ननु गुणविधिपक्षे ज्योतिष्टोमेनेत्यस्यापि तत्परत्वादविहितमेत्र कर्म । गत्यमावादिदमे कर्मविधान भविष्यति । तव्यावृत्ते च विधायके च गुणम्य विधातुमशक्यत्वाञ् ज्योतिष्टोमपदमवक नामधेयम् । अथ वा तटे गुणविशिष्ट कर्मविधानमितराणि कर्मानुवादेन गुणविधानानि । न वेव सति सर्वा एकाहाहीन्सनबोरना ज्योतिष्टोमन्यव गुणविधिद्वारेण प्रकरणाइनतिरिक्ता इतिकर्मान्तरा. भावान ज्योतिष्टीम कम्यनित्प्रकृतिरिनि तच्छन्डेन नाभिधात य । सिद्धान्ताभिप्रा येगाऽऽहमि के निन् । अम या प्रक्रियत इति प्रकृति, प्रकृतज्योतिष्टोम इत्यर्थः । - ·म. १५/०४०] मीमांसादर्शने। HTAS । वन्तो भविष्यन्ति । तस्माद् गुणविधय इत्येवं प्राप्तम् ।। १ ।। एवं प्रासे य:-(RAMNATA प्रसन्न बने तो real अपि वा नामधेय स्यादाय दुत्पत्तावपूर्व : -finarres मविधायकत्वात् ॥ २ ॥ मि. ॥ अपि वैति पक्षी विपरिवर्तते । नामधेय स्यादिति पविजानीमहे । एनमविहितपय विधास्यति ज्योतिष्टोपाद् यांगान्तरम् । श्रुतिश्चर्य यागमभिधास्यनि । इतस्था श्रुतिरुद्भिदादीन्वक्ष्यन्ती, उद्भिदादिमतो लक्षपेत् । सन्दिता यागेन कुर्यादिति । यागेन कुर्यादिति यतेत्य. अ५ वा 'अप ज्योतिः' इत्येवमादीनां करणविभक्त्याख्यातसंस्पर्शामावाद्गुणावधित्वा नुपपत्तरेकान्तेन भेदकतया कर्मनामत्वं तदपेक्षया च ज्योतिष्टोमः प्रकृतिः । ननुत्पत्ति- वाक्यशिष्टेन सोमेन ज्योतिष्टोमेन वाऽवरोधाज्ज्योतिष्टोमे गुणान्तरविधानमयुक्तम् । काम्यत्वादुद्भिदादयो माधका भविष्यन्ति । नित्ये प्रयोगे च पूर्वगुणस्यार्यवत्ता । अप घा विशिष्टविहितमणि कर्म स्वरूपमात्रं निष्कृप्य गुणान्तरे विहितं नोत्पत्तिकाद्विशि- प्यते । अन्यथा गत्यसंपवाद्विकल्प इति मन्यते ॥ १ ॥ यदुत्पत्तौ प्रथमज्ञानेऽर्यान्तरपूर्वकत्वेनैकान्ततो न प्रसिद्धमुद्भिदादि तद्वेदिकन्यवहारे प्रथमोपनिपातासामानाधिकरण्येन नामधेय स्यात् । अय वैवमपूर्व कर्म विधदर्थवन- विष्यति । अथ वा कस्य नामधेयमिति संदेहेऽभिधीयते । यस्योत्पत्तावपूर्व निष्पद्यते यागस्येत्यर्थः । किं कारणम्-- गुणो विधीयमानो हि फले कर्मणि का भवेत् । विशिष्टविधिवृद्धया वा सर्वथा च न युज्यने ।। फलं प्रति तावद्विधीयमाने परपदसंबन्धविधानं व्यवहितकल्पना धातोः पारार्थ- मौत्पातिकमोमबाघोऽनदनीयेन न खनित्रादिनाऽत्यन्तापसिद्धेन याग इनि दोपास्तथा याग प्रति गुणविधौ फलपटानर्ययम् । सार्थकाम्यप्रायोतियोमविशेषणत्वे वाक्यभेदः । प्रत्ययव्यापारविप्रकृष्टता धातुपाराउनदनीययागसोमवाधविकलाश्चात्यन्तायुक्ताः । तथा विशिष्टविधौ सर्वपाराय॑मनेकविविशक्तिकल्पना मत्वर्थलक्षणा, गम्यमानसामाना- धिकरण्यत्यागोऽनदनीययागश्चेति दोषाः | तस्मान्न गुणविधिः । तद्दर्शयति- इतरया शुचिरुद्भिदादीन वक्ष्यति तद्वतो लक्षयेत् । वक्ष्यन्ती लक्षयेत् इति वा ग्रन्थः । प्रातिपदिकसामर्यमुक्त्वा विभक्तिसंबन्धादप्येतदेवावगम्यत इति दर्शयति-योगेन कुर्या- दित्यादिना । किं च-- १ सर्वपाराध्यति-विशिष्टविधानेऽपि विशिष्टस्यापदार्घत्वेन सर्वेषा नामधारवारस्याताना विशि- एसमर्पणास्पारायमित्यर्थः। .

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- अ० १पा० ४४०१] स्थार्थः । करणं हि याग, उद्भिदायपि तृतीयानिर्देशाद करणं तो. दिदा यागेनेति कर्मनामधेयत्वेन सामानाधिकरण्यसामञ्जस्यम् । द्रव्य वचनत्वे मत्वर्थलक्षणया सामानाधिकरण्यं स्यात् । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिायसी । तस्मात् कर्मनामधेयम् । ननु प्रसिद्ध द्रव्यवचन त्वमपहनुपेत, अप्रसिद्ध कर्मवचनत्वं प्रतिज्ञायेत । उच्यते । तृतीयानिर्दे शाकर्मवचनता । कुतः । करणवाचिनो हि प्रातिपादिकात् सूनीया भवति करणं च यागः । तेन यागवचनमिममनुमास्यामहे । नैतयुक्तम् । यदि तृतीयानिर्देशे सत्युद्भिदादिभ्यः शब्देभ्यो यागे घुद्धिरत्पयेत स्यादेतदेवम् । न हि नो बुद्धिरुत्पयते तस्मादयुक्तम् । तृतीयावचनमन्यथा नोपपद्यत इति चेत् काम मोपपादि । न जातुचिद. नवगम्यमानेऽपि यागवचनो भविष्यति । तस्माद् गुणविधयः । लक्ष- णेति चेत् । वरं लक्षणा ,गल्पिता न यागाभिधानम् । लौकिकी हि लक्षणा ठोऽप्रसिद्धकल्पनेति । अपि च यदि नामधेयं विधीयते न विधाने चानुवादे च याग करणमिप्यते। तत्समीपे तृतीयान्तस्तद्वाचित्व न मुञ्चति ।। यत्करणाभिधायिन्या तृतीयया इत्येवमादिषु कारकाणा विभक्त्यर्थत्वाभ्युपगमात्थं परणवाचिनो हि प्रातिपदिकादित्युच्यते । नेप दोप । करणाश्रयवाचिनो होत्य- भिप्राय । अथ वा वरणशब्दो यादृशमर्थ ब्रवीति तादृशस्य प्रातिपदिक वाचकमेव । कृदन्तेन हि कारकविशिष्ट द्रव्यमेवाच्यते न विभक्तिवन्निकृष्टा शक्ति । तथा च करण करणेन करणायेति च कारकान्तरयोगो दृश्यते । अन्यथा हि विमरत्यभिहिते. वन कारण वशीकारान्न द्रव्य कारकान्तरयोग प्रतिपद्येत । शक्तेस्तु शक्त्यन्तर नास्त्येव । तस्माच्छ्वत्युपसर्जनद्रव्यवचनावात्कृदन्तानामुपपन्न करणशब्दार्थवाचित्व प्रातिपदिकम्य । ते तदुक्त भवति । यदम्मिन् वाक्ये करण तद्वाचिन प्रातिपदिकातृती ययोपत्त य यागश्चात परभावनाया करण न द्रव्यामिति वक्ष्यति । ततश्च यद्युद्भिापदं यागवचनमेव तृतीयान्त सटेश्वाक्यता यास्यत्यन्तिरवचनत्वे त्वमबद्ध स्यात् । ननु च-. प्रत्यक्ष द्रव्यवाचिल्वमुपन्यात क्य पुन । करणत्वानुमानेन वाध्यते नाहिसोमवत् ।। यथैव 'बीहिभिर्यनेत ' ' सोमेन यनेत ' इत्यादीना वरणभूतयागेकवाक्यत्वे सति तृतीयान्तस्य वैयधिकरण्येऽप्यविरुद्धमैवमिहापीति । हठ इति-चिरतनतडागोदका १ अभ्युपगमादिति- इह हि गुणमणिमानमत सन्त प्रियाया करपनि ते शन्द उपदि- दाति याकरणाभिधायिन्या तृतीयाविभक्त्या सयुज्य निदिदाति-मरणयति, । इत्यादरपाधिकरणाप. माप्यविस्वमिद भाष्यमित्याशय । • में म (२-१-१) मावायांधिकरणे इति शप । - ·[अ०१पा०४.१] मीमांसादर्शने। (er Cannet enn to Sanse) यागः । अथ यागो न नामधेयम् । उभयविधाने वाक्यभेद इति । उच्यते । न नामधेयं विधायिभ्यते । अनुवादा युद्भिदादयः । कुता प्राप्तिरिति चेत् । ततोऽभियत उच्चन्दसामर्थ्याद् मिच्छब्दसामर्थ्य- चोद्रिच्छन्नः क्रियापचनः । उन्नेदन प्रकाशन पशूनामनेन क्रियत्त इत्युद्भिद यागः । एवमाभिमुख्येन जयादमिजिस्, विश्वजयाद् चिश्व- च्छादिनहरितद्रव्यमुच्यते । यथा तदुत्सार्यमाणमपि स्वच्छन्दतः पुनःपुनरुदकं अदयत्येवं योऽन्योऽपि स्वच्छन्दत्याहारः स हठ इति प्रसिद्धः । तदुच्यते.. पद्मनातसंदिग्ध प्रसिद्धरमय प्रति । निर्णायते निरुदं तु न म्वार्यादपनीयते ॥ वीघादयो अत्यन्तरूढाम्ते म्वार्थमपरित्यजन्तः सामानाधिकरण्यमप्रतिपद्यमाना गत्य- न्तरापावाद्गुणविधयो विज्ञायन्ते । ये पुनरुद्भिदादयो यौगिकास्तेषां येनेव प्रकारेण यत्नेन द्रव्यवचनलं तेनैव कर्मवचनस्वमप्युपपद्यत इति प्रत्यक्षप्रसिद्धावनुदासीनायाम- नुमानेनाप्यज्ञानसंशययुदासकरणं न दुष्यति । सर्वशब्दार्थावधारणे ह्ययमभ्युपायो, यत्प्रसिद्धसामानाधिकरण्यं नाम | प्रधानं च करणय यागे लब्धात्मक शक्रोति प्राति- पदिकमात्मविषयमापादयितुम् । किंच- विभक्त्यानुवादाच विधेः म्यानानि लाघवम् । गुणपक्षे विधेयत्वं संख्याकारकयोरपि ॥ त्वपक्षे हावश्यं काचिद्विभक्त्यर्थेऽपि प्रत्ययम्य विधिशक्तिः कल्प्या स्यात् । तम्मादवयवद्वारेणास्ति कर्मण्यपि प्रसिद्धिः । ज्योतिष्टोमादेरपि स्यफलोवेदनकारित्वादे- तन्नामप्रसङ्ग इति चेत् 1 न । समानाधिकरण्यावधारितविषयविशेषम्यावयवावाख्यानात् । न चाम्य ज्योतिष्टोम्पादिपिः समभिन्याहारोऽन्ति । अपवाऽपित्तिवशेनैतद्विशेषविषयमेवी- द्भेदन निमित्तं, न चान्यत्र तदन्तीति व्यवस्था । यथा सानादिमद्गतगमनविशेषनिमि- सत्वं गोशब्दस्य । अविधायकरमादित्यम्य व्याख्या न नामधेय विधायिभ्यत इति । संज्ञासंज्ञिसंबन्धरूपेण वृद्धिरादेच्' इत्यादिवविधानं सामानाधिकरण्यावयवप्रसि. द्विभ्यां तत्सिद्धेः। न तु नामधेयार्थो न विधीयते तदधीन वाद्यागविशेषसिद्धः । इह हि यद्यपि संज्ञासंज्ञिमामानाधिकरण्यं नास्ति तयाऽप्यात्मरूपन्यवच्छिन्नमेवार्थ संज्ञा गमयतीति १ अयफ्युतीति सामानाधिकरण्यानिर्दिष्टं सदित्यर्थः । २ पा. सू. (१।१।।

·'सतन्त्रवातिकशावरभाप्यसमतun porta color rent in the shape of ca 'जित् । एवं सर्वत्र | अतः कमनामधेयम् । यत्त्वप्रत्तिविशेषकरानर्थक इति/नामधेयमपि गुणफलोपयन्धेनार्यवत् । तस्मात् कर्मनामधेयान्येवं. जातीयकानीति सिद्धम् ॥ २ ॥ विशेषणविशध्यमावान भिद्यते । नन्वेवं शब्दस्वरूपाभिधानं प्रसज्येत । प्रत्यक्षावगतस्व रूपविशिष्टार्थाभिधानादप्रसङ्गः । सर्वत्र ह्यगृहीतविशेषणा विशिष्टबुद्धिर्न दृष्टा, न त्वन- मिहितविशेषणा । न चैतावता शब्दस्वरूपारोपप्रसङ्गः । तदनुरोधेन विद्यमानार्थीशवि- शेपोद्धरणादित्युक्तं प्राक् । नाम्मैव चैवमादीना प्रकृतितो भेदोऽन्यथा हि तदनवच्छिन्नो यनिर्गुणफलाद्यर्थं पुनः श्रुतिः प्रकृतिगामित्वान्नैय कर्म भिन्द्यात् । अथ वा सर्वनामधेयेषु किंचिदर्थगतमपि विशेपणमस्तीत्यरुणकहायन्यादिवदेव विशेषणविशेष्यता । न च यज्यु. चारणमन्तरेणास्य यागविशेषनामत्वमिति न सामान्यायानर्थकत्वम् । परस्परसंनिधानेन हि नामापि यागविषयं यागोऽप्येतटवच्छिन्नो न सामान्यमानं प्रकृतो वेति लभ्यते । तस्मादुमयोरर्थवत्ता विशिष्टमावनाविधानाचोभयोरपि विधानमिति नानुवादत्वम् । एवं च सति न नामत्वं विधित्वमात्रप्रतियोगीति, ये पूर्वपक्षे विध्यन्तर्भावं सिद्धान्ते तु विध्यर्थवादमन्त्रातिरेकं नाम्ना वर्णयन्ति तेपामयुक्तमेव । अशेषव्यवहारानभावाच्च नाप्रवृत्तिविशेषकरता । नत्विावरणादिप्वनेनाहं यक्ष्य इति लघुराख्यानोपायः स्यात् । दर्शपूर्णमासावारप्म्यमानः · समे दर्शपूर्णमासाम्याम् ' इति गुणोपबन्धो दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकाम इति च फलोपबन्धोऽन्यथा न स्यात् । तम्मान्नामधेयान्येवंजातीयकानीति सिद्धम् ॥ २ ॥ ( इत्युद्भिदधिकरणम् ॥ १॥) ....- १ नामधेयस्य भाष्यकारो गुणफ्लोपवन्धेनार्थवत्त प्रयोजनान्तरोपलणार्थमित्याह-अशेपेति । कानि प्रयोगनान्तराणीति चेत् । संज्ञाया फर्मभेत्तृत्वं द्वितीये यद्वदिष्यते । यचेष्टी यागपटकस्य फ्लदत्त्व वदिष्यते। सोमया. गाय च ज्योतिष्टोमेऽध्याय चतुर्थके । यचामिहोत्रपाणा प्रवेश काण्डपायिने ॥ सप्तमे वक्ष्यते सर्वे तनाम्ना फ्लमिष्यते । वाक्यान्तरोत्पादितै च धर्मण्या विधीयते ॥ पल वा यत्र तत्रास्मा- फर्म विशेषधी. । ध्यदैवतन्याया यागोत्पती च नामत ॥ विना निर्धारणाभात्राद्विशेषस्या- विधेयता । धर्मप्रमोपयोगित्वमप्यस्येत्यं च सिध्यनि। यानानेन यक्ष्यऽहतेन यानय मामिति । नाम्ना विनवमादिश्च व्यवहारी न सिध्यति ॥ मीमांमाविधिवाक्याज्ञानानुष्ठानलक्षणे । त्रिवि व्यवहा- रेऽस्मिन् सर्वस्मिनाम कारणम् । इत्या प्रदर्शितान्यनुसंधयानि । .

·३२८ न - पा [अ० १ ० ४१०२१ मीमांसादर्शने । SEISRोपनिterat Raमीण [२] यस्मिन् गुणोपदेशः प्रधानतोऽसिंघन्धः ॥ ३॥ति चित्रया यजेत पशुकामः, त्रिवहिप्पवमानम् । पञ्चदशान्या- व्यानि, सप्तदशानि पृष्ठानिदत्युदाहरणम् । किं चित्राशब्दः परमानशब्द आज्यशब्दः पृष्ठशद्वय गुणविधय उत कर्मनामधेयानीति संशयः । प्रसिद्धः, अर्थवत्त्वात, कर्मणि मसिद्धाः । न चा. prak इदानीमयोगिोषु बीह्यादिवल्लोकस्टेषु जातिगुणशब्देपु चिन्ता । न ह्यानुमानिक- करणत्वानुरोधेन प्रत्यक्षप्रसिद्धयमावः संभवतीति पूर्वाधिकरणेनासिनिः । ननु 'आज्यैः स्तुवते । पृष्ठः स्तुवते । बिहिप्पवमानेन स्तुवते । इत्युत्पत्तिवाक्यत्वादेतान्युदाहर्त- व्यानि । तथा हि- उत्पत्ता नामधेयं वा गुणो वाऽप्यवधारितः । न्यवहाराङ्गता याति सैवोदाहरणक्षमा || सा तु नोदाहृता सूत्रकारेण ' यस्मिन् गुणोपदेश' इति गुणवाझ्यस्याऽऽश्रितत्वात् । अथ किमर्थं तेनैव तदाश्रितम् । यत्र क चन प्रतिपादिते कलाविशेषात् । पूर्वपक्षनिरा- करणहेतु पाक्यभेदस्तवं संभवतीत्युदाहनम् । अप धोत्पत्तिवाक्यस्थस्याऽऽज्यादिप- दस्य पक्षद्वयेऽपि साकट्सलादेकस्यापि निश्चयहेतु स्तीत्यन्यतः सिद्धयपक्षणानुदाहर. गत्वम् । धृतवाचिस्वात्तावन्न स्तोत्रनामवं विज्ञायते । यान्याज्यानि तैः स्तुवत इति च श्रूयते तत्र कान्येव नामानि कथं वा तेनाभिधीयन्त इनि सहाऽप्युत्पत्तिवाक्येनान्य- तः सिद्धिराव्या । उत्पत्तिवाक्यस्थितमेव चाऽऽस्यादिपदं यथा रहिं परित्यज्य स्तुतिनामता प्रतिपद्यते तथा हेतुर्वाच्य इत्यपेक्षा गुणपिवित्वेऽपि घृतस्य स्तुतावकरणत्वा- तत्संबद्धमन्त्रलक्षणयाऽवश्यं संबन्धदायमपेक्षणीयम् । इह विचाने मत्वर्थलक्षणाप्रस हात् । अनुवादत्वे तु नायं दोषो भवति । तेन स्तोत्राणामप्याज्यवसाऽन्यत एव सधन्येति तदुमयपक्षेऽपि सापेक्षता । ततश्च स्तुवत इत्येतावन्मानमय विवक्षितमित्याज्यादिश. योऽन्यतो निणीयते । पवमानशब्दम्तु यौगिकत्वात्पूर्वाधिकरणसिद्धरनुदाहरणमिति केचित् । अपरे तु मन्यारे । नोनिदादिवत्पयनक्रिया प्रति कर्तृत्व स्तोत्रस्योपपद्यते, सोमो हि तत्र पवते । ततश्च न कर्मण्यवयवसिद्धिरम्तीति पदमानार्थमन्त्रकत्वालक्षित- लक्षमा मत्वलक्षणातो दुर्वलतरेति वाक्य नव सिन्देटाहरणम् । तत्र प्रसिद्ध्यादयः १०सं० (२-४-६ } २ ता. वा. (२०-१-२)12 ता. मा. (१९-११-२) .

·३२८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते - [अ०१पा० ४ अ०२] च गुणशब्दः । चित्रया यजेतेति च यागानुवादः । विज्ञातत्वान्न याग विधिः । गुणे फररल्पनाया यजतेन विवक्षा । तथाऽऽज्यानि भवन्ति पृष्ठानि भवन्तीनि च । गुणविधिकल्पनायामपि न रक्षणा । तस्माद् गुणविषय इत्येव प्राप्तम् । पूर्वपक्षे पूर्ववदेव व्याख्येया । चित्रेयुत्तरपसे द्योतनादग्नीपोमीये गुणविधिारिष्ट । अत्र कारणमुच्यते- चित्रत्वस्त्रीत्वयोगो हि प्राणिजातौ स्वभावत । तेनते प्राणियागाङ्ग प्रकृति देक्षमाश्रिते ॥ स्त्रीत्वादिविभागो हि प्राणि यतिरिक्तेऽर्थे शब्दानुकरणमात्रेण विज्ञायते पश्वादिषु स्वर्थरूपेण । प्रकृत च रध्यादिद्रव्यात्मकत्वान्नेतद्योग्य कर्मत्युत्कृप्यमाणे वाक्याद्यागमा प्रसबन्धिनी प्रसक्ते सामर्थ्यात् प्राणियागमाकान्ती 'प्रकृती वा द्विरुक्तत्वात् ' इत्यनेन न्यायेन सर्वप्राणियागपरमप्रकृतिमग्नीपोमीय गच्छत । तत्र यद्यप्युत्पत्तिवाक्यशिष्ट कृष्ण सारशलोहितसारङ्गादिगुणान्तर पुत्व च वाधर सभाव्यते, तथाऽपि पूर्ववदेव बाविक पौवत्त व्यौ । साप्तदश्यपूर्वपक्षन्यायश्चात्र द्रष्टव्य । एकपदोपात्तानेकार्थविधानाच्चैकारक निबन्धन वादवाक्यमेदाभिप्राय । पशुकामशब्दोऽपि च स्व कामाधिकरणटूर्वपक्ष याये नार्मनाशास्वादनुवादोऽभिमतो न यागफलम् । न हि पशुयाग पशुमकामयमानेनानु शेतु शक्यते । यागानुवादो विज्ञातत्वादिति । सर्वनाऽऽख्यातसवद्धे श्रूयमाणे पदान्तरे | विधिशक्त्युपतक्रान्ते स्याद्धातोरनुवादता ॥ यावद्यावद्विधेयान्तरमुपादीयते तावत्तावत्पूर्वना नेक्शक्तिकल्पनामयानुवा त्वाकाक्षा भवति । अगत्या तु तनापि विध्यङ्गीकरणम् । अम्ति चान स्त्रीत्वचित्रत्वमागनीषोमी ययाग इत्यन्द्यते । गुणे पलकल्पनाया यजतेरविवक्षेति । किमर्थ गुणावधित्वपक्ष एव सन्निरानियते । सिद्धान्तग्रन्थोऽय प्रमानाल्लिखित इति केचित् । अपरे वाहु । फलसबन्धे किल प्रधानत्वाद्गुणोक्तिविघात म्यानिति । तत्युक्तम् । सर्वथा नामधेयन तिपक्षो गुणविधि स च फ्रमबन्धेऽप्यनपगत । तथा च वक्ष्यति स्थित एतस्मिन्न- धिकरणे गुणविधिर्नामधेयमिति विचार इति । फ्लसबन्धे ह्येकान्तेन यागसामा नाधिकरण्यामावाद्गुणविधिरेव म्यादिति । तेनैव वाच्यम् । इह तु त्रय पक्षा प्रति भान्ति । गुणविधि फ्ले, यागे वा नामयेय वेति । एवम्य च द्वय द्वय निराकृत १ चित्रो गुणो विधायमान इत्यादि सिद्धान्तभाष्येणामापामीय गुणविष्यभिप्रायस्य प्रकार रणादित्यय । • •म• (३-६-१) । ३० स० (२१-१) इत्या भाग्यकार इति दोष ।

·८) ५ ' [अ०१पा०४०२] मीमांसादशन। ३२६ एवं मासे ब्रूमः ।' यस्मिन् गुणविधिनामधेयामति संदिग्ये गुणोऽपर । उपदिश्यते प्रधानेन कर्मणा तस्य संबन्धः। कर्मनामधेयमित्यर्थः । गुण- विधौ हि सति वाक्यं भिधेत । पुंपशौ प्राप्त स्वीपशुः पशवः फलं, व्यम् । तत्र पूर्वपक्षस्थ एव दुर्वलतरत्यात्तीय पक्ष निराकरोति । धातुपारार्यप्रसङ्गा- दिति । अतश्च 'बीहिमियजेत' इतिवद्यागे गुणविधानम् । करणभूतस्यापि च याग. स्योत्पत्तिवाक्यावगतकरणस्वाक्षिप्तसाभ्यांशानुवाटेन गुणे विवीयमाने न मत्वर्थल. क्षणा । गुणगायेव वाऽनभिभवसमर्थ यागे गुणविवानमाश्रयति । फले गुणविधिकल्प. नायां पूर्वाधिकरणोक्तदोपप्रसङ्गादिति । तथा 'पञ्चदशान्याज्यानि ' इत्यत्र 'अस्तिर्भव. न्तिपरः' इति सतोपकलपन प्रयोगवचनाच विधिः । ननु च पञ्चदशानि सदशानीति चैवरूपः शब्दो न संख्यामायवाची ' स्तोम इविधिः पञ्चदशाद्यर्थः । इति स्मरणात् । न हि स्तोम इति स्तोत्रीयसंख्यातोऽन्या विधीयते । नेप दोपः । स्तोत्रसाधनमात्रपरि- च्छेदेन स्तुतिमानात्मकम्तोमसिद्धेः सदृशमृक्परिच्छेदे घृतपरिच्छेदे च स्तुतिमाननिमि तातोमयाचित्पम् । न चात्र मन्वलक्षणा । कुतः- श्रूयमाणम्य वाक्यस्य न्यूनाधिकविकल्पने। एक्षणावाक्यभेदादिदोषो नानुमिते ह्यसौ ॥ इह तावदाज्यादीनां श्रुतवाक्यसंयोगामावादयश्यं प्रकरणान्नानानुमितवाक्यबन्धपू. वैकः प्रयोगवचन विधिराथयितव्यः । तेन मत्वर्थ एव प्रतिपाद्यत इति न लक्षणा । तत्रे तत्स्यात् । द्रव्यत्वादाज्यादीना कर्तव्यताविशेषात्मकेतिकर्तव्यताधिना प्रकरणेन न ग्रहण- मिति । सत्तैवान क्रियेत्यनुपालम्मः । प्रधानदेशत्वाचाहानामाज्यादिमिरवश्यं स्तोत्र. समीपे भवितव्यम् । अतन्य गयेव · अग्निमुपनिधाय स्तुवते ' इत्यत्रातिः सत्तामात्रे- णोपकरोत्येवमिहापीति निदोप, तम्माद्गुणविधानमिति । अत्राभिधीयते । प्रधानतो. भिसंबन्ध' इति । अनेकार्थविवानं हि प्रधानकर्मविधाने सत्युपपद्यते । अत्र पुनः कर्मा- नुवादन गुणो विधीयते । न च गुणाना परस्परं संबन्धो विद्यते । तत्रैकगुणविधाने गुणान्तरानापादापत्यमाये श्रोतानकावविव्यापारकल्पनाथा पुनः पुनरुचारण प्रत्य- यस्य कर्तव्यमिति वाक्यभेदः स्यात् । आह च- अर्थादनेकमप्य विधापयति भावना । विशेषणविधिस्त्वन्यन्न गृह्णाति विशेषणम् ।। एकपदोपात्तेऽपि चानकविधिशक्तिकल्पनागौरवमस्त्येव । उत्पत्तिवाक्यशिष्टे गुणान्त. राविरोधाश्चाशक्तिः । तथा हि- १ प्रपापुल्लो प्रयुज्यमानोऽप्यस्ति इति शेषपूरणमिति पा. म. (२-३-१) अग्रह कात्यायनस्मरणम् । १ पा• ६० -१-५०) अनस्य चार्तिकम् । 1 ·सतन्त्रवातिरशांवरभाष्यसमेते-- [अ०१पा० ४०२] famuharmasedarpretaurariruntx चित्रो गुण इति न शक्यमेन वाश्येन विधातुम् / चित्रो गुणो विधी- यमानः खिया विधीयता नासावनीपोमीये, पशुमामे च विधीयता सोऽपि नाग्नीपोमीये । तथा पञ्चदशान्याज्यानि भवन्तीत्याज्येषु पञ्चदशता । न चाचिहितानि स्तोत्रेवाज्यानि भवन्ति, न चान्यद्विधा At Chants च पल उत्पत्तिवाक्यविज्ञात कर्म सर्व ह्यनूद्यते । न चाऽऽश्रितगुणे शक्य तद्विरोधि गुणान्तरम् ।। यत्रानूधमान एवावश्य गुणोऽप्यनुवदित यस्तत्र नैरपेक्ष्यदर्शनादाकाक्षाधीनसबन्ध- गुणान्तरविधानानुपपत्ति । न चनिष्कृप्य रियामान गुणविधि शक्य कर्तुम् । कुत- प्रथम हि स्ववाक्याथैर्गुणें सब यते किया। वाक्यान्तरगत पश्चान्न शुद्धा सा हवाप्यते ॥ यानि परम्परनिरपेक्षाणि वीहियतादिवाक्यवत्प्रवर्तन्ते तेपा तुल्यबलवत्त्वावति विरुप । इह चोत्पत्तिवाक्यम-यनिरपेक्ष विदध्यान्नोत्पन्नवाक्यम्, अनुत्पन्नेऽनुवादानु पपत्ते । पशुशामसब-याच्च पदान्तरगतार्थग्रहणनिमित्तोऽपि वाक्यमेदो भिद्यते । यद्यपि न विधीयते तथाऽपि तत्र नर्मविधानाधर्मणि च गुणविधेरस्त्येव गौर- वम् । अपि च कर्मण फल्गुणी प्रति युगपद्विध्यनुवाददोपोऽपर म्यात् । न च पशु. कामपदमर्जनाङ्गत्वात्प्रातमनुद्यते । क्यम् - पुस्पार्थो हि सर्वेग म्वरसादेव काम्यते । तत्साधनतदषु प्रवृत्ति प्रार्थनाहते ।। न हि साधनभूत पशु कश्चित्वामयते विनैव तु कामेन प्रार्थितान्यथानुपपत्त्या तमुपा- दत्ते । गाणी वा तम्य काम्यता भवेत् । अत स्वातन् येण यन्मुख्यया वृत्त्या काम्यते देव कामशब्दोषकन्याफल प्रतीम | विन्तरेण घेतढ । 'असाधक तु तादात्' इत्यत्र वश्याम । चानीपोमीयम्य तत्वगत्वान्नेतदन्यद्वाऽम्तीत्यनुवादासभव । प्रक- रण च वायत्त प्राजापत्यम्य यागम्य । नामवेयत्वे तु कर्मफलप्तवन्धमात्रकरणान्न कश्चिदोष । 'पञ्चदशा-याज्यानि ' इति द्रव्यमयेरमयो म्तोनेप्वमाप्तत्वान्नान्य तरानुवाढे नेतरविधानसमव । कर्मान्तरम्प च न प्रतीयते । तदनुवादेन च विधावकर्मा- इत्वसङ्ग प्रारण वावश्च । न च विरिष्ट यविधिस्पपद्यत इति वक्ष्यते तत्वमय शाभूतम्' इति। न चाक्रियाविशेषण विधीयते, विध यम्य नामपदै माक्षाढसबन्धात् । न पेह नियोपाता, या विधीयमानाऽर्थानेरमपि गणमाक्षिपेत् । न चैपा स्तुनिप्रयोग वचन प्रणम् , अनियात्मात्यात् । आह च ।

·3CTAरपतरस.umrington come for the water toneled [than cha .[१पा.१०२० मीमांसादर्शने । यक वाक्य, वचैतदाज्यानि विदध्याद् विहितेषु च पञ्चदशनाम् । गम्पते च पश्चदशताया आज्यानां च संवन्धः । स्तोत्रसंवन्यचाss. ज्यानामविज्ञानः पञ्चदशनासंबन्धेचा द्वावतारोफवाक्यस्याशक्यौ at विधातुम् । अथ नु कर्मनापधेयं, नेप विरोधो भवति। फेवलं संख्या. संन्वधस्तदानीं विधीयते । अपि चाऽऽज्यानि स्तोत्राणीत्यनेन शब्देन लक्षणयैव गुणो विधीयेत । अतः कर्मणां नामधेयानि वाक्यान्तरः, आल्यैः स्तुवते, पृष्ठः स्तुवते इत्येवमादिभिर्विहितानाम् । यत्तमसिद्ध कर्मणां नामघेयमिति । अवयवसिद्धया, आनिगमनादाज्यानि । कय- मानिगमनामिति । अर्थवादवचनात् । यदानिमीयुस्तदाज्यानामाज्यत्यम् , इति । स्पर्शवचनात् पृष्ठानि । परमानार्थमन्त्रकत्वाद् यहिःसंबन्धाच ATMAiraviklacader भावान्तरक्रियायोगाहते वायोपकल्पितात् । [ गुणगन्ये कर्यमावेशृङ्गन्ति प्रकृताः क्रियाः ।। न च भवतिक्रिया प्रत्यद्गत्वमुपपद्यते । सर्वोऽपि हि लब्धारमकोऽन्यत्र व्याप्रियते । सत्तापास्तु वस्त्वात्मलाभमानापवर्गान माध्यत्वम् । तद्व्यतिरिक्तसाध्यान्तरानपेक्षणाचो- पकाराप्तपन्यान्नतिकर्तव्यतात्वम् । यत्तु रयंतरं भवतीत्येवंचोदितानामपि प्रकरणेन प्रहणं तदतिदेशासावान्तरकियासंबन्धविज्ञानात् न वाऽऽज्यादीनां लोके सत्ता न सिद्धा येनेदानी माव्येत स्तुतिप्रयोगसनिधिम्यापनभावना करिष्यत इति चेत् । न । अनेोदितत्त्वात् ।' अग्निमुपनिधाय ' इति तु स्पष्टं विधानम् । आत्मलाभऽयतिरिक्ता चेयं क्रिया शक्यते कमावेन ग्रहीतुं सिद्धान्ते । न च नात्यम्यार्यवत्वान्नान्यथानुप. पत्या विनियोजकवाक्यकल्पना । यदि तु 'आज्यः स्तुवते' इत्यनेन विहितानां पश्चदश. त्याविधिरुच्येत ततः पूर्वाधिकरणन्यायेन व मत्वर्थलक्षणेनि मत्वा वदति । अपि पाss. ज्यानि स्तोत्राणीत्यादिसंसर्गिदव्यत्वाचाऽऽउयाना साक्षात्पञ्चदशस्वयोगाभावादश्रुतपलादि- परिमाणकल्पनाऽवश्याश्रयितव्या भवेत् । तेनैवं ज्ञायते यद्यप्युत्पत्ती नामत्वं न ज्ञातं गुण. वाक्ये च तस्यानधिकारः। तथाऽप्येतद्गुणविधानमेवं सिध्यति । यद्युत्पत्तःवाज्यशब्दो नाम- धेयं नान्यथेति । गुणवाक्योपपत्त्यर्थं समापिन्याहतेन च । अन्यात्यानार्थवादाच नामधेयत्यमाधितम् ।। यदाजिमीयुस्तदाज्यानामाध्यत्वमिति । यम्माद्देवाः प्रजापतिवचनादेतेपु स्तोत्रे. प्यानिमायावन् । ततस्तदर्हत्वादेतान्याज्यानीति । तथा • तासा वायुः पूछे ज्यवर्तत उति यामादपां वायुना पृष्ठे स्पृष्टे रथंतरादीनि मातानि तम्मात्तानि पृष्ठानीत्यर्थवादाद्विना- ·- COME ATMus सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०म०३] Ergon are greature, the there edhe वहिपवमानम् । दाद मधु पयो घृतं धानास्तण्डुला उदकं तत्संसृष्टं पानापन्यम, एलि नानाविषद्रव्यत्वाचित्रा । तस्मादेवजातीयकानि मनायगानानि । अय करमान पञ्चदशसंख्याविशिष्टान्याज्यानि म्नात्रकर्मम वियन्ने । विमिष्टानां वाचकस्य शब्दस्यार्भावात् । ननु पद्युमिदं वाचकं भविष्यति, पञ्चदशान्याज्यानीति विशि- माना, वदेनेषु स्तोत्रेषु विद्यास्यति । नैतत्पद्वयमाप विधायकम् । एकमत्र विधायकमेकमुद्देशकम् । उभयस्मिन् विधायके परस्परेण मंबन्धी न स्यात् । अविधायक स्तोत्रसंवन्धो न विधीयते । न चात्रैफं पदं विपणं मन्यु देशक,म्तोत्रं प्रति विधायकं भवितुमर्हति । वचनव्य क्तिमेढाढनोऽयमममाधिः ॥ ३ ॥ [३] तन्मयं चान्यशास्त्रम् ॥ ४ ॥ सि. अग्निहोत्रं जुहोति स्वर्गकाम इति, · आधारमाघारयति ' इति च ममामनन्ति । तत्र संशयः, किमग्निहोत्रशब्द आधारशब्दश्च गुणविधी, तम् । नत्प्रकृतित्वाच्च वामदेन्यादिषु पृष्टशब्दप्रसिद्धिः । द्वावतापर्यावेफस्य वाक्य- स्याचक्यावित्यम्यानन्तरमथ कस्मान्न पञ्चदशसंख्याविशिष्टानीत्येवमादि द्रष्टव्यम्। विशिष्टानां वाचकम्याभावादिति-प्रधानाख्यातानुच्चारणाभिप्रायम् । ननु पदयः मिनि-मवतिक्रियामंबन्धामिनायम् । नैनपदद्वयमपि विधायकमिति। प्रधानक्रिया हि विशेषणानि पिण्टीकरोति सत्तायाम्तु प्रत्येकवर्तित्वान्न समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः। अतश्य परम्परमंचन्यामावः । पञ्चदशानि यानि यानिषिद्भवन्ति, आज्यान्यपि यावन्ति तावन्नि मवन्तीति कल्पना तम्मान्नोभय विधायकम् । न चानुवादक, स्तोत्रेषु तादृशस्या- मावादनयंकावरमहाच्च । तम्मादेकानुवादेनेतरविधिर्नामधेयत्वेऽवकल्पते । विधायक मिति चात्र विधेयापिनयनन्यापारात्पुनः पुनरभिहितं न तु नामपदस्य विधिशक्ति रम्नि । पञ्चदशानीनि च स्तुतिमाधकतमस्तोत्रीयपरिच्छेदान्मुख्यं स्तुतिमाननिमित्त म्नोमवमिनि शब्दमामत्रम्यं भविष्यति ॥ ३ ॥ ( इनि चित्राज्याधिकरणम् ॥ २॥) ननु सर्वत्र द्विप्रशारमेव नामपदं साविज्ञायिक यौगिक न । उभयमपि चाधिकरण- द्वयेन प्रतिगदितं, विमिटानीमवशिष्यते येन पुनर्विचार्यते । उच्यते । यौगिकानामेव मत्वर्थक्षणान्तिरेणात्र चिन्ता, उत्तराधिकरणे तु साविज्ञायिकानो वाक्यभेदासंभ. १ न. म. (11५1१) २ ते. प्रा. (३।३।७) % 3DD% 3D% 3D ·मा. २०१५६० ४४०३] मामासादर्शने । उत्त कर्मनामधेये इति । गुणविधी इति ब्रूमः । कुतः । गम्यते हि, अगये होत्रमस्मिमिति । तथा क्षरणसमर्थ द्रव्यं धृतादि, आधारमाधारयति इति । प्रसिद्धिवमनुग्रहीष्यते । गुणविधिश्व दैविहोमे, आघाग्योपांशुयाजे । तत्रेतयोरर्थवत्ता प्रवृत्तिविशेषकरत्वं च । न च गुणविधिपक्षे लक्षणा भवति यया उद्भिदा यजेत इति । अग्निहोत्रे समासेनावगतं गुणविधानम् ! आधारेऽपि, आधार निर्वयतीति श्रुत्यैव गुणो विधीयते । तस्माद् गुणविधी इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः । तत्म. रख्यं चान्यशास्त्रम् । यो गुणावेताभ्यां विधीयते इत्याशङ्कयते ताब- न्यत एवावगतौ । यदनये च प्रजापतये च सायं जुहोति इति, देव- ताविधान, चतुर्ग्रहीतं वा एतदभूत्तस्याऽऽयारमाघार्य इत्याघारे च द्रव्यविधिः । अविदितवेदनं च विधिरित्युच्यते । विदितं चात्रान्यतो. गुणविधानम् । तस्मान्न गुणविधी, कर्मनामधेये तु संभवतः । यस्मि- 2 (where right stand in clonpid beter tance up. वात् । तत्राग्नये होत्रमस्मिन्निति सिद्धान्तेऽप्यम्युपगमादन्यसमासार्थानुपलब्धेश्चान्ती- तमत्वयों बहुव्रीहिरखेदेन गुणं विधत्ते। त एव च प्रसिद्धयादयो हेतवः सत्यामपि च सायं होमेऽग्निप्राठी तद्वनै प्रातहोंमे होममात्रानुवादाद्वा सर्वदविहोमेप्वपिहितदेवताकेषु विधा. स्पति वाक्यसामर्थ्यात् । तथाऽऽधार्यत इत्याघार इति क्षारणसमय द्रव्यमाज्यपयःप्रभृ. त्यभिधीयते । तच्च द्वितीयानिर्देशात् क्षारणक्रियासंस्कार्यत्वेनाध्यवृप्तीयमानमनुपयु- ज्यमानसंस्कारानुपपत्तेः प्रयोजनमपेक्षते । धर्ममात्रं चास्य क्षारणं शब्दार्थमात्रापवान्त्वा- नाशेपक्षारणं करोति । तरक्षास्तैिकदेशेन किं कर्तव्यमित्यरत्यपेक्षा । लोकेऽपि च द्रव. द्रव्याणां वचित्पानादावुपयोक्ष्यमाणानामीपत्क्षारणसंस्कारं कुर्वन्ति । तेनामिपवयुक्त- पूतीकवद्भक्षणयुक्तफलचमसवच संस्कार्य द्रव्यं कर्ममात्राभिलापि । प्रकरणवशेन दर्श. पूर्णमासप्रधानान्युपसर्पति । तत्रापि चाऽऽनेयादीनां विहितद्रव्यकत्वादुपांशुयाजः केवल साकाह इति तादर्य प्रतिपद्यते । आह च- श्रुतसंम्कारसंबन्धं मुख्यैर्यद्यप्यसंगतम् । अन्यथा तदयोग्यत्वात्प्रकृतैर्याति संगतिम् ।। अय वा यत्करोतीति प्रत्ययार्थमात्रं साकासवादेवोपांशुयानमावनामनूद्याऽऽघार- द्रव्ये वाक्येन विधीयमाने तत्साध्यत्वादेव धात्वर्यः प्राप्तोऽनूद्यते । धौवप्राप्त्यैव वा तस्य क्षरणात्मकत्वे विज्ञाते क्षरणसमर्थमात्रफ्यःप्रभृतिविधि मन्यते । न च वावदेव सिद्धे- नम्निा प्रयोजनम् । न च संस्कारकर्माणि क्वचिन्नामवन्ति दृश्यन्ते । श्रुत्यैव विधीयत इति । द्वितीयाश्रुत्यैव संस्कार्यत्त्वावश्यं क्वचिदम्य . . . अ ·यम् । अत्रोच्यते- Math TAuthamam सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० १० [m art of powinga नग्नये होत्रं होमो भवति तदग्निहोत्रम् । दीर्घधारा क्षरणक्रिया प्रसिद्ध एवाऽऽधारः । तस्मात्कर्मनामधये । मसिद्धयादयत्रोक्तोनरामजा. पतिनिवृत्त्यर्थमाग्निविधानं भविष्यतीति चेमैतदेचम् । आग्निं ऐप विधात धानोति न प्रजापति प्रतिपदं प्रतिषिध्यमानस्य च प्रजापतेर्विधानम- मर्थक स्यात् । प्रजापतिदेवतीति गम्यते । गम्यमानं च नं शक्यं मिथ्येत्ति कल्पयितुम् । अतोऽयमसमाधिः । उच्यते । आधारमाधारयति इति द्रव्यपरा चोदना । यस्तु द्रव्यं चिकीर्यत इति । द्रव्यं नया क्रियया सार्यते । शारितं च या साधयति तरकस्य मधानरय कर्मणो नामधेयामिति । उच्यते । एतदेवाऽधारण प्रधानकर्म । 2 and sneh being the case, wha বিজিরিসুমকি হযহঙ্গণ। तस्मात्तत्प्रापणं व्यर्थमिति नामावमिप्यते ॥ अत्र वदामः-- सायं होमे यदि ज़्यादाघारे च परे। विधिम् । ततः शास्त्रान्तरप्राप्तर्विधि स्यान्निप्प्रयोजनः ।। यदा स्वदेवते होमे देवताविधिरुच्यते । द्रव्यं चोपांशुयाजम्य तदा तत्प्रख्यता कथम् ॥ उच्यते- विधिश्चेदग्निहों में स्थारातोऽस्य विषयैषिणः । निवेशः प्रकृते वा स्याद्युक्तेरप्रकृतेऽपि वा ॥ अग्नहोत्रेण संवन्धे कृतेऽन्येन प्रवर्तनात् । अग्निहोत्रपदे स्पष्ट मनुवादत्वलक्षणम् ॥ अनूय चापि धात्वर्थ गुण सर्वो विधीयते न चानुवादः प्रतात्कर्मणोऽन्यत्र लम्यते प्रकृत नेदद्यायं गुणो होमे विधीयते । तत्र तत्मरूपताऽन्यत्र न विविस्तापरिग्रहात ॥ न च पावनुवादोऽत्र कथं चिटुपपद्यते । प्रकृताप्रकृताभावात्तम्माकर्म विधीयते ॥ सायमादिसंयुक्तर्गुणो वाक्यविधीयते । शुद्धं न श्रूयते कर्म प्रत नास्ति तेन तत् ॥ 1. सू. (३-१-३)।

·इत्याज्य द्रव्यं, मान्त्रवाणकी देवता - (अ०१पा०४०४] मीमांसादर्शने! नन्वस्य द्रव्यदेवतं नास्ति । अस्तीति चूमः । तस्याऽऽधारमाधर्यि, इन्द्र जोधपुर इत्याचार माधारयति उति मन्त्री हभिकर्म तत्साधनं वामणि समवेति । एष च मन्त्र इन्द्रमभिधातुं शक्नोति । स यदीन्द्रस्तत्साधनं भवेदेवमनेन मन्त्रेणाऽऽघारस शक्यते कर्तुम् । तस्मादिन्द्रो देवता । द्रव्यदेवतासंयु. क्तमाघारणम् । तस्माद्यजतिी, तस्य यजतेर्नामधेयमिति ॥ ४॥ [४] नव्यपदेशं च ॥ ५॥ सि अर्थप श्पनेनाभिचरन् यजेत, अथैप सदशेनाभिचरन् यजत, अधेप गवाऽमिचरन यजेत इति समानायन्ते । तत्र गुणावेधिः, फर्म नामधेयमिति सदेह । प्रसिद्भयादिभिः पूर्वपक्ष उद्भिदादीनामिव । ते दूरस्थम्पानुवादश्च व्यवधानान्न युज्यते । तम्य बुद्धावनारोहाकाण्डपायिनहोमवत् ॥ विधीयता विशिष्ट चेकित्येव विपल्प्यते । न चेदन्येन शिष्टा स्युम्तःप्रख्य चेति चोत्तरम् ॥ न चतुर्थीसमाप्तम्य रक्षण चात्र विद्यते । मच तेन विना शक्या देवताविधिकल्पना ।। य कश्चिदेव सब-व पष्ठीतत्पुरुषाद्भवेत् । अनुपादेऽन्यत सिद्धे क्थ्येताप्यवपासवत् ।। विधातभ्यश्च सबन्धो भवेत्तरपदार्थयो । प्रातहमिऽपि तेनेप वह्निव विधीयते ॥ एयडेशेऽपि च ज्ञानानानुवाठोऽपगच्छति । आधारस्यापि सबन्ध देशनोपाशुवर्मणा ।। सामानाधिकरण्य च मायाशेनेह कर्मण । विपष्ट द्रव्यनामावन पाऽऽघारम्य गम्यते ॥४॥ (इति तारख्याधिकरणम् ) ॥ ३ ॥ 'अधप ज्योति । इत्यादिवमुदाहरणम् । नेपा तृतीयानिशामावाद्गुणविधिया- नुपपते । तेऽपि न वाक्या तरेषु यदा तृतीयानिर्देश प्रतिपद्यन्ते तदा विमार्यन्ते । अब या अपमानिर्देशन इयमपि प्रतुत्य पश्चासत्मा योपन्यास सपतीत्यतेऽप्युटाहर णमेव । तब तेरेव प्रसिद्ध शादिभिगणविधि । न चान रमणि प्रनिनिमित्तं कि 1.४० (1-1-1) प्रभारमें यथ । ३ अयवादानुसारप गया भिवरमित्यत्र पागामे पागे गुरु ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमते- ०१पा०४०४) तूद्भिदादयः क्रियानिमित्ताः शक्नुवन्ति यागं वदितुम् । इमे पुनर्ना तिनिमित्ता न शक्नुवन्ति । तेन गुणविषय इत्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ते घूमः । तद्यपदेशं च । तेन श्येनादिना प्रसिद्धेन यस्य व्यपदेशः, तच्च फर्मनामधेयम् । श्रुतिर्हि नामधेयत्वे, लक्षणा गुणनिधौ । यत्तु जाति शब्दा इमे न यागमभिवदन्तीति । सादृश्यव्यपदेशादभिवदिष्यन्ति । एवं हि व्यपदेशो भवति । यथा वे इयेनो निपत्याऽऽदत्त, एवमयं द्वि- पन्तं भ्रातृव्यं निपल्याऽऽदचे यमभिचरन्ति श्येनेन इति । निपत्याऽऽदत्त इत्यनेन सादृश्येन श्येनशब्दो यागे यथा सिंहो. देवदत्त इति । तस्मात् कर्मनामधेयम् । संदंशे, संदंशेन यथा दुरादानमादत्त इति, गति, चिदस्ति । वत्यर्थीपादानेन कर्माण प्रवृत्ती चात्यन्तविप्रकृष्टा गौणता म्यात् । तत्र वरं मत्यर्थलक्षणा । साधन प्रतीतमत्यन्तविनाभावात्स्वसाध्या क्रियामक्लेशेन प्रतिपादयति विनैव मतुब्लोपेन । किं च- मत्वयों वाक्यवेलायामेकवाक्यवशाद्भवेत् । इवार्थः पदवेलाया गृह्यमाणोऽतिदुर्वलः ॥ गुणविधिपक्षे हि स्वार्थापरित्यागेनैव श्येनपदं तद्वन्तमुत्तरकालं लक्षयति । आत्मो- चारणकाले तु स्वार्थमेव विनियुक्ते । भवतस्तु श्येनार्थानुपयोगादादित एव सादृश्य- विवक्षया पदं प्रवृत्तमित्युपगमाच्छृतिवाधप्रमशः । तदुच्यते-- विधेयं स्तूयते वस्तु भिन्नयोपमया सदा । न हि तेनैव तस्यैव स्तुतिस्तद्वदितीप्यते ।। श्येनादियाक्येषु हि 'यथा वै श्येनो निपत्याऽऽदत्त एवमयमपीत्युपगमान्न स्तुति- दृश्यते । तया च विधीयमानस्य मवितव्यम् । गुणविधाने च श्येनद्रव्यं विधीयत इति तदेव स्तोतव्यम । न च तस्याऽऽन्मनैवोपमानं युक्तम् । अयोच्येतानन्यत्वेन सुतरा स्तुतिर्भवति, अनन्यसंमविचरितत्वात् । यथा--- "रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव" । इति । भवति हि लोके कालनिकमवस्यादिगतभेदमाश्रित्येवमपि स्तुति. संभवति भेदे न युक्ता । नाभधेयत्वे तु बागश्यनाथ द्रव्यश्येनोपमोपपत्तराञ्जभ्यम् । इतरया हि द्वौ यत्ययत्या लक्षयितव्यो । काल्पनिकश्च भेद इति गौरवम् । न च याग. स्तुत्या तदाश्रितद्रव्यम्तवनमवररुपने, यागविधेरनिराधनत्वात् । अविधेयगता हि । १ नामधेयर, लसा गुगविधी से भाग्य यथावतार्थमनुस्ममिति मत्वाऽन्यथा मामटे नानधेय रियादिना-रवमित्यम्नेन ।

·अ०९पा० अ०६ मीमांसादर्शन । gla, as acara slre a food grain offering & यथा गायी गोपायन्ति इति । तस्मात् संदंशशब्दोऽपि कर्मनामधेयं गोशब्दोऽपि ॥५॥ [५] नामधेये गुणश्रुतेः स्याद्विधानमिति चेत् ॥ ६ ॥ पू० वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत इति श्रूयत्ते । तत्र किं गुणविधिः फर्मनामधेयमिति संदेहः । एवं चेत् संदेहो, दृश्यते गुणविधिः । न संदेहः, श्रूयते हि गुणः । सोऽवगम्यमानो न शक्यो नास्तीति बदि. तुम् । तस्माद् गुणविधिः ॥ ६ ॥ Antima तुल्यत्वात् क्रिययोनं ॥ ७ ॥ सि. नैतदेवं, तुल्ये हीमे किये स्याताम् हाम किय स्याताम्या वाजपयाकया या... दर्शपूर्णमासक्रिया, उभयत्र दार्शपोर्णमासिको वियन्तः स्यात् । तथा च दीक्षाणामुपसदा च दर्शन नावकल्प्येत सप्तदशदीक्षो बानपेय इति, ससदशोपसको वाजपेय इति । - rine) स्तुतिरन्यत्र संचायेंत गागस्तु स्वयमेव विधिभागति न द्रव्यं स्त्यने विधीयते वा पुनरपि च यागेन द्रव्यलक्षणाद्विप्रकृष्टता । समभिव्याहाराच द्रव्यवदेव यागवचन; मुख्यम् । वियो न तव लक्षणा ममानुवादे । गुणवानेभ्यश्च मतुब्लोपः मर्यते द्रव्यवचनेभ्यः । इवास्तु परशब्दस्य परत्र प्रयोगात्स्वयमेवोपजायते । मत्वर्थलक्षा व स्वयं फल्पनीया, क्लसन्तु वत्यर्थः । ' यथा वे पेन ' इत्यादिना। पूर्वोकाध घार पारार्थ्यप्रत्ययविप्रकर्षादयो दोपा वक्तव्याः ॥ ५ ॥ ( इति तब्धपदेशाधिकरणम् ॥ ४ ॥) तन्त्रसंबन्धेनाल्यातपदम्य धात्वर्थः फलं मति करणं गुणं च प्रति साध्यो पर विरोत्स्यते । तेनोदिदा या यागेन च पशन भावयेदिति युगपद्विधि-यापारादिने मत्वपलक्षणया संबन्धसिद्धिः । तथाऽज्यादिपदम्य तन्त्रण स्तोत्रस्यादियोगः तस्मात्सर्वत्र त्वत्परिकल्पिते नामधेये गुणध्रुतेः प्रमिथ्यादिभिर्गुणप्रत्ययानपरमात्तद्विधा नमेव मात्वलं नामधेयत्वेनेति यथासंभव सर्वाधिकरणाक्षेपेणेदमारम्यते । तदा वागं शुलं भविष्यतीति वानपेयोपन्यासः । सर्वाण्येव स्विहोदाहर्तव्यनि । आह - करणेपूपदिष्टेषु याऽत्ताध्यत्वरल्पना । तम्यां गुणविधानेन नास्ति मत्वर्थलक्षणा I & II थानपेये तायदयं विशेषोऽभिधीयते- 'गुणचनेन्यो मनुयो गित: 'प्रति पा. स. (.-.-९५ ] भरन्यं ..

·सतन्त्रवातिकशावरभाप्यसमेत - [अ०१पा० ४०५.] अथ वा तुल्यत्वात् क्रियूयोर्नेति । यदि न गुणविधिस्ततस्तुल्यैपा वाजपेयक्रिया ज्योतिष्टोमाक्रियया नित्र दीक्षाणामुपसदी च दशनमुप- पन्नम् । तरपत्किर्मनामधेयमिति। लिङ्गं स्वेतत्माति: पुनरुत्तरसूत्रेण|७|| ऐकशचे परार्थवत ॥८॥ यदि गुणविधिः स्यात्, स्वार्थकत, परार्थवचाभिधानं विप्रतिपि- ध्यते यजेतेत्यस्य शब्दस्य । यदि स्वाराज्यकामो यजेतेति स्वाराज्य: कामम्य यागं विधातुं स्वार्थमुच्यते, न तहि वाजपेयेन गुणेन संवन्धु परार्थपनयेत यागेन वाजपेयगुणकेनेति । भिद्येत हि तथा वाक्यम् । ननु द्वे एचैते वाक्ये प्रत्यक्षमुपलभामहे स्वाराज्यकामो यजतस्येतदेकं मन्यक्ष पद द्वयम् । यनेत वाजपेयेनेत्येतदपि प्रत्यक्षमेव । नैतदेवम् । एवं सति चत्वारि पदान्युपलभेमहि त्रीणिचतान्युपलभ्यन्ते। उच्यते । यतेत्येतदुभाभ्यां सेभन्स्यत! कथे सकृदुचारित संवन्धमुभाभ्यामेष्यतीति । रूपाभेदाद । ईशमेवास्य रूपं स्थाराज्यकामेन संवध्यमानस्य दशमेव वाजपेयेन । वाजपेय यवागू स्यानोपवद्रव्यता तत । द्रव्यसारूप्यसामान्याष्टिकाव प्रसज्यते ॥ ७ ॥ तन्त्रत्वमैकरूप्येण भवेत्तुरूपोपकारतः । उपकारान्ययात्वे तु भवत्यावृत्तिलक्षणम् ॥ द्विधा हि तन्त्र भवति प्रत्येक वा समुढाये वा वाक्यपरिसमाप्तापाख्यातगुणवपा. धान्यापेक्षया । तदिह द्रव्य यागे विधीयते न फलमफलत्वप्रसङ्गात् । उद्दिश्यमानं हि सर्वत्र फलं भवति, तच्चेत्किया प्रत्युपादीयेताङ्गमेव स्यात् । यागोऽपि फलं प्रत्युपादातुं शक्यते न द्रव्य प्रति, तत्सम्पारत्वप्रसङ्गात्तृतीयानिर्देशवाघाच । न च यागसंस्कृतम्य द्रव्यम्यान्यत्रोपयोगो विद्यते येवमाश्रीयेत । एतेन यागफलयोर्द्रव्यं प्रत्युपादान प्रत्यु. तम् । न च फ्ले यागद्रव्ययोस्पादानम् । एकेन निराक से फलेऽन्यम्याविधानात् । यथा वक्ष्यति " यटकम्मादपूर्व तदेतरत्तदर्धम् " इति । न च द्रव्योपसर्मनो यागः फ्ले विधीयते, मत्वर्थलक्षणादिप्रसङ्गात् । नत्रैतदेवाऽऽपतति यागेन फलं यागं च द्रव्ये. गेति । ततश्च फलेनोपादयविधेयगुणभृतयानग्रहणाद्गुणेन चोद्देश्यानूधप्रधानभूतरपेक्षणा तन्नत्वामाव । एकमाश्रियणेऽन्यतरस्यासबन्धात् । तत्र युगपढाश्रयणे वाक्यमेदात् । अवश्य हि यत्रोद्दिश्यमानादिरूप यन्त्र चोपाटीयमानानात्मकता तत्र यागम्यते द्वे वाक्ये कपनाये । ननु दे एवं इति तन्त्रपदमभितो दर्शयन् प्रवीति-चत्वारि पदान्युप लभमहीति । अनुन्या वाढतन्त्रवामिनायेग । परम्य तु सदरूपाभेदात्साधारण्या- १०. (:.-1-1) भावसार इनिर ।

·यजन 3 Antarnt [अ०१पा०४४०६] मीमांसाशने | Corporat३३९ अतस्तन्त्रेणोभाभ्यां संभन्स्यत इति । नैतदस्तीदशेनेष रूपेणेति । यद्यज्ञातस्ततो विधिः, यदि ज्ञातस्ततोऽनुवादः न च ज्ञातोऽज्ञातश्च युगपत्संभवतीति । आइ-यदिदमुक्कं गुणविधिपक्षेऽनुवादो यति । यद्ययमनुवादः केनेदानी गुणो विधीयते । वाजपेयशब्देनैति मा घोचः । न ह्याख्यातमन्तरेण कृत्यं वा नामशब्दार्थव्यापारो विधीयते । यश्चात्राऽऽख्यातशब्दो यजेतेति सोऽनुवाद' इत्युक्तम् । केनदानीं तस्य व्यापारी विधीयते । अतः स्वाराज्पकाम गुणं च प्रति यजेति विधिः। तस्मादुभाभ्यां संवश्यत इति । याभयत्र विधिः, वाजपेयो न स्वारा- ज्यकामस्य यागेन संबध्येत । द्वे येते तदा वाक्ये, न स्वाराज्यकामस्य यागेन सह गुणविघरेकवाक्यता । प्रकरणात् संबन्धः स्वाराज्यका. मस्य यागेनेति चेन्न । वाक्येन यागमात्रे विधानात् । अस्तु यागमा- त्रेण संबन्ध इति चन्न ।, स्वाराज्यकामस्य यागेन सहकवाक्यताया, (we can sapety dron both contine & Igorstand गम्यमानत्वात् । तदेवं प्रकरणस्य वाक्यस्य चम्बाधो युज्यते यदि कर्मनामधेयम् । गुणविधिपक्षे हि सर्व इमे वाक्यभेदादयो दोपाः मादु. भवेयुः । तस्मात्कर्मनामधेयं वाजपेयशब्द इति सिद्धम् ॥ ८ ॥ [६ ] नद्गृणास्तु विधीयेरनविभागाविधानार्थ न चेदन्येन शिष्टाः ॥ ९ ॥ सि. 1 यटानेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णपास्यांचाच्युतो भवति इत्येव. भिमानः । नैतदस्तीति-कार्यप्राधान्याचारूपस्य तद्तवैरूयाददापत्तिः। आह यदिदमुक्तमिति-वैरूप्यं परिहरति । गुणवि-यशेऽपि ह्यवश्यमाख्यातं विधिरूपमेवा- भ्युपगन्तव्यम् । बामपेयपदम्यानाख्यातत्वेनाविधायकत्वात् । याभत्र विधिरोिते- दन्यसंस्कार्यत्वप्रसङ्गमनात्याऽऽक्ष्यातगुणभावकृतप्रत्येकवाक्यपरिप्तमाधिनिमित्तपरम्परा. संबन्धोपन्यासः । प्रकरणानुरोधात् । ब्रीहिमियत' इत्यादिवद्वयवस्येति चेत् । न । वाक्येन यागमात्रे विधानादिति--तन्त्रसंबन्धे हि परस्परनिरपेक्षयोगेन संबन्धः। एकविशेषितेतरसंबन्धे वाक्यमेदप्रसङ्गात् । तत्रानि पन्ने म्याराज्ययागप्रकरणे गुणो विधीयमानः शुद्धयजतिबन्धात्सार्वत्रिकोऽपूर्वयागसंबन्धो वा विज्ञायते । दर्शपूर्णमासा- दिवाक्यैस्तु निष्पाटिते प्रकरणे विधीयमाना ब्रीह्यादयोऽवतिष्ठन्त इति वैषम्यम् । तेन स्वाराज्यामर्यागेकवाक्यता गम्यमाना नोस्टा भविष्यतीनि नामधेयता ॥ ८॥ (इति वामपेयाधिकरणम् ॥ ५) एवं सिद्धेषु नामधेयेषु नामधेयकाधु चेदानीपपवाद. पम्तूयते । कम्मानारदेव । - - हा ·। ३४० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ० १पा० ४ अ०६] मादयः श्रूयन्ते । तत्र संदेहः । रिमानेयो नीपोमीय इत्येवमादयो गुण विधा कर्मनामधेयानीति । किं तावत्माप्तम् । गुणविधौ सत्यनेको गुणो विधीयेत । अग्निपुरोडाशाष्टाकपाला इति । तस्मान्न गुणविधय इति । एवं प्राप्ने चूमः । तच कर्म, गुणाश्चास्य विधीयरन् । अवि. भक्ता हि ते कर्मणो विधानार्थे तद्धितान्ते शब्द । तत्र ह्यष्टायपाल- स्याऽऽग्नेयता विधीयते । स एष एवमाग्नेयो भवति यद्यग्नये संकल्प्य came banaana pane टर्विहोमपद न विचार्यते, विचारितमेतदपि तत्प्रख्यमित्यनेन । विध्युद्देशगताना चेह विचारस्तर वर्गवादगताना ' यदेक्या जुहुयाद्दविहोम कुर्यात् ' इति । सिद्धे वा कर्मनामधेयत्वे तद्विशेषविचारम्तत्र । इह पुन सामान्यचिन्तेति नोपन्यन्तम् । या तु तर गुणविन्याशङ्का साऽधिकरणमध्ये परिचोदनामात्र सर्वमेवैतत्प्रासङ्गिकम् । अष्टमे च पूर्ववदपूर्वचिन्ताधिकारात् । केन पुनर्विहिताना कर्मणामाग्नेयादीना नामधेयत्वमा- शङ्कयते । तदुच्यते । अष्टाक्पालो भवतीत्यादिभिर्द्रव्यमात्रयुक्ता मवत्यो भावना प्रतिपाद्यन्ते । तासा च स्थानम्मेणाग्न्यादिदेवत्यानि याज्यानुवाक्यायुगल न्याम्नायन्ते । तानि मविनियुक्तानि सन्ति मान्नवर्णिकी मांगभूता देवता कल्पयन्ति । न ह्मन्यथा ते मन्त्राः कर्मोपयोग गच्छेयु । क्रियास्वरूपप्रकाशनेन तत्सन्धिप्रकाशनेन वा मन्ना कोपयोगिता गच्छन्ति । न चैते क्रिया द्रव्य चाभिधीयते । यदन्याद्य- मिधीयते तम्य सबन्धित्व न ज्ञात तत्राप्तवन्यन्यादिप्रकाशनेऽनङ्गत्वप्रसङ्ग । तेनाव. धारिताङ्गत्वमन्त्रानुरोधेनैव विज्ञायते यानेते वन्ति ते नृनमा यादय रियामिति ते च मन्त्रेषु प्राधान्याभिधानाद्देवतात्वेन प्रज्ञाता इति तदवलक्षण्याकर्मस्वपि देवता भवन्ति । पुरोडाशादिभिरपि च हविरामकत्वाद्योग्यतया यागसाधनत्वेनोपप्लवमानर्देवते. वाऽऽसाइक्षितेति द्रव्य वतासबन्धनिप्पत्तेरनुमिताना यागाना ' तत्प्रख्य चान्यशास्त्रम् ' इत्याग्नेयादीना नामधेयत्वम् । अथ वाऽष्टाक्पालादीना हविष्ट्वात् 'द्विविपोऽवयति । इति शवदाने गृहीने चोदनान्तरेण च तत्सम्पारार्थोपरंतरणाभिधारणग्रहणाचतुरवत्ते निष्पन्ने • चतुरवत्त जुहोति ' इति वचनाद्यावद्द्य निष्पन्नाना होमाना तथैवाग्न्या. दिषु प्राप्तेषु नामधेयत्वम् । एव चानेराविधिटोपो न मविप्यति । तथा प्राप्तेऽमि. धीयने- न चेदन्येन शिष्टा म्युर्यागा शख्न केनचित् । ते गुणाश्वोपदिश्यरविधिना ह्यविमागन ॥ १.. (111) • है. म. (२६)।

