·कारक विभक्तिनिर्देशः। १५४ । केन क्रियते भद्र कृतं करोतीत्यध्यासोऽत्र । पापं त्वपराक्रमिकं मनुष्य इह प्राप्तकर्तृताख्यातिः ॥ (क) [स्थात् कल्याणा]ऽनभिहित [इत्यत्राधिकतिः शिशो] (२।३।१)। तिड कत्तद्धितसमासै परिगणनं कर्तव्यम् । * ! धन्या दीनजनाः खगराज्यं ते विगतस्पृहाः । अधिकुर्वन्ति पात्रत्वं लभन्ते विनयेन हि ॥ . १५४ । केनेति । केन 'भद्र' 'क्रियते 'कत' भट्र करीतीति अत्र अध्यास. आरोप याणम्य कर्ता हि परमेश्वर , सुतरा तेन कूत कल्याणम् अन्यत्र करोतीत्यारोपो भवति । कि पापस्थापि कर्ता भगवान् नेत्याह, पाप तु 'अपराक्रमिकम् अपराक्रमेण कृतम् (तिमम्भूतम् । अशक्त्या हि मनुष्ये पापारम्भ , न खलु शक्तिमानीश्वरोऽशक्तिमान् बतुमर्हति । तत् की वा पापस्य कर्ता ? इह पापकर्मणि मनुष्य. 'प्राप्तकर्तताख्याति "तिडकृत्तद्धितसमासै. परिगणनं कर्तव्यम् । * !" प्राप्ता कर्तृताख्याति येन सा । ह मानवे कवारीप. कर्तव्य' स्यात् तदा पापकर्मण्येव। “नानामि धर्म न च मे त्ति नानाम्यधर्म न च मे निवृत्ति । वया हृषीकेश हृदि स्थितेन यथा नियुक्तो- तथा करीमि ॥” इत्यादिषु अन्तर्यामिप्रेरण या पापं पुण्यच्च करीतीत्यायाति, कथ- तविरुद्ध परिभाषणम् । श्लोकस्यास्थार्थोऽनवधानतयाऽन्ययाव्याखात । पूर्वापर- "लोचनया प्रार्थनावाक्या मदम, न तु वरूपभाषणम् । प्रार्थयामि, किं प्रार्थयसि ? हे किश हृदि स्थितेन त्वया यथा नियुक्तो भवामि, तथा करीमौति । भविष्यत्सामीप्ये- वर्तमान इत्यवधेयम् । १५५ । धन्या इति । दौनजना: दौनात्मान' धन्या, विगत स्पृहा' ते 'खर्ग- यम्'-"कमणि हिवीया"-अधिकुर्वन्ति । विनयेन हि 'पात्रल' लमन्त । विनी- । साधकाननुग्रहाति परमात्माऽतस्तेषा खर्गराज्यप्राप्ति । .

·११४
दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
(क) [स्यात्] कम्मणि द्वितीया तं कटं करोषि बुद्धिमन्] ।
कर्मणि [कारके दितीया भवति (२।३।२) ।
१५६ । स्रोतखतीमुभयतो गिरिर्वनं सर्वतस्तरुसमूहः ।
धिक् तानुपर्युपरि तत्सौन्दर्यमधोऽधो विषयान् हि ॥
उभसर्वतसी कार्यो धिगुपादिषु चिषु ।
हितीयाऽऽडितास्तेषु ततोऽन्यचामि दृश्यते ॥ * ॥
१५७ । गिरिमभितो वनमेतत्परितो निर्भरकुल प्रसूनानि ।
समया तं निकषा तत् हा हरिविमुखं न तं प्रति
विभाति ॥
अमित.-परित समया-निकषा-हा प्रति-योग उपसख्यानम् । * !
१५६ । “स्रोतखतौम्" उभयतः गिरि , 'वन' सर्वत तरुसमूह ,
तरुसमूह , गिरिनद्यादि.
अन्यम् तत् 'सौन्दर्यम्' उपर्युपरि, 'विषयान्', अधोऽधो हि स्थितान् । अतएव
'तान्'--"उभसर्चतसी कार्या धिगुपयादिषु विषु । द्वितीयाऽऽमेडितास्तषु ततोऽन्यत्रापि
दृश्यते ॥ * n" ---जनान् धिक । विषयरसरसिका न प्राकृतिकसौन्दर्ये मति दधते,
ते हि सौन्दर्यदर्शनवैमुख्यात् तदुपरि वर्तन्ते, अथच विषयाधिकृतचित्तत्वात् तदशे
तिष्ठन्ति । अतएव धिक ।
.
१५७। गिरिमिति। 'गिरिम्' अभितो वनम, 'एतत् वनं परितः निर्भर.
कुल, 'प्रसूनानि' पुष्पाणि समया, "तं' प्रकृत्यधिष्ठित हरि निकषा, अथच न त' हरि-
विमुखजनं प्रति विभाति, तत् तस्मात् हा, 'हरिविमुखे--अभितः-परितः समया-निकषा
हा-प्रति-योग उपसंख्यानम् । ---जनमिति शेष । भजनविमुखस्य सन्निधौ सर्व
भगवत्स्मारक स चास्ति, तथापि न प्रतिभातीति तस दुर्भाग्यम् ।

·कारके विभतिनिर्देशः । ११५ १५८। तामन्तरेणाकृतमग्निमन्तरा संवत्सरं चेत्तपसा वसेदथ । माम्येदही योजनमाकुलो जन- स्तीर्थेऽतिपुण्ये विफलन्वभक्तितः ॥ (क) अन्तरान्तरेण युक्त वामन्तरा कमण्डलुः । अन्तरान्तरेण युक्तो द्वितीया भवति (२।३।४) । (ख) [स्थात् कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे [मासमावसेत् । अत्यन्तसयोगे [गम्यमाने] कालाध्व नो द्वितीया (२।३।५) । १५६। मासेन निष्पन्नमहो व्रतं वा क्रोशेन सङ्कीर्तनमङ्ग भक्त्या । एवं त्राहासिद्धयतु स ाहे वा मुहर्त्तमात्रात्वपया हरेस्तु ॥ १५८। तामिति । 'ता' भक्तिम् अन्तरेण विना चेन यदि आहतं परिवेष्टितं अग्निम्' अन्तग-“अन्तरान्तरेण युक्तो”-तपसा 'सवत्सर' वसेत्, अथ बही आकुलो न अति पुण्ये तीर्थे 'योजन'-"कालाध्वनोरत्यन्तस योगे"-भान्थेत्, पतितस्तु विफ- म्। "अनर्थतीर्थादिकदर्थ नाभि कियेत काय किमपायपात्रम् । मुख शयान रणे शरण्य श्रय श्रिय. कान्तमनन्तमन्तः ॥” इत्याद्यामि साधकोक्तिभिरेलदेव परिस्फुटम् । १५६ । मासे नेति। अहो 'मासेन' तं निष्पन्न, अङ्ग हे बाल भत्या 'क्रोशेन' -"अपवनें तृतीया".-चा सद्धीन निष्पन्नम्। एवम् अनुष्ठान कृत्वा स 'ग्रहात्' पहे' वा--"सप्तमी पञ्चम्यौ कारकमध्ये'-सिद्धातु , हरे कृपया मुहूर्त्तमात्रात् सिद्धा- ति शेष । साधनेन सिद्धिर्न झटिति सम्भवति, कृपया तु अचिरेणैवेति फलि- इर्थ ।

·दृष्टान्तसर्वस्वम् । (क) अपवर्ग ढतीया [स्थात् मासेनाधीतवान् मनुम्] । अपवर्ग [गम्यमाने] कालाध्वनो अत्यन्तसयोगे तीया (२।३।६)। (ख) [बुद्धिमन्] सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्येऽत्ति हाहाचा] । कारकमध्ये [शक्तिह यमध्ये कालाध्वनी. सप्तमीपञ्चम्यौ भवत ] (२१३१७)। ध्यानमनु प्रसादोऽस्मिन् तमनु क्रीड़नं हरौ । वामन्विति विचायं न गुणाः सन्तूप ते शते ॥ (क) कम्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया स्याज्जनानन] । कर्मप्रवचनौययुक्ती द्वितीया [भवति] ( २८)। (१) कम्मप्रवचनीया [इत्यधिकारः प्रकीक़ते] (१।४।८३)। (२) [स्याद् अनुर्लक्षण [तस्य प्रावर्षसंहितामनु] । लक्षणे बोत्ये अनु कर्मप्रवचनीय (१।४।८४) । (३) तृतीयार्थे [नदीमन्ववसिताः सैनिका यथा] । बतौयार्थे [द्योत्ये] अनु. कर्मप्रवचनीय (१।४।८५) । १६० । ध्यानमिति । 'ध्यानम्' अनु-"कर्मप्रवचनीययुक्त हितीया" "अनुलक्षणे" ध्यानमनुगम्य प्रसाद निर्मलता, 'तम्' अनु-"तीयार्थे'- प्रसादेन अम्मिन् हरौ 'क्रीड़नम, 'वाम्' अनु-"हीन"- त्वत्ती होना इति न विचार्यम् । 'शते' उप- "उपोऽधिक च" “यस्मादधिक यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी"-शतादधिकार गुणा: सन्तु । यदि बहुगुणयुक्तोऽपि वं भवसि, तथापि त्वत्ती होना जना इति मनसि न विचार्य्यम्, एव निरहद्वारे मनसि ध्यान सम्भवति । ध्यान हेतूपलक्षिता निर्मलता, निम्मलनया हरौ नित्य वास इति पूर्वापरसम्बन्ध ।

·कारके विभक्तिनिर्देशः।
(४) हीने [यथार्जुनमनु योद्धारः सर्व एव ते] ।
हीने [द्योत्ये] अनु कम्मप्रवचनीय (१।४।८६) ।
(ख) [बालक] यस्मादधिकं यस्य चे.
खरवचन तत्र सप्तमी [भोः] ।
यस्मादधिक यस्य चेश्वरवचन तच कर्मप्रवचनीययुक्ती सप्तमी (२।३।९)।
(१) उपोऽधिके चोय निष्के कार्षापणमुपैष तम्] ।
अधिक होने च [द्योत्य] उप. कम्मप्रवचनीय. (१,४८७) ।
१६१ । तस्मादुपार्थितं किन्ते पय॑स्मान्न कथं हरिम् |
मा द्राक्षीरा जरायोः किं न्वा दिवं दानसम्भृतः ।
(क) पञ्चम्यपापरिभिः स्थात्तिगर्तेभ्योऽप वृष्टवान् ।
अप-आड्-परिभि कर्मप्रवचनीययुक्त पञ्चमी (२।३।१०)।
(१) अपपरी वर्जनेऽप त्रिगत्तैभ्यो ववर्ष च ।
वजने द्योत्ये ] अपपरी कम्मप्रवचनीयौ (१।४।८८) {
(२) आमादावचने [कीर्तिस्तस्याकुमारमवदाता] ।
म•दावचने द्योत्ये अभिविधौ च] आड कर्मप्रवचनीय (१।४।८८)।
१६१ । तस्मादिति । "तस्मात्" हरे उप त परिवजा किं ते तव अर्थित
पर्थनम्, 'अस्मात्' ससारात् परि--"अपपरी वर्जन" -संसार वजयित्वा कथं हरि
पा द्राक्षौ.। 'आ जरायो' 'पा दिव' 'आडमर्यादावचने” “पञ्चम्यपाडपरिभि."
-कि नु दानसम्भृत., हरेर्दानेन परिवर्द्धित । यतम्तहानेन नित्य परिपुष्ट, परि-
लित , पतस्त हित्वा कि वान्यत् प्राथनीय दर्शनीय वाऽस्ति ।

·दृष्टान्तसर्बस्वम् । ॥ १६२। तमनु प्रति ताञ्चैतं परि प्रोक्तं शुभं यतः । साधवस्तं प्रति स्युस्ते ययं प्रति तदन्वहम् ॥ देयं जनं जनमनु शुभार्थी पूतदर्शनः । अभि तां साधुरभितमभि तं तं प्रियश्चिरम् ॥ (क) [बाल] लक्षणेत्थंभूताख्यान- भागवीप्सासु प्रतिपयनवः । लक्षणेस्थभूताखानभागवीमासु प्रतिपयंन व कर्मप्रवचनीया (१।४।६०) । (ख) अभिरभाग [एष त्वामभि प्रेमयुतः सदा । अभागे [भाग वज्जयित्वा] अभि कर्मप्रवचनीय (१।४।११) । १६३ । महात्मन: प्रति स्यात् को धर्मतः प्रति किं धनम् । कुतोऽध्यागच्छति श्रेष्ठा पर्येति मनुजान्न तत् ॥ 'य' प्रति यत् १६२। तमिति । 'तम्' अनु 'ता' प्रति 'एत' परि, त तामेतं लक्ष्योकत्य सप्राप्य यत शुभ प्रीतम्, अत. ते 'त' जन प्रति साधव साधुभावापना स्यु । स्थात् 'तत्' अवह प्रतिदिन देयम्, यस्य योऽत्र भाग स दीयताम् । 'जनं जनम्' अनु-“लक्षणेत्यभूताख्यानभाववीसासु प्रतिपयं नव"-सर्वेषु जनेषु शुभार्थों स्यात् । 'ताम्' अभि लक्ष्यो कृत्य पूतदर्शन पवित्रदृष्टि स्यात् । 'तम्' अभि साधु साधुभावा- पन्न, स्यात् । 'त तम्' अभि-"अभिरभागे"--सर्वेषु तेषु जनेषु चिर प्रिय स्यात् । महात्मन इति। क. 'महात्मन' प्रति तस्य प्रतिनिधि सदृश स्यात् भ कोऽपौत्यर्थ । धन किं 'धर्मत' प्रति, -' प्रति प्रतिनिधिप्रतिदानयो "-धर्मा रखता कि धन तस्य नियातन भवति । श्रेष्य 'कुत.' अधि आगच्छति, नत् श्रेष्ठा न 'मनु मात्' परि- 'अधिपरौ भनथको"-एति ।

·कारके विभतिनिर्देशः । ११८ (क)[धान्येभ्यः प्रति तददात्]प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात्। यस्मात् प्रतिनिधि प्रतिदानञ्च तत्र कर्मप्रवचनी ययुक्ते पञ्चमी (२।३।११) । (ख) प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः [सोऽर्जुनात्प्रति । प्रतिनिधि-प्रतिदानयो प्रति कर्मप्रवचनीय (१।४।६२) । (ग) [कुतोऽध्यागच्छतस्तौ हि अधिपरी अनर्थको। अनर्थ कौ [अनर्थान्तरवाचिनौ] अधिपरी कर्मप्रवचनौयौ (१।४।६३) । १६४। सु स्तुतं भवता वाति स्तुतं ब्रह्म न मन्यताम् । स्याङ्गतरपि वर्त्तत सापि स्तुतिसहस्रकम् ॥ अपि स्तोतु जनं धिक् तमपि गवं वहेत्ततः । अपि भजत्वपि स्तोतु कृपां जाननहैतुकीम् ॥ (क) सुः पूजायां [भवता सु स्तुत सु सिक्तमेव तत्] । पूनाया सु कर्मप्रवचनीय (१।४।६४)। . १६४ । खिति । भवता ब्रह्म सु 'स्तुत'-"सु पूजायाम्"-वा अति 'स्तुत'- अतिरतिक्रमणे च'-बहुतर समीचीन स्तुत मिति न मन्यताम् । 'भक्ती' अपि स्वात् तैर्विन्दुः स्थात, वत्तेत । सा भक्ति 'स्तुतिसहस्रकम्' अपि। विन्दु परिमाणापि तिः स्तुतिसहस्रकमतिरिच्य स्वशक्तिमाविष्करोति । अपि जनं 'स्तौतु' यदि जन- वशेष स्तोतुमभिलाषोऽस्ति तत् करोतु न तच वाधास्ति । धिक त जनं यत' तत, वात् 'गवम्' अपि वहेत् । कृपाम् अहैतु की जानन्, अपि 'भजतु' अपि 'स्तौतु' अपि पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्दासमुच्चयेषु”–भगवत्कृपा हेतुमनपेक्ष्यीदेतीति जानन् जिनच्च स्तवञ्च करोतु ।

·दृष्टान्तसवस्वम् ।
(ख) अतिरतिक्रमणे च [भवताति स्तुत खलु] ।
अतिक्रमणे पूजायाञ्च अति' कर्मप्रवचनीयः (१।४/६५) ।
(ग) [स्थाद पिः पदार्थसम्भावना-
न्ववसर्गगहासमुच्चयेषु ।
पदार्थ सम्भावना-न्ववसर्ग-गहीं-समुच्चयेषु अपि. कर्मप्रवचनीय (१।४।६६) ।
१६५। अधि हरौ द्युलोकस्था हरिभक्तो ष्वधि स्वयम् ।
सेवायां स तु तेषां मां कृपयाधि करिष्यति ॥
[बालक] यस्मादधिक यस्य चेश्वरवचनमित्याद्युक्तम् ।
(क) अधिरीश्वर [एषोऽधि पञ्चालेषु महायशाः] ।
ईश्वर अधि कर्मप्रवचनीय (११४१६७)।
(ख) विभाषा कृत्रि [विज्ञेयश्चेन्मामधि करिष्यति] ।
कृत्रि करीतौ अधि विभाषा कर्म प्रवचनीय (१४१६८) ।
१६६। पुरं ह्यसौ गच्छति वा वनाय
तद्याति सत्य मनसा यदेति ।
१६५ । अधौति । द्युलोकस्था म्वर्गगामिन' भक्ता. 'हरौं' अधि हरे परिवारा,
स्वय हरि 'भक्तेषु' तेषु अधि-"अधिरीश्वरे"-तेषा खामी। तेषां भक्ताना सेवाया
स हरि तु कृपया 'माम् अधि-"विभाषा कृषि"-करिष्यति, विनियोक्ष्यते, नत्र
तस्य खामित्वात् ।
१६६। पुरमिति। असौ जन 'पुर' ग्रह नगरं 'बनाय' वा गच्छति । सत्यं
'वत्' नगर ग्रह वन वा याति, मनसा 'यत्' एति। दृष्टतो गमन न हि गमन, यतः

·कारके विभक्तिनिर्देशः। १२१ बजत्यसो मार्गमहो सतां चेत् सङ्गाय धन्यः स परिश्रमीऽस्य ॥ [भो] गत्यर्थकर्मणि द्वितीया- चतुर्थी चेष्टायामनध्वनि। गत्यर्थ कर्माणि चेष्टाया द्वितीयाचतुथ्यौँ अनध्वनि (२।३।१२)। १६७ । जनसे वितन्तु भयतः परिहाय स गच्छति पथै हि। यस्मै कस्मै गन्ता तङ्गन्तायं यतो भीतिः ॥ आस्थितप्रतिषेधश्च वक्तव्य. | *। [चतुर्थों वैवि वक्तव्ये दितीयायहएमपबाद- विषयेऽपि यथा स्यात् । इति द्वितीया तदपवादश्च । मन साधम्मात् वनमपि ग्रह पुर वा, पुर रहमपि वन भवति । अही चेत् यदि पसौ सता सङ्गाय 'माग'--"गत्यर्थ कर्मणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टायामनध्वनि”-व्रजति, पस्य जनस्य स परिश्रम. श्रध्वगमनजन्य. धन्य । सत्सङ्ग लाभार्थमेव दूरदेशगमन श्रेयोऽन्यथा वृथापरिश्रम इति भाव । - १६७ । जनेति। भयतः भयवशात् जनसेवित तु पन्थान परिहाय 'प'. "पास्थितप्रतिषेधच वक्तव्य । -"-स गच्छति उत्पधेनेति शेष । 'यौ कौ गन्ता, तस्य गमनस्य न कापि नियति , अय जन. 'तम' पन्थानं गन्ता, यती भौतिः অনিভান্ধিলা। মীম সনিলি ননননা বলি বলি সরুলৰবঘাষ, न निर्भीकस्स। दूति द्वितीया तदपवादश्च । o- ·१२२ दृष्टान्तसर्वस्वम् । १६८। भिक्षां ददातु पात्राय तस्मै न रोचते धनम् । विषयेभ्यः स्मृहयति चित्तं यस्य कुतः सुखम् ॥ (क) चतुर्थों सम्प्रदाने [स्यात् दरिद्राय धनं ददौ] । सम्प्रदान कारके चतुर्थों (२।३।१३)। १६८ । पात्रं पानायास्मै हितं न नाशाय कल्पते तद्धि । मरणाय भवति मद्यैराकर्षगुणविरतिर्नु झञ्झायै॥ तादर्य उपसखानम् ! * । मापि सम्पद्यमाने वक्तव्या। उत्पादन प्यमानं च वक्तव्या । *। हितयोगे च वक्तव्या।। । धनाय गच्छन्ति जनास्तमेव त्यागाय यः सञ्चिनुते धनानि । १६८। भिक्षामिति । 'पात्रा' दानभाजनाय भिक्षा ददातु। 'ती' न धन रोचते। यस्य चित्त "विषयेभ्य.' -- “चतु यौँ सम्प्रशने"- स्पृहयति तस्य सुख कुत.। धनेऽरुचे कारण विषयसुखस्य परिणामविरसत्वम् । १६६। पाचमिति । 'पानाय' पात्र-"तादर्थ्य उपसख्यानम् । * "-'अ' मद्यपायिने-"हिवयोगे च वक्तव्या। * ।”-न हितम् । कथम् ? तत्याच हि 'नाशाय' कल्पते, मद्ये. 'मरसाय "कपि सम्पद्यमाने वक्तव्या। 1" --भवति । 'मझायै नु-"उत्पतिम ज्ञाप्यमाने च वक्तव्या। * 1"-आकर्षगुणविरति । बदाकर स्वाकर्षण- गुणादेविरतिदृश्यते तदा चौभामरुनुमीयते, वस्तुत, पृथिबीस्थाकर्षशजयाकर्षगुणस्य काले काले व्यतिक्रमो भवतीति विज्ञानसिद्ध तत्त्वम् । १७.। धनायेति। तमेव 'धनाय ..."क्रियार्थीपपदस्य च कर्मणि स्थानिन" -धनमातुं जना, गच्छन्ति य. 'त्यागाय'-''तुमर्थाच्च भाववचनात्'-त्याग कत्तुं 20

·कारके विभक्तिनि शः।
१२३
तस्मै नमो यो वितरत्यमुभ्यो
दिव्यं धनं स्वस्ति चिरं तदस्मै ॥
खाहाग्नये वाथ वषट् वधा तु
पिलभ्य इत्युक्तिरहो न जातु ।
अलं विमुक्त्यै न सुखाय शता
तं स्वार्थवाह न तृणाय मन्ये ॥
क क्रियार्थोपपदस्य च कम्मणि स्थानिनः [शुभ] ।
क्रियार्थोपपदस्य च स्थानिन [अप्रयुज्यमानस्य धातो ] कर्मणि चतुर्थों (२।३।१४)।
(ख) [भवेत्] तुमर्थाच्च भाववचनाद् [याति भूतये ।
तुमर्थात् भाववचनात् च [प्रातिपदिकात्] चतुर्थों (२।३।१५) ।
(ग) नमःस्वस्तिस्वाहावधालवषड्योगाच्च [शुभ] ।
नन स्वस्ति वाहा खधा ऽलं-वषड-योगात् च चतुर्थों (२।३।१६)।
(घ) मन्यकमण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु (प्रिय] ।
मन्यकमणि अप्राणिषु विभाषा चतुर्थों अनादरे [गम्यमाने (२।३।१७)।
धनानि सञ्चिनुते । 'तस्म' जनाय नम", य' अमुभ्य. अथिभ्य दिव्य धन वितरति,
तत् तस्मात् 'अस्मी” दिव्यधनवितरणशीलाय स्वस्ति । 'अग्नये' स्वाहा, पथवा 'अग्नये'
वषट्, 'पितृभ्य ' तु स्वधा इत्युक्ति अहो न जातु 'विमुक्त्यै'-"नम वस्ति वाहा स्वधालं
वषडयोगाच" - अलम् पर्याप्ता, न 'सुखाय' शता, न हि तादृशोत्या मुक्ति' सुखी
त्यतिब्वा । तं खार्थवाह वाथसिद्धयेऽनुष्ठानपर वायपरायण न 'पाय'-"मन्यकर्म
ख्य नादरे विभाषाऽप्राणिषु”- मन्ये ।
.

·१२४ दृष्टान्तसर्वस्वम् । १७१। न वा नावं मन्ये मन्ये न वा भक्तमिह चेत् । भवपारोऽमृतता न कपण न मन्ये त्वा शृगालम्॥ अप्राणिस्थान नावादिष्विति वक्तव्यम् । । इति चतुर्थों। १७२। साधितं तेन यत्कार्यं कृपया ह्येव तदरः । इच्छासाम्येन यदिह कल्याणं यत्प्रसिद्धाति । (क) [भुक्तं तेन च्छिन्नं] कर्तृकरणयोस्तृतीया स्यात् । कर्तृकरण योस्वतीया (२।३।१८) । १७१ । नेति। न बा 'नाव' मन्ये, न बा 'भक्ताम् अन्न मन्ये, इः चेत् यदि भवपार. ससारोवार अमृतता न। तरण्यातरणीव भवसागरपारगमने, अन्नस्यानत्व हामृतत्व- लाभे। हे कृपण व्ययकुण्ड न वा 'गाल'--"अमाणिस्थानेऽनावादिषु वक्तव्यम् । .।" -मन्थे । दामभोगवर्जनादनादरभाजनम् । इति चतुर्थों । ww १७२। साधितमिति । 'तेन' बनेन यत्कार्यं साधित तत् हरे कृपया'. 'कर्त करणयोस्वतीया"--एव हि। कार्य्यमत्र कल्याणं ज्ञेयम् । यत् यस्मात् इह या कल्याचे प्रसिद्धयति सत् इच्छासाम्येन भगवदिच्छया नरेच्छाया समत्वेन एकत्वेन ।

·कारके विभक्ति निर्देशः । १२५ १७३। मधुरं वचः प्रकृत्या मधुरो व्यवहारः प्रायेण | गोत्रेण हि दिजन्मा मुखेन किन्ननु वसे नियतम् ॥ प्रकृत्यादिस्य उपसखानम् । * । १७४ । सख्यं न पापन समं कदाचन किन्तेन चेत् काण इहान चक्षुषा । योगाक्षियुक्तोऽयमहो न तापसो जटाभिराभाति हि शान्तदर्शनः ॥ (क) सहयुक्त ऽप्रधाने[ऽयं पुत्त्रेण सह गच्छति । सहार्थयुक्त अप्रधान तृतीया (२।३।१८)। (ख) [स्याद् येनाङ्गविकारो[ऽक्षणा काण: कुण्ठस्तु पाणिना]} येनाविकार तत तृतीया (२।३।२०) । (ग) इत्यम्भूतलक्षणे[ऽसौ जटाभिस्तापसो यथा । इत्यम्भूतलक्षणे हतीया (२।३।२१) । १७३ । मधुरमिति । वच 'प्रकृत्या' मधुर, व्यवहार' 'प्रायेण' मधुर । हि यस्मात् 'गोत्रण' बिजन्मा। व्यवहारसम्भाषणे नोच्चगोवत्व लक्षितम् । विजन्मत्वन्तु पार्थिव- जीवनपरिहारेण देवत्व प्राप्तमा । कि ननु नियतं 'सुखेन'--"प्रकृत्यादिभ्य उपस ख्या- नम् । *।"----वसेत् ? अवश्य वसेदेव । १७४ । सखामिति। 'पापन'--"सहयुक्त प्रधाने"-सम सह न कदाचन सखा सौहृद्यम् । तेन किं, चेत् यदि इह अङ्ग हे बाल 'चक्षुषा'--"यनाङ्गविकार"- काण । कथम् ? अयं योगाक्षियुक्ता । भही न 'नटाभि'. 'इत्यम्भूतलक्षणे तापस , हि यस्मात् शान्तदर्शन आभाति तापस इति शेष| जटोपलचितोऽय सप- खौति भान्तिविजम्भितम्, प्रशान्तदर्शनेनैव स नित्यपरिलक्षित । - ”

·दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
१७५ । शास्त्रेण संज्ञास्यत एष शिल्प
तथा यशो निश्चितमेव विद्यया।
शतात् स बद्धो मनुतेऽमितेन
न बन्धिती नैव शतेन नित्यशः ।
(क) [स्यात्] संज्ञोऽन्यतरस्यां कर्मणि [संजानीते तेन] ।
सज्ञ [सपूर्वस्य जानाते ] कर्मणि हतीया अन्यतरस्याम् (२।३।२२) ।
(ख) हेतौ [पापेन दुःखं स्यात् सुखं पुण्येन निश्चिनु] ।
है तौ हतीया (२।३।२३) ।
(ग) स्याद]ऽकर्त्तय॒णे पञ्चमी [संबद्धः शतादसौ] ।
अकर्तरि ऋणे हेतौ पञ्चमी (२३१२४) ।
१७६ । जाडोन विद्वत्त्वत एष बद्धः
बुद्धया भजेशन्तु सुखस्य हेतोः ।
१०५ । शास्त्रेणेति । एष जन शास्त्रेण' तथा 'शिल्प'-"सज्ञोऽन्यतरस्या कर्मणि"
-सज्ञास्थत शास्त्र शिल्पञ्च ज्ञास्यति । कथम् ? निश्चितम् एव 'विद्यया'--"हेतो"
-यश खग्राति । स 'शतात्' शतस्य ऋणस्य हेती बद्ध मनुते, अमितन 'शतेन'
ऋणे न---"अकर्त्तय॒णे पञ्चमौ"-नित्यश न बन्धिती नैव अपि तु बन्धित एव । ससारे-
ऽस्मिन् मुद्रादिग्रहण जनितणत् यथा भीति , न तथाऽदृश्यागण्यर्ण समूहे न बन्धितत्वात् ।
वय परमेशितु. पितुर्मातु वजनाना सामान्यत. जनवर्गाणा सविधेऽपरिमित बंद्ध इति
वत्वन् ।
१७६ । जाडोनेति । एष जन 'जाद्येन' 'विहत्त्वत' 'बुमा' -"विभाषा गुणेऽस्त्रियाम्।"
-बद्ध. । तत. कि कर्तव्यम् ? 'सुखस्य हेती:-“षष्ठी हेतुप्रयोगे"--ईश परमेश्वरन्तु

·कारके विभक्तिनिर्देशः ।
वृथा पुनः पृच्छति केन हेतु-
नासौ विजानाति च कस्य हेतोः ॥
क) [जाद्याज्जाद्येन वा बडः स्यात् विभाषागुणऽस्त्रियाम् ।
गुणे हेतौ अस्त्रि या विभाषा हतीया (२१३।२५) ।
(ख) षष्ठी हेतुप्रयोग [स्या तोरनस्य सङ्गतः] ।
हेतुशब्दप्रयोगे षष्ठी (२१३।२६) ।
(ग) सर्वनाम्नस्तृतीया च [स केन हेतुना गतः] ।
सर्वनाम्न हतुप्रयोग हतौ टतौया षष्ठी च (२।३।२७) ।
१७७ । कस्मिन् हेतौ कस्य च हेतोः कस्माद्धेतोः केन ।
स्था तुना च को वा हेतुबहुशोऽफलः प्रश्नः ॥
निमित्त-कारण हेतुषु सीमा प्रायदर्शनम् । * !
इति टतीया तदपवादश्च ।
भज। वृथा पुन पृच्छति 'केन' हेतुना जाड्यादिभिबंद्ध इति शेष,। 'कस्स हतो,
"सर्वनामस्वतीया च'-असौ विजानाति च। ईश्वरभजनविरहादेव भवतीति
जानातीति भाव ।
१७७ । कमिनिति । 'कस्मिन् हेती 'कस्य' च हेती. 'कस्मात्' हेवो केन'
च हेतुना स्यात् 'को' बा हेतु बहुश प्रश्न अफल , कारणस्याज्ञेयत्वात् ।
इति हतीया तदपवादश्च ।

·१२८ दृष्टान्तसखम् । १७८। कुतः प्रेमा विशुद्धः स्यादजितेन्द्रियमानवात् । यः कामवशगो नित्य स स्थानादभ्रंशते खलु ॥ (क) अपादाने पञ्चमी स्यात् पर्वतादवरोहति] । अपादाने [कारक] पञ्चमी [विभक्ति ] (२।३।२८)। १७८ । मेरोबा भूमेर्वा पश्यतु साधोमहत्त्वं हि । अज्ञेयं खल्वेतज्ज्ञानन्तु कुतः पुनः स्वर्गात् ॥ ल्यब्लीपे कर्मण्यधिकरणे चीपसखयानम् । *। प्रश्नाखानयोश्च वताव्यम् । *। १८० । ननु फाल्गुन्याश्चैत्री मासे स तु हिमवति शीतो नु । वाराणसी प्रयागादधिकतरेष्वष्टयोजनानि न तु ॥ १७८। कुत इति । 'अजितेन्द्रियमानवात्’ कुत विशुद्ध प्रेमा स्यात् पात्मसुख त्याग विना तस्थासम्भवात् । य. कामस्य वशग , स खलु निन्य 'स्थानात्'--"अपा- दाने पञ्चमी'-मशते । इहलोकात परलोकाच तस्य परिभश । १७६। मेरोरिति । 'मेरो' मेरुमारुह्य 'भूमे ?-ल्यबलोपे कर्मण्यधिकरणे चोपसखडानम् । ॐ !'-भूमौ उपविश्य वा साधीः महत्त्व पश्यतु, हि निश्चितम् एतत् तस्य साधी महत्त्वम् अज्ञेय ज्ञानेनानधिगम्यम् । कुतस्तत्मम्पकौयज्ञानस्यागमतदाह- कुत, धानम् ? जानन्तु पुन. 'वर्गात्'-"प्रश्नाख्यान गश्च वक्तव्यम् । * "-तथाहि- "न मां प्राकटयज्जातु तुभ्य भी मासशोणितम् । पिता तु स्वर्गधामस्थी धन्योऽसि त्वं सिमब्रही।" १८.। नन्विति । 'फाल्गु न्या' चैत्री 'मासे'-"यतश्चाध्वकालनिम्मा तत. *" ---'तद्युतात्काले सप्तमी वक्तव्या। *"-हिमवति हिमालये स तु मास शौत: शोव प्रधान' नु ? वाराणसी प्रयागात् पधिकतरेषु 'योजनेषु' न तु 'भष्टयोजनानि' "अध्वन, प्रथमा सप्तमी च वक्ता न्या । * ' पुरुषोत्तमोक्तानि । अर्द्धनाधिकानि हादश. योजनानि क्रोशाना पञ्चाशत् तु तत्त्वती दूरत्वम् ।

·कारके विभक्तिनिर्देशः । यतशाध्वकालनिर्माणं तत ।। तद्युक्तात् काले सप्तमी बशव्या ।। अध्वन प्रथमा सप्तमौ च वक्तव्या । * | १८१॥ कस्त्राता परमादन्यो बन्धायास्मादिलक्षणः । आरादस्मात्र गन्तव्यं देव: को वेतरी हरेः ॥ नास्मादृते ज्ञानदाता गङ्गायाः पूर्व आसते । तटे ब्रह्मविदश्चातः पूर्वं काले हिमालये ॥ प्राक् प्रत्यक् देशतो नायं भेदो घाटविभेदकः । दक्षिणायुत्तरा वाथ चेत् परे मिलिता वयम् ॥ (क) [बाला]ऽन्यारादितरर्तेदिक- शब्दाञ्यूत्तरपदाजाहियु- तो ऽन्यस्तस्माद्देवदत्ताद्धि] । अन्या-ऽरादि तर-ते-दिक शब्दा ऽञ्चुत्तरपदा ऽऽना-ऽऽहि युक्त पञ्चमी (२।३।२८)। १८२। उत्तरतो हिमवतः स्वर्गों दक्षिणतः पुनः । यमालयो भारतस्य मिथ्या हृदि विलोकय । १८१। क इति । 'परमात्' परमेश्वरात् अन्य क बाता? 'अस्मात्' ईश्वरात विलक्षण विषय. बन्धाय । 'भस्मात्' आरात् विषयस्य समीपे न गन्तव्यम् । 'हरे, इतर. क वा देव.? 'अस्मात्' हरे. ऋते न ज्ञानदाता, 'गङ्गाया' पूवें तटे ब्रह्मविद' आसते, 'अतः पूर्वं काले हिनालये आसतेति शेष , 'देशतः' प्राक प्रत्यक, दक्षिणाहि उत्तरा वा-“अन्धारादितरतेदिक शब्दाचूत्तर पदाजाहियुक्ते"-नाय भेद, भ्राढविभ- दक , चेत् यदि क्यं पर परमेश्वरे मिलिता. । १८२। उत्तरत इति। 'हिमवत' उत्तरत खर्ग 'भारतस्य' दक्षिणत -“षष्ठा- तसर्थ प्रत्ययेन"-पुन. यमालय. , एतत् मिथ्या, हृदि विलीकय खगैं नरकञ्चेति शेष, .

·दृष्टान्तसज़खम् ।
(क) [दक्षिणतो ग्रामस्य] षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन ।
पतसर्थप्रत्ययेन युक्ती षष्ठी (२।३।३०)।
१८३ । दक्षिणेन हिमगिरिमुत्तरेण ह्युदन्वतः ।
विन्ध्यः कटितटे भाति भूषणं भारतस्य वा ॥
(क) [स्याद] एनपा द्वितीयाऽनेरुत्तरेण वनं यतः] ।
एनपायुक्ते हिवीया [षष्ठी] (२।३।३१) ।
१८४
विना धनं नाथ जनेन यौवनात्
सुखं पृथमन्यत एष धर्मात् ।
धिया न नाना खलु मुग्धया ततो
यतस्ततोऽन्यन्ननु दुःखमेकलम् ॥
(क) [स्यात्] पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्यां भोः]।
पृथक-विना नानाभि [योगे] बतीया अन्यतरस्याम् (२।३।३२) ।
१८३। 'हिमगिरि दक्षिणेन, 'उदन्वत.'--"एनपा द्वितीया"-उत्तरेण हि
विध्य भारतस्य कटितटे भूषण वा इव भाति ।
१८४ । विनति । 'धन' विना 'जनेन' विना अथवा 'यौवनात्' विना न सुखम् ।
एष तादृचिन्तनशीली जनः मुग्धथा धिया "धभात्' पृथक मन्यते सुखमिति शेष ।
धनादिक न हि सुखस्य कारण किन्तु धर्म, यत सुखं न धर्मतो भिन्नम तदेवाह-यत,
'तत:' धम्मात् न नाना-"पृथग्विनानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम्"-भिन्नम् सुखमिति
शेषः। 'सत.' धात् अन्यत् ननु एकल केवल दु खम् ।

·कारके विभक्तिनिर्देशः । १८५ । कच्छ्रेणायं विषयकलुषादल्पतो नैव मुक्तः स्तोकाइद्धः स तु कतिपयान्मुक्त श्रामीनु पूर्वम् । दूरं पापाविषमविमतेरन्तिकं धर्मनीते- रेणातः क्षिपति विषयानन्तिकात् सज्जनस्य ॥ (क) करणे च स्तोकाल्पकच्छकति- पयस्यासत्त्ववचनस्य बाल] । स्तीका इल्प-कच्छ कतिपय स्य पसल वचनस्य करणे [कार के द्वतीया अन्यतरस्याम् (२।३।३३)। बन्धनखाल्पखा- १८५ । कलेणेति । विषयकलपात् अय जन. नैव 'अल्पत' मुक्त 'कच्छा' मुक्त रति शेष । स तु साधकोऽन्यः 'स्तोकात्' बद्ध आसीत्, सुतरा पूर्व 'कतिपयात्'- "करणे च स्तीकाल्पकच्छ कतिपय स्थासत्त्ववचनस्य"---मुक्त आसीत् नु । दल्पसाधनेनैव मुक्तोऽभवत्। 'विषमविमते ' 'पापात्' दूर, 'धर्मनीते' अन्तिक, सुत- राम् 'सज्जनस्य' अन्ति कात् 'अत:' दूरेणा--- "दूरान्ति कार्थे षष्ठयन्यतरस्या" "दूरान्तिका- र्थेभ्यो द्वितीया च"-विषयान् क्षिपनि । विमतिपापाभ्या दूर धम्म नीतेरन्तिक सुतरां सज्जनस्य समीपे बसन् तादृशजनस्य हि सच नसङ्गति सम्भवति-पत. साधकात् दूरण विषयान् क्षिपति ताहग्जम इति शेष. । इति पञ्चमी।

·१३२ दृष्टान्तसर्वस्वम् । (ख) दूरान्तिकार्थे ः षष्ठयन्यतरस्था[मन्तिकं वनात्] । ट्रान्तिका) [योगे] षष्ठौ अन्यतरस्था [पञ्चमी] (२।३।३४) । (ग) [बाल] दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया चान्तिकाङ्गोः]। दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया वतीया पञ्चमी च (२।३।३५) । इति पञ्चमी। १८६। आस्ते हृदीशः परमस्तदन्तिके वासः प्रयासेन न साध्य ईप्सितम् । तस्मिन् समस्तं लभते नु मानव- स्तस्मादृतेऽन्येषु कथं समादरः ॥ (क) सप्तम्यधिकरणे च [स्थाल्यां पचति स तिले तैलम् । अधिकरणे [कारके ] सप्तमी दूरान्तिकार्थेभ्यश्च (२।३३३६) । wu- आस्त इति। परम' ईश 'हदि भारते। 'वदन्ति के' वास' न प्रया- सेन साध्यः । तथाहि प्रह्लाद -"को नु प्रयासोऽसुरबालका हरेरुपासने खे हृदि छिद्रवत् सत। खयात्मन सखारशेषदेहिना सामान्यतः कि विषयोपपादनै ।" मानव. 'तस्मिन् समस्तम् ईमित नु लभते। तथाच--"अनन्याश्चिन्तयन्तो मा ये नरा पर्युपासते । तेषा सततयुताना योगक्षेम वहाम्यहम् ।" तस्मात् परमेश्वरात् ऋते कथम् 'अन्येषु'-"सप्तम्यधिकरणे च"-समादर.। "सामान्यत. कि विषयोप- पाद"रित्येष पाद इममेवाथै भड्यन्तरण व्यनक्ति ।

·कारके विभक्ति निर्देशः । १८७। नाधीती व्याकरणे प्रशस्यते दैवते ह्यसाधुश्चेत् । सत्सु तरत्सु विमूढ़ा आसत इह परमेशविमुखाः॥ तिष्ठत्वसत्सु सन्तस्तरन्ति ते पुनरिह सत्सु तिष्ठत्सु । हीपिनमिह हन्ति हि यचर्माणि तज्जनशान्तयेऽपि॥ तस्येविषयस्य कर्मण्यपस खदानम् । * | साध्वसाधुप्रयोगे चीपसखयानम् । * | कारकार्हाणा कारकावेऽकारकार्डाणा चाकारकत्वे तहिपसि च सप्तमी। *। निमित्तात् कर्मयोगे वक्त व्या । * | १८७। नाधीतीति । 'व्याकरणे -तस्येविषयस्य कर्मण्युपसंख्यानम् । * 1- अधौती अधौतम् अनेनेति अधीती न प्रशस्यते, चेत् यदि देवते' ईश्वरे-"साध्वसाधु- प्रयोगे चोपसखयानम् । * [17-हि असाधु । 'सत्सु' तरत्सु परमेशविमुखा विमूढा इह आसते । सन्तो हि तरणक्रियाहीं तेऽत्र तरणकार । यदा ते भवसागरोत्तीर्ण भवन्ति तदा ह्यसन्त आसते तरणान हत्वात् । 'असत्सु' तिष्ठत्म सन्त तरन्ति । असन्त. तरणक्रियानहो. तेषा तरणक्रियायामकर्तृत्वात् ते तिष्ठन्ति सन्तस्तरन्ति । 'सत्म- "कारकार्हाणा कारकावेऽकारकार्डाणा चाकारकाहले तहिपOसे च सप्तमी । *" -तिष्ठत्सु इह इहलोके ते असन्त तरन्ति नद्यादौनिति शेष । यद्यपि पारलौकिक तरणक्रियाया तरण क्रियाहाँ. सन्त एव तरन्ति, इहलोके नद्यादितरण क्रियाया यद्यपि सन्त एव तरणास्तिथापि निर्धनत्वात ह्युपेक्षिताः, सुतरा तरणक्रियाया तेषामकर्तृत्वम् अनर्हाणामसतान्तु तत्र कर्तृत्वम् । इह हौपिन व्याघ्र यत् 'चर्मणि'-"निनित्तात् कर्मयोगे वक्तव्या । * !"-व्याघ्रशरोरसयुक्त चम्म निमित्त त इन्ति, तत् जनशान्तयेऽपि भवति ।

·दृष्टान्तसर्वस्वम् । १८८ ! गतेषु दु.खेषु मनः प्रसीदति रुदत्सु चात्मीयजनेषु सोऽव्रजत् । स्ववत्यहेतो रुदतां पुरा पुन- जनः प्रवव्राज विरतमानसः ॥ (क) बाल] यस्य च भावेन भावलक्षण मिष्यते । यस्य च भावेन [क्रियया] भावलक्षणं [क्रियान्तर लक्ष्यते] तत सप्तमी (२।३।३०)। (ख) षष्ठी चानादरे (सोऽयं प्रावाजीद्रुदतामहो] । अनादरे [अनादराधिक्ये भावलक्षणे षष्ठी सप्तमौ च (२१३१३८)। १८८। स्वामीखरोऽस्माकमहो जनेषु सर्वेष्वसौ चाधिपतिः परेशः । अस्मिन्न दायाद ऋतेषु साक्षी कस्मिन् प्रसूतः प्रतिभून चास्मिन् । १८८ । गतेष्विति। टु खेषु 'गतेषु'-यम्य च भावेन भावलक्षणम्"-मनः प्रसीदति। आत्मीयजनेषु 'रुदत्म' खकत्य हेतो स अव्रजत, पुरा पुन विरतमानस अन दिवा' “षष्ठी चानादरे"-रुदत श्रात्मीयजनाननादृत्य प्रवब्राज। वर्तमान - समये प्रव्रजन नै कान्त किन्तहि कार्य साधनार्थ सामयिकम्, पुरा तु विरत सन् चिराय प्रवव्राज। १८८। खामोति। असौ ईश्वर 'अस्माक' खामी, अहो सर्वेषु 'जनेषु' असो परेश परमेश्वर च अधिपति , पस्मिन्' ईश्वरे न दायाद' तदैश्वर्यभागी अदितीय- अतिमाविरहितत्वात्, असौ ऋतेषु सदनुष्ठानेघु साक्षी । असौ परमेश्वर ‘कस्मिन्’ प्रसूत. अजवात् न कमिन्नपि, 'अस्मिन्'--"खानीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतै”- परमेश्वर न च प्रतिभू तत्स्थानीयोऽन्यः । - ·कारके विभक्ति निर्देशः । (क) स्वामीखराधिपतिदायाद- साक्षिप्रतिभूप्रसूतैश्च [भोः] । खामो-वरा-धिपति-दायाद-साति-प्रतिभू प्रसूतै [योगे] षष्ठीसप्तम्यौ (२।३।३६)। १८० । आयुक्त एषोऽनुगती हरीश्चेत् सर्वत्र नित्यं कुशलः किल स्यात् । लोकेषु च श्रेष्ठतमो जनानां श्रेष्ठोऽयमुद्युक्ततरोऽपरेभ्यः ॥ (क) [बालका]ऽऽयुक्त कुशलाभ्याञ्चा- सेवायां स कुशलो हि वचने] । भायुक्तकुशलान्या च आसेवाया [गम्यमानाया] षष्ठीसप्तम्यौ (२१३१४०)। (ख) यतश्च निर्धारणं [स श्रेष्ठो ज्ञानेन तेषु च] । यत निर्धारण तत षष्ठीसप्तम्यौ (२।३।४१)। (ग) [स्थात् पञ्चमी विभतो [ऽसौ तस्माच्छ्रेष्ठतरो गुणैः] । विभक्ते [निर्धारणाश्रये पञ्चमी (२ १३१४२) । १६० । भायुक्त इति। एष चेत् यदि हरे 'अनुगतो' आयुक्त तत्पर', किल निश्चितं नित्य 'सर्वत्र'--"आयुक्त कुशलान्या चासेवायाम्"-कुशल स्यात् । भगवति नियुक्तचित्तस्य सर्वत्र कुशलत्वम् । एष जन. 'लोकेषु' श्रेष्ठतम , 'जनाना'-"यतश्च निर्धारणम्"--श्रेष्ठः प्रियतमः । अयम् 'अपरेभ्य'-"पञ्चमी विभते" --उद्युततर' नियतं कर्मण्यत्साहपरः। “यस्सास्ति भक्तिभंगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते मरा." इति तस्वम् ।

·दृष्टान्त सर्वखम् ।
१८१। साधुर्मातरि नित्यं स निपुणोऽध्ययनेषु च ।
धन्य साधुरयं भृत्यो राज्ञः साधुर्जनं प्रति ॥
(क) [निपुणो मातरि] साधुनिपुणाभ्या-
मञ्चीयां सप्तम्यप्रतेः स्यात् ।
साधु निपुणान्या [योगे] भाया [गम्य मानायां] अप्रते. [प्रतेरप्रयोग] सप्तमी
(२।३।४३)।
१८२ । स तमनु साधुनित्यं तां परि जीवितमस्य फलवत्।
पूज्योऽसाधुन पुनर्लोकेऽस्मिन् परजीवनेऽपि ॥
अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम ।
१८३। केशेषु प्रसितो वेशैरुत्सुकश्चात्म हा खलु ।
पुष्ये संयतचित्तः स्था मघाभिर्ब्रह्मवान् भवेः ॥
१६१ । साधुरिति । नित्य स 'मातरि' साधु 'अध्ययनेषु' च निपुण । अयं
नृत्य 'राज' साधु । 'जन' प्रति-"साधुनिपुणाभ्याम या सप्तम्य प्रते"-साधु धन्य ।
स तमिति । 'त'मनु 'ता' परि-"अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम् ।**स
नित्य साधु ।
अस्य जनस्य जीवित फलवत् नरनारौषु साध्वाचारशीलत्वात् । असाधु
पुन, न अस्मिन् लोके परजीवनेऽपि पूज्य. ।
१६३ । केशेष्विति । 'केशेषु' प्रसित आसक्त 'वेशै.'-"प्रसितोन्मुकाभ्या बतीया
च"-उत्मक. खलु आत्महा केशादौन् प्रत्यासक्त त्वादात्मन्यनादरपर , अतएवात्मघाती।
'पुश्थे' पुष्यनक्षत्रयुक्ते काले सयतचितः स्था तब संयममनुतिष्ठ, 'मघाभि.' - "नक्षत्रे च
लुपि"-~मघानक्षत्रयुक्त काले ब्रह्मवान् भवे ब्रह्मोत्सवाय निर्दिष्ट काललात् ।
.
इति सप्तमी तदपवादश्च ।
nema
Dammam

·कारके विभक्ति निर्देशः । १३७ (क) [स्यात् प्रसितोत्सुकाभ्यां टतीया च [प्रसितो धनैः]। मसितीत्मकाभ्या [योगे] ढतीया सप्तमौ च (२।३१४४)। (ख) नक्षत्रे च लुपि [क्षीरं पुष्ये मूलेन मूलकम्] । लुपि च नक्षत्र ढतीयासघम्यौ (२।३।४५) । इति सप्तमी तदपवादश्च । १८४ । नरो वा नारी वा कमलममलं वाढ़ कमहो तथा नीचैरुचैरपि च बहवो ही विमलधीः । तथैको यो या यद्गुणभवन यो या तदखिलं व्यनक्ति व्यक्तीनां कतिपयदयां व्यक्तमिह भोः ॥ (क) प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाण- वचतमात्रे प्रथमा [कुमारी] । प्रातिपदिकार्थमात्र लिङ्गमाव परिमाणमात्र वचनमा प्रथमा (२।३।४६)। १९४ । नर इति । 'नर' वा 'नारी' वा अमल 'कमल' वा मही 'पाट कम्' परिमाणविशेष, तथा 'उ' 'नीच' अपि च 'वहव' 'हो' 'एक' 'य' 'या' 'यत' 'यो' '-"प्रातिपदिकार्थलिगपरिमाण वचनमा प्रथमा"-तत् अखिलं हे 'विमलधौ ' 'भो गुणभवन'--"सम्बोधने च” “सामन्वितम्" "एकवचन सम्बुद्धि- व्यक्तीनां द्रव्याद्रव्याणा कतिपयदशा व्यक्त स्फुटम् व्यनक्ति । नरवादिकावस्था अगवा लिङ्गवचन परिमाणघटिता या अत्र प्रोक्ताला खलु कतिपया. । इति प्रथमा । .

·दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
(ख) सम्बोधने च [हे राम],
सम्बोधने च प्रथमा (२१३।४७) ।
(ग) सामन्वित[महो हरे] ।
सम्बोधने या प्रथमा सा आमन्त्रितम् (२।३ ४८)।
(घ) एकवचनं सम्बुद्धि यथा हे राम माधव] ।
आमचितप्रघमाया एकवचन सम्बुद्धि (२।३।४६) ।
इति प्रथमा।
१८५। भोगस्य कामेन स वस्तु जाते
वृतस्य जानीत इव प्रवर्तते।
स्मरेवरेश्चेदयते स तस्य
चित्तस्य चेष्टे तमिमं त्वधीयात् ॥
१६५ । स इति । स 'भीगस्य -“षष्ठी शेषे"-कामेन अभिलाषेण वस्तुजाते
वस्तुसमूहे प्रवर्तते 'घृतस्य'-"ज्ञोऽविदर्थस्य करणे"-जानीत इव, यथा यो हि धृत
रतो निवृत्ती वा भवति स चित्तधान्त्या सर्वच घृतबोधेन प्रवर्त्तते, नया भोगाभिलाषी
नन खचित्तविकारवशात् पुष्पादिष्वतिपवित्रवस्तुष्वपि कुत्सितभीगास्पदत्वेन प्रवर्तते,
ततस्तेभ्योऽतिविशुद्धवस्तुभ्योऽपि तस्य चित्तविकार उपतिष्ठते । चेत् यदि म 'हरे' स्मरेत,
स हरि 'तस्य' दयते तमनुग्रहानि, “चित्तस्य च ईष्टे यथेष्ट विनियुक्त । 'तमिम
हरि तु 'अधीयात्'-"अधीगर्थदयेशा कर्मणि"-"शेष इति च"-स्मरेत् । स्मरणेन हि
चित्तविकारविनिवृत्ति ।

·कारके विभक्ति निर्देशः । (क) षष्ठी शेषे [पशोः पादः पितुः पुत्रस्तदस्य च] । शेषे (खखामिसम्बन्धादौ] षष्ठी (२।३।५०) । (ख) जोऽविदर्थस्य करणे जानीते सर्पिषो यथा। ज्ञ [जानाते ] अविदर्थस्य करणे षष्ठी (२१३।५१) । (ग) अधीगर्थदयेश कम्मणीष्टे मधुनो यथा । अधीगर्थ दथे शा कर्मणि कारके] षष्ठी शेषत्वेन] (२।२३५२)। १८६। एलां तथोपस्कुरुते लवङ्ग- स्यैतस्य रोगो रुजति प्रवृत्ते । अत्यन्नपाने पुनरामयश्च तमामयत्यङ्ग कतापचारम् ॥ (क) [स्यात् कञः प्रतियत्नेऽम्नस्योपस्कर्तुं कृतश्रमः] । कज [करोते ] कम्मणि [शेषत्वेन] षष्ठी (२१३१५३) । (ख) रुजार्थानां भाववचनानामज्वरे: [सुमते । रुजार्थाना [धातूना] भाववचनाना [भावककाणा] अज्चरे कर्मणि शेषत्वेन] षष्ठी। १६६। एलामिति । 'एला' तथा 'लवङ्गस्य--"वज प्रतियत्ने” “पशेष इति"---- उपस्कुरुते, 'एतम्य' रोगो रुजति, एला लवनस्वेत्युपलक्षणम् एलाद्युपस्कारयुक्तमाहार्य भतिगुरु अतएव ततो रोगोत्यत्ति । पुन अत्यन्नवाने प्रहत्ते आमयश्च कृतापचार 'तम्'-'रुजार्थाना भाववचनानामज्वरे" शेष इति"-अङ्ग हे बाल पामयति ।

·१४.
दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
१८७ । तापः सन्तापयति ज्वरो ज्वरयति हि परिवहः ।
जनमजितलोभविधुरं नियमान् विलङ्घा भुतो तं सः॥
अञ्चरि-सन्ताप्योरिति वक्तव्यम् । *।
१८८1
स नाथत यहिषयस्य तस्य
पिनष्टि चोज्जासयति प्रहन्ति ।
बाटयन् क्राथयति प्रकामं
न तं विरक्त प्रणिहन्ति कश्चित् ॥
(क) [बालक]आशिषि नाथो[मधुनोऽसौ नाथते हि यथा]।
नाथ आशिषि [शेषत्वेन] षष्ठी (२१३१५५५
(ख) [बाल] जासिनिग्रहणनस्तु:-
क्राथपिषां हिंसायां निहन्ति ।
मासि-निप्रहण-नाट-काथ-पिषो हिंसाया कर्मणि पृष्ठौ (२१३१५६)।
१८७ । साप इति। अजितलीभविधुरं 'जन' परिवृद्ध ताप सन्तापयति, ज्वरी
ज्वरयति-“अच्चरि-सन्ताप्योरिति
वक्तव्यम् । *"-स
लीभपरवश नियमान्
शारीरिकान् विला त ज्वरं तज्जनितसन्तापञ्च भुडक्त ।
१६८। स इति
-
स जनः यत् यस्मात् 'विषयस्य'-"आशिषि नाथ:"-
विषयो भोगस मे भूयादित्याशास्ते, सत् तस्मात् 'तख'--"नासिनिप्रहण नाटकायपिषां
हिसायाम्"-पिनष्टि उज्जासयति प्रकामम् उन्नाटयन् फ्राथ यति स विषय इति शेष. ।
'स'-"शेष इत्येव"-जन विरक्त विषयविमुख न कशिहिषय. प्रणिहन्ति । विषयानु-
राग एव विनाशनिमित्त, विषयविरागो हि बन्धवियु तो हेतु. ।

·कारके विभक्तिनिर्देशः।
१४१
१८८। शतानां कोटीनां व्यवहरति वा दीव्यति पुनः
म लक्षाणां नित्यं पणत इह वा तत्सममहो।
शतं लक्ष कोटिं व्यवहरति संदीव्यति मुहु-
रितीयं वृत्ति! तमवति जनं संसृतिभयात् ॥
(क) (शुभ स्मृता] व्यवहृपणोः समर्थयोः ।
समथयो. [समानाथयो ] व्यवहृपणो. कर्मणि षष्ठी (२०३५७)।
(ख) दिवस्तदर्थस्य [यथा शतस्य दीव्यति प्रिय] ।
तदथस्य [व्यवहृपणि समानाथस्य] दिव कर्मणि षष्ठी (२।३।५८) ।
(ग) जेया विभाषीपसगै सहस्रं प्रतिदीव्यति ।
सोपसर्गस्य सदयस्य दिव. विभाषा कर्मणि षष्ठी (२१३५८) ।
२००। उपासतेऽजी ननु पञ्चकली
येऽहन्यही दिन कदाप्युपास्ते ।
१६८। शतानामिति ।
'शताना स व्यवहरति 'कोटीना' वा पुन: दीव्यति,
इह 'लक्षाणा' वा-'व्यवहपणो समर्थयो:" "दिवस्तदर्थ स्व"-पणते, अहो तत्समम।
कथम् । मुह 'शत' 'लच 'कीटि' व्यवहरति संदीव्यति-"शेष इत्येव"-"विभा-
षोपसमें"-इति इय वृत्ति' तं नन समृतिभयात् न भवति। न हि धनै समृति-
भयवारणम् परमेशमजनेन तु ।
२००।
उपासत इति। ननु ये 'अङ्ग'-"कलोऽर्थ प्रयोगे कालेऽधिकरणे"-
पञ्चकन्व, उपासते , अही कदापि हि. 'अहनि'-"शेष इत्येव"-न उपास्ते स एष

·१४२ दृष्टान्तसर्वस्वम् । स एष तेषां यदि निन्दकः स्यात् पाषण्डमध्ये खलु शायिकाऽस्य ॥ (क) बाल कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे [स्मृता । तत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे षष्ठी (२३१६४) । ख) [आसिकास्य पुरा भत्ता स्यात् कर्तृकर्मणोः कति कृति कर्तृकर्मणी षष्ठी (२।३१६५) । २०१। पानन्तु पयसां तेन साधु पुष्टिबलप्रदम् । भोजनं पललस्याङ्ग योगिनातिविगर्हितम् ॥ (क) उभयप्राप्तौ कम्मण्या[श्चयं दोहो गवाञ्च तैः] । उभय प्राप्तौ कति कम्मंणि षष्ठी (२।३१६६) । २०२ । चेत् भेदिकाऽस्य कुमतेः कुशलस्य च वा चिकीर्षाऽस्य । अनुशासनञ्च विकृतिः स्यादाचार्येणेशस्य च ॥ यदि तेषा' निन्दक स्यात्, पाषण्डमध्ये खल्नु 'अस्य' - "कर्तृकर्मणो कृति"-- शायिका। सनन पाषण्डमध्ये गण्यो भवति योऽसौ तादृशानुपासनासरतान् निन्दसि । २०१। पानमिति । तेन साधु ‘पयसा' पान पुष्टिबलप्रदम् अङ्ग हे बाल योगिना पललस्य'--"उभयप्रातौ कम्मणि'-भोजनम् अतिविगहितम् हिसाप्राधान्यात् भोगदोषदुष्टत्वाच्च । चेदिति । चेत् यदि 'अस्थ' 'कुमते. भेदिका 'अस्य' कुशलस्य' वा- "अकाकारयो प्रतिषेधो नेति वक्तव्यम् । ॐ ।” -चिकीर्षा 'आचार्येण विति' ईशस्य' च-“शेषे विभाषा । * 1"-अनुशासन स्यात्। कुमतिच्छेदै प्रवृत्तौ आचार्य्यस्य पर- मशेच्छावित्रतौ प्रहत्ति, कुशले चित्तनिवेशे भगवती निदेशागमो भवतीति पूर्व परसम्बन्ध । विधतिरिति पाठ आचायणानुशासनम्, विधति. ईशस्य, कुशलस्य मार्गे भगवता नित्य - सरचणम् ।

·कारके विभक्तिनिर्देश। १४३ अकाकारयी प्रतिषेधो नेति वक्तव्यम । * । शेष विभाषा । *। २०३। सर्वेषां पूजितः सोऽयं सतां सर्वत्र सम्मतः । फलानां टप्त एवासौ निर्वतिं परमां गतः ॥ (क) क्तस्य च वर्तमाने [स्यात् पूजितोऽसौ सतां यथा] । तस्य च वर्तमाने षष्ठी भवति (२३१६०) । २०४। हसितं त्रिदोषविक्ततिप्रपीड़ितस्य भयाय नित्यम् । कल्मषविकारविकतेनेंतवसाय ननु तस्य ॥ नपुसके भाव उपसखयानम् । । शेषविज्ञानात् सिद्धम् । * । २०५। उषितन्विदमेवैषां हरिचरणपङ्कजम् । नेता स्वर्गस्य लोकानां स तं नेता न चापरः ॥ २०३। सर्वेषामिति । सोऽय जन 'सव्वेषा' पूजित , सर्वत्र सम्मिन विषये 'सता'--"क्तस्य च वर्तमाने"-सम्मत । कथम् ? 'फलाना' दृप्त एव असौ परमा निति गत. प्राप्त । २०४। हसितमिति । 'त्रिदोषविकृतिप्रपीडितस्य'--"नपुसके भाव उपसंख्या नम । * 1"-हसित नित्यं भयाय । 'कल्मषविकारविकतेन' नने न-“शेषविज्ञानात् सिद्धम् । *"-एतत् इसित ननु तख जनस्य ध्वशाय । रोगजनितविकारोत्थित- हास्य यद्यपि भयमुत्पादयेत्, न खलु त स्थात्मनी विनाशाय, पापकृत विकारेण तु विनाश । २०५। उषितमिति। इद हरिचरणपझनम् एव 'एषाम्'--"अधिकरणवाचि- भव"-उषितम् । स हरि. 'लोकाना' 'स्वर्गस्थ नेता, न च अपर 'लोकाना' त' खग नेता। [हिकर्मपा प्रयोग कर्तरि कति इयोरपि षष्ठी द्वितीयावत् । अन्य प्रधान कमीयाहु ।

·१४४ दृष्टान्तसर्वस्वम् । (क) अधिकरणवाचिनश्चेषितमेतविल्यं सतां हि । अधिकरणवाचिन कस्य षष्ठी (२१३१६८)। भजनीशं दिदृक्षुश्च यजमानोऽन्यमत्र किम् । मण्डयमान आत्मानं कर्ता कम्म न गर्हितम् ॥ अलङ्करिणुहृदयं न घातुक: कत्सा कुकार्यं कृतवान् स पुण्यम् । कतञ्च यत्तेन न गर्बमाप्त- स्ततस्तदीषत्करमेव तेन न ॥ (क) (अम्लं पचन्त्रिह) न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्धटणाम् । लीका [ल उक-ऽव्यय-निष्ठा-खलर्थ टना [प्रयोगे] न षष्ठी (२१३६) । २०७ । कामुक एष हि वित्तस्येह च वदिता जनापवादांश्चेत्। आत्मानं त्वानानो हिषन् जनानां सतश्चैषः ॥ कमेककागन्तस्य भाषाया प्रतिषेधो नैति वक्तव्यम् । * { हिष शतुवा वचनम् । *। २०६। भगवति । 'ईश' भजन, दिदृतश्च तमिति शेष 'अन्य' परमेशव्यति रिक्त किमत यजमान । इह 'आत्मान' मण्डयमान' न गहित 'कर्म' कर्ता भवति । 'हृदयम्' अलद्धरिष्णु न घातक , 'कुकार्य कृत्वा स 'पुण्यं कृतवान् 'तेन' यत् तत', तत 'गच न आप्त, तेन'--"न लीकान्ययनिष्ठाखलर्थरणाम''-न तत् ईषत्करम् प्रयवसाध्यत्वात्। कामुक इति । चेत् यदि इह एष हि 'वित्तस्य' कामुक:--"कमेरुकारा. न्तस्य भाषाया प्रतिषेधो वक्तव्य । *"-जनापवादान् बदिता, 'जनाना' 'सतव' हिषन्-"द्दिष, शतुब्बा वचनम् । *1"-श्रात्मान तु आनानो भववि। सनन आत्म- घाती।

·कारके विभक्तिनिर्देशः। १४५ २०८। कारको व्रजति लत्यमप्रियं गामिनं सदसमस्य साधने । शास्तु सा सततमत्र वा शतं दायिना सकपमाचरत्वहो । (क) यात्पन्नं भोजकोऽकेनो विथदधमर्णयोः । पकेनोर्भविष्यदधमयो न षष्ठी (२।३।७०)। २०८। कर्त्तव्यो भवता धर्मो नाधर्मो भवतः पुनः । स्तोत्राणां गेय एव स्याचाटूनां न भवान् क्वचित्॥ (क) [स्थात्कल्यानां कर्तरि वा[मया सेव्योऽथवा मम]] कृत्याना कर्तरि वा षष्ठी [न कर्मणि] (२।३।०१)। २१० । नेतव्या जनसदसं नीतिः शास्त्र विदा तु नियतम्। क्रष्टव्यः स कुत्तो जनमण्डल्या विचारसमितिं हि॥ . २०८। कारक इति। अप्रियं 'नत्य कर्म कारको व्रजति, अस्य अप्रियस्य कत्यस्य साधने 'सदस' गामिन तसा सदः सतत शास्तु । अत्र सदसि वा 'शत'-"अकेनी- भविष्यदधमर्णयो"-दायिना सह बही सकपम् आचरतु । यो हि समाजस्थामङ्गल- कर्मणि रत स शासनाह', किन्तु ऋणे बद्ध न स तथेति पूर्व परसम्बन्ध । २०६। कर्तव्य इति। 'भवता' धर्मः कर्तव्यः, न पुन 'भवत'-"कृत्यानां कर्तरि वा”-अधर्म कर्त्तव्य' । भवान् गेय स्तोत्राणाम् एव स्यात् न क्वचित् चाटूनाम् । ईश्वरप्रशंसाया न तु जनविशेष सन्तोषसम्पादनार्थं वचनरचना कर्त्तव्या । २१०। नेतव्येति । 'शास्त्र विदा' तु नियत 'नौति.' 'जनसदस' नेतन्या : 'मन- भण्डल्या' स कुवत्त 'विचारसमिति'-"उभयप्राप्ती कृत्ये षष्ठया. प्रतिषेधो वक्तव्य ।*" -क्रष्टव्य, हि। “अत्याचार मावरुद्धञ्चपेट ददत प्रति । गण्डे दक्षिण के चान्यमुपेतेत्य- नुशास्मि भी ॥” इत्यनुशासन जनपर न मण्डलोपरम न्यथा विचागनुशासन विरुध्येत । - ·२४६ दृष्टान्तसब खम् । उभयप्राप्ती कृत्ये पया प्रतिषेधो वक्तव्य || २११ । तुल्य: साधी' परेणापरजन इह को दैवतं वोपमात्र तस्यास्ते नो तुला वा त्रिभुवनविभवे तुच्छबोधः श्रितानाम् । भूयाद्रं सुखं भोः कुशलमितरतेमद्रमायुष्यमस्य शर्मार्थोऽसौ हितं शं निखिलजनहिताशंसिने सुष्ठु भूयात् ॥ (क) स्यात्] तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां टतीयान्यतरस्यां कल्याण] । अतुलोपमाभ्या तुल्यायै हतीया अन्यतरस्या [पचे षष्ठी] (२१३१७२)। (ख) [बाल] चतुर्थी चाशिष्यायुष्य- मद्रभट्रकुशलसुखार्थहितैः। आशिषि [गम्यमानाथाम्] आयुष्य मद्र भद्र कुशल-सुखा 2 हित चतुर्थों षष्ठी च (२१३१७३)। अनायुष्यादीना पय्यायग्रहण कर्त्तव्यम् । ॐ । इति षडौ। इति दृष्टान्तसबख दृष्टान्तानुगमने कारके विभक्ति- निर्देशो नाम दितीय प्रकरणम् । इत् । क तुल्य इति । 'साधी.' तुल्य इह क. अपरजन , ‘परेण तुल्य दैवत वा । अत्र 'तस्य' उपमा तुला वा-"तुल्याथै रतु लोपमाभ्यां तौयान्यतरस्याम्”-नो न आस्ते । कथन ? थिताना भगवदाधिताना किमु भगवत त्रिभुवनविभवे तुच्छवाध। इतरते प्राप्तानुरागस्य तमिन् भगवतीति शेष 'अस्व' भी भद्र सुख कुशल मद्रम आयुष्य शर्म भूयात् । निखिल हितशसिने 'बी'- चतुर्थों चाशिष्यायुष्यमद्रभट्र. कुशलसुखार्थहिते,"-सुष्टु अर्थ हितं श भूयात् । प्रति कारक दृष्टान्त व्याख्याया दितीय प्रकरणम् । वृत् ।

·- समासप्रकरणम अव्ययीभावः। २१२। अधिगुणं निखिलेषु च सम्मति- रुपजनं विनयः परिशोभते । सुमगधं खलु बुद्धपदेन दुः यवनमित्यपवाद इहानात् ॥ क ननु निम्मंशकं खलु वर्तते हिमगिरौ न तु जातु हि निर्हिमम् । अतिभयं विधिरेष उपागत- इतिहरि प्रियनामपरष्वहो । अनुहरि प्रतिसाधु नतिः शुभा सदनुरूपमिहास्य च कीर्तनम् । २१२ । अधिगुण मिति। 'अधिमुण' मुणमधिकृत्य निखिलेषु च सम्मति मन्या- नना। 'उपजन' जनसमीप विनय परिशोभते । 'सुमगध' मगधस्य समृद्दि बुद्धपदेग माननीयेन बुद्धेन बुद्धविहारभूमित्वादस्य यथाथसमृद्धि । 'दुर्यवन' यवनानामृद्धेरभाव' इति इह अपवाद अनास् परपौडनात् । 'निर्मशको मशकानाम् अभाव खलु क्क ननु वर्तते । हिमगिरौ 'निहिम' अतीतानि हिमानि हि नातु कदाचित् न तु । न ह्यन ससारे कुत्रापि विजाभाव तस्य सत्खभावत्वात् 'अतिभय भय सम्प्रति न युज्यते । कथम् ? विधि भगवविधानम् एष उपागत , सन्प्रति प्रकटभगवल्लीला कालो वर्तते, सुतरा नास्ति भय कारणम्। अहो प्रियनामपरेषु 'इतिहरि हरिशब्दख प्रकाश । अनुहरि' हरे, पश्चात् 'प्रतिसाधु' साधु साधु प्रति नति शुभा। 'अनुरूप' अस हरे ..

·१४८ दृष्टान्तसळखम् । सहरि नो भजनञ्च यथाबल- मनुगुणं प्रविशन्तु सभां जनाः ॥ सफलकं न च धेहि मृधन्वसत् ससखि बाल गुणो नियतं नृणाम् श्रुतविदां सविदं परमार्चनात् सतुषमत्ति सकत्यमधीतवान् ॥ (क) समर्थः पदविधिः [संवेदितव्योऽर्थपण्डितः] । पदविधि समासादि] समर्थ. [विग्रहवाक्यार्थाभिधानशक्त ] (२।१।१)। (१) स्यात्सुबामन्विते पराङ्गवत् स्वरे[चरन् मठे](२।१।२)। (ख) प्राक् कड़ारात् समासो[ऽधिकतं]- कडारात् प्राक् समास. [वेदितव्य ] (२।१३)। (ग) सह सुपा [त्रयम्] | सुबिति सहेति सुपेति च त्रयमधिकृत वेदितव्यम् (२।११४)। सत्कौर्तनम् । 'सहरि' हरे. सादृश्य नो न, 'यथाबलं' बलमनतिक्रम्य भजनं च । 'अनुगुण' गुणस्थानुपूरण जना' सभा प्रविशन्तु । 'सफलक' शस्त्रैरन्यैः युगपत् फलक न च धेहि धारय, कथम् ? मृध युद्ध तु असत्। हे बाल 'ससखि सख्या सदृशः तृषा नियत गुण । यादृश सखिमणस्तादृशी हि गुणसञ्चार, सङ्गानुरूपगुणत्वात् । परमानात् ईश्वरपूजनात् श्रुतविदा शास्त्रज्ञाना 'सविदं' ज्ञानानुरूपात्मभावः । 'सतुष' तुषमयपरित्यज्य नि:शेषेचा अत्ति । 'सकात्य'-"अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिबद्धार्था- भावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्वायोगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु”- कृत्यान्तम् अधीतवान् । द्रुतविलम्बितमेतदृत्तम् । तल्लक्षणम्-“द्रुतविलम्बितमाह नभी भरा"विति।

·समासप्रकरणम् । १४८ (घ) अव्ययीभाव इत्येषा ज्ञातव्याधिक्ततिः शिशो] (२।११५)। (ङ) अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धि- वृद्धार्थाभावात्ययासम्पति- शब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथा- नुपूर्वायोगपद्यसादृश्य- सम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । विभत्यादिवर्थेषु अव्यय समर्थन सुपा सह [समस्यते] अव्ययीभाव [च समास.] (२०१६)। २१३ । यथाश्रयं तान् परिभावयन्तो महात्मनस्तेऽत्र यथा भवेयुः । तथा नरा यावदुपायमापदि विधेहि यत्नान् किमतः फलप्रति ॥ (क) यथाऽसादृश्य [आमन्वया यथाई कुटुम्बिनः] । असादृश्ये [वर्तमान] यथा सुपा सह [समस्यते अव्ययीभाव [च समास ] (२।१।७) (ख) यावदमन्त्रमामन्वया भो] यावदवधारणे । अवधारणे [वर्तमान] यावत् सुपा सह [समस्यत] भव्ययीभाव. [च समास ] (२०१८)। २१३। यथेति । 'यथाश्रयम्'--"यथासादृश्ये”-ये ये आश्रया तान् प्रसि- धान् महात्मन: परिभाव यन्त परिचिन्तयन्त: नगः, ते महात्मान अत्र भूमौ यथा आस- विति शेषः, तथा भवेयु | महात्मनां चिन्तया तेषा गुण लाभो भवति । केहि चिन्तनाश्रयाः। आपदि 'यावदुपाय'-"यावदवधारणे"-यावन्त उपाया' सम्भवन्ति तावत यवान् विधेहि । अत कि स्यात् ? 'फलप्रति'--"सुप प्रतिना मात्रार्थे”. फलस्य लेशः। यद्यपि न सम्पूर्णसिद्धिस्तथापि लेशमात्रेणापि ।

·दृष्टान्तसर्वस्वम् । (ग) [स्यात् सुप् प्रतिना मात्रार्थे [सूपप्रति यथा शुभ]। मात्रार्थे [वर्तमानेन प्रतिना सुपा सह सुप [सनस्यते] अव्ययीभाव. [च समास] (२।१।९)। २१४। शलाकापयंक्षपरि त्रिपरीत्यजये जये। भवोदासीन एवात्र द्यूतं सव्वं विगर्हितम् ॥ अक्षशलाकासंख्याः परिणा[ऽक्षपरि शलाकापरि] । अक्ष-शलाका सख्या परिणा सह [समस्यन्त अव्ययीभाव [च समास ](२।१।१०)। २१५। अपवङ्गादपराद्धं वरेन्द्रात्यरि वा वहिः । पञ्चालापाग्दाक्षिणात्यं नान्यत्रालोक एष किम् ॥ (क) विभाष [त्यधिकारोऽयं तेषां ये विहिता इह] (२।१।११)। (ख) अपपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या [प त्रिगतं हि वृष्टो देवः । अप परि-वहि-रञ्चव पञ्चम्या सह विभाषा [समस्यन्त अव्ययीभाव [च समास] (२।१।१२)। २१४ । शलाकैति । शलाकयेद न तथा वृत्त यथा पूच नये 'शलाकापरि' 'अक्ष- परि' 'विपरि' - "अनशलाकासख्या परिणा"-इति अजये जये उदासीन. एव अत्र भव । कथम् ? सर्व द्यूत विगहितम् । २१५ । अपेति। 'अपवगात्' 'अपराढ। 'वरेन्द्रात्' परि, 'पञ्चालात' वहि: 'प्रागदाक्षिणाव्य'--"विभाषा” “अपपरिवहिरञ्चव पञ्चम्या"- अन्यत्र किम् न एष आलोक । सर्वेषा देशाना परस्परविवदनानाना साम्यमस्ति वेषम्यन्तु केवल विषम- दृष्टिवशादिति तस्वम् ।

·समासप्रकरणम् । १५१ २१६ । आकुमारमभितो यशोभृश- मामृतेरपि च यत्र लक्ष्यते । सोऽयमीशम भि याति चेत् पुनः प्रत्यनिष्टमिह धावते न हि ॥ (क) आमादाभिविष्यो [राकुमारं पाणिनेयंशः] । मर्यादाभिविध्यो. [वर्तमान]आड पञ्चम्या सह विभाषा [समस्यत] अव्ययीभावः [च समास] (२११।१३) । (ख) स्याल् लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये ऽभिमारुतम्] । लक्षणेन सुपा आभिमुखा [वर्तमानौ] अभिप्रती विभाषा [समस्येते] अव्ययी- भाव च ममास ] (२११११४)। २१७॥ अनुवनं नगरं न नु शोभते तदनुगङ्गम हो हरते मनः । कृषक एष वहहु मुदे पुन- नं च च तथा मुसलामुसलि प्रिय ॥ . , २१६। आकुमारमिति । यत्र अने 'आकुमारम्' अभितो भृश यश । 'श्रामृते. -“आडमर्यादाभिविध्यो -अपि च लक्ष्यते, सोऽय जन चेत् यदि पुन 'ईशम् अभि' याति, इह 'प्रत्यनिष्ट'-"लक्षणे नाभिप्रती आभिमुखी"-पाप प्रति न हि धावते । न हि केवल यशसा पापनिवृत्ति', सेश्वराभिमुख्य न । २१७। अनुवनमिति । 'अनुवन'--"अनुयत्समया”-न नु नगर शोभते ? शोभत एव। 'अनुगङ्गम्'--"यस चायाम"-गङ्गायामेन नगरायामी लक्ष्यते तादृश वत् गरं मन हरते। वहगु' वहन्ति गावो यस्मिन् काले तस्मिन् एष कृषक पुन मुद हर्षाय । न तथा है प्रिय 'मुसलामुसलि'--"तिष्ठगुप्रभृतीनि च"-अधर्मकरत्वात् ।

·दृष्टान्तसर्वस्वम् । (क) अनुयत्समया [सोऽनुवनं चरति बालक] | यत्समया अनु तेन लक्षणेन सह विभाषा [समस्यते] अव्ययीभावः [च समास] (२१११५), (क) यस्य चायाम [एषोऽनुगङ्ग देशो वृहत्तमः] । अनुर्वस्य च पायाम दैर्घ्यम्] तेन लक्षणेन सह विभाषा [समस्यत] अव्ययीभाव: [च समास] (२१११६) । (ग) तिष्ठगुप्रभृतीनि च [तिष्ठगु आयतीगवम्।। विष्ठद्गुमभृतौनि निपात्यन्त (२११११७) । २१८ । पारगङ्ग वसति स मुनिः पारमन्योऽङ्ग सिन्ध्वोः मध्येग तरणिनिचये सार्थवाहा वसन्ति । शास्त्रस्यास्य त्रिमुनि मुनयः सप्तगोदावरच धन्वा एते जनविभवदाः कृष्णगङ्ग कुतो वा ॥ (क) [स्यात् पारे मध्ये षष्ट्या वा [गङ्गापार तथा शुभ] । पार मध्ये षष्ट्या सह विभाषा [समस्यैत] अव्ययीभाव. [च समास.] वा [षष्ठी- समास ] (२।१।१८)। पार इति। स मुनि 'पारेगङ्ग वसति, अन्य मुनिः पार वसतीति शेषः। 'मध्ये गङ्ग'-"पार मध्ये षया वा-गङ्गाया: मध्ये तरणिनिचय सार्थवाहा: बणिज वसन्ति । अस्य शास्त्रस्य व्याकरणस्य 'त्रिमुनि'--"सखया वश्येन"--- चयः मुनयः पाणिनि कात्यायन पतञ्जलिश्च वश्या । जनविभवदा एते मुनय धन्या. 'सप्त- गोदावर'-"नदीभिश्च"-"कृष्णगङ्गम्'- अन्यपदार्थ च सज्ञायाम्"~ तन्नामकदेशः कुत' वा। इत्यव्ययीभावः। 0mms ·समासप्रकरणम् । १५३ (ख) संख्या वंश्येन [त्रिमुनि व्याकरणस्य बालक] । वश्येन सुपा सह सखया [समस्य ते] अव्ययीभाव [च समास ] (२।१।१८)। (ग) नदीभिश्च [पञ्चनदं सप्तगोदावरं यथा] । नदीभि [शब्दः] स ह सखया [समस्थत] अव्ययीभाव [च समास] (२१११२०) । (घ) [कल्याणा]ऽन्यपदार्थे च संज्ञायां कृष्णगङ्गमैत् । नदीभि. सह अन्धपदार्थे [वर्तमान ] सुप सज्ञाया (विषये समस्य वे] अव्य यीभावः [च समास] (२।१।२१)। इत्यव्ययीभाव । तत्पुरुषः । २१८। नरकपतितस्त्वाशातीतो हरिश्रित एष चे- दतिशयसुखप्राप्तः सच्छीगतः परिशोभते । विहरति भयात्यस्तो मृत्यु विजित्य निरन्तरं परमपुरुषापनो मायां विहाय विराजते ॥ (क) तत्पुरुषोऽधिकारोऽयं संज्ञाविषयकः स्मृतः] (२।१।२२)। (ख) विगुश्च [पञ्चराजी च ग्रहः पञ्चगवं यथा । विगुश्च [समास. तत्पुरुष (२।१।२३) । २१६। नरकसि। नरकति । 'नरकपतित:' तु 'आशातीत. आशाम् अतिक्रान्त' पाशाया अवस्थामतिक्रम्य स्थित. एवम्भूतं जन चेत् 'हरिश्रित' हरिम् पाश्रित. 'पतिशय सुख- प्राप्तः' 'सौगत' परिशोभते । अतिशयपापनिरतोऽपि यदि भगवन्तं श्रयते सुख- प्राप्ति श्रीसम्पन्नतावश्यम्भाविनी । 'भय।त्यस्त' भय व्यतिक्रान्त मृत्यु विनित्य निरन्तरं विहरति, 'परमपुरुषापन्न.'-"द्वितीया बितातीत पतितगतात्यस्तप्राप्तापनै"-माया विहाय विराजते। हरिणीहत्तमेतत्-तलक्षणम् -"नसमरसलागः षडवेदैहयेहरियो मता" इति।

·दृष्टान्तसर्वस्वम् । (ग) [स्थाद् द्वितीया श्रितातीतपतित- गतात्यस्तप्राप्तापन्नः [भोः] । श्रिता तीत-पतित-गता-त्यस्त-प्राप्ता पन्नै सह द्वितीया [समस्यते तत्पुरुष' [च समास] (२।१।२४)। २२० । न खलु द्वितीयगामी परमेश्वर इति शब्दो जातु। नितरां भवतु स तत्त्वजिज्ञासुरिति शुभाभिलाषः॥ गम्यादीनामुपसख्यानम् । *। २२१ । स्वयम्भृतञ्चेद्यश आधिनीति खटालता नाशमहो ब्रजन्ति । यत्सामिभुक्तं तदसद्यदि स्या- त्याज्यं स मासप्रमितो विधुर्वा ॥ (क) स्वयं तेन स्वयं धौतः स्वयं विलीनमेव तत् । खय तेन [समस्यते तत्पुरुष [च समास ] (२।१।२५) । २२० । न खल्लिति । परमेश्वर इति शब्द' न खलु जातु 'हितीयगानौ' | नितरां स 'तत्त्वजिज्ञासु'--"गम्यादीनामुपसंख्यानम् । * 1"-भवतु इति शुभाभिलाष. । २२१ । खयमिति । चेत् यदि यश 'खयम्भृत'-"खयं तेन"-विना यशो. लिमया स्वतः समुपस्थितम् आधिनोति सन्तोषमुत्पादयति तत्र विधासहस्तदर्शनात् । 'खटास ता'--"खटा क्षेपे-अपथप्रस्थिता अहो नाश व्रजन्ति । यत् 'सामिभुक्त'- "सामि"-तत् यदि असत् स्यात, त्याज्यम् पूर्ण मात्रया न मुक्तमिति अस्प्तकामत्वात् नाहं त्यक्ष्यामीति न निर्बन्ध कर्तव्य.। 'मासप्रमित.'--"काला:"-विध, वा प्रति- यचन्द्रमा इव स बाल इति शेषः ।

·समासप्रकरणम् । १५५ (ख) खट्टा क्षेपे खटारूढ़ो जाल्मः सोऽयं तिष्ठयत्यत्र] । क्षेपे [गम्यमाने] खटवा दितीयान्ता तान्तेन सह [समस्य से] तत्पुरुष [च समास ] (२।१।२६)। (ग) [सामिभुक्तं यथा] सामि ;- सामि तान्तेन सह [समस्यते] तत्पुरुष [च समास ] (२२११२७) । (घ) कालाः मासप्रमितो मा:] । काला' द्वितीयान्सा' तान्तेन सह [समस्यन्ते] तत्पुरुष [च समास ] (२।११२८) । मुहत सुखमापद्य कुत्सिते वर्तते यदि । पश्चादुःखेन गच्छन्ति दिनानि तत्त्यजेत्सुधीः ॥ (क) [बाला]ऽत्यन्तसंयोगे च [मुहत दुःखमुहह] । काला. हितीयान्ता. अत्यन्त सयोगे [गम्य माने] सुपा सह समस्यन्ते] तस्यु गष [च समास ] (२॥१.२९)। इति द्वितीयात त्युरुष । २२२ । मुहर्त्तति । 'मुहूर्त सुख'--"अत्यन्तस योगे च"-मुहत्तं कालव्यापि सुखम आपद्य यदि कुत्सिते विषये वर्तते पश्चाटु खेन दिनानि गच्छन्ति । तत् सुख मुहत काल- व्यापि भनित्यमिति यावत् मुधी त्यजेत् । इति द्वितीयातत्पुरुष । Home ·दृष्टान्तसर्बस्वम् । २२३ । अपांनिधितटे जनो गिरति शगुलाखण्डक धनार्थ इह चेहणिक्सदृश एष लोभाहितः । न चाब्दचयपूर्व इत्यमितसम्म जनं न माटसम एष भो यदपि पालने संरतः ॥ धनीन इति किं गुणे भवति तत्र वा 'नादरो न वाकलह ईहतां प्रतिघमित्र एवानयः । स वानिपुण इत्यही न पुनरीक्षणलक्षणकः स धम्मै विकलो जनः किमुत राजते संसदि ॥ - . २२३ । अपानिति । अपानिधितट समुद्रकूले पूगप्रधान देशे जनः 'शडुला- खण्डक शगुलया खण्ड शडुलाखण्ड त “लक्षणया तइति ट्रव्ये वर्त्तते” शङ्गुलाखण्डित- पूगं गिरति भक्षयति । इह चेत् जन 'धनाथ'-"तीया तकृतार्थेन गुणवचनेन"-- 'बणिक सदृश ' एव 'लोभास्ति'। स जनी यदि वयसा वृद्ध स्यात्, तथापि न सम्मानपात्रमित्याह न च 'अब्दचयपूर्व' वत्सरसमूहेन पूर्व इति अमितसम्म ते: विपुल सम्मानस्य भाजन पात्रम् । यदि स जन तद्धनेन कमपि परिपालयति, तथापि न विशेषः । कथम् ? यदपि एष. नन पालने संरत तथापि न 'मावसम' मात्रा समः। यदि पालनार्थ प्रशसितव्य तदा तत्र मातुम्तुला न विद्यते । अधुना समादरहेतुमाह धनीन इति । 'धनीन, धनेन ऊन. इति तत्र गुणे कि वा न आदी भवति, अवश्य भवत्येव । न 'वाकलह' ईहतां चेष्टता। कथम् ? अनयः पनौति 'प्रतिघमिश्र.' क्रोधविनिश्र एव, तत्र क्रोधस्यावश्यसद्भावात्। सः 'वाडिपुण' इति अहो न 'ईक्षणलक्षण क'-"पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमित्र- शक्षण "-दर्शनमनोहर सर्चचोभयसम्मेलनस्यासम्भवत्वात्। वाडिपुणोऽपि दर्शनमनो- इरोऽपि यदि न धर्मसम्पन्न न ननससदि शोभत इत्याह स 'धर्मविकल' नन, किमत ससदि राजते ? कदापि न। पृथीवृत्तम् -"नसौजमयलावसुग्रहयतिश्च पृथी गुरु - रिति लक्षणात् ।

·समासप्रकरणम् । (क) टतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन (प्रिय] । ततकतार्थेन गुणवचनेन टतीया [समस्यत] तत्पुरुष [च समास ] (२१११३०)। (ख) स्यात्] पूर्वसदृशसमोनार्थकलह- निपुणमिश्रलक्षणे स्तिल मिश्रः] । पूर्व-सट्टश-समी-नार्थ-कल ह-निपुण-मिश्र-शक्षण सह हतीया [समस्य ते] तत्पुरुषः [च समास] (२।११३१)। २२४। मासावरी यदपि वा वर्षावर इह न गुणेन सः । अवरो वर एष पुनर्वयसा न श्रेष्ठा धर्मेण ॥ पूर्वादिष्ववरस्थोपसखानम् । * । 10 २२५ । हिंसाहतश्चेन्नखभिन्ननाल- मिवायमात्मानमहो तयात्र । संलूनवान् कूप इव खलेद्य- स्त्याज्यस्तुणच्छेद्य इवात्यसारः ॥ (क) [स्यात्] कर्तृकरणे कता बहुलं [सोऽहिसंहतः] । कर्तृ करणे ढतीयान्तेन कृता [समस्यन्ते ] तत्पुरुष [च समासः] (२।१।३२) । कथ? २२४ । मासे ति। 'मासावरः' मासेन अवर यदपि वा 'वर्षावर.'-पूर्वा दि. ववरस्योपसख्यानम् । * 1-वर्षेण अवर , इह न गुणेन अवर । स एष पुन. वर श्रेष्ठः। वयसा न श्रेष्ठाम्। कैन । धर्मेण । २२५ । हिसै ति। चेत् यदि 'हिंसाहत' हिसया हत., आत्मान 'नखभिन्न- नालम्'-"कर्तृकरणे कृता बहुलम्"-इव अही तया हिसया अत्र सलूनवान् । स जन. 'श्वलेह्य' कूप इव त्याज्य , 'ठणच्छेद्य.'--"क्त्यै रधिकाथवचने' "कृत्यग्रहणे यण्ण्यती- ग्रहण कर्त्तव्यम् । * "दूव अत्यसार, ।

·१५८
दृष्टान्तसम्बखम् ।
(ख) [स्यात्वत्यैरधिकार्थवचने [वाष्पच्छेद्यं हि तत] ।
अधिकार्थवचने [गम्यमाने] कर्तृ करणे कृत्यै सह सतीया [समस्यते] तत्पुरुष [च
सनास] (२१११३३)।
कल्यग्रहणे यण ण्यतोयहां कर्तब्धम् । * ।
२२६ । दध्योदनो वा गुड़सक्तुरुच्चे:
पूर्वैः प्रियत्वेन गृहीत आसीत् ।
नव्यास्तु मांसोदनमत्र मद्यं
निपीय संगीर्य पशुत्वमाप्ताः ॥
क) अन्नेन व्यञ्जन (दध्योदनः क्षीरोदनो यथा] |
व्यञ्जन वृतौयान्तम् अन्नेन सह [समस्य ते] तत्पुरुष [च समास ] (२।१।३४) ।
(ख) भक्ष्येण मिश्रीकरण [गुडधाना यथा प्रिय] |
मिश्रीकरण हतीयान्त भक्ष्येण सह [समस्यते तत्पुरुष. [च समास ] (२।१।३५) ।
इति हतीयावत्पुरुष ।
२२६ । दल्योदन इति । 'दव्यीदन'-"अन्नन व्यञ्जनम्"-दवा उपसिक्तः
ओदन , या 'गुडसक्त' गुडेन मिश्र सक्त -"भयण मिश्रीकरणम"-उच्चै प्रियत्न
पूर्वं, ग्टहीत आसीत् । नव्या. तु अत्र मद्य निपीय 'मासौदन' सङ्गीर्य पशुत्वम् आता।
इदि बतीयावत्पुरुष ।
-

·समास प्रकरणम् । १५८ २२७ । चेत् कुण्डलोज्वलमिहास्य हरेन्मनोऽय- मुन्माथिकामबलिरामहितं न वृत्तम् । नाय पुनर्भवति लोकसुखं कदाचि- त्तद्रक्षितं धनमहो न भवेत्तदर्थम् ॥ (क) [कल्याण] चतुर्थी तदर्थार्थ- बलिहितसुखरक्षित पदारु] । तदर्थी थे बलि-हित सुख-रक्षित सह चौँ [समस्य ते] तत्पुरुष [च समास (२।१।३६] । अर्थेन नित्य समास सर्वलिङ्गता च वक्तव्या । | इति चतुर्थी तत्पुरुष । २२७। चेदिति । चेत् यदि 'कुण्ड लोज्ज्वल' कुण्डलाय उज्वल वर्णम् अस्य जनस्य मन हरत, पय जन 'उन्माथि कामबलि' उन्माथी उन्मयनकारी काम' तस्मै बलि । खणेनापहृतचित्त कामेष्वात्मोत्सर्ग करोति । तेन कि भवति ? 'आत्महितम्' पात्मने हित न वृत्त नातम् । न अय पुन कदाचित् 'लीकसुख' लोकाय जनाय सुख भवति आत्मसुखरतत्वात् । अधुना परीक्षभावेन धनलुचस्वाततार्थता दर्शयति । 'वद्रक्षित तस्मै रक्षितं धन न 'तदर्थ'--"चतुर्थों तदर्थाथबलिहितसुखरचिते"-"अर्थेन नित्य समास सर्वलिङ्गता च वक्तव्या । * !" -- भवेत् । सञ्चितधनस्य परगामित्वात् । वसन्ततिलकात्त तल्लक्षण--"उत्ता वसन्ततिलका तमजा नगौ ग” इति । इति चतुर्थीतत्पुरुषः ।

·दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
२२८ ! स वृजिनभीतिमावहति चेद्रमणीयगुण:
परिभवनिर्गतो मलिनकृत्यजुगुप्सुरसौ।
छलकपटव्यपेतहृदयो रिपुमुक्त इह
विपदपोढ़भावनिचयो हरिसतमतिः ॥
प्रासादात्पतितः सोऽयं न स्वर्गपतितः पुनः ।
वासनालहरीलीलापत्रस्तो राजते सदा ॥
(क) [स्यात् पञ्चमी भयेना[सौ हकभीतो ययौ ग्रहम्]
भयेन सह पञ्चमी [समस्यते] तत्पुरुष [च समास ) (२।१३७) ।
भय-भीत-भौति-भौभिरिति वक्तव्यम् । * |
भवति ।
२२८। स इति । चेत् यदि रमणीयगुण स 'जिनभौतिम्'-"पञ्चमी भयेन"
-पापाइयम् आवहति परिभवनिर्गत परिभवानिर्गत , न तस्य कदाचित् पराभवी
मलिनकत्यजुगुसु असौ 'छल कपटव्यपे तहृदय.' 'रिपुमुक्त'।
'विपदपीढभावनिचय' विपदतिक्रान्त भावनिचयो यस्य तादृश हरिसतानति हरी
पासक्तचित्त । पापभयात् पापानिवृत्ति , मलिनक्रियासु जुगुप्सया छलकापच्यराहि-
व्यम्, ततो रिपूणामाक्रमणादिमुक्ति । रिपुजनितविनापगमे भावोगमप्रतिबन्धनिवृत्ति,
भावोद्नानानन्तर प्रेमेति निष्कर्ष । नकुंटक नईटक वा वृत्त तल्लक्षणम् -"हयदशभिर्नजी
भजजला गुरु नकुटकम् ।”
प्रासादादिति । सोऽय जन प्रासादात् पतित , न पुनः 'स्वर्गपतित.' । प्रासादात्
पतन दैववशात् सम्भवति, न तत परमार्थ हानि । 'वासनालहरौलीलापत्रस्त
-"अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तरल्पशः' -वासनालहरौलीलाया, श्रपत्रस्तः भौत. सदा
निरन्तर राजते। भयवशात्ततो निवृत्त्येति यावत् ।

·समासप्रकरणम् ।
१६१
(ख) [कल्याणा]पेतापोढ़मुक्ता-
पतितापत्रस्तरल्यथो[ऽङ्ग] ।
अपेता-पीढ-मुक्त-पतिता-पवस्तैः सह पल्पश' पथमी [समस्यते] तत्पुरुषः [च
समास ] (२।१।३८)।
२२८ । स्तोकान्मुक्तः स विषयविषादन्तिकादागतोऽयं
मृत्योर्दूरादपस्त इह प्राणहृत्पापसंघात् ।
कच्छालब्धाविषयनिचयाचेत् स वीतस्पृहोऽत्रा-
भ्यासादाप्तो हरिपदसुखं विप्रवष्टाहतो न ॥
(क) [स्यात् स्तोकान्तिकदूरार्थकच्छाणि केन [बालक] ।
तोका न्तिक-दूरार्थ-कच्छाथि पञ्चम्यन्तानि केन सह [समस्यते] तत्पुरुष [च
समास ] (२।१।२९)।
२३० । नियतं परमहरा परशता वोपाया इह ।
विफला हरिभजनमृते तेन हि कृतकृत्या हेलया।
शवसहसौ परेशति वताव्यम् । * ।
इति पञ्चमीतत्पुरुष ।
२२६। स्तोकादिति । सोऽयं जन विषय विषात् 'स्तोकान्मुक्त ।। तत' मृत्योः
'अन्तिकादागत' इह प्राणहूतपापसघात् 'दूरादपस्त'। चेत् यदि 'कच्छालब्धात्'
विषयनिचयात् स वीतस्पृहः, अत्र हरिपदसुखम् 'अभ्यासादाप्त न 'विप्रकष्टाङ्गत'-
"स्तोकान्तिक-दूरार्थ-कच्छाणि तेन"-तती हरिचरणसुखादिति शेषः । पापसंसर्व
परिहाय वीतस्पृहस्य श्रीहरिचरण संस्पर्शजनित सुखं सनिकर्ष भजते ।
२३० । नियवमिति । 'परस्सहसा' सहसात् परे 'परश शता'--"शतसहसौ
परीति वक्तव्यम। *"-शतात् परे वा उपाया इह हरिभजनम् ऋते विफलाः ।
सेन हरिभजनेन हि हेलया कृतकस्था ।
इति पञ्चमीतत्पुरुष,

·दृष्टान्तसञ्चस्वम् । २३१ । प्रेयान् नित्यं दानशौण्डो धरायां छायाशुष्क वाथ काम्पिल्यसिद्धम् । स्थालीपक भेषजं रोगिसेव्यं रम्यः किं वा चक्रबन्धी निबन्धः ॥ (क) सप्तमी शौण्डे[ऽक्षशौण्डः स शास्त्रकुशलो यथा] 1 शौण्डे [शौण्डादिभि ] सप्तमी [सनस्यते तत्पुरुष [च समास'] (२।१।३०) । (ख) सिद्धशुष्कपक्कबवैचोष्णशुष्कमिन्धनन्तत् । सिद्ध-शुष्क-पक्व-बन्धै. सह सप्तमी [समस्य ते] सत्पुरुषः [च समास ) (२।१।७१) २३२। तीर्थध्वानः कुत्र विश्वासभूमि- राधिः स्थाप्यो मासदेयेऽपि नित्यम् । सामस्तोत्रं प्रातरध्येयमत्रा- रखेमाषा जीवनीये गुणाब्याः । (क) [तीर्थध्वाझा यथा] ध्वाण क्षेपे [तीर्थवायसः] । क्षेप [गम्यमाने] ध्वाण सह सुप [समस्यते तत्पुरुष. [च समास:] (२।११४२) । - २३१। प्रयानिति। धराया 'दानशौण्ड.'-"सप्तमी शौण्डे-दानशीलः नित्यं प्रेयान् प्रोत्यास्पदम् । 'छायाशुष्क' 'काम्पिल्यसिद्ध' 'स्थालीपक्वं' भेषज रोगिसेव्यम् । 'चक्रबन्ध'-"सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च" -निबन्धः किं वा रम्य, ? शालिनौहत्तमिदम्-- "शालिन्युक्ता मतो गौ गीऽचिलीकै रिति लक्षणात् । २३२ । तौति । कुन 'तीर्थध्वाद्ध.'-" ध्वाण पे-अनस्थित' विश्वास- भूमि । 'मास देये अपि आधि' बन्ध, स्थाय. विमाबन्धमृणग्रहणं न कर्चव्यम् । पत्र नित्य सामस्तोत्र 'मातरध्येयम्' "कृत्य करण"..--'अरण्यमाषा. जीवनौये गणे गुणाव्या. । - ·समासप्रकरणम् । कत्यैर्ऋण [मासदेयं त्राहदेयं यथा शुभ] । ऋणे [गम्यमाने] कृत्यैः सह सप्तमी [समस्ख ते] तत्पुरुष. [च समास ] (२।१।४३) । (ग) [स्यात्] संज्ञायां [वनेमाषा अरण्येतिलका यथा] । सजायां सप्तमी सुपा सह [स मस्य त] तत्पुरुष [च समास] (२११४४४)। २३३ । पूर्वाह्वात्तं रात्रिवृत्तञ्च तत्र- लिनं भक्तं बाल तोयेविशीर्णम् । गेहेशूरो गर्हणीयो नितान्तं गोष्ठेक्ष्वेड़ी चेत् पुनः कार्यतः किम् ॥ (क) तनाहोरात्रावयवाः [पूर्वरात्रतं यथा] । अहीराधावयवा. [सप्तम्यन्ता] तेन सह [समस्यन्त ] तत्पुरुष. [च समास] (११४५)। (ख) [तत्रभुक्तां यथा] तत्र ;- केन तत्र [समस्यते] तत्पुरुष. [च समास ] (२।१।४६) । २३३ । पूवाहात्तमिति। 'पूर्वाह्वात्त'--"तेनाहोरात्रावयवा:"-पूर्वाह काले बात रहोतं, 'राविव'-"बहुलग्रहणात्" सिद्धम्-रात्री वृत्त स्थितं, सुतरा 'तत्र- क्लिन'--""-भताम् अन्न, हे बाल, 'तोयेविशीर्ण'--"क्षेपे'-निष्फलत्वात जले नि:क्षेपयोग्यम् । 'गेहेशूरः' नितान्त गर्हणीय. भौरुत्वात्। 'गोष्ठेचडी' 'गोठेचडी'--"पात्र- समितादय"-चेत् पुन , कार्यंत किम् ? कायंकाले वीरदर्पस्याभावात् । इति सप्तमीवत पुरुष ।

·दृष्टान्तसर्चस्वम् । (ग) क्षेपे [प्रवाहेमूनितम्] | क्षेपे गम्यमाने] सप्तमी तेन सह [समखते] तत्युरुष [च समास ] (२११४४७) । (घ) [स्युः] पात्रसमितादयश्च [पात्रेबहुला यथा] । क्षेपे गम्यमाने] पात्रसमितादयश्च निपात्यन्ते तत्पुरुष [च समासः] (२।१।४८)। इनि सप्तमीतत्पुरुष । O- २३४॥ कतप्रतिकतं न तद्भवति दुःखमेकेश्वरी जरत्प्रभवसञ्चयं प्रतिविधत्त एनो हरन् । नवावसथमातनोत्यपि च सर्वदेवप्रभुः स केवलसुखं भवे न तु पुराणवृत्तिः पुनः ॥ (१) तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः (१।२।४२) । २३४ । कृतेति । 'कृतप्रतिकृत' पूर्व कृत पश्चात् प्रतिकृतं एवम्भूतम् तत् एमः पाप न दुख दुख कर भवति अनुतापानले न दग्धत्वात्। एन. पापं हरन् 'एकेश्वर' 'जरत्प्रभवसञ्च्या पापेन क्षीणसामर्थ्यसमूह प्रतिविधत्ते । अपि च 'सर्वदेवप्रभु.' 'नवावसथम् नवीनावासम् आतनीति, न केवलं क्षयप्राप्तसामर्थ्य समूहाना प्रतिविधान मताना सहवास लाभात् नवसालाभोऽपि खर्गस्य तादृशत्वात्। भवे ससारे स ईश्वर, 'केवलसुखं' न तु पुन. 'पुराणहत्ति'-"तत्पुरुष समानाधिकरण कर्मधारय.” “पूर्व- कालैकसर्वजरत् पुराण नवके वला. समानाधिकरणेन".-~प्राचीनति, जीविकानिबाह- प्रणाली।

·समासप्रकरणम्। (क) पूर्वकालै कसर्वजरत्पुराणनवकवलाः समानाधिकरणन [नातानुलिप्त एव सः] 1 पूर्वकालै क सर्व-जरत् पुराण नव-केवला: सुप समानाधिकरणेन सुपा सह [समवन्त] तत्पुरुष [च समास'] (२११४६)। २३५। पुरोत्तरकुरावासीत् कामाचारो विगर्हितः । सप्तर्षयो नभःस्थास्ते ज्योतींषि ऋषिसंजिताः ॥ (क) [स्याद् दिक्संख्ये संज्ञायां भी पञ्चामास्तत् सप्तर्षिलम्]। सज्ञाया दिकसख्य समानाधिकरणे न सुपा सह [ममस्येते तत्पुरुष, (च समास.] (२।१।५०)। २३६ । स्वास्थ्य दाक्षिणशालमित्यनुदिनं नो पूर्वशालाप्रियो यज्ञः पाञ्चकपाल एष न खलु स्यान्मुक्ताये कस्यचित् । सोऽयं पञ्चगवर्धिरापदि पुनर्भिक्षाशन: किन्ततः सेयं पञ्चफली कषायमधुरा तिता न सेव्याः किमु ॥ २३५। पुरीति। पुरा 'उत्तरकुरौ' विहित कामाचारः आसीत् विवाहबन्धन- शैथिल्यरूप । 'सप्तर्षय' -"दिक संख्ये संज्ञाया" --ते नभ स्था ऋषिसजिता ज्योतौषि । २३६। स्वास्थामिति । स्वास्था 'दाक्षिणशाल' दक्षिणस्था शालाया भवम् इति दाक्षिणशालम् । दक्षिण या शालाया सस्थितौ स्वास्थावर्द्धनं भवतीति प्रसिद्धिमवलम्बी- कम्। सोऽयं जन. नो न 'पूर्वशालाप्रिय.' पूबा शाला प्रिया यस्येति स तथा । एष 'पाञ्चकपाल' पञ्चसु कपालेषु निष्पनी यज्ञ न खलु कस्यचित मुक्तये स्यात् “अविद्यया बहुधा वर्तमाना” इत्याद्याभि श्रुतिभिस्तस्य निरर्थकत्वात् । सोऽय जन 'पञ्चगवर्द्धि.' पञ्च गायः ऋद्धि सम्पत् यस्य स तथा, आपदि पुन भिवाशन, नत किम् ? न किमपि वतो मानहानिः मानामानयोरुपरि विद्यमानत्वात् । सेय 'पञ्चफली'-"तद्धितार्थों- तरपदसमाहारे " "संख्यापूको विगु” -पञ्चाना फलाना समाहार, कषायमधुरा, तिता, दशमूली प्रमतय. किमु न सेव्याः ? रोगनाशायावग्यसेव्या एक् ।

·दृष्टान्तसर्व खम् । (क) तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च [बालक] । तद्धितार्थों-तरपद-समाहारे च [अभिधेये] दिक सख्यं समानाधिकरण न सुपा सर [समस्ये ते] तत्पुरुष [च समास] (२।११५१)। (ख) संख्यापूर्वो दिगुः [पञ्चकपालः षट्कुमारि च] (२।११५२) २३७ । दूरेऽस्तु मीमांसकदुर्दुरूटः पापाशविहाणककाव्यदक्षः । चित्तं पुनः शमविपाण्डर - योगेन विद्वान् पुरुषर्षभोऽयम् ॥ (क) याजिककितवः सोऽयं स्यात्]कुत्सितानि कुत्मनः । कुत्सितानि [सुबन्तानि] कुत्मन. [सुबन्ती.] सह समस्यन्त] तत्पुरुष [क समास] (२।१३५३)। (ख) पापाणके कुत्सितेः [स पापनापित आगमत् । पापाणके कुत्सिते. सह [समस्खेते] तत्पुरुष. [च समास ] (२।१।५४) । २३७ । दूर इति । 'मौमांस कदुर्दष्ट.'-"कुत्सितानि कुत्सनै."-नास्तिक दूर अस्तु तत्मसर्गस्य विषवत्परित्याज्यत्वात्। 'पापाइवित्' 'श्रण ककाव्यदक्ष' वा-"पापा- के कुत्सिते"-"कु-पूय-कुत्सितावद्य खेट गाण का समा" इत्यमर दूरे अस्तु । गय कर्मत्वात् गणिते काव्ये वा दक्षता न परिगणनीया। योगेन चेत् यदि चित्तं पुनः 'शशविपाण्डरम्'--"उपमानानि सामान्यवचनै."-शङ्ख इन विपाण्डर विशिष्ट श्वेत निर्मलमिति यावत्, अय विहान् भानसम्पन्न, 'पुरुषर्षभ.'-"उपमितं व्याघ्रादिभि. सामान्याप्रयोगे"-~-पुरुषश्रेष्ठः । ज्ञानयोगयीरका निवेश एव श्रेष्ठत्वे हेतु. । योगे चित्त- नैमल्यमवयम्भावि।

·समासप्रकरणम् । (ग) उपमानानि सामान्यवच नै हँसगढ़दा] । उपमानानि सामान्य वचनै सह [समस्यन्त ] तत्पुरुष [च समास] (२।११५५)। (घ) उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे [शुभ] । सामान्याप्रयोगे उपमित व्याघ्रादिभि. सह समस्यते तत्पुरुष [च समास] (२१११५६)। २३८ । नीलोत्पलं कृष्णसर्पो इयोरत्रान्तरं महत् । जामदग्न्यो यथा रामो रामो दाशरथिः पुनः ॥ (क) विशेषणं विशेष्येण बहुलं नीलपङ्कजम्] | विशेषणं विशेष्येण सह बहुल [समस्यते सत्पुरुष, [च समास] (२।१।५७) । २३८ ऋषयः पूर्वपुरुषा भत्ताश्चापरपूरुषाः । निवृत्तियोगिनो मध्यपुरुषाश्च विवेकिनः ॥ इच्छायोगिन एषां हि ज्ञेया मध्यमपूरुषाः २३८। नौलोत्पल मिति । 'नीलोत्पल' कृषासर्प.'-'विशेषणं विशेष्येया बहु- लम्" ---इयो पत्र महत् अन्तर पार्थक्यम् । वणे कथञ्चित्समवेऽपि एक स्य नयनमन- स्वप्तिकरत्वादपरस्य पुन प्राण हरत्वात् महत्पार्थक्यम्, यथा 'जामदग्नी राम' जमदग्रे- रपत्यं राम 'दाशरथि राम.'-"बहुलवचनात्"-दशरथ स्थापत्यं राम पुन., एको माटहन्ता क्षत्रियकुलक्षयकारी, अपर सौम्यगुणसम्पनः । २३९ । ऋषय इति। पत्र विधौ नवे वशविनिर्णय., यथा ऋषय 'पूर्वपुरुषा' भक्ता: 'अपरपूरुषा' ऋषयी हि योगनिरता' भक्ता हि पौराणिकसमयोत्पन्ना., निहन्ति- योगिनः निर्वाणगतिपरायणा. बौद्धाः 'मध्यपुरुषा.' च योगभयोमध्यपथगामित्वात्, निहत्त्यनन्तरं हि प्रतियोगस्तती हि भक्ते रभ्युदयः । एषां नवविधानानुसारिणा 'मध्यम- ·दृष्टान्तसर्चवम् । प्रथमपुरुषाश्चैकेश्वरवादपरायणाः ॥ चरमपुरुषाश्चान्तर्योगिनोऽवनचारिणः । जवन्यपुरुषाः सबै मिलिता वीरपूरुषाः ॥ समानपुरुषाश्चात्र विधी वंशविनिर्णयः ॥ (क) पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च । पूर्वा-पर प्रथम घरम-जघन्य-सनान मध्य मध्यम-बीराश्च सुप सुपा समस्यन्ते सत्पुरुष [च समास] (२१११५८)। २४०। योगादयश्चैककता हि तेनी- दीतानुदीतं निखिलं नवे विधौ । क्रोड़ीकृतं पूगकतानि सत्या- न्यत्र प्रभान्ति प्रचये कताकतम् ॥ पूरुषा' 'प्रथमपुरुषा'श्च विवेकिन, मोषेषानुगामिन इच्छायोगिन ऐशासाय। एकेश्वर- वादपरायणा ऐशलामा 'चरमपुरुषा' सबै एतै, मिलिताः 'वीरपूरुषाः' जगज्जयका- रिण । अत्र विधौ नवे 'समान पुरुषा'-"पूर्वीपरप्रथम चरमजघन्धसमानमध्यमध्यम- वीराच"-यद्यप्यत्र बहुवशा' सम्मिलिता' तथापि समानपुरुषा वैषम्यविरहितत्वात् । २४० । यीगादय इति । तेन नवविधिना हि योगादय च 'एकता'- "श्रेण्यादय कृतादिभि"-अने का एका कृता । पूर्व पृथक पासन् सुतरा बहुत्वेना. भान्, अधुना पुनरेकत्वमाता । नवे विधौ 'उदी तानुदीत' निखिल क्रोडीलतं तदन्त- भूतत्वेन सवं प्रतिभाति । कथम् ? अत्र सत्यानि 'पूगकतानि' प्रभान्ति । यदत्र उदौतम् अनुदीतञ्च तत्सर्वं प्रतिभातीति वक्त मुचितमनुदौतस्याज्ञेयत्वात तादाह प्रचधे 'कताकृतम्'-'तेन नत्र विशिष्टेनानज"-एकत्र बहूना सम्मेलनात कृतञ्च वत् अकृतम् च, एकदेशकरणात् कृतम् एकदेशान्तरस्याकरणात् अकृतम्। अयं भाव , वीजभूत विधाने यहाक्त तस्मिन् यदव्यक्त तत् तिष्ठति, सुतरा व्यक्तं कृतवत् अव्यक्तम् बकतवत् प्रतिभाति प्रचये क्रमाभिव्यक्ती तदुभय युगपदक्षौति सत्यम् । न खलु .

