·रप्रापकत्वस्य 'तमेतं वेदानुषचनेन' इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् । न चात्रात्रैवर्णिकस्याधिकारः । तस्य नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्' इत्य- धिकारनिषेधात् । तस्मान्नात्राधिकारी सुलभ इति चेन । स्मार्तकर्म- वदुपपत्तेः । यथा त्रैवर्णिकस्य त्रेतामिसाध्ये कर्मण्यधिकारेऽप्यना- हिताग्निसाधारणः स्मार्तकर्माधिकारोऽस्त्येव तथा श्रौतज्ञानाधिका- रिणोऽप्यसंन्यासिमुमुक्षुसाधारणोऽस्मिन्नपि ग्रन्थेऽस्त्यधिकारः अज्ञा- नावधिकश्च । अस्यापि स्मृतिवद्वेदोपबृंहणत्वात् । तथाचोकम्-'वेद- वेद्ये परे पुंसि जाते दशरथात्मजे । वेदः प्राचेतसादासीत्साक्षादा- मायणात्मना' इति । तत्र वैदिकपूर्वकाण्डस्य श्रीरामचरितकथाव्या- जेनोपबृंहणं पट्काण्डं सोत्तरं पूर्वरामायणं उत्तरकाण्डस्य पद प्रक- रणमिदं सोत्तरमिति । यथा केपुचित् स्मार्तकर्ममु स्त्रीशूद्रसाधार- णोऽधिकारस्तथाऽस्यापि श्रवणे पुराणयत् 'श्रावयेचतुरो वर्णान कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः' 'जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्' इत्यादिवच- नलिङ्गात् । 'नावेदविन्मनुते तं बृहन्त' 'तं त्वापनिपदं पुरुष पृच्छामि' इत्यादिवचनं त्ववेदविदः श्रीतज्ञानानधिकारपरमिति केचित् । अपरोक्षज्ञानाभाषपरमित्यन्ये । वेदपूर्वकप्राशस्त्यपरमित्य- परे । सर्वयाप्यस्त्येवान्येपामपि पौराणिकसाधारणे मानेऽधिकारः। स हि सर्वविजिज्ञास्य आत्मा वर्णसथाश्रमः' इत्यादियचनेभ्यः । तत्र श्रोतक्षाने पूर्यफाण्टोच्यर्मानुष्ठानजन्या चित्तशुद्धिरियेहापि पूर्व- रामायणोपदर्शितस्वस्थवर्णाश्रमोचितनिष्कामधर्मानुष्ठानमा चित्ता- ·द्धिर्जिज्ञासोत्पादनद्वारा हेतुरिति पूर्वोत्तररामायणयोर्हेतुहेतुमद्भाय- संगतिः । तथाचेदमुत्तररामायणापरपर्यायमखिलवेदान्तसिद्धान्त- गर्भ श्रीमद्वसिष्ठमहर्षिश्रीरामचन्द्रसंचादरूपेण जगति योगवासिष्ठ- संज्ञया वरीवति । भगवान्नारायणश्च दशरथान्वये लब्धजन्मा सुग्रीव-सौमित्र- विभीपणादीन् सज्जनांस्त्रायमाणः खर-दूपण-त्रिशिरो-ऽतिकाय- घटकर्णेन्द्रजिद्दशाननादींश्च दुष्टान्निवर्हयंत्रयीधर्म यथावत्समस्थाप- यन् महीमण्डल इति पूर्वरामायणाज्ज्ञायत एव । एवमौपनिषद- तत्त्वज्ञानमपि भगवतो वसिष्ठाच्छुततत्त्वज्ञानो भगवान्दाशरथिः प्रातिष्ठिपजगदुद्धाराय तस्य च योगवासिष्ठसंज्ञस्योत्तररामायणस्य वैराग्य-मुमुक्षुव्यवहार-जगदुत्पत्ति-स्थिति–उपशम-निर्वाणसंज्ञ- कानि पट्टप्रकरणानि, पद्यानां च द्वात्रिंशत्सहस्राणि । तस्मात् पट्सहस्रलोकमितं सारमुद्धृत्य लघुयोगवासिष्ठ इति व्यवहृतो ग्रन्थः काश्मीरकपण्डितेनाभिनन्दनाना संगृहीतो मुमुक्षुहितकामनया । तस्यैव च वासिष्ठचन्द्रिकाख्या सुवोधा व्याख्या श्रीमतात्मसुखा- ख्यविद्वद्वरेण प्रागेव विरचिता । तद्व्याख्यासंवलितोऽयं लघुयोगवा- सिष्ठो नाम प्राचीनो वेदान्तप्रन्यो मुमुक्षुजनहिताय प्रागेव निर्णय- सागरमुद्रणालये मुद्रितः । इदानीं च तत्प्रतिरूपकाणां दुर्लभत्वमा- टोक्येदं पुनर्मुद्रणं क्रियते । यहुजनोपकारकेणानेन फर्मणा सज- नानों धन्यवादा लभ्येरन् निर्णयसागरयग्रालयाधिपतिना । भग- ·. (४) वाजानकीजानिश्चिरमायुरारोग्यादिशुभसंतति वितरतु श्रेष्ठिप्रव- रेभ्यः श्रीमद्भ्यः पाण्डुरङ्ग जावजी महोदयेभ्य इति परमेश्वरं भृशं प्रार्थयामहे । यथामति संस्कृतेऽप्यस्मिन्प्रन्थे गच्छतः स्खलनन्यायेन दृग्दो- पाल्पप्रेक्षानवधानाक्षरयोजकनिवन्धनं मानुपशेमुपीसुलभं स्खलितं दृष्टिसरणिमापतितं निसर्गकरुणावरुणालया निबन्धसंशोधनश्रम- विदुषो विद्वांसो मार्जयेयुरिति सप्रश्रयं विज्ञापयति । ग्रन्थसंस्कर्ता.

·लघुयोगवासिष्ठस्थविषयानुक्रमणिका । सर्गाः... सुर्गाः पृष्ठाकाः १ पृष्टावाः १ वैराग्यप्रकरणम्- १ वैराग्योत्पत्तिप्रतिपादनम् २ जगद्दोपप्रकाशवर्णनम् २४ ३ पैराग्यवर्णनम् २ मुमुक्षुव्यवहारप्रकरणम् १ मुमुक्षुव्यवहारवर्णनम् ३ उत्पत्तिप्रकरणम् १ उत्पत्तिप्रकरणादर्शनम् २ मण्डपोपाख्याने टीलो- पाख्यानम् १२९ ३ सूच्युपाख्यानम् १८३ ४ ऐन्दवोपाख्यानम् ५ इन्दोपाख्यानम् २१४ ६ चित्तोपाख्यानम् ७ चालकास्यायिकोपाख्यानम्२२८ ८ शाम्पारेकोपाख्यानम् ९ लपणोपाख्यानम् २४७ ४ स्थितिप्रकरणम् १ भागवोपध्यानम् २ दामाद्युपाख्यानम् ३ भीमाधुपाख्यानम् ४ दागुराख्यानम् ५ उपदेशाख्यानम् ३५२ ५ उपशमप्रकरणम् १ जनकोपाख्यानम् २ पुण्यपावनोपाख्यानम् ૨૩ ३ बल्युपाख्यानम् ४ प्रल्हादोपाख्यानम् ५ गाधिवृत्तान्तकथनम् ६ उद्दालकोपाख्यानम् ४३३ ७ मुरघूपाख्यानम् ८ भासविलाससंवादः ९ वीतहव्योपाख्यानम् १० आकागगलभावादि- निरूपणम् ५२. ६ निर्वाणप्रकरणम् १ भुशुण्डोपाख्यानम् २ देवपूजोपाख्यानम् ४८४

·सर्गाः .
.
७८२.
पृष्टाहाः
३ बिल्वोपाख्यानम् ૬૧૮
< ४ शिलोपास्त्रानम् ६२४
५ अर्जुनोपाख्यानम्
६ शतरुद्रोपाख्यानम्
७ वेतालोपाख्यानम् ६४८
८ भगीरथोपाख्यानम् ६५९
किराट-चिन्तामणि-ाजेन्द्रो-
पाख्यानगर्भ-शिखिध्वजो-
पाख्यानम् ६६९
सर्गाः
पृष्टाहाः
१० कचोपाख्यानम् ७६४
११ मिथ्यापुरुषोपाख्यानम् ७६९
१२ मृगीशोपाख्यानम्
१३ इश्वाकूपाख्यानम्
१४ मुनिव्याधोपाख्यानम् ८०३
१५ योगसप्तभूमिकोपाख्यानम् ८११
१६ शास्त्रग्रहणफलनिर्देशः ८३३
१७ भरद्वाजानुशासनम् ८३७
१८ वसिष्ठरामचन्द्रसंवादः ८४३
समाप्तेयं विषयानुक्रमणिका ।

·.. ॐ श्रीरामाय नमः॥ लघुयोगवासिष्ठः। वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । वैराग्यप्रकरणम्- स्वाविद्याकल्पितद्वैतं नरसिंहाभिघं महः ।। वेदान्तवेद्यं वन्देऽहं परमानन्दविग्रहम् ॥ १ ॥ सर्वमुत्तमसुखप्रसादतो जीवजातमनिति श्रुतिर्जगो । तस्य वेदगदितस्य वर्ण्यते किं महत्त्वमखिलात्मनो गुरोः ॥२॥ नतभवपरिपन्थि ज्ञानदानकलीलं मुनिवरनिकुरम्यैः पूज्यमानाविपद्मम् । विधुतसकलदोपं सत्यविज्ञप्तिमूर्ति श्रुतिसतनु- तमारादाश्रये विश्वनाथम् ॥ ३॥ यो देहलीमधिवसञ्छिवराज- धान्यां याहान्तरेविरचितापचितीच्छयेव । दृष्यैव वारयति विन्न- शतानि सोऽव्यादस्मान्समस्तमुरवन्दितपादपद्मः ॥ ४ ॥ यस्या महामहिमसागरसंविगाहः सद्यः पुनाति सकलं जनमाश्वपाकात् । सा शारदा त्रिपथगेव समलदेवैः सेव्या समप्रवरमाशु ददातु महम् ॥ ५ ॥ वाल्मीकिमुनिवाग्गगा सहस्रमुखवाहिनी । ब्रह्म- सागरसंयाता मद्वचांसि पुनात्वलम् ॥ ६ ॥ वसिष्टरामपादांनवं. रिवस्थाविधी मम । वचांसि पुष्पता यान्तु चित्तवृत्तानि दीपवाम् ॥४॥ श्रीमद्गुरुगणेशानवाचः संकलितार्पदाः । प्रणम्य सादरं मूभी फुर्वे वासिष्ठपन्द्रिकाम् ॥ ८॥ वासिष्ठाधि तिवीर्षामि हनू- मानिव लीलया। रामपादानमण्याहं. क्षन्तुमर्हन्दि सूरयः॥९॥ प ·૨ लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य० ॥ दिवि भूमी तथाकाशे वहिरन्तश्च मे विभुः। यो विभात्यवभासात्मा तसै सर्वात्मने नमः ॥१॥ अथ सत्यज्ञानानन्दाद्वितीयः परमात्मा भगवान्नारायणः कल्पादौ क्षेत्राणि तमःप्रधानानि जीवांश्च चित्प्रधानान् भावनाज्ञानकर्मा- नुसारेण ससर्ज । तथाचोकमाचार्य:-'तमःप्रधानः क्षेत्राणां चित्त- धानश्चिदात्मनाम् । परःकारणतामेति भावनाज्ञानकर्ममिः' इति । अथ स्वसृष्टानां प्राणिनामभ्युदयनिःश्रेयसार्थमुपायोपेयतया स्थितं कर्मज्ञानलक्षणं वेदार्थ मरीच्यादिभ्यः सनकादिभ्यश्चोपदिदेश । वैश्वोपदिष्टं प्राणिभिरनुष्टीयमानं तं वेदार्थ रावणादिदस्युमिर्विग्निता- नुष्ठानमालक्ष्य तत्परिपालनेच्छया वशीकृतमायः सत्यसंकल्पो भग- वान्संकल्पसमासादिताज्ञभावः कौसल्यायां दशरथादवततार ! अवतीर्य च वसिष्टशिष्यताविडम्वनां धारयन्नानाख्यानावलिमण्डि- वेन तत्संवादेन ज्ञानामृतरसमाविश्वकार । कर्म च प्रवर्तयामास रक्षोगणवधेन तदुभयरक्षणं च चक्रे। तत्र रामस्य शिप्यता ब्रह्मण एव ब्रह्मविद्याधिकारित्व दर्शयितुम् । तथाच श्रुतिः-'ब्रह्म. इदमन आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति । तस्मात्तत्सर्वमभव'- दिति । तथाच वार्तिकम्-'स्वाभासफलकारूढं तदेवारूपकं परम् । महाविद्याधिकारित्वं द्वविध्यात्प्रतिपद्यत इति । तं च वसिष्ठराम- संपादं दिव्यज्ञानसंपन्नो भगवान्याल्मीकित्रिंशच्योकसहनिर्व- पन्ध । तमिमं वासिष्ठसमुद्रं वैराग्यमुमुक्षुव्यवहारजगदुत्पत्तिस्थि- त्युपशमनिर्वाणप्रतिपादकपदप्रकरणकोलमनेकाख्यानयरतर विवे. फयेराग्योपरतिविज्ञानादिरननिलयं मन्दमतिदुस्तरमालक्ष्य परम- फारुणिकः काश्मीरपण्डितोऽमिनन्दनामा श्लोकानां पट्सहस्री तरमा- या ·. ३ , सर्गः १] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। दुजहार । तदिदं वासिष्ठं मन्दोपकृतये यथामति व्याख्यास्यामः । प्रारीप्सितग्रन्थस्याविनेन परिसमाप्तये प्रचयगमनाय चेष्टदेवतानम- स्कारलक्षणं मङ्गलाचरणं मुखतः कुर्वन्नर्थाच्छास्त्रप्रतिपाद्यमर्थ दर्श- यति भगवानाचार्य:-दिवीति । यच्छब्दस्य प्रसिद्धार्थाभिधायक- त्वादात्मनः प्रसिद्धत्वादात्मा विशेष्यतया.संवध्यते-य आत्मेति.।। य आत्मा. मे विभाति तस्मै नम इति संबन्धः । तस्य स्वरूपं दर्श- यंति-अवमासेवि ॥ अवभासो, ज्ञप्तिरात्मा स्वरूपं- यस्य स तथा तस्य । देशतः परिच्छेदं ब्यावर्तयति-विभुरिति ॥ सकलदेशव्या- पीत्यर्थः । विमुत्वं साधयति-दिवीत्यादिना । दिवि स्वर्गे आकाशे अन्तरिक्षे संक्षेपविस्तराभ्यां प्रतिपादितोऽर्थः श्रोतबुद्धिमनायासमा- रोहयतीति मन्वानो-विस्तरेण प्रतिपादितमर्थ संक्षिप्याह-बहिर- ल्तश्चेति ॥ अथवा लोकत्रयेऽन्तर्वहिश्च यो विभाति तस्मै 'अन्तर्वहिश्च तसर्व व्याप्य नारायणः स्थित' इति श्रुतेः । 'पहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव चेति स्मृतेश्च । एवंविघ आत्मस्वरूपे विद्वदनुभवः प्रमाण- मिति सूचयति भगवान्याल्मीकिः यो विमातीति ॥ नन्वात्मनो व्यतिरिक्तवस्तुसद्भावाद्वस्तुतः परिच्छेदः स्यादिति चेन्नेत्याह-सर्वा- .त्मन इति।। सर्वस्य द्वैतप्रपञ्चस्य कल्पितस्य शुक्तिकेव रजतस्यात्मा परमार्थस्वरूपं तस्ने । वस्तुपरिच्छेदनिराकरणेनात्मनः कालपरिच्छे- दोऽपि निराकृतो वेदितव्यः । कालस्यापि वस्तुतः स्वस्मिन्कल्पितस्य .सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन आत्मनसत्परिच्छेदासंभवात् । अथवा दिवि -योतमाने लिङ्गशरीरे भुवि भूमिकायें स्थूलशरीरे आकाशे अव्या- 'कृतास्ये कारणशरीरे वत्साक्षितया यो विभाति.वस्मै नमः। शिष्टं 'पूर्वयत् । 'अय योऽन्यां देवतामुपालेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न ·++ लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य। अहं बद्धो विमुक्तः स्यामिति यस्सास्ति निश्चयः । नात्यन्तमझो नो तज्ज्ञः सोऽसिशास्त्रेऽधिकारवान् ॥२॥ स वेद यथा पशुरेव सदेवानामिति श्रुयात्मव्यतिरिक्तदेवतादर्शनस्य निन्दितत्वात् आत्मैव देवताः सः' इति मनुस्मृतेश्च आत्मैवेष्टदेव- तात्वेन नमस्कृत इत्यवगन्तव्यम् । अथवा परमात्मा विशेष्यतया संवध्यते य: परमात्मेति तस्यापीश्वरत्वेन प्रसिद्धत्वात्तस्य जीवेभ्यो भेदं वारयति-सर्वात्मन इति ॥ सर्वेषां जीवानामात्मने परमार्थ- स्वरूपाय नमः । शिष्टं समानम् । अथवा भूमावाकाश इत्याद्यन्तयो. ग्रहणान्मध्यवर्ति भूतत्रयमपि संदंशन्यायेन गृहीतं भवति । कारणभू- तग्रहणेन कार्य च। तथाचायमर्थः-आकाशादिरूपभूतभौतिकैप्वन्तः क्षेत्रज्ञात्मना बहिश्च संसारात् दिवि स्खे महिनि यो विभाति तस्मै नम इति । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवी ति श्रुतेः। तदेवं विविधपरिच्छेदरहितं नित्याद्वितीयपरिपूर्ण चिदात्मकं वस्तु शास्त्रप्रतिपाद्यमिति दर्शितं भवति ॥ १॥ शास्त्रादौ श्रोत्प्रवृत्त्यगतया विपयं दर्शयित्वाधिकारिणं दर्शयन् प्रयोजनसंवन्धी च सूचयति-- अहं वद्ध इति ॥ वद्धोऽहं विमुक्तः स्यामिति यस्य निश्चयोऽस्ति सोऽस्मिन् शाने शास्त्रश्रवणाधिकारवानिति योजना । तस्य श्रवणा- दिकप्रयोजकमापातहानं दर्शयति-नात्यन्तमिति ।। नो इति पदच्छे- दः । तदिति ब्रह्मोच्यते । ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणनिविधः स्मृत इति स्मृतेः । तज्ज्ञानातीति तज्ञो ब्रह्मवित् न उतज्ञ इति वा पद- च्छेदः । उतशब्दोऽप्यर्थे । 'उताप्यर्थविकल्पयोरित्यमरः । ज्ञ उत शोऽपि नेत्यर्थः । अझणि सम्यग्शातेऽत्यन्तमझाते च श्रवणादी प्रवृत्यसंभवादापावतो जाननधिकारीयर्थः । विमुक्तः स्वामित्लनेन ·५ सर्ग:.] चासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। गुरुमासीनमेकान्ते वाल्मीकि सर्वदर्शिनम् । पप्रच्छ प्रणतो भूत्वा भरद्वाजों मृदुखरम् ॥ ३॥ भगवज्ञातुमिच्छामि कर्थ संसारसंकटे। रामो व्यवहृतो यसिन्कारुण्याब्रूहि में गुरो ॥ ४ ॥ चन्धनिवृत्तिरेतच्छास्त्रश्रवणप्रयोजनमिति सूचितम् । नात्यन्तमज्ञ इत्यादिना च शास्त्रब्रह्मणोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावलक्षणः संयन्य इत्यावेदितं भवति ॥२॥ एवं तावत्प्रथमश्लोकेन मङ्गलाचरणं विपयसूचनं च विधाय द्वितीयेनाधिकारिप्रयोजनेसंवन्यावावेद्य शालमारममाणोऽस्य प्रथमं संवादकथारूपतां द्योतयितुं गुरुशिष्य- क्रम प्रस्तोति गुरुमिति ॥ ब्रह्मानन्दावादनार्थमेकान्त आसीनं सम- दर्शनशीलं वाल्मीकिं गुरुं भरद्वाजः शिष्यः प्रणतो भूत्वा मृदुखरं मृदुशब्दं यथा भवति तथा पप्रच्छेति संवन्धः ॥३॥ भगवन्निति संकटं संवायः । 'संकटं ना तु संवाघ' इत्यमरः । व्यवहृतः व्यव- हृतवान् । अत्र साध्याहार योजना-रामो जीवन्मुक्तपदं रवा- कथं संसारसंकटे व्यवहृत इति । नन्विममेवार्थ भरद्वाजः पृष्टया- निति कुतोऽवगम्यते । उच्यते यूहद्वासिष्टे । कयं संसारसङ्कटे रामो न्यवहृतवानिति पूर्वप्रभस्योत्तरत्र । 'जीवन्मुक्तस्थिति ब्रह्मन्कृत्वा राधयमादितः।मात्कयय में नित्यं मविप्यामि सुखी यथै ति वि- वरणात् । 'जीवन्मुक्तपदं प्राप्तो यथा रामो महामनाः । वत्तेऽहं: गृणु यल्यानी त्युत्तमारम्माघ । किंच। 'रामानुयायिनसे या मनिपुत्रा महाधियः । निःसतां यथैवैते प्राप्तास्तद्रूहि मे सुट' मिति रामभरतादिविपयप्रमानन्तरं. मनिपुत्रनिदुःसिवालझणजीवन्मुफि- प्राप्तिप्रकारममावावगम्यते-अयमेवार्यः पृष्टो भरवाजेनेति ॥४॥ - ·-- योग्योऽसि श्रवणाय,। लघुयोगवासिष्ठः। [ वैराग्य वाल्मीकिरुवाच। साधु वत्स भरद्वाज योग्योऽसि कथयामि ते। श्रुतेन येन संमोहमलं दूरे करिष्यसि ॥ ५॥ प्रमस जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अपुनःसरणं साधो मन्ये विस्मरणं वरम् ॥६॥ - दृश्यं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् । 'संपन्नं चेत्तदुत्पन्ना परा निर्वाणनितिः ॥७॥ साधु वत्सेति ॥ त्वया यत्पृष्टं तत्साध्यित्यध्याहृत्य योजनीयम् । ते तुभ्यम् । येन रामजीवन्मुक्तिलाभोपायेनं संमोहमज्ञानमलमत्यर्थ दूरे करिष्यसीति । विनष्टाज्ञानो भविष्यसी- त्यर्थः । अथवा संमोहमेव मलं हेयत्वात् । अतएव तस्य दूरे प्रक्षे- पणमुचितम् ॥५॥ संसारसंकटे रामः कथं व्यवहृतवानिति प्रश्नस्य 'जीवन्मुक्तपदं प्राप्तो यथा रामो महामना' इत्यादिनोत्तर. नादी वक्ष्यमाणजीवन्मुक्तिसाधनमूतात्मापरोक्षज्ञानस्योपायं चित्त- स्य चिन्मात्रावशेषतालक्षणं ध्यानमसंप्रज्ञातसमाधितया प्रसिद्धं' रामवृत्तान्तकथनद्वारा विस्तरेण प्रतिपिपादयिपित सोपायं घुद्धिसौ: क) संक्षिप्याह-भ्रमस्येति ॥ अथवा जीवन्मुक्तपदं प्राप्त इत्या- दिना प्रश्नस्योत्तरं वक्ष्यन्नादौ मुक्तिं तदुपायलक्षणं शास्त्रार्थ बुद्धिसौ का संक्षिप्याह-भ्रमस्वेत्यादिना ॥ आकाशवर्णदाकाशश्याम- त्वववागतम्य जगत्संवन्धिनो भ्रमस्य विस्मरणं बरं श्रेष्ठमुपायं इति संबन्धः । पुनः सत्यत्वेन स्मरणं जगदमविषये न विद्यते यस्मिंन्यिस्मरणे तेदपुनःस्मरणम् ।। अंथवा ज्ञानेन मूलीविद्याविच्छेदे सति भ्रमस्साभावमेव विस्मरणशब्देन विवक्षितं अतएवापुनःस्मर. पमित्युकम्॥६॥श्यमिति, दृश्यं नास्ति कल्पितमधिष्ठान . वक्ष्य- ·. 'सैर्ग वासिष्ठचन्द्रिकाच्याख्यासहितः। अन्यथा शास्त्रंगर्तेपु लुण्ठतां भवतामिह । भंवत्यकृत्रिमाज्ञानां कल्पैरपि न नितिः॥८॥ अशेपेण परित्यागों वासनानां य उत्तमः । मोक्ष इत्युच्यते सद्भिः स एव विमलक्रमः ॥ ९॥ द्रष्टव्यतिरेकेणेत्यागमादिजनितबोधेन मनसः सङ्कल्पात्मकादन्त:- करणादृश्यमार्जनं संपन्नं जातं चेत्तर्हि निर्वाणनितिर्मोक्षसुखमुत्प- नाभिव्यक्ता भवति । तस्या विषयसुखवत्सातिशयत्वं वारयति- परेति ॥ दृश्यमिथ्यात्वनिश्चयदाढये 'सति तद्वासनानिवृत्तेस्तत्र रागानुदयात्ततो विमुखं चित्तं ब्रह्मानन्दमवगाइते । ततो. विगतम तिबन्धादपरोक्षज्ञानान्निर्वाणं भवतीति भावः ॥७॥ विद्यावलेन चित्तस्य विषयवैमुख्यमसंपादयतां दोपमाह-अन्यथेति. ॥ उक्तवि- धयान्तर्मुखतामसंपाद्य वहिर्मुखतया शास्त्रगर्तेपु. शास्त्राण्येवं. गर्दी अवटास्तेपु लुण्ठेतों गानचेष्टनं . कुर्वतामकृत्रिमस्याज्ञा' अकृत्रि- माज्ञास्तेपामब्रह्मविदां भवतां भरद्वाजादीनां कल्पैरप्यतिमहत्ता कालेनापि, निर्वृतिर्मोक्षसुखं . न भवति । अथवा अकृत्रिमा अंज्ञानामिति. पदद्वयम् 1.. अज्ञानामकृत्रिमा नितिर्न भवतीति संवन्धः । यथा गर्ने लुण्ठता लुण्ठनं कर्दमलेपगौत्रभङ्गादिजनित- दुःखाय. भवति तथा 'वहिर्मुखाना. शास्त्रंश्रवणे दुःखायेत न सुखायेति भावः ॥ ८॥ वोधेन दृश्यमार्जनं दृश्यगसनानिवृ- तिद्वारैव भवति यतोऽतो. वासनात्यागो.. दृश्यमार्जनीदिवारी मोक्षस्योत्तमोपायत्त्वादनुष्ठेय , इत्याह-अशेषेणेतिः।। वासनात्यागस्ट कथं मोक्षत्वमित्याशङ्कयोपचाराद्रिसभिप्रेसाह-स एवेतिः ।..वासं- नात्याग.एव. विमलक्रमो..निर्मलोपायो: मोक्षस्येत्यर्थः....॥

·-. लधुयोगवासिष्टः। [वैराग्य०१ वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्मनो हेतुः शुद्धा जन्मविनाशिनी ॥१०॥ अज्ञानसुपनाकारा घनाइंकारशालिनी । पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः ॥ ११ ॥ पुनर्जन्माङ्करांस्त्यक्त्वा स्थिता संभ्रष्टवीजवत् । देहाथ ध्रियते ज्ञातज्ञेया शुद्धेति चोच्यते ॥१२॥ ये शुद्धवासना भूयो न जन्मानर्थभाजनम् । ज्ञातज्ञेयास्त उच्यन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः ॥ १३ ॥ वासनात्यागो मोक्षोपाय इति सामान्योक्तेरविशेषेण सर्व- वासनात्यागे प्राप्ते शुद्धवासना न त्याज्येति दर्शयितुं वा- सनाद्वैविध्यमाह-वासनेति ॥ तयोविरुद्धकार्यकारित्वं दर्शयति हेयोपादेयत्वज्ञापनार्थम् मलिनेति ॥ ५० ॥ तत्र मलिनवासनाया लक्षणमाह-अज्ञानेति ॥ अज्ञानेन सुघनः सुनिबिडः सुदृढो वा आकारो यस्याः सा तथोक्ता । अज्ञाने हि सति वासनाया निवि- डत्वं नान्यदा | घनेन निविडेन दृढेन वाऽहंकारेण शालते शोभत इति घनाहंकारशालिनी ॥ ११ ॥ शुद्धवासनालक्षणमाह-पुनर्ज- न्मेति ।। संभ्रष्टवीजवत्सम्यग्भर्जितवीजवत्पुनःप्ररोहायोग्या स्थिता देहाथ त्रियते वर्तमानदेहस्थित्यर्थ प्रियते। ज्ञातज्ञेया ज्ञातं ज्ञेयं ब्रह्म यस्यां निमित्तभूतायां सा तथोक्ता ॥ १२॥ उक्तमेवार्थ प्रपञ्चयति-- ये शुद्धेति ॥ जन्मवानर्यस्तस्य माजनं पात्रं जन्मानर्थभाजनं ये पुरुषाः शुद्धवासना भवन्ति झातशेया महाधियते भूयो जन्मान- थंभाजनं न भवन्ति ते प जीवन्मुक्ता. उच्यन्त इति योजना। यस्माच्छुद्धाशुद्धयासने एपलक्षणे तस्मान्मुमुक्षुणा शुद्धवासना न ·:- . सर्गः1] वासिष्टचन्द्रिकाम्याख्यासहितः । जीवन्मुक्तपदं प्राप्तो यथा रामों महामनाः। तत्तेऽहं शृणु वक्ष्यामि जरामरणशान्तये ॥१४॥ विद्यागृहाद्विनिष्कम्य रामो राजीवलोचनः । दिवसाननयद्गहे लीलाभिरकुतोभयः ।।.१५ ।। अथ गच्छति काले तु रामस्य गुणशालिनः । तीर्थपुण्याश्रमश्रेणीर्द्रष्टुमुत्कण्ठित मनः ।। १६॥ राघवश्चिन्तयित्वैवमुपेत्य चरणौ पितुः । हंसः पद्माविव नवौ जग्राह नसकेसरौ ।। १७ ॥ राम उवाच ॥ तीर्थानि देवसमानि वनान्यायतनानि च । । द्रष्टुमुत्कण्ठिवं नाथ मर्मेदं तात-मानसम् ।। १८॥ त्याज्या किंतु मलिनवासनैव । शुद्धा तु प्रयत्नतः संपायेति समुदा- यार्थः ॥ १३ ॥ एवं तावजीवन्मुक्तिसाधनविज्ञानोपायभूतं समा- धिं सोपायां मुक्तिं तदुपायलक्षणं शास्त्रार्थ वा संक्षेपेणाभिधायेदानी केन क्रमेण जीवन्मुक्तपदं लब्ध्वा संसारसङ्कटे व्यवहृतवान् राम इति प्रश्नस्योत्तरं प्रतिझापूर्वकमाहोत्तरग्रन्थसंदर्भण-जीवन्मुक्तेत्या- "दिना ॥ जीवन्मुक्तानां पदं स्थानं स्वाराज्यं निर्वाणपरमानन्दलक्षणं यथा येन प्रकारेण येन क्रमेणेत्यर्थः ॥ १४ ॥ विद्यागृहाद्विद्यालाभ- स्थानादाचार्यगृहात् । राजीवं कमलम् ॥ १५ ॥ तीर्थानि पुण्या- माश्च तीर्थपुण्याश्रमास्तेषां श्रेणी: पसीः ।। उत्कण्ठोत्कलिका.सास्य जातेति उत्कण्ठितम् ।संजातानुरागमित्यर्थः ॥१६॥ नवावभिनवी नखा एव.केसराः किचल्का ययोश्चरणयोस्ती क्योकी ॥१७॥ देवसानि देवालया:। आयतनानि चैत्यानि । चैत्यमायतनं ·- १० h "रघुयोगवासिष्ट । [ वैराग्य। तदेतामर्थितां पूर्वा सफलां कर्तुमर्हसि । न सोऽस्ति भुवने नाथ लया यो नमानितः॥१९॥ इति संप्रार्थितो राजा वसिष्ठेन समं तदा। विचार्यामञ्चदेवैनं रामं प्रथममर्थिनम् ।। २० ॥ शुभे नक्षत्रदिवसे भ्रातृभ्यां सह राघवः । निरगात्स्वगृहात्तस्मातीर्थयात्रार्थमुद्यतः ॥ २१ ॥ अथारम्य स्वकात्तसालमात्कोसलमण्डलान् । स्नानदानजपध्यानपूर्वकं स ददर्श ह ॥ २२ ॥ नदीस्तीर्थानि पुण्यानि बनान्यायतनानि च । जागलानि वनान्तेपु वटान्यब्धिमहीभृताम् ॥ २३॥ अमरकिन्नरमाननमानितः समालोक्य महीमखिलामिमाम् । उपययौ खगृहं रघुनन्दनो विहृतदिक शिवलोमिवेश्वरः२४ लाजपुष्पाञ्जलिनातैर्षिकीर्णः पुरवासिनाम् । प्रविवेश पुरं श्रीमाञ्जयन्तो विष्टपं यथा ॥ २५ ॥ उवास स सुखं गेहे ततःप्रभृति राघनः । वर्णयन्विविधाकारान्देशाचारानितस्ततः ॥ २६ ॥ तुल्यमि' त्यमरः ॥ १८ ॥ तत्तस्मात् । अर्थी याचकः ॥ १९॥ सममित्यव्ययं सहार्थे । 'साक साधं सम सहे त्यमरः ॥ अमुत्र- न्मोचनमकरोत् ।।२०।। नक्षत्रसहितो दिवसो नक्षनदिवसस्तस्मिन्नि- रगानिर्गतः॥२॥२२|| जागलानि वातबहुलदेशान् । 'जागले यात- भूयिष्ठ' मितिवचनात् ।अथवा जगल मरुभूमिगतारण्यं तत्संबन्धीनि स्थानि जाङ्गलानि ॥२३॥ विहताः मीडिता दिशो येन स तथोक्त: ॥२४ाजयन्त इन्द्रसुतभविष्टपं स्वर्गमा२५||उयास पितवाना२६॥ . .

·११ सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः। प्रातरुत्थाय रामोऽसौ कृत्वा सन्ध्यां यथाविधि । सभासंसं ददर्शेन्द्रसमं खपितरं तदा ॥२७॥ कथाभिः सुविचित्राभिः स वसिष्ठादिभिः सह । स्थित्वा दिनचतुर्भागं ज्ञानगाभिरावृतः ॥२८॥ जगाम पित्रानुन्नातों महत्या सेनया वृतः। वराहमहिपाकीर्ण वनमाखेटकेच्छया ॥ २९ ॥ तत आगत्य सदनं कृत्वा स्नानादिकं क्रमात् । समित्रवान्धवो भुक्त्वा निनाय ससुहृनिशाम् ॥३०॥ एवं दिनसमाचारो भ्रातभ्यों सह राघवः । आगत्य तीर्थयात्रायाः समुवास पितुर्गृहे ॥३१॥ नृपतिसंव्यवहारमनोज्ञया सुजनचेतसि चन्द्रिकयानया । * परिनिनाय दिनानि च चेष्टया स्रुतसुधारसपेशलयानवः३२ अथोनपोडशे वर्षे वर्तमानो रघूद्वहः । "जगामानुदिनं काश्यं शरदीवामलं सरः ॥ ३३॥ सभायां संस्था संस्थितिर्यस्य स सभासंस्थस्तम्॥२७॥ज्ञानं गर्भे यासा कथानां तामिः ॥२८॥ महत्याखेटकेच्छया मृगयावाञ्छया ॥२९॥ सदनं गृहम् ॥३०॥एव दिनसमाचार इत्येकं पदम् ॥३१॥ नृपतिसं- व्यवहारमनोज्ञया राजोचितसंव्यवहारेण मनोरमया सुजनचेतसि संजनचित्ते चन्द्रिकया ज्योत्स्नावदानन्दकारिण्या खुतसुधारसपेशल: या सुतः प्रस्रुतः। सुप्रस्रवण इति धातोः । सुधारसोऽमृतरसतद्वत्पे- शलया मखुलया।॥३२॥अत्रेयं श्रुत्युक्ता निःश्रेयसोपायपरिपाटी| फला, नभिसन्धिपूर्वकं स्ववर्णाश्रमकर्मानुष्ठानात्पुण्योत्पत्तिस्ततः पापक्षयः। 'पुण्येन पापमपनुदती'ति श्रुतेः । ततश्चित्तस्य विवेकक्षमता ततः 7 - ·लभुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य०१ क्रमादस्य विशालाक्षं पाण्डुवां मुखमाददे। पाकोत्फुल्लदलं शुलं सालिमालमिवाम्बुजम् ॥३४॥ कपोलतलसंलीनपाणिः पद्मासनस्थितः। चिन्तापरवशस्तूष्णीमव्यापारो वभूव ह ॥ ३५ ॥ कृशाङ्गचिन्तया युक्तः खेदी परमदुर्मनाः। नोवाच कस्यचित्किंचितिपिकार्पितो यथा ।। ३६ ॥ खेदात्परिजनेनासौ प्रार्थ्यमानः पुनःपुनः। चकाराद्विकमाचारं परिम्लानमुखाम्युजः ॥३७॥ संसारतत्त्वपरिक्षानं ततो वैराग्यादि ततो मुमुक्षुत्वं ततो मोक्ष- साधनगवेपणं ततः सर्वकर्मसंन्यासः ततो गुरुचरणोपसर्पणं ततः श्रवणाधनुष्ठानं ततो ब्रह्मात्मसाक्षात्कारः ततोऽज्ञानविनष्टिः ततः खाराज्य एवावस्थानम् । 'एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्याय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्खेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति श्रुतेरिति । तामि- मामानुपूर्वी जगद्गुरुरामचरणकमलभजनाभिरतकतिपयपुरुपौरे- यस्थायुकां पुरुषोत्तमेऽपि लोकाननुजिघृक्षया ब्रह्मविद्याधिकारिधुरं दुधाने दाशरयो दिदर्शयिपुस्तस्य निष्कामकर्मानुष्ठानमतीतप्रन्थसं- दर्मेणाख्यायेदानी तत्फलं विवेकवैराग्यलक्षणं दर्शयति-अयेति ॥ ऊनं न्यून पोहशानां पूरक पोडशं ऊनं च तत् पोहशं च तस्मि- न्समाप्तप्राये पोडशवर्प इत्यर्थः ।।३३॥ विशालाक्षमिति बहुधीहिः । पाफेन फालपाफेन उदकुहानि विकसिवानि दलानि यस्याम्बुजम्य तत्तथोकम् । सहालिमालया पर्वत इति सालिमालम् ॥ ३४ ॥ नप्णी पभूवेति संयन्यः ॥ ३५॥ परमदुर्भनाः अत्यन्तमहष्ट- चित्तः । रिपिकर्मणा अपिठन समर्पिटन भित्यादी चियेणोपमा यम्य स भयोतः ।। ३६ ॥ परिजनेन सेरफजनेन ॥ १७ ॥ पना ·सर्गः1] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। का ते पुत्र घना चिन्तेत्येवं दशरथे नृपै।। पृच्छति स्निग्धया वाचा कृत्वोत्सङ्गे पुनःपुनः॥३८॥ न किंचित्तात मे दुःखमित्युक्त्वा पितुरङ्कगः। रामो राजीवपत्राक्षस्तूष्णीमेव स तिष्ठति ॥ ३९ ॥ एतसिन्नेव काले तु विश्वामित्र इति श्रुतः । महर्पिरभ्यगाष्टुं तमयोध्यानराधिपम् ॥ ४०॥ . तं दृष्ट्वा मालितं लक्ष्म्या निवेद्य वर्णविष्टरम् । प्रहृष्टवदनो राजा स्वयमयं न्यवेदयत् ॥ ४१ ॥ उपविष्टाय तसै स विश्वामित्राय धीमते । पाद्यमध्यं च गां चैव भूयोभूयो न्यवेदयत् ॥ ४२ ॥ अर्चयित्वा तु विधिवद्विश्वामित्रममापत । प्राञ्जलिः प्रयतो वाक्यमिदं प्रीतमना नृपः ॥ ४३ ॥ अशङ्कितोपनीतेन भास्वता दर्शनेन ते । साधो स्वनुग्रहीताः सो रविणेवाम्बुजाकराः ।। ४४ ॥ निविडा दृढा था । उत्सङ्गोऽङ्कः ॥ ३८ ॥३९ ॥ एवं निष्कामका मफलं वैराग्यं संक्षेपेण प्रतिपाद्यैतदेव प्रश्नोत्तराभ्यां विस्तरेण प्रतिपित पादयिपुः प्रश्नप्राप्त्यर्थं प्रसङ्गमाह-एतस्मिन्नित्यादिना ॥ श्रुतो विश्रुतः प्रसिद्धः ॥ ४० ॥ लक्ष्म्या ब्रह्मवर्चसात्मिकया । व्रताध्ययनजा त्वगता दीप्तिर्हि ब्रह्मवर्चसम् । मालितं संजातमालम्। मालाकारला म्यावृतमित्यर्थः । स्वर्णविष्टरं स्वर्णासनम् ।। ४१॥४२॥ ४३ ।। अशङ्कितमसङ्कल्पितमुपनीतमशवितोपनीतं तेन 'मत्सङ्कल्पं विना समीपं प्रापितेनेत्यर्थः भास्खता दीप्तिमता दीप्तिमद्विषयत्वात् । - ·. लघुयोगवासिष्टः । [वैराग्य यदनादि यदक्षुण्णं यदपायविवर्जितम् ..: वदानन्दसुसं प्राप्तमद्य त्वद्दर्शनान्मुने ॥४५॥ यथाऽमृतस्य संप्राप्तिर्यया वर्षमवर्षके। यथान्यस्वेक्षणप्राप्तिर्मवदागमनं तथा ॥ ४६ ॥ यथा हो नमोगत्या मृतस्य पुनरागमात् । तथा त्वदागमाद्ब्रह्मन्स्वागतं ते महामुने । ४७॥ कच ते परमः कामः किं च ते करवाण्यहम् । तीर्थभूतोऽसि में विन प्राप्तः परमधार्मिकः ॥४८॥ गङ्गाजलाभिषेकेण यथा ग्रीतिर्भवेन्मम । तथा त्वदर्शनात्प्रीतिरन्तःशीतयतीव माम् ॥ ४९ ॥ विगतेच्छामयक्रोयो वीतरागो निरामयः। विस्पष्टेनेति वा । रवावशवितोपनीतत्वं मास्वत्वं च प्रसिद्धमेव ॥४४॥ अनुगृहीतत्वं दर्शयति यदनादीति | अनाद्यपि प्राग- मायवदनियं माभूदित्याह-अपायेति ॥ अपायो नाशः । अनपा- व्यपि सादि स्यात्प्रध्वंसवदत आह-अनादीति ॥ आद्यन्तरहित- स्थापि न कूटस्यनित्यत्वं जगन्नित्सत्यवादिनः पृथिव्यादिवदित्यत पाह-अक्षुण्णमिति ।। पृथिव्यादिवत् कचित् क्षुण्णं सण्डितावयवं न भवतीत्यक्षुणं कूटस्थं नित्यमित्यर्थः । आनन्दमुसं ब्रह्ममुसम् । 'आनन्दो प्रोति व्यजानात् । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म । यदेष आकाश थानन्दो न, स्या दित्यादिश्रुतिषु आनन्दशब्दार्थवया ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात् ॥ ४५ ॥ यथामृतस्येत्यन अमृतस्येति पदच्छेदः ॥४६॥४७॥ काम्यत इति कामः ॥१८ ।। शीवयत्यसंताप फरोति । इयशब्दोऽवयारणे ॥ १९ ॥ विगतेति ॥ च्या अर्थमा- ·सर्गः१] . 6 वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। इदमत्यद्भुतं ब्रह्मन्यद्भवान्मामुपागतः ॥५०॥ यत्कार्य येन चार्थेन प्राप्तोऽसि मुनिपुङ्गव । कृतमित्येव तद्विद्धि मान्योऽसि हि भृशं मम ॥ ५१ ।। तच्छुत्वा राजशार्दूलवाक्यमद्भुतविस्तरम् । हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभापत ॥ ५२ ॥ सदृशं राजशार्दूल तवैवैतन्महीतले। • " . महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठवशवर्तिनः ॥ ५३॥ अहं नियममातिष्ठे सिद्ध्यर्थ पुरुपर्पभ । तस्य विनकरा घोरा राक्षसा मम संस्थिताः॥ ५४॥ त्रातुमर्हसि मामातं शरणार्थिनमागतम् । तवास्ति तनयः श्रीमान्दृप्तशार्दूलविक्रमः ॥ ५५ ॥ अविपया । रागः रुयादिविशेषविपयः । अप्राप्तेऽर्थे प्रार्थनामात्रमि- च्छा 1 प्राप्ते प्रार्थना राग इति केचित् । मामुपागत इति यदिदम- स्यद्भुतमिति संवन्धः॥५०॥ येनार्थेन प्रयोजनेन प्राप्तोऽसि तदर्थ यन्मया कार्य तत्कृतमेव विद्धीत्यन्धयः । तत्र हेतुर्मान्योऽसीति ॥ ५१ ।। हृष्टानि हर्षादुद्भिन्नानि रोमाणि यस्य स तथा ।। ५२ ।। राजशार्दूल राजश्रेष्ठ । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचका' इत्यमरः ।। ५३ ।। आविष्ठेऽवलम्वे । यद्यपि विश्वामित्रः कृतार्थस्त- थापि लोकदृष्टिमानित्याह-सिद्ध्यर्थमिति ॥ कार्यकारणसंघातस्य बाननिष्ठायोग्यताप्राप्तिः सिद्धिः । कर्मणा साक्षान्मुक्तिलक्षणसिद्धे- रसंभवात् । मम तस्य नियमस्य विघ्नकरा इति संवन्धः ॥ ५४॥ शरणशब्दो रक्षितृवाचकः । शरणं गृहरक्षित्रों रिति वचनात् । इसशार्दूलो दन्विवव्याग्रस्तद्वद्विक्रमोऽतिशक्तिता यस्य स हमशा- ·प्रघुयोगवासिष्टः। [वैराग्य। महेन्द्रसदृशो पीयें रामो रक्षोविदारणः। तं पुत्र राजशार्दूल राम सत्यपराक्रमम् ।। ५६ ॥ फाकपक्षधरं शूरं ज्येष्टं मे दातुमर्हसि । शक्तो छप मया गुप्तो दिव्येन तेन तेजसा ।। ५७ ।। राक्षसा येऽपकारस्तेपां मूर्धविनिग्रहे । न च पुत्रकृतं नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव ।। ५८ ॥ न तदस्ति जगत्यसिन्यन्न देयं महात्मनाम् । हन्त ते प्रतिजानामि हतांस्तान्विद्धि राक्षसान् । नामदादयः प्राज्ञाः संदिग्धे संप्रवृत्तयः ॥ ५९ ।। अहं वेद महात्मानं रामं राजीवलोचनम् । वसिष्ठश्च महातेजा ये चान्ये दीर्घदर्शिनः ॥६०॥ दूंटविक्रमः । 'विक्रमस्त्यतिशक्तिता' इत्यमरः ५५॥ सत्यपरा- क्रमः सत्योऽवितथः फलपर्यवसायी पराक्रमो यस्य स तथोक्ता ॥ ५६ ॥ काकपक्षः शिखा तस्य । रक्षोवघे शक्तिरहितत्याददेय. स्यशङ्कां शातयति-शक्त इति ॥५७॥ अपकर्तारोऽपकारकर्तारः तेषां मूर्धविनिप्रहे शरइत्यन्वयः । ननु दिव्येन तेजसा शक्तत्वमृपिगुमत्वं च यिद्धमिति चेन्न। अज्ञानावतारे ऋपेरप्यनदानादिना दिव्यतेज. मोऽभिव्यञ्जकत्यसैमयात् ।। ५८ ॥ अशक्तत्यमुररीकृत्याह-न तदिति ।। महात्मनां देयं न भवति यत्तनास्तीति संयन्धः । स्मर्यवे हि-त्यचं कर्णः शियिमांसं जीवं जीमूतयाहनः । ददौ दधीचिर• सीनि फिमदेयं महात्मना मिति । 'हन्त हर्षेऽनुफम्पाया'मित्यमरः । संदिग्ये कार्य संप्रवृत्तय इति यहुप्रीहिः । प्रवृत्तेः सम्यक्त्यं दृढत्यम् ॥ ५९॥ ननु यालकस्य फयमेवादृशं सामध्ये यत इयं धर प्रति- .

·सर्ग:]: १७ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। यदि धर्मो महत्त्वं च यशस्ते मनसि स्थितम् । तन्मह्यं स्वमभिप्रेतमात्मजं दातुमर्हसि ॥ ६१॥ इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः। विरराम महातेजा विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥ २ ॥ तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलों विश्वामित्रस भापितम् । मुहूर्तमासीनिश्चेष्टः सदैन्यं चेदमत्रवीत् ॥ ६३ ॥ ऊनपोडशवोऽयं रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यतामस पश्यामि सह राक्षसः ।। ६४ ॥ इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याः पतिरहं स्थितः । तया परिश्तो युद्धं दास्यामि पिशिताशिनाम् ॥६५॥ बालो रामस्त्वनीक न जानाति पलायलम् । -अन्तःपुराहते दृष्टा नानेनान्या रणावनिः ॥ ६६ ॥ नववर्पसहस्राणि मम जातस्य कौशिक । दुःखेनोत्पादितास्त्वेते चत्वारः पुत्रका मया ॥.६७ ॥ प्रधानभूतस्तेप्वेको रामः कमललोचनः । तं विनेह त्रयोऽप्यन्ये धारयन्ति न जीवितम् ॥.६८॥ क्षेत्यत आह अहमिति ॥ महात्मानं सङ्कल्पमात्रेण जगत्कुटीसंघट- नविघटनपटीयांसं परमात्मानं वेद जानामि ॥६०॥ यदि धर्म इति ॥ धर्मादिकं ते मनस्यत्याज्यतया स्थितं तर्हि सं स्वीयमात्मज पुत्रम् । कयंभूतम्। अभिप्रेतमिष्टम् । दातुमर्हसि ॥ ६१ ।। उपरराम तूगी यभूवेत्सर्यः ॥ ६२॥ ६३ ।। पोडशानां पूरक पोढरी तय तद्वर्ष च ऊनं किंचिन्यूनं पोडशवर्ष यस्य स तया ॥ ६४ ॥ पिशिता शिनां मांसाशिनां रक्षसाम् । 'पिशितं तरसं मांसं पललं फव्यमा- मिप' मित्यमरः ॥ ६५ रणावनियुद्धभूमिः ॥६६॥ नवषर्ष- ·१८ . लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य०१ स एव रामो भवता नीयते राक्षसान्प्रति । यदि तत्पुत्रहीनं त्वं मृतमेवाशु विद्धि माम् ॥ ६९ ॥ अन्यच्च यदि ते विघ्नं करोति स हि रावणः । ततो युधि न शक्ताः मो वयं तस्य दुरात्मनः ॥ ७० ॥ काले काले पृथग्भिन्ना भूरिवीर्यविभूतयः । भूतेष्वभ्युदयं यान्ति प्रलीयन्ते च कालतः॥७१ ॥ अद्यासिंस्तु वयं काले रावणादिपु शत्रुपु । न समर्थाः पुरः स्थातुं नियतेरेप निश्चयः ॥७२॥ अयमन्यतमः कालः पेलवीकृतसज्जनः । राघवोऽपि गतो दैन्यं यत्र वार्धकजर्जरः ॥७३॥ सहस्राणीति कचित् । पष्टिवर्पसहस्राणीत्यन्यत्र ॥ ६७ ॥ ६८॥ राक्षसान्प्रति नीयते यदीति संवन्धः । तत्तर्हि ॥६९॥ रामाप्रदा- नेऽन्यदपि निमित्तं शतितमस्तीत्याह-अन्यच्चेति ॥ ७० ॥ ननु रावणस्यैवंविधं वीर्य कुतः, फुतश्च भवता रावणादेरप्यधिकबलानां काकुत्स्थादिवंशप्रसूतानां तद्विपर्यय इत्यत आह-काल इत्यादिना ॥ पृथग्भिन्ना अन्योन्यं विलक्षणा भूरिवीर्या विभूतयो बहुशौर्यसंपदः काले कालेऽभिव्यक्तानुकूले भूतेषु प्राणिप्वभ्युदयमभिव्यक्ति यान्ति। फालतः प्रलयानुफूलत्वात् ।। ७१ ॥ अस्मिन्काले अस्मत्प्रतिकूले। तनाय रावणादिपु शत्रुषु विपयेपु । नियतिर्विधिः ॥ ७२ ॥ कालस्य प्रावियूल्यमेव दर्शयति-अयमन्यतम इति ॥ पेलवीकृतसञ्जनः विरलीकृतसाधुजनः । 'घनं निरन्तरं सान्द्रं पेलवं चिरलं तन्वि'त्य- मरः । अयं फालोऽन्यवमोऽस्यन्वमन्यः । पूर्वरमादत्यन्तं विपरीत इत्यर्थः । यार्धकं वृद्धत्यं यार्धक इव जर्जरो यार्धकजर्जरः ऊन- ।

·सर्गः] .54 वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः। तच्छुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ ७४ ॥ करिष्यामीति संश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुमिच्छसि । स भवान्केसरी भूत्वा मृगतामभिवाञ्छसि ।। ७५ ॥ यदि त्वमक्षमो राजन्गमिष्यामि यथागतम् । : हीनप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः ॥७६ ॥ तसिन्कोपपरीते तु विश्वामित्रे महात्मनि । चचाल वसुधा कृत्ला सुरांश्च भयमाविशत् ॥ ७७ ॥ क्रोधामिभृतं विज्ञाय जगन्मित्रं महामुनिम् । धृतिमान्सुव्रतो धीमान्वसिष्ठो वाक्यमत्रवीत् ।। ७८ ॥ इक्ष्वाकुवंशजातोऽपि खयं दशरथोऽपि सन् । न पालयसि चेद्वाक्यं कोऽपरः पालयिष्यति ॥ ७९ ॥ युप्मदादिप्रणीतेन व्यवहारेण जन्तवः । मर्यादा न विमुञ्चन्ति तां न हातुं त्वमर्हसि ।। ८०॥ . गुप्तं पुरुपसिंहेन गरुडेनामृतं यथा । कृतास्त्रमकृतास्त्र वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः ॥ ८१ ॥ पोडशवर्षोऽपि राघयो वार्यकावस्थायामिव जर्जरो भूत्वा . यत्र यस्मिन्काले दैन्यं दीनभावं दुःखितां गतः । रायवशब्दो दशरथ- विषय इति केचित् ।। ७३ ॥ कौशिकः कुशिकमोत्रो विश्वामित्रः ।। ७४ ॥ केसरी सिंहः ॥ ७५ ।। अक्षमः असमर्थः । काकुत्स्येति संयोधनं साभिप्रायम् ॥ ७६ ॥ ७७ ।। ७८ ॥ ७९ ॥ ८०॥ फवान्यभ्यस्तानि साधितानि वा अनानि येनस मृताखतं न शल्यन्ति राधा न भपिप्यन्ति । घर्पयितुमिति शेपः ॥८१-॥ शुदो रामः ·- ૨ रघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य०१ वाल्मीकिरुवाच ।। तथा वसिष्ठे ग्रुपति रामभृत्यजनानृपः । कथं कीदृक् कुतो सम इति पप्रच्छ बुद्धिमान् ॥ ८२॥ रामभृत्या ऊचुः॥ रामो राजीवपत्राक्षो यतःप्रभृति चागतः । सविप्रस्तीर्थयात्रायास्ततःप्रभृति दुर्मनाः ॥ ८३ ।। यतप्रार्थनयासाकं निजव्यापारमाह्निकम् । सोऽयमाम्लानवदनः करोति न करोति वा ।। ८४ ॥ कि संपदा कि विपदा किं गेहेन किमीहितैः । सर्वमेवासदित्युक्त्वा तूष्णीमेकोऽवतिष्ठते ॥८५॥ वस्त्रपानाशनादानपराङ्मुखतया तथा । परिवाधर्मिणं राजन्सोऽनुयाति तपस्विनम् ॥ ८६ ॥ नाभिमानमुपादत्ते नाभिवाञ्छति राजताम् । नोदेति नास्तमायाति सुखदुःखादिवृत्तिषु ॥ ८७॥ नीतमायुरनायासपदसंप्राप्तिवर्जितैः। चेष्टितैरिति काकल्या भूयोभूयः प्रगायति ।। ८८ ॥ आपदामेकमारासमभिगाञ्छसि किं धनम् । अनुशिप्येति सर्वस्वमर्थिभ्यः संग्रयच्छति ॥ ८९॥ बुन राम इत्यर्थः ।। ८२ ॥ ८३ ॥ ८४ ॥ ८५॥ परिवाइधर्मिणं परिनाजां संन्यासिनां धर्मा नैरपेक्ष्यादयो यस्य स तथोक्तस्तम् ॥ ८६ ॥ उदेति हप्यति । अस्तमायाति विपीदतीत्येतत् ॥ ८७ ॥ अनायासपदं निर्वाणम् । काफ्ल्या फ्लसूक्ष्मध्वनिना | 'काकली तु कले सूत्मे इत्यमरः ।। ८८ ॥हे अर्थिन, आपदामेकं मुल्यमा-

·• सर्ग: 1] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः।
२७
न विद्मः किं महाबाहोस्तस्य तादृशचेतसः।
कुर्मः: कमलपत्राक्ष गतिरत्र हि नो भवान् ।।९।।
ईदृशः स्यान्महासत्तः क इहासिन्महीतले ।
प्राकृत व्यवहारे तं यो नियोजयितुं क्षमः ॥ ९१ ।।
विश्वामित्र उवाच॥
एवं चेत्तन्महाप्राज्ञं भवन्तो रघुनन्दनम् | ..
इहानयन्तुं त्वरितां हरिणं हरिणा इव ॥ ९२ ।।
एप मोहो रघुपते पझ्यो नापि रागतः) :-
विवेकवैराग्यकृतो. बोध एप महोदयः ॥ ९३ ।।
एतसिन्मार्जितं युक्त्या मोहे स रघुनन्दनः ।
विश्रान्तिमेप्यतिं पदे तसिन्वमिवोत्तमे ।।९४ ।।
निजां चं प्राकृतामेव.व्यवहारपरम्पराम् ।
परिपूर्णमना मान्य आचरिप्यत्यखण्डिताम् ।। ९५ ॥
एवं मुनीन्द्रे त्रुति पितुः पादाभिवन्दनम् ।
कर्तुमभ्याजगामांथ रामः कमललोचनः ।। ९६ ॥
प्रथमं पितरं पश्चान्मुनी मान्यैकमानितौं।
ततो विप्रास्ततो बन्धून् प्रणनाम ततो गुरुन् ॥ ९७ ॥
यासं निलयं धनं किं किमर्थमभिवाञ्छसि अभीसीत्यनुशिष्य
अनुशासनं कृत्या सर्वसमर्थिन याचकाय प्रयच्छति ददाति ।।८९॥
वासचेतसतस्स किं कुर्मो न विद्म इति संबन्धः ॥९०॥ प्राकृते
व्यवहारे तं रामं निवेशयितुं यःक्षम ईदृशो महासत्त्वोऽस्मिन्महीतले
फ इव स्वात्कोनु स्वादिति संयन्धः ।। ९१ ॥ ९२|| महानुदयः
परमानन्दाविमायो यस्मात्स वयोक्तः एप मोहो योय इति मोहस्यै-
सारस पोपहेतुत्वांदुपचर्यते ॥ ९३ ॥ ९४॥९५॥९६॥ ९ ॥

·२२ लघुयोगवासिष्ठः। [वैराम्य, जग्राह च ततो दृष्टया मनाङ्मूर्धा ततो गिरा। राजलोकेन विहितां तां प्रणामपरम्पराम् ॥ ९८ ॥ उत्सङ्गे पुत्र तिष्ठति वदत्येवं महीपतौ । भूमौ परिजनास्तीणे चासने स न्यविक्षत ॥ ९९ ॥ दशरथ उवाच ॥ पुत्र प्राप्तविवेकस्त्वं कल्याणानां च भाजनम् । जडवजीर्णया बुद्ध्या खेदायात्मा न दीयताम् ॥१०॥ वृद्धविप्रगुरुप्रोक्तं त्वादृशेनानुतिष्ठता । पदमारुह्यते पुण्यं न मोहमनुधावता ॥ १०१ ।। तावदेवापदो दूरे तिष्ठन्ति परिपेलवाः । यावदेव न मोहस्य प्रसरः पुत्र दीयते ।। १०२ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ राजपुत्र महाबाहो शूरस्त्वं विजितास्त्वया । दुरुच्छेदा दुरारम्भा अप्यमी विपयारयः ॥१०३ ॥ किमतज्ज्ञ इवाज्ञानां योग्ये व्यामोहसागरे । विनिमञ्जसि कल्लोलबडुले जाड्यशालिनि ॥ १०४॥ मनामूली ईपच्छिरःफम्पनेन ॥ ९८ ॥ न्यविक्षत उपवेशनम- कार्षीत् । विश प्रवेशन इति धातो डि प्रथमपुरुपैकवचनम् । 'नर्विश' इति सूत्रादात्मनेपदम् ॥ ९९ ॥ १००॥१०१ ॥ परि पेलवाः प्रविरलाः । प्रसरः प्रचारः॥ १०२॥ दुःखेनोच्छेदो येपा ते दुरुच्छेदाः । दुष्टः प्रारम्भो व्यापारो येपांते दुरारम्भाः। यहा दुरारम्भा दुरूपक्रमाः । दुःसाध्या इत्यर्थः ॥१०३ ।। अतज्ज्ञ इव अप्राविदिव । कल्लोला महोर्मयः व्यामोहसागरे कल्लोलाः प्रचण्डा ·२३ सर्गः१] । वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । विश्वामित्र उवाच ॥ किंनिष्ठाः के च ते केन कियन्तः कारणेन ते। आधयः प्रविलुम्पन्ति मनो गेहमिवाखकः ॥ १०५ ॥ यथाभिमतमाशु त्वं ब्रूहि प्राप्स्यसि चानघ । सर्वमेव पुनर्येन मेत्स्यन्ति त्वां तु नाधयः ॥ १०६ ॥ इत्युक्तमस्य मुमते रघुवंशकेतु- राकर्ण्य वाक्यमुचितार्थविलासगर्भम् । तत्याज खेदमभिगर्जति वारिवाहे वीं यथा त्वनुमिताभिमतार्थसिद्धिः ॥ १०७ ।। इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाये वैराग्यप्रकरणे वैराग्यो- स्पत्तिप्रतिपादनो नाम प्रयमः सर्गः ॥१॥ पदः । सागरे जाड्यशालित्वं तु शिशिरताशालित्वम् ! 'शिशिरो जड' इत्यमरः ॥ १०४ ॥ संक्षेपेण पूर्व प्रतिपादितस्य पैराग्यस्य विस्तरेण प्रतिपादकोत्तरग्रन्थसन्दर्भोत्थानहेतुभूतान्विश्वामित्रप्रभा- नुत्क्षिपति-किनिष्ठा इति ॥आखयो मूपका गेहमिव ये मनःपीडा- लक्षणा आघयते तव मनो विलुम्पन्ति विशेपेण छिदन्ति । ते किंनिष्ठाः केपु विपयेपु निवरां तिष्टन्तीति किनिष्ठाः । के च स्वरूपतः। केन कारणेन जाताः।कियन्तः कियत्परिमाणाः ॥१०॥ प्रश्नोत्तरदानस्य निप्पयोजनत्वशां शातयति-ययेति ॥ हे अनय, आधयो येन प्रामेनाभिमतेन सर्वे त्यां पुनर्न भेत्स्यन्ति यथाभिप्रेतं तत्सर्वमेव त्वमाश्ववाप्स्यसि । बृहीत्यन्वयः ॥१०६ ।। केतुर्ध्वजः। यया रयस्य केतुरलङ्कारसथा रघुवंशस्यालक्षार इत्यर्थः । उचिता- नामर्यानां विलासो विसारो गर्ने यस्य तत्तया । यारिवाहो मेयः । पर्दो मयूरः । अनुमिनाऽमिमतस्सार्यस्य प्रयोजनस सिद्धिर्येन स

·लघुयोगवासिष्टः। [ वैराग्य०१
द्वितीयः सर्गः .
वाल्मीकिरुवाच ॥
इति पृष्टो मुनीन्द्रेण समाश्वास्य च राघवः ।
उवाच वचनं चारु परिपूर्णार्थमन्थरम् ॥ १ ॥
श्रीराम उवाच ॥
भगवन्भवता पृष्टो यथावदधुनाखिलम् ।
कथयाम्यहमज्ञोऽपि को लश्यति सद्वचः ॥२॥
अहं तावदयं जातो निजामिन्मन्दिरे पितुः।
क्रमेण वृद्धि संप्राप्तः प्राप्तविद्यश्च संस्थितः ॥३॥
ततः सदाचारपरो भूत्वाहं मुनिनायक ।
विहतस्तीर्थयात्रार्थमुवीमम्बुधिमेखलाम् ॥ ४ ॥
एतावता च कालेन संसारास्थामिमां हरन् ।
प्रादुर्भुतो मनसि मे विचारः सोऽयमीदृशः ॥ ५॥
तथोक्तः ॥१०७॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य उत्तमसुख•
पूज्यपादशिष्यश्रीमदात्ममुसविरचितायां वासिष्ठचन्द्रिकायां वैरा-
ग्यप्रकरणे पेराग्यसंभूति म प्रथमः सर्गः ।। १ ।।
पूर्व मंझेपेण प्रतिपादितं धैगग्यं विस्तरेण प्रतिपादयितुमुत्तर.
ग्रन्थमन्दर्भ इनि तात्पर्यमयादिप्म । तत्रातीतसर्गान्ते फिनिष्ठा इति
प्रभा उपक्षिताः तन्निर्णयार्थ वचनमुवाच राम इत्याइ-इतीति ।
मन्यरं मन्दगामि । गम्मीरमियर्थः । 'मन्दगामी तु मन्थर' इत्यमरः
॥१॥ २॥ ३ ॥ अम्बुधिः ममुद्रो मेमला फाची यस्याः सा
तथोक्ता नाम् ॥ ४ ॥ इंदृशो यक्ष्यमाणकारः ॥ ५ ॥

·२५ सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। किं नामेदं बद मुखं येयं संसारसंस्थितिः । जायते मृतये लोको म्रियते जननाय च ॥६॥ अस्थिराः.सर्व एवैते सचराचरचेप्टिताः। - सर्वापदां पदं पापा भावा विभवभूमयः ॥७॥ अयःशलाकासदृशाः परस्परमसङ्गिनः । शिष्यन्ते केवलं भावा मन कल्पनया स्वया ॥८॥ किं मे राज्येन किं भोगैः कोऽहं किमिदमागतम् । यन्मिथ्र्यवास्तु तन्मिथ्या कस्य नाम किमागतम् ॥ ९॥ येयं संसारसंस्थितिः इदं किनाम मुसं वदेत्यन्वयः । अमुसकरत्यमेव दर्शयति -जायत इति ॥ मृतये जायते । जननं मरणाविनाभूतमि- त्यर्थः। जननाय म्रियते च । मृतिश्वाज्ञस्यावश्यं जन्महेतुरित्यर्थः॥६॥ सचराचरचेष्टिताः । सचराचरैः कृता इत्यर्थः । पापाः पापहेतवः भावाः पदार्थाः विभवभूमयः ऐश्वर्यकारणानि। विभवभूमयो भावाः सर्वापदां पदं स्थानं भवन्तीत्यन्वयः। आपदां पतय इति कचि- पाठः ॥७॥ स्वप्नसंसारयन्मनोनिर्मित एव संसार इत्याह-अय इति ।। परस्परममन्निनः स्वभावतोऽन्योन्यसंवन्धरहिताः । खत:- संपन्धराहिये दृष्टान्त:-अयःशलाकेति ।। अयोनिर्मितशङ्कतुल्याः । नायःशलाका जतुकाष्ठवपरस्परं संवध्यते । भावाः पुत्रभार्यादि- लक्षणपदाधीः फेलं स्वया मनःकल्पनया ममायं पुत्रो ममेयं भार्या ममायं पतिरित्यादिलक्षणया लिप्यन्ते संध्यन्ते ॥८॥कोऽह- मिति ॥ शरीरेन्द्रियमनोबुद्धाहकारचित्ताज्ञानचित्प्रतिविम्वबिम्ब- फेवलानां मध्ये कोऽहं कतमोऽहमागतमभिव्यक्तमिदं जगत्सित्य- मुतामत्यम् । सम्यग्विचारणायां तबगन्मिध्येवास्तु । नहि मिथ्या पदाचित्मयं भवति तैन कम्य फिमागतं नामानहि मिथ्यापदार्थेना- ·लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य० ॥ एवं विमृशतो ब्रह्मन्सर्वेप्वेव ततो मम । भावेष्वरतिरायाता पथिकस्स मरुष्विव ॥१०॥ शाम्यतीदं कथं दुःखमिति तप्तोऽस्मि चिन्तया । जरदक्ष इवोग्रेण कोटरस्थितवदिना ॥११॥ संसारदुःखपापाणनीरन्ध्रहृदयो ह्यहम् । निजलोकभयादेव गलद्वाप्पं न रोदिमि ॥ १२ ॥ चिन्तानिचयचक्राणि नानन्दाय धनानि मे । संप्रमृतकलत्राणि गृहाण्युग्रापदामिव ॥ १३ ॥ पकार उपकारो वा कस्यचिद्भवति । नहि मरीचिकोदकेन भूमे - पणमभूषणं या भवति । अधिष्ठानभूतस्यात्मनः कल्पितप्रपञ्चेन न किंचिदपि भवतीति भावः ॥ ९ ॥ एवं संसारयाथात्म्यवि- चारस्य किं फलमित्याह-एवमिति ॥ततस्तस्माद्विमर्शादरतिररमणम् । पथिकः पान्थः । मरुपु मरुभूमिपु ॥ १० ॥ किंनिष्ठा इत्यादिप्रश्नो- त्तरदानार्थमेवमुपोद्घातं कृत्वेदानीं तदुत्तराण्याह-शाम्यतीति ॥ इदं संसारदुःसं कथं केनोपायेन शाम्यति नश्यतीति चिन्तया तप्तोऽस्मि दुःसितोऽस्मि । जमुमो जीर्णवृक्षः। कोटरं निप्कुहः वृक्ष- च्छिद्रम् । केन कारणेनाधयः प्रलुम्पन्तीत्यस्यापि प्रश्नस्य संसारशा- न्युपायापरिझानेन फारणेनेत्युत्तरमादत्रैवोक्तमिति वेदितव्यम् ॥ ११ ॥ १२ ॥ सर्वभोग्यसमावृतस्त्वं कथं दुःसमेव वर्णयति दरिद्र इत्याशट्य सर्वमनर्थकरं दुष्टमेवेति दर्शयन्नादावनेकानर्थहेतुं धनं निन्दति-चिन्तेति ॥ चिन्तानां निचयाः समूहा एव चक्रा- ण्यायुधविशेपा येषां तानि तथोकानि । धनरुत्पादितो हि चिन्ता निचयश्चक्रवद्विदारयति पुरुषम् । संप्रसूतकलत्राणि सम्यक कृतप्रसयानि कटवाणि दारा येषु गृहेषु वानि तथोक्तानि । उप्रापदां प्रकर्षण ·सगः २] वासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहितः। इयमसिन्स्थितोदारा संसारे परिपेलवा । श्रीर्मुने परिमोहाय सापि नूनं न शर्मदा ॥१४॥ गुणागुणविचारेण विनैव किल पार्श्वगम् । राजप्रकृतिवन्मूढा दुरारूढावलम्बते ॥१५॥ कर्मणा तेनतेनैपा विस्तारमनुगच्छति । दोपाशीविपवेगस यक्षीरं विसरायते ॥ १६ ॥ उमा आपदो येषां पुरुपाणां त उमापदस्तेपाम् । यथा प्रवृद्धाभिराप- द्विपक्रान्तानां कुटुम्बिनां चक्रतुल्यचिन्तासमूहजनकानि वह्वपत्यप- रिवृतभार्याणि गृहाणि न सुखाय भवन्ति किंतु दुःखायैव तथा धनानीत्यर्थः ॥ १३ ॥ धननिन्दानन्तरं धनहेतुं श्रियं निन्दति- इयमस्मिन्नित्यादिभिः सप्तभिः श्लोकः ।। अस्मिन्संसारे स्थिता । उदारा महती। 'उदारो दातृमहतो' रित्यमरः । परिपेलवा परितः समन्तादृढा येयं श्रीः सापि शर्मदा सुखदा न भवति । नूनं निश्चये प्रत्युत परिमोहाय भवतीति योजना ॥ १४ ॥ गुणिन- मेवाभयते लक्ष्मीरिति नियमाभायात्तस्या आश्रयतो दुष्टत्वमाह- गुणेति ॥ दुरारूढा दुःखेनारूढा । दुःखानुपङ्गिीति यावत् । अथवा आरूढशन्देनारोहो लक्ष्यते । दुरारोहा दुःसाध्येत्यर्थः । गुणागुणविचारेण अस्मिन्गुणोऽस्त्यस्मिन्नगुणोऽस्तीति विचारेण विना पार्श्वगमवलम्बते । किलेनि वार्तायाम् । 'वार्तासंभाव्ययोः किलें- समरः । राजप्रकृतिवद्राजवभाववत् । यथा राजस्वभावो दुर्जनं सज्जनं या पार्श्वगं विचारं विनावलम्बते दुरारूढन भवति तद्वत् । अयया राजप्रतिरमासादीनाश्रयते ॥ १५ ॥ लक्ष्म्या दोप- मुक्त्याभियुद्धी उमाह-कर्मगति ॥ तेन तेन साधुना याऽसाधुना ·लघुयोगवासिष्ठः।। [ वैराग्य० ॥ तावच्छीतमृदुस्पर्शः परे,खे वर्तते जनः।। : ; यात्ययेव हिम यावच्छ्रिया न परुपीकृतः ॥१७॥ प्राज्ञाः शूराः कृतज्ञाश्च पेशला मृदवश्च ये, पांसुमुष्टवेव मणयः श्रिया ते परुपीकृताः ॥ १८ ॥'. श्रीमानजननिन्धश्च शूरश्चाप्यविकत्थनः । समदृष्टिः प्रभुश्चेति दुर्लभाः पुरुषास्त्रयः॥१९॥ मनोरमा कर्पति चित्तवृत्ति कदर्थसाध्या क्षणभरा चं। व्यालावलीगात्रविवृत्तदेहाश्वभ्रोत्थिता पुप्पलतेव लक्ष्मीः२० कर्मणा विस्तारमभिवृद्धिमनुगच्छति । अभिवृद्धापि सानाय भवतीत्याह-दोपेति ॥ यलक्ष्मीरूपं क्षीरं दोपाशीविपवेगस्य दोषा दर्पादय आशीविपा भुजङ्गमास्तेपां विपवेगस्य विसरः विस- पणं तद्वदाचरति । यथा क्षीरमुरगम्य विषवेगवर्धकं भवति तथा दोपसणां प्रभावरूपविपवेगवर्धकं लक्ष्मीरूपं क्षीरमित्यर्थः । यत्क्षीरं विसरायते सेपेति पूर्वेण संबन्धः ॥ १६ ॥ यत् क्षीरं विसरायत इत्युक्तं स्पष्टयति-तावदित्यादि श्लोकचतुष्टयेन ॥ शीतः सुखकरो मृदुनियमधुरयाक्त्वादिगुणः स्पर्शः संपर्को यस्य जनस्य म तथा। यात्या चक्रवातः । परुपीकृतः कर्कशीकृतः । चक्रवातचलितं हिमं यथा दुःसदस्पर्श तथा लक्ष्म्या विपमीकृतचित्तो दुःखसंपकों भवतीत्यर्थः ॥ १७॥ प्राज्ञाः पण्डिताः । कृतज्ञाः कृतोपकाराविरम- तारः पेशलाः पटयः । 'दक्षे तु चतुरपेशलपटय' इत्यमरः । मणयो रसादयः ॥ १८ ॥ जननिन्द्यो न भवतीत्यजननिन्धः । अविक- स्थनः शूरोऽहं को नाम मत्सदशोऽस्तीयेयं प्रजल्परहितः । श्रीमान- जननिन्धः पुरुषो दुर्लम इत्यस्य दृष्टान्तत्वेनात्मस्तुतिरहितः शूरा- विरुक्त इति शेयम् ॥ १९ ॥ बोस्थिता धनाद्वल्मीकादिरमाः ·२२ . सर्गः२] वासिध्चन्द्रिकाव्यास्यासहितः। आयुः पल्लबकोणाग्रलवाम्बुकणभङ्गुरम् । उन्मत्तमिव संत्यज्य यात्यकाण्डे. शरीरकम् ॥२१॥. विपयाशीविपासङ्गापरिजर्जरचेतसाम् । अप्रौढात्मविवेकानामायुरायासकारणम् ॥ २२ ॥ वयं परिमिताकारपरिनिष्ठितनिश्चयाः। .... संसाराभ्रतडित्पुछे मुने नायुपि निवृताः ॥ २३ ॥ दुत्पन्ना । 'छिद्रं निय॑थनं रोकं . रन्ध्र श्वभ्रं वपाशुपिरित्यमरः । पुष्पलतेव पुष्पयुक्तलतेव लक्ष्मीरापातसौन्दर्यान्मनोरमासती चित्त- वृत्तिमाकर्पतिं । स्वाभिमुखीकरोतीत्यर्थः । कदर्थसाध्या कदर्थेन कुत्सितार्थेन नीचसेवादिजनितेन साध्या । व्यालावली गाविवृत्त- देहा व्यालाः शठाः। 'भेद्यलिङ्गः शठे व्यालः पुंसि श्वापदसर्पयो- रित्यमरः । तेपामावल्या पतया गात्रेषु विवृत्तो लुठितो देहो यस्याः सा तथोक्ता । लतापक्षे तु व्यालावलीगांत्रविवृत्तदेहा सर्पपतिशरीर लुठितदेहा ॥ २० ॥ लक्ष्मीनिन्दानन्तरं लक्ष्मीभोगनिमित्तमायु- निन्दति-आयुरिति ।। पल्लयस्य कोणोऽन्यभागस्तस्याप्रे लम्यमानोदक- लेशवभृगशीलमायुरकाण्डेऽनवसरे । 'काण्डोऽत्री दण्डवाणावर्गा- वसरवारिध्विति नामानुशासनात् । शरीरं सन्त्यज्य यातीत्यन्वयः। अत्र दृष्टान्तः-उन्मत्तमिवति ॥ यथानुन्मत्त उन्मत्तं सजति तद्वत्। अथवा उन्मत्तमिव स्थितं शरीरमिति संवन्धः ॥ २१ ॥ ननु कचिदीर्घमायुरपि दृश्यते। सत्यम् । तदप्यात्मज्ञानानुपयोग्यमनर्थावे- चेत्याह-विपयेति॥ विपया एवाशीविषा मुजगमातेप्यास नासक्त्यां संबन्धेन या परिजर्जराणि प्रशिधिलानि चेतांसि येषां ते तधोका- तेषाम् । अप्रौढोऽप्रवृद्धः आत्मविवको येषां ते योक्ताखेपाम् ॥ २२ ॥ पुनरप्यायुपोऽस्थिरत्यं प्रतिपादयति-चयमिसादिशोक- ·लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य० ॥ युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रन्थनं च तरङ्गाणामास्था नायुपि युज्यते ॥ २४ ॥ पेलवं शरदीवाभ्रमस्नेह इव दीपकः । तरङ्गक इवालोलं गतमेवोपलक्ष्यते ॥ २५ ॥ अविश्रान्तमनाः शून्यमायुराततमीहते । दुःखायैव विमूढोऽन्तर्गर्भमश्वतरी यथा ॥ २६ ॥ प्राप्यं संप्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते । पराया निश्तेः स्थानं यत्तजीवितमुच्यते ॥ २७ ॥ त्रयेण ॥ परिमितः परिच्छिन्न आकारो यस्यानात्मनस्तस्मिन् परि- निष्ठितनिश्चयाः स्थिरबुद्धयो वयं संसाराभ्रतडित्पुजे संसारमेघवि- द्युत्समूहे आयुपि न निवृताः न सुसिनः ॥ २३ ॥ ग्रन्थनं बन्ध- नम् ॥ २४ ॥ पेलवं तनु । पेलवं विरलं तन्यि'त्यमरः ॥ २५ ॥ ननूपायविशेपेण स्थिरमायुरपि संपादयन् कश्चित्पुरुपो लोफे दृश्यते । सत्यम् । तदप्यब्रह्मविदस्तस्यानर्थायेत्साह-अविश्रान्तेति ॥ विमूढो विशेपेण मूढोऽतएव ब्रह्मण्यविश्रान्तमनाः । शून्यं व्यर्थमाततं विस्ती- र्णमायुर्दुःसायवेहते चेष्टते । संपादयतीत्यर्थः । अश्वतरीनामाश्वान्गर्द- भ्यामुत्पन्ना । तस्या गर्भस्तामेव हन्तीति प्रसिद्धम् ॥ २६ ॥ मानानुपयोग्यायुर्विनिन्द्य तदुपयोग्यायुः सौति उपादेयत्वाय- प्राप्यमिति श्लोकत्रयेण ॥ येन जीवितेन प्राप्यं ब्रह्म संप्राप्यते। अत- एव येन जीवितेन जन्मान्तराप्राप्त्या भूयो न शोच्यते । यजीवित- माप्रारब्धकर्मक्षयात्पराया विषयमुसविलक्षणाया निर्पतेः मुसस्य स्थानं भपति वजीविठमुच्यते । सन्नीवितमुच्यत इत्यर्थः । कार्य- स्तुती हि तत्कारणरतुतिरयश्यं भयतीसायुपः कार्यभूतजीवितस्य ·सर्गः३] . वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । तरवोऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः। स जीवति मनो यस्य मननेनैव जीवति ॥२८॥ जातास्त एव जगति जन्तवः साधुजीविताः । ये पुनर्नेह जायन्ते शेपा जरठगर्दभाः ॥ २९ ॥ भारोऽविवेकिनः शास्त्र भारो ज्ञानं च रागिणः । अशान्तस्य मनो भारो भारोऽनात्मविदो वपुः ॥३०॥ रूपमायुर्मनो बुद्धिरहंकारः स्थिरेहितम् । भारो भारवहस्येव सर्व दुःखाय दुर्धियः ॥ ३१ ॥ दिनैः कतिपयैरेव परिज्ञाय गतादरम् । दुर्जनः सजनेनेव यौवनेन वियुज्यते ॥ ३२ ॥ प्राणधारणलक्षणस्य स्तुतिरत्र कृता ॥ २७ ॥ यस्य पुंसो मनो दुर्वा- सनापरवशं मननेनैव वस्तुतत्त्वविषयभूतनिरूपणेनैव जीवति ।मन- .नादिजनितसाक्षात्कारेण वाधितमेव भवति स जीवति । सम्यग्जी- वतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ जरठगर्दभाः जरायुक्तगर्दभाः ॥ २९ ।। अज्ञजीवितस्य वृक्षादिजीवितवहुर्जीवितत्वं दर्शयता तच्छरीरादेरपि दुष्टत्वमर्थाद्दर्शितं तद्विशदयति-भार इत्यादिश्लोकद्वयेन । भारो यथा दुर्धरः स्वाधीनो न भवति एवमविवेक्यादेः शास्त्रादिकं स्वाधीनं न भवतीत्यर्थः । अविवेक्यत्र विवेकासमर्थो मन्दबुद्धिर्विवक्षितः । भारोऽनात्मविदो वपुरित्यस्य दृष्टान्ततयान्यत्सर्वमुपन्यस्तमिति ज्ञेयम् .॥३०॥ नन्वात्मविदोऽपि वपुर्भार एव तत्र किमुच्यते भारोऽनात्म- विदो पुरिति । नैतत् । आत्मविदः शरीरस्यैयाभावात् । प्राति- मासिके तस्मिन्पूर्ववभिनिवेशाभावात्तदीयलाभोच्छेदयोरोदासी- न्यात्। स्थिरेहितं स्थिरचेष्टितम्। स्थिरकार्यविषयत्वात्स्थिरत्वमीहितस्य! स्थितेहितमिति कचित्पाठस्तत्रापि स एवार्थः ॥३१॥ यौवनाव- ·[वैराग्यः रधुयोगवासिष्ठः। स्थिरतया सुखभासितयानया सततमुज्झितमुत्तमफल्गुवत् । जगति नास्ति तथा गुणवर्जितं मरणभाजनमायुरिदं यथा ३३ मुधैवाभ्युस्थितो मोहान्मुधैव परिवर्तते । मिथ्यामयेन भीताः सो दुरहंकारवैरिणा ॥ ३४ ॥ अहंकारवशादापदहंकारादुराधयः । अहंकारवशादीहा नाहंकारात्परो रिपुः ॥ ३५ ॥ तमहंकारमाश्रित्य परमं चिरवैरिणम् । न भुजे न पिवाम्यम्भः किमु भोगान्भजे मुने॥३६॥ स्थाया रूपादिकं सुखाय भवतीत्याशक्य तस्यास्थिरत्वान्मैवमित्याह- दिनैरिति ।। परिज्ञाय दुर्जन इति ज्ञात्वा गतादरमिति क्रियाविशे. पणम् ॥३२॥ आयुर्निन्दामुपसंहरति-स्थिरतयेति ॥ सुखभासितया मुखदीपितया सुखशोभितया प्रसिद्धया स्थिरतया स्थिरत्वेन सतत- मुग्झितं त्यक्तं उत्तमफल्गु असत्यसारं तद्वत्तयुक्तम । 'असारं फल्गु शून्यं वि'त्यमरः। मरणभाजनमिदमायुर्यथागुणवर्जितं तथा गुण- वर्जितमन्यद्वस्तु जगति नास्तीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ आयुपोऽहंकारद्वारा- नर्थहेतुत्वात्तन्निन्दानन्तरं तदनर्थदानस्य प्रधानद्वारमहंकारं निन्दति- मुधैवेत्यादिभिः सप्तश्लोकः ॥ दुष्टोऽहंकारो दुरहंकारः दुरहंकार एव वैरी दुरईकारवैरी मोहादज्ञानान्मुधैव पृथैवाभ्युत्थितः आभि- मुख्येनोगतः । अहंकारस्योत्पत्ती वैयर्यमुक्त्याभिवृद्धी तदाह-मुधै- वेति । मिथ्यामयेन मिथ्यास्वरूपेण । अहमिति तावप्रथमोऽध्यास इति हाचायः ॥ ३४ ॥ अहंकारस्य दुवैरित्वं साधयति-अहंकारव- सादिति ॥ दुरापयो दुष्या मनःपीडाः । ईहा वाञ्छा। पर उत्कृष्टः ॥ ३५ ॥ अहंकारस्य चरित्वपरिशानफलमाइ-तमिति ॥ ३६॥ ।

·३३ 1 म संगः२] वासिएचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। अहंकारवशायद्यन्मया भुक्तं हृतं कृतम् । तत्तत्सर्वमवस्त्वेव वस्त्वहंकाररिक्तता ॥ ३७॥ ब्रह्मन्यावदहंकारवारिदः परिजृम्भते । तापद्विकासमायाति तृष्णाकुटजमञ्जरी ।। ३८।। निरहंकारवृत्तमें मौाच्छोकेन सीदतः। यत्किंचिदुचितं ब्रह्मस्तदाख्यातुमिहार्हसि ॥ ३९ ॥ सर्वापदां निलयमध्रुवमन्तरस्थ- मुन्मुक्तमुत्तमगुणेन न संश्रयामि । यत्नादहंकृतिपदं परितोऽतिदुःखं शेपेण मां समनुशाधि महानुभाव ॥४०॥ ननु शत्रुमाश्रितस्यापि लोके कस्यचिद्भोजनादौ प्रवृत्तिदृश्यते तद्वत्तव कि न स्यादित्यत आह अहंकारवशादिति ॥ अवस्त्वेवापरमार्थ एव । यथा स्वप्ने भुक्त्यादिकमहंकारवशात्कृतं मिथ्यैव तद्वजागरेऽ- पीत्यर्थः । अहंकाररिक्तता अहंकाररहितता । वस्तु परमार्थः ॥३७॥ अहंकारवशादित्युक्तं प्रपञ्चयति-ब्रह्मन्निति ॥ अहंकारवारिदः अहंकारमेघः । कुटजो वत्सकाख्यो वृक्षः । 'जयोऽथ कुटजः शत्रो वत्सक' इत्यमरः । तृष्णैव कुटजस्य मसरी । कुटजवृक्षो हि जलढा गमे विकसन्मसरीसंछन्नो भवति ॥ ३८ ॥ एवं गुर्वनुशासन- योग्यतामात्मनो दर्शयित्वा तदनुशासनं प्रार्थयते-निरहंकारेति ॥ निरहंकारा वृत्तिर्वर्तनं यस्य स तथोक्तस्तस्य । मौात् मौढ्यात् । 'अज्ञे मूढयथाजातमूर्यवैधेययालिशा इत्यमरः। सीदतः अयसी- दतः ॥ ३९.॥ सर्वापदामित्येतत्पूर्वस्य प्रपञ्चः । अहंकृतिपटं अहं- सारयस्तु अहंकारस्थानं वा । 'पदं व्यवसितनाणस्थानलक्ष्मानिव- ·लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य० ॥ दोपैर्जर्जरतां यातं सत्कार्योदार्यसेवितात् । वातान्तः पिच्छलववच्चेतश्चलति चञ्चलम् ॥४१॥ इतश्चेतच सुन्यग्रं व्यर्थमेवाभिधावति । दूरादूरतरं दीर्घ ग्रामे कौलेयको यथा ॥ ४२ ॥ न पामोति क्वचित्किंचित्प्राप्तैरपि महावनैः। नान्तः संपूर्णतामेति करण्डकमिवाम्बुभिः ॥४३॥ स्तुवि'त्यमरः । अहंकृतिपदं यत्नान्न संश्रयामीति संबन्धः । निलयमाश्रयः। अन्तरस्थं देहाभ्यन्तरस्थं शेषेणाहंकारत्यागेन तत्सा. क्षितयावशिष्टेनानिदमंशेन समनुशाधि सम्यगनुशासनं कुरु । अत्र ध्वनितमयं वदामः। अहमिति शब्दं करोत्यहंकद्रौस्तत्र वर्तमान पदम् । यद्वाहंशब्दविपया कृतिः प्रयत्नो यस्या गोः साहंकृतिस्तस्याः पदं पादः । तथाचायसर्थ:-अध्रुवं चञ्चलं अन्तरस्थं कुक्षिप्रदेशस्थं उत्तमगुणेन उत्तमरज्या उन्मुक्कं संत्यक्तं परितः समन्ततोऽतिदुःसं प्रहारादिना अतिशयितदुःसं यस्मात्तदान्तगोप्पदं यथा विवेकी न संश्रयते तदहंकारपदं न संश्रयामीति ॥ ४० ॥ अहंकारनिन्दान- न्तरमहंकारकायं मनो निन्दति-दोपैरित्यादिभिरेकादशश्लोकैः ॥ चञ्चलं चेतो दोपैरागादिभिर्जर्जरतां शिथिलतां यातं सत् आर्यसे- वितात् कार्यात् निःश्रेयससाधनानुष्ठानलक्षणाचलति । अथ सत्कार्या- दित्येकं पदं चलनकर्तृत्वमात्रे दृष्टान्तः । यातान्तःपिच्छलववत् वायु- मध्यस्थपहलेशयत्॥४१॥ ननु सतिप्रयोजने चलनं न दोपायेत्यत आह-इतश्चेति ॥ तरयर्थस्य दूरातिशयस्य शतयोजनादिपु पर्यवसानं वारयितुं दीर्घमित्युक्तम् । फालेयफः श्वा । 'कौलेयकः सारमेयः धुदुरो मृगदंशकः। शुनको भपकः श्वा स्यादित्यमरः ॥ ४२ ॥ व्यर्थमयानुधावतीत्यनुपपन्नं पचिदर्यमालेरपि दर्शनातवाह-प्राप्तर- ·सर्गः.२.] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। रेण जडतां यातस्तृष्णाभार्यानुगामिना । शवः कौलेयकेनेव ब्रह्मन्मुक्तोऽसि चेतसा ॥४४॥ अवान्तरनिपाताय शून्ये या भ्रमणाय च । तृणं चण्डानिलेनेव दूर नीतोऽसि चेतसा ॥४५॥ पातालाद्गच्छता पृथ्वी पृथ्ख्याः पातालगामिना । कूपकाष्ठं कुदाम्नेव वेष्टितोऽसि कुचेतसा ।। ४६ ।। मिथ्यैव स्फाररूपेण विचाराद्विसरारुणा । वालो वैतालिकेनेव गृहीतोमि कुचेतसा ॥४७॥ पीति ॥ करण्डकमत्र वंशनिर्मितकण्डोलम् ॥४३॥ न केवलं चेतसः चलनं व्यर्थमनर्थदं चेत्याह-क्रूरेणेति ॥ जडतामविवेकतां' सृष्णैव भार्या तामनुगच्छतीति तृष्णाभार्यानुगामी तेन । यथा शुनी भार्या- मनुगच्छता शुनकापरपर्यायेण कौलेयकेन शवो भुक्तो भवति तथा चेतसोक्तविशेषणेन मुक्तोऽस्मि उपद्रुतोऽस्मीत्यर्थः ॥४४॥ न केवलं जीवतो मे दुःखकारणं चित्तं मृतस्य नरकतिर्यगादियोनिप्रापककर्म- वीजं चेत्याह-अवान्तरेति श्लोकद्वयेन ॥ अवान्तरनिपात आरूढ- पातित्वम् । शून्ये भ्रमण पुरुषार्थसाधनशून्ये तिर्यगादियोनी भ्रमणम् । तृणपक्षे शून्ये भ्रमणं निराकारे गगने परिभ्रमणम् ॥ ४५ ॥४६ ।। ननु 'अप्राणो हमनाः शुभ्रो यक्षरात्परतः परः' इत्यात्मतत्त्वप्रति- पादकश्रुतेस्तव चेत एव नास्ति कुतस्तत्प्रेर्यत्वमित्याशच्याह-मिथ्यै- वेति ।। रेफाररूपेण भूरिरूपेण । विसरारुणा विसरणशीलेन । यथा बाल आत्मच्छायादावारोपितवेतालेन गृहीतो भवति तद्वदित्यर्थः । मिथ्यैव स्फारत्वं तद्विचाराद्विसरारुत्वं च चेतोवैतालिकयोः समा. ।

·R ramय लघुयोगवासिष्ठः। वढेरुष्णतरः शैलादपि कष्टतरक्रमः । . वज्रादपि दृढो ब्रह्मन्दुनिग्रहमनोग्रहः ॥ ४८॥ अप्यब्धिपानान्महतः सुमेरून्मूलनादपि । अपि वक्ष्यशनात्साधो विपमश्चित्तनिग्रहः ।। ४९ ।। चित्रं कारणमर्थानां तसिन्सति जगत्रयम् । तस्मिन्क्षीणे जगत्क्षीणं तचिकित्स्यं प्रयत्नतः ॥ ५० ॥ चित्तादिमानि सुखदुःखशतानि नून- मभ्यागतान्यगवरादिव काननानि । तसिन्विवेकवशतत्तनुतां प्रयाते मन्ये मुने निपुणमेव गलन्ति तानि ॥ ५१ ॥ नम् ॥ ४७ ॥ नन्वेवं दुश्चेष्टितं चेतो निगृह्यतामित्यत आह-वहे- रित्यादि ॥ कष्टतरक्रमः पादविक्षेप आरोहणं यस्य स तथोक्तः । मनोप्रहः मनोभूतम् ।। ४८ ॥ मुमेरुन्मूलनान्मेरूत्पाटनात् । बन्य- शनादमिभक्षणात् ॥ ४९ ॥ एवं चित्तनिप्रहोऽतिदुप्फरश्चेत्तर्हि तमुपेक्ष्यान्यदेव कर्तव्यं पुरुषार्थायेत्यत आह-चित्तमित्यादि ॥अर्था- नामाकाशादिपदार्थानां चित्तं कारणमुपादानकारणम् । तथाचोक्तं संक्षेपशारीरके-'मुक्तामुक्ती विद्वदशौ त्वदन्यावाकाशादिक्ष्मावसानं च विश्वम् । स्वाविद्योत्यं स्वान्तनिप्पन्दनं तद्विज्ञातव्यं मापहीरन्य- थैतदिति । तस्मिंश्चित्ते सति वर्तमाने जगत्रयं तत्कार्यमूनं वर्तते । तस्मिन्कारणे क्षीणे नष्टे सति तत्कायं जगत् क्षीणमेव भवति । अतस्तपित्तमेय पुरपार्याय प्रयत्नतो वक्ष्यमाणाधिकित्स्यं चिकित्स- नीयम् । गृहीतव्यमित्यर्थः॥५०॥ अगवरात्पर्वतश्रेष्ठात् । 'शैलपक्षी नगायगावित्यमरः । तस्मिन् चित्ते । तनुतां फशताम् । निपुणमेव ·३७ सर्गः २] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। हार्दान्धकारशर्वर्या तृष्णयैव दुरन्तया । स्फुरन्ति चेतनाकाशे दोपकौशिकपतयः॥५२॥ यां यामहमवीतास्यं संश्रयामि गुणश्रियम् । तां तां कृन्तति मे तृष्णा तत्रीमिव कुमृपिका ॥५३॥ गन्तुमास्पदमात्मीयमसमर्थघियो वयम् । तृष्णाजाले विमुह्यामो जाले शकुनयो यथा ॥ ५४॥ तृष्णाभिधानया तात दग्धोऽसि ज्वालया तथा । यथा दाहोपशमनमाशङ्के नामृतैरपि ॥ ५५ ॥ गलन्ति । सम्यगेव नश्यन्तीत्यर्थः । गलन्तीति मन्य इति संवन्ध ॥५१॥ मनसस्तृष्णाद्वारानर्थहेतुत्वान्मनोनिन्दात्तन्तरं तृष्णां निन्दति हेयत्याय-हार्देत्यादिचतुर्दशश्लोकैः ॥ हृद्ता हार्दा अन्धकारयुक्तां शर्वर्यन्धकारशर्वरी चन्द्रिकारहिता रात्रिः हार्दा चासावन्धकार- शर्वरी चेति तथा तया हार्दान्धकारशर्वर्येति तृष्णा विशिष्यते। दुरन्तया दुःसावसानया । चेतनाकाशे चेतन एवाकाशस्तस्मिन् दोपकौशिकपतयः दोपाः क्रोधादयस्त एव कौशिका उलूकास्तेपां पतयः । महेन्द्रगुग्गुलुकव्यालग्राहिपु कौशिक' इत्यमरः । प्रसि- द्धान्धकारशर्वरी प्रसिद्धाकाशउलूकपसीनां स्फुरणहेतुरिति प्रसिद्धम् ॥ ५२ ।। न केवलं दोपानेवोत्पादयति तृष्णा गुणांश्च नाशयेती- त्याह यां यामिति ।। अवीतास्थं अविगतासक्ति यथाभवति तथा । गुणश्रियं गुणशोभाम् ।। ५३ ॥ विस्तरेण तृष्णां निन्दति-गन्तु। मिति ।। आत्मीयमास्पदं स्वस्वरूपम् । निरस्ताशेपलेशं परमानन्दलक्ष- णम् । जालमानायः। शकुनिपक्षे त्वात्मीयमास्पदं स्वनीडम् ॥५४॥ निरतिशयदुःसहेतुतया तृष्णां निन्दति-तृष्णामिधानयेति ।। अमृतैः ·३८ लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य। मीपयत्यपि धीरेहमन्धयत्यपि सेक्षणम् । खेदयत्यपि शान्तेहं तृष्णा कृष्णेव शर्वरी ॥५६॥ अनावर्जितचित्तापि सर्वमेवानुषायति । न चामोति फलं किंचितृष्णा जीर्णेव कामिनी ॥५७॥ यन्न शक्नोति तत्रापि धचे ताण्डविनी गतिम् । नृत्यत्यानन्दरहितं वृष्णा जीर्णेच नर्तकी ॥५८॥ पदं करोत्यलयेपि तुसापि फलमीहते । चिरं तिष्ठति नैकत्र कृष्णा चपलमर्कटी ।। ५९ ॥ सुधामिः अमृतैरपि यथा दाहोपशमनं नाशके तथा दग्धोऽस्मीति संबन्धः ॥५५॥ ननु धीरस्य विचारवतस्तृष्णानुकूलव्यापाररहितस्य तव कथं तृष्णादाहकरीत्यत आह-मीपयत्यपीति ।। धीरा धैर्ययुक्ता ईहा चेष्टा यस्य स धीरेहस्तं सहेक्षणेन विचाराल्येन वर्तत इति सेक्षण- स्तं शान्ता ईहा चेष्टा यस्य स तथा तं खेदजनकव्यापाररहितमपि खेद- यतीत्यर्थः।।५६||अन्यदपि तृष्णाया दौरात्म्यं वृद्धा सत्कामिनीदृष्टान्ते : नाह-अनावर्जितेति।। अनावर्जितमवशीकृतं चित्तं यया सा तथोक्ता। दुर्जनं सजनं सर्वमेवानुधावत्यनुसरति। पुरुपस्यानुधावनं तृष्णाप्र. युक्तमिति तृप्णानुधावतीत्युच्यते । एवमुत्तरत्रापि तृष्णायाः कर्तृत्व मौपचारिक द्रष्टव्यम् ।। ५७॥ प्रकारान्तरेण तृष्णां निन्दति-यन्न श. मोतीति ॥ ताण्डविनी नतनवतीं गतिं धत्ते। नृत्यती गच्छतीत्यर्थः । गत्यानन्दरहितं यथा भवति तथा नृत्यति । अशक्यमप्यर्थ साधयितुं ससंभ्रमं गच्छति । वृष्णया विनय सुखं कष्टं चेष्टते इत्यर्थः ॥५॥ असाध्येऽपि विषये जायमानत्यदुःपूरत्यास्थिरत्यलक्षणदोषान्तरा- ण्याइ-पदमिति ॥५९॥ एकत्रानवस्थानमेय दर्शयति-क्षणमिति।पटू- ·सर्ग:२] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। क्षणमायाति पाताले क्षणं याति नभस्तलम् । क्षणं भ्रमति दिकुठे तृष्णा हृत्पद्मपट्पदी ॥६०॥ सर्वसंसारदोपाणां तृप्णका दीर्घदुःखदा । अन्तःपुरस्थमपि या योजयत्यतिसङ्कटे ।। ६१ ।। लोकोऽयमखिलं दुःखं चिन्तयोज्झितयोज्झति । तृप्णाविचिकामचिन्तात्यागो हि कप्यते ।। ६२ ।। रोगार्तिरङ्गनातृप्णा गम्मीरमपि मानवम् । उत्चानतां नपत्याशु सूर्याशब इवाम्युजम् ।। ६३ ॥ पदी अलिनी ॥ ६० ॥ कि बहुना, संक्षेपेण श्रूयतां तृष्णाया दौष्ट्य- मित्यभिप्रेयाह-सर्वेति ॥ सर्वेपां संसारदोपाणां मध्ये ॥ ६१ ॥ कतर्हि तृप्णात्यागोपाय इत्यत आह-लोकोऽयमिति ।। अयं लोको जनः उझिवया त्यच्या चिन्तया पापभूतयाखिलं दुःसमुज्झति त्यजतीत्यविवादम् । तत्र चिन्तात्यागो दुःसकारणभूततृष्णात्याग- संपादनद्वारेच दुःसस्याखिलस्य सागहेतुरिति युक्तं अव आह-तृष्णा- विपूचिकेति ॥ हिशब्दः प्रसिद्धी । चिन्तात्यागो विपयचिन्तासागः तृप्याविपूचिकामनः कथ्यते हीत्यन्वयः । तृष्णव विचिकाख्यो रोगः तन्निवर्वनो मनस्तृष्णाविपूचिकामयः । विपयेपु रमणीयत्व- चिन्तया हि तन तृष्णा जायते तर चिन्तापरित्यागेन रागापरप- यांया तृष्णा न जायते अतो युतमुक्कं चिन्तात्यागस्तृष्णाविपूचिका- मष इति ॥ ६२ ॥ सर्वदोपाणां मध्ये तृष्णा दीर्घदुःखदेत्युकं द्रदयितुं पुनस्तृष्णां निन्दति-रोगार्तिरियादिलोकत्रयेण ॥ उत्तानवां स्तनधयप्रसिद्धावानुसशयिताविरोधिनी शरीरसंसाम् ।। ६३ ।।

·लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य०१ नासिधारा न वज्राग्निन तप्तायःकणार्चिपः। तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मन् तृष्णेयं हृदि संस्थिता ॥६४॥ अपि मेरूपमं प्राज्ञमपि शूरमपि स्थिरम् । । तृणीकरोति तृष्णपा निमिपेण नरोत्तमम् ॥६५|| आर्द्रात्रतत्रीगहनो विकारी परितापवान् । कायः स्फुरति संसारे सोऽपि दुःखाय केवलम् ॥६६॥ स्तोकेनानन्दमायाति स्तोकेनायाति खेदताम् । नास्ति देहसमः शोच्यो नीचो गुणविवर्जितः ॥६७॥ कलेवरमहंकारगृहस्थस्य महागृहम् । लुण्ठत्वभ्येतु वा स्थैर्य किमनेन मुने मम ॥ ६८ ॥ पतिवद्धेन्द्रियपशुं चलत्तृष्णागृहागनम् । चित्तभृत्यकृतानन्दं नेष्टं देहगृहं मम ॥ ६९ ॥ वनाग्निरशनिर्दहनः। तप्तायःकणार्चिपस्तप्तलोहकणानां ज्वालाः॥६४॥ ॥ ६५ ॥ एवं मुधैवाभ्युत्थितो मोहादित्यादिभिरपि मेरूपमं प्राज्ञ- मित्येतदन्तैर्लिङ्गशरीरं सधर्म विनिन्द्य स्थूलशरीरं निन्दति-आर्द्रया- दिमिर्नवभिः ॥ अत्राणि शिराः । आत्राण्येव तश्यस्ताभिर्गहनो दुःप्रवेश आर्द्रावतश्रीगहनः 1 परितापवान् परितस्तापो दुःसं तद्वान् । परिपातवानिति कचित् । शिरस्तुम्वनिवद्वैककोटिः कायः कुवीणादण्डवस्फुरति प्रकाशते ॥ ६६ ॥ लोकेनाल्पेन ।। ६७ ॥ कलेवरमिति | क्लेयरं शरीरम् । अहंकार एव गृहस्थस्तस्य लुण्ठतु पर्येतु नश्यलित्ययः । ममासद्स्यानेन कलेवरेण किं, न किमपि भवति ।। ६८ ॥ पट्टियद्धन्द्रियपणुं पङ्गिरूपेण पद्धा दशेन्द्रियः शवो यस्मिंस्तत्तथा । पलत्तृष्णागृहागनं तृष्णेय गृहागना चलती ·मर्गः २] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। जिह्वामर्कटिकाक्रान्तबदनद्वारमीपणम् । : दृष्टदन्तास्थिशकलं नेष्टं देहगृहं मम ॥७०॥" किं श्रिया किं च राज्येन किं कायेन किमीहया। दिनैः कतिपयैरेव कालः सर्व निकृन्तति ॥ ७१॥ रक्तमांसमयस्यास्स संबाह्याभ्यन्तरं मुने । नाशैकधर्मिणो हि कैव कायस्य रम्यता ॥७२॥ जराकाले जरामेति मृतिकाले तथा मृतिम् । सममेवाविशेपज्ञः कायो भोगिदरिद्रयोः॥७३॥ तडित्सु शरदभ्रेपु गन्धर्वनगरेषु च । स्थैर्य येन विनिर्णीतं स विश्वसतु विग्रहे ।। ७४ ॥ लब्ध्वापि तरलाकारे कार्यभारतरङ्गिाणि । संसारसागरे जन्म चाल्यं दुःखाय केवलम् ॥ ७५ ॥ गृहागना यस्मिंस्तत्तथा । चित्तभृत्यकृतानन्दं चित्तमेव मृत्यस्तस्मि- न्नेव कृत उत्पादित आनन्दो येन तत्तयोक्तम् । यथा लोके पतिव- द्धाऽदान्तानेकपशुमिनिरवकाशीकृतं परगृहगमनादीक्षया चलदगनं भृत्यायैव दत्तानन्दं गृहं विवेकिन इष्टं न भवति तथा ममापि देहमित्यर्थः ।। ६९ ॥ जिहति ॥ जिह्वामर्कटिकाक्रान्तबदनद्वारमी पणम् । जिह्वव मर्कटिका तयाफ्रान्तेन यापरपर्यायवदनद्वारेण मीपणं भयङ्करम् । दृष्टदन्तास्थिशकलं दन्ता एवास्यिशकलानि दृष्टानि दन्तास्थिशकलानि यस्मिंस्तत्तथोक्तम् ॥७० ॥ किं श्रियेति ॥ श्रीध- नधान्यादिसंपत्तिः । ईहा चेष्टा ॥ ७१ ॥ ७२ ॥ ७३ ।। विप्रहें शरीरे ॥ ७४ ॥ एवं देहं विनिन्द्य तदवस्यां विनिन्दितुं प्रवर्तमानो माल्यमादी निन्दति लभ्यापीत्यादिभिरभिः स्टोकः॥ अपिशन्दों 1 ·. लधुयोगवासिष्टः। [वैराग्य। अशक्तिरापदस्ठप्णा मूकता मूढबुद्धिता । गृचता लोलता दैन्यं सर्व बाल्ये प्रतिष्ठितम् ।। ७६ ॥- मनः प्रकृत्यैव चलं पाल्यं चञ्चलतापरम् । तयोः संश्लिप्यतोस्ताव क इवान्तः कुचापले ॥ ७७॥ स्वीलोचनैस्तडित्पुजैर्चालामालैस्तरङ्गकैः । चापलं शिक्षितं ब्रह्मशैशवाक्रान्तचेतसः ॥७८॥ स्तोकेन वशमायाति स्तोकेनैव विकारिताम् । अमेध्य एव रमते पाल कौलेयको यथा ॥७९ ।। संहृष्टो भुवनं भोक्तुमिन्दुमादातुमम्बरात् । वाञ्छते येन मौर्येण तत्सुखाय कथं भवेत् ॥ ८॥ गर्दायाम् । 'गर्हासमुच्चयप्रभशक्षासंभावनास्वपी'त्यमरः । तरला- कारे चञ्चलाकारे कार्यभारतरङ्गिाणि कार्याणां कर्तव्यानामैहलौकि- कपारलौकिकानां भारातरगा यस्मिन्संसारसागरे स तथोक्स. स्मिन् ! जन्म लब्ध्यापि वर्तमानस्येत्यध्याहारः ॥ ७५ ॥ अशक्ति- रिति ।। तृष्णा अर्थमात्रविपयाकाला। गोऽर्थविशेषविपयाभिकाना लोलुपता ।। ७६ ॥ मन इति ॥ संश्लिप्यतोः संमिलितयोः सतोः फुचापले फुत्सितचापलत्वे कोऽन्तोऽस्ति, न कोऽपि फुचापलवस्यान्त एप नासीत्यर्थः । क इत्यत्र इवशब्दोऽवधारणे ॥ ७७ ॥ शेश- पाफ्रान्तचेतसः शैशवं शिशुत्यं तेनाशान्तं घेतो यस्य स तथोक्तप्त- रमाद्वाल्यात् । यद्वा शेशयात्रान्तं प तथेतश्च तस्मात् ॥ ७८ ॥ मोफेनेनि । सोकोऽस्पः । पोलेयफः गुनकः ॥ ७९ ॥ भुपनं भो यत्किघिदृष्टं समयितुम् । अम्यरादायाशात् टपणाकपलशपर शालिदभ्योदनायलशस्येन्दुमादातुं प येन माल्येण याल्छरो इच्छति ।

·सर्गः २] १३ १- वासिष्टचन्द्रिकाण्याख्यासहितः । शैशवे गुरुतो मीतिर्मात्तः पितृतस्तथा। जनतो ज्येष्ठबालाच्च शैशवं भयमन्दिरम् ॥८१॥ सकलदोपदशाभिहताशयं भवनमप्यविवेकविलासिनः। इह न कस्यचिदेव महामुने भवति वाल्यमिदं परितुष्टये ॥ ८२॥ बाल्यावस्थामथ त्यक्त्वा पुमानभिहताशयः । आरोहति निपाताय यौवनं संभ्रमेण तु ।। ८३ ।। स्वचित्तविलसंस्थेन नानाविभ्रमंदायिना । वलात्कामपिशाचेन विवशः परिभूयते ।। ८४ ॥ विस्तीर्णापि प्रसन्नापि पावन्यपि हि यौवने । मतिः कलुपतामेति प्राथपीव तरङ्गिणी ॥ ८५ ॥ तन्मौख्यं मौढ्याद्यपरपर्यायं सुखाय कथं भवेत् । न कथंचित् ।।८०॥ शैशवे शिशुत्वे । ज्येष्ठबालाद्वयोधिकवालात् ।। ८१॥ वाल्यं दुःखाय केवलमिति प्रतिज्ञाय प्रसाधितमुपसंहरति-सकलेति।। दोपारागादयः संकलाभिर्दोपदशाभिरभिहत उपद्रुत आशयोऽन्तःकरणं यस्मिंस्त- त्तथा । अविवेकविलासिनो भवनमपि अविवेकविटस्यास्पदं च बाल्य- मिह संसारे कस्यचिदपि पुरुपस्यालमत्यर्थ परितुष्टये परितोपाय न भवति प्रत्युतात्यन्तदुःखायैव भवतीत्याशयः ॥ ८२ ॥ अनेक- दोपास्पदं वाल्यं भवतु नाम दुःसाय, यौवनं तु शक्तत्वपटुवाक्त्या- दिगुणवत्त्वात्सुखाय भवतीत्याशश्य सप्तभिः, श्लोकैस्तन्निन्दति- बाल्येति ॥ अमिहतः कामादिभिरुपद्रुत आशयोऽन्तःकरणं यस्य स तथा । निपाताय यौवनाद्धंशाय ॥ ८३ ॥ स्वचित्तमेव विलं छिद्रं तस्मिन्संस्था सम्यस्थितिर्यस्य स तथोक्तः तेन नानाविभ्रम- दायिना कामः स्त्रीविषयः स एव पिशाचस्तेन ॥ ८४॥ विस्तीर्ण ·लघुयोगवासिष्टः। [वैराग्यः । शरीरमरुतापोत्यां युवतामृगतृष्णिकाम् । मनोमृगाः प्रधावन्तः पतन्ति विषयाक्टे ॥ ८६ ।। यदा यदा परां कोटिमध्यारोहति यौवनम् । बल्गन्ति सज्वराः कामास्तदा नाशाय केवलम् ॥ ८७ ॥ ते बन्धास्ते महात्मानस्त एव पुरुपा भुवि । ये सुखेन समुत्तीर्णाः साधो यौवनसंकटात् ॥ ८८॥ विनयभूपितमार्यजनास्पदं करुणयोचलमावलितं गुणैः। इह हि दुर्लममङ्गलयौवनं जगति काननमम्बरगं यथा ॥८९॥ मांसपाञ्चालिकायास्तु यत्रलोलेऽङ्गपञ्जरे । स्नायवस्थिग्रन्थिशालिन्याः स्त्रियाः किमिव शोमनम् ॥१०॥ यहयदर्शिनी | कलुपतां आविलताम् ।। ८५ ॥ शरीरमरुतापोत्यां शरीरमेय मरुभूमिस्तत्र कालानुगृहीतवैश्वानरतापादुत्पन्नाम् । युव- तामृगणिकाम् । युवतां मृगतृष्णिकामिति या पाठः । युक्ता यौवनं तदेव मृगदृष्णिका मरीचिकोदकता ताम् । अवटो गर्नः ॥८६॥ यौवनस्य प्रारम्भे दोपमाख्यायाभिवृद्धी तमाह-यदेति ।। परां कोटिमुपरितनं विभागं यौवनं यदायद्वाभिवृद्धि प्राप्नोतीत्यर्थः । ज्यरोऽत्र कामजः। कामाः कामिनः ॥ ८७ ॥ एवं योवनदोपाना- रयाय तत्प्रयुक्तकामादिनेहपरयोर्दुःसीजं संपाद्य ततो निर्गतान तग्निसारे महायनः कर्तव्यो मुमुक्षुणेति दर्शयितुम्-ते वन्या इति ।। ८८ ॥ यौवनस्स दोपास्पदत्वमुक्त्या गुणवैधुर्यमाह-विन• यति ।। आचलितं आवेष्टितम् । इह गीति संवन्धः ॥ ८९॥ योयनस्य नीद्वारा प्रायेणानर्यकरत्वात्तन्निन्दानन्तरं तदनर्थकरणद्वारे निय निन्दति-मांसेत्यादिना ॥ पाश्चालिका वखादिकना पुत्रिका ।

·सर्गः २] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। त्वमांसरक्तवाप्पाम्वु पृथकृत्वा विलोचनम् । समालोकय रम्यं चेकि मुधा परिमुह्यसि ॥९१॥ मेरुशृङ्गत्तटोल्लासिगङ्गाजलरयोपमा । दृष्टा यसिन्स्तने मुक्ताहारसोल्लासशालिता ।। ९२ ॥ श्मशानेपु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः । श्वभिराखाद्यते काले लघुपिण्ड इवान्धसः ।। ९३॥ 'पाश्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्रदन्तादिभिः कृता' इत्यमरः। मांसपाञ्चा- 'लिकायाः मांसनिर्मितपुत्रिकाया। स्लायवस्थिप्रन्थिशालिन्याः स्नायवो वनसाः देहवन्धनानि । 'अत्रं पुरीतद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यथ वलसा । स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे' इत्यमरः। स्नायूनामस्थीनां च ग्रन्थिभिः । यद्वा स्नायुभिरस्थिभिमांसप्रन्थिभिश्च शालते शोभते इति तथोक्ता तस्याः स्त्रिया अङ्गपसरे अङ्गनीडे । कीदृशे। यन्त्रलोले जलयबादिवञ्चञ्चले॥ ९० ॥ ननु यस्मा लोचने लोलेन्दीयररमणीये स्तनी च परिलुठद्धवलहारवलितो कंनककलशरुचिरौ तस्याः स्त्रियाः अङ्गपञ्जरे किमिव शोभनमिति कथमाक्षिप्यत इति शङ्कां श्लोकत्रयेण परिहरति-त्वगित्यादिना ॥ वाप्पाम्बु अश्रुः । त्वमासेत्यादिद्वन्द्वक- वद्भावः । त्वङ्मांसादिसमूहात्मकं हि लोचनं तत्त्वदृष्टया रम्यं चेत्तर्हि त्वगादिकं पृथकृत्य लोचनं समालोचय सम्यक्पश्य । मुधा वृथा ।। ९१ ॥ यस्मिन्स्तने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता मेरगतटो- स्लासिगगाजलरयोपमा दृष्टा स ललनास्तन एव दिगन्तेषु श्मशानेपु अन्धसो लघुपिण्ड इव काले श्वभिराखाद्यत इति द्वितीयेनान्वयः। मेरुशृङ्गतटे उल्लसत्युद्दीप्यत इति मेरुद्रतटोल्लासि । यहा मेरुद्ध- तटे उल्लासि उच्चलत् गगाजलं तस्य रयेण वेगेन उपमा यस्या उला- ·४६ [वैराग्य, लघुयोगवासिष्ठः। केशकजलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः। दुष्कृतामिशिखा नार्यों दहन्ति तृणवन्नरान् ॥ ९४॥ ज्वलतामतिदूरेऽपि सरसा अपि नीरसाः। खियो हि नरकामीनामिन्धनं चारु दारुणम् ॥ ९५ ।। कामनाम्ना किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसाम् । नार्यों नरविहङ्गानामङ्गवन्धनवागुराः॥९६ ॥ सशालितायाः उल्लासेनोट्टुण्ठनेन शालते शोभत इत्युल्लासशाली तस्य भावस्तत्ता।अन्धसोऽन्नस्य । 'भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽनमोदनोऽत्री इत्यमरः ॥ ९२ ॥९३॥ केशेति ॥ केशकजलधारिण्यः केशा एवं कजलानि मप्यः तानि धारयन्तीति तथा दुःखदत्वात् । दुःस्पर्शाः । दुष्कृताग्निशिखाः दुष्कृतानि पापान्येवाग्मयस्तेषां शिखा ज्वालाः ॥ ९४ ॥ ज्वलतामिति ॥ त्रियोऽतिज्वलतां नरकामीनां चारु दार णमिन्धनं भवतीति संवन्धः । चारुशब्देनाद्भुतत्वमत्र विवक्षितम् । दारुणं भयङ्करम् । स्त्रीणां चार्विन्धनीभावं साधयितुं विशेषणम् । सरसा अपि नीरसा इति॥रसः सारः। भ्रान्तदृष्टया सरसा अपि तदितरया नीरसा निःसारा इत्यर्थः । रसशब्देन द्रवोऽप्युच्यते । इन्धनं हि लोफे सरसं नीरसं घाभवति नोभयात्मकम् । स्त्रियस्तु यतः सरमा अपि नीरसाः अतश्चार्थिन्धनं भवति । यतो दूरे स्थिता अपि नरफलश्रगामीनुरीपयन्ति पतोऽपि पार्किन्धनं दारुणेन्धनं प भपति ।। ९५ ॥ कामनाग्नेति ॥ नार्यों मुग्यतमा मूढचित्तानां नरविहदानां नरपलियां कामनामा किरातेन पिकी विधिता अनयन्धनयागुरा अययययन्यनजालानि मपन्ति । अति संयो. धनं या । मृगयन्यनयारफेन यागुराशब्देनेद जामानि उश्यन्ते ·१७ नसर्गः२] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासंहितः। जन्मपल्वलमत्स्यानां चित्तकर्दमचारिणाम् ।::": पुंसां दुर्वासनारी नारीवडिशपिण्डिका ॥ ९७ ॥ सर्वेषां दोपरत्नानां सुसमुद्कियानया । दुःखशृङ्खलया नित्यमलमस्तु मम स्त्रिया ॥९८ ॥ इतो मांसमितोरक्तमितोऽस्थीनीति वासरैः।। ब्रह्मन्कतिपयैरेव याति स्त्री विसरांरुताम् ।। ९९ ।। यस्य स्त्री तस्स भोगेच्छा निस्त्रीकस्य क भोगभूः । खियं त्यक्त्वा जगत्यक्तं जगत्त्यक्त्वा मुखी भवेत् ॥१०॥ ॥९६ ॥ जन्मपल्वलमत्स्यांना जन्मैव पल्वलमल्पसरः। वशन्तः पल्वलं चाल्पसरो वापी तु दीपिके त्यमरः। तस्य मत्स्यानां चित्तमेव कर्दमः पङ्कस्तञ्चारिणां पुंसां ग्रहणाय दुर्वासनैवाविवेकाख्यकैवर्तह- स्तस्था रजुर्भवति नारी तु पंडिशपिण्डिका भवति । बडिशस्य मत्स्यवेधस्य रज्वग्रवर्तिलोहादिशङ्कप्रनिहितमत्स्यहारपिण्डो भवती- त्यथैः ॥ ९७ ।। एवं स्त्रीदोपान्प्रदर्य तत्परिज्ञानफलमाह-सर्वेपा- मिति ॥ दोपा एव रत्नानि तेषां समुद्रिकया शोभनसंपुटिकया । 'समुद्कः संपुटक' इत्यमरः । शृङ्खलया दुःखप्रदङ्खलारूपया स्त्रिया अलमस्तु । अलंशब्दो वारणे । 'अलं भूपणपर्याप्तिशक्तिवार- णवाचक इत्यमरः ॥ ९८ ॥ अस्थिरत्वाचालं स्त्रियेत्याह-इत इति ॥ विसरारुतां विसरणशीलताम् ॥ ९९ ॥ ननु भोगेच्छायां सत्यामलमस्तु मम खियेति कथमुच्यते तत्राह-यस्य स्त्रीति ॥ यस्य पुंसः रुयस्ति तस्य भोगेच्छास्ति । भोगेच्छाभावे निपुणस्य तत्परिन- हासंभवात् निस्त्रीकस्य स्त्रीपरिग्रहवर्जकस्य भोगभूः क भोगेच्छा कुन, न फुत्रापि । भोगेच्छायां सत्यां तत्सरिग्रहवर्जनासंभवात् । भवत्वेव तथापि स्त्रीत्यागमात्रात् किं भवेत्तत्राह-त्रियमिति ।।१००॥

·लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य। आपातमात्ररमणेषु सुदुस्तरेषु भोगेषु नाहमलिपक्षतिचञ्चलेषु । ब्रह्मन् रमे मरणरोगजरादिमीत्या शाम्याम्यहं परमुपैमि पदं प्रयत्नात् ॥ १०१॥ अपर्याप्तं हि वालत्वं वलात्पिपति यौवनम् । यौवनं च जरा पश्चात्पश्य कर्कशतां मिथः ॥१०२॥ अनायासकदर्थिन्या गृहीते जरया जने । पलाय्य गच्छति प्रज्ञा सपन्यवाहताङ्गना ॥ १०३ ॥ दासाः पुत्राः स्त्रियश्चैव वान्धवाः सुहृदस्तथा । हसन्त्युन्मत्तकमिव नरं वार्घककम्पितम् ॥ १०४॥ दुःप्रेक्ष्यं जरठं दीनं हीनं गुणपराक्रमैः । गृनो वृक्षमिवादीर्घ ग? ह्यभ्येति वार्धकम् ॥ १०५ ॥ प्रफरणार्थमुपसंहरति-आपातेति ॥ विपयाणामिन्द्रियाणां प्रत्यापत. जमापातो विपयेन्द्रियसंवन्धः । आपातमात्रे आपातसमय एव रमयन्तीति तथा तेषु । आपातमात्रतो रमणं रतिर्येभ्यस्ते तथा तेप्विति या। दुसरेपु अलिपक्षतिचञ्चलेपु भ्रमरपक्षांशचञ्चलेषु । यथाः- 'पनतिः पक्षमूलं स्यात्पक्षांशश्चेति ॥१०१॥ यौवनस्य प्रायेणानर्थक रणद्वारं नियं निन्दित्या यौवनानन्तरभाविनी जरामुत्तरप्रन्थसन्द भेण निन्दितुं प्रस्तौति वाल्यादीनां याध्यवाधकमावं दर्शयन्-अप: तिमिति ॥ अपर्याप्तमसमर्थ योवनरक्षःसंतृप्तये बालत्वं बालभावं पिवति । यौवनं घ जरा वलापियति । कर्कशताम् । क्रूरतामित्यर्थः ॥१०२॥अनायामकर्थिन्येत्यादिश्लोकाः स्पष्टाः । तत्र कानिचि. त्पद्यानि व्याख्यायन्ते। अनायासेन फदर्ययति शयतीत्यनायासकढ़. र्थिनी॥१०३।१०४॥जरठं युद्ध गर्योऽर्थे विशेषविपयेच्छा१०५।। - ।

·४९ सर्गः:२] : वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः। दैन्यदोपमयी दीर्घा हृदि दाहप्रदायिनी । सर्वापदामेकसखी वार्धके वर्धते स्पृहा ॥ १०६॥ कर्तव्यं किं मया कष्टं परत्रेत्यतिदारुणम् । अप्रतीकारयोग्यं हि वार्धके वर्धते भयम् ॥ १०७ ।। गर्घोऽभ्युदेति सोल्लासमुपभोक्तुं न शक्यते । हृदयं दह्यते नूनं शक्तिदौःस्थ्येन वार्ध ॥ १०८॥ परिपक्कमिवालोक्य जरा क्षारविधूसरम् । शिरःकृप्माण्डकं भुते पुंसां कालः किलेश्वरः ॥१०९॥ मरणस्य मुने राज्ञो जरा धवलचामरा । आगच्छतोऽग्रे नियति धाधिव्याधिपताकिनी ।।११०॥ जरासुधालेपसिते शरीरान्तःपुरान्तरे । अशक्तिरार्तिरापच तिष्ठन्ति सुखमङ्गनाः ॥ १११ ।। किंतेन दुर्जीवितदुर्ग्रहेण जरां गतेनापि हि जीव्यते यत् । जरा जगत्यामजिता जनानां सर्वेपणास्तात तिरस्करोति ११२ स्पृहा अर्धमात्रविपया ॥ १०६ ॥ परत्रातिदारुणं कष्टं भविष्यति (मया किंकर्तव्यमित्यप्रतीकारयोग्यं भयम् ॥ १०७ ।। सोल्लास स- संभ्रममित्यर्थः । शक्तिदीःस्थ्येन शक्तिमान्येनेति यावत् ।। १०८ ॥ जरैव पलितयुक्ता क्षारं भरम तेन विधूमरमीपत्पाण्ड। कूष्माण्डफलं 'घुपरिभागे भन्मसदृशवर्णेन विधूसरं भवति ॥ १०९ ॥ जरैव पलितयुक्ता धवलं चामरं यत्सां पताकिन्यां सा तथोक्ता पताकिनी सेना। आगच्छतो मरणस्य रानोऽप इति संवन्धः ॥ ११०॥ सुधा चूर्णादिविकारः ॥ १११ ॥ किंबहुना जरागतम्य जीवनादनेकया- तनास्पदावरं मरणमेवेत्याह-मितेनेति ॥ जरां गतेन पट्टयातनापा- ।

·५०
लघुयोगवासिष्ठः।
[चैराग्य।
क्वचिद्वा विद्यते येषां संसारे सुखभावना ।
आखुस्तन्तुमिवाशेपं कालस्तामपि कृन्तति ॥ ११३ ।।
न तदस्तीह यदयं कालः सकलघस्सरः ।
ग्रसते न जगजातं महाधिमिव वाडवः ॥११४ ॥
महतामपि नो देवः परिपालयति क्षणम् ।
कालः कलिताशेपविश्वो विश्वात्मतां गतः।।११५ ॥
ये रम्या ये शुभारम्भाः सुमेरुगुरवोऽपि ये ।
कालेन विनिगीर्णास्ते गरुडेनेव पन्नगाः ॥ ११६ ॥
अभूतेनापि जीव्यते यत् तेन दुर्जीवितदुर्महेण दुर्जीवितदुरभिनिवेशेन
किम् । दिग्विजयिभिरप्यजिता जरा। यतःज्ञानाद्याक्रमति । महादुर
सदायित्वेन सर्वेपणास्तिरस्करोति । अतिमहता जरादुःखेनाकुलित-
चित्तः तद्दुःसनिवृत्तिमेवाशास्ते नान्यदित्याशयः ॥ ११२ ॥ एव-
मतीतग्रन्थसंदर्भेण दुःखशतसंकुले संसारे निरवयं सुसं वापि
नास्तीति निर्धारितम् । संप्रति सुखाभ्युपगमेऽपि तस्य भोक्तभोग्य-
भोगात्मकस्यानित्यत्वदोपान्न मुक्तिरस्तीत्युत्तरग्रन्थसंदर्भेण प्रतिपा-
दयति । तत्र सुसस्यानित्यत्वं तावदाह-कचिदिति । वाशब्दो मताः
न्तरद्योतनार्थः ॥ ११३ ॥ ननु सुसजनकविपयजातस्य नित्यत्वे
मुसस्यापि प्रवाहरूपेण नित्यत्वं संभवेदित्यत आह-न तदिति ।।
धम्मरो भक्षणशीलः । 'भक्षको घस्मरोऽझर' इत्यमरः ॥११४॥
घराकाणां कालाद्ये सत्यपि महात्मनां न तदसीत्यत्राह-महतामिति
॥११५॥ रमणीयत्वसकर्मत्वगुणाकरत्वान्यपि कालनिवारकाणि में
भवन्तीत्याह-पेरम्या इति ।। शुभ आरम्मो येषां ते तथा ॥११६॥

·सर्गः२] . वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । तृणं पांशु महेन्द्रं च सुमेरुं पर्णमर्णवम् । आत्मभरितया सर्वमात्मसात्कर्तुमुद्यतः ॥ ११७॥ । कालोऽयं भूतमशकघुघुमानां प्रपातिनाम् । ब्रह्माण्डोदुम्बरौघानां वृहत्पादपतां गतः ॥ ११८ ॥ प्रेक्ष्याहर्विनिमेपेण सूर्याक्ष्णा पाकवत्फलम् । लोकपालफलान्यत्ति जगजीर्णवनादयम् ॥ ११९ ।। जगजीर्णकुटीकीर्णानिक्षिपत्युग्रकोटरे । क्रमेण गुणवल्लोकमणीन्मृत्युसमुद्गके ॥ १२० ॥ नन्वनन्तपदार्थविचित्रमध्ये कालाग्रस्तं किंचित्संभावितमित्यत आह-तृणमिति ॥ आत्मभारतया स्वोदरपूरकतया । उभौ त्यात्मभरिः कुक्षिभरिः स्वोदरपूरका' वित्यमरः ॥॥११७ ॥ सर्वमात्मसात्कर्तुमुद्यत इत्यनेन कालस्य सर्वसंहर्तृत्वमुक्तं प्रपञ्च- यति-कालोऽयमित्यादिना ॥ महाकल्पेषु राजत इत्यन्तेन ग्रन्थ- संदर्भेण ॥ तत्र प्रथमं प्राकृतप्रलये ब्रह्माण्डसंहर्तृत्वमाह-कालोऽय- मिति ।। भूतान्येव मशफास्तत्वातो धुंधुमः ध्वनिपु ते तथा तेपां ब्रह्माण्डान्येवोदुम्बरफलानि तेपामोघाः समूहा ब्रह्माण्डोदुम्बरौघा- तेषां बृहत्पादपतां स्थूलवृक्षताम् ॥ ११८॥ ब्रह्माण्डसंहर्तृत्वे काल- स्थाभिहिते तदन्तर्वर्ति संहर्तृत्वं यद्यपि सिद्धं तथाप्यनित्यत्वबुद्धि- दाक्थं पृथक् तदन्तःस्थवस्तुसंहर्तृत्वं दर्शयन्नादौ लोकपालसं- हर्तृत्वमाह-प्रेक्ष्येति ॥ अहि विगतो निमेपोऽसमयसमयलक्षणो यस्मात् सूर्याक्ष्णस्तदहर्विनिमेयं तेन ॥ ११९ ॥ पालकसंहर्तृत्व- मुक्त्वा पाल्यसंहर्तृत्वमाह-जगदित्यादिश्लोकद्वयेन । जगदेव जीर्ण- कुटी वस्यां कीर्णान्विक्षिप्तान् गुणवन्तो लोका एवं मणयस्वान् उग्रः ·५२ mun लघुयोगवासिष्ठः। [ वैराग्य० ॥ गुणैरापूर्यते यैव लोकरत्नावली भृशम् । भूपार्थमिव तामङ्गे कृत्वा भूयो निकृन्तति ॥ १२१ ॥ अस्यैवाचरतो दीनैर्मुग्धैर्भूतमृगवजैः। आखेटकं जर्जरितैर्जगजाङ्गलजालके ॥ १२२ ॥ एकदेशोल्लसच्चारुवडवानलपङ्कजा । क्रीडापुष्करिणी रम्या कल्पकालमहार्णवः ।। १२३॥ कटुतिक्ताम्लभूतायैः सदधिक्षीरसागरैः । तैरेव यैः पर्युपितैर्जगद्भिः कल्यवर्तनम् ॥ १२४ ॥ , कोटरः छिद्रं यस्य समुद्गकस्य स तथा तस्मिन्मृत्युरेव समुद्कस्तस्मि- निक्षिपति॥१२०॥ स्थितिकाले तामने कृत्वा संहारकाले निकृन्तति ॥ १२१ ॥ प्रकारान्तरेण कालस्य लोकसंहर्तृत्वं दर्शयति-अस्यैवे- त्यादिना कोदण्डः परिस्फुरति सर्वत इत्यन्तेन ग्रन्थसंदर्भेण ॥ वातभूयिष्ठदेशाभिधायकेन जागलशब्देनात्र मृगयायोग्या देशा लक्ष्यन्ते । जालकं समूहः । जगजागलजालके भूतमृगवृन्दैरासेटक मृगयां चरतोऽस्यैव कालनानो राजकुमारस्य कल्पकालमहार्णवः क्रीडापुष्करिणीत्येवमादिभिरुत्तरग्रन्थसमूहप्रतिपाद्यैरथैः संवन्धः। वडवानल एव पङ्कजं एकदेशे उल्लसचारुवडवानलपङ्कजं यस्यां सा तथा ॥ १२२ ॥ १२३ ।। मृगयाचरणजनितश्रमापनोदनाय पुर; रिणी प्रदर्य कालराजकुमारम्य मृगयानिर्गमनात्पूर्व भोजनं दर्श- यति-कट्विति ।। कटुतिकाम्लानि भूतानि प्राणिन आद्यानि येषु तानि तथा तेः । नानारसयुक्तभूतोपदंशानां दधिक्षीरसागरोपसेच जानां जगन्नानां पर्युपितत्वे हेतुमाद-तैरिति ॥ यानि यानि कल्पादी स्थितानि तानि तान्येव जगन्ति कल्पान्तेऽपि तिष्टन्तीति पर्युपितत्वम्।

·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । चण्डी चतुरसंचारी सर्वमातृगणान्विता । संसारवनविन्यस्ता व्याघ्री भृतौषघातिनी ॥ १२५ ॥ पृथ्वी करतले पृथ्वी पानपात्री रसान्विता । कमलोत्पलकहारलोलजालकमालिता ॥ १२६ ॥ विरावी विकंटास्फोटो नृसिंहो भुजपञ्जरे। सटाविकटपीनांसः कान्तः क्रीडाशकुन्तकः ॥ १२७ ।। अलावुवीणामधुरः शरयोमामलच्छविः । देवः किल महाकालो लीलाकोकिलपालकः ॥ १२८॥ कल्यवर्तनमुपःकालभोजनम् । 'प्रत्यूपोऽहर्मुखं कल्यमुपः प्रत्युपसी अपी'त्यमरः ॥ १२४ ॥ मृगयामाचरतः कालस्य शुनीस्थीनीयां व्यात्रीं दर्शयति-चण्डीति ॥ चण्डी जरा ॥ १२५ ॥ तस्य मद्य- पानाय करतलन्यस्ता पात्री दर्शयति-पृथ्वीति ॥ पृथ्वी भूमिरेव कालस्य करतले पानपात्री भवति सा चानल्पेत्याह-पृथ्वीतिः। रसान्विता मद्यरसान्विता मद्यस्य । सौगन्ध्यार्थ कमलोत्पलकहाराणां लोलेन जालकेन समूहेन मालिता संवलितेत्यर्थः । कहारं सौगन्धिः कम् ।। १२६ ॥ जगदटव्यामाखेटकाटनपटीयसः कालमहाभटस्य प्रचण्डभुजदण्डारूढं तत्क्रीडायोग्यं पक्षिणं दर्शयति-विरावीति ॥ विरावो नि?पोऽस्यास्तीति तथा । संहतयोः प्रकोष्ठप्रगण्डयोः पाणि- तलास्फालनमास्फोटः विकटो विरूपः आस्फोटो यस्य स तथा । सटा-. विकटपीनांसः सटाभिीवारोममिर्विकटो विरूपः पीनावंसी स्कन्धोः यस्य सः पीनांसः सटाविकटश्चासौ. पीनांसश्चेति तथा । अथवा सटाविकटी पीनांसी यस्य स तथा । शकुन्तः पक्षी ॥ १२७ ।। नृसिंहवद्रानुचरभूतो महाकालनामा देवोऽपि कालस्य क्रीडापक- .

·लघुयोगवासिष्टः।
| वैराग्य,
अजस्रस्फूर्जिताकारो वान्तदुःखशरावलिः ।
अभावनामा कोदण्डः परिस्फुरति सर्वतः ॥ १२९ ।।
कालरात्रिः स्वयं भूत्या नृत्यत्येप निजेच्छया ।
यस्या भूपणमझेपु देवलोकान्तरावलिः ॥ १३० ।।
नरकाली च मञ्जीरमाला कलकलोज्वला।
प्रोता दुष्कृतसूत्रेण पातालचरणे स्थिता ॥ १३१ ॥
रणमित्याह--अलाब्बिति ॥ यथाहुः क्षीरस्वामिनः-'रुद्रानुचरो नन्दी
महाकालो भृङ्गीति । अलावुवीणावग्मधुरो मधुरध्वनिः। मधुरम्यनि-
व्योमेति वा पाठः । कोकिलवत्तस्य कार्यमाह-शरदिति ॥१२८॥
जगजीर्णाटवीं प्रविष्टस्य प्राणिमृगवघे व्यामृतस्य धनुर्दर्शयति-अजः
स्त्रेति ॥ नेन्द्रो न चन्द्रो न मेरुन विन्ध्य इत्यजस्रं स्फूर्जित आकारो
यस्य स तथा । दुःखान्येव शरास्तेपामावलिः पतिः । वान्ता उद्गीर्णा
दुःखशरावलियन स तथा ! कोदण्डो धनुः । कालात्मनः परमेश्व-
रस्य ॥ १२९ ॥ विधान्तरेण जगत्संहारलीलां वर्णयति कालरात्रि-
रियादिना ॥ महाकल्पेषु राजत इत्यनेन सर्वसंहारपटीयसी तमा
प्रधाना शक्तिः कालरात्रिरित्युच्यते । एप कालात्मा परमेश्वरः स्वयं
कालरात्रिभूत्वा नृसतीति संवन्धः । तस्य नृत्योपकरणानि दर्शयति-
यस्या इति ॥ देवलोकान्तराणां देवलोकभेदानामावलियंस्था अङ्गेषु
भूपणं भवति सा कालरात्रिरिति पूर्वेण संवन्धः ॥ १३० ॥ नर
काली च यस्याः पातालचरणे स्थिता मलीरमाला भवतीत्यन्वयः ।
आली पतिः । मवीरो नपुरः । मन्त्रीरमाला माघम्यं संपादयति-
पलकलेत्यादिना ।। फलकलेन कोलाहलेन उचला दीप्ता ॥१३॥

·-- सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। एकसिश्रवणे दीर्घा हिमवानस्थिमुद्रिका । अपरे हि महामेरुः कान्ता काञ्चनकर्णिका ॥१३२ ।। अत्रैच कुण्डले लोले चन्द्राको गण्डमण्डले । लोकालोकाचलश्रेणी सर्वतः कटिमेखला ॥ १३३ ॥ पश्चात्प्रलम्बविभ्रान्तकौमारमृतवहिभिः । नेत्रत्रयवृहद्रन्ध्रभृरिझाकारभीपणैः ॥ १३४ ॥ लम्बलोलजटाचन्द्रविकीर्णहरमूर्धभिः। उच्चरचारुमन्दारगौरीकवरचामरैः ॥ १३५ ॥ उत्ताण्डवाचलाकारभैरवोदरतुम्बकैः । रणत्सशतरन्ध्रेन्द्रदेहभिक्षाकपालकैः ॥ १३६ ।। हिमपाण्डुहिमवान्यस्या एकस्मिन् श्रवणे दीर्घा किंचिन्यूनलक्षयो- जनदीर्घा अस्थिमुद्रिका भवति । कर्णिका कर्णालङ्कारविशेषः।।१३२॥ चन्द्राौं यस्या अत्रैव कुण्डले भवत इत्यन्वयः । अत्रेति पूर्वश्लोकोक्के श्रवणे निर्दिश्यते।लोले इति कुण्डलयोर्विशेपम् । गण्डमण्डले गण्ड- मण्डलयोरित्यर्थः । श्रेणी पतिः॥ १३३ ॥ तस्या रूपं लोकभयाव- हमिति किं वक्तव्यमित्यभिप्रेत्याह-पश्चादिति ॥ पश्चात्पलम्बेत्यादीनां खट्वाङ्गभङ्गैरित्यन्तानां पण्णां तृतीयान्तानामापूरिताम्बरमित्यनेन संवन्धः। पश्चाद्धागे कवरादौ प्रलम्बाः प्रलम्बमाना विभ्रान्ताश्च ते कौमारमृतवर्हिणः पण्मुखमृतमयूरास्तैः ।। नेनेति ॥ हरमूर्धविशे- पाणां नेत्रत्रयस्य बृहद्गन्धेपु वायुपूरणवशात् भूरिझाकारास्तैीपणैः ॥ १३४ ॥ लम्बो लोलो जटासु चन्द्रो येषां ते लम्बलोलजटाच- न्द्रास्ते च ते विकीर्णहरमूर्धानश्च तैः । उच्चरचारमन्दाराणि उच्चर- चारुमन्दारपुष्पाणि यानि गौरीकवराणि तान्येव चामराणि तैः । कवरं केशपाशम् ।। १३५ ॥ उत्ताण्डवानि उलुठितानि अचलाकाराणि च ·[वैराग्य। भिक्षाकपालास्तैः 'लघुयोगवासिष्ठः। शुष्कशारीरखट्वाङ्गभङ्गैरापूरिताम्बरम् । भीपयत्यात्मनात्मानं सर्वसंहारकारिणी ॥ १३७ ॥ विश्वरूपशिरश्चक्रचारुपुष्करमालया। ताण्डवेपु विवल्गन्ती महाकल्पेषु राजते ॥ १३८ ॥ एतस्मिन्नेवमेतेपां कालादीनां महामुने । संसारनाम्नि कैवास्था मादृशानां भवत्विह ॥ १३९ ।। यानि भैरवोदराणि तान्येव तुम्बकान्यलाबुफलानि तैः । अथवा उत्ता- ण्डवेति कालरात्रिविशेषणम्॥रणदिति रणन्तो ध्वनन्तः सशतरन्धाः शतरन्धैः : सह वर्तमानाश्च ये इन्द्रदेहास्त एव ॥ १३६ ॥ शुष्काणि यानि शारीराणि शरीरभवास्थीनि तान्येव सट्वाङ्गभङ्गा मञ्चावयवखण्डास्तैः । ननु कौमारवादीनामेकत्वादर्हि- भिरित्यादिवहुवचनं कथमितिचेत् मैवं । महाकल्पेषु राजत इति अत्रैव बहुवचनेन परिहृतत्वान्महाकल्पभेदेन मयूरादीनां बहुत्वसंभ- यात् । आपूरितमम्बरं नभो येनात्मना तम् ॥ १३७ ॥ किंबहुना कालरात्रेः प्रभावः संक्षेपेण श्रूयतामित्यभिप्रेत्याह-विश्वरूपेति ।। विश्वरूपस्य गीतासु प्रसिद्धस्य शिरसामनेककोटीनां चकाणि समूहा एवं चारपुष्करमाला तया । विवल्गन्तीति कचित्तन ताण्डवेषु ताण्डवायसरेप्यित्यर्थः । विवल्गन्तीत्यन्वयः । तत्र ताण्डवेपु नाटयेषु फर्तव्येप्पित्ययः ।। १३८॥ एवं कालादीनां वृत्तमाख्यातमनुवदंस दोपपरिमानफलं विशदयति-कालादीनामेवमुक्तेन प्रकारेण एयमेत- स्मिन्वृत्ते मतीत्यध्याहत्य योजना। वृत्तेऽम्मिन्नेयमेतेपामिति पचित् । फालादीसत्रादिशब्देन चन्द्रादिहते। कालादीनां वृत्तमन्येषां पूर्यो:- - ·सर्गः २] . वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। शत्रवस्त्विन्द्रियाण्येव सत्यं यातमसत्यताम् । प्रहरत्यात्मनात्मानं मन एव मनो रिपुः ॥.१४० ॥ वस्त्ववस्तुतया ज्ञातं दत्तं चित्तमहंकृतौ । अभाववेधिता भावा भावान्तो नोपलभ्यते ॥ १४॥ संसारदोपाणामुपलक्षणम्।।१३९॥ननु संसारनाम्यनर्थे आस्था नास्ति चेत्तर्हि तन्निवृत्तौ परमो यत्न आस्थीयतां किं वल्गनेनेत्याशय तन्नि- वृत्तिप्रतिकूलानां सौलभ्यमनुकूलानां दौर्लभ्यं चाह-शत्रव इत्यादिना भववन्धिनीत्यन्तेनग्रन्थजातेनाननु प्राप्यं सत्यज्ञानादिलक्षणं वस्तु साक्षात्प्रतिभासते चेत् किं करिष्यन्तीन्द्रियशवव इत्यत आह-सत्य- मिति ॥ सत्यं ज्ञानादिलक्षणं वस्तु असत्यतामनृतदेहादिरूपतां यातम्। ननु मनः स्वानुकूलं चेन्नेन्द्रियशत्रुभ्यो भेतव्यमित्यत आह-प्रहरती- ति॥ द्वितीयकल्पकं मनो रिपुर्भूत्वा आत्मना स्वेन आत्मानं स्वं प्रहरति ॥ १४० ॥ मनसो रिपुत्वं साधयति-यस्त्विति ॥ कार्यकारणसं- घातसाक्षिलक्षणं वस्तु अवस्तुतया कार्यकारणसंघातात्मना गृहीतम् । ननु संघातसाक्षितया वस्तुग्रहणसंभवादन्यथाग्रहणं निवर्तिप्यत इत्यत आह-दत्तमिति ॥ कामाकुलं तच्चित्तं. विवेकाक्षमत्वादहंका- रमेवानुधावतीति न तत्साक्षिणमित्यभिप्रायः । ननु वस्तुनावगाहते चेञ्चित्तं तर्हि यानहंकारादिभावानवगाहते तत्रैव रतिर्वध्यतामत आह-अभावेति।भावाः पदार्था अभाववेधिता अभावविद्धाः। अनि- त्या इत्यर्थः । तर्हि न विनश्यद्वस्तु कूटस्थान्तं विनश्यतीति न्याया- नाशावधितया ज्ञायतामात्मेत्यत आह-भावेति ॥ भावानामनित्य- पदार्थानामन्तोऽवसानभूमिरात्मेत्यर्थः । भवान्त इति कचित्१४१।। - ·[वैराग्य। लघुयोगवासिष्ठः। तप्यते केवलं साधो मतिराकुलितान्तरा । रागरोगो विलसति चिरागी विरलो जनः ॥ १४२॥ यतेन याति युवता दूरे सज्जनसंगतिः । गतिर्न विद्यते काचित्क्वचिन्नोदेति सत्यता ॥ १४३ ॥ मनो विमुह्यतीवान्तर्मुदिता दूतां गता । नोज्यला करुणोदेति दूरादायाति नीचता ॥ १४४ ॥ धीरताऽधीरतामेति पातोत्पातपरो जनः । सुलभो दुर्जनाश्लेपो दुर्लभः सत्समागमः ॥ १४५ ॥ अनात्मनि दोपदृष्टौ सत्यामात्मनि चाप्राप्ते फलितमाह-तप्यत इति ।। अन्तरा वस्त्ववस्तुनोरन्तराले । ननु सर्वकामनात्यागात्तापनिवृत्ति- संभवे क्रिमथ तप्यत इत्यत आह-राग इति ॥ तर्हि विरक्तसंपर्का- द्रागो निवर्त्यतामित्यत आह-विरागीति ॥ १४२ ॥ तर्हि त्वरान कार्येदानीमित्यत आह-यनेनेति ॥ यौवने हि कार्यकारणानां पुरु- पार्थसंपादनक्षमता न वार्धक इत्याशयः। तर्हि इदानीमेव तत्त्वविदः सेव्यन्तामित्यत आह-दूर इति ॥ तन्य उपायोऽन्वेष्यतामत आह-गतिरिति ॥ ननु कथमन्या गतिर्नाति तर्कवलात्खयमेय वा स्वयंप्रकाश आत्मा प्रतिभास्यतीत्यत आह-कचिदिति ॥ सत्यवा सत्यमायः। सत्यस्वरूपमित्यर्थः । अथवा जगत्सत्यत्वागीकारे द्वति- नामिवान्या गतिभविष्यतीत्यत आइ-कचिदिति ।। कचिदपि जग- इते पदार्थ सत्यवा नोदेति । न मातीत्यर्थः ।। १४३ ॥ १४४ ॥ संसारामजनमध्ययर्तिनः माम्यं दुर्लभमिति दर्शयितुं तस्थितेरस्थि. त्यमाह-धीरतेति ।। पान ऐश्वर्यादिभ्रंगः । उत्सातसत्प्राप्तिःअधया ·५९ सर्गः २] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । आगमापायिनो भावा भावना भवन्धिनी । नीयते केवलं वापि नित्यं भूतपरम्परा ॥ १४६ ।। दानवा अपि दीर्यन्ते ध्रुवोऽप्यध्रुवजीवितः । अमरा अपि मार्यन्ते कैवास्था मादृशे जने ॥१४७॥ दिशोऽपि हि न दृश्यन्ते देशोऽप्यन्यापदेशभाक् । शैला अपि विशीर्यन्ते कैवास्था मादृशे जने ॥ १४८॥ अद्यतेऽसत्तया द्यौश्च भुवनं चापि भुज्यते । धरापि याति वैधुर्य कैवास्था मादृशे जने ॥ १४९ ।। शुप्यन्त्यपि समुद्राश्च शीर्यन्ते तारका अपि । सिद्धा अपि विनश्यन्ति कैवास्था मादृशे जने ॥१५०॥ परमेष्ठयपि निष्ठावान् हियते हरिरप्यजः। भवोऽप्यभावमायाति कैवास्था मादृशे जने ॥१५१॥ पातो नाश उत्पात उद्भवः ॥ १४५ ॥ भावना देहादिविपया। .एवं पुरुषार्थानुकूलानां दुर्लभत्वं तत्प्रतिकूलानां सौलभ्यं च प्रति- पाद्य फलितमाह-नीयत इति ॥ केवलं पुरुपार्थसाधनानुष्ठानविधुरे १कापि पुरुषार्थपरिपन्थिनि मार्गे नीयते। विधिनेति शेपः ॥१४६ ॥ ॥ १४७ ।। प्रदीप्तशिरसो जलावगाहन इव संसारदावाग्निदग्धस्य * मम नित्यानन्दावगाहे अत्युत्कटेच्छास्तीति दर्शयितुमागमापायिनो भावा इत्युक्तमनित्यत्वं प्रपञ्चयति-दिश इत्यादिना अश्राव्येत्यतः पूर्वेण ग्रन्थसंदर्भेण ॥ सच स्पष्टार्थः । कानिचित्पदानि व्याख्यायन्ते । अन्यापदेशभागन्यशब्दभाक् । देशोऽप्यदेशशब्दभाग्भवतीत्यर्थः । अन्योपदेशभागिति क्वचित्तत्रान्यस्योपदेशमेव भजते न स्वयमेव प्रती- यते । नष्टत्वादित्यर्थः ॥ १४८ ॥ असत्तयेति. पदच्छेदः। वैधुर्य असत्ताम् ॥ १४९ ॥ १५० ॥ निष्ठावान्नाशवान् । 'निष्ठानिप्पत्ति- ..

·[वैराग्य - ६० लघुयोगवासिष्टः। कालोऽपि काल्यतेऽन्येन नियतिश्चापि नीयते । व्योमापि लीयतेऽनन्तं कैवास्था मादृशे जने ॥१५२।। अश्राव्यावाच्यतत्त्वेन दुर्दर्शज्ञानमूर्तिना। भुवनानि विडम्ब्यन्ते केनचिद्धमदायिना ॥१५३।।" अद्योत्सवोऽयमृतुरेप तथेह यात्रा ते बान्धवाः सुखमिदं स विशेपभोगः । इत्थं मुधैव कलयन्सुविकल्पजाल- भालोलपेलवमतिर्गलतीह लोकः ॥१५४ ॥ इतस्ततो दूरतरं विहल्य प्रविश्य गेहं दिवसावसाने । विवेकिलोकाश्रयसाधुवृत्तरिक्तेति याते क उपैति निद्राम् ।। नाशयोरि'त्यमरः ।। १५१ ॥ अनेन परमात्मना काल्यते संह्रियते इत्यर्थः । नियतिवम् । पूर्वकर्मेत्यर्थः । मर्यादा वा। नियतिः।।१५२।। कालोऽपि काल्यतेऽन्येनेत्युक्तमन्यं दर्शयति-अश्राव्येति ॥ निर्विक ल्पतया अनाव्यावाच्यं तत्त्वं पारमार्थिक स्वरूपं यस्य स तया तेन । दुर्दर्शज्ञानमेव मूर्तिः स्वरूपं यस्य तेन । 'तं दुर्दर्श गूढमनु प्रविष्टमिति श्रुतेः । विडम्ब्यन्ते उपहास्यन्ते । तत्त्वमाच्छाब कल्पितमेव दर्शयता विप्रलभ्यन्ते। मायाविनेत्यर्थः ।।१५३।। अधि- ष्ठानमूतपरमात्मना दत्तं भ्रममेवावलम्ब्य भ्रामकं तमपरिक्षाय नश्यति लोक इत्यनुक्रोशति-अद्योत्सव इति ॥ आलोलपैलवमतिः परिचञ्चलतनुबुद्धिर्गलति नश्यतीत्यर्थः ॥ १५४ ।। एयमविवेरिना संसरतोऽनुक्रुश्य तन्मध्ये वर्तमानो मुमुक्षुरकान्तप्रियममनिष्ठसंनिधौ प्रयणाद्यसंभवाशिन्तामान्ताकुलितत्यात् सहजामपि निद्रां नाद्रियन इत्याह-इत इति ।। विवेकिलोका प्राविसदाभयं वदधीनं यत्सा ·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । पुत्रांश्च दाराश्च धनं च युध्धा प्रकल्प्यते तात रसायनाभम् । सर्व तु तन्नाम करोत्यथान्ते यन्नातिरम्या विपमृर्छनैव १५६ विद्राविते शत्रुजने समने समागतायामभितश्च लक्षयाम् । .। सेव्यन्त एतानि सुखानि यावत्तावत्समायाति कुतोऽपि मृत्युः इतोऽन्यतचोपगतास्तथैव समानसङ्केत्तनिवद्धभावाः । यात्रा समासङ्गसमा नराणां कलत्रमित्रव्यवहारमायाः १५८ कल्पाभिधानक्षणजीविनो हि कल्पौघसंख्याकलने विरिञ्चयाः। अतः कलामालिनि कालजाले लघुत्वदीर्घत्वधियोऽप्यसत्याः धुवृत्तं श्रवणादिलक्षणं तेन रिक्त शून्ये ॥ १५५ ॥ ननु सर्वो जनः पुत्रदारादिकममृतकल्पं संकल्प्य तत्र प्रवर्तते न श्रवणादौ तद्वत्तव प्रवृत्तिः किं न स्वादत आह-पुत्रेति ॥ नातिरम्येत्येकं पदम् । अन- विरंम्या विपमूर्च्छनैवेति यत्तदन्ते अन्तकाले करोतीति संवन्धः । नामशब्दः कुत्सायाम् । यत्रातिरम्येति कचित्तत्रायमर्थः । यत्र यस्मिन् दुःखे सति विपमूर्च्छनाप्यतिरम्यैव भवति तद्दुःखं करो- तीत्यर्थः ॥ १५६ ॥ क्वचित्तद्दुःखोदकमपि विपयसुखमननुभूय तत्संपादनप्रयासमनुभूय मृत्युग्रस्तो भवति विपयपर इत्याह-विद्रा- वित इति ॥ १५७॥ भोक्ता मृत्युवक्रमप्रविश्य यदा जीवति तदापि तस्य भ्रान्त्यात्मकः कलत्रादिव्यवहारोऽस्थिर इत्याह-इत इति । 'समानेन साधारणेन संकेतेन निवद्धो भावोऽभिप्रायो भोगादिविपयो यासु व्यवहारमायासु तास्तथा । अयमर्थः-फाल्गुने मासि कृष्ण- चतुर्दश्यां विश्वेश्वरयात्रा विधेयेति संकेतेन सर्वसाधारंणेन नराणां यथानिवद्धाभिप्रायाः क्षणिका यात्राः समासङ्गा भवन्ति तथा विवाहादिकालीनेन साधारणसंकेतेन निवद्धाभिप्रायाः कलत्रादि- व्यवहारभ्रान्तयः क्षणिका भवन्तीति ॥ १५८ ॥ नन्वस्मदादि- ·६२ लघुयोगवासिष्ठः। [वैराग्य०१ जनः कामासक्तो विविधकुकलाचेष्टनपरः स तु स्वमेऽप्यसिजगति सुलभो नाद्य सुजनः । क्रिया दुःखासङ्गा विधुरविधुरा नूनमखिला न जाने नेतन्या कथमिव दशा जीवितमयी।। १६० ।। दिवसास्ते महान्तस्ते संपदस्ताः क्रियाश्च ताः । सर्व स्मृतिपथं यातं यामो वयमतः परम् ।। १६१ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सर्वा वा भूतजातयः । नाशमेवानुधावन्ति सलिलानीव वाडवम् ।। १६२ ॥ आपदः क्षणमायान्ति संपदः क्षणमेव च । क्षणं जन्माथ मरणं मुने किमिव न क्षणम् ॥ १६३ ॥ भोक्तुर्भोक्तव्यभोगावसर एव मृत्युसंभवेऽप्यनेकसहस्रयुगजीविनां ब्रह्मादीनां नैवमित्यत आह-कल्पेति ॥ अनादी संसारे कल्पोप- संरयाकलने कल्पसमूहसंख्यागणने क्रियमाणे विरिष्न्याः कल्पाभि- धानक्षणजीविनो हि कल्पनामकक्षणजीविनो भवन्ति तथाप्यस्मदा- दिलघुकालापेक्षया दीर्घजीवनो हि ब्रह्मेत्यत आह-अत इति ॥ लघु- स्वादिकं यथा स्वप्ने मुहूर्ते वत्सरोपभ्रान्तिः तद्वनागरेऽपीति भावः ॥ १५९ ॥ एवं संसारवृत्तमायेद्य तन्निवृत्त्युपायालाभनिमित्तं सेई दर्शयति-जन इति ॥ कुकलाः कुविद्याः किं मुजनलाभेन क्रिय येव पुरुषार्थः साध्यतामत आह-क्रियेति ॥असिला क्रिया दुःसा. सद्गा विधुरविधुरा भवति । दुःसैरासमन्तात्सगो यस्याः सा तथोक्ता विधुरविधुरा । पुरुषार्थनात्यन्तं रिक्तत्यर्थः ॥ १६० ॥ एवमनाम: वर्गम्यानित्यत्वं विस्तरेण प्रतिपादितं संक्षिप्याद-दियसास इत्यादि शेस्त्रयेण ॥ १६१ ॥ यादृयं वडवामिम् ॥ १६२ ॥ किमिव ।

·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाय्याख्यासहितः । अशूरेण हतः शूर एकेन वनो हताः । प्राकृताः प्रभुतां याताः सर्वमावर्त्यते जगत् ॥ १६४ ॥ श्रीराम उवाच ॥ इति मे दोपदावाग्निदग्धे सपदि चेतसि । प्रस्फुरन्ति नभोगाश्व मृगतृष्णासर खिव ।। १६५॥ नामिनिन्दामि मरणं नाभिनिन्दामि जीवितम् । यथा तिष्ठामि तिष्ठामि तथैव विगतज्वरः ॥१६६ ॥ अथ चेत्स्वच्छया युद्धया मुनीन्द्र न चिकित्स्यते । भूयश्चित्तचिकित्सायास्तत्किलावसरः कुतः ॥ १६७ ॥ विपं विषयवैपम्यं न विपं विपमुच्यते । जन्मान्तरमा विपया एकदेहहरं विपम् ॥ १६८ ॥ न सुखानि न दुःखानि न मित्राणि न वान्धवाः । न जीवितं न मरणं वन्धाय ज्ञस्य चेतसः॥ १६९ ॥ किन्त्वित्यर्थः ॥ १६३ ॥ अरेणेति स्पष्टार्थः ॥ १६४ ॥ एवं बहुधा संसारदोपानिरूप्य तत्फलं निरतिशयं वैराग्यमाह-इतीति । ॥ १६५ ॥ भोगेपु इच्छाभावेऽपि जीवनादौ प्रीतिः स्यादत आह- नामिनिन्दामीति ।। १६६ ।। ननु विषयप्रवणस्य चित्तस्य चिकित्सा वार्धके कर्तुमुचिता यौवने किमिति क्रियत इत्यत आह–अथेति ॥ वाल्यानन्तर्यमधशब्दार्थः । तत्तर्हि चित्तमिति वा । किलेत्यसंभावं- नायाम् ॥ १६७ ॥ विपयेपु एतचित्तं चिकित्सनीयमेवेति कुतस्त- बाह-विपमिति ।। विपयेपु पम्यं शोभना शोभनत्वलक्षणरागद्वेप- हेतुभूतम् ॥१६॥ ननु ज्ञानवैराग्यौपधाभ्यां चिकित्सितचिचेन कि फलं प्राप्तं येन त्वया चित्तचिकित्सा क्रियत इत्यत आहन मुसा- ·. लघुयोगवासिष्टः। [ वैराग्य०१ आयुर्वायुविघट्टिताभ्रपटलीलोलाम्बुवगुरं ' भोगामेघवितानमध्यविलसत्सौदामिनीचञ्चलाः । लोलो यौवनलालनाजलरयश्चेत्याकलय्याद्भुतं मुद्रेवाद्य मयार्पिता ननु दृढा चित्ते चिरं शान्तये ।।१७०॥ नावस्थितिमुपायाति न च याति यथेप्सितम् । बुद्धिर्जीवेश्वरायत्ता कान्तेव प्रियसमनि ॥ १७१ ॥ अतोऽतुच्छमनायासमनुपाधि गतभ्रमम् । किं तत्स्थितिपदं साधु यत्र शङ्का न विद्यते ॥ १७२ ॥ नीति ॥ ज्ञस्य ब्रह्मविदः ॥ १६९ ॥ चित्तचिकित्सायाः साफल्यं दर्शयित्वा फलितमाह-आयुरिति ॥ वितानमुल्लोचः । सौदामिनी विद्युत् । यौवनलालना यौवनोपलालनं सैव जलरयः जलवेगः । क्वचिल्लोलेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । तत्र जलरय इति भिन्नं पदम् । जलरयो लोलत्वे दृष्टान्तत्वेनोच्यते । विषयधावनवारणाय विवेक- लोहकारकृता वैराग्यमुद्रा चित्तेर्पितेत्यर्थः ।।१७०॥ एवं मुद्रार्पिता चेन् ऋतं कृत्यमतःपरं किं तवावशिष्टं तत्राह-नावस्थितिमिति ॥जीव एवं विवेकिल्वेनेश्वरो निवन्ता तदायत्ता तदधीना जीयस्येश्वरैकत्वप्रवणा वा बुद्धिर्निर्दुः पदे अवस्थितिं नोपयाति । कान्तापक्षे जीवेश्वरः प्राणनाथो भर्ता । सापि प्रियमानि भर्तृगृहे म्वेच्छास्थिति भयादिना नोपयाति । यधेप्सिनं च यहिन याति । चित्तेति कचित्तत्रापि बुद्धि- रेव विवक्षिता। विमले फचित्पदे चित्तविश्रान्तिरेव शिष्टेति भावः ।। ॥ १७१।। चिन्तावान्म्यितिम्यानमतिवादाय पृच्छति-अत इति ।। यन; स्थिति न याति चित्तमतः पृन्गनीत्यध्याहारः । अतु परमार्थमद्रूपं अनायासं निर्दुःग्यम्। अनायामत्वे हेतुर्गतभ्रममिति । ।

·सर्गः २] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । ६५ कथं च धीरवर्यानौ पततापि न दह्यते । पायके पारदेनेव वासनारसशालिना ॥ १७३ ॥ यसात्किल महाबाहो व्यवहारक्रियां विना । न स्थितिर्दग्धसंसारे विनाम्बुजलधाविव ।। १७४ ॥ यथा जानासि भगवंस्तथा मोहनिवृत्तये । ब्रूहि मे साधवो येन नूनं निर्दुःखतां गताः ॥ १७५ ॥ अथवा तादृशी युक्तिर्यदि ब्रह्मन्न विद्यते । न वक्ति मम वा कश्चिद्विद्यमानामपि स्फुटम् ।। १७६ ॥ गतभ्रमत्वे हेतुरनुपाधीति । उपाधिर्मनः । मनो हि सर्वभ्रान्तिमू- लम् । तथाच प्रागुक्तं वक्ष्यति च-'आदौ मनस्तद्नुवन्धविमोक्ष- दृष्टी पश्चात्प्रपञ्चरचना भुवनाभिधाने'ति। साधु शोभनम् । आनन्द- रूपमित्यर्थः । यत्र पदे पुनर्दुःखसंवन्धशङ्का न विद्यते वदिति संबन्धः ॥ १७२ ॥ चित्तविश्रान्तिस्थानं पृष्ट्वा चित्तविक्षेपेऽपि दुःखासंस्पर्श- पायं पृच्छति-कथं चेति ॥ धीरवर्येति संवोधनम् । दाहप्राप्ति दर्श- यितुं वासनारसशालिनेति विशेषणम् । रस्यत इति रस आज्यादिः वासनेव रसस्तेन शाल शोभते पुरुप इति तथा तेन । अग्नौ संसा- राख्ये पततापि पुरुपेण संसाराम्यर्चिभिः कथं न दाते केनोपायेन 'न दह्यते । पारदो रसः । 'क्षीराकारोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारद'इत्यमरः । रसेन रसशालिनेति पाठे रसेनेति पारदशब्दार्थ- कथनम् । पारदो दुर्दाह इति प्रसिद्धिः ॥ १७३ ॥ संसारे निर्व्या- पारतयावस्थानमेव दाहोपाय इत्यत आह-यस्मादिति ॥ अम्बु- स्पर्श विना समुद्रमध्ये स्थितियथा न संभवति तद्वदित्यर्थः ॥१७४॥ यथा जानासीत्यादिग्रन्थसमूहः स्पष्टार्थः ॥ १७५ ।। १७६ ।। ल.वा.५ ·+ लघुयोगवासिष्टः। [वैराग्य०.१ स्वयं चैव न चामोमि तां विश्रान्तिमनुत्तमाम् । तदहं त्यक्तसंदेहो निरहंकारतां गतः ॥ १७७॥ भोक्ष्ये न पियाम्यम्बु नातः परिदधेऽम्बरम् । करोमि नाहं व्यापार स्नानदानाशनादिकम् ।। १७८ ॥ न च तिष्ठामि कार्यपु संपत्स्वापद्दशासु च । न किंचिदभिवाञ्छामि देहत्यागादृते मुने ॥ १७९ ।। केवलं विगताशङ्क निर्ममो गतमत्सरः । मौनमेवाधितिष्ठामि लिपिकर्मस्त्रिवार्पितः ॥ १८० ॥ वाल्मीकिरुवाच ॥ इत्युक्तवानमलशीतकराभिरामो रामो महत्तरविवेकविकाशिचेताः। तूष्णीं बभूव पुरतो महतां धनानां केकारवश्रमवशादिव नीलकण्ठः ॥ १८१ ॥ इति श्रीमोक्षोपाये वैराग्यप्रकरणे जगहोपप्रकाशो नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ तृतीयः सर्गः वाल्मीकिरुवाच॥ वदत्येवं महामोहविनितिकरं वचः । रामे राजीवपत्रा तस्सित्राजकुमारके ॥१॥ ॥१७७॥१७८॥ १७९॥ १८० ॥ फेका मयूरध्वनिः, नीलकण्ठो मयूरः ॥ १८२ ।। इति श्रीपरमहंसपरिग्राजकाचार्योत्तममुखपूज्य- पादशिष्यश्रीमदात्ममुसकृतो वासिष्टचन्द्रिकायां द्वितीयः सर्गः ॥२!! अतीतप्रन्थसंदर्भण नित्यानित्यवस्तुविवेकतो वैराग्यं प्रतिपादित वस्य विद्वजनमनोहरत्यं रोचरदुर्लमत्वं पाद रामम्य स्तुत्यर्थम- ·सर्गः३] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। सर्वे बभूवुस्तत्रस्था विसयोत्फुल्ललोचनाः । भिन्नाम्बरा देहरुहैगिरः श्रोतुमियोद्धरैः ॥ २ ॥ अथ तूणी स्थितवति रामे राजीवलोचने । साधुवादगिरा साधं सिद्धसहसमीरिता ॥३॥ वितानकसमा व्योम्नः पौप्पी वृष्टिः पपातह । मुहूर्तस चतुर्भागाच्छान्ते कुसुमवर्पणे । इमान्सिद्धगणालापाशुश्रुवुस्ते समागताः ॥४॥ आकल्पं सिद्धसेनासु भ्रमद्भिरभितो दिवम् । अपूर्वमिदमसाभिः श्रुतं श्रुतिरसायनम् ॥५॥ उपशमामृतसुन्दरमादरादधिगतोत्तमतापदमेप यत् । कथितवानुचितं रघुनन्दनः सपदि तेन वयं प्रतियोधिताः ॥६॥ भरद्वाज उवाच ॥ पावनस्साथ वचसः प्रोक्तस्य रघुकेतुना । निर्णयं श्रोतुमिच्छामि वक्ष्यमाणं महात्मभिः ॥७॥ वदत्येवमित्यादिसाधैः पञ्चभिः ॥ श्रुतं श्रुतिरसायनमित्यन्त उत्तर- ग्रन्थसंदर्भः स्पष्टार्थः ॥ १॥ देहरुहै रोमभिः । उद्धुरैरुन्मुखैः ॥२॥ ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ वीतरागोक्तिः सारार्थविपया श्रोत्पु सद्यः फलतीत्यभिप्रायेणाह-उपशमेति ॥ उत्तमतायाः पदं स्थानं परमपु- रुपार्थः। अधिगतं प्राप्त उत्तमतापदं येन वचसा तत्तथा । ज्ञाना- र्थिना गन्तव्याः सन्तः सद्भिश्च स सम्यक्परिग्राहस्तेन च सर्वा- नुकूल्येन तत्र वर्तितव्यमिति प्रतिपादितोऽर्थः ॥ ६॥ पाव- नस्येत्यादिः इति नादेनेत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थसमूहः स्पष्टार्थः । कचित्किंचिद्दुर्योधं तद्व्याख्यायते । रघुकैतुना रथस्य . केतुवद्रघूणा-

·६८
फलति नो तदिमे ययमेव हि स्फुटतरं मुनयो हतयुद्धयः॥१५॥
लघुयोगवासिष्ठः । [वैराग्य०१
वाल्मीकिरुवाच ॥
इत्युक्त्वा सा समस्तैव व्योमावासनिवासिनी ।
तां पपात समां तत्र दिव्या मुनिपरम्परा ॥८॥
अथासां सिद्धसेनायां पतन्त्यां नमसो रसाम् ।
उत्तस्थौ मुनिसंपूर्णा तदा दाशरथी सभा ॥९॥
वसिष्ठविश्वामित्रौ तान्पूजयामासतुः क्षणात् ।
वसिष्ठमिश्वामित्रौ ते पूजयामासुरादरात् ॥१०॥
सर्वादरेण सिद्वौधान्पूजयामास भूपतिः ।
सिद्धौघा भूपति चैव कुशलप्रश्नवार्तया ॥ ११ ॥
वचोभिः पुष्पवर्पण साधुवादेन चाभितः।
रामं ते पूजयामासुः पुरः प्रणतमास्थितम् ॥ १२ ॥
मुनय ऊचुः ॥
अहो यत कुमारेण कल्याणगुणशालिनी ।
वागुक्ता परमोदारा वैराग्यरसगर्भिणी ॥ १३ ॥
अमिन्नुद्दामदौरात्म्यदेवनिर्माणनिर्मिते ।
द्विजेन्द्रा दग्धसंसारे सारो हत्यन्तदुर्लमः ॥ १४ ॥
सकललोकचमत्कृतिकारिणोऽप्यभिमतं यदि रापवचेतसः ।
मलंकारेण ॥ ७ ॥ ८ ॥ रसां भूमिम् ॥९॥१०॥११॥१२॥१३॥
रामदौरात्म्यश्यासी देवनिर्माणनिर्मितयेति तयोक्तसम्मिन् संसार
दि निरकुशेन दौरात्म्येन युको भयत्समानुपव्यापारनिर्मितश्च । देव
निर्माणनिर्मिद इत्यनेनानियांच्यत्वं सूचितम् ॥ १४ ॥ १५ ॥

·सर्गः३] ६९ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। इति नादेन महता वचस्युक्ते महाजनैः । राममग्रगतं प्रीत्या विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ।। १६ ।। विश्वामित्र उवाच ॥ न राघव तवास्त्यन्यज्ज्ञेयं ज्ञानवतां वर । स्वयैव सूक्ष्मया बुद्ध्या सर्व विज्ञातवानसि ॥१७॥ भगवयासपुत्रस्य शुकस्येव मतिस्तव । विश्रान्तिमात्रमेवान्ततिज्ञेयेऽप्यपेक्षते ॥१८॥ श्रीराम उवाच ॥ भगवद्यासपुत्रस्य कस्य भगवन्कथम् । येऽप्यादौ न विश्रान्तं विश्रान्तं च धिया पुनः ॥ १९॥ विश्वामित्र उवाच ॥ आत्मोदन्तसमं राम वक्ष्यमाणमिदं मया । शृणु व्यासात्मजोदन्तं जन्मनामन्तकारणम् ॥ २० ॥ तस्य चिन्तयतो लोकयात्रामवमिमां हृदि । तवेव किल सदुद्धेविवेक उदभूदयम् ॥२१॥ तेनासौ स्वविवेकन स्वयमेव महामनाः। विचार्य सुचिरं चारु यत्सत्यं तवाप्तवान् ।। २२ ।। स्वयं प्राप्ते परे वस्तुन्यविश्रान्तमनाः स्थितः । इदं वस्त्यिति विश्वास नासावात्मन्युपाययौ ॥ २३ ॥ इति नादेनेत्यादिः आ प्रकरणसमाप्तग्रन्थः स्पष्टार्थः। तत्र कानिचि- .त्पदानि व्याख्यायन्ते ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ ज्ञेयेऽपीत्यपिशब्दो विरोधे सर्वशरहिते प्रमाणव्यापारामागेव सतःप्रकाशमानपर- मानन्दरूपेऽपि धिया न विश्रान्तमिति विरुद्धम् ॥ १९ ।। उदन्तो - ·०० लघुयोगवासिष्टः। [वैराग्य० १, केवलं विररामास्य चेतो विगतचापलम् । भोगेभ्यो भूरिभङ्गेभ्यो धराभ्य इव चातकः ॥ २४ ॥ एकदा सोऽमलप्रज्ञो मेरावेकान्तमास्थितम् । पप्रच्छ पितरं भक्त्या कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ॥ २५ ।। संसाराडम्बरमिदं कथमभ्युत्थितं मुने । कथं च प्रशमं याति कियत्कस्य कदेति च ॥ २६ ॥ इति पृष्टेन मुनिना व्यासेनाखिलमात्मजे । यथावदमलं प्रोक्तं वक्तव्यं विदितात्मना ।। २७ ॥ अज्ञासिपं पूर्वमेतदहमित्यथ तत्पितुः । स शुकः शुभया बुद्ध्या न वाक्यं वह्वमन्यत ॥२८॥ व्यासोऽपि भगवाज्ञात्वा पुत्राभिप्रायमीदृशम् । प्रत्युवाच पुनः पुत्रं नाहं जानामि तत्वतः॥ २९ ॥ जनको नाम भूपालो विद्यते वसुधातले । यथावद्वेत्त्यसौ वैद्यं तस्मात्सर्वमवाप्स्यसि ॥३०॥ पित्रेत्युक्तः शुकः प्रायात्सुमेरोर्वसुधातलम् । विदेहनगरी प्राप जनकेनाभिपालिताम् ॥ ३१ ॥ आवेदितोऽसौ याप्टीकैर्जनकाय महात्मने । द्वारि च्यासमुतो राजशुकोऽत्र स्थितवानिति ॥ ३२ ॥ जिनामार्थ शुकस्सासायास्तामेवेत्ययज्ञया । उक्त्वा बभूव जनकस्तूप्णी सप्तदिनान्यथ ॥ ३३ ॥ वृत्तान्तः ।। २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ चातको भूमिस्थोदय- पानविमुगः पश्निविशेषः । धाराभ्यो यर्पधाराभ्यः पातकस्तुष्टयन: न्तरं यया यर्पधाराभ्य उपरमतेरम तथेत्यर्थः ॥ २४ ॥ २५ ॥ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९॥ ३०॥ ३१॥ याष्टीकैयष्टायुधैः

·सर्गः ३]:
वासिष्ठचन्द्रिकाव्यास्यासहितः।
ततः प्रवेशयामास जनकः शुकमङ्गणम् ।
तत्राहानि स सप्तैव तथैवास, स उन्मनाः ॥ ३४ ॥
ततः प्रवेशयामास जनकोऽन्तःपुरं शुकम् ।
राजा न दृश्यते तावदिति सप्त दिनानि तम् ॥ ३५ ॥
तत्रोन्मदाभिः कान्ताभिर्भोजन गसंचयैः।
जनको लालयामास शुकं शशिनिभाननम् ॥ ३६ ॥
ते भोगास्तानि दुःखानि व्यासपुत्रस्य तन्मनः ।
नाजहुर्मन्दपवनो बद्धपीठमिवाचलम् ।। ३७॥
केवलं सुमनाः स्वच्छो मौनी मुदितमानसः।
संपूर्ण इब शीतांशुरतिष्ठदमलः शुकः ॥ ३८॥
परिज्ञातस्वभावं तं शुकं स जनको नृपः ।
आनीय मुदितात्मानमवलोक्य ननाम ह ॥ ३९ ॥
निःशेपितजगत्कार्य प्राप्ताखिलमनोरथ ।
किमीहितं तवेत्याशु कृतस्वागतमाह तम् ॥ ४० ॥
शुक उवाच ॥
संसाराडम्बरमिदं कथमभ्युत्थितं गुरो ।
कथं प्रशममायाति यथावत्कथयाशु मे ॥ ४१ ॥
॥ ३२ ॥ उन्मनाः जनकदर्शने सोत्कण्ठः ।। ३३ ।। ३४ ॥३५॥
॥ ३६ ॥ यद्धपीठं बद्धाधिष्ठानम् ॥ ३७॥ ३८ ॥३९॥ निःशे-
पितेति ॥ जगति श्रेयसे यानि कार्याणि सन्ति वानि निःशेपितानि
अनवशेपितानि येन स तथा। निरक्शेपितसर्वकार्य इति वार्यः॥४०॥
संसाराडम्वरं संसारसंरम्भः ॥४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४॥

·[ वैराग्य . लघुयोगवासिष्ठः। विश्वामित्र उवाच ॥ जनकेनेति पृष्टेन शुकस्य कथितं तदा । तदेव यत्पुरा प्रोक्तं तस्य पित्रा महात्मना ॥४२॥ शुक उवाच॥ स्वयमेव मया पूर्वमेतज्ज्ञातं विवेकतः । एतदेव च पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम् ॥ ४३ ॥ भवताप्येप एवार्थः कथितो वाग्विदां वर । एप एव च वाक्यार्थः शास्त्रेपु परिदृश्यते ।। ४४ ॥ यथायं स्वविकल्पोत्थः स्वविकल्पपरिक्षयात् । क्षीयते दग्धसंसारो निःसार इति निश्चयः ॥ ४५ ॥ तत्किमेतन्महाबाहो सत्यं ब्रूहि ममाचलम् । त्वत्तो विश्राममामोति चेतसा भ्रमता जगत् ॥ ४६॥ जनक उवाच ॥ नातः परतरः कश्चिनिश्वयोऽस्त्यपरो मुने । स्वयमेव त्वया ज्ञातं गुरुतश्च पुनः श्रुतम् ॥ ४७ ।। अव्युच्छिन्नचिदात्मैकः पुमानस्तीह नेतरत् । वसंकल्पपशाहद्धो निःसंकल्पच मुच्यते ।। ४८॥ तेन त्वया स्फुटं ज्ञातं ज्ञेयं यस्य महात्मनः। मोगेम्योऽप्यरतिजाता दृश्यावा सकलादिह ।। ४९॥ ॥ ४५ ॥ १६ ॥४७॥ अव्युच्छिन्नोऽविनाशी फूटस्थः नित्यः स चासौ चिदात्मा चेति तथा स्वतोऽद्वितीयोऽध्यात्मा सद्वितीयतया स्वसंकल्पयशाबद्धो भयति । तथाचोक्तं सुरेश्वराचार्यः-'अभूताभिः निवेशेन स्वात्मानं पश्यत्यसो । असत्यपि द्वितीयेऽर्थ मोमशर्म- ·सर्गः३] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। प्राप्त प्राप्तव्यमखिलं भवता पूर्णचेतसा । न दृश्ये यतसि ब्रह्मन्मुक्तस्त्वं भ्रान्तिमुत्सृज ॥५०॥ अनुशिष्टः स इत्येवं जनकेन महात्मना । विशथाम शुकस्तूष्णीं स्वस्थे परमवस्तुनि ॥५१॥ वीतशोकभयायासो निरीहश्छिन्नसंशयः। जगाम शिखरं मेरोः समाध्यर्थमनिन्दितम् ॥ ५२ ॥ तत्र वर्षसहस्राणि निर्विकल्पसमाधिना । दश स्थित्वा शशामासावात्मन्यस्नेहदीपवत् ॥ ५३ ॥ व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धः खयममलात्मनि पावने पदेऽसौ । सलिलकण इवाम्बुधौ महात्मा विगलितवासनमेकतां जगाम ।। ५४ ॥ विश्वामित्र उवाच ॥ तस्य व्यासतनूजस्स मलमात्रापमार्जनम् । यथोपयुक्तं ते राम तावदेवोपयुज्यते ॥ ५५ ॥ पिता यथेति । निःसंकल्पश्च मुच्यते ॥४८॥ ४९ ॥ ५० ॥ अनुशिष्टः ज्ञानप्राप्त्या स्वस्मिन्प्रतिविम्वकल्पे जीवेऽधिष्टानतया स्थितः स्वस्थस्तस्मिन् ॥५१॥ ५२ ॥५३ ॥ व्यपंगतेति ॥ कलना संकल्पः सैव कलकोऽपवादः 'कलकोऽङ्कापवादयो रित्यमरः । व्यप- गतः कलनाफलको यस्मात्स तथा स चासौ शुद्धश्च । व्यपगतकल- नाकलङ्केति तूलाज्ञाननिवृत्तिरुता । शुद्ध इति मूलाज्ञाननिवृत्तिः । ब्रह्माप्यनाद्यागन्तुकमलद्वयरहितमित्याह-अमलात्मनि पावन इति

·[वैराग्य०१
लघुयोगवासिष्टः।
ज्ञातज्ञेयस्य मनसो नूनमेतद्विलक्षणम् ।
न स्वादन्ते समग्राणि भोगवृन्दानि यत्पुनः ॥ ५६ ॥
भोगभावनया याति बन्धो दाढ्यमवस्तुजः।
तयोपशान्तया याति बन्धो जगति तानवम् ॥ ५७ ॥
घासनातानवं राम मोक्ष इत्युच्यते बुधैः ।
पदार्थवासनादाढ्यं बन्ध इत्यभिधीयते ॥ ५८॥
यशःप्रभृतिना यस्सै हेतुनैव विना पुनः ।
भोगा इह न रोचन्ते स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५९॥
रामो यदेतजानाति वस्त्वस्तीत्येव सन्मुखात् ।
आकर्ण्य चित्तविश्रान्तिमामोत्येव मुनीश्वराः ॥६० ॥
अत्रास्य चित्तविश्रान्त्यै राघवस्य महात्मनः ।
युक्ति कथयतु श्रीमान्वसिष्ठो भगवानयम् ।। ६१ ॥
रघूणामेप सर्वेषां प्रभुः कुलगुरुः सदा ।
सर्वज्ञः सर्वसाक्षी च त्रिकालामलदर्शनः ।। ६२ ॥
वसिष्ठ भगवन्पूर्व कचित्सरसि यत्स्वयम् ।
आवयोवैरशान्त्यर्थ श्रेयसे च महाधिया ॥ ६३ ।।
उपदिष्टं भगवता ज्ञानं पद्मभुवा मुहुः ।
तदेवोपदिशाद्य त्वं रामायान्ते नियासिने ॥ ६४ ॥
॥५४ ॥ ५५ ॥ ममग्राणि भोगवृन्दानि पुनर्न स्वादन्ते रोचन्त
इति यत्तदेतज्ञात यम्य मनसो लक्षणं हि नूनं निश्चयः । 'भूनं
वऽयंनिश्चय' इत्यमरः ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ ५८ ॥ कीर्तिलाभादिना
निमित्तेन यम्मै भोगा न रोचन्ते स जीवन्मुको माभूदित्याह-यशः
प्रतिननि ॥ यशःप्रभृतिना हेतुना विनेवेति ।। ५९ ॥ ६० ॥

·सर्गः ३] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यामहितः । तज्ज्ञानं च स शास्त्रार्थस्तद्वैदग्ध्यमखण्डितम् । सुशिप्याय विरक्ताय साधो यदुपदिश्यते ॥६५॥ अशिप्यायाविरक्ताय यत्किंचिदुपदिश्यते । तत्प्रयात्यपवित्रत्वं गोक्षीरं श्वदृताविव ।। ६६ ॥ इत्युक्ते गाघिपुत्रेण व्यासनारदपूर्वकाः । मुनयस्ते तमेवार्थ साधुसाध्वित्यपूजयन् ॥ ६७ ॥ अथोवाच महातेजा राज्ञः पार्थे व्यवस्थितः । ब्रह्मेव ब्रह्मणः पुत्रो वसिष्ठो भगवान्मुनिः ॥६८॥ मुने यदादिशसि मे तदविघ्नं करोम्यहम् । का समर्थः समर्थोऽपि सतां लचयितुं वचः ॥ ६९ ।।. सराम्यखण्डितं सर्व संसारभ्रमशान्तये । निपधाद्रौ पुरा प्रोक्तं यज्ज्ञानं पद्मयोनिना ॥ ७० ॥ वाल्मीकिरुवाच ॥ इति निगदितवानसौ महात्मा परिकरयन्धगृहीतवत्कृतेजाः । अकथयदिदमज्ञतोपशान्त्यै परमपदैकवियोधनं वसिष्ठः ॥७१॥ इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाये चैराग्यप्रकरणे तृतीयः सर्गः ॥३॥ ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ ६५ ।। दृतिर्भस्रा ॥६६॥ ॥६७ ॥ ६८ ॥ आदिशसि आज्ञापयसि ॥६९॥ ७० ॥ इतीति ॥ परिकरवन्धेति ॥ अभिवदनोपयोगिनो ये परिकरास्तेषां परिकराणां वन्धेन बन्धनेन गृहीतं स्वीकृतं वक्तृतेजो वेन सः परिकरवन्धगृही- तवक्तृतेजाः ॥ ७१ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योत्तम- सुखपूज्यपादशिष्यश्रीमदात्मसुखकृतौ वासिष्टचन्द्रिकायां वैराग्यप्र- करणं नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥ संपूर्णमिदं पैराग्यप्रकरणम् ।

·ॐश्रीरामाय नमः॥ मुमुक्षुव्यवहारप्रकरणम्- श्रीवसिष्ठ उवाच ॥ सर्वदा सर्वमेवेह संसारे रघुनन्दन । सम्यक्प्रयुक्तात्सर्वेण पौरुपात्समवाप्यते ॥१॥ उच्छास्त्र शासितं चेति द्विविधं पौरुपं स्मृतम् । तत्रोच्छास्त्रमनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम् ॥२॥ आवाल्यादलमभ्यस्तैः शास्त्रसत्सङ्गमादिभिः। गुणैः पुरुपयत्नेन स्वार्थः संप्राप्यते हितः ॥३॥ श्रीराम उवाच ॥ प्राक्तनं वासनाजालं नियोजयति मां यथा । तथैव तिष्ठामि मुने कृपणः किं करोम्यहम् ॥ ४ ॥ पूर्वप्रकरणेन नित्यानित्यवस्तुविवेकतो वैराग्यं शमाद्यक्रवीज मुमुक्षुफलपर्यवसायि प्राधान्येन प्रतिपादितम् । इदानीं मुमु. क्षव्यवहारः शमादीतिकर्तव्यताको मनननिदिध्यासनाशकश्रवण- लक्षण उत्तरप्रकरणेन प्रतिपाद्यते । प्रसशागतं च सिंचिति- चित् । तत्राद्यश्लोकेन देवाधीनं सर्व पोरुपं व्यर्थमतो विचारवि. पयप्रयत्नपरता नाश्रयणीयेतीतरजनशवागमं निमित्तीकृय परिहरति भगयान्यसिष्ठः-मर्यमेवेति ॥ पौरूपं पुरुपकारः । उद्योग इत्यर्थः ! एयशब्दस्य समवाप्यत इत्यनेनापि संबन्धः ॥ १ ॥ समयाप्यते चेत् अशास्त्रीयादपि पौरपात्परमार्थप्राप्तिः स्यादतखापि मुमुक्षुणानुष्टेयं म्यादियाशवाह-उच्छानमिति ॥ ॥ परमार्थाच शाग्निनमित्येतत्प्रपञ्चयति-आवाल्यादिति ॥ ३॥ वासनापारवश्यान स्वतन्त्रप्रवृत्त्या स्वार्थः संमातुं न शम्यत इत्याक्षिपति-प्राचनमिति पौरपात्सव ·सगः] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। वासिष्ठ उवाच ॥ अतएव हि है राम श्रेयः प्रामोपि शाश्वतम् । स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुपेणैव नान्यथा ॥५॥ द्विविधो वासनाव्यूहः शुभश्चैवाशुभश्च ते । प्राक्तनो विद्यते राम द्वयोरेकवरोऽथवा ॥ ६ ॥ बासनौधेन शुद्धेन तत्र चेदपनीयसे । तत्क्रमेण शुभेनैव पदं प्राप्यसि शाश्वतम् ॥ ७ ॥ अथ चेदशुभो भावस्त्वां योजयति संकटे । प्राक्तनस्तदसौ यत्नाजेतव्यो भवता स्वयम् ॥ ८॥ शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वासनासरित् । पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि ॥९॥ ॥ ४ ॥ परिहरति-अत इति ॥ अतएव प्राक्तनवासनाया अनि- योज्यत्वादेव । स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुपेणैव पुरुपव्यापारेणैव श्रेयः प्राप्नोपि । अयमभिप्रायः-न पूर्ववासना तीबवायुवत्पुरुपं प्रेरयति, किंत्विच्छोपसंहारमुखेन स्वातव्यं प्रयच्छति, तथासति स्वतन्त्रप्रवृत्त्या स्वार्थः संप्राप्तुं शक्य इति ॥ ५॥ स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुपेणैव श्रेयःप्राप्तिः केन प्रकारेणेत्याशय विभागेन प्राक्तनवासनाजाल सद्भावं दर्शयंस्तत्रापि प्रकारं दर्शयति-द्विविध इत्यादिना ॥ शुभा- शुभवासनासमूहयोर्मध्येऽन्यतरस्यात्यल्पत्वेनाविद्यमानकल्पकत्वा- भिप्रायेण द्वयोरेकतरोऽथवेत्युक्तम् ॥ ६ ॥ तत्र तयोयूयोर्मध्ये । सत्तहत्यिर्थः ॥ ७ ॥८॥ भावशब्देन वासनौषोऽत्र विवक्षितः । शुभाशुभवासनासमूहयोरन्यतरेण पुंसः प्रेर्यत्वे निःश्रेयसः प्राप्तिप्रका- रमभिधायोभाभ्यां प्रेर्यत्वेऽपि समाह-शुभाशुभाभ्यामिति ।। ९ ।।

·७८ लघुयोगवासिष्टः। [मुमुक्षु० अशुभेपु समाविष्टं शुभेष्वेवावतारयेत् । खं मनः पुरुषार्थेन बलेन वलिनां वर ॥ १० ॥ अशुभाचालितं याति शुभं तसादपीतरत् । जन्तोश्चित्तं तु शिशुवत्तसात्तच्चालयेदलात् ।। ११ ।। ममता सान्त्वनेनाशु न द्रागिति शनैः शनैः । पीरुपेण प्रयत्लेन लालयेचित्तबालकम् ॥ १२ ॥ पागम्यासवशाजातो यदा ते वासनोदयः। तदाभ्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वमरिमर्दन ॥ १३॥ उक्तमथं प्रपञ्चयति-अशुभेप्विति । पुरुपायहेतुनेत्यर्थः ॥ १० ॥ शुभेष्ववतारणाय योग्यतां दर्शयन्नक्तं निगमयति-अशुभादिति ॥ शुभो विषयः पौरुपमनपेक्ष्यैव स्वयमेवाशुभात्मनश्चालयति अतः पौरुषं व्यर्थमित्याशवाहेत्येवमवतारयन्ति केचिदिमं श्लोकम् ॥११॥ चित्तम्य शिशुममत्वे सति तदुचितं चालनप्रकारं दर्शयति-मम- तेति ॥ हे चित्तपालक, नामतोऽर्थतश्च विपादप्यधिकान् विपयान मा गृहाण । प्रियाप्रियविपयप्राप्ती हर्षविपादरहिततालक्षणसमतां निरतिशयमुग्नप्राप्तिरामाश्रयेत्येवं ममतासान्त्यनेन । द्रायशब्दो छनार्यः । 'मगो द्वार मा सपदि हुन' इत्यमरः ॥ १२ ॥ अगुः भागितपालनाभ्यासम्य माफल्यं कदा भवतीत्यन आह-प्रागिति ।। अग्मिन्नपि जन्मन्यत्सभ्यामं पुर्वतने प्रागभ्यामयशात् प्राग्जन्म नोऽभ्यामयशान अथया प्राय पूर्वययसि आयान्यादलमभ्यमेरि- युगं । द्रागिनि परिन । नन्यग्निपरी न द्रागिति निःशनगिनि पूर्वरोरो. गिध्यतेति धेन। चिमनिप्रहारम्भदशापेक्ष्या तथा पिहिनत्यात्तरारापापेक्षया द्रागिराभिधानान ॥ १३ ॥ .