·artzppam linds thing to not ar a casa prepared an anythren ammat अ०१पा०४०६ पीपांसादर्शने । दीयते । तेनायमनेन प्रकारण यागो चिहितो भवति । स एवं विधी यमानो न शक्योऽग्निवटाकपालं चाविधाय विधातुम् । संवन्धो हि विधी. यमानो न शक्यते संवन्धिनावविधाय विहित इति वक्तुम् । तस्मांगु- णविधयः । अप्सु कपालेषु संस्क्रियमाणो ब्रीहिमयो यवमयो वा पुरोडाश एव भवति । सोऽनुवादः । सिद्धयात्राटाकपाल उच्यते कपाले अपयतीति वचनाद् नान्पेन श्रपितं गृह्णन्ति । तेनाऽस्मिन् न तावद्रव्यदेवतासंस्कारसंयोगेन यागविधिरुपपद्यते । कथम् । न द्रव्यस्य स्वरूपेण मन्त्राकासाऽवकल्पते । न चान्यवाचिना तस्य संमन्धः संप्रतीयते ।। नाटाकपालो भवतीत्येतावता कश्चित्पुरुषव्यापारो विधीयते योऽनुष्ठानाय स्मृति- करणं मन्त्रमपेक्षेत । न च पुरोडाशमवनं पुरुषस्यानुष्ठेयं, प्रतिनियतकर्तृत्वात्क्रियाणाम् । नापि द्रव्यं, स्वरूपेण सिद्धात्मकत्वात् कर्तव्यं येन स्मर्येत । न च · अग्निद्र्घा ' इत्या. दिभिर्द्रव्यं तद्व्यापारोवाऽभिधीयते येनाऽऽकाहयाऽपि संवध्येरन् । अन्याधमिधायिनां न कश्चित्तः संबन्यो विद्यते । न च यागो हविष्ट्वं वा पुरोडाशेऽवधारितम् | येन स्या देवताकासा तन्मन्त्राणां च संगतिः ॥ यदि हि प्रथमं यागत्वमवधार्येत ततो देवताकाङ्क्षायां सत्यां देवतावापिनो मन्त्राः संवध्येरन् , न तु तद्भवतिशब्देनोक्तम् । न च यागसंवन्धात्प्राक् पुरोडाशादीनां हवि. ट्रमवधार्यते । संवन्धिशब्दो ह्ययं न द्रव्यस्वरूपप्रयुक्तः । तदेव हि द्रव्यमयागसंबद्धं पयःप्रति न लोके हविःशब्दवाच्यं भवति । एतेन चतुरवत्तचोदनाकल्पितकर्मनामत्वं घारादिपु तु क्रियात्मकत्वान्मन्त्राकाक्षायां वचननिनियोगवशाञ्च भवति मान्त्रवार्णिकदेवताकल्पना । सर्वजघन्यश्चायं देवताविधिः सर्वज्येष्ठे तद्धितदेता. विधी संभवति किमित्याश्रीयते । अन्ययानुपपत्तिमूलश्चासौ । न च तद्धिते संभवत्य. न्यथानुपपत्तिः । तस्मादनेनैव कृते द्रव्यदेवतासंबन्धेऽर्थवादपुरःसरेण मवतिशब्देन विहिते विशेपार्थ क्रमेण मन्त्राग्नानम् । अगत्या चानेकाविधिरङ्गीक्रियते । विधानार्थे तद्धितान्ते शब्द इति--विधिप्रयोजनत्वाभिप्रायेण ! सर्व चैतत्तस्मादविभक्तं गम्यते । देवता तावत्प्रातिपदिकेनोक्ता तद्विशिष्टं द्रव्यं तद्धितेन संबन्धोऽपि तत्रैवार्थगृहीतस्त- सामानाधिकरण्याचाशेपात्मीयोपसर्जनयुक्तमष्टाकपालपदं विशेषगत्वेन तत्रैवान्तर्गतम् । द्रन्याय नाऽऽग्नेयत्वेन मवनममान्यमान ग न सिभ्यतीति तदाक्षिमा मावनाऽपि तत्रैव । प्रत्युक्तम् । 1 ·२) ३४२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ० १पा० ४ अ०७] पक्षे न वाक्यभेदो भवति । न चढन्येन शिष्टाः। यत्र पुनरन्येन वच. नेन शिष्टा गुणा भवन्ति, भवति तत्र नामधेयम् । यथा, अग्निहोत्रं जुहोति इति ॥९॥ [७] बर्हिराज्ययोरसंस्कारे शब्दलाभादतच्छब्दः ॥ १० ।' सि । वर्हिराज्ययोः पुरोडाशे च संदेहः । किमेत संस्कारशब्दा उत जाति. शब्दा इति । संस्कारशब्दा इति ब्रूमः । संस्कृतेषु तृणेषु चर्हिःशब्दमुप- चरन्ति सर्वत्र, नासंस्कृतेषु । संस्कृते च घृत आज्यशब्दम् । तथा संस्कृते पिष्टे पुरोडाशशब्दम् । नन्वसंस्कृतेऽपि कस्मिंश्चिदेश उपचर्यते । यथा वहिरादाय गावो गता इति भवन्ति वक्तारः। तथा, आज्यं ऋथ्य- मिति, पुरोडाशैन मे माता महेलकं दटातीति । सादृश्यात्तेपु प्रयोगः । यथोपशये यूपशब्दः । कुत एतत् । यत एकदेशे हि शब्दप्रयोगः । तस्मात् संस्कारशब्दा इत्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ते दूमः । वर्हिरादिप्वसंस्कृतप्यपि शब्दलाभान्न संस्कारशब्दाः। ननूक्तं सादृश्यादेकदेशे भविष्यन्ति । तन्न । प्रसिद्ध हि संस्कारशब्दवे, anche usage is in local) न च यागेन विनाऽऽग्नेयत्वं भावयितुं शक्यमिति पुस्पच्यापारविशेषोऽपि यागम्तदन्त. र्गतः । ततश्च तद्वितान्तपदोपात्तविधिना सर्वमन्यदर्थादाक्षिप्यमाणं न वाक्यं भिनत्ति । मावनाविधिपूर्वकश्च सर्वत्र घात्वर्थकारकविधिर्भवतीत्यश्रूयमाणाऽपि सैव तावद्विशिष्टा विधीयते । ततो विशेषणान्यथानुपपत्त्या सर्वसंसर्गात्मक्त्त्वाच्च तामेव संबन्धशब्देना- मिघत्ते, न त्वव्यापारात्मकत्वाद्र्व्यदेवतासबन्धः शक्यते विधातुम् । 'अविभागत् ' इति- अर्याक्षेपहेतुः । 'न चेदन्येन' इति-अन्यधानुपपत्तिशरणाभिधानम् ॥ ९॥ ( इति आग्नेयाधिकरणम् ॥ ६॥) नामधेयप्रस्तावेन द्रव्यनामसु निमित्त प्रत्यधिकरणश्यमारम्यते । तुल्यहेतुत्वात्पुरो. डाशोऽप्युठाहन । तत्र शास्त्रम्था वा तनिमित्तत्वात् ' इति यातिकाना सस्कृतेषु प्रयोगातात्रिकत्वादितिचाच संस्करनिमितमातिया हि- पुरोडाशादिभिर्लोके व्यवहारो न दृश्यते । तम्मायूपादिवद्वेदात्तेपा मम्कारहेतुना ॥ तनान्ति । कुतः । १ पुरोडायेन में पहेलमिनि-पिटपिण्डामपुरोगाशकृतीमांसाधनमिन्यर्थ । २० - ·मामासादशना २४२ Ema Cerita . Hina Rart in the concer अ०११०४०७] 2 Lobo mine tanzt monume of Kaper.layout ango infrintamil • name ngad to the impatiny a ording to that सादृश्यादिति शक्यते वक्तुम् । तचामसिद्धम् । कथम् । यहिरादिशब्दै. रुद्दिश्य संस्कारा विधीयन्ते । तेन सत्सु शब्देषु संस्कार विनव्यं सति च संस्कारे बदलाम इतीतरेतराश्रयं भवति । न चाविहिताः संस्का रा भवन्ति यानालोच्य लोकः प्रयुञ्जीत । तस्मान्न लोकाः संस्कृतेषु वहिरादीन् प्रयुञ्जने । तत एकदेशेऽपि जातिनिमित्ता दृष्टाः सर्वत्र जा तिनिमित्ता भवितुमर्हन्ति । न चालौकिकानां सतां वेदादेव पूर्वोत्तर- पदसंबधमनपेक्ष्य शक्यतेऽर्योऽध्यवसातुम् । पूर्वोत्तरपढे अनर्यके मा भूतामित्येवं स परिकल्प्येत । अशक्यस्त्वनयगम्यमानः परिकल्पयि- तुम् । अर्थवती च ते पदे पूर्वोत्तरे गोरियामप्रगोगेश भनि. ध्यतः । तस्माजातिशब्दा एवजाती : वटपवस्तृणाति इति संस्कृतैरेव स्तरि सिद्धान्ते ॥ १० ॥netant a poet, andinog word that are case an Panoramaya.. Lokmsturalism एकदेशेऽपि यो दृष्टः शब्यौ नातिनिधनः । ततत्यानान्न तम्यास्ति निमित्तान्तरक्सना य एव लौकिमाः शब्दास्त एव वैदिकान्त एवामीयामा इति म्यितत्वालोकपति. दिप्रतीक्षे वदे यौकदेशेऽपि नातिनिमित्तता लम्यते न तत्र पुनर्निमित्तान्तरशक्तिक- रूपना संभवति । संस्कृतेप्वपि जातेरनपगमात्तनिमित्ततातिकमो न शक्यो वक्तुम् । अतश्च शास्त्रम्यैरप्याविरोधान बायः । किं त्र। वेटेनापि च संस्कारामागेव च्छेदनादिकात् । ताहिधी नातिशब्दत्वमाश्रितं लोकसमतम् ।। तेन नातिमेते न व्यभिचरन्ति । न्यभिचरन्ति तु सम्झारान्, अविहितत्वालोकन्य- वहारवेलाया सम्पाराणामभावात् । न च यूादितुल्यत्वमन्यथाऽप्युपपत्तितः । लोवाटलम्यमानास्तेि धगत्या तथाऽऽश्रिताः ।। यदि हि छेदन विधिवलाया रन्धनविधी या कचिलीविकोऽयों लम्पेत तनः किमेव व्यवस्थितवचनापतिविपर्ययेण कल्प्येत यच्छियते । नूनं यूप इति । अम्ति प यहि. रादेगनिम्तम्मादस्मता ॥१०॥ (इति महिराज्याविरम्णम् ॥ ७ ॥) प्रसाधार।

·। सतन्त्रवातिकशावरभाप्यसमेते. [अ०१पा०४०८ had thing, atas taken for denoting the common [८] प्रोक्षणीष्वर्थसंयोगात् ॥ ११ ॥ सि० प्रोक्षणीरासोदय इति श्रूयते । तत्र प्रोक्षणीशब्दं प्रति संदेहः किं संस्कागनमित्त उत जातिनिमित्त उत यौगिक इति । तत्र संस्कारेषु सत्सु दर्शनासंस्कारशब्दतायामवगम्यमानायामसंस्कृत शब्दलाभाजा. 'तिशब्दः । असंस्कृतास्ववाप्सु प्रोक्षणीभिरुजिताः स्म इति कस्मिंश्चि. देश भवन्ति वकारः । तेन जातिशब्द इति प्राप्ते । यौगिक इत्युच्यते । कुतः। अर्थसंयोगात् मोक्षग्य इत्युपसर्गधीतमयसमुदायस्य जातिनि, मित्तता प्रयोगादनमीयते । सेचनसंयोगातूपसर्गधातुकरणप्रत्ययसाह तोऽप्स प्रवर्तत इति प्रसिद्धिरनुगृहीता भविष्यति । यदाऽन्यदपि सेचनं प्रोक्षणशब्देनोच्यते तदा तत्सयोगादेवाप्सु भविष्यतीति न समुदायार्थः कल्पयितुं शक्यते । तस्माद यौगिकः । प्रयोजनं, घृतं प्रोक्षणं भवति GARMAntarnatantana aniantet ननु समुदायप्रसिद्ध श्रुतिस्थानीयत्वाद्वाक्यस्थानीयावयवासिद्धिर्दुला स्यात् । तथा हि । अक्षरेरेव बुध्यन्ते समुदायप्रसिद्धिषु । अर्थमागोपसहारादितरा विप्रकृप्यते ॥ सत्यमेवमेतत् । अवश्य त्वक्यवानामपि स्वार्य शक्तिराश्रयणीया तदनाश्रयणेऽवय. वप्रसिद्धत्वाभावात् । तत्र च । असत्स्वषयवार्थेषु योऽन्यत्रायें प्रयुज्यते । तत्रानन्यगतित्वेन समुदायः प्रसिध्यति । लब्धात्मिका हि समुदायप्रसिद्धिरवयवप्रसिद्धिं बाधते तस्यास्त्वात्मलामो यत्र प्रमा- णान्तरेण पूर्वानुभूतावयवार्थरहितेऽर्थे शब्दप्रयोगो दृश्यते यथाऽश्वत्वकर्णत्वरहिते वृक्षेs. श्वकर्णशब्दस्य । न ह्या पूर्वशक्त्यनुसारेण प्रतीतिरुपपद्यत इत्यर्थापत्त्या शक्त्यन्तरं करप्यते । ततश्चोभयसंभवेऽवयवार्थानुसंधानाद्विसिष्ठाया अवयवप्रसिद्धरक्षरश्रवणमात्र. लभ्यत्वादियं बलीयसी मवति । अत्र पुनरप्स प्रकर्षसेचनक्रियाकरणत्वसंमवाइवयवशक्ति- भिरेव वाक्यवत्प्रयोगोपपत्तेः शक्त्यन्तरे प्रमाणाभावात्समुदायपसि द्यभाव. { तथा हि । मवेता यदि वृशेषु वा जरुर्णी कथचन । अदृष्टा समुदायस्य कः शनि जातु कल्पयेत् ।। सम्मान्नाप्सु समुदायप्रसिद्धिरिति द्रवद्न्यमानसाधारणता । ननु सम्कारनिमित्तले प्यप्सामानाधिकरण्यकृतत्वादीकारम्य घृतानिवृत्तिः म्या।। यदि हि प्रागीकारात्सं. कारनिमित्तताभ्येन तत. वीप्रत्ययाऽयमाश्रयलिगनिमित्त इत्यवधारणादन्यलिङ्गा- ·CompitAAR ०९ -निFEREN निमन्थ्येनेष्टकाः पचन्ति इति संस्कृत 1 Site पा०४० मीमांसादने Tharticarini-३४५ इति, यदि संस्कारशब्दः प्रोक्षणीरासादयेति अपः । यदि जातिशब्दा, घृतमासादयति । यदि यौगिका प्रोक्षणामिति ॥ ११ ॥ag.orretrian म तथा निर्मन्धये ॥ १EPRE--- दर्शनासंस्कारशब्दो निर्मन्थ्य इति । असंस्कारेऽपि दृश्यते । निन्थ्यमानयौदनं पक्ष्याम इति । निर्म- न्यनयोगात्पूर्ववद् यौगिक इति संस्थिरम् । प्रयोजनं, संस्कारनिमिर्च संस्कृतेनेष्टकाः पतन्याः । जाविशब्दे, यथोपपन्नेन । यौगिकेऽचि, रनिर्पयितेन यथा नावनीतेन भुङ्क्त इत्यचिरनिर्दग्धेनेति गम्यते ॥ १२॥ निवर्तेत । अयं पुनरन्यप्रयोगः संस्कारप्वीकारान्त एवानवगतविमागो वेद्यादिवत्प्रयुक्त इत्यन्याहशस्य वाचकत्वं नावधार्येत तस्मादीकारान्तः स्यात् । यौगिकत्वे तु प्रागीका- रायोगो गम्यत इति स्त्रीप्रत्ययोऽयं निमित्तामावादघृते न प्रयोक्ष्यते, चोदकप्राप्तं तु प्रातिपदिकमानं प्रयोक्तव्यम् । न च द्रव्येवर्थसमकायाविधिशब्दप्रयोगनियमो, यतः मोक्षणशब्दयाधेन जातिपक्षवद् घृतमित्येव प्रयोगः स्यात् ।। ११ ॥ ( इति प्रोक्षण्यधिकरणम् ॥ ८॥) निर्मन्थ्येऽपि पूर्वाधिकरणवजातिसंस्कारनिमित्तपक्षावुद्भाव्यानन्तरेण यौगिकत्वं 'साधनीयम् । वैद्युताश्माभिवातोत्थसूर्यकान्तादिजन्मनाम् । निवृत्ती चरितार्थः सन् निर्मन्थ्योऽमिनवः कथम् । 'लोके कर्मार्थलक्षणम् ' इत्यशब्दार्थेनापि व्यवहाराद्भवेदचिरनिर्दग्धवृतपतीतिः । सर्वधूतानां च नवनीतविकारत्वात्पुनः श्रुतेरचिरनिर्दम्यनवनीतार्थता स्यात् । इह तु शब्दप्रमाणकेऽन्यक्रियाननितनिवृत्तमात्रचरितार्थो निर्मन्थ्यशब्दाश्चरावशेषोपादानास- पर्यः कयमविरनिर्मपितविषयः काम्यते । नानाचिरत्वमपि योगेऽन्तर्गतं, क्रियायो- गमात्रनिमित्तत्वात् । तस्मादसदेतत् । नेप दोषः । पाकेनामेरुपात्तस्वाद्विशेषणपरा श्रुतिः । तच पाकाहमूतत्वात्तद्देशादौ करिष्यते ॥ यथैव लोहितोष्णीपादिविधिषु विशेष्याणां प्राप्तत्वाद्विशेषणपरत्वमेवमिहापि विशे- प्यानुवादेन विशेषणभूता क्रियैव पाकाइत्वेन विधीयते । अङ्गानां च प्रधानेन देशका- लकर्तृत्यं वक्ष्यते । तेनाचिरनिर्मथितेनादूरनिर्मथितेनानन्यकर्तृनिर्मथितेनेति वक्तव्ये प्रद. र्शनार्थमचिरग्रहणम् ॥ १२॥ (इति निर्मन्ययाधिकरणम् ॥ ९॥)

·३४६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०४१०१०] (१०) वैश्वदेवे विकल्प इति चेत् ॥ १३ ॥ पू० चातुर्मास्येषु पथमे पर्वणि वैश्वदेवे सदेहः । वैश्वदेवन यूजेत इति विश्वदेवशब्दो गुणविधिस्त वर्मनामधेयमिति । इति यदि संदहो न सदेहः । वैश्वदेपे पिपल्पः । गुणविधिवदेरशन्दः । गम्यते हि गुण- विधानम् । विश्वे देवा विधीयन्त थाग्नेयादिषु यागेषु । तत्राग्न्यादीना विधेर्देवैर्विकल्पः । एवं प्रसिद्धिरर्थवती भविष्यति ॥ १३ ॥ तद्वितोपात्तत्वान्मत्वाम्य न लक्षणा । न चानेकार्यविधिर्येन वाक्य भिद्येत । न च समम्नेषु कर्मसु तत्प्रख्यानशास्त्रसद्भाव । न च यथाऽग्निहोत्रे समाप्तोऽनभिन्यतात. थाऽत्र तद्धित । सर्वत्र वरूपा एव देवताविषयो भवन्ति । न च श्येनयागवद्विश्वे पभ्यचियपदेश । न च पलपटाश्रयणाद्वाजपेयवद्वरूप्य यजे, शक्यते हि केवल यज्यनुवादेन देवता विधातुमित्यारम्भ । सर्वन व नामचिन्तानुसारान्न नहिराज्यादिवि. पारेण व्यवधानम् । अथ वा नामवेयान्यपि योगियानि निर्मन्यादिप्वप्राप्तार्थत्वाविधि- फलानि दृष्टानि वैश्वदेवशनोऽपि तथाऽस्त्पित्यनन्तर सबन्ध तत्र विकल इति गुण- विवे परेन प्रतिज्ञानम् । एव हि शक्यते । यद्यय गुणषिधिर्न तर्हि कर्म विधीयते । न चापि दूरम्यमनुवदितु शक्यते तत्र प्रकृनाग्नेयादिवानुवादेनाशक्यं देवताविधान मुत्पत्तिवाक्यशिष्टदेवनान्तरावरोधादत आह--विकलास्तामि सह भविष्यति । न पाद्यापि सूत्रकारमाप्यकाराम्यामात्पत्तिरवलीयम्त्व बचिदर्शितमिति तुल्यबलत्वं मन्यते । न समानानुवादम्य रिंचिदस्ति प्रयोजनम् । विश्व देवा न च प्रामा प्रत्येक सहनेषु वा ॥ पदि हि गुण न विन्यातन समानमेव वाक्यमनक स्यात् । विश्वेदेवेसंबन्धश्च न मरताना प्रत्येकमम्ति, न ममुदाये येनान्येन । न नाऽऽमिक्षायागम्य देवढम्य यनिना महणम् । न च वैश्वदेवेशव्दम्ताद्वषयत्वेनेप्यते । तम्मा सामु यारेषु गुण. विपि । नरम्यान् । एक एव शन मामु विधिरामिक्षा चानुवाद इति वि. तिपिथ्येन । तन्न। प्रहनावाविमोऽपि यत्र प्राचिन विथो। विद्युम्नप्रोपनहारान वैरप्य भविष्यति ॥ १३ ॥ १६. प्रा. (१-४-1..

·[अ०१मा०४०१०] मीमांसादर्भने । न वा प्रकरणात्प्रत्यक्षविधानाच न हि प्रकरणं व्यस्य॥१४॥ सि. नैतदेवम् । प्रत्यक्षश्रुतिविहितो अन्यादयस्तेषां यागाना, विश्वे. देवा वाक्येनापकरणात्तेनैव नान्येनेति गम्यते । न चाय विषमशिष्टो विकल्पो भवितुमर्हति । न हि पकरणं ध्रुतस्य द्रव्यस्य वापने समर्थम् । तस्मात्कर्मनामधेयम् ॥ १४ ॥ मिथश्वानर्थसंवन्धः ॥ १५॥ अयोच्येत वैश्वदेव इत्यनेन शब्देन प्रत्यक्षमग्न्यादिगुणविशिष्ट अत्रोच्यते । नाय प्रकृतेषु गुणविधिरुपपद्यते । कथम् । गुणान्तरावरुद्धत्वान्नावकाश्यो गुणोऽपरः । विकलोऽपि न वैपन्यात्तस्मान्नामेव युज्यते ॥ अम्पादयो द्युत्पत्तिवाक्ये तन्द्रितश्रुत्याऽष्टाकपालादीनां देवता, विश्वेदेवा वाक्येन । नन्यत्राप्यष्टाकपालादिसंबन्धाद्वाक्यमेव । न । तद्वितेन द्रव्यविशेषस्य कृते देवतासंबन्धे वाक्येन विशेषणविशेष्यमावमात्रकरणात् । वैश्वदेवशब्देऽपि तथेति चेत् ! न ! यागल- क्षितव्यसंबन्धकल्पनाविप्रकर्षात् । न तावद्वैश्वदेवेनेति प्रकृतमप्रकृतं वा द्रव्यं देवतास- . बन्धि श्रूयते । तत्र यनेतेति सामानाधिकरण्यादेवं तावद्विज्ञायते वैश्वदेवेन योगेनेति । ततश्चान्यथा यागसंबन्धानुपपत्त्या तत्साधनं द्रव्यं लक्षणया देवता स्कन्दति । वाक्येन च यागमात्रसंवन्धे सति प्रकरणादिदं कल्पनीयं तेनैवाऽऽग्नेयादिना यागेन वैश्वदेवेन यमेत नान्येनेति । न त्वन्यादिविधौ काचिल्लक्षणापेक्षा प्रकरणापेक्षा वेति वैषम्यम् । नाह प्रकरणं द्रव्यस्येति । यदा द्रव्यस्याग्न्यादिसंबन्धो विधीयते न तदा प्रकरणा- पेक्षेत्यर्थः । अथ वा यव्यस्य प्रकरणं न तडेश्वदेववाक्येनाऽऽश्रितम् । भाप्ये तु द्रव्य. शब्दो वस्तुवाची ५ न हि श्रौतस्पान्याविन्यस्य देवताभूतस्य प्रकरणं बाधक, वैयधि- करण्य-बा, द्रव्यस्य यत्संवान्यवन श्रुतमन्याद तस्य प्रकरणं न पाधकाति । भवन तयमिबुद्धेश्च न दूरस्थानुवादेन गुणविधिविशिष्टापूर्वकर्मविधानं वा । विप्रकर्णियागेकी. करणाच समुदायानुवादोऽयवान् । न हि । वसन्ते वैश्वदेवेन । 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन' इत्यादि विधानं परस्परसहितानामष्टानां हविपा समुदायपदादृतेऽवकल्पते । तस्मादेकदेश- स्थरपि विश्वदेवरूपलक्षिताना छत्रिन्यायेन तत्प्रख्यतयव सर्वपा नामधेयत्वम् ॥ १४ ॥ वैश्वदेवमुपादार देवता नोपदिश्यते । सह विध्यनुवादी हि नैकः शब्दः समभुते ॥ १. प्रा. (१-४-१०) ·. ५२amia सतन्त्रात सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते :१पा०४०११) विधाता यागगणो लक्ष्यते । वैश्वदेवी हि तत्राऽऽमिक्षा समवति । पाद वैध- देवान यागगणो लक्ष्यते,न तर्हि विश्वेदेवा विधीयन्ते । कय सक- दुचरितो वैश्वदेवशब्दो यागगणं लक्षयिष्यति विश्वाँच, देवान् विघा- स्पतीति नायं वैश्वदेवशब्दस्य विश्वेदेवर्मियः संबन्धो घटते । तस्मा. कर्मनामधेपमेव न गुणविधिरिति ॥ १५ ॥ परार्थत्वाद्गुणानाम् ॥ १६ ॥ 'परार्याश्व गुणाः । ते न शक्नुवन्ति प्रधानमावर्तयितुम् । तेन सक- द्यागः कर्तव्यो न गुणानुरोधेनाऽऽवर्तितुमर्हति । संप्रतिपन्न देवतत्वाच न विरोधः । तत्रैकस्पां प्रधानाहुती त्रिंशदाहुतयो हूयन्त इति त्रिंश- संख्यासंपत्तिराहवनीयागुतीनां नावकल्पते । तस्मात्मनामधेयमिति सिद्धम् ।। १६ ॥ (११) पूर्ववन्तोऽविधानार्थास्तत्सामध्यं समानाये ॥ १७ ॥ पू० वश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपत्र पुढे जात इति श्रूयते । तत्र यदष्टा• कृपालो भवति गायत्र्यैवेन ब्रह्मवर्चसेन पुनातीत्येवमादयः कपाल विकल्याः श्रूयन्ते । तेषु संदेहः । किपष्टत्वादयो गुणविषयू उतार्य: वा ययुक्त निर्मथ्यादिवन्नामेव सद्गुणमपि विधास्यनीति । तत्राभिधीयते । मेयश्च नामगुणविध्यर्थयोरसंबन्धः । निर्मन्थ्यम्तु गुणविधिरिति ॥ १५ ॥ पूर्वेणेकसूत्रमपि संमवति । मियः सह प्रदाने क्रियमाणे त्रिंशसंपत्त्यमावादन- बन्वः स्यात् । कुनः! हविषो गुणमूतत्वान कर्मावृत्तिहेतुता । देवनेक्यात्सह त्यागो लापवाद्धि प्रमज्यने ।। तेन सकृत्यागः कन्य इति सत्यां सहप्रदानशक्ती नाऽऽवृत्तिर्युक्ता । संप्रतिपन्न- देवनात्वाच्च सहप्रदानमविरुद्धं शक्यं कर्तुं ततश्च त्रिंशत्त्वविरोध. । त्रिंशत्पूरणं च केषाचिदेव, नव प्रयानाः, नवानुयानाः, द्वावाधारी, द्वावाज्यमागा, अष्टौ प्रधानाहुतय इति । अपरेपां तु म्विष्टद्वानिनेज्याग्रहणादाघारी न गणिती । सर्वथा तु प्रधानाहुति. भेददर्शनमिद्धिः ॥ १६ ॥ (॥ इति वैश्वदेवाधिकरणम् ॥ १०॥) गुणविधिनामधेयविचारे पर्यवसिनेऽधुना केवलगुणविधित्वमेवास्ति न वेति विधार्यते । अथ वाऽष्टाकपालत्वम्य वैश्वानरमामानाधिकरण्याद्वादशत्वान्तर्गतम्तत्प्रख्यत्वेन नामधेय- त्वमाशङ्कय गुणविधिः प्रमिद्वयादिमिः प्रकृनयनिबुद्धेम्तत्प्रस्यत्वामावाच समर्थनीय- १२.० (१-२-५) ·Sharden12amrons artantinentarrantiane [अ०१पा९४०११] मीमांसादर्शने । वादा इति । तत्र गुणविषय इत्येव अमः । कथम् । ये हि पूर्ववन्तो विदितपूर्वमर्थमभिवदन्ति तेऽविधानार्याः । तदेतदस्य वाक्पस्य समा; नाये सामध्ये यदविहितपूर्वकाभिधानम् । किं तत् , विधानसामर्थम् ।। एवमविहितपय विघास्यति । इतरथाऽर्थवादाः सन्तोऽनर्यकाः स्युः । न च द्वादशकपालस्य शेषभावयुपगन्तुमर्हति । प्रत्यक्षा राष्टानां कपा. राrnewa स्तमपि निराकृत्यार्थवादता पूर्वसिद्धैवोपसंहरिप्यते । तत्र पूर्ववतां विधानेनार्थवस्वमपू. वाणां नामधेयत्वावधारणात् । यदुत्पत्तावपूर्वम् । इति । तस्माद्गुणविधयोऽष्टत्वादय- इति केचित् । तद्युक्तम् । न ह्यपूर्वस्वान्नामधेयत्वं सिद्धम् । अपूत्वाद्धि पर्यव लौकिकार्यापरिक्षानान्न गुणविधित्वमेवं वैदिककर्माभिधायित्वं सुतरामप्रसिद्धमिति नामधे. यत्वमपि न स्यात् । सत्येव च सर्वत्र लौकिकेऽर्थे समभिन्याहारादिमिर्नामधेयतोका । तस्माययामाध्यमेव सूत्रार्थः । पूर्वज्ञातार्यवाचित्वे नामधेयार्थवादने । अप्राप्तरवादिहते स्युश्वदेवविकल्पवत् ॥ यदि हि वैश्वानरयागेऽष्टत्वादयः कुतश्चित्प्राप्ता भवेयुस्ततः संवादद्वारेण नामधेयत्व- मर्पवादता पा स्यान्न तु प्राधिरस्ति केपलद्वादशत्वविधानात् । तथा हि । यद्यप्यात्मनाऽस्त्येव महासंख्यास्ववान्तरा । अपरिच्छेदकत्वात्तु नासो कर्मविशेषणम् ॥ नहि सत्तामात्रेण संख्या व्याप्रियते किं तार्ह संख्येयपरिच्छेदेन । द्वादशत्वेन च कपालेषु परिच्छिद्यमानेषु नाटत्वादीनां परिच्छेदकत्वमित्यविद्यमानता । यद्यपि च यथा- कपंचिदस्तित्वमाधीयते तथाऽप्येतावमानं भवेदष्टी भवन नीति न तु यदष्टाकपाल इति । संस्कृततद्धितो लेपः, तद्धितार्थनिमित्तथ समासस्ती च सति सामर्थे भवतः । सामध्ये चान्यनिरपेक्षत्ये भवति । सापेक्षाश्च द्वादशवेनाप्टरवादय इति न द्वादशकपा- लोऽष्टाकपालादिशब्दाभिघानीयकं लभते । तेन म्वरूपमंकीर्तनस्यासत्त्वात्प्ररोचनमसंमद्ध- तरमापयेत । न च द्वादशत्वविलक्षणोऽस्त्वादेः कर्मोपयोग: संभवति, संख्यात्वात् । यद्यपि चाटत्वातत्या द्वादशरय स्तूयते न त्वष्टाकपालम्तुत्या द्वादशकपालम्य स्तुतिः । विशे- पगाविशेष्ययोरत्यन्तभेदात् । अपि चारत्येव द्वादशवम्याऽऽरमीया म्नुनि: 'जगत्यवास्मि. न्' इति । तम्माद्वादशलेन सह विरुपमाना गुणविषय एवतेऽपि । सर्व पेई वैकल्पि- कानेरच्याविशिष्वेश्वानरविधानादेव मेवोत्पत्तिवाक्यमिति न पलानले विशेषः । तस्मा.

·Goraenfice. F - सत्तन्त्रवार्तिकशायरभाष्यसमेते- [अ०१पा० ४ ० १ १] लानां स्तुतिः परोक्षा द्वादशानाम् । प्रत्यक्षाभावे च परोक्षा स्यात् । तस्माद्गुणविधयः ॥ १७ ॥ गुणस्य तु विधानार्थे तद्गुणाः प्रयोगे स्युरनर्थका न हि. तं प्रत्यर्थवत्ताऽस्ति ॥ १८॥सि. नैतदस्ति गुणविषय इति । गुणस्य विधानार्था एते सन्तः पुरो- डाशस्य कपालंपु संख्यां विदध्युः । न शक्नुवन्ति यागप्रयोगस्य विधातुम् । द्वादशकपाळता हि यागस्य वाक्येन, अष्टाकपालादयः प्रकरणेन । तेन ते.यागे न भविष्यन्ति । अपि चाटत्वादयः पुरोडाशे-:, सामर्थ्यमिति च पूर्वप्रकृवयोग्यापेक्षत्वाद्वैश्वदेवपूर्वपक्षातिदेशः । तदीयं हि सामर्थ्यम- स्मिन्समानायेऽम्ति, न च तदुक्तः परिहारः । तस्मादिधानार्थ इति ॥ १५ प्रकृताप्रकृते पागे तथा द्रव्येऽपि वा गुणः । द्रव्यं गुणवदेवं च न कथंचिद्विधीयते ।। प्रकृते तावद्वादशत्वावरोधान्नाटत्वादयो विधीयन्ते । १ च दूरस्थे, तदुपादानशब्दा. मावात् । न च कर्मान्तरं वेवलाटत्वादिगुणकं संभवति । द्रव्यदेवतासयोगप्रत्यक्षयागा- श्रवणात् । एतेन पुरोडाशे संख्याविधिस्त्रेघाऽपि प्रत्युक्तः । तथाऽटाकपालादि पुरोडौं- शविधानम् । न हि द्वादशकपालपुराडाशावरुद्धो यागः पुरोटाशान्तरं गृह्णाति । नाम्यननूदिते कर्मणि म्दशब्देनाप्रकृते युरोडाशविधानं फलतत्साधनासंबद्धं काचिदुपयु- ज्यते । नाप्यव्यापारात्मकत्वाद्व्यं विधातुं शक्यते । अत एव विश्वनिद्रादिवपि नाध्याहारेण फलं कल्प्यते । वैश्वानरपदं नापि यागायात्रानुपज्यते । विभक्त्यन्तरयोगित्वान्न चर्तेऽस्मादनम् , स्यादेतत् । वैश्वानर पदानुपङ्गादष्टाकपालादिद्रव्यदेवतासंबन्धविधेर्यागान्तरसिद्धिरिति । तन्नास्ति । प्रथमान्तेषु द्वितीयान्ताननुपसात् । न च विमतिविपरिणामः । अन्यथाऽप्युप- पद्यमानत्वात् ।यदि अनुपङ्गविपरिणामावन्तरेणाप्रत्यादिश्रवणमनर्थकं स्यात्ततः किं या न 'क्रियेत, तत्तु स्तुत्यर्थत्वेनोपपन्नतरत्वान्नानर्थकम् । तदा चानुवादत्वाद्विपरिणतविमति- "सगन्धेऽप्यदोषः । तस्मान्न पुरोडाशविघानम् । न च द्वादशकपाछेऽष्टाकपालादयः पुरो- 'हाशाः स्वात्मभिर्विमका विद्यन्ते । अष्टत्वादिमात्रविशेषदर्शनात् । ते चाष्टत्यादयो न पोगे नापि पुरोडाशे विधीयन्त इत्युक्तम् । न चाटत्वाधीना द्वादशकपालेनैकवाक्यता तोपपद्यते। नानाविधेयप्रयाभनयशेनामस्वामावान् । न प नानाविधाना विभज्यमानाना - ।

·. [अ०१५/०४/०११ मीमांसादर्शने । नकवाक्यभूताः प्रकरणं बाधित्वा न यागस्य भविष्यन्ति । यागासं- कन्धे चानकाः पुरोडाशसंबन्धे फलाभावात् । अर्यवादत्वेन तु वैचा- नरयागस्य स्तुतिरुपपद्यते । तस्मादर्थवादा इति ॥ १८ ॥ । तच्छेपो नोपपयते ॥ १९ ॥ मुExudas इति यदुक्तं तत्परिहर्त्तव्यमित्याभापन्ति सूत्रम् ॥ १९ ॥ अविभागाद्विधानार्थे स्तुत्यर्थनोपपोरन ॥ २० ॥ यदा त्वष्टाकपालादिपराचनायो अनर्थका इत्यवगतं तदा लक्षणया द्वादशकपालस्य स्तुतिश्वानरयागपरोचनार्या भविष्यति । सन्ति हि द्वा. दशसंख्यायामष्टत्वादयः संख्याविशेषा अविभक्ताः । अतो द्वादशकपा- 'साकाशलं विद्यते । यदि चेकं वाक्य भवेत्ततः सर्वविशिष्टकभावनाविधानान्न विकल्पः 'स्यात् । अष्टत्वादीनां च गुणत्वान्न प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्त्या पृथगनुष्ठानोपपतिः । न च संन्याना समुच्चयः सभवति । संन्यान्तरोपनननेन पर्वाभावप्रसङ्गात् । संख्यन्ति- रानुपजननसमुच्चयंस्तु हादसत्वेऽरत्याधन्तर्भावात् । तथाभूताना च द्वादशत्वविधिनेष प्राप्तेरनुवादत्वापत्तिः । तेनैतमिनैर्वात्यः स्वतन्या विर्घायन्त इत्यवश्यं मवताऽभ्युपगन्त- व्यम् । ततश्च द्वादशत्वमुत्पत्तिवाक्यशिष्टमितराणि तु वाक्यान्तरैः प्रकरणापेक्षलानि 'सन्ति न संबध्यन्ते । एवं तावद्वैश्वानरयागो बलवत्तरगुणावरोधान्नाटत्वादीन्मतीच्छति । अपि चाहत्वादयोऽपि नैवातिसोढास्तेऽपि हि पुरोडाशेनैकवाक्यभूतत्त्वान्नेव वैश्वानरया- गस्य प्राप्नुवन्ति । तत्प्रकरणं बाधित्वा न तस्य मविप्यन्ति । तथा चातद्गुणाः केवल. पुरोडाशसंबन्थे प्रगोगे स्युरनर्यकाः। न हि त-पुरोडाश प्रत्यर्थवत्ताऽस्ति । अथ वा कथमतद्गुणा इत्यत आहन हिते-यागमन्यावरुद्धं प्रत्यर्यवत्ताऽस्तीति ॥ १८ ॥ अहत्वाद्यविधानत्वाद्ययं तत्परोचना ॥ १९ ॥ तस्मादवयवद्वारं द्वादशत्वं प्ररोच्यते ।। यद्विधेयमवधार्यते तदेव म्तोतव्यं द्वादशत्वं चान विधेय तस्माद्ययाकचित्तदेव म्तोतव्यम् । तत्सामीप्याच्च शक्नुवन्त्यष्टादिशब्दास्तदेकदेशप्रतीति कर्तुम् । एक- , देशस्तुतिद्वारेण पैकदेशी स्तुतो मवति । तेनेतदुक्तं भवति, ईदृशोऽयं द्वादशकपालो महामागो यस्मिन् क्रियमाणेऽष्टाकपालादयोऽपि समाविता भवन्ति ते चाहत्वादयो ब्रह्म- वर्चसादिसिद्धिप्रशस्तास्तस्मात्प्रशस्तोऽयमिति । यत्त्वस्त्येष द्वादशत्वस्यान्या स्तुतिरिति । होरिमाचत्वाप्रमती हि प्रायिते । सां समिकरूप्येण विन्युद्देशः प्रतीच्छति । not be enjoined set as my to commentation of what das dan hat can see the useful purpose of prompting नेप दोपः । कुतः। Fry 4६AL ·सतन्त्रवार्तिकशायरभाष्यसमेते- [अ०१पा०४ अ० ११] लानां स्तुतिः परोक्षा द्वादशानाम् । प्रत्यक्षाभावे च परोक्षा स्यात् । तस्माद्गुणविधयः ॥ १७ ॥ गुणस्य तु विधानार्थे तद्गुणाः प्रयोगे स्युरनर्थका न हि तं प्रत्यर्थवत्ताऽस्ति ॥ १८॥सि० नैतदस्ति गुणविषय इति । 'गुणस्य विधानार्या एते'सन्तः पुरो- डाशस्य पालेषु संख्यां विदध्युः । न शक्नुवन्ति यागमयोगस्य विधातुम् । द्वादशकपाळता हि यागस्य वाक्येन, अष्टाकपालादयः • प्रकरणेन । तेन ते यागे न भविष्यन्ति । अपि चाटत्वादयः पुरोडाशे-,, साममिति च पूर्वप्रकृवयोग्यापेक्षत्वाद्वैश्वदेवपूर्वपक्षातिदेश । तदीयं हि सामर्थ्यम- स्मिन्समाम्नायेऽम्ति, न च तदुक्तः परिहारः । तस्माद्विधानार्था इति ॥ १७ ॥ --प्रकृताप्रकृते पागे तथा द्रव्येऽपि वा गुणः । . 1 . जनकत्वन पूतादरष्टत्वादीनि कारणम् । तेषा कारयितृत्वाद्वा पूतादेः कारणाभिधा ॥ यदुक्तं द्वादशत्वावरोधादनर्थकमष्टत्वादिविधानं स्तवनं चेति । तन्नानर्थकम् । नित्य हि द्वादशकपालता । यस्तु गुणफलानि ब्रह्मवर्चसादीनि प्रार्थयते तस्याष्टत्वादीनि द्वाद. शत्वोपमर्दैन निवेश्यन्ते । तथा हि- पुरुषार्थसमासत्तेः काम्य नित्यस्य बाधकम् । विशेषतश्च सामान्ये पूर्वप्रासे प्रवर्तनात् ॥ पुरुषार्थसिद्धयर्थो हि सर्व. प्रयास इति तत्प्रत्यासन्न वस्तु बलीयो भवति । दूरे च वादशत्वं पुरुषार्थस्य तत्साधनयागद्रव्यसंस्कारार्थकपालपरिच्छेदात् । अष्टत्वादयस्तु तदाश्रिताः सन्त. साक्षाद् ब्रह्मवर्चसादि साधयन्तीति प्रत्यासत्तेलीयासो भवन्ति । तस्मादर्थवन्त इति । ननु च---- ब्रहावर्चसयोगादि फलत्वेन यदीप्यते । स्तुत्यभावाद्विधि. केन वर्तमानापदेशिनाम् ।। केचिदाहुः । औदुम्बराधिकरणपूर्वपक्षन्यायेनात्र प्रत्यवस्थानमिति । तन्न युतम् । तत्रैव दत्तोत्तरत्वात् । अतोऽयममित्राय । 'पूत एव स तेजस्वी ' इत्यादिना फलमुच्यते । गायत्र्यवेनम् ' इत्यादिस्तुते. प्रात्यारिमो विधि इत्यादिभिः सार्थवादा प्रत्येक विहिताना पायेन पून एवेत्यादिभिः फलसंबन्धः नियते ॥२१॥ तत्र | 'यदष्टाकपाल' ·मूत्रices.in [अ०१पा० ४०११] मीसादर्शन । नैकवाक्पभूताः प्रकरणं वायित्वा न यागस्य भविष्यन्ति । यागास- वन्धे वानर्यकाः पुरोडासंबन्धे फलाभावात् । अर्थवादत्वेन तु चरखा. नरयागस्य स्तुतिरुपपद्यते । तस्मादर्थवादा इति ॥ १८ ॥ तच्छेपो नोपपद्यते ॥ ३९ ॥ ' इति यदुक्तं तत्परिहर्त्तव्यमित्याभाषान्त सूत्रम् ।। १९ ॥ . , अयिभागाविधानार्थे स्तुत्यर्थनोपपोरन् ॥ २० ॥ ' यदा त्वष्टाकपालादिपरोचनाया अनर्थका इत्यवगतं तदा लक्षणया द्वादशकपालस्य स्तुतिपैश्वानरयागमरोचनार्या भविष्यति । सन्ति हि द्वा दशसंख्यायामष्टत्वादयः संख्याविशेषा अविभक्ताः । अतो द्वादशकपा- सत्वं विद्यते । यदि चैक वाक्यं भवेत्ततः सर्वविशिष्टकमावनाविधानान्न विकल्पः स्यात् । अष्टत्वादीनां च गुणत्वान्न प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्त्या पृथगनुष्ठानोपपतिः । न च संख्यानां समुच्चयः संभवति । संजयन्तरोपनननेन सर्वामावप्रसङ्गात् । संख्यान्त- त्रिष्टुभवास्मिन्निन्द्रियं दधाति तेन्द्रियावी । यस्माज्जगत्यवासिम पशून् दधाति तेन पशुमानिति । ततः कामाय विधयोऽसंभवन्तौ यद्य- र्थवादा अपि न भवेयुरानर्थक्यमेवेषां स्यात् । तस्मादकारणं ब्रह्मवर्च- वाक्यानि यावदधै स्युर्गुणेभ्यः फलकल्पने । एकोपक्रमसंहारादेकं चेदं प्रतीयते ॥ पुत्रे जाते द्वादशकपालमिति यदेवोपक्रान्तं तदेवाष्टवादीनामन्ते । यद्वादशकपालो भवति' इति । यस्मिन् जात एताम् ' इति चोपसंहियमाणं पश्यामः । तावति च नाटत्वादयः पृथग भवितुं लमन्ते तदेकवाक्यता च न स्तुत्या विनोपपद्यते । अर्थान्त- रपरतायामानक्यात् । यदि हि कर्तृसंबन्धीन्येतानि मवेद्यस्ततस्तस्य कारणानि प्रयोज- कानि स्युः । वैश्वानरसंवन्धीनि स्वेतानि । तस्माद्गुणार्योऽन्यासमवादिति स्तुत्ययों विधीयते । पूत एव स इत्येवमादीनां च तच्छन्दयुक्तानां यस्मिन् नात इत्यनेनापे. सितत्वान पूर्वः सह फलत्वेन संबन्धः । न चाचानुपयोगो येन बलादाच्छिय नायरन् । न चाटत्वादिब्रह्मवर्चसादीनामभिर्विमागेन संबन्धः । यस तु विभागो गायत्येवेनम् । इत्यादौ तत्र स्तुतित्त्वमम्युपगतमेव । अनो या नाम पूत इत्येवमादीनां फलकल्पना सा मागमेव प्रति माष्टवादीन् । प्रथमोपनिपाते तु यागस्यापि स्तुनिरेव । एवं काम- काररहिनत्वेन फलंविध्यसम्पत्वात् । एतरेव म्त्यमाने यदृष्टाकपाल इत्यादीनामुपप. ।

·- तेर्वा तामभवादर्थवाढत्वमिति य एव पक्षा । तत्र गुणविधिवादी मन्यते | न का ३५४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेवे- [अ०१पा०४१०१२] सत्वादयोऽष्टत्वादीनाम् । तस्मादप्रत्वादयोऽर्थवादा इति ।। २२ ॥ [१२] तसिद्धिः ॥ यजमानः प्रस्तरः, यजमान एक्कपाल इन्यादि समाम्नायते । तत्र सदेहः । किं यजमानः प्रस्तर इत्येप गुणविधिः, किमर्थवाद इति । तथा यजमान एककपाल इति । किं तावत्प्राप्तम् । गुणविधिरिति । त्यर्थता । तम्मान्न गुणविधय इति सिद्धम् ॥ २२ ।। ( इति वैश्वानरेष्टयधिकरणम् ॥ ११ ॥) तत्सिद्धिः। अर्थवादप्रसङ्गात्तदुपकारिगुणवादविधितल्लक्षण तत्र नोक्तमिदानीमभिधीयते । ननु च तत्रैव रूपात्मायाद् ' 'दूर्भूयम्त्वात्' इति निमित्त कथितम् । सत्य कथितम् , न तु लक्षणत्वेन । स्थ तर्हि, इह सिद्ध तत्रोदाहृतार्थवादलक्ष्यविपयव्यवहारार्थ नीतम् । अत्र तु सर्वगोणवृत्तीना लक्षणमुच्यते । ननु च सहचरणस्थानादीन्यन्यान्यप्यक्षपादप्रभू तिमिगौणनिमित्तान्युक्तानि । लोरे च दृश्यते यष्टी प्रवेशय, मच्चा क्रोशन्ति, अश्व सहस्रगामुको राजा नित इति । तान्युपसहर्त यानि । लिङ्गसमवायेनैवोपसहृतानीति के चित् । छत्रिसमवेतेतरप्रत्ययवद्धि यष्टिसहरितादिपत्ययो भवति । अथ वा गोण्या वृत्तेरिह निमित्तमभिवीयते न रक्षणाया कि चानयोभेदोऽप्यस्ति । वाढमस्ति । कुतः- अभिधेयाविनाभूते प्रवृत्तिलक्षणेप्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगावृत्तेरिष्टा तु गौणता ॥ तत्र यथैवाऽऽकृतिवचन शब्दस्तत्सहचरिता व्यक्ति लक्षयति तथैव यष्टिमश्चाचा दयम्तत्सबद्धपुरुषलक्षणार्या भवन्ति । अग्निर्माणवक इति तु नाग्नित्वाविनामावेन माण वक प्रतीयते । मि तर्हि- वनिवर क्षितादाद्य पैगल्यादि गम्यते । तेन माणवरे बुद्धि सादृश्यादुपजायते ॥ सर्वत्र च तसिद्धिकराटावियमेव प्रस्तरप्रभृता यजमानादिशब्दाना वृत्तिरिति । उदाहृता । अत्रापि च सामानाधिकरण्यादेक्तरम्य नामधेयत्व, निमित्तामावादनेक्श तिच्पनामयाच्च तद्नुपपत्त्या कार्यक्षणाद्वार प्रयोजनवत्तरत्वेन गुणविधित्व, अश प्यार पानीकाप इन न विस्यने । २३०० ( ० ० ( 1-3-17 १ तत्सिदात्यारभ्य इति गुणाश्रया इत्यत्तस्यैकमूत्रत्वेऽपि माप्ये प्रत्येक प्रथमान्तभूत्रोपन्यारे ।

·[अ०१पा०अ०१२] मामासादशन। caramet-p-mp-. किमेवं भविष्यति एवमपूर्वमयं विधास्यति । इतस्थाऽथेवादोऽनर्थका स्यात् । अर्थवत्त्वं च न्याय्यम् । तस्माद् विधिः । नैतदेवम् । यदि विधिः स्यात्मस्तरकायें यजमानो नियम्येत । यजमानकाय वा मस्तरः प्रस्तरे जुहूमासादयति, सर्वा वा सुच इति यनमाने जुहूरासायेन सर्वो वा मुच इति । तया सत्ति न याजमानं शक्यते कर्तुम्, दक्षिणतो ब्रह्म- यजमानावासाते कर्मणः क्रियमाणस्य, इति । न च मस्तरो याजमान शक्नोति कर्तुम् । तया यदि यजमान एककपालकार्ये चिनियुज्येत 'सर्वहुतः क्रियेत । तत्र सर्वतन्त्रपरिलोपः स्यात् । न चैककपालो याज. मानं शक्रोति कर्तुम् । तस्मान विधिः । विध्यन्तरं चास्ति प्रस्तरमुत्तरं यहिपः सादपत्ति, एककपाल सर्वहुतं करोति, इति । तस्मादपि न विधिः । कि तहि । अर्थवादः । यजमानो ज्ञायत एवं प्रस्तर एकक- To sê o socije known to earm. thumdataka कथं पुनरनयोः सामानाधिकरण्यं ज्ञायते । न हि प्रस्तर एफक- पालो वा यजमानः । न च यजमान एकस्मिन् कपाले संस्कृतः पुरी- हाशः,प्रथमो वा फुशमुष्टिलनः । कथं परशब्दः परत्र वर्तते, किमर्थ का ज्ञायमानस्य संकीर्तनापति । उच्यते ।ज्ञायमानः संकीर्त्यते स्तोतम् । प्रस्तर उचरो पर्हिपः सादयितव्यो यजमानत्वात् । तथा यजमान एककपालः सर्वगुतः कर्तव्यः स्वर्ग आहवनीयस्ता प्रतिष्ठापितो mym.imain-AMAtmBarmergimer फर्य परत्र वर्तते परशब्द इति । गुणवादस्तु । गुणादेष बादः । Smta चित्प्रस्तरयनमानयोरितरतरसममिन्याहारण स्तुतिः प्रतीयते । न च स्तोतुमपि पर- शब्दः परत्र वर्तते । न च प्रवृत्तिनिमित्तमस्ति । न च प्रवृत्तस्य प्रयोजनमन्यत्का- र्यलक्षगातः । तस्मात् । यो होता सोऽध्वर्युः' इत्यादिवदन्यतरः कार्यलक्षणार्थः । तत्राति 'मुख्यं वो पूर्वचोदनात् । इति यनमानशब्दः स्वार्थवृत्तः प्रस्तरशब्दः स्वग्धारणादि- कार्यलमणार्थ इति गुणविधिः । अत्रोच्यते-- न तावत्कार्ययोगित्वमेकस्याप्युपपद्यते । विरोधाद्यजमानस्य प्रस्तरादरचोदना ।। एककपालवत् 'सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति यजमाने प्रहियमाणे सर्वतन्त्रविलो- पप्रसङ्गः । तस्मादेकवाक्यगतोत्तरसादनसर्वहोमविविस्तुत्यर्थः संवादः । कथं पुनः पर. S ।

·सतन्त्रवार्तिस्शावरभाष्यसमेते- [अ०१पा० अ०१२] (Sacrter, gran handle, five) क्थमगुणवचना, गुणं ब्रूयात् । स्वार्थाभिधानेनेति ब्रूमः । सर्व एवैते गौणाः शब्दा न स्वार्थ हित्वा गुणेषु वर्तन्ते । प्रसिद्धहानिर्हि तथा स्यादप्रसिद्धझल्पना च । न च सर्वे गुणसमुदायवचनाः । गुणही- नेऽपि दर्शनात् । अमसद्यकापि हि कदाचिद्रोगेणोपहतः सिंह्याः पुत्रः सिंह एव । समुदायवाची च नावयचे प्रवर्तितुमर्हति । सर्वसिंहव्यू: क्तिपु यत्सामान्यं तद्वचनः शब्द इति स्थितो न्यायः प्रत्युद्धियेत । न group of thong 2 The word aat denotes a ACCORKetring- 7 Committarika । 1 शब्दम्य परत्र सामानाधिकरण्यम् । विमाकारा वा स्तुतिरिति । यजमानो हि सर्वा- भ्यर्हितम्तदशत्वाद्वर्हिष उपरि प्रस्तर सादयितव्य । स्वर्गत्वेन सस्तुते चाऽऽहवनीये सरलो यनमान आरोपितो भवत्येकपालेनाखण्डितेनेति स्तुति, । गुणाच शब्दवृत्ति । ययमगुणवचन इति-वाचक्त्वमभ्युपेत मन्वानस्य प्रश्न । सिद्धान्तम्तु, अनहै. स्वार्या सर्वा शब्दप्रवृत्तय पूर्वशक्त्यनुसारसमवे शक्त्यन्तरकल्पने प्रमाणामावात् । समवियति चात्र सिंहत्वावगत यक्त्युपम्भापितप्रसह्यमारित्वायनेक्धर्मप्रत्ययादेवदत्तप्र. त्यय इति पूर्वव शत्तिर्निमित्तमिति न संशयहेतुत्वेन व्यवहारोच्छेदकारणं प्रसिद्धहाना- प्रमिदासनमाश्रयणीयम् । अन्येषां तु दर्शन सर्व एव हि सिंहादिशब्दा मातिगुणक्रिया- समुदायवाचिन समम्नार्यासमवे देवदत्तादिषु कतिपयगुणक्रियायोगाद्रुपचर्यन्त इति । तनाभिधीयते- समुदायार्थवाचित्वे नक्देशे भवेति । शतशब्दान पञ्चाशन्मुस्यरूपेण गम्यते ॥ भवति तु जानिमाने दृष्टे सर्वत्रियागुणप्रत्यम्तमयेऽपि प्रयोग । प्रत्ययश्च मुख्यात्म ने न देवदत्तादिग्वित्र सिंहशब्दादुपचरित । सामान्यवापिता घाऽऽत्यधिकरणसिखा १ मा पिकरण इति पाए । • विमर्ष इति प्रश्नोत्तरमाय विष्पवादपिन्त एकमेष एकदम्य ववारसापादपुणमिव मावा स्तुतिप्रकारप्रविश्यतया म्याक्टे-रिमाकारेलादिना! १ मारण्याचा तिन महाति छन्द स्वमर्थ यागु निराति विभह । इदम 'सर्व एवंने गोल' दिमापाय, अमिसायपरित्यागेनाप्रमिद वारिकापरातगोपीटभणनिराहा परस्य म्या दिप्यम् । ४ पदारं, ममुदापारिन पदस्य एक्षण देशातिसम्परामरक्षण- स्पर, ' नशासमुदायवरन 'माय नपाध्यानमारमते- -भाषाविसरिना।

·[अ०१पा० अ०१२] मीमांसादर्शने। ३५७ चासति सिंहे परिकल्पनया प्रवर्तेत । कल्पनाया अशक्यत्वाद । कथं नु स्वार्थाभिधानेन प्रत्ययव्यवस्थेति चेत् । अर्थसंबन्धाद । सिंह - इति. निर्ज्ञायते प्रसद्यकारिता तत्र पायेणेति प्रसहकारीति गम्यते, अर्थ- प्रत्ययसामर्थ्यात् । यो हि मन्यने प्रसह्यकारिणं प्रत्याययेयमिति स यदि सिंहशब्दमुचारयति सिध्यत्यस्याभिप्रेतम् । सिंहाथः प्रतीतः भाध्यते । क्रियागुणाना चाऽऽनन्त्यान्न शक्यः प्रतिव्यक्ति संवन्धोऽनुभवितुम् । एकस्यामेव च व्यक्ती वाल्यादिषु गुणाक्रियाः । अन्याश्चान्याश्च शक्यन्ते नामिधातुमसंगतः ॥ न चासामान्यात् सामान्यं शक्यते कल्पयितुं भात्यन्तरेऽपि क्वविकासाचित्स- दावात् । तत्र सिंहत्वमेवाऽऽसा व्यवच्छेदकरं मवेत् । तञ्चानमिहितं नैवमुक्तं चेन्नान्यवाचिता ॥ न त्यनभिहित सिंहत्वं गुणक्रियाणां व्यवच्छेदकरं भवति । अप्रतीतः । अमिहितं चेत्तु प्रत्ययादेवाशेषगुणक्रियावगमादभिधानशक्त्यनवसाय इति समुदायवाचिनामेकदे- शेष न गौणत्वसंभवः । कश्चित्पुनराह-समारोपिततद्भावो गौण इति । तस्यैतन्मतम् । न कथंचन परशब्दम्तया नात्या स्वनिबन्धनभूतया विनाऽत्यन्तानमिषेयक्रियागुणमात्रद्वा- रेणान्यन्त्र वर्तितुमर्हति। न च सिंहशब्दनायवर्तमानेन सिंहो देवदत्त इति सामानाधिक- रण्यप्रयोगो घटते । कथं तर्हि-- अर्थप्वर्यान्तरात्मानमध्यारोप्योपपादितम् । वाच्यमासाद्य शब्दाना स्वयमेव प्रवर्तनम् ॥ सिंहादिसशक्रियागुणदर्शनेन हि देवदत्तादयः सामम्त्यपरिकल्पनया सारूप्यमा- पद्यन्ते । ततश्च स्वार्थ एव शब्दः प्रयुज्यते । न चैतावता मुख्यप्रसशोऽर्थस्य, अध्यारो- पितत्वात्। यत्र तु स एवार्यों न समारोप्यते तत्र मुख्य इत्यदोपः । तत्रेदमुच्यते नैतत्क- सनाया अशक्यत्वात् । तथा हि- असंकीर्णम्वमा सहमतुनस्त्वन्तरात्मना । आरोप्यतेऽभिधानार्थ कयं भ्रान्तिवर्जितः । । अन्यारोपितात्तित्वरूपपरोक्कलक्षणदूपणाधमन्यद्भायं, 'नचासति सिंह' इति, उद्यापा. स्थति-कश्चित्युनरियादिना ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- [अ०१पा० ४ अ०१२] यदा तावदान्त्या मृगतृष्णाया तोयमभ्यारोप्य शब्द प्रयुक्ते, तटोमयोर्मुस्यार्या ध्यवसानरूपेण तोयप्रनीतन्तिमुरयत्वम् । अयापि वा विवेको सन्नितरवचनार्थ प्रयुडते, श्रोता च न विविक्के, तदाऽप्येकम्य विवेनाभ्यारोपामावादितरम्यानत्या. ध्यवसानानकमपि प्रति गौणत्वोपपत्ति । यदा तु दावप्यभ्रान्ती तटोभयो• सादृश्या. दिनिमित्तान्तींतवत्यर्याध्यवसानादारोपामाव । तया हि- द्वावपि प्रतिपद्यते सिंहपुमोविविधताम् । नाघ्यारोपयितु शक्तिम्तेनवम्यापि विद्यते ॥ यथैव समदृशानामर्थाना सिंधमधुरादीना न क्यचिदपि प्रतीत्यभावात्परम्पराध्या- रोपणमेव सदृशानामपि विवेकज्ञान नोपपद्यते । न हर्याध्यवसानादन्यादृश नाम ज्ञान व्यवहाराष्ट्र भवतीति । किंच- शब्द एव यदा तावदनिमित्तो न वर्तते । बुद्धिदुर्टलिना तर मवेत्रिविषया कथम् ।। न चार्यरहिता बुद्धिरात्माकारमात्रमनुमवन्नी नायत इत्युक्त शून्यवाद । अपि च-- पूर्वानुभूत एवार्य म्मथने प्रथम पदात् । तेन मुत्ये प्रतीतेऽ छायारोपो मवि यति ॥ सर्वया तावदय गौणमुम्यविभाग श्रोतृणामर्थविशेषावधारणे व्याप्रियते 1 ते च पद. वेन्द्र यामन यारोपिनवार्यरत्त्येव सिंहादिपदमध्यवसाय देवदत्ता दिपदसामानाधिररण्या- न्यथानुपपत्त्या गौणना रुपयन्ति । नर नेपा पयमनारोप्येव सिंहत्त्व तत्सादृश्यादिप्र. तोनिर्भयनि । सा च वि शब्दाव्याटित्यन्विच्छनाम-वय यतिरेकाम्यामाकृत्यधिकर. न्यायेनादिनि निश्चयो जायते ।क्यम्- शिन्दे मनुचेऽपि मिहात्सदृशे मनि । नायने न त्वदेड मिहशले धृतेऽपि न ॥

·(अ०११०४०१२] मीमांसादर्शने। तस्माद्गुणप्रवृत्तिप्रयोजनो गौण इत्येव लक्षणं न्याय्यं नान्यथा । नन्वेवं सति खपु- पादीना स्वार्याविनाभूतगुणामावाद्गौणप्रयोगाभावप्रसङ्गः, सास्यादिकल्पितप्रधानादिनि- पे च बौदादेविनाऽध्यारोपेण प्रयोगासंभवोऽनम्युपगते हि प्रतिषेधानर्धक्यमभ्युपगते तद्विरोधः स्यादध्यारोपितनिषेधे त्वद्रोष इति । अत्राभिधीयते । तवाय दोषः । कुतः- अध्यस्यते सपुप्पत्वमसत्कयमवस्तुनि । प्रक्षातगुणसत्ताकमध्यारोप्येत वा न वा ॥ यत्तावरतपुष्पस्थानीय आत्मा, खपुप्पं भवसिद्धान्त इत्यादिप्रयोगः । तत्र कतरत्ख- पुप्पमन्यत्त्वया सिंहत्वपदवघारित यदध्यारोप्येत तेन खपुष्पस्वरूपमेव तावदध्यारोपा. मक्रमभ्युपगन्तव्यं न चतस्य लोके गौणत्यप्रतीतिर्मुख्यार्थान्तरामावात् । प्रथम- प्रतीतत्वादि खपुप्पादिस्वरूपं न मुख्यत्वादपैति । कथममतो मुख्यत्वमिति चेत्, तुल्यमिदं गौणत्वेऽपि । यत्र त्वयारोप्यते स गौणः, न योऽध्यारोप्यते खपुष्प वाऽऽ. रोप्यमाणं विषयान्तरामावात्स्वयमेवाध्यारोप्यते वा तंत्रतत्स्यात् । विद्यमानवटादिरूपं तत्रा यारोप्यते न गौणत्वमिति । तदयुक्तं, खपुष्पादौ सद्रूपप्रत्ययानुत्पादात् । अवश्य हि यादृसंबन्धकालेऽर्योऽनमूतम्तादृगुत्तरकालं ग्रहीतत्यम् । न च शशविपाणाधर्षः स. द्रूपेणानुभूतपूर्वः, न चान्तरसद्रूपग्रहणेन खपुप्पादेः संबन्धो गृह्यते ययोस्तवयवयो. रर्थसंवन्धोऽनुभूतस्तयों व गौणत्वं मुख्यात्मनाऽवयोधात् । कयं तर्हि शशविषाणं नास्तीत्युच्यते यदि तत्सद्रूपेण न प्रतीतपूर्व सद्रूपमतीतस्य वा कथमत्यन्तप्रतिषेधो- पपत्तिः। पश्य- अन्यत्र ज्ञातसदावः पदार्थोऽन्यत्र वार्यते । न स्वेकौव सद्रूपमसद्रूप च गम्यते ।। तेनेदाध्यारोप्यत इति चेत् , ना यारोप्यस्याप्येवमेव प्रदेशान्तरसद्धावाधीन- त्वात् । न चान्यसद्भावनान्यस्याध्यारोपः सि यति, असंबन्धात् । कथमूषरसद्भावेन तोयरूपाध्यारोप इति चेत् । प्रदेशान्तरे तोयसद्भावनतीतेपम्यम् । कपं तर्हि शशवि. पाणं नास्तीति प्रयोगः । पूर्वणवाभावेऽवगते नास्तिशब्दोऽनुवादक इति केचित् । १ परपरिकरिपताना गोणातिलक्षणाना वेदाप्रामाण्याप्रतिपादकलेऽपि मास्गदमिमतात्येति निष्कृष्ट लक्षणमाइ--तस्मादित्यादिना । तस्मात् गुणयोगनिमित्ताया- शब्दप्रवृत्तेगा गर्वनेष्टत्वात् । गुणाना स्वशश्यतिहादिवृत्तियमांणा, देवदत्तादिरूपार्थान्तरे, प्रवृत्ति ---योग , प्रयोजनं-शब्दप्र- इत्ती निमित्तं यस्य शब्दस्य स गौण इत्यर्थ । तत्वं त, स्वसमाननातीयधर्मवत्त्वाप्यारोपितत्वान्यत- संपन्धेन स्वास्यत्तिधर्मवयं गोणी लक्षणं विज्ञेयम् ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते - [अ०१पा०४० १२] प्रसद्यकारीति संवन्धादितरमर्थ प्रत्याययाति । एवं स्वार्थाभिधानेन तद्गु- णसंपन्धः प्रतीयते । इह तु यजमानः प्रस्तरः, यजमान एककपाल इति कीशो गुण. संबन्धः प्रतीयते । तत्सिद्धिकर इति । सर्वो ह्यात्मनः कार्यसिद्धिं करोति । अन्योऽपि यस्तस्य कार्यासद्धिं करोति स तस्मिन्नुचरित हृदयमागच्छति । यथा राजा पत्तिगणक इति । पत्तिगणको राज्ञः कार्य साधयति । स राजशब्द उच्चरिते प्रतीयते । एवमिहापि यजमा- अथ वा सामान्येन प्रागमावादिषु नास्तिशब्द प्रवर्तमान शशविषाणशब्देन विशेष्यते न शशविषाणमव्यभिचारात्तेनेत्यदोप । अथ वा येनावयवाओं गृहीतो समासाच राजपुरुषा- दिवसामान्यतो दृष्टेन षष्ठ्यर्थस्मृति प्रसक्ता, न च कदाचिच्छश शृङ्गरहितत्वेनाव धारितपूर्व स्तम्येतत्सप्तर्गानुसधान वार्यते । अथ वा विनैव समासेन शशमधिकरणत्वेन निर्दिश्य विपाण च गवादिगत विनवाध्यारोपेणानयो सबन्धो नास्तीति कथिते तेनैवा नुभूतसबन्धस्य शशविपाणशळम्तमेवाभाव गमयिष्यति । अथ का शशमूर्धवर्तिना गृपिन्यवयवानामुपर्युपरि चीयमानाना दृढदीर्घसनिवेशरूपेण परिणताना नीचैर्वृत्ताका रेण यदवस्थान सोऽम्य वाक्यम्याध्यासमन्तरेणोक्त विषय समवतीत्यविरोध । तथा चाऽह- या निषेधा क्रियामाहुर्न यातीत्येवमादय । तिष्ठनीत्यादिभि संव वस्तुरूपा प्रतीयते ।। तेन लब्धमुख्यार्याना शशविषाणादीनामन्यत्रापि प्रसिद्धचन्यथास्थायिन्यर्थे सिद्धो गोणप्रयोग । तव तु मुख्यामावात् दूरीमतो गाण । यदि च स्वार्थ एव ततोऽर्या-तरेणैव वृत्तरत्यन्तामाव स्यात् । न ह्यग्निशब्दो माणवके गांणीभूतम्तद्वारेण पुनरन्यत्र गौणता प्रतिपद्यते तथा च वक्ष्यति 'न प्रतिनिधी समत्वात्' इति । येऽपि प्रधानत्वादीनां प्रतिषेधान्तेऽपि नान्यारोपनिमित्ता । किं तर्हि- परमाणुशरीरादिकारणात्मादिवादिमि । तनोऽन्या प्रधानात्मरूप नास्तीति वर्ण्यते ॥ प्रधानादिवाना नगरकारणादिविषयाम्नश्रेय बादादिभि परमाण्वाधात्मकलारणा भ्युपगमान् । शरीरमतानाचारमरपनाच तयतिरिक्तमारणानिनिषेध नियने, पर गौणता , सपचन सा प्रमिदिम्लान्यन प्रकारण-भपानावरपान पस्यम्य । *.