·समासप्रकरणम् । १६८ (क) श्रेणिकता एककृताः] श्रेण्यादयः कृतादिभिः । श्रेण्यादय सुप लतादिभि [समानाधिकरणे] सह समस्यन्ते, तत्पुरुष [च समास] (२।११५९)। श्रेण्यादिषु च्युर्थवचनम् । *। (ख) [स्यात् तेन नविशिष्टेनानज [कताकृतमेव तत्] । नजविशिष्टेन तेन सह अनज तान्त समस्यते] तत्पुरुष [च समास] (२१११६०)। २४१। स कतापकतं सब दहति ज्ञानाग्निना फलाफलिकाम्। शाकैस्तेऽतिप्रसिद्धा जगति पुनः शाकपार्थिवा हि ॥ कृतापलतादीनामुपसख्यानम् । १ । शाकपार्थिवादीना समानाधिकरण समास उत्तरपदलीपश्चेति वक्तव्यम् । * | २४२॥ स सत्पुरुषसङ्गमे वसति चेन्महापूरुष- तथा परमपूरुषं श्रयति धीरहन्दारकः । २४१। स इति । स ज्ञानागिना सर्व 'कृतापलत' 'फलाफलिका'--"कृताप- कतादीनामुपसल्यानम् । *।" फलञ्च तत्फलिका चेति फलाल्पफलयो समुदाय- दहति । 'शाकपार्थिवा.'-"शाकपार्थिवादीना समानाधिकरणसमास उत्तरपदलीप- श्चेति वक्तव्यम । * ("-हि ते शाकै अतिप्रसिद्धा । शाकप्रिया पार्थिवा अथवा शाकप्रधाना पार्थिवा भूमिपा व्याकरणशास्त्रे प्रसिद्धा शाकैरेव । न हि भूमिपाना शाकप्रियत्व दृश्यते भोगरतत्वात्, यदि तेषु केचित् वैराग्यप्रधानजीवनत्वात् शाकप्रिया भवन्ति तेऽतिप्रसिद्धि लभन्ते । २४२। स इति 1 चेत् यदि स 'सत्पुरुषसङ्गमें' वसति तथा 'महापूरुष' महा- जन 'परमपूरुष' परमेश्वर यति 'धौरहन्दारक.' धीरश्रेष्ठ । किञ्च फल भवति ?

·दृष्टान्तसर्वस्वम् । स चोत्तमजनो भवेज्जयति काममुत्कृष्टधी- विभाति कविकुञ्जरो नमति लोकनागश्च तम् ॥ (क) सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टा. पूज्यमानै: [शुभ] । सत्-मत्-परमो तनी त्वष्टा पूज्यमानै सह [समस्यन्त ] तत्पुरुषश्च समास ] (२११६१)। (ख) [स्याद] वृन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्यमान मखवन्दारकः । बन्दारक-नाग कुञ्जरै सह पूज्य मान [ममस्य ते] तत्पुरुष [च समास ](२॥ ११६३)। कतमव्यासः कतरनारदः पृच्छतामिति । तत्तद्भावेनावतारोऽद्यापि नायुक्तता ततः ॥ (क) कतरकतमी जातिपरिप्रश्ने [भवत्यहो । जातिपरिप्रश्ने वर्तमानौ] कतरकतमौ सुपा सह [समस्येते तत्पुरुष [च समास] (२११६३)। स च 'उत्तमजन' 'उत्कृष्टधी' भवेत्, काम जयति । स 'कवि कुञ्जरो' विभाति, 'लोकनाग'च- "सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमाने "वृन्दारकनागकुञ्जरै. पूज्य- मानम्"- "..-तं जन नमति भक्तिभान नत्वात् । . २४३। कतमेति । 'कतमव्यास' 'कतरनारद -"कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने" -इति पृच्छता तत न अयुक्तता बत अद्यापि तत्तझावावतार | "आविर्भूय मनी- कृतौ व्रजलि त तस्वरूपताम्" तदाविर्भावेषु भेदग्राही निन्टाते" इत्यादिभियुक्तिभिः भावक्रियामाम्येन तत्तनाना प्रसिद्धि । पुराणेषु व्यासस ख्या अष्टाविश वि., नारद- स्थापि दासीपुत्वत्व ब्रह्मपुचत्वमिन्यादिकभेदेन भिन्नकालगतत्व दृश्यते । .

·समास प्रकरणम् ।
२४४॥
स झिंगुरुयः परिपूजनार्थी
स किंसखा यो हरतेऽस्य धम्मम् ।
स किंनृपालः स्खविभूतिलुब्धः
स किजनो नो नयवान् य एषः ॥
(क) किं क्षेपे [किसखा बाल किंराजा यो न रक्षति] ।
क्षेपे [गम्यमाने] कि सुपा सह [समस्यते तत्पुरुष चि ममास ] (२।११६४) ।
२४५। अग्निस्तोकैरधकतिपयैर्दह्यते स्वप्रतिष्ठा
कालापाध्यापक इह कठश्रोत्रियः कखधूर्तः ।
धिक् चेदृष्टाः शठकठप्रवक्तश्च रम्येभपोटा
गोग्राष्टिः सा हिरदयुवतिर्नादृता गोवशात्र ॥
गोवेहडोवष्कयणी त्यतयं गोमतल्लिका ।
गोप्रकाण्डञ्च गोधेनुराहता गोमचर्चिका ॥
२४४॥
,
,
स इति । स 'किगुरु' य परिपूजनार्थी, “परिचर्यायशोवित्त निभु
शिष्यादगुरुर्नहि।" स 'किसखा' य अस्य धर्म हरते, स 'किनृपाल' य स्खविभूति-
लुब्ध , स 'किजन'-"कि क्षेपे"- य एष नो न नयवान् । सर्व एते विकता।
२४५। अग्नितोकेरिति । 'अग्निस्तोक, 'अधकतिपयै' स्वप्रतिष्ठा एकत ग्रहम्
अन्यत. खाश्रय दह्यते। पापत परेशादियोग तत स्वस्थानाश । इह काला-
पाव्यापक 'कठश्रोत्रिय' 'कखधूल' चेत् यदि धृष्टा "श ठकठप्रवक्त थ' विक ।
सा 'इभपोटा' पोटा पुरुषनच या स्त्री, 'गोग्रष्टि' सकतप्रसूता गौ 'हिरदयुवति'
रम्या, 'गोवशा' बन्ध्या गौ अव न पाहता। 'गाव हत' गोपघासिनी गौ 'गोवरकरणी'
चिरप्रसूता गौ त्यक्ता, 'गोधेनु'-"पोटायुवति स्तोक कतिपयरष्टिधेनुवशाव हहष्करणी-
प्रवक्तश्रीचियाव्यापकी िित.".---'गोमनलिका' 'गोप्र काण्ड' 'गोमचर्शिका' -- "प्रमशा
वचनैश्च-पाहता।

·१७२ दृष्टान्तसर्वस्वम् । (क) [स्यात्] पोटायुवतिस्तोक कतिपय- ग्राष्टिधेनुवशावेहहष्क- वशीप्रवक्त थोत्रियाध्यापक- धूर्तेर्जाति र्गोवष्क यणी] । पीटा-युवति स्तोक कतिपय ग्राष्टि-धेनु-वशा-वेहटू-वष्कयणी-प्रवक्त-योचियाध्यापक धूर्त सह जाति [समस्यते] तत्पुरुष [च समास ] (२।१।६५) । (ख) प्रशंसावचनैश्चा[ऽसौ गोप्रकाण्डं यथा शिशो] । जाति प्रशसावचनै सह [समस्यते] तत्पुरुष [च समास] (२१११६६)। [ २४६ । प्रवीणतां युवखलतिः प्रयाति स मुमूर्षुतां युवखलती सुदुर्भगा। वयोगतो युवपलितो विभाति चे- दनादृता युवपलिता विषादभूः ॥ विषसधीर्युवबलिनी निरुद्यमः सुदीनतां युवबलिना भजत्यहो। २४६ । प्रवीण तामिति । 'युवखलति' युवा खलति: इन्द्रलुप्तरोगविशिष्ट स प्रवीणता प्रयाति, केशपाते न तस्योपहासयोग्यता प्रत्युत प्रवीणत्वं नातमिति सम्मान | 'युवखलती युवति खलती सुदुर्भगा मुमूर्षता प्रयाति, केशश्रीविलोपा- दनादृता। चेत् यदि वयोगत 'युवपलित' युवा पलित विभाति, अनाहता 'युव. पलिता युवति पलिता विषादभू । 'विषमधी 'युवबलिन' युवा बलिन जरया शिथिलचर्मवान् निरुद्यम , अहो 'युवबलिना' युवति. बलिना सुदीनता भनति । जन, .

·समासप्रकरणम् । कृपां जनो युवजरते प्रयच्छति कथं न तां युवजरती लभेत वा ॥ (क) [युवबलिन इह खलु विलसति] युवा खलतिपलितबलिनजरतीभिरै । खलति-पलित-बलिन-जरतीभि सह युवा [समस्य ते] तत्पुरुष. [च समास ] (२।११६७)। २४७। पानीयशीतन्तु प्रियं न कस्य स तुल्यकष्णोऽञ्जनपर्वतोऽधैः । सितासितः पापविपुण्ययोगा. नित्यं कुमारश्रमणास्तु साध्वी ॥ (क) [भोज्योष्ण] कत्यतुलाख्या अजात्या [परिकीर्त्यते । कृत्य-तुल्याख्या सुप. अजात्या [समस्यन्ते तत्पुरुष. चि समास] (२।१२६८) । 'युवजरते' कृपा प्रयच्छति, कथ न ता कृपा युवनरती'--"युवा खलतिपलितबलिननर- तौभि."-वा लभेत। नरना- समानाधिकारित्व यद्यपि तात्त्विक वथापि नास्मिन् ससारे विषयविदूषिते वैषम्यविरह, । २४७। पानीयेति । 'पानीयशीत' तु द्रव्य न कस्य प्रियम् १ पधै पापै स अञ्जन पर्वतः 'तुल्यकृष्ण'-"कृत्यतुल्याख्या अजात्या"-पापपुण्ययोगात् 'सितासित'। "वर्णावणेन"-'कुमारश्रमणा'--"कुमार श्रमणादिभि"-कुमारी सन्यासव्रतधारिणी साध्वी अस्तु । अव्यभिचारित्वेनैव कतार्थत्वात्, न तु केवल सन्यासनतधारणेन ।

·१७४ दृष्टान्तसर्वस्वम् । (ख) वर्णो वर्णेन [कल्याण कृष्णमारङ्गमीक्षताम्] । वणे वर्णेन सुपा समानाधिकरणे न सह [समस्य ते] तत्पुरुष [च समास ] (२११/६८)। (ग) [कुमारश्रमणा सैषा] कुमारः श्रमणादिभिः । कुमार श्रमणादिभि सह [समस्यते तत्पुरुष [च समास ] (२।१९७०)। २४८। गोगभिण्यां एहस्थानामश्नीतपिवतादरात् । उच्चावचेषु भूतेषु न च्छात्रव्यंसको कृतः ॥ (क) [गोगर्भिणी] चतुष्पादो गर्भिण्या [बालकोत्तम । गर्भिण्या सह चतुष्पाद [समस्यन्ते तत्पुरुष [च समास'] (२।१।०१) । (ख) मयूरव्यंसकादयश्च [हस्तेसह्य एव सः] । मयूरव्यसेकादयश्च तत्पुरुषसज्ञा (२।१।७२) । इति कर्मधारयज्ञस्तत्पुरुष । -- २४८। गोगभिण्यामिति । 'गोगभिण्या'-"चतुष्पादी गर्भिण्या"--एहस्थानाम् आदरात् 'अनीतपिवताअनीत पिवतेति सततमभिधानम्। 'उच्चावचेषु' असमान- धर्मसु भूतेषु न ‘छात्रव्य सक.'-' मयूरव्य सकादयश्य”-छात्री व्य सक धूर्त, धृत , चौवह यत्वात् । इति कर्मधारयज्ञकस्तत्पुरुषः ।

·समासप्रकरणम् । १७५ २४। विनयभरविनम्रपूर्वकायो रुचिरतरोऽपरकाय एष लीनः । नियतमधरकाय आदधातु सुवसनमुत्तरकाय ईहतां भोः ॥ (क) [बालक पूर्वापराधरोत्तर- मकदेशिनकाधिकरणे[ऽङ्ग] । एकदेशिना एकाधिकरणे पूर्खा पग-धरोत्तर समस्यते तत्पुरुष [च समास] (२०२१)। २५० । कफजगदहराईपिप्पलीयं विभवतीयमसौ चतुर्थश स्यम् । स समलभत चेद्वितीयलाभ न भवतु ग्रघ्नुरगात्तुरीयभिक्षाम् ॥ क २४६। विनयेति । विनयभरविनम्र पूर्व काय' सचिरतर' एष 'अपरकायः लौन. प्रच्छन्न.। नियतम् 'अधर काय' सुवसनम आदधातु, 'उत्तरकाय'-"पूवी- पराधरोत्तरमे कदेशिनकाधिकरणे'-ईहता चेष्टता भी । २५० । कफजेति । इयम् 'अर्द्धपिपपली' -“अई नपुसकम्”-कफनगदहरा। असौ विभवतीय' विभवस्य दृतीयम्, स चतुर्थशस्यम्' चतुर्थञ्चाद शस्यञ्चेति शस्यस्य चतुर्थ भाग समलभत । चेत् यदि 'हितोयलाभ' समलभत न रसध्नु भवतु लाभाधि- कथ न ग्टन भवेत् ? 'तुरीयभिक्षाम्'--"हितीयवतीयचतुर्थतुर्याख्यन्यतर- स्याम्" ---अगात् प्राप्तवान् । पूर्व भिक्षायाश्चतुर्थभागमान लब्धवान् अधुना तु लाभस्य द्वितीय भाग, तथापि स्टचत्वनतीवहेयमिति दर्शयति। सर्वथा लोभ परिहार्य इति भाव । पुष्यिवाग्राहत्तमेतत्, तल्लक्षणम् अयुजि नयुगरफती यकार, युनि च नजी जरगाव पुष्पिताग्रा।" क्यात् ।

·१७६ दृष्टान्तसर्बस्वम् । - (क) अई नपुंसकं [बाल स्यादई पिप्पली यथा] एकदेशिना एकाधिकरणे नपुसकम् अई समस्यते] तत्पुरुष [च समास] (२।२।२)। (ख) द्वितीयटतीयचतुर्थतुर्या- ण्यन्यतरस्यांटतीयभिक्षा] । एकर्दशिना एकाधिकरण द्वितीय-तृतीय चतुर्थ तुर्याणि अन्यत रखा [समस्यन्ते] तत्पुरुष [च समास] (२।२।३)। २५१। आपनविद्यः खलु प्राप्तसम्मतिः स वर्षजातस्य शिशोः समो न चेत् । हृदान्त्यजोऽब्राह्मण एष निश्चयं पशोः पुनः केवलमीषदुन्नतः ॥ २५१। आपन्न विद्य इति । 'आपनविद्य' विद्याम् आपन्न जन खलु 'प्राप्त- सम्मति'-"प्राप्तापनेन दितीयया" --~-सन्मति सम्मान प्राप्त । स आपनविद्यी नन चेत् यदि हृदा 'वर्ष जातस्य'--"काला' परिमाणिना" -~-यस्य जननादूई वर्षी गत. तादृशस्य शिशो सम न, स एष अन्त्यज. 'भन्नाह्मण'--"न"-"सम्मानाबाह्मणो नित्यमुहि- जेत विषादिव” “बुधी बालकत् क्रीडेन्” इत्यादि स्मरणात् तस्य अबाणत्वम् ; ब्राह्मणत्व हि ब्रह्मणि स्थितौ। निश्चय केवल पुन पशी. 'ईषदुन्नत'--"ईषदकता" "ईषद्गुण वचने नेति वक्तव्यम् । *{"---मनुष्यरूपेण नातत्वात् ईषदुन्नतपशु रेव स । । इति षष्ठीसमासापवादादयी योगाः ।

·समासप्रकरणम् ।
१७७
(क) [स्याबाल] प्राप्तापन्नेन द्वितीयया[प्तजीविकः] ।
प्राप्तापन्नेन हितीयया [समस्यते] तत्पुरुष [च समास] (२।२१४)।
(ख) [मासजाती यथा बाल स्यात् कालाः परिमाणिना।
परिमाणिना काला [समस्यन्ते] तत्पुरुष.[च समास ] (२।२।५)।
(ग) नञ् [बालाऽब्राह्मणोऽवैश्यः] ;-
मज सुपा [समरसते तत्पुरुष. [च समास ] (२।२।६)।
(घ) स्याद] ईषदक्कता [शंभ ।
ईषत् अकृता सुपा [समस्य ते] तत्पुरुष [च समास'] (२०१७)।
ईषगुणवचनेनेति वक्तव्यम् । * !
इति षष्ठीसमासापवादादयी योगा ।
२५२।
रसज्ञा न चेत् स्यात् कुतो वाक्यथतिः ।
रसज्ञाः कुतः स्मः कुतः काव्यसूती ॥
(क) षष्ठा यं राजपुरुषस्तथा ब्राह्मणकम्बलः] ।
षष्ठी सुपा [समस्यत] तत्पुरुष [च समास ] (रारा)।
--
रसञ्चति।
चेत् यदि रसज्ञा रसना न स्यात् कुत' 'वाक्यशक्तिः,
षष्ठी"-वाक्यस्य शक्ति । कुत. रसज्ञा. म. भवामः, कुत. वाक्यसूक्तौ । मृत्युक्ता-
देहनिर्णयस्थ श्लोकोऽयम् । वत्तमिद-डिया सीमराजी ।

·दृष्टान्तसबखम् । २५३ : इमप्रवचनती न पुरुषकारः पलाशशातनतः । शातय रिपुतरमूलं यद्यस्ति तव प्रभूतवीर्यमहो। सद्योगा च षष्ठी समस्थत इति वक्तव्यम् ।। २५४ । श्रुताध्यापकोऽयं मलोत्सादकश्चेत् । जगङ्गा रेष प्रियः सेवका हि ॥ (क) [स्थाद्] याजकादिभिश्चा[यं यथा क्षत्रिययाजकः] । याज कादिभि सह षष्ठी [समस्यते तत्पुरुष [च समास ] (२।२रा)। २५५ । 'चन्दनगन्धो हरते मनः स्वनिष्ठगुणेन जनस्य । निखिलमहान् पुरुषोऽयं ह्यात्मत्यागेन बाल सर्वेषाम् ॥ तत्स्थैश्च गुणै षष्ठी समस्यत इति वक्तव्यम् । * । गुणोत्तरेण तरलीपश्चति वक्तव्यम् । * । २५३ । इति । 'दूधप्रवचनत.' 'पलाशशातनत'-"योगा च षष्ठी समस्यत इति वक्तव्यम् । *1"-न पुरुषकार । अहो यदि तव प्रभूतवीय्यंम् अस्ति, रिपुवरू- भूलं शावय। २५४ । श्रुतेति । अय 'शुताध्यापक' चेत् यदि ‘मलोत्सादक.', एष 'नगदत्त.' --"यानकादिभिश्च"-जगत्पते हि निश्चित प्रिय सेवक । , २५५ । चन्दनेति । खमिष्ठगुणेन 'चन्द नगन्ध' -"तत्स्थै श्च गुणै षष्ठी समस्थत इति वक्तव्यम् । *".-नमस्य मन. हरते। 'निखिलमहान'--"गुणीतरीण तरलीप- खेति वक्तव्यम् । * 1" निखिलानां महत्तरः अय पुरुष. आत्मत्यागेन हि सर्वेषां मनी हरत इति शेष..

·समास प्रकरणम् । २५६ । मनुष्याणां शूरतमः क्षत्रियो यदि गीयते । वृका यथात्र सत्त्वानां तथा नान्यत्र शूरता ॥ (क) न निद्धारण [एहि त्वं सतां सत्तम एव हि । निर्धारण षष्ठी न समस्यते] (२।२।१०) । २५७। ज्ञानं मधुनी दृष्टं विषमविषमये संसारेऽत्र । मरणाय तवराणां भवति विफलता जीवनस्य च। प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यत इति वताव्यम् । * | २५८ । भ्रातॄणां पञ्चमोऽयं सुचरितविषये शौक्लामस्थास्ति साधु हप्तो नित्यं फलानां हरिचरणजुषां ब्राह्मणानां नितान्तम् । कुर्बाणः स्वस्य कृत्वा निखिलजनहितन्त्वस्य कर्त्तव्यमीशी ध्येयोऽयं पाणिनेः सूत्रकृत इह तेनियमध्यापकोऽपि ॥ २५६। मनुष्याणामिति । क्षत्रिय 'मनुष्याणा शूरतम'-"न निर्धारणे", यदि गीयते, यथा अत्र हक सत्त्वाना शूरतन इति शेष तथा न अन्यत्र कामादौ शूरता वीरत्वम् । २५७ । ज्ञानमिति । विषमविषमयेऽत्र संसार 'मधुनी ज्ञानम्'--"प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्थत इति वक्तव्यम् । * 1"-चित्तमात्या सर्वमेव तदात्मना रहते सुतरा तत् ज्ञान नराणा मरणाय भवति विषयविषोपहतत्वात्। नौवनस्य च विफ लता भवति। २५८ । भालणामिति । अयं जन. 'भातृणां पञ्चम' सुचरितविषये अस्व शौला' साधु भन्ति, नित्य फलाना टप्तः, नितान्तं हरिचरणजुषा 'ब्राह्मणाना कुव्वाण: किशरः, 'खस्स लत्ता' खसम्बन्विनी या क्रिया तदनन्तर निखिल जनहितं तु 'अस्य कर्तव्यम', ईश ध्येयः अस्येति शेष । प्रय 'पाशिने. सूत्रकृत'-"पूरणगुणसुहितार्थसदव्यय- सव्यसमानाधिकरणेन'-कृते नित्यम् अध्यापकोऽपि। अध्यात्मतवाविष्टोऽपि नाध्यय- नाध्यापने शिथिलयन इति भाव । । " ·१८० दृष्टान्तसर्वस्वम् । (क) पूरणगुणसुहितार्थसदव्यय- तव्यसमानाधिकरणन [भोः] । पूरण गुण-सुहितार्थ सद-व्यय-तव्य-समानाधिकरणे म षष्ठी न (सनस्य ते] (२।९।११) २५८। सतां मतोऽससितं न मन्यते तदस्य यातं लभतेऽमृतं यतः । चित्रा नु सूत्रस्य कृतिः पुरातनी दाक्षीसुतेनाङ्ग भवास्य वेदकः ॥ सतां विभा महतां प्रपालकः परस्ततः पापकृतां प्रमोचिका । कुतोऽधुनोद्दालकपुष्यभञ्जिका गतादरः सम्पति पुस्तलेखकः ॥ . २५६ । सतामिति । 'सता मत'--"तेन च पूनाया"-जन, असत् हसितं न मन्यते, न हि असद्भिर्धर्षितोऽपि वकृत्यादिरमति । तत् 'अस्य यात'--"अधिकरण. वाधिना च-~-गम्यस्थानं यत अमृत लभते, चिचा तु पुरातनी 'सूत्रस्य कृति दाचीसुतेन'-"कर्मणि च-पाणिनिना। अङ्ग हे बालक 'पख वदक.'- अस्य पाणिने. वेदक भव । पर परमेश्वर. सता विभा 'महता प्रपालक.' "नकाम्या कर्त्तरि"-तत परमेश्वरात् 'पापकता प्रमोचिका'-"करि"-प्रमो- चनम्। अधुना 'उद्दालकपुष्यभञ्जिका' क्रीडाविशेष कुत ? सम्प्रति 'पुस्तलेखक.- "मित्य क्रीडाजीविकयी"-गतादर मुद्राइनस्य प्रादुर्भावात् । इति षष्ठीतत्पुरुष । PRON ·समासप्रकरणम् । १८१ (क) [राज्ञां बुद्धो महतां बुद्धः] तेन च पूजायां [ह] । पूनायां तीन सह षष्ठी न समस्यते] (२।२।१२) । (ख) [इदमेषां यातं भी बाला]ऽधिकरणवाचिना च । पधिकरणवाचिना च तन षष्ठी न [समस्यते] (२।२।१३) । (ग) कम्मणि च [गवां दोहः शिशुना गोपाल केन बाल]। कर्मणि च षष्ठी न [समस्यते] (२।२।१४)। (घ) टजकाभ्यां कर्तरी ह भवतः स्तावको यथा । करि षष्ठी न काभ्या न [समस्य ते] (२।२।१५)। (ङ) [आसिका भवतो बाल यथा] कर्तरि च [प्रिय] । कर्तरि षष्ठी अकेन न [समस्य ते] (२।२११६)। (च) नित्यं क्रीडाजीविकयो यथासौ नखलेखकः] । क्रीडाजीविकयो नित्य षष्ठी (समस्यते] (२।२।१७)। इति षष्ठीतत्पुरुष । २६.। कुपुरुषविहितेहां किं स जरीकरोति सुपुरुष इह वासढुष्क्रियां तत्कदुष्णम् । पिबति जलनिवासः स्तन्यमुत्सृज्य कोण- मरगतिगुणसम्पदुबलेऽम्भः कयोष्णम् ॥ २६० कुपुरुषेति । इह कि स 'मुपुरुष.' 'कुपुरुषविहितेहा' 'असहुष्किया' वा 'करीकरोति'-"कुगतिपादय."-जलनिवास जलौका 'कदुष्णं तत् स्तन्यम् समृज्य 'कोणम्' असक शोणित पिबति, 'दुर्बले' जने 'कवोषणम्' अभ अतिगुणसम्पत् अतीष गुणकारि । मालिनी हत्तमेतत् तदुक्तम्-'मनमयययुते य मालिनी भोगिलोके,"।

·१८२ दृष्टान्तसर्बस्वम्। (क) कुगतिप्रादयः [कोष्णं दुष्कुलं चोररीकृतम् । कु गति-प्रादय सुपा [समस्यते] तत्पुरुष [च समासः] (२।२।१८) । (१) प्राग्रीश्वरान्निपाताः [स्युः] (१।४५६)- (२) चादयः सत्त्व [एव हि] (१।४।५७) । (३) प्रादयः [प्र परा निर्दुवि न्यधुवत्सं परि प्रति । अपान्ववाङ् प्रिय बालाप्यति स्वभ्युप तहण:](१।४।५८) (४) उपसर्गाः क्रियायोगे (१।४।५८) । (५) गतिश्च [प्रकृतं यथा] (१।४।६०)। (६) अर्यादिचिडाचश्च [स्यात् । तालीकृत्योरीकल्याप्तम्] (१।४।६१)। २६१ । प्रान्तेवासी चेन्नात्यूहोऽवक्रीड़ एवायम् । पर्यध्ययनो भाति निर्बाराणसिरिह वसन्नपि ।। प्रादयो, गताद्यर्थे प्रथमया, अत्यादय क्रान्त्याद्यथे द्वितीयया, अवाद य क्रुष्टाधर्षे वृतीयथा, पादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या, निगदय क्रान्त्याद्यर्थे पञ्चम्या इति वक्तव्यम् । *। . . * २६१ । प्रान्ते वासौति। 'प्रान्त वासी'-"प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया । *"- चेत् यदि न 'अत्यह'-'"अत्यादय. क्रान्ताद्यर्थे दितीयया । * !"-अहम् अतिक्रान्त । 'अवक्रीत.'-"अवादय क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया । * 1" --क्रीडया अवक्रुष्ट । कथमेव व्यव. हियते ? 'पर्यध्ययन.-"पादयी ग्लानाद्ययें चतुर्थ्या। *"-परिग्लानोऽव्य- इह वाराणस्था वसन् अपि 'निव्वाराणसि'- 'निरादय क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । * "-निष्कान्तो वाराणस्था । वाराणसीवास साफलतया ह्यविद्यावत्रस्थान बासिवत् प्रतिभाति । यनाय।

·समासप्रकरणम् । (१) [बालका]र्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिक मिह कपित्थो बाल] (१।२।४५) । (२) कृत्तद्धितसमासाश्च [कारको दिजकम्बलः] (१।२।४६)। (३) खो नपुंसके प्रातिपदिकस्या तिरि प्रिय.(१।२ ४७) । (४) [स्थाद्] गोस्त्रियोरुपसर्जनस्या[सौ चित्रगुर्यथा] (१।२।४८) अनुवृत्त्यनुरोधात् (५) लुक् तद्धितलुकि [ज्ञेयः पञ्चेन्द्रो वकुलं यथा] (१।२।४८)। (६) इगोण्याः [पञ्चगोणिश्च दशगोणियथा शुभ] (१।२।५०)। २६२। वागर्थाविव युक्ती शुद्धिप्रेमाणौ विभातः । साधुगुणाननु भक्तिः समुदेति यतोऽसौ पुण्यभुवि ॥ इवेन सह समासी विभक्त्यलीप. पूर्वपदप्रकृति स्वरत्वञ्च वक्तव्यम् । ॐ । प्रादिप्रसङ्ग कर्मप्रवचनीयाना प्रतिषधी वक्तव्य । * । २६२। वागर्थाविति । 'वागर्थाविव'--"इवेन सह समास विभक्त्यलोप' पूर्व- पदप्रकतिवरत्वञ्च वक्तव्यम् । *1'-युक्तौ शुद्धिप्रेमाणी विभात । यत्र शुद्धि तन प्रेमा यत्र प्रेमा तत्र शुद्धि खार्थानुसन्धानेन चित्तस्यानैर्मल्यम् तहिरहे प्रेनोऽभ्युदय । प्रेम्णा खार्थत्यागस्तव शुद्धि । अतस्तौ नित्ययुत्तौ । 'साधुगुणान् अनु'-"प्रादिप्रसने कर्मप्रवचनीयाना प्रतिषेधी वक्तव्यः । *"-भक्ति समुदेति । यतः असौ भक्तिः पुण्यभुवि उदेतीति शेष. । पुण्य विना न भतेरभ्युदयः ।

·१८४
दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
२६३ । पूज्यो नित्यं सूत्रकारी नितान्त
स्वादुङ्कारं भुड्क्त एषोऽनमुत्वा ।
उच्चै.कारं मूलकेनापदंशं
खाटलत्यासौ ठीवतीति ह्यनिष्टम् ॥
(क) उपपदमतिङ् [कुम्भकारः सुरापः] ।
पतिङ उपपद सुपा सह [समस्यते] नित्य तत्पुरुष [च समास] (२।२।१९)।
(ख) [स्याद]ऽमैवाव्ययेना[सौ लवणद्वारमाश तत्] ।
अव्ययेन अमैव नान्येन समस्यते] (२।२।२०)।
(ग) हतीया प्रभृतीन्यन्यतरस्यां [बाल निश्चिनु] ।
वतीयाप्रतीनि अमेव अव्ययेन [समस्यन्ते] तत्पुरुष [च समास] (२।२।२१)।
(घ) वा चा[च्चैःकृत्य बालालं कृत्वालंकृत्य शोभसे] ।
वा च तीयाप्रतीनि अन्यतरस्था [समस्यन्ते] तत्पुरुष [च समास ]
(२।२२)।
(ङ) [बाल स्यादनुकरणञ्चानिति पर मेष खाट्करीत्यन] ।
अनिति परम् अनुकरण क्रियायोगे गति. (१।४।६२) ।
२६३ । पूज्य इति । नित्यम् ‘सूचकार'-"उपपदमति -नितान्त पूज्यः ।
एष अत्र 'उजै कारम्' उक्का सम्भाष्य 'मूलकेनोपदश'-'खादुडार'-"मैवाव्ययेन"
"तीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्साम"- अन्ने भुते । असौ 'खाट कृत्य'-"का *~-ठौव
वौति हि अनिष्टम सभ्यजनीचितव्यवहारविरुदत्वात् ।
.

·समासप्रकरणम्। १८५ २६४ । सत्कृत्य तं तस्य च यद्धसत्वतं खं स बलत्य पराभवद् । कामान् पुनर्योगबलेन चान्त- हत्यात्र तेजाविभवेन राजते ॥ (क) [बाला]ऽऽदरानादरयोः सदसती[ह सत्कृतम् । पादरानादरयो' सदसती क्रियायोगे गती (१।४।६३)। (ख) भूषणेऽल मलङ्घत्य]- भूषणे अल गति (१।४।६४) । (ग) [स्यादन्तरपरिग्रहे। अपरिग्रह अन्त गति (११४१६५)। २६५। अन्तर्वा भावस्यान्तर्डि: शान्तेनं तं सुखयतीह । अन्तर्णयति स ईशं श्रयते य इह विधिमस्य पुनः॥ अन्तःशब्दस्याड किविधिणत्वेषपसख्यानम् । ॐ । - २६४। सदिति । स हि त 'सत्कन्य' तस्य यत् 'असलकतं'-"आदरानादरयोः सदसतो"-तत्पराभवत् नु ? कि कृत्वा ? खम् आत्मानं हि 'अलसत्य'-"भूषणे- इलम्"सगुणेनेति शेष। योगवलेन पुन कामान् भोगाभिलाषान् पन्तहत्य "अन्तरपरिग्रहे"-अन्तर्नियम्य पत्र तेजीविभवेन राजते । २६५ । अन्तर्खेति । भावस्थ 'अन्तही' तिरोधानम् शान्ते. 'अन्तईि.' न तम् इह सुखयति। को वास्स प्रतिप्रसव.? स जन दंशम् 'अन्तर्ण यति'--"अन्त, शब्दस्खाइ- किविधि-णत्वेषपसख्यानम् । * ।" -यः इह अस्य ईशस्य विधि पुन, श्रयते ।

·दृष्टान्तसर्वखम् । २६६ । कणहत्य सुखं भुक्ता मनोहत्य धनं चयन् । सुखी न खं पुरस्कृत्य कामानस्तंगमय्य तु । (क) [स कणेहत्यात्ति] कणेमनसी श्रद्धाप्रतिघाते [ऽङ्ग] । श्रद्धाप्रतिघाते कर्णमनसी गती (१।४।६६) । (ख) पुराऽव्ययं [पुरस्कृत्य]- अव्यय पुरस् क्रियायोगे गति (१।४।६७) । (ग) अस्तं चा[गत एव सः] । अस्त च गति. (१६४६८)। २६७। अच्छगत्य तमच्छोद्य तेनादःकत्य तु स्वयम् । हितं स्यादिति निणेता तिरोभूय रिपीः सुखी॥ क) स्याद]च्छगत्यर्थवदेव च्छोद्याच्छगतं यथा । गत्यर्थवदेषु श्रच्छ गति (१।४१६६)। २६६ । कणे हत्येति । 'कणेहत्य' अत्यन्तमभिलष्य तबित्तिपर्य्यन्त सुख भुक्त्वा 'मनी हत्य'--"कणे मनसौ श्रद्धाप्रतिघाते"- अभिलाषनिवत्तिपर्यन्तं धन चयन् सञ्चित कुर्वन् न सुखी। स्वम् आत्मानम् 'पुरस्कत्य'--"पुरोऽव्ययम्"-धनादिश्व लु वांग्रे विगणय्य कामान् तु 'अजगजय्य'--"अस्त च"-सुखीति शेषः । २६७। अच्छगत्येति । 'अच्छगत्य' अभिसुख गत्वा तम् 'अच्छोद्य' -"अच्छगत्य- धवदेषु-उक्त्वा तेन सह स्वय तु 'अर कप'--' अदोऽनुपदेश"-- पालोच्य हित स्यादिवि निणेता रिपो: कामात् 'तिरीभूय'--'तिरोऽन्तही - मुसी। अन्यै सम्भा- षयत. खयं हित पालीचयतो वा म सुखसम्भावना। मुखन्तु कामत्यागेनेति फलि- ताथ।

·समासप्रकरणम् । (ख) [बाला]ऽदोऽनुपदेशे ;- अनुपदेशे अदस् मतिः (१।४।७०)। (ग) [स तिराभूतः] तिरोऽन्तौ । अन्तद्धौं तिरम गति. (१।४।७१) । २६८ । तिरस्कृत्वा कामानलमिह हि तिरस्कृत्य विषया- नुपाजैकल्याल हृदयमनुयन् साधुनिचयम् । तथान्वाजक्लत्वा भजनसुखतः स्खेष्टचरणं स साक्षात्कृत्याचं विसृजति नमस्कृत्य मुदितः ॥ (क) विभाषा कृषि विज्ञेय तिरस्कृत्य तिरस्कृतम्] । तिरस् कृषि गति, विभाषा (१।४९७२) । (ख) उपाजेन्वाज [एहि त्वमुपाजकत्य तं खलु] । उपाजे अन्वाजे कृजि गती विभाषा (१।४।७३) । (ग) साक्षाप्रभृतीनि च [भी मिथ्यावत्य सुखं कुतः] । साक्षात्पभृतीनि कृत्रि गती विभाषा (१।४।७४) । साक्षात्पभृतिषु च्युथवचनम् । * । २६८। तिरस्कवेति । इह हि कामान् अलं 'तिरस्कृत्वा' विषयान 'तिरस्जत्य- "विभाषा कृत्रि"हृदयम् अलम् 'उपाजेकल्य' बलिष्ठ कृत्वा साधुनिघयम अनुयन् अनुगच्छन् भजनसुखत 'अन्दाजेकत्वा'--"हपाजेऽन्वाजे" -खबलाधिष्ठित कत्ला खेटचरण 'साचारकला' 'नमस्तस्य' -“साक्षात्प्रभृतीनि च-मुदित. सन् अत्रम् अत्रु विसृजति।

·१८८ दृष्टान्तसर्वस्वम् । २६८। उरसिकत्व हितं न च तत्त्यजे- न्मनसिकृत्य विधिं तमुपाश्रयेत् । निरलसं सरसं भजनं हरे- हरति दुःखमशेषमुभे ततः ॥ (क) अनन्याधान उरसिमनसी [गतिसंजिते] । पनत्याध्याने उरसिमनसी कृत्रि गती विभाषा (१।४।७५)। २७० । मध्येकत्वा जन रक्षेत् पदेवत्य रिपून् क्षिपेत् । वसे त्रिवचनेकत्य चलां तां रसनां जयेत् ॥ (क) [बाल निवचनेकत्य स सुखी] मध्ये पदे निवचने च । अनत्याध्याने मध्ये-पद-निवचने च कृत्रि गतय विभाषा (१।४१७६) । २७१। पाणौकृत्य वहेदारं हस्ते कृत्य वशी भवेत् । प्राध्वंकृत्येन्द्रियग्राम संसृतौ स सुखी वसेत् ॥ २६६। उरसिकत्येति। हितम् 'उरसि कृत्य' अभ्युपगम्य न च तत् त्यजेत् विधि 'मनसिकात्य'-"अनत्याधान उरसिमन सौ"-निश्चित्य तम् उपाश्रयेत् । निरलस सरम यथा स्यात् तथा हरे, भजनम् अशेष दुखं हरति । तव भजनव उभे हितापरि. त्याग' विधिसमाश्रयणच भवत इति शेषः । २७० । मध्ये क्रत्वेति । जन 'मध्येकृत्वा' रक्षेत्, रिपून कामादीन् 'पदेकत्य' क्षिपेत् । 'निवचने कृत्य'--"मध्ये पदे निवचने च". -वाच नियम्य वदेत, ता रसना जयेत् । २७१ । पाणौकत्येति । 'पाणौकत्य' दारकर्म कृत्वा भार बहेत, 'हस्ते कत्य'. "नित्यं हस्तेपाणावुपयमने"-वशी संयतेन्द्रियो भवेत्, नहि दारकर्म यथेच्छेन्द्रिय- चरितार्थत्वाय । इन्द्रियग्राम 'प्राध्य कन्य-"माध्य बन्धने-बन्धनेनानुकूल कृत्वा स संसृतौ सुखी वसेत् ।

·समासप्रकरणम् ।
१८८
नित्यं हस्ते पाणावुपयमने [पाणौकत्याप] ।
उपयमने हस्ते पाणौ नित्य गती (१।४।७७) ।
[स्यात्] प्राध्वं बन्धने [बाल प्राध्वंकृत्य रिपून्सुखी] ।
प्राध्व कृषि नित्य गति (१।४।७८)।
२७२। जीविकालत्य सत्सेवां प्रेरणां हृदयोस्थिताम् ।
रानुग्रहाद्रोपनिषत्कृत्य राजसे ॥
(क) जीविकोपनिषदावौपम्य [तो गतिसंज्ञितौ] ।
औपम्य विषये जीविकोपनिषदौ गती (१।४।७८) ।
(ख) ते प्राग्धातो तेंयास्तथा हि समुदाहृतास्त्वग्रे] ।
ते [गत्युपसर्गसज्ञका ] धातो. प्राक [प्रयोक्तव्या ] (१।४।८०)।
इत्यव्यययोगेन तत्पुरुष ।
२७२ । जीविकाक्त्यति। सत्सेवा 'जीविका कृत्य' जीविकानिव कला, हे भद्र,
ईश्वरानुग्रहात् हृदयोत्थिता प्रेरणाम् 'उपनिषत्कत्य'--"नौ विकोपनिषदावौपम्ये"
"ते प्रागधातो." ---उपनिषदमिव कृत्वा राजसे। सेत्से वैश्वरवाणीवच कृतार्थता-
मूलम् ।
इत्यव्यययोगेन तत्पुरुष ।
wwmaummarwa

·१८०
दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
२७३ । हृतकीर्तिरसौ कताप्रियो
मुतसम्पहरदान साधनः ।
क्षमयारिरकारि येन हि
प्रणतः प्रमभरैः कृती स तु ॥
(क) [ज्ञेयः] शेषो बहुव्रीहि[विनयावनताननः] ।
शेष [प्रोक्तादन्य ] बहुव्रीहिः (२।२।२३)।
(ख) अनेकमन्यपदार्थे [ग्रामः प्राप्तीदको यथा] ।
अनेकम् [सुबन्त अन्य पदार्थे [वर्तमान समस्यते] बहुव्रीहि [च समास] (२।२।२४)
२७४ । नाम्ना जितोऽस्य साक्षादजितस्य पुनः स संसारः ।
नीचैर्मुख इह तिष्ठ मा भव खरमुख उरसिहारः ॥
समानाधिकरणाना बहुव्रीहिर्वक्तव्य । * |
अव्ययानाञ्च बहुव्रीहिर्वक्तव्य । *।
सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुत्तरपदलीपश्च वक्तव्य, 1 * |
।' कृतम्
२७३ । हूतकीर्तिरिति । 'हृत कीर्ति' हता कौर्ति येन 'कताप्रिय' अप्रिय
येन 'हुतसम्पत्' हुता अपहृता सम्पत् येन ‘गरदानसाधन.' गरदान विषदान साधन
बधीपाय यस्य एवम्भूत असौ-"शेषी बहुव्रीहिः” “अनकमन्धपदार्थे' -अरि. येन
हि क्षमया प्रेमभरैश्च प्रणत अकारि स तु कृती कृतार्थ । वृत्तमेतत् सुन्दरीनाम
तल्लक्षणम् - अयुजीयदि सौ जगौ युजो सभराल गौ यदि सुन्दरी तदा।"
२७४। नाम्नेति।
स ससार पुन साक्षात् नाना जित अस्य अजितस्य
"समानाधिकरणाना बहुव्रीहिर्वक्तव्य । *।"-नाम्ना खलु अजित. यती न ससारी
इह 'नीचैर्मुख.' ' अव्ययानाञ्च बहुव्रीहिर्वक्तव्य । * !"-तिष्ठ मा 'खरमुख.'
खरस्य मुखमिव मुख यस्य कर्कशभाषित्वात् कुत्सितमुखत्वाच्च तथोक्तम् “उर सिहार,'.
"सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुत्तरपदलीपश्च वक्तव्यः । * !"-भव ।
-
जित ।
-

·समासप्रकरणम्।
१८१
२७५ । स्वर्णालङ्कारोऽयं कुन्तलचूडश्चेदविद्यः ।
वृक्ष इव प्रपलाशः पथिकै स्त्याज्योऽस्तिक्षीरा न॥
समुदायविकारषष्ट्या बहुव्रीहिरुत्तरपदलीपश्चेति वक्तव्यम् । * |
नजीऽस्त्यांना च बहुव्रीहिरुत्तरपदस्य च लोपो वक्तव्य । * |
प्रादिभ्यो धातुनस्य बहुव्रीहेरुत्तरपदस्य च वा लोपी वक्तव्य । * ।
सुबधिकारोऽस्तिचौरादीना बहुव्रीहिर्वक्तव्य । * ।
२७६ । उपदशास्तथासनविशा वा हिदशाः पुनः ।
स्युरदूरदशाः पक्षेऽधिकविंशा न ते बलम् ॥
(क) स्यात्शुभ] संख्ययाव्ययासन्ना-
दूराधिकसंख्याः सख्येये।
सख्यये [वत्तमानया] स ख्य या अव्ययास नदूराधिकसंखया [समस्यन्ते] बहुव्रीहि
च समास ] (२।२।२५) ।
२७५ । खणेति । अय 'स्वालङ्कार' सुवर्णस्य विकारोऽलवारीऽस्य 'कुन्तलचड'
--"समुदायविकारषष्ठयाश्च बहुव्रीहिरुत्तरपदलीपति वक्तव्यम् । *1"-कुन्तलसघात.
चूडा अस्य चेत् यदि 'अविद्य'-"नजीऽस्त्याना बहुव्रीहिरुत्तरपदस्य च लोपी वक्तव्यः
1-"-'प्रपलाश -"प्रादिभ्यो धातुनस्य बहुब्रीहेरुत्तरपदस्य च वा लोपो वक्तव्य ।*
-~-प्रपतित पलाश पर्णम् अस्य वृक्ष पथिक इव त्याज्य , न कोऽपि तमाद्रियते ,
'अस्तिक्षीरा'-"मुबधिकारोऽस्तितीरादौना बहुव्रीहिर्वक्तव्य । * 1"-न त्याज्येति शेष:
दुग्धसम्पविद्यमानत्वात् न गवादिक कोऽपि त्यजति, तथा विद्यया जन आदरभाजनम्
इति भाव ।
उपदशा इति। पले 'उपदशा' उपगता दश एषा नव एकादश वा,
तथा 'आसन्नविंशा' पासना विशतिरेषाम् जनविंशतिः 'विदशा' हिर्दश सख्या एषा-
विशति वा पुन. जना स्युः भवन्तु । 'अदूरदशा
'अधिव
धकविशा'-"सख्ययाव्यया
सन्नादूराधिकसख्या सख्येथे ---ते न बलम् । न हि बल जनसखाया किन्तु धर्मशक्त्या ।

·१८२ दृष्टान्तसवस्वम् । २७७ । पूर्वोत्तरा दिक खलु योगहेतो- रासीदिह व्यर्थमहो कचाकचि । नापच्यते तत्र तु सा विशेषा सशिष्य एकां श्रयते स्थिरस्थितेः ॥ (क) दिङ्नामान्यन्तराले [स्यात्प्राप्तः पूर्वोत्तरां दिशम् । अन्तराले (वाच्ये] दिडामानि [समस्यन्ते] बहुव्रीहि [च समास ] (२।२।२६) । सर्वनानी वृत्तिमात्र पूर्वपदस्य पुंवद्भाव | * (ख) [स्यात् तत्र तेनेदमिति सरूप[ऽत्र कचाकचि] । तत्र [सप्तम्यन्ते तेन [हतीयान्तेन] इदम् इति [अर्थे समस्यते] बहुव्रीहि. [च समास ] (२१२।२७)। (ग) [कल्याण] तेन सहेति तुल्ययोग [समारकः] । तुल्ययोगे [वर्तमान] सह तेन [इति तीयान्त न] [समस्यते] बहुव्रीहिः [च समास] (२।२।२८)। इति बहुव्रीहि । २०७। पूर्वोत्तरेति । 'पूर्वोत्तरा--- "दिडनामान्यन्तराले" ----पूर्वस्वाश्च उत्तर- स्याश्च दिशोर्यदन्तराल सा पूवोत्तरा दिक खलु योगहे तो श्रासीत्, ह बही 'कचाकचि' -"तब तेनेदमिति सरूप'-कचेषु कचेषु च ग्टहीत्वा इद युद्धं प्रवृत्त कचाकचि व्ययम्, न तत्र वाक्कलहेन किञ्चित् फलम्। कथम् ? तत्र योगे सा विशेषा दिक तु न अपक्ष्यते । तत. कथम् योगाय दिग्विशेषग्रहणोपदेश. १ स्थिरस्थिते. स्थैय्यं- प्रधानयोगे निरन्तर परिवर्तनस्यास्थैर्य करत्वात् स्थिरस्थितिनिमित्तम् योगी 'सशिष्यः -"तेन सहेति तुल्ययोगे" ---एका निर्दिष्टा दिशं श्रयते । सशिष्य इवि विशेषणशक्त्या सम्प्रदायपरम्परया तथा व्यवहार बासौदिति ध्वन्यते । इति बहुव्रीहिः ।

·समासप्रकरणम्।
१८३
२७८। हरिहरौ शुभकरौ न मनुजौ यदि पुनः ।
मलहरौ चिदमलो निवसतां हृदि सदा ॥
(क) चार्थे हन्दो [यथा प्लक्षन्यग्रोधौ वाक त्वचं यथा ।
चार्थे [वर्तमान] भनेक सिमस्यते । इन्ह. [च समास ] (२।२।२९) ।
इति बन्द ।
।
२७८ । नयवान् यदि वाक्पटुर्न तु
किमु तेनास्य न लिप्तवासितैः ।
मृदुशुचविलेपनै ति-
रिभवाहादिभवात् सुखं कुतः ॥
.
२७८ । हरिहराविति । मनुजौ 'हरिहरौ'-"चार्थे इन्द"-न शुभकरौ, न
ताभ्या शुभ तस्य न मनुजाधीनत्वात् । यदि पुन मल हरौ चिदमलौ चिद्रूपेण निर्मलौ
सदा हदि निष सताम् । पापहरत्व केवलमीश्वरस्य अत भेदसूचनं केवल नाम्ना ।
उत्तमेतत् गजगतिनाम "नभलगा गजगति ।"
इति हन्द ।
२७६ । 'नयवामिति । नयवान् यदि तु न वाकपटु"-"उपसर्जनं पूर्वम्"
-लेन अस्य नयवत किमुत ? न कापि क्षति । न 'लिप्तवासितै:'--"रामदनादिषु
परम्”-'मृदुशुचविलेपन.'--' इन्हे धि'-ति सन्तोष. ।
'इन्हे वि'-धति सन्तोष.। 'इभवाहात्'-"भन्ना-
घदन्तम्"-भश्च वाहश्च इभवाहम् तस्मात् विभवात् सुख कुत । न हस्यवादिविभवः
सुखाय ।

·दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
क
बालोपसर्जनं पूर्व [कभीतोऽक्षपण्डितः ।
उपसज्जनं [समासे] पूर्व [प्रयोक्तव्यम्] (२१२।३०) ।
(१) भिवेत् प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्(१।२।४३)।
(२) एकविभक्तिचापूर्वनिपाते निर्वृहद्गुहः (१।२।४४)।
निरादय. कान्ताद्यधे पञ्चम्या इत्युक्तम् ।
(ख) राजदन्तादिषु परं [सितसंसृष्टमेव तत्।
राजदन्तादिषु उपसर्जन पर [प्रयोक्तव्यम] (२।२।३१) ।
(ग) इन्दे घि [पटुशुक्लो तौ] ;-
इन्हें घि पूर्व [प्रयोक्तव्यम् (२।२।३२) ।
(घ) अजाद्यदन्त मुत्तम]
अज्ञाद्यदन्त पूर्व [प्रयोक्तव्यम] (२ २।३३) ।
२८०। पटुशल मृदव इभतुरगानडाहोऽजाखरौ च ।
करभाखे विभवोऽस्य न चेनवायू कस्यापि च ॥
बहुवनियम । *।
इन्द्र व्यजाद्यदन्त विप्रतिबेधेन । * |
-
२६०। पटशुक्लोति । 'पटुशुक्ल मृदव.' 'इभतुरगानड़ाह
'इभतुरगानडाह'-"बहुष्वनियम"--
'अजाखरौ' 'करभाव'-अदिति तपरकरणात्-अस्य जनस्य विभव , 'इनवा' -
"इन्ई ध्य जाद्यदन्त विप्रतिषेधेन । * {"- सूर्यानिलौ कस्यापि च न विभवः, सबजनस्य
मुलमत्वात्।

·समासप्रकरणम् । २८१। भृङ्गमाधवयोर्योगी मधुसञ्चय हेतुकः । पत्रकुसुमशस्यानां क्रमोद्भेदेन सन्ततम् ॥ (क) अल्याचतरं यथा प्लक्षव्यग्रोधौ शशमलकौ] । इन्हें अल्पाच्तर पूर्व [प्रयोक्तव्यम्] (२।२।३४) । २८२ । प्रशलशिशिरसुरभय इह पयायेणायान्ति नायुः । चित्राखाती भातो धनान्तघनकाली शस्याय ॥ ऋतुनक्षत्राणामानुपूज्वाण समाना क्षराणामिति वक्तव्यम् । * | २८३ । धनधान्यं यदि दीक्षातपसी हरतीह मानवानां धिक् । चेद्ब्राह्मणक्षत्रियविटशूद्रा इत्यनुरूपगुणैस्तु ।। लघुक्षर पूर्वमिति वक्तव्यम् । * | २८१ । योग' भृङ्गति । 'मृङमाधवयो'--"अल्पाचतरम्' ---भृङ्ग वसन्तयो मधुसञ्चय हेतुक वसन्ते पुष्ये मधुसञ्चयो भवति तनिमित्तं भृङ्गेण तस्य योग । 'पच- कुसुमशस्थाना'--"बहुवनियम 1 * 1"-योग सन्तत नियत क्रमद्भिदेन। पत्रात कुसुमानि कुसुमेभ्य फलानीति वैज्ञानिक तत्वम् । mare २८२। प्रश्लेति। इह 'प्रशलशिशिरसुरभय'-"ऋतुनक्षत्राणामानुपूर्वाण समानाक्षराणामिति वक्तव्यम् । * 1"-'हेमन्तशिशिरवसन्ता'--"हेमन्त प्रशलो रौद्र" इति हेमचन्द्रः-पर्यायेण आयान्ति न आयु । चित्राखाली' भात: 'धनान्तधमकाली. -असमानाक्षरत्वात नानु पूर्वेण--शरत्तपात्यको श स्थाय भवत इति शेष । २८३ । धनधान्यमिति । यदि धनधान्य'--"लघुक्षर पूर्व मिति वक्तव्यम् । -- मानवाना 'दीक्षातपसी' “सर्वतोऽयहित पूर्व मिति वक्तव्यम् । * }"-हरति, धिक् । 'बाहा पक्षवियविटशूद्रा.'-"वर्णनामानुपूर्वेषण पूर्वनिपाती वक्तव्यः । * | ---इति चेत् अनुरूपशुणे, तु वपखान्यायादितत्तदई व्यञ्ज कगुणै । * ·१८६ दृष्टान्तसर्वस्वम् । सञ्चतीऽभ्यर्हित पूर्वमिति वक्तव्यम् । * । वर्णानामा नुपूाण पूर्व निपाती वक्तव्य । * । २८४। सौभात्र पूर्वेषां सहजं नु युधिष्ठिरार्जुनौ पश्य । राघवसौमित्री च दिवानपि नेह पश्यामः ॥ धातुश्च ज्यायस पूर्वनिपात । * । सखाया अल्पीयस्था पूर्वनिपात । * 1 २८५। कण्ठे हारो लम्बशाटश्चित्रगुर्न हि शोभते । मूर्खश्चद्धीनवृत्तोऽयं दरिद्रो वृत्ततो धनी ॥ (क) [कण्ठ काल: स] सप्तमीविशेषण बहुव्रीहौ। बहवीही सप्तमी विशेषण पूर्व प्रयोक्तव्ये (२।२।३५) । (१) [स्याट्] एच इग्नखादेश कुलन्तदतिरि प्रिय] ११११४८ २८६ । सर्वखेतः स हिवष्णो वा प्रन्यो वा नेह । विचार्य प्रियवृत्ती हरिप्रियो गडकण्ठोऽोऽत्र ॥ २८४ । सौधावमिति । पूवेषां सौधात्र सहज नु ? 'युधिष्ठिराज्जुनौ' 'राघ- वसौमित्रो' च-“भातुश्च ज्या यस. पूज्वनिपात । *।"-पश्य। इह 'दिवान्'- "सख्याया भल्यौयस्या पूर्वनिपात । * ।' -अपि तत्सदृशान् भ्रासन न पश्याम । अधुना पाश्चात्यशिक्षावैगुण्यात् न तादृश सौमात्र दृश्यते । २८५। कण्ठे हार इति । 'कण्ठे हार,' 'लम्बगाट' चित्रगु.'-"सप्तमीविशेषणे बहुव्री हो"-चेत् यदि अथ मूर्ख. होनहत्त, न हि शोभते, वृत्तव चरित्रत. दरिद्र धनी-- २८६। सर्ववेत इति। स 'सर्वश्चत' 'विकण.' वा 'हान्य', "बहुव्रीहौ सर्च- नामसख्ययोरुप सल्यानम् । ॐ !"-दो अन्यौ यस्मात् अपरविधलक्षणाकान्तो वा पर moves

·समासप्रकरणम् ।
बहुवी ही सर्वनामसखायीरुपमखयानम् । ।
सखवासचनामीबहुव्रीही परत्वात् सखवाया । * |
वा प्रियस्योपस खदानम् ।
गड़ादिभ्य परा सप्तमी वाच्या। * ।
mom
।
२८७| मुक्तोपानत्क एषोऽनुयाति सङ्कीर्तनं हरेः ।
कतकटोऽयमुत्कृष्टं शिल्पं किं न्वस्य निन्द्यते ॥
(क) निष्ठा [ऽवमुक्त्तोपानत्क आहतब्राह्मणो यथा] ।
बहुव्रीहौ निष्ठा पूर्व प्रयोक्तव्या] (२१२३६) ।
२८८। मुखदूषणजग्धीह प्रोद्देगाय हि मासजाता।
न तथौषधहेतोर्यत् सुखभुक्तो स्यात् कटाक्षपातोऽत्र ॥
नातिकाल सुखादिभ्य. परा निष्ठेति वाच्यम् । * |
*
न विचार्यम्, 'प्रियहत्त' 'हरिप्रिय.'-"वा प्रियस्योपसख्यानम् । * 1"-'गडुकण्ठ' -
"गड्ढादिभ्य परा सप्तमी वाच्या। 11-कण्ठे स्थिती गडुरस्येति पत्र पर बन्दा ।
प्रियचरिबलात् हर्यनुग्नचित्तत्वात् गलगण्डकत कुत्सित तनुरपि वन्दनीय ।
२८७॥ मुक्तीति। एष 'मुक्तोपानत्क' हरे सझौत्तनम् अनुयाति । अयं
"कृतकट'-"निष्ठा"-अस्य कि नु उतकृष्ट शिल्प निन्दाते। हरिसनीसनपरायणस्य
शिल्पेन जीवनयात्रानिचा हो न निन्दनीय इति पूर्वापरसम्बन्ध ।
२८८। मुखदूषणेति । 'मुखदूषणनग्धी' जग्ध मुखदूषण पलाण्डुर्यया सा इह हि
प्रोडेगाय । 'मासजाता' औषधहेती न तथा प्रोद्देगाय न तस्या' पलाण्डुकतमुखदुर्गन्ध,
कस्याप्युद्देग जनयति।
कथम् ?
यत् यस्मात् अत्र 'सुखभुती-"जातिकाल मुखादिभ्य
परा निष्ठेति वाच्यम् । *।"-सुख भुक्त येन तस्मिन् कटाक्षपात, स्यात् । सुखमिति
बुद्ध्या तादृश हे यवस्तुभोजने निन्दा भवति न त्वौषधार्थम् ।