·सर्ग:.] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। सन्दिग्धायामपि भृशं शुभामेव समाहर । शुभायां वासनावृद्धौतात दोपो न कश्चन ॥ १४ ॥ अव्युत्पन्नमना यावद्भवानज्ञाततत्पदः । गुरुशास्त्रप्रमाणैस्तु निर्णीतं तावदाचर ॥ १५ ॥ ततः पक्ककपायेण नूनं विज्ञातवस्तुना । शुभोऽप्यसौ परित्याज्यो वासनौषो निरोधिना ॥१६॥ यदतिसुभगमार्यसेवितं तच्छुभमनुसृत्य मनोज्ञभाववुद्ध्या । अधिगमयपदं सदा विशोकं तदनु तदप्यवमुच्य साधु तिष्ठ ॥१७॥ वसिष्ठ उवाच ।। अपुनर्ग्रहणायान्तस्त्यक्त्वा संसारभावनाम् । संपूर्णी शमसंतोपौ चादायोदारया धिया ॥ १८॥ भवासनायाः शुभवासनात आधिक्ये तत्साम्ये च कर्तव्यमभिधाय तत्सन्देहेऽपि तदाह-सन्दिग्धायामिति ॥ शुभायामिति स्पष्टार्थः ॥ १४ ॥ ननु शुभवासनावृद्धौ दोपो नास्तीति कथम् । तस्या अप्यविद्याकार्यत्वेन दोपायहत्वसंभवादित्याशझ्यात्मसाक्षात्कार- पर्यन्तमादेया ततः परं त्याज्येत्याह-अव्युत्पन्नेत्यादिश्लोकत्रयेण ॥ अज्ञातं तत्पदं ब्रह्मस्वरूपं येन स तथा । तुशब्दोऽवधारणे । 'तु स्या देऽवधारण' इत्यमरः ॥ १५ ॥ पक्ककपायेण दग्धरागादिना विवेकिनेत्यर्थः ॥ १६ ॥ अतिशोमनो भगो माहात्म्यं यस्य तद- तिसुभगम् । शुभवासनाजालमनुसृत्य मनो विशोकं पदमभिगमयेति संवन्धः । अधिगमय प्रापयेत्यर्थः । मनः ज्ञभावयुद्ध्येति पदच्छेदः । वत्र ज्ञभावो ज्ञत्वं तद्विशिष्टबुद्ध्येत्यर्थः । अथवा मनोज्ञभावबुद्ध्ये- सेकं पदम्। मनोज्ञो मनोहरोभावोऽभिप्रायो यस्याः सा मनोज्ञभावा सा चासो बुद्धिश्च नया । मनोज्ञभाव इति संबोधनं वा ॥ १७ ॥ 'गुरुशास्त्रप्रमाणेस्तु निर्णीतं तावदाचरेत्युक्तं विवृण्वन् श्रोतव्यस्य ·८० त्यन्ययः ॥ २०॥ फेनोक्तमिति स्पष्टायः ॥ २१ ॥ ब्रह्मविद्यासं. लघुयोगवासिष्ठः। [मुमुक्षु सुपूर्वापरवाक्यार्थविचारविपयातम् । मनः समरसं कृत्वा सानुसन्धानमात्मनि ॥ १९ ॥ शृणु राम पुरा प्रोक्तं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । सर्वदुःखक्षयकरं परमावासनं धियः ॥२०॥ श्रीराम उवाच ।। फेनोक्तं कारणेनेदं ब्रह्मन्पूर्व स्वयंभुवा । कथं च भवता प्राप्तमेतत्कथय मे प्रभो ॥ २१ ॥ वसिष्ठ उवाच ।। अस्त्यनन्तविलासात्मा सर्वगः सर्वसंश्रयः । चिदाकाशोऽविनाशात्मा प्रदीपः सर्ववस्तुषु ।। २२ ।। स्पन्दास्पन्दसमाकारात्ततो विष्णुरजायत । तस्यापि हृदयाम्भोजात्परमेष्टी व्यजायत ॥ २३ ।। जानशास्त्रस्य विशिष्टसंप्रदायमूलत्वं परमपुरुपार्यकरत्वं चाह-अ नरित्यादिलोकत्रयेण ॥ भावनां वासनाम् । उदारया महत्या ! उच्च- मयेत्यर्थः ॥ १८ ॥ सुपूर्वेति ॥ शोभनो यः पूर्वापरवाक्यार्यविचारः स एव विपयसस्मिन्नाहतम् । स्यपूर्वेति कचित् तत्र स्वावधारमा यो पूर्वापरवाक्यार्थी तयोर्विचारविपयातमित्यर्थः । मनो विचार विषयाहतं समरसमात्मनि सानुवन्यं च कृत्वा ॥ १९ ॥ शुण्डि प्रदायक क्षणो महत्त्वस्यापनाय परमकारणोत्पन्नत्यजगत्कर्तृत्वे दर्शयन् फेनोक्तमित्यादिप्रभद्वयस्योचरे आह-अस्त्यनन्तेत्यादिना यात्वाई मुखी स्थित इत्यन्तेन पन्थजातेन । अनन्तविलासात्मा अनन्तकार्यस्वरूपमूतः सर्ववस्तुपु विषयेषु प्रदीपो भासकः ॥२२॥ म्पन्दो जगपेण सम्भवं अस्पन्दनद्विपर्ययः वयोः समाकापस

·.
-सर्गः17
वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः ।
सोऽसृजत्सकलं सर्ग विकल्पौषं यथा मनः । -
एतसिन्भारते वर्षे नानाव्यसनसंकुलम् ॥ २४ ॥",
जनसैतस्स दुःखं स दृष्ट्वा सकललोककृत् ।
जगाम करुणामीशः पुत्रदुःखात्पिता यथा ॥ २५ ॥
क एतेपां हताशानां दुःखस्यान्तो हतायुपाम् ।
स्यादिति क्षणमेकाग्रश्चिन्तयित्वा न्वतप्यत-।। २६ ।।
तपो दानं जपस्तीर्थ नात्यन्तं दुःसशान्तये ।
तत्तावदुःखमोक्षार्थ ज्ञानं प्रकथयाम्यहम् ॥ २७ ॥
इति संचिन्त्य भगवान्ब्रह्मा कमलसंस्थितः।
मनसा परिसंकल्प्य मामुत्पादितवानिमम् ॥ २८ ॥
कमण्डलुघरो नाथः सकमण्डलुना मया ।
साक्षमालं स्थितः पझे स प्रणम्याभिवादितः ॥ २९ ॥
एहि पुत्रेति मामुक्त्वा स स्वाजस्योचरे दले ।
मां निवेश्य महाबाहो प्रोवाच भगवानजः ॥ ३० ॥
मुहूर्तमानं ते पुत्र चेतो वानरचञ्चलम् ।
अज्ञानमभ्याविशतु सवाप्पं दर्पणं यथा ॥३१॥
इति तेनाशु शप्तः सन्विचारं समनन्तरम् ।
अहं विस्मृतवान्सर्व खरूपममलं किल ॥३२॥
अथाहं दीनतामेत्य स्थितोऽसंयुद्धया धिया ।
दुःखशोकाभिसंतप्तो जातो जन साधमः ॥ ३३ ॥
मसरूपात् ॥ २३ ॥ सूज्यत इति सो जगत् । सन्यस्य सत्यत्य-
.शशं शावयन् रष्टान्तमाह-विकल्पोपनिति ॥ विकल्पोपो मनोरय-
सम्पः ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८॥ साक्षमालनिति
क्रियाविशेषणम् ॥२९॥.३०॥ याप्पोऽय मुसोगत अम्मा ॥३१॥

·८२
.
[मुमुक्षु०३
॥ ३२॥ ३३ ॥ ३४ ॥ संप्रदायतो लब्धस्यैव शानस्य मुक्तिदत्वं
लघुयोगवासिष्टः ।
अथाम्ययात्स मां नाथः पुत्र किं दुःखवानसि ।
दुःखोपधात मां पृच्छ सुखी नित्यं भविष्यसि ॥ ३४ ॥
ततः पृष्टः स भगवान्मया संसारभेपजम् ।
कथं नाथ महादुःखमयः संसार आगतः ॥ ३५॥
कथं च क्षीयते नाथ ततस्तेन महात्मना ।
तज्ज्ञानं सुबहु प्रोक्तं यज्ज्ञात्वाहं सुखी स्थितः ॥ ३६॥
ततो विदितवेध मां निजायां प्रकृती स्थितम् ।
स उवाच जगत्कर्ता वाक्यं सकलकारणम् ।। ३७ ॥
शापेनाज्ञपदं नीत्वा पृच्छकस्त्वं मया कृतम्।
पुत्रास ज्ञानसारस्य समस्तजनसिद्धये ॥ ३८॥
इदानीं शान्तशापस्त्वं बोधं परमुपागतः।
गच्छ वत्स महीपीठं जम्बूद्वीपान्तरस्थितम् ॥ ३९ ॥
साधो भारतवर्षे त्वं लोकानुग्रहहेतुना ।
तत्र क्रियाकाण्डपरास्त्वया पुत्र महाधियः ॥ ४०॥
उपदेश्याः क्रियाकाण्डक्रमेण शमशालिना!
विरक्तचित्ताश्च तथा महाप्राज्ञा विचारिणः ॥४१॥
उपदेश्यास्त्वया साधों ज्ञानेनानन्ददायिना ॥ ४२ ॥
इति तेन नियुक्तोऽहं पित्रा कमलजन्मना ।
इह साधोऽवतिष्ठामि यावद्भूतपरम्परा ॥४३॥
नान्यस्येति दर्शयितुं प्रक्षाविदो लोकानुग्रहं मुक्त्वान्यत्कर्तव्यं नास्तीति
शापयितुं पुरपार्यसिद्धी मारतवर्पस्यान्यस्माद्विशिष्टतां च दर्शयित
माह-तत इति ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ तनो विदितवेद्यमित्यादयः कर
व्यमसीयतः प्राधना श्लोकाः स्पष्टार्थाः ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३९॥

·सग:] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। कर्तव्यमस्ति न ममेह हि किंचिदेव स्थातव्यमित्यतिमना मुवि संस्थितोऽसि । संशान्तया सततमुप्तधियैव वृत्या कार्य करोमि नच किंचिदहं करोमि ॥४४॥ श्रीवसिष्ठ उवाच ।। अज्ञतानज्ञते पूर्व वक्तुनिीय कार्यतः। यः करोति नरः प्रश्नं पृच्छकास महामतिः ॥ ४५ ॥ ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ कल्पपर्यन्तं कर्मभूमावस्थानं गुरोर्वाक्यं परिपालयतस्तव लोकानुग्रहार्थमेव केवलं न भवति किंतु कृत्यशेपं कर्तुं चेत्यामध्याह-कर्तव्यमिति ॥ अतिमना अतिकान्त- मनाः । जितमना इत्यर्थः । अथवा अतिमनाः प्रकृष्टमनाः । अवि- मना इति कचित् । तत्र विमनाः दुर्मनाः स न भवतीत्यविमनाः। अज्ञवत्तवापि कार्येषु प्रवृत्तिदर्शनात् कथं कृतकृत्यस्त्वं तबाह- समिति ॥ संशान्तया इष्टानिष्टप्राप्ती हर्षविपादरहितया सततं मुमा धीर्यस्खां वृत्ती तया वृत्त्या वर्तनन परमार्यदृष्ट्या प्रातिमासिकदृष्ट्या वा कार्यकर्तृत्वमुक्त्वा पारमार्थिकदृष्ट्या तदभावमाह-नचेति । धियः मुनत्वं सलाद्वैतविपयत्वम् । तयाचोचमाचार्य:-'मुपुममजा- प्रति यो न पश्यति द्वयं तु पश्यन्नपि चाद्वयत्वतः । तथापि फुर्व- अपि निप्रियश्च यः स आत्मविन्नान्य इतीह निश्चय' इति । 'अहमित्यात्मीयर्या च ममेयात्मीयधीरपि । अर्थशून्ये यदा यस्य स श्रात्मशो न चेतर' इति च ॥ तथाच भगवद्वचनम्-'यस्यां बाप्रति भूतानि सा निसा पश्यतो मुनेः' इति ॥ ४४ ।। एवं केनोक्तमिन्या- दिपमोचरे आख्त्याय प्रसकागतं किंचिदुक्त्या 'शृणु राम पुरा ·२ . ८४ ६. लघुयोगवासिष्ठः। [मुमुक्षु पूर्वापरसमाधानक्षमयुद्धावनिन्दिते । पुष्टं प्राजेन बक्तव्यं नाधमे पशुधर्मिणि ॥ ४६॥ मोक्षद्वारे द्वारपालाश्चत्वारः परिकीर्तिताः । शमो विचार "संतोपचतुर्थः साधुसंगमः ।। ४७ ॥ एते सेव्याः प्रयत्नेन चत्वारो द्वौ त्रयोऽथया । द्वारमुद्घाटयन्त्येते मोक्षे राजगृहे यथा ॥४८॥ एक वा सर्वयत्नेन सर्वमुत्सृज्य संश्रयेत् । एकसिन्चशगे यान्ति चत्वारोऽपि वशं यतः॥४९॥ शास्त्रैः सअनसंसर्गपूर्वकैः सतपोदमैः। आदौ संसारमुक्त्यर्थ प्रज्ञामेवाभिवर्धयेत् ।। ५० ॥ दुःसहा राम संसारविपवेगविपूचिका । योगगारुडमन्त्रेण पावनेन प्रशाम्यति ।। ५१॥ प्रोक्तमिति वचनादभिमुखीभूताय रामाय ज्ञानं सोपायं विवक्षुर्वि शिष्टपृच्छकवक्तृकयोरावयोः संवादोऽवश्यं फलाय कल्पत इति दर्शयितुं पृच्छकवतारौ लक्षयति-अज्ञतेत्यादिश्लोकद्वयेन ॥ ४५ ॥ गुरुतः श्रुतयोः पूर्वापरवाक्यार्थयोरनन्यिततयाक्षेपे कृते तत्समा धाने क्षमा समर्था बुद्धिर्यस्य तथा तस्मिन् । अत्रैवं नियमः-पूर्यापर. समाधानक्षमबुद्धावेव यराव्यं शिष्यायानिन्दितायेव पचव्यं पृष्ट मेय वफव्यमिति च ॥ ४६ ॥ संवादसाफल्यज्ञापनाय पृच्छकार एलक्षणे आप्यायादी मुमुक्षुत्यमाचष्टे-मोक्षद्वारमित्यादिमिरभिः येदित्यन्तः शोकः । ते घ स्पष्टायोः ।। ४७ ॥ ४८ ॥ ४९ ॥ ॥ ५० ॥ अभिपृद्धया प्रशया हिं भवैदियव आह-दुःसहेति !! संसार एय विपपेगरिपूचिका विपयेगोत्पन्नविचिकाख्यरोगः" - ·- सर्गः:१] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। "दुरन्तेयं किल विषयविपजविञ्चिका यदि न चिकित्स्यते वनितरी नरकनगरनिकरफलानुवन्धिनी तदैतत्करोति यत्र शिलाशितासिर्शतपातोत्पलताडनम् ॥ ५२ ॥ अग्निदाहो हिमावसेचनं अगावकर्तनचन्दनचर्चा निरव- धिना एव नरकनिपातो निदाघविनोदनधारागृहशीकरवर्ष शिरच्छेदः सुखनिद्रामकीकरणमाननमुद्रावाधिर्य ' महानु- पचयः ॥५३।। योगो 'ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं, स एव गारुडमनस्तेन । अयमेव योगश- ब्दार्थ इति वृहद्वासिष्ठगतादेतच्छोकोत्तरश्लोकात्-'स. च. योग: सजनेन सह शास्त्रविचारणात् । परमार्थज्ञानमयो नूनं लभ्यत एवं चैत्यस्माद्वगम्यते । संसाररोगच्छेदकदृढ़प्रज्ञायै शमाद्युपेत आत्मानं विचारयेदित्युक्तम् ॥५१॥ इदानीमेवमात्मानमविचारतो निरति- शयदुःखमाह-दुरन्तेयमित्याविना । विपया एव विपजविपूचिका । विषयविपूचिकेति कचित् । तत्र विपया एव विपूचिकेत्यर्थः । न चिकित्स्यते यदि तत्तर्हि नितरां सुतरां नरका एव नगराणि तेषां निकराः समूहास्त एवं फलानि तैरनुपनो यस्याः सा नरकनगर- निकरफलानुवन्धिनी भूत्वा तद्दुःखं करोति । किं. तदुःखं करोती- त्याकालायामाह-योति ॥ यत्र यस्मिन् विषयविषमविपूचिकाज- नितदुःखे शितानां तेजितानामसीनां शतानां पातो गात्रेपूत्पलताडनं भवति ॥ ५२ ॥ यत्रेति सर्वत्र संवध्यते । यत्राग्निदाहः शरीरे हिमावसेचनं भवति । अङ्गावकर्तनमवयवकन्तनं चन्दनचर्चा चन्द- नलेपनम् । नारायाः सर्वलोहमया वाणाः। निंदापविनोदनधारागृह- 'शातः पात उपल' इति वृहद्योगवासिष्टे । । gay ·[मुमुक्षु०३ - आह-मिचिदिति ॥ शानं मास्यापहामित्युतम् ॥ ५६ ॥ मौख्यथा- 'लघुयोगवासिष्ठः। तदेवं राम शास्त्रेणावहेलया व्यवहर्तव्यम् । अवश्यमेवं विचारणीयम् । एवं चापबोद्धव्यम् । यथा किल शास्त्र- विचाराद्वोधो भवतीति ।। ५४ ॥ खानुभूतेश्च शास्त्रस्य गुरोथैवैकवाक्यता । यस्याम्यासेन तेनात्मा संततेनावलोक्यते ॥ ५५॥ किंचित्संस्कृतबुद्धीनां श्रुतं शास्त्रमिदं यथा । मौर्ष्यापहं तथा शास्त्रमन्यदस्ति न किंचन ॥५६॥ शीकरवर्पणं निदापविनोदनाय धर्मविनाशाय यत्रप्रेरितजलधारा- वति गृहे शीकरवर्पणमम्बुकणवर्पणम् । आननमुद्रा आस्पपिधान- मित्यर्थः । उपचयोऽभिवृद्धिः । अयमभिप्रायः-महादुःसहेतयोऽप्य- सिशतपातादयो यस्मिन्दुःखे दृश्यमानाः सुसहेतुवदाचरन्ति तमि रतिशयदुःखं विपयविपमविपूचिका करोतीति ॥ ५३ ॥ यस्मादेवं तस्माद्विपयरोगचिकित्सायां प्रयतितव्यमित्याह-तदेवमिति । अब हेला अवज्ञा लीला था।काचिशिकित्सा कर्तव्या विषयरोगनिवृत्तये तत्राह-एवमिति ॥ किलशब्दः श्रुतीतिहासपुराणप्रसिद्धिद्योतनार्यः । सकलानर्थनिवृत्तिपरमानन्दपदप्राप्तिकामेन शास्त्रार्थविचारः सम्यः पार्तव्य इत्यर्थः ॥ ५४॥ ननु शास्त्रविचारात्सम्यग्ज्ञानविचारद्वारे श्रेयो भवति वत्सम्यग्ज्ञाने विचारकारिणां सर्वेषां किमिति न भवति तत्राद-स्येति ।। यम्य पुरपम्य संततेनाभ्यासेन सानुमूत्यादिप्रयस यादो भवति तेन घुमा, आत्माक्लोक्यते सामालियते नान्येन ॥ ५५ ॥ कम्य शानम्यार्यविचारः श्रेयोऽर्थिना कर्तव्य इसन

·.
सर्गः:]: वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः।
वरं शरावहस्तस्य चाण्डालागावीथिषु ।
मिक्षार्थमटन राम ने मौख्यं हतजीवितम् ॥ ७॥
न धनान्युपकुर्वन्ति न मित्राणि न बान्धवान
न हस्तपादचलन न देशान्तरसङ्गमः ॥ ५८ ।।
न कायक्लेशवैधुर्य न तीर्थायःन जीवितम् ।
केवलं तन्मनोमानजयेनासाद्यते, परम् ॥५९ ॥
मोक्षंद्वारे द्वारपालानिमाञ्शृणु यथाक्रमम् ।-.'
ऐपामेकतमासक्त्या मोक्षद्वारे प्रवेश्यते ॥६॥
यानि दुःखानि या तृष्णा दुःसहा ये दुराधयः ।।:
तत्सर्व शान्तचेतस्सुन्तमोक्रॅप्विव नश्यति ॥६१॥
; मातरीव परं यान्ति विपमाणि मृदूनि च । ::
विश्वासमिह भूतानि सर्वाणिं शमशालिनि ।।। ६२ ।।
न रसायनपानेन न लक्ष्म्यालिङ्गनेन च ।
* तथा सुखमयामोति शमेनान्तर्यथा जनः ॥६३॥
वश्यहेयत्वमाह-वरमिति ।। ५७ ॥ शास्त्रार्थविचारवत्सत्पात्रे धना-
दानमपि ब्रह्मप्राप्तावभ्यहितोपाय इत्याशङ्का निराकरोति-न धना-
नीत्यादिना ॥ यथा धनादिक ब्रह्मप्राप्तिकर न भवति एवं विचा-
रोऽपि तत्प्राप्तिकरो न भवति । विचारवतामपि यहूनां तत्प्राप्त्यद-
र्शनादित्याशझ्याह-केवलमिति ॥ मनोजयाभावादेव विचारवसु
ब्रह्मप्राप्तिन दृश्यत इति भावः ।। ५८॥ ५९॥ मोक्षद्वारे द्वार-
पाला इति ये पूर्वमुक्ताः यत्करणे पुरुषार्थ उक्तः यदकरणेऽनर्य
उक्तस्तान्मपञ्चयितुमास्मते-मोक्षद्वार इति.॥६॥ तत्रतावच्छान्ति-
फलमानुपकिमाह-यानीलादिना लोकत्रयेण ॥१२॥

·लघुयोगवासिष्ठः1- प [मुमुक्षु०३ - . श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा शुभाशुभम् । न हप्यति ग्लायति यः स शान्त इति कथ्यते ॥ ६४ ॥ तुपारकरविम्याच्छं मनो यस्य निराकुलम् । मरणोत्सवयुद्धेषु स शान्त इति कथ्यते ॥६५॥ तपस्विपु बहुज्ञेषु याजकेषु नृपेषु च । वलवत्सु गुणाढ्येषु शमवानेव राजते ।। ६६ ।। शमममृतमहार्यमार्यगुप्तं परमवलम्ब्य परं पदं प्रयाताः । रघुतनय यथा महानुभावाः क्रममनुपालय सिद्धये तमेव ॥६७॥ शास्त्रावयोधामलया परमपूतया । कर्तव्यः कारण न विचारोऽनिशमात्मनः ॥ ६८॥ ॥ ६३ ।। शान्तेः फलमभिधाय स्वरूपमाह-श्रुत्वेत्यादिश्लोकद्वयेन ।। ग्लायति हर्पक्षयं करोति । विपीदतीत्यर्थः॥ ६४ ॥तुपारकरश्चन्द्रः। दृढविवेकवतो महद्वैराग्यमास्थितस्य भाविनोऽपरिहार्यतां च जानतः पुंसः सुसदुःसप्राप्तो हर्पविषादरहितता भवति सैव शम इत्यर्यः ॥ ६५ ॥ शमस्यानुपङ्गिकं फलान्तरमाह-तपस्विप्विति ।। ६६ ॥ शमस्य महाफलं दर्शयन्महानुभावगृहीततया तस्यानुष्ठेयतामाह-- शममिति ।। हार्यमनार्यगुप्तमपरममृतमयलम्ब्य देवा अपरमेव पर प्रयाताः । महानुभावास्त्वन्येनाहायं हनुमयोग्यमार्यगुप्तं विद्वद्रक्षित शमाप्यं परममृतमवलम्ब्य तदनुरूपं परमेय पदं यथा प्रयाता- स्तथा सिद्धये परमपदप्राप्तये वमेव क्रमं शमलक्षणोपायमथवा शमविचारसंतोपध्यानादीनां श्रममनुपालयानुतिष्ठेत्यर्थः ॥ ६॥ शमादीनां मध्ये शमं विसरादास्याय विचार प्रनावयवि-शा- त्यादिपञ्चभिः शोकः। तत्र प्रथमं विचारं विधत्ते-शास्नेति ॥ आदा. वीश्वराप्तिकर्ममिः परमपूनया अनन्तरं निवृत्तिशाजावियोघेना- ·सर्गः१] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। ८५ .. विचारातीक्ष्णतामेत्य धीः पश्यति परं पदम् । दीर्घसंसाररोगस्य विचारो हि महौषधम् ॥ ६९ ॥ कोऽहं कस्य च संसार इत्यापद्यपि धीमता। चिन्तनीयं प्रयत्नेन संप्रतीकारमात्मना ।।७।। अनष्टमन्धकारेपु बहुतेजःखंजिमितम् । पश्यत्यपि व्यवहितं विचारश्चारुलोचनम् ॥ ७१॥-: कोऽहं कथमय दोपः संसाराख्य उपागतः। न्यायेनेति परामर्शो विचार इति कथ्यते ॥ ७२ ॥ : वसिष्ट उवाच । संतोपो हि परं श्रेयः संतोपः सुखमुच्यते । संतुष्टः परमभ्येति विश्राममरिमर्दन ॥ ७३॥ संतोपामृतपानेन ये शान्तास्तृप्तिमागताः। भोगधीरतुला तेपामेपा प्रतिविपायते ॥ ७४॥ मलया कारणझेन इदमस्य कारणमिदमस्य कार्यमिति कारणाद्यभिज्ञे- नेत्यर्थः ॥ ६८ ॥ विचारफलमाह-विचारादिति ॥ ६९ ॥ विचा- रस्य स्वरूपं दर्शयंस्तत्कर्तव्यवां विशदयति-कोऽहमिति ॥ सप्रती- कारमिति क्रियाविशेषणम् । विनप्रतीकारेण सह वर्तत इति सप्र: तीकारम् । आत्मना बुद्धया।।७०॥विचारं सौति-अनष्टमिति॥चारु- लोचनत्वसाघनायानष्टमित्यादिविशेषणत्रयम् । अवष्टं कार्यवन्न नष्टं भवतीत्यनष्टम्। अजिझितमकुटिलितम् । अप्रतिहतमित्यर्थः ॥७॥ विचारखरूपं विशयति-कोऽहं कथमिति ॥ ७२ ॥ विचारानन्त- रमुक्तं संतोपं प्रपञ्चयति पद्भिः । तत्र लोकद्वयेन संतोपं साति- संतोप इत्यादिना ॥ विश्रामशब्देन विश्रान्तिर्विवक्षिता ॥ ७३ ।। संतोपामृतपानेन दृप्तिमागता इति संवन्धः । प्रतिविपायते प्रतिवि- ·80 लघुयोगवासिष्ठः। [मुक्षुमु०२ अप्रासवाञ्छामुत्सृज्य संग्राप्ते समतां गतः । अदृष्टखेदाखेदो यः संतुष्टः स इहोच्यते ॥ ७५ ॥ आशावैवश्यविवशे चित्ते संतोपर्वजिते । म्लाने प्रक्रमियादर्शे न ज्ञानं प्रतिविम्बति ।। ७६ ॥ नाभिवाञ्छत्यसंप्राप्त प्राप्त मुछ्ने यथाक्रमम् । यस्तु सौम्यसमाचारः संतुष्ट इति कथ्यते ॥ ७७॥ समतया मतया गुणशालिनां पुरुपराडिह यः समलंकृतः। तममलं प्रणमन्ति नरोत्तमा अपि महामुनयो रघुनन्दन ॥ ७८ ॥ विशेपेण महावाहो संसारोत्तरणे नृणाम् । सर्वत्रोपकरोतीह साधुः साधुसमागमः ॥ ७९ ॥ पवदाचरति । प्रतिकूलं विषं प्रतिविपम् ॥ ७४ ॥ संतोपखरूपमाह- अप्राप्तति । अप्राप्त इष्टे याब्छा अप्राप्तवाञ्छा तां । संप्राप्त इष्टे समतां विकाररहितताम् । संप्राप्ते इष्टभोगे अल्पत्वानपत्याभ्यां हर्षविपाद- रहिततामित्यर्थः ॥ ७५ ॥ संतोपाभावे ज्ञानानुत्पत्तिरतः संतोषः कर्तव्य इत्याह-आशेति ॥ आशा वैवश्यविवशे।आशापारवश्येना- स्वस्थ इत्यर्थः । म्लानशब्देन मलिनत्वं लक्ष्यते ॥७६॥ उक्त संतो- पस्वरूपं पुनराह तज्ज्ञानदााय-नैति ॥ क्रम आचारक्रमस्तमनः तिक्रम्य वर्तत इति यथाक्रमम् ॥ ७७ ॥ संतोपस्यातिप्रशसत्व दर्शयनुपसंहरति-समतयेति ॥ गुणशालिनां मतया समतया सम लंपत इति संपन्धः ॥ ७८ ॥ साधुसंगम प्रपश्चयति-विशेषेणेत्या- दिभिश्चतुर्मिः श्लोकः ॥ तनायटोकेन साधुसंगमफलं कथ्यते । द्वितीयतृतीयाभ्यां संस्तूयते । चतुर्थेन साधुस्वरूपकथनपूर्वकं तत्मे याभिधीयते ॥ ७९ ॥ शून्य स्थलमापीर्णतां प्राणिसंकुलतामेतीवेत

·सर्गः3]
वासिष्टचन्द्रिकाप्यास्यासहितः ।
शून्यमाकीर्णतामेति-मृत्युरप्युत्सवायते ।
आपत्संपदिवामाति विद्वानसमागमे ॥८॥
या लातः शीतसितया साधुसंगमगङ्गया।
किं तस्य दानः किन्तीः किंतपोभिः किमंध्वरैः ॥८१॥
विच्छिन्नग्रन्थयस्तज्ज्ञाः साधवः सर्वसंमताः। :-
सर्वोपायेन संसेव्यास्ते छुपाया भवाम्बुधौ ।। ८२॥
चत्वार एते विमला उपाया, भवभेदने ।::
यैरभ्यस्तास्त उत्तीर्णी मोहयारिभवार्णवात् ॥ ८३ ।।
त्वमेतयाखण्डितया गुणलक्ष्म्या समाश्रितः।-:.
मनोमोहहरं वाक्यं वक्ष्यमाणमिदं शृणु ॥ ८४॥
मोक्षोपायकथामेतां शृण्वतामरिमर्दन ।
अनिच्छतामपि चलात्परो चोधः प्रवर्तते ॥८५ 11:
लोभमोहादयो दोपास्तानवं यान्त्यलं घियः।
मनः प्रसादमायाति शरदीवामलं सरः ॥८६॥
इवशब्दोऽत्रापि योजनीयः ॥ ८० ॥ शीता चासो सिता च तया
संसारतापनिवारकत्यात् । सितत्वं शुद्धत्वम् ॥ ८१ ॥ प्रन्थिरह-
कारः तस्यात्मीनात्ममन्थिरूपत्वात् मन्थियदुर्भेद्यत्याश्च ।।४२॥
चत्वार इति । स्पष्टार्थः ॥ ८३ ॥ मोहयारिपूर्णभयार्णवोत्तारकैरे-
तैरहं विशिष्टः किं न बेसालोचयन्तं रामं प्रत्याह-त्वमिति॥ गुण:
लक्ष्म्यालिङ्गितेन कर्तव्यमाह -मन इति ॥८४॥ इदंगृण्वित्युपक्षि-
माया वक्ष्यमाणज्ञानकथायाः अवणफलप्रकाशनाय मोक्षोपायेत्या;
दिमिर्मयत्यविषयो.गिरानित्यन्त उत्तरमन्यसन्दर्भः स च स्पष्टार्थः।
कचित्किचिद्विविच्यते । ८५.॥ तानवं तनुत्वम् ॥ ८६ ॥
॥८६॥

·१२ [मुमुक्षु०३ * : लघुयोगवासिष्ठः । दैन्यदारिद्यदोपाट्या दृष्टयो दर्शितान्तराः । न निकृन्तन्ति मर्माणि ससन्नाहमिवेपवः ॥,८७॥ हृदयं नावलुम्पन्ति मीमाः संसृतिमीतयः । साम्यं परमुदेत्यन्तनिर्मिन्दर इवार्णवः ॥८८ ॥ समुद्रस्येव गाम्भीर्य थैर्य मेरोरिव स्थितिः। अन्तः शीतलता चेन्दोरिवोदेति विचारिणः ॥ ८९ ।। सच्छास्त्रसाधुवृत्तीनामविरोधिनि कर्मणि । रमते धीर्यथाप्राप्ते साध्वीवान्तःपुराजिरे ।। ९०॥ सा जीवन्मुक्तिता तस्य शनैः परिणतिं गता। शान्ताशेपविशेपस्य भवत्यविपया गिराम् ।। ९१ ।। दृश्यते लोकसामान्यो यथाप्राप्तानुवृत्तिमान् । इष्टानिष्टफलप्राप्ती हृदयेनापराजितः ॥ ९२ ।। सुखासनोपविष्टेन यथासंभवमनता। भोगजालं सदाचारविरुद्धेपु न तिष्ठवा ॥ ९३ ॥ यथाक्षणं यथादेशं प्रविचारयता सुखम् । यथासंभवसत्संगमिमं मोक्षकथाक्रमम् ॥ ९ ॥ दैन्यदारिये एवं दोपो ताभ्यामाझ्याः दृष्टयो हेयादेयविषयविकल्पाः दर्शितान्तराः मर्मभेदनाय प्रकाशितावसराः । ससन्नाह सुकवचम् ॥ अवलुम्पन्ति छिन्दन्ति । ॥८९॥ अजिरमन- णम् ।। ९० ॥ ९२ ॥ स जीवन्मुक्तः कीदृश इत्यत आह-दृश्यत इति । शाग्नवो लोरुतश्च ययाप्राप्तस्य व्यवहारस्यानुवृत्तिरनुपर्तनं यस्य स तथा । हृदयेन मनसा ।। ९२॥ मोक्षोपायः फयमित्य. पोषं प्रवणमित्यं पुरपेण कर्तव्यमिति दर्शयंसफठमात्मवसापरो- ॥

·. ९३ सर्गः1] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। आसाद्यते महान्येन वोधः संसारशान्तिदः न भूयो जायते येन योनियत्रप्रपीडनम् ॥ १५॥: एतावत्यपि ये भीताः पापा मोगरसे.स्थिताः। खमाविष्ठाकृमयः कीर्तनीयां न.तेऽधमाः ॥९६॥ शास्त्रोपशमसौजन्यप्रज्ञातज्ञसमागमैः।::::: अन्तरान्तरसंपन्नधर्मार्थोपार्जनक्रियः ॥ ९७॥: तावद्विचारयेत्प्राज्ञो. यावद्विश्रान्तिमात्मनि ।..:: संप्रयात्यपुनर्नाशां शान्ति तुर्यपदामिघाम् ॥ ९८ ।। । तुर्यविश्रान्तियुक्तस प्रतीपस्य भवार्णवांद । जीवतोज्जीवत्तश्चैव गृहस्थस्वार्थवा यत्तेः ।।.९९ ।।.. न कृतेनाकृतेनार्थो न श्रुतिस्मृतिविनमः ।। निर्मन्दर इवाम्भोधिः स तिष्ठति यथास्थितम् ॥१०॥ क्षज्ञानं दर्शयति सुखासनेत्यादिना योनियन्त्रप्रपीडनमित्यन्तेन ग्रन्थ- संदर्भण। स च स्पष्टार्थः ॥ ९३ ॥९४ ॥ ९५ ॥ शास्त्रश्रवणं मन- ननिदिध्यासनाद्गशमादीतिकर्तव्यतोपेतं, कुर्वतस्तत्फलमाख्याय तद: फुर्वतः पुरुषान्निन्दति-एतावत्यपीति ॥ सुखासनोपवेशादिन्यायेन शास्त्रश्रवणादिलक्षणप्रयासे महत्फलेऽल्पेऽपि ,कार्य इत्यर्थः ॥९६॥ कियत्कालं विचारोऽनुष्ठेय इति शङ्कायुक्कं सोपस्करमनुवन्निराक- रोति-शास्नेत्यादिना तुर्यपदामिधामित्यन्तेन । अन्तरेऽन्तरे मध्ये मध्ये संपन्नान्वरान्तरसंपन्ना धर्मार्थयोरुपार्जनक्रिया यस्य स तथोक्तः 1-९७ ॥ ९८॥ व्यावर्तमानेषु विश्वतैजसप्राशेपु कुसुमेपु सूत्रमि- वानुवर्तमान निर्विकल्पचैतन्यं पृयकृत्य तुर्यत्वादपि व्युत्थाप्य विधू- तद्वैतजाले चस्मिन्नहंभावेन निश्चलावस्थानलक्षणतुर्यविधान्तियुक्तस्य ·९४ [मुमुक्षु०२ . येन ॥ सच्छदो प्राविषयः॥३॥४॥ एवं सतीति स्पष्टाः लघुयोगवासिष्टः । शृणु तावदिदानी त्वं कथ्यमानमिदं मया । राघव ज्ञानविस्तारं बुद्धिसारान्तरान्तरम् ।। १॥ युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं वालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं पधयोनिना ॥२॥ येयः काकुत्स्थ दृष्टान्तस्त्वं मयेहावबोध्यसे । सर्वे सकारणास्ते हि प्राप्यन्तु सदकारणम् ॥३॥ ब्रह्मोपदेशदृष्टान्तो यस्तवेह हि कथ्यते । एकदेशसधर्मित्वं तत्रान्तः परिगृह्यताम् ॥ ४॥ एवं सति निराकारे ब्रह्मण्याकाखान्कथम् । दृष्टान्त इह चोद्यन्ति मूर्ख वैकल्पिकोक्तयः॥५॥ ननु वार्किकतामेत्य नाशनीया प्रबुद्धता । अनुभूत्यपलापान्तैरपवित्रैर्विकल्पितः ॥६॥ कृवशेषशङ्कां शातयति-तुर्येत्यादिना ॥ प्रतीपस्य । विमुसस्पेत्यर्थः ॥ ९९ ॥ १०० ।। संक्षेपविस्तराभ्यां वक्ष्यमाणज्ञानशास्त्रप्रवण- फलमाख्याय तद्वक्तुमारभमाणः श्रोतव्यस्य विस्तीर्णत्वात्ता चित समायमित्याह-शृण्विति ॥ विस्तीर्णेऽप्यसारे तचित्तं समाधेयं नेदं तथेत्याह-बुद्धीति ।। बुद्धिरस्यान्तरान्तरं मध्य मध्य ज्ञानसार मित्यर्थः ॥१॥ त्वया च नास्मगौरवादों प्रायः किंतु प्रमाणानु सारि युक्त्युपेतमेवेत्याह-युचीति ॥ २ ॥ प्रमादाद्गुरूक्तस्याप्यनुप पन्नार्यस्यानादेयत्यमारयाय प्रशोपदेशाय वस्यमाणेषु दृष्टान्तेप्यादे- यांशं दृष्टान्तदाष्टांन्तिकपम्यप्रदर्शनपूर्वकमाह-यरित्यादिशोक ॥ ५॥ शुनप्रमरम्परिकल्पास्त्यया नाश्रयणीयाः विज्ञानपिना सरत्यापानिति सम्मप्रसङ्गशिप्याशामि-नेति ॥ अनुभूतेर ।

·सर्गः,१] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। - गुणाः शमादयो ज्ञानाच्छमादिभ्यस्तथा ज्ञता। परस्परं विवर्धन्ते द्वे पद्मसरसी इव ।। ७॥ नयावत्सुसमभ्यस्तो ज्ञानसत्पुरुषक्रमौ । एकोऽपि नोऽनयोस्तावत्पुरुपस्येह सिद्धिदः॥८॥ इदं यशस्यमायुप्यं पुरुषार्थफलप्रदम् । श्रुत्वा त्वं बुद्धिनैर्मल्याबलाद्यास्यसि तत्पदम् ॥९॥ विदितवेद्यमिदं हि मनो मुनेर्विवशमेव हि याति परं पदम् । यदवयुद्धमखण्डितमक्रमं तदवबोधदशां न जहाति हि ॥११०॥ इति श्रीवासियविवरणे वाल्मीकीये मोक्षोपाये प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ लापो अन्तो येषां ते अनुभूत्यपलापान्तास्तैरनुभवापलापपर्यवसानः। अपवित्रार्थविपयत्वेनापवित्रैः। ब्रह्म सद्वितीयमद्वितीय वा। सद्वितीय चेदपसिद्धान्तः ।अद्वितीयं चेद्गुरुशास्त्राद्यभावाझानानुत्पत्तिः । प्रह सप्रमाणमप्रमाणं वासप्रमाणं चेद्वतक्षतिः प्रमाणरहितं चेत्प्रमेयस्य तस्यासिद्धिरित्यादिविकल्पितेः॥६॥ मुमुक्षुकर्तव्यतया शमायुपेतो यो विचारः पूर्वमुक्तः स निदिध्यासनापरपर्यायज्ञानाभ्यासेन सहयानु- प्टेयो मुमुक्षुणा न यहिर्मुखचित्तेनेतीममर्थ सोपपत्तिकमाह-गुणा इत्यादिश्लोकद्वयेन ॥ यावद्यावदन्तर्मुसः सन्नात्मतत्त्वं पश्यति ताव- चावच्छमादिमान्भवति यावद्यापदन्तर्मुसः सन् शमादिमान्भवति सायदात्मतत्त्वमीमत इत्यनुभवसिद्धत्वानिर्विकल्पचिदेकाकारान्त:- फरणवृत्त्या वृत्तिलक्षणशानाभ्यासेन सहब सत्पुरपक्रमशब्दितं शमा- सुपेतात्मविचारमापतयेदित्यर्थः । अयया 'वचिन्तनं तत्कयनम- न्योन्यं मत्प्रपोधनम् । एतदेफपरत्यं प प्रक्षाभ्यास विदुर्बुधा' इत्युठं ·लघुयोगवासिष्टः। [मुमु०२ ज्ञानाभ्यासं शमसंतोपाभ्यासौ च समकालमेव कर्तव्याविति सोप- पत्तिकमाह-गुणा इत्यादिना ॥ ७ ॥ ८॥ इदं यशस्यमिति-पता- र्थः ॥ श्रवणादिना बुद्धिनर्मल्यान्महावाक्यजात् ।।९।। सकृत्तत्पदा- प्तिलक्षणज्ञाने जाते पुनस्तद्विस्मृतिर्भविष्यतीत्यत आह-विदितवेद्य- मिति ।। पदमिति द्वितीयान्तम् । एको हि शब्दोऽवधारणे । द्वितीयो विद्वत्प्रसिद्धौ । विवशं यायेव । एतत्साधयति-यदिति ॥ अवयुद्ध साक्षात्कृतं अखण्डितं देशकालवस्तुतोऽपरिच्छिन्नं अतएवाक्रम निरावरणपरिपूर्णयोधरूपत्वात् परमात्मा विद्वन्मनोवृत्तिव्याप्यवां न त्यजतीत्यर्थः ॥ ११० ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिनाजाचा- र्योत्तममुसपूज्यपादृशिष्य श्रीमाहात्म्यमुसकृतौ वासिष्टचन्द्रिकायां मुमुक्षुव्यवहारप्रकरणं समाप्तम् ।। मुमुक्षुव्यवहारप्रकरणं समाप्तम् ।

·९७ सर्गः]. वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। उत्पत्तिप्रकरणम्- वसिष्ठ उवाच ॥ मुमुक्षुव्यवहारोऽयं मया ते परिकीर्तितः। अयेयं जागती श्रीमंदुत्पत्तिः परिकीर्त्यते ॥१॥ अनुभूतेर्वेदनस प्रतिपचेर्यथाभिधम् । प्रत्यक्षमिति नामेह कृतं जीवः स एव नः ॥२॥ उत्पत्त्याख्ये प्रकरणे नवाख्यानविराजिते। आद्यमाकाशजाख्यान लीलाख्यानमतः परम् ॥ १॥फर्फट्या ऐन्दवानां च कृत्रिमेन्द्रस्य च क्रमात् । आख्यानान्यथ चित्तस्य पष्ठं वालस्य सप्तमम् ॥२॥ ततः साम्बरिकाख्यानं ततो लवणभूमृतः ॥ आख्यानं सप्तभूमीनां वर्णनं यत्र शोभनम् ॥ ३ ॥ वेवाख्यानेषु पूर्वेण संक्षेपाबोध्यमुं- च्यते । पूर्वप्रकरणवृत्तमनूयोचरप्रकरणवात्पर्यमाह-गुमुक्षुल्यवहार इति ॥ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादिश्रुत्युक्तः शमादीतिकर्तव्य- वोपेतो मनननिदिध्यासनाङ्गकः श्रवणलक्षणो व्यवहारोमुमुक्षुध्यव- हार इत्युच्यते। जागवी जगत्संबन्धिनी। गगनाद्गन्धर्वनगरोत्पतिरिव अधिष्टानादशावाद्ब्रह्मणो जगदुत्पतिरमिधीयव इत्यर्थः॥१॥मुमुक्षुणा द्रष्टव्ये प्रमात्मवत्त्वे पूर्व प्रतिपादिते प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रकाशिवप्रपञ्च- सत्यवाराष्ट्या वस्स परिपूर्णताशवायां वत्सरिहाराव प्रपनस्य कारण- परमात्मव्यतिरेकेणासत्त्वं प्रतिपादयितुं वलात्सृष्टिः पश्चाद्वर्णनीयेत्य- भिप्रेत्य जीवसरूपे यादिविप्रतिपत्तेः स्वाभिमनजीवखरूपयनपूर्वकं उस्स मस्यमाह-अनुमरित्यादिना स एवं संविदित्यन्तेन प्रन्येन ॥ अयनाऐफात्म्यं विज्ञातुमिच्छवो मुमुझोसदेव पूर्व प्रतिपादनीय वच्छे- पतया पुष्टिः पमाननीयेत्यभिप्रेत्य अनुत्सायाः मागेव वत्साक्षि- ·. . ९८ ब्रह्मपक्षे त्वयं श्लोक एवं व्याख्येयः-अनुभूतिशब्देन ब्रह्मोच्यते । च्यते प्रतिपत्तेरिति । अलोकिकं प्रत्यक्षं महावाक्यजनितान्ताका त्मिकाया अनुभूतेमणो ययाभिधमभिधां प्रत्यक्षपर्यायतामनति क्रम्येह मोक्षशाने प्रत्यक्षमिति नाम छतम्। पठितमित्यर्थः । अप. प्रत्यानाम नाव नोऽम्माफमोपनिपदानां जीवः जीयपदलश्यः। प्रतिनिर्दिश्यमानापेक्षया -लिगव्यत्यय इति ॥ २॥ स एव सवित लघुयोगवासिष्टः।. [ उत्पत्ति स एव संवित्स पुमानहन्ताप्रत्ययात्मकः । स यदोदेति संवित्या सा पदार्थ इति स्मृता ॥३॥ क्या प्रकाशमानेन साक्षिप्रमाणमिति प्रसिद्धनापरोक्षचैतन्यात्मकेन जीवेन तद्विरुद्धस्य परोक्षस्य ब्रह्मण एकत्वं न संभवतीत्याशय तस्या- परोक्षचैतन्यात्मतां दर्शयन् प्रत्यगैक्यमाह-अनुभूतेरिति ॥ अथवा मुमुक्षुजिज्ञासितजीवपरमात्मैक्यमनभिधायाजिज्ञासितजगदुत्सचि- परिकीर्तनप्रतिज्ञानुपपन्नेत्याशझ्याह-अनुभूतेरिति ॥ इह व्यवहार रभूमावनुभूतिवेदनप्रतिपत्तिशब्दाभिहितापरोक्षचैतन्यस्य यथामिधं अभिधानमनतिक्रम्यानुभूतिप्रत्यक्षं वेदनप्रत्यक्ष प्रतिपत्तिप्रत्यक्षमिति । प्रत्यक्षं नाम प्रत्येकं वादिमिः स्वाभिमतविशेषणप्रक्षेपपूर्वकं कृतं स एव नोऽस्माकमोपनिपदानां जीवः । तथाच महद्भिरुक्तम्-'अनुभूः तिवेदनं च प्रतिपत्तिरितीरितम् । चैतन्यमपरोक्षं यत्स जीव इह कथ्यते' इति । एतेन वादिभिरन्यथा कल्पितजीवस्वरूपमपासम् । वेदनप्रतिपत्तिभ्यां तदेव विशिष्यते । वेदनमिति ब्रह्मापरोक्षज्ञानमुः रणवृत्त्यारूढं प्रौवापरोक्षज्ञानशब्दनिगद्यं भवति । चक्षुरादिजनि तान्तःकरणवृत्त्यारूढं तदेव लौकिकप्रत्यक्षमुच्यते। वेदनप्रतिपत्त्या रोमादपरोपभुर्नेत्रमिति प्रत्यक्षार्थानां प्रतिपादकधुतिः । सप दिति । स जीयोऽरोमफेन्यारमा ‘संविदेव प्रदीय । ननु मोश .

·सर्गः]:. वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । स संकल्पविकल्पाद्यैः कृतनानाक्रमो भ्रमैः। जगत्तया स्फुरत्यम्यु तरङ्गादितया यथा ॥४॥ प्रामकारणमेवाशु सर्गादौ सर्गलीलया । स्फुरित्वा कारणं भूतं प्रत्यक्षं स्वयमात्मनि ॥५॥ कामस स एव संविदिति ब्रह्मकत्वे प्रतिपादितेऽपि न मुक्तिः संभ- वति । परिपूर्णात्मनावस्थानं हि मुक्तिः । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य प्रपञ्चस्य सत्त्वेन तदसंभवादित्याशङ्कय सर्वस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मविवर्ततां दर्शय- ति-स पुमानियादिना ॥.चित्तगतचित्प्रतिविम्वलक्षणो जीवः पुमा- नित्युच्यते । अहन्तया प्रतीयत इत्यहङ्कारः। स इति तच्छब्देन संवि- पः परमात्मा परामृश्यते । स संविद्रूपः . परमात्मा स्वाविद्यया पूर्व चित्तोपाधिकः पुमान् भूत्वा पश्चादहन्ताप्रत्ययात्मको भवति । उपलक्षणमेतत् । बुद्धयात्मको मनआत्मकश्च भवतीत्यपि द्रष्टव्यम् । स एव वाद्यपदार्यरूपेणापि विवर्तत इत्याह-स इति ।। स यया संवित्त्या घटपटाद्याकारयोदेति । यत्संविद्रूपेण विवर्तत इत्यर्थः । सा संवित् घटपटादिलक्षणः पदार्य इति स्मृता । सर्वोऽपि पदार्थों मनोविलास एवेति हि शास्त्रमर्यादा ॥३॥ उक्तमर्थ स्पष्टयति-स संकल्पेति ॥ स परमात्मा संकल्पविकल्पी भ्रमसंशयावाद्यो येपा- मनिमानादीनां तैः कृतनानाक्रमः कृवो नानाभूतोऽवस्थाक्रमो यस्य 'स तया । एवं हवस्थाकमो भवति । परिपूर्णसंविदूपः परमात्मा मृष्टिकाले पूर्व सामान्यतो दृश्यत्वावस्यामाप्नोति तंतश्चित्तावस्थामा- । मोति दवोऽहंकारावस्या ततो बुद्धयवस्यां ततो मनोवस्थामिति । अयं पेय क्रम उत्तरब सष्टीभविष्यति ॥ ४ ॥ ननु प्रोत्यं जग. तमा पुरति चेत्तर्दि जगत्कारणेन प्रसमा तद्धिपरीत जीवसेक्य- . ।

·[उत्पत्ति कियां सर्गलीलया मायामय्या सर्गार्थक्षणलीलया स्फुरित्वा यथाकारम- निर्वाहिकयात्मनि वर्तमानस्य जगतः स्फुरित्वात्मनि संस्काररूपेर रूपेति ॥ मनस्कारो मनस आभोगो मनोविस्तारः। "चिचामोजे लोकमनस्कारपदार्याखाकुलं व्यामिश्र, अयवा रूपस्या लघुयोगवासिष्टः। रूपालोकमनस्कारपदार्थव्याकुलं जगत् । विद्यते वेदनस्यान्तर्वातान्तः स्पन्दनं यथा ॥६॥ मनुपपन्नमित्याशझ्याह-प्रागिति ॥ प्रत्यक्षप्रमाणात्मकप्रत्यगभिन्न- त्वात्प्रत्यक्षाभिधं ब्रह्म, अथवा साक्षादेव प्रत्यक्षाभिधं ब्रह्म कुर्वद्विकारमिति न्यायात्सृष्टेः प्राक् क्रियाभावादकारणमेव सन् । अथवा कारणत्वस्य मिथ्यात्वादकारणमेव सत् । सर्गादावा विद्यमानस्य जगतः स्वयकारणभूतं, अथवा सर्गादौ सृष्टिपालनादर- वकारणं वास्तवसहकारिकारणरहितं सृष्टेः प्राक् सर्गलीलया स्फुरित्वा मायया कारणनिर्वाहिकयात्मनि वर्तमानस्य जगतः कार- णभूतं प्रपञ्चरूपेण विवर्तमानमायाधिष्ठानत्वं हि ब्रह्मणः कारः त्वम् ।। ५ ।। ब्रह्मण एव कारणत्वं मायाद्वारत्वमिति सूचन्ति 'तदात्मानं स्वयमकुरुते तिथुति सूचयितुं वयमित्युकं प्रपत्री- रूपेति । अथवा ब्रह्मणो जगत उत्पत्तिमभिधाय तत्रैव स्थितिमाह- मनस्कार'इत्यमरः । रूपं पालोकश्च मनस्कारश्चान्ये पदार्याचा प्रकाशो रूपदर्शनम् । अनेन जागरण लक्ष्यते । मनस्तारादेव मनोविस्तारात्मकः स्यमो विवक्षितः रूपालोममनस्कारयोगिरह- स्वप्नयोर्ये पदार्याचव्याकुलं जगढ़ेदनम्य प्रमाणम्पायः संसा रूपेण स्थूलरूपेण यान्तर्वर्तते । प्रमनि सादात्म्येन जगात ही शापनाय रसान्तमाह-यातान्तरिति ॥ ६ ॥ ननु प्रम जापान ·१०१ सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । सर्वात्मवेदनं शुद्धं यथोदेति तदात्मकम् । माति प्रसृतदिक्कालबाह्यान्तारूपदेहकम् ॥७॥ स सर्वात्मा यथा यत्र समुल्लासमुपागतः। तिष्ठत्याशु तथा तत्र तद्रूप इव राजते ॥८॥ अकारणकमेवातो ब्रह्मकल्पमिदं स्थितम् । प्रत्यक्षमेच निर्मात तस्यांशास्त्वनुमादयः॥९॥ नकारणं चेत्तर्हि घटो ब्रह्म पटो ब्रह्मेति तत्तदात्मना प्रतीयेत जल- मिव तरङ्गाद्यात्मना । नचैतदस्ति अतो नोपादानं किंतु निमित्तमे- वेत्यत आह-सर्वात्मेति ॥ सर्वात्मकवेदनं ज्ञानरूपं ब्रह्म यथा येन प्रकारेण यत्कार्यस्वरूपेणोदेति विवर्तते तदात्मकं तत्कार्यस्वरूपं सद्भाति । सन् घटः सन् पट इति हि तत्तदात्मना सद्रूपं ब्रह्म प्रका- शते। अतो युक्तं ब्रह्मण उपादानकारणत्यमपि । प्रसृतदिकालवाह्यान्ता- रूपदेहकम् । अन्तरित्यव्ययेनान्तरं वस्तु विवक्षितम् । विप्रसृतस्वरूप- दिकालमुक्तयाह्यान्तराणां रूपं स्वरूपमेय देहो यस्य तत्तथा ॥ ७ ॥ उक्तमर्थ विशदयति-स सर्वात्मेति ॥ यत्र देशे यथा येन प्रकारेण यत्कार्यात्मना समुल्लासम् । समुम्भणमित्यर्थः ॥ ८॥प्रागकारणमे- वेत्यादिनोक्तमर्थ विशदयति-अकारणकमिति ॥ यतो मायाद्वारं विना ब्रह्मणि कारणत्यं न विद्यते अतोऽकारणकमेव वास्तवकारणरहित- मेवेदं जगत्सृष्टेः प्राक् ब्रह्मकल्पमनभिव्यक्तनामरूपतया ब्रह्मस्वरूं- पमिव स्थितम् । अधिष्ठानभूते ब्रह्मणि संस्कारशेपं विलीनं जगत्त- तोऽविभाव्यमानभेदं स्थितमित्यर्थः । सृष्टिकाले प्राप्ते जगतः प्रत्य- क्षमेव प्रत्यक्षप्रमाणात्मकं ग्रीव निर्माट भवति । अक्षपादादिदर्शन इव नानपरोक्षसमचिद्रूपं निर्मात अपरोक्षचैतन्यमेव जीय इति ·सगः१] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। ततः स्तिमितगम्भीर न.तेजो न तमस्ततम् । : 1 अनाख्यमनभिव्यक्तं सत्किंचिदवशिष्यते ॥१२॥ ऋतमात्मा परं ब्रह्म सत्यमित्यादिका बुधैः।।.. कल्पिता व्यवहारार्थ तस्य संज्ञा, महात्मनः ।।१३.॥ स तथाभूत एवात्मा स्वयमन्य इवोल्लसन् ।,,.:... जीवतामुपयातीव भाविनामकदर्थिताम् ॥ १४ ॥.... तेजस्तमश्च न किंतु तिमितगम्भीरं निश्चलापरिच्छेद्यं, अनाख्य- मनभिधानमिन्द्रियागोचरत्वादनभिव्यक्तं ' किंचिदिति निरूपणानह सद्ब्रह्मापशिष्यते । 'सदेव सोम्येदमन आसीदिति श्रुतेः ॥.१२॥ अनास्यमित्ययुक्तं ब्रह्मादिनामकत्वात्तस्येत्यत आह-ऋतमिति॥१३॥ एवं सर्वप्रपञ्चस्य, ज्ञातब्रह्मात्मतालयमभिधाय स्वरूपादनच्युतादेव वस्मात्सृष्टिकाले जगदुत्थानं नभसो गन्धर्वनगरोत्थानमिव दर्शय- नादो समष्टिजीवहिरण्यगर्भोत्पत्तिमाह-स तथेति ॥ यथाभूत एव स्तिमितगम्भीररूप एव सं परमात्मा आकाशमिव स्वच्छे जलें स्वय- मन्य इयोस्डसन्नन्य इव जृम्भमाणो भाविनामकदार्थतां भाविजी- वादिनामभिः शितां कलुपीकृतां जीवदामुपयातीव । इवशब्दद्वंय- मन्यत्वादेर्मायिकत्वं घोतयितुम् । अत्रायं सृष्टिक्रमः-सृष्टेः प्राग- द्वितीयः परमात्मा सृष्टिकाले पूर्वमनालिद्गितविशेषदृश्यमात्रात्मना विवर्तते, ततः समष्टिचित्रात्मना, ततः समष्टिजीवात्मना, ततोऽहं- कारात्मना, ततो युद्धयात्मना, वनो मनआत्मना, वतस्तन्मानभूतभी- विकात्मना विवर्तत इति । वयाच वृहवासिष्ठेऽभिहितम्-'पूर्व चेत्यत्व- फलनं तवश्वेलांशचेतनात् । उदेति चित्तफलनं चिविंशतित्वचेत- नान् ।। ततो जीवस्यकलनं चेत्ससंयोगवनात् । ततोऽहंभावकलनं ·[ उत्पत्ति लघुयोगवासिष्ठः। ततः स जीवशब्दार्थः कलनाकुलतां गतः। मनो भवति भूतात्मा मननान्मन्थरीभवत् ॥ १५॥ मनः संपद्यते नाम महतः परमात्मनः । सुस्थिरादस्थिराकारं तरङ्ग इव वारिधः॥ १६ ॥ तत्स्वयं खैरमेवाशु संकल्पयति नित्यशः । तेनेयमिन्द्रजालश्रीर्जागती प्रवितन्यते ॥ १७॥ यथा कटकशब्दार्थः पृथक्त्वा) न काञ्चनात् । न हेम कटकात्तद्वजगच्छब्दार्थता परे ॥ १८॥ चेत्यैकपरतायशात् ॥ ततो युद्धित्वकलनमहन्तापरिणामतः । एतदेव मनस्त्वादिशब्दतन्मात्रकादिमदिति ॥ १४ ॥ अयमेव क्रमः साक. ल्येनानुक्तस्थलेऽपि द्रष्टव्यः । श्यत्वचित्तद्वारा समष्टिजीवभावमा- पनस्य परमात्मनोऽहंकारबुद्धिद्वारा समष्टिमनोभावमाह- भूतानां कारणत्वाद्भूतात्मा स जीवशब्दार्थः कलनाकुलता फलनेन संकल्पनाकुलतां क्षुधवां गतः सन्मनो भवति । मनोविशेषणं मन्यरीभवदिति । मननात्संकल्पान्मन्थरीभवत्स्यूलिभवत् ॥१५॥ उक्त संक्षिप्याह-मन इति । नामशब्दः कुत्सने ।। १६ ।। मनसः म्यभावं दर्शयंस्तेन समष्टिमनसा शब्दादिपञ्चतन्मात्राकाशादिपश्न- भूनममाण्डादिभौतियलक्षणं जगदिन्द्रजालं प्रविरच्यत इत्याह तविति ॥ तेन मनमा प्रवितन्यते प्रकण विसार्यते ॥ १७ ॥ एवं ममष्ट्रिपित्तजीपाइंकारयुद्धिमनोभायमापनात्परमात्मन उत्पन्नं जग- पिन्द्रजाउं मिया पेरादि तदमिनं प्रदापि मिथ्या स्यात् । ब्रह्मणः मन्यत्वाभगतोऽपि सत्यता सादिसत आह-ययेति । फटफशन्दार्यः प्रावनात्यपस्याओं मेवाओंन मपनि । नियमेन तदमावेऽमापादनः -तत इति ।।

·A सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। असतैव सती तापनद्येव लहरी चला। मनसैवेन्द्रजालश्रीर्जागती प्रवितन्यते ॥ १९ ॥ अविद्यासंसृतिर्मोहो वन्धो माया मलं तमः । कल्पितानीति नामानि तस्याः सकलवेदिभिः ॥२०॥ वन्धस्स वावद्रूपं त्वं कथ्यमानमिदं शृणु । ततः स्वरूपं मोक्षस्य ज्ञास्यसीन्दुसमानन ॥२१॥ द्रदृश्यस्य सत्ताङ्ग बन्ध इत्यभिधीयते । द्रष्टा दृश्यवशादद्धो दृश्याभावे विमुच्यते ॥ २२॥ सर्पवत् । सम्यग्व्यावृतचक्षुपा काश्चनाद्भिन्नतयानुपलभ्यमानत्वाच हेम कटकात्पृथक्त्वाई न भवतीति न । तदभावेऽपि भावाद्रजुसर्म- वत् । यथैतदृष्टान्तद्वयं तद्वत्परे परमात्मनि जगच्छदार्थता भवति । परं च जगच्छन्दादिति शेष: आरोपित्तस्य सत्तास्फूयोरधिष्ठानापेक्ष- त्वादधिष्ठानस्य सत्तास्फूर्योरारोपितानपेक्षत्वात् ब्रह्मजगतोरुक्तं बैल क्षण्यमेव ॥१८॥ ननु मनसश्छायापिशाचवदसत्त्वाचगदिन्द्रजाल- जनकत्वमनुपपन्नमिति चेत्तत्राह-असतेवेति ॥ इह संसारे तापनद्या मरीचिनद्यायला लहरीवोमिरिवासवैव मनसा सती जगतीन्द्रजा- लश्रीः प्रवितन्यते ॥१९॥ जगतो नामकल्पनामिधानेनापि मिथ्यात्वं हेयत्यं च साधयति-अविद्येति ॥ यस्या जगदिन्द्रजालंप्रिय इति नामानि फल्पिवानि सा जागतीन्द्रजालनीरिति पूर्वेण संपन्यः । वक्ष्यति प-'अविद्यासंमृतिवन्धो मनो मोहो मलं तमः । इति संकल्प जालस्य नामान्येतानि राघवेति । बन्धोऽयं दृश्यसद्भावादृश्यांमावे न यन्यनम् । न संभवति दृश्यं तु ययेदं शृणु कम्य इति ॥२०॥ अनेनोळं प्रपञ्चयति यन्यसेत्यादिना ॥२१॥ दृश्यम्स द्वैतप्रपञ्चस्य ।

·श्रुतेद्वंविनां मुक्तिः कमठीहीरायते ॥ २३ ॥ यावदृश्यं संभवति याभ्युपगम्यते तत्र मोक्ष इत्याशवाह-आनीलेति ॥ कमलिनीनी लवास्वरूपं पद्माक्षयोटरे पद्ममण्यभ्यन्तरायकाशे संस्काररूपेण रघुयोगवासिष्टः। [ उत्पत्ति०३ जगचमहमित्यादिसर्गात्मा दृश्यमुच्यते ॥ यावदेतत्संभवति तावन्मोक्षो न विद्यते ॥ २३ ॥ आनीलबल्लरीरूपं यथा पद्माक्षकोटरे । आस्ते कमलिनीवीजं तथा द्रष्टरि दृश्यधीः ।। २४ ॥ यथाङ्करोऽन्तर्वीजस्य संस्थितो देशकालतः। तनोति भासुरं देहं तनोत्येवं हि दृश्यधीः ॥ २५॥ अङ्गेति संवोधनम् । वध्यतेऽनेनेति वन्धः । उक्तं विशदयन् ज्ञानेन दृश्याभावे द्रष्टुत्वनिवृत्तः कैवल्यमाह-द्रधुरिति ॥ २२ ॥ किं तदृश्यं यस्य बन्धहेतुत्वमित्यत आह-जगदिति ॥ ननु नैयायिका- दीनामिव दृश्यसद्भावेऽपि मोक्षः किं न स्यादित्यत आह-यावदिति ।। 'यदा ऐप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवतीति तापन्मोक्षो न दृश्यते चेत्तर्हि सुपुप्तिप्रलययोः सर्वदृश्यासंभवे सति -मोक्षः किं न स्यात् । सुपुप्त्यादौ श्रुत्या सर्वदृश्याभावप्रतिपादनात् । पत्राज्ञानसद्भावादिति चेन्न । तस्योत्सातदंष्ट्रोरगवदकिंचित्करत्वान भाविकमलिन्याः पद्मिन्या धीजभूतमानीलवनीरूपं आसमन्तानी यथाम्ने तथा द्रष्टार श्यधीरासे । प्रातिभासिकत्यादृश्यस्य धीरि रयुगम् ॥ २४ ॥ ननु द्रष्टरि रश्यं संसाररूपेण प्रलयादौ यतः घेत्तहि विधिप्रसंस्कारचिनिनादातद्रष्टुर्दश्याभिव्यक्तिदेव किन म्यादिन्याशय दृष्टान्तेन परिहरवि-ययेति ॥ पीजस्यान्तः संहार पेण सियोहरो देशकालतः प्रतिनियतदेशपालतो भामु प्रका' ·-- . सर्गः१].. वासियचन्द्रिकान्याख्यासहितः। द्रव्यस हृद्येव चमत्कृतिर्यथा सदोदितास्त्यस्तमयोझिंतोदरे । द्रव्यस चिन्मात्रशरीरिणस्तथा स्वभावभूतास्त्युदरे जगत्स्थितिः वसिष्ठ उवाच ।। इदमाकाशजाख्यानं शृणु श्रवणभूपणम् । उत्पत्त्याख्यं प्रकरणं येन राघव चुध्यसे ॥ २७ ॥ ण्डशाखापत्रादिभिर्भासनशीलं रूपं स्थूलरूपं यथा तनोति एवं दृश्य- धीरपि नियतदेशकालतः स्थूलरूपं तनोति । हि यस्मात् ततो न तदेव जगदुत्पचिप्रसङ्गः ॥२५ ॥ आनीलेयादिनोक्तमुपसंहरति- द्रव्यस्येति । यथा द्रव्यस्य पद्माक्षादे«द्यन्तरुदितोत्पन्ना चमत्कृति- राश्चर्य तत्समा भाविद्रव्यस्य परमसूक्ष्मावस्थासंस्काराख्यास्तमयो- झिता सती तस्योदर एव सदास्ति, तथा चिन्मात्रशरीरिणश्चिन्मा- प्रस्वरूपस्य परमात्मद्रव्यस्योदरेऽन्तः स्वभावभूता तत्स्वरूपाभिन्ना जगत्स्थितिरस्ति ॥ २६ ॥ एवं तावजीवब्रह्मणोरेकत्वं तात्पर्येण सर्ववेदान्वप्रतिपाद्यमभिधाय विरुद्धधर्माकान्ततया वयोरक्यासंभ- घशक्षानिरासाय तव्यतिरिक्ताकाशादिपदार्थसद्भापशवानिरासाय च सर्पस्य विरुद्धधर्मजावस्याफाशादिप्रपश्चस्यं च सत्कारणस्य वचत्वा दिना प्रभव्यतिरेकेणासत्त्वमुक्त्वेदानी ब्रह्मात्मक्यापरोक्षज्ञानस्य कर्म- प्रत्फलात्मकसंसारनिवृत्तिलक्षणफलं दर्शयितुं भगवान्वसिष्ठ उवाच .! सत्र मृत्युयमसंवादव्याजेन विदुपि हिरण्यगर्भे विद्यापले दार्शिते सति विद्वदन्तरेऽपि न्यायसाम्याचदर्शितमेव भवतीत्यभिप्रेत्याकाशजाख्या- नमवतारयति-इदमिति ॥ अभूतार्थवादोऽयं प्राणसंपादादिवत् भ्रान्तीय फर्मतत्फलात्मकः संसारः तत्त्वया तु नासीदति भविष्यतीखेतदर्यप्रतिपादफमुत्पत्त्यास्यं प्रकरणम् । येनाकाराजा- ·रप्यपष्टव्युं गूद्दीतु नाशकत् न शशाकाश शक्ती इति धातोलिट्र। [ उत्पत्ति०३ ख्यानेन भुतेन बुध्यसे तदिदमाकाशजाख्यानं गृणु। 'आकाशो के दहति ।। ३२ ॥ ३३ ॥ यलयानपि मृत्युः पुरो दृष्टमपि हस्तशते- लघुयोगवासिष्ठः। अस्तीहाकाशजो नाम द्विजः परमधार्मिकः। ध्यानकनिष्ठः सततं प्रजानां च हिते रतः ॥ २८ ।। स चिरं जीवति यदा तदा मृत्युरचिन्तयत् । सर्वाण्येव क्रमेणाहं भूतान्यनि किलाव्ययः ॥ २९ ॥ एनमाकाशजं विप्रं न कसाद्भक्षयाम्यहम् । अत्र मे कुण्ठिता शक्तिः खड्गधारा यथोपले ॥३० ।। इति संचिन्त्य तं हन्तुमगच्छत्तत्पुरं तदा । त्यजन्त्युद्यममुद्युक्ता न स्वकर्मणि केचन ॥ ३१ ॥ ततस्तत्सदनं यावन्मृत्युः प्रविशति स्वयम् । तावदेनं दहत्यग्निः कल्पान्तदहनोपमः ॥ ३२ ॥ अग्निज्वालामहामालां विदार्यान्तर्गतो ह्यसौ । द्विजं दृष्ट्वा समादातुं हस्तेनैच्छत्प्रयत्नतः ॥ ३३ ॥ न चाशकत्पुरो दृष्टमपि हस्तशतैर्द्विजम् । वलवानप्यवष्टब्धुं संकल्पपुरुपं यथा ॥ ३४ ॥ नामरूपयोर्निर्वहिते'ति श्रुतेः ॥ २७ ॥ आकाशं ब्रह्म तस्माजायत इत्याकाशजो ब्रह्मा । द्विजत्वादिकल्पना तु कथासौन्दर्यार्थम् ।। २८॥ ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ब्रह्मसदनरक्षणाय परितः प्राकाररूपेण स्थितोऽनिरेनं मृत्यु दहति । अथवाऽकाशजेन द्विजेन बहुका गुपितः प्रीतोऽनिरम्यागारान्निर्गय समक्तमारणोन्मुखमेनं मृत्यु . अध्ययशब्दोऽवष्टन्धुमित्यनेन संबध्यते । संकल्पपुरुषो मनोरय- ·सर्गः] १०९ वासिष्टधन्द्रिकान्याख्यासहितः। अथागत्य स्वयं मृत्युरपृच्छत्संशयच्छिदम् । किमित्यहं न शक्रोमि मोक्तुमाकाशजं प्रमो ॥ ३५॥ यम उवाच ॥ मृत्यो न किंचिच्छक्तस्त्वमेको मारयितुं बलात् । मारणीयस्य कर्माणि तत्कर्तृणीति नेतरत् ।। ३६ ।। तसादेतस्य विप्रस्य मारणीयस्य यत्नतः कर्माणि वीक्ष्य तेषां त्वं सहायनैनमत्स्यसि ।। ३७ ॥ ततः स मृत्युर्वनाम वत्कर्मान्वेपणाहतः। मण्डलानि दिगन्तांश्च सरांसि सरितो दिशः ॥ ३८॥ एवं भूमण्डलं भ्रान्त्वा न कुतश्चित्स कानिचित् । तान्याकाशजकर्माणि लब्ध्वान्मृत्युरुद्धतः ॥३९ ।। समपृच्छदुपागत्य धर्म सर्वार्थकोविदम् । परायणं हि प्रभवः संदेहेष्वनुजीविनाम् ॥ ४० ॥ आकाशजस्य कर्माणि क स्थिवानि यद प्रमो। धर्मराजोग्य संचिन्त्य सुचिरं प्रोक्तवानिदम् ।। ४१ ॥ आकाशजस्य कर्माणि मृत्यो सन्ति न कानिचित् । एप साकाराजो विप्रो जातः खादेव केवलात् ॥ ४२ ॥ निर्मितः पुरुपाभासः ॥ ३४ ॥३५॥ त्वमेको बलात्कंचिदपि सत्वं भारयितुंनभक्त इत्यत्र हेतुमाह-मारणीयस्येति ॥ तच्छन्दो मारण- विषयः इतिशब्दोदेती। इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिचित्यमरः ॥३६॥ तेषां फर्मणां मध्येऽन्यतमेन सहायेन । साहाप्यनेति कधिम् सत्र सदायभावेनेत्यर्थः ॥३७॥३८॥३९॥४०॥४॥ विष्टिमष- दम्याह-आकाशवस्मेति ॥ वन हेतुमाह-एप इति ।। फेवलावत.

·[ उत्पत्ति०३ ११० लधुयोगवासिष्ठः। आकाशादेव यो जातः स व्योमेवामलं भवेत् । सहकारीणि नो सन्ति कारणान्यस्य कानिचित् ॥ ४३ ॥ सहकारिकारणानामभावे यः प्रजायते । नासौ स्वकारणाद्भिन्नो भवतीत्यनुभूयते ॥४४॥ एतदाक्रमणे मृत्यो तस्मान्मा यत्नवान्भव । श्रुत्वैतद्विसितो मृत्युर्जगाम निजमन्दिरम् ॥ ४५ ॥ वसहकारिकारणरहितात्खादेव परमात्मन एव विम्वात्प्रतिबिम्बतया जातः हि यस्मात्केवलात् ॥ ४२ ।। परमात्मनो जातत्वेऽपि हिर- ण्यगर्भस्य जीवस्य कथं कर्माभावस्तवाह-आकाशादिति ।। वास्त- वसहकारिकारणरहितात्परमात्मनो यो जातः प्रतिबिम्बतयाऽभि- व्यक्तः सोऽमलं कर्मादिमलरहितं व्योमैव भवेत् । आकाशजः सकारणाद्वस्तुतो न भिद्यते । वास्तवसहकारिकारणरहितत्वे सति जातत्याजलचन्द्रवदित्यर्थः । उक्तमर्थ सार्धश्लोकेन विशदयति-सह- कारीणीति ॥४३॥ अनुभूयते प्रतिबिम्बादिस्थले ॥ ४४ ॥ माह-एतदिति ॥ यस्माचित्प्रतिविम्बात्मायमाकाशजो वस्तुतः पर मात्मत्वात्कर्मरहितस्तस्मादित्यर्थः । मृत्युक्शगत्वनिरासेन हिरण्यगर्भ तदपिनाभूतः सर्वोऽपि सांसारिको धर्मों निरस्तो वेदितव्यः । ननु 'एक एय तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा दृश्यते जलचन्द्रयदि तिवचनाद्धिरण्यगर्भेण सह सर्वेषामपि जीवानो चित्प्रतिविम्यत्वे वस्तुतो विम्यभूतचिद्रूपत्वे कर्मतत्फलात्मकसंसार- रहितत्वे च समाने के विशेपमादाय हिरण्यगर्भस्यैवाफर्मिकत्वादि. फमभिधीयत इति। अयोच्यते। हिरण्यगर्भस्य तत्त्ववित्त्वमेव विशे. पमादायारमित्यादिकमभिधीयते । तथाच श्रुतिस्तस्य तत्त्ववित्व- फलित- चैव ·१११ सर्गः], वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। : श्रीराम उवाच॥ ब्रौष कथितो देवस्त्वया मे प्रपितामहः । स्वयंभूरज एकात्मा विज्ञानात्मेति मे मतिः॥४६॥ वसिष्ठ उवाच॥ एवमेतन्महाबाहो ब्रह्मैप कथितस्तच । विवादमफरोन्मृत्युर्यमेनैतत्कृते पुरा ॥४७॥ मन्वन्तरे सर्वभक्षो यदा मृत्युरदन्प्रजाः। बलमेत्याजजाक्रान्तापारम्भमकरोत्स्वयम् ॥४८॥ तदैव धर्मराजेन यमेनाप्यनुशासितः। ब्रह्मा किल पराकाशवपुराक्रम्यते कथम् ॥ ४९ ॥ मेवाद 'स हायमीक्षांचके यन्मदन्यन्नाति कस्मान्नु विभेमीति । तत एवास्य भयं वियायें ति । भुत्वैतदित्यादि ब्रह्मा किल पराकान । शवपुरित्यतः प्राक्तनो प्रन्यसंदर्भः सप्टार्थः। फचित्किचिद्विविच्यते ।। ४५ ॥ प्रपितामह इत्यादिविशेषणचतुष्टयं ब्रह्मणो महत्त्वरयाप- । नार्थम्। विज्ञानात्मेति स्वम्पकयनार्यम्। पितॄणां पितरः पितामहाः। पितामहानां पिता प्रपितामहः । सर्वभूतानामादिकर्तेलयः । त्वया । मेऽत्र पितामह इति फचित् । तस्योसत्तिवैशिष्टक्षमाह-स्वयंमूरिति॥ स्वयमेव भवतीति स्वयंभूः। अतएवानःशुशोणिवयीजादेर्न जायत इति। एक गयानोति व्यानोति सर्यकार्यमिति एवात्मा। प्रधानात्मेति वा। विज्ञानं बुद्धिरात्माम्वरूपं यस स तयाममम्वरूप इति या॥४६॥ ॥४७॥४ायमानुसासनमेव संपत आद-मक्षा रिलेति । रिलेया- प्रमणसासंमाम्पत्ये । परामाशः परमात्मा पपुः स्वरूपं यस स तया - . Para 10

·लघुयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति०३
आकाशे स्फुरदाकारः संकल्पपुरुषो यथा ।
पृथ्व्यादिरहितो भाति स्वयंभूर्भासते तथा ॥५०॥
चिद्योम केवलमनन्तमनादिमध्यं
ब्रह्मेति भाति निजचित्तवशात्स्वयंभूः ।
आकारवानिव पुमानिव वस्तुवस्तु
चन्ध्यातनूज इव वस्य तु नास्ति देहः ॥५१॥
आतिवाहिक एवासौ देहोऽस्त्यस्य स्वयंभुवः ।
नत्वाधिभौतिको राम देहोज्जस्योपपद्यते ॥५२॥
श्रीराम उवाच ॥
आतिवाहिक एवास्ति देहोऽन्यस्त्याधिभौतिकः ।
सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणोऽस्त्येक एव किम् ॥ ५३ ।।
॥४९॥ ननु ब्रह्मा परब्रह्मशरीरश्चेत्कथं चतुर्मुसशरीरत्वं तस्येत्याश-
स्याह-आकाशे स्फुरदिति ।। प्रसिद्धाकाशे स्फुरन्नाकारः शिरःपाण्या
दिमान्यस्य मनोरयकल्पितपुरुषस्य स तथा । प्रातिभासिकं ब्रह्मणः
शारीरत्यम् । वस्तुतस्तु संकल्पपुरुषपन्नास्येवेत्यभिप्रायः ॥५०॥ उक्त
विशदयनुपसंहरति-चिद्वयोमेति ॥ निजचित्तवशात्स्यचिचवशात् ।
प्रचितपशादित्यर्थः ॥५१॥ चियोमेति श्लोकानन्तरं विराटवस्था
प्रातहिरण्यगर्भविपयो वृहदसिष्ठगवश्लोकोऽत्र द्रष्टव्यः-'आतिवाहिक
पपासो देहोऽस्त्यस्य स्वयंमुवः । नत्वाधिमौतिको राम देहोऽजस्यो-
पपपय इति ।। ५२ ॥ मरणो जीयत्याजीयान्तरपदाधिभौतिकदेहः
हुनो न म्यादिति पोदयति-आविवाहिक इति ॥ अतिपाहते नीयते
तं देशं मार्गदयपतिदेववामिरित्याविवादिफः सूक्ष्मो देहः ॥५३॥

·सर्गः १] वासिष्ठचन्द्रिकाय्याख्यासहितः। वसिष्ठ उवाच ॥ सर्वेपामेव देही द्वौ भूतानां कारणात्मनाम् । अजस कारणासत्वादेक एवातिवाहिकः ॥ ५४॥ अन्येषां कारणं ब्रह्मप्रतिभासोत्थितं जगत् । अजस्य कारणं ब्रह्म तेनासावेकदेहवान् ॥ ५५ ॥ ब्रह्मा संकल्पपुरुषः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः । केवलं चित्तमात्रात्मा कारणं त्रिजगत्स्थितेः॥५६॥ स्थूलदेहारम्भकाकाशादिभूतसत्त्वासत्त्वाभ्यां जीवानां देहद्वयं हिर- ण्यगर्भस्य च स्थूलदेहासत्त्वे इत्युत्तरमाह-सर्वेपामिति ॥ कारणा- त्मनां कारणमुपादानलक्षणमात्मा स्वरूपं येपां तानि तथोक्तानि तेपाम् । अनेन देहद्वयारम्भककारणसत्त्वं व्यष्टिजीवानां सूचितम् । अजस्य कारणासत्त्वात्स्थूलदेहारम्भककारणासत्त्वम् ॥ ५४ । उक्त- मर्थ विशदयति-अन्येपामिति ॥ ब्रह्मप्रतिभासोत्थितं ब्रह्मणो हिर- गर्भस्य प्रतिभासेन संकल्पेनोत्थितमुत्पन्नं जगत् सूक्ष्मभूतत्यूलभूत- लक्षणं तेन तानि देहद्वययुक्तानीति शेषः । अजस तु ब्रह्मपरमा- स्मैय फारणं न भूतानि ।। ५५ ॥ ननु सूक्ष्मभूतविकारान्मनसः सूत्मभूतादिसर्वजगदुत्पत्तिः कथं पटत इति चेन्न । मनसः सूक्ष्म- भूतविकारत्वस्य रष्टिसृष्टिपोऽनभ्युपगमात् । प्रदर्शिता चास्माभिः पूर्वमेव तत्र जीवसृष्टिप्रक्रिया । दृष्टिरेव सृष्टिरिति यसिष्टसिद्धान्ते स्थिते सूक्ष्मभूतप्रभृति सर्वम्य जगतो मनोविकारत्वे विरोधाभावान् । 'यदा मुपुनः स्वप्नं न कंचन पश्यति अयास्मिन्प्राण एवेकया भवति पार सर्नामनिः महाप्येतीत्यादिभुतिरपि मनसो लये सुपुमो सर्यम्य जगतः प्रलय इव लये दर्शयन्ती दृष्टिमेव सृष्टिमनुजानाति। सदेन स.पा.

·[उत्पत्ति०३ म्यूटदेवारम्भकष्टभ्यादिरहिवाफार इत्यर्थः ॥५६॥ ५७ ॥ मनसो रुधुयोगवासिः। ब्रह्मणा तन्यते विश्वं मनसैव स्वयंभुवा । मनोमयमतो विश्वं यन्नाम परिदृश्यते ।। ५७ ॥ श्रीराम उवाच ॥ भगवन्मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम् । यस्मात्तेनेयमखिला तन्यते दोपमञ्जरी ।। ५८ ॥ ननु सुपुप्रो प्रलय इव प्रपञ्चो क्लिीयते किंतु करणाभावेन न प्रतीयत इत्याशयेन तथा श्रुतिराहेति चेन्न । तत्र लयाप्रतिपादने जगतः अयोधसमये सृष्यप्रतिपादनप्रसङ्गात् । प्रतिपादयति च श्रुतिः-'सर्व सृष्टिप्रवोघे स यदा प्रतिबुध्यते यथानेचलतः सर्वा दिशो विसु लिङ्गा विप्रतिष्टेरन् एवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतन प्रतिष्टन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' इति श्रुत्यन्तरं च दृष्टिस ष्टिविषयं भवति । 'असतोऽधि मनोऽसृजत मनः प्रजापतिमसृजत प्रजापतिः प्रजा असृजत तद्वा इदं मनस्येव परमं प्रतिष्ठितं यदिदं किंचेति । किंच कल्पितस्य द्वैतस्य शुक्तिरजतादेरिव प्रतिभासमात्र- शरीरम्य प्रतिभासदशायां स्वकल्पनाधिष्ठानसन्मात्रातिरेकेण स्वरू- पेणावस्थानासंभवाति विज्ञानोत्तमाचार्यवचनाद'प्यात्मचित्तेन म्पन्दितं जीवजातमाकाशादि मावसानं च पइयेदिति संक्षेपशा रीरिफययनाथ । यक्तव्यं चात्र बहुप्रपञ्चभिया न निगद्यते । ब्रह्मणो मनोमानशरीरस्यात्तत्वं जगन्मनोविकारत्यान्मनोराज्यवदसदेवेस भिप्रेसाह-अक्षा संकल्पपुरुष इत्यादिना ॥ संकल्पपुरुपः संकर पुगपमम इत्यर्पः । संकल्पपुरपसमत्यमेव विशदयति-पृळ्यादीति ।। विश्वकारणत्वे प्रक्षयरसस्य म्पादित्यभिप्रायेण पृच्छति-भगयन्निति॥

·4 सर्ग:.] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। वसिष्ठ उवाच ॥ रामास मनसो रूपं न किंचिदपि दृश्यते । नाममात्राहते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः ॥ ५९॥ न या नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः। सर्वत्रैव स्थितं घेतद्विद्धि राम यथा नभः ॥६॥ साघो यथैतदर्थस्य प्रतिभानं प्रयां गतम् । सतो वाप्यसतो वापि तन्मनो विद्धि नेतरत् ॥ ६१ ।। यदर्थप्रतिमानं तन्मन इत्यभिधीयते । अन्यत्र किंचिदप्यस्ति मनो नाम कदाचन ॥ १२ ॥ संकल्पनं मनो विद्धि संकल्पाचन भिद्यते । यत्र संकल्पनं तत्र मनोऽस्तीत्यवगम्यताम् ॥ ६३ ॥ संकल्पमनसी मिन्ने न कदाचन के च न । अविद्यासंमृतिचित्तं मनो वन्धो मनस्तमः ॥ ६४ ॥ प्रभवेयर्यमासहवाह-यस्मादिति ॥ ५८ ॥ वाचारम्भणशास्त्राद्वि- मारव मनसो नाममानाटते न सत्त्वमित्युत्तरमाह-पनेत्यादि- सार्धन ॥ व्योन्नोऽपि पामराचारम्भणादिशास्त्रसंस्कृतचिंचेच सिंचिदपि सद्रूपं न दृश्यत एव ।। ५९ ।। नन्वनर्यमूलं मनो नास्ति तन्मूलोच्छेदाय प्रयवनाना वयं न फवार्या इत्याराहम भ्रान्वद- माह-सपनवेति ।। ६० ।। सर्वत्र स्थितत्त्वमनुपपन्नमित्याशहां शात- जति होफचतुष्टयेन सार्धन-माघो इन्ते । प्रतिभानं ज्ञानम् । फीट- फातिमानं सगाद-प्रयामिति ।। प्रयां प्रसिद्धिं गतं पटसानं पटशान- मिनि प्रसिसिमित्यर्थः ॥६१ ॥ ६२।६३ ॥ के पति वियप- नम् ॥ ६४ ॥ एवं मनसो यन्पमूलत्वं सरूपविशेष पास्याय ·[उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्ठः। इति संकल्पजालस्य नामान्येतानि राघव । संकल्पनाले गलिते खरूपमवशिष्यते ॥६५॥ . असंभवति सर्वसिन्दिग्भूम्याकाशरूपिणि । प्रकाश्ये यादृशं रूपं प्रकाशस्यामलं भवेत् ॥६६॥ त्रिजगत्त्वमहं चेति दृश्येऽसवमुपागते । द्रष्टः स्यात्केवलीभावस्तादृशो विमलात्मनः ।।.६७ ॥ अनाप्ताखिलशैलादिप्रतिविम्वे हि यादृशी। स्थादर्पणे दर्पणता केवलात्मस्वरूपिणी ॥ ६८॥ अहं त्वं जगदित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसंभ्रमे । स्यात्तादृशी केवलता स्थिते द्रष्टर्यवीक्षणे ॥ ६९ ॥ ज्ञानेन समूलस्य तस्य निवृत्तावात्मनः कैवल्यमाह-संकल्पेति ।।६।। जगन्नानि संकल्पजाले गलिते यदात्मस्वरूपमवशिष्यते तदभूतो- पमानेन विशदयति-असंभवतीत्यादि ।। असंभवतीति सतिसप्तमी ॥ ६६ ।। असत्त्वमिति पदच्छेदः । दिग्भून्यादिसकलप्रकाश्यवि- गमे यदि व्यापी निश्चलो विवखतः प्रकाशोऽवतिष्ठत्तर्हि तस्य स्वरूप केवल्यापस्थायामात्मस्वरूपस्य दृष्टान्तो भवतीत्यर्थः ॥६७॥ भूनोपमानेनापि तत्स्वरूपमायेदयवि-अनासति ॥ अनाप्ता असि. लानां शैटादिपदार्थानां प्रतिविम्या येन वत्तथोक्तम् । दर्पणे हि धार णविशेषेण प्रतिविम्यविभ्रमोचितपटुःसंप्रयोगाभापादगृहीतासिल प्रतिविम्यं भवति तम्मिन्दर्पणे यादृशी दर्पणता कीदृशीत्यत आह फेयलात्मसरूपिणी फेवटदर्पणम्यरूपिणी ॥ ६८ ॥ अवीक्षणे वीक्षः पीयम्याभापादेव तद्विषयवीमणरहित सित द्रष्टार साक्षिणि वादशी फैपरमा स्यात् ॥ ६९ ॥ एवंविधाऽवल्यप्राप्ती मन एय विरोध ·. - सरः१] वासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः । मनो दृश्यमयं दोपं तनोतीमं क्षयात्मकम् । । असदेव सदाकारं स्वमः स्वमान्तरं यथा ॥ ७० ॥ स्फुरति वल्गति गच्छति याचते भ्रमति मजति संहरति स्वयम् । अपरतामुपयात्यपि केवलं चलति चञ्चलशक्तितया मनः॥७१ ।। वसिष्ठ उवाच ॥ महाप्रलयसंपत्तायसनां समुपागते । अशेषदृश्ये सर्गादौ शान्तमेवावशिष्यते ॥ ७२ ॥ आस्तेऽनस्तमितो भाखानजो देवो निरामयः। सर्वदा सर्वकृत्सर्वः परामात्मा महेश्वरः ॥ ७३ ।। तस्तद्विनाशे परमो यन्न आस्थेय इति दर्शनाय तस्य दोगत्म्यं श्लोक- द्वयेनाह-मन इत्यादिना ॥ ७० ॥ अपरतां देहायनात्मरूपताध- मतामिति वा । एवं पश्चलशक्तिया केवलं मन एव चलति न स्वात्मेत्यर्थः ॥ ७१ ॥ प्रागुक्तकैवल्यप्राप्तिः परमात्मदर्शनाद्भवतीति वक्ष्यन्प्राकृतिकप्रलयमवलम्ब्यादो परमात्मरूपं प्रतिपादयति-महा- प्रलयेत्यादिना मिद्यते हृदयप्रन्थिरित्यतः प्राक्तनेन ॥सर्गादो मुष्टि- पूर्वकाले । अथवा सूज्यतेऽनेनेवि सर्गः कारणं तदादी दृश्ये । शान्त- मेव निर्विकारं प्रोय ॥ ७२ ॥ ननु दृश्यासत्त्ववद्रष्टुरप्यसत्त्वमेव युतम् । 'असा इदमम आसीन् । 'नासदासीनो सदासीत्तदानी'. मिन्यादिभुतेरित्यत आह-आत इति ॥ अनम्नमितोऽज इति पाद्य- न्योर्मायविकारयोनिषेधान्मध्यवर्तिनोऽपि चत्वारो भावविकारा निपिद्धा पेदितव्याः । तम्याजदत्वमाह-देव इति ॥ धोवमानत्वम्य .

·[ उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्ठः। यतो वाचो निवर्तन्ते यो मुक्तैरवगम्यते । यस्स चात्मादिकाः संज्ञाः कल्पिता न स्वभावजाः ॥ ७४॥ यः पुमान्सांख्यदृष्टीनां ब्रह्म वेदान्तवेदिनाम् । विज्ञानमात्र विज्ञानविदामेकान्तनिर्मलम् ।। ७५ ।। कादाचित्कत्वनिरासाय भास्यानित्युक्तम् । तस्य दुःसित्वं वारयति- निरामय इति ॥ सर्वदा शाश्वतः प्रतिपदविशेपणं वा । तस्य पूर्ण- त्वमाह-सर्व इति ॥ वन हेतुः सर्वदिति ॥ सर्वरूपेण विवर्तत इत्यर्थः । यद्वा निमित्तकारणत्वमाह-सर्वकृदिति ॥ सर्वकृत्त्वयत्स- नियामक्त्वमपि तस्यैवेत्याह-महेश्वर इति ॥ ७३ ॥ ननु पर मात्मा सर्वकृत्सर्वेश्वरश्चेत्तर्हि कार्यनियम्यसापेक्षत्वेन सविकल्पः स्पादित्याशयाविद्यकमेव सर्वकर्तृत्वादिकं वस्तुतो निर्विकल्पकमेव तस्य स्वरूपमित्यभिप्रेत्याह-यत इति ॥ यतो वाच इत्यादिषु पञ्चदश यच्च्च्दास्तच्छब्दाध्याहारेणास्त इति पूर्वेण योजनीयाः । तस्मिन्दष्टे परावर इति वक्ष्यमाणतच्छब्देन वा योजनीयाः । वागाद्यगोव- रथेग्न वर्हि साक्षादुपलभ्येतेत्यत आह-यो मुक्तरिति । वागगोचरस्य ग्रामणः कथमात्मेत्यादिसंज्ञातवाह-यस्येति ॥ न खभावजाः । साभाविकाः ।। ७४ ॥ ननु मुक्तैरनुभूयमानेऽपि तस्मिन्वागाद्यगो- चरे नास्माकं विश्वास इत्याशक्य तस्य विशिष्टकेवलरूपाभ्यां यथा- संमषं सकलशानगम्यत्यान्मेवमित्यभिप्रायेणाह-य इति ।। अथवा उक्त परमायें यादिनां विप्रतिपत्तिदर्शिनां निरालम्बनविप्रतिपत्ययो- गाद्विप्रतिपत्तेः प्रागेय तदालम्बनतया सिद्धे तरिमविश्वासः पार्य इत्याशयेनाह-यः पुमानिति ॥ योगाचार्यमतमाह-विज्ञानेति ॥ एकान्वेन नियमेन निर्मलमेवान्ननिर्मलम् ।। ७५ ॥ माध्यमिकमत- ।

·सगे:१] ११९ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। यः शून्यवादिनां शून्यं भासको यो:तेजसाम् । वक्ता मन्ता ऋतंभोक्ता द्रष्टा सर्ता सदैव यः ॥ ७६ ।। सन्नप्यसञ्जगति यो यो देहस्योऽपि दूरतः । चित्प्रकाशो ह्ययं यसादालोक इव भाखतः ।। ७७ ॥ प्रकृतिव्रततिॉम्नि जाता ब्रह्माण्डसत्फला । चित्तमूलेन्द्रियदला येन नृत्यति वायुना ॥ ७८ ॥ माह-यः शून्येति ॥ वस्तुतः शून्यमेव तत्त्वमित्याशङ्कानिरासायाह- भासक इति ॥ येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध' इति श्रुतेः। अर्कतेजोभास- कत्वेन प्राप्तं तद्विपरीवजीवाद्भदं परमात्मनो वारयति-वक्केति ॥ ऋतंभोक्ता ऋतस्य भोक्ता । ऋतशब्देन कर्मफलमुच्यते। 'ऋतं पिव- न्तो सुकृतस्य लोक' इति श्रुतावृतशब्देन कर्मफलाभिधानात् । मन्ता ऋतमिति विसंधिकरणमार्पम् । वका मन्ता स्वयं भोकेति कचित् ।। ७६ ॥ सर्वव्यवहारसाधकज्योतिपोऽपि भासके प्रत्यक्षतमे तत्त्वे कथं वादिनां विप्रतिपत्त्यवकाश इत्याशय रागादिदूपिततया सूक्ष्मवस्तुग्रहणासमर्थबुद्धित्वात्तवकाशः संभवतीत्याशयेनाह-सन्न- पीति ॥ जगति सन्नपि परमात्मा । 'दृश्यते त्वम्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति श्रुत्युक्तविशिष्टयुद्धिरहितानामसन्निव भवति सत्त्वफलाभावाद्देहस्थोऽपि दूरग इव भवति । तेषां वर्ष- सहस्रकोट्यापि तैरप्राप्यत्वात् । तस्यैव परमात्मनो जडप्रकाशक- त्वनियामकत्वे क्रमेण लोकद्वयेनाह-चिदिति ॥ घटः स्फुरति पटः स्फुरतीत्यनुभूयमानश्चित्प्रकाशो यस्माधिदात्मनः प्रसृतः ॥ ७७ ।। प्रकृतिरेव व्रततिलता। 'वल्ली तु प्रततिलते त्यमरः । ब्रह्माण्डमेव सच्छोभनं फलं यस्यां सा तथोक्ता ॥७८॥ ननु जगद्भासफानियाम- ·[ उत्पचि: लघुयोगवासिष्टः । यश्चिन्मणिः प्रफचति प्रतिदेहसमुद्के । यः प्लावयति संरब्धं पुर्यष्टकमितस्ततः ।। ७९ ॥ शुद्धः संविन्मयत्वायः खं भवेद्भ्योमचिन्दया । पदार्थचिन्तयार्थत्वमिव गच्छत्यधिष्ठितः ॥ ८०॥ आविभावतिरोभावमयात्रिभुवनोमयः। स्फुरन्त्यतितते यसिन्मराविव मरीचयः॥ ८१ ॥ काञ्च परमात्मनस्तद्विपरीतस्य जीवस्य भेदो युक्त इत्याशय 'स एप इह प्रविष्टः', 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा', 'रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूवेत्या- दिश्रुतिप्रापितं वस्यैव जीवस्वरूपेणायस्थानमाह-यश्चिदिति ॥, प्रक- चति स्फुरति । समुद्रकः संपुटकः । प्रकृतियततिरित्यनेनाधिदेवा- भिप्रायेण नियामकत्वमुक्त्वा आध्यात्मिकाभिप्रायेणाह-यः शावय- तीति ।। इतस्ततः संरब्धं संक्षुब्धं पुर्यष्टकं यः प्लावयति गमयति । चालयतीत्यर्थः । पुर्यष्टकस्वरूपं महद्भिक्तम्-'ज्ञानेन्द्रियाणि खल पञ्च तथाऽपराणि कर्मेन्द्रियाणि मगआदिचतुष्टयं च । प्राणादि- पञ्चकमयो वियदादिकं च कामश्च कर्म च तमः पुनरटमी पुरिति ॥ ७९ ॥ ननु परमात्मैव शरीरमाविश्य संसरति चेत्तस्य कर्थ कैवल्यमित्यारावर वस्तुतोऽसंसारिणि तस्मिन्विपरीतभावनाप्रापितस्य वम्य संसारम्य तत्त्वमापनया निवृत्त्युपपत्तेर्घटत एव कैवल्यमि साह-शुद्धति ॥ अविद्यावत्कार्यरहितसंविद्पत्यायोमचिन्तयाकाश. कल्लत्यचिन्दया रां मवेदाकाशकलं भवेत् । अथवा यो जीप भावमापनः परमात्मा स व्योमचिन्तया अझचिन्वया सं भवेद्रह मवेत् । पदाचिन्तया अनात्मपदाचिन्नया अधि संसारोपरि स्थितोऽपिष्टिवः । अधया पदार्थचिन्तया व्याधिष्ठितो विपयीकृतः मदिरा गच्छवीय ॥ ८॥ पदार्याचन्दया ·संर्गः १] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । कुर्वन्नपीह जगतां महतामनन्तं वृन्दं न किंचन करोति कदाचनापि । खात्मन्यनस्तमयसंविदि निर्विकल्पे , त्यक्तोदयस्थितिमतिः स्थित एक एव ।। ८२ ।। भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । शीयन्ते चास्य कर्माणि तसिन्दृष्टे परावरे ॥ ८३ ॥ श्रीराम उवाच ॥ इयतो दृश्यजातस्य ब्रह्माण्डस्य जगत्स्थितेः । मुने कथमसन्नास्ति व मेरुः सर्पपोदरे ॥ ८४ ॥ र्थत्वमिव गच्छतीत्युक्तं प्रपञ्चयति-आविर्भावेत्यादिश्लोकद्वयेन ॥ अतिततेऽतिशयेन व्याप्ते यस्मिंश्चिदणवे आविर्भावतिरोभावप्रधा- नास्त्रिभुवनतरङ्गाः स्फुरन्ति स परमात्माऽस्त इति पूर्वेणान्वयः । तस्मिन्दृष्टे परावर इत्युत्तरेणान्वय इत्यवादिप्म ॥ ८१ ॥ जगतां वृन्दं समूहं मायया कुर्वन्नपि यस्तुतो न करोति । त्यक्तोदयस्थिति- मतिः त्यक्त उदयस्थितिसंकल्पो येन स त्यक्तोदयस्थितिमतिः । अथवा त्यक्तोदय इति भिन्नं पदम् । त्यक्त उदय उत्पत्तिर्येन स तथा स्थितिरस्यास्तीति स्थितिमांस्तस्मिन्निश्चल इत्येतत् । अनस्तमय- संविदि नाशरहितचिद्रूपे स्वात्मनि स्थितः। निराधारः स्थित इत्यर्थः ॥ ८२॥ एवमात्मस्वरूपं प्रतिपाद्य तद्विज्ञानफलमाह-मिद्यत इति॥ हृदयप्रन्धिरहंकारः । परावरे पर उत्कृष्टः अवरो निकृष्टस्तद्रूपे सर्वात्मनीत्यर्थः ।। ८३ ॥ परमात्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य कस्पिन- त्यासंभवाद्वैतक्षानं दुर्लभमित्याक्षिपति-इयत इति ।। ८४ ॥

·१२२ लघुयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति०३ - यसिष्ठ उवाच ॥ साधुसंगमसच्छाखपरो भवसि राम चेत् । तदिनैरेव नो मासैः प्रामोपीमा परां धियम् ॥ ८५ सर्वेपामितिहासानामयं सार उदाहृतः । श्रुतेऽसिनिर्मले यसाजीवन्मुक्तत्वमव्ययम् ॥८६॥ उदेति स्वयमेवान्तरिदमेव विचारय । स्थितमेवास्तमायाति जगदृश्यं विचारणात् ॥ ८७ ॥ नृणां ज्ञानैकनिष्ठानामात्मन्नानविचारिणाम् । सा जीवन्मुक्ततोदेति विदेहान्मुक्ततैव या ॥ ८८॥ श्रीराम उवाच॥ ब्रह्मन्विदेहमुक्तस्य जीवन्मुक्तस लक्षणम् । ब्रूहि येन तथैवाहं यते शास्त्रगया दृशा ।। ८९ ।। प्रक्षावित्सङ्गापूर्वकमद्वैतशास्त्रस्म निरन्तराभ्यासादतिमुलभमद्वैतज्ञान- मिति परिहरति-साध्विति ॥ ८५ ॥ किं वच्छात्रं यत्परः परां धियं प्राप्नुयादिति तबाह-सर्वेपामिति ॥ इतिहासानां भरतादीनां मध्ये सारत्वे हेतुमाह-श्रुत इति ॥जीवन्मुक्तत्वं विदेहमुकत्वस्योपलक्षणम् ॥ ८६ ॥ अद्वैतज्ञानाय द्वैतविलय एव तदुचितोपायेन कार्य: किं विचारेणेत्यवाह-स्थितमिति ॥ एवशब्दो विचारणादित्यनेनापि संवध्यते । जगदृश्यमधिष्टानसाक्षात्कारपर्यवसायि विचारणादेव डायारोपितपिशाचवदतमायाति न तु मुद्गरमहारादिना तत्रापि यथास्थितमेयासमायाति नावयवविशेषादिद्वारा ॥ ८॥ धुते म्मिग्निर्मल इत्यादिनोक्तं पितृणोति-नृणामिति ॥ ८८ ॥ ब्रह्मन्निति स्पष्टायः ॥ ८९॥ जीवन्मुकम्य सानुभकगम्य लक्षणमाहर ·१२३ सर्गः1] वासिष्टचन्द्रिकाय्याख्यासहितः। वसिष्ठ उवाच ॥ यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारवतोऽपि च । अस्तं गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते ॥९॥ नोदेति नास्तमायाति सुखे दुःखे मुखपमा । यथाप्राप्तस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९१ ॥ यो जागर्ति सुपुप्तिस्थो यस्य जानन विद्यते । यस निर्वासनो वोधः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९२ ।। रागद्वेपभयादीनामनुरूपं चरन्नपि । योऽन्तोमवदत्यच्छः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९३ ।। यथेति ॥ प्रतिभासमानेण परदृष्टया या व्यवहारवतोऽपि यस्य यथा- स्थितमिदं जगत्तत्त्वदृष्ट्याऽसं गतं व्योम ब्रह्मस्थितं च भवति स जीव- नेव मुक्त इत्युच्यते ॥ ९० ॥ तस्य परवेद्यमपि लक्षणमाह-नोदे- तीति ॥ यथाप्राप्ते व्यवहारे स्थितिर्यस्य स तथोक्तः ॥ ९१ ॥ पुनरपि स्वानुभवगम्यं लक्षणमाचष्टे-यो जागर्दीत्यादिशोकनयेण ॥ स्वव्यतिरिक्तस्य द्वैतस्य वस्तुतोऽननुभवाजीवन्मुक्तः सुपुप्तिस्थो भवति । यथा विषयसंनिधानादावपि निर्विकारत्वात्सुपुप्तस्तथा द्वैता- भासोपलब्धत्वाजागर्ति च । अथवा साक्षादनुभूयमानब्रह्मत्वाना- गर्ति च । तथाचोक्तं सर्वेश्वरेण-'तस्यां जागति संयमी ति । अस्य जाग्रजागरणमज्ञवन्न वर्तते निर्वासनस्सनुवासन इत्यर्थः । सकलया- सनाविलये जीवन्मुक्तसंभवात् ॥ ९२॥ रागद्वेषभयादीनां प्रारब्ध- कर्मवेगेनोपस्थितानां रागद्वेषभयाभासादीनामनुरूपमनुगुणं यथा तथा परन्नपि चेष्टमानोऽपि यो विद्वानतः आत्मस्वरूपो व्योमवद- त्यच्छोऽतिनिर्मलो भवति। यथा व्योम निर्मलमेवमेवात्मापि रागादि- ·१२१ [ उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्टः । यस्य नाहंकृतो भावो यस्य चुद्धिर्न लिप्यते । कुर्वतोऽकुर्वतोवापि स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९४ ॥ यसानोद्विजते लोको लोकानोद्विजते च यः। होमर्पभयोन्मुक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९५ ॥ शान्तसंसारकल्लोलः कलावानपि निष्कलः । यः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥१६॥ यः समस्तार्थजातेपु व्यवहार्यपि शीतलः । परार्थेप्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ९७ ॥ जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव ॥ ९८॥ मलरहित इति विज्ञानातीत्यर्थः ॥ ९३ ॥ यस्य विटुपोऽहंकृतोऽहं- कर्तेत्येवंविधो भावो भावना ज्ञानं न भवति इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते नाहम् । अहं तु तद्वयापारसाक्षी अकर्तेत्येवं पश्यतीत्येतत् । यस्य बुद्धिरन्तःकरणं न लिप्यते नानुशयिनी भवति । अहमिदं निपिद्धं कृतवानिदं विहितं नाकापं तस्मान्नरके पतिष्यामीत्येवं यस्य सुद्धिर्न लिप्यते ॥ ९४ ॥ यम्मादित्यादयो निरामयमित्यन्ताः स्पष्टार्थाः। फचित्किंचिद्विविच्यते ॥ ९५ ॥ फलायानपि अविद्यया सावर योऽपि निष्फलः यग्नुतो निरवययः । सचिन्तोऽपि चिन्ताभासेन मट यर्तमानोऽपि निश्चिन्तो यस्तुतश्चिन्वारहितः ॥ ९६ ॥ परापु परम्गगिफयस्तुपु व्ययदारीय गीतलसापरहितः गेदरहित इत्यर्थः । उपलक्षणमेतद्धपरहिवत्यम्य । नहि जीवन्मुक्तम्याभिमानयर्मितस्य गममायंबानम्य सायन्येन वैफल्येन या हो विपादो पा संमया ॥ ९७ ॥ ९८॥ न सनासन कार्य न कारणमित्यर्थः ।

·सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। विदेहमुक्तो नोदेति नास्तमेति न शाम्यति । न सन्नासन्न दूरस्थो न चाहं न च वेतरः ॥ ९९ ॥ ततः स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् । अनाख्यमनमिव्यक्तं सत्किचिदवशिप्यते ॥१०॥ न शून्यं नापि चाकारं न दृश्यं नापि दर्शनम् । नच भूतपदार्थोषः सदनन्ततया स्थितम् ॥ १॥ किमप्यव्यपदेशात्मा पूर्णात्पूर्णतराकृतिः। न सन्नासन्न सदसन्नाभावो भावनं न वा ॥२॥ चिन्मानं चेत्यरहितमनन्तमजरं शिवम् । अनादिमध्यपर्यन्तं यदनाधि निरामयम् ॥ ३ ॥ द्रष्ट्रदर्शनदृश्यानां मध्ये यद्दर्शनं स्थितम् । साधो तदवधानेन तदेतदवबुध्यसे ॥ ४ ॥ ॥९९॥ १०॥ न शून्यं न निराकारमित्यर्थः ॥१॥ किमपि सद- नन्ततया स्थितमिति संवन्धः।न सदिति सन्न भवति घटादाविव स- त्ताजातेलवानभ्युपगमात् । सगुयप्रकाश्यत्वाद्वा असन्न भवति पर- मार्थस्वरूपत्वात् । सदसन्न भवति विरोधाच्च । अभावोऽभवनम् अचिन्तेत्यर्थः । न भावनं चिन्ता ॥ २ ॥ चेत्यं दृश्यम् । आदिमध्यपर्यन्ता न विद्यन्ते यस्मिंस्तदनादिमध्यपर्यन्तम् । अनाधि मनःपीडारहितम् । निरामयं शरीरपीडारहितम्। यदेवंविधं चिन्मानं तद्विदेहमुक्तम् । उच्यत इति शेपः ॥ ३॥ एवं विदेहमुत्तास्यं पर- मार्थरूपमाख्याय तत्साक्षात्कारोपायमाह-द्रष्ट्रिति ॥ द्रष्टदर्शनह- श्यानि ज्ञातृज्ञानज्ञेयानि तेषां मध्ये यद्दर्शनं तेषां साक्षितया स्थितं द्रष्टा स्फुरति दर्शनं स्फुरवि दृश्यं स्फुरतीत्येवं स्फुरणरूपेण तेष्व- ·[ उत्पत्ति०३ स्यायां मनसो पृत्तयो नश्यन्ति मनो न नश्यतीत्यत आइ-मनसो लघुयोगवासिष्ठः। श्रीराम उवाच ॥ परमार्थस किं रूपं तसानन्दचिदाकते। पुनरेतन्ममाचक्ष्व निपुणं वोधवृद्धये ॥५॥ वसिष्ठ उवाच ॥ महाप्रलयसंपत्तौ सर्वकारणकारणम् । शिप्यते तत्परं ब्रह्म तदिदं वर्ण्यते भृणु ॥६॥ नाशयित्वा स्वमात्मानं मनसो वृत्तिसंक्षये । सद्रूपं यदनाख्येयं तद्रूपं तस्य वस्तुनः ॥ ७ ॥ नुगतं वद्विलक्षणं निर्विकल्पं प्रत्यक्चैतन्यं स्थितमित्यर्थः । तदवधा नेन तस्मिंश्चिकाग्येण । अथवा तवधानेन तनिश्चयेन शोधित- खपदार्थसाक्षात्कारेणेत्यर्थः । तदेतदवबुध्यसे । पूर्वोक्तमधुना र प्रतिपादितं परमार्थस्वरूपमवगच्छसीत्यर्थः ॥ ४॥ महाप्रलयसंप- त्रावित्यादिना यसरमार्थस्वरूप प्रतिपादितं पुनश्च विदेहमुक्तरूपत- पानन्तरमेय यनिरुपितं तदिदमिति करतलामलकवद्विज्ञातुं रामः पृच्छति-परमार्थस्येति ॥ ५॥ परमार्थस्वरूपं शृङ्गप्राहिकया युक्त्या दर्शयितुमाह-महाप्रलयेति ॥ वदिदं वर्ण्यत इति ॥ तत्परब्रह्म इदं पर्यते । प्रत्यक्षं वर्ण्यत इत्यर्थः ॥ ६॥ वत्र नाशयित्वेत्यादिलोक चतुष्टयेन समाप्यवस्थामवलम्ध्य परमार्थखरूपमाह । समाध्यवर क्षये मृत्तिसंभय इति ॥ मनमो वृत्तीनां शब्दाद्याकाराणां सम्यक सति समात्मानं शरीरत्रयात्मना वर्तमान नाशयित्याभिमानमान. प्रापित शरीरत्रयात्मत्यमात्मनः समाधापभिमानना नश्यति । खत पदमभिधीयते नाशयित्वा स्वमात्मानमिति । अन साध्याहार ·सर्गः१] १२७ . वासिष्ठचन्द्रिकान्यारयासहितः। चितेर्जीवखभावाया यदचेत्योन्मुखं वपुः । चिन्मानं विमलं शान्तं तद्रूपं परमात्मनः ॥ ८॥ अङ्गलग्नेऽपि वातादौ स्पर्शाद्यनुभवं विना । जीवतश्वेतसो रूपं यत्तत्परममात्मनः ॥९॥ अस्वमाया अनन्ताया अजडाया महामते । यद्रूपं चिरनिद्रायास्तद्रूपं परमात्मनः॥ ११ ॥ वेदनस्य प्रकाशस्य दृश्यस्य तमसस्तथा । वेदनं यदनाद्यन्तं तद्रूपं परमात्मनः ॥११॥ योजना । स्वमात्मानं नाशयित्वा अवस्थाने स्वात्मनि जातिगुणकि- यादिरहितत्वादनाख्येयं यत्सद्रूपं वृत्तिसंक्षये साक्षिरूपमस्ति तत्तस्य ब्रह्मवस्तुनो रूपं स्वरूपमुच्यते॥७n जीवः स्वभावः स्वरूपं यस्याः सा जीवस्वभावा तस्याश्चितेरचेत्योन्मुसमविपयोन्मुसं यद्वपुः स्वरू- पमस्ति । कीदृशं तदित्याह-चिन्मानं विमलं शान्तमिति ॥ निर्विकल्प चिदेकरूपं अनाद्यागन्तुकमलद्वयरहितं निर्विकारं च तत्परमात्मनो रूपं खरूपमुच्यते ॥ ८॥ अगलम इति ॥ अवयवसंगतेऽपि वाता- तपादौ स्पर्शाद्यनुभवं स्पर्शरूपादेरनुभवं विना चेतसञ्चेतउपाधिक- जीवस्य यद्रूपमस्ति यतशरीरस्य जीवस्य स्वरूपमगलग्नेऽपि स्पर्शा- उनुभवरहितं भवति । तदर्थमाह-जीवत इति ॥ तदात्मनः परमं संसारातीतं स्वरूपम् ॥ ९ ॥ अस्वप्नाया इति जागरितमपि दीर्घ- स्वप्न इति स्वप्नशब्देन गृह्यते । अस्वप्नायाः स्वप्नजागरितरहितायाः। अजडायाः सुपुप्तिरहितायाः । अनन्तवस्तुविषयत्वादनन्तायाश्चिर- निद्रायाचिरकालयोगनिद्राया यद्रूपं तद्रूपमित्यादि समम् । एतदुक्तं भवति-तुरीयावस्थानलक्षणयोगनिद्रायां सन्निर्विकल्पचिद्रूपं प्रतीयते तत्परमात्मनः स्वरूपमिति ॥ ११०॥ विक्षेपदशामवलम्व्यापि पर- R ·लधुयोगवासिष्टः। [ उत्पत्ति०३ व्यवहारपरस्यापि यत्पापाणवदासनम् । अव्योम्न एव च्योमतं तद्रूपं परमात्मनः ॥१२॥ वैद्यवेदनवेत्तृत्वरूपत्रयमिदं पुरः । यत्रोदेत्यस्तमायाति तद्रूपं परमात्मनः ॥ १३ ॥ स्थावराणां हि यद्रूपं तचेदोघमयं भवेत् । मनोबुद्ध्यादिनिर्मुक्तं तत्परेणोपमीयते ॥ १४ ॥ ब्रह्मार्कविष्णुहरशक्रसदाशिवादि शान्ती शिवं परममेवदिहेकमास्ते । मात्मस्वरूपमाह-वेदनस्येत्यादिन्योकत्रयेण ॥ वेदनस्यान्तःकरण- तिलक्षणस्य प्रकाशस्यादित्यादिसंबन्धिनः दृश्यस्य शब्दादिवेद्यस्य उपलक्षणमेतत्प्रकाशस्य तमसोऽज्ञानस्य यद्वेदनं साक्षिलक्षणमस्तित. दित्यादि पूर्ववत् ॥ ११ ॥ व्यवहारपरस्येति ॥ भ्रान्ता व्यवहार परस्यापि जीवस्य वस्तुवृत्त्या पापाणयद्यदासनं प्रौढशिलापन्निव- उतयारस्थानम् । अव्योम्न एवं मृपा सप्रपञ्चस्वैर व्योमत्वं वस्तुतो निःप्रपञ्चत्यम् । यद्वा व्योम्न एव लौकिकदृष्ट्याऽनाकाशसदृशीव व्योमत्वं यस्तुत आकाशसदृशत्वं यचदित्यादि समानम् ॥ १२ ॥ वेगवेदनयेत्तृत्वापत्रयं येदात्यवेदनत्यवेत्तृत्वरूपाणां त्रयं पुरः प्रराक्षं सत् यत्रापिष्टाने उदेति उत्सद्यते असमायाति नश्यति च तद्रपम् ॥ १३ ॥ अमनोपमानेन परमात्मन्यम्पं प्रतिपादयति-सावरा: पामिनि ।। स्थायराणामचरादीनां म्यमापतो मनोबुद्धयादिनिर्म हि प्रसिद्ध यापमनि दोभमयं योयम्यरूपं कदाचिद्रवेशेचदि सन्मापं परेण परमात्मनोपनीयते । अर्थात्तत्परमात्मन उपमाननि- यु भयति ॥ १४ ॥ उपसंहरवि-प्रति ॥ ममाविष्णुहरा रस ·सगः २] वासिरचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। मर्वोपधिव्ययवशादविकल्परूप चैतन्यमात्रमयभुज्झितविश्वसङ्गम् ॥ ११५ ॥ इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणार्थदर्शनो नाम प्रथमः सर्गः॥१॥ द्वितीयः सर्गः वसिष्ठ उवाच॥ अत्रेदं मण्डपाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । निःसंदेहो यथैपोऽर्थश्चित्ते विश्रान्तिमेति ते ॥१॥ आसीदसिन्महीपीठे कुलपद्मो विकासवान् । पद्मो नाम नृपः श्रीमान्बहुपुत्रो विवेकवान् ॥ २ ॥ आदिगुणोपाधयः । सदाशिवो गुणसाम्यसाक्षी । आदिशब्देन गुणसाम्योपाधिमहेश्वरादिर्गृह्यते । शिवं मगलम् । आनन्दरूपमित्यर्थः। अविकल्परूपं निर्विकल्पस्वरूपम् । तत्र हेतुः सर्वोपाधिव्ययवशा- दिति ॥ सर्योपाधिनाशवशात् चैतन्यमात्रमयं चैतन्यमानस्वरूपम् । उज्झितविश्वसई यपसर्वसङ्गम् ।।११५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवा- जकाचार्योत्तमसुसपूज्यपादशिष्यत्रीमदात्मसुखकृती वासिष्ठचन्द्रि- कायां उत्पत्तिप्रकरणे आकाशजारयानं नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥ पूर्वस्मिन्नाकाशजारयाने चिन्मानस्वरूपस्य परमात्मनो मायैव मनो भूत्वा जगत्सृजतीत्युक्तम्। इदानीं मायाया बहुदुर्घटहेतुत्वं जगन्मा- यिकत्वनिश्चयदााय प्रपञ्चयितुं लीलास्यानमवतारयति-अत्रेद- मिति तथाच महद्भिरुकम्-'पूर्वत्राकाशजास्याने चिन्मात्रस्य परा- स्मनः ।। या माया सा मनो भूत्वा सृजतीत्युपवर्णितम् ।।लीलाख्यानेन मायाया बहुदुर्घटहेतुताराप्रपञ्च्यते मायिकत्वं जगत्येतत्स्फुटीभवेदिति अन्यस्तु चित्ताकाशमित्यतःप्राचनः स्पष्टार्थः कचित्किचिद्विविच्यते ॥१॥ कुलपद्मः कुलालंकारः पद्मशब्दो वा पुंलिङ्गे भवति । 'या पुसि ·[उत्पत्ति०३ कारसूर्यः । सद्गुणाः शोभनगुणास्ते च हंसानेपा सरः। दोपतृपया- मग: श्रीयस्याः मा मुभगा । कमला लक्ष्मीः उदितोत्पन्ना। अवनि- संन राति प्रोनिमा प्रकरण संगता भवति ॥ ५ ॥ ६ ॥ योयनो. १३० लघुयोगवासिष्टः। मर्यादापालनाम्भोधिर्द्विपत्तिमिरभास्करः । सरः सद्गुणहंसानां दोपखण्याहुताशनः ॥ ३ ॥ तस्यासीत्सुभगा भार्या लीला नाम विलासिनी । सर्वसौभाग्यवलिता कमलेवोदितावनौ ॥ ४॥ उद्विग्ने प्रोद्विग्ना मुदिते मुदिता समाकुलाकुलिते । प्रतिविम्बसमाक्रान्ता संक्रुद्ध केवलं भीता ॥५॥ सैकदा चिन्तयामास शुमसंकल्पशालिनी । प्राणेभ्योऽपि प्रियो भर्ता ममैप जगतीपतिः ॥६॥ यौवनोल्लासवा श्रीमान्कथं स्यादजरामरः । मानेन कथं साकं रमे युगशतान्यहम् ॥७॥ ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धान्विद्यावृद्धानहं द्विजान् । पृच्छामि तावन्मरणं कथं न सान्नृणामिति ॥ ८॥ पद्म' इसमरः । विकासवान् कीर्तिमान् । अथवा मुसविकासवान नित्यप्रमुदितमुस इति यावत् ॥२॥ मयांदापालनाम्भोधिः मर्यादा- पारनेऽम्भोनिधितुल्यः। यथाम्भोधिलां मर्यादा नातिकामति तथा वर्णाश्रममर्यादां नातिकामतीत्यर्थः । द्विपत्तिमिरभास्करः शयन्ध हुताशनः दोषा एवं तृण्या तृणसमूहस्तस्प हुताशनोऽमिः । 'पाशा दिभ्यो य इति समूहाथै तृणशब्दाद्यः प्रत्ययः ।। ३ ॥ शोमनों भूमिः । अयनादिना कमलेवेति मंबन्धः ।। ४ ।। भर्तयुद्विप्रे घामपान योयनोट्रेकयान् ॥ ७ ॥ ज्ञान प्रविषयम् । विद्यादेवना ·१३३ मगः २] यासिष्टचन्द्रिकाम्याख्यामहितः । इत्यानीयाय संपूज्य द्विजान्पप्रच्छ सा नता। अमरत्वं कथं विप्रा भवेदिति पुनःपुनः ॥९॥ विना ऊचुः ॥ तपोजपयमैदेवि समस्ताः सिद्धसिद्धयः । संप्राप्यन्तेऽमरत्वं तु न कथंचन लम्यते ॥१०॥ इत्याकर्ण्य द्विजमुसाचिन्तयामास सा पुनः । इदं स्वप्रज्ञयवाशु मीता प्रियवियोगतः ॥११॥ मरणं मर्तुरग्रे मे यदि दैवाद्भविष्यति । तत्सर्वदुःखनिर्मुक्ता संस्था सुखमात्मनि ॥ १२ ॥ अथ वर्षसहस्रेण भादों चेन्मरिप्यति । तत्करिष्ये यथा येन जीवो गेहान्न यास्यति ॥१३ ।। तद्भमद्भटजीवेऽसिनिजे शुद्धान्तमण्डपे । मळवलोकिता नित्यं निवत्स्यामि यथासुखम् ॥ १४ ॥ अद्यैवारम्यैतदर्थ देवी ज्ञप्तिं सरस्वतीम् । अपोपवासनियमैरातोपं पूजयाम्यहम् ॥ १५॥ धर्मादिविपया ॥ ८ ॥ इत्यानीयेत्यत्रेतिशब्दस्य चिन्तयामासेति पूर्वेणान्वयः । हे विप्राः, मानाममरत्वं कथं भवेदिति पुनःपुनः पप्रच्छेत्यन्वयः ॥ ९ ॥ यमा अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः । सिद्धानां सिद्धयोऽणिमादयः सिद्धसिद्धयः ॥ १० ॥ ११ ॥ तत्तर्हि आत्मन्यद्वितीयानन्दस्वरूपे । संस्थास्ये सम्यक्पुनरुन्मजनायोग्यतया स्थिति करिष्ये ॥ १२ ॥ अथेति पक्षान्तरे ॥ १३ ॥ तत्तदा भ्रम- दर्तजीवे परिभ्रमत्पतिजीवे । शुद्धान्तमण्डपे अन्तःपुरमण्डपे ॥१४॥ आतोपं तुष्टिपर्यन्तम् ॥ १५ ॥ आस्थिता आश्रिता ॥ १६ ॥ ,

·[उत्पति०३
१३२
यणेति कचित्॥१४॥ सानदानतपोध्यानेषु नित्यमुगुक्तं शरीरं यस्याः
लघुयोगवासिष्ठः।
इति निश्चित्य सा नाथमनुक्त्वैव वराङ्गना ।
यथाशास्त्रं चकारोमं तपो नियममास्थिता ॥ १६ ॥
विरानस त्रिरात्रस पर्यन्ते कृतपारणा ।
देवद्विजगुरुनाज्ञविद्वत्पूजापरायणा ॥१७ ॥
स्नानदानतपोध्याननित्योयुक्तशरीरका ।
सर्वास्तिक्यसदाचारकारिणी क्लेशहारिणी ॥ १८ ॥
त्रिरात्रशतमेवं मा पाला नियमशालिनी ।
अनारतं तपोनिष्ठामतिष्ठत्कटचेष्टया ॥ १९ ॥
त्रिरात्राणां शतेनाथ पूजिता प्रतिमानिता ।
तुष्टा भगवती गौरी वागीशा समुवाच ताम् ॥ २० ॥
निरन्तरेण तपसा भरीभक्त्यतिशायिना ।
परितुष्टासि ते वत्से गृहाण वरमीप्सितम् ॥ २१ ॥
राश्युवाच ॥
जय जन्मजराज्वालादाहदोपशशिप्रभे।
जय हार्दान्धकारापनिवारणरविप्रमे ॥ २२ ॥
प्रासो धर्माद्यभिज्ञः। विद्वान् ब्रह्मविन्। देवद्विजगुरुमाझवृद्धपूजापरा-
मा वयोपासर्वास्तिक्येन सदाचारकारिणी सर्वास्तिक्यसदाचारका-
रिणी ॥२८॥ अनारतं संततं तपोनिष्ठामवलम्व्यातिष्ठदित्य याहारा ।
अथयानिष्टदित्यन्त विनण्यर्थः। अस्थापयदित्यर्थः।।१९॥प्रतिमानिता
प्रतिपूजिता ! भादगविशयदोदनाय पूजिना प्रविमागितेत्युक्तम् ।
प्रतिमागतेति पचिन ॥ २०॥ भभतिशायिनेति भर्त-
मायविशयितेन ॥ २१॥ जन्मजरा एय ज्यालासाभिर्दाह एवं
दोगमायामशशिप्रभ । इसंयन्धी ः ॥ २३ ॥ २३ ॥

·१३३ सर्गः२] वामिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । अम्ब मातर्जगन्मातस्त्रायस्य कृपणामिमाम् । इदं वरद्वयं देहि यदिह प्रार्थ्यते मया ॥ २३ ॥ एक तावद्विदेहस मर्तु वो ममान्तिकात् । असादेव हि मा यासीन्निजान्तःपुरमण्डपात् ॥ २४ ॥ द्वितीयं तु महादेवि प्रार्थयेऽहं यदा यदा । दर्शनाय वरार्थेन तदा मे देहि दर्शनम् ॥ २५ ॥ इत्याकर्ण्य जगन्माता तथास्त्वेवमिति स्वयम् । उक्त्वान्तर्धानमगमत्मोत्थायोमिरिवार्णवे ॥ २६ ॥ अथ सा राजमहिपी परितुऐटदेयता। पूर्णवामृतवर्षेण बभूवानन्दधारिणी ।। २७ ।। पक्षमासर्तुकटके दिनारे वर्पदण्डके । क्षणनाभौ सन्दमये कालचक्रे वहत्यथ । अन्तर्षिमाजगामास्याः पत्पुस्तचेतनं तनौ ।। २८ ।। मृते तसिन्महीपाले शोकसंतापपीडिता । निर्जला नलिनीवासौ परां म्लानिमुपाययौ ।। २९ ।। विदेहस्य मृतस्य ॥२४॥ परार्थेन वरप्रयोजनेन हेतुना दर्शनाय यदा त्यां प्रार्थये सदा दर्शनं द्वितीयं चरं मे देहीत्यन्वयः॥२५॥२६॥२७॥ पक्षमासर्तुकटक इत्यादीनि पञ्च कालचक्रस्य विशेपणानि।पक्षमासर्तवः कटकं नाभिवलयं यस्य तत्तथा। 'भूभृनितम्वे वलये चक्रे च कटकोऽ- लियामित्यमरः। दिनान्यरा यस्य तत्तथा।नामिमारभ्य नेमिपर्यन्तं परितःसमर्पिता अयोविकाराअरा उच्यन्ते । वर्पदण्डके संवत्सराक्षके क्षणः।नाभिः पिण्डिका । सन्दमये स्पन्दस्वरूपे । रविगतः काल- व्यश्वकरवेनोपचारात्तन्मयत्वमुक्तम् । बहतीति सतिसप्तमी ॥२८॥ इप्रवियोगजं दुःसंशोकः । तापो दुःसमात्रम् ।नलिनी पद्मिनी ॥२९॥ । 1 ·[ उत्पत्तिक ३ -T लघुयोगवासिष्ठः। क्षिप्रमान्दिनी क्षिप्रं मौनमूका वियोगिनी । बभूव चक्रवाकीव मानिनी मरणोन्मुखी ॥ ३०॥ अथ तामतिमात्रविह्वलां सकृपाकाशमया सरस्वती। शफरीं ह्रदशोपविह्वलां प्रथमा वृष्टिरिवान्वकम्पत ॥ ३१ ॥ सरस्वत्युवाच ॥ किं स्मृतासि त्वया वत्से धत्से किमतिशोकताम् । इत्युपेत्य पुरो ज्ञप्तिस्तामुवाच सरखती ।। ३२॥ शवीभूतमिमं वत्से भर्तारं पुष्पखण्डके । आच्छाद्य स्थापयैनं त्वं पुनर्भर्तारमाप्स्यसि ॥ ३३ ॥ पुष्पाणि म्लानिमेप्यन्ति नो न वैप विनश्यति । भ्यश्च तव भर्तृत्वमचिरेण करिष्यति ॥ ३४ ॥ एतदीयश्च जीवोऽसावाकाराविशदस्तव । न निर्गमिप्यति क्षिप्रमितोऽन्तःपुरमण्डपात् ॥ ३५ ॥ - सा दिव्या भारती श्रुत्वा स्थापयित्वा तथा पतिम् । दुःखादाबाययामास सोवाच समुपेत्य ताम् ।। ३६ ॥ लीलोवाच ॥ क ममावस्थितो भर्ता किं करोत्यथ कीदृशः । समीपं नय मां तस्य नैका शनोमि जीवितुम् ॥ ३७ ॥ ॥ ३० ॥ अतिमात्रविहलामत्यर्थपरवशाम् । शफरी मत्स्यायान्तर- जातिः। 'प्रोष्टी तु शफी द्वयोरि'त्यमरः । क्षुद्रमत्स्य इति केचित ॥३१॥३२॥ पुष्पमण्टके पुष्पसमूहे ॥३३॥ ३४ ॥३५॥ आर. ययामागेति मिनर्थोऽत्रावियधिनः । आनुहावेत्यर्थः ॥ ३६॥ ३७॥ 1 ·सर्ग:२] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहित । १३५ ज्ञप्तिरुवाच ॥ चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् । द्वाभ्यां शून्यतरं विद्धि चिदाकाशं वरानने ॥ ३८॥ देशाद्देशान्तरप्राप्तौ संविदो मध्यमेव यत् । निमेपेण चिदाकाशं तद्विद्धि वरवर्णिनि ।। ३९ ।। ब्रह्मणि विदिते सति तस्मिश्चिवृश्चिनिरोधात्मकाद्योगादयोगिजना- गोचरपदार्थदर्शनसामर्थ्य संभवति यतस्ततो लीलाया अन्त:- पुरमण्डपाकाशे वर्तमानभर्तृदर्शनसामर्थ्यसिद्ध्यर्थं ब्रह्मस्वरूपं प्रति- पादयति भगवती सरखती-चित्ताका यादिश्लोकद्वयेन ॥ ननु वक्ष्यमाणविदूरथभार्याभूतलीलाया इव ब्रह्मप्रतिपादनादिकं विनापि लीलायै सृष्ट्यन्तरदर्शनसामर्थ्य कुतो न ददाति सरस्वती ब्रह्मप्रतिपाद- नादावेव कुतः प्रवर्तते इतिचेदुच्यते । लीलया लीलान्तरवत्सांसारि- कफलाभिलाषेणानाराधितत्वादीश्वर्याः संसारान्मुक्ता भवेयमित्यभि- संधायाराधितत्वाञ्चसा तदनुकूलमेव प्रवर्तते । चित्तमेव स्वच्छत्वसू' क्ष्मत्वादिनाकाशकल्पत्वादाकाशं चित्परमात्मैवाकाशं चिदाकाशं आकाशं च महाभूतसंज्ञं तृतीयमस्ति स्वच्छत्वसूक्ष्मत्वादिना जगति प्रसिद्धेपुतेपु त्रिपु यश्चिदाकाशं तहाभ्यां शून्यतरमत्यन्तशून्यं विद्धि । अथवा आकाशं च तृतीयकमिति व्याकृतमुच्यते द्वाभ्यां शून्यतरमि- त्यनेन ब्रह्मणो निष्प्रपञ्चत्यमुत्तम्। चित्ताव्यासतातिरिक्तप्रपश्चाभावात् ॥३८॥देशादिति। सविदः चित्तस्य देशादेशान्तरप्राप्ती विषयाद्विपया- न्तरप्राप्ती सत्यां निमेपेणात्यल्पकालेन प्रतीयमानं यन्मध्यमस्ति तदेव चिदाकाशं विद्धि जानीहि । एतदुक्तं भवति-चित्तस्य पूर्ववृत्ती नष्टाया- मुत्तरवृत्ती भविन्यां मध्ये यन्निविपयं संधिसाक्षिभूतं चैतन्यं सयं प्रकाशते, वृत्योर्मध्ये प्रतीयमानत्वान्मध्यमित्युच्यमानं वचिदाकाशं

·इति च ॥ ४० ॥ मर्यात्मकपदमामायुपायमाह-अत्यन्ताभावसंप-
१३६
[ उत्पत्ति०३
समाधिम्यो न पश्यति । एकीभूतः परेणामा तदा भवति केवला'
लघुयोगवासिष्टः।
तसिन्निरस्तनिःशेपसंकल्पस्थितिमपि चेत् ।
सर्वात्मकं पदं शान्तं तदा ग्रामोप्यसंशयम् ॥ ४०॥
अत्यन्तामावसंपत्त्या जगतस्त्वेतदाप्यते ।
नान्यथा मद्वरेणाशु त्वं तु प्राप्स्यसि मुन्दरि ॥४१॥
वसिष्ठ उवाच ॥
इत्युक्त्वा सा ययौ देवी दिव्यमात्मीयमास्पदम् ।
लीला तु लीलयवासीनिर्विकल्पसमाधिभाक् ।। ४२ ।।
तत्याजाथ निमेपेण सान्तःकरणपञ्जरम् ।
स्वदेहं खमियोडीना मुक्तनीडा विहङ्गमी ॥ ४३ ॥
विद्वीति । तथाच समभूमिकानिरूपणावमरे वक्ष्यति-'अर्थादर्था-
न्वरं चित्ते याति मध्ये तु या स्थितिः । निरस्तमननाकारा स्वरूप
स्थितिरुच्यते' इति । उक्तंच महद्भिः-'संधयोऽसिलवृत्तीनामभावा-
थावभासिताः । निर्विकारेण येनासी कूटस्थ इति गीयते' इति।।३९॥
एवं ब्रह्मात्मकं चिदाकाशं प्रतिपाद्य तद्विपयं योगं तत्फलं चाह-
तस्मिन्निति ॥ निरतो निःशेपो निरयशेपः संकल्पोऽनात्मप्रत्ययल-
क्षणो यया सा तथोक्ता । एपि गच्छसि । इण्गतावितिधातोर्लम-
ध्यमपुरुपैकवचनम् । प्रामोपि । अवगतिप्राप्तिद्वारा मुत्र्यस इत्यर्थः।
तथाचोक्तम्-'यत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रनं परमात्मनि । एकीकृत्य
विमुच्येत योगोऽयं मुन्य उच्यते' इति । 'यदा सर्वाणि भूतानि
ज्येति ॥ जगतोऽयन्तामायमंपत्त्या अत्यन्तामत्यनिश्चयेनेतियावत्।
एनमर्यात्मकं पदम । मद्वरेणाश्वित्यादियया पत्युरित्यतः प्राफ्नो
प्रत्यः सष्टायः 1 फचिमिचिदारयायते ॥४१॥ ४२ ॥४३॥

·मर्ग:२] १३७ वासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः। ददर्श सस्थं भर्तारं तसिन्नेबाम्बरालये । संस्थितं पृथिवीपालमास्थाने बहुराजके ॥४४॥ सिंहासनसमारूढं जय जीवेति संस्तुतम् । पूर्वद्वारस्थितासंख्यमुनिविप्रर्पिमण्डलम् ॥ ४५ ॥ पश्चिमद्वारगाशेपराजराजेशमण्डलम् । उत्तरद्वारगासंख्यरथहस्त्यश्वसंकुलम् ।। ४६ ।। दक्षिणद्वारगासंख्यललनालोकसंकुलम् । पपाताथ महारम्भा सा तां नरपतेः सभाम् ॥ ४७ ।। तद्देशांस्तत्समाचारांस्तथा तानेव तालकान् । अथान्यानप्यपूर्वाश्च पण्डितान्सुहृदस्तथा ॥४८॥ महानदनदीशैलपुरपत्तनमण्डितान् । द्विरष्टवर्प भूपालं प्राक्तन्या जरमोज्झितम् ॥ ४९ ॥ सर्वमालोक्य सा राजी विसयं परमं ययौ । अथाम्युत्थाय सा राजी निजान्तःपुरमागता ॥ ५० ॥ देवीं ससार विज्ञप्तिं ददर्श च पुरः स्थिताम् । भद्रासनगतां देवीं लीलापृच्छद्भुवि स्थिता ।। ५१॥ यथा पत्युरमृतोऽसात्सर्गात्मों भ्रमात्मकः । जातस्तथा कथय मे जगद्धमनिवृत्तये ।। ५२ ॥ तम्मिन्नेवाम्बरालये व एवं गृहाकाश इत्यर्थः ।। ४४ ॥ जीवति क्रियापदम् ॥ ४५ ॥४६॥ पपात जगाम ॥४७॥ तच्छन्द- लीलया प्रागनुभूतदेशादयः परामृश्यन्ते । तालका वन्दिनः ॥४८॥ पुरं शासानगरम् । पत्तनं मूलनगरम् । राजधानीत्यर्थः॥४९॥५०॥ भद्रासनगतां सिंहासनगताम् । 'नृपासनं यत्तद्भद्रासनं सिंहासन च सदियनरः । गुभासनगतामिति ॥ ५१ ॥ पननृपेण मरणान- ·[उत्पत्ति० ३ लघुयोगमामिष्ठः। श्रीदेव्युवाच ॥ प्रास्मृतान्तिमात्रात्मा सर्गोऽयमुदिता यथा । तथा द्वितीयः पत्युस्ते यथैतत्कथ्यते शृणु ॥ ५३ ।। अस्ति कश्चिचिदाफाशे क्वचित्संसारमण्डपः । आकाशविशदः काचदलसंछादिताकृतिः ॥ ५४॥ मेरुस्तम्मस्थलोकेशपुरन्ध्रीशालभजिकः । कोणस्थभूतयरमीकच्याप्तपर्वतलोटकः ॥ ५५॥ न्तरक्षण एवं तस्मिन्नेव गृहाकाशे दृष्टस्य प्रपश्चान्तरस्योत्पन्नावुचि- वदेशकालसाधनाद्यभावात्स्वप्नप्रपञ्चवन्मिथ्यात्वं निश्चित्य तदृष्टान्तेन संभावितस्य जगन्मिथ्यात्वस्य निश्चयाय पत्युः प्रपश्चान्तरभ्रमकारणं यथ्यादिश्लोकेन पृच्छति । तद्धमकारणे विदिते तत्कारणकस्य स्यापि जगतो मिथ्यात्वं निचेतुं शक्यत इति। मूर्तो मूर्तिमानवयवः स न भवतीत्यमूर्तः । अमूर्तत्वे हेतु:-भ्रमात्मक इति । तस्मात्स- गीदन्य इत्यध्याहार्यम् ।। ५२ ॥ सर्वोऽयं अपनो भ्रमात्मक एवं तत्र पूर्वभ्रमादुत्तरोनरभ्रमोत्पत्तिरिति सिद्धान्त स्थिते त्वत्पत्युमरणा- याक्तनप्रपञ्चभ्रमो यथा पूर्वजन्मसंचितादुत्पन्नसथा मरणानन्तरः भाविप्रपश्चभ्रमोऽपि पूर्वजन्मभायनयोत्पन्न इत्युत्तरमाह-प्रागिति ! धान्न एयासंप्रतिपन्न इन्याशयाह-यथैतदिति ॥ यतत्पष्ट भवति तथा कन्यते ॥ ५३ ॥ पद्मलीलयोः मर्गान्तरे ब्राह्मणदम्प मिनया पूर्वमयम्यागादिकं दयितुं तदीयं पुर्वसंमार जीर्णमण्डपतया पनि यिन्याय अनि कश्चिादित्यादिना सिंठाद्यतेऽनेनेति संजर दनं आमाशमेव नीलत्याकापदलात्मकसंझादनं तेनाच्छादिताति- रामारो यम्य त तथा ॥ ५४॥ मगरंय नम्भसल्या या लोकशा सर्व- ·सर्गः२] १३९ वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । अनेकपुत्रजरठपजेशबाह्मणास्पदम् । वातमार्गमहावंशस्थितवैमानिकीटकः ॥ ५६ ।। नमोनिवासिसिद्धौघमशकाहितघुघुमः। सुरासुरादिदुर्वाललीलॉकलकलाकुलः ॥ ५७ ॥ तत्र कसिंश्चिदेकसिन्कोणापवरकोदरे । शैललोटतलेऽस्त्येको गिरिग्रामकगर्तकः ॥ ५८॥ नामिन्द्रादीनां पुरन्ध्यः कुटुम्विन्यस्ता एव शालभञ्जिकाः पुत्त- लिका यस्य स तथा । मण्डपश्चिरकालस्थो वल्मीकव्याप्तलोष्टको भवति तथा संसारमण्डपोऽपि कोणस्थभूतवल्मीकव्याप्तपर्वतलोप्टकः। लोष्टं पांशुपिण्डः । पर्वतकोणेषु स्थिताः प्राणिनो भूतशब्देनोच्यन्ते । पर्वता एव लोष्टानि कोणस्थभूतान्येव वल्मीकानि तैाप्तानि पर्व- वलोष्टानि यस्मिन्स तथा । अथवा कोणस्थानिभूतवल्मीकव्याप्तानि पर्वतलोष्टानि यस्य स तथोक्तः ॥५५॥ जरठो जरायुक्तः । अनेके पुत्रा मरीच्यायो यस्य सोऽनेकपुत्रः। अनेकपुत्रो जरठश्च यः प्रजेशो ब्राह्मणस्तस्यास्पदं स्थानम्।मण्डपो ह्यू भागे तिर्यगायतमहावंशस्थि- तकीटको भवति तथा संसारमण्डपोऽपीत्याह-बातेति ॥ मेघमार्ग- सौरमार्गयोर्मध्ये वातमार्गः प्रसिद्धः । यं मार्गमासाद्य भीमसेनेन प्रक्षिप्ता अनेकसहलगजास्तूलायन्तेस्म । वैमानिनो विमानगामिनस एव कीटकाः । वातमार्ग एव महावंशस्तस्मिन् स्थिता वैमानिकीटा .यम्य स तथा ॥ ५६ ॥ नभोनिवासिसिद्धौधा एव मशकातराहितः कृतो धुंधुमो धुंधुमध्यनिर्यस्मिन्स तथा । सुरादय एव दुर्वाला दुष्ट- घालास्तेपां लीलाक्लकलेन लीलाकोलाहलेनाकुलः ॥ ५७ ॥ तत्र कस्मिंश्चिदित्यादिरेप ते कधित इत्यन्तःप्राचनो ग्रन्थसदर्भःसष्टार्थः ।

·[ उत्पत्ति०३ लनुयोगमासिष्ठः। तस्मिन्नदीशैलवनोपगूढे सामिः सदारः श्रुतवानरोगः । गोक्षीरखान् राजभयानभिज्ञः सर्वातिथिधर्मपरो द्विजोऽभूत् ।।५९॥ वित्तवेपपयाकर्मविद्याविभवचेष्टितः । यसिष्ठस्येन सदृशो नतु वासिष्टचेतनः ॥६०॥ बसिष्ठ इति नाम्नासौ तस्याभूदिन्दुसुन्दरी। नाम्ना वरुन्धती भार्या भूमी व्योमन्यरुन्धती ॥ ६१ ॥ वित्तवेपत्रयाकर्मविद्याविभवचेष्टितः। समय साप्यरुन्वत्या न तु चैतन्यवत्तया ।। ६२ ।। स विग्रस्तस्य शैलस्य मानौ सरलशाहले। कदाचिदुपविष्टः सन्ददर्शायो महीपतिम् ।। ६३ ।। समग्रपरिवारेण यातमासेटकेच्छया। तमालोक्य महीपालमिदं चिन्तितवानमौ ॥ ६४ ॥ नत्र कानिचित्पदानि विविच्यन्ते । अपवरकं गर्मागारः । शैललोप्ट- तले पर्वतलोष्टाघः 1 गिरिग्राम इति ग्रामनाम | सच मामः पर्वतस्य निम्नप्रदेशस्थ इति दर्शयितुं गर्नक्शब्दः ।। ५८ ॥ उपगूढ़े आलि. हिते ॥ ५५ ॥ यसिष्टस्येव.सदृश इत्यनेवशन्दोऽवधारणे । यसि. टम्य मदृश पर नतु यामिष्टचेतनः नव वसिष्टसंयन्धी जीवः । प्रमिद्धवमिष्टादन्य येत्यर्थः ॥६० ॥ यमिष्ठ इति नाम्नासौ विरल्याव इति शेपः ॥ ११ ॥४२॥ सरलशाहले सरलैः पूतिकाष्टारूप: शाले हरिते। 'पीतटुः सरलः पूतिकाष्ठं चेत्यमरः 'शाहलः शारिव'इति शादेन शप्पण हरिते नीले देशे शादल- सलमाठामरः । पाणिनिरपि शादोऽम्यग्मिन्प्रदेश इत्येवमयं 'नट सागरनिनि लन्प्रत्ययमाह, तथापि नसासासवाच्या लादेन हरिनत्यमेय विवक्षितम् ॥ ३॥ आरंटो मृगया॥६४॥ यद्यपि ·संगः २] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयासहितः । अहो नु रम्या नृपता सर्वसौभाग्यलालिता। कदा स्वां दशदिकुञ्जपूरकोऽहं महीपतिः ॥६५॥ पदातिरथहस्त्यश्चपताकाछत्रचामरैः। कदा मे वायवः कुन्दमकरन्दसुगन्धयः ॥६६ ॥ यास्सन्त्यन्तःपुरस्त्रीणां सुरतश्रमशीकरान् । इत्थं ततःप्रभृत्येव विनः संकल्पवानभूत् ।। ६७ ॥ खधर्मनिरतो नित्यं यावजीवमतन्द्रितः। हिमाशनिरिवाम्भोजं जर्जरीकर्तुमादृतः ।।६८॥ तं तथा चिन्तयाविष्टं जरा द्विजमुपाययौ । आसन्नमरणस्यास्य भार्या म्लानिमुपागता ॥ ६९ ॥ मामप्याराधितवती सा ततस्त्वमिवाङ्गने । अमरत्वं सुदुष्प्रापं युद्धेमं सावृणोद्वरम् ।। ७० ॥ देवि स्त्रमण्डपादेव जीवो भर्तुर्मृतस्य मे । मा यासीदित्यतस्तस्याः स एवाङ्गीकृतो मया ॥ ७१॥ अथ कालवशाद्विप्रः स पञ्चत्वमुपाययौ । तस्मिन्नेव गृहाकाशे जीवाकाशतया स्थितः ॥७२॥ संपन्नः प्राक्तनानल्पसंकल्पवशतः स्वयम् । आकाशवपुरेवोर्वीपतिः परमशक्तिमान् ।। ७३ ॥ ।। ६५ ॥ ६६ ॥ ६७ ।। हिममेवाम्भोजनाशकत्वादशनिहिमाशनिः ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ पश्चत्वं मणरम् । 'स्यात्पश्चवा कालधर्मो दिष्टान्तःप्रलयोऽत्यय' इत्यमरः जीवाकाशतया जीव एव स्वच्छत्वसूक्ष्मत्वादिनाकाशकल्पत्वादाकाशस्तस्य भावसत्ता तया ॥ ७२ ॥ संपन्न इति स्वयमाकाशवपुरेष सन् प्राक्तनानल्पसंकल्प- ·[ उत्पत्तिः । . . लघुयोगवासिष्ठः। तसिन्विने शवीभृते शोकेनात्यन्तकर्शिता । सा तस ब्राह्मणी भार्या हृदयेन द्विधागमत् ॥ ७४ ।। भ; सह शयीभूता देहमुत्सृज्य दूरतः । आतिवाहिकदेहेन सा भारमुपाययौ ॥ ७५ ॥ तत्रास विग्रस्य सुता गृहाणि भूस्थावरादीनि धनानि सन्ति । अद्याप्टमं वासरमाप्य मृत्योर्जीवो गिरिग्रामककन्दरस्थः ॥ ७६॥ स ते भर्ताद्य संपन्नो द्विजो भूपत्वमागतः । यासावरुन्धतीनाम्ना ब्राह्मणी सा त्वमङ्गने ।। ७७॥ इहेमौ कुरुतो राज्यं तौ भवन्तौ सुदम्पती । चक्रवाकाविव नवौं मुवि जातौ शिवाविव ।। ७८ ॥ एप ते कथितः सर्गः प्राक्तनः संसृतिम्रमः । भ्रान्तिमात्रकमाकाशमेवं सर्गों हि भासते ॥७९॥ लीलोवाच ॥ देवि त्वद्वचनं मिथ्या कथं संपन्नमीदृशम् । क विग्रजीवः स्वगृहे कामी चयमिह स्थिताः ॥ ८०॥ यशतः परमशक्तिमानुर्वीपतिः संपन्न इत्यन्वयः ॥ ७३ ।। ७४ ॥ ।। ७५ ॥ कन्दरो दरी ! 'दरी तु फन्दरो वा स्त्री' यमरः ॥ ७६ ॥ स ते मर्तेति ॥ स द्विजो भूपत्वमागतः सन्नद्य ते भता संपन्न इत्यन्वयः ॥ ७७ ॥ शिवी पार्वतीपरमेश्वरी॥ ॥ तहवियोः प्राफनः संसारः सत्य प्रति शष्ट्वानिरमनेनोपसंहरन्ती फलितमाह-- पप इति ॥ भ्रान्तिमात्रफमिति विशेष्यमाकाशमिति विशेषणम् । य: मोऽयमामते स एयमुक्तेन न्यायेनाकाशमर्थशून्य भ्रान्तिमा यफ हीन्यन्ययः ॥ ७९ ॥ अनन्यिवार्यतयोतमाक्षिपति-देवि त्य- ·सगः२] १५३ वासिष्ठचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । तादृग्लोकान्तरं सा भूस्ते शैलास्ता दिशो दश । कथं मान्ति गृहस्यान्तर्यामी वयमासहे ॥ ८१॥ मत्त ऐरावणो बद्धः सर्पपाकोणकोटरे । मशकेन कृतं युद्धं सिंहौषैरणुकोटरे ।। ८२ ॥ पद्माक्षे स्थापितो मेरुर्निगीर्णो भृगसनुना। असमञ्जसमेवैतद्यथेदं देवि तादृशम् ।। ८३ ॥ देव्युवाच ॥ नाहं मिथ्या वदामीदं यथावच्छृणु सुन्दरि । मेदनं नियतीनां हि क्रियते नासदादिभिः ॥ ८४ ।। स ग्रामद्विजजीवात्मा तस्मिन्नेव खसद्मनि । व्योमैवेदं मही राष्ट्र व्योमात्मैव प्रपश्यति ।। ८५॥ चनमित्यादिना ।। ८० ॥ अमी वयं यन देशान्तरादिग्विदानीमा- स्महे तादृग्देशान्तरादयो पसिष्ठविप्रगृहस्वान्तः कथं मान्ति । न कथमपीत्यर्थः । वसिष्ठविप्रदेशापेक्षयान्तरशन्दः । कथं मान्ति गृह- स्यान्तर्मद्भर्ता येप्यवस्थितः इति क्वचित् ।। ८१ ॥ ऐरावण ऐरा- वतः। 'ऐरावतोऽभ्रमातऐरावणाभ्रमुवल्लभा' इत्यमरः ।। ८२ ॥ ॥ ८३ ॥ ईश्वर्या मम परमातत्वात् । परिज्ञानविलसितमिदं चोद्य- मित्यभिप्रायेण परिहरति-नाहं मिथ्या बदामीत्यादिना ॥ निय- तीनां जगन्मर्यादानाम् ॥ ८४ ॥ ग्रामद्विजजीवात्मा गिरिमामनाम- णजीवात्मा व्योमात्मा । चित्तशरीरः चित्ताकाशं चिदाकाशमिति हि पूर्वमुक्तम् । अथवा व्योमात्मा निराकारः व्योमैवेदं मही राष्ट्र निजखरूपमेवेदं महीसहितं राष्ट्र स्वागिय प्रपश्यति ।। ८५॥

·M लघुयोगवासिष्टः। [ उत्पत्ति०३ प्राक्तनी सा स्मृतिलुप्ता युवयोरुदितान्यथा । समे जाग्रत्स्मृतिर्यद्वदेतन्मरणमङ्गने ॥ ८६ ॥ इयमन्तःस्थिता भूमिः संकल्पादयोरिव । तस्य सत्यावभासस्य चिद्योम्नः कोशकोटरे ॥ ८७॥ परमाणो सन्ति वत्से जीवे प्रतिचिदात्मनि । अन्तरन्तर्जगन्तीति प्रतिमासात्मकान्युत ॥ ८८ ॥ ननु तीययोः पूर्वसंसारविपया स्मृतिः कुतो नानुवर्तते कुत इयं तद्विपरीतप्रवृत्तिरुदितेयत आह-प्राक्तनीति ॥ जागरेऽनुभूतपदार्थ- विपया स्मृतिः स्वप्नावस्थायां यथा न जायतेऽन्यथाप्रतीतिश्च जायते वथा पूर्वजन्मन्यनुभूतपदार्थविषया स्मृतिरस्मिञ्जन्मनि लुमा भवति नानुवर्तते । पूर्वजन्मनि भावनाविशेषादन्यथा प्रतीतिश्चोत्पद्यतेल एतन्मरणं तत्र कारणमिति शेषः।मरणं हि संस्कारलक्षणं स्मृतिवीनं विप्रतिमृदाति अतः स्मृति नुवर्तत इति भावः ।। ८६ ।। कथं मान्ति गृहस्यान्तरिति चोद्यपरिहारं विशदयति-इयमिति ।। सत्य वयावभासो यस्य स सत्यावमासस्तव चियोनः परमात्माकाशस्य फोशो जीवत्योपाधिभूतमन्तःकरणं तस्य कोटरेऽभ्यन्तरे वत्राप्यन्तः रियं भूमिः सशैलयनकानना स्थिता । संकल्पशब्देन मनोराज्यं प्रकुर्वतः पुंमः संफन्पो गृह्यते । अथ यान्त:स्थिता मनसि स्थिता अग्निन्पो सम्पत्यादरपरि संयन्धः ॥ ८७ ॥ जगदन्तर्तत इत्ये. गरफपिदेय मयंप्रेति न मन्तव्यमिन्याह-परमाणाविति ।। पिरा रमनि प्रदान पामागो जीरे । परमसूक्ष्मान्तःफरणोपहितत्यानीयम्म पामागुत्पम् । 'पासप्रशनमागम्य शवधा फन्वितम्य प । पापः गदिशेय' इति धुतेः । अन्नान्तःप्रतिमाममाप्रसारणानि भागो ·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाथ्यारयासहितः। १३५ लीलोवाच ॥ अष्टमे दिवसे विप्रः स मृतः परमेश्वरि । गतो वर्षगणोऽस्माकं मातः कथमिदं भवेत् ॥ ८९॥ देव्युवाच ॥ देशदैयं यथा नास्ति कालदेयं तथालने । प्रतिभामात्रकादन्यचिद्विलासैकरूपिणः ॥९०॥ यथावत्प्रतिभासस्य वत्से क्रममिमं शृणु। अनुभूय क्षणं जीवो मिथ्या मरणमूर्च्छनाम् ॥ ९१ ॥ विस्मृत्य प्राक्तनं भावमन्यं पश्यति सुनते । आधेयोऽहमिहाधारे स्थितोऽहमिति सुन्दरि ॥९२॥ हस्तपादादिमान्देहो ममायमिति पश्यति । एतस्याहं पितुः पुत्रो वर्पाण्येतानि सन्ति मे ॥ ९३ ॥ इमे मे चान्धया रम्या ममेदं रम्यमास्पदम् । इति भ्रान्तिर्जगत्यत्र मृतिमोहादनन्तरम् ॥ ९४ ॥ जगन्त्येवविधानि जगन्ति सन्ति ससारस्यानादित्वात् । दृप्टेरेव सृष्टित्वात्स्वप्नावस्थायामतिसूक्ष्मनाडीगततयाणुफल्पे जीवेऽन्तरन्त- जंगता दर्शनाच । प्रतिजीवमन्तरन्तर्जगन्ति सन्तीत्युपपन्नमुक्तम् ॥ ८८ ॥ अष्टमे दिवस इत्यादिशोकद्वयं स्पष्टार्थम् ॥ ८९॥ चिद्वि- लासैकरूपिणश्चिद्विवर्तकस्वरूपात् ॥ ९० ॥ कथं तर्हि प्रतिभास- शब्दितभ्रान्तिक्रम इति तनाह-ययावदित्यादि । मरणद्वारमूर्छना मरणमूर्च्छना ताम् ॥ ९१॥ ९२ ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ चिदात्मव्य- तिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वपरिज्ञानमात्मन आवेदयन्याह-अहो इति । एवमाप्तोक्त्या प्रपश्चमिध्यात्वं विज्ञायोचार्य प्रत्यक्षीकरणा- ल. या १० ·१४६ लघुयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति लीलोवाच ॥ अहो नु परमा दृष्टिदर्शिता देवि मे त्वया । इदानीमहमेतस्यां यावत्परिणता दृशि ॥ ९५ ॥ नाम्यासेन विना तावद्भिन्धीदं देवि कौतुकम् । सगं ब्राह्मणदम्पत्योस्तं मां नय महेश्वरि ॥ ९६ ॥ देव्युवाच ॥ अचेत्यचिद्रूपमयीं परमां पावनी दृशम् । अवलम्ब्येममाकारमवमुच्य भवामला ॥ ९७ ॥ एवं स्थिते तं पश्यावः सह सर्गमनर्गलम् । अयं तद्दर्शनद्वारे देहस्तव महार्गलः ।। ९८ ॥ जगन्तीमान्यमूळनि मूर्तिमन्ति मुधाग्रहात् । भवद्भिवयुद्धानि हैमानीवोमिकाधिया ॥ ९९ ।। दिना वहाचा प्रयतते लीला-इदानीमिति ॥ अभ्यासेन विनतस्यां दृशि दृष्टाविदानी यावत्परिणता पका प्रोढा न भविष्यामि ताप- दिदं कौतुकं कुतूहलं मिन्धि विदारय । सृज्यत इति सर्गः अपन। सं सग नेतुं समर्थात्वमित्याह-महेश्वरीति॥९५॥९६॥ लीलायाः स्थूलशरीरेण सर्गान्तरनयनकारणकर्म पश्यन्ती भगवती ब्रह्मविद्या दानव्यमं तदीयं पुण्यपुसमाकलय्य तदनुरूपमाह-अचेत्येत्यादि । घेत्या दृश्याः शब्दादयो न विद्यन्ते यस्मिंस्तदत्यं चिद्रूपं तन्मयी तत्प्रधानाम् । तद्विपयामिति यावत्। शमवगतिम्॥९७||सह संभूय अनर्गलमयाध्यं अययानर्गठमप्रतिबन्धकं यथा तथा पश्यायः॥९॥ ननु स्यूलशरीरम्य मर्मान्तरदर्शनद्वारभूनगमनप्रतियन्धकत्यं पुत त्याशगए-जगन्तीति ॥ अमूर्नानि मूर्षियतायययानि न भवन्ती.