·[अ०१पा०४०१२] पीमांसादर्शने । नकार्य प्रस्तरककपालौ साधयतः, तौ यजमाने प्रतीते मतीयते । तस्मात्ती यजमानशब्देन प्रत्याय्यतेोकय स्तुतौ स्यातां वहिप उपरिसादने सर्वहोमे चेति । तस्मादेवंजातीयका अर्थवादा न विधय इति । जातिः। आग्नेयो वे ब्राह्मणः, ऐन्द्रो राजन्या, वैश्यो वैश्वदेव इत्येवमादयः श्रूयन्ते । तत्र किं गुणविषयः, अर्थवादा इति संदेहः । गुणविषय इति अमः । एवमपूर्वमर्थ विधास्यन्ति, इतरथाऽर्थवादाः सन्तोऽनर्यकाः स्युः सनि विधिर्विध्यन्तरस्य भावात् । तस्मात् संवादः । तस्य संकीर्तन विधिस्तुत्यर्यम् । अनायेयादिप्याग्नेयादिशब्दाः केन प्रकारेण, गुणवा. देन । को गुणवादः, अग्निसंवन्धः । कथम् । एकजातीयकत्वाद । किमेकजातीयकल्बम् । प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयमिति । स मुखत- खितं निरमिमीत, तमनिर्देवताऽन्यसूज्यत, गायत्री च्छन्दः, रथंतरं साम, ब्राह्मणो मनुष्याणामजः पशूनाम् । तस्माचे मुख्या?, मुखतो ह्यस. ज्यन्त । उरसो वाहुभ्यां पश्चदर्श निरमिमीत, तमिन्द्रो देवताऽज्वमुज्यत, त्रियुप् छन्दः, वृहद साम, राजन्यो मनुष्याणाम् अवः पर अविः पशूनाम् । तस्मात्ते वीर्यन्तः, वीर्यद्धि असृज्यन्त । अरुभ्यां मध्यंतः सप्तदर्श निरमिमीत, तं विश्वे देवा देवता अन्वसृज्यन्त, जाती च्छन्दः, रूपं साम, वैश्यो माणुशरीरादिप्वेव प्रधानात्मादिशब्दवृत्तिरिति यावत् । तस्मात्स्वार्यामिधानेनैव गौणत्वमि. त्यदुष्टम् । अतश्च यजमानः प्रतीतः स्वार्थसिद्धिकरत्वं लक्षयति, प्रस्तरैकफपालावपि घ पारम्पर्येण यनमानायसिद्धिं कुरत इति कार्यापत्तेस्तच्छब्देन स्तूयते । एतेन जातिसार- प्यादीनि व्याख्यातानि । जातिः । तत्राऽऽनेयादिशब्दाना ब्राह्मणादिषु मुखत्वमेव येन केनचित्संबन्धन तद्धितोपादात् । देवनासंबन्ध एवं वाऽम्ति न हि यदेव त्यज्यते तस्यैव केवलं देवतास- चयः, त्यक्तुरपि तेनैव संबन्धन सेव देवता भवति । यथा च वैदयक्ति भवति पुरुष. म्यापि यष्टुः सा देवना' इति । तम्मादनुदाहरवम् । अतो यत्राग्नि ब्रामण इत्या- दिप्रयोगाम्नदुदाहर्तमम् । अशिहि प्रनीतो मुग्वाभवत्वसामान्येन ब्राह्मणादीनुपस्थाप- " १० सं०(.:-)।०१० मं: { 30-9-3)। (अ.५ पा. ४ मा ६ म. १९) स्त्र मात्रकार इति ।

·-- मतन्त्रवानिमगावरभाष्यसमेते- [अ०११०४०१२] मनुष्याणाम्, गावः पशूनाम्। एवमुक्ते सत्येतस्मिन्नेवंजातीय विज्ञाते न्यापि तनातीयो हृदयमागच्छति । तस्मादर्थवाः। सारूप्यम् । यजमानो यूपः, आदित्यो यूप इत्याठि श्रूयते 1 व गुणविधिः, अर्थवादः, इति संदेशः । अर्यवत्त्वाद् गुणविधिः । असक्यत्वाद् यूप- कार्यसाधने यजमानस्य, यनमान कार्यसाधने वा यूपस्य विध्यन्तरमा. वाय न विधिः । विधिस्तुत्यय संवादः । गुणवानाद सामानाधिार. ज्यम् । यो गुणा, सारप्यम । कि सास्प्यम्, ऊर्वता, तेजस्विता च । तस्मादेवंजातीयका नवादा। प्रशंसा। harath face and at an अपंचवा वा अन्ये गोश्वेभ्यः पश्यो गोअवा, अपनो पा एप योऽमामा, असन या एतद् यदरडन्दोमम्, इति श्रूयने । तत्र विध्यर्थः पाटमदेह नवचाविषय इति प्राप्त । अभिधीयते । यदि विषयो भ- यति । नानिरिति पात्र नन्मोपादान विवक्षित, यद्यपि च तथा परतु नामित तपाइप्य- र्थवादान्तरे नयोक्तत्वादिह छटनिमित्तता प्रतिपत्म्यते । साम्प्यम् । ननु सर्वक साक्प्यनिमित्त गौणत्वम् । सत्यमेवम् । इह तु चक्षुर्णा घान्दविवक्षया पृथगुशदानम् । चाक्षुप है यूपम्योस्वत्वमाननिमिस च तेनस्वित्व सद्वारेण यनमानादियशाम्या म्न्यने 1 यजमानाय हि पाधारणे पिनियुक्त्म्य निग्रानग्य च स्वपटात मग्याविरोध । सहवरदेवशयमेव यूपकार्यमापातुम् । यदि च पधिनाम्नियादाह्मनितिमुपादद्यात्तम्यापि गणनापत्तिविधिविषया स्यातद्वरं स्तुतावेक ताश्रयणमिन्यविचित्त म्यान् । प्रशमा । ननु सर्वत्र प्रामानिमित्तत्व गुणवादम्योपम् । सत्य, पलमन्यत्र गुण- पारस्य प्रामा । अनु गुणमारप्यादिवा गृत्तिनिमित्तम् । क्थमिति चन्- गवाधादिगा पादाय प्रशना | ·[अ०११.०४अ०१२] मीमांसादर्शने । वेयुः, गोअश्वा एव पशवः स्युः, सामवानेघ यज्ञः, छन्दोमवदेव सत्रम् । अन्येषां पशूनां यज्ञानां सत्राणां चोत्पत्तिरनधिका स्यात् । विध्यन्तरं च नावकल्पेत । अतः स्तुत्यर्थे संवादः । गोऽश्वान् प्रशंसितुमन्येषां पशूना निन्दा । सामवतः प्रशंसितुमसाम्नां निन्दा । छन्दोमवन्ति प्रशंसितुमच्छन्दोमकानि निन्यन्ते । यथा, यंदघृतमभोजनं तत् । यन्ग- लिनमवासस्तदिति भूमा। , Place & resrieus सृष्टीरुपदधाति इति श्रूयते । तत्र गुणविधिरर्थवाद इति संदेहे, अपूर्वत्वाद् विपिरिति माझे । उच्यते । यदि विधिः, सृष्टिमन्त्रका उप- दधातीएका इत्यर्थः । तत्र नेष्टकानां विशेषः कश्चिदाश्रीयते, एवरूपाः सृष्टिमन्त्रको नैपरूपा इति । तत्र सर्वासां सृष्टिलिङ्गा मन्त्राः पाप्नुयुः । अन्येपामसंयुक्ताना मन्त्राणामानर्थक्यं स्यात् ।। तस्यादनुवादो मन्त्र- मुख्यार्थत्यागः, 'पशवो गोअश्वा' इति च पुनरुपादानमनर्थकम् । न च पशुत्वैकार्थसम- वायिनः क्रियागुणाः शक्याः प्रविवेत्तुम् । अथ गवाश्वंसमवायिनो विशेषाः प्रतिषिध्ये- रन, एवमपि मन्द फलम् । अन्यशब्देनैव च तावानर्थः सिद्ध इत्यनर्थकम् । अवश्य चोत्तरपदेन प्रतिपध्ये प्रथममुपातेन तत्रानुवर्तितव्यं, विषयरहितप्रतिपेघास भवात् । न च प्रशस्तत्वाद-मदुपाटीयमानमुपयुज्यते । शक्नुवन्ति च गवाश्वादिसंबन्धात्तद्वतं प्राशस्त्यं गमयितुम् । यद्यप्यप्रशस्तत्वमपि शक्नुवन्ति तथाऽपि प्रक्रमापेक्षया तदिहानाकाशि. तमिति प्राशस्त्यमेव निषिध्यते । तत्प्रतिपेधमात्रमपि च नैवोपयिक मिति तद्वारेणा- न्येषां प्रशस्ततरत्वं कथ्यते । एतदुक्तं भवति । गतावादीनपेक्ष्य नेवान्यस्य प्राशस्त्यं विद्यत इत्येवमन्यगतप्रशंसानिमित्त प्रतिषेधः । सा चेह प्रथमतरमाश्रितेत्यनन्यप्रयोजना तया पश्चादवगम्यते । अन्यत्र पुनरुत्तरकालमेवपा भवन्ती निमित्तत्वेनोच्यते । भूमा । यदि 'सृष्टीरुपदधाति' इत्याख्यातप्रत्ययालाहिघिराधीयते तत्र न नात्या धर्म- विशेषण वा काश्विदिष्टकाः सृष्टयो नामान्याम्यो विलक्षणा विज्ञायन्ते, या एवंविधलि. मन्त्रैरुपधीयन्ते ता एव सृपया, तोपधानमात्रमुद्दिश्य मन्त्रेषु विधीयमानेषु सकलव्यासेः प्रत्यक्षवचनाविनियुक्तलिङ्गप्रकरणविनियोज्यमन्त्रानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्प्रकरणपाठादेव सर्वत्र मन्त्रेषु प्रान्वेकदेशानुवादः सुष्टयभिधाननिमित्तार्थवादार्थः । अत्र चोदयन्ति । चयनचोदनयैवोपधानस्य प्राप्तत्वालिङ्गप्रकरणानुमितया च श्रुत्या मन्त्रमा प्रदेशान्त- १० म० (-2) ·aimurtime -artime । MIT सत-त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ० १पा० ४ अ० १२] in connect with the Placing of Bricks समाम्नानाप्राप्तानामुपधान मन्त्राणाम् सृष्टीना सृष्टिपुसकीर्तन सर्जनार्य चादार्थम् । अपि च विधित्व लक्षणा, एकया स्तुवत इत्यत्र या असू. प्रयस्ता लक्षयेत् । नन्वनुवादेऽपि लक्षणा । नानुवादपले लक्षणाया दोप. । कय त्वराष्टिषु सृष्टिषु च सृष्टिशब्द इति । भूमना । वहवस्तत्र सृष्टिरिङ्गा मन्त्रा अल्पशो विलिङ्गा इति । (..:५५, लिङ्गसमवायः ॥ २३ ॥ सि. प्रणभृत उपदधाति, अज्यानीरुपदधाति, इति । विधित्वे प्राणभृन्मन्त्र• परम्पार्थवादानुपपत्तिरेक्वाक्याधीनत्वादर्थवादप्रवृत्ते । तथा च प्रथनार्थवादे व्याख्यातम् । न चायो गुण श्रूयते यदर्थता कल्प्येत तत्र परिसख्यार्थतेव प्राप्नोति । ततश्च तदव स्थमानर्थक्यमिति वाच्य पुन श्रुतिप्रयोजनम् । तत्र केचिदाहु । उपधानमेवान विधी यते त माहात्म्यप्रदर्शनार्थं च मन्नग्रहणम् । इत्थमित प्रशस्त यदेवरूपैर्मन्ने क्रियत इति । चयनेनार्थगृहीतमुपधानमिति चेन्न । सहतस्थापनेनापि चयनोपपत्ते । न चैव सहतानामेवोपधान स्यात् । न तम्येष्टका प्रत्युपादीयमानस्य प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायसिद्धे । अपि च- प्राप्नुवन्त्यपि वक्तव्या पुनरेवविधा रिया । आ.वर्यवतमाख्यान तथा हि प्रतिपद्यते ॥ तनश्चाध्वर्युनुकत्व च रभ्यते । अर्थगृहीताया त्वनियम स्यात् । न चावश्यम्, पधान एव सर्वे मत्रा विनियुज्येरन् । अविशिष्ट सामर्थ्या हि केचिद् ग्रहणाद्यपि कुर्यु । अपि च- प्रत्यभवामणोत्ताना मध्यमा चितिराश्रय । तार्थमपि सरध कार्यो मन्त्रोपधानयो । ये त्यौपानुवाक्यकाण्डाधानास्तेपा वाक्याइते सबन्ध एव नास्तीत्यर्थवदेव वचनम् । 1 चावश्यमनेन सूत्रेणार्थवादत्व प्रतिपाद्यने तहिलात हदनेषु भूयस्त्वनिमित्तशब्दप्रवृ :तिमानस्यनाटतो नानीव सृष्टिनामविध नमादर्तयम् । माप्यकारेण तु विवो टक्षणा परिहरताऽनुवादत्वमाश्रितम् । ' एक्या स्तुवते' इति दनुवामाद्यम्यवासष्टिलिकत्वादात्मपरित्यागेनेतरलपणार्यता स्यात्, एक्षयित्वा न पुनरात्माऽपि प्रतिपादनीय इत्यतिगौरवम् , उपधानम्तुत्यर्थत्वेन पुनरनुवादावाद दुष्टा एभगा। जिसमवाय. । मृटिवरेव प्राणमृदारिषु पोद्यपरितारात sit------ ·. 'मीमांसादर्शने |ni FM-३६ a honger ne of manties than tana to which on Borgmaatriwhish diart contain the info कासूपर्धायमानासु विलिङ्गाना मन्त्राणामानर्थक्यम् । तस्मादनुवादः । लिङ्गसमवायात्परशब्दः परत्र वर्तते । यथा छत्रिणो गच्छन्तीत्येकन छत्रिणा सर्वे लक्ष्यन्ते । न चायं प्राणभृच्छन्दः सृष्टिशब्दश्च महत्स्वार्थ र मन्त्रगणं लक्षयेत् । यद्गणे च सृष्टिपाणभृच्छब्दी समवेती तावपि परि गृह्यते । यथा त्रिशब्देन सार्यलक्षणायन सोऽपि च्छत्री गृह्यत इति ।। २३ ।। [१३] संदिग्धेषु वाक्यशेषात् ॥ २४ ॥ सि. अंताः शर्करा उपदधाति तेजो चै घृतम्, इति श्रूयते । तत्र संदेहः किं घृततैलवसानामन्यतमेन द्रव्येणाञ्जनीयाः शर्करा उत वृत्तेनैवति । कथं संदेहः । अञ्जनसामान्येन वाक्यस्योपक्रमो घृतेन विशेपेणं निग. मन, यथोपकामं निगमयितव्यमेकस्मिन् वाक्ये । तत्र यद्वा सामान्य. मादौ विशेपोपलक्षणार्थ विवक्ष्यते । यद्वा निगमने विशेषः सामान्यल• क्षणार्थः । तदारम्भनिगमनयोः किं समञ्जसमिति संशयः । एवं संदि- लिङ्गानां लक्षणमित्युदाहरणभेदः स्वार्थापरित्यागाचोमयत्र लक्षणस्यापि प्रहणमुपादी- यमानत्वादिति । आह च- यत्र लक्षणमुद्दिश्य लक्ष्य कार्य नियुज्यते । तन्मात्रग्रहणं तस्मिन्नुपादाने द्वयोरपि ॥ २३ ॥ ( इति तसिद्धिपेटिका ॥ १२ ॥ ) विधिस्तुत्योः सदा वृत्तिः समानविषयेप्यते । तम्मादेकन संदिग्धमितरेणावधार्यते ।। किं पुनरत्र संदेहकारणं, विधी सामान्यग्रहणमिति केचित् । तदयुक्तम् | सत्र तावन्माननिर्णयात् । म्यादेतत् । कथं निविशेष सामान्य संभवत्तीति, घृतवदिति वदामः । तत्रापि च नवपुराणगध्यमाहिषादिसंदेहम्तवस्थः । तेन यथाऽत्र घृतमात्रनिर्णयादर्स- देहो विशेषानमिधानेऽपि सः कार्यसिद्धिरेवमिहापि स्नेहनममर्थन्यमानप्रणासंदेहः। तरमादर्थवादे घृतश्रवणात्संशय इत्यपरे । तथाऽपि न युक्तः, विशेषप्रतिपत्त्या निणी- तत्वात् । न हि गोरानीयता शुल, इत्यत्र कैश्चिमंदिह्यने । विषम उपन्यासः । 1त. वा. (३-१२-५)त. सं. (४-३-10) ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०४ अ०१३) ग्धेधूपक्रमे सामान्यवचने विरोधाभावान विशेषः परिकल्प्यः । निग- मने तृपनातः सामान्यमत्यय इति विरोधाल्लक्षणार्थ घृतवचनम् । यथा सृष्टिप्वदृष्टिषु च सृष्टिशब्दा, एवं घृतमघृतं च धृतमित्युच्यते । संदि- । कथम्- विघी यदि विशेष. स्यात्संदेह. कम्य वा भवेत् | म्तुतिम् वितरम्यापि तुल्यवैषा विचारणा !! यदि हवं भवेन् • अत्ता. शर्करा उपदधाति ' घृतेनेति । ततो नैव - किंचिद्वि- चार्यत । अथ त्वजनवास्यवदिहाप्येवं श्रूयेत गामानय शुक्लः प्रशस्त इति ततोऽन्त्येव संदेहकारणमित्येतदप्युदाहरणमेव स्यात् । अतोऽन्यत्र सामान्यमन्यन च विशेष इत्ये. तस्मात्संदेहः । वेचिञ्च संशयदर्शनादेव विधिस्तुत्योर्वाक्यान्तरत्वमाचक्षते । यदि ह्येक मवेद्वाक्य विशेपे तत्समाप्यते । विशेषावगमात्तत्र न सदेहः प्रसज्यते वाक्यभेदे पुनरेक सामान्ये परिसमाप्तमन्यद्विशेषपरमिति युक्तः सदेह । यत् 'विधिना त्वेक्वाथत्वात् ' इति तदङ्गप्रधानवाक्यानामिव पश्चात्संबन्धसद्भावाभिप्रा. येण | तथा हि- म्यार्थबोधे समाप्तानामगाद्वित्वाद्यपेक्षया । वाश्यानामेकवाक्यत्व पुन सहत्य जायते ।। न स्वेतद्युत विव, ये हि पदसंघाता कर्मापयित्वर्थेषु पर्यवस्यन्ति तेषां नानावा. क्यत्वं युक्तम् । न त्वर्थवादानामेस्वाक्यत्वात्प्राक्प्रयोजनलाम इति प्रथममेवेकवाक्यता | दुर्लमतरश्य संदेहः म्यादन्योन्यनिरपेक्षयो सामान्यविशेषयोरितरत्रेतरन च पर्यवसा. नात् । यदेव हि यत्रोपात्तं तदेव तत्रासदिग्ध गृह्यते सामान्यसमाप्तश्चान विधिः पश्चाद्वि. शेप: स्यात् । मन्यवर्णवदिति चेत्, एवमपि तेदधिकरणविषयत्वात्पीनरतत्यप्रसङ्गः । तम्मारवाक्यतायामेवोपक्रमोपसहारयो सामान्यविशेषविषयत्वेन विप्रतिपत्तेरवश्यंभा- स्येकोनरत्वाध मिधीना कम्ग प्रवृत्तिरिनि नायने संदेह । कम्य सामसम्पमिति- यच्छतिवृत्तं तत्समअम न लक्षणावृत्तम् । तत्र १- नुनीना विध्यधीनत्वादनुवादाच पक्षणा । मुम्यन्यात्तु विपनामावविरोधाय काप्यने ।। . 12.. (10-1) (म.पा. भ... ग. ३.)

·.मीमासादशन Air duote ग्यवं प्राप्त ब्रूमः- , सामान्यवचनेन विशेषापेक्षिणोपत्रमा वाक्यस्य विशेपे निगमन.. वशेन । कुतः । न हि सामान्य विहितम् । येन विरोधो निगमनस्य । कथयविहितम् । संदिग्धेषु विधानशब्दाभावाद । न हि विधानश. ब्दोऽस्ति । अक्ताः शर्करा उपदधाति इति । वर्तमानकालनिर्देशान् । नापि सामान्यस्य साक्षात्स्तुतिः, प्रत्यक्षं तु घृतस्य स्तवनम् । श्रुत्या घृतस्य स्तुतिः, लक्षणया सामान्यस्य । श्रुतिश्च लक्षणापा ज्यायसी । विधीयमानं हि स्तोतन्यं न तु स्तुत्यं विधेयमप्राप्तार्थश्च विधिरिति न श्रीतार्यात् प्रच्यवते । यद्यपि तावदर्थवादोपक्रमत्त्वं भवेत्ततः प्रथमज्ञानानुरोधेन कदाचिद्विधिर्वशी- क्रियेत बिध्युपक्रम विदं 'अक्ताः शर्कराः' इति । तस्मानिर्दिष्वसामान्ये यद्यर्थ- वादो न तादर्थ्य प्रतिपद्यते ततोऽनर्थको भवतीत्यशक्तः स्वतन्त्रीभवितुं, विनाऽपि चार्थवादेन विध्युद्देशः समर्थत्वान युक्तस्तद्वश्यः कर्तुम्, अर्थवादस्त्वगतित्वाविधिवशेन वर्तते विशेषश्च सामान्यमव्यभिचाराच्छनोति लक्षयितुं, न सामान्य व्यभिचाराविशेष तस्माद्धृतशब्दः स्नेहमानलक्षणार्थ. । काम वा सोऽर्थवादोऽस्तु सामान्यस्थो घृते विधिः। . विना स्तुत्या विधानं तु स्नेहव्यान्तरे भवेत् ॥ यथा रौद्रेणापि मन्त्रेण सोमो गृह्यमाणो न केवलं तदर्थो भविष्यत्यन्यदेवत्यस्याम- न्त्रग्रहणोपपत्तेरेवमनर्थवादकं तेलवसयोर्विधान, यत्रैव चाशे स्तुतिश्यते तत्र विध्युहे. शस्य प्ररोचनाशक्तिरपगच्छति, अन्यत्र त्वविहतशक्तिना विधानमिति सर्वस्नेहग्रहणम् । उच्यते--- समाप्यते विधि. कश्चिकदाचिन्नामरोचितः । घृते प्ररोचना हट्वा विधिस्तत्रानुमीगते ।। यद्यपि तावद्विधिप्रक्रमे तैलक्सयोरप्युपादानं, तथाऽपि प्ररोचनातो विधिघृते दृश्यते नेतरयोरित्यनुपादातव्ये कल्पयितव्या च तद्विपया विधेः प्ररोचनाशक्तिः क्लया च घृते । तम्यां च सत्या काल्पनिकी वाक्यं भिनत्ति घृते च क्लता गृह्णन्नितरत्र च कल्प. यन् वैरूपयेणापि विधिभियेत । सम्माद्विध्युद्देशेऽपि तैलादिम्योऽपनीयते । यद्यपि ष सामान्यशब्दः स्यात्तथाऽपि न कश्चिद्विशेषः । तत्र सामान्यान्यथानुपपत्या यत्र कम- नानुश्रुते विशेषेऽपेक्षिते वाक्यशेपाद् घृत एवं प्रत्ययो भवति, घृते न शब्दार्थे यदि श्रुत्यनुरोधमात्यन्ताश्रुततैलादित्यागः क्रियते किं विरु यते संदेहमात्र हि तत्र वाधितं न प्रमाणं किंचित् । किंयामाप्रमेव चेह चोदिम न द्रव्यं तब न. - यावत्किंचित् दन्यमा ·CRIBR) , ISHER ३६८ सतलवातिकशाचरभाष्यसमेते- [अ०१पा० अ० १३] तस्माद् घृतविधानम् । एव, वासः परिधत्ते, एतदै सर्वदेवत्यं वासो यत्सौममिति । तथा, इमां स्पृष्ट्वोद्गाये, इमां ह्यौदुम्बरी विश्वाभू- तान्युपजीवन्ति इति ॥ २४ ॥ [१४] अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात ॥ २५॥ सि. सुत्रेणावधाति, स्वधितिनाऽवयति, इम्तेनाव्यति इति श्रूयते । तत्र संदेहः । कि सुवेणावदातव्यं सर्वस्य देवस्य संहत्तस्य मांसस्य च । तथा स्वधित्तिना, इस्तेन च, उत सर्वेपामर्थतो व्यवस्था द्रवाणां स्रुषेण, मांसानां स्वपितिना, संहतानां इस्तेनेति । अविशेषाभिधा- नादव्यवस्थेति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । अर्थाद्वा कल्पना,---सामाद कल्पनति । सुवेणावयेद् यथा शानुयात् । तथा, यस्य शक्नुयाद लिप्पन यदि कश्चिदपि श्रुतिलेशो न स्यात् । वृतार्थवाददर्शनात्ववपकर्तव्यायामश्रुत. दन्यविधिकल्पनाया नान्यत्र प्रमाणमम्तीत्यगीकृत्य घृताञ्जनविधिर्गम्यते । तत्र भ्रान्त्यु. त्पन्नतेलाद्याकाका निर्मूलत्वाद्वा-यमाना न दुप्यतेत्यविरोध , तैलादिग्रहणे च लक्षणात्रयं स्यात् । क्रियया द्रवद्रव्येण च विशेषो घृतशब्देन च सामान्य लक्षयिनन्यम् । तस्मा- वृतग्रहण प्रमाणमिति सिद्धम् । वृत्त्यन्तरे त्वत्रैव मन्त्रवर्णोऽप्युदाहृतः । तत्र तु धृतेन कि कारीप्यत इति वक्तन्यम् ।। २४ ॥ ( इत्यक्ताधिकरणम् ।। १३ ।) अथ यति सदिय वाक्यशेषो न विद्यते । तर सामर्थ्यसिद्धन विध्यशेनव निर्णयः ।। देवताप्रसादापयत्रार्धनादौ महतहम्तमयोगमात्रमञ्जलि , ' नाञ्जलिना वारि पियेत्' इत्यादी व्याकोश । सत्तुहोमचोदनाया शब्दासदेहे सत्यसति चाऽऽकोशस्य पास्यशेषेऽ. न्यपानुपपत्तेरेवाऽऽकोशाश्रयणम् । नन्वनेनेव न्यायेन यथाशक्नुयादिति वाक्यशेपादन्धा- दीनामाश्यावेक्षणादिरहित कर्माधिकार स्यात् । न ! असदेहात्, सदिग्धनिर्णयार्थी- वेव कल्पना भवति । न चारिरारे सदेह समम्नधषितं यया शक्नुयात्तथा पुर्या- निति वाक्यशेषान् । सन्ति च तादृशम्य वारश्च प्मदादय इति न प्रयोगचोदना. न्यपानुपपत्ति । यत्र तु यावजीवचोटमाटावेव मविष्यति । शनिस्तानत्यागेऽपि भस्मिभिकरणे वृत्तलगेदातमन्त्रवपक्षण मापानी प्रायमान्यतरे लिति । मिप्रमाश्यतयाजानप्रमाणमासन मन्त्राणामप्यत्रद मादयानि मायापित पटानमे पाधिरणे मियायामावेन तदपिारमनपकमा मात्र ।

·•maina १०१पा० अ०१४], मीमांसादर्शने । तस्य चेति । आख्यातशब्दानामथै त्रुवतां शक्तिः सहकारिणी । एवं चेद् यथाशक्ति व्यवस्था भवितुमईति । तथा, अंजलिना सक्तून् पदाम्ये जुहोति इति । विहस्तसंयोगोऽञ्जलिः, स व्याकोशोऽर्थाद कर्तव्यः । तथा हि शक्यते होमो निर्वतयितुम् । तद् यथा, कटे मुङ्क्ते कांस्यपान्यां भुङ्क्त इत्यर्थात कल्प्यते-फटे समासीनः कांस्यपाध्यायो- दनं निधाय भुङ्क्त इति ॥ २५ ॥ इति श्रीशवरस्वामिकृती मीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सत्यवैगुण्यं प्रधानन्य नोदितमित्याश्रयिष्यामह एव । तस्माघावदेव लब्धात्मको वि स्तायद्यत् कल्पते तद्वदिकं, सिद्धे तु तत्कल्पनं पौरुषेयत्वादप्रमाणे सामर्थ्याधीनत्वादा- क्यशेपसिद्धेः । आह च- यंथव पाठः प्रतिपत्त्युपायस्तथैव सामर्यमपि श्रुतीनाम् । तेनैव चता न समामनन्ति सहस्रभागं तु समामनेयुः ॥ इति कृतबहुमाग मन्त्रविध्यर्थवादैः स्मृतिपरिरवमुद्रा खेदशालोपगूढाम् । अनभिभवसमर्थ धर्मदुर्ग प्रविश्य प्रविमनति समर्यामर्थचिन्तामिदानीम् ॥२५॥ (इति सामर्याधिकरणम् ॥ १४ ॥) इति श्रीभट्टकुमारिलविरचिते मीमांप्तमाप्यव्याख्याने तन्त्रवातिके प्रथमस्या- ध्यायस्य चतुर्थः पादः । समा: प्रथमाध्यायः ॥

·सतन्त्रवानिमशावरभाष्यसमेत- [अ०२पा०१अ०१] अय द्विनीयोऽ यये प्रथम पाट । . [1] भावार्थाः कर्मशब्दास्तेयः क्रिया प्रतीयतेप ह्यर्थी विधीयते ॥ १ ॥ सि०॥ प्रथमेऽ या प्रमाणलक्षणं वृत्तम् । तत्र विध्यर्थवादमन्त्रस्मृन यस्त त्वनो निर्णीनाः । गुणविधिर्नामयं परीक्षितम् । संदिग्धानामर्याना सबन्ध तावक्षणद्वयम्य गेनि तत्र प्रथमेऽध्याये प्रमाणलक्षणं वृत्तमित्युतम् । तत्तुन , नैव हि प्रथमेऽ याये सूत्रकारेण वि मन रमणेन प्रमाणादे स्वरूपमुपवाण- तम् । तनाम लक्षणमुच्यते येन तद्वयतिरिवेभ्यम्नम्य म्वरूप व्यावृत्ताकार निरूप्यते । न नेह प्रमाणाटीना लक्षणमुचम् । अनुमानादीनि तावन्नद सूचितानि । प्रत्यक्षमाप धर्म प्रत्यनिमित्तत्वनोप-यात न लक्ष्यत्वेनेति न्यारयातम् । न च शब्दोऽपि कश्चिद्धर्म- प्रमाणभूतो रक्षित , अम्मिन्नवाधिकरणे तस्य लक्ष्यमाणत्वात् । यदपि च वृत्तिकारण सपा क्षण प्रदर्शित न तध्यायार्थत्वेनीपमह युतम् । सूना यायार्थानुपसहारात् । २५ च ममग्नसणार्थव्यतिरिक्त एवार्थे सत्राणि सायेरन् । अपि च वृत्तिरारेण योऽ. प्युक्त परक प्रत्यक्षपूर्वकोऽपरीक्ष्यतया सोऽपि नैव लक्षणगोचर , रोकप्रमिद्धार्यानि हि तान्यपरीक्ष्यत्वनेतानि न प्रथमा यायविषयत्वेनोपमहारमर्हन्ति । तम्माद्यत्प्रयमा. ध्याये वृत्त तदादोच्यनद्धाय नेयम् । तर प्रमाणलक्षण तावचोदनालक्षणाश्रयणम्य, वियादितत्त्वनिर्धाति प्रमाणनव स्थिता। समम्नो हि प्रथम पादश्चोदनामूत्रपरिकर । तत्र च धर्मम्य नोदनावमुक्तम् । अताऽवधारितार्थ टक्षणशब्दसार्याप्रमाण- शल प्रनिरायन इत्येव सुत्पाद्य धर्मविषय एव व्यारयेय । मत्यपि प्रमेयमात्रवाधि. खे, अम्मिशाने निक्षाम्यत्वेन धर्म प्रमेय प्रशान्त दनि स एव गृह्यते । अथ वा कर. गमेव प्रमाण तम्यंत रक्षा मुत्तम् । यद्यपि च सर्वप्रमाणाना तन्नोत तथाऽपि धर्म ममाम्य चो नाव वणमित्येतावनेवोत मन्यनेन बावश्य सस्मिनव लक्षिते शाकम् । विशेषगामाकल्येन मरणावरमहात् । अपि मोत्पत्तिरमूने म विशेषोऽप्युक्त एव येनाऽऽगमविपो गम्यते । अथ वोपन्यानम्य बोदनात्मकम्य प्रमाणभ्य क्षण प्रामाश्यक रणमिन्युपमहार । नया यद्यपि विधेरिट म्पमिदमवा. दम्पद म म्येन्या नोर नयाऽपि धर्म प्रत्युपयोगामिरानातत्व निगानम् । अवमरा- म यातु नामाप न निष्टिम ! अतिम विनम्य स्मृतिप्रामाण्य तत्तम् । नाम येयाग पोर्गन मग रम् । मार्ग निर्णये वारयोगमामयो सामान्य .

·- [अ०९पा०अ०१] मीमासादर्शने। वाक्यशेपादांचाध्यवसानमुक्तम् । तन्न प्रस्मतव्यम् । अनन्तरं प्रधा नाप्रधानानि परीक्षिप्यन्ते, भिन्नान्यभिन्नानि चेति । एप एवार्थों वर्ण- मित्येव समस्तमन्याय प्रमाणपक्षणमाचक्षते । तन्न मस्मर्तव्यमिति । अविस्मृतप्रामाण्यो हि भेदादिप्रतिपाटनम् ( अविशेषादन हि स्यात् ' इति क्रियमाण सहते । अन्यथा ह्यनर्थक नामेत्येव प्रत्यवतिष्ठेत । ननु प्रधानाप्रधानचिन्ता तृतीयचतुर्थयोपिय क्थमोपन्यम्यते । के चिटाहु । इह द्रव्यर्मणोरुत्तरन तु कर्मणामेव गुणप्रधानत्व विचारादपानरुक्त्यमिति । तदयुक्तम् । प्रत्यगुणसम्बारेषु' इत्यत्र सर्वाभिधानात् । तेनैव वाच्यम्-- लक्षणार्थोऽन तत्वेन भेट शतरादिभि । तमन्वपूर्वमेदोऽपि प्राधान्य तत्प्रसिद्धये ॥ कर्मभेदम्तावढौत्सर्गिको रक्षणार्थस्तदपवादत्वेनाभेद । तदनुनिप्पादिनी त्वपूर्वमेदा- भेटी । नत्र प्रतिकर्मभेदमपूर्वमेटनसत्तौ तृतीयसिद्धः प्रधानाप्रधानविचार पुनरपवा- दत्वेनाऽऽरप्स्यते । सत्यप्यवहन्त्यादीना शब्दान्तरादिभिभदे कर्मारासितदृष्टप्रयोजनपर्य वसानान क्रियानन्यापूर्वान्तरोत्पत्ति । यत्तु नियमापूर्व तत्त्रियाकृत न भवतीति न तया व्यपदिश्यते । तेन यव द्रव्यादीनि प्रति त्रियाणा प्रधानत्व तव तद्भेदनिमि. त्तापूर्वमेदसिद्धि । अम्य च विवेकार्य यद्गुणप्रधानलक्षण वक्ष्यते तदपवादा धर्म- माने तु ।। स्तुतशस्त्रयो ' इति चाधिकरणद्वय प्रम्नोप्यते । सतश्चाऽऽख्यातद्वविये विचारित प्रसङ्गात्तृतीय प्रारमभिधायक्ल प्रतिपालयितु म-प्रस्ताव , तहसणानि तु प्रसतानुप्रसत्तेन यावत्पादसमाप्ति । तत शब्दान्तराम्यासाच्या भेदमुक्त्वा पर्णिमा- स्यधिकरणेनाम्यासापवाद परिप्यते समुदायानुवारस्यात् । ततस्तदपवादार्थमुपाशुया- नामाग्रिहोत्रपरलोमाधिकरणानि ! न मयाजागणभेंट । तावच्च गुणगतो विचारो यावत्प्रकरणान्तराधिकरणम् । ततम्तन्न्यायानुवृत्ति राशाखान्तराधिकरणात् । तन च पटकातिरिक्तभेदकारण युदाम सज्ञाम्यागगुणप्ररियाणा चाऽऽशङ्कानिवृत्तिरि- त्यतावान् भेदलक्षणार्थ । एप एव चार्थोऽवश्य वक्त योङ्गाशिवायवधारणाम् । न चान्यायदानामवासरोऽम्तीत्ययमेवाध्यायसबन्ध । कुन- शेपशेप्यादय सर्वे कर्मभेदनिवन्धना । कार्ये ज्ञातेऽधिकार स्यादुपदेशेऽतिदेशधी । १(अ० २ पा० २ अ० २ स. १)।२ ( म० ३ पा.१० ३ म०३)। ३ पत. रतं यन्तरित धाधिकरणद्यमित्यय ।

·- ३७२ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा०१० १] नीयो नान्यः , एप एव चाध्यायसंवन्धः । तदिह पविधः कर्मभेदो वक्ष्यने शब्दान्तरम्, अभ्यास, संरया, गुणः प्रक्रिया, नामधेयमिति । वक्ष्यमाणमनुसंरी|ने, प्रदर्शितमुच्चमान सुखं ग्राहयिष्यत इति श्रोतुश्व घुद्धिः समाधीयते । तदेतन्नानाकर्मलक्षणमित्यध्यायमाचक्षते, एनचापर्येणातोऽन्यदुपोद्धातासक्तानुपसक्तं चेति ॥ तर प्रथमं तावदिदं चिन्त्यते । प्रथमेऽध्याय इदमुक्तं-चौटनालक्ष- णोऽर्थी धर्म इति । चोढना च रियाया अभिधायकं वाक्य वाक्ये च पढानामाः । तर किं पदेन पदेन धर्म उत सरेक एवति । किं ताव- । प्राक्तावत्प्रमाणलक्षणाद्वेदार्थविचारात्मकत्वान्न क्स्यचिद्भेदलक्षणादे प्रस्ताव इत्युत्त- रकालमारम्म । तत्रापि शेपशेषित्व प्रयोनमाप्रयोजकत्व कमश्च भिन्नाना भवतीति न भेदलक्षणात्प्रागारम्यते । तथाऽधिकार कर्मस्वरूपेऽवधारिते तद्योग्यतया शक्यो निरू- पयितुमिति पञ्चापि लक्षणानि प्रतीक्षते । तथोत्तर पट्कोऽतिदेशविषयत्वादुपदेशज्ञाना धीनसिद्धि समस्त समस्तं पूर्वपटकमपेक्षते । ततश्च परिशेपसिद्धोऽय भेदलक्षणस्य सबन्ध इत्यनाऽऽरम्यते । पविधः कर्मभेद इति-साधनभेटोपचारात् । वक्ष्यमाण- सूत्रक्रमानुरोधान्नामधेय सरयानन्तर पठित य सदनादरादन्ते पठितम् | इतिकरणो हेत्वर्थ । पड्विध कर्मभेद एते कारणरिति यावत् । अथ वा करणे भेदशब्द व्युत्पाद्य सामानाधिकरण्येनैव शब्दान्तरादीनि व्यारयेयानि | सज्ञाशदातरयो सम्यागुणयोश्चापानलत्य म्बम्याने वक्ष्याम | सर्वदा चपा भिन्नविषयत्वान्न श्रुत्यादि- बदलावलचिन्ता भविष्यतीति तद्भेटप्रतिपादनमार तात्पर्येण । अन्य[पोद्घातप्रसपानु. प्रसरत्यादिना । तत्र- चिन्ता प्रकृतसिद्धयर्थामुपोधात प्रचक्षते । प्रमत्तानुप्रमत्तादि प्रस्तुनादुपनायने ।। यथेदमेवाधिकरण प्रश्नानुनि पाद्यपूर्वमेदानुसारसिद्धयर्थमुपोद्घातत्वेन भविष्यति कनरम्मापदात्फलेन सब यमानादपूर्वमेदाभेदावनुगन्त याविति । यदा निरवयवी वाक्य वाक्यार्थी म्याता तन किं प्रतिपट धर्म इत्यानिरसबद्ध एव विचार म्यारत आह- याय च पटानामा इति । अत्रापि चोद्यने- चोदनालक्षणत्वेन वाक्यार्थोऽवस्थितो यश ! धर्म प्रनिपट वाच्य क्षमाशङ्कयते तदा ।। यदि हि धर्मम्वरूपमभिधीयेत तन मि पढेन पटेनोन्यत इति विधारो युज्यते ·[अ०२पा०११ पीमामादर्शने। ३७३ स्मासम् । प्रतिपदं धर्म इत्येवं प्राप्ते, उच्यने । यदेकरमादपूर्व, तदाऽन्यः तदर्थ भविष्यति । एवमन्पीपम्य दृष्टानुमानमसन कल्पना भविष्यति । तम्मादकपपूर्वम् । पदेकं नहा संदेहः । कि भावगन्देभ्य, उन द्रव्यगुणशन्देश्य माणिक त्वयुक्तः ॥ तदुन्गने- धर्मत्य फलमंन्चापदाणा गुगते । तमिमेकम्य मापामिनि युत्ता विमारणा ॥ न मात्र यो धर्मः मति पदेन नदेनोन्यत इत्येवं विमार्यने कि तर्हि यः पदेन पदेनोपने महि फन्टममधात्तग्यालं यातयारिमना गम्यमानो धर्मो भवति, अपेतर। पदार्धानुगृहीत एसः पदार्य इनि । तपा म सरेकम्य धर्मत्वं प्रतिपादितं मयति । साक्षारकन्टमाधनमानग्य धर्मत्याभ्युपगमात् । न तु सर्वेषामेकः कश्चिदोऽस्ति यः सः रेक इस्पेरमानीयत । गए फन्टपदेन सह मर गते तम्या धर्ममपूर्वसाधनं १ मन्यन्ते । तेन किमणि पदानि फलेन संध्यन्नं कि मिनि विपारः । कि प्राई, पति- पदपिनि । कुतः-- ऐकमप्येण मंपन्धः प्रमानेन प मिष्यति । नम्माकलपदेनत म संबध्यते पहम् ।। यदिहि विशेपो गगतेदं फलमबन्धयोग्पमिदं नेति ततः किंनिदेव संध्येत, अन. वगम्यमाने तु मर्याणि पदानि फलेने संग यन्ने । यदि पर फलसभातराणिप तरमंबन्धी नीति कलप्यते ततो गानयाधिकरणन्यायेंने कम्य फलं प्रत्युपादानविधानगुण. भाषादितरत्तु प्रत्युद्देशानुवादमामान्याप्यनिमित्तवात्यमेदप्रसाः सर्वेषां तु फलं प्रत्यु- पादीयमानानाभरण्यात्तन्यसंगोपपत्तिः । सर्वच सतिसंभवे गुणमनिसटण प्रघानेनेव नित्यं संबध्यते । तस्मात्मा फलानन्याधर्मत्वं, तत्र तुक सत्रियाप्रत्येकं यत्न फलं सायन्ति, अध दर्शपूर्णमामय संहत्य, तथा कि विकल्सेन समुच्चयेन वेत्यादि यथेष्टं कल्पनीयम् । तर फलभूमगरीयत्वादेशब्दोपादानामावात्सनिकमत्येकं साधनशक्य. यामात्मन्यः पृषकसमिति पसः । अथ याऽरुणादिन्यायकवाक्योपादानासंहताना फलम् । अब निगमालास तदानीमेवेनरानन्धोपपत्तिम्तम्माद्विकल इति । अना- भिधीयो- फलेन यम्य संबन्धम्ननोऽपूर्व प्रारुप्यते ॥ तदन्यत्वोपपत्ती च न युक्त मकल्पना ।। १(१.१ पा• ४ अ०५)।

·। ३७४ सतन्त्रवानिपगायरमाप्यसमेते - {अ०२पा०१अ०१] इति । कः पुनर्भावः, के ते पुनर्भावगटा इति । यजतिददातिजुहोती. स्येवमादम्यः। यदि हि फ्लमबन्धमात्रपर्यवसाय्येव वाक्य भवेत्तत कटा चिटपि मर्वाणि फ्लेन संब येरन् । इह तु तावन्माणासिद्धरपूर्वमन्यत्वस्ययित य सच्चानुपपत्तिप्रमाणर, तनै. कापूर्वकल्पनयोपपन्ने नादृष्टान्तरकल्पनाप्रमाणमम्ति । यो ह्यनेमान्यपूर्वाणि कल्पयति वल्पयत्यमावेक, नच्चेत्कस्पिनमर्थवत्त्वाद्वाक्यम्य क्षीणान्यथानुपपत्ति पूर्वान्नरम्य प्रमाण मवति । तम्मादेरमेव फरमबन्धि तम्माचापूर्वमितरत्फ्ल्वद्रुपमारीत्य यवसीयते । न चार विरोधो मविष्यति नाम मेयत्वेन परिहारात् । अगत्या वा 'दशापवित्रण ग्रह समा. टिं' इतिवन्मत्वर्थलक्षणाश्रयणात् , अाशिष्ठमाध्याशद्वारेण वा धात्वर्थरात्मीयकरण ग्रहणसिद्धेः। एवं स्थिते क्तरदेश मवयनामिति सर्वथाऽनेमादृष्टक पनापरिहाराद- नियमप्राचावुच्यते-- प्रानफ्टमबन्धि तत्सवयङ्गमिप्यते । प्रपानाङ्गत्वमेकम्य न चैवावकरपते ।। न कम्मिन्वाक्ये तदेव कदा चि फ्लमबन्धात्प्रधान कदा चित्क्लवदुषकारादग यु- ज्यने नियतम्पत्वादगानिमावस्य । तम्मान्नियोगेनवाऽऽस्यातपदान्नामपदाद्वाऽपूर्वप्रतीति । कः पुनर्भावः के वा भावशब्दा इति । यावन्न फलसवद्वेषु वाक्ये वारयातशब्दा यनतिजुहोतीत्येवमाढयस्तेषु प्रत्ययार्थप्राधान्यावर्तरि च लकारोत्पत्तेर्यागादिविशिष्टकर्त- मिधान, क्य चिद्वा विपर्ययावतृविशिष्टयागाद्यभिधान मन्वानम्य प्रश्न. । सत्यामपि चैपर्यनुयोगेनोभयपर्यनुयोगमिद्धा योऽय यजनमिज्या याग इत्याद्युदाहन्यव भावार्थना ब्रवीति तनून केऽप्याविमा भावशळा अपीत्युभयप्रश्न. 1 मिद्धान्तवादी तु भवते गिजन्तात् एच् ' इत्यच्यत्यये कृते मावनावाचिन भावशब्द व्युत्पाद्याऽऽख्यातम्य चान्वय यतिरेकाम्या तत्परत्व कमिधानप्रतिषेध चाभिप्रेत्योदाहरनि-यजति ददाती १ अनेन च महानुमानस्य प्रसद्गो यम्या करनाया मागीयमी मविष्यतीति भाष्यार्य । मुचित । २ क पुनभाव इसनेनव माश्येण भावनाक्षेपद्वारा तहाचिशदाक्षेपसिद्ध के पुनमावशब्दा इति पुनराडेपाऽयुक्त इत मन्वा ददभिप्रायमाह-सयामपीत्यादिना । अयमाशयः । यदिकश्चिद्रा- वोत्पत्रम्युदिन यान्तधानुवान्यस्व मावन्याभ्युपगमेनाथपयनुयाग परिहररा प्रति श्यनेन यजेने- त्यारोलदेधिकरणविषयमंतषु वाक्येयु ताहामावादा भावादन्य एव भावो भावशब्दाचाभिमता इति प्रत्युत्तरध्वनायोमयम इति । न कदर भाव एवारांकि किनु भावशब्दा अपीत्यपि- सन्दार्थो ज्ञेय । ३ पा० . (3-३-.६), ·RDAREKimsy . मानिraarरा [अ०२११०१०१ मीमांसादर्शने । & they cannot be expressame ननु यागदानहोमशब्दा एते न भावशब्दाः । तदेवम् । योगादिशब्दाचते भावशब्दाश्च । ययाघातोऽवगम्यते, भावये- दिति च तथा यजेत यथा किंचिद्भवतीति । ते ते भावशब्दाः । द्रव्य- यजेतेत्येवमादिम्पः । कुनः। भावार्थत्वा- देव । य आहुः--किमपि भावयेदिति, ते स्वगमामपदसंयन्यात् भावयेदिति व्युः । तस्मात्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत । फलस्य क्रिया करण, निप्पत्तिरिति । ते च यामदानहोमसंबद्धाःवर्गस्योत्पत्ति वदन्ति । कुतः । एप हाथों विधीयते । यया यागादिना । स्वर्गकामः केन भावयेत् स्व- र्गम् , यागादिनेति । यस्यच शब्दस्यार्थेन फलं साध्यते, तेनापूर्व कृत्वा नान्यथेति ततोऽपूर्व गम्यते । अतो यस्तस्य वाचकः शन्दस्ततोऽपूर्व eturnhematuries ति । पर• पुनर्भवतेर्णिनन्तादन्येन नेपोऽर्थोऽभिधीयते, न चाऽऽख्यातिप्रत्ययस्यात्र व्या पारो, धात्वन्तरार्थत्वात् । काम तुल्यजातीयत्वेन धातवो ब्युस्तेऽपि तु यागादिवचन वाटसमर्था इति मत्वाऽऽह--- -ननुयागदानहोमशन्दा इति । अनोच्यते-- यागदानाद्यनुम्यतो भावनात्माऽवगम्यते । नित्यमाख्यातशब्देभ्यस्तस्माद्भावार्थतेप्यते ॥ यावानेवानन्यलम्योऽर्थ शब्दागम्यते स सर्व शब्दार्थ । सर्वन चाऽऽरूयात धात्यर्थश्च तदनुरमा च भावना विज्ञायते । तस्माद्भावार्थत्वव्यपदेश । तद्वयतिरिः कास्तु द्रव्यगुणशब्दा विज्ञायन्त एवेति न पृष्टा । तर द्रव्यादिशब्दाना निष्पन्ना मिधायिना करणार्यत्वयोम्यत्वात्प्राप्नोति फल्सगति । सर्वत्र हि फल साध्यवासिद्धः रूप साधनमपेक्षते न साध्यान्तर, नामार्थश्व सिद्ध वात्तदपेक्षापूरणसमर्थो नाऽऽख्यातार्थ, स्वयमेव तावत्सा यत्वात् । तस्माद्यादिमि फलमिति प्राप्ते सूत्रणोत्तर दीयते-- भावार्थी कर्मशदा ये तेभ्योऽपूर्वक्रियागति । त कुर्याद्यनिना स्वर्गमेप यों विधीते ।। Fmc_runchet matchinet Yapana Chamannapras) १ अविशपेगति यदि भावशब्देभ्य एव भान्याकाशोत्पद्यते न द्रव्यगुणशन्देभ्य इति विशेष स्यात्तता द्रव्यगुणशब्दाना नैरावाइयेणाऽऽआरक्षानिव धनफलसंवन्धायोगानापूर्वगमक्स स्यात् । नवेतदरित, द्रव्यगुणशब्दभ्योऽपि करणविभक्त्यन्तभ्य साध्यावाइलोत्पत्तेरविशेषादित्यर्थ । नातोऽव्यवस्थितशास्त्रार्थानुपपत्तेरनियमपूर्वपक्षायोग हात शकावसर इति भाव । २ अनेन प्रतिपदा- चिरमपूर्वोत्तरपक्षयोमानवमुक्त भवति ।

·३७६ सतन्त्रवार्तिक्शावरभाष्यसमेत- [अ०२पा० अ०१] मत्तीयत इति । तेन भावशब्दा पूर्वम्य चोदका इति ब्रूमः । न तु कथि उन्टः साक्षादपूर्वम्य वाचशेऽस्ति । भावार्थः स्मिपि भावयि. तव्यं, स्वर्गामस्य च नापि भाव्यतेनि । तयोर्नष्टावदग्यरथ वमंत्मयोगः । यतेत्येवमादयः सासाड्सा यजेत किं न क्यमिति, स्वर्गकाम इत्यनेन प्रयोजनेन निराकाङ्क्षाः । नैव द्रव्यगुणशब्दाः । तस्माद् भावार्याः कर्पशन्दा अपूर्व चोदयन्तीतिः । फ्लमबन्धो हेतुरपूर्वप्रतिपत्ते । सबन्धश्चाऽऽकाट्यापूर्वम् । सा च भावशब्दम्य प्रमर्पन्ती श्यने न द्रगुणशब्दम्य । तम्मादास्यातेभ्योऽपूर्वभावना गम्यते । तत्र च घात्वर्यम्य करणत्वप्रतिपत्ति प्रत्यासत्ते । अतस्तेनैव फ्लव रणभूतेनान्यथानुपपत्त्याऽपूर्व मान्यत इत्यवार्यने क्य पुनर्ययादी-गृथकृत्य केवलप्रत्ययवाच्य एव मावनार्थों लम्यते । भावयेदिनि । कुन- अभिटम्यु म्वशक्त्या हि विधिमान लिटादय । ण्यन्तम्य भवतेय केनाशेनामिधीयते ॥ न च धात्वन्तरार्थ यन्याटय प्रतिपादयन्ति । म्वार्थमात्र यापृतत्वात् । अत शन्टरहितमेवेटरोप्यते मावयेदिति । विच- शब्दान्तरम्य योऽप्यर्थ पर्यायभिधीयते । न म तेनैव महितम्नम्मिन्नर्थे प्रयुयने ॥ नद्यया पिक्मानयेत्युत्ते यो नामार्थ न प्रतिपद्यते तम्मे कोकिलशन्दमेव केवल प्रयुञ्जते न कोकिल पिक इति, तथाऽत्र यद्याम्यानम्य करोनिय॑न्तो वा भवनि पर्याय ततम्नदर्थक्यने तन्मानमेव प्रयोत्तय नाऽऽस्यतप्रत्ययोऽपि, न हि तदानी विविच्य ज्ञायते केनाशेन प्रिया प्रत्याच्यत इति । अत्र तु भावयेत्कुर्यादिति वा पुन रपि लिड् प्रयुज्यत् एव । अनश्च योऽनेन यनने परेणार्थ प्रतिपाटिनोऽमी मावयते रपि परेण तेनैवेत्यधिवावाप एव मावयति । नम्मादवदिक इति । अनाभिधीयते । मतव. नावत- मिद्धानियावाचिन्यास्यातप्रत्यये सनि । सामानाधिररण्येन करोत्यर्थोऽवगम्यते ।। इह कैम्यश्चिद्धातुम्य परा निविभत्तिाचार्यमाणा कमलाभमानमेव व्यापार प्रतिपादयति ययाऽम्निमयनिविद्यानिभ्य (अपग्भ्यस्तु मिद्धे कर्नर्यन्यात्मलामाविषयन्यापा. रमनीति [ यया यनति द्वाति पति गन्नति द्रव्यमेव च विशिष्टशक्त्युपेन प्रचडिमा ·१ घटे करोतीत्यादी द्वितीयानिहितमा कमांख्यया, सक्या, आक्षिप्तः प्रयोज्यत्व पटत्य, मेवेति । घटो भवतीत्यादा मचमाभिहितकर्तशक्त्याक्षिप्त प्रयोज्यन्यापारो गरिमनियर्थः । ठयाच भवनात्यो व्यापारी यस्य धातं रित्यर्थः । करोतिमात्रयों कयमाक्षेप इत्याराड़कागमाइ-वय- [अ०२पा०१०१ मीमांसादर्शने । ३७७ स्मतत्त्वं विप्रकीर्णसमा पूर्वापरीभूतं प्रथमावस्यातः प्रच्युतं परामवस्थामा व्यापार- शब्दवाच्यं भवति । तर कदाचितवैवमवस्या प्रतीयते, कदाचिसिद्धे कर्तर्यन्यः । तदा कर्तुरेवैपाऽवस्था मवति तदाऽसौ स्वयमेवान्यस्मादात्मलाभमपेक्षमाणः परनिष्प- त्तावव्याप्रियमाणत्वान्न करोतिशब्दवाच्यता प्रतिपद्यते । यदा तु लव्यात्मकोऽन्यत्र व्याभियते तदा करोतीत्येवमपदिश्यते । तथा च किं करोति पठति गच्छनीति सामान्य. विशेषरूपेण सामानाधिकरण्यप्रयोगो दृश्यते, न तु किं करोति भवत्यस्ति वेति प्रयुज्यते । तस्मालब्धात्मककर्तृव्यापारवचनानि करोत्यर्थवन्त्याख्यातानि । तत्र च क्रियमाणेन केनचिदवश्यं भवितव्यम् । कुतः- करोतिः क्रियमाणेन न कश्चित्कर्मणा विना । भवत्यर्थस्य कर्ता च करोतेः कर्म जायते ॥ करोनित्यं सकर्मकत्वाद्यावन्क्रियमाणं न लभ्यते न तावदर्थः पर्यवस्यति । सर्वका- रकाणां चावान्तरक्रियासु कर्तृत्व प्रतिपाद्यमानानां प्रधानक्रियासु कर्मादिविभागो जायते। प्रतिक्रिय योग्यतामेदादवान्तरक्रियावत्रियं भवति । तत्रान्वयव्यतिरेकाम्यामिदमवगतं मपतिक्रियायाः कर्ता करोतेः कर्म संपद्यत इति । तथा हि-~- नित्यं न मवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता। न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव ॥ य एव हि प्रवृत्तभवनः संभावितमवनो वाऽन्येन प्रयुज्यते स एव क्रियमाणत्वेना- बधार्यते नान्यः । तथा च न कश्चित्तषुप्पमाकाशं वा कुर्वन्नुपलभ्यते । यत्रापि पादौ कुर्वित्यादिषु निष्पन्नानां कर्मत्वप्रयोगो दृश्यते तत्राप्यनिष्पन्नसंस्कारादिविवक्षया पादादि. शब्दप्रयोगादत्यभिचारः । सत्यपि च करोतेरनेकार्थावे सर्वन गन्धनावक्षेपणादौ कि. चिदमुत्पन्नोत्पादनसामान्यमवगम्यते । अथ वा यदाऽन्योत्पादनाभिधायित्वं तदैव विशि. याख्यातसामानाधिकरण्यं दृष्टमिति तद्गतस्योत्पाद्यमानमेव कर्म मवतीत्युपपन्नम् । तेन मवतिक्रिया ताबल्टका । ततश्च-- करोत्यर्थस्य यः कर्ता भवितुः स प्रयोजकः । भविता तमपेक्ष्याथ प्रयोज्यत्वं प्रपद्यते । मवतिकरोत्योः शक्तिमेदादिलिदिपचन्योरिव नियतं प्रयोज्यप्रयोजकन्यापारयचन- स्वम् । तत्र च कदाचिदभिकीयमानकर्मशक्त्याऽऽतिशतप्रयोज्यव्यापारो वा स्वयमेवाSSS प्रयोज्यप्रयोगकन्यापारयोरातव विधातुवितरप्रतीतिराइपेशवेवि नावसर इति भाव । न तस्मिनमिचन्दन्यापार ·३७८ सतन्त्रवातिरशापरभाष्यसमेते- [म०२पा० १० १] - तप्रयोज्यव्यापारो वा केवर प्रयोजक्यापार एव विवक्ष्यते क्ट क्रोति, ओदन पच तीति । कदाचिनक्षिप्तप्रयोनकन्यापार प्रयोज्य यापारमान, घटो भवति, विक्तियन्ति तण्डुला इति । रदाचिदुमी मिन्नो समुच्चित्य प्रयोग , करोनि का देवदत्त स च भवति । काचिदुपसन्नीभूतप्रयोजकन्यापार प्रयोज्ययापार त्रियते देवढ- तेनेति स्वयमेवेति वा प्रयोगे । कदाचित्पुन समानपरैक्देशोपातोपसर्जनीभूतप्रयोज्य किय प्रयोतमन्यापारो विवक्ष्यते तता च करोतिपचत्योस्तादात्म्येनाशक्तरप्रयोगाभू विस्यिोश्च केवलप्रयोज्यक्यिानिष्ठत्वान्न साक्षात्रवर्तितु शक्तिरस्तीति वाचकत्वेन द्योत यत्वेन वा णिजपर प्रयुज्यते भावयति विढयतीति च । तथा चाऽऽह-- प्रयाज्यकान्तव्यापारप्रतिपादका । भयन्ता एव प्रयुज्यन्ते तत्प्रयोजनकर्मसु ।। न च तेषामण्यन्तानामशक्तिरित्यन्येपामशक्त्या भवित यम् । अन्येषा वा शक्ति रित्येषामपि तद्वद्भवित यम् । कुत - शक्तय मर्वभावाना नानुयोज्या म्वभावत । तेन नाना वदन्त्यर्थान्प्रकृतिप्रत्ययादय ।। एव करोत्यर्थद्वारेण सर्वाच्यातेषु भावयत्यर्थ सिद्ध । तेन भूतिषु कर्तृत्व प्रतिपन्नस्य वस्तुन । प्रयोजनियामाहुर्भावना मावनाविद ॥ यत्तत न विधित्व यतिरिक्त लिडादयोऽर्थं वदन्तीति । सन्युक्तम् । पुनः अभिपामावनामाहुरन्यामेव लिहाय । अत्मिभावना त्वन्या सर्वारयातेषु गम्यते ।। यता हि सर्वाख्य तानुवर्तिनी करोतियातुवाच्या पुस्प यापाररूपा भावनाऽवगता भवति तदा तद्विशेपा सामान्याव्यात यतिरिक्तशविशेषवाच्या विधिप्रतिषेधभूतम- विष्यद्वर्तमानाद्रय प्रतीयन्ते । तथा च सर्वन सामान्यत करोत्यर्थोऽवगम्यते, किं परोति पचति, रिमापांढपासीत् , किं करिष्यति पक्ष्यति, किं कुर्यात्पचेत् , किं न कुर्या न पवेदिति । तत्रारिमाया भावनाया लिगदिशब्दाना य पुस्प प्रति प्रयोजकल्या पार मा द्वितीया शब्घोऽमिधात्मिका मावना विधिरित्युच्यते । विशेषतश्चेयम थवा विकणे वर्णिता यत्तु पया स्थित्यतिधन प्रत्ययापरित्यागा भिहितम् । तत्रो- च्यते- ·(अ०२पा० १०१ मीमांसादर्शने। केवलस्याप्रयोगित्यात्कर्तृसंख्यादिसंग्रहात् । रूपाविनाशसिद्धेश्च प्रत्ययोऽपि प्रयुज्यते ॥ यदि हि केवलः करोतिर्भावयतिर्वा प्रयोगार्हो स्यातां ततः कोकिलशब्दप्रयोगे पिकशब्दवत्प्रत्ययो न प्रयुज्येत, न तु केवलायाः प्रकृतेः प्रयोगः, अपभ्रंशत्वप्नसात् । तेन यस्मिन् कस्मिंश्चित्प्रत्यये प्रयोक्तव्ये यम्यवार्थः कयते स एवानुवादभूतः प्रकृत्यनु- . महाथै प्रयुज्यते नान्योऽम्यधिक्यान्तरापत्तिप्रसङ्गात् । ननु च, इशितपो धातुनिर्देशे विहितावतस्तद्युक्ती करोतिभावयती प्रयुज्येयाताम् । नैतदस्ति । तथा सति शब्दपदा- कत्वान्नैव ताम्यामाख्यातार्यः कथ्येत । यत्तु कचिदर्थेऽपि धातुमिश्तिवन्तं प्रयु. खते यनिः, यमतिः, इति च । तत्, शब्देऽभिहित लक्षणयाऽर्थप्रतीतिरित्यवगन्तव्यं, न नेह किंचिल्लक्षणाश्रयणे प्रयोजनमस्ति येनावाचकः प्रयुज्येत । तत्रान्यदेवानिष्टमा. पोत कृभुवौ धातू तिडाऽभिधीयते इति । तस्मादर्थपरत्वसिद्धयर्थमाख्यातप्रत्ययसहिता- वेव प्रयुज्यते । यदि च भावनैवेका प्रत्ययार्थः स्यात्करोतिमालयती वा समस्तप्रत्यया- योपादानसमयौँ भवेतां ततः केवलप्रयोगोऽप्याशङ्कयेत, न तु तदुभयमप्यस्तीति करोति- मावयतिम्या कवितेऽपि भावनार्थे कर्तृसंख्यादिप्रत्यायनार्थ पुनः प्रत्यय उचार्यते । यस्तु तत्र मावनापिधानांशः स पाहत्वादनूद्यते, अन्यथा हि भावनैवैका प्रत्ययार्थः करोतिभावयत्ती वा कर्तृसंख्यादीनामप्यभिधायकाविति भ्रान्तिः स्यात् । नित्यं च पूर्वा- परीभूता भावनाऽऽख्यातेनोच्यते । तत्र यदि प्रत्ययान्तरं प्रयुज्यते ततः करोतिभाव. यतिभ्यां द्रव्यवदुपसंहृतरूपोच्यमाना नेवाऽऽख्यातसशी कथयेत { तम्मादवश्यं तदपि प्रयोक्तव्यमिति । किंत्र- भावना गम्यमाना च घातुमत्ययसंनिधौ । कम्य वाच्येति विम्पष्टं न कदाचित्प्रतीयते ॥ यदि धेकान्तेनास्या: प्रत्ययार्यत्वमवधायेंत ततः करोतिभावयतिम्या प्रत्ययपीन. लत्याशङ्का स्यान्न तु तदन्ति, उभयसंनिधी गम्यमानत्वात् । केवलप्रकृतिप्रत्ययप्रयो- गामावाद्धि न विवेको विज्ञायते । शक्यते हि वत्तुं धातुप्तहितेन प्रत्ययेनोच्यत इति । अथवा प्रत्ययानुगृहीतेन धातुना, अथ बोमाभ्याम् । न च शक्तिकरूपनायां विशेषः, सर्वथाऽर्थापत्तिसाम्यान्न च विवेकज्ञानप्रयोजनमस्ति । स्यादेतत्, कृदन्ताद्धातोरप्रतीते- स्तिव्यमिचारिण्येव नेति । तदयुक्तम् । अस्तिविद्यतिभवतिपरेषु प्रत्ययेप्वप्यदर्शनात् । न वा कृदन्तेवप्यत्यन्तं भावना नास्ति किंचिदपकृप्यमाणरूपप्रतीतः । कृत्येषु ताव- दोक्तव्यम् यष्टव्यमिति किंचिन्यूनाऽऽरूपानादम्यते । तत्रापि कमात्पन्नेषु द्रव्यमापा- ·सतन्त्रवानिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १०१] , न्यानामणो न हन्त य इति भावोत्पनेम्यो न्यूनतरा । न हि तत्र प्रयोजक यापारप्रा. धान्यम् । एकत्र धात्वर्थप्राधान्याटपरन वयापारविशिष्टप्रयोज्यपरत्वात् । एतेन माव- कोत्पन्नलकारास्तिहोऽपि व्यास्याना । नेप्वपि हि प्रयोजकत्यपारगुणल्वप्रतीतिर- विशिष्टा । अतो न तिदन्ताना तुल्यकल्पत्वम् । नया · अययकृतो भावे भवन्ति ' इति स्मरणाविशेषेऽपि स्वसवेद्यमापन्यूनमावनाविज्ञानम् । 'भभिकामनुहोति । । दर्मतरण- केनोपात जुहोति ' अभिपुत्य हुत्वा मक्षयन्ति 'पुर वाच प्रवदितो ' इति सर्वत्र ध्रुत्यैव मावनान्तरसापेक्षा भावनाऽवगम्यते । पक्क पववानित्यपि निर्वृत्तरूपमावनोपस- र्जनद्रन्यप्रनीति प्रत्यक्षा । एव पाचकादिष्वपि द्रष्टव्यम् । तथा च सर्वत्र कारकापेक्षा दृश्यने । अन्यथा हि रूढिनद्वितसमासेप्विवेय न स्यात् । न च निर्यापाराणामेते व्यपदेशा मवन्ति । न चाम्ति स व्यापारो यत्र किंचिदसन्न जन्यते । ततश्च सिद्धः करोतिभावयत्योरर्थ । शक्यते च सर्वत्र सामानाधिकरण्यमपि दर्शयितु विनाऽपि पूर्वा परीभूतत्वेन । तदया कि कर्तव्य पक्तव्य, क्थकारं जुहोति अभिकामम, किं कृत्वा जुहोति अमिपुत्प, किं कृतवान् पञ्चवान्, किं कृत पक, किंकियो देवदत्त पत्ता, क्य रिया पाक इति । न च करोतिसामानाविकरण्यातिरिक्तमाख्यातेप्वपि भावनाप्रमाण विद्यते । तम्माद्धातवोऽपि भावना न मुञ्चन्ति । तथा चाऽऽहं करोतिरप्विच सर्वधातू. निति । यत्सम्या प्राधान्य तन्काम तिडाऽभिधेय धोत्य वाऽन्वयन्यतिरेकाम्पामस्तु न स्वरूपम् । नन्वेवमपि यागेनेति धात्वर्थे निष्कृष्टे तेनैव भावनाऽप्युपातेति भावयेदिति पुन प्रयोगो न प्रामोति । नप दोप । तथा हि । व्यर्षम्य धातो देना क्थ्यमाने यागेनेति विशेषरूप वरणात्मना निष्कृष्टम् । इतरत्तु भावनात्मक सामान्यरूप शब्दा. न्तरेण मावयेदित्यनेन क्थ्यते । अथवा केचित्करणाशकर्तृमख्यादय प्रकृतिप्रत्यययो. भेदेन वाच्या । मावना तु समुदायाव्यभिचारा समुदितयोरेवार्थ इत्यपि शक्य वत्तुम् । तथा च सूत्रकारमाध्यकाराम्या भावार्या धर्मशब्दा इति सामानाधिकरण्यमेवाऽऽश्रित न भावार्यत्वेन प्रत्यया कथिता । शास्त्रे तु सर्वत्र प्रत्ययार्थी भावनेति व्यवहार । तत्रा. यमभिप्राय प्रत्ययार्थ सह चूत प्रकृतिप्रत्यया सदा । प्राधान्याद्भावना तेन प्रत्ययार्थोऽवधार्यते ॥ १ स (0-6-1). सवधातूना करा याचिले वृद्धसमनिमाह-नया थाऽऽहुरिति । विभग्य सेना परमामा सेनापतीमापि पुरदरोत्य । नियाजपामा म धनन्ये करनिरीश्वव सर्वान् ॥ इनि।

·[१०२१०१०१] मीमांसादर्शन। . पाप्यन्यद्विवेककारणं नास्ति तयाऽपि प्राधान्यं प्रत्ययार्थधर्म दृष्ट्वा ननामियं प्रत्ये. गार्ग इत्यवगम्यते- तथा ऋमवतोनित्य प्रकृतिप्रत्ययांशयो। प्रत्ययश्रुतिवेलायां मावनात्माऽवगम्यते ।। न केवन्दमतावान्वय-यतिरेको यो परम्परपरित्यागेन लक्ष्येते तस्मिन्नेव हि पदे तदागमे हि तदृश्यते ' इत्यनेन न्यायेन विवेकोऽवधार्यते । यत्वात्यादिपरः प्रत्य- योऽपि भावना नहातीति तुल्यं धातुसमुदायपक्षयोरप्येतत् । सर्वपा यत्र प्रतीयते तत्र तावत्प्रत्ययार्थत्वं निश्चीयते । अन्यत्र स्वयं विचार एव नास्ति । चियमिचारस्प वोत्तरमुक्तं तताधिकरणे । अप का नैवात्रापि गभिचारः । कुन:-- अस्त्यादावपि कशे मान्येऽस्त्येव हि भावना । अन्यत्राशेषमावातु न तथा सा प्रकाशते ।। यद्यपि फ र निष्पन्नत्वाद्वयतिरिक्तमावयितन्यामावादम्त्यादिषु प्रयोगकन्यापारी नातीय लक्ष्यते तथाऽपि प्रत्ययमामर्यादावयतीत्यवगम्यते । विमित्यपेक्षिते चानिपने कर्तर्यम्यत्किचिदित्यारपनादात्मानमित्येव संघ यते केन भावनेन कथं, अवगपजननादि- प्रकारेणेति । प्रयोऽपि तत्र भायनांशा भवनेनव पर्यन्ते व्यापारान्तरासंभात् । तत्र केनि. যে শাবনা: অয়ন ইস্তিম্বিনা: স্বীলতা:} শোনাদন, पनि च सामान्यमुमयसंपर्यादावनेत्युच्यते । एतेन नायने निष्पद्यते सिध्यतारयादीनि ध्यास्पातानि । अन्तिः पुनर्ननिममानार्थाद्ववनेम्परिननीमवस्थापभिलपातयाऽऽrममवनं भवद्भावयतीत्येवमाम्यानमत्ययं लभते । तत्रापि तु बालमृतमेदपूर्वोत्तरसामान्यसत्तार पेण पूर्वरदेव प्रयोज्यप्रयोनम्त्यापारय लानाऽनुमन्या । सत्यापि त्वरमादिषु माय. नायां निम्पनरेननकर्तृविषयत्वाद्विधिप्रतिपेवगोरममयः । म्यादेत् । दृष्टा विपिरति तरमात्मायणीयम्यान ऋत्विना मपिताम् । पतरं भवति । 'अप्रायः स्यात् 'होपय्यानि म्युः' इति । मत्यं दृश्यते न विर पूर्वेण तुझ्यो मत्यर्थः । मिलो हि पुरपः कर्ममबन्धनिमित्तमृत्तिनाव मवदन्यैरेव यासायमनो व्यापारवियेदियुच्यने । तगा रमंत्रशदिपु सत्यपि धुत्या भयनविधिकन्धे तत्र संपवादमीयमाना माने विधी- यो । यत्र विहामुमो भवेदिति प्रयोगातर मग्निम्त्यानित्यात्मवस्य व्यक्ति रिक मावनियमित्येवं विज्ञायते । ग्यानेनान्यतिनिद्रावयेदिनि । तेन भूनमवियत. मानापमानवापारमार्षिक भवित गापारम्ग मायनात्वं न विध्यादिषु । मनादिकय. A ·३८२ मतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १० १] - नेऽपि यदा समस्त व्यापार धातुरेवोपादत्ते नावयवसालादिकृतभेदाश्रयण तदा विम्पष्टा- द्विरोधाद्धात्वर्थमात्र कर्तृमख्यादयश्चाऽऽस्यातपदार्थत्वेनावपार्यन्ते न मावना । न च भावना यभिचारेण टोप इत्युक्तम् । यत्तु कृदन्ते वपि घातवो भावनां न यभिचरन्ती- ति । सत्य धात्वर्धा न यभिचरन्ति तरेव तु गम्यमानत्वादनभिरेयत्वमपि शक्यं वत्तुम् । तथा हि- धात्वर्थकारकैरेव गुणभूतोऽवगम्यते । भावनात्मा कृदन्तेषु तम्मान्नैवामिघीयते ॥ यथव भावप्रधानत्वादाख्याते त सबन्धादेव गुणभूतकारकप्रतीतिसिद्धेर्न कर्तृकर्मणो राभिधान भविष्यत्येव कर्नाद्यमिधानादेव तदन्यथानुपपत्त्या भावनासिद्धेरनभिघान, गम्य- मानापेक्षयेव च करोतिसामानाधिकरण्य यथा पचतिशब्दम्य देवदत्तशब्देन, अतथाभूत येव च कारकमबन्धोऽप्युपपत्स्यते । अथ वा भावनोपसर्जनधात्वर्थनिप्पत्यर्थत्वात्कार- काणा धात्वनैव सब-वसिद्धि । स एव हि तानि स्वसिद्धयर्थमपेक्षते मावनाऽपि च तथाभूतान्येव तानि गृहातीत्यविरुद्ध सबन्ध | कृत्याना तु प्रपवाचित्वात्सत्यपि भावनानमिधाने तावत्स्वार्थपर्यवमान नास्ति यावदशवयपरिपूर्णा मावना न रब्धा। कुत. स्व यापारे हि पुरुष कर्तृत्वेन नियुज्यते । पेस्तस्य स्वप च मावनाऽशत्रयात्मिका ।। न हि पुरप म्वयापार मुक्त्वाऽन्यन्नुष्ठातु शत प्रषाचनमनुष्टापयन्ति । ते यदि तळ्यापार क्यचित्रोपादयुर्न नियोक्तु शक्नुयुरित्येवमपि भावनाक्षेपसिद्धि । यावाश्च ब्राह्मणगन कश्चित्प्रेष स सर्व प्राप्त्यमावाद्विघिरेव भवतीति विनाऽपि म्मरणेन कृत्याना विधायस्त्वम् । अयमेव च विधिप्रैपयोविशेप । प्रवर्तनम्मृति प्राप्ते गैप इत्यभिधीयते । अप्रापण सर्व विवित्व प्रतिपद्यने । तम्मात्प्रत्ययार्यो मावनेत्युपपन्नम् । ननु च यदि प्रयोजक्यापारो मावनेप्यने तत पचावधिश्रयणातीनि, यना च मानस साल इत्यातीना मावनात्व त एव धात्वर्या इति धातुवाच्यैव मावना म्यात् । नप दोप घावर्षव्यतिरेकेण यद्यप्येषा न लभ्यते। तथाऽपि सर्वमामान्यरूपेणान्याऽवगम्यते ॥ सर्वत्र विश्रयणादी करोतीत्यपि सामान्य यापाराश पतीयने पत्यारिवाच्या विहित्यधिश्रयणान्य कर्भम्या क्म्याश्च । नत्र यौटासीन्याच्युतिमात्रेण परिम्पन्द . - ·[अ०२१० १०१ मीमांसादर्शने। ३८३ - रूपं निरूप्यते सा मावर्ना | ये तु तदनुरखनसमर्थाः कर्तृकर्मगता विशेषास्ते तस्या एवं करगतिकर्तव्यतांशयोनिविशन्ते । एवं तर्हि धात्वर्थसामान्य भावनेत्येतदापन्नम् । सत्यं साध्यतया सामान्यं न तु गोत्रादिरूपेण । कयम्-- अन्यदेव हि यागादी सामान्य करणात्मकम् । अन्यच भावना नाम साध्यत्वेन व्यवस्थितम् ।। भावनायां हि स्वयमेव प्रतिपुरुषं सामान्यविशेषौ भवतः । तथा तत् करणसूते यागादो समवेत भावनाकरणांशापतित पावसामान्य नाम यत्कर्मशब्देनाभिधीयते । विशेषणमावाश्च यागादयो भावनाविशेषा इत्युच्यन्ते न तद्व्यक्तित्वेन । शास्त्रप्रदेशे तु क्रियाकर्मशमी कदा निद्धात्वर्थे प्रयुज्यते कदाचिद्भावनायां कदाचित्तु प्रत्यासत्यो. भयत्रापि प्रयोगो न स्वरूपाभिधानेन । फुतः- यारशी भावनाऽऽस्याते धात्वर्थश्चापि यादृशः। नासी तेनैव रूपेण कथ्यतेऽन्य पदैः कचित् ।। मावनाशब्दो हि निप्पन्नामिका सत्वरूपापन्नां लिगसंहगायोगिनीमभिधत्तेन चासावाख्याते तादृश्यभिधीयते लिङ्गसंख्यारहितरूपेण गम्यमानत्वात् । एवं धात्वयोऽपि वेदितव्यः । तथा करोति भावयतात्येताभ्यामपि श्रुत्या तावदन्याहगेवार्थः प्रतीयते कुमावयत्यर्यकरगिका भावना न रूपाऽसौ यनतेत्यादिष्वस्तात्यपर्यायत्वम् । तत्रानन्तरप्रत्ययोत्यापितमानान्तरबुद्धिमनियतिवाऽर्थसंवादः कर्तन्यः । तेनादरविप्रकर्ष- मात्रेणेप प्रयोगो नार्यसाम्येनेत्यवस्थिनमनन्यशब्दवाच्यत्वं भावनाया: । सा तु प्रतीत. मानव प्राधान्यापेक्षान्तरानधीनस्वाच प्रथमं तावत्साध्यांशमपेक्षते भावयेत्किमिति । तम यानती विध्युपेना भावना तस्यों पूर्वप्रीतमपि विधित्वं तावन्नाऽऽश्रीयते यावदंशय- पूर्णा भावनाऽनुष्ठानयोग्या न माति । विधित्वपक्रमाच प्रथममेवेतज्ज्ञायते यादृऔरंशः पूर्णय विधानमहति तादृशः पवितव्येति । न च बुद्धिपूर्वकारी पुरुपः पुरुषार्थररिने व्यापार पचनशतेनाप्युत्तोऽनुतिष्ठति । न च पुरुषार्थः साध्यव्यतिरिकांशपातित्वेन चिरप्रा- र्यते ततोऽभ्यर्हिनतरस्यान्यस्य माध्यम्याविद्यमानत्वात् । तर ययस्यां भावनाया. मपुरुषार्थः साध्यः स्यात्ततः पुरुषव्यप्रवर्तमानेषु प्रत्ययस्य प्रयोगकरकिर्नाध्येत । तेन यद्यपि समानपदोपादानप्रत्यासत्तेर्धात्वर्थः साध्या शपुरणायोपसवने तथाऽप्ययोग्यत्या. निराक्रियते, न हि प्रत्यामतिरका संवन्धारण, योग्यस्यापि । तथा च वक्ष्यति यम्य येनार्थमंवय नि । कि- १ यम्प देना बन्यो ट्रम्पस्यापि मेन 5. । अतो यसमयानाराननयम सरगम् । दिना विविधिक चारों श्यनाम्य मनिमाह-यादिना । स .