·१८८ -- दृष्टान्तसवखम् । २८८ । अस्युद्यतोद्यतगदान् शास्तु तु नित्यं दण्डपाणिः । क्षमा वशीकतिरस्मिन् लोके प्रेमा तु देवत्वम् ॥ प्रहरणादिभ्यश्च पर निष्ठासप्तम्याविति वक्तव्यम् । * | २८.। अग्न्याहितोऽग्निं यदि जातपुत्लो यजेदुपास्ते न कथं तमीशम् । तत्रोत्सवे पिङ्गलकेशभारै- जंटाकड़ाराभिरही यति । (क) वाहिताग्न्यादिषु [तपीतोऽग्न्याहित एव स']। आहितानादिषु निष्ठा पूर्व वा [प्रयोकव्या) (२।२।३७) । २८६। अस्युद्यतेति । 'अस्युद्यतीद्यतगदान्' जनान् तु 'दण्डपाणि.'--"प्रहरणा- दिभ्यश्च परे निष्ठासप्तम्याविति वक्तव्यम् । * 1"-नित्य शास्तु, अधिन् लोके क्षमा वशी- कृति. प्रेमा तु देवत्वम् । अक्रोधस्य न क्षमा सम्भवति, प्रेमा तु अक्रोधसापीति देवप्रतिद्यीसकत्व प्रेम प । २६.। अग्राहित इति । 'अनाहित' पाहिताग्नि यदि 'जातपुत्व' पुत्र- नात अग्नि यजेत् तज्जन्ययज्ञविशेष कुर्यात्, न कथ तम् ईश परमेशम् तत्र उत्सवे सन्तान जन्मजन्ये उपास्त । तस्य सबफलदासत्वात्। 'पिङ्गलकेशभारै.' 'नटाकडाराभि.पही न यति. । इति परपूर्ध्वनिपातप्रकरणम्। प्रति दृष्टान्त व्याखवाया समासे प्रथम प्रकरणम् ·समासप्रकरणम् (ख) [कड़ारजैमिनिः सोऽयं] कड़ाराः कर्मधारये । कडारा कम्मंधारये पूश्च [प्रयोक्तव्या] (२१२१३८)। इति परपूर्वनिपातप्रकरणम् । इति दृष्टान्तसनखे दृष्टान्तानुगमन समासे आकडाराईका. सत्य नेनाधिकृतसमासचतुष्टय कयन नाम प्रथमोऽध्याय । २८१ । रोगध्वंसकरणदक्षपञ्चमूली मूर्धग्रीवमवनमविहेशपादे । वीणावादकपरिवादकन्तु नाम गायत्वस्य रथिकवाहवारमाईम् ॥ (क) [स्याद्] हिगुरेकवचनं [दशमूलीह शोभना । हिगु एकवचन [एकवत्] (२।४।१)। (ख) [स्याद] इन्दश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानां [शिरोमुखम्]। प्राधि-तूर्य सेनानाना इन्द एकवत् (२।४।२)। रोगेति । , २६१ । 'रोगध्वंसकरणदक्षपञ्चमूली' - "दिगुरेकवचनम्”-पञ्चाना शालपोदीना विल्वाना वा मूलाना समाहार पञ्चमूली, रोगविनाशकायें दक्षा साहि ज्वरादौ संयोगवियोगादतीव हितकरी । इह ईशपादे भगवञ्चरणे 'मूईग्रीवम्' अवनमतु 'वीणावादक परिवादक तु अस्य ईशस्य नाम गायतु, 'रथिकवाहवार'-"इन्दश्च प्राणि- तूर्य से नाङ्गानाम" -रथि काश्वारोहम् आई भवतु । तूर्य झाना युद्धे प्रोत्साहदान निवारयन् परमेशनामगान विहितत्वेन प्रतिपादयति सेनाङ्गानान्तु चित्त कार्कश्यपरिहार नामगानश्रवणे चित्ताताञ्चेति तत्त्वम्। प्रहर्ष गौहत्तमेतत्-तल्लक्षणम् ---"या शाभिम- म-ज-र-गा प्रहर्षणीयम्"।

·दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
२८२। उदगात् कठकालापं प्रत्यष्ठात् कठकौथुमम् ।
को वानुवदतीत्यकीखमेधं व नु सम्प्रति ॥
(क) अनुवादे चरणानां [प्रत्यष्ठात् कठकौथुममङ्ग] ।
अनुवाद [गम्यमाने] चरणाना [शाखाध्येतृ णाम] इन्दू एकवत् (२।४।१)।
स्थेणोलडिति वक्तव्यम् । * ।
(ख) अध्वर्युक्रतुरनपुंसकं [सुबुद्धे] ।
अध्वर्युकतु चनपुमक इन्द्र एकवत (२:४४)।
२८३ । पदकक्रमकं गर्वैः कथं क्रमकवार्तिकम् ।
परस्परन्तु वीरेताराशस्त्रि शिल्पिसाधनम् ॥
.
२६२। उदगादिति । 'कटकालापम्। उदगात् 'कटकौथुम' प्रत्ययात्-"अतु-
बाद चरणाना" "स्थेणोलडिति वक्त यम । -"-कठेन मीत छन्दोऽधीयते कठा
कलापिना प्रोक्त छन्दोऽधीयते कालापा कठेषु कालापेषु उदितेधु तत्र गन्तव्यमिति
सवाद कृत्वा विस्मत्यावस्थित प्रत्यन्यो वदति कठकालापमुदगात् । कठकालापमुदगादिति
एव को वा अनुबदति न कोऽपि । एव कठकौथुममित्यत्र ज्ञेयम् । कुथुमिना प्रोक्तं छन्दी-
ऽधीयते कौथुमा । 'अकाश्वमेध'--' अध्वर्युक्रतुरनपुसकम्”-यजुर्विहितथागद्दय
सम्प्रति व नु ? न कुवापि । सम्प्रति वेदाध्ययनतदिहितयागानुष्ठानबीरभावात् परबद्या-
निष्ठान् प्रति तथास्तुच्छत्वादेवमुक्तम् ।
पदकेति।
'पदककमक' 'कमकवार्तिक'-"अध्ययनतीऽविप्रकष्टा-
खडानम्"-पदान्यधीत पदक क्रममधीत क्रमक', पदान्यधीत्य क्रममधीत तस्तयो-
रध्येची प्रत्यासत्ति । एवं क्रमकवार्तिकमित्यवापि यम । कथ ग परस्परं बौनेत,
न किमपि गर्व कारणमिति भाव । 'अराशस्त्रि'--"नातिरमाणिनाम्"-शिल्पि-
साधनम्।

·समासप्रकरणम्। . (क) [स्थाद]ऽध्ययन तोऽविप्रकष्टाख्यानां [सुमङ्गल] । अध्ययनत अविप्रकष्टाख्याना इन्दु एकवत् (२१४१५) । (ख) जातिरप्राणिना[माराशस्त्रि धानासुशष्कुलि] । भप्राणिना नाति इन्द एकवत् (२१४१६) । २८४ । गङ्गाशोणं सेतुशोभि ते कुरुकुरुजाङ्गलम् । पथिकाः सुखिनोऽद्यले भ्रमन्तु लौहवर्मना ।। (क) [स्याबाल] विशिष्टलिङ्गी नदी- देशोऽग्रामाः [कुरकुरुजाङ्गलम् | विशिष्टलिङ्ग. [भिन्नलिङ्ग] नदी देश इन्दु एकवत् अग्रामा (२।४।७) । २८५। मथुरापाटलिपुत्रं विख्यातन्वितिवृत्ते सतः । कैलासगन्धमादन इ सौर्य केतवते कुत्र वा ॥ पामप्रतिषेधे नगरप्रतिषेधी बताव्य । *। उभयतश्च ग्रामाणा प्रतिवेधी वक्तव्य. । *। २८६। यूकालिकं रोगधी विरोधि काकोलकं ख वधूर्त स्वभावात् । २८४ । गङ्गति। 'गङ्गाशोण सेतुशोभि । भद्यत्वे अधुना ते पथिका. सखिन, सन्त 'कुरु कुरुजाङ्गल' -"विशिष्टलिगो नदौर्देशोऽग्रामा"~-लौह वमना वाष्पयान- गमन व त्मना भ्रमन्तु । नाधुना दुर्गमत्व तत्तद्देशाना मदनदीना वा । २६५ । मथुरेति । 'मथुरापाटलिपुत्र । - 'ग्रामप्रतिषेध नगरप्रविषधी वक्तव्य !" -इतिहत्ते इतिहासे तु विखातं प्रसिद्धम् । 'कैलासगन्धमादमे सत पही 'सौर्य केसयते'--"उभयतश्च यामाणा प्रतिषेधो वक्तव्यः । *।"-सौर्यच नगर केत बता च ग्राम कुन वा नाद्यले कुत्रापि । २९६ यूकेति । 'यकालिन क्षुद्रमन्तव -रोगधर्म के शत्व गगता यूका- लिचा हि रीगजन्या । 'का को नक' 'स्वधत्तं'--' येषाञ्च विरोध भावतिक.'--- "

·दृष्टान्त सर्वस्वम्
तक्षायस्कारं वसवत्र मख्ये
दासीदासं मन्यतां नो गवाखम् ॥
(क) [भो] क्षुद्रजन्तवो [यूकालिक्षञ्च दशपीलकम्] ।
क्षुद्रमन्तव इन्दै एकवत् (२।४।८) ।
[भवति बाल] येषाञ्च विरोध
यावतिको [ऽहिनकुलमखमहिषम् ।
येषाच्च शाश्वतिक [नित्य ] विरोध तेषा इन्दु पकवत् (२.४१६) ।
(ग) [सुबुद्धे ] शूद्राणामनिरवसितानां [तक्षरजकम्]* ।
अभिरमसिताना [पात्रादवहिष्क ताना] शूद्राणा इन्दु एक वत् (२।४।१०) ।
(घ) [गवावं पुत्रपौत्रञ्च] गवाखप्रभृतीनि च ।
गवाश्वप्रभृतीनि इन्दै एकवत (२।४।११) ।
शालकपीतन प्लक्ष न्यग्रोधा करुरोहितम् ।
कुरङ्ग शम्बरा ब्रीहियवञ्च नलताण्डवाः ॥
कुशकाशं माषमुहाः शाकसूप मनोहरम् ।
.
-
गाल स्वभावात् विरोधि। अब तक्षायस्कार'--"शूद्राणामनिरवसितानाम्"-सखा
वसतु 'दासीदास' कम ‘गवाश्व गवाव प्रभृतीनि च"-~नो न मन्यता नन इति
शेष । “पृथयाच दिव्यधाम्न व सेवते प्रभुरप्यसो ' इति न्यायेन दासदामौनाम्मानार्ह त्वम् ।
२६७। शालकपीतनमिति ।
'शालकपीतन' 'लचन्यग्रोधा' 'ककरोहितम्
'कुरङ्गशम्बग' कुशकाश' 'नस्नताण्डवा' 'ब्रोहियव' 'माष मुङ्गा' मनोहर 'शाक स्पम्'
- वृत्तमेतत् सधानाम-तक्षम - सुधा त कैस्तकर्भवति ऋतु भिया मी
नसतमा ।"

·समासप्रकर रणम् । दधिते गोमहिष हिपहिककुदस्तथा ॥ कपोतनीलकण्ठ चात्र तित्तिरकपिञ्जलाः। रन्याश्वबड़वो काल पूर्वापरमसाधकाः ॥ धृतेः कति भजन्त्येते दशास्तैरधरोत्तराः ॥ (क) विभाषा वृक्षगणधान्य- व्यञ्जनपशुशकुन्यश्वबड़व- पूर्वापराधरोत्तराणां [ह] । वृक्ष मग तृण धान्य व्यञ्जन-पशु भकुन्य श्व वडव-पूच्ची परा धरी तराणा विभाषा इन्द्र एकवत (२०१२)। २९८ । वदरामलके रथिकाखारोहो शालशिरीषौ च । रुरुषतो कोकसर'काको व्रीहियवौ न हिंस्यौ । यूकालिक्षे त्याज्ये कुशकाशावौषधायात्र ॥ फलमेनावनस्पति[मृगशकुनि] क्षुद्र जन्तुधान्याटणाना इन्दो विभाषा चैकवद्भवति बहुप्रततिरिति वाच्यम् । ** | 'दधिधत' गोमहिष' तथा विपदिककुदा 'कपीतनील कण्ड ' च 'तितिर कपिञ्जला' रम्याश्ववडवो' एते 'पूची पर काल धृते सन्तोषस्य असाधका न ते सन्तोष पायाति, 'कति अधरीत्तरा'-"f-भाषा वृक्षगराधान्य व्यञ्जनपशुश कुन्यश्वबडवपूर्वाप- राधगत्तराणाम"-दशा ते भजन्ति जना इति शेष । २६८। वदति । 'बदरामल कौ' रथिकाश्वारोही' 'शालशिरीषौ' 'रुरुपृषतौ' 'कोकसर काकी' 'श्रीहियवौ' न हिस्यौ। कथ फलादिष्वपि हिसाभाव , विना कारण' तेषा हिसनमप्यपराधकरम् । यू कालिक्ष' त्याज्ये अनुपहिस्य परिहार्ये । 'कुशकाशौ'-"फल सनाव नस्पति मृगशकुनि] क्षुद्र जन्तुपान्य वणाना इन्ही विभाषा चैकद- भवति बहुप्रक्रतिरिति याच्यम् । * 1"-पत्र औषधाय । एतेन कारणे विद्यमाने केदन शतमिलि ध्वनितम् । कश्म?

·पनधि करणवाचि विप्रतिषिद्ध च इन्द एकवत (२।४।१३) । दृष्टान्त सर्वस्वम् । २८८ । जनाबो शीतोष्णं न खलु सुखदुःखे च रुजतः मनो हेतुस्तस्याङ्ग दधिपयसी किं सुखयतः । न चेच्छदामेधे यदि वदनजिह्वा उपदशा दश ग्राम्ये तुण्डोष्ठमुपदशमैन्नेशभणने ॥ [बाल भवति विप्रतिषिद्धञ्चा- नधिकरणवाचि [सुखदुःखन्तत्] । क (ख) न दधिपयादीन्य[त्राद्यावसाने कल्याण भोः] ।* दधिपयादीनि न एकवत् (२१४।१४) । - , २६८ । जनानिति । न 'शीतोष ' न खलु ‘सुखदु खे' च- "विप्रति घिई चानधि- करणवाचि"-ननान् रुजत । कथम् ? तस्स लशस्य मनी हेतु' । अङ्ग है बाल कि 'दधिपयसी सुखयत १ चेत यदि न 'श्रद्धामेधे' -"न दधिपयादीनि".-'उपदशा: 'बदजिह्वा.'-"अधिकरणे तावत्वं च'-ग्रास्ये ग्राम्य विषये यदि दश, ईशभणने पर- मेशगुणकथने 'तुण्डोष्ट' न 'उपदशम' _ "विभाषा समीपे"- ऐत् प्राप्तवत् । ग्राम्य- विषये नवानां जनाना दश दश मुखानि भवन्ति न तथा परमेशगुणक थने इति खेद । शिखरिणीवृत्तमेतत्-तल्लक्षण यथा-"सैरट्रैश्छिन्ना यमनसभलाग शिखरिणी।" इति समाहारतरेतरयोर्विषयविभागार्थ प्रकरणमा * इरिणौहत्तम्।

·समास प्रकरणम् ।
(ग) अधिकरणैतावत्त्वे च हौ करनखौ दश पुनर्दन्तौष्ठाः]।
अधिकरणैतावत्त्वे [गम्यमाने] इन्दु न एकवत् (२।४।१५) ।
(घ) [बालीपदशं दन्तौष्ठं भी विभाषा समीप [इष्यतेऽत्र]
अधिकरण तावत्वस्य समीपे विभाषा हन्द एकवत् (२।४।१६) ।
इति समाहारतरतरयोगधीविषयविभागाथै
प्रकरणम्।
३००। पाणिपादमभवत् पटुका-
सीदमुष्य ननु पञ्चगवञ्च ।
तूर्णमाप्त इह चेद्धनराशिः
शान्तिरस्य तु हृता खलु तेन ॥
(क) [पाणिपादं शिरोग्रीवं स नपुंसक मुत्तम] ।
स [एकवद्भाव इन्दु दिगुश्च ] नपुसकम् (२।४।१७) ।
३००। पाणिपादमिति । अमुष्य जनस्य 'पाणिपाद' पटु कर्म अभवत्, ननु
"पञ्चगव' च-"स नपु सकम्"-~आसीत् । अमुना चेत् यदि तूर्ण धनराशि भाप्त ,
से न धनराशिना अस्य तु शान्नि हृता । कर्मपटुत्व यदि जना जनहितसाधनायानियोजन
खार्थप्रेरिता धनसञ्चये नियुञ्जते तूर्ण शान्तिशून्या भवन्ति । खागमाहत्तमिदम, मचई
यथा, “खागता र-न-म-गैर्गुरुणा छ।"

·दृष्टान्तसर्वस्वम् । सा शोभते दशरथी दशखट्यू स्याथ दशयालम् । दशभन्म च दशतक्षी दशपात्रमकिञ्चने त्रिभुवनन्तु ॥ अकारान्तोत्तरपदी विगु स्त्रिया वाऽऽबन्त इति वक्तव्यम् । * | भनी नलीपश्च वा च स्त्रिवामिति वक्तव्यम् । * । पादादिभ्य प्रतिषेधो वतव्य । * । ३०२ ! अधिस्त्रि व मारभाव नित्य हृदि विभावय । उन्मत्तगङ्ग देशोऽय गङ्गावेगविभावनात् ॥ (क) [लोहितगङ्गमत्रागा]ऽव्ययीभावश्च [बालक] । अव्ययीभावश्च नपु सकम् (२।४ १८) । ३०३ । पुण्याहं सुदिनाहं हरिगुणभणनेन त्रिपथमत्र | विपथं परिहर नित्यं मुक्तौ ते यद्यभिलाषोऽस्ति ॥ पुण्य सुदिनाभ्यामही नपुसकत्व वक्तव्यम ।* । सेति। - . ३०१ . अस्य जनम्य सा 'दशरथी' 'दशखट्टी' अथ 'दश शालम्'- "अकारान्तीत्तरपदी विगु स्त्रिया वाऽऽवन्त इति वक्तव्यम् ।।"---'दशभन्म' 'दश- तक्षी' च-"पनी नलीपश्च वा च स्त्रियामिति वक्तव्यम् । *।"-'दशपाचम्'- "पाचादिभ्य प्रतिषेधी वक्तव्य । * "-शोभते, अकिञ्चने तु त्रिभुवनम् अस्येति शेष । 'अनन्त वत मे वित्त यस्य मे नास्ति किञ्चने ति न्यायात् । अधिस्त्रीति । व नित्य हृदि अधिस्त्रि' मारभाव विभावय । 'उन्मत्त- गङ्ग'-"अव्ययीभावश्च" -नाम अयं देश गङ्गावेगविभावनात्। तत्रत्य गङ्गावेगदर्शनात तादृश नामधेयमित्यनुमानम् । ३०३। पुण्याहमिति । 'पुण्याह' 'सुदिनाह'-"पुण्य सुदिनाभ्यामनी नपुसकत्व वक्तव्यम् । *।"-हरिगुपभणनेन । नाव 'चिपथम्' चयाणा पन्था , वयाणा विविधः पन्या इति भाव , 'विपथ'--"पथ, सख्याव्ययादेरिति वक्तव्यम् । * 1"-विरूप पन्थान 'मिन्य -- "क्रियाविशेषणानाञ्च क्लीवलेष्यते" - परिहर, यदि मुक्की ते अभिलाष, अस्ति ।

·समास प्रकरणाम् ।
पथ मंधाव्ययादेरिति वक्तव्यम । * !
किय विशेषणानाच की व तेष्यते । ।
३०४ । सेव्यं सौषमिकन्यमत्र किमु वा वैराग्यचिनाय नो
वेदोपज्ञम हो किमत्र निखिलो धर्मों हृदि प्रेरणाम्।
नापच्यैतदुपक्रम नु विविधी वेदागमः सेव्यतां
सेक्षुच्छायमपास्य बोधिविटपिच्छाया यथा यध्वगैः ।
(क) तत्पुरुषोऽन कन्मधारयो भवतीत्येतदधिक्कतं वेद्यम्।
अनञ कर्मधारय तत् पुरुष नपु सकम् इत्यधिकार ] ( २।४।१८) ।
(ख) [सौषमिकन्य स्यात्] संज्ञायां कन्योशीनरेषु ।
सज्ञाया कन्या उशीनरेषु त त पुरुषोनपु स कम (२०२०)।
।
से व्यमिति । वैराग्यचिहाय किम् अत्र म अस्माक 'सौषमिकन्य
"संज्ञाया कन्थोशीनरेषु”-मुषमस्याप त्यानि सौषमय तेषा कन्या सौषमिकन्य उशीकर.
देशोत्पन्ना कन्था सेव्यम? कन्यादिधारण विफल मिति भाव । हृदि प्रेरणाम् न
अपेक्ष्य किम व अही निखिल धर्म वैदीपज्ञम्' वेदन आदौ उपजायते । “वेदी
ऽखिली धम्म मूलम्' इति दृष्ट्वा भान्तिबुद्धि , ''तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये" इत्यादिषु
तु तत्वम् ।
'एतदुपक्रम'- उपभोपक्रम तदाद्याचि ख्यासायाम"- एतया प्रेरणया
पादौ उपक्रम्यते एतदुपक्रम विविध वेदागम नु ? सा प्रेरणा सेव्यताम् । एन
प्रेरणाधीन सन् तानपि सेवत इति स्वन्यते । 'इक्षुच्छायम्' - 'छाया बाहुल्ये"--- इक्षणा
छायाम् अपास्य यथा अवगै बोधिषिटपिच्छाघा वटवृक्षम्य छाया सेव्यते ।
बानागमान्
परित्यज्य एका प्रेरणाश्रयणीया यथा बहूमामिणा छाया परिहाय एकस्य वटवृक्ष स्य
छाया अयण न पथिक स्य कृतार्थता । शाई नविकीडितम् उत्तम- ' सूर्य। श्वैमसजस्तता सगु
रव भाई न विक्रीडितम् ।”
ड
N

·२०८
दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
(ग) [बालोपनोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायामगुपचं] ।
उपापक्रम तत्पुरुषो नपु सकम् तदाद्या चिखवासायाम् (२।४।२१) ।
(घ) छाया बाहुल्येोऽत्र शलभच्छायं यथा बाल ।
बाहुल्य [गम्यमाने] छाया न पु सक तत्पुरुष (२।४।२२) ।
३०५ । नरपतिसभ न्यायौंन पिशाचसभं ननु
परिकरसभं त्यक्तप्रेम प्रमाथि न शोभते ।
अरिसभमिदं राज्ञां तच्छत्रुसेनमिवाप्रियं
त्यज यवसुरां चिञ्चाच्छायञ्च मृत्युसहायकम् ॥
तां निशां खनिशां मन्ये गता या पापचिन्तया ।
विकम्मणः सा व निशं गोशालमस्य यद्ग्रहम् ॥
(क) [स्याहाल] सभा राजामनुष्यपूर्वा [पिशाचसभमेतत् ।
राजामनुष्य पूर्खा सभा तत्पुरुषी नपुसकम् (२।४।२३)।
(ख) अशाला च [दासीसभं तद्विशतम् ।
अशाला च सभा सत्पुरुषो नपु सकम् (२.४।२४) ।
(ग) विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशाना[यवसुरं भोः] ।
सेना सुरा छाया शाला निशाना विभाषा तत्पुरुषो नपु सकम् (२।४।२५) ।
३०५। भरपतीति । न्याये. हीन 'नरपतिसभ' मनु 'पिशाचसभम्'-"सभा
राजामनुष्यपूर्ती"-'परिकरसभ' परिवारसमूह चेत् यदि त्यताप्रेम प्रमाथि न शोभते,
केवल न शोभत इति न, इद परिकरसभम् 'अरिसभम्'--"प्रशाला "-- किमिव ।
राज्ञा अप्रियम् तत् 'शत्रुसेन म्' इव । 'यवसुरा' मृत्यु सहायक चिश्चाच्छाय च त्यज ।
तामिति । या निशा पापचिन्तया गता ता निशा 'वनिशा' मन्ये । कथमेवं
'मन्यसे? सा विकर्माण दुष्कर्मवशात् 'वनिशम्' । अस्य दुष्कर्मशीलस्य यत् ग्रह सत्
गोशालम्'-'विभाषा से नासुराचायाशालानिशानाम् ।"

·समासप्रकरणम् । । ३०६ । मयूरीकुक्कुटौ भक्ष्यौ खेताङ्गानामहो समम् । अईकोषातकी श्रेष्ठा तस्मात् पापकरी न यत् ॥ (क) [कल्याण भवति] परवल्लिङ्ग बन्द तत्पुरुषयो रईजया] । इन्दुतत्पुरुषयी लिङ्ग परवत (२।४।२६) । ३०७। पञ्चकपालो भातु ग्रन्थे प्राप्तेक्षश्चापन्नफलो यत् । अलंजीविको विभवोऽस्य पुननिर्वाराणसिरेतु पुण्याय ॥ हिगुप्राप्तापन्नाल पूर्वगतिसमासे घु प्रतिषेधी वक्तव्य । * | ३०८। पश्याखबड़वांस्तव न सुखाय हाहस्वाहः । अहोरात्रः परालो वा तैः सुखेन न गच्छति । (क) पूर्ववदखबड़वौ [सुमतेऽखबड़वैवाखबड़वांस्तथा तान्]! अश्वबडवयो लिङ्ग पूर्ववत (२।४।२७)। . - ३०६ । मयूरौति । अहो श्वेताङ्गाना पाश्चात्याना 'मयूरीकुक्कुटौ' सम भक्ष्यौ । यस्मादभक्ष्यभक्षणात् 'अईकोषातको'-"परवल्लिङ्ग इन्हतत्पुरुषयो."-श्रेष्ठा, यत् यस्मात् न पापकरी। ३०७। पञ्चेति । 'पञ्चकपाल' ग्रन्थे भातु, न त्वनुष्ठाने, कथम् ? यत् यस्मात् 'प्राप्तिक्ष.' प्राप्त ईक्षा तत्त्वदर्शन प्राप्तेक्ष, 'आपन्नफल'च, ब्रह्मतत्त्वलाभाद्धि सर्च सफलम् । अस्थ जनस्य विभव' पुन 'अलजीविक' जीविकायै अलम, सुतरा 'निवाराणसि.'- "हिगुमाप्तापन्नालपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वक्तव्य । * "-वाराणस्या. निष्कान्तः पुण्याय एतु पागच्छतु तवति शेष । जीविकाथों वाराणसी गच्छति, वन्न शोभनम्, यदि सत्सङ्गेन पुण्यसञ्यस्तस्य लक्ष्यं गमन कर्त्तव्यमेव । ३०८। पश्यति । 'अश्वबड वान्'--"पूर्ववदश्वबडवी".---पश्य न सुखाय । 'वाह' 'वाह' 'अहोरात्र.' 'पराहू.' वा-"राबाहाहा. पुसि”-ते. सुखेन न गच्छति ।

·दृष्टान्तस्ववस्वम् । (ख) रात्राहाहाः पुंसि [पूर्वाह्नेऽयं यथा बाल ] । गवाहाहा पुसि [भाष्यन्ते (२।४।२९)। ३०८। अभीक्षणमपथं गच्छन् तमो विशति सच्छ्रयम् । राह अय सहान् हित्वा देशांस्तानपथान् यथा ॥ (क) अपथं नपुंसकं स्यादपथानि स गाहतेऽतिसंमूढ़ः]। अपथ नपु सकम (२१४।३०)। (ख) अर्द्धर्चाः पुंसि चा[ऽर्द्धचोऽईच वेणुच वेणु च] । अईहादयः पुसि नपुसके च (२।४।३१)। इति समासे लिङ्गविनिर्णयः। इति दृष्टान्तसखे दृष्टान्तानुगमने समासे एकवडाव- लिङ्गविनिर्णयी नाम दितीय प्रकरणम् । - हिराव' हिराव इति यद्यपि इतिग्रन्थे व्याकरणान्तरेऽपि पुलिङ्गान्तो दृश्यते तथापि "सखाापूर्बा रात्रि” इति लिङ्गानुशासनसूत्रस्य पुंस्वापवादत्वेन ग्टहीत्वा सोवे स्थादिति व्याखयानात् न पुंस्त्वं परिग्टहीतः । ३०६। अभौक्षणनिति । अभौक्षणम् 'अपध'-"अपथ नपुंसकम्"-गछन् तमी यथा पपथान् देशान् तथा 'टहान्' असत्कलुषितान् हिला सकृयं साध्वाश्रयं 'मह'-"श्री पुसि च"-श्रय । विशति । इति समासे दितीयप्रकरण व्याखया ।

·समासप्रकरणम्। ३१०। शूद्रस्य तु विप्रो नित्यं वरणीयः । चेत्ते पुनरत्र युक्ताः खलु सन्तु ॥ (क) जात्याख्यायामकस्मिन् बहु- वचनमन्यतरस्यां [कल्याण] | नात्याखयायाम एकस्मिन् [वचने प्रा] अन्यतरस्यां बहुवचनम् (१।१५८)। ३११ । एको हि यथा व्रीहिः सम्पन्नः कुरुते सुभक्ष्यम् । एकः खलु परमेशे निविष्टचित्तः पराभवति निखिलम् ।। संखयाप्रयोगे प्रतिषेधो वक्ता व्य ।। ३१२। अहं ब्रवीमि नित्यशो न जातु नो हृदि स्मृहा। कुकाव्यवाक्य सञ्चये भणाम सोऽस्तु नावयोः ॥ - ३१०। शूद्रस्येति । चेत् यदि नित्यं 'विप्र' 'शूद्रस्य' वरणीय , 'ते' विप्रा - "जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्”-पुन पत्र खलु युक्ताः योगसम्पन्ना. सन्तु भवन्तु । विप्राणा योगयुक्रत्वाद्धि सम्मान. । इत्तमेतत् तनुमव्या-त्यौ चेत्तनु- मध्या ।" ३११। एक इति। 'एक' हि 'बौहि"-"सखयाप्रयोग प्रतिषेधी वक्तव्य 11" -सम्पन्न. यथा सुभदं कुरुत, तथा एक फरमेशे निविरचित्तः जन खलु निखिलं. परा- भवति। सवापरि सामाज्यं करीनि। ३१२। अहमिति। नित्यश 'अह ब्रवीमि' न मातु 'न' अस्माक हदि कुकाव्य- बाक्य सञ्चये स्पृहा अस्तु। भणाम 'वयम्' इति शेष 'आवयो'-"अम्मदो हयोच"-- स कुकाव्यवाक्यसञ्चय. न प्रस्तु, न तव स्पृहा न बरकर्तृकत्वमिति पूर्वापरभेदः । प्रमा- पिका नाम वृत्तम्-"प्रमाणिका नरौ लगौ।"

·२१२
दृष्टान्तसर्वस्वम् ।
(क) [स्यात्] अस्मदो योचाहिं ब्रवीमि ब्रूम एव वा] ।
अस्मद एकस्मिन् इयी च बहुवचनम् अन्यतरस्याम् (१।२।२९)।
त्वं मे मान्यो नित्यं भगवति खलु ते निष्ठा जाता।
नाहं सम्पन्नोऽत्र भता यूयं भवत सहायाः ॥
अस्माद सविशीषणस्य प्रतिषेधी वक्तव्य ।।
नक्षत्राणां स्थानगताञ्चेदिह भेदा-
झेदो भाग्यस्यापरमार्थो ननु यत्नः ।
हे ते फलुन्यौ नितरां प्रोष्ठपदाच
पुष्यादित्या भान्ति यथाकालमनन्ते ।
(क) [पूर्वे फलान्यौ हि] फलानी-
प्रोष्ठपदानाञ्च नक्षत्रे [ऽङ्ग] ।
फल्गुणीप्रीष्ठपदानाञ्च नक्षत्र यो बहुवचनम् अन्यतरस्याम् (१।२।६०) ।
(ख) तिष्यपुनर्वस्त्रोनक्षत्रइन्वे
बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यं [बाल] ।
तिष्य पुनर्बखी नक्षत्रइन्हे बहुवचनस्य नित्य द्विवचनम् (१।२।६३)।
३१३ । त्वमिति । 'व' मे निन्य मान्यः । कथम् ? भगवति ते तव खलु
निष्ठा नाता। न 'महम्' अव सम्पन्न 'यय-"अस्मद, सविशेषणस्य प्रतिबंधी
वतव्य' ।*"-मता सहायाः भवत।
३१४ । नक्षवाणामिति । चैत् यदि इह नक्षत्राणां स्थानगतात् भेदात् भाग्यस्य
भेट , ननु यन पुरुषार्थ अपरमार्थ याथार्थविरहितः। यत्रो विफल इति भाव ।
परमार्थमाह-यथाकालम अनन्त काले है ते 'फल्गुन्यो' 'प्रोष्ठपदा'-"फल्गुनीप्रीछ

·समासप्रकरणम्। २१३ ३१५ । वेष्टन्ते नगरं सुरक्षणविधौ वा न रक्षा ततो गा? कुत्र गतौ चलौ पुनरिमौ वात्स्या तथा ब्राह्मणौ । लक्ष्यात्संपतितौ न सम्मतियुतौ पुत्लौ सदा भ्रातरौ स्निग्धौ मोदयते विधुः सरसिज हंसी च शुक्लानि यत् ।। (क) सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ च [बालक] । सरूपाणाम् एकविभक्तौ एकशेष (१।२६६४) । विरूपाणामपि समानार्थानाम। | (ख) वृतो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः [स्मृत:] । यूना [सहवचने] वृद्ध. शिष्यते तल्लक्षण [बद्धयूनोनिर्देश] चेत् एव विशेषः (१।६५)। पदानाच नक्षत्र"-'पुष्यादित्यौ'-"तिष्यपुनर्वखीनचव इन्हे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम्”-पुष्यपुनर्वसू "पुनर्वसू तु यामकौ। आदित्यौ च” इति हेमचन्द्र । एतानि. नितरा भान्ति । फल्गुन्यादिकान्युक्तान्युपलक्षणानि सर्वाणि नक्षत्राणि कालवशादुद्यन्ति चास्तं गच्छन्ति । वृत्तमेतन्मत्तमयूरो नाम–'वेदैरन्धे तौ यसगा मत्तमयर ।" ३१५ । वेष्टन्त इति । सुरक्षणविधौ ‘वप्रा.'-"सरूपाणामकशेष एकविभक्ती" ("विरूपाणामपि समानार्थानाम् । * ।")-नगरं वेष्टन्ते, न तत रक्षा । तत रक्षा! 'गाग्यौं'- “वृद्धी यूना तल्लक्षणश्चदेव विशेष "-गाय॑श्च गार्गायनश्च कुच गतौ न तौ सम्प्रति विद्येते, इमौ पुन 'वात्स्यौ'--"स्त्री पुवञ्च"-वात्सी च वात्सायनश्च चलो अस्थायित्वात, तथा 'ब्राह्मणौ'--"पुमान् स्त्रिया"-ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च लक्ष्यात् योगधम्मात् सम्प- तितौ न सम्मतियुतौ सम्मामयुक्तौ । 'पुची' पुचश्च दुहिता च 'बावरौ' भ्राता च खसा च-"वाटपुत्वौ खसहितभ्याम्"-स्निग्धौ प्रौतिभानने । विधु सरसिन हसी च प्रत्येक मोदयते, यत् यस्मात् 'शुक्लागि'--"नपुसकमनपुसकनैकवचास्थान्यतरस्याम्"- शुक्लाश्च शुक्ला च शुक्लञ्च तानीमानि शुलानि ।

·२१४
ष्टान्तसबखम् ।
-
(ग) स्त्री पुंवञ्च [यथा गाग्यौँ];-
स्त्री वृद्धा यूना [सहवचने] शिष्यते तलक्षणश्चेदेव विशेषः पुवञ्च (१।२।६६) ।
(घ) [कुक्कुटौ तौ] पुमान् स्त्रिया ।
स्त्रिया सहवचने] पुमान् शिष्यते स्त्रीपुसलक्षणश्चेदेव विशेषः (१।२।६७) ।
(ङ) भाटपुत्रौ स्वसृदुहिटभ्यां [तौ भ्रातरौ यथा] ।
खमृदुहिटभ्या [सहवचने] भाटपुत्चौ शिष्येते (१।६८)।
(च) [स्यान्] नपुंसकमनपुंसकेनै-
कवचास्यान्यतरस्या[महो ।
अनपुसकेन (सहवचने] नपुसक शिष्यते एकवच अस काय] अन्यतरस्या नपुं-
सकानपुसकलक्षणश्चेद्दिथेष. (१९६८)।
पितरौ निखिलेषु सम्मती
क्व नु मातापितरौ विमानिती।
खशुरौ च समौ समं सच
खशुरश्चात्र न तो समाहतौ ॥
(क) [पितरौ मातापितरौ] पिता मात्रा[वशेषभाको ।
मात्रा [सहवच ने] पिता शिष्यते अन्यतरस्याम् (१।२।७०)।
३१६ । पितराविति । निखिलेषु 'पितरौ'-"पिता माचा"-माता च पिता
च सम्मानौ । कनु 'मातापितरौ' विमानितौ। 'शुरौ च-वशुर श्वश्रा"---श्वशु-
वधूश्च
समौ पिटमाटतुल्यौ। सच श्वशुरच अत्र 'तो'-"त्यदादीनि सबै नित्यम्"
-पिता वरच न सम समाहती।

·समासप्रकरणम् । २१५ (ख) [श्व शुरौ] श्वशुरः श्वश्रा [श्वश्रूश्वशुरावेव वा] । श्वथा [सहवचने] श्वशुर, शिष्यते अन्यतरस्याम् (१।२।७१) । (ग) [बाल] त्यदादीनि सर्वैनित्यं [स बालकश्च तौ] । सबै [सहवचने] त्यदादीनि नित्य शिष्यन्त (१।२।७२)। ३१७। कुरुतः स च यश्चांहो यो निन्द्यौ ननु ती क्षितौ तु । भारौ सा स च वन्द्यौ तौ चेत् पुण्यकतौ तच्च ना ॥ नारी च तानि नित्यं समादृतानि नरना ते। नन्दत इह तेनाङ्ग ते कफजे खलु गदेऽई पिप्पल्यौ ॥ त्यदादौना मिथ सहोतो यत्पर तच्छिष्यते । पूर्वशेषोऽपि दृश्यते। त्यदादित शेषे पुनपुसकती लिङ्गवचनानि । * | पुनपुसकयोस्तु परत्वान्नपुसक शिष्यते । अहन्दतत्पुरुषविशेषणानामिति वक्तव्यम् ।। ३१७। स चेति। स च यत्र' अंह पापं कुरुतः 'यौ'-"त्यदादीना मिथ' महोत्तौ यत्पर तच्छिश्यते"-निन्द्यौ मनु 'तो'-"पूर्वशेषोऽपि दृश्यते"-क्षितौ तु भारो, 'सा सच' वन्द्यौ चेत् 'तौ'--"स्यादित शेषे पुनपुसकती लिङ्गवचनानि ।*" -पुण्यकृतौ । 'तञ्च' पुण्य 'ना' मनुष्यः नारी च 'तानि'-"पुनपुसकयोश्च परत्वान्न- पुसक शिष्यते ।" -नित्यं समादृतानि । नरनाया 'ते' इह तेन पुण्येन अङ्ग हे बाल नन्दत । कफजे गर्द ते 'भईपिप्पल्यौ'--"अहन्दतत्पुरुषविशेषणामामिति वक्त- व्यम् ·दृष्टान्तसर्वस्वम् । ३१८। इमा गावश्चरन्तीह गोपालान् मोदयन्ति च । पयोभिर्वर्द्धयन्त्यन्यान् स्वस्था वत्सा भवन्विमे ॥ (क) [स्याद] ग्राम्यपशुसंघेष्वतरुणषु स्त्री [मा अजाः] । अतरुणेषु ग्राम्य पशुसघेषु स्त्री शिष्यते (१।२।७३) । ३१८ । धावन्तीमे वाहा रिपवस्तानभिभूय नितराम् । अदान्तांस्तानित्यं संयच्छ यदि शान्ती स्पृहास्ति ॥ अनेकशफेष्विति वक्तव्यम् । * । इति दृष्टान्तसवस्खे दृष्टान्तानुगमने वचनवैशिध्यैक- शेषनिरूपण नाम द्वतीय प्रकरणम् । इमा इति । 'दूमा गाव.'-"ग्राम्य पशुसंघष्वतरुणेषु स्त्री"-इह गोष्ठे चरन्ति गीपालान मोदयन्ति च । अन्यान् इतरान् ननान् पयो भि' वर्धयन्ति, 'इमे वत्सा' स्वस्था भवन्तु । अर्थग्टभुगोपालकै वञ्चिताः पय पानाभावात् चौणकाया अथवा पिशाचसदृशहन्तुकरे निक्षिप्ता न भवन्तु । ३१९ । धावन्तीति। 'इमे वाहा: "अनेकशष्विति वताव्यम् । * "- धावन्ति, तान्, वाहान् अमिभूयं नितरा रिपवः धावन्तौति शेषः । यदि शान्तौ स्पृहा अस्ति अदान्तान् तान् रिपून् सयच्छ । - इति दृष्टान्तब्याख्याया समासे ढतीय प्रकरणम् ।

·हितीयाह्निकम् । ८१ विवचनमनुखारस्यैव प्राप्नोति । तत्र परस्य परसवर्ण कृति तस्य यय ग्रहणेन ग्रहणात् पूर्वस्यापि परसवर्णी यथा स्यात् । वक्ष्यमाणेन "हिबचने परसवर्णव सिद्ध वक्तव्य'- मित्य नेन विवंचने कर्तव्ये परसवर्णस्य सिद्धत्वात तदस्ति प्रयोजनम् । एव परसवर्ण सिद्धे यरग्रहणेन ग्रहणाविवचन यथा स्यात् । मा भूत् द्विवचनम्। दिवंचने कृते त्रियकार कमन्यथा हियकारक भवतीति भेदो हिर्वचने । सत्यपि द्विवचने "हलो यमा यमि लोप.” (८।४।६४) इत्यनेन एकस्य लोपे हियकारकमेव तिष्ठतौति नास्ति भेद । दिव्वंचने सति कदाचित्तिय कारक कदाचित वियकारकम्, असति दिवचने केवल हियकारकमेव । “हली यमा यनी" त्यत्र यदि लोपी नित्य स्यात् तदा दिय- कारकमेव तिष्ठेत् द्विवचने भेदो न स्यात् । लोपस्तु विभाषा। विभाषानुवृत्त्यग्रहणेन भेदाभाव साधनन्त्व सम्भवम् यत है। अनुवर्तते विभाषा शरोऽचि यहार- यत्ययं हित्वम्। "शरोऽचि" (८।४।४६) इति हित्व वारणेन ज्ञाप्यते "हली यमा यमि लीप" इत्यवानुवर्तते विभाषा। अन्यथा, नित्ये हि तस्य लोपे प्रतिषेधार्थों न कश्चित् स्यात् । तत्र परस्येति । 'सय्यान्ता' 'सॅदञ्चत्सर' 'यल लोक'मित्यत्र परसवणे पूर्ववर्तिन' सानुनासिकयवला हित्वभूतमनुखारं प्राप्य ययन्तर्भूतत्वात् "अनुस्वारस्य यवि परसवर्ण" इत्यनेन परसवर्णत्वे यवलाना विकस्य श्रवण भवति । ज्ञाप्यत इति । "झरी झरि सवर्णे" (८४१६५) इत्यत्र लीपे विभाषानुवर्तते । "झयो होऽन्यतरस्याम्' (८।४।६२) इत्यतोऽनुवर्तमाना विभाषा "झरो झरी" त्यत्रानु- वर्तनात् मध्यस्थे “इली थमा वमौ" त्यत्राप्यनुवर्ती इति ज्ञापको न्यास. । .

·८२ भाष्यसनमनी। यदि सीपी निन्य स्यात् प्रतिषेधवचनमनर्थक स्यात् । यत कर्षतीत्यत्र दिवंचने सति "झरी झरि मवर्ण" (८४१६५) इति लीपी भविष्यति। विभाषाय लीप इति पश्यन् "शरीऽचौति" हिवंचनप्रतिषेध शास्त्याचार्य । नैतज्ज्ञापकम्। कथम् ? "हली यमा यमि', "झरी झरौत्यत्र यमा झग च यर सामग्राण परिग्टह्यते । "अचो रहाभ्याम्" (८१४।४६) इत्यनेन यद्दिवचनम्, लीपाप- वाद स , अन्यथा द्विवचनमनर्थक स्यात् । सुतरा "हलो यमा यमि" "झरो झरी"ति सूत्रहये वर्तमानेऽपि 'शरोऽचोति प्रतिषेधोऽवश्य वक्तव्य । किन्तर्हि योगयोस्तयो- बदाहरणम् ? 'प्रत्तम्' 'प्रवत्तम्' 'पादित्य' इति दिवचनेऽकतेऽपि यत् विव्यञ्जन- यदि लोप इति । "शरोऽची"त्यत्र "अची रहाभ्या हे" (८४१४६) इति प्राप्तिः प्रतिषिध्यत । लोपे नित्ये सति "शरीऽची"ति सूकरच्य विफलम् । यत्त. "पची रहाभ्या"मित्यनेन यगे ई भवत इत्यत्र यमा झरा च यर । मुतरा "हली यमा यमि" "झरी झरीति लोपकथने यरी हित्वनिवृत्ति स्यात्, किमनेन "शरोऽधी"ति सूत्रेण । लोपापवाद इति । “अचीर हाभ्याम्" इति सूत्र पूर्वमुक्तम् । तेन दिवचने कृते पश्चात् "हली यमा यमि” 'झरी झरोति सूबद्दयेन तविघटित स्वात्। सुतरां लीपापवाद स इत्युक्तम् । किन्तहाँति । लोपसाधकयोस्तयी "हली यमा यमि" "भारी भरौ"ति योगयो- सदाहरण किमिति जिज्ञासा । प्रत्तमिति। "अच उपसर्गात " (७।४।४७) इत्यनेम अजन्तादुपसर्गात् दा इत्येतस्य घुसंज्ञकस्य त । 'आदित्य' इत्यत्र आदित्यो देवता अस्य स्थालिपाकस्पति आदित्याः अथवा भवाद्यर्थण्यन्तात् ण्य । तत्र एक स्य यकारस्य नित्य लीप 'पादित्यः । प्रत्तमित्य- त्रापि विव्यञ्जनसंयोग , यत उपसर्गादिति पञ्चमीनिर्देशात् आदेरल दस्थ स्थाने एकस्तकार , सूत्रस्थस्थाच इति पचपदस्थावर्तनात् च इति षष्ठीप्राप्तौ आकारस्थ स्थाने तकार , तत' प्रत्ययस्य तस्य च नकारेण त्रिव्यञ्जनसयोग.। सुतरा सिद्धमतेऽपि दिवं चने त्रिव्यञ्चन सयोग इति ।

·हिती याह्निकम् । संयोग'। 'का' 'हत्तै त्यत्र तु दिवचनसामालीपो न भवति । यथाव विचन- सामर्थ्याल्लीपो न भवति, तथा 'कर्षति' 'वर्षती' स्यचापि । सतरा लोप नित्येऽपि "शरोऽची"ति स प्रतिषेधो वक्तव्य। एवं विभाषानुवर्तनमत्यन्त सन्दिग्धम् । - म. ह.। लण।६। ल इत्येकं वर्णमुपदिश्य पूबींचान्ते एकारमित करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहण भवति त्रिभिः । “अणु- दिसवर्णस्य चाप्रत्यय.” (११११६८) इत्यकारण, "इएकोः" (८।३।५७) इतीकारण, “इको यणचि” (६।११७७) इति यका- रेण । इण्ग्रहणानि सर्वाणि परण एकारेण अण्ग्रहणानि तु पूर्वेण । "अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः" इत्येतदेकमनेन । अथ किमर्थमग्रहणमेवैतब क्रियते ? नैवं शक्यम् । अन्त:- स्थानामपि हि सवर्णानां ग्रहणमिष्यते। 'सॅय्यान्ता' 'संवत्सरः 'यलल्लोकम् 'तल्लोकम्' इत्यत्रानुस्वारस्यानुनासिके ययि पर- सवर्णे कृते तस्य यहणेन ग्रहणाद्दिवचनं यथा स्यादिति । सन्दिग्धमिति । ज्ञापकबलेन याऽनुत्ति साधिता, सा पश्चादुक्तया युक्त्या खशिडता, सुतरामुक्त "विभाषानुवर्तनमत्यन्त सन्दिग्ध मिति । लण-सूबे "विभाषा सलोप" इत्युक्ते "विव्यञ्जनसयोग श्रवणाय अणदिदिति पकारण प्रत्याहार. कती न चकारणेति स्थितम् ।

·भाष्यसङ्गमनी । हकारादिष्वकार उच्चारणार्थी नानुबन्धः । लकार त्वनुनासिकः प्रतिज्ञायते । तेन “उरण रपरः” (१।११५१) इत्यत्र प्रत्याहार- ग्रहणालपरत्वमपि भवति । भा स. लण इत्यत्र णकारी हिरनुबध्यते, पूर्वश्चैव परश्च । तत्र अण्ग्रहणे- विण ग्रहणेषु च सन्देही भवति पूर्वेण वा स्यु परेण वैति । कतमस्मि स्तावदणग्रहणे सन्देह । “सोपे पूर्वस्य दौ!ऽण' (६।३।१११) इति । पराभावात् असन्दिग्ध पूर्वेण न परेण । न हि ढली पेऽण सन्ति । ननु 'आढम्' 'श्रावृढ'मिति परेऽण. सन्ति । एव तहि अणग्रहण सामर्थ्यात् पूवेण न परेण । यदि हि परेण स्वाद अण - ग्रहणमनर्थ कं स्थात्, दलोप पूर्वस्य दौ|ऽच इत्येव ब्रूयात् । अथवा अजित्यपि न ब्रूयात्, अची ह्येतद्भवति खो दीर्घ मुत इति। अस्मिता ग्रहण सन्देह. "केऽण:' न हि दलोप इति । वृह उद्यमन इत्यस्मात् चि "सार्वधातुकाईधातुकयो." (७।३।८४) इति गुणे आदित्वादिडभाव "ही ढ" (८।२।३१) इति ढत्वम्, “झषस्त- थोड़ोऽध." (८२४०) इत्यनेन तकारस्य धकार, तत "टुना टुः” (८१४।४१) इत्यनेन तकारस्य ष्टुत्वम्, ष्टुत्वे “ढो ढे लोप.” (८।३।१३)। "लोप्रे पूर्व स्य दौ?ऽण" (६।३।१११) इत्यनेन रेफस्य दीर्घे स्थानसाम्याट्ट कार ढलोपस्थासिद्धत्वात् 'उपधायाश्च" (७।१।१०१) इत्यनेन इत्वे पूर्ववद्गुणे वेढे ति पदसिद्धि. न तु वति । वढे त्यादौ गुणोऽसिद्ध अत उक्त न हि दलीपे परऽण सन्तौति । अण ग्रहणसामथ्यादिति । अ इ उ ण। ऋ ल क । ए श्री ड। ऐ औ च । ह य व रट् । ल ग । इत्यत्र अणो यदि परीण णकारण रह्यन्ते इ य व र इति हला तत्र ग्रहण भवति । हलामणामसम्भवात् एच एवावशिघ्यन्ते । ततो न कश्चिदि- शेष अजग्रहणेनैव सिद्धे । एव यत्राणग्रहण कृत, तत्र तद्ग्रहण सामर्थ्यात् पूर्वेणैव भवति, अन्यथा अजग्रहण मे व तत्र कुर्यात् ।

·हितीयाह्निकम् । ८५ (१४।१३) इति । पराभावात् असन्दिग्ध पूर्वेण न परेण । न हि के परेऽण. सन्ति। ननु चायमस्ति, 'गीका' नौकेति। एवं तर्हि अण ग्रहणसामर्थ्यात् पूर्वण न परेण । यदि परेण स्यात्कऽच इत्येव ब्रूयात् अथवा तदपि न ब्रूयात्, अची हि हुखी दीर्घः मुती भवति । अचिन् तर्हि अणग्रहणे सन्देह "अणोऽप्रग्टह्यस्यानु- नासिक' (८।४।५७) इति । पराभावात् असन्दिग्ध पूर्वेण न परेण । न हि पदान्ताः परेऽण. सन्ति । ननु चायमस्ति कर्तृ' 'ह' इति । एव तर्हि पूर्वोक्तयुक्त्या पूर्वेण न न हि के पर इति । ननु उपानत के त्यत्र के पर इखे कर्तव्ये "नही ध” (८।२।३४) इत्यस्यासिद्धत्वात् अस्ति के परतीऽ कार, तथा 'गीक त्यादौ "दूण ष" (८।३।३८) इत्य- नेन विसर्जनीयस्य षकारादेिश स्यासिद्दत्वात् अस्ति के परतीरफ । 'न मु ने” ( ८३) इत्यत्र वृत्तिकारानुसारिणा को यर्टन यागविभाग कृत्वा धत्वादीनामसिद्धत्व निरस्य समा- धान कृतम्। भाष्ये योगविभागस्यानुक्तत्वात “के पर" इत्युक्त्वा गोष्टी त्यादि भाष्योदा- हरणात् अनभिधानमेव साधित विवरण कारण । हखश्रुत्योपस्थितस्य अच' (१।२।२८) इत्यस्याबाधाय पूर्वेण भविष्यति, अबाधनोप पत्तौ हि बाधो न न्याय्य' इत्याह दीक्षित । अनिष्टे विषये पूर्वत्रासिद्धस्य प्रतिबेधार्थ योगविभागो यद्यपि भाष्य न दृश्यते, तथापि तत्पक्षस्य बोधसौकर्यत्वात् केयटकृतममाधानमेव वयमनुमोदयाम । न हि पदान्ता इति। ननु वर्जितानामन्त स्थाना सानुनासिकत्वसत्त्वे "वृचव करोति" इत्यचापि परेण प्राप्नोति । अय हि दृष्टान्त. "हलि सर्वेषाम्" (८३१२२) इत्यत्र हलग्रहण मुत्तरायं कृत्वा “भो भगी' (८।३।१७) इत्यतोऽश् ग्रहणम् । तती हलि अशौति व्याखग्रानात् 'वृक्षव करोती'त्यत्र लोपो मा भृत् । “अणोऽप्रग्टह्यस्यानु- नासिक" (८।४।५७) इत्यत्र चपटाखेत्यस्य पय्युदासेनाच एव अनुनासिका भवन्ति न तु हल इति तत्त्वम् । भाष्ये "न हि पदान्ता” इति यदुक्त तेन सानुनासिकान्त स्थाना न ह्यसत्वप्रतिपादित किन्तु न तेषा कार्यभाक त्वमिति सूचितम् । वृक्ष वश्तीति वृक्ष- विट तमाचष्टे य स वृक्षवयति। वृक्षवयतेर्विचि वृक्षव इति पद सिद्धम् । पूर्वोक्तयुक्त्येति । अणग्रहणमामात् पूर्वेण न परेण । यदि हि परेण स्यात्, भण ग्रहणमनर्थक स्यात् अधोऽअसह्य स्यानुनासिक इत्येव ब्रूयात, अथवाऽजित्य पिन ब्रूयात्। अच एव हि प्रग्टह्या भवन्तौति युक्तिः ।

·८६ भाष्यसनमनीं। परण। अतएव हि प्रयया भवन्ति । अस्मिस्तहि भणग्रहणे सन्देह', "उरण रपरः” (१।१।५१)। पगभावात् असन्दिग्ध पूर्वेष न परण । ननु 'क' 'हवं 'मिति ड स्थान परेरण सन्ति । रपरले रेफदय श्रवणप्रसङ्ग । “हली यमा यमी" त्ये करण रेफस्य लोप., विभाषापचे विभाषा तच्छ्रवणम । “रो रि" (८।३।१४) इति तस्य लोपः । न च तत्र पदान्तस्येति व्याख्यानं युक्तम्, तथा सति न घे. लड अजर्घा.', पास्पर्द्धलङ् 'भपास्या' इत्यादरसिद्धि प्रसङ्गः । इह तर्हि 'मातृणा' 'पितृणा"मिति रपरत्वप्रसङ्ग । कर्ज थे इति। कर्तृ+ अर्थ , "इको याचिइति इको यणि रपरत्वे "उरण रपर" इत्यनेन रेफार्थम् अण ग्रहणे रेफहयप्रसङ्गः । विभाषापक्ष इति । यद्यपि पूर्व विभाषाग्रहण सन्दिग्धमिल्युक्तमन विभाषा- श्रवणमित्युक्त्या विभाषाग्रहणं स्वीकृतम् । नगुंधेरिति । श्रधु अभिकाज्ञाया यड्लुकि हित्वे "मग्रिको च बुकि” (७।४।६१) इत्यनेन अभ्यासस्य रुक । एव जाधे लङ सिपि चकरीतञ्चैत्यदादो पाठात् “अदि. प्रकृतिभ्य' शप” (२।४।७२) इत्यनेन शपी लुक । “यडी वा” (७।३।६४) इत्यनेच सिप ईडभावपचे लघूपधगुणी (७।३।८६) रपर । "इतच' (३।४।१००) इति सिप इकारलीपे अजर्गधस इति स्थिते “हलयाबभ्योदीर्घात मुतिस्यपृक्त इल' (६।१।६८) इति सिपी लोपे “एकाची वशी मष झषन्तस्य सध्वी" (८२॥३७) इत्यनेन वश स्थाने भष भाव , ततोऽवसानभूत (८।४।५६) वकारस्य जशत्वम्। “दश्च" (८२१७५) इति रुत्वम् । एवं अजर र इति स्थिते “रो रि" (८:३।१४) इति पूर्वरेफस्य लोप., “लोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण " (६।३।१११) इति पूर्व स्थाणी दीधे 'अजर्घा' इति पद सिद्धम् । पस्यद्धरिति। स्पर्द्ध संघर्षे । “दोघा कित.” (७।४।८३) इत्यभ्यासस्य दीर्ध । तत. सिपि पूर्ववत् इकारलोप. सिबलोपे अपास्पर्ध ति स्थिते धस्य दले दस्य रुले "रोरीति" पूर्ववर्तिर लोपेऽणो दीर्घले 'अपास्था.' इति रूप सिद्धम् ।