·११७ सर्गः २] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। तपाम्यासं विना वाले नाकारो ब्रह्मतां गतः । स्थितः कलनरूपात्मा तेन त्वं नानुपश्यसि ॥ २० ॥ तन्त्र रूढिमुपायाता य इमे वसदादयः । अभ्यासाब्रह्मसंवित्तेः पश्यामस्ते हि तत्पदम् ॥१॥ त्यमूर्तानीमानि जगन्ति भवद्भिरीवैर्मुधाग्रहाद्व्यामिनिवेशान्मू- तिमन्यवयवमूर्च्छनयन्यवयुद्धानि । यथाहुः-'मूर्च्छन मूर्छति च मूर्तिरिति । तत्त्वविपरीतग्रहणे दृष्टान्तमाह-हैमानीति ।। अर्मिका- धिया अङ्गुलीयकयुद्ध्या । 'अङ्गुलीयकमूर्मिके' त्यमरः । नहि हैममू- मिकात्वं निपुणतरं चक्षुपा परिवीक्ष्यमाणं संस्थानविशेपापन्नेभ्य- स्तेभ्यो व्यतिरिक्तमुपलभ्यते । अतस्तानि यथोर्मिकाबुद्ध्या मूर्वि- परीतगृहीतानि। तथा निराकाराण्यपि जगन्ति साकारतया भ्रान्ति- गृहीतानि । तस्मान्मूर्तस्य शरीरस्य मूर्यन्तरेण प्रतिरोधात् प्रपञ्चान्त- रदर्शनद्वारभूतगमनार्गलत्वं युक्तम् ॥ ९९ ॥ न केवलं देहः सर्गान्त- रद्वारगमनप्रतिनन्धफस्तत्वज्ञानप्रतिवन्धकञ्चेत्याह-तवेति ॥ तवा- कार आकृतिर्वक्ष्यमाणज्ञानाभ्यासं विना ब्रह्मतामधिष्ठानभूतब्रह्मत्वं न गतः । अधिष्ठाननाव्यतिरेकेणासन्निति न निश्चित इति यावत्। कलनरूपात्मा स्थित: कटनरूपं कल्पनाखरूपं तदेवात्मा स्वरूप यस स तथा वेन कारणेन नानुपश्यसि वोति शेपः । तथा- घोक्तं वृहद्वासिष्टे-'यापदभ्यासयोगेन न याता भेदमीस्तव । नूनं वावदतमा न ब्रह्म परिपश्यसीति ॥ २००॥ तर्हि भवत्प्रम- विमिः प्रतिवन्धके शरीरादिभ्रमे स्थिते कथं तद्ब्रह्मानुभूयत इत्याश- च्याह-तत्रेति ॥ य इमेऽस्मदादयो ब्रह्मसंवित्तेब्रह्मज्ञानस्याभ्यासा- तर ज्ञानाभ्यासे रूदिमुपायावाः प्रसिद्धिमुपागतास्त्रे वयं हि तस्मा- ·१४८ लघुयोगवासिष्ठः। उत्पत्ति० ३ आतिवाहिक एवायं त्वादृशैश्चित्तदेहकः । आधिभौतिकया युद्ध्या गृहीतश्चिरभावनात् ॥२॥ वासनातानवं नूनं यदा ते स्थितिमेष्यति । तदातिवाहिको भावः पुनरेप्यति देहके ॥३॥ शुद्धसत्त्वानुपतितं चैतः प्रतनुवासनम् । आतिवाहिकतामेति हिमं तापादिवाम्युताम् ॥ ४॥ वासनातानवे तस्मात्कुरु यत्नमनिन्दिते । तस्मिन्मौदिमुपायाते जीवन्मुक्ता भविष्यसि ॥५॥ तज्ज्ञेयं पश्यामोऽनुभवामः । अयमभिप्रायः-ब्रह्मज्ञानाभ्यासपरि- पाकादेहाद्यात्मत्वभ्रमकारणभूतवासनालये प्रतिवन्धकाभावादस्म- दादिमिब्रह्मात्मतत्त्वं करामलकवदनुभूयत इति ॥ १ ॥ देहस्य कल- नरूपत्वमसिद्धमित्याशङ्कयाह-आतिवाहिक इति ॥ अतिवाद्यते तं तं देशमप्रतिहतया गत्या नीयत इत्यातिवाहिकः सूक्ष्मचित्तदेहकः आति- वाहिक एव सूक्ष्म एव । स च तादृशेरनैश्विरभावनाच्चिरकालविपरी- तभावनादाधिभौतिकया आधिभौतिकोऽयमित्येवमाकारया बुद्ध्या गृहीतः ॥ २ ॥ तांतिवाहिकता सहजा चित्तदेहं कदा यास्थती- सत आह-वासनेति ॥ ज्ञानाभ्यासेन वासना तानवं द्वैतवासना ल्पत्यं यदा ते नूनं स्थितिमेप्यति तदा देहके चित्तदेहके आतिवा- हिको भावः। सूश्मभाव इत्यर्थः । पुनरेप्यत्सायास्यति ॥ ३ ॥ उक्त विशंदयति-शुद्धेति ॥ शुद्धसत्त्वानुपतितं रजस्तमोभ्यामनभिभूत सत्त्वगुणानुगतम् । अयमर्थ:-स्वप्नदशायामिव जागरेऽपि शरीरादि- प्रपश्यरूपेण वर्तमानं चित्तं ज्ञानाभ्यामाद्वासनातानवे सति शरीरादि- रूपतां विहाय प्रतिभासमात्रात्मकम्पीयसूक्ष्मरूपतामेति । अतएव जीवन्मुगिदशायां प्रातिमासिकं जगदित्याचचक्षिरे ।। ४ ।। यतो ·११९ - सर्ग:२] .. वामिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । यावन पूरितस्त्वेप शीतलो चोधचन्द्रमाः। तावदेहमवस्थाप्य सर्गान्तरमवेक्ष्यताम् ॥६॥ लीलोवाच । अत्रोपकुरुते ब्रूहि कोऽभ्यासः कीदृशोऽथवा । स कथं पोपमायाति पुटे तसिंश्च किं भवेत् ॥ ७ ॥ देव्युवाच । तचिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् । एतदेकपरत्वं च तदम्यासं,विदुयुधाः ॥८॥ वासनातानवे सति चेतसः पीनत्वं विलीयते तस्मात्तत्सिद्धये ज्ञाना- भ्यासलक्षणो यन्न आस्थेय इत्याह-वासनेति ॥ वामनातानवे प्रभूते सति न केवलं चेतसः पीनत्वं विलीयते किंत्वनुभवपर्यन्तज्ञानो- दयावन्धोऽपि लीयत इत्याह-तस्मिन्निति ॥ ५ ॥ एवं मानपरि- पूर्युपायमभिधाय तत्परिपूर्नेः प्राक्पूर्वसर्गदर्शनाय यत्कर्तव्य तलमारयति-यावदिति !! ननु योधो यावन्न पूरितलावत् स्थूल- देहमिह संन्यान्य प्रपञ्चान्तरमयेत्यतामिति बदन्त्या पूरिते दोघे देहस्थापनं विनय प्रपञ्चान्तरदर्शनमभ्यनुज्ञानमिति प्रतीयते तनो- पपरते पूर्णपोधादाफाशगमनादेरनुदयेन तेनय शरीरेण मर्गा- न्तरदर्शनासंभवात्पूर्णज्ञानाया अपि चूडालया आकाशगमनादिसि- सार्थ प्रयनान्तगम्थानदर्शनानंप दोषः । मानमार्गे लीलाया आद- रातिशयोत्पादनाय तथाभिधानात् ॥ ६॥ 'तथास्यासं विना पाले नाकारो अनतां गत' इत्यादिनोनभ्य योधपूरमशानाभ्यामन्य म्यरूपं सत्यपार तत्परिपार हेतुं तत्परिपारफलं च मे पृच्छनि-अति ।। अत्र पोधपूणे योग्भ्याम आमते मफइति योजना॥७॥ वना- नाममापमाह-मागिन्ननमिति ॥ तम्प प्रमगो गुगतः भुनम्य ·लघुयोगवामिष्टः। [उत्पत्ति० ३ उदितौदार्यसौन्दर्यवैराग्यरसगर्भिणी । आनन्दस्सन्दिनी येपो मतिस्तेऽभ्यासिनः परे ॥९॥ अत्यन्ताभावसंपत्तौ ज्ञातुज्ञेयस्य वस्तुनः । युक्त्या शास्त्रैर्यतन्ते ये ते ब्रह्माभ्यासिनः स्थिराः ।। २१० ।। सर्गादावेव नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्येव तत्सदा । इदं जगदहं चेति वोधाभ्यासं विदुः परे ॥ ११ ॥ दृश्यासंभववोधेन रागद्वेपादितानवे । रतिर्वलोदिता यासौ ब्रह्माभ्यासः स उच्यते ॥ १२ ॥ चिन्तनं युक्तितः पर्यालोचनं तस्यान्यस्मै शिप्याय गुणसंपन्नाय कथन तत्कथनम् ।। ८ ।। एतदेकपरत्वमिति निदिध्यासनमुक्तं, कीदृशोऽ. भ्यास इति प्रश्नस्योत्तरमभिप्रेत्याह-उदितेति ।। उदितमौदार्येण महत्त्वे- न सौन्दर्य यस्यां सा उदितौदार्यसौन्दर्या वैराग्यरसो वैराग्यसारो गर्भेऽन्तर्यस्याः सा तथोक्ता उदितौदार्यसौन्दर्या चासो वैराग्यरस. गर्भिणी चेति तथा । आनन्दस्यन्दिनी आनन्दवर्पिणी । परे पर- मात्मनि ॥ ९॥ मन्दमध्यमाधिकारिणोआनाभ्यास क्रमेण श्लोकद्व- येनाह-अत्यन्तेत्यादिना ॥ अथवा कीदृश इति प्रश्नस्योत्तरमभिप्रे- येतदपि श्लोकद्वयमाह-अत्यन्तेति ॥ ज्ञेयस्य यस्तुनो दृश्यपदार्थस्य ॥२१०॥ इदं जगदहं च दृश्यं सर्गादो सृष्ट्यादौ वस्तुत उत्पन्नमे- वातम्नदृश्यं सदा नास्तीत्यभ्यासं परे परमात्मनि विपये योधाभ्यार्स विदुः । उदितौदार्यसौन्दर्येत्यनेनोक्ता दृढविदितप्रपञ्चमिथ्यात्वान्निःप्र. पश्वप्रधानन्दे निमप्रचित्ता उत्तमाः । दृश्यमिथ्यात्वं परिज्ञाय तदा दाय प्रयतमाना मध्यमाः। जगन्मिथ्यात्यं परिनातुं शास्त्रयुक्तिभ्यां प्रयतमाना अधमा इति विवेकः ॥ ११ ॥म कथं पोपमायाती- त्यस्योत्तरमाद-दृश्येति ॥ दृश्यं द्रष्टरि कालगयेऽपि न संभवतीति ·सर्गः २] . वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। १५ दृश्यासंभववोधो हि ज्ञानं जेयं च कथ्यते । तदम्यासेन निर्वाणमित्यम्यासो महोदयः ॥ १३ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति संकथनं कृत्या तस्यां निशि वराङ्गने । समाधिस्थानकं गत्वा तस्थतुनिश्चलाङ्गके ॥१४॥ निर्विकल्पसमाधानाजहतुः पूर्वसंविदम् । तेनैव ज्ञानदेहेन चचार अप्तिदेवता ॥१५॥ मानुपी मानुषं देहं त्यक्त्वा वनाम सा तदा। देहान्तरं च प्रादेशमात्रमारुह्य संविदा ॥ १६ ॥ बभूवतुश्चिदाकाशरूपिण्यौ व्योमगाकृती ॥१७॥ बोधेन रागद्वेषलोभादीनां तानवे कृशत्वे सति क्लोदिताभ्यासवले- नाभिव्यता यास रतिब्रह्मानन्दलक्षणा स ब्रह्माभ्यासः परिपकन- हाज्ञानाभ्यास उच्यत इति यावत् ॥ १२ ॥ दृश्यासंभववोपस्य परिपाकहेतुं स्तुवन् 'पुष्टे तस्मिंश्च किं भवेदिति प्रश्नस्योत्तरमाह-दृश्या. संभवयोघो हीति॥नदभ्यासेन तस्य दृश्यासंभववोधस्वाभ्यासखेन। तत्पूर्वकप्रझज्ञानाभ्यासपरिपाकैनेति यावत् । अपरोक्षज्ञानप्रात्या निर्वाणं कैवल्यं भवति । महानुदय ऐश्वयं ब्रह्मानन्दप्राप्तिलक्षणं यस्मादभ्यासात् म महोदयः ॥ १३ ॥ इति संकथनमियादयः एकावनियोच्नमिन्यतः प्राक्तनाः श्लोकाः स्पष्टाः कचित्किंचि- द्विविच्यते ॥ १४ ॥ जहतुः विससर्जतुः । पूर्वसंविदं समाधैः पूर्व- कालं ज्ञानमहमिसेवमाकारं । ज्ञानदेहेन ज्ञानप्रधानदेहेन ॥ १५ ॥ सैविटा संस्स्पेन चिदाकाशरूपिण्यो व्योमगे आकाशगे आकृती ययोस व्योमगाती चिदाफाशरूपिण्यो ते संविदा व्योमगाकदी ·१५२ । लधुयोगवासिष्टः। [ उत्पत्ति०३ अथ ते ललने लीलालोले ललितलोचने। खमावाचेत्यसंवित्तेनमो दूरमितो गते ॥ १८ ॥ दूरादरममित्य यान्त्यौ दशतुर्नमः । एकार्णवमियोच्छ्नं गम्भीरं निर्मलान्तरम् ॥ १९ ॥ कोमलं कोमलमरुदासङ्गसुखभोगदम् । मनो वेगमहासिद्धजितवातगमागमम् ।। २२० ॥ पर्यन्तस्थितकूष्माण्डरक्षःपैशाचमण्डलम् । नृत्यद्भिर्दाकिनीसङ्घस्तरङ्गितमित्र क्वचित् ॥ २१ ॥ प्रवृत्र्योगिनीसंधैःश्वकाकोटखराननैः । निरर्थ योजनशतं गत्वागच्छद्भिरावृतम् ॥ २२ ॥ वभूवतुरित्यन्वयः ।। १६ ॥ १७ ॥ चेयसंवित्तेदृश्यज्ञानस्य । चेत्य- संवितेः खभावादवगतेन चिदृष्टस्वभावात् तस्य सर्वव्यापारविम- र्दकत्वात् ॥१८॥ परिच्छिन्ने ब्राह्मणदत्तमण्डपाकाशे महान्प्रपञ्चो व- तेत इति तन्मिथ्यात्वनिश्चयाय दर्शयितुं वर्णयति-एकार्णवमित्यादिना ॥१९॥ कोमलमकर्कशम् । कोमलमरुतो मन्दवायोरासमन्तात्सङ्गे- नासलेन सुखभोगदं मुसानुभवदं कोमलमरुदासङ्गसुखभोगदम् । मनोवेगैर्महासिद्धेर्जिती वातगमागमा वायुगमनागमने यस्मिंस्तत्तथा यातगमागमजये मनोवेगत्वं हेतुः। नभसि वातेन सह गन्तुमा गन्तुं च प्रवृत्ताः सिद्धा मनोगत्वात्पूर्वमेव गच्छन्त्यागच्छन्ति चेत्यर्थः ।। २२० ।। पिशाचानामिदं पेशाचं च कूप्माण्डमण्डलं च । फूप्माण्डा भूतविशेपाः । कूष्माण्डाश्च रक्षांसि च पेशाचमण्डलं चेति तया । पर्यन्ते स्थितानि कूष्माण्डरक्ष:पैशाचमण्डलानि यमितत्तया। डाकिन्यो प्रहविशेषाः। तरगितं संजाततरङ्गम् । प्रकृष्टं वृत्तं येषु योगिनीसद्धेषु ते प्रवृत्तासः ॥ २१ ॥ निरथं निष्प्रयोजनं ।

·साः२] - वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। १५३ वातस्कन्धनिखातान्तहित्रिपथगाजलम् । कचिनिर्मिति सदनं गायन्नारदतुम्वुरु ॥ २३ ॥ चित्रन्यस्तसमाकारमूककल्पान्तवारिदम् । क्वचिनिरन्तरोन्मत्तमातृमण्डलमालितम् ॥ २४ ॥ अपि योजनलक्षाणि क्वचिदुःप्रापभूतकम् । अविनाशितमःपु.परभॊपमं क्वचित् ।। २५॥ । अविनाशिवृहत्तेजः क्वचिदर्कानलोपमम् ॥ २६ ॥ आगच्छद्भिरिति शेपः ॥ २२ ॥ वातस्कन्धेति ॥ मेघमार्गसौरमा- गैयोर्मध्ये वातमाग गच्छति तन्न स्थिता ये यातास्तेषां स्कन्धा अंसा- सदूर्श्वभागाः । अथवा वातस्कन्धा वायुप्रभेदाः । यथोक्तं कल्प- तरी-'स्कन्धाः प्रभेदा इति । अथवा वातरकन्या वातसमूहाः । वथाच क्षीरस्वामिन आहुः-'स्कन्धः स्कन्धेऽपि वेतसे व्याकुर्वाणाः समुदये। यथा सप्त वातस्कन्धाः । अपिशव्दात्सैन्यवाटो यथा- 'स्कन्धव्यापारः' : वृक्षजपायामंसे राज्ञि समूहे वोघे चेति तेषु निसाता, निगर्तास्तेपामन्तर्वहिः त्रिपथगाजलानि अधोमुसतया ,प्रव- हत्सुरनदीजलानि यस्मिंस्तत्तथोक्तम् ॥ २३ ॥ चित्रन्यससमाकारा चित्रार्पिततुल्याकारा मूका निःशब्दाश्व कल्पान्तवारिदाः प्रलयमेघा यस्मिंस्तत्तथा। मातरो ब्राहयादयः। निरन्तरोन्मत्तमात्मण्डलमालितं निरन्तरेण निविडेनोन्मत्तमातृणां मण्डलेन मालितं संजातमालम् । मालाकारमातृमण्डलयुक्तमिसर्थः ॥ २४ ॥ कचिद्योजनलक्षाणि दुःप्रापाणि भूतानि प्राणिनो यस्मिंस्तत्तथा। कचित्सर्वतः प्राणिरहिता- नेकलक्षयोजनकमित्यर्थः। 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग'इति सूत्राघोजन- लक्षाणीति द्वितीया । हपदर्भस्य पापाणाभ्यन्तरस्योपमा यम्मिन्नपद- भॊपमम्। अविनाशिवृहन्महत्तेजोयलितत्तया अतएवानिलोपमम् ·१५४ लघुयोगगसिष्ठः। [ उत्पत्ति०३ उदुम्बरोदरमशकक्रमभ्रम- जगत्रयान्तरगतभूतसंचयम् । विलङ्घय तद्वरललने खमुच्चकै- महीतलं पुनरपि गन्तुमुद्यते ॥ २७ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति ते घरवर्णिन्यौ ततो ब्रह्माण्डमण्डलात् । निर्गत्यान्यदनुप्राप्ते यत्र तब्राह्मणास्पदम् ॥ २८ ॥ ततो ददृशतुः सर्गे तत्र ते सिद्धयोपितौ । अदृश्ये एव लोकस्स मण्डलं ब्राह्मणास्पदम् ॥ २९ ॥ चिन्ताविधुरदासीकं वाष्पक्लिन्नाङ्गनामुखम् । विध्वस्तपूर्वसंस्थानं विद्युद्दग्धमिव द्रुमम् ।। २३०॥ अथ सा निर्मलज्ञानचिराभ्यासेन सुन्दरी । संपन्ना सत्यसंकल्पा सत्यकामा च देववत् ॥ ३१ ।। चिन्तयामास मामेते देवी चेमा स्वबान्धवाः। पश्यन्तु तावत्सामान्यललनारूपधारिणीम् ।। ३२ ॥ ॥२५॥२६॥उदुम्बरफलोदरस्था मशका उदुम्बरोदरमशकास्तत्क्रमेण तन्यायेन भ्रमजगत्रयान्तर्गतभूतानां संचयः समूहो यस्मिंश्च तत्तथा । विलइयेत्याद्या अहोनुपरमेत्यन्ताः प्राक्तनाः श्लोकाः स्पष्टार्थाः । फचित्किचिद्विविच्यते॥२७॥ वरवर्णिन्यो उत्तमस्त्रियो ॥२८॥२९॥ चिन्तया विधुरा इष्टार्थवर्जिता दास्यो यस्मिन्मण्डपे स चिन्ताविधुर- दासीफस्तम्। याप्पेणाभुणा छिन्नान्याणि अद्गनानां मुसानि यस्मि- सत्तथोक्तम् । विध्वसं वितं पूर्वस्थानं पूर्वविन्यासो यस्मिंस्तत्तथो- तम् । विद्युदशनिः ॥२३० ॥ सा लीला देवयत्सत्यसंकल्पा सत्य- फामा १ संपन्नेत्सन्ययः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ सर्वो ·सर्गः२] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयासहितः। ततो गृहजनस्तत्र संददर्शाङ्गनाद्वयम् । लक्ष्मीगौर्योर्युगमिव समुद्भासितमन्दिरम् ॥ ३३ ॥ नमोऽस्तु वनदेवीभ्यामित्युक्त्वा कुसुमाञ्जलिम् । तत्याज ज्येष्ठशर्माथ साधं गृहजनेन सः॥३४॥ देव्यौ च जगतां श्रेष्ठाविह ब्राह्मणदम्पती । सर्वातिथी कुलकरौ स्तम्भभृतौ द्विजस्थितेः॥३५॥ , तावेतौ गृहमुत्सृज्य सपुत्रपशुवान्धवम् । स्वर्ग गतौ नः पितरौ तेन शून्यं जगत्रयम् ॥ ३६॥ तद्देव्यौ क्रियतां तावदस्माकं शोकनाशनम् । महतां दर्शनं नाम न कदाचन निष्फलम् ॥३७॥ इत्युक्तवन्तं सा पुत्रं मूर्ध्नि पस्पर्श पाणिना । तस्याः स्पर्शेन तेनासौ दुःखदौर्भाग्यसङ्कटम् ॥ ३८॥ जहाँ प्राधनासङ्गाद्रीप्मतापमिवाचलः। अथान्योऽपि जनस्तत्र जहौ शोकं मुदुष्करम् ॥ ३९ ॥ तसिन्गिरितटे ग्रामे तस्सिन्मण्डपकोटरे। अन्तर्धिमापतुर्दृष्ट्वा ततस्ते सिद्धयोपितौ ॥ २४०॥ देव्युवाच ॥ ज्ञेयं ज्ञातमशेपेण दृष्टा दृष्टान्तसंविदः। ईदृशीयं ब्रह्ममत्ता किमन्यद्वद पृच्छसि ।। ४१ ॥ जनोऽतिथिर्ययोती सर्वातिथी । कुलकरौ कुलवर्धको । द्विजस्थितेति- जमर्यादायाः । यद्वा द्विजस्थितेर्द्विजावस्थानख स्तम्भभूतावाधार- भूतो ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ नामशब्दः प्रसिद्धी ॥ ३७॥ तेन कार- णेन दुःसमेव दीर्भाग्यसङ्कटं दुर्भगत्वसंवधिसम् ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ॥ २४०॥ दृष्टान्तसंविदः प्रपञ्चमिथ्यात्वे दृष्टान्तस्मृतयो दृष्टाः।

·१५६ लघुयोगवासिष्टः । [उत्पत्ति १०३ लीलोवाच ॥ मृतस्य भर्तुर्जीवोऽसौ यत्र राज्यं करोति मे । तत्राहं किं न वैदृष्टा दृष्टास्सीह मुतेन किम् ॥ ४२ ॥ देव्युवाच॥ अभ्यासेन विना वत्से तदा ते द्वैतनिश्चयः । नूनमस्तं गतो नाभृन्निशेपं वखणिनि ॥४३॥ लीलासीति विनाम्यासं तब नास्तं गतोऽभवत् । यद्वा भावस्तदा सत्यसंकल्पत्वमभून्न ते ॥ ४४ ॥ अद्यासि सत्यसंकल्पा संपन्ना तेन मां सुतः । संपश्यत्वित्यभिमतं फलितं तब मुन्दरि ॥४५॥ इदानीं तस्य मर्तुस्त्वं समीपं यदि गच्छसि । तत्तेन व्यवहारस्ते पूर्ववत्संग्रवर्तते ॥ ४६॥ लीलोवाच ॥ अहो हन्त जगन्मातर्मया स्मृतमिहाधुना । ममेदं राजसं जन्म न तमो न च साचिकम् ।। ४७ ।। लब्धा इत्यर्थः । ब्रह्मसत्ता ब्रह्मरूपभूता सत्ता ईदगी सत्यजगद्रूपा निष्प्रपञ्चा या ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ लीलास्मीति ॥ अभ्यास मानाभ्यासं विना ते तव लीलाम्मीति भावो भावना यदास्तं गतो नाभवन् तदा ते मत्यसंकल्पत्वं नाभूदिति संवन्धः ॥ ४४ ॥ अद्वैते ब्रह्मणि चित्तवृत्तिनिरोधात्मकयोगप्रतिबन्धभूतद्वैतनिश्चयस्य प्रविलयादव मत्यसंकल्पा संपन्नासि ॥ ४५ ॥ ४६॥ सरस्वती- प्रमादममामादिता स्पर्मयोगटन्धलोकिकमभावालीलाऽनुस्मृतपूर्वज- न्मायलिमत्पन्नपरमनिर्वेदा संमारभ्यात्मना झटिति हेयत्वज्ञापनाय ·१५७ सर्गः २] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। ब्रह्मणस्त्ववतीर्णाया अष्टौ जन्मशतानि मे। नानायोनीन्यतीतानि पश्यामीवाधुना पुनः ॥४८॥7 संसारमण्डले देवि कसिंश्चिदभवं पुरा । लोकान्तराजभ्रमरी विद्याधरवराङ्गना ॥ ४९ ॥ दुर्वासनाकलुपिता ततोऽहं मानुपी स्थिता । संसारमण्डलेऽन्यस्सिन्पन्नगेश्वरकामिनी ॥ २५०।। करजकुञ्जजम्बीरकदम्बवनवासिनी ।' पत्राम्बरवती श्यामा शपर्यहमथाभवम् ॥५१॥ विहङ्गया वैरिविन्यस्तवागुराविपिनावनौ । क्लेशेन महता छिन्ना अधमा वासना इव ॥५२॥ कर्णिकाक्रोडशय्यासु विश्रान्तमलिना सह । पद्मकुड्मलकोशेषु भुक्तकिञ्जल्कया रहः ॥ ५३ ॥ पूर्वजन्मानि वर्णयति-अहो इत्यादिना ॥ हन्तेति खेदे। इदं वर्तमान जन्म राजसं रजोगुणनिर्वृत्तम् ।। ४७ ॥ ब्रह्मणः कमलासनादेत: कल्पादाववतीर्णायाः ॥४८॥ मनुष्यलोकापेक्षया लोकान्तर विद्या धरस्थानं तदेवाजं कमलं तस्मिन्भ्रमरी लोकान्तराजभ्रमरी विद्या- धरलोकवासिनीत्यर्थः ॥ ४९ ॥ २५० ॥ करलो नक्तमालाख्यो वृक्षः। 'चिरविल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्जक' इत्यमरः ॥५१॥ विहगया पक्षिण्या सत्या मया वैरिविन्यस्तवागुरा लुब्धकविन्यस्त जाला । वागुरा मृगवन्धनीत्युक्तोऽर्थोऽत्रासंभवान गृह्यते । विपि- नावनी अरण्यभूमौ ।। ५२ ॥ कर्णिका कमलमध्यवर्ती वीजकोशः। कर्णिकानां क्रोडानि मध्यप्रदेशातान्येव शय्याः कर्णिकाकोडशय्या- तास कुडालो मुकुलः । मुक्तकिचल्कया मुक्तकेसरमालिन्या मया ·लयुयोगमाविष्टः। [उत्पत्ति ततोऽस्त्रीफलदातॄणां कर्मणां परिपाकतः । राजाहमभयं श्रीमान्सुराष्ट्रेषु समाः शतम् ॥ ५४ ।। शाहलीदलदोलायामान्दोलनदरिद्रताम् । मशकस्य मया सद्यः स्थितं मशक्रया सह ।। ५५॥ योनिष्वनेकविधदुःखशतान्वितामु प्रान्तं मया बहुविमर्दसमाकुलासु । संसारदीर्घसरितश्यलया लहर्या दुर्वारयाततरणीसरणक्रमेण ।। ५६ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एवमाकथयन्त्या ते ललने ललिताकृती । उत्पततुर्नमो दूरं योगचक्रमणक्रमः ॥ ५७ ॥ विनिर्गत्य ततः मर्गादाप्य सर्ग द्वितीयकम् । अन्तःपुरे दृशतुझटितीय विनिर्गते ॥ ५८ ।। विश्रान्तम् ।। ५३ ॥ अत्रीत्वं पुंस्त्वं तदेव फलं तद्दातृणाम् । समाः संवत्मरान् ॥ ५४ ॥ शादली शप्पयती भूम्तथा तृणदलदोला शालीदलदोला तम्या आन्दोटनेन चलनेन दरिद्रता आन्दोलनद- रिटवा ताम् ॥ ५५ ॥ विमदों विहतिः । लद्दा ऊया । अत्र विषयतृष्णासंसारसरितो लद्दरी विवक्षिता । दुर्यारो पातो यस्याः सा दुरवाता मा चासी तरणी च नीम्नम्याः मरणं गमनं तत्र मेण वन्यायेन दीर्घमरितश्चश्चलोयातिविपममुह्यमानायाः प्रचण्ड- यायुमध्ययर्विनौकाया गमनन्यायेन संसारदीर्घसरितो विषयतृप्या- रक्षणया लहया योनिप्यावर्ततुल्यामु भ्रान्तमित्ययः ॥ ५६ ॥ उपे- वोधणमण्डपाध्यं जग्मनुः । योगप्रयुत चमणं तत्क्रमः ॥ ५५ ॥ आप्य प्राप्य । द्वितीयकं पद्मनपसंयन्धिनम् ।। ५८॥

·. पर्गः २] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। स्थिवं पुष्पभराकीर्ण महाराजं महांशवम् । ततः पुनर्विनिर्गत्य योगस्था दिव्ययोगिनी ॥ ५९ ।। विवेश भर्तृसंसार लीला ज्ञप्तिसमन्विता । एतसिन्नन्तरे तसिन्मण्डले मण्डितावनौ ॥२६० ॥ चक्रेऽवस्कदनं कश्चित्सामन्तोद्रिक्तभूमिपः । कमिचिद्विततारण्ये द्वितीयाकाशमीपणे ।। ६१॥ सेनाद्वितयमक्षुब्धं सौम्याब्धिद्वितयोपमम् । महारम्भधनं मध्यस्थितराजद्वयान्वितम् ।। ६२ ।। युद्धसजं समुन्नमिद्धमग्निमिवाद्भुतम् । लीला च ज्ञप्तिदेवी च संददर्श नभःस्थिता ॥ ६३ ।। अथ प्रवृत्तः प्रसभं प्रलयार्णवरंहसा । सेनयोः शस्त्रसंपातः किरननलविद्युतः ॥ ६४ ।। पुनरपि लीलासरस्खयोः प्रपञ्चमिथ्यात्वनिश्चयदाापादकमवृचिया- सिप्रतिपादनाद्यर्यततः पुनरित्यादिराग्ल्यानसमाप्तिपर्यन्तो ग्रन्थसंदर्भ: प्रायेण स्पष्टार्य: । तर कानिचिद्विविच्यन्ते । विचित्रमदासंरम्मोऽपि संसारो मिथ्येति दर्शयितुं पद्मनृपतिमण्डपाकासाभ्यन्तर्गतसंसारा- न्तरे वृत्तस्य साटोपयुद्धस्य वर्णनीयत्यमिति ज्ञेयम् ।। ५९ ॥२६० ॥ अयस्कन्दनमागमनं राष्ट्रशोपणं या सामन्दरदिक्तोऽभिपृद्धः साम- तोद्रितः स चासो भूमिपश्चेति तयोगः ॥६१॥ सौम्यं मुन्दरं महा- रम्भेन महायुद्धारम्भेग हेतुना घनं नियिहं महारम्भयनम् ॥ ६ ॥ पुरा ससमदं युद्धमत्रम् । इदं दीप्तम् ॥३३॥ रहमा वैगेन किरन् विक्षिपन् पनटविगुनः अनला एवायुधसंपट्टजा विगुदाकारत्यादि- पुनः साः विपत् ॥ ६४ ॥ पादिः समदमातहः पम्पिनामामुयों ·१६० लयुयोगवामिष्टः । पतत्समदमातङ्गकम्पितोचलजलः। यत्रपापाणचक्रौपदूरविद्रुतखेचरः ॥ ६५ ॥ दूरोड्डीनकचत्खनखण्डतारकिताम्बरः । वज्रमुष्टिविनिप्पेपपिष्टसझटकङ्कटः ।। ६६ ॥ नाराचवर्पवरवारिदवीरपूर- मत्ताभ्रसंभ्रमविनृत्तकबन्धवहीं। कल्पान्तकाल इव वेगविवर्तमान- मातङ्गशैलवलितो रणसंग्रमोऽभूत् ॥ ६७ ॥ चलन्ति जलानि यस्मिन् संपाते स तथा । यन्त्रप्रेरितपापाणेश्चका- णामोपैश्च दूरं चिद्रुताः खेचरा देवादयो यस्मिन्स तथा ॥ ६५ ।। दूरोद्दीनानि दूरोद्गतानि कचन्ति विकसन्ति च यानि खड्गखण्डानि तैतारकितं संजाततारकमम्यरमाकाशं यस्मिन्स तथा। वसमुष्टि- मिरिति क्सममुष्टिभिर्ये विनिप्पेपाः संपेपणानि तैः पिष्टाञ्चूर्णिताः सद्भटककटाः साधुभटकवचा यम्मिन्स तथा। 'उरच्छदः कङ्कट- कोऽजगरः कवचोऽम्नियामि'यमरः ॥ ६६ ॥ नाराचानां सर्वलो- हमयवाणानां वर्पाण्येव यरवारीणि तानि ददतीति नाराचयर्पवर- वारिदानि वीरपूरा वीरसमूहाः त एय मत्ताप्राणि नाराचवर्पवर- यारिदानि च नानि वीरपूरमत्ताभ्राणि च तेषां संभ्रमाद्विनृत्ताः प्र- नर्तनाः फबन्धयर्हिणः कवन्धमयूरा यम्मिन् रणमंभ्रमे स तथा । अथवा मत्ताभ्रेभ्यो निमित्तेभ्यः संभ्रमेण विनृत्ताः फवन्धवहिणो यम्मिन्म तथा । कबन्धो मूर्धरहितः क्रियायुक्तो देवः । 'कयंधोऽन्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेयरमियमरः । वेगेन वियतमानाः भ्रमन्तो ये मातीला गजपर्यंतासः यलितः संबद्धः ॥६७ ॥ त्रिंशद्भागस्य ·सर्गः२] १६१ । वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। एवमत्याकुले युद्धे सास्फोटमटसंकटे । अष्टभागदशाशेषप्रतापमधुराकृतिः । शस्त्रघातहतो वीर इवार्कस्तनुतां ययौ ।। ६८॥ अथ सेनादिनाथाभ्यां विचार्य सह मत्रिमिः। दूताः परस्परं दत्ता युद्ध संहियतामिति ॥ ६९ ॥ ततो दुन्दुभयः शेमुः प्रतिध्वनितदिङ्मुखाः । विनिर्गन्तुं प्रववृते स्मारण्यालद्वयम् ॥१७० ॥ अथ वीर इवारक्तः कालेनास्तमितो रविः । ततो ध्यान्तौघनासीरे निशीथे समुपस्थिते ॥ ७१॥ लीलापतिरुदारात्मा किंचित्खिन्नमना इव । प्रातःकार्य विचार्याशु मत्रिभिर्मत्रकोविदः ॥ ७२ ॥ दिनस्याष्टो भागा यस्यासाष्टभागा अष्टभागा दशा शेषो यस्य रवेः सोऽष्टभागदशाशेपः स चासौ प्रकृष्टतापेन मधुराकृतिश्चेति तथोक्तः । यद्वा अष्टभागादशा विशरणावस्थासा शेपो यस्य सोऽष्टभागदशाशेपः स चासौ प्रतापश्च तेन मधुरा दर्शनीयाऽऽकृतिराकारो यस्य स तथोक्तः । वीरपक्षे तु दूरादेव शत्रुभयजनकः प्रभावः प्रतापः । अष्टी भागा यस्य सोऽटभागः दशा मरणदशा शेपो यस्य स दशा- शेपः अष्टभागश्वासी दशाशेपश्चेत्यष्टभागदशाशेपः स पासौ प्रताप- मधुराकृतिश्चेति तथोक्तः । अथवा अष्टौ भागा यस्यां दशायां सी शेपो यस्य वीरस्येति विग्रहः । यद्वा अष्टमागादशा विशरणावस्था सा शेपो यस्य प्रतापस्य तेन मधुरा दर्शनीयाऽऽकृतिर्यस्य स वयोक्तः ॥६८॥ ६९॥ शेमुः शान्ताः । शमु उपशमन इति धावोर्टिड्क- हुवचनम्॥१७०॥धीरोऽपि रुधिरोभिवत्वादारको भवति। ध्वान्ती- योऽन्धकारसमूह एम नासोरं सेनामे यस्य निशीथयजस्यस ल.वा.११ ·. लघुयोगवासिष्टः। [उत्पत्ति ३ निद्रां मुहर्तमारेमे गृहे शशिकरामले । ततस्ते दिव्ययोगिन्यौ राज्ञो विविशतुहम् ।। ७३ ॥ कोमलामलमागन्ध्यमृदुमन्दारमारुतम् । तत्प्रभावेण निद्राणं नृपतेरन्तरागनम् ॥ ७४ ॥ तयोर्देप्रमापूरैः शशिनिप्पन्दशीतलैः । आह्लादितोऽमो बुबुधे राजोक्षित इवामृतैः ।। ७५ ॥ आसनद्वयविश्वान्तं स ददागनाद्वयम् । स भूपालोऽय संचिन्त्य मुविसितमनाः क्षणात् ।। ७६ ॥ उत्तस्यौ शयनाच्छेपादिव चक्रगदाधरः । पुष्पहार बोत्फुलं जग्राह कुसुमाञ्जलिम् ॥ ७७ ॥ भृमा विवसने शुद्ध बद्धपमामनो नृपः । जयतां जनदौस्थित्यदाहदोपशशिप्रभ ।। ७८ ॥ देच्या बाबान्तरतमोविद्रावणरविप्रमे। तयोरुक्त्वेति तत्याज पादयोः कुसुमाञ्जलिम् ॥ ७९ ॥ तथोक्तः ॥ ७१ ॥ तस्मिन्नुदारात्मा उत्तमचित्तः ॥ ७२ ।। ॥ ७३ ॥ कोमलेति ॥ मृदुः कोमलो मन्दोऽमलसौगन्ध्यो निर्मल मारमश्च मूदुश्च मन्दारपुष्पाणां मारुतो यस्मिन् गृहे तत्तथेति विप्रहः ॥ ७४ ॥ निप्पन्दोऽत्र रिणः । आहादितः मुसितः ॥ ७५ ॥ ॥ ७६ ॥ पुष्पाणां हारो यम्य पुष्पहारः । पुष्पाधार इति पवित् । तत्र मालागार इत्यर्थः । पुर सिमिनम् ॥ ७ ॥ निवने देगे । यत्रामरणरहिनदेश इत्यर्थः 1 जनदोस्थित्येति जनानां दासिन्यं जनादिदोषदुष्टचित्ततं तेनामिना दाह इव टोपः गळामाशिप्रभ ।। ७८ ॥ याप्यन्तरेति ॥ वागन्तरपदार्थविप- - . विश्मने ॥

·सर्ग २]" १६३ N वासिएचन्द्रिकान्यारयासहित । लीलायै भूपजन्माथ वक्तुं मत्रिणमीश्वरी । बोधयामास पार्श्वयं संकल्पन सरस्वती ।। १८० ॥ योगिन्यौ स तु ते दृष्ट्वा प्रणम्य कुसुमाञ्जलिम् । तयोः पादेपु संत्यज्य विवेश पुरतो नतः ।। ८१ ॥ उनाच देवी हे राजन्कथं कस्य सुतः कदा ! इह जात इति श्रुत्वा स मत्री पाक्यमब्रवीत् ।। ८२ ॥ देव्यौ युष्मत्प्रसादोऽयं भवत्योरपि यत्पुरः । वक्तुं शक्नोमि तदिदं श्रूयतां जन्म मत्प्रभोः ।। ८३ ।। आसीदिक्ष्वाकुवंशस्थो राजा राजीवलोचनः । श्रीमान्कुन्दरथो नाम दोश्छायाच्छाठितापनिः ॥ ८४ ॥ तस्याभूदिन्दुविम्वाभः पुनो भद्ररथाभिधः। तस्य विश्वरथः पुत्रस्तस्य पुनो मनोरथः ॥ ८५ ॥ तस्य विष्णुस्थः पुरस्तस्य पुत्रो वृहद्रथः । तस्स सिन्धुरथः पुनस्तस्य शैलरथः सुतः ॥ ८६ ॥ तस्य कामरथः पुनस्तस्य पुनो महारथः । अयमसत्प्रमुस्तस्य पुनः पूर्णामलाकृतिः ॥ ८७ ॥ महद्भिः पुण्यसंभारैर्निरथ इति श्रुतः । जातो मातुः सुमित्राया गौर्या हव गुहोऽपरः ॥८८ ॥ याज्ञानान्धकारविद्रावकादित्यप्रभे । तयोः पादयोरिति सनन्ध प्रत्ये- काभिप्रायेण ॥ ७९ ॥१८०।। ८१ ॥ ८ ॥ वक्तु शमोमीति यत् अर्य युप्मत्प्रसाद इति सनन्ध ॥ ८३ ।। दोश्यामाच्छादितावनि- (नच्छायासछादितभूमि सम्यप्रक्षितभूमिरित्यर्थ ॥ ८४॥ ८५ ।।

·१६१ लघुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति०३ पितास दशवर्पस दत्वा राज्यं वनं ययौ । पालयामास भूपीठं ततः प्रभृति धर्मतः ॥ ८९ ॥ इत्युक्त्वा संस्थिते तृष्णा मत्रिण्यथ नृपे तथा । कृताञ्जली नतमुखे बद्धपद्मासने स्थिते ॥ १९० ॥ राजन्सर विवेकन पूर्वजातिमिति स्वयम् । वदन्ती मृर्मि पस्पर्श तं करेण सरस्वती ॥९१॥ अथ हार्द तमो माया राज्ञोऽस्य क्ष्यमाययौ । ससार पूर्ववृत्तान्तमन्तः स्फुरदिव स्थितम् ॥ ९२ ॥ अन्यदेहेकराजत्वं लीलाविलसितान्वितम् । उचाचात्मनि संसारो यत मायेयमावता ।। ९३ ॥ परिज्ञाता प्रसादेन देव्योरिह भयाधुना । हे देव्यौ किमिदं नाम दिनमेकं मृतस्य मे ।। ९४ ॥ गतमयेह जातानि मम वर्षाणि सप्ततिः। सराम्यनेककर्माणि मित्रबन्धुपरिच्छदान् ॥ ९५ ॥ ज्ञप्तिरुवाच॥ राजन्मृतिमहामोहमूर्छायाः समनन्तरम् । तमिलोके तवावीते तस्मिन्नेव मुहूर्तके ।। ९६ ॥ तमिन्नेव गृहे जातः सर्गः स्फारौघविनमः । दव वसि तव निर्मलाकाशनिर्मले ॥ ९७ ॥ ॥ ८६ ।। ८७ ॥ ८८ ॥ ८९ ॥ १९॥९१॥ तमसो बहुदुर्घ- टकारित्यदर्शनाय विशेषणम्-मायेति ।। ९२ ॥ लीलाया भार्याया विलसितेर्विटामेरन्यि लीलाविलसितान्यितम् । बासमन्तायता ध्याता आवता ।। ९३ ॥ ९४ ॥ ९५॥ लोक्यत इति लोको देह मास्मिन् ॥ ९६ ॥ पारो भूरिः । एपकारोमयं विशदयति-तदै- ·सर्गः२] पासिएचन्द्रिकाव्याल्यासहितः । प्रतिभानमिदं जातं व्यवहारभ्रमाततम् वयसः समतीतानि मम वर्षाणि सप्ततिः ।। ९८॥ यथा स्वममुहर्ते तु संवत्सरशतम्रमः । तब मायाविलासेन.तधायं जगति भ्रमः ॥ ९९ ॥ वस्तुतस्तु न जातोऽसि न मृतोऽसि कदाचन । शुद्धविज्ञानरूपस्त्वं शान्त आत्मनि तिष्ठसि ॥२०॥ पश्यस्यथैतदखिलं न च पश्यसि किंचन । सर्वात्मकतया नित्यं प्रकचस्यात्मनात्मनि ॥१॥ यस्त्वशुद्धमतिर्मूढो रूढो न वितते पदे । वज्रसारमिदं तस्स जगदस्त्यसदेव सत् ॥२॥ यथा वालस वेवालो मृतिपर्यन्तदुःखदः । असदेव सदाकारं तथा मूढमतेर्जगत् ॥ ३॥ वेति ॥९७॥ व्यवहारभ्रमैराततं व्याप्तं व्यवहारभ्रमाततम् । प्रति- मानमेव लेशतो दर्शयति -बयस इति ॥ 'शतायुर्वं पुरुष'इत्युक्तायुपः संबन्धीनि सप्ततिर्वाणि समतीवानीति प्रतिभानं जातमिति संयन्य: ॥ ९८ ॥ ९९ ॥ किं तर्हि वस्तुवृत्तमित्याकाडायां तदाइ-पस्तुत- स्त्वित्यादिना सोकद्वयेन ॥ २०० ॥ तत्त्वदृष्टिमवलम्च्याहन च पश्यसीति ॥ प्रकचसि विस्फुरसि ॥१॥ इदानीमुपन्यतविद्वदृष्टि- स्तुत्यर्थ तद्विपरीवदृष्टिपरिहानाथं च विद्वष्टिं वर्णयति-यस्त्वशुद्ध- मतिरित्यादिना दीर्घस्वप्नमित्यवः प्राचनमन्यसंदर्मेण । वितते संन्याने पदे वस्तुनि न रूटः प्रसिद्धः । यस्तुतोऽसदेव जगत्तस्य मूढस्य सा सत्परमार्थसमसारं चासि । पयस्य सार इस सारः सिरांशो परिमयतया ॥२॥ येठालोऽन पालेन स्वच्यायायामा.

·लघुयोगामियः। [उत्पत्ति०३ ताप एवं यथा वारि मृगाणां भ्रमतो भवेत् । अमत्यमेव सत्याभं तथा मूढमतेर्जगत् ॥ ४ ॥ अव्युत्पन्नस कनके कान कटके यथा । कटकनप्तिरवान्ति न मनागपि हेमधीः ।।५।। तथा बस्य पुरागारनगनागेन्द्रमामुरा । इयं दृश्यटगेवास्ति न चान्या परमादृक् ॥६॥ दीर्घसममिदं विथं चित्ताहन्तादिसंयुतम् । अत्रान्ये म्यमपुरुपा यथामी जाग्रतः स्थिताः ॥७॥ अस्ति सर्वगतं शान्तं परमार्थधनं शुचि । अचेत्यचिन्मानवपुः परमाकाशमाततम् ॥ ८॥ रोपितो विवक्षितः । मृतिपर्यन्तदुःपदो मरणपर्यवसायि दुःसं ददन यथा स सत्य स्वाभाति तथा मूढमतेर्जगत्सलाभं भवति ॥ ३ ॥ तापो मरुभूमिगतः । भ्रमतो भ्रमात् ॥ ४॥ कटककल्पनाया अधि- यानभूते कनके हेम्नि रिपये अव्युत्पन्नस्यासंजातविज्ञानस्य कानके कनकरिश्ते कटके क्टकलप्तिः कटकोऽयमिति विपरीतनानमेवास्ति मनागपि ईपदपि हेमवीनास्ति। नायं कटकः किंतु हेमेवेति प्रमिति - स्त्रीत्यर्थः ॥ ५ ॥ यथार दृष्टान्तम्नथा अभ्याविष्टानब्रह्मानभिज्ञस्येयं दृश्यहम् दृश्यभ्रान्तिरेवाति अन्या परमादृयास्ति । नेदं दृश्य किंतु पनि प्रमितिनामीत्यर्थः । नगः पर्वतो वृक्षो वा । नागो गनः काहयो या ॥ ६ ॥ एवं हेयामजदृष्टिं दर्शयित्योपदिया मुम्नदृष्टि प्रपश्चयवि-दीर्घम्वनमित्यादिना ॥ अब जति स्वप्नद्रष्टुं- ज्ये बमष्टाः पुमपा यया मिथ्या तथा जाननः पुंमोऽन्येऽमी पुरषा मिप्येय ॥ ७ ॥ परमार्थ तदनं निान्तरं चेति परमार्थधनम् । 1 ·संग:२] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । तत्सर्वगं सर्वशक्ति सर्व सर्वात्मकं स्वयम् । यत्र यत्र यथोदेति तथास्ते तत्र तत्र वै ॥ ९॥ तदेवमेप राजंस्त्वं लीलार्थमुपवर्णितः। स्वस्ति तेऽस्तु गमिप्यावो दृष्टादृष्टान्तसंविदः ॥२१० ॥ : विदूरय उवाच ॥ ममापि दर्शनं देवि मोघं भवति नार्थिषु । महाफलप्रदायास्तु कथं तब भविष्यति ॥ ११ ॥ अहं देहमिमं त्यक्त्वा तं देहं पद्मनामकम् । कदा यास्यामि वरदे तन्मे कथय तत्चतः ॥ १२ ॥ देव्युवाच ।। असिन्त्रणवरे राजन्मर्तव्यं भवताधुना । प्राप्तव्यं प्राक्तनं राज्यमेतत्प्रत्यक्षमेव ते ॥१३ ।।. वसिष्ठ उवाच.॥ प्रस्तुतेतिकथा यायन्मियो मधुरभापिणोः । तावत्प्रविश्य संभ्रान्तमुवाचोघस्थितो नरः ॥ १४ -1, . अचेत्यचिन्मानवपुरविपयचिन्मानस्वरूपं परमाकाशं परं ब्रह्म सवंग- तम् । निरखुशमिति यनुमाततमित्युक्तम् ॥ ८ ॥ सवं गच्छति जानातीति सर्वगं वत्ममिति बाधायां सामानाधिकरण्यम् । सर्या- त्मकं सर्वेष्यात्मस्वरूपमनुस्यूततया यम्य तत्सर्वात्मकम् ।। ९ ।। दे राजन्, एप त्वं लीलाय लीलायाः प्रपश्चनियाले दृष्टान्तसिद्धा- र्थम् । अथवा लीलार्य लीलामीत्ययमवमुपवर्णितः । दृष्टान्तदृष्टयः प्रपञ्चमिप्यात्ये टान्तनिशया दृष्टाः । व्या इत्यर्थः ।। २१० It ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ पहिश उभयतोमार-आयुधवि.

·स्युयोगवानिष्टः। [ उत्पत्ति०३ देव पट्टिशचक्रासिगदापरिपवृष्टिमत् । महत्वरिवलं प्राप्तमेकार्णव इबोद्धतः ।। १५ ।। नगरे नगसंकाशे लग्नोऽश्विाप्पदिक्तटः। दहश्चटचटास्फोः पातयत्युत्तमान्गृहान् ।। १६ ।। कल्पाम्बुदघटातुल्या व्योन्नि धूममहाद्रयः । बलात्मोड्डीयनं कर्तुं प्रवृत्ता गरुडा इव ।। १७ ॥ ससंभ्रमं वदत्येवं पुरुपे परुपारवः । उदभूत्पूरयन्नाशा बहिः कोलाहलो महान् ॥१८॥ बलादाकर्णकृष्टानां घनुपां शरवर्षिणाम् । धुंहतामतिमत्तानां कुजराणां तरविनाम् ।। १९ ।। पुरे चटचटास्फोटैचलतां जानवेदसाम् । पौराणा दग्धदाराणां महाहलहलारथैः ।। २२० ।। अथ वातायनाद्देव्यों मत्री राजा विदूरथः । ददृशुः प्रोडसनादं महानिशि महापुरम् ॥ २१ ॥ शेषः । परिघो मूले निबद्धो लगुडः ॥ १५ ॥ नगः पर्वतः ॥ १६ ॥ फाल्पायुदपटातुल्याः प्रलयमेषसमूहतुल्याः । प्रोडीयनं प्रफणोद्ग- मनमित्यर्थः ॥ १७ ॥ परुपः कर्कशः आसमन्ताद्रवः शब्दो यस स परपारयः उनमूदुद्भूतः ! आशा दिशः ॥ १८ ॥ हतां गर्ज- साम् । तरम्धिनां वलयताम् । 'दविणं वरःसहोबलवीर्याणि स्थाम शुष्म चेत्यगए। यद्वा तरस्थिनां अवयताम् । 'हसरसी तु रयः सद श्यमरः ॥ १९ ॥ पटपटाहलइलेति शब्दानुकारी। घटबदारफो- ईलहलारवैध राह धनुषां पुअराणां कोलाहल उदभूदिति पूर्वेणा- स्वयः ॥ २२० ।। यातायनं गवाक्षम् । 'वातायनं गवाझोऽसीय ·सगः२] १६९ वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । प्रलयानिलसंक्षुब्धसप्सैकार्णवरंहसा । पूर्ण परवलेनोग्रकल्पमेषतरङ्गिणा ॥ २२ ॥ कल्पान्तवहिविगलन्मेरुमन्दरमासुरम् । दह्यमानं महाज्वालाजालेरम्बरपूरकैः ॥ २३ ॥ मुष्टिग्राह्यमहामेघगर्जसंतर्जनोर्जितैः । घोरं कलकलाराबासलैर्दस्युजल्पितैः॥ २४ ॥ तरदुल्मुकखण्डोग्रतारातरलिताम्बरम् । अङ्गारराशिनिपतभरनार्युग्ररोदनम् ।। २५॥ मरः ॥ २१ ॥ एकश्वासावर्णवश्चैकार्णवः । सप्त चासावेकार्णवश्च सप्लेकार्णवस्तस्य रह इव रहो वेगो यस्य तत्तथा । उमा ये कल्प- मेघाः प्रलयमेघास्तद्वत्तरगाः तत्तुल्याकारा यस्मिन्परबले तदुप्रकल्प- मेघतरगि तेन ॥२२॥ कल्पान्तवहिविगलन्मेरुमन्दरमासुरं कल्पा- न्तवह्निना दग्धत्वाद्विगलन्ती यो मेरुमन्दरौ तद्वद्भासुरं भासनशी- लम् ॥ २३ ॥ मुष्टिग्राह्या ये महामेघास्तेषां गर्जा गर्जनानि तद्व- द्यानि संतर्जनानि तैरूर्जितैरमिवृद्धः । यद्वा मुष्टियाह्या महामेघग- र्जास्तद्वद्यानि संतर्जनानि तैरूर्जितैः । कलकलारावैः कोलाहलनि- स्वनैः । 'कोलाहल: कलकल इत्यमरः। कलकलेतिशब्दानुकारो वा। मांसलैः । सान्द्रेरित्यर्थः । कलकलारावैः दस्युजस्पितैश्च पोरमिति संबन्धः । अथवा दस्युजल्पितेर्हेतुभिमांसलैः फलकलारावैः घोर- मित्यन्वयः ॥ २४ ॥ तरदुल्मुकेति। तरन्ति लड़यन्ति यान्युल्मुक- खण्डानि तान्येवोप्रतारा उपनक्षत्राणि ताभिस्तरलितं लुलितं अम्ब. रमाकाशं यस्मिन्पुरे तच्या यथादुः क्षीरस्वामिनः-प्रेद्धोलिवस्तर- लितो लळितो लोलितोऽपि चेति । अङ्गारराशिघु निपतन्नरनारीणा-

·-
-
लघुयोगवासिष्टः। [ उत्पत्ति०३
एतसिन्नन्तरे राजमहिपी मचयौवना ।
अनुयाता वयस्याभिरिवेश भयविह्वला ॥२६॥
अथ तस्या वयस्यैका राजानं तं व्यजिज्ञपत् ।
देव देवी समायावा पलाय्यान्तःपुरान्तरात् ॥ २७ ॥
राजद्वाराहृतास्त्वते बलवद्भिदायुधैः।
अन्तःपुराधिपाः सर्वे पिष्टाः शत्रुमिरुद्धतः ।। २८ ।।
दूरेणाशङ्कमायातैः परैनः पुरमाहृतम् ।
इत्याकर्ण्य विलोक्यासी देव्यौ युद्धाय यास्यतः ।। २९ ।।
रक्षतां मम मार्ययं युप्मत्पादाजपट्पदी ।
इत्युक्त्या निर्ययौ राजा कोपाकुलितलोचनः ।। २३०॥
मत्तेभनिर्मिनयनकन्दरादिव कैसरी ।
लीला लीलां ददर्शाथ स्वाकारसदृशाकृतिम् ।। ३१ ।।
प्रतिविम्बमिवायातामादरों चारुदर्शनाम् ॥ ३२॥
प्रवद्धलीलोवाच ॥
किमिदं देवि मे हि कसादियमहं स्थिता ।
या साहममवं पूर्व कथं सेयमहं स्थिता ।। ३३ ।।
मुभं रोदनं चम्मित्तस्तथा ॥ २५ ॥ ययस्वामिः सीमिः ॥२६ ।।
न्यनिजपत् विज्ञापितरती। हा अवबोधन इति धातोर्ट ।। २७ ॥
पिष्टापूर्णिनाः ।। २८ ।। न विद्यते शङ्का यस्मिन्कर्मणि तदशकम् ।
आइनमपहनम् । देच्यायिति संयोधनम् ॥ २९ ॥ पट्पदी भ्रमरी
।। १३० ! कन्दरायाः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ इयमहं कम्मास्थिता।
ध्यं मत्ममा फरमाथिति यायन् । नन्धियं योगप्रभावोत्पादिता
मानुपशरीरया यया माना न भवतीलाशाह या सेति ॥३३॥

·संगः.] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । ज्ञप्तिस्वाच ॥ यादृग्भावो मृतो भर्ता तव तसिंस्तदा पुरे । ताग्भावस्तमेवार्थ तथैवायं हि दृष्टवान् ॥ ३४ ॥ अविसंवादिसर्वार्थरूपं यत्तस्य विम्बितम् । । . तदेव तादृशं चिचदर्पणे प्रतिविम्बति ।। ३५ ।। स्वमो जाग्रत्यमद्रूपः स्वप्ने जाग्रदसद्वपुः । मृतिर्जन्मन्यसद्रूपा मृत्यां जन्माप्यसन्मयम् ॥ ३६ ॥ एवं न सन्नासदिदं भ्रान्तिमात्रं विजृम्भते । . अनुभूतय एतास्तु काश्चित्पूर्वानुभूतितः ॥ ३७॥. आत्मान्तरे त्वद्भावनांभावितेन त्वा त्वत्सदृशतया कल्पितत्वा- हीला त्वत्समा स्थितेत्युत्तरममिप्रेत्याह-यादगिति॥ तमेवार्थ तत्स- शमेवार्थमित्यर्थः ।। ३४ ।। नन्वियं लीला कल्पिता चेत् शुक्ति- रजतादाविवास्यां विसंवादः कथं न जायत इत्याशझ्याह-अविसंवा- दीति ॥ अविसंवादिसर्वार्थरूपं व्यवहारदशायां वाधापरपर्यायविसं- वादरहितसर्वपदार्थस्वरूपं तस्य मनसि विम्वितं त्वद्भर्तुर्मनसि रफुरितमभूत् , तदेव तादृशं अविसंवादि सत् चित्तदर्पणे काला- न्तरे प्रतिविम्यति । अविसंवादितया यत्पूर्वमनुभूतं तत्संस्कारात्मनों चर्तमान कालान्तरे चित्तदर्पणे तथैव स्फुरतीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ननु व्यवहारदशायां विसंवादामावे कल्पितत्वमेवासिद्धमिलाशय व्यभिचारित्वेन दृश्यमानस्य मिथ्यात्वं साधयति-स्वप्न इत्यादिना ॥ ३६ ॥ जगद्धान्तीनां वैचित्र्यप्रदर्शनपूर्वक्मभिनवलीलायाः सदृशभ्रान्तिगृहीतत्वं पूर्वोक्तं च विशयति-अनुमूतय इत्यादिना ॥ काश्चिदनुभूतयो' भ्रान्तयः पूर्वानुभूतितः संस्कारद्वारा जायन्ते

·[उत्पत्ति०३
लधुयोगवासिष्ठः।
अपूर्वानुभवाः काश्चित्समाश्चैवासमास्तथा ।
त्वच्छीला त्वत्समाचारा त्वत्कुला त्वद्वपुः सती ॥ ३८॥
इति लीलयमाभाति प्रतिमा प्रतिविम्बजा ।
विदूरथस्तु भतेप वनुं त्यक्त्वा तवाझ्ने ॥ ३९ ॥
तदेवान्तःपुरं प्राप्य तागात्मा भविष्यति ।। २४०।।
वसिष्ठ उवाच॥
इत्याकर्ण्य वचो देव्या लीला सा तत्पुरास्पदा ।
पुरः प्रहा स्थितोवाच वचन विहिताञ्जलिः ॥४१॥
देवी भगवती ज्ञप्तिर्नित्यमेवार्चिता मया ।
सा यादृश्येव देवेशि तादृश्येव त्वमम्बिके ।। ४२॥
तन्मे कृपणकारुण्याद्वरं देहि वरानने ।
रणे देहं परित्यज्य यत्र तिष्ठति में पतिः॥४३॥
अनैनव शरीरेण तत्रस्थाहं तदङ्गना ।
एतदस्त्विति देव्योक्ते पूर्वलीलाब्रवीदथ ॥ ४४ ॥
॥ ३७॥ काश्चिनु अपूर्वानुभवा भवन्ति । पूर्वानुभवाः कारण-
वेन न विद्यन्ते यासां ना अपूर्यानुभवाः काश्चित्समाः सदृशाः ।
पछीला त्यत्समानशीला त्वकुला त्यत्समानकुला। त्वद्वपुस्त्वत्स
मानशरीरा ॥ ३८ ॥ प्रतिविम्यजा प्रतिविम्यत्वेन जाता त्वरीप्र-
विभेयं लीलेन्यामातीति संवन्यः ॥ ३९ ॥ २४० ॥ वपुरं विदूर
यपुरं आस्पदं स्थानं यस्याः सा नयोक्ता । विहितालिः कृतासलिः
॥४१॥ ४२ ॥ अत्यन्टलोमा, यशवमान सहते यः स कृपणः
कपने फार छपणकारण्ये तस्मात् ॥ ४३ ॥४४॥ ४५ ॥

·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः । १७३ पूर्वलीलोवाच ॥ पूर्वेणैव शरीरेण किमर्थ नाहमीचरि। लोकान्तरमिदं नीता तं गिरिग्रामकं वद ॥४५॥ देव्युवाच ॥ न किंचित्कस्यचिदहं करोमि वरवर्णिनि । सर्व संपादयत्याशु संकल्पः प्राणिनां स्वतः॥४६॥ मां समाराधयन्त्यास्तु संकल्पोऽभूत्तवेदृशः । मुक्ता सामिति तेन त्वं तैः प्रकारैः प्रबोधिवा ॥४७॥ अनया विममेवाथं याचिता दचवत्यहम् । एवं फलति संकल्पो नृणामसत्प्रसादतः॥४८॥ { चसिष्ठ उवाच॥ विदूरथस्तु सदनान्निर्गतः परिवारितः। परिवारेण महता महारतविभूषितः ॥ ४९ ॥ आलोकयन्वीरगणानारोह रथोत्तमम् । कूटागारसमाकारं मुक्तामाणिक्यमण्डितम् ॥ २५० ॥ अथोदपतदुद्दामनानाभरवनिर्भरः। शैलभित्तिप्रतिध्यानारुणो दुन्दुभिध्वनिः॥५१ ।। ॥ ४६ ॥ १७ ॥४८॥४९॥ फ्टं गिरिशृङ्गं कूटचस्थितम- गारं कूटागारं कूटागारेण सम माफारो यस्य स तथोक्तः धम् । था फूटागारमयोगृहं तत्सम आकारो यस्य तत् ॥ २५० ।। उदपतत उत्थितः । उदामनानाभ्ररवनिर्भरः उद्दामान्युद्धन्धनानि यानि नाना- आणि नानामेपास्तेपांरपप्रिमरो मरःसान्द्र इत्यर्थः शैलभित्तिपु पर्वतपार्थमिचिपु प्रविघ्वानः प्रतिध्वनिभिर्दारणो घोरः शैलभित्ति- ·लधुयोगरासिष्ठः । [ उत्पत्ति०३ किङ्किणीजालनिध्वानहेतिसंघट्टटंकृतैः । धनुश्चटचटाराब्दैः शरसीकारगीतिभिः ॥५२॥ परस्परं भटाहानन्दीविक्षुब्धरोदनः । गिलापनकृतापग्रह्माण्डकुहरधनिः ।। ५३ ॥ हस्तग्राह्योऽभवेट्टीमो दशाशाकुञ्जपूरकः । अथोत्थितेन रजसा पीनेनाम्बररोधिना ॥ ५४॥ भूर्सत्वं यौवनेनैव बनतामाययौ तमः । विवेशारिवलं राजा क्षीरान्धिमिव मन्दरः ॥ ५५ ॥ जज्वलुः शस्त्रसंघचलना उल्मका इव । जगर्जुः शरघारौपान्वन्तो वीरवारिदाः ॥ ५६ ॥ निपेतुः कड़बलूरा वीराङ्गेषु च हेतयः । पेतुः पटपटारावं हेतिनिप्पिष्टयोऽम्बरे ॥ ५७ ॥ प्रतिध्वानदारुणः ॥ ५१ ॥ हेतिसंघटकृतेः शम्नसंघटनजनितट- कारेः । 'रवेर्चिश्वशनं च वहिज्जाला च हेतय'इत्यमरः ॥ ५२ ।। वन्दी हठापहसानी। यथाः क्षीरम्वामिनः-'वन्दी हठापहता स्त्री ति। शिलारनो निविटावययपापाणः। शिलापनः कृतं पूरितं शिलाधन- कृनं अशेपब्रह्माण्टयुदरं येन स तथा । मुहरं सुपिरम् । अतिम एता प्यनिना सर्वतः पूरिनं ब्रह्माण्डवियर शिलाघनपूरितमिवासी- दित्ययः ॥ ५३ ॥ युनो लनादिपिहितोदरम् । दशाशा दशदिश ग्य पुया जगदुदरस्य तत्पूरफो दशाशासपूरयः ।। ५४ ॥ घनता गान्द्रनाम ॥ ५५ ॥ जन्मलुः पलनं चतुः । पलना अमयः ! 'पीटयोनिनलनो जानवदामनूनपादित्यमरः । जगणुः गईन पशुः ॥ ५६ ॥ को लोहपृष्टान्यः पक्षी । 'लोपटष्ठतु यह ·सगः २] वासिष्टचन्द्रिकाव्यायासहितः । उत्तस्थुर्यमयात्रायां कान्धनरपतयः । प्रशेमुः पांसवो रक्तस्तमांस्यायुधवह्निभिः ॥५८॥ युद्धकध्यानतः शब्दभयानि मृतिनिश्चयैः। अभवत्केवलं युद्धमपशब्दमसंभ्रमम् ॥ ५९ ॥ समसमरवसंवहच्छरौघं टकिटकितारवसंपतद्भुशुण्डि । कणकणरवसंमिलन्महावं तिमिनिधिवद्रणमास दुस्तरं तत् २६० वसिष्ठ उवाच ॥ एतसिन्वर्तमाने तु घोरे समरसंभ्रमे । लीलाद्वयमुवाचेदं देवी भगवतीं प्रति ।। ६१॥ देवि करसादकसानो भर्ता जयति नो रणे । वद त्वय्यपि तुष्टायामसिन्विद्रुतवारणे ॥ ६२ ॥ स्यादि'त्यमरः । पेतुः पतनं चक्रुः । पटपटारावमिति क्रियाविशेष- णम् । निप्पिष्टयो निष्पेपाः ।।५७॥प्रशेमुः प्रशान्ताः। तमांसि शब्द- भयानि च क्रमेण आयुधवतिभी रश्मिभिः ॥५८ ॥ युद्धकध्याना- न्मृतिनिश्चयेश्व प्रशेमुः।अपशब्दं निःशब्दं यथा भवति तथा।।५९॥ समसमेति शब्दानुकारः। समसमरवं यथा भवति तथा संवत्संप- तब्शरोघो यस्मिन्नणे तत्तथा । अथवा समाः समजवाः परस्परं सम- ममवच्छन्दाः संघहन्तश्च शरीघा यास्मिंस्तत्तथा । यद्वा समंसममत्युजु था भवति तथा रवेण संवहन्तः शरीघा यस्मितत्तथा । अथवा समं युगपदेव समरवं यथा तथा संनहन्तः शरौपा यस्मिंसत्तथा। टफिटकितेतिदशब्दानुकारः क्लयलेति वा । मुगुण्डीनामायुधविशेपः । दुसरत्वमाने दृष्टान्तः तिमिनिधिवत् समुद्रवत् ।। २६० ॥ ६१ ॥ देवीति ।। नोऽस्माकम् । नो इत्यभावे । विद्रुतवारणे प्रविलापितगजे ·सघुयोगवासिष्टः। [ उत्पत्ति०३ देव्युवाच॥ चिरभाराधिता तेन विथनृपारिणा । अहं पुन्यौ जयार्थेन न विदूरथभूभृता ।। ६३ ।। तेनासावेच जयति जीयते न विदूरथः । अनेन मुक्त एव स्यामहमित्यस्मि भाविता ॥६४ ॥ प्रतिभारूपिणी तेन वाले मुक्तिर्भविष्यति । एतदीयस्त्वयं शत्रुर्जयी राज्यं करिष्यति ॥६५॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एवं देव्यां वदत्यां तु वलयोयुध्यमानयोः । रविर्द्रष्टुमिवाश्चर्यमाजगामोदयाचलात् ॥ ६६ ॥ भुवनं कजलाम्भोधेरियोद्वृत्तमराजत । पेतुः कनकनिप्पन्दसुन्दरा रविरश्मयः ॥ ७ ॥ एतस्मिन्नन्तरे सेनाः सर्वाः संक्षयमाययुः। आसीद्रणागणं शून्यमिवाल्पोमयसैनिकम् ॥ ६८ ॥ प्राप्य राजा पुरः शशुं सिन्धुमुद्धरकन्धरम् ।। धनुरास्फालयामास परिवादिवदिमुखम् ।। ६९ ॥ कल्पान्तपानास्फोट इबामरगिरेस्तटम् । विससोर्जितो राजा प्रातरकरानिय ॥२७॥ रण इति संबन्धः ।। ६२ ।। ६३ ॥६४॥ प्रतिमारूपिणी मनोमयी ॥६५॥ युद्धामानयोः सवोः॥६६॥ कजलं मसी।फनकनिष्पन्दाः मुधर्णशटायाः ॥ ६॥ सैनिका: सेनायां समयेताः ॥ ६८॥ सिन्धु सिन्धुनामकम् ।रदरयन्परं उनसमीपम् । धनुरास्फालपामास भनुग्यांमावनानेत्यर्थः । परिवादितानि परिनादितानि विद्युतानि मरिसन्कर्मणि धत्तया॥६९॥धारफोटोऽप्रामिति अमरगिरिमा ·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । तीक्ष्णाः परमदुस्पर्शाः शिलीमुखपरम्पराः । सिन्धोरपि तथैवासीन्मुक्तिलाघवमेव च ॥ ७१ ॥ एवं सिन्धुर्महाबाहुश्चिरं समरमूर्धनि । क्रीडित्वा पीडयामास शरवर्विदूरथम् ॥ ७२ ।। छिन्नध्वजं छिन्नरथं भिन्नाचं भिन्नसारथिम् । छिन्नकार्मुकवर्माणं छिन्नमर्वाङ्गमाकुलम् ।। ७३ ।। हृदि स्फारशिलापट्टदृढपीवरमूर्धनि भिचा वज्रसमैणः पातयामास भृतले ॥ ७४ ॥ हतो राजा हतो राजा प्रतिराजेन संयुगे । इति शब्दे समुद्भुते राष्ट्रमासीत्समाकुलम् ।। ७५ ।। भाण्डोपस्करभारौघविद्रयच्छकटबजम् । आक्रन्दार्तकलत्रौघविद्रवन्नागरोत्करम् ॥ ७६ ॥ एतसिन्नन्तरे लीला तामुवाच सरस्वतीम् । श्वासावशेषमालोक्य मूढं भतारमग्रतः ॥ ७७ ॥ प्रवृत्तो देहमुत्स्रष्टुं मद्भायमिहाम्बिके । भर्तारमनु यासामि दयां कुरु महेश्वरि ।। ७८ ॥ करान्किरणान् ।। २७० ॥ शिलीमुसाः सायकाः ॥ ७१ ॥७२॥ कार्मुकं धनुः। वर्म कवचम् ॥७३ ॥ स्फारो विपुलो यः शिलापट्टः तद्वदृढः पीवरः पीनश्च मूर्धा ऊर्यभागो यस्य हृदसत्तथा ॥७४।७५।। भाण्डोपस्करेति ॥ भाण्डानामुपस्कराणामुपकरणानां भारौघर्विद्रयत् शक्टानां प्रातः समूहो यस्य राष्ट्रस्य तत्तथा । आसमन्तात्कन्दोरोदनं आफन्दसेनातों दुःसितः कलौयो यस्य तत्तथा । विद्रयत् प्रधापन् नागराणां नगरभयानामुत्करः पुनो यस्य तत्तथा । 'म्यानिकायः पुखराशी तूत्करः फूटमनियामि यमरः ।। ७६ ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ स,बा.१२ ·लघुयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति०३ इत्युक्त्वा ज्ञप्त्यनुध्यानात्सा सामर्थ्यवती क्षणात् । पुप्लुवे पेलवाकारा पक्षिणीव नभस्तले ।। ७९ ।।। मेघमार्गानथोरवय वातस्कन्धानथो पुनः ! सूर्यमार्गाद्विनिर्गत्य तारामार्गमतीत्य च ॥ २८० ।। ब्रह्मादिस्थानमाक्रम्य प्राप्य ब्रह्माण्डसपरे । ब्रह्माण्डखपरं भित्त्वा जलाद्यावरणांस्ततः ।। ८१ ।। समुसृष्ट्य पुरः प्राप महाचिद्गगनान्तरम् । अदृष्टपारपर्यन्तमतिवेगेन धावता ॥ ८२ ।। सर्वतो गरुडेनापि कल्पकोटिशतैरपि । तत्र ब्रह्माण्डलक्षाणि सन्त्यसंख्यानि भूरिशः ॥ ८३॥ तान्यन्योन्यमदृष्टानि फलानीव महावने । तवैकसिन्पुरःसंस्थे विततावरणान्विते ।। ८४ ॥ वेधयित्वा विवेशान्तः मापयत्पद्यपत्तनम् । तत्र तन्मण्डपं प्राप्य देवी शत्युपहिता ॥ ८५ ॥ प्रविश्य पुप्पगुप्तस शरस निकट स्थिता । तं दृष्ट्वा चिन्तयामास चेतसा स्फुरितात्मना ।। ८६ ॥ पुनुवै सवनं चाप्लु गतौ इति धातोलिट् । पेलवस्तनुराकारो यस्याः सा पेलवाकारा । पैलवं विरलं तन्वित्यमरः ॥ ७९ ॥ २८० ॥ अभाण्डमपरं ब्रह्माण्डकपालं स्थानम् ! स्यात्करः कपालोऽत्रीय मरः ।। ८१ ॥ महाचिदेय परमात्माल्यगगनं तस्यान्तरं मध्यं मदाचिद्गगनान्तरम् । महात्मनोऽपि पृथिव्याद्यावरणवत्परिच्छेद माराहराह-अदृष्टेति ।। ८२॥ गरुडेनाप्यदृष्टपारपर्यन्तमिति संबन्धः ॥ ८३ ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ स्फुरिनारमना पलितसरूपेण । विस्मयो- ·सग: २] - वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । एप मे भविता भर्वा नूनं वीरवराग्रणीः। अहं देव्याः प्रसादेन ततः प्रथममागता । ८७ ॥ इति संचिन्त्य सा हस्ते गृहीत्वा चारु चामरम् । वीजयामास राजेन्द्र लीला ललितयौवना ॥ ८८ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एतसिन्नन्तरे राज्ञः पतितस्य महीतले। जीवं दद्दशतुर्देव्यो दिव्यदृष्टया नभोगतम् ।। ८९ ।। अथ जीरकला लीला ज्ञाप्तियेति त्रयं ततः । पुप्लुवे जीवलेखा तु योगिन्या ते न पश्यति ॥ २९० ॥ तमेवानुसरन्त्यौ ते सर्गात्सर्गान्तरं गते । पद्मराजपुरं प्राप्य लीलान्तःपुरमण्डपम् ॥ ९१ ॥ क्षणाद्विविशतुः खैर जीनलेखाप्ययाग्रगा। ततो दशतुर्देव्या शरशय्यैकपार्श्वगाम् ।। ९२ ॥ लीलां विदयस्याने प्रस्थितां प्रपमागवाम् । एतसिन्नन्तरे नप्ति र चैद्ग्यं पुनः ॥ ९३ ।। संकल्पेन रुरोधाय मनमः स्पन्दनं यथा । तो भगवतीमाह लीला ललितलोचना ।। ९४ ॥ देवि म प्राक्तनो देहः कयं मम न दृश्यते ॥ ९५ ॥ सुस्वरूपेगेति यावत् ॥ ८६ ॥ ८७ ।। ८८ ।। ८९ ॥ २९० ॥ ॥ ९१ ॥ ९२ ।। पैदूरयं विदूरथसंयन्धिनम् ॥ ९३ ॥ अयं जीव: शपशरीरे मा प्रविशतु आगो तात्तिष्ठत्वित्वयंलगेन संकल्लेन मोघ निरोध पसार । रतिवे मुन्दरे लोचने यस्याः सा योग १॥ ९४ ॥ ९५ ॥ महानासयोऽभिप्रायो रसाः ग तयोछा तत्सं- ·१८० [ उत्पत्ति लघुयोगवासिष्ठः। ज्ञाप्तिरुवाच॥ शृणु देहस्य किं वृत्तं तव लीले महाशये । समाधौ त्वयि लीनायां तदा तव कलेवरम् ॥ ९६ ।। निर्जीवं पतितं भूमौ संशुष्कमिव पल्लपम् । काष्ठकुड्योपमो जातः शवस्तु हिनशीतलः ॥ ९७ ॥ ततो मत्रिभिरागत्य मृतोऽयमिति निश्चयैः। चिती संक्षिप्य सघृतं दग्धं चन्दनदारुभिः ॥ ९८ ॥ इदानीं त्यामिहालोक्य सशरीरामुपागताम् । परलोकादागतेति महंचित्रं भविष्यति ॥ ९९ ॥ आतिपाहिकदेहेन प्रतिभामात्ररूपिणा । दृश्यसे सप्रितं त्वं तु योगड़िवलहिता ॥ ३०॥ विस्मृतस्तव देहोऽसौ वासनायाः परिक्षयात् । रूढातिवाहिकशा प्रशाम्यत्याधिभौतिकः ।। १॥ तदेहि यावल्लीलायै लीले संकल्पलीलया । आत्मानं दर्शयावोस व्यवहारः प्रवर्तताम् ॥ २ ॥ वोधनं हे महाशये ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ ९९ ॥ आतिवाहिकदेहेन लिङ्गशरीरेण । प्रतिभामा प्रतीतिमात्रं रूपं यस्य स तथा ॥३०० ॥ देहः स्थूलः । यासनायाः स्थूलदेहवासनायाः रूढातिवाहिकदशा । दृढलिङ्गशरीरप्रमायाः स्वप्नदेहयन्मनोव्यतिरिक्त आधिभौतिकदेहो नास्तीति दृढप्रमयेत्यर्थः । अतएयाहुः-जीवन्मुक्तस्य शरीरं प्राति- मामिकमिति ॥ १ ॥ संकल्पलीलया संकल्पनीहया यावदात्मानं दर्शयावसापदपयहारः प्रवर्ततामिति संबन्धः । तावच्छन्दार्थे या

·सर्गः २]
।
वासिष्ठचन्द्रिकान्यारयासहितः ।
आयां तावदिमे लीला पश्यत्वित्येत्र चिन्तिते। .
ज्ञप्तिदेव्या ततस्तत्र लीला चलविलोचना ॥३॥
गृहमालोकयामास तत्तेजःपुञ्जमासुरम् ।
गृहमालोक्य पुरतो लीलां ज्ञप्तिं विलोक्य च ॥2
उत्थाय संभ्रमवती तयोः पादेषु सापतत् ।
उपाविशद्विष्टरेषु ज्ञप्तिलीले च ते ततः॥५॥
ज्ञप्तिरुवाच॥
हे सहारिगामिन्यौ लीले ललितलोचने ।
उत्थापयायो नृपति शवतल्पादिमं पुनः ॥ ६॥
इत्युक्त्वा मुमुचे जीवमामोदमिव पद्मिनी ।
स समीरलवाकारस्तन्नासानिकटं ययौ ।।७।।
घाणाकाशं विवेशाशु वंशरन्ध्रमिवानिलः ।
अन्तस्थजीववदनं तस्य तत्कान्तिमाययौ ॥ ८॥ .
क्रमादङ्गानि सर्वाणि सरसानि चकाशिरे ।
स्फारयामास सोऽङ्गानि रसवन्ति मृदूनि च ॥९॥
उन्मीलयामास दृशौ विमलालोककारिणी।
उत्तस्थौ प्रोल्लसत्कायो विन्ध्याद्रिरिव जङ्गमः ॥ ३१०॥
यावच्छन्दः ॥ २ ॥.लीलेवेमे आवां वावपश्यविति ज्ञाप्तिदेव्या
चिन्तिते मतीत्यन्वयः ॥ ३ ॥४॥ ५ ॥ सहारिगामिन्यों हम-
चन्मनोहारिगामिन्यो । लीले ललितलोचने इति च संयोधनप्रथमा-
द्विवचनम् ॥ ६॥ दूरच्या या मनो हरति यः परिमलः -सः ।
'आमोदः सोऽतिनिहरीत्यमरः । समीरो यायुः ॥ ७ ॥ ८ ॥
घकाशेिर सिंचमिरे । कारयामास यहुलीचफार ॥९॥३१०॥

·धेर इति प शब्दानुकारः । जयघोपेण मद्गलपुण्याइयोपेण १८२ [ उत्पत्ति लघुयोगवासिष्ठः। उवाच का स्थित इति घनगम्भीरनिस्वनम् । लीलाद्वयमथास्याग्रे प्रोवाचादिश्यतामिति ।। ११ ।। का त्वं केयं कुतश्चैयमित्याह स विलोकयन् । तसै लीलाह हे देव श्रूयतां यद्वदाम्यहम् ॥ १२ ॥ महिला तव लीलाहं प्राक्तनी सहवर्तिनी। इयं ते महिला लीला द्वितीया लीलया मया ॥ १३ ॥ उपार्जिता त्वदर्थेन प्रतिबिम्बमयी शुभा । शिरोभागोपविष्टेयं येयं हैममहासने ॥ १४ ॥ एपा सरस्वतीदेवी त्रैलोक्यजननी शुभा । इत्याकर्ण्य समुत्थाय राजा ज्ञप्तिपदाजयोः ॥ १५ ॥ पपात प्रयतो भूत्वा सरस्वति नमोऽस्तु ते । इत्युक्तवन्त हस्तेन स्पृष्ट्रोवाच सरस्वती ॥ १६ ॥ सर्वापदः सकलदुष्कृतदृष्टयथ गच्छन्तु वः शिवमनन्तसुखानि सम्यक् । आयान्तु, नित्यमुदिता जनता भवन्तु राष्ट्रे स्थिराश्च विलसन्तु सदा महान्तः ॥१७॥ वसिष्ठ उवाच ॥ सरस्वती तथेत्युक्त्वा तत्रैवान्तर्धिमाययौ । जयमङ्गलपुण्याहयोपघुघुमघर्षरः ।। १८ ॥ धनगम्भीर निनदं यथा तथा । आदिश्यतामाज्ञाप्यताम् ॥ ११ ॥ ॥ १२ ॥ महिला यनिता । 'प्रतीपदर्शिनी यामा महिला पमिता तथे यमरः ॥ १३ ॥ त्यदर्थेन त्वत्प्रयोजननिमित्तेन ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥ जनता जनसमूहः ॥ १७ ॥ धुंधुमों ·૧૮૨ सर्गः३] वासिष्ठचन्द्रिकान्यारयासहितः । हृष्टपुष्टजनाकीणं ततोऽभून्नृपमन्दिरम् । ततोमिपिपिचुर्विमा मत्रिणो भूभुजश्च तम् ॥ १९ ।। लीला लीला च राजा च जीवन्मुक्ता महाधियः । रेमिरे पूर्ववृत्तान्तकथनः सुरवैरिव ॥ ३२० ॥ स ज्ञप्तिज्ञानसंबुद्धो राजा लीलाद्वयान्वितः। चक्रे वर्षायुतान्यष्टौ तत्र राज्यमनिन्दितम् ।। २१ ।। जीवन्मुक्तास्त इत्येवं राज्यं निहतकण्टकम् । कृत्वा विदेहमुक्तत्वमासेदुः शुद्धसंविदः ।। ३२२ ।। इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे मण्डपोपाख्याने लीलोपा- ख्यानं नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ तृतीयः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ एतत्ते कथितं राम दृश्यदोपनिवृत्तये । लीलोपाख्यानमनघं धनतां जगतस्त्यज ॥१॥ च धुंधुमध्वनयश्च यस्मिन्स तथा ॥ २८ ॥ १९ ॥ ३२० ।। ज्ञप्तिज्ञानसंबुद्धः ज्ञप्तिदेव्युपदिष्टज्ञानवाक्यैः सम्यग्बुद्ध इत्यर्थः ॥ २१ ॥ ३२२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योत्तमपूज्यपा- दशिष्यश्रीमदात्मसुसकृतौ वासिष्ठचन्द्रिकायां उत्पत्तिप्रकरणे लीलो- पाख्यानं नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ आकाशजाख्यानलीलाख्यानाभ्यां विस्तरेण प्रतिपादितमर्थ मुस- प्रतिपत्तये संक्षेपेण वक्तुं प्रस्तावयति एतदिति ॥ दृश्यदोपनिवृत्तये दृश्यमेव सत्यतया प्रतीयमानं दोपतस्य निवृत्तये । धनवां सान्द्र- ·[ उत्पत्ति लघुयोगवासिष्टः असदाभासमच्छात्म ब्रह्मास्तीह प्रहितम् । बृहच्चि रखवपुरानन्दाभिधमव्ययम् ॥ २ ॥ तस्य यत्सममापूर्ण शुद्धसचमचिह्नितम् । तद्विदामप्यनिर्देश्यं तच्छान्तं परमं पदम् ।।३॥ ब्रह्मणः स्फुरणं किंचिद्यदवाताम्बुधेरिव । दीपस्याथाप्यवातस्स तं जीवं विद्धि राघव ॥ ४ ॥ तान्सत्यतामिति यावत् ।। १ ॥ असतोऽनिर्वचनीयप्रपञ्चस्याभासः स्फुरणं यस्मात्तदसदाभासम् । यद्वा असन्नविद्यमान आभासो दृश्यो यस्मिंस्तदसदाभासम् । अच्छात्म स्वच्छरूपम् । ब्रह्मशब्दस्यार्थद्वय- माह-प्रहितं मायिकप्रपञ्चेनोपचितं प्रहितम्। बृहन्निरङ्कुशमहत्त्व- संपन्नम्। तत्त्वदृष्टिविपरीतदृष्टिभ्यां वृहत्त्वप्रहितत्वयोर्द्वयोरेकत्रावि- रोधः । चित् ज्ञप्तिस्वरूपम् । भैरववपुर्भयंकरस्वरूपम् । 'भीपास्मा- द्वातः पवते। मीपोदेति सूर्य' इति श्रुतेः । यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्य- स्वपति यद्भयात् । अग्निरिद्धः सगिरिभिर्भून मजति यद्भयादिति भगवद्वचनाय ॥२॥ नन्वेवंविधं ब्रह्मास्ति चेत्तीदं तदिति विविच्य निर्दिश्यतामित्यत आह-तस्य यदिति ॥ समं दृश्योत्पत्तिनाशयोरे- करूपम् । यद्वा सर्वेषु भूतेषु समम् । अचिह्नितमलाञ्छितम् । विदां शानिनामप्यनिर्देश्यमवाच्यं क्षीरमाधुर्यवत् । शान्तं निर्विकारम् ! 'तद्विष्णोः परमं पदमित्यादिश्रुतिप्रमाणकं तदिति सूचयति-परमं पदमिति ॥ ३ ॥ उक्तं प्रझतत्त्वमध्यारोपापवादाभ्यां विशदयति- प्रक्षणः स्फुरणमित्यादिभिः सप्तभिः । अथशब्दोऽर्थान्तरोपन्यासे । अपिः समुशये। अयाताम्युरिय अवातस्थदीपस्येवापि ब्रह्मणः किंचि- परपुरणं पटनममि तं जीवं विद्धि जानीहि ॥ ४ ॥ वदेव वत्फु. .

·सर्गः ३] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। १८५ तदेव धनसंविच्या यात्यहन्तामनुक्रमात् । वह्वथणुस्त्विन्धनाधिक्यात्स्वां प्रकाशकतामिव ।। ५ ।। संकल्पोन्मुखतां यातस्त्वहंकारो भवत्युत । चित्तं चेतो मनो माया प्रकृतिश्चेति नामभिः ॥ ६ ॥ परसात्कारणादेवं मनः प्रथममुत्थितम् । मननात्मकमाभोगि तेनेदं तन्यते जगत् ॥ ७॥ अपारावारविस्तारसंक्त्सिलिलवल्गनैः । चिदेकार्णव एवायं स्वयमात्मा विजृम्भते ॥ ८॥ दीर्घखमस्थितिं यातः संसाराख्यो मनोवशात् । असम्यग्दर्शनात्स्थाणाविव पुंप्रत्ययो दृढः ॥९॥ रणमेव घनसंवित्त्या सान्द्रसंकल्पेन । निविडाहंकारभावनयेतिया- वत् । अहन्तामहंकारता बढेरमेः सूक्ष्मोंऽशो बयणुः ॥ ५ ॥ संकल्पोन्मुसतां मनोभावनामिमुखताम् । अप्यर्थे उतशब्दः । अहंकार उत संकल्पोन्मुखतां यातः सन् चित्तमित्यादिनामभिरुच्य- मानं वस्तु भवतीत्यध्याहृत्य योजनीयम् ॥ ६॥ एवमुक्तक्रमेण पर- स्मात्कारणाद्ब्रह्मणः प्रथममुत्थितं मनस्तच मननात्मक संकल्पात्म- फमाभोगि च भवति । आभोगः परिपूर्णतास्यास्तीत्याभोगि स्थका- यजगद्व्यापित्वात् ।। ७ ।। तस्याभोगित्वमुक्त विशदयति-अपारेति॥ पारं परंतीरम् । अवारं अर्यात्तीरम्। 'पारावारे परायची तीरें इति पचनात् । अपारापारो विस्तारो येषां तान्यपारावारविस्ताराणि संघिद एव संकल्पापरपर्यायाः सलिलानि संवित्सलिलानि अपा- रायाराणि च तानि संवित्सलिलानि च तश्चिदेकार्णव एवाय- मात्मा मनो भूत्या अपारावारे विस्तारे संवित्सलिलपलानः स्वयं जगापेण विजृम्भित इत्यत्ययः ॥८॥ दीपस्वप्नति ·[ उत्पत्ति मेय पुत्तलिकेच प्रतीयमाना ॥ १२ ॥ स्थिरे ये विद्युलते तद्वनेत्र लधुयोगवासिष्ठः। द्वैतं यथा नास्ति चिदात्मजीक्यो- स्तथैव मेदोऽस्ति न जीवचित्तयोः। यथैव भेदोऽस्ति न जीवचित्तयो- स्तथैव भेदोऽस्ति न चित्तसर्गयोः॥१०॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । राक्षस्योक्तं महाप्रश्नजालमावलिताखिलम् ॥ ११ ॥ . अस्ति कजलपकानेरियोग्रा शालभञ्जिका। हिमाद्रेरुत्तरे पार्श्वे कर्कटीनाम राक्षसी ॥ १२ ।। सिरविद्युल्लतानेत्रा खर्जूरतरुजानुका । वैदर्यसूर्याग्रनखा नाय्यस्थिग्रन्थिदेहिनी ॥ १३ ॥ स्पष्टार्थः । 'पापारम्भणं विकारो नामधेयनित्यादिश्रुतेः ॥ ९॥ चिदात्मतत्त्वयोर्जीवब्रह्मणोः कार्यकारणयोद्वैत भेदो यथा नासिं सथा जीवमनसोः कार्यकारणयोर्नाति भेदः। एवं मनःप्रप- नयोरपि कारणाद्यात्मनोने भेदः ॥ १० ॥ उक्तऽर्थे सूच्युपा- रूयानमवतारयति-अत्रैवेति ॥ कचिदिसाविहाराणामपि तामसानों कथंचिद्धिसानमिसंग्रन्धिपूर्वप्रयत्नातिशयेनापवर्गमार्गः समुदेतीति दर्शनार्थ चेदमाख्यानमिति ज्ञेयम् । आवलितासिलं क्रोडीकृतसर्वम् ॥ ११ ॥ फजलपादेः मपीपद्धगिरेः उत्तरस्यां दिशि शालभखि यस्याः सा तथोक्ता : अभूतोपोंपा सरतरुणप्रधानमविशेषः स पदीयों दर्दुरश्च भवति तद्वज्ञानुनी यस्याः सा तयोला.' मेयरकृतसूर्ययदानसानि यस्याः सा पैदूर्यसूर्याप्रनसा । धैर्य: सूर्योपनरोति पचिन् । साययो पसता देहयष्टनानि सायनामरमा

·सर्गः३]
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः।
तस्था विपुलकायत्वाकुर्लमत्वान्निजान्धसः ।
अत्तोऽर्णवलेखाया इवाभूजाठरोऽनलः ॥ १४ ॥
न कदाचन सा तृप्तिमुपयाति महोदरी ।
वडवानलजिह्वेव चिन्तयामास चैकदा ॥ १५ ॥
जम्बुद्वीपगवान्सन्निगिरामि जनानपि ।
अनारतमनुच्छासं जलराशिमिवार्णवः ॥१६॥
मेघेन मृगणेव तन्मे क्षुदुपशाम्यति ।
तपः करोमि परममखिन्नेनैव चेतसा ।
इति संचिन्त्य सा सर्वजन्तुजातजिघांसया ॥ १७ ॥
तपोर्धमथ ससार पर्वतं भूतदुर्गमम् ।
तत्र गत्वाथ सा स्नात्वा तपः कतुं व्यवस्थिता ॥ १८ ॥
अतिष्ठदेकपादेन चन्द्रार्कस्पन्दलोचना ।
क्रमेण दिवसाः पक्षास्तस्था मासास्ततो ययुः ॥१९॥
शीतातपेवलीनायाः कृताया इव शैलतः।
अष्टवर्पसहस्रेण तां पितामह आययौ ॥२०॥
च प्रन्यिभियुक्तो देहो यस्याः सा स्नायबस्थिमन्यिदेहिनी ॥ १३ ॥
निजान्धसः स्वानस नरमांसादिलक्षणस्य अर्णयलेसाया जठरमको
ययानर इच तस्य जाठरोऽनल औदयोऽपिरततोऽभूत् ॥ १४ ॥
॥ १५ ॥ निगिरानि प्रसानि | अनारतं संततम् ॥ १६ ॥ मे.
नेति ॥ मृगतृष्मा हि मरुमरीचिका मेघेन सेचनेनौच्चम्यति ।
तत्तर्हि सर्पजन्तुजानजिघांमया मर्यप्राणिममूहननेच्छया ॥ १७ ॥
॥ १८ ॥ चन्द्रायोः सन्देपु गतिपु लोचने यस्याः सा चन्द्रार्क-
सन्दलोचना। पन्द्रदत्तष्टितया तहानुसारिलोचनेत्ययः॥१९॥
शैलव उपादानफारणात्कृताया इस खितायाः ॥ २० ॥ २१ ॥

·१८८ [ उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्टः। दारुणं हि तपः सिन्यै नीचानामपि जायते । मनसैव प्रणम्यैनं सा तथैव स्थिता सती ॥ २१ ॥ को वरः क्षुच्छमायालमिति चिन्तापराभवत् । आ स्मृतं प्रार्थयिप्येऽहं वरमेकमिमं विभु ॥ २२ ॥ अनायसीवायसीव स्यामहं जीवसूचिका । यथाभिमतमेतेन असेयं सकलं जनम् ।। २३ ॥ क्रमेण क्षुद्विनाशाय शुद्विनाशः परं सुखम् । प्राणिनामिह सर्वेषां हृदयं प्रविशाम्यहम् । इति सचिन्तयन्ती तामुवाच कमलालयः ॥ २४ ॥ पुत्रि कर्कटिके रक्षःकुलशैलाभ्रमालिके। उत्तिष्ठ तव तुष्टोऽस्मि गृहाणाभिमतं वरम् ।। २५ ॥ कर्कट्युवाच ।। भगवन्भूतभव्येश स्यामहं जीवमूचिका । अनायसीवायसीव विधे दास्यसि चेद्वरम् ॥ २६ ॥ वसिष्ठ उवाच ।। एवमस्त्विति तामुक्त्या पुनराह पितामहः । सूचिका सोपसर्गा त्वं भविष्यसि विपूचिका ।। २७ ॥ अलं शक्तः ।। आ इति ग्मरणे । 'आ प्रगृहास्मृती वाक्य'इत्यमरा ॥२२॥ अनायसीयायसीव अलोहमय्यपि लोहमयीय । जीवसू चिका जीयानां मीयनी स्याम् । एतेन वरेण जगद्यथाभिमतं क्रमेण शुनाशाय असेयमिति संबन्धः ॥ २३ ॥ सह । प्राणैः सहन्यर्थः । पश्यनि-च प्रविश्य हृदयं प्राणेरिति ॥ २४ ॥ रक्षमा कुटमेव शेलनम्याश्रमालिके है रक्षःकुलशैलाभ्रमालिके ॥२५॥ विध पिरिये ।।२६॥ कया प्राधितो लोग ।

·सर्गः ३] १८९ . वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः। दुर्भोजना दुरारम्भा मृर्खा दुःस्थितयश्च थे। दुर्देशवासिनो दुष्टास्तेषां हिंसां करिष्यसि ।। २८॥ प्रविश्य हृदयं प्राणैः पद्मप्लीहादियाघनात् । वातलेखात्मिका व्याधिर्भविष्यसि विचिका ॥ २९ ॥ सगुणं निर्गुणं चैव जनमासादयिप्यसि । सगुणानां चिकित्मार्थ मत्रोऽयं तु मयोच्यते ॥ ३० ॥ ॐ हां ह्रीं श्रीं रां विष्णुशक्तये नमो भगवति विष्णुशक्ति एहि एनां हरहर दहदह हनहन पचपच मथमथ उत्सादयउत्सा- दय दूरे कुरुकुरुस्वाहा । विचिके त्वं हिमवन्तं गच्छगच्छ जीव सारचन्द्रमण्डलं गतोऽसिखाहा । इति मन्त्री महामत्रं न्यस्य वामकरोदरे । मार्जवेचातुराकारं तेन हस्तेन संयतः ॥ ३१ ॥ सिद्धजीवसूचित्वदानात्सकलजनानामपूर्वदुःससागरनिमजनं मा भूदिति जगति स्वत एव विद्यमानविपूचिमव्याधिभावमस्य दातु- मिच्छन् प्राप्तानुसारी भगवान्पुनराह पितामहः-सृचिका सोप- सर्गेति ॥ वीत्यनेनोपसर्गेण सह वर्तत इति सोपसर्गा सूचिमा भवि- प्यसि । सोपसर्गसूचिकामेव दर्शयति-विपूचिकेति ॥२७॥२८॥ पद्मेति ॥ पद्मो नाम रोगः शीहा गुल्मः पद्मशीहादिभिर्वाधनाद्वि- पूचिकाव्याधिर्भविष्यसि वातलेखेति ॥ २९ ॥ ३० ॥ विष्णु- शक्ति हे विष्णुशक्ते । आतुरः सबोध्यते जीवेति । हे जीव, चन्द्रम- ण्डलमृतमयं गतोऽसिस्वाहा । स्वयमिहागच्छतु मया हूयमानं जीवा- त्मकं हरिश्चन्द्रमण्डलं स्वयं गच्छत्वित्यर्थः।मन्त्री महामत्रं मबाणां मध्ये महामन्त्रम् । वामफरोदरे वामपाण्यन्तःप्रदेशे। तस्य तल इत्यर्थः । न्यस्य न्यासं कृत्वा । मानिने दक्षिणहस्तेन खवामपाणि- तले मनाक्षराणि लिखित्वेसर्थः । आतुराकारं व्याधिताकारम् ।

·[उत्पत्ति लघुयोगवासिष्ठः। हिमशैलाभिमुख्येन विधृतां तां विचिन्तयेत् । कर्कटी कर्कशां क्रुद्धां मत्रमुद्गरमर्दिताम् ॥ ३२ ॥ आतुरं चिन्तयेचन्द्रे रसायनहृदि स्थितम् । अजरामरणं मुक्तं सर्वाधिव्याधिविनमः ॥ ३३ ॥ साधको हि शुचिर्भूत्वा स्वाचान्तः सुसमाहितः। क्रमेणानेन सकलाः प्रोच्छिनत्ति विचिकाः ॥ ३४ ॥ इत्युक्त्वा भगवान्वेधास्तत्रैवान्तरधीयत । अथ प्रादेशमात्रामा ततोऽप्यद्गुलरूपिणी ॥ ३५ ॥ ततो मापशमीतुल्या ततः सूची बभूव सा । कस्यचिद्विवशाङ्गस्य क्षीणस विकलस्य च ।। ३६ ।। प्रविश्यान्तर्यातसूची भवत्यतिविचिका । कस्यचित्तनुदेहस्य दुःस्थस्य विकलस्य च ॥ ३७ ।। प्रविश्य जीयमुचित्वे भवत्यन्तर्विचिका ॥ ३८ ॥ एवं वहनि वर्षाणि प्राणिप्राणकघातिनी । देहद्वयेन बनाम व्योम्नि भूमितले तथा ॥ ३९ ॥ संयतो नियतः ॥ ३१ ॥ मत्र एव मुद्गरस्तेन मर्दिताम् ॥ ३२ ॥ रसायनहृदि अमृताभ्यन्तरे ॥ ३३ ॥ स्वाचान्तः सम्यकृताचमनः ॥३४॥३५|| मापशमीतुल्या मापशिम्यातुल्या । मापवीजकोशसमे- त्यर्थः ! 'शमी शिम्या त्रिपूत्तर'इत्यमरः ॥३६॥ वातसूची मकसूची मती । अतिविपूचिकातिशयितविचिकाव्याधिर्भवति । बनुदेहम्य कृशदेहस्य । विकलस्य। अस्यस्यस्पेयर्थः॥३णाजीवसूचित्य इनि निमित्तमप्तमी॥३८॥ देहृदयेनेति राक्षसीरूपदेहस्य नष्टत्वात्सूची- रूपदेपद्धयेनेत्यर्थः । यथोकं वृहद्वासिष्टे-'अन्यायभूव लभ्वी सा नया वाय्वा- ·सर्गः३] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । अथ कालेन महता कर्कटी वनराक्षसी। निर्वेदमन्तरगमद्धिकष्ट किमिदं कृतम् ॥ ४० ॥ किमहं सूचिका जाता सूच्यां किमिव यास्यति । सूचीयं रक्तमांसानां कणमात्रेण पूर्यते ॥४१॥ ममान्तरनिशं हन्त तृष्णासूची सुदुर्भरा। क मे तानि विशालानि गतान्यङ्गानि दुर्धियः ॥ ४२ ॥ कालमेघविशालानि सुविशीर्णानि पर्णवत् । सूच्यामपि हताशायां मनागपि न मान्ति हि ॥४३॥ स्वादुमांसरसग्रासो वसा वा रक्तमेव च । इति संचिन्त्य चित्तथं संहृत्य जनमारणम् । तदेव हिमवच्ङ्ग जगाम तपसे पुनः ॥ ४४ ।। सर्वतश्चित्तमाहृत्य निर्वेदरसगर्भिणी सूचीदेहेन सोद्विग्ना तेपेऽतिकठिनं तपः॥४५॥ जीवविपूचिका । व्योमात्मिका निराहारा व्योमवृत्तिशरीरका । एव- मस्यास्तनुर्जाता सूचिद्वयमपीह सा। नीहारांशुककार्पासं कार्पासांशुक- पेलवा । तनुद्वयेन तेनासौ प्रविश्य हृदयं नृणाम् । वाधयन्ती ततः क्रूरा प्रवभ्राम दिशो दशेति ॥ ३९ ॥ निर्वेदं वैराग्यम्। धिगिति निन्दायाम् । 'घिडिर्भर्त्सननिन्दयोरित्यमरः ॥ ४० ॥ किमिवेतीव- शब्दो वाक्यालंकारार्थः। यास्यति अन्तर्भविष्यति ॥४१॥ हन्वेति विपादे। 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविपादयोरियमरः। तृष्णेव सूची दुःसदत्वात्तृष्णासूची ॥४२।। मनागीपत्। 'ईपन्मनागित्यमरः ॥४शास्वादुमांसस्य रसोपेतो ग्रासःखादुमांसरसमासः। यसा यपार 'हन्मेदस्तु चपावसे यमरः । जनमारणं जनमारणाभिप्रायम्।।४४॥ निर्वेदरसो येराग्यसारो गर्भऽन्तर्यस्याः सा निदरसगर्भिणी । ।

·१९२ लघुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति०३ निःसंकल्पा निराहारा निस्तरङ्गमनोमयी। अथ वर्षसहस्रान्ते सा पाप परमां दशाम् ॥ ४६ ।। बभूव निर्मला सूची तपसा क्षीणकल्मपा । जाता विदितवेद्या सा स्वयमेव तया धिया ॥४७॥ ततो वर्षसहस्राणि निःसंकल्पतया तया । तस्थौ निखिलसंसारहेयतां हृदि कुर्वती ।। ४८॥ तां वेधास्तादृशीं ज्ञात्वा पदं पाममास्थिताम् । उपेत्योवाच भगवान्पुत्रि कर्कटिराक्षसि ॥ ४९ ॥ तामेव तनुमासाद्य सुसिनी भुवने चर। जीवन्मुक्तासि हे वत्से हार्द ते गलितं तमः ॥ ५० ॥ ये मूढा ये दुरारम्भा मूर्खा दुःस्थितयश्च थे । दुर्देशवासिनो ये च ते ते ग्रासाय सुस्थिताः ॥ ५१ ।। इत्युक्यान्तर्दधे वेधाः साभृतदनु राक्षसी । अन्तः संचिन्मयी जाता बाह्यकल्लोलवर्जिता चिरं तदनु सा तस्थौ निर्विकल्पसमाधिना ॥ ५२ ।। अथ कालेन महता चित्तस्पन्दनमेत्य सा। बहित्तिमयी जाता तो ससार पुनः क्षुधाम् ।। ५३ ।। उद्विमा संतता । तेपे तपश्चक इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ निसरगमनोमयी निर्षिकारमनःप्रधाना ।। ४६ ॥ निर्मला रागादिरहिता । तत्र हेतुः क्षीणकल्मपेति । विदितं वेयं ब्रह्माक्यं यया सा विदितवेद्या। तया प्रसिद्धया ॥ १७ ॥४८॥ १९ ॥ ५० ॥ मूढा अब्रहाविदः । भूनी हिवाहिनविकरहिताः ॥ ५९॥ तदनु तदनन्तरम् । पाक- छोटयत्तिा मारोप्यनात्ममु प्रवृत्ता या अन्तःकरणसंवन्धिन्यता एवं ·सर्ग ३] वासिष्ठचन्द्रिकाच्यास्यासहित । यानत्सत्त्वं हि देहस्य स्वभागो नापवर्तते । तत्र सा चिन्तयामास ग्रासो जात्युचितो मम ॥ ५४ ॥ वेधसा कल्पितो मूढो जनस्ताविचिनोम्यहम् ।। इति संचिन्त्य सा तसादुत्थाय गिरिशृङ्गतः ॥ ५५ ॥ विवेश शैलपादस्थ किरातजनमण्डलम् । तत्र कापि महाटव्यां निवासमकरोतदा ॥ ५६ ॥ एतसिन्नन्तरे तत्र किरातजनमण्डले। हस्तहार्यतमापिण्डा बभूवासितयामिनी ।। ५७ ॥ तस्यां रजन्यां भीमायां मत्रिणा सह भूपतिः । अटवीं विक्रमोदारः प्राविशद्वीरचर्यया ॥ ५८ ॥ अटव्यां कर्कटी सा तौ चरन्तौ राजमत्रिणौ । अपश्यद्धृतधैर्याथ वैतालालोकनोन्मुखौ ॥ ५९ ॥ अथ सा चिन्तयामास लब्धो भक्ष्यो बहो मया । मूढावेतावनात्मज्ञौ भारो देहः किलानयोः ॥ ६ ॥ कल्लोला महोर्मय तैर्वर्जिता ।। ५२ ॥ ५३ ॥ यावत्सत्त्व यात्मा- णम् । 'द्रव्यासुव्यवसायेऽपि सत्त्वमस्त्री तु जन्तुवि'त्यमरः । प्रस्यते इति ग्रास आहार ॥५४॥ वेधसा मूढो प्रासः कल्पित इत्यन्वयः। विचिनोम्यन्वेपयामि ॥ ५५ ॥ शैलस्य पादे प्रत्यन्तपर्वते तिष्ठतीति शैलपादस्थम् । 'पादाः प्रत्यन्तपर्वता' इत्यमरः । अथवा शैलपादस्य पर्ववमूलदेशस्थम् ॥ ५६ ॥ असितयामिनी कालरानि. ॥ ५७ ॥ ॥ ५८ ॥ धृत धेयं यया सा धृतधैर्या ॥ ५९ ॥ अनयोरनात्म- शयोः । आत्मतया गृहीतदेहस्यावश्यं रक्षणीयत्वात् । तस्य च सर्वतः सोपद्रवतया रक्षणस्य दुष्करत्वादेहो भारः । भारवहुःसदित्यर्थः ल, या.१३

·[उत्पत्ति०३
लघुयोगपासिष्ठः ।
इहामुत्र च नाशाय मूढो दुःखाप जीवति ।
तस्माद्विनाशनीयोऽसौ पापसंपत्तिहेतुतः ॥ ६१॥
आदिसर्गे च नियमः कृतः पङ्कजजन्मना ।
हिंस्राणां भोजनायास्तु मूढात्मा नात्मवानिति ॥ ६२॥
तस्मादेतौ मयैवाध भोक्तच्यौ भोज्यतां गतौ ।
अभव्य एवं निर्दोष प्राप्तमर्थमुपेक्षते ।। ६३ ।।
न कदाचिदिमौ स्यातां गुणयुक्तौ महाशयो ।
तापविनाशो हि स्वमावान्मे न रोचते ॥ ६४ ॥
तदेतौ संपरीक्ष्येऽहं यदि तादृग्गुणान्वितौ ।
तहक्ष्यं न करोम्येतो न हिंस्ये गुणिनः क्वचित् ॥ ६५ ॥
अकृत्रिमं सुख कीर्तिमायुश्चैवाभिवाञ्छता ।
सर्वाभिमतदानेन पूजनीया गुणान्विताः ॥ ६६ ॥
अपि नश्यामि देहेन नैव मोक्ष्ये गुणान्वितम् ।
सुखयन्ति हि चेतांसि जीवितादपि साधवः ॥६७ ॥
अपि जीवितदानेन गुणिनं परिपालयेत् ।
गुणवत्संगोपध्या मृत्युरप्येति मित्रताम् ॥ ६८॥
यत्राहमपि रक्षामि राक्षसी गुणशालिनम् ।
तत्रान्पः को न कुर्यातं हृदि हारमिवामलम् ॥ ६९ ।।
॥६० ॥ नाशाय पुरुषार्पभ्रंशाय । मुसानाप्तय इति यावत्।। ६१ ॥
हिसाणां हिंसनशीलानाम् । अनात्मवान् अजिवमनाः ॥ २ ॥
मव्याः योग्याः। ययाहुः क्षीरसामिनः-'भन्यो योग्य' इति । अभ•
व्यमद्विलक्षणः || ६३ ॥ न कदाचिदिति ।। अत्र यदीत्यध्याहा-
यममा यदि कदाचिदपि गुणयुकोणारयायनस्यासह मया
भोपध्यापिति शेषः॥६४॥६५॥६६॥६॥६८ ॥६९॥७०॥

·सर्ग:३] १९५ वासिष्ठवन्द्रिकान्यायासहितः। उदारगुणयुक्ता ये विहरन्तीह देहिनः । घरातलेन्दवः सङ्गादृशं शीतलयन्ति ते ॥ ७० ॥ मृतिर्गणितिरस्कारो जीवितं गुणिसंश्रयः । फलं स्वर्गापयदि जीविताद्गुणिसंश्रयात् ।। ७१ ॥, तस्मादिमौ परीक्ष्येऽहं कयाचित्प्रश्नलीलया । किंमात्रज्ञानकावताविति तामरसेक्षणी ॥ ७२ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अथ सा राक्षसी रक्षःकुलकाननमञ्जरी। तमस्सेवाग्रलेखेव गम्भीरं विननाद ह ॥७३॥ नादान्ते समुवाचेदं हुंकारपरुपं वचः । गर्जितानन्तरं जातकरकाशनिशब्दवत् ॥ ७४ ॥ मोमो घोराटवीच्योमपदवीशशिभास्करी । महामायातमापीठशिलाकोटरकीटको ।। ७५ ॥ गुणिनोऽमानित्वादिगुणवतो ब्रह्मविदः तिरस्कारो गुणितिरस्कारः स एव मृतिमरणं जीवनफलनाशफत्वात् । गुणिनः सम्यगापद्यत संश्रयं गुणिसंश्रयः स एव जीवितं सकलपुम्पार्यमूलत्वात् । गुणिनः संश्रयः समायो यस्य तस्माजीवितात्वादिफलं भवति ॥ ७१ ॥ का मात्रा परिमाणमस्येति किमानं ज्ञानं ययोली तयोती ।। ७२ रक्षसां फुलमेय काननमरण्यं तस्य मसरी ॥ ७३ ।। हुंकारेण परपं फठोर हुंफारपरुपम् ।। गर्जितेति ॥ करका वर्पोपलाः । करका- पपाशनिः गर्जनानन्तरं जातो यः करकाशनेः शब्दलद्वत्पतीयमानं परः शापोराटव्येव व्योमपदवी नभोमार्गः तस्याः शशिमास्करी। महामायेय समापीठशिलान्यफारम्यपीठात्मकशिला तस्याः कोटरं निद्रं तलीटपोहे महामायावमःपीठशिलाकोटरफीटको ।। ७५ ।।

·युयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति०३
कौ भवन्तौ महाबुद्धी दुयुद्धी या समागतौ।
मदासपदमापनी क्षणान्मरणकोचिंतौ ॥ ७६ ॥
राजोवाच ॥
भोभो भूतक किं स्यास्त्वं क्व तिष्ठसि च देहकम् ।
दर्शयास्यास्तव गिरः को विभेत्यलिनीचनेः ॥ ७७ ।।
राज्ञेत्युक्ते रम्यमुक्तमिति संचिन्त्य सा तयोः ।
प्रकाशायाप्यधैर्याय ननाद मुजहास च ॥७८॥
ततो ददशतुस्तां तौ शब्दपूरितदिमुखीम् ।
तादृग्यासप्रभापूरदूरप्रकटिताकृतिम् ।। ७९ ॥
कल्पान्ताशनिकाशेन घुष्टामद्रितटीमिव ।
तामवेक्ष्य महावीरौ तथैवाशुभितौ स्थितौ ॥ ८० ।।
मञ्युवाच ।।
महाराक्षसि संरम्भः किमयं तव निष्फलः ।
लाघवं ह्यथवा कार्य लाघवेऽप्यतिसंभ्रमः ।। ८१ ॥
त्यज संरम्भमारम्भो नायं तर विराजते ।
विपये हि प्रवर्तन्ते धीमन्तः स्वार्थसाधकाः ॥ ८२॥
मद्रासपदं मद्रासस्थानम् ७६ ॥ अलिनीध्वनेः भ्रमरीध्वनेः
तत्समाया इत्यर्थः ।। ७७ 11 v८ ॥ वाहग्यासस्य प्रचण्डहासस्य
प्रभापूरेण पूरात्प्रकटिता आकृतिर्यस्याः सा तथोक्ता । हासे
क्रियमाणे हि दन्तप्रमाः प्रमरन्ति यतः अतोऽभिधीयते हासप्रति
॥ ७९ ॥ कल्पान्ताशनिकाशेन प्रलयाशनिनिभेन । घुष्टां शब्दिताम्
1८०॥ ८१॥ सज महर । संरम्भं आडम्बरं कोपं था ।
विषये साधयितुं योग्यऽयं । हिशब्दो हतो ॥ ८२ ॥

·सर्गः३] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। १९७ त्वाशीनां सहस्राणि मशकानामिवावले । असाकं धीरतावात्याव्यूहानि तृणपर्णवत् ।। ८३ ॥ संरम्भज्वरमुत्सृज्य समया स्वच्छया धिया । युक्त्या च व्यवहारिण्या स्वार्थः प्राज्ञेन साध्यते ॥ ८४ ॥ कथयाभिमतं किं ते किमर्थयसि चार्थिनी। अर्थी स्वमेऽपि नासाकमप्राप्तार्थः पुरो गतः ॥ ८५॥ इत्युक्ता सा तदा तेन चिन्तयामास राक्षसी । अहो नु विमलाचारं सचं पुरुपसिंहयोः ॥ ८६ ॥ न सामान्याविमौ मन्ये विचित्रेयं चमत्कृतिः । बचोवक्रेक्षणान्येव वदन्त्यन्तर्विनिश्चयम् ।। ८७ ॥ बचोवकेक्षणद्वारमितामाशया मिथः। एकीभवन्ति सरितां पयांसि चलनैरिव ॥ ८८ ॥ आभ्यां प्रायः परिज्ञातो मम भावोऽनयोर्मया । न विनाश्यौ मयैतौ च स्वयमेवाविनाशिनी ॥ ८९ ॥ तदेतौ परिपृच्छामि किंचित्संदेहमुत्थितम् । प्राज्ञं प्राप्य न पृच्छन्ति संदेहं ते नराधमाः ॥ ९०॥ धीरतावात्यान्यूढानि धीरतैव वात्या चक्रवातसया विदशेपेणोढानि धूतानि॥८३ ।। व्यवहरतीति व्यवहारिणी तया। व्यवहारानुकूल- येति यावत् ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ सत्त्वं बुद्धिः ॥ ८६ ।। ८७ ॥ चलनैर्विवर्तनः ॥ ८८॥ आशयानामभिप्रायाणां मिथ एकीभाव- मेव स्वाभिमतं दर्शयति-आभ्यामिति ॥ स्वयमेवाविनाशिनी अवि- नाशिनझरूपत्वात् ।। ८९ ॥ तत्तस्मात्किंचित्संदेहमित्यत्र किंचिदि- त्यव्ययम्। 'किंचिदीपन्मनागि'यव्ययवर्गपठितत्वात् । संदिहत इति IP ·बघुयोगवासिष्टः। [उत्पति०३ इति संचिन्त्य पृच्छायै तत्वानां वचनं ततः । अकालकल्पाम्ररवं हास संयम्य साप्रवीत् ॥ ९१॥ कौ भवन्ती नरौ धीरी कथ्यतामिति मेऽनधौ ।। ९२ ॥ मन्युवाच॥ अयं राजा किरातानामस्साहं मत्रितां गतः । उद्यती रात्रिचारेण त्वाम्जनविनिग्रहे ।। ९३ ।। राज्ञां रात्रंदिवं धर्मो दुष्टभूतविनिग्रहः ॥ ९४ ॥ रावस्युवाच ।। राजंस्त्वमसि सन्मत्री दुर्मत्री न नृपो भवेत् । सन्नृपश्च भवेन्मत्री राजा सन्मत्रिणा भवेत् ॥ ९५ ।। राजवादी विवेकेन योजनीयः सुमन्त्रिणा । तेनार्यतामुपायाति यथा राजा तथा प्रजा ।। ९६ ।। प्रमुत्वं समष्टित्वं राज्ञः स्याद्राजविद्यया । तामेव यो न जानाति नासौ मन्त्री न वा नृपः ॥ ९७ ।। संदेहम्नम् ।। ९० ॥ अकालकल्पानं अकालप्रलयमेघः तस्य रव इय रयो यस्मिंस्तं तथोचम् ॥ ९१ ॥ ९० ॥ त्यादृग्जनविनिग्रहे रातायिति सबन्धः ॥ ९३ ॥ रात्रंदिवमित्यव्ययम् । अहोरात्रं दुप्पमूनविनिमहो रानां धर्म इसन्ययः ॥ ९४ ॥ दुष्टो भनी यस्य से दुष्टमश्री नृपो दुमंत्री न भवेत् । माधु पो यस्य स मन्नृपः मन्त्रीप मन्नृपो भयेदित्पन्ययः । मन्मनिगा भवेत्संयुक्त इति शेपः ॥९५ ॥ रामः मन्मन्नियुक्त्यं पिगेपत एय द्रष्टव्यमित्यभिप्रेत्याह-राजवेति ।। योजनीयो पदः॥ ९६ ॥राजयिद्यया राजनीतिपरिमानेन । अथवा विद्यानां राजा राजविद्या प्रयिया तया। राजविद्या राजगुप- ·१९९ सर्गः३] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। भवन्तौ तद्विदौ साधू यदि तच्छ्रेय आप्स्यथः । नोचेदनर्थदोपः स्यात्प्रकृतेरव्यहं युवाम् ॥ ९८ ॥ एकोपायेन मत्पार्थाद्वालकावुत्तरिष्यथः। मत्प्रश्नपञ्जरं सारं चेद्धि धारयथो घिया ॥ ९९ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्त्वा राक्षसी प्रश्नान्सा वक्तुमुपचक्रमे । कथ्यतामिति राज्ञोक्ते तानिमाञ्शृणु राघव ॥१०० ॥ राक्षस्युवाच ॥ एकस्यानेकसंख्यस कसाणोरम्बुधेरिव । अन्तर्ब्रह्माण्डलक्षाणि लीयन्ते बुद्बुदा इव ॥१॥ किमाकाशमनाकाशं न किंचित्किचिदेव किम् । गच्छन्न गच्छति च कः कोऽतिष्ठन्नेव तिष्ठति ॥२॥ कश्वेतनोऽपि पापाणः कश्च व्योमनि चित्रकृत् । अणौ जगन्ति तिष्ठन्ति कसिन्वीज इव द्रुमः ॥ ३ ॥ मिति स्मरणात् । अयमेवार्थोऽस्येति वृहद्वासिष्ठपद्यात्स्पष्टं प्रतीयते-- 'समम्तगुणजालानामध्यात्मज्ञानमुत्तमम् ।तद्विद्वाजा भवेद्राजा तद्वि- न्मन्त्री च मन्त्रवि'दिति ।।९७॥९८॥ तत्तर्हि । वालकाविति संयोधनम् ॥९९॥ १०० ॥ एकस्येति ।। अम्बुघेरन्तबुद्रुदा अम्बुस्फोटा इव ब्रह्माण्डलक्षाणि कल्याणोरन्तीयन्ते लयं गच्छन्ति । अणुं विशिनष्टि- एकस्पानेकसंख्यस्येति किम्॥१॥किं वस्त्वाकाशं भवत्याकाशं न भवति च। कि वस्तु किंचिन्न भवति किंचिद्भवति च । कोऽविष्ठन्नेय तिष्ठति । असन्नेय विष्ठतीत्यर्थः ॥२॥ अस्य प्रभवाक्यस्यायमेवार्थ इत्युत्तरमव- गम्पते । पापाणः पापाणसदृशः।अचेतन इत्यर्थः।एकस्मिन्वृझे वादा- त्म्येनावस्थाने दृष्टान्तो वीज इव द्रुम इति । कारणे तावत्कार्यमुत्पत्चेः ·२०० लघुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति कसान किंचिच पृथक्कम्पादीव महाम्भसः । द्वैतमप्यपृथक्कसाद्वर्तते च महाम्भसः ॥ ४ ॥ यद्येतान्सपदि धिया विचारयन्तौ मत्प्रश्नान खलु विगाहितुं समर्थौ । तद्भक्षो जठरहुताशनेन्धनत्वं निर्विघ्नं झटिति गमिष्यथः क्षणेन ॥ ५॥ वसिष्ठ उवाच ॥ महानिशि महारण्ये महाराक्षसकन्यया । इति प्रोक्ते महाप्रश्ने महामत्री गिरं ददौ ॥ ६ ॥ मव्युवाच ।। भवत्या परमात्मैप कथितः कमलेक्षणे । अनयैव वचोभङ्गया ब्रह्मविद्बोधयोग्यया ॥ ७॥ अनाख्यत्वादगम्यत्वान्मनःपप्ठेन्द्रियस्थितेः । चिन्मात्रमेवमात्माणुराकाशादपि सूक्ष्मकः ॥ ८॥ प्राक्सूक्ष्मरूपेण वर्तत इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तत्र तदभावे तस्मादेव तदुत्पत्तिरिति नियमादर्शनप्रसङ्गात् । दृश्यते च तिलेभ्य एव तेलमु. त्पद्यते न सिकताभ्यः क्षीरादेव सर्पिद , एव घट इत्युत्पत्तिनि- यमः । तथाकस्मिन्नेय वीजे स्वकुक्षिनिक्षिप्तानेकवृक्षोऽस्तीति वीज एप हम इत्युपपन्नमुक्तम् ॥ ३ ॥ किंचिदपि कस्मात्पृथर न भव: तीति भेदिनमादाय पृष्वा भेदमादाय पृच्छति-द्वैतमिति ।। ४ ।। विरुद्धार्यतया प्रश्नानामसाधुत्वं व्युदस्यति-मत्प्रभानिति ॥ तत्ताई जठरमुदरम्। जठरामेरिन्धनत्वं झटिति गमिप्ययःक्षिणेनेति शेषः ॥ ५ ॥ ६ ॥ सर्येपां प्रश्नानां सामान्येनोत्तरमाह-भवत्येति ।। मनोविच्छित्तिः।भाग इत्यर्थः ॥ ७॥ एकमेवाद्वितीयमिति भुते.

·सर्गः३] वासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः। २०१ चिदणोः परमस्यान्तः कोटिब्रह्माण्डबुडुदाः । उद्भय स्थितिमभ्यस्य लीयन्ते शक्तिपर्ययात् ॥९॥ आकाशं वाह्यशून्यत्वादनाकाशं च चित्चतः। अकिंचिदित्यनिर्देश्यं वस्तुसत्तेति किंचन ॥११०॥ चेतनोऽसौ प्रकाशात्मा वैद्याभावाच्छिलोपमः । आत्मनि व्योमनि खच्छे जगदुन्मेपचित्रकृत् ॥११॥ वास्तवमेकत्वम् । 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इति श्रुतेर्मायि- कमनेकत्वं च परमात्मनः सुवचमित्यभिप्रेत्याद्यप्रश्नभागस्योत्तर- माह-अनाख्यत्वादिति श्लोकद्वयेन ॥ अनाख्यत्वाद्वाचकाख्यानरहि- तत्वान्मनः पष्ठमिन्द्रियं येपां तेषां श्रोत्रादीनां स्थितेमादाया असा- ड्वर्येण पदार्थप्रकाशनसामर्थ्यस्येति यावत् । एवमुक्तोपपत्तित आत्मा अणुवत् अणुर्निरवयवत्वाच आकाशवदित्याह-आकाशादिति ॥ शक्तिपर्ययात् स्थितिशतरतिक्रमात् । 'पर्ययोऽतिक्रमस्तस्मिन्नतिपाव उपाययः' इत्यमरः । एतेनाष्टमप्रश्नोऽपि दत्तोत्तरो वेदितव्यः॥८॥ ॥ ९॥ द्वितीयं प्रभं प्रत्याह-आकाशमिति ॥ बाह्यशून्यत्वात्स्वब- हिर्भूतवस्तुशून्यत्याश्चित्त्यतश्चिद्रूपत्वादनाकाशं भूताकाशं न भवति । तृतीयं प्रभंप्रत्याह-अकिंचिदिति ॥ यद्यस्माद्ब्रह्मवस्त्वनिर्देश्यमनभिधेय तस्मादकिंचित्किंचिन्न भवति । सत्तेति । किंचन परमार्थसत्तामात्रा- त्मकमिति किंचिद्भवति तदित्यर्थः ॥ ११०॥ यष्टं प्रमं प्रत्याह- चेतनोऽसाविति ॥ व्युत्क्रमेणोत्तरं तु राक्षसीवुद्धिपरीक्षार्यम् । असो परमात्मा यतश्चैतन्यप्रकाशात्मा अतश्चेतनो भवति । वेद्याभावाद- स्तुतो ज्ञेयाभावात्कल्पितवेद्यसंनिधावपि निर्विकारत्वाच शिलोपमो भवति । सप्तमं प्रनं प्रत्याह-आत्मनीति ।। उन्मेपोऽभिव्यक्तिः ·२०२ [ उत्पत्ति लघुयोगवासिष्ठः। तद्भावमात्रमिदं विश्वमिति न स्यात्ततः पृथक् । जगद्भेदोऽपि तद्भानमिति मेदोऽपि तन्मयः ॥ १२॥ सर्वगः सर्वसंबद्धो गत्यभावान्न गच्छति । नास्त्यसावाश्रयाभावात्सद्रूपत्वादथास्ति च ॥ १३ ॥ श्रुत्वैतन्मत्रिणो वाक्यं राक्षसी वाक्यमाददे । अथो नु परमार्थोक्तिः पावनी तव मत्रिणः ॥ १४ ॥ राजा राजीवपत्राक्ष इदानीमेप भापताम् ॥ १५॥ राजोवाच ॥ जाग्रतः प्रत्ययाभावाद्यस्साहुः प्रत्ययं परम् । ॥ ११ ॥ नवमप्रश्नस्योत्तरमाह-तद्भावमात्रमिति ॥ इदं सर्व जग- तद्भावमात्रं ब्रह्मचैतन्यमानं तद्ब्रह्म चैतन्यव्यतिरेकेणासंभावितस- त्वमिति यावत् । अथवा तद्भावमानं तस्याधिष्ठानस्यान्यथाप्रतीति- मात्रमिति हेतोसतस्तस्मात्पृथक् न स्यात् । दशमप्रभस्योत्तरमाह- जगदिति ।। तन्मयतत्स्वरूपो न ततः पृथगस्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥ चतुर्यस्योत्तरमाइ-सर्वग इति ॥ गम्यसंवन्धो हि गमनफलम् । परमात्मा च सर्वेण गम्येन संवद्धः अतः सर्वगो भवति । गत्य- मायाद्विमुत्येनासंभाषितगतित्वाद्वस्तुतो गन्तव्याभावाच न गच्छति च । पश्चमस्योत्तरमाह-नास्त्यसाविति || जगति योऽस्ति स हि प्रकाश्यो भवति संश्रयो भवति । असी परमात्मान्याप्रकाश्यत्यात् निराश्रयत्वान्नास्तीत्युच्यते । अथ अथापि सद्रूपत्यात्परमार्थसप- लादस्ति च ॥१३॥ श्रुत्येति सार्धशोकः स्पष्टार्थः ।। १४ ॥१५॥ प्रमरीत्यनुमारेण मनिणेयोत्तरस्य दत्तत्वात्तामुपेक्ष्य रीत्यन्तरमाधि- साद-जामत इति ॥ यस्य ब्रह्मणः परं परमपुरुषार्थसाधनत्यात् ।

·सर्गः३] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयासहितः। २०३ सर्वसंकल्पसंन्यासश्चेवसा यत्परिग्रहः ॥१६॥ यत्संकोचविकासाम्यां जगत्प्रलयसृष्टयः। निष्ठा वेदान्तवाक्यानामथ वाचामगोचरः ॥१७॥ कोटिद्वयान्तरालस्थमथ कोटिद्वयीमयम् । यस्य चित्तमयी लीला जगदेतच्चराचरम् ॥ १८ ॥ प्रत्ययं ज्ञानम् । जाग्रतः विवेकिनः पुरुपस्य प्रत्ययाभावाद्वास्तवद्वे- तप्रत्ययाभावाजायमानमाहुः । द्वैतं वस्तुसदिति प्रत्ययस्याद्वैवज्ञान- प्रतिबन्धकत्वात् । जाप्रतोऽपि विवेकिनस्तद्धावादद्वैतज्ञानस्य जायमानत्वं युक्तम् । जाग्रतः प्रत्ययाभाव इति कचित् तत्रायमर्थः । जाग्रतो विवेकिनो यः प्रत्ययाभावो वास्तवद्वैतप्रत्ययाभावोऽस्ति तं यस्य प्रत्ययमाहुः तत्कारणत्वात् । अथवा जाग्रतः साक्षादीक्षमा- णस्यापि यस्य द्वैतविपयप्रत्ययाभावो भवति । नहि द्वैतप्रत्ययरूपेण साक्षी परिणमते कूटस्थत्वात् ।.यस्याहुः प्रत्ययं परमिति पूर्ववत् । यद्वा यस्य प्रत्ययं स्वरूपचैतन्यं परं संसारातीतमाहुः । अत्र यच्छ- दस्तच्छन्दाध्याहारेण कथ्यत इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । एवमु- चरत्रापि यच्छन्दसंवन्धो ज्ञेयः । चेतसान्तःकरणेन सर्वसंकल्पसं- न्यासः सर्वद्वैतप्रत्ययसङ्गत्यागो निर्विकल्पसमाधिरित्येतत् यत्परिग्रहो यस्य परमात्मनः स्वीकारो भवति तद्धतुत्वात् ॥ १६ ॥ यत्संको- पविकासाभ्याम् । यस्य संकल्पविकल्पलयोदयाभ्यामित्यर्थः । वेदा. न्तवाक्यानां निष्टा लक्षणावृत्त्या पर्यवसानभूमिर्भवति । अथ अथापि शब्दप्रवृत्तिहेतूनां जात्यादीनां अभावाद्वाचामगोचरश्च भवति । अथवा वाक्यजन्यवृत्तिव्याप्यत्वात्तद्गोचरत्वं वजन्यफलाव्यापक- स्वात्तद्गोचरायम् ॥ १७॥ कोटिद्वयेति । द्वैतादेवकोटवन्तरालयं प्रम द्वैताद्वैतकोटिभ्यां परसरापेक्षसिद्धत्वेन कत्सिवाभ्यां विलक्षणं ।

·मेमरसत्वं न विहन्यत इत्यर्थः। कथ्यते त्वयेत्यर्थः ॥ १९॥ मझात्म- २०४ [ उत्पत्ति. स्वरूपता न सण्ड्यते । मायिकेनानेकरससर्वतादात्म्येन यास्तवत्व- लघुयोगवासिष्ठः। यस्य विश्वात्मकत्वेऽपि खण्ड्यते नैकपिण्डता। सन्मानं तत्वया भद्रे कथ्यते ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १९ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति राजमुखाच्छ्रुत्वा कर्कटी वनमर्कटी । अवयुद्धपदा तस्थौ जहाँ मत्सरचापलम् ॥ १२० ॥ अन्तःशीतलतामेत्य सा विश्रान्तिमवाप ताम् । प्राप्ता प्रावृण्मयूरीव सज्योत्स्लेव कुमुद्धती ॥ २१ ॥ राक्षस्युवाच ॥ अहो वत पवित्रेयं भवतो ति शेमुपी । अनस्तमितसारेण प्रबोधार्केण भासिता ॥ २२ ॥ अधिष्ठानतया तयोर्मध्यस्थं भवति । अथवा सदसत्कोट्यन्तरालस्थम् । 'न सत्तन्नासदुच्यते' इति भगवद्वचनात् । कार्यकारणकोट्यन्तरालस्थं वा द्रदृश्यकोट्यन्तरालस्थं वा विम्बप्रतिविम्बकोट्यन्तरालस्थं वा! यद्वा बन्धमुक्तिकोट्यन्तरालस्थं वा नियम्यनियामककोट्यन्तरालस्थं या सर्वेपामप्येतेषां कल्पितत्वाद्ब्रह्मणस्तेभ्यो विलक्षणतया तदन्तर- लस्थत्वमुपपन्नम् । अथ कोटिद्वयीमयं अथापि माययोक्तकोटिद्वयी- स्वरूपं भवति जगद्यस्याधिष्ठानस्य विवर्तभूतचित्तमयी लीला भवति ॥ १८ ॥ यस्य विश्वात्मकत्वेऽपि सर्वात्मकत्वेऽप्येकपिण्डता एक- नायगतिः प्रत्यक्षफलेति दर्शयितुं इति राजमुसादित्यादि श्लोकद्वयं स्पष्टार्थम् ॥ १२० ॥२१॥ उत्पन्न विज्ञानस्य कर्मलोपाभावेऽप्यादेह- पातं सन्मार्ग एप रचिर्मयतीनि दर्शयितुं अहो यतेत्यादिनाऽऽत्यान- ·२०५ -- सर्गः३] वासिष्टचन्द्रिकाध्यायासहितः । विवेकिनो जगत्पूयाः सेव्या मन्ये भवादृशाः । महतामेव संसर्गात्पुनर्दुःखं न वाधते ॥ २३ ॥ को हि दीपशिखाहस्तस्तमसा परिभ्यते । मयैतौ जाङ्गलं प्राप्तौ भवन्तौ भूमिभास्करी ॥ २४ ॥ पूजनीयावतः शीघमीहितं कथ्यतां शुभौ ॥ २५ ॥ राजोवाच ॥ प्रार्थये त्वामहं रक्षःकुलकाननमञ्जरि । भूयो भवत्या यत्प्राणा हिंसनीया न कस्यचित् ॥ २६ ॥ प्रीतार्था राक्षसी प्राह कर्कटी वनमर्कटी । बाढमेवं करोम्यद्यप्रभृत्यवितथं प्रभो ।। २७ ॥ सर्वमेव न किंचिद्धि हिंसनीयं मयाधुना ॥२८॥ राजोवाच ॥ यद्येवं फुल्लपद्माक्षि परदेहकभोजने । किं साच्छरीरभृत्य ते स्थिताया मत्समीहिते ॥ २९ ॥ समाप्तिपर्यन्तो ग्रन्थसंदर्भः सोऽपि स्पष्टार्थः। तत्र कानिचित्पदानि व्याक्रियन्ते । वतेति संतोपे। शेमुपी बुद्धिः। 'घुद्धिर्मनीपा धिपणा घीः प्रज्ञा शेमुपी मतिरित्यमरः । अनस्तमितसारेणानष्टसामर्थेन ५ २२ ॥ २३ ॥ जाङ्गलं मरुभूमिवनम् ॥ २४ ॥ २५ ॥ रक्ष:- कुलमेव काननं वनं तस्य मश्वरी। हे रक्षःवुलकाननमतरि, भवत्या कस्यचिदपि प्राणा भूयो न हिंसनीया इति यत्तत्त्वां प्रार्थय इति पूर्वेण संवन्धः॥२६॥न विद्यते वितथमनृतं यस्मिन्कर्मणि तदवि- वयम्। 'वितथं त्वनृतं वर्च' इत्यमरः ॥२७॥२८॥फुहं विकासि।

·लघुयोगवासिष्ठः।
[उत्पत्ति
-
राक्षस्युवाच ॥
कालेन बहुना राजन्प्रबुद्धायाः समाधितः ।
जाता भोजनवाञ्छा मे न तां तु गणयाम्यहम् ॥ १३० ॥
इदानी शिखरं गत्वा प्राक्तनध्याननिश्चला।
यावदिच्छं सुखेनासे सजीवा शालभञ्जिका ॥ ३१ ॥
आमृति धारणां बवा धारयामि शरीरकम् ।
यथेष्टमतिकालेन त्यजामीति मतिर्मम ।। ३२ ।।
आशरीपरित्यागमिदानी न मया नृप ।
हिंसनीयाः परप्राणाः पश्यन्त्या सर्वगं शिवम् ॥ ३३ ॥
इति संजावसौहार्दा ती विसृज्य निशाचरी ।
यदा गन्तुं प्रवृत्तासौ तदा राजाऽब्रवीद्वचः ॥ ३४ ॥
नासत्प्रणयसौहार्द वितथीकर्तुमर्हसि ।
सौहार्द सुजनानां हि दर्शनादेव वर्धते ॥ ३५॥
लघु सौभाग्यसंयुक्तं कृत्वाकारं मनोहरम् ।
आगच्छासहं मद्रे तत्र तिष्ठ यथासुखम् ॥ ३६ ।।
राक्षस्युवाच ॥
मुग्धस्त्रीरूपधारिण्यै दातुं शक्तोऽसि भोजनम् ।
संतर्पयसि मां केन राक्षसीजातिधारिणीम् ।। ३७ ॥
भृत्यै भरणाय। मत्समीहिते मदिष्टे ॥ २९॥ १३०॥ आसे उपवेशनं
कुयें । शालमक्षिका पुत्तलिका तत्सदृशीत्यर्थः ॥ ३१॥आमृतिमित्या-
पंम् । आमृति मृतिपर्यन्तम् । आमृतेरिति या पाठः ॥ ३२॥३३॥
॥ ३४ ॥ मोहाई गुरझायम् । चितवीकतुं अनृतीकर्तुम् । व्यर्थीकर्ड-
मियः ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ संतपयसि संप्रीणयसि ॥३७॥

·રક सर्गः३] वासिष्चन्द्रिकान्याख्यासहितः। रक्षोनमेव मे तुष्टयै न सामान्यजनाशनम् । पूर्वसिद्धस्वभावोऽयमादेहं नो निवर्तते ॥ ३८ ॥ राजोवाच ॥ हेमस्रग्दामवलिता दिनानि कतिचिन्मम । गृहे स्त्रीरूपिणी तिष्ठ यावदिच्छाम्पनिन्दिते ॥ ३९ ॥ ततो दुष्कृतिनश्चौरान्वध्याञ्शतसहस्रशः। मण्डलेभ्यः समाहृत्य ददे तुभ्यं सुभोजनम् ॥ १४ ॥ कान्तारूपं परित्यज्य गृहीत्वा तानशेपतः । नयस हिमवच्छृङ्गं तत्र भुड यथासुखम् ॥४१॥ महाशनानामेकान्ते भोजनं हि सुखायते । तृप्ति निद्रां मनाकृत्वा भव भूयः समाधिभाक् ॥ ४२ ॥ समाधिविरता भूयोऽप्यागत्य पुनरन्यदा। नयस्वान्यान्वध्यतरान्हिसा नैषां हि धर्मतः ॥४३॥ स्वधर्मेण च हिंसैव महाकरुणया समा । त्वं समेष्यसि वारश्यं मां समाधिविरागिणी । असतामपि संरूढं सौहार्द न निवर्तते ॥४४॥ राक्षस्युवाच ॥ युक्तमुक्तं त्वया राजन्करोम्येवमहं सखे । सौहार्दैन प्रवृत्तस्य को वाक्यं नाभिन्दति ॥४५॥ ॥३८॥ हेमसग्भिः हेममालाभिः दामभिहमसूनैश्च वलिता वैष्ठिता हेमनगामवलिता॥३९॥ १४० ॥४१॥मनागीपत् ॥ ४२ ॥ धर्मतः क्रियमाणेति शेपः । यद्वा धर्मतो धर्मशास्त्रतः ॥ ४३ ॥ - ·॥४९॥ १५० ॥ ५१ ॥ ५२ ।। १५३॥ इति श्रीमत्परमई- रघुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति - . वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्त्वा राक्षसी तत्र संपंन्ना सा विलासिनी । राजन्नागच्छ गच्छाम इत्युक्त्वा नृपमत्रिणौ ॥४६॥ आश्रमं स्वं प्रवृत्तौ तौ रात्रावनुससार सा । अथ ते पार्थिवगृहं प्राप्य तां रजनी मिथः ॥४७॥ कथयैव गृहे रम्ये क्षपयामासुराहताः । प्रभातेऽन्तःपुरे तस्थौ पुरन्ध्रीजनलीलया ॥४८॥ राक्षसी मत्रिराजानी स्वव्यापारी बभूवतुः । ततो दिवसपट्रेन संचितानि महीभृता ।। ४९ ॥ नृपान्तरपुरेभ्योऽपि समण्डलगणात्तदा । श्रीणि वध्यसहस्राणि तानि तस्यै तदा ददौ ॥ १५० ॥ निशाकाले सैवोग्रा कृष्णराक्षसी । तानि वध्यसहस्राणि जग्राह भुजमण्डले ।। ५१॥ ययौ राजानमापृच्छय तदैव हिमवच्छिरः । ततःप्रभृति साद्यापि किरातजनमण्डले ॥५२॥ वध्यानागत्य गृहाति समाधेर्युत्थिता सती ॥ १५३ ॥ इति श्रीमोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे सूच्युपाल्यानं नाम तृतीयः मगः॥३॥ ॥४४॥ ४५ ॥ ४६ ।। रजनी रात्रिम् । रजनी क्षपयामासुरिति संयन्धः । मियोऽन्योन्यम् ॥ ४७ ॥ पुरन्धी फुटुम्बिनी ।। ४८.!! सपरिप्राजकाचार्योत्तममुम्बपूज्यपादशिष्यश्रीमदात्ममुस्कृती यासि- चन्द्रिकायां मोझोपाय सूच्युपाख्यानं नाम सृतीयः सर्गः ॥३॥ सा बभूव ·सगः वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। चतुर्थः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ एतचे सर्वमाख्यातं सूचीवृत्तान्तकीर्तनात् । आत्मैवास्ति परं सत्यं नान्याः संसारदृष्टयः॥१॥ सर्व हि मन एवेदमित्यं स्फुरति सृष्टिषु । अत्रेदमन्दवाख्यानं शृणु श्रवणभूपणम् ॥२॥ राम ते कथयिष्यामि तदाख्यानमनिन्दितम् । चितिशक्तिसमुल्लासं निश्विनोपि जगद्यतः॥३॥ चित्तवालो जगद्यक्षं मिथ्या पश्यत्यबोधितः । बोधितोऽसौ परं रूपं खं पश्यति निरामयम् ॥४॥ प्रवृत्तानुवादपूर्वकं जगतो मनोविलसितत्वप्रपश्चनायाख्यानान्त- रमवतारयति-एतत्ते सर्वमाख्यातमित्यादिना ॥ किं ब्रह्मणोऽन्य आत्मैवाति नेत्याह-परं सत्यमिति॥सत्यं ब्रह्म । संसारदृष्टयः संसा- रभ्रान्तयः ॥ १॥ कुतः संसारदृष्टयो न सन्तीत्यत आह-सर्व हीति। हिशब्दो हेती । इदं मन एव सृष्टिपु कर्तव्यासु इत्थमेवंप्र- कारेण सर्व सर्वजगदात्मकं सत्स्फुरति हि । अत्र जगतो मनोविव- तत्वे ऐन्दवाख्यानं इन्दुनामकब्राह्मणापत्यानां ऐन्दवानामाख्यानम् ॥२॥ यत ऐन्दवाख्यानाच्छूताजगचिविशक्तिसमुल्लासं निश्चि- नोपि चितेः परमात्मनः शक्तिर्माया तस्या मनोभावमापन्नायाः समुहासं विजृम्भणम् । विवर्त इत्यर्थः । अथवा चिती ज्ञाने शक्ति- यस्य तश्चितिशक्तीति मन उच्यते ॥ ३ ॥ आख्यानतात्पर्य श्लोक- द्वयेनाह-चित्तवाल इत्यादिना ॥ चित्तमेव माल: चित्तवालः। जगदेव यहो. जगाशनम् । यथा यात्रोऽसथितः सन् अल- रू.वा.१४ ·॥१०॥११॥ १२॥ १३॥ मदुरात्तिमित्युपलक्षणं जगनालोत्पत्ते- [ उत्पत्ति क्षत इत्यर्थः ॥४॥ भवान्तः संसारान्त इवि तत्साधनत्वात्क- कंप्रलये मौकादेरवस्थानादसिलशब्दः कतिपय विषयः॥६॥स्फारे 'अयाचं नु निरगसमिसमरः ॥ ८॥ अथार्य उतशब्दः ॥ ९॥ लघुयोगवासिष्ठः। चित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेशदूषितम् । तदेव तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते ॥५॥ कदाचिदखिलं सर्ग संहृत्य दिवसक्षये। एकाग्रो भगवान्वेधाः सुप्तस्तामनयन्निशाम् ॥६॥ निशान्ते संप्रबुद्धात्मा कृत्या संध्यां यथाविधि । प्रजाः स्रष्टुं दशौ स्फारे न्योम्नि योजितवानजः ॥७॥ अथासौ दृष्टवांस्तत्र मनसा विततेऽम्बरे । पृथक्स्थितान्महारम्भान्सर्गास्थितिनिरर्गलान् ॥८॥ तानालोक्य विशुद्धेन परेण खेन तेजसा । भृशं विसयमापन्नः किमेतत्कथमित्युत ॥ ९॥ अथालोक्य चिरं कालं मनसैव तदाम्बरे । सूर्य तसाजगजालादेकमानीय पृष्टवान् ॥१०॥ कस्त्वं कथमिदं जातं जगजालं महाद्युते । यदि जानासि भगवंस्तदेतत्कथयानय ॥११॥ च्छायां मिथ्यायक्षं पश्यति तथा चिदाभासविशिष्टं चित्तम्। अयो- धितं सन्मिध्या जगत्सश्यति। वोधितं तु निरुपद्रवमधिष्ठानं समी- ध्यते ॥ ५॥ कदाचिदखिलं सर्गमिसादिराज्यानसमाप्तिपर्यन्तो प्रन्थसंदर्भः स्पष्टार्थः । तत्र कानिचित्पदानि विविच्यन्ते । नैमिति- महती ॥ ७ ॥ महानारम्भो व्यापारो येषु वे तथोक्ताः । सम्पन्न इति माः प्रपशास्तास्थितो निरगलानिपास्थितिनिरगलान् ।

·सर्गः १] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। इत्युक्तो वेघसा भानुभक्तिग्रहण चैतसा । नमस्कृत्वाम्युवाचेदमनिन्द्यपदया गिरा ॥१२॥ अस्य दृश्यप्रपञ्चस नित्यं कारणतामसि । गतस्तस्मान्न जानीपे किं मामीश्वर पृच्छसि ॥१३॥ अथ मद्वाक्यसंद.लीला चेचच सर्वग । अचिन्तिता मदुत्पत्तिं तच्छृणु त्वं बदाम्यहम् ॥ १४ ॥ तले कैलासशैलस्य जम्बुद्वीपैककोणके । सुवर्णतटनाम्नाथ त्वत्पुत्रैर्जनितप्रभैः॥१५॥ मण्डलं कल्पितं श्रीमदनल्पसुखसुन्दरम् । तत्राभूदतिधर्मात्मा ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः ॥ १६ ॥ इन्दुनामातिशान्तात्मा कश्यपस्य कुलोद्भवः। तस्य प्राणसमा मार्या काचित्तस्यां महात्मनः ॥ १७ ॥ न बभूवात्मजस्तस्य मरुभूमौ तरुर्यथा । तौ ततो दम्पती खिन्नौ पुत्रार्थ तपसे गिरेः ॥ १८ ॥ कैलासस्य समारूढी शुचित्रतपरायणौ । भूतैरनादृते शून्य तसिन्कैलासकुजके ॥ १९ ॥ तेपतुस्तौ तपो घोरं जलाहारी तरुस्थिती। ततस्तुष्टोऽभवद्देवस्तयोः शशिकलाधरः ॥२०॥ आजगामाथ तं देशं यत्र तो विप्रदम्पती । वरं विन गृहाणाशु तुष्टोऽसि तमुवाच ह ॥ २१ ॥ रपि ॥ १४ ॥ त्वत्पुत्रैमरीच्यादिभिः ॥१५॥१६॥१७॥१८॥ ॥ १९ ॥ तस्वस्थितिययोस्ती तरुस्थिती। जलाहारत्वंतरी प्रसिद्ध- मेव ॥ २० ॥२१॥ भव्या योग्याः । येन दशपुनभवनेन शोको ।

·२३ लघुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति०३ विन उवाच ॥ भगवन्देवदेवेश दश पुत्रा महाधियः । मच्या भवन्तु मे भूयः शोको येन न वाधते ॥ २२ ॥ अथैवमस्त्विति प्रोच्य जगामान्तर्धिमीश्वरः। ततस्तौ दम्पती तुष्टौ वरं लब्ध्वा गृहं गतौ ॥ २३ ॥ ततः कालेन सुपुवे दशपुत्राननिन्दितान् । ब्राह्मणी दश ते वालाः क्रमेण प्रौढिमाययुः ॥ २४ ॥ अथ कालेन महता तेषां तौ पितरौ तदा । संजग्मतुस्तनुं त्यक्त्वा खां गतिं गतिकोविदौ । मातापितम्यां रहिवास्ततस्ते ब्राह्मणा दश ॥ २५ ॥ ययुः कैलासशिखरं गृहं संत्यज्य खेदिनः । तत्र संचिन्तयामासुरुद्विमास्ते विवान्धवाः ।। २६ ।। किं स्यादिह परं श्रेयः किमिह स्याददुःखदम् । कियदेतजनैश्चर्य सामन्तो हि महेश्वरः ॥ २७ ।। सामन्तसंपत्किनाम राजानो हि महेश्वराः । का नाम संपद्पानां संम्राडिह महेश्वरः ।। २८ ।। किं नाम संपत्साम्राज्यमिन्द्रस्तेषां महेश्वरः । किं नाम वन्महेन्द्रत्वं यन्मुहूर्त प्रजापतेः ॥ २९ ॥ मां भूयो नयाधते वदस्त्वित्यध्याहारः। यद्वा येनेति एकत्वमविपक्षि- वम् । यः पुत्रैः॥२२॥२३॥२४॥२५॥ सैदिनो दुःखिनः ।उद्विमा उद्दे- गयुक्ताः। वियान्धया विगतयात्ययाः॥२६॥ राजानो मण्डले. श्वराःाय आशया रामः शासिम सम्रादित्युच्यते। 'शास्ति यथाशया रामा समम्राटि समरः ॥२८|| साम्राज्य निाम संपदिवि संपन्धः ।

·२१३ सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। विनश्यति च यत्कल्पे किं तत्सादिह शोमनम् ॥ ३० ॥ ज्येष्ठ उवाच ॥ ऐश्वर्याणां हि सर्वेपामाकल्पान्ताविनाशिन्यत् । रोचते मातरस्तन्मे ब्रह्मत्वमिह नेतरत् ॥ ३१ ॥ इतरे ऊचुः॥ युक्तमुक्तं त्वया तात सर्वदुःखापमार्जनम् । शाघि तत्वं गतिनोंऽद्य विरिञ्चित्वमवाप्नुमः ॥ ३२ ॥ ज्येष्ठ उवाच ॥ पद्मासनगतो भाखान्ब्रह्माहमिति तेजसा । सृजामि संहरामीति ध्यानमस्तु चिराय चः ॥३३॥ अग्रजेनेति कथिता यादं कृत्वा त उत्तमाः । ध्यानाधीनधियस्ता लिपिकार्पितोपमाः ॥ ३४ ॥ अन्तःस्थेनैन मनमा चिन्तयामासुराहताः। ब्रह्माहं जगतः स्रष्टा र्ता भोक्ता महेश्वरः ॥ ३५॥ लोकपालपुरैः साधं भुवनानि चतुर्दश । निर्मितानि मयैतानि तेपामन्तरहं स्थितः ॥३६॥ यन्महेन्द्रत्वं प्रजापतेर्मुहूतं वर्तते । प्रजापतेहि दिने चतुर्दश इन्द्रा भवन्ति । तत्रैको मुहूर्तमानं त्रैलोक्य शास्ति ॥ २९ ॥ ३० ॥ भ्रातर इति सयोधनम् । मे मह्यम् ॥ ३१ ॥ वातेति पितृसमला- ब्येष्टः समोध्यते।सर्वदुःयापमार्जन सर्वदु.ग्रशमक्म्।शाधि अनु- शासन पुरु॥३२॥माखान् दीप्तिमान्। तेजसा प्रभावेण 'तेजःप्रभावे दीप्तो पयले गुमेऽप्यवखिचित्यमरः ॥ ३३॥ घाटमित्यव्य- यमभ्युपगमे । लिपिकर्म चित्रकर्म ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ।।

·२१४ करोति । तद्वयवादितस्तु निशां करोति । उक्तं च वृहद्वासिष्ठे-'अर्कः शर्यनहोरात्रे दनयत्याकति यया । चितिः सदसती कुर्वन्दर्शयत्या- कहिं तया इति ॥ ४०॥४१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिग्राजका- लघुपोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति ३ अथ ते ब्राह्मणा एवं यब्रह्मात्मभावनाः । देहान्विससरुः पूर्वान्पूर्वमावनयार्पितान् ॥ ३७॥ अथ ते देहकाः सर्वे पवनैरातपेन च । कालेन शोपमभ्येत्य गलिताः शीर्णपर्णवत ।। ३८॥ स तेषां दशधा सर्गप्रतिभासोऽयमुत्थितः । भावनापरिपाकेन दश ते ब्रह्मतां गताः ॥ ३९ ।। त एते दश संस्कारा मनोव्योमनि संस्थिताः। एपामन्यतमस्याहं भास्करोऽहर्निशाकरः ।। ४०।। इत्युक्त्वा वेधसं मानुर्जगाम निजमन्दिरम् । विरश्चिरपि देवेशः खव्यापारपरोऽभवत् ॥ ४१॥ इति श्रीयोगवासिष्टे मोक्षोपाय उत्पत्तिप्रकरणे ऐन्दवोपाख्यानं नाम धनुर्यः सर्गः ॥१॥ वसिष्ठ उवाच ॥ मनो हि जगतां कई मनो हि पुरुपः परः । मनाक कृतं लोके न शरीरकृतं कृतम् ॥१॥ विसरमविस्मर्यमाणांश्चक्रुः । अर्पिता । विपयीकृतानिति यावत् । अथवा अर्पितान् समर्पितान्। दत्तानित्यर्थः ॥ ३७॥ ३८ ॥ ३९॥ स्वकृत्यमाह-अहर्निशफरः भास्करो हि मेरुपर्वतेनाव्यवहितोऽहः चार्योत्तममुगपूज्यपादशिष्यश्रीमदात्ममुसहनी वासिष्ठपन्द्रिकायां पुत्पत्तिप्रकरणे ऐन्दयोपाख्यानं नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ अवीतेनास्यानेन तात्पर्यतः प्रतिपादितमयं दर्शयति-मनो हीत्या- पञ्चमः सर्गः ·२१५ सर्ग:५] वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः। सामान्या ब्राह्मणा भूत्वा मनोभावनया किल । ऐन्दवा ब्रह्मतां याता मनसः पश्य शक्तिवाम् ॥ २॥ मनसा माव्यमानो हि देहितां याति देहकः । देहभावनया मुक्तो देहधमर्न बाध्यते ॥३॥ नान्तर्मुखतया योगी देहे वेति प्रियाप्रिये । इन्द्रस्साहल्यया सार्घमुदन्तोऽन निदर्शनम् ॥ ४ ॥ श्रीराम उवाच ।। काहल्या भगवन्निन्द्रस्तव को यात्र संमतः । ययोरुदन्त श्रवणे पावनी दृष्टिरेति माम् ॥ ५॥ दिश्लोकद्वयेन । मनःकृतं मनसा कृतं सम्यकृतं मन्ये । मनःकृतमेव सार्थक जाने इत्यर्थः ॥ १ ॥ २ ॥ ननु शरीरकृतकर्मणां फलव- त्यस्य प्रत्यक्षादिसिद्धत्वाच्छरीरकृतं सार्थकं न भवतीत्युवमनुपप- अमित्याशयाह-मनसेति ॥ हि यस्मादेहको मनसा भाव्यमानः सन् देहितां याति देहोचितकार्यकारी भवतीति । अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह-देहभावनयेति ॥ देहभावनया मुक्तः पुरुपो देहधर्मः शीतोष्णमानापमानादिभिर्न वाध्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ कुवैतदुपल- भ्यत इत्यत आह-नान्तर्मुसतयेति ॥ अयमर्थ:-मनोभावनायां सत्यां शरीरे फलपर्यवसायिभोजनादिकार्यदर्शनादसयां तस्यां निर्वि- फलफसमाध्ययस्थायां तददर्शनात्स्थमावस्थायां मनोमात्रात्मकशरी- रकृतस्य इत्यादिफलपर्यवसायिनो भोजनादेर्दर्शनाय प्रासाप्राप्तविवे- फेन शरीरकृततयोपलभ्यमानं फलवत्कायं स्वप्नशरीरकृतकार्यवन्म- नातमेवेति । मन गय प्रियाप्रियशन देद इत्येतमय तन्निग्रहे प्रय- मानिशयविधानायाग्न्यानान्तरेण स्फुटीफर्तुमाह-दन्द्रस्पेति ॥ इव माध्यानमामिपर्यन्दो अन्यरुपमा समात्र कानिचित्प- ·[ उत्पत्ति लघुयोगवासिष्ठः। वसिष्ठ उवाच ॥ श्रूयते हि पुरा राम मागधेपु महीपतिः। इन्द्रद्युम्न इति ख्यात इन्द्रद्युम्न इवापरः ॥ ६ ॥ तस्पेन्दुविम्वप्रतिमा भार्या कमललोचना । अहल्या नाम तत्रासीच्छशाङ्कस्येव रोहिणी ॥७॥ तस्मिन्नेव पुरे पिङ्गः पिङ्गप्रकरशेखरः । इन्द्रनामाऽपरः कश्चिन्नागरीणां प्रियोऽवसत् ॥ ८॥ साहल्याहल्यया सार्धमिन्द्रस्य यदभूत्पुरा । तदाकर्येतिहासेभ्यस्तसिन्निन्द्रेऽन्वरज्यत ॥९॥ तयोर्धनतरस्नेहनिरावरणचेष्टयोः । स दुनियवृत्तान्तो राजान्तिकमुपाययौ ॥१०॥ एवमन्योन्यमासक्तं भावमालोक्य भूपतिः । चकार बहुभिर्भेदैः स तयोरनुशासनम् ।। ११ ॥ तावुभावपि संत्यक्तौ दुर्मती सलिलाशये । तुष्टौ जहसतस्तत्र न खेदमुपजग्मतुः ॥ १२ ॥ अथितौ गजपादेषु न तौ श्रममुपागतौ । कशामिस्ताड्यमानाङ्गो नापतुः कामपि व्यथाम् ॥ १३ ॥ दानि विविच्यन्ते । उदन्तो वृत्तान्तः॥४॥५॥ इन्द्रद्युम्न इतीति । 'स ये पूर्वमभूदाजा पाण्ट्यो द्रविडसत्तमः । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुप्रतपरायण'इति पुराणप्रसिद्ध एकोऽस्ति इन्द्रद्युम्नः । अयं तु अपर इन्द्रद्युम्न इव स्थितः ॥ ६ ॥ ७ ॥ पिङ्गप्रकरशेखरः विटसमू- होत्तमः ॥ ८॥ अन्यरज्यत अनुरागमफुरत॥९॥१०॥११॥१२॥ भेदैः प्रकारेः । प्रथितो यद्धौ ॥ १३ ॥ अस मुवति धातोर्टमध्य.