·३८४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- [अ०२पा० १०१] । सबन्धमानमुक्त च श्रुत्या धात्वर्थमावयो ।' तडेवाशनिवेशे तु व्यापारोऽम्या न विद्यते ॥ संवन्धमान कृत्वा निवृत्त यापाराया श्रुतावन्यनराशनिवेशो योग्यत्वादायित यः । तद्यदि माध्याशाक्प्रत्ययोपात्तेन प्रत्यामन्नतरेण विधित्वेन प्रच्या यते ततोऽशान्तरेण नून सपत्म्यत इत्येव प्रतीश्यते । विच- सायाशे पुम्पाणा च प्रत्ययो न नियोनर । म्वयमेव हि जानन्ति न य पुरषा मदा ।। यत्र हि शास्त्राधीना पुरुषप्रवृत्तिम्नत्र तत्मनिकर्षविप्रकर्षावपेक्ष्येने, साध्य पुनः म्वर्गपशुपुत्रप्रामादि प्रागेव शानात्सर्वे एरपा प्रतिपद्यन्ते । ततश्च मावयत्किमित्यपे क्षितमाने विनव तावच्छाग्नेणतावदवगत पुस्पार्थ कश्चिदिति । तत्र विशेषमात्रम नवगतत्वापेक्ष्यते । तदपि च न साध्यात्मना, किं तर्हि, एतद्भावनाविषयत्वेन । ततश्च • दूरम्थम्यापि म्वर्गाढरेव कृतास्पदम्य भगति । धात्वर्थमवन्धम्त्वनपेक्षित क्रियेत विभ्या- नर्थक्याच्च बाध्येततरा श्रुति । चि- मवने यम्य कर्तृत्व क्यचिद्रवधारितम् । स्त्रवाक्ये वाऽन्यवाक्ये वा स साध्यत्व प्रपद्यते ।। न चार धावाटेवनक्रियासबन्धोऽवगत स्वर्गादीना तु कामशब्दोपबन्धाद्- भवनमबन्यो विज्ञायते । कुन म्वों मे म्यादितीत्य हि म्वर्गादि प्रार्यते भवन् । तेनासी मावनापस प्रयोज्यत्वेन गम्यते ॥ तनोऽवधृनम्वर्गासियांशा मावना न भावयदित्येव करणमपेक्षते । तत्र च शाम्बाधीनप्रवृत्तित्वात्तत्सनिकर्षाढावाश्रीयमाणे प्रमाणान्नगच्च योग्यायोग्यत्वयोरज्ञाना- द्विघ्यविरोधाच्चात्यन्तप्रत्यासत्त्युपस्थित पात्वर्थातिकमकारणाभावात्मफलभावनाना च कैनचिद्धात्वर्थविशेषेण विनाऽनुपपत्तेर्यागने येव विज्ञायते । यद्यपि च याग त्रयमेव सावनिप्पन्नम्नयाऽपि स्वसाधनानिष्पादित सन्सापयिष्यति सर्वमेव च कठाचिनि पन्न कटाचिटनिपन्नम् । न च प्राक्यामप्रवृत्तेर्निपत्ति क्वचिदुपयुज्यने फ्लसिद्धिकाल. मातोपयोगित्वात्वरणनिप्पत्ते । -माणवशाच त्रिकालवर्तिनामपि साधनत्वाविरोघ । तस्माद्यागादीना करणत्व तच्चापूर्वद्वारेणेति तच्छन्भ्यो पूर्वप्रनीति । अनश्चवमपि मूत्रार्थ मश्वति । ये भावार्या - भावनाप्रय चना कर्मशब्दा —य याय तेभ्य किया प्रतीयतेति । ननु चोत्ते न कर्मकरणमत्र प-यायन समश्यातुयुक्तादेवाऽऽन्या- - ·hamra me Fonsirmournament३८५५ म.पा.१०] Grier मीमांसादाने | anima toinen names of breath, anat mong i coordination of the momentat a तादावनाऽगतिः शमोति । तया हि- येनेप्सिततमाः किमित्यशोऽवरुध्यते । तद्योगी तेन पात्वयों न कश्चित्स्यादकर्मकः ॥ यदि वा सर्वधातूनां सकर्मकत्वापत्तिस्य वाऽकर्मसम्यो मावनया न भवितव्यम् । नैष दोषः । कुन:- अन्यदेव हि पाल्वर्थप्राप्यं कर्म सकर्मके। अन्यदेव च सर्वन प्रत्ययानिवन्धनम् ।। आदन पति ग्राम गच्छतीति घात्वर्यापवर्गलम्यमेकं कर्म, अपरं पुनर्यावनाकर्म । ताकदानिद्वात्वर्थकर्मव भावनाकर्मत्वमपि प्रतिपद्यते पाकेनौदनं भावयतीति । कदा चित्भुनः स्वकर्मविशिष्टधात्वर्पयुक्ता मावना कर्मान्तरेण युज्यते ग्रामगमनेन स्वार्थ माव- येदिति, ओदनपाकेन चेति । तचैतद्धात्वत्परतातदयाप्यमानत्वेन गम्यमानं धात्वर्था- न्तरतिरोहितं भावनाकर्मतया सर्वत्रावधार्यते । तच्च प्रायेणवं कामशब्देनैव संबन्धमा- पद्यते । सुखकाम आसीत, म्वास्थ्यकामः शयीतेति । सत्यपि आसिशेत्यारकर्मकत्वे यः मत्पर्यन करोत्यर्थोऽभिहितस्ततमत्वेन च वादीन्यवधार्यन्ते । तेन करोतेः सर्वदा सकर्मकत्वादकर्मकाख्यातानामपि च तत्सामानाधिकरण्यदर्शनास्कि करोत्यास्ते, कि करोति शेत इति सिद्धेवमादिप्वपि सकर्मिका मावना । यनेरपि तु यत्कर्म पूज्यत्वाद्देवतेप्यते । तदुझिन पुत्रादेः कर्मत्वं मावनाधितम् ।। तस्मारसकर्मकार्मकयोरविशेषादासनेन भावयेदित्यपि प्रयोगसिद्धिः । कस्तहि सक- मलाकर्मकोंभेदः । उच्यते-- साक्षादव्यभिचारेग धात्वयों यत्र कर्ममा । सकर्मकः स धातुः स्यात्पारम्पर्य स्वकर्मकः ।।

·:६m krum IHAR as t fue la cried सतन्त्रवार्तिशावाप्यसमत [अ०२पा०१अ०१० । अथ कस्मादुभयं सूचित-भावार्थाः कर्मशब्दाइति । उच्यते । भवन्ति केचित् कर्मशब्दान भावार्थाः, यथाश्युनकत्रिमादयः । केचिद् भावार्थान, कर्मशब्दाः, यथा भवनं भावो भूतिरित । किं पुनरिहोदाहरणम् । श्येने नाभिचरन् यजेत, चित्रया यजेत पशुकाम इति । किं श्येनेनाभिचर- न्नुत यजेताभिचरनिति । तथा चित्रया पशुकामः, उत पशुकामो यजे- तेति स्थित एतस्मिन्नधिकरणे गुणविधिः, नामधेयामसि विचारो भाषि- प्यति । तथा दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत इति दर्शः कालः, पूर्णमास इति च कि ताभ्या स्वर्गकामः, उत स्वर्गकामो यजेतति । दर्शपूर्णमासाभ्यामिति च, श्येनेनेति च, चित्रयेति च नै। भावव- चनाः । न चैपामर्थिना कश्चित् सबन्धोऽस्ति, विविभक्तित्वात् । त. योग्येति विधीयते । तद्विधानाचार्थापत्त्या यागादिविधानमित्युपपन्न मावार्थसूत्रम् । भवन्ति केचित्कर्मशब्दा यागो यमनमिज्येत्युदाहर्तव्ये तसामानाधिकरण्यसिद्धश्ये. नकत्रिकाधुढाहरण यागादिकरणत्वचोदनोत्तरकालमाविर्मशब्दत्वेन पारत-व्यात्सुज्ञानम् । स्वतन्त्राणा क्यचिदपि भावार्थत्वाशङ्कासमवात् । यागादयो हि स्वातन्त्र्येणापि क्दा चिदनुमानाभावार्थाशङ्काविषया स्युरिति । के चिद्भावार्था न फर्मशब्दा यथा भाव येत्कुर्यादिति चोदाहरण भूत्यादयस्तु प्रयोज्यव्यापारवचनत्वान्नैव यथावर्णितमावार्थ इत्यनुदाहरणम् । तन यथाक्यचिणिजन्तव्युत्पत्त्या भावशब्द एको नीयेत नेतरी । तावपि तु प्रयोज्यव्यापाराशेन क्यचिद्मावार्थापित्युदाहृतौ । अथ वा द्वितीयसूनार्थ- व्याख्यानेन भावनाप्रयोजन त्वमशवाचित्वे नास्तीति विनाऽपि सकार्याभिधानाद्भवन्ति भावार्या । क्य पुनरमी न कर्मशब्दा यदा घातुमात्र कर्मशब्दत्वेनोक्त, निर्विशेषस्य सामान्यम्यानुष्ठातुमशक्यत्वाढकर्मशब्दत्वम् । अतो विशेषवाचिनामेव धातूना कर्मश. दत्यग्रहणादचोद्यमेतत् । यदि हि श्येनचित्रादर्शपर्णिमासशब्दा फ्ले सबध्येरस्ततो यागकरणत्वामावात्तत्साम'नाधिकरण्यनिमित्तनामधेयत्वानुपपत्ते प्रसिद्धयादिभिर्गुणवि धित्वमेव म्यादत स्थित एतस्मिन्नधिकरणे इत्याह । कम्मापुनरिद तत्रैव न नीत प्रमाणरक्षणेनासबन्धात् । अथ नामधेयत्व कमाउन नाऽऽनीयते भेटलक्षणेनासबन्धात् । तम्माद्ययान्यासमेव स्थितयोरर्थात्पौर्वापर्यसिद्धिः। न चैपामाथिनैति-फ्लपदाभिप्रायम् । त्रिविभक्तित्वादिति । सवानिमित्तारयानविभत्तिविगमादथ वा निप्पन्नार्थाभिधायिसु विमत्ति विशेषयोगो विविमतित्वम् । तम्मान द्वयादिशब्दाना फल सबन्ध इति । आहेच.- ·1.०९०१॥ । मीमांसादर्शने । स्मान्न द्रव्यंगुणशब्दा अपूर्वस्य विधायका इति ॥१॥ सर्वेषां जावोऽर्थ इति चेत् ॥ २ ॥ एवं चंद भवान् पश्यात, अभावशब्दत्वान्न द्रव्यगुणशब्दा अपू. चस्प विधायका इति सर्वेषां भायोऽर्थः । स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासा. यामित्येतयोः संघन्य गजेतति वक्ष्यति, इपेमेनाभिचरन्नित्येतयोश्च । तयाँ, चित्रया पशुकाम इति । तस्मादेतेऽपि साकाङ्क्षत्वाद् भावव- चनाः । सर्वेषु भाववचनेषु नास्ति विनिगमनायां हेतुः । कर्मशब्दा एवापूर्वस्य विधायकां न द्रव्यगुणशब्दा इति ॥ २ ॥ येपोमुत्पनौ स्वं प्रयोगे रूपोपलब्धिस्तानि नामानि, तस्मा- नेत्यः पराकाङ्क्षा, सूतत्वात स्व प्रयोगें ॥ ३ ॥ । येषां शब्दानामुञ्चारणोत्पत्तौ स्त्रेऽयं प्रयुज्यमानानां रूपमुपलभ्यते, यद सकृदुत्पन्न कालान्तरं तिष्ठति, न क्रियेवोत्पन्नमा विनश्यती- त्पर्यः। तानि नामानि ! ते द्रव्यगुणशब्दाः । ईदृशो द्रव्यगुणशब्दा-. नामर्थः । ते द्रव्यगुणशब्दा इति वक्तव्ये तानि नामानीति सनित्तम् । माध्यसाधनसंबन्धः सर्वदा पावनाश्रयः । तेन तम्य न सिद्धिः म्याद्भावनाप्रत्ययाहते ॥ १ ॥ ने तावत्प्रत्ययम्येष्टमपूर्वप्रतिपादनम् । मन धातोः स्वतन्तत्स्यानासो वा परतः समम् ।। यदि हिं भावनावनग्येवापूर्वप्रतिपादकत्यमिप्यते धातोर्वा प्रत्ययनिरपेक्षस्य ततो नामपक्षी दुर्वल स्वादिह तु यथैव धातोः प्रत्ययसंयन्धानुगृहीतस्य भावनानुरानानि मित्तं करणवाचित भवत्येवं नामपदस्यापत्यविशेषः ॥ २ ॥ यदुक्तं यदेकम्मादपूर्व तटेतरत्तदर्प भविष्यतीति तद्गतं तावन्द्वस्तुधर्मेण विशेष दर्श. यति । कयम्- बहदृष्टप्रसङ्गादि धर्मो नेष्टः पढ़े पढ़े। नानः फलेन संबन्धे परिहारो न तस्य च ॥ एकस्माददृष्टे कल्पिते पदातर दृष्टार्थत्वेन ताट्य मनते ततो साघवं लम्यते । अस्य तु तादर्यसिद्धये ततोऽपि पुनरदृष्ट कल्भ्यत एव ततो व फलेनेत्र सर्वाणि संनद्धानि । न च संबन्धवरुप्यशाभयगं, नान्नश्च फलसंबन्धेऽवश्य धात्वर्यस्तदनु. प्रहार्योऽयुपगन्तव्यः । स न स्वयं निप्पायः मिद्धगम्य नामार्थम्य न शक्नोति दृष्टे.

·w ३८८ सतन्त्रवार्तिपशावरभाष्यसमेते [अ०२पा०१०१] अतो नामानीत्येपा पर्यायशब्दः । कथं गम्यते, यत एषा विभक्तयो नामिक्य उच्यन्ते । कनमास्ताः । वृक्षः वृक्षो वृक्षाः, शुक्लः शुलौ शुक्ला इत्येवमादयः । तस्मात् सम्यक सुचितम् । यत एषां न क्षणिकोऽर्थस्तत स्तेभ्यः परामाङ्क्षा प्रधानाकासा न विद्यत इति । नेपामुत्पत्तिः कर्त- ध्या । भूतत्पाद स्वे प्रयोगे स्वपयोगकाले विद्यमानत्वादित्यर्थः ॥३॥ येषां तूत्पत्तावर्थे स्वे प्रयोगो न विद्यते तान्याख्यातानि तस्मातेयः प्रतीयेताऽऽश्रितत्वात् प्रयोगस्य ॥ ४ ॥ येपा तु शब्दानामुधारणोत्पत्तौ स्वेऽर्थे प्रयोगो न विद्यते । प्रयोग काले येपामर्थी नोपलभ्यत इत्यर्थः । तान्यारयावानीति भावशन्दान् पर्यायशब्देनोपदिशति । कथ पर्यायशष्टता भावशब्दानाम् । यत एपा विभक्तय आर पातिक्य इत्युच्यन्ते । कतमास्ताः । पचति पचतः पचन्तीत्येवमादयः । तस्मात्तभ्योऽपूर्व प्रतीयेत । भव्याास्ते भूतायः समुचरिताः । भूतस्य भव्यार्थताया दृष्टार्थता, भव्यार्थस्य प्रयाजन वत उत्पत्तिरर्थवती । सा च भूतेन फ्रियत इति दृष्टोऽर्थः । मव्यस्य पुनर्भूतार्थताया न किंचिद् दृश्यते, कल्प्यते चादृष्टम् । तस्मान्न यागो द्रव्याःTE +7 mm as at films that the sacepce (which a get t an accomplish Ramzairan Connie- नोपकर्तुम् । न हि नामार्थस्तमपेक्षते शब्दप्रयोगवेलीयामेव निष्पन्नतया गम्यमानत्वादपे. क्षणीयम्य वा सिद्धत्वेनायोग्यत्वात्प्रयुज्यतेऽस्मिन्निति चामिधेय एव प्रयोग । तदाधारेव हि निप्पन्नरूपोपलब्धिरनुत्पन्नत्वे कियारूपस्य वक्तव्ये विनाशित्वप्रदर्शन निप्पन्नस्यापि क्षणिकत्वेन पुन पुनर्निप्पत्त्यपेक्षोपपत्ते । तेभ्य पराकासा- अन्याकासा, निष्पाद्य त्वेन वा प्रधानाकासी न विद्यत इत्यध्याहार । अथ वा तेम्य परा -दूरे, आकाझे- त्यर्थ । कुत , भूतत्वादेवेति । म्वरूपश्यनार्यमुपन्यस्त निष्पन्नत्वादेवेति । पुनरन्ते तदेव हेतुत्वेनोदिष्ट सूत्रकारेण ॥ ३ ॥ अख्यातवर्ती धात्वर्थ साध्यरूप प्रतीयते । तस्मिन्फलवतीष्टे तु नाम्नो दृष्टार्थतेप्यते ॥ धात्वर्थम्ताव प्रकृत्यैव साध्यात्मको विशेषतस्त्वाख्यातगतेन धातुनोच्यमान । स यदि फ्लसाधनलेन चोद्यते ततोऽसिद्धरूपत्वात्तस्य साधनाकाक्षायो सत्या नामपद गुणविधित्वेन नामधेयत्वेन वोभयथाऽपि दृष्टेनैव तादय लमते । ननु नामधेयपक्षे नाम परमपि सा यार्थ मविप्यतीति धातुतुल्य म्यात् । न | तस्य फलसबन्धे गुणविधित्वेन सिद्धार्थत्वात् । अपि च- निष्पाद्यत्वेन प्रधानस्य सता या साधनाकारक्षा सा न विद्यते निष्पाद्य वामावादित्यर्थ ।

·Somatpa [अ०२पा० १२ मीमांसादशन | Saama Swam-744-houru,c4 किंच आश्रितत्वाद प्रयोगस्य । एतेषां प्रयोगः पुरुपेणाऽश्रितो भवति, पुरुषसंवदा भावनोच्यते । पुरुष हि वदति । मारपेदिति । तेन स्वर्गकापो यजेतेति पुरुषोऽपि प्रतीयते, यागोऽपि संबन्धोऽपि । स्वर्गकामो द्रव्येणेति द्रव्यं प्रतीयते पुरुषश्च, न तु संवन्यः । नन्वेतदुक्तं भवति । अनिश्च द्रव्यस्य च संवन्यं यजेतति वक्ष्यति, द्रव्येण भाव- यदिति । अतो द्रव्येणार्यस्य भावना गम्येत, आकाङ्क्षा चेति । सत्यं गम्यते । द्रव्येण भावयेदिति तु वाक्पेन, यागेन भावयेदिति तु श्रुत्या । यदा तु, यागेन भावयेदिति यागसंवन्धो विधीयते, न तदा द्रव्येण भावयेदिति द्रव्यसंवन्धः । न च द्रव्यसंबधे विधीयमाने यजे. तत्पनेन संबन्धः। अन्धमाने तु संभवति । न च योगपर्धन विध्यनु- चादी संभवत्तः । तस्माष्टुत्तिवाक्यपोर्बिरोधः । विरोधे च भूतिर्व- लीयसी । तेनार्थिना न द्रव्यसंवन्धः । तत्र द्रव्यमसति स्वर्गकामसं. वन्ये स्वर्गाय यविष्यतीत्यनुपपन्नम् । एप विनिगमनायां हेतुर्येन भाव- बाब्दा एवापूर्वस्य चोदकाः, न द्रव्यगुणशब्दा इति । यदा यागेन कुर्या- दिति तदा यागवचनमेव भवति दर्शपूर्णमासाभ्यामिति लक्षणया, दरें च पूर्णमासे च यागो विहित इति ॥ ६ ॥ कथं पुनरिदमवगम्यते, अस्ति तदपूर्वमिति । उच्यते- २] चोदना पुनरारम्भः ॥ ५ ॥ सि० ॥ साध्यात्नकोऽपि धात्वों यदा नाम्नाऽभिधीयते । तटा द्रव्यवदेवासी निष्पन्नारमा प्रतीयते ।। यद्यपि वस्तुम्वरुपेण धात्वर्थः साध्यस्तथाऽपि नामपदेनोच्यमानो लिासरूपायो- गिस्वालियरूपोऽभिधीयते । अभिधानकृता चाऽऽकाइलोत्पत्तिर्न वस्तुकृता । सम्मायुक्ता पातोरेवाऽऽकाइझा न नाम्न इति। फिंचाऽऽधितत्वात्मयोगस्य इति । अधुना शब्द. प्रत्यासत्तिकृतो विशेषोऽभिधीयते । पुरुषन्यापारास्मिकायर्या भावनायां धात्वयोंपश्लेगोऽपि पुरुपेणाऽऽश्रितस्ततिक्रमहेत्वभावाच न नामपदप्रणम् । तम्मादन्ति विशेषः ॥ ४ ॥ (इति यावााधिकरणम् ॥ १॥)

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० ११०२] चोदनेत्यपूर्व घूमः । अपूर्व पुनरस्ति, यत आरम्भः शिष्यते स्वर्गकामो यजेतेति । इतरथा हि विधानमनर्थकं स्यात् । भङ्गिवाद्यागस्य। यद्यन्यदनु त्पाद्य यागो विनश्येत्, फलमसति निमित्ते न स्यात्। तस्मादुत्पादयतीति। सिद्ध कृत्वाऽपूर्व तत्प्रतिपत्त्युपायशब्दविशेषविचार कृत । तम्य सिद्धत्वमेवा प्रसिद्धसतम्तदेव तावत्प्रतिदिनीयमित्यत आह- फलाय विहित कर्म क्षणिक चिरमाविने । तसिद्धिर्नान्यथेत्येवमपूर्व प्रति गम्यते ।। वेदवाक्योपात्तस्वर्गयागादिसबन्धान्यथानुपपत्त्या चोदनथेवापूर्वमपि चोदित भवि व्यतीति प्रमाणवत् । तस्मादस्त्यपूर्वमिति । अत्रापरे निपुणमन्यास्तन्निराकरणमाहु - प्रमाणपश्चकाज्ञानादपूर्व पष्ठगोचर । तस्माद-वर्थनामतन वस्तुत्वेन गम्यते ॥ वस्त्ववबोधनार्थानि प्रत्यक्षादीनि पञ्च प्रमाणानि । तद्यत्र तानि न प्रवर्तन्ते तदमा घेनाभावात्मनवावगम्यते । न चापूर्वे तानि प्रवर्तन्ते । तस्मात्सर्वप्रमाणापूर्वस्वादन्वर्यनामे वासद्रूपमपूर्व प्रतिपत्तन्यम् । तत्र प्रन्यभेण तावन्नावगम्यते, रूपाद्यनात्मक्त्वेन चक्षुरा दिभिरसबन्धात् । नाप्यनुमानेन, केनचिल्लिङ्गेन सहादृष्टसगतित्वात् । न हि विशेषत सामान्यतो वाऽस्य केनचित्सवन्धोऽनुभूतपूर्वः । सर्वत्रैव च वस्तुसत्ताबोधायानुमानम पर्याप्तमित्युक्त प्राक् । पदवाक्ये न चैतम्य वाचके शृणुम क्वचित् । शब्दगम्यत्वमध्यम्य तेन नैवोपपद्यते ।। आगमिकत्वमप्यम्य पदेन वोच्यमानस्य म्याद्वाक्यगम्यस्य वा । तत्र पद न ताव विचित्साक्षादेतस्य वाचकमस्ति । यत्त्वपूर्वमिति तन्वर्थत्वात्सुतरामस्तित्व बाघते न च प्रमाणान्तरानवगतेऽर्य पद प्रवर्तते । न च स्वातन्त्र्येण प्रमाणमिति स्थितम् । तथा च वाक्यम्यावाचकत्वादेवाप्रामाण्यम् । न १ केचित्पदार्थ श्रूयन्ते येपा भेद सप्ता वाऽपूर्व भवेत् । येऽपि शब्दान्तरादय श्रुतिलिगादयश्च शब्दप्रकारास्तेऽपि च स्वभाव सिदे परंतुनि भेटे विनियोगे वा कारण न सद्भावे कभ्यचिरित्यपूर्व प्रत्यप्रमाणम् । उपदेशानबगते चातिदेशोऽपि न प्रवर्तने विविधतिपेविषयत्वाच ममस्तम्य वेठम्य । न चिद्वस्तुम्वरूपप्रतिपादनार्यत्व भवतीति नाऽऽगमगम्यमपूर्वम् । न चादृष्टपूर्वम्या दृष्टससाम्य पोषमानविषयत्वम् । काम वाऽनुपलम्यमानशशविषाणादिसारूप्यादमा- वात्मा वोपमानप्रसन्न । तम्मादसद्रूपेणोपमेयम् । १ सत्ता च नानुमानेन कस्यचिसप्रदीयत । इयनेन प्रयक्षम लोकवातिक उत्कमित्यप ।

·[अ०२पा. १०२ मीमांसादर्शन। . अर्थापत्त्याऽपि नवतदस्तीत्येवं प्रतीयते । अन्ययाऽप्युपपन्नवांत्फलयागादिसंगतः॥ दृष्टापत्तिम्तावद्धर्मास्तित्ववदेवात्रापि निराकर्नव्या । स्त्रमावादिनाऽपि ईश्वरदरि- द्रादिवैचित्र्योपपत्तेः । श्रुतापित्तिरपि कीदृशी भवति यत्र प्रत्यक्षणेवानुपपत्तिदृश्यते । न च कल्प्यमानोऽर्थः केन चिद्धिरुध्यते, तद्यथा ' वेणावद्यति ' इत्युक्ते न च कथंचिदपि मांसपुरोडाशादीनि तेनावदातुं शक्यन्त इति । प्रत्यक्षगम्यत्वात् । अपि पतप्रापि प्रसवेरेवं कलप्यते द्रवाणामिति । न मा कल्पना केन चिद्विरुध्यते श्रुतहान्यश्रुतपरिकल्पनाभावात् । अपूर्व तु न कदाचित्फलसाधनत्वेन संमान्यते । यतोऽन्यकारणनिपेये सति तद्विपया परिशेषसिद्धिः स्यात् । यदि त्वन्यनिवृत्त्यैव परिशेपः प्रकल्ल्यते। शशशृङ्गनिमित्तत्वं फलाना किं न गम्यते ॥ न हि कारणान्तरप्रतिषेधमात्रेणापूर्वनियित्तता गम्यते, शशविषाणादिमिरनैकान्तात् । अपि च यदि तावदपूर्व यागस्य साध्यमिप्यते ततः श्रुतं स्वा परित्यज्याश्रुतं परिक- ल्पितं भवेत् । अथ फलं प्रति साधनभूतं, ततः श्रुतयागपरित्यागात्सव गतिः । न चाऽऽकारान्तरेण तनिरूपयितुं शक्यते । तेनाऽSAमप्रामाण्यायागादेव फलेन भक्ति- व्यम् । कथं नष्टः साधयतीति चेत् । यदि शाखादेवं गम्यते किं भवतो विरुध्यते । त्रियमाणेन वा फलं साधनीयमित्यत्र किं प्रमाणम् । अपि चाऽऽकाशादीनि नित्या. वस्थितानि कस्मात्फलं न साधयन्ति । यदि न श्रूयमाणातिरेकेणावस्थायित्वसंभवा- दपूर्वेण फलं साध्यत इति कल्स्यते ततो वरमाकाशादेरेव कल्पितं, तस्य हि स्थानसमा. वावपि तावत्प्रसिद्धो केवलं फलनिमित्तत्वमाश्रयणीयम् । अपूर्वे तु सजावप्रभूति सर्व निप्रमागर्क कल्पनीयम् । अथ यागतंबन्धिना केनचिदवस्थितेन फलं दातव्यमित्या मिग्रायः । तया प्रत्यपि--- यष्टुरेदाऽऽत्मनो योगः संगतस्य स्थितस्य च । निमित्तत्वं वरं क्लर लाघवं हि तथा सति ।। यदि यागस्य विनाशित्वादन्येन तत्संबन्धिना फलं साध्यमानं यागेन साधित मवति ततो लापवादतिकान्तयागेनाऽऽत्मनेव वर माघयितव्यम् । यद्वा कर्मविनाशोऽयं फलं नः साधुपियति । माझियागविधानाद्धि तदयत्नेन करप्यते ॥ ৭ শালমাৰাবাৰাবলৈ নাই বিবি ফকিবে।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- (अ०२पा०१२०१] । विनाशिनि हि कर्मणि चोदिते किं दृश्यते, कर्म च विनष्टं शास्त्रप्रत्ययाच कालान्तरे फलं मविष्यतीति निश्चीयते । यर्च यत् , प्रतीत्योपजायते तत्र तस्य निमित्तत्वमित्यव- धार्यते । तस्मादमावनिमित्तमेव फलमस्तु । स्यादेतत् । न क्वचिदवस्तुनः साधकत्वं दृष्टमिति । तदुच्यते । अपूर्वस्य वा क दृष्ट येनात्राऽऽश्रीयते तदवश्यकर्तव्ये लौकिक. निमित्तधर्मातिकमे किमपूर्वनिमित्तत्वं कल्प्यतामुतामावनिमित्तत्वमिति, क्लसाभावनिमि. तत्त्वातिलड्यनेन काल्पनिकापूर्वनिमित्तत्वपरिग्रहो न युज्यते । किं च-- यदि चैकान्ततो ब्रूयु. शब्दाः कालान्तरे फलम् । ततस्तेनेव कल्प्येत निमित्तं वस्तु किंचन ।। क्रियाफलसंबन्धप्रतिपत्तिमात्रचरितार्थासु चोदनास्वनुपात्ते कालान्तरे कर्मस्वभावादा. नन्तर्ये गम्यमाने कुत एतत्कालान्तरमावि फर्न तत्सिद्धयर्थ चापूर्व कल्प्यत इति । तत्रैतत्स्यात् । कृते कर्मण्यनन्तर फलमनुपलम्य कालान्तरफलोत्पादद्वारमपूर्वकल्पन- मिति । तदयुक्तम् । कुर.- पूर्व निश्चित्य शास्त्रार्थ प्रयोगे हि प्रवर्तते । प्रयोगोत्तरकाल तु न शास्त्रार्थोऽवधार्यते ।। नविद्वान्विहितोऽस्ति । इति तावदवश्यं यावच्छानगम्य तत्सर्व प्रागनुष्ठानाद- वगमध्यम् । न च तत्काले कर्मफलमालवियोगज्ञानकारणमस्ति । यच्च शास्त्रप्रवृत्ति. बेलाया तदन्तर्गतत्वेन नावधारितं तदुत्तरकालमेवावधार्यत इति कुन एतत् । भपिच- सर्वकर्तृवशक्तत्वाद्वैगुण्यं संप्रतीयते । तेन च प्रतिबद्धत्वान्नार्यापत्तिरपूर्वमार ॥ दृश्यत एवानन्तरफलानुत्पत्तिकारणवैगुण्यमिति न कालान्तरफलसिद्धयर्थमपूर्व कल्प. नीयम् । अनेकान्तिकी हि तदाऽर्यापत्तिगुण्यमेव परमननुभूतमपि कल्पयेत् । न घ मन्मान्तरपलोत्पत्त्यर्थमपूर्वकल्पना । कुत.- सुग्वदुःखात्मरत्वेन समानेष्वेव जन्मम् । कियानन्तरमेवेह म्तः म्वनरकावपि । १ यनि-यय-फ्ल, यत्-विनर कर्म, प्रतीत-अधिगम्य, प्राप्यत्ययं ।३ यलोके तृप्या- दिफ्लोरनिमित्तस्य भोगनादे. किया धमा एस्तदतिकमेत्यर्थ. ३ (4. ३ पा० ८ ० ८ १.१८)र सर्वे पदार्थ वहतः उतारनेषु मध्ये, अधिपदाधे कस्यचित्कर्तुरशक्तेरपरिहार्य- मादिसर्प ।

·०२पा०१० मीमांसादर्शने । न हि स्वर्गनरको नाम निरतिशयसुखदुःखस्वभावी देशविशेषात्मको वा याविहैव जन्मनि नानुभ्येयाताम् । अलौकिकानां निहासोपादित्सानुपपत्तेः । ये तु लौकिके प्रहरी मुखदुःखे ते कर्मानन्तरमेव समाव्यते इत्यविशेषः । किं च--- प्रतिषेधेषु चापूर्व न शास्त्रायन जन्यते । तदतिक्रमनन्ये तु न भवेच्छालपूर्वकम् ।। ब्राह्मणो न हन्तव्यः । इति हि निवृत्तिः शास्त्रार्थः । न च तया कालान्तरे किं चिज्ननयितन्यमिति नापूर्वकल्पनामपेक्षते । हननस्य तु नरकपातः फलं, तद्यदि तेना. पूर्व जन्येत ततो हननस्याचोदितत्वालौकिकक्रियानन्यं सदपूर्व न वेदमूलं स्यात् । कल्पितमपि च तन्निस्क्रियत्वान्नैव देशान्तरे शरीरादिप्रापणसमर्थमित्यनर्यकम् । न चास्याऽऽश्रयः समवति, क्रियाश्रयस्य पुरोडायदेविनष्टत्वात्तन्यतिरिक्त चाऽऽरम्मानुप- पत्तेः । एवमङ्गापूर्वाण्यपि निराकर्तव्यानि । किं च- अङ्गानि यदि वाऽपूर्व कुर्वन्त्यारादवस्थितम् । असंबन्धात्प्रधानानां न स्यात्तेनोपकार्यता ॥ न हि कल्पितमप्यापूर्व प्रधानरसंबध्यमानमुपा समर्थ, न चामूर्ते प्रधाने तद. पूर्वे का निपतितुं समर्थम् । यदपि च प्रोक्षणादिनिमित्तं द्रव्यसमवायि तदपि तन्मानो- पक्षीणत्यादन्यत्रासंचरन्नैव फलसाधनस्यापूर्वस्योपकुर्यात् । अथ त्वङ्गापूर्वाण्यपि यज- मानात्मन्येवावतिष्ठेरन् . एवं सति पुरुषार्थत्वापत्तेः कर्माहत्वहानिः स्यात् । अपि च युगपत्मयोगवमनेन ग्रहणादगापूर्वयुगपदेवोपकर्तव्यम् । न न परस्परेणासंबद्धानां योग- पद्यं संभवति । न पा कधिसंबन्धे हेतुरस्ति । एतेन प्रधानापूर्वाणा फले योगपy प्रत्युक्तम् । तस्मात्कृतत्वमात्रेण प्रधान पुरुषे फलम् । अङ्गानि च प्रधानेपु जयन्तीति गम्यते ।। न चापूर्वस्योत्पत्तिरभिव्यक्तिर्वोपपद्यते । कुतः-- न तावधुगपज्जन्यं कर्मभिः क्रमातिभिः । न चानश्ययत्वात्तत्क्रमशोऽपि प्रतीयते ।। एवं तावनोत्पद्यते । न चामिव्यज्यते । कथम् । इन्द्रियाभिषेपां नः संस्काराव्यतिरिष्यते । न च यागादिभिः दिनित्संस्कृतं संप्रतीयते ।। सर्वामिगहीनां मयान्यनमसंस्कारद्वारत्वासंस्कारान्तरमवश्यं करनीयं ततः पुनः १ स्वर्गनररूयोरप्पाईकवन पवादेरविशेष इसर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १०२] । स एव क्लेश इत्याप्रमाणता । यदि च क्रियानन्तरमपूर्वमुपलभ्येत ततोऽभिव्यज्यत इति याम । यदि चाम्य प्रागस्तित्वे प्रमाण मवेत् । न तु तदुभयमध्यस्तीति । सर्वथा नाम्त्यपूर्व । न चतत्सून तत्प्रतिपादने विपष्टमित्यव्याख्यानमेतत् । अत्रोच्यते । यदिदं स्वमतिपरिकल्पित विग्रहवदिवापूर्व भवद्भिनिराश्यिते न तेनास्माक किंचिद्विरुभ्यते । यतो नैतत्तादृश क्स्यचिदिष्ट, किं तर्हि- कर्मम्य प्रागयोग्यम्य कर्मण पुरुषम्य वा । योग्यता शास्त्रगम्या या परा साऽपूर्वमिप्यते ।। प्रधानकर्मणामङ्गकर्मणा वा प्राकरणात्स्वर्गादिप्राप्त्ययोग्या पुस्पा तवश्च स्वर्गका- र्यायोग्या. । तामुमयीमप्ययोग्यता व्युदम्य प्रधानैरङ्गश्च योग्यतोपजन्यत इत्यवश्य सर्वे- णाभ्युपगन्तव्यम् । असत्या तम्यामकृतसमत्वप्रसङ्गात् । सैव च पुस्पगता ऋतुगता का योग्यता शास्त्रेऽस्मिन्नपूर्वमित्यपदिश्यते । यत्तु प्रत्यक्षादिगम्यत्वमस्य नास्तीति सत्य, श्रुतार्थापत्ति यतिरिक्तैर्न गम्यते स त्वदोष । ति कारणम्- श्रुतापत्तिरेवेश प्रमाण तम्य वेष्यते । शकदेशभावाच्च म्वार्थप्वागम एव न ॥ येन वाक्येन यागात्स्वर्गो मवति प्रयानादिमिश्च प्रधानोपकारो भवतीत्येतचोद्यते तेनावश्य विनष्टानामविनष्टानामपि चपा काऽपि म्बकार्योत्पादनशक्तिरस्नीत्यभ्युपगन्त य सर्वभावानामशक्ताना कार्यारम्भाभावात् । नियोगतश्चात्रातीतानामेव शतिरेष्ट या ।कुत क्षणिक्वेन सर्वत्र नम्यापि हि कर्मण । क्थ चिद्युगपद्वृत्ति फठे विमुत मूयसाम् ।। यदेव हि कर्म गृहीत तदेव हि क्षणिकसूक्ष्मावयवत्वाफल प्रति युगपद्भावितुमसमर्थ किमुत यान्यनेकात्मशनि दर्शपूर्णमासप्रभृतीनि । यदा हि पूर्णमासो भवति न तदा दों या दर्शना पूर्णमासश्चिरविनणस्तम्मिन्नेव समुदाये याऽऽयम्नाऽग्नीपोमीयो पाशुयाना न म्त , या तयोरेकम्तदेत। न विद्यते इति योगपद्यामभव । तदा दर्श. पूर्णमासम्त वयवो या काचिपुरपे सचिमनाधायैव विनश्येत्तत प्रागवम्यातल्यवादः सर्मणा पूर्व सह स्पन शक्ति वा साहित्याभावान केवलारणावाचविशेष इति मरितमाध्यत्वेन ध्रुत फट साहित्यामपत्या नोपपयेन । न हि केवलो दर्शस्त साधन वेन श्रूयते तदन्त्य या वर्म : नियोगनश्च कर्मानन्तरजोत्पत्तिगादिनाऽपि सर्वकर्मान्ते ध्यपगन्न या । ततश्च यम्यवाऽऽनन्तयं तदेव माधन प्रामोति नेतराणि चिरविनष्ट सापामपूर्वाम्या शत्यस्तिष्टति तन म्बम्पाणामतन्नत्वातेम्वसम्वपि यहागन वाद्य पगियते । नया बाऽऽह- - ·[04०२५१० १०२ मीमासादर्शने । 1 तिमि पर्वमावाना व्यवहारानुपातिता । तेनान्यदेशकालेऽपि रूपे तामि म सिध्यति । लोविक चापि यम फ्ले बारा-तरोगतौ । तत्रापि शक्तिरेवाऽऽन्ते न त्वपूर्वमिहेप्यते ।। यान्यपि च लौकिशनि कृपिघृतपानाध्ययनप्रभृतीनि कर्माणि कालान्तरफ्लत्वेने प्यन्ते तेषामपि स्वरूपावम्यानासपवासस्कारैरेव तिष्ठद्भिर्व्यवहारसिद्धिः । ते त्वचदिन त्वात्सस्कारा नापूर्वशामिषेयत्वेन प्रसिद्धा । तेन प्रागेवानुष्ठानाच्छानश्रवणवेलायामेव क्षणिकानेकाङ्गप्रधानप्रयोगसाध्य फल विदित्वा शाखप्रत्ययादेषा बुद्धिर्मवति नून केना प्यात्मना समस्तान्यङ्गप्रधानानि फलकाल यावत्तिष्ठन्तीति । प्रत्यक्ष च स्वरूपमङ्गदर्शनान्न शक्तिव्यतिरिक्तारमावस्थानोपपत्ति । यत्तु श्रुतहान्यश्रुवकल्पनाप्रसङ्ग इति । तन्न-- यागादेव फल तद्धि शक्तिद्वारेण सिध्यति । सूक्ष्मशक्त्यात्मक वा तत्फ्लमेवोपनायते । यदि यसबन्धिना केनचित्फर साध्येत ततो टोप म्यात् । यागाहितया तु शक्त्या साध्यमान यागेनैव साधित भवति । सर्वसाधनानामिष्टफलप्रवृत्तावान्तरालिकन्यापारा वश्यमावित्वात् । अथ का सर्वमेव कार्य दध्यादि क्षीरादेस्त्पद्यमान न सहसैव स्थूले. वाऽऽत्मनोत्पद्यते । किं तर्हि, सूक्ष्माणि तावद्रूपान्तराण्यनुभवति । एव म्वर्गादयोऽप्यकु. रादिस्थानीया तावदपूर्षिस्या प्रतिपद्यते तया चोत्पद्यमानया त एवोत्पन्ना भवन्तीति । एतावानेव चात्र वर्तमान कालो यदच्युति कर्मसकल्पात्प्रभृत्यासर्वान्त्यफलावयवोपयोगात् । आहेच- काटे पत्तव्यमित्युक्त निर्दिष्टा ज्वलनक्रिया । अकुरे जायमाने च वृक्षोऽप्युत्पन्न इप्यते ॥ यत्तु समावनापदमपूर्व नाऽऽरूदमिति । तदयुक्तम् । कुत . विनाशिवेन विज्ञात साधन लोकवेन्यो । असमावितसामर्यस्यायित्व चोद्यते क्यम् ।। नुन विनष्टस्याप्येतस्य साम फलनिवृत्तिकालावधि यावदान्त इति हि यावन्ना वधार्यते तावद्विनाशिनी निया चोरयितुमेवाशक्या 1 तस्मात्समापनाऽवधारणा च - १ यदा व त्याव्यपूर्वं शक्त्यात्म यात्झर्मफराभ्यामनत्यन्तभिन्न तदा फलं भावयेदनत्यमि हि भयाणामपि भावनाशना पौरपद्याभिधानमपि क्मफरशलयाराविच्छेदादुपपन भक्त । एतावानित्यादिना । २न समावितं सामध्यरूपेण स्थायित्व यस्यति विग्रह ।

·सप्तन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १०२] - प्रथममेव सिद्धति । न वाऽतिमान्तयागेम्य पुरपेम्य फ्लोइति । अतिकान्तानतिप्रान्तविशेषम्तव नास्ति हि॥ यदि ह्यनाहितसम्बारा एव यागा नश्येयुस्तत प्रागवस्थातुल्यत्वादतिकान्तानतिकान्त- पागयो को विशेष म्यात् । आत्मत्त्व तावडविशिष्टमुमयो । यागत्वमपि हि विनष्टाक तयागयोस्तुल्यम् । न च क्रियारहितम्यावस्यान्तरगतम्य वा कर्तृत्वमवतिष्ठते । वर्तृश चिम्तिष्ठनीति चेत् । न । तम्या प्रागपि यागकरणाद्विद्यमानत्वनावरणत्वात् । अपि च यदि पुस्प फ्लसाघन सर्वकर्मणा शुमानमानामविशिष्ट इत्येवरूपफ्लप्रसङ्ग । तथैवन यागेन बहुभिश्च तदतिकमरक्षणलक्षितत्वाविशेपाहुयाजिन फ्लविशेपो न स्यात् । एतेनैव बहुप्रयोगानुष्टायिन प्रत्युत्ता । कनमिधायिनि वाऽऽख्याते क्यमयमों विज्ञायते । यम्य त्वपूर्वाणि नियन्ते तम्य प्रतिम प्रतिप्रयोग च त दादुपपन्ने फ्लना- नात्ववैचित्र्ये । किं च। अङ्कमध्येऽपि तव मवेश्चदुपकारक । प्रसङ्गसिद्धरङ्गानामप्राप्तिर्विकृती भवेत् ॥ प्रयानादीनामपि क्षणिकत्वात्म्वरूपसनियमावे मवपक्षे त्रैव प्रधानोपकार कर्तन्य इति सोऽपि चापूर्वाभावात्वात्मन एवोपकारकम्तर येन प्रकृती प्रयानादय कृतास्तम्य विकृतिषु तद्गतोपकारसद्भावाद्विनाऽपि तन्त्रमध्यविधानेन तफ्लावाप्ठे प्रसङ्गरक्षणमम्तीति न पुनरगान्यनुष्टात यानि । तत्र 'प्रयाने प्रयाजे कृष्णल जुहोति ' इत्यादीनि नोपप घेरन् । नन्वन्यन्तकालभेटान्नतत्प्रसज्यते । वक्ष्यत्यम्योत्तरम् 'अर्थसाविकृतत्त्वात् । इति । यदेव हि प्रत्यासन्नानि प्रति कात्मक तदुपकाररूपमिप्यते तदेव दूरस्थायामपि विस्तावित्यविशेषः । एते कर्मविनाशपक्षेऽपि दोषा प्रसक्तव्या । यम्या पे च कर्म विनाशादेव फल भविष्यतीत्यभिप्रायम्तस्यापि शुभाशुभकानेर्मतत्प्रयोगविनाशाना प्रागमावप्रध्वसाभावाना वाऽवस्तुत्वेनाविशेषात्फ्लमे वैचि यानुपपत्ति । तया हि--- एको रोगो हृतो यम्य यम्य वाऽपहृता दश । अरोगित्वे तयोर्मेटो न कश्चिदपि दृश्यते ॥ यदि तु प्रतिकर्म विनाशाना वैचित्र्यमिप्यते तथा मति वस्तुत्वापत्तेर्वन्त्वन्तरामा वाचापूर्ववम्त्वेव विनाशशब्देनामिवीयेत । न च धर्मविनाशेम्य स्वर्गादि श्रूयते परम् । विपर्ययाच्च नेतेभ्यो ज्ञात यागम्य तद्भवेत् ।। . १ (म. १२ पा. १ भ.

·मीमांसादने। [अ०२१.० १०२] . यत्व- ' यनेत स्वर्गकाम ' इति हि श्रूयते न यागामा प्रतिपद्यतेति । तत्र मावांशसा- ध्यसाधनसंबन्धनिष्ठे वाक्ये यम्तनामावांशसाध्यसाधनसंवन्ध कल्पयति तेन वेदस्तावद- प्रेमाणीकृतः । कुतः । कर्मविनाशप्रेमवं हि सदेतन्न किचित्कर्मसम्बन्धीति शक्यं. वदितम् । अत्यन्तविपरीतत्वात् । न ह्यग्न्यातपप्रमवो दाहः शैत्यसंबन्धीत्युच्यते । भय वा यथैव यागाच्छूतं तदभावात्करुप्यते तथैव स्वर्गे श्रुते तदभावः फलमित्यपि कल्प्येत । अपूर्वपक्षोऽपि तुल्यमिति चेत् । न ! तस्य कर्मफलशक्त्यात्मकत्वेनात्यन्ता- भेदात् । उक्तं ह्येतत्पुरस्तात् । अपूर्वेण क्रियमाणं यागेनैव क्रियते, अपूर्वे वा कृते फलमेव कृतं भवतीति । न च लोकेऽपि कश्चिदमावः कारणत्वेन दृष्टः । यदि तु क्वचि- दुदाहियेत, शक्यं तत्र भावान्तरं दर्शयितुं न त्वनापूर्वाहते ताकिंचिदस्ति पूर्वस्यापि नैव कारणत्वं दृष्टमिति तदयुक्तम् । सर्वत्र शक्तिसामान्योपलम्भात्तद्विशेषमा- प्रत्वाच्नापूर्वस्य । यत्तु शास्त्रेण कालान्तरफलं नाऽऽनितं प्रयोगोत्तरकालकल्पना च शास्त्रेऽन्तर्भवति । तस्मादानन्तर्यमेव चोदितमिति । तत्र ययाश्रुतक्षणिकानेककर्मानन्तर्य न संभवतीत्युक्तं प्राक् । स्वर्गनरको च निरतिशयसुखदुःखात्मकत्वादेशान्तरजन्मान्त- रानुभवनीयो न कर्मानन्तरं संभवत इति पष्ठाद्ये वक्ष्यामः । ऐहिकं चापि पुत्रादि क्रमजन्मस्वभावकम् । न कर्मानन्तरं कश्चित्फलं लब्धं व्यवस्यति ।। 'नच प्रामादिसंप्राप्तिः केवला फलमिप्यते । उपयोगश्चिरणपां न निमित्ताद्विना मवेत् ॥ चिरकालोपमोगफलात्मकत्वाद्रामादीनां क्रियानन्तरं तादात्म्यासमवे सति यत्रैवान्त- राले निमित्त क्षीणं तत्रैवापहारः प्रसज्येतेत्यवश्यं समस्तोपमोगं यावदवस्मितेन केन चिद्भवितव्यम् । ततश्च प्रागेव प्रयोगादित्यमवधारणाकर्तृवैगुण्याशवयाऽर्यापत्तेरनेका- न्तिकत्वमित्ययुक्तमेतत् । यत्तु प्रतिषेधेषु न शानगम्यमपूर्वमित्युच्यते । विधेयेम्यो यथाऽपूर्व विधिशास्त्रेषु गम्यते । तथैव प्रतिपेध्येभ्यः प्रतिषेधैस्तदुच्यते ॥ यया हि लौकिकानामेव द्रव्यादीनां फलविध्युत्तरकालं वैदिकत्वादिगम्याऽपूर्वसिद्धिः, एवं ब्रह्महत्यादीनामनवगतनरकफलानां प्रतिपेधोत्तरकालभाविना वैदिकत्वेनैव नरकप्राहि- समर्याऽपूर्वकल्पनोपपत्तिः । सत्यपि चास्य चलनादिक्रियारहितत्वे कर्तृसंबन्धमात्रेण तद्दे- शान्तरप्रापणादिक्रियासंबन्धाभ्युपगमानिष्क्रियताऽनुपालम्मः । आत्मैव चाऽऽश्रयस्तस्य क्रियाऽप्यत्रेव च स्थिता । आत्मवादे खितं होतकर्तृत्वं सर्वकर्मसु ॥ (म.पा. १-०५) इसन वृत्तिकारमतानुवादे प्रत्यक्षविसंवादपरिहारमन्ये माम्य इति पः।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाध्यसमेते- [अ०२पा० ११०२] अपि च- द्वयवदानप्रक्षेपादीना हि सर्वेषा सरस्पादिद्वारेणाऽऽत्मव क्तत्यवधारितम् । अतश्च ते प्रलीयमानास्ता स्वर्गाद्युपभोगशक्तिमाधाप प्रलीयन्त इत्यविरोध । क्पं विनष्टस्य कर्मण शचिम्तिष्ठनीति चेत् । अनाभिधीयते- यदि स्वसमवेनैव शचिरिष्येन कर्मणाम् । तद्विनाशे ततो न म्याक्र्तृम्या तु न नश्यति ॥ क्थमन्यशक्तिरन्यन समवेनीति चेत् । न । नियात्मनोरत्यन्तमेढामावात् । शक्ति कार्यानुमेयत्वाट्यगतवोपयुज्यते । तहतवाभ्युपेतन्या म्वाश्रयाऽन्याश्रयाऽपि वा ।। यदा कर्मविनाशात्तद्गता शतिरपि निष्प्रयोजना मवति, अवश्य चासौ कल्पयित या, লাচনা ssঙ্গারীযsণ কাম হয় সমান। মক্কাধূলা मप्यात्माश्रितानामेवैकार्थसमवायेन प्रधान सत्रद्धानामप्युपकुर्वतामाश्रयशेषत्वामावादा रादुपकारकत्वप्रसिद्धि । यत्तु पुम्पायव प्रसज्यत इति । नेप दोष तादयेन हि शेषत्व नाऽऽश्रयाप्रयिमावत । रानीपयिक नित्यमुष्ट्रो वहति कुड्डमम् ।। न चामू"नामाश्रया प्रयिमावेन न भवितव्यम् । आत्मसुवान्वित्तदुपपत्ते ।यत्तु ब्राह्या दिममवायिप्रोक्षणानिनिमित्त तण्डुलादिव यावम्यासचरणपरम्परया द्यवदान यावदत तत्रापि प्रधानम्यापि केनचिदशेन समवायात्तदीयापूर्वनिप्पत्तावेव व्यापृत्य निवर्तते । तेनैव चेपा नाऽऽरादुपकारका शेषप्रधानार्थत्वमभ्युपगम्यते । यथैव चैकार्थसमवायाटप्रधाना- पूर्वाणा सबन्न एवमनापूर्वाणामन्योन्य प्रधानापूर्वाणा च वक्तव्य । ततश्च युगपत्कार्या रम्मसिद्धि । क्य पुन कमोत्पत्तीना प्रधानापूर्वाणा नमवर्तिभिरेवाहापूर्व प्रागवं चोत्पद्यमानयुगपद्रुपक शक्यम् । केचित्तावदाहु । अद्गम यवर्तिषु प्रधानेषु पूर्वागा पूर्वनिम्पन्नरागामिभिश्च प्रामवशात्प्रचलिताचम्परेक प्रधान म्वापूर्व साधयति । आति ध्यावहिर्वच साधारण्यानकप्रपानापूर्वनिप्पत्ता तान्यपवृज्यन्ते । क्य पुनरनागतानामु पकारकत्व भवनि । एकान्तावधारणात्मोनन प्रत्यासत्ता म्यालीपरिमार्जननिष्पत्तिवदिति द्रष्टव्यम् । ननु च यद्यनागतावम्धेवेनेषु प्रधानापूर्वाणि निप्पद्यन्ते तनो नवोत्तराङ्गाणि वन्यानि । क्य न कर्तव्यानि, या नत्वरिष्यमाणनाममावनया तानि निप्पनान्यपि तटकरणान्नापज्पन्ने । अन्ये पुनराहु । एकैकमनमितरेतरनिरपेक्षमात्मीयमात्मीय तावटपूर्व करोति, तथा प्रधानमप्याग्नेयादि यथाश्रुनममम्नाद्नापूर्णलामात्तन्नि रपेक्ष ताऽनुत्सनप्रधानान्तरनिरपेक्ष च प्रथमतमामवायिकाहापूर्वमात्रानुगृहीत म्वापूर्वमेव तावत्मापयति । एव या दर्शापूर्वाणि तदनापूर्वाण्यपि समन्तानि निष्पन्नानि तदा तदीयत्राह्मणतर्पणानन्तरमपर्यायविधानायुगपत्ययोगवचनोपसहारक. - ·[अ०२पा० अ०२] मीमांसादर्शने। ल्पितमद्गानि प्रवानानि च प्रति, तन्त्रभूतं समस्तान्यापूर्वाण्यपूर्वात्मकमेकं युगप- निरवयं प्रधानोपकारं कृत्वा निवर्तन्ते । ततश्च तहशेन प्रधानापूर्वाण्यप्येक- फलोत्पत्तिशक्तिभूतं संहत्य सर्वाग्येकमपूर्वान्तरं जनयित्वाऽपवृष्यन्ते । तत्त्वाफललाभाद- जरं तिष्ठति । यदि पुनः प्रतिबन्धकरहितं तदानी फलमेवोत्पद्यते ततोऽपि कि कल्पनी. यमेवापूर्वम् । बाढम् । न हि तस्मादृते समस्तफलोपभोगसिद्धिरित्युक्तम् । अथ कस्मा. प्रात्यात्मिकान्येवाहापूर्वाणि प्रधानोपकारकत्वं भिन्नानि च प्रधानापूर्वाणि फलनीमत्वं न प्रतिपद्यन्ते । सत्य, न हि कश्चिदत्र दोष.1 किं तु- अर्थापत्तेरिहापूर्व पूर्वमेकं प्रतीयते । ततस्तसिद्धये भूयः स्याटपून्तरममा । प्रधानानां फलं प्रत्यङ्गानां न प्रधानानि प्रति युगपटुपादानादपेक्षावशेनैकापूर्वकल्प- नया न तत्संबन्धोपपत्तै तरकल्पनाप्रमाणमस्तीत्येकमेव तावदवधार्यते । ततः पुनः कमतिमः कर्मभिस्तदशक्यं युगपत्कर्तुमिति तसिद्धयर्थं प्रात्यात्मिकापूर्वान्तरकल्पना भवति । सर्वत्र च--- प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यन्ते सुबह यपि । अदृष्टशतभागोऽपि न कल्प्यो ह्यप्रमाणकः ।। केचित्त्व बोदयन्ति । यदि पार्णमास्यां कृतान्यापूर्वाप्यमावास्यां पावनिष्ठेयुः स्ततस्तरेव कृतार्थत्वान्नेवाङ्गानि पुन: प्रसज्येरन् । एवं च सति 'त्रयोदशामावास्या. याम् ' इत्याहुतिसंख्या वाध्येत । अन्ये तु परिहरन्ति । साझयो पोर्णमास्यमावास्ययोः कालान्तरसंवन्यात्सरगदिः प्रयुक्तः समुदायद्वयस्योपकर्तव्यमित्यवधारणात्पुनः प्रयोगः सेत्स्यतीति । अथ वा, एवं वक्तव्यं साङ्गा पौर्णमास्यमावास्याऽसहिता स्वार्धं करोतीति करणविमतिश्रुतस्वगमात्पूर्वोक्तेनेव न्यायेन प्रधानापूर्वप्रयं स्वाहापूर्वानुगृहीतमेरुमपूर्व कृत्वाऽपवृज्यते । तत्पुनरेवं निष्पन्नेनैवामावाम्यापूर्वण सहापरमपूर्वमारमेत । ततश्च निवृत्तेवतापूर्वेप्यमावास्याया क्रियमाणान्यजानि न निराकरिप्यन्त इत्यदोषः । एतथैव च दिशोत्पत्तिविरोधः परिहर्तव्यः । आह घ~-~ आवृत्तिभिर्ययाऽध्याये संस्कारो भवति क्रमात् । वास्यावयवरूपेण तथाऽपूर्व मविष्यति ॥ १ पञ्च प्रयाबायोऽनूयामा दू वाज्यभागी स्विष्टकृदिष्ट्येकादत सानाध्यय संप्रतिपन देवतरक- वेन सह प्रक्षेपाशमयेन सह प्रधानाहुनिद्वयमिति प्रयोदशव ज्ञवम् ।

·- सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत-- [अ०२पा०अ०२). यदि पुनः फलवचनसामर्थ्यात्तदेव न विनश्यतीति कल्प्यते । नैवं शक्यम् । न हि कर्मणोऽन्यदृपमुपलभामहे । यदाश्रयं देशान्तरं माप- यनि, तत्कर्मत्युच्यते । न तदात्मनि समवेतम् । सर्वगतत्वादात्मनः । (nm no dienestatum) न घामूर्तम्यावश्यमवयवैन भवितन्यम् । अनयेव र्यापत्त्या शक्यते वर्तुं सूक्ष्मा. वयवरूपेण तत्पनीयत इति । यदाऽप्यत्यन्तासतामनुत्पत्तेः प्रागवतास्तित्वमामिन्य- ज्यते तदाऽपि प्रतिपुरुष कर्मभिः स्वीकरणात्फलामिमुखकरणं शब्दादिविलक्षणाऽस्यामि. न्यतिर्भविष्यति । तथा हि-- नैकम्पब मावानाममिव्यक्तिः प्रतीयते । आत्मत्योन्मीलनं तेन व्यक्तिरम्य मविष्यति ॥ सर्वावाप्तिममयों वा प्रकृत्यात्मा सदेप्यने । कश्चित्तु प्रतिवन्योऽम्य कर्मभिः मोऽपनीयने ।। तम्मादस्त्यपूर्वम् । सूत्रस्यापि च न प्रतापयिकमन्यमर्थ पश्यामः । तेनाऽऽरम्मचो- दनवापूर्वम्यापि चोदनेत्ययमेवार्थः । यदि पुनः फलवचनसामर्थ्यात्तदेव न विनष्ट- मिति, अपूर्वकल्पनानिष्प्रमाणकत्वं मन्वानो वरमेतदित्याह । न हि कर्मणा रूपमुपल- मामह इत्ययुक्त, 'रूपैशब्दाविभागाच' इत्यत्र प्रत्यक्षोपलब्भ्यभिधानात् । यागप्र. म्तावे च सति तम्याचलनात्मकत्वात्, यदाश्रयं देशान्तरं प्रापयतीत्यसंबद्धम् । अत्रोच्यते-- कालान्तरक्षम रूप कर्मणो नोपलभ्यते । माहिरूपोपलव्धिन्तु न फलायोपयुध्यने ।। यद्यपि कर्मस्वरूपमुपलभ्यते तयाऽपि कालान्नरावग्यानामावान्न तदृपयुज्यत इनि नोपलमामह इत्युच्यते। यागेऽपि प्रस्तुने चात्र चलनं यदुदाहनम् । तलाशमेश यागेऽप्यम्नीनि निश्चयात् ।। नहि संकल्पमात्रेण फलनिष्पत्ति । मनम्नात्ममग्नेतिवन्यनाशाच कर्मणः फलश्रवणारात्र व्यवदानप्रक्षेपादीनां ग्रहगामादनादीगा च संयोगविमागफलत्वात्यायित्वे तदाप्रयेगापश्य मविनम् । न नामावन्ति । न चामिन्य रूपमुपलभ्यते । संकल्लादीनामपि संकल्या. न्तरादिनिरोधानान्नान स्वरूपातम्यानापतिः । अवन्यानं चाऽऽरमसमतन्य वा स्यात्प्र- देयव्यसमवेनस्य वा । न तावदात्मनि चछन ममवनि, सर्वव्यापिनः संयुज्यमानवियुः ज्यमानदेशासमवे चरितृममाम-न् । कयं मव्यापित्वमन्येति चेतावनोपलम्यमान- १(०६ पा. ३ अ० १८. ११) ·That Smofael Creat ०२पा० १०२] मीमांसादर्शन। सर्वत्र कार्योपलम्भः सर्वत्र भावे लिङ्गम् । ननु तदेव देशान्तरादागम- नस्प । न घसत्यागमने किंचिद्विरुद्धं दृश्यते । कार्यत्वात् । अहंप्रत्ययेन हि चैतन्यम्वभावस्याऽऽत्मनोऽस्तित्वमात्रमवगम्यते न तु देशतः फालतो वा विशेष्यने । ततश्च--- अनवच्छिन्नसावं वस्तु यद्देशकालत । तनित्यं विभु चेच्छन्तीन्यात्मनो विभुतेप्यते ॥ सर्वत्र फार्योपलम्भ इति-अहंप्रत्ययमेवाविशेषितं वदति । सुखदुःखाद्युपलब्धिर्वा । न हिक चितम्ते नोपलभ्यन्ते । न चैते शरीरधर्मा इति स्थितमात्मपादे । तर यद्य- सर्वगत आत्मा मवेत्ततो यदेव तद्वता देशेन शरीरं युज्यते तदेव सुखाद्युपलब्धिः स्थानान्यंत्र । शरीरमात्रान्तर्गतात्मवादी वाह-~-ननु तदेव देशान्तरादागमनस्य 'लिङ्गम् । अतश्च विरुद्धहेतुत्वमस्येति । कुन.--- युगपद्यदि सर्वत्र कार्यमात्मगतं भवेत् । ततः सर्वगतत्वं स्यात्पर्याये तु शरीरवत् ।। यदि हि शरीराहहिरपि किंचिदात्मकार्यमुपलमेमहि शरीरान्तरे सुखदु खादीन्या ततः सर्वगतत्वमध्ययस्येम । यतन्तु स्वशरीरान्तवत्र्येच कार्य यर या च तद्गतिस्तत्र तित्र पर्यायेणोपलभ्यते तच्छरीस्कार्यकदेव तत्सहितगतम्योपपत्स्यते । अन्यथा हि शरी- रमपि सर्वगतं स्यात् । तस्माच्छरीस्वदेवास्य तत्र तय गमनापतेः सुतरा सनियत्वप्रसङ्गः । संदेहो वास्तु साधारणानकान्तिकत्वात् । आह च- आत्मा शरीरसंमिश्रस्तेनैव सह संगमात् । - तर तन सुखादीनि कार्याणि प्रतिपद्यते ।। तत्रोतरं न ह्यसत्यागमने किंचिद्विरद्धमिति । येपा तु न तु वदेवेति पाठ नेपा सिद्धान्तवायेव पर्यायेण सर्वत्राऽऽत्मकायर्योपलम्मनमागमनलिहत्वेऽप्यविशिष्टमाश- इक्योत्तरं वदतीति अन्ययोजना । कथ पुनरिदमुत्तर न ह्यसत्यागपन इति । तथा हि- नेवाविरोधमात्रेण स्वपक्ष. सिध्यति क्वचित् । परस्याप्यविरोधित्वमविशिष्टं हि दृश्यते ।। परेणापि हि शक्यं वदितुं न हि सति गमने किंचिद्विरुद्धमिति । अत्राभिधीयते । उभयत्राविरोधित्व प्रास न ह्यसतीति यत् । पुनर्ब्रवीति तन्नूनं विरोध्यागमनं मतम् ।। परिसंख्यारूपेणासत्येवऽऽगमने न किंचिदिन्द्र सति तु बहु विरुद्धमित्याह । तपवर्ण्यते- ·सतन्त्रवार्तिकशावरमाप्यसमेते- [अ०२पा० १०२ स्वतस्ताक्दमूतत्वान्न भूतमिश्रताऽऽत्मन | तत्तश्च तैरसलिप्टो न नेतु शक्यते कचित् ।। यदा मूर्तानामपि सूक्ष्माणा चन्द्रादित्यप्रकाशादीना न मृपिण्डादिमि सह मिश्रत्वमुपपद्यते, तन्नयनेन वा नयन तदाऽऽस्मन स्वभावेनात्यन्तामूर्तस्य ज्ञानस- तानस्य का भूमिश्रत्व भवेदिति कुत एतत् । योऽपि स्याद्वादी बद्धात्मना शरीरादत्य. न्तव्यतिरेकालभादस्त्येव मूर्तत्व जीवस्येति यात्तस्यापीतरेतराश्रयप्रसाक्तिमिश्र स्वान्मूर्तत्व मूर्तत्वाच्च मिश्रभाव इति । तस्मान्मुक्तावस्थानिदर्शनेन लक्षणतोऽस्यामूर्त. स्वान्न शरीरसपर्कनिमित्तमूर्त-वसिद्धिः । ततश्च शरीराद-यस्तेनासपृक्तश्च । अम्पर्शत्वा चानाकृष्यमाण शरीरे गच्छति तद्दनाकाशप्रदेशवदास्मा पश्चानि सृतस्तत्रैव तिष्ठेत् । न हि तस्य वायुना पृथिव्यादिभिर्वा प्रेरण येन स्वतन्त्र परप्रेरितो वा गच्छेत् । ज्वाला प्रभृतीना तु स्पर्शवत्वाद्वायुना प्रेर्यमाणानामुल्मुकादिना वा नीयमानाना युक्त गमनम् । तेन केवल शरीर गच्छदचेतन स्यात् । सर्वगतत्वे तु यत्र यत्र गम्यते तत्र तत्राऽऽत्मानु स्यूतिरस्तीति युक्ता चैतन्यानुवृत्ति , यथा पूर्वाकाशप्रदेशत्यागे सर्वगतत्वादेव परेणाव- काशदानसिद्धि । किं च---- असर्वगतपक्षे स्याज्जीवो देहादनिर्गत । अणु शरीरमात्रो वा सर्वथाऽपि न युज्यते ॥ ज्ञानसततिपक्षम्तावनिराकृत । नत्र नित्य सन्नात्मा शरीराभ्यन्तरवनी । यद्यणु कल्प्यते तत्र देह न व्याप्नुयादसौं । ततश्च सर्वगात्रस्थसुग्वपुष्ट्याद्यसमव ॥ यदा ह्यणुमान आत्मा भवति तदा गावानेव प्रदेशविशेपत्तेनाधिष्ठितस्तन्मात्रगता- नामेव सुखदु खादीनामुपलब्धि प्रामोति, तत्तश्चैकस्मिन्क्षणे शिर पादवेदनानुभवो न स्यात् । अथ लघुसचारित्वात्तत्र तत्रोपलभ्यत इत्युच्यते, न तत्र प्रमाणमस्ति । न च कालभेदो लक्ष्यते, अनवस्थितस्योपलब्धिकालासमवान्नैकत्राप्युपलम्येत । तस्मादकल्प नेयम् । शरीरावयवाना चापरिशोषण पुष्टयादि चाऽऽस्माधिष्ठिताना भवति मृताव स्थायां विपर्ययदर्शनात् । तर य एवावयवस्तनोत्सृष्ट स एव मृतवच्छुप्येत् । अथ शरी- रपरिमित आहेतपक्षेणाभ्युपगम्यते तत्रापि वहृदृष्ट कल्पनीयम् ।। सद्भावोऽवयवाना च तथा तेषामनन्तता । सश्लेयश्च विमाऽन्येव समावेऽपि च नित्यता ।। भतिसको विस्तारी पुत्तिकाहस्तिदेहयो । अन्तराभवाचारस्तावाज्ञानकारणे ·[अ०२पा०११०२] मीमांसादर्शने । सर्वे ह्यषयवसावादयः प्रत्यक्षाद्यविषयाः सन्त उत्प्रेक्षामात्रेण कल्प्यन्ते । ते शब्दवच्छेहापि प्रत्याख्येयाः । शरीरमायावधिकानां चैषामु प्रेलितुमच्यानन्त्यावशक्य, न चैपां द्रवत्वादिना विना कश्चित्संश्लेपहेतुर्विद्यते । न चासंश्लिष्टानामेकनीवार-मसाम. यम् । सर्वसंयोगानां च वियोगाविनाभूतत्वायटादितुल्यः कदाचिजीवस्य प्रध्वंसो मवेत् । गात्रच्छेदे च तद्वर्तिनी जीवाश्यवानां ततो निःसत्याऽवशिष्टे शरीरमागे पुनः प्रवेश इत्येतदप्रमाणकम् । यत्तु वियोजितमात्राणां हस्तादीनां स्फुरणं दृष्टं, तदभिषात- प्रेरितवायुनिमितमिति न तावता जीवावयवानुगतिविज्ञायते । तथा सति संकोचविका- सावेतेषां मवत इत्यत्र न किंचित्प्रमाणं पश्याम: । दीपप्रमाप्रभृतीनां तु कथंचिश्त्य- क्षत्वादुपपद्यते । न च प्रदीपप्रभायाः संकोचो मवति शरावादिच्छादने शेषप्रमाविना- शादनावृता हि ज्वालाऽऽत्मप्तमीपे प्रभामण्डलमारब्धं समर्थ नाऽऽच्छादिता । एतेनैव च विकासोऽपि प्रत्युक्तः । अन्य एव यवयवास्तत्र प्रीयमाना विस्तारं जनयन्ति न तावतामेव विकासः । स्पर्शवतां न परस्परदेशप्रतिबन्धादेशान्तरल्याप्त्या विकासो घटते, जीवावयवानां त्वमूर्तत्वात्सर्वेषां समानदेशत्वाविघातानित्यमशुमानत्वप्रसङ्गः स्यात् । कथं चैकस्य जीवस्य पुत्तिकाहस्तिशरीरपरिमिती संकोचविकासौ युज्यते । मरणकाले चान्तरामवशरीरसंचरणं तच्चास्ति, केन चित्प्रतिबन्धेन सदपि न गृह्यते, तेन च शरी. रान्तरे जीवनिक्षेप इत्यादि निष्प्रमाणकम् । तस्मात्सर्वगतत्वम् । यत्तु श्यामाकतण्डु. लमात्रादिप्रदर्शनमुपनिपत्सु तद्वाक्यान्तरप्रदर्शितविभुत्वस्यैव सतः सूक्ष्मग्रहणगोचरत्वात् । पदपि द्वैपायनेनोक्तम् । अकुछमात्रं पुरुष निश्चकर्ष बलायम इति । तदपि काव्यशो- भार्ग विस्पष्टमृत्युच्यवहारप्रशंसनार्थ च प्रतिप्रताप्रशंसापरे वाक्ये प्रजापतिवपोखेदना- दिवद्रष्टव्यम् । तथा हि तेनैव गीतादिप्वनेकप्रकार सर्तगतत्वं वर्णितम् । ननु च सर्वगतत्वे व्योमवत्सर्वशरीरेप्वक एवाऽऽत्मा प्राप्नोति । नेप दोपः । शरीरभूयस्त्वात्म. तिशरीरं च सुखदुःखोपलब्धिव्यवस्थादर्शनात् । इतरथा होकशरीरेणैव चरितार्थत्वाद- नेकशरीरवैयर्थ्यं स्यात् । जन्मान्तरशरीरबदोष इति चेत् । न । तत्र कर्मान्तरवशे- नोपभोगान्तरार्थ पुनः पुनरारम्भात्सर्वशरीरगतमुखाग्रुपलब्धिश्च प्रतिशरीरं स्यात् । अन्यदी- पैकेन्द्रियः शरीरान्तरगतस्याऽऽत्मीयत्वादुपलब्धेरन्धमधिरादीनाममावः स्यात् । वर्ग- विशेषव्यवस्थया च कर्मचोदनाभेदो न स्यात् । एकस्यैवाऽऽस्मनस्तेन तेन शरीरेण संबध्यमानस्य सर्ववर्णोपपत्तेः । आत्मनानात्वे त्वदोपः । सर्वेषामपि च सर्वगतत्वे मूर्ति- रहितत्वात्समानदेशवृत्यविरोधः । तदपेक्षयैव च चैतन्यात्मकत्वाद्यविभागाचोपनिप. भारते इति ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमते- [अ०९पा० १०२] teater riject, as there will have to hea ripar यत्र समवतमासीद, तद्विनष्टं द्रव्यम् । तस्य विनाशाचदपि विनष्टमि- त्यवगम्यने । आयोऽप्यविनष्ट इति चेन्न । भस्मोपलम्मनात् । सन्यपि भस्मन्यस्तीर्तिचन्न । विद्यमानोपलम्भनेऽप्यदर्शनान् । फलक्रिया लिङ्ग-. मिति चेत् । एवं सत्यदर्शन समाधिर्वक्तव्यः । सौम्यादीनामन्यतमन्न- विष्यतीति यदि चिन्त्यते, कल्पितमेवं सति किंचिद्भवति तत्रापूर्व वा कल्प्येत, तद्वत्पविशेषकल्पनायापस्ति हेतुः, न विशिष्टकल्पनायाम् । रस्वकारम्यन्यवहारः । कथं पुनानात्वेऽपि सर्वेषां सर्वशरीरः संबन्धादन्यदीयमुखदुः- खाद्यनुपलब्धिः । के चित्तावदाहुः- यया शरीरमानेऽपि मातृगर्मात्मवर्तिनाम् । मुग्वादीनां व्यवम्येवं सर्वत्रेपा मविध्यति ।। शरीरपरिमाणात्मवादिनोऽपि रिलायं तुल्यो दोपम्तम्यापि गर्मात्मसमानदेशत्वान्मा. तृक्षेत्रनम्नहतानि मुखादीन्युपमेत । तत्र यस्तम्य परिहारः स सर्वात्मनां सर्वशरीरेषु मविन्यतीत्यविशेषः । ययनोपपत्तिरुच्येत न तु परपक्षसाम्यापतिरेवोपपातस्तस्य च तव चोम्योरप्यन्येन पर्यनुयोगात् । अपि च तस्य त्वगिन्द्रियपरिमाणत्वादन्तःशरी- रावा बाह्या वाऽऽत्मनोऽनम्युपगमान्न। गर्भशरीरेण मातृक्षेत्रझम्य प्रापिरस्नि येन तुल्यदीपना म्यान् । तम्मादेव परिहर्तन्यम् ।। देशमाप्त्या यदीप्येत मुखादेल्पमोग्यता । ततो दोषः प्रसन्येत योग्यमोगे त्वदुष्टता ॥ यदि ह्यात्मनः मुखादीनां च समानदेशलक्षण एवं संवन्ध उपयोगकारणमिप्येन तनोऽयं दोप: स्यात् । इह तु चक्षुरादीनाभित्र क्षेत्रज्ञयोग्यतालक्षणः संवत्वः । तत्र ययैव त्वगिन्द्रियेण स्पर्शममानदेशानामपि रूपादीनामग्रहणम्, एवमन्येनाऽऽत्मनाऽन्यदी. यधर्माधर्मोपात्तमुखदुःखाद्यग्रङ्गम् । तम्मादात्मवादोकम्पम्वामिमावत्यवस्थानादोषः । एवं सर्वगत्वासिद्धमात्मनो निश्चटत्वम् । अय द्वयवदानममदेनमाप्तीत्तत आह-तद्विनष्ट- मिति । न च सम्पाविनाश. ! नद्विपरीनद्रव्यावशेषमात्र अस्य प्रमनिकन्या हेतुः कश्चिदम्नियेन न गृह्येत । अपार्यापत्त्या ग्रहणप्रतिबन्धादि कम्प्येन तथाऽपि सत्य पूर्वाद्वहुतरमदृष्टं दृष्टविपरीत च करसयिनन्य, तावदविनष्टमाम्ने, तथा न दृश्यते, तपा प्रनिबन्धहेतुः, नम्याप्यदर्शनानिमित्तं चेत्त्ये तम्य तम्यान्यदित्यनवम्या, तया क्षणिकम्प फर्मशः म्यानमनुपलब्धिकारणं च प्यमित्यनिगौरवम् । , मम्नीनवे इति पटानम्। विधेयकल्पनाया इदि पाठान्तरम् ।