·हितीयाङ्गिकम् । "ऋत इहाती” (७१।१००) इति धातु ग्रहणान जाप्यते 'मातृणा' 'पितृणा मित्यच न भवति, अन्यथा धातुग्रहणमनर्थक स्यात। रपरत्वे कृते अन्त्यत्वात् इत्व न भविष्यति । मात्र रपरत्व भवतीति पश्यन् धातग्रहण करीत्याचार्य । 'चिकीर्षति' 'जिहीति' इहापि तहि न प्राप्नोति । उपधायाश्च (७१११०१) इत्येव भविष्यति। हापि ताई प्राप्नोति 'मातणा' पितृणाम्' उपधाया ऋकारत्वात् । तस्माद्धातुग्रहणम् कर्तव्यम् । एव तर्हि अण ग्रहण सामर्थात् पूर्वोक्तयुक्त्या पूर्वेण न परेण । "अणदित् सवर्णस्य चाप्रत्यय” (११११६९) इत्यत्र तर्हि अणग्रहणे सन्देह । “उत्" (७४।७) इत्यत्र चकारे तपरकरणे न ज्ञापयत्याचायं सवर्णऽणग्रहण परेण न पूर्वेण । चातुग्रहणमिति । यदि 'मातृणाम्' 'पितृ ग्याम्' इत्यच ऋकारे “उरण रपर स्थ" प्राप्ति स्थात्, तदा “ऋत इत्" इत्येव स्वात् धातुग्रहणमनर्थक भवेत् । धातुग्रहणेन ज्ञापयति धातो ऋत एव इत् भवति, तचैव “उरण रपरस्य" प्राप्ति । अन्यत्वादिति । ऋकारे यदि 'उरण रपर' इत्यनेन रपरत्व स्यात् तदा "त इत्" (७।१।१००) इति ऋकारान्ताङ्गजन्य इत् न सिद्धेत् ऋर इति रकारान्तत्वात् । चिकौर्षतीति। "अजझम्गमा सनि" (६।४।१६) इत्यनेन दौधे रपरत्वे च सति "उपाधायच तीत्वमेषितव्यम् । एवं जिहीषतीत्यत्र । इहापि तहीति । धातुग्रहणलिङ्गादधाती' मातृणामित्याद रपरत्व निवर्तितम् । एवमस्य ज्ञापकत्वचरितार्थताया धातोस्तु रपरत्वे सति तब रपरत्वनिवर्तनज्ञापकत्व न । पूर्वोक्तयुक्त्येति। यदि परेण स्यात् “उरजरपर" इत्ये व ब्रूयात् सुतरा अब ग्रहण- सामर्थ्यात् तद्ग्रहणानर्थक्यवारणाय पूर्वेणैव न परेणेति निष्कर्ष । उदिति। कृत सशब्दने इत्यस्मात् चुरादिण्यन्तात् लुडि चडि सिमिचौकृत दि. त्यत्र दीर्घस्यापि स्थानिन ऋकारस्य स्था ने इख एव यथा स्थादित्येवमर्थ तपरग्रहण कृतम्। यदि पूर्वेण ग्रहणं स्यात् तदा तपरग्रहण निरर्थकं यतस्तेन स्थानिन ऋका- रस्थाप्राप्तिः सुतरा न तस्यादेशत्वम्। ननु भाग्यमानेन न सवर्णग्रहणमस्ति, सतराम् “उदि" त्यत्र भाव्यमानेन ऋकारण सवर्णग्रहणाभावात् व्यर्थ तपरकरणेन सवर्णग्रहण- निहत्ति.। "न चायं भाग्यमान, किन्तु पादेशान्तरनिवृत्त्यर्थ' स्वरूपमेवैतदभ्यनुज्ञायते" ·भाष्यसङ्कमनी। . इणयहणेषु तर्हि सन्देह । यच पूर्वेण ग्रहण तब बीरित्येव संमृद्यग्रहण करीति, सुतरी तद चव परण स्थाव । प्रत्याहारय हणे तिम्रो मात्रा , विभक्ति निर्देश समृद्य- ग्रहणेऽईचतस्त्री मावा , एव गौरवेऽपि यत् समृद्यग्रहण करोति तेनैव ज्ञापयति परेण न पूर्वण । कि पुनरव वर्णात्सत्ताविवाय णकारी विरुच्यते । "व्याख्यानती विशेषप्रति- पत्ति"रिति भवति परिभाषेति ज्ञापयत्याचार्य । ततो व्याखयान, अणु दित्सवणं परि- हाय पूर्वेणाण ग्रहण इणग्रहण परेणे ति । ञ म ङण न म।७। ज म ङ ण न इत्येतान् वर्णानुपदिश्य पूवी- श्चान्ते मकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति त्रिभिः। “पुमः खय्यम्परः” (८।३।६) इत्यकारेण, इति वृत्तिलिखनात नाय भाव्यमान । यदि तपरकरण न भाव्यमानतायाति दोघ- स्थाने, तदन्यत् । सुतरा ग्रहण कशास्त्रेऽण ग्रहण परेणेति स्थितम् । तत्फलन्तु "ऋत इद्धाती” (७१।१००) "उदोधपूर्वस्य" (७।१।१०२) इत्यादौ "उरण रपर." (१९५१) इत्यत्र उर् इत्यनेन ऋकारस्य ग्रहणात् रपरत्वसिद्धि । पईचतस इति । अर्द्धन चतस अईचतख' सहिताया साईडयं विभक्ति- योगात् माचाइयमिति अर्धचतस्रो मावा योरित्यत्र । प्रत्याहारग्रहणे तु इण इत्याकार, तव तिसीमावा' । वात्सनाविति । वात्सत्ति वर्णेच्छेद । अइउ ण इत्यत्र याकार., ल ए इत्यत्र णकार । एकस्योच्छेदेऽपरस्यास्तित्वमवसीयते, तत कथं न वर्णान्तरमनुबन्ध. क्रियते ? "व्याखमानतो विशेष प्रतिपतिनं हि सन्दे हादलक्षण"मिति परिभाषाज्ञापनार्थमिति सिद्धान्तः ।

·दितीयास्किम् । "हलो यमा यमि लोप.” (८181६४) इति यकारेण, "ङमो इखादचि ङमुण् नित्यम्” (८।३।३२) इति उकारेण । “जम- ताडड” इति जकारेणापि ग्रहणमस्य दृश्यते । केचित्तु सर्बा. येतानि प्रत्याहारग्रहणानि जकारेण भवन्त्विति मकारमनु- बन्धं प्रत्याचक्षते। तथा तु सति “मो ङ्गवादचि ङमुण् नित्यम्” इत्यत्रागमिनोझभोरभावादागमाभावप्रतिपत्ति- गौरवं भवति । भा म भने।८। मव । झ भ इत्येतौ वर्णावुपदिश्य पूवीश्चान्ते अकार- मितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवत्येकेन । “अतो दी! यजि” (७।३।१०१) इति यकारेण । कथ मकारी ञकार इतीमो मुख नासिकावचनावुभावनुबध्येते ? न पुनरेकी कारीऽनुबध्येत ? “हली यमा यमि लोप' (८१४।६४) इत्यत्र “हलो यत्रा यजि लोप.” इति कृते झकारभ कारयोरपि लोप' प्रसज्येते ति चेत्, न दोष , यतः झकारभकारी न झकारभकारपरौ स्त । “पुम खय्यम्पर" (८३।६) दूत्यत्र पुम खय्या पर" इति कृते झकारभकारपरी खयि रु प्रसज्यतेति चेत्, न झकार- भकारपर ख यस्तीति न दोष । "डमो इखादचि डमुण नित्यम्” (८।३।३२) इत्यत्र "डी इखादचि अण नियम्' इति झकारभकारयोरपि पदान्तयी. भकारभकारा- वागमौ स्थाबामिति चेत्, न झकारभकारौ पदान्तौ स्त इति न दोष । यदि न तो स्त न भकारीति। उजर लभे लिपि झकारभकारी स्त तत् कथमुक्त न झकार- भकारपर इति? उजझे पधत या सयोगान्त लोपे उदिति रूपम् । लभेस्तु भकारस्य पदान्तस्य जशत्वम् ।। सुतग भकारभकारपरी नास्ति खव इति सिद्धम् ।

·भाष्यसनमनी। पञ्चागमास्त्र य प्रागमिन इति वैषम्यात् मखवातानुदे शो न प्राप्नोति, भकारभकारावाग- मिनी न त इति कृत्वा आगमावपि न भविष्यत । पथ किमिदम क्षरमिति, १। अक्षरं न क्षरं विद्यात् , न धीयते न धरतीति वा अक्षरम् । २। अत्रोता सरोऽक्षरम्। अनीतेचा पुनरयमौणादिक सरन्प्रत्यय । अनुते इत्यक्षरम् । ? पञ्चागमा इति । यदि पदान्तौ भकारभकारी न स्तः तदा डज इत्यत्र वय आग- मिन डट् इत्यत्र पञ्च भागमा । सुतरा "यथासखामनुदेश समानाम” (१।३।१०) इत्यनेन सखातानुदेशप्राप्ताभाव. । न दोष, कथम् येषामागमानामागमिनी विद्यन्त त एव प्रवर्तन्ते, यत्र युद्देशिनामनुदेशिनाञ्च सखाासाम्य तत्र यथासंखालब्ध प्रयोगे यस्थागमस्य आगमी विद्यते तत्र प्रवर्तते सखयातानुदेश। अक्षरमिति । "खरशीऽक्षरश.” (१ पृ.) इति पूर्वमुक्तम् । तत. किमिदमक्षर- मिति प्रश्न.. न चरमिति। न क्षीयते न क्षरत इति व्युत्पत्त्या नित्यार्थवाचकम् । ब्रह्मणि प्रयुक्तोऽक्षरशब्दी नित्यार्थ परमार्थत । वर्ण तु व्यवहारनित्यतया मित्यत्वम् । अश्नुत इति । अर्थमनुते व्याप्नोती त्यक्षरम् ।

·प्रत्याहारपरिशिष्टम् । (महावृत्तिकोड़पत्रम्) २१ पृष्ठे। घढ धष ।। घट ध इत्येतान् वर्णानुपदिश्य पूवींश्चान्ते षकारमितं करोति प्रत्या थाहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति हाभ्याम् । “एकाचो बशी भष् झषन्तस्य स्ध्वोः” (८।२।३७) झकारभका. राभ्याम् । ज ब ग ड द श । १० । । ज ब ग ड द इत्येतान् वर्णानुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते शकार- मितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति षड्भिः । “भो भगो अघो अपूर्वस्य योऽशि” (८।३।१७) इत्यकारेण ; "हशि च” (६।१।११४) इति हकारेण ; “नेड्वशि कृति" (७१२।८) इति वकारेण ; "झलां जश् झशि” (८।४।५३) इति जकारझकाराभ्याम् ; “एकाचो बशो भए झवन्तस्य मध्वोः” (८२१३७) इति बकारण ।

·प्रत्याहारपरिशिष्टम् । ख फ छ ठ थ च ट त व । ११ । ख फ छ ठ थ च ट त इत्येतान् वर्णानुपदिश्यान्ते वकार- मितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवत्येकेन । "नश् छव्यप्रशान्” (८।३।७) इति छकारण । मुत्तरार्थम् । खफ ग्रहण- क प य । १२॥ क प इत्येतौ वर्णावुपदिश्य पूर्वांश्चान्ते यकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति चतुर्भिः। “अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः” (८।४।५८) इति यकारेण ; "मय उजो वो वा" (८।३।३३) इति मकारण ; "झयो होऽन्यतरस्याम्" (८।४।६२) इति झकारेण ; “पुमः खय्यम्परे” (८।३।६) इति खकारण। श ष स र! १३। श ष स इत्येतान् वर्णानुपदिश्य पूर्वीश्चान्ते रेफमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति पञ्चभिः । "यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा” (८।४।४५); "झरी झरि सवणे” (८।४।६५) इति झकारेण ; "खरि च” (८।४।५५) इति खकारेण । "अभ्यासे चर् च” (८।४।५४) इति चकारेण "शपूर्वाः खयः” (७।४।६१) इति शकारेण ।

·प्रत्याहारपरिशिष्टम् । ३ ह ल। १४ । ह इत्येकं वर्णमुपदिश्य पूबींश्चान्ते लकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति षभिः । “अलोऽन्त्या- त्पूर्व उपधा” (१।१।६५) इत्यकारेण ; “हलोऽनन्तराः सयोगः” इति (१।१।७) हकारेण ; “लोपो व्यावलि” (६।२।६६) इति वकारेण ; “रलो व्यु पधाइलादेः संच” (१।२।२६) इति रेफेण ; "झलो झलि” (८।२।२६) इति झकारेण ; “शल इगुपधाद- निटः क्सः” (३।१।४५) इति शकारेण । अथ किमर्थमुपदिष्टोऽपि हकारः पुनरुपदिश्यते १ कित्व- विकल्प-सेड्विधयो यथा स्युरिति । 'निहित्वा' 'स्ने हित्वा' इत्यत्र “रलो व्युपधाइलादेः संश्च” (१।२।२६) इति किल वा यथा स्यात् । लिहेः 'अलिक्षत्' इति "शल इगुपधादनिटः क्सः” (३।१।४५) इति क्सो यथा स्यात् । 'रुदिहि' 'स्वपिहि' इति वलादिलक्षण इड् (१।२।३५) यथा स्यात् । 'अदाग्धां' झल्ग्रहणेषु (८।२।२६) हकारस्य ग्रहणं यथा स्यात् । यद्येव “ह य व र ट्” इत्यत्र तर्हि किमर्थमुपदिश्यते ? 'महां हि सः' 'देवा हसन्ति' इत्यत्राग्रहणेषु (८।३।२) च ग्रहणं यथा स्यात् । "हशि च” (६।१।११४) इति हकारस्य ग्रहणं यथा स्यात् । 'ब्राह्मणो हसति', “हशि च” (६।१।११४) इति उवं यथा स्यात् ।

·प्रत्याहारपरिशिष्टम् ।
"एकस्मान् ङ अ-ण-व-टा हाभ्यां पस्त्रिभ्य एव क-ण-माः स्युः ।
ज्ञेयौ चयो चतुर्यो रः पञ्चभ्यः शलो षड्भ्यः ॥” इति ।
इति प्रत्याहार ।

·द्वितीयाह्निकम् । ८१ ३। वर्ण वाहः वाहुः पूर्वसूत्रे , m अथवा पूर्वसूचे वर्ण स्वाक्षरमिति सजा क्रियते । ४। किमथमुपदिश्यते ।। किमर्थं वर्ण मुपदिश्यते ? वर्ण शब्दा ज्ञायन्ते शब्दैहि वेदी निबद्ध' । सुतरा (१) शास्त्रप्रवत्यथम् (२८ पृ) (२) इष्टबुद्ध्यर्थम् (२८ पृ ) (३) लघुर्थञ्च उपदिश्यते । "सोऽयमक्षरसमानायो वाकसमानाय पुष्पित फलितश्चन्द्र तारकवत् प्रतिमण्डितो वैदितव्यो ब्रह्मराशि सर्ववेदपुण्यफलावाप्तिश्चास्य ज्ञान भवति , मातापितरौ चास्य खगें लोके महीयते ।" इति श्रीभाष्य सङ्गमन्या प्रथमस्थाध्यायस्य प्रथमपादे हितीयमाह्निकम् । . वर्णमिति । पूर्वसूत्रे व्याकरणान्तरे । "वर्णा अक्षराणी"ति तत्र । सोऽयमिति । अक्षरसमानाय वर्णाना क्रमपाठ । वाकसमानाय तैर्वर्णैर्वाग्व्यव- हार । पुष्पित फलित , शब्द व्यवहारणापूर्व फल लाभात् फलपुण्यान्वित.। चन्द्र तारकवत् प्रतिमण्डित अलङ्गत व्यवहारनित्य तथा चन्द्र तारकै रुपमा। वेदितव्य. परिज्ञातव्य । कथम् ? ब्रह्मराशि । वर्ण शब्दा शब्दैवेंदा परिचायन्ते, भतोऽभेदीपचारात सोऽय- मक्षरसमानाय. वाक समानाय ब्रह्मराशि वेदसमष्टिः। शब्दब्रह्मणीरभेदोपचारात् यत् शब्द एव ब्रह्मेति मत, तत्तु “ऋची अक्षरे परमे व्योमन् (ऋक १म १६४ सू ३८ ऋक) इत्यादि दिशावगन्नव्यम् । इति श्रीभाष्यसङ्गमन्यनुव्याख्याया तत्त्वसङ्कलन्या प्रथमा ध्यायस्य प्रथमे पाद हितीयमाह्निकम् । - ·तृतीयाङ्गिकम्। [पा. १अ १पा १सू] [भा १अ १पा. आ] वृद्धिरादैच । १ । १ । १। वृद्धिशब्दः संज्ञात्वेन विधीयते प्रत्येकमादैचां वीनां सामान्येन तद्भावितानामतद्भावितानाञ्च । तपरकरण- मैजर्थम्, तादपि परस्त पर इति 'खट्वैडकादिषु त्रिमात्र चतु- त्रिप्रसङ्घनिवृत्तये। 'आश्वलायनः' 'एतिकायन:' 'औपगवः' 'औपमन्यवः' 'शालीयः' 'मालीयः' । वृद्धिप्रदेशा:-"सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु" (७१२।१) इत्येव- मादयः । भा स । 'ऐच' इत्यत्र "ची कु" (८२१३०) इत्यनेन पदान्ते कुत्व प्राप्नोति, तन्न प्राप्नोति 'अयम यादौ नि छन्दसि (१ ४१२०) इत्यनेन भत्वात् । ऐजिति । 'आदेचा इत्यतो ऐज ग्रहण विस्पष्ट ती न्यायप्रदर्शनार्थम् । एव ग्रहणे न दोषोऽपि यतो भाष्यकारणापि पस्य सायाम् "शब्दाप्रतिपत्ति"रिति (२५ पृ) वार्तिके असमस्तत्वन परिग्टह्य 'पात् ऐच' इति पदविभागं प्रदर्शितवान् । "कथ कुत्व न भवतीति' विचार ऐचपदस्थ साधुत्वपरिग्रहे थैव कृत , अन्यथा तत्र शास्त्रीता कुत्वादे कुत, सम्भावना । सईत नोपर्दशार्थ सज्ञासंज्ञित्व परिकल्पनमवश्य- सुतरा यादीनाननुशासनतास्त्येव । सर्वशब्दाना सब्बार्थवाचकत्व मिति प्राचीनमतम्। सर्वार्थवाचकता सद्धीच्य विशेषविशेषार्थे विशेषविशेषशब्द' निबध्य वाग व्यवहार प्रवर्तते एव शब्दार्थनिरूपणस्य लौकिकत्वात् सज्ञासज्ञित्वपरिकल्पनं न विरुध्यते शिष्ट व्यवहारात् साधुत्वमपि । “सत ग्राहकशास्त्र करण खेच्छयैवेत्येषा यदृच्छा- शब्दत्वेन व्यवहार" इति शेखरकार । म्भावि।

·६३ इत्यस्य छन्दस्वम् । हतीयाह्निकम् । [पा. १ १पा. १सू] [भा १५.१पा. भा] नेद छन्द इति चेत्, १। छन्दोवत सूत्राणि भवन्ति । यदि भसज्ञा वृद्धिगदैजटेड गुण" इत्यत्र नश त्वमपि म प्राप्नोति । "उभयस ज्ञान्यपि छन्दासि दृश्यन्ते, तद्यथा “स सुष्टभा स ऋकता गणेन" (ऋक ४म ५सू ५ऋक) । अब पदत्वात् कुत्व भत्वात् जशव न भवति । एवं "वृदिरादैच्" "वृद्धिरादै गर्दड गुण' इत्यत्र भत्वात् कुत्व न पदत्वात् जशत्व भवति । आदैच् इत्यनेन वृद्धिरिति ये आदेचस्तेषा ग्रहण भवति, आदेज मात्राणा वा । यदि वृद्धिरिति ये आदेचस्तेषा ग्रहण भवति, 'शालीय.' 'मालीय' इत्यत्र “वृद्धाच्छ " (४।२।११४) इत्यनेन बइलक्षणश्छो न प्राप्नोति, 'आसमय.' शालमय.' इत्यत्र “नित्य , उभय सज्ञान्यपीति । वक्तव्य मेतत् 'अयसायादीनि छन्दसौगति सूत्रे वार्तिक पाठे। भादैनिति । समस्तत्वपक्षे आदै जिति ग्रहण कृतम् । आच्च ऐखेति इतरतरद्दन्दपच्छे सुपा सुलुग (७।१।३९) इति सुलुक, पक्षे समाहारइन्छ। समासान्तविधरनित्यत्वात् "इन्दाचुदषहान्तात् समाहारी" (५।४११०६) इत्यने न समाहारपचे टच न । कुती ज्ञायते समासान्त विधिरनित्य इति ? "विचिभ्या पाहन्मूईसु बहुव्रीहौ” (६।२।१६७) इत्यत्र मूईन् शब्दादकृतसमासान्तात् । "बहुव्रौ हौ सक्थ्यक्षणी स्वाङ्गात् षच्" (५।४।११३) इति षच्यनुवत्तमाने "वित्रिभ्या ष मूई, ” (५।४।११५) इति षविधान षचश्चित्त्वसामांजायमाने नान्तीदात्तत्वेन 'विविभ्या पाद्दन् मूर्द्धसु बहुव्रीहा"वित्यत्र पाक्षिकान्तोदात्तत्वस्याबाधनाय । तत्र तु 'हिमूह' इत्य सनासान्तोऽपि अन्तीदात्त , 'हिमूई' इति कृतसमासान्तोऽपि अन्तोदात्त पाचिक । समासान्ते कृते "बहुव्रीहे. कार्यित्वात् तदेकदेशत्वाच्च समासान्तस्यान्तोदात्तत्व पक्षे भवत्येव । वृद्धरिति । वृद्धिरिति विधानबलेन ये आकारौकारा भाव्यन्ते ते । एक तनावितत्वसजा। हद्दलचा इति । "वृद्धिय स्थाचामादिस्त दुवृद्ध म्” (१।११७३) अचा मध्ये वृदि- संज्ञक आदैजादिभूती यस्य तच्छब्दरूप हुडसंज्ञम् । एतल्लक्षणाक्रान्ती वृद्धलक्षण, । " ·भाष्य सङ्ग मनी। [पा. १५ १पा. १सू ] [भा. ११.१पा श्रा] बशरादिभ्य" (४।३।१४४) इत्यनेन इडलक्षणो मयस प्राप्नोति । 'आम्रगुप्तायनि' 'शालगुप्तायनिः' इत्यत्र "उदीचा वृद्धादगोचात्" (११।१५७) इत्यनेन बद्धलक्षण फिज न प्राप्नोति । आदेजमात्राणां ग्रहणमिति चेत् सा भास 'सर्वभास' इत्यत्र उत्तरपदवद्यौ "उत्तरपदवृद्धौ सव्वं च" (६।२।१०५) इत्य ने न पूर्वपदान्तोदात्तत्व प्राप्नोति । तावती भार्थ्या यस्य 'तावदार्य' इत्यत्र ' वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धित स्यारत विकारे" (६।३।३९) इत्यनेन "वृद्धिनिमित्तस्ये ति पुवत्प्रतिषेध प्राप्नोति । भादैज्मात्र ग्रहणे न दोष । कथम् ? 'सर्चभास' इत्यत्र ‘उत्तरपदस्य” (७।३।१०) इत्यधिकृत्य या इद्धिः सैवोत्तरपदवृद्धि- रन्यथा सर्व कारक 'सर्वकारक, इत्यत्र पूर्च पदान्तोदात्तत्व प्राप्नुयात् । 'तावदार्य' इत्य च न पुवत्पतिषेध , यती न वृद्धवृद्धीना वा निमित्त वृद्धिनिमित्तं किन्तु वृद्धवृद्धीना या निमित्त ककारी अकारी णकारी यस्मिन्निति वृद्धिनिमित्तस्य तक्षितस्य पुवत् प्रति- षेधो भवति, न तु "पा सर्वनाम्न" (६।३।६१) इत्यनेन वतु निमित्तस्य तावतीत्यस्य । . २। अथ संज्ञेति वक्तव्यम् । *। सर्वकारक इति । तद्भावितग्रहण पक्षेऽपि प्राप्नोतीति प्रदर्शनाय 'सर्वकारक.' इति ग्रहणम्। उत्तरपदवद्धिरिति । पत्र वृद्धिशब्दमाचग्रहणे तेनैव वृद्धिमदुत्तरपद ग्राह्यते तथापि यदुत्तरपदग्रहण कृतं तेनैतदायाति "उत्तरपदस्थे" त्यधिकृत्य या वृद्धिः सैवोत्तरपदहविः । वृद्धद्धीना वेति । वृद्धेनिमित्त ककारी ञकारी णकार । ब्रवीनामिति बहुवचन- निर्देश कृत्स्नाया बृद्धेनिमितसूचनार । श्राकार ऐकार औकारी हि कृत्स्नाया हडे विषय । वृद्धिनिमित्तस्येत्यत्र व्यधिकरणपदी बहुव्रीहि । ककार इति । 'अपो ञ णिति(७।२।११५) "किति छ। (७२।११८) इति अिति पिति सद्धि सार्वत्रिकी, किति तद्धिते । सुतरामेषा बुद्धेनिमितत्वम् ।

·हतीयाट्रिकम् । ८५ [भाष १पा भा] [पा. १अ १पा १सू] संज्ञाधिकारः संज्ञासंप्रत्ययार्थः । अथ सति प्रकृय बनादय शब्दा पठितव्या, अन्यथा हयादीना संज्ञा इत्येष सप्रत्ययो न स्यात् । इतरथा ह्यसंप्रत्ययो यथा लोके ४॥ अक्रियमाण सज्ञाधिकार सजास प्रत्य याभाव , सज्ञास प्रत्य याभावे बहुसूचमनर्थक स्यात्। दृश्यन्ते हि लोकेऽर्थवन्त्य न यंकानि च वाक्या नि, तद्यथा अर्थवन्ति-~'देवदत्त, गामभ्याज शुक्ला दण्ड न', देवदत्त गामभ्यान कृष्णामिति । अनर्थ कानि-'दश दाडि- मानि' 'षडयूपा 'कुण्ड म्' अजानिनम् इत्यादि । ५। संज्ञासंजिनोरसन्देहश्च । क्रियमाणेऽपि सज्ञाधिकारी केय सज्ञा क स ज्ञौत्यत्र सन्देही यथा न भवेत् तथा वक्त व्यवद्धिशब्द सज्ञा आदै च सज्ञिन इति । सज्ञास प्रत्ययार्थ साधिकारी न कर्त्तव्य , यत , ६। प्राचार्याचारात संज्ञासिद्धिः।। आचार्यव्यवहागत् सज्ञात्व सिद्धम् । * | बहुसूत्रमिति। बहूनि सूवाणि यस्मिनिति बहुव्रीहिपचे प्रकरणमध्याहनव्यम् । समाहारहिगुपक्षे पाबादित्वात् स्त्री प्रत्य याभाव । अनर्थ कमिति। सूत्राणामगमकत्वं न कशिदा निष्यन्न इति अमर्थकम् । कष्ट- कल्पनयाथै निष्पन्नत्वेऽपि तथैवावगम्मव्यम् । दश दाडिनानौति । पदार्थाना समन्वयाभावादवानर्थ क्यम् । आचार्थव्यवहारादिति। एवं हि वार्तिकपाठ, तेनैव पाठन बहिनिबद्धा।

·भाष्यसङ्गमनी। [पा ११ १पा १सू] भा. १म१पा ३ा] ७। यथा लौकिकवैदिकेषु । तद्यथा लोके जातस्य पुत्रस्य मातापितरौ नामधेय सवतप्रदेशे कुाते, तयोयंव- हारात् अन्येऽपि जानन्नि इयमस्य सज्ञेति । वेदै पुन 'स्फा 'यूप' 'चषाल' इति याशिका संज्ञा कुर्वन्ति तेषा व्यवहारात अन्येऽपि जानन्ति इयमस्य सज्ञेति । मिहापि सज्ञाधिकार विना आचार्यव्यवहारादेव सज्ञास प्रत्यय । एव अत्र सूचे केचित् व्याख्यानेन 'वृद्धिशब्द सज्ञा पादैच सजिन' इति वदन्ति, केचित् सूत्रार्थ कथनाय वृद्धिप्रद शत्व न "सिचि वृद्धि परस्मैपदेषु (७।२।१) इति सूत्रमत्रीत्वा 'अकार्षीत् ' 'अनैषीत्' इत्यादित प्राकारैकारानुदाहरन्ति । अतएव "यया प्रत्याव्यन्ते सा सज्ञा ये प्रती यन्ते ते संज्ञिन." इति । . यदुक्तं "सज्ञास जिनोरसन्दे हश्च" वक्तव्य इति तदपि प्राचार्यव्यवहारादेव सिद्धम् । ८। अनातिः। अथवा अनाकति' संज्ञा आकृतिमन्त सजिन , यथा लोके आकृतिमती मास- पिण्डस्य देवदत्त इत्य नाक्रति सज्ञा क्रियते । व्याखवाने नेति। व्याखया विना न हि वृधिशब्दस्य सज्ञात्वप्रतीति , आदेचा सज्ञित्वबुद्धिरिति व्याखग्रानाश्रय । वृद्धिप्रदेशत्वे नेति। "सिचि वधि परस्मै पर्दघु" इति सूत्रे उदाहरणदृष्ट्या वृद्धि- पदैन आकारैकारत्वमायातीति प्रतीति सुतरा वृद्धिीव सज्ञा आकार ऐकार सनीति विज्ञायते । कथम? येन शब्दनीपस्थिति सा संज्ञा, यस्योपस्थिति स्थिति स सजौ। न च वाच्य कथसुदाहरणस्य प्राप्ति , सिद्धात् पदादुदाहरणग्रहणात् । अमारुतिरिति । आदेच वर्णा कारण प्राकृतिमन्त , वृद्धिस्तु न कमप्याकार- माधत्ते । देवदत्त इति नाम्न न कोऽप्याकारोऽस्ति यस्य जनस्य च तमाम स त्वाकार- वाम् । अतएव लोकहरातन सिद्धात्य माकते: सज्ञात्वमातिमत. सतित्वम् ।

·तृतीयाह्निकम् । [पा १. १पा १सू] [भा. १अ. १पा. ३षा.] है। लिङ्गेन वा। अथवा सज्ञाशब्द किञ्चिल्लिङ्गमासज्य वक्ष्यामोत्थलिगा सज्ञति । अत्र वृद्धिशब्द तनिङ्ग करिष्यते नादैच शब्द । "पाचाय्याचारात सज्ञासिद्धि रिति यदुक्त तन्न युक्तम्, यत आचार्यक्रतस्य सूत्रस्था- गमकल निर्णीय "सज्ञाधिकार" कर्तव्य इति सिद्धान्ति तम् पश्चात् स एवाचार्य प्रमाणत्वेनोपस्थापित "प्राचार्याचारा' दिति। अही भवानपि "आचाथ्याचारादि 'शि परिहारेणापरितुष्पन्नाह "अनाति." "न लिङ्गेने ति। तत. "सज्ञाधिकार" इत्यनुका "लिङ्गेने"ति वक्तव्य भवति। "लिङ्ग- "त्युक्त पूर्वमुक्तम् (३१) इत्सज्ञा च न वक्तव्या लोपश्च न वक्तव्य इत्यायाति, यतः सज्ञालिगमनुबन्धेषु करिष्यते । न खलु वक्तव्य नास्ति सज्ञाया निवृत्तिरिति, स्वभावती हि सज्ञा सजिन प्रत्याय्य खय निवत्तते । तेनानुबन्धानामपि निहत्तिर्भविष्यति। सिद्ध- त्यवमपाणिनीयन्तु भवति । यथान्यासमेवास्तु । ननतम् “सज्ञाधिकार सज्ञासप्रत्ययार्थ” “इतरथा त्यसंप्रस्थ यो यथा लोके” इति । न च यथा लोक सन्त्वनर्थकानि वाक्यानि तथा व्याकरण । कथम् ? "प्रमाणभूत प्राचार्यो दर्भपवित्रपाणि शुचाववकाश प्रामुख उपविश्य महता प्रयत्नेन सूच प्रणयति स्म ताशक्य वर्णेनाप्यन केन भवित कि पुनरियता सूत्रेण ।" अपिच किमस्ति यदीहशादाचार्यादशक्यमत सज्ञासज्ञिनावेव। न खलु संज्ञासज्ञित्वप्रदर्शक. लिङ्गमिति। कलादिवर्णदोष । दोषा पूर्वमुक्ता (२६५)। यथान्यासमिति । सज्ञाधिकारमनुत्वा "वृदिरादैच्” इत्यत प्रारम्भः । प्रमाणभूत इति। 'प्रामाण्य प्राप्त इत्यर्थ । भू प्राप्तावित्य स्वाषाडेति पिजभावे रूपम् । इत्तिविषये च प्रमाणशब्द. प्रामाण्य वर्तते ।" न खल्लिति। “वर्णेनाप्यनर्थ केने'त्युक्त्वा अनय कत्व परिहृतम्, अधुना साध्वनुशासनं, प्रयोगनियमार्थम्, आदेशार्थम्, बागमार्थम्, विशेषणविशेष्यभावार्थश्च सूवमिदमिति पक्षान् परिहामारभते ।

·भाष्यसङ्गामनी। [पा.१५.१पा. १सू]] [भा. १५, १पा भा] मिद सूत्रम् किन्तु साध्वनुशासनेऽत्र शास्त्र साधुत्वमनेन क्रियते । न हि साधुत्व- प्रदर्शनायेद, यत तमनयो साधुत्वम् । कथम् ? प्रत्ययविशेषमनादाय धिरित्युप- दिष्ट प्रकृतिपाठ तस्मात् तिन्प्रत्य येन वृद्धि । पादैचीऽप्यक्षरसमानाधे उपदिष्टा । भवतु तदेद सूत्रम् वृद्धिशब्दात् पर आदैच प्रयोक्तव्या इति प्रयोगनियमाथम् । नेह प्रयोगनियन- भारभ्यते, किन्तर्हि, पदाना साधुत्वमन्वाख्याय प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पनम् । पदाना- मभिसम्बन्धस्तु यथेष्टम् यथा 'भाहर पात्रम्' 'पाचमाहरे'ति । तर्हि वद्धिशब्दस्य आदै च- आदेशा भवन्तीति आदिशा इमे । आदेशा पुन षष्ठीनिर्दिष्टस्त्रीच्यन्ते न चात्र षष्ठौं पश्याम । तीमे वृद्धिशब्द स्यादैच आगमा इति भागमा , आगमा अपि षष्ठी निर्दिष्ट स्यैवीच्यन्त, टकारादिलिङ्गेन च । नात्र षष्ठी नाप्यागमलिग पश्याम. । . प्रयोगनियम इति । इद्धिरादैजित्येव प्रयोग कर्तव्य न तु श्रादेजद्धिरिति । साधुखमन्वाख्यायेति । अत्र भाष्यम्, “सस्कृत्य संस्कृत्य पदान्युत्सृज्यन्ते तेषा यथेष्ट- मभिसम्बन्धी भवतीति सस्करण साधुत्वमन्वाख्यानम् । कथम् ? परम्परया लौकिक- व्यवहार शब्दाना विकृतिरुपजायते, तहिकारपरिहाराय विद्भिर्यवः क्रियते तद्यवो हि सस्करण तत्तु साधुत्वमन्वाख्यानम्, इदमासीत् असाधु, इदन्तु साध्विति कथन साधुत्व- मन्वाख्यानम् । कथञ्च तत्सिद्धयति ? उत्सर्गत:। “पदान्युत्सृज्यन्ते” सामान्यविधान- मवलम्बा पदानि विवेच्यन्ते । एतत्तु प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पनया सिद्धाति। कथमेव परिकल्पनमुत्सर्ग? सर्ग प्रथमा सृष्टि । स तु परमेश्वरादेव ज्ञेय । उत्सर्ग' अवान्तर. सृष्टिः, स तु मनुष्यकत. । शब्दाना प्रथमसृष्टौ न मनुष्यकत्र्तृत्वमस्ति । सृष्टाना नित्यत्वपक्षे परमेश्वरादाविर्भूताना शब्दाना सामान्याशं परिग्टह्य तमेव शब्दयीनित्वेन च निणीय भेदकाशं प्रत्ययत्वेन स्थिरीकृत्य मनुष्यक्तावान्तरसृष्टिरुपतिष्ठते एव भाष्यार्थ पालीच्य मूले “साधुत्वमन्वाख्यायेत्यादि निबद्धम् । अभिसम्बन्ध इति । "पौवापयशक्षण." सम्बन्धः ।

·तृतीयाह्निकम् । [पा १. १पा १सू] [भा १ १पा भा] पत्र पश्याम सामामाधिकरण्य मेकविभक्तित्व च । भवत्येतत् विशेषणविशेष्ययो सज्ञासज्ञिनीर्वा। नात्र विशेषणविशेष्ययो, यती इयो प्रतीतपदार्थकयोर्विशेषण- विशेष्यभावो न चादैच्छब्द प्रतीतपदार्थक । तस्मात् सज्ञास ज्ञिनावेव । तत्र त्वेतावान् सन्दह सजी का सजेति। क्व चैवं सन्दही भवति? यीभे समानावरे। यत्र त्वन्यतरल्लघु सा सज्ञा, यद्गुरु स सज्ञो। यतो हि लघुथं हि सज्ञाकरणम् । तत्र केवल गुरुलघुतामे वोपलक्षयितु नाति, अनाक्रतिवामपि । अनारुति सज्ञा आकृतिमन्त सज्ञिन । लोकेऽपि हि श्राकतिमती मासपिण्डस्य देवदत्त इति संज्ञा क्रियते । अथवा, भवत्येतदिति । समानमेकमधिकरणमाश्रय' समानाधिकरण समानाभिधेय तस्य भाव सामानाधिकरण्यम् । 'घटोऽस्ती त्यत्र अस्ति सामानाधिकरण्य न लेकविभक्तिबम, 'राम' 'कृष्ण' अत्यत्र एकविभक्तित्व न तु सामानाधिकरण्यमभिधेयस्य भिन्नत्वात् । विशेषणविशेष्ययोस्तथा सज्ञासज्ञिनोरस्ति सानानाधिकरण्यमेकविभक्तित्वञ्च, तद्यथा 'नौलो घट' नौलव हि घटस्य सुतरा तयोरेकाधिकरणत्वम् । यथैकाधिकरणलं, तथास्त्यत्र समानविभक्तित्वं सुतरा विशेषणविशेष्यभाव । प्रतीतपदार्थकयोरिति । प्रतीत प्रसिद्ध प्रसिद्ध योईयो पदार्थ योर्विशेषणविशेष्य- भावी भवति। 'नौली घट' इत्यत्र प्रसिद्ध पदार्थ यो नौलवघटयो विशेषणविशेष्यता। यस्मिन् पदार्थे लोकानामनभिज्ञता विद्यते, तस्य प्रथमत अस्य पदार्थस्यायनर्थ इत्यर्थाभि धान यत्रोऽवश्य कर्त्तव्य । एव हि विज्ञानसिद्धाना लोकोऽप्रसिद्धानां ब्दाना सज्ञात्वेन परिग्रह., अर्थप्रकाश यनश्च । यथा वैद्यशास्त्र व्यवहतीपशयशब्दस्याथै न कश्चित्तविज्ञा- नानभिज्ञो जानाति अत कथयति- “हेतुव्याधिविपर्यास्तविपर्यस्तार्यकारिणाम । औष- धानविहाराणामुपयोग सुखावहम् । विद्यादुपशय व्याधि स हि सात्ममिति स्मृत. ॥' सुतरा सिद्धमप्रसिद्धपदार्थयोः सज्ञासज्ञित्वम् । श्रादैच्छब्दी न प्रसिद्ध. सुतरा सजी हद्धिस्तस्य सना । इति।

·१०० भाष्यसङ्गमनी। [पा. १५.१पा. १स्] [भा. १. १पा. था.] १०। आवर्तिन्यः संज्ञा भवन्ति । विशब्दश्चावर्तते नादैच् शब्द । तद्यथा लोके देवदत्तशब्द पावर्तते न तु मास- पिण्ड । अथवा, ११ । पूर्वोच्चारित: संज्ञो परोच्चारिता संज्ञा, सतो हि कार्य्यिण: कायं भवन्ति ।। . यत' सतएव कार्य्यिण कार्येण भवितव्यम्, अत पूवोच्चारित संज्ञी परीच्चारिता सजेति सम्प्रधार्यम्, तद्यथा लोके सत एव मासपिण्डस्य देवदत्त इति संज्ञा क्रियते । कथ “द्धिरादैज्” इति । एतदेकमाचार्यस्य मङ्गलार्थमृष्यताम् । “माङ्गलिक प्राचार्यो महत शास्त्रौघस्य मङ्गलायें वृद्धिशब्दमादित प्रयुक्त। मङ्गलादीनि हि आवर्तते इति । देवदत्त इति नाना प्रसिद्धी जन एक एव तिष्ठति, तस्य देवदत्त इति नाम जना पुन पुन ग्टहन्ति-देवदत्तो खादति, देवदत्त शेते, देवदत्तस्तिष्ठति, देवदत्ती धावतीत्यादि। एतदेकमिति । ननु “आर्डधातु क शेष” (३।४।११४), "कृदतिड्" (३।१।६३) "अपृक्त एकाल प्रत्यय" (१।२।४१) इत्यादिषु व्यभिचारी दृश्यते ? 'अपृती एकाल' इति परिभाषा न समति नास्ति व्यभिचार" इति कैयट । इयमुक्तिीचितेन न बहु मन्यते बनादावपि तस्या सुवचस्त्वात् । "आईधातुक शेष." "क्दतिड" "अपृक्त एकाल प्रत्यय" इत्येतेषु साक्षात्मज्ञिनामविद्यमानत्वात् तेषा विशेषणमात्रीपस्थानात् "एतदेकमिति” भाष्यकारवच. सुसङ्गतम् । एवमन्चचाप्यूयम् । अमृत शब्दस्य सज्ञात्वेन भाष्यकारेण खौकारात् कैयटकृतसमाधान न साधीय. । यत्र विशेषण मावोपस्थान वत्र सज्ञासचिनीरानुपूबिकस्थितिरैच्छिकौति बोध्यम् । मङ्गलादीनीति । वाक्तिकपाठस्य साधितं पाठान्तरम। "मगलादीनि शास्त्रारिस प्रथन्ने पीरपुरुषाणि भवन्ति, अध्येतारश्च द्ववियुक्ता भवन्ती"ति ।

·हनीयाह्निकम् । १०१ [पा. १५.१पा. १सू.] [भा. १अ १पा. ३पा] शास्त्राणि प्रयन्त वीरपुरुषकाणि भवन्त्यायुमत्पुरुषकाणि चाध्येतारश इद्धियुक्ता यथा स्युरिति ।" सर्ववैव हि व्याकरणे पूर्वोच्चारित सजी परोच्चारिता स ज्ञा। "प्रदे- गुण.” (१।१।२) इति यथा । सज्ञाधिकारोऽत्र दोषवानपि, यत अष्टमेऽपि सज्ञा क्रियन्त "वस्य परमामेडितम्" (८११२) इति ; तनापीद वक्तव्य मनुवयं स्यात् । अथवा अस्थानेऽय यन. क्रियते । यतो नेद लोकाद्भिद्यते, यदि भिद्येत यबाई स्यात् । न हि लीके कथिदगीज्ञायीप- दिशतीयमस्य सज्ञेति किन्तु तस्य काय मुपस्पृश्योपदिशति अय गौरिति, भवति चास सम्प्रत्यय । यदि गौशब्दस्याभिसम्बन्ध पूर्व कृत इति सम्प्रत्यये निमित्त भवति अत्रापि पूवैराचार्ये रभिसम्बन्ध कृत इति सम्प्रत्यय स्यात् । यमधुनीपदिशति न तखासिसम्बन्ध कृत इति चेत् अगोज्ञस्यापि तथा। यदि तस्याभिसम्बन्धः कृत , इडापि कृती दृष्टव्य.. १२ । सतो टड्वादिषु संज्ञाभावात तदाश्रय- इतरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः । सती हि सज्ञिन संज्ञासम्बन्ध । अत्र तु सज्ञाश्रयः संज्ञो तस्मिन् वृद्धयादिषु इहापि कृत इति। गौरिति शब्दस्य प्रसिद्धत्वात् अगीज्ञस्य कश्चित्पशु: गोसंज्ञकी- ऽस्तीति ज्ञान विद्यते केवल हि तस्य परिचयस्याभाव । स तु भवति गा सस्पृश्योप- देशेन । गो. पशुत्वज्ञान सामान्यतोऽस्ति तस्यैव विशेष इति विशेषः । एव पूर्वाचार्य- व्यवहृतसज्ञाया. प्रसिद्धत्वात् शास्त्रे कश्चित् तत्सज्ञक सन्जी विद्यत इति साधारणज्ञान- भस्ति, प्रत्यक्षात उपदेशेन तस्य साधारणज्ञानस्य विशेषज्ञानेन परिणामनमिति "इहापि , कृत" इत्युक्तम् । सत इति। विद्यमानजनादीना हि सज्ञा क्रियन्ते, न तु सज्ञाभिस्तेषा सत्वम् । अत्र तु सज्ञया सज्ञिवमायाति सज्ञिभिश्च सज्ञा प्रसिद्धाति । सुतरामितरतराश्रयः परस्परसापेक्षत्वात् ।

·भाथसङ्गमनी। [पा. १अ. १पा. १सू] [भा १११पा था.] इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धि । इतरतराश्रयत्वन्तु-"सतामादेचा सज्ञया भवितव्य, संज्ञया चादैचो भाव्यन्त” सुतरा भवति तदेतदितरेतराश्रयम् । १३। इतरेतराश्रयाणि कार्याणि न प्रक- ल्यन्ते । । भवति । न खलु इतरेतराश्रयाणि कार्याणि सिद्ध्यन्ति, यथा नौ वि बद्धा ने तरचाणाय नौ श कट शकटञ्च नावं वहतीति चेत्, तत्रान्यत् किञ्चिद्भवति नल स्थल वा, जले नौ शकटं, स्थले शकट नाव वहति । यथा वहि त्रिविष्टधक तचाप्यन्तत. सूत्रक भवति । इद पुनरितरेतराश्रयमेव । १४। सिवन्तु नित्यशब्दत्वात् । नित्या शब्दा । नित्येषु शब्दषु सतामादेचा सज्ञा क्रियते, न पुन संजया आदेची भाव्यन्ते। भत नियशब्दत्वात् सिद्धमेतत् । यदि तहि नित्या शब्दा , किनर्थ शास्त्रम् ? १५। किमर्थ शास्तमिति चेत् निवर्त- कत्वात सिद्धम । अविशेषेण मृजिरुपदिष्ट । तत सर्वत्र मुजिबुद्धिरुपजायते, तनिवर्तयति चिविष्टब्ध कमिति । इयो कार्यकारित्वाय तीयस्य प्रयोजनम् । यत्र वयाणामेक- वावरुद्धवेन स्थिति तब वितरीतराश्रयत्वे कार्यसिद्धिः। तत्रापि न, सयोजकसूत्रकाद- विद्यमानत्वात् । सतामाटेचानिति। अविशेषणोपदिष्टाना मृजादीना वत्तदाकारान परिरह तन्निष्पनाना प्रसिद्वानां मायादीनामसाधुत्वाशनानिवारणाय तत्तसिद्धपदेषु स्थिताना- मादैचा सज्ञा क्रियते । अतएव संजया ते भाग्यन्त इति न तत्वम् ।

·तृतीयाह्निकम् । [पा १अ १पा १सू]] अकडित्सु प्रत्ययेषु मजिस्थ ने मृजेार्जि साधुर्भवतीति । सिद्धम् । १०३ [भा १ १पा ३श्रा ] मुतरा निवर्तकत्वात् शास्त्र १६ । प्रत्येकं गुणविसंत्रे भवत इति वक्तव्यम्। समुदाय गुणवद्धिसज्ञ मा भूतामिति वक्ता प्रत्येक गुणवद्धिसने भवत इति । अन्यत्र सहवचनात समुदाये संज्ञा- १७। ऽप्रसङ्गः। नात्र समुदाये सज्ञा प्रसज्यते, यत यत्र सहभूताना कार्यमिच्छति तत्र सहवचन- मस्ति यथा “सह सुपा" (२।१४) “उभे अभ्यस्तम्" (६।१५) सहेति । समुदाय इति । भादैत्रूपे समुदाये हदिस ज्ञापरिग्रहे एकत्रवादैचा प्राप्तिरायाति । अत प्रत्येक ग्रहण कर्तव्यमिति वदति । कथम ? सहवचनमिति । यत्र सहवचन नास्ति तव यवेन विना प्रत्येकग्रहण भवति । यव यत्र समुदायग्रहणस्य प्रयोजनमस्ति तत्र विना यन तन्न सम्भवतीति दृष्ट्या सहशब्दीपन्यास । ननु "सह सुपे" त्यत्र सहग्रहण समुदायस्यैव समाससज्ञा न त्ववय वानामिति नियमार्थ स्यात् ? समुदायेऽवयवे च समाससज्ञाप्राप्तेर्नास्ति तात्पर्य्यम्, मुतरामुभयन न तत्पसङ्ग । ततो नियमार्थ न सहवचनम्, किन्तु सहभूताना कार्या- यम्। “उभे अभ्यम्त"मित्यत्र सहग्रहण वार्तिककारमतानुसरणन, भाष्यकारस्तु 'एकाची हे प्रथमस्य" (६१।१) इत्यवो ई अनुवर्त्य उभेग्रहण सहायकमिति साधितम् ।

·१०४ भाथसङ्गमनी। [पा १५ १पा १सू.] [भा १अ १पा. ३] १८। प्रत्यवयवञ्च वाक्यपरिसमाप्तः ।। न देवदत्त यज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामित्यु ते प्रत्येक भोजन क्रिया परिसमाप्यते, तत्रोच्यते प्रत्येक, तथे हापि प्रत्येकभित्यनुक्तेऽपि प्रत्य वयव वाक्य परिसमाप्ति १६। समुदाय वाक्यपरिसमाप्तिः।। नन्वस्ति समुदाय वाक्यपरिसमाप्तिदृष्टान्ती यथा गर्गा शत दण्ड्यन्ताम् । न चाच प्रत्येक दण्ड यन्ति । सत्यप्येतस्मिन् दृष्टान्त यदि "सह सुप"त्यादौ सहग्रहणं क्रियते तदेहापि प्रत्ये कमिति वक्तव्यम् । सहग्रहण तत्र योगविभागार्थम्, सुतरा सहग्रहण विनापि तत्र सहभूताना कार्य भवति, इहापि ततो नार्थ प्रत्येक मिति वचनेन । प्रत्य व यवमिति । वार्तिकपाठ. “प्रत्येक वाक्य परिसमाप्ति । "देवदत्त-यज्ञदत्त- विष्णुनिता भोज्यन्ता"मिति दृष्टान्त प्रत्येक शब्दप्रयोग विनापि प्रत्येकमिति वाक्यार्थ' निष्पन्न , यत देवदत्तादिषु वाक्यावयवेषु भोजनक्रियाया परिसमाप्तिः। वस्तुत. तात्पर्य्यपरिग्रहण व वाक्यपरिसमाप्तिदृश्यते । तद्यथा गीतादिकियासमवायो हि नाय , सुतरा नाच्यक्रियाया तेषा समुदायाना ग्रहण । स योगस ज्ञाया समुदायग्रहणमन्यथा सयोगासिद्धि । बद्धिसज्ञायान्तु प्रत्येकग्रहण यत सर्वत्र मालादिष्वादैचा पृथक स्थिति- दृश्यते न तु युगपत्। गर्गा शतमिति । गर्गेभ्य शत ग्रहीत भवति । सुतरा गर्गा अपादानस्थान- प्राप्ता । गर्गा शतमिति योरव कर्मत्वे अपादानस्थान प्राप्ताना गर्गाणामनुद्देश्यत्वात् गुणकर्मता शतस्य तु ईसित तमत्वात् प्रधानकर्मता । न हि प्रधानकम्मभूतस्य शतस्य गुणकम्मानुरीधनाइत्ति सम्भवतीति समुदाये शतदण्डन परिसमाप्यते । भाष्ये "गर्गाः शत दण्ड्यन्ता" मित्युक्त्वा “अर्थिनश्च राजानी हिरण्येन भवन्ती"त्युच्यते । एतेन शतस्य प्राधान्यम्, यत शरीराभिहननदण्ड व्यावार्थदण्ड विदधाति स तु शवमिति । सहग्रहण तवेति। योगविभागोऽव विडन्तादिसमासविधानार्थम् । तद्यथा भाष्ये "सिद्धे सति यत् सहग्रहण करोति तस्यैतत् प्रयोजन योगाङ्ग यथा विज्ञायत । सति च योगाने योगविभाग. करिष्यते । सह। सुप समस्यते, केन सह ? समर्थन ।

·हतीयाह्निकम् । १.५ [भा १५ १पा भा] [पा. ११.१पा १स् ] अथ किमर्थमाकारत पर क्रियते ? आकारस्य तपरकरणं सवार्थम् । २० । भाकारस्य तपरकरण तत्कालानामुदात्तानुदात्तख रिताना सवर्णाना ग्रहणार्थम् । किञ्च कारणं तत्र, यत् तेषा ग्रहण न स्यात् ? २१। भेदकत्वात खरस्य। उदात्तादौना खराणा भेदकत्वात् ग्रहण न भवतीति सवणार्थ तपरयहणं क्रियते । कथ ज्ञायते भेदकत्वम् ? हन्यते लोके य उदात्त कर्तव्ये अनुदात्त करोति खण्डि. कोपाध्यायस्तस्मै चपेटा ददाति अन्यत्व करीषीति ।” अस्त प्रतत् प्रयोजन किन्तु भेदकत्वात् गुणस्येति वक्तव्यम् न तु स्वरस्य । किमत्र प्रयोजनम १ श्रानुनासिक्य नान गुण , गुण- ग्रहणे तदभिन्न स्थापि यथा ग्रहण' स्यात् । कथ न ग्रहण भवति? २२। भेदकत्वाद्गुणस्य। गुणा हि भेदका , यतो दृश्यते लोके श्रात्मन्येकमप्युटक गुणभेदात् गौतमुपाञ्च भवति । नम्धभेदका अपि गुणा दृश्यन्त । यथा एको हि देवदत्त मुण्डी नटी शिख्यपिन खामाल्या नहाति, तथा बाली युवा वृद्धो वत्सो दम्यो बलौव इति । सुतरा लक्षणच। 'अनुव्यचलत', 'अनुप्राविशत्। तत सुपा। सुपा च सह सुप समस्यते । অদ্বিাধ यस्य समासस्यान्यलक्षण नास्ति इद तस्य लक्षण भवति ।" श्राकारस्येति । तपरकरणमाकतिपक्षे भिन्नकाल मिहयथ, व्यक्रिपये तु गुणान्सर- युतामा गइयार्थम् । यगुणस्यैवो चारणं तद्गुणस्यैव सज्ञा प्रसज्यते अत. गुणान्तरयुक्ताना सज्ञासिद्धयेऽत्राऽऽकारस्तपर कियते । शौतमुष्णाञ्चेति । इद शीतल जलमिदमुष्ण जलनिति गुण योगाझेदव्यवहार' । तथा बाल इति। एको हि देवदत्त बाल्याद्यवस्थाभेदेषु स एव तिति । एकी ·भाष्यसङ्गमनी। [पा ११पा. १सू (भा. ११पा भा] २३ । गुणा भेदका अभेदकाश्च ।। २४। इत्येव न्याय्यम ।। कि पुनवर न्याय्यम ? अभेदका गुणा कुती ज्ञायते ? "अस्थिदधिसकध्यक्षणाममडुदात्त” (७/१९७५) इत्यत्र पमडादेश- योदातकरणात् । कथम् ? अस्था'दय आधुदात्तास्तेषामनडादेश स्थानिवद्भावादनुदात्त स्थादित्युदात्तग्रहण करोति, यदि गुणा भेदका स्यु प्रस्थादिकमुदात्तमेवोच्चारयेन्न वन्ती- दात्त कृत्वा तत्पूर्वमनुदात्तत्वेन परिणाम येत् । यदि तह्य भेद का गुणा अनुदातादेर न्ती- दात्ताच यदुच्यते तत् खरितादे खरितान्ताच्च प्राप्नोति । नैष दोष । आशीयमाणी गुणी भेद को भवति तद्यथा शुलमालभेत इत्यु ने यदि कोऽपि कृश्ण नालभते स यथोक करोति। न २५। असन्देहास्तहि तकारः । ऍजित्युच्यमाने सन्देह स्थात् किमिमावैचावेव पाहोखित् आकारोऽपि निर्दिश्यते । सन्देहे "व्याख्यानती विशेषप्रतिपत्ति न हि सन्देहासन्देहाट लक्ष"मित्यनया बयाणां ग्रहणमिति व्याखवास्याम । यथा “औतोमशसो" (६।१।६३) इत्यत्र । इद सहि प्रयोजनम्, २६। आन्तय॑तस्तिमात्रचतुर्मात्राणां स्था- निनां विमाबचतुर्माचा आदेशा मा भूवन । खट्वा+इन्द्र 'खट्वेन्द्र ' 'खट्वा + ईषा' 'खट्षा' 'खट्टा + एलका' 'खदै लका' गौवमो दम्यो बलीवई इत्यवस्थां प्राप्नोत्यथच स एवायमिति त प्रत्यभिजानाति । भेद- व्यवहारोऽपि तत्तदवस्थाभेदादस्ति । भेदका अभद काश्चेति । "मामायशब्दा नियत खरा." इति वैदे गुणानां भेदकत्वम, सीके भेदका अभेदकाच ।