·२१७ सर्गः ५] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। ज्वालानिर्दह्यमानौ तौ स्थितौ हिमशिलासिव । अपृच्छत ततो राजा खिन्नौ स्थो न तु दुर्मती॥ १४ ॥ अथ तौ धरणीपालमृचतुर्मुदितागयौ । संस्मृत्यावामिहान्योन्यं मुखकान्तिमनिन्दिताम् ॥१५॥ आत्मानं न विजानीवो जातावन्योन्यतन्मयौ । मुद्यावो न महीपाल स्वाङ्गैरपि विकर्तितैः ॥ १६ ॥ इप्टेऽर्थे चिरमाविष्टं वापि धीरं मनःकृतम् । भावं भावाः शरीरोत्था नृप शक्ता न वाधितुम् ॥ १७॥ आवां तन्न विजानीवो जातावन्योन्यतन्मयौ । भावितं तीव्रवेगेन मनसा यन्महीयते ॥ १८॥ तदेव पश्यत्यखिलं न शरीरविचेष्टितम् । न काश्चन क्रिया राजन्मुनिशापादिका अपि ॥ १९॥ तीनवेगेन संपन्नं शताश्चालयितुं मनः । एककार्ये निविष्टं हि मनो धीरस्य भूपते ॥२०॥ न चाल्यते मेरुरिव प्रतिघातशतैरपि ॥ २१ ॥ राजशरीरकलनानि वृथोत्थितानि चेतो हि कारणममीपु शरीरकेषु । वारीव सर्ववनखण्डलतारसेषु मुख्यं शरीरमिह विद्धि मनो महात्मन् ॥ २२ ॥ मपुरुपद्विवचनं स्थ इति । दुर्मती इति संवोधनम् ॥ १४ ॥ आश- योऽन्न चित्तम् ॥ १५॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९॥२०॥२१॥ शरीरकलनानि शरीरकल्पनानि । सर्ववनसण्डलतारसेपु सर्वे च ते वनसण्डलतानां वनभागलतानां रसाश्च तेषु वारीवामीपु स्थूलश- ·[उत्पत्ति०३ मारविषयाः ॥ २५ ॥ निमियामि निकासयामि । निरामयत् निप्पासितवान् ॥ २६ ॥ इति श्रीयासिष्ठचन्द्रिकायां उत्पत्तिमकरण अतीतेनात्यानेन पिम्नरेण प्रतिपादितमर्थ संक्षिप्याह-एतत्ते २१८ लघुयोगवासिष्ठः। देहेऽक्षते विविधदेहगणं करोति स्वप्नावनाविव नवं नवमाशु चेतः । चित्तेऽक्षते तु न करोति हि किंचिदेव देहस्ततः समनुपालय चित्तरलम् ॥ २३ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ताभ्यां तथैवमुक्तोऽसौ राजा राजीवलोचनः । मुनि मरतनामानं पार्थस्थं समुवाच ह ॥ २४ ॥ भगवन्सर्वधर्मन परमार्थरसस्पृशः । रमयन्त्येव चेतांसि गिरः कामान्धयोरपि ॥ २५ ॥ शासितौ च यथाशास्त्रमेता निर्वासयाम्यहम् । इत्युक्त्वा राजशार्दूलस्तावुभौ निरवासयत् ।। २६ ॥ इति श्रीमोक्षोपाये उत्पत्तिप्रकरणे इन्द्रोपाख्यानं नाम पचम. सर्गः ॥५॥ वसिष्ट उवाच ।। एतने कथितं राम मयाख्यानकलीलया । मर्व एव जगत्यसिन्दिशरीराः शरीरिणः ॥१॥ रीरफेछु चेत उपादानकारणं हि ॥ २२ ॥ ननु शरीरफेषु चेतः कारणमिति कुतः चैपरीसं किं न स्यादित्यत आह-देहेऽशत इति । म्यायनी स्वाभूमौ ॥२३ परमार्थरसस्पृशः परमार्थ- इन्द्रोपात्यानं नाम पञ्चमः मर्गः ॥५॥ पष्ठः सर्गः ·सर्गः६] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । . एकं मनःशरीरं तु क्षिप्रकारि चलं सदा । अकिंचित्करमन्यच्च शरीरं मांसनिर्मितम् ॥ २॥ श्रीराम उवाच ॥ विस्तरेण मम ब्रह्मजडसास निराकृतेः। रूपमारूढसंकल्पं मनसो वक्तुमर्हसि ॥३॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अनन्तसात्मतत्त्वस्य सर्वशक्तेर्महात्मनः । संकल्पशक्तिखचितं यद्रूपं तन्मनो विदुः ॥ ४ ॥ भावः सदसवोर्मध्ये नृणां चलति यश्चलः । कलनोन्मुखतां यातस्तद्रूपं मनसो विदुः॥५॥ कथितमित्यादिना ॥ १ ॥ २ ॥ सम्यग्विदिते हि संसार- रोगनिदाने मनसि वचिकित्सा सुफरेति मन्वानो रामः पृच्छति- विस्तरेणेति ॥ निराकृतेर्वस्तुतो निःस्वरूपस्य । तत्र हेतु:-जड- स्वेति ॥ जडत्वं साधयति-अस्येति ॥ दृश्यस्येत्यर्थः । आरूढः संकल्पो येन तदारुढसंकल्पम् । संकल्पप्रधानमित्यर्थः । यद्वा आरदः संकल्पो यस्य तत्तथा ॥ ३ ॥ अनिर्वाच्यं मनःस्वरूपं दर्शयंस्तन्मन आमुरामृतेस्तचिन्तनादिलक्षणं मोक्षोपायप्रवणं कुर्यादित्याह-अनन्तस्वेत्यादिलोकत्रयेण ॥ सर्वशक्तेः सर्वकारणभूता माया शक्तिर्यस्य । यद्वा सर्वाः शफयः सर्वपदार्थनिष्टतया प्रतीय- माना यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । तस्स संकल्पशक्तिसंश्लिष्टं यत्कल्पितं रूपं सन्मनो विदुः॥४॥भावः पदार्थः । यद्वा मावशब्देनाभिप्रायवा- चिनाभिप्रायफारणं लक्ष्यते । चलः सभायतो लोलो नृणां यो भावः स फलनोन्मुखता संकल्पाभिमुसतो यातः सन् सदसतोर्मध्ये चलति ·च्छेदः । अथवा ताममत्वं दर्शयितुं शून्येत्युतम् ।सात्त्विकत्वं दर्श- यितुं शान्तेति । गजसत्यं शापयितुमतिमीपणेति ॥८॥ पुरि शरीरे २२० [ उत्पत्ति लघुयोगवामिष्ठः। यतःकुतश्चिदुत्पन्नं चित्तं यत्किंचिदेव हि । नित्यमात्मविमोक्षाय योजयेन्मुक्तियुक्तिषु ॥ ६॥ अत्रेदं चित्तमाख्यानं कथयामि तवानघ । यदाख्यातं भगवता पुरा पङ्कजजन्मना ।। ७ ।। अस्ति रामाटवी स्फारा शून्याऽशान्तातिभीपणा । योजनानि शतं यस्यां लक्ष्यते कोणमात्रकम् ॥ ८ ॥ अस्यामेको हि पुरुषः सहस्रकरलोचनः । पर्याकुलमतिर्भीमः संस्थितो विकृताकृतिः ॥ ९ ॥ आत्मानात्मनोर्मध्ये दोलायते। अनेकत्वधुरं दधानः मनोदर्पणमधि- रूढो ह्यात्मानात्मनोष्टृदृश्यभावं भजते । मनोलये सुपुप्तावात्माना- स्मनोईष्टदृश्यभावादर्शनात् ।। ५॥ यतःकुतश्चिदविचारितरमणीया- कारणादुत्पन्नमवएव यत्किंचिदेवाविचारितरमणीयमेव । विचा- र्यमाणं तु छायाकल्पितवेतालवद्विशीर्यते । हिशब्दो विद्वत्प्रसिद्धि- योतनार्यः । मुक्तियुक्तिपु मोमोपपत्तिषु तचिन्तनादिलक्षणमोक्षो- पायेपु तद्योजयेत् । एवमविचारितरमणीयं विचाराद्विशरारु मन प्य संसारकारणं तन्निवृत्तये तदेव मोनयुक्तिपु योजनीयमित्युक्तम् ॥ ६ ॥ इदानीमेतमेवार्थ चित्तास्यानमयतार्य प्रपञ्चयति-अत्रेद- मिति ॥ ७ ।। अति रामाटवी स्फारेति ।। गृहार्थपद्यानि भगवा न्यसिष्ठः म्यमेव व्याकरिष्यति तथापि युद्धिसोकर्यार्थ व्याकुर्मः । अदन्त्यम्यां जीया इत्यटवी संसारपदवी । फारा विस्तीर्णा ! शून्या मर्यपदार्यवर्जिता । मायिफत्यात्तन पदार्थानाम् । अशान्तेति पद ·२२१ - सर्गः ६] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। स सहस्रेण याहूनामादाय परिघान्वहुन् । प्रहरन्नात्मनः पृष्ठे स्वात्मनैव पलायते ॥१०॥ दृढग्रहारः प्रहरन्स्वयमेवात्मनात्मनि । प्रविद्रवति भीमात्मा स योजनशतान्यपि ॥११॥ क्रन्दन्पलायमानोऽसौ गत्वा दूरमितस्ततः । श्रमवान्विवशाकारो विशीर्णचरणाङ्गकः ॥ १२ ।। पतितोऽवश एवाशु महत्यन्धोऽन्धकूपके । कृष्णरात्रितमोभीमे नमोगम्मीरकोटरे ॥ १३ ॥ ततः कालेन पहुना सोऽन्धपात्समुत्थितः । पुनः प्रहारैः प्रहरन्विद्रवत्यात्मनात्मनि ॥ १४ ॥ पुनवरं गत्वा करञ्जवनगुल्मकम् । प्रविष्टः कण्टकव्याप्तं शलमः पावकं यथा ॥ १५॥ शेते पुरु बहु सीदत्यवसीदतीति वा पुरुपो मनः सहस्रकरलोच- नोऽनन्तहसनयनः । अत्रानन्वा विपयाकारवृत्तयः करलोचनतया विवक्षिताः । यथोक्तं वृहद्वासिष्ट 'सहस्रनेत्रहतत्वं यत्पुंसः परिवर्णि तम् । तदनन्तारादित्यं हि चेतसः परिदर्शितम्' इति ॥ ९॥ बाह्यन्ति नानायोनी: प्रापयन्तीति याहयः फुकल्पनानि तेषां सहस्रेण । परितो मन्तीति परिपास्तानाप्यात्मिकादिदुःसहेतूनादायत्मिनः स्वस्य पृष्टे प्रहरति । भ्रान्तिपरिगृहीतराध्यात्मिकादिदुःसहेतुमिरात्मानं शय- सीत्यर्यः। पटायते फुकलनाप्रापितदुःसहेनुभ्यो विभेवीत्यर्थः ॥१०॥ ॥११॥१२॥ अन्धो विवेकरहितः । अन्धएपे गहननरके। युत्सिवानि दुरान्युप्यन्वेऽस्लिनिति फूपशब्दव्युत्पत्ते मोवनम्नीरमपरिच्छेषं फोटर अिभ्यन्तरायलामो यस्मिन्स क्योक्तः ॥१३॥१४॥ वरिल- न्सरयपनगुल्मकनिवि मनुप्यन्म विवक्षितम्। नएमालापरपर्याय- ·२२२ [ उत्पति०३ दापानरमणीयस्यात् ॥ १८॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ वसिष्ठश- देन तेज उच्यते । अत्यन्तं प तेजाम्वरूपो यमिष्ठ इति पसिएशन्द- पटादेय गान प्रतियोधित इति ।। २३ । मुधा वृथा ॥ २४ ॥ लघुयोगवासिष्ठः । तसात्करजगहनाद्विनिष्कम्य क्षणादिव । पुनः प्रहारैः प्रहरन्विद्रवत्यात्मनात्मनि ॥ १६ ॥ पुनरतरं गत्वा शशाङ्ककरशीतलम् ॥ १७ ॥ कदलीकाननं कान्तं संप्रविष्टो हसन्निव । कदलीखण्डकात्तस्माद्विनिष्क्रम्य क्षणात्पुनः ॥ १८ ॥ स्वयं प्रहारैः प्रहरन्विद्रयत्यात्मनात्मनि । पुनरतरं गत्वा तमेवान्धोऽन्धकृपकम् ॥ १९ ।। स संप्रविष्टस्त्वरया विशीर्णावयवाकृतिः । अन्धकूपात्समुत्थाय प्रविष्टः कदलीवनम् ॥ २० ॥ कदलीकाननाच्छुनं करजवनगुल्मकम् । करजकाननात्कृपं कूपाद्रम्भावनान्तरम् ।। २१ ।। प्रविष्टः प्रहरंश्चैव स्वयमेवात्मनि स्थितः । एवंरूपनिजाचार समालोक्य चिरं मया ॥ २२ ॥ अवष्टम्य बलादेव मुहूर्त प्रतियोधितः । पृष्टश्च कस्त्वं किमिदं केनार्थन करोपि च ॥ २३ ॥ किं च वामिमतं ते स्थाकि मुधा परिधावसि । इति पृष्टेन कथितं तेन मे रघुनन्दन ॥ २४ ॥ करजवनगतगुल्मशब्दितक्षुद्रोद्भिजत्यस्यामुसकरत्यात्कण्टकव्याप्त दुःसपरिवृतमित्यर्थः ।। १५॥१६॥१७॥ कदलीफाननं स्वर्गसद- व्युत्पत्तेर्वमिष्ठाचिना मयेति शब्देन परमो विचको विवक्षितः ॥२२॥ विवेकेन यसभित्तं झटियाफ्रान्तमितीममर्थमाह-अयष्टभ्य ·सर्गः ६] २२३ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। नाहं कश्चिन्न चैवेदं मुने किंचित्करोम्यहम् । स्वयाहमवभग्नोऽसि त्वं मे शत्रुरहो वत ॥ २५ ॥ त्वया दृष्टोऽसि नटोऽस्मि दुःखाय च सुखाय च । इत्युक्त्वा विक्लवान्यङ्गान्यालोक्य स्वान्यतुष्टिमान् ॥ २६ ॥ सरोदातिवं दीनो मेघो वर्षनिवारवी। क्षणमात्रेण तत्रासावुपसंहृत्य रोदनम् । खान्यङ्गानि समालोक्य जहास प्रसभं चिरम् ॥ २७ ॥ अथाट्टहासपर्यन्ते संभ्रमात्पुरतो मम । क्रमेण तानि तत्याज स्वान्यङ्गानि समन्ततः ॥ २८ ॥ प्रथमं पतितं तस्य शिरः परमदारुणम् । ततस्ते वाहवः पश्चाद्वक्षस्तदनु चोदरम् ॥ २९ ॥ विवेकं प्रति चित्तेन कथितमेव दर्शयति-नाहमित्यादिना ॥ हे मुने, विवेक, अविचारितरमणीयं हि चित्तं तत्कादिकं विवेकमृदितमस- देव भवतीत्यर्थः ॥२५॥ त्वया विवेकेन दृष्टो वशीकृतोऽहं दुःसाय मुखाय प नष्टोऽस्मि । मुखदुःसोत्पादनासमर्थोऽस्मीत्यर्थः ॥२६॥ अर्धप्राप्तविवेकत्वानोगांस्त्यत्तुमशक्नुवमित्तं संतापांश्वकारेत्येतमर्थ- माद-सरोदेति । आसमन्ताद्रयः शब्दो यस्य स आरवी पूर्णविवे- केन स्वान्यद्गान्यहंकारममकारलक्षणानि वाघितान्यालोक्य प्रामपर- मानन्दतया चित्तं संतोपं चकारसाह-स्वान्यगानि समाटोक्येति ॥ २७ ॥ पूर्णविवेकोदये सति सपत्तिकं चित्तविलयक्रम लोकद्वये- नाए-अथादृहासपर्यन्त इत्यादिना ॥ मम पुरतो विवेकस्य समक्ष- मित्ययः ॥ २८ ॥ तस्य चित्तस्य शिरोऽहंकारलक्षणं तय परमदा- रुपमतिभयंकरम् । नतोऽनन्तरं यायः फुकल्पनालमणाः पविनाः ·पर्यायुलतरावरं अत्यन्तं पर्याकुलमन्तरमभ्यन्तरं यस्य स तथोच-- २२४ [ उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्ठः। अथ क्षणेन स पुमान्स्वान्यङ्गानि यथायथम् । संत्यज्य नियतेः शक्त्या वापि गन्तुमुपस्थितः ॥ ३० ॥ दृष्टवानहमेकान्ते पुनरन्यं तथा नरम् । प्रहरं तं भ्रमन्तं च पर्याकुलतरान्तरम् ।। ३१ ॥ स मया संमुखीकृत्य परिपृष्टस्तथैव हि । तेनैवासौ क्रमेणैव रुदित्वा संग्रहस्य च ॥३२॥ अङ्गैर्विशीर्णतामेत्य ययावलमलक्ष्यताम् । दृष्टवानहमेकान्ते तथैवान्यः कचिन्नरः॥३३॥ पलायमानः पतितो ह्यत्यन्तान्धोऽन्धकूपके । तत्राहं मुचिरं कालमवसंस्तत्प्रतीक्षकः ॥ ३४ ॥ अथासौ सुचिरेणापि कूपान्नाभ्युत्थितः शठः। दृष्टवान्पुनरन्यं च प्रपतन्तमितस्ततः ॥ ३५ ॥ पश्चादाशालक्षणं वक्षआदिकं पतितम् । तथाचोक्तं बृहद्वासिष्ठे- 'यदद्गानि विशीर्णानि गतान्यन्तर्षिममतः । तत्किं तेन विनाशा शाम्यतीति प्रदर्शितम्' इति । अत्रार्थाशाहंकारफुकल्पनयोरुपलक्ष णानि ॥२९॥ यथायथं यथापूर्व समन्तत इत्यभिधानादिदानी यथा यथमित्यभिधानाथायमर्थोऽवगम्यते-स्वान्यगानि यथास्वं पूर्यादि- दिग्भ्यो बलिं विधाय गन्तुं समुद्यत इत्येवं कथासौन्दर्यार्थमुत- गिति शेयम् । नियतेर्दैवस्य शक्त्या विज्ञानाकारेणाभिव्यक्तयेत्यर्थः । गन्तुं समुद्यतो न गत इत्यभिधानाजीयन्मुक्तत्वं सूचितम् ॥ ३०॥ स्तम् ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ अलमयर्थम् । अलक्ष्यतामदृश्यतां यया- चित्युक्तं विदेहमुफ्त्यमावेदिवम् ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ अथासी मुधि- रेणेति ।। महापावकयुकं हि मनोऽन्धपशान्दिते नरफे पतितं सत्र ·२२५ सर्गः ६] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । अवष्टम्य तथैवाशु तस्य प्रोक्तं चिरं भया दुर्मतिर्मामसौ मूढ नैव जानासि किंचन । अपैहि दुर्मतेऽत्युक्त्वा खव्यापारपरोऽभवत् ॥ ३६॥ एवं तसिन्महारण्ये बहवस्तादृशा नराः । परिभ्रमन्तस्तिष्ठन्ति विद्यतेऽद्यापि साटवी ।। ३७ ।। सा भीपणा विविधकप्टकसङ्कटाङ्गी घोराटवी घनतमोगहनापि लोकैः । आगत्य निर्वृतिमनाप्तनिजावबोधे- रासेन्यते कुसुमगुल्मकवाटिकेव ।। ३८ ॥ श्रीराम उवाच ।। कासौ महाटवी ब्रह्मन्कुत्र या दृश्यतेऽनघ । के च ते पुरुषास्तत्र किं वा कतुं कृतोद्यमाः ॥ ३९ ॥ स्मात्कूपादतिदीर्येणापि कालेन न निर्गतमित्यर्थः ॥ ३५ ॥ शुद्धिले- शरहितमनात्मज्ञमन्यन्मनः स्वविवेकं तिरश्चकारेत्याह-दुर्मतिरिति ।। दुर्मतिरसौ मामित्युक्त्वा स्वव्यापारपरोऽभवदित्यन्वयः । इतिशब्द- परामृष्टमाह-मूढेयादिना ।। हे मूढ दुर्द्विज, किंचिन्न जानास्येव । अपेहि अपसर मत्सकाशात् ।। ३६ ॥ ३७ ॥ सा मीपणेति ।। विविधः कण्टकानां दुःयलक्षणानां सङ्कटः संनाघो येप्पझेपु तान्य- गानि यस्याः सा तथोता। घनतमसा निबिडाज्ञानेन गहना दुःप्रवे- शा। घनतमोगहनापि अनाप्तनिजावयोधैरलब्धात्मज्ञानलोकः प्राणि- भिर्नितिमवाप्य मुपं साध्या आसमन्तात्सेव्यते । गुल्मफानिक्षुद्रो- द्विद्विशेपाः ॥ ३८॥ पासो महावीन्यादिना सर्गसमाप्तमन्थस- ल.पा.१५ ·२२६ लघुयोगवासिष्टः। [उत्पत्ति०३ वसिष्ठ उवाच ॥ रघुनाथ महाबाहो शृणु वक्ष्यामि तेऽखिलम् । न सा महाटवी राम दूरे नैव च ते नराः ॥ ४० ॥ सेयं संभारपदवी गम्भीरापारकोटरा । तां त्वं शून्यविकाराढ्यां विद्धि राम महाटवीम् ।। ४१ ॥ तत्र ते तु महाकाराः पुरुपाः प्रभ्रमन्ति हि । मनांसि तानि विद्धि त्वं दुःखे निपतितान्यलम् ॥ ४२ ॥ द्रष्टा योऽयमहं तेपां साविवेको महामते । मया तान्यवयोध्यन्ते विवेकेन मनांसि हि ॥४३॥ परं वोधं समासाद्य मत्प्रसादान्महामते । मनांसि कानिचित्तानि गतान्युपशमं परम् ॥४४॥ कानिचिन्नाभिनन्दन्ति मां विवेकं विमोहिताः । मतिरस्कारवशतः कृपप्वेव पतन्त्यधः ॥४५॥ ये तेऽन्धकूपा गहना नरकास्ते रघुबह । कदलीकाननं स्वर्गः करजो भर्त्यमण्डलम् ॥४६॥ प्रविष्टान्यन्धकूपान्तनिर्गतानि भयानि तु | महापातकयुक्तानि नरके तानि सर्वदा ॥४७॥ यत्तत्करञ्जगहनं तत्कलवरमाविलम् । दुःसं कण्टकसंवाधं मानुप्पं विविधपणम् ।। ४८ ॥ न्दर्भः स्पष्टार्थः । फचित्किंचिद्विविच्यते ॥ ३९ ॥ नैव च ते नरा दूर इत्यनुवर्तते ॥ ४०॥शून्यविकारायाममत्कार्याध्याम् ॥४१॥ ॥४२॥४३ ॥४१॥४५॥ फरयो मत्यमण्डलमिति ॥ १६ ॥ ॥ ४५ ॥ उसं. शृिणोति यत्तत्करगहनमिति ॥ फटवरसापिलं

·२२७
सगः ६]
वासिष्टचन्द्रिकाप्यारयासहितः।
यैरहं पुंभिखुधद्विजेति तिरस्कृतः ।
तैर्मनोभिरनात्मः स्वविवेकस्तिरस्कृतः ॥ ४९ ॥
त्यया दृष्टोऽसि नष्टोऽसि शत्रुमें त्वमिति द्रुतम् ।
यदुक्तं तद्विचित्तेन ममतापरिदेवितम् ॥ ५० ॥
रुदितं यन्महाकन्दं नराणां तत्र राघव ।
तद्रोगजालं त्यजता मनसा रोदनं कृतम् ॥५१॥
अर्घप्राप्तविवेकस्य न प्राप्तस्यामलं पदम् ।
मनसस्त्यजतो भोगान्परितापो हि जायते ॥५२॥
हसितं तु यदानन्दि पुंसां तदवबोधतः ।
परिप्राप्तविवेकन संतोपतसा कृतः ॥ ५३ ॥
परिप्राप्तविवेकस्स त्यक्तसंसारसंस्थितः ।
चेतसस्त्यजतो रुपमानन्दो हि विवर्धते ।। ५४ ॥
यदामा समवष्टम्प मया दृष्टः प्रयततः ।
तद्वियको चलाचितमादत्त इति दर्शितम् ॥ ५५ ॥
पदात्मनि प्रहारायः पुमान्प्रहरति स्वयम् ।
तत्र तत्कल्पनापतिः प्रहरत्यात्मना मनः ॥५६॥
परायते पत्पुरुषः खात्मानं प्रहरन्ययम् ।
सवासनापहारेम्पनत्र तत्र मनः सयम् ॥ ५७ ॥
नीरागरसम् ॥४८॥ १९ ॥ विपिनन विषयनिन ॥५०॥
॥ ५१ ॥ ५२ ॥ तदयपोथत इति पदापम् । अयोधतोऽययोय-
नारिन्दम: घुनामानन्ति पदमिनं वदपयोपतः परिभाविबरन
भनगा नगरहाही दगदेवत्यन्ययः ॥ ५३, रित्रियां
संरीरमाणान् ॥ ५५ ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५५ ॥

·२२८ लघुयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति०३ संकल्पवासनाजालैः खैरेवायाति बन्धनम् । मनो लीलामयैर्वन्धैः कोशकारकृमिर्यथा ॥ ५८॥ एतने कथितं राम चिचोपाख्यानमुत्तमम् । चित्तेनैवेदमालोक्य चित्तत्यागे स्थिरो भव ॥ ५९ ॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे मोक्षोपाये चित्तोपाख्यानं नाम पष्ठः सर्गः ॥६॥ सप्तमः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ प्रबुद्धानां मनो राम ब्रह्मैवेदं हि नेतरत् । सर्वशक्ति परब्रह्म नित्यमापूर्णमव्ययम् ॥ १॥ अतीतप्रकरणघटकतात्पर्यार्थमाह-संकल्पवासनाजालैरिति ॥संकल्पा एव वासनामूलत्वाद्वासनास्तासां जालैः खैः स्वीयैः। कोशकारकृमिर्हि कपित्थवृक्षादिसंलग्नः सन्नात्मनोऽवस्थानाय कोशं कृत्वा निर्गमनद्वा- रस्यापि पिधानं कुर्वाणो लीलामयैर्वन्धैर्यथा बध्यते तथेत्यर्थः ॥५॥ ॥५९ ॥ इति श्रीवासिष्टचन्द्रिकायां उत्पत्तिप्रकरणे चित्तोपाख्यानं नाम पष्ठः सर्गः ॥६॥ अतीतसर्गान्ते 'मनोवन्धनमायाति कोशकारकृमिर्यथेति दृष्टान्तो- पादानान्मनसस्स्यक्तव्याभिधानाचासतस्त्यागायोगात्तस्य प्राप्त, तत्सत्यत्वे च तद्विकारस्य जगतः सत्यत्वमिति सर्वस्य द्वैतस्य सत्यत्वमाशश्य तस्य पालकाख्यानच्छलेन तुच्छत्वं प्रदिपादयितुं प्रमावयति-प्रयुद्धानामित्यादिना ॥प्रबुद्धानां ब्रह्मविदां इदं जगदाका रेण विजृम्भमाणं मनो प्रदेव न ततोऽन्यदनन्यद्वा, किं तर्हि तुच्छ- मेपेयर्थः । मनो प्रोति पाधायां सामानाधिकरण्यम् । हिशब्दः चल्यादिप्रसिद्धिद्योतनार्यः । कुवो मनआदेक्षतावन्मानत्यमित्या- सत्यत्वं ·सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः। ૨૨૨ न तदस्ति न तसिन्यद्विद्यते विततात्मनि । ययोल्लसति शक्त्यासौ प्रकाशं सोऽधिगच्छति ॥२॥ चिच्छक्तिब्रह्मणो राम शरीरेपूपलभ्यते । स्पन्दशक्तिश्च यातेषु दायशक्तिस्तथोपले ॥३ ।। द्रवशक्तिरथोऽम्भःसु दाहशक्तिस्तथानले । शून्यशक्तिस्तथाकाशे नाशशक्तिविनाशिनि ।॥ ४ ॥ यथाण्डान्तर्जले चर्हिः सर्वोऽस्तीदं तथात्मनि । फलपत्रलतापुप्पशाखाविटपमूलवान् । वृक्षवीजे यथा वृक्षस्तथेदं ब्रह्मणि स्थितम् ॥५॥ शक्षय तत्कारणत्वात्तस्य तन्मात्रत्वं युक्तमित्याह-सर्वशक्तीति ।।'सर्व- स्मिन्मनआदी कार्ये शक्तिर्मायाख्या यस्य तत्तथोक्तम् । सर्वाः शक्तयः सर्वकार्यविपया यस्मिन्निति वा । अव्ययमपक्षयरहितम् ॥ १॥ ननु विचित्रपदार्थानां मध्ये कस्यचिदब्रह्मकार्यस्यापि संभवात्कथं सर्वस्य प्रदतावन्मात्रत्वमित्यत आह-न तदस्तीति ॥ विततात्मनि तस्मिन्न- धिष्ठाने यत्कार्य न विद्यते तन्न मर्वशक्ति परंब्रह्मेत्यत्र याः सर्वाः शक्तयो प्रमनिष्ठतयाभिहितास्तास्तत्कार्येप्वरपष्टमुपलभ्यन्त इत्याह- ययोहसति शक्त्येयादिना ॥ असा परमात्मा स्वांश्रयाणामनेक- शकीनां मध्ये यया शक्त्योहसति विवर्तते ॥ २ ॥ सा शक्तिः कुत्रोपलभ्यत इत्यत आह-चिच्छक्तिरित्यादिना ।। टपले पापाणे ॥३॥ शून्यशक्तिरमूर्तनिष्पादनशक्तिः ॥ ४ ॥ सर्व द्वैतजातं प्रलयकालेऽन- भिव्यसनामरूपतया प्राण्येव वर्तते। उत्पत्तिकाले प्रात अण्डान्त- जलाददिरिय नम्पादेय मायाविनः क्रमेण विजृम्भते । वत्रापि दृष्टरेय मृष्टित्यान्मनादिपणेय विजृम्भते। तय मनआदियं द्वैवमविचार- ।

·२३० लघुयोगवासिष्टः। [ उत्पत्ति०३ क्वचित्कचित्कदाचिच तसादुद्यन्ति शक्तयः । देशकालविचित्रत्वात्मातलादिव शालयः ॥ ६॥ म आत्मा सर्वगो राम नित्योदितमहायपुः । यन्मनामननी शक्ति धत्ते तन्मन उच्यते ॥ ७॥ आदौ मनस्तदनु वन्धविमोक्षदृष्टी पथात्प्रपञ्चरचना भुवनाभिधाना । इत्यादिका स्थितिरियं हि गता प्रतिष्ठा- माख्यायिका सुभगवालजनोदितेव ॥८॥ दशायां वालकोपलालनायोक्तोऽसमजसकथार्थ इव सत्यवत्प्रतीयमा- नमपि तत्त्वनिरूपणे तुच्छमेवेत्येतदर्थजातमाह-फलपत्रेत्यादिना ॥ लता कोमलशासा।अत्र विटपशब्देनापुनरुक्तताय वृक्षस्कन्धो गृह्यते ॥५॥ कचिदिति ॥ तस्माद्ब्रह्मण उद्यन्ति कार्यरूपेण प्रकाशन्त इत्यर्थः । मातलाद्भूतलात् ॥ ६॥ स आत्मा सर्वगो रामेति ॥ नित्योदितमहावपुः सर्वदा स्वयं भाति पूर्ण आत्मा यद्यदा मना- गीपन्मननी मननवती शक्तिं धत्ते। विवर्तमानमननाच्छक्त्यव- च्छिन्नो भवतीति यावत् । तत्तदा मन इत्युच्यते ॥ ७ ॥ मन इति समष्टिरूपं विवक्षितम् । तदनु तदनन्तरं यन्धविमोक्ष- दृष्टी धन्यमुक्तिज्ञाने उत्पद्यते। तयोरनुत्पत्ती भोगापवर्गार्थ सृष्ट्यसं- भयप्रमद्गात् । म्मयते मोगापवर्गाथै सृष्टिः-'बुद्धीन्द्रियमनःप्राणा- बनानामसजद्विमुः । मानार्थ च भवार्थ च आत्मनेऽपल्पनाय च इति । आदिशब्देन चित्तादिप्यते । मुमगेति संयोधनम्, एकं पदं पा। मुभगवालजनाय मुश्रीफयालजनायोदितात्यायिकावदित्या- दिफा देवस्थितिः प्रतिष्टामचलवयावस्थितिं गता । अविचारकारणा- आदी ·सर्गः ] वामिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। श्रीराम उवाच ॥ किमुच्यते मुनिश्रेष्ठ यालकाख्यायिकाक्रमः। क्रमेण कथयैतन्मे मनोवर्णनकारणम् ।।९॥ असिष्ठ उवाच ॥ कोऽपि मुग्धमतिर्यालो धात्री पृच्छति राघव । कांचिदिनोदिनी वार्ता धात्रि संकथयाशु मे ॥ १० ॥ सा वालस्य विनोदाय धात्री तस्स महामते । अख्यायिकां कथयति प्रसन्नमधुराक्षराम् ॥ ११ ॥ क्वचित्मन्ति महात्मानो राजपुत्रास्त्रयः शुमाः । धार्मिकाः शौर्यमुदिता अत्यन्तासति पत्तने ॥ १२ ॥ द्वौ न जाती तथकस्तु गर्म एव हि न स्थितः । अथाप्युत्तमलामाईमेकदा ते शुभास्त्रयः ॥ १३ ॥ स्वकीयाच्छ्न्यनगरानिर्गता विमलाशयाः। गच्छन्तो गगने वृक्षान्ददृशुः फलशालिनः ।। १४ ।। तेषु विश्रम्य विश्रम्य भुक्त्वा खादु च तत्फलम् । ययुः मुखं विलासेन ते त्रयो राजमूनवः ।।१५।। दृढसत्ययुद्धिविषयतां मातेत्यर्थः ।। ८॥ किमुच्यत इत्यादय आमर्ग- समातेः प्रयोगः स्पष्टाः । फचिकिपिद्विविच्यते-मनोवर्णनकार- पामिति ।। मविलासं मनः तुच्छमपि विचारोन्हितचेतसां मत्यय- स्पतीयत इत्येरिधम्म मनोवर्णनम्न मनःस्वम्पोधनम्य कारणम् ॥९॥ पानी उपमावरम् । कयय यह ॥ १०॥ ११॥ अमम ब. मममरमिाथ पत्ननं विशिनष्टि। अत्यन्तासति तुच्छ इन्यपः॥१२॥ ॥१॥आरायोनिप्रायः ॥ १४ ॥१५॥ आमेदुराजग्मुः । फहोला ·२३२ लघुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति०३ सरित्रितयमासेदुस्ततः कल्लोलमालितम् । तत्रैका परिशुष्कैव मनागप्यम्बु न द्वयोः ॥ १६ ॥ परिशुष्का भृशं यासौ तस्यां ते सस्नुराहताः । चिरं कृत्वा जलक्रीडां पीत्वा क्षीरोपमं पयः॥१७॥ अथासेदुर्दिनस्यान्ते भविष्यनगरं त्रयः । दूरश्रुतसमुल्लापं खेलनागरमण्डलम् ।। १८ ।। ददृशुस्तत्र रम्याणि वीण्यथो भवनानि ते । एक निर्मित्ति निस्तम्भमनुत्पन्न गृहद्वयम् ॥ १९ ॥ अभित्ति मन्दिरं चार प्रविष्टास्ते नृपात्मजाः । प्रापुः स्थालीत्रयं तत्र तप्तकाश्चनकल्पितम् ।। २० ॥ तत्र खर्परतां याते द्वे एका चूर्णतां गता । जगृहुश्शूर्णतां यातां स्थाली ते शुद्धबुद्धयः ॥ २१ ॥ तस्यां द्रोणत्रयं पकं न्यूनं द्रोणत्रयेण तु । अन्धस्ततो द्विजैर्भुक्तं निर्मुखैर्वहुमोजिभिः ॥ २२ ॥ ऊर्मयलेमालितं संजातमालम् । मालाकारः कल्लोलेयुक्तमित्यर्थः । मनागीपदपि ॥ १६ ॥ सस्नुः स्नातवन्तः । पयो जलम् ।। १७ ॥ समुहापो मिथ उर्भाषणम् । दूराच्छ्रुतः समुल्लापो यस्य तत्तथा दूर. श्रुतममुहापम् । सेलनागरमण्डलं क्रीडन्नगरभवप्राणिजातं तादशं मण्डलजातं यस्मिन्नगरे तत्तथोक्तम् ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ सर्प- रना कपालताम् ॥ २१ ॥ अष्टाडको द्रोण इत्युच्यते । तथाचो. तम्-'पलं प्रश्श्यकं मुष्टिः पुड्यन्नमतुष्टयम् । पत्यारः फुडयाः प्रधधनुःप्रथमथादकम ।। अष्टाढको मवेद्रोमो द्विद्रोणः शूर्प उच्यते' दति। विदेश पतुराडको द्रोश इति व्यवहारः । राजपुग्नयोग-

·सर्ग:0
वासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः।
२३३.
विप्रभुक्तावशेष तु भुक्तमन्धो नृपात्मजैः ।
भविष्यनगरे तसित्राजपुत्रास्त्रयो हि ते ॥ २३ ॥
सुखमेव स्थिताः पुत्र मृगयाव्यवहारिणः ।
धान्येति कथिता राम बालकाख्यायिका शुभा ॥ २४ ॥
निश्चयं स ययौ पालो निर्विचारणया घिया।
एपा हि कथिता राम पालकाख्यायिका तब ॥ २५ ॥
इयं संसाररचना विचारोज्झितचेतसाम् ।
वालकाख्यायिका चेत्थमवस्थितिमुपागता ॥ २६ ॥
संकल्पजालकलनैव जगत्समग्रं
संकल्पजालकलनातु मनोविलासः।
संकल्पमात्रमलमुत्सृज निर्विकल्प-
माश्रित्य निश्चयमवामुहि राम शान्तिम् ।। २७ ॥
इति श्रीयोगवासिष्टसारे मोक्षोपाय उत्पत्तिप्रकरणे बालकाण्यायिकोपा-
एयानं नाम सप्तमः सर्गः ॥७॥
वयं पकं तद्रोणत्रयेणेव न्यूनम् ।। २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥
पालकारयायिया चेत्थमिति ॥ इत्यं वालकारख्यायिका चेति संबन्धः
॥ २६ ॥ संकल्पेति॥समप्र जगत्संकल्पजालकलनेछ । संकल्पपुञ्ज-
भ्रान्तिरेवेत्यर्थः । संकल्पजालस्लनेति किमुच्यते तत्राह-संकल्प-
जालन्टनात्विति ॥ फलितमाह-संकल्पमानमिति निर्विकल्पवस्त्वा-
फारम । यद्वा निर्विकल्पं निःसंशयं निश्चयं ब्रह्मात्मविपयम् । शान्ति
संमारोपरतिम ॥ २७ ॥ इति श्रीमत्परमहंमपरिग्राजपाकार्योत्तम-
मुमपूज्यपादशिप्यश्रीमदात्ममुमती यासिष्ठचन्द्रिकायां उत्पत्तिप्र-
फरणे यालझाएयानं नाम सतनः सर्गः ॥ ७ ॥

·लघुयोगवासिष्टः। [उत्पत्ति०३ अष्टमः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ खसंकल्पयशान्मृढो मोहमति न पण्डितः । धिया विचारधर्मिण्या मोहसंरम्भहीनया । विचारय धिया सत्यमसत्यं हि परित्यज ॥१॥ अवद्धो बद्ध इत्युक्त्वा किं मुधा परिशोचसि । अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य किं कथं केन बध्यते ॥२॥ अनन्ते चिद्धनानन्दे निर्विकल्पैकरूपिणि । स्थिते द्वितीयस्याभावात्को वद्धः कश्च मुच्यते ॥३॥ तस्मादुल्लासमात्रं तु मनसो बन्धतां गतम् । मनःप्रशमने राम मोक्ष एवावशिष्यते ॥ ४ ॥ गोष्पदं योजनव्यूहः स्वासु लीलासु चेतसः । कल्पं क्षणीकरोत्यन्तः क्षणं नयति कल्पताम् ॥५॥ पूर्वस्मिन्सर्गान्तेऽभिहितनिर्विकल्पनिश्चयाश्रयणाय किं कर्तव्यमि- त्याशय सत्यादिलक्षणब्रह्मविचारः कर्तव्य इति सोपपत्तिकमाह-स्व- संकल्पवशादित्यादिना सार्थेन । विचार एवं धर्मो धर्मवत्सदानुष्ठेयो यम्यासया मोहसंरम्भहीनया मोहाडम्बरहीनया धिया पण्डितो मोहं नैति॥२॥ ननु बद्धोऽहं पाशयद्धशकुन्त इव किं कुर्यामित्यत आह- अवद्ध इत्यादिना ॥ मुधा वृथा ।। २ ॥ ३ ॥ वस्तुतो बन्धासं- भये फलितमाह-तग्मादिति ॥ मनस उल्लाममात्रं विजृम्भणमात्रम् ॥ ४ ॥ ननु यस्तुनो यन्धरहितत्वे बन्धहेतुत्वं मनसः फयं संभ- यतीन्याशहर तदर्थ नम्य दुर्घटकारितामाद-गोप्पदमिति ।। स्यामु मंपन्धिीषु लीलामु प्रयर्तमानस्य चैनमो योजनव्यूहो गोप्पदं ·२३५ सर्गः ८] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः । अत्र ते भृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तमिममुत्तमम् । जागती हीन्द्रजालश्रीश्चित्तस्यान्तः स्थिता यथा ॥६॥ अस्त्यसिन्वसुधापीठे नानावनसमाकुलः । उत्तरःपाण्डवो नाम स्फीतो जनपदो महान् ॥ ७॥ तत्रास्ति लवणो नाम राजा परमधार्मिकः । हरिश्चन्द्रकुलोद्भूतो भूमाविव दिवाकरः ॥ ८॥ यद्यशाकुसुमोत्सपाण्डुरस्कन्धमण्डलाः । सर्वे शैला विराजन्ते हाराः प्रोद्धूलिता इव ॥ ९ ॥ जिह्मतां यो न जानाति न दृष्टा येन गृनुता । उदारता येन धृता वाचकेन यथाभिधा ॥१०॥ भवति । योजनसमूहोऽपि गोप्पदवत्स्फुरतीत्यर्थः । गोप्पदमपि योजनव्यूहो भवतीति द्रष्टव्यम् । दृश्यते हि स्वप्नादो देशकालदै- ादिविभ्रमः॥५॥ अघटमानमपि घटयति मायामयं मन इत्यु- क्तमर्थमास्यानमवतार्य विशदयति-अत्र ते शृण्वित्यादिना ॥ जागती जगत्संबन्धिनी चित्तस्यान्तर्यथा येन प्रकारेण संस्थिता तथा ज्ञास्य- सीति शेपः ॥ ६॥ स्फीतः समृद्धो जनपदो देशः ॥ ७॥८॥ उत्तंसः शेखरः । यथाहुः क्षीरस्वामिनः-शेते शिरसि शेखरः । उत्तंसोऽपी'ति । यस्य टवणस्य यशांस्येव कुमुमोत्तंसातैः पाण्डुराणि शुभ्राणि स्कन्धमण्डलानि येपां ते यद्यशःकुमुमोत्तंसपाण्डुरस्कन्ध- मण्डलाः । प्रसिद्ध हि लोके कुमुमोत्तंसः परागपतनात्स्कन्धमण्ड- लानि पाण्डुराणि भवन्तीति । प्रोलिता विमलीकृताः । दिगन्त- ख्यातकीर्तिरिति तात्पर्यायः॥९॥ जिझतां कापट्यम् । गृभुरभिका- शाशीलतस मावो गृढता । गृधु अनिकासायानिति धातोः प्रसि- गृपीत्यादिना मुः। उदारता दाहता या महत्त्वं या वाचकेन वफा ·लघुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति०३ स कदाचित्सभास्थाने सिंहासनगतोऽभवत् । सुखोपविष्टे तत्रास्मिन्त्राजनीतिविदांवरे ।। ११ ॥ सभां विवेश साटोपं कश्चिन्नामेन्द्रजालिकः । स ननाम महीपालं शिखरोदारकन्धरम् ॥ १२ ॥ उवाचोत्कन्धरं भूपं स पद्ममिव पट्पदः । विलोकय विभो तावदेकामिह खरोलिकाम् । पीठस्थ एव साश्चर्य चन्द्रोदयमिवावनौ ॥ १३ ॥ इत्युक्त्वा पिच्छिका तेन भ्रामिता भ्रमदायिनी । नानाविरचनावी मायेव परमात्मनः ॥ १४ ॥ तां ददर्श महीपालस्तेजोरेणुविराजिताम् । सभा सैन्धवसामन्तो विवेशासिन्क्षणे ततः ॥ १५ ॥ तं चैवानुजगामाश्वः सौम्यः परमवेगवान् । सामन्तोऽवमुपादाय पार्थिवं समुवाच ह ॥ १६ ॥ इदमुचैश्रवप्रख्यं हयरत्नं महीपते । प्रमुणा मम भूचक्रप्रमोः संप्रहितं तब ॥ १७ ॥ अमिधा अभिधानं अभिधाग्यो व्यापारो वा ॥ १०॥ ११ ॥ साटोपं ससंभ्रमम् । शिसरं शृगं तद्वदुदारा उत्तमा कन्धरा प्रीवा यम्य स तथोक्तः तम् ।। १२ । उत्कन्धरं उद्गतप्रीवम्। एकां प्रधा- नाम् । परोलिकामित्यत्र इन्द्रजालविद्याभ्यासो विवक्षितः ।। १३ ।। पिच्छिमात्र मयूरपरभारः । नानाविरचनावीजं नानानिर्माणकार- णम् ॥ १४ ॥ नतः पिच्छिकादर्शनादनन्तरं अस्मिन्नेव धणे सैन्ध: यमामन्नः मिन्धुदेशीयनृपसामन्नः ममा विवेश ॥ १५ ॥ तं मामन्नमवधानुजगामेति गशो भ्रान्निर्वभूवैत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि शेयम् ॥ १६ ॥ उप्रया इन्द्रस्याधमात्रयं तत्संकाशम् । प्रहितं ·८ २३७ . सर्ग: वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । राजते हि पदार्थश्रीमहतामपणाच्छुभा । इत्युक्तवति तसिन्स प्रत्युवाचेन्द्रजालिकः ॥ १८॥ . सदश्वमेनमारुह्य भुवनं विहर प्रभो । अश्वमालोकयामास तेनोक्त इति भूपतिः ॥१९॥ अथानिमेपया दृष्ट्या राजा चित्रोपमाकृतिः । बभूवालोकयन्नश्चं लिपिकार्पितो यथा ॥२०॥ तस्थौ मुहूर्तयुग्मं तु ध्यानासक्त इवात्मनि । ततस्ते विस्मयापन्ना ययुश्चिन्तां सभासदः ॥ २१ ॥ संदेहसागरे मनाः स्थितास्तत्र च मत्रिणः । प्रशशाम सभास्थाने जनकोलाहलो महान् ॥ २२ ॥ विततविसितजिझितया तया जनतया भयमोहविपण्णया । स्तिमितचक्षुपि भूमिपतौ स्थिते मुकुलिताजवनस्य धृता द्युतिः ॥ २३ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ मुहूर्तद्वितयेनाथ प्रबुवोध महीपतिः । वभूवाथ प्रबुद्धोऽसावासनोपरि कम्पितः ॥ २४ ॥ संप्रेपितम् ॥ १५ ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ युग्मं युगलम् । सभा- सदः सभायां वर्तमानाः ॥ २१ ॥ २२ विस्मयो यस्यां जिम्तायां ऐन्द्रजालिककुटिलतायां सा विततवि- स्मितजिझिता तया हेतुभूतया भूमिपतौ तिमितचक्षुपि स्थिते सति भयमोहाभ्यां विपण्णया दुःखितया जनतया जनसमूहेन मुकुलि- तालवनस्य गृतिः शोभा धृता ॥ २३॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ विततं विस्मितं महा- Kana ·[उत्पत्ति २१९ लघुयोगवासिष्ठः । पुरोगर्यमाणोऽध पर्याकुलमतिपः । अथैनं परिपप्रच्छुः सदसा मत्रिणस्तदा ॥ २५ ॥ सम्यक्प्राप्तप्रबोधं तु सादरं विनयान्विताः । मनस्ते निर्मलं कस्मात्संभ्रमेषु निमञ्जति ॥ २६ ॥ मनो मोहमुपादत्ते न महत्त्वविजृम्भितम् । अथ राजाह साश्चर्यमुन्मीलितविलोचनः ।। २७॥ इदमाश्चर्यमाख्यानं शृणुताय सभासदः । पिच्छिकामहमालोक्य जाल्मेन प्रामितामिमाम् ॥२८॥ अश्वमारूढवानेनमात्मना भ्रान्तचेतसा । गन्तुं प्रवृत्तो मृगयामेकोऽहमतिरंहसा ।। २९ ।। अनेनातिविलोलेन दूरे नीतोऽसि वाजिना। भोगाभ्यासजडेनाजो मुग्धः समनसा यथा ॥ ३० ॥ ततः प्रलयनिर्दग्धजगदास्पन्दमीपणम् । निःपक्षि स्फारनीहारं निर्वक्षमजलं महत् । संप्राप्तोऽहमपर्यन्तमरण्यं श्रान्तवाहनः ॥ ३१ ॥ तदरण्यमधासाद्य मतिमें खेदमागता । आमूर्यान्तं दिनं तत्र प्रक्रान्तं सीदता मया ॥ ३२ ॥ ।। २७ ।। जाल्मेनाममीश्यकारिणा । 'जात्मोऽसमीक्ष्यकारी स्थादि'- त्यमरः ॥ २८ ॥ अतिरंहसा अतिवेगेन |॥ २९ ॥ भोगाभ्यासेन यपयिकमुग्यानुभयवृत्त्या जहं ततोऽन्यपुरुषार्थानभिज्ञ भोगाभ्यास- जहं तेनामोऽनात्मशः । मुग्धः पशुयल्लौकिकानयापि हीनः ॥३०॥ स्फारो भूरिभॊारस्तुपारो यम्मिन्नरण्ये वत्तयोक्तम् ॥ ३१ ॥ आसू. यांन्तम् मूर्यासमयपर्यन्नमित्यर्थः । प्रकान्तं प्रकणाटितम् ।। ३२।। ।

·सर्गः वासिष्ठचन्द्रिकान्यारयासहितः। तदरण्यमथातीतमतिकृच्छ्ण खेदिना। विवेकिनेव संसारं प्राप्तवानथ जाङ्गलम् ।। ३३ ॥ जम्बूकदम्बनायेपु कलालापाः पतत्रिणः । यत्र स्फुरन्ति खण्डेषु पान्थानामिव बान्धवाः ॥ ३४॥ तत्र जम्बीरखण्डस्य तलं संप्राप्तवानहम् । आलम्बिता मया तत्र स्कन्धसंसर्गिणी लता ।। ३५ ।। मयि प्रलम्बमानेऽस्यां प्रयातः स तुरंगमः। गङ्गावलम्बिनि नरे यथा दुष्कृतसंचयः ॥ ३६ ॥ चिरदीर्घाध्वगः खिन्नस्तत्र विश्रान्तवानहम् । तत्र कल्पसमा रात्रिर्मोहमनस मे गता ॥३७ ॥ न स्नातवान्नार्चितवान्न तदा भुक्तवानहम् । केवलं तु गता रात्रिः सापदां धुरि तिष्ठतः ॥ ३८॥ सह शीतार्तमद्दन्तपनिटाङ्कारशीत्कृतैः । सार्घ तिमिरसंघातैः सा व्यतीयाय शर्वरी ॥ ३९ ॥ प्रवृत्तस्तामहं स्फारां संप्रवृत्तस्ततः स्थलीम् । न किंचिदृश्यते तत्र भूतं जरठजङ्गले ॥ ४० ॥ जागलं वनविशेषः ॥ ३३ ॥३४॥ जम्बीरो दन्तशठाख्यो वृक्षः। लता शासा । 'लता शासा च शाखिनामित्यभियुक्तवचनात् ॥३५॥ ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ सा रात्रिः। सापदामित्येकं पदं वा । धुरि भारे ॥ ३८ ॥ शीतार्तमद्दन्तपकिटाङ्कारशीत्कृतैः शीतार्तस्य मम दन्त- पसी ये टाकाराः यानि च शीत्कृतानि सीत्कारालैः सह तिमिरसं- घातैश्य साध शर्वरी रात्रिय॑तीयाय व्यतिकान्ताभूत् ॥ ३९ ।। भूतं प्राणिजातम् । जरठजगले जीर्णवनविशेपे ॥ ४०॥ सण्डभ्र- ·२४० रघुयोगवासिष्टः। [ उत्पत्ति०३ अमिजातो गुणलवो यथा मूर्खशरीरके । केवलं विगताशकं खण्डभ्रमणचञ्चलाः ॥ ४१ ॥ चीचीकुचीति वचना विहरन्ति विहंगमाः। अथाटभागमापन्ने व्योम्नो दिवसनायके ॥ ४२ ॥ दृष्टा मया प्रश्रमता दारिकौदनधारिणी। तरतारकनेत्रां तां श्यामामधवलाम्बराम् ॥ ४३ ॥ अहमभ्यागतस्तत्र शर्वरीमिव चन्द्रमाः । मह्यमोदनमाश्वेतद्वाले बलवदापदि ॥४४॥ देहि दीनातिहारिण्यः स्फारितां यान्ति संपदः । क्षुदन्तर्महतीयं मे वाले वृद्धिमुपेयुपी ॥ ४५ ।। याञ्चयापि तया मद्यमित्थं दत्तं न किंचन । यतग्रार्थितया लक्ष्म्या यथा दुप्कृतिने धनम् ॥ ४६॥ केवलं चिरकालेन मय्यत्यन्तानुगामिनी । खण्डात्खण्डे निपतति छायाभूते पुरः स्थिते ॥ ४७ ।। तयोक्तं हारकेयूरी चण्डाली विद्धि मामिति । राजन्याचनमात्रेण मत्तो नामोपि भोजनम् ॥ ४८ ॥ मणमसकलभ्रमणम् ॥ ४१॥ चीचीकुचीति शब्दानुकारः । त्रिंश- दागम्य व्योन्नोऽष्टभागं देशं दिवसनायके रवावापन्ने प्राप्ते सतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ दारिका यालिका तारकाकनीनिका नेत्रमध्यस्थकृष्णमणु- लक्षणम् तरवार परिभ्रमत्कनीनिके नेने यस्याः सा तथोक्ता ॥ ४३ ॥ १४ ॥ स्फारितां भूरिताम् उपेयुपी उपगता ॥ ४५ ॥ ॥ ४६ ॥ सण्टादृक्षादीनां ममूहादन्यमण्डे निपततीति मप्तमी ॥ ४७ ॥ हारफेयूरीति नाम ॥ १८॥ फुलरेपु निकुसयेषु फला;

·सगः८] .. . वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। इत्युक्तवत्या गच्छन्त्या चलन्त्या च पदे पदे । कुजकेषु निपजन्त्या लीलावनितयोदितम् ॥ ४९॥ दामि भोजनंमिदं भर्ता भवसि चेन्मम । वाहयत्यत्र मे दान्तावुद्दाले पुकसः पिता ॥ ५० ॥ तस्येदमन्नं भवति भर्तृत्वे दीयते स्थिते । प्राणैरपि हि संपूज्या वल्लभाः पुरुषा यतः ।। ५१ ।। अथोक्ता सा मया भर्ता भवामि तव सुव्रते । केनापदि विचार्यन्ते वर्णजातिकुलक्रमाः ॥ ५२ ॥ ततस्तयोदनादर्ध मह्यमेकं समर्पितम् । जम्बूफलरसः पीतः स भुक्तः पकणोदनः ॥ ५३॥ विश्रान्तं च मया तत्र मोहापहृतचेतसा । मां हस्तेनाथ सादाय प्राणं पहिरिव स्थितम् ॥ ५४ ॥ दुराकृतिं दुराचारमाससाद भयप्रदम् । पितरं पीपराकारमवीचिमिव यातनाम् ।। ५५ ।। तयाहमनुपङ्गिण्या मातगाय निवेदितः । अयं मम भवेद्भर्ता तात हे तब रोचताम् ॥ ५६ ॥ दिजिपृक्षया निपजन्या नितरांसहं फुर्वन्त्या । गुलकेप्चिति फचिन्। तत्र स्वकण्ठगतेषु या पु या गुखाफ्लेवियर्थः ॥१९॥ दान्तों दमयुक्ती शिक्षिती यलीपदी । उद्दाले हलेनाटे क्षेत्र भवतीति मामी ॥५०॥५१॥ ५२ ॥ पपगसब्देन शयरालयवाचिना पुपमगर लक्ष्यते ॥५३॥ ५४॥ पीयरामारं पीनारतिम् । अपी- चिनरपाविशेषः ॥ ५५ ॥ मातगभण्डाला। चण्डालगयमात- दिवासीविजनगमाः' इसमरः ।। ५६ ॥ याडमिन्यन्यपमहीमारे क.पा.१६ ·२१२ लघुयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति०३ स तस्सा वाढमित्युक्त्वा दिनान्ते समुपस्थिते । मुमोच दान्तावावधी कृतान्तः किंकराविव ॥ ५७॥ नीहाराभ्रकडारासु दिक्षु प्रोलिताविव । वेतालबन्धनात्तसादिनान्ते चलिता वयम् ॥ ५८॥ क्षणेन पकणं प्राप्ताः संध्यायां दीर्घजङ्गलात् । विकर्तितवराहाश्वकपिकुक्कुटवायसम् | शोपार्थप्रसृताात्रतत्रीजालपतत्खगम् ॥ ५९ ।। वालहस्तस्थितक्रव्यपिण्डक्वणितमक्षिकम् । संभ्रमोपहितानल्पकदलीदलखण्डकम् ।। ६०॥ अहमास्थितांस्तत्र नवे श्वशुरमन्दिरे । श्वश्या मे केकराक्ष्या तु तेनासृमयचक्षुपा ॥ ६१ ॥ ॥ ५७ ॥ नीहाराभ्रकडारासु नीहाराभ्राणि तुपारवाणि संध्या- भ्राणि तेः कडारामु कपिलासु । 'कडारः कपिलः पिट्न' इत्यमरः । दिक्षु प्रोलिताखिव सतीषु चलिता इति संवन्धः । वेताला यध्य न्तेऽस्मिन्निति वेतालवन्धनं वेतालस्थानं वनं तस्मात् ।। ५८ ॥ जगलं यनविशेपः । पकणस्य लक्षणया पुकसालयस्य त्रीणि विशेषणानि विकर्तितेयादीनि । विकर्तिता विविधं छेदिता वराहादयो यस्मिन्स तथोक्तम्नम् ! आघाण्यत्र शिराः । शोपणार्थ प्रसृतानि प्री- णानि यानि आत्राणि तान्येव तन्यः शोषार्थ प्रसृताद्रीमत- यसासां जाले पतन्तः पगाः पक्षिणो यस्मिन्स तथोक्तस्तम् ॥ ५९ ॥ प्रव्यमामिपम् । 'पललं अन्यमामिपमित्यमरः । पाल- इसस्थितेपु फव्यपिण्हेपु पणिता ध्वनिता मक्षिका यस्मिन्स तथो. चनम् ।। ६० ।। उपहितं उपक्षिप्तम् । केकराझीति नाम ।। ६१॥

·२४३ सर्ग:0] वासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः। जामातायमिति प्रोक्तं तया तदमिनन्दितम् । बहुनात्र किमुक्तेन कसिंचिदिवसे ततः ॥ २ ॥ दत्वा च तेन सा मह्यं कुमारी भयदायिनी । सुकृष्णा कृष्णवर्णेन दुष्कृतेनेव यातना ॥ ६३ ॥ सरभसमभितो विनेदुरत्र प्रसृतमहामदिरासवाः श्वपाकाः। हतपटुपटहा विलासवन्तः स्वयमिव दुष्कृतराशयो महान्तः ॥ ६४ ॥ राजोवाच ॥ ततः प्रभृति तत्राहं संपन्नः पुष्टपुकमः । सप्तरात्रोत्सवस्यान्ते क्रमान्मासाटकं गतम् ॥ ६५ ॥ पुष्पिता सापि संपन्ना स्थिता गर्भवती ततः। प्रामृत दुःखदां कन्यां विपदुःखक्रियामिव ॥ ६६ ॥ सा कन्या ववृधे शीघ्रं मूर्खे चिन्तेव पीवरी । पुनः प्रसूता सा खिभिः पुत्रमशोभनम् ॥ ६७ ॥ अनर्थमिव दुर्बुद्धिराशापाशविधायकम् । पुक्कसी सा प्रस्ताव पुनरप्यर्भकं ततः ॥ ६८॥ ॥ ६२ ॥ कृष्णवर्णेन तेनेति पूर्वेणान्ययः॥६३।। सरभसं ससंभ्रम सवेगं वा । अभितः उभयतः । विनेदुः विशिष्टं नादं चक्रुः।मदिरा च आसयाश्च मदिरासवाः प्रस्ताः आस्वाद्विगलिता महान्तो मदिरासवा येषां ते क्योधाः । आमवाः मुरामदिराः । अन्नसादु- रसा मुरा । ययाहुः क्षीरस्वामिनः- स्वादुरमा मदिरेति । श्वपाकाः अपचाः ॥ ६४ ॥६५॥ पुष्पिता संपन्ना रजस्वला जाता ॥६६॥ पियरी पला । ६० । दुध चासो युद्धिवि दुबुद्धिः आशा एवं ·२१४ रधुयोगवासिष्टः। [उत्पत्ति०३ तया सह समास्तत्र मम वहयोऽतिवाहिताः। शीतवातातपक्केशविवशेन दशान्तरे ॥ ६९॥ कलत्रचिन्ताहतया धिया संदह्यमानया । दृष्टाः कप्टसमारम्भा दिशः प्रज्वलिता इव ॥ ७० ॥ अथ गच्छति काले तु जराजर्जरितायुपि । तृणोत्यदहनज्वालासमश्मश्रुधरे मयि ।। ७१ ।। तत्र दुर्भिक्षमासीच परिशुष्फतृणं महत् । अकाण्डमरणोडीनचण्डचण्डालमण्डलम् ॥ ७२ ॥ निरन्नतृणपत्राम्य विन्ध्यकक्षं तदा ययौ । न वर्पति घनवाते दृष्टनटे क्वचिजने ॥ ७३ ।। प्रौढागारगणे ब्योम्नि गतौ वहति मारुते । अकाण्डमभवद्भीममुद्दामदवपावकम् ॥ ७४ ॥ पाशा वन्धनहेतुत्वात्तेपा विधायकमुत्पादकं आशापाशविधायकम् ॥६८॥ ममाः सवत्सरान् । दशान्तरे कालावस्थाभेदे । दशान्तरे शीतवातातपष्ठेशविवशेनेति सवन्धः ॥ ६९ ॥ ७० ॥ तृणोत्येति ।। सृणोत्पन्नाग्निमाला हि श्वेता भवति ॥ ७१॥ अकाण्डमनवसरो दुर्भिक्षकालस्तत्प्रयुक्त मरणं काण्डमरणं तरमानिमित्तात् उद्दीनमुद्गतं. चण्डमतिकोपनम् । 'चण्डस्त्वत्सन्तकोपन'इत्यमरः । अकाण्डमरणो. हीनं च नगण्टचण्टाटमण्डलं चेति विग्रहः ।। ७२ ॥ विन्ध्यरशं रिन्ध्यपर्वतम्योदयबहुलप्रदेशम् । 'उदप्रायमनूपं म्यात्पुसि पारिय'इत्यमरः ॥ ७३ ॥ अपाण्डमनयसरी दुर्भिक्षपालः । पीदृशं तदयाण्टगिन्यन आह-मीममित्यादि । उद्दामो वियन्धनो प्यपायको यनाप्रियम्मिमगुदामदयपारयम् पच्छल- ॥ ७४ उलपं ·२४५ सर्गः4] वासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः। शोपिताशेपगहनं भसशेपतृणोलपम् । तसिंस्तदा वर्तमाने कटे विधिविपर्यये ॥ ५ ॥ जनाः केचिद्विनिष्क्रम्य गतास्ते ससुहृजनाः । शीर्णाः केचन तत्रैव प्रविष्टा अनलं परे। . केचिच्छभ्रेषु पतिताः केपि जाता मुमूर्पवः ॥ ७६ ॥ अहं कलत्रमादाय कृच्छ्रात्तसाद्विनिर्गतः । साधं त्रिभिरपत्यैस्तु तया च सहितः शनैः ॥ ७७ ॥ प्राप्य तद्देशपर्यन्तं तत्र तालतरोस्तले । अवरोप्य सुतान्स्कन्धात्ताननानिवोल्वणान् ॥ ७८ ॥ विश्रान्तोऽसि ततस्तत्र रौरवादिव निर्गतः । अथ चण्डालकन्यायां विश्रान्तायां तरोस्तले ॥ ७९ ॥ सुप्तायां शीतलच्छाये द्वौ समालिङ्गय दारको । पृच्छको नाम तनयो ममैप पुरतःस्थितः ॥ ८०॥ अत्यन्तं वल्लभोऽस्माकं कनीयान्मुग्धवागिति । स मामुवाच दीनात्मा वाष्पपूरितलोचनः ॥८१ ॥ तात देह्याशु मे मांसं पातुं च रुधिरं क्षणात् । पुनः पुनर्वदन्नेवं स वालस्तनयो मम ॥ ८२ ॥ प्राणान्तिकी दशां प्राप्तः साक्रन्दो हि पुनः पुनः । तस्य तामातिमालोक्य मया दुःखातिमारिणा ।। ८३ ॥ लता । 'लता प्रतानिनी वीरद्गुल्मिन्युलपमित्यपी'त्यमरः । भस्म- शेपाणि तृणोलपानि यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । विधिविपर्यये भाग्यवैप. रीत्ये ॥७५॥श्वभ्रेपु विवरेषु ॥ ७६ ॥ कृच्छादायासात् ॥ ७७॥ उल्वणान्प्रव्यक्तान् । स्फुटं अव्यक्तमुल्यणमित्यमरः ॥७॥ ॥७९॥ दारको यालको । 'दारको पालभेदकावित्यमरः ॥ ८॥ .

·लघुयोगवासिष्ठः। [उसत्ति०३
सोढुं तामापदं तीवामशक्तेन हतात्मना ।
मरणायातिमित्राय कृतोऽन्तर्निश्चयो मया ॥ ८४ ॥
तत्र काष्ठानि संचित्य चितामाचितवानहम् ।
चिता चटचटास्फोटैः स्थिता मदभिकाशिणी ॥८५॥
तस्यां तु यावदात्मानं चितायां निक्षिपाम्यहम् ।
चलितोऽसि जवात्तावदसात्सिंहासनानृपः ।
ततस्तूर्यनिनादेन जयशब्देन वोधितः ॥ ८६ ॥
इति शाम्बरिकणायं मोह उत्पादितो मम ।
अज्ञानेनेव जीवस्य दशाशतसमन्वितः ॥ ८७ ।।
इत्युक्तवति राजेन्द्र लवणे भूरितेजसि ।
अन्तर्धानं जगामासौ तत्र शाम्बरिकः क्षणात् ।। ८८॥
अत्रेदमूचुस्ते सम्या विसयोत्फुललोचनाः ।
नायं शाम्बरिको देव यस्य नास्ति धनपणा ।। ८९ ।।
देवी काचन मायेयं संसारस्थितियोधिनी ।
मनोविवर्तः संसार इति यस्यां प्रतीयते ।
सर्वशक्तेरनन्तस्य विलासो हि मनो जगत् ॥ ९०॥
इति श्रीयोगवामिष्टे मोक्षोपाये शागरिकोपाख्यानं
नाम भष्टमः सर्गः॥८॥
॥ ८२ ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ अतिमित्राय कालोचितबन्धवे ।। ८४॥
11 ८५ ॥ ८६ ॥ शाम्परिकग पेन्द्रजालिफेन ।। ८७ ॥ ८८ ॥
।। ८९ ॥ मनोवियतत्यानगतो मनो जगदिति सामानाधिकरण्य-
मुपपन्नम् ॥ ९० ॥ इति श्रीमत्परमहंमपरिप्राजकारार्योसममुग्य-
पूज्यपादधीमदात्ममुमहतो घासिष्टचन्द्रिकायो उत्पत्तिप्रकरणे
साम्परिकारल्यानं नाम अष्टमः सर्गः ॥ ॥

·सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः। नवमः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ यत्कृतं मनसा नाम तत्कृतं विद्धि राघव । यत्यक्तं मनसा तावत्तत्यक्तं विद्धि राघव ॥१॥ यस्याचपलतां यातं मनो मननवर्जितम् । अनुत्तमपदेनासौ ध्यानेनानुगतोऽनघ ॥२॥ संयमान्मनसः शान्तिमेति संसारविभ्रमः। मन्दरेऽस्पन्दतां याते यथा क्षीरमहार्णवः ॥३॥ मनसो वृत्तयो या या भोगसंकल्पविभ्रमाः । संसारविषवृक्षाणां ता एवाङ्कुरपतयः ॥४॥ एवं नानास्यानैः परमात्माश्रयमायाविवर्तभूतमनोविलासात्म- के द्वैतानर्थजातं मिथ्या तदधिष्ठान ब्रह्मात्मतत्त्वमेव ससमिति प्रति- पादितम् । इदानीमेवं प्रतिपादनादुत्पन्नापि ब्रह्मात्मतत्त्वप्रतीतिश्चि- त्तैकाग्र्याभावादनुभवपर्यवसायिनी न भवति यतोऽतस्तदैकाम्पसि- द्ध्यर्थ तस्य वाह्यवृत्तिनिरोधः कर्तव्य इति तत्र तत्र प्रतिपादितमपीह विशेपतः प्रतिपादयितुमाह-यत्कृतमिति ॥ नामशब्दः प्रसिद्धी ॥१॥ अचपलतामचञ्चलताम् । अचपलतायातत्त्वमेवाह-मनन- वर्जितमिति । संकल्पादिवर्जितमित्यर्थः । असौ पुमाननुत्तमपदेन सर्वोत्तमोपायेन ध्यानेन चित्तस्य चिन्मानपतालक्षणेनानुगतो- ऽन्वितो भवति । अतो महाफलत्वान्मनसोऽचापल्यं संपादनीयमि- त्यर्थः ॥ २ ॥ ननु भ्यानफलेनापि मनसश्चापल्येन संसारान्मुमुक्षोः किं भवेत्तनाह-संयमादिति ॥ अस्सन्दतामिति छेदः ॥ ३ ॥ शन्दाद्याकाराणां चित्तवृत्तीनां सांसारिकदेहातहेतुताप्रदर्शनपूर्वक ·. लघुयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति ३ अस्य चित्तमहाव्याधेश्चिकित्सायां परौपधम् । स्वायत्तं शृणु वक्ष्यामि सुसाध्यं स्वादु निश्चितम् ॥५॥ त्यजन्नभिमतं वस्तु यस्तिष्ठति निरामयः। जितमेव मनस्तेन वाह्यं प्रसरमुज्झता ॥६॥ स्वायत्तमेकान्तहितं स्वेप्सितत्यागवेदनम् । यस्य दुष्करतां यातं धिक्तं पुरुपकीटकम् ।। ७ ॥ शास्त्रसंगमतीक्ष्णेन चिन्तातप्तमतापिना । छिन्धि त्वमायसेनायो मनसैव मुने मनः ॥ ८॥ तन्निरोधोपायमाह-मनसो वृत्तय इत्यादिश्लोकत्रयेण ॥ भोगा विषयसंकल्पा एव विभ्रमाः भोगसंकल्पविभ्रमास्तैहेतुभिर्जायमाना या मनसो वृत्तयः शब्दादिवृत्तयः शब्दादिविपयास्ता एवेत्यन्वयः ॥४॥ औपधस्य परत्वमेव साधयति-स्वायत्तमित्यादिना ।। लोके किंचिदौपधं सहायं विना स्वेनैव साध्यं न भवति । नेदं तथेत्याह- स्वायत्तं स्वाधीनम्। स्खेनैव साध्यमिति यावत् । स्वाधीनमपि किंचि- दुःसंपादमस्ति, नेदं तथेत्याह-सुसाध्यमिति ॥ स्वायत्तं सुसाध्यमप्यु- पयोगकाले किंचिदौपधं मुस्वादु न भवति नेदं तथेत्याह-वाद्विति । एवंविधमपि किंचिदीपधमनैकान्तिकफलं नेदं तथेत्याह-निश्चित- मिति । फलतो निर्णीतमित्यर्थः ॥ ५॥ अभिमतमिष्टं वस्तु त्यज- निरामयः पश्चात्तापरहित इत्यर्थः । वायं प्रसरं मनसोबाह्यविषयेषु संचारमुन्झता त्यजता ॥ ६ ॥ इष्टविपयत्यागे प्रोत्साहजननाय तमकुर्याणं निन्दति-स्वायत्तमिति ॥ एकान्तहितं नियमेन हितम् । कदाचिदप्यहितं न मयतीत्यर्थः । स्वेप्सितत्यागः स्वेष्टविपयत्यागः स एय वेदनं वैदनोपायत्यात् ।। ७ ॥ इष्टवस्तुत्यागो नाम जयो- पाययेदि तत्यागस्य क उपाय इत्यत आह-शालेति ।। शानसं- ·सर्गः ९] २४१ . वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। स्वपौरुपैकसाध्येन खेप्सितत्यागरूपिणा । मनःप्रशममात्रेण विना नास्ति शुभा गतिः ॥९॥ सर्व सर्वगतं शान्तं ब्रह्म संपद्यते तदा। असंकल्पनशस्त्रेण छिन्नं चित्तं गतं यदा ॥१०॥ तां महापदवीमेकां कामप्यधिवसंश्चिरम् । चित्तं चिद्भक्षितं कृत्वा चित्तादपि परो भव ॥ ११ ॥ भव भावनया मुक्तो युक्तः परमया धिया । धारयात्मानमव्यग्रो ग्रस्तं चित्तं ततः परम् ॥ १२॥ गमोऽध्यात्मशास्त्रश्रवणादिः । यद्वा संगमः साधुसंगतिः । यथा लोहकारोऽग्नितप्तमयस्तद्विपरीतेन शस्त्रसंवन्धी घर्पणपापाणादिस्त- त्संगमेनाधारण छेदनदक्षेण आयसा छिनत्ति तद्वद्योगक्षेमचिन्ता- भितप्तमविवेकिमनोऽतापिना चिन्ताभिरसंक्षुब्धेन विवेकशालिम- नसा छिन्धि ॥ ८॥ मनोनिग्रहं विनापि पुरुपार्यप्राप्तिमाशझ्याह-- खेति । स्वेप्सितत्यागसाध्यत्वादुपचारात्स्वेप्सितत्यागरूपिणा ।।९।। कासी शुभा गतिरित्यत आह-सर्वमिति ॥ संकल्पनं शोभनाशोम- नाध्यासलक्षणं तदभावोऽसंकल्पनं तदेव शस्त्रं तेन संकल्पशब्दित- शोभनाशोभनाध्यासाभ्यां हि रागद्वेषावुत्पद्यते तत्त्यागे तयोरनुद- याचित्तं जितमेव भवतीत्यसंकल्पनमेव शस्त्रमित्युक्तम् ॥ १०॥ मनोनिग्रहं बिना शुभगतेरभावे तदर्थ तन्निग्रहः कार्य इत्याह-ता महापदवीमित्यादिलोकत्रयेण ॥ महापदवीति ब्रह्मोच्यते । सा हि महापदवी यस्यामनन्ता जीवा युगपदेवासंवाधं संचरन्ति । काम- प्यतामित्यर्थः । अधिवसन्नधिरह्य वसन् । तस्यां मनो धारयनि- त्यर्थः। चिद्भक्षितं चिन्ताप्रसं चित्तं चिन्मात्रशेपं कृत्वेत्यर्थः ॥११॥ आत्मानं चित्तं धारय ब्राणि ततः परं चित्तं चिन्तामस भवति ·-२५० [उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्टः। परं पौरुपमाश्रित्य नीत्वा चित्तमचित्तताम् । तां महापदवीमेहि यत्र नासि न चेतरत् ॥ १३ ॥ अनुद्वेगः श्रियो मूलमनुद्वेगात्प्रवर्तते । जन्तोर्मनोजयो येन त्रिलोकीविजयस्तृणम् ॥ १४ ॥ ध्यानतो हृदयाकाशे चितिचिच्चक्रधारया । मनो मारय निःशकं ततो वनन्ति नाधयः ॥१५॥ यदि रम्यमरम्यत्वे त्वया संविदितं विदा । छिन्नान्येव तदङ्गानि चित्तस्येति मतिर्मम ॥ १६ ॥ ॥ १२ ॥ मनुष्योऽहममुप्य पुत्रः कर्ता भोक्तेत्यभिमन्यमानस्त्वं यत्र नासि यस्यां पदव्यां न भवसि त्वदितरजगच्च नास्ति तामद्वि- तीयां ब्रह्माभिधानमहापदवीमेवैहि गच्छ ।॥ १३ ॥ अद्यापि मनो- जयो न सिद्ध्ये द्विक्षेपस्य तज्जयविघातकत्वात्स न कर्तव्यो मनोजये प्रवृत्तेनेत्याह-अनुद्वेग इति ॥ तथाचोक्तं भगवता-'स निश्चयेन योक्तन्यो योगो निर्विण्णचेतसा' इति । येन मनोजयेन त्रिलोकीवि- जयस्तृणम् । त्रैलोक्यविजयोऽपि तृणयत्प्रतिभातीत्यर्थः ॥ १४ ॥ पुनरपि मनोनिग्रहोपायमाह-ध्यानत इति ॥ हृदयाकाशेऽन्तःकर- णवृत्तीनां भायाभावयोः संघेश्च साक्षितया प्रतीयमानायां चिति विपये ध्यानतः प्रवृत्तया चिचक्रधारया ज्ञानचक्रधारया ।। १५ ।। ननु चित्तस्य स्वभावतो याह्यप्रवणत्यादात्मध्यानमेव न संभवती- त्यत थाह-यदीति | विदा विवेकिना त्वया रम्यं रमणीयं पतु अरम्यत्वेऽरमणीयतया ममतया संविदितं यदि । रमणीयता बुद्धि- गृहीतमरमणीयतया विज्ञातं यदीत्यर्थः । तत्तर्हि रागमूलस्य विप- पु रमणीयवाघ्योसस नियत्या रागनिवृत्तेः चित्तस्याद्गानि वृत्तयः ·सर्गः९] २५१ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। अयं सोऽहमिदं तन्मे एतावन्मात्रकं मनः। तदभावनमात्रेण दात्रेणेव विलूयते ॥ १७॥ छिन्नाभ्रमण्डलं व्योनि यथा शरदि धूयते । चातेनाकल्पनेनैवं तथान्तर्धूयते मनः ॥१८॥ कल्पान्तपवना वान्तु यान्तु चैकत्वमर्णवाः । तपन्तु द्वादशादित्या नास्ति निर्मनसः क्षतिः ॥१९॥ असंकल्पनमात्रैकसाध्ये सकलसिद्धिदे। असंकल्पातिसाम्राज्ये तिष्ठावष्टब्धतत्पदः ॥२०॥ संकल्पमात्रविभवेन मनोरिणा त्वं निर्जीयसे विविधवस्तुनिदर्शनेन । संतोपमात्रविभवन मनो विजित्य नित्योदितेन सुखमेहि निरीप्सितेन ॥२१॥ शिटन्नान्येव भवन्ति ॥ १६ ॥ असंकल्पनशस्त्रेण छिन्नमिति यदुक्तं तन्मनःस्वरूपकथनपूर्वकं प्रपञ्चयति-अयमित्यादिना ॥ भयमहमस्मि सोऽहमस्मीत्यभिज्ञाप्रत्यभिज्ञे । इदं संनिहितं वस्तु एतद्वयवहितं वस्तु एतदिदं वस्तु ममेत्यादि योजनीयम् । एतावन्मा- त्रक एतावत्परिमाणं तदभावनामात्रेणासंकल्पमात्रेण । संकल्पत्यागे- नेतियावत् । दात्रेण लवित्रेण छेदनसाधनेन विल्यते संछिद्यते ॥१७॥ अकल्पनेनासंकल्पेन ।। १८॥ कल्पान्तेत्यादयः प्रायेण स्पष्टार्थाः ॥ १९ ॥ असंकल्पातिसाम्राज्ये असंकल्पो निर्विकल्पसमाधिः स एवातिसाम्राज्यमतिशयिवसाम्राज्यं तस्मिन्नवष्टन्धतत्पदोऽवलम्बित- ब्रह्मस्वरूपः ॥२०॥ संतोपमात्रविभवेन मनसा मनो विजिन्य नियो- दितेन स्वयंप्रकाशत्वात्सर्वदा मातेन तुर्येणत्यर्थः तस्य विशेषणं ·[उत्पति०३ २५२ - लघुयोगवासिष्ठः। परमपावनया हिमशीतया . समतया मतयात्मविदामपि । शमितया मितयान्तरहन्तया यदवशिष्टमजं पदमस्तु तत् ।। २२ ।। वसिष्ठ उवाच ॥ नहि चञ्चलताहीनं मनः कचन विद्यते । चञ्चलत्वं मनोधर्मों वह्वेर्धर्मो यथोष्णता ॥ २३ ॥ यैपा हि चञ्चला स्पन्दशक्तिश्चित्तत्त्वसंस्थिता । तां विद्धि मानसी शक्तिं जगदाडम्बरात्मिकाम् ॥ २४ ॥ यत्तु चञ्चलताहीनं तन्मनोऽमृतमुच्यते तदेव च तपः शास्त्रं सिद्धान्तो मोक्ष उच्यते ॥ २५ ॥ तस्य चञ्चलता यैपा त्यविद्या राम सोच्यते । वासनापरनानी तां विचारेण विनाशय ॥ २६ ॥ निरीप्सितेनेति निरभिलपितेन ॥ २१ ॥ संतोपवत्समताया अपि मनोनिग्रहाद्गता दर्शयन्नुपसंहरति-परमपावनयेति ॥ आत्मविदां मत्तया संमतया इष्टानिष्टप्राप्ती हर्षविपादरहितत्तालक्षणसमवया । तत्पूर्वकध्यानाभ्यासेनेत्यर्थः । मितया परिच्छिन्नया अहन्तया यहंमावेन शमितया हेतुना मितया सत्सया यदवशिष्टं पदं तदस्त्वि- सन्ययः । समतापूर्वकध्यानाभ्यासेनाहकारे शमिते यदनिरूप नुरीयारल्यमवशिष्टं भवति तत्तवास्त्वित्यर्थः ॥ २२॥ नहि पञ्च- सतादीनमित्यादयो यत्तत्सदसतोर्मध्यमित्यतः प्राकनाः श्लोकाः प्रायेण सष्टाः ॥ २३ ॥ २४ ॥ तदेव मनसोऽमृतत्वमेव शास्त्र शाखमणं तरफटत्याप्रामाणिकत्वेनोरीछतोऽयः सिदान्तः। स एय मोश उच्यते तदुपायंत्यात् ॥ २५॥ अविद्याकार्यत्वादविद्योच्यते ।

·सर्ग: ९] २५३ वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । अविद्यया वासनया तयान्तश्चित्तसत्तया । विलीनया त्यागवशात्परं श्रेयोधिगम्यते ॥ २७॥ यत्चत्सदसतोर्मध्यं यन्मध्यं चित्तजाड्ययोः । तन्मनः प्रोच्यते राम द्वयदोलायिताकृति ॥ २८॥" जाड्यानुसंधानहतं जाड्यात्मकतयेद्धया । चेतो जडत्वमायाति दृढाभ्यासवशेन हि ॥ २९ ॥ विवोधैकानुसंधानाचिदंशात्मत्या मनः। चिदेकतामुपायाति दृढाभ्यासवशादिह ।। ३०॥ चासनामूलत्वाद्वासनापरनाम्नीम् ॥ २६ ॥ सागवशादभिमतवस्तु- त्यागवशाद्विलीनया। उक्तं च पूर्वम्-'त्यजन्नभिमतं वस्तु यस्तिष्ठति निरामयः ।-जितमेव मनस्तेन वाह्यं प्रसरमुज्झता' इति ।। २७ ॥ ज्ञानाभ्यासेनैव मनसो मारणीयतां वक्षस्तस्य स्वरूपकथनपूर्वकं यथाभ्यासं निष्पद्यमानरूपतामाह-यत्तत्सदसतोरित्यादिश्शोकचतुष्ट- येन ॥ सदसतोरात्मानात्मनोर्मध्यं मध्यस्थं यथा लोके मध्यस्थमु- भयानुकूलं भवत्येवं मन आत्मानात्मानुकूलं भवति अत उपायवि- शेपेण जेतव्यमित्यभिप्रायः ! आत्मानात्मधर्मयोरपि चैतन्यजाड्य- योरनुकूलं मन इत्याह-यन्मध्यं चित्तजाड्ययोरिति । द्वयदोलायि- ताकृति अहमिदंवृत्तिद्वयात्मना परिणामशीलत्वादुक्तद्वये दोलायिता आकृतिराकारो यस्य तत्तथा ॥ २८॥ जाड्यानुसंधानहतं जड़- चिन्तापरवशीकृतं चेतो दृढाभ्यासवशेनेद्धया दीप्तयाभिवृद्धया जाड्यात्मकतया जडत्वमायाति जडभावं प्राप्नोति। जडदेहादिप्रधानं भवतीत्यर्थः । उपलभ्यते हि प्राकृतानां मनस्तादृशम् ॥ २९ ॥ विशिष्टो बोधो विनोधः साक्षी तस्मिन्नेकस्मिन्नेवानुसंघाने वियों- ·[ उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्ठः। पौरुपेण प्रयत्नेन तसिन्नेव पदे मनः। योज्यते तत्पदं प्राप्य भवत्यभ्यासतो हि यत् ॥ ३१ ॥ अतः पौरुपमाश्रित्य चित्तमाक्रम्य चेतसा । विशोकं पदमालम्ब्य निरातङ्कः स्थिरो भव ॥ ३२ ॥ मन एव समर्थ हि मनसो दृढनिग्रहे । अराजा किं समर्थः स्याद्राज्ञो राघव निग्रहे ॥३३॥ तृष्णाग्राहगृहीतानां संसारार्णवपातिनाम् । आवतॆरूह्यमानानां दूरे खं मन एव नौः ॥ ३४ ॥ मनसैव मनश्छिच्या पाशं परमवन्धनम् । भवादुत्तारयात्मानं नासाचन्येन तार्यते ।। ३५॥ ययोदेति मनोनाम्नी वासनावासितान्तरा । तां तां परिहरेत्प्राज्ञस्ततोऽविद्याक्षयो भवेत् ॥ ३६॥ कानुसंधानं तस्माघिदंशेतिविशेषणमत्राप्याकर्पणीयम् । चिदंशोऽनि- दमंश आत्मा स्वरूपं यस्य मनसस्तच्चिदंशात्म तस्य भावस्तत्ता तयाहं ब्रह्मास्मीति निरन्तरानुसंधानान्मनश्चिदाकारं सञ्चितो भेदेना- विभाव्यमानस्वरूपमवतिष्ठत इत्यर्थः ॥ ३० ॥ उक्तं विशदयति- पौरुपेणेति ॥ पदे वस्तुनि ॥ ३१ ॥ फलितमाह-अत इति । चेतसा विवेकिना चित्तेन । निरातको निरामयः । निरुपद्रव इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ चित्तादन्येनापि चित्तस्याक्रमणाशकायामाह-मन एवे. त्यादि ॥ ३३ ॥ पाहो नक्रः आयर्तरावायतैर्दूरमूयमानानामिति संयन्धः ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ मनसा मनश्छेदप्रकारमेव संक्षेपवि. सराभ्यामाह-यथोदेतीत्यादिशोकद्वयेन ॥ यासनेति यासनामूला पृत्तिप्यते । पामितं संस्कृतमन्तरं मनःप्रदेशो यया सा पामिता- न्तरा । वृत्त्या हि नष्टयान्तःफरणे संसारो जन्यत इति वेदान्तिन ·सर्गः९] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। भोगैकवासनां त्यक्त्वा त्यज त्वं भेदवासनाम् । भावाभावौ ततस्त्यक्त्वा निर्विकल्पः सुखी भव ॥ ३७॥ एप एव मनोनाशस्त्वविद्यानाश एव च । यद्यत्संविदितं किंचित्तत्रास्याः परिवर्जनम् ॥३८॥ अनास्थैव हि निर्वाणं दुःखमास्थापरिग्रहः । अनेनैव प्रयत्नेन ब्रह्म संपद्यते क्षणात् ॥ ३९ ॥ अविद्याऽविद्यमानैव नएप्रक्षेषु विद्यते । नाम्नैवाङ्गीकृताकारा सम्यक्प्रज्ञस्य सा कुतः ॥ ४० ॥ श्रीराम उवाच॥ अविद्याविभवप्रोत्थं निविडं पुरुषस्य हि । नश्यत्यान्ध्यं कथमिदं भूयोऽपि भगवन्वद ॥४१॥ वसिष्ठ उवाच ॥ तावत्संसारभृगुपु खात्मना सह देहिनाम् । आन्दोलयति नीरन्धदुःखकष्टकशासिषु ॥ ४२ ॥ आचक्षते । तार्किकास्तु वृत्त्यैव ज्ञानाख्ययेति । ततो भेदबुद्धित्या- गात् अन्तरं भावाभायौ भेदिनौ त्यक्त्वा। तद्विपयविकल्पौ त्यक्त्वेत्यर्थ: । ३६ ॥ ३७ ॥ एप एवेत्यादिद्वयं स्पष्टार्थम् । प्रयत्नेन । विपयेषु रमणीयताध्यासत्यागविपयेणेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ नन्वविद्याया विद्यमानत्वान्मन इव ज्ञानेन निवृत्त्यसंभवात्तनिवर्तकज्ञानलाभाय मनोनिरोधतदुपायोपन्यासो व्यर्थ इत्याशयाह-अविद्येति ।। अवि- द्यमानेति पदच्छेदः । नाम्नवाविद्यानाम्नैयाभाव एव हि नानो मुरन्योऽर्थः ॥ ४०॥ सम्यक्प्रज्ञस्य सा फुत इत्युक्तमर्थ तावत्सं- सारभृगुस्वित्यादिना प्रपञ्चयितुं रामस्स प्रभमुत्थापयति-अविद्या- विभपप्रोत्यमिति ॥ अज्ञानेश्वर्योद्भूतम् ॥ ४१ ॥ दुःसान्येव कण्ट- ·२५६ [ उत्पत्ति०३ "लघुयोगवासिष्ठः। अविद्या यावदस्थास्तु नोंत्पन्ना क्षयकारिणी । खयमात्मावलोकेच्छा मोहसंक्षयदायिनी ॥४३॥ अस्याः परं प्रपश्यन्त्याः स्वात्मनाशः प्रजायते । . दृष्टे सर्वगते वोधे स्वयं ह्येपा विलीयते ॥ ४४ ॥ इच्छामात्रमविद्येयं तन्नाशो मोक्ष उच्यते । स चासंकल्पशस्त्रेण सिद्धो भवति राघव ॥ ४५ ॥ मनागपि मनोव्योनि वासनारजनीक्षये । कालिका तनुतामेति चिदादित्यप्रकाशनात् ॥ ४६ ।। । श्रीराम उवाच ॥ यावत्किचिदिदं दृश्यं साविद्या क्षीयते च सा । आत्मभावनया ब्रह्मनात्मासौ कीदृशः स्मृतः ॥ ४७ ॥ कशासिनः कण्टकवृक्षा नीरन्ध्राः कण्टकशाखिनो येपु ते तथोक्ता- स्तेपु संसारभृगुपु संसारसानुष्वान्दोलयति॥ ४२ ॥४३ ॥ अस्याः शिष्टरूपेण स्थिताया अविद्याया इत्यतः परं परमात्मानम् । पूर्वार्धोक्तं विशदयति-दृष्ट इति ॥ ४४ । सर्वगतयोधशब्दितब्रह्मणो दर्शनस्य क उपाय इत्याशझ्य विषयेविच्छायां सत्यां श्रवणादेरपि वैयर्थ्यातेपु बैतृष्ण्यमेव तदुपाय इत्याशयेनाह-इच्छामात्रमिति।। इच्छानाशतर्हि केन सिद्ध्यतीसत आह-स चेति ॥ विपयेपुरमणीयताध्यासः संफल्प- सदभायोऽसंकल्पः स एप शस्त्रं तेन ॥ ४५ ॥ ईपद्वैराग्यमपि फलाय संकल्पते किमु यक्तव्यं पूर्णवैराग्यमित्याशयेनाह-मनागिति ।। मनाकिंचिद्वामनान विपयेच्छा तत्प्रकरणात्। कालिका तिमिरसंहतिः । चामनेय रजनी गत्रिनम्या गनागपि भये सति चिदेवादित्यसस्य प्रकाशनात् अविद्याकालिका तनुनां शतामेति ॥ ४६॥ यायत्कि- ·२५७ सर्गः९] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः। वसिष्ठ उवाच॥ चेत्यानुपातरहितं सामान्येन च सर्वगम् । यञ्चित्तत्वमनाख्येयं स आत्मा परमेश्वरः ॥४८॥ सर्व च खल्विदं ब्रह्म नित्यं चिद्धनमव्ययम् । कल्पनान्या मनोनाम्नी विद्यते नहि काचन ॥४९॥ न जायते न म्रियते किंचिदन्न जगत्रये । नच भावविकाराणां सत्ता वचन विद्यते ॥५०॥ केवलं केवलाभासं सर्वसामान्यमक्षयम् । चेत्यानुपातरहितं चिन्मात्रमिह विद्यते ॥ ॥५१॥ चिदिति स्पष्टार्थः ॥४७॥ चेत्यानुपातरहितं ज्ञेयानुगतिशून्यं यथान्तःकरणं शब्दादीज्ञेयाननुगच्छति नैवं चित्तत्त्वं ताननुगच्छ- तीत्यर्थः । सामान्येन समतयैव न्यूनाधिकभावं विनैव सर्वगं चित- स्तत्त्वमवाधितं रूपं चित्तत्त्वं सर्वस्याभावादेव सर्वगमित्यप्यनाख्ये- यम् । यद्वा शब्दप्रवृत्तिनिमित्ताभावादनाख्येयम् । विषयसंनिधा- वपि निर्विकारम् । अशेपविशेपरहितं परिपूर्ण सत्यं यचैतन्यं तदात्मे- त्यर्थः । तस्य च ब्रह्मणः सकाशाद्भेदं व्युदस्यति-परमेश्वर इति ॥ ४८ ॥ तस्य वस्तुपरिच्छेदं कालपरिच्छेदं च व्युदस्थति-सर्व च खस्विति ॥ अव्ययमित्यपक्षयं वारयति । सर्वमिदं ब्रह्मेति वाधायां सामानाधिकरण्यमभूदत एवाह-कल्पनान्येति ॥ सर्वापि कल्पना मनोविलास एवेति मनोनाम्नीत्युक्तम् ॥ ४९ ॥ नन्वसतो वन्ध्यापुनादेर्जन्माद्यदर्शनाजन्मादिपनावविकारवत्तयोपलभ्यमानं जगत्कथं तन विद्यत इत्यत आह-न जायत इति ॥ यस्माजगन्ज- न्मादिनिरूपणानहं तस्मात्सत्ता न विद्यत इति युक्तमुक्तम् ॥५०॥ उपसंहरात-वेचलमिति ॥ फेवलमद्वितीय केवलाभार्स फैवलं प्रमा- ल.पा.१७' ·२५८ लघुयोगवासिष्ठः। [उत्पत्ति०३ तसिनित्ये तते शुद्धे चिन्माने निरुपद्रवे । शान्ते समसमाभोगे निर्विकारोदितात्मनि ।। ५२ ॥ यैपा खमावातिगतं वयं संकल्प्य धावति । चिचेत्यं स्वयमम्लाना मननान्मन उच्यते ॥ ५३ ।। एतस्मात्सर्वगाद्देवात्सर्वशक्तेर्महात्मनः । विभागकल्पनाशक्तिर्लहरीवोत्थिताम्भसः॥ ५४॥ अतः संकल्पसिद्धेयं संकल्पेनैव नश्यति । येनैव जाता तेनैव वह्निज्वालेव वायुना ॥ ५५ ॥ णव्यापार विनेवाभासते प्रकाशत इति केवलाभासम्। स्वयंप्रकाश मित्यर्थः । सर्वसामान्य सममेव सामान्यम् । ब्रह्मादिस्तम्वपर्यन्तेष्व- न्यूनाधिकतयावस्थितमित्यर्थः । चेत्यानुपातरहितं चेत्येषु ज्ञेयेपु शब्दादिप्यनुपातस्तदाकारपरिणामस्तेन शून्यम् ॥ ५१ । उक्तस्व- रूपमनूद्य तस्मिन्नधिष्टाने तद्विपरीतद्वैतानर्थकल्पकमाह-तस्मिन्नित्या- दिना प्रयेण ॥ तते व्याप्त समसमोऽत्यन्तं सम आभोगः परिपूर्णता यस्य तत्समसमाभोगम्।तस्मिन्निर्विकारतयोदितो भात आत्मा स्वरूप यस्य तनिर्विकारोदितात्म तस्मिन् ॥ ५२ ॥ यैपेति ॥ स्वभाव सत्यशानादिस्वरूपमतिगतमतिकान्तं स्खमावातिगतं स्वभावविपरीत जहादिरूपं चेत्यं दृश्यं संकल्प्य या चिजडाजडलक्षणा स्वसंकल्पितं चेत्यमेवानुधावति नाधिष्ठानचिन्मानं सा स्वयमम्लाना स्वतो प्रहार रूपत्वाम्लानिरहिताप्युपद्रवरहिताप्युपाधिसंश्लेपान्म्लानेव प्रतीय- माना मन एयोच्यते। तदुपाधित्वात् । 'मन्यानो मन इतिश्रुतेः।।५।। विभागफल्पनाशक्तिः भेदकल्पनाशक्तिरुत्थिता साम्भसो मनोरूपे- पोहता लहरीपोर्मिरिय ॥ ५४ ॥ एवं दैतानर्थमूळं प्रदर्य समा- ·सर्ग: ९] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। २५५ M - नाहं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढाद्वध्यते मनः । सर्व ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढान्मुच्यते मनः॥ ५६ ॥ . कृशोऽतिदुःखी बद्धोऽहं हस्तपादादिमानहम् । इति भावानुरूपेण व्यवहारेण वध्यते ॥ ५७ ॥ नाहं दुःखी न मे देहो वन्धः कस्यात्मनः स्थितः। इति भावानुरूपेण व्यवहारेण मुच्यते ॥ ५८॥ नाहं मांस न वास्थीनि देहादन्यः परोऽस्म्यहम् । इति निश्चयवानन्तः क्षीणाविद्यो विमुच्यते ॥५९॥ . कल्पितैवमविद्येयमनात्मन्यात्मभावना । पुरुपेणाप्रबुद्धेन न प्रबुद्धेन राघव ॥ ६ ॥ मनो यदनुसंधत्ते तत्सर्वेन्द्रियवृत्तयः । क्षणात्संपादयन्त्येता राजाज्ञामिव मत्रिणः ॥ ६१ ॥ परं पौरुपमाश्रित्य यत्नात्परमया धिया । भोगाशाभावनां चित्तात्समूलामेवमुद्धरेत् ।। ६२ ।। झोपायमाह-अत इति ॥ यत इयं मनोनाम्नी विभागकल्पनाशक्ति- रुचितकारणरहिता नहि ब्रह्म निर्विकारं वस्तु तदुचितं कारणं भवि- तुमर्हति, अतः संकल्पसिद्धा प्रतिभाससिद्धा सा च संकल्पनेव वक्ष्यमाणेन सर्व ब्रह्मेत्येवंरूपेण नश्यति । येनैवेत्यादयो मनो यद- नुसंधत्त इत्यतः प्राक्तनाः शोकाः स्पष्टार्थाः ॥ ५५॥५६॥ ५७॥ ॥५८॥५९ ॥६०॥ न केवलं संकल्पितेन मनसो बन्धकत्वं संक- स्पितार्येष्विन्द्रियप्रवर्तकतयापीत्याह-मनो यदन्विति ॥६१॥यतः सत्यायामेव रागवासनायां मनसोऽपि यन्धकत्वं नासत्यायामतः सा त्याज्येत्साह-परें पोरूपमिति ॥ भोगाशाभावना भोगवासनां मूले ·[ उत्पत्ति ३६० लघुयोगवासिष्ठः। मम पुत्रा मम धनमयं सोऽहमिदं मम । इतीयमिन्द्रजालेन वासनैवाधिवल्गति ॥ ६३ ॥ माभवाज्ञो भव ज्ञस्त्वं जहि संसारवासनाम् । अनात्मन्यात्मभावेन किमज्ञ इव रोदिपि ॥ ६४ ॥ कस्तवायं जडो मूको देहो भवति राघव । यदर्थं सुखदुःखाभ्यामवशः परिभूयसे ॥६५॥ अहो नु चित्रं यत्सत्यं ब्रह्म तद्विस्मृतं नृणाम् । यदसत्यमविद्याख्यं तत्पुरः परिवल्गति ।। ६६ ॥ तिष्ठतस्तव कार्येषु मास्तु रागानुरजना । स्फटिकस्येव चित्राणि प्रतिबिम्बानि गृह्णतः ॥ ६७ ॥ वाल्मीकिरुवाच ॥ एवमुक्तो भगवता वसिष्टेन महात्मना । विकासितान्तःकरणो रामो गिरमथाददे ।। ६८॥ श्रीराम उवाच ॥ अहो विचित्रं पद्मोत्थर्वद्धास्तन्तुभिरद्रयः । अविद्यमाना या विद्या तया विश्वं खिलीकृतम् ॥ ६९ ॥ नाध्यासलक्षणेन सह वर्तत इति समूला ताम्॥६शातर्षभ्यासलक्षण- मूलोद्धरणार्य किं कार्यमित्याशय तन्मूलवासनोद्धरणं कार्यमित्याह- मम पुत्रा इति॥ इन्द्रजालेनेतीत्थंभावे तृतीया। इन्द्रजालस्वरूपकथनं मम पुत्रा इत्यर्धन ।। ६३ ॥ ६४ ॥ कस्तवेति स्पष्टार्थः ॥ ६५ ॥ अनुक्रोशव्याजेनाविद्यानिरासाय प्रोत्साहयति-अहो न्विति ॥६६!! अविद्यानिरासाय प्रयतमानेन अवर्जनीयानि भुक्त्यादिकार्याणि फुर्व- गापिन वत्र रागः फार्य इत्याह-तिष्ठत इति।।रागानुरक्षनारागानुपमः ।। ६७ ॥ ६८ ॥ पद्मोत्यवन्तुभिरद्रियन्धनतुल्यं फिमत्राश्चयं दृष्टं ·सर्ग: ९] . वासिष्टचन्द्रिकाव्याण्यासहितः। इदं तद्वज्रतां यातं तृणमत्र जगत्रये । अविद्ययापि यन्नाम सर्गों निगडबन्धनः ॥ ७० ॥ अन्यच्च संशयोऽयं मे महात्मन्हृदि वर्तते । लवणोऽसौ महाभागः किंनामा पदमाप्तवान् ॥ ७१ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अन ते भृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तमिममद्भुतम् । लवणोऽसौ यथा जातश्चण्डालत्वं मनोभ्रमात् ॥ ७२ ॥ मनः कई फलं भुते न शरीरं क्रियाफलम् । येनैतद्ध्यसे नूनं तदाकर्णय राघव ॥ ७३ ॥ हरिश्चन्द्रकुलोत्थेन लवणेन पुरानघ । एकान्तकोपविष्टेन चिन्तितं मनसा चिरम् ॥ ७४ ॥ पितामहो मे सुमहान् राजसूयस्य याजकः । अहं तस्य कुले जातस्तं यजे मनसा मसम् ॥ ७५ ॥ इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा संभारमग्रतः। राजसूयस्य दीक्षायां प्रविवेश महीपतिः ॥ ७६ ॥ तवाह-अविद्यमानेत्यादि । सिलीकृतं रित्तीकृतम् । पुरपार्थरहितं कृतमित्यर्थः ॥६९।। सर्गः प्रपञ्चः। अपिशब्दो नामशब्दश्व कुत्सने। अविद्ययापि सर्गो निगडबन्धन इति यन्नाम तस्मात्तृणमानं तदिदं जगत्रयं वन्नतां प्राममित्यत्रयः ॥ ७० ॥ अन्यच प्रष्टव्यमस्तीति दोपः।।७१॥७२॥ वक्ष्यमाणवृत्तान्तकथनफ्लमाह-मन इति ।। साभासं मन एव कर्तृ तदेव च फलं क्यिाफलं मुझे न शरीरं येन वृत्तेन तद्वृत्तमाकर्णय शृणु ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ मसं कतुं यजे बुर्च इत्यन्वयः ॥ ७५॥ मनसेति पदं दीक्षायामित्यनेनापि संर-

·[ उत्पत्ति०३
ऐन्द्रजालिका । डायणी ल्यणरानसंयन्धिनीम् ॥ ८२॥शम्यर
.१२
लघुयोगवासिष्ठः ।
ऋत्विजश्चाह्वयामास सन्मुखीकृत्य देवताः।
देवानामन्त्रयामास ज्वालयामास पाचकम् ।। ७७ ।।
तस्येत्थं यजमानस्य मनसोपवनान्तरे।
ययौ संवत्सरः सायो देवर्पिद्विजपूजया ।। ७८ ॥
भूतेभ्यो द्विजपूर्वेभ्यो दत्त्वा सर्वखदक्षिणाम् ।
व्यबुध्यत दिनसान्ते व एवोपवने नृपः ७९ ।।
एवं स लवणो राजा राजसूयमवाप्तवान् ।
मनसैव हि जुष्टेन युक्तस्तस्य फलेन च ।। ८०।।
अतश्चित्तं परं विद्धि भोक्तारं सुखदुःखयोः ।
जन्मनः पावनोपाये सत्ये योजय राघव ।। ८१॥
शृणु शाम्वरिकस्याथ वृत्तान्तं रघुनन्दन ।
यदा शाम्परिकः काले संग्राप्तो लावणी सभाम् ।। ८२ ॥
उदाहमवसं तत्र तत्प्रत्यक्षेण दृष्टयान् ।
अहं सम्यस्ततस्तत्र गते शाम्बरकारिणि ।। ८३॥
किमेतदिति यत्तेन पृष्टेन पृथिवीभुजा ।
चिन्तयित्वा मया दृष्ट्वा तत्र तत्कथितं वचः ।। ८४ ।।
ध्यते । सप्तमी द्वितीयायें ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ अप्रेणाधिकेन सह
यव इति सामः । ईपदधिकः संयत्सरो गत इति । तस्य मनसि
प्रतिमा न यस्तुनः मामः संवत्सरो गवः व्यधुध्यत दिनस्यान्त इति
यक्ष्यमाणविरोधान् ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ८० ।। ८१ ॥ शाम्यरिक
म्यामुरम्येदं शाम्परमिन्दनालं तत्कारिणि ।। ८३ ॥ ८४ ॥ त्

·सर्ग: ९] वासिष्ठचन्द्रिकान्यारयासहितः। २६३ शृणु तचे प्रवक्ष्यामि राम शाम्बरिकेहितम् । राजसूयस्य कर्तारो ये हि ते द्वादशाब्दिकम् ।। ८५ ॥ अतिदुःखं प्राप्नुवन्ति नानाकारदशामयम् । अतः शक्रेण गगनाडुःखाय लवणस्य सः ॥ ८६ ॥ प्रहितो देवदूतो हि राम शाम्बरिकाकृतिः । राजसूयक्रियाकर्तुस्तस्य दचा महापदम् ॥ ८७॥ प्रहितो देवदूतो हि राम शाम्परिकाकृतिः। अगमत्स नभोमार्ग सुरसिद्धनिपेवितम् ॥ ८८ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणु राम यथावथम् । अज्ञानभूः सप्तपदा ज्ञभूः सप्तपदैव हि ।। ८९ ॥ कारणम् । ईहितं चेष्टितम् । नानाकारदशामयं नानाकारावस्थाप्रचुरं द्वादशाब्दिकम्। दुःसमपि प्रानुवन्तीति यदुक्तं न तद्राजसूयस्य पुरुप-- हितैकप्रवृत्तवेदविहितस्य फलम् ॥ ८५ ॥ ८६ ॥ किंतु तदानीमु- दुद्धपूर्वदुरितस्यैवेत्यवगन्तव्यम् । महती चासावापञ्च महापत्ताम् ॥ ८७ ॥ ८८ ॥ एवं किंनामापदमाप्तवानिति प्रासङ्गिकप्रश्नस्यो- स्तरमाख्यायेदानीम्-'अविद्या विद्यमानेव नष्टप्रज्ञेषु विद्यते । नाम्नै- वाङ्गीकृताकारा सम्यक्प्रज्ञस्य सा कुतः' इत्यत्रोका हेया विद्या । योपादेया विद्या तां प्रज्ञानापरपर्यायविद्यां चोदितां संक्षेपविस्तारा- भ्यामवस्थाकथनादिना प्रपश्चयति-अज्ञानभूः सप्तपदेयादिना । अज्ञानमेव भूः भूमिः। यथा लोके भूः स्वामिने खानुकूलं फलं ददाति तथाऽज्ञानमपि भूः सा च सप्त पदानि यस्यां सन्तीति सप्तपदा । सप्तावस्थोपेतेत्यर्थः ।शभूर्ज्ञानभूमिरित्यर्थः । ज्ञस्य भूर्जभूरिति पक्षेऽपि स एवार्थः । हिशब्दो विद्वत्प्रसिद्धी।। ८९॥ पदान्तराण्यवान्वराव. ।

·२६४ [ उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्ठः। पदान्तराण्यसंख्यानि भवन्त्यन्योन्यमेवयोः।। एते प्रतिपदं वद्धमूले खं फलतः फलम् ॥ ९० ॥ स्वरूपावस्थितिर्मुक्तिस्तदंशोऽहन्त्ववेदनम् । एतत्संक्षिप्य तत्प्रोक्तं तज्ज्ञात्वा ज्ञत्वलक्षणम् ॥ ९१॥ शुद्धसन्मात्रसंवित्तेः खरूपान्न चलन्ति ये । रागपादयो भावास्तेपां नाज्ञत्वसंभवः ॥ ९२ ॥ यत्स्वरूपपरिग्रंशश्थेत्यार्थचितिमञ्जनम् । एतसापदपरो मोहो न भूतो न भविष्यति ॥ ९३ ॥ अर्थादर्थान्तरं चित्ते याति मध्ये तु या स्थितिः। निरस्तमननाकारा स्वरूपस्थितिरुच्यते ॥९४॥ स्था इत्यर्थः । वक्ष्यति च-एकैका शतशाखात्र नानाविभवरूपिणी'ति । एतयोर्भूम्योः सप्तापि पदानि पृथक्पृथक्फलं प्रयच्छन्ति तानि च प्ररूढमूलान्येव न प्रशिथिलमूलानि फलं प्रयच्छन्तीत्याह-एते इति ।। प्रतिपदमित्येतत्फलत इति क्रियापदेनापि संवध्यते ॥ ९० ॥ भूम्योः स्वामिनी लक्षयति-स्वरूपेति ॥ तद्मशः स्वरूपावस्थितिलक्षणमुक्तः सकाशादशः। तत्स्वरूपमेवाह-अहन्त्ववेदनमिति ॥ अहम्भावना नम् । अहमिति भ्रान्तिरित्यर्थः ॥ ९१ ॥ न केवलं मुक्तिशाली वज्जोऽहङ्कारादिवन्धशाल्यज्ञ इति तयोर्लक्षणे रागादिराहित्यतत्सा- हिये अपि तयोर्लक्षणे इत्याह-शुद्धेत्यादिना ॥ ९२ । चेत्यार्थोऽह- मादिशेयपदार्यः तद्विपया चियेत्यार्थचिदहमादिशेयपदार्थभ्रान्तिः सम्यां मननं नाम तत्परत्वम् । मोहशब्देन मोहकायं गृह्यते । अहधाराद्यभ्यामपरस्यादन्यदतिशयितं मोहकार्य न भूनं न भवि. प्यति । इदमेय परमं मोहकार्य रागद्वेपादिमकलदोपनिदानत्या- दित्यर्थः ॥ ९३ ॥ चिचे अयांदांन्तरं विषयाद्विपमान्तरं याति ·सर्गः ९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। २६५ : । संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः । जाड्यनिद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः स्मृता ॥ ९५ ॥ अहन्तांशेक्षते शान्ते भेदे निप्पन्दचित्तता। अजडा या प्रकचति तत्स्वरूपमिति स्थितम् ।।.९६ ॥. चीजजाग्रतथा जाग्रन्महाजाग्रत्तथैव च । जाग्रत्वमस्तथा स्वमः स्वमजाग्रत्सुपुप्तकम् ॥ ९७।। इति सप्तविधो मोहः पुनरेव परस्परम् । श्लिष्टो भवत्यनेकाख्यः शृणु तस्य च लक्षणम् ॥ ९८ ॥ गच्छति सति मध्ये वृत्त्योः संधी या द्रष्टुः स्थितिः। कीदृशी सेत्यत आह-निरस्तमननाकारा निरसविकल्पा । अयमर्थः-वृत्तिसंधिसा- क्षितया यनिर्विकल्पकं चैतन्यमस्ति तदेव स्वरूपं तदात्मनावस्थितिः स्वरूपस्थितिरिति ॥ ९४ ।। संशान्तसर्वसंकल्पेति जागरितमोहार्था- दित्यादिस्वरूपावस्थितिर्मुक्तिरित्युक्तं तत्र कासी स्वरूपावस्थितिरित्यत आह-संशान्तेति ॥ जागरितं व्युदस्यति-जाड्यनिद्राविनिर्मुक्तेति ॥ मुपुप्तिस्वप्नी शिलावत् । प्रकटपापाणवदित्यर्थः । अवस्थात्रयमतीय तुरीयतयाऽवस्थानं स्वरूपस्थितिरित्यर्थः ।। ९५ ।। अय या निष्प- न्दचित्तता निश्चलचित्चता तत्साभिभूतेत्यर्थः । प्रकचति प्रकाशते तत्स्वरूपमिति स्थितम् ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ वेदान्तेषु अज्ञानभूः सप्तपदेत्युक्तं विमृणोति-धीजजामदित्यादिना नानाविमवरूपिणीत्य- न्तेन ॥ सप्तविधः सप्तप्रकारः । समावस्यो मोहोऽज्ञानापरपर्यायः परस्परं लिष्टः संबद्धः सन् पुनरप्यनेकारयो भवति । सप्तानामव- स्थानां ययासंमयं संभेदविशेषेण मोहः पुनरप्यनेकायस्थो भववी- त्यर्थः । क्याहि द्वयोरपस्थयोतिरुणां पत्रणां पनानां पग्गां ·[ उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्टः। प्रथमं चेतनं यत्स्यादनाख्यं निर्मलं चितः। भविष्यचितिजीवादिनामशब्दार्थभाजनम् ।। ९९ ॥ वीजरूपं स्थितं जाग्रद्धीजजाग्रत्तदुच्यते । एपा ज्ञसेनवावस्था त्वं जाग्रत्संस्थितिं शृणु ॥१०॥ नवप्रसूतस्य परादयं चाहमिदं मम | इति यः प्रत्ययः स्वच्छस्तजाग्रत्यागभावनात् ॥१॥ सप्तानां या क्षणे क्षणे व्यत्ययेन उत्पादे सति पुनरप्यनेकायस्थो भवति ।। ९८ ॥ प्रथममिति ॥ सुपुप्तेरुत्थाने प्रथमं चितो विश्वरू- पायाः संवन्धि यश्चेतनं प्रतिविम्बलक्षणं तद्वीजं जाग्रदित्युच्यत इत्यन्वयः । चेतनं विशिनष्टि-अनाख्यमित्यादिना ॥ अनाख्यं जीवाद्याख्यया तदानीमनुहेख्यं भविष्यचितिजीवादिनामशब्दार्थ- भाजनं भविष्यतां चितिजीवचेतनादिनामात्मकशब्दानां तदर्थानां घ चित्तत्वप्राणभृत्त्वज्ञानकर्तृत्वादिलक्षणानां माजनं पात्रमालम्ब- नमित्यर्थः ॥ ९९ ॥ वीजजाप्रच्छन्दं विगृहाति-धीजरूपमिति ।। उत्तरावस्थानां वीजरूपेण स्थितं च वजाप्रति घीजजाप्रदिति । एपेवि वीजजाप्रत्परामृश्यते । विधेयावस्थानुरोधेन तस्य नीलिद्गता । सर्जीवस्य नवा नूतनावस्था वृक्षस्याङ्करावस्थेव ।। १०० ।। परा: परमात्मनो विम्यात् नवप्रसूनस्याभिनवजातस्य जीयस्येति यः प्रत्ययममाप्रदिति संयन्धः । इतिशब्दपरामृष्टमाइ-य इति । पनार्य कार्यकारणसंपातोऽहमरगीदं गृहादिकं ममेत्येवंरूपो यः प्रत्ययो जाप्रनामायस्थान्तरं न पीजजामत् । पुनः अङ्करावस्थान- न्तरमाची दिदलायम्य । नापि महाजाप्रत् प्रागमायनात्पूर्वानुभया- मापार पूर्वानुमपरांस्फारमपेक्ष्य हि प्रत्यभिशारूपं गहाजामनायो ·२६७ सर्गः ९] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याल्यासहितः। अयं सोऽहमिदं तन्म इति जन्मान्तरोदितः। पीवरः प्रत्ययः प्रोक्तो महाजाग्रदिति स्फरन् ॥२॥ अरूढमथवा रूढं सर्वथा तन्मयात्मकम् । यजाग्रतो मनोराज्यं जाग्रत्वमः स उच्यते ॥३॥ द्विचन्द्रशुक्तिकारूप्यमृगतृष्णादिभेदतः । अभ्यासं जाग्रतः प्राप्य स्वमोऽनेकविधो भवेत् ॥ ४॥ अल्पकालं मया दृष्टमेतन्नो वेति यत्र हि । परामर्शः प्रवुद्धस्स स स्वम इति कथ्यते ॥५॥ चिरसंदर्शनाभावादप्रफुल्लवृहदपुः। चिरकालानुवृत्तश्च खमो जाग्रदिवोदितः ॥६॥ ॥१॥ जातिस्मरे पुरुपे महाजाप्रदर्शयति-अयं सोऽहमिति ॥ सोऽहमिति जन्मान्तरानुभवसंस्कारादुत्पन्न इति यावत् । यद्वा पूर्व- जन्मापेक्षया वर्तमानजन्मैव जन्मान्तरं तस्मिन्प्राक्संस्कारादितः पीवरः पीनो दृढ इत्यर्थः । अस्य च महाजाप्रत्त्वं महाकालस्पर्शित- त्वात्पीवरत्वाञ्चेति ज्ञेयम् । केचित्तु जन्मान्तरोदितो वान्तरोदित इति व्याचक्षाणाः सर्वसाधारणास्तादृशप्रत्ययो महाजाप्रदिति मन्यन्ते ॥२॥अरूढमिति ।।अरूढं अदृष्टं निप्पन्नं रुदं दृष्टं निप्पन्नं तन्मयात्मक तन्मयखरूपम् । विपयस्वरूपमित्यर्थः । मनोराज्यशब्देनात्र प्रमारूप- स्मृतिविलक्षणः सर्वोऽपि प्रत्ययो गृह्यते ।। ३ ॥ अत एवाह-द्विच- न्द्रेति ॥ पूर्व कदाचिदपि विपयाननुभवे तद्विपर्यासायोगाभ्यास प्राप्येत्युक्तम् ॥ ४ ॥ अल्पकालमिति ॥ प्रबुद्धस्य स्वप्नादुत्थिवस्य परामर्शो यत्र यस्मिन्काले भवति तदा स स्वप्न इति कथ्यत इति संपन्धः । इतिशब्दपरामृष्टमाह-अल्पेति ॥ एतन्नो वेति संशयः कथमत आह ॥ ५॥ चिरसंदर्शनाभावाति ॥ अप्रफुहद्वपुः ·लघुयोगवासिष्टः। [उत्पत्ति ३ स्वमजाग्रदिति प्रोक्तो जाग्रत्यपि परिस्फुरन् । पडवस्थापरित्यागे जडा जीवस्य या स्थितिः ।। ७॥ भविष्यदुःखबोधाढ्या सौपुप्ती सोच्यते गतिः। . जगत्तस्थामवस्थायामन्धे तमसि लीयते ॥ ८॥ स्त्रमावस्था इति प्रोक्ता मया ज्ञानस्य राघर । एकैका शतसंख्यात्र नानाविमवरूपिणी ॥९॥ असिष्ठ उवाच ॥ इमां सप्तपदां ज्ञानभूमिमाकर्णयानघ । नानया ज्ञातया भूयो मोहपके निमजति ।। ११० ॥ वदन्ति बहुभेदेन ज्ञानिनो योगभूमिकाः । मम स्वमिमता नूनमिमा एच सुखप्रदाः ॥ ११ ॥ अवरोधं पिदुर्जानं तदिदं साप्तभूमिकम् । मुक्तिस्तु ज्ञेयमित्युक्ता भूमिका भूमिकान्तरे ॥ १२ ॥ ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसा ॥ १३ ॥ अप्रफुल्लमविस्पष्टं वृहद्वपुः स्थूलं स्वरूपं यस्य स तथोक्तः । जापदि- वोदितः जागरितमिव विस्पष्टमुदितः ।। ६ ॥ जामत्यपि परिस्फुरन् जागरेऽतिस्फुरणारुढतया स्पष्टं प्रकाशमान इत्यर्थः ॥ ७ ॥ भविष्यगुपयोपान्या जाणत्म्यप्रयोभांविदुःश्वस्य योधोऽनुभवः तदाया तद्वीजयामनोपेनत्यात्तदात्यम् । गतिरयस्था तमस- शानेन्दीयते मंस्कारशेपगिति शेषः ॥ नानाविभय- रूपिणी । विविधकार्यात्मिफेत्यर्थः । ९ ॥ शभूः सप्तपदेय होत्युफ विणोनि-मां ममपदामिन्यादिना ॥११० ।। ११ ।। अय- योधोऽयगतिः मावादनुभयः।माप्तभूमिसमभूमिषु भयमा मता- ·सर्गः ९] चासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः। सत्वापत्तिश्चतुर्थी सात्ततोऽसंसक्तिनामिका । पदार्थाभावनी पष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ १४ ॥ आसामन्ते स्थिता मुक्तिस्तस्यां भूयो न शोचति । एतासां भूमिकानां त्वमिदं निर्वचनं शृणु ॥ १५ ॥ किं मृढ इव तिष्ठामि प्रेक्षेऽहं शास्त्रसञ्जनः । वैराग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः ॥ १६ ॥ शास्त्रसजनसंपर्को वैराग्याभ्यासपूर्वकम् । सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारणा ॥ १७ ॥ विचारणाशुमेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेप्वरक्तता । यत्र सा तनुताभावात्प्रोच्यते तनुमानसा ॥ १८ ॥ वस्थोपेतमित्यर्थः ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ निर्वचनं निरुक्तिः निक- प्यकथनम् ॥ १५ ॥ अहं मूढ एव किमर्थ स्थितोऽस्मि । शास्त्र- सजनैरुपायैः आत्मतत्वं प्रेक्षे । प्रकणेक्ष इत्यर्थः। इच्छा वैराग्य- पूर्विका शुभेच्छेत्युच्येते। इयं च प्रथमा भूमिका पुण्यकर्मफलभूत- प्रत्यग्विविदिपारूपा । 'विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशके नेति श्रुत्यादौ प्रसिद्धा । तथाच श्रुतिः-'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति । तथाच वार्तिकम्-'प्रत्यग्विविदिपां बुद्धेः कर्माण्युत्पाद्य शुद्धितः । कृतार्था- न्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इवेति ॥ १६ ॥ अध्यात्मशास्त्रवि- चारः सदाचारप्रवृत्तिर्विचारणाप्रधानत्वाद्विचारणेत्युच्यते इति निर्वचनममिप्रेत्याह-शास्त्रेति ॥ शास्त्रसंपर्कोऽध्यात्मशास्त्रविचारणा सजनसंपर्को ब्रह्मनिष्ठसेवा । शास्त्रसजनसंपर्कस्पायवैराग्याभ्यासो नाम वैराग्यहेतुभूतदृश्यमिथ्यात्वदोपदर्शनाभ्यासः । एपा च द्वितीया भूमिका ॥ १७ ॥ श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' ·[उत्पति०३ लघुयोगवासिष्टः। भूमिकात्रियाभ्यासाचित्ताऽर्थविरतेर्वशात् । सत्वात्मनि स्थितिः शुद्धे सत्वापत्तिरुदाहृता ॥१९॥ इति श्रुत्युक्तश्रवणमननरूपां निदिध्यासनात्मिकां तृतीयां भूमिका निर्वक्ति-विचारणेति ॥ यत्र यस्यामवस्थायां पूर्वभूमिकाभ्यां विचा- रणाशुभेच्छाभ्यां हेतुभ्यां इन्द्रियार्थेष्वनात्मपदार्थेष्वरक्तता विर- ततोदिता सावस्था तनुमानसोच्यते । तनु मानसं यस्यां सा तत्र हेतुस्तनुताभावात् । स्थौल्यकारणरागनिवृत्त्या मानसस्य तनुत्वस- दावाद्भूमिकाया निदिध्यासनरूपतां वक्ष्यति भगवान्वसिष्ठः-'अना- स्थयेति भावानां पदभावनमान्तरम् । लक्ष्यार्थलममनसः सामा- न्योऽसावसंगमः ।। संसाराम्युनिधेः पारे सारे परमकारणे । यन्मी- नमाश्रितं शान्तं तच्छेप्टासङ्ग उच्यते ॥ श्रेष्ठासंगमता होपा तृतीया भूमिकाऽत्र हि । भवति प्रोज्झिताशेपसंकल्पकलनः पुमानिति । एतय भूमिकात्रयं ब्रह्मज्ञानसाधनमेव नतु ज्ञानकोटावन्तर्भवति भेदसत्यतायुद्धरविनष्टत्वात् । अतएवैतजागरणमिति वक्ष्यति यसिष्टः-'भूमिकात्रितयं त्वेतद्राम जाप्रदिति स्मृतम् । यथावतेंद- सुवेदं जगजाप्रति दृश्यत इति । 'भूमिकात्रितयं जामचतुर्थी स्वप्न उच्यते' इति च । तथा महद्भिरप्युक्तम्-'अत्र भूमिकात्रितयं ब्रह्म- विद्यायाः साधनमेव नतु विद्याकोटावन्तर्भवति । भेदसत्यत्वयुद्धर- निपय॑त्वात् । अतएवजागरणमिति व्यपदिश्यत इति ॥ १८ ॥ भूमिकेति ।। प्रितयस्य शानभूमिकात्वं तु सत्यात्मनि तत्साघनत्वे. नोपचारादिनि शेयम् । अर्थविरतिरनात्मपदार्थेवररुचिः । चित्ते निगमाया अविरतेयंशात्सत्यात्मनि थितिः सत्तामात्रस्वरूपे प्रमः ण्ययम्धितिः । पयार पश्यति-'सत्तायशेप एपास्ते पतुर्थी भूमिका ·सर्गः ९] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसर्गफैलाय च । रूढसत्त्वचमत्कारा प्रोक्ता संसक्तिनामिका ॥ १२०॥ भूमिकापञ्चकाम्यासात्स्वात्मारामतया दृढम् । आभ्यन्तराणां वाह्यानां पदार्थानामभावनात् ॥ २१ ॥ गत'इति । यच स्वप्नारया चतुर्थी भूमिरपरोक्षज्ञानमेव न साधन- कोटावन्तर्भवति । यतो वक्ष्यति-'सम्यग्ज्ञानोदये चित्ते पूर्णचन्द्रो- दयोपमे । निर्विभागमनाद्यन्तं योगिनो युक्तचेतसः ॥ समं सर्व प्रपश्यन्ति चतुर्थी भूमिकां गता'इति । पञ्चम्यादिभूमिकात्रये तु जीवन्मुक्तेस्तारतम्यं भवति । तत्र सप्तमी भूमिर्विदेहमुक्तिसदृशी । तथाचोक्तम्-'जीवन्मुक्तस्तारतम्यं शिष्टे भूमित्रये भवेत् । विदेह- मुक्तिसदृशी सप्तमी भूमिरुच्यतइति । तास्तिस्रोऽसंप्रज्ञातसमाध्य- भ्यासकृतेन चित्तोपरतितारतम्येन सिध्यन्ति । तदप्युक्तम्-पश्चम्या- दयस्तिस्रो भूमयो निर्विकल्पसमाध्यभ्यासकृतेन चित्तविश्रान्वितार- तम्येन संपद्यन्त इति ॥ १९ ॥ दशेति ॥ दशाचतुष्टयाभ्यासादिति प्रागुक्तावस्थाचतुष्टयस्याभ्यासात्कारणात् रूढसत्त्वचमत्कारा रूढः दृढनिप्पन्नः सत्त्वस्यान्तःकरणस्य चमत्कारः परमसूक्ष्मब्रह्मानन्द- ग्रहणवैदग्ध्यं यस्यां भूमिकायां सा तथोक्ता । यद्वा सत्त्वशब्देन सत्त्वगुणो गृह्यते । प्रवृद्धसत्त्वगुणचातुरी हि पञ्चमी भूमिका भवति । किमर्थ रूढसत्त्वचमत्कारेत्यत आह असंसर्गफलायासंसक्तिफलाय प्रातिभासिकविषयेऽपि रागाभासस्यापि वृत्तिफलायेत्यर्थः । निरति- शयानन्दानुभयफलाय चेति चकारार्थः । इयं च पश्चमी भूमिः सुपुप्तिरित्युच्यते । तथाच वक्ष्यति-'पञ्चमी भूमिकामेय मुपुप्तिपद- नामिकाम् । शान्ताशेपविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमात्रकः' इति । अत्रे समाधेः स्वयमेव व्युत्तिष्ठति ॥ १२० ॥ भूमिकापञ्चकाभ्यासा- ·२७२ लघुयोगवासिष्टः । [ उत्पत्ति०३ परप्रयुक्तेन चिरं प्रयत्नेनावबोधनम् । पदार्थभावनी नाम पष्ठी संजायते गतिः ॥ २२ ॥ भूमिपटूचिराभ्यासाझेदस्यानुपलम्मनः। यत्स्वभावकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यमा गतिः॥ २३ ॥ दिति । दृढमिति पदं आत्मारामतयाऽभावनादिति च पदद्वयेन संवध्यते । उक्तपञ्चमभूमी निर्विकल्पात्तदा स्वयमेवोत्तिष्ठति अभाव- नादनुपलम्भात् परप्रयुक्तनान्यकृतेनावबोधेन समाधेः सकाशात्स्व- व्युत्थापनं अनात्मपदार्थस्य समाधी विस्मृतस्य परप्रयत्नेन भावना पदार्थभावना सा यस्याः सा पदार्थभावनी गतिरवस्था दृढं स्वात्मा रामतया हेतुनाभ्यन्तराणां सुखदुःखादीनां वाह्यानां घटादीनां पदा- र्थानां दृढमभावनात् ॥ २१ ॥ परप्रयुक्तेनेति ॥ चिरं परप्रयुक्तेन प्रयत्नेनावबोधनं यदा भवति तदा पष्टी गतिः संजायते इत्यन्वयः। केचित्तु साक्षात्कारो विशुद्धपदार्थज्ञानसाध्यो महावाक्यार्थविषयः तेन पदार्थभावनीयमवस्था आदरणीयेति वदन्तः पष्ठी भूमिका ब्रह्मविद्यासाधनकोटिस्यां मन्यन्ते तत्र निर्वाणप्रकरणवचनविरो- पान् । 'भूमिकायां विवासनः । पष्ठी गाढमुपुप्ताख्यां क्रमापतति भूमिकाम् ॥ यत्र नासन्न सद्भूयो नाहं नाप्यनहंकृतिः । केवलं क्षीण- मनन आस्तेऽद्वेनैक्यनिर्गतः ॥ निन्थिः शान्तसंदेहो जीवन्मुक्तो विभावनः । अनिर्वाणोऽपि निर्वाणचित्रदीप इव स्थित'इति । किंच 'शुद्धसंविन्मयानन्दमूर्या भवति पञ्चमी ! अर्धमुप्रप्रवुद्धाभो जीवन्मू- कोऽत्र तिष्टतीति ॥ २२ ॥ पष्टीभूमिकापेक्ष्या निकृष्टां पनी भूमिकां प्रातम्य जीपन्मुफनामभिदधता । तत उत्कृष्टायाः पष्ठीभू- मिकाया विधाकोटिनिविष्टम्प म्यम्य मुनरामभ्युपगतत्वाय स्वभाव- कनिष्टत्यमिति । म्यो भायः म्यभायः समावरूपस्तरिमन्नेकस्मिन्नेय ·२७३ सर्गः ९] पासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः। एपा हि जीवन्मुक्तेपु तुर्यावस्थेह विद्यते । विदेहमुक्तविपयं तुर्यातीतमतः परम् ॥ २४॥-: ये हि राम महाभागाः सप्तमी भूमिकां गताः। आत्मारामा महात्मानस्ते महत्पदमागताः ॥२५॥ जीवन्मुक्ता न सञ्जन्ति सुखदुःखरसस्थितौ । प्राकृतेनार्थकार्येण किंचित्कुर्वन्ति वा न वा ॥२६॥ नितरां स्वतः परतो वा पुनरुत्थान विनेव तिष्ठतीति स्वभावकनि- ठस्तस्य भावस्तत्त्वम् । 'सप्तमी सा परिप्रौढा विषयोऽस्यां न जीवि- तादिति निर्वाणप्रकरणवचनातं । सप्तमभूमिकां प्राप्तस्य योगिनः स्वतः परतो वा पुनर्युत्थानमेव नास्तीति गम्यते । तथा महद्भिर- प्युक्तम्-'तुरीयाभिधां सप्तमभूमि प्राप्तस्य योगिनः स्वतः परतो वा व्युत्थानमेव नास्तीति' मुमुक्षुपु वर्तमानमवस्थात्रयात्मकं जागरित चतुर्थभूम्यात्मकं स्वप्नं पञ्चमपप्ठभूमिकात्मिकां सुपुप्ति चापेक्ष्य स्वरू- पमेव तुर्यः चतुर्थं तद्गच्छतीति तुर्यगा गतिरवस्था तुरीयावस्थेत्यर्थः ॥ २३ एपा सप्तमभूमिरूपा तुरीयावस्था जगति कचिदपि नास्त्ये- वेत्यत आह-एपा हीति ॥ जीवन्मुक्तेपु शुकादिपु विदेहमुक्तविपयं विदेहमुक्तगम्यम् ॥ २४ ॥ सप्तमीभूमिका सर्वोद्योगेन पुरुपधौरेयः संपाद्येति ज्ञापयितुं तां प्राप्तां स्तौति-ये हीति ॥ महत्पदमागताः महास्थान प्राप्ताः । महात्मतायाः पर्यवसानभूमि प्राप्ता इत्यर्थः । महात्मपदं गता इति कचित् तत्रापि स एवार्थः ॥ २५ ॥ सप्तमी भूमिकां प्राप्तादन्ये जीवन्मुक्ता विक्षेपदशायां कथं व्यवहरन्ती- त्यत आह-जीवन्मुक्ता इत्यादि ॥ सुखदुःसरसस्थिती मुस- दुःखानुभवस्थिती न सजन्ति आसक्तिं न कुर्वन्ति । हर्षविपादो ल.वा.१८ ·२७४ लघुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति०३ पार्श्वस्थबोधिताः सन्तः पूर्वाचारक्रमागतम् । आचारमाचरन्त्येव सुप्तबुद्धवदक्षताः ॥ २७ ॥ भूमिकासप्तकं त्वेतद्धीमतामेव गोचरम् । प्राप्ताज्ञानदशामेतां पशुम्लेच्छादयोऽपि ये । सदेहा वा विदेहा या ते मुक्ता नात्र संशयः ॥२८॥ ज्ञप्तिर्हि ग्रन्थिविच्छेदस्तसिन्सति हि मुक्तता । मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्यादिशान्तिमात्रात्मकस्त्वसौ ॥ २९ ॥ ये तु मोहाद्धनात्तीर्णास्ते प्राप्ताः परमं पदम् । ते स्थिता भूमिकास्खासु खात्मलाभपरायणाः ॥ १३० ॥ न कुर्वन्तीत्यर्थः । यद्वा आसक्तिस्तत्राभिमानस्तं न कुर्वन्तीत्यर्थः । अर्थकार्येण लोकसंग्रहलक्षणप्रयोजनमर्थः स एव कार्य तेन हेतुना किंचित्कुर्वन्ति वा न वा कुर्वन्ति । आर्यकार्येणेति कचित्तवार्य- कार्येण विद्वत्कार्येण । अनिपिद्धकार्येणेत्यर्थः ॥ २६ ॥ २५ ॥ ॥ २८ ॥ ननु ज्ञानदशाप्राप्तानां सदेहत्वे कथं मुक्ततेत्यत आह-ज्ञप्तिीति ॥ ज्ञप्तिरत्र ज्ञानदशा स एव पको प्रन्थिस्तस्य विच्छेदो हि अहंकारलक्षणप्रन्थेः सकारणस्य विनाशः। स हि अहं- फाराभ्यासस्य सकारणस्य निवृत्ति विना शानदशाया एव पकाया अयोगात् । ततः किं तबाह-तस्मिन्निति ॥ तस्मिन्प्रन्थिविच्छेदे सति मुक्तिर्दि सफारणप्रन्थिविच्छेदः । तईि सदा सदसदात्मा या सद सद्विलक्षणो या सर्वधाप्यनुपपत्तिरियत आह-मृगतृष्णेति ।। यथा मरीचिकोदफाभ्यासनिवृत्तिरधिष्टानमा तथासो प्रन्धिविच्छेदोऽपी- सपः ।। २९ ॥ ये तु मोहादित्यादिसार्धत्रयं स्पष्टाघम् ।। १३० ।।

·सर्गः ९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहित । एतासु भूमिपु जयन्ति हि ये महान्तो वन्द्यास्त एव हि जितेन्द्रियशनमस्ते । सम्राट् स्वराडपि च यत्र तृणायते त- त्सार पदं जगति ते समवाप्नुवन्ति ॥ ३१ ॥ वसिष्ठ उपाच ॥ मनःप्रशमनोपायो योग इत्यभिधीयते । सप्तभूमिः स विज्ञेयः कथितास्ताश्च भूमिकाः ।। ३२ ।। एतासां भूमिकानां तु गम्यं ब्रह्माभिधं परम् । त्वत्ताहन्तात्मता यत्र परता नास्ति काचन । न क्वचिदकलना न भावाभावरञ्जना ॥ ३३ ॥ सर्व शान्तं निरालम्ब व्योमथं शाश्वतं शिवम् । अनामयमनाभासमनात्मकमकारणम् ॥ ३४ ॥ न सन्नासन्न मध्यान्तं न सर्व सर्वमेव च । मनोवचोभिरग्राह्यं शून्याच्छून्यं मुखात्सुखम् ॥ ३५ ।। जयन्ति सर्वोत्कृष्टतया वर्तन्ते । सम्राट् मण्डलेश्वराणा शास्त्रा। स्वराडिन्द्रः ।। ३१ ॥ ३२ ॥ कीदृश तद्ब्रह्माभिध पर वस्तु तनाह- त्वचेति ॥ त्वत्ताहन्ते त्वमहभावो । आत्मतापरते आत्मभावपर- भावो । भेदकलना भेदज्ञानम् । भावाभावरञ्जना भावाभावाभिनि- वेश इत्यादि यन नास्ति तत्पर ब्रह्मेत्यर्थ ॥ ३३ ॥ सर्वमिति ।। सर्व तद्व्यतिरिक्तस्याभावात् । शान्तमविद्यारागादिमलरहितम् । निरा. लभ्यमाधाररहितम् । सर्वाधारमित्यर्थ । तदपि माययेत्यर्थ ।व्योमस्थ खमहिमस्थम् । आधारानपेक्षितमित्यर्थः। शिव मगरम्। अनामयं निरपद्रवम् । अनाभास अप्रतिविम्बम् ॥ ३४ ॥ नेति ॥ अम- ध्यान्त मध्यान्तरहितम् । न सर्व मिथ्याभूतात्सर्वस्माद्विलक्षणम् ।

·[ उपसि०३ लघुयोगवासिष्टः। असंवेदनमाशान्तमात्मवेदनमाततम् ॥ ३६ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एतत्ते कथितं राम ज्ञानं वै सासभूमिकम् । लं माहात्म्यमविद्यायाः पुनः शृणु रघूद्वह ॥ ३७ ।। लवणोऽसौ महीपालस्तत्र दृष्ट्वा तथा अमम् । द्वितीये दिवसे गन्तुं प्रवृत्तस्तां महाटवीम् ॥ ३८ ॥ यत्र दृष्टं मया दुःखमरण्यानीं स्मरामि ताम् । चित्तादर्शगतां विन्ध्ये कदाचिल्लभ्यतेऽपि सा ॥३९॥ इति निश्चित्य सचिवैः प्रययौ दक्षिणापथम् । पुनर्दिग्विजयायैव प्राप्य विन्ध्यमहीधरम् ।। १४० ।। पूर्वदक्षिणपाश्चात्यमहावनतटस्थलीम् । वनाम कौतुकात्सबों व्योमवीथीमिवोष्णगुः ।। ४१॥ तर्हि वस्तुतः परिच्छेदः स्यादित्यत आह-सर्वमिति ॥ मनोवचोभिर- माहात्वे हेतुः-शून्याच्छ्न्यमिति ॥असन्तनिराकारमित्यर्थः । शून्या- दपि शून्यं चेचर्हि पुरुषार्यवहितं तदित्यत आह-मुगात्सुसं परमा- नन्दरूपत्यात् ॥३५॥तर्हि वेद्यं तदित्यत आह-असंवेदनमिति ॥ आसमन्ताच्छान्नं आशान्तम् । आत्मवेदन स्वयंप्रकाशम्।आसमन्ता- चवं व्यातमातनम् ॥३६॥ एतत्ते कथितमित्यादयः काकतालीयपदि- स्यतः प्राफनाः शोकाः मायेण स्पष्टार्थाः। रचूद रघूणां श्रेष्ठ १३७।। ॥३८॥ अरण्यानी महारण्यम् । 'मदारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निपटा' इत्यमरः । आदर्शो दर्पणम्। लभ्यतेऽपीयपिशब्द: Nar याम । 'महाममुपयाभवावासभायनाम्पी समरः ॥ ३९॥४०॥ फोनुका सुनहलान्। 'बौनुकं विषयामोगे इससूबे कुतुहले । काने ।

·२७७ सर्ग: ९ वासिष्ठचन्द्रिकान्यायासहितः । अथैकसिन्प्रदेशे तां चिन्तामिव पुरोगताम् । ददर्शोग्रामरण्यानी परलोकमहीमिन ॥ ४२ ॥ स तत्र विहरंस्तां तु स्ववृत्तान्सकलानपि । दृष्टवान्पृष्टवांचैव ज्ञातवांश्च विसिमये ।। ४३ ।। तत्परिज्ञातवांश्चापि व्याघान्पुक्कसजान्पुनः विसयाकुलया बुद्ध्या भूयो वभ्राम संभ्रमी ॥ ४४ ॥ अथ प्राप महाटव्याः पर्यन्ते धूमधूसरम् । तमेव ग्रामकं यस्मिन्सोऽभवत्पुष्टपुकमः ॥ ४५ ॥ तत्रापश्यजनांस्तांस्तान्त्रियस्तास्ताः कुटीरिकाः॥४६ ।। अन्यासु वृद्धासु सवाप्पनेत्रा स्वभईयुक्तासु च वर्णयन्ती । वृद्धातिकान्तारविशीर्णवन्धुस्तत्रातिदीना परिरोदितीदम् ।।४७॥ हा पुत्रकाः कुत्र गताः स्थ दीना दृष्टेममोत्सङ्गमपास्य दूरम् । हा पुत्रि गुञ्जाफलदामहारे नीतासि मे दुर्विधिनातिदूरम् ॥४८॥ हा राजपुत्रेन्दुसमानकान्त संत्यज्य शुद्धान्तविलासिनीस्ताः । रति प्रयातोऽसि ममात्मजायां न सापि ते सुस्थिरतामुपेता॥४९॥ संसारनद्या स्वतरङ्गभङ्गक्रियाविलासैर्विहितोपहासः । किं नाम तुच्छं न कृतं नृपेशो यद्योजितः पुक्कसकन्यकायाम्५० ख्याते मङ्गले चेति यादवप्रकाशः । उष्णगुः सूर्यः ॥ ४१ ॥४२॥ विसिस्मये विस्मयंचके ॥ ४३ ॥४४॥ ४५ ॥ ४६ || कान्तारं दुर्गममार्गः । 'कान्तारं वर्त्म दुर्गममित्यमरः ॥४७॥ अस मुवीति धातोर्लपमध्यमपुरपबहुवचनम् । स्थ भवथ । गुलाफलदाममिहीरो यस्याः सा तथोक्ता । दामशब्देन मालोच्यते । दुर्विधिना दुर्दैवेन ॥४८॥ शुद्धान्तविलासिनीरन्तःपुरागनाः ॥४९॥ ससारेति ॥ तुच्छमनासमससम्।ससारनद्या विनाम तुच्छं न कृतमिति संपन्धः ·२७८ [उत्पत्ति०३ लघुयोगवासिष्ठः। एवं लपन्तीमवलोक्य वृद्धा दासीभिरावास्य नृपो निजाभिः । पप्रच्छ वृत्तं किमिहासि का त्वं काते सुताके च सुतास्तवेति।।५१॥ उवाच सा बाप्पविलोचनाथ ग्रामस्त्वयं पुक्कसपोपनामा । इहाभवत्पुकसपः पतिर्मे वभूव तस्येन्दुसमा सुतैका ॥ ५२ ॥ सा दैवयोगात्पतिमिन्द्रतुल्यमिहागतं पाप धरातलेन्द्रम् । सा तेन साधं सुचिरं मुखानि भुक्त्वा प्रसूता तनयां सुतौ च ॥५३॥ केनचिचथ कालेन ग्रामकेऽसिञ्जनेश्वर । अवृष्टिदुःखमभवद्भीपणं मममानवम् ॥ ५४ ॥ महता तेन दुःखेन सर्वे ते ग्रामका जनाः । विनिर्गत्य गता दूरं सर्वे पञ्चत्वमागताः ॥ ५५ ॥ तेनेमा दुःखमागिन्यः शून्ये वयमिह स्थिताः । शोच्यांस्ताननुशोचन्त्यस्तिष्ठामो दुःखजीविताः ॥ ५६ ॥ इत्याकागनावकाद्राजा विसयमागतः । मत्रिणां मुखमालोक्य चित्रार्पित इवाभवत् ॥ ५७ ॥ तेषां समुदितैर्दानैः संमानैर्दुःखसंक्षयम् । कृत्वा करुणयाविष्टो दृष्टलोकपरापरः ॥ ५८ ।। आजगाम गृहं पारेर्मुदितः प्रविवेश ह । ज्ञाताविद्यास्वमायोऽसौ नीतो पोघं मया ततः ॥ ५९॥ के साधनः म्यतरङ्गमगक्रियाविलासः स्वीयतरङ्गसण्डरूपैः कर्म- पिलामर्यिदिनोपदासरेकम्मिन्नेव जन्मनि राजत्यपुफसत्वे हेतुत्वेन विवेकिमिविहित उपदामो येषु ते सयोक्तासः । यदिति हेती॥५०॥ स्पती विलपन्तीम् ।।११॥५२॥५३॥५४॥ पश्नत्यं मरणम्॥५५॥ ॥ ५६ ॥ ५७॥ समुदिनः । मुभापितः दानसमानः दानमत्कारः। एटा टोरे परापरे चायचा माया येन स लोकपरापरः ·सर्ग: ९] २७९ वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । इत्येवं राघवाविद्या महती भ्रमदायिनी। असत्सत्तां नयत्याशु सचासचां नयत्यलम् ॥ ६०॥ राम उवाच॥ कथमेतद्वद ब्रह्मन्स्वमः सत्यत्वमागतः। संशयो भगवन्सोऽयं न मे गलति चेतसः॥६१॥ वसिष्ठ उवाच ॥ सर्वमेतदविद्यायां संभवत्येव राघव । एतत्ते गाधिवृत्तान्ते स्फुटमग्रे भविष्यति ॥ ६२॥ काकतालीयवच्चेतोवासनावशवः स्वतः। समुदन्ति महारम्भा व्यवहाराः परस्परम् ।। ६३ ॥ ॥५८॥५९॥६० ॥ ६१ ।। मुहूर्तद्वयेन द्वादशवार्षिको लवणस्य विभ्रमः स्वप्न इत्युच्यते-'दुर्घटत्वमविद्याया भूपणं न तु दूपणम् । कथंचिद्धटमानत्वे ह्यविद्यात्वं न सिद्ध्यतीति न्यायात् अघटमान- 'घटनापटीयस्यामविद्यायां नासंभावितमेतदिति परिहरति-सर्वमिति। सिंहासन एवासीनस्य लवणराजस्य मुहूर्तद्वितयेन द्वादशवार्षिकभ्रमः कालान्तरे तस्य च भ्रमस्याविसवादित्वं ठवणप्रतिभायाः सर्वपुक- सप्रतिभानां च परस्पर संरम्भ इत्येवमादिकं सर्वशब्दार्थः । गाधि- नामा ब्राह्मणः ॥ ६२ ॥ यद्यप्यविद्यायां संभवत्येवैतत्सर्व तथापि काचिदुपपत्तिर्वक्तव्येत्यत आह-काकवालीयवदित्यादि । काकस्य तालतरुसंयोगसमय एव दैवाचत्फलपतनं पाकवालीयम्। चेतोवास- नावशतश्चित्तस्य सदृशं भ्रमोत्पादकसंस्कारवशवः स्वतः खभावा- निमित्तान्तरं विनव व्यवहाराऽमिशालक्षणाः । समुदन्ति संवाद कुर्वन्ति । समानार्यमाडो भवन्तीत्यर्थः । आरभ्यत इत्यारम्मः ।

·२८० लधुयोगवासिष्ठः। [ उत्पत्ति०३ A दृष्टं यत्पक राज्ञा तत्र शाम्परिकेहया । तत्र योल्लसिता विद्या सैवान्येधुरिति ध्रुवम् ॥ ६४ ॥ तत्काले लवणेनाशु दृष्टो यः स्वमविभ्रमः । स एव संविदं प्राप्तो विन्ध्यपुकसचेतसाम् ॥६५॥ लावणी प्रतिभा रूढा विन्ध्यपुकसचेतसि । विन्ध्यपुक्कससंविद्धा रूढा पार्थिवचेतसि ॥ ६६ ॥ व्यवहारगतेस्तस्याः सत्तास्ति प्रतिभानतः । सत्ता सर्वपदार्थानां नान्या संवेदनाहते ॥ ६७ ॥ कार्यम् । महानारम्भो येषां व्यवहाराणां ते महारम्भाः। स्मर्यते च भारते-'युद्धे मृतानां वीराणां नानालोकान्प्राप्तानां धृतराष्ट्रादिशो- कापनोदनाथ भगवता व्यासेन तपःप्रभावात्तत्तल्लोकेभ्यः समाक- ष्टानां दुर्योधनादीनां धृतराष्ट्रेण पाण्डवैः बीमिश्च संगतानां महारम्भा व्यवहाराः संवादिनो जायन्ते' इति ।। ६३ ॥ इष्टमिति ।। तत्र सदसि स्थितेन राक्षा शाम्बरिकेहया ऐन्द्रजालिकचेष्टया यद्यदा पको शवरालये रटं तत्र तदा या याऽविद्योलासिता विवर्तते सा सेवान्येशुरप्युल्हसिता ॥ प्राप्तः । विन्ध्यपुषसचेतोभिः संविदित इत्यर्थः ॥ ६५ ॥ लावणी व्यणराजसंयन्धिनी प्रतिमा विन्ध्यपुषसचेतस्यारूढा लय- णस्य चेतसि यत्मनिभातं तादृशमेव विन्ध्यपर्वतस्थपुषसचेतस्सु प्रतिभातमित्यर्थः । विपरीतं किं न स्यादित्यत आह-विन्ध्येति ॥६६॥ भ्रमव्ययाहारस्य फयं तर्हि मत्सत्यमित्यत आह-व्यवहार रगतेरिति । न फेयलगम्येय व्ययदारम्यरूपस्य प्राविमासिकं सरपं सर्पम्पापि उगवत्याह-सत्तेजिसमपदार्यानामिय जागरितेऽपि ॥ विन्ध्यपुषसचेतसां संविदं ·सर्ग:९] २८१ वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । संबन्धे द्रष्ट्टदृश्यानां मध्ये द्रष्टर्हि यद्वपुः । द्रष्टदर्शनदृश्यादिवर्जितं तदिदं परम् ।। ६८ ॥ देशाद्देशं गते चित्ते मध्ये यच्चेतसो वपुः । अजाड्यसंविन्मननं तन्मयो भव सर्वदा ॥ ६९॥ अजाग्रत्वमनिद्रस यत्ते रूपं सनातनम् । अचेतनं चाजडं च तन्मयो भव सर्वदा ।। १७० ।। सर्वपदार्थानां संवेदनात्प्रतिभासादृतेऽन्या सत्ता नास्ति । संवेदनमेव सत्ता। संवेदनदशायामेव सत्तेत्यर्थः । यद्वा प्रतिभानतः संवेदनादिति वाधिष्ठानचैतन्यमुच्यते । तथाच कल्पितानामधिष्टानमेव सत्तेत्यर्थः ॥६७ ॥ प्रकरणा) बुद्धिसौकर्यार्थमन्ते संक्षिप्याह-संवन्ध इति । संवन्धे द्रष्टदृश्यानां द्रष्टुः शब्दादिदृश्यानां च संबन्धे द्रधुः दृश्य- भावलक्षणे जातानामनेकपा मध्ये द्रष्टदृश्यदर्शनानामन्तः कुसुमेषु सूत्रमियानुगतस्य द्रष्टुर्यद्वपुः साक्षिणो यत्स्यरूपमस्ति । किंभूतम्। द्रष्टुदर्शनदृश्यादिवर्जितम् । दृश्याद्यभावेऽपि सुपुप्तिसमाभ्योस्तत्सा- क्षिणो विद्यमानत्वात् । द्रष्टदर्शनदृश्यफलवर्जितं तदिदं शोधितत्वं-- पदार्थरूपं तत्पदलक्ष्य परमेव । यद्वा द्रष्टदृश्यानां च पूर्वोक्तसंवन्धे भाविनि मध्ये पूर्वोत्तरवृत्त्योः संधौ द्रष्टुर्यद्वपुः जीवस्य यत्स्वरूपमस्ति तच द्रष्टुत्वेन दर्शनादिना च वर्जितं तदित्यादि समानम् ॥ ६८ ॥ देशाद्देशमिति ॥ चित्ते देशाद्देशं गते विपयाद्विपयान्तरं गते सति मध्ये पूर्वोत्तरविपयज्ञानयोरन्तराले चेतसस्तदुपाधिकस्य जीवस्ये- त्यर्थः । वपुः स्वरूपम्। किंभूतम्। अजाड्यसंविन्मननं शब्दितसुषुप्ति- स्वप्नजागरितवर्जितं तन्मयो भव तदात्मनिष्ठो भव ॥६९ ।। अजा- प्रत्स्वप्ननिद्रस्येत्यत्र निद्राशब्देन सुषुप्तिहते । अचेतनं चेतनधर्मभूता- ·વટર [ उत्पत्ति०३ रमायनया मुक्तः।युचया श्रुत्यनुलया परमया। अत्यन्तदृढयेत्यर्थः लघुयोगवासिष्ठः। जडतां वर्जयित्वैकां शिलाया हृदयं हि यत् । अमनस्कं महाबाहो तन्मयो भव सर्वदा ।। ७१॥ चित्तं दूरे परित्यज्य योऽसि सोऽसि स्थिरो भव । भव भावनया मुक्तो युक्त्या परमयान्वितः ॥ ७२ ।। संसारोग्रारघद्देशसिन्या दृढा यत्रवाहिनी। रज्जुस्तां वासनामेतां छिन्धि राघव यत्नतः ॥ ७३ ॥ 'पूर्व मनः समुदितं परमात्मतचा- तेनाततं जगदिदं स्वविकल्पजालैः । शून्येन शून्यमपि तेन यथाम्बरेण नीलत्वमुल्लसति चारुतराभिधानम् ॥ ७४ ।। वस्थानयरहितत्वात् । अजडं प्रज्ञानघनत्वानिर्विकारतासर्ववस्त्वव- भासकत्वाच ॥ १७० ॥ जडतामिति ॥ अमनस्क स्वभावतो मनो- रहितं यच्छिलाया हृदयं पापाणस्याभ्यन्तरस्वरूपं तजडतामेकां वर्जयित्वा विहाय कदाचित्तत्स्थास्यति चेत्तर्हि तन्मयो भव तनिष्ठो भव । वत्सदृशस्वरूपनिष्टो भवेत्यर्थः । शिलाया पाह्यस्वरूपं पदा- थान्तरसङ्गित्वादसङ्गात्मस्वरूपस्य दृष्टान्तो न भवति तदुपेक्ष्य तस्या हदयं गृहीतम् ॥ ७१ । यस्मादविवेकात्संसारस्तस्माद्विवेक एवं यनः कर्तव्य इत्याह-चित्तं दूर इति । भव भावनया मुक्तः संसाः ॥ ७२ ॥ संसारेति ॥ संसारोपारपट्टयनर यासनां उिन्धीत्यर्थः ॥ ७३ ॥ पूर्वमिति ॥ शून्येनाल्पेन परमात्मतत्त्वेनानिर्वचनीयेन मनसा चूल्यमनिर्वचनीयं जगदावचम् पल्पितमित्यर्थः ॥ ७४ ।।

·सर्गः ९] वासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहितः। संकल्पसंक्षयवशाद्गलिते तु चित्ते संसारमोहमिहिका गलिता भवन्ति । स्वच्छं विभाति शरदीव खमागतायां चिन्मात्रमेकमजमाद्यमनन्तमन्तः ।। १७५ ॥ इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाय उत्पत्तिप्रकरणे लवणोपाख्यान नाम नवमः सर्ग. ॥९॥ संकल्पेति ॥ मिहिका धूमाकारमेघाः शरद्यागतायां समिव स्वच्छं चिन्मानं भातीत्यन्वयः ॥ १७५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका- चार्योचमसुसपूज्यपादशिष्यश्रीमदात्मसुखकृतौ वासिष्ठचन्द्रिकायां उत्पत्तिप्रकरणं नाम नवमः सर्गः ॥ ९॥ उत्पत्तिप्रकरणं समाप्तम् ॥

·२८४ [स्थिति लधुयोगवासिष्ठः। स्थितिप्रकरणम्- M वसिष्ठ उवाच ॥ अकर्तृकमरङ्गं च गगने चित्रमुत्थितम् । अद्रष्टकं खानुभवमनिद्रं स्वमदर्शनम् ॥१॥ साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्पे चिदात्मनि । निरर्थ प्रतिबिम्बन्ति जगन्ति मुकुरे यथा ॥२॥ पूर्वस्मिन्प्रकरणे जगन्मनोविलासादुत्पन्नं योगेन च मनोविलासशान्ती शाम्यतीत्युक्तम् । अस्मिंस्तु प्रकरणे मनस उत्पन्नं जगन्मनस्येव तिष्ठति । तच्च मनः स्वकारणे आत्मनि तिष्ठतीति प्रतिपाद्यते ।। अत्र पश्चाख्यानानि-शुक्रो दामादयो भीमादयो दाशूर उपदेश- श्चेति । तत्र तावन्मनोमयस्य दृश्यस्य मनसा सहात्मन्यवस्थि- तत्वादाधारत्वेनात्मानं निरूपयितुमाधेयं दृश्यमाह-अकर्तृकमिति ।। चित्रं हि केनचित्का कैश्चिद्रहै रञ्जनद्रव्यैः कस्मिंश्चिद्भित्यादी मूर्ते वस्तुनि क्रियते। इदं तु जगद्रूपं चित्रमकर्तृकं आत्मनो निष्क्रियत्वे. नाकर्तृत्वात्। अरगं चात्मनोऽद्वितीयत्वेन रखकस्य द्रव्यान्तरस्याभा- यात् । गगने चिदाकाशे उत्थितं मूर्तस्य कस्यचिदधिकरणस्याभावात् । किंच अद्रष्टकं स्वानुभवं यत्सत्यनुभूयते तत्सत्ये स्वव्यतिरिक्ते द्रष्टर। इदं तु न तथा द्रष्ट्टदृश्ययोर्भेदाभावात् । किंच अनिद्रं स्वप्नदर्शनम् । स्वप्नदर्शनं हि सत्यां निद्रायां भवति । इदं तु न तथा जाप्रत्येय प्रतीयमानत्यान् ॥ १॥ माक्षीति ॥ माक्षादीअत इति साक्षी । पत्यात्साक्षिभूते समे परिपूर्णे स्वच्छे निर्मले निर्विकल्प भेदशून्ये चिदात्मनि जगन्ति गुयुरे यथा दर्पणयन्निरथं प्रयोजनमन्तरेणेय ·२८५ सर्गः वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। एतत्ते राम वक्ष्यामि कार्यकारणतां विना। स्थिता ब्रह्मणि विश्वश्रीः प्रतिमामात्ररूपिणी ॥३॥ एक ब्रह्मचिदाकाशं सर्वात्मकमखण्डितम् । इति भावय यतेन चेतश्चाञ्चल्यशान्तये ॥४॥ रेखोपरेखावलिता यथैका पीवरी शिला। तथा त्रैलोक्यचलितं ब्रह्मैकमिति दृश्यताम् ॥५॥ द्वितीयकारणाभावादनुत्पन्नमिदं जगत् । तिष्ठति ब्रह्मणि स्फारे प्रतिभामात्ररूपधृक् ॥६॥ अत्र भार्गववृत्तान्तं कथयामि तवानघ । अनुत्पन्नमिदं विश्वं येन चेतसि पश्यसि ॥७॥ प्रतिविम्बन्ति प्रतिफलन्ति । निरिच्छमिति पाठे इच्छामन्तरेणेत्यर्थः। तत्र जगतां जडत्वादात्मनश्वासङ्गोदासीनत्वानिरिच्छत्वं वेदितव्यम् ॥२॥ एतदिति। विश्वश्रीः कार्यकारणभावमन्तरेणैव प्रतिभामात्र- रूपेण ब्रह्मणि तिष्ठतीत्येतद्रहस्यमिति भावः ॥ ३॥ एकं ब्रह्म भावयेत्युक्तम् ॥ ४॥ भेदे प्रतीयमाने कथमैक्यमित्यत्राह-रेखेति ॥ तथाहि काचित्पीवरी गरीयसी गिरिशिला रेसोपरेखामिर्वलिता व्याप्ता करितुरङ्गनरादिचित्रविचित्रदेवालयादिरूपेण प्रतीयमानतया सत्यपि भेदस्फुरणे वस्तुत एकैव तथा त्रैलोक्यवलितं त्रैलोक्यात्मना विवृतमपि ब्रह्म एक्मेवेति दृश्यतां निश्चीयताम् ॥ ५॥ द्वितीयेति ॥ इदं जगद्वितीयकारणाभावाद्ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य द्वितीयस्य कारणस्या- भावात् भावरूपकार्यारम्भकाणां समवाय्यसमवायिनिमित्तानामसं- भवाद्धेतोरनुत्पन्नमेव । कथं तर्हि प्रतीयत इत्याह-स्फारे ब्रह्मणि प्रतिभामात्ररूपधृक्तिष्ठति । ब्रह्मण्यध्यस्ततया मरुमरीचिकायां तर. गिणीव प्राविभासिकवया विष्टतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ विश्वस्य प्रतिभामा-

·[ स्थिति
२८६
॥ ९॥ विद्योति ॥ तथाहि त्रिशन म राजा विश्वामित्रमहिन्ना
पण्टालदेहिनेय म्यग गच्छन्देयेनिराकृतो रोदस्यो यायिन्योर-
समभ्य एवं यतते । नया शुषोऽप्यप्राप्तमहापदत्यादनधिगतमझमा-
लघुयोगवासिष्ठः।
पुरा मन्दरशैलस्य सानी कुसुमसंकुले ।
अतप्यत तपो घोरं कर्सिश्चिद्भगवान्भृगुः ॥८॥
तमुपास्ते स तेजसी पालः पुत्रो महामतिः ।
शुक्रः सकलचन्द्रामा प्रकाशेनेव भास्करः ॥९॥
विद्याविद्यादृशोर्मध्ये शुक्रोप्राप्तमहापदः ।
त्रिशङ्करिव रोदसोरवर्तत तदा फिल |॥१०॥
निर्विकल्पसमाधिस्थे स कदाचित्सितर्यथ ।
अव्यग्रोऽभवदेकान्ते जितारिरिख भूमिपः ॥ ११ ॥
ददर्शाप्सरसं तत्र गच्छन्ती नभसः पथा ।
मन्दारमालावलितां मन्दानिलचलालकाम् ॥ १२ ॥
कान्तामालोक्य तस्साभूदुवासतरलं मनः।
अथ तां मनसा ध्यायंस्तत्रैवामीलितेक्षणः ।। १३ ।।
आरब्धवान्मनोराज्यमिदमेव किलोशनाः ।
एपा हि ललना व्योनि सहस्रनयनालये ॥ १४ ॥
संप्राप्तोऽयमहं स्वर्गमालोलमुरसुन्दरम् ।
मन्दमन्मथमावर इमास्ताः मुरयोपितः ॥१५॥
प्ररूपत्वे मार्गपवृत्तान्तं निदर्शयन्नाह-अत्यादिना ॥ ७॥८॥
परयाद्विपारप्टेरविवादष्टेयान्तगलेऽयर्वस ।। १० ॥ ११ ॥ १२ ॥
अमेति ॥ सामपारमम् ॥ १३ ॥ आरम्पयामनोराज्यामिति ॥
लः परं पक्ष्यमाणः शुशान्तो मानम एपेयपः ॥ १४॥ १५ ॥

·सर्ग:
वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः।
देवेश्वरं निपेवन्ते वनं वनलता यथा ।
इह तावदिमं शक्रमहमास्थानसुस्थितम् ॥ १६ ॥
द्वितीयमिव त्रैलोक्यस्रष्टारमभिवादये ।
इति संचिन्त्य शुक्रेण मनसैव शचीपतिः ॥१७॥
तेनाभिवादितस्तत्र द्वितीय इव खे भृगुः ।
अथ सादरमुत्थाय शुक्रः शक्रेण पूजितः १८ ॥
खर्गे विहर्तुमारेभे खर्वासिपरिमोदितः ।
तत्र तां मृगशावाक्षी कान्तामध्यगतामसौ ॥ १९ ॥
ददर्श सापि तं राम दृष्ट्वा परवशाभवत् ।
रसाद्विकसतो`नमन्योन्यमनुरक्तयोः ।
प्रातरर्कनलिन्योर्या शोमा सैव तयोरभूत् ॥ २० ॥
अथ तां तादृशीं दृष्ट्वा शुक्रः संकल्पितार्थभाक् ।
तमः संकल्पयामास संहारमिव भूतमुक् ॥२१॥
अथ सर्वेषु भूतेषु गतेप्वभिमतां दिशम् ।
आजगाम भृगोः पुत्रं सा मयूरीव वारिदम् ॥ २२ ॥
ततः,कल्पलताकुजे तौ विशश्रमतुः क्वचित ।
अथ चित्तविलासेन चिरसुप्रैक्षितैः श्रुतैः ।। २३ ॥
प्रणयैर्भार्गवस्थासीत्तुष्टये स समागमः।
अथावसदसौ शुक्रः पुरन्दरपुरे तया ॥ २४ ॥
॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ अथेति ॥ तामप्सरसं
तादृशीमात्मानुरत्तां ज्ञात्वा संकल्पितार्थभाक्तया सह संभोगःसंक-
पितोऽर्थः तं प्राप्नुमुद्यतः संस्तद्भोग्यकालकल्पनाय तमःसंकल्पया-
मास । भूतमुक् रुद्रः सहारमिव ॥२१॥२२॥ २३ ॥२४॥

·२८८
[ स्थिति
,
.
लघुयोगवासिष्टः।
सुखं चतुर्युगान्यष्टौ हरिणेक्षणया सह ।
पुण्यक्षयानुसंधानात्पपातावनिमण्डले ॥२५॥
पतितस्सावनौ तस्य स्वपुरी स्मृतिमागता ।
जीवश्चान्द्रमसं ज्योतिर्भृगुसतो विवेशह ॥ २६ ।।
पालेयतामुपेत्याशु शालितामगमत्ततः ।
शालीस्तान्भुक्तवान्पक्वान्दशाणेपु द्विजोत्तमः ॥ २७ ॥
स शुक्रः शुक्रतामेत्य तद्भार्यातनयोऽभवत् ।
ततो मुनीनां संसर्गात्तपस्युग्ने व्यवस्थितः ॥ २८॥
अवसन्मेरुगहने मन्वन्तरमनिन्दितः।
तत्र तस्स समुत्पन्नो मृग्यां पुत्रो नराकृतिः ॥ २९ ।।
तत्स्नेहेन परं मोहं पुनरप्याययौ क्षणात् ।
पुत्रस्यास्य धनं मेऽस्तु गुणाचायुश्च शाश्वतम् ॥ ३० ॥
इत्यनारतचिन्ताभिर्जही सत्यामवस्थितिम् ।
धर्मचिन्तापरिभ्रंशात्पुत्रार्थ भोगचिन्तया ॥३१॥
क्षीणायुपं तमहरन्मृत्युः सर्प इवानिलम् ।
भोगैकचिन्तया साध स समुन्क्रान्तचेतनः ॥ ३२ ॥
प्राप्य मद्रेशपुत्रत्वमासीन्मद्रमहीपतिः ।
अथान्यान्यपि जन्मानि समुपेत्य पहन्यपि ॥ ३३ ॥
जातः स गङ्गातीरस्थतपखितनयो मुनिः ।
अथ कालेन महता पवनातपजर्जरः ॥३४॥
कायस्तस्य पपातोव्यां भृगुशुक्रसमुद्भवः ।
रागढेपविहीनमानस पुम्पाश्रमस तु ।।१५।।
॥ २५ ॥ २६ ॥ २७॥२८ ॥२९॥३०॥३१॥ ३२ ॥ ३३ ॥

·सर्गः१] २८९ वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । महातपस्त्वाच भृगोर्न मुक्तो मृगपक्षिभिः । अथ वर्षसहस्रेण दिव्येन परमेश्वरः ॥ ३६॥ भृगुः परमसंवोधाद्विरराम समाधितः । नापश्यदने तनयं विनयावनताननम् ।। ३७ ।। सीमान्ते गुणसीमायाः पुण्यं मूर्तमिव स्थितम् । अपश्यत्केरलं कायकङ्कालं पुरतो महतू ॥ ३८ ॥ देहयुक्तमिवाभाग्यं दारिद्यमिन मूर्तिमत् ॥ ३९ ॥ तापशुष्कवपुः कृत्तिरन्ध्रस्फुरिततित्तिरिम् । संशुष्कान्तोदरगुहाच्छायाविश्रान्तदर्दुरम् ॥ ४० ॥ प्रेक्ष्य तच्छुप्ककङ्कालमालानं दुःखदन्तिनः। पूर्वापरपरामर्शमकुर्वन्भृगुरुत्थितः ॥४१॥ आलोक्य समकालं हि ज्ञात्वा पुत्रं मृतं भृगुः । कालं प्रति चकाराशु कोपं परमदारुणम् ॥ ४२ ॥ अकाल एव मत्पुत्रो नीतः किमिति कोपतः। कालाय शापमुत्स्रष्टुं भगवानुपचक्रमे ॥ ४३ ॥ अथाकलितरूपोऽसौ कालः कालितप्रजः। आधिभौतिकमास्थाय वपुर्मुनिमुपाययौ ॥ ४४ ॥ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ अपश्यदिति शोकद्वयवा- क्यम् । कायकझालं शरीरास्थिपवरम् ॥३९॥ वापेति ॥ तापेनाव- पेन शुष्का या वपुःकृचिर्देहस्य कृत्तिस्तस्या रन्ध्रपु स्फुरितास्तित्तिरयः पक्षिविशेषा यस्मिन् । सशुप्फा अन्ताः पर्यन्वा यस्यावस्या उदर- गुहायालयाया विश्रान्ता दर्दुरा मण्डूका यस्मिन् ॥४०॥प्रेक्ष्येति ।। आलानं यन्धनलम्भम्।।४१॥४॥४३॥४४॥४५॥४६॥४७॥ + स.धा.१९ ·[स्थिति . पुष्पाणीति ॥ तरयण्टेपु पुष्पाणीय भुवनेषु भूतानि प्राणिनः स्वक- २९० लघुयोगवासिष्ठः। खड्गपाशधरः श्रीमान्कुण्डली कवचान्वितः। पड्भुजः षण्मुखो वाह्या वृतः किंकरसेनया ॥४५॥ स उपेत्य महाबाहो कुपितं तं महामुनिम् । कल्पक्षुब्धाब्धिगम्भीरं सान्त्वपूर्वमुवाच ह ।। ४६ ।। त्वमनन्ततपा विप्रो वयं नियतिपालकाः। तेन संपूज्यसे पूज्य साधो नेतरयेक्षया ॥४७॥ मा तपः क्षपयापुढे कल्पकालमहानलैः। यो न दग्धोऽसि मे तस किं त्वं शापेन घक्ष्यसि ॥४८॥ ब्रह्माण्डावलयो ग्रस्ता निगीर्णा रुद्रकोटयः । भुक्तानि विष्णुवृन्दानि व न शक्ता वयं मुने ॥४९॥ मोक्तारो हि वयं ब्रह्मन्मोजनं युष्मदादयः । स्वयं नियतिरेपा हि नाश्योरेतदीहितम् ॥ ५० ॥ नेह कर्ता न भोक्तास्ति दृष्ट्या नष्टकलया। महवश्वेह कर्तारो दृष्ट्या दृष्टकलङ्कया ॥५१॥ पुष्पाणि तरुखण्डेषु भूतानि भुवनेषु च । कर्मणायान्ति यान्तीह कल्पान्ते हेतुना विधेः॥५२॥ ॥४८॥४९॥५०॥ नेहेति ॥ नष्टकलङ्कया दृष्टया विशुद्धेन ज्ञानेन इह जगति फर्ता भोक्ता च नास्ति । आत्मनो निर्विकारतया कर्तृभोक्त त्यासंभयादृष्टकलट्या दृष्ट्या भ्रान्तिदर्शनेन तु जगति ययः भोकारश्च फादिभेदम्याविद्यापरिकल्पितत्वेन भ्रान्तत्वात् ॥५१॥ मणा आयान्ति यान्तिप । फल्पान्ते तु विग्रह्मणोऽपि यो हेतुः प्रवृत्तिनियमिहेनुः फाल ईश्वरेच्छा घ तेन यान्यायान्ति चेत्यर्थः कारो ·२९१ Art सर्ग] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहित । कासौ ज्ञानमयी दृष्टिः क्व महत्वं च धीरता। मार्ग सर्वप्रसिद्धेऽपि किमन्ध इव मुह्यसि ॥५३॥ खकर्मपरिपाकोत्थामविचार्य दशां मुने । किं मुर्ख इव सर्वज्ञ मुघा मां शमुमिच्छसि ॥ ५४॥ चित्तमेवेह पुरुषस्तत्कृतं कृतमुच्यते । मनो हि जीवनाजीवो निचायकतया तु धीः। अहंकारोऽभिमन्तृत्वान्नानातां खयमेति हि ॥ ५५ ॥ तन्मनस्तन पुत्रस्य समाधौ त्वयि संस्थिते । प्रयातं चैवुधं सद्म संत्यज्यौशनसं वपुः ॥५६॥ असेवत मुने तर विश्वाची देवसुन्दरीम् । अथ विप्रो दशार्णेषु कोसलेषु महीपतिः ॥ ५७ ।। धीवरोज्य महाटव्यां हंसस्त्रिपथगातटे। सूर्यवंशे नृपः पौण्ड्रः शौरः शाल्वेषु देशिकः ॥ ५८॥ ॥५२॥ ५३॥ ५४ ॥ भृगोः पुनस्य चित्तमयं ससार निरूप- यितुं कालश्चित्तस्य महिमान तावदाह सार्धेन शोकेन-चित्तमे- वेति ।। पुरपो जीवः । कथ जीव इत्यवाह-मनो हीति ।। मन एव जीवनात्प्राणधारणाजीव इत्युच्यते । निश्वायकतया निश्वयहेतुत्वात धीवुद्धिः । निश्चयात्मिका बुद्धिरिति लक्षणात् । अभिमन्तृत्वादहम- माभिमानहेतुत्वादहंकारोऽपि ।। ५५ ॥ ५६ ।। अयेत्यादिना सार्ध- शेकपञ्चकेन स्वर्गमोगानन्तरभाविनो जन्मभेदानाह-वन प्रथमा- न्तानि पदानि जन्मभेदपराणि सप्तम्यन्तानि तु देशभेदपराणीति द्रष्टव्यम् ॥ ५७॥ चीवरो मत्स्यादिघातकः । टेशिक आचार्य:

·२९२ [स्थिति०१ लघुयोगवासिष्ठः। कल्पं विद्याधरः श्रीमान्धीमानथ मुनेः सुतः। सौवीरेषु च सामन्तस्त्रिगर्ने शैवदेशिकः ॥ ५९ ॥ वंशगुल्मः किरातेपु हरिणश्रीव जाङ्गले । सरीसृपस्तालतले तमाले धनकुकुटः ।। ६० ।। अन्यावपि विचित्रासु वासनावशतः स्वतः । विपमास्वेव पुत्रस्ते चचारान्तरयोनिपु ॥ ६१ ॥ वासुदेवाभिधानोऽसी मुने विप्रकुमारकः । तपश्वरति ते पुत्रः समङ्गासरितस्तटे ॥ २ ॥ जटावानक्षवलयी जितसन्द्रियभ्रमः । तत्र वर्पशवान्यष्टौ संस्थितस्तपसि स्थिरे ॥३॥ यदीच्छसि मुने द्रष्टुं तं स्वमा मनोम्रमम् । तत्समुन्मीलय ज्ञाननेत्रमाशु विलोकय ॥६४ ॥ इत्युक्ते जगदीशेन कालेन समदृष्टिना । मुनिः स चिन्तयामास ज्ञानात्तत्तनयेहितम् ।। ६५ ॥ ददर्श च मुहूर्तेन प्रतिभानववादसौं । पुत्रोदन्तमशेषेण धुद्धिदर्पणविम्बितम् ॥ ६६ ॥ पुनर्मन्दरसानुस्यां कालाकाराग्रसंस्थिताम् । समझायास्तटादेत्य विवेश स्वतनुं भृगुः ॥६७।। ॥५८ ।। मामन्चो मण्डलेश्वरः ॥ ५९ ॥ यंशगुस्मो वेणुस्सम्यः । दरिगयीः हरिणरूपः । मरीसृपः सर्पः ॥ ६०॥ ६१ ॥ ६२! ॥६३ ॥ ६४ ।। ६५ ।। ६६ । पुनरिति । फालाकायमसंस्थितां पालशरीरपुरोमागवर्तिनीम्। भूगुनिया ममगावटं गत्या पुन

·सग..]
वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहित ।
१९३
विस्मयसेरया दृष्ट्या कालमालोक्य कान्तया ।
वीतरागमुवाचेदं वीतरागो मुनिर्वचः॥ ६८॥
भगवन्भूतभव्येश वाला वयमनुज्वलाः।
वाशामेव धीर्देव त्रिकालामलदर्शिनी ॥ ६९।।
इत्युक्तो भगवान्कालो हसन्निव जगद्गतिः ।
हतं हस्तेन जग्राह भृगुमिन्दुमिवांशुमान् ॥ ७० ॥
अथ कालभृगू देवौ मन्दराचलकन्दराद ।
गन्तुं प्रवृत्तावनी समझासरितस्तटे ॥ ७१॥
क्षणादेवापतुस्तत्र तौ समझां तरङ्गिणीम् ।
ददर्शाथ वटे तस्याः कस्मिंश्चित्तनयं मृगुः ॥ ७२ ॥
शान्तेन्द्रियं समाधिस्थमचञ्चलमनोमृगम् ।
समालोक्य भृगोः पुत्रं कालः संकल्पवानभूत् ।। ७३ ॥
विबुध्यतामयमिति समाधैर्विरराम सः ।
उन्मील्य नेत्रे सोऽपश्यदने कालभृगू प्रभू ॥ ७४ ॥
कदम्वलतिकापीठादथोत्थाय ननाम तौ।
मिथः कृतसमाचाराः शिलायां समुपाविशन् ।। ७५ ।।
अथोवाच वचः शान्तं स समगातटे द्विजः।
भवतोर्दर्शनेनाहमय नितिमागतः ॥ ७६ ॥
यो न शास्त्रेण तपसा न ज्ञानेन न विद्यया ।
विनष्टो मे मनोमोहः क्षीणोऽसौ दर्शनेन वाम् ।। ७७ ॥
न तथा सुखयन्त्यन्तर्निर्मलामृतदृष्टयः।
यथा प्रहर्पयन्त्येता महतामेव दृष्टयः ॥ ७८॥
रेत्य स्वतनुं विवेशेत्यन्वयः॥६७ ॥ ६८ ॥ ६९ ।। ७० ॥ ७१।।
॥७२॥ ७२ ॥ ७४ । ७५ ।। ७६ ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ ७९ ॥

·२९१ [स्थिति रघुयोगवासिष्ट । चरणाम्यामिमं देशं भवन्तौ भूरितेजसौ । कौ पवित्रितवन्तौ नः शशाङ्काळविवाम्वरम् ॥ ७९ ॥ इत्युक्तवन्तं प्रोवाच भृगुर्जन्मान्तरात्मजम् । सरात्मानं प्रबुद्धोऽसि नाज्ञोऽसीति रघूटूह ॥ ८०॥ प्रबोधितोऽसौ भृगुणा जन्मान्तरदशां निजाम् । मुहूर्तमात्रात्ससार ध्यानोन्मीलितलोचनः ।। ८१ ।। अथासौ विसयसेरमुखो मुदितमानसः। वितर्कमन्थरां वाचमुवाच वदतांवरः ॥ ८२ ॥ अहो भ्रममयी दृष्टिजृम्भते कापि चेतसि । यद्वशादिदमाभोगि जगजालं प्रवर्तते ॥ ८३ ॥ ज्ञातं ज्ञातव्यमधुना दृष्टं द्रष्टव्यमक्षतम् । विश्रान्तोऽस्मि चिरं श्रान्तश्चिन्मात्रानास्ति किंचन ।। ८४ ॥ उत्तिष्ठ वात गच्छामः पश्यामो मन्दरस्थिताम् । वां तनुं नियतेष्टुं कौतुकं विहराम्यहम् । न ममीहितमस्तीह नासमीहितमस्ति मे ।। ८५ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ विचारयन्तस्तत्त्वशा इति ते जागतीर्गतीः ॥ ८६ ।। समझायामयः प्रापुः क्षणान्मन्दरकन्दरम् । ददर्श मार्गस्ता पूर्वजन्मोद्भवां तनुम् ।। ८७ ॥ ॥ ८० ॥ ८१ ॥ ८२ ॥ ८३ ।। ८४ ॥ उत्तिष्ठति सार्धशेको पाक्यम् । नियतैर्देवगवेः पातु पिलास द्रष्टुं विदामि गच्छामि ! मे समोहिलंट मेऽसमाहिरामनिष्टं च नासि ।। ८५॥ ८६५५ ·२९५ . सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकाच्यास्यासहितः। उवाच चेदं हे तात शुष्का तनुरियं हि सा।। या त्वया सुखसंभोगैः पुरा समभिलालिता ॥ ८८ ।। पश्य विश्रान्तसंदेहं विगताशेपकौतुकम् । निरस्तकल्पनाजालं कथं शेते सुखं वने ॥ ८९ ॥ सर्वाशाज्वरसंमोहमिहिकाशरदांगमे । विचित्तत्वं विना नान्यच्छ्रेयः पश्यामि जन्तुपु ॥९॥ त एव सुखसंभोगसीमानं समुपागताः । महाधियः प्राप्तधियो ये याता विमनस्कताम् ॥९१ ॥ सर्वदुःखदशामुक्तां संस्थितां विगतज्वराम् । दिष्ट्या पश्याम्यमननां वने तनुमिमामहम् ॥ ९२ ॥ अथाक्षिप्य वचस्तस्य कालः प्रोवाच भार्गवम् । प्रविशेमां तनुं सांधो नगरीमिव पार्थिवः ।। ९३।। गुरुत्वमसुरेन्द्राणां कर्तव्यमनया त्वया! कल्याणमस्तु वां यामो वयं त्वभिमतां दिशम् ॥ ९४॥ इत्युक्त्या मुञ्चतोर्याप्पं तयोः सोऽन्तरधीयत । गते तसिन्भगवति भार्गवो नियतेशः ॥९५ ॥ विवेश तां तनुं हित्वा समद्भाद्विजभावनाम् । तस्यां प्रविष्टजीवायां पुत्रतन्वां महामुनिः ॥ ९६ ॥ चकाराप्यायनं मनः म कमण्डलुवारिमिः। मर्वा नाट्यस्ततम्नन्व्यस्तस्याः पूर्णा विरजिरे ॥ ९७ ॥ ।। ८७ ॥८८ ॥ ८९ ॥ सर्वति ॥ सर्वेपामामानिमित्तानां सर. संमोहानां दुश्मसंमोहानानेय मिहिकानां प्रालेयानां शरदागमं निव- तकम् विचित्तत्वं विमनस्कत्यम् ॥ १०॥ ११॥ १२ ॥ १३ ॥ .

·[स्थिति०१ लघुयोगवासिष्ट । अथ शुक्रः समुत्तस्थौ वहत्प्राणसमीरणः । पुरोऽभिवादयामास पितरं पावनाकृतिम् ॥ ९८॥ ततस्तौ कानने तस्मिन्पावने भृगुभार्गवौ । संस्थितौ मननोन्मुक्तौ निस्तरङ्गाविव हदौ ।। ९९ ॥ एवं ते भार्गवाख्यानं वर्णितं रघुनन्दन । विचार्य सुदृढं चित्ते यथेच्छसि तथा कुरु ॥१०॥ इति श्रीयोगवासिष्ठसारे मोक्षोपाये स्थितिप्रकरणे भार्गवोपारपानं नाम प्रथम सर्गः ॥१॥ द्वितीयः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ जन्तोः कृतविचारस्य विगलद्वृत्तिचेतसः । मननं त्यजतो नित्यं किंचित्परिणतात्मनः ॥१॥ दृश्यं संत्यजतो हेयमुपादेयमुपेयुपः । द्रष्टारं पश्यतो नित्यमद्रष्टारमपश्यतः ॥२॥ ।। ९४ ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ ९७ ॥९८॥ ९९ ॥ १०० ॥ इति संसारसरणीनानि वासिष्ठविवरणस्थितिप्रकरणे शुक्रोपाख्यानं नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥ पूर्व भार्गवाल्याने चित्तमयः ससार इति दर्शितम् । अन तु दामाशुपाख्याने स चित्तमयः ससारो विवेपेन चित्तशान्ती शाम्यति विवेकामाये नु पर्धते इति प्रतिपाद्यते । तत्र चित्तप्रसादे सामग्री- मुपदर्शयितुमाइ-जन्तोरिति सापेन शोषपश्चफेन ॥ विगलमृत्तिये- समः विगलन्यो मलिना वृत्तयो यस्माथेतसम्वादशं घेतो यस्य वस्य । मननं सकतम् ॥ १॥ उपादेयं दयानम्। मारमात्मानम् ·सर्गः२] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। २९७ निज्ञातव्ये परे तत्वे जागरूकस्य जीवतः । सुप्तस्य धनसंमोहमये संसारवमनि ॥३॥ अत्यन्तपक्कवैराग्यादरसेपु रसेप्वपि । संसारवासनाजाले सगजाल इवाखुना । प्रोटिते हृदयग्रन्थौ श्लये वैराग्यरंहसा ॥४॥ कातकं फलमासाद्य यथा पारि प्रसीदति । तथा विज्ञानवशतः स्वभावः संप्रसीदति ॥५॥ नीरागं निरुपासङ्गं निर्द्वन्द्वं निरुपाश्रयम् । विनिर्याति मनो मोहाद्विहगः पञ्जरादिव ॥ ६ ॥ शान्तसंदेहदौरात्म्यं गतकौतुकविभ्रमम् । परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुखि राजते ॥७॥ ॥२॥ सुप्तस्य अनुसन्धानरहितस्य ।। ३॥ मुप्तत्वे हेतुः-अत्यन्त- पक्वैराग्यादिति ।। अरसेपु अल्पसुसास्वादेपु ऐहिकविपयेपु रसेपु मुसास्वादभूयिष्टेषु पारलौकिकविपयेषु आखुना भूपिण सगानां जाले वागुरायामिव वैराग्यरंहसा संसारवासनाजाले बोटिते छेदिते सति हृदयप्रन्यो अहंकाररूपेण पर्वणि च श्ये सति ॥४॥ कातकं फलमासाद्य वारीव विज्ञानवशतः स्वभावः स्वरूपं संप्रसीदतीत्य- न्वयः । यद्रजःसंपर्याकलुपं जलं प्रसन्नं भवति तत्कातकं फलम् ॥ ५॥ नीरागमिति ।। रागइच्छाविपस्तद्रहितं नीरागम् । अतएव निरुपामहं विपयासद्गरहितम् । अतश्च निर्द्वन्दं मुसदुःपभेदानुसंधा- नविरतम् । ततश्च निरुपाययं निरालम्बनं सन्मनो मोहादशानयन्या- मियांति। विगः पारादिवति ॥ ६॥ शान्तेति ॥ शान्तं संदेहानां दारात्म्यं दुष्टता यस गतः कौतुरानां संक्रमानां विभ्रमोविलासो ·२९८ 4 [स्थिति .. लघुयोगवासिष्टः। विचारेण परिज्ञातस्वभावस्सोदितात्मनः । अनुकम्प्या भवन्तीह ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशंकराः ॥८॥ कोऽहं कथमिदं चेति यावन्नान्तर्विचारितम् । संसाराडम्बरं तावदन्धकारोपमं स्थितम् ॥ ९॥ आत्मानमितरं चैव दृशा नित्याविभिन्नया । सर्व चिज्योतिरेवेति यः पश्यति स पश्यति ॥१०॥ सर्वशक्तिरनन्तात्मा सर्वभावान्तरस्थितः । अद्वितीयश्चिदित्यन्तर्यः पश्यति स पश्यति ॥ ११ ॥ नाहं न चान्यदस्तीति ब्रह्मैवास्ति निरामयम् । इत्थं सदसतोर्मध्यं यः पश्यति स पश्यति ॥ १२ ॥ यस्मात् ॥ ७ ॥ विचारेणेति ॥ परिज्ञातस्वभावस्य साक्षात्कृतात्म- तत्त्वस्य अतएवोदितात्मनः परिपूर्णस्वरूपस्य ब्रह्मादयोऽप्यनुकम्प्या भवन्ति । हन्त संततमेते दुःखिन इति शोचनीया भयन्तीत्यर्थः ।। ८॥ अविचारे दोपमाह-कोऽहमिति ॥ कोऽहमित्यात्मविपयो विचारः । कथमिदमिति जगद्विपयः । अन्तः अन्तःकरणे ॥ ९ ॥ विचारस्व- रूपं दर्शयति शेकत्रयेण-आत्मानमिति ॥ यः स्यात्मानमितरं पुरपं नित्याविभिन्नया सर्वदा भेदशून्यया दृशा ज्ञानेन पश्यति विचार, यति सर्व जगचिज्योतिरेवेति चैतन्यमात्रमेवेति पश्यति स विचा- रपरः पुमान् पश्यति । तत्त्वं साक्षात्करोतीत्यर्थः ॥१०॥सर्वति ।। सर्वभावान्तरस्थितः सर्वपदार्थान्तर्यामी पुरुपः सर्वशक्तिः। अनन्ता: स्माऽपरिच्छिन्नम्यरूपः । अतएवाद्वितीयः स्यव्यतिरिक्तयस्त्वभावान् चिचिन्मात्ररूप इति च यः पश्यति ॥ २१॥ नेति । अहं आहे. सापरिच्छिन्नं उपदितं यस्तु ,नासि अन्यत्स्यव्यतिरिसं दृश्यं च नाचि किंतु निरामयं निर्षियार प्रयास इत्थमनेन प्रकारेण ·२९९ M सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। अयत्नोपनतेष्वक्षि दिग्द्रव्येषु यथा पुनः । अरागमेव पतति तद्वत्कार्येषु धीरधीः ॥ १३ ॥ परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये । विज्ञाय सेवितश्चौरो. मैत्रीमेति न चौरताम् ॥ १४ । अशङ्कितोपसंप्राप्ता ग्रामयात्रा यथाध्वगैः । प्रेक्ष्यते तद्वदेव ज्ञैर्भोगश्रीवलोक्यते ॥ १५ ॥ मनसो निगृहीतस्य लीलाभोगोऽल्पकोऽपि यः। तमेवालव्धविस्तारं क्लिष्टत्वाद्वहु मन्यते ॥ १६ ॥ वन्धयुक्तो महीपालो ग्रासमात्रेण तुप्यति । परैरबद्धोऽनाक्रान्तो न राज्यं यहु मन्यते ।। १७॥ सदसतोः आत्मानात्मनोर्मध्यं द्रष्टत्वदृश्यत्वोपाधिरहितं चिन्मात्र- त्यम् ॥ १२ ॥ अयनेति ॥ दिग्द्रव्येपु दिक्षु स्थितेपु द्रव्येपु अक्षि चक्षुरिन्द्रियं अयत्नेनैवोपनतेपु प्राप्तेपु सत्सु तद्विपयो मनोरयोऽनु- रागस्तं विनव पतति तद्वद्धीराणां ब्रह्मविदामपि धीवुद्धिः कार्येषु अवश्यकर्तव्येषु रागरहितमेव प्रवर्तते ॥ १३ ॥ परिज्ञायेति ।। अयमिह ज्ञानिनो भोगविशेपः यत्परिज्ञायोपमुक्तो भोगः तुष्टये भवति न पुनः प्ठेशायेति । यथाहि । चौरः संसेव्यमानोऽपि विशातारं नैव वाधते प्रत्युत मिसमावेनोपकरोति चद्वदिति ॥१४॥ अशहितेति ।। अध्यगैः पुस्पैः अशद्वितमततिमेयोपसंप्रामा प्राम- याना प्रामस्य विनाहादिमहोत्सवपरिकल्पिता यात्रा गच्छजनसंपो यया प्रेक्ष्यते तद्वदेव शैशानिनिर्भोगधीनिरासद्गमेवावलोक्यते ॥ १५ ॥ मनस इति ।। निगृहीतस्य प्रत्याहारादिभियोगाह निरुद्धस्य मनसोऽसोऽपि यो लीलामोगः अनादरणोपमोगः तमेव भोगं हिटत्यासिरुद्धत्यादरम्पविमारं मनो एटु मन्यते ॥ १६ ॥ अत्र ·३०० [ स्थिति०४ लघुयोगवासिष्ठः। हस्तं हस्तेन संपीब्य दन्तैर्दन्तान्विचूर्ण्य च । अङ्गान्यङ्गैः समाक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः । मनसो विजयान्नान्या गतिरस्ति भवार्णवे ॥१८॥ एतावति धरणितले सुभगास्ते साधुचेतसः पुरुषाः । पुरुषकथासु च गण्या न जिता ये चेतसा खेन ।। १९॥ हृदयविले कृतकुण्डल उल्लणकलनाविपो मनोभुजगः । यस्योपशान्तिमागतमुदितं [चिचं] तमव्ययं वन्दे ॥ २०॥ वसिष्ठ उवाच ।। महानरफसाम्राज्ये मत्ता दुष्कृतवारणाः । आशाशरशलाकाढ्या दुर्जया हीन्द्रियारयः ॥२१॥ प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विपः । पभिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः॥२२॥ तापनिशीथताला चल्गन्ति हृदि वासनाः । एकवचढाम्यासाद्यावन्न विजितं मनः॥२३॥ दृष्टान्तमाह बन्धेति ॥ प्रासमात्रेण अन्नपानप्रदानमात्रेण ॥ १७ ॥ मनोनिमहोपायमाह-हसमिति ॥ हठयोगेन पवनजयद्वारा वर्क मनोजयेदिति तात्पर्यम् ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ महानरफेति ॥ महान्तो नरफा एय साम्राज्यं इन्द्रियादीनां भोगस्थानत्वात् । दुष्कृतान्येय मत्ता यारणाः इन्द्रियाणां प्रवृत्तिहेतुत्वात् । आशा मनोरथा एय शरशलाफाः शलाकारूपाः शराः प्रवर्समानत्यात् ॥ २१ ॥ पित्तोपशमम्येन्द्रियजयस्य च फलमाह-प्रक्षीणेति ॥ मोगयामनाः पुनःपुनोगाशाः ॥ २२॥ नायविति ॥ एकतस्पर- दाम्यामा एफरिमन्नारमतत्त्वे दृढो रूढमूलो यो ध्यानाभ्याससस्मात् ·सर्गः२] ३०१ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । भृत्योऽभिमतकर्तृत्वान्मत्री सत्कार्यकारणात् । सामन्तथेन्द्रियक्रान्त्या गुरुर्विद्याप्रदानतः ॥ २४ ॥ लालनालिग्घललना पालनात्पावनः पिता । सुहृदुक्तं च विश्वासान्मनो मन्ये मनीपिणाम् ॥ २५ ॥ स्वालोकितः शास्त्रदृशा स्वबुद्ध्या खानुभावितः । प्रयच्छति परां सिद्धिं त्यक्त्वात्मानं मनःपिता ॥ २६ ॥ सुदृष्टः सुदृढः स्वच्छः सुकान्तः सुप्रबोधितः । स्वगुणेनोर्जितो भाति हृदि हृद्यो मनोमणिः ॥ २७ ॥ एवं मनोमणिं राम बहुपङ्ककलङ्कितम् । विवेकवारिणा सिधै प्रक्षाल्यालोकवान्भव ॥ २८ ॥ ॥ २३ ॥ वशीकृत मनो बहुप्राणिनामुपकरोतीत्याह श्लोकद्वयेन- भृत्य इति ॥ मनो भृत्यादिकार्यकरणात् मृत्लादिरूपतामापद्यत इत्यर्थः । सतां हितानां फार्याणां स्वत एव करणान्मत्री इन्द्रियाणां मानकर्मकरणानामाफ्रान्तेर्नियोजकत्वादुविधाधिकारिपुरुपप्रवर्तकः सामन्त इव ॥ २४ ॥ २५॥ स्यालोकित इति ॥ शानदशा विचारसिद्धन शास्त्रीयशानेन स्थालोकितः सुष्टु पोलोकितः स्वबुद्ध्या स्वानुभवेन स्वानुभावितः मुटु निश्वयं प्रापितः मनः पिता 'पालनात् पावनः पिते'त्युक्त्वात् मन एव पिना आत्मानं त्यक्त्वा स्वयं विलीय परां सिद्धि फैवल्यं प्रयच्छति । क इत्थमुपकरिष्यतीति भावः॥२६॥ मुद्दष्ट इति ॥ सम्यग्दृष्टः अव एव मुदृढः संश- यविपर्ययरहितत्वादप्रकम्प्यः अतश्च स्वच्छो निकलः मुकान्वः शुभेच्छायुकः सुप्रयोधितः समीचीनं प्रयोधं प्रापितः स्वगुणेन शमादिना अर्जित उत्कृष्टः सन्मनोममिहंगो भातीति ॥ २७ ॥ एयमिति ॥ यदुपयरहित पहुभिर्मलिमयातनामिः संसारलाई ·[स्थिति०४ पृथानिश्चयो विपरीतपरिच्छेदः तं स्वयुद्ध्या अलमपास्य इतरद्यत्पदं लधुयोगवासिष्ठः। विवेकं परमाश्रित्य युद्ध्या सत्यमवेक्ष्य च । इन्द्रियारीनलं ती ती! भव भवार्णवात् ।। २९ ।। अयमहमिति निश्चयो वृथा य- स्तमलमपास्य महामते स्वयुद्ध्या । यदितरदवलम्ब्य तत्पदं त्वं ब्रज पिव मुङ्गन वध्यसेऽमनस्कः ॥ ३०॥ पसिष्ठ उवाच ॥ दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव । भीमभासदृढस्थित्या तवास्त्वतिविशोकता ॥ ३१ ॥ श्रीराम उवाच ॥ दामन्यालकटन्यायो मीमभासदृढस्थितिः । ब्रह्मन्किमुक्तं भवता भवतापापहारिणा ॥ ३२॥ एनं मनोमणि विवेकवारिणा विचारजन्य विज्ञानं विवेकतेनेय यारिणा प्रक्षाल्य सिद्धो कैवल्यायालोकवान तत्त्वज्ञो भव ॥२८॥ ॥ २९ ॥ अयमिति ॥ अयमहमिति यः परिच्छिन्नाकारविषयो अहंतानयजिनं यशेतन्यं तदवलम्ब्य अमनस्कः सन् यथेच्छं व्यपहर । तथामति न यध्यम इत्यर्थः ॥ ३० ॥ दामेति ॥ दामो व्यालः कटश्यति देल्या यक्ष्यन्ते । तेपां न्यायो वियेफशून्यो व्यप- हारमे मा मयतु । भीमो मामो रद्ध इति च देसाः तेषां स्थित्या भय पिशोफताग्नु ॥ ३१ ॥ दामेति ॥ भयतापा: तानपहा शीटमम्येति ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ सस्पेति ॥ संसारदुःसानि ·: सर्गः२] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहित.। श्रीवसिष्ठ उवाच ॥ दामव्यालकटन्यायं मीमभासदृढस्थितिम् । शृणु राघव तच्छ्रुत्वा यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ३३ ॥ आसीत्पातालकुहरे सर्वैश्वर्यमनोहरे। - शम्बरो नाम दैत्येन्द्रो मायामणिमहार्णवः ॥ ३४॥ तस्यादिदेवदेवस्य कठिनोडामराकृतेः। बभूव विपुलं सैन्यमासुरं सुरनाशनम् ॥ ३५॥ तसिन्मायाबले सुप्ते देशान्तरगते तथा । तत्सैन्यं तरसा जमुश्छिद्रं प्राप्य किलामराः ॥ ३६ ॥ अथ शम्बरदैत्येन मुण्डिकाङ्कद्रुमादयः । रक्षार्थ मत्रिसामन्ताः स्वसेनासु नियोजिताः ॥ ३७॥ तानप्यन्तरमासाद्य जप्नुर्देवा भयानकान् । स्वयं कोपादथायासीच्छम्बरः मुरपत्तनम् ॥ ३८॥ तस मायालाद्भीताः सुरास्तेऽन्तर्धिमाययुः। मेरुफाननकुञ्जेपु भयमारावयत्रिताः ।। ३९ ॥ ऋन्दक्षुद्रामरगणं याप्पक्लिन्नागनामुसम् । शून्यं ददर्श स स्वर्ग कल्पशीणजगत्ममम् ।। ४०॥ विहृत्य कुपितस्तत्र दोर्दण्डमदपूर्णितः । लोकपालपुरी दग्या जगामात्मीयमालयम् ॥ ४१ ॥ आदिदेवाः पूर्वदेवा देयाः तेषां देवो जातस्तस्य कठिनोहामरा भयंकरा च आकृतिर्यस्य ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ अयेति ॥ मुण्डिकाङ्क- हमादयः मुण्डियाको दुमश्च आदिउँपां ते ॥३७॥ ३८॥ ३९॥ ॥ ४० ॥४१॥ ४२ ॥ ४३ ॥४४॥ ४५ ॥ वासनेवि ॥

·[स्थिति। प्रथमोदूताः मायायशात्परम्मादारमन पयोदताः! अतएय अभिपातं लघुयोगवासिष्ठः। एवं दृढतरीभूते द्वेपे दानवदेवयोः । देवाः स्वर्ग परित्यज्य दिक्षु जग्मुरदर्शनम् ॥ ४२ ॥ अथ शम्बरदैत्येन ये ये सेनाधिनायकाः । क्रियन्ते यत्नतस्तांस्ताञ्जमुर्यनपराः मुराः ॥ ४३ ॥ . यावदुद्वेगमापन्नः शम्बरः कोपवान्भृशम् । ससर्ज मायया घोरानसुरांस्त्रीन्महावलान् ।। ४४ ॥ निर्मिता मायया भीमाः पक्षक्षुब्धा इवाद्रयः। उदगुस्ते महामाया दामो व्यालः कटस्तथा ॥ ४५ ॥ वासनात्माभिमानाम्यां हीनास्ते प्रथमोद्गताः। नाभिपातं न वापातं न विदुस्ते पलायनम् ॥ ४६॥. न जीवितं न मरणं समरे न जयाजयो । केवलं सैनिकानग्रे दृष्ट्वा ते हननोद्यताः ॥ ४७ ॥ शम्बरश्चिन्तयामास परितुष्टमनास्तदा । इष्टानिष्टाभिरेते हि वासनाभिर्यदुज्झिताः ॥ ४८ ॥ तदेते न पलायन्ते देवैरभिहता अपि । इति निर्णीय दैत्येन्द्रो दामव्यालकटान्विताम् ।। ४९ ॥ सेनां संप्रेषयामास देवेन्द्रबलपातिनीम् । दैत्याः सागरकुनेम्यः कन्दरेम्यश्च सायुधाः ॥ ५० ॥ उद्गु मनिहौदाः सपक्षगिरिलीलया। अयोत्तस्युनिकुन्जेम्यः कन्दरेभ्यः मुरा वलात् ।। ५१ ॥ यासनात्माभिमानाभ्यां लोकयासनया देहाभिमानेन च हीनाः। यतः शत्रून्प्रत्यभियानं आपातं शणामागमनं च न विदुः न जानन्ति ॥४६॥४७॥४८॥ १९ ॥ ५० ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ ५३ ।। .

·३०५ - सर्गः २] वासिष्टचन्द्रिकाव्याण्यासहितः । प्रयान्त इव शैलेन्द्रा मीमाः स्वर्वासिनां गणाः । देवासुरपताकिन्योस्तद्युद्धमभवत्तयोः ।। ५२॥ अकालोल्यणकल्पान्तमीपणं भुवनान्तरे । 17 तसिंस्तदा वर्तमाने घोरे समरसंभ्रमे ॥५३ ॥ पतितागायुधानीह प्रस्रवद्रुधिराणि च । पयांसीव विशीर्णानि देवसैन्यानि दुद्रुवुः ॥ ५४ । दामच्यालकटास्तानि चिरमन्तर्हितान्यपि । अनुजग्मुर्लमन्नादमिन्धनानीव पाचकाः ॥ ५५ ॥ अन्विष्यन्तोऽपि यत्नेन नालमन्तासुराः सुरान् । अलव्धेप्वमरौधेषु दामव्यालकटास्तथा ॥ ५६ ।। 'जग्मुः पातालकोशस्थ प्रभु प्रमुदिताशयाः । अथ देवा विपण्णास्ते क्षणमाश्वास्य वै ययुः ॥ ५७ ॥ दामादिभिश्च विजिता ब्रह्माणममितौजमम् । तेषामाविरभद्रह्मा रक्तो रक्तासनच्छविः ॥ ५८॥ प्रणेमुस्ते मुरास्तस तत्मा शम्बरेहितम् । सम्यक्प्रकथयामामुर्दामन्यालकटकमम् ॥ ५९ ।। समाासिलं ब्रह्मा विचार्य स विचारलान् । उगाचेदं सुरानीकमावासनपरं वचः ।।६।। ब्रह्मोवाच ॥ हन्त वर्पमहस्रान्ते शम्बरस्य रणे मुराः । जेतल्या समरे सेना तारकालं प्रतीक्ष्यताम् ॥ ६१ ॥ ॥ ५४॥ ५५ ॥५६॥ ५७ ॥ ५८ ॥ ५९॥६०॥ ६.२ ॥ .. स.वा.२.