·[अ०२पा०१२०१० मीमांसादर्शने । (ope to the three thalam) अनाश्रितं कर्म भविष्यतीति चेत् । तदपि नारशमेष- स्वभावान्तरक- ल्पनेन देशान्तरं न मापयिष्यतीति तादृशमेव । तस्माद्भङ्गी यजिः, तस्य भङ्गिलादपूर्वमस्तीति । किं चिन्तायाः प्रयोजनम् । पदि द्रव्यगुणशब्दा अग्यपूर्व चोदयन्ति, द्रव्यगुणापचार न प्रतिनिधिरुपादातव्यो यथाm तर्हि पूर्वः पक्षः । यथा तर्हि सिद्धान्तो व्यं गुणं या प्रतिनिधाय प्रयोग गोऽनुष्ठातव्य इति ॥ ५॥romitramariya reg of as marcorted my to onts denoting retinty, [२] नानि , गुणप्रधानभूतानि ॥ ६ ॥ सि० ॥ अवगतमेतद् भावशब्दाः कर्मणो वाचका इति । बहुमकाराश्च भावशब्दाः । यजति, जुहोति, ददातीत्येवंमकाराः । दौग्धि । पिनाष्टि, विलापयतीत्येवमादयध 1 तेपु संदेहः । कि सर्वे प्रधानकर्मणो विधा: यका उत केषित संस्कारकर्मण इति । भावार्यत्वाविशेषाव सर्वे Preparatory Sheanais met एवमनावितकावस्थानक्ल्पनायाम् । अथाऽऽस्माश्रितमेव संयोगविमागावकुर्वदा- सीत् । तत्रापि दृष्यविपर्ययादृष्टकल्पने स्याताम् । तस्माद्वरमपूर्वकल्पनमेवेति प्तिद्धं मूला. धिकरणप्रयोजनम् । द्रव्यादीनां फलसंवन्धे नेपामदृष्टार्थत्वाकर्मणामिव प्रतिनिध्यभावः ! कर्मफलसंबन्धे तु द्रव्यादेः कर्मोत्पत्त्या दृष्टावासामानकार्यत्वज्ञानादस्ति प्रतिनिधिः । कथं तर्हि पूर्वपक्षकादिनः प्रक्रान्तापरिसमाप्तिदोषाभावः । समापनीयमेव कर्म येन केन विव्येण | Hशोपादाने तु न यतितव्यं सशादपि फलाप्रा, कर्मणश्चाविहि. तसाधनविशेषस्यानपोक्षतसदृशत्वाथेन केन चिसिद्धेः । न च तत्पूर्वद्रव्यस्य प्रतिनिधि- रित्युच्यते । भन्यार्थत्वाइसादृश्याच । पूर्वद्रव्यं हि फलाय प्रवृत्तमासीदिदानीमानी- यमानं तु प्रत्यवायपरिहाराय नैमित्तिकफलाय वा प्रवृत्तस्य कर्मणः सिद्धयर्थमिति । नामधेयसिद्धिरपि प्रयोजनमेव । सा तु पूर्वोक्तत्यान प्रदर्शिता १.५ १. ('इत्पाधिकरणम् ॥ २ ॥ एवमाख्यातमेदानुसारेणापूर्वमेदानुगमे सर्वत्र प्राधे तदपवादा गुणप्रधान विवेका- रम्मः। तत्र तावत्--- आस्त्यातत्वाविशेषेण भूते न्यार्थनन्मनः । सिद्ध च साध्यताशक्तेः सख्यिातप्रधानता || यापद्धि प्रयोननकरुपनं तत्सर्व धात्वन्याय्यं प्रयोजनवच्च प्रधानमपूर्वसाधनं च। तेन यज्यादिवदेवावहन्त्यादीनामपि ब्राह्मादिमिनिमयोऽर्थः । अतश्च तेऽप्यपूर्वसाधन- मिति । अयोध्यो- ·। , - सतन्त्रवातिषशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १३०३) मधानकर्मणो वाचका इति प्राप्तम् । ततो ब्रूमः। तानि द्वैधं भवितुमईनीति द्विप्रकाराणि, कानिचित्प्रधानकर्मणो वाचकानि, कानिचित्संस्कार. कर्मणः । एवमपि सण्पिर्धवन्ति, अर्थवत्वे सति सर्वेभ्यो न शक्यम- पूर्व कल्पयितुम् । अतो न सर्वाणि प्रधानकर्मणो वाचानि ॥६॥ यैव्यं न चिकीर्ण्यते तानि प्रधानभूतानि व्यस्य गुणभूतत्वात् ॥ ७॥ एवं सत्यस्पीयस्य दृष्टरल्पना न्याय्या । ननु न विनिगमनाया हेतुमवगच्छामः कुतोऽपूर्व कुतो नेति । तदुच्यते । यै वर्मभिर्न द्रव्यं संस्कर्तुमिप्यते, उत्पादयितुं वा, तानि प्रधानभूतानि प्रधानकर्मणो वाचकानि । द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् । द्रव्यं हि गुणभूतं, कर्मनिर्व रीप्सिततमत्वात् ॥ ७॥ यैस्तु द्रव्यं चिकीर्यते गुणस्तन प्रतीयेत तस्य दव्यप्रधानत्वात् ॥ ८॥ यैस्तु द्रव्यं चिकीर्घ्यते, गुणस्ता प्रतीयेत कर्म । युतः । तस्य द्रव्य प्रधानत्वात् । प्रत्यक्षं यजेतेत्येवमादिभिर्द्रव्यं न चिकीर्घ्यते । तस्मात्ता नि प्रधानकर्मणो वाचकानि । द्रव्यस्य गुणभूनत्वात् । पिनष्टीत्येवमा. नामाख्यातार्थसबन्धे यदक्लप्तप्रयोजनम् । तस्यादृष्टार्थता युक्ता नेतरस्याप्रमाणिका ॥ सर्वत्रैव द्रव्यर्मसबन्धे कर्मणा द्रव्येण विनाऽनुत्पत्ते प्रथम ताबद्र-यं कर्मोत्पादयत, दृष्टोपकारिस्वात्तदर्थमाभासते । तत्र कचिद्भूय कर्म परावृत्य द्रव्यस्योपकरोति क्व चिदात्मलाममात्रमनुभवति । तद्यदाऽऽत्मलाभमात्र तस्य दृश्यते तढा साकाक्षत्वाददृष्टं क्पयितु शक्यते । यदा तु कार्यान्तरोपयिकेन दृष्टेनेव तण्डुलनिवृत्त्यादिना द्रव्योप कारेण निराकाक्षी भवति तदानीमदृष्टकल्पनावसरामावादन्यथैव विधानार्थवत्त्वोपपत्तेर्ना दृष्टसाधनत्व प्रतीयते ॥ ६ ॥ ये सर्मपित्या स्वरूपलो आंतो का न कर्तुमिप्यते यथा प्रथानादिभिस्तानि स्वसा धनानि प्रति प्रधानभूतत्वादृष्टार्थानि भवन्ति ॥ ७ ॥ ये पुनग्यमुत्पाद्यते यथाऽऽधानेनाग्नयोऽवाच्यन्ते म्यिन्ते वा यया वरणेनविभ सस्त्रियन्ते, यथाऽवहन्तिना ब्रीहय , पेपणेन तण्डुलरास्तानि गुणभूतानि प्रयोजनवव्य- सस्कृतेरीप्सितत्वात् । यदा दृष्टार्थमदृष्टार्थ चोमयथाऽपि तुल्यवदनुष्ठीयेत तदा किं प्रयो. मन चिन्ताया ।

·मीमांसाद २०२पा १०३) han b. testing of a 7h wa दिभिव्यं संस्क्रियते । तस्मात्तानि गुणकर्मवचनानि । एप एवं विनि- गमनायां हेतुः । प्रयोजनं तु पूर्वस्मिन्पो प्रयङ्गग्वेऽपि चरौ ब्रीहय उत्पाद्या अवघातार्थत्वेन, सिद्धान्ते नोत्पाद्याः ॥८॥ तदुच्यते । प्रयहवेऽपि परावतिटेशप्राशो ग्रीहिसाधनक एवावहन्तिः कर्तन्यन पूर्वपक्षे । कुत. प्रधाने हि श्रुतं दन्यं नागद्रव्यस्य बाधकम् । प्रयानेज्याज्यवत्तेन हन्ता स्याद्री वाधनम् ॥ सिद्धान्ते तु वाध्यन्ते । कुत.- प्रधानापयिक द्रव्यं संस्काररपि युज्यते । तेन हन्त्यादिमि. सः संस्कर्तव्याः प्रियङ्गवः ।। ननु च पूर्वपक्षेऽपि प्रधानप्रयुक्त्रं ह्याश्रयत्वेन प्रस्तावप्रयोजकत्वात्यावे चरी प्रधानेनागृह्यमाणान्त्रीहीनवधातो न लमते । नेतदेवम्-- तुल्यो हि नहिसन्यः शान्तावागावघातयोः । वानिनेण्यादि तुल्यं च नाप्रयोजकलक्षणम् ॥ 'श्रीहिभिर्यजेत' 'मीहीनवहन्ति' इति तुल्ये चोदने, तत्रेय प्रयोनिकेयं नेति नास्ति विशेपहेतुः । न च वानिनादिवठवहन्तरेनुनिष्पादित्वम् । न च पंढकर्मवत्परप्रयुक्तप- कृतकहायन्यनिनिराकासत्वम् । न चक्देशदस्यत्वमुत्तरार्धादिवत् । नापि युरोडाश- कपालेन' इतिवदामिधानमत्वम् । तम्मादवहन्तिरपि प्रयोजकः । न चाम्मिपक्षे नियोगतो यागार्थी एव धीहयोऽहवन्त याः । लौकिकरपि कर्मसिध्यविशेषात् । न चान प्रकृतग्रहले प्रमाण, प्रकरणम्याविशेषत्वान् । न चाधिकाराद्विशेष: 'तुल्येषु नाधिकार स्थात्' इति न्यायात् । संस्कारपक्षे तु लौरियानामानयतये नासम्बार्यत्वादपूर्वसाधनविशेषणत्वेन कयंधिप्रकृतमहणं शेन मविप्यनि । न चाऽऽराद्रुपकारकत्वेऽवहन्तेगिम्येव लौकिक. साध्यमानस्य किंचिदानपत्य. मिति श्रातत्याद्रीहिमात्रमहणमेव युक्तम् । धर्ममात्र प तदाऽवहन्तिः सपिधावहन्ति- परसदेव च यो नाऽऽतण्डुलनिवृत्तः । प्रधाननीहीगा च दलनादिमिरपि तण्डली. माय. म्यात् । सान्नाय्योगाशयानाइत्वमपि चास्य प्रकरणाविशेषातया मवतीति तद्वि. कारप्वपि प्रयोचन्य इत्यादीनि प्रयोजनानि ॥८॥ (इनि तानियाधिकरणम् ॥ ३४) ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०म०४) art of the kind army ashes a matinat instance [] धर्ममात्रे तु कर्म स्यादनिर्वृत्तेः प्रयाजवत् ॥ ९ ॥ पू० ॥ सुनः संमोर्टि, अग्नि समाप्टि, परिधि संपार्टि, पुरोडाशं पर्यनिफरो- ति, इति श्रूयते । तत्र संदेहः । कि पर्यग्निकरणं संमार्जनं च प्रधानकर्म, उत गुणकमेति । किं तावत्माप्तम् । तदुरुयते । कर्ममात्रमेवंजातीयक- मपर्याप्तं यत्ययोजनस्य दृष्टस्य, तद्धर्ममात्रमिति ग्रूमः । तत्र प्रधानकर्यत्वं स्पात् । कस्माद । अनिश्वरूपकारस्य । न होजातीय द्रव्यस्पोप- कारकम् । द्रव्य त्वेजाप्तीयकममिनियगुणभूतम् । तस्य गुणभू तत्वादिदं मथानभूतम् ।। ९ ॥mamatarnar तुल्यश्रुतित्वातिरैः सधर्मः स्यात् ॥ १०॥ सिं०॥ वाशब्दः पवं व्यावर्तयति । इसरैर्मुणकर्मभिः सधर्मः स्यादेवं जाती- यकः । यया नीहीनपहन्ति तथा । कुतः । तुल्यश्रुतित्वात् । तुल्या हि द्वितीयाश्रुतिरेपा द्रव्येषु । यथा श्रीहीनवहन्ति इति । एवम्, अमि संमा- Eि, पुरोहान पर्यग्नि करोषि इति । किं गुणकर्मणि द्रव्ये द्वितीया दृष्टेति। यतो द्वितीयादर्शनादिहापि सामान्यतो दृष्टन गुणकर्मता । नेति बमः । द्वितीया विभक्तिः पर्तुरीप्सिततमे स्वर्यते । सा चे द्वितीया विभक्तिः। शुक्परिध्याग्निपुरोडाशसमार्गाणामुत्तरोत्तरप्रधानप्रत्यासात्तिभेदेनोदाहरणपृयक्त्वम्। एत. दुक मवनि- दूरेणापि प्रधानाना यद् यमुपकारकम् । तेनापि कर्मसन्धान प्राधान्य प्रपद्यते ॥ तत्र पूर्वपक्षवादी पूतिनैव 'येय न पिकीयॆने' इत्यनेन प्रधानकर्षलक्षणेनाऽऽह- दन्येण निप्पादित कर्म न किंचित्तस्य प्रत्युपपुर्वदृश्यते । तस्मात्प्रधानमै समार्गप्रो. क्षणादीति ॥ ९ ॥ व तमुणकर्मक्षण यद् द्रयचिकीर्पा नाम, उपकारलक्षणशेपत्वप्रतिषेधात् । ताद- ध्यलक्षण हि श्रुत्यादिप्रमाण तत्, न प्रत्यक्षाद्युपकारनिमित्तमिति वश्याम । किमर्थ पीपरपन्यन्ता । तदुच्यो- अन्यन सिद्धशेपाणा येपा दृष्टोपकारिता । तेपा नार्वमनीनि हन्त्यादीनामुदाहृति ॥ या द्रव्यविकारया गुणमावम्मत्र नापूर्वभेद प्रनिपत्तन्य इनि यावत् । पूर्वपक्षवादी निदेव-गुणकर्मरक्षण मत्वा समार्गादिशु तदपइन्प्रत्यवस्थितवान् । सिद्धान्तार्थप्रायन्तु ११० प्रा० (३-३-१) ३ पा १ १२) अति शप ।

·~ TE chork [अ०२पा००४) मीमांसादर्शन। तत एव तदीप्सिततममिति गम्यते । तचैदीप्सिततम, कर्म गुणभूतम् । यद्यपि प्रत्यक्षादिभिर्गुणभावो न गम्यते, श्याणान्तरेण शब्देन गम्यते। तस्माद्रुणमूतमेवजातीयकामिति ॥ १० ॥ द्रव्योपदेश इति चेत् ॥ ११ ॥ इति चेत्पश्यसि, द्वितीयादर्शनात्मधानभूतमत्र द्रल्यमिति । नैतदेवम् । गुणभूतेऽपि द्वितीया भवति । तथा हि दृश्यते । सपज्जुहोति, मारत जुहोति, एककपालं जुहोति, इति ॥ ११॥etimeterinema, न तदर्थत्वाल्लोकवत्तस्य च शेपसूतत्वात् ॥ १२ ॥ न गुणभुतेऽपि द्वितीया । एवं ह्यमियुक्ता उपदिशान्ति-कणि द्वितीया, कर्तुरीप्सिततमं कर्म इति । न च लोके गुणभूते कचिद् द्वि- तीयां पश्यामः । यदपि च तण्डुलानोदनं पचेति, ओढना तण्डुलान् सर्वत्र श्रुत्यादिमिरवधूने तादर्थे पश्चादुपारदर्शनं तदमावेऽदृष्टकल्सनं वा । तसि. ततमत्ववाचिन्या द्वितीयया द्रव्यप्राधान्यद्वारेण क्रियाशेपत्वे प्रतिपादित हन्त्यादीना दृष्टार्थत्यानराकासयं जातं न तु संमार्गादीनामित्यदृष्टार्थना, न च तावता पूर्वागतशेप- तहानिः ॥ १०॥ परम्त्वाह- अन्वयत्यतिरेकाम्यासुरकारानुसारिता । शेपत्वस्य द्वितीया तु प्राधान्यन्यभिचारिणी ॥ तन्नाम प्रमाण युकं यदशान्तिकम् । अनेकान्तिकी च प्राधान्ये द्वितीया, गुणभूत. द्रव्योपदेशेऽपि दृष्टत्वात् 'सक्तून् जुहोति' इति । तया 'प्रयानशेषेण हवींप्यभिधारयति' इत्यन्तरेणापि द्वितीयामाज्यप्राधान्य दृष्टम् । अतो ग्रोहीनवहन्ति' इत्यत्रोमयसमवेऽप्यु- पारदर्शनहतमेव द्रव्यमाधान्यं न द्वितीयाकृतम् । न च तत्समार्गमोक्षणादिष्यातीती.. हापि द्वितीयया दन्यमेदोपदिश्यतामिति ॥ ११ ॥ तितु तावत्प्रयोगः । किं कारणम् ॥ आचारस्वात्प्रयोगो हि स्मृत्या सर्वत्र वाध्यने । विवक्षानेऽक्या चात्र स्मरणे त्वेकमाना !! यदि पाचारग्यैकमप्यं भी स्मृतयः प्रयत्नेन धायरन् । स एव तु संकीर्णत्वा. दाफुटः म्मरणेन प्रतिपाल्यो । मर्गते व द्वितीयायाः प्राधान्पार्थः । 'कर्मणि द्वितीया' 'कर्तुमिततम फर्मेति । तथा लोकवेदयोः प्रयुज्यते घटं करोति 'नाहीनवहन्ति इनि। पा(२-1-२) २ पा. म. (1-1-17 - ·४१० सतन्त्रवातिप्रशारम्भाप्यसमेते- [अ०२पा० १०४] more barndly or straws संसर्वितीप्सिना एव तण्डुलाः । वल्व नान् शिखण्डकान् कुर्विति । चल्वना एवं तेनाऽऽारण संबद्धा इप्सिता इति तत्राभिमायः । लौकि कश्च प्रयोगः शब्दार्यपरिच्छेदे हेतुर्न बदिमः । या लौकिके जुहोतीति प्रयोगे द्वितीया, शक्यते तन वक्तुमीप्सिततम एव स प्रयोग इति तण्डु राना जुषि, तण्डुलानध होमेन संपन्ययेति लोके भवति हि बहुप- कारा विवक्षा । अन्यायश्वाऽनेकार्थत्वम् । तेन प्रधानभावेन सिद्धा सती द्वितीया गुणभावेन क्ल्प्येन । वेदे तु कथ द्वितीयानिर्दिष्टे गुण भाव इति । द्वितीयानिर्देशात्माधान्यमेवावगन्छामः । एषमत्रगते प्राधा; for the Wee how elle entrance feste di mercado logo यानि च लोरे व्यभिचाराशङ्कास्थानानि तान्युदाहरति तण्डुलानादन पच बल्बज्ञान शिखण्डमान् कुरु तण्डुनगन। जुहुधीति । तण्डुलचेल्वरिति च प्रयोक्तव्ये या द्वितीया प्रयुज्यते तनून तृतीसमानार्था सेति गम्यते । तत्रोच्यते-- सवें पारादिमनन्धे द्वयाकाराम्तण्टलादय । प्राधान्याशमुपाय द्वितीया तर वय॑ति ।। यता पाान्तरभूनोंदनशिखण्टक्साधनलेन तण्डुलवस्वना विक्ष्यन्ते तदा तृती- थान्तपदमानो भवन्ति । यदा तु भोननयोग्यौदनावस्थापरिणतिरूपेण तण्डुला, मार्दवो त्पत्य च शिखण्डकारेण ववना श्यन्ते । तया वेदवाक्यावगतगुणभावाश्च ते द्रयसाधनकेऽग्निहोत्रे सुग्वण्डितास्तियन्तो रम जीयत्वात्कन्याश्चिद्र मण्या स्वामशोमादर्शनार्थ (ण्टु होमप्तबन्धित्वेनाभिप्रेता सैव प्रेप्यति गुणमामा वा यजमान तण्डुलानद्य जुहुधीति, तदा द्वितीयार्थमाक्त्व भवति । भवति हि लोके रह पारा विवक्षेति । गुणभूतेऽप्यः केन चित्कारणेन कश्चित्प्राधा- न्याशो विवश्यते तथा प्रधानभूनेषु गुणाश । ला चिदुभी क्दा चिन्नोमी । न च यद्विवक्ष्यने तच्छन्नाभिपात यमित्यस्ति प्रमाण, विवक्षासपत्त्य तु लक्षणा धुपाया नराश्रयण न स्वार्थत्याग । नम्मात्प्राधान्यमेव द्वितीयार्य । क्य तु सक्त्वादिषु गुणत्वमिति । तदुच्यते प्राधान्यमेव तनाएं हिनाया वदति म्वत । विरोपात्तन सक्यो गुणमावस्तु लक्ष्यते द्वितीया तावकर्मत्व प्रधानरूपमात्मशक्त्या वदनि, तत्विह पलयता कारणान्तरेण विश्यमानत्वानाऽऽनीयते । नेन नु नु पारस विशेषा मकस्वायत्कारकमामा-यमविनामृत नयर नद्रविद्धत्वाद्विवश्यते । ततावानों विज्ञायने होमम्य कारक सचर इति । न च सामान्य निशिष “यवहारसममिनि विशेषापेक्षायो रणत्वं भविष्यनि । 1 - ·marne mepropoth: AL seg sene any purpose पा मामासादर्शनhinmen न्ये बलीयसा हेतुना नास्ति प्राधान्यमित्यवगम्यते । कृतः । न होमस्य कनवित्मकारेण सत्वर्थताध्यकल्पते । कुतः । सक्तूनां नियोजनस्यास् न सक्तनामन्यत्मयोजनं दृश्यते श्रूयते का । यदि वा होमस्तदयों हो. मोऽपि निष्प्रयोजनः । अथाऽऽरादुपकारको होमस्ततः प्रयोजनवान् । ज्योतिष्टोमप्रकरणे पाटाद् गम्यते प्रयोजनबत्ता, नाप्रयोजन इति शक्य. ते वयतुम् । प्रयोगवचनेन हि स आकाक्ष्यते । ननु सक्तुनायपि प्रक- रणपाठात्मयोजनववं भविष्यति । को वा चूते-नेति।प्रयोजनबत्तेव। "प्रयोजनवत्वन्तु होममभिनिर्वर्तयतां नान्येन प्रकारेण । ननु तेऽपि प्रयोगवचनेनाऽऽकाक्ष्यन्ते । तदुन्यते । न द्रव्यं तेनाऽऽझाइश्यते । इतिकर्तव्यता हि स आकाशति । होपधेतिकर्तव्यता, न द्रव्यम् । ननु होमे कृते सक्तुभ्योऽदृष्टं निप्पत्स्यते । नास्त्यत्र प्रमाणम् । "namratastanasanteract 'द्रव्याणां कर्मसंयोगे' इति मूतमन्यसमुच्चारणन्यायात् । कयं पुनः सनुप्राधान्यविवक्ष विरुध्यते । तदाऽऽह- भूतमान्युपयोगं हि संस्कार्य द्रव्यमिप्यते । सक्तवो नोपयोक्ष्यन्ते नोपयुक्ताश्च ते कचित् ।। यस्य हि द्रव्यस्य व चिदुपयोगो निर्वृत्तो भविष्यतीति वाऽयधार्यते तसंस्कारा हत्त्वाकर्म प्रति प्रधान्यं प्रतिपद्यते । यापुनोपयुक्तं नोपयोक्ष्यते वा तर संस्कारी निष्प्रयोजन इति तद्विधानवाक्यानर्थक्यप्रसादः । तेनामी सक्तयो न होमात्मा गुपयुज्यन्ते नोवं, भस्मसादावादरमविनियोगश्चनाभावाच । तत्र समस्तं वाक्यमन पकं भवतु द्वितीया का लक्षणावृतेति, स्थितत्वाद्वेटप्रामाण्यम्य लक्षणा प्रहीतन्या । मुस्वार्थप्रयोगो प्रोत्सर्गिकत्वादपवाददर्शनेन भ्रान्तित्वं प्रतिपद्यते । सर्वव लक्षणाश्र- रणमानर्थक्यप्रसङ्गनिमितम् । अन्यथा मुख्यापिपत्तेः । तेन विरोधारसक्तुसाधनाहोमविधान प्रकरणसंबन्धि गृह्यते । ननु सक्तूनापपीनि. होमवन्तः सत्वोऽपि ज्योतिष्टोमम्योपकृत्याऽर्थवन्तो भविष्यन्तीत्याह । सिद्धान्तवादी तुच्छलेन होमसापनीभूतानामेवार्थवत्तमम्युपगच्छति को पा ब्रूते नेति । सर्व- वन॥ ट्रयाणां वाक्यमंयुत्त क्रियानिनाद्विना । न प्रयोजनम्त्यन्यत्कर्षमावाद्यसंगतः ।। यया होमः क्रियात्मात्यान्विमित्यपेक्षमाणः प्रधानमयभावेनेत्यमनुप्राहकन्येन गृयते नवं वन्यम् । न च तामादृष्टासना, क्रियानिर्थिवादपूर्वाणाम् ।

·उत्त Prae ४१२ संतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०२पा० १०४] he strength of the sand decoration, it and not he poomble to end (the Agent or the sacrue) ननु द्वितीया विभक्तिः, प्रमाणम् । न हि द्वितीया विभक्तिहोमस्प सक्त्वर्थताज्ञापयति । न सक्तवः प्रयोजनवन्त इति भवेद्धोमः सक्त्वयः, होमसंबद्धाः सक्तवः म्युरिति । भवन्ति होमे कृते सक्तको होमसंबद्धाः । न होमस्य सक्त्वर्थता निषयोजनेषु सक्तुपु घटते । सक्वतावचनं तु न पुरुषस्योपकारके न तोः । तदुनर्यकमेव स्यात् । न च तद्वचना- च्छक्यमन्यत्वल्पयितुम् । स एव द्वितीयान्तः सक्तूनां होमस्य च संबन्धं करोति । संवन्धे च सति 'द्रव्याणां फर्मसंयोगे गुणत्वेनाभि- संबन्धे' इति भूतत्वाद, गुणमा च तृतीया । तेनोच्यते 'तृतीयायाः स्थाने द्वितीयेति । तेन तदर्थत्वादोमार्थत्वात् सक्तूनां न माधान्य द्वितीयासंयोगेऽपि । एवं सत्यवचनम् । न चावत्यै सत्यानर्थक्य- मित्युच्यते । तस्य च पुरोडाशादेर्यागादिषु शेषभावः, तेन प्रयोजन- वन्तः । तत्र संस्कारो नानर्थकः । न म दृष्टोपकारायेति चेत् । अह. हायों भविष्यनि । अदृष्टोऽपि संस्कारोऽस्तीत्यगम्यते लोके, यथा tradkeinar Tearcanagar यत्रापि तावद्रव्यं साक्षात्फलाय चोद्यते यया । गोदोहनेन पशुकामस्य ' इति तत्राप्यन्यप्रयोजनक्रियाद्वारमन्तरेण नापूर्व भविष्यति । किमुन यदा न कम्य चिदहा- स्वेन सक्तव भूयन्ते । न च किं चित्कल्पनाप्रमाणमस्ति । द्वितीयेति चेत् । न हीत्यु. तरम् । द्वितीया हि सक्तूनां प्राधान्यं वदन्ती होमं तदर्थ कुर्यान्न सक्तुभ्योऽपूर्वमिति प्रतिपत्तिम् । तेन द्वितीयाप्रसादाद्भवेद्धोमः सत्वर्थः । क्यं नाम होमव्याताः सकवः स्युरिति । नान्यम्मै प्रयोजनायाश्रवणान् । ते चामी भवन्ति होमे कृते सक्तवो होमसंबद्धा इति प्रागेव प्रयोननलाभात्पर्यवसिना द्वितीया निष्प्रयोजनेष्वपि, होम प्रति प्राधान्यमात्रेण वर्मत्वसिद्धेः । तत्र सिद्धे वाक्याथै पश्चान्न पुरुषम्य नोर्वोपयुज्यन्त इति ज्ञात्वा तद्वचनाद्वाऽदृष्ट कल्प्येत प्राधान्यज्ञान वा भ्रान्तिरिति । नत्राऽऽह-नच पतद्वचनाच्छापपपत्कल्पयितुमिति । प्राधान्याविवक्षव न्याय्या । ततश्च तृतीयासिद्धिरिति मत्वा महाभाप्यकारेणोक्तं तृतीपापा: स्पाने द्वितीयति । तेन वपम्य होमसमागयो, सक्तूनां निष्प्रयोननत्वेन तदर्यत्सत् , पुरोटासाटेश्वान्यरोपमावेन पर्यनिकरणादिपधाराईत्वात् । दृढे च शास्त्रा. उपस्थिते दृष्टोपारामावेऽप्यष्टकल्पना भविष्यति । लोकेऽप्यार्थाः संसारा आचाराद्गम्यन्ने यथा ग्रामान्तगटागताना शान्त्यर्थमग्निवणदत्यक्षतामृते शिरस उपरि नामण मुनिदेशनिष्ठापनं च। . १(म. पा. १०, ·HD M अHOME निकाय भामाशान एनnatkar Mougins entreret 572-13/artisment Funcatuatant) प्रायान्तरादागतानां पुरुषाणां पर्यनिकरणेनादृष्ट उपकारः क्रियत इत्यु- च्यते । लोके च नानुपपत्तिः । China un asfalas tur archetype) । प्रयोजनं च वरुणप्रयासपु श्रूयते शमीमय्या सुचो भवन्ति हिरण्यग्यो वा इति ।' प्रकृतौ नानाटामुक्समार्गसाध्यमपूर्वमिति नानासमुच उत्पादयितव्याः संमार्गार्यत्वेन यथा पूर्वपक्षः । यथा तर्हि सिद्धान्तः, शमीमध्य एव हि हिरण्पय्यो वा संमाया: 1 तथा यत्र वाणवन्तः परि. घयस्तत्रापि पालाशा उत्पादयितव्याः पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते वाणवन्त एव संमायाः । अवमये च पूर्वपक्षे उत्पादयितव्योऽग्निः संमार्गाय, Alone न चास्यानुपपत्तिराचारप्रामाण्यात् । तेनादृष्टार्थानामपि तुल्यश्रुतित्वात्सिद्धो गुण. भावः । नन्वेवं सति सर्वत्रः प्रयोननवताकृतमेव द्रव्यप्राधान्यमिति न वक्तव्यं ' तुल्य- श्रुतित्वात् ' इति, दयितन्यं वा यत्र प्रयोजनवत्तानिरपेक्षं द्वितीयाकृतमेव प्रापान्य केवटतृतीयाकृतो वा गुणमाव इति । तदुच्यते । प्राधान्ये तावत् : ऐन्या गार्हप. त्यमुपतिष्ठत ' इत्यत्र लिझादिन्द्रार्थत्वावगतगार्हपत्यकवाक्यत्वाच तत्साधनकेन्द्रोपस्या- नप्रसके केवल द्वितीयाकृतमेव गार्हपत्यप्राधान्यम् । तथा · सूक्याक्न प्रस्तरम् ' इत्युमयोः प्रयोजनवत्त्वाविशेपे केवलतृतीयाकृतमेव सूकवातस्य परतरमहरणाइत्वम् । तेन विमक्तिभिरेयाहारिमायेऽमिधीयमाने निष्प्रयो- जनत्वमपवादो न तु प्रयोगनसदसद्भावेनासाङ्गित्वमिति विवेकः । प्रयोजन त्वधिकर- णस्य न सम्पगनुमन्यन्ते ! तथा हि- खुमात्रायनुवादेन शमीमय्यादिचोदितम् । ज्ञायतेऽङ्गप्रधानार्थ पूर्वसिद्धान्तपक्षयोः ।। प्रियङ्गयो ह्युत्पत्तिवाश्यात्केवलप्रधानार्थत्वेन ज्ञायमाना युक्तं यदनेषु न मवन्तीति । शमीमयत्वादि तु गादिमात्रानुवादेन विधीयमानं सपा वा शेषत्वस्यातत्प्रयुक्तत्वात् । इत्यनेन वाक्यसंयोगवलीयात्वात्प्रकरणगम्यप्रधानार्थत्वनाघेनाङ्गप्रधानार्य विज्ञायते । न चात्र विशेषणं किं निदुपात्तं येन प्रधानगतयुगादिमात्रप्रतीतिः स्यात्, सदपि बोद्दिदयमानविशेषणत्वान्न विवक्ष्येत । तस्मात्पूर्वपक्षेऽपि यानि च प्रभानसंबन्धीनि खुगादीनि यानि चाऽऽरादुपकारकसं- मार्गादिसंबन्धीनि तानि सर्वाणि शमीमर्यात्वादियुक्तानीत्ययुको नानाअनुसंमार्गः। स्यादेतत् । 'मुल्यापो वाऽहस्याचोदितत्वात् ' इति वैकृतविशेषाणा केवलप्रधानार्थत्या. नेहानप्रधानार्थता भविष्यतीति । तदयुक्तम् । - + ·४१४ सतन्त्रवातिफशायरभाष्यसमेते - - [अ०२पा.१०४] ET वास्योपात्तप्रधानार्थसबन्धो यत्र गम्यते । ततद्वक्ष्यते नात्र तादृशश्च प्रतीयते ।। यज्ञायणं च काभ्या इष्टयस्ता उपाशु पर्तव्या' इति हि प्रधानरेव का भ्यशळोपात्तरपाशुत्व सवध्यमानमङ्गस्याचोदितमिति वक्ष्यते, न चात्र तादृश प्रधा नसयोग इति वपन्यम् । ननु चाऽऽतिदेशिकत्वाटप्राप्तावस्थेप्वनेषु शमीमयीत्वाद्युपदि- श्यमान प्रधानमात्रार्थ मवेत् । नाहत्येव भवितुम् । एव हि स्थास्यति । वलोपकारसाकाक्षा प्रथम प्राकृत सह । सबध्यन्ते समीपस्थ विकारा प्रोइझ्य चोदितम् ।। अवश्य चानेकार्थविध्यनुपपत्ते जुगादीन्यनुवदितव्यानि । तेन प्रत्यक्षोऽपि सन्नुपदे- शोऽतिदेश तावत्मतीक्षते । तत्र यावता कालेन प्रधान गादीनि प्राप्नुवन्ति तावतवाङ्ग भुगाटीन्यपीत्यविशेष । किन ॥ यदि प्रधानमानेण शमीमथ्यादिप्तगति । प्राकृत्यस्तु प्रसज्यन्ते प्रयानादिसुचम्तत ॥ य एव हि समानुपा वर्मनोपायस्तेनैव प्रयानादिसुन्वर्जनमपि प्रामोति, म चैत दिए युक्त्यमावात् । यद्यपि च किं चित्प्रधानमाउसबन्धकारण भवत्तथाऽपि सौमिक वेदिदक्षिणान्यायेन प्रसङ्गसिद्धेर्ने प्राकृतजात्युपतग्रहो युज्यते । चि- परिध्यादेश्व कार्येण स्वरूपमुपरक्षितम् । अतत्वार्यम्य समार्ग परिधेर्न कृतो भवेत् ॥ परिधिरित्यग्निपरिधानार्थ द्रव्यमुच्यते । तथा होमाद्यर्थी जुह्वादयस्तन समार्गस्य 'अर्थाभिधानकर्म च' इत्यप्रयोमकत्वमपि शक्य वक्तुम् । ततश्च बाणवत्परिधिश्रवणे यदि तावदपरिहितानेव पलाशारिस मार्टि, अपरिधय एव समृष्टा भवेयु । अथ तानपि परि- दधीत, तत कृते परिधाने प्राकृतार्थता न स्यात् । न च तुल्यार्थाना समुच्चयो दृष्ट । तस्मान परिध्यन्तरमुत्पादनीयम् । अवभृथस्य त्वपूर्वत्व द्यावदुक्तमानपर्यवसायिन साङ्गम्य चाप्सु चोदितम्य केन समार्गेऽसिर्वा प्राप्नोति येनोपायेत । तमादप्रयोजना- न्येतानि । तम्पोदाहरण त्वेव सत्यम् । तर हि 'माप्त तु सवनीयानाम्' इति सिद्धान्तात्पुरो डाशमात्रेणास यमान तरसमयत्वमसवनीयत्वान्न पर्यग्निारणपुरोडाशेन सध्यते । न हि सवनीयाझे सवनीयशब्दप्रयोग । सवनमन्धिविषयवान् । सवनीयाङ्गम्य चासवनार्थत्वार्थत्वात्तत्रापि तु बाहिमयत्व दुर्लभम् । श्रीहिभिर्यत' इति प्रधानपुरो. (म. पा. ८ १० १९ म. ३४) यमीत एप २ (१०४ पा. ११.म. २६) ३ (१.३ पा. ८ भ• २० म. ४२)।

·[म.पा.१०५] मीमांसादर्शने। ४१५ सिद्धान्ते चाप: संमार्जनीयाः । तया पत्रिशस्संवत्सरे तरसमयाः पुरोडाशाः सवनीया इति श्रूयते । तत्रापि पिष्टमयः पुरोटाश उत्पादयित. ज्या पर्यनिकरणार्थत्वेन पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते मांसमया एव पर्यग्निकर्तव्या इति ॥ १२॥ [५] स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावदेवता- भिधानत्वात् ॥ १३ ॥ पू० प्रगं शंसति, निष्फेवल्यं सात, आज्यैः स्तुवते, पृष्ठैः स्तुवते इति गुणवचन स्तवन शंसनं च । यथा इन्दस्य नु वीर्याणि प्रवोचम् । गीतमंत्रमापतिताप्रीत्रकार डाशमात्रेण तेपा संबन्धात् । एवं तहनियतद्रश्यकता पर्यग्निकरणपुरोडाशस्येति प्रयो. जनम् । तदप्ययुक्तम् । तथा सति कास्यमोजिन्यायेन तरसमयपर्यनिकरणेनेव शास्त्रार्यो. पपत्तेः सिद्धान्तार्थसदृशकर्मप्रसङ्गः । तस्मात्कयं चित्प्रकृती ब्रीहिमयपुरोडाशमहणा- तत्साधनलं शास्त्रकृतत्वात्प्राप्नोतीति वक्तव्यम् । तत्रापि त्वेकहायनीन्यायेनाप्रयोजकत्वात् तदभावे लोपप्रसङ्गः । तेनैतदेव प्रयोजन. मित्याश्रयणीयम् । अनियतद्रत्यकत्यं वा । न पान कांस्यभोनिन्यायः संभवति । मान पुरोगाशत्वानभिन्यतः । सवनीयपुरोडाशे कपमिति चेत् । नेवं तत्र पुरो- डाशत्वमिष्ट, वचनादपुरोटाशात्मकमेय मासं पुरोडाशस्य स्थाने वियिते यथा धानादीनाम् । न हि कयं चिदपि मासेन धानादयो भवन्ति । अनश्च श्रेयशवन्या. येन प्रधानमात्रे मासेन पुरोडाशो निवर्तितः । पर्यनिकरणं तु पुरोडाशसाधनकमेव । सत्वनियतव्यको वा कप त्रिद्वा प्रकृतिदर्शनन नीहियवद्रव्यक इति स्थितम् । एतानि च प्रयोननानि सुसमार्गस्य प्रहनी बहुसाधनलात्कपिालन्यायेन नित्वस्य शास्त्रीय- स्वापाप्राविश्रद्धावपि पशुचातुर्मास्येषु तिव्य एव संपाव्याः पूर्वपक्षे। सिद्धान्ते तु सर्वाः, संस्कारस्य प्रतिप्रधानावर्तित्वात् । तथा पशुन्यायेन विवातितकसंख्यत्वादेक एव संपार्टव्यः परिधः पूर्वपले । सिद्धान्ते ' तु स । यत्र न परिविविद्धिस्तत्र विशेषः । एवमेकपुरोडाशे पर्यनिकरणं सर्वपुरो. डाशे १ वक्तव्यम् । तथाऽपि । विशये लौकिक: स्योत्' इत्येवम् ' अग्निमुपनिधाय १.-11-2-३६)11 मर चात्र न्यायः । गुरनियत पापमोना शिष्यस्तु नियन- फापत्रमाशी गुरुचिप्रमाा य, तयोरेकपानभोग्ने प्रयके गुणभूमियानुरोधेन प्रधानमनस्यापि पुरो पात्रोमनमेव न्यायनविरोधान पनि । ३(था. अ.५) भरयनमायेनंत्यप। v (अ.पा. १ ० २.३.)।

·सत्तन्त्रवातिकशावरभाष्यसमते- [अ०२पा० १० wenden (2 whordinate इति । यदेतद् गुणवचनं श्रूयते, किमेतद् गुणभून देवा पति, उत मधानमिति । तत्रोच्यते । स्तुत शस्त्रे संस्कारकर्मणी इति । कुतः। देवताभिधानत्वात् । गुणवचने निर्त्यमाने गुणिनी देवता संकी. य॑ते, नान्यथा तद्गुणवचनं भवति । तत्र प्रत्यक्षं देवताभिधानं गम्यते, देवताप्रकाशेन च प्रत्यक्ष उपकारो यागसिद्धिः । तस्मात् सँस्कारकर्मणी याज्यावत् । यया याज्यामन्वाह, पुरोऽनुवाक्यामन्वाह इति स्तुतिवचनं देवताप्रकाशनेनार्यवत् तद्वदेतढपीति ॥ १३ ॥mamimit अथैन त्वपक्रप्येत देवनानामचोदनार्थस्य गुणभू: a) तत्वात् ॥ १४ ॥ सि०॥ Rampat kwenye families the यदि संस्कारकर्मणी एव स्तोत्रशस्त्रे, अर्थेनापकृप्येत देवतानाम्नश्रो. दनार्यस्य गुणभूतत्वाद् देवतार्थस्य गुणभूतो मन्त्र इति तत्मघानभावे यत्र प्रघानं तत्र नीयत । तत्र मसंनिधी उपरुध्येयाताम् । तस्मादेष Ondor & Potwn (wherety a mantra has to be word at a difft sasat स्तुवते ' इतिवटौकिकाग्निसमार्गकरणं पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु तस्याप्रयोननत्वेनासंस्का. र्यत्वात्सर्वेपामाहवनीयादीनामिति विशेषः ।। १२ ।। (॥ इति संमार्गाधिकरणम् ॥ ४ ॥) . । 'येस्तु द्रव्यं चिकीर्यते 'इत्यस्यापवादत्वेन स्तोत्रशस्लोपन्यासः । स्तुतिरेव स्तोत्रं, शनमपि सेवाप्रगीतमन्त्रसाध्या, गुणगुणिसंबंधकीर्तनं च स्तुतिः शिप्यते । सा च प्रथम गुणगुणिभ्यां निर्वय॑ते । तदमावे शब्दोचारणमात्रस्य स्तुतित्वाव्यपदेशात् । तत्र गुणानां तावदकर्माद्नया निष्प्रयोननत्वादेशान्तेन स्तुत्यर्थता । तन्निर्वतिना तु स्तुतिः किं स्तुत्यस्य स्मारकत्वेन शेपीभवत्युत स्वप्राधान्येनादृष्टार्या भवतीति । किं प्राप्तम् ॥ दृष्टेन क्रसिद्धयर्थी साघयन्ति यतः स्मृतिम् । स्तोत्रशवाणि तेन म्यु. संस्कारा देवता. प्रति ॥ १३ ॥ प्रमाणान्तरविरोधेन दूषणं तावदुच्यते । तथा हि- यद्यत्राविद्यमानार्थो मन्त्रः स्तोतुं प्रयुज्यते । तस्यार्थनापष्टत्वात्प्राप्तबाधः प्रसन्यते ॥ या यद्देवनानामसंयुत्ता स्तुतिचोदना भावनेनि यावत्, चोद्यमानत्वात् , सा तदर्थः परत्वात्तम्मिन्नसनि न म्वार्थ करोनीति तदशेनेन्द्रीस्तुतिमर्माहेन्द्रग्रहयनिमंनिधिमुलाम परेन्द्रग्नप्र गोत् । ततश्च यमर्मनिधिवारः । क्रमश्चात्र ययासंख्येनोत्तरामु पाठः ।

·H [अ०२मा०१०ys, inst the greates in dinated by to दुष्टः पाठ इति पर्युदासतव्यः । कतमः पुनरसो मन्त्रः, अभि त्वा शूर- : स्पेन्द्रः अंगांपों पाइन्द्रम्प अइयजे: संनिधावानातो, यनेन्द्ररतमापक प्येत ॥ १४ ॥mmentammermain namruthamsin Aizawa be the auto वशावा गुणार्थ स्पात् ॥ १५ ॥ न पर्युदासप्याम इमं पक्ष, संस्कारकर्मणी एव स्तोत्रशस्त्रे, देवताभ- धानत्वादेव । यत्तुक्त, प्रगायस्योत्कर्ष इति नन्न । इन्द्रशब्देन महेन्द्रोऽ- मिधायिष्यते, स, एवेन्द्रो महत्त्वेन गुणेन महेन्द्र इत्युच्यते । प्रत्यक्ष होन्द्रशब्दं देवतावचनमुपलभामहे, महत्त्वाचनं च महच्छन्दम् । यथा, बाजा.महाराजा, ब्राह्मणो महाब्राह्मण इति । वशावत् । यया, सा ची एपा सर्वदेवत्या यदजा चशा, चायच्यामालमतेत्य- भावशाशब्देन चोदिते कर्मणि च्छागशब्देन निगमा भवन्ति तव सगुणे घोदिते निर्गुणेनाभिधानं भविष्यति । तेन न भविष्यत्युस्कर्ष इति॥१५॥ न झुनिसमवायित्वा ॥ १६.॥ .. नैसदेवम् । इन्द्रोऽस्य सदस्य देवतेति तद्धितसंयोगेन विज्ञायते । संनिधिन्तु रपतरबोदनयोपस्याने प्रकरणपरामों का 11 १४ ॥ नायं दोपः । किं कारणम् - तत्र मन्त्रोऽपकृप्येत यत्र सोऽर्यान्तरं बने । अभिवत्योऽवत्यन्तु साम्यादिन्दमहेन्द्रयोः ॥ य एव हि अभिवतीमिरिन्द्रः स्तूयते स एव माहेन्द्रग्रहेणेज्यते तर सत्येवा किमित्यपकर्षः स्यात् । न च यावत्का भूतेऽ वियते तत्सर्वं मन्त्रणाभिधातगं, न्यूनमधिकं वाऽसौ यदभिधातुं समय तदभिधत्ते । तेन निर्गुण प्रकाशन गुमस्यातन्त्र সন্ধগতা। নিগলসফাহান। স্ব আসা নি মনুষ্য योरभिधास्पते । ततश्च य एव महेन्द्राब्देनाश्वोदितः स एवेन्द्रशब्देनोच्यत इत्यर्षान्त. रत्ववल्सनाप्रमाणामावात् । तस्मादुत्कपॉपलम्मामावासकारकर्मत्वमेव युक्तमिनि ॥१५॥ तदस्ति निर्गुणेन्द्राभिधानाइनुत्कर्ष इति । प्रसज्यत एवोत्कर्षः । कुतः-- MAM माम इति भनेन च, पार्द पुनरारभत इति वचनावातस्य, नावामृर्च सत्पटिया सस्मा मालपादेन सह द्वितीयाद्या पटिवा तदन्यवादेन मह द्वितीयान्त्याचपटनरूपस्य प्रप्रप. नस्य माहेन्द्रप्रहनिघावागतम्य तददगन्दानगीकारासनिधियाध. सचित । अन्यथा कमतनिधी उपरण्येवातामितिविनानुषपोरिति भार ।

·। ४१८ सतन्त्रवार्तिकशावरमाध्यसमेते- ०२१४० १३०५) न चास्य महत्त्वमपेक्षमाणस्य तद्धितसंयोग, उपपद्यते । तद्धितसंयोगा. or what he semble & Love पेक्षस्य का महत्त्वसंबन्धात् समासकल्पना I aapmania First mattemptaternation, 2mm (९-१२-4 .--.xmundharinik यद्यभेद. प्रमाणेन भवेदिन्द्रमहन्द्रयोः 1 am-em-com ततोऽयं नापनीयत भेदस्त्वम प्रतीयते ॥Romagnesrorary यावयदव्युत्पत्त्या महाश्चासाविन्द्रश्चेत्येवं महेन्द्रशब्दमन्वाचक्षाणैस्तद्धितानुगमः केयेत, तन इन्द्र एय गुणमात्रपिशिष्टोऽम्य ग्रहस्य देवतेति गम्येत । न त्वेवमस्ति । मुदायप्रसिद्धिवन्दीयस्त्वेनेन्द्रव्यनिरिक्तसदिशब्दाभिधेयमहेन्द्रप्रतीतेः । तथा हि- व्युत्पाद्यते महेन्द्रश्चेद्वाक्यमेदादि दुष्यति । अव्युत्पत्ती महेन्द्रायः रपुर वन्त्वन्तरं भवेत् ॥ न चास्य महत्त्वमपेक्षमाणस्येति भवयवव्युत्पत्ति निराकरोति । कथम्---- वृत्तिद्वयेऽपि सामर्थ्य स्मयते हि विशेषणम् । व्युत्पत्त्याश्रयणे चैतदुमयत्रापि दुर्लभम् ॥ समर्थः पदविधिः ' । ' मर्याना प्रथमाद्वा । इति च तमासतद्धितवृत्त्योदि. शेषणम् । अतस्तदमावे नकयाऽपि भवितव्यम् । यदि युगपसमासतद्धितावन्वाख्या- येते ततो नेत्रापि सामथ्र्य सम्यते । कुत - तद्वितेन ह्यसंबन्धो महत्वेऽपक्षिते भवेत् । तस्मिन्नपेक्ष्यमाणे च न महत्त्वेन संगतिः ।। एका मावलक्षणं व्यपेक्षालक्षणं वा सामर्यमुमयथाऽपि सापेक्षस्य नावकरुपते । अपात्वनपेक्षत्वे ह्यन्यनेकार्थतेष्यते । सापेक्षात्वन्यविक्षिप्तो नकार्य प्रतिपद्यते ।। अविक्षिप्यमाणो हि द्वावावकत्र लोलीभाव प्रतिपयेयाताम् । न च विक्षिप्यमाणो, नानात्वे बुद्धि कालुप्यात् । यो ह्यवयवाम्यामेक्त्रोपसहृताभ्यामुभयविशिष्ट एकोऽर्थः प्रति. पाद्यते सोऽपि निरपेक्षाभ्यामेव । सापेक्षत्वे संशयरूपेणकत्रानुपसंहारात् । एवं तावदै. मार्यलक्षणसामीभावः !

·+ २पा०१०५] मामासाशन न च तद्धितार्थे वृत्तस्य महत्त्वसंपन्या-नव समासाथ वृत्तस्य तद्धितसंवन्धः । न चास्मिन्नेव प्रयोगे समामा दृचिरिष्यते, एतस्मि. व तद्धितायें । न चायमिन्द्रमब्दोऽविहितगत स्वार्य वद्धिनार्थेन संव- ध्येत विहितपञ्च परार्थं महत्त्वेन संघद्धमनूधेत । विस्पष्टयायमन्योऽयों महेन्द्रो भवति । महानिन्द्रो भवतीति महेन्द्रः । अन्यश्चन्द्रो हविपी देवता भवतीति सकृदुचारणे च नोभयं शक्यत । तस्मान्नेन्द्रो देवता, महत्त्वविशियः । महेन्दशब्दात्त तद्धित उत्पनः तस्मात्तत्प्रातिपदिक- मर्थवदिति गम्यते, न त्ववयवसवन्धन । तस्मादेवतान्तरमिन्द्रान्महेन्द्रः। तेनैन्द्रस्य प्रगाथस्योत्कर्षः प्राप्नोति । अतः पर्युदासितव्य एप पक्षः । पदप्युच्यते, इन्द्रस्य त्रयोत्तरकाले महेन्द्रत्वं दर्शयति, महान् वाऽयमभूद् यो वृत्रमवधीत् इति । तया वेदस्यादियत्तादोपः प्रस. ज्येत । अत्तोऽन्य इन्द्रो महेन्द्राव ॥ १६ ॥ व्यपदेशभेदाच ॥ १७ ॥ so the two new tamil momentan her a day foceronta Then of hy nin as one compreht whole, & or annotation are not consent of क्रमेणाऽऽल्यायमाने तु वाक्यभेदोऽसकतेः I Amar कृत्या समासमुच्चार्य पुनः शब्दद्वयं मवेत् ॥ एतदेवामिप्रेत्याऽऽह-न च तद्धितार्थे वृत्तस्येत्यादि । तद्धिता च वृत्तस्य वृद्धिः स्यादुत्तरे पदे । महत्त्वं द्रव्यसंबन्धि नोपसर्जनसंगति ॥ महेन्द्र इति हि स्थान चेन्द्रविशेषणं महत्त्तम् । न ह्युपतर्जनममिभूतस्वार्थवृत्ति विशे पणान्तरः संयुज्यते । न च समासार्थे वृत्तस्येति वाक्यभेदमात्रेणेयोच्यते । तेन क्रम- वृत्तिरपि नास्तीति प्रतिपाद्य पुनर्युगपद्वृत्तिमेव दोपान्तरानिधिसयोपन्यस्यति । ऐक- शब्दथे परार्थवत् । इत्यनेन न्यायेनेन्द्रशवाय महत्त्वतद्धितार्थी प्रति वैरूप्यनिमित्तवा.. क्यभेदप्रसङ्गः । विध्यनेकव्यापारात्मकन्यापसे वाक्यभेदः । तथा हि- महत्त्वस्येन्द्रसंबन्धं तस्य च द्रव्यसंगतिम् । विध प्रत्ययो वाक्यं भिन्द्या पुनरपि श्रुतेः ॥ तस्मानेन्द्रो देवता महत्त्वविशष्टः । किं तवयवसंवन्धनिरपेक्षादिशब्दात्तद्धितो- त्पत्तिः । अतश्च सिद्ध देवतान्तरत्वम् । न च वृत्रवधोतरकालं महत्त्वाभिधानेनेन्द्रस्यैव महेन्द्रत्वं भवेत् । वेदस्याऽऽदिमत्त्वप्रसङ्गात् । अतो नित्यरूढस्यैव स्तुतिमात्रार्थमेतत् ॥१६॥ Germymeaner PFCE-न्द्र) ·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०२पा० १०५] व्यपदेशभेदश्च भवति । यहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हविः, इति यहु- दुन्धि महेन्द्राय देवेभ्यो हविरिति । अतोऽपि देवतान्तरम्, एकदेव तात्वे मन्त्रविफ्ल्पः स्यात् ।। १७ व्यपदेशभेदाच्च भेद । एव च मन्त्रयोर्यवम्या भविष्यति । इतरथा विकरुपे पसे बाध स्यात् । असति चार्थभे मन्त्रमेदस्यादृष्टार्थता प्रसज्येत । तस्माद्यधैव सूर्यादेरिन्द्रादत्यन्तमिन्नता । महेन्द्रम्य तथैवेति प्रगाथापनयो मवेत् ।। एव व्यारयायमाने तु रूढित्वे तद्धिते सति । अग्नीषोमादय सर्वे रूदित्वान्न द्विदेवता ॥ यथैव हीन्द्रशब्दम्य महत्त्वतद्धितावपेक्षमाणस्य युगपत्रमेण वा वृत्तिर्न सभवत्येव मेव सोमम्याग्निमपेक्षमाणस्य न तद्धितसवन्धस्तदपेक्षम्य वा नाग्निना सह समास । तथा नमवृत्ता पुनरच्चारणे वाक्यमेदान्नान्यतरत्र वृत्तस्यान्यतरेण वृत्ति , सोमपदस्य वरूप्य, प्रत्ययस्यानेकार्थवृत्तिरिति दोषाणा साम्येनारूढित्वप्रसङ्गात्समस्तद्विदेवत्यत्वव्यव हारोच्छेद स्यात् । न चैपा रूद्वित्व शक्य वर्दितु, सर्वत्र शास्त्रे द्विदेवत्यत्वाम्युपगमात् । तद्यथा चतु र्धारणेन्द्रपीतपूर्वप्रपिष्टमागविचारेषु सापेक्षाग्निदेवत्यादीनामैन्द्राग्नाग्नीषोमीयादीनामाग्नेया. दिशक केवलाग्न्याटिदेवताकरसामर्थ्यादग्रहणमिति वक्ष्यति । रूदित्वे हि क्स्य कापेक्षा भवेत् । तथा द्विदेवतत्वसामान्यनेन्द्रापौणादीनामग्नीपोमायन्द्रामप्रकृतिकत्व बक्ष्यते । तथा 'मेघपतिम्या मेधम् ' इत्यत्र ' देवता तु तदाशीष्ट्वात् । इत्यर्थद्वयमाश्रयिप्यते । तथा मनोताधिकरणे वक्ष्यति सत्यमग्नीपोमो देवनामकृतौ तावग्निश्च सोमश्च तत्रापिर देवता न त्वसमवेत इति । तथा देवताद्वन्द्वाश्रयाणि अग्नेरीत्वपरवादीनि स्मर्यमाणानि न शक्यानि वाचितुम् । यदि च व्याकरणमेवमाढावप्रमाण तर्हि देवतातद्धितम्मरणाप्रामाण्यादग्नीपोमार्दाना देवनात्वमपि न स्यात् । अथ तत्प्रतीतिरम्युपगम्येन सा तुल्याऽर्थद्वयप्रतीतावपीति रूढित्वामाव । एतेनाश्वर्णाटिवदर्यरहितसमासान्वारयानेन स्वरसम्कारप्रसिद्धयर्थ १(भ. ३ पा० १ अ० १५)।२ (अ० ३ पा० २ अ. १८) । ३ (अ०३ पा. ३ अ० १५) एवधिकरणवित्यर्थ ! ४ (अ०८ पा० १ ० ७) अत्रेति शेप । (अ० ९ पा. ३ . ११ म० ३५) ६ (अ०१० पा० ४ अ० २२ सू० ४२ ) बत्र भाष्यकार इति रोष । ७ इदमे सोमवरणयो , अमरदस्तोममामा इति सूनाभ्या इति शेष ।