·तृतीयाह्निकम् । [पा. १ १पा. २३सू]] [भा. १५.१पा. ३भा] खट्टा+ऐति कायम. 'खौतिकायन' इति । "तपरस्त त्काल स्थ". (१११७०) इति चिमाचचतुर्माचाणा स्थानिना विमात्र चतुर्मात्रा प्रादेशा न भवन्ति । ननु त' परी ययात सोऽयं तपर । तादपि परस्तपर । एव सति "ऋदोरप" (३।३१५७) इत्यत्र उकारस्य तात्परत्वात् 'यव' 'स्तव' इत्यत्र प्रसर , न तु 'लव' 'पद' इत्यव । २७। तकार: मुखमुखोच्चारणार्थः । *। एष न तकार किन्तर्हि तकारवहकारीऽसन्देहा? मुखमुखार्थो वा । अदेङ गुणः । १ । १।२। म । गुणशब्दः सज्ञान विधीयते प्रत्येकमदेङ वर्णानां सामान्येन तद्भावितमतद्भावितानाञ्च । तपरकरण- सार्थम् । 'तरिता' 'चेता' 'स्तोता' 'पचति' 'जयति' 'अह पते'। गुणप्रदेशाः 'मिदेर्गुणः' (७३।८२) इत्येवमादयः । इको गुणदृड्डौ । १ । १।३। परिभाषेयं स्थानिनियमार्था । अनियम- प्रसङ्गे नियमो विधीयते। वृद्धिगुणौ खसंज्ञया शिष्यमाणौ इक एव स्थाने वेदतव्यो। वक्ष्यति-“सार्वधातुकाईधातु- सकार इति। “ए ओड? "ऐ औच्" इति सूत्रयो (५६) विचारित । सर्वार्थमिति । “तम तरतीत्यत्र प्रकार एव न तु कदाचिदाकार । न च प्रमाणात बामव्येण नियमसिद्धि, रपरत्वे कृते एक साईमाषत्वादपरस्याईसीयमाचत्वात् ।' M * ·भाष्यसङ्गमनी। १०८ [पा. १५ १पा. ३] [भा. ११ १पा. श्रा.] कयोः” (७।३।८४) अङ्गस्य गुण इति स इक एव स्थाने वेदि. तव्यः । 'तरति' 'नयति' 'भवति'। वृद्धिः खल्वपि-'अका- त्' 'अहार्षीत्' 'अचैषीत्' 'अनैषीत्' 'अलावीत्' 'अस्ता- वीत्। गुणवृद्धी स्वसंज्ञया विधीयेते तत्र इक इति एतदुप- स्थितं द्रष्टव्यम्। किं कृतं भवति ? द्वितीया षष्ठी प्रादुर्भा- व्यते । मिदि-मृजि-पुगन्त-लघूपध-च्छि-दृशिक्षिप्र-क्षुद्रेषु अङ्ग्रेनेग् विशेष्यते । जुसि-साबधातुकादिगुणेविकाऽङ्ग विशेष्यते । 'मेद्यते' 'अबिभयुः'। इक इति किम् ? अात्-सन्धाक्षर-व्यञ्जनानां मा भूत् । 'यानं' 'ग्लायति' 'उम्भिता'। पुनर्गुणवृद्धिग्रहणं स्वसंज्ञया विधाने नियमार्थम् । मा भूत्। 'द्यौः' 'पन्थाः' 'सः इमम्' इति । इह भा स इन्ग्रहणं किमर्थम् । १। इग्ग्रहणमातसन्वाक्षरव्यञ्जननि- तार्थम्। (१) आकार-(२) सन्धाक्षर-(३) व्यञ्जननिवृत्यर्थम् इग्ग्रहणं क्रियते । (१) 'याता' 'वाता' इत्यत्राऽऽकारस्य गुण. प्राप्नोति इगग्रहणान्न भवति । “पाती- ऽनुपसर्गे क" (३।२१३) इति ककारानुबन्धकरणेन ज्ञापयत्याचार्य , नाऽऽकारस्य गुणी भवति, यदि स्यात् गुणकताकारप्रत्ययाकारयो पररूपेण 'गोद' 'कम्बलद' इति आकारस्येति । इद्धिविधावाकारस्य विशेषाभावात् गुणस्यौदाहरण परिग्टहीतम् ।

·हतीयाह्निकम् । [पा १थ पा २सू] [भा १५ १पा. ३आ] रूप सिद्ध स्यात् “भाती लोप इटि च" (81६४) किडतीति किस्करण नाऽऽकार- लोपसाधनमनर्थक भवेत् । सुतरा नार्थ आकारनिवृत्त्यर्थेन । नैतजज्ञापकं नाऽऽकारस्य गुग्यो भवतीत्यस्य । कय ? “तुन्दशोकयो परिमृजापनुदी” (३.२५) इत्युत्तरार्थमेतत् स्यात् । यत्तईि “गापष्टक" (३१२८) तदन्यताथम् (६१ पृ)। (२) 'ग्लायति' 'म्नायति' इत्यत्र सन्धाक्षरस्यैकारस्य गुण प्राप्नोति, इगग्रहणाब भवति । ऐकारत्वे नोपदेशासामर्थ्यान्न भविष्यति । यदि उपदेशसामर्थ्यान्न स्यात्, तेना- यादयोऽपि न प्राप्तवन्ति। नैष दोष , २। यं विधिं प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधि- बर्बाध्यते यख तु विधेनिमित्तमेव नासौ बाध्यते ।। अनथको हि गुण प्रत्युपदेश , पायादौना पुन स निमित्तमेव । (३) 'उन्भिता'उम्भितुम्' 'उम्भितव्यम्' इत्यत्र व्यञ्चनस्य गुण: प्राप्रीति, इगग्रह- पान प्राप्नोति । “सप्तम्या जनेर्ड' (२।२।६७) इति डित् करणेन ज्ञापयत्याचार्यों न हि ऐकारस्येति । ऐकारस्य एकारस्य च हिमावत्व प्रयवसाम्यञ्च तती यचैकारीपदेश- सवाप्येकारी गुणी भवेत् । ऐकारनेति । यदि ऐकारीपदिष्टाना गुणेन साध्यत एकारत्वम् ऐकारोपदेशोऽन- र्थक तेन केवल प्रक्रियागौरव स्यात् । सुतराम ऐकारत्वेनोपदेशात् गुणो न भवेत् । न च बक्तव्यम्, 'ग्लै' इत्यै जुपदेश आत्वस्य (६।११४५) निमित्तम्, 'ग्लें' इत्येवमुपदेशेऽपि तस्य प्राप्तिरव्याहता। आयादीनामिति । ऐकार विना न भवत्यायादेश सुखरामैकार एव तस्य निमि- तम् निमित्तत्वान्न बाध्यते पायादेश । न च वक्तव्य ग्लाय इति पाठेनेष्टसिडि., 'म्लायो' इत्यादौ यकारहय श्रवणप्रसङ्गात् । इम्भितेति । भकारस्यौथ्यलादीकार: स्यात् रूपन्तु भवेत् 'उमविता' इति ।

·भाष्यसङ्गमनी। [पा. १. १पा. ३सू] [भा. १५.१पा. भा] व्यञ्जनस्य गुण प्राप्नोति, यदि प्राप्नुयात् नकारस्य गुणेन यान्तर्यतोऽईमात्रिकस्य व्यश्चनस्य मात्रिकोऽकार स्यात् तेन ज+अ+अ इति त्रयाणामकाराणा पररूपेण 'उप- सरज' 'मन्दुरज' इति रूप सिद्ध स्थात "टे” (६.४।१४३) इत्यनेन डिति टिलोप साधनमनर्थकं भवेत् । न च वक्तव्यम् असति डित्त्वे नकारस्थाने गुणत्वात सानुनासिको- ऽकारी भवेदिति, स तु पररूपेण शुद्धा भवतीति ज्ञापक सिद्धम् । एव तर्हि गमेरप्यय डो बक्तव्य । मकारस्य गणे आन्तयंत श्रोकार स्यात् । तस्मादिगग्रहण कर्तव्यत्वन स्थितम् । यदि इग ग्रहण क्रियते 'द्यो' 'पन्था 'स इमा मिति, एतेऽपि इक' प्राप्नुवन्ति । ३। संतया विधाने नियमः गुणद्धिसज्ञया ये विधीयन्ते तेषु नियम | कि वक्तव्यमेतत् न। कथ ज्ञायते । आन्तयंत इति । गुणे अकार एकार भीकारी वा भवति । नकारस्य स्थान आन्तयंत एकारस्य श्रीकारस्य च प्राप्ताभावात् अकारोऽव भवति । पररूपेणेति । “एडि पररूपम्" (६।१।६४) इत्य व 'एडि पर' इतीयता सिद्धे यत् रूपग्रहण करीति तसादं प्रयोजन यादृश पररूप तादृक समात् । तत "अतोगुणे" (६।१९७) इत्यनेन पररूपेण निरनुनासिकोऽकार । तस्मादिति। श्राकारनिवृत्त्यर्थं सम्ध्यक्षरनिवृत्त्यर्थ सूचं कर्त्तव्यमिति निरस्सेऽपि ध्यञ्चमनिवृत्त्यर्थं सूच कर्तव्यमिति स्थितम् । यौ. पन्था इति । "दिव औत्” (७।११८४) “पथिमथ्यमुचामात्” (७११८५) "स्यदादीनान "(७।२।१०२) इति उत्तम् आवम् अत्वम् इकामेव स्यादिति 'द्यो' 'पन्या' 'स इमम्' इति पदीपन्यास 'स इमं मन्त्रमपश्यत्" इति ब्राह्मणवाक्यादुदाहरणयह- श्थात्, अथवा "त्यदादीनाम" इति विधिवाक्ये इक इत्यस्योपस्थितिप्रदर्शनाय । तत्र इक इत्यस्योपस्थितौ हौदमीरव मत्व स्थानान्येषाम् । गुणविस येति । "दिव औत्" इत्यादिषु गुणवद्धिशब्दी न दृश्यते सुतरां तत्र इको न गुणो वृद्धि । यत्र तु गुणवृद्धिसंज्ञया विधान तवैव दूक. गुगए बद्धी भवता ।

·बतीयाङ्गिकाम् । [पा १५. १पा. ३. [भा. ११ १पा ३था। गुणद्विग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनर्गुण हृद्धिशब्दग्रहणेन । यद्यनुवर्तते गुणहडिग्रहण, "अदङ गुष” (१।१।२) वृद्धिश्च इति अर्दडा बद्धिसज्ञा च प्राप्नोति । “अदेडगुण" इत्यत्र भादग्रहण सम्बद्ध अद्विग्रहण मनुवत्तते । "हदिरादेव” (१।१। १) “अटेड गण" (१।१।२) इद्धिरादैच तत 'इको गुणवती” (१।११३) अदेडादै जग्रहण निवृत्तम् । . अथवा ४ । मण्डूकम्लत्या “प्रदेड गुण" इत्यत्र ह' शब्दी नानुवर्तते "इको गुणहची" इत्यत्र । अथवा 'बुद्धिरादेजर्दड गुण इत्ये कयीग । न ह्ये कयो गेऽनुत्तिर्भवति । अथवा, ५। अन्यवचनाच्चकाराकरणाच्च प्रताप- वादो विज्ञायते यथोतसर्गेण प्रसक्तस्यापवादो बाधको भवति । "अर्दड गुण इत्यवान्यस्या सज्ञा या वचनात अनुकर्ष पार्थस्य चकारस्थाकरणात "इद्धिरादैच" "अटेड् गुण ' इत्यतो गुण हृद्धिशब्दावनुवते, तथापि पुनर्गुण हद्धिशब्दा. अयणात् प्रदश्यते यत्र गुणद्धि सज्ञ या विधीयन्ते तत्रैव इक इत्यस्योपस्थिति । यद्यनुवत्तत इति । "वृद्धिरादैच्" इत्यतो "देङ गुण " इत्यत्र वृद्धिरनु वर्तते ततो. ऽदेडित्यस्य गुणवडी इत्युभयरुज्ञे प्रवत्तेते। न तु “इद्धिरादैच्" इत्यत्र गुणसज्ञापि तवानुवर्तनविरहात् । आटेजग्रहण सम्बद्दमिति । "सम्बन्ध मनुवतिष्यते, इति भाष्यस्य अर्थग्रहणेन पादेजग्रहणसम्बद्धमिति । "सम्बध्यते इति सम्बन्धम् कर्माणि घञ, नपुस कस्याभिधेय. बात् नपुसकनिर्देश ।" 'अदेड गुण" इत्यत्र “वृद्धिरादेज ” इति सज्ञासजिसम्बन्ध- मपरिहायैव पूर्ण सूचमनुवर्तते, तेन वद्धिशब्दस्य अदेड भिर्न सम्बन्ध । एकथोग इति । "वृद्धिरादेजदंडगुए '' इति एकमिन् योगे कृते नानुचि. १ ·भाष्यसङ्गमनी। [पा ११.१पा ३सू] भा १अ १पा. ३पा] प्रकसाया वृद्धिसज्ञाया गुणसज्ञा बाधिका भविष्यति, यथोत्सर्ग गए प्रसक्तस्यापवादी बाधको भवति । अथवा वक्ष्यत्ये तत "अनुवर्तन्ते च नाम विधयो न चानुवर्तनादेव भवन्ति, किन्तर्हि यवादभवन्तौ ति । अथवा उभय निहत्त, यनिहत्त तदिहापेक्षिप्यामहे । , कि पुनरयमलोऽन्त्य शेष , आहोखिदलोऽन्त्यापवाद ? इको गुण हद्दी” “भलोऽन्त्यस्य" सम्भवति यत सूत्रमध्ये न कदाचिदनुहत्तिर्भवति परसूत्र हि ततोऽनुत्ति । एक योगे तु पादैच्सम्बद्धा इसिज्ञा, अर्दड सम्बद्धा गुणस ज्ञा । बाधिक ति। अदेड गुण इत्यत्र वृद्धिशब्दानुवृत्तौ सन्देह किमुत्तरार्धेतहानुहत्ति अथवा इहार्थापि । अदेडा गुण सज्ञा कता, सा च असन्दिग्धा, अनवकाथा, तात्पर्य्या- विता, सुतरा तया सावकाशा तात्पर्यविरहिता इसिज्ञा बाध्यते । यथा "कर्मण्य" (३।२।१) इति विधी यमानोऽण "ातोऽनुपसर्गे क "(३१२१३) इति कप्रत्ययेनासन्दिग्धवा- दनवकाशत्वात्तात्पर्याच बाध्यते । "कर्मण्य ण" इत्य मर्ग तेन प्रसक्तस्य "धातीऽनुप- सर्गे क" इत्य पवादो वाधक.। वक्ष्यत्येतदिति । "विभाषा तिलमा षोमाभनाणुभ्य.” (५१२१४) इत्यत्र वक्ष्यते । "धान्याना भवने क्षेत्र ख १५॥२॥१) "द्रौहिशाल्योर्डक" (५।२।२) "यवयवकष्टि काद्यत्" (५।२।३) “विभाषा तिलमाषोमाभङ्गाणुभ्य (५।२।४), इत्येतेषु “विभाषा तिलमाषेशत्यत्र उमाभङ्गयोरधान्यत्वात् यता मुक्ते 'धान्यानामिति खज प्राप्नोति । "धान्यामा"मित्यत खज अनुवर्तते । अनुवर्तमानोऽपि यनाभायात् "ब्रीहिशाल्यो" "यवयवकषष्टिकाटि"त्यरत्यौंह्यादिभिन सम्बध्यते विभाषाश्रवणात् "विभाषा तिलमाष"त्यत्र विलादिभि सम्बध्यते । एष अदङ, गण.' इत्यत्र अनुवर्तमानोऽपि इद्धिशब्द यवाभावाददेड भि सह न सम्बध्यते, “इको गुण वृद्धी" इत्यत्र सम्बध्यते पुम- . गुण हडिग्रहण यनवशात् । उभय निवत्तमिति । खरिवलिङ्गानुसङ्गेन भानुवृत्तिराश्रिता। सुतराम् उभय निवृत्तम् । निवृतस्य पुनरि हापेक्षा ।

·हतीयाह्निकम् । ११३ [भा. ११.१पा ३ा] [पा ११.१पा. ३] (१।१।५२) इति चेत्, तच्छेष , “इको गुणवद्धौ” अन्त्यस्य चानन्त्यस्य चैति चेव, तदपवाद । कश्चात्र विशेष ? ६। विगुणावलोऽन्तास्येति चेन्मिदिमजि- पुगन्तलघूपर्छिदृशिक्षिप्रक्षुद्रष्विग्ग्रहणम् । - वृद्विगुणौ अलोऽन्त्यस्येति चेत मजादिष्टिरग्रहण कर्त्तव्यम् । “मिदेर्गुण." (१३८२) "मजे द्धि” (७।२।११४) “पुगन्तस्य लघूपधस्य च” (७।३।८६) गुण , “ऋच्चत्यताम्" (७४।११) लिटि गुण:, "दृशोऽडि गुण” (१४।१६), चिप्रक्षुट्रयोर्गुणः (६।४।१५६) इत्येतेषु इक इति वक्तव्यम् । यतोऽनन्त्य त्वान्न प्राप्नोति । . ७। सर्बादेशप्रसङ्गच्चानिगन्तस्य । अलीऽन्तस्येति चेत् वाता' 'या'त्यत्र अनिगन्तस्य सवादेशश्च गुण प्राप्नोति । कथम्? तर्छष इति । “अङ्गस्य” (६।४।१) इत्यधिकारसूबे षष्ठीनिर्देशात् “अलोऽन्तस्य" (१।१।५२) इत्यस्य तदधिकारगतगुणशब्देन इक उपस्थिति.। "इको गुणवडी” इत्यत्र श्रूयमाणेन इका पूर्वमङ्ग विशिष्य गन्त स्थानस्य गुणी भवतीति यदि साध्यते तदा "अलोऽन्तस्यै' त्यन्त्यस्य गुणो भवन् तदनुगतत्वात् तच्छेषः। यदि पुन पूर्वमेव अगस्येति षष्ठया अङ्गान्त्यस्य गुण इति साध्यते पश्चात् इकान्त्योऽल विशेष्यते तदापि तस्य विशे- पश्यत्वात् तच्छष । अपवाद इति । “अङ्गस्य" (६।४।१) इति यदा न स्थानषष्ठी किन्तु इगपेक्षयावयव- षष्ठी तदा स्थानषध्यभावात् "अलोऽन्त्यस्खें"त्य स्थानुपस्थानम् । सुतराम् "अलोऽन्त्यस्या"- पवाद । इरग्रहणमिति । "मिदेर्गुण" इत्यादौ इडान्त्यः सुतरां “अलीऽन्त्यस्ये" त्यस्य न प्राधिः, गुणार्थन्तु अनावयःस्थस्य इको ग्रहणाय इक इति ग्रहण कर्तव्यं भवति ।

·भाष्यसङ्गमनी। ११४ पा. १ १पा ३सू]] [भा १५.१पा ३ा] "अलीऽन्तस्येति षष्ठी अन्तामिकमुपसक्रान्ता । 'अगस्य" (६।४।१) इति स्थामषष्ठी। तदभिगमस्थाङ्गस्य सञ्चादेश प्राप्नोति । *ष दीप । यथैव हि "चलोऽन्तस्येति षष्ठी अन्तामिकम्पसकान्ता तथैव हि 'अनास्व"ति स्थानषष्ठी पन्सामल नौता। अमिगन्से- ऽजे नास्तान्या षष्ठी तत कुतो गुण सादे शो वा । एवं तर्हि "सदिशप्रसङ्गश्चे" त्यत्र चकारो न दोषममार्थ पूर्व प्रदर्शितदोषस्य हेतद्योतक ह्यर्थे पठित । तथाहि "मिदि- मृजिपुगन्तलघूपट्टिशिक्षिप्रक्षुद्रीष्व ग्रहण स देशप्रसङ्गी ज्यनिगन्तस्यैति”। तद्यथा, "मिदेगुण " इत्यत्र "इक” इति वचनात् अन्तास्य न, “अलीऽन्त्यस्ये" ति वचनात् इकी न, उच्यते च गुण , स सम्बादेश प्राप्रति । अस्तु तर्हि तदपवाद । एव सर्वव ८। इङ मात्रस्येति चेज्जुसिसावधातुकाद्ध - धातुकहखायोर्गुणेष्वनन्तप्रतिषेधः । बद्धिगुणौ इमावस्येति चेत् जुम्यादि यो गुगा स्तबानन्ताप्रतिषेधो वक्तव्य । अन्यथा नास्त्यन्या षष्ठीति। "अलोऽन्तस्ये त्यनेन यथा षष्ठी अन्त्यमलमुपमकामति, तथा "अङ्गास्य"ति षष्ठापि अन्त्यमलमुपस कामति, सुतराम उभयत्र पध्या एकरूपत्वात् अनि- गन्तस्याङ्गस्य न सम्भवति सदिश गुण प्रसङ्ग यत षष्ठयाऽन्त्यमल नीता। अङ्गस्येत्यनेन सव्वाङ्ग व्याप्रियमाणा षष्ठीत्यन्या षष्ठी चेत् स्यात् सम्भवेत् सादेश । उच्यते चेति । मिदरित्युक्त्वा धी गुण उच्यते स सादेश प्राप्नोति उभयत्रासम्भ- वात्। इमावस्येति । 'अङ्गस्य" (६।४।१) इति इगपेक्षया अवयवषष्ठी । मुतराम् स्थानषष्ठया अलोऽन्तपरिभाषाया अनुपस्थानात् अगावयवस्य यत्र तत्र स्थितस्ये को गुणवृद्धौ भवतः, निर्दिष्ट स्थानिकत्वान्नात्र परिभाषोपस्थितिश्चेन्न, "हखस्य गुण'' (३।१०८) "नुसि च" (७३ '१०८) इत्येतयोः इखेनेग विशेष्यते तती खखको गुणी भवति न दीर्धस्व ।

·हतीयाह्निकम् । ११५ [भा ११ १पा ३श्रा] [पा ११.१पा. सू] (१) "जुसि च" ( ७८३) गुण इत्यनेन 'अनुहयु "अविभयु" इत्यत्र यथा तथा "अननिजु " 'पर्यवेविषु' इत्यत्र , (२) “साव्यवातु काद्धधातुकयो" (७३।८४) गुण इत्यनेन 'कर्ता 'ही' 'नयति' 'तरति' 'मवति' इत्य व यथा तथा 'ईहितुम्' 'ईहि- सव्यम्' इत्यत्र , (३) “इस्खस्य गुग्ण ” (७३।१०८) इत्यनेन 'हे अग्ने' 'है वायो' इत्यत्र यथा तथा 'हे अग्निचित्' 'हे सोममुत्' इत्यत्र , (४) "जसि च" (३।१०६) गुमा इत्य मेन 'अनय । वायव.' इत्यव यथा तथा 'अग्निचित ' 'सीमसुत' इत्यन , (५) “ऋती जिसवनामस्थानयो” (७३।११०) गुण इत्यनेन कर्तरि' कतारौ? 'कार.' इत्यत्र यथा तथा 'सुकृति 'मुक्कतो' सुक्कत ' इत्यत्र , (६) “घडि ति' (७३।१११) गुण इत्यनेन 'अग्नये' 'वायवे' इत्यत्र यथा तथा 'अग्निचिते' 'सीमस्ते' इत्यत्र , (७) “श्रीगुण (६।४।१४६) इत्यनेन 'वाचव्य ' 'माण्डव्य ' इत्यत्र यथा तथा 'सुश्रुत्? 'सौश्रुत' इत्यत्र- गुण प्राप्नोति । नैष दोष । , । पुगन्तलघूपधग्रहणमनन्त्यनियमार्थम् । पुगन्तलघूपधस्यैवानन्नास्य नान्यस्यानन्तास्येति नियमार्थ पुगन्तलघूपधग्रहण भविष्वति। "सार्चधातु काई धातुकयो" (७३।८६) इति प्रकृतस्यैष नियम । तेन 'ईहिता' 'ईहितुम्' 'ईहितव्यम्' इत्यत्रानन्त्यस्य प्राप्ती गुणी नियमान स्यात् , इखाद्योर्गुणस्तु अनियत सुतरामनन्त्यस्यापि स प्रापाति । अथ चेत् एव नियम स्यात्- पुगन्तलघूपधस्त्र "ऋतो डिसर्वनाम स्थानयो" (७।३।११०) • श्रीगुण " (६।४।१४६) इत्युभयत्र अनन्य- स्थापि ऋकारस्य उकारस्य गुणविधानार्थ परिभाषापस्थिति । 'घर्डिति' (१३२१११) इत्यत्र 'अग्निचिते' इत्यादौ मविप्रसङ्ग । अथ चैदिति। “सावधातुकाईधातु कयो ' (१३८४) इत्य नन्तरम् 'पुगन्तलघ- धस्य च" (७३।८५) अतएव यदि सार्वधातुकाईधातु कयोलघूपधस्यैव नियमः स्थात् तदा "हखाद्यो"गुणो व्यनियत, मुतरा सत्रानन्त्य सापि गुण, प्राप्नुयात् । अब यदि साब- ·भाष्यसङ्गमनी। [पा. १अ. १पा. ३सू] [भा. १.१पा था.] सावधातु काईधातुकयोरेवेति, तदा सावधातुकार्द्धधातुकयोगुणोऽनियत., सुतरां 'ईहिता' 'ईहितुम्' 'ईहितव्यम्' इत्यवानन्त्यस्यापि स प्राप्ताति । अथ चेत् उभयतो नियम. स्यात्- पुगन्तलघूपधस्यैव सार्वधातु काद्धधातुकयो सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरेव पुगन्तलघूपधस्येति, तथापि जुसि गुणोऽनियत , सुतराम् 'अनेनिजु' 'पर्यवेविषु' इत्यवानन्तस्यापि प्राप्नोति । एव वहि नाय तच्छेष , नापि तदपवाद । अनया परिभाषयाऽसम्बद्धमन्यदेवद परिभाषान्तरम्। परिभाषान्तरमिति च मत्वा क्रीष्टीया पठन्ति । १०। नियमादिको गुणटवौ भवतो विप्रति- धेन । "अलोऽन्य परिभाषाया इको गुणवृद्धौ भवती विप्रतिषेधेन । यद्येव तदा तच्छषे खानेन खस्य विप्रतिषेधोऽयुक्त । तदपवादे तु, उत्सर्गापवादयोरप्ययुक्ती वि ध। धातुकाईधातु कथोरैवेति लघूपधस्य नियम तदा “हखाद्यो"गुण. नियत', 'ईहिते- त्यादौ अनियत , सुतरा तत्रानन्त्यस्यापि गुण. प्राप्नोति । उभयती नियमेऽपि 'अने- निजु.' इत्यत्र दोष , यत अङ्गमिह लघूपधम् सावधातु कञ्चेत्युभयमस्ति सुतरा जुसि गुण: प्राप्नोति । एवञ्च 'हे पिचव्य' 'हे बुद्धे' 'हे बुद्धय' इत्यत्र अलघूपधत्वात् अनन्त्यस्य गुण- प्रसङ्ग। अनया परिभाषयेति । अनया "चलोऽन्तस्येति परिभाषया असम्बद्धम "इको गुणवद्धौ'' इति परिभाषान्तरम् । परिभाषाहय परस्परानपेच कदाचिदेकत्र सन्नि- पातेऽपि न परस्परापचि । नियमादिति। 'नियम' इति अलोऽन्त्यपरिभाषाया पूर्वाचायंसज्ञा । खाङ्गन खस्येति। तो परिभाषादयस्यैकत्व तदा नास्ति नत्र तुल्य बलविरोध- सम्भावना।

·टतीयाह्निकम् । [पा १. १पा. ३सू] [भा. १५ १पा ३ा] वत्र “राज्ञ. क च ' (४।२।१४०) राजकीयनित्य वालोऽन्त्यपरिभाषाया अवकाश । 'चयन' 'चायको' 'लवन' 'लावक ' इत्यत्र “इको गुण वृद्धी' इत्यस्यावकाश , 'मेद्यति' 'मार्टि' इत्यत्र 'इको गुण हद्धी” “अलोऽन्तस्य' इत्युभय प्राप्नोति । विप्रतिषेधेन “इको गुणवृद्धौ” इत्येतद्भवतीति चेत न सिद्धाति विप्रतिषेध । कथम् ? "इको गुणवद्धौ" इति पूर्व, "अलोऽन्तस्यै"ति परो योग । “विप्रतिषेधे परं कार्य्यम्” (१।४।२) इति "इको गुण- वृद्धी" इत्यस्य पूर्वस्य कार्याय न भवति । इष्टवाची अय परशब्द.। विप्रतिषेधे परं यदिष्टं तद्भवतीति । एवमपि न सिद्धति विप्रतिषेध । कथम् ? यत्र स्थानिनः हाभ्या कार्याच्या योगस्तत्र भवति विप्रतिषेधः । न चाक, स्थानी हिकार्ययुक्तः । न हि केवल यत्रास्ति हिकाय्ययोगस्तचैव विप्रतिषेध यत्रास्त्यसम्भवस्तवापि विप्रतिषेधी भवति, तद्यथा 'हक्षेभ्य' 'सभ्य' इत्यत्र “अती दीघा यजि" (७३।१०१) "सुपि च" (७.२१०२) इत्यनेन दीर्घत्वम् "बहुवचन झल्येत्” (७:३११०३) इत्यनेन एत्वम्। एको हि स्थानी हौ पुनरादे शौ, न हि कदाचिदेकस्य स्थानिन. हावादेशौ सम्भवत । 'भेद्यति' 'मेद्यत.' 'मद्यन्ति' इत्यत्र इकारद काररूपौ छौ स्थानिनावको गुण आटेशः। न हि सम्भवति यो स्थानिनीरक आदेश. । सुतरा सत्येतमिान्नसम्भवे युकी विप्रतिषेध । एवमप्ययुक्ती विप्रविषेध । योर्हि सावकाशयो समवस्थित यो विप्रतिषेधी भवति, चायक इति । "अची ति" (७२।११५) इत्यत्र अच इति स्थानिनिर्देशो- ऽस्ति, तत् कथम् इक परिभाषाया उपस्थिति , तस्या हि अनिर्दिष्ट स्थानिकले समुप- स्थितः। अच इत्यङ्गविशेषणम् सुतरां तस्य स्थानित्वाभावात् इद्धिग्रहणेन लिनेन इक- परिभाषाया समुपस्थिति । उभयमिति। 'मद्यति' इत्यादिषु "इको गुण हद्दी" इत्यनेन 'मिदे.' इकारस्य, "लोऽन्तस्य इत्यनेन दकारस्य प्राशौति ।

·भाथसङ्गमनी। ११८ [पा १५ १पा ३सू [भा १अ १पा ३मा) नधाय योग सावकाश । ' म 'चयन" 'चायक' 'लवन' 'लावक' इत्यत्रास्तावकाश "अलोऽन्तस्या पि। एव सति नाप्राप्त ऽपि यदय योग प्रारभ्यते तेनायमपवाद । ११ । उत्सर्गापवादयोश्चायुक्तो विप्रतिषेधः । अथापि चेत् 'मेद्यति' 'मेद्यत ' 'मे द्यन्ति' इत्यत्र कथञ्चित् विप्रतिषेधेनेकी गुणी भवति, तदा “अनेनिजु" 'पर्यवेविषु' इत्यचापि प्राप्तीति । एवन्तर्हि १२। वृद्धिर्भवति गुणो भवतीति यत्व ब्रया- बया- दिक इति तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यम् । गुगा वृद्धौ स्वस ज्ञया यत्र विधीयते तत्र इक इति एतदुपस्थितं द्रष्टव्यम् । कि कृतं भवति ? द्वितीया षष्ठी प्रादुर्भाव्यते । तत्र कामचार , रयमाणेन वा इक विशेष्यते एका वा गृह्यमाण विशेष्यते । मिदिमृजिपुगन्त लघपछिट्टशिक्षिप्रक्षुद्रेषु रह्यमाणे- नेक विशेष्यते, एतेषा य इगिति । जुसिसाव्वधातु कार्धधातुकहखाद्योगुणेविका स्टव माणं विशेष्यते । एतेषा गुणो भवति इक , इगन्तानामिति । अथवा सर्वचैवात्र स्थानी निद्दिश्यते, तद्यथा मिदेगुण (३८२) इत्यत्र मिदेरिति अविभक्तिक मिद तत: ए मिर्द , अथवा मिद इ मिदि , तत मिटे । “पुगन्तलघूपधस्य"(७३।८६) नापानेऽपीति । अलोऽन्त्य परिभाषाया प्राप्तिसम्भावनायामपि प्रारभ्यते यदयं योग “इको गुणव्रद्धौ” इति ततोऽय तस्या अपवाद. | द्वितीया षष्ठीति। "निदेर्गुण " "ऋजेईद्धि" इत्यादिषु गुणवृद्धिशब्दाभ्या इक इति षष्ठयन्तं पदमुपस्थित भवति । ततो निरिक मृजेरिक इति स्थिते सामानाधिकरण्य- स्थासम्भवात् मृदिसृज्योरवयवस्य इक इति सम्बध्यते । तेनेह अवयवषष्ठौ स्थान पाठीति इयोर्युगपदुपस्थान भवति । ग्यमाणेनेति । ग्यमाण हि अङ्गम् । तेन ग्टह्यमाणेन अङ्गे नेति वियष्टम् ।

·हतीयाह्निकम् । [पा ११ १पा. ३सू.] भा. १अ १पा. ३भा] इत्यत्र पुगन्ताङ्गस्य लघूप वस्य चेति न, किन्तईि पुकि अन्त पुगन्त लधी उपधा लघूपधा पुगन्तश्च लघूपधा च पुगन्तलघूपधम् तस्य पुगन्त लघूपधयति । अङ्गविशेषणे सतीह प्रस- ज्येत 'भिनत्ति' 'छिनत्ति' इति । “बच्छन्यताम् (७।४।११) इत्यत्र ऋच्छति ऋ ऋ ऋता- मिति प्रतिष्टनिर्देश । 'दृशोऽडि गुण ' (७/४|१६) इत्यत्र योग विभज्य उ भङि- गुण , वत दृशे उ अङि गुण । 'स्थूलदूरयुवह स्वक्षिप्रक्षुद्राणा यपादिपर पूर्वस्य गुण" (६।४।१५६) इत्यत्र यणादिपर गुण इतोयता सिद्धे यत् पूर्वग्रहण करीति तस्यतत् प्रयोजनम् इको यथा स्यादनिका मा भूदिति । अथ वृद्धिग्रहण किमघम् ? गुण ग्रहण स्थापि यत् प्रयोजन इद्धिग्रहणस्थापि सत् । की वाव हविग्रहण विशेष ? अयमस्ति विशेष । गुणविधौ न क्वचित् स्थानी निद्दिश्यते, मुतरा स्थानिनिहंशाथं गुणग्रहण वृद्धिविधौ सर्वत्र स्थानी निद्दिश्यते । तद्यथा "अची णिति” (७।२१११५) इत्य व अच इति, 'अत उपधाया." (०२११६) इत्यव अत इति, "वद्धितेष्वचामाद ” (७२।११७) इत्यत्र अचाम आदेरच. इति स्थानिनिर्देश । भत उत्तर पठति । कत्तव्यम, अनिक इति । स्थलादौना वादिलोपे गुणे कृते रूपसिद्धि यथा स्थूल इत्यस्य ललपि गुणे कृते स्थवौयान्' 'स्थविष्ट । इति पदसिद्धि न तथा क्षिप्रक्षुद्रयो । तयोर- लोप विप क्षुद इत्या कारणावस्थिति । सुतरा अनिकी मा भूदिति पूच्चस्य गुण इत्यपेक्षि- तम् । अतएव “स्थू लदूर ति सूत्रस्य योग विभज्य स्थ लादिषु यणादिलीपे सति ओर्गुण चिप्रक्षुद्रयोस्तु पूर्वस्व इको गुण । न क्वचिदिति । क्वचिन निर्दिश्यत इति नजी व्यवहितेन सम्बन्ध, । क्वचिनिहि- श्यत एव “ओर्गुण" (६०४१४६) इत्यादौ । स्थानिनिर्देश इति। मिद ए' आमद, इ निदे' इत्यादिरीत्या स्थानिनिर्देश साध- थित्वा तफषपक्षस्य दोषोद्धार कृत । “पुगन्तलघूपधस्थे'त्यत्रापि पुकि अन्त, पुगन्त. लधी उपधा लघूपधा इति निर्दिश्य स्थानि निर्देश सम्भावित । एव तच्छेषपक्षाश्रयणे पुगन्तस्य लघूपधस्येत्यत्र इक्परिभाषाया अनुपस्थिति ! अनुपस्थानात्तु तस्य गुणस्य ·भाष्यसङ्ग मनी। १२० [पा. १अ. १पा ३सू] भा. १अ. १पा. भा] १३। वृद्धिग्रहणमुत्तरार्थम् । "क डिति च” (१।१।५) इति प्रतिषेवं वक्ष्यति स वृद्धरपि यथा स्यात् तदर्थ व द्धि- ग्रहण क्रियते । ‘मृजेई धि” (७।२।११४) इत्यविशषेण वृद्धिरुक्ता सा यथा 'पृष्टः' 'मृष्टवान्' इत्य व कडिति मा भूत् । ननु “मजेईद्धि" इत्यत्राविशेषेणोक्ता बद्धिरनिको मा भूदित्यर्थमपि वृद्धिग्रहण कर्तव्यम् । १४। हज्यर्थमिति चेद्योगविभागामिडम्। वृद्धिग्रहण चेत् मृज्यर्थ कर्तव्यम्, मृजेहद्धि अच , ततो अणिति (अच.) इति योग- विभागात् सिद्धम् । यद्यच वृद्धिरुच्यते तदा ‘न्यौट' इत्यत्र अटोऽपि वृद्धि प्राप्नाति । "अनन्त्यविकारऽन्त्यसदेशस्य काय्यं भवती"ति परिभाषया अटी न वृद्धि । भवतु तावत् "मृजेर्व तिरच "। एव स्थिते -- अनिगलक्षणत्वात् 'भिन्न' 'छिन्नम्' इत्यादौ “क डिति" (१।१।५) इति गुणनिषेधी न प्राप्नोति । "बसिरधिषिक्षिपे क्रु" (३ २।१४०) इत्यत्र को कित्त्वस्यानिगलक्षणले. ऽपि गुणनिषेधप्रवृत्तिज्ञापकत्वात् लघूपधगुण स्थानिग लक्षणत्वेऽपि गुणनिषेधो भविष्यति । कुरिति कित्त्वेन कडि निमित्त ये गुणवृद्धी प्राप्मुत ते न भवत इति। पदोपस्थितिर्भवतीति व्यक्त पश्यन्त कैवटायितचापकपक्षमन्ये न बहु मन्यन्ते, ते ''रित्यत्र पदोपस्थितिपक्षं वर्णयन्ति । अमन्त्यविकार इति । "अनन्ताविकारऽन्तासदेशस्यः' इति परिभाषा। अन्ताविकार- विरहिते एकस्मिन् प्रयोगे यत्र अन्ता सदेशस्य अनन्तासदे शस्थ च प्राप्ति सत्र अन्तास- देशस्य कायं भवतीति परिभाषार्थ । न्यौट इत्यत्र लावस्थायामटि कृते अ+सृज + एव स्थित अन्तासदेशस्थ ऋकारस्थ अनन्त्यसदेशस्य अटी वृद्धौ प्राप्तायाम् अन्ना- सशस्त्र ऋकारस्य वृद्धिमंतु अनन्तासदेशव अट ।

·हतीयाह्निकम् । १२१ [भा १५ १पा आ] [पा १. १पा ३सू] १५। सृद्धिप्रतिषेधानुपपत्तिरिकप्रकरणात। इकप्रकरणात् इग्लनण योगुण वृद्धयी प्रतिषेध , मुतरा वृद्धेस्तु प्रतिषेधो नोपपद्यते । तस्मान्मृजेरिग्लक्षणा वृद्धिरेषित व्या । इहान्थे वैयाकरणा, मृजेरजादौ सक्रमे विभाषा वृद्धिमारभन्ते,-'परिमृजन्ति' 'परिमार्जन्ति' 'परिनमृजतु' 'परिममाज , इत्याद्यथम् । “मृज धिरच" इत्यत्र तत्साध्यम् । यथा-"मृज ईद्धिरच " तत “अचि डिति' अचि कडिति मृजेईद्धि- भवति-'परिनाजन्ति' 'पमिमाज्जतु' । इदन्तु नियमार्थ स्यात्, तेन अजादाविव कडिति नान्यत्रेति नियमात् 'भृष्ट' 'मृष्टवान्' इत्यत्र मा भूत् । "वा" । अचि मृजेईद्धिर्भवति--'परिमृजन्ति' 'परिमार्जन्ति' 'परिममृनतु, 'परिममार्जतु । तत, वा इति। सिजर्थमेव तर्हि वद्धिग्रहण कर्त्तव्यम् । “सिचि वृद्धि परस्मैपदेषु” (१२४) इत्यत्र अविशेषेण वद्धिरुच्यते सा इको यया स्यात्, अनिको मा भूत्। कस्य पुनरनिक प्राप्नोति ? 'अचिकीर्वोत्' 'अजिहीर्षों त्' इत्यत्र अकारस्य । पूर्व विप्रतिषेधात् “अती लोप" इति लोपोऽत्र वृद्धेर्बाधक । तहि अयासी त्' 'अवासीत्' इत्यत्र आकारस्य वृद्धि संक्रम इति । गुणवृद्धिनिषेधविषय कडित प्राचां संज्ञा । साध्यमिति । यत्नेन निष्पाद्यम् । "मृजेईद्धिरच" इति योगविभागात् सिद्धम् । अस्मिन्नेव ‘कडि तौति सूत्र सम्बध्य अचि कडितीति निष्पन्नम्। तती वेति यन- साध्यमेव व्याकरणान्तरमतेन । अकारस्येति । कृधाती सनन्तात् 'चिकीर्ष' इत्यकारान्तो धातु । सुतराम् उक्ता- निकोऽकारख प्राप्नोतीति, अत्र वृद्धिदौघीन्या पूर्व विप्रतिषेधेन “अती लोप (६।४।४८) इत्यस्य प्राप्ति , यथा 'चिकीर्ष क' इत्यत्र, सुतरा लीपोऽत्र बाधक इत्युक्तम् । 2 ·भाष्यसङ्गमनी। १२२ [पा. १अ १पा ३सू ] [भा. ११.१पा. ३त्रा.] प्राप्नोति । वृद्धौ सत्या नास्यच रूप विशेष.। सन्ध्यक्षरस्य तर्हि वद्धि प्राप्नोति । नास्यन्ता सन्ध्यक्षरम् । ननु चेदमस्ति ढलीपे कृते 'उदवोढाम्' 'उदवोढम् । ढलीपस्थासिद्धत्वा- नास्त्यवेति । वृद्धावपि त्वाकारत्वेन स्थितत्वात् । नात्यन्तमिति । सध्य क्षरान्तानां धातूनामुपदेशे आत्वविधानात् “श्रादेच उपदेशो- शिति" (६।१६४५) इत्यनेन । . ढलीपस्येति। 'उदवोढा'मित्यत्र उत्+वर+स्ताम् इति स्थिते ढत्वसलीपादौना "पूर्वबासिद्धमित्यनेनासिद्धत्वात् पूर्व वदवजहलन्तस्याच."(७।२।३) इत्यनेन पूर्व हलन्त- लक्षणा वृद्धि. क्रियते, पश्चात् ही ढ(८।२।३१) इत्यनेन हकारस्य ढकारादेश "झलो झलि" (८.२।२६) इत्यनन ढकारखासिद्धत्वे हकारत कारमध्यगत सकारख लोप तत. "झषस्तथीझैऽध (८।२।४.) इत्यनेन तकारस्य धत्वम् । "टना टु (८१४१४१) इत्यनेन धकारस्य ढत्व। ढत्वस्य सिह त्वात् "ढो ढे लीप” (८।३।१३) इत्यनेन ढकारलीप , ढलोपे वृद्धौ आकारभूतस्य उवाढामित्य स्याकारस्य स्थाने "सहिवहीरीदवर्णस्य" (६।३।११२) इति ओकार “सहिवहीरोदवणसे"त्यत्र वर्णग्रहण कृतायामपि वृद्धौ यथा स्थादित्यर्थम् । अत्र ढलीपस्यासिद्धत्वात् श्रीकारान्नत्वाभावात् न भवेदोकारस्य वृद्धि । असिद्धत्व हि कतिऽपि अकृतवत् प्रतिभान, यथात्र लोपेऽपि अलुप्तवत् ग्रहणम् । ननु गो- शब्दात् "सर्वप्रातिपदिकम्य आचार क्विप वक्तव्य 1 * " इत्यनेन आचारविपि गी' इति 'सनाद्यन्ता धातव' (३।१।३२) इति धातु निष्पन्नस्तत्र सन्ध्यक्षरान्तत्वमस्ति तती यत् 'अगवीत्' इति पदं सिद्धयति तत्र ओकारस्य वृद्धि प्राप्नोतु ? "ऋत इद्धातो." (११००) इत्यती धातीरित्यनुवयं सिनाक्षिप्तस्य धातीविशेषणे धानोरीव धातोर्न तु नामधातोरिति व्याख्यानात् न दोष । माधवस्तु नामधातोरपि वृद्धिमिच्छति ततः कविशब्दात् आचारविपि 'अकवायोत्' इति तन्मते इति । अस्य समाधानार्थ यत् यदुक्त तत् सब्वेमभ्युपेत्यवादले न न वय बहु मन्यामहे । इदन्तु मतान्तर धावीरित्य ननु- वर्तन नेति सुष्ठवधेयम्।

·हतीयाह्निकम् । १२३ [भा १.१पा ३] [पा १. १पा ३सू] नात्यवान्य सम्यक्षरम्। तर्हि 'अभे सौत्' 'अच्छत्सीत्' इत्यत्र व्यञ्जनस्य वृद्धि प्राप्नोति, "वदव जहलन्तस्याच.'' (७।२।३) इत्य नेन हलन्तलक्षणा वृद्धिर्वाधिका भविष्यति । तर्हि 'अकोधीत्' 'अमोषोत्' इत्यत्र "नेटि" (७।२।४) इत्यनेन हलन्तलक्षणा वद्धि प्रति षिध्यते तस्या प्रतिषिद्धायाम् “सिचि वृद्धि. परस्मैपदेषु'(७१२।१) इत्यनेन व्यञ्जनस्य वृद्धि प्राप्नोति। सिचि वृद्धेरप्येष प्रतिषेध । कथम् ? "लक्षण हि नाम ध्वनति समति मुहूर्तमपि नावतिष्ठते ।" अथवा "सिचि वृद्धि परस्मैपदेषु'(७२।१) इति सिचि वृद्धि, तस्या हलन्तलक्षणा (७।२६३) वृद्धिर्बाधिका, तस्या पपि “नेटी"(७।२ ४)ति । अस्ति पुन' क्वचिदन्यत्र यदपवादे प्रतिषिद्धे उत्सर्गाऽपि न भवति ? अस्ति यथा--"सुजाते अश्व सुन्ते अध्वय्या अद्रिभिः सुतम् । शुक्र ते अन्यत्" इति पूर्वरूप प्रतिषिद्धे अयादयोऽपि न भवन्ति । "कडिती"(१।१५)त्युत्तरार्थ तर्हि सिजर्थ वृद्धिग्रहण कर्त्तव्यम् । मिचि अविशे- लक्षणं हौति । नेटौति लक्षणं ध्वनति अविशेषेण वृद्धिग्रहणमात्रस्य निषेध व्यक्त- सुदीरयति । प्रतिषेधसैयकत्र चरिताधताया प्रतिषेधान्तरे न स्यात् प्रवृत्तिरत पाह भमति सर्वत्र व्याप्रियत इत्यर्थ । यदा स्यादे कस्मिन् निषेधप्रवृत्ति , तदैव द्वितीये निषेध प्रवृत्ति सम्भवतीत्यस्य निरसनायाह मूहर्तमपि नावतिष्ठते उभयच गतिशील- त्वात् नै कस्मिन् विश्राम्यति । तस्या भपीति | सिचिवद्धरपि। अस्तीति। "सुजाते अश्वे" "प्रकृत्याऽन्त पादमव्यपरे" (६११११५) इत्यनेन प्रकृति भाव प्राप्नोति । तत्सूत्रस्य "नान्त पादमव्यपरे" इति पाठनवलम्बबाह पूर्वरूपप्रति- षिद्ध इति । एवं सति 'वृक्षौ' इत्यत्र "नादिचि" (६४१६१०४) इत्यनेन पूर्वसवर्णदीर्घ- निषेधे "वविरचिए (६।१।८८) प्राप्ताया वर्द्धरपि निषेधप्रसङ्ग । “भिद्योङयौ नदे" (३।१।११५) इत्यादिलिङ्गात् “अपवाद प्रतिषिद्धे उत्स !ऽपि न भवती"त्यस्य न साव चिको प्रवृत्ति ।

·भाष्यसङ्गमनी। १२४ [पा. १अ. १पा. ३सू] [भा १. १पा. ३ा] घेणोक्ता वृद्धि ‘न्यनुवीत्' इत्यत्र डिति मा भूत् । अन्तरङ्गलादनीवडादेशे कतेऽन- न्तात्वाइद्धिनं भविष्यति । यदि तहि सिचि अन्तरङ्ग भवति, 'अकार्षीत्' इत्यत्र अन्त- रगत्वात् गुणे कृते रपरत्वे चानन्तात्वान्न वृद्धि प्राप्नोति ? रपरत्वे हलन्तलक्षणा वृद्धि- भविष्यति । तर्हि 'न्यस्तारीत्' 'न्यदारोत्' इत्यव अन्तरगत्वागुणे कृते रपरत्वे अन- न्तात्वात् वृद्धि नं प्राप्ताति, "नेटौ”(७।२।४ति प्रतिषेधादव हलन्तलक्षणा वृद्धिरपि न ? "अती लान्तसा” (७।२।२) इत्यनेन अतो वृद्धिर्भविष्यति। तर्हि 'अलावीत' 'अया- वोत्' इत्यत्र अन्तरङ्गत्वात् गुणे कृतेऽवादेशे वान्तत्वाइद्धिन प्राप्नोति, “अती लान्तसर- (१२।२) त्यत्र” “लोपो ार्वलि" (६।१।६६) इत्यनेन लोपेन वकारसवाप्यस्तित्व पर्यवसा. नात् वान्तेऽपि लान्तस्येत्येव वृद्धिर्भविष्यति । यदि न त निर्दिष्टी वकार तदा ‘मा भवा- नवीत ‘मा भवान् मवी त्' इत्यवापि प्राप्ताति, अविमव्योर्नेति वक्ष्यामि । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । "हम्य क्षणश्वसजाग्रणिश्वेदिताम्" (७२।५) इत्यत्रत्यणि- श्विभ्या तौ परिवर्तनीयौ। अस्मिन् प णिवेधा प्रतिषेधोऽपि न वक्तव्यो भवति, यतः अन्तरगत्वात् गुणे कृतेऽयादश यान्तत्वात् 'मान्ते' त्यनेन यान्ताना नेति प्रतिषेधो भवि- एव तर्हि आचार्थप्रवृत्तिज्ञापयति न सिच्यन्तर ह भवतीति । कथम् ? यदि प्यति। अन्तरङ्गत्वादिति। न्यनु + ईत् इत्यत्र साक्षात्सम्बन्धन सिचमेवापेक्षते सुतरा ' अधि भुधातुभुवा यीरियडुबडौ” (६।४।७७) इत्यनेन उवड् अन्तरगम, वृद्धिस्तु सिचि परस्मैपद भवतीति तदपेक्षया वहिरङ्गम् । रपरत्व इति । गुण होते अकर इति स्थिते हलन्तत्वात् हलन्तलक्षणा (२।३) बद्धि- भविष्यतीत्युक्तम् । न सिचौति । अन्तरङ्गमपि गुण वृद्धिर्वचनादबाधते “येन नाप्राप्ति न्यायेन । यदि न वृद्धद्या गुणी वाध्येत, तदा चिरिजियार्य डलुगन्तेभ्यस्तथा न्यादिभ्यो लुडि सिचि प्रचि- रायौत् पजिरायीत् अनेनायीत् अचेलायी दित्यादौ वृद्धिनं स्यात् गुणयादेशयोः कृतयो. यान्तत्वात् “हान्ते" त्यनेन धिप्रविषेधी भवेत् ।

·हतीयाङ्गिकम् । १२५ [भा १७. १पा ३ा.] पा. १.१पा. सू] यन सिचि अन्तरङ्ग भवेत् तदा 'अकोषोत्‘अमोषीत' इत्यत्र गुणे व ते अलघुत्वात् बधिन भवेत् "अतो हलाटेलघो” (७२।७) इति इलादेलबोर कार स्वेति अकारनिर्देशोऽनर्थक स्यात् । सुतराम अकारग्रहण ज्ञापक सिचि नान्तरङ्ग भवतीति । नैतदस्ति ज्ञापकम् ? गुण. प्रति षिष्यते तदथमेतत् स्थात्-'न्यकुटीत्' 'न्य पुटीत्' । यत्तर्हि णिवत्री (२५) प्रतिषेध शास्ति तेन ज्ञापयति नास्ति सिच्यन्तर गमिति, अन्यथा गुणायादेशयी कृतयोः यान्तत्वात् “प्रान्ते" त्यनेन सिद्धे प्रत् प्रतिषेध, यच्च "लघो"(७२।७)रिति कृतेऽपि अकारग्रहण करीति तदपि ज्ञापकम् । , १६। तस्मादिग्लक्षणा द्धिः । तस्मात् इग्लक्षणा वृद्धि आस्थया । १७। षष्ठया: स्थाने योगत्वादिनित्तिः । “षष्ठौ स्थाने योगा' (११३४६) इति षध्या स्थाने योगत्वात् इक इत्युक्तत्वात् सर्वेषामिका गुणवद्ध्यादेशेन निवृत्ति. प्राप्नोति, सुतरा 'दधि' 'मधु' इत्यत्रापि इका निवृत्ति प्राप्नोति । अथ पुनर्वचन मिदानी किमयम् स्यात् ? सर्वेषामिकामिति । "इको गुण वृद्धौ” इति स्वतन्त्रमिदमिक स्थाने गुण द्विविधा- यकसूचमिति वादमुत्थाप्य वदति इडमावस्य निवृत्ति सुतरा 'दधि' 'मधु' इत्यवामि तस प्राप्तिरिति यत्र गुणाधिशब्दोचारणे न गणहद्दौ विधीयते तत्र इक इत्युपस्थित द्रष्टव्य- मिति पदीपस्थानपक्षमनपच्चीतम् । पुनर्वाचन मिति। यदि सर्वेषामिकामनेन सूत्रेण निवृत्तिभवेत्, तदा कथम् पुनः "इदिरा दैच्" "देङ् गुण" इत्यादिरूप गुणहदिशब्दो छारणम् ? तदुत्तर यति वार्तिकेन 'अन्यतरार्थ पुनर्वचन"मिति। .