·३०६
[ स्थिति
,
लघुयोगयासिष्टः ।
दामव्यालकटानेतान्युध्यध्वममरेश्वराः ।
योधयन्तः पलायचं युद्धार्थ पुनरेव च ॥ ६२॥
युद्धाभ्यासवलादेपा मुकुराणामिवाशये ।
अहङ्कारचमत्कारः प्रतिविम्वमुपैयति ।। ६३॥
गृहीतवासना ह्येते दामव्यालकटासुराः ।
सुजेया वो भविष्यन्ति लगजालाः खगा इव ॥ ६४॥
आस्थामात्रमनन्तनां दुःखानामाकरं विदुः ।
अनास्थामात्रममितः सुखानामाकरं विदुः ॥ ६५ ॥
वासनातन्तुबद्धोऽयं लोको हि परिवर्तते ।
सा अवृद्धातिदुःखाय मुखायोच्छेदमागता ॥६६॥
धीरोऽप्यतिबहजोपि प्रवृद्धोपि महानपि ।
तृप्णया बध्यते जन्तुः सिंहः भृद्धलया यथा ॥ ६७ ॥
इत्युक्त्वा मगवान्देवस्तत्रैवान्तर्धिमाययौ।
मुरास्त्वाकर्ण्य तद्वाक्यं जग्मुश्वाभिमवां दिशम् ॥ ६८।।
चक्रुर्दुन्दुमिनिर्घोपं प्रलयाम्ररयोपमम् ।
अथ दैत्यैर्महान्योन्नि तैः पातालवलोत्वितैः ।। ६९ ॥
कालक्षेपकर थोरं पुनर्युद्धमवर्तत ।
पुनः पलायनं घारयुध्यन्त पुनः मुराः ॥ ७० ॥
एवं ते कालहरणं युद्धेन सुरपुङ्गवाः ।
चफर्नानाविधोपायदैत्यव्यामोहफारणात् ॥ ७१ ।।
॥६२ ॥ युद्धति ।। युद्धाभ्यासयलापुनःपुनयुद्धप्रवर्तनान् । मुकुरागां
दर्पणानां आशये अभ्यन्तरे इय अहंकाररूपश्चमत्कारः प्रत्ययविशेपः
प्रतिविम्यमुपैयतीत्यन्वयः ॥ ६३ ॥ ६४ ॥६५॥ ६६ ॥६७ ।।
॥ ६८ ॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ ४२ ॥ ७३ ॥ ४ ॥ ७५ ॥

·सर्गः२] ३०७ वासिष्ठचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । एतावता च कालेन दृद्वाभ्यासादहंकृतेः। दामादयोऽहमित्यास्यां जगृहुर्युक्तचेतसः ॥७२॥ भववासनया ग्रस्ता मोहवासनया युताः । आशापाशनिवद्धास्ते ततः कृपणतां गताः ॥ ७३ ॥ स्थिरो भवतु मे देहः सुखायास्तु धनं मम । इति वृद्धधियां तेषां धैर्यमन्तर्धिमाययौ ॥७४ ॥ अतस्तसिन् रणे दैत्याः सापेक्षत्वमुपाययुः। मरिप्यामो मरिष्याम इति चिन्ताहताशयाः ॥ ७५ ॥ अथ प्रम्लानसचास्ते हन्तुमग्रगतं भटम् । न शेकुरिन्धने क्षीणे हविर्दग्धमिवामयः ॥ ७६ ।। बहुनात्र किमुक्तेन मरणाशीतचेतसः । पलायनैकशरणा नास्ते त्रिदशारयः ॥ ७७ ॥ अहमेतत्प्रयोधाय वच्मि राम महामते । दामव्यालकटन्यायो मा भवविति लीलया ॥७८ ॥ अविवेकानुसंधानाचित्तमापदमीटशीम् । अनन्तमवदुःसाय परिगृह्णाति हेलया ।। ७९ ॥ राम उवाच॥ कथं दामफटन्यालाः समुत्पन्नाः परात्पदान् । इति मे संशयं ब्रह्मन्यथापच्छेत्तुमर्हसि ॥ ८॥ वसिष्ठ उवाच ॥ यथा दामादयो राम प्रतिमामात्ररूपिणः । तथैवेमे वयमिति न बहिः कापि संस्थिताः ॥ ८१ ॥ ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ ७८॥ ७९ ॥ ८० ॥ ययेति ॥ दामादयो -- ·[स्थिति लघुयोगवासिष्टः। अलीकमेव त्वद्भावो मद्भायोऽलीकमेव च । ' दामव्यालकटादीनां सद्भाचोऽलीकमेव च ॥ ८२ ॥ प्रतिभासमयी काचिजीवशक्तिः परात्मनः । शम्बरध्यानविशुन्धा त्रिघोल्लासमयाप सा ।। ८३ ॥ तस्मान्नेमे वयं सत्या न च दामादयः क्वचित् । सत्यं संवेदनं शुद्ध बोधाकाशं निरञ्जनम् ।। ८४ ॥ सत्यं सर्वगतं शान्तमस्त्यनस्तमनोदयम् । तस्य शक्तिसमुल्लासमानं जगदिति स्थितिः॥ ८५॥ सर्वत्र सर्वमिदमस्ति यथानुभूतं नो किंचन क्वचिदिहास्ति न चानुभूतम् । यथा प्रतिमामात्ररूपिणः मायापरिकल्पितत्वात्प्रातिभासिकदेहाः । इमे वयमपि तथैव प्रतिभामात्ररूपिणः वहिश्चिदाकाशाहिः कापि न संस्थिताः ॥ ८१ ॥ ८२ ॥ प्रतीति ।। परात्मनः सकाशात्प्रति- मासमयी सा काचिनीवशक्तिः शम्बरध्यानेन विक्षुब्धा सती निधा दामादिरूपेण उल्लासमयाप ॥ ८३ ॥ तस्मादिति ॥ भेदः प्रपञ्चः सर्वोऽप्यमत्यः । चिदाकाशमानं शुद्धं संवेदनमेय सत्यम् ।।८४॥ तस्य चिन्मात्रम्य शक्तिममुलाममिदं जगत्स्थितमिति श्लोकद्वयाभिप्रायः ॥ ८५ ।। सर्वत्रेति ॥ यथानुभूतं अनुभवानुसारेण सपं सर्वत्राति नपानुभूनम् । पशब्दवेदथें । न चैदनुभूतं तर्हि किंचन फचि- नास्ति । शान्नं मपमेकं यतु इत्थमाततं व्याप्तं सदिदं विश्व- माम्ने जगपेण भाति अतः कारणात्त्वं संयक्तशद अभेदं या म्पश भेदं च विहाय मुगं तिष्टेन्ययः ॥ ८६ ।। इति श्रीमदला- टमूरिमनना पदयाम्यप्रमाणपारावारदृश्वना श्रीमुम्मटिदेवपिदा ·सर्गः३] ३०९ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । शान्तं सदेकमिदमाननमित्थमास्ते संत्यक्तशङ्कमपमेदमतस्त्वमास्व ॥ ८६ ॥ इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाये स्थितिप्रकरणे दामाद्युपारयानं नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ तृतीयः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ इदं मे सादिदं मे सादिति बुद्धिमहामते । स्वेन दौर्भाग्यदैन्येन न सत्यमुपतिष्ठति ॥१॥ वैत्ति नित्यमुदारात्मा त्रैलोक्यमपि यस्तृणम् । तं त्यजन्त्यापदः सर्वा मृगा इब जरत्तृणम् ॥२॥ परिस्फुरति यस्यान्तनित्यं सत्यचमत्कृतिः । ब्राह्ममण्डमिवाखण्ड लोकेशाः पालयन्ति तम् ॥३॥ चार्यविरचिते संसारतरणिनानि वासिष्ठविवरणे दामाद्युपास्यानं नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ पूर्व दामाद्युपाख्याने विवेकादहंममाभिमानाभ्यां संसारो वर्धत इत्युक्तम् , इदानी भीमाशुपाख्याने देहादावहंकारराहित्यं पुरुपार्याय प्रकल्पत इति प्रतिपाद्यते । तत्रादी हितमुपदिशति-इदामिति ॥ सर्व जगदात्मन्येव वर्तते । सर्वात्मकश्चात्मा एवं च सति खेनैव दोर्मा- ग्यदन्येन दुर्भगोऽनिति दीनभावेन इदं पुत्रादिक मे स्यात् इदं क्षेत्रादिकं च मे स्वादिति या युद्धिः तस्या हेतोः सत्यं ब्रह्म नोपति- टति न संनिधत्ते । न प्रकाशत इत्यर्थः ॥२२॥ परीवि॥ यस्यान्तः सत्यचमत्कृतिः सत्यस्वरूपस्य प्राणोऽनुसंधानं नित्यं परिस्फुरति ने पुरुपं प्रनगत्यात्॥प्रमाण्डनिय लोरेशाः पालयन्ति । बहुमन्यन्त ·[ स्थिति चपरे पशव इत्ययः ॥ ४॥५॥६॥ ७॥ ययेति । चिरफालं लघुयोगवासिष्टः। येषां गुणेषु संतोपो रागो येषां श्रुतं प्रति । सत्यव्यसनिनो ये च ते नराः पशवोऽपरे ॥१॥ अथापदि दुरन्तायां नैव गन्तव्यमक्रमम् । राहुरप्यक्रमेणैव पिचन्नप्यमृतं मृतः ॥५॥ अवश्या वश्यतां यान्ति यान्ति सर्वापदः क्षयम् । अक्षयं भवति श्रेयः क्रीतं येन गुणैर्यशः ॥६॥ परमं पौरुपं यसमास्थायादाय सूद्यमम् । यथाशास्त्रमनुद्वेगमाचरन्को न सिध्यति ॥ ७॥ यथाशास्त्रं विहरता त्वरा कार्या न सिद्धिषु । चिरकालं पस एका सिद्धिः पुएफका भद ॥ ८ ॥ वीतशोकमयायासमगमपयन्त्रणम् । व्यवहारो यथाशास्त्रं क्रियतां मा विनश्पताम् ॥९॥ अनर्थायार्थसंपत्चिोंगौघो भवरोगदः। आपदः संपदः सर्वाः सर्वत्रानादरो जयः ॥ १० ॥ आचारचारुचरितस्य विविक्तवृत्तेः संसारसौख्यफलदुःखदशाखगृभोः। आयुर्यशांति च गुणाश्च सहैव लक्ष्म्या फुटन्ति माधवलता इन सत्फलाय ॥ ११॥ इत्पर्यः ॥ ३ ॥ येपामिति ॥ ते उपगुणयुक्ता एव नराः पुरुषा! पफा सिद्धिः पुष्टफला सदी परा उत्कृष्टा मवेदित्यत्ययः ॥ ८॥ बीतेति ॥ अगर्घ अनाकाम् । गृधु अमिकासायामित्यम्माखातो: अपयम अपगवीदिन्यम् ॥ ९ ॥ १० ॥ ११॥ १२॥१३॥ ।

·सर्गः ३]
वासिष्टचन्द्रिकाप्याख्यासहितः ।
३११
:: वसिष्ठ उवाच ॥'
न तपांसि न तीर्थानि न शास्त्राणि जपन्ति हि।
संसारसागरोत्तारे सजनासेवनं विना ॥ १२ ॥
लोभमोहरुपां यस तनुतानुदिनं भवेत् ।
यथाशास्त्र विहरति स्वकर्मसु स सञ्जनः ॥ १३ ॥
अहमोंऽपरिजातः परमार्थाम्बरेऽमलः।
परिज्ञातोऽहमर्थस्तु परमार्थाम्बरं मवेत् ॥ १४ ॥
चिज्योत्स्ना यावदेवान्तरहंकारधनावृता ।
विकासयति नो तावत्परमार्थकुमुद्वती ॥ १५॥
अहंमायोऽकरो जन्मवृक्षाणामक्षयात्मनाम् ।
ममेदमिति विस्तीर्णास्तेपां शासास्त्वसत्फलाः ॥१६॥
राम उवाच ॥
किमाकृतिरहंकारः कथं संत्यज्यते प्रमो।
सशरीरोऽशरीरथ त्यक्ते तसिंथ किं भवेत् ॥ १७ ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
त्रिविधो रापवास्तीह सोऽहंकारो जगप्रये ।
द्वी श्रेष्ठावितरस्त्याज्यः शृणु ते कथयाम्यहम् ॥१८॥
अहमिति ॥ अपरिझातोऽदंशब्दार्यः ॥ परमायाम्परे चिदाकाशे
मलः फट इव परिमावः श्रेष्ठ एवाहमर्यः परमार्याम्यरं भवेत् ।
जीवनमगोरेक्यादिति भावः ॥ १४ ॥ पिन्योलेति ।। परमार्य-
एमाती परमायवत्यम् ॥ १५ ॥ अहमिति ॥ उम्मनामेष
वृक्षाणां श्रदंमाय एवाः ममेदमिति भावः। तेषां जन्मपृक्षागां
असत्रका दुःसालाः सासाः॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥१९॥

·३१२ रघुयोगवासिष्ठः। [ स्थिति०३ अहं सर्वमिदं विश्वं परमात्माहमच्युतः। नान्यदस्तीति संचिन्त्य परमा सा शहंकृतिः ॥ १९॥ एपा सा नैव बन्धाय जीवन्मुक्तस विद्यते । सर्वसाव्यतिरिक्तोऽहं वालाग्रशतकल्पितः ॥२०॥ इति या संचिदेवासौ द्वितीयाहंकृतिः शुभा । मोक्षायैपा न पन्धाय जीवन्मुक्तस्य विद्यते ॥ २१ ॥ पाणिपादादिमात्रोऽयमहमित्येप निश्चयः । अहंकारस्तृतीयोऽसौ लौकिकस्तुच्छ एच सः ॥ २२॥, वयं एप दुरात्मासौ कन्दः संसारसंततेः । अनेनाभिहतो जन्तुरघोऽधः परिधावति ।। २३ ।। अनया दुरहंकृत्या भावात्सत्यतया चिरम् । शिष्टाहंकारवाञ्जन्तुर्भवत्याशु विमुक्तये ॥ २४ ॥ प्रथमौ द्वावहंकारावगीकृत्यातिलौकिकी। तृतीयाहंकृतिस्त्याज्या लौकिकी दुःसदायिनी ॥ २५ ॥ एपा तावत्परित्याज्या त्यक्त्वैनां दुःसदायिनीम् । यथायथा पुमांस्तिष्ठेत्परमेति तथातथा ॥ २६ ॥ अहंकृतिदृशावेते पूर्वोक्त भावयन्यदि । तिष्टत्यम्येति परमं तत्पदं पुरुषोऽनध ॥ २७ ॥ अथ ते अपि संत्यज्य सहिंकृतिमार्जितः। स तिष्ठति तथात्युचैः पदमेवाधिरोहति ॥२८॥ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ अनयेति ॥ अनया शरीरपरि- मितात्मविषयतया दुरफट्या भावादभिप्रायागिरं संत्यतया सत्या शिष्टाईकारयान् मर्यात्मकोऽहं मर्यातीनोऽहमिति व यो द्वायहंकारी शिष्टौ सद्वाबन्गुगंगतां याति ॥ २४ ॥ २५॥२६॥१७॥२८॥ -

·सर्ग.३] '
वासिष्टचन्द्रिकाच्यारयासहितः।
शरीरावस्था महापुण्या दुरहंकृतिवर्जनात् ।
अत्यन्तं परमं श्रेय एतदेव परं पदम् ॥ २९ ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
अथ ते शृणु वक्ष्यामि दामादिपु गतेप्यपि ।
देवनिर्जितसैन्योऽसौ शम्बरो दृप्तमानसः ॥ ३०॥
पुनर्देववधोपायं चिन्तयामास दानवः ।
दामादयो ये रचितास्ते मया मायया पुरा ।। ३१ ॥
मोहात्तर्भाविता बुद्धिर्मिथ्यचान्तरहंकृतिः ।
इदानीं संसृजाम्यन्यान्दानवान्माययोत्तमान् ।। ३२ ॥
तानप्यध्यात्मशास्त्रज्ञान्सविवेकान्करोम्यहम् ।
ततस्तत्त्वपरिज्ञानान्मिथ्याभावनयोज्झिताः ॥ ३३ ॥
नाहंकारं प्रयास्यन्ति विजेप्यन्ते च ते सुरान् ।
इति संचिन्त्य दैत्येन्द्रस्तादृशान्दानवान्धिया ॥ ३४॥
माययोत्पादयामास बुद्बुदानिर वारिधिः ।
सर्वज्ञा वेद्यवेत्तारो वीतरागा गतैनसः ॥३५॥
याथाप्राप्तककारो भावितात्मान उत्तमाः।
भीमो भासो दृढ इति नामभिः परिलाञ्छिताः ॥ ३६॥
जगत्तृणमिनाशेपं पश्यन्तः पावनाशयाः।
ते दैत्येन्द्रवचः प्राप्य छादयामासुरम्वरम् ।
अयुध्यन्त समं देवैरपि वपंगणान्वहून् ॥ ३७॥
शरीरेति ॥ दुरहंकृतिवर्जनाहुरहंकारं पूर्वोकं वर्जयित्वा 'या
शरीरावस्था सा महापुण्या महतः पुण्यस्य हेतुः योगसाधन
त्वात्, परमं श्रेयः । परं पटमित्यपि एतदेव नान्यत् तत्साधनत्वात्
॥२९॥३०॥३१॥३२॥३३॥३४॥ ३५॥३६॥३७॥

·[स्थिति
लघुयोगवासिष्टः ।
तेषां यापदुदेत्यन्तर्ममेदमिति वासना ।
तापत्कोऽयमहन्तेति विचाराद्यात्यसत्यताम् ॥ ३८॥
ततस्तै निरहंकारर्जरामरणनिर्भयैः ।
प्राप्तार्थकारिभिरिर्वर्तमानानुवर्तिभिः ॥ ३९॥
चीतरागैर्गतद्वेपैः सततं समदृष्टिभिः ॥ ४० ॥
सा देवी दानवैः सेना भीमभासदादिभिः ।
हता भुक्ता क्षता प्लुटा खानीरिय भोकृभिः ॥४१॥
भीमभासद्धक्षुण्णा ततो गीर्वाणवाहिनी।
परिदुद्राव वेगेन गङ्गेच हिमवत्युता ॥ ४२ ॥
सा मुरानीकिनी देवं क्षीरोदार्णवशायिनम् ।
जगाम शरणं शैलं वातावानमालिका ।।४३ ॥
अथ देवेन ते दैत्याः सङ्गरे भृशदारुणे।
चक्रानिज्वालनिर्दग्धाः प्रापिता वैष्णवीं पुरीम् ॥ ४४ ॥
तस्माद्वासनया यदं मुक्तं निर्वासनं मनः ।
राम निर्वासनीभावमाहराणु विवेकतः ॥ ४५ ॥
सम्यगालोकनात्सत्याद्वासना प्रविलीयते ।
चासनाविलये चेतः शाम्यत्यस्नेहदीपवत् ॥ ४६ ।।
इति श्रीयोगवासिष्टमारे स्थितिप्रकरणे भीमाधुपाख्यान
नाम मृतीयः सर्गः ॥३॥
पामिति ।। तेषां मीमादीनां यावन्ममेदं अयमहमिति ध यास-
जान्वरदेति वायत्कालं सायासना विचारात् म्यस्वरूपविचारावेतोः
असत्यता याति वेषां ग्रामवियादिदमहन्ते न स्थिरे इत्यर्थः ॥ ३८ ॥
५३९ ॥ ४० ॥४१॥१२॥४३॥४४॥ ४५ ॥ ४६॥

·सर्गः ] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । चतुर्थः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ अस्य संसारदुःखस्य सर्वोपद्रवकारिणः। उपाय एक एवास्ति मनसः स्वस्य निग्रहः ॥१॥ श्रूयतां ज्ञानसर्वखं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । भोगेच्छामात्रको बन्धस्तत्यागो मोक्ष उच्यते ॥२॥ किमन्यैः शास्त्रसन्दर्भः क्रियतामेतदेव तु । यद्यत्स्वाद्विह तत्सर्व दृश्यतां विपवह्निवत् ।।३।। विपया विषमाभोगाः प्रविचार्य पुनः पुनः । मनसा संपरित्यज्य सेव्यमानाः सुखावहाः ॥४॥ मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महोदयः। ज्ञमनो नाशमभ्येति मनोऽज्ञस्य हि शृङ्खला ॥५॥ इति श्रीमदहालसूरिसूनुना पदवाक्यप्रमाणपारावारपारदृश्वना श्रीमु- म्मडिदेवविद्वदाचार्यविरचिते संसारतरणिनानि वासिष्टविवरणे स्थितिप्रकरणे मीमाद्युपाख्यानं नाम तृतीयः सर्गः ॥३॥ पूर्व भीमाद्युपाख्याने अहंकारपरित्यागः पुरुपार्थाय कल्पत इत्यु- तम् । इदानीं वदुपपादनाय जगस्थितेर्मायिकत्वं विशदं प्रतिपा- द्यते । वत्र तावदुपायमुपदिशति-अस्येति ।। संसारदुःखस्य दुःस- यतीतिदुःखम्। दुःसहेतुरित्यर्थः। संसाररूपस्य दुःसहेवोरिति यावत्। दुःसत्वे हेतुः सर्वोपद्रवदायिन इति । उपायः निवृत्युपाय इत्यर्थः ॥१॥२॥किमिति ।। इदं जगति यद्वस्तुस्वादु मनसः प्रियं प्रतीयते वत्सर्व विपवद्वहिवञ्च दृश्यतां संतापहेतुत्वादहिवमिति विचार्यवाम् ॥३॥४॥मनस इवि।।मनसः अभ्युदयः अमित उदयः । विस्तार ·[स्थिति लघुयोगरासिष्टः । नानन्दं न निरानन्दं न चलं नाचलं स्थिरम् । न सन्नासन्न चैतेषां मध्यं ज्ञानिमनो विदुः ॥६॥ श्रीराम उवाच ॥ यथेदं संस्थितं विश्वं विश्वातीते चिदात्मनि । तन्मे कथय हे ब्रह्मन्पुनवौंधविवृद्धये ॥ ७॥ वसिष्ठ उवाच ॥ यथा सर्वगतः सौम्यादाकाशो नोपलक्ष्यते । तथा निरंशश्चिद्भावः सर्वगोऽपि न लक्ष्यते ॥ ८॥ सर्वसंकल्परहिता सर्वसंज्ञाविवर्जिता । सैपा चिदविनाशात्मा खात्मेत्यादिकृताभिधा ॥९॥ इत्यर्थः । स मनोऽभ्युदयो नाशः स्वरूपादर्शनहेतुत्वात् । मनोना- शस्तु आत्मनो महोदयः निःश्रेयसहेतुत्वात् । ज्ञस्य ज्ञानिनो मनोना- शमभ्येति अज्ञस्य तु मन एव शृङ्खला ॥५॥ नेति ॥ ज्ञानिनो मनो निर्वासनत्वाद्ध्यवहारहेतुत्वाच किमित्यपि निरूपयितुं न शक्यते । तथाहि । न तावदानन्दात्मकं जडत्वात् । न च निरानन्दं आन: न्दानुभयहेतुत्वात् । न चलं आत्मैकनिष्ठत्वात् । नाचलं तिरं नियतं यया भवति तथा वहिरपि स्फुरणात् । न सत् संकल्पादेस- कार्यस्याभावात् । नासत् इन्द्रियाणां विषयेषु प्रवर्तनात् । न घेतेपामानन्दनिरानन्दादीनां मध्ये परस्परविरोघे पक्षान्तरानुद- यात् । तस्मादनिर्वचनीयं ज्ञानिमनो विटुरित्यर्थः ॥ ६ ॥ ७ ॥ विश्वम्य विवर्तभावेन चिदात्मनायस्थानेन हि दर्शयितुं चित्स्वरूप निरूपणाय दुर्लक्ष्यत्वं तावदाद-यथेति ॥ चिदाभामश्वित्प्रकाश्यो भूनागाशः, मोक्ष्म्याग्निरवयवत्वाधया नोपलक्ष्यते तथा चिनाय. शिपः पदार्थः सर्वगोऽपि निरंशत्वानोपलक्ष्यते ॥ ८ ॥ सर्वति ·सर्ग: ४] - वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । आकाशशतभागाच्छा ज्ञेषु निष्कलरूपिणी । सकलामलसंसारस्वरूपैकात्मदर्शिनी ॥१०॥ तरङ्गादिमयी स्फारा नानाता सलिलार्णवे। । तसान्न व्यतिरेकेण यथा भाति विसारिणी ॥ ११ ॥ त्वत्तामत्तामयी स्फारा नाना सेयं चिदर्णवे । चिन्मात्रा व्यतिरेकेण तथैवेत्थं प्रकाशते ॥१२॥ अज्ञेप्वसत्स्वभावोगसंसारगणगर्भिणी । झेपु प्रकाशरूपैच सकलैकात्मिका सती ॥ १३ ॥ लोकद्वयं वाक्यम् । वस्तुतः सर्वसंज्ञाविवर्जितापि सैपा चित् स्वात्मे- सादिकृताभिधा। स्वमित्यात्मेति चेतन इत्येवमादिभिः शब्दैः कल्पि- तसंज्ञेत्यर्थः ॥ ९॥ आकाशात् शतेन भागेरच्छा शतगुणाच्छेत्यर्थः । ज्ञेषु ज्ञानिपु निष्कलरूपिणी निष्कलङ्कस्वरूपा । सकलाज्ञनिष्टायाः पूर्वमभिधानादज्ञेषु सकलका अतएव मलसंसारस्वरूपैकात्मदर्शिनी सलमज्ञानं संसारलथा कार्य तयोः स्वरूपेण सह एकः ऐक्या- पनो य आत्मा तथाभूतं आत्मानं दर्शयन्ती अन्नानतत्कार्याभ्याम- भिन्नमात्मानं दर्शयन्तीत्यर्थः । मलसंमारस्वरूपेणात्मदर्गिनीति प्राठेऽपि स एवार्थः । मलसंमारयोः स्वरूपेण अभिन्नं आत्मानं दर्शयतीति ॥ १० ॥ तरगतिश्लोकद्वयं वाक्यम् । अर्णवे तरगफे- नवुमुदादिस्वरूपा गतिवशाद्विसारिणी नानारूपता यथा तस्मादर्ण- वाव्यतिरेफेग प्रकाशते ॥ ११॥ तथा त्वत्तामचामयी स्फारेयं नाना मता अपि चिदर्ण चिन्मानाव्यतिरेकेय प्रकाशत इय- न्ययः ॥ १२ ॥ अप्विति शोकत्रयं वाक्यम् । अज्ञेपु अमत्स्य- माया रागद्वेपादिकाप्यागुमसभाया अतएवोपसंमारगर्भिणी ·३१८ [ स्थिति । लघुयोगवासिष्ठः। अनुभूतिवशान्नित्यं कर्मादीनां प्रकाशिनी । खादिनी सर्वभावानां भावनी भवभोगिनाम् ॥१४॥ नास्तमेति न चोदेति नोत्तिष्ठति न तिष्ठति । न च याति न चायाति न चेह न च नेह चित् ॥ १५ ॥ सैपा चिदमलाकारा स्वयमात्मनि संस्थिता । राघवेयं प्रपञ्चेन जगन्नाम्ना विजृम्भते ॥ १६ ॥ तत्स्वभावेन चिन्नाम्ना सर्वगेनोदितात्मना । प्रकाशेनाप्रकाशेन निरंशेनांशधारिणा ॥१७॥ घोरेण संसृतिसमूहेन गर्भवती । संसारपरम्पराहेतुरित्यर्थः । शेषु सु प्रकाशरूपा विशुद्धज्ञानरूपैव सकलैकात्मिका सर्वत्राभिन्नस्वभावा सती ॥ १३ ॥ अनुभूतीति । अनुभूतिवशात्तत्तद्विषयानुभयवशात् कर्मादीनां कार्यकारकाणां प्रकाशनी सर्वभावानां सर्वेषां भोग्यव- स्तूनां स्वादनी रसज्ञानहेतुः। भवभोगिनां संसारिणां भावनी प्रवृत्ति- हेतुः एयंभूवा चित् ॥ १४ ॥ नासमेति न चोदेति नित्यत्वात् । नोत्तिष्ठति न तिष्ठति निर्विकारत्वात् । न च याति न घायाति निष्क्रियत्वात् । न चेह वर्तते निराधारत्वात् । न घ नेह पर्वत परिपूर्णत्यात् ।। १५ ।। सेति ॥ सैपा पूर्वोक्ता चिनिर्मलाकारा स्वात्म- न्येय संस्थिता इत्यं जगन्नाम्ना प्रपञ्चेन विजृम्भते ॥ १६ ॥ तदिति सार्थोफप्रयं याक्यम् । तत्पूर्वोक्तं चिद्रूपं परं यन्तु सर्पगेन परि पूर्णेन उदितात्मना अनममितरूपेण प्रकाशेनाप्रपाशेन शानापान- रूपेण निरंशेनांशधारिणा निरयययमायययरूपेण सापनायोगान स्वगंकल्पपशान् मयमेय अनन्नपदं म्यम्यरूपायस्थानमुन्दावा अय. मरनीति मावेन उपदिनापारामिमानेन आप जीपमापं गाना ·सर्गः१] वासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः। ३११ स्वयं स्वकल्पनायोगादनन्तं पदमुज्झता। अयमसीति मावेन गच्छता ज्ञपदं शनैः ॥१८॥ नानातायां प्रवृद्धायामयां संसृतिपूर्वकम् । भावामावग्रहोत्सर्गपदे स्थितिमुपागते । पुर्यष्टकं स्पन्दशतैः करोति न करोति च ॥ १९ ॥ इत्थं स्थिरवलाकाराः संसारावलयोभितः। खभावाद्ब्रह्मणः सर्वाः पुनरायान्ति यान्ति च ॥ २० ॥ व्योमन्येव चिदामासे निदाघात्सरितो यथा । लक्ष्यन्ते तद्वदेवेमाश्चित्तत्वे सृष्टिदृष्टयः॥ २१ ॥ यथा मदवशादात्मा अन्यवत्प्रतिभासते । तथैव चित्वाविद्यातः स एवाऽस इति स्थितः॥२२ ।। येन शब्दं रसं रूपं गन्धं जानासि राघव । सोऽयमात्मा परब्रह्म सर्वमापूर्य संस्थितः ॥ २३ ॥ चिन्नाम्ना स्वभावेन संसृतिपूर्वकम् ॥ १७ ॥ १८ ॥ नानातार्या प्रवृद्धायां सत्यां भावाभावग्रहोत्सर्गपदे इदं भावरूपमिदमभावरू- पमिदं गृहीतमिदमुत्सृष्टमित्येवंरूपे भेदपदे स्थितिमुपागते सति स्पन्दशतैर्विकल्पगतेः पुर्यष्टकं वक्ष्यमाणलक्षणं सूक्ष्मशरीरं करोति न करोति च । वस्तुतः कारणाभावात् ॥ १९ ॥ २०॥ व्योम- नीति ॥ यथा निदाधानन्तरं व्योग्नि सरितो वृष्टयो लक्ष्यन्ते तद्वनिराभासे निष्कलङ्के चित्तत्त्वे सृष्टिरूपा दृष्टय इत्यर्थः ॥ २१॥ यथेति ॥ यथा ह्यात्मा मदवशात्संमोहानन्दसंभेदो मदिराकृतो मदः तद्वशात्स्वस्मादन्यवत्प्रतिभासते तथैव चित्त्वस्याविद्यातः चित्स्वरू- पाशानाद्धेतोः स एवात्मा अस इव तस्मादन्य इव स्थितः ॥२२॥ येनेति ॥ यालेन्द्रियप्रणालिया पहिः प्रसवेन शेन वन्येन शब्दा- - ·[ स्थिति। . रघुयोगवासिष्ट । ब्रह्मैवेदं स्थितं नाम्ना मलमस्तीह नेवरत् । तरङ्गोग्रगणैरम्भः सिन्धोः स्फुरति नो रजः ॥ २४ ॥ द्वितीया कल्पनैवेह न रघूद्वह विद्यते । ब्रह्ममात्राहते वहावौष्ण्यमात्राइते यथा ।। २५ ॥ आदी शमदमपायर्गुणैः शिष्यं प्रयोधयेत् । पश्चात्सर्वमिदं ब्रह्म शुद्धस्त्वमिति बोधयेत् ॥ २६ ॥ अज्ञस्यार्धप्रयुद्धस्य सर्व ब्रह्मेति यो वदेत् । महानरकजालेपु स तेन विनियोजितः ॥ २७ ॥ प्रबुबुद्धेः प्रक्षीणभोगेच्छस निराशिपः। नास्त्यविद्यामलमिति त्वादृशस्यैव गोचरः ॥२८॥ दीन्विषयाजानासि सोऽयं तादृशचैतन्यरूपोऽयमात्मा परंमा स एवात्मा सर्वमापूर्य सस्थितः ।। २३ ॥ ब्रह्मेति ।। ब्रह्मैव नान्ना वियदादिनामभेदेन इदं जगत्स्थितम् । जगद्रूपेण स्थितमित्यर्थः । इह भलं अविद्यातत्कार्यरूपं इतरत् ब्रह्मणो व्यतिरिक्तं किचिन्नास्ति । तथाहि ॥ सिन्धोस्तरगोप्रगणैः अम्भ एव स्फुरति नो रजः। रज इत्युपलक्षणम् । न वस्त्यन्तरं स्फुरतीत्यर्थः ॥२४॥ द्वितीयेति ॥ यथा पहायोप्ण्याहते द्वितीया कल्पना न विद्यते एवमिह जगति सचि- दानन्दात्मकं यद्ब्रह्मरूपं तन्मानाहते द्वितीया कल्पना नासि ॥२५॥ इत्थं चैननाचेतन प्रपञ्चम्य चिद्विवर्ततया तभेदं निरूप्याधिकारि- पम्नादशस्येयायमर्थः परिस्फुरतीति दर्शयितुमाह-आदाविति ।। आदी शमादिसाधनचतुष्टयसम्पत्ति परीक्ष्य पश्चादधिकारिणं योध- पेदित्यर्थः ।। २६ ॥ अनधिकारियोधे तु महान्प्रत्ययाय इत्याइ अझ रयेनि ॥ म: अशः तेन । योधयेन ॥२७॥ प्रयुद्धति । निराशिपः निराकल्पस्य त्यादृशम्येय अविद्यामल नासावि योधो गोचर ·सर्गः ४] m वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। सति दीप इवालोकः सत्यर्क इव वासरः । सति पुष्प इवामोदश्चिति सत्यां जगत्तथा । प्रतिभासत एवेदं न जगत्परमार्थतः ॥ २९ ॥ राम उवाच ॥ क्षीरोदकुक्षितुल्याभिः शीतलामलदीप्तिमिः । तवोक्तिभिर्विचित्राभिर्गम्भीराभिः प्रबोधितः॥३०॥ क्षणमान्ध्यमिवामोमि क्षणं यामि प्रकाशताम् । शीतावपलवप्रावृड्लोलान इव वासरः ।। ३१ ।। अनन्तस्याप्रमेयस्य सर्वस्यैकस्य भास्वतः । अनस्तमितसारस्य कलना कथमागता ॥ ३२ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ यथाभूतार्थवाक्यार्थाः सर्वा एव ममोक्तयः । नासमर्था विरूपार्थाः पूर्वापरविरोधतः ॥ ३३ ॥ योग्य इत्यर्थः ॥ २८ ॥ सतीति ॥ दीपालोकादिवचिजगतोरपि कार्यकारणत्वात् न परस्परं वियोगोऽयुतभावः(१)॥२९॥क्षीरोदेवि लोकद्वयं वाक्यम् ॥ शीतलवैरातपलवैश्चोपलक्षितः प्राइलो- लाभ्रः प्रावृपि वर्पाकाले लोलान्यभ्राणि यस्मिन्स वासर इव क्षणमान्ध्यमवामोमि क्षणं प्रकाशवां यामीत्यन्ययः ॥ ३० ॥३१ ।। अनन्तस्येति ॥ सर्वस्य सर्वात्मकस्य एकस्याद्वितीयस्य भास्वतः नित्यं प्रकाशमानस्स अनस्तमितसारस्य अनष्टशक्ते: फटना पन्धहेतुरविद्या फथमागता तेजसतिमिरावरणासंभवादिति भावः ॥३२॥ ययेति ।। समोच्यः सर्वा एव यथामूतार्थवाक्यार्थाः विसंवादिवाक्यार्था एव । असमर्था असगतार्थास्तु न भवन्ति पूर्वापरविरोधतो विरूपा - ल.पा.११ ·3 [स्थिति०४ . लयुयोगवासिष्टः। ज्ञानदृष्टौ प्रसन्नायां प्रयोघे विततोदये। यथावज्ज्ञास्यसि खस्यो मद्वाग्दृष्टिबलावलम् ।। ३४ ॥ अविद्ययैवोत्तमया स्वात्मनाशोद्यमोत्थया । विद्या सा प्राप्यते राम सर्वदोपापहारिणी ॥ ३५ ॥ शाम्यति धनमस्त्रेण मलेन क्षाल्यते मलः। शर्म विपं विपेणैति रिपुणा हन्यते रिपुः ॥३६ ॥ ईदृशी भूतमायेयं या स्वनाशेन हर्पदा । न लक्ष्यते स्वभावोऽस्याः प्रेक्ष्यमाणैव नश्यति ॥ ३७॥ नास्त्येपा परमार्थेनेत्येवं भावनयेद्धया। ज्ञो भूत्वा ज्ञेयसंप्राप्त्या ज्ञास्यस्यस्यास्त्वमाशयम् ॥ ३८ ॥ यावत्तु न प्रयुद्धत्वं तावन्मद्वचसैव ते । निश्चयो भवतूद्दामो नास्त्यविद्येति निश्चलः ॥ ३९ ॥ विपरीतार्थाश्च न भवन्ति ॥ ३३ ।। यद्येवं तर्हि किमिति तथा न -झानेति ।।मद्वाग्दृष्टिबलाबलं मम वाचां तन्मूलभूः ताया दृष्टीनस्य च चलावलं प्रामाण्याप्रामाण्यं च ॥ ३४ ॥ अविद्य- येति ॥ उत्तमया परिपकया स्वात्मनाशोधमोत्थया स्वस्वरूपनाशाय य उद्यमसेनोदितया चरमसाक्षात्काररूपया अप्यविद्यया विद्यापरिणा- मरूपत्यादविद्यायाः स्वात्मनाशोधमोत्थत्वं वेदितव्यम् ॥ ३५ ॥ ॥ ३६ ॥ ईदृशीति ॥ भूतमाया प्राणिनामविद्या । भवमायेतिपाठे भयः संसारः तन्मूलभूतमायग्रा ईदृशी या स्वनाशेन स्वयं नष्टा सती हपंदा प्रधानन्ददायिनी । अस्याः स्यरूपं तु लक्ष्यते द्रष्टुं न शक्यते। यतः प्रेक्ष्यमाणेय नश्यति अमत्सत्यादिति भायः ।। ३७ ।। नास्तीति ॥ शेयसंप्राप्त्या शेयस्य प्रमात्मेक्यस्य संप्राप्त्या । अन्या परियायाः। आशयं म्यभावम् ॥ ३८॥३९॥४०॥ अयिोति ।। प्रतीयत इत्यत्राह- ·३२३ सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। सर्व ब्रह्मेति यसान्तर्भावना स हि मुक्तिमाक् । मेदृष्टिरविद्येयं सर्वथा तां विवर्जयेत् ॥४०॥ अविद्यासरितः पारमात्मलाभादृते किल । राम नासाद्यते तद्धि पदमक्षयमुच्यते ॥४१॥ कुतो जातेयमिति ते राम मास्तु विचारणा । इमां कथमहं हन्मीत्येपा तेऽस्तु विचारणा ॥४२॥ अस्तं गतायां क्षीणायामस्यां ज्ञास्यसि राघव । यत एपा यथा चैपा यथा नष्टेत्यसण्डितम् ॥ ४३ ॥ वदसा रोगशालाया यतं कुरु चिकित्मने । यथैपा जन्मदुःसेषु न भूयस्त्वां नियोक्ष्यति ।। ४४ ॥ आत्मन्येवात्मना व्योनि यथा सरति मारुतः । तथात्मा स्वात्मशक्त्यैव स्वात्मन्येति लोलताम् ॥ ४५ ॥ आत्मलामाटते स्वरूपसाक्षात्कारमन्तरेण अविद्यासरितः पारं नासायते । अविवानिवृत्तिन सिध्यतीत्यर्थः । हि यस्मात्यारणाचत् सत् अविवापारमेव अक्षयं पदं वैवल्यमुच्यते ।।४१ ॥ पुत इति शेक्त्रयं वाक्यम् । इयमविद्या फुतो जातेति विचारणा मास्तु निष्प- योजनत्यान् । एपा अविद्या भूयो जन्मदुःयेषु यया नां न नियो- स्यति तया इमामवियां क्यं हन्मीन्येपैव विचारणा वेऽस्नु अम्या एय सप्रयोजनलान् ॥ ४२ ॥ सप्रयोजनत्यमेवाह-असमिति ॥ अस्यामविधायां क्षीगायामनं गतायां मयां एपा अविद्या यत उद्भता म्यरूपेण प यया भूता यया च नष्टेयागमण्टिनं असिलं शाम्यमि ॥४३॥ सत्तामाकारणाद्रोगशालाया रोगादीनां आरसदभूनाया अम्या अविसायाभिफिल्मने यनं युर्विन्यन्वयः ॥४ा आत्मनीवि।। न्योति मागतो यथा आत्मन्येय नामयान्तरेण आत्मनेत्र न हेत्यन्त- ।

·३२४ [स्थिति०१ लघुयोगवासिष्टः। स्वात्मनि सपरिस्पन्दैः स्फुरत्यच्छश्विदर्णवः । एकात्मकमखण्डं तदित्यन्तर्भाव्यतां दृढम् ॥ ४६ ॥ किंचिक्षुभितरूपा सा चिच्छक्तिश्चिन्महार्णवे । तन्मय्येव स्फुरत्यच्छा तत्रैवोमिरिवार्णवे ॥४७॥ क्षणं स्फुरन्ती सा देवी सर्वशक्तितया तथा । देशकालक्रियाशक्तीर्वयस्याः संप्रकर्षति ॥ ४८ ॥ स्वस्वभावं विदित्वोचैरप्यनन्तपदे स्थिता । रूपं परिमितेनासौ भावयत्यविभाविता ॥४९॥ यदैवं भावितं रूपं तया परमकान्तया । तर्देवैनामनुगता नामसंख्यादिका दृशः॥ ५० ॥ रेण सरति गच्छति तथा आत्मापि स्वात्मशक्त्यैव स्वाभिन्नया चिन्छ- चयेव स्वात्मन्येव लोलतां जगद्पतामेति। आत्मैव जगतोऽधिकरणमु- पादानं निमित्तं चेत्यर्थः॥४५॥ स्वात्मनीति ॥चिदर्णयः स्वपरिस्पन्दैः स्वरूपविहेपेः आत्मन्येव स्फुरति अत: कारणात्तद्वस्तु एकात्मकम- स्पण्डं चेत्यन्वदृढं भाव्यतां विचार्यताम् ॥ ४६ ॥ किंचिदिति ॥ चिन्महार्णवे सा अविद्यारूपा चिच्छक्तिः किंचित्सुमितरूपा सती तन्मय्येव चिपैव तत्रैव स्फुरति अर्णवे उमिरिवेति ॥ ४७ ।। क्षणमिति ॥ सा चिद्रूपा देवी सर्वशक्तितया अनन्तशतित्या. रक्षणं सया एफुरन्ती पयस्याः मसीरिय सहचारिणीर्देशफाल- क्रियाशक्तीः संप्रकर्पति प्रेरयति सृष्ट्यर्थ प्रवर्तयति ॥४८॥ भ्यमिति ।। अमौ चिदेवी म्यसभा भ्यम्यरूपं विरित्या उगमते अनन्तपदे फेयल्यपदे धियापि अविभायिता ममता विचाररहिवा मती रूपं म्यरूपं परिमितेन परिच्छिनारमना भापयति ।। ४९॥ यति ॥ परमपान्मया देप्या यदा रूपमेयं परिमिवत्पेन भावितं ·सगः ४] वासिष्टचन्द्रिकाम्याण्यासहितः । ३२५ A विकल्पकल्पिताकारं देशकालक्रियास्पदम् । चितो रूपं महाबाहो क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते ।। ५१॥ वासनाः कलयन्सोऽपि यात्यहंकारतां पुनः । अहंकारो विनिणेता कलङ्की बुद्धिरुच्यते ॥ ५२ ।। बुद्धिः संकल्पकलिता प्रयाति मननास्पदम् । मनो घनविकल्पं तु गच्छतीन्द्रियतां शनैः । पाणिपादादिमद्देहमिन्द्रियाणि विदुर्बुधाः ॥ ५३॥ एवं जीयो हि संकल्पवासनारजुवेष्टितः। दुःखजालपरीतात्मा क्रमादायाति नीचताम् ॥ ५४॥ इति शक्तिमयं चेतो घनाहंकारतां गतम् । कोशकारकृमिरिव खेच्छया याति बन्धनम् ॥ ५५ ॥ तदेवनां देवी नामसंरयादिका दृशो दृष्टयोऽनुगता भवन्ति ॥५०॥ नामसंख्यादिभेदमेव प्रपञ्चयितुमाह सार्धेन श्लोकनयेण-विकल्पैति ।। विकल्पकल्पिताकारं संकल्पविकल्पाद्युपहिताकारं देशकालक्रियास्पदं देशकालादिभिरवच्छिन्नं चितो रूपं क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते । क्षेत्रज्ञो जीवः ॥ ५१ ॥ स क्षेत्रन्नोऽपि वासनाः कल्पयन्भावयन्नहंकारवां याति । अहंकारोऽपि वासनाभिः कलङ्की भूत्वा विनिर्णता निश्वेता सन् बुद्धिरुच्यते 'निश्चयात्मिका बुद्धि'रितिवचनात् ॥ ५२ ॥ बुद्धिरपि संकल्पादिभिः कलिता मननास्पदं सन्दनं प्रयाति । मनश्च धनवि. कल्पं निविडविकल्पं सदिन्द्रियतां बाह्येन्द्रियत्वं गच्छति।। इन्द्रि- याणि च पाणिपादमयं देहं विदुः। इन्द्रियाण्येव देह इत्यर्थः॥५३॥ एचमिति ।। एवमुक्तेन प्रकारेण संकल्पवासनारज्जवेष्टितः सन् जीय एव दुःराजालपरीतात्मा क्रमान्नीचतामायाति ॥ ५४॥ इतीति ।। इति पूर्वोक्तप्रकारेण संकल्पशक्तिमय विचित्रशक्तिकं चेतः चिदेव ·लघुयोगवासिष्टा [स्थिति०१ स्वसंकल्पिततन्मात्र जालाभ्यन्तरवर्ति च । परां विवशतामेति शृङ्खलावद्धसिंहवत् ॥ ५६ ।। क्वचिन्मनः क्वचिद्बुद्धिः कचिज्ज्ञानं क्वचित्क्रिया । क्वचिदेवेत्यहंकारः क्वचित्पुर्यष्टकं स्मृतम् ॥ ५७ ॥ क्वचित्प्रकृतिरित्युक्तं क्वचिन्मायेति कल्पितम् । क्वचिन्मलमिति प्रोक्तं क्वचित्कर्मेति संस्थितम् ॥ ५८॥ क्वचिद्वन्ध इति प्रोक्तं क्वचिञ्चित्तमिति स्फुटम् । प्रोक्तं वचिदविद्येति क्वचिदिच्छेति संमतम् ॥ ५९ ॥ इमं संसारमखिलमाशापाशविधायकम् । दधदन्तः फलैहीनं वटधाना वटं यथा ॥ ६० ॥ चिन्तानलशिखादग्धं कोपाजगरचर्वितम् । कामाब्धिकल्लोलहतं विस्मृतात्मपितामहम् । समुद्धर मनो राम मातङ्गमिव कर्दमात् ॥ ६१ ॥ घनाहंकारं सत् कोशकारकृमिवत्स्वेच्छयैव बन्धनं याति ॥ ५५ ।। खेति ॥ तदेय चेतः खेन संकल्पितानां तन्मात्राणां शब्दादीनां जालन्याभ्यन्तरवर्ति च भूत्या शृङ्खलावद्धसिंहवत् परां विवशता- मेति ॥ ५६ ॥ फचिदिति श्लोकत्रयं वाक्यम् । नानाशक्तिपूक्तमेत- देव चैतन्यं मनोबुद्ध्यादिरूपेण नानात्वं प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥५७॥ ॥५८ ॥ ५९ ॥ इममिति सार्धश्लोकद्वयं वाक्यम् । वटवाना पटयी कर्तृ यटमिव आशापाशविधायक फलेहीन नश्वरफलं इम संसारमन्तरभ्यन्तरे दधत् ।। ६०॥ चिन्तामिरेयानलशिसाभिर्दग्धं कोपेन पाजगरेण सर्पण पर्वितं भक्षितं कामेरेयाब्धिफलोलेहतं पिरगृत पात्मा पितामहश्य येन तथाभूतं मनो मातगामिय फर्दमारसं• ·३२७ . सिर्गः ४] वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः। ज्वलजरामरणविपादमूञ्छिते शुभाशुभप्रसरपराहताकृती। दयेह न स्वमनसि यस्य जायते नराकृतिर्जगति स राम राक्षसः ॥ ६२ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एवं जीवाश्चितो भावा भवभावनयहिताः। ब्रह्मणः कल्पिताकारा लक्षशोऽप्यथ कोटिशः ॥ ६३ ॥ संख्यातीताः पुरा जाता जायन्तेऽद्यापि चाभितः । उत्पत्स्यन्तेऽपि चैवान्ये जलौघा इव निर्झरात् ॥ ६४ ॥ केचित्प्रथमजन्मानः केचिजन्मशताधिकाः । केचिचासंख्यजन्मानः केचिट्वित्रिभवान्तराः ॥६५॥ केचित्किन्नरगन्धर्व विद्याधरमहोरगाः। केचिदन्दुवरुणब्यक्षाधोक्षजपमजाः ॥ ६६ ॥ साररूपात्सकाशात्समुद्धर ॥६१॥ ज्यलदिति ॥ त्वलद्भिर्जरामरण- विपादैछिते शुभाशुभयोः पुण्यपापयोः प्रसरेण पराहता आकृति- यस्य तस्मिन् स्वमनसि यस्य या उद्धर्तुमिच्छा न जायते स नरा- कृती राक्षस एव ॥६२॥ एवमिति नवभिः शोकर्वाक्यम्॥निर्झरा- स्प्रवाहाजलौघा इव कल्पिताकारान्मायासहिताद्ब्रह्मणः सकाशाद्भव- भावनया संसारवासनया सहिताः जीवरूपाश्चितो भावा विलासा लक्षशः कोटिशः।। ६३ ॥ सख्यातीताश्व पुरा जाताः अद्यापि जाय- न्ते उत्पत्स्यन्तेऽपि च तेच जन्मकालपौर्यापर्यापुण्यपापतारतम्चात् ज्ञानवैचित्र्याच्च प्रथमचरमभावेन सुरनरतिर्यगादिभावेन जडभावेन च बहुधा भिद्यमानाः ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ।। ६७ ।। ६८ ॥

·. [स्थिति०४ लघुयोगवासिष्ठः। केचिद्राह्मणभूपालवैश्यशुद्गणाः स्थिताः। केचित्पुण्यौपधीपत्रफलमूलपतङ्गकाः ॥ ६७ ॥ केचित्कदम्बजम्बीरशालतालतमालकाः । कैचिन्महेन्द्रमलयाः सह्यमन्दरमेश्वः ।। ६८॥ केचित्क्षारदधिक्षीरघृतेक्षुजलराशयः । केचिद्विशालाः ककुभः केचिन्नधो महारयाः ॥६९ ॥ विहरन्त्युच्चकैः केचिनिपतन्त्युत्पतन्ति च । कन्दुका इव हस्तेन मृत्युनाविरतं हताः ॥ ७० ॥ भुक्त्वा जन्मसहस्राणि भूयः संसारसंकटे । पतन्ति केचिदबुधाः संप्राप्याप्यविवेकिताम् ॥ ७१॥ अविरतमियमातता स्थितीधे- भवति विनश्यति वर्धते मुधैव । त्रिभुवनरचनाविमोहमाया परमपदे लहरीव वारिराशी ।। ७२ ॥ राम उवाच॥ जीयो मनःपदं प्राप्य वैरश्नं पदमागतः । यथा ब्रह्मस्तथा सर्व विस्तरेण वदाशु मे ॥ ७३॥ वसिष्ठ उवाच ॥ बानं शूणु महाबाहो शरीरग्रहणक्रमम् । निदर्शनेन तेनैव ज्ञास्यसे जागती स्थितिम् ।। ७४ ।। ॥६९।७०॥ संसारसंकटे पतन्तीति समुदायार्यः ॥७१।। अवि- रसमिनि ॥ पारिराशा लहरीय परमपदै प्रमणि त्रिभुवनरचनारूपा बिमोदयन्ती माया मुधैय भवति वर्धते विनश्यति चेयन्वयः ·सर्गः ४] ३२९ वासिष्टचन्द्रिकाव्यात्यासहितः । दिक्कालाधनवच्छिन्नमात्मतचं स्वशक्तितः । लीलयैव यदादत्ते दिक्कालकलितं वपुः ॥ ७५ ।। तदेतञ्जीवपर्यायं वासनावशतः परम् । मनः संपद्यते लोलं कलनाकलनोन्मुखम् ॥ ७६ ॥ कलयन्ती मनःशक्तिरादौ भावयति क्षणात् । आकाशभावनामच्छां शब्दयीजरसोन्मुखीम् ।। ७७ ॥ ततस्तद्धनतां यातं धनस्पन्दक्रमान्मनः । भावयत्यनिलस्पन्दं स्पर्शवीजरसोन्मुसम् ॥ ७८ ॥ ताभ्यामाकाशवाताभ्यां दृढाभ्यासवशाधतः । शब्दस्पर्शस्वरूपाभ्यां संघांजायतेऽनलः ॥ ७९॥ ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ दिक्कालेति श्लोकद्वयं वाक्यम्। दिकाला- दिभिरनवच्छिन्नमात्मतत्त्वं कर्तृ लीलयैव स्यशक्तितो हेतोः दिक्का- लकलितं यदपुरादत्ते स्वीकरोति ।। ७५ ॥ जीवपर्यायं जीवशब्द- पर्यायवाच्यं तदेतद्रूपं वासनावशतः परं वासनावशादेव केवलं लोलं मनः सपद्यते ॥७६ ॥ कलयन्तीति ॥ मनोरुपा शक्तिः कलयन्ती विचारयन्ती सती आदावच्छां शब्दवीजरसोन्मुसी शब्द एव वीजम् शब्दतन्मात्रमित्यर्थः । तद्विपयो रसस्तद्भावना तदुन्मुसी तत्सापेक्षाम् । तत्पूर्विकामित्यर्थः । तादृशीमाकाशभावनां भावयति। पूर्व शब्दतन्मानं भावयित्वा पश्चादाकाशभावनां भावयति स्मेत्यर्थः । शब्दतन्मानस्याकाशनिदानत्वात् ॥ ७७ ॥ तत इति ॥ ततोऽनन्तरं तन्मनो घनतां यातं सत् धनस्पन्दक्रमात् स्पर्शचीजरसोन्मुसं स्पर्श- तन्मानभावनापूर्वकं अनिलस्पन्दं वायोश्चलनं भावयति ॥ ७८ ॥ ताभ्यामिति ॥ शब्दस्पर्शस्वरूपाभ्यां आकाशवाताभ्यां सह दृढा.

·[स्थिति . लघुयोगवासिष्टः। मनस्तादृग्गुणगत रसतन्मात्रंवेदनम् । क्षणाचेतत्यपां शैत्यं जलसंवित्ततो भवेत् ॥ ८॥ ततस्तादृग्गुणगतं मनो भावयति क्षणात् । गन्धतन्मात्रमेतमाद्भमिसंवित्ततो भवेत् ॥ ८१ ॥: अथेत्थंभूततन्मात्रैर्वेष्टितं तनुतां जहन । वपुर्वह्निकणाकारं स्फुरितं व्योग्नि पश्यति ।। ८२ ॥ अहंकारकलायुक्तं बुद्धिवीजसमन्वितम् । तत्पुर्यष्टकमित्युक्तं भूतहृत्पद्मपट्दम् ॥ ८३ ॥ तसिंस्तत्तीवसंवेगाद्भावयन्भासुरं वपुः । स्थूलतामेति पाकेन मनो विल्वफलं यथा ॥ ८४ ॥ भ्यासवशात् यः संघर्पः तस्माद्धेतोर्मन एवानलो जन्यते । अनि भावयित्वा तद्रूपं भवतीत्यर्थः । वशाचत इति पाठे ततो मनसः अनलो जन्यत इत्यन्ययः ॥ ७९ ॥ मन इति ॥ तादृग्गुणगतं शब्दस्पर्शरूपगुणयुक्तं मनो रसतन्मात्रवेदनं रसतन्मात्रं भावयत् क्रमादपांशेत्यं चेतति भावयति ततो भावनाजलसंविद्भवेत् ।। ८० ॥ तत इति ।। तादृग्गुणगतं शब्दस्पर्शरूपरसयुक्तं मनो गन्धतन्मानं भावयति । ततोऽनन्तरमेतस्माद्भावनाद्भूमिसंविद्भवेत्।।८१॥अथेति ।। अथ महाभूतसृष्ट्यनन्तरं इत्थमनेन प्रकारेण भूतस्तन्मात्रैश्च वेष्टितं अतएव तनुतां सूक्ष्मतां जहत्त्यजन्मनः कर्तृ ऋमायोनि स्फुरितं यहिकणाकारं यपुः पश्यति भावयति ॥ ८२ ।। अहमिति ।। आई- कारकलायुक्तं अहंकारांशेरेकादशभिरिन्द्रियैर्युक्तं बुद्धिवीजसम- यिनं युवा नन्मात्रैश्च ममन्यितं तयोग्नि स्फुरितं यपुर्भूतम हत्य: अपदपदं मनानां हरपुण्डरीके वर्तमान पुर्यष्टकमित्युतम् ॥ ८३ ॥ नम्मिनिति ॥ नन्मिन्पुर्यष्टके स्थित्या मनस्तीमगंवेगात्तीप्रयासना- ·A सर्गः १] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। मूपास्थद्भुतहेमाभं स्फुरितं विमलाम्बरे । संनिवेशमथादत्ते तत्वेजः स्वस्वभावतः ।। ८५॥ ऊर्च शिरपिण्डमयमधः पादमयं तथा । पार्थयोर्हस्तसंस्थान मध्ये चोदरधर्मिणम् ।। ८६ ।। कालेन स्फुटतामेत्य भवत्यमलविग्रहः । धुद्धिसत्ववलोत्साहविज्ञानैश्वर्यसंस्थितः ॥ ८७ ।। स एव भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । अवलोक्य वपुर्ब्रह्मा कान्तमात्मीयमुत्तमम् ।। ८८ ॥ चिन्तामभ्येति भगवांखिकालामलदर्शनः। एतसिन्परमाकाशे चिन्मयैकात्मरूपिणि ॥ ८९ ॥ योगाद्धेतो सुरं वपुर्भावयत् पाकवशाद्विल्यफलवत्स्थूलवामेति ।। ८४ ॥ भूपेति शोकद्वयं वाक्यम् । अथ अनन्तरं मूपास्पद्रुतहे- माभम् मूपा नाम,प्रतिमादिनिर्माणार्थ विरचिता अन्तः सान्तराला मृन्मयी आकृतिः तत्स्थं द्रवीभूतं यद्धेम वत्सदृशं विमलाम्बरे फुरितं तत्पुर्यष्टकरूपं तेजः स्वस्वभावत एव ॥ ८५ ॥ ऊर्ध्वमुपरि शिरःपिडमयं अधः पादमयं पार्श्वयोर्हस्तसंस्थान मध्ये उदरर्मिणं च सनिवेशमादत्ते ॥ ८६ ॥ कालेनेति सार्धशेकं वाक्यम् । स पूर्वोक्तः संनिवेश एव कालेन स्फुटतामेत्य अमलविग्रहः बुद्ध्यादि- युक्तः सर्वलोकपितामहो भगवान्ब्रह्मा भवतीत्यन्वयः । तद्बुद्धिस्ता- कालिकी कार्याकार्यहेतुर्मनीपा सत्त्वं व्यवसायः । वलं शरीरसाम- थ्र्यम् । उत्साहो लोकोत्तरकार्येषु स्वेच्छया यत्नः । विज्ञानं विशिष्ट- मीश्वरसाक्षात्काररूपं ज्ञानं ऐश्वर्यमणिमादि तेषु सस्थितः प्रतिष्टिवः ॥ ८७ ॥ ८८ ॥ ८९ ॥ ९० ॥ ९१ ॥ ९२ ॥ ९३॥ सृष्टि- ·३३२ . [स्थिति लघुयोगवासिष्टः । अदृष्टापारपर्यन्ते प्रथमं किमभूदिति । इति चिन्तितवान्ब्रह्मा सद्योजातोऽमलात्मदृक् ॥१०॥ संपश्यन्सर्ववृन्दानि समतीतान्यनेकशः। सरत्यथो स सकलान्सर्वधर्मगुणक्रमान् ॥ ९१ ॥ लीलया कल्पयत्येप चित्राः संकल्पजाः प्रजाः। नानाचारसमारम्भा गन्धर्वनगरं यथा ॥ ९२ ॥ तासां स्वर्गापवर्गार्थ धर्मकामार्थसिद्धये । अनन्तानि विचित्राणि शास्त्राणि समकल्पयत् ॥ ९३ ॥ सृष्टिरेवमियं राम सगैऽसिन्स्थितिमागता। विरञ्चिरूपान्मनसः पुप्पलक्ष्मीमधोरिख ॥ ९४ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ खसंकल्पकृताः सर्वे देवासुरनरामराः । खसंकल्पोपशमने शाम्यन्त्यस्नेहदीपयत् ।। ९५ ।। आकाशसदृशं सर्व कल्पनामाप्रजृम्मितम् । जगत्पश्य महायुद्धे सुदीर्घखममुत्थितम् ॥ ९६ ।। न जायते न म्रियते इति किंचित्कदाचन । परमार्थेन सुमते मिथ्या सवं तु विद्यते ॥ ९७ ॥ कोरामाशाभुजङ्गानां संसाराडम्बरं त्यज । असदेतदिति ज्ञात्वा मात्र भावं निवेशय ॥९८॥ गन्धर्वनगरस्सार्थे भूपिते पितेऽथ चा । अविद्यांशमुताधैर्या का क्रमः मुखदुःखयोः ॥ ९९ ॥ रिति । सगें जगति । यष्टिः मृज्यमानः प्रपनः ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ ॥ ५६॥ १७ ॥ कोशमिति ॥ माऽत्र भायं निवेशय अत्र संसा- पदम्यरे मायं सात्ययं मा निवेशय ॥९८॥ गन्धर्वेति ।। गन्धर्व- ·L सर्ग:] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। धनदारेषु वृद्धेषु दुःखं युक्तं न चेटतः । वृद्धायां मोहमायायां कः समायासवानिह ॥१०॥ यैरेव जायते रागो मूर्खस्साधिकवां गतः । तैरेव भोगैः प्राज्ञस्य विराग उपजायते ॥१॥ अतो राघव तत्वज्ञो व्यवहारेपु संस्थितः। नटं नष्टमुपेक्षस्व प्राप्तं प्राप्तमुपाहर ॥ २॥ अनागतानां भोगानामवाञ्छनमकृत्रिमम् । आगतानां च संभोग इति पण्डितलक्षणम् ॥४॥ यस स्वादिदमित्यास्था निहत्ता सर्ववस्तुपु । क्रोडीकरोति सर्वज्ञ नाविद्या तमवास्तवी ॥४॥ शुद्धं सदसतोर्मध्यं पदं युद्ध्यावलम्च्य च । सबाह्याभ्यन्तरं दृश्यं मा गृहाण विमुञ्च मा ॥५॥ यस्य नेच्छा न वानिच्छा ज्ञस्य कर्मणि तिष्ठतः । न तस्स लिप्यते प्रज्ञा पद्मपत्रमिवाम्बुमिः ॥६॥ नगरशब्दस्यार्थे भूपिते दूषिते वा यथा न सुसंन दुःसं वा तद्वद- विद्याकल्पिते सुतादावपि मुसदुःसयोरक्रमः ॥ ९९ ॥ १०० ॥ ॥१॥२॥ ३ ॥ यस्येति ॥ यस्य सर्ववस्तुपु इट स्यादित्यास्था निवृत्ता तं सर्वज्ञमवास्तवी अविद्या न कोडीकरोति नावृणोति ॥ ४ ॥ शुद्धमिति ॥ शुद्ध निष्कलङ्क सदसतोः कार्यकारणभूतयोचियेत्ययोः मध्य कार्यकारणात्मक चिन्मानरूपं पदं वस्तु युद्धयावलम्व्य सवा- ह्याभ्यन्तरं दृश्यं मा गृहाण मा विमुश्च । उपेक्षस्खेत्यर्थः ॥५॥ यस्येति ॥ कर्मणि अवश्यकर्वव्ये तिष्ठतः प्रवर्तमानस्य ज्ञस्य ज्ञाननिष्ठस्य विषयेषु इच्छा न प्रवर्तते इष्टसाधनात् । अनिच्छा च न । अनिष्ट-

·[स्थिति०१
म
लघुयोगवासिष्टः।
यदि ते नेन्द्रियार्थश्रीः खदते हृदि राघव ।
तदसि ज्ञातविज्ञानः समुत्तीर्णो भवार्णवात् ॥७॥
उच्चैःपदाय परया प्रज्ञया वासनागणात् ।
पुष्पाद्गन्धमिवोदारं चेतो राम पृथकुरु ॥ ८॥
संसाराम्युनिघावसित्वासनाम्बुपरिप्लुते ।
ये प्रज्ञानावमारूढास्ते तीर्णा दुःखिताः परे ॥९॥
न त्यजन्ति न वाञ्छन्ति व्यवहारं जगद्भवम् ।
सर्वमेवानुवर्तन्ते पारावारविदो जनाः ॥ ११ ॥
ते शून्येऽपि न खिद्यन्ते ते देवोद्यानसगिनः ।
नियति च न मुञ्चन्ति महान्तो भास्करा इव ॥ ११ ॥
वाल्मीकिरुवाच ॥
इत्थंगिरा विमलया विमलाशयस्य
रामो मुनेः सपरिपुष्ट इवायभासे ।
ज्ञानामृतेन मधुरेण विचारितातः
पूर्ण शशाङ्क इव शीतलतां जगाम ।। १२ ।।
साधनयुद्धाभावात् तस्य प्रज्ञा पद्मपनमम्बुभिरिय हर्पविपादादि-
मिन लिप्यते न संलिप्यते ॥ ६॥ यदिति ।। स्वदते स्वादन घरोति
॥७॥ उपेरिति । उ:पदाय कैवल्याय प्रशया प्रज्ञाप्नकर्षण हेतुना
यासनाजालातः समुद्धरेत्यर्थः ॥ ८ ॥ संसारेति ॥ प्रशायामना-
रूदायां पदाचिदपि संसाराप्नोत्तरणमिति भावः ॥ ९ । नेति ॥
पारापारविदः संसारमागरम्य पारं उत्तरणे हेतुर्विधा अयारं संमा-
हेतुरविरा , सद्विद इत्यर्थः ॥ ११० ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥

·सर्गः ४ J वासिष्टचन्द्रिकाव्याण्यासहितः। ३३५ राम उचाच ॥ सृष्टिरेकविधा किं स्यात्कि वा बहुविधा वद । तद्विज्ञानेन मायाया रूपं स्फुटतरं भवेत् ॥ १३ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ कदाचित्सृष्टयः शाळः कदाचित्पद्मजोद्भवाः । कदाचिदपि वैष्णव्यः कदाचिन्मुनिनिर्मिताः॥१४॥ कदाचिदजजो ब्रह्मा कदाचित्सलिलोद्भवः । अण्डोद्भवः कदाचित्तु कदाचिजायतेऽम्बरात् ॥ १५ ॥ कदाचिभूरभुत्सृष्टौ नीरन्ध्रतरुसंकटा । कस्यांचिन्नरनीरन्ध्रा कसांचिद्भूधरामृता ॥ १६ ॥ कदाचिन्मृन्मयी भूमिः कदाप्यासीढुपन्मयी। कदाचित्काञ्चनमयी कदाचिन्मांसमय्यभूत् ।। १७ ।। कदाचित्प्रथम व्योम प्रतिष्ठामधिगच्छति । कदाचित्प्रथमं पृथ्वी कदाचित्प्रथमं पयः। कदाचित्प्रथमं तेजः कदाचित्प्रथमं मरुत् ।। १८ ॥ निदर्शनार्थ सृष्टेस्तु मयैकस प्रजापतेः। भवेत कथितोत्पत्तिर्न त्वयं नियमः कचित् ॥ १९ ॥ कदाचिदित्यादिना सार्थेन श्लोक्पट्रेन सृष्टिरमन्यानियमं दर्शयति । तर कर्तुरनियममाह-कदाचिदित्यनेन । शाळः शिवसंगन्धिन्यः। पद्मजोद्भवाः ब्राह्मण्यः । वैष्णव्यो विष्णूद्भूताः । मुनिनिर्मिताश्व कदाचित् ।। १४ ॥ प्रादुर्भानस्थानमपि न नियतमित्याह पञ्चदशेन ॥ १५ ॥ पृथिवीस्वरूपमप्यनियवामित्याह पोडशसप्तदशभ्याम् ॥ १६.॥ १७ ॥ वियदादेः पोर्यापर्यमप्यनियतमित्याइ सार्थेनाष्ट्रा- दोन ॥ १८॥ उक्तस्थानियमस्योपसंहार एकोनविशेनति विवरः

·[स्थिति।
लघुयोगवासिष्टः ।
पुनः कृतं पुनस्वेता पुनश्च द्वापरः कलिः ।
पुनःपुनरिदं सर्व तत्रास्ति न पुनस्तु यत् ।। १२० ॥
जगन्मायास्वरूपस्य वर्णनाव्यपदेशतः।
दाशूराख्यायिकां राम वर्ण्यमानां मया शृणु ॥ २१ ॥
अस्त्यसिन्वसुधापीठे विचित्रकुसुमद्रुमः।
मागधो नाम विख्यातः श्रीमाजनपदो महान् ॥ २२ ॥
कदम्बवनविस्तारितालावलितजङ्गलः ।
विचित्रविहगव्यूहसचिर्यमनोहरः ।। २३ ॥
तत्रकस्सिनिगरिवटे कर्णिकारसमाकुले ।
कदलीखण्डनीरन्ध्रनीपगुल्मविराजिते ॥ २४ ॥
कश्चित्परमधर्मात्मा मुनिरासीन्महावपाः ।
दाशूग्नामा महता तपोयोगेन संयुतः ॥ २५ ॥
शरलोमेति विख्यातः पिता तस्य यभूव ह ।
रामापर इस अदा तस्मिन्नेवायसद्विरी ॥ २६ ॥
तस्पासापेकपृयोग्भूत्कचो देवगुरोरिव ।
वेन मापं स पुरेण नीववाीवितं यने ।। २७ ।।
अयासी गरलोमार सुस्त्या युगगणान्ययो ।
स्थपन्या दे गुगगारं त्यानीरः गगो यया ॥ २८ ॥
॥ १९ ॥ पुनरिशिपायापरि पुगानि पुनः पुनगपत इसमा ।
र गगिरं गुनगुनगपत एप । या पुगनि पाना
ग्गीय गाय पानिपं पातु नानि ॥ १२ ॥
१॥२०॥२३॥ २५॥ २५॥२६॥२७॥ २८॥

·सर्गः४] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । एक एव वने तसिन्दाशूरः प्ररुरोदह । दशापनीतपित्कः करुणं कुररो यथा । मातापितृवियोगेन शोकसंतापिताशयः ॥ २९ ।। म्लानिमम्याययौ नूनं हेमन्त इव पङ्कजम् । बालोऽसावध दीनात्मा वनदेवतया वने ॥१३० ।। इत्यमावासितो राम तदादृश्यशरीरया । ऋपिपुत्र महाप्राज्ञ किमज्ञ इव रोदिपि ॥ ३१ ॥ संसारस न कसाचं स्वरूपं वेत्मि चञ्चलम् । सर्वदेवेशी साघो संसारस्य स्थितिश्चला ॥ ३२ ॥ जायते जीव्यते पश्चादवश्यं च विनश्यति । तदर्थ मा कृथा व्यर्थ विपादं मरणे पितुः ॥ ३३ ॥ अवश्यभाव्योऽस्तमयो जातस्थाहर्पतेरिव । अशरीरामिति श्रुत्वा गिरमारक्तलोचनः ॥ ३४ ॥ धर्यमामादयामाम शिसण्डी स्तनितादिव । उत्थायारश्यकं कृत्वा पाचात्यं पितुराहतः । चकार तपसे बुदि दृढामुत्तमसिद्धये ॥ ३५ ॥ ब्राह्मण कर्मणा तस्स विपिने चरतस्तपः । अनन्तसंकल्पमयं श्रोत्रियत्वं बभूव ह ॥ ३६॥ दति ॥ दशापनीतपितृकः दशा जीवितकालम्य परमावस्था तया अपनीतः पिता यस्य । फुरर प्लोझनामा पक्षिविशेपः ॥ २९ ॥ ॥ १३० ॥ ३१ ॥ ३२॥ ३३ ॥ ३४ ॥ टत्यायेति ॥ पाया- स्यमापदेदिक फर्म॥३५॥माझेणेति ॥ अनन्तसंग्समयम्। सपसे पादृशेन विमुद्धन स्थानन भवितव्यम् । एवावधेश्च पावनः साथ- ल.या.२२

·[स्थिति०४
लधुयोगवासिष्टः।
अज्ञात ययुद्धस्तु सुश्रोत्रियतया तया ।
न विशश्राम चेतोऽस्य पवित्रपि धरातले ॥३७॥
केवलं सर्वमेवेदं सुविशुद्धं धरातलम् ।
अशुद्धमेव पश्यन्स नारमत्क्वचिदेव हि ॥३८॥
अथ संकल्पनेनैव संकल्पमनसैव सः।
वृक्षाग्रमेव संशुद्धं स्थितिरत्रोचिता मम ॥३९॥
अथेदानी तपस्तप्यं तपसोग्रेण शाखिपु।
खगवत्स्थितिमानोति शाखासु च दलेपु च ॥ १४०॥
इति संचिन्त्य संज्वाल्य हुताशमतिभाखरम् ।
जुहाव तस्मिन्प्रोत्कृत्य मांसं स्वस्कन्धभित्तितः॥४१॥
अथ गीर्वाणवृन्दस्य समग्रा गलभित्तयः।
मन्मुखस्थेन मा यान्तु विप्रमांसेन भस्मताम् ॥ ४२ ॥
इति संचिन्त्य भगवान्सप्तार्चिस्तस्य देवता ।
पुरो बभूव दीप्तांशुर्दीप्तांशुक्पितेरिव ॥ ४३ ॥
उवाच वचनं विप्रकुमाराऽभिमतं वरम् ।
गृहाण स्थापितं साघो कोशस्यं सत्मणिं यथा ॥४४॥
इत्युक्तवन्तं तं देवमर्घपुप्पोपशोभितम् ।
संपूज्य स्तुतिवादेन प्राह विनकुमारकः ॥४५॥
मगवन्भूवपूर्णाया भुवः पावनमण्डलम् ।
नामोमि तेन वृक्षाणामुपरि स्थितिरस्तु मे ॥ ४६॥
इत्युक्ते मुनिपुत्रेण सर्वदेवमुखं शिसी ।
एपमस्तु तयेत्युक्त्वा जगामान्तर्धिमीश्वरः ॥४७॥
नेमवितव्यमित्यनन्तसंकल्पप्रचुरम्। प्रोनियत्वं छान्दसत्यम् ॥३६॥
५ ३७॥ ३८॥ ३९ ॥१४॥४१॥४२॥४३॥१४॥

·सर्गः ४] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। तमिन्नन्तहिते देवे क्षणात्साध्य इवाम्बुदे । अथ काननमध्यस्थं चुम्विताम्बुदमण्डलम् ॥४८॥ कदम्यं रोदसीस्तम्भमारोह द्विजोत्तमः। तत्रासौ व्योमलग्नायाः शाखायाः प्रान्तपल्लवे ॥४९॥ विवेश विगवाशङ्कमेकाग्रतपसि स्थितः । अथोपविश्य मृदुनि तत्र पल्ल्पविष्टरे ॥१५० ।। क्षणमालोकितास्तेन दिशः कौतुकलीलया । सरिदेकावलीरम्याः शैलेन्द्रस्तनकुमलाः ॥५१॥ निर्मलाकाशकबरा लोलनीलाम्बुदालकाः । तसिंल्छतागृहे स्थित्वा विलोक्य ककुमः क्षणम् ॥५२॥ दृढं पद्मासनं यवा दिग्भ्यः प्रत्याहृतात्मना । अज्ञातपरमार्थेन क्रियामात्रे च तिष्ठता ।। ५३ ॥ फलकार्पण्ययुक्तेन चेतसा सोऽकरोन्मखम् । तत्रासौ दश वर्षाणि मनसैवायजत्सुरान् ॥ ५४॥ गवाश्वनरमेधाद्यैर्यविपुलदक्षिणैः। कालेनामलतां याते वितते तस्य चेतसि ॥ ५५॥ चलादववतारान्तर्ज्ञानमात्मप्रसादजम् । ततो विशीर्णावरणो विगलद्वासनामलः । संददर्शकदा तस्सां लतायामग्रतः स्थिताम् ॥ ५६ ॥ चनदेवीं विशालाक्षीमालोलकुसुमाम्बराम् । वामुवाचानवद्यागी स मुनिर्विनताननाम् ॥ ५७ ॥ ॥ ४५ ॥ ४६॥४७॥४८॥४९॥१५०॥५१॥ ५२ ।। ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ ५५ ॥५६॥ ५७ ॥ ५८१५९॥१६०।।

·[स्थिति०४
रघुयोगवासिष्ठः ।
का त्वमुत्पलपत्राक्षि कान्तिविक्षोभितसरे ।
इत्युक्ते मृगशावाक्षी गौरी पीनपयोधरा ।। ५८॥
मुनिमाह मनोहारि मुग्धाक्षरमिदं वचः ।
यानि यानि दुरापाणि वाञ्छितानि महीतले ॥ ५९॥
प्राप्यन्ते तानि तान्याशु महतामेव याजया ।
अहमत्र द्रुमाकीर्णे त्वत्कदम्बाभ्यलंकृते ॥ १६०॥
लतालीलालये ब्रह्मन्विपिने वनदेवता ।
यश्चैत्रसितपक्षस्य त्रयोदश्यां सरोत्सवे ॥६१॥
बभूव वनदेवीनां समाजो नन्दने वने ।
तत्राहमगम नाथ त्रैलोक्यललनासदः ॥६२ ॥
तत्र दृष्टा मया सर्वा वयस्या मदनोत्सवे ।
अपुत्रया पुत्रयुतास्तेनाहं दुःसिता भृशम् ।। ६३ ।।
त्वयि सर्वार्थिसार्थस्य बृहत्कल्पतरौ स्थिते ।
अनाथैव कथं नाथ किल शोचाम्यपुत्रिका ।। ६४ ॥
देहि मे भगवन्पुत्रं नो चेद्देहमिहाग्नये ।
प्रकरोम्याहुति पुत्रदुःखदाहोपशान्तये ।। ६५ ।।
तामित्युक्तवती तन्वी विहस मुनिपुङ्गवः ।
प्रादाद्धस्तगतं पुष्पं तस्यै प्रेम्णा दयान्वितः ॥ ६६ ॥
गच्छ तन्वणि मासेन पूजामलिलोचने ।
प्रमोप्पसे मुतं कान्तं प्रसनमिन सहता ॥ ६७ ॥
फिन्वसी मरणाशोपायिन्या यस्त्वया मुतः ।
याचितः कच्छसंप्राप्तमानम्ते न भविष्यति ॥ ६॥
॥६१ ॥ ६२ ।। ६३ ॥ ६४ ॥ ६५ ।। ६६ ।। ६७ ॥ ६८ ॥

·सर्गः ४] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहित । है. इत्युक्त्वा स मुनिस्तन्वी प्रसन्नमुसमण्डलाम् । परिचर्या करोमीति प्रार्थनोक्तां व्यसर्जयत् ॥ ६९ ॥ सा जगामात्मसदनं मुनिः स्वार्थपरोऽभवत् । अवहत्क्रमशः कालं ऋतुसंवत्सराङ्कितम् ॥ १७० ।। अथ दीर्येण कालेन सैवोत्पलविलोचना । द्वादशाब्दमुपादाय सुतं मुनिमुपाययौ ॥ ७१॥ सा प्रणम्योपविश्याने मुनिमिन्दुसमानना । उवाच कलया याचा चूतद्रुममिवालिनी ॥ ७२ ॥ अयं स भगवन्भव्यः कुमारः पुत्र आवयोः। कृतो मया समग्राणां कलानां किल कोविदः ॥७३॥ प्रभो केवलमेतेन ज्ञानं नाधिगतं शुभम् । तेन संसारयन्त्रेऽसिन्नाशः परिपीड्यते ॥ ७४।। ज्ञानं त्वमेवास्य विभो कृपयोपदिशाधुना । एवं वदन्ती स मुनिर्मच्छिप्यमत्रले सुतम् ॥ ७५ ॥ इहैव स्थापयैनं त्वमित्युक्त्वा तां व्यसर्जयत् । तस्यां गतायां स पितुरन्तेवासितयात्तया ॥७६ ॥ अतिष्ठत्संयतो धीमानर्कस्येवारुणः पुरः । तदर्थप्राप्यविज्ञानं ततश्चित्राभिरुक्तिभिः ॥ ७७ ॥ चिरकालमसौ तत्र मुनिः पुत्रमयोधयत् । आख्यायिकाख्यानशतैदृष्टान्तैदृष्टिकल्पितैः ॥ ७८ ॥ इतीति ॥ प्रार्थनोक्ता प्रार्थनारूपमुक्तं वचनं यस्यास्ताम् ।। ६९ ।। ॥ २७० ॥७१॥७२॥७३॥७४॥७५॥७६ ।। ७७॥ तद्- यति सायकद्वय वाक्यम् । आख्यायिकाऽऽख्यानशतः । प्रत्य प्रत -- ·. स्थिति ૪૨ लघुयोगवासिष्ठः। तथेतिहासवृत्तान्तैर्वेदवेदान्तनिश्चयैः । अनुद्वेगतया नित्यं विस्तरेण यथाक्रमम् ॥ ७९ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ कदाचिदार्यमार्गेण तेन कैलासवाहिनीम् । अहं स्नातुमदृश्यात्मा व्योमवीथीं गतः पुरा ॥ १८० ॥ निर्गत्य नभसस्तत्र मुनिमण्डलकोदरात् । रात्रौ प्राप्तोऽसि सुमते दाशरतरुमुन्नतम् ॥ ८१॥ यावच्छृणोमि विटपकुहरात्कानने वचः । कुमलाम्भोजसअस्थपट्पदस्थेव निखनम् ॥ ८२ ॥ दाशूर उवाच ॥ शृणु पुत्र महायुद्धे वस्तुनोऽस्य समामिमाम् । वर्णयामि महाश्चर्यामेकामाख्यायिकां तव ॥ ८३ ॥ अस्ति राजा महावीर्यो विख्यातो भुवनत्रये । नाम्ना स्त्रोत्थ इति श्रीमाञ्जगदाक्रमणे क्षमः ॥ ८४ ॥ यस्यानुशासनं सर्वे भुवनेष्वपि नायकाः। शिरोभिर्धारयन्त्युच्चैश्चूडामणिमिवोत्तमम् ॥ ८५ ।। यः साहसैकरसिको नानाश्चर्यविहारवान् । केनचित्रिपु लोकेपु न महात्मा वशीकृतः ॥८६॥ उपलब्धार्या आख्यायिका । परोक्षवृत्तान्तमाख्यानम् । दृष्टिकल्पितः स्यज्ञानकल्पितेः ॥ ७८॥७९॥१८० ॥ ८१ ॥ ८२ ॥ शृण्यिति ।। अस्य वस्तुनो वृत्तान्तस्य समां सदृशीमिमामाख्यायिका वर्णयामी- स्ान्वयः ।। ८३ ॥ असीति ।। स्योत्थ इत्यादिभिः नामान्तरेगापि- वायांमाझ्यायिकां पुत्रप्रभानन्तरं दाशूरः स्वयमेय विवरिष्यति । तथापि सत्र किंचिदुच्यते ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ ८६ ।। ८७ ।। ८८ ॥

·सर्गः ४] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । यस्यारम्भसहस्राणि सुखदुःखप्रदान्यलम् । संख्यातुं केन शक्यन्ते कल्लोला जलधेरिख ।। ८७ ।। यस्य वीर्य सुवीर्यस्य न शौर्न च पायकैः । केनचिद्भवने क्रान्तमाकाशमिव मुष्टिना ॥ ८८॥ यदीयां विततारम्भलीलां निर्माणमामुराम् । न मनागनुकुर्वन्ति शक्रोपेन्द्रहरा अपि ।। ८९ ।। यस्तस्य महाबाहोर्देहदिग्भरणक्षमाः । जगदाक्रम्य तिष्ठन्ति उत्तमाघममध्यमाः॥१९॥ व्योमन्येवातिवितते जातोऽसौ त्रिशरीरकः । तत्रैव च स्थिति यातः शब्दपातश्च पक्षिवत् ।। ९१ ।। तत्रैवापारपर्यन्ते नगरं तेन निर्मितम् । चतुर्दशमहारथ्यं विभागत्रयभूपितम् ।। ९२ ।। वनोपवनमालाढ्यं क्रीडाशिसरिसुस्थितम् । मुक्तालताधवलितं वापीसप्तकभूपितम् । शीतलोप्णात्मकाक्षीणदीपद्वयविराजिवम् ।। ९३ ॥ ॥ ८९ ॥ त्रय इति ॥ तस्यैव स्वोत्थस्य दिग्भरणक्षमाः दिशां पूरणे क्षमाः शतान्नयो देहाः सत्त्यादिगुणरूपाः ॥ १९०॥ व्योमनीति ॥ असौ स्वोत्यः त्रिशरीरकः त्रीणि सत्यादिरूपाणि शरीराणि यस्य तादृशः । व्योमन्येव चिदाकाश एव जातः तत्रैव स्थिति यातः। शब्दपातश्च शब्यतेऽस्मिन्निति शब्दो व्योम तत्रैव पततीति शब्द- पावश्व पक्षिवत् । ययाहि पक्षी व्योमन्येवाविर्भवति तिष्ठति लीयो प वददित्यर्थः ॥ ९१ ॥ तत्रैवेति सार्घश्लोरद्वयं याक्यम् ॥ नगर- मिति।ममाण्डे। चतुर्दशभुवनान्येव महारथ्या यस्मिन् । विभागत्र- यभूषितं अधिोमध्यटोकभेदेन निधा विभक्तम् ।। ९२ ।। क्रीडा.

·[स्थिति है लघुयोगवासिष्ठः । तस्मिन्नेवातिविपुले पत्तने तेन भूभृता । संचारिणा विरचिता मुग्धापयरका गणाः ॥ ९४ ॥ ऊर्च केचिदधः केचिन्मध्ये केचिन्नियोजिताः। असिताच्छादनाच्छन्ना नवद्वारविभूपिताः ॥ ९५ ॥ अनारतवहद्वातबहुवातायनान्विताः । दीपपञ्चकसालोकास्त्रिस्थूणाः शुक्लदारवः॥ ९६ ।। मसृणालेपमृदयः प्रतोलीकुलसंकुलाः । मायया रचितास्तेन राज्ञा तेपु महात्मना ॥ ९७ ॥ रक्षितारो महापक्षा नित्यमालोकमीरवः ॥ ९८॥ अथापवरकौघेषु चलत्सु स महीपतिः । करोति विविधां क्रीडां नीडेप्विव विहंगमः ॥ ९९ ।। त्रिशरीरः स तेवन्तस्तैर्यक्षैः सह पुत्रक । लीलालसमुपित्वाशु पुनर्निष्क्रम्य गच्छति ॥ २००॥ शिसरिणो मेरुमन्दरादयस्तैः सुस्थितम् । मुक्तालताः सरितस्ताभिः धवलितम्। वाप्यः समुद्रास्तासां सप्तकेन भूपितम् । शीतलोणात्मक मक्षीणं च दीपद्वयं चन्द्रार्को तेन विराजितम् ॥ ९३ ।। तस्मि- निति सार्धशोकत्रयं वाक्यम् । अपवरका देहरूपाण्यभ्यन्तरण- हाणि ॥ ९४ ॥ असितमाच्छादनं नाम केशरूपं तृणम् । नच द्वाराणि श्रोत्रादीनि ।। ९५ ॥ वातायनानि नासिकाविवरादीनि । दीपपश्चकं तिनः स्थूणास्तम्भाः यातपित्तकफरूपास्तेपां देहधारफत्या- च्छुयानि दारूण्यस्थीनि ॥ ९६॥ मरण आलेपो मृच येपाम् । तर थालेपो वायत्वर । मृन्मांसम् प्रवोल्यो मुजायद्गरूपा वीरयः।।९७ गहापक्षाः अहंकाराः । तेपामालोकमानत्वं तत्वज्ञाननियर्त्यत्वात् ॥९८॥९९॥२००॥ तस्येति॥भविष्यनिर्माण पुरंभाविदेशान्तरम्

·-
३४५
सर्गः ४]
यासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः ।
तस्येच्छा जायते वत्स कदाचिच्चलचेतसः ।
पुरं भविष्यन्निर्माणां किंचिद्यामीति निथला ॥१॥
भूताविष्ट इवावेगात्तत उत्थाय धावति ।
पुरं तदप्यत्रामोति गन्धवैरिव निर्मितम् ॥ २॥
तस्येच्छा जायते वत्स कदाचिचलचेतसः ।
विनाशं संप्रयामीति तेनाशु स विनश्यति ॥३॥
पुनरुत्पद्यते तूर्ण सान्महोमिरिवाम्भसः ।
व्यवहारं तनोत्युचः पुनरारम्भमन्धरम् ।
खयैव व्यवहत्यामा कदाचित्परियते ॥ ४ ॥
किं करोम्यहमन्नोऽसि दाखितोऽस्मीति शोचति ।
मुदमेत्य कदाचित्र स्वयमायाति पीनताम् ॥ ५॥
पिबति गच्छति वल्गति जृम्भते
स्फुरति माति च भासुररूपक ।
मुत महामहिमा म महीपतिः
पतिरपामिव वातरयाकुलः ॥६॥
पसिष्ट उवाच ॥
अयापृच्छत्सुतस्तत्र जम्बूद्वीपे महानिशि ।
कदम्बद्रुमपर्णसं पितरं पारनारायः ॥ ७॥
कोऽमा सोन्यति विख्याती भूपम्तातोत्तमाकृतिः।
फाधितं च किमेतन्मे त्वयेति हि वचतः ॥८॥
दापूर उवाच ॥
शृणु पुत्र यथाभूतमेतत्ते कथयाम्यहम् ।
येन संमारचफस तचमसारयुध्यस ॥९॥
॥६॥२॥३॥१॥५॥६॥७॥८॥९॥२१०॥११॥

·[स्थिति०
लघुयोगवासिष्ठः।
असदभ्युत्थितारम्भमवस्तुमयमाततम् ।
संसारसंस्थानमिदमेवमाकथितं मया ॥ २१०॥
परमानभसो जातः संकल्पः खोत्थ उच्यते ।
जायते स्वयमेवासी स्वयमेव विलीयते ॥११॥
तत्स्वरूपमिदं सर्व जगदाभोगि विद्यते ।
जायते तत्र जाते तु तस्मिन्नष्टे विनश्यति ॥ १२ ॥
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्रादीस्तस्यैवावयवान्विदुः।
शून्ये व्योमनि तेनेदं निर्मितं त्रिजगत्पुरम् ॥ १३ ॥
प्रतिभासानुसन्धानमात्रेणैति विरञ्चिताम् ।
यत्रैते वितता लोकालोककोशाश्चतुर्दश ॥ १४ ॥
वनोपवनमालाश्च यत्रोद्यानपरम्परा ।
क्रीडाशिखरिणो यत्र सह्यमन्दरमेरवः ॥१५॥
शीतोष्णदीप्तौ चन्द्राको दीपौ चण्डानिलाक्षतौ ।
सूर्याशुकवदालोलत्तरङ्गोत्तुङ्गमौक्तिकाः ॥१६॥
वहन्ति सरितो यत्र सन्मुक्तावलयश्वलाः ।
इक्षुक्षीरादिसलिला मणिरत्रबिसाङ्कुराः॥ १७ ॥
और्वानलाम्बुजा यत्र वाप्यः सप्तमहार्णवाः ।
तस्मिन्नेव जगत्यसिन्पुरे संकल्पभूभृता ।। १८॥
क्रीडार्थमात्मनश्वित्रा देहापवरकाः कृताः ।
केचिद्गीर्वाणनामान ऊर्ध्व एव नियोजिताः ॥ १९ ।।
नरनागादयः केचिन्मध्येयश्च नियोजिताः ।
प्राणपत्रप्रयाहेण चलन्तो मांसमृन्मयाः ॥ २२० ।।
॥ १२॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७॥ १८ ॥१९॥

·३४०
'सर्गः ४]
वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः ।
सितास्थिदारवः स्निग्धत्वग्लेपमसृणामलाः ।
कैचित्केशोलपोल्लासरचिताच्छादनश्रियः ॥२१॥
कर्णाक्षिनासाप्रमुखैारैर्नवमिरन्विताः।
कर्णनासासताल्वादिवातायनगणान्विताः ॥२२॥
भुजाद्यङ्गप्रतोलीकाः पञ्चेन्द्रियकदीपकाः।
मायया रचितास्तेपु संकल्पेन महामते ॥ २३ ॥
अहंकारमहायक्षाः परमालोकभीपणाः।
देहापवरकस्यान्तर्महाहंकारपक्षकैः ॥ २४ ॥
सहितः क्रीडतेऽत्यर्थ तस्मिन्नेवासदुत्थितैः ।
क्षणमभ्युदयं याति क्षणं शाम्यति 'दीपवत् ॥ २५ ॥
देहगेहेपु संकल्पस्तरङ्गः सागरेप्विव ।
भविष्यन्नेव निर्माणमवामोति तदा पुरम् ।। २६ ॥
यदा संकल्पितं वस्तु क्षणादेव प्रपश्यति ।
असंकल्पनमात्रेण स्खेनैवाशु विनश्यति ॥ २७ ॥
अनन्तायात्मदुःखाय नानन्दाय कदाचन ।
इदं स्फार जगदुःखं प्रतनोत्यात्मसत्तया ॥ २८ ॥
असत्तया नाशयति घनं सांध्यं यथा तमः ।
स्वयैव दुःखदायिन्या चेष्टया परिरोदिति ॥ २९ ।।
संकल्पितानन्दलबस्तिष्ठत्युत्तरकन्धरम् ।
प्रयस्तस्यामतेदेहा अधमोत्तममध्यमाः ।। २३० ।।
तमासत्वरजःसंज्ञाः कारणं जगतः स्थितेः।
तमोरुपो हि संकल्पो नित्यं प्राकृतचेष्टया ॥ ३१ ॥
॥ २२०॥२१॥ २२॥ २३ ॥ २४॥ २५।। २६॥ २७॥

·१
[ स्थिति
-
लघुयोगवासिष्ठः।
परां कृपणतामेत्य प्रयाति कृमिकीटताम् ।
समरूपो हि संकल्पो धर्मज्ञानपरायणः ॥ ३२॥
अदूरकेवलीभावः साम्राज्य इव तिष्ठति ।
रजोरूपो हि संकल्पो लोकसंव्यवहारवान् ॥ ३३ ॥
परितिष्ठति संसारे पुत्रदारानुरञ्जितः ।
त्रिविधं तु परित्यज्य रूपमेतन्महामते ॥ ३४ ॥
संकल्पः परमायाति पदमात्मपरिक्षये ।
सर्वा दृष्टीः परित्यज्य नियम्य मनसा मनः॥ ३५ ।।.
सवाह्याभ्यन्तरस्थस्य संकल्पस्य क्षयं कुरु ।
यदि वर्पसहस्राणि तपश्चरसि दारुणम् ॥ ३६ ॥
पावालस्थश्च भूस्थश्च स्वर्गस्थश्चापि तत्तव ।
नान्यः कश्चिदुपायोऽस्ति संकल्पोपशमाहते ॥ ३७ ॥
अनावाधेऽविकारे च सुखे परमपावने ।
संकल्पोपरमे या पौरुषेण परं कुरु ।। ३८ ॥
संकल्पतन्तावसिला भावाः प्रोता: किलानघ ।
छिन्ने तन्तौ न जाने ते क यान्ति विशरारवः ॥ ३९ ॥
निःसंकल्पो यथाप्राप्तव्यवहारपरो भव ।
चिदचित्योन्मुखत्वं हि याति संकल्पसंक्षये ॥ २४०॥
अधिगतपरमार्थतामुपेत्य
अमममपास विफल्पजालमुगः।
अधिगमय पदं तदद्वितीयं
विवतमुखाय मुगुप्तचित्तवृत्तिः ॥४१॥
॥ २८ ॥ २९ ॥ २३० ॥ ३१ ॥ ३२॥३३॥ ३४ ॥ ३५॥

·सर्गः४ वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहित. । पुन उवाच॥ कीदृशस्तात संकल्पः कथमुत्पद्यते प्रभो । कथं वा वृद्धिमायाति कथं चैप विनश्यति ॥ ४२ ॥ दाशूर उवाच ॥ अनन्तस्यात्मतत्वस्य सत्तासामान्यरूपिणः। चितश्चेत्योन्मुखत्वं यत्तत्संकल्पाडुरं विदुः॥४३॥ लेशतः प्राप्तसत्ताकः स एव घनतां शनैः। याति चित्तत्वमापूर्य दृढं जाड्याय मेघवत् ॥ ४४ ॥ भावयन्ती चितिथेत्यं व्यतिरिक्तमिवात्मनः । संकल्पतामियायाति बीजमङ्कुरतामिव ।। ४५ ।। ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ २४० ॥ ४१ ॥४२॥ अनन्तस्येति ॥ सत्तासामान्यरूपिणः सर्वात एवानन्तस्यात्मतत्त्वस्य स्वरूपभूतचितश्चैतन्यस्य यथेयोन्मुसत्यं बहिर्मुसत्वं तदेव संक- ल्पस्याङ्करं सूक्ष्मरूपं विदुः॥४३॥ लेशेति ॥ लेशतः सूहमांशेन प्राप्तसत्ताको लब्यस्वरूपः स एव चियेत्योन्मुखीभावरूपः संकल्पा- कुर एवं शनैश्चित्तत्त्वं चितः स्वरूपं दृढमापूर्य जाड्याय जडा- त्मकप्रपञ्चभावेन परिणतये घनतां घनीभायं याति मेघवत् । यथा हि मेघः प्रथमं लेशतः प्राप्तसत्ताकः शनैराकाशमापूर्य जाध्याय जडाविर्भावाय घनतां याति तद्वदित्ययः॥४४॥ भाव- यन्तीति ॥ चितिरात्मनश्चतन्यं चेसं दृश्यं आत्मनो व्यतिरिक्तमिव विभावयन्ती सती संकल्पतामायातीव चीजमकरतामिव । चितः स्वव्यतिरिक्तया चेत्यभावनं संरप इत्ययः॥ १५ ॥ आयातीचे- त्यनेन भ्रान्तिमायकल्पितमेवत् न परमार्थत इति दर्शयति संकल्पना ·स्थिति० लघुयोगवासिष्टः। संकल्पनं हि संकल्पः खयमेव ग्रजायते । वर्धते स्वत एवाशु दुःखाय न सुखाय तु ॥४६॥ मा संकल्पय संकल्पं भावं मावय मा स्थितौ । एतावतैव भावेन भव्यो भवसि भृतये ।। ४७ ॥ संकल्पनाशने यत्नो न भूयाननुगच्छति । भावनाभावमात्रेण संकल्पो जीयते ह्ययम् ॥४८॥ सुमनःकुसुमामः किंचिद्व्यतिकरो भवेत् । मुसाध्याऽभावमात्रेण न तु संकल्पनाशने ॥ ४९ ॥ संकल्पेनैव संकल्पं मनसैव मनो मुने । छिचा स्वात्मनि तिष्ठ त्वं किमेतापति दुष्करम् ॥ २५० ॥ मिति ॥ हि यस्मात्कारणात् संकल्पनमसत्कल्पनमेव संकल्पस- रमात्तस्य निमित्तान्तरानपेक्षत्वात् स्वयमेव प्रजायते प्रादुर्भवति खत एव चाशु वर्धते किंतु ससंकल्पो दुःखाय केवलं नतु कदा चिदपि मुखाय अतो हेय एवेत्यर्थः ॥ ४६॥ तस्य हानोपायमुपदि- शति-मेति ॥ संकल्पं मा संकल्पय मा प्रवर्तय । स्थिती जगस्थिती मावं तात्पर्य मा भावय मा कुरु । एतावता निःसंकल्पेन जग स्थिती निरादरेण च भावेनाभिप्रायेणेव भूतये मुक्तये भव्यो भयसि योग्यो भविष्यसि॥४७॥ संकल्पेति ॥ संकल्पनाशने भूया- न्यत्रो नानुगच्छति । हि यस्मात्कारणात्संकल्पः भावनायाः संक. स्पनायाः अभावमाप्रेणाप्रवर्तननैव ॥ ४८ ॥ मुमन इति । मुमनःपुममं मालतीपुष्पं तम्य आम इंपन्मर्दनेऽपि किंचिद्धपति- फरः अल्पो यत्रभेदो भवेत् । संकल्पनाशे नु न कश्चिद्वयतिकरः । फोऽपि यन्नभेदः । पुनः। मुमाध्यामायमात्रेण मुपसाध्यम्यापि कार्य- म्यामायान् टपेक्षामाग्रनियत्ययात्संकल्पस्येति॥४॥ संफरपेनेति ॥

·सर्गः४]
।
वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः।
यथैवेदं नमः शून्यं जगच्छ्न्यं तथैव हि ।
असन्मयविकल्पोत्थे उभे एते तते यतः ॥५१॥
तन्दुलस्य यथा चर्म यथा ताम्रस्य कालिमा ।
नश्यति क्रियया पुत्र पुरुषस तथा मलः ॥ ५२ ॥
जीवस्य तन्दुलस्येव मलं सहजमप्यलम् ।
नाश्यत्येप न संदेहस्तस्सादुद्यमवान्भव ॥ ५३ ॥
मम गुरुविभवोऽवला विलासा
इति तव मास्तु वृथैव विभ्रमोऽन्तः ।
त्वमपि च वितताश्च ते विलासा
विलसति सर्वमिदं चिदात्मतत्त्वम् ॥ ५४॥
तत्रान्तर्मुखेन संकल्पेन वहिर्मुसस्य संकल्पस्य छेदः। शास्त्रसंगमधीरे-
णातप्तेन मनसा चिन्तासंतप्तस्य मनसश्छेद इति विवेकः ।। २५० ॥
संकल्पस्य बहिर्मुसत्वनिवृत्तये जगतो व्योमवच्छून्यतामाह-यथेति॥
यतः कारणात् एते उभे जगन्नमसी असन्मयविकल्पोत्थे अज्ञान-
मयाद्विकल्पादेयोत्थिते सती तते विस्तीर्णे । अतः कल्पितत्वाविशे-
पादुभयोः शून्यत्वमित्यर्थः॥५१॥ ननु स्वाभाविकस्य मलस्य कयं
पौरुपेण निवृत्तिरित्याशक्य दृष्टान्तमुरोनोपपादयन्नाह-तन्दुलस्पेति ।।
अत्र यथावहननादिक्रियया तन्दुलस्य चर्मनाशः। अम्ललवणादिमिः
क्षालनया ताम्रस्य कालिमानाशः । तथा श्रवणमननादिक्रियया
पुरुपस्याज्ञानरूपमलविनाश इति विवेकः॥ ५२ ॥ ५३ ।। ममेति ॥
गुरूणां महतां विभवानां संपदां उज्वलाविलासा ममेति मदीया
इति अन्तःकरणे पृथैव विभ्रमो मास्तु। त्वमपि वितताले विलासा
अपि च सर्वमिदं तदात्मतत्त्वमेव विलसति ॥ ५४॥ ५५॥५६॥

·३५२ रघुयोगवासिष्ट । [स्थिति चसिष्ठ उवाच ॥ इत्याकप तदा तत्र राबावालपनं द्वयोः । अहं रघुकुलाकाशशशाङ्क रघुनन्दन ॥ ५५॥ पतितः खात्कदम्बाग्रे पत्रपुष्पफलाकुले । मामप्यालोक्य संप्राप्तं दाशूरोघं सपर्यया ॥ ५६ ॥ वितीर्णविप्टरे पत्रे परया पर्यपूजयत् । आवयोस्तत्र चित्राभिः कथाभिरितरेतरम् ॥ ५७ ॥ शर्वरी सा व्यतीयाय मुहूर्त इव कान्तयोः । अहं विसृज्य दाशूरं ततोऽमरनदीं गतः ।। ५८ ॥ दाशूरारयायिकैया ते कथिता रघुनन्दन । दाशूराख्यायिकेवेदं जगदित्येव भाव्यताम् ।। २५९ ॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे मोक्षोपाये स्थितिप्रदाशूराख्यान नाम चतुर्थ सर्ग ॥४॥ पञ्चमः सर्गः वसिष्ठ उपाच ॥ अपर्यन्तस्य कालस कियानंशः शरच्छतम् । तावन्मानमहायुर्यः किमास्यां सोऽनुधावति ॥१॥ ॥ ५७ ॥ ५८ ॥२५९॥ इति श्रीमदलालसूरिसूनुना पाक्यम- माणपारावारपारदृश्वना श्रीमुम्मडिदेवविद्वदाचार्येण विरचिते ससा रतरणिनाग्नि यासिष्टविवरणे स्थितिमररणे दाशूरोपाख्यान नाम चतुर्य, सर्ग. ॥४॥ पूर्ण दाशूगग्न्यायिकाया जगन्धितेमायियत्वमुत्तम् । इदानी स्थितिप्रकरणनात्पर्य समहेण प्रतिपाद्यते-अपर्यन्तस्येति ॥ शरच्छत ·३५३ 4 संग: ५] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । अन्तरास्था परित्यज्य भावधी वनामयीम् । :- योऽसि सोऽसि जगत्यसिंल्लीलया विहरानय ।। २॥. निरिच्छे संस्थिते रते यथाऽऽलोकः प्रवर्तते । सत्तामात्रेण देवे तु तथैवायं जगद्गणः ॥३॥ अत आत्मनि कर्तृत्वमझर्तृत्वं च संस्थितम् । : निरिच्छत्नादकर्तासौ कर्ता संनिधिमानतः ॥ ४ ॥ ते द्वे आत्मनि विद्यते कर्तृताकर्तृतेऽनघ । - । यत्रैव ते चमत्कारस्तामाश्रित्य स्थिरो भव ॥५॥ सर्वत्राहमकतेति दृढभावनयानया । - प्रवाहपतितं कर्म कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥६॥ याति नीरसतां जन्तुरप्रवृत्तेः स्वचेतसः । तसान्नित्यमकर्ताहमिति भावनयेद्धया ।' " परमामृतनानी सा समतैवाशिष्यते ॥७॥ वर्षशतं किया अल्पसायन्मानं वर्षशतमेव महायुर्यस्य सः॥किमाथां कां वा.आस्था आदानः अनुधारति अनुसरति॥१॥अन्तरिति ।। अन्तःकरणे भावधीः सत्तारूपं भावं अयतीति तथाभूतः सन् भावनामयीं संकल्पमयी आम्यां परित्यज्य निर्मनस्कतया योऽसि य- दूपोऽनशिप्यसे सोऽसि तद्रूपस्त्वमिसर्यः ॥ २ ॥ निरिच्छे इति ।। प्रवर्तुतामितीच्छाशून्येऽपि संस्थित आलोको यथा प्रवर्तते तथैव देवे परमात्मनि निरिच्छे मंस्थितेऽपि तत्सनिधिमत्तामाग जगढ़- णोऽयं प्रयतते ॥३॥४॥ ते द्वे इति ।। ते यत्रेय चमत्कारो- ऽमिरतिः तां पतामकर्तृवां या आश्रित्य स्थिरो मव ॥ ५ ॥ ॥ ६ ॥ यावीति सार्धशोको यास्यम्। स्वचेतसोऽभवृत्तेनोरन्त :- " स.पा. २३ ·३५४ [स्थिति। लघुयोगवासिष्टः। अथ सर्व करोमीति महाकर्तृतया तया । यदीच्छसि स्थिति राम तत्तामप्युत्तमा विदुः ॥८॥ अहं यत्र करोमीमं समग्रं जागतं भ्रमम् । रागद्वपक्रमस्तत्र कुतोऽन्यस्याप्यसंभवात् ॥ ९॥ यदन्येन शरीरं मे दग्धमन्येन लालितम् । सोऽसदारम्भ एवातः कः खेदोल्लासयोः क्रमः ॥१०॥ मत्सुखासुखविस्तारे जगालक्षयोदये । अहं कर्वेति मत्वान्तः कः खेदोल्लासयोः क्रमः॥११॥ खेदोल्लासविलासेषु स्वात्मकर्तृतयैकया। स्वसंकल्प लयं याते समतैवावशिष्यते ॥ १२ ॥ रसतां रसो विपयेप्वौत्सुक्यं तद्रहितत्वं याति । तस्मात्कारणादक- ताहमिति नियसिद्धया भावनया सा परमामृतरूपा समयावशि- प्यते ॥ ७ ॥ अथेति ॥ वत्तर्हि । तामपि महाकर्तृतामहंकृतिमपि ॥ ८ ॥ अहमिति ॥ यत्र यस्यां महाकर्तृतायां इमं समनं जागत भ्रमं अहमेय करोमीत्यभिमानस्तत्र रागद्वैपादयः कुतः । अन्यस फर्तुरसंभवात् ॥ ९॥ यदिति ॥ मे शरीरं अन्येन मातापित्रादिना लालितं अन्येन पुत्रादिना दग्यमिति यत् स जन्मपृद्धिक्षयादिरूपः अरमदारम्भ एव अस्मत्कर्मविपाक एय । अतः कारणात् खेदम्योध- सस्य च कः प्रमः कोऽवकाशः ॥१०॥ मदिति ॥ ममैव मुखाः मुग्योर्षिनारे प्रपश्वरूपे जगत्रालम्य क्षयोदये अहमेव कर्तेत्यन्त- मत्या सेदोहामयोः कः क्रमः ॥ ११ ॥ सेदेति ।। सेदोल्लासविला. सेषु स्यात्मनो या फर्वना तया एफया मर्यप्रायण्डितया मत्या सम्य संकल्प एवं कर्तव्यमित्यादिरूपे व्यं या सवि समय टपे- ·. ' सर्गः ५] वामिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । समता सर्वभावेषु यासौ सत्यपरा स्थितिः। तस्यामवस्थितं चित्रं न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥ १३ ॥ अथवा सर्वकर्तृत्वमकर्तृत्वं च राघव । सर्व त्यक्त्वा मनः पीत्वा योऽसि सोऽसि स्थिरो भव ॥१४॥ अयं सोऽहमयं नाहं करोमीदमिदं तु न । इति भावानुसंधानमयी दृष्टिन तुष्टये ॥१५॥ सा कालसूत्रपदवी सा महावीचिवागुरा । सासिपत्रवनश्रेणी या देहेऽहमिति स्थितिः ॥१६॥ सा त्याज्या सर्वयत्नेन सर्वनाशेऽप्युपस्थिते । स्पष्टव्या सा न भव्येन श्वमांसेनेव पुक्कसी ॥ १७ ॥ तया मुद्रोज्झितया दृष्टी पटललेखया । उदेति परमा दृष्टिज्योत्स्नेव विगवाम्बुदा । तयाम्युदितया राम तीर्यतेऽयं भवार्णवः ॥ १८ ॥ क्षायुद्धिरेवावशिष्यते ।। १२ ।। समवेति ॥ सर्वभावेषु या समता असो सत्यपरा अझपरा थितिः । वस्यां समतायामवस्थित चिचं भूयो न जन्मभाग्भवेत् ॥ १३ ॥ १४ ॥ अयमिति ॥ अयं यज्ञदत्तस्त्वहं न 1 इदमेव परिमितं कार्य करोमि इदं तु सदचादिकटकं कार्य न करोनि इति भेदे भावानुसंधानमयी दृष्टिस्तुष्टये ब्रह्मानन्दाय न क्ल्पत इत्यर्थः ॥ १५ ॥ सेति ॥ फालसूत्र महावीचिरसिपत्रमिति च नरकविशेषाः ॥ १६ ॥ सेति ॥ सा देहात्मभारना । मन्येन मुमुक्षुणा । पुषसी पण्डाली ॥१७॥नयेति साधनोपो पाक्यम्। पटरलेखया पटलं दृष्टिप्रतिय- ·३५६ 7 [ स्थिति . 7 1. लघुयोगवासिष्ठः। कर्ता नासि न चायमसि स इति ज्ञात्वैवमन्तःस्फुर्ट कतैवासि समग्रमस्ति तदिति ज्ञात्वाथवा निश्चितम् ।। कोऽप्येवासि न कश्चिदेवमिति या निर्णीय सर्वोचमे. तिष्ठ त्वं स्वपदे स्थिताः पदविदो यत्रोत्तमाः साधवः॥१९॥ वसिष्ठ उवाच ॥ बन्धो हि वासनाबन्धों मोक्षः स्याद्वासनाक्षयः। वासनां त्वं परित्यज्य मोक्षार्थित्वमपि त्यज ॥२०॥ मानसीर्वासनाः पूर्व त्यक्त्वा विपयवासिताः । मैत्र्यादिभावनानाम्नीहाणामलवासनाः ॥ २१ ॥ वा अप्यन्तः परित्यज्य ताभिर्व्यवहरन्नपि . : . अन्तः शान्तवमलेहो भव चिन्मात्रवासनः ॥ २२ ॥ न्धको नेत्ररोगः ॥ १८ ॥ कर्तेति ॥ नाहं कर्ता नापि परिच्छिन्न इत्येका भावना सर्यकर्ता सर्वात्मकचाहमिति । द्वितीया । एवं करें- त्वाद्युपलक्षितः कश्चिदपि न भवामि किं तर्हि सर्वविकल्पातीतः कोऽप्येयास्मीति तृतीया । तत्रान्यतमामाश्रित्य त्वं सर्वोत्तमे स्यपदे विष्ट । यत्र च पदविदो ज्ञानिनः साधयः स्थिता इति ॥ १९॥ वन्ध इति ॥ मोक्षार्थित्यमपि सजेति तस्यापि वासनाविशेपत्यान ॥ २० ॥ मानमीरिति ॥ विपयवासितास्तन्मयीकृताः मानसीर्या- मनाः पूर्व त्यक्त्या मैत्र्यादिनाम्नीरमलयासना गृहाण । तथा सति चित्तप्रमादो भयति । यथाह भगयान्पनखलि:- मैत्रीकरणामुदितो. पेक्षाणां मुमदुमपुण्यापुण्यविपयाणां भायना तगित्तप्रसादनमिति ॥ २१ ॥ ना अपीति ।। नामिमग्र्यादिभिव्यहरनपि अन्नसा अपि परित्यग्य शान्तसमवेदः निहत्सर्येच्छः सन् गिगाप्रयासगो ·३५० . - - - । सर्ग ५] वामिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहित । वामप्यथ परित्यज्य मनोवुद्धिसमन्विताम् । शेपे स्थिरसमाधानो येन त्यजसि तं त्यज ।। २३ ॥ । चिन्मनःकलनाकारप्रकाशतिमिरादिकम् । वासनां वासितारं चे प्राणस्पन्दनपूर्वकम् ॥ २४ ॥ समूलमखिलं त्यक्त्वा व्योममौम्यः प्रशान्तधीः । यस्त्वं भवसि सदुद्धे स भगानस्तु तचतः ॥ २५ ॥ हृदयात्संपरित्यज्य सर्वमेव महामते ।। यस्तिष्ठति गतव्यग्रः स मुक्तः परमेश्वरः ॥ २६ ॥ समाधिमथ फर्माणि मा करोतु करोतु वा । हृदयेनास्तसर्यास्यो मुक्त एपोत्तमाशयः ॥ २७ ॥ नैकर्येण न तस्यार्थो न तस्यार्थोऽस्ति कर्मभिः। न समाधिजपाभ्यां वा यस निर्वासनं मनः ॥२८॥ भव ॥ २० ॥ तामपीति ॥ मनोबुद्धिसमन्विता तामपि चिन्मान- वासनामपि परित्यज्य शेपे सर्ववासनाविनिर्मुक्ते चिद्रूपे स्थिरसमा- धानो भूत्वा येन यनविशेषेण यजसि तमपि त्यज ॥२३॥ चिदिवि शोकद्वयं वाक्यम् । चिदेषा मन एतदित्यादिरूप चिदादिविकल्प वद्विपया यासनां वासितार यासनाहेतु च प्राणस्पन्दनपूर्वक प्राण- सन्दन च समूलमखिल वस्त्या व्योमवत्माम्यः प्रशान्तधीश्च मन् त्यं यो भवसि यादृशो भवसि भवान्पूज्यस्त्वं तत्त्वतः सोऽसि ताह- शोऽसीत्यर्थः । तत्र चित् स्वरूपचैतन्यम् । मनः अन्तःकरणम् ।क्लना अविद्या ।आकारः प्रपन्नः। प्रकाशतेजः। विमिर तमः। आदिशन्ना- टूटादयः॥२४॥२५॥२६॥समाधिमिति॥समाधि मा फ्रोतु । वा अय पर्माणि च मा करोतु क्रोतु वा यः परं हृदयेन अससाम्यः परित्यकमयंश्यादरः स उत्तमाशयो मुक्त एव ॥ २७ ॥ नष्क- येणेति ॥ यस्य मनो निर्यासनं तव नकादिभिः'न तिपित्त- ·[स्थिति ३५८ लघुयोगवासिष्ठः। विचारितमलं शास्त्र चिरमुद्राहितं मिथः । संत्यक्तबासनान्मौनाहत नास्त्युत्तमं परम् ॥ २९ ॥ दृष्टं द्रष्टव्यमखिलं भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा दिशी दश । जनाः कतिपया एव यथावस्त्ववलोकिनः ॥ ३०॥ ये केचन समारम्भा ये जनस्साक्रियाक्रमाः। ते सर्वे देहमात्रार्था आत्मार्थ तु न किंचन ॥३१॥ सर्वत्र पञ्चभूतानि पष्ट किंचिन्न विद्यते । पाताले भूतले स्वर्गे रतिमेतु क धीरधीः ॥ ३२॥ युक्त्या वै चरतस्तस्य संसारो गोप्पदाकृतिः । दूरसंत्यतयुक्तेस्तु महावीर्णवोपमः ॥ ३३॥ न केचन जगद्भावास्तत्वज्ञं रञ्जयन्त्यमी । नागर नागरीकान्तं कुग्रामललना इव ॥ ३४ ॥ स्फारब्रह्मामलाम्भोधेः फेनाः सर्वे कुलाचलाः। चिदादित्यमहातेजो मृगतृष्णा जगच्छ्यिः ॥ ३५ ॥ योजनमित्यर्थः । नष्कम्य काम्यकर्मपरित्यागः ॥ २८ ॥ विचा- रितमिति ॥ शास्त्रमलं विचारित मिथ एकान्ते उद्घाहितं खयुद्धा उत्प्रेक्षिनं च संयक्तवासनान्मौनात्तूप्णीम्मावाटते उत्तम पर युल्नु नास्ति ॥ २९॥ ३० ॥ य इति ।। आत्मार्थ आत्मनो बन्ध- मोनार्यम् ॥ ३१ ॥ मयंत्रेति ॥ अपयः सर्वत्र भूतपश्चात्मक एव । तानि च भूतानि नवराणि जडानि च । अंतो धीरस्य दिन किनो धीः क पा रवि विश्रान्निमेतु।आत्मसरूप परन्तुमर्हमीत्यर्पः ॥ ३२ ॥ युनयेति ।। युषया परिपूर्णयानभाषनारूपेण महायोगेन ॥ ३३ ॥ ३४॥ रकारेति ।। जगच्छियः सिदादित्यम्य यन्महलोत ।

·। सर्ग:५] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारन्यासहितः । अत्रैव वस्तुन्युदिताः शृणु राघव पूर्वजाः। कचेन गाथा या गीता वार्हस्पत्येन पावनीः ॥३६॥ "कचः कदाचिदुत्थाय समाधेः प्रीतमानसः। एकान्ते समुवाचेदमेको गद्गदया गिरा ।। ३७ ॥ किं करोमि क गच्छामि किं गृहामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं विश्वं महाकल्पाम्बुना यथा ॥ ३८॥ सवाह्याभ्यन्तरे देहेऽप्यप ऊर्घ च दिक्षु च । इत आत्मा त्वतश्चात्मा नास्त्यनात्ममयं कचित् ।।३९ ।। न तदस्ति न यत्राहं न तदस्ति न यन्मयि । किमन्यदभिवाञ्छामि सर्व संचिन्मयं स्थितम्" ॥ ४०॥ इति कचगाथाः ॥ वसिष्ठ उवाच ।। ये हि राघव सत्चस्या जाता भुवि महागुणाः । ते नित्यमेवाम्युदिता मुदिताः ख इवेन्दवः ।। ४१॥ नापदि ग्लानिमायान्ति निशि हेमाम्बुजं यथा । नेहन्ते प्रकृतादन्यद्रमन्ते शिष्टवर्त्मनि ॥ ४२ ॥ आतपः तत्र स्फुरन्यो मृगतृप्याः मरीचिकाः। मर्यापयपि जगन्ति चिद्विलासमात्रकल्पितानीत्यर्थः ।। ३५ ।। अवेति ।। याहस्सत्येन यासतेरपलेन ॥३६॥३७॥३८॥ ३९ ॥ न वदतीति ।। यत्र यन्नुनि अहं नासं तन्नालि। 'तत्सष्ट्वा नदेयानुप्राविशदिति मर्वत्रा- मनोऽनुप्रवेशान् । यण वस्तु मयि नामि तन्नासि । मर्यस्य प्रप- अम्यात्मन्यध्यसत्वान् । अतः सर्व संचिन्मयं ततोऽन्यत्किममिवा- म्यामि ॥४०॥ हीति माटोकपत्रकं यास्यम् । तस्याः शाननिष्टाः। मदान्लो गुणाः समादयो येषां ॥४१॥ प्रवाद- ·[ स्थिति +- . - 1 1 : रघुयोगवासिष्ट । नित्यमापूर्णतामन्तरक्षुब्वामिन्दुसुन्दरीम् । आपद्यपि न मुञ्चन्ति शशिनः शीततामिन ॥ ४३ ॥ आकृत्यैर विराजन्ते मैत्र्यादिगुणकान्तया । समाः समरसाः सौम्याः सततं साधुवृत्तयः ॥ ४४ ।।- अब्धिवद्धृतमर्यादा भवन्ति नितताशयाः। अतस्तेषां महानाहो पदमापदवीक्षितम् ॥ ४५ ॥ सर्वदेवानुगन्तव्यं मन्तव्यं नापदर्णवे। मोऽहं कथमिदं चेति संसारमलमाततम् ॥ ४६॥ प्रविचार्य प्रयत्नेन प्राज्ञेन सह साधुना । नार्ममु निमट्क्तव्यं नानार्येण सहानसेत् ।। ४७ द्रष्टव्यः सर्वसंहर्ता न मृत्युरवहेलया । शरीरमस्थिमांसं च त्यक्त्वा रक्ताद्यशोभनम् ॥ ४८ ॥ भूतमुक्तामुलीवन्तु चिन्मानमरलोफयेत् । यव चिद्गगनाभोगभूपणे व्योनि भाखरे ॥४९॥ घराविनरसोशस्थे सैव चित्कीटकोटरे । वश्यक्तव्यात् अन्यनेहन्ते नापेक्षन्ते ॥ ४२ ॥ शशिन इति घर- वचनम ॥ ४३ ॥ मयादिगुणकान्तया मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाल क्षणगुणे पान्तया।समा रागद्वेपरहिताः।समरमाः सम सर्वगत मात रसो येषा ते तथा ॥ ४५ ॥ आपदवीक्षित आपद्भिरवीधित- मिति ॥४५॥४६॥ ४७ ॥ द्रष्टव्य इति लोकत्रय वाक्यम् । अपहेलया अनादरेण । शरीरमिति अम्धिमासरसादिरूप अत: पाशोभन शरीर सफ्त्येत्यन्ययः ॥ ३८ ॥ भूतमुजावलीतन्तु सर्प- भूतानुम्यूनम ॥ १९ ॥ ५० ॥ श्री श्रीमदहालसूरिसूनुना पदया- ·• सर्ग:५] वामिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहित । तामसी राजसी चैव जातिमन्यामपि स्थिताः। स्वप्रयत्नवशाधान्ति सन्तः सात्विकजातिताम् ॥५०॥ इति श्रीवाल्मीकीये योगवासिष्टसारे मोक्षपाये स्थितिप्रकरण उपदेशारयान नामपञ्चम सर्ग ॥७॥ क्यप्रमाणपारावारदृश्वना श्रीमुम्मडिदेवविद्वदाचार्यविरचिते ससा- रतरणिनानि वासिष्ठविवरणे स्थितिप्रकरण उपदेशोपाख्यान नाम पञ्चमः सर्गः ॥५॥ समाप्तमिदं स्थितिप्रकरण चतुर्थम् ॥ - - ·३६२ लघुयोगवासिष्टः। [उपशम०९ उपशमप्रकरणम् प्रथमः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ दीर्घसंसारमायेयं राम राजसतामसैः। धार्यते मानवैनित्यं सुस्तम्भैरिव मण्डपः ॥ १॥ सत्त्वस्थजातिभिधीरेस्त्वादशैर्गुणहितैः । हेलया त्यज्यते पक्का मायेयं त्वगिवोरगैः ॥२॥ समस्तं खल्विदं ब्रह्म सर्वमात्मेदमाततम् । अहमन्य इदं चान्यदिति भ्रान्ति त्यजानघ ॥३॥ तते ब्रह्मघने नित्ये संभवन्ति न कल्पनाः। विच्छित्तयः पयोराशौ यथा राम न सन्मयाः॥४॥ पूर्व जगदुत्पत्तिस्थित्योर्मन एय कारणमित्युक्तम् । इदानीं तदुर पशमार्थमिदं प्रकरणमारभ्यते । तत्र दृशाख्यानानि भवन्ति- जनकः पुण्यपावनी वलिः महादः गाधिः उद्दालकः सुरघुः भास- विलासी वीतहव्यः जीवन्मुक्तस्याकाशगमनाद्यभावश्चेति । तत्र प जनकवृत्तान्तमवतारयितुं पीठिकामाचरति-दीपेत्यादिना। राजस- तामसै रजतमःप्रधानः । रजःप्रभृतीनां लक्षणम् 'सत्त्वं लयुप्रकाश फमिष्टमवष्टम्भकं चलं चारजःगुरु।आवरणकमेव तमः' इति सां- रत्ये। 'सत्यं ज्ञानं तमोक्षानं रजो मिश्रमुदाहृत'मिति गीतामु(?)॥१॥ मत्येति ।। सत्त्वस्था सत्त्वगुणप्रधानाजातिर्जन्म येषां तेर्गुणहिवः गुणा मैत्र्यादयः तेहिता यर्धिताः तः।हेलया लीलया ! त्वषमुका ॥ २॥ ३ ॥ तन इति । प्रझपने पनीमूते प्रमाणि विच्छित्तयः परमादिभेदरपनाः सन्मयाः सन्तः परमार्यमन्तः सन्तश्च ते मया ·सर्गः १]] वासिष्टचन्द्रिकाभ्यारयासहितः । न शोकोऽस्ति न मोहोऽस्ति न जन्मास्ति न जन्मवान् । यदस्तीह तदेवास्ति विज्वरो भव राघव ॥ ५॥ निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्यो निर्योगक्षेम आत्मवान् । अद्वितीयो विशोकात्मा विज्वरो भव राघव ॥६॥ समः स्वस्थः स्थिरमतिः शान्तः शान्तमना मुनिः । मौनी वरमणिस्वच्छो विचरो भव राघव ॥७॥ यथाप्राप्तानुभवनात्सर्वत्रानभिवाञ्छनात् । त्यागादानपरित्यागाद्विज्वरो भव राधव ॥ ८॥ यस्सेदं जन्म पाश्चात्यं तस्य चैव महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणुमिवोत्तमम् ॥ ९ ॥ विक्षेपाश्चेति सन्मयाः । डुमिञ् प्रक्षेपणे । अन्यथा मयटष्टित्त्वात् सन्मय्य इति भवितव्यम् ॥४॥ नेति ॥ इह यदस्ति यञ्चिन्मानं वस्तु परमार्थतोऽस्ति तदेवास्ति तदेय सत्तया प्रतीयते । अतो विज्वरो विगततापत्रयो भव ॥५॥ निर्द्वन्द्व इति । निर्द्वन्द्वः शीतो- प्णादेर्द्वन्द्वान्निष्क्रान्तः। नित्यं सत्त्वगुणनिष्ठः । निर्योगक्षेमः इष्टसाधनं योगः अनिष्टनिवारणं क्षेमः तद्रहितः । आत्मवान अप्रमत्तचित्तः। अद्वितीयो भेदभावनारहितः। विशोकात्मा । विनष्टानुशोचनचित्सुसः ॥ ६ ॥ सम इति । शान्तः प्रवृत्तिमार्गाटुपरतः।शान्तमनाः उप- शान्तचित्तः मुनिर्मनननिष्ठः परमणिस्वच्छः आकरजो मणिरिव निर्मलः॥७॥ ययेति॥ यथाप्राप्तस्य प्रारब्धफलस्यानुभवनात् अप्राप्ते सर्वन्न अनभिवाञ्छनाच हेतोस्त्यागादानपरित्यागी विज्वरो भव ॥८॥यस्येति ॥पाश्चात्त्यं चरमम्। इतः परं जन्मान्तराभावाद्विद्याः ज्ञानहेतवः ॥ ९॥ वान्येवाह-आर्यतेति ॥ आर्यता सदाचारप- ·. [ उपशम०५ - . 1; लघुयोगवासिष्ठः। आर्यता.हृद्यता मैत्री सौम्यता मुक्तता ज्ञता। समाश्रयन्ति:त: नित्यमन्तःपुरमिवाङ्गनाः॥१०॥ पेशलाचारमधुरं,सर्वे वाञ्छन्ति तं जनाः । वेणुं मधुरनिध्वानं वने वनमृगा इव ॥ ११ ॥ एप तावत्क्रमः प्रोक्तः सामान्यः सर्वजन्तुषु । इममन्यं विशेष त्वं शृणु राजीवलोचन ॥ १२ ॥ अस्मिन्संसारसंरम्भे जातानां देहधारिणाम् । अपवर्गक्षमौ राम द्वाविमायुत्तमौ क्रमौ ॥ १३ ॥ एकस्तावद्दुरुप्रोक्तादनुष्ठानाच्छनैःशनैः । जन्मना जन्मभिर्वापि सिद्धिदः समुदाहृतः ॥ १४ ॥ द्वितीयः स्वात्मनैवाशु किंचिद्युत्पनयेतसः । भवति ज्ञानसंप्राप्तिराकाशफलपातवत् ॥ १५ ॥ नमःफलनिपातामे ज्ञानसंप्रतिपत्तये । अत्रेम शृणु वृत्तान्तं प्राक्तनं कथयामि ते ॥१६॥ पसिष्ठ उवाच॥ 'अस्त्यस्तमितसर्यापदुद्यसंपदुदारधीः । विदेहानां महीपालो जनको नाम वीर्यवान् ॥ १७ ॥ कल्पवृक्षोऽर्थिसार्थानां मित्रानानां दिवाकरः। सकदाचिन्मधी मत्तकोकिलोवासशालिनि । ययात्रुपचनं कान्तं नन्दनं यासवो यथा ॥ १८॥ रंम्परत्वमा यता मर्यसंमतत्यमा मैत्री ममूगानुकम्पा । सौम्यता अन्तःशीतलता। मुफ्ता नि:महत्यम् । सता ज्ञाननिष्ठता ॥ १० ॥ ॥ ११ ॥ एप वि ॥ : पूर्योग मो मुक्तिधामः सर्यजन्तु गामान्य सापारणः । इमं यक्ष्यमाणम् ॥ १२॥१३॥ १४ ॥ . . . । ।

·, २. सर्ग ]. वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहित । तस्मिन्नुपवने रम्ये केमरामोदमोदिते । दूरस्थानुचरः सोऽथ कुछुपु विचचार ह ॥ १९ ॥ अथ शुश्राव कसिंश्चित्तमालवनगुल्मके । सिद्धानामपदृश्यानां स्वप्रसङ्गादुदाहृताः ॥ २० ॥ विविक्तवासिनां नित्यं शैलकन्दरचारिणाम् । } इमाः कमलपनाक्ष गीता गीतात्मभावनाः ॥२१॥ द्रष्टुदृश्यसमायोगात्प्रत्ययानन्दनिश्चयः । यस्तं स्वमात्मतचोत्थं निःस्पन्दं समुपासहे ॥२२॥ द्रष्टूदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं समुपासहे ।। २३॥ । ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ।। अथेति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ २० ॥ गीता उपनिपदर्थसग्राहकाः श्लोकाः ।गीतात्मभावनाः गीता वर्णिता आत्मभावनाः स्वानुसधानप्रकारो यासु ताः गीतायां निरूपितो- योऽयमात्मा तस्य भावनं स्वरूपनिरूपण यासु ताः ॥ २१ ॥ तत्र प्रथमः सिद्ध आह-द्रष्ट्रिति ।। द्रष्टदृश्यसमायोगात् द्रष्टुः पुरुपस्य दृश्येन दृष्टिप्रियेण वस्तुना समायोगात् सप्टेपातोर्य: प्रत्ययानन्दनिश्चयः प्रत्यये बुद्धावानन्दावभासः । आत्मतत्त्वोत्यं आत्मनो जीवस्य, तत्त्वेन ब्रह्मभावेनोत्थमाविर्भूतं ताहगानन्दात्मक स्वमात्मानमेव देवं निःस्पन्दं निश्चलमुपास्महे भावयामः ।,वाञ्छि- नार्थप्राप्तौ चरितार्थतया चेतस्युपरते सत्यात्मन्युदित आनन्दो ब्रह्मा- नन् एवेति भारः ॥ २२ ॥, द्वितीय आह-द्रष्टदर्शनदृश्यानि द्रष्टा अहकर्ता आत्मा दर्शनं चक्षुरादिव्यापारोपहित वृत्तिज्ञान दृश्यं वद्विषयः तानि त्रीण्यपि तद्वासनया सहेव त्यक्त्वा यो दर्शनप्रथ;

·[ उपशम. रघुयोगवासिष्टः । द्वयोर्मध्यगतं नित्यमस्तिनास्तीति पक्षयोः। प्रकाशनं प्रकाशानामात्मानं समुपासहे ॥ २४ ॥ सशिरस्कं हकारादिमशेपाकारसंस्थितम् । अजस्रमुच्चरन्तं स्वमात्मानं समुपास्महे ।। २५॥ संत्यज्य गुहेशानं देवमन्यं प्रयान्ति ये । ते रत्नमभिवाञ्छन्ति त्यक्त्वा हस्तस्थकौस्तुभम् ॥ २६ ॥ सर्वाशाः किल संत्यज्य फलमेतदवाप्यते । येनाशाविषवल्छीनां मूलमाला विलूयते ॥२७॥ बुघाप्याद्यन्तवैरसं यः पदार्थेषु दुर्मतिः । वभाति भावनां भूयो नरो नासौ स गर्दभः ॥ २८ ॥ माभासो दर्शनात् पृत्तिज्ञानात् प्रथममाभासते तं सर्वस्मात्पूर्व भावं खभासैव सर्वमवभासयन्तमात्मानं समुपास्महे ॥ २३ ॥ तृतीय आह-द्वयोरिति ।। अस्तिनास्तीति पक्षयोयोरपि मध्यगतं सदूप- त्यादति निराकारत्याय नास्तीति पक्षद्वयसाधारणं प्रकाशानां सौर- घान्द्रगुतादीनां जडप्रकाशानां प्रकाशनं प्रतीतिहेतु आत्मानं समुः पारमहे ॥ २४ ॥ चतुर्थ आह-सशिरस्कमिति ॥ अशेपाकारस: स्थितं सुरनरविर्यगादिशरीरेषु सर्वेप्यन्तर्यामितया स्थितं सशिर सशब्दान्वं इकारादि हममनमजनमुपरन्तं स्वमात्मानमुपास्महे ॥ २५ ॥ २६ ॥ मर्येति । येन मुमुक्षुणा सर्वाशाः ऐहियामुष्मित यपिपयान्सानपि मनोरथान्संत्यज्य एतदात्मोपासनरूपं फलमया प्यते । येनात्मोपामयेन आशा एय विषयायः संतापहेतुपत्यात गामा मूलमाला मूलमूनागानसंतानो विल्यते उियते ॥ २७ ॥ युप्यापीत ॥ दुर्मनिरपयुद्धियः पदाप्यान्तिपैरम्य आगन्तयोः

·सर्गः १
वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः ।
उत्थितानुत्थितानेतानिन्द्रियारीन्पुनः पुनः ।
हन्याद्विवेकदण्डेन वज्रेणेव हरिगिरीन् ॥ २९ ॥
हस्तं हस्तेन संपीड्य दन्तैर्दन्तान्विचूर्ण्य च ।
अङ्गान्यझैः समाक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः ॥ ३०॥
उपशमसुखमाहरेत्पवित्रं
शमवशतः शममेति साधु चेतः ।
प्रशमितमनसः स्वके स्वरूपे
भवति सुखे स्थितिरुत्तमा चिराय ॥ ३१ ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
इति सिद्धगणोद्गीर्णा गीतां श्रुत्वा महीपतिः ।
विपादमांजगामाशु मीरू रणरवादिव ॥ ३२ ।।
परिवारमशेपेण विसृज्य स्वं खमालयम् ।
एक एवाविशद्राजा मृगेन्द्र इव भूधरम् ।। ३३ ॥
तत्र प्रोड्यनालोलखगपक्षतिचञ्चला।
आलोकयंल्लोकगतीविललापेदमातुरः ॥३४॥
हा कष्टमिति कष्टासु लोललोकशा खयम् ।
पापाणेप्विव पापाणमालुठामि भ्रमादहम् ॥ ३५ ॥
प्राग्भावनध्वंसाभावयो(रस्यं निःसारत्वं बुघ्वापि भूयो भावनां
वासनां मध्नाति असौ नरो गर्दभो नेति न ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३०॥
उपशमेति । मुमुक्षुः पूर्व पवित्रं निर्दोपं उपशमसुसमाहरेत्संपादयेत्।
तवः शमशत उपशमसुससामर्थ्यात् विषयसुखेषु चेतः साधु
शममुपशममेति । ततश्च प्रशमितमनसः पुरपस्य स्वके स्वरूपे मुखे
उत्तमा थितिः चिराय भवति ॥ ३१ ॥३२ ॥ ३३॥ ३४ ॥

·रामारी ॥ रामार एय रानिः तमोमयत्यात् राम दुखमयागा- म 1 [उपशम -- अति ॥ पित्तति सपोधनम् ॥ ३९॥ ४०॥४१॥४२॥ लघुयोगवासिष्ट । अपर्यन्तसं कालस्य कोऽप्यंशो जीन्यते मया । तसिन्मानं निवघ्नामि घिद्मामधमचेतसम् ॥ ३६॥ कियन्मानमिदं नाम राज्यमाजीवितं मम । किमेतेन वृथा ह्यसिंस्तिष्ठामि हतधीर्यथा ॥ ३७॥ यद्वस्तु यच्च वा रम्यं यदुदारमकृत्रिमम् । किचित्तदिह नास्त्येन किंनिष्ठेयं धृतिर्मम ॥ ३८॥ अथ ये महतां मूर्ध्नि ते दिनैर्निपतन्त्यधः । हन्त चित्त महत्वायां कैपा विश्वस्तता वत ॥ ३९ ॥ ते महाविभगाभोगास्ते सन्तः स्निग्धनान्धवाः । सर्व स्मृतिपथं प्राप्तं वर्तमानेऽत्र का धृतिः ॥४०॥ क धनानि महीपानां ब्रह्मणः क जगन्ति वा। प्राकृतानि प्रयातानि केयं विश्वस्तता मम ॥ ४१ ।। कोटयो ब्रह्मणां याता गताः स्वर्गपरम्पराः । प्रयाताः पासुरभूपाः का धृतिर्मम जीविते ॥४२॥। संसाररातिदुःखमे शून्ये देहमये भ्रमे । आस्यां चेटनुवभाति तन्ममास्तु घिगस्थितिम् ॥ ४३ ॥ ॥३५॥३६॥ फियदिति ॥ कियन्मानम्। अत्यल्पमित्यर्थः । अत कारणादेतेन राज्येन फिम्। न किंचित्प्रयोजनमित्यर्थ.। हतधीर्यथा नष्ट पुद्धिरिय पृथयाम्मिन् राग्ये तिष्ठामि ॥ ३७॥ यदिति ॥ यदत गात्यिप रम्यं निदोष उदार उत्कृष्ट अनिममपरिपत तिरिहि प्रगति नाम्न्येय । मम धृति प्रीति शिशीष्ठा पिमालम्यना ।।३८ । - , 1 प .

·सर्गः] वासिष्ठचन्द्रिकाच्यास्यासहितः । अजस्रमुपयातास्तै यान्ति चाद्यापि वासराः । अविनष्टैकसद्वस्तुर्दृष्टो नाद्यापि वासरः ॥४४॥ यन्मध्ये यच पर्यन्ते यच्चापाते मनोरमम् । सर्वमेवापवित्रं तद्विनाशामध्यदपितम् ॥ ४५ ॥ श्वावः पापीयसीमेव श्वाश्वः क्रूरतरामपि । श्वाश्वः खेदकरीमेति दशामिह जडो जनः ॥ ४६॥ अज्ञानकहतो पाल्ये यौवने पनिवाहतः। शेपे कलत्रचिन्तार्थः किं करोतु कदा जडः ॥४७॥ मतोऽसत्ता स्थिता मूर्ति मूर्ध्नि रम्येऽप्यरम्यता । सुखेषु मूर्ध्नि दुःखानि किमेकं संश्रयाम्यहम् ॥४८॥ येपां निमेपणोन्मेपौ जगतां प्रलयोदयौ । तादृशाः पुरुषाः सन्ति मादृशां गणनैर का ॥४९॥ संपदोऽपि विचित्रा यास्ताश्चेचित्तेन संमताः । तत्ता अपि महारम्मा हन्त मन्ये महापदः ।। ५०॥ मयो देहरूपो भ्रमतर चेदास्थामनुनध्नाति तत्तर्हि मम अस्थितिम- मर्यादां धिगस्तु। ममेयमस्थितिः कष्टेत्यर्थः ।।४३॥४४॥ यदिति। मध्ये यौवने मनोरमं देहादि । पर्यन्ते मनोरमं चूतफलादि । आपाते प्रयम मनोरमं मालतीकुमुमादि ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ ४७ ।। सत इति ॥ सतो विद्यमानस्य वस्तुनः । मूर्ध्नि पर्यन्ते ॥ ४८ ॥ येपा- मिति ॥ येपां प्रमादीनाम् । निमेपणोन्मेपो निद्राप्रपोधौ ॥४९॥ संपद इति ॥ विचित्राः संपदोऽपि पुत्रवियोगादिना दुःसितम्य चित्तेन समताश्वेचर्दि महारम्भाः। वा अपि सपदो महत्य आपद इति मन्ये । दुःसिवे मनसि सयंमसहामिति न्यायात् ॥ ५० ॥ ल.वा.२४ MAN ·[ उपशम.. मुपदुम्मानि। पल्लयास्तद्धतयः ॥ ५३ ॥५४॥ ५५ ॥ एतावन्त- पिसं छिद्रित गुणं प्रथनतन्तुम् ॥ ५६ ।। ५७॥ अयमिति॥जय- मदमिदं गमेरादममाभिमानाम्यां पलादन्तः स्फुरितमाततमसत्सम- लघुयोगवासिष्ठः। आपदोऽपि विचित्रा यास्तान्मनसि संमताः । वत्ता अपि महारम्भा मन्ये मनसि संपदः ।। ५१ ।। संसार एव दुःखानां सीमान्तः किल कथ्यते । तन्मध्यपतिते देहे सुखमासाद्यते कथम् ॥ ५२ ॥ सहस्राङ्कुरशाखात्मफलपछवशालिनः । अस्स संसारवृक्षस्य मनो मूलमिति स्थितम् ॥ ५३ ।। संकल्पमेव तन्मन्ये संकल्पोपशमेन तु । शोपयामि यथा शोपमेति संसारपादपः ॥ ५४॥ प्रबुद्धोऽस्मि प्रयुद्धोऽसि दृष्टश्चौरो मयात्मनः। मनोनामेह हन्म्येनं मनसासि चिरं हतः ॥ ५५ ॥ एतावन्तमिमं कालं मनोमुक्ताफलं मम । अविद्धमासीदधुना विद्धं तु गुणमर्हति ॥ ५६ ॥ विबुधैः साधुभिः सिद्धैरहं साधु प्रबोधितः । आत्मानमनुगच्छामि परमानन्दसाधनम् ॥ ५७ ॥ अयमहमिदमात ममेति स्फुरितमपास बलादसत्यमन्तः। रिपुमतियलिनं मनो निहन्मि प्रशममुपैमि नमोऽस्तु ते विवेक ५८ आपद इति । विचित्रा आपदोऽपि महाभ्युदयशिरस्कतया चिते. न संमताचेत्तर्हि वा अपि सकलसंपदो मन्ये ॥ ५१ ॥ ५२॥ सहति ॥ सहनसंस्त्यरहरादिभिः शालते यस्तस्य । तत्र भरा रागद्वेपादयः। शासाः पुत्रादयः। आत्मा देह एव स्कन्धः । फलानि मिति॥थविद्धमशिक्षित विद्धं मुशिक्षितम् । गुणं शमादिकम् । अन्य ।

·सर्गः] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारण्यासहितः । . वसिष्ठ उवाच ॥ इति संचिन्त्य जनकस्तूष्णीमेव बभूव ह । शान्तचापलचेतस्त्वाल्लिपिकार्पितोपमः ॥ ५९ ॥ तूष्णीमथ चिरं स्थित्वा जनको जनजीवनः । व्युत्थितश्चिन्तयामास मनसा शमशालिना ॥६०॥ जनक उवाच ॥ किमुपादेयमस्तीह यतात्संसाधयामि किम् । यतः स्थिरस शुद्धस्य चितः का मेऽस्ति कल्पना ॥ ६१ ॥ नाभिवाञ्छाम्यसंप्राप्तं संप्राप्तं न त्यजाम्यहम् । खच्छ आत्मनि तिष्ठामि यन्ममास्तु तदस्तु मे ॥६२ ।। वसिष्ठ उवाच॥ इति संचिन्त्य जनको यथाप्राप्तक्रियामसौ। असक्तः कर्तुमुत्तस्थौ दिनं दिनपतिर्यथा ।। ६३ ।। भविष्यं नानुसंधत्ते नातीतं चिन्तयत्यसौ । वर्तमाननिमेपं तु हसन्नेवानुवर्तते ॥६४ ॥ खविचारवशेनैव तेन तामरसेक्षण । प्राप्त प्राप्यमशेषेण राम नेतरयेहया ॥६५॥ पास्य अतिनलिन रिपुं मनो निहन्मीत्यन्वयः ।। ५८ ॥ ५९॥६०॥ किमिति ॥ खत एव शुद्धस्य निष्कलङ्कस्य स्थिरस्य चितः सद्रूपस्य मे का कल्पनास्ति । न किंचित्कल्पनीयमित्यर्थः ॥ ६१ ॥ १२ ॥ ॥६३ ॥ ६४ ॥ खेति ॥ तेन हेतुना अशेपेण सर्वेणापि मुमुक्षुणा लियारलगल मापं परं वस्तु प्राप्तम्। इतरया ईहया न क्रिया-

·[उपराम०५
लघुयोगवासिष्ठः।
सुन्दर्या निजया वुझ्या प्रज्ञयैव वयस्यया ।
पदमासाद्यते राम न नाम क्रिययान्यया ॥६६॥
य एव यतः क्रियते वाह्यार्थोपार्जने जनैः।
स एव यत्नः कर्तव्यः पूर्व प्रज्ञाविवृद्धये ॥ ६७ ॥
सीमानं सर्वदुःखानामापदां कोशमुत्तमम् ।
चीजं संसारवृक्षाणां प्रज्ञामान्धं विनाशयेत् ॥ ६८॥
चिन्तामणिरियं प्रज्ञा हृत्कोशस्था विवेकिनः ।
फलं कल्पलतेवैपा चिन्तितं संप्रयच्छति ॥ ६९ ॥
विवेकिनमसंमृदं प्राज्ञमाशागणोत्थिताः।
दोपा न परिवाधन्ते संनद्धमिव सायकाः ॥ ७० ॥
पिधानं परमार्कस जडात्मा विततोऽसितः ।
अहंकाराम्युदो मचः प्रज्ञावातेन पात्यते ॥ ७१ ॥ .
पदमतुलमुपैतुमिच्छतोचैः
प्रथममियं मतिरेव लालनीया।
फलममिलपता कपीरलेन
प्रथमवरं ननु कृप्यते धरैव ।। ७२ ॥
इनि श्रीमोक्षोपाय उपसमप्रकरणे जनकोपाख्यानं
नाम प्रथमः सर्गः ॥
न्तरेण न प्राप्तम् ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ ७॥
॥ ७१ ॥ ७२ ॥ इति श्रीसंसारतरणिनानि यासिष्ठवियरणे उप-
मप्रकरणे जनकोपाख्यानं नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥

·सर्गः२]
वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः।
द्वितीयः सर्गः
वसिष्ठ उवाच ॥
मुष्टयो मोहवीजानां दृष्टयो विविधापदाम् ।
कुदृष्टयः क्षयं यान्ति दृष्टे तसिन्परावरे ॥१॥
नित्यमन्तर्विचारस पश्यतश्चञ्चलं जगत् ।
जनकस्येव कालेन स्वयमात्मा प्रसीदति ॥२॥
न दैवं न च कर्माणि न धनानि न वान्धवाः ।
शरणं भवमीतानां स्वप्रयत्नादृते नृणाम् ॥३॥
अयमेवाहमित्यसिन्संकोचे विलयं गते ।
समस्तभुवनव्यापी विस्तार उपजायते ॥४॥
अयमेवाहमित्यस्सा निशाया उदिते क्षये।
स्वयं सर्वगतः स्फारः स्वालोकः संग्ररर्तते ॥५॥
उपादेयानुपतनं हेयैकान्तविपर्जनम् ।
यदेतन्मनमो राम तं चन्धं विद्धि नेतरत् ॥६॥
पूर्वमाकाशफलपातयदाकस्मिकसिद्धीवाकर्णनाजनकस्य चिचो-
पशान्तिरुचा । इदानीमतीतानेकजन्मानुस्मरणद्वारेणात्मावयोधना-
चित्तस्योपशमः पुण्यपावनास्त्यानेन निरूप्यते । वन तावञ्चिचोपश-
मोपायानुपदिशति-मुष्टय इत्यादिना ॥ मुष्टयो पीवायापहेतवः
फुधिताहुलयः कराः । दृष्टयो दर्शनहेतवः । कुदृष्टयो भ्रान्तयः ।
मुष्टयो दृष्टय इति च पदद्वयमपि कुदृष्टिविशेषणं दृष्टव्यम् ॥ १॥
॥२॥३॥ ४ ॥ अवमिति । अयं देहपरिमित एवाहमित्येवं-
रूपा या अहंकृतिः सैव निशा तमोमयत्वान् । तस्याः क्षये उदिते
सति सर्पगतः सारः सालोकः आत्मतत्त्वज्ञानं संप्रयते ॥५॥
उपादेयेति ।। पत्र पामरक्षा हेयोपादेयविभागइति द्रष्टव्यम् ॥६॥

·३७४ [उपशम०५ लघुयोगवासिष्ठः। मा खेदं भज हेयेषु नोपादेयपरो भव । हेयादेयदृशौ त्यक्त्वा शेपस्थः सुस्थिरो भव ॥ ७॥ निराशता निर्भयता नित्यता समता ज्ञता । निरीहता निष्क्रियता सौम्यता निर्विकल्पता ॥८॥ धृतिमंत्री मनस्तुष्टिर्मृदुता मृदुभापिता । हेयोपादेयनिर्मुक्ते जे तिष्ठन्त्यपवासनम् ॥९॥ गृहीतकृष्णाशफरिवासनाजालमाविलम् । संसारवारिप्रसृतं चिन्तातन्तुभिराततम् ॥१०॥ अनया तीक्ष्णया तात छिन्धि बुद्धिशलाकया । वात्ययाम्बुदजालं च छित्त्वा तिष्ठ पदे तते ॥ ११ ॥ मेति ॥ शेपस्थः समदृष्टी स्थितः ॥ ७॥ समदृष्टी स्थितस्य लिङ्ग- भूतान् गुणानाह ॥ निरिति श्लोकद्वयं याक्यम् । निराशता इदं मे भूयादिति भाविविपयतृष्णानिवृत्तिः । निर्भयता सर्वभूताभयप्रदा- नात् स्वस्य भयनिवृत्तिः। नित्यता देहातिरिक्तनित्यात्मभावः। समता परिपूर्णदृष्टिः । ज्ञता ज्ञाननिष्ठता। निरीहता उपादेयेऽपि अप्रवृत्तिः । निष्क्रियता अनिष्टस्यापि अचिकित्सा । सौम्यता आहादकरत्वम् । निर्विकल्पता एकाप्रचित्तत्वम् ॥ ८॥ धृतिरचञ्चलत्वम् । मैत्री सर्वत्र मित्रभावः। मनम्तुष्टिः यथालाभपरितुष्टता। मृदुता अनिपुर, चित्तत्यम् । मृदुभाषिता प्रियंवदत्यम् ॥ ९॥ गृहीतेतिश्लोकायं याक्यम् । संमारयारिणि संमाराट्ये जले प्रसृतम् । चिन्ताभिरेर तन्तुभिराततं विस्तृतम् । गृहीता सृष्णा एय शफर्यों येन तद्वासना सालम् ॥ १०॥ तीक्ष्णया युद्धिशलाफया हिन्धि । पात्सया पाव पाहेन आम्बुवं अम्मुदसंपन्धि जालं समूह मिय छित्वा च ते ·. . संग:२] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । मनसैव मनश्ठिचा कुठारेणेव पादपम् । पदं पारनमासाद्य सद्य एव स्थिरो भव ॥१२॥ तिष्ठन्गच्छन्स्वपञ्जाग्रन्निश्वसनुत्पतन्पतन् । असदेवेदमित्यन्तनिश्चित्यास्यां परित्यज ॥१३॥ मनः प्रकृत्यैव जडं चित्तत्वमनुधावति । मांसगर्धेन मार्जारो वने मृगपति यथा ॥ १४ ॥ सिंहवीर्यवशालब्धं मांसं मुझेऽनुगो हरेः। संविद्वीर्यशात्प्राप्तं दृश्यमाश्रयते मनः ॥ १५ ॥ दृश्यमाश्रयसीदं चेत्तत्मचित्तोऽसि बन्धवान् । दृश्यं संत्यजसीदं चेत्तदचित्तोऽसि मोक्षान् ॥ १६ ॥ नाहं ज्ञेयमिति ध्यायंस्तिष्ठ त्वमचलः सदा । अनन्ताकाशसंकाशहृदयो हृदयेश्वरे ॥१७॥ आत्मनो जगतश्चान्तद्रष्टदृश्यदशान्तरे । दर्शनाख्ये स्वमात्मानं सर्वदा मारयन्मर ॥१८॥ पदे तिष्ठेति संबन्धः ॥ ११ ॥ १२ ॥ तिष्ठन्निति निभिः सयांव- स्थास्यपि जगतोऽसत्तां निश्चित वनास्यां परित्यजेत्यर्थः ॥ १३ मन इति ।। हतद्विपं सिंहं मांसलोमात् चित्तरूपमनुपावतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ सिंहनि ॥ यया स्वतोऽसनर्योऽपि शृगालादिः सिंहम- नुसरन् मांस मुके सन्मनः स्वयं सहमपि पिच्छायाकान्या विषयप्रहणममयं भवतीत्यर्यः ॥ १५ ॥ श्यमिति ॥ श्याश्रय गय सचित्त बन्यहेतुश्च । दृश्यत्याग एवापिचत्यं मोनहेतुत्यं पेत्सर्पः ॥ १६ ॥ नैति। आत्मनोऽपरिस्उिमठा जगवोऽसरवं प्यापन गिरिरिप स्थिरो भूत्या अनन्ताकासवभिर्मटाइयोहये- सरे विष्ट रपम् ॥ १७ ॥ पालन इति ॥ मायनो जगर ·[ उपशम०५ लघुयोगवासिष्ठः। खाद्यवादकसंत्यक्तं वाद्यवादकमध्यगम् । खादनान्त:स्थितं ध्यायन्नित्यमात्ममयो भव ॥१९॥ रागानुभवनीयस सदानुभवितुः स्वयम् । अवलम्व्य निरालम्बं मध्यं मध्ये स्थिरो भव ॥ २० ॥ एतामहंभावमयीमपुण्यां छित्त्वानहंभावशलाकयैव । खभावनां भाव्य भवान्तभूमौ भवाभिभूताखिलभूतभूतिः ॥२१॥ श्रीराम उवाच ॥ अतिगम्भीरमेवैतद्भगवन्वचनं तव । यदहंकारतृष्णां त्वं मा गृहाणेति वक्षि माम् ॥ २२ ॥ अन्तर्मध्ये यद्दर्शनं तद्रष्टदृश्यदशान्तरे वर्तते द्रष्टदशां दृश्यदशां वा प्राप्य चिन्मात्ररूपेण वर्तते ताटग्दर्शनस्वरूपं स्वमात्मानं सर्वदा भावयन भय तिष्ठ ॥ १८॥ अमुमेवार्थ भन्यन्तरेणाह लोकद्वयेन- खायेति । सायं रसनीयं पानादि । स्वादको रसयिता। वयोर्म: भ्यगं मप्यगताभ्यां फर्तृकर्मभ्यां संत्य फेवलमनुपहितं यत्स्वादनं रसानुभयरूपं यस्तु तस्यायन् परमात्ममयो भव ॥१९॥ रागेति !! अनुमयनीयस्योपभोग्यस्य कान्तादेनुभवितुरुपभोक्तुच निरालम्य फरफर्ममावासंस्पृष्टं मध्यमनुभयरूपमयलम्ब्य तन मध्ये स्थिरो भय ॥ २० ॥ एतामिति ॥षभायमयीमेतां स्यस्य मापनामनदंभाय- मलाकया नाहमिति यो मापः गयेय शलाफया रित्या प्रशान्ता सिटभूगतिः सन्मपान्तभूमौ संसारम्य पारे भय ।। २१ ।। २२ ॥

·सर्ग..] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारस्यासहितः । ३७० यद्यहंकारसंत्यागं करोमि तदिमं प्रभो। त्यजामि देहनामानं संनिवेशमशेपतः ॥ २३ ॥ अहंकारक्षये देहः किलावश्यं विनश्यति । मृले क्रकचसंलूने सुमहानिव पादपः ॥ २४ ॥ वसिष्ठ उवाच ।। सर्वत्र वासनात्यागो राम राजीवलोचन । द्विविधः कथ्यते तज्ज्ञैर्येयो ज्ञेयश्च नामतः ॥२५॥ अहमेपां पदार्थानामेते च मम जीवितम् । नाहमेभिर्विना कश्चिन्न मयैते विना किल ॥ २६ ॥ इत्यन्तर्निश्चयं त्यक्त्वा विचार्य मनसा सह । नाहं पदार्थस्य न मे पदार्थ इति भाविते ॥ २७॥ अन्तःशीतलया बुद्ध्या कुर्वतो लीलया क्रियाः। यो नूनं वासनात्यागो ध्येयो राम स कीर्तितः ॥ २८॥ सर्व समस्तया युद्ध्या यं कृत्वा वासनाक्षयम् । जहाति निर्ममो देहं योऽसौ वासनाक्षयः ॥ २९ ।। यदीति ॥ आभिमानिकत्वादेहवन्धस्याकारपरित्यागे देहत्याग एव स्यादित्यर्थः ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ ध्येयज्ञेयनानोर्वा- सनात्यागयोर्मध्ये प्रथमस्य लक्षणमाह सोक्रयेग-अहमिति ॥ आत्मनो देहादिभिः परस्परसंन्धाभिमानरूपमहंकारं विचारपूर्वक मनसा सह त्यक्त्या देहादेः पदार्यस्य मम च न कश्चित्संबन्ध इति भाविते सति ॥ २६ ॥ २७ ॥ अन्तःशीतलया रागद्वेपरहिवया सुरक्षा रियाः पुर्वतो यो बासनात्यागः सोऽयं ध्येयः प्रकीर्तितः ॥२८॥ द्वितीयं यासनात्यागं रक्षयति-सर्वमिति ॥ समसया ·उपशम.५ ३७८ लघुयोगवासिष्ठः। अहंकारसखीं त्यक्त्वा वासनां लीलयैव यः। तिष्ठति ध्येयत्तत्यागी स जीवन्मुक्त उच्यते ॥३०॥ निर्मूलकलनां त्यक्त्या वासनां यः समं गतः । ज्ञेयत्यागमयं विद्धि मुक्तं तं रघुनन्दन ॥३१॥ द्वावेतौ राघव त्यागौ समौ मुक्तपदे स्थितौ । द्वावेतौ ब्रह्मतां यातौ द्वावेतौ विगतज्वरी ॥ ३२ ॥ आपतत्सु यथाकालं सुखदुःखेष्वनारतम् । न हृप्यति ग्लायति यः स मुक्त इति कथ्यते ॥३३॥ ईप्सितानीप्सिते न तो यथान्तर्वस्तुदृष्टिपु । सुपुप्तपद्यश्वलति स मुक्त इति कथ्यते ।। ३४ ।। होमर्पभयकोधकामकार्पण्यदृष्टिभिः। न परामृश्यते योऽन्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ३५ ॥ सुपुप्तवत्प्रशमितभाववृत्तिना स्थितं सदा जाग्रति तेन चेतसा । कलान्वितो विधुरिय यः सदा मुदा निपेव्यते मुक्त इतीह स स्मृतः ॥३६ ।। भेपरहिषया बुद्ध्या यं वासनाक्षयं कृत्या निर्ममो निर्गताईममभावः सम् स्थूलसूक्ष्मकारणभेदेन निविधमपि देहं जहाति त्यति असी पासनालागो शेय इत्युच्यते ॥ २९ ॥ उक्तं सागद्वयमपि जीपन्न किपिदेवमुच्योर्यिभजते श्लोकद्वयेन-अहमित्यादिना ॥ ३० ॥३१॥ ॥ ३२॥ आपरिस्वत्यादिना शोफचतुष्टयेन जीयन्मुफलक्षणमा ॥ ३३ ॥ परतुदृष्टिषु इष्टानिष्टदर्शनेषु ॥ ३४ ॥ अमोनाक्षान्ति रूपेप्यो । क्रोधः परतिरस्कारादिमिर्मनमः प्रज्वलनम् । फामोऽमि. लापः । कार्पण्यं देन्यम् ॥ ३५ ॥ सेन मुमणा जामशाया. ।

·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। वसिष्ठ उवाच ॥ बाह्यार्थवासनोद्भूता तृष्णा बद्धति राघव । सर्वार्थवासनोन्मुक्ता तृष्णा मुक्तेति कथ्यते ॥ ३७॥ इदमस्तु ममेत्यन्तयेपा राघव भावना । तां तृष्णां शृङ्खलां विद्धि कलनां च महामते ॥३८॥ तामेतां सर्वभावेषु सत्वसत्सु च सर्वदा । संत्यज्य परमोदारपदमेति महामनाः ॥ ३९ ॥ चन्धास्थामथ मोक्षास्थां सुखदुःखदशामपि । त्यक्त्वा सदसदास्थां च तिष्ठाक्षुब्धमहाधिवत ॥४०॥ अन्वधा रामा मनास पुरूपया पिकारिणा । जायते निश्चयः साधो स्फाराकारश्चतुर्विधः ॥ ४१ ।। आपादमस्तकमहं मानुपिठविनिर्मितः । इत्येको निश्चयो राम बन्धायासद्विलोकनात् ॥ ४२ ॥ अतीतः सर्वभावेभ्यो वालाग्रादप्यहं तनुः । इति द्वितीयो मोक्षाय निश्चयो जायते सताम् ॥ ४३ ॥ मपि सुपुप्तावस्थायामिव प्रशमिवभावचिना निवृत्तहर्षविपादा- दिभाववृत्तिना चेतसा उपलक्षिवेन स्थितमित्यन्वयः ॥ ३६॥ याहोति । याह्यार्थवासनोद्भूता बाह्यवस्तुवासनामिभूयिष्ठा ।। ३७॥ सृष्णास्वरूपमाह-इदमिति ॥ तां तृष्णां गृहलां विद्धि । कलनां चेति सैव भावना तृष्णा सैव वन्धो बन्धहेतुश्चेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ३९॥ ॥ ४० ॥ अन्यश्चेत्यादिश्लोकपटेन चतुर्विधमहंफारमाह ॥ ११ ॥ तर आपादमस्तकमेवाहमिति प्रथमः ॥ ४२ ॥ पर्यातीतः परम- ·. [उपशम. ३८० लघुयोगवासिष्ठः। जगजालपदार्थात्मा सर्वमेवाहमक्षयः। तृतीयो निथयोऽप्येवं मोक्षायैव रघूत्तम ॥ ४४ ।। जगच्चासदिदं शून्यं शून्यव्योमसमं सदा । एवमेव चतुर्थोऽपि निश्चयो मोक्षसिद्धये ॥ ४५ ॥ एतेषां प्रथमः प्रोक्तस्तृष्णया वन्धयोग्यया । शुद्धतृष्णास्त्रयः स्वच्छा जीवन्मुक्तविलासिनः ॥ ४६ ।। सर्वमात्माहमेवेति निश्चयो यो महामते । तमादाय विपादाय न भूयो याति ते मतिः॥४७॥ शून्यं प्रकृतिर्मायेति ब्रह्मविज्ञानमित्यपि । शिवः पुरुष ईशानो नित्यमात्मेति कथ्यते ॥४८॥ द्वैताद्वैतसमझेदैर्जगन्निर्माणलीलया। परमात्ममयी शक्तिरद्वैतैव विजृम्भते ॥ ४९ ॥ सूक्ष्मोऽहमिति द्वितीयः॥४३॥ सर्यात्मकोऽहमिति तृतीयः ॥ ४४ ॥ अहमिति जगदिति च सकलं शून्यमेव अतो व्योमवत्सर्वविकल्या तीतोऽहमिति चतुर्यः ॥ ४५ ॥ एतेषां मध्ये प्रथमो बन्धयोग्यत: प्णाप्रोतत्वाइन्धायैव । अन्ये तु त्रयः शुद्धतृष्णान्वितत्याजीपन्मुः केप्वेव विलसन्ति ॥ ४६॥ उपादेयेष्वपि त्रिपु सर्यात्माहमिति निश्चयः श्रेयानित्याह-सर्वमिति ॥ सर्वमहं पात्मैवेति यो निश्चय इत्यन्वयः ॥ ४५ ॥ शून्यवादशवानिरासाय शून्यमित्यादयः शब्दाः फर्यचिदात्मपर्याया इत्याह-शून्यमिति ॥ तत्र निराकारत्वात् शून्य परोनत्यात् जगदुपादानत्वात् प्रकृतिः विविधविक्षेपहेतुत्यान्माया शृंदणाद्रम विशुद्धमानरूपत्याद्विसानं कल्याणरूपत्याच्छियः पूर- परयात्पुरुपः ईशित्यादीशानः इत्येयमामय नित्यं फध्यते ॥४८॥ देगेति ॥दयोमायो दिना द्वितय देतं भेद इति यावत् । देतंय ·सर्गः२] ३८१ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। आत्मीये परकीये वा सर्वसिन्नेव सर्वदा। नष्टे चोपचिते कार्ये सुखदुःखे गृहाण मा ॥ ५० ॥ सर्वातीतपदालम्बी पूर्णेन्दुशिशिराशयः। नोद्वेगी न च तुष्टात्मा संसारे नावसीदति ॥५१॥ समः शत्रौ च मित्रे च दयादाक्षिण्यसंयुतः। प्राप्तकर्मकरो नित्यं संसारे नावसीदति ॥५२॥ नाभिनन्दति न द्वेष्टि न शोचति न काहति । ईहितानीहितर्मुक्तः संसारे नावसीदति ॥५३ ।। सर्वस्याभिमतं वक्ता चोदितः पेशलोक्तिमान् । आशयज्ञश्च भूतानां संसारे नावसीदति ॥ ५४॥ अद्वेतं च तयोर्मेलनं च वैः प्रकारैः या जगन्निर्माणरूपा लीला तयेत्यंभूता परमात्ममयी शक्तिः चिच्छक्तिरद्वेव सर्वत्र सचिदानन्दात्मनः स्वरूपस्याविच्छेदादभिन्नैव विजृम्भते प्रकाशते। वरणादिवैचित्र्येऽपि समुद्रस्यैक्यमिवेति भावः । तत्र कार्यकार- गयोः कचिह्नतमेव प्रतीयते यथा गोमयाद्वृश्चिको जायते इत्यत्र । फचिद्वतम् यथा सुवर्णात्कटक्कुण्डलमुफुटादि । पचिहताद्वैते यथा क्षीरादध्यादि ।।४९ ॥ ५० ॥ ५१ ॥५२॥ नेति ॥ यः सलु मुमुक्षुः प्राप्तं मुसं तत्साधनं च नामिनन्दति नानु- मोदते । दुःसं प तत्साधनं च प्राप्त द्वेष्टि । इष्टे विनष्टे न गोचति । अप्राप्तमिष्टं न काहति । तस्मादीहितानीहितैरिष्टानिष्टेमुक्तःस पुमान्सं- सारे नायसीदति अन्मादिदुःसैन सिद्यते ।। ५३ ॥ सर्वस्पेति ॥ सभायतः पेसलोक्तिमान् मृदुभाषी । पोदितः कि हितमिति परे. मोरित: मान्सपरसायभिम चिवमेव यो वाच्छालिकः फन्म- ·[उपशमः। लघुयोगवासिष्टः। पूर्णा दृष्टिमयष्टभ्य ध्येयत्यागविलासिनीम् । जीवन्मुक्ततया खस्यो लोके विहर राघव ॥ ५५ ॥ अन्तः संत्यक्तसर्वाशो वीतरागो विवासनः । पहिः सर्वसमाचारो लोके विहर राघव ।। ५६ ॥ घहिः कृत्रिमसंरम्भो हृदि संरम्मवर्जितः। कर्ता पहिरकर्तान्तर्लोके विहर राघव ।। ५७ ॥ त्यक्ताईकतिरामुप्तमतिराकाशशोभनः। अगृहीतकलकाको लोके विहर राधव ॥ ५८ ।। उदारपेशलाचारः सर्वाचारानुवृत्तिमान् । अन्तः सर्वपरित्यागी लोके विहर रापच ।। ५९ ॥ ययः । तेन 'न लोकाव्यय-'इति कृद्योगलक्षणायाः पष्ठया निषेधाद- भिमवमिति द्वितीया युज्यते । अभिमतत्वनिश्चयः कथमित्यवाह- भाशयशश्च भूतानामिति । आशयोऽभिप्रायः ॥ ५४॥ पूर्णा- मिति श्लोकपटेन जीवन्मुक्तव्यवहारमाह-ध्येयत्याग इति ॥ पूर्यो- चाहंकाररूपवासनात्यागो ध्येयत्यागः तेन विलासिनी परिस्फुरन्ती पूर्ण दृष्टिम् । ब्रह्मदृष्टिमित्यर्थः ॥ ५५ ॥ अन्तरिति ।। अनागते आशा । वर्तमाने रागः।भूते वासना।तत्रितयरहितः॥५६॥ यहि- रिति ।। कृत्रिमसंरम्भः कल्पितरागद्वेपादिविकारः। हृदि संरम्भव र्जितः निर्वामनत्यानिर्यिकारः ॥५७॥ सक्तेति ।। अगृहीतकला अगृहीताः फटा अवाश्च येन । तर फलवा मनोदोपाः। अधातु घ्यावृत्तिहतयो लाञ्छनानि ॥ ५८ ॥ उदारेति ॥ पेशलाचार: मृदुल्ययहारः । मर्यापारानुतिमान् सर्वेपामाचारमनुवर्तमानः ! अनुमोदमान इत्यर्थः । 'जोपयेत्मरमणि विद्वान्युगः समापन ·सर्गः२]. वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। अन्तनैराश्यमादाय वहिराशोन्मुखेहितः। पहिस्तप्तोन्तरा शीतो लोके विहर राघव ॥६०॥ अयं वन्धुः परश्वायमयं चाहमयं भवान् । इति मिथ्यादृशो राम विगलन्तु तवाधुना ॥ ६१॥ अयं बन्धुरयं नेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ६२ ॥ विविधजन्मशताहितसंभ्रमे जगति वन्धुरवन्धुरितीक्षणम् । भ्रमदशैव विभाति न वस्तुतत्रिभुवनं चिरवन्धुरवन्ध्वपि ॥६३॥ इति न्यायात् ।।५९॥ अन्तरिति ॥ वहिराशोन्मुखेहितः आशानुकूल- चेष्टितः ॥ ६० ॥ अयमिति ।। अयं बन्धुः अयं तु परः । अयमे- वाहं अयं तु भवान् । इति या मिथ्यादृशो भेददृष्टयः वा अधुना विगलन्तु अधुना प्रबुद्धस्य तव विगलन्तु विनश्यन्तु ॥ ६१ ।। अय- मिति ।। लघुचेतसां लघुनि परिच्छिन्ने स्वस्य जीवस्थात्मत्वेन गृहीते देहे चेतो येपो तेपामेवायमेय यन्धुरयं नेति गणना भवेत् । उदारचरितानामुदारे महति परिपूर्णे ब्रह्मणि चरितं निष्टा येषां तेषां ब्रह्मनिष्ठानां पुनर्वसुधैव प्रपश्चः सर्योऽपि कुटुम्बकम्। भोगो- पकरणद्रव्यमित्यर्थः ॥ ६२ ॥ विविधैति तिर्यगादिरूपः जन्मशतैराहितसंभ्रमे विरचितविपर्यये अस्मि- उगति यन्धुरयमिति वायं पुनरयन्धुरिति ईक्षणं ध्रमदशैव केवलं विमाति भ्रान्तदशारफुरणमेव । यस्तुवस्तु विचार्यमाणं पन्धरपि स्वात् अयन्धुरपि साजन्मभेदात् । जन्मभेदापेक्षया विविधैः मुरनर- ·३८४ [उपशम०५ लघुयोगवासिष्टः। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रात्रोत्रिपथगातीरे संवादं मुनिपुत्रयोः॥ ६४ ॥ अस्त्यस्य जम्बूद्वीपस्य कसिंश्चिद्दिङ्गिकुञ्जके । वनव्यूहमहोत्तंसो महेन्द्रो नाम पर्वतः ॥ ६५ ॥ तस्यैकदेशे वितते रलसानी मनोरमे। आसीदभ्युदितज्ञानस्तपोराशिरुदारधीः ॥६६॥ मुनिर्दीर्घतपा नाम तपोमूर्तिरिवास्थितः । मुनेत्रभूवतुस्तस्य पुत्रौ द्वाविन्दुसुन्दरौ ॥६७ ॥ पुण्यपावननामानौ द्वौ कचाविव वाक्पतेः । स ताभ्यां सह पुत्राभ्यां चिरकालमुवास ह ॥ ६८ ॥ अथ काले तयोस्तस्य पुत्रयोर्ज्ञानवानभूत् । पुण्यनामा तयोज्येष्ठो गुणज्येष्ठश्च राघव ॥६९ ।। पावनोप्रयुद्धोऽभूत्पूर्वसंध्याम्बुजं यथा । मादतिगतोऽनाप्तपदो दोलामिवास्थितः ॥ ७० ॥ ततो वहत्यकलिते काले कलितकारणे । रतिमुत्सृज्य संसाराजराजर्जरजीवितः ॥ ७१ ॥ कलनापक्षिणीनी देहं दीर्घतपा मुनिः । जही गिरिगुहागेहे भारं वैवधिको यथा ॥ ७२ ॥ संयन्धानामनियमादिति भावः ।। ६३ ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ ॥६७।६८॥६९ पावन इति ॥ पूर्वसंध्याम्बुज प्रभाव संभ्यायामम्युनं तद्वदर्धप्रबुद्धः मौख्यान अत्यन्तामायात् अतिगत: अविकान्तः । अनाप्तपदः अप्राप्तप्रापदनिष्ठः ॥ ७० ॥ ततः इति सोमवयं याक्यम्। फलितकारणे फलितानि प्रेरितानि सन्मादिका. रणानि येन तम्मिन् ।। ७१ ॥ फलनापक्षिणीनी फलगा आईपतिः ·३८५ सर्गः२], वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । प्रशान्तकलनारम्भं चेत्यमुक्तचिदास्पदम् । पदं जगाम नीरागं पुष्पगन्ध इवाम्बरंम् ।। ७३ ॥ पितर्युपरते तसिन्नौदेहिककर्मणि । पुण्य एवं स्थितोऽव्यग्रः पावनो दुःखमाययौ ।। ७४ ।। शोकोपहतचिचोऽसौ भ्रमन्काननवीधिपु । न्यायांसमनवेल्यैव पावनो विललाप ह ॥ ७५ ॥ अयोदैहिकं कृत्वा पितुः परमघार्मिकः । आययौ विपिने पुण्यः पावनं शोकलालसम् ।। ७६ ॥ पुण्य उवाच॥ किं पुत्र दृढतां शोक नयस्यान्ध्यैककारणम् । पिता तब महाप्राज्ञ गतः प्रज्ञावतां वरः ॥ ७७ ॥ खामेव परमामात्मपदवीं मोक्षनामिकाम् । समावमभिसंपन्ने किं पिवर्यनुशोचसि ॥ ७८ ॥ मातापित्सहस्राणि समतीतानि ते मुत । पुत्रयान्धववृन्दानि जन्तोर्जन्मनि जन्मनि ॥ ७९ ॥ शोचनीया यदि स्नेहान्मातापितमुताः सुत । तदतीता न शोच्यन्ते किमजसं सहस्रशः ॥८॥ सैव पक्षिणी तस्सा नीटं स्थानम् । वैयधिकः विश्धः भारयष्टिः तमाहकः ।। ७२ ॥ प्रशान्तेति ॥ प्रशान्वकलनारम्भ कटना यन्ध. हेतवः संकल्पादयः। प्रशान्तः पटनानामारम्भो यसिन् । चेस- मुंगचिदारपदं पेल्समुच्छायाश्चित आसदं प्रविष्टारूपं नीरागं पदं रागादिरहितं फेयन्यं जगाम पुप्पगन्योऽम्यरमिर । पुष्पगन्यो हि मुकुटपन्धामिर्गतः अम्परं व्यानोति ॥ ७३ ॥७४।७५॥७६ ।। ५ ।

·३८६ [उपराम०५ नारूपा त्वमृतदशेय। भावनिवन्धिनी भावो भावना तया नियध्यत रघुयोगवासिष्ट । अज्ञानविस्तीर्णमरौ विलोलं शुभाशुभस्पन्दमयस्तरङ्गैः। स्ववासनातापमरीचिवारि परिस्फुरत्येतदनन्तरूपम् ।।८१॥ धन्धुमित्रसुतस्नेहद्वेपमोहदशामयः। स्वसंज्ञामात्रकेणैव प्रपञ्चोऽयं वितन्यते ।। ८२ ॥ चन्धुत्वे भावितो वन्धुः परत्वे भावितः परः । विपामृतदशेवेह स्थितिर्भावनिवन्धिनी ॥ ८३ ।। एकत्वे विद्यमानस्य सर्वगस किलात्मनः। अयं बन्धुः परश्चायमित्येपा कलना कुतः ॥ ८४॥ रक्तमांसादिसंघातादेहादेवास्थिपञ्जरात् । कोऽहं स्यामिति चित्तेन स्वयं पुत्र विचारय ।। ८५ ॥ दृष्ट्या तु पारमार्थिक्या न कश्चित्रं न चाप्यहम् । मिथ्याज्ञानमिदं पुण्यः पावनश्चेति वल्गति ॥ ८६ ॥ ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ८०॥ अज्ञानेति ॥ अज्ञानमेव विस्तीर्णो मरदेशः तत्र स्ववासनातापमरीचिवारि स्ववासनेव तापः आतपः तेन कल्पितं मरीचिरूपं पारि एतजगच्छुभाशुभस्पन्दमयस्सर र. नन्तरूपं सत्परिस्फुरति ॥ ८१ ॥ ८२॥ बन्धुत्व इति ।। विषामृत- दशेष । वन परत्वापरत्वभावनारूपा स्थितिर्विपदशेष । यन्धुत्वभाव- इत्यसो इत्यर्यः ॥ ८३ ॥ एक्त्य इति ॥ विद्यमानस्य परमार्थस्य सतः सर्वगस्यात्मन एकत्वे अद्वितीयत्वे सति अयं यन्धुरयं पर फलना पल्पना पुतः॥ ८४ ॥रति ।। यद्यपि नायं देह एवात्मा रत्तमांसादिसंभातरूपत्वात् तथापि तथाभूतादेहादेवारभ्य पोऽ. म्यामिति विपारयेत्यर्थः ॥ ८५ ॥ आखामय विचारप्रयासः इय. मिट पारमाथिपी टिराटम्ब्यतापित्याह-रोति ।। पारमार्थिफ्या ·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । -- बभूवुस्ते सुपुण्यासु स्थलीपु मृगयोनिषु । वयो बन्धयों मार्गास्तान्कथं नानुशोचसि ।। ८७ ॥ वभूवुस्ते महाभ्रेषु शिखरेषु महीभृताम् । बहवो बान्धवाः सिंहाः किं तानपि न शोचसि ॥ ८८॥ बभूवाथ दशाणेषु कपिलो वनवानरः । राजपुत्रस्तुपारेषु पुण्डेषु वनवायसः ।। ८९ ॥ हैहयेषु च मातङ्गस्त्रिगर्तेप्वथ गर्दभः । शाल्वेषु सरमापुत्रः पतत्री सरलद्रुमे ॥ ९ ॥ एताखन्यासु चान्यासु वहीपु जनयोनिपु। जातोऽसि जम्बूद्वीपेऽसिन्पुरा शतमहस्रशः ॥ ९१ ।। अनन्ताः पितरो यान्ति यान्त्यनन्ताश्च मातरः । इह संसारिणां पुंसां वने पादपपर्णवत् ॥ ९२॥ भावामावविनिर्मुक्तं जरामरणवर्जितम् । संसरात्मानमव्यग्रो मा विमूढमतिर्भव ॥ ९३ ।। सर्वपणामयकलङ्कविवर्जितेन स्वच्छात्मभावकलितेन हदनमध्ये । पुत्रात्मनात्मनि महामतिनामुनव संत्यज्य संभ्रममलं परितोपमेहि ।। ९४ ॥ पालोचनप्रवणया तु दृष्ट्या परामश्यमाने त्वमिति न फश्चित्पदार्थः अहमित्यपि न कश्चित् । किं तर्हि मिथ्याज्ञानमेवेदं पुण्य इति पावन इति च बल्गति स्फुरति । पुण्योऽई पापनस्त्यमिति मिध्यासानफ- पितत्याद्वान्विरेवेत्यर्थः ॥ ८६ ॥ यमूरिति ॥ मार्गा मृगसंप. धिनः ।। ८७॥ ८८॥ ८९ ॥ ९० ॥ ९१ ॥ ९२ ॥ ९३ ॥ सयेति ॥ एपणाः पुत्रफलादिविपयेच्छाः तन्मयस्टाचार्जिवेन

·[उपशम.५
६८९
लघुयोगवासिष्ठः ।
वसिष्ठ उवाच ।।
एवं प्रबोधितस्तेन तदा पुण्येन पावनः ।
प्रबोधमाप प्राकाश्यं प्रभात इव भूतलम् ॥ ९५ ॥
उभावपि ततः सिद्धौ ज्ञानविज्ञानपारगी ।
विचेरतुर्वने तस्मिन्यावदित्थमनिन्दितौ ।। ९६ ॥
एवं प्राग्भुक्तदेहानामनन्ता जनबन्धुजाः ।
किमाशा गृह्यते ताभ्यः किंवा संत्यज्यतेऽनघ ॥९७ ॥
चिन्तनेनैघते चिन्ता विन्धनेनेव पावकः ।
नश्यत्यचिन्तनेनैव विनेन्धनमिनानलः ॥९८॥
ध्येयत्यागरथारूढः करुणोदारया दृशा ।
लोकमालोकयन्दीनमातिष्ठोत्तिष्ठ राघव ।। ९९ ॥
एपा ब्राह्मी स्थितिः स्वस्था निःकामा विगतामया।
एनां प्राप्य महाबाहो विमूढोऽपि न मुह्यति ॥१०॥
खच्छात्मभावपलितेन स्वच्छभावयुक्तेन आत्मनान्तःकरणेन स.
भ्रमं संत्यज्य आत्मन्येय परितोपमेहीयन्वयः ।। ९४ ॥ एवमिति ॥
प्रभाते भूतलं कर्ट । प्राकाश्यं प्रकाशमानत्यम् ॥ ९५ ॥
उभाविति ॥ ज्ञानविज्ञानपारगी ज्ञानविज्ञाने परोक्षापरोक्षत्रह्मज्ञाने
॥ ९६ ॥ एयमिति ॥ प्राग्मुक्तदेहानां पूर्वजन्मानुभूतदेहसपन्धिन्यो
जनयधुजाः अनन्ता आशासाभ्यः सिंगृह्यते इति वुद्धिप्रदानायानुज
पृच्छति-विमत्र युएमाशाया ग्रहणं यागो वेति । त्याग एव युक्त
रवि भायः॥९७॥ चिन्तनेति । पथमिष्टसिद्धिरिति विचारचिन्ता।
रष्टायांना पुनःपुनरनुम्मरणं चिन्तनम ।। ९८ ॥ ध्येयेति ॥ आतिष्ठ
मुममाम्य । उत्तिष्ट जीवन्मुक्त्य मम युग ॥ ९९ ॥ १० ॥

·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । एकं विवेकं सुहृदमेकां प्रौढसखी धियम् । आदाय विहरनेवं संकल्पेषु न मुह्यति ॥१॥ विनिवारितसर्वार्थादपहस्तितवान्धवात् । न सधैर्यादृते किंचिदम्युद्धरति संकटात् ॥ २॥ वैराग्येणाथ शास्त्रेण महत्त्वादिगुणैरपि । यत्नेनापद्विघातार्थ खमेवोन्नमयेन्मनः ॥३॥ न तत्रिभुवनैश्वर्यान्न कोशागनघारिणः । फलमासाद्यते चित्ताद्यन्महचोपहितात् ॥ ४॥ पूर्णे मनसि संपूर्ण जगत्सर्व सुधाद्वैः। उपानद्ढपादस्य ननु चर्मास्तृतैव भूः ॥५॥ वैराग्यात्पूर्णतामेति मनो नाशाशानुगम् । आशया रिक्ततामेति शरदीव सरोजलम् ॥ ६ ॥ ॥१॥ विनिवारितेति ।। विनिवारिताः सर्वेऽर्थाः सांसारिकप्रयोजनानि येन तस्मात् अपहस्तिता हसेनापसारिता यान्धवा येन तथाभूतात् स्वधैर्याहते स्वस्य विवेकवैराग्यधैर्य विना किंचिदपि संकटात् संसारा- नोद्धरतीत्यन्वयः ॥२॥ स्वधैर्यमेव संकटादुद्धरतीत्युकम् । इदानीं धेर्यसंपादनप्रकारमाह -वैराग्येणेति ॥ आपद्विधावार्य संसारनिवृत्तये वैराग्यादिभिः साधनः स्वयमेव मन उन्नमयेत् । धैर्ययुक्तं कुर्यादि- त्यर्थः ॥३॥ नेति ॥ महत्त्वोपहिवान्महत्त्वादिगुणैरुन्नतीकवा- चित्तायत्फलं केवल्यरूपमासाद्यते । वनिमुवनेश्वर्यादिमिरपि नासा पर इत्यन्वयः ॥ ४ ॥ पूर्ण इति ॥ मनसि पूर्णे संतुष्टे सति सर्व जगत्मघाद्रवरमृतरसैः पूर्णमेय मुसाय जायत इत्यर्थः ॥५॥ फर्य मनसः पूर्णतेत्यवाह-वैराग्यादिति ॥ वैराग्यादेव मनः पूर्ण- पामेति । आशापशानुगं तु न फदाचित्पूर्णवामा । यदाए पारा- ·[उपशम०९ वर्मव भूय एवाभिवर्धते' इति ॥ ६ ॥ हृदयस्य प्रक्टीकृतकोटरत्वं रघुयोगवासिष्ट । हृदयं शून्यतामेति प्रकटीकृतकोटरम् । अगस्त्यपीतार्णववदाशाविनशचेतमाम् ।। ७॥ न तथा भाति पूर्णेन्दुर्न पूर्णः क्षीरसागरः । न लक्ष्मीवदनं कान्तं स्पृहाहीनं यथा मनः ॥ ८॥ यथाम्रलेखा शशिनं सुधालेपं मपी यथा । दुपयत्येवमेवान्तर्नरमाशापिशाचिका ॥९॥ प्रशमितसकलैपणो महात्मा भन भवबन्धमपास्स मुक्तचित्तः । मनसि निगडरजवः कदाशाः परिगलितासु च तासु को न मुक्तः ॥१०॥ इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाय उपशमप्रकरणे पुण्यपावनोपाख्यान नाम द्वितीय सर्ग ॥२॥ शरः-'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णः क्षय- नाम तृप्णाविशयप्रकाशनम् ॥ ७ ॥ नेति ॥ पूर्णेन्दुप्रमृतीना पृद्धिसंमवादनिया शोमा। निःस्पृहस्य तु मनसः कदाचिदपि हर्षवि. पादामावाग्निया शोभेति तात्पर्यायः ॥ ८॥ ययेति ।। अध्ररेखा मेघपक्तिः । मुघालेपं चूर्णादिद्रष्यलेपम् ॥ ९ ॥ प्रशमितेति ॥ प्रश. मितसकटेपणः सन्मववन्धमपास मुत्तचित्तो भव । यतःकारण न्मनसि वर्तमानाः फदाशः पुत्रक्लपणादिरूपाः कुत्सिता आश: निगहरजया द्वला रसुवदन्धनहेतयः। अत: कारणात्तामु परिग लिवामु को न मुक्तः सर्योऽपि मुच्यत इत्यर्थः ॥ १० ॥ इति श्रीसमारतरगिनाम्नि यासिष्टविवरण उपशममारणे पुण्यपावनो. पाप्पानं नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ .

·सर्गः३] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । ३९१ तृतीयः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ अथवा रघुवंशाख्यनमःपूर्णनिशाकर । वलिबद्बुद्धिभेदेन ज्ञानमासादयामलम् ॥ १॥ 'श्रीराम उवाच ॥ बलिवज्ज्ञानसंप्राप्ति पुनर्मद्धोधवृद्धये । विमो कथय खिद्यन्ते सन्तो नावनतं प्रति ॥२॥ पसिष्ठ उवाच ॥ अस्त्यसिजगतः कोशे कसिंश्चिदिनिकुञ्जके। पातालमिति विख्यातो लोको भूमेरघः स्थितः ॥३॥ तस्मिन्नमुरदोःस्तम्भधार्यमाणमहामरे। यभूव दानवो राजा विरोचनसुतो बलिः ॥४॥ लीलानिर्जितनिःशेपभुवनामोगभूपणः । दशकोटी: स वर्षाणां दैत्यराज्यं चकार ह ।।५।। अय गच्छत्स्वनल्पेषु युगेप्यावर्तत्तिपु । मुरासुरमहीपेषु प्रोत्पतत्सु पतत्सु च ॥ ६ ॥ अजसमुपभुक्तेपु त्रैलोक्पोदरवर्तिपु । मोरोपमजदुद्वेगं बलिनिवनायकः ॥७॥ पूर्वमतीतानेकजन्मानुस्मरणद्वारा स्वरूपज्ञानेन चित्तोपशान्ति- रुषा । इदानीं पुण्यप्रफपीयुनचिद्वैषयिकमपि मुगं चिचोपशान्तये भयतीति पत्युपारयानेन निरूप्यते । तर चिरोपभोगादोगेपर- पिरुत्पनेत्याह-अयेत्यादिना पदयेन ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ ॥ ५ ॥ आयर्वचिपु । 'सादापताऽम्भसा भ्रमः। तस्य वृत्तिरिष वृत्तिर्येषां तेषु ॥ ६ ॥ उद्वेगमरुचिम् ॥ ७॥८॥९॥ पुनरिति ।। Hd

·३९२
[ उपम०५
रघुयोगवासिष्टः ।
एकदा चिन्तयामासःप्रासादशिखरस्थितः ।
महता मम राज्येन त्रैलोक्याद्भुतकारिणा ॥८॥
किंवा भवति भुक्तेन भूरिभोगातिभारिणा ।
आपातमात्रमधुरमावश्यकपरिक्षयम् ।
मोगोपभोगमात्रं मे किं नामेदं सुखावहम् ॥९॥
पुनरालिङ्ग्यते कान्ता पुनरेव च भुज्यते ।
सेयं शिशुजनक्रीडा लञायै महतामिह ।। १०॥
तमेव भुक्तविरसं व्यापारौघं पुनःपुनः ।
दिवसे दिवसे कुर्वन्प्राज्ञः कसान्न लज्जते ॥ ११॥
पुनर्दिनं पुना रात्रिः पुनः कार्यपरम्परा ।
पुनःपुनरहं मन्ये प्राज्ञसेयं विडम्बना ॥१२॥
कृतयाप्यनया नित्यं क्रियया कृतकार्यया ।
कोऽर्थः साचादृशो येन पुनः कर्म न विद्यते ॥ १३ ॥
मोगाटते किमन्यत्तत्स्याद्रव्यमविनाशि यत् ।
एतत्संचिन्तयाम्याशु दध्यौ मत्वेत्यसौ पलिः ।। १४ ॥
रजाये । महतामुच्छिष्टस्य पुनर्भोगानईत्वादिति भावः ॥ १०॥
॥ ११ ॥ पुनरिति । पुनःपुनरहं मन्ये इति येषां पुनःपुनः प्रवृत्तिः
इयं प्राशस्य विडम्यनेति अहं मन्ये इत्यन्वयः ॥ १२ ॥ कवयेति ॥
श्वकार्यया कृतप्रयोजनयाप्यनया क्रियया नित्यं कृतया तादृशः
कोऽर्थः : स्यात् येनार्येन पुनः फर्म न विद्यते । पृतकृत्यवाहेतुः पाणि
क्रिया नास्त्रीत्यर्थः ॥ १३ ॥ भोगादिति ॥ भोगाटते मोगरूपं
विषयमुसं मुक्त्वा यदन्यदविनाशि द्रव्यं दकि स्वादिति एताख
संपिन्वयानीवि मत्वा निश्चित्य पलिदभ्यारित्सन्ययः ॥ १४ ॥

·सर्गः ३] । वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। २.९३ अधाभ्युवाचासुरराट् आः संस्मृतमिति क्षणात् । खात्मन्येव मनस्यर्थ सभ्रूभङ्गं निवेशयन् ॥ १५ ॥ पुरा किलेह भगवान्पृष्टोऽभूत्स विरोचनः । पिता मयात्मतत्त्वज्ञो दृटलोकपरावरः ॥ १६ ॥ पितः सकलदुःखानां सुखानां च महामते । यत्र सर्वे भ्रमाः शान्ताः कोऽसौ सीमान्त उच्यताम् ॥१७॥ क्वोपशान्तो मनोमोहः क्वातीताः सकलैपणाः । विरागरहितं कुत्र तात विश्रमणं चिरम् ॥ १८॥ यत्रातिविततानन्दसुन्दरं किंचिदेव मे । तादृक्कथय त्रस्यधिरं विश्रान्तिमेम्यहम् ॥ १९ ॥ अथेति ।। अथानन्तरमसुरराट् चलिर्मनसि विचारितमथं सभ्रूभङ्गं स्वात्मन्येव स्वबुद्धावेव निवेशयन्स्थापयन् क्षणात् क्षणादुपरि आः संस्मृतमित्यभ्युवाच । सभ्रूभद्गमिति विचारदृश्यभिनयः । आः इति स्मृतियोवफमव्ययम् ॥ १५॥ स्मृवमनुवति-पुरेत्यादिना । दृष्ट- लोकपरावरः । परं पर्यवसानहेतुः। अवरमादिकारणम् ॥ १६ ॥ स्वप्रभप्रकारमनुवदति-पितरिति ।। हे पितः, सकलदुःसानां मुखानां च वैषयिकाणां सीमान्तः परमावधिः कोऽसावुच्यताम् ॥ १७ ॥ सर्वभ्रमाणां शान्तिमेव प्रपञ्चयति-क्षेति लोकद्वयं वाक्यम् । यत्र यस्तुनि विरागरहितं अरुचिविनिर्मुकं चिरं विश्रमणं विश्रान्तिसुसं संभवति । यत्र यस्तुनि मे मदीयं रूपं अतिवितवानन्दसुन्दरं सत्किंचिदेर अन्यपदेश्यमेव भवति वादग्यस्तु फमय । वनस्थोऽहं चिरं विभान्सिमेनीन्यन्वयः॥१८॥१९॥ स्वपितुरुचरमनुभापते-

·[
उपशम०५
लघुयोगवासिष्टः।
मंत्पितोवाच ॥
अस्ति पुत्रातिविततो देशो विपुलकोटरः ।
त्रैलोक्यानां सहस्राणि यत्र मान्ति बहून्यपि ॥ २० ॥
यत्र पृथ्वी न नाकाशं सागरा न च नाद्रयः।
न वनानि न तीर्थानि न नद्यो न सरांसि च ॥ २१ ॥
एक एवास्ति सुमहांस्तत्र राजा महाद्युतिः।
सर्वकृत्सर्वगः सर्वः स च तूष्णीं व्यवस्थितः ॥ २२ ॥
तेन संकल्पितो मत्री सर्वतो मत्रणोन्मुखम् ।
अघटं घटयत्याशु घटं विघटयत्यलम् ।। २३ ॥
भोक्तुं न किंचिच्छन्नोति न च जानाति किंचन ।
राज्यार्थ केवलं सर्व करोत्यचिरतोदयम् ॥ २४ ॥
स एव सर्वकार्यककर्ता तस्य महीपतेः।
राजा केवलमेकान्ते स्वस्थ एवावतिष्ठति ॥ २५ ॥
चलिरुवाच ॥
आधिव्याधिविनिर्मुक्तः कः स देशो महामते ।
कथमासाद्यते वापि केन वाधिगतः प्रभो ॥ २६ ॥
मत्पितेयादिना ॥ देशो मोक्षः राजा आत्मा मन्त्री मन इति ॥२०॥
॥ २१ ॥ बलिप्रधानन्तरं विरोचन एव यक्ष्यति ॥ २२ ॥ तेनति
श्लोकद्वयं वाक्यम् । तेन राज्ञा संकल्पितः स ऐक्षत लोकाट सजा
इती ति सिमझामात्रकल्पितो मत्री मप्रणोन्मुसं विचारपूर्वकं तत्सर्प
राजकार्यमघटं दुर्घटमपि घटयति । पटं मुघटिवमपि कार्यमनमिमत
पेद्विघटयति । नाशयतीत्यर्यः ॥ २३ ॥ किंचिदपि भोक्तुं न शगोति।
किंचन न च जानाति । मनमः अचेतनत्वादिति
॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥
मायः॥२४॥

·सर्गः३] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । कः स ताम्विधो मत्री राजा वापि महाबलः । हेलालूनजगजालोऽस्माभिरपि नो जितः ॥२७॥ विरोचन उवाच ॥ स तत्र मन्त्री बलवान्देवासुरगणैः सुत । समेतर्लक्षगुणितैरपि नाक्रम्यते मनाक् ॥ २८ ॥ तत्रासिमुसलपासवज्रचक्रगदादयः। हेतयः कुण्ठतां यान्ति दृपदावोत्पलाहतिः ॥ २९ ॥ स मत्री केवलं तत्र तेनैव प्रभुणा यदि । जीयते तत्सुजेयोऽसावन्यथा त्वचलाचलः ॥३०॥ पुत्र युक्त्या गृहीतोऽसौ क्षणादायाति वश्यताम् । युक्तिं विना दहत्येप आशीविप इवोद्धतः ।। ३१ ।। शृणु यः पुत्र देशोऽसौ पूर्व प्रकटयामि ते । देशनाना मयोक्तस्ते मोक्षः सकलदुःसहा ॥ ३२ ।। राजा तु तत्र मगवानात्मा सर्वपदातिगः । तेन मत्री कृतः प्राज्ञो मनो नाम महामते ॥ ३३ ॥ विषयान्प्रति मोः पुत्र सर्वानेव हि सर्वथा । अनास्था परमा होपा सा युक्तिर्मनसो जये ॥ ३४ ॥ एव परमा युक्तिरनयैव महामदः । समनोमचमावगो द्रागित्येव विदम्पते ॥ ३५॥ चिचस्स मोगहौं भागौ शाखेणेकं प्रपूरयेत् । गुरुशुश्रूपया मागमव्युत्पन्नस मत्कमे ॥३६ ॥ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ चित्तजयक्रम अधिकारिभेदेन विभिः सोराद-पित्तस्सेनि ॥ चिचस्प व्यवहारमा पतुषां विभन्य ·[ उपशम०५ लघुयोगवासिष्टः ।। किंचिद्व्युत्पत्तियुक्तस्य भागं भोगैः प्रपूरयेत् । गुरुशुश्रूपया भागौ भागं शास्त्रार्थचिन्तया ॥ ३७॥ व्युत्पत्तिमनुयातस्य पूरयेचेतसोऽन्वहम् । द्वौ भागौ शास्त्रवैराग्यद्वौं ध्यानगुरुपूजया ॥ ३८ ॥ प्रज्ञाविचारवशतः शममेव सदा सुत । आत्मावलोकनं तृष्णासंत्यागं च समाहरेत् ॥ ३९॥ विचारो भोगगर्हातो विचाराद्भोगगर्हणम् । अन्योन्यमेते पूर्यते समुद्रजलदाविव ।। ४० ॥ सत्क्रमे ज्ञानाभ्यासे अव्युत्पन्नस्याशिक्षितस्य चित्तस्य प्रथमं भोग- विपयभोगौं भागौ पूरयेत्। कालद्वयं नयेदित्यर्थः। शास्त्रेण अभ्या- त्मशास्त्रेणैकं भागं पूरयेत् । गुरुशुश्रूपया चतुर्थ भागं पूरयेत् ।।३६॥ किंचिदिति ॥ किंचिद्व्युत्पत्तियुक्तस्य भोगैरेकं कालं गुरुशुश्रूपया कालद्वयं शास्रार्थचिन्तया चतुर्थ कालं नयेदित्यर्थः ।। ३७ ॥ व्युत्प- त्तिमिति ॥ सम्यग्व्युत्पन्नस्य चित्तस्य द्वौ व्यवहारकालो शास्त्रवैरा- ग्यरध्यात्मशास्त्रविचारैर्विपयाणां हेयत्वविचारैश्च द्रौ च काली ध्यानसहितया गुरुपूजया च पूरयेत् ॥ ३८ ॥ प्रज्ञेति ॥ इत्यं प्रज्ञाविचारवशतः प्रज्ञावशाद्विचारवशाय शमं चित्तोपशमं सृष्णायाः संत्यागमात्मावलोकनं च समाहरेत्संपादयेत् ॥ ३९ ॥ विचार इति ॥ भोगगतिः विषयमुसानां दोपदर्शनात्पुरुषार्थविचारः पूर्यते । पुरुषार्थविचाराय भोगानां गईणं अपुरुपार्यत्वाकुत्सितार्यत्वं प पूर्यत इत्येयमेते विधारभोगगर्हणे अन्योन्यं पूर्यते । यथा समुद्रो जलदावृष्टिद्वारा पूर्यते समुद्रोदफाय जलदास्तददित्यर्थः ॥ ४० ॥ ।

·सर्ग.३] ३९७ वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहित । देशक्रमेण धनमल्पविगर्हणेन तेनाग साधुजनमर्जय मानपूर्वम् । तत्संगमोत्थविपयाधनहेलनेन सम्यविचारविभवेन तगात्मलामः ॥ ४१ ॥ बलिरुपाच॥ एतन्मे कथितं पूर्व पिना चारुविचारिणा । इदानीं संस्मृतं दिष्ट्या संग्रनोधमहं गतः ॥ ४२ ॥ अद्ययं मम संजाता मोगान्प्रत्यरतिः स्फुटम् । दिष्ट्या शमसुखं स्वस्यं विशाम्यमृतशीतलम् ॥ ४३ ।। अहो नु खलु रम्येयं शमभूः शीतलान्तरा । सर्वा एव समं यान्ति सुखदुःसदृशः शमे ॥ ४४ ॥ कोऽहं तानदयं किं सादात्मेत्यात्मावलोकिनम् । पृच्छाम्युशनसं नाथं नूनमज्ञानशान्तये ॥४५॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति संचिन्त्य यलमान्यलिरामीलितेक्षणः । दध्यौ कमलपनाक्षः शुक्रमाराशमन्दिरम् ॥ ४६ ।। देशेति ।। अल्पविगर्हणेन स्वल्पदोपेण देशक्रमेण देशाचारसमेण धन- मर्जय । तेन च धनेन मानपूर्व सत्कारपूर्वकं साधुजनमर्गय । वत्संग- मोत्यविपयाद्यवहेलनेन साधुसगमसजातविषयवैराग्येण सम्यग्वि- पारविभवेन च तव आत्मराभो भविप्यतीत्सन्धयः ॥११॥ एतदिति ॥ पिता ने पूर्व कथितमेतदिदानी सस्मृतनित्यन्ययः ॥ ४२ ॥ विष्ोत्यज्ययमानन्दे ॥ १३ ॥ अहो इति॥शमभूः सम- दश।।४४ ॥ योऽदनिति ॥ आत्मायरोफिनमुशनसं नाथ गुरं ·[ उपशम०५ लघुयोगवासिष्ठः । अथ सर्वगतानन्तचिदात्मा भार्गवः प्रभुः। आनिनाय सदेहं स्खं रतवातायनं चलेः॥४७॥ अथ रत्नार्घदानेन मन्दारकुसुमोत्करैः। पादाभिवन्दनेनैनं पूजयामास भार्गवम् ॥ ४८॥" चलिरुवाच ॥ भार्गव त्वत्प्रसादोत्था प्रतिमेयं पुरस्तव । नियोजयति मां वक्तुं कार्य कर्तुमिवार्कभाः ॥ ४९ ॥ किमिहास्ति कियन्मात्रमिदं किमयमेव चा। कोऽहं कस्त्वं किमेते वा लोका इति वदाशु मे ॥ ५० ॥ शुक्र उवाच ॥ बहुनात्र किमुक्तेन खं गन्तुं यत्नवानहम् । सर्वदानवराजेन्द्र सारं संक्षेपतः शृणु ॥ ५१ ॥ चिदिहास्ति हि चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च । चिचं चिदहमेते च लोकाश्चिदिति संग्रहः ।। ५२ ।। मन्योऽसि चेचदेवस्मात्सर्वमामोपि निश्चयात् । नोत्तह्वपि प्रोक्तं त्वयि भसनि हुयते ॥ ५३ ।। चियेत्यकलिता वन्धस्तन्मुक्ता मुक्तिरुच्यते । चिदचेत्या किलात्मेति सर्वसिद्धान्तसंग्रहः ॥ ५४ ॥ कोऽदं अयमात्मा किं स्यादित्यइंशब्दार्थमात्मस्वरूपं च पृच्छामी- त्यन्ययः॥ ४५ ॥ ४६॥अथेति ॥अथ स भार्गयः वंदेहं यलेश्व- स्थानप्रदेशभून रसयातायनमानिनाय । ताजगामेत्यर्थः ॥४७॥४८!! ॥ ४९ ॥ १० ॥५१॥ चिदिति ॥ चिन्मानं चिपम् । चिन्मयं चित्तविफम्। चियतिरपेग न किंचिदम्मीत्यर्थः ॥५२॥ ५३॥ चिदिति ॥ घेराफलिदा चिदेय पन्ध उच्यते । पत्यं मुफ्त्या गु चिन्मु.

·सर्गः३] । 7 वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। एवं निश्चयमादाय विलोकय धियेद्धया।- स्वयमेवात्मनात्मानमनन्तपदमाप्यसि ॥ ५५॥ खं व्रजाम्यहमत्रैते मुनयः सप्त संगताः । केनापि सुरकार्येण वस्तव्यं तत्र वै मया ॥ ५६ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्त्वा भगवाञ्छुक आरुरोह नभस्तलम् । वलिस्तु चिन्तयामास चिदात्मकमिदं जगत् ॥ ५७ ॥ पलिरुवाच॥ युक्तमुक्तं भगवता चिदेवेदं जगत्रयम् । चिदहं चिदिमे लोकाश्चिदाशाश्चिदियं क्रिया ॥ ५८ ॥ दृश्यदर्शननिर्मुक्तः केवलामलरूपवान् । नित्योदितो निराभासो द्रष्टासि परमेश्वरः ॥ ५९ ॥ चेत्यनिर्मुक्तचिद्रूपं विप्वग्विश्वायपूरकम् । संशान्तसर्वसंवेद्यं संविन्मात्रमहं महत् ॥ ६० ।। तिरिति । अचेत्या चेत्यासंस्पृष्टा चिदेवात्मेति संग्रहः ॥ ५४॥ ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५७ ।। ५८ ॥ दृश्येति ।। दृश्यदर्शननिर्मुकः । दृश्यानि भूतानि भौतिकानि च । दर्शनानि ज्ञानसाधनानि । तेभ्यो निर्मुक्तो व्यतिरिक्तः । अतश्च फेवलामलरूपवान् । नियोदितो नित्यप्रकाशः । निराभासो भासकान्तरनिरपेक्षः । द्रष्टा सर्वसाही परमेश्वरोऽस्मीति ॥ ५९ ॥ चेत्येति ॥ चेत्सनिच्छचिद्रूपं विशुद्ध- चिदात्मकम् । विप्यगन्तय हिश्च सर्वतो विश्वावपूरफम् । संशान्ठसर्व. सेपेयम् उपरतसविपयपासनम् । महरिपूर्णम् । सविन्मात्रमद- ·गुषम् ।। ६२ ।। ६३॥ ६४ ॥ ६५ ॥६६॥ ध्यारध्यानभ्येय- १० [ उपशम०५ "लधुयोगवासिष्टः। इति संचिन्तयन्नेव वलिः परमकोविदः। ॐकारादर्धमात्रार्थ भावयन्ध्यानमास्थितः ॥ ६१॥ संशान्तसर्वसंकल्पः प्रशान्तकलनागणः । निःशङ्कमतिदूरास्तचेत्यचिन्तकचिन्तनः ॥ ६२ ॥ ध्यातृध्येयध्यानहीनो निर्मनाः शान्तवासनः । वभूवावातदीपाभो बलिः प्राप्तमहापदः ॥ ६३॥ प्रशमितेपणया परिपूर्णया मननदोपदशोज्झितयतया । बलिरराजत निर्मलसत्तया विधनमच्छतयेव शरन्नभः ॥ ६४ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अथ ते दानवास्तत्र बलेरनुचरास्तदा । तद्गृहं स्फाटिक सौधमुच्चैरारुरुहुः क्षणात् ॥ ६५ ॥ निर्विकल्पसमाधाने स्थित्वा चिरमुदारधीः । व्ययुध्यत पलिस्तत्र पुरस्तेषां महामते ॥ ६६ ।। अथ वैरोचनिस्तत्र ध्येयत्यागमयात्मना । मनसा सकलान्येव राजकार्याणि संव्यधात् ।। ६७ ।। आपदं संपदं दृष्ट्या समयैव स पश्यति । नास्तमेति न चोदेति तत्प्रज्ञा सुखदुःसयोः ॥ ६८॥ मस्मि ॥ ६० ॥ इतीति ॥ ॐकारादर्धमानार्थ प्रणवामिप्य अर्धमात्रायमेव परमशरूपं भावयन्ध्यानमास्थितः ।। ६१ ॥ संशाः न्तेति शोषद्वयं याक्यम् । निःशवं यथा तथा अतिदूरे असं शिन चैत्यं चिन्तकं चिन्तनं घेति प्रयं येनेत्यनेन पहिर्मुसविक्षेपरादित्य दीन इत्यनेन अन्तर्मुग्योऽपि न पिोप इत्याद-अयेति ॥ ध्येयत्यागः गयागना अमगनादियासनायागो ध्येययागः नन्मयस्वरूपेण

·. सर्गः३]
वासिष्टचन्द्रिकाव्याश्यामहितः ।
ऊहापोहसहस्राणि भावाभावशतानि च ।
यलिना परिदृष्टानि क समाश्चासमेत्यसौ ॥ ६९।।
धावमानमिहामुत्र लुठितं लोकवृत्ति के
संस्थापय निरुध्यैतन्मनो हृदयकोटरे ॥ ७० ॥
येपु येषु प्रदेशेषु भनो मनति चालवत् ।
तेभ्यस्तेभ्यः समुद्धृत्य तद्धि तत्वे नियोजयेत् ।। ७१ ॥
एवमभ्यसताभ्यासं मनोमत्तमतगजम् ।
निवध्य सर्वभावेन परें श्रेयोऽधिगम्यते ॥ ७२ ।।
इति श्रीमोक्षोपाय उपशमप्रकरणे यत्युपारयानं
नाम नृतीय सर्ग ॥३॥
-
मनसा। इत्थंभूतो राजकार्याणि संव्यधात् ॥ ६७ ॥६८॥ हेति ।
इष्टसाधनोत्प्रेक्षणमूहः अनिष्टनिरासोत्प्रेक्षणमपोहः । तेषां सहस्राणि
पदार्थानां भावाभावशतानि च बलिना परिदृष्टानि तथापि असो
यलिः क वा समाश्वासं विश्वासमेति । न फापीत्यर्थः । असक एव
राज्यं घफारेति यावत ॥ ६९ ॥ श्रीराम प्रति हितमुपदिशति-
थावमाननिति ॥ इहास्मिलोके अमुत्र परलोके प धायमानं विष-
यमुसवाञ्छया वेगेन गच्छत् लोगृत्तिपु अर्थार्जनादिपु लौकिकव्या-
पारेषु लुठितमासर्फ एततो निरुप्य विवेकवैराग्यादिभिः निगम्य
एपफोटरे हत्पुण्डरीके संस्थापय । आत्मानुसंधानतत्परं पुर्वेित्यर्थः
॥७॥१॥७२॥ इति श्रीसंसारवरगिनानि धासिष्ठविवरणे
उपशममारणे पत्युपात्यानं नाम एतीयः सर्गः ॥ ३॥

·॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ फठि॥घराका सोपता
[ उपशम
लघुयोगवासिष्टः।
ततस्ततः प्रभृत्येन महाद्रः परमेश्वरम् ।।
तथैव प्रत्यहं भवत्या पूजयामास पूर्णया ॥ १७ ॥
अथ तसिन्पुरे दैत्यास्ततः प्रभृति वैष्णवाः।
सर्व एवाभवन्भक्त्या राजा ह्याचारकारणम् ॥ १८ ॥
जगाम वार्ता गगनं देवलोकमथारिहन् ।
विष्णोपं परित्यज्य भक्त्या दैत्याः श्रिता इति ॥१९॥
देवा विसयमाजग्मुः शुक्राद्याः समरुद्गणाः ।
गृहीता वैष्णवीभक्तिदैत्यैः किमिति राघव ॥ २० ॥
क्षीरोदे भोगिभोगस्थं विबुधा विसयाकुलाः ।
जग्मुरम्वरमुत्सृज्य हरिमाहवशालिनम् ॥ २१ ॥
देवा ऊचुः॥
किमेतद्भगवन्दैत्या विरुद्धा ये सदैव ते ।
ते हि त्वन्मयतां याता विसयो नो विजृम्भते ॥ २२ ॥
क किलात्यन्तदुर्वृत्ता दानवा दलिताद्रयः।
क पाचात्त्यमहाजन्मलम्या भक्तिर्जनार्दने ।। २३ ॥
प्राकृतो गुणवाजात इत्येपा भगवन्कथा ।
अकालपुष्पमालेवासुखायोद्वेजनाय च ॥ २४ ॥
काधमः प्राकृतारम्भो हीनकर्ममतिः सदा।
पराको दानवस्तुच्छजातिमक्तिः क वैष्णवी ॥ २५ ॥
श्रीभगवानुवाच ॥
वियुधा मा विपण्णाः स्त्र प्रहादो भक्तिमानिति ।
पावाच्यं जन्म तस्येदं मोक्षाहोऽसावरिन्दमाः ॥२६ ।।
गुणवाग्निर्गुणो जात इत्यनर्यक्रमं विदुः ।
निर्गुणो गुणवाात इत्याहुः सिदिदं क्रमम् ॥ २७ ॥

·सर्गः४] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । १०५ आत्मीयानि विचित्राणि भुवनान्यमरोत्तमाः। प्रयात नासुखायैपा प्राहादी गुणितोद्भया ॥२८॥ इत्युक्त्वा भगवांस्तत्र क्षीरोदार्णवीचिपु । अन्तर्धानं ययौ देवस्तटतापिच्छगुच्छवत् ॥ २९ ॥ सोऽपि संपूजितहरिः सुरौघोऽवजदम्बरम् । प्रहाद प्रति गीर्वाणास्ततः स्निग्धत्वमाययुः ॥३०॥ वसिष्टं उवाच ॥ प्रत्यहं पूजयामास देवदेवं जनार्दनम् । मनसा वर्मणा वाचा प्रह्लादो भक्तिमानिति ॥ ३१॥ अथ पूजापरस्यास्य दृश्ये स्थल इवाजिनी । ने विशश्राम चेतोऽस्य भोगत्यागानुरङ्गतः ॥ ३२॥ त्यक्तभोगादिकथनं विश्रान्तिमनुपागतम् । चेतः कैवलमस्यासीहोलायामिव योजितम् ।। ३३ ।। प्राहादी तां स्थिति कृष्णो देवः क्षीरोदमन्दिरान् । विवेद सर्वगतया धिया परमकान्तया ॥ ३४॥ अथ पातालमार्गेण विष्णुराहादिताग्रगः । देवपूनागृहं' तस्य महादस्य समाययौ ॥ ३५॥ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ आत्मीयानीति ॥ प्राहादी प्रहादसंब- धिनी ! गुणिता गुणवत्तोद्भवोत्कृष्टप्रभावा ॥ २८ ॥ इतीति ।। तापिच्छगुच्छवत्तमालपुप्पतयकवत् ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ॥३२॥ ३३ ॥ प्राहादीमिति ॥ क्षीरोदमन्दिराक्षीरोदमन्दिरे स्थित्वैव सर्वगतया पिया विवेदेत्यन्ययः । मन्दिरादिति 'अधिक- रणे चोपसंख्यानम्। इति ल्यब्लोपे पश्चमी ॥ ३४ ॥ अयेति ॥

·४०६ [ उपशम०५ लघुयोगवासिष्ठः। विज्ञायाभ्यागतं देवं पूजया द्विगुणेद्धया । दैत्येन्द्रः पुण्डरीकाक्षमादरात्प्रत्यपूजयत् ।। ३६ ।। पूजागृहगतं देवं प्रत्यक्षावस्थितं हरिम् । प्रह्लादः सुपरिप्रीतो गिरा तुष्टाव पुष्टया ॥ ३७॥ ग्रह्लाद उवाच ॥ त्रिभुवनभयनाभिरामकोशं सकलकलङ्कहरं परं चकास्ति । अशरणशरणं शरण्यमीशं हरिमजमच्युतमीश्वरं प्रपद्ये ॥३८॥ कुवलयदलशैलसंनिकाशं शरदमलाम्बरकोटरोपमानम् । भ्रमरतिमिरकजलाजनाभंसरसिजचक्रगदाधरं प्रपद्ये ॥३९॥ विमलमलिकलापकोमलाङ्गं सितदलपङ्कजकुब्मलाभशसम्। श्रुतिरणितविरिञ्चिचश्चरीकं सहृदयपद्मजलाशयं प्रपद्ये॥४०॥ सितनखतरतारकावकीर्ण सितधवलाननपीवरेन्दुविम्यम् । हृदयमणिमरीचिजालगङ्गं हरिशरदम्बरमानतं प्रपद्ये ॥४१॥ विष्णुः पावालमार्गेण तस्य देवपूजागृहं समाययौ । क्षीरोदे निमज्य तस्य देवपूजागृहादुन्ममजेत्यर्थः । आहादिताग्रगः । भक्तानुग्रहत्य- प्रत्या परितोपितपरिवार इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ अया एभिः श्लोकः प्रहादो विष्णुं स्तौति-निभुवनेति ॥ भवनं तस्याभिरामः कोशोऽर्थीप इव सर्वरुपजीव्यत्वात्तादृशम ३८|| कुवलयेति ॥ कुवलयदलानां शैलः शैलाकारो राशिस्तत्सं निकाशम् । भ्रमरतिमिरकजलाअनाभं कजलरूपमञ्जनम् । अश्वनी नयनप्रसादहेतोः द्रव्यम्य बहुविधत्वाद्विशेषणोपादानम् ॥ ३९॥ विमलेति ॥ ध्रुतिभिदे रणितो मुमरितो चिरिबिरेव चनारीको भ्रमरोयम्मितम् ।महदयस्य प्रसादहृदयस्पेय पद्मन्य जलाशयमिवा- अपमूवम् ॥४०॥ सितेति ।। हृदयमणिमरीचिजालग पक्षसि । त्रिभुवनमेव ·सगं. ४] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। त्रिभुवननलिनीमिवारविन्दं तिमिरसमानविमोहदीपमध्यम् । स्फुटतरमजडं चिदात्मतत्वं जगदखिलार्तिहरे हरिं प्रपद्ये ॥४२॥ नवविकसितपद्मरेणुगौरस्फुटकमलानपुपोपभूपिताङ्गम् । दिनशमसमयारुणागराग कनकनिभाम्बरसुन्दरं प्रपद्ये ॥४३|| अविरतकृतविश्वसर्गलीलं सततमजातमपर्धनं विशालम् । युगशवजरठामिजातदेहं तरुदलशायिनमर्भकं प्रपद्ये ॥४४॥ दितिसुतनलिनीतुपारपातं सुरनलिनीसततोदितार्कविम्बम् । कमलजनलिनीजलावपूरं हृदि नलिनीनिलयं विभुं प्रपद्ये ॥४५॥ स्थिवानां मुक्तामणीनां मरीचिजालमेव गद्गा मन्दाकिनी यस्य तम् ॥४१॥ निमुननेति ॥ त्रिभुवनमेव नलिनी सरसी तस्यां सितारकि- न्दम् । सितत्वं च नरसिंहावताराभिप्रायेण । तिमिरसमानविमोह- दीपं ज्ञानप्रतिवन्धपत्वात्तिमिरसमानस्य मोहस्य दीपमिव निरर्व- कम् ॥ ४२ ॥ नवेति ॥ नवविकसितपद्मरेणुवगौरेण कमलाया वक्षःस्थलस्थितायाः श्रियो वपुपा उपभूपितानि अगानि यस्य। दिनश- मसमयः संध्या तद्वदरुणोऽगरागो यम्य ॥ ४३ ।। अविरतेति ।। अन अविरतकृतविश्वसर्गलीलम्य सततमजातत्वं अवर्धनम्य विशा- सत्वं जरठम्य अभिजातदेहत्वं अर्भकत्वं च विरद्धमिति विरोधा- भामः प्रवीयते । अवर्धनं विशालम् । असत्येव पर्धने विपुलं खभारतएव व्यापरत्वान् । युगशवजरठाभिजावदेदं युगशवेषु जरटो जीर्णोऽप्यभिजातो रम्यो देहो यस तम्। वरुदलशायिनं यदपत्रशा- यिनम् ॥ ४४.॥ दितिमुतेति ।। दिविमुता एव नलिन्यः वासां तुपारपात: संहारहेतुत्यात् । एमटलो प्रमा स पय नलिनी अनेक- मुगपदयुष्यात् तस्या जलावपूरो जटाशयः उम् । यदि नरिनी.

·[ उपशम. ५ १०८ लघुयोगवासिष्ट । इति गुणवहुलाभिर्वाग्भिरम्यर्चितोऽसौ हरिरसुरविनाशी श्रीनिपण्णांसदेशः। जलद इव. मयूरे ग्रीतिमान्त्रीयमाणं कुवलयदलनीलः प्रत्युवाचासुरेन्द्रम् ।। ४६ ॥ श्रीभगवानुवाच ।। वरं कुलनिधे दैत्यकुलानार्दीमहामणे । गृहाणाभिमतं भूयो जन्मदुःखोपशान्तये ॥४७॥ प्रहाद उवाच ॥ सर्वसंकल्पफलदः सर्वलोकान्तरस्थितः। यदुदारतमं वेसि तदेवादिश मे विभो ॥४८॥ श्रीभगवानुवाच ॥ सर्वसंभ्रमसंशान्त्यै परमाय फलाय च । ब्रह्मविश्रान्तिपर्यन्तो विचारोऽस्तु तवानप ॥ ४९ ।। वसिष्ठ उवाच॥ इत्युक्त्वा दितिपुरेन्द्र विष्णुरन्तरघीयत । कृतघरनि दस्तरङ्गस्तोयधेरित ।। ५०॥ विष्णावन्तहिते देवे पूजायै चुसुमाञ्जलिम् । पायाचं दानवस्त्यक्त्वा मणिरतपरिष्कृतम् ।। ५१ ।। पमासनस्योऽपि मृदा घुपविष्टोऽधरासने । स्तोत्रपाटविधिप्रान्ते चिन्तयामास चिन्तया ॥५२ ।। निटयम् । नलिनीशब्दोऽत्र पनमात्रयाची यक्षसि या नलिनी यमुण्टरी पनिटयम् ॥४५॥ ४६॥ १७॥४८॥४९॥ In विध्यामिनि । पासायं प्रायम् । उदारानाभूतमि त्यर्थः । मनिरमपरिणावं मणिरलंयम् ॥५२॥ पमेति ॥

·सर्गः ४] ४०१ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । विचारवानेव मवान्भवविति भवारिणा। देवेनोक्तोऽसि तेनान्तः करोम्यात्मविचारणम् ॥ ५३ ॥ किमहं तावदेव स्वां योऽस्मिन्मुवनडम्बरे। वच्मि गच्छामि तिष्ठामि प्रयते विहरामि च ॥ ५४॥ जगत्तापदिदं नाहं सवृक्षणवीरुधम् । यद्वाह्यं जडमत्यन्तं तत्स्यां कथमहं किल ॥ ५५ ॥ असन्नम्युत्थितो मूकः पवनेनैव विस्फरन् ।' कालेनाल्पेन विलयी देहो नाहमचेतनः ।। ५६ ॥ जडया कर्णशकुल्या कल्पमानः क्षणस्थया । शून्याकृतिः शून्यभवः शब्दो नाहमचेतनः ॥५७ ॥ त्वचा क्षणविनाशिन्या प्राप्योऽयाप्योऽयमन्यथा । चित्प्रसादोपलब्धात्मा. स्पर्शो नाहमचेतनः ॥ ५८ ॥ समं तु-'ऊर्योरुपरि विप्रेन्द्र' कृत्वा पादतले उभे । पद्मासनं मवे- देतत्सर्वेपामपि पूजितम् इत्युकलक्षणम् । स्तोत्रपाठविधावन पूर्वोक- स्तोत्रविषये ॥ ५२ ॥ ५३ ॥ किमिति ॥ वच्मीत्यादि सर्वेन्द्रिय- व्यापारोपलक्षणम् । यमीत्यादिरूपेण सपेंन्द्रियव्यापाराभिमानी अहं किं स्यामिति विचारोपन्नः ।। ५४ ॥ इदं जगदहं न । वाह- त्याजदत्वाचेत्यर्थः ।। ५५॥ असग्निति । वस्तुतोऽसनेवाभ्युत्थितः फलितः। भूतेन्द्रियसंघातस्स देहव्यपदेशादेहो नाहं अचेतनत्वाब उत्पात् । फुवश्वाचेतनत्यम् असदभ्युत्यत्यान्मुफ्त्यात्पवनयंत्यामे- त्पर्षः ॥ ५६ ॥ जत्येति ॥ शून्याकृतिः अमूर्तस्यात् । शून्यमवः आफारममवत्यात् । अवापि पूर्वपत्साप्यतापनमायोयोन्यः॥५॥ त्यति. त्यपा.त्मगिन्द्रियेण प्रायः प्रकारान्तरेण त्यप्राप्यत्वात् ·११० [उपशमः ५ त्यम् । ममेयव्ययम्।निर्गतो ममेत्यभिमानो यस्मात् । कलाकलन- लघुयोगवासिष्ठः लब्धात्मा जिह्वया तुच्छो लोलक्षणिकसत्तया । खल्पस्पन्दो द्रव्यनिष्ठो रसो नाहमचेतनः ॥ ५९॥ दृश्यदर्शनयोर्लीनं क्षयिक्षणविनाशिनोः । केवले द्रष्टरि क्षीणं रूपं नाहमचेतनम् ॥ ६० ॥ नासया गन्धजड़या क्षयिणा परिकल्पितः । पेलवो नियताकारो गन्धो नाहमचेतनः ॥ ६१॥ निर्ममोऽमननः शान्तो गतपञ्चेन्द्रियभ्रमः। शुद्धचेतन एवाहं कलाकलनवर्जितः ॥ ६२॥ चेत्यवर्जितचिन्मात्रमहमेवावभासकः । सवाह्याभ्यन्तरव्यापी निष्कलामलसन्मयः ।। ६३ ।। चित्प्रसादेन इन्द्रियप्रवर्तकतया वहिः प्रसृतेन । उपलब्धात्मा प्रका- शितस्वरूपः ॥ ५८ ॥ लब्धेति ॥ लोला क्षणिका सत्ता यस्या- सया ।। ५९ ॥ दृश्येति ।। दृश्यं घटादि दर्शनं चक्षुस्तयोलीनं वेतम् । केवले द्रष्टरि क्षीणमविद्यमानम् । केवलग्रहणमुपहितनिवृत्य- थम् ॥ ६० ॥ नासयेति ॥ गन्धजडया गन्धवत्या जडया चेत्यर्थः । पेलवो विरलः । अनियताकारः क्षणान्तरे गन्धान्तरस्य यात् ॥ ६१ ॥ तर्हि कस्त्वमित्यत्राह-निर्मम इति ॥ तत्र न्द्रियभ्रमः इत्यनेन चक्षुरादीन्द्रियतादात्म्यं वारयति । अमनन इति मनोरूपता । मननं हि मनोव्यापारः । निर्मम इत्यनइंकार प्रादुर्भा- गतपश्चे-- यर्जित इति मायासंयन्धरहित इत्यर्थः ॥ ६२ ॥ जीवमापंप यारयति-पत्येति ॥ निष्फलामलसन्मयः निष्कलं निरंशं अमलं प ·सर्गः१] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। ५११ h आ इदानीं स्मृतं सत्यमेतत्तदखिलं मया । निर्विकल्पचिदाभास एप आत्मासि सर्वगः॥ ६४ ॥ मयैव चेतनेनेमे सर्वे घटपटादयः । सूर्यान्ता अवमासन्ते दीपेनोत्तमतेजसा ।। ६५ ।। मयैवैताः स्फुरन्तीह विचित्रेन्द्रियवृत्तयः । तेजसान्तःप्रकाशेन यथाग्निकणपट्टयः ॥ ६६ ॥ विरिश्चिसदनात्पारे कल्पान्तेऽप्याहरत्पदम् । प्रसरत्येव मे रूपमद्यापि न निवर्तते ॥ ६७ ॥ अयं नामाहमित्यन्तः कुतो निरवलम्वनः । अपर्यन्ताकृतेरेपा किलासीत्स्वल्पता मम ॥ ६८॥ अनन्तानन्दसंभोगा परोपशमशालिनी। शुद्धेयं चिन्मयी दृष्टिर्जयत्यखिलदृष्टिषु ।। ६९ ॥ यत्सद्वस्तु तद्रूपः ॥ ६३ ॥ था इति ।। आ इति स्मृविद्योतकम- व्ययम् । सत्यमसिलं सर्वात्मकं चैतद्रूपं मया स्मृतमित्यन्वयः ॥६४ ॥ तदेव रूपं निर्विकल्पेत्यादिना दर्शयति-मयेवेति ॥ मयेव दीपेन चेतनेनेमे घटपटादयः सूर्यान्ता अवमासन्ते। 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुतेः ॥ ६५ ।। मयैवेति ॥ एता विचिना इन्द्रियवृत्तयोऽपि अन्तःप्रकाशमानेन मयैव तेजसा स्फुरन्ति अन्त- तामयः काठशलाका इवेति ।। ६६ ॥ विरिधीति ॥ मे रूप चैतन्यं चिरिचिसदनात्सत्यलोकात्परतोऽपि कल्पान्तेऽपि पदं स्थान- माहरत् संपादयत् प्रसरत्येय अद्यापि न निवर्तते । देशकाला- भ्यामपरिच्छिन्नत्यात्सर्वत्र परिपूर्ण मे म्यरूपमिन्ययः ।। ६७ ॥ अयनिति ॥ अपरिच्छिन्नस्यात्मनोऽयमिनि परिच्छेदो निरालम्पो सिपशेला अनन्तेति ॥ प्रष्टोपशमशालिनी इयं मदीया .

·[ उपराम०५ समय पूर्णवैधायशिप्यते । उपेक्षित्र्या इति तृनन्तात् 'फन्नेभ्यो लघुयोगवासिष्ठः। सर्वभावान्तरस्याय चेत्यमुक्तचिदात्मने । प्रत्यक्चेतनरूपाय मह्यमेव नमोनमः ॥ ७० ॥ विचित्राः शक्तयः स्वच्छसमया निर्विकारया। चिता क्रियन्ते पस्या कलङ्कमलमुक्तया ॥७१।। कालत्रयमुपेक्षिण्या हीनायाश्चेत्यबन्धनैः। चितश्चेत्यमुपेक्षिन्याः समतैवावशिष्यते ॥ ७२ ॥ सा हि वाचामगम्यत्वादसचामिव शाश्वतीम् । नैरात्म्यसिद्धान्तदशामुपयातेव तिष्ठति ।। ७३ ।। ईहानीहमयैरन्तर्या चिदापलिता मलैः । सा हि नोत्पितितुं शक्ता पाशवद्धव पक्षिणी ।। ७४॥ दृष्टिः अखिलदृष्टिषु समस्तयस्तुदर्शनेषु अनन्तमानन्दमनुभवती चिन्मयी जयतीत्यन्वयः ॥ ६९॥ सर्वेति ॥ आत्मैव देवताः सर्या इति श्रुतेः आत्मनश्याद्वितीयत्वात् स्यस्यैव नमस्कारो युज्यते । सर्वपदार्थान्तर्यामिणे विषयासंस्पृष्टसद्रूपाय प्रत्यगात्मने मां नमः ॥ ७० ॥ विचिति ॥स्वच्छया समया निर्विकारया च परया चितव कलमलमुक्त्या विचित्राः शक्तयो जगत्सध्याद्यनुयुला प्रमादि- रूपा मूर्तयः क्रियन्ते ।। ७१ ।। कालेति ॥ अतीतमनागतं वर्व- मानं च कालमुपेक्षते नानुसंधत्ते या चित्सा चेत्यबन्धनः हर्पवित पादादिभिः हीयते । तस्याश्च चेत्यं दृश्यभेदमुपेक्षमाणायाश्चित दी' इति सीपि रूपम् ॥ ७२॥ सा हीति । सा हि समतामा पन्ना चिद्वापामगम्यत्वाव्यपदेश्यत्वात् शाश्वती समतामुपगतेब नैरारम्यसिद्धान्तदर्शा शून्यपादिसिद्धान्तावस्यां शून्यरूपतागुपयाते- पाषशिष्यते ॥ ७३ ॥ इदवि ॥ ईशानीहमयः रागद्वेपमूढमटेः ·सर्गः४] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । इच्छाद्वेपसमुत्येन द्वन्द्वमोहैन जन्तवः ।। घराविवरलग्नानां कीटानां समतां गताः ।। ७५ ॥ आत्मनेऽस्तु नमो मामविच्छिन्नचिदात्मने । लोकालोकमणे देव चिरेणाधिग्रतोऽस्म्यहम् ॥ ७६ ॥ परामृष्टोऽसि लब्धोऽसि मोदितोऽस्यचिराय च। उद्धृतोऽसि विकल्पेभ्यो योऽसि सोसि नमोऽस्तु ते॥७७॥ मह्यं तुभ्यमनन्ताय तुभ्यं मह्यं शिवात्मने । नमो देवाधिदेवाय पराय परमात्मने ॥ ७८ ॥ गतघनमिव पूर्णमिन्दुविम्यं गतकलनावरणं स्वमेव रूपम् । खवपुपि मुदिते खयं स्वसंस्थं खयमुदितं स्ववशं स्वयं नामामि ॥ ७९ ॥ मनोद्रोपैया॑ चिदापलिवा वेष्टिता भवति सा चित् पाशवद्धा पक्षिणीव उत्पतितुं मुक्ता भवितुं न शक्का ॥ ७४ ॥ ७५ ॥ आत्मन इति । लोकालोकमणे लोकानालोकप्रति प्रकाशयतीति लोकालोकः स चासौ मणिश्च तस्यामप्रणम् ॥ ७६ ॥ परामृष्ट इति ॥ परामृष्टः मुत्याचार्यवाक्यैः सम्यग्विचारितोऽसि । ततो विकल्पेभ्यः कल्पि- साकारेभ्य उद्धृतोऽसि । सतश्च प्रोदितोऽसि कृमष्टेन सत्यज्ञाना- नन्दादिलक्षणेन स्वरूपेण प्रादुर्भूतोऽसि । ततश्च लब्धोऽसि ऐक्येन सोऽहमित्यपरोक्षमनुभूतोऽसि । इत्थं पूर्व योऽसि यदूपोऽसि वद्रूप एवेदानीमसि कल्पिताकारनिवृत्त्या स्वरूपेणैवावस्थितोऽसि तथा- भूताय ते नमोऽस्त्वित्यन्वयः ॥ ७७ ॥ मद्यमिति ॥ जीवसरमा- मनोरक्यान्माझं मद्रूपाय तुभ्यं नमः । तुभ्यं त्वद्रूपाय मां नमः । देवानामधिदेवाय पराय परमात्मने नमः ॥ ७८ ॥ गतेति ।। गतकलनावरणं निवृचाविद्यावरणम् । अवश्व गतधनं पूर्णमिन्दु- ।

·११४
[ उपशम.
देहानभिमानात् । गच्छन्नपि देशान्तरं व्याप्नुवन्नपि न गच्छति
लघुयोगवासिष्ठः।
तिष्ठन्नपि हि नासीनो गच्छन्नपि न गच्छति ।
शान्तोऽपि व्यवहारस्थः कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ८०॥
मनांसि क्षोमयत्येप पल्ल्वानिव मारुतः ।
बाहयत्यक्षपति स्वामश्वालीमिय सारथिः॥ ८१ ।।
एप एव सदान्वेष्यः स्तुत्यो ध्यातव्य एव च ।
जरामरणसंमोहादनेनोत्तीर्य गम्यते ॥ ८२ ॥
मुलभश्चायमत्यन्तं सुजेयश्चाप्तवन्धुवत् ।
शरीरपमकुहरे सर्वेपामिव पट्पदः ॥ ८३ ।।
न मे भोगस्थिती चाञ्छा न मे भोगविवर्जने ।
यदायाति तदायातु यत्प्रयाति प्रयातु तत् ॥ ८४ ॥
विम्वमिव स्थितम् । मुदिते आनन्दात्मके स्वापुपि स्वरूपे न पुनः
खव्यतिरिक्त आधारेः स्वयमात्मनेव न कारणान्तरेण । स्वसंसं
स्वस्वरूपभूतं नतु क्रियारूपा संस्था स्थितिर्यस्य तम् । स्वयमेव उदितं
आविर्भूतम् । स्वपशं अनन्याधीनं स्वमेव रूपं नमामि ॥७९॥ विष्ट-
निति ।। निष्क्रियत्वात्तिष्ठन्नपि आसीनो न भवति । अवस्थिव-
गमनक्रियाया देहनिष्ठत्वात् । आत्मनश्च तद्वयतिरिकत्वात् ।
शान्तोऽपि निर्विकारचिचोऽपि व्यवहारस्थः सर्वेन्द्रियप्रवर्तक
त्यान । इत्थं फुर्यनपि व्यवहरन्नपि आत्मा न लिप्यते पुण्यपार्न
शिप्यते अहंकारम्य निवृत्तत्वात् ॥ ८० ॥ मनांसीति ॥ मनांसि
मनोबुद्धादीन्यन्तःकरणानि । अभपनि मान्द्रियगणम् ।। ८१ ॥
एप इति ॥ एष आत्मैव सदान्वेप्यः । मोऽन्वेष्टव्यः स.
विनिशामिनट्यः' इनि मुतेः । एवं घ मति अनात्मना जरा
मग्णांमोदारगंमारानुशीर्य स्वरूपं गम्यते ॥ ८२ ॥ ८३ ॥

·सर्गः ४] वासिष्टचन्द्रिकाभ्यारयासहितः। ४१५ १ - एतावन्तमहं कालमज्ञानरिपुणामुना । हत्वा विवेकसर्वस्वमेकान्तमयपोथितः ॥ ८५ ॥ मनसा मनसि छिन्ने निरहंकारतां गते । भावेन गलिते भावे स्वस्थस्तिष्ठामि केवलः ॥८६॥ निर्भावं निरहंकारं निर्मनस्कमनीहितम् । केवलास्पन्दशुद्धात्मन्यवतिष्ठति मे वपुः ॥ ८७ ॥ तृष्णारज्जुगणं छित्वा मच्छरीरकपञ्जरात् । न जाने व गतोड्डीय दुरहंकृतिपक्षिणी ॥ ८८ ॥ विद्यमानापि वस्तुश्रीन स्थिता त्वयि न स्थिरे । वनितारूपलावण्यसत्तेव गतचक्षुपः ।। ८९ ॥ जय प्रोड्डामराकार जय शान्तिपरायण । जय सर्वागमातीत जय सर्वागमास्पद ॥ ९०॥ जय जात जयाजात जय क्षत जयाक्षत । जय भाव जयाभाव जय जेय जयाजय ।। ९१ ।। ॥८४ ॥ एतावन्तमिति ॥ एकान्तं परैरविज्ञातं यथा तथा । अवपोथितो हिसितः ॥ ८५ ॥ मनसेति ॥ मनसा शास्त्र- संस्कृतेन मनोवृत्तिविशेषेण मनसि संसारवासिते चेतसि छिन्ने निर- हंकारतां गते सति भावेन ब्रह्माद्वैतविपयेण तात्पर्येण संसाराल: म्बिनि भावे गलिते सति केवलः स्वच्छः तिष्ठामि ॥८६॥ निर्भात वमिति ॥ निर्भावमित्यादि तिष्ठतिक्रियाविशेषणम् । भावः संसार वासना ॥ ८७ ॥८८॥ ८९॥ जयेति शोकद्वयेनात्मानं स्तौति । प्रोडामरो भयंकरो भैरवाद्याकारो यस्य । सागमातीतनामजात्याद्य- भावात् । सर्वांगमास्पद सर्वोपनिषत्समन्वयगम्यत्यात् सर्वात्मक ·[ उपशमः त्यातू जाताजातादिरूपत्यम् ।। ९०॥९१॥ ९२४९३ ॥ एता. इत्यं प चिन्तायाः प्रमः-प्रसदस्य म्यपदविमान्तत्यात पाताले गतनायफे मपि तप्रत्यानामनायतया क्षये ॥ ९६ ॥ मुरमेणादि. लघुयोगवासिष्ठः। चिसिष्ठ उवाच ॥ इति संचिन्तयन्नेव महादः परवीरहा । निर्विकल्पपरानन्दसमाधि समुपाययौ ॥ १२ ॥ निर्विकल्पसमाधिस्यश्चित्रार्पित इवापभो । पञ्चवर्षसहस्राणि पीनांसोऽतिष्ठदेकदृक् ॥ १३ ॥ एतावता च कालेन तद्रसातलमण्डलम् । बभूवाराजकं तीक्ष्णं मात्स्यन्यायकदर्थितम् ॥ १४ ॥ अथाखिलजगजालकमपालनदेहवान् । क्षीरोदसागरे शेपशय्यासनगतो हरिः ॥ १५ ॥ इदं संचिन्तयामास प्रैलोक्याम्भोरुहांशुमान् । प्रह्लादे पदविश्रान्ते पाताले गतनायके ।। ९६ ॥ कष्टं सृष्टिरियं प्रायो निर्दैत्यत्वमुपागता । दैत्याभावे सुरश्रेणी निजिंगीपुपदं गता। शममेप्यत्यपद्वन्द्वं मोक्षाख्यं पदमाप्स्यति ॥९७ ॥ देवाघे शान्तिमायाते भुवि यज्ञतपाक्रियाः । मविप्यन्त्यफलाः सर्वाः शममेप्यन्त्यसंशयम् ॥ ९८॥ वतेति ।। तीक्ष्णं हिंसाभूयिष्टम् । मात्स्यन्यायो नाम बलयता दुर्थ- टस्य यायः । मत्स्या हि महान्तः स्वल्पान्मत्स्यानिगलन्ति ॥ ९४ ॥ अयेति ॥ असिलानां जगतो जालम्य तत्क्रमस्य वर्णाश्रमधर्ममर्या- दायाश पाठनाय देयान् ।। ९५ ।। अष्टभिः शोर्भगवतश्चिन्ता। बिगी वियोग मनी युसुमलगभूमेः ·सर्गः ४] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। क्रियास्वथोपशान्तासु भूर्लोकोऽस्तमुपैयति । असंसारप्रसङ्गोऽथ शेषेऽप्यर्थे भविष्यति ॥ ९९॥ ततोऽहमपि शून्येऽसिनष्टचन्द्रार्कतारके। चेतःप्रशान्तिमाघाय स्थितिमेष्यामि तत्पदें ।। १००।। अकाण्ड एवमेवं हि जगत्युपशमं गते । नेह श्रेयोऽनुपश्यामि मन्ये जीवन्तु दानवाः ॥१॥ दैत्योद्योगेन विबुधास्ततो यज्ञतपःक्रियाः। तेन संसारसंस्थानमसंसारक्रमोऽन्यथा ॥२॥ आकल्पमिह वस्तव्यं देहेनानेन तेन च । एवं हि नियतिवी निश्चिता पारमेश्वरी ॥३॥ इति संचिन्त्य सर्वात्मा निर्गत्य क्षीरसागरान् । प्रह्लादनगरं प्राप्य प्रासादतलमाविशत् ॥ ४॥ वैनतेयासनस्थोऽसौ लक्ष्मीविधुतचामरः। वायुधादिपरीवारो देवर्षिमुनिवन्दितः ॥५॥ महात्मन्संप्रबुध्यखेत्येवं विष्णुरुदाहरन् । पाञ्चजन्यं प्रदध्मानो घ्यनयन्ककुभां गणम् ॥ ६॥ स्वर्गस्याभावाद्भुवि यज्ञतपःप्रमुखानि वर्गफलानि सत्कर्माण्युच्छिद्ये- रन् ॥ ९८ ॥ ततो धर्मस्याप्रवृत्तेः भूलोकस्याप्युपरतो असंसारप्र- सङ्ग सति पालनीयस्याभावात् ॥ ९९॥ अहमपि स्वपदे विश्राम्ये- यम् ॥ १००।। ततश्चाकाण्ड एव प्रलयः स्यादिति दानवानां जीव- नमेव वरं मन्ये ॥१॥ ततो दैत्योद्योगेन विबुधानां विजिगीपायां यज्ञादिक्रियाकृतौ संसार स्थिति न्ययेति ॥ २॥ ३॥४॥ ल.वा.२७ ·५ [उपशम. ३१८ त्योन्मुग्गीयभूय ।। ९॥ पेतनीयेति । पेतनीयं चेत्सं दृश्यमिति लघुयोगवासिष्टः । महता तेन शब्देन वैष्णवप्राणजन्मना । बभूव स प्रबुद्धात्मा दानवेशः शनैःशनैः ॥७॥ ब्रह्मरन्ध्रकृतोत्थाना प्राणशक्तिस्थासुरम् । शनैराक्रमयामास नाडीभ्यः सर्वतोमुखम् ॥ ८॥. प्राणेपु रन्ध्रवपु प्रवृत्तेप्यथ तस्य चित् । चेत्योन्मुखी पभूवान्तःप्राणदर्पणविम्बिता ॥९॥ चेतनीयोन्मुखी चेत्यचिन्मनस्तामुपाययौ । द्वित्वं मुकुरसंक्रान्ता मुखश्रीवि राघव ॥ ११०।। . किंचिदङ्कुरिते चित्रे नेत्रे विकसनोन्मुखे । शनैर्वभूवतुस्तस्य प्रान्तनीले यथोत्पले ॥११॥ प्राणापानपरामृष्टनाडीविवरसंविदः । वातार्तसेव पलस्य स्पन्दोऽस्य समजायत ॥ १२ ॥ ॥५॥ ६ ॥ महतेति ॥ वैप्णयप्राणजन्मना विष्णुसंबन्धप्राणवायु- जनितेन ॥ ७ ॥ ब्रह्मरन्धेति ॥ अथ प्रयोधानन्तरं प्राणशक्तिवेत- न्यशक्तिः ब्रह्मरन्धतोत्थाना पूर्व समाधिसमये तत्रैव प्रारंभे स्थितेति तत उत्थिता सती सर्वाभ्यो नाडीभ्यः शनैरसुरमाक्रमया- भास व्याप्तवती ।। ८ ॥ प्राणेप्विति ॥ रन्ध्रयझेपु नवकेषु नयः मु रन्थेषु प्राणेप्यिन्द्रियेषु प्रवृत्तेषु सत्सु तस्य चित् अन्तःप्राणदर्प- णविम्विता अन्तःप्राणे अन्तरिन्द्रिय एय दर्पणे प्रतिविम्यिता पर्यायाः । चेतनीयोन्मुगी घेत्यचित् अन्तःकरणप्रतिविम्बितत्याचे समूना मा चित् मनसां मनोरूपतामुपाययो । मुखश्रीमुंगशोभा मुगरसंफ्रान्ता दर्पणप्रतिफलिना द्वित्वं रूपान्तरमियति ।। ११०॥ ॥ ११॥ मागेति ॥ प्राणापानपरामष्टनाहीरियरसंथिया प्राणापा.

·सर्गः४] ११९ -- वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । निमेपान्तरमात्रेण मनः पीवरतां ययौ। अथासौ विकसन्नेत्रमनःप्राणवपुर्वभौ ॥ १३ ॥ प्रफुल्लनयनं जातं मानसं पीवरं स्मृतम् । उवाचैनां त्रिलोकेशः पर्जन्य इव वर्हिणम् ॥ १४ ॥ साधो सर महालक्ष्मीमात्मीयां सर चाकृतिम् । अकाण्ड एव किं देहविरामः क्रियते त्वया ॥१५॥ हेयोपादेयसंकल्पविहीनस्य शरीरगैः। मावाभावैस्तमानः कस्तिष्ठोत्तिष्ठ संप्रति ॥ १६ ॥ जीवन्मुक्तेन भवता राज्य एव हि तिष्ठता । क्षेपणीया गतोद्वेगमाकल्पान्तमियं तनुः॥१७॥ नोदिता द्वादशादित्या न विलीनाः शिलोचयाः । न जगञ्यलितं साधो तनुं त्यजसि वै मुधा ॥ १८ ॥ कृशोऽतिदुःखी मृद्रोऽहमेताश्चान्याच भावनाः । मतिं यस्यावलुम्पन्ति मरणं तस्य राजते ॥ १९ ॥ आशापाशनिबद्धोऽन्तरितक्षेतश्च नीयते । यो विलोलमनोवृत्त्या मरणं तस्य राजते ॥ १२० ॥ नाभ्यां परामृष्टा प्रबोधिता नाडीविवरेषु संवियतना यस्य तस्य पारि- तपद्मन्येव स्पन्दः समजायतेति ॥१२॥१३॥ १४ ॥१५॥हेयेति।। हेयोपादेयविपयसंकल्पविहीनस्य तव शरीरंगे वाभायः इष्टानिष्टः कोऽनर्यः का हानिः । तस्माजीवन्मुक्तपदे तिष्ठ समावेचिष्ठ ॥१६॥ जीवनितिक्षेपणीया प्रवर्तनीया ।गतोद्वेगं विगतमयम् ॥१७॥१८॥ फश इति ॥ दारियादिदुःसवासनाविलुमधैर्यस्यैव मरणं शोभतं इत्यर्थः ॥ १९॥ आरोति ॥ अन्तः अन्तःकरणे आशापाशनिक दत्वात् विलोलमनोवृत्या पायदितस्ततो नीयमानम्य मुखलेशा- ·१२० [उपशम.१ शोमते ॥ २१ ।। २२ ।। येनेति ।। सम्यक्परिज्ञाय । आत्मतत्त्व- लघुयोगवासिष्टः। यस्य नाहंकृतो भावो चुद्धिर्यस्य न लिप्यते । यः समः सर्वभूतेषु जीवितं तस्य शोभते ॥ २१ ॥ योऽन्तःशीतलया युद्ध्या रागद्वेपविमुक्तया । साक्षिवत्पश्यतीदं हि जीवितं तस्य शोभते ॥ २२ ॥ येन सम्यक्परिज्ञाय हेयोपादेयमुक्तताः। चित्तस्यान्तेऽर्पितं चित्तं जीवितं तस्य शोभते ॥ २३ ।। ग्राह्यग्राहकसंवन्धे क्षीणशान्तिरुदेत्यलम् । स्थितिमभ्यागता शान्तिर्मोक्षनाम्नाभिधीयते ॥ २४ ॥ तदुत्तिष्ठासुराधीश सिंहासनमुपाश्रय । यावदाश्वभिपेकं ते स्वयमेव ददाम्यहम् ॥ २५ ॥ पाञ्चजन्यरवं श्रुत्वा य इमे समुपागताः । सिद्धाः साघ्या मुरौपाय कुर्वन्तु तव मङ्गलम् ॥ २६ ॥ अथैनं हरिराहतेः क्षीरोदायैर्महाब्धिभिः। गगादिमिः सरित्रैः सर्वतीर्थजलस्तथा ।। २७ ।। मायान्मरणमेव वरमित्यर्थः ॥ १२०॥ जीवन्मुक्तस्य तु शोमत इत्याह त्रिभिः यस्येति ॥ यस्य भावोऽन्तः नाईकठः देहादायहंममाभिमानशून्यः बुद्धिश्च हर्षविपादादिभिः न लिप्यते न रदृश्यते यश्च सर्वभूतेषु समः समदर्शी तस्य मिति शेपः । चित्तस्यान्ते चित्तलयम्याने सात्मन्येव चित्तमर्पितम्। बदायत्तं कृतमित्यर्थः ॥ २३ ॥ प्राति ॥ प्रासपाहफसंयन्ये ही प्रामादिभेदप्रतीनी निश्चायां या शान्तिः चित्तस्य निर्विकारता देवि सैप शिविमभ्यागवासती मोक्ष इत्युच्यते ॥ २४ ॥ २५॥ जीवितमेव :करणवृत्तिः जीवितं ·सर्गः १ १२९ वासिष्टचन्द्रिकान्याल्यासहितः । सुरासुरैः स्तूयमानं स्तूयमानः सुरासुरैः। अभिपिक्तमुवाचेदं प्रहादं मधुसूदनः ॥२८॥ यावन्मेरुर्घरा यावद्यावचन्द्रार्कमण्डलम् । अखण्डितगुणश्लाघी तावद्राजा भवानप ॥२९ ।। वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षः सनरामरकिंनरः । द्वितीय इव संहारस्तत्रैवान्तर्घिमाययौ ।। १३० ।। राम उवाच ॥ परे पदे परिणतं पाञ्चजन्यखनैर्मनः। कथं प्रयुद्धं भगवन्प्रहादस्य महात्मनः ॥ ३१ ।। वसिष्ठ उवाच ॥ भ्रष्टचीजोपमा भूयो जन्माङ्करविवर्जिता । हृदि जीवद्विमुक्तानां शुद्धा वसति वासना ॥ ३२ ॥ पावनी परमोदारा शुद्धसचानुपातिनी । आत्मध्यानमयी नित्यं मुपुप्तस्येव तिष्ठति ॥३३॥ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ १३० ॥ परेपद इति ॥परे पदे प्रमणि परिणदं वादाल्यमापन्नम् ॥ ३१॥ भ्रष्टेति ॥ भ्रष्टचीजोपमा अतएव भूयो उन्मरूपेणारेण वियर्जिना शुद्धा यामना जीवन्मु- घानांहदि यसति ॥ ३२ ॥ तामेव विशिनष्टि-पावनीति ॥ पापनी पापलेपामायान् । परमोदारा फेवल्यमृगमदत्वान् । शुद्ध- सत्यानुपाविनी रजसमोभ्यामसंभिग्नं मत्त्वगुणमेयानुवर्तमाना मात्मभ्यानमयी मा गुस्यामना डीरमुळे मुपुत्रन्यवामनापति- ·६२१ [ उपशम०५ . लीना तिष्ठति ॥ ३३ ॥ अपीति ॥ अन्तरवस्थया अन्तरवस्था रघुयोगवासिष्टः। अपि वर्पसहस्रान्ते तयवान्तरवस्थया । सति देहे प्रयुध्यन्ते कुतोऽत्युच्छ्नया शनैः ॥ १३४ ॥ इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाय उपशमप्रकरणे ग्रहादोपाख्यानं नाम चतुर्थः सर्गः ॥४॥ पञ्चमः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ रामापर्यवसानेयं माया संसृतिनामिका | आत्मचित्तजयेनैव वश्यमायाति नान्यथा ॥१॥ जगन्मायाप्रपञ्चस्स चैचित्र्यप्रतिपत्तये । इतिहासमहं वक्ष्ये शृणुप्यावहितोऽनय ॥२॥ अस्त्यस्मिन्वसुधापीठे कोसलो नाम मण्डलम् । तत्राभूद्राह्मणः कश्चिद्गुणी गाधिरिति श्रुतः ॥ ३ ॥ किमप्यधिगतं कार्य विनिघाय स चेतसि । पन्धुवृन्दाद्विनिष्क्रम्य तपस्तमुं वनं ययौ ॥ ४॥ उत्फुल्लकमलं प्राप सरस्तत्र स विप्रराट् । आकण्ठमम्युनिर्मनस्तपस्तत्र चकार सः ॥५॥ यस्यास्तया कुदोऽपि कारणात् शनैरन्छ्नया प्रवृद्धया तयेव यास- नया देहे सति यमहनान्तेऽपि प्रयुध्यन्ते ॥ १३४ ॥ इति संसा: रतरपिनाग्नि यासिष्ठविवरण उपशमप्रकरणे प्रहादोपाम्यानं नाम पतुर्यः मर्गः ॥४॥ पूर्वमीधरानुमहादेवात्मतश्याययोपन संमाराग्ज्योपशान्तिरमा। इदानी चिचजयमन्तरेण जगन्माया नोपशाम्यतीति दर्शयितुं मायावैविध्यप्रतिपादनाय लयणपत्चान्नयदाधिवृत्तान्तो निरूप्यते ॥

·सर्ग: ५] ४२३ . वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। ययौ मासाष्टकं तस्य मनस्य सरसोऽम्भसि । अथैनं तपसा तप्तमाजगामैकदा हरिः ॥६॥ श्रीभगवानुवाच ॥ विप्रोत्तिष्ठ पयोमध्यागृहाणाभिमतं वरम् । अभीप्सितफलोपतो जातस्ते नियमक्रमः ॥७॥ गाधिरुवाच॥ असंख्येयजगद्भुतहृत्पद्मकुहरालिने । जगत्रयैकनलिनीसरसे विष्णवे नमः ॥ ८॥ मायामिमां त्वद्रचितां भगवन्पारमात्मिकीम् । द्रष्टुमिच्छामि संसारनाम्नीमाश्चर्यकारिणीम् ॥ ९॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इमां द्रक्ष्यसि मायां त्वं ततस्त्यजसि चेयज । इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुर्गान्धर्वमिव पत्तनम् ॥१०॥ गते विष्णौ समुत्तस्यौ जलात्स ब्राह्मणेश्वरः। बभूव परितुष्टात्मा दर्शनेन जगत्पतेः ॥११॥ अथास कतिचित्तसिन्दिवसानि ययुर्वने । हरिसंदर्शनानन्दवतो ब्राह्मणकर्मणा ॥ १२ ॥ एकदारब्धवान्नानं सरस्युदितपङ्कजे । चिन्तयन्यैष्णवं वाक्यं महर्पिरिव मानसे ॥ १३॥ रामेत्यादिना ॥१॥२॥ ३ ॥४॥५॥ ६ ॥ ७॥ असं. ख्येयेति ॥ सर्वभूतान्तर्यामिगे सर्वजगदधिष्ठानाय चेयर्थः ॥ ८॥ मायामिति ॥ पारमात्मिकी परमात्मसंवन्धिनीम् ॥ ९॥ १०॥ ॥ ११ ॥ १२ ॥ एकदेति ॥ मानसे मानसास्ये सरसि महर्पिरिव ·१२४ [उपशम०५ लघुयोगवासिष्ठः । जलस्यान्ते विधावन्तर्जलमेप चचार ह । अन्तर्जलविधौ तसिन्विस्मृतध्यानमन्त्रधीः ॥१४॥ मृतमात्मानमात्मीये सदनेऽपश्यदातुरः । प्राणापानप्रवाहेण मुक्तमन्तर्धिमागतम् ॥ १५ ॥ आवृतं वन्धुभिः खिनैर्भार्यया पादयोः श्रितम् । मात्रा गृहीतं चिबुके नवव्यजनलाञ्छिते ॥ १६ ॥ अथ तत्कालकल्लोलप्रलापाकुलचेष्टितैः । नीतं श्मशानमास्थानं वसापङ्ककलङ्कितम् । तत्र ते ज्वलने दीप्ते चक्रुस्तं भस्मसाच्छवम् ॥ १७ ॥ अथापश्यदसौ गाधिः स्वाधिपीवरया धिया । हूणमण्डलपर्यन्तग्रामोपान्तनिवासिनाम् ।। १८ ॥ श्वपचानां स्त्रियो गर्भे स्थितमात्मानमाकुलम् । शनैः पुकसया काले प्रसूतं मेचकच्छविम् ॥ १९ ॥ संपन्नं श्वपचागारे शिशुं श्वपचवल्लमम् । द्वादशाब्दिकतां त्यक्त्वा संस्थितं पोडशाब्दिकम् ।। २०॥ पीवराङ्गमुदारांसं पयोदमिव मेदुरम् । तमाललतयेवाथ वृतं श्वपचकान्तया ॥ २१ ॥ ॥ १३ ॥ जलस्येति ॥ तस्मिन्विधी स्नानविधी ॥ १४ ॥ १५ ॥ आश्वामिति ॥ नयव्यसनलान्छिते नवयोयनेन प्रत्याश्मभुधि- यमस्याधोभागे यात्सल्यान्मात्रागृहीतमित्यन्यया ।। १६ ॥ अयेति ॥ अष्टभिः श्लोकः गर्मप्रवेशमारभ्य गागतरो. परापस्थानदर्शनम् ॥ १७ ॥ अथेवि ।। म्याधिपीयरया स्वगनोदु:- सरयूलया ।। १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥२४॥ द्विते चियुपे

·सर्ग:५]
--
४२५
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः ।
स्तनस्तवकशालिन्या नवपल्लवहस्तया ।
विश्रान्तं वनकुठेषु सुप्तं गिरिदरीपु च ॥ २२॥
निलीनं पत्रकुजेपु गुल्मकेषु कृतालयम् ।
प्रसूतमय शैलेषु पुत्रानिजकुलाङ्कुरान् ॥ २३ ॥
कलत्रवन्तं संपन्न स्थितं प्रक्षीणयौवनम् ।
संस्थितं मठिकां पर्णः कृत्वा दूरे मुनीन्द्रवत् ॥ २४ ॥
जराजरठतां यान्तं स्वदेहमनु पुत्रकम् ।
अथापश्यदसौ गाधिर्यावत्तस्य कलत्रिणः ॥ २५ ॥
तत्कलत्रमशेपेण नीतमाहृत्य मृत्युना ।
ततः शोकपरीवात्मा प्रलापविकलाननः ॥२६॥
तं विहाय निजं देशं विगतः साथुलोचनः ।
विजहार बहून्देशान्दुःखितश्चिन्तयान्वितः ॥ २७ ॥
एकदा ग्राप कीराणां मण्डले श्रीमती पुरीम् ।
सामन्तैर्ललनामिव नागरेश्च निरन्तरम् ।। २८ ॥ ;
स्वर्गमार्गापमं राजमार्गमस्यामवाप सः।
मणिरतकृतद्वारं तत्र मङ्गलहस्तिनम् ॥ २९ ।।
दर्शामलशैलेन्द्रमिव संसारचञ्चलम् ।
मृते राजनि राजार्य विहरन्तमितस्ततः ॥ ३०॥
आलोकयन्तमादाय तं करेण मुचारुणा ।
म्बकण्ठे योजयन्मेरुतटेमिय सादरम् ।। ३१ ॥
वसिन्कण्ठगते नदुर्जयदुन्दुभयोऽमिवः ।
पूरिताशोपनी राजा जयतीति जनस्वनः ।
उद्ययौ संप्रयुद्धानां विहगानामिवारवः ॥ ३२॥
॥ २५॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३०॥ ३१ ॥ ३२॥

·समूएः॥ ३८॥ ३९ ॥ ४० ॥ ४२ ॥ ४२ ॥४३॥४४॥ [ उपगम०५ શરદ उतेजाः। पतिपयदिवसेहासिद्धदेशव्यवस्थः कतिपयैरल्पैरेय दिवस- यम्य ॥ ३५॥ ३६॥ ३७॥ तति ॥ पचपेटकः श्वपच- लघुयोगवासिष्ठः। तं तत्र वरयामासुमण्डनार्थ वराङ्गनाः । तादृशं तमुपाजग्मुः सर्वाः प्रकृतयस्ततः ॥३३॥ एवं स श्वपचो राज्यं प्राप कीरपुरान्तरे। कीरीकरतलाम्भोजप्रमृटचरणाम्बुजः ॥ ३४ ॥ परिविसृतनृपोजाः सर्वदिक्संस्थिताज्ञः कतिपयदिवसेहासिद्धदेशव्यवस्थः । प्रकृतिभिरलमूढाशेपराजत्वभारः स गवल इति नाम्ना तत्र राजा बभूव ॥ ३५ ॥ . वसिष्ठ उवाच ॥ विलासिनीभिर्वलितो मन्त्रिमण्डलपूजितः । वन्दितः सर्वसामन्तैश्छत्रचामरशोभितः ॥ ३६॥ कीरेषु श्वपचो राज्यं वर्पाण्यष्टौ चकारह । यदृच्छयैकदा योऽसावतिष्ठत्यक्तभूपणः ।। ३७ ॥ एक एवाजिरं बाह्यं तादृग्वेपः स निर्ययो। वत्रापश्यद्धनश्याम पीनं श्वपचपेटकम् ॥ ३८॥ धुनानं वहरी तत्री करपल्लवलीलया । एकस्तसात्समुत्तस्यौ जरावानक्तलोचनः ।। ३९ ॥ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ परीति ।। परिविमृतनृपोजाः सर्वतः प्रसूतरा रीहासिद्धा मेच्छामात्रेणेय सिद्धा देशव्ययस्था देशमर्यादा या सः । प्रतिभिरमात्यादिभिः उढोडशेपो राज्यत्यस्य राज्यम्प - भारो ·૨૨ सर्गः ५] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । मो कटखेति सहसा वदन्कीरमहीपतिम् । उवाचेदं स कीरेशं हे पन्धो भो कटञ्जक ॥४०॥ क नु स्थितोऽसि दिष्ट्याद्य दृष्टोऽसि चिरवान्धव । क्वासि विश्रान्तवान्कालमेतावन्तं वनान्तरे ।। ४१॥ श्वपचोने वदत्येवं राजा यापत्तया तया । चकार तत्कालतया चेप्टयैवावधीरणम् ॥ ४२ ॥ तावद्वातायनगताः कान्ताः प्रकृतयस्तथा । श्वपचोऽयमिति ज्ञात्वा म्लानतामलमाययुः ॥४३॥ सत्वरं प्रविवेशान्तःपुरमाम्लानमानवम् । मत्रिणो नागरा नार्यस्ततस्त्वेनं महीपतिम् ॥ ४४ ।। नास्पाक्षुरपि तिष्ठन्तं गृह एव शवं यथा । एक एव बभूवासौ जनमध्यगतोऽपि सन् ॥ ४५ ॥ सार्थादिगणनिर्मुक्तः परदेश इवानगः । अथ सर्वे वयं दीर्घकालं श्वपचदूपिताः ॥ ४६॥ प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यामः प्रविशामो हुताशनम् । इति निर्णीय नगरे नागरा मत्रिणस्तथा ॥ ४७॥ अमितो ज्यालयित्वाग्निं विविशुः सह बन्धुभिः । राजा सजनसंपर्कपवित्रीकृतधीरधीः ॥ ४८ ॥ एकलश्चिन्तयामास शोकव्याकुलचेतनः । मदर्थमित्यनर्थोऽयं देशेऽसिंस्थितिमागतः॥४९॥ किंच जीवितदुःखेन मरणं मे महोत्सवः । इति निश्चित्य गवलो ज्वलिते जलने पुरः ॥५०॥ ॥४५॥ ४६ ॥ ४७ ॥४८॥४९॥ ५० ॥ ५१ ॥ ५२।।

·५२८
[उपशम०५
लघुयोगवासिष्टः।
पतङ्गवदनुद्वेगमकरोदाहुतिं वपुः ।
अत्रान्तरेऽनलक्षुब्धो गाधिर्मोहादवुध्यत ॥ ५१ ।।
वसिष्ठ उवाच ॥
मुहूर्तद्वितयेनासौ गाधिरासीद्गतभ्रमः ।
कोऽहं किमिव पश्यामि किमकामहं किल ।। ५२॥
एवं विचारयश्चित्रमुदस्सादुदकान्तरात् ।
नित्यमेवमनन्तासु भ्रमदृष्टिषु देहिनाम् ।। ५३ ॥
चेतो भ्रमति शार्दूलो वनराजिप्निवोन्मदः ।
अवधार्येति तं चित्तमोहं गाधिनिनाय सः॥ ५४ ।।
दिनानि कतिचित्तसिन्खक एवाश्रमे तदा ।
एकदा गाधिमागच्छत्कश्चित्प्रियतरोतिथिः॥ ५५ ।।
परमां तृप्तिमानीतः फलपुष्परसाशनः ।
अथ वन्दितसंध्यौ तौ कृतजप्यावुमावपि ॥ ५६ ।।
क्रमाच्छयनमासाद्य चक्रतुः पावनीः कथाः ।
तं पप्रच्छातिथिं गाधिः प्रसङ्गापतितं वचः ॥ ५७ ॥
किं ब्रह्मन्संकृशाङ्गस्त्वं किमिति श्रमयानसि ।। ५८ ॥
अतिथिरुवाच ॥
अस्त्यसिन्वमुधापीठे उत्तरागानिअके।
कीरो नामेति विख्यातः श्रीमाजनपदो महान् ।। ५९।।
ववाहमयसं मासं पूज्यमानः पुरे जनः ।
एकदकन वोक्तं कथाप्रस्तावतः कचित् ॥ ६॥
॥५६॥ ५४॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५७ ।। ५८ ॥ ५९॥ ६०॥

·सर्गः५] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । इहाभूच्छपचो राजा वर्पाण्यष्टौ द्विजेति में। स एवान्ते परिज्ञातः प्रविष्टो ज्वलनं जवात् ॥ ६१ ॥ ततो द्विजशतानीह प्रविष्टानि हुताशनम् । इति तस्स मुखाच्छ्रुत्वा तसान्निर्गत्य मण्डलात् ॥ १२ ॥ प्रयागे स्नानजप्यादि प्रायश्चित्तमहं द्विज । कृत्वा चान्द्रायणस्थान्ते तृतीयस्याद्य पारणम् ॥ ६३ ॥ इहाहमागतस्तेन श्रान्तोऽस्म्यतिकृशोऽसि च ॥ ६४ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति विप्रमुखाच्छ्रुत्वा विसयोद्धरया धिया । गाधिः संचिन्तयामास मद्वृत्तान्तोऽयमीदृशः ।। ६५ ॥ तदात्मश्वपचोदन्तं द्रष्टुं गच्छाम्यखिन्नधीः । निर्गत्याथ महाबुद्धिर्देशानुल्लङ्य भूरिशः ॥ ६६ ॥ तत्तादृशसमाचारं हूणमण्डलमासदत् । तेनैव संनिवेशेन निजं श्वपचमन्दिरम् ॥ ६७॥ तथाऽपश्यदथान्यांश्च संनिवेशानितस्ततः । एवं जाताः सरन् गाधिः प्राक्तनीः थपचक्रियाः ॥६८॥ विसयोत्कम्पितशिरा धातुश्चेष्टां परामृशत् । हूणमण्डलमुत्सृज्य कीरमण्डलमाययौ ॥ ६९॥ अथात्मनानुभूतानि दृष्टान्यासेवितानि च । स्थानानि नगरेऽपश्यजनेभ्यः श्रुतवांस्तथा ॥७॥ एपा हि माया महती तेन मे चक्रधारिणा । दर्शितेत्यधुना साधु मया स्मृतमसण्डितम् ॥ ७१॥ ॥ ६१ ॥६२ ॥ ६३॥६४॥ ६५ ॥६६॥ ६७ ॥ ६८॥ १६९।७०।७१।७२।७३।७४।। ७५ ।। ७६ ॥

·[उपशम ५ लधुयोगवासिष्टः। इति संचिन्त्य निर्गत्य तस्माद्दाधिर्जनास्सदात् । कन्दरां प्राप्य शैलस्य तस्यौ तत्र च सिंहवत् ॥ ७२ ॥ तत्र संवत्सरं सार्धमपश्शुलुकभोजनः । तपश्चक्रे महातेजास्तुष्टये शार्ङ्गधन्वनः ॥ ७३ ॥ अथाजगाम शैलेन्द्रकन्दरे द्विजमन्दिरे । पयोधरवदच्छात्मच्छविश्चक्रगदाधरः ।। ७४॥ श्रीभगवानुवाच॥ विप्रवर्य त्वया दृष्टा माया मम गरीयसी । तपो गिरितटे कुर्वन्किमन्यदभिवाञ्छसि ॥ ७५ ।। दत्ता कीर्णकुसुमं प्रणम्याङ्गप्रदक्षिणैः । विष्णुमाह द्विजो वाक्यमम्मोदमिव चातकः ।। ७६ ॥ गाधिरुवाच ॥ देव एपा त्वया माया दर्शितातितमोमयी । वस्सा मर्म न जानामि भ्रमः सत्योऽभवत्कथम् ॥ ७७ ।। श्रीभगवानुवाच ॥ विप्र पृथ्ब्यादि चित्तस्थं न यहिःस्थं कदाचन । स्वमनमपदार्थेषु सवरेवानुभूयते ॥ ७८ ॥ यत्रानन्तजगजालं संस्थितं तेन चेतसा । श्वपचत्वं प्रकटितं यदि वद्विम्मयोऽत्र किम् ॥ ७९ !! ॥ ७७ ॥ विप्रेति ॥ पृळ्यादि पृथिव्यादिरूपं जगमित्तस्य चित्त स्यैय जगनिदानत्यातोय तिष्ठति न पहिस् यहिस्सु पस्तुतो नामीत्यर्थः । अयं पार्यः म्यनाद्ययस्थामु मग्नुभूयत दिपु पिनगतस्यैप प्रपञ्चम्य परिरपुरणात् ॥ ७९ ॥ यति ।। यत्र घेवमि अनन्वजगनालं संस्थितं तेन सर्वप्रपश्नपरिपारिणा एवं म्यमा ·सर्गः५] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। अवयुद्धा श्वपचता प्रतिभासवशाद्यथा । तथैवातिथिरायातो दृष्टवानसि संभ्रमे ।। ८०॥ तथैवोत्थाय गच्छामि प्राप्तोऽहं हूणमण्डलम् । तथैवेदं कटजस्स प्राक्तनं संचितं गृहम् ॥ ८१ ॥ तथैव कीरनगरं प्राप्तोऽसि कथितं च मे । कीरे श्वपचराजत्वं दृष्ट्यान्विगतभ्रमम् ॥ ८२ ॥ काकतालीययोगेन चेतसि श्वपचस्थितिः। सर्वेषां हूणकीराणां तथैव प्रतिविम्बिता ॥ ८३ ॥ कदाचित्प्रतिभैकैव बहूनामपि जायते । काकतालीयस्थितिवद्विचित्रा हि मनोगतिः॥ ८४ ॥ योऽसौ कटजको नाम श्वपचो हूणमण्डले । तेनैव सनिवेशेन स तथैवाभनरपुरा ॥ ८५ ॥ तथैव विधिवैधुर्यं प्राप्य देशान्तरं गतः । बभूव कीरनृपतिः प्रविवेशानलं ततः ॥८६॥ तवाभूत्केवलं चित्ते स्वसंवन्धितया तदा । प्रतिभाया तथाभूता कटजाचारसंस्थितिः ॥ ८७॥ अयं सोऽहमिदं तन्म इति मजयनात्मवान् । सर्वमेवाहमेवेति तत्वज्ञो नारसीदति ।। ८८॥ चेतसा श्वपचत्वमेकं चेत्प्रकटितं को नामात्र विस्मयः ॥ ७९ ॥ अवबुद्धति ॥ प्रतिभासवशाद्धान्तिवशाच्वपचता यथावबुद्धा क्यै- वातिथिरायात इति अहमसिलं भ्रमं दृष्टवानिति च प्रतिभासव- सादेवावबुद्धमित्यर्थः ॥ ८० ॥ ८१ ॥ ८२ ॥ काकेति ॥ यथा त्वचेतसि श्वपचस्थितिस्तथा यदृच्छया सर्वेषां हूणकीराणां चेतस्यपि श्वपचस्थितिः प्रतिविम्विता । भ्रान्तेर्विचित्रत्वादिति भावः॥८३।।

·मिचिदीपदापि नापयायते ॥ ९२ ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ ९५॥ ४३२ [उपराम०५ सागरे मनो भवति । तत्त्वज्ञस्तु सर्वमेवाहं अहमेव सर्वमिति अद्वेतं भावयन्संसारे नावसीदति ।। ८८ ॥ ८९ । नेति ॥ यस्ला- वेनेव हेतुना तेनैव मनोध्रमेणाकम्यसे परिभूयसे ।। ९१ ॥ चित्त- सम्य निरभ्य स्वीयते पेनिर्यिकारमयस्थीयते घेत्तहि सन्मायापर्क लघुयोगवासिष्ठः । विप्रापर्यवसानेयं माया संसृतिनामिका । आत्मचिन्तनयैवेयं क्षयमायाति नान्यथा ॥ ८९ ॥ न गृह्णाति पदार्थेषु विभागानर्थभावनाम् । तेनासौ भ्रममोहेपु तचज्ञो नावसीदति ॥ ९॥ ज्ञानस्यापरिपूर्णत्वान्न शक्नोपि मनोभ्रमम् । विनिवारयितुं तेन तेनैवाक्रम्यसै क्षणात् ।। ९१ ॥ चित्तं नाभिः किलास्सेह मायाचक्रस सर्वतः । स्थीयते चेत्तदाक्रम्य तन्न किंचित्प्रवाधते ॥ ९२ ॥ त्वमुत्तिष्ठ गिरेः कुजे दश वर्षाणि खिन्नधीः । तपः कुरु ततो ज्ञानमनन्तं समवाप्स्यसि ॥ ९३ ॥ ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ अयमिति ॥ अयमहं सोऽहं इदमेवन्म इति भेदं मावयन् अनात्मयाननात्मज्ञो मजति संसार- तत्त्वज्ञः पदार्येपु विभागानर्यभावना विभागविपयामनहतुं भाव- नां न गृहाति तेन हेतुना असौ तत्त्वज्ञो प्रमहेतुपु मोहेप्वज्ञानेषु नावसीदति ।। ९० ॥ ज्ञानस्येति ॥ ज्ञानस्यात्मतत्त्वज्ञानस्यापरि- पूर्णत्वात् परिच्छिन्नपिपयत्यात् मनोभ्रम विनियारयितुं न शक्नोषि मिति ॥ अस्य जगदपस्य मायाचक्रस्य चक्रमित भ्रमणहेतोर्माया- प्रपत्रस्य रित्तमेव नाभिर्मध्यगतवियर फिल प्रसिद्ध पक्रप्रवृत्ति- हेनुत्यात् तत्चारशं मायापकनाभिभूतं चित्तं फर्म सर्पतः सर्वाः ·सर्गः६] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षस्तत्रैवान्तरधीयत । गाधिविवेकशजं वैराग्यं परमं गतः ॥ ९४ ॥ जगाम करणार्टात्मा नियमायावनीधरम् । निरस्ताशेपसंकल्पस्तीनं तत्राकरोत्तपः ॥९५॥ दश वर्षाणि तेनासावात्मज्ञानमवाप ह ॥ ९६ ॥ अरमत तदनु खां प्राप्य सत्तां महात्मा व्यपगतभयशोको भोगभूमावनिच्छः । सततविततजीवन्मुक्तरूपः प्रशान्तः सकल इव शशाङ्को घूर्णितापूर्णचेताः ॥ ९७ ॥ इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाय उपशमप्रकरणे गाधिकृत्तान्तकय नाम पञ्चम. सर्गः॥५॥ पष्ठः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ एवमेपातिवितता दुर्शाना रघुनन्दन । महामोहकरी माया विपमा पारमात्मिकी ॥१॥ ॥ ९६ ॥ अरमतेति ॥ स्वां परिपूर्णा सत्ता महासत्वां प्राप्य अर- मत । आत्मन्येवेति शेपः । अघूर्णितापूर्णचेताः अधूर्णिवमभ्रान्तम् ॥ ९७ ॥ इति श्रीसंसारतरणिनाम्नि वासिष्ठविवरण उपशमप्रक- रणे गाध्युपाख्यानं नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥ पूर्व चित्तोपशान्तये मायावैचित्र्यमुक्तम् । इदानी दृढमूमेयों- गाभ्यासाचञ्चलमपि चित्तमुपशाम्यतीति उद्दालकोपाख्यानेन निरू- प्यते-एवमित्यादिना ॥ पारमात्मिकी परमात्मसंबन्धिनी वच्छ- ल.बा.२८ ·[ उपशम०५ क्तिरूपत्वात् ॥ १॥ २ ॥ ३ ॥ वर्तमानमिति ॥ क्रमाया एवमेव करिप्यामीति मानसं कर्म संकल्पः । इदं मे स्यादिति प्रार्थनमाशा । अतीतानुस्मरणमनुसन्धानम् ॥ ५॥ चेतनमिति ।। चित्तरिक्तं विकल्पविदीनं चेतनं चैतन्यं प्रत्यकेतनं प्रत्यगात्मस्वरूप- चैतन्यमुच्यते । नत्र प्रत्यकैतन्ये निर्मनसस्वभावत्वात् कलनामल: अविद्याकृतः फलको नाति ॥ ६॥ सेति ॥ यत्र यस्यां दशायां "लघुयोगवासिष्ठः । अतो वच्मि महाबाहो मायेयं विपमान्वहम् । असावधानमनसं संयोजयति संकटे ॥२॥ चिचाक्रमणमात्रानु परमादीपघाहते । प्रयत्नेनापि संसारमहारोगो न शाम्यति ॥३॥ वर्तमानं कमायातं भजद्वाह्यधिया क्षणम् । भूत भविष्यदभजद्याति चित्तमचित्तताम् ॥ ४॥ संकल्पाशानुसन्धानवर्जनं चेत्प्रतिक्षणम् । करोपि तदचित्तत्वं प्राप्त एवासि पावनम् ॥ ५॥ चेतनं चित्तरिक्तं हि प्रत्यकेतनमुच्यते । निर्मनस्कस्वभावं तु न तत्र कलनामलः ॥६॥ सा सत्यता सा शिवता सावस्था पारमात्मिकी । सर्वज्ञता सा सा वृप्तिन्नु यत्र मनः क्षतम् ॥ ७॥ वर्णाश्रमक्रमवशादागतं वर्तमानमेव कार्य वााधिया अनादरया युया क्षणमात्रमनुसंदधत् भूतं भविप्यय कार्यमभजत् अननुः संधानं चित्तमचित्ततां निर्विकल्पतां याति ॥ ४ ॥ संकल्पैति ।। मनः मतं विनष्टं सेव दशा ससता निर्विकारता । जीवन्मुक्ततेति यायत् । सेप शियता विदेहमुफ्ता । सेव पारमात्मिकी अयम्भा । ..

·४३५ सर्गः ६] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। अविवेकादुपाहृत्य चेतः सोद्यमनिश्चयैः । बलात्कारेण संयोज्यं शास्त्रसत्पुरुपक्रमैः ॥ ८॥ प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि । निरस्तमननोऽनन्ते संविन्मात्रपरो भव ॥९॥ ममेदं तदयं सोऽहमिति संत्यज्य वासनाः । एकनिष्ठतयान्तस्थसंविन्मात्रपरो भव ॥१०॥ मलं संवेद्यमुत्सृज्य मनो निर्मलयन्परम् । आशापाशानलं छित्त्वा स्वसंवित्तिमयो भव ॥११॥ अशुभाशुभसंकेतः संशान्ताशाविचिकः । नप्टेष्टानिष्टदृष्टिस्त्वं संवित्सारपरो भव ॥ १२ ॥ सैव च सर्वज्ञता। सैव तृप्तिः आनन्दरूपता चेत्यर्थः ॥७॥ अविवेकादिति ॥ सोद्यमनिश्चयः उद्यम उत्साहः तत्सहिते- निश्चयैः आत्मानात्मविवेकहेतुभिः प्रमाणतर्कैश्चेतः कर्म अविवेका- दात्मनो देहादायभिमानादुपाहत्य उद्धृत्य वलात्कारेण पुरुषप्रयतेन शास्त्रसत्पुरुपक्रमेरध्यात्मशास्रात्मविदामाचारक्रमैश्व संयोज्यम् if८॥ अथ पश्चभिः श्लोकैरात्मानुसंधानमुपदिशति-प्रलपन्निति ।। प्रलापादिषु संनिधिमात्रेण तत्प्रवर्तके सर्वसाक्षिणि निर्विकल्पे अनन्ते संविन्मान एव तात्पर्यवान्भव ॥ ९॥ ममेति ॥ इदं मम जन्म सोऽहं अयमहमिति भेदवासनाः संत्यज्य एकनिष्टतया सर्वा- धिष्ठानमेकमेव ब्रह्मेति निश्चयेन अन्तस्थे संविन्माने तात्पर्यवान्मव 11१० ॥ मलमिति ॥ आशारूपान्पाशानलं छित्त्वा संवेद्यं दृश्य- मेव मलमुत्सृज्य मनः परं निर्मलयन्खसंवित्तिपरो भव ॥ ११ ॥ अशुभेति ॥ अशुभाशुभसंकेतः अविद्यमानः शुभमगुभमिति च ·प्रापत् । सय सियता विदेदमुफ्ता । सय पारमात्मिकी अवस्था । [उपशम ५ तिरूपत्वात् ॥१॥ २ ॥ ३ ॥ वर्तमानमिति ॥ क्रमाया संघानं चित्तमचित्ततां निर्विकल्पतां याति ॥ ४ ॥ संकल्पेति ॥ एवमेव करिष्यामीति मानसं कर्म संकल्पः । इदं मे स्यादिति प्रार्थनमाशा । अतीतानुस्मरणमनुसन्धानम् ॥ ५ ॥ चेतनमिति । चित्तरिक्त विकल्पविहीनं चेतनं चैतन्यं प्रत्यकेतनं प्रत्यगात्मस्वर- पवन्यमुच्यते । तत्र प्रत्ययैतन्ये निर्मनस्फस्वभावत्वात् पलनामला अविचारतः फलो नास्ति ॥ ६ ॥ सेति ॥ यत्र यस्यां दशाना मनः शतं विनष्टं सैय दशा सरयता निर्विकारता। डीयन्गुफ्ती "लघुयोगवासिष्टः। अतो वच्मि महाबाहो मायेयं विषमान्वहम् । असावधानमनसं संयोजयति संकटे ॥२॥ चिचाक्रमणमात्रातु परमादौपधाहते । प्रयत्नेनापि संसारमहारोगो न शाम्यति ॥३॥ वर्तमान क्रमायातं भजद्वाह्यधिया क्षणम् । भूतं भविष्यदभजद्याति चित्तमचित्तताम् ॥ ४ ॥ संकल्पाशानुसन्धानवर्जनं चेत्प्रतिक्षणम् । करोपि तदचित्तत्वं प्राप्त एवासि पावनम् ॥ ५॥ चेतनं चिचरिक्तं हि प्रत्यक्केतनमुच्यते । निर्मनस्कस्वभावं तु न तत्र कलनामलः ॥ ६ ॥ सा सत्यता सा शिवता सावस्था पारमात्मिकी । सर्वज्ञता सा सा वृप्तिन्नु यत्र मनः क्षतम् ।। ७ ।। वर्णाश्रमक्रमवशादागतं वर्तमानमेव कार्य वाह्यधिया अनादरया बुद्धया क्षणमात्रमनुसंदधत् भूतं भविष्यच कार्यमभजत् अननु ।

·४३५ सर्गः१] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। अविवेकांदुपाहत्य चेतः सोद्यमनिश्चयैः । बलात्कारेण संयोज्यं शास्त्रसत्पुरुपक्रमैः ॥ ८॥ प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि । निरस्तमननोऽनन्ते संविन्मात्रपरो भव ॥ ९ ॥ ममेदं तदयं सोऽहमिति संत्यज्य वासनाः । एकनिष्ठतयान्तस्थसंविन्मात्रपरो भव ॥१०॥ मलं संवेद्यमुत्सृज्य मनो निर्मलयन्परम् । आशापाशानलं छित्त्वा स्वसंवित्तिमयो भव ॥ ११ ॥ अशुभाशुभसंकेतः संशान्ताशाविचिकः । नटेष्टानिष्टदृष्टिस्त्वं संवित्सारपरो भव ।। १२ ।। सैव च सर्वज्ञता। सैय तृप्तिः आनन्दरूपता चेत्यर्थः ॥ ७ ॥ अविवेकादिति ॥ सोद्यमनिश्चयः उद्यम उत्साहः तत्सहिते- निश्चयः आत्मानात्मविवेकहेतुभिः प्रमाणतर्केश्वेतः कर्म अविवेका- दात्मनो देहादावभिमानादुपाहृत्य उद्धृत्य वलात्कारेण पुरुषप्रयत्नेन शास्त्रसत्पुरुपक्रमैरध्यात्मशास्त्रैरात्मविदामाचारक्रमैश्च 'संयोज्यम् ife | अथ पञ्चभिः श्लोकैरात्मानुसंधानमुपदिशति-प्रलपन्निति ।। प्रलापादिपु संनिधिमात्रेण तत्प्रवर्तके सर्वसाक्षिणि निर्विकल्पे अनन्ते संविन्मात्र एव तात्पर्यवान्भव ॥ ९॥ ममेति ॥ इदं मम जन्म सोऽहं अयमहमिति भेदवासनाः संत्यज्य एकनिष्ठतया सर्वा- धिष्ठानमेकमेव ब्रह्मेति निश्चयेन अन्तस्थे संविन्माने तात्पर्यवान्भय ॥ १०॥ मलमिति ॥ आशारूपान्पाशानलं छित्त्वा संवेद्यं दृश्य- मेव मलमुत्सृज्य मनः परं निर्मलयन्वसंवित्तिपरो भव ॥ ११ ॥ अशुभेति ॥ अशुभाशुभसंकेतः अविद्यमानः शुममशुभमिति च ·यारममावेन हेतुना देहमा आस्था आदरो यस्यास्तया धिया पुत्रदाय [ उपशम०५ कुर्वतः अतएवानन्दमयी सस्थितिर्यस्य तस्य पुंसः स्वादु' मधुरमपि आत्मशता दूराद्याति । अमितो महामेघ उत्यिते आलोकलक्ष्मीरिव प्रकाशसंरिदिवेत्यन्ययः॥१६॥ चित्तस्य फयं पीवरत्वमिसापाडायां पथमिःोकः पीनतामाह-अनारमनीयादिना|अनात्मनि देहादा. रघुयोगवासिष्टः । आत्मतापरते त्यक्त्वा निर्विभावो जगत्स्थितौ । यज्ञस्तम्भवदात्मानमवलम्ब्य स्थिरो भव ॥ १३॥ तदा संक्षीयते मोहः संसारभ्रमकारणम् । निर्मलायां निराशायां स्वसंवित्तौ यदा स्थितिः ॥१४॥ सभावमालोकयतः स्वानन्दमयसंस्थितेः । रसायनमपि स्वादु राम प्रतिविपायते ॥१५॥ दूरादात्मज्ञतायाति चित्ते पीवरतां गते । आलोकलक्ष्मीरभितो महामेघ इवोत्थिते ॥ १६ ॥ अनात्मन्यात्मभावेन देहमात्रास्थया धिया । पुत्रदारकुटुम्बैश्च चेतो गच्छति पीनताम् ॥ १७॥ सकेतो भेदोलेसो यस्य संशान्ता आशारूपा विपूचिका यस्य नष्टा इष्टदृष्टिः अनिष्टदृष्टिश्च यस्य तादृशस्त्वं सवित्सारपरोभव ॥ १२॥ आत्मतेति ॥ चेतनाचेतनात्मके प्रपञ्चे भेदभावनां परित्यज्यात्मा नमेव केवलमनुसंधानो यज्ञस्तम्भवस्थिरो निर्विकल्पो भव ॥१३॥ ॥ १४ ॥ स्वभाव मिति ।। स्वभावमात्मस्वरूपमवलोकयतः साक्षा- रसायनं रमपद्वस्तु प्रतिविपायते प्रतिकूलं विपमिव भवति । एत- स्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मानामुपजीवन्तीति श्रुतेः ॥ १५ ॥ दूरादिति ॥ चित्ते पीवरतां संसारवासनामिः स्थूलतां गते सति ·सर्ग.६] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयासहितः। ४३७ अहंकारविकारेण ममतामललीलया । इदं ममेति भावेन चेतो गच्छति पीनताम् ॥ १८ ॥ आधिव्याधिविलासेन समाश्वासेन संसृतौ । हेयादेयविभागेन चेतो गच्छति पीनताम् ॥१९॥ स्नेहेन धनलोभेन लामेन मणियोपिताम् । आपातरमणीयेन चेतो गच्छति पीनताम् ॥ २० ॥ दुराशाक्षीरपानेन भोगानिलवलेन च । आश्वासनेन चारेण चिचाहिर्याति पीनताम् ।। २१ ।। उद्दालकवदालूनं विशीर्ण पञ्चभूतकम् । कृत्वा कृत्वा धिया धीर धीरयान्तर्विचारय ॥ २२ ॥ राम उवाच ॥ केन क्रमेण भगवन्मुनिनोद्दालकेन तत् । भूतपञ्चकमालूनं कृत्वान्तःप्रविचारितम् ॥ २३ ॥ दिभिः कुटुम्यैः पोष्यवगैश्वेतः पीनता स्थूलता गच्छति ॥ १७ ॥ अहंकारेति।।अहंकाररूपविकारेण इदं ममेत्येवरूपेण भावेन प्रवृत्ता या ममतारूपस्य मलस्य लीला हेला तया चेतः पीनतां गच्छति ॥१८॥ आधीति ।। समाश्वासेन शुभनिश्चयेन ॥ १९ ॥ स्नेहेनेति ॥ पुत्र- दारादिस्नेहेन आपातरमणीयेन अविचारितरम्येण मणियोपितां लाभेन प्रवृत्तो यो धनलोभस्तेन च चेतः पीनता मच्छति ॥ २० ॥ दुराशेति ॥ अहिः क्षीरपानेन अनिलप्रचारवलेन सम्यरोपीत्या- श्वासनेन स्वैरचारेण पीनतां याति तद्वचित्त दुराशादिभिरित्यर्थः ॥२१ उहालकवदिति ॥ आलूनं विशीणं आसमन्ताटूनं छिनं च तद्विशीर्ण विक्षिप्तं चेति वया ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ . .

·[ उपदामः ५
॥ २६॥ २७ ॥२८॥२९॥३०॥३१॥ ३२ ॥३३॥
लघुयोगवासिष्ठ ।
वसिष्ठ उवाच ॥
शृणु राम यथा पूर्व भूतवृन्दविचारणात् ।
उद्दालकेन संप्राप्ता परमा दृष्टिरक्षता ॥ २४ ॥
गन्धमादनशैलेन्द्रनाम्नः काचित्किल स्थली ।
विद्यते कीर्णकुसुमा कर्पूरद्रुमधूसरा ॥ २५ ॥
तत्र कसिंश्चिदुचिते सानौ सफलपादपे।
उद्दालको नाम मुनिरासीदुद्दामतापसः ॥ २६ ॥
प्रथमं तु बभूवासावल्पप्रज्ञोऽविचारवान् ।
ततः क्रमेण तपसा शास्त्रार्थेनियमैर्यमैः ॥ २७ ॥
विवेकमाजगामैनमथेदं समचिन्तयत् ।
किं तत्प्राप्यं प्रधानं स्याद्यद्विश्रान्तौ न शोचति ॥ २८ ॥
कदाहं त्यक्तमनने पदे परमपावने ।
चिरं विश्रान्तिमेष्यामि मेरुशृङ्ग इवाम्बुदः ॥ २९ ॥
कदा शममुपैष्यन्ति ममान्त गसंविदः ।
इदं कृत्वेदमप्यन्यत्कर्तव्यमिति चञ्चलाः ॥३०॥
कदाहं बहुकल्लोलां नावा परमया धिया ।
परितीणों भविष्यामि मचा हप्णातरङ्गिणीम् ॥ ३१॥
इंहितानी हितर्मुक्तो हेयोपादेयवर्जितः ।
कदाहं स्वस्तिमेप्यामि स्वप्रकाशपदे स्थितः ।। ३२ ।।
क्दोपशान्तमननो धरणीधरकन्दरे ।
समेप्यामि शिलासाम्यं निर्विकरपसमाधिना ॥ ३३ ॥

·सर्गः ६] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। निरंशध्यानविश्रान्तमूकस्य मम मूर्धनि । कदा वाणं करिष्यन्ति कुलायं वनपुत्रिकाः ॥ ३४ ॥ इति चिन्तापरवशो वन उद्दालको द्विजः । पुनःपुनस्तूपविश्य ध्यानाम्यासं चकार ह ॥ ३५ ॥ विपयैर्नीयमाने तु चित्ते मर्कटचञ्चले । न स लेमे समाधानप्रतिष्ठां प्रीतिदायिनीम् ॥ ३६॥ कदाचिद्वायसंस्पर्शपरित्यागादनन्तरम् । तस्यागच्छचित्तकपिरान्तरस्पर्शसंचयान् ॥ ३७॥ कदाचिदान्तरस्पर्शाद्वाह्य विषयमाददे । तस्योड्डीय मनो याति कदाचित्रस्तपक्षिवत् ॥ ३८ ॥ कदाचिदुदितार्कामं तेजः पश्यति विस्तृतम् । कदाचित्केवलं व्योम कदाचिन्निविडं तमः ॥ ३९ ॥ इति पर्याकुलस्वान्तः स लुठन्ध्यानवृत्तिषु । अतिपर्याकुलमना विजहारारतिगिरौ ॥४०॥ समग्रजनदुःप्रापामेकदा प्राप्य कन्दराम् । संशान्तमर्वसंचारां मुनिर्मोक्षदशामिव ॥४१॥ निरंशति ।। निरंशध्यानविश्रान्तमूकस्य निरंशध्यानं निर्विकल्पकस- माधिः। ताणं तृणमयम् । फुलायं नीठम् । यनपुत्रिका यनपतगिकाः यत्कृतं मधु पौत्रिकमुच्यते ॥ ३४ ॥ ३५॥३६॥ फदाचिदिति ॥ स्पृशन्तीति स्पशी विपयाः । याहस्पर्शपरित्यागादासाविषयपरित्यागा- दान्तरस्पर्शसंचयान्मनोरयपरिकल्पितान्यिपयययान् ॥३७॥३८॥ कदाचिदिति ॥ रजस उद्रेके उदिताकामं विस्तृत वेतः पश्यति। सत्योफे तु फेयलं व्योम। उमस उद्रेश तु निरिटंसम इति विवेकः ·मियामध्ये इति ॥४४॥ ४५ ॥ ४६ ॥ अनुधायतीति ।। [उपशम०५ ज्यायवासनमितोमयांसम् । उत्तानपाणिद्वयसंनिवेशात्प्रफुहराजीय- 'लघुयोगवासिष्ठः। स तां विवेश धर्मात्मा गन्धमादनकन्दराम् । चकारासनमम्लानैः पत्रैरन्तस्थगुच्छकम् ।। ४२ ॥" तस्य प्रस्तारयामास पृष्ठे चारु मृगाजिनम् । तत्रोपाविशदावेशाचेतः स तनुतां नयन् ॥ ४३ ॥ बुधवत्सुदृढं वध्वा पद्मासनमुदमुखः । पाणिभ्यां वृपणौ धृत्वा चकार ब्राह्ममञ्जलिम् ॥ ४४ ॥ वासनाभ्यः समुद्धृत्य मनोमृगमुपप्लुतम् । निर्विकल्पसमाध्यर्थ चकारेमा विचारणाम् ॥४५॥ अयि मूर्ख मनः कोऽर्थस्तव संसारवृत्तिभिः । धीमन्तो न निषेवन्ते पर्यन्ते दुःखदा क्रियाम् ॥ ४६॥ ॥ ३९॥ ४० ।। ४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ बुधवदिति ॥ इदमत्र पद्मासनमभिप्रेतम् । यदुक्तमगस्त्यसंहितायाम-'पादद्वयं समं सम्य- गमूलद्वयोपरि । कृतं पद्मासनं ह्येतत्प्रशस्तं सर्वकर्मसु' इति । अतएव पाणिभ्यां पादपृष्ठभागाभ्यां वृपणो धृत्वा नियम्येत्येतदु- पपद्यते । चकार ब्राह्ममञ्जलिमिति । ब्रह्माञ्जलिर्नाम ब्रह्मानुध्यानस मये परस्पराभिमुसयोरुत्तानयोः पाण्योः संनिवेशः स चास्य पद्मासनस्याङ्गम् । यदुक्तमागमान्तरे-'उत्तानं यामचरणं दक्षिणोरुणि विन्यसेत् । उत्तानं सव्यचरणं वामोरणि निवेशयेत् ॥ तन्मध्य उयगोचानो यामयामेतरो करौ । निवेशयेदित्यनुपद्गः । स्थित्या निचलष्टिभ्यां नासाप्रमवलोक्येत् ॥ इदं पद्मासनं प्रादुर्मुख्यं ध्यानादिकर्मखिति। तथाच कालिदासः-पर्यवबन्धस्थिरपूर्वकायमू- ·सर्गः३] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। अनुधावति यो भोगांस्त्यक्त्वा शमरसायनम् । संत्यक्तमन्दारवनः प्रयाति विपजाङ्गलम् ॥४७॥ यदि यासि महीरन्ध्र ब्रह्मलोकमथापि वा । तन्न निर्दृतिमामोपि विनोपशमनामृतम् ॥ ४८॥ इमा विचित्राः कलना भानाभावमयात्मिकाः । दुःसायैर भयोग्राय न सुसाय कदाचन ॥ ४९ ।। शब्दादिगाभिरेताभिः किं मूर्ख हतवृत्चिभिः । यसात्किंचिदयामोपि यसिन्वहसि निईतिम् । तसिंश्चिचशमे मृर्ख नानुधावसि किं पदम् ॥५०॥ आगत्य श्रोत्रतां मृर्स व्यर्थोत्थानोपहिताम् । धिया शब्दानुसारिण्या मृगवन्मा क्षयं ब्रज ॥ ५१ ।। त्वक्त्वमागत्य दुःसाय स्पर्शोन्मुखतया तया । मूर्ख मा बध्यतामेहि गजीलुब्धगजेन्द्रवत् ।। ५२ ॥ विपजाद्गलं विपवृक्षभूयिष्टमरण्यम् ॥ ४७ ॥ ४८ ।। इमा इति ।। क्लनाः क्ल्पनाः। भावाभावमयात्मिकाः सदसद्वस्तुविषयत्वाझाव- मयः अभावमयश्चात्मा स्वरूपं यासां ताः । भयोमाय भयेनोपाय ॥ ४९ ॥ शब्दादीति ॥ शब्दादिगामिः शब्दादीन्यिपयान गच्छ- न्तीति शब्दादिगाः ताभिः । यस्मादिति । यस्लाच्छमाविचित्प्र- योजन फेयल्यरूपं अवामोपि । यस्मिन्निति । यस्मिन् शमे मति नियति स्वरूपसुसं वहसि प्राप्नोपि वस्मिन भने रिमिति पदं नानु- भावसि नानुयनासि ॥ ५० ॥ आगयेति ॥ शब्दानुसारिण्या श्रयणेच्या शब्दमनुसरन्या धिया बुद्धिपत्या व्यर्थोत्यानोपदिनां निःप्रयोजनेनयोरामेन यर्धितां मोरतां अवगेन्द्रियत्वमागन्य मृग- याव्यपीदासछएगयत्समय मा प्रज॥५१॥ यस्यामिति ॥

·उपशम०५। समाश्रयेत्यन्ययः ॥ ५५॥ पुरङ्गेति ॥ एकैफशः एकैफेन शब्दा. दिविपयेण ॥ ५६ ॥ हे चित्तेति ॥ हे चित्त, भवतो यन्धायेया- ४१२ लघुयोगवासिष्ठः। रसनाभावमागत्य गर्धनान्धदुरन्धसाम् । मा नाशमेहि घडिशपिण्डीलम्पटमत्स्यवत् ।। ५३ ॥ चाक्षुपी वृत्तिमाश्रित्य प्रभारूपचयोन्मुखीम् । मा गच्छ दग्धतां मूर्ख कान्तिलुब्धपतङ्गवत् ॥ ५४॥ घाणमार्गमुपाश्रित्य शरीराम्भोजकोटरे । गन्धोन्मुखतया बन्धं मा समाश्रय भृङ्गवत् ॥ ५५ ॥ कुरङ्गालिपतङ्गेभमीनास्त्वेकैकशो हताः । सर्वैरेतैरनषैस्तैर्व्याप्तस्याज्ञ कुतः सुखम् ॥ ५६ ।। हे चित्त वासनाजालं बन्धाय भवतोऽभितः । यदि शाम्यसि तत्यक्त्वा तदानन्तो जयस्तव ।। ५७ ॥ तया तादृश्या स्पर्शोन्मुसतया स्पर्शार्हसुसानुभवेच्छया दुःसाय केवलं त्वक्त्वं त्वगिन्द्रियत्वमागत्य गजीलुब्धगजेन्द्रवद्वध्यतां मा एहि ॥ ५२ ॥ रसनेति ॥ दुरन्धसां दुरन्नानां गर्धेन आखादना- काया रसनेन्द्रियत्वमागत्य बडिशपिण्डीलम्पटमत्स्ययन्मा नाश, मेहि । वडिशं मत्स्यवेधनम् । पिण्डी तद्गतोऽल्पो मांसपिण्डः ॥ ५३ ॥ चाक्षुपीमिति ॥ प्रभारूपचयोन्मुसी प्रभावतो लावण्य- युक्तस्य रूपस्य चये ग्रहणे उन्मुखी सावधानाम् ॥ ५४ ॥ प्राणेति ।। गन्धोन्मुसतया प्राणमार्गमुपाश्रित्य शरीराम्भोजकोटरे पन्धं मा भितो यामनालाल प्रयतते । तद्वासनाजालं त्यक्त्वा यदि शाम्यसि तत्रादि वय अनन्तो निरयधिको जयो विजयः स्यात् ।। ५७ ॥

·सर्गः ६]- ४१३ वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। करोम्येप किमर्थ या तवैतदनुशासनम् । विचारणावतः पुंसश्चित्तत्वमपि नास्ति यत् ॥ ५८ ॥ अनन्तस्यात्मतच्चस्स तन्वी मनसि संस्थितिः। न संभवति विल्यान्तर्वासिता दन्तिनो यथा ॥ ५९॥ पादाङ्गुष्टाच्छिरो यावत्कणशः प्रविचारितम् । न लब्धोऽसावहंनाम कः स्यादहमिति स्थितः ॥६०॥ भरिताशेपदिकुञ्ज पश्याम्येकं जगत्रये । संवेदनमसंवेद्यं सर्वत्र विततात्मकम् ॥ ६१॥ दृश्यते यस्स नेयत्ता न नाम परिकल्पना । नैकता न च नानाता स्थूलता न च नाणुता ॥ ६२ ॥ करोमीति ॥ विचारणावतः आत्मव्यतिरेकेण चित्तं नाम किमिति विचारयतः पुंसः चित्तमेव नास्ति । अविचारसिद्धत्वादिदन्तया न स्फुरतीत्यर्थः ।। ५८ ॥ अनन्तस्येति ॥ यथा हि दन्तिनो विल्य: फलाभ्यन्तरवासित्वं न संभवति तथा देशकालादिमिरपरिच्छिन्न- स्यात्मवत्त्वस्य सूक्ष्मे मनसि स्थितिर्न संभवतीत्यर्थः ॥ ५९॥ पादेवि ।। पादाङ्गुष्ठमारभ्य शिरःपर्यन्तं कणशो मया प्रविचारितम् । वन पादादिकेशान्ते देहे अहंशब्दार्थो न लब्धः । अहमिति स्थितः पदार्थः कः स्यादिति चित्तं प्रति विचारः ॥ ६०॥ भरितेति श्लोक- द्वयं वाक्यम् ॥ यस्य वस्तुनः इयत्तादयो न दृश्यन्ते वाहशमसं- वेद्यं प्रकाशान्तराप्रकाश्यं संवेदनमेकमेव भरिताशेपदिषुझं पश्या- मीत्यन्वयः ॥ ६१ ॥ इयचा परिच्छिन्नत्वम् । एकता एकत्वसंख्या- योगः । नानाता भेदः । स्थूलता महत्ताच परिमाणभेदः।। ६२॥

·[उपशम०५ णेषु मांसादिपु कोऽसावहंशब्दार्थःन कोऽपि । इदन्ताहन्तयोर्विरोधा- दिति ।। ६४ ॥ मांसमिति ।। मांसादीनामात्मनोऽन्यत्वेन प्रतीय- यमानं किंचिदपि अहं नेति या या दृष्टिः सेव सन्मयी वास्तवी । लघुयोगवासिष्ठः। वेदनत्वात्सुसंवेद्ये मयि त्वं दुःखकारणम् । विवेकजेन वोधेन तदिदं हन्यसे मया ॥ ६३ ॥ इदं मांसमिदं रक्तमिमान्यस्थीनि देहके । इमे ते श्वासमरुतः कोऽसावहमिति स्थितिः ॥ ६४ ॥ मांसमन्यदमुक्कान्यदस्थीन्यन्यानि चित्त है। वोधोऽन्यः स्पन्दनं चान्यत्कोऽसावहमिति स्थितिः ॥६५॥ इदं घ्राणमियं जिह्वा त्वगियं श्रवणे इमे । इदं चक्षुरयं स्पन्दः कोऽसावहमिति स्थितिः ।। ६६ ॥ अहमेव हि सर्वत्र नाहं किंचिदपीह वा । इत्येवं सन्मयी दृष्टिर्नेतरो विद्यते क्रमः ॥ ६७ ॥ चिरमज्ञानपूर्वेन पोथितोऽसीत्यहन्तया । वृकेन दृप्तेनाटव्यां पशुपोतो यथा तथा ॥ ६८॥ वेदनत्वादिति ॥ वेदनत्वाज्ञानरूपत्वात्स्यसंवेद्ये स्वयंप्रकाशे मयि हे चित्त, त्वं दुःखकारणं जायसे तत्तस्मात्कारणादिदं त्वं विवेक- जेन चोधेन मया हन्यसे ॥ ६३ ॥ इदमिति ।। इदन्तया गृह्यमा मानत्वादहन्ता नोपपद्यत इत्यर्थः । तत्र बोधो ज्ञानेन्द्रियव्यापार ॥ ६५ ॥ इदमिति ॥ प्राणादीन्यपीदन्तया प्रतीयमानत्वान्नाहंश- दार्थ इत्यर्थः । तत्र स्पन्दो नाम क्रियाहेतुः कर्मेन्द्रियगणः ॥६६॥ अहमिति ॥ इह जगात सर्वत्र प्रतीयमानोऽहमेवेति वा इह प्रती इतरक्रमः परिच्छिन्नविपयाहंप्रत्ययरूपो न विद्यते । न यासप इत्यर्थः ॥ ६७ ॥ चिरमिति । इत्येवमशानामा पूर्वेन चिरमह- ·सर्गः६] ४५५ वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । दिष्ट्येदानी परिज्ञातो मयैपोऽज्ञानवस्करः । पुनर्न संश्रयाम्येनं स्वरूपार्थापहारिणम् ॥ ६९॥ वासनाहीनमप्येतच्चक्षुरादीन्द्रियं खतः। प्रवर्तते पहिः स्वार्थ वासना नात्र कारणम् ॥ ७० ॥ . तसान्मूर्खाणीन्द्रियाणि त्यक्त्वान्तर्वासनां निजाम् ।। कुरुध्वं कर्म हे सर्व न दुःखं समवाप्स्यथ ॥ ७१ ॥ तृष्णयैव विनष्टाः स्थ व्यर्थमिन्द्रियबालकाः। कोशकाराः कुकृमयस्तन्तुनेव स्वयंभुवा ॥७२॥ हे चित्त सर्वेन्द्रियकोश तस्मात्सर्वेन्द्रियैरैक्यमुपैत्य नूनम् । आलोक्य चात्मानमसत्स्वरूपं निर्वाणमेकामलयोधमास्वा७३॥ विपयविपविचिकामनन्तां निपुणमहंस्थितिवासनामपास्य । न्तया परिच्छिन्नाहंकारेण पोथितोऽस्मि हिंसितोऽस्मि । दृप्तेन वृकेन अटव्यां पशुपोतो गवादेः पशोः शिशुर्यथा तथा। तद्वदित्यर्थः॥६॥ विष्यति ।। इदानीं ममैपोऽज्ञानरूपस्तस्करः परिज्ञातो दिष्ट्या फलितं भाग्येनेत्यर्थः । स्वरूपापहारिणं स्वरूपमेवार्थः तदपहारिणं एन- मज्ञानतस्कर पुनर्न सश्रयामि ।। ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ तृष्णये- वेति । स्वयभुवा स्वोत्पन्नेनैव तन्तुना कोशकारकृमय इव स्वयंभुवा तृष्णयैव व्यर्थ विनष्टाः स्थ ॥ ७२ ॥ हे चित्तेति ॥ सर्वेन्द्रियकोश सर्वेश्चक्षुरादिमिः कोशवदुपजीव्य हे चित्त, तस्मात्पूर्वोकादेतोः सर्वेन्द्रियः ऐक्यमुपैत्य आत्मानं स्वीयं रूपं असत्स्वरूपं अविद्य- मानस्वभावमालोक्य विचार्य एकामलवोघं एकः केवलः अमलश्च बोधो यया स्यात्तथा निर्वाणमुपरतव्यापारमास्य विष्ठ ॥ ७३ ॥ विषयेति ॥हे चित्त, अनन्ता विपयविपपिपूचिका विपयरूपा विषय- ·'४४६ [ उपराम०५ संबन्धः ॥ ७६॥ स्वच्छतेति श्लोकत्रय वाक्यम् ॥ स्वच्छतादयः पता । यता सर्वप्रियत्वम्। सत्यता अवाध्यत्वम् शिता बानिता । पानन्दिता बानन्दस्वरूपता । उपसमिता निर्विकारता । सदोदिता लघुयोगवासिष्ठः । अभिमतपरिहारमन्त्रयुक्त्या भव विभवो भगवान्भियामभूमिः ॥ ७४ ॥ उद्दालक उवाच ॥ संकल्पपादपं तृष्णालतं छित्त्वा मनोवनम् । विततां भुवमासाद्य विहरामि यथासुखम् ॥ ७५ ।। पदं तदनुयातोऽसि केवलोऽसि जयाम्यहम् । निर्वाणोऽसि निरंशोऽसि निरीहोऽसि निरीप्सितः ॥ ६ ॥ स्वच्छतोर्जितता सत्ता हृद्यता सत्यता ज्ञता । आनन्दितोपशमिता मानिता मुदितोदिता ॥ ७७ ॥ जन्यविपूचिको अहंस्थितियासनां च अभिमतपरिहारमनयुक्त्या इष्टवस्तुपरित्यागरूपमत्रयोगेन निपुणमपास्य विभयो विगतसंसारो मियां भयानामभूमिः भगवान्भव ॥ ७९ ॥ संकल्पेति ।। संकल्पा एव पादपा यस्मिंस्तृष्णा एव लता यस्मिंस्तन्मनोवनं छित्त्या विततां भुयं चिदाकाशरूपामासाद्य यथासुखं विहरामि ।।७५॥ पदमिति ।। यतः केवलोऽस्मि निर्मनस्कत्यात् अतस्तत्पदं ब्रह्मभावमनुयातोऽस्मि । अतखापत्रयशान्या निर्वाणोऽस्मि । परिपूर्णत्वान्निरंशोऽस्मि श्वावाप्तकामत्याग्निरीप्सितोऽस्मि ततो निरीहोऽस्मि ततो जयामीति कान्ता मम हृदयवहभाः व्युत्थानदशायां हृदयं विनोदयन्तीत्यर्थः । तत्र स्वच्छता मनोमलराहित्यम्। अर्जितता देन्यामायः। सत्ता सह. मुदिता प पुण्यकर्ममु प्रीतिः । पूर्णता व्याप्तता । सत्या पासन्युः ·सर्ग:] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । ४४७ - पूर्णतोदारता सत्या कान्तिमत्तैकता मता। सबैकता निर्भयता क्षीणद्वित्वविकल्पिता ॥ ७८ ।। एता नित्योदिताः खस्थाः सुन्दर्यः सुभगोयाः। - ममैकात्मरतेर्नित्यं कान्ता हृदयवल्लभाः ॥ ७९ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति निर्णीय स तया धिया धवलया मुनिः । बद्धपद्मासनस्तस्थाव?न्मीलितलोचनः ॥ ८० ॥ ऑकारमकरोत्तारस्वरमूर्ध्वगतध्वनिम् । सम्यगाहतलाशूलं घण्टाकुण्डमिवारवम् ।। ८१-11 ओमुच्चारयतस्तस्य संविचचे तदुन्मुखे। यावदोंकारमूलस्थे वितते विमलात्मनि ॥ ८२ ॥ सार्धत्र्यंशात्ममात्रस्य प्रथमंऽशे स्फुटारवे । प्रणवस्य समाक्षुब्धप्राणे रणितदेहके ॥ ८३ ॥ दारता उत्कृष्टता । कान्तिमत्ता ब्रह्मचित्तामिव्यक्षिका मुखकान्तिः। एकता भेदाभावः । मता संमवा। सर्वंकता सर्वात्मकत्वम् । निर्भ- यता विश्रम्भः। क्षीणद्वित्वविकल्पिता द्वित्वादिविकल्पाभावः ॥७॥ ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ८० ।। ओंकारमिति ॥ सम्यगाहतं ताडितं लाडूलं मध्यलम्बिद्ण्डो यस्य।अतएव आरवं आसमन्ताद्रवो यस्य तादृशं घण्टाकुण्डमिव कुण्डवन्मण्डलाकारां घण्टामिव वारस्वरमों- कारमूर्ध्वगतध्वनि ब्रह्मरन्ध्रव्याप्तं नादमकरोत् ॥ ८१ ॥ ओमिति श्लोकत्रयं वाक्यम् । ओमित्युच्चारयतस्तस्योदालकस्य संवित्तत्त्वे स्वरूपचैतन्ये तदुन्मुखे ओंकारानुसारिणि यावदोंकारं ओंकारानु. त्तिपर्यन्वं अर्धस्थे ऊर्ध्वमुसे विमलात्मनि वितते व्याते सति ॥२॥ सार्धवंशात्ममानस्य अर्धेन सहिवालयोसा आमा रूप मारला ·गामात्यारणादठयोगो दुःसदः । हठयोगो नाम महामुद्रादिमिर्व- ४४८ [उपशम०५ . इति याज्ञवल्क्यवचनात् रेचकादीनां प्रणवांशभूताकारोकारमका- म्यरे निरुद्धस्तथैवातिष्टदित्यर्थः । हृदयामिश्च रेचकेन संघुक्षितो चलञ्चालः सन्मलिनं पापरूपं वपुर्ददाइ।। ८५ ॥ यायदिति ।। पपा प्रणवस्य प्राणायामस्य प्रथमे ऋमेऽयस्था रेचकरूपा यावदिच्छं रघुयोगवासिष्टः। रेचकाख्येऽखिलं कायं प्राणनिष्क्रमणक्रमः । रिक्तीचकार पीताम्बुरगस्त्य इव सागरम् ।। ८४ ॥ अतिष्ठत्प्राणपवनश्चिद्रसापूरिताम्बरे । हृदयामिर्चलज्यालो ददाह मलिनं वपुः ॥ ८५ ।। यावदिच्छमवस्यैपा प्रणवप्रथमे क्रमे । बभूव न हठादेव हठयोगो हि दुःखदः ॥ ८६ ॥ ताः सार्धव्यंशात्मानः ता मात्रा यस्य तादृशस्य । अर्धमानाधिक- त्रिमात्रस्येत्यर्थः । प्रणवस्य ओंकारस्य समाक्षुब्धप्राणे समः एक प्रकारः अक्षुब्धश्च प्राणः प्राणवायुर्यस्मिंस्तादृशे प्रथमेंऽशे अकारा त्मके प्रथमभागे स्फुटारवे व्यक्तध्वनौ रणितदेहके मुखरितशरीरके सति ॥ ८३ ॥ रेचकेति ॥ रेचकाख्यः प्राणनिष्क्रमणक्रमः पीता- म्बुरगस्त्यः सागरमिवाखिलं कायं रिक्तीचकार । एतच्च प्रणवस्य सार्धत्रिमात्रत्वं अथर्वशिसायां उपनिपदि-चतुष्पादिदमक्षरं पर ब्रो'यादिना प्रपञ्चितम् । 'वर्णतयात्मिका ोते चपूरककुम्भकाः' रात्मनां प्रवृत्तिर्युक्त्यनुसंधेयम् ।। ८४ ॥ अतिष्ठदिति ॥ चिद्रसेन चैतन्येनापूरिताम्बरे प्राणपवनः अतिष्ठत् । रेचकेन रेचितः प्राणो इच्छानुत्तिर्यायत्तायदेय भूय नतु लादलात्कारादेव। युतः । हि ·४४९ . सगः ६J वासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः। अथेतरांशावसरे प्रणवस समास्थितौ । निप्पन्दः कुम्भको नाम प्राणानामभवत्क्रमः ॥ ८७॥ न बहिर्नान्तरे नाधो नोचं नाशासु तत्र ते । संक्षोभमगमन्प्राणा इव संस्तम्भिता हतौ ॥ ८८॥ दग्धदेहपुरो वह्निः शशामाशनिवत्क्षणात् । अदृश्यत सितं मम शरीरं हिमपाण्डुरम् ॥ ८९ ॥ यत्र कर्पूरशय्यायां सुप्तानीव सुखोचितम् । शरीरास्थीनि दृश्यन्ते निप्पन्दानि सितानि च ॥९॥ लात्प्राणनिरोधद्वारा मनोनिरोधः ॥ ८६ ॥ अथेति ॥ अथ प्राण- पवनस्य चिद्रसापूरिताम्बरनिरोधानन्तरं समास्थितौ समा चित्तस्य स्थितिर्यस्मात्तस्मिन् प्रणवस्य इतरांशावसरे उकारात्मनो द्वितीयां- शस्य मूर्तिध्यानावसरे ओमुचारयतस्तस्योद्दालकस्य निष्पन्दो निष्कम्पः कुम्भकः प्राणानां कमोऽभवत् । पूर्व चिद्रसापूरितेऽम्वरे निरुद्धस्य प्राणवायोः तत्रैवान्तरे तत्प्रयत्नवशात्कुम्भकरूप: कमोऽ भवदित्यर्थः । अत्र च प्रणवस्य अकारादिवर्णत्रयात्मकत्वाच तेपां ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपत्यात्तत्तन्मूर्तिध्यानपूर्वकं प्रणवजपेन रेचकादिः प्राणायामक्रमः प्रतिपाद्यत इत्यनुसंधेयम् ॥ ८७ ॥ तदेव कुम्भकस्य निष्पन्दत्वमाह-नेतिापहिः शरीराद्वहिरभ्यन्तरे शरीराभ्यन्तरे अध ऊर्ध्वमिति । यस्मिन्नाकाशदेशे प्राणनिरोधस्तस्मादध उभ्यं चेत्यर्थः। तत्र कुम्भके । हतौ चर्मभस्त्रिकायाम् ।। ८८।।दग्धेति शोकद्वयं वाक्यम् ।। ढग्धं देहरूपं पुरं येन स वदिः क्षणादशनिवच्छशाम ॥ ८९ ॥ यत्र सिते भस्मनि कर्पूरसाय्यायां मुसोचितं मुमानीव शरीरावानि - लाया.२९ ·प्रागाः ऋमायन्द्रमण्टरतां ययुः धूमा गगनकोशस्थाः शीतलाम्यु. ४५० [उपशम०५ प्रणवस्य प्रणयात्मकस्य प्राणायामस्यापरे कुम्भकरूपे क्रमे एपावस्था यावदिच्छमेव बभूव ॥ ९२ ॥ तत इति ॥ ततः कुम्भकानन्तरं उपशान्तिदे चित्तस्योपशान्तिहेती प्रणवस्य ओंकारस्य तृतीयावसरे णाद्धेनोः पूरको नाम प्राणानां क्रमोऽभवत् ।। ९३ ॥ तस्मिन्निति ।। तम्मिन्नयसरे पूरकावसरे प्राणाः प्राणवायवो व्योनि चेतनामृतम- शीतलतामीयुगतवन्तः ॥ ९४ ॥ क्रमादिति ।। गगनमध्यस्थास्ते लघुयोगवासिष्ठः । तद्भस वायुना नीतं सास्थि वायुरयोजयत् । तच्चण्डपवनोद्भूतमात्य गगनं क्षणात् । शरदीवाभ्रमिहिका कापि भस्सास्थिमद्ययौ ॥९१॥ यावदिच्छमवस्यैपा प्रणवस्थापरे क्रमे । बभूव न हठादेव हठयोगो हि दुःखदः ॥ ९२ ॥ ततस्तृतीयावसरे प्रणवस्योपशान्तिदे। पूरणात्पूरको नाम प्राणानामभवत्क्रमः ॥ ९३ ॥ तसिन्नवसरे प्राणाश्चेतनामृतमध्यगाः । व्योग्नि शीतलतामीयुहिमसंस्पर्शसुन्दरीम् ॥ ९४ ।। क्रमाद्गगनमध्यस्थाश्चन्द्रमण्डलतां ययुः । धृमा गगनकोशस्थाः शीतलाम्बुदतामिव ।। ९५॥ दृश्यन्ते तादृशं शरीरं भस्मेवादृश्यतेत्यन्वयः ॥ ९० ॥ तदिति । तद- स्थिमगरम चण्डपयनेनोर्ध्व नीतं सत् शरदि अभ्रमिहिकेव प्रालेय- युतो मेघ इव गगनमावृत्य क्षणात्वापि ययौ ॥ ९१॥ यावदिति ।। मकारात्मकस्य तृतीयांशस्य मूर्तिध्यानावसरे ओमुशारयतस्तस्य पूर: ध्यगाः चेतनवामृतं तम्य मध्यगवाः सन्तो हिमसंस्पर्शन मुन्दरी ·सर्गः ६] १५१ वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । कलाकलापसंपूर्णे ते तसिंश्चन्द्रमण्डले । रसायनमहाधाराः सम्पन्नाः प्राणवायवः ॥९६ ॥ सा पपाताम्बराद्धारा शेपे शारीरभस्मनि । रसायनी हरशिरःपतितेव पुरापगा ॥९७ ॥ उदभृदिन्दुविम्वामं चतुर्बाहुधरं शुभम् । उद्दालकशरीरं तन्नारायणतयोदितम् ॥ ९८॥ रसायनमयाः प्राणास्तच्छरीरमपूरयन् । ततः कुण्डलिनीमन्तः पूरयामासुराहताः ॥ ९९ ।। अथ पद्मासनगतः कृत्वा देहस्थिति दृढाम् । आलानमिव मातङ्गं नियद्धेन्द्रियपञ्चकम् ।। १०० ॥ चिन्तया हृदयाम्भोजे चेतो भ्रमरचञ्चलम् । बलात्संरोधयामास सेतुर्जलमिव द्रुतम् ॥१॥ निमिमील दृशावधं परिपक्ष्मलपक्ष्मके । निप्पन्दतारामधुरे संध्याकाल इवाम्बुजे ॥ २ ॥ सौम्यतामनयन्मौनी प्राणापानजवं मुखे । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः पृथक्के प्रयत्नतः ॥३॥ दतामिव ॥ ९५ ॥ कलेति ॥ ते प्राणवायवो रसायनस्यामृतस्य महत्यो धाराः संपन्नाः । सुधाधारारूपतां प्राप्ता इत्यर्थः । धाराया एकत्वेऽपि प्रकृतिभूतप्राणप्राधान्यविवक्षया संघीभवन्ति ब्राह्मणा इतिवत्सम्पन्ना इति बहुवचनम् ॥ ९६ ॥ सेति॥रसायनी अमृत- मयी धारा अम्बरात्पुरा पूर्व हरशिरःपतिता आपगा भागीरधीय शेपे अपशिष्टे शारीरभस्मनि पपात ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ ९९ ॥ १४१०० ॥१॥२॥ सोन्यतेति ॥ मौनी सन्मुसे प्राणापानजवं ·उपशम'५ १५२ उच्छ्वासनिःश्वासरूपं सौम्यतां प्रशान्तत्वमनयत् । इन्द्रियार्थेभ्यः इन्द्रियाणि पृथकके। प्रत्याजहारेत्यर्थः ॥३॥ वाह्येति ॥ स्पर्शान्वि- ॥ ६ ॥ यभारेति ॥ संयमं शिक्षामागतं प्राप्तं मनः हृदयाकाशे दहरारये यभार दधार । युक्तिभिरूपायैर्यशीहतमुन्मत्तं गर्ज विन्ध्यस्य पाते विल इय ।। ७11 शरदिय दुधाव निरसवान् ॥८॥ ॥९॥ विकल्पेति ॥ तमो विकल्पहेतुभूतमझानं लोलपजलयन्म- लधुयोगवासिष्ठः। वाह्यान्स्पर्शानशेपेण जहौ दूरे स धीरधीः । विलीनानान्तरांचके स्पर्शानुज्झितदर्शनात् ॥ ४ ॥ रुरोध गुदसंकोचानवद्वारानिलानथ । मुखसंस्थगितः कुम्भो रन्धकोशानिवेतरान् ॥५॥ आत्मतत्वप्रकाशाठ्यां स्पष्टां कुसुमलाञ्छनाम् । दधार कन्धरां वीरो मेरुशृङ्गशिखामिव ॥६॥ यभार हृदयाकाशे मनः संयममागतम् । विन्ध्युखात इवोन्मत्तगजं युक्तिवशीकृतम् ॥७॥ शरन्नभोवदासाद्य विमलामतिसौम्यताम् । दुधावाथ विकल्पौघान्प्रतिभासमुपेयुपः ॥ ८ ॥ अगच्छतो यथाकामं प्रतिभासान्पुनःपुनः । अच्छिनन्मनसा शूरः खड्गनेव रणे रिपून् ॥९॥ विकल्पौधे परे लूने सोऽपश्यद्धृदयान्तरे । तमश्छन्नविवेकार्क लोलकजलमेचकम् ।। ११०॥ पयान् । दर्शनं वृत्तिज्ञानम् ॥ ४ ॥ रुरोति ॥ अथ द्वासनादिना मूलाधारनिरोधात् नवद्वारानिलान् भरोध । मुखेति ॥ मुपे संस्थगित आवृतः कुम्भः इतरान् रन्ध्रकोशानिय । मुसे स्थगिवे फुम्भम्य सूक्ष्मरन्धेषु घायुर्यथा निरुध्यते तद्वदित्यर्थः ॥ ५॥ गुदसङ्कोचा- ।

·४५३ सर्गः ६) वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । तदप्युच्छेदयामास सम्यक्स्वान्तर्विवखता। तमस्युपरते कान्तं तेजःपुजं ददर्श सः॥ तल्लुलाव स्थलाजानां वनं वाल इव द्विपः ॥११॥ तेजस्युपरते तस्य घूर्णमानं मनो मुनेः । निशानवदगान्निद्रां तामप्याशु लुलाव सः ॥ १२ ॥ निद्राव्यपगमे तस्य व्योमसंवित्समुद्ययौ । व्योमसंविदि नष्टायां मूढं तस्याभवन्मनः ॥ मूढमप्येप मनसस्तं ममार्ज महाशयः ॥ १३ ॥ ततस्तेजस्तमोनिद्रामोहादिपरिवर्जिताम् । कामप्यवस्थामासाद्य विशश्राम मनः क्षणम् ॥ १४ ॥ विश्राम्याशु पपाताङ्गसंविदं विश्वरूपिणीम् ।' सेतुरुद्धं सरोवारि प्रतीपं स्वमिवास्पदम् ॥ १५ ॥ र्दितमपीवन्मेचकं मलिनवर्णम् ॥ ११० ॥ तदपीति ॥ तत्तमोऽपि स्वान्तःकरणगतविवेकत उत्सादयामास । ततस्तमस्युपरते तेजः प्रकाशरूपां सत्त्वगुणवृत्तिं ददर्श । दृष्ट्वा च तदपि तेजो लुलाव चिच्छेद ॥ ११ ॥ तेजसीति ॥ तेजसि सत्त्ववृत्तावुपरते तस्य मनो घूर्णमानं विश्रान्तिमलभमानं पुनरपि निद्रां वामसी वृत्तिम. गात् । सत्त्वादिगुणानां परस्पराभिभवेन परिणममानत्वात् । यदुक्तं सांत्ये-'प्रीत्यप्रीतिविपादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः । अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणा' इति ॥ १२ ॥ निद्रेति ॥ व्योमसंविच्छ्न्याकारा संवित्मूढं अप्रतिपत्तिजडम् ॥१३॥ तत इति ॥ तेजतमोनिद्रामोहादिपरिवर्जितां तेजःप्रमृतीनां सत्त्वा- दिगुणपरिणामिरूपत्यात्तद्रहिवां कामप्यवस्था निर्विकल्पां समाध्यव- स्थामासाद्य मनो विशश्राम आत्मनि सम्यो ॥१४॥ विधाम्येति ।

·१५४ [उपशम० ५ लघुयोगवासिष्टः । चिरानुसंधानवशात्स्वादनाच स्वसंविदः। मनश्चिन्मयतामागाद्धेमनूपुरतामिव ॥ १६ ॥ चित्तत्वमथ संत्यज्य चित्तं चित्तत्वमागतम् । अन्यदेव बभूवाशु पङ्कः कुम्भस्थितो यथा ॥ १७॥ चेत्यं संत्यज्य चिच्छुद्धा चित्सामान्यमथाययौ । त्यक्तवीच्यादिभेदोऽब्धिर्वाःसामान्यमिबैकधीः ॥१८॥ त्यक्तभोगौघमननं ततो विश्वम्भरं महत् । चिदाकाशं ततः शुद्धं सोऽभवरोधमागतः ।। १९ ।। विश्वरूपिणीं सर्वात्मिकां । अगसंविदं स्वखरूपचैतन्यपूर्णाम्। ब्रह्मात्मै- क्यसंविदमित्यर्थः । सेतुना रुद्धं सरोवारि प्रतीपं प्रत्यावृत्तं सत् स्वमास्पदं मूलस्थानभूतं सर इव ॥ २५ ॥ चिरेति ॥ चिरं स्वरू- पानुसंधानवशात्स्यसंविदः स्वरूपानन्दसंविदः स्वादनादास्वादनाच हेमनूपुरतामिव मनश्चिन्मयतामागात् ॥ १६ ॥ चित्तत्वमिति ॥ अथानन्तरं चित्तं कर्तृ चित्तत्वं चित्तरूपतां संत्यज्य चित्तत्त्वं चितः पारमार्थिक रूपं आगतं सत् अन्यदेव बभूव । चिदेव बभूवेत्यर्थः कुम्भस्थितः पङ्को यथा कालातिक्रमाजलविलये सति पकरूपं परि- सज्य कुम्भाकारां लोष्टतां याति तद्वदिति ॥ १७ ॥ चेत्यमिति । चित्क: चेत्यं संत्यज्य शुद्धा सती चित्सामान्यं सर्वानुवृत्तिचिन्मा- वरूपमाययो यतवीच्यादिभेदत्वात् । एकधीरेकाकारबुद्धिगोचरः सनन्धिः याःसामान्यं शुद्धजलमावमिव ॥ १८ ॥ यतेति ।। योधं स्वरूपमाक्षात्कारं आगतः यक्तभोगोधमन संयक्तयाह्यान्त- रिन्द्रियत्तिकं विश्वंभर शुद्धं महविदाफाशमभवा ॥ १९ ॥ - ·सर्गः ६] १५५ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । ખ तत्र प्रापदयानन्दं दृश्यदर्शनवर्जितम् । अनन्तमुत्तमाखादं रसायनमिवार्णवम् ॥ १२० ॥ शरीरात्समतीतोऽसौ कामप्यवनिमागतः। सत्तासामान्यरूपात्मा बभूवानन्दसागरः ।। २१ ॥ द्विजचेतनहसोऽसावानन्दससि स्थिरः। अतिष्ठच्छरदच्छे खे कलापूर्ण इवोडुपः ॥ २२ ॥ यभृवावातदीपाभो लिपिकार्पितोपमः । अवीच्यम्युनिधिप्रख्यो घृष्टमूकाम्बुदस्थितिः ॥ २३ ॥ अथैतमिन्महालोके तिष्ठदुद्दालकश्चिरम् । अपश्यद्व्योमगान्सिद्धानमरानपि भूरिशः ॥ २४ ॥ आगतानि विचित्राणि सिद्धिजालानि चामितः । तानि नादरयांचक्रे सिद्धिवृन्दानि स द्विजः ॥२५॥ सिद्धिसार्थमनादृत्य तस्मिन्सानन्दमन्दिरे । अतिष्ठदथ पण्मासानद्रिकूट इयोत्तरे ॥ २६ ॥ जीवन्मुक्तपदं तत्तु यत्स संप्राप्तवान्द्विजः । तत्र सिद्धाः सुराः साध्याः स्थिता ब्रह्महरादयः ॥२७॥ वति ॥ तत्र चिदाकारो रसायनममृतरूपमर्णयमिव दृश्यदर्शनवर्जि- तमुत्तमावादमनन्तमानन्दं प्रापत् ॥ १२०॥ शरीरादिति ॥ शरीरा- समतीतः जीयमावादुत्तीर्गः कामप्यवनि चिदाकाशरूपाम् ।। २१ ॥ द्विजेति ॥ द्विजचेतनहंसः परमात्महंममायमापन्न उहालमद्विजरू- पधेनन इत्यर्थः । उपचन्द्रमाः ॥ २२ ॥ यमूर्यति ॥ पृष्टम्का- म्पुरस्थितिः पृष्टो मुष्यों को निःमान्दय योऽम्युदनसेय मिति यस्य ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ आनन्देति ॥

·गन् ॥ ३१ ॥३२॥ ३३ ॥ ३१ ॥ ३५ ॥ ३६॥ ३७॥ माविस्म । स्वरूपातिरिक्तस्यानन्दस्याभावात् निरानन्दे निरानन्दव. दृश्येति ॥ पुनर्भयकारिणी संसारहेतुं दृश्यदृष्टिं प्रपत्रहरणाम् मुत्मारिना निरसा सिद्धिमूः म्यादियन । पन्द्रयपुर्धरांगन्द्रयन्मनो. लघुयोगवासिष्टः। [उपशम०५ आनन्दपरिणामित्वादनानन्दपदं गतः। आनन्दे न निरानन्दे ततस्तत्संविदावभौ ॥२८॥ तत्पदं सा गतिः शंभोस्तच्छ्रेयः शाश्वतं शिवम् । तत्पदं साधवः प्राप्य क्षणं वर्षशतं च वा ॥ २९ ॥ दृश्यदृष्टिं समायान्ति न पुनर्भवकारिणीम् ।। १३०॥ उद्दालकोत्र पण्मासान्दोत्सारितसिद्धिभूः । उपित्वोन्मिपितोऽपश्यसिद्धांश्चन्द्रवपुर्धरान् ॥ ३१ ॥ विद्याधरीभिर्वलितान्विद्याधरपतीनपि । ते तमूचुर्महात्मानमुद्दालकमुनि तदा ।। ३२॥ प्रसादेन प्रणामान्ते भगवन्नवलोकय । आरुह्येदं विमानं त्वमेहि विष्टपं पुरम् ॥ ३३ ॥ वर्ग एव हि सीमान्तो जगत्संभोगसंपदाम् । आकल्पमुचितान्मुस भोगानभिमतान्विभो ।। ३४ ॥ यतः कारणात्स उद्दालकः आनन्दपरिणामित्यादानन्दरूपेण परि- पतत्वात् अनानन्दपदं स्वरूपव्यतिरिक्तानन्दरहितं पदं गतस्ततः कारणातत्सवित् उद्दालकस्य संविनिरानन्दे आनन्दविषयानायभी न रस्तुविपया प नायभो । स्वरूपस्यैवानन्दात्मना सर्वत्रायभासमान- स्यात् ।। २८ ॥ तत्पदमिति ॥ तत्पदं जीवन्मुधिरूपम् ।। २९ ॥ ॥ १३० ॥ उद्दालय इति ॥ अन ममाघी दूरोत्सारितमितिभूः दूर ·सगः ६] ४५. . वासिष्टचन्द्रिकाच्यास्यासहितः । एवं कथयतः सिद्धानतिथीनित्यसी मुनिः। परिपूज्य यथान्यायमतिष्ठद्गतसंभ्रमम् ॥ ३५ ॥ नाभ्यनन्दत तत्याज तां विभूति स धीरधीः । भोः सिद्धा बजतेत्युक्त्वा खव्यापारपरोऽभवत् ॥३६ ॥ अथ स्वकर्मनिरतं भोगेप्वरतिमागतम् । तमुपास्सं ययुः सिद्धा दिनैः कतिपयैः स्वयम् ॥ ३७॥ जीवन्मुक्तः स च मुनिर्विजहार यथासुखम् । यावदिच्छं बनान्तेषु मुनीनामाश्रमेपु च ।। ३८ ॥ कदाचिदहा मासेन कदाचिद्वत्सरेण च । कदाचिद्वत्सरोघेण ध्यानासक्तो व्ययुध्यत ।। ३९ ॥ चित्तत्वैकघनाम्यासान्महाचिवमुपैत्य सः । चित्सामान्यचिराम्यासात्सत्तासामान्यमाययौ ॥१४॥ समरसपदलाभप्राप्तिसंशान्तचेता गलिवजनविलापः क्षीणसंदेहदोलः । शरदिनमिव शान्तं व्याततं चोर्जितं च स्फुटममलमचेतस्तद्वपुः खं चमार ॥ ४१ ॥ राम उवाच॥ आत्मज्ञानदिनका मत्संशपतृणानल । अन्नानदाहशीतांशो सनासामान्यमीश फिम् ।। ४२ ॥ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ चित्तत्त्येति ॥ चित्तत्वैकघनाभ्यासान् चित्त- स्यस्य एफस्पेव पनो निरन्तरो योऽन्यामोऽनुसंधान सम्मान्महा- पित्यं परिपूर्णपिनो मायं चिदिति सत्तासामान्यं रामममानन्तरं स्वपमेय पक्ष्यति ॥ १४०॥ समेति ॥ ससरमपदं जीवन्मुएिपदम् ·चेतः कयदा आत्मनि यसेत् लीयते तदा सत्तासामान्यता ॥४५॥ दूपयदविद्यमानरूपयदात्मनि लीयते तदा आत्मनो धनीभूतचितः सत्तासामान्यता संपद्यते ॥४४॥ यदेति ॥ सयाह्याभ्यन्तरात्मकं इदं मचे किंचिदपि अपलप्य निहत्य । नास्तीति निश्चित्येत्यर्थः । लधुयोगवासिष्ठः। [उपशम० ५ वसिष्ठ उवाच ॥ यदा संक्षीयते चित्तमभावात्यन्तभावनात् । चित्सामान्यस्वरूपस्य सत्तासामान्यता तदा ॥४३ ।। नूनं चेत्यांशरहिता चिद्यदात्मनि लीयते । असद्रूपवदत्यच्छा सत्तासामान्यता तदा ॥४४॥ यदा सर्वमिदं किंचित्सवाह्याभ्यन्तरात्मकम् । अपलप्य वसेञ्चेतः सत्तासामान्यता तदा ॥४५॥ कूर्मोऽङ्गानीव दृश्यानि लीयन्ते खात्मनात्मनि । अभावितान्येव यदा सत्तासामान्यता तदा ॥४६॥ ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ यदेति ॥ अभावात्यन्तभावनात् अनुसंधानात कालत्रयेऽपि दृश्यं यस्तुतो नास्तीति श्रुतियुक्त्यनुभवैः निरन्तरमनु- संघानाद्धेतोः यदा चित्तं सम्यक्क्षीयते विलीयते तदा चित्सामा- न्यस्वरूपस्यात्मनः सत्तासामान्यता संपद्यते । विक्षेपहेतोश्चित्तस्या- भावादात्मनः स्वरूपसत्तैयावशिप्यत इत्यर्थः ॥४३॥ नूनमिति ।। यदा मनोविलये सति चिञ्चित्तवृत्तिप्रतिफलितचैतन्यं चेत्यांशरहिता घटकस्य चित्तस्याभावात् चेत्यसंबन्धरहिता सती अत्यच्छा अस- फर्मेति ॥ दृश्यानि पित्तम्यान्तर्मुपत्यादमावितान्येव अननुसंदिता- न्येय मन्ति । यदा पूमोऽशानीय आमनि सामने प्रयत्नं विनय ·सग:६] ४५९ वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । दृष्टिरेपा हि परमा सदेहादेहयोः सदा । मुक्तयोः संभवत्येव तुर्यातीतपदाभिधा ॥४७॥ व्युत्थितस्य भवत्येपा समाधिस्थस्स चानघ । ज्ञस्य केवलमज्ञस्य न भवत्येव बोधजा ॥ ४८ ॥ अस्यां दृष्टौ स्थिताः सर्वे भुवि मुक्ता महारसाः । असत्प्रभृतयः सर्वे नारदायाश्च राघव ॥ ४९ ॥ ब्रह्मविवीधराद्याश्च दृष्टावस्यां व्यवस्थिताः । एतामालम्व्य पदवीं समस्तभयनाशिनीम् ॥ १५०॥ उद्दालकोऽसाववसद्यावदिच्छं जगद्गुहे । अथ कालेन महता बुद्धिस्तस्य बभूव ह ॥ ५१ ।। विदेहमुक्तस्तिष्ठामि देहं त्यक्त्वेति निश्चला । एवं चिन्तितवानद्रेणुहायां पल्ल्यासने ॥५२॥ पद्धपद्मासनस्तस्थावर्धोन्मीलितलोचनः ॥५३॥ संयम्य गुदसंरोधावाराणि नव चेतसा । मात्रास्पर्शान्विचिन्वानो भावितस्वात्मचिद्धनः ॥ ५४॥ लीयन्ते तदा सत्तासामान्यता ।। ४६ ॥ दृष्टिरिति ॥ तुर्यातीत- पदामिधा एषा परमा दृष्टिानावस्था । सदेहादेहयोर्मुक्तयोः संभवत्येव । जामदाद्यवस्थात्रयेऽनुवृत्तं साक्षिचैतन्यं तुर्य विश्वते- जसप्राज्ञरूपजाप्रदायभिमानितन्यापेक्षया चतुर्यमित्यर्थः । इयं तु शानदशा तशतुष्टयातीतत्वात्तुर्यातीतशब्दयाच्या ॥ १७ ॥ व्युत्यि- वस्येति ॥ एपा पूर्वोक्ता अवयोधजा सरूपशानननिता दृष्टिशस्य घ्युत्थितस्य ममापिस्थस्य प फेवलं भवति । असल नु न भवत्येय ॥४८॥ अस्यामिति ॥ मुवि रसाः पड़मा इय ।। ४९॥ १५०॥ ७५१७. ५२.४५३ संपन्देति सारोकपमुख्यं याश्यम् ।

·प्पा अनमू: शरीरं यस्य । स्वस्वरूपसाक्षात्कारहण रोमाधित. [ उपशम०५ कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा। ध्रुवोरन्तरगा दृष्टिर्मुद्रा भवति रोचरी'इति ॥५५॥ न यहि रिति ॥ विपयान्तरेण संयोजिते मनो- संवित्साक्षात्कारः तस्या उत्थानमुदयतेन रोमकण्टकिता संजात- लघुयोगवासिष्ठः। संरुद्धग्राणपवनः समसंस्थानकन्धरः । तालुमूलान्तरालग्नजिह्वामूलोल्लसन्मुखः ॥ ५५ ॥ न बहिर्नान्तरे नाधो नोज़मर्थे न शून्यके । संयोजितमनोदृष्टिदन्तैर्दन्तानसंस्पृशन् ॥ ५६ ॥ प्राणप्रवाहसंरोधसमस्वच्छाननच्छविः ॥ ५७ ॥ अङ्गचित्संविदुत्थानरोमकण्टकिताङ्गभूः। अङ्गचित्संविदाभ्यासाच्चित्सामान्यमुपाददे ॥ ५८ ।। मात्रास्पर्शान् मीयन्ते आभिर्विपया इति मात्रा इन्द्रियाणि स्पृशन्त इति स्पर्श विपयाः मात्राश्च स्पर्शाश्च तानिन्द्रियाणि विपयांश्च विचिन्वानः प्रत्याहरन् भावितस्वात्मचिद्धनः भावितः स्वात्मा स्वस्थ रूपभूतः चिद्धनो येन ॥ ५४ ॥ समसंस्थानकन्धरः सममकुटिलं संस्थानं संनिवेशो यस्यास्तादृशी कन्धरा प्रीवा यस्य । तालमूलान्तः रालग्नजिह्वामूलः तालुमूलयोः काकुदमूलदेशयोः आन्तरे लमं आलम जिह्वामूलं यस्येत्यनेन नभोमुद्रा दर्शिता । या हि खेचरीत्युच्यते । तदुक्तं विवेकमार्तण्डे-'महामुद्रां नभोमुद्रामुड्डियानं जलन्धरम् । मूलवन्धं च यो वेत्ति स योगी सिद्धिभाजन'मित्युपक्रम्य-'कपाल- दृष्टी येन तादृशः सन्नथे भाविरूपे शून्ये अभावरूपे च । दन्तैर्दन्ता- नसंरशनित्याप सेचा आनुगुण्यमुक्तम् ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ अन चित्संविदुत्यानरोमकण्टफिताहभूः अङ्गचित्स्वरूपचैतन्यं तस्याः ·सर्गः ६] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । तदभ्यासादवापान्तरानन्दस्पन्दमुत्तमम् । तदास्वादनतो लीनचित्सामान्यदशाक्रमम् ॥ ५९॥ विश्वंभरमनन्तात्म सत्तासामान्यमाययौ । शुद्धचित्संविदभ्यासाचित्सामान्यमुपाययौ ॥ १६० ॥ तस्थौ समशमाभोगः परां विश्रान्तिमागतः ॥६१ ॥ अनानन्दशमानन्दमुग्धमुग्धमुखद्युतिः । संशान्तानन्दपुलकः पदं प्राप्यामलं तदा ॥ ६२ ॥ चिरकालपरिक्षीणमननादिभवभ्रमः । वभूव स महासत्त्वो लिपिकर्मार्पितोपमः ॥ ६३ ॥ गात्र इत्यर्थः । अङ्गचित्संविदाभ्यासात्स्वरूपानुसंधाननैरन्तर्याचि- सामान्यं सर्वानुवृत्तं चिन्मात्रमुपाददे ॥५८॥ तदित्यधं वाक्यम् ॥ तदभ्यासाच्चित्साम्यानुसंधानात् ॥ तदेति ॥ तदास्वादनतः परा- नन्दानुभवात् लीनचित्सामान्यदशाक्रमं विलीनचिद्वृत्तिस्फुरणम् ॥ ५९ ॥ विश्वंभरं परिपूर्ण अनन्तात्म अपरिच्छिन्नं सत्तासामान्य- मायया ॥ १६० ।। तस्याविति अर्धमेकं वाक्यम् । समशमाभोगः एकाकारशमविस्तारः॥६१॥ अनानन्देति सार्थश्लोकद्वयं वाक्यम्। अनानन्दशमानन्दमुग्धमुग्धमुसद्युतिः अनानन्दस्य निरानन्दस्य वस्तुनः शमादुचिता आनन्दमुग्धा आनन्दमयी मुग्धा मनोहरा मुसच्छविर्यस्य । आनन्दजा मुराच्छविरपि रोमहर्पाद्यानन्दवि- काराभावादानन्दजन्येति न ज्ञायत इत्यर्थः । सानन्दमपि मुसं निर्विकारतया निरानन्दमियाभूदिति यावत् । लिपिकार्पितोपम इति निर्विकारत्वे दृष्टान्तः । शरदिन्दुना सम इति तु प्रकाशानन्द- ·१६२ [उपशम०५ एवोपशशाम । शरदन्ते शरत्कालावसाने तरुरसः अमले रविकरी- यम्मिन्मुसे शनलक्ष्मीरपि जलराशी तृणमिव तुच्छत्वेनोते उत्प्रे- लघुयोगवासिष्टः। उपशशाम शनैर्दिवसैरसौ कतिपयैः स्वपदे विमलात्मनि । तरुरस: शरदन्त इवामले रविकरौजसि जन्मदशातिगः ॥ ६४ ॥ गतसकलविकल्पो निर्विकाराभिरामो निखिलभयविनाशोपाधिनिर्मुक्तमूर्तिः । विगलितमुखमाद्यं तत्सुखं पाप यस्मि- स्तृणमिव जलराशावृह्यते शक्रलक्ष्मीः॥६५॥ अपरिमितनभोऽन्तर्व्यापिदिग्व्यापि पूर्ण भुवनभरणशीलं भूरिभव्योपसेव्यम् । कथितगुणमतीतं सत्यमानन्दमाचं सुखममृतमनन्तं ब्रह्मणोऽसौ बभूव ॥ १६६ ॥ इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाय उपशमप्रकरण उद्दालकोपाख्यानं नाम पाठः सर्गः ॥ ६ ॥ मयत्वे ॥ ६२ ॥ ६३ ।। उपशशामेति ॥ असो उद्दालकः जन्मद शातिगः संसारदशामविकान्तः सन् विमलात्मनि स्वपदे स्वस्वरूप जीव सूर्यतेजसीव । 'आदित्याज्ञायते वृष्टि'रिति स्मरणात् । तर रसम्य आदित्यतेजसि सकारणे लयो युज्यते ॥ ६४ ॥ गतेति ।। क्षते तदाचं मुसं प्राप ॥ ६५ ॥ अपरिमितेति ॥ पूर्वशोके मुसं प्रापति भेदप्रतीतेरपरितोपात् इह शो स ब्रह्मणः पूर्ण मुवं यः चैत्यभेदः प्रतिपाद्यते ॥ १६६ ॥ इति श्रीवासिरामायणे मोशोपा. य उपशमप्रकरणे पष्टः सर्गः ।। ६ ।।

·सर्ग: ] ४६३ वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । सप्तमः सर्गः वसिष्ट्र उवाच ।। क्रमेणानेन विहरन्यिचार्यात्मानमात्मना । विश्रान्तिमेहि वितते पदे पद्मदलेक्षण ॥१॥ शास्त्रार्थगुरुचेतोभिस्तावत्तावद्विचार्यते । सर्वदृश्यक्षयाभ्यासाद्यावदासाद्यते पदम् ॥ २॥ वैराग्याभ्यासशास्त्रार्थप्रज्ञागुरुयमक्रमैः । पदमासाद्यते पुण्यं प्रज्ञयवेकयाथवा ॥३॥ संप्रबोधवती तीक्ष्णा कलङ्करहिता मतिः । सर्वसामग्र्यहीनापि प्राप्यं ग्रामोति शाश्वतम् ॥ ४ ॥ राम उवाच ॥ भगवन्भूतभव्यज्ञ कश्चिजातसमाधिकः । प्रबुद्ध इव विश्रान्दो च्पचहारपरोऽपि सन् ॥ ५ ॥ पूर्व योगाभ्यासदार्थेन चित्तयित्रान्तिः स्यात्सव समायेरुत्त- मावस्थेत्युक्तम् । इदानीं सैव चित्तविश्रान्तिः जीवन्मुक्तिसीमेति मुरघुपारयानेन प्रतिपाद्यते । तत्र तावद्धितमुपदिशति-मेगेल्या- दिना । अनेन क्रमेण पूर्योकेनोदालकसमाचारक्रमेण ॥ १ ॥ २॥ पैराग्येति ॥ वैराग्यं चैतृष्ण्यं अभ्यामः सर्पदृश्यमयानुसंधान शास्त्रायः अध्यात्मशास्त्रतत्त्वज्ञानं प्रज्ञा त्रैकालिकी वस्नुनत्वपरीमा गुरुगुरूपदेशः यमक्रमः यमनियमादिक्रमः तैः । प्रायवेति। परि- पफान्वःफरणेन प्रक्षयकया परं पदमासाद्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ प्रश- यवेत्येतदुपपादयितुमाए-संप्रयोति ॥ तीक्ष्मा यस्नुम्यरूपपरिरहे- दिया।मर्यमामध्यं नाम पूर्योकं पैराग्यादिकम् ॥ ४॥ भगवनिति गोसदन प्रभः। पधिन्नमसुः जानसमाधिकः कदाचित्मानममा- - ·[उपशम०५ १६१ यस्मात्कारणादन्तःशीतलतवानन्तस्य तपसः फलं तस्मादन्तःगीत- रत्वे मति द्वयोः सामान्यमेवेति पूर्वणेवान्ययः ॥८॥९॥ चित्तविश्रान्तरेव शीतलतारुपायाः प्राधान्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यां लघुयोगवासिष्टः। कश्चिदेकान्तमाश्रित्य समाधिनियमस्थितः । तयोस्तु कतरः श्रेयानिति मे भगवन्वद ॥६॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इमं गुणसमाहारमैनात्मत्वेन पश्यतः । अन्तःशीतलता यासौ समाधिरिति कथ्यते ॥७॥ दृश्यैर्मम न संबन्ध इति निश्चित्य शीतलः । व्यवहारे स्थितः कश्चित्कश्चिद्ध्यानव्यवस्थितः ॥ ८॥ द्वावेतौ राम सुखिनावन्तश्चेत्परिशीतलौ। अन्तःशीतलता या स्यात्तदनन्ततपःफलम् ॥९॥ समाधिस्थानसंस्थस्य चेतश्चेद्वृत्तिचञ्चलम् । तत्तस यत्समाधानं सममुन्मत्तताण्डवैः ॥१०॥ धिमुसः प्रबुद्ध इव मुप्रोत्थित इव व्यवहारपरोऽपि सन् विश्रान्तः स्यात्मन्येवाभिरमते ॥ ५॥ कश्चित्पुनरेकान्तमाश्रिस्य समाधौ नियमस्थितः तयोर्मध्ये कतरः श्रेयानियेतद्वद ॥ ६ ॥ इममिति ॥ गुणसमाहारं सत्त्वादिगुणसमुदायरूपं इमं प्रपञ्चमनात्मत्वेन पश्यतः पुरुपस्य यान्तःशीतलता अमृतसागरनिममस्येव या संतापनिवृत्तिः असो समाधिरिति कथ्यते ॥ ७ ॥ दृश्यैरिति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ शोकद्वयेनाह-ममाधीति ॥ वृत्तिपञ्चलहपविपादादिभिः क्षुभित दत्तहिं । यदुक्तं भगवता- --'कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आले मनमा गारन् । इन्द्रियान्विमूढात्मा मिष्याचारः स उच्यत' इति ।

·सर्ग:0] वासिष्ठचन्द्रिकान्यारन्यासहितः । १६५ उन्मत्तताण्डवस्थस्य चेतश्चेत्क्षीणवासनम् । तदस्योन्मत्तनृत्यं तु समं बुद्धसमाधिना ॥ ११॥ व्यवहारी प्रबुद्धो यः प्रबुद्धो यो बने स्थितः । द्वावेतौ सुसमौ नूनमसन्देहपदं गतौ ॥१२॥ अक कुर्वदप्येतच्चेतः प्रतनुवासनम् । दूरंगतमना जन्तुः कथासंश्रवणे यथा ॥ १३ ॥ अकुर्वदपि कर्चेव चेतः प्रधनवासनम् । निष्पन्दाङ्गमपि स्वमेश्वभ्रपातस्थिताविव ॥ १४ ॥ चेतसो यदकर्तृत्व तत्समाधानमुत्तमम् । तं विद्धि केवलीभावं सा शुभा निर्वृतिः परा ॥ १५ ॥ चेतश्चलाचलत्वेन परमं कारणं स्मृतम् । ध्यानाध्यानदृशोस्तेन तदेवानङ्करं कुरु ॥ १६ ॥ ॥ १० ॥ ११ ॥ व्यवहारीति ॥ प्रयुद्धः अवगतात्मतत्त्वः । असंदेहपदं असंदिग्धमात्मतत्त्वम् । 'छिद्यन्ते सर्वसंशयाः' इति श्रुतेः ॥ १२ ॥ अकर्तृ इति ॥ चेतः प्रतनुवासनं चेत्कुर्वदपि शरीरेन्द्रियाणि प्रवर्तयदपि अत्रैव । कथासंश्रवणे दूरंगतमना जन्तुर्यथा । स हि पुराणकथामासन्नतया शृण्वन्नपि न शृणोयेव ॥ १३ ॥ अकुर्वदिति ॥ चेतः प्रघनवासनं चेदकुर्वदपि कर्नेव । यथा स्वप्ने श्वध्रपातस्थिती व पुराणफूपादो पतामीत्येवंप्रतीतो निष्पन्दागमपि शरीरे क्रियामनुत्सादयदपि चेतः फर्नेव मयकम्पा- दिहेतुत्वात् तद्वदिति ।। १४ ॥ १५ ॥ चेत इति ॥ चेत एवाचन- लत्वेन ध्यानदृशः कारणम् । चञ्चलत्वेनाध्यानाः कारणमित्यर्थः । पाठक्रमादर्यक्रमो बलीयानिति न्यायात् । अनकुरं निर्वासनम् ल.वा.३.