·[अ०२१० १०५ मीमांसादर्शने । वि. - मनीषोमीयादिद्वंद्वस्मरणप्रामाण्यानं प्रत्युक्तम् । तथा हि- यत्रार्थस्य विसंवादः प्रत्यक्षेणोपलम्यते । स्वरसंस्कारमात्रा तत्र न्याकरणस्मृतिः।। महदिन्द्रशन्दयोस्तावदवश्यं यग मिधानशक्तिः कल्पयितव्या । तयोध गुणगुण्य, मिघायित्याविशेषणविशेप्यात्मकत्वमवधारितम् । तत्र यावदेव संहतावुधारिती तावदेव पूर्वानुभूतार्थसंपन्धितया विशिष्टार्थप्रत्ययो नायते । न चास्य निवर्तकं किंचिदस्ति । न च समुदायस्यापूर्वशक्त्यन्तरकलानाप्रमाणं विद्यते । लब्धारिमका च समुदायप्रसिद्धिरव यवप्रसिद्धि नाघते न चावयवार्यरहितार्यान्तरप्रयोग विरुपएमन्तरेण तदात्मलामः किंच- एकस्ताबदातिशैरिन्द्रोऽन्तीत्यरगम्यते । महेन्द्रस्त्यपरः करप्यः पुनः शान्तरभवेत् ।। प्रत्यक्षेऽपि तावदर्थे ऽनेकशब्दशके: कल्पना निष्प्रमाणिका, किमुत पार्षसद्भा- घोऽपि कल्पनीयः । तदिहेन्द्रशब्दप्रयोगान्यपानुपपत्त्येन्द्रस्तावददृष्टोऽपि कल्प्यते, तर यदिपुनर्महेन्द्रशब्दप्रयोगान्यथानुपपत्तिर्भवेत्ततोऽन्तिरं महेन्द्रो नाम कम्प्येत । पदा तु पूर्वकल्पिताभ्यामेव महविन्द्रपदशक्तिभ्यो प्रयोगः सिध्यति, स एव चाः किं निद्वि. शिष्टः प्रत्यभिज्ञायते, कस्तदाऽर्थान्तरं कल्पयितुं शक्ष्यति । तम्मादिन्द्र एव महत्त्व- विशिष्टो महेन्द्रो नान्य इति सिद्धम् । न च समासं कृत्वा तद्धिते क्रियमाणे कस्प चिदसामध्ये समासवेलायां तद्वितवेलायां चापेक्षणीयान्तिरानुपादानात् । न च द्विरुचा. रणनिमित्तवाक्यभेदप्रसक्तिः । सकदुचारितकपदोपात्तानेकार्थकयनात् । वृत्तिद्वयात्मकं हि माहेन्द्रपदम् । एकैका च वृत्तिक्यिा वर्तते । तत्र ययोर्वाक्ययोरयाँमाहेन्द्रपदेनोपात्ती ती तान्या निर्मिद्य कथ्यते । यधात्रासचारणं दृश्यते न. तद्वेदवचनस्यैव । न हिं कदा चियरूपो वेदोऽस्ति महांश्चाताविन्द्रश्य महेन्द्रो देवता अस्येति माहेन्द्रः । न चैतदेवं वैदिक पदमेवं विमज्यते । विभागस्य पौरुषेयत्वेनावैदिकत्वापत्तेः । किं सु- वेदे स्वरूपतः शब्दो माहेन्द्रादिश्वस्थितः । तस्यार्थः सकलो वाक्यः पौरुपेयनिरुप्यते ॥ विचित्रशक्तीनि हि पदानि एकानेकपदार्थप्रतीतः । तक्षेपामर्थकथनं कदावित्पदेनैवान्येन क्रियते कदाचिद्वाक्येन, तेनाप्थैकेनानेकेन वा द्विपदेन बहुपदेन वेति वैचित्र्यम् । तद्यया का पिकः कोकिलः, क औपमव उपगोर- पत्यम् । उपगुना वा वकान्तायामुत्पादितः । तथा पचतीत्युक्त पाक परगामिफलमेका कर्ता पूर्वापरीभूतं वर्तमानकाले निर्वतयतीति कथ्यते । न चैवं कषयतां वाक्यमेदः सस- ज्यने न वाऽशब्दार्थत्वमध्यवसांगते । एवमेव यदि माहेन्द्रपदोपात्तोऽस्तदशदिरेत ·४२२ प्यसमतर्भसतन्त्रवातकशारे- [अ०२पा० ११०५] शब्दशक्तिविद्भि पुस्पै स्ववाक्येनैवेनानेकेन वा क्थ्यते कस्तत्र वाक्यमेद , शतकृत्वो. ऽपि हि स्ववाक्यमुच्चार्यमाण न वेद दूषयति । न च तदीयोऽर्थ क्थ्यमान पौरपेयत्व भजते, अवश्य चानेकोऽर्थ पुस्पै क्थ्यमान प्रमेण क्थयित य , सोऽपि च प्रकृति प्रत्ययपापियेंणेत्येव क्थ्यते महाश्चासाविन्द्रश्चेत्यादि । न चैव सापेक्षत्वम् । ' अथवा भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समास' इति यद्यपीन्द्रशब्दस्तद्धितापेक्षस्तथाऽपि महत्त्व प्रति प्राधान्यालमते समासम् | अतश्च युगपदपेक्षायामविरोधस्तथाऽपि तु वृत्ति रमे जव । युत सापेक्षोऽपि महत्त्वेन प्रधानत्वात्समस्यते । तदपेक्षो गुणत्वात्तु तद्धितेनैव वर्तते ॥ तेन यत्रैव प्रधान सापेक्ष तोतयेव तावद्वृत्त्या भवितव्यमिति समास एव प्रथम भवति । यदि वा कृत्वा समास तन्द्रण वृत्तिरियेत, तत शुद्ध इन्द्रस्तद्धितसबन्धी शुद्धश्च समासभागिति निर्गुणस्यैवेन्द्रस्य देवतात्वापत्तेर्गुणानर्थक्यप्रसङ्ग । न चे द्रमहत्त्वयोर्युगपत्ताद्धतार्थे निपतितयोररुणैक्हायन्यादिवत्परस्परनियमो लभ्यते । न ह्यक्रियाया युगपत्सनिपातो नापि विशेषणवशीकारसामर्थ्यम् । सत्यपि च द्वन्द्वदेव तापत्ति । अकृतसमासयोश्च महदिन्द्रशब्दयोरनेकत्वाद्विवक्षितैक्सख्यप्रातिपदिकनिमि- ततद्धिससवन्धाभावप्रसङ्ग । च--- सुबै तो यदि वैती ते, न प्रातिपदिक तत । असुन तत्वक्लप्तौ वा समासाशो न लभ्यते ॥ तस्मान्न युगपवृत्तिरिति कमवृत्त्या समासार्थस्यैव देवतात्वम् । अतश्चेन्द्र एव गुण. सयुक्तो महेन्द्रो नार्थान्तरमिति पूर्वपक्ष एव सोमन इत्यन्यदुत्तर वाच्यम् । तदुच्यते-- श्रुत्या हि देवता यागे समवैति न रूपत । तम्मान्माहेन्द्रशब्दोक्त्या महेन्द्रो देवतेप्यते ॥ यद्यप्यमिन्नोऽर्थस्तथापि विधिशब्दस्य मन्नत्वे भाव स्यात्तेन चोदना' इति महेन्द्र शब्देनैवोच्यमानम्यास्मिन् ग्रहयागे देवतात्व नान्यथा । तन सक्लपर्यायेणापि बृहदिन्द्रा दिशब्टेनोच्यमानम्य देवतात्व न भवति क्भुित न्यूनेनैवेन्द्रशब्देन । तथा हि- अर्थोऽपि यादृशो यत्र देवतात्वेन चोदित । मनागपि ततोऽन्यत्वे देवतेति न गम्यते ॥ .म. भा० (२०-१-१)। २ श्लोक्स्यायमर्थ । मुग्नत्वे महदि द्रशद्वयो , ' अप्रत्यय ग्रातिपदिक ' इत्यनेनाप्रातिपादिकतया तद्धितवृत्ययोगादमुवतले च समासायागावृत्तिद्वययोगप पवादिनस्त युगपमुबन्तत्वामुवन्तत्वविरोध इति । ३ (अ.१० पा. : अ० १३ सू० २३) ·अ०२पा० ११०९ मीमांसादर्शने । ४२३ देवतात्वस्य प्रत्यक्षाद्यनवगम्यत्वाचोदनैवैकं प्रमाणं सा च यं यादृशं यन यादृशे चाय विदधाति, स यदि तथैवानुष्ठानेऽपि संपायेत, ततस्तत्प्रमितोऽयमित्यवतीयते । किंचिदपि चेदिहान्यथा जात निवृत्तव्यापारायां चोदनाया प्रमाणान्तरं मृत्यं न च तदस्तीत्यप्रमाणता यथा वक्ष्यति । स एवाग्निरष्टाकपालस्य देवता नाऽऽज्यस्य' इति । तेन व्यवस्थावशाघवेन्द्र चोदितेऽग्नेदेवतात्वं न भवति, सोमस्य च चोदिते न पुरोधाशस्य, अभिषुतस्य च न लतायाः, शुद्धे च न सगुणस्य, तथैव गुणवति चोदिते न निर्गुणस्य । कुतः-- देवता हि विधेयत्वाद्विवक्षितगुणेष्यते । लक्षणत्वे तु तस्याः स्यादविवक्षा गुणादिषु ।। यदि हि तद्धितसंबन्धे देक्तोद्दिश्यमाना स्यात्ततोऽस्या गुणाविवक्षा भवेत् । इयं पुनरविधीयमाना देवतात्वमेव न प्रतिपद्यत इत्यवश्योपादातव्या । ततश्च विवक्षितगुण- स्वात्तदपाये न कथं चिद्देवतेति गम्यते । यथा शुक्लवासा भोजयितव्यो । लोहिताप्पा ऋविनः प्रचरन्ति । । दण्डी प्रैपानन्वाह । इति विशेषणरहितानामकाङ्गत्वम् । यदा तेऽप्युद्दिश्यन्ते योऽयं शुक्लवासास्तमानयेत्यादौ तदा विनाऽपि विशेषणेनाऽऽनीयन्ते । तदिह यद्यपि सावदेवतारूपेणोपकुर्यात्तथाऽपि न गुणरहिताऽऽश्रीयेत, किमुत यदाऽमि. धानोपकारिणी विधिगतव्यतिरिक्तामियानाभिहिता नैव प्रत्यभिज्ञायते सेवेयं देवतेति । समासेन च वियिमानायां नानेकार्थविधिदोपप्रसक्तिः । तत्र माहेन्द्रप्रहाता न कथं चिदिन्द्रशम्देनोच्यते । या तु तेनोच्यते सा तत्र नैव देवतेत्यनर्थकमेवास्याः प्रकाशनम् । अतश्च 'न श्रुतिसम. वायित्वात्' इत्ययमपि सूत्रार्थों भवति श्रुतिसमवेत देवतात्वं भविष्यति तदधीनज्ञानमि. त्यर्थः । तच्च तद्धितसंवादे सति ज्ञायते । तस्मादस्ति देवतामेद इति । कथं त्वस्मिन् पसे भाष्यगमनिका । तदभिधीयते । पूर्वपक्षवादी तावदनुत्कर्ष प्रगाथस्य वदति, यश्च माहेन्द्रादमहादिन्द्रापिधानसमर्थ- मन्त्रानुस्कएँ पदति तेनाकाहभूतार्थप्रकाशनवैयर्यादिन्द्र एकात्र शुद्धो देवताभूतः प्रकाश्यत इत्राभ्युपगतं भवति । तस्य च देवतात्वं नाभ्युपगममात्रेण सिध्यति, नापि प्रमाणान्तरणेति य एतद्ग. होत्पत्तिवाक्ये देवताभिधानशक्तिम्तद्धितः श्रूयते । माहेन्द्रं गृह्णाति ' इति तत्संयोगा- द्विज्ञायते । स च यदि समासानिकृप्य केवलादिन्द्रशब्दादुत्पाद्यते, ततो मन्त्रामि- धेयप्तहशं देवतात्वमुकं भवति । सिद्धवचतमर्थ पूर्वपक्षवादिनोऽभिप्रेतं मन्वानो निष्कृप्य ब्रवीति इन्द्रोऽस्य देव- १ (२० २ पा० २.३० ३ ० इयर समकार इति प.। - ·४२४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १४०५ ता-इति तद्वितसयोगेन ज्ञायते, न चास्य महत्त्वमपेक्षमाणस्याकृते समासे शुद्ध. स्योपसर्जनीभूतस्य तद्धितसंयोगः, तद्धितसंयोगापेक्षस्य वेति-सत्यपि सापेक्षप्रधान. समासे प्रातिपदिकावस्थाया तद्धितापेक्षा, न च तदानीमसुबन्तत्वात्समासोपपत्तिः । तेन यत्रैव पृथग्भूतं सुबन्तं संवन्धार्हमेव पदान्तरमपेक्षते यथा राजपुरुषः शोभन इति, तद्वि- पयमेवेत् , भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समाप्त' इति द्रष्टव्यम् । अकृते च समासे तद्धितापेक्षायां वाक्यात्तद्धितोत्पत्तिरित्यम्युपेतं स्यात् । शुद्धस्य वा तद्धितसंस्पर्शाद्विशेषणानन्तर्गतिप्रसङ्गः । क्रमवृत्तिः पुनर्भवतो नाभिप्रेतैव, पूर्व तद्धितसंबन्धे पूर्वोक्तावेव द्रव्यविशेषणोत्तरपदवृद्धिप्रसङ्गदोषी। न च समासाथै वृत्तस्य शुद्धस्य तद्धितसंबन्धः । तेनैकस्मिन्नेव प्रयोगे तन्त्रसंबन्धोऽ- भ्युपगन्तव्यः । ततश्य ' ऐकेशव्ये परार्थवत् ' इति तथैव वैरूप्यदोपः । विस्पश्चायमन्योऽर्थ इति प्राक्ममासादनेकार्थविधेः समासपदलम्यत्वाद्वाक्यभेद माह । कृते तु समासे नेप दोपः । तस्मान्नेन्द्रो देवताऽमहत्त्वविशिष्ट: शुद्धः किं तहि, विशिष्ट एव । अर्थ वा नेन्द्रो देवता केवलपदोपात्तः शुद्ध इत्यभिप्रायः । कथं तहि, महत्त्वविशिष्टः। समासप्रातिपदिकात्तद्धतोत्पत्तेः। न स्ववययसंवन्धेनेति–नावयवप्रसिद्धिनिराकरणपरं, किं तर्हि, न्थेन तद्धितोत्पत्तिनिष्क्रप्टुमशक्यत्वादित्यभिप्रायः । तस्माघेवतान्तरमिति । सत्यपि द्रव्यैकत्वे सगुणनिर्गुणाश्रयणाद्देवतान्तरत्वम् । नावयवातंत्र- आहेच.- आचार्यों मातुलश्चेति द्रव्यैकत्वेऽपि दृश्यते । अपेक्षाहेतुभेदेन व्यवहारः पृथक्तया ।। यदप्युच्यते इन्द्रस्य वृत्रवघोत्तरकालमिति । पूर्व सर्वत्र शुद्धात्मनः प्रतिपन्न. देवतात्वस्य पश्चात्तनोऽयं गुणः स्तुतिमात्रोपयोगी न देवतात्वेऽन्तर्भवतीति मन्यते । अस्य तूत्तरं गतार्थम् । स्थिते च देवतान्तरत्वे, शुद्धम्य देवतायाः प्रकाशनं, शुद्धेन वा विशिष्टस्य, विशि: प्रचोदनायामपि वा शुद्धम्य देवतात्वं, शुद्धशब्दोचारणेऽपि वा विशिष्टे देवतात्वं प्रतिपद्यत इत्यादि सर्वमन्धकारनिरीक्षित साहमात्रेणाभ्युपगम्येत, न चैतयुक्तम् । अतो यत्र विधिमन्त्रयोर्दवतासंवादस्तत्र प्रगाथो नीयत । अस्मत्पले पुनः- या का चिदप्युपादाय देवता साधिता स्तुतिः । अदृष्टं यागमात्राय करोत्यारादवस्थितम् ॥ १७ ॥ 1(अ० १ पा४ ० ५ स० ) ·. h'. (०२११० १०५-am. --मीमांसादर्शने Cualificata गुणश्चानर्थकः स्यात् ॥ १८ ॥ यदा विधिशब्दादयगतमेतद्भवति, इन्द्रो देवतेति, सदाऽस्य गुणा- न्यारूपाने किं प्रयोजनं महत्त्वं नामेन्द्रस्य गुणो भवतीति । देवताभि- धान, कर्य तस्य देवतायै दीयत इति । गुणेऽपि हि विहिते सति तस्या एव देवतायै दीयतेऽविहितेऽपि । तस्माद् गुणविधानमनर्थकम् । अयो. च्येत, योऽस्मिन् ग्रहे इन्द्रः स महानिति । नैवम् । ग्रहसंवन्यस्यामसि- दत्त्वाद् विशेषणं नात्र कल्प्यते, गुणसंवन्धस्य चामसिद्धत्वाद् गुणेन विशेषणमनयवलुप्तम् । तस्मादपि देवतान्तरम् ।। १८ ॥ तथा याज्यापुरोरुचोः ॥ १९ ॥ एवं सति याज्यापुरोनुवाक्ययोर्भदेन दर्शनमुपपद्यते । एन्द्र सा- नासिं रयिम् । इत्येन्द्रपाज्या पुरोनुवाश्याद्वयं, महोइन्द्रो य ओजसा इति भेदेन माहेन्द्रं दर्शयति । तदेकरवे विकल्प्येत । नत्र पक्षे बाधः स्यात् ॥ १९ ॥mmtarashatarnning वशायामर्थसमवायात ॥ २० ॥ यदुक्तम् , अनावशाशब्देन चोदिते कर्मणि च्छागशब्देन निगमा भवन्तीति । तद् युक्तम् । क्शायामर्थसमायित्वं वयं प्रत्यक्षम्बग- च्छामः । छाँगस्य वपाया मेदसोऽनुहि इति यैव वशा सैव न्छागैति । यदि चाऽऽदिमाननादि गुणः केवलपिन्द्रस्तुत्यर्थमेवोपाटीयते न देवतात्वेऽन्तर्भवति, ततोऽस्योपादानमेवानर्थकं स्यात् । सर्वा हि देवतैवमर्थमभिधीयते विवीयते था, कयं नाम तदुद्देशेन फर्म कियेतेति । Amar satta यदि चाविहिते विहिते च गुणे केवळेनेन्द्रेण ध्यवाहियते ततो नाथों गुणाभिधा- नेन । किं च-~ir aapharme,nemirmirkur गुणोऽनन्तर्गतश्चात्र पश्चादमिहितो मवेत् । लक्षणलेन वोक्तः सनचापास्तदस्ति ते ।। न हि प्रहवन इन्द्रस्य प्राधो येन तद्गतेन्द्रानुवादेन महत्त्व अवलमेव स्तुत्यर्थ- मुच्येत । न च महानिन्द्रः शो यतो गुणेनोपलक्ष्य विधायेत । तस्मादप्रासविधेर्देवता- न्तरता ॥१८॥ पूर्वमन्त्रमपदेशभेदध्यवग्धा ॥ १९ ॥ पशाविद्रव्याणामर्थरूपरारित्वात्प्रत्यक्षलाये विशेष सामान्येनापि सिद्धेने विधि १ ते० सं० (१-४-११)१२ ० [५-८-९) । ३ ते प्रा० (३-६-41. (apart from that questionary much hat a cap a les seat tratam, & lince o quebfacatoned as mentiones en Awarkarnamrodam) . **4triekamk ·सतनवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १०९] 4mmarporCarsh. cenate of or in line woelies as we be neemmy tone तस्मात् प्रगाधस्योत्कर्षः संस्वारपक्षे । अत: प्रधानफर्मणी इति ॥२०॥ ५० यत्रोत वाऽर्थवत्वात् स्यात् ॥ २१ ॥ वागब्दः पक्ष ध्याचर्तयति संस्कारकर्मणी एव स्तोत्र शस्त्रे । य तत् प्रगावस्योन्कर्ष इति । उत्कृप्यता योन्द्रस्तर प्रमाथः । लिङ्गेन हि क्रमसनिधी वाघितच्यावेव ॥२१॥ न त्वाम्नानेषु ॥ २२ ॥ अपरेपा मन्त्राणामुष्टानाय-यत्रार्थवत्ता नास्ति तेपामानर्यक्पं स्यात् । यथा, याम्याः शंसति, शिपिविष्टवत्तीः शंसति, पितृदेवत्याः शसति, आनिमारुते, कुपुम्भकसूक्तम्, अक्षसूक्तं, मूषिकामूक्तमित्येश्मा- दीनाम् ।। २२॥ ५. दृश्यते ॥ २३॥ तदुच्यते । सर्वेपामर्थवत्ताऽस्ति । मण्ड्वमुक्तस्यानो, अक्षसूक्तस्य यामासनातनता नणि भावनाशनमुहस्यनमन गणनेत नितीतिविपना शब्दादर ॥ २० ॥ राम्मे SREE RAurat 4 बलवत्प्रमाणविरोधे सस्कारपक्षम्त्यज्येत, न व सोऽस्ति, लिङ्गबलीयस्त्वादुपसि- द्धरित्यपर्युदास सस्कारपक्षम्य । अथ वायकदेशोऽय समासार्थप्रकाशनम् । परिध्यायविरोवाय मनोतास्थानिशब्दवत् ॥ अनुस्कृष्यमाण एव वा प्रगाय सन्निधिवशादवयवद्वारेण महेन्द्रमविरोधाय दृष्ट्वार्थ स्वाय च प्रकाशयिष्यति, यथाऽग्नीपोमीये मनातायामनिशब्द प्रकरणात्समासस्थ प्रती- यमान साहचर्यात्सोममपि प्रतिपादय-समुदायार्थो विज्ञायते । अतश्चानुवर्षेऽध्य. दोष इति ॥ २१ ॥ आनातेवपि भन्नेषु नोत्कृष्टेवर्षदर्शनम् | सर्वेषु भवतीत्येव नोत्कृष्टत्व न दुप्यनि ।। न हि यमादीना ग्रहा-तरेप्वपि देवतात्य येने-द्रवदुत्कृष्टमेन्द्र प्रकाश्येरन् । अत- स्तेपा तावद्विध्यानर्धक्यप्रसादबश्यमदृष्टार्थत्वेन भवितव्यम् । ततश्च तसामान्यादिः तरेषु तथात्व, तस्मान्न सम्कारकर्मत्वमिति ॥ २९ ॥ यमात्यो न विद्यते यद्यपि ग्रहदेवता । अ.यामोपयोगित्वाप्रकाश्या स्युम्तथाऽपि न || मण्द्रसूक्तम्यादी प्रयोग , तत्र मण्ड्वेनाग्निविश्र्पणानानात् । अक्षसूक्तम्य राज- सूगे, न । असदागति' इति विधानात् ! - - ·, [अ०२पा०१:०५] मीमांसादर्शन। (whene gambling some ci sizin sa amegee energing all राजसूये, मूपिकासूक्तस्यैकादशिन्या) सर्वेषां वाचस्तोमे, सर्वा ऋचः सर्वाणि यज॑पि सर्वाणि सामानि वाचस्तोमे,पारिप्लवं प्रशंसति इति। तथा यस्याऽऽश्विने शस्यमाने सूर्यो नदियादपि स दाशतयारनुस्यादिति । तस्मादरत्यर्थवोत्कृष्टानाम् । अतः संस्कारकर्मणी स्तोत्रशस्त्रे इति।।२३॥ अपि वा श्रुतिसंयोगात प्रकरणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पतिं विदध्याताम् ॥ २४ अपि पा प्रधानकर्मणी स्तोत्र शस्त्रे स्याताम् । कुतः । श्रुतिसंपो. गात् /FPRuratana मूषिकासूकस्यैकादशिन्याम् , ' आतुस्ते ' पशुः । इत्युपशयसंबन्धसंकीसेने सति तवारेणोपशयस्यैव स्तुतिः । कुपुम्भकसूक्कादीनां तु यदि व चिद्विशेषरूपेणार्थी नास्ति ततः सामान्यविधानेनार्यवत्ता भविष्यति । वाचः स्तोमे सर्वमन्त्रोपदेशात् । तथाऽऽश्विने सूर्योदयावधि समाप्स्यसंभवे सर्वासा- मृचामुपदेशात् । तत्र वचनवाऽऽसमवेतार्थमन्त्रविधानमामादगतेरहवाधियणं, न क्वचिद्- रत्वेन सर्वत्रैव दृश्यमानमव्य प्रोझ्याएार्थत्वकपना युज्यते । तया हि-- न नपादावहाय वैष्णन्यादिनिदर्शनात् । याज्यादायपि दृसाथै स्यादृष्टार्थकल्पना ॥२३॥ यदुक्तं मनातायामिवाग्निशब्द इन्द्रशब्दः समासार्थ लक्षरिष्यतीति । तयुक्तम् । कुतः । एतस्मादेव दोषात् । न हीन्द्रशब्दम्य स्वार्थमभिदधतः कश्चिद्विरोधो येन श्रुति- वृत्ति जह्यात् । सर्वादृष्टार्थानां च यथाकथं चिलक्षणया दृष्टार्थत्वापादनसंभवाटयुक्तपेतत् । यत्तूत. मुत्कृप्यतामेवेति । तदयुक्तम् । कुतः-- प्रकृतस्तोमशेपत्यं श्रुत्या संनिविक्लवया । विना सामान्यसंवन्याल्लिनं चाविनियोजकम् ।। यदि कान्सेन प्रथम दृष्टार्थत्वमवधारितं स्यात् ततः क्रमसनिधिकल्प्या श्रुतिर्वा. ध्येत, यतस्तु विनियोगोत्तरकाला प्रयोजनकामना न तदशेनैव विनियोगातेन कमसं- निधिम्या विनियुक्ते दृष्टम वा प्रयोजनं करप्यमानं न विरुभ्यते । न चोत्लस्य प्रगावस्यान्यत्र विनियोगहेतुम्ति । लिङ्गं हि देवता प्रकाशयितुं मामध्येन तमन्नं स्वरूपे विनियुलीत, तका माल्या.

·But even a word we ai romanche menu ४२६4 turn सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- ०२पा० १०५ सप्तमीश्रुतिसंयोगो हि भवति । कवतीपु स्तुवते, शिपिविष्टवतीपु स्तु- यते इति । यदि स्तुतिस्ततः कवत्यक्षरेवाहिता । यदि प्रकाशनं, ततो देघतायाम् । तत्र करणं करत्यस्तृतीययाऽश्रीप्यन्त, न साभ्याअपि च, श्रुतिसयोगो भवति । प्रउगं शंसति, निप्कैवल्यं शंसति, इति । अतः स्तुतिरभिनितयितव्या तेन मन्त्रेण । गुणवचनः शब्दः स्तुतिनिर्वर्त- नार्थो दृष्टमय करिष्यति । तस्मात् प्रधानकर्मणी । अपि च श्रुतिसंयोगो भवति षष्ठीविभक्तिसंयोगः। यथा इन्द्रस्य न वीर्याणि प्रवोचम् इति । तेन देवताशब्दः स्तुतिसंवन्धार्थ इत्युच्यते । देवताभिधानार्थे प्रातिपदिका. र्थत्वात् प्रथमा स्यात् । अथ यत् प्रथमान्तं, तदेवतार्थ भवितुमर्हति यथा, 'इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा ' इति । werbe due tornad_damete something that नर्थक्यप्रसङ्कः । कर्मबन्धे तु न कश्चिदस्य व्यापारः । तदेताल्लङ्गं यदि सामान्यतः केन चित्कर्मसंबन्ध. क्रियते, तत. कथं तस्योपारिष्यतीत्यपक्षिते यथा शनोतीत्येवमा- अयणाद्देवताप्राशनद्वारेणेति विनियुक्ते । न चात्र सामान्यसंबन्धकारण पश्यामः । तस्मादुत्कृष्टानामानर्थक्यमेव स्यादित्यह- थार्थतव न्याय्या | किंच--- एवं च सप्तमी पष्ठी द्वितीया स्तौतिशंसती । श्रुतिवृत्ता भविष्यन्ति त्वत्पक्षेऽन्यार्थवृत्तयः ॥ गुणगुण्यभिघानक्रियाणामक्षरारूढत्वात्सप्तमीश्रुतिमयोगो घटते । प्रकाशने हेतुकरण- न्वात्तृतीयायुक्ताः कवत्यादयः श्रूयेरन् । ननु स्तुतावपि कवतीना करणत्वात्तृतीयव राप्नोति । नेप टोपः- आधारत्वमपि ह्यासा करणत्वं च विद्यते । तत्रेतयोर्ययामीष्टं निर्देश उपपद्यते ।। । प्रकाशनं पुन. परमार्थतम्तावदात्माधारम् । कर्मत्वप्रतिपत्त्युत्तरकालं देवताधारम् । तत्र कवतीनामेकान्तिकमेव करणत्वमिति वैषम्यम् । अपि च स्ताति शंसतीति स्तुतिभावना पूर्वापरीभूता श्रूयते । तम्या च धात्वर्थः करणमृतः शेषाणि च कारकाणि नित्यं धात्वर्थ निष्पादयन्ति सवध्यन्ते । तत्र यदि मन्त्राः स्तोत्रनि: त्या भवन्ति ततोऽपेक्षितार्थकरणाच्छास्त्रदृष्टमर्थ कुर्वन्तो दृष्टार्था भवन्ति । प्रकाशनं तु कुर्वन्तोऽचादितकरणाददृष्टार्था भवेयुः । ततश्च वरं स्तुतीनामेवाऽदृष्टार्थत्वम् । किं च । श्रुत्यैव पष्ठी पारार्थ देवताना ब्रवीति न । न प्रधान गुणाश्चेष्टा. म्तुतेस्तेन प्रधानता ।। वनाप्राधान्ये हि प्रातिपदिकार्थपरत्वाव्यतिरिक्ताविषया अग्निर्धा' इवत्प्रथमेवश्रूयेत १%• मं• (१-३-३८)। PAT च व्याप्यत्वा.

·[अ०२पा० अ०५] मीपासादर्शने । •४२८ नेत्युच्यते । तदपि वाक्यसंयोगाद स्तुत्यर्थमेव । ननु वाक्याल्लिङ्ग वलीयः । सत्यम् । एतदपि लिङ्गम्, यत् स्तुतिवाक्यस्य साकाङ्क्षस्य निराकाक्षीकरणसामध्यम् । तथाऽप्युभयथा लिङ्गेऽनुगृह्यमाणे कुंतो निर्णयः, वाक्यशेषादेव, न देवताभिधानार्थ इति । देवताभिधानार्थ इत्येतस्मिन् पक्षे स्तुत्यर्थ साकाङ्क्षवचनमनर्थकमेव स्यात् । तस्माद- धार्थत्वात् स्तुतिवचनस्य प्रधानकर्मणी स्तोत्रशस्त । अपच, स्तौतिशं. सतीति साक्षाद्गुणवचनौ लक्षणयाऽभिधायों स्याताम् । तस्माद क्रियोत्पचिम्-अपूर्वोत्पत्तिं विदध्यातामिति ॥ २४ ॥ primmy... शब्दपृथक्त्वाच ॥ २५॥ शब्देन पृथक्त्वमेव गम्यते । द्वादशस्तोत्र शस्त्रोऽमिष्टोमः । इतरया हि द्वादशत्वं न स्यात् स्तोत्राणां शस्त्राणां च । एकमेच शंसनं स्तवनं च । ka recruitment strent acca tetnamanch यदपि किं चित्प्रथमान्तं तदपि योग्यतापूर्वकैकवाक्यत्ववशेन गुणसंबन्धार्थमेव । या इन्द्रो गातो-जगमस्य, अवासितस्य-स्थावरस्य च राजेति । न च गुणानामुपयोगोऽस्तीनि तत्प्राधान्यानाश्रयणे स्तुत्यर्थतव युक्ता । सत्यमि अन्यच्छेदः । तत्रार्थवाढन्यायेन शेपपदानक्याप्तवात्सत्यपि पूर्वत्र प्राधान्यपर्यवप्ता संभवे स्तुत्यर्थेनैवेकवाक्यता युक्ता । न स्तौतिशंसत्योः प्रकाशनलक्षणार्यता भविष्यतीति स्तुतेरेष प्राधान्यम् ॥२॥ पृथक्त्वनिवेशिनी द्विद्वादशसंख्या न प्रकाशनाभेदे सति शब्देनोच्यते । सामान्य विवक्षाया या प्रत्यूचं प्रतिपद च तन्निवृत्तेर्न द्वादशत्वेऽवतिष्ठते । ननु च स्तुतावपि तुर मेतत् । तथा हि--- 'सामान्यस्तुतिरेकैव भेदोऽपि प्रत्यूचं स्थित । न चान्यथा विवक्षाऽस्ति यतो द्वादशता मवेत् ॥ अप स्तोमवशाहक्समुदायमाझ्या स्तुतयो गण्यन्त तथा प्रकाशनान्यपीत्यविशेष: उच्यते- क्रियाः फलापवर्गिण्यस्तत्संख्यागणनाः सदा । अपूर्वद्वादशत्वाञ्च द्वादशत्वं निरूप्यते ।। प्रकाशनार्थत्वे हि प्रत्यूचं प्रतिपदं च तन्निवृत्तिदर्शनास्क्रियासमार्ने किं चिल्क रणमस्ति, येन द्वादशत्वं परिछियेत । अवार्थत्वे तु तेपा शास्त्रगम्यत्वायोक्तम्तोमर पटः प्रानिधिमाशाम काटक्समुदायेनापूर्वनिर्वृत्तेस्तदारेण क्रियाप्तमाप्युश्लक्षणाद वाणा द्वादशरमेन म्वतिद्वादशाममितिः २ हि प्रत्यूचं सर्वम्तोम्यो पा तत्त्वल्पनाय bring atmo a distince stat, 2 ya no of these argols as 12, the no tymas the the area, an ever beton being to an adequate romerno ·herion & तन्त्रधातिष शावरमाप्यसमेते- [अ०२पा० १०५] 1301Entre distincten Ladead and the no 12 lemes अनर्थक च तवचनम् ॥ २६ ॥ अग्निप्रति श्रूयने, आग्नेया ग्रहा भवन्ति इति । तत्र पुनरुच्यते, आग्नेयीपु स्तुवन्ति, आग्नेयीपु शंसन्ति इति । तन्न विधातव्यमेव, यदि संसारसमणी । तस्मादपि प्रधानकर्मणी इति ॥ २६ ॥ * अन्यश्चार्यः प्रतीयते ॥ २७ ॥ -nemamaliar सबद्ध वै स्तोनशस्त्रे वा इति । यद्यन्यत् स्तोत्रमन्यच्छखं, तत- स्तयोः संवन्धः । यदि वाऽपूर्व पचने ततोऽन्यत् स्तोत्रमन्यच्छखम् । इतरया यदेव स्तात तदेव मत्र स्यात् ।। २७ ।। अभिधानं च कर्मवत् ॥ २८ ॥ प्रधानकर्मण इव चाभिधान भवति द्वितीयासंयोगेन । मउगं शंसति निष्केवल्य शंसति, इति ।। २८ सामाजिक पूरणीय) फलनिवृत्तिश्च ॥ २९ ॥ फलनिवृत्तिदर्शनं च भवति । स्तुतस्य स्तुतमासे इत्येवमादि-इन्दवन्तो विचित्रमागमस्ति यथा प्रकाशनम्य दर्शनम् ।। २५ ॥ मलामन्ह्यत्वादाग्नेियग्रहचोदनयवाऽऽग्नेयीना स्तुतिसाधनस्वसिद्धे 'आग्नेयी' स्तुवते' इत्यनर्थ वचनम् ॥ २६ ॥ सबन्धम्य मेटनिव-धनवान्धवचनेन स्तोत्र वयोमैद । स च प्रकाशनकत्वाल प्रासोति । ननु स्तुत्येा वादितत्रापि तुल्यमेतत् । अथ प्रगीतानगीतमन्यसाधनत्वेन भेद , तद्वयत्तिद्वारेण वा, म पूर्वपक्षेऽप्यविशिष्ट । तत्रोत्तर द्वादशत्ववत् । अत्यन्तमदाद स्तोत्र शस्त्रापूर्वयोम्तद्वारेण स्यियोभैदमुपचर्य सब-धवचनम् । न तु प्रकाशन वित फलनो वा भियते ॥ २७॥ पदिद्र द्वितीयाप्रतिपादितहिमभिधानमिद चापर प्राधान्ये कारणम् । प्रधान प्रिया हि केन चिद्रूपणेप्सिता · अग्निहोत्र जुहोति' 'आधारमायारयति' इतिवद्भवति न सम्बारनियाऽ यन्तगुणभूतत्वात् । अथ वा म्ोत्रशत्रसमाख्ययोराभिमानत्व तत्प्राधान्यतापनार्थम् । इतरथा हि प्रका शामित्येव महार या स्यात् । वह त्यादिवद्वा नैव भवेत् ॥ २८ ॥ योऽय मन्त्रे आशीरथवा म स्तुप प्रधानत्वे पत्ते सर्वत्र प्र रानविषयत्वा-प्रार्थ. नानाम् I वापते तु - ·[०२पा०१२०१७ मामासादर्शन 1, वनायहे धुक्षीयहि मजाविपं सा मे सत्याशीयज्ञस्य भूयादिति स्तोत्रफ- लमनूयते, न देवतायाः । तस्मात् प्रधानकर्मणी स्तोत्रशखे । अन्यत्र सूत्रबद्धं प्रयोजनम् । दशमेऽध्याये ग्रहाणां, देवताऽन्यत्वे स्तुतशस्त्रयोः मधानकर्मत्वादविकारः स्यात् ॥ २९॥ । [६] विधिमन्त्रयोरैकायमैकशब्यात् ॥ ३० ॥ पू० ॥" इदं समानायत्ते ने ता नशन्ति, न दभाति, तस्करो नासामयित्रो न्यथिरा दधपत्ति । देवांश्च याभिर्यजते ददाति च योगित्ताभिः सच. ते गोपतिः सह इति । यजते ददातीत्यदाहरणम् । किं यद्राह्मणे भावशब्दो विधायकस्तद्वन्यन्त्रेऽपि, उत मन्त्रेऽविधायक इति ।, कि तायत्याप्तम् । विधी मन्त्रे चाऽऽन्नायमानस्य भावशब्दस्य एक एवार्थ: स्यात् । ऐकशब्द्यात् । स एवार्यकः शब्दो ब्राह्मणगतो वि. धास्यति, मन्त्रगतो न शक्नोति विधातुमित्यनुपपन्नम् । तस्माद्वि. धायकः ॥ ३ ॥ देवतेच प्रधानत्वात्फलं याच्येत.कर्मवत् । न स्वामिनि स्थिते कश्चिदासात्प्रार्थयते फलम् ॥ २९॥ (इति स्तुतशस्त्राधिकरणम् ॥ ५ ॥), इह मन्त्रा उदाहरणम् । किं तदता भावनावचना ब्राह्मणवद्विदधति नेति संदेहे शब्दाभेदाद्विधायका इत्याशङ्कय मन्त्रत्वात्प्राप्तार्थत्वाञ्च विधित्वासंगवेन प्रयोगकालेषु ब्राह्मणबिहितानामेवार्थानां स्मारका इन्युत्तरपक्ष उक्तः । तथा हि--- न कर्मान्तरताऽस्त्यत्र बलवत्प्रत्यभिज्ञया । न चोपातो गुणः कश्चिन्न ध वाध्यान्तरे स्तुतिः ॥ स्मारकस्वप्रतिपक्षी हि विध्यर्थवादी स्याता, तदिह स्वरूपं तावदन्यतः क्रियायाः प्रारं गुणफलनिमित्तानि तु नैोपात्तानि यानि विधीयेरन् । न च वाक्यान्तरस्थे पर्यवसितप्रयोनने विधौ स्तुतिरुपपद्यते । तदुक्तं प्रथनमान्ने । तस्मात्प्रकारका मन्त्रा इति गयाख्यायते तत्र वदामः । किं पुनः कारणं मन्नत्ये. नाऽऽख्यातविशेषाणां विधिशक्तिस्तिरोधीयते, कथं च वालगत्वेनासावाविर्भाव्यते । दृष्टाश्च मन्त्रगता अशिविधायका वसन्ताय कवितलानालभते' इत्यादयः । तथा बामणगता अप्यविधायका यया यम्योभयं हविसतिमार्छन्' इत्यादयः । तम्मान्नायमेकान्तः । किं च-- १० स०र३-२-७)२ (अ० १.पा. १ ०२५ म०४९)13 ते प्रा०२-४-६)।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १०६) अपि वा प्रयोगसामान्मन्त्रोऽभिधानवाची स्यात् ।। ३ ।। सि० ॥ अपि वेति पक्षो व्यावर्त्यते । एवंजातीयको मन्त्रोऽभिधानवचनः स्याव !urnprisone minertim प्रातत्वायदि चेप्येत मन्त्राणामनुवादता । तेरेव विहितं कम्मान्न स्मारयति चोदना ॥ न ह्यन विशेषहेतुरम्ति किं ब्राह्मणविहितमासाद्योपहतविधिशक्तिर्मन्त्रः स्मारको मवत्यथ वा विपर्यय इति । तत्रोमयोरनुवादत्वासंभवादगृह्यमाणविशेषत्वाच्च द्वयोरपि विधायकत्वम् । अभ्या- साच्च कर्मभेदः स्यात् । बलवत्मत्यभिज्ञायाश्चाम्यासाधिकरण एवोत्तरं भविष्यति । तस्मान्नवमभिधायकत्वसिद्धिः । येऽप्याहुः- यम्माद्वीह्यादिवन्मन्त्राः करणत्वेन कर्मणाम् । ब्राह्मणेन नियुज्यन्ते तद्वते न विधायकाः ।। तैरपि सामान्यतो दृष्टमात्रं व्यपदिष्टम् । कुतः- विधिशक्तिर्नियोगेन न मन्त्रम्यापनीयते । ततो विधास्यति ोप नियोगात्स्मारयिप्यति । न हि विनियुक्तेन न विधातव्यमिति किं चित्प्रमाणं यदि स्वतो विधिशक्तिरस्त्येव । अप स्वसो प्रथममेव नाम्ति व्ययों विनियोगोपन्यासः । न चोमयकरणे विरोधः । तथा हि- विधायक सदप्यर्थ ब्राह्मणं स्मारयिष्यति । 'मन्त्रतस्तु विरोधे यात्' इत्यत्रैतद्वदिप्यते ।। ये च वचनेनाविनियुक्ताम्ते च त्वत्पक्षे निराकरणहेत्वमावाद्विधायकाः प्राप्नुवन्ती. स्येतदप्यकारणम् । न चात्र मन्त्रोपन्यासम्य कश्चिसबन्ध इत्यन्यथा वर्ण्यते । विविध. मेवाऽऽख्यातं गुणप्रधानकर्मत्वेनोक्तम् । अदानी प्रस्तूयते किं तावेव द्वौ प्रकारावुतान्योऽप्यस्तीति । तत्र न तृतीयः प्रकार रोऽस्तीति मत्वा पूर्वपक्षवादी वदत्यकार्यमिति । तथा प्राप्ऽभिधीयते ॥ ३० ॥ अस्ति तृतीयः प्रकारो यदभिधायात्वं नाम । पश्य- १(अ. २ पा०२ अ० . ) अति शेष । २ (१०५ पा. १ ० ९.१६)।

·anded [अ०२१०१३०६] मीमासादर्शने। प्रयोगसापर्थ्यात् । प्रयोगै रियमाणेऽस्य सामध्य विद्यते, गोदानं गोयाग च प्रत्याययितुं, न विधातुम् । कुतःdair? विहितत्वाद् गोदानस्य दक्षिणाविधान, गोयागस्य स्वनुसन्या- । 'कर्मान्तरं भविष्यतीति चेन्न । असकृदप्युन्यमाने तत्मत्ययादेव। स्तुत्यर्थकल्पनायामप्यानर्थक्यं, परिसमाप्तेन सार्थवादकेन वाक्यन, LeaantartsApurata anomer caresuan setian test यपामाख्यातशठाना यच्छन्दाद्युपबन्धनात् । विधिशक्ति प्रणश्येत्तु ते सर्वनाभिधायका ॥ मन्त्रगताना ब्राह्मणगताना चाऽऽरूयातशयाना येपा शब्दान्तरेण विधिशक्तिरप- गच्छति तेषाममित्रायकत्वम् । तत्र 'न ता नशन्ति' इत्यत्र तावपच्छन्दोपहितो विधा. यकोऽनुवादत्व प्रार्ययते । तया · अहे बुनिय मन मे गोपाय' इत्यामन्त्रणविमक्त्या । दामि गृहामीत्युत्तमपुरुषेण । ' यदि सोममपहरेयु ' इति यदिशब्डेन । ते चवमादय प्रायेण मन्नेविति मन्त्रा उदाहरणम् । अविधायका मन्ना इति च प्रसिद्धि । ब्राह्मणे तु भ्यास प्रत्यया विघायकान्तेन तद्विधायकमिति प्रसिद्धम् । अल्पे विवि विघायका इति तदिह नोटाहरणम् । विधायकत्वाविधायक्त्वे तु तयोर्यथोक्कमेव कार- णमिति न मन्त्रत्ववाह्मणत्ययोापार । तत्र त्येतावान्यापारो दृश्यते । रूपादेव जामणगताना विधित्वनिवृत्ती सत्या निमित्तादिप्रत्यायनार्थता । न हि तेषा रूप कर्मसु प्रयोगार्हम् । मन्त्रगताना तु रूप- मेवोपलभ्य दामि गृह्णामि निपामीदमिद च करोम्यग्नीन्विहर बर्हि स्तृणीहि इदमिद च कुर्वित्याटिक शक्यते वर्म स्मर्तुमिति विनियोगबुद्धिर्भवति । कुत- अनुष्ठाने पदार्यानामवश्यमाविनी स्मृति । भनन्यसाधनाऽनन्यकार्यमन्त्रं प्रसाध्यते ॥ न तावदनुष्ठानवेजायामामृत कश्चित्पढार्य शक्य पर्तुमित्यवश्यमाविन्या मृत्या योग्यसाधनमात्रापेक्षणाद्यविचिद् ब्राह्मणपदार्थानुमधान वा पूर्वपदार्थप्रत्यवेक्षण वा सूनप्रन्यो वाऽऽत्मीयग्रहणवाक्यानि वोपद्रष्टादि वा साघन ग्रहीतुमारम्यते । तगानन्यायोनना-मन्त्राप्रमाणे पच्यमानान्सामान्येन किमप्येभि कर्तव्यमित्येवं प्रयोगवचनेन गृचमाणानुपरम्य यादृशेन वाक्येन स्मृति कर्तुमाबाडक्ष्यते तद्रूपा एत इति विदित्वा लिङ्गप्रकरणानुमितया श्रुत्या विनियोगे सत्यभिधानार्थता विज्ञायते । ततश्चौपायानाराण्यप्रमाणत्वान्निवर्तन्ते । नियमादृष्टसिद्धिश्च मन्त्रैरेव स्मृत्वा कृत कर्माभ्युदयकारि भवतीत्य वार्यने । माप्यमप्यत्रव योजनीयम् । नासकदप्युधारणे तम्प्रत्ययानिति न प्रामत्वाभिप्रायेणोच्यते । कि तु यच्छन्दोप. - 11 ·। सतन्त्रवातिकशायरभाष्यसमेते- [अ०२पा०१४०) विहिनन्यान् यागस्य । तस्मान्न मन्त्रगतो भावशब्द एवंजातीयको विधायक इति ॥ ३१ ॥ [७] नच्चोदकेषु मन्त्राख्या ॥ ३२॥ सि ॥ मन्त्रगतो भावशब्दो विधायको नेति परीक्षितम् । कोऽयं मन्त्री अजाते. मन्ये तहतो भावशब्दः कथं विचारित इति, इदमयतोऽधिकरणं पत्र दृष्टव्यम्, Anan कलक्षणो मन्त्र इति । तचोदकेषु मन्त्राख्या । अभिधानस्य चोदके प्वेवंजातीयकेप्यभियुक्ता उपदि-3) शन्ति मन्त्रानधीमहे, मन्त्रानध्यापयामः, मन्त्रा वर्तन्त इति । प्रायिकामिदं लक्षणम् । अनभिधायका अपि केचिन्मन्त्रा इत्युच्यन्ते यथा वसन्ताय कपिञ्जलानालभत इति । न शक्यं पृष्ठाकोटन तत्र तत्रोपदेष्टुमिति लक्षणमुक्तम् । ऋपयोऽपि पदार्थानां नान्तं यान्ति पृथक्त्वशः। लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः ॥ बन्धादायव मन्त्राख्यातम्यान्यतः प्रामह बनीमीत्येवरूपप्रत्ययात् । शतकृत्वोऽति 'होवमाविरुचार्यमाण. स्वमामध्यनव नापूर्वप्रत्ययं करोति तन एवं पूर्वप्राप्तबुद्धाय त्पादात् ॥ ११ ॥ ( इति मनाविधायकत्वाधिकरणम् ॥६) ययोक्तेन न्यायन मन्त्रोदाहरणग्यातन्त्रत्वात्प्रासङ्गिकमिदं पूर्वसूत्रप्रयुक्तमन्त्रशब्दा. लक्षणापि पानमिति नावश्यमिदमर्थतोऽधिकरणं पूर्वम् । शक्यं हि वाक्यमात्रमप्युदा• हृत्य विचारयितुम् । 7 भाष्यकारस्तु सूत्रमारोचारितमन्त्रशनादरेण पौर्वापर्यविशेषमाह । तचोदकेविति । तदभिधानं चोदक प्रयोगकं येषामिति बहुव्रीहिः । अर्थदर्शनमात्रार्थ तु षष्ठीकथन भाष्ये । अ-प्रेतद्धन्यवहारसिद्धं चेदं प्रायिरुचिहयुक्तं लक्षणं लाघवार्थमुक्तम् । धरणिगतानेकद्रव्यप्रत्येक निरीक्षणे पुनः पुन, पृष्ठ कुटिलीक्रियत इति तत्सामान्येन पृष्टाकोटाभिधानम् । श्लोरथैवं द्रष्टव्यः- ऋपयोऽपि हि लक्ष्याणा नान्त यान्ति पृषक्त्वशः । लक्षणेन तु मिदानामन्तं यान्ति विपश्चितः । Thी राणमेतमामस्यन्तत्वान्तदाता । आशिप, म्नुनिसंख्य न प्रलं परिदेवितम् ।। + ·Jaraat किरपा Sony मीमांसादशेने | Keyancinerapr ४३ there is alergs au disire & scart can funt concler, & ce gan aptintampat, an Amrapari.ध. उदाहरणे, मेघोऽसि इत्येवमादयोऽस्यन्ताः । ईपे त्या इत्येवमादयः । स्त्वान्ताः । आयुर्दा असि इत्यागीः । अग्निी इति स्तुतिः । संख्या, एको मम इति प्रलपितम्, अक्षी ते इन्द्र पिङ्गाले डुलेरिव इति । परिदेवनम् , अम्बे अम्बिके इति । औपः, अनीदग्रीन इति । अन्वेपणं, फोऽसि कतमोऽसि इति । पृष्टं, पुन्छामि त्वा इति । आख्यानम् , इयं घेदिः, इति । अनुपङ्गः, अच्छिद्रेण पवित्रण इति । प्रयोगः, चातुःस्वयं च ! सापर्यपभिधानम् । सचैतवृत्तिकारणोदाहरणापदेशे- नाऽऽख्यातम् । एतदपि ,मायिकमेव । असिमध्या आप च मन्त्रा भवन्ति, ईड्य- वासि बन्यश्च वाजिन् इति । त्वामध्याच, तत्त्वा यामि इति । आशी- ाह्मणमपि, सोऽकामयत मनाः सनेय इति स्तुतिरपि, चायुर्वं क्षेपिष्ठा देवता इति प्रलापो, न चैतदियो यदि ब्राह्मणा वा स्मोऽवा. मणार स्मो वा इति । परिदेवनं, ये मामधुमन्त वे मां प्रत्यमुश्चन्त इति । प्रेषः, अमुतः सोममाहर इति । अन्वेपणम्, इह वा स इह वा इति प्रश्नः, वेद कर्णवती सूमिम् इति । प्रतिवचन, विद्मो वा इति । अनुपङ्गः, हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यय जिवाया भय वक्षस इति ।। पयोगः, स्वर्य चासुस्वयं च इति । सामर्थ्य, सुवेगावद्याति द्रवेप्चिति । लक्षणकर्माण प्रयोजन मसिद्धत्वान्न वक्तव्यं, लघीयसी मतिपत्ति- srceptons (era prou fou set cal pronting an allegation आक्षेपेवपवादेषु प्राप्त्या लक्षणकर्मणि प्रयोजनं न वक्तव्यं यश्च कृत्वा मवर्तते । आक्षेपेषु पूर्वाधिकरणस्य प्रयोजनम्, अपवादेपूत्सर्गम्य, प्राप्त्या- मुनरविवक्षा, कृत्याचिन्तायां पूर्वाधिकरणस्य प्रयोजनम् । अस्ति वेदे मन्त्रशब्दो यस्यायमर्थः परीक्षितः ! अहे धुनिय मन्त्र में गोपाय प्रेपान्वेषणपृष्टाख्यानानुपङ्गप्रयोगिता. सामयं चेति मन्त्राणा वितर. प्रायिको मतः ॥ डुलोरिवति । डलि --कच्छप. ! प्रतिपुनातुशब्दमच्छिद्रेण पवित्रणेत्यनुपङ्ग ( । - , ·- Amrde सतन्त्रवातिकशायरभाष्यसमते- [अ०२पा.१०८] यमृपयस्वयीविदा विदुः, ऋचः सामानि यजॅपि इति ॥ ३२ ।। [८] शेपे ब्राह्मणशब्दः ॥ ३३ ॥ सि० ॥ अथ विलक्षण ब्राह्मण, मन्नाश्च ब्राह्मणं च वेद । तत्र मन्त्रलक्षण उक्त परिशेपसिद्धत्वाड्राह्मणलक्षणमवचनीयम् । मन्त्रलक्षणवचनेनैव सिद्धम् । यस्यैतल्लक्षणं न भवति, तद्राह्मणमिति परिशेपसिद्धं ब्राह्मणम् । वृत्तिकारस्तु शिष्यहितार्थ प्रपञ्चितवान्-इतिकरणबहुलम् । इत्याहो- । पनिवद्धमायायिकास्वरूपम् । हेतु', शूर्पण जुहोति तेन ह्यन्न क्रियते इति । निर्वचनं, तद्दध्नो दधित्वम् । निन्दा, उपवीता वा एतस्यामयः । प्रशंसा, वायुर्वै क्षेपिष्टा देवता इति । संशयः, होतव्यं गाईपत्ये न । होतव्यम् । विधिः, यजमानसमितौदुम्बरी भवति । परकृतिः मापानमे पचत इति । पुराकल्पः, उल्मुकैई स्म पूर्वे समाजग्मुः, इति । व्यवधारणफल्पना, यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयाद् इति । हेतुर्निर्वचन निन्दा मशंसा सशयो विधिः । परक्रिया पुरावल्पो व्यवधारणकल्पना ॥ उपमानं दर्शते तु विधयो ब्राह्मणस्य तु । सामर्थ्य-अभिधानशक्ति । ये मा दुग्धवन्तम्त एव निराकृतवन्त इति धेन्वा परिदेवि. तम् । अमुत सोममाहर इति सौपर्णोपाख्याने विनतया गस्त्मानमृताम प्रेषित । वर्ण. वन्ती सृर्मिम् । सूर्मि-स्थूणा ॥ ३२ ॥ ( इति मन्त्रलक्षणाधिकरणम् ॥ ७ ॥ परिशेषसिद्धत्वाद्राह्मणलक्षणमवचनीयमिति । सूत्रमिदमनारम्यमिति प्रतिभाति । तत्र शेपशब्दप्रयोगाहक्षणानमिधानाच सूत्रव्यारयानमेवेदमिति द्रष्टव्यम् । किमर्थं पुन सूत्रमारम्यते । नाऽऽरम्येत, यदि मन्त्रब्राह्मणात्मक एव वेद इति सर्वेपा प्रसिद्ध भवेत् । येषा स्वप्रसिद्ध तेपा तृतीयादिप्रकारनिराकरणार्थ द्वैराश्यमेव वेदस्येति प्रतिपादयितुमाह-शेपे ब्राह्मणशब्द इति । एक्पुरुषकर्तृकमुपाख्यान पर- कृति । बहुक्ष पुराकल्प । यानान्यथाऽर्थ प्रतिमात पौर्वापर्याोचनेन व्यवधा र्यान्यथा वरुप्यते सा व्यवधारणकल्पना तद्यथा नतिगृह्णीयादिति श्रुत प्रतिग्राहयेदिति ·.. ०९पा० १३०९] मीमांसादर्शने । ४३७ एतत्स्यात्सर्ववेदेषु नियत विधिलक्षणम् ।। एतदपि प्रापिकम् । इतिकरणबहुलो मन्नोऽपि कश्चित, इति वा इति मे मन इति । इत्या होपनिवद्धध, भां भक्षीत्याद आख्यायिकास्वरूपंच, उग्रोह भुज्यमिति । हेतुः, इन्दयो धामुशन्ति हि इति । निर्वचनं, तस्मादापो नु स्थ न इति । निन्दा, मोईपन्न विन्दते अपवेता इति प्रशंसा, अग्निधो इति। संशयः । अधः स्थिदासीदुपरि स्थिदासीद् इति । विधिः, पृणीयाविनाधमानात इति । परकतिः, सहस्रमयुताददव इति । पुराकल्पः, यो यज्ञमयजन्त देवा इति ॥ ३३ ॥. (१) बनानविप्यमन्त्रत्वमाम्नतिपुहि विज्ञागः॥ ३४ ॥ सि० ॥ अदभवरनामधेयपु संशय:-मन्त्रा उत नेति । अभिधायकरवान्मन्त्रा इति प्राले चूमः । अनामनातेपु. मन्त्रत्वं न स्यादभिधायफेवपि । नाभि धायकत्वं मन्नत्वे हेतुः । किं तर्हि, अभियुक्तमयोगः । येऽभियुक्तैर्मन्त्रा इति नाच्यन्ते, न ते मन्त्राः । कल्पयिप्यते । विधिलक्षणमित्यत्र बामणषाची विधिशब्दः ॥ ३३ ॥ (इति वामगरक्षणाधिकरणम् ।। ८ ।) सूर्याय जुष्टं निपामि, इत्यूहः । तथा यत्र यजमानस्याऽऽयं नियते स प्रवर; यञ्च यजमानतरपुत्रादीना नामग्रहणं तन्नामधेयं, यथा सुब्रह्मण्यायो देवदत्तो यनर इत्यादि । तेषामपि । तचोदकेषु इत्यस्मालक्षणान्ममध्यपाताच मन्त्रत्वप्राधा युच्यते-~ स्वाध्याये पध्यमानेषु येषु मन्त्रपदं स्मृतम् । ते मन्त्रा नामिधानं हि मन्त्रागा लक्षणं स्थितम् ।। किं पुनरेकम्मिन्पद ऊपमाने समस्तस्यैषामन्त्रत्वं, अहितपदमात्रम्यैव वेति ! सम- स्तस्यैवेति प्राचम् । कुतः-- स्वरवर्णानुपादिविशिष्टे हि प्रयुज्यते । HAIRenarams. 1 -- ·१८ सतन्त्रवातिरशारमाध्यममत- [अ०२पा० १०९] . - संप्रदायकालावगनम्पान्याव चेनचिदप्यशेन जात न शक्यते मन्त्रत्व प्रत्य- मिज्ञातुम् । अयेकदेशेऽपि त सद्भावाम्युपगम । तत् सर्वमेव मन्त्रपटाविशेषान्मन्त्र स्वप्रसङ्ग । तम्मादेकवर्णापायेऽपि मन्त्रत्वाभावात्समम्नतत्कार्यनिवृत्ति । ततश्च यथव तद्विनाशे सर्वावयवर्तिनि प्रायश्चित्तामात्र एवं मन्त्रच्छन्दोविषयादेन यावन्त शब्दविशेषाः मर्यन्ते से मविनयमित्येपटवयवोहे तमन्टगतमर्वान्दसोपोद्धारण लौकिक. शळप्रयोग गर्न य इति । अब म । तावन्मानमेवामन्त्र इति । कुन । आकृतीनाममि चिर्या क्यविनिरूपिका । নামান্তৰান্বিখৰিনাহছু নিয়নি }} न हि गोर्गदुनि नाते विषाणे वा मग्ने गोत्व निरोधीयते, तदमि यतिममर्यावयका न्तरमदावान् । क्यित्यपि मम्पाने त्रियमाणे सर्वा विज्ञायन्ते । सा चेय मन्त्राकृनिर्दिक शिष्ठस्वरवर्णानुपूर्व्यायाभि यता न विविद्विवारदर्शने नस्यतरति प्रत्यक्षमुपलमामहे । तथा हि- यत्र वर्णविकारो वा वर्णलोपोऽपि वा मृत । म्वरान्तरनियोगो वा न मन्त्रम्ना नेव्यते ॥ यन वचनाद्वर्णलोप विकार वा कृत्वा प्रयोग ऐर कृत्वोद्देयम् । इत्यादी, यत्र च स्वाध्यायकालदृष्टवैम्वर्यातिपरित्याग कश्रुत्य नियुज्यने न तत्र कम्यचिन्मन्त्रबुद्धि- पनि । म्यादेतन, वचनमामादिह नापनीति । तदयुतम् । वचनेन हि प्रयोच यमेतदुच्यने न मन्त्रत्व न नश्यनीति न हि वच. नविनियुचाना ब्राह्मादीना मन्त्रत्व मवनि, अतश्चामन्त्राणामेव सता वचनाद्विनियोग , इत्यापद्यते । न नार्हति मतितुममन्त्रत्व, मन्नत्वप्रत्यभिज्ञानात् । अनचानापि काममिरापदा- नामेवामन्त्रत्व भवतु न सकलम्य वास्यम्य । न च तेषामपि समम्नवालोचनेन मन्त्रत्वनिरूपणादिह गिरापवान्मन्त्र इहेराप दवानिह वैम्वर्यवानिकश्रुतिमानिनि ह्यादिन एवावधार्यते । यद्येवमूहादीनामपि मन्त्र त्वमा । तत्रापि हि प्रकृतिविट यारोचनेन शक्यमेव निरूपयितुम् । इहासिपदवा विपिमन्त्र र सूर्यादिषदवानिनि । नतत्समानम् । कुन यर वैदिक्मन्यत्व तर मन्नत्वमिन्यते । न्यायेन कम्प्यमाने तु न शक्यं तन्निरूपणम् ॥ .

·२०२० १०९] मीमांसादर्शने । : नवमादयो मन्त्रसमाम्नाय सन्ति । तस्मादमन्त्राः । भयोजन मन्त्रे intirince of them and . वैदिक कालोच्यैवमवधारणा भवति, इहेशो मन्त्र इहेदृश इनि । सूर्यादिपप्र- योगस्तु कार्यवशेन न्यायाकल्प्यते, न च मन्त्रावं न्यायगम्यमिति वन्यम् । ननु चातिदेशोऽपि वेदप्रकार एवेति सर्वमहादिर चैदिकम् , इतरथा प्रमाणकमेव स्यात् । न बझाङ्गिभावः प्रत्यक्षानुमानादिगम्यः । तस्मात्सूर्येरापदयोरविशेष इति । अनोच्यते। सत्यमूहस्यापि मावैदिकत्वम् । अत एव 'अनाम्नातेप्वमन्नत्वम् । इत्युच्यते । वेदयागो हि कश्चित्प्रत्यक्षः श्रूयते, कश्चिदनुमानादिगम्यः । प्रत्यक्षश्रुतश्वाऽऽम्नात इत्युच्यते । तत्र यपेरापदादीना विनियोगः श्रूयते नैवं सूर्यपदादीनाम् । ननु — सौर्य बरुम् ' इत्येतदेव श्रुतिसमवायित्वाद्देवतायाः सूर्यपदस्य विनियोजक श्रूयते । नेतन्मन्ने सूर्यपदम्य प्रक्षेपं ब्रवीति । हविपस्त्यागकालमाने तदुच्चारणाविधा- नात् । यस्तु मन्त्रेषु तत्प्रक्षेपः सोऽतिदेशकृतो मविप्यति 1.न चातिदेशवचनन्याय- लम्यत्वादेवाऽऽनायते । तस्मादनाम्नातविनियोनकत्वादमन्त्रत्वं सूर्यपदादीनाम् । नन्वेवं सति प्रवरनामधेययोः प्रत्यक्षोपदेशान्मन्त्रत्वासनः । स्यादेवं यदि तस्व. रूपमाग्नायेत, वचनार्य तु ज्ञात्वाऽनाम्नातयोरेव प्रवरनाम्नः प्रयोगान्न मन्त्रस्वनिरूप- णायामन्तर्गतिः । एवं तर्हि यत्रापि सर्वनामयुक्तमन्त्राम्नाने सति तस्य स्थानेऽन्यपद- प्रक्षेपः क्रियते तत्राप्यमन्त्रता स्यात् । तया नामेति केचित् । अथ वा विशेषाणामानन्त्यादयुगपत्कालवाचाऽऽनातुमशक्ते: स्वरूपस्य मर्वनाम प्रकारेणाऽऽस्नानमन्त्येवेत्यशून्यस्यानत्वान्मन्त्रम्य शक्यमेवं निरूपणं कर्तुं यत्र पदं निवेदयते तद्वानयं मन्त्र इति । इतस्था हि सर्वनाम्नामप्रयोगार्हत्वाद्यदि विशेपानानमेवे- तत्तेनोपायेनेति न गृह्यते, ततस्तदंशन्यूनस्वान्मन्त्रस्वरूपस्य व्यर्थमेव सर्वनामानानं स्यात् । प्रवरनामधेयवदेव तु विधानात्तवकाशस्थपदप्रयोगः करप्यते । तस्मादेवमादी. न्यानातान्येवेति मन्त्रधर्म: संबध्येरन् न तु प्रवरादीनां मन्त्रपाठकाले कश्चिदृषि संस्पर्शः। न च ब्राह्मणेन रूपं दर्शितं येन प्रवचनलक्षणत्वान्मन्त्रत्वाध्यवसानं मवेत् । अतश्च विकृतिप्वभिधानाचोदकाम्या सकले मन्त्रे प्रापित यावन्मानमर्यायावादयावान्यप्र. क्षिप्यते-तावमात्रमेव लौकिकम् । अवशिष्टं तु तथा प्रासमेष ऋत्वाकासितप्रत्यभि- ज्ञायमानमन्प्रत्वं चेति न प्रायश्चित्तच्छान्दप्सप्रयोगेननीयमिति सिद्धम् ॥ ३४ ॥ .

·vetamin सतन्त्रवातिरशायरभाप्यसमते~' [अ०२पा० अ०१२] cant to include in en of dirin in the town of metre & the [१०] नेपामृग्यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था ॥ ३५६ सि०॥ ऋच इत्वस्ति वेदे, अंहे बुनिय मन्त्रं मे गोपाय | गमृपयस्त्रयी विदा विदुः। ऋच. सामानि यजॅपि इति । स्थलक्षणिका ऋचः। तेषा- मृग्यवार्थवशेन पादव्यवस्था । यत्र पादकृता व्यवस्था स मन्त्र ऋड्नामा । यया अग्निमीळे इति । एवंजातीयकेषु मन्नेवभियुक्ता उपदिशन्ति, ऋचौऽधीमहे, चोऽध्यापयामः, ऋचो वर्तन्त इति । पर्यवशेनेत्युप्यते, या वृत्तवशेन तत्र न पामोति । अग्निः पूर्वे भिऋषिभिः, इति । यतो नार्थवशेनेति वृत्तादिवशव्यावृत्त्यर्थ, किं तर्हि, अनुवाद एष मदर्भनार्थः । अवश्य चैतदेवं रिझेयम् । वृत्तादिनिवृ. त्यर्थे सति वाक्यं भिद्येत । तस्माद्यत्र पादकृता व्यवस्था, सा ऋगिति ॥ ३५॥ [११] गीतिपु सामाख्या ॥ ३६ ॥ सि० || अथ साम्नः किं सक्षणम् । विशिष्टा काचिद्गीति सामेत्युच्यते । मगीते हि मन्त्रवाक्ये सामशब्दमभियुक्ता उपदिशन्ति । सामान्यधी महे, सामान्यध्यापयामः, सामानि वर्तन्त इति । अभियुक्तोपदेशश्च नः प्रमाणम् । यथा अम्म दधि, मधुरो गुड इति । प्रप्तक्तानुप्रसक्त्यापतितमृगादिलक्षणाभिधानम् । शब्दार्थस्य वृद्धव्यवहारगम्यत्वाव तेऽपि तल्लक्षणे त-मूलममियुक्तोपदेशमेव दर्शयति । क्रियापटानुपाटानात् अग्नि पूर्वेभि' इत्यपर्यवसितेऽर्थे वृत्तवशेन पाटव्यवस्था । ननु च 'अग्निमाळे' इत्यपि समम्ताया मच एवार्थवत्त्वान्नव प्रतिपादमर्थ पर्यवम्यतीति न वाच्यम् 'अर्थवशेन पादव्यवस्था' इति । क्थ न वाच्यम् ' अग्निमीळे पुरोहितम् ' इति तावत्प्रत्यक्ष समाप्तोऽर्थो दृश्यते । परयो पादयोरसमाप्त इति चेन्न । आख्यातानुपरुण समाप्ते सिद्धत्वात् । तस्मात्सा धूतमिहार्थवशेनेति । एतस्य तु प्रदर्शनार्थत्वान्न वृत्तवशव्यावृत्तिरित्यनिपिद्ध त्वम् ॥ ३५॥ (इति ऋतक्षणाधिकरणम् ॥ १० ॥) सेपामित्यनुवर्तते । अत्रापि स एवामियुक्तोपदेशोपन्यास । प्राथम्यात्, ययाऽम्ल दीति । पूर्वव वाच्य सदनादरादिहोदाहृतम् । अथ वा यथाऽनेवधर्मस माहारे सति दपिनुडयो रसविशेषमात्रपन्चमधुरन्दानुष ढगाते । स्था सामशब्दो गीतिमात्रमित्यत्रोगहरणम् । १० मार-154 ० है (4-7-17 ·[अ०२पा० १० १३J मीमांसादर्शने । ४४१ गीतिविशिष्टे तावन्मन्त्र गीतिशब्दः । गीतिसंवधानमन्त्र संप्रत्यय इत्यवगन्तव्यम् ॥ ३६॥ [१२] शेषे यजुःशब्दः ॥ ३७॥ सि. ॥ अय यजुषः किं लक्षणामिति । यजुषो लक्षण न वक्तव्यम् । ऋग्लक्ष- सामलक्षणाभ्यामेघ यजुर्विज्ञास्यते वैपरीत्येन । या न गीतिर्न च पादव, तत् पश्लिष्ट्रपठित यजुरिति ॥ ३७॥ अथ निगलो नाप किं यजाप, उतु यजुपोऽन्य इति । .. [१३] निगदो वा चतुर्थः स्याधर्मविशेषात् ॥ ३८ ॥ ३० ॥ निगदान यजपि । कुतः । धर्मविशेषात् । उच्चैर्गचा क्रियते साम्ना, उपांशु यजुषा, उच्चनिगदेन इत्येष धर्मविशेषः । उच्चै- निगदेन इत्यनूयते । याद यजुपो निगदत्वं स्याद्, न च तस्योच्चैस्त्वं धर्मों दृश्येत । दृश्यते तु । तस्माच्चतुर्थ मन्त्रजातं निगदो नाम ॥३८॥ व्यपदेशाच्च ।। ३९ ॥ व्यपदेशोऽपि भवति, यजपि वर्तन्ते, न निगदाः । निगदा वर्तन्ते, न यजूंपीति । तस्मादपि मन्त्रान्तरम् ॥ ३९ ॥ यजूंपि वा तद्रूपत्वात् ॥ ४० ॥ सि० ॥ ननु च प्रत्यक्षगम्यत्वाद्रप्सविशेषस्याभियुक्तोपदेशोऽनुषादत्यान्नैव प्रमाणम् । मैप दोषः । प्रत्यक्षमेयान इतिकरणापच्छिन्नं निदर्शनम् । एतदुक्तं भवति । यथाऽलं दधि मधुरो गुड इत्येतद्विज्ञानं प्रमाणमेवममियुक्तोपदेश इति । गीतविशेषण- स्वात्पूर्वतरप्रत्यायने सत्याकृतिवदभिधेयत्व निर्णतव्यम् । आह च-- एकतण्डेन शब्देन विशिष्टो यत्र गम्यते । विशेषणस्य वाच्यत्वं तत्र सर्वत्र जायते ॥ ३६॥ (इति सामलक्षणाधिकरणम् ॥ ११ ॥) शेष बाह्मणशब्द इतिवत्समस्त व्याख्येयम् ॥ ३७॥ (हति यजुर्लक्षणाधिकरणम् ॥ १२॥) शेष यजुःशब्द इत्येतन्यावर्तनायों वाशब्द. | चतुर्व मन्त्रनातं निगदः स्यात् । धर्मान्यता, यदि तावत् ' उनिगदेव' इति विधिस्ततो यमुर्धर्मवाघो मा भूदित्य. र्थान्तरत्वर । भानुवाद स व प्रामात व्यक्तिरेकेण विनति भेदः ॥ ३८ ॥ २९ ।। 1 व्यपदेशाच नि मार्य सहवाइ यादयातम् । . +- ·४४२ सतन्नवार्तिकशापरभाप्प समेते- [अ०२पा० ११०१३) यहृष्येव निगठाः । कुन: । तदृपत्वात् । तदेवैषां रूपं, यद् यजुषां प्रश्लिष्टपाट ऋक्सामलक्षणविलक्षणता च ॥ ४० ॥ वचनाद्धर्मविशेषः ॥ १३॥ वचनाप्रत्यायनसामा । अस्ति हि पुरुपान्तरसत्यायनसामर्थ्य केपांचिद् यजपाम् ॥ ४१ ॥ अर्थाच ॥४२॥ अस्ति च तैः पुरुषान्तः प्रत्यापितः प्रयोजनं, नोषांशूचार्यमाणाः पुरुषान्तरं प्रत्याययेयुः । तस्माद्धर्यविशेषोऽर्थवान् । यानि च यजूं. घुवस्चार्यन्ते से निगदाः । कुतः । निशब्दः प्रकर्षस्य वक्ता । यथा प्रर्पण रक्तं नितग रक्तमित्युच्यते । गदतिर्गदनार्थः पाठवचनः । एप एवं हि प्रकर्षां यदुवै स्त्वावन्छिनत्वम् । ननुं वाचनिको गुणो यजुपामुपांगुत्वम् । नेति ब्रूमः । गुणो नाम स भवति, यः स्वकार्य कुर्वत्तामुपकारे वर्तते । न च परसंबोधनार्थाना यजपामुपांशुत्वं साहाय्ये वर्तते । तद्धि स्वकप क्रियाविघातं करोति । तेन पुरुपान्तरसंवोधनार्थमुवै स्त्व गुणः । इतरार्थ तु वचनं भविष्यति । इतराणि यानि यपि न परसंबोधनार्थानि, तेषांशुत्वं निवेपते।।४२॥ गुणार्थी व्यपदेगः ॥ ४३॥ अथ यदुक्तं व्यपदेश इति स चकत्वेऽपि गुणतो भवति । यथा, इतो ब्राह्मणा भोज्यन्ताम् , इतः परिवाजका इति । एवमुच्चस्त्वेन गुणेन तान्येव यजूपि व्यपदिश्यन्ते निगढा इति ॥ ४३ ॥ 'अहे बुद्धिय मन्त्र मे गोपाय' इति त्रिप्वेव मन्त्रत्वम्योपसंहारात् । घेदे च मन्नसा- मानाधिकरण्येन निशब्दप्रयोगाद्यनुवपरित्यागेनैव च धर्मविशेषव्यपदेशमेदसिद्धेः परि- शेपसिद्धयमुर्लक्षणयोगाश्च यजूप्येव निगदाः ॥ ४० ॥ न्यायामाचर्यानुवादलवामान विनादिति व्याख्यातम् । यं त्वेतेऽयं वदन्ति तमुपाशुत्वेन शक्नुवनिति वचनादित्युच्यते ॥ ११ ॥ अस्ति च । अग्नीदशीन्दिहर ' इत्यादिवचनेनायोऽन्यथाऽनुष्ठानानुपपत्तेरिति धर्म विशेषप्राठि । तथा च निगदशब्दाच्या युत्पत्तिसिद्धिः । वाचनिकमपि चौपाशुल. मनुपरस्पेनानात्वान्निगढव्यतिरिक्षयनुर्विषय विज्ञायते ॥ ४२ ॥ नामागपरिधानकवगुणेन ध्यपदेशमेद ॥ १३ ॥ 4 गुणा पत्र माचेति पाटानारम् ।

·[अ०२११० ११०१४]] मीमांसादर्शने । सर्वेपामिति चेत् ॥४४॥ यदि य उचैर्गद्यते स निगदः, गपि निगदः मामोति ॥ १४ ॥ न ऋग्व्यपदेशात् ॥ ४५ ॥ nationache न गयो निगदा इति व्यपदिश्यन्ते । अयाज्या वे निगदा ऋचैव वि. यजन्तीति पृथक्त्वनिमित्ता हि व्यपदेशा भवन्ति । उच्यते । व्यपदेशो लिङ्ग प्राप्तिरुच्यतामिति । अपादवद्ध गदतितते, अपादबद्धो दि गद्य इत्युच्यते ॥ ४५ ॥ Laktism) [18] अर्थकत्वादेकं वाक्यं सकाङ्क्षं चेहिभागे स्यात् ॥४६॥सि ॥ अतिप्रसनद्वारेण गुणस्य व्यपदेशनिमित्तता व्यभिचारयति ॥ १४ ॥ न तावदतिप्रसङ्गोऽस्ति निगई निन्दित्वा ऋचो विधानात् । न हि तमेव निन्दित्व तस्यैव विघिरवकल्पते । न च व्यभिचारित्वम् । गदतिवशेन यमुट्टे सति धर्मविशे. पस्य व्यपदेशभेदनिमित्तत्वात् ॥ ४५ ।। ( इति निगदाधिकरणम् ॥ १३ ॥) केचिदेतत्सूत्र वाक्यलक्षणपरत्वेन व्याचक्षते । तत्रापि किल लौकिकवेदिकवाक्यलक्षणसं. भवे हेतुप्रसिद्धिवशेन लौकिकानावतरक्षणम् । कुतः- अन्यतोऽवगतेऽर्थ हि लोके वाक्यं प्रवर्तते । तत्रैकार्थत्वविज्ञानात्सुखत्रोधैकवाक्यता ।। लौकिकानां हि वाक्यानां प्रमाणान्तरेणार्थस्तदेकत्व चावधार्यते । तर प्रसिद्धन हेतुना शक्यमेकवाक्यत्वमगन्तुम् । वैदिकानां पुनरनन्यप्रमाणगम्यत्वात्मावास्यात्तदेक- स्वाज्ञानादज्ञातेऽर्षे तदेकत्वसिद्धिर्नाम्तीत्येतल्लक्षणानुपपत्तेरापत्त्या विपरीतं लक्षणं वाक्यकत्वादकत्वमिति । यौन हि धर्मिणा वाक्येन धर्मान्तरमर्थः प्रतिपाद्यते तथैकवाक्यधर्मेणैकत्वेनापैकत्वम् । आह च- नित्यवाक्याधिगम्यत्वाद्यथावाक्यं प्रवर्तते । वेदार्थस्तदसिद्धेस्तु न वाक्यम्यार्थवश्यता ।। अत्राभिधीयते । वेदव्याख्यानप्रवृत्तस्य नैमिनः कः प्रानो लौकिकवाक्यलक्षणाभि- धाने । वैदिकवाक्यलक्षणस्यापि भेदलक्षणे का प्रस्तावः । किमर्थ प्रमाणलक्षण एक नोक्तम् । एकशब्दश्च न वक्तव्यः, अयकत्वाद्वाक्यमित्येतावनेष सिद्धत्वात् । कयं च १ द्वितीमायाय इत्यर्थः । १ प्रघमायाय एवेलर्थः ।

·द R-CA सतन्नवातिकशाररमाप्यसमेत-०२पा० १०११) anananthanner imkarantra Famrata) * अथ प्रश्चिमपठितेषु यजुःपु कयमवगम्येत, इपदक यजुरिति । (unch and the Street मन्त्राधिकारे तदसत्रदोऽर्थोऽभिधीयते । मायकृतश्च प्रश्लिएपठितेषु यजुःस्वित्युप' न्यास प्रमाणवानपि विना कारणेनानिकान्त । विच- यजुर्भेद च मुक्तद्वाक्यकत्वस्य लक्षणम् । मन्त्रब्राह्मणोक्षु वक्त य कोपयुज्यते ॥ सक्सामयोस्तावत्परिमाण प्रयोगसम प्रतिद्धमिति न कश्चिद्वाक्यलक्षणादेववाक्य तालक्षणाद्वोपकारो भवति । तथा बामणेऽग्निहोनादिवावयः साध्यसाधनेतिवर्त यतावत्या भावनाया नियुक्तेषु पुरपेप्वेकानेक वाक्यज्ञान भोपयु यते । नन्वयमुपयोग एकवाक्यतालक्षणज्ञो वाक्यमेद परिहरिप्यति । नायमुपयोग (कुत - दास्यमेदो घसामथ्र्य शब्दावृत्त्यादि दोपत । एकनानात्वविज्ञाननिरपेक्षोऽवधार्यते ॥ पदतदेवदेशतत्ममूहावृत्तिप्रसङ्गात्मकतद्विभागलक्षणो वा वाक्यैकत्वनानात्वज्ञान निरपेक्षरेष दोपत्वनावधार्यते । विभागलक्षणे गम्यमानसबन्धपरित्यागोऽनेकाटकल्पना घ दोष । इतरनाऽऽवृत्तेरवेठत्वादप्रामाण्यमिति नक्वाक्यलक्षणेनार्थ । पौरपेयवाक्ये तु रक्षणनिरपेक्षम्य दोरम्य व्यवहारसिद्धरत्यन्तानीपयिकत्यम् । यदि चरिकत्वेन वाक्यकत्वमवधार्यते वाक्यस्यार्थप्रत्यायनार्थत्वात्त स्वरूपकत्वज्ञानो- जरकालमाविना किं वाक्य त्वज्ञानेन । वतृणा च परमत्यायनार्थो वाक्यप्रयोग इति नाऽऽ.मार्य लक्षणज्ञानापेक्षा । श्रोतृणा पुनरत्यन्तानगतेऽर्थे प्रवर्तमान पुरुपवानयमपि न वेदवाक्याद्भिद्यने । अवगतार्थ वनुवादत्वाटनात्यमेवेति नानेकज्ञानमपेक्ष्यते । विमयं च वैदिकाना लपण नोचम् । यदि स्वर्षापयोक्तमेवेति । नन्न । श्रुत्या तहक्षणमाभिधायार्यापत्त्या लौविस्वाक्यसिद्धिराशयित या { न वापत्ति समवति । न घेतलीवियापरणज्ञानमीदृशेन वैटिक्वाक्यलक्षणशानेन विना नोपपद्यते । न चतम्यापि वाक्यागता सिद्धा, वाक्यरत्ववशेनार्थव त्वलक्षणापत्त्युपन्यासात् । अपि प कदाचिटिक्वारपानामध्येवाटणम् । अत्यन्तविप्रष्ट पा किंचिद्भवेदिल्या. शातितत्वान नियोगतोऽर्थापत्ति । न च परिसस्या, सामान्यविशेषभेदाउपादानात् । यहि हि सामान्येनेट रक्षण प्रचित्रभिधाय पुन केवलपारपेयतबद्धमुच्यत तत परिसस्यावशेन वैदिवशनामिट तावन्न भवतीत्येतावन्मार गम्येत । न तु लक्षणविशेषोडने कोपलवात् । एवमपि हि विपर्ययापन समवति, अर्थानेकन्वादेव वाल्य निरवान चेद्विमा म्यादिति ।

·[अ०२पा०१०१४] मीमांसादर्शने । - अथ वाऽकत्वान्नानानाक्यत्वमिति । तम्मादकल्पनेयम् । किच-- कप चायनपेक्षत्व वाक्य मल्ल प्रसिध्यति । न हि वर्णम्वरूपेण ज्ञातेनंतनिरूप्यते ।। वाक्यैकत्वाचायरवेऽवधार्यमाणेऽवश्यमर्थनिरपेक्ष वात्यैकत्वमवगन्तव्यम् | न च तस्यावधिल्लेन किंचित्पश्यामो वर्णशत वर्णसहस्र वा । तथा हि-~- अज्ञातार्थेषु वर्गेषु वहुवाक्यैकवर्तिषु । न कदाचिन्मतिईया वाक्येयत्त्वावधारणे ॥ तस्मात्पदेषु यावत्सु श्रूयमागेषु दृश्यते । विस्पष्टमस्यामर्थस्य तापतामेस्वाक्यता ॥ लोकमन्त्रब्राह्मणेत यभिचायतदेव वाक्यलक्षणमिति स्थितम् । यत्तु न प्राग्वाक्यादर्थ- सदेवत्वावधारणमस्तीति । अत्र धूम पदार्प पदविज्ञातवाक्पार्य प्रतिपाद्यते । लोरसिद्धर्न तमास्ति वायकत्वनिमित्तता ।। यदि हि वाक्य पदवद्वाचक मवेत्ततस्तदेवत्वानेत्यानुवर्तिता वाक्याभ्याभ्युप- गम्येत कदाचित् । यदा तु पामृतैरेव परितरेतरनिरपेक्षे म्येषु पदापूक्तेषु सत्ससर्गादेव पदव्या पारानपेक्षो वाक्यार्थप्रत्ययो भवति, तरोन र तावन्ति पदान्येक वाक्यमित्यवधा- येते, न तदा वाक्यनदेवत्वयोापार पश्याम । तम्मादविरोध । मावनैव च वाक्यार्य म्वकारविशेषिता । तम्याध्य ज्ञायते नित्य भेद शब्दान्तरादिमि ॥ यम्मिन्पटसमूहे शान्तरादिमिर्न मावनान्तर प्रतिपाद्यने तम्यवाक्यत्व भावना न्तरापेक्षया तु नानात्वम् । तचैतदुमयमप्यन्यत एव ज्ञायत इत्यानिमित्त वाक्यकत्व. मस्त्वस्य । तस्माद्ययामाप्यमेव व्याश्यात यम् । मैदलपणे मन्त्रप्रतावे न त दस्तावग्यनु सामात्ममोऽमिहित । तदवान्तरभेदा. काक्षायामृक्सामानामध्येतसिद्धे भेटे लक्षण न कियते । यनुषा तु प्रणिपठितवान्न लक्षणाद्विना भेदवानमित्यारम्यते ।। ननु मिनप्रतीकपिनियोगात्तन्द सेत्म्पतीति । न तावत्सर्वेपामेव ब्राह्मणे विनि योगोऽस्ति । न च 'उत्तगदि पूर्वान्नलक्षणम् ' इत्येतद्वेदवचनम् । न्यायेन तु सूत्रका- वाऽऽत्मीयतामणपिनियांगेवेतदुक्तमिति न्यायन्य क्षणमुच्यते ।

·Ana2 d । सत्तन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०रपा०१० La te the empted by ensal words) is correlation (of the the यावता पदसमूहेनेन्यते तावान् पदसमूह एवं यजुः । फियत चेज्यते । यायती प्रियाया उपकारः, प्रमाश्यते तावद्वक्तव्यत्वाद वाक्यमिन्युच्यते तेनाभिधीयते--अर्थक्त्वादेकं वाक्यमिति । एतस्मा चैत्कारणाटेक्वाक्यता भवति तस्मादेकार्थः पदसमूहो वाक्यम् । यदि च विभज्यमानं साकाङ्क्षं पढ भवति । विमुदाहरण देवस्य त्वा The words here expressa single ideas are o For ननु पद पदमार्थम् । सत्यं, न तु तद्विभागे साकाङ्क्षम् नि तीर्थंकत्वमुपपद्यते बहुत्वापदार्थानाम् । पदसमुदायस्य च पृथ गर्यो नास्तीत्युक्तम् । भेदः संसर्गों वा वाक्यार्य इति यान्यते । Jant any case bir manta text quoted cannot be Sungle de Spare Whatsressed to 7----- मिनेन यतेति हि प्रथा धागसबन्धासभवातदुप- कारिप्रकाशनेन तरिष्ट भवतीति कल्प्यते । तेनोच्यते-- यावता पटसधेन म्मार्यते यागसाधनम् । तावद्यजुश्च वाक्य च वक्तव्यत्वान्निरूप्यते ।। वचनाह हि वाक्य कार्ये समर्थं च तदर्ह भवति न न्यूनमधिक वा, तावतेव चेज्यते । तत्तु कीदृशमित्येार्य साकाङ्क्षावयव चेति लक्षणम् । ईदृश चेटे यजु यत्ततोऽधिक तद्वाक्यान्तर यजुरन्तर चेत्युक्त भवति । एव सर्वत्र पुरस्तात्परम्ताद्वैकार्थत्वसमर्थपढपरिग्रहणादसमर्थपदविमोरेन च भिन्नानि यपि कल्प्यन्ते । तेनैवाक्यलक्षणोक्तो चार्थाद्यजुर्भेटवाक्यभेटलक्षणयो सिद्धिरिति, एतस्माच्चेत्कारणादित्याह । किमुदाहरणमिति । अभिधेयवाचिनमर्थशब्द गृहीत्वा लक्षणद्वयसमावेशासमावनया पृच्छति । तथा हि- एकार्थत्व पदम्य स्यात्साकाङ्क्षावयव न तत् । साकाङ्क्षावयव सबस्नम्यकोऽर्यो न विद्यते ॥ पदम्य ह्याकृति मोऽर्थो मवेन्न तु तदवयवाना वर्णाना प्रकृतिप्रत्यययोर्वा विमागे साकासत्वम् , अप्रत्यायनशक्त्यमावात् , समूहावयवास्तु पदानि विमागे परस्परमामा शान्ति, न त्वेषामेकार्यत्व, प्रतिपदमर्थभेदात्, समूहम्य च पृथगर्यान्तराप्रसिद्धे । अतो लक्ष्यामावादलक्षणमेतदिति । प्रयोननवाच्यभिप्रायेण देवस्य त्वत्युवाहतम् | नन्विति पर स्वाभिप्राय प्रस्ट यति । यदा पदार्थ यतिरिक्त कश्चिद्रको निर्मागो वाक्यार्थो नाम्नि तदा तत्तस्पढार्थ- .