·भाष्यसङ्गमनी। १२६ [पा. १अ १पा. ३सू] [भा. १अ १पा. श्रा] १८। अन्यतरार्थ पुनर्वचनम् । गुणानुवर्तमानेऽपि हितीय गुण वृद्धिग्रहणम् “सार्वधातुकाईधातुकयो”- (१८४)गुण एवेति अन्यतरार्थम् । १६ । प्रसारण च। "इगयण सम्प्रसारणम्” (१।११४५) इत्यत्र यण इति स्थानषष्ठी सुतरा सर्वेषा यणा निवृत्ति प्रायोति। मुतरां 'याता' 'वाता' इत्यत्रापि यणा निवृत्तिः प्राप्नोति । पुनर्वचनमिदानी किमर्थं स्यात् ? २०। विषयार्थ पुनर्वचनम्। "वचि स्वपि यजादौना क डिति" (६।१।१५) एवेति विषयनियमार्थमेतत् स्यात् । रपरे च। २१। उरण "उरण रपर” (१।१५१) इत्यत्र उरण रपरे उरिति स्थानषष्ठया सर्वेषामका- राणा निवृत्ति प्राप्नोति । सुतरा 'क' 'हत्तुं' इत्यापि ऋकाराणा निवृत्ति प्राप्नोति। २२। सिद्धान्तु षष्ठयाधिकारे वचनात। षष्ठयाधिकारी वचनात् सिद्धमेतत् । "उरण रपर" इति एकोऽसौ योग: षष्ठय- अन्यतरार्थमिति। "इको गुणबद्धौ” इति सूत्रकरणात् गुणवृद्धिशब्दप्राप्त द्वितीय गुणवृद्धिग्रहणमनुवर्तनार्थम् । तञ्च पुनः अन्यतरार्थम् गुणवद्धिनियमाथम् । प्रसारण चेति । समानन्यायप्रदर्शनार्थमस्य वार्तिकसोपन्यास । सिद्धमिति । "सार्वधातुकार्द्धधातु कयो" "अगस्य" "वचिस्खपियजादीनाम्" "ऋत इद्धातो" इत्यादिषु यत्र षष्ठी तवैव एतेषासुपस्थिति । सुतराम 'इको गुणवृद्धी" दुग्यण, सम्प्रसारणम्? ' उरण रपर" इत्येतेषा खातन्त्रा सर्वथा परिहृतम् । “षष्ठी स्थाने योगा" इत्यत्र षष्ठीति योग विभज्यैवत् भवति यत्र षष्ठी तत्रीपतिष्ठत इति ।

·तृतीयाह्निकम् । १२७ [भा १अ.१पा. ३] [पा. १अ १पा. ३सू.] . धिकारी क्रियते, "इको गुण वृद्धी" "इगधण सम्प्रसारणम्" इतौमौ योगावपि षष्यधि- कारमनुवतियेते, अथवा इमौ योगावपेक्षिप्यामहे षष्यधिकारी। अथवा तावदिद प्रष्टव्य, “सार्वधातुकार्द्धधातुकयो" गुणो भवतीति 'याता' 'वाता' इत्यत्र कथ न भवति । "इको गुणवृद्धी'' इति तत्रापतिष्यत इति न गुरए । तर्हि 'याता' 'वाता' इत्यत्र "इको गुणवृद्धी" इत्यस्यापेक्षा तथा "सावधातु काईधातु- कयो." "इकी गुणवद्धौ” इत्यपेचिष्यामहे । यथा इति श्रीभाष्यसङ्गमन्या प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे तौयमाह्निकम् । षष्ठाधिकारी इति। “षष्ठी स्थाने योगा" (१।१।४६) इति यद्यपि 'इको गुण- हडी" "इग्य ण सम्प्रसारणम्" इत्यनयो परवति, तथापि स्वरितत्वात् ताभ्या सम्बध्यते । कथमन्यै सूचैन सम्बन्ध ? अयोग्यत्वात् । अपेक्षिष्यामहे। योग्यत्वादपेक्षा । अथवेति । 'वृद्धिरादेच', 'अदेड् गुण ॥ इति पुनर्वचनम् अनिकोऽपि गुण- हड्विसाधनाय भवतु विव्यर्थम् । एव सति 'याता' 'वाता' इत्यत्रापि गुणप्रसङ्ग । भवेत् । कथम् ? सिद्धान्तपने "अन्यतरार्थ पुनर्वचन"मिति वार्तिकस्थायमर्थ गुण- वृद्धानुवर्तमानेऽपि पुनर्गण वृद्धिशब्दग्रहणम् अन्यतरार्थम् गुणवडयोरन्धतरो य इक शब्द- तेनेद निष्पन्न भवति 'यत्र गुणवृद्धिशब्दोच्चारगोन गुणहड्डौ विधीयते तत्रैक इत्युपतिष्ठते । यथेति । लक्ष्य सिद्धये याता' 'वाता' इत्यत्र यथा 'इकी गुणवद्धौ'' इत्यस्यापेक्षा तथा 'सार्वधातु काईधातुकयो' रित्यचापि भवितुमर्हति । यतो 'याता' 'वाता? इत्यत्र "सार्वधातुकार्द्धधातुकयो " इत्यनेनैव गुण प्राप्ति , तत्र यदा "इको गुण हो” इत्यस्या- पेक्षा तदा एकवाक्यतानिष्पादनाय "सार्वधातुकाईधातुकयो' इत्यत्रापि तस्य व्यपेक्षा। इति श्रीतत्व सङ्कलन्या प्रथमाध्यायस्थ प्रथमपाद तृतीयाह्निकम् । स्तदर्थम् । --

·चतुर्थाह्निकम।
[पा १अ १पा ४सू]
[भा. १अ.१पा ४ा]
न धातुलोप आर्द्धधातुके । १ । १।४।
म त । धालेकदेशो धातुस्तस्य लोपो यस्मिन्नाईधातुर्क
तदार्द्धधातुकं धातुलोपं तत्र ये गुणवृद्धी प्राप्नुतस्ते न भवतः ।
'लोलुवः' 'पोपुवः' 'मरीमृजः'। लोल्यादिभ्यो यडन्तेभ्यः
पचाद्यचि विहिते “यङोऽचि च”(२।४।७०) इति यङो लुकि
सते तमेवाचमाश्रित्य ये गुणवृद्धी प्राप्त तयोः प्रतिषेधः ।
धातुग्रहणं किम् ? लूङ 'लविता' 'रभसि' 'पण नयेः'
अनुबन्धप्रत्ययलोपे मा भूत् । रिषेहि साथस्य विच्प्रत्ययलोपे
उदाहरणं 'रेडि'ति ।
आर्द्धधातुक इति किम् ? 'त्रिधा बद्धोवृषभो रोरवीति'
सार्वधातुके मा भूत् ।
इक इत्येव 'अभाजि' 'रागः' ।
भा स । धातुग्रहण किमर्थम् ? लूड-'लविता' 'लवितुम्? पूज -'पविता'
'पवितुम्' इत्यत्र अनुबन्ध लोपे मा भूत्। आर्धधातुक इति ग्रहण किमयम् ? "विधा
बद्धो वृषभो रोरवौति' (ऋक् ४म ५८सू ३ऋ क) इत्यत्र सार्वधातुके मा भूत्। कि
पुन आईधातु कनिमित्ते धातुलीपे सति ये गुणवृद्धी प्राप्नुतस्ते न भवत इति लोपविशेषण
कि पुनरिति । धातुलीपोऽत्र धात्वेकदे शलीप, अन्यथा समग्रधातुलोप गुणवृद्धयो.
प्राहरसम्भावना। न च बक्तव्य नास्ति कुत्रापि समयधातोलाप। “दुरीणी लीपश्च"

·चतुर्थाह्निकम् । १२८ [भा १५.१पा ४ा] पा.१.१पा. ४सू] आईधातु कय ह गम्, अथवा धातु लोपे सति आईधातुकनिमित्ते ये गुणहद्धी प्राप्नुतसे न भवत इति गुपहद्धिविशेषण नाईधातु कग्रहणम्। यदि लोपविशेषणम् 'उपेइ' 'प्रेड इत्यत्रापि इन्ध क्तप्रत्ययनिमित्तके नलोपे गुणनिषेध प्राप्नोति। यदि गुणवद्धिविशेष- णम् 'कोपयति' इत्यत्रापि यौशब्दात् णिचि पुकि यलोपे पुगन्तलक्षणगुणनिषेध' प्राप्ताति। लोपविशेषण गुणद्धिविशेषण वा यथेच्छ भवतु । भवतु ततो लीपविथे- षणम् । कथम् तदा 'रुपेद्ध' 'प्रेड' इति? वहिरङ्गी गुण , अन्तरङ्ग प्रतिवेध. । . (उण २।२०) इत्यनेन दु पूर्वस्येणधातीरक प्रत्यये धातोलेपिन 'दूरम्' इति पदं सिद्धम् । धातीलोप इति षष्ठीतत्पुरुषे आईधातु कमितौद लोपविशेषणं वा गुणवृद्धि विशेषणं या तन्त्रावृत्त्यादिभिरुभ्यविशेषण वेति पक्षत्रयस्य सम्भावनात् प्रश्न कि पुनरिति । कथ तदेति । 'उपेद्ध' 'प्रेड' इत्यत्र, “पूब्ब धातु साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण" "यस्वसौ धातूपसर्ग योरभिसम्बन्धोऽस्ति तमन्यन्तरीक़त्य धातु साधनेन युज्यत" इति पक्ष- इयस्य (३ ) भाष्ये सत्वात “वहिरङ्गी गुणोऽन्तरङ्ग प्रतिषेध” इति वदतात्र प्रथमपक्ष: परिग्रहीतः। तत एव भवति इन्वे का प्रत्यये नलोपेन इद्ध' इति पद सिद्धम् । लोपस्य प्रथमोपनतत प्रत्ययापेक्षत्वादत्तरगत्व तदनन्तर भाविनी गुणस्य तु वहिरङ्गलम् । "असिद्ध वहिरङ्गमन्तरने” इत्येतस्या परिभाषाया अयमर्थ, अन्तरङ्गे कर्तव्ये जात तत्काल- प्राप्तिकञ्च बहिरङ्गमसिद्धम् । 'उपेड़ ' 'प्रेद्ध' इत्यत्र गुणस्य वहिरङ्गत्वात् सिद्धत्वम्, असिद्धल्वे कृतोऽपि गुणोऽकतवदिति निषेधायोग.। यदि धातूपसर्गयोः साधनात पूर्वमेवाभिसम्बन्ध स्यात्, ततोऽपि न कापि क्षति । एव सति गुणोऽन्तरङ्ग, नलोपो वहिरन । नलोपस्य वहिरङ्गत्वादसिद्धत्वम्। असिद्धत्वे कृतोऽपि लोपोऽकतवादिति निषेधायोग । ननु “असिद्ध वहिरङ्गमन्तरङ्गे" इति परिभाषाया नास्त्यत्र प्राप्ति "नाजानन्तये बहिष्क ति" इति निषेधात् । अस्था. परिभाषाया अयमर्थः, अन्तरङ्गे कर्तव्यं यत्र आनन्तये ॥ अव्यवहितत्वेन अचीराश्रयण तत्र न वहिष्टप्रक्क प्ति: वहिरङ्गत्व- प्राप्ति । यथा 'अक्षयू' इत्यत्र “को शूडनुनासिके च” (६।४।१८) इत्यनेन नकारस्थ ट ·भाष्यसङ्गमनी। [पा १.१पा. ४सू] [भा. १अ १पा. ४ा] "प्रसिद्ध वहिरङ्गमन्तरङ्ग” इति वहिरङ्ग स्य गुण स्यासितया निषेधायीग । यद्येवं धातुग्रहणेन नाथ । लूज - लविता' 'लवितु' इह कमान्न भवति ? न चाचार्धधातु- कनिमित्ती लोप लोपीबानुबन्धस्य । अथवास्तु गुणद्धिविशेषणम् । ननु चीत 'नीपयति' इत्यत्रापि प्राप्नोति । नैष दोषः "चेके कोपे” (३।४।३३) इति निपात- नात् सिद्ध्यति। सत्येव परिगणनं कर्तव्यम् । १। यङ्यक्क्यवलोपे प्रतिषेधः यड-यक -क्य वलीप प्रतिषेधो भवतीति परिगणन कर्त्तव्यम् । तद्यथा यड-- 'बेभि- दिवा' बेभिद्यशब्दात् उच् इट, “यस्य हल” (६।४।४८) इति यलोप । 'मरौमृज' "यडीऽचि" (२१४१७४) इति यलीप । एव यक -'कुषुभिता' 'मगधक'। 'समिधिता' 'दृषदक'-"क्यस्य विभाषा' (६।४।५०) इति यलोप । वलीपे-'जीर दानु' इत्येतेषु गुणप्रतिषेध कर्तव्य । क्य- । ऊट वहिरङ्गम्, यण अन्तरङ्ग । "इको यणचि" (६। ११७७) इत्यनेन अक्षदि+ज इत्यत्र अन्तरङ्गे यणि कर्तव्ये इगचीराश्रयणम् । तत्र जातस्य अट इति जकारस्य वहि- रगासिद्धत्व मनाश्रित्य य णत्वेन ‘अक्षयू' इति पदसिद्दि । पत्र तु नकारलीपोऽन्तरङ्गा: गुणो वहिरङ्ग सुतरा नात्यस्मिन् प्रतिषेधसूचे अचीराश्रयणम् । अचीरनाश्रयणे कुतो बा "नाजानन्तव्य" इति परिभाषाया प्राप्ति । धातुग्रहणे ने ति। “असिद्ध वहिरङ्गनन्तरङ्गे'' इति परिभाषयाऽन्यथाकर्तुं शक्य वात्। सत्यवमिति। धातुग्रहण स्यानर्थको यत्र यत्र प्रतिबंधस्य प्रयोजन तेषा परिगण न कर्तव्यम् । वलोप इति। “व इत्यत्राकारीऽपि विवचित., तेन धातुपाठे योऽकारान्तः पठित: तस्य ग्रहणम् अन्यथा सिविः कथ निवार्येत ।" ३. कुषुभितेति । “कुधुभमगधशब्दौ कण्डादिगणपढ़ितौ धातू ताभ्यां यक ।"

·चतुर्थाह्निकम् ।
[पा १. १मा. ४सू.
[भा १५.१पा. ४ा]
कि प्रयोजनम् ?
२। नमलोप-खिव्यनुबन्धलोपे प्रतिषेधार्थम ।
नुम्लीप सिव्य-नुबन्ध लोपे च प्रतिषेधो माभूत्। नुम्लोपे-भञ्जः- 'प्रभाजि',
रझे -'राग', बहे – 'उपबह णम्'। सिवे मनिन्-'श्रास्त्रेमाणम्'। अनुबन्धलोपे
-लज 'लविता' 'लवितुम्' ।
.
यदि परिगणन क्रियते, "स्य दो नवे" (६४१२८) इति ‘स्यद ', “वोधौनप्रथ
हिमश्रथा" (६४ २८) इति 'प्रथ' 'हिमश्रय' 'इत्यत्रापि अद्धि प्राप्नोति। वक्ष्यत्ये-
सत्, “निपातनात् स्यदादिषु" इति ।
तत्तहि परिगण न कर्तव्यम् ? न कर्त्तव्यम। नुम्ली कमान भवति ?
३। इप्रकरणान्नुमलोपे दृविः ।
इगलक्षणयोर्गुण हृद्धयो प्रतिषेध ।
न पेग लक्षणा वृद्धि । सुतरा भवत्येव नुम्लोपे
वृद्धिः।
कि प्रयोजनमिति । एव परिगणने कि प्रयोजनमिति शेष.। यत्र यत्र परि-
गणन तर तत्र निषेध , तदतिरितीषु निषेधस्यामहत्ति ।
नुलोप इति। नुमिति नकारस्य पूर्वाचायंस ज्ञा ।
उपवई णमिति | हि वृद्धौ, इदित्वात् “इदितो मुम् धातो.” (१९५८) इत्यनेन
नुम् । - "हेरच्यनिटि" इति वार्तिके न नलोप ।
अनुबन्धलीप इति । परिगणनेन हि धातु ग्रहण स्थानर्थक्य प्रतिपन्नम् । तती धातु-
ग्रहण न कर्मव्य भवतीति अनुबन्ध लोपोऽत्र प्रयोजनत्वेन परिग्टहीत. ।
परिगणनमिति । यत्र यत्र निषेधो भवति तस्य तस्य परिगणनात् तदन्यत्र गुणवृद्धी
प्रातः। अत माह “यदि परिगणन क्रियते" इत्यादि ।
इक प्रकरणादिति । स्थान्यन्तरनिहत्तये यत्रेक परिभाषा व्याप्रियते, समाय निषेधः ।

·भाष्यसङ्गमनी। [पा. १. १पा. ४ सू.] [भा १.१पा, ४ा.] , यदि इग्लक्षण योगुण वृद्धयो प्रतिषेध , स्यद' 'प्रश्रथ.' 'हिमअथ.' इत्यत्र न प्राप्नोति, अयोद' 'एच' 'श्रीम.' इत्यत्र वृद्धि. प्राशति । ४। निपातनात् स्खदादिषु । स्यदादिषु निपातनात प्रतिषेधी भविष्यति । न च भविष्यति । यदीगलच पायी- गुणधी: प्रतिषेध त्रिव्यनुबन्ध लोपे कथम् ? प्रत्ययाश्रयत्वादन्यत्र सिद्धम् । आईधातु कनिमित्ते लोपे प्रतिषेध , न चैष पाईधातु कनिमित्ती लोप । यद्याई- धातुकनिमित्त लोपे प्रतिषेध , 'जीर दानु' इत्यत्र वर्णनिमित्त लोप न प्राप्नोति । ५। ६। रकि ज्यः सम्प्रसारणम् । नैतत् नौवे रूपम्। एतत् रकि ज्य सम्प्रसारण भवति । रकि कित्वात् नौवे. रपि सिद्ध भवति । कथम् उपवह गम्' ? वृहि प्रकृत्यन्त रम् । कथम् विज्ञायते ? "हे. रच्यनिटि" इति यद् लोप उच्यते। अनजादावपि नापो दृश्यते 'निवृह्यते । टौति चोच्यते, इडादावपि दृश्यते निवहिता' 'निवर्हि तुम्' इति । अजादावपि न. दृश्यते लोप 'वयति' तहक'। सम्मानार्थ परिगणनेन । यदि न परिगणन क्रियते 'भेद्यते' 'छेद्यते' इत्यचापि न च भविष्यतीति। सिव्य नुबन्धलीपपरिहारासिद्धत्वादुका न च भविष्यतीति । तत्परिहार करोति प्रत्ययात्रयत्वादिति । वर्णनिमित्त इति । 'जौरदानु' इत्यत्र वर्णनिमित्ती लोप न तु प्रत्ययनिमित्तः । रकि ज्य इति। ज्या वयोहानावित्यस्मात् धातो रक्प्रत्यय. । ज्याधातीः सम्प्र- सारणे रक प्रत्यये च जर इति रूपं सिद्धम् । प्रकृत्यन्तरमिति। वह दहिहडाविति पाठात् । भेद्यत इति । भेद्यत इत्यत्र आईधातु कनिमित्तो गुणो पिलोपश्च सुतरा गुणद्धि- विशेषणे लोपविशेषणे “च दोष । भिदेण्यन्तात् कर्मणि यकि भिद++य इवि ·चतुर्थाह्निकम् । [पा. ११.१पा ४सू] [भा. १.१पा ४भा] प्राप्नोति। नैष दोष । धातुलोप इति न धातोर्लोप. किन्तर्हि धातोर्लेपी यस्मिन् तदिद धातु लोप धातु लोप इति । । ७। तस्मादिगलक्षणा द्धिः । यदि इग्लक्षण योगुंगवृद्धयो प्रतिषेध , तदा 'पापचक' 'पापठकः' 'मगधक.' 'दृषदक.' पत्र न वृद्धिनिषेध प्राप्नोति । ८। अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् । अकारलीपे कृते तस्य स्थानिवद्भावात् गुणवद्धौ न भविष्यत । है। अनारम्भो वा। अनारम्भी वा पुनरस्य योगस न्याय्य । कथ 'बे भिदिता' 'मरौमजक' 'कुषुभिता 'समिधिता' इति । अत्रापि अकारलीप कृते तस्य स्थानिवद्भावात् गुणवृद्धी न भवि- ट ष्यत.. यत्र तहि स्थानिवद्भावी नास्ति तदर्थ मय योगो वक्तव्य । क्व च नास्ति? इलचोरादेश 'लोलुव' 'पोपुव' मरोमज.' 'सरीसृप.' इति । स्थिते 'गोरनिटि" (६।४।५१) इत्यनेन नित्यत्वात् णिलोप क ते "प्रत्ययलोप प्रत्यय लक्ष. णम्' (११.६२) इति प्रत्यय लक्षणे न णिचमाश्रित्य क्रियमाणो गुण आईधातु कनिमित्त- पिलोपवशात् निषिव्येत, न च वक्तव्यम् अन्तरगत्वात् णि लोपात् प्रागेव गुण इति, मिट्ट +इ+ य इवि विभज्यान्वा व्यानपक्षे तदसम्भव , प्राग्गुणे कृते सजातोऽपि उत्सगे। जनिप्यमान थिलोपनापवादन बाध्यते । लोपी यस्मिन्निति । बहुव्रीहौ सति लोपस्य गुणवयोश्च एकाईधातु निमित्तत्वमा- वितनिति भेद्यत इत्यादी यो गुणनिषेध प्राप्नोति भिन्ननिमित्त बाब स भवति । हलचीरा देश इति । यड् इति कृत्स्नय काराकारयोलुका ताप ।

·भाष्यसङ्गमनी। १३४ [पा ११पा ४सू] [भा. १अ.१पा ४भा] अवापि अकारलोपे कृते तम्य स्थानिवडावात् गुणबद्धी न भविष्यत । “यडोऽचि च" (२।४।७४) लुक इत्यनेन लुकि कृते अकारस्य स्थानिवद्भावी न प्राप्नोति। “यडो. ऽचिच" इत्यनेन लुक क्रियता "अती लोप" (६।४।४८) इति लोप क्रियताम्। तत्र परत्वात् अल्लोप एव लोपऽकारस्य स्थानिवद्भाव । ननु नित्यो लुक, यत कृतेऽपि अल्लापे प्राप्नोति अकृते ऽपि प्राप्नोति । लुगपि अनित्य , कथम् ? अन्यस्य कृते प्राप्ताति, अन्यस्यातते । "शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिरनित्या भवति।" लोपे प्रप्तिऽपि लुगारन्मात् लुगनवकाश । सावकाशो लुक यतो यकारस्य लुकि अकारस्य लीप । यदि लुगवकाशोऽपि स्यात्ततोऽपि न दोष' यतो अल्लाप योगविभागो भविष्यति तद्यथा “अती लोप" (६:५।४८) वत “यस्य" लाप अत इत्येव । किमर्थमिदम् ? लुक वक्ष्यति तदबाधनार्थम् । तत "हल" (६।४।४८) हल उत्तरस्य यस्य च लीपो भवति । की अन्यस्य कृत इति । अनित्यत्वे हेत अन्यस्य कृते प्राप्नोतीति । यद्यपि अन्यस्य अकृतेऽपि प्राताति, तथापि यदा अन्य स्य कृते प्रानाति तदैवानियता। कथम् ? "शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवतीति परिभाषया। कि वाऽस्य बीजम् ? यो हि विधि नित्य न स परमपेक्षते यद्यक्ति सम्बन्धितया तस्य पूर्व प्रवृत्तिस्तद्यक्तिसम्बन्धितयैव तस्य पुन प्रवृत्ति । यत्र शब्दान्तरापेक्षा तचानित्यता। लोपे प्राप्त इति । "येन नाप्राप्त यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधकी भवतीति लुक लीपस्य बाधकत्वात् लुगनवकाश । अत्र लुगलोपयो भिन्न विषयो निर्दिश्य यडि अका रस्य लोपी यकारस्य लुक् । सुतरामय सावकाश । यतो भिन्नविषयत्वात् नाप्राप्ति- न्यायाभावात् लुक न लोपस्य बाधक । • यदि लुगिति। 'यडीऽचि च' (२१४१७४) लक इत्यत्रावयवे यनिर्देशस्य गौणत्वात् यङ. समुदायस्य लुकि ग्रहण विवक्षा। एव सति येन नाप्राप्तिन्यायस्य प्राप्तिरस्त्येव । "अतो लोप.” (६४४८) "यस्य च हल" (६।४।४९) इत्यत्र "अती लोप.” इत्युक्त्वा यस्येति कृति यस्य च अतो लोपी भवतीत्यायाति। तदनन्तर "इल हल उत्तरस्य यस च लोपो भवतीति । " ·चतुर्थाह्निकम् । १३५ [भा १५ १पा. ४भा] [पा. १अ १पा. ४सू] इह तर्हि परत्वात् योगविभागादा लापा लुक बाधित 'कृणा नामाव वृषभो यदी दम्' नानूयते नानाव। १०॥ समानाथयो लुक लोपेन बाध्यत। यो हि प्रत्ययाश्रय स समानाश्रय । यदा लुक समानाश्रयस्तदा लापेन बाव्यते । अत्र तु प्रत्ययोत्पते प्रागेव लुग्भवति । कथम् ‘स्यद । 'प्रथ' 'नीरदानु' इत्यत्र तु परिहारायो कम् “निपातनात् स्यदा- दिषु" "प्रत्ययाश्रयत्वादन्यत्र सिद्धम" "रकि ज्य सम्प्रसारणम्" । कथ निकुषित.. "सन्निपाती विधिरनिमित्त तबिधातस्येति " इह तहाँति । “यडोऽचि च" इति पूर्व लुगुक्त पश्चाटुक्त "पती लोपो यथ" इति। सुतरा परत्वात् लुक बाधित्वा लोपो भवति । समानाश्रय इति । तुल्यकालत्वात् । नीनावति । यडीऽचि च" (२।४।७४) इत्यत्र चकारात् "बहुल छन्दसि” (२।४।०३) इत्य तो बहुल ग्रहण मनुक्लप्यते । ततो नायमान स्थानैमित्तकस्य ल कोऽन्तरङ्ग- तया प्रत्य योत्पत्ते प्रागेव स भवति । निकुवित इति । अत्र तप्रत्ययस्य कित्वसयोगेन नलोप सति उटुपधत्वम् । लघूपधत्वे सिद्धे “पुगन्तलघूपधस्य” (७।३।८६) इत्यनेन गुणे मति कित्त्वस्य गुणनिषेधक- त्वस्य व्याघातीत्पत्तिः। सुतरा सन्निपातपरिभाषया गुणनिषेधोऽत्र सिद्ध । सन्निपात- परिभाषाया व्याख्यानन्तु पूच मुक्तम (६१ पृ) । अत्र सूत्रप्रत्याख्यानविषय एव विचार्य । सूचकारेण “यस्य हल" (६/४/४६) इत्यत्र समुदायलीप स्वीकृत , सुतरा "म धातुलीप पाईधातु के" इति सूर्व तेनारब्धम्, भाष्यकारस्तु अवयव लोप खोकल्य यकारस्य लुक अकारस्य लोप इति ससाध्य अकारस्थ ·भाष्यसनमनी। पा' १५ १पा ४सू] [भा. १५ १पा ४था.] स्थानिवत्तया गुणही असम्भावयन् सूत्र प्रत्याख्यातवान् । बत्तिकारण तु सूचकारपक्ष एव परिग्रहीत । यतस्तेन “यस्य हल" इति सूचे 'यस्येति "सघातग्रहण मेतत्" इत्युक्तम् । वस्तुतस्तु सूच कारण सहजगम्य पथ अवलम्बित भाष्य कारण तु सूक्ष्मतम इति इथोभिन्नता। भाष्यकारपक्षे दोषान् दर्शयन्त एव तदुधार कैयटादय, कृतवन्त , तद्यथा, गमधातार्य लुगन्तात् अचि जगम' इत्यत्र लुप्तस्या कारस्य स्थानिवद्भावात् “गमहनजनखनघसा लोप कडिल्य नडि" (६।४।६८) इत्यनेन उपधालीप प्राप्नोति । नैष दोष । अनडीति प्रतिषेधात्। दरीदृश' इत्यत्र "दृशोऽडि गुण " (७।४।१६) इति गुण स्यात् । नैष दोष प्रतिपदोतस्थाडी ग्रहणात् नाच गुण । देद्य इत्यत्र “दीडा युद्धचि कडिति" (६।४।६३) इत्यनेन युडागम स्यात् । नैष दोष , दौड इत्य नुबन्ध निर्देशो यडल निव- त्यर्थ इति सिद्धान्तितत्वात् । अथवा “अगत्ते पुनईत्तावविधि" "सज्ञापूर्वकविध- रनित्यत्वम्” इति परिभाषाश्रयणेन समाधान सुकरम् । प्रथमपरिभाषार्थस्तु 'अङ्ग हत्ते' अगाधिकारनिष्पन्ने कार्य सति 'पुनईत्तौ' पुनर न्यस्याङ्गस्य कार्यप्रवृत्तौ 'अविधि) अवि. धानम्। यथा 'भ्यसोभ्यम्” (७।१।३०) इत्यनेन भ्यसो भ्यमि कते "बहुवचने झल्येत" (७३।१०३) इति एव प्राप्नोति "अग इत्ते पुनईत्तावविधि'रिति न भवति । "ओर्गुण " (६।४।१४६) इत्यत्र गुण इति शब्दमनुत्ता 'ओरोत्इति वचनं सम्यगपि गुण इति कथन “सज्ञापूवकविधरनित्यत्वम्" इति प्रदर्शनाय । एव हि 'बाभव्य' इत्यत्र गुण: अनित्य त्वात् 'स्वायम्भव' इत्यत्र उबड्। परिभाषाया अर्थस्तु परिस्फुट । भवतु, 'लालुवः' इत्यादिषु "अचि धातुभु यीरियडुवाडौ” (६।४।७७) इत्यनेन अचि उवड् स्यात् । नाच उवड सिद्धाति लान +5+ अ इति स्थिते स्थानिवद्भावलब्धेऽकारे पर सिद्धातीति रेत् न, यडाऽकार लुप्ते यकारी लुप्यते , यकारावस्थानकाले नाख्य कारस्य प्रत्ययत्वम्, यकारे लुप्ते न तस्य स्थानिन्धवस्थान तत प्रागेव तस्य लोपात्, सुतरा स्थानिवद्भाव- लब्धेऽकार न भवत्युवडादेश यत स्थानिनि दृष्ट हि कायं तावदतिदेशेन लभ्यते न तु तवादृष्टमपि । अत्र सम्भवमायापि पति देशी भवतीत्यदोष ।” तत. स्थानिवद्भावलब्धे प्रकारे 'लालुव.' इति पदसिद्धि ।

·चतुर्थाह्निकम् ।
१३७
[भा. १५. १पा ४आ.]
पा.१अ..१पा. ५सू]
कङिति च।१।१।५।
म त । निमित्तसप्तम्येषा। ङिनिमित्ते ये गुणवृद्धी
प्राप्नुतस्ते न भवतः, 'चितः' 'चितवान्' 'स्तुतः' 'स्तुतवान्'
'भिन्नः' 'भिन्नवान्' 'मृष्टः' 'मृष्टवान्। डिति खल्वपि-
'चिनुत:' 'चिन्वन्ति' 'मृष्टः' 'मृजन्ति' ।
गकारोऽप्यत्र चलभूतो निर्दिश्यते-"ग्लाजिस्थश्च गन :"
(३।२।१३८) 'जिष्णु:' 'भूष्णुः' ।
इक इत्येव-'कामयते' 'लैगवायनः' ।
"मृजेरजादौ संक्रमे विभाषा वृद्दिरिष्यते ।” संक्रमो
नाम गुणवृद्धिप्रतिषेधनियमः। 'परिमृजन्ति' 'परिमार्जन्ति'
'परिछजन्तु' 'परिमार्जन्तु' । लघूपधगुणस्याप्यत्र प्रतिषेधः ।
'अचिनुवम्' 'असुनवम्' इत्यादी लकारस्य सत्यपि ङित्त्वे
यासुटो हिचनं ज्ञापकं डिति यकायं तनकार डिति न
भवतीति ।
१। डिति प्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणम् ।
काडिति प्रतिषेधे डिनिमित्ते ये गुणवडी प्राप्नुतस्ते न भवत इति तनिमित्तग्रहणे
कर्तव्यम् । कि प्रयोजनम् ?
डिति प्रतिषेध इति । कडि तौति यदि परसप्तमौ स्थात् डिति परतो यइगिति
भवत् । तदा “तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्व स्व” (१।१६६६) इति परिभाषोपस्थिति । ततो

·भाष्यसङ्गमनी। १३८ [पा.११.१पा.सू.] [भा. १अ पा.४मा] २। उपधारोरवौत्यर्थम् । उपधार्थ रोरवीत्यर्थं तनिमित्तग्रहणम् । अन्यथा 'भिन्न' 'भिन्नवान्' इत्यत्र "क डिति" इत्यत्र "तमि निति निर्दिष्टे पूर्वख" (१।१९६६) इति परिभाषोपस्थानात् उपधाया इको न गुण प्राप्ताति, 'चित? 'स्तुतम्' इत्य वैव स्यात् । ननु पुगन्तलघूपध- स्थानस्य गुण उच्यते तच्चाव कितपरमिति कितपरत्वेन विशेषयिष्यामः । पुगन्तागस्य लघूपधस्य, किन्तर्हि पुकि अन्त पुगन्त लधो उपधा लघूपधा (११९) अन्यथा अद्भविशेषणे सति भिनत्ति छिनत्ति' इत्यव गुण प्रसज्जेत। रोरवीत्यर्थम् - "विधा बद्धी वृषभी रीरवीति । न खल्वत्र , निर्दिष्ट शब्दस्य व्युत्पत्च्या अव्यवहितीचारणार्थत्वात् 'चित' इत्यादिषु निषेध' स्यात् न तु व्यवहितोचारितेघु 'भिन्न 'छिन्न' इत्यादिषु । सुतरा निमित्तग्रहण कर्त्तव्यम् । यदि कडितीति भावसामी, गुणवृद्धी इत्यनेन च सम्बन्धस्तदा डिति सति ये गुणवृद्धी प्रामृतस्ते न भवत इति सूत्रार्थ स्थात् । तती विहितयोर्न निषेध , अनभिनित्तयो- रैवेति परिभाषानुपस्थिति । अतएव निमित्तसप्तम्येव । 'भिन्न भिन्नवान्' इत्यत्र उपधाया इक. “सार्वधातुकाईधातु- कयो” (७३.८४) "पुगन्तलघूपधस्य च (७।३।८६) इति यो गुण. प्राप्नोति, म “द्धि- वो"ति निषेधान भवति । रीरवीत्यर्थमिति। अत्र तिग्निमित्ती गुण , न तु यनिमित्तगुणप्रतिषेध । कित्परत्वेनेति । कङिति न गुणबद्धी भवतः । कस? पुगन्तलघूपधस्य । एवमाकाचायो, कित्यरत्वेन विशेष्यते । अङ्गविशेषच इति। लघुी उपधा यस्य इति अगस्य विशेषणे 'भिनत्ति' 'छिनत्ति' इत्यत्र अङ्गगतस्पेको गुण प्राप्नोति । लघी उपधा लघूपधेति निर्देशे समुदायग्रहण भवति । ततो भिनत्ति' 'छिनत्ति' इत्यत्र अवयवस्य चेको व्यवहितत्वात् न गुणप्राप्ति- मधाबाभावात्तस।

·चतुर्थाह्निकम् । पा १. १पा. ५सू] [भा १५.१पा. ४ा] यदि वनिनित्तग्रहण कियते श-चन्ते दोष 'रियति' 'पियति' 'प्रादुद्रुवत् प्रासुर सुवन', अब न प्राप्राति । ३। शचङन्तस्यान्तरङ्गत्वात् सिद्धम् । अन्तरङ्ग लक्षणवादिह इयडुवडी कृतयोरनु पधात्वाद्गुणो वहिरङ्गी भविष्यति । एव न ननिमित्तग्रहणेन कश्चिद्दोष.। इमानि च भूयस्तनिमित्तग्रहणस्य प्रयोजनानि 'हता' 'हथ' उपोयते' 'औरत' लौयमानि.' पौयमानि' ननितः' इति । तानि सन्ति प्रयोजनानि । 'हतो. 'इथ' इत्यत्र “अदिप्रभृतिभ्य शप.” (२।४।७२) इति यथा शचडन्त दोष इति। तनिमितपक्षग्रहणे “सार्वधातुकमपित्” (११२१४) इति डित्त्वे कडितौन्यनेन गुपनिषेध प्राप्नोति, तिपि तु लघूपधलक्षणस्य तिबनिमित्तस्य गुणो भवति। सुतरा रिपि गतौ धि धारणे इति तौदादिकाना गुण प्राप्नोति । सुतरा 'रियति' पियति' धियति' इति न सिद्धयत् । “णिश्रिद्रुसन्ध. कतरि चङ्” (३।१।४८) इत्यनेन 'अशिथियत्' 'प्रादुद्रुवत्' 'प्रासुस्रुवत्' इत्यत्रापि दोष। तिपमाश्रित्य गुणों बहिरङ्ग , शचडाश्रिती इयडुवडौ अन्तरगौ, सुताम् अन्तरङ्गत्वादियडुवडी, कृतयो- वहिरङ्गी गुणोऽसिद्ध । अनुपधात्वादिति । धातीरिक इयडावडि प्राप्त रिय पिय धिय इत्याकारण स्थिती व्यवहितत्वादिकीऽनुपधात्वम् । इतो हथ इत्यति । इन्+तम् हन+थस् इत्यत्र “अनुदात्तोपदेशवनतितनी- त्यादौनामनुनासि कलोपी झलि कडिति'' (६।४।३७) इति नकारस्य लोप । भपि कृते ह+ अ इति स्थिती “तो गुणे" (६१) इत्यनेन पररूप मे कादेश तत ह इत्याकारणावस्थिति । 'अटिप्रभृतिभ्य शप.' (२४।७२) इति शपो निवृत्ती शप पित्त्वात् हस्य गुणत्वनापन्नोऽकार कडितीति निषेधात निवर्तते । न निवर्तते, इस्याकारस्य धातूपदे शावस्थाया स्थितत्वात् । यद्यप्यनिग्लक्षणगुणवान निषेधप्रसङ्ग वथापि परिहारान्तरप्रदर्शनाय तथोक्तम् । अदिप्रभृतिभ्य इति। अत्र भाष्यम् “प्रसक्त खानभिनिहत्तस्य प्रतिषेधेन नित्ति' तत ·१४० भाष्यसङ्गमनी। [पा. १७.१पा. ५सू.] [भा. १. १पा. ४ा.] शनिवर्त्यते तथा निषेधन अकारोऽपि निवयते । न निवत्यते । कथम् । पथन्तु धातूपदेशावस्थायामकार । 'उपीयते' 'औयत' 'लौयमानि' 'पौयमानि.' इत्यव गुण वृद्धी वहिरङ्गे, अन्तरङ्ग प्रतिषेध , प्रसिद्ध वहिरङ्गमन्नर । 'नेनिक्त' इति पर. रूपेण व्यवहितत्वान्न भविष्यति । उपधार्थेन तावन्नार्थ. । "म धातुलीप" इत्यती धातोरिति वर्तते । तेन कङि त्- परत्वेन धातु बिशेष्यते । यदि कडि त्परत्वेन धातुर्विशेष्यते 'चिनुत' 'सुनुत:' -- शक्या कर्तुम् ।' अस्यैवाशयमनुसृत्यो तम् “अदिप्रभृतिभ्य इति यथा शबनिवर्त्यते" इत्यादि । “कर्तरि शप" (३।१।७८) इति सार्वधातु के अविशेषेण शप प्राप्निाति सुतरां इन्+तम् इत्यत्रापि तस्य प्रवृत्ति । पत प्रसतोऽत्र शप । तत. "अदिप्रभृतिभ्यः शप.' (२।४।७२) इति विशेष लक्षण पर्खालीच नया शपोऽनभिनिईत्ति । तत प्रक्रिया- दशायामवस्थित. शपो निहत्ति की डितीति निषेधन साध्यते । नन्वेव सति 'भवत: इत्यादौ कथ न तादृश शपाऽकारी निवयं ते ? शबभवतीत्यत्र गुणी भवतीत्यनुल्लेखात् नाय गुणनिषेधस्य विषय । . उपोयत इति । “वेजो यकि सम्प्रसारणे कृते उभयपदाश्रितत्वाइहिरङ्गी गुणः- 'औयते 'त्यादौ वहिरगाश्रयत्वाबहिरगावृद्धि ।" नमित्त इति । अव ने इति अभ्यासस्य कार्थित्वम् । तस्य च निज इति पररूपण व्यवहितत्वात् न निषेधविषयत्वम् । “निजा वयाणा गुण ला" (७१४।७५) इत्यनेन अभ्या सख गुण । धातीरिति । “न धातुलोप" इत्यत्र धातुशब्दस्योपसर्जनत्वेऽपि धातौ धातुशब्द- मावस्य खरितत्वादिहानुबत्ति । यदौति । डित्य नन्तरस्य धातोर्गुणवद्धौ न भवत इति वाक्यार्थत्वात् धातीविहिवस विकरणस्याधातुत्वान्न गुणयोर्निषेधः ।

·चतुर्थाह्निकम् । १४१ [भा १अ १पा ४ा] [पा.११.१पा ५सू] 'लुनीत' 'पुनीत ति विकरणस्य न प्राप्नोति। नैष दोष.। धातीश विहित इति धातुग्रहण विहितविशेषणम् । यदि विहितविशेषण तदा धातोरव न प्राप्नोति । नैव विज्ञायते धातीविहितस्य कड़ितीति, किन्तर्हि धातोविहित डितीति अथवा "कार्यकाल सज्ञापरिभाषम्" यत्र कार्य तत्र ट्रष्टव्यम् । “पुगन्तलघूपधस्यति उप- स्थितमिदं भवति “कङिति नेति । अथवास्मिन् योगे कडिट ग्रहणमनवकाश, तस्थान- वकाशत्वात् गुण हद्दी न भवत । अथवा "वसिधिषिक्षिपे नु" (३१२११४०) "इको झल' (१11) 'हलन्ताञ्च (१।२।१०) इति सनो कितो. करणात् ज्ञायते भवत्युपधालक्षणस्य प्रतिषेध इति, अन्यथा यद्यत्र गुणो न स्यात् कित्करणमनर्थ के स्यात् । उपधालक्षणस्यापि गुणेन भवतीति क्सनौ कितौ क्रियते । रोरवीत्यर्थेनापि नार्थ । न बत्र कित् डिहा दृश्यते । "प्रत्ययलीप प्रत्यय- लक्षणम्” (१।१।६२) इत्यनेन यडलुगन्तत्वात् प्रत्यय लक्षणेन डित् दृश्यते । "न लुमता- इस्य” (१।११६३) इति प्रत्ययलक्षणनिषेध । अथवा “न लुमतान खेति चेत् न उच्यते तथापि न दोषः, यत लुमता लुप्तेऽङ्गाधिकारी न प्रतिनिर्दिश्यते किन्तुर्हि योऽसौ । विहितविशेषणमिति। धाती? विहितस्तस्य क डिति गुणवद्धौ न भवत इति वाक्यार्थे विहितस्यैव प्राप्तिाति न तु धातीः । धातोविहित इति । धातीर्विहिते कडित्यनन्तरो धातुर्विकरणो वा तस्य गुणधी न भवत इति तदा वाक्यार्थ. अथवेति । "कार्यकाल मज्ञापरिभाषम्” इति परिभाषा । यदा कायं भवति तदा तदुपयोगिन्या सज्ञाया: परिभाषायाचोपस्थितिर्भवति। एव यदा यत्र गुणवद्धौ विधीयते तदा तत्र डिति नेत्युपतिष्ठते। तेन ‘भिन्नः' इत्यादौ "पुगन्तलघूपधस्येति" गुण प्राप्त “कायकालं सजापरिभाष"मित्य ने न कङिति नेत्य स्योपस्थानम् । अनवकाशत्वादिति । निषेधस्यावश्यम्भावित्वात् गुणे प्रतिषधी व्यवहितेऽपि प्राप्ताति। न ह्यवेति। रोरु+तिप इत्यत्र यडी लुकि तिपि कृते न पुनरब ङित् किदा 7 । दृश्यते ।

·भाष्यसङ्गमनी। १४२ [पा १अ १पा. ५सू.] [भा. १अ. १पा. ४पा.] लुमता लुप्यते तस्मिन् यत् अङ्ग तस्य यत् कार्य तन्न भवतीति । अङ्गाधिकारप्रति- निर्देशेऽपि न दोषः, “कार्यकाल सज्ञापरिभाष"मिति यत्र कार्य तत्र ट्रष्टव्यम् । सार्व- धातुकार्द्धधातुकयोर्गुणी भवतीति “कडि ति नेति तत्रोपस्थितं भवति । अथवा छान्दस- मिदम्। "दृष्टानुविधिञ्छन्दसि भवति।" अथवा वहिरङ्गी गुणोऽन्तरङ्गनिषेध; प्रसिद्ध वहिरङ्गमन्तरङ्ग। अथवा पूर्वस्मिन् योगे यदाचधातु कग्रहणं तदनवकाशं तस्या- नवकाशत्वाद्गुणी भविष्यति । इह कस्मान्न भवति ? 'लैगवायन.' 'कामयते' । ४। तद्धितकाम्योरिक् प्रकरणात् । दूग्लक्षणयोर्गुणबद्धयो प्रतिषेध , न चैते इग्लक्षणे ५। लकारस्य ङित्वादादेशेषु स्थानिवद्भाव- प्रसङ्गः। लकारस्य डित्त्वात् 'असुनवम्' 'अकरवम्' इत्यवादेशेषु डिहगाव प्राप्तीति । तब ट्रष्टव्यमिति । तदेव दर्शयति "सावधातुकार्द्धधातुकयोर्गुणी भवतीति डिति नेति।" कार्यकाल निषेधपरिभाषाया उपस्थानम् । आईधातुकग्रहणमिति। रोरवीति सार्वधातुकत्वात् गुणो भवति । कथम्? पूर्वसूत्र यदार्द्धधातुकग्रहण कृतं तस्यानवकाशत्वात् आर्धधातुक एव गुणनिषेधो न तु सार्वधातुक इति पय॑वस्यति । लैंगवायन इति । लिगार्नडादित्वात् "नडादिभ्य फक" (४.१ ६६) इति फक । पादिवृद्धानन्तर "ओर्गुण" (६।४।१४६) इति उकारस्य गुण, । गुणस्य एक स्थानि- कत्वेऽपि न निषेध । इक इत्येव विहितत्वाभावात् । डित्त्वादिति। लुडललुख डिदर्शनात् लस्य ये आदेशा भवन्ति तेषां स्थानिवजा- वात् डिवात् डिजन्य गुणवयोनिषेध. प्राप्नोति।

·चतुर्थानिकम् । १४३ [भा. १अ. १पा ४भा.] [पा. ११.१पा.५सू.] ६। लकारस्य डिवादादेशेषु स्थानिवद्भाव- प्रसङ्ग इति चेत यासुटो डिइचनामिद्धम । . यासुटो डिवचनेन ज्ञाप्यते न डिदादेशा डिइवन्ति । यद्येवं ज्ञाप्यते कथम् "नित्यं डित." (३।४६) "इतच' (३।४।१००) इति । डिवी यत् काय तद्भवति डिति यत् कार्य तन्न भवतीति । कि वक्तव्यमेतत् ? न। न। यासुटो डिइचनादव ज्ञायते समुदायस्य डिले यामुडपर्याप्त । अत. यासुट एव डि त्वं क्रियते । डितो यत् काय तस्यादडिति यत् काव्य तन्मा भूदिति तस्य डिलकरणे प्रयोजनम् । यासुट इति। लकारस डिवात् न आदेशाना डित्त्वम् । यदि वेषा डित्त्व खात् "यासुट परस्मैपदध्दात्ता डिच्च" (३।१।१०३) इति डित्करणमनर्थक स्थात्, स्वकारस्य डिवादव स्थानिवद्भावात् पाटेशस्य यासुटोऽपि डिव स्यात् । माद्यासुटो डिलकरणं ज्ञापयति लकाराश्यडित्वमादिशाना न भवतीति । डिती यत्कामिति। "नित्य डित " (३२४४६८) इत्यत्र डित. कायं लकारस्य विशेषणत्वेन लुड़ लड् लुड् इति निष्पादनम्। तत् सिद्धाति, न तु डिति यत्सम्प्रसार- शादिकम् । डिहचनादेवेति । यदि हि डिति यत्कार्य सम्प्रसारणादिक वत्स्यात् यामुटी डिवचनमनर्थक स्यादिति पूर्वमुक्तम् । सुतरा डि इचनमेवात्र ज्ञापक "नित्यं डितः" 'बष जिति यत्कार्य तन्न भवतीत्यस्य । पपर्याप्त इति । यासुटि डिस्करणं सम्प्रसारणविधानेन चरितार्थम् । डित्करण न समुदायस्य डिस्करणेन पर्याप्त सुतरा "नित्य डित"त्यती कि दनुवत्त- मानेऽपि यासुटो छिचनम् । वस्य डिलकरण इति। अनेनापय्याप्तत्व दर्शयति । समुदायस्य डिखे यासुटतद- करणे लुडादिप्रदर्शनमात्र फल स्थात् न तु डिति यत्सन्प्रसारणादिक कार्य तत् स्वादिति तस्य यासुटी डि करणे प्रयोजनम् ।

·१४४ भाष्यसङ्गमनी। [पा ११ १पा. हस्] [भा. ११.१पा. ४ा. दौधौवेवौटाम । १ । १।६। म वृ.। दीधीवेव्योरिटश्च ये गुणवृद्धी प्राप्मुतस्ते न भवतः । 'आदीध्यनम्' 'आदीध्यक' 'आवेव्यनम्' 'आवेव्यकः' । खल्वपि-'शुः फणिता' 'शो रणिता'। वृद्धिरिटो न सम्भ- वतीति लघूपधगुणस्यात्र प्रतिषेधः । इट: भा स। किनर्थमिदमुच्यते ? 'आदी व्यनम्' आदीध्यकः' 'श्रावेव्यनम् 'आवे. व्यक' इत्यत्र गुण वृद्धी मा भूतामिति । अय योग' शक्योऽकर्त्तम्। कथम् ? १। दौधौवेव्योश्छन्दोविषयत्वाद- दृष्टानुविधित्वाच्च छन्दसः। अदौधेददीधयुरिति गुणदर्शनादप्रतिषेधः॥ दीधीवेव्यौ छन्दीविषयौ धातू । भवति हि छन्दसि दृष्टानुविधि । 'अदौधेत छन्दीविषयाविति। नैतौ धातू भाषाया प्रयुज्यते । दृष्टानुविधिरिति । दृष्ट मेवानुविधीयते इति दृष्टानुविधि । 'आदीध्यनम्' 'मादीध्यक' 'आवेव्यनम्' 'आवेव्यक' इति प्रयोगा न हि छन्दसि दृश्यन्ते दृश्यते च तत्र गुण एव सुतरां नास्वच दृष्टानामनुविधानमिति इथैव निषेधारम्भ । यद्यपि भाषाया- मपि दृष्टमेवानुविधीयते "सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे” इति न्यायर्यात् तथाप्यत्र विज्ञानादिप्रयी जनवशात् लक्षण निष्पन्नशब्दानामदृष्टानामपि व्यवहारी लोकप्रसिद्धत्वात् छन्दोवद्दष्टानु- विधित्व नाचेकान्ति कमिति सिद्धाति “दृष्टानुविविछन्दनि” इति । अदोधदिति। अत्र पित्वादगुणे न विरुध्यते। अदीधयुरित्यत्र प्रत्य यस्य डित्त्व- ·चतुर्थाह्निकम् । १४५ [भा. ११ १पा. ४पा] [पा. १५.१पा. ६.] 'प्रदीधयु' इति तत्र गुणदर्शनात् अनयक प्रतिषेध । तथाहि “प्रजापति, यत् किञ्चन मनसा अदावत्" "होत्राय वृत अपयनदीधेत्” “श्रदीधयुर्दाशराझे बतास 'अदौधत्' इति युक्त मुदाहरण न तु 'प्रदौधयु' इति । कथम् ? साबवातुकाश्रय- डित्वनिमित्त प्रतिषेधे “जुसि च' (७३।८३) इति जुमि गुण प्रारभ्यमाण ‘क डिति च' (१।१५) इत्येन यथा बाधते तथा “दीवावे वौटाम्" इत्ये नमपि। नैष दोष, यत एकत्र प्रत्ययाश्रय, अन्यत्र प्रकृत्याश्य । अथवा येन नाप्राप्त वस्य बाधन भवति, अस्मिन् पुन प्राप्त चाप्राप्त च । यदि पुनरय योगी नारम्यते, कथ 'दोध्यत्' इति ? २। दोध्यदिति वनव्यत्ययेन । मिति गुणी न युक्त , 'अक्षित्यादय षट्" (६१६) इति दीधौवेयीरभ्यस्त सज्ञा । “सिज- भ्यन्तविदिभ्यश्च” (३।४।१०६) इति अर्जुस् प्रत्ययाश्रय इवि। 'कडिति च' इत्यत्र प्रत्ययावय पत्र तु दोधौवेव्योरिति प्रक्क. व्याश्य । तस्य बाधनमिति । 'कडि ति' मेत्ये समिन नाप्राप्त जुसि गुण भारभ्यते सुवरा तस्य निषेधस्य बाधन जुसि गुणेन । अब तु प्रकृतिप्रत्यययोरुभयोर्यहणेन प्राताप्राप्त त्वम् । 'दीधोवेव्यो'रिति प्रत्याश्रयी निषेध ‘क डिति चेति प्रत्य यात्रयनिषेध । सुतरा जुसि गुख प्रकतिप्रत्ययाश्रयनिषेध बाधते, सियति च युक्तत्वेन 'पदीधयु' इत्युदाहरणम् । दोध्यदिति । लेट विप् “इतश्च खोप परस्मैपदेषु" (३।४।६७) इति इकारलीप. ! बसः दोधी+दि स्थिते 'लेटोऽडाटौ" (३।४।६४) इति अडाग मेन सिद्धाति 'दोध्यत्' इमि पदम् ।

·भाष्यसङ्गमनी। [पा. १५ १ पासू.] भिा १. १पा. ४ा] श्यन् व्यत्ययेन दोध्यदिति भविष्यति । इटश्चापि ग्रहण शक्यम कर्तुम् । कथम् 'अकणिषम् 'परपिषम्' 'कणिता श्व' 'रणिता श्' इति । "आइधातु कस्येडबलाद (२।३५) इत्यत्र “नेड्वशि कृति" (७।२।८) इत्यती इडियनुवर्तमाने पुनरिडग्रह पस्येद प्रयोजनम् इट इडेव स्यात् यदन्यत् प्राप्नोति तन्मा भूत् । किमन्यत् प्राप्नोति ? गुण । यदि नियम क्रियते, तदा पिपठिषते "पिपठी' इत्यत्र “रुपधाया दीर्घ इक" (८२।७६) इति दीर्घत्व न शव्य श्यन्व्यत्ययेनेति । श्यनी डिवाद्गुणाभाव । “यौवर्णयोदीधौवेव्यो,” (७।४।५३) इत्यनेन यकारादौ दौधौवे योगपात 'दोध्यत्' इति पद पूर्वोक्तदिशा सिद्धम् । त्ययेनेति पाठान्तरे तु शस्य डि वान गुगा । 'एरनेकाचीऽस्योगपूर्वस्य'' (६८२) इति यणादेश । अकणिषमिति । सिपी हि अमिप सुतरा पित्त्वात् सिजन्तानस्य लघूपधी गुणः प्राप्नोति। कणितेति। तिपो डादेशे तासप्रत्यय, तस्य पित्त्वागुण सम्भवति । नेड वशि कतीति । "नेड बशि कृति' इत्यत्र नकारस्य निवृत्ते तत इडनुवर्तनम् "आईधातु कस्येडवलादे" इत्यत्र “नेडवशौ"त्यत इडनुवत्तमान इतौडग्रहणस्य भाष्य प्रत्याख्यातत्वात् अत्रत्य प्रत्याख्यानसम्पादक भाष्यमेकादेश्युक्तिघटितमिति विवरणकार । पिपठौरिति । पिपठिषत विप् । “अतो लोप" (६।४।४८) इत्यकारलीप. । तत पिपठिष इत्यत्र "पूर्वबासिद्धम्। (८।२।१) इति षत्वस्यासिद्धत्वात् “सस जुषो रु" (८ २६६) इति सस्य रुत्वम्, 'पूर्वबासिद्धे न स्थानिवत्" इति कत्वे अल्लोपस्य स्थानि- वदावाभाव । इडे व इट् स्यादिति नियमेन यदि गुणादिप्रतिषेधेन इड्रूपेणैवावस्थिति. निष्पाद्यते तदा वारुपधाया दीर्घ इक" (८।२७६) इत्यनेन पिपठिर् इति रेफान्त- धावोरुपधाया इको दीर्घत्वमनेन नियमेन बाध्यते

·चतुर्थाह्निकम् ।
[पा १.१पा. ७सू.]
[भा १.१पा ४ा.]
प्राप्नोति। नैष दोष ।
नैष दोष । नियम्य तेऽवाङ्ग कार्य, नैतदान कार्यम् । अथवा दीर्घ स्या-
सिद्धत्वात् न भविष्यति नियम ।
हलोऽनन्तरा संयोगः । १।१।७।
म । भिन्नजातीयैरभिरव्यवहिताः श्लिष्टोच्चारिता
हलः संयोगसंज्ञा भवन्ति । समुदायः संज्ञी जाताविदं बहु-
वचनम् । तेम हयोबहनाञ्च संयोगसज्ञा सिद्धा भवति ।
'अग्निः' इति गनौ 'अखाः' इति शवो कर्णः' इति रणौ
'इन्द्रः' 'चन्द्रः' 'मन्द्रः' इति नदरा: 'उष्ट्रः' 'राष्ट्र' 'धाष्ट्रम्'
इति षटराः, तिलान्ल्यावपतीति नसतरयाः ।
हल इति किम् ? 'तितउच्छत्रम्' “सयोगान्तस्य लोपः”
(८१२।२३) इति लोप: स्यात् ।
अनन्तरा इति किम् ? 'पचति पनसम्' “स्को: सयो-
गाद्योः” (८।२।२८) इति लोपः स्यात् ।
नैष दोष इति । 'अगस्व" (६।४।१) इत्य शुवर्तनात् “आर्द्धधातुकस्येडबलादे"
(१२।३५) इत्यत्र अगाधिकारगत गुणसम्पकौं यो नियमोऽवगम्यते । “वरुपधाया दोध
इक" (८।२।०६) इत्यत्रत्य दीर्घत्व न झझाधिकारगत मुतरा नियमेन न बाध्यते ।
दीर्घस्यासिद्धत्वादिति । दीर्घत्व हि पूर्वत्र प्रसिद्ध सुतरा कतेऽपि अकृतवदिति
तत्र नियमस्खाग्रसर. । तत "शास्त्रदृष्ट्या अविश्चतरूप एवेट, प्रयोग एव तु विकत."