·। [ उपशम ५ ॥ १६ ॥ अवासनमिति।।शान्ततेच च तत्सदा तदेव स्थिरं मनः दानमिति द्रष्टव्यम् ।। १७॥ तनुवासनमिति श्लोकद्वयेन । वासना- सेति ॥ सर्वभावात्मभावनां सर्वभावात्मिकां वासनाम्॥२०॥२१॥ ययेति ॥ विपणिगाः पण्यवीथिगताः लोका जनाः विहरन्तोऽपि पंन्ति । एत्तः । असंयन्धात् वैः सह संयन्धाभायात् । तथा शस्त्र सानिनो प्रामोऽपि विपिनोपमः । सरपयमिव न विक्षेपहेतुरित्ययः लघुयोगवासिष्ठः । अवासनं स्थिरं प्रोक्तं मनोध्यानं तदेव च । स एव केवलीभावः शान्ततैव च तत्सदा ॥१७॥ वनुवासनमत्युच्चैःपदायोद्यवमुच्यते । अवासनं मनः कतुं पदं तसादवाप्यते ॥ १८ ॥ घनवासनमैतत्तु चेतःकर्तृत्वभावनम् । सर्वदुःखप्रदं तसाद्वासनां तनुतां नयेत् ॥ १९ ॥ चेतसा संपरित्यज्य सर्वभावात्मभावनाम् । यथा तिष्ठसि तिष्ठ त्वं तथा शैले गृहेऽथवा ॥२०॥ गृहमेव गृहस्थानां सुसमाहितचेतसाम् । शान्ताहंकृतिदोषाणां विजना वनभूमयः ॥२१॥ यथा विपणिया लोका विहरन्तोऽप्यसत्समाः । असंबन्धात्तथा ज्ञस्य ग्रामोऽपि विपिनोपमः ॥ २२ ॥ शान्तता चेत्यर्थः। 'उद्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयोरेक्यमापादयन्ति सर्वनामानि पर्यायेण तल्लिङ्गभाति भवन्तीति न्यायेन स एप केव- लीभाव इत्यत्र विधेयलिगोपादानं, तदेव शान्ततेत्यत्रोद्देश्यलिङ्गोपा- वानयं चित्तकर्तृत्त्यभायं कर्तृत्वं भावयत् ॥ १८॥ १९॥ येत. देशान्तरादाम्पान्यस्य या असत्समा असन्त इय नोपयु

·सर्गः]
१६७
।
वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः।
अन्तर्मुखमना नित्यं सुप्तो बुद्धो ब्रजनटन् ।
पुरं जनपदं ग्राममरण्यमिव पश्यति ।
सर्वमाकाशतामेति नित्यमन्तर्मुखस्थितेः ॥ २३ ॥
अन्तःशीतलतायां तु लव्यायां शीतलं जगत्
अन्तस्तृप्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् ॥ २४ ॥
• भवत्यखिलजन्तूनां यदन्तस्तद्वहिःस्थितम् ।
द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः।
अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा यहिरिव स्थिताः॥२५॥
यस्त्वात्मरतिरेवान्तः कुर्वन्कर्मेन्द्रियैः क्रियाः ।
न यशो हर्पशोकाभ्यां स समाहित उच्यते ॥ २६ ॥
आत्मवत्सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोप्टवत् ।
स्वभावादेव न भयाद्यः पश्यति स पश्यति ॥ २७ ॥
अद्यैव मृतिरायातु कल्पान्तो निश्चयेन वा ।
नासौ कलङ्कमामोति हेम पङ्कगतं यथा ॥२८॥
॥ २२ ॥ अन्तरिति सार्थश्लोको वाक्यम् ॥ यस्मादन्तर्मुखस्थिते:
सर्वमाकाशतामेति तस्मादसौ पुरादिकं सर्वमरण्यमिव पश्यतीत्य-
न्वयः ॥ २३ ॥ अन्तरिति ॥ चित्ते शीतले जगच्छीतलत्वं तोऽनु-
तप्तत्वमित्यर्थः ॥ २४ ॥ तदेवोपपादयितुमाह-भवतीत्यर्थत्रय-
मेकं याक्यम् । यस्मादखिलजन्तूनां अन्तर्यद्वर्तते तदेव पहिः स्थित
भवति । द्यौरित्यादयोऽपि अन्तःकरणवत्त्वस्य भागा एव यहिरिवं
स्थिताः । तस्मादन्तःकरणवृत्तिरेव प्रधानमित्यर्थः। द्यौः स्वर्लोकः।
आकाशमन्तरिक्षम् ॥२५॥ यस्त्विति ॥ यस्तु इन्द्रियः कर्म कुर्व-
न्नपि आत्मरतिरात्मनिष्ट एव हर्पशोकाभ्यां हेतुभ्यां न वशतत्सा-
धनाधीनोन मवति स समाहित इत्यन्वयः ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥

·मिय लाकर्षणाय फल्पितं विलयमिय ॥ ३४ ॥ अथेति ॥ [उपशम०५ सर्वमिति ॥आभाखरं सर्वत्र प्रकाशमानं स्वदनमानं सर्वरसास्वाद. बोधार्यमय कल्पिता हि । ततो हेतोर्मुधैय । सत्तस्मादिदं सर्वमो. मित्येव वक्तव्यम्।आंकारम्य व परप्रात्यप्रतिपादकत्वात् ।। २९॥ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२॥ ३३ ॥ किमर्यमिति ॥ एवं लोके यत्र- लघुयोगवासिष्ठः। सर्व प्रशान्तमजमेकमनादिमध्य- मामास्वरं स्वदनमात्रमचिन्त्यचित्तम् । सर्व प्रशान्तमिति शब्दमयी तु दृष्टि- ऊधार्थमेव हि मुधैव तदोमितीदम् ॥ २९ ॥ वसिष्ठ उवाच ।। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । किरातेशस सुरघोवृत्तान्तं विसयास्पदम् ॥ ३० ॥ हिमाद्रेः शृङ्गमस्तीह कैलासो नाम पर्वतः । तस्य हेमजटा नाम किराताः संस्थितास्तले ॥३१॥ आसीत्तेपामुदारात्मा राजा परपुरंजयः । सुरघुर्नाम बलवान्सुरयोधादिदर्पहा ॥ ३२ ॥ स चके राजकार्याणि निग्रहानुग्रहक्रमः। तजाभ्यां सुखदुःखाभ्यां मतिस्तस्याभ्यभूयत ॥ ३३ ॥ किमत्र पीडयाम्येवं तिलान्यत्रमिवौजसा । सर्वेपामेव भूतानां ममैपातिः प्रजायते ॥ ३४ ॥ अथ वा निग्रहं प्राप्त करोम्यतेन वै विना । हेतुः । पूर्वार्धविशेषणेहुभिरभिसंवन्धात् अद्वैतभङ्गमाशाह । सर्व प्रशान्तमित्यादिभिर्विशेषणेर्या भेदोल्लेसिनी शब्दमयी दृष्टिः सा

·सर्गः ७]
वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः।
-
वर्तते न प्रजा चेयं विना वारि सरिद्यथा ॥३५॥
इति दोलायितं चेतो न विशश्राम भूपतेः।
अथैकदा गृहं तस्स माण्डव्यो मुनिराययौ ॥ ३६ ।।
तमसौ पूजयामास पप्रच्छ च महामुनिम् ।
भवदागमनेनामि मुने नितिमागतः ॥ ३७॥
अद्य तिष्ठाम्यहं नाथ धन्यानां धुरि धर्मतः ।
भगवन्सर्वधर्मज्ञ चिरं विश्रान्तवानसि ॥ ३८॥
तदमुं संशयं छिन्धि ममार्कस्तिमिरं यथा ।
महतां संगमेनार्तिः कस्य नाम न नश्यति ॥ ३९॥
संदेहं तु परामातिमाहुरार्विविदो जनाः।
सन्निग्रहानुग्रहजा मद्धृत्यापुपि स्थिताः ॥ ४०॥
कर्पन्ति मामलं चिन्ता गजं हरिनखा इव ।
तद्यथा समतोदेति सूर्याशुरिव सर्वगः ॥४१॥
त्वचो मम मुने मान्यो नान्योऽस्ति करुणां कुरु ॥४२॥
माण्डव्य उवाच ॥
स्वयत्नेन स्वसंस्थेन स्खेनोपायेन भूपते ।
एपा मनःपेलवता हिमनत्पविलीयते ॥४३॥
अथवा प्राप्तं निग्रहं करोमि । यस्य यो दण्डो धर्मः शाने योग्य-
तया निरूपितः तस्य तं दण्डं करोमीत्यर्थः । यस्माद्धेतोरनेन निन-
हेण विना सरिद्वा की वारि विनेव प्रजा स्वमार्गे न वर्तते । काम-
क्रोधादिभिः परस्परयाधार्थ प्रवृत्तत्वात् । यदाह कामन्दक:-'जग-
देतन्निरानन्दं कामलोभादिभिर्वलात् । निमज्यमानं निरये राज्ञा
सुण्डेन धार्यते' इति ॥ ३५॥३६॥ ३७॥३८॥३९॥४०॥

·१७२ [उपशम०५ अन्यच्छाश्वतं किंचन वस्तु नास्ति ॥ ६१ ॥ विगतेति ।। विगतर- लघुयोगवासिष्ठः। स एव भगवानात्मा तन्तुर्मुक्ताखिव स्थितः। चिच्छक्तिरमला सैपा चेत्यामयविवर्जिता । भरिताशेपदिक्कुम्भा भैरवाकारधारिणी ॥ ५९॥ सर्वभावगता सूक्ष्मा भावाभावविवर्जिता । आब्रह्मभुवनान्तःस्था सर्वशक्तिसमुद्किा ॥६०॥ सर्व किंचिदिदं दृश्यं दृश्यते यजगद्गतम् । चिनिप्पन्दांशमात्रं तन्नान्यत्किंचन शाश्वतम् ॥ ६१ ॥ विगतरञ्जननिर्विपयस्थिति- तभवभ्रम ईहितवर्जितः। स्थिरसुपुप्तकलाभिगतस्ततः शमसमं निवसाम्यहमात्मनि ॥ ६२ ।। वसिष्ठ उवाच ॥ इति हेमजटाधीशो लेभे पदमनुत्तमम् । विवेकाध्यवसायेन ब्राह्मण्यमिव गाधिजः ॥ ६३ ॥ ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ ६० ॥ सर्वमिति ॥ जगति दृश्यमानं सर्वमपि चिनिप्पन्दांशमात्रम्। चितोनिप्पन्दः स्फूर्तिः तदंश एवं । अननिम्पियस्थितिः रयते येन तखन वासनाजालं विगतं रसनं यरमात्सः। अतएय निर्विपया विपयेभ्यो निर्गता स्थितिर्यस्य विग- रखनचासो निम्पियस्थितिथेति तथा। स्थिरमुपुमकलाभिगवो मुपुमदशां प्राप्तः । शमेन सममात्मनि स्यरूप नियसामि ।। ६२ ।। इतीति ॥ गाधितो विश्वामिनः । स हि पसिष्टेन पर्धमानः तपो- भिमंपिरयमेय उन्धयानिवि रामायणादी प्रपप्रितम् ॥ ६३ ।। गाट-

·सर्गः७]
वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः ।
सुपुप्तपदधर्मिण्या चित्तवृत्या व्यराजत ॥ ६४ ।।
न निघृणो दयावान्नो न द्वन्द्वी नाप्यमत्सरी ।
न सुधी सुधीर्नार्थी नानर्थी स यभूव ह ॥६५॥
शृणु तस्साथ सुरघोः प्रबुद्धस्स सतस्तदा ।
पर्णादस्य च राजः संवादमिममद्भुतम् ।। ६६ ॥
वभूव पारसीकानां पार्थिवः परवीरहा ।
परिघो नाम विख्यातः परिघः स्यन्दने यथा ॥ ६७॥
स बभूव परं मित्रं सुरघो रघुनन्दन ।
कदाचित्परिघस्सासीदकाडं मण्डलं महत् ॥ ६८॥
विनेशुर्जनतालन ब्रह्मयः क्षुत्क्षतजीविताः ।
तदुःखं परिघो दृष्ट्वा प्रतीकारेप्वशक्तिमान् ॥ ६९ ॥
स तत्याजाखिलं राज्यं जगाम तपसे वनम् ।
तपश्चरज्शान्तमतिः शुष्कपर्णान्यभक्षयत् ॥ ७० ॥
ततः प्रभृति पर्णाद इति ख्यातिमसौ ययौ ।
ततो वर्पसहस्रेण तपसा दारुणात्मना ॥१॥
॥ ६४॥ सुपुप्तदशावन्निर्विकारया चित्तवृत्त्या व्यराजतेत्युक्तं । तदेव
निर्विकारत्वमाह-नेति|सः सुरघुः निघृणः क्रूरो नच बभूव दयावांश्च
नयायाः परदुःसप्रहाणेच्छारूपत्वात् तस्य च रागादिरहितत्वात् ।
अतएवामत्सरः द्वेपरहितः सुधीरसुधीश्वन शुभाशुभसर्वबुद्धिरहित-
त्वात्। अर्थी न अनर्थी च न रागद्वेपयोरसत्त्वात् । अतो द्वन्द्वहीनो
बभूवेति योज्यम् ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ बभूवेति ॥ परिषः स्यन्दने
यथा। परियोनामायुधविशेपः परितो हन्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या यथा
स्पन्दने रये परान्वीरान्हन्तीति विरयातस्तद्वदसावपीयर्थः ॥ ६ ॥

·" ६८ ॥६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ ७२ ॥ ७३ ।। ७४।७५॥
11७६ ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ य इति ॥ यः पुमानक्षः आत्मशोन
भयति मोऽमो नूएणी तिष्टन् व्ययाहरंथ वा कदा ममाहितचित्तो
मपति । न पदापीयर्थः । अाम्य ममाधिरय ग मंमयती
मापः । अगमादितचितशी पाटे योग इन्पना इति पर.
१७४
[ उपशम०५
लघुयोगवासिष्टः ।
प्रापदम्यासवशतो ज्ञानमात्मप्रसादजम् ।
वभूव विगतद्वन्द्वो नीरुजः समदर्शनः ॥ ७२ ॥
विजहार यथाकामं त्रिलोकीमठिकामिमाम् ।
एकदा तस्य सदनं हेमचूडापतिर्ययौ ॥ ७३ ॥
ते तत्र प्राक्तने मित्रे अन्योन्यमिदमृचतुः।
परमानन्दमायातं चेतस्त्वदर्शनेन में।
अहो नु वत कल्याणः फलितं मम पावनैः ॥ ७४ ॥
परिघ उवाच ॥
ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं त्वया ज्ञानं यथानघ ।
कञ्चित्करोपि सुधिया सुप्रसन्नगमीरया ॥ ७५ ॥
दृष्ट्वा मुभग कार्याणि कर्माण्येव नराधिप ।
आधिव्याधिविहीनेयं कञ्चित्कायलता तब ॥ ७६ ।।
आपातरमणीये तु कचिद्भोगे न मजसि ।
कश्चित्संकल्परहितं परविश्रमणास्पदम् ।। ७७ ।।
परमोपशमं श्रेयः समाधिमनुतिष्टसि ।। ७८ ॥
मुरघुरुवाच ॥
योऽनो महात्मन्सततं तूप्णी व्यवहरंश्च या ।
अममाहितचित्तोऽसौ कदा भवति मे वद ॥ ७९ ॥

·सर्ग:७] । वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः । १७५ नित्यप्रबुद्धचित्तत्वात्कुर्वन्तोऽपि जगत्क्रियाः। आत्मैकतत्त्वतन्निष्ठाः सदैव मुसमाधयः ॥ ८॥ बद्धपद्मासनस्यापि कृतब्रह्माजलेरपि । अविश्रान्तखभावस्य कः समाधिः कथं च वा ॥ ८१ ।। तत्त्वाववोधो भगवन्सर्वाशातृणपावकः। प्रोक्तः समाधिशब्देन न च तूष्णीमवस्थितिः ॥ ८२ ।। समाहिता नित्यतृप्ता यथाभूतार्थदर्शिनी । साधो समाधिशब्देन परा प्रज्ञोच्यते बुधैः ॥ ८३ ॥ अक्षुब्धा निरहंकारा द्वन्द्वेष्वननुपातिनी । प्रोक्ता समाधिशब्देन मेरोः स्थिरतरा स्थितिः ॥ ८४ ॥ । ज्ञः कदा असमाहितचित्तो भवति । न कदापीत्यर्थः । झानिनः सर्वदा समाधिरेवेति भावः॥ ७९ ॥ एतदेवान्वयव्यति- रेकाभ्यामुपपादयति-नियेत्यादिना । आत्मैकतत्त्वतन्निष्ठाः आत्मना स्वात्मना एकमेक्यापन्नं तत्त्वं यस्य तादृशे तच्छब्दप्रतिपाद्ये ब्रह्माणि निष्ठा येषां ते । 'ओतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः' इति गीतोक्तः ॥ ८०॥ यद्धति ॥ यद्धपद्मासनम्यापि वद्धं पद्मासनं येन तस्थापि । यद्धपद्मासनस्थस्येति पाठे कृतनझाखलेरपीति न संग- च्छेत् । यद्धपद्मासनस्य हसयोरगुष्टपणे विनियोगात् । यथाह :-'ऊर्योरपरि विप्रेन्द्र कृत्या पादतले उभे । अहुष्टी च निवधीयाद्धसाभ्यां व्युत्क्रमेण तु । पद्मासनं भवेदेतत्मर्वेपामपि पूजिवम्' इति । फेवटपद्मासनस्य प्रकाशलेय लक्षणमुक्तं पुरसात् ॥ ८१ ॥ ८२ ।। ८३ ॥ अनन्येति ॥ मेरोरिति पयम्यन्तम् । तनापि स्थिरसरा या चेतनस स्थितिः सेय मनाधिरिति प्रोगा याज्ञवल्क्य:- ·[उपशम०५ अध्यात्मशास्त्रं तन्मयतदनुसंधानपरः ॥ २ ॥ आशेति श्लोकत्रयं वास्यम्॥ भोगोटपमुलालसं भुज्यन्त इति मोगा विपयाः त एवो- तया फष्टमारष्टम् ।कुकर्म पापं तदेव कर्दमः पट्टतेन लिप्तं । मोहपत्य- लशायिनं मुहत्यस्मिन्निति मोहः संसारः स एव पल्यलं अस्पं सरः तच्छायिनम् ॥ ३॥४॥ अलब्धशीतलच्छायं अप्रासयि- श्रान्तिम्थानं इमं जीयरूपं पठीय अनवाई ओघादिगुणयोगात्परम या पूर्योकमास्याय संसारपस्यादुत्तारपेत् ॥ ५॥६॥७॥ लघुयोगवासिष्टः। यो नित्यमध्यात्ममयो नित्यमन्तर्मुखः सुखी । नित्यं चिदनुसंघानः स न शोकेन बाध्यते ॥ २॥ आशापाशशतैर्वद्धं भोगोलपमुलालसम् । व्यूढदुःखमहाभारं मोहपल्यलशायिनम् ।। ३ ।।' रोगदंशावलीदष्टं कृष्टं तृष्णावरत्रया । कुकर्मकर्दमालिप्तं संसारारण्यचारिणम् ॥४॥ अलब्धशीतलच्छायं गमागमपिपासितम् । राम जीक्वलीपर्दमिमं संसारपल्बलात् ।। परमं यत्नमास्थाय चिरमुत्तारयेद्वलात् ॥५॥ महानुभावसंपर्कात्संसारार्णवलङ्घने । युक्तिः संप्राप्यते राम स्फुटा नौरिव नाविकात् ॥ ६॥ यस्सिन्देशे गिरी तज्जो नास्ति सञ्जनपादपः । सफलः शीतलच्छायो न तत्र निवसेदुधः ।। ७ ॥ लपानि प्रतानवन्ति तृणानि तेषु मुलालसं समुत्सुकम् । रोगा एक दंशावली तया दृष्टम् । तृष्णावरत्रया तृष्णैव वरत्रा चर्ममयी रजुः ·सर्गः८] वामिष्टचन्द्रिकाच्यारयासहितः । . - न धनानि न मित्राणि न शास्त्राणि न वान्धवाः। नराणामुपकुर्वन्ति मग्नस्वात्मसमुद्धृतौ ॥८॥ मनोमात्रेण सुहृदा सदैव सहवासिना । सह किंचित्परामृश्य भवत्यात्मा समुद्धृतः॥९॥ एतावतैव देवेशः परमात्मावगम्यते । काठलोटसमत्वेन देहो यदवलोक्यते ॥ १० ॥ परिपूर्णार्णवप्रख्यो न वाग्गोचरमेति सः । नोपमानमुपादत्ते नानुधारति रजनम् ॥ ११ ॥ केवलं चित्प्रकाशांशकलिता स्थिरतां गता। तुर्या चेत्प्राप्यते दृष्टिस्तत्तया सोपमीयते ॥ १२ ॥ नेनि ॥ मनस्यात्मसमुद्भुती संसार निममम्य स्वात्मनः समुद्धरणे देहे- न्द्रियादी तादात्म्यमापन्नस्य स्वरूपम्य विविक्ततया निश्चये घनादीनि नोपयुर्यन्ति ॥ ८॥ किंत[पपरोतीत्यनाह-मनोमानेणेति ॥ किंचित्प- रामृश्य फोऽहमियादिविचार्यान्मा ममुद्धृतो भवति ॥९॥ एवाप- तेति ॥ देहम्य काप्टादिवदनात्मत्व निश्चयेनैवात्मनः परमात्मत्वमय- गम्यत इत्यर्थः ॥ १० ॥ परीति ॥ नोपमानमुपादत्ते । 'न तत्म- मनाभ्यधिरा दृश्यते' इति श्रुतेः । नानुधावनि रखनं रथ संसार वस्नु नापेक्षते ॥ ११ ॥ किंचित्साहल्यादुपमानमपि संभवतीयाह-येलनिति श्लोस्वयं यास्यम् ।। मनोहंकारविलये मति सर्वभावान्तरस्थिता पसनन्दा पारमेश्वरी या तनुः म्यम्प ममुदेवि सा तनुः चिलमाशांशफरिना चिततन्यम्य प्रारूप- यांगेन पसिना प्रगशम्प लागेनांशान्तरेण पनि विग्वां गना नुर्या रथिःमा यते येन् तत्तदिनया दृष्टा उपमीपते । गगनश्री.

·[उपरामः । दशा योगेन समाधिना संसिद्धा मुपुप्ताऽदूरभाविता मुपुतायस्थय अदूरत्वेन सादृश्येन भाविता हृद्येवानुभूयते । वचसा न गम्य ॥ १५॥ असिलमिति ॥ अखिलं जगदनन्तमात्मतत्त्वं आत्मस्व रूपमेव । यस्मात्कारणादृढपरिणामिनि वासनाभूयिष्टतया प्रगाढ विचित्रविकार चेतसि ममाधियशात्प्रशमिते सति अन्तःस्थितः सर्वा तामितया स्थितो देवदेवो यहिापिचराचरात्मा स्वयमनुभूयत एर अन्वयहिश्व परमात्मानन्तरं विषयवासनानां विपयसंस्कारा लघुयोगवासिष्ठः। अदूरगतसादृश्या सुपुप्तिः सोपलक्ष्यते । सावस्था भरिताकारा गगनश्रीरिवातता ।। १३ ॥ मनोहंकारविलये सर्वभावान्तरस्थिता। समुदेति परानन्दा या तनुः पारमेश्वरी ॥ १४ ॥ सा स्वयं योगसंसिद्धा सुपुप्ताऽदूरभाविता । न गम्या वचसां राम हृद्येवेहानुभूयते ॥ १५ ॥ अखिलमिदमनन्तमात्मतचं दृढपरिणामिनि चेतसि स्थितोऽन्तः । पहिरुपशमिते चराचरात्मा स्वयमनुभूयत एव देवदेवः ॥ १६ ॥ तदनु विपयवासनाविनाश- स्तदनु शुभः परमस्फुटप्रकाशः । रिव आतता भरिताकारा पूर्णाकारा सा परमात्मभावदशा मुगु तावस्थया अदूरगतसादृश्यानिर्विकारचिन्मात्रतया ईपत्सादृश्या पलक्ष्यते ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ सेति ॥ सा पूर्वोक्ता परमात्म मयं प्रकाशतएव परिच्छेदकम्य चेतसो विलयादिति ॥ १६ ॥ तदा पिन लिया परमम्य परमा ·सर्गः.] १०१ वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । तदनु च समतावशात्स्वरूपे परिणमनं महतामचिन्त्यरूपम् ॥१७॥ मनसैव मनश्छिना यद्यात्मा नावलोक्यते । तन्न नश्येजगदुःखं मनश्छेदे सुसात्मधीः ॥१८॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं सुहृदोः सह्यसानी भासविलासयोः ॥ १९ ॥ अत्युत्सेधजिताकाशः पीठेन जितभूतलः तलेन जितपातालः सह्यो लोकोचरो गिरिः ॥२०॥ तत्रोत्तरनदे सानापानमत्फलपादपे । अरस्त्याश्रमः श्रीमान्सिद्धश्रमहरो महान् ॥ २१ ॥ महत्यत्र्याश्रमे तस्मिंस्तापसौ द्वौ बभूवतुः । कौचिदेव नभोमार्ग इव शुक्रवृहस्पती ॥ २२॥ त्मनः स्फुटं यथा तथा प्रकाशस्तदनु च समतावशात्स्वरूपे अचि- न्यरूपे परिणमनम् । स्वस्यैव परमात्मभावात्स्वरूपनिष्ठदेव संपद्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ मनसेति ॥ मनसैव शास्त्रसंस्कृतेन विवेक्निा मनसैव मनः संसारसक्तं चित्तं छित्त्वा ॥ १८ ॥ १९ ॥ अत्यु- सेधेति ॥ उत्सेधः आन्नत्यम् । जितं व्याप्तम् । पीठं नाम भूमेस्प- रितनो विस्तीर्णः पर्वतप्रदेशः येन भूतलं व्यामोति । तलं नाम भूम्यां निमग्नः पर्वतमूलभागः । सह्यो नाम कुलाचलः । वदुक्त वैष्णवे-'महेन्द्रो मलयः सद्यः शुतिमानक्षपर्वतः । विन्थ्यश्च पारियात्रश्च सप्तान कुलपर्वताः' इति ॥ २० ॥ २१॥ ल.वा.३१ ·॥ २२॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ जगतीति ।। जगति सति ।महायन्धो विश्रामसहाय ॥ २८ ॥ एतायन्त इति ।। दिनानस्पाः दिनेरनल्पाः भूयिष्ठाः एतावन्तो यत्सराः फ क्षपिता इत्यर्थः । जग्मुर्दिनानि मासाथ यण्येवामितयत्सरपर्यन्तस्य फालस्य प्रस्तुतत्वात्प्रभस्य दिनविपयत्वे तु दिनानस्पा इति नोएप- गले. . निरास मंसपत्यात् पुंस्त्याभ्युपगमेऽपि संहिताया १८२ [उपशमः ५ लघुयोगवासिष्ठः । तयोरथैकास्पदयोस्तत्राभूतां सुतावुभौ । विलासभासनामानौ वृद्धिमाययतुः क्रमात् ॥ २३ ॥ आस्तामन्योन्यसुस्निग्धौ सुरक्ताविव दम्पती । एकं द्वित्वमिवापन्नं सममासीत्तयोर्मनः ॥२४॥ जग्मतुर्देहमुत्सृज्य ततस्तु पितरौ तयोः । तत्रौदैहिकं कृत्वा चक्राते परिदेवनम् ॥ २५ ॥ विरक्तौ विपिने कालं क्षपयामासतुः पृथक् । तपसा शुष्कसर्वाङ्गावनास्थामागतौ पराम् ॥ २६ ॥ जग्मुर्दिनानि मासाश्च वर्गाण्यपि तयोस्तथा । तावेकदा संघटिताविदमन्योन्यमूचतुः ॥ २७ ॥ विलास उवाच ॥ जीविताश्यगुमफल हृदाश्वासामृताम्बुधे । जगत्यसिन्महावन्धो भास स्वागतमस्तु ते ॥ २८॥ एतावन्तो दिनानल्पा मद्वियोगवता त्वया । पद क क्षपिताः साधो कच्चित्ते सफलं तपः ॥ २९ ॥ कचित्ते विज्वरा बुद्धिः कचिजातस्त्वमात्मवान् । कचित्फलितविद्यस्त्वं कचित्कुशलवानसि ॥३०॥ .

·सर्ग:0]
वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः।
१८३
--
मास उवाच ॥
साधो स्वागतमद्याङ्ग दिष्ट्या दृष्टोऽसि मानद ।
कुशलं च कुतोऽसाकं संसारे तिष्ठतामिह ॥ ३१ ॥
यावन्नाधिगतं ज्ञेयं यावत्क्षीणा न चित्तभूः।
यावत्तीर्णो न संसारस्तावन्नः कुशलं कुतः ॥ ३२ ॥
आशा यावदशेपेण न लूनाश्चित्तसंभवाः ।
वीरुधो दानकेणेव तावन्नः कुशलं कुतः॥ ३३ ॥
यावन्नाधिगतं ज्ञानं यावन्न समतोदिता।
यावन्नाभ्युदितो वोघस्तावन्नः कुशलं कुतः ॥ ३४ ॥
आत्मलाभ विना साधो विना ज्ञानमहौषधम् ।
उदेति पुनरेवेयं दुःसंसृतिविपूचिका ॥ ३५ ॥
बहुविधसुखदुःखमध्यपाती
विततजरामरणप्रपातभग्नः ।
जगदुदरगिरी लुठजनोऽयं
गतरसपर्णवदेति जर्जरत्वम् ।। ३६ ।।
इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाय उपशमप्रकरणे भासबिलाससंवादो
नाम अष्टम. सर्गः ॥८॥
अयोगात् ।। २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२॥ आशा इति । वीरुधः
प्रतानिन्यो लताः । अत्र किल चित्रम् ॥ ३३ ॥ यावदिति ।। ज्ञानं
शास्त्रजन्यं परोक्षं विज्ञानम् । वोधः साक्षात्कारः।। ३४ ॥ ३५ ॥
यद्विति ॥ विततेषु जरामरणदुःखेष्वेव प्रपातेपु भृगुपु भमः भङ्गं
प्राप्तवान् । जगदुदर एव गिरौ लुछन् परिभ्रमन् गतरसपर्णवच्छुपक-
पर्णवत् ।। ३६ ॥ इत्युपशमप्रकरणे अष्टमः सर्गः ॥ ८॥

·१८४ [ उपशम०५ नवमः सर्गः पूर्व चित्तविश्रान्त्यभावे यहुविधः प्रयास इत्युक्तम् । इदानीं चित्तविश्रान्तिसिद्धये सत्यागः प्राणनिरोधः समाध्यभ्यासच समत्यागं प्रमोति-असक्तमिति ॥ सहासङ्गो पक्ष्यमाणलक्षणो ॥३॥ अन्तरिति ॥ मधुरवृत्तिमान् मधु पुप्परसं राति आदत्त इति मधुरो मघुफरः तस्य पृत्तिमान् । स हि पुष्पेषु यपालाम मधु गहन असछ देदिविभागेफपरित्यागेन को देवः दो या देदीति विवेकमेकं परित्य- लघुयोगवासिष्ठः । वसिष्ठ उवाच ।। एवं तो कुशलप्रश्नं कृतवन्तौ परस्परम् । कालेनासाद्य विमलं ज्ञानं मोक्षमवापतुः॥१॥ अतो वच्मि महावाहो यथा ज्ञानेतरा गतिः । नास्ति संसारतरणे सङ्गबद्धस्य चेतसः॥२॥ असक्तं निर्मलं चित्तं मुक्तं संसार्यपि स्फुटम् । सक्तं तु दीर्घतपसा युक्तमप्यतिबन्धवत् ॥३॥ अन्तःसंसक्तिनिर्मुक्तो जीवो मधुरवृत्तिमान् । पहिः कुर्वनकुर्वन्वा कर्ता भोक्ता नहि कचित् ॥ ४ ॥ राम उवाच ॥ कीदृशो भगवन्सङ्गः कश्च पन्धाय वा नृणाम् । कश्च मोक्षाय कथितः कथं चैप चिकित्स्यते ॥ ५॥ वसिष्ठ उवाच ॥ देहदेहिविभागैकपरित्यागेन भावनात् । देहमाने तु विश्वासः सङ्गो पन्धाई उच्यते ।। ६ ॥ फर्तव्य इति वीतहल्योपाख्यानेन निरूप्यते ॥ १ ॥ २॥ पत्र ·१८५ सर्गः ९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सपर्यन्तत्वनिश्चये । यः सुखार्थित्वमन्तः स सङ्गो बन्धार्ह उच्यते ॥ ७॥ सर्वमात्मेदमखिलं किं गृहामि त्यजामि किम् । इत्यसङ्गस्थिति विद्धि जीवन्मुक्तत्वमुत्थिम् ।। ८॥ नाहमस्ति न चान्योऽस्ति मा भवन्तु भवन्तु वा । सुखान्यसक्त इत्यन्तः कथ्यते मुक्तिमानरः ॥९॥ नाभिनन्दति नैष्कयं न कर्मखनुरुध्यते । सुसमो यः फलत्यागी सोऽसंसक्त इति स्मृतः ॥१०॥ सर्वकर्मफलादीनां मनसैच न कर्मणा। निपुणो यः परित्यागः सोऽसंसक्त इति स्मृतः ॥११॥ ज्येत्यर्थः । देहमात्रे तु विश्वासः देह एवाहममाभिमानः सङ्गः । स च बन्धाई उच्यते ।। ६ ॥ अनन्तस्य देशकालादिभिरपरि- च्छिन्नस्य आत्मतत्त्वस्य सपर्यन्तत्वनिश्चये देहपरिमितत्वनिश्चये सति अन्तः अन्तःकरणे यत्सुसार्थित्वं वैपयिकसुखेच्छा सङ्गः स च बन्धाों बन्धहेतुरुच्यते ॥ ७ ॥ सर्वमिति ॥ इदं जगदहं च सर्व- मात्मैव । तथा सति किं वाञ्छामि किं वा त्यजामि इत्येव हेयो- पादेयमुक्तवया स्थितिर्न सङ्गस्थितिः। सा च जीवन्मुत्तेपु तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ नेति ।। नाहमस्ति अहंशब्दवाच्यं वस्तु नाति आत्मनोऽ- परिच्छिन्नत्वात् । अहन्तायाश्च परिच्छिन्नविषयत्वात् । नचान्योऽस्ति आत्मातिरिक्तस्य वस्तुनोऽसत्त्वात् । अतः कारणात् सुसानि मा भवन्तु भवन्तु वेत्येवमन्तरसतो मुक्तिभाकथ्यते ॥ ९॥ नेति ।। नेप्कम्यं कर्मत्यागम् । सुसमः सिद्ध्यसिद्धयोः मुटु समः । फलत्यागी कर्मफलनिःस्पृहः ॥ १०॥ सर्वेति ।। सर्वकर्मफलादीनां कर्माणि ज्योलिटोमादीनि फलानि स्वर्गादीनि । आदिशब्देनोपासनाफलानं ·यितुमाह-संसक्तिरिति ।। पन्ध्या निष्फला । पन्या मुसिप्रदत्या- १८६ णम् । तेपां सर्वेषां कर्मफलादीनां मनसैव यो निपुणः परित्यागो न कर्मणा सः असक्त इति स्मृतः । परितस्त्यागो यस्येति व्युत्पत्त्या परित्यागशब्देन तद्वान्पुरुपोऽभिधीयते । अन्यथा असंसक्तशब्देन सामानाधिकरण्यासंभवात् । तन मनसा परित्यागो नाम फलाभिस. प्टानादिवि द्रष्टव्यम् ॥ ११॥ असंसङ्गेनेति ॥ नानाविजृम्मिताः सद्गस यन्धहेतुत्वमुदाहृत्य दर्शयति द्वाभ्याम्-कृमीति ॥ जनवाः जनसमूहाः । संसत्तिः सगः ॥ १३ ॥ तरनिणि समुद्रे । पूर्व यन्धहेतुरेव सद्गो निरूपितः ॥२४॥ इदानीं मोक्षतुं सई निरूप- लघुयोगवासिष्टः। [उपशम० ५ असंसङ्गेन सकलाश्चेष्टा नानाविजृम्भिताः । चिकित्सिता भवन्त्यङ्ग श्रेयः संपादयन्ति च ॥ १२ ॥ कृमिकीटत्वमायान्ति जायमानाः पुनःपुनः। यदिमा जनता जीर्णास्तत्संसक्तिविजृम्भितम् ॥ १३ ॥ भूतानि यदनन्तानि तरङ्गिणि तरङ्गवत् । उत्पद्योत्पद्य लीयन्ते तत्संसक्तिविजृम्भणम् ॥ १४ ॥ संसक्तिर्द्विविधा प्रोक्ता वन्ध्या वन्द्या च राघव । वन्ध्या सर्वत्र मूढानां वन्द्या तत्त्रविदां निजा ॥१५॥ आत्मतत्त्वावबोधेन हीना देहादिवस्तुजा । भूयः संसारदा सक्तिदृढा वन्ध्येति कथ्यते ।। १६ ॥ यमाद्यष्टाङ्गावान्तरफलानां तत्संनिधौ वैरत्याग इत्यादीनां च ग्रह- धिराहित्यं । कर्मणामपि परित्यागस्तु फलसाधनभूतस्य कर्मणोऽननु नानाप्रकारं विजृम्भितं विलासो यासां ताः सकलाश्चेष्टा असंसद्लेन पूर्वोपेन चिकित्सिता भवन्ति श्रेयः कयल्यं संपादयन्ति ॥ १२ ॥ रग्नुसया ॥ १५ ॥ सत्र पूर्योपो यन्धाईः स एप पन्या राधिह- ·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । ४८७ आत्मतत्वाववोधेन सत्यभूता विवेकजा । वन्द्या हि कथ्यते सक्तिर्भूयः संसारवर्जिता ॥१७॥ शङ्खचक्रगदाहस्तो देहो विविधयेहया । वन्यसंसक्तिवशतः परिपाति जगत्रयम् ॥ १८ ॥ विज्ञानगतयः सिद्धा लोकपालास्तथैव च । वन्द्यसंसक्तिवशतस्तिष्ठन्ति जगतां गणे॥१९॥ मनः पतति भोगेपु गृध्रो मांसलवेष्विव । वन्ध्यसंसक्तिवशतो व्यर्थया रम्यशङ्कया ॥ २० ॥". वन्ध्यसक्तिमतामेता रम्यान्तःपुरभूमयः। .! रचिता रौरवावीचिकालसूत्रादिनामिकाः ॥ २१... - च्यते । तस्याः स्वरूपं निरूपितमपि भझ्यन्तरेणाह-आत्मेति ॥ दृढा चिरकालभाविता ॥ १६ ॥ आत्मेति ॥ आत्मतत्त्वाववोधेन आत्मस्वरूपनिश्चयेन हेतुना । विवेकजा आत्मानात्मविवेके सति जाता । सत्यभूता सत्यमवाध्यमात्मतत्त्वं तद्भूता प्राप्ता तद्विपयेति यावत् । भू प्राप्तावित्यस्य स्वरूपम् । एवंविघा भूयः संसारवर्जिता सक्तिर्वन्येति कथ्यते ॥ १७ ॥ देहारामता वन्ध्यासक्तिः । आत्मा- रामता तु वन्द्येति विवेकः । प्रत्यासत्त्या वन्द्यसंसक्किं तावदुदाह- रति-शद्वेति ॥ शङ्खचक्रगदाहस्तो देहो नाम श्रीविष्णुमूर्तिः। विवि- धया ईहया मत्स्याद्यवतारप्रवर्तितया चेष्टया ॥१८॥ विज्ञानेति ।। विज्ञानगतयः विज्ञानात्मकं ब्रह्मैव गतिनिष्टा विश्रान्तिपदं येषां ते । जगवां गणे तिष्ठन्तीत्यनेन सर्वेप्वपि जगत्स्वप्रतिहता गतिर्येषां ते ॥ १९ ॥ अथ वन्ध्यसंसक्तिमुदाहरति-मन इति ॥ भोगेपु विष- येषु रम्यशदया रम्या इत्युत्प्रेक्षया । रम्यत्वकल्पनयेति यावत् ॥ २०॥ यन्थ्येति ॥ रोरवं अवीचिः कालसूत्रमिति नरकभेदाः ।

·१८८ सानिना मूर्सण या सह तिष्ठता सर्पफर्मकरेणापि निसनैमितिका- दिफ सर्व फर्म पुर्यतापि सता मन: चेष्टादिपु यिविषेषु विपयेषु चिन्मात्रे विप्रम्य सर्वत्र यस्तुनि नीरमं सत् आत्मरसं स्वरूपान- लघुयोगवासिष्टः। [उपशम.. वन्ध्यसक्ति जनं दुःखशुष्कमिन्धनसंचयम् । ज्वलतां नरकामीनां विद्धि तेन ज्वलन्ति ते ॥ २२॥ विद्याशि प्रोदयमागतेन क्षयं त्वविद्याविपये गतेन । सर्वत्र संसक्तिविवर्जितेन स्त्रचेतसा तिष्ठति यः स मुक्तः ॥२३॥ वसिष्ठ उवाच ॥ सर्वदा सर्वसंस्थेन सर्वेण सह तिष्ठता । सर्वकर्मकरेणापि मनः कार्य विजानता ॥२४॥ देहारामाणां नरका एव विश्रान्तिमूमय इत्यर्थः ॥ २१ ! बन्ध्येति ।। वन्ध्यसक्ति वन्ध्या सक्तिर्यस्य तं जनं नरकामीनां इन्धनसंचयं विद्धि । यस्मात्ते नरकानयः तेनेन्धनेन ज्वलन्ति ॥ २२ ॥ विद्येति ॥ विद्यादृशि ब्रह्मविद्याविपये प्रोदयमागतेन प्रबुद्धेन अविद्याविपये प्रपञ्चे भयं गतेन अनुसन्धानरहितेन अत- एव सर्वत्र दृश्यवस्तुनि संसक्तिविवर्जितेन वचेतसा इत्यंभूतो यस्तिष्ठति । तदुक्तं गीतामु-या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाप्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः इति ॥२३॥ सर्वदेत्यष्टभिः श्लोर्याक्यम् ॥ विजानता शानिना पुरुषेण सर्व- संस्थेन सर्याः संस्थाः शयनाशनादयोऽवस्था यस सेन सर्येण दाम्यावर विष्टनु । यययं विधति नया फार्यमिसन्ययः॥ २४ ॥ न ·सर्गः ९] ६८९ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। न सक्तमिह चेष्टासु न चिन्तासु न वस्तुषु । नाकाशे नाप्यधो नोज़ न दिक्षु विततामु च ॥ २५॥ न वहिर्विपुलाभोगे न चैवेन्द्रियवृत्तिषु । नाम्यन्तरे न च प्राणे न मूर्धनि न तालुनि ॥ २६ ॥ न भ्रूमध्ये न नासान्ते न मुखे न च तारके । नान्धकारे न चाभासे न चामिन्हृदयाम्बरे ॥ २७॥ न जाग्रति न च खमे न सुप्ते न च निर्मले। नासिते न च वा पीते रक्तादौ शवले न च ॥ २८ ॥ न चले न स्थिरे नादौ न मध्ये नेतरत्र च । न दूरे नान्तिके नाग्रे न पदार्थे न चात्मनि ॥ २९ ॥ न शब्दस्पर्शरूपेषु न मोहमदवृत्तिषु । न गमागमचेष्टासु न कालकलनासु च ॥३०॥ केवलं चिति विश्रम्य किंचिच्चेत्यावलम्ब्यपि । सर्वत्र नीरसमिव तिष्ठत्वात्मरसं मनः ॥३१॥ तत्रस्थो विगतासङ्गो जीवोऽजीवत्वमागतः। व्यवहारमिमं सर्व न करोतु करोतु वा ॥ ३२॥ तत्र न वस्तुष्वित्येतस्यैव विवरणं नाकाश इत्यादि ॥ २५ ॥ अभ्य- न्तरं शरीराभ्यन्तरम्। तस्यैव प्रपञ्चो न च प्राण इत्यादिना ।। २६ ।। तारके अक्षणि । तारका कनीनिका अस्यास्तीति 'अर्शआदिभ्यो -इसचि तारकशब्दोऽक्षिपर्यायः । अन्यथा कनीनिकायां वारकश- ब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात्तारके इति नोपपद्येत ! आभासे चित्प्रतिविम्बे .॥ २७ ॥ निर्मले शुद्धे वस्तुनि ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ तत्रेति ।। तत्रस्य आत्मनिष्ठः अजीयत्वं जीवन्मुच्वामागतः व्यव-

·१९०
[उपशम० ५
त्यर्थः । शान्तचिद्धनः निर्विकारचिद्रूपः ॥ ३४ ॥ आत्मारामा
सति क्षीणचेतसां क्षीणवृत्तीनां या स्थितिः शान्तपढना प्रसान्द-
लघुयोगवासिष्टः।
अकुर्वन्नपि कुर्वन्या जीवः स्वात्मरतिः क्रियाः ।
क्रियाफलैर्न संवन्धमायाति खमिवाम्बुदैः॥ ३३ ॥
अथवा तमपि त्यक्त्वा चेत्यांशं शान्तचिद्धनः ।
जीवस्तिष्ठतु संशान्तो ज्वलन्मणिरिवात्मनि ॥३४ ॥
आत्मारामा महात्मानः प्रबुद्धाः परमोदयाः ।
वहिः पिच्छाग्रतरला अन्तर्मेरुरिवाचलाः ॥ ३५॥
चित्ते चेत्यदशाहीने या स्थितिः क्षीणचेतसाम् ।
सोच्यते शान्तकलना जाग्रत्येव सुपुप्तता ॥ ३६ ॥
एपैव राम सौषुप्ती स्थितिरभ्यासयोगतः।
प्रौढा सती तुर्यमिति कथिता तत्वकोविदैः ॥ ३७॥
हारं सर्व मा करोतु करोतु वा । करणाकरणयोनाति विशेष इत्यर्थः
॥ ३२ ॥ विशेपाभावमाह-अकुर्वन्निति ॥ क्रियाः विहितनिपिद्ध-
रूपाः । क्रियाफलैः स्वर्गनरकादिभिः ।। ३३ ॥ अथवेति । तमपि
चेत्यांशं किंचियेत्यावलम्ब्यपीति । पूर्वमभ्युपगतमपि चेत्यसंयन्धमि-
इति ॥ आत्मन्येयारमन्ति विश्राम्यन्तीत्यात्मारामाः तादृशा महा
त्मानः । वहिः याह्येन्द्रियव्यापारे पिच्छाप्रवत्तरला लक्ष्यन्ते ।
अन्तः अन्तःकरणे तु मेगरियाचलाः आत्मनिष्ठत्वात् ॥ ३५ ॥
चित्त इति ॥ चित्ते चेत्यदशादीने चैत्यसंवन्धिनामितिमी रिते.
यामना सैय स्थितिः जाप्रत्येष सुषुमतोच्यते ॥ ३६॥ एपेति ।।
एपय मापुनी स्थितिः अभ्यासयोगाट Hit तुरीयायस्थेति
पाधिना । जामदादिपिलमणस्पेन सशिवयोपेक्षया तुर्यस्यात् ॥३॥

·सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । अस्यां तु तुर्याचस्थायां स्थिति प्राप्याविनाशिनीम् । आनन्दैकान्तशीलत्वादनानन्दपदं गतः ॥ ३८ ॥ अनानन्दमहानन्दकलातीतस्ततोऽपि हि । मुक्त इत्युच्यते योगी तुर्यातीतपदं गतः ॥ ३९ ॥ परिगलितसमस्तजन्मपाशः सकलविलीनतमोमयाभिमानः । परमरसमयीं प्रयाति सत्तां जलगतसैन्धवखण्डयन्महात्मा ॥ ४०॥ अस्यामिति श्लोकद्वयं वाक्यम् । अस्यां पूर्वोक्तायां तुर्यावस्थायां अविनाशिनी निरपायां स्थिति प्राप्य आनन्दैकान्तशीलत्वात् आनन्द एव एकान्तं नियतं शीलं स्वमायो यस्य, आनन्दमेवैकान्तं शीलयति अभ्यस्यति वा यः तस्य भावान् निरन्तरमानन्दात्मकत्वात् अना- नन्दपदं स्वस्वरूपानन्दरहितं पदं ब्रह्मभावं गतः सन् ॥ ३८॥ ततोऽनन्तरं अनानन्दमहानन्दकलातीतः अनानन्दो ब्रह्मानन्दानुभ- वरहितः महानन्दः तदुभयकक्षामतिकान्तः निर्विकल्पकतया ब्रह्मा- नन्दे समरसीभावात् । तस्मात्तादृशो योगी तुर्यातीतपदं गतो मुक्त इत्युच्यते । तुर्यातीतो मुक्त इत्युच्यत इत्यर्थः । तुर्यस्तुर्यातीत इति च सविकल्पकनिर्विकल्पकसमाधिमाजोर्जीवन्मुक्तयो मनी । तत्र जाप्रदाद्यवस्थात्रयं तदभिमानिनश्च विश्वतैजसप्राज्ञरूपाञ्जीवान् खव्यतिरिक्ततया पश्यंस्तत्साक्षिणि चित्त्वमेवात्मस्वरूपमनुसंधान- स्तुर्य उच्यते । वद्विकल्परहितस्तु चिन्मात्ररूपस्तुर्यातीत इति ॥३९॥ परिगलित इति । परिगलिताः समस्ता जन्महेतवः पाशाः मलक- दियो यस्मात्सकला विलीनास्तमोमया अज्ञानजनिता अभिमाना ·४९२ [उपशम०५ तयोर्मध्ये यत्तत्त्वमस्ति इदन्तया अहन्तया वा तदुभयानुवृत्तं यश्चि- तस्मात्पूर्योक्ताद्धेतोः पूर्वमानन्दात्मकस्य चिन्मात्रस्यैव परमात्मस्व- रूपत्वेनाभिधानादित्यर्थः ।।४२॥ वर्हि विपयमुसस्यापि स्वात्मरूपत्वे मन्धमोभविभागो न स्यादित्यव आह-दृश्येति ॥ दृश्यदर्शनसं. पन्य दृश्यदर्शनयोः संयन्धे या अनुचमा मुम्बसंवित्सा एश्यसंप- लिसा घेन्योपहिवा घेद्वन्ध इत्युच्यते । तन्मुक्का रश्यासंस्पृष्टा लघुयोगवासिष्ठः। वसिष्ठ उवाच ॥ जडाजडशोर्मध्ये यत्तत्वं पारमात्मिकम् । तदेव बहुशः प्रोक्तं बृहदारण्यकादिषु ॥ ४१ ॥ दृश्यदर्शनसंवन्धे यत्सुखं पारमार्थिकम् । अनुभूतिमयं तसात्सारं ब्रह्मेति कथ्यते ॥ ४२ ॥ दृश्यदर्शनसंबन्धे सुखसंविदनुत्तमा । दृश्यसंवलिता वन्धस्तन्मुक्ता मुक्तिरुच्यते ॥ ४३ ॥ देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमाना यस्मिन्स महात्मा परमरसमयीं पर- मानन्दरूपां सत्तां प्रयाति जलगतसैन्धयखण्डवत् । स हि सैन्धयो लवणघनोजलस्यान्तर्निहितःसन्परमामुत्कृष्टां रसमयीं द्रवरूपां सत्ता स्वरूपसत्तां प्रयाति तद्वदिति ॥४०॥जडेति ॥ जडाजडदृशोः इदमिति दृश्यविपया संवित् जडदृष्टिः । अहमिति द्रष्टविपया संविदजडदृष्टिः । न्मात्ररूपं वस्तु प्रकाशते तदेव पारमात्मिकं परमात्मसंबन्धि तत्त्वं स्वरूपमिति बृहदारण्यकादिपूपनिपत्सु बहुशः प्रोक्तम्।।४१||दृश्येति। दृश्यानां रम्यवस्तूनां दर्शनेन वृत्तिनानेन संवन्धे सति यत्पारमा र्थिकं परमार्ये खात्मनि संभूतमनुभूतिमयं अनुभवात्मकं खत एवानुभूयमानं सुसमस्ति तदेव सारं सुसं प्रति कथ्यते । पुतः।

·सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। दृश्यदर्शनसंबन्धे यानुभूतिरनामया । तामवष्टभ्य तिष्ठ त्वं सौपुप्ती मज ते स्थितिम् ॥ ४४ ॥ सैव तुर्यत्वमायाति तस्यां दृष्टौ तु राघव । नात्मा स्थूलो न चैवाणुर्न प्रत्यक्षो न चेतरः ॥ ४५ ॥ न चेतनो न च जडो न चैपोऽसन्न सन्मयः । नाहं नान्यो न चैवैको न वानेकोऽपि राघव ॥ ४६॥ यदिदं दृश्यतां प्राप्तं मनःपष्ठेन्द्रियाश्रयम् । सर्वातीतं पदं राम यन्न किंचिदिवेह तत् ॥४७॥ तत्सुससंविन्मुक्तिरिति ॥ ४३ ॥ दृश्येति ॥ दृश्यदर्शनसंबन्धे अनामया निरुपद्रवा सुसमयानुभूतिः तामेवानुभूतिमवष्टभ्याव- लम्ब्य तिष्ठ तस्यामेवानुभूती विश्रान्तो भव । सौपुप्ती पूर्वोक्तां ते स्थिति भज ॥४४॥ सैवेति शोकद्वयं वाक्यम् ॥ सैव सौपुप्ती स्थिति- रेव तु यत्र तुर्यावस्थात्वमायाति तस्यां तुर्यात्मिकायां दृष्टौ तु । आत्मा स्थूलो न अमूर्तत्वात् , अणुश्च न परिपूर्णत्वात् , प्रत्यक्षो न इन्द्रियाग- म्यत्वात्, इतरः परोक्षश्व न अपरोक्षतया प्रकाशमानत्वात् ॥४५॥ चेतनो न चैतन्याश्रयत्वात् स्वयमेव चैतन्यरूपत्वात् । चैतन्या- श्रयो हि चेतन उच्यते शौक्ल्याश्रयः शुक्ल इतिवत् । नहि वेदान्तिनां मते चैतन्याद्भिन्नमात्मनः स्वरूपमस्ति । जडश्च न सर्वप्रकाशक- स्वात, असन्न सद्रूपत्वात् , सन्मयो न अस्तीति प्रतीयविषयत्वात्, अहंशब्दवाच्यो न देहेन्द्रियादिभिरपरिच्छिन्नत्वात्, अन्यो न सर्वात्मक्त्वात् , एकः एकत्वसंख्याश्रयो न निर्गुणत्वात् , संख्या. याच गुणरूपत्वात् अनेकश्च न ॥४६॥ यदिति ।। मनःपठेन्द्रि- याप्रयं मनः पष्टं येपामिन्द्रियाणां चक्षुरादीनां वेपामाश्रयं विपय- .

·१९a [ उपशम०५ ल्पेनोत्थिते सति सांसारिकः संसारहेतुबन्धो दृढः स्यात् ॥४९॥ रूपे सर्वात्मके तते व्याप्ते या सति को वन्धः कश्च मोक्षः। प्रप- यातीतत्वे प्रपश्चात्मकत्वे या घन्धमोक्षयोरभावात् । वरमान्मननं स्तोति त्रिभिः शोकः-अध्यात्मेति । अध्यात्ममात्मनि रतियस्य । लघुयोगवासिष्ठः । न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले । सर्वाशासंक्षये चेतःक्षयो मोक्ष इतीप्यते ॥४८॥ मोक्षो मेऽस्त्विति चिन्तान्तर्जाता चेदुत्थितं मनः मननोत्थे मनस्युच्चैबन्धः सांसारिको दृढः ॥४९॥ आत्मन्यतीते सर्वसात्सर्वरूपेऽथवा तते । को बन्धः कश्च वा मोक्षो निर्मूलं मननं कुरु ॥ ५० ॥ अध्यात्ममतिराशान्तः पूर्णः पावनमानसः । निर्मुष्टकामपङ्काङ्कश्छिन्नवन्धनिजभ्रमः ॥५१॥ द्वन्द्वदोपभयान्मुक्तस्तीर्णसंसारसागरः। प्राप्तानुत्तमविश्रान्तिर्लब्धालभ्यपदस्य हि ॥ ५२ ॥ भूतं दृश्यतां प्राप्तं यदिदं जगत्तजगदतीतं अतिक्रान्तं तद्विलक्षणं यस्मात् तत्पदमात्मतत्त्वं तत्तस्मात्कारणात्तदात्मतत्त्वं इह जगति किंचिदिव न भवति । केनापि नोपमीयत इत्यर्थः ॥ ४७ । नेति ।। वन्धनिवृत्तिहि मोक्षो नाम । स च चेतसो बन्धरूपत्वात् तन्निवृत्ति- रूपमेवेति भावः ॥ ४८ ॥ मोक्ष इति ॥ मोक्षो मेऽस्तु भूयादिति चिन्ता अन्तर्जाता चेन्मन उत्थितं स्यात् । मनसि मननेन संक- आत्मनीति ॥ आत्मनि सर्वस्मादतीत विश्वविलक्षणे अथवा सर्व- संकल्म निर्मूलं फुरु ॥ ५० ॥ मननस्य मूलनाशे सति तस्याहं प्र. आशान्तः प्रशान्तः। पूर्णः परिपूर्णदृष्टिः । पावनमानसः पापनमात्म- सानिधूतपापत्यादिशुद्धं मानसं यस्य ।। ५१ ॥ प्राता अनुपमा ·४९५ - 'सर्गः ९] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयासहितः। अनिवृत्तपदं प्राप्तः कर्मणा मनसा गिरा। सर्वासिवान्छितारम्भो न किंचिदभिवाञ्छति ।। ५३ ।। आपत्करञ्जपरशुं पराया निर्वृतेः पदम् । पुष्पगुच्छं शमतरोरालम्बस्व निराशवाम् ॥ ५४॥ गोः पदं पृथिवी मेरुः स्थाणुराशाः समुद्रिकाः। - हणं त्रिभुवनं राम नैराश्यालंकृताकृतेः ॥ ५५ ॥ शरीराव्यतिरिक्तं ज्ञं पश्यतः प्रविवेकिनः । विकर्तिताङ्गकसापि न किंचित्पविकर्तितम् ॥ ५६ ॥ अनुभूतो गुडः स्वादुरपि दाहविकर्तनैः। न शक्यतेऽन नेऽन्यथा कर्तुं तत्वालोकस्तथात्मनः ॥५७ ॥ आत्मनि विश्रान्तिर्यस्य स ताशो न किंचिदभिवाञ्छति ॥५२॥ ॥५३ ॥ आपदिति ॥ पुष्पगुच्छं पुष्पस्तवकम् ॥ ५४॥ गोः पदमिति ॥ आशा दिशः । समुद्रिकाः संपुटिकाः ॥ ५५ ॥ नेरा- श्येऽप्यात्मानुसंधानमेव हेतुरित्याह-शरीरादिति ।। झंचेवनमात्मानं विकर्तिताङ्गकस्य विकृत्तावयवस्य शरीरातिरिक्त सुसस्वरूपे स्वात्मनि विज्ञाते सति शरीरेऽपि किलानादरः किमुत याह्यार्थेविति भावः ॥५६॥ अनुभूत इति ॥ स्वादुर्गडोऽनुभूतः सन्दाहविकर्तनैरपि देहसंतापनच्छेदनादिभिरपि दुःससाधनैरन्यथा फतुं यथान शक्यते अनुभूतस्य गुडस स्वादुतयैवानुसन्धीयमानत्वात् तथा आत्मनः स्वत्त्वावलोकोऽप्यनुभूतोऽन्यथा कर्तुं न शक्यते स्वरूपमुसस विस्म- तुमशक्यत्वात् । अतिशयितस्य च सुसान्तरसाभावात् । यदाह सर्वज्ञयोगी-यत्सविसंगतिपरम्परयापि लोकः प्रेमास्पदीमयति सातिशयोपयोगात् । नितुकानतिशयानवधि सघाम किं यज्यते ·४९६ [उपशम०५ आस्वादयति अनुसंधत्ते ।। ५८ ॥ एवं परे तत्त्वे विश्रान्तिमागतो धिमगायेति भावः ।। ५९ ।। असंसर्गादिति ॥ पदार्थानामसंस- य इति । यो गतनेहो वाधवस्तुन्यनासक्तः स्वात्मरतिरेय जीयति तृतीयकः यो गतलेहजीवितो न भवति स खेहजीविवश्च न विग- सस्नेहत्याद्विदेहत्वाय । स तु गुफ एय निरूपपदेनेय मुतशब्देनो. लघुयोगवासिष्ठः। परब्यसनिनी नारी व्यग्रापि गृहकर्मणि ।' तदेवास्वादयत्यन्तर्नवसङ्गरसायनम् ॥ ५८॥ एवं तत्त्वे परे शुद्ध घीरो विश्रान्तिमागतः। तदेवास्वादयत्यन्तर्बहिर्व्यवहरन्नपि ॥ ५९ ॥ असंसर्गात्पदार्थानामन्त-शान्तिविमुक्तता। सत्यसत्यपि देहे सा संभवत्यनघाकृतेः ॥ ६०॥ यो जीवति गतस्लेहः स जीवन्मुक्त उच्यते । सस्नेहजीवितो वद्धो मुक्त एव तृतीयकः ॥ ६१ ॥ मम निजं तदखण्डसौख्यम्' इति ॥ ५७ ॥ एतदेव दृष्टान्तं समुप- पादयन्नाह-परेति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ यथा हि परव्यसनिनी परपुरुपासक्ता वैरिणी नारी गृहकर्मणि स्वीये गृहकार्ये व्यग्रापि व्यासक्वापि तदेव पूर्वानुभूतमेव नवसङ्गरसायनं नूतनसंभोगसौख्यं धीरोऽपि यहिदेहादी व्यवहरन्नपि व्यवहारयुक्तोऽपि अन्तश्चित्ते तदेव परं तत्त्वमाखादयति । तत्त्वनिष्टस्य घर्व्यिवहारो न समा. गाडेतोः अन्तः शान्तिः चित्तस्यात्मनि लय एव मुक्तता । सा च देहे सत्यसत्यपि या अनपात: निष्पापस्यैव संभवति ।। ६०॥ मजीवन्मुक्त उच्यते । सस्नेहजीवितो पाहावस्तुनिष्ठस्तु यद्ध उच्यते। प्यत इत्यर्थः ॥ ६१ ॥ नेवि शोकपटुमेकं याफ्यम् ॥ भाविभय- ·सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः । नापीक्षते भविप्यच्च वर्तमाने न तिष्ठति । न संसरत्यतीतं च सर्वमेव करोति च ॥ २ ॥ अनुवन्धपरे जन्तावसंसक्तमनाः सदा । भक्ते भक्तसमाचारः शठे शठ इव स्थितः ॥ १३ ॥ बालो घालेषु वृद्धेषु वृद्धो धीरेषु धैर्यवान् । युवा यौवनवृत्तेपु दुःखितेपु स दुःखधीः ॥ ६४ ॥ धीरधीरुदितानन्दः पेशलः पुण्यकीर्तनः । प्राज्ञः प्रसन्नमधुरो दैन्यादपगताशयः ॥६५॥ , अपि शीतरुचाव सुतप्तेऽपीन्दुमण्डले अप्यधः प्रसरत्यग्नौ जीवन्मुक्तो न विसयी ।। ६६ ।। चिदात्मन इमा इत्थं प्रसरन्तीह शक्तयः । इत्यस्याचर्यजालेषु नाभ्युदेति कुतूहलम् ॥ ६७ ॥ यथा जलपरिस्पन्दाव्यतिरिक्त इवाम्भसः । दृश्यते वर्तुलावर्तश्चित्तस्पन्दात्तथा जगत् ॥ ६८ ॥ यथा व्योम्नीक्षणस्पन्दारिपच्छमौक्तिकमण्डलम् । दृश्यते सदिवासत्यं चित्तस्पन्दात्तथा जगत् ॥ ६९ ॥ द्भूतेषु अनासक्तो व्यवहरन् भक्तशठबालवृद्धादिपु वत्तच्चेष्टामनुकुर्व- न्थैर्यादिगुणयुक्तो जीवन्मुक्तोऽर्भकादिषु विपरीतस्वभावेप्वपि विस्म- यादिविकारं न प्रामोति ॥ ६२ ॥ ६३ ।। ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ कस्मात्कारणात् इमाश्चिदात्मनः शक्तय इत्थं बहुधा फुरन्तीति चिच्छक्तिविलासमनुसंधतोऽस्य जीवन्मुक्तस्य आश्चर्यजालेषु कुतू- हलं नाभ्युदेतीति संवन्धः ॥ ६७ ॥ यथेति ॥ जलस्य परिस्सन्दा- सरितः चलनाद्धेतोर्वर्तुल आवर्तोऽम्भसो व्यतिरिक्त इव दृश्यते ॥६८ ॥ तथा चित्तस्य सन्दाचिदाकाशे जगदसत्यमपि सदिय ·न्दमित्यर्थः । तस्मिन् प्राणवायो ।। ७३ ॥ ७४ । अनिशामिति ।। [ उपशम०५ तदेव चित्तं चिकित्सेयं स्पन्दरहितं विदध्याम् ।।७० ॥ चित्तस्पन्द. चित्तस्पन्दयोरभेदमाह-ययेति ॥ हिमशीक्ययोरिव तिलतैलयोरिव क्रमादुपायो तदृत्तिरोधश्चित्तवृत्तिनिरोधः । यथा च पातञ्जलं सूत्रम्-'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति ॥ ७२॥ चित्तमिति तोकद्वयं वाक्यम् ॥ प्राणपरिस्पन्दं प्राणेन परिस्पन्दो यस्य तत्।प्राणाधीनस्प- लघुयोगवासिष्ठः । राम उवाच ॥ येन प्रस्पन्दते चित्तं येन न स्पन्दतेऽथवा । तद्ब्रह्मन्ब्रूहि मे येन चिकित्सेयं तदेव हि ॥ ७० ॥ वसिष्ठ उवाच ।। यथा शौक्लयं हिमें राम तिले तैललयो यथा । दृष्टौ राघव संसृष्टौ चित्तस्पन्दौ तथैव हि ॥७१ ॥ द्वौ क्रमौ चित्तनाशाय योगो ज्ञानं च राघव । योगस्तद्वृत्तिरोधो हि ज्ञानं सम्यगवेक्षणम् ॥ ७२ ।। चित्तं प्राणपरिस्पन्दमाहुरागमभूपणाः। तसिन्संरोधिते नूनमुपशान्तं भवेन्मनः ॥ ७३ ॥ मनःस्पन्दोपशान्त्यायं संसारः प्रविलीयते । सूर्यालोकपरिस्पन्दशान्तौ व्यवहृतिर्यथा ॥ ७४ ॥ राम उवाच ॥ अनिशं चरतां देहगेहे गहनगामिनाम् । दृश्यते ॥ ६९ ॥ येनेति ॥ चित्तं येन कारणेन स्पन्दते येन वा न स्प- न्दते तत्स्पन्दकारणमस्पन्दकारणं च मे चूहि । येन त्यदुक्तेन प्रकारेण निवृत्त्युपायमुपदिदिक्षुः चित्तस्पन्दनिवृत्तिरेव चित्तनाश इति दर्शयितुं प चित्तस्पन्दयोरपि विभागो न दृश्यत इत्यर्थः ॥ ७१ ॥ प्राविति !!

·सर्गः ९] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । ३९९ प्राणादीनां परिस्पन्दो वायुना रोध्यते कथम् ॥ ७५ ॥ वसिष्ट उवाच ॥ शाखसजनसंपर्कवैराग्याभ्यासयोगतः। अनास्थायां कृतास्थायां पूर्व संसारवृत्तिषु ॥ ७६ ॥ यथाभिवाञ्छितध्यानाचिरमेकतयोदितात् । एकतत्वधनाभ्यासात्प्राणस्पन्दो निरुध्यते ।। ७७॥ पूरकाद्यनिलायामादृढाभ्यासादखेदजात् । एकान्तध्यानयोगाच प्राणस्पन्दो निरुध्यते ॥ ७८॥ गहनगामिनां दुर्बोधगमनानाम् । प्राणादीनामित्यादिशब्देन प्राणापा- नादिसंग्रहः।।७५॥ अथैकादशभिः श्लोकः प्राणपन्दनिरोधप्रकारो निरूप्यते--शास्त्रेति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ शास्त्र अध्यात्मशास्त्रम् । सज्जनसंपर्को ब्रह्मवित्सङ्गः । वैराग्यं विषयेष्वरतिः । अभ्यासः समाध्यभ्यासः त एव योगा उपायाः तेभ्यो हेतुभ्यः पूर्व प्रथम संसा- रवृत्तिषु सांसारिकव्यवहारेषु अनास्थायामनादरे कृतास्थायां दृढायां सत्याम् ॥७६ ॥ चिरमेकतयोदितात् एकप्रकारतया उद्भूतात् यथा- भिवाञ्छितध्यानात् । अभिवान्छितमभिवाञ्छा तामनतिक्रम्य ध्यानात् । यत्र यत्र सरसवाहिन्यभिवाञ्छा तस्य तस्य ध्यानाद्धेतोय एकतत्त्वघनाभ्यासः एकस्यैव वस्तुस्वरूपस्य निरन्तरं पुनःपुनरनुसं- धानं तस्मादुपायामाणसन्दः प्राणवायोश्चाश्चल्यं निरुध्यते ॥ ७७॥ पूरकेति ।। दृढाभ्यासादृढं यथातथा पुनःपुनः परिशीलनाद्धेतोः । अखेदतोऽप्रयासजन्यः केवलकुम्भकसिद्धिपर्यन्तो यः पूरकाद्यनि- लायामः पूरककुम्भकरेचकप्रकारःप्राणायामः तस्माद्धेतोरेकान्तघ्या. नयोगाच विविक्तप्रवर्तिवध्यानयोगाच्च प्राणस्पन्दो निरुध्यते। यथाच ·५०० [ उपशम०५ तद्गतां तत्र स्थितां घण्टिकां लम्बिकां सूक्ष्मजिहारूपेण लम्बमानं मांससण्डं यनात्प्रयनविशेपात् जिह्वया साधनभूतया आक्रम्य प्राणे द्वारमुच्यते । यदाद श्रुति:-'अन्तरेण तालुके य एप सन इयाय- लम्बते सेन्द्रयोनिः । यत्रासो फेशान्तो विवर्तते व्यपोस शीपंग- पाले इति। नादशमूबरन्ध्र गते सति प्राणपन्दो निगम्यते । अनेन चलम्यिकायोगः प्रदर्शितः । यः पेचरीति नभोमुद्रति चोच्यते । लघुयोगवासिष्ठः। ओंकारोचारणप्रान्तशब्दतचानुमावनात् । सुपुप्ते संविदो जाते प्राणस्पन्दो निरुध्यते ॥ ७९ ।। तालुमूलगतां यताजिह्वयाक्रम्य घण्टिकाम् । ऊर्ध्वरन्ध्रगते प्राणे प्राणस्पन्दो निरुध्यते ॥ ८०॥ याज्ञवल्क्यः केवलं कुम्भकं प्रक्रम्याह-एप प्राणजयोऽपायः सर्वमृत्यूपघातकः' इति ॥ ७८ ॥ ओंकारस्येति ॥ प्रणवोचारणे सति प्रान्ते पर्यन्ते यच्छब्दतत्त्वं तस्यानुभावनात् अनुसंधाना- खेतोः संविदो वहिर्मुसायाश्चित्तवृत्तेः सुपुप्ते निलीने जाते सति प्राण- स्पन्दो निरुध्यते । अत्र तु नादानुसंधानस्य मनोलयहेतुत्वात्तहारेण प्राणलयहेतुत्वमुक्तं हठप्रदीपिकायाम्-'नासनं सिद्धसदृशं न कुम्भः केवलोपमः । न खेचरीसमा मुद्रा न नादसदृशो लयः' इति । 'काटे प्रवर्तितो वहिः काष्ठेन सह शाम्यति । नादे प्रवर्तितं चित्तं नादेन सह लीयते ॥ विस्मृत्य सकलं वाह्य नादे दुग्धाम्वुवन्मनः । एकी- भूयाथ सहसा चिदाकाशे विलीयते' इति ॥ ७९ ॥ तालुमूलेति ।। जिज्ञामूलस्योपरितनी वक्रान्तीगी तालुनी तयोर्मूलं मध्यभागः ऊर्ध्वरन्धं गते ऊर्ध्वरन्धं कपालव्हरं यद्धि सुपुम्नाया यदु विवेकमार्वण्टे-'फपाटयुदरे जिज्ञा प्रविष्टा विपरीतगा। । उपरितनं ध्रुयो- ·सर्ग:९] 'वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते नासाने विमलाम्बरे । संविदृशि प्रशाम्यन्त्यां प्राणस्पन्दो निरुध्यते ॥ ८१॥ अभ्यासादूर्ध्वरन्ध्रेण तालूलद्वादशान्तगे। प्राणे गलितसंविचौ प्राणस्पन्दो निरुध्यते ।। ८२॥ रन्तरगा दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी' इति । अत्र च प्रयत्नादित्यनेन जिह्वाया दैर्घ्यसिद्धये चालनदोहनादिरूपो यत्नविशेप उक्तः । तदुकं हठप्रदीपिकायाम्-'छेदनचालनदोहैः कलां क्रमेण प्रवर्धयेत्तावत् । सा यावद्भूमध्यं स्पृशति तदानी हि खेचरीसिद्धिः' इति । कला जिहा तस्याश्छेदनं नाम ऊर्ध्वगमनप्रतिवन्धकस्याघोमागस्थितस्य चर्मण- इछेदः । चालनं पुनराईवस्त्रखण्डवेष्टिताया जिह्वायाः पाणिभ्यां दृढं गृहीत्वा सव्यापसव्यं भ्रामणम् । दोहनं तु पाणिभ्यां पर्यायेण शनैःशनैराकर्षणम् ॥ ८०॥ द्वादशेति ॥ नासाने नासिकाया अप्रभागे द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते नासाप्रमारभ्य द्वादशाङ्गुलपरिमिते विम- लाम्बरे निर्मलनभोभागे दृशोर्लक्ष्यभूते संविदृशि वृत्तिज्ञाने प्रशा- म्यन्त्यां लीयमानायां सत्यां प्राणपन्दो निरुध्यते । तथाच याज्ञ- :-'नासामे धारणं गार्गि वायोर्विजयकारणम् इति ।। ८१॥ अभ्यासादिति । अभ्यासाद्योगशारेषु निरूपितात्पवननिरोधाभ्या- सात् ऊरन्ध्रेण मुपुम्नामार्गेण प्राणे प्राणवायो वाल्वं द्वादशा- न्दगे । तालुशब्देन पोहशारं विशुद्ध्यात्यं चक्रमुच्यते । अर्वशब्देन अमरन्ध्रम् । द्वादशान्तमित्यनाहतारयं द्वादशारं चक्रम् । क्याच वालुगे उर्ध्वगे द्वादशान्तगे या सति गलितसंवित्ती विगलितवहि- मुंससंविदि सति प्राणस्पन्दो निरुध्यते । तत्र उर्वरण कपा- लकुहरेण प्राणे वाटचंद्वादशान्तगे तालुस्यानादूर्य द्वादशाहलपर्यन्तं वल्क्य:- ·५०२ . उहियानं मूलवन्धो बन्धो जालन्धराभिधः ॥ करणी विपरीताख्या 'सिलापि मध्यमानाडी दृढाभ्यासेन योगिनाम् । आसनप्राणसंया. ममुद्राभिः सरला भवेत्'इति च । महामुद्रादिलक्षणं तु ग्रन्थविस्त- ध्रुवोर्मध्ये इयत्रं व्योमचक्रं तद्धि चिन्मयस्य ज्योतिष उपलब्धिस्था- लघुयोगवासिष्टः। [ उपशम०५ भ्रूमध्ये तारकालोकशान्तावन्तमुपागते । चेतने केतने बद्धे प्राणस्पन्दो निरुध्यते ।। ८३ ॥ ब्रह्मरन्ध्र गते सतीति व्याख्यानम् । तालुमूलगतामित्यादिना पूर्वो- क्तेन खेचरीयोगेन पुनरुक्तमित्युपेक्षितम् । अत्रच ताल्यादीनां प्राणमर्मस्थानत्वात्तद्गतस्य प्राणस्य तत्र लयो युज्यत इत्यनुसंधेयम् । यदाह याज्ञवल्क्य:-'पादाङ्गुष्ठौ च गुल्फो च जवामध्यौ तथैव च । स्फिलोर्मूले च जानू च मध्यावूरुद्वयस्य च। पायुमूलं ततः पश्चान्मथ्यौ देहस्य मेटूकम् । नाभिश्च हृदयं गार्गि कण्ठकूपं तथैव च ॥ तालु मूलं च नासाया मूलं चाक्ष्णोश्च मण्डले । ध्रुवोर्मध्यं ललाटं च मूर्धा च मुनिसत्तमे ॥मर्मस्थानानि चैतानिइति । अत्र चाभ्यास- शब्देन जितेन्द्रियस्य विविक्तदेशवर्तिनो हितमितमेध्याशिनो गुरूप- दिष्टमार्गेण धौतवस्तिप्रमुसैमूर्धाधःशोधनैः करणैर्विशुद्धदेहस्य आस- नप्राणायामाभ्यां शोधितनाडीकस्य सुषुम्नायां प्राणसंचारहेतुर्महामु द्राद्यभ्यासो विवक्षितः । ताश्च महामुद्रादयो दश मुद्राः । तदुक्तं हठप्रदीपिकायाम्-'महामुद्रा महावन्धो महावेधश्च खेचरी । चरोली शक्तिचालनम् । मुद्राणां दशकं चेदं गोपनीयं प्रयत्नतः' इति । रमयान्नेह लिसितं तद्न्यान्तराद्बोध्यम् ॥ ८२ ॥ भ्रूमध्य इति । फेगचित्पुण्यशामुन्नीटति चिन्मय ज्योतिः' इति ॥ तद्यदा लक्षणं नम् । तदुक्तम्-'श्रूयुगमभ्यगत सच्छिसिविद्युत्सूर्यवजगाति !

·५०३ सगः ९] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। झटित्येव यदुद्भूतं ज्ञानं तसिन्दृढायिते । असंस्पृष्टविकल्पांशे प्राणस्पन्दो निरुध्यते ।। ८४ ॥ चिरकालं हृदैकान्तव्योमसंवेदनान्मुनेः। अवासनमनोध्यानात्प्राणस्पन्दो निरुध्यते ।। ८५ ।। विधीयते तदा तत्रैव तारकालोकशान्तौ । तारकाक्ष्णः कनीनिका । तारकयोरालोको दर्शनव्यापारः तस्य शान्तावुपरतो सत्यां केतने केतनं संकेतः अस्य शब्दस्यायमर्थ इति पुरुपकल्पितो वाच्यवाच- कनियमः तत्र पद्धं तदनुसारि यश्चेतनम् । विकल्पज्ञानमिति यावत्। तस्मिन्नन्तमुपागते सति प्राणस्पन्दो निरुध्यते । बुद्ध इति पाठे तु केतने शब्दार्थसंवन्धे प्रबुद्धं यश्चेतनं शब्दार्थसंवन्धाननुसंदधद्विक- ल्पकं विज्ञानं तस्मिन्नन्वमुपागते इति व्याख्येयम् ॥ ८३ ॥ झटि- तीति । अत्र ज्ञानं झटित्येव उद्भूतं असत्यामेव जिज्ञासायामक- स्मादेव समुत्पन्नं वासनावशाद्विपयसंनिधानाद्वा तस्मिक्षाने दृढा- यिते दृढीकते, तथैव दृढं भाविते असंस्पृष्टविकल्पाशे विगलितवि- कल्पभागे सति प्राणस्पन्दो निरुध्यते । यदा समुत्पन्नं वृत्तिज्ञानमेव दृढ़ भाव्यमानं विगलितविपयांशं सन्मानं संपद्यते तदापि प्राण- स्पन्दनिरोध इति भावः ॥ ८४ ॥ चिरकालमिति ॥ चिरकालं मुनेर्मोनप्रवनिष्ठस्य योगिनो हृदा चित्चेन एकान्तन्योमसंवेदनात् एकान्तं नियतं यद्योमसंवेदनमाकाशभावनं तस्मात्संभूतं यदवास- नमनोभ्यानं विषयवासनाविनिर्मुक्तं चित्तनित्तं ययानं तस्मादपि माणस्पन्दो निगम्यते । तत्र प हठं विना राजयोगो राजयोग विना एटो न सिध्यति । 'ततो युग्ममानिपतेः समभ्यसें दिवि न्यायात् । 'मारुतस्य विधि सम्यग्मनोयुक्तं समभ्यसेन् । इतरत्र न फर्वच्या ·५०४ [ उपशम०५ लघुयोगवासिष्ठः। एभिः क्रमैस्तथान्यैश्च नानासंकल्पकल्पितः। नानादेशिकवक्रस्यैः प्राणस्पन्दो निरुध्यते ॥८६॥ अभ्यासेन निरावाधमेतास्ता योगयुक्तयः । उपायतामुपायान्ति भव्यस्य भवभेदने ॥ ८७ ॥ अभ्यासेन परिस्पन्दे प्राणानां क्षयमागते । मनः प्रशममायाति निर्वाणमवशिष्यते ॥ ८८॥ राम उवाच॥ योगयुक्तस्य चित्तस्य शम एवं निरूपितः। सम्यग्ज्ञानमिदानी मे कथयानुग्रहात्प्रभो ।। ८९ ॥ मनोवृत्तिर्मनीपिणा' इति वचनाच मनोनिरोधेन सहैव प्राणनिरोधोऽ. भ्यसनीय इति । तत्र तत्र सुपुप्ते संविदो जाते 'संविदृशि प्रशाम्यन्त्याम्' इत्यादिना प्रतिपादितमित्यनुसंधेयम् ॥ ८५ ॥ एभिरिति । एभिः पूर्वोक्तैः क्रमैरुपायैः तथा नानासंकल्पकल्पितः नानादेशिकय - नाविधाचार्यप्रोक्तैरन्यैश्च क्रमैः प्राणस्पन्दो निरुध्यते । तत्र चान्यै- रित्यनेन स्थानान्तरावलम्विनो ये प्राणनिरोधोपायाः ये च चित्तल योपायाः पूर्वाचार्यः प्रदर्शिताः ते सर्व संगृह्यन्ते । चित्तलयोपायानां च प्राणटयोपायत्वात् । तदुक्तं हठप्रदीपिकायाम्-'पवनो बध्यते येन मनस्तेनेव वध्यते। मनश्च वध्यते येन पवनतेन बध्यते' इति । ते च चित्तलयोपाया आनन्यान्न प्रदर्शयितुं शक्यन्ते । तदुर्ल हठप्रदीपिकायाम्-'ते चादिनायेन सपादकोटिलयप्रकाराः यथिताः सन्ती'ति ।। ८६ ॥ अभ्यासेनेति ॥ भन्यस्य भाग्ययतो योगिनः ।। ८७ ।। अभ्यासेनेति ॥ निर्याणं केवल्यरूपमात्मतत्त्वम् ।। ८८॥ योगेनि । 'दो क्रमो चिचनाशस्य योगोशान 'त्युक्तयोर्योगशान- ·सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। वसिष्ठ उवाच ॥ यथाभूतार्थदर्शित्वमेतावद्भुवनत्रये । यदात्मैव जगत्सर्वमिति निश्चित्य पूर्णता ॥९॥ अभ्यासादृढतां यातो वैराग्यपरिलाञ्छितः। यथावासनमायामः प्राणानां सफलः स्मृतः॥९१.॥ विकल्पसंक्षयाजन्तोः पदं तदवशिष्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते समग्रकलनान्विताः ॥ ९२ ॥ इमा धटपटाकारपदार्थशतशक्तयः । आत्मैव नान्यदस्तीति निश्चयः सम्यगीक्षणम् ॥ ९३ ॥ अनाद्यन्तावमासात्मा परमात्मेह विद्यते । इत्येप निश्चयः स्फारः सम्यग्ज्ञानं विदुयुधाः ॥ ९४ ॥ सर्वमात्मैव निर्दिष्टौ भावाभावों क वा स्थितौ । क बन्धमोक्षकलने किमन्यद्राम शोच्यते ॥ ९५ ॥ योर्मध्ये योगलक्षणोपाययतः पुरुषस्य एवं पूर्वोकप्रकारेण चित्तस्य शमो नाशो दर्शित इत्यर्थः ॥ ८९ ।। ययेति ॥ जगत्सर्वमात्मैवेति निश्चित्य पूर्णता परिपूर्णरूपत्वमिति यत् एतावदेव यथाभूतार्थदर्शित्वं परमार्यदर्शित्वम् ।। ९० ।। ९१ ।। ९२ ॥ इमा इति ॥ घटपटा- कारपदार्यशतशक्तयः घटपटाद्याफाराणि यानि पदार्थशतानि याश्य तेपांशतयः तत्सर्वमात्मैव ।अन्यद्वस्तु नातीति निश्वयः सम्यग्ज्ञा- नमित्यर्थः ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ सर्वमिति ।। दृश्यं सर्वमात्मैव तत्र भाषाभावी फो निर्दिष्टो निरूपिती । सर्वस्यात्मरूपत्ये अयं भावः अयममायः इति च भेदो निरूपयितुमशक्य इत्ययः । प या स्थि- सावित्यनेन भावाभावयोरानयोऽपि निरूपयितुमशक्य इसाह ।

·[उपशम.. परिपूर्ण: परमात्मा भव ॥ ९७ ॥ सम्यगिति ।। काष्ठपापाणवा- तस्मादात्मातिरिक्तस्य वस्तुनोऽभागात् क वा वस्तुनि संकल्पोन्मु- शानन्तरं च वस्तूनामिदन्तया प्रतीयमानानां भायानामात्मनय तन्मयो भय ॥ ९९ ॥ द्वैतेति ॥ जरामरणविभ्रमः जरामरणादि- अहन्दास्पदम्य यदेवत्संशान्तं अविनाशि च म्वरूपं चिन्मानं त्वं लघुयोगवामिष्टः। न चेत्यमन्यन्नो चित्रं ब्रह्मवेदं विजृम्भते । सर्वमेकं परं ब्रह्म को मोक्षः का च वन्धता ॥ ९६ ।। ब्रह्मेदं प्रहिताकारं वृहद्धृहदवस्थितम् । दूरादस्तमितद्वित्वं भवात्मैव लमात्मना ।। ९७ ॥ सम्यगालोकिते रूपे काठपापाणवाससाम् । मनागपि न भेदोऽस्ति क्कासि संकल्पनोन्मुखः ॥९८॥ आदावन्ते च संशान्तं स्वरूपमविनाशि यत् । वस्तूनामात्मनचैवत्तन्मयो भव राघव ।। ९९ ।। द्वैताद्वैतसमुद्भेदा जरामरणविनमः। स्फुरत्यात्मभिरात्मैव चित्तरब्धिवद्वीचिमिः॥१०॥ किमन्यद्राम शोच्यते । यन्धमोक्षयोरप्यभावान्न शोकावसर इत्यर्थः ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ ब्रह्मेति ॥ वृहगृहदिति महीमहीधरादिरूपेण स्थूलं स्थूलतममवस्थितम् । अतः कारणात्त्वं आत्मनेव स्वयमेवात्मा भव ससां रूपे स्वरूपे सम्यगालोकिते विचारिते सति मनागपि ईपदपि भेदो नास्ति दृश्यभेदस्य गायत्तत्यात् दृशः स्वरूपेणाभिन्नत्वान् । योऽसि ॥ ९८ ॥ आदाविति ।। आदावुत्पत्तेः पूर्व अन्ते विना- पिटास: ये नाद्वैतसमुद्भेदाः भेदाभेदोन्मेपाः रुपलक्षितानि यानि चित्तानि तेरेयात्मभिः स्वरूपैः आत्मैय वीचिमिः अधिवहरूषा

·सर्ग. १]
वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः।
शुद्धमात्मानमालिझ्म नित्यमन्तःस्थया धियाँ । '
यः स्थितस्तं कमात्मेहं भोगो बन्धयितुं क्षमः ॥१॥
कृतस्फारविचारस्य मनो भोगादयोऽरयः।
मनागपि न भिन्दन्ति शैलं मन्दानिला इव ॥२॥
नानात्वमस्ति कलनासु न वस्तुनोऽन्त-
र्नानाविधासु सरसीपु जलादिवान्यत् ।
इत्येकनिश्चयमयः पुरुषो विमुक्त
इत्युच्यते समवलोकितसम्यगर्थः ॥३॥
वसिष्ठ उवाच ॥
अथेमामपरां राम शृणु दृष्टिं पदप्रदाम् ।
मुनिना वीतहव्येन यथा स्थितमशङ्कितम् ॥ ४॥
वीतहव्यो मुनि म विन्ध्यकाननकन्दरे ।
उपित्वा सुचिरं कालं क्रियाकाण्डपरायणः ॥५॥
आत्मक्रियाक्रमाद्धोरसंसारभ्रमदायिनः ।
आधिव्याधिमयाकारात्कालेनोद्वेगमाययौ ॥६॥
निर्विकल्पसमाध्यर्थ संत्यज्य सकलाः क्रियाः ।
विवेश रम्भारचितं निजपोटजान्तरम् ॥७॥
स्फुरति ॥ १०० ।। शुद्धमिति ॥ नित्यं सर्वदा अन्तःस्थया अन्त-
र्मुसया धिया शुद्धं निरुपाधिकं आत्मानमालिगम तादात्म्यमापद्य
यः स्थितः तमात्मेहं आत्माराम के नाम भोगो बन्धयितुं क्षमः ।
न कमपीत्यर्थः ॥ १ ॥ २॥ नानात्वमिति ।। कलनासु विकल्पबु-
द्विषु अन्तरभ्यन्तरे वस्तुनो नानात्वं नास्ति । सरसीपु जलादिवेति
एकनिश्चयमयः पुरुषो विमुक्त इत्युच्यते ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ ६ ॥

·यथा परस्परं न संयध्यते तदादित्यर्थः ॥ १३ ॥ चित्तेति ॥ चारण- ५०८ [उपशम. ॥ ८ ॥ संजहारेति ॥ स्पर्शान्विपयान् परिहरन् शनैर्दिग्विकीर्ण मनः संजहारेति संयन्धः । उपहरदिति पाठे मनसो विशेषणम् ॥ ९॥ ११० ॥ ११ ॥ १२ ॥ तेनेति ॥ निर्माताः । निःशब्दो पहिरर्थे वर्तते । आत्मनो यहि वेन झाताश्चक्षुरादयसेनात्मना मनागपि न संबद्धाः पावालधुतलादिवत् । पातालं दिवसलं च लघुयोगवासिष्टः। तत्रासने समे शुद्ध सास्तीर्णहरिणाजिने । बद्धपद्मासनस्तस्थौ पाण्योरधिकराङ्गुलिः ॥८॥। संजहाराञ्जसा लोकं दिविकीर्ण मनः शनैः । बाह्यानाभ्यन्तरांश्चैव स्पर्शान्परिहरन्क्रमात् ॥ ९॥ ततः स्वमनसः स्थैर्य वाञ्छमानस्तदा मुनिः। इदमालोकयामास मनसा विगतैनसा ॥११०॥ वीतहव्य उवाच ॥ अहो न चञ्चलमिदं प्रत्याहृतमपि क्षणात् । मनः स्थैर्य ततो नैति तरङ्गप्रौढपर्णवत् ॥ ११ ॥ घटात्पटमुपायाति पटाच्छकटमुत्कटम् । चित्तमर्थेषु चलति पादपेप्विव मर्कटः । पञ्च द्वाराणि मनसचक्षुरादीन्यमून्यलम् ॥ १२ ॥ तेनात्मना बहुज्ञेन निख़ताश्चक्षुरादयः । मनागपि न संबद्धाः पातालद्युतलादिवत् ॥ १३ ॥ चित्तचारण चार्वाक चतुर्दिछुक्षिभिक्षुक । व्यर्थ खेदमनास्थाय नेदं विहर हे जगत् ॥ १४ ॥ ॥ ७ ॥ तत्रेति ॥ पाप्योः पादपश्चिमभागयोः पद्मासनवशात् अट्टयोरुपरि वर्तमानयोः अधिकराङ्गुलिः उपरि स्थितोत्तानकरागुलिः ·सर्गः९] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । ५०९ अहं चेतनमित्येवमसत्या तव वासना । अत्यन्तभिन्नयोरैक्यं नास्ति चिन्मनसोः शठ ॥ १५ ॥ जीवः सोऽस्म्यहमित्येपा व्यर्थाहंकारदुर्मतिः । अहंकारादयं सोऽसीत्येतां संख्धतां त्यज । मिथ्यैव जाता दुःखाय न सत्यासत्यवर्जिता ॥ १६ ॥ एतावदेव ते रूपं 'साधो यदविचारणम् । विचारेणोपशान्तं त्वमालोकेन तमो यथा ॥१७॥ नित्यं पूर्वमभूताय नास्तिरूपाय संप्रति । भविष्यते च नोदर्के स्वमनः स्वस्ति ते स्थितिः ॥१८॥ परिनिर्वामि शान्तोऽस्मि दिष्ट्यासि विगतज्वरः । स्वात्मन्येवावतिष्ठेऽहं तुर्यरूपपदे स्थितः ॥ १९ ॥ देशान्तरसंचरणशील। चार्वाक परलोकपराड्मुख । चतुर्दिकुक्षिभि- क्षुक चवसृणां दिशां कुक्षिप्वभ्यन्तरेषु भिक्षणशील हे चित्त, व्यर्थ खेदमनास्थाय इदं जगन्न विहर मा संचर ॥ १४ ॥ अहमिति ।। हे चित्त, अहमेव चेतनमिति या ते वासना सा असत्या । हे शठ, अत्यन्तभिन्नयोश्चिन्मनसोरक्यं नास्ति । अत्यन्तं भेदश्च मनसो दृश्य- त्वजडत्यादिनेति द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ जीव इति ॥ हे चित्त, जीवो ह्यहमिति अहंकारदुर्मतिर्व्यर्थी । अहंकारात्सोऽस्मि अयमस्मीति या वे संरब्धता संभ्रमः तां यज ॥ १६ ॥ एतावदिति ॥ हे चित, अविचारणमिति यत्ते रूपं तदेतावदेव । अविद्यात्मकत्वाचित्तस्येति भावः । विचारेण पुनस्त्वमुपशान्तं भवसि । आलोकेन तमो यथा ॥ १७ ॥ नित्यमिति ॥ कालत्रयेऽप्यसद्रूपाय ते स्वस्ति । इतः परं गा वाघवेत्यर्थः । स्वमन इति संबोधनम् ॥ १८॥ परीति ॥ परि- ·माटश म्यानक यम्य ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९॥ १३० ॥ ५१० [उपशम०५ नियामि परित उपरमामि ॥ १९॥ १२० ॥ २१ ॥ २२ ॥ अस्यास्पः समाटोको ययोम्ने इय ॥ २५ ॥ समेति ॥ ममफाय- शिरोपीयम्यानफः ममं फायशिरोपीयं यग्मिन्यानो आमनपन्धे लघुयोगवासिष्ठः । चिदात्मा भगवान्सर्व साक्षित्वेन करोत्यजः । हन्तेन्द्रियगणा यूयं किं निरर्थकमाकुलाः ॥ १२० ॥ भीतः पान्थ इवाहिभ्यः पुक्कसेभ्य इव द्विजः । दूरे तिष्ठति चिन्मात्रमिन्द्रियेभ्यो ह्यनामयम् ॥ २१ ॥ संकल्पोन्मुखता सेयं दुःखदा संविदः स्मृतिः । कलनारहिते देवे देहे मनसि वा जडे । संविसंवेद्यनिर्मुक्तासारस्तन्नाम नेतरत् ।। २२ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति निणर्णीय स मुनितिहव्यो विवासनः। चलाचित्तं समाधाय तस्थावस्पन्दितेन्द्रियः ॥ २३ ॥ अन्तरेव शशामास क्रमेण प्राणसंततिः । ज्वालाजालपरिस्पन्दो दग्धेन्धन इबानलः॥२४॥ प्राणप्रान्तगताल्पाल्पसमालोक इवेक्षणे । अर्घकुमलितैः पद्मः श्रियमाययतुः समम् ॥ २५ ॥ समकायशिरोग्रीवस्थानकः स महामतिः । आसीच्छैलादिवोत्कीर्णश्चित्रार्पित इबाथवा ॥ २६ ॥ तथैव तिष्ठतस्तस्य संवत्सरशतत्रयम् । कोटरे विन्ध्यकक्षस्य ययापर्धमुहूर्तयत् ।। २७ ।। ॥ २३ ॥ २४ ॥ माणेति ॥ भूमध्ये योजितत्यात प्राणप्रान्तं गतः ·सर्गः९] ५११ वासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः । तत्र केनापि कालेन कायस्तस्य महामुनेः। प्रावृडौघविनुन्नेन पङ्केनोर्वीतले कृतः ॥ २८ ॥ वर्षत्रयशतेनैवं सोऽबुध्यत महाद्युतिः । देहो नैव चचालास घराकोटरपीडितः ॥ २९ ॥ संविदेवास तं देहं जग्राहोऊनिपीडितम् । न तु प्राणमयस्पन्दः प्राणसंयमनं विना । नाभूत्प्राणपरिस्पन्दः सर्वच्छिद्रावरोघतः ॥ १३०॥ उत्पत्तिप्रौढिमासाद्य कलना हृदयान्तरे । स्वमनोरूपिणी यस्स हृद्येवानुवभूव सा ॥ ३१ ॥ कैलासकानने कान्ते कदम्बस्य तरोस्तले । मुनित्वं शतमब्दानां जीवन्मुक्तात्म निर्मलम् ।। ३२॥ विद्याधरत्वं वर्षाणां शतमाधिविवर्जितम् । युगपञ्चकमिन्द्रत्वं प्रणतं सुरचारणैः ।। ३३ ।। कल्पमेकं गणत्वं स चन्द्रमौलेश्वकार ह । प्रतिभासवशादेतद्वीतहव्योऽनुभूतवान् ॥ ३४ ॥ अनन्तरमनन्तात्म वीतहव्याभिचं मनः । इच्छां कदाचित्सकलप्राग्जन्मालोकनेऽकरोत् ।। ३५ ॥ अशेपान्स ददर्शाथ नष्टानष्टान्वदेहकान् । अनष्टां तामपश्यन्नु वीतहन्याभिषां तनुम् ॥ ३६ ॥ तद्दिदृक्षयैवोद्धतुं मग्नदेहेऽभवन्मतिः ॥ ३७॥ उत्पत्तीति ॥ यस्य स्वमनोरूपिणी कलना कल्पना हृदयान्तरे हृत्पु- ण्डरीकमध्ये उत्पत्तिप्रोदि उत्पत्तयो जन्मान्तराणि तद्विषयां प्रग- स्मतामासाद्य हृद्येच तत्रैव हृदये अखिलं जन्मान्तरवृत्तान्वमन्व- भूत् ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५॥ ३६॥३७ ।।

·५१२ [ उपशम.. अथेति सार्धटोकद्वयं वाक्यम् ॥ वदीयः सूर्यस्य पार्थयती परिजनः । 'माटरः पिद्गलो दण्डचण्डांशोः पारिपाश्वराः' इत्य- भिधानादसी मुनिः पुर्यष्टफयपुर्भूत्या अहंकारकलायुफमितादिना पूर्वोक्तं सूक्ष्मदेहमालम्ब्य अनिलरूपधृक् प्राणयायो सन्द्रिय- सनरन्तव्य रादूपः सन् मनापिण्टमनिल च्यापित्य विशे. शेत्यन्ययः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ १४० ।। भानुनति ॥ अय यीनदय्यामिषं मनः पीनदव्यपद शान्तं पुर्यष्टकं यीतहल्यम्प पुर्यष्ट. परूपेण प्रयिष्टरयासम्म प पुर्यष्टपम्य मनःप्रधानत्यागार मनो रघुयोगवासिष्ठः। अथवं चिन्तयामास कायोऽयं पङ्कपीडितः । एतदुद्धरणायाहं प्रविशामि रविं प्रभुम् ।। ३८॥ तदीयः पिङ्गलो देहमुद्धरिष्यति मे ततः । इत्यसौ मुनिरादित्यं विवेशानिलरूपधृक् । पुर्यष्टकवपुर्भूत्वा भस्रापिण्डमिवानिलः ॥ ३९ ॥ भगवान् रविरप्येनं हृद्तं मुनिनायकम् । दृष्ट्वा पिङ्गलमग्रस्थमादिदेशाशु कार्यवित् ॥१४०॥ भानुनाथाम्यनुज्ञातं वीतहव्याभिचं मनः। विवेश पिगलाकारं विन्ध्यकन्दरगामिनम् ।। ४१ ॥ पिङ्गलोऽसौ नमस्त्यक्त्वा कुञ्जकन्दरसुन्दरम् । प्राप विन्ध्यवनं प्रावृण्नताम्राम्वरभास्वरम् ॥ ४२ ।। ददर्श मुनिदेहं तं तां गत्वा विन्ध्यकन्दराम् । उद्दधार घराकोशान्नखनिष्कृष्टभूतलः ॥ ४३ ॥ कलेवरं मुनेः कान्तं मृणालमिव मारमः ।। ४४ ॥ गोति भागुना अातं गा विध्यपगामिन शिनं दे ·५१३ . सगैः१] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। मौनं पुर्यष्टकमथ स्खं विवेश कलेवरम् । जगाम पिङ्गलो व्योम मुनिश्च विमलं सरः॥४५॥- वीतहव्यो ममजाशु सरस्युद्भिन्नपङ्कजे । तत्र सात्वा जपं कृत्वा पूजयित्वा दिवाकरम् ॥ ४६ ॥ मनोभूपितया तन्वा पूर्ववत्पुनरावभौ ॥ ४७ ॥ मैच्या तया समतया परया च शक्त्या 'सत्प्रज्ञया मुदितया कृपया श्रिया च । युक्तो मुनिः सकलसङ्गविमुक्तचेता विन्ध्ये सरित्तटगतो दिवसानि रेमे ॥४८॥ वसिष्ठ उवाच ॥ कदाचिच्छममाधातुं पुनरेव मनो मुनिः। चेतसा कलयामास दृष्टलोकपरावरः॥४९॥ पूर्वमेवेन्द्रियगणो मया परिहतः स्फुटम् । इदानीं चिन्तया नार्थः पुनश्चिन्तितया मम ॥ १५० ।। अस्तिनास्तीति कलनां भक्त्वा मृद्वी लतामिव । शेपेऽनुवद्धसंधानस्तिष्ठाम्यचलशृङ्गवत् ॥५१॥ उदितोऽस्तं गत इव अस्तं गत इवोदितः। समः समरसाभासस्तिष्ठामि स्वच्छतां गतः॥५२॥ विवेश ।। ४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ मौनमिति ।। मौनं मुनि- संबन्धि ॥ ४५ ॥४६॥४७॥४८॥४९॥१५० ॥ अखि- नास्तीति ॥ सत्त्वासत्त्वोहसिनी कलनां भेददृष्टिं मृद्वी लतामिव मङ्क्त्वा भग्नां कृत्वा शेपे अव्यपदेश्ये चिन्माने अनुबद्धसंघानः अचलङ्गवत्तिष्ठामि ॥ ५१ ॥ उदित शते ।। उदिवोऽस्त गत इव ल. वा.३३ ·उपशम.. कत्समासीत् ।। ५६ ॥ विदेहति ॥ जन्मकर्मणां मीमान्ते परमा. यो संमारमदानां सम्यक्त्यागरूपे विदेहकैयल्ये अतिशायिनी लघुयोगवासिष्ट । प्रबुद्धोऽपि मुपुप्तस्थः सुपुप्तस्थः प्रबुद्धवान् । तुर्यमालम्ब्य कायान्तस्तिष्ठामि स्तम्भितस्थितिः ॥ ५३ ।। इति संचिन्त्य संघाने पुनस्तस्थौ दिनानि पट् । ततः प्रबोधमापन्नः क्षणं सुप्त इवाघगः ॥ ५४॥ ततः सिद्धः स भगवान्वीतहव्यो महातपाः। विजहार चिरं कालं जीवन्मुक्ततया तया ॥ ५५ ॥ हेयादेयसमासनत्यागादानदृशोः क्षये । वीतहव्यमुनेरासीदिच्छानिच्छातिगं मनः ॥ ५६ ॥ विदेहकेवलीभावे सीमान्ते जन्मकर्मणाम् । संसारसङ्गसंत्यागे वाञ्छामापाऽतिशायिनीम् ।। ५७ ॥ प्रकाशमानत्वेऽपि निष्क्रियत्वात् । असं गत उदित इव इन्द्रिया- गोचरत्वेऽपि सर्वसाक्षित्वात् । सम एकरूपः समरसाभासः इष्टा- निष्टादिपु समरस एकप्रकारास्वाद आभासोऽवभासो यस्य तादृशः सन् स्वच्छतां गतो निप्पलक्षतिष्ठामि ॥ ५२ ॥ प्रबुद्ध इति ।। प्रवुद्धोऽपीन्द्रियैरर्थानुपलभमानोऽपि मुपुप्तस्यो हर्षविपादादिरहितः मुपुप्तस्यः समाधिनिष्ठतया वहिरनुसघानाभावात्मपुप्तिदशापमः प्रयुः द्ववान् स्वस्वरूपै नित्यजागरितवान् । तुर्य अवस्थात्रयानुवृत्तिचिन्मा. त्रमालम्च्य कायान्तर्हृदये सम्मितस्थितिनियमितचित्तवृत्तिस्तिष्ठामि ॥५३॥ ५४ ।। ५५ ॥ हेयेति ॥ हेयमादेयमिति यः समास होऽभिमानः तम्य लक्ष्यामि आदायोमीवियेशी तयोश्च झये सति चीतहव्यमुनमनः इच्छानिच्छानिग इच्छानिच्चारदितं निर्वि- ·-सर्ग: ९] ५१५ . दासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहितः । एकदा स मुनीशानो विवेश गिरिकन्दरम् । पद्धपद्मासनः स्थित्वा तत्रोवाचात्मनात्मनि ॥ ५८॥ राग नीरागतां गच्छ द्वेप निपतां ब्रज। भवयां सुचिरं कालमिह प्रक्रीडितं मया ॥ ५९ ।। भोगा नमोऽस्तु युग्मभ्यं जन्मकोटिशतान्यहम् । भवद्भिालितो लोके लालकैरिव बालकः ॥१६० ॥ इमामपि परां पुण्यां निर्वाणपदवीमहम् । येन विसारितस्तसै सुखायास्तु नमो नमः ॥ ६१॥ त्वदुत्तसेन हे दुःख मयात्मान्विष्ट आदरान् । तस्साचदुपदिष्टोऽयं मम मार्गो नमोऽस्तु ते ॥ २॥ कार्यमित्र मयाद्य त्वं त्यज्यसे चिरवान्धवः । अधिगम्यात्मविज्ञानं स्वस्य नाशः कृतस्त्वया ॥ ६३ ॥ वाञ्छामाप प्राप्तवान् ॥ ५७ । ५८ ॥ रागेत्यादिना श्लोका- टकेन रागादीन्पूर्वसंवन्धिनः सप्रार्थनमुद्वासयति । हे राग, त्वं नीरागतां गच्छ । मद्विपयं राग मुश्चेत्यर्थः । मोक्ष्यमाणं मां विसृजेति यावत् । हे द्वैप, त्वं निर्द्वपतां निर्दृपत्वं व्रज । त्वां विसृज्य गच्छन्तं भांप्रति द्वेपं मा कार्षीरित्यर्थः ॥ ५९ ॥ १६०.॥ इमा- मिति ॥ येन विषयसुखेन अहं इमामपि निरतिशयानन्दरूपां पर निर्वाणपदवीं विस्मारितोऽस्मि तस्मै सुसाय नमोऽस्तु । नमस्का- रावृत्तिर्वञ्चकत्यातिशयं द्योतयितुम् ।। ६१ ॥ त्वदिति ॥ हे दुःस, स्वदुत्तप्तेन मया दुःसशान्तये आत्माऽऽदरादन्विष्टः । 'वरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः । तत्कारणादयं मोक्षमार्गों मम त्वदुपदिष्टः त्वयैव वैराग्यहेतुना पोधितः अतस्ते गुरुतुल्याय नमोऽस्तु ॥ ६२ ॥ कार्यमिति ।। हे कार्यमित्र, धर्मादिसाधनत्वात् मया ·[उपराम एकाकिन्येति मातरिति ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ वियोगदुःखितां दुहित- ॥ ६६ ॥ एत इति । यद्य क्रमेण पर्यायेण उत्कृताः। उत्कान्ताः श्वा इत्यर्थः ॥६७ ॥ एवमिति शोकत्रयं वाक्यम् ॥ प्रशान्तानि यपर्यन्वदीपनिःसनवन्तुना सह इन्द्रियाणां तन्मात्राणां च शब्दा. लघुयोगवासिष्टः । एकाकिन्या विशुष्यन्त्या प्रशान्ते मयि दीनया। त्वया दुःखं न कर्तव्यं मातस्तृष्णे नमोऽस्तु ते ॥ ६४ ॥ क्षन्तव्याः काम भगवन् विपरीतापराधजाः । दोपा उपशमैकान्तं ब्रजाम्यादिश मङ्गलम् ॥६५॥ नमः सुकृतदेवाय भवतेऽस्तु त्वया पुरा । नवकेम्यः समुत्तार्य खर्गेऽहमभियोजितः ।। ६६ ।। एते भवन्तः सहजाः प्राक्तनाः सुहृदो मया । क्रमेणाद्योत्कृताः प्राणाः सस्ति वोऽस्तु ब्रजाम्यहम् ॥६॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एवं कलितवानन्तः प्रशान्तमननैपणः । शनैरुचारयंस्तारं प्रणवं प्राप्तभूमिकः ।। ६८ ॥ सवाद्याम्यन्तरान्भावान्स्यूलान्सूक्ष्मतरानपि । त्रैलोक्यसंभवांस्त्यक्त्या संकल्पैकविकल्पिवान् ॥ ६९ ॥ सह प्रणवपर्यन्तदीर्घनिःस्वनवन्तुना । जहाविन्द्रियतन्मात्रजालं गन्धमिवानिलः ॥ १७० ॥ आत्मविज्ञानमधिगम्य अद्य त्यज्यसे । त्वयेय स्वस्य नाशः कृतः । मोक्षार्यमुद्यम कुर्वता त्वयैवायमपराधः कृत इत्यर्थः ॥ ६३ ॥ रमियोपसान्त्वयनाह-नम इति ॥ हे मुक्त, भवते देवाय नमोऽस्तु मननानि संकल्पा एपणा पुरेपणादयश्च यस्य | तारं उतरं भुतिम् । प्राप्ता भूमिका योगभूमिका येन ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ प्रण:

·सर्गः९] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। ५१० ततो जहौ तमोमात्र प्रतिमातमिवाम्बरे। उत्तिष्ठत्प्रस्फुरद्रूपं प्राज्ञः कोपलवं यथा ॥ ७१।। प्रतिमातं ततस्तेजो निमेपाचं विचार्य सः। जही बभूव च तदा न तमो न प्रकाशनम् ॥ ७२ ॥ तामवस्थामथासाध मनसा तन्मनस्तृणम् । मनागपि प्रस्फुरितं निमेपार्घादथापतत् ।। ७३ ।। ततोऽङ्गसंविदं स्वच्छां प्रतिमासमुपागताम् । सद्योजातशिशुजानसमानकलनामलाम् ।।७४ ॥ निमेपार्धार्धमागेन कालेन कलितां प्रभुः । जहाँ चितश्चेत्यदशा स्पन्दशक्तिमिवानिलः ॥ ७५॥ पश्यन्तीपदमासाद्य मत्तामात्रात्मकं ततः। मुपुप्तपदमालम्ब्य तस्यौ गिरिरिवाचलः ॥ ७६ ॥ मुपुप्ते म्यैर्यमामाघ तुर्यरूपमुपाययौ । दीनां जालं जहो । प्रणयस्य पर्यन्तनादेन सहेय इन्द्रियविषयजा- लमुपररामेत्यर्थः ॥ १७० ॥ तत इति ॥ तमोमा गुणप्रयात्मि- फाया अपि अविद्यायातामसं गृत्तिविरोपम् । सम्परे पिदाफाशे ॥७१ प्रतिभातमितिावेजः सारियर्फ पृचिविशेन तमोन प्रकाशन पभूपेनि गुणत्रयातीतो यभूपेत्यर्थः ।। ७२ ।। वानिति ।। वामयस्सा निगुण्यापन्याम् ॥ ७३ ॥ तत इति । अगसंविदं सरूपपैठन्यम्। सपोजानशिशुमानसमानां निर्यासनामितरायः ॥ ५४॥ पेन्यदना निर्पिपन्यो चिन्मायाम् ॥ ७५ ॥ पश्यन्तीसन्दयाघ्य दतः पर रामात्रात्मकं मुमपदमाटम्य गिरिरिवाररयसो ॥६॥ मुपुन ति ॥ स गुपने निर्विरसममापो म्यंमागाए गुरूप अपरगरपातं मापापयो गम्यां सापां स मुनिः निरानन्दः ·५१८ [ उपसमा गिरामगोचरं अभिधावृत्त्या प्रतिपादयितुं न शक्यते । अथच सर्वेरपि वादिभिः स्वस्वमतानुसारेण शून्यादिशब्दय॑पदिश्यते पदिति ।। यद्वस्तु सर्वपां शास्त्राणां सिद्धान्तः तथा पूर्व प्रतिपादित- त्यात् । सहदयानुग अन्तर्यामित्वात् । सर्व सर्वात्मकं सर्पगं घ्यापकत्वात् । सायं सर्पसंयन्धि अन्तर्यामित्यात् । यच्छन्दयाच्यं रापाशं यच मृत्या यमो स्थितः ॥ ८२ ॥ यदिति ॥ यदा लघुयोगवासिष्टः। निरानन्दोऽपिं सानन्दः सच्चासच्चापि तत्र सः। अचिन्मयश्चिन्मयश्च नेतिनेति यदुच्यते ।। ७७ ॥ ततस्तत्संबभूवासौ यद्गिरामप्यगोचरम् । यच्छून्यवादिनां शून्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां तथा ।। ७८ ॥ विज्ञानमात्र विज्ञानविदां यदमलास्पदम् पुरुषः सांख्यदृष्टीनामीश्वरो योगवादिनाम् ॥ ७९ ॥ शिवः शैवमतस्थानां कालः कालैकवादिनाम् । आत्मात्मकस्तद्विदुषां नैरात्म्यं तादृशात्मनाम् ॥ १८० ॥ मध्यं माध्यमिकानां च सर्व सुसमचेतसाम् ।। ८१ ॥ यत्सर्वशास्त्रसिद्धान्तो यत्सर्वहृदयानुगम् । यत्सर्व सर्वगं सावं यत्तत्तत्सदसौ स्थितः यदनुत्तमनिप्पन्दं दीपकं तेजसामपि । स्वानुभूत्येकमानं च यत्तत्तत्सदसौ स्थितः ॥ ८३ ॥ सानन्दश्च यभूव । अपिशब्दः समुच्चये। तत्र निरानन्दत्वं स्वर पातिरिक्तस्यानन्दस्यामायात् । सानन्दत्वं घानन्दानुभवात् । क्या सदूपत्वात् सच बभूव । सर्वव्यवहारनिवृत्तेरसच बभूव ।। ७७ ।। वत इति सार्ध-लोकत्रयं वाक्यम् ।। ततोऽनन्तरं असौ मुनिः यद्वस्तु वत्परमात्मम्यरूपं यभूयेत्यन्वयः ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ १८० ॥ ८१ ॥ ८२॥

·सर्ग: ९
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः ।
यदेकं चाप्यनेकं च साजनं च निरञ्जनम् ।
यत्सर्व चाप्यसर्व च यद्यत्तत्सदसौ स्थितः ॥ ८४ ॥
अजममरमनाद्यमाद्यमे
पदममलं सकलं च निष्कलं च ।
स्थित इति स तदा नभःस्वरूपा-
दपि विमलस्थितिरीश्वरो बभूव ॥ ८५ ॥
त्रिंशद्वर्पसहस्राणि स्फुरित्वा स यथासुखम् ।
वीतहव्यः शशामैवमपुनर्मनसे मुनिः ॥ १८६ ॥
इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाय उपशमप्रकरणे यीतहव्योपाख्यान
नाम नवमः सर्गः ॥९॥
अनुत्तमनिप्पन्दं अत्यन्तनिश्चलम् । तेजसा सूर्यादीनामपि दीपकम् ।
'ज्योतिपां ज्योतिरिति श्रुतेः । स्वानुभूतिरेवैकं मानं प्रमाणं यस्य
॥ ८३ ।। यदिति ॥ यद्वस्तु एकं च वस्तुतोऽद्वितीयत्वात् । अनेकं च
मायावशात् । साञ्जनं च श्रुत्या निश्चलं आचार्यवाक्यावगम्यत्वान् ।
निरसन स्वयंप्रकाशत्वात् । अञ्जनं व्याकं प्रकाशकमिति पर्यायः।
सर्व सर्वात्मकत्वात् । असयं सर्वप्रपश्चातीतत्वात् ॥ ८४ ॥
अजमिति ॥स मुनिः अजममरमनाद्यमादिरहितं आधं आदी मवं
सकलं च निष्कलं घ रूपद्वयेन वर्तमान अमलं परं यस्तु मूत्वा
स्थित इति हेतोः नभःस्वरूपादपि विमलस्थितिरीश्वरो बभूवेत्यन्वयः
।। ८५॥ निशदिति ॥ अपुनर्मनसे पुनः मनःसत्याभावायाजन्मा-
न्तराभायायेत्यर्थः॥१८६॥ इति श्रीवासिष्ठविवरण उपशमप्रकरणे
विवहन्योपास्यानं नाम नयमः सर्गः ॥९॥

·५२०
लघुयोगवासिष्टः।
[उपसन
दशमः सर्गः
राम उवाच ॥
जीवन्मुक्तशरीराणां कथमात्मविदां वर ।
शक्तयो नेह दृश्यन्ते आकाशगमनादिकाः ॥१॥
वसिष्ठ उवाच ॥
अनात्मविदमुक्तोऽपि नभोविहरणादिकम् ।
द्रव्यमत्रक्रियाकालशक्यामोत्येव राघव ॥२॥
नात्मज्ञस्सैप विषय आत्मज्ञो ह्यात्मक्खयम् ।
आत्मनात्मनि संरतो नाविद्यामनुधावति ॥३॥
आत्मवानिह सर्वस्मादतीतो विगतैपणः।
आत्मन्येव हि संतुष्टो न करोति न चेहते ॥ ४ ॥
ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः।
कथं तेपु किलात्मज्ञस्त्यक्ताविद्यो निमजति ॥५॥
पूर्व चित्तविश्रान्तिसिद्धये सद्गत्यागप्राणनिरोधसमाध्यभ्यासा
दर्शिताः । इदानीं जीवन्मुक्तस्याकाशगत्यभावादिनिरूपणमुखेन
चित्तस्योपशमप्राप्तिमुपसंहरति-जीयन्मुक्तेति ॥ आकाशगमनादिकाः
आकाशे गम्यते यया शक्या सा आकाशमना सा आदिर्यासां
वाः॥१॥ अनात्मविदिति ॥ द्रव्यं रसायनादि । मनपुरादिः ।
क्रिया दृढाभ्यासादिरूपा । कालश्चिराभ्यासकालः। तेषां शक्त्या
॥२॥ नेति ।। आत्मज्ञस्य एप आकाशगमनादिपियः साम्य-
त्वेन पुद्धिगोचरो न भवति । हि यम्मात्कारणादात्मज्ञः सदा
आरमा आत्मशानमनुसंधत् स्यात्मानन्दसतया अविद्यामयीं
आग्रगमनादिसिद्धि नानुघायति ॥ ३ ॥४॥५॥ ६ ॥७॥

·, सर्गः१०] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः।
यस्तु वा भावितात्मापि सिद्धिजालानि वाञ्छति ।
स सिद्धिसाधकैव्यैस्तानि साधयति क्रमात् ॥ ६ ॥
द्रव्यमन्त्रक्रियाकालशक्तयः साधुसिद्धिदाः ।
परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन ॥७॥
आत्मज्ञस्य तु पूर्णस्य नेच्छा संभवति क्वचित् ।
यस्येच्छा विद्यते काचित्स सिद्धिं साधयत्यलम् ॥ ८॥
सर्वेच्छाजालसंशान्तावात्मलामोदयो हि यः।
स कथं सिद्धिवाञ्छायां मनचित्ते न लभ्यते ॥९॥
राम उवाच ॥
ब्रह्मन्नतिचिरं कालं कथं जीवन्ति योगिनः।
एतन्मे संशयं छिन्धि सर्वब्रह्मविदां वर ॥१०॥
वसिष्ठ उवाच ॥
प्राणानां स्पन्दनात्स्पन्दस्तच्छान्तौ ते दृपत्समाः।
यतः स्थिता धारणायां तन्न नश्यन्ति योगिनः ॥११॥
सवाह्याभ्यन्तरः स्पन्दश्चित्तजो वातजोऽथवा ।
न यस विद्यते तस्य द्रस्यौ विकृतिक्षया ॥ १२ ॥
॥ ८॥९॥१०॥ प्राणानामिति ॥प्राणानां प्राणादिवायूनां स्पन्द-
नाचलनादेहस्य सन्दश्चलनम् । अस्थिरत्यमिति यावत् । वच्चान्ती
प्राणसन्दनिवृत्ती निरुद्धप्राणयोगिनो पत्समाः शिलावधिरकाल-
स्थायिनः योगिनो यतो धारणायां प्राणनिरोधाभ्यासे स्थितासस्मा-
कारणान नश्यन्ति ॥११॥सयालेति ॥ यस्य योगिनः सयाहा-
भ्यन्तरो याबश्वाभ्यन्तरश्न चित्तजो यातजोवा सन्दोन विद्यते तम्य
निराद्धचित्तप्रापस्स वियतिक्षयो जरामरणरूपी दूरन्यौ ॥ १२॥

·५२२ [उपशम०५ un त्यजन्ति गृहन्ति चेत्यर्थः ॥ १४॥ विवेकेति ।। मेव्यादयः पुत्र लघुयोगवासिष्ठः। सबाह्याभ्यन्तरे शान्ते स्पन्दे पवनचेतसोः। धातवः संस्थितिं देहे न त्यजन्ति कदाचन ॥ १३ ॥ . ये हि विज्ञातविपया वीतरागा महाधियः। विच्छिन्नग्रन्थयः सर्वे ते खतन्त्रास्तनौ स्थिताः ॥१४॥ राम उवाच॥ विवेकाभ्युदयाचित्तस्वरूपेऽन्तर्हिते मुनेः। मैत्र्यादयो गुणाः कुन जायन्ते योगिनां वद ॥१५॥ वसिष्ठ उवाच ॥ द्विविधश्चित्तनाशोऽस्ति सरूपोऽरूप एव च । जीवन्मुक्तौ स्वरूपः सादरूपो देहमुक्तिजः ।। १६ ।। चित्तसत्तेह दुःखाय चित्तनाशः सुखाय तु । चित्तसत्तां क्षयं नीत्वा चित्तनाशमुपानयेत् ॥ १७ ।। प्राकृतं गुणसंभारं ममेति बहु मन्यते । यत्तु चित्तमतत्वज्ञ दुःखितं जीव उच्यते ॥१८॥ सुखदुःखाद्यचएब्धमसीत्येव विनिश्चलम् । विद्यमानं मनो विद्धि संसारद्रुमदोहदम् ॥ १९ ॥ ॥ १३ ॥ ये हीति ।। विच्छिन्नग्रन्थयः प्राणनिरोधात् सुपुम्नासुस- भेदने सति भिन्नब्रह्मविष्णुरुद्रप्रन्थय इत्यर्थः । प्राणधारणायाः प्रम- तत्वात् ते सर्व योगिनः तनी देहे स्वतम्राः स्थिताः । स्वेच्छयैव जायन्ते आत्मनो निर्गुणत्वात् चित्तस्य च विलीनत्वात् ॥ १५ ॥ ॥ १६ ॥ १७ ।। प्राकृतमिति ॥ प्राकृतं गुणसंभार सत्यादिगुण- समुदायं ममेति यचित्तमतशत्यावहुमन्यते । दुसित संसारदास- भाजनं यचित्तं जीय उच्यते ॥ १८ ॥ मुखेति ॥ यन्मनः मुख- .

·सर्गः १०] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । ५२३ चेतसः कथिता सत्ता मया रघुकुलोद्वह ।' तस्य नाशमिदानीं त्वं शृणु प्रश्नविदां वर ॥२०॥ सुखदुःखदशा धीरं साम्यान प्रोद्धरन्ति यम् । निःश्वासा इव शैलेन्द्रं चित्तं तस्य मृतं विदुः ॥ २१ ॥ आपत्कार्पण्यमुत्माहो मदो मान्यं महोत्सवः । यं नयन्ति न वैरूप्यं तस्य नटं मनो विदुः ॥ २२ ॥ मनस्तां मूढतां विद्धि यदा नश्यति राघन । चित्तनाशाभिधानं हि तदा सत्यमुदेत्यलम् ॥ २३ ।। मैच्यादिभिर्गुणैर्युक्तं भवत्युत्तमवासनम् । भूयोजन्मविनिर्मुक्तं जीवन्मुक्तस तन्मनः ॥ २४ ॥ दुःसादिभिरवष्टब्धमाश्रितं अस्मीत्येव सुख्यहं दुख्यहमस्मीत्येव निश्चलं दृढाभिमानं ससारदुमदोहदं ससारवृक्षस्य पल्वकुसुमफ- लोत्पादकं मनो विद्यमानं विद्धि ॥ १९ ॥ २० ॥ सुखेति ॥ यं धीरं ज्ञानिनं सुखदुःसदशाः साम्यान प्रोद्धरन्ति न घालयन्ति । निःश्वासवायवः शैलेन्द्रमिव तस्य धीरस्य चित्तं मृतं विदुः ॥ २१ ॥ अस्यैव विवरणम् आपदिति ॥ आपत्पुनादिविपत्तिः । कार्पण्यं दारिद्रयम् । उत्साहः पुनोत्पत्त्यादिजन्यो हर्पः । मदः प्रसिद्धः । मान्द्यमपाटयम्। महोत्सवो विवाहादिः। वरूप्यं विकारताम् ॥२२॥ मनस्तामिति ॥ मनसा मनःसत्ता तामेय मूढवां विद्धि । सा मनःसचा यदा नश्यति तदा चित्तनाशरूपं सत्यं ज्ञानमुदेति । गुणत्रयात्मके मनसि रजस्तमोमयी मूढता यदा विनश्यति तदा शानिनो मनः शुद्धसत्त्वात्मकं संपद्यत इत्यर्थः ।। २३ । मैत्रीति ।। धदेव सत्त्वं मैश्यादियुक्तं विशुद्धवासनं जीवन्मुच्चस्य मनो भवति ·५२४ [उपशम०५ सत्त्यांशस्यापि विनष्टत्वात् ।। २६ ॥ समप्राम्येति सोकचतुष्टयं विदेष्यतिरूपं मयं प न । सदसदात्मकं अनुभप पाग लघुयोगवासिष्ठः । सरूपोऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य तत्र हि । वसन्त इव मञ्जर्यो भ्रान्तिमैन्यादयो गुणाः ॥२५॥ अरूपस्तु मनोनाशो यो मयोक्तो रघुबह । विदेहमुक्त एवासी विद्यते निष्कलात्मकः ॥ २६ ॥ समग्राम्यगुणाधारमपि सत्त्वं प्रलीयते । विदेहमुक्त विमले पदे परमपावने ।। २७ ॥ विदेहमुक्तिविपये तसिंश्चित्तलयात्मके। चित्तनाशे विरूपाख्ये न किंचिदपि विद्यते ॥ २८॥ न गुणा नागुणास्तत्र न श्री श्रीन लोलता । न चोदयो नास्तमयो न होमर्पसंविदः ॥ २९॥ न तेजो न तमः किंचिन्न संध्यादिर्न रात्रयः । न सत्ता नापि वाऽसत्ता न च मध्यं हि तत्पदम् ।। ३०॥ ॥ २४ ॥ सरुप इति ।। समानरूपः । आत्मस्वरूपं मनसा मितं स्फुरतीत्यर्थः ॥ २५ ।। अरूप इति ॥ निष्कलात्मकः निरंशस्वरूप: याफ्यम्॥यरमात्कारणाद्विदेहमुफरूपे परमपायने पदे मममाणाग- म्यगुणानां मैत्र्यादिश्रेष्ठगुणानां आधारभूतं सत्यमपि प्रलीय।।२।। तग्गादिदेहमुक्तिविषये सस्यश्यरूपे तस्मिन्यिरूपे पित्तनाशे गुणदो- पादिकं किंचिदपि न विद्यते ॥ २८ ॥ गुणा मैत्र्यादयः । अगुणाः मनोदोगः । श्रीगुणानां ममृतिः। अधीदोंगणां संपत् ॥ २९ !! न राधा थाप्यमा प । असिनातिव्यपदारयोरभायान् सत्पर ·सर्गः १०] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । ५२५ 1 ये हि पारं गता बुद्धः संसाराडम्बरस्य च । तेषां तदास्पदं स्फारं पवनानामिवाम्बरम् ॥३१॥ संशान्तदुःखमजडात्मकमेकसुप्त- मानन्दमन्थरमपेठरजस्तमो यत् । आकाशकोशतनयोऽतनवो महान्त- स्तसिन्पदे गलितचित्तलवा वसन्ति ॥३२॥ राम उवाच॥ ब्रह्मन्संसृतिमृद्वीकालता या वितताकृतेः । कि वीजमय वीजस्य तस्य किं वीजमुच्यते ॥ ३३ ॥ अथ तस्यापि किं चीजं वीजं तस्यापि किं भवेत् । सर्वमेतत्समासेन पुनर्बोधविवृद्धये । सिद्धये ज्ञानसारस्य वद मे वदतां वर ।। ३६ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अन्तर्लीनसमारम्मशुमाशुभमहाकुरम् । संसृतिव्रततेीजं शरीरं विद्धि रायव ॥३५ ।। भवति सत्त्यासत्वयोर्विरोधात् ॥३०॥ ये हीति ।। वत् विदेहकैवल्यं स्फारमास्पन्दं विश्रान्तिस्थानम् ॥ ३१ ॥ संशान्तेति ।। एकमुप्त एकं सुपुप्तमेव यस्मिन् । सर्वदा चिचस्य लीनत्वान । आनन्दमन्थरं प्रशानन्दनिर्भर एवंविधं यत्सरं विदेहमुक्तिरूपं तस्मिन् पदे आका- शकोशयत्तनयः सूक्ष्माः । स्यूटसूक्ष्मकारणात्मफदेहत्रयाभावान् अवनवः गलितचित्तलवाः विगलितसत्त्वरूपचिवांशाः महान्दो यमन्ति विश्राम्यन्ति ॥ ३२ ॥ महान्निति सोमदयं वाक्यम् । मृद्धीका द्राक्षालवा ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ अन्तरिति ।। अन्तीनसमा- रम्भशुमागुममहारं अन्तर्गतोयमपुण्यपाररूपमाङ्करं शरीरमेय

·५२६
[उपशम..
मरणाद्यवस्थानां कोशवदाश्रयभूतम् ॥ ३६ ॥ चित्तस्य शरीरवी-
प्राणो यदा नाडीसंस्पर्शनोद्यतः । 'शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः'
इति श्रुतेः । या नाइयो मनोयहाः तामु संचारणोशुतः सन्मस्सन्दते
मतीति । सर्यगता सती संचित्माणस्पन्देन योभ्यते विक्षोभ्यते ।
लघुयोगवासिष्ठः।
भावाभावदशाकोशं दुःखरत्नसमुंद्गकम् ।
बीजमय शरीरस्य चित्तमाशायशानुगम् ।। ३६ ॥
चित्तादिदमुदेत्युच्चैः सदसच्चाङ्गजालकम् ।
यथा चैतत्स्वयं स्वमसंभ्रमेष्वनुभूयते ॥ ३७॥
द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिव्रततिधारिणः ।
एकं प्राणपरिस्पन्दो द्वितीयं दृढवासना ॥ ३८॥
यदा प्रस्पन्ते प्राणो नाडीसंस्पर्शनोद्यतः।
तदा संवेदनमयं चित्तमाशु प्रजायते ॥ ३९ ॥
सती सर्वगता संवित्प्राणस्पन्देन योध्यते ।
संवित्संरोधनं श्रेयः परमं विद्धि राघव ॥ ४०॥
संसृतिव्रततेर्वीजं संसारस्य शरीरान्वयव्यतिरेकानुविधायकत्वात्
॥ ३५ ॥ भावेति ॥ भावाभावदशाकोशं भावाभावदशानां जन्म-
जत्वमुपपादयति-चित्तादिति ॥ इदं सदसच विद्यमानमविद्यमान
वाङ्गजालकमवयवसमष्टिरूपं शरीरं चित्तादेवोदेति । एतथार्थस्वरूप
यथा येन प्रकारेण सप्रकारस्वप्नसंभ्रमेषु स्वयमेवानुभूयते । चित्तस्य
शरीरपरिकल्पनाहेतुत्वं स्वप्नेषु स्वानुभवसिद्धमित्यर्थः ॥ ३७ ॥
द्वे इति ॥ यत्तिग्रततिधारिणः वृत्तयः सत्त्वादिगुणपरिणामरूपाः ता
एव प्रततयः शाखासद्धारिणः ।। ३८ ॥ प्राणस्पन्दो वासना च
चित्तम्य पीजमित्युक्तम् । तत्र प्राणस्पन्दस्य योजत्वमाह-यदेति ।।
तदा चिचमाशु संवेदनमयं. गृत्तिज्ञानप्रचुर संजायते ॥ ३९॥

·सर्गः १० ] वासिष्टचन्द्रिवाच्यारयासहितः। . संवित्समुदितैवाशु याति संवेद्यमादरात् । संवेदनादनन्तानि ततो दुःखानि चेतसः॥४१॥ सुप्ता पुनरवोधाय संवित्संतिष्ठते यदा । लब्धं भवति लब्धव्यं तदा तदमलं पदम् ॥ ४२ ॥ तस्मात्प्राणपरिस्पन्दैासनाचोदनैस्तथा। नोचेत्संविदमुच्छूनां करोपि तदजो भवान् ॥४३॥ संविदुच्छ्नतां विद्धि चित्तं तेनेदमाततम् । अनर्थजालमालूनविशीर्णजनजीवकम् ।। ४४ ॥ योगिनश्चित्तशान्त्यर्थ कुर्वन्ति प्राणरोधनम् । प्राणायामैस्तथा ध्यानैः प्रयोगैयुक्तिकल्पितैः ॥ ४५ ॥ तस्मात्संविदो वहिर्मुसायाः संरोधनमेव परमं श्रेयो विद्धि ॥४०॥ संविदिति ॥ संवित्समुदिता घोधिता विक्षोभितेवाशु संवेद्यं याति। ततः संवेदनात् संवेद्यानुसंधानात् चेतसोऽनन्तानि दुःसानि संभ- वन्ति ॥ ४१ ॥ मुमेति ॥ यदा संवित्पुनरयोधाय पुनरनुत्थानाय सुप्ता संतिष्ठते स्वरूप एव विश्राम्यति तदा लब्धव्यं तदमलं पदं लब्धं भवति ॥ ४२ ॥ तस्मादिति ।। तस्मात्पूर्वोक्ताद्धेतोः प्राणस्पन्दैः वासनाचोदनैश्च संविदमुन्नां संवेद्यगर्भतया स्थूलां नो करोपि चेत्तर्हि भवानजो जन्मादिरहितो मविप्यसि ॥४३॥ संविदिति ।। संविदः उच्छ्नता विशुन्यतेय चित्तं तेन चिचेनैव इदमानवि- शीर्णजनजीयकं आट्नाः आसमन्ताच्छिन्नाः विशीर्णाः क्षयं प्रापि- वाच जनानां जीवाः प्रागा येन वादशनिदमनयंजार संसाररूप- मानतं प्रपशितम् ॥ ४४ ॥ योगिन इति ॥ युक्तिकल्पितेः योग- ·यस्यन्दरमचिन्तयन् आशु सदेय यस्लु भयति ॥ ४९ ॥ ५२८ [उपराम- दृढेति ।। यतपूर्वापरविचारणं पूर्व नियतपूर्वभाविकारणं अपरं कारणं काय घेति विचारं विनय पदार्थस्य आदानमुपादानं यद्य- तस्मात्सेव दृढभावना यासनेति प्रकीर्तिता । सद्योजातस्प मुमोत्यि- नया संप्रति सक्तपूर्वापरविचारणं परिशीलितसजातीयपदार्यादानं यतः संस्कारादयति मा यासना प्रकीर्तिता। संस्कारो यासनेत्सर्यः चिसन माविनं पासितं भयति म भावितपुरपो विगततरसंस्मृतिः लघुयोगवासिष्टः। चित्तोपशान्तिफलदं परमं साम्यकारणम् । सुभगं संविदा स्वास्थ्यं प्राणसंरोधनं विदुः ॥ ४६॥ ज्ञानवद्भिः प्रकटितामनुभूतां च राघव । चित्तस्योत्पत्तिमपरां वासनाजनितां शृणु ॥ १७ ॥ दृढभावनया त्यक्तपूर्वापरविचारणम् यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता ।। ४८॥ भावितं तीब्रसंवेगादात्मना यचदेव सः। भवत्याशु महाबाहो विगतेतरसंस्मृतिः ॥ ४९ ॥ शास्वनिरूपितः प्रयोगैर्महामुद्रादिभिः ॥ ४५ ॥ चित्तेति ॥ प्राण संरोधनमेव चित्तोपशान्तिफलदं साम्यावस्थाकारणं संविदः स्वास्थ्य च विदुः ॥४६॥ ज्ञानेति ॥ पूर्व प्राणस्पन्दकल्पिता चित्तस्योत्प- तिरुता । इदानी वासनाकल्पितामपरां चित्तस्योत्पत्ति शृणु ॥४७॥ नियतपश्चाद्भाविकार्यम् । त्यक्तं पूर्वापरयोर्विचारणं यस्मिन् । किमय स्मात्कारणादृढभावनयेय दीर्घकालं नैरन्तर्यपरिशीलनयेय भवति तस्य या सहमा प्रवृत्ती हेतुर्वासनेत्यर्थः । यद्वा पूर्व चिरपरिशील. ॥ १८ ॥ मापितमिति ॥ यद्वस्तु तीसंवेगावायामादात्मना ।

·--- -- m. सर्गः १०] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । तादृग्रूपो हि पुरुषो चांसनाविवशीकृतः।-- अपश्यति यदेवैतत्सद्वस्त्विति विमुह्यति ।। ५०॥ वासनावेगवैवश्यात्स्वरूपं प्रजहाति तत् । भ्रान्तं पश्यति दुष्टिः सर्व मदवशादिव ॥ ५१ ।। असम्यग्दर्शने यद्यदनात्मन्यात्मभावने । यदवस्तुनि वस्तुत्वं तचित्तं विद्धि राघव ।। ५२ ।। दृढाम्यासे पदार्थंकभावनादतिचञ्चलम् । चित्तं संजायते जन्मजरामरणकारणम् ॥ ५३ ।। यदा न भाव्यते किंचिद्धेयोपादेयरूपि यत् । स्थीयते सकलं त्यक्त्वा तदा चित्तं न जायते ॥ ५४॥ अवासनत्वात्संवतं,यदा न मनुते मनः । अमनस्ता तदोदेति परमोपशमप्रदा ॥ ५५ ॥ सागिति ॥ वासनाविवशीकृतः तादृपः पुरुपो यदेव वस्तु प्रपश्यति भावयति वदेव सद्वस्तु प्रामाणिकं यस्त्यिति विमुह्यति ।। ५०॥ वासनेति ॥ दुर्टष्टिः दुर्यासनादूपितदृष्टिः पुरुपो पासनावेगव- श्यात् तत्प्रसिद्ध वस्तुस्वरूपं प्रजहाति । न गृहातीत्यर्थः । मदव- शादिव मदपारवश्यादिव सर्व वस्तु भ्रान्तमन्ययाभूतमेवं पश्यति ॥५१ ।। असम्यगिति । यच्छन्दवयमव्ययं हेत्वर्थे । असम्य- ग्दर्शने अनात्मन्यात्मभावने अवस्तुनि पस्तुत्वसंकल्पने च यत्का- रणं वदे॒वान्यथाज्ञाननिमित्तं चित्तनित्यर्थः ॥ ५२ ॥ दृढेति ॥ पदार्थकभावनात् दृढाभ्यासमतियनलं चित्तं जन्मादिकारणं संजा- यते ॥ ५३ ॥ यदेति ।। यत् हेयोपादेयरूपि तद्वस्तुरिचिदपि यदा न मान्यते किं वर्हि मफलं सरत्या तूष्णी स्थीयते तदा चित्तं न जायते ॥५४॥ अयासनत्यादिति ॥ मनः क न मनुवे न संकल्पयति स.वा.४ ·५३. [उपराम मवेत् ।। ५८ ॥ यदिति ॥ आस्थाय आहत्य दृश्यस्य यदभावन अनादरवीक्षणमित्यर्थः । अमावस्य दृश्यस्य नास्तित्वस्य वा यदा. 11 ५९ ॥ मर्वमिति ॥ शीवलं शीतटत्यं प्रोवेदं सर्वमाशयवर्ति निपारागद्वेपतया शीतरेनाभिप्रायेण पर्वमानं पृचिस्यमपि वृत्तिमा 'लघुयोगवासिष्ठः। यदा न भाव्यते भावः क्वचिजगति वस्तुनि । तदा हृदम्बरे शून्ये कथं चित्तं प्रजायते ॥ ५६ ॥ एतावन्मात्रकं मन्ये रूपं चित्तस्य राघव । यद्भावनं वस्तुनोऽन्तर्वस्तुत्वेन रसेन च ॥ ५७ ।। न किंचित्कलनायोग्यं दृश्यं भावयतः स्वतः । आकाशकोशस्वच्छस कुतश्चित्तोदयो भवेत् ॥ ५८ ॥ यदभावनमास्थाय यदभावस्य भावनम् । यद्यथावस्तुदर्शित्वं तदचित्तत्वमुच्यते ॥ ५९ ॥ सर्वमन्तः परित्यज्य शीतलाशयवर्ति यत् । वृचिस्थमपि तचित्तमसद्रूपमुदाहृतम् ॥ ६॥ यदेति ॥ जगति वस्तुनि च कचिदपि भायः सत्ता यदा न भाव्यते तदा निर्वासनत्वात् शून्ये हृदम्बरे कथं चित्तं प्रजायते ॥५६॥ एता- वदिति ।। वस्तुनः पदार्थस्य अन्तः अन्तःकरणे वस्तुत्वेन वस्तुखरूः पेण रसेन आदरेण च । यद्भावनं एतावन्माकमेव चित्तस्य स्वरूप मन्ये ।। ५७ ॥ न किंचिदिति ॥ कलनायोग्यं संकल्पादिविषयं दृश्य किंचिदपि स्वतो न भावयतः अतएवाच्छय चित्तोदयःयुनो वनं यथावस्तुदर्शित्वं 'अझैवेदं सर्यम्'इति यथार्थवखुदर्शित्य च यावत् वत्सर्वमचित्तत्यमुच्यते । पापि पित्तस्य निर्वासनत्वात् ·सर्गः१०]] V M , वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहित । ५३ घना न वासना यस पुनर्जननकारिणी। , जीवन्मुक्तः स तत्वस्थयकामनदास्थितः ॥ ६१ ॥ भ्रष्टचीजोपमा येपा पुनर्जनननर्जिता । वासना रमनिहींना जीवन्मुक्ता हि ते स्मृताः ॥ ६२ । सत्त्वरूपपरिप्राप्तचित्तास्ते ज्ञानपारगाः। अचित्ता इति कथ्यन्ते देहान्ते व्योमरूपिणः ॥ ३ ॥ द्वे वीजे राम चित्तस प्राणस्पन्दननासने । एकसिंच तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यतः ॥१४॥ वासनामशतः प्राणस्पन्दस्तेन च वासना । जायते चित्तवीजस्य तेन वीजाङ्कुरक्रमः ॥६५॥ वासनाप्राणपरनस्पन्दयोरनयोर्द्वयोः । संवेद्यं वीजमित्युक्तं स्फुरतस्तौ यतस्ततः ॥ ६६ ॥ दपि ॥ ६० ॥ घनेति ॥ चक्रभ्रमवत् । यथा हि कुलालचक्रस्य भ्रमणं कुलालव्यापारनिवृत्तावपि यावत्सस्कारमनुवर्तते तद्वज्जीव- न्मुक्तशरीरमविद्यानिवृत्तावपि तत्सकारशेपात्प्रारब्धभोगपर्यन्तमक, तिष्ठत इत्यर्थः ॥ ६१ ॥ भ्रष्टेति ।। रसनिींना रसो विपयेष्वाद- रातिशयः तद्रहिता ।। ६२ ।। सत्त्वेति ॥ सत्त्वरूपपरिप्राप्तचित्ताः रजस्तमोभागयोनिवृत्तत्वात् सत्त्वरूपमेव प्राप्तं चित्तं येषां ते जीव- न्मुक्का अचित्ताः कथ्यन्ते। अचित्तत्वादेव देहस्यान्ते व्योमरूपिणः चिदाफाशरूपा भवन्ति ॥ ६३ ॥ द्वे वीजे इति ॥ वासनाप्राण- स्पन्दयोः चित्तवीजत्वमुपपाद्य इदानीं वीजाकुरतयोः परस्परहेतुत्वा- दन्यतरनाशेऽपि द्वयोर्नाश इति शोकद्वयेनोच्यते । चित्तवीजस्य चित्तस्य वीजभूतयोर्वासनाप्राणस्पन्दयोरित्यर्थः ॥ ६४ ॥६५॥ वासनेति ॥ सवेद्य दृश्यम् । यतः कारणात्तौ वासनाप्राणस्पन्दौ ततः ·[पशम.. संवेद्यात्स्फुरतः प्रवर्तते ॥ ६६ ॥ ६७ ।। सविदामिति ॥ धीरेति संबोधनम् । तया संविदा ।। ६८ ॥ न वहिरिति ॥ संवित्कल्पि- तत्वात्संवेद्यस्य संविदेय बीजमित्यर्थः ।। ६९ ॥ एतदेव सदृष्टान्त- परमार्जनमा श्यविधारणमेय मोक्षः ॥ ७२ ॥ सवेदनामिति ।। જરૂર लघुयोगवासिष्ठः। संवेद्यसंपरित्यागात्प्राणस्पन्दनवासने । समूलं नश्यतः क्षिप्रं मूलच्छेदादिव द्रुमः ॥ ६७ ॥ संविदं विद्धि संवेद्यबीजं धीर तया विना । न संभवति संवेद्यं तैलहीनस्तिलो यथा ॥ ६८ ॥ न बहिर्नान्तरे किंचित्संवेद्यं विद्यते पृथक् । संवित्स्फुरति संकल्प्य संवेद्यं पश्यति स्वतः॥ ६९ ॥ खमे यथात्ममरणं तथा देशान्तरस्थितिः । खचमत्कारयोगेन संवेद्यं संविदस्तथा ॥ ७० ॥ पूर्वदृष्टमदृष्टं वा यदस्याः प्रतिभासते । संविदस्तत्प्रयत्नेन मार्जनीयं विजानता ॥७१॥ वदमार्जनमात्रं हि महासंसारतां गतम् । तत्प्रमार्जनमात्र तु मोक्ष इत्यनुभूयते ॥ ७२ ॥ संवेदनमनन्ताय दुःखाय जननात्मने । असंवित्तिरजाड्यस्था सुखायाजननात्मने ।। ७३ ।। मुपपादयति-स्या इति ॥ यथा स्वप्ने खचमायारयोगेन स्वस्यैव मायनापशात् असद्भूतमपि स्मरण देशान्तर स्थितिश्च प्रतीयते तया सपिशात्संवेद्यमित्यर्थः ॥ ७० ॥ पूर्येति ॥ यदरतु पूर्वदृष्ट- मदृष्टं या अम्याः संविदः सपाशात् प्रतिमासते तत्सपेशं यस्तु विजानवा पुरपेण प्रयमेन गार्जनीयं निरसनीयम् ॥ ७९ ॥ मदिति । पदमार्जनमा सरस संवेद्यम्यायिस्मरणमेय महासंमार।

·५३३ सर्गः १०] वामिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । अजडो गलितानन्दस्त्यक्तसंवेदनो भव । असंवेद्य प्रबुद्धात्मा यस्तु स त्वं रघूद्वह ॥ ७४॥ राम उवाच ॥ असंवित्तिरजाड्यस्था कीदृशी भवति प्रभो। असंवित्तौ च जाड्यं तत्कथं वा विनिवार्यते ॥ ७५॥ वसिष्ठ उवाच ॥ यः सर्वत्रानवस्थास्थो विश्रान्तास्थो न कुत्रचित् । जीवो न विन्दते किंचिदसंविदजडो हि सः ।। ७६ ॥ संविद्वस्तुदशालम्बः स यस्येह न विद्यते । सोऽसंविदजडः प्रोक्तः कुर्वन्कार्यशतान्यपि ॥ ७७॥ संवेदनं संवेद्यानुसंधानं अनन्ताय जननात्मने संसाररूपाय दुःखाय भवति । अजाड्यस्था जाड्यसंबन्धरहिता या असंविचिः संवेद्याननु- संधानं सा अजननात्मने मोक्षरूपाय सुसाय भवति ।। ७३ ॥ अजड इति ॥ हे रघूद्वह, त्वं अजडो जाड्यरहितः विगलितानन्द- रूपचित्तपरिणामः त्यक्तसंवेदनः हीनसंवेद्यानुसंधानश्च भव । यः असंवेद्य संवेद्यमननुसंधाय प्रवुद्धात्मा प्रकाशमानस्वरूपः स एव परमात्मैव त्यं सत्यं नान सदेह इत्यर्थः ।।७४ ॥ असंवित्तिरिति॥ असंवित्तौ संवित्त्यभावे तज्जाड्यं कथं निवार्यते असंविचेर्जाड्या- विनाभूतत्वस्य अचेतनेषु दृष्टत्वात् ।। ७५ ॥ य इति ॥ यो जीवः सर्वत्र सर्वेपु दृश्येषु अनवस्थास्थोऽस्थिरादरः। कुत्रचित्कस्मिंश्चिचिदपि दृश्ये विश्रान्तास्थो न भवति अतश्च किंचिदपि संवेद्यं चिचे न विन्दते नानुसंधत्ते स जीवः असंवित् संवेद्याननुसंधानात् अजड- वेतनत्यात् ॥७६ ॥ संविदिति ॥ वस्तुदशालन्यः चैतन्यस्य ·[इपशम०९ 1. मूतः तम्मादेतोः से आकाशे नीटत्यमिय फलितं फारमानन्दित्यं लघुयोगवासिष्ठः।" संवेद्येन हृदाकाशं मनागपि न लिप्यते । यसासावजडोऽसंविजीवन्मुक्तः स उच्यते ।। ७८॥ यदा न भाव्यते किंचिनिर्वासनतयात्मनि । चालमूकादिविज्ञानमिव च स्थीयते स्थिरम् ॥ ७९ ॥ तदा जाव्यविनिर्मुक्तमसंवेदनमाततम् । आथितं भवति प्राज्ञ यसायो न लिप्यते ॥८॥ समस्तवासनां त्यक्त्वा निर्विकल्पसमाधितः । नीलत्वमिव खे स्कारमानन्दित्वं प्रवर्तते ।। ८१ ॥ योगिनस्तत्र लीनस्य निःसंवेदनसंविदः। तन्मयत्वादनाद्यन्ते तदप्यन्तर्विलीयते ॥ ८२ ॥ तदिदमिति भूतादिवस्त्यवस्थानुसंधानं संविदित्युच्यते । सा तादृशी संविद्यस्य न विद्यते स कार्यशतान्यपि कुर्वनसंविदजडः प्रोतः ॥ ७७ ।। संवेद्येनेति ॥ हृदाकाशं चित्ताकाशं न लिप्यते निर्वास- नत्वात् न लिप्यते ॥ ७८ ।। यदेति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ यदा निर्वासनवया किंचिदप्यात्मनि न भाव्यते नानुसंधीयते यालमूका दीनां विज्ञानमिव च निर्विकल्पतया स्थिरं स्थीयते स्वरूपेणेति ग्रेपः । यालादियनिर्विकल्पज्ञानस्वरूपवया स्थीयत इत्यर्थः ॥ ७९ ।। वदा जाड्यविनिर्मुक्तं असंवेदनं आश्रितं मयति । यस्मादसंवेदना श्रयणात् भूयो न लिप्यते पुण्यपापवासनाभिन संबध्यते ॥ ८॥ समतेति ॥ समसां वामना सत्या यो निर्विकल्पः समापिः मपर्यते ॥ ८१ ॥ योगिन इति ॥ तत्र निर्विकल्पसमाधौ लीनस पत्रएप नि:संवेदना सवेद्यानुसंधानरहिता संविधम्य वारशस्त ·सर्ग:१०]. वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः। गच्छंस्तिष्ठन्स्पृशर्जिघन्नपि तेन स उच्यते । अजडोंगलितानन्दस्त्यक्तसंवेदनः सुखी ॥ ८३ ॥ एतां दृष्टिमवष्टम्य कष्टया यनचेष्टया । तरेढुःखाम्बुधेः पारमपारगुणसागरम् ॥ ८४ ॥ अथास्यां संविदो राम सन्मानं बीजमुच्यते । सन्मात्राद्यदुदेत्येपा प्राकाश्यमिन तेजसः ।। ८५॥ द्वे रूपे तत्र सत्ताया एकं नानाकृति स्थितम् । द्वितीयमेकरूपं तु विभागोऽयं तयोः शृणु ॥८६॥ घटता पटता तत्ता त्वत्ता मत्तेति कथ्यते । सत्तारूपं विभागेन यत्तत्रानाकृति स्मृतम् ।। ८७ ।। विशेपं संपरित्यज्य सन्मानं यदलेपकम् । एकरूपं महारूपं सत्तायास्तत्पदं विदुः ।। ८८ ।। योगिनः तन्मयत्वात् ध्येयेन यस्तुना सामरस्याद्धेतोरनाद्यन्ते अन्तःस्वरूपे तदपि आनन्दित्वमपि विलीयते ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ एतामिति ॥ एतां दृष्टिं जाड्यरहितां सवित्तिरूपां दृष्टिम् ॥ ८४ ॥ अथेति ॥या हि सवित्सवेद्यस्य वीजं अस्याः सविदः सन्मानं अवि- च्छिन्नं चित्स्वरूपं वीजमुच्यते । यद्यस्मात्कारणादेपा सवित्तेजस- तेजोद्रव्याप्रदीपादेः प्रामाश्यमिव प्रकाश इव सन्मानादेवोदेवि ॥ ८५ ॥ द्वे इति ॥ सत्तायाः स्वरूपसत्तायाः द्वे रूप सः। वत्र तयोर्मध्ये एक रूपं नानाति नानाप्रकारवत् स्थितं एकरूपमविक्षिप्त तु रूपं द्वितीयम् ।। ८६ ॥घटतेति ॥ यत्सत्तारूपं घटता पटता तत्ता त्यत्तीमत्तेति विभागेन कथ्यते तत्सत्ताया'रूपं नानाकृतीति स्मृतम् । वदुक्तहरिणा-'सबन्धिभेदात्सत्तेव भिद्यमाना गवादिपु । जातिरि- त्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः' इति ५.८७॥ विशेष ·५३६ [ उपशम०५ अविकल्पिता न भवति ॥ ९॥ विभागेति ।। यन कालसत्तादो नानात्यकारणं भेदहेतुमुपाधिं दृष्ट्वा विभागकलना विभिनपददा- सरोति || विनुं व्यापकं सत्तासामान्यमेवैकं यस्तु पेवलं लघुयोगवासिष्ठः। कालसत्ता कलासत्ता वस्तुसत्तेयमित्यपि । विभागकलनां त्यक्त्वा सन्मात्रैकपरो भव ॥ ८९॥ कालसत्ता स्वसत्ता च प्रोन्मुक्तकलना सती । यद्यप्युत्तमसद्रूपा तथाप्येपा न वास्तवी ॥९०॥ विभागकलना यत्र विभिन्नपददायिनी। नानात्वकारणं दृष्ट्वा तत्कथं पावनं भवेत् ॥ ९१ ।। सत्तासामान्यमेवैकं भावयन्केवलं विभुम् । परिपूर्णपरानन्दी तिष्ठापूरितदिग्भरः ॥ ९२॥ मिति ॥ विशेषं नामजात्यादिभेदं परित्यज्य यत्सन्मानमलेपर्क निर्दोपं रूपमति तत्सत्ताया महारूपं पदं एकरूपमिति विदुः ।।८८! कालेति ॥ कालसत्ता कालकृता भूतभवनाविभेदभिन्ना सत्ता । कलासत्ता कला अंशः तद्भेदकृता स्थूलसूक्ष्मदीर्घहस्वादिरूपा सत्ता । वस्तुस्वरूपभेदकृता घटपटादिरूपा सत्ता । इयं कालसत्ता इयं कलासत्ता इयं च वस्तुसत्तेत्यपि विभागकलनां भेदभावनां यक्त्वा सन्मात्रैकपरो भव ।। ८९॥ कालेति ॥ कालसत्ता। खस- चा स्वरूपसत्ता । चकारात्कलासत्ता प्रोन्मुक्तकलना परित्यक्तविक पांशा सती यद्यपि उत्तमसपा तथापि एपा कालादिसत्ता पालवी यिनी यस्तुम्वरूपभेदयोधिनी भयति तत्कालसचादिफ सवारूपं कर्य नाम पायनं शुद्धं भवेन् । औपाधिकत्वादिति भावः ॥ ९१ ।। मापयन् परिपूर्णपरानन्दी आपूरिनदिग्मरनिष्ठ ॥ ९२ "

·सर्गः१०] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः ।
सत्तासामान्यमात्रस्य या कोटिः कोविदेश्वर ।
सैवास्य वीजतां याता तत एतत्प्रवर्तते ।। ९३ ॥
सत्तासामान्यपर्यन्ते यत्तत्कलनयोज्झितम् ।
पदमाघमनायन्तं तस्स बीजं न विद्यते ॥ ९४॥
तत्र सत्ता लयं याति निर्विकारं च तिष्ठति ।
भूयो नावर्तते दुःखं तत्र लब्धपदः पुनः ॥ ९५ ॥
तहेतुः सर्वहेतूनां तस्य हेतुर्न विद्यते ।
स सारः सर्वसाराणां तसात्सारो न विद्यते ॥ ९६ ।।
तसिंश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः।
इमास्ताः प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटद्रुमाः॥९७ ॥
तमलमजरं तदात्मतत्वं
तवगतायुपशान्तिमेति चेतः।
अवगतविततैकतत्स्वरूपो
भनभयमुक्तपदोऽसि तचिराय ।। ९८॥
सत्तेति ॥ सत्तासामान्यमानस्य या कोटिरुत्कर्षः अविकृतरूपैव अस्य
जगतो बीजता यावा तत एतजगत्पूर्वोक्तक्रमेण प्रवर्तते । अयं क्रमः
सत्तासामान्यात्सवित्प्रवर्तते सविदः सवेद्यं सवेद्यात्प्राणस्सन्दवासने
ततश्चित्तं ततो देहः ततः ससार इति ।। ९३ ॥ सत्चेति ॥
सत्तासामान्यस्य पर्यन्ते कोटौ यत्प्रसिद्ध कलनयोज्झितं आदम-
नाद्यन्तं च पदं तस्य वस्तुनो वीजं न विद्यते ॥ ९४ ॥ वति ॥
तर सर्वबीजभूतपूर्वोक्तपदे तिष्ठति ॥९५॥९६॥९७ ॥ वत्पूर्वो-
कं सत्तासामान्यकोटिस्यं पदम् । अरग वितवमेकं तत्स्वरूपं येन
तादृशस्त्वं भव । मयेन संसारभयेन मुक्तं पदं स्वरूपं यस्य सोऽसि ।
सम्यगेव तत्सविन्मानमात्मतत्वम् । चिराय चिरम् ॥ ९८॥

·[उपराम - । टिस्थे परे पदे क्षणमपि स्थिति ममाधि पध्नासि चेत्तस्मिन्नेय क्षणे तत्पदमासादयमीत्यन्ययः ॥ १ ॥ २॥ सत्तेति ॥ सत्तामामान्य- निष्ठायां तु ततोऽपि प्रयत्नविशेषः पर्वव्य इत्यर्थः ॥ ३ ॥ संवि- लघुयोगवासिष्टः । राम उपांच ॥ एतानि तानि प्रोक्तानि त्वया वीजानि मानद कतमय प्रयोगेण शीघ्रमासाद्यते पदम् ।। ९९ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एतेषां दुःखबीजानां प्रोक्तं यद्यन्मयोत्तरम् । तस्य तस्य प्रयोगेण शीघ्रमासाद्यते पदम् ॥ १०॥ सत्तासामान्यकोटिस्थे द्रागित्येव पदे यदि । पौरुपेण प्रयत्नेन वलात्संत्यज्य वासनाः ॥१॥ स्थिति वभासि तत्त्वज्ञ क्षणमप्यक्षयात्मिकाम् । क्षणेऽसिन्नेव तत्साधुपदमासादयस्थलम् ॥ २॥ सत्तासामान्यरूपे वा करोपि स्थितिमङ्ग चेत् । तत्किचिदधिकेनेह यत्नेनामोपि तत्पदम् ॥ ३ ॥ संवित्तवे कृतध्यानो यदि तिष्टसि राघर । तद्यनेनाधिकेनोचैरासादयसि तत्पदम् ।। ४ ॥ संवेद्ये केवले ध्यान न कार्य रघुनन्दन । संवेद्ये वासनात्यागः सुमेरून्मूलनादपि ॥ ५॥ || ९९ ॥ एतेपामिति ॥ तम्य तस्य उत्तरोत्तरवीजस्य प्रयोगेश भावनया॥१०० ॥ सत्तेति लोकद्वयं याक्यम् । सत्तासामान्यको- .. । .. दिति ॥ सविस्तरयममाधी तु ततोऽप्यधियो यनविशेष इत्पर्यः ॥४॥ सवेध प्रतिपयले संवेो ध्यानमेय न संभयति । असार ।

·सर्गः १.]
वासिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः ।
यावद्विलीनं न मनो न तावद्वासनाक्षयः ।
न क्षीणा वासना ध्यानं न संभवति राघव ॥६॥
सर्वत्र संभवादस्याः संवित्तेरेव सर्वदा।
वासनासंपरित्यागे यदि यत्न करोपि वा ॥७॥
तत्ते शिथिलतां यान्ति सर्वाधिव्याधयः क्षणात् ॥ ८॥
पूर्वेभ्यस्तु प्रयत्नेभ्यो विपमोऽयं हि संस्मृतः ।
दुःसाध्यो वासनात्यागः सुमेरून्मूलनादपि ॥९॥
यावद्विलीनं न मनो न तावद्वासनाक्षयः ।
न क्षीणा वासना यावत्तावचित्तं न शाम्यति ॥ ११ ॥
यावन्न तचाविज्ञानं न तावचित्तसंक्षयः ।
यावन्न चित्तोपशमो न तावत्तत्ववेदनम् ॥ ११॥..
यावन वासनांनाशस्तावत्तचागमः कुतः ।
यापन तसंप्राप्तिन तावद्वासनाक्षयः ॥ १२ ॥
तत्त्वज्ञानं मनोनाशो वासनाक्षय एव च ।
मिथः कारणतां गत्वा दुःसाध्यानि स्थितान्यतः ॥१३॥
तसादाघन यत्नेन पौरुपेण विवेकतः।
भोगेच्छां दूरतः कृत्वा त्रयमेतत्समाश्रयेत् ।। १४ ॥
सवित्तेरेव सर्वन सर्वदा संभवात् कैवल्यस्य सवेद्यस्यासंभवादिति
भावः ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥ पूर्वेभ्य इति श्लोकपटू वाक्यम् ।
अयं वासनात्यागविपयः प्रयत्नः । वासनाक्षयमनोनाशतत्त्वज्ञाना-
नामन्योन्यसापेक्षत्वात् एकैकशः साधयितुमशक्यत्वात् त्रयमपि
सममेवाभ्यसेदित्यर्थः ॥ ९॥ ११०॥ ११॥ १२॥ १३ ॥

·५४० [ उपशम०५ नठि॥ पिपनागपागनागागः प्रागनिगपो पायरिय:॥२१॥ लघुयोगवासिष्ठः। अय एते समं यावन्न स्वभ्यस्ता मुहुर्मुहुः । तावन्न तत्त्वसंप्राप्तिर्भवत्यपि समाशतैः ॥१५॥ वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महामते । समकालं समभ्यस्ता भवन्ति फलदा मुनेः ॥ १६ ॥ एकैकशो निपेव्यन्ते यद्यते चिरमप्यलम् । तन्न सिद्धिं प्रयच्छन्ति मन्त्राः संकीर्तिता इव ॥ १७॥ त्रिभिरेभिश्चिराभ्यस्तैहृदयग्रन्थयो दृढाः । निःशङ्कमेव त्रुट्यन्ति विसच्छेदाद्गुणा इव ॥१८॥ जन्मान्तरशताम्यस्ता राम संसारसंस्थितिः । सा चिराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते कचित् ॥ १९ ॥ वासनासंपरित्यागसमं प्राणनिरोधनम् । विदुस्तचविदस्तसाचदप्येवं समाहरेत ।। १२०॥ वासनासंपरित्यागाचित्रं गच्छत्यचिचताम् । प्राणस्पन्दनिरोधाच यथेच्छसि तथा कुरु ।। २१ ॥ प्राणायामढाम्यासर्युक्त्या च गुरुदत्तया । आसनाशनयोगेन प्राणस्पन्दो निरुध्यते ॥ २२ ॥ ॥ १४ ॥ १५ ।। १६ ॥ एफैश इति ॥ मनाः संपीर्तिमा इप शियभिम प्राणां परिसरमापेक्षाणामेफशः पुरमरणं या न पालदं तदादित्यर्थः ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ पागनेति ॥ याम- नामाणपन्दयोमिलित्या पिलपीजत्याग पागनात्यागेन समं प्रा. निगेपनं विदुः । यम्मापारणामपि प्रागनिरोधनगरि एपं पासना सागास्त्रियेण गममेप ममादरेण गमध्यमे ॥ १२०॥ यासः पर रोधोरायमा-भान गुरुया पूर्ण योगी ·सर्गः १०] ५११ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । निःसङ्गन्यवहारित्वाद्भवभारनवर्जनात् । शरीरनाशदर्शित्वाद्वासना न प्रवर्तते ॥ २३ ॥ वासनाभिभवे नटेन चित्तं संप्रवर्तते । संशान्तपवनस्पन्दे यथा पांसुर्नभःस्यले ॥२४॥ यः प्राणपवनस्पन्दश्चित्तस्पन्दः स एव हि । प्राणस्पन्दजये यत्नः कर्तव्यो धीमतोचकैः ॥२५॥ उपविश्योपविश्यैकचित्तकेन मुहुर्मुहुः। न शक्यते मनो जेतुं विना युक्तिमनिन्दिताम् ॥ २६ ॥ अङ्कुशेन विना यथा दुष्टमतगजः ॥ २७ ।। अध्यात्मविद्याधिगमः साधुसंगम एव च । वासनासंपरित्यागः प्राणस्पन्दनिरोधनम् ॥ २८ ॥ एतास्तु युक्तयः पुष्टाः सन्ति चित्तजये किल । आमिस्तज्जीयते क्षिप्रं धाराभिरिव भूरजः ॥ २९॥ सतीपु युक्तिप्वेवासु हठानियमयन्ति ये । चेतस्ते दीपमुत्सृज्य विनिमन्ति तमोऽञ्जनैः ॥१३० ॥ विमूढाः कर्तुमुद्युक्ता ये हठाचेतसो जयम् । ते निवनन्ति नागेन्द्रमुन्मचं पिसतन्तुभिः ।। ३१ ॥ आसनाशनयोगेन आसनं पद्मादि अशनं शरीरादि तदेव योग उपायस्तेन ॥ २२ ॥ वासनाक्षये उपायमाह-निःसङ्गेवि ॥ भव- भावनवर्जनात् भवभावनानि संसारहेतवो मलिनवासनाः सद्वर्ज- नात् ।। २३ ॥ २४ ॥२५॥२६॥२७॥ चित्तनाशोपायमाह । अध्यात्मेति लोकद्वयं वाक्यम् ॥ २८ ॥ आमिर्युतिभिः वञ्चिचम् प ·उममहमं पिन्तायात्या न यिशुन्यन्ति ||३८॥३९॥ १४०॥११॥ ५४२ [उपुराम १. . ॥२९॥ १३०॥ ३२ ॥ मतिरिति ।। यदीया हठयोगसंयधिनी ॥३२॥ ३३ ॥३४॥३५॥ ३६॥३७॥आग्रहीतेति॥आगृहीत यर्यः। अव एय स्थिरस्थिति मुस्थितं स्थिरप्रतिष्टत्यादचलं विचाररूपं आममन्तात्स्यीयनं महापीठं महती प्रतिष्टा येन तम् । रूदमूलमि. "लघुयोगवासिष्ठः। मतिरालूनशीर्णाङ्गी यदीया पेलवाङ्गिका । न कचिद्याति विश्वास मृगी ग्रामगता यथा ॥ ३२ ॥ कालं यज्ञतपोदानतीर्थदेवार्चनम्रमैः । चिरमाधिशतोपेवाः क्षपयन्ति मृगा इव ॥ ३३ ॥ तस्मादेतां परित्यज्य दुर्दृष्टिं रघुनन्दन ! शुद्धां संविदमाश्रित्य वीतरागः स्थिरो भव ॥ ३४ i. संवेद्यवर्जितमनुत्तममाद्यमेकं संवित्पदं विकलनं कलयन्महात्मन् । हृद्येव तिष्ठ कलनारहितः क्रियां तु कुर्वन्नकर्तृपदमेत्य शमोदितश्रीः ।। ३५ ॥ चसिष्ठ उवाच ॥ मनागपि विचारेण चेतसः स्वस्य निग्रहः । मनागपि कृतो येन तेनाप्तं जन्मनः फलम् ॥ ३६॥ विचारकणिका यैपा हृदि स्फुरति पेलवा । एपैवाभ्यासयोगेन प्रयाति शतशाखताम् ॥ ३७॥ आगृहीतं महापीठं विचारकुसुमद्रुमम् । चिन्तावात्या विधुन्वन्ति न स्थिरस्थिति सुस्थितम् ॥३८॥ गच्छतस्तिष्टतो चापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा। न विचारपरं चेतो यस्यासौ मृत एव सः ॥ ३९ ॥ .