·अ०२१०१३०१४] मीमांसादर्शने। तथाऽप्येकार्थता न स्यात् । बहुपदे भेदानां संसर्माणां च बहुत्वात् । उजर एकमयोजनवादुपपन्नम् । यथा तावदेवस्य त्वेति निर्यापप्रकाश- नम् । तस्य विशिष्टस्य वाचक एतावान्पदसमूहस्तवाक्यम् । धर्मावेव सामीप्यवशात्तेषां गम्यमानौ मेदसंसर्गा स्याताम् । अत आह-तयाऽप्येकार्थता न स्यात् । कथम्- भेदो नाम पदार्थानां व्यवच्छेदः परस्परम् । स च प्रतिपदार्थत्वान्नकत्व प्रतिपद्यते । व्यक्तिपदार्थपक्षे सर्वव्यक्तीनां गवादिपदेनेवोपात्तत्वाद्विषयशब्दैः शुक्लादिभिः कृष्णा. दिव्यवच्छेदमा वक्तव्यम् । तत्सप्तर्गः पदार्थान्तर्गतत्यान्न वाक्यार्थों भवतीति तदुपस. जनस्तपां भेदो गृह्यते । स च यथा शुक्लशब्देन गोशब्दस्य कृष्णादिम्यो मिद्यमानत्वावति, एवं शुक्ल शब्दस्यापि गोशब्देनाधादिभ्यो निवर्तितस्य पवति, व्यवच्छेद्यानानात्वाच नास्त्येकत्वे प्रमाणम् । भेदसामान्यग्रहणे वा सर्ववाक्यार्यकत्वप्रसङ्गः । यदा तु भेदवन्तः पदार्थ एव वाक्यास्तदा सिद्धमेव नानात्वम् । तपा-- संसर्गोऽपि पदार्थानामन्योन्येनानुरञ्जनम् । एकत्र तदप्यस्तीत्ये करवं न प्रतीयते ॥ आकृतिपदार्थपक्षे शुक्लस्वगोल्ययोः स्वरूपेणाभिहितयोः संनिधानादितरेतरानुरज- नमर्थसिद्धभेदं वाक्यार्थः । स च गोत्वे शुक्लत्वसंसर्ग: शुलत्वे वा गोत्वसंसर्गः साम. स्त्ये कैकव्यक्त्युपसंहारादुपलभ्यत इति नाना । यद्यपि च कथंचिद्विपदे स एकोभयत्रापि संसर्ग इत्येकत्वं गम्येत, तथाऽपि बहु. पट्टे येन येन प्रदेशेन पदद्वयं संसृज्यते तेन तेन संसर्गरूपेणोपलब्धेरनेकत्वम् । स्वप्राधान्यापदार्यानां धर्मावतावुभावपि । धर्मिभेदेन भिद्यते न होकत्वमुपाश्रितम् ॥ यावति प्रयोजनकत्यं नाऽऽश्रीयते तावत्स्वतन्त्राः पदार्था नेकतामापादयितुं शक्यन्त इति पृथगेव भेदसंसर्गावनुभवन्ति । तस्मादपि नाना । यद्यपि चास्माकमाकृतिपदार्थक. त्वान्नद मेहो पायार्थत्वेनाभिप्रेतस्तथाऽपि पूर्वपक्षवादिना विकल्पमात्रेणोपन्यस्तः । सिद्धान्ताभिप्रायविवरण प्रयोजनवानित्वादर्यशब्दस्योपपनम् । एवं सत्येक एव कश्चित्पदार्थः प्रधानभूतस्तविशेषणत्वेनेतरोपादानमिति सर्वेषां च १३० सं०11-1-४i ·। ४४८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १३०१४] (Anirmalkin anमत्या सथित, प्रमालित Afgafu ar नव देवस्य त्या सवितु, प्रसवे निर्वपामीत्येक वाक्यम्, अश्धि नोर्वाहुभ्या निर्वपामीत्यपरम् । एवं बहूनि वाक्यानि । यदि निर्वपामी- त्यनुपमस्ततो वहनि वाक्यानि । न त्वेवमनुपङ्गो भवति । यदि गुणभूतो निर्वपामीति, तदा प्रतिप्रधानं भिधेत , । न च निर्षापो देवस्य त्वेत्येवमादीनामर्थेनोच्यते । साधनप्राधान्ये ह्यदृष्टार्थता वचनस्य स्यात् । निर्वापे पुनः प्रधाने दृष्ट कार्य निर्वापप्रकाशनम् । तत्सविशेपणैर्विशिष्टमुच्यते । तस्मादविरोधः । यथा च पदं पदेन विशेष्यते तथोक्तं तद्भूतानामिति । तस्मादेक वाक्यम् ॥ अथ किमर्थमुभयं सूनितं, अर्थकत्वादिति च विभागे साकाङ्क्ष- मिति च । उच्यते । भवत्ति किंचिदेकार्थ, न तु विभागे साकाङ्क्षम् । यथा भगो वा विभजतु, अर्यमा वा विभजतु इत्येकार्थाः सर्वे विभाग मभिदधति । ननु भगविशिष्टाद्विभागादर्यमविशिष्टोऽन्यो विभागः । नेत्युच्यते । विभागसामान्येनास्य प्रयोजनं, न विशेपेण । सामान्ये हि दृष्टोऽयो भवति न विशेपे । विभागे तु न साकाङ्क्षम् । तस्माद्भिन्न मिद वाक्य विभागे विकल्प्यते । तथा स्योन ते सदन कृणोमि घृतस्य तद्भेदात्त ससर्गाच्चैको भेद ससर्गो वेत्यपि शक्य वदितुम् । तस्मात्मसमवायित्वेन दृष्टार्थत्वादशेपसवित्रादिपदार्थविशिष्टनिर्वापप्रकाशन समस्तस्य पदसमूहस्यक प्रयोजन मिति सिद्धमुदाहरणम् । परस्तु निर्वापप्राधान्यमज्ञात्वा पृच्छति-नन्वत्र देवस्येति । सिद्धान्तवाद्याह-यदि निर्वपामीत्यनुपगस्तत एव, स चानुपगस्तद्गुणमावेन भवेत् , न चाम्य गुणमाव प्रयोजनवत्त्वात् । सवित्रादीना चार्मसमवायादित्येकार्थत्वम् । अथ किमर्थमुभयं सूत्रितमिति । येषा सहतानामेवप्रयोजनत्व तेपा तदशचेय म्तानामेकान्तेनैव साकासत्व भवतीत्यवाच्य तत् । अय वा विमज्यमानसाकासत्व सहकप्रयोजनत्वेन विना न भवति प्रत्येक्कार्येषु निरपेक्षप्रवृत्तिसिद्धे । अत साका विभागेनवेतराक्षेपात्त-मानमेवामिधातव्यमिति । प्रत्युदाहरणे दर्शयति-उच्यत इति । पुरोडाश विभागप्रकाशनमेक प्रयोजन निर- पेक्षाणा दृष्टम् । निर्वापि दत्तोत्तराऽपि विभागनानात्वपरिचोदना सहत्य विशेषणानु- पादाना-पुन पुन प्रयुक्तम्यानुपद्दोपामावाटुप-यम्यते । तरोत्तर न तावन्निरपेक्षसा- धनभेटादपि क्यिानानात्वमिति १६याम । साधनप्राधान्य तु प्रत्युक्तमेव । एतत्कृतो १(म.पा. १• • • २५) नोति स्प । १ अनुपद्गाधिकरणे 'चित्पतिस्त्वा सुमान 'युदाहरणे 'म च तस्य पाररमा लादिनात प ।

·१०२पा०१/०१५) मीमांसादर्शने । धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्सीदामृत प्रतितिष्ट ब्रोहीणां मेध समनस्यमान इति विभागे साकाङ्क्षम् । द्वे तु प्रपोजने क्रिपेते सदन- फरणं पुरोडाशप्रतिष्ठापनं च । तस्माद्भिन्ने वाक्ये, पूर्व सदनकरणे विनियुज्यते, उत्तरं पुरोडाशप्रतिष्ठापने । तस्मात्सम्यक् सूत्रितं, न सूत्रोपालम्भो भवति ।। ४६ ॥ [१५] समेप वाक्यभेदः स्यात् ॥ ४७ ॥ सि० ॥ इसे त्वा, ऊर्ने त्या इति । तथा आयुर्यज्ञेन कल्पता, प्राणो योन कल्प. ताम् इति । अत्र संदेहः । किमेवमादिपु भिन्नं वाक्यमुतकमिति । एकमिति ब्रूमः । इपे त्वा इत्येवमुक्ते, न किंचिद्दष्ट्र,मुयोजनं, तथा ऊर्जे त्वा इत्यपि च, वचनसामर्थदिष्टम् । तदुभाभ्यामेकं फल्पयितुं न्याय्यम् । एवमर्शयस्यद्देशानुमानकल्पना भविष्यति । विशेषः कर्मानझवादनादरणीय इति सामान्यप्रकाशनादेकार्थत्वम् । तस्मिन्सीद इत्यस्य पूर्वापक्षित्वे सत्यपि प्रयोगनभेदाद्वाक्यान्तरत्वम् । तस्मात्संहतयोरेव लक्ष. गत्वम् ॥ ४६॥ (इति यजुःपरिमाणाधिकरणम् ॥ १४ ॥) येपामश्यमानकर्मसमवेतार्थत्वेन लैङ्गिकविनियोगाभावेन वचनाद्विनिगोगस्तेपा प्राण्ड प्रार्थमन्त्राववरेकमन्त्रत्वं युक्तम् । तया हि~~ कहप्यस्तेषामदृष्टोऽर्यः स पापः स्यात्प्रमाणवान् । कल्पिते । तदेकल्वे साकाक्षाः म्युर्वियोजिताः ॥ यदा हि नबटकल्पना निष्प्रमाणिकत्येकमदृष्टं सर्वेभ्यः कल्पितं मवति तदा प्र. ये तसाधनशक्न्यमावाद्विभज्यमानसाकालत्वमध्यस्तीत्येकवाक्यता । कयं पुनरस्सि. पक्षे प्रतीकमेदेन विनियोगः" इथे स्वेति शाखा छिनत्ति" "उने त्वेत्यनुमार्टि इत्येवमादिः । कथं व सोचियति ' इति बहुत्वनिर्देशः । तदुच्यते-- एकोऽपि वहुभिर्मन्त्रः प्रतीकविनियुज्यते । पुनः पुनः प्रयोगाच्ने क्लीरित्यभिधीयते ।। आदिमध्यावसानग्रहणेनकोऽपि मन्त्रस्तन तत्र विनियुज्यमानोऽपि न पोच्यते । १३. ब्रा (३-1-4)। ते० सं० ( 1-1-1)। ३ ते २० (--) । यावता कियाया उपकार. प्रकाश्यत ' इति भाष्यात् मिनप्रतीतिविषयाने मुख्यविशेष्य- रादित्यरूपायैक्सत्यदायास्यशक्षणत्वनीतः स्तोनशनमन्नाणा कारशलाघनत्वेऽपि मग्नम्यामा- पाहायस्थास. वयाप्यातलभ्योदनादिक्रियाभिनायो द्रश्य्यः । एवं वानिकस्थादृष्टाब्दोऽपि । एवं चास्य पायार्थस्वानुमान यस्या कापनाया सविसीयेव भावं व्याप्त पानण्यम् । . 1 ·४५० सन प्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा० १० १५] तस्मादेर वाक्यम् । एवं प्राप्ते चूमः-समेषु वाक्यूभेदः स्यात् ! समेषु परस्परानापाक्षेपु वाक्य भिद्यते । ईपे त्वा इत्यनेनैकोऽर्थः क्रियते, ऊने त्वाइत्यनेनापरः । नन्विदानीमेवोक्तं नान दृष्टोऽर्थ इति । यद्यपि प्रत्यक्षा दिना प्रमाणेन नोपलभ्यते, श्रुत्या तु गम्यते-इपे त्वेति छिनत्ति, ऊर्जे - यावद्विनियोग हि सस्त आवर्तिप्यते खण्डस्याप्रयोननत्वात् । कल्पता क्ल्पतामिति च पुन पुन प्रयोगादेक्वाक्यत्वेऽपि बहुवचनाविरोध । उच्यते । नेतदेवम् । रूपादुत्तरकाले हि विनियोगप्रयोजने । तम्मात्प्रागेव तत्क्लप्नेर्भेदाभेदपरीक्षणम् ॥ तिष्ठतु ताव-योजनकल्पन विनियोगवाक्य वा । न हि तदुत्तरकाल स्वरूपनिरूपण युक्तम् । अज्ञातरूपम्य विनियोगाशक्ते रविनियुक्तस्य च प्रयोजनकल्पनानुपपत्ते । तत्त निरपेक्ष तु रूप पाटादेवाव पार्यते । तत्कालावधृतभेदाभेदानुवर्तित्वं तु प्रयोजनविनि- योगयो । प्रमाणवच्चानेरमपि कल्पनीयमित्युत्तम् । रूपोपलब्धिवेलाया चेपेत्वादिना न परस्परसापाडसत्वमेवप्रयोजनत्य चोपलक्ष्यते । ततश्च निष्प्रतिद्वद्वेऽवधारिते भेदे पश्चान्न किंचिदत्वापाटने कारण समवति । न च प्रागनुपलब्धं साकाक्षत्व कल्प. यितु शक्यम् । तेन च विना यद्यप्येप्रयोननत्व भवेत्तथाऽप्येकाङ्गवकल्यादेकवाक्य. वाभाव , विमुत यदा रूपभेदाद्विनियोगभेदम्तभेदाच्चादृष्टार्थत्वेऽपि प्रयोजनभेद । त्वपक्षेऽपि चावश्य यावद्विनियोग तेन तेन भवितव्यम् । इयास्तु विशेष । तव सम. म्ना मन्त्रान्मम व्यग्नेम्य । न चपामदृष्टार्थत्व, ब्राह्मणोपदिष्टदृष्टार्थसाधनत्वात् । तद्व- लेन चेपा यावता विना चोदितरणसामर्थं नास्ति तावदनाम्नातमपि कल्पनीय च्छिन. प्रीत्यादि । यद्वा यव " रथयोपेण माहेन्द्रम्य म्नोत्रमुपाकरोति " इति वचनादवानक म्यापि विनियोगमावानुमानन स्तोत्राभिमुरयचिह्नव मवति, एवमित्यादीना छेदना- हिम्मरणहेतुत्वम् । उभयमपि चनाप्रमाणवदिति सूत्रकार वैश्चित्तथ चिदाश्रितम् । सगाईवम ययमातव्यम् । विश्आत्यप्रयोगासभवादवाचाप्रयोगानुपपत्तेश्चाध्याहार । अथ या यथाम्नातविनियोगानुपारात्ताशनैव स्मर्तु सम्बाराघाने यतितव्यम् । तत्रानु टाभित्रायाधीनोऽन्यतरपरिग्रह इनि एभ्योमनभेदाटपि मिद्धो वाक्यभेट | दिन- अन्योन्यनिषभ णा कार्यान्यत्वे नियोगत । मेर यागहे तुलाधनुष्यमापने॥ गया ' आयुर्यतेन पिनाम् ' रमादाना निगालाभिनन्दोपलो रत्या ·2 Anuskan 4 स्वेत्यनुमार्टि इति । तथा आयुर्यज्ञेन कल्पता, प्राणो यज्ञेन कल्पताम् इत्पायु:क्लोरन्या माणक्लप्तिः । ननु सामान्यमात्रमिष्टं तन्न विशेषण- भेदाभेदमईतीति । यथा, अग्नये जुष्टं निपामि इति निर्धाप एक- स्तस्य विशेषाः सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् इति, न तेषां भेदानिर्वापस्य भेद इप्यते । एवमिहापि क्लप्तिनामकोऽर्थः नासावायुरादिभिर्विशेषैभिन्नो भविष्यतीति 1 उच्यते । इह क्ल्सी- चयति इति बङ्ख्या क्लृप्तयः श्रूयन्ते । ताश्च वक्तव्याः । तत्रैकामायु:- क्लुप्तिम्, आयुर्यझेन कल्पताम् इत्येष मन्त्रः शक्नोति वदितुम् । प्राणो यतेन कल्पताम् इत्ययमपि प्राणक्सृप्तिमपराम् । एवं तु सर्वे क्लुप्तिवि- शेपवचनाः । तच दृष्टं प्रयोजनम् । तस्मादनेकार्थत्वात्तत्रापि वाक्यभेद इति । ननु सामान्यवचनादेकत्वं गया विभागे । नैतदेवम् । विभाग, दृष्टार्थ सामान्ययिह न अपि च क्लुप्लीचियति इति विहितम् आयुः पतिः सत्यप्येकार्थत्वे । न च तदस्ति । आयु.कल्पनादीना मिन्नत्वात् । निर्वापदभेद इति चेन्न । क्लप्तीरिति मन्धबहुत्वचोदनाया: प्रत्यक्षत्वात् । इह तावदानामकर्मा- ज्ञापवादविवक्षाया सत्यां मन्त्रोच्चारणमानं प्रयोजनम् । तत्र च बाह्य, क्लप्तयः श्रूयन्ते । तवेदश्चार्थभेदमन्तरेण न भवतीत्यक्षरोपसर्जनभूतोऽथों नानात्वेनाऽऽश्रीयते । क्लप्ति- विशेषवचनं च दृष्टार्थमिति मन्त्रबहुत्यापादनार्थत्वात् । यथा विभाग इति । सकृच्छु- तनिपिवलक्षण्यातक्लतीनम् । पुनः पुनरुचारितशब्दोऽपि यथा विभागः साधनभेदे सत्यपि न भियते, तथा क्लविभेदोऽपि न भविष्यतीति मन्यते । नैतदेवमित्युत्तरम् । इह सामान्यक्षिक्षानुपयोगात् । अथ वा सिद्धान्तवाद्येव यथा विभागे नैतदेवमिति स्वयमेवैकवाक्यभूतमुत्तरं ददाति । ननु च विभागवाक्यानामपि भेदोऽस्त्येवेति नोपन्य- सनीयम् । एवं तर्हि नैवेदं प्रभेदप्रतिपत्त्यर्थ, कि तर्हि दृष्टान्तेन सहकत्वापादनपरत्वा. तदयविकल्पापादनायोपन्यस्यति । यथा विभागे तथाऽत्र विकल्पः कस्मान्न भवतीति । नेतदेवमिति । समानविषयत्वे हि विकल्पो भवति: न चेह सामान्यविवक्षा येन विभा- गवदैकार्य भवेत् । क्लुसिविशिष्टायुराद्याशासनपरत्वात् । विमागे हिं साधनानामप्रयो- भनस्वारसामान्यभूतक्रियामानप्रकाशनपरत्वम् । इह पुनरायुरादीनामाशास्यत्वेन प्राधा- न्यात्तद्विशेषणत्वेन क्लप्त्युपादानं न त्वायुरादिविशिष्टा सा प्रकाश्यते, निष्प्रयोजन त्वात् । अथापि क्रियाप्राधान्यं तथाऽपि तद्भदपरत्वान्नानार्थत्वम् । मेट्रपरत्वे च पूर्वोक्त- मेव दृष्टार्थत्वमुच्यते । अर्थ वा विलुप्तीचियति' इति नैव मन्त्रपर: क्लशिशब्दः, 1 अपि चेसादि भाष्यम्, इह कप्तारिति पूर्वभाष्येण पुनस्कगिव भासमानं करतिशब्दस्य पूर्वा भिप्रेतमन्नपरत्वपक्षापेक्षयायपरत्वरुपपधान्नराभिधानार्थत्वेन व्याकरोति-अथवेत्यादिना।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाप्यसमेते- [अ०२पा० १२०१६] यतेन कल्पताम् इति चाऽऽयुःक्लृप्त्यभिधानमभिनिवर्त्यने प्रत्यक्ष, प्राणो यज्ञेन क्ल्पताम् इति च प्राणक्लप्तेः । तस्माद्वाक्यभेदः ॥४७॥ (१६) अनुपङ्गो वाक्यसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्यात् ॥४८॥सि०॥ या ते अग्नेयाशया तनूर्वपिष्ठा गहरेष्टोग्र वचो अपावधीं त्वेष वचो अपावधीं स्वाहा, या ते अग्ने रजाशया, या ते अग्ने इराशया इति । अत्र संदेहः । तनूर्वर्पिष्ठति किं सर्वेष्वनुपक्तव्यमाहोरिवल्लौकियो वाक्य- क्थ तर्हि, कि बहुत्वाभिधान एव, शब्दानामर्थतन्त्रत्वात् । अतश्च बहुत्वसख्यया कर्ममेदाद्विशेषतमेटाश्रयणाच्च मन्त्राणा तत्परत्वे चोदितार्थनिर्वृत्त्या दृष्टार्थत्वासिद्धा मिन्नार्थता । ग्य पुनरम्मिन्पक्षे वाचयतीत्युच्यते, शब्दपदार्थको ह्यय प्रयुज्यते । नैप टोप । उभयन प्रयोगात् । यथैव हि शब्द ब्रुवन्त प्रयुञ्जानो वाचयतीत्युच्यते तव च य शब्देनार्थं ब्रवीति तम्यापि प्रयोनरो वाचयतीति । तस्मात्क्लप्तिक्रियाश. नमान वक्तु प्रवृत्तमध्वर्युचियतीत्ययमर्थो विज्ञायने, तत्प्रकाशनेन च मिन्ना एवं सन्तो मन्त्रा दृष्टार्या भवन्तीति वाक्यमेद ॥ ४७ ॥ ( इति वाक्यमेटाधिकरणम् । १५॥) ज्योतिष्टोमे तिसृणामप्युपसदामादावाग्नेयी विहिता "अग्निमनी" इति । तत्र प्रथ- माया मे "या ते अग्नेऽयाशया" इति निराकासो मन्त्र आम्नायते । उत्तरयोस्तु, साकाझी "या ते अग्ने रजाशया" "या ते अग्ने हराशया" इति । तन स्त्रीलिङ्गयच्छ. ब्दनिर्देशम्य स्त्रीपदान केनचिद्विना परिपूर्णता नास्ति । न चापरिपूर्णेनव्यवहारोऽव. कल्पते तत्र तदन्यथानुपपपत्त्याऽवश्य परिपूरणसमयों वाक्यशेष कल्पनीय । कुत । न्यूनवाक्यप्रयोगो हि वेदे नैव समाश्रित । कश्चित्क्वापि स्थित शेप सोऽन्वेष्टव्य प्रयत्नत ॥ न हि वैदिक्वाक्याना प्रत्यक्षमेव प्रमाण, तद्वदेव हनुमानादीन्यपि प्रमाणानि ! सर्व प्रमाणप्रत्यम्तमये च पठेनामाव परिच्छिद्यते । तदिह प्रत्यक्षानुपलब्धे वाक्यशेपे न तावत्येवोपरन्त यम् । यद्यनुमानादीन्यपि निवर्तिप्यन्ते तत एतावानेवाय मन्त्र इति कल्पयिष्याम । अथ तु तै कश्चिदवगम्यने ततस्तत्त सहितोऽय मन्त्र सक्ल प्राक् तम्मादून इत्यव्यवम्याम । तदिहार्यापत्त्या तावत्सामान्यत कश्चि-म्ति शेष इत्यस्य- वसेयम् । तनश्याभावम्यानवसरादूनामिद वाक्य न प्रयोगार्हम् । तत्र विशेषाका दक्षायों १ ते० स० (१-२-१)।२ तिसगामिनि-पूर्वाहापराहृयोरभ्यस्यमानमामय चौ भ्यवणवयागप्रयमेकोपसन् । तथाविधाना द्वितीयतृतीयचतुथाहपु कतध्यतया विहिताना निसृणामुप सदामि यथ ।

·। [अ०२पा०१०१६] मामासादशन। शेपः कर्तव्य इति । किं प्राप्तम् । या ते अग्ने स्नाशया इत्येतस्य तन- धषिष्ठा इति न वाक्य शेषः । नेह्ययमस्मात परः प्रयुज्यते । एवं प्राप्त प्राप्त झूमः-अनुपङ्गो वाक्यसमाप्तिः स्यात्तनुर्वपिष्ठति । यथैव ह्ययं लौकिक: कल्पनीय उत वैदिक एवं पूर्वमन्त्रस्यस्तनूर्षिष्ठेत्यादिरनुपक्तव्य इति संशये लौकिक इत्याह । तथा हि- नान्यत्रोत्सहते गन्तुं वैदिकं सन्नियन्धनम् । ययेष्टविनियोगं तु सर्वार्थ वस्तु लौकिकम् ॥ ययैवाऽऽहवनीयादयो वैदिकाम्तनिर्दिष्टकार्यन्यतिरेकेण न प्रवर्तन्ते तथैव वैदिकः शेपो यत्र वाक्ये समानायेन विनियुक्तः स तन्निवद्धत्वान्नान्यत्र प्रयोगं क्षमते लौकिक: पुनरनिवद्धत्वात्सर्वाः सर्वाकाङ्क्षापूरणायापि नियुज्यमानो न विरुध्यते । तस्मालो. किंकः । तत्र यदि वैदिकमपि रचितत्वालघुतरप्रयोग रचयित यादवैदिकालौकिकात्मना मन्यानः प्रयुक्त न केन चिद्वार्यते । वैदिकत्वत्रुद्धिन्तु तत्र न कर्तव्या । तथा हि- तानेव वैदिकान्वर्णान् भारतादिनिवेशितान् । स्वाध्यायनियमं हित्वा लोकनु या प्रयुद्धते !! यदि त्यानन्तर्याविशेषाद्रनाशयेत्यनेनापि संबन्धोऽभ्युपगम्येत ततो ययानिवेशं प्रयो. गात्पुरस्तादेवास्य प्रयोगः प्राप्नोति । तस्मादपि न वैदिकः शेष इति प्राप्ठे । उच्यते-- विमुक्तव्यावृतो वेदे लौकिकावसरस्थितिः । तद्व्यापारविमोकश्च सकलान्वेषणक्षये ।। चौर्दिकस्य वाक्यस्य वैदिक एवं शेषः पूर्णक्षमो न लौकिकः । चोदनालक्षणधर्मान. यमात् । यदा तु वेदः सर्वात्मनाऽन्विप्यमाणोऽपि त्यक्तन्यापारो दृश्यते तदा लौकिक मप्यनुनानाति । सा थाऽन्वेषणा यथासनिक प्रवर्तते । तत्र । अदृष्टः प्रकृतादर्थः प्रत्ययेऽन्विप्यते पुनः । पदे स्वम्मिन्नलब्धन्तु प्रार्थनीयः पदान्तरे ॥ स्वस्मिन्वाक्येऽपि न स्यायेन्मृग्यो वाक्यान्तरे ततः । वाक्यान्तरेऽपि न स्याचेन्मृम्पः प्रकरणान्तरे ।। एकम्मिन्नर्थे साकाङ्क्षेऽभिहिते प्रकृत्या प्रत्ययेन वा तत्संबन्धसमर्थमर्थान्तरं या, वा तत्रैव दृश्यते ततो रमणीयम् । अथ न दृश्यते ततः प्रमाटालस्ये परित्यज्य प्रकृती प्रत्यये चान्वेष्टव्यः । तयोरपि चेन दृश्यते ततः पुरस्तात्परस्ताद्वाऽनन्तरोचरिते पटान्तरे- मदनन्तरे लभ्येतैकान्तरन्यन्तरादिन्यवहिते । यदि तु म्वनाक्य न लभ्येत ततस्तेनेव फमेण प्रकृते वाक्यान्तरे । वाक्यानरेऽपि त्वलभ्यमानो . ययोपम्पाप्यमानानुसारेच •rintinyuum)-cy Fonhinto-phuk karn.

·सतन्त्रवातिपशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०१०१६] या ते अग्नेऽयाशया इत्येतस्यानन्तरमेव, या ते अग्ने रजाशया, या ते अग्ने इराशया इत्येतयोरपि । हंगेशयेत्येतस्य व्यवहित इति चेत् । नन्न । समुदायस्याव्यवधानात् । अव्यवहितो रजाशयेति समुदायः । समुदा येन च पास्यशेषस्य संयन्धाभावात् । समुदायिभ्या सवन्धः । समुदा यिसंवन्धे च न गम्यते विशेषः । तस्मात्सर्वनानुपङ्गः। अपि च साकाङ्क्षस्य संनिधौ परस्तात्पुरस्ताद्वा परिपूरणसमर्थः प्रकरणान्तरे । यदा तु तत्रापि न लम्यते तदा लोरे । लोकेऽपि चेन्नोपलभ्येत ततो नास्तीत्येवमवधार्याऽऽकाक्षाबुद्धि भ्रान्तित्वेन परिकल्प्य निराकाङ्क्षीकर्तव्यम् । सर्वत्र च। । सनिकृष्टो न रब्धश्चेद्विप्रकृप्टोऽपि वैदिक । स एवावैदिक्स्तु स्यात्प्राप्त सनिहितो यदा । तदिह रजाशयाहराशयावाक्ययो शेप स्वपदस्ववाक्ययोरलम्यमानत्वाद्वाक्या-तरे नूनमित्युपसहियते । स च यागाकाक्षितस्ताहगेवैकान तर पुरस्तादुपलभ्यतेऽन्यम्य व्यवहित । यद्यपि चासौ प्रथममन्त्रे कृतार्थत्वान्न तावाकाङ्क्षति तौ तु तेन विनाऽनु- पपद्यमानावात्मसमीपेऽन्यस्यानाम्नानादेव पुरुष प्रयुजाते । सर्वसमीपे सकृत्पठितुमशक्य प्रमाणा तरलम्यत्वाच्च पुन पुनरश्रावितोऽयमावयोरप्यर्थेनाऽऽम्नात शेपो नैक्स्यैव सनिधिविशेषनिमित्तभ्रान्त्या कल्पयितव्य इति । यद्यपि च पुरस्तादाम्नायते, तथाऽपि यत्प्रदेशवर्तित्वेन ताम्या कासितम्तव विनियुज्यते । कुत । प्रतीतिमात्रलाभाथै तत्प्रदेशे स पठ्यते । योग्यत्वात्सनिवेशस्तु पूर्वमन्नवदिप्यते ।। स हि सकृदाम्नायमान सर्वेषामीप्सिते प्रदेशे न शक्य आम्नातुमित्येक्स्य यथा श्रममाम्नात इतरयोश्च यावता वुद्धिविषयतामापद्यते, ततश्च गृहीत सन् स्वयमपि प्रदेशान्तरे स्थातुमसमर्थस्ताम्यामपि चान्यवृत्तित्वेनानाकाक्षित पूर्वत्र च परस्ताभा वितया दृष्ट सामर्थ्य परस्तादेव निवेक्ष्यते । भाप्यकारेण तु प्रथमद्वितीययोर्मध्ये पाठा दगृह्यमाणविशेष शेष उपयोरप्यानन्तयेंगेव सबन्धीत्युत्का तृतीयस्य व्यवधानादस. बन्धमाशड्क्यापित्वाविशेषादुभयो समुदायापादनेनाव्यवधाने साधिते समुदायशेपत्व मेव तर्हि प्राप्नोतीत्याशक्य तस्यानयोगाईत्वात्प्रयोगार्हसमुदायिसबन्ध , तत्रापि तयो प्राधान्यादन्यया च नैराकाड्यानुपपत्ते प्रत्येा सकलशेपसब-यासिद्धिरित्य भधाय पुनर्याख्यानान्तरमारब्धम् -- अपि च सासराक्षस्य संनिधाविति । तत्र वैश्वि. complete the composite whole famed by the 2 Fus & not each of them ately the diffe - ·..coming to come back one of our countries [अ०२पा० १०१६ मीमांसादर्शन। श्रूयमाणो वाक्यशेपो भवति । किर्यास्तु काल सनिधिरिति । उच्यते । यावति शक्नोत्युभाषप्यपेक्षितुम् । कथासौ । आनन्त संवन्धिपदव्य. बायो वा तावति हि शक्नोत्युभावप्यपेक्षितुम् । संवन्धिपदव्यवाये हि संबंपियनयानमासेमाधिपाशसंग व्याख्यानविकरूप एवेत्याश्रितम् । अपरे तु वदन्ति पूर्वत्रापरितोपादुत्तरं कृतम् । विं कारणम् । न तावत्समुदायत्वं केनचिनिर्मितं तयोः । पुनः प्रत्येकनिर्माणे न च हेतुः प्रतीयते । समुदायत्वं होककार्यत्वेनैकशब्दोपादानेन वा मवेत् , न घात्रैकमप्यस्ति । नन्विद मेककार्यत्वमेकवाक्यशेषग्रहणं नाम । गहो नु खलु मन्त्राणां काय विज्ञातम् । अपेक्षा हितोपयोः स्यात् । कथं तत्कार्यमित्युच्यते । शेपश्चासौ तयोर्ने तवशेन समुदायत्वा- पत्तियुक्ता । पश्चादपि वा समुदायिभ्यामेव तस्य संगतिरिष्टेत्यादित एव समुदायत्वं न लभ्यते । यदि च समुदायत्वमापन्नी ततः पुनः प्रत्येकं संवन्ध इति रानिकपुत्रक्रीडiss. पद्यते । पुरस्तादेव च प्रयोगः प्राप्नोति । तथास्तेन समुदायानन्तर्यात् । न वाऽगृपमाण- विशेषत्वं, देशभेदनिमित्ततन्यभेदात् । प्रथमम्य ह्यसौ ययाकालिने देशे स्थितो मोत. रयोः । तस्मादिदमेव व्याख्यानम् । आकाक्षा संनिधानं च योग्यता चेति च अयम् । संबन्धकारणत्वेन क्लई नानन्तश्रुतिः ।। यो हि यहूनां संबन्धित्वेन सकदाम्नायते तस्यावश्यमान्येकेनाऽऽनन्तर्यमिति न तदेव तदा संबन्धकारणत्वेनाऽऽश्रीयते । तत्राप्यस्मादेव कारणघयासंबन्धसिद्धः । सनिधि. विशेषात्तु तदाश्रयप्रतिपत्त्या भवति भ्रान्तिः । सा तु साकाङ्क्षयोग्यसनिहितसंवन्ध्य. न्तरदर्शनाग्निवर्तते । यपा पात्वर्थादिपु विधिवृद्धि गाद्युपादानसामर्थ्यात् । एवं हि तन ज्ञायते । सर्वार्थोऽयमानायमानः सर्वसाधारणानन्तर्यासंभवादाक्यकत्वाच कस्यचिदे-' कस्य समीपे पठ्यते । तस्मादकारणमानन्तर्यमिति । संनिपिरिति-मुद्धौ विपरिवृत्तिः । सा चाऽऽनन्तर्य संबद्ध पदव्यवाये च भवति । संबद्धपदव्यवधिरप्यानन्तर्यप्रकार एव । पम् । अनन्तरेण संबद्धः स्यापरस्याप्यनन्तरः | ततः पुनस्तदारूढः परानन्तर्यमश्नुते ।। ' या ते असे रनाशया' इत्यनेनापतितः शेषः परम्नादलम्यमानः पुरस्तात्परायः १ मन्त्राणां प्रत्याप्रकारानमेरमार्य नये योगप्रहममित्यर्थः । ३ एस्पत्यास्पंत प्रियन पट्टन्सामनिवारणादाजपुनन्देन चान्येरप्यनिवारणासन्तान्याच्या या सधैयमपाति यन्त भागा- ·४५६ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा०१०१६) (परपराम) संबन्धादेव पूर्वसंस्कारो नापैति । यत्रौप्यपरेण साकाङ्क्षेण व्यवाय- स्तत्राप्यस्ति संबन्धः । द्वयोरपि हि कार्य वक्तव्यमिति परः पूर्वमपेक्षते, अनपेक्षमाणेऽन्यतरः प्रमाढपाठः स्यात् । शक्यते चासावपेक्षितुम् । तस्माद्ययेवायमेक्स्य संनिधावेवमपरस्य । द्वयोरप्यसंवद्धैः पदैरव्यव हितत्वाव्योरप्याकाक्षावच्चात् । एतावच्च वाक्यशेषसंवन्धे कारणं नाऽऽनन्तर्यम् । अव्यवधाने विच्छेदेऽपि भवति संवन्धः । तस्मादनु . पङ्गः। अथेह कयं भवितव्यं, यत्र निराकाङ्क्षाणा संनिधौ परिपूरण- समर्थः श्रूयते । यथा, चित्पतिस्त्वा पुनातु, वाक्पतिस्त्वा पुनातु, त्याऽऽलोच्यमानो रम्यते तनूर्वपिष्ठेति । रटा च तत्राऽऽरूढस्तदा हराशयेत्यम्यान- न्तरीमूत पुनरेवमेव तृतीयेनापि सह संबव्यते । तत परं त्वन्यम्यानाम्नानात्तावत्येवो. पक्षीयते । सर्वत्रैवमपेक्षा पुरस्तात्परम्ताच्च प्रमृतकत्राऽऽरुह्येतरेपामनन्तरीमवन्ती तावद- पेक्ष्यमाणा निगृह्णाति यावकिचिन्न योग्यमस्त्ययोन्य चोपरब्धम् । तत सर्वमालो- चितमुपसहृत्य निवर्तते । यद्यपि च मेणोचारणारसनिकर्षविप्रकी प्रतीयेते तथाऽपि नित्यत्वाद्वेदम्यानन्तरे दूरस्थे च युगपदपेक्षा सबन्धश्चेति पश्चादवगमान्न प्रामाण्ये कश्चि- द्विशेष । एव वाक्ये पदाना प्रकरणे च वाक्याना सबन्धो यावत्साकाक्षेण तत्स- बन्चाहेण परम्याप्यनन्तरीक्तुं समर्थेन व्यवधानम् । अव्यवधाने विच्छेदेऽपीति । विरोधिना पदेनाव्यवधाने विप्रकृष्टत्वे भवति सबन्ध इत्यर्थ । तस्मादनुपङ्ग. समाप्ति । अनुपज्यत इत्यनुषन । स एव समाप्यते तनेति समाप्ति । यत्र तावच्छेषिण साकाक्षास्तवमय यत्र नेराकाक्ष्य सर्वेषु शेपिप्वेक शेष १ यापीत्यादि समिधावेवमपरस्य' इत्यन्तभाष्यस्याय पदशोऽर्थ । यत्रापि-हराशये मस्मिन् , अपरेण-रगाशयत्यनेन थेपाकाइक्षेण व्यवायस्तनापि शेपान्वयोऽस्ति । यतो द्वयोरपि रेषिणोरपक्षित घ्यन्वयको कार्य वचव्यमित्यतदर्थ पूर्व-रोपिणं, पर --शेपोऽपेक्षते । तच्चोत्तरा- पक्षायामपि तुल्य कारणमिति यथवीमयाकाङ्क्षया पूर्वस्व शेपिण शेषान्वयस्तथैवेत्तरस्यापि । शेभ्यन्तरमनपेक्ष्यमाणे तु शेपेन्यतर शेपी शेषालाभेन शेषसाकाइक्ष प्रमादाघीत स्यात् । शक्यते पूर्ववदुत्तरोऽपि शेषी शेषेणापक्षितुम् । तस्माद्ययेवाय-शपो रमाशयेत्यस्यपश्चादपतितोऽपि योग्य. स्वादिमियंयाकाइक्षिते देदो सग्निधी भवति, एवमपरस्य हराशयेत्यस्यापीति । दूयोरभ्यसपद रति भाष्य पूर्वभाष्यणगताथमिक भासमान, व्यवहितस्याप्यनुपगाभ्युपगमे सर्वत्र तरसभवानाम्याहार विस्यादित्याराडफानिसमार्यत्त्वेनासंबद्धपदाव्यवाय एवाऽऽकामावल एक चानुनहगो मव' नान्ययोत परिमायाय एव्यम् ।

·[N५०१० भीमाशावर्शने। ५५७ देवरस्या सवितानात्वच्छिद्रेण पवित्रण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति । अत्र हि पुनात्वन्तानि परिपूर्णानि न किंचिदशान्ति । नन्वचिउठे. णेत्येतदाकाडसति। सत्यमाकाशात । आकाशदप्येतदेवमागक्षेत् एकनैव चनिराकाड्झं संपयत इति । एरन हि निराफाशीकृतो नेतरावाकासिष्यति । अनर्थकन्यादागात ! एफेन च सगद्रो नानको भवति । तस्मान्नेतरावापाड्मतीति । इतगवपि परिपूर्णत्वान तमाकाङ्क्षतः । नन्वतस्य वाक्यशेपस्यैरमप्याकाक्षतो न गम्यते विशेषः केन निराकाइसीक्रियते, केन वा नि, तेनानगम्यमाने विशेपे सर्वः सह संभात्म्यते । आह । नैतदेवम् ! येनाम्य प्रत्यक्षमा नन्तर्यमुपलभामहे तेन सह संभन्स्यत इति गम्यते विशेषः । तस्मा चैनानन्तरेण सह संमन्नस्यत इति नास्ति सर्वत्रानुपङ्ग इति । आह । नेतदेवम् । पुनातुशब्देनास्य प्रत्यक्षमानन्तपमुपलभामहे । पुनातुशब्द- स्थापि चित्पतिस्त्वेत्येवमादिभिः । एक्यासी पुनातुशब्दः पुनः पुन- रुचरितः । तेनाव छापो यत्र पुनातुशन्तः मयुक्तस्तत्र तेनैरवाक्य. स्वादच्छिद्रेणेत्ययमपि प्रयोक्तव्यः । तथा च सति, चित्पत्तिस्त्वत्येवमा. दपो विना पुनातुशब्देन साकाङ्क्षाः । ते च पुनातुशब्दगानादान्ति, साकामा पठ्यते । यथा 'चित्पतिस्त्वा पुनातु ' इत्यतपामते "अच्छिद्रेण" इत्यादि स्तन कमिति । किं प्राप्तम् । अनन्तरण म य शेषम्येष्टा कृतार्थता । शेषिणश्च निराकासा विनिमित्ताऽनुषनवी । उच्यते। भनन्तरम्प वाक्यम्प यदि शेपो मवेयम् । तत एव पवेदेप त्वाख्यानार्थन सर्वपार ।। मानन्तर्यविशेषेण ह्यय पुनावित्येतेन पर यते । म र य मिप्यार यापु, नदेय स्वार्धापण्याप्येतत्त्वम् । न न कारमेटातम्य भैगो भवति । येन वि पत्यादिपना. वापानन्यत्व विज्ञायते । न चाच्छिद्रणेत्येवमी किया, येन समय म माया। तग्मादम्य नियात्वाद्यापपा प्रयुज्यते । तावदेव प्रयोगित काष्टानां ने श्या । भयोच्या परयेऽप्यम्या याविशिष्टाभ्यामाघ याणमय-1 अगो मद्वितिय ঈন ভালবাসা । সাৰি যাবি মানিঃ গুথ} दै... (1-1-1) ·सवानवाकियावरभाश्यसब्ज- १०२१|| 10 स च पुनातुशब्दोऽछिद्रेणेत्यनेन विशिष्टः । तेन. पुनातुशब्देन सानु पङ्गेण नियोगतः सर्वे निराकानीकर्तव्याः । तस्मात् सर्वेषु तुल्यम- योगा इनि वाक्यपरिसमामिरनुपश्यते ॥ ४८ ॥ भयण चोदित नातिप्रसज्यते, यथा चानव चित्पत्यादयो, न सर्वे सर्वत्र भवन्ति । उच्यते । श्रयणाना व्यवस्था हि मिन्नाऽपूर्वप्रयुक्तित । कञन्तरावरोधाच चित्पत्यादेरसकर ॥ ऐन्द्रवायवादिग्रहाभ्यासानामदृष्टार्थत्वात्तद्भेदेन श्रयण यवम्या युत्ता। न हि तभा किंचित्कारणमस्ति । करणम्य क्रिया प्रत्युपयुक्तत्वात् । वरणप्रकाशनद्वारेण सैव क्रिया पुन प्रकाश्यते । सा च मर्वत्राविशिष्टत्त्वात्प्रकाशनमपेक्षते । यया च वाक्पत्यु पादानात्तत्समान यापारश्चित्पतिर्निवर्नते, नैवमच्छिद्रपवित्रप्रतियोगिकरणान्तरप्रवणमस्ति येनेतन्निवर्तेत, न च कर्तृप्रयुक्त करणम् । यतस्तद्भेदाद्व्यवतिष्ठेत, कारकाणा क्रियाक्षिष्ठ त्वेन परम्परसबन्धाभावात् । नन्वेवमपि मन्त्रान्तरगतेनापि पुनातुशब्देनास्य सबन्धः म्यात् । नैष दोप । दर्शपूर्णमासवर्हिर्धर्मवद्वयवम्यासिद्धि । इह प्रक्रम्य पुनातुभन्दस्य यत्कार्य न-प्रयुक्तमच्छिद्रादिविशेषण मन्त्ररयेऽपि तदेकमिति प्रत्यक्षमवगच्छाम । म मन्त्रान्तरे, कर्मान्तरगतद्रव्यान्तरसम्बारार्थत्वात् । नन्वेव सत्येककार्यत्वान्मन्त्रविकल्प प्रसज्येन । कुतो वैवमादीना सख्यायुत्ताविधानादन्ते समुच्चय । सर्वेषु विपरिवृत्तिभका- सनिधि सभाव्येन न मन्त्रान्तरेष्विति विशेष ।। तम्मात्पुनातुशब्दोऽय सर्वमन्त्रगतोऽपि सन् । अच्छिदापहन सर्व पुनम्तहानपेक्षते ॥ मर्वाभ्यासान्ताभिहितेनाच्छिद्रेणेत्यादिनाऽनन्यगतिक वाद्यदा पुनातुशब्द स्वीकृत , नदा पुनात्वच्छिद्रेणे-येव करिश्ते सबन्धे य एवानन्तर पुनातुशब्द स एव पूर्वयोर. पनि करणसवन्धर्शनवेलायामन्वति । त्रियाः पदार्थो सन्तातामपेक्षमाणा• सरणि कामेाऽऽसादयन्तीति सर्वत्रानुषत । एव वाऽनुषलेण प्रयोक्तव्ये ये तन्त्रेण प्रयुञ्जते तेषा तटालम्यमात्र पुरस्तात्परस्ताद्वा वाक्यशेषम्यानुपङ्गत्वाविशेष सति यत्पुरस्तादनुष केबीयत इति कैश्चिदुच्यते तद्विशेषप्रसिद्धिमात्रमिति द्रष्टव्यम् ॥ १८ !! ( इत्यनुपकाधिकरणम् ॥ १६ ॥) १ विमागमन्त्रवदियापत्त्याऽऽशका परिहरतिकुतो बसादिना । समुच्चयमाहामायामावायुप एव विकल इलाशय । इदन्तु त्रिभियजमान पादयति' इति वचनन यामपि मन्त्रागा समुचयावगनुयाझिाचारसवाच प्रावादमात्र विद्भयम।

·3 darbartcuter- १६२१०, मामासादयतine the last esatena Bug [१७] व्यवायांनानुषज्वेत ॥ १९ ॥ सि०॥ सं ते वाघुर्यात्तेन गच्छता, संयत्रैरङ्गानि, सं यज्ञपतिरात्रिपा झते । वायुर्वातेन गच्छताम, इत्येप सं यजत्रैरङ्गानि इति बहुवचनान्तेन न्यरहितत्वाद, सं यज्ञपतिराशिपा इत्पत्र नानुपज्जते । एकेन साका. रोणाच्यमेतो गच्छतामिति शेपस्ततो बहुवचनान्तेन सं यजत्रैरङ्गा- नि इत्येवेन मंबन्धमनुपेत्य व्यवेतत्वात् परेण न संवध्यसे गम्यते हि सदा विशेषः, एकेन व्यवेत इति । गम्पमाने विशेषे न तत्र भावो वा. कमशेषस्योपपद्यते । तस्मादहुवचनान्तस्य परस्य च तदन्यवेतस्य लौकि. को वारयशेपा कर्तव्य इति ॥ ४९॥ - Special para इवि भीवरस्वामिकृती मीमांसामाध्ये द्वितीयस्याऽध्यायस्प प्रथम पादः। - Amyfairnesamr-INTERara murarfare Aarti REPEARोभमनन प्रत्युदाहरणत्वेन संनिधेरेवमुच्यते । भसंबन्धातिरोधाने देपम्यान्नानुज्यते ॥ सं ते मायुर्यातेन गच्छताम् ' इत्यस्य साकाक्षायानन्तरत्वादपधारितः शेमो पदुवचनान्तेनायोग्येनासंबद्धस्तुल्ययोगित्वामावाद्योग्येनापि यक्षपतिना नानुपज्यते । अतस्म वैदिकशेषासमवादरित लौकिकस्थावकाश इत्युपपनाध्याहार: कर्नन्यः । तत्र तु यद्यपि नोचार्यते गजातापिति तथाऽप्यवश्यमनुबंधातव्यः, भन्ययाऽर्यापरिसमाः । तस्मान्नानुः पर इति । प्रयोजनं तु, अनुपने मन्नत्वात्प्रायश्चित्तम् । लौकिकत्वे चामन्त्रसमिति । माह - मानायमान धनुएज्यमानमन्तर्गतं मन्ननिरपणायाम् । उहादिसाम्ये ननु लौकिकानाममन्त्ररूपप्रतिपत्तिसिद्धिः ॥ १९ ॥ (इति व्यवेताननुपकाधिकरणम् ॥ १७ ॥) . इति श्रीमहकुमारिलविचरितमीमासामाप्यन्यारूपाने तन्त्रवातिक द्वितीयम्याध्यायस्य मयमः पादः॥ 1.0(1-1-८) प्रयोगनविपये माति दर्शयति-आर चलादिना ।