·१४८ भाष्यसङ्गमनी। [पा १. १पा ७सू] [भां. १७.१पा. ४ था.] अनन्तरा इत्यत्र पविद्यमानमन्तर येषामिति आहोखित् अविद्यमाना अन्तरा एषामिति । प्रथमे 'सु' इति 'अपसु' इत्यवग्रहे सयोगसंज्ञा न प्रतिति । हितीये न कशिद्दोष , यत अन्तरा मध्ये अविद्यमाना अन्य वर्णा इति तस्वार्थ । प्रथमे- ऽपि न दोष । कथम् ? इह सज्ञाकरण नैव दोषो न प्रयोजनम् । १। संयोगसंज्ञायां सहवचनं यथान्यत्र । सहभूताना सयोगसज्ञा स्यान्न त्वेकै कस्यति सयोगसज्ञायां सहयहां कत्र्तव्यम् । ततो हलोऽनन्त ग सयोग ।' सहेति, वक्तव्यमिति । यथा “सह सुपा" (२११४) “उभे अभ्य स्तम्' (६।१५) सहेति, अन्यत्रापि सहभूतकायेच्छाया सहग्रहणम्। एकैकस्य सयोगमज्ञाया किञ्च स्थात् ? - अन्तरा इति। अन्तर अन्तरा वाव नत्रा बहुव्री हे विषय इति संशय. । प्रथम इति । अविद्यमानमन्तर येषामिति पचे । भवग्रह इति । अर्द्धमावासालाऽवग्रह । अईमावाकाल स्थिला वर्णान्तरमुच्चा- यते सुतरा वर्षात् वर्णान्तरोचारणे अन्तर विवर वर्णशून्यकाल उपस्थीयते । एव संयो- गत्वव्याहतत्वात् न सयोगसंज्ञा । हितीये इति। अविद्यमाना अन्तरा एषामिति पर्व । नैव दोष इति । सयोगसंज्ञाया “सयोगे गुरु” (१।४।११) इति गुरुत्वात् “गुरीर- नृतः' इति (८२१८६) मतेन भाव्यम्। सयोगसज्ञायामसिद्धायां सतो न भवेत् । 'असु' इत्यस्याधिकरणहत्त न चात्र “दूराते च” (८२।८४) इत्यस्य सम्बन्धः । “विचा- यमाणानाम् ' (१२।६७) इत्यादौ तु “वा कस्य ?" (८२२८२) इत्यनुवर्तते न तु "गुरोर- नृत" इति । अभु भवोऽसव्य - "दिगादिभ्यो यत्" (४।३।५४) इति यत्, "अपी योनियन्म तुषु सप्तम्या अलुवक्तव्य । *।" इति सप्तम्या अलुक् ! एवं सिद्धेऽसव्य- शब्दे स्यादेव दोष इति चेत्, एवविध विषये पदकारा अवग्रह न कुर्वन्तौति न दोषः । "अप्सु योनि” इत्यादावपि नास्ति सुशब्दात् पूर्वमवग्रह । सुतरा दोषाभावात् प्रयो ननाभावात् तद्देवी व सशाकरणम् ।

·चतुर्थाह्निकम् । १४४ [भा. १५ १पा ४ा] [पा १५ १पा ७सू]] . एकैकस्य सयोगसज्ञाया सत्या 'निर्यायात्' 'निर्वाचात्' इत्यत्र “वान्यस्य सयो- गादे" (1४1६८) इति एत्वम्, 'सहपोष्ट' इत्यत्र "ऋतश्च सयोगादे, (७/२१४३) इति इट। 'सहियते' इत्यत्र "गुणोऽर्तिसयोगाद्यो” (७।४।२६) इति गुण., 'दृषत्करोति' 'समित्करोति' इत्यत्र “सयोगान्तस्य लोप", (८१२१२३) इति लोप , 'शक्ता' 'वस्ता' त्यच "स्को' सयोगाद्योरन्ते च" (८,२।२६) इति लीप, 'निर्यात, "निवात' इत्यत्र "संयोगादेराती धातोर्यखत (८।२।४३) इति निष्ठानत्वम्, प्रसज्येत । नैष दोष । 'निर्यायात्' 'निवायात्' इत्यत्र “वान्यस्य सयोगाटे"रिति सूचस्य संयोगी आदी यस्य इत्यर्थात् न दोषः । एवमन्यत्र संयोगादिशब्दस्यार्थात्परिहार । 'दृषतकरीति' 'समित्करोति' इत्यत्र सयोगान्तस्येति सयोगी अन्तौ पस्येत्यर्थात, निर्यायादिति। पत्र एकैकस्य सयोगसंज्ञाया रेफयुक्तयकार संयोग सुतरामे त्व- प्राप्तिः। समुदायस्य सजित्वपचे "ची रहाभ्या है" (८।४।४६) इति यकारस्य हित्वं तथासिद्धत्वात् "वान्यस्य स योगादे" (1४1६८) इति एत्व न प्राप्नोति । दृषन करोतीति । ककारसन्निधौ दकारस्य सयोगत्वात् सयोगान्तलोप' स्यात् । शक्तति। "तकारे झलि परत: ककार सयोगी भवति आदिश्चेति लीपप्रसङ्ग ।" श्रादी इति। हौ भादी इति वचनमयुक्तम् । न कुत्राप्णनन्तर्येण स्थिती हो आदी भवितुं समथौं । एकस्य मुखामादित्वमन्यस्य गौणमिति समाधयम । कथ पुन- रत्र सयोग पादिर्य स्पति एकत्वमनुपलभ्य सयोगी आदी यस्येति हित्व मुपलभ्यते। एकत्वे सति संयोगादेरित्यनुत्वा, सयोगादित्युक्ते सयोगात् परो य आकारस्तस्याङ्गस्ये त्वनित्यर्थ- लाभः स्यात्, सुतरां "वान्यस्य संयोगा"दिति सूत्रयेत् । सयोगावन्ताविति । सयोगस्य लोप इत्युक्त सयोगस्य पदस्थेत्युपस्थिते. "अलोऽन्त- स्वे"त्यनेन अन्तग्रहणं स्यात् । एव सति बदन्त ग्रहण कृत तेन ज्ञापयति अत्र सखया- भेदस्य ग्रहण भवतीति ।

·भाष्यसङ्गमनी। १५० [पा १. १फा ७सू] [भा १५ १पा ४ा] - "शक्ता' 'वस्ता' इत्यत्र स्को संयोगाद्योरित्यत्र सयोगयारादी सयोगाद्यीरित्यर्थात, 'निर्यात' निर्वात' सयोगी आदी यस्येत्यथात् दोषासम्भव । कथ क्खा एकैकस्य सयोगमजा प्राप्नोति ? "प्रत्येक वाक्य परिसमातिहटा" इति । तद्यथा वृद्धिगुण सजे प्रत्येक भवत | "गर्गा शत दण्डान्ता"मित्यस्ति पुन "समुदाये वाक्यपरिसमाप्ति" इति । सत्ये तस्मिन् दृष्टान्त यदि प्रत्येकमित्युक्तम् इहापि सहग्रहण कर्तव्यम्। तत्र प्रत्ये कमित्यनुक्तोऽपि प्रत्येक गुण हद्धी सज्ञे भवत , इहापि नार्थ सहग्रह- गोन। अथ यत्र वहनामानन्तर्य किन्तत्र इयाईया' सयोगस ज्ञा भवति, पाहीखिदविशे. कश्चात्र विशेष ? समुदाये संयोगादिलोपो २। मसजेः। समुदाये सयोगसंज्ञाया 'मडवा' 'मड कुम' इति मस्जे सयोगादिलोपा न सिद्धाति । 'निग्यात्' 'निर्लायात्' निर्ने यात्' 'नि यात्' इत्यत्र “वान्यस्य सया. सयोगयोरिति । स्कोदित्वात् तत्समीपवर्तिनोरपि हलादित्वात् सयोगयीरिति द्विवचन निर्देश कृत । संयोगाविति । सयोगादित्युत्ते सयोगात् पर आकारस्तदन्ताद्धातोनत्वमिति सिद्धौ आदिग्रहण हित्वसखयाश्रयाथम् । इयोईयोरिति । "हलाऽनन्तग सयोग" इत्यत्र हल इति बहुवचन जातिनिहें शात् । सुतरा हल इति दृष्ट्वा हयोरिति वचनं न विरुष्यते । मडवोति । “मस्जिनसोझलि" (१।६०) नुनागम । तत समुदाये संयोग- संज्ञाया नसजानां सयोगसज्ञा न तु इयो सजयो। एवं सति न भवति सकारस्य लोप । निग्लेंयादिति। रेफगकारल काराणा सयोगस ज्ञायामादिर्न लभ्यते रेफ विहाय च गकारलकारसमुदायो न सयोग, सुतरा "वान्यस्य सयोगादे." इत्यस्य न प्राप्ति ·चतुर्थाह्निकम् । १५१ [भा १अ १पा ४ पा] [पा ११ १पा ७सू ] गोमान् गादे.'' (६।४।६८) इत्येव न 'स्वरिषीष्ट इत्यच “सश्च सयोगाद, (७।२।४३) इति इट न, 'सवय॑ते? इत्यत्र “गुणाऽर्तिसयोगाद्यो ' (७।४।२६) इति गुणो करोति' 'यवमान् करीति' इत्यव सोगान्तस्य लेपी ८१२१२३) , निन्तन' 'निम्नान । इत्य व "सयोगादेगतो धातोर्यख त " (८.२९४३) इति निष्ठानत्व: अस्तु तर्हि हयाईयो सयोगस जा । ३। द्वयोहलोः संयोग इति चेत द्विवचनम । चेत इयाईलो सयोग इति दिवचन न सिद्धाति । इन्द्रमिच्छति इन्द्रीयति' इन्द्रीयते सन् ‘इन्दिद्रीयिषति' इत्यत्र 'न न्द्रा सयोगादय " (६।१३) इति दकारस्य हिवचनं न प्राप्नोति । ४॥ न वाजविधेः अविधिवशात् न वा एष दोष । नन्द्रा सयोगादया बिरुच्यन्त, अनादरिवि वर्तते । स्वरिषौष्टेति। ख इत्यत्र यो स योगत्व मनाहत्य समुदायग्रहणे न सयोगादिलं- भ्यते, एव सखयं ते इत्यत्रापि ज्ञेयम् । गीमान् करीतौति । अत्र गीमा+न+त् करीतीत्येव स्थिते ककारतकारस- सुदायत्वात् न सयोगान्तलाप । निर्लान इति । रकारगकारल कारसमुदायत्वात् निग्लैंयादित्यचीतदिशा न निष्ठान- त्वम्। इन्दिद्रीविषतीति । इन्द्रीय तरित्यत्र नदौ दरौ इति ही सागौ तत्र दकारस्य सयोगादित्वात् हिच्वचननिवप्रसङ्ग । अजविधिवशादिति । "न न्द्रा सबागादया" इत्यत्र अजारिति वतिन प्रति- धविधिरजाश्रय । अच्चासौ आदिश्चेति अजादि । अनादेरुत्तरस्याव्यवहितस्यैव निषेध । इन्द्रशब्दस्था दकारस्तु नकारण व्यवहित. सतरा विवंचन प्राप्निाति ।

·भाष्यसङ्गमनी। १५२ [पा ११पा असू [भा १ १पा ४श्रा] यद्येव बहनामथापि हयाईयो सयोगसंज्ञा कि गत मियता सूत्रेण ? आहोखित् पन्य- सरस्मिन् पले भूय. सूचं कर्तव्यम् । गतम् । बहना सयोगसज्ञायाम् "पविद्यमान- मन्तरामेषामिति विग्रह , यदा हि इयाईयो ‘अविद्यमाना अन्तरा एषा'मिति । इयोश्चैवान्तग कश्चिविदा ते वा नवा ? एवमपि बहनामेव प्राप्नोति । एषामिति येषा निर्देश: तेषामन्येन व्यवधानेन भवितव्यम् । अस्तु तर्हि समुदाये सज्ञा । ननु चोतं 'समुदाये संयोगादिलोपा मस्जे रिति । नैष दोष । ' अन्त्यात पूवा मसजेर्मिदनुषगसयागादिलोपार्थम्" इत्येतहक्ष्यति । अथवा बहनामिति । अन्तर छिद्रम् । अविद्यमानं छिद्र बहना चेत् तदा यो सधाग, संज्ञा न सम्भवति बहनामेव । इयोरिति । मध्यवाचिना अन्तरेत्यव्ययेन सह बहुव्री हौ तु इयोर्मध्ये प्राधेयो भव- तौति दयाईयोरव सयोगसज्ञा भवति । हयोश्चैवान्तरेति । अब सम्बन्धमावश्विक्षया षष्ठी। ननु "अन्तरान्तरेण युक्त (२३१४) इति द्वितीया । अथ ध्यपवादी योगी नियतावधिकत्वे । यत्र भन्य- सहितमसशयवशान नियतावधित्व तत्र सम्बन्धमा षष्ठोति तत्त्वम् । यानिति । अविद्यमानमन्तरमेषाम्, अविद्यमाना अन्तरा एषामिति एषा पदेन बहुवचन निर्देशात् यानिति निर्देश । एव बहुत्वनिर्देश बहनामव सयोगे सबोगसना, न तु इयोरिति न बोद्धव्यम् । एव सति शिक्षा' इत्यत्र यो सयोगसजा न स्यात् । बहुवचनमविवक्षित मिति मन्तव्यम् । हल इति नातौ बहुवचनम् । अन्त्यात् पूर्व इति । “मिदचोऽन्यात् पर" (१।१।४७) अचा सन्निविष्टानामन्त्या. दच परती मिभवति । अत्र तु अन्त्यात् पूर्व नुम् भवति, 'मन,' इति अनुसङ्ग- लोपार्थम् 'मडता' 'मडतुम्' इति सयोगलीपार्थम् । अन्त्यादच परे नुमि सदि "अनिदिता हल उपधाया. कङिति" (६।४।२४) इति अनुपधात्वात् नलोपो न प्रतिति, संयोगादिलोपे तस्यासिद्धत्वादनुपधात्वमेव नकारख। उपधाभूतस्य नकारस्था- नुषणः इति प्राचा सज्ञा ।

·चतुर्थाह्निकम् । १५३ [भा. १अ. १पा. ४ा] [पा. १अ १पा. ७सू.] इयोरपि बहनामपौत्य विशेषेण संयोगस ज्ञा, तब इयार्या संज्ञा तदाश्रयी लापा भविष्यति । निग्लायादित्यादिषु अङ्गम सयोगादि विशेष्य अङ्गस्य सयोगादिरिति सिद्धेदेवम् । एवं सर्थमाग परिहृतम् । गामान् करीतीत्यादिषु पदेन सयोगान्त विशेष्य पदस्य संयोगान्तस्येति सिद्धे त् लेाप । 'निर्लान.' 'निज्म' इत्य व धातुना सयोगादि विशेष्य धाता सयोगादरिति निष्ठानत्व स्थान । ५। खरानन्तहितवचनम् । m खरैरनन्तहिता हल सयोगसंज्ञा भवन्तीति वक्तव्यम । व्यवहिताना मा भूत्- 'पचति पनसम्'। न च वक्तव्यम् पनन्तराशब्देनैव व्यवधानानवगम , ६। दृष्टमानन्तयं व्यवहितेऽपि । व्यवहितेऽपि पनन्तरशब्दी दृश्यते, तद्यथा 'अनन्तराविमौ ग्रामौ'। तयोश्चैवान्तरा नद्यश्च पर्वताच भवन्ति । अविशेषेणेति । बहनामपि इयोईयोरपि भवति बहुवनन्तरेष्वि यविशेष । 'कार्यार्थत्वात् सयोगसज्ञाया विरोधाभावात, एकया सज्ञया सव्वेषामनुग्रहासिधा हिब्व- चनेन वैवम्यादविशेषणे त्युक्तम् । बहूना सन्निधौ बहूनामेव सयोगसज्ञेत्यस्मिन् पक्षे पानी- यमाणे मसभेोषोऽन्त्यात् पूचे इति परिहृत ।" अनेन स योगादिमिति । 'निग्ल यात्' इत्यत्र त्रयो हल.। कायार्थ हि संशा । विषु न कार्यम् । अङ्गावयव पदावयव धात्ववयव सयोगः, कार्यार्थमवाझावयव- सयोगमाथितवान् । निर + ग्लेयात् इत्यत्र अगस्य सयोगात् कायं भवति । पन समिति । 'पनसम्' इत्यत्र सकारगनाचा सह सकारस्य सयोगसज्ञाया "स्को: संयोगाद्योरन्ते च" (८।२।२९) इति सलोप प्रसज्यते । অনাবিনি। मध्य गता नद्यादयो यद्यपि व्यवधायका. तथापि ग्रामसम्बन्धमान- ग्रहणेन जना वदन्ति पनन्तरौ ग्रानाविमाविति ।

·भाष्यसङ्गमनी। १५४ [पा. १अ पा ७सू.] [भा १अ १पा. ४ा] कथनच तदा अनन्त रशब्द ? ७। अानन्तर्यवचनं किमर्थमिति चदेक- प्रतिषेधार्थम्। एकस्य ह ल स योगसज्ञा मा भूदित्यानन्तर्यवचनम् । यदि स्यात् 'इयेष' 'उवोख' इत्यत्र “इजादश्च गुरुमतोऽनृच्छ” (३।१।३६) त्याम प्रसज्येत । ८। न वाऽतज्जातीयव्यवायात् । सर्वत्र हि अतज्जातीयक व्यवधायक भवति । अतज्जातीयव्यवधानात् न वा एष दोष । 'किमनन्तरे एते ब्राह्मणकुले' इति पृच्छति 'नान्तरे' वृषल कुलमनधारन्तर, इत्युत्तरम्। ननु कथमनन्तराविमौ ग्रामाविति । ग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थ , तद्यथा ग्राम- कथमवेति । यदि अन्तरशब्दी व्यवहितेऽपि भवति, तदा कथ "हलोऽनन्तरा संयोग" इत्यत्र अन्तरशब्द । तदेव कथयति एक प्रतिषेधार्थमिति । अतज्जातीय कमिति। लोकदृष्टान्तन सिद्धाति व्यवधानमतज्जातीयेन । हलची- रतज्जातीयत्वात् व्यवधानं भवति हलोरचा । यथा ब्राह्मण कुलयोय॑वधानं न ब्राह्मण- कुलेन, किन्तर्हि वृषलकुलेन । दोष । ग्रामशब्द इति । 'अनन्तराविमौ ग्रामौ' इत्यत्र अतजातीयैरस्ति व्यवधान, तत् कथम् अनन्तराविति प्रयोग | ग्रामशब्देन बहुजातीयाना सग्रही भवतीति, नात्यत्र ग्राम शालासमूह, यथा ग्रामा दग्ध । "शालासमुदायरक्षणाय सर्वती मार्गप्रतिरोधक यत्परित' क्षिप्यते तदुच्यते वाटपरिक्षेप"। वाटपरिपे यथा 'ग्राम अविष्टा, मनुष्येषु यथा 'ग्रामा गत' 'ग्राम आगत'। 'ग्रामी लब्ध। इति प्रयोग तदन्तचर्तिनामरण्याना सीना स्थण्डिलाना सग्रही भवति । ततो ग्रामशब्दार्थे नद्या- दीनामन्तर्भावात् तेषा व्यवधायकवाभावात् ग्रामयोरानन्तर्यमुच्यते । homewoman ·चतुर्थाह्निकम् । १५५ [भा १.१पा ४ा] पा. १.१पा. ८सू] . . शब्द शालासमूहे, वाटपरिक्षेपे, मनुष्यषु, सारण्यके, ससौमके, सस्थण्डिल्यके वर्तते । सुतरा सिहयति सर्वत्र द्यतन्जातीयक व्यवधायक भवतीति । AN मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः । १।१।८। । मुखसहिता नासिका सुखनासिका तया य उच्चायते वर्णः सोऽनुनासिकसज्ञो भवति। “आडोऽनु- नासिक छन्दसि” (६।१।१२६) 'अत्र ऑ अपः' 'गभीर ऑ उग्र- पुचे' 'चन ऑ इन्द्रः [अपः]' । मुखग्रहणं किम् ? अनुस्वारस्यैव हि स्यात् । नासिकाग्रहणं किम् ? क-च-ट-त-पानां मा भूत् । अनुनासिकप्रदेशा:-"पाङोऽनुनासिकश्छन्दसि" (६।१११२६) इत्येवमादयः । भा स । किमिदं मुखनातिकावचनम ? मुखञ्च नासिका च मुखनासिक। मुखनासिक वचनमस्य सीऽय मुखनासिकावचन । एव सति मुखनासिकवचन इति प्रापति। निपातनाद्दौर्षमयवा मुखनासिकनावचनमस्खेति, आवचनमीषदचनम् मुखनासिकमिति । “इन्इश्च प्राधितूर्यसेनाङ्गानाम" (२१४२) प्राखड्गत्वात् समा द्वारइन्इ, “सनपुस कम्” (२।४।१७) इति नपुसकल्ले इखलम् ।

·भाष्यसङ्गमनी। १५६ [पा ११.१पा. ८सू.] [भा. १२.१पा ४ा] किञ्चिन्मुखवचन किञ्चिन्नासिकावचनम् । अथवा मुखहितीया नासिका मुखोपसहिता वा नासिका मुख नासिका मुखनासिका वचनमस्येति । पथ मुखग्रहण किमर्थम् १ केवल नासिकाग्रहणेन यमानुखाराणामेवानुनासि- कत्वं प्राप्तिाति। अथ नासिकाग्रहण किमर्थम् ? केवल मुख ग्रहणेन क-च-ट-त-पानामेव प्राप्नोति । । किञ्चिन्मुख वचनमिति । "भागस्य मुखेनीचारणात् भागम्य नासिकया ।" मुखहितीयेति। मुखसहाया नासिकेत्यर्थ । मुखसहितया नासिकयेत्यर्थः । सुखीपसहित ति। मुखोपसन्निहिता नासिका। एव सान्निध्यवचनेन मुखनासि- कयोरन्तराल स्थान निर्दिश्यते । वचनमिति। उच्यते इति वचन "कृत्य ल्युटी बहुलम्' (३।३।११३) इति बाहु- लकात् कर्मणि ल्युट । उच्यतेऽनै नेति वचनं करणे ल्युट । करणे ल्युडे व भाष्ये परि- हीत'। पक्षऽस्मिन् मुखनासिक ति पदनिरपेक्षत्वेन प्रथम वचनशब्द ग्टहीत्वा "नपु- सक लिङ्गसर्वनाम" इति नपुसकम् तत: पदान्तरसम्बन्धादुपजायमानमपि स्त्रीत्व वहि- रङ्गत्वान्न भवति (२० पृ)। नासिकाग्रहणेनेति। "मुख नासिका वचनोऽबु नासिक'' इत्यनुत्ता 'नासिकावचनी- ऽनुनासिक' इत्युक्ते इत्यर्थ । यमानुस्खाराणामिति । वर्गाणा प्रथमहितीयटतीय- चतुर्थवर्णाना पञ्चमे पर पूर्ववर्ण समानाकार वर्णान्तर यमसज्ञम् । यथा 'पलिकि.' 'चखखतु' 'अग्नि' अघनन्। भन क-ख-ग-घानां नकार पर तत्सदृश क-ख-ग- धागम' यम । चैत् यमानुस्वाराणा ग्रहण स्थात् "विडनीरनुनासिकस्यात्" (६।४।४१) इत्यादिषु अनुनासिकानुवादेषु यमानुस्खाराणामसम्भवात् स्यादप्रतिपत्ति । मुखग्रहणेने ति । "मुखनासिकायचनीऽनुनासिक" इत्यनुत्वा "मुखवचनोऽनु. नासिक' इत्युक्त इत्यर्थः। क-च-ट-त-पानामनुनासिकत्वेऽनिष्टप्रसद्भः 'भक्त' इत्यत्र यम समानाकार ।

·चतुर्थाह्निकम् । [पा १अ १पा ८सू] १५७ [भा १५ १पा ४ा] प्रासादवासिन्यायेनोभयवचनसिद्धत्वात् मुखग्रहण शक्यमकर्तुम् । तद्यथा के चित् प्रासादवासिन, कंचिद्भूमिवासिनः, केचिदुभयवासिन । ये पुनसभयवासिनः तेषा- मेकतर ग्रहणेनापरेषामपि ग्रहण भवति । एव मुखनासिकोभयवचनाना केवल- नासिकायहणेन सिद्ध भविष्यति। एवमुभयवक्ष नतामिद्धत्वेऽपि, यमानुस्खाराणामपि ग्रहण प्राप्ताति। उभयवचनी न तु केवलनासिकावचम इति न दोषः, नापि तेषां ग्रहण प्रयोजनम् । सतोऽनुनासिकस्य संज्ञया भवितव्य सज्ञया चानुनासिको मान्यतेऽत इवरेतराश्रय भवति, इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पते । उक्त (१०२ पृ) "सिद्धन्तु नित्यशब्दत्वात्' इति । नित्या शब्दा', नित्येषु शब्देषु सतोऽनुनासिकस्य सज्ञा क्रियते न सज्ञयाऽनुनासिको भाव्यते । यदि नित्या शब्दा, "किमर्थ शास्त्रमिति रेब्रिवर्तकत्वात् सिद्धम् ।” सिद्धम् ।” निवर्तक हि शास्त्रम् । तद्यथा आड अवि- शेषणानुनासिक उपदिष्ट , सर्वत्र तस्यानुनासिकबुद्धिरुपजायते सा पुन. “श्राडोऽनु- नासिकश्छन्दसि” इति शास्त्रात् छन्दस्यचि परत आडीऽनुनासिकस्य प्रसङ्गोऽनुनासिक: साधुर्भवतीति निवते । किमर्थ शास्त्रम् ? कस्य 'पक्क' इत्यत्र रस्य 'तप्त' इत्यत्र पस्य अनुनासिकत्वात् (१।४।३७) लोप स्यात् 'श्रोदनमपक' इत्यत्र “अनुनासिकस्य क्विवझली. डिति" (६।४।१५) इति दी भवेत् । प्रासादवासिन्यायेनेति । प्रासादवासिन' प्रासादवासिग्रहणेन ग्रयन्ते भूमिवासिनी भूमिवासिग्रहणेन प्यन्ते, उभयवासिनस्तु प्रासादवासिग्रहो न भूमिवासिग्रहणेन च । प्रयोजनमिति। एषां हि नासिक्यत्वात् न तु तद्भागमाचत्वादिति न प्रयोजनमित्व. अत्र पुन दर्शनत्रय ज्ञेयम् । अनुनासिकस्य पूर्वो भागी मुखेन परी भागो नासिकया इति प्रथमम, परो भागा मुखेन पूर्व भागा नासिकया इति दिनीयम्, कत्नस्य मुखेन नासिकया इति द्वतीयम्। अचैव प्रासादवासिन्यायो द्रष्टव्य, अन्यत्र तु केचित् प्रासादवासिनः केचिद्भूमिवासिनः, इति एके नान्यस्य ग्रहणमसम्भवम् । नाम्।

·म व । चत्वारः १५८ भाष्यसङ्गमनी। [पा. १२ १पा. ६ ] [भा. १२ १पा. ४ श्रा.]] तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।। तुल्य शब्दः सदृशपर्यायः। प्रास्ये भवमास्यं ताल्वादि स्थानम् । प्रयतनं प्रयत्नः स्पृष्टतादिवर्णगुणः । तुल्य आस्ये प्रयत्नो यस्य वर्णस्य येन वर्णेन सह स समान- जातीय प्रति सवर्णसंज्ञो भवति । आभ्यन्तरप्रयत्नाः सवर्णसंज्ञायामाश्रीयन्ते, (१) स्पृष्टता, (२) ईषत्स्मृष्टता, (३) संतता, (४) विवृतता चेति । अ अ अ इति त्रयोऽकारा उदात्तानुदात्तखरिताः प्रत्येक सानुनासिकनिरनुनासिकाश्च हखदीर्घप्लुतभेदादादशधा भिद्यन्ते । तधेवर्णः, तथोवर्णः तथा ऋवर्णः, लवर्णस्य दीर्थो न अस्ति, तं हादशप्रभेदमाचक्षते । सन्ध्यक्षराणां इखा न सन्ति तान्यपि हादशप्रभेदानि । अन्तःस्था विप्र- भेदा रेफवर्जिता यवलाः सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । रेफोपणां सवर्णा न सन्ति । वौँ वर्येण सवर्णः। 'दण्डा- ग्रम्' 'खट्वाग्रम् । आस्यग्रहणं किम् ? क-च-ट-त-पानां भित्रस्थानानां तुल्यप्रयत्नानां मा भूत्, किञ्च स्थात् ? 'तो' 'ततम्' इत्यत्र "झरो झरि सवर्ण" (८।४।६५) इति पकारस्य तकार लोपः स्यात् । प्रयत्नग्रहणं किम् ? इचुयशानां तुल्यस्थानानां भिन्न- प्रयत्नानां मा भूत् । किञ्च स्यात् ? 'अरुश्चयोतति' इत्यत्र ·चतुर्थाह्निकम् । १५८ [भा १५ १पा ४था] [पा. १अ १ पासू] होट+ "झरो झरि सवर्णे" (८१४।६५) इति शकारस्य चकारे लोपः स्यात् । ऋकारलकारयोः सवर्णसंज्ञा वक्तव्या । * । टकार: 'होतृकारः' उभयोवर्णस्य लवर्णस्य चान्तरतमः सवर्णो दी? नास्तीति ऋकार एव दी? भवति । सवर्णप्रदेशाः -"अकः सवर्णे दीर्घः” (६।१।१०१) इत्येव- मादयः। तुलया समित तुल्यम् । श्रास्यञ्च प्रयवश्च पास्यप्रयनम् । तुल्यायच तुल्यप्रयवञ्च सवर्ण सज्ञ भवति । कि पुनरास्यम् ? लौकिकमास्यम् ओष्ठात् प्रकृति प्राक काकल कात् । अस्यन्ति वर्णानने नेति श्रास्यम् अथवा अन्नम् एतदास्यन्दत इति वा तुलयेति । “नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यबध्यानाम्य समसमित- सम्मितेषु" (४।४।६१) इवि तुलाशब्दात् सम्मिले यत् । एव व्युत्पत्तावपि प्रवीद्यादिवत् सहशपायोऽयं रूढिशब्द । पास्यश्चेति । तुल्यौ स्थानप्रयवौ यस्येति इन्दगर्भी बहुव्रीहि । अयमेव पक्ष प्रथम परिरहौत । तत तुल्य आस्ये प्रयब एषामिति त्रिपदो बहुव्रीहि , तत तुल्य आस्थे तुल्यास्थ.-मयूरव्य सकादित्वात् समास , तुल्यास्य प्रयब एषानिति अग्रे तुल्यास्य- शब्दयोस्तत्पुरुषन्तती बहुव्रीहिः, अथवा पास्ये प्रयत आस्यप्रयत , तुल्य भास्यप्रयत एषाम् इति आस्य प्रयत्नशब्दयीस्तत्पुरुष, ततो बहुव्रीहि इति पक्षचतुष्टयम । लौकिकमिति । लोके यत् पास्यमिति प्रसिद्धम् । काकल कादिति। ग्रीवाया उन्नत प्रदेश काकलकम् । अस्यन्तौति। अस्यन्ति उशारयन्ति वर्णाननेनेति आस्थम, असु क्षेपणे इति धातोः "कन्यल्युटी बहुलम्' (३।३।११३) इति बाहुल कात्करणे ण्यत् । अन्नमिति । अन्न कर्तृ एतत् आस्थम् आस्यन्ट ते द्रवीकरोतीति आस्थम् । श्राड्- पूर्वात् स्यन्दते . "अन्येष्वपि दृश्यते” (३।२।१०१) इति ड ।

·भाष्यसङ्गमनी। [पा १. १पा. सू.] [मा ११ १पा ४ आ.] भास्थम् । प्रयतन प्रयव । प्रयत - प्रपूर्बाद्यततर्भावसाधनी नड प्रत्यय । लौकिकमास्य चेत् सर्वेषा तत्तुल्य किमास्य ग्रहणन वक्ष्य त्ये तत् प्रयत्नविशेषणमास्योपादानमिति । ? भिन्नदेशेष्वतिप्रसङ्गः १। सवर्णसंज्ञायां प्रयत्नसामान्याता प्रयवसामान्यात् समानप्रयवाना नवगडदशा सवर्ण सज्ञाया भिन्न देशेष्वनिप्रसङ्गी भवति । २। सिद्धं त्वाय तुल्यदेशप्रयत्नं सवर्णम् । सिद्धम्। कथम् ? भास्य तुल्यो देश प्रयत्नश्च तेषा सवर्ण सज्ञा भवतीति वक्त- व्यम् । सलेषामिति । सर्वे वर्ण आस्य एव उच्चाय॑न्ते, सुतग व्यर्थमास्थग्रहणम् । प्रयत्नविशेषगा मिति । न हि केवलं प्रयत्नग्रहणे सिद्धाति सवर्णसज्ञा तथा सति समान प्रयत्नाना क-च-ट-त पाना सवत्व स्यात् । जब-ग-ड दशामिति । शकारस्य विवृतत्वात् अप्रसङ्गेऽपि तदत्रग्रहणं प्रत्याहार. पाठवशात् सुतरा ज-ब-ग-ड दानामिति तत्त्वम् । मिन्नदेशष्विति । इन्दपक्ष न हि आस्व प्रयत्न विशेषण सुतरा मुखप्रयवयो समान- त्वात् भिन्नस्थानानामपि सवर्णस ज्ञा प्राप्नोति । देश इति । देश स्थानम् । स्थान यथा-अकुहविसज्जनीया' कण्ठा', इचुयशाः तालव्या, ऋटुरषा मूद्ध न्या , तुलसा दन्त्या उपूपामानीया औष्ठया, ए ऐ कण्डतालव्यौ आ पौ कण्ठोठयौ, वकार दन्तौष्ठय , जिह्वामूलीय 'जिह्वामूलस्थान , अनु- खारी नासिक्य । प्रयत्न इति। प्रयत्रो विविध , अाभ्यन्तर वायश्च । तन प्रथम ईषत्- स्पृष्टता, सवतता, विहवता चेति । द्वितीयस्तु एकादश सवारादयो मूले एव वक्ष्यन्ते । , , - स्पृष्टता, ·चतुर्थाह्निकम् । [पा ११पासू] [भा १५ १पा. मा] एवमपि सव्वेषां वत्तुल्य किमास्य ग्रहणेन । प्रयवाविशेषणमास्योपादानम् । एव. मास्थाहाह्या ये सवारविवाश्वासनाधीषवदघोषवदल्पप्राणतामहाप्राणता इति प्रय- बास्ते हापिता भवन्ति । तेषु सतखसत्खपि सवर्ण सज्ञा सिद्धा भवति एव सत्य. वर्णस्यास्थाहायस्थानत्वान्न सवर्ण सज्ञा प्राप्नोति । सर्वमुखस्थानमवर्ण स्यैके इच्छन्ति । आस्थे येषा तुल्यो देश इति न तत सिद्धाति । सिद्धाति व्यपदेशिवडावेन । स्पृष्टता स्पर्शाना , ईषत्कृष्टता अन्त स्थानाम्, अकारस्य सतता, शास्त्र कार्यार्थं विव- तत्वप्रतिज्ञानमित्युक्तम् । उमाणा स्वराणा विकृतता ईषड्वितता वा । वर्णात्यत्ते प्रागेव जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलानि ताल्लादि सम्यक् स्पृशन्ति, ईषत् स्पृशान्ति, समीपे दूरे चावतिष्ठ- न्ते इति स्पृष्ट तादौना चतुर्णामाभ्यन्तरत्वम् आस्यान्तर्गततत्तत्कार्यकारित्वात् । वर्णोत्पत्ते. पश्चात् गलविलस्य सङ्कोचात सवार विकाशात् विवार' गलविलस्य श्वासप्रयत्नकत्वा- चास प्राणवायोर्धाततारतम्येन नादादय इति वाह्यत्वम् । आस्थवहिर्भूतदेशे कार्य- कारित्वात् वर्गाणा प्रथम द्वितीया श-ष स-विसर्जनौयजिह्वामूलीयोपाभानीया यमौ च प्रथमद्वितीयौ विवत कण्हा , श्वासानुप्रदाना अघोषा वर्गयमाना प्रथमे अल्पप्राणा इतर सब्जे महाप्राणा, वर्गाणा तीय चतुर्थी अन्त स्था इकारानुस्खारौ यमौ च तृतीयचतुर्थी सहतकण्डा , नादानप्रदाना घोषवन्ती वर्गाणा बतौया अन्त स्थाचाल्य- प्राणा, यथा तीयास्तथा पञ्चमा, आनुनासिक्य मेषामधिको गुण.।" सक्षेपतस्तु विवारा श्वामा अघोषाश, हश. सवारा नादा घोषाश्च । वर्गाणा प्रथमतीयपञ्चमा यणचाल्पप्राणा', वर्गाणा द्वितीयचतुर्थी शलश्च महाप्राणा इति । . . आस्थे येषामिति । यदि न अवर्णस्य आस्यात् वाह्य स्थानम् किन्तर्हि सर्वमुखस्थान तदा आस्थ मेव वस्त्रोच्चारणस्थान भवति न तु पास्ये कश्चिद्देश इति न तस्य सवर्ण सज्ञा. सिद्धि । व्यपदेशिवदिनि । बुद्धिकृतभेदाश्रयण व्यपदेशः, यथा राहो. शिर.। भास्वतद्देश्यो- बुद्धिकृतभेदाश्रयणेन सिद्धयति । .

·भाष्यसङ्गमनी। [पा १.१पा. सू.] [भा. १.१पा. ४ा] भास्ये येषा तुल्योदेश इति कृत सूत्र भिद्यते । अस्तु यथान्यासमिति चेत् “सवर्ण- संज्ञाया भित्रदेशेष्वतिप्रसङ्ग, प्रयनसामान्यात्"। नैष दोष । प्रास्त्रे भवमास्यमिति नैवलौकिकमास्यम् । तत आस्व स्थान करणञ्च । एवमपि प्रयत्नी न विशेषित इति चेत्, न हि प्रयतन प्रयत्न', प्रारम्भी यत्रस्य प्रयत्न । एवमपि प्रश्लिष्टावर्णयोरेडी- रवणेन विततगवर्णेन चैचोच सवर्ण सज्ञा प्राप्नोति । एडोरैचोरव ततो मिथ. सवर्णसंज्ञा प्राप्नोति। नैतौ तुल्य स्थानौ। उदातादीना तर्हि सवर्णसज्ञा न प्राप्नोति। अभेदका -उदात्तादय । अथवास्तु प्रयतनमेव प्रयत्न , तदेव च तद्धितान्त मास्यम् । यत्समानं तदाधीयते। पाखे भवमिति। “शरीरावयवाद्यत्' (५।१६) इति यत् । यस्येति लोपे "हली यमा यमि” (८१४६४) इति यलीप.। यलोपे वक्तव्ये स्थानिवद्भावनिषेधात् न चात्रा- बीपख स्थानिवद्भावः । स्थान करणमिति । “स्थान तालादि, करण स्पृष्टतादि, जिह्वाया अग्रोपायमध्य मूलानि वा ।" न विशेषित इति । प्रयत्नो हि आस्थे भव , सुतरा तद्धितान्तास्थशब्दग्रहणादेव तहणसिद्धेः न कर्त्तव्यं प्रयवग्रहणम् । प्रारम्मी यवस्य इति । यनस्ये त्यत्र जातावेकवचनम्। ततो निर्धारणे षष्ठी। यवानां मध्ये योऽसौ वर्णोत्पत्ते प्राक पारस्यमाण सोऽय प्रयवः । अथवा प्रकष्टो यनः प्रयव. प्रारम्भ यवो वा प्रयत्न , वणे (चारणप्रारम्भकाल एव आभ्यन्तरप्रयवानामारभ्यमाण- त्वात्। तदेव चेति । तत्पूर्वोक्त मेव तद्धितान्नम् श्रास्यम् । यत् समान इति । वाया सृष्टत्वस्य समानत्वात् विकारादिवाझ्यप्रयन भेदेऽपि सवर्ण सज्ञा। सुतरामत्र भेदमुपेक्ष्य समानग्रहणम् ।

·चतुर्थाशिकम् । [पा. १७.१पासू] [भा १अ. १पा ४आ] कि सति भेदे ? भेदे सत्येव । समाने सति स्यादिति चेत् सवर्ण सज्ञावचनमनर्थक स्थात् सुतरा भेटे सति साश्रयनीया। सति भेदे किञ्चित् समान कृत्वा चेत् सवर्ण सजा भविष्यति, शकारच्छ कारयो षकारठकारयो सकारथकारयो सवर्ण सज्ञा प्राप्नोति । एतेषा हि सर्व समान करणवर्जम् । एव सति पास्यञ्च प्रयत्नश्चेति न इन्द, किन्तर्हि किं सति भेद इति । वन्य'णा स्पृष्टत्वस्य समानत्वात् यदि विवारादिभेदेऽपि सवर्णसज्ञाग्रहण भवति तदा समानन्यायात् विवारादिसमानत्वे स्पृष्टतादिभेदेऽपि सवर्ण- सज्ञाग्रहण भवति। भेदे सतौति । यदि भेदेऽरि सवर्ण सज्ञाग्रहण न स्यात् तदा "झरी झरि सवर्णे" (८।४।६५) इत्यत्र 'झरी झरि' इत्येव ब्रूयात् । तत्र सवर्णग्रहणेन यथासख्यातानुदेशी (१।३।१०) न भवति, तेन शिदि इत्यत्र ढकारी डकारस्य सवर्णमात्र लीपो भवति । ढकारडकारयोरति वाह्यप्रयने भेद । यदि सर्वसमानत्वे सवर्णत्व स्थात् ढकार डकारलीपोऽत्र न भवेत् । सवर्ण सजेति। सर्वसमानले खस्यैव खेन सवर्णत्व स्यादिति सवर्णसज्ञाग्रहणानर्थक्यम्। किञ्चित्समानमिति । भदे सति सवण सज्ञाय हर्ण स्पृष्टत्वादिसमानत्वे विवारादि- भेदै यथा तथा विवारादिसमानत्वे स्पष्टतादिभेदे सवर्ण सज्ञा प्राप्नोति, सुतरा शकार- छकारयो षकारटकारय रघोषत्वादिसमानत्वे स्पष्टवादिभेदे सवर्णत्वम् । करणवजमिति। छकारष्ठकारी हि वयं सुतरा तयो स्पष्टत्व, शकारपकारयो- सभणी विवृतत्व सुतरा करणे भेद । किमिद करण पूर्वमेवीतम् । न इन्द इति । इन्दे हि ‘ास्य प्रयब' इत्याकारण एकमिन्नेव स्थाने ययोस्तुल्यायव इति नाश्रीधते । सुतरा तत्र वाह्यप्रयत्नानामपि ग्रहण त्वात् दोष सम्भावना । आस्वे प्रयत इति समासे तु न दोष , तेन प्राधान्य नाभ्यन्तरप्रयतस्य ग्रहणात्। आभ्यन्तरप्रयताना वर्णोत्पत्ते प्राक् जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलैस्तावादि सम्यक स्पर्श., अतएव एकस्मिन्नेव स्थाने प्रयत सम्पर्क. । न तथा वायप्रयनेषु तेषा हि वर्णोत्पत्ते, पश्चात् मूर्डि, प्रतिहते निवृत्ते प्राणवायौ सम्भा- वना।

·भाष्यसङ्गमनी। [पा. १अ १पा.सू] [भा. १२.१पा. ४ा.] तुल्य आस्ये प्रयत्न एषामिति अथवा तुल्य. पापे तुल्यास्य इति- पूर्वस्तरपुरुष., ततः तुल्यास्य प्रयत्न एपामिति बहुव्रीहि , अथवा पास्ये प्रयत्न प्रास्यमयन तुल्य प्रास्य- प्रयत्न एषा मिति परस्तत्पुरुषस्ततो बहुव्रीहि । ३। तस्य। यो यस्य तुल्यास्यप्रयत: स तस्य सवर्ण इति यथा स्यादिति तस्येति ग्रहण कर्तव्यम्। धन्ययान्यस्य तुल्यास्यप्रयतोऽन्यस्य सवर्ण स्यात् । ४। तस्यावचनं वचनप्रामाण्यात् । यद्यन्यस्य तुल्यास्यप्रयतोऽन्यस्य सवर्ण सज्ञाकथनमनर्थक स्यादती वचनप्रामाण्यात् तस्येति न वक्तव्यम् । सवर्ण स्यात् ५। सम्बन्धिशब्दैर्वा तुल्यम् । तुल्यास्य प्रयत सवर्णमित्यत्र यत् प्रति यत् तुल्यास्यप्रयत तत् प्रति तत् सवर्ण सज- मिति सम्बन्धि शब्दावतो, तद्यथा मातरि वर्तितव्य पितरि शुश्रूषितव्यमित्युक्ते या यस्य माता, यश्च घस्य पितेति सम्बन्ध वशागम्यते । ६। कारलकारयोः सवर्णविधिः । विधेया, ऋकारटकारयो सवर्णसज्ञा होटलकार 'हीतकार' इति सवर्णदौर्षी यथा स्यात् । नास्ति प्रयोजनं, यत "अक सवणे दीर्घ." (६।१।१००) इत्यत्र “ऋति र वा वचन तृति ल वा वचनम्" इति वक्ष्यति । . आस्ये प्रयत इति। “अमूढमस्तकात् खागाद कामे" (६।३।१२) इत्यनेनार कथं न अलुक समास ? न ह्यनास्यशब्द खागवाची लति वा वचनमिति । “लुति वा वचन"मित्यत्र "अक सवणे दीर्घ " इत्यती दीर्घ इत्यनुवर्तते । दीर्घ पक्ष नास्ति लुकारस्य दीर्घ, सुतरामृकारस्थान्तरतम्यादीर्घकारी भविष्यति ।

·, चतुर्थाह्निकम् । [पा. १अ. १पा सू.] [भा १५, १पा ४ा] अवयवत्ताव्यमन्यथा तत्सवणे यथा स्थात् 'दध्यनुकार' 'मध्वटकार' इत्यत्र मा भूत् । “ऋति ऋ वा वचनम्" इत्यचत्य स्थ ऋतौ त्यस्य ऋत इति पञ्च भ्यन्तं पाठ कृत्वा तृति लकारी वा ऋत इत्येव सिद्धाति । एव सति ऋकारलकारयी' सवर्णत्वं न वक्तव्य भवति । रियोरचत्वाभावात् "जकालोऽजखदीर्घमुत” (१।२।२७) इति मुतो न स्यात् । होट+ऋकार 'होट कार' 'होत३ कार', 'होट+लुकार' 'होल्लु कार', 'होतलु३कार' इति म तसिद्धार्थम् ऋकारस्य लुकार स्थाचत्व वक्ष्यामि । अचत्ववचन- सवर्ण सजावचनयो सवण सज्ञावचनमेव ज्याय । यत सवर्ण सज्ञाया दीर्घवम् ऋकार- ग्रहणेन लुकारग्रहणञ्च भवति। ऋकारग्रहन लुकारग्रहणे “उरण रपर” (१।२।५१) इत्यत्र लकारस्थापि रत्वं प्राप्नोति। लुकारस्य लपरत्व वक्ष्यामि । कारलु कारयोः ऋकारनुका तत्सवर्ण इति। सवर्ण सज्ञामविधाय दीर्घ इति वचने येनापि के नाम्यचा लुति दीर्घकायं स्यात् । ऋत इति । 'होट + नु कार' इत्यत्र ऋकार परतो लुकारोऽस्ति । अत्र उभयो- दीर्घ एकादेशे न ह्यान्यच प्रसङ्गीऽती दीर्घकार एव । सुतरां सवर्णसज्ञामविधायापि लकारस्थाने सिद्धो दौर्घकार । अचवाभावादिति । ऋकार हि मध्ये छौ रेफौ तयोरका माचा अभितोऽजभते. रपरैका माचा इति हिमात्रीऽयम् ऋकार.। एवम् लकारे मध्ये छौ लकारी तयोरका मात्रा अभितोऽनभक्तोरेका मात्रा इति हिमाचीऽयम् लकार । रेफल कारयोरोषत्- स्पष्टत्वम् । रेफल कारयोरीषत्स्पष्टत्वम् ऋकारलृकारयोर्वर्ण सामानायिकयो विकृत- बम् सुतरां तान्या तयोरग्रहणादनचत्वम् । लकारयणञ्चेति। ऋकारण लकारग्रहण सति "ऋत्यक' (६।१।१२८) इत्यत्र 'खटुक्थ्य ' 'मालऋष्य ' इत्यपि यथा सिद्ध भवति तथा 'खट्लकार' 'माललकार:'- इति। "वा सुखापिशले." (६।१।१२) इत्यत्र 'उपकारोयति' 'उपार्कारीयति' इत्यपि यथा सिद्ध भवति 'उपल्कारोयति' 'उपाल्कारोयति' इति । लपरत्वमिति। लपरत्वं व्याख्यानादिति भावः। व्याख्यान हि लणसूत्रस्थाका- ·भाष्यसङ्गमनी। [पा. १. १पा. सू. [भा. १.१पा. ४ा.] सवर्ण सनावश्यवक्तव्या, अन्यथा “उरण रपर ” इत्यत्र लु कारग्रहण कर्तव्य भवति, सवर्ण- सजाया तदेव रेफबापनार्थ भविष्यति । ऋकारग्रहणेन ल कारग्रहणे "रषाभ्या नी ण समानपदे (८।४।१) इत्यत्र “मातृ णां" "पितृणाम्" इत्येतदर्थम् "ऋवर्णान्तादिति वाच्यम्' इति ऋ कारग्रहण कृतं, तेन 'क्ल प्य- मान पश्य' इत्यत्र यत्व प्राप्नोति । अस्य असत्यामपि सवर्ण संज्ञायाम् 'प्रक्ल प्यमानं पश्य' इत्यत्र “कृत्यच " (८४१२९) इत्यनेन कथं न णत्व प्राप्नोति । चु-टु-तु ल शरव्यवाये नेति वक्ष्यामि। अपर आह “विभिश्च मध्यमवगैलशसैश्च व्यवायें नेति वक्ष्यामि” इति । “वर्षे कर्दशाश्च वर्ण ग्रहणन गृह्यन्ते' इति लकार लकारः, सुतरा लकारमाश्रित्य प्रति- घधो भविष्यति। एवं सति रषाभ्या णत्वे ऋकारग्रहण व्यर्थम्, ऋकारी योऽसौ रेफ: सदाश्रयणन गत्व स्यात् । रण प्रत्याहारात् रपर इत्यत्र लकारस्थापि प्राप्तिरिति आन्तरतम्य न ऋकारस्य रकार: लकारस्य लकार इति । चु टु-तु-ल शरिति । “अटकुबाडनुमव्यवायेऽपि” (८।४।२) इत्येतदाश्रित्यैवमुक्तम् । अट कु पु इत्येतेषामन्यतना हि चु टु-तु-ल शर । अत्र शर्षु षकारोऽपि यद्यपि परि- ग्रहीत तथापि रषाभ्यामित्यत्र षकारस्य विद्यमानत्वान दोष । त्रिभिश्चेति । अच लश सैरित्युक्त्वा षकारग्रहण परित्यक्तमिति विशेष । वर्ण कदेशा इति । वर्ण कदेशा इत्यस्य ग्रहण पक्षोऽग्रहणपक्षोऽपि विद्यते । अग्र- हणपक्षे क्षुभादराकृतिगणत्वासत्वाभाव. । अनुबन्धनिर्दिष्टयो कारलकारयोन सायं भेदेनानुबन्धनिर्देशात् अनुबन्धकाव्येषु परस्परस्थानुपादानाच्च ।

·चतुर्थाह्निकम् । [पा. १अ.पा. १.सू.] भा. ११.१पा. ४भा.] नाजझलौ । १ ।१ । १०। अच'हैल् च अज्झलौ तुल्यास्यप्रयत्नावपि अझ- लौ परस्परं सवर्णसंज्ञौ न भवतः । अवर्णहकारौ-'दण्डहस्तः, इवर्णशकारी-'दधिशीतम्', सवर्णदीर्घत्व न भवति । 'वैपाशी मत्स्यः' 'आनडुहं चर्म' इति “यस्येति च" (६।४।१४८) लोपो न भवति । । १। अजझलोः प्रतिषेधे शकारप्रतिषेधो अजझलत्वात । शकारी हि अच्च हलच। सुतरामजहलत्वात् अझली प्रविषेधे शकारस्य शकारण सवर्णस ज्ञाप्रतिषेध प्राप्नोति। कथ तावदचत्वम् ? सवर्णग्रहणेन इकार. शकारमपि ग्टहातीति शकारस्थाचत्व हल सूपदेशात् हलत्वम् । तत्र की दोष, शकारी हौति । शकारोऽत्रीपलक्षणं, शकारण शहणं भवति, तेन शरा शर्भिः सावर्ण्यमत्र निषिध्यते । इकारेण शकार , ऋकारेण षकार , ल कारेण सकारी गृह्यते! न च वक्तव्यम्, “नाजझला"वित्यनेनैव निषेधसूत्रेण एभिरेषा ग्रहण न स्यात् । निषेधवाक्यं हि प्राप्तिमाश्रित्योपतिष्ठते । सुतरा निषेधवाक्यारम्भात् प्राक इकारादिभिः भरां ग्रहणमवश्यम्भावि । अनेन निषेधवाक्येन अन्यत्र अझली. सावर्ण्य निषिद्ध स्यात् न त्वस्मिन् सूत्रे । यतो नेद सूत्र स्वस्थ निधिसूचक भवितुमर्हति । सुतरामवत्या. म्बझलपदेन अज्झली. सावण्यं, न तु शरा शर्मि. ।

·भाष्यसनमनी। [पा १अ १पा. १०सू] [भा. १ः१पा.४ा] २। तत्र सवर्णलोपे दोषः । तत्र सवर्णलोप दोष । 'परश्शतानि कार्याणि' "करी झरि सवण” (८।४।६५) इति लोपो न प्राप्नोति । ३। सिद्धमनचत्वात । अनचत्वात् सिद्धमेतत् । कथमनचत्वम् ? स्पष्ट करण स्पर्शानाम् ।" "ईषत् स्पृष्टमन्तःस्थानाम् ।' “विहतमुमणाम् ।” ईषदित्यनुवर्तते । "म्बराणाञ्च विवत- मित्यनुवर्तते ईषदिति निवृत्तम् । सुतरामुमणामौषधितत्वात् अचा विह तत्वात् शका- रस्य नाचत्वम् सवर्णत्वाभावात् । है ४। वाक्यापरिसमाप्ता। अथवा सिद्धमतत् वाक्यापरिसमाप्त । दृश्यतेऽत्र वाक्यापरिसमाप्तिर्यत इह पूर्व शकारस परश शतानीति । शतात्पराणि परश्गतानि “कर्तृकरणं कृता बहुलम्' (२।१।३२ इति बाहुल कात् सुसपैति वा समास , तत पारस्करादित्वात् (६।१।१५७) सुट। मुति सकारस्य श्चुत्वम् (८१४१४०), तत "अनचि च” (८।४।४७) इति हिर्वचनम् । झर । झरीत्यनेम सवर्ण लीपाप्राप्तौ शिकारकश्श्रवणप्रसङ्ग । "नाजझला' वित्य ने न सूत्रेय "शरोऽचि' (८४४) "अनचि च" (८।४।४७) इत्यत्र सवर्णत्वनिषेधात् । दिवचनम् । "अनेन निषेधवाक्येन अन्यत्र प्रजझली सावर्ण्य निषिई स्यात्" इति पूर्वमुक्तम् । अनचत्वादिति । अझली. प्रयतभेदात् नास्ति सवर्ण सज्ञाया. प्राप्तिः। सूत्र प्रत्याख्यानकरमिद वाक्यम् । वाक्यापरिसमाक्षेरिति । 'विकृतमुष्मणाम्" इत्यत्र ईषच्छब्दस्यानुवर्तनपक्ष परिग्रह परिहारान्तर वक्ष्यते । “अणुदित सवर्णस्य चाप्रत्यय" (११११६८) इत्य ने न हि सवर्ण संज्ञाग्रहप' भवति । न चामिन सूत्रे तस्य निष्पादनम् । सूबेऽस्मिन् निष्पन्न सनि ·चतुर्थाह्निकम् । [पा १ १पा १०सू] [मा ११ १पा ४भा] वर्णानामुपदेश , उपदेशान्तरम् इत् सज्ञा, इत्संज्ञानन्तरं "श्रादिरन्ये न सहेता" (११११७१) इति प्रत्याहार), प्रत्याहारानन्तर सवर्ण सज्ञा, सवर्ण सज्ञानन्तर "अदित सवर्णस्य चाप्रत्यय " (१।११६६) इति सवर्ण ग्रहणम् । एतेन सर्वेण समुटिते नान्यत्र सवर्णाना ग्रहण भवति । सुतराम् इकार' शकार न ग्रहाति । चेदिकार शकार न ग्रहाति ईकारमपि न ग्रहीयात् । सतरा न सिद्धात् 'अकः सवर्षे दीर्घ.' (३।१११००) इति दौर्घत्वमपि । नैष दोष । अक सवणे इत्यत्र प्रत्याहारग्रहणादी. कारमपि ग्टहाति। अस्खापवादविषय परिहाय इष्टविषये सवर्ण सज्ञानिवाहार्थ तस्य प्रहत्ते । यथा "श्रय चौ" (७/४।३२) इत्यादिधु । सुतराम उपदेशानन्तरम् इत्यजेत्यादि वाक्याना- मिहापरिसमाति इकारशकारयी साबण्यं ग्रहण न भवति। नाउझलाबित्य ननाचर- - सामानायिकानामेव सावण्य ब्युदासो न तु सर्वेषामिति दीर्घशकारयो सावण्य - वारणाय अकः सवणे इत्यत्र अस्तीत्यनुवर्तन युक्तम्। चतुर्दशसूत्रधा पठितवर्णाना मध्ये अचा हल वर्णन सावर्ये प्राप्त नाजझलाविति सूत्र प्रवृत्तम् । न त्वाकारी- ऽक्षरसमानाय पठित । तस्य ग्रहण भवति ग्रहणकशास्तण। नाजमलाविति निषे- धस्य अक्षरसमाम्नायपठितवर्ण मात्र विषयत्वात् पाकारस्य तत्पठितत्वाभावेन न नि. घस्य विषय , सुतरा 'विश्वपाभिः' इत्यत्र ग्रहणकशास्त्र बलाटाकारण ग्रहीतोहकार, परिग्रहीतो भवति । ततो "हो ढ" (८२१३९) इति ढत्वप्रसङ्ग । एतदोष- निवारणाय "नाजझला वित्यत्र आकारप्रश्लेष कृत , तेन आकारण हल सावर्ण्य- निषेध । आकारप्रश्लेषस्य ज्ञापकन्तु “कालसमयवेलासु" (७/७।१६७) इत्यत्र 'वेलासु" इति निर्देश. अन्य या इणम व्यवत्तिना हकारण आकारस्थापि ग्रहणात् इण परत-या सकारथ षत्व स्यात् । प्रत्याहारग्रहणादिति । श्रक इत्यत्र प्रत्याहारग्रहणात् प्रत्याहा रग्रह यान्तर भवति सवर्ण सज्ञाय हण , सवर्ण सजाग्रहणानन्तरन्तु, सवर्ण ग्रहण , सुतरामवाति वाक्य परिस- माप्ति । ततोऽने कारण पुनरौकारस्य ग्रहणम् ।

·भाष्यसङ्गमनी।
१९
[पा १५.१पा. १०सू ]
[भा १.१पा ४श्रा
दोष"
अपर माह "अझली प्रतिषेधे शकारप्रतिषेधोऽजमा लत्वात्' "तष सवर्ण लोर
। परिहारइयमपि “सिद्धमनचत्वात्" "वाका परिसमाप्तेवा ।" अस्मिन
पचे वाग्रहणेन अस्तु वा शकारस्य शकारेण सावर्खाग्रहणम् । ननु 'परशशतानि
इत्यत्र "झरो झरी"ति लोपो न प्राप्ताति, ततो भवति विशकारकम्, न तु दिशकार
कम्, सुतरा लोपे यलीप च भेदी भवति । न भवति, यती विभाषा द्विवचनम्
एवमपि भेदी यतोऽसति लोपे कदाचित् शिकारकम्, कदाचिचिशकारकम, लोपे ।
दिशकारकमेव । स्याङ्दो यदि नित्य लोप. स्थात, विभाषा तु सलोप इति न भेद. ।
इति श्रीभाष्य सङ्गमन्या प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे
चतुर्थ माह्निकम् ।
वाग्रहण नेति। पूर्वत्र वा-ग्रहण परिहारान्तरविकल्पप्रदर्शनाय, अत्र तु ते
परिहारइये द्यपरितुष्यता पुनरिकारादिभि शकारादौना सावर्ण्यग्रहणम्। सुतर
शकारस्थाचवात् शकारस्य शकारण सावाग्रहणमित्युक्तम् ।
असति लोप इति । झरो झरौत्यनेनासति लापे दिवचनस्य विकल्पविषयला
कदापित् दिशकारकत्व कदाचित् विशकारकत्वम् ।
यदि नित्य लोप इति। "यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा' (८४४५) इत्यती वैत्य
नुवर्तनात् यथा “अनचि च" (८।४।४७) इति दिवचनं यथा वैकल्पिक, तथा "भार्य
अन्यतरस्याम्” (८।४।६२) इत्यतोऽन्यतरस्यामित्य सुवर्तनात् "झरो झरि सवर्ण स्थ
सत्यस्य लोपोऽपि वैकल्पिक.। मुतरां न कश्चिनेदः।
.
इति श्रीवत्व सङ्कलन्या प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे
चतुर्थमाह्निकम् ।