·प्रथमभागस्थपूर्वमीमांसासूत्राणां-वर्णानुक्रमसूचीपत्रम् । पृष्ठसंख्या- १४८ १४१ ४४२ २४० १४९ १५५ १५० सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि अर्थवादो वा अचेतनेऽर्थवन्धनात् १४८ अर्थविप्रतिपेधात् अपातो धर्मजिज्ञासा १ अर्थस्तु विधिशेषत्वात् अद्रव्यशब्दत्वात् ३०१ अर्थाच मनपेक्षत्वात् ९० अर्यादा कल्पनेकदेशत्वात् अनर्थक च तद्वचनम् ४३० अन स्वपकृप्येत अनाम्नातेवमन्त्रत्वमाम्नातेपु. ४३७ अर्थकत्वादेकं वाक्यम् अनित्यदर्शनाच १०१ भवाक्यशेषाच्च अनित्यसंयोगात् ११२ अविज्ञेयात् अनित्यसंयोगान्मन्त्रानपक्यम् १४९ अविद्यमानवचनात् अनुमानव्यवस्थानात्तत्संयुक्तम् २४३ अविमागाद्विधाना० अनुपनो वाक्यपरिसमातिः ४५२ अविरुद्ध परम् अन्त्ययोर्यपोक्तम् १३० अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः अन्यदर्शनाच ३०२ अस्थानात् अन्यश्चार्यः प्रतीयते ४३० आ. अन्यानर्थक्यात् ११० आकालिकैप्सा अन्यायश्चानेकशब्दत्वम् २७७ आकृतिस्तु क्रियार्थत्वात् अपि वा कर्वसामान्यात् १६३ आख्या प्रवचनात् अपि या कारणाग्रहणे १९८ आख्या हि देशसंयोगात् अपि वा नामधेयं स्यात् ३२३ आदित्यवद्योगपद्यम् अपि या प्रयोगसामर्यात् ४३२ आनर्पक्पादकारणम् अपि वा श्रुतिसंयोगात् ४२७ आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् . अपि वा सर्वधर्मः स्यात् भप्राया चानुपपत्ति: १२२ उकं तु पाक्यशेपत्वम् अमागिप्रतिपेयाच १११/ उक्तं तु शब्दपूर्वत्यम् अभियान च कर्मवत् १३० उक्तश्चानित्यमयोगः भभिधानेऽर्मवादः १५९ उक्त समाम्नादमय १२८ ३०२ २५. . १०५ १३५ ० ·[२] उत्पत्तो वाऽवचना सूत्राणि पृष्ठसख्या सूत्राणि पृष्ठसख्या ९१ तच्छेपो नोपपद्यते ११८ तत्प्रख्य चान्यशास्त्रम् ३३२ तत्र तत्त्वमभियोगविशेषात्स्यात् २७८ एक्देशत्वाञ्च विभक्तिव्यत्यये स्यात् २८९ तसिद्धि ३५४ तथा निर्मन्थ्ये ऐक्शब्द्ये परार्थवत् औ. ओत्पत्तिमम्तु शब्दम्यान ४२५ ३३८ तथा फ्लामावात् तथा याज्यापुरोरुचो २३ तदर्थत्वात्प्रयोगस्याविभाग तदर्थशास्त्रात् বিঃহাবিখানুভা क क्रोतिशब्दात् कर्मधमो वा प्रवणवत् कर्मके तन ९५ ७२ तद्गुणास्तुविधीयरन् ३१२ तद्भताना कियार्थेन १०३ तद्वयपदेश च | तस्य निमित्तपरीष्टि कारण म्यादितिचेत् कृते वा विनियोग म्यात् ग. गीतिपु सामाख्या गुणवादस्तु गुणश्चानर्थक म्यात् तानि द्वैध गुणप्रधानभूतानि ३३७ २५२ गुणस्य तु विधानार्थे সামান্য १२३ / तुल्य च साप्रदायिकम् ४२५ तुल्यत्वाकिययोर्न ३९० / तुल्य तु कर्तृधर्मेण १५६ तुल्यश्रुतित्वाद्वैतरे १५१ नेपामृग्यवार्थवशेन ४४२ तेवदर्शनात् द. गुणार्थेन पुन श्रुति ४४० गुणार्थो व्यपदेश बोटमा पुनरारम्भ चोदनालमणोऽयों घोठित तु प्रतीयेत ३८९)दर्शनाद्विनियोग म्यात् ११ दूरभूयस्त्वात् २२४ दृश्यते द्रव्योपदेश इति चेत् घ. धर्ममात्रेत वर्मा ४१४९धर्मभ्य शब्दमूलत्वात् १२७ ४२६ ४०९ नाति त सच्चादरेपु मन्त्राच्या ·पृष्ठसंख्या J । .२.७९ २५० मियश्वानर्थसंबन्धः ३११ सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि न. नव्यपदेशात् ४४३, फलनिवृत्तिश्य न किया स्यादिति चेदान्तरे ३१९/ फलस्य कर्म निप्पत्तेः न तदर्थत्वालोकवत्तस्य न त्वाम्नातेपु ४२६ बर्हिराज्ययोः संस्कार न पूर्वत्वात् १३४ | बुद्धशास्त्रात् न वा प्रकरणात प्रत्यक्षविधानाच ३४७ न शास्त्रपरिमाणत्वात् मावार्याः कर्मशब्दास्तम्या १९७ ममा न श्रुतिसमवायित्वात् न स्यादेशान्तरेवितिचेत् नादवृद्धिपरा नामधेये गुणश्रुते. ३३७ यनपि वा तद्रूपत्वात् नामनियमात् २३५ / योति वाऽर्थवत्वात् स्यात् निगदो वा चतुर्थः ४४१) यदि च हेतुरवतित नित्यस्तु स्यादर्शनस्य ८५ यस्मिन् गुणोपदेशः पा तत्पत्तावर्षे से प्रयोगो परार्थत्वाद्गुणानाम् परिसंख्या परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम् यस्तु द्रव्यं विकीर्यते पूर्ववन्तोऽविधानास्तित्सामध्ये प्रकरणे समवनमः रूपात्मायात् प्रकृतिविकृत्योश्च मयाभावाच योगस्य २० लिनसमवाय. प्रयोगचोटनामावादकत्वम् २८९ लिलामावाच नित्याय प्रयोगशास्त्रमिति चेत् २२८ लिट्टोपदेशश्य ८० लोक्यदिति चेत् प्रयोगोत्पत्यशास्त्रस्यात् २५२ लोके सनियमात् प्रशा व. मोक्षणावर्गमयोगात २४४ वचनाद्धर्मविशेषः १२९ १४२ o प. ३८८ ३६८/येपामुत्पत्ती स्वे १५१ येव्यं न चिकीते ४०१ ४०१ ७५ लिङ्गदर्शनाच २१८ प्रयोगस्य परम् १३८ ९९ ·[४] पृष्ठसंख्या ११७ शेपे यनुःशब्दः १४१ २१२ सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणाम् ४१९ तु तत्र दर्शनम् २१२ सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि वर्णान्तरमविकारः ८२ शेपे ब्राह्मणशब्दः पशावद्वाऽगुणार्थ म्यात् यशायामर्थसमवायात् ४२५ वाक्यनियमात् १४६ सतः परमदर्शन विद्याप्रशंसा १२९ सतः परमविज्ञानम् विद्यावचनमसंयोगात् १५१ सत्त्वान्तरे च विधिना त्वेकवाक्यत्वात् विधिमन्त्रयोरकार्यमेकशब्दयात् १३१ विधिर्वा स्यादपूर्वत्वात् समेषु वाक्यभेदः स्यात् विधिशन्दाश्च सम १५९ विधिश्वानर्थकः क्वचित् सर्वत्र च प्रयोगात् विधी च वाक्यमेदः सर्वत्र योगपद्यात् विरोधे त्वनपेक्षम् सर्वेषां मावोऽर्थ इति चेत् वृद्धिध कर्तृमन्नाऽस्य वेदाधके सन्निकर्ष १०० संख्यामावात् वैश्वदेवे विकल्स इति चेन् ३४६ संदिग्वेषु वाक्यशेषात् व्यपदेशमेदाच ४१९ संप्रेपे कर्मगहीं व्यपदेशाध ४४१ सारुप्यम् व्य स्तुतिः १४० स्तुतशत्रयोस्तु संस्कारो. न्यवायानानुपरज्येन १९९ स्तुतिम्तु शन्दपूर्वत्वात् सयपराधे क्षुध शादायकत्ताच १२९ स्यायोगाच्या हि मापुरवत् शब्दे प्रयत्ननिम्पत्तेरपराधम्य २७५ स्वाध्यायवदवचनात् चाराविरोधाच शाखण्या या २१७/हेतुदर्शनाच शिष्टायोपे १९. हेनुर्वा स्यात् ७६ / सर्वेपामिति घेत् १४३ १२८ २५१ १८६ ---- ·मीमांसादने प्रथमशागे नाप्यकारीयापिकरणमृचीपत्रम् अधिकरणनामानि उपरपोपसंहारावेदिनी संग्या २१५-२६८ अकाधिकरणम् অণুষিকতায় अर्थवादाधिकरणम् अनुपहाधिारणम् आ. मात्पनिकरणम् भाग्नेयाधिकरणम् १०५-१३१ ४५२-४५८ २९३-३२० १२.३२६ उद्रिविकरण ऊ বানিদাবাব ११७-११९ १० कालसणाधिारणम् ओ. औदुम्मगधिरपणा থামুখি विजापापिणम् त. ११२-१५ १५१०-१५ সমাধান तमिलिपरियमिााणम् हाभूतापित परमिरमर RAAT ·अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या व. ३३७-३३९ वामपेयाधिकरणम् वाक्यमेदाधिकरणम् विरोधाधिकरणम् वृत्तिकारमतानुवादः वेदापौरुषेयत्याधिकरणम् वैश्वदेवाधिकरणम् বঘাপ্রপিস व्याकरणाधिकरणम् व्यवेतामनुपाधिकरणम् २५-७२ १००-१०३ ३४९-३४८ २६२-२८९ १५९ ७२--९१ शब्दनित्यत्वाधिकरणम् शिष्टाकोपाधिकरणम् १९८-३९९ ४१५-१३१ सामर्याधिकरणम् মাখিয়ে स्तोत्रशस्त्राधिकरणम् स्मृत्याचारप्रामाण्याधिकरणम् सामलक्षणाधिकरणम् ह. हेतुपन्निगदाधिकरणम् होलाकाधिकरणम् ४४०-४११ १३८-११३ २४३~२५२ ·प्रथमभागस्थतन्त्रवार्विकान्तर्गतश्लोकानां वर्णा- नुक्रमसूचीपत्रम् । लोकाः पृष्टसंख्या २९४ ૨૮૨ १९० १८१ २३२ २७२ २७१ अकर्तृकतया नापि अकः सवर्णदीर्घत्वम् अक्रियत्वाच माप्योतः अक्षरेव बुध्यन्ते अग्निमाळे पुरोहितम् अग्नीपोमीयसंस्थायाम् अग्नेत्रिण संबन्धे अग्नेः पुरोहितस्वं त्र अङ्गमध्येऽपि कर्तव अनानि ज्ञातिनामानि अङ्गानि यदि वाऽपूर्व अज्ञातार्येषु वर्णेषु अतः क्वचित्प्रमाणत्वम् अतः शास्त्रामियुक्तत्वात् अतः परिमितं शास्त्रम् मतश्चाप्रतिपित्वात् अतश्चैवं श्रुतिस्मृत्योः अतश्च नैव गोशब्दो अतश्च वेदमूलवे अतश्वानरावेन अतश्च वाक्यशेपोऽपि अतिसंकोचविस्तारी अतो विगानमूपिष्ठात् अयन्तभिन्नरूपत्वात् अत्यन्तावाचकत्वात्त पृष्ठसंख्या श्लोकाः | अब चाऽऽकृतिरेवेति २३६ अत्र थेयोपिनोऽवश्यम् १८४ अत्राप्यसंमवे तस्य . ३०९ अथवाऽबैंकदेशोऽयम् ३४४ अथ संबन्धिसंस्पर्शात् २३७ / अथवा संप्रदातृणाम् १८९ अथवाऽन्तर्यदाऽऽशौच ३३४ अथ यत्रेति संदिग्धे २३७ अथवोकेन माण ३९६ अय संस्थानसामान्य २६४ | अथ विचतुरा वर्णाः ३९३ / अथ व्याकरणोत्पत्रः १४५ अथवा योऽपि गाव्यादिः, १७४ अप प्राप्तश्च योऽर्थः स्यात् । २२० अयापि गौणशनत्वं २१५ अयावि स्मृतिशास्त्रस्य २१२ अयैतेनेव युक्तं स्यात् १९५ अदुष्टेन हि वित्तेन ३०० / अरविप्रकृष्टे च २८५ मदृष्टः प्रकृतावर्थः २७६ अदृष्टविपया चेत्म्यात् २४० अधिगन्तव्य इत्येतत् ४०२ मध्यस्यते खप्पत्वम् २७४ | अन्यारोप्येत मिथ्यात्वं २५७ अध्यारोप्य विचारण २५५ अनन्तम्लेच्छदेशांच्या २५४ २२३ २८६ .. २७१ ४५३ २६५ ३५९ २१८ २२५ ·पृष्ठसंख्या २७३ २८३ २८३ २९५ ओमः अनन्तेषु हि देशेषु अनन्तरेण संबद्धः अनन्तरेण संवन्य अनन्तरम्य वाक्यम्य अनन्यमूलिगाया च अनवस्थित शब्दार्थे अनवच्छिन्नसद्भाव अनाख्येयत्वमुक्त्वा व अनादित्वं च सपा अनिश्चितेऽपि वाच्यत्वे अनुमानव्यवम्यानात. अनु चारणकाले च अनुयोगेषु वेदानाम् अनुमान प्रमाणं च अनुष्ठाने पदार्थाना ४५० ४०९ २७३ २९५ [२] पृष्ठसंख्या लोकाः २२५ अन्यावयवसारूप्यात् १५१ | अन्ये सुखमुखारूदाः १५७ अन्येऽपि प्राकृतालापैः १५७| अन्ये तु मेदमाचार्याः १९८ अन्योऽप्यक्षिनिकोनादेः २१७ अन्योन्यनिरपेक्षाणाम् ४०१) अन्वयव्यतिरेकाम्या २४७) अन्वाचक्षीत शास्त्र चेत् २७४ अपवादेन वा यस्मात् ३०७ अपर्यायस्मृतैरुक्तम् २४५) अपभ्रशेषु साधुत्वम् १८७१ अपभ्रंशाश्य ये केचित् २३२ अपराधस्य मागित्वात् १७४ | अपशब्दाश्च शब्देन्यो ४३३ / अपि चाङ्गानि वेदाश्च ३३४ अपि वा कारण दृष्ट २१३ अपि चाद्रव्यशब्दत्वात् २३९ अपिवा कर्तृसामान्यात् २७५ अपि वा सर्वधर्मः स्यात् १८८ | अपूर्व मावशब्देम्यो २५९/ अपोद्धारेण संस्कारो २४४ अप्रामाण्यपदं चैक २४४ अप्रामाण्य स्मृतीना च २७७ अप्रातिपदिकत्वाद्धि ४५९, अशुद्धिपूर्वतासिद्धिः ३८३ अमावः प्रत्ययार्यम्य ३८५ / अभिधामावनामाहुः ४०८ अभिदभ्यु सशक्त्या हि ४१८ अभियुक्तनरा ये ये १४३। अभिधेयाविनाभूते १९८ अनूद्य चापि धात्वर्य अनूद्यमानः सोहि अनेन ररुपसूत्राणाम् अनेकान्तिकता तावत् २४५ २७३ अन्तरीयोऽन्तरीये हि अन्तो नास्त्यपशब्दाना अन्यवेश्मस्थिता मात् अन्यथानुपपत्त्या च अन्यधाचार्यमाणश्च अन्यत्र ज्ञातसदावा अन्यदेव हि यागादी अन्यदेव हि धात्वर्थ अन्यत सिद्धशेषाणाम् अन्यवम्त्वनपेक्षत्वे भयतोऽवगते हि २२९ २९८ २४० ३१० ३७८ २२० ३५४ ·पृष्ठमस्या ३४४ २८६ २३६ २३७ २७२ श्लोकाः अमेदकारणं चार अमेदे सति लोकायः अमोजनविधिनम् अमूर्ता खाकृतिनित्या अर्पवत्त्वं न चेजातम् अर्थसत्यं यथावाच्यं मर्थवादकताऽप्य अपिदे च चिन्तेयं अर्यादनेकमप्यर्थम् अपित्त्याऽपि यत्किचित् अर्थापत्त्याऽपि नैवेतत् अर्थापत्तरिहापूर्वः अर्थेन च प्रयुकानाम् अवर्थान्तरात्मानम् अर्थोऽपि यादृशो यन्त्र अलौकिके न शब्दार्थ अविमत्ता हि शब्दत्व अविनष्टे प दृश्यते अविज्ञातार्पसंयोगात् अविष्नुनश्च शब्दार्थों अविरोधे श्रुतिर्मूटम् अविशिष्ट प्रमाणत्वम् अशक्त शिताधान्ये अशास्त्रविहितत्वाच अशानं पहिशब्दम्य अशिष्यत्वादशाग्रत्वम् সঘনাই। अधवालादिशब्दानाम् अष्टत्वाधनिभानत्वात् भयो पक्षा नियोचन्याः पृष्ठसंख्या लोकाः ३०८ असता कथमन्यत्वं २९० असत्स्ववयवार्थेषु १९२ असर्वगतपक्षे स्यात् ३०० असंदेहश्च वेदार्थ २९८ असंभावितमूलं हि २७६ असंकीर्णस्वमा सत् २२३ अस्मदीयमिदं वाक्यम् ३०९ असाधुशब्दभूयिष्ठाः ३२९ अस्तित्वमस्तितेत्येवम् १६१ अन्त्यर्थः सर्वशब्दानाम् ३९१ अम्त्याढावपि करशे ३९९ अहत्वा काँचदेवकम् २७३ आ ३५७ आकाशेऽवस्थितः शलः ४२२ आकाक्षा संनिधानं च ३०८ आकृतिर्यदि शब्दार्थः २१४ आकृतेराभिधेयत्व २७६ आरतेरविधेयत्वात् ३१० आकृतीनामभिन्यक्तिः २१८ आस्यातवती धात्व: १७० आरूपातत्वाविशेषण १७२ आख्या हि देशमंयोगान् २८३ आम्ब्यातम्यापि नन्वत्र २७४ आगमो यस्तु निर्दिष्टः ३०९ आगनो वदवाश्याच २७३ माचारत्वात् प्रयोगो हि २६० आचार्यों मातुलथेति ३०९ आचार्यवचनाना प ३९१ आगाना यश्च २११ आत्मैव माऽऽभयानम्य ३८८ १२४ २४२ ३९७ ·पृष्ठसंख्या २४९ २३४ उ. २३१ लोकरा. पृष्ठसंख्या लोका आत्मा शरीरसमिश्र ४०१ इयत्तारमवालाश्च आदिमानमपि श्रुत्वा २३७ इयं प्रासङ्गिकी चिन्ता आदितश्च स्मृते सिद्धः २८० | इहेका परमार्थेन मादिमत्त्वाच धर्मत्वम् २५७ इह लिङ्गस्य लिङ्गत्वम् आधसूनद्वय यावत् २४३ इह त्वल्पेन कालेन आये प्रपाठके येन ई. आधारत्वमपि खासा | ईगेवं कमश्यायम् आपद्धर्मा यवान्ये आनातेवपि मन्त्रेषु १२६ आम्नायमान धनुषज्यमानम् उत्तमर्थ परित्यज्य ४५९ आयुर्वेद चिकित्सासु २१२/ उक्के वाऽन्यामिषेयत्वे आर्यास्तावद्विशिप्येरन् २१९ | उच्यते पव्यमानत्वात् भार्याच म्टेच्छमाषाभ्य २२५/ उच्यते कार्ययोगित्वात् आर्यावर्ते तत शक्या २२१) उत्तानेत्यादिका तेन आवृत्तिभिर्यपाऽध्याये ३९९) उत्पत्तिवाक्यविज्ञात आश्वलायन सूत्रं २२९) उत्पादश्चैव संम्बारः आश्रयाणा च दोनत्यम् २२७) उत्पत्ती नामधेयं वा आयवचन नित्य- २३१/ उत्सर्गश्चापवादश्य आह यत्तावदेवत्व २११ उपमानं त्वदृष्टये उपनीय तु य शिष्यम् इतथन प्रमाणत्वम् १८९/ उपकुर्माणकैनेट इतिहामपुराणाम्याम् २४१ उपपनतरं चैतत् इतिहासपुराणानि २४१ उमयोरप्रमाणस्वम् इतिकृतबहुमार्ग मन्त्रविष्यपदादैः ३९९ उपयत्राविरोधित्वम् इतिहासपुराण च | उमयो अतिमूलत्वम् इत्यं च भ्रान्तिमूलत्वम् १७९ उहामपि शब्दानाम् इद पतत्राद्वतकामुत्तमम् २०९ द्वानी त यदापार २५० विग्म्यो दक्षिणादानम् इन्द्रियार्पोपयेषां नः ३९३) क्रायोऽपि हि सक्ष्याणाम् २७१ ३२७ २४२ १९२ २२० २१३ १७२ ·पृष्ठसंख्या होकाः [५] पृष्ठसंख्या श्लोकाः एवं साधुत्वमेतेषाम् एवं समस्तवेदात २७८ एवं मति व्यवस्थाने एवं सत्येव गोत्वादी २९१ एवं सर्वपदार्थानाम् एवं चावेदमूलत्वात् ३०९ २३९ २७१ २९२ ३३५ / एवं हिरण्यपर्णत्वं ३४३ एवं व्यवस्थितान्दृष्ट्वा एवं ये दाक्षिणात्यानाम् २९२ २४५ २४३ २१ २६९ २७१ १२८ ४२. एकशक्त्यनुसारेग एकस्य च यदा युक्त्या एकत्वे सति सद्भावात् एकत्ये सति कर्तव्यो एकत्येऽपि च शब्दस्य एकदेशेऽपि च कानात एकदेशेऽपि यो दृष्टः एकस्यामेव च व्यको एकखण्डेन शन्देन एकस्तावदतिशः एकरोगो हतो यस्य एकस्य वा प्रमाणत्वम् एकमूलव्यवस्थायाम् एकरात्रे द्विराने वा एक पिनाऽप्यनुज्ञानात् एकशब्दमने कार्यम् एकार्थत्वं पदस्य स्यात् एकोऽपि बहुभिर्मन्त्रः एतच्चिन्ताप्रसिद्धचर्यम् एतत्सान्यासिकं कृत्वा एतावत्यन्यतो यस्य एते पक्षाः पुनयोज्या: एते चात्यन्तनिष्कृष्टाः एत एक प्रसम्पन् एत एव च ते येपाम् एतदेव श्रुतेः पार्थात् एतेन पेदिकानन्त- एतेन धर्मशानाणाम् वं रोमेऽपि ध्यादी १४१ एवं शब्दस्वरूपस्य १२१ एवं रानन्यशब्दादेः ३९६ एवमूत्ययं मन्त्रः १७५ / एवं प्रत्येकसंस्कारे १७० /एवं च सप्तमी पष्ठी १८९ एवं व्याख्यायमाने तु १९० एवमप्रतिपत्तव २१६ एवं स्मृतिप्रमाणत्वे ४४६ एवं प्राक्पशुसंस्थानात् ४४९ एवं विषपनानात्वात् ३०८ एवं च विद्वद्वननाद्विनिर्गतम् २८९ एवं न विप्रकीर्णानाम् २६३ एवमादिषु सर्वेषु १७४ १८९ १९२ २०७ २२१ २२२ २२५ २२९ २३३ एवं नानोपपसित्वात् २९३ एवं प्रा बदामोऽत्र २९४ १७५ एवं च वेदमूलत्वम् एवं प्रा वदामोऽत्र १९९ एष नायेत दोपोऽन्यः २३१ एपेत्यपि न निष्टुिम् ऐ ३०७ एकरूप्येण संबन्यः ·पृष्ठमंरया २४१ ४४९ २०४ २६२ २८४ २८४ २८३ ४१९ क २५८ १८६ २२० ३२४ २३० [६] मोका पृष्टमाया सोका ऐकान्तिक हि सम्कार्यम् २७२ क्ल्पाढावनुवादत्वम् ऐतयो विघृती ये च २२२ क्रुप्यन्तेपामदृष्टोऽर्थ ऐहिक चापि पुनादि ३९७ कम्य चेन्जायते तुष्टि कक्षावलम्बिन नित्यम् कर्तृम्मरणदार्याच नत्वर्थात्वादिराचेष्टा २३९ स्त्वयं तावदझेप फटापिच्छृतिमूलस्यम् कत्वाशे परार्थत्वान् स्थ पुनर्विरुद्धत्वम् १९६ रमेणाऽऽस्यायमाने तु क्य रक्षणमम्बन्ध ३०७ क्वचिद्दतेऽवाशे हि क्य नामेदृशात्कार्यान् | क्वचिद्रान्ति छन्हिोभ क्य वा नेप्यने टोप १८१ क्वचित्प्रकरणे कश्चित् क्य चाऽऽर्यानपेक्षत्वे ४३५ क्षणिकत्वेन सर्वत्र क्ठमैत्रायणीयादि १८८ का गति कल्पसूत्राणाम् क पुनर्माव इत्यादी कांठ पत्तव्यमित्युचे कर्मणा येन केनेह १९१ कार्पासमुपवीत म्यात् कर्मणा ब्राह्मणोक्तानम् २३३ काम न प्रविशेग्रामम् कर्मप्रकरणाम्नाना २७२ काम वा सोऽर्थवादोऽस्तु काम्यामानिमयानम् २४१ कार्यमामयमिन्द्रादि कर्मणामल्पमहताम् १३० कालान्तरक्षम रूपम् कर्मम्य प्रागयोग्यम्य ३९४ काठान्तरेऽपि यो वार कन्याना च सर्वामाम् २०५ कारेयत्तानमाणाहि करणपूपदिष्टेषु ३३७ कालो ह्यय प्रधानम्य केगेनि क्रियमाणेन ३७७ कालोऽपि च प्रयोगाग गेत्यर्यम्य य वर्मा ३७७ । काल्पनिक्या प्रमिद्धेश्च कविपरतानि यानि लोरे १९५ का वा धर्मप्रिया सम्या कसमूत्राण्यटान्य २२९ का यशोमाम्वपि वेतन् कसनादि प्रयोगाणाम् २२९ क गमिट न पत्ता परितमिदा हि २२५ चिमूट मोटेक फसमूत्रम्मृनिग्रन्य २५९ मि भ्रान्तयारिमृगनाम् क्लाराम्ननोऽप्येषाम् २४२ विनिरेव तु तहास्यम् २३० २९९ ४०० १७९ १९९ २०० २०० २७१ १७७ २३८ ·[७] श्लोका; पृष्टसंख्या ३६२ •२७४ ४२५ २९९ श्लोका; किं जातिरेव शब्दार्थो किं तातत्प्रतिपत्तव्यम् किं तावत्माप्नुयादन कि तु तस्याः प्रमाणत्वम् किमाकृतेः पदार्थत्वम् किमालोच्य छ वा दृष्ट्या किं युक्तमविरुदत्वम् कि लोकवेदशब्दानाम् किं वा वेदत्वमेवेपाम् क्रियाः फलापवर्गिण्यः क्रीतराजकभोज्यान- कुतः संशय इत्येतत् कुर्यादित्युच्यमानो हि कुशलोदारशब्दादेः कुशवेष्टनवाक्य च कृता मन्वादिभिर्यद्वत् पृष्ठसंख्या ३११ गवावादिगतां पूर्वम् २४४ गावीगोण्यादयः शब्दाः १६१ गुणवाक्योपपत्त्यर्थ १७७ गुणान्तरावरुद्धत्वात् ३११ गुणोऽनन्तर्गतश्चात्र २३७ गुणो विधीयमानो हि १९७ गृह्यमाणनिमित्तत्वात् २९० गोत्वनातिविशिष्टा चेत् २२९ गोत्वस्य न हि संवन्धः ४२९ गोत्वयुद्धेः समानत्वात् १८६ गोत्वं तेपामसिद्धत्वात् ३०० गोसत्तां चापि गोशब्दो २४७ गौणं लाक्षणिक वाऽपि २६६ गौडी पेंटी च माध्वी च १८८ गौणो वा यदि वा मुख्यो २३४ | गौरित्येवंविधाः शब्दाः १७२ | गौनास्तीति प्रयोगश्च १८५ ग्रहणोच्चारणे एव २९८ २२३ २२३ ३०६ २९७ २७२ कृत्तमूलाः स्फुरन्त्योऽपि ३२८ कृत्वैकमवधिं तस्मात् क्रुद्धो यो नाम यं हन्ति क्लोपकारसाकाक्षाः केचिद्वयवस्थिता एव केन तान्येव तैरेभ्यः केवलम्याप्रयोगित्वात् केशाय च तं पक्षम् के शिष्या ये सदाचाराः को मूढो बुद्धिपूर्वो वा को हि प्रत्यक्षगम्येऽर्थे ग. गवयादिषु नाशानाम् गवादिषु गकारादिः ४१४ चतुर्विधे पदे चात्र २७९ चित्रत्वनीत्वयोगो हि २३३ चिन्ता प्रकृतसिद्धयाम् ३७९ / चोदनालक्षणत्वेन १९० नोदनालक्षणे धर्मे २०४ चोदितं ह्युपदिष्टं वा २३८ चोदितं वा प्रमाणेन २२६ जनकत्येन पूतादेः २७३ जातिकारकयोश्चैव २७१ जातिक्तिश्च संबन्धः ·पृष्टसख्या २२२ २२५ ३५७ ४१७ १८४ २४८ १९२ लोका जातिव्यक्तिविशिष्धा वा ज्ञाताजातविमागस्तु त तध व्यवस्थित दृष्ट्वा तधातिशयवत्सर्वम् तत शुक्लादितद्व्यक्ति ततश्च श्रुतिमूलत्वात् ततश्च पौरुषेयत्वात् ततश्च तुल्यकक्षाऽपि ततश्च निगमादीनाम् ततश्च वेदवन्नित्या ततश्च त्वत्प्रयुक्तोऽयम् ततस्त्वदुत्तमाण ततश्चावाचकत्वेन ततब्ध प्रागवस्थायाम् ततश्चासत्यशन्देषु ततश्य पूर्व विज्ञानम् ततोऽर्थविनकऽपि तत्कष नाम यत्तिचित् तत्तथैव प्रतीयेत तत्तवानुमन्तव्यम् तत्तु कक्ष्याविमागेन तत्तु नेत्र विशेषेभ्यो বল্প ও মনিরাবি तत्र दीर्घविधि तर य कार्यमण तर किंतुल्यता युवा तत्र यम्य विशेषम्य तत्रवि तुल्पकल्पस्यात् तत्र प्रयोक्तदात्य [८] पृष्ठमस्या श्लोकाः ३११ तत्र लोकाविरुद्धा या ६१६/ तत्र तेषु प्रसिद्धार्थ तत्र सिंहत्वमेवाऽऽसा २४४ / तत्र यद्यपि नित्यत्वात् १९८ तत्र मन्त्रोऽपकृप्येत २९१) तत्रापि निर्णयो य स्यात् १८८ तत्रापि वेदमूलत्व २३५ / तत्रान्यत परिच्छेदात् १९३/ तनाऽऽह नैव सदेह २२५) तत्रैकशब्दवाच्यानाम् २३० तत्रैव शक्यते वक्तुम् २७७ तत्वावनोध शब्दानाम् १७८ तासामत्यापरिज्ञाने २५३) तथा अपवतोनित्यम् २३९ तथा च तद्वियुक्तेऽपि २३७ तथा श्रुतिप्रमाणत्वात् १७९ तथा तदप्रमाणत्वम् १७७ तथा वीतय इत्यस्मिन् २८३ तथाऽपि तवत्तेषाम् २२६ तथा वेदविरुद्ध १७१ तथा नहिरसबद्ध २९७ तथा व्याकरणाख्येन २९१ | तथाऽवकीनियागादि २३१ तथाऽय परुशब्दोऽपि १९० तथा श्रुत्यनुमान हि २०६ तपाऽपि न्यायतुल्यत्वात् २१९/ तया चाऽऽरामतुष्टयाति २१९) तथाऽतिमातवेदोध २२१ ताव मनुनाऽप्युत्तम् २२४ तहा व्यापेक्षा १८४ २३८ २४१ २६६ २८५ २८७ २३२ २२१ २२० २१९ २०७ २०३ १९१ ·पृष्ठसंख्या २५१ २६२ २२७ २३२ २३. सोमः तयेहावि फलार्थिस्व-- तथैव तैर्नकर्तव्या तदनन्यगतित्वेन तयुक्नं क्रियामेदे सदसत्यं न शब्दस्य तदा किं नाम दृष्टार्थ तदा का ते मुखच्छाया तदा तन्मध्यपात्येक तद्धितेन स्वसंबन्यो तद्धितार्थे च वृत्तस्य सद्धि दूरमपि प्राधम् नायवैदिक ताइक् तद्यथा शुश्रुवान्विद्वान् तद्यस्यामेव वेलायाम् तन्त्रत्वमकरूप्येण तन्मन्वेष्वप्यवेदत्वम् तयोरमिधाने हि तणावाचकत्वं च तस्मादस्य क्रियार्थत्वात् तस्मात्पुनातु शब्दोऽयम् बस्मादायक सूर्यादेः तस्मात्पदेपु यावत्स तस्मात्कृतत्वमात्रेण तस्मारकारणवैषम्यात् तामादेवं न वक्तव्यम् तस्मालीकायतस्थानाम् तस्माद्वेदविरुद्धानाम् तस्मायया विरोधेऽपि तस्मादपि स्वतन्त्रत्वम् तस्मादुतावसंवेद्य- पृष्टसंख्या श्लोकाः २४८ तामाकिमपि नात्यादि २३४ तस्मात्प्रीतरूपाध्यायः १७५ तस्मादनियम मुफ्त्या ३०९ तामास्वरूप संबन्ध-- ३०९ तस्मादृष्टप्रयोगेऽपि १७२ तस्मात्पर्यायशब्दत्वात् १८८ तस्मान्न लोकवेदाभ्याम् १८८ तस्माद्विज्ञायमानत्वात् ५१८ तस्माद्धर्मप्रयोगस्य ४१९ तस्माद्वर्षसहोऽपि १७३ तस्माद्ययव सेवादों १७२ तस्मात्कर्मप्रयोगागाम् २०६ सम्मात्तान्यपि वेदा वा १९९ तस्माम्लेच्छासिया यत् ३८८ तस्माच्छाखस्थितका तस्मादुमय्यपि त्वेषा तस्मात्पील्वादिशब्दानाम् २८० तस्मादन्यदुदाहत्य तस्माये याज्ञिकषपाम् तम्माच्छुतिस्मृती एत ४४६ तस्माद्दाहाणराजन्यौ ३९३ तस्माद्यान्येव शास्त्राणि १८० तस्मादाचमनादीनाम् १७५ तस्मै नग यो नाम १५१तल्या वैदिकमूलत्वात् १७२ तम्यापि म्लेच्छदेशेषु १७० तम्याश्च सर्वगामित्वम् २४२ तादीन हि शेपत्वम् २४० तादृशं तु प्रतीयत २२४ २२२ २११ . २०० २८६ २९६ २२९. 12 4 ·पृष्ठसंख्या २२० २३१ ३० ३७८ २७२ १७० लोकाः ताद्रूप्येण परिच्छिन्न तानेव वैदिकान्वान् तात्वादिश्रोत्रसंस्कारो तावदेव स्फुरन्त्यर्थाः तावदेव हि तोयादि तावल्लन्धात्मकः पूर्वम् तावेव वेदे शब्दार्थों तासामपि हि वेदवे तुल्यकक्षाविकल्पोऽपि तुल्यं तु कर्तृधर्मेण तुल्योहि नीहि संबन्धः तृतीयोक्तिः क्रियागम्य- ते च सर्वेऽभिधीयन्ते तेनते विषयान्यत्वात् तेन नैव श्रुतिस्मृत्यो. तेन यद्यपि लम्येत तेन प्रत्यक्षया श्रुत्या तेन तद्वाक्यचेष्टानाम् तेन तद्वचनत्वे हि तेन इचन्तरितं तस्य तेन प्रयोगशास्त्रत्वम् तेन प्रयोगशास्त्रत्वम् तेन प्रतीतशब्दार्थे सेन शब्दार्थभिन्नत्वे तेन लोके विचारो हि तेन प्रयी द्विपपूर्व तेन तेष्वप्यवेदत्वम् तेन वेदविरुद्धानाम् तेन यम्य प्रमाणस्वम् तेन भूतिषु पर्तृत्वम् [१०] पृष्ठसंख्या श्लोकाः १७३ तेनार्य कथयद्भिर्या ४५३ तेनात्र यदि वा कर्म २७३ तेनाऽऽचारवलीयस्त्वं १७२ तेनाऽऽचारः स्मृति यावत् १७४ तेनापूर्वादि शब्दार्थाः २२. ( तेनानेकप्रयोगेऽपि तेनानारभ्य वादेऽपि तेनादृष्टार्थ एवायम् १७५ | तेनाऽऽसा यदिवा नैव २५२ तेनाऽऽतां श्रुतिमूलत्वम् ४०७ | तेनेपा धर्मशास्त्राणाम् २८४ | तेनैका श्रुतेरावात् तेनोहे कर्मकर्माङ्ग- तेभ्यश्चत्प्रसरो नाम १९३ तेपां विपरिवर्तेषु १९४ ( त्यक्तलज ब्रुवाणो हि १९५/ त्रयीमार्गस्य सिद्धस्य २०२ विधैव ज्ञायते कर्ता २१६ त्रिवृचर्वश्ववालादेः २२० त्रिवृच्छन्दः प्रयुक्तो यः २३४ | व्यंशवेदप्रमाणत्त्वात् २३५ ३०८ दन्तजातानुनातान्य- २९०) दर्शितप्वपि सर्वेषु २९० दीक्षितान्नममोज्यं स्यात् २८५ दरम्यम्यानुवादश्च २४० रेणापि प्रधानानाम् १७४ दृष्टायेंषु च शब्देषु १७६ दृष्टमावरणं चतत् ३७८1दृयाग्याहारे २३६ २२६ ३२ २६४ २७२ २३७ ·लोकाः पृष्ठसंख्या २७१ ३८२ २६५ २५३ श्लोकाः ऐसत्यपि सर्वत्र हटेन कसिद्धयी दृध्यमानान्यहेतुत्वात् देवत्वं चास्य यज्ञस्य देवदुत्तादिनामानि देवब्राह्मणपूनादि देवता हि विधेयत्वात् देवतेव प्रधानत्वात् देशश्च दिविशिष्टः स्यात् देशधर्मानुदाहृत्य देशप्राप्त्या यदीप्येत द्रव्याणां वाक्यसंयुक्त द्रव्यादीनां च सामान्यम् द्वाम्या श्रुत्यादिपटकाम्याम् द्वावपि प्रतिपद्यते द्वितीयेन प्रकारेण वित्रेप्वहःसु बाध्येत द्वौ च पक्षावुपन्यस्तो [११] पृष्ठसंख्या २८३ धर्माय नियम चाऽऽह ४१६ धर्माधर्मव्यवस्था हि २१५ / धर्मे चानादरात्तेषाम् २३७ धातुभ्यः कल्पिते नान्नि २७६ धात्वर्थव्यतिरेकेण २०६ धावकारकरेव ४२३ ध्यायतेरेव वा रूपं ४३१ ध्वनिमात्राण्यसाधूनि २५० २४३ न कर्मान्तरताऽस्त्यत्र ४०४ न च शाखान्तरोच्छेदः ४११ न च तेर्वेदमूलत्वम् २९५ न च प्रमेयदौर्बल्य १९७ / न च प्रमेयदौर्बल्ये- ३५८ न च तेषां श्रुतिर्मूलम् १७७ न च स्मृतिसरूपाऽपि २२५ न च यूपादितुल्यत्वम् २९३ न च यागो हविष्टं वा न चतुर्थीसमासस्य २८६ न न घात्वनुवादोऽत्र २५६ न च भिरत्वमन्येषु २९६ न च सर्वाप्रसिद्धत्वे २१४ न च ज्ञानविधानेन २३६ न च शब्दप्रयोगाझं १९१ न च स्थलवदारम्भो २०५ न च तां संस्कृतां भूयः २३२ न च व्याकरणोक्तेन १६५ न च लोके प्रयुक्तानां ३७३ न च वेदाङ्गमावोऽपि ३१० न च लक्षणमस्तीति १९१ १९९ १९९ २०५ २४३ ३४१ ३१० २९२ धर्मसाधनांश च धर्मत्वं यच्च विज्ञान- धर्मश्च फलसंबद्धम् धर्मबुद्ध्या यदार्याणाम् धर्मस्तेनोपदिष्टोऽयं धर्मश्च प्रथमं तावत् धर्मत्वेन प्रपन्नानि धर्मशास्त्रपदं येषु धर्म प्रति यतोऽत्रे धर्मत्वं फलसंबन्धात् धर्मावृच्चारणम्यती २७४ ૨૭૧ २७१ २९७ ·पृष्ठसंख्या २७० २५१ होम नच यारणत्वारया न च यावरण नित्यम् न च म्मृत्यन्तर किंचित् न च तदेशमन्यात् न च पुवचन मर्वम् न च शब्दार्थसबन्ध- न च विज्ञायते वाक्यम् न च यद्वारबद्धम् न चापिपायरामावात् न च शीघ्रहतेऽर्थेऽस्ति न च वर्णाश्रयत्वेन न च कर्मविनाशेभ्य न च ग्रामादिमप्राप्ति नचायमपि यक्षाङ्ग न चानुदितहोमोत्तो न चाम्य हिमवन्ध न चारूप-वबहुत्वाम्याम् नभार्थपल्ययान- नचावान्तरमन्थान न नाधिकोषसल्यानम् न ना यारोप्यमाणाऽपि न चागृहोनशब्दा न नेट नियमापूर्व चेट पेन शिष्टा म्यु न भिभिन्न देशम्य ननम्मान सन्त्येव नपा मप्रदायेन न जावष्टा न नात्या देवताव हि न न कश्चिन् [१२] पृष्ठमरया लोका २५७ न तावत्कार्ययोगित्वम् २५७/ न तावदम्तिशब्दत्व- २५६ न तावत्सूत्रकारेण २५० न तावत्प्रत्येयस्येष्ट २४२ न तावद्युगपन्जन्यम् न तावासमुदायत्वम् १६१ न तु म्मृते प्रमाणत्वम् १७३ न त्वत्रोपपद किंचित् न त्वर्थागम्यमानम्य १७७ नवाचारस्य सा मूलम् १८४ न द्रव्यम्य स्वरूपेण ३९६ ननु चाशाचकालोऽपि ननु शास्त्रार्यकारित्वात् १८१ ननु पुटिङ्गनिर्देशात् १८९ २१३ । ननु गौरितिशब्दादौ २१६ / ननु चाऽऽकृतिपक्षेऽपि २२८ ननु चाशक्तिमा दोषा २९५, ननु च प्रागवम्यायाम् २८६ ननु श्रुत्यविरुद्धाया नन्वमेध्येन लिम्य न पश्चाच्छ्यमाणाऽपि २५५, न प्रयोगावधिम्तम्य २४० न प्रधानपद चात्र २३४ न मासमक्षणे टोपो २९४ न वर्धयवाहानि २८८) न वा दृष्टवार्यतैवाम्य ४२७॥ न वाऽनुमानमध्यम्मिन् २३७ न वाऽऽगमेन तद्वाघो २३१ न वाऽतिकान्तयागेभ्य, २४५ २९८ २१५ ३४१ १८९ २०६ २११ २८३ १७९ १८. १९१ १९० २५६ ·पृष्ठसंख्या १८२ ३१२ २९५ ३१९ t ३११ १६० [१४] पृष्टसंत्या लोका २२६ ! पुग्पान्तरवाशेऽपि १९९ पुरुषम्य सचेलम्य १४६ पुरोडाशादिमिलोंक २२५ | घुम्त्वाद्रामगौण्डिन्य ३६० । पूर्वज्ञातार्यवामित्वे १९५ पूर्व सामान्य विज्ञानात् -२८५ पूर्वपसेऽपि चत्वारो २८६. पूर्वविज्ञानविषयम् १७० पूर्वप्राप्ती प्रमाणत्वम् १८३ पूर्व निश्चित्य शास्त्रार्यम् २५६ पूर्वानुभूत एवार्यः १७५ / पूर्वोत्तनैव मार्गेण ११५ पूर्वोक्तिनानुमंधानम् १९३ : पूर्वोक्ति नव मार्गेण २०० प्रकृतस्तोत्रशेपत्तम् १८८ प्रकृताप्रहते योगे २३५ | प्रकृतत्वाविशेषेऽपि १९२ प्रकृतं दद्यायम् २०१ । प्रकृतिप्रत्ययानन्त्यात् ३१५ । प्रकृतवेव सिद्धान्ते १८९ प्रतिकन्नुकोण ११०। प्रतिमन्वन्तरं चैवम् १९२' प्रतिमान्य स्वय पुमाम् २२१ प्रनिपिनाम्यनुज्ञाप २९५ : प्रतिषेधेषु षापूर्वम् २९३ प्रतियज्ञ भान्स्यन्ये २८९ प्रतिरोपमहारि ३९२ प्रतीनिमाजमार्यम् ३३०, प्रायसप्रतिपदा हि २९२ प्रश्पक्षे धूपमागे न लोक पदार्थपटसंबन्ध- पदार्यत्वेन येषा च पदार्थः पदविहातेः पदाताक्षरोपेतं परमाणु नारीरादि परलोकविरुद्धानि पराविनयं कुर्वन् परस्परविगीतत्वम् परम्परविरदत्वम् परस्परविरुदे हि परम्परेण चाऽऽचार्याः पराधीनप्रमाणत्वात् पारध्यादेश कार्यग परिनिष्ठिनकार्यात परिमाणमपि त्वार्थ- पारवान्दोऽपि यनत्र परेण सह वेषां चित् परोऽवधिः पुनम्तम्य पशुहिंसादिसंबन्धे पानांपरपात्तत्वात् पापक्षयों हि शुद्धत्वम् पारतम्ध्यात्म्यतो नेपाम् पायास्यमोननानुज्ञा विकादिशब्दवाच्यं वा पुनर्वायुततेनम्त्व- पुनर्नान्यादिपक्षाणाम् पुराण मनो धर्म पुरसार्यमाम पुरवणे हिमोग पुरपापेसयाऽऽपारः . ३९२ ૨૧૮ ३१० २६५ १८२ ३१६ ३३४ २८१ २०२ । - ३९३ १५१ ·[१६] लोका फाल्गुनेऽन्यौषधीना तु व. पृष्ठमंख्या २७३ २३३ ३०२ २२८ ४१९ १९५ बलवन्तं पराजित्य बहदृष्टप्रसङ्गाद्धि बहुनितासमानानाम् बहुवेदगतन्याय- नाधिता मृगतृष्णा वा बाधिता च स्मृतिर्मूला निमीतके शब्दो हि बुद्धवाक्यसमाख्याऽपि बुद्धिनोध्य प्रयादन्यत् बोधकत्वात्प्रमाणत्त्वम् ब्रह्मवर्चसयोगादि ब्राह्मणार्यों यथा नास्ति माह्मणस्त्रीवघे को वा २३६ २५२ ४३२ १७३ पृष्ठसख्या लोका २१८ मनो वा पुरपो वाऽय मन्वादिमिरवश्य च १८५ मम हि व्यक्ति शब्दत्वात् ३८७ महत्वाद्धारतत्त्वाञ्च १७८ महताऽपि प्रयत्नेन २३१ महत्तम्येन्द्रमवन्धम् १७४ । महामनगृहीतत्वम् १८८ मीमासा चापि वेदार्थ- २१७ मुख्यदृष्टार्थताम्वार्थ- २३५: मूलान्तर निरम्न च मृत्तिकाद्यपि यञ्चिह २३५ ३५२ यम्माद्रीह्यादिव-मन्त्रा २७३ यम्य तूमधमानम्य २१३ यनगानुमघत्ते यम्य चान्विष्यमाणाऽपि ३८४ यम्य ह्यल्पेन कालेन ३४४ यम्तन्तूननुपादाय ४४५, यस्तु त विनियोगेन ३७९ यम्मादास्यातशळम्य यम्य ह्यनियता प्राप्ति १७३, यम्याप्यत्यन्तमप्राधिक २२० यम्तानि प्रविभवानि १११ यश्च प्रयत्ननिप्पत्ती यष्टुरेवाऽऽत्मनो यागे १४७ यो च कृत कारो १६३ यमादयो न विद्यन्ते २०८ य पुनर्वेठसवाद यद्यपेट प्रमाणेन ३३६ । यवनाविद्यमानायों भ २२८ ३७५ भवने यम्य कर्तृत्वम् मवेता यदि वृक्षेषु मावनेव च वाक्यार्य मावना गभ्यमानाच भावार्थाः कर्मशब्दा ये मिनक्सागने ये च मिन्नामिविप्रकीर्णत्वात् मतमान्युपयोग हि मयमा वेदवाह्यत्वात् मेदो नाम पदार्थानाम् भ्रान्तेरनुमवाद्वाऽपि भ्रातृणामेकनातानाम् २४४ २४७ २५४ २५५ २६५ २७५ ३९१ १८४ ४२६ २४१ २३५ म मुत्वयों वाक्य वेडायाम् ·पृष्ठसंख्या २७६ २०३ २०७ २०९ २१८ २२० २३. २३० २३० १७१ लोकाः ययणुः करप्यते तत्र यादामरति श्रेष्ठः यद्यनकरणं हेतुः यदन्नकरणं सर्प ययप्पनमियुकानाम् यद्यप्येवं न भेदोऽस्ति यद्यप्यात्मनाऽस्त्येव याध्यासेन वक्तृणाम् यद्वोत्तस्तन सद्रायः यदेव भवतां गोत्रम् यधुच्यमानया कार्यम् यदि या मवेद्वाक्यम् यदि पर्यट्ये बुद्धिः यदि वा नापणेनेति यदि वाचकवादी यदि या गौरवम्यैव पदि व्याकरणादक्षा यदि साधु मरेवेति यदि देशनिमित्तत्वात यदि म्यारसर्वामित्वम् यदि द्विप्राग़लं मध्ये यदि यज्ञोपयोगित्वम् यदि या पापम्यात् यदि घनादरेणेपाम् पदि वेदविरोषः म्यान यदि स्वन्यनित्या पदिसमन पदिकान्ततो प्रयुः यदि प्रधानमान पता पर होने [१७] पृष्ठसंल्या लोकाः ४०२) यद्वा सत्यत्वमेवेदं २१०यदा शास्त्रान्तरणव २४४ यद्वा शिष्टात्मतुष्टीनाम् २४५ यद्वा नार्यर्जुनम्येय २८२ यदा वर्षामु मोदन्ते ३०७ यद्वाऽऽचारसलीयम्त्वं ३१९ यद्वा मवतु नामपाम् ३६८ यद्वा प्रयोगशास्त्रत्वम् ३०८ यद्वा शाक्यादिशास्त्राणाम् २३६ यदा तु हन्तिपिप्यादि २९० यद्वा यावच्छुतेरर्थः ३६६ यदा ह्यादा श्रुति श्रुत्वा ३०६ |यहा योगविमागेन २८४ यद्वा श्रुत्यप्रमाणत्वात् २७९ यद्वा कर्मविनाशोऽयम् २६५ यथोपनयनं येपाम् २६२ व ह्यार्यगम्येऽ २९५ यपैव च वयं तेषाम् २५० यथैव ध्रुतिमूलत्त्वान् २४१ यवान्यायविज्ञातात् यंत वेदमूलत्वम् १८९ यव सोयसिदत्वान् १७७ १८४ १८४ ३९१ २४४ २१९ २२. १६८ २१९ १९१ १९४वावम्यितो येदः २११ यथैव पाटः प्रतिपत्त्युपायः यथा सायनुरूपत्वान् २९८ माप म्लेच्छोऽपि ३९९ यया या पो भु पश्चित ५१५९पमा वा यासानादी १९४६षा वा ममिवाने ·[१८] पृष्ठसख्या ३८५ ४४४ १७१ २४९ २८५ २९२ ४२४ ३९५ श्लोको यथा च सर्वशाखानाम् यथा च धर्मशास्त्राणाम् यया मीमासकस्ता यया काटतृणादानाम् यथा शरीरमात्रेऽपि यथा रुमाया लवणारेषु यथा कृतस्कपूर- यथा वा श्राद्धमोजित्वम् यथा च नातितद्धेट- यथा च तुल्यपाण्यादि यथा च पद्मरागादीन् यथा रत्नपरीक्षायाम् यथा श्रुतगवादीनाम् यथा हि वामना गावो यथा चाऽऽकृतिरित्यादी यथावृतुलिङ्गानि यत्रार्थस्य विसवाद यत्र वर्णविकारो वा यत्र वैदिकम-यत्वम् पर शीघ्रतर नास्ति यत्र देशे हि य शब्दो यत्राऽऽहार विधानेन यत्र तूत्प्रेक्षयाऽप्यन्यत् या त्वरित स्वरज्ञानम् या रक्षणमुद्देश्य यत्तु दिनियमापूर्व यतु हेत्वन्तर दृष्ट्वा यत्तु वेदतालेषु पृष्ठसख्या श्लोका २३२ योरपि तु यम २३३ यजुर्भेट च मुक्त्वंतत् २३५ यजाद्यर्थेऽपि वा वाच्ये १८१ यचैतदनवस्थानम् ४०४ यचाऽऽदी श्रद्धया सिद्धम् २०७। यचिह्न दाक्षिणात्यानाम् •०३। यच्चास्य कृत्रिमत्वेन १९१ यच्चतचूतमस्माकम् २४४ य रश्चिदेव सबन्ध २८० या काचिदप्युपादाय २८२ यागानाद्यनुम्यूतो २८२ यागादेव फल तद्धि २९२ यागेऽपि प्रस्तुते चात्र ५९२ | यागे यो गुणमावश्च ३०८ या चौता पाण्डुपुनाणाम् २०२ या चोक्ता माप्यारेण ४२१ या तद्वहिरवम्थानात् ४३८। या तु हम्त कर पाणि ४३८ या तु वेटविरद्धेह १७३ यादृशी भावनाऽऽख्याते २१६' या निषेधा क्रियामाहु २०११ यान्येव धर्मशास्त्राणाम् १९८ | याव गिमनित्यत्वम् २६७ यावक श्रुतौ कर्म ३६५ या वोदित विचित् २५६ यावता पदमधेन २०६ या वेदवाह्या स्मृतयो २२६, युक्त समविकल्पत्वम् ०१३ युगपद्यदि सत्र १७७ युगपत्प्रमिभीयानाम् २८४ २०९ २७८ ३८३ ३६. २३३ २३६ २३५ यतस्तु रागमोहाटे यत म्मृत्या गृहीनेऽपि १७७ ·[१९] पृष्ठसंख्या ४५० २७८ २६२ २९७ श्लोकाः पुगपरप्रापिहेतुश्च ये चान्यत्रापि दृश्यन्ते येन न्यायेन वेदानाम् येन यत्नेन मन्याधैः येनास्य पितरो याताः येनेप्सिततमाः नेपाकृतकत्वं हि येऽपि च प्रतिषिध्येरन् येऽपि व्याकरणस्येव ये शब्दा न प्रसिद्धाः स्युः येपामनुगमो नास्ति येषां पदार्थधर्मस्वात् येषां परम्पराप्राar येपो दर्शनमात्रेऽपि বাথরয়ানা योऽपि मन्त्र समस्तं हि यो प्राहाणा इति युक्त यो यो ग्रहीता भात्यन्धः यो वा पिण्डं पितुः पाणी यो हि साभाम्पहन यो हि प्रतिपद पाठं २०७ २५२ २६३ पृष्ठसंख्या लोकाः १९९ रूपादुत्तरकाले हि २९६ २३९ लक्षणानुगमाधास्तु १६३ लक्षयेद्यः समानायात २९१ लक्षणश्रवणाम्यासात् ३८५ लक्षणोत्थेऽपि संदेह २३४ लक्षणार्थोऽत्र तत्तेन २४५ लामावाञ्च नित्यस्य २६० लिङ्गी यौगिकशब्दत्वात् २२४ लाकः स्मरति तं मन्त्रं २६. लोकप्रमिशळा- १९९ लोरचेदगतत्वाच्च लोकादेवाधिगन्तन्या २२४ लोक हि कश्चिदाचारः लोके तद्ययाप्राप्ठम् २५८ लोके तावत्रिवृच्छब्दः २१२ लोके यस्य यदलम् लोक त सर्वपाषाभिः २०८ लोभमूलं च यत्तस्याः १७४ लोभादिकारणं चात्र लोकायतिकमाणाम् लौकिकत्वे समानेऽपि २०९ लौकिकी प्रतिपत्तिर्हि लौकिकं चापि यत्कर्म लकितप्वेद शब्देषु २१७ व. १७१ वक्तन्यः पूर्वमर्थश्चेत् २९७ वक्ता तु मापणे सर्वो २९५ विदन्ति धर्मगतानि २२१ २६२ २६२ यो ह्यसावन्तः स्मातः यौवनस्यैव कृष्णा हि २२४ ३९५ रक्षाद्यपि यत्रोकं रत्नधायितमत्वं च रसवीर्यविपाकानाम् रागद्वेषमदोन्माद- মঞ্চ ন্য মহামালম্ব ·[२०] मोगा वग्णाभ्यनुज्ञाते वनमानाऽपि संकार- वर्तमानापटेशोऽपि वर्णमयारमात्र न वसिष्टम्यापि यत्पुर- वमुदेवाहनाताप पम्नान्दो हि कदत्वात् बनान्न रतवण्डाल- যাৰঃখিনা वास्य पिरिएः वास्यमेदो घमामथ्र्यम् वाक्यार्थेषु च संदेहाः যাকশালবনবির য पारयानि या म्यु पारयाधिररणे नेतत् বাদীপাবনা-- दानानेऽपि पाश्चात्य- पारवाहने यात्र वापोमांषित हि पृष्ठमंम्या सोशः पृष्ठमस्या १९२ वितिमा बहुरूपाच २२८ २७१ विगीतवाक्यमूलानाम् २४१ विचारमुखसियर्षम् २९४ २७२ विनत्य दशसंख्या हि २०८ विधायक मदप्यम् १३२ २१० विधाने चानुवादे च ३२४ २९८ विधातन्यश्च संकटो ३३५ १८१ विधिशविनियोगेन १३२ ३५४ विधिशून्यतया पैपाम् २१. २७३ विषिधेटग्निहोत्रं म्यात् ३३० ११४ विधिसितगुणमापि २९. विधिनुत्योः सदा वृत्तिः ३९५ १८९, विधीयता विशिष्टं चेत् ३३५ २५३ विधेयम्यो पपापूर्व ३९७ २०३ विधेयं स्तूयते व ४१४ विधौ यदि विशेप: स्यात् ३०१ विश्वप्रतिषेधाः २१२ २७६ विना म्याररणादाम २०१ २१४१ विनाशिवेन विज्ञानम् २७७ रिपत्यर्यानुसार ३२५ १०७ विभागातो वे ३१८ विलपनानन्ति २९५ विभूखे बाप: स्यारनामान्यम् १८८ २३८ विग वन म्यात् १९५ रहारामा १७४ विरों पर बदमान १७१ विपक्षियों का १७५ पिता सामना २७.1 TEARTHA २११ शिपाप पाच्यामामामर्य- बायपात्र हिमापुरम् दान या म्या सानिमयादि पाश्चात् पागा पन्य मन्त्री पानांमाग नपाय A. पुनम्नमाम् विमोपस्यात् सिनमाधिमा निम् नि ·[२१] पृष्ठसंख्या - . २१५ २४६ २४८ २४६ लोकाः वृत्तिद्वयेऽपि सामर्थ्यम् वृत्तौ लक्षणमेतेषाम् वेदत्वं कलासूत्राणाम् वेदवाक्यार्पणं येपाम् वेदमूलतयाऽप्यस्य वेद एवं हि सर्वेषाम् वेदशब्दाभिधेयत्वम् वेदश्च यदि हाम् वेदवाक्यानुमानं हि वेदं कृत्वा यदा वेदिम् वेदं हि कल्पयित्वम्या वेदानधात्य वदी वा वेदादृतेऽपि कुर्वन्ति दादेव च विज्ञातो देदादेवानृतत्वं च वेदार्थकल्पनात्कल्पो वेदिरेव ह्यनाचम्य वेदेनेवाभ्यनुज्ञाता येषाम् वेदेनेवाभ्यनुज्ञाता धर्मे वेरेनापि च संस्कारात् वेटे तावेद विज्ञेयो घेदेनाशाखहेतुत्वात् वेदे तु प्रत्यभिज्ञाने वेटेऽपिच विशेषोऽस्ति वेदे व्याकरणादीनि वेडेप्वपि प्रयोगास्ते वेदे यथोपलभ्यन्ते वेदे स्वरूपतः शब्दो वेदोऽपि विप्रकीर्षात्मा वेदो हीदृश एवायम् पृष्ठसंख्या लोकाः ११८ वैदिकेष्वपि शब्देषु ४३४ वैदिकान्यपि कणि २३० वैद्युताश्मामिघातोत्य २३४ वैश्याना सेवकानां वा २७४ वैश्वदेवमुपादाय २६३ वैश्वानरपदं नापि २४१ ब्रोहयो निरपेक्षा हि १७१ व्यतिपक्षे विकल्प: स्यात् १७२ व्यक्तिवाचि तु तन्नाम २०० व्यक्तिर्वाच्येति विज्ञानं २३३ व्यक्तीतिविशिष्टाया १९२ व्यकन्याकृत्यभिधेयेऽर्थे २३२ व्यक्त्याकृतिविनिर्मुक्तः २३४ व्यपदेशस्य मिनत्वात् २४२ व्यपदेशादिभेदेन २५१ व्यपदेशादिभेदाच २०० च्यपेक्षा पुनराहत्य २०२ व्याकृता संप्रदायेन २३० व्याचक्षाणस्य वेदार्थान् ३४३ व्युत्पाद्यते महेन्द्रश्चेत् ३११ ३१० शब्द एव यदा तावत् ३०८ शब्दादिषु विनश्यत्सु ३०७ शब्दानुगमरूपोऽर्यों २६५ /शब्दत्वे संस्कृते म्याद्धि २९१ शब्दश्वोत्पाश्मानस्वे २३९ शब्दान न कार्य हि ४२१ शब्दान्तरस्य योऽप्यर्थ: १६७ शरीरथितये यानि १८७ शक्तिमिः सर्वभावानाम् २५८ २४२ ४१ ३५८ २३६ ·[२२] पृष्ठसख्या २२० २०७ २८५ ३९४ ४५८ ३२९ १७५ १७५ श्लोका शक्तिकार्यविसवादात् शक्ति कार्यानुमेयत्वात् शक्तय सर्वभावाना शानयादिनिर्मिते धर्म- शाक्यादयश्च सर्वत्र शाखाना विप्रकीर्णत्वात् शाखाच्छेदोपयोगश्च शान्तिपुष्टयभिचारार्थी शास्त्रागमपि नैवैतत् शास्त्रस्था वेत्यनेनासौ शास्त्रस्था प्रतिपत्तिर्या शाखाप्वाभियुक्तानाम् शाखस्था पुरुपा ये वा शास्त्रस्था तन्निमित्तत्वात शास्त्रेण हि पदार्थानाम् शिष्यानुशासनत्व हि शिष्ट यावच्छतिस्मृत्यो शिष्टैराचर्यमाणानाम् शुद्धयशुद्धी ह्यदृष्टत्वात् शुद्धानिधानपक्षस्य शूद्रान्नभोजनेनापि शेपशेष्यादय सर्वे शोमासोक्र्यहेतूक्ति- शौचयज्ञोपवीतादे श्रुत्येव पष्ठी पाराम प पृष्ठसख्या श्लोका ३०० श्रुतिस्मृत्यो पुन स्पष्टम् ३९८ श्रुतिराचारमूल या ३७८ श्रुतिसामान्यमानाद्वा २३४ श्रुतिस्मृतिप्रमाणत्वे १९५ श्रुतिस्मृत्योर्विरुद्धत्वे १६५ श्रुतार्यापत्तिरेवैका २३८ श्रयणाना व्यवस्था हि १८९) श्रुतप्तस्कारसबन्धम् २७४ श्रूयमाणस्य वाक्यस्य २२४ श्राद्धमन्तर्दशाह हि २२३ श्रोतुराकृप्यमाणस्य २१७ श्रोता तत्र प्रवृत्तोऽपि २१७ २१७ पडङ्गो वेद इत्युक्तम् १९७ स. २१६ स चायमुभयो श सत्तामेते वदन्तश्च २०५ सति देशनिमितत्वे १९० सत्यवाचा व वाक्यानि २९८ सत्यमेवाऽऽकृति पूर्वम् २०४ सत्य तत्रेप्यते स्नानम् सदाचारप्रमाणत्वम् १९४ सन्निकृष्टो न लब्धश्चेत् २०० सद्भावोऽवयवाना च ४२८ समानविषयत्वाद्धि ४२२ समानाध्येतृक्त्वात्ते २६४ समानायप्रसिद्धेऽपि १७८ समाप्यते विधि कश्चित् १७७ समुदायम्त्यवस्तु वात् पण्णामपि प्रमाणानाम् २६५ २८२ १७६ २९७ २५० २३२ २९४ २०४ ४५४ ४०२ श्रुत्या हि देवता यागे २४२ ४६२ श्रुतिलिङ्गादिभिस्तावत् श्रुति मुक्त्वा च य मूलम् श्रुतिलिङ्गे यथा चेष्टे २०२ ·[२३) पृष्ठसंख्या ११७ १६३ पृष्ठसंख्या श्लोकाः ३५६ म्बमावान्यात्पदार्यानाम् ३९२ स्वस्मिन्त्रायेऽपि न स्याञ्चत् १७८ स्वयमज्ञानमूलाच १७३ स्वव्यापारे हि पुरुषः २४२ स्वरवर्णानुपूर्यादिः २१३ वरादयश्च मिचन्ने २४६ स्वरुयूपादिशब्देश्य २७२ म्वरूपेण तयोस्तावत् २८ स्वलक्षणविविक्तस्तः स्वशासाविहितश्चापि स्वसंतापरिमापामिः २९४ स्वसंवेद्यं च सिद्धान्तम् सादृश्याद्राह्मणभ्रान्तिः, ३२१ साधुभिर्मापमाणानाम् ३२८ साधुत्वमिन्द्रियग्राह्यम् १७८ २२९ मोकाः समुदायार्थवापिसे सर्वकर्तृष्वशक्तस्वात् सर्वशासोपसंहारो समुत्पद्यमानं हि सर्वशास्त्राविधित्वं हि सर्वत्र च प्रयुक्तत्वात् सर्वनामपद तावत् सर्ववर्णसमूहोऽपि सर्वत्रैव हि विज्ञानम् स हि दविदानादि सर्वत्रन्द्रियलिझाम्याम् सर्वपा शस्यने मेदो सर्वस्य त्रिविमागत्यात् सर्ववारूयातसम्बन्धे सर्वथा बाह्मणोदेशात् सर्वन्याख्या विकल्यानाम् सर्वावाधिसमयों वा सर्वाश्रमातिरिक्तन सवियित पति सर्वपाकादिसम्बन्ये सप श्रुतिमूलाऽतः सर्वेषामेवमादीनाम् स श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात् सहाध्याथिमिरेवातो स्मर्यते च पुराणेयु स्वों में म्यादितीत्यं हि स्वतंत्रो वेद एवैतत् स्वतः स्थितात्प्रमाणत्वात् स्वास्नावदमूर्तवान् २४२ २७१ २१२ साधूनेत्र प्रयुद्धानाः १८६ साधोनित्यप्रसक्तत्वात् २८३ २७६ ३८९ ३८४ 4 साच्यसाधनसंबन्धः १९२ साध्यात्मकोऽपि घावों १८८ साध्यांश पुरुषाणांप ४१० सापेक्षोऽपि महत्त्वेन १७१ सामवेदे यौनाई सामर्थ सर्वभावानाम् २८७ सामान्यस्तुतिरेकव २६२ सामान्येनाभ्यनुज्ञानात् २०३ मामानाधिकरण्यंत्र ३८५ सायं होमे यदि यात् १२८ सत्यमूर्खादिमयुक्तः १८४माक्षाव्यभिचारण ४०९ मार्नम्य बाधक: धोतो २७७ १२९ १९१ ३३५ ३३१ ·[२४] पृष्ठसंख्या ३०७ १७७ १७७ २६० २२० १९७ २८४ १७६ २९८ ३०८ पायमासमक्षादि श्लोकाः "स्यादेतत् येन यः कालः गयाद्वाक्यद्वयमेवैतत् स्वातंत्र्येण प्रमाणत्वम् स्वाध्याये पठयमानेषु "स्वाध्यायाध्ययन मुक्त्वा स्वार्थबोधे समाधानाम् सिद्धरूपः प्रयोगो यः सिद्धवह्निशिखत्वादि 'सिद्धप्रमाणभावस्य सिद्धमेवाप्रमाणत्वम् 'सिद्धकर्तक्रियावाचि 'सिद्धाना नित्यतैवैका "सिद्धो लोकप्रवादोऽयम् 'मुखदुःखात्मकत्वेन “सुरा मलमन्नानाम् सुबन्तौ यदि वैती ते स्तुतीना विध्यधीनत्वात् स्तुतेरपरिमाणत्वात् सूत्रवार्तिकमायेषु 'सुमात्राद्यनुवादेन स्मृतिस्तु यावता पुसा स्मृतिमूलानपेक्षा हि स्मृतिप्रामाण्यमुत्सृष्टम् स्मृतिकाराभ्यनुज्ञानम् स्मृत्तिवस्कर्तृसामान्यात् स्मृतिशास्त्रं च यद्येवम् स्मृतीना श्रुतिरिङ्गत्वम् स्मृतीनामप्रमाणत्वे स्मृतीना श्रुतिमूलत्वे स्मृतेधर्मप्रमाणत्वम् पृष्टसंख्या श्लोका १८९ स्मृतेस्तेनापवादोऽयम् १९२ स्मृतेश्च श्रुतिभनायाः १७२ स्मृन्या चार्थ परामृश्य स्मृत्या प्रमीयते यावत् २७४ स्मृत्याचारविरोधे हि स्मृत्याचारविरोधे वा २२९ स्मृस्या तयैव सतुष्टया २३३ १०५ सेयमत्यन्तभन्याय्या १८५ सेयमत्ययशब्देन ३७६ सोपपत्तिकमन्यच्च २३३ सोऽपि स्याटपरो टोपः १७६ स्फोटश च संस्कार. ३९२ स्फोटगोशळताइत्व- २०९ सख्याभावादिति तत् ४२२ सदिग्धेषु च सर्वेषु सप्रत्यपढुवानम्य सप्रदायविनाशाच्चेत् २६० | सवन्धमात्रमुक्तं च सवन्धर्वहुभिर्देश- १८० १७७ संबद्धयोश्च धर्मत्वम् १६८ समवन्यभिचाराभ्याम् २१४ संमुग्यवाचके लोके २१४ सवादत्वानुवादत्वम् १८७ | सशयप्रतिबद्धे च १७२ ससोऽपि पदार्थानाम् २८६ : सस्थानम्य च नाशित्वात् १८७ ससिद्धव्यवहारत्वात् १७५ सम्कृतभनिरूपा हि २७३ २७२ ३०८ २१८ २३३ ३८४ २५७ - २८० २४१ २७५ २९६ २७६ २२१

·लोकन
संस्कृतानां च शब्दानाम्
संस्क्रियेतानुपूर्वचित
सिंहशब्दे मुक्तेऽपि
ह.
हन्तिकर्तरि वन्हित्वं
पृष्ठाल्या
श्लोकाः
२७० | हन्तवमप्रमाणत्वं
२७२ हात्यादि विधिवलापि
हननप्रतिपेधेऽपि
३०९ हविको गभूतत्वात्
पृष्ठसंख्या
१९०
२७२
२११
आइत्य प्रथमभागे तन्त्रवार्तिकस्थाः श्लोकाः १४२१
...-
समाता च श्लोकानुक्रमणिका ।

·सध्याख्यशावरसाप्यसहितमीमांसादर्शने शुद्रिपत्रम् ॥ पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् २१ तुं चाss १ अनन्तरं ३ ३ २२ शार्या- ६. अथ शब्दो तु नन्तरं शार्थ- অষস্থা स्वयं 'वेदमधीत्यापातो धर्म निज्ञासा घान नानन्तर ४ । कयं . ७ २९ जनक नियमः १० स प्रयोग ११ १७/१८ वेदमधीत्य अथातो धर्म- जिज्ञासा २४ घन नान्तर २० जक नियमः। सप्रयोज ३ यते- स्मक १६ यत्कि वाक्यम् । एवं नोदना- पदार्थः सिद्धः २९ इति । वि १२ अनुमाष्ये १७ भूतं २२ दिमिश्च यस्येव २६ वचसां हि १२ १२ यते ॥ स्मकधर्मस्य प्र यत्किचित्फलसाधनीभूतयनिक वाक्यं चोदनापदार्थ इत्यर्षः। इति वि अनुमाप्य मुलं दिनिश्चयस्येत वयसा १४ २२ २२ मिति । वि सत्सप्र मिति वि सत्संप्र नास्ती १४ नारती. પેમેં ·सुद्धम् दोप [२] पुंटे पक्ता अशुद्धम् २९ दोष(गे) १ बुद्ध को २५ बुद्ध म्पो १० गृहीतः । आ ३८ अापत्तिप्रमागम वम्य बुद्धः न्पो बुद्धेः रूपो ४ १९ म्वतःप्रामाण्यभ्य गृहीत आ জীবনমাগণ म्वनः प्रामाध्यदर्शनेन নলবণ यतःप्रामाण्यभ्य त्यन्तन मे: । आहिनाशिक पात्र" इत्यनेन दिनो विधि ११ १२ त्यन्नन १३ मेराहिलासिमनिहिन्ति রামন ११ ७ विवि भोगिन्य टापथ करत ५ भेटादिवि टामय. रूपन. मेवादिषि पनि। मी । १७ वर्ष यन्। व Tादा मना. साहिबा माना । २ मंकना १५११ मात्र किन ·शुद्ध मिः सा कार्यकरण कम् ।स अयम्-एवं पुनः स्वा १९ अयमेवं पुटे पत्तौ अशुद्धम् २७ मिसा (२ १२ कार्यकारण ८५ ९२ १०१ २९ पुन म्वा १९ येत् १०२ २२ शास्त्रा १०४ २२ शकित दोप १०४ २२ शके १०५ त्तरकृता सति । परं ११२ २६ भङ्गोन ११ संवधो १२० १२ सामर्यादिधि २० १२० २० ध्यविधा १२१ १ तीय कानि १२१ २४ माध्य ५ पत्तिः । शि राधक २९ नुमवा येम शाखा शङ्कितदोष शङ्कचे तद्भूता सति परं मानेन संबन्धो सामाद्विधि नचा ध्याभिधा तीयकानि भाप्य शि रायेक नुभवा द्रष्ट रनु विधा मासीत, त शृङ्गं द्वेदो-धनं राधया-सा १५० (पुटसंख्या) कथंचिन्न क १२२ १२८ १२८ १३१ १४४ १४७ १४९ २६ रपुन ३० विधा ३१ पासत्ति शृङ्ग २३ वेदोधन रन्धयासा ३५० ६ कथंचित् के १५० ·पुटे पटतो अशुदम् १७ अपा ११ स्मृति १० मेव १८९ ९ भीय २४ सत २५ पेक्षो शुद्धम् उपा स्मृति मेव मीय सुत पेक्षा धर्मे किंचि माप्यं तदित्यस्य क्रमानियतान् येर र्यते का २९६ १९६ ७ धर्मा २२ किनि माप्य तहित्यल्या २० ममात्स्थितान् १९७ का १९८ १९९ २०१ ) २०३ २०३ २०४ प्रती स्तावन् प्र तरम् । मध्या २०९ १२ पली २९ स्तावत्प्र तरम् । ४ मध्या < रन्" २९ मया २७ पानेऽवनि घात् । वि २ বার २४ तान्तरे १९ स्याहुः । म २८ पितं प १० विरुष्यते॥ १२ स्येवर २१२ २१२ गयं नित्यं वा पाने पनि पाद्वि स्वान तान्तरं स्पार स्पिनम् । प विरुष्यते ॥७॥ स्येवमुप करत गृत. २१५ २१९ ·१ ७ खेन ज पुटे पडतो अशुद्धम् शुद्धम् २२० १ दिवत दिव त २२१ तथा दी तथा 'दी २२२ अनवस्त्रा अनवस्त्रा २२२ २ दुक्तमदिति दुक्तात् ' अदिति २२३ १८ वक्ष्याम । वक्ष्याम २२४ २२६ वर वैर् २२७ २४ सत्य सत्या २३० १४ वेय वैपा २३१ २२ जराय जरा २३ खेनन २३२ २९ माग मार्गव २३५ ७ वाक्यादिक वाक्यादि क १८ चिद्वा को वाक्या चिट्ठाकोवाक्या २३५ उत्तय युत य २३६ २३ तस्म तस्मि २९ स्थितपा स्थितपा २३७ ५ भम मैम २३८ १४ पौस्नत्व पौंस्मत्त्वे २३९ ११ नित्यसिद्ध नित्यत्वसिद्ध २४२ चायवचन चार्यवेचन २४३ ९ ददर्श २४३ १ यद्वेति-गलोकेऽध्यापयित वचन सिद्धप्रमाण, तदपेक्ष श्रुति 5 इय टिप्पणी २४२ पुटे वाक्य तदनुवादक मित्यर्थ १३३ पड्तौ विज्ञेया २४६ २४ द्याचारा २४६ प्राय । यथव प्रायो यथैव २४६ २८ वक्ष्यति । वक्ष्यति २४७ ३ वाऽपूर्व त्या पूर्व ४ द्याकारा ·शुक्लो २५२ .२५३ [७] पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् ६ शुको १७ कारणमि कारणम् ॥ २४ पेघवि पेधावि २५४ १ मन्ति मवन्ति २५१ मक्ष्या पक्ष्या २५७ ८ कर्म कर्मसु' २५९ इति। २५९ ७ हितम् । हितम् १० आज्येनाक्षिणी आज्य " आज्येनाक्षिणी आज्य" २५९ २९ २ ० ८ पा० सू०१८ । २ (अ० ८.पा० २ सू०१८)। १८)। २५९ २९ (९-५)। (९-३-६)। २६० २६० १९ कथम् । २६२ २७ विना विना २६३ २३ तावत् । तावत् २९ शास्त्रवती विकृती, शास्त्रवती, विकृती १( १० सू० ( २६४ २१ भावावुद्धादि मावाबुद्धादि २० गमस्थि २६७ वाक्य वाक्य २ मियां गता मिवाङ्गता २६९ २५ वप्यपू प्वपि पू २७४ १९ प्यस्य प्यस्य २७७ ५ प्रत्ययोऽवि प्रत्ययोज म्लेच्छि २७९ २८१ यम्त्वाह यस्त्वाह- २८२ १० यावानिहट्ट यावानिहाह २८२ ११ रूपाजानं रुपज्ञानं कथम् । गमः स्थि १ ·[-] पुटे पक्की अशुद्धम् शुद्धम् २८४ ६ पूर्वस्य । २८५ २१ त्रयी त्रयों २८१ ५ अपि वा अपि वा २८६ (सू० १-३-३) सू० (१-३-१) २८ १० तथा तथा ' आ २८८ १२ संबन्धः २८८ संवन्धासंवन्धाच्च संबन्धाच्च २८९ यथा प्र २८९ २८ व्याख्या व्याख्या २९. २० लक्षणम् । २९० १ ते० वा० (३-६-१)। २९० २ आ० पी० (११-७-६)। संबन्धः । 'यथा प्र लक्षणम् । १० २९१ २९१ २९१ १ अग्नि २७ वर्णना ३२ ४ मानान्यता परा २७ तद्धृत २९२ २९२ २९६ २९८ अग्नि वर्णना १ तै० वा० (३-८-६)। २ आप श्री(११७६)। मानपरातु सा तद्वद्धृत संस्था स्यान्तगमने मात्राह व्यावर्तयति शब्दार्थः व्यक्तिः ग्रहः। अ न्यायसुधायां नेव समवायाव्याप २९ संख्या २९ स्यान्न गमने मात्र व्यावतयीत ७ शब्दाथः १५ व्यक्तिः २६ महः अ २० न्यायसघायो ९ नेप १. समायामाप ७ ·पङ्क्तौ अशुदम् ३५१ . शुद्धम् विश्वेदेव धेयम् स्वान्तर्गते बादते कपालादिषु मविप्या वाढावधि निजाते नैतत् , क वश्चना निर्विषया रोप्येत । ते रोप्यते । खपुप्पं चा- २१ विश्वदे २६ धेयत्वम् २९ त्वान्तर्गत १२ वादने १५ कपालादि पु २८ भविष्य ८ वादविधि ३ नियते २३ मैतत्क २ वचना १२. त्रिविषया ८ रोप्येत ते ११ रोप्यते खपुप्पं वाऽs १२ रोष्यते या १७ प्रतीतपूर्व स २१ 'नाध्या अगका. २७ कसनाचं यस्येत्यः ३५४ ३५९ रोप्यते वा। प्रतीतपूर्वम् । स. न भध्या ३६० अथवा ३६१ २२ मुखत्व २६ वचना .. कल्पनाच यस्येत्यर्थः मुख्यत्व प्राः वचना पृष्टीनां समवाया इति गुणाश्रयाः नन्वेवं न । तस्ये वाक्याकाण्दापीता ३६४ सृष्टीना सृष्टिपु " " ६ समवायः १२ नचैव न तस्ये २२ वास्यकाण्डाधीना 1 " ३६७ ·[१२] पुटे पङ्क्तिः अशुद्धम् . ३६७ २६ देशेऽपि १२ मागं तु शुद्धम् द्देशोऽपि मागास्तु १३ परिवमुद्रां खेदशालो. इसरितमुद्दा पेदशाः " " " ३७३ " " ३७५ १३ पगूदाम् १४ समर्था १. द्वितीयोऽध्यये २२ वृत्ति राशा २५ वाध्यायं १३ वैमिति १२ प्रधानफल २३ भाष्यार्थः। २७ शब्दा मावा ६ मादिम्यः ६ यन्तीतिः १५ वेदरो २९ चलिता १२ प्रतिपाद्य १४ केन भावनेन २४ मनो व्यापा १६ स्वरूपच ६ मावनायो ६ तत् करण ६ तेति स्थित १९ वाचिये नास्ती २४ अस्यात २६ प्रवर्तते २६ वेदस्य। २९ कसनायं १४ फलवृत्ता समस्ता द्वितीयाध्याये वृत्तिराशा वाध्याय वैकामिति प्रधानं फल माप्यार्थ:. शब्दामावा मादिभ्यः यत्तीति वेदमारो चलिता प्रतिपद्य केन, मवनेन, मनोन्यापा च व्यापारो मादनाया तत्करण तेति । स्थित वाचिपेनास्ती आरुयात - ३७७ ३८२ ३८३ ३८८ प्रवर्तते । १९३ २९५ वेदम्य कल्पनीय फरप्रवृत्ता ·पुटे पक्तो अशुद्ध দুম্বন ६ पलोऽपि १३ तदेवं शुदम् संभावना पक्षेऽपि तदेव कालतः दृष्टार्थत्वात्समान इति, अपूर्वा. रुपीयस्यदृष्ट कर्तव्य " कालत २५ दृष्टार्थत्वात्रामान २२ इत्पपूर्वा ७ पीयस्य दृष्ट ४ कर्तव्यन २ वल्वजा ९ वत्वजा ४०७ .४१० नवजा बल्पना . बहु ज्योति . १११ ४१२ ५ ज्योति संबन्धे । संबन्ध , च दूध ८ समार्टव्या १० सर्वन १६ माये . संमार्टल्या. सर्वत्र माये युक्तत्वात् समाधि समागों 'इन्द्रस्य नु वीर्याणि २२ युक्तस्वात् २१ सं मार्टि २४ समागे " " 1. इन्स्याउ वाणि? विम् " प्रवोचम् । कास्थ " कांस्य देवता साम्येन दति रथी पाहे ६ देवता, १३ साम्येना ९ दाति १९ राँमाहे १२० न ना तदेव १२१ २२ तदेव ·[१४] पुटे पडतो अशुद्धम् ४२३ शुद्धम् देवता रूपे ४२३ शक्त १२५ १५ देवतारूपे २७ शक्ति ११ रयिम् । ८ म्ते' पशु । ११ संमत्रे चादित रयिम् ४२७ स्ते पशु समवे १२८ चोदित ४२९ ४ वोक्य वाक्य ४२९ द्वादत्व द्वादशत्त्व ४३१ ४३१ २९ प्वपक्षे ३ स्याये ग्रहाणा ६ नशन्ति ,नदमाति, १५ स्वामिनी २२ तदभिधान १२ द्विमो यदि १७ च । तु ६ मोष सराय, मानात् २२ मन्त्राणा, १९ नश्यतीति वचनन्याय शस्त्र त्वपक्षे ध्याये ग्रहाणा नशन्ति न टमाति स्वामिनी तत्-अमिधानम् द्विद्मो वय चातु मोघ ४३७ ४३७ ६ सशय ४३७ ७ -- ४३९ ११० ७ मानाय मन्त्राणाम् नश्यतीति। वचन न्याय अग्नि वशेने टपीति यजुपा निगद वाऽर्थन वशेने २७ दधीति। यनुपा २२ निग १ वाऽर्थक ४१०

·[१५]
पङ्क्ती अशुद्धम्
शुद्धम्
बष्ट
व्हवदृष्ट
४ त्वति
१५०
स्वति
१८ पूर्णेनव्यव
४६४
पापात् ।स
२९ पुस्यात्यंत प्रिय
दृष्टान्त भाग
४५६ , २५ पूर्वस्व
४५७
२५ त्वाचाथ
३० प्रौटी
च पुनः
पूर्णेन व्यव
मावास
पुत्रस्यात्यन्तप्रिय
हान्तमाग
पूर्वभ्य
स्वाचार्य
प्रोटि