·. सर्ग: १० वामिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । किमिदं स्थाजगत्किं सादहमित्यनिशं शनैः ।, विचारयाध्यात्मशा स्वयं वा सज्जनः सह ॥ १४० ॥ विचारोऽध्यात्मविद्यानां ज्ञानमङ्ग विदुर्बुधाः। ज्ञेयं तस्यान्तरेवास्ति माधुर्य पयसो यथा ॥४१॥ सम्यग्ज्ञानसमालोकः पुंसो ज्ञेयसमः स्वयम् । न विमेति न चादत्ते वैवश्यं न च दीनताम् ।। ४२ ।। भवत्यापीतमैरेयः सदा मदमयो यथा । समं चिद्रूपममलं ज्ञेयं ब्रह्म परं विदुः ।।. ज्ञानाभिगममात्रेण तत्स्वयं संप्रसीदति ॥ ४३।। अपवित्रमपथ्यं च विपसिक्तं मलाद्यपि । भुक्त्वा जरयति क्षिप्रं क्लिन्नं नटं च मृष्टवत् ॥४४॥ विषप्रतिविपाकल्कक्षीरेपु सलिलेऽन्यसि । असक्तबुद्धिस्तत्त्वज्ञो भवत्यास्वादने समः ॥ ४५ ॥ जीवितस्यापि हर्तारं दातारं चैकरूपया । दृशा प्रसादमाधुर्यशालिन्या परिपश्यति ॥ ४६ ॥ सम्यगिति श्लोकद्वयं वाक्यम् । सम्यग्ज्ञानेन समालोकः समदृष्टिः। ज्ञेयसमः ज्ञेयेन वस्तुना समः ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ अपवित्रमिति ।। मृष्टवदपवित्रादिकं क्षिप्रं जरयति । समदृष्टितया निःसङ्गत्यादिति भावः। तत्र अपवित्रं उच्छिष्टादि । अपथ्यं वैद्यशास्त्रविरुद्धम् । छिन्न चिरपर्युपितत्वात् । आर्द्राक्लिष्टमितिपाठे क्लिष्टमिति पक्कनष्टं स्वस्वरू- पेण नष्टं रूपान्तरापन्नमित्यर्थः । मृष्टं निर्दोपं गुणवत्र । मृज शोचा. लंकारयोरिति धातुः ॥ ४४ ॥ विपेति ॥ विपं प्रसिद्धम् । प्रतिविपं विपनिवर्तकं प्रतिविपाधिकारे निरूपितं द्रव्यान्तरम् । अकल्कं अक- ·मलिनयामय साइवि सत्स्यरूपंप निरूपयिष्यति ।। ५१॥५२॥ ५४३ [ उपशम०५ . स्वामिति ॥ निगिरन्ति प्रसन्ति ॥ १८॥ निःसहव्यवहारित्वा. सः समदृष्टिः अझस्य इन्द्रियम्य प्रसरं आसचिम्।।४७॥ अत- दित्यादी प्रस्तुतत्वात् । सहनिरूपणाय तं सामवश्यहेयत्वेन प्रसाति-सद्ग प्रत्यादिना ॥ ४९ ।। १५०॥ रामप्रभानन्तरं प लघुयोगवासिष्ठः । स कस्यचिनो कदाचिदक्षस्य विपयस्थितौ । ददाति प्रसरं साधुराधिप्रोज्झितया धिया ।। ४७ ॥ अतत्त्वज्ञमविश्रान्तमलब्धात्मानमस्थितिम् । निगिरन्तीन्द्रियाण्याशु हरिणा इव पल्लवम् ॥ ४८ ॥ सङ्गः कारणमर्थानां सङ्गः संसारकारणम् । सङ्गः कारणमाशानां सङ्गः कारणमापदाम् ॥ ४९ ॥ सङ्गत्यागं विदुर्मोक्षं सङ्गत्यागादजन्मता । सङ्गं त्यज त्वं भावानां जीवन्मुक्तो भवानघ ॥ १५० ।। राम उवाच ॥ सर्वसंशयनीहारशरन्मारुत हे मुने । सङ्ग किमुच्यते ब्रूहि समासेन मम प्रभो ॥५१॥ . वसिष्ठ उवाच ॥ भावाभावपदार्थानां होमर्पचिकारदा । मलिना वासना यैपा सा सङ्ग इति कथ्यते ॥ ५२ ॥ जीवन्मुक्तशरीराणामपुनर्जन्मकारिणी । मुक्ता हर्षविपादाभ्यां शुद्धा भवति वासना ॥ ५३ ।। अजीयन्मुक्तरूपाणां दीनानां मूढचेतसाम् । कथ्यते सङ्गशब्देन वासना भयकारिणी ।। ५४ ॥ स्मषं यक्षीरं तनप अन्धसि अ५॥४६॥ स इति । - ·सर्गः १०] ५४५ वासिएचन्द्रिकान्याख्यासहित । होमर्प विपादानां यदि गच्छसि वश्यताम् । ततो हर्पविपादाभ्यां वन्धनी वासना भवेत् ।। ५५ ॥ मुक्तो हर्षविपादाभ्यां यदि गच्छसि नान्यताम् । वीतरागभयकोषस्तदसतोऽसि राघव ॥ ५६ ॥ दुःखैन ग्लानिमायासि यदि हृप्यसि नो सुखैः । आशावैवश्यमुत्सृज्य तदसङ्गोऽसि राघर ॥ ५७ ।। संपद्विपदि चैवात्मा यदि ते लक्ष्यते समः । यथाप्राप्तानुपर्ती च तदसङ्गोऽसि राघव ॥ ५८ ॥ सदा समस्तेऽपि हि वस्तुजाते समाशयो घन्तरदीनसचः। यदेव किंचित्प्रकृतं तदेव कुर्नन्नसङ्गः सुखमास्व राम ॥ १५९ ।। इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाय उपशमप्रकरण आकारागत्यमावादिनिरूपणं नाम दराम सर्ग ॥१०॥ ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ ५८ ॥ १५९ ॥ इति श्रीवासिष्ठविवरण आकाशगत्यभावादिनिरूपणं नाम दशमः सर्गः ॥१०॥ समाप्तमिदमुपशमप्रकरणम् ॥ ५ ॥ उपशमप्रकरण ल.वा.३५ ·॥ २॥ यन्यथा ससारो न नियत इत्याइन्यायदिति ॥ मममा. [निर्माण प्रथमः सर्गः अथ निर्वाणप्रकरणं निरूप्यते । तत्र पश्चदशाख्यानानि-भुशुण्डा देवपूजा विल्वफलं शिला अर्जुनः शतरुद्राः वेतालः भगीरथः न्यानाश्चित्तविश्रान्त्या निर्वाणमिति भुशुण्डोपाख्यानेन निरूप्यते । तत्र हिवमुपदिशति-दिकालेति श्लोकद्वयं वाक्यम् । अहं दिगादिभिरन- वच्छिन्नमाद्यन्तरहितं चिन्मानं प्रवास्मि इतरदेहादिकं नास्तीय- न्तर्मत्वा निश्चित्य मुकामुक्यपुः अभिमानपरित्यागान्मुक्त प्रारब्ध. वशादमुक्तं च वपुर्यन तादृशः सन्खात्ममुसः आत्मारामो भय । असि मुक्त्वेति पाठे एकं प्रक्षयाति इवरग्नेति मत्वा अन्तरहमि. सहन्तां मुफ्त्या अमुक्तयपुर्जीपग्नेय स्वात्ममुसो भवेति योजना ॥१॥ लघुयोगवासिष्ठः । निर्वाणप्रकरणम् वसिष्ठ उवाच ॥ दिकालाधनवच्छिन्नमदृष्टोभयकोटिकम् । चिन्मात्रमक्षयं शान्तमेकं ब्रह्मासि नेतरत् ॥१॥ इति मत्वाहमित्यन्तर्मुक्तामुक्तवपुर्महान् । एकरूपः प्रशान्तात्मा मौनी स्वात्मसुखो भव ॥२॥ यावदज्ञानकलना यावदब्रह्मभावना । यावदास्था जगजाले तावञ्चित्तादिकल्पना ॥३॥ किरातचिन्तामणिगजाख्योपारयानत्रयगर्भः शिखिध्वजः करा मिय्याभृगी इक्ष्वाकुः व्याधः भूमिकावेवि । तन प्राणवृत्त्यनुस भना प्रक्षेपेदं समिति भायनाया अमायो यायदनुवर्तते शतएया- ·•५५७ . - -सर्गः१] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। नास्ति चित्तं न चाविद्या न मनो नास्ति जीवकः- एताश्च कलना राम कृता ब्रह्मण एव ताः। ब्रह्मैवैकमनाद्यन्तमधिवत्प्रतिजृम्भते ॥ ४ ॥ देहे यावदहंभावो दृश्येऽसिन्यावदात्मता । यावन्ममेदमित्यास्था तावच्चित्तादिविनमः ॥५॥ अन्तर्मुखतया सर्व चिहौ त्रिजगत्तृणम् । जुह्वतोऽन्तर्निवर्तन्ते मुनेश्चित्तादिविनमाः ॥ ६॥ चिदात्मासि निरंशोऽसि पारावारविवर्जितः। रूपं सर निजं स्फारं माऽस्मृत्या संमिवो भव ॥७॥ झानकलनाऽज्ञानमयो बन्धश्च यावदनुवर्तते अतश्च जगनाले आस्था यावत्तावदेव चित्तादिकल्पना चित्तं जीवो विवेत्यादिमेदकल्पना प्रवर्तते ॥३॥ वस्तुतस्तु न काचिद्भेदकल्पनेत्याइनास्तीति ।। चित्तं शुद्धसत्वप्रधानमन्तःकरणम्। मनस्तु रजोगुणप्रचुर संकल्पवि- कल्पात्मकमन्तःकरणम् ॥ ४ ॥ देह इति ।। पूर्वोक्तस्यैव प्रपश्चः दृश्ये परकीयदेहादी आत्मता चेतनत्वबुद्धिः । यद्वा । दृश्ये प्रति- मादी आत्मता परमात्मभाषः। देवतावुद्धिरित्ययः ॥ ५॥ चित्ता- दिकल्पनाया निवृत्त्युपायमाह-अन्तरिति ॥ अन्तर्मुसतया सर्वा- त्मकोऽइमिति परिपूर्णात्ममायनया त्रिजगत्तृणं तृणवदुपेक्षणीय दृश्य चिही सर्वप्रपनाधिष्ठानभूते स्वात्मचैतन्ये जुलतः दृग्न्यति- रेकेण दृश्यस्याभायात् विलापयतो मुश्चित्तादिविध्रमा नियन्ते ॥ ६॥ फैपा अन्तर्मुपतेत्याकालायां पित्स्यरूपमाद-पिदात्मेति ॥ - पाण्यारवियर्वितः पूर्वोत्तरायधिरहितो निरंशशिदात्मानीति निवं स्तर ज्या रूप र अनुसंवत्स । इयमेवानति मायः।

·अध्यात्मशाग्नमध्यात्मविन्मुपादेव श्रुतं चित्त लगति नान्यत्साह-- ५४८ [निर्वाण तथाविधमेव शयु यो रागद्वेपरहिततया अकृत्रिमं मित्रं पश्यति स शग्रुमित्रयोः समदर्शी पुमान् पश्यति । जानात्यात्मतत्वमित्यर्थः फपति सवासनं परित्यजति स पुमान् होमादिदोपान हन्ति ॥९॥ अध्यात्मेति ॥ अन्तः अन्तःकरणे भावितेन चिरं यासि. तेन थध्यात्मशाखमग्रेण तृष्णाविपविधिका तृष्णारूपा विपजन्या विचिकाक्षीयते। शरदा मिहिका यया शरत्कालेन हिममिय॥१०॥ यति ॥ यत्र यस्मिन्पुरुषे टपादेयवाक्यत्यं आप्तत्येन म्यवसा मादितं निधि वपसम्पपातम्य याक्यं उपप्रफण अन्वः अन्त:- करणे विशति प्रविशति । सो क्षेने पयो जलमिय॥११॥ लघुयोगवासिष्टः। य एवातितरां शत्रुः सत्वरं मरणोद्यतः । तमेवाकृत्रिमं मित्रं यः पश्यति स पश्यति ।। ८॥ समूलकापं कपति नदी वट इव दुभम् । यः सौहदं मत्सरं च स होमर्पदोपहा ॥९॥ अध्यात्मशास्त्रमत्रेण तृष्णाविपविचिका । क्षीयते मावितेनान्तः शरदा मिहिका यथा ॥ १०॥ यत्रोपादेयवाक्यत्वं भावित खेन चेतसा । तद्वचोऽन्तर्विशत्युच्चैस्तप्ते क्षेत्रे यथा पयः ॥ ११ ॥ अस्मृत्या निजस्वरूपविस्मरणेन संमितः परिच्छिन्नो मा भव । असीति पाठे यश्चिदात्मासि अतो निजं स्फार रूपं स्मरेति योजना ॥ ७ ॥ य इति ॥ यः अतितरां शत्रुः सत्वरं मारणोद्यतश्च तमेव ॥ ८॥ समूलेति ॥ यः सौहृदं मत्सरं च राग द्वेष घ समूलका ·५४९ सर्गः १] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। अपर्यालोचितात्मार्था अपरामृष्टसंविदः । स्पन्दन्ते चेतनोन्मुक्तास्तुणवन्मूढबुद्धयः ॥ १२॥ सर्वेषामेव चैतेपां स्थितैवैपा चिदन्यया । किंत्वबोधवशादस्याः परां कृपणतां गताः ॥१३॥ तर्जनं गर्जनं मूढाद्धनुर्दण्डगुणादिव । श्रूयते मरणायैव चिरोधपरिवर्जितम् ॥१४॥ तसिन्यदधमे दत्तं तत्यक्तं सान्द्रकर्दमे । तेन साध कथा या सा कौलेयाह्वानमम्बरे ॥१५॥ गुरुमुखेन स्वानुभवेन च विचाराभावे संशय एव पर्यवस्वतीयाह- अपर्यालोचितेति ॥ अपर्यालोचितात्मार्थाः आत्मैवार्थः प्रतिपाद्यो यस्मिन् शास्त्रे तदात्मार्थमध्यात्मशास्त्रं तदपर्यालोचितमविचारित यैस्ते । अपरामृष्टसंविदः अविचारितस्वरूपसंविदश्च मूढबुद्धयः सर्वे तृणवत्स्पन्दन्ते इतस्ततश्चलन्ति । संदिहन्त इत्यर्थः ॥ १२॥ ननु सर्वेषामपि जीवानां चिद्रूपत्वात्कथं केपांचित्संदेह इत्यत्राह-सर्वे- पामिति ॥ सत्यं सर्वेपामेवैतेषां जीवानामव्यया चिदेपा स्थितेव स्वरूपत्वेनावस्थितैव । किंत्वस्याः स्वरूपत्वेनावस्थितायाश्चितः अवो- घवशादनाद्यविद्यामहिम्ना अननुसंधानवशात् परां निरवधिकां कृप- णतां क्षुद्रतां गताः ॥ १३ ॥ तामेव कृपणतां दूपयन्नाह-वर्जन- मिति ।। धनुर्दण्डगुणादिव धनुष्यारोपितायाः मौा इव मूढाद- ज्ञाजनात् चिद्बोधपरिवर्जितं खरूपचितोऽवयोधरहिवं वर्जनं भर्सनं गर्जनं कण्ठकोलाहलश्च मरणायैव भूतद्रोहायैव श्रूयते । धनुर्गुण- वन्मूढो हि स्वनन् परेपां नाशायैव कल्पते । अतो न वस्माकि- चिदपि श्रोतव्यमिति भावः ॥ १४ ॥ स मूढो दानसन्मानादिकं किंचिदपि नाहतीत्याह-तस्मिन्निति। तस्मिन्नात्माववोपविधुरे अघमे ·५५० [निर्वाग। संसारप्रवृत्तेरक्षप्रवृत्तिमूलत्वात् ।।१६।। यदिति । शधियः शानिनो उत्त्वं बोधयितुमाह-संवेोनेति।। संवेयेन विपयेणापरामृष्टं असशिष्टं शान्तं मर्यात्मकं च यद्वस्तु सचिदानन्दमयं फलनोज्झितं निष्फलं लघुयोगवासिष्टः। अज्ञत्वमापदां निष्ठा का हि नापदजानतः। इयं संसारसरणिहत्यज्ञप्रसादतः ।। १६ ।। यदेव गोष्पदाकारं ज्ञधियः पेलवं जगत् । तदेवापारपर्यन्तमगाधममहात्मनः ॥ १७ ॥ संवेद्यनापरामृष्टं शान्तं सर्वात्मकं च यत् । वत्सच्चिदानन्दमयमस्तीह कलनोज्झितम् ॥ १८ ॥ समुदेति स्वतस्तस्मात्कला कलनरूपिणी । सूक्ष्मा मध्या तथा स्थूला चेति सा कल्प्यते त्रिधा ॥१९॥ दत्तं धनं कर्दमे क्षारे उप्तमिव तेन सह संकथापि अम्बरे निराव- रणप्रदेशे ॥ १५ ॥ कोलेयकवाधाया अपरिहार्यत्वं दर्शयति । तस्मा- सर्वापदां संसारसरणेश्वाज्ञानमेव मूलमित्याह–अज्ञत्वमिति ।। अज्ञत्वं अज्ञानं आपदांजरामरणादीनां निष्ठा निप्पत्तिहेतुः। कुतः ।हि यस्मात्कारणान् अजानतः पुरुषस्य का आपन्न स्यात् । सर्वाप्याप: स्यादेव । इयं च संसारसरणिरज्ञानमेय प्रसादतो वहति प्रवर्तते । युद्धेर्यदेव जगदोप्पदाकारं गोष्पदमिय पेलवमल्पमवभासते तदेव जगत् अमहात्मनोऽसस्य अगाधमपारपर्यन्तं च प्रतीयते । दुस्तर मयतीपर्यः ।। १७ ॥ इत्यमात्मशादेव गुरोः श्रोतव्यमित्युक्त्या तदेय वस्तुनोऽनि ॥ १८ ॥ समुदेतीति । तस्मात्परमाणः सफा- शात्स्टनरूपिणी पन्धनसमाया फला पविता स्वत एय न परेप्ट्या या समुदेवि । सा प फटना सूक्ष्मारिभदानिया फत्स्यते

·सर्ग:१]
५५१
वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहित.।
सचं रजस्तम इति चैपैर प्रकृतिः स्मृता ।
एपैव संसृतिर्जन्तोरस्याः पारं परंपदम् ॥ २०॥
अत्र ये तु त्रयः प्रोक्ता गुणास्तेऽपि त्रिधा स्मृताः ।
नवधैर विभक्तेयमविद्या गुणरूपिणी ।। २१ ॥
ऋपयो मुनयः सिद्धा नागा विद्याधराः सुराः ।
इति भागमविद्यायाः साचिकं विद्धि राघव ॥ २२ ॥'
सात्विकस्यास्य भागस्य नागा विद्याधरास्तमः ।
रजस्तु मुनयः सिद्धाः सत्वं देवा हरादयः ॥ २३ ॥
॥१९॥सत्त्वमिति ॥ एपा सूक्ष्मादिभेदभिन्ना क्लैव सत्त्वादिगुण-
त्रयात्मिका प्रकृतिः स्मृता । एपैव गुणत्रयात्मकप्रकृतिरूपा कलेव
जन्तोः संसृतिनन्धहेतुः । अस्या एव पारं निवृत्तिः परंपदं कैव-
ल्यम् ।। २०॥ अति ।। अस्या प्रकृती गुणाः ते प्रत्येकं त्रिधा
स्मृताः । सत्त्वादीनां गुणान्तरैः सह व्यामिश्रितत्वात् । तथाहि सत्त्वं
शुद्धं रजोमिनं तमोमिनं चेति निविघं । इत्थं रजस्तमसी चेति। एवं
गुणत्रयात्मिकेयमविद्या क्लाशब्दवाच्या नवधा विमता ॥ २१ ॥
ऋपय इति ॥ अन मद्रष्टारो वसिष्ठविश्वामिनादय ऋपयः ।
माननिष्ठा मुनयः । ऋष्यादयो मिलित्वा अविद्यायाः सात्त्विको
माग इत्यर्थः ॥ २२ ॥ तत्रावान्तरविभागमाह-सात्त्विकस्येति ।।
सात्त्विकस्यास्य भागस्य मध्ये नागा वासुकितक्षकप्रमुखाः फणीन्द्राः
विद्याधराः सङ्गलागुलिकाञ्जनादिविद्याधारिणो जीमूत्रकेतुप्रभृवयश्च
तमः तमोमिश्रसत्त्वाशाः मोहभूयिष्ठत्वात् । मुनयः सिद्धाश्च रजः
रजोमिश्रः सत्त्वांशः तपोनिष्टतया प्रवृत्तिभूयिष्ठत्वात् । हरादयो
देवाः सत्त्वं सात्त्विकभागः सत्त्वांशज्ञानभूयिष्ठत्वात् ॥ २३ ॥

·मपति ।। २६ । अमनत्यमिति ॥ अमनस्त्वं पाषाणारियमिर्म- ५५२ [निर्वाण सात्त्विकभागस्य सत्त्वांशो विद्याशब्दवाच्यत्वमागतः । यस्मात्का- रणात् शुद्धं सत्त्वं शुद्धसत्त्वरूपो विद्याभाग एवं विद्येति कथ्यते ॥ २४ ॥ उक्तन्यायमन्यत्रातिदिशति--राजसीति । एपमुकप्रकारेण राजसी तामसी च सृष्टिस्त्रिविधोक्ता । तथाहि । मनुष्याणामपि सर्वेषां राजसत्वे ज्ञानप्रधाना प्राधणाः सत्वांशः । युद्धादिप्रवृत्ति प्रधानाः क्षनियादयो रजोऽशः । मोहबहुलाः सच्छूद्रादयस्तमोऽशः। एवं तामसेपु तिर्यक्ष्वपि प्रकाशप्रवृत्तिमोहयाहुल्याद्वादिषु पिण्यं वेदितव्यम् । मोर्यपिण्डः पिण्डीभूताज्ञानरूपः स्थायरादिः सर्गवि. शेपः । तामससीमतां तामससप्टेः परमावधित्वं प्राप्तः॥ २५॥ मौर्यमिति ॥ अत्यन्वयनवामतिसान्द्रतामागवं मोद्यमानं स्थाप- रादिवतुं मात समीर समुपस्थितं मयति येन प्रकारेणापस्थिाई लघुयोगवासिष्ठः । माग एप त्वविद्याया एवं विद्यात्वमागतः। शुद्धं सत्त्वं ह्यविद्याया भागोऽविद्येति कथ्यते ॥२४॥ राजसी तामसी चेति सृष्टिरेवं त्रिधा त्रिधा । मौख्यपिण्डः स्थावरादिः प्राप्तस्तामससीमताम् ॥ २५ ॥ राम उवाच॥ मौर्यमत्यन्तघनतामागतं समुपस्थितम् । स्थावरादितनुं प्राप्त कीदृशं भवति प्रभो ॥२६॥ वसिष्ठ उवाच ।। अमनस्त्वमसंप्राप्तं मनस्त्वादपि विच्युतम् । तटस्यं रूपमाश्रित्य स्थितैपा स्थावरेपु चित् ॥ २७ ॥ भाग इति॥अविद्यायामध्ये अविद्याप्रभेदानां नवानांमध्ये एप भागः ·सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । । ५५३ . . राम उवाच ॥ मनस्त्वाद्विच्युता यत्र संस्थिता स्थावरेपु चिद । तत्रादस्थितां मुक्तिं मन्ये वेदविदांवर ॥२८॥ वसिष्ठ उवाच ॥ सुप्तपुर्यष्टका यत्र चित्स्थिता सुखदायिनी । मूकान्धजडवत्तत्र सत्तामात्रेण तिष्ठति ॥ २९ ॥ राम उवाच ॥ सत्ताद्वैतवया यत्र संस्थिता स्थावरेषु चित् । तत्रादूरस्थितां मुक्तिं मन्ये वेदविदांवर ॥३० ।। वसिष्ठ उवाच ॥ बुद्धिपूर्व विचार्येदं यथावस्त्ववलोकनात् । नस्कतां असंप्राप्तं हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थायाः प्रवृत्तेरसंभवात् । मनस्त्वादपि मनोव्यापारादपि विच्युतं स्मरणाद्यभावात् । इत्यं तटस्थं मनस्त्वामनस्त्वमध्यवर्ति यन्मौख्यं तादृशे रूपमाश्रित्य चिदेपा स्थावरेपु स्थिता ॥ २७ ॥ २८ ॥ सुप्तेति ॥ यत्र स्थावरेपुचिञ्चतन्यं सुप्तपुर्यष्टकाख्यं अहंकारकलायुक्तं बुद्धिवीजसमन्वितं तत्पुर्यष्टकमित्यु- तम् । शैवागमे तु 'स्यात्पुर्यष्टकमन्तःकरणं धीकर्मकरणादिसत उकं तादृशं पुर्यष्टकमिन्द्रियसमष्टिरूपं सुप्तं निलीनं यस्यां सा वादशी सती सुसदायिनी सुपुताविर सुसाविर्भावहेतुः स्थिता । तत्र स्थाव- रेषु मूकान्यजडेप्विव चित् सत्तामात्रेण तिष्ठति न पुनः प्रकटतया प्रकाशते ॥ २९॥ सत्तेति ॥ यत्र स्थावरेपु सत्ता चित्सत्ताद्वैततया सत्चया सहाभिन्नतया। सत्तामानरूपतयेति यावत् । संस्थिता संक- त्पविकल्पाद्यभावात् तत्र स्थावरेषु मुक्तिमदूरस्थितां संनिहितां मन्ये । समाध्यवस्थासादृश्यादिति भावः ॥ ३०॥ बुद्धीति ॥ - ·तदेय परं प्रक्ष विदुः ॥ ३३ ॥ अन्तरिति ।। यत्र यस्यां स्थायरद- [निर्वाण०६ चिन्य अध्यात्मभावनात्वचित्तेऽनुसंधानात् यत्सत्तासामान्यनिष्ठत्वं लघुयोगवासिष्टः। सत्तासामान्यवोधो यः स मोक्षः स्यादनन्तकः ॥ ३१ ॥ परिज्ञाय परित्यागो वासनानां य उत्तमः । सचासामान्यरूपत्वात्तकैवल्यपदं विदुः ॥ ३२ ॥ विचार्यायः सहालोक्य शास्त्राण्यध्यात्मभावनात् । सत्तासामान्यनिष्ठत्वं तत्तद्ब्रह्म परं विदुः ॥ ३३ ॥ अन्तः सुप्तास्थिता मन्दा यत्र वीज इवाङ्कुरः । वासना तत्सुपुतत्वं विद्धि जन्मप्रदं पुनः ॥ ३४ ॥ अन्तः संलीनमननं परितः सुप्तवासनम् । इदं जगद्विचार्य श्रुतियुक्तिविद्वदनुभवैः पर्यालोच्य यथावस्त्यवलोक- नात् परमार्थनिश्चयात् बुद्धिपूर्व यः सत्तासामान्ययोधः सत्तामा अपर्यवसितो वोधः स एवानन्तः पुनरावृत्तिरहितो मोक्षः स्यात् । अन्यथा महापातकैरेव कायिकैः स्थावरत्वसिद्धर्मोक्षस्य सुलभत्वात् मोक्षशास्त्राणां वैयथ्यं स्यादिति भावः॥३१॥ एतदेवाह-परीति ।। परिहाय विचार्य हेयत्याद्वासनानां संसारहेतूनां यः उत्तमः परित्यागः संसारमाप्तिरहितः परित्यागः । कुतः। सत्तासामान्यरूपत्वात् सर्योपाधिविनिर्मुक्तत्वात् तदेव कैवल्यरूपं विदुः॥३२॥ विचा- येवि पूर्वोक्तस्यैव प्रपञ्चः । शास्त्राण्यध्यात्मशास्त्राणि आलोक्य गुरुमुसादवधार्य आर्यः ब्रह्मवादिभिः सह विचार्य युक्तिभिः अनुः चैतन्य- शायां यासना धीजाहर इय अन्तरन्तःकरणे मुप्ता निलीना सन्द्रा रिसता तत्सुनत्यं गाढनिद्रासादृश्यात् । पामनाया निक्षिप्तधनयनिगदमयस्थानात् ॥ ३४ ॥ अन्तरिति । पन्तः पम्यन्तरे संलीनमननं निलीनमनोव्यापार परितः मुमपा- तत्पुनर्जन्मपदं विद्धि ·सर्गः --- वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । सुपुप्तं जडधर्मत्वाजन्मदुःखशतप्रदम् ॥ ३५ ॥ स्थावरादय एते हि समस्ता जडधर्मिणः | सुपुप्तपदमारूढा जन्मयोग्याः पुनः पुनः ॥ ३६ ॥ यथा वीजेषु पुप्पाणि मृदो राशौ घटा यथा । तथान्तःसंस्थिताः साधो स्थावरेषु स्ववासनाः ॥३७॥ यत्रास्ति वासनाचीजं तत्सुपुप्तं न सिद्धये । निर्वीजा वासना यत्र तत्तुर्य सिद्धिदं स्मृतम् ।। ३८ ।। . वासनायास्तथा वहेणव्याधिद्विपामपि । स्नेहवैरिविपाणां च शेपः स्वल्पोऽपि वाघते ॥ ३९ ॥ सनं च यत् सुपुप्तं सुपुप्तसदृशी दशा तज्जडधर्मत्वात् जडेवेव वर्त- मानत्वात् जन्मदुःखशतप्रदं जन्मनां दुःखशतानां च हेतुः ॥३५॥ स्थावरादय इति ॥ अन्तःकरणादेते स्थावरादयो जडधर्मिणः, समस्ताः सुपुप्तपदमारूढा इति कृत्वा पुनःपुनः जन्मयोग्याः । सुपुप्ता हि पुनःपुनः संसरन्ति ॥ ३६ ॥ यथेति ॥ बीजेषु. चूतादिवीजेषु यथा अन्तः पुष्पाणि सूक्ष्मरूपतया संस्थितानि ।' पुष्पग्रहणमुपलक्षणं फलादीनाम् । यथाच मृदो राशी मृत्ति- कासमूहे घटाः संस्थिताः । घटग्रहणं च शराचोदचनादीना- मुपलक्षणम् । तथा स्थायरेषु स्ववासनाः स्वीयाः पुण्या- पुण्यसंस्काररूपा जन्मान्तरहेतवः अन्तः स्थिवाः ॥ ३७॥ यत्रेति ।। यत्र स्थावरदशायां वासना च तद्बीजमज्ञानं च संसारका- रणमसि तत्सुपुप्तत्वमेव न तुर्यावस्था । तच सिद्धये कैवल्याय न भवति । यत्र यस्मिञ्जीवन्मुक्तपदे निर्वाजा निर्गतं वीजमज्ञानरूपं यस्याः सा शुद्धवासना प्रवर्तते तत्तुर्य पदं सिद्धिदं स्मृतम् ॥ ३८॥ वासनाया इति । वहयादीनामिव वासनायाः शेपः स्वल्पोऽपि 1 ·५५६ [निर्वाण ६ प्रधानमूतो यो भागः शुद्धसत्त्वरूपः तेन विद्याशब्दवाच्येन मागेन इवरमविद्यामागं तावदत् । यायद्भागद्वयं विद्यायिधारूपं मियो- घर्षात् परस्पराभिमयादृदं सम्यक् शाम्येत् विद्यया अविधानिय- विपदादिरूपमेवेति यो निश्चयः एतापदेयाविद्यात्यं अविद्याव्यापारः लघुयोगवासिष्टः। निर्दग्धवासनावीजः सत्तासामान्यरूपवान् । सदेहोऽपि विदेहो वा न भूयो दुःखभाग्भवेत् ॥ ४०॥ चिच्छक्तिर्वासनाबीजरूपिणी सर्वदेहिनाम् । असास्त्वदर्शनं यत्तदविद्येत्युच्यते बुधैः ॥ ४१ ॥ अविद्यायास्तु भागेन प्रधानेनेतरं दहेत् । तावद्यावन्मिथो धड्वियं शाम्येच्छिवं भवेत् ॥४२॥ एतावदेवाविद्यात्वं नेदं ब्रह्मेति निश्चयः । एप एव क्षयोऽस्या यब्रह्मेदमिति निश्चयः ।। ४३ ॥ वाघत इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ निर्दग्धेति ॥ निर्दम्यवासनावीजः निर्दग्या वासना तद्वीजमज्ञानं च येन तादृशः सत्तासामान्यनिष्ठत्वात् तद्रः पवान्पुरुषः सत्यसति वा देहे भूयो दुःसभा भवेत् ॥ ४० ॥ चिच्छक्तिरिति ॥ या सलु चिच्छक्तिः ब्रह्मचैतन्यरूपायाचितः शक्तिः वासनाबीजरूपिणी वासनारूपा तद्वीजाज्ञानरूपा च साप- धर्मिणी निद्राहेतुश्च विद्यते । यत् अस्याश्चिच्छक्केहेतोश्चितः स्वरू- पस्य तत्प्रसिद्धमदर्शनं अप्रतीतिः सा आवरणशक्तिरविद्येत्युच्यते । यत्तदविद्येति पाठे तद्दर्शनकारणमविद्येत्युद्देश्यगतलिगोपादानामपु- सकत्यम् ॥ ४१ ॥ अविद्याया इति ॥ अविद्याया उक्तलक्षणायाः गुणत्रयात्मकत्याद्गुणानां च प्रत्येकं त्रिविधत्वान्नवधा विभकायाः ME नाति नाम न भवति किं सर्दि य॑माना विद्यामपि निवर्तयति अन्यशब्देनोपान्यशब्द इवेति माया ·सर्गः१] . वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । निश्चयो यो हरादीनां हृदि तिष्ठति निर्मलः। ऋषीणां नारदादीनां स ते भवतु राघव ॥४४॥ राम उवाच ॥ येनैते भगवन्धीरा निश्चयेन महाधियः । विशोकाः संस्थितास्तन्मे ब्रह्मन्प्रब्रूहि तत्वतः ॥ ४५ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ यदिदं किंचिदाभोगि जगआलं प्रदृश्यते । तत्सर्वममलं ब्रह्म हदेतद्व्यवस्थितम् ॥४६॥ ब्रह्म चिद्रह्म भुवनं ब्रह्म भूतपरम्परा । ब्रह्माहं ब्रह्म मच्छत्रुर्ब्रह्म मन्मित्रवान्धवाः ॥४७॥ अज्ञस्य दुःखौघमयं ज्ञस्यानन्दमयं जगत् । अन्धं भुवनमन्धस्य प्रकाशं तु सुचक्षुपः ।। ४८॥ इदं प्रोति यो निश्चयः एप एव तस्या अविद्यायाः क्षय इति संक्षेपः ॥४३॥ प्रकृतमनुसरवि-निश्चय इति ।। हरादीनां देवतानां नार- दादीनामृपीणां पहदि निर्मलो यो निश्चयो वर्तते स निश्चयते भवतु । त्वमपि तमेव जीयन्मुफमार्गमवलम्बस्वेत्यर्थः ॥४४॥ येनेति ॥ एतेहरादयो येन निश्चयेन पिशोका जीवन्मुक्काः संस्थिवाः तं निश्चयं तत्त्यतो मे मूहि ॥ ४५ ॥ यदिति ॥ प्रतीयमानं दृश्य- मसिलं प्रमेवेति हरादीनां निश्चय इत्यर्थः ॥ ४६॥ एतदेय प्रप- पति-महति ॥ प्रकाशिका चिन्। प्रकाश्यं प तनावनात्मर्फ प्रत्यर्पः । भूतपरम्परा विपदादिमहाभूतममूहः। अहमिति मध्य- युरिति प दरादीनां निश्चयः सामाभिनयः ॥ ४७ ॥ नन्येकमेवेदं जगत्तत्कयं फसपिपाय फसचिल्सुम्गाय पम्पादित्याशाप घटा- न्टेनोपपारया--प्रास्पति ॥ सानासानातोऽयं विशेष स्ययः ·[निर्वाण 1 तात्कालिकविकल्पकल्पनापि न संभवतीति सूचितमिसनुसंधेयम् । नच प्रतीतिरेव नोदेतीति यत्तुं याह्येन्द्रियप्रनाडिकया पहिर्मुग्गायाः संविदः प्रकाशफत्याव्यभिचारात् । अन्यथा निर्विकल्पकामावे सन्मू. लस्य सविकल्पस्याप्यनुदयप्रसगात् पालान्तरे रिमा फश्चिदाग- सधुयोगवासिष्टः। सर्वमेव हि ब्रह्मेति भाविते ब्रह्म चै पुमान् । पीतेऽमृतेऽमृतमयः को नाम न भवेत्किल ॥४९॥ आभासमात्रममलं सर्वभूतायबोधकम् । सर्वत्रावस्थितं शान्तं चिद्रह्मेत्यनुभूयते ॥ ५० ॥ असंस्तुताध्वगालोके मनस्यन्यत्र संस्थिते । या प्रतीतिरनागस्का तचिह्मासि सर्वगः ॥ ५१ ॥ सर्वसंकल्पफलदं सर्वतेजःप्रकाशकम् । सर्वोपादेयसीमान्तं चिदात्मानमुपासहे ॥ ५२ ॥ ॥ ४८ ॥ ज्ञानप्रकारमेव सदृष्टान्तमाह-सर्वमिति ॥ ब्रह्मवेति भाविते निश्चिते ॥४९॥ आभासमात्रमिति ॥ आभासमात्रं विप- यासंस्पृष्टज्ञानरूपं यद्वस्तु तच्चिद्ब्रह्मेति चिद्रूपं परं ब्रह्मत्यनुभूयते । चिगृहणं शब्दब्रह्मणो निवृत्त्यर्थम् ॥ ५० ॥ एतदेवोदाहरणेन स्पष्ट यन्नाह-असंस्तुतेति ॥ असंस्तुतस्य पूर्वमपरिचितस्याध्यगस्यालोके दर्शने सति मनसि चान्यन वस्त्वन्तरे स्वाभिमते संस्थिते सति अनागस्का निखिलविकल्पनिर्मुक्ता या प्रतीतिरस्ति तत्सर्वगं चिद्र- ह्मास्मि । अत्रासंस्तुतेत्यनेन पूर्वानुभवजनितसंस्कारमहिम्ना विक- ल्पानां नोदय इत्युक्तम् । अध्यगेयनेन फालविलम्याभावात् विक. ल्पोदयस्यावकाशो नास्तीति दर्शितम् । मनसोऽन्यत्रावस्थानकयना- स इति पृष्टस्य नद्विपयरगरणसंमयाग । मानिर्षिफल्पतया पिप- यदोपनिर्गुण निर्मला प्रतीनिमायभ्युपगन्तव्यम् ॥५१॥ गति ।।

·५५९
,सर्गः]
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः ।
प्रशान्तसर्वसंकल्पं विगतासिलकौतुकम् ।
विगताशेपसंरम्भं चिदात्मानमुपास्महे ॥ ५३ ॥
इति निश्चयवन्तस्ते महान्तो विगतैनसः।
सत्याः सत्ये पदे शान्ते समे सुखमवस्थिताः ॥ ५४॥
इति पूर्णधियो धीराः समनीरागचेतसः।
न नन्दन्ति न निन्दन्ति जीवितं मरणं तथा ॥ ५५ ॥
राम उवाच ॥
सम्यग्ज्ञानविलासेन वासनाविलयोदये ।
जीवन्मुक्तपदे ब्रह्मन्नूनं विश्रान्तबानहम् ।। ५६ ॥
प्राणस्पन्दनिरोधेन वासनाविलयोदये ।
जीवन्मुक्तपदे ब्रह्मन्बद विश्रम्यते कथम् ॥ ५७॥
सर्वेपी संकल्पानां फलदं जगत्स्वामित्वात्तादृशं चिदात्मानमुपा-
स्महे ॥ ५२ ॥ ५३ ॥ इतीति ॥ इति निश्चयवन्तः पूर्वोक्तप्रकार-
निश्चययुक्ताः अतएव विगतैनसः निप्पापाः सत्याः सति सद्रूपे
ब्रह्मणि साधयः ते नारदादयो महान्तः समे एकरूपे शान्ते निर्वि
कारे सत्ये अवाध्यस्वरूपे परे ब्रह्मणि मुसं यया तथा अवस्थिवाः।
सत्यासत्य इति पाठे यूपत्वात् सत्ये दृश्यरूपत्वात् असत्य इति
न्यारयेयम् ॥५४॥ इतीति ॥ इति अनेन प्रकारेण पूर्णघियः परि-
पूर्णसुद्धयः प्रधनिष्टत्वात् । अतएव समं नीरागं घरेतो येषां ते धीरा
जीवितं न नन्दन्ति मरणंचन निन्दन्ति आत्मारामत्वात् ॥ ५५ ॥
सम्यगिति ॥ सम्यग्ज्ञानस्य विलासेन महिना प्राणनिरोवेन या फयं
केन प्रकारेण यामनाविलये मति जीवन्मुक्तो विश्नम्यते॥५६॥५७॥

·[निवांण च आत्मज्ञानं प्राणनिरोधनमिति द्विविधः ॥ ५८॥ प्रकाराविति॥ अफारद्वयसाधारणोऽपि योगशब्दः प्राणनिरोधे भृशं रूढ इत्यर्थः ॥५९॥ ६०॥ तदिति अर्धवाक्यम्।। तत्संसारोत्तरणसाधनं शानं भयते पूर्वमेय मोचम् । अतः परं योगक्रमं प्राणनिरोधस्योपायमा णु ॥६१॥ ६२ ।। ६३ ।। मेरोरिति । पभरागमयोदिदि पन. रागमणिमया उद्भिदः सरगुल्मादयो यरिंगतस्मिन् मेरो यो पल्प- सस्रतीति संयन्यः । पद्मरागमये दिवीवि पाठे पनरागमये मेरो: लघुयोगवासिष्टः। वसिष्ठ उवाच ॥ संसारोत्तरणे युक्तिोगशन्देन कथ्यते । आत्मज्ञानप्रकारोऽस्य प्राणानां संयमस्तथा ।। ५८॥ प्रकारी द्वावपि प्रोक्तो योगशब्देन यद्यपि । तथापि रूढिमायातः प्राणयुक्तावसौ भृशम् ॥ ५९॥ असाध्यः कस्यचिद्योगः कस्यचिज्ज्ञाननिश्चयः । अकारी द्वौ ततो देवो जगाद परमः शिवः ॥६० ॥ तत्प्रोक्तं भवते ज्ञानं योगक्रममथो शृणु । अत्र ते कथयिष्यामि वृत्तान्तं परमाद्भुतम् ॥ ६१ ॥ अहं कदाचिदास्थाने स्वर्गेऽतिष्ठं शतक्रतो । श्रुतवान्नारदादिभ्यः कथास्ताश्चिरजीविनाम् ।। ६२ ।। कथाप्रसङ्गे कसिंश्चिदथ तत्राभ्युवाच ह । शातातपो नाम मुनिः प्रस्तावे चिरजीविनाम् ॥ ६३ ॥ मेरोरीशानकोणस्थे पद्मरागमयोद्भिदि । अस्ति कल्पतरुः श्रीमान् शृङ्गे सर्वमनोरमे ॥ ६४ ॥ संसारेति ॥ संसारस्योत्तरणे या युक्तिः उपायः स एव योगः।

·सर्ग:१] ५६५ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। तस्य कल्पतरोम॒निं दक्षिणे स्कन्धकोटरे । कलधौतलतापोते विद्यते विमलाशयः ॥६५॥ तसिन्निवसति श्रीमान्भुशुण्डो नाम वायसः । चीतरागो बृहत्कोशो ब्रह्मेव निजपञ्जरे ॥६६॥ स यथा जगतां कोशे जीवतीह सुराश्विरम् । चिरंजीवी तथा खर्गे न भूतो न भविष्यति ॥ ६७ ।। स दीर्घायुः स नीरोगः स श्रीमान्स महामतिः । स विश्रान्तमतिः शान्तः म कान्तः कालकोविदः ॥६८।। इति तेन भुशुण्डोऽमौ भूयः पृष्टेन वर्णितः । यथा च देवदेवानां समायां सत्यमुक्तवान् ।। ६९ ॥ कथावसरसंशान्तावथ याते मुरबजे । भुशुण्डं विहगं द्रष्टमहं यातः कुतूहलात् ॥ ७० ॥ भुशुण्डः संस्थितो यत्र मेरोः शृङ्गोत्तमोचमे । कल्पद्रुमसमद्राक्षं शासाचक्रमिव स्थितम् ।। ७१ ।। वस्य कच्छेपु कु पु लतापत्रेषु पर्पसु । पुप्पेप्यालयसंलीनान्विहगान्दृष्टवानहम् ।। ७२ ॥ रोया द्यौः स्वर्गसन क्सतकरतीति योजना । एकविंशा अमी स्वर्गा निविष्ठा मेरमूर्धनीति स्वीणां याहुल्यभवणात् ॥ ६४ ॥६५॥ तस्मिन्निति ॥ तस्मिन् विहगालये मुगुण्डो नाम नुवनेषु सर्वेप्यपि मुमं डयते विहरतीति मुगुण्ड इति प्रमितः ॥ ६६ ।। ६७ ॥ ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ तस्येति ॥ फच्छाः जलमायाः फोटरप्रदेशाः । पुजाः सतादिभिः रिदिनदेशाः । रताः झापाः । पप्राणि पटासानि । पर्याणि प्रत्ययसेप्यालयान्यिधाय सत्र संली- गान्यिाहगान् दृष्टयान् । नुगुण्डान्वेपनायनियर्यः ॥ ७२ । स.पा.३१ ·सामगानादो महयामादिति द्रष्टव्यम् ॥ ७३ ॥ ५४॥ ७५ ॥ ५६२ . [निर्वाण १ निशानाथेति चतुर्भिः शोर्वाक्यम् ।। विरिश्चिरथ हंसपोतकादीन पक्षिणो यावत्पश्यामि तावदेकर सन्धयोटरेसभायां यायसा अप. रिक्षुभिताकाराः स्थिता इत्यन्ययः । अपरिक्षुभितत्वं पगुरसंनिधौ पापलानोचिसात् अन्तर्मुग्पत्याद्वेति चेदितव्यम् । ईसादीनां सामगायनमनोशारणशेयागमविज्ञानादिकं अझलोरादी महर्षिभिः लघुयोगवासिष्ठः। निशानाथकलाखण्डमृणालशकलैधितान् । विरिञ्चिरथ हंसानां पोतकान्सामगायिनः ॥ ७३ ॥ उद्गीर्णमन्त्रनिचयान्स्वाहाकारनिभवनान् । शुकान्काकान्कोकिलांश्च पक्षिणोऽन्याननेकशः ॥ ७४ ॥ गौरीकवरवहींघान्कौमारान्वरवहिणः । स्कन्दोपन्यस्तनिःशेषशैवविज्ञानकोविदान् ॥ ७५ ॥ तत्र पश्याम्यहं यावदेकान्ते स्कन्धकोटरे । अपरिक्षुभिताकाराः सभायां वायसाः स्थिताः ॥७६ ॥ तेषां मध्ये स्थितः श्रीमान्भुशुण्डः प्रोन्नताकृतिः। परिपूर्णमना मौनी समः सर्वाङ्गसुन्दरः ।। ७७ ॥ प्राणस्पन्दावधानेन नित्यमन्तर्मुसः सुखी । प्रसन्नगम्भीरमनाः पेशलः स्निग्धवाक्सुधीः ॥ ७८ ॥ अथ तस्याहमपतं दीप्यमानवपुः पुरः। चुक्षोभ वायसं स्थानं नीलोत्पलसरः क्षणम् ॥ ७९ ॥ अशक्षितमपि प्राप्तं ददर्श मामनन्तरम् । भुशुण्डस्तु वसिष्ठोऽयं प्राप्त इत्यवयुद्धवान् ।। ८० ॥ पत्रपुञ्जात्समुत्तस्थौ मेघशाव इयाचलात् ।

·सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहिवः । हे मुने स्वागतमिति प्रोवाच मधुराक्षरम् । मामुवाच महातेजाः सौहार्दान्मधुराक्षरम् ॥ ८१॥ संकल्पमात्रजाताभ्यां कराम्यां कुसुमाञ्जलिम् । मह्यमाशु तदैवादान्मेघो हैममिवोत्करम् ॥ ८२ ॥ इदमासनमित्युक्त्वा नवं कल्पतरुच्छदम् । उपानिन्ये महाबुद्धिः स्वयमेव खगाधिपः ॥ ८३ ॥ समन्तात्खगवृन्देषु दर्शनोन्मुखदृष्टिपु । तसिन्कल्पलतापुञ्जे ह्युपविष्टोऽहमामने ॥ ८४ ॥ अर्घ्यपाद्यादि संपाय भुशुण्डस्तुष्टमानसः । मामुवाच महातेजाः सौहार्दमधुराक्षरम् ॥ ८५ ॥ भुशुण्ड उवाच ॥ अहो भगवतासाकं प्रसादो दर्शितश्चिरात् । दर्शनामृतमेघेन यत्सिताः सर्दुमा वयम् ॥ ८६ ॥ किमर्थमद्यागमनं क्लेशेनात्मा कदर्थितः । वचनश्रवणोत्कानामाज्ञां नो दातुमर्हसि ।। ८७ ॥ त्वत्पाददर्शनादेव सर्व ज्ञातं मया मुने । चिरजीवितचर्चाभिर्वयं वः स्मृतिमागताः ॥ ८८॥ ज्ञातत्वदागमोऽप्येनं यत्त्वां पृच्छाम्यहं मुने । भवद्वाक्यामृतास्वादवाच्छैव मयि जृम्भते ।। ८९ ॥ ॥७६ ।। ७७ ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ८०॥ ८१ ॥ संकल्पेति ॥ सत्यसकल्पतया सकल्पमानेण करौ प्रादुर्भूतावित्यर्थः । हैममुत्क- रमिव सौवर्ण पुष्पप्रकरमिव ॥ ८२ ।। ८३ ॥ ८४ ॥ ८५॥ 1॥८६॥ ८७ ॥ ८८॥ ज्ञातेति. झावल्यदागमोऽपि अवयव ·मेषां से मुरकराः।मुराफाय: फरा येषां ते या। करदन्ताः फरम्या [निर्वाण म्भवे । भवद्वाक्यश्रवणवाश्यय भयदागमननिमित्तं ज्ञानमपि एच्छामीत्यर्थः॥८९॥ ९०॥९१॥ ९२॥ ९३॥ ९४ ॥१५॥ ॥९६ाशिरःमुरा इति ॥ शिरसि सुराःशफानियेषां ते मुरेपु फरा लघुयोगवासिष्ठः । इत्युक्तवानसी पक्षी भुशुण्डश्चिरजीवितः। त्रिकालामलसंवेदी तत्र प्रोक्तमिदं मया ॥९॥ विहंगम महाराज सत्यमेतत्चयोच्यते । द्रष्टुमभ्यागतोऽस्म्यद्य त्वामेव चिरजीविनम् ॥ ९१ ॥ तदेवं संशयं छिन्धि भगवन्मम तत्चतः । कस्सिन्कुले भवाञ्जातो ज्ञातज्ञेयः कथं भवान् ॥ ९२॥ कियदायुथ ते साधो वृत्तं सरसि किंच वा । केनायं वा निवासस्ते निर्दिष्टो दीर्घदर्शिना ।। ९३ ।। अथ राम भुशुण्डोऽसौ न प्रहृष्टो न वक्रधीः । यत्पृच्छसि मुने सर्व शृणु तत्कथयाम्यहम् ॥ ९४ ॥ मवादृशामिमामाज्ञां को विलयितुं क्षमः । इत्युक्त्वा विहगाधीशः सर्व कथितवानिदम् ॥ ९५ ॥ मुशुण्ड उवाच ॥ अस्त्यसिजगति श्रेष्ठः सर्वनाकनिवासिनाम् । देवदेवो हरो नाम देवदेवाभिवन्दितः ॥ ९६ ॥ शिरखुराः बुरकराः करदन्ता मुखोदराः । झोष्ट्राजेमवश्यश्च प्रमथा यस लालकाः ।। ९७ ॥ दागमननिमित्तोऽपि । एवमनेन प्रकारेण त्यां यद्यस्मालारणात पृच्छामि सेयं फारणभूता मवद्वाक्यामृतास्यादयान्य माय .

·सर्गः१] वासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहितः। यथा गणास्तथैवान्या परिवारा हि मातरः। नृत्यन्ति मातरस्तस्य पुरो भूतगणा नताः ॥९८॥ वसन्ति गिरिकूटेपु व्योनि लोकान्तरेषु च । अवटेपु श्मशानेपु शरीरेषु च देहिनाम् ॥ ९९ ॥ जया च विजया चैव जयन्ती चापराजिता। सिद्धा रक्ताऽलम्बुपा च उत्पला चेति देवताः॥१०॥ सर्वासामेव मातृणामप्यावेतास्तु नापिकाः। आसामनुगतास्त्वन्यास्तासामनुगताः पराः॥१॥ वासां मध्ये महार्हाणां मातॄणां मुनिनायक । अलम्बुपति विख्याता माता मानद विद्यते ॥२॥ वजास्थितुण्डश्चण्डाख्य इन्द्रनीलाचलोपमः। तस्यास्तु वाहनः काको वैष्णन्या गरुडो यथा ॥३॥ इत्यष्टैश्वर्ययुक्तास्ता मातरो रौद्रचेष्टिताः। कदाचिन्मिलिता व्योनि सर्वाः केनापि हेतुना ॥४॥ उत्सवं परमं चक्रुः परमार्थप्रकाशकम् । जहसुननृतुश्चैव पपुरुच्चैर्जगुस्तथा ॥५॥ येषां ते च । मुसोदराः मुखान्युदरेषु येषां ते च । ऋक्षो- धाजेभवक्राश्च ऋक्षाः भल्लूकाः उष्ट्राः क्रमेलकाः अजाः छागाः इभा गजाः तेषां वाणीव वझाणि येपां ते तादृशाश्च । नाना- रूपाः प्रमथा यस्य देवस्य लालकाः क्रीडाहेतवः ॥ ९७ ॥ ॥ ९८ ॥ ९९ ॥ १०० ॥१॥२॥ वनेति ॥ वनास्थि- तुण्डः यजं वनवकठिनं अस्थितुण्डं अस्थिमयं मुखं यस्य चण्ड इत्याख्या यस्य तादृशः अलम्बुपाया वाहनमस्ति ३॥४॥५॥६॥ दन्ता काकः सः । चण्डाख्यः तस्या

·-
[निर्वाग
रघुयोगवासिष्टः।
इत्युत्सवे वर्तमाने तासां वाहास्तंयोत्तमाः।
तथैव मत्ता जहमुर्ननृतुः पपुरासवम् ॥ ६ ॥
तत्रैकत्रासबोन्मचाः क्वचिन्ननृतुरम्बरे ।
स्यहंसः स्थिता ब्राहयः काकवालम्बुपारथः ॥७॥
संजातरतयस्तत्र सर्वा हंसो मदाकुलाः ।
रेमिरे सह काकेन चण्डकैनाथ तास्तदा ॥८॥
अथ ता गर्मधारिण्यो बभूवुरतितोपिताः ।
देव्यश्च कृतनृत्यास्ताः प्रशान्तमदतां ययुः ॥९॥
ततो देव्यो हरश्चैव परिवारसमन्विताः।
सर्वाः संतुष्टमनमः खां खामुपययुर्दिशम् ॥ ११०॥
अन्तर्वत्यो बभूवुस्ता बायो हंसो मुनीश्वर ।
वृत्तान्तं कथयामामुळहया देव्या यथास्थितम् ॥ ११ ॥
हे वत्स्यः सांप्रत वत्सवत्यो मे रथकर्मणि ।
न समर्था मयन्त्यो हि स्वरं चरत सांप्रतम् ।। १२ ।।
इति गर्मालसा हंसीरुक्त्वा देवी दयापरा ।
निर्विकल्पसमाधाने नाही तस्थौ यथासुखम् ॥ १३ ॥
हंसोपि पकगर्मान्ताः मुबते स यथाक्रमम् ।
चरचे सरसि फार तनयानेकरिंगतिः ॥१४॥
एवं ताभ्यस्तु हंसीम्यो जाता वयमिमे मुने ।
ग्रावरचण्डतनया वायमा एकविंशतिः ॥१५॥
मावृमिः सह मीमिनाक्षी भगवती ततः ।
चिरमाराधितामामिः समाधिविग्ता सती ॥ १६ ॥
॥ ॥४॥९॥ ११ ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥

·सर्गः . वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः । प्रसादपरया काले भगवत्या ततः स्वयम् । तथैवानुगृहीताः सो यथा मुक्ता वयं स्थिताः ॥१७॥ संवप्तमनसः शान्तास्त्वेकान्ते ध्यानसंस्थिती। तिष्ठाम इति निश्चित्य पितुः पार्श्वे वयं गताः ॥१८॥ वन्दित्वा पितरं तत्र नत्वा देवीमलम्बुपाम् । तया दृष्टाः प्रसादेन प्रोक्तवन्तस्तदा वयम् ॥१९॥ तात ज्ञावमलं ज्ञेयं वाया देव्याः प्रसादतः। कित्वेकान्तस्थितेः स्थानमभिवाञ्छाम उत्तमम् ।।१२।। तेनायं सर्ववाधानामगम्यः कल्पपादपः। कथितं स्थानमसाकं ज्ञानिना सर्वदर्शिना ॥ २१ ॥ ततः कृतनमस्कारास्तस्माद्देशाद्विनिर्गताः। इमं कल्पतरुं प्राप्य तिष्ठामो विगतज्वराः ॥२२॥ अद्य मे फलितं पुण्यैश्विरकालोपसंभृतः । निर्विघ्नमेव पश्यामि यद्भवन्तं मुनीश्वरम् ।। २३ ॥ रसायनमयी शान्ता परमानन्ददायिनी । नानन्दयति के नाम साधुसंगतिचन्द्रिका ॥ २४ ॥ नातः परतरं किंचिन्मन्ये कुशलमात्मनः । सन्तो यदनुगम्यन्ते संत्यक्तसकलैपणाः ॥ २५ ॥ अधिगतपरमात्मनोऽपि मन्ये भवदवलोकनशान्तदुष्कृतस्य । ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८॥१९॥ १२० ॥२१॥२२॥ ॥ २३ ॥रसायनेति ॥ रसायनमयी रागादिदोपनिवर्तकत्वात् । शान्ता तापत्रयापाकरणात् । परमानन्ददायिनी ज्ञानोपदेशहेतु- त्यात् । इत्थंभूता सा साधूनां संगतिरूपा चन्द्रिका के नाम नान- ,

·न्दयति ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६॥ २७॥२८॥२९॥ १३०॥
॥ ३२ ॥ ३२॥ ३३ ॥ आफाश इति ॥ सम्पप्रतिसान:
[निर्वाण
५६८
लधुयोगवासिष्ठः।
मम सफलमिहाद्य जन्म साधो
सकलभयापहरो हि साधुसङ्गः ॥२६॥
वसिष्ठ उवाच ॥
इत्युक्त्वाध्यं च पाधं च भूयो दत्तवति खयम् ।
भुशुण्डविहगे तस्मिन्निदं रामाहमुक्तवान् ॥ २७ ॥
भ्रातरस्ते विहङ्गेश ताक्तच्या महाधियः ।
इह कमान दृश्यन्ते त्वमेवैको हि दृश्यसे ॥२८॥
भुशुण्ड उवाच ॥
तिष्ठतामिह नः कालो भूयानतिगतो मुने ।
युगानां पतयः क्षीणाः कल्पानां च महामते ॥२९॥
एतावता च कालेन सर्व एव ममानुजाः ।
तनूस्तृणमिव त्यक्त्वा शिव परिणताः पदे ।। १३०॥
दीर्घायुपो महान्तोऽपि सन्तोऽपि वलिनोऽपि वा।
सर्व एव निगीर्यन्ते कालेनाकलितात्मना ॥३१॥
अहमुवाच ।
कल्पान्तेषु महायुद्धे वहत्वग्न्यम्बुवायुपु ।
प्रतपत्सु तथार्केषु कथं तिष्ठसि विज्वरः ॥३२॥
भुशुण्ड उवाच ॥
यदा शाम्यति कल्पान्ते व्यवहारो जगद्गतः ।
कृतन इव मन्मित्रं तदा नीटं त्यजाम्यहम् ।। ३३ ।।
आकाश एवं तिष्ठामि विगत्तारिखलकल्पनम् ।
स्तब्धप्रकृतिसर्याङ्गो मनो निर्वासनं यथा ॥ ३४ ॥

·। सर्ग..] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः ।
५६९
प्रतपन्ति यदादित्या व्योमाङ्गणगतो ह्यहम् ।
वारुणी धारणां बवा तदा तिष्ठामि धीरधीः ॥ ३५॥
यदा शकलिताद्रीन्द्रा वान्ति प्रलयवायवः। .
पार्वती धारणां वध्या खे तिष्ठाम्यचलं तदा ॥३६॥
जगद्गलति मेदि यात्येकार्णवतां यदा ।
वायवी धारणां वध्वा संप्लवेऽचलधीस्तदा ।। ३७ ॥
स्तब्धा निश्चला प्रकृतिः शरीरं सर्वाङ्गानि सर्वावयवाश्च यस्य
तादृशः सन् निर्वासनं मन इव वासनाविहीनं जीवन्मुक्तचित्त-
मिव विगतासिलकल्पनं विगता असिलाः कल्पना यस्मिन्कर्मणि
तत्सर्वकल्पनारहितं यथा तथा तिष्ठामि । दुग्धप्रकृतिसर्वाङ्गमिति
पाठे ज्ञानामिना दग्धा प्रकृतिरविद्या सर्वाङ्गानि च कामसंकल्प-
विचिकित्सादीनि यस्येति मनोविशेषणं वेदितव्यम्॥३४॥ प्रतपन्ती-
ति।। यदा प्रलयसमये आदित्या द्वादशापि युगपदेवोदिताः प्रतपन्ति
तदा व्योमागणे गतोऽहं वारुणी वरुणसंवन्धिनी धारणां भावनां
च वध्वा धीरधीनिश्चलवुद्धिस्तिष्ठामि । वरुणो यथा अपां मध्यमध्या-
सीनो बाह्यमातपसंतापं नावगच्छति तद्वद्भुशुण्डोऽहमपि वरुण-
भावनया तन्मयत्वमासाद्य तद्वदेव वाह्यं संतापं नानुभवामीत्यर्थः
॥ ३५ ॥ यदेति ॥ यदा प्रलयवायवः शकलितादीन्द्रा वान्ति'
तदा पार्वती धारणां वध्वा आकाशे अचलं तिष्ठामि । भूमिष्ठा-
नामेव पर्वतानां संहार्यत्वेन तत्रैव प्रलयवायुसंरम्भात् तत्संरम्मा-
विषये ब्रह्माण्डवहिराकाशे साधारणवायुसंक्षोभाभावाय पार्वती
धारणामालम्च्य सुसं विष्ठामीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ जगदिति ॥ एकार्ण-
वसमयेऽपि वायुधारणायाः संप्लवे उपर्येव तरामि ॥ ३७॥

·निराधरयाद। सभापम्प निश्चयं इदि समाययादवि मरा. [निर्माण स्थया वायचिप्ठामि । यावत्कमलजः पुनः सृष्टिकर्मणि तिष्ठति तदा पुनः सृष्टी प्रमाण्डं प्रविश्य विद्दगालये विटामि ।। ३८॥ ॥ ३९ ॥ १४० ॥ ४१ ।। प्राग्निति ।। नियतिनियमनास्गिा पारमेश्वरी शतिः ॥ ४२ ॥ नति ॥ विचालयितुं विटहयितुम् । भयितन्यता देपगतिः । नियविरिचि ईश्वरयाद । भपिसव्यति लघुयोगवासिष्टः । ब्रह्माण्डपारमासाद्य तत्त्वान्ते विमले पदे । सुपुतावस्थया तावत्तिष्ठाम्यचलरूपया ॥ ३८॥। यावत्पुनः कमलजः सृष्टिकर्मणि तिष्ठति । तत्र प्रविश्य ब्रह्माण्डं तिष्ठामि विहगालये ॥ ३९ ॥ मत्संकल्पवशेनैव कल्पे कल्पे पुनः पुनः। अमिन्नेव गिरेः शृङ्गे तरुरित्थं भवत्ययम् ॥ १४० ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ यथा तिष्ठसि पक्षीन्द्र धारणाभिरखण्डितः । कल्पान्तेषु तथा कसानान्ये तिष्ठन्ति योगिनः ॥ ४१॥ भुशुण्ड उवाच ॥ ब्रह्मन्नियतिरेपा हि दुर्लया पारमेश्वरी । मयेदृशेन वै भाव्यं भाव्यमन्यैश्च तादृशैः ॥ ४२ ॥ न शक्यते चालयितुमवश्यं भवितव्यता । यद्यथा तत्तथैतद्धि स्वभावस्वैप निश्चयः ॥ ४३ ।। प्रह्माण्डेति श्लोकद्वयं वाक्यम्॥प्रलये सति ब्रह्माण्डस्य पार पहिर्भाग- मासाद्य तत्त्वान्ते ब्रह्माण्टावरणभूतानां भूम्यप्तेजोवाय्याफाशाई- फारमहत्प्रकृतिरूपाणां सप्तानां तत्यानामन्ते विमलेपदे मुपुप्रायः

·सर्गः१]
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः ।
५७१
वसिष्ठ उवाच ॥
ज्ञानविज्ञानवान्वीरो योगयोग्यमनोगतिः ।
किं किं सरसि कल्याण चित्रमसिञ्जगत्रये ॥४४॥
भुगुण्ड उवाच ॥
वृहत्तरशिलावृक्षामजाततृयवीरुधम् ।
अशैलपनवृक्षौघां सरामीमां धरामधः ॥ ४५ ॥
दशवर्पसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
भसभारभरापूर्णा संस्मरामि धरामधः ॥ ४६॥
चतुर्युगान्तमपरां नीरन्ध्रां वनपादपैः ।
चतुर्युगान्तमपरां नीरन्धैरचलैताम् ॥ ४७॥
अनगस्त्यामिमामेकविन्ध्यपर्वततां गताम् ।
चतुर्युगान्तमपरां संसरामि जगत्कुटीम् ॥ ४८ ॥
भेदेनोक्तमुररीकृतमित्यनुसधेयम् ॥ ४३ ॥ ज्ञानेति ॥ वत्र ज्ञान
मोक्षहेतुस्तत्त्वज्ञानं लौकिकनिखिलकलाशास्त्रादिविशेषज्ञानम् । चित्र.
माश्चर्यम् ॥ ४४ ॥ बृहत्तरेति ॥अधः अतीते कल्पान्ते ॥ ४५ ॥
दशवर्षेति ॥ शोपणदहनानन्तरं पिलम्बित्तायामतिसृष्टावेकादशस-
हस्रवर्षाणि भस्मभारपरिपूर्णैव धरा स्थितेत्यर्थः ।। ४६ ॥ चतुर्यु-
गान्तमिति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ अपरां कल्पान्तरगताम् जगत्कुटी
जगदाधारभूतां धरां चतुर्युगान्त एकस्मिंश्चतुर्युगे वनपादपैः नीरन्यां
सस्मरामि । अन्यस्मिंश्चतुर्युगे नीरन्धैरचलैर्युतां संस्मरामि । अन्य-
भिश्चतुर्युगे अगस्त्येन महर्पिणा शून्यामतएव च नियामकाभावा-
देकविध्यपर्वततां गवां विन्ध्ये वैकेन व्याप्तां संस्मरामि॥४७॥४८॥

·५७२ [निर्वाण०६ स्य मन्यानत्वपरिकल्पनाय मुरासुरैगन्मूलनम् । अमृतार्थमन्धेर्मन्यनं च तृतीया स्मृतिरति । उत्पादिका एपमादयः स्वल्पातीता जगत्त्रमा लघुयोगवासिष्ठः। सुरापब्राह्मणं तात निषिद्धसुरशूद्रकम् । खैरवृत्तिसतीकं च कंचित्सर्ग सराम्यहम् ॥ ४९ ॥ जन्मेन्दुभास्करादीनामिन्द्रोपेन्द्रव्यवस्थितिम् । हिरण्याक्षापहरणं वाराहोद्धरणं क्षितेः॥१५० ।। कल्पनं पार्थिवानां च वेदानयनमेव च । मन्दरोन्मूलनं चाब्धेरमृतार्थे च मन्थनम् ॥५१॥ अजातपक्षो गरुडः सागराणां समुद्भवः। इत्यादिका याः स्मृतयः खल्पातीतजगत्क्रमाः ॥ ५२ ॥ बालैरपि हि तास्तात सर्यन्ते तासु को ग्रहः ॥ ५३॥ ततो जगति जातेषु भगवन्युष्मदादिपु । भरद्वाजपुलस्त्यात्रिनारदेन्द्रमरीचिषु ॥ ५४॥ सुरापेति ॥ सुरापा ब्राह्मणा यस्मिन् ! निपिद्धसुरावर्जितसुरापानाः शूद्रा यस्मिन् । स्वैरवृत्तयः खेच्छाचारिण्यः सत्यः कुलागना यस्मि सादृशं कंचित्सगं सृष्टिं स्मरामि ॥ १९ ॥ जन्मेति श्लोकत्रय वाक्यम् । इन्दुभास्करादीनां जन्म उत्पत्तिम् इन्द्रोपेन्द्रव्यवस्थिति इन्द्रस्योपेन्द्रस्य च मर्यादाम् । क्षिहिरण्याक्षेणापहरणं यराहेण चोद्धरणम् ॥ १५० ॥ पार्थिवानां मन्वन्तराधिपतीनां कल्पनम् । वेदानां सोमकेन मुरारिणापहृतानां मत्स्यावतारेणानयनम् । मन्दर: यामु ताः स्मृनयः ग्मतव्याः ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ पालेरपीति ।। यालेरपि स्मर्यन्ते अतः फारणात्तासु स्मृतियु को प्रदः को या आदरः। मा प्रत्येतो तातो न प्रष्टव्य इति भावः ॥ ५३ ॥ सव इति ·सर्गः] वासिएचन्द्रिकान्याख्यासहितः। सनत्कुमारभृग्वीशस्कन्देभवदनादिपु गौरीसरस्वतीलक्ष्मीगायत्र्याद्यासु भूरिषु । तथाद्यतनसर्गेपु स्सरणे गणनैव का ॥ ५५ ॥ मुने ते ब्रह्मपुत्रस्य जन्माष्टममिदं किल । संसराम्यष्टमे सर्गे तसिंस्त्वं मम संगतः ॥ ५६ ॥ कदाचिजायसे व्योम्नः कदाचिजायसे जलात् । कदाचिजायसे शैलात्कदाचिजायसेऽनलात् ॥ ५७ ॥ अन्तर्धानं गता धात्री वारपञ्चकमुद्धृता । मुने पञ्चसु सर्गेपु कूर्मेणैव पयोदधेः ॥ ५८ ॥ स्मरामि द्वादशं चेदममृताम्भोधिमन्थनम् । वारत्रयं हिरण्याक्षो नीतवान्वसुधामधः ॥ ५९ ।। रेणुकाजन्मतां यातः पठवारमयं हरिः । शतं कलियुगानां च हरेवुद्धदशाशतम् ॥१६॥ त्रिंशत्रिपुरविक्षोभान्द्रौ दक्षाध्वरसंक्षयौ । सार्थश्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ युप्मदादिषु भरद्वाजादिपु सनत्कुमारा- दिपु तथाद्यतनसर्गेपु च यत्स्मरणं तत्र स्मरणे का गणना को वा आदरः ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ मुने इति ॥ ब्रह्मपुनस्य ब्रह्मणो मानस- पुनस्य ते इदं जन्म अष्टमं क्लि । अष्टमे जन्मनि ब्रह्मपुत्रस्त्वं जाव इत्यर्थः । तस्मिन्नष्टमे सर्गे जन्मनि ते मे च संगतिमिदानी वर्तमा- नामपि पूर्वमेव स्मरामि ॥ ५६ ।। जन्मान्तरेषु कुतो जात इत्य- वाह-कदाचिदिति ॥ कदाचित्कस्मिंश्चिन्मन्वन्तरे ॥ ५७ ॥ अन्त- रिति । अन्तर्धानं एकार्णवजले तिरोधानं फूर्मणव न तु वराहा- दिना ॥ ५८ ।। ५९ ॥ १६० ॥ शिदिति ॥ केनचिदविनयेन ·५७४ [निर्वाण धियां पुम्पबुद्धीनां न्यूनतया अधिक्तया च नियागपाठवैचित्र्य- मारवादियुगापेक्षया पुरुपबुद्धिवैचित्र्यादेकार्यानि समानार्यान्येव यहुपाटानि पुरागानि पुनरपि प्रवर्तन्ते ।। ६३ ।। इतिहासमिति ॥ महात्रय महान्याश्चर्याणि यस्मितादृशं मानशास्र मोओसायनिम्- पणपरं यतण्य देतोः अन्यद्रायणयपात्प्रसिद्धादामायगाद्रिन रामायणाभिधं अन्य समप्रमाणमिति संग्मरामि । अन्यदिति शान. लघुयोगवामिष्टः । दश गक्रविघातांश्च चन्द्रमौले सराम्यहम् । याणार्थमष्टौ संग्रामानध्वरप्रमयत्रयम् ॥ ६१ ॥ युगं प्रति धियां पुंसां न्यूनाधिकतया मुने । क्रियाङ्गपाठवैचित्र्ययुक्तान्वेदान्मराम्यहम् ॥६२ ।। एकार्थानि समग्राणि बहुपाठानि चानघ । पुराणानि प्रयतन्ते निवृत्तानि युगं प्रति ॥ ६३ ।। इतिहासं महाश्चर्यमन्यद्रामायणाभिधम् । ग्रन्यं लक्षप्रमाणं च ज्ञानशास्त्रं सराम्यहम् ।। ६४ ॥ क्षुब्धाचन्द्रमौलेः सकाशाद्दशानां शत्राणां विधातान्पूर्वमनुभूतान इदानी स्मरामि ॥ ६१ ॥ युगमिति ॥ युगं प्रति युगापेक्षया पुंसां युक्तान् । किया वेदोक्तकर्मानुष्टानम् । अङ्गानि व्याकरणादीनि । पाठोऽध्ययनप्रकारः । क्रियावैचित्र्येण पाठवैचित्र्येण युत्तान्वेदा- स्मरामि । द्वापरे कलौ च धर्महासात्पुरपबुद्धीनां हासे सति तरः नुसारेण वेदानां क्रियागपाठहासो भवति । त्रेतायां कृते पधर्मद्धा पुरपबुद्धिप्रवृद्धी सत्यां क्रियादिवृद्धिरिति वैचित्र्यमित्यर्यः ॥ ६२॥ एकार्थानाति ॥ नित्तानि संप्रदायाभायागुगान्ते निवृत्तानि युग प्रति ·सर्गः१] वासिष्टचन्द्रिकाभ्यारयासहितः। वाल्मीकिनाम्ना जीवेन तेनैवान्येन चा कृतम् । एतच द्वादशं वारं क्रियते विस्मृतिं गतम् ॥ ६५ ॥ द्वितीयमेतस्य समं भारतं नाम नामतः । सरामि प्राक्तनं व्यासकृतं जगति विस्मृतम् ।। ६६ ।। व्यासाभिधेन जीवेन तेनैवान्येन वा कृतम् । एतच सप्तमं वारं क्रियते विस्मृतिं गतम् ॥ ६७ ॥ राक्षसक्षतये विष्णोर्महीमवतरिष्यतः। अधुनैकादशं जन्म रामनाम्नो भविष्यति ॥ ६८ ।। वसुदेवगृहे विष्णोर्भुवो भारनिवृत्तये । अधुना पोडशं जन्म भविष्यति मुनीश्वर ।। ६९ ॥ शास्त्रापेक्षया नपुंसकनिर्देशः ।। ६४ ॥ वाल्मीकीति ॥ तेनैव यः प्रसिद्धस्य रामायणस्य प्रणेता तेनैव । अन्येन तस्मादन्येन वाल्मी- किनाम्ना जीवेन कृतमेतच ज्ञानशास्त्ररूपं रामायणं युगान्ते विस्मृति गतमिति कृत्वा द्वादशं यारमधुना नियते । यः पूर्व रावणवधार्थनां ज्ञानशास्त्ररूपाणां प रामायणानां प्रणेता स एव पाल्मीकिः संप्र- दायप्रवृत्तये परमेश्वराज्ञया पुनःपुनः आविर्भवति । अन्यो या कथि- जीयः तपोमहिना वाल्मीफिभावमासाद्य रामायणसंप्रदाय प्रवर्त- यतीत्यर्थः ॥६५॥ द्वितीयमिति । एतस्स रामायणस्य समं लक्ष- प्रमाणं भारतं नाम प्राकनं पूर्वरल्पातीतं व्यासनं द्वितीयनिवि- हासं जगति विस्मृति गतमपि स्मरामि । गतान्यपि भारतानि मरानीत्यर्थः ॥ ६६ ॥ व्यासेति ॥ पूर्यवनपात्येयम् ॥ ६७ ।। राक्षसेति ॥ रामावताराप्रागेव रामायणप्रवृत्तेरयवरिप्यतो भरि- प्यादि प भाविज्ञानिस ६८१६९ उत्पदिलि " ।

·1- । सर्ग:१] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। भूयः पृष्टो महाबाहो कल्पवृक्षलतानके ।। ७५ ॥ चरतां जगतः कोशे व्यवहारवतामपि । कथं विहगराजेन्द्र देहं मृत्युन बाधते ॥ ७६ ।। भुशुण्ड उवाच ॥ जाननपि हि सर्वज्ञ ब्रह्मजिज्ञासयैव माम् । पृच्छसि प्रभवो नित्यं भृत्यं वाचालयन्ति हि ।। ७७ ॥ तथापि यत्पृच्छसि मां तत्ते प्रकटयाम्यहम् । आज्ञाचरणमेवाहुर्मुख्यमाराधनं सताम् ।। ७८ ॥ दोपमुक्ताफलप्रोता वासनातन्तुसंततिः । हृदि न ग्रथि यस्य मृत्युस्तं न जिघांसति ॥ ७९ ॥, विश्वासवृक्षक्रकचाः सर्वदेहलताघुणाः । आधयो यं न भिन्दन्ति मृत्युस्तं न जिघांसति ॥ १८० ।। शरीरतरुसोपाश्चिन्तार्पितशिरःफटाः । आशा यं न दहत्यन्तर्मृत्युस्तं न जिघांसति ॥ ८१ ॥ 11 ७४ ।। ७५ ॥ ७६ ॥ ७७ ।। तथापीति । तथापि जानन्नपि यद्यस्मान्मां पृच्छसि तत्तस्माते प्रकथयामि । सतां विदुपामाज्ञा- चरणमेव आज्ञापितार्थानुष्ठानमेवाराधनमाहुः ॥ ७८ ॥ दोपेति ॥ दोपे रागद्वेपादिभिरेय मुक्ताफलेः प्रोता वासनारूपा तन्तुसंततिर्यस्य हृदि न प्रथिता मृत्युन जिघांसति हन्तुं नेच्छति॥ ७९ ॥ विश्वा- सेति ।। विश्वासवृक्षकाचाः विश्वासानां पुनमिनादिविषयाणां वित्र- म्भाणामेव वृक्षाणां क्रकचाः विदारणसाधनानि प्रचपत्राणि । सर्वदेहानामेव लवानां घुणा विलेसनपटवः कृमयः यत्कृते विले- सने घुणाक्षरमिति प्रसिद्धिः । आधयो मानसदुःसानि ॥ १८०॥ शरीरेति ॥ शरीराणामेव तरूणां सीघाः सर्पसमूहबचापहेतयः । ल.बा.३५ ·महाभ्रमे पुप्रफटमादिविपयघ्यागोहेश्यालिदानि प्रयत्तानि ॥ ८॥ [ निर्वाण - , ॥८३॥ यत्रामिति ।। कठिनं दायर्यादिमयत्यादृढं तिलानां यत्रं तिले- भ्यस्खलनिप्पीडनार्थ यनं कर्तृ उग्रं उन्नतत्याद्रीपणम् ।।८४॥एपरिम- इति ॥ संसारव्याधिहेतयः पते पूर्योपा महादोपा एकसमादिनं एक- • मिस्तरवे समाधियुफघिरा मनागपि न लुम्पन्ति ॥८६॥आधीति ।। लघुयोगवासिष्टः । रागद्वेषविपाधूर्णः खमनोविलमन्दिरः। लोभव्यालो न भुङ्क्ते यं मृत्युस्तं न जिघांसति ॥ ८२ ॥ पीताशेपविवेकाम्युः शरीराम्भोधिवाडवः । न निर्दहति यं कोपस्तं मृत्युन जिघांसति ॥ ८३ ॥ यत्रं तिलानां कठिनं राशिमुग्रमिनाकुलम् । यं पीडयति नानशस्तं मृत्युनं जिघांसति ।। ८४ ॥ एकस्मिन्निर्मले येन पदे परमपावने । संश्रिता चित्तविश्रान्तिस्तं मृत्युन जिघांसति ।। ८५॥ एते ब्रह्मन्महादोपाः संसारख्याधिहेतवः । मनागपि न लुम्पन्ति चित्तमेकसमाहितम् ॥ ८६ ॥ आधिव्याधिसमुत्थानि चलितानि महानमः । न विलुम्पन्ति दुःसानि चित्तमेकममाहितम् ।। ८७ ॥ आशास्तृष्णाविशेपाश्चिन्तार्पितशिरःफटाः चिन्ताभिरर्पिताः शिरसि फटा यासां ताः। आशारूपाणां सर्पाणां चिन्ता एव शिरोभागस्थिताः फणा इत्यर्थः॥ ८१॥रागैति । लोभव्यालः लोभरूपः सर्पः ।।८।। निति ॥ संश्रिता सप्राप्ता तं मृत्युन जिघांसति ।।८५॥ मृत्युः कं या न माधत इति पृष्टे यम्याशयदोपा न सन्ति तं न याधत इत्युपम् । तत्राः शयदोपनिगृत्तिः कथमित्यापासायामिदानी तग्निवृत्त्युपायमाद- ·सर्ग: 1] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । अन्धीकृतहदाकाशाः कामकोपविकारजाः । चिन्ता न परिहिंसन्ति चित्तमेकसमाहितम् ॥ ८८ ॥ ये दुर्था दुरारम्भा दुर्गुणा दुरुदाहृताः । दुष्कमास्ते न कृन्तन्ति चित्तमेकममाहितम् ॥ ८९ ॥ यदुदर्कहितं सत्यमनुपाधि गतभ्रमम् । दुरीहितदशोन्मुक्तं तत्परं कारयेन्मनः ॥१९० ।। यदमृष्टमशुद्धेन चिरवैधुर्यदायिना । अनेकत्वपिशाचेन तत्परं कारयेन्मनः ॥९१ ॥ ॥ ८८ ॥ य इति ।। अर्थाः सांसारिककार्यासिद्धिहेतवः संपदः । आरम्भास्तदर्थमुद्यमाः गुणास्तदनुकूलाः शौर्यादय उदाहताः।त्याग- भोगादिपरितृप्तैः पामरजनैरुदीरिताः कीर्तिता ये दुष्क्रमाः परचि- त्तरञ्जनक्रमा नीतिशास्त्रोक्तास्तेषां दुःसत्वं दुःसभूयिष्ठत्वं पर्यन्त- विरसत्यानित्यत्वादिना पूर्वमेव वैराग्यप्रकरणे निरूपितम् । ते दुर- ादयः एकसमाहितं चित्तं न हिंसन्ति किं तर्हि विक्षिप्तं चित्तमेव संसारिणमिति ॥ ८९ ॥ एकसमाहितमित्युक्तं कुत्र वा समाहितमि- त्याकालायां चित्तसमाविषयं दर्शयितुमाह-यदिति ॥ यद्वस्तु उद- कहितं उत्तरकाले बन्धमोक्षहेतुगतभ्रमं निवृत्ताविधं अतश्च अनुपा- ध्युपाधिरहितं अतएव दुरीहिवदशायाः संसारदशाया उन्मुक्त अतश्च सत्यमवाध्यं तिष्ठति । मनः कर्म तत्पर तादृक्परब्रह्मनिष्ठं कारयेत् । तथासति न मनोदोषः। असति च दोपकालुप्ये न इत्युभयमिति पूर्वोक्त निर्वाहः ।। १९० ॥ यदिति ।। चिरं वैधुर्य- दायिना चिरकालं विरोघहेतुना अशुद्धेन अप्रामाणिकेन अनेक- त्वपिशाचेन भेदभ्रमेण यद्वस्तु अस्पृष्टममृष्टम् । 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुतेः मनसादग्नामपरं कारयेत्।भेदस्य विरोघहेतुत्वं विशद- ·५८० . [निर्वाण०६ . दुष्पापत्वमेवाह-समसेति ।। सामान्यवुद्धयो मन्दबुद्धयः॥९३॥ आत्मचिन्ताया दुप्प्रापत्वादेव तत्समाना प्राणचिन्ता मयाश्रिते- पासनान्तराणां वदयस्यात्यम् ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ १६ ॥ ९ ॥ यिति सार्धगोफवयंपाक्यम् । प्राणसमाधानम्। प्राणगत्यनुर्स- लधुयोगवासिष्ठः । आत्मचिन्ता समस्तानां दुःखानामन्तकारिणी । युष्मदादिपु सुनापा दुष्प्रापा चासदादिपु ॥ ९२ ॥ समस्तकलनातीतं परां कोटिमुपाश्रितम् । पदमासादयन्त्येतत्कथं सामान्यबुद्धयः ॥ ९३ ॥ आत्मचिन्तासमानानां विविधानां मुनीश्वर । आत्मचिन्तावयस्यानां मध्यादेकतमा मया ॥ ९४ ॥ सर्वदुःखक्षयकरी सर्वसौभाग्यवर्धिनी । कारणं जीवितस्येह प्राणचिन्ता समाश्रिता ॥ ९५ ॥ इत्युक्तवन्तं विहगं भुशुण्ड पुनरप्यहम् । जाननपीदमव्यग्रः पृष्टवान्क्रीडया मुनिः॥ ९६ ॥ शावातप उवाच ॥ सर्वसंशयविच्छेदिन्नत्यन्तचिरजीवित । यथार्थ ब्रूहि मे साधो प्राणचिन्ता किमुच्यते ॥ ९७ ।। भुशुण्ड उवाच । शृणु प्राणसमाधानं वक्ष्यमाणमिदं मया । यस्येदं भगवन्सर्व देहगेहं मनोरमम् ।। ९८॥ यितुमेव श्रुत्या भेदभावनायां मयं प्रतिपाद्यते । 'यदा होवेप एत. स्मिन्नुदरमन्तरं फुरुते अथ तस्य भयं भयति' इति श्रुतिः ॥ ९१!! आत्मवि अस्मदादिप्यिति मन्दबुद्धपुपलक्षणम् ॥ ९२ ॥ मन्दाना साह लोकद्वयेन आत्मेति । आत्मचिन्तासमानत्यादेयंविधानामु ·५८२ [निर्वाण नरुत्यम् ॥ ५॥ अपान इति । अयमपानस्तु अवार अघोगम- जाप्रत इति ॥ योऽयमुत्तमः प्राणायामोऽभिज्ञस्य प्राणापानगति- ॥ ७ ।। ८ ॥ द्वादशेति । द्वादशाद्गुलपर्यन्वं याह्यप्रदेशमाक्रमतां प्राणानां प्राणवृत्तीनां वतो विस्तृतो योऽङ्गसंस्पर्शः प्राणाक्य- वानां परस्परसंश्लेषः स पूरको वासरुप उच्यते । शरीरापेक्षया यायो पाहात्प्रदेशादन्तः परापतति सति शरीराभ्यन्तरं प्रविशति रादि यनयर्जितः अयनसिद्धः अद्गप्रपूरणः शरीरप्रपूरणो यः स्पर्श- लघुयोगवासिष्ठः। अपानोऽप्यनिशं ब्रह्मन्स्पन्दशक्तिः सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे त्वपानोऽयमवास्थितः ॥६॥ जाग्रतः स्वपतश्चैव प्राणायामोज्यमुत्तमः । प्रवर्तते योऽमिज्ञस तं तावच्छ्रेयसे शृणु ॥ ७ ॥ वाह्योन्मुखत्वं प्राणानां यद्वदम्युजकोटरात् । स्वरसेनास्तयत्नानामन्तस्थं रेचकं विदुः ॥८॥ द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं वाह्यमाक्रमतां ततः। प्राणानामगसंस्पर्शी यः स पूरक उच्यते ॥ ९॥ वाह्यात्परापतत्यन्तरपाने यत्नवर्जितः । योऽङ्गप्रपूरणः स्पर्शो विदुस्तमपि पूरकम् ॥ २१० ॥ भ्यन्तरं तत्र ऊर्ध्वगः स्थितः । पूर्वोत्तरार्धयोभिन्नत्वात्प्राणशब्दस्यापो- नस्वभावः स्थित इत्ययमेव विशेषः । अन्यत्तु प्राणवदेवेत्यर्थः॥६॥ ज्ञस्य जाप्रतः स्वपतश्चैव प्रवर्तते तं प्राणायाम तावच्छेयसे शृणु यावस्य द्वादशाहुलपरिमितस्य प्रदेशस्य पूरणात् । स्वत इति पाठे स्वत एव याहमाझमतामित्यन्वयः ॥ याप्लादिति ॥ अपाने समपि पूर्फ पिदुः । अन्तः पूरकं यिदुरित्यर्थः । शरीरान्तापूर

·सर्गः १]
-
वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः।
अपानेऽस्तं गते प्राणो याचनाम्युदितो हदि।
तावत्सा कुम्भकावस्था योगिभिर्यानुभूयते ॥११॥
रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकश्च त्रिधा स्थितः ।
मृदन्तरस्था निष्पन्नघटवद्या स्थितिबहिः ॥१२॥
द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते नासाग्रसमसंमुखे ।
व्योम्नि नित्यमपानस्य तं विदुः कुम्भकं बुधाः ॥ १३ ।।
वायोन्मुखस्य वायोर्या नासिकाग्रावधिर्गतिः ।
तं बाह्यपूरकं वाद्यं विदुर्योगविदो जनाः ॥ १४ ॥
नासाग्रादपि निर्गत्य द्वादशान्तावधिर्गतिः ।
या वायोस्तं विदु/रा अपरं वाह्यपूरकम् ॥ १५ ॥
वहिरस्तं गते प्राणे यावन्नापान उद्गतः।
तावत्पूर्णसमावस्थं वहिष्ठं कुम्भकं विदुः ॥१६॥
णात् ॥ २१० ॥ अपान इति ॥ अपानवायावस्तं गते सति हृदि
प्राणो यावन्नाभ्युदितः तावत्सा वायोनिश्चला गतिः कुम्भकावस्थो-
च्यते या योगिभिरनुभूयते अयमवस्थाविशेपोऽन्तःकुम्भक..इत्यर्थः
शरीरस्यान्तरे च वायोः कुम्भितत्वात् ॥ ११ ॥ १२ ॥.१३ ।।
बाह्येति ॥ वाह्योन्मुसस्य प्राणवायोः या नासिकामावधिर्गतिरखि
तं गतिविशेपं आद्यं वाह्यपूरकं विदुः । अपरस्यापि वाह्यपूरकस्य
वक्ष्यमाणत्वादाद्यव्यपदेशः। नासिकाग्रलक्षणवाह्यदेशस्य पूरणाद्वाह्य-
पूरकत्वम् ॥ १४ ॥ नासेति ॥ नासापादपि निर्गय वायोर्या द्वाद-
शान्तावधिगतिरस्ति तं गतिविशेषमपरं वाह्यपूरकं विदुः॥ १५॥
बहिरिति ॥ प्राणे वहिरस्तं गते सति यावदपानो वायुरन्तराकर्ष-
णशीलो नोद्गवः तावत्पूर्णसमावस्थं पूर्णकुम्भतुल्यमवस्थाविशेष
यहिष्ठं कुम्भकं विदुः शरीराद्बहिरेव वायोः कुम्भितत्वात् ॥१६॥

·५८४ [निर्वाण.. ॥ १८ ॥ १९॥ अष्टाविति ॥ थाहाः पूरपाचारपयः आन्तराम प्रयः अतिरितो तातो यापूरपापियष्टयिधत्यम्। सपायरयेन स्थलां प्राणापानगतिमाभित्य भेदत्यमुत्तम । अनन्तरमोरटेन लघुयोगवासिष्टः। अन्तर्मुखत्वं वायोर्यदपानोदयरूपकम् । तं वाह्यरेचकं विद्याञ्चिन्त्यमानं विमुक्तिदम् ॥ १७ ॥ द्वादशान्तात्समुत्थाय रूपपीवरता परा । अपानस्य बहिठं तमपरं पूरकं विदुः ॥१८॥ वाह्यानाम्यन्तरांश्चैव कुम्भकादीननारतम् । प्राणापानस्वभावांस्तात्रुध्या भूयो न जायते ॥ १९ ॥ अष्टावेते महायुद्धे रात्रिंदिवमनुस्मृताः। स्वभावा देहवायूनां कथिता मुक्तिदा मया ॥ २२० । अव्यग्रमसिन्न्यापारे वाह्यं परिजहन्मनः । दिनैः कतिपयैरेव पदमामोति केवलम् ।। २१ ॥ एतदम्यसतः पुंसो पहिर्विपयवृत्तिए । न पनाति रतिं चेतः श्वदृतौ ब्राह्मणो यथा ॥ २२॥ एतां दृष्टिमवष्टभ्य ये स्थिताः स्थिरबुद्धयः । प्राप्तं प्राप्तव्यमसिलं तैरसिन्नास्त एव हि ॥ २३ ।। तिष्ठता गच्छता नित्यं जाग्रता खपताथया । एपा चेस्क्रियते दृष्टिस्तन्न बन्धनमाप्यते ॥ २४ ॥ अन्तरिवि ॥ यायोरपानोदयरुपकं यदन्तर्मुसत्यं तं पापरेपर्फ विद्यात् । पहिः पुम्भितम्य पायोः अन्तर्मुसतया रेपनान् ॥ १७॥ सूरमा गतिमानिस पझेशा निरपिना ही पियेषः ॥ २२० । ॥२१॥ पनाशी ॥ सो अनपपमंनिमितापां भमिसायाम ·- सर्गः१] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । प्राणस्याभ्युदयो ब्रह्मन्पायत्रांवृदि स्थिताद । द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते प्राणोऽस्तं यात्ययं बहिः ॥ २५ ॥ अपानस्योदयो बाह्याहादशान्तान्महामुने । अस्तंगतिरथाम्भोजमध्ये हृदयसंस्थिते ॥ २६ ॥ अपानश्चन्द्रमा देहमाप्याययति वाह्यतः । प्राणः सूर्योऽग्निरथवा पचत्यन्तरिदं वपुः ॥ २७॥ अपानशशिनोऽन्तःस्था कला प्राणविवखता। यत्र ग्रस्ता वदासाद्या न भूयो जन्ममाङ्गरः ॥२८॥ प्राणार्कस्य तथान्तःस्था यत्रापानसितांशुना । ॥ २२ ॥२३ ॥ २४ ॥ प्राणस्येति ।। हृदि स्थितात्पद्मयधात् प्राण- स्थाभ्युदय उद्गमनं अयं प्राणो बहिर्वादशाङ्गुलपर्यन्ते अस्तं याति ॥ २५ ॥ अपानस्येति ॥ यत्र प्राणस्य लयः लस्साहादशान्तात् अपानस्योदयः । यतश्च प्राणस्योदयः तत्र हृत्पद्मेऽपानस्य लय इत्यर्थः ॥ २६ ॥ अपान इति ॥ अपानश्चन्द्ररूपत्पादेहं द्वादशान्त- ररूपाद्वाह्यत आगयोत्थापयति । आप्याययति पुष्णाति । प्राणस्तु सूर्याग्निरूपत्वादिदं वपुः पाकयुक्तं करोति ॥ २७ ॥ इत्थं प्राणा- पानगतेः प्राणायामरूपेणानुसंधानप्रकारमभिधायेदानी प्राणगत्यनु- संधानमुखेनात्मानुसधानप्रकारमाह-अपानेति ।। अपानशशिनः अपानरूपस्य चन्द्रस्य अन्तःस्था शरीरान्तर्गता कला एकदेशः प्राण- विवस्खता प्राणाख्येन सूर्येण यन यस्मिन्नात्मतत्त्वे प्रस्ता यस्य आत्मनः प्रयत्नेन सगता तत्पदं तदात्मतत्त्वमासाद्यानुसंधाय भूयः पुनर्न शोच्यते ॥ २८ ॥ प्राणेति ॥ पूर्ववद्व्याख्येयम् । प्राणापानयोः पर- सरोपरोघो यत्प्रयत्नवशाद्भवति तदेवात्मतत्त्वमनुसंधाय मुच्यत

·[निर्वागत
-
.
.
॥ २३० ।। प्राणेति ॥ सलु चिद्रूप आत्मा प्राणशयसमीपस्थ:
प्राणस्य द्वादशान्तरे क्षये सति स्वयं समीपे तिष्ठति साभिवया संनि-
वितरचे प्रागोऽममुपागतः अपाना नाभ्युरिवः नामाप्रगगनापर्व
नामिफाया अममागे यहगनं दादशान्गरूपं समापतंगानं प्रागापा.
लघुयोगवासिष्टः ।.
अस्ता तत्पदमासाद्य न भूयो जन्मभानरः ।
प्राणो गतागती कुर्वन्संधत्ते सूर्यचन्द्रवाम् ॥ २९॥
प्राणभक्षोन्मुखेऽपाने प्राणे वापानभक्षके ।
उभयोरन्तरालस्थं न भृयो जायते नरः ।। २३० ॥
प्राणक्षयसमीपस्थ अपानोदयकोटिगः।
अपानप्राणयोर्मध्यं चिदात्मानमुपासहे ॥ ३१ ॥ .
अपानोऽस्तं गतो यत्र प्राणो नाभ्युदितः क्षणम् ।
कलाकलङ्करहितं तचित्तत्वमुपास्महे ॥ ३२ ॥
नापानोऽम्युदितो यत्र प्राणवास्तमुपागतः ।
नासाग्रगगनावतं तचित्तत्वमुपासहे ॥ ३३ ॥
इत्यर्थः । प्राणार्कस्य अन्तःस्था कलेति संवन्धः ॥ २९ ॥ प्राणेति ।।
इत्थमपाने प्राणभक्षोन्मुखे सति प्राणे अपानभक्षके सति यत्तरवम
भयोः प्राणापानयोरन्तरालस्यं मध्यस्थं साक्षितया प्रवर्तते तत्सद
वदात्मतत्यमासाद्य नरो भूयो न जायत इत्यनुवृत्त्या संपन्धः
पत्ते न तु स्वयं क्षीयते। अपानोदये प कोटिगः समीपगः मामीन
नु भ्ययमुदेति इत्यमपानप्राणयोर्मध्यं साक्षिणं चिदात्मानमुपास्महे
अनुसंाहे ॥ ३१ ॥ एतदेय विशृणोति-अपान इति ॥ फलाम
सहरहितं अपिशासंबन्धरदिनम् ॥ ३२ ॥ गापान इति ॥ या
गमपर्वकल्या गमनागमने कुयोग गवारशपिरायगुपारमई ॥३३॥

·सर्ग:१] ५८७ Actry वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयासहितः । यदखिलकलनाकलङ्कहीनं परिकलितं च सदा कलागणेन । अनुभवविभवं पदं तदत्र्यं सकलसुणतं परं प्रपद्ये ॥ ३४ ॥ एपा हि चिति विश्रान्तिर्मया प्राणसमाधिना 1. क्रमेणानेन संप्राता स्वयमात्मनि निर्मले ॥ ३५ ॥ न भूतं न भविष्यच चिन्तयामि कदाचन । दृष्टिमालम्ब्य तिष्ठामि वर्तमानामिहात्मना ॥३६॥ इदमद्य मया लब्धमिदं प्राप्यामि सुन्दरम् । इति चिन्ता न मे तेन चिरं जीवाम्यनामयः ।। ३७॥ न स्तौमि न च निन्दामि क्वचित्किचित्कदाचन । आत्मनोऽन्यस्य वा साधो तेन जीवाम्यनामयः ॥३८॥ न तुष्यति शुभप्राप्ती नाशुभेष्वपि खिद्यते । मनो मम समं नित्यं तेन जीवाम्यनामयः ॥३९॥ परमं त्यागमालम्ब्य सर्वमेव सदैव हि । जीवितादि मया त्यक्तं तेन जीवाम्यनामयः ॥ २४॥ यदिति। तत्पदं अखिलकलनाकलङ्कहीनं परमात्मस्वरूपत्वात् । कला- गणेन अविद्याव्यूहेन परिकलितं च परितो व्याप्तं च जीवरूपत्वात् । अनुभवविभवं स्वानुभवैकप्रमाणं तद्व्यं परं पदं प्रपद्ये ॥ ३४ ॥ एपेति ॥ अनेन पूर्वोक्तेन क्रमेण एपा चिति चिद्रूपे आत्मनि विश्ना- तिर्मया प्राप्तेति संवन्धः ॥ ३५ ॥ नेति ॥ भूतं भविष्यच न चिन्तयामि वर्तमानामेय दृष्टिमालम्च्यात्मना स्वरूपेणैव विष्टामि ॥३६॥ चिरंजीवित्वहेतुमात्मनः चित्तवृत्तिप्रकारमेव प्रपञ्चयितु- माह नवमिः शोके:-इदमिति ॥ सुन्दरं अभिनवं वस्तु ॥ ३७ ।। ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ परममिति ।। परमं साग यज्यतेऽनेनेति त्यागो ·५८८ [निर्वाण जीयामि ॥ १३ ॥४४॥ आपदीनि ॥ आपदि आपत्मातिसमये सर्वस्योपकारणाम् मापामारेषु नैयाग्गि। एते मापामापरूपानी लघुयोगवासिष्ठः । 'प्रशान्तचालनं वीतशोकमस्तसमीहितम् । मनो मम मुने शान्तं तेन जीवाम्यनामयः ॥ ४१ ।। अयं वन्धुः परश्वायं ममायमयमन्यथा । इति ब्रह्मन्न जानामि तेनास्मि चिरजीवितः ॥ ४२ ॥ आशापाशविनुनायाश्चिचवृत्तेः समाहितः। संस्पर्श न ददाम्यन्तस्तेन जीवाम्यनामयः॥४३॥ सुखितोऽसि सुखापन्ने दुःखितो दुःखिते जने । सर्वस्य प्रियमित्रं च तेन जीवाम्यनामयः ॥ ४४ ॥ आपद्यचलपीरोऽस्मि जगन्मित्रं च संपदि । भावाभावेषु नैवासि तेन जीवाम्यनामयः ॥ ४५ ॥ एतत्ते कथितं ब्रह्मन्यथासि चिरजीवितः । त्वदाज्ञामात्रसिद्धयथं धान ज्ञानपारग ॥ ४६ ।। वसिष्ठ उवाच ॥ अहो नु चित्रं भवता कथितं भूपणं श्रुतेः । आत्मोदन्तः प्रकथितः परं विस्मयकारणम् ॥ ४७ ।। वैराग्यम् । प्रष्टयेराग्यमित्यर्थः॥२४० ॥ प्रशान्तेति ॥ तन पालनं नाम वर्तमानेष्टयस्तुदर्शनको लम् । तदुएम्-'युनूहलं रम्यदृष्टी पालनं परिवर्तितम्' इति । शोको नष्टेष्टयस्तुविषयः । ममीहित भवि- प्यदिष्टयरनुयान्टिनम् ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ आशेशी ॥ आशापारापत रवशायाः चित्तोरन्तः संम्पर्श यन ददामि ममानित्याग देन पपलपटीरोऽग्निासुपरमातो जगसः गर्यम्य मिपं सर्परामगाः .

·सर्गः1
वासिष्ठचन्द्रिकाम्याख्यासहितः।
५८९
तदस्तु तव कल्याणं प्रविशात्मगुहां शुमाम् ।
मध्याह्नसमयोऽयं मे व्रजामि सुरमन्दिरम् ॥४८॥
अनुव्रज्याकदर्थेन खगेन्द्रालमिति ब्रुवन् ।
विष्टरादहमुत्थाय नमः खगवदाप्लुतः॥४९॥
ज्योम्नि योजनमात्रे तु मदनुवज्ययोगतः।
मया निवारितः कृच्छ्राद्दुस्त्यजा संगतिः सताम् ।। २५० ।।
या ते कृतयुगस्यादौ पुनस्तेनासि संगतः।
संगतोऽहं भुशुण्डेन मेरोः शृङ्गगुमेऽभवम् ।। ५१॥ .
अथ राम कृते क्षीणे त्रेता संप्रति वर्तते ।
मध्ये त्रेतायुगस्यास्य जातस्त्वं रिपुसूदन ॥ ५२ ॥
पुनरप्यष्टमे वर्षे तत्रैवोपरि भूभृतः ।
मिलितोऽभूशुण्डो मे तथैवानररूपवान् ।। ५३ ॥
इति संकथित चित्रं भुशुण्डोदन्तमुत्तमम् ।
श्रुत्वा विचार्य चैवान्तर्ययुक्तं तत्समाचर ॥ २५४ ॥
इति श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाये निर्वाणप्रकरणे मुशुण्डोपाख्यानं
नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥
-
पदार्थगतं भेदं नानुसंदधामीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ ४६ ॥४७ ।। ४८॥
अन्विति ॥ अनुव्रज्याकदर्थेन अनुव्रजनछेशेन अलम्। अनुव्रज्यां मा
कुर्वित्यर्थः ॥ ४९ ॥२५०॥५१॥५२॥५३॥ इतीति ।। ययुक्तं
वत्समाचर। पूर्वोत्ताख्यानेषु भुशुण्डवृत्तान्ते च यद्युक्तं प्रतीयते तत्स-
माचरेत्यर्थः ।। २५४ ॥ इति श्रीवासिष्ठविवरणे निर्वाणप्रकरणे
मुगुण्डोपाख्यानं नाम प्रथमः सर्गः ॥ १॥

·[निर्वाणः ६
आभासमात्रं प्रतीतिमात्रसिद्धमपि संप्रति अविचारदशायामित्यं
॥१॥ मांसेति ।। मांसास्थिमयं निर्माणं यस्य ताटशो देहोऽहमिति
सशो विद्यमानत्यादित्यर्थः ॥ २ ॥ देहासत्यत्यमेवाह-सुसेति ।।
मुग्यतल्पगतस्य वे दिक्टभ्रमणहेतयो ये स्यप्रदेहास्तेपामसत्यत्वं
त्वयाभ्युपगनमेवेत्यर्थः ।। ३ ॥ जागरायामिति ॥ जामशायामपि
गनोरथपन प्रयदतधित्तम्य देहविग्मरणपर्ययसितं यत्पारयश्यं
लघुयोगवासिष्ठः।
द्वितीयः सर्गः
वसिष्ठ उवाच ॥
आभासमात्रमेवेदमित्थं संप्रति भासते ।।
अयं नामाहमित्यन्तरसदेव शरीरकम् ॥१॥
मांसास्थिमयनिर्माणदेहोऽहमिति विभ्रमम् ।
त्यज संकल्पनिर्माणदेहाः सन्ति सहस्रशः ॥२॥
सुखतल्पगतो येन स्वमदेहेन दिक्तटान् ।
परिभ्रमसि हे राम स देहस्ते क संस्थितः ॥३॥
जागरायां मनोराज्ये येन खर्गपुरान्तरम् ।
परिभ्रमसि मेरुं वा स देहस्ते क संस्थितः॥४॥
पूर्व प्राणवृत्त्यनुसंधानाचित्तविश्रान्त्या निर्वाणमुक्तम् । इदानी
तद्वदेव देवपूजयापि चित्तविश्रान्तिलक्षणं निर्वाणं भवतीत्युच्यते ।
तत्र तावदेहाभिमानस्य सर्वनिर्वाणोपायप्रतिवन्धकत्वात् तन्निवृत्तये
हितं किंचिदुपदिशति-आभासमात्रमिति ॥ इदं शरीरं वस्तुत
अयमित्यद्दमिति चात्मनो भेदेनाभेदेन चाभिमानविपयवयान्तरन्तः-
करणे भासते। विचार्यमाणं पुनरसदेव मिथ्यैव कल्पितत्वात
यो विभ्रमः तं त्यज । एवंविधानां संकल्पकल्पितानां देहानां सह
तन्मनोगग्यम् । समापि मिध्यादेहेनेय देशान्तरभ्रमणमित्यर्थः॥४॥

·सर्ग:२] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। दीर्घस्वममिमं विद्धि दीर्घ वा चित्तविभ्रमम् । दीर्घ वापि मनोराज्यं संसारं रघुनन्दन ॥५॥ आमासमात्रमेवेदं न सन्नासजगत्रयम् । इत्यन्यकलनात्यागं सम्यगालोकनं विदुः ॥६॥ अवश्यमेव हि मया मर्तव्यमिति निश्चयः। इत्यात्ममरणप्राप्तौ किं मुघा परितप्यते ॥ ७॥ अवश्यमेव जातेन किंचित्सुविभवादिकम् । प्राप्तव्यं पुरुपेणेति लाभेपर्थेषु को मदः॥८॥ प्रविभागं परित्यज्य पदार्थपटलबजे । आभासमाने सामान्यमिदमालोकयानय ॥९॥ , आभासमानमखिलं वित्तामर्शकलङ्कितम् । ततस्तदपि संत्यज्य निरामासो भवोत्तम ॥१०॥ दीर्घति ।। दीर्घ या चिचविभ्रमं नीलं नम इतिवधिरकालानुवृत्तां भ्रान्तिम् ॥ ५ ॥ अभ्यासमानमिति ॥ जगत्रयं सन्न याध्यत्वात् । असन्न प्रतीयमानत्वात् । अतः आभासमा प्रतिमासमानमेव न वास्तवमित्यन्यकलनात्यागमेव सम्यगालोकनं विदुः॥ ६॥ अव- श्यमिति ।। मरणस जननेनेव आवश्यकत्वनिश्चयात्तत्माप्ती परि- वापो व्यर्थ इत्यर्थः॥७॥ अवश्यमिति ॥ जातेन जीवता पुरुपेण सुविभवादिर किंचिच्छ्रेयः प्राप्तव्यमिति निश्चयादर्यलाभेपु मदोऽपि नोचित इत्यर्थः ॥८॥ प्रविभागमिति ॥ पढार्यपटलपजे पदार्थ- वर्गसमुदायात्मक प्रपचे प्रविभागं भेदबुद्धिं परित्यज्य इतमामा- समायमेव मामान्यं सर्वानुवृत्तं सचिन्मानमेवालोकय अनुसयत्व ॥ ९॥ आभासेति ॥ यतः कारणादाभासमात्रमपि चित्तामर्शक ·पायामिवि।।मनसि क्षोमिते ससारः प्रयदत्येय न तु प्रकारान्तररेण [ निर्वाण 4N --- निराभासो भव निर्विकल्पो भव ॥१०॥राग इति ॥ रागद्वेपाख्यो शाल्लोके किं नाम श्रेयो न लभ्यते । सर्वमपि श्रेयो लभ्यत इत्यर्थः ॥११॥ य इति ॥ ये पुनः शास्रशालिनो विदग्धाः लौकिकवैदिक- स्पष्टव्या इत्यर्थः॥ १२ ॥ इदमिति॥संसारो जननमरणादिप्रयाहः स एय पक्र भ्रमणशीलत्वात् तस्य सफ्ल्पात्मक चित्तमेव नाभिः प्रपर्वक्त्यात् । अवश्चित्तनिरोधे संसारो निरुध्यते ॥ १३ ॥ क्षोभि- लघुयोगवासिष्ठः। रागो द्वेपश्च सपों द्वौ न विलीनौ मनोविले । यस्य कल्पतरोस्तस्मारिक नामाङ्ग न लभ्यते ॥ ११ ॥ ये प्रज्ञागर्वमापन्ना विदग्धाः शास्त्रशालिनः । रागद्वेषमया मान्यगर्दभास्ते धिगस्तु तान् ॥ १२ ॥ इदं संसारचक्रं हि नाभौ संकल्पमात्रकम् । संरोधितायां वहनाद्रघुनन्दन रुध्यते ॥ १३ ॥ क्षोभितायां मनोनाभ्यामिदं संसारचक्रकम् । प्रयत्नाद्रोधितमपि प्रवहत्येव वेगतः ॥ १४ ॥ परं पौरुपमाश्रित्य बलं प्रज्ञां च युक्तितः। नाभि संसारचक्रस्य चित्तमेव निरोधयेत् ॥ १५॥ लङ्कितं चित्तसंवन्धदूपितं ततः कारणादपि आभासमानमपि संत्यज्य द्वौ सर्पो मनोविले न विलीनी न तावास्थितौ किंतु निर्गती स एव कल्पतरुः सर्वपुरुषार्थसाधकत्वात् । तस्मादागादिरहितात्पुंसः सका व्यवहारनिपुणा अपि प्रज्ञागवं प्रज्ञावन्तो वयमेवेत्यहंकारमापन्नाः सन्तो रागद्वेषमयाः रागद्वेपभूयिष्ठा भवन्ति ते मान्यगर्दभाः दूरभा- रवहनशमत्वात् बहुमूल्या ये गर्दभातत्तुल्याः तान् धिगस्तु । ते न ·सर्ग:२] ५९ वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । प्रज्ञासौजन्ययुक्तेन शास्त्रसंवलितेन च । पौरुपेण न यत्प्राप्तं न तत्कचन लभ्यते ॥ १६ ॥ भयप्रदमकल्याणं धैर्यसर्वस्वहारिणम् । मनःपिशाचमुत्सृज्य योऽसि सोऽसि स्थिरो भव ॥ १७ ॥ चित्तयक्षदृढक्रान्तं न शास्त्राणि न वान्धवाः । शक्नुवन्ति परित्रातुं गुरवो न च मानवम् ॥ १८॥ संशान्तचित्तवेतालं गुरुशास्त्रार्थवान्धवाः । शक्नुवन्ति समुद्धर्तु खल्पपङ्कान्मृगं यथा ॥१९॥ भोगाभोगा बहिष्कार्या आर्यस्यानुसरेत्पदम् । प्रविचार्य महार्थ स्वमेकमात्मानमाश्रयेत् ॥ २० ॥ अत्रेमामपरां दृष्टि महामोहविनाशिनीम् । शृणु या कथिता पूर्व मम कैलासकन्दरे। संसारदुःखशान्त्यर्थ देवेनार्धेन्दुमौलिना ॥ २१ ॥ अस्तीन्दुकरसंभारभासुरः परमो दिवः । कैलासो नाम शैलेन्द्रो गौरीरमणमन्दिरम् ॥ २२ ॥ रोढुं शक्यते ॥१४॥१५॥ प्रज्ञेति॥ प्रज्ञा प्रतिभा।सौजन्यं शमादि- संपत् । शास्त्र अध्यात्मविद्या। पौरुपं पुरुपस्य कर्म॥१६॥ भयेति ॥ मनोविकारे परित्यक्ते स्वरूपमेवावशिष्यत इत्यर्थः ॥१७॥ चित्तेति ।। मनःपिशाचपरवशस्तु केनापि परित्रातुं न शक्यत इत्यर्थः ॥ १८ ॥ ॥ १९ ॥ भोगेति ॥ भोगाभोगा विषयविस्ताराः । आर्यस्य जीव- न्मुक्तम्य महाथ परमार्थसिद्धमात्मानमेकमाश्रयेत् । अहार्यत्वमिति पाठे स्वात्मन एवमहार्यत्वं प्रविचार्य तमेवात्मानमाश्रयेदित्यर्थः ॥२०॥ अत्रेति । अपरां दृष्टिं अन्यं आत्मज्ञानोपायम् ।। २१ ॥ अस्तीति ॥ दिवः स्वर्गादपि परम उत्कृष्टः ॥ २२ ॥ २३ ॥ ल. वा. ३८ ·सर्गः२] वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। ५९५ - प्रकटीकृतदिकुझं तदालोक्य मया सयात् । अन्तःप्रकाशशालिन्या बुद्धिदृष्ट्या विलोकितम् ॥३१॥ यावत्पश्यामि तं सानुं प्राप्तश्चन्द्रकलाधरः । गौरीकराप्तिकरो नन्दिप्रोत्सारिताग्रगः ॥ ३२॥ शिष्यानुद्बोध्य तत्रस्थान् गृहीत्वाध्य सुसंयतः। अगमं सुमनास्तस्स दृष्टिपूतमहं पुरः ॥ ३३ ॥ तत्र पुप्पाञ्जलिं दत्त्वा दूरादेव त्रिलोचनः । दत्त्वार्येण मया देवः संप्रणम्याभिवन्दितः ॥ ३४॥ ततश्चन्द्रप्रभासख्या ऋद्ध्या शीतलया तया। दृशा सर्वातिहारिण्या चिरमसम्यास्पदीकृतः ॥ ३५ ॥ पुष्पसानूपविष्टाय तसै त्रैलोक्यसाक्षिणे । अर्घ पुष्पं तथा पाद्यमभ्युपेत्यार्पितं मया ॥३६ ॥ मन्दारपुष्पाञ्जलयो विकीर्णा वहवः पुनः । नानाविधैर्नमस्कारैः स्तोत्रैश्चाभ्यर्चितः शिवः ॥३७॥ ततो भगवती गौरी तादृश्यैव सपर्यया । संपूजिता सखीयुक्ता गणमण्डलिका तथा ॥३८॥ तसंकाशं चश्चदिन्दुगणोपर्म तेजोऽपश्यमित्यन्वयः। झटित्ययें झगि- तीति शाकटायनः पपाठ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ शिप्यानिति । शिप्यानुद्धोध्य समाय॒त्थाप्य तस्य परमेश्वरस्य दृष्टिपूतं पुरोमा- गमगमम् ।। ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ मन्दारेति ॥ नाना- विधेस्तत्र नमस्काराणां अष्टाङ्गपश्चाङ्गादिभेदेन स्तोत्राणां च लौकि- कर्वेदिकभेदेन मिन्नत्वान्नानाविधत्वम् ॥ ३७ ॥ तत इति ॥ वाह- इयैव यादृशी शिवस्य विहिता तादृश्येव गणमण्डलिका प्रमयस.

·५९६ [निर्वाण मूहः ।। ३८ ॥ ३९ ॥ ब्रमन्निति ॥ परे पदे प्राप्तविश्रान्तयः ते परिपूरितचेतमां त्वमानां पुरः पुरोमागे ये न प्रणमन्ति ते जग त्यो न मन्ति ॥४४॥ ते देशा इति ॥ देशाः गयगफलिमा. दयः । जनपदा प्रामाः । त्यपनियामा एय देशादयः माया लघुयोगवासिष्ठः। पूजान्ते पूर्णशीतांशुरश्मिशीतलया गिरा। तत्रोपविष्टं प्रोवाच मामर्धेन्दुकलाधरः ॥ ३९ ॥ ब्रह्मन्प्रशमशालिन्यः प्राप्तविश्रान्तयः परे । कच्चित्कल्याणकारिण्यः संविदस्ते स्थिराः पदे ॥ ४०॥ कच्चित्तपस्ते निर्विघ्नं कल्याणमनुवर्तते । कच्चित्प्राप्यं मनः प्राप्त कचिच्छाम्यन्ति भीतयः ॥ ४१ ।। एवंवादिनि देवेशे सर्वलोकैककारणे । गिरानुनयशालिन्या मयोक्तं रघुनन्दन ॥ ४२ ॥ त्वदनुस्मृतकल्याणवतामिह महेश्वर न च किंचन दुष्प्रापं न च काश्चन भीतयः ॥ ४३ ॥ त्वदनुस्मरणानन्दपरिपूरितचेतसाम् । न ते सन्ति जगत्कोशे प्रणमन्ति न ये पुरः ॥ ४४ ॥ ते देशास्ते जनपदास्ता दिशस्ते च पर्वताः । त्वदनुसरणैकान्तधियो यत्र स्थिता जनाः ॥ ४५ ॥ फलं भूतस्य पुण्यस्य वर्तमानस्य सेचनम् । नोति चेप्यतो वीजं त्वदनुसरणं विभो ।। ४६ ॥ संविदः स्थिराः कशित् । योगान्तराया नसन्ति कथिदित्यर्थः॥४० ।। ॥४१॥ ४२ ॥ १३ ॥ त्यदिति ॥ त्वदनुस्मरणजनितानन्देन इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ पटमिति यदनुग्मरणं गूगमा पुण्यम्य पुरा ·सर्ग:२] ५९७ वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः। ज्ञानामृतककलशो धृतिज्योत्स्नानिशाकरः । अपवर्गपुरद्वारं त्वदनुसरणं प्रभो ॥४७॥ त्वदनुस्मरणोदारचिन्तामणिमता मया । सर्वासामापदां मूर्ध्नि दत्तं भूतपते पदम् ॥ ४८॥ इत्युक्त्वा सुप्रसन्नं तं भगवन्तं महेश्वरम् । अबोचं प्रणतो भूत्वा यद्राम तदिदं शृणु ।। ४९ ॥ भगवंस्त्वत्प्रसादेन पूर्णा मे सकला दिशः। किंनु पृच्छामि देवेश संदेहं तत्र निर्णयम् ।। ५०॥ ब्रूहि प्रसन्नया बुद्ध्या त्यक्तोद्वैगमनामयम् । सर्वपापक्षयकरं सर्वकल्याणवर्धनम् ॥ ५१ ॥ देवार्चनविधानं तत्कीदृशं भवति प्रभो। महेश्वर उवाच ॥ शृणु ब्रह्मविदांश्रेष्ठ देवार्चनमनुत्तमम् ॥ ५२ ॥ न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवखिलोचनः । न देवो देहरूपो हि न देवश्चित्तरूपकः । अकृत्रिममनाद्यन्तं देवनं देव उच्यते ।। ५३ ।। कृतस्य सुकृतस्य फलं अपुण्यस्यासंभवात् । वर्तमानस्य पुण्यस्य सेचनं तनोति । पुण्यं संवर्धयतीत्यर्थः । ईश्वरानुस्मरणेन पुण्यस्य साद्गुण्यात् एष्यतो भविष्यतः पुण्यस्य वीजं ईश्वरस्मरणपूतचेतसः पुण्यकरणेच्छाप्रवृत्तेः॥४६॥४७॥४८॥४९॥ ५० ॥५१॥ ॥ ५२ । नेति सार्धत्रयं वाक्यम् । साकारस्य वस्तुनः परिच्छि- नत्वात् नश्वरत्वाधाकृत्रिममनाद्यन्तं देवनं चिन्मात्रमेय देवसब्दार्थः ·. 1 ५९८ [निर्वाण . वेत् । तस्मादकृत्रिमत्वादिलक्षणं देवनमेय चिच्छिवं चिद्रूपं शिवं चिच्छियमजानताम् ॥ ५६ ॥ चिदिति ॥ पारावारवियर्जित शिष्यते तदेव चिद्व्योम सर्वग्रास्ति ।। ५७॥ोध इति ॥ योध- उत्तरपूर्यायधिरहितं असंमयत्यं दृश्यासंस्पृष्टं यतस्तु फल्पान्तेषु प सत्यागनं साम्यं वस्य पूर्णतारष्टिः शमो निर्यिकारपितति । ॥ ५८॥ ५९॥ अग्रिममिति ॥ अपहिःसाधनासाध्यं पदिःसा. लघुयोगवासिष्ठः। आकारादिपरिच्छिन्ने मिते वस्तुनि तत्कुतः। अकृत्रिममनाद्यन्तं देवनं चिच्छिवं विदुः॥ ५४॥ देवः कः स्यादिति त्वेतत्प्रथमं तावदुच्यते । तदेव देवशब्देन कथ्यते तत्प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥ अज्ञातशिवतत्वानामाकारावर्चनं कृतम् । योजनाध्वन्यशक्तस्य कोशाध्या परिकथ्यते ॥ ५६ ॥ चिद्व्योमैव किलास्तीह पारावारविवर्जितम् । सर्वत्रासंभवञ्चेत्यं कल्पान्तेषु च शिष्यते ॥ ५७ ॥ योधः साम्यं शमश्चेति पुष्पाण्यग्र्याणि तस्य तैः । शिवं चिन्मात्रममलं पूज्यं पूजाविदो विदुः ॥ ५८॥ शमवोधादिभिः पुष्पैर्देव आत्मा यदय॑ते । तत्तु देवार्चनं विद्धि नाकारार्चनमर्चनम् ।। ५९ ।। अकृत्रिममनाद्यन्तमद्वितीयमखण्डितम् । अवहिःसाधनासाध्यं सुखं तसादवाप्यते ॥ ६०॥ ॥ ५३ ।। आकारेति ॥ आकारादिभिः परिच्छिन्ने मिते वस्तुनि देवत्वेनाभ्युपगम्यमानत्वे सति तदकृत्रिमत्वादिदेवलक्षणं कुतः संभ: विदुः ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ अमातेति ॥ अशातशियतत्त्वानां ईद ·सर्गः२] वासिष्टचन्द्रिकाध्यास्यासहितः। संवित्सर्वकलातीता सर्वमानान्तरस्थिता । नित्यं सदसतोर्मध्ये सत्तासामान्यरूपिणी । महासत्तात्मतां प्राप्ता देवशब्देन कथ्यते ॥६१॥ विकल्पकलिता सैव चित्स्वरूपपरिच्युता । जाड्यं क्रमाद्भावयन्ती'प्रयाति कलनास्पदम् ॥ ६२ ।। देशकालादिशक्तीनामुल्लासर्वलिता क्रमात् । जीवो भूत्वा भवत्याशु बुद्धिः पश्चादहं मनः ॥ ६३ ॥ मनस्त्वं समुपायाता संसारमवलम्बते । चण्डालोऽसीति मननाचण्डालत्वमिव द्विजः ॥ ६४॥ धनादिभिः वाह्यप्रयत्नैः असाध्यं कैवल्यं सुसं तस्मात्पूर्वोकाद्देवार्च- नावाप्यते ॥ ६० ॥ देवपूजाया वाह्याभ्यन्तरभेदेन द्वैविध्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् वाह्यपूजां वक्तुं तदुचितां देवतामाह-संविदिति ।। सर्वकलातीता निवृतप्रतिष्ठा विद्याशान्तिशान्त्यतीवाख्यपश्चकला- तीता । पञ्चभूतात्मप्रपञ्चातीतेत्यर्थः । यदुक्तमम्बास्तवे-'भूमौ निवृ- त्तिरुदिता पयसि प्रतिष्ठा विद्यानले मरुति शान्तिरतीतशान्तिः । व्योम्नीति ये किल कलाः कलयन्ति तत्त्वं तासां हि दूरतममम्ब पदं त्वदीयम्' इति ॥ सदसतोः कारणकार्ययोर्भावाभावयोर्वा मध्ये सत्तासामान्यरूपिणी संविन्महासत्तात्मतां प्राप्ता अन्वर्वहिश्च सर्वत्र परिपूर्णतया महासत्ताशब्दवाच्या सती देवशब्देन कथ्यते ॥६॥ विकल्पेति ॥ सैव संविद्विकल्पकलिता जाड्यं भावयन्ती क्रमाच्चि- स्वरूपात्परिच्युता सती कलनापदं दृश्यभावं प्रयाति ॥ ६२ ॥ एतदेव विवृणोति-देशेति ॥ देशकालादिशक्तीनामुल्लासैः प्रभावैर्व- लिवा क्षुभिता सती क्रमान्जीवो भूत्वा आशु बुद्धिर्भवति पश्चादहं- कारो भवति। पञ्चान्मनो भवति ५६३ ॥ सनस्त्वमिति ॥ संसा- ·६०० [निर्वाण सती परिपातिनी देवामिमानेन तदपायवती दुःसाहुःसं प्रजति लघुयोगवासिष्ठः। इयमसीति बोधेन देहस्था परिपातिनी ।' मना मोहमहापङ्के दुःखाहुःखं व्रजत्यसौ ॥६५॥ पुष्टं संकल्पमात्रेण यदिदं दुःखमागतम् । तदसंकल्पमात्रेण क्षयि कात्र कदर्थिता ॥६६॥ यत्किंचिदपि संकल्प्य नरो दुःखे निमञ्जति । न किंचिदपि संकल्प्य सुखमव्ययमश्नुते ॥ ६७ ॥ स्वविवेकानिलैः कृत्वा संकल्पजलदक्षयम् । परां निर्मलतामेहि शरदीय नमोन्तरम् ॥ ६८॥ वसंकल्पनकालुप्यं विनिवार्यात्मनात्मनः। परं प्रसादमासाद्य परमानन्दवान्भव ॥ ६९ ॥ सर्वशक्तिमयो ह्यात्मा शक्तिमण्डलताण्डवैः। संसारं तन्निवृत्तिं च सर्वमासादयत्यलम् । समचिन्मात्ररूपस्य सर्वसानाकृतेरपि ॥ ७० ॥ रमवलम्यते मनोमूलत्वात्तस्य । यथा हि कश्चिहिजो बाल्य एवं देशान्तरे नीतोऽपि विमोहाभण्डालैः सह चिरमुपित्या तदीयानपा- नदूषितम्राझण्यः पश्चात्कथंचित्प्रबुध्याहं चण्डालोऽस्मि सततं तत्सं- बन्धादिति मन्यमानश्चण्डालत्वमवलम्बते तद्वदित्यर्थः॥ ६४ ॥ इयमिति ॥ असो संविदियमहमस्मीति परिच्छिन्नभावेन देहस्या ॥६५॥ पुष्टमिति ॥ इदं संसारदुःसं यद्यस्मात्कारणात्संकल्पमात्रे गेयागतं तेनैव पुष्टं संवर्धितं च तत्तम्मात्कारणान् असंकल्पनमा- श्रेण संकल्पामायनैप क्षयि क्षीयते । अतोऽन संमारे का फर्थिता । न कापिदिरायः ॥ ६६ ॥ ६७ ॥६८॥६९ ॥ सर्येति ।। आलमा ·सर्गः२] ६०१ वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । इच्छासत्ता व्योमसत्ता कालसत्ता तथैव च । तथा नियतिसत्ता च महासत्ता च सुव्रत ॥ ७१ ।। ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः कर्तृताऽकर्तृतापि च । इत्यादिकानां शक्तीनामन्तो नास्ति परात्मनः ॥ ७२ ।। उल्लासशक्या संसारः सर्वतः संप्रवर्तते । निरोधशच्या निःशेपमयमायाति संक्षयम् ।। ७३ ।। पूजाक्रमेषु सर्वेषु देहदाहे पवित्रकम् । त्याज्यदेहाववोधात्मग्राह्यं यतात्पवित्रकम् ।। ७४ ॥ एप देवः स परमः पूज्य एप सदा सताम् । पूजनं ध्यानमेवान्तर्नान्यदस्त्यस्य पूजनम् ।। ७५ ।। तसात्रिभुवनाधारं नित्यं ध्यानेन पूजयेत् । चिद्रूपं सूर्यलक्षाभं समस्ताभासभासनम् ॥ ७६ ॥ सर्वशक्तिमयत्वाच्छक्तिमण्डलस्य ताण्डवैरुल्लासैः संसारं तनिवृत्ति च सर्वमासादयति ॥ ७० ॥ शक्तयः का इत्याशङ्कयाह-इच्छेति श्लोकद्वयं वाक्यम्॥इच्छादीनां सत्ताहेतुत्वात् अभेदोपचारेणेच्छेव सत्तेत्येवं सामानाधिकरण्यनिर्देशः । तथाहि कस्यचिद्वस्तुनः इच्छा- मात्रेणैव सत्ता संपद्यते यथा सुसादेः । कस्यचित्तु व्योना यथा शब्दादेः। कस्यचित्तु कालेन यथा पल्लवकुसुमादेः। कस्यचिनियत्या यथा द्वीपान्तर एव । केपांचिद्वस्तूनां महासत्ता पुनः सर्वत्रास्ति प्रत्ययहेतुः आत्मनः स्वरूपसत्ता ॥ ७१ ॥ ज्ञानशक्तिः ज्ञानहेतुः शक्तिरित्थं क्रियाशक्तिः कर्तृता क्रियासमवायहेतुः सत्ताशक्तिः अक- तूंता तद्विपरीता इत्यादीनां परात्मशक्तीनामन्तो नास्ति ॥ ७२ ॥ उल्हासेति ॥ संसारोजृम्भणहेतुः उल्लासशक्तिः तन्निवृत्तिहेतुः निरो- घशक्तिरित्यर्थः ।। ७३. ॥ ५४॥ ५५॥ तम्मा द्विति शेरपर ·६०२ [निर्वाण०६ यदति चिद्रूपम् । यत्साक्षादपरोक्षं सूक्ष्मं ब्रह्मास्ति सूक्ष्मदृग्वेद्यम्' नानाविधा ये महान्तों टोका भूरादयः त एप गृहीतानि स्यहा- सीधनानि परमाण्यायुधानि यम्य । हत्योशकोणविनान्तममालो. लघुयोगवासिष्ठः। अन्तस्थचित्प्रकाशं खं महतां सारमाशये । अपारपरमाकाशविपुलाभोगकन्धरम् ।। ७७ ।। अनन्ताधस्तनाकाशकोशपादसरोरुहम् । अनन्तदिक्तटाभोगभुजमण्डलमण्डितम् ॥ ७८॥ नानाविधमहालोकगृहीतपरमायुधम् । हृत्कोशकोणविश्रान्तब्रह्माण्डौघपरम्परम् ।। ७९ ॥ प्रकाशपरमाकाशपारगापारविग्रहम् । अध ऊवं चतुर्दिक्षु विदिक्षु च निरन्तरम् ॥८॥ वाक्यम् ॥ यस्मादस्य देवस्य ध्यानमेव पूजनं तस्मादित्यं त्रिभुवः नाधारं देवं ध्यानेन नित्यं पूजयेदित्यन्वयः । समस्ताभासभासनं सर्वेपां प्रकाशकानां सूर्यादीनामपि प्रकाशकं अन्तस्थचित्प्रकाशं शरी- रान्तः स्फुरशित्प्रकाशरूपं सं सर्वेषां स्वरूपभूतम् आशये हृदये या अहन्ता अहंभावः तस्यां सारं चिचिदात्मकेऽहंकारे चिद्रूपस्यैव सारभूतत्वात् । तदुक्तं प्रेक्षाणके–'अहमित्यप्रिमयोघे चिचिद्रूपे इति । अपारम्य परमाकाशस्य यो विपुल आभोगो विस्तारः म गय कन्धरा कण्ठदेशो यस्य । अनन्तस्यासनाफाशस्य यः पोशो- ऽभ्यन्तरविनारः म एय पाइसरोरदं यस्य ॥ ७६॥७७ ॥७८॥ पपरम्परमिति सियशिवभाविप्राण्टाभिप्रायेणेति पेदितव्यम् ॥ ७९ ॥ प्रकाराम्य परमाफाशम्य पाग समपारम विग्रहो ·सर्गः२] ६०३ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । ब्रह्मेन्द्रहरिरुद्रेशप्रमुखामरमण्डितम् । इमां भूतश्रियं तस्स रोमालिं प्रविचिन्तयेत् ॥ ८१॥ विविधारम्भकारिण्यस्त्रिजगधनरजवः । इच्छाद्याः शक्तयस्तस्य चिन्तनीयाः शरीरगाः॥८२॥ एप देवः स परमः पूज्य एव सदा सताम् । चिन्मानो ह्यनुभूतात्मा सर्वगः सर्वसंश्रयः ॥ ८३ ॥ अनन्तः स पराधारः सत्तामात्रैकविग्रहः । विवर्तितजगजालः कालोऽस्य द्वारपालकः ॥ ८४ ॥ सर्वत्रेक्षणशक्याढ्यं सर्वतो प्राणशक्तिकम् । सर्वतः स्पर्शनमयं सर्वतो रसनान्वितम् ।। ८५ ।। यस्येति ।। ८० ॥ ब्रह्मेति ॥ भूतपरम्परा तस्य देवस्य रोमालिरि- त्यर्थः ।। ८१ ॥ विविधेति ।। त्रिजगदेव यत्रकल्पितं संस्थानं परा- धीनक्रियं द्रव्यं तस्य रजवः प्रवृत्तिहेतवः । इत्थंभूता इच्छाद्याः पूर्वोक्ताः शक्तयः तस्य शरीरगाश्चिन्तनीयाः ॥ ८२ ॥ ८३ ।। अनन्त इति ॥ अनन्तः निरवधिकः पराधारः परमात्मनः शक्ति- रूपत्वात्तदाश्रयः सत्तामात्रैकविप्रहः तद्रूपत्वात् विवर्वितजगजालः विविधं प्रवर्तितं जगजालं येन । कानिचिजगन्ति बहिनिःसारयति कानिचित्त्वन्तःप्रवेशयति कानिचित्तु तथैव स्थापयतीति कृत्वा सोऽयं प्रसिद्धः कालोऽस्य देवस्य द्वारपालकः द्वाःस्य इव ईश्वरेच्छानुसा- रेण जगतां प्रवर्तनात् ।। ८४ ॥ सर्वत्रेति सार्धश्लोकद्वयं वाक्यम् । 'विश्वतश्वनुरित्यादिश्रुतेः । सर्वत्र सर्वेन्द्रियशक्तियुक्तं सर्वतो मन- नातीवं मनोव्यापारागम्यं सर्वत्र परमशिवरूपं देवेशमेवं पूर्वोत्तर- ·[निर्वाण०६ ल्पः । रविलाफचेष्टानिमित्तं यथा यः स नित्योपलब्धिस्वरूपो. लघुयोगवासिष्ठः। सर्वत्र श्रवणाकीर्ण सर्वत्र मननान्वितम् । सर्वतो मननातीतं सर्वत्र परमं शिवम् । इति संचिन्त्य देवेशमर्चयेद्विधिवत्ततः॥८६॥ स्वसंविदात्मा देवोऽयं नोपहारेण पूज्यते । नित्यमक्केशलभ्येन शीतलेनाविनाशिना । एकेनैवामृतेनैप बोधेन स्वेन पूज्यते ॥ ८७ ।। एतदेव परं ध्यानं पूजैव परा स्मृता । यदनारतमन्तःस्थशुद्धचिन्मात्रवेदनम् ।। ८८ ॥ पश्यशृण्वन्स्पृशजिघनश्नन्गच्छन्वपञ्श्वसन् । प्रलपन्विसृजन्गृह्रशुद्धसंविन्मयो भवेत् ॥ ८९ ॥ कारेण संचिन्त्य विधिवदर्चयेत् ॥ ८५ ॥ ८६ ॥ पूजाविधी विशेष दर्शयितुमाह-स्वसंविदिति सार्धश्लोकत्रयं वाक्यम् ॥ अयं स्वसंविदात्मा देवो वाटोपहारेण न पूज्यते कित्यच्छेशलभ्येन शीत- लेन चिन्तासंतापरहितेन अविनाशिना एकेनैव बोधामृतेन पूज्यते ॥ ८७ ॥ न केवलं बोधामृतमुपहार एय अपि तु पूजापि तदेवे- त्याह-एतदिति ॥ अनारतमविच्छिन्नं अन्तःस्थस्य शुद्धस्य चिन्मा- त्रस्य वेदनमनुसंधानं यदस्ति एतदेव ध्यानं एपैय परमा पूजा ॥ ८८ ॥ अनारतानुसंधानप्रकारमेवाह-पश्यन्निति ॥ स्पसंनिघा- नमात्रेण सूर्यवत्मवेंन्द्रियव्यापारान् प्रवर्तयन् यः सर्वस्य साक्षी स विशुद्धसंविन्मात्ररूपोऽहमिति सर्वदानुसंध्यादित्ययः । तदु दसामलके-'निमित्तं मनश्शारादिप्रवृत्ती निरसासिलोपाधिराकाश- ·सर्गः २] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। ध्यानोपहार एवात्मा ध्यानमस महार्चनम् । विना तेनेवरेणायमात्मा लभ्यत एव नो ॥९॥ ध्यानेनानेन सुमते निमेपांस्तु प्रयोदश । मूहोऽपि पूजयित्वेशं गोप्रदानफलं लभेत् ॥ ९१॥ पूजयित्वा निमेपाणां शतमेकमिति प्रभुम् । अश्वमेधस्स यज्ञस्य फलं ग्रामोति मानवः ॥ ९२ ।। पूजयित्वा स्वमात्मानं घटिकाधं त्विति प्रभुम् । अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्रामोति मानवः ॥ ९३ ॥ ध्यानवल्युपहारेण खयमात्मानमात्मना । घटिकां पूजयेद्यस्तु राजसूयं लभेत सः॥ ९४ ॥ मध्याह्नपूजनादित्थं राजसूयैकलक्षमाक् । दिवसं पूजयित्वैवं परे धाग्नि वसेन्नरः ॥ ९५ ।। एपोऽसौ परमो योग इयं सा परमा क्रिया । बाह्यसंपूजनं प्रोक्तमेतदुत्तममात्मनः । इदानीं संप्रवक्ष्येऽहमन्तःपूजनमात्मनः ॥ ९६ ॥ नित्यमेव शरीरस्थमिमं ध्यायेत्परं शिवम् । गयानमुत्थितं चैव वजन्तमय वा स्थितम् ॥ ९७ ॥ ऽहमात्मेति ॥ ८९ ॥ ९० ॥ ९१ ॥ ९२ ।। ९३ ॥ ९४ ।। ॥ ९५ ॥ ध्यानकालातिशयेन फलातिशयं निरूप्य वाह्यपूजामुपसं- हरन् आभ्यन्तरपूजामुपचक्रमते-एप इति सार्धत्रयं वाक्यम् ।। परमा क्रिया परमं तपः ॥ ९६ ॥ नित्यमिति लोकद्वयं वाक्यम् । शरीरस्थं देहाभिमानिनं जामदाद्यवस्थासु बहुधा व्याप्ट- ·[निर्वाण०६ लधुयोगवासिष्टः । स्पृशन्तममितः स्पृश्यं त्यजन्तमथवामितः । भुञ्जानं संत्यजन्तं च भोगानाभोगपीवरान् ॥ ९८ ॥ प्रवाहपतितार्थस्थस्खयोधनानशुद्धिमान् । नित्यावबोधाहणया चोघलिङ्गं प्रपूजयेत् ॥ ९९ ॥ मनो मननशक्तिस्थं प्राणापानान्तरोदितम् । हृत्कण्ठतालुमध्यस्थं भ्रूनासापुटपीठगम् । पत्रिंशत्पदकोटिस्थमुन्मन्यन्तदशातिगम् ।। १०० ॥ सहस्रपादावयवः सकेशनखदन्तकः । सदेहे संविदाभासो देवोऽयमिति भावयेत् ॥१॥ तमिममेव जीवं परं शिवं ध्यायेदित्यन्वयः ॥ ९७॥ ९८ ॥ प्रवा- हेति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ प्रवाहपतितार्थस्वस्ववोधनानशुद्धिमान प्रवाहोऽत्र बहिर्मुखश्चित्तवृत्तिप्रवाहः तत्पतितस्तद्विपयोऽर्थो घटादिः तत्स्थं तत्र प्रतिफलितं तच तत्स्थं च स्वरूपचैतन्यं च । घटाद्याकारायां चित्तवृत्ती प्रतिविम्बितमात्मचैतन्यमित्यर्थः । तस्य पोधोऽनुसंधान- तदेव स्नानं हि प्रवाहपतितार्यस्थितस्य स्वरूपस्यावबोधः तेन शुद्धिमान शुद्धः सन्मनो मननशक्तिस्थं मनसो या मननशक्तिः तत्स्थं तत्प्रवः तकम् । प्राणापानयोरन्तर उदितं तयोः प्रवर्तकत्वात् । तदुक्तं सांयेन-प्राणापानी यहति च समो यो मिथो प्राससक्ती देहस्सं त सपदि परमादित्यमानं प्रपद्ये' इति । हत्कण्ठतालुमध्यस्थ हन्मध्ये कण्ठमध्ये तालुमध्ये च स्थितं हृदादीनां मर्मस्थानतया तन विशेष: पाभित्र्यम् भूनासापुटपीटगं भ्रूमध्ये नासाने चोपास्यं इत्यंभूत योधरूपं लि नित्याययोघाईणया निरन्तरानुसंधानरूपया पूजया प्रपूजयेन् । लि दिशपया युक्तं पिटिकान्नर उदितं मध्यस्थ पीटग प भपति मादिदमिति भाषः ॥ १९॥ १० ॥ सहयेति ·सर्गः २] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। विचित्राः शक्तयो वढयो नानाचारा मनोदृशाम् । उपासते मामनिशं पन्यः कान्तमिवोत्तमम् ॥२॥ मनो मे द्वारपालोऽयं निवेदितजगत्रयम् । चिन्तेयं मे प्रतीहारी द्वारस्था शुद्धरूपिणी ॥३॥ ज्ञानानि च विचित्राणि भूपणान्यङ्गगानि मे । कर्मेन्द्रियाणि द्वाराणि बुद्धीन्द्रियगणैः सह ॥ ४ ॥ अयं सोऽहमनन्तात्मा व्यवच्छेदोज्झिताकृतिः। तिष्ठामि भरितकात्मा पूर्णः सर्वावपूरकः ॥५॥ श्लोकपश्चकं वाक्यम् ॥ हस्तपादादिसर्वावयवप्राप्तचैतन्यः स्वदेहे वर्तमानो यश्चिदाभासः अहंकारप्रतिविम्बितचैतन्यरूपो जीवः अहमिति प्रतीयते अयमेव देवः विम्वप्रतिविम्वयोरभेदात् ।। १॥ मनोदशां वाह्येन्द्रियाणां मनसो वाह्यार्थग्रहणसाधनत्वात् मन एव दृग्येपामिति बहुव्रीहिर्वा । मनोविना बाह्येन्द्रियाणां स्वस्वविपयग्रह- णासामर्थ्यात् तेपां मनोदृशां नानाचाराः पृथग्भूतव्यापारा अतएव विचित्रा वह्वयः शक्तयो रूपादिग्रहणसामर्थ्यरूपाः पन्यः कान्तं स्ववल्लभमिव मां सर्वेन्द्रियशक्तिप्राणप्रदं जीवात्मरूपं देवमनिशमु- पासते ॥ २ ॥ इत्थंभूतस्य देवस्य मे निवेदितजगत्रयं विज्ञापित- विश्ववृत्तान्तं मन एव द्वारपालः । इत्थं वाह्यार्थविपया चिन्तैव मे द्वारस्था शुद्धरूपिणी विश्वसनीया प्रतीहारी अन्तःपुरस्था ॥ ३ ॥ विचित्राणि विविधवस्तुविपयाणि ज्ञानानि च मे अङ्गानि अवयव- गतानि भूपणानि स्वरूपशोभाहेतुत्वात् । कर्मेन्द्रियाणि वागादीनि बुद्धीन्द्रियगणैः सह मे द्वाराणि बहिर्विहारहेतुत्वात् । अन च बुद्धी- न्द्रियाण्येय गणाः विचित्ररूपत्वाचिच्छियोपासकत्वाच ॥४॥ अयमपरोक्षतया प्रतीयमानः सोऽहं शिवरूपोऽहं व्यवच्छेदोझिवा- ·मपं शियं पूजयेत् ॥ ८॥९॥ एनदेय विवृणोति-कान्तामपा. ६०८ [निर्वाण ६ रागादिरहितया मर्वया सर्येन्द्रियजन्यया युद्धया यथाप्राप्तकमोत्येन पत्र पूजाविधी मनागपि ईपदापि अपूर्वयस्तुनि दुर्लभवस्तुनि लामाय समोन फर्वव्यः । कि तदि. फामसंवेदनेन इष्टयस्तुनिवेदनेन पेनन· लधुयोगवासिष्ठः। समः समरसाचारः समाभासः समाकृतिः! सौम्यतामलमायाति पूजयित्वैवमव्ययम् ॥६॥ समया सर्वया बुद्ध्या चिन्मानं देववित्परम् । यथाप्राप्तक्रमोत्थेन सर्वार्थेन समर्चयेत् ॥७॥ मनागपि न कर्तव्यो यत्नोऽवापूर्ववस्तुनि । कामसंवेदनेनाथ पूजयेचेतनं शिवम् ॥ ८॥ मक्ष्यभोज्यानपानेन नानाविभवशालिना। शयनासनयानेन यथाप्राप्तेन चार्चयेत् ॥ ९॥ कान्तान्नपानसंभोगसंभारादिविलासिना । सुखेन सर्वरूपेण संयुद्धात्मानमर्चयेत् ।। ११० ॥ कृतिः परिच्छेदरहितस्यरूपत्वादनन्तामा निरवधिकात्मा पूर्णः सर्वैः पूरितः मयि समस्तवस्तुसंभवात् । सर्वावपूरकः अन्तर्यामितया सर्ववस्तुपूरणात् । इत्थं भरितकात्मा असण्डाद्वितीयरूपस्तिष्ठामि इत्येव भावयेदिसन्वयः ॥ ५॥ सम इति ॥ समः पूर्णत्वात्सम- रसाचारः रागद्वेपरहितत्वादेकप्रकारव्यवहारः। समाभासः सर्वप्रा- णिनां चित्तेपु ममैयायं प्रिय इत्येकरूपतयायभासमानः। समाकृतिः सर्वदा निर्विकारत्यादित्यंभूतः सन् अव्ययमात्मानमेवं पूर्वोक्तेन प्रकारेण पूजयित्या अलं सम्यक मौम्यतांजीयन्मुक्ततामायाति॥६॥ समयेति ॥ देययित्पूर्वोफदेवस्यरूपमः चिन्मात्रं परं देवं समया समुषितव्यापारसिद्धेन सर्वार्थेन प समयेत् ॥ ७॥ मनागिति।।

·सर्ग:२] ६०९ ४ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। आधिव्याधिपरीतेन मोहसंरम्भशालिना। सर्वोपद्रवदुःखेन प्राप्तेनात्मानमर्चयेत् ।। ११॥ दारियणाथ राज्येन प्रवाहपतितात्मना । विचित्रचेष्टापुष्पेण शुद्धात्मानं प्रपूजयेत् ।। १२ ।। भोगांनामनिपिद्धानां निपिद्धानां च सर्वदा । त्यागेन चाथ रागेण स्वात्मानं बुद्धमर्चयेत् ॥ १३ ॥ नष्टं नष्टमुपेक्षेत प्राप्तं प्राप्तमुपाहरेत् । निर्विकारतवैतद्धि परमार्चनमात्मनः ॥ १४ ॥ आपातरमणीयं,यत्तथाऽऽपातसुदुःसहम् । १.सर्वमात्ममयं कुर्यान्नित्यात्मार्चापरो नरः ॥१५॥ नसंभोगसंभारादिविलासिना । कान्तर्मनोहरैरन्नैः पानः संभोगसं- भारैः स्रक्कन्दनादिभिरादिशब्दयात्रैरन्यैश्च सुससाधनैर्विलासिना सर्वरूपेण सर्वप्रकारेण मुखेनात्मानं संबुध्य सम्यक् शिवरूपं बुद्धा- येत् ॥ ११० ॥ आधीति । अत्र दुःखस्य पापरूपकालुप्यनिर्व- तकत्वात् उद्वर्तनादिकल्कद्रव्यवत् आत्मोपयोगित्वात्पूजासाधनत्वं द्रष्टव्यम् ।। ११ ॥ दारिद्र्येणेति ॥ प्रवाहपतितात्मना वासनाप्रवा- हादागतेन विचिनचेष्टापुष्पेण हितेन विचित्रचेष्टाधुद्धिहेतुना दारिदयेण राज्येन या शुद्धात्मानं देहादिव्यतिरिक्तमात्मानं समर्चयेत् ॥१२॥ भोगानामिति ॥ अनिपिद्धानां रागेण निपिद्धानां त्यागेन चेत्यन्वयः ॥शा नष्टमितिाएतन्नष्टोपेक्षणं प्राप्तोपादानं चेत्यर्थः । निर्विकारतया हर्षविपादादिविकारनिवृत्तिहेतुतया ॥१४॥ आपातेति ॥ आपातरम- शीय प्राथमिकदृष्टावुपादेयमिव प्रतीयमानं मुसं तत्साधनं या यदस्ति तथा आपातमुदुःसहं प्रतिकूलतया प्रतीयमानं दुःसं तत्साधनं च ॥ ल.पा.३७ ·[निर्वाण०६ - तद्रूपं कुर्यात् ॥ १५॥ सर्वदेति ॥ सर्वदा सर्वस्मिन्काले सर्वरूपेण नानारूपेण सर्वत्र अन्तर्वहिर्दिक्षु च यद्वस्तु स्थितं तत्सर्व ब्रह्मैवेति निश्चित्य नित्यात्मा नतं चरेत् । प्रतीतस्य सर्वस्यात्मार्पणेन प्रम- भावनिश्चय एवात्मार्चनव्रतमित्यर्थः ॥ १६ ॥ नेति ॥झेन ज्ञानिना सागरेण सरित इव भोक्तव्याः । तदुक्तं गीतामु-'आपूर्यमाणमय- लप्रतिष्ठ समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति गश्चित्तविकारो नानुगन्तव्यः । पिपु नानारूपपु पक्षिगृगादिषु लघुयोगवासिष्ठः। सर्वदा सर्वरूपेण यत्सर्वत्र स्थितं हितम् । सर्व ब्रह्मेति निश्चित्य नित्यात्मार्चावतं चरेत् ॥ १६ ॥ न वाञ्छता न त्यजता सेन प्राप्ताः स्वभावतः। सरितः सागरेणेव भोक्तव्या भोगभूतयः ॥ १७ ॥ उद्वेगो नानुगन्तव्यस्तुच्छातुच्छासु दृष्टिषु । व्योम्ना चित्रपदार्थेपु पतितापतितेष्विव ॥ १८॥ देशकालक्रियायोगाद्यदुपैति शुभाशुभम् । अविकारगृहीतेन तेनैवात्मानमर्चयेत् ॥ १९ ॥ यत् एतदुभयमपि नित्यात्माचीपरो नरः आत्ममयं आत्मसमर्पगेन अप्राप्त अवाञ्छता प्राप्तं च न सजवा स्वभावतः प्राप्ता भोगभूतयः सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी' इति ॥ १७ ॥ उद्वेग इति ।। सुन्धातुच्छामु दृष्टिषु शून्याशून्यरूपामु पदार्थप्रतिपत्तिषु तेन उद्धे- पदार्थेषु पतितेषु अपतितेषु वा ब्योना यथा उद्वेगः विकृति नुग- म्यते सदा ॥ १८ ॥ देशेति ॥ देशकालफर्मयशात् शुभमगुमं था यदग्नु समुपनि अविवारगृहीतेन निर्विकारपीतेन तेनेय गुभा- ·सर्ग:२] वासिष्ठचन्द्रिकान्यारयासहितः । ६०१ आत्मार्चनविधानेऽसिन्प्रोक्ता द्रव्यश्रियस्तु याः। एकेनैव समेनैता रसेन परिभाविताः ॥ १२०॥ नाम्ला न कट्यो नो तिक्ता न कपायाश्च काश्चन । चित्रैरपि रसैदिग्घा मधुरा एव ताः किल ।।२१ ॥ समता मधुरा रस्सा रसशक्तिरतीन्द्रिया। तया यद्भावितं चेत्थममृतं तत्क्षणाद्भवेत् ।। २२ ॥ समतामृतरूपेण यद्यन्नाम विभाव्यते । तत्तदायाति माधुर्य परमिन्दोरिव च्युतम् ॥२३॥ पूर्णेन्दुनेव पूर्णेन भान्यं समसमविपा । स्वच्छेन चिद्धनैकेन जेनाप्युपलरूपिणा ॥ २४ ॥ शुभरूपेण यस्तुना आत्मानमर्चयेत् ॥ १९ ॥ निर्विकारचित्तता- रूपं शमं प्रशंसन्नाह-आत्मेति शोकद्वयं वाक्यम् ॥ अस्मिन्नात्मा- र्चन विधाने याः शुभाशुभरूपा द्रव्यश्रियः पदार्यसंपदः प्रोकाः वाश्चिने रसैर्दिग्धाः उपचिता अपि एकेनेव शमेन रसेन भाविवा वासिताः सत्यो रसान्तरं अम्लकटुतितकपायादिकं परित्यज्य मधुरा एव भवन्ति फिल।माधुर्यमिह रम्यवा ॥१२० ॥२१॥समवेति।। समतारूपा मधुरत्वान् रस्सा स्वादनीया या रसशक्तिः रसरूपा शतिरति तया रसशच्या भावितं ययं दृश्यं तत्सर्व क्षणादे- वामृतं मधुरमेय भवेत् ॥ २२ ॥ समतेति । इन्दोध्युतममृतमिव परं माधुर्यमायातीत्यन्वयः ॥ २३ ॥ पूर्णेति ॥ झेन सानिना समेन समत्यिषा एफरूपचित्तवृत्तिना अवश्य पूर्णेन्दुनेय पूर्णेन स्वच्छेन चिढूनकन प्रमगा सह एपोमूतेन उपटरूपमा पापाणवनिर्विकार- ·पेग पित्त्या परश्योऽपि माक्षात्य मशक्योऽपि आत्मा म्य. ३१२ [निर्वाम०६ झाल्यग्नेय तिष्ठति । यथाहि युतिन उपायवित् रजको यत्राणां प्रो सति अनिर्देश्यो गुरुणा शय्दैः प्रतिपादयितुमशक्योऽपि विशे- लघुयोगवासिष्टः। देशकालकरणक्रमोदितैः सर्ववस्तुसुखदुःखविभ्रमैः । नित्यमर्चितशरीरनायकस्तिष्ठ शान्तसकलेच्छया धिया ॥२५॥ ईश्वर उवाच ॥ अविद्यां श्रेष्ठया श्रेष्ठः क्षालयन्नेव तिष्ठति । मलं मलेनापहरन्युक्तिज्ञो रजको यथा ॥ २६ ॥ अहेतवोऽप्यविद्यांशाः श्रेष्ठाः कारणतां गताः । क्रमाद्गुरूपदेशाद्या आत्मज्ञानस्य सिद्धये ॥ २७ ॥ क्रमे गुरूपदेशानां प्रवृत्ते शिष्यबोधनम् । अनिर्देश्योऽप्यदृश्योऽपि स्वयमात्मा प्रसीदति ॥ २८ ॥ रूपेण भाव्यम् ॥ २४ ॥ देशेति ॥ देशकालो प्रसिद्धौ । करणं पुरुपव्यापारः। तेषां क्रमेण परिपाट्योदितः सर्वेपां वस्तूनां सुस- दुःखरूपैर्विभ्रमविलासैनित्यमर्चितः शरीरनायक आत्मा येन स वादृशः सन् शान्तसकलेच्छया पियोपलक्षितस्तिष्ठ ॥२५॥ आत्मा- चनेऽत्र ज्ञानस्यापेक्षितत्वात्तत्सिद्धये अविद्यामलक्षालनोपायमाह- अविद्यामिति ॥ श्रेष्ठः प्राज्ञः पुमान् श्रेष्ठया शुद्धसत्त्वजन्यत्यादुका टया विमलवासनारूपया अविद्ययैव अविद्यां मलयासनारूपां मलं उपरादिना मलेनवापहरति तद्वत् ॥ २६ ॥ अहेतय इति ।। वस्तुतः अहेतयोऽपि गुरूपदेशाचाः श्रेष्ठाः अविद्यांशाः क्रमाकुत्त- श्चिदुपायादारमतानस्य सिद्धये फारणतां गताः ॥ २७ ॥ एतदेय स्पष्टीकर्तुमाह-कम इति ॥ गुरूपदेशानां मे शिष्यस्य योधने ·सर्गः२] वासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहिवः। ६१३ शास्त्रार्थैर्बुध्यते नात्मा गुरोर्वचनतो न च । बुध्यते स्वयमेवैप स्वबोधवशता स्वतः॥२९॥ गुरूपदेशशास्त्रार्थविना चात्मा न बुध्यते । एतत्संयोगसत्तैव स्वात्मज्ञानप्रकाशिनी ॥१३०॥ गुरुशास्त्रार्थशिष्याणां चिरसंयोगसत्तया । अहनीच जनाचार आत्मज्ञानं प्रवर्तते ॥३१॥ एवं देवार्चनं नित्यं ज्ञः कुर्वन्मुनिनायक । यत्रासदादयो भृत्यास्तत्प्रयाति परं पदम् ॥ ३२ ॥ अविद्यमानमेवेदं विद्यमानमिव स्थितम् । आभासमात्रं त्रिजगन्नान्यदस्ति मुनीश्वर ॥ ३३ ॥ मेव प्रसीदति प्रकाशते । तदुक्तं सूतसंहितायाम्-'स्वच्छवृत्तिमनु- प्राप्य वृत्तेः साक्षितया स्थितः । वृत्त्या निवर्यमज्ञानं असते खेन तेजसा' इति ॥ २८ ॥ आत्मा शास्त्रैर्गुरुवाक्यैश्व इदन्तया नावबुध्यते किं वर्हि स्ववोधवशतः स्वरूपानुसंधानमहिम्ना खत एव बुध्यते ॥ २९ ॥ यदि खत एवात्मा बुध्यते चर्हि गुरु- शास्त्रादिभिः किमित्याशय तदुपयोगिप्रकारमाह-गुरूपदेशेति ॥ एतत् संयोगसत्तैव तेषां गुरुशास्त्रार्थशिष्याणां संनिधिसचैव स्वात्मज्ञानप्रकाशिनी॥ १३० ॥गुर्विति॥ अनि सूर्यसंनिधौ जना- चारो लोकव्यवहार इव ।। ३१ ।। एवमिति ॥ अस्मदादयो हरिह- रादयोऽपि यत्र यस्मिन्परब्रह्मपदे भृत्याः मृत्यवनिकृष्टा वर्तन्त इत्यर्थः ॥ ३२॥ आत्मार्चनं सर्व ब्रह्मवि निश्चित्य नियात्मात्र चरे- दित्युक्तं तन जगतश्चिन्मयत्वेन ब्रममावं प्रतिपादयितुं चिद्विवर्तप्र- क्रियां प्रस्तौति-अविद्यमानमिति ॥ आभासमानं चिन्मानमेव ·मया भत्रियान्तेनीयन्ते ॥४७॥ यति ॥ यथा प्रातरिया- [निर्वाण . धिक् । असाविह ब्रह्मविद्यायां नोपदेशाहः ॥ ४२ ॥ जीवमिति ।। यन्ति । उद्भमं उद्भूतविपरीवज्ञानम् । अतएवार्यः सभ्यः अन्यमुकं यस्मादेतोरयोग्यमीद प्रशास्ति स गुरुः स्वमदृष्टपुरुपाय कन्य- फाप्रदानमिय व्यर्यमित्यर्थः ॥ ४३ ॥४४ ॥ ४५ ॥४६॥ बनेनेति ॥ इमाः संसारयासनाः यसिग्नेव पिदोपरहिवनेय लघुयोगवासिष्टः । जीवं विवेकिनमिहोपदिशन्ति तज्ज्ञा नो बालमुद्धममसन्मयमार्यमुक्तम् । अज्ञं प्रशास्ति किल यः कनकावदातां स समदृष्टपुरुषाय सुतां ददाति ॥४३॥ ईश्वर उवाच ॥ यथा पृष्टं मुने प्रोक्तं त्वयि कल्याणमस्तु ते । देशं प्रयामोऽभिमतमागच्छोत्तिष्ठ पार्वति ॥ ४४ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्त्वा नीलकण्ठोऽसौ त्यक्तपुष्पाञ्जलौ मयि । तवार परिवारेण सममम्बरकोटरम् ॥ ४५ ॥ ततः प्रभृति तेनैव क्रमेणार्चनमात्मनः । अद्ययावद्गतव्यग्रः कुर्वन्नहमवस्थितः॥४६ ।। अनेनार्चाविधानेन मयेमा राम वासनाः। अखिन्नेनेव वाह्यन्ते व्यवहारपरा अपि ॥४७॥ यथा प्राप्तक्रियाचारकुमुमैरात्मनोर्चनम् । व्युच्छिन्नमव्युच्छिन्नं मे न कदाचिदहर्निशम् ॥ ४८॥ सह तज्ञाः प्रक्षाविदः विवेकिनमधिकारिणमेवमुपदिशन्ति योष परित्यकं असन्मयं अविद्यमानक यालं मूर्स नोपदिशन्ति ।

·सर्गः२] वासिष्ठचन्द्रिकान्यारयासहितः। ६१७ ग्राह्यग्राहकसंवन्धः सामान्यः सर्वजन्तुषु । योगिनः सावधानत्वं यत्तदर्चनमात्मनः ॥४९॥ दृष्ट्यानया रघुपते सङ्गमुक्तेन वेतसा । संसारविरलारण्ये विहरामिन्न खिद्यसे ॥ १५०॥ राम उवाच॥ इदानी संशयो ब्रह्मन्विनिवृत्तो विशेषतः। ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलं जाता तृप्तिरकृत्रिमा ॥५१॥ पराममेद्यामपरैर्दलिताशामतङ्गजाम् । संसारसमरे सम्यग्धीरतामागतं मनः ।। ५२।। परिगलितविकल्पनामुपेतं प्रशमितवाञ्छमदीनसारसत्यम् । णामाचारानुष्ठानानि तैरेव कुसुमैरात्मानं विच्छिन्नमपि लौकि- कदृष्ट्या विच्छिन्नतया प्रतीयमानमपि मे निरन्तरानुसधानवतः अहर्निशं कदाचिदपि न व्युच्छिन्नं भवति ॥४८॥ नन्वेतादृश- मेवात्मार्चनं सर्वमुलभमेवेत्याशय योगिनो विशेपमाह-ग्राह्येति ॥ सर्वेषामपि देहिनां ग्राह्यप्राहकसवन्धः सामान्य एव तथापि पामरा बहिर्मुसतया बुभुक्षापिपासादिभिः पीडिता विचित्रमन्नपानादिक भोक्ष्यामहे पास्याम इति व्याकुला भवन्ति । योगी तु पूर्वोक्प्र- कारेणात्मैव देवता इयं च विचिना भोगसंपदस्पैच पूजेति सावधानो वर्तत इति विशेषः । तस्मादनुसंघानमेव पूर्वोत्तमात्मार्चनमित्यर्थः ॥४९॥ १५० ॥५१॥ परामिति ॥ दलिताशामतगजां विद- लिवदिग्गजा निवर्तितमनोरूपमतङ्गजामिति च ।। ५२ ॥ परीति ।। मे मनः विकल्परहितं गलितवाञ्छम् । अदीनं देन्यरहितं अतएव ·. (६१८ [निर्माण रात्र पित्यफलं निदर्शयनान्यानान्तरमारमते ॥ स चिपसमापये प्रकारान्तरेण योधयिनुमुपक्रमते ॥ १ ॥ यति ॥ यामिनं पण प्रथम प्राविणे यया मुष्टये मपति तथा प्रात्यरजात्मामिसंप. पपमयः गरेपानुभूयव त्यपः ॥ २॥ परनाइमिसनपुरी लघुयोगवासिष्टः। त्रिजगति पदतिप्रसन्नरूपं प्रमुदितमन्तरनुत्तमं मनो मे ॥ १५३ ॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे मोक्षोपाये निर्वाणप्रकरणे देवपूजोपाख्यानं माम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ तृतीयः सर्गः राम उवाच ।। तव वाक्यसुधासेकैर्न तृप्तिरुपजायते । भूयः कथय मे ब्रह्मन्कांचित्तत्वमयी कथाम् ॥ १॥ वसिष्ठ उवाच॥ यथा प्राप्तिक्षणे वस्तु प्रथमं तुष्टये तथा । न प्राप्त्येकक्षणार्ध्वमिति को नानुभूतवान् ॥ २ ॥ वाञ्छाकाले यथा वस्तु तुष्टये नान्यदा तदा । तस्सात्क्षणसुखे सक्ति पालो पनाति नेतरः ॥३॥ सारसत्यं उत्कृष्टमानम् । प्रसन्नरूपं प्रमुदितं च सदनुचमं सर्वोत्तम पर्तत इत्यन्ययः ।। १५३ ॥ इति संसारवरणिनानि वासिष्टविय. रणे निर्याणप्रकरणे देवपूजोपारल्यानं नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ पूर्वमपूर्येण देवपूजाविधानेन चित्तम्यान्तर्मुपवया निर्यागनि. त्युभम् । इदानीमद्वितीयं प्रौयान्तावितसर्यायं व्याप्य स्थितमि धिन एमग्मासनादम्य गुष्टपे न भयीगि यो गानुभूगपान्।

·सर्गः३] - वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । वाञ्छाक्षणे तु या तुष्टिस्तत्र वाञ्छैव कारणम् । तुष्टिस्त्वतुष्टिपर्यन्ता तसाद्वाञ्छा परित्यज ॥ ४॥ आशा यातु निराशत्वमभावं यातु भावना । अमनस्त्वं मनो यातु तवासङ्गेन जीवतः ।।५॥ वासनारहितैरन्तरिन्द्रियैराहरन्क्रियाम् । न विक्रियामवामोपि खवक्षोभशतैरपि ॥६॥ चित्तोन्मेपनिमेपाभ्यां संसारप्रलयोदयौ । वासनाप्राणसंरोधादनिमेपं मनः कुरु ॥ ७ ॥ वाल एवासक्तिं बध्नाति नेतरः प्रेक्षावान् ॥ ३ ॥ तदपि क्षणसुसं कल्पितमेव न वास्तवमित्याह-वाञ्छेति ॥ वाञ्छाक्षणे तु या तुष्टि- रुत्पद्यते तत्र तस्यां तुष्टी वाञ्छय कारणम् । वाञ्छान्वयव्यतिरे- कानुविधायित्वात्तुष्टेः सा कल्पितापि तुष्टिरतुष्टिपर्यन्ता अतुष्टौ पर्यव- स्वति । तस्मादनर्थपर्यवसिवां क्षणमुसहेतुं वाञ्छां परित्यज॥४॥ आशेति॥ अतश्च असङ्गेन विपयेष्वनास्थया जीवतो व्यवहारवव- स्तव आशा भविष्यदिष्टवस्तुवान्छा निराशत्वं निरुद्यमत्वं यातु । भावना विषयवासना च अभावं यातु । मनश्च निर्वासनं सत् अमनस्त्यं निर्विकल्पतां यातु ॥ ५ ॥ वासनेति ।। अतश्च त्वं वासनारहितैरिन्द्रियेश्चक्षुरादिभिः क्रियामाहरन् अनुतिष्ठन्नप्यन्तर- न्तःकरणे विकारं नामोपि । क्षोभसवैतिवर्षादिमिः विशोमशतैरपि समाकाशं यया विकारं नावामोति तद्वन् ।॥ ६॥ चित्तेति ॥ चित- सोन्मेपनिमेपाभ्यामाविभीषतिरोभावाभ्यामेव संसारमलयोदयी भपतः दलाचदेष मनोयासनासंरोधालाणसंरोधात पूर्वोकादनि- ·६२० [निर्वाण . तन्मोत्यं गुरुशास्त्रार्यसंयमः। गुरूपदेशात् शास्त्रार्थानुसंधानात्संय- माय यलात्पुरुषप्रयत्नाद्विलीनं प्रनष्टं कुरु ॥ ९॥ असंविदिति ॥ दृश्येति ॥ दृश्यदर्शनसंयन्धे अभिमतविपयाणां इन्द्रियः संयन्थे सति यत्पारमार्थिक परमार्यभूतं म्यात्मनि संमृदं मुग्रमाविर्भपात लघुयोगवासिष्टः । प्राणोन्मेपनिमेपाभ्यां संसृतेः प्रलयोदयौ । तुमभ्यासप्रयोगाभ्यामुन्मेपरहितं कुरु ॥ ८॥ मौख्योन्मेपनिमेपाभ्यां कर्मणां प्रलयोदयौ । तद्विलीनं कुरु वलाद्गुरुशास्त्रार्थसंयमैः ॥९॥ असंवित्स्पन्दमात्रेण याति चित्तमचित्तताम् । प्राणानां वा निरोधेन तदेव परमं पदम् ॥१०॥ दृश्यदर्शनसंवन्धे यत्सुखं पारमार्थिकम् । तदन्तैकान्तसंविच्या ब्रह्मदृष्ट्या मनाक्षयः ॥ ११ ॥ मेपं विलीनं कुरु ॥ ७॥ प्राणेति ॥ प्राणस्पन्दस्यापि चित्तस्फुरण- हेतुत्वात्संसृतिहेतुत्वमतस्तमपि प्राणमभ्यासप्रयोगाभ्यां पवननि. रोधाभ्यासात् प्रकृष्टोद्योगात् मनोनिरोधाद्वाऽनिमेषमस्पन्दं कुरु । मनश्च वध्यते येन पवनस्तेन वध्यत इति मनोनिरोधस्यापि प्राण- निरोधहेतुत्यात् ॥ ८ ॥ मौख्येति ॥ मौर्यमज्ञानं तदपि कर्मद्वारा संसारहेतुः । तथाहि । अज्ञानादन्यथाज्ञानं तस्माद्रागद्वेपी ताभ्यां पुण्यापुण्यरूपा प्रवृत्तिः ततो जन्मादिदुःसमयः संसार इति । चित्तं कर्त असंविस्पन्दमात्रेण संविदः पन्दो बहिर्मुसतया स्फूर्ति सदभायोऽसंयित्स्पन्दः तन्मात्रेण या प्राणनिरोधेन या अचित्ततां निर्विकल्पत्यं याति तदेवोचितत्वमेय परं पदं मुक्तिः ॥ १०॥ पदन्यैपान्तसंविण्या। अन्तशब्दः स्यापयाची तस पारमार्थिक- ·सर्गः३] ६२१ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। यत्र नाभ्युदितं चित्रं तद्वै सुखमनुत्तमम् । क्षयातिशयनिर्मुक्तं नोदेति न च शाम्यति ॥ १२ ॥ ज्ञस्य चित्तं न चित्ताख्यं ज्ञचित्तं सत्यमुच्यते । नानार्थान्यत्वभाकितं योधात्तानं सुवर्णवत् ॥ १३ ॥ चित्तं चित्तत्वमायाति किंचित्कालं जगत्स्थितौ । विहृत्य तुर्यावस्थायां तुर्यातीतं भवत्युत ॥ १४ ॥ खस्यान्तःस्वरूपं तस्यैव एकान्तसंवित्या निरन्तरानुसंधानेन । ब्रह्म- संवित्त्या स्वरूपसुससंवित्तिरेव ब्रह्मदृष्टिरित्यर्थः। 'अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतेः। तथा 'ब्रह्मदृष्ट्या मनसः क्षयो लयः स्यात् ॥ ११ ॥ चित्तलये सति तदेव स्वरूपसुसं कैवल्यसुसं संपद्यत इत्याह-यंत्रेति ।। यत्र यस्मिन्सुखे चित्तं नाभ्युदितं चित्तवृत्तयः संकल्पविकल्पादयो नोद्यन्ति तदेवाकृत्रिमं सुसं निजानन्दः । कैवल्यसुखमिति यावत् । तच क्षयातिशयनिर्मुक्तं नित्यं निरतिशयं चेति कृत्वा नोदेति न च शाम्यति ॥ १२ ॥ ननु ज्ञानिनश्चित्तलयाभावात् कथं जीवतो मुक्तिरित्यत्राह-ज्ञस्येति ॥ ज्ञस्य चित्तं न चित्ताख्यं चित्तमिति नाख्यायते किंतर्हि ज्ञचित्तं सत्यमुच्यते ब्रह्मवेत्यर्थः । यस्मात्का- रणान्नानान्यत्वभाक् नानारूपैः कामसंकल्पादिभिरथैरन्यत्व- भाक् ब्रह्मणः सकाशाद्भेदभागेव चित्तं चित्तशब्दार्थः । ज्ञस्य तु चित्तं बोधात् परिपूर्णब्रह्मवोधात् तदभिन्नं सत् संपद्यते । यथा तानं युक्तिवशात्सुवर्णभावमापद्यते तद्वत्॥१३॥ चित्तमित्ति चित्तं कर्तृ जगत्स्थितौ किंचित्कालं विहत्य नुर्यायस्थायां श्रवणमननादि- क्रमात् समाध्यवस्थायां सिद्धायां चित्तत्त्वं चित्स्वरूपमायाति । अतः परं तुर्यातीवं भवति। जामदादित्रये सति तदपेक्षया समाध्यवस्थायां ·सत्यान् ॥ १८॥ येपुल्येनापरिन्टेयं अनन्तत्यान् । जगत्स्थितेरा [निर्वाण - देव स्थितम् । इतरमितादिकं किंचिदन्न नास्ति । संनिवेशः संस्थान च व्योमादीनां प्रतीयमानं नास्ति । ननु प्रतीवस्य मिथ्यात्वं क वत्मनिवेगश्च नाम्ति तद्वत् ॥१५॥१६॥ योजनानामिति श्लोकायं प्यते। अजरम्पं प्रक्षणो जरादिविवाररहितत्यात्॥ १७॥ पुराणमपि यालेन्दुसरटयन्मादेवेन मुन्दरं आनन्दमयत्यान् । अपालि निमा ६२२ लघुयोगवासिष्ठः। ब्रह्मैव भूरिभुवनम्रमविभ्रमोचै- रित्यं स्थितं सममनेकतयैकमेव । सर्वात्मकं भवति नेतरदङ्ग किंचि- चित्तादिकं च न हृदीय हि संनिवेशः ॥ १५ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अत्रेमामवबोधाय विसयोल्लासशालिनीम् । अपूर्वा चैव संक्षेपादाम रम्या कथां शृणु ॥१६॥ योजनानां सहस्राणि विपुलं विमलं स्फुटम् । युगैरप्यजरदूपमस्ति विल्वफलं महत् ॥ १७ ॥ पुराणमपि बालेन्दुदलमार्दवसुन्दरम् । महाकल्पान्तवात्याया अपि वेगैरचालितम् ॥ १८॥ योजनायुतकोटीनां कोटिलक्षशतैरपि । चैपुल्येनापरिच्छेद्य मूलमायं जगत्स्थितेः ॥ १९॥ तुर्यत्वं सर्वदा समाधौ जायदाद्यभावात्तुर्यत्वमपि नास्तीत्यर्थः॥१४॥ ब्रह्मेति ।। सर्वात्मकं ब्रहीकमेव भूरिभुवनभ्रमविभ्रमोशे रिभुवनधा- न्तिविलासपरम्पराभिः इत्थं वियदादिप्रकारेणानेकतया समं युगपः दृष्टमिन्याह-हदीवेति । यथा स्वप्नदशायां हदि चित्ते प्रतीयमानं वस्तु वाक्यम् ॥ चिद्धनमन्तर्गतसर्याय पनीयापूर्वविल्यफलत्येन निरू- ·सर्गः ३] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। तस्य विल्वफलस्योचैर्ब्रह्माण्डानि समीपतः। हरन्ति लीलां शैलाधोराजिकाकणपद्धतेः ॥२०॥ न कदाचन पाकेन पातान्तेन समेति तत् । सदैव पक्कमप्यङ्गजरसा यन्न वाध्यते ॥ २१ ॥ मसस्तफलसारस्य फलस्यास्स महाकृतेः। अन्तर्मज्जत्वमायाति संविच्छक्तिचमत्कृतिः ।। २२ ॥ संविच्छक्त्या तया तत्र ततस्तरलरूपया। निज एव समे रूपे गित्थं संप्रसारिता ॥ २३ ॥ इदं व्योम महानन्तमियं कालमयी कला । इयं नियतिरुधुक्ता क्रियेयं स्पन्दरूपिणी ॥ २४ ॥ मूलं उपादानत्वात् । इत्थंभूतं महद्विल्वफलमस्ति ॥१९॥ तस्येति ।। तस्य विल्वफलस्य समीपतः उच्चब्रह्माण्डान्यपि शैलाधः स्थितानां राजिकाकणानां पद्धतेर्लीलां हरन्ति किं वर्ण्यते तन्महत्त्वमित्यर्थः । राजिका कृष्णसर्पपः ॥ २० ॥ नेति ॥ तत्फलं कदाचन पातपर्य- न्तेन पाकेन न समेति न संयुज्यते नित्यत्वात् ॥२१॥समस्तेति ॥ समस्तफलसारस्य परमपुरुषार्थरूपत्वात् । अस्य प्रकृतस्य संविच्छ- क्तिचमत्कृतिः चिच्छक्तिस्फूतिरेव अन्तर्मनत्वं अन्तःस्थितसारत्व- मायाति ब्रह्मणः संवित्सारत्यात् ॥ २२ ॥ संविदिति ॥ ततः बिल्वफलस्थानन्ततया तरलरूपया बहुविधपरिणामवया स्फुरदूपया संविच्छत्तया समे निज एव रूपे । इत्थं वक्ष्यमाणप्रकारेण दृक् सिसृक्षापूर्विका दृष्टिः संप्रसारिता प्रवर्तिता ।। २३ ॥ तमेव प्रका- रमाह-इदमिति द्वाभ्याम् ॥ उद्युक्ता जगन्ति नियन्तुमुद्यता नियति- रियं स्पन्दरूपिणी चलनस्वभावा क्रियारूपा शक्तिरियम् । निजम- जाचमत्कृतिः निजायाः संविच्छतेः स्फूर्तिः । सर्वस्यापि प्रपञ्चस्व ·-६२४ [निर्माण०६ ररूपो भेदो भेददृष्टिनास्ति ।। २७ ॥ २८॥ इति श्रीवासिष्ठवियरणे लघुयोगवासिष्टः । ब्रह्माण्डमण्डपमिदमिमा आशाः क्रमो ह्ययम् । इति सा तस्य विल्वस निजमजाचमत्कृतिः ॥ २५ ॥ राम उवाच ॥ भगवन्सर्वसारज्ञ त्वयपा चिल्वरूपिणी । महाचिद्वनसत्तेह कथितेति मतिर्मम ॥ २६ ॥ चिन्मारूपमखिलमहन्तादीदमावतम् । न मनागपि भेदोऽस्ति द्वैतैक्यकलनात्मकः ॥ २७ ॥ यथा ब्रह्माण्डकूष्माण्डमजामेर्वादिसंस्थितिः । तथा चिद्विल्वमजेयं ब्रह्माण्डादिजगत्स्थितिः ॥२८॥ इति श्रीनिर्वाणप्रारणे दिल्योपाख्यानं नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अथेमामिन्दुवदन चित्रां विसयकारिणीम् । वर्ण्यमानां मया रम्यामन्यामाख्यायिकां शृणु ॥१॥ संविद्विलासरूपत्वात् ॥ २४ ॥ २५ ॥ भगवन्निति ॥ महाचिद्ध- नसत्ता महती चिद्धनम्य ब्रह्मणः सत्ता ॥ २६ ॥ चिदिति । अह- न्तादि अहंकारप्रकृतिमहदादिमिरावतं विस्तीर्णमिदमसिलं जगधिन्म- बारूपम् । अतश्च मनागपि त?क्यकलनात्मको भेदाभेदविचा- निर्माणप्रकरणे विल्योपाख्यानं नाम तृतीयः सर्गः ॥३॥ पूर्वमन्तावितमार्यमद्वितीयमेव चैतन्य विल्यफलत्येन निरू- पितम् । इदानी नु यिचिजगणिततापि अापण्डेकरमा निर्यिकरूपा पनीमूना मैय चिन्मदाशिलात्येन निमप्यते-अपेत्यादिना ॥ चतुर्थः सर्गः

·सर्गः ]
वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः।
६२५
लिग्धा स्पष्टा मृदुस्पर्शा महाविस्तारशालिनी ।'
निविडा नित्यनीरन्धा क्वचिदस्ति महाशिला ॥२॥
तस्यामन्तः प्रफुल्लानि पद्मानि सुबहून्यपि ।
सरस्सामिव रम्याणि सन्त्यनन्तानि राघव ॥३॥
अन्योन्यप्रोतपत्राणि मिथो विघटितानि च ।
मिथश्वोपरि रूढानि गूढानि प्रकटानि च ।
ऊर्ध्वमूलान्यधोमूलान्यमूलानीतराणि च ॥ ४ ॥
चित्रामश्रुतपूर्वा अतश्च विस्मयकारिणीम् ॥ १॥ स्निग्धेति ॥
स्निग्धा चित्तप्रेमास्पदत्वात् । स्पष्टा स्वयमेव प्रकाशमानत्वात् ।
मृदुस्पर्शा मुसहेतुत्वात् । महाविस्तारशालिनी निरवधित्वात् ।
निविडा संततत्वात् 1 नित्यनीरन्ध्रा विजातीयवस्वमिश्रित-
त्यात् । इत्यंभूता महाशिला कचिदस्ति । स्वव्यतिरिक्तस्यापारस्य
निरूपयितुमशक्यत्वात्कचिदित्युक्तम् । स भगवान् कस्मिन्प्रतिष्ठित
इति । खे महिनि' इति श्रुतेः ॥ २ ॥ तस्यामिति सार्घटोकद्वयं
वास्यम् । अत्र पद्मानीत्यनेन मुवनादिविवक्षितानि संकोचविका-
मयोगित्यात् जीवभ्रमराश्रयत्वाय ॥३॥ तानि कानिचिदन्यो-
न्यग्रोवपनाणि परस्परसंबन्धवन्ति । कानिचित्तु मियो विघटितानि
संगन्धरहितानि । तेपां च मध्ये कानिचिदूर्ध्वमूलानि अमरादि-
मुवनानामुपरिस्थितध्रुवमण्डलाश्रयत्वात् । कानिचियोमूलानि
पावालानां भूलोकस्य यास्थित प्रयत्वात् । कानिचिदमूलानि
शिवविष्णुलोकादीनां नित्यत्वात् । इतराणि पेत्यनेन निर्यट्यूलान्यु.
ज्यन्ते । तिर्यग्गमनसभायेन यायुनेव पांचिभुवनानामवष्टब्धत्वादा
इत्यंभूतानि पानि तम्यां शिलायामन्तः सन्तीसत्ययः ॥४॥

·६२६ [निवर्पण वन्नीले नमसि शमसहयद्रासमानत्वात् । चक्रशब्देन मण्डलारा- राणिद्वीपानि । तेषां चक्रधारावदामासमानः समुद्ररूपलभितत्वात् रघुयोगवासिष्टः। तेषां च निकटे सन्ति शङ्काः शतसहस्रशः। चक्रौपाथ महाकाराः पद्मवत्संनिवेशिनः ॥५॥ राम उवाच ॥ सत्यमेतन्मया दृष्टा तादृशी सा महाशिला । शालग्रामे हरे नि विद्यते तादृशी शिला ॥ ६ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ चिच्छिलैपा मयोक्ता ते यस्सामन्तर्जगत्स्थितिः । घनत्वैकात्मकत्यादिवशादेपा शिलैच चित् ।। ७॥ अप्यत्यन्तवनाङ्गायाः मुनीरन्ध्राकृतेरपि । विद्यतेऽन्तर्जगद्वन्दं व्योम्नीव विपुलोऽनिलः ॥८॥ द्यौः क्षमा वायुराकाशः पर्वताः सरितो दिशः। सन्ति तसां शिला सा च सुपिरा न मनागपि ॥९॥ तेपामिति ॥ तेषां च पद्मानां निकट शवसहनशः शद्धाः सन्ति । शयब्देन नक्षत्रप्रहतारारूपाणि ज्योतिर्मण्डलान्युच्यन्ते । समुद्र ॥ ५ ॥ ६ ॥ चिदिति ॥ पनत्येकात्मत्यादिवशान् पनत्वं निविडत्यम् । एकात्मकत्यमेकरूपत्वम् । आदिशब्दाद्विमुत्यादीनि । दशावत्सामयादेषा चित्तशिलेय वत्महशत्यात्।। ७ ।। अपीति ।। पनाया नीरन्ध्राया अपि तम्याः शिलाया अन्तः जगन्दम्य वदमिन्नत्वेन पनत्यनीरन्प्रत्ययोपिरोपामावान ॥ ८ ॥ चोरिति ॥ मा १ मनागपि मुचिरा सन्मान मपति । जगदन्तं विगते । गुममृतीनां ·सर्गः ४] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । शङ्कपद्मादिकं लोकं पापाणे लिप्यते तथा । भृतं भवद्भविष्यञ्च चिच्छिला शालमञ्जिका ॥१०॥ उपलोऽन्तःसंनिवेशो नानात्माप्येकपिण्डताम् । तथा चिद्विश्वगर्भापि न मुञ्चत्येकपिण्डताम् ॥ ११ ॥ यथा पयः शिलाकोशादमिन्नस्तद्वपुर्मयः। तथा सर्गश्चितो रूपादभिन्नः सर्वदेव हि ॥१२ ।। शिलान्तः पालेखाली मरीचान्तश्रमत्कृतिः। नोदेति नास्तमायाति यथा मर्गस्तथा चिती ॥ १३ ॥ यथा पुरन्ध्यां मोऽन्तर्मजा वा विल्वगा यथा । तथानन्त विकाराढ्या चितो ब्रह्माण्डमण्डली ॥१४॥ दामिन्नत्वात् ॥ ९॥ शद्धेवि ॥ शदपद्मादिलेसनेऽपि पापाणः यथा न किंचिद्भियते क्या भूतभवद्भविप्यपापि चिच्छिलामयी शालमतिका । यहुविधचित्रविचित्रिता प्रकृतिरेय न भिद्यत इत्यर्थः ॥ १० ॥ उपल इति ॥ यया अन्वःसंनिवेशः अन्तःस्थिवः शत- पद्मादिनिवेश उपलो नानात्मकतया प्रतीयमानोऽपि यस्तुतः एक- पिण्डकस्तथा चिद्विश्वगापि जगद्गर्भगदापि एफपिण्टतां न मुबति ॥ ११ ॥ ययेति ॥ शिलायां कल्पितः पद्मः वदपुर्नयः शिलाम- यत्याच्छिटारोशापया अभिग्नः दया चिति कल्पितः मोऽपि चिपाइभिन्नः ॥ १२ ॥ शिलेनि ॥ शिलायां फल्पिता पाले- गाली । मरीचान्वश्चमकृविमरीचम्यान्तः बिदा चमत्कारहेतुः परमरपूर्विन यया नोदेवि सामाविकत्वात् । नास्वमायाति पापद्रव्यमपिनाशान् तया चिती मगन्धितिः ॥ १३ ॥ ययेति ॥ पुरनयां गुपिण्यां मसरों गर्भम्पो ययान्वयतते । मना सारमू-

·६२८
स्थिताः ॥१५॥ययेति॥सर्वात्मकं ब्रह्म यत्र यम्मिन् देशे यदाकार
यद् यत् यथा प्रवर्तते तत्र तदेव वस्तु तथा तेनैव प्रकारेणोपलक्षित
निरामिति ॥ प्रशान्ते समे चिद्धने पात्मनि टक्प्रतीयमानो जग-
लघुयोगवासिष्ठः।
[निर्वाण
सुपुप्तावस्थया चक्रपालेखाः शिलोदरे।
यथा स्थिताश्चितेरन्तः स्थितेयं जगदावली ॥१५॥
यथा यत्र यदाकार तथा तत्र तदेव हि ।
ब्रह्म सर्वात्मकं सर्व सुपुप्तस्थमित्र स्थितम् ॥ १६ ॥
भूप्रिभाव विकाराल्यो योऽयं जगदुरुभ्रमः ।
सुपुप्तमेव तद्विद्धि शिलान्तः पङ्कजादिवत् ॥ १७॥
नित्यं मुपुप्तपदमेव जगद्विलासः
सम्यक्प्रशान्तसमचिद्धन आत्मनीकू ।
पमं शिलान्त इव सर्गदशास्त्वसारा
दृष्टा न देहमुपयान्ति कदाचिदेव ॥ १८ ॥
इति श्रीयोगवामिष्टमारे निर्वाणपारणे शिलोपाख्यानं
नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
तोंशो यथा बिल्वगा विल्यफलान्तर्गता वर्तते तथैव अनन्तविका-
राध्या ब्रह्माण्डमण्टली चितायन्तर्वर्तते ॥ १४ ॥ सुपुप्तेति ॥ चम-
पद्मरूपा लेताः शिलोदरे यथा मुपुतावस्थया सुपुमवन्निश्चलायस्थया
भयति । अतः सवं प्रौय मुपुत्रस्यमिव सुपुत्रावस्थापनमिय निर्षि-
कारं स्थितम् । प्रघणः सर्वात्मकत्वात् सत्यसंकल्पत्याश स्वसंफ-
सानुसारेण नानारूपतयावस्थान युक्तमिति भावः
भूरीवि ॥ भूरिभिभावविकारः जन्मादिभिराख्यो योऽयं जगदपः
उम्भ्रमनन्छिलान्तः पयज्ञादियत्सुपुत्रं प्रीय विद्धि ॥ १७ ॥

·६२९ . सर्ग:५] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । पञ्चमः सर्गः राम उवाच ॥ ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलं दृष्टं द्रष्टव्यमक्षतम् । लीलयेदं तु पृच्छामि भूयो बोधाभिवृद्धये ॥१॥ जगत्सहस्रनिर्माणमहिम्नो दर्पणस्य तु । पुर्यटकस्य भगवन् रूपं कथय कीदृशम् ॥२॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अनाद्यन्तं जगदीजं यहह्मास्ति निरामयम् । तदेव कलनायुक्तमत्र जीव इति स्मृतः ॥ ३ ॥ नृरूपं शुद्धचिन्मात्र कलाकलनवर्जितम् । कलनोन्मुखतां यातमत्र जीव इति स्मृतः ॥ ४ ॥ -द्विलासः शिलान्तःपद्ममिव सुपुप्तपदमिव ब्रह्मणः सुपुप्तावस्थयाव- -स्थानमेव । दृष्टास्तु सर्गदशाः सर्गाद्यवस्थाः असारा निःप्रमाणाः। अतः कदाचिदेव देहं वास्तवं स्वरूपं नोपयान्ति ॥ १८ ॥ इति -श्रीवासिष्ठविवरणे शिलोपाख्यानं नाम चतुर्थः सर्गः ॥४॥ पूर्व विचित्राप्यसण्डैकरसा चिच्छिलात्वेन निरूपिता । इदानीं तु सर्व प्रीति विवेकिनो युद्धादिरपि चित्तविश्रान्तियाघको न भवतीति दर्शयितुं अर्जुनाख्यायिका वर्ण्यते ॥१॥ जगदिति ॥ जगवां सहस्रव निर्माणं महिमा यस्य तस्य दर्पणवनिर्मलस्स पुर्यष्टफस्य रूपं कीदृशं तत्कथय ॥२॥ अनाद्यन्तमिति श्लोकत्रयं वाक्यम् ।। जगदीजं ब्रह्मैव कलनायुक्तमविद्यायुक्कं सत् जीव इति स्मृतः ॥३॥ सुर्जीवस्य वस्तुतः कला माया तस्याः कलनं प्रासः तेन वर्जितम् । यदा स्वयमेवाऽविद्योन्मुसतां यातं गतम् । अत्र चिन्मानात्मस्वरूपवि- ·६३० [निवाण०६ त्युत्तं भूतहत्पद्मपट्पदः' इति पूर्वमुक्तम् ॥६॥ इदानीं प्रकारान्त- बीय इत्युत्ता वदेय सविस्वरूपं पुर्यष्टकं विदुः । अन्तःपरणमणि- लघुयोगवासिष्ठः । स जीवः खलु देहेऽसिंश्चिनोति स्पन्दते स्फुटम् । अहंभावादहंकारो मननान्मन उच्यते ॥ ५॥ बोधनिश्चयतो बुद्धिरिन्द्रदृष्टस्तथेन्द्रियम् । देहभावनया देहो घटभावनया घटः। एप एव खभावात्मा जनैः पुर्यष्टकं स्मृतः ॥६॥ ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वसाक्षित्वाद्यभिपातिनी । या संविञ्जीव इत्युक्ता तद्धि पुर्यष्टकं विदुः॥७॥ पुर्यष्टकवगेनैव स्वमात्स्वमान्तरं यथा । असत्यमेव पश्यन्ति जनास्तद्वदिदं जगत् ॥ ८॥ स्मरणे ज्ञाते अहभावादहमियभिमानादहकारः स्मृतः । मननात्सं- कल्पादिरूपान्मन उच्यते ॥४॥५॥ वोधस्य निश्चयरूपाद्व्यापारा- द्बुद्धिरुच्यते। तथा इन्द्रदृष्टेः इन्द्र आत्मा तेन दृष्टत्वात्तत्तत्कर्मोपार्जि- तत्वादिन्द्रियमुच्यते । 'इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टम्' इत्यादिना सूत्रे- णेन्द्रियशब्दस्य इन्द्रदृष्टमित्यर्थे निपातितत्वात् । देहरूपभाषनया देहो भवति । घटाकारभावनया घटो भवति । एवंस्वभावात्मा एवंप्रकार- समावस्वरूप एप एवात्मा सहर्जनः पुर्यष्टकमिति स्मृतः । तल्ल क्षणं तु-'अहंकारकलायुकं बुद्धिजीयसमन्वितम् । तत्पुर्यष्टकमि- रेण लक्षणमाह-शत्वेति ॥ सत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वसाक्षित्वाधमिषा- विनी शोऽहं हिं भोपाई साक्ष्य इत्याथमिमानपती या सवि- प्रतिविम्यिता पर्नृत्यमोफत्याामिमानयती सरिदेव जीयः पुर्यष्टकं घेत्यर्थः ।। ७ ।। पुर्यष्टयेति ॥ यथा जनाः पुर्यष्टयपशेनेव समा- ·सर्गः५] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। पुण्डरीकाक्ष निर्दिष्टामसंसक्तिमतिं शुभाम् । यामालिङ्य महाबाहो जीवन्मुक्तमना मुनिः॥९॥ पाण्डोः सुतोर्जुनो नाम सुखं जीवितमात्मनः। ; क्षपयिष्यति निर्दुःखं तथा क्षपय जीवितम् ॥१०॥ राम उवाच॥ भविष्यति कदा ब्रह्मन्सोऽर्जुनः पाण्डुनन्दनः । कीदृशीं च हरिस्तस्य कथयिष्यत्यसक्तताम् ॥ ११ ॥ . वसिष्ठ उवाच॥ यमः कदाचिद्भगवानगते प्रतिचतुर्युगे तपः प्रकुरुते भूतदलनात्पापशङ्कया ॥ १२ ॥ कदाचिदष्टौ वर्षाणि दश द्वादश वापि च । कदाचित्पञ्च सप्तापि कदाचित्पोडशापि वा ॥ १३ ॥ उदासीनवदासीने तसिन्नियमसंस्थिते । न हिनस्ति जगजाले मृत्यु तानि कानिचित् ॥१४॥ तेन नीरन्ध्रभृतौघं निःसंचार महीतलम् । भवति प्रापि स्खेदी कुञ्जरो मशकैरिव ॥१५॥ त्स्वानान्तरमसत्यमेव पश्यन्ति तद्वदिदं जगदपि पश्यन्ति ॥८॥ इत्थं स्वप्नवत्प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं विनिश्चित्यार्जुनवत्सद्देन व्यवहर्तव्य- मिति तत्कथां प्रस्तौति-पुण्डरीकाक्षेत्यादिना ॥ ९॥ १०॥ ११ ॥ यम इति शोकद्वयं वाक्यम् ॥ भगवान्यमः किल गतेषु चतुर्युगेषु कदाचिद्भूतद्रोहात्पापमाशङ्कमानस्तन्निवृत्तये तपश्चरन् ॥ १२ ॥ कदाचिदष्टी वर्षाणि तपः कुरुते किल । कदाचिद्दश कदाचिहादश कदाचित्पन्न कदाचित्सप्त कदाचित्पोडश वर्षाणि इत्येवं च बहुधा तपः कुरुते ॥ १३ ॥ १४ ॥ तेनेति ॥ तेन मृत्योहिंसायामप्रवृत्या ·[निर्वाण०६ लघुयोगवासिष्ठः । अथ तानि विचित्राणि भूतानि बहुयुक्तिभिः । क्षपयन्ति सुरा राम भुवो भारनिवृत्तये ॥ १६ ॥ एवं युगसहस्राणि व्यवहारशतानि च । समतीतान्यनन्तानि भूतानि च जगन्ति च ॥१७॥ वैवस्वतो नाम यमो य एप पितृनायकः । अनेन त्वधुना साधो परिक्षीणेपु केचित् ।। १८॥ युगेष्वविधाताय वर्षाणि द्वादशात्मनि । बतचर्येह कर्तव्या दूरास्तजनकपणा ॥१९॥ तेनेयमुर्वी नीरन्धा भूतैर्मत्यरमृत्युभिः । दीना प्रघनगुल्मैव भारभूतैर्भविष्यति ॥ २०॥ भूभारपरिभूताङ्गी हरि शरणमेष्यति । हरिहद्वयेनाथ महानवतरिष्यति ॥ २१॥ वसुदेवसुतस्त्वेको वासुदेव इति श्रुतः। देहो भविष्यति हरेर्द्वितीयः पाण्डुनन्दनः ॥ २२ ॥ धृतराष्ट्रसुतैः साधं संग्रामेऽत्यन्तदारुणे । उपेप्यन्त्यर्जुनेनैते योद्धं तद्वन्धवोऽखिलाः ॥ २३ ।। अर्जुनः स्वजनान्दृष्ट्वा तान्सर्वान्मरणोन्मुखान् । विपादभेप्यत्युद्योगं युद्धाय न करिष्यति ॥ २४ ॥ हेतुना प्रापि मदयशात्स्वेदी फुञ्जरो मशकैरिव भूतलं नीरन्धभूः तोपं सत् निःसंचारं संचरितुमशक्यं भवति ॥ १५ ॥ १६ ॥ ॥ १७ ॥ १८ ॥ वैवखत इति श्लोकद्वयं याक्यम् । विपस्वतः सूर्यस्य पुप्रेणापि यमेन तथैयापविधाताय तय द्वादशाणि दूराल. जनफर्पणा दूरपरिष्वजनमारणा प्रतपयर्या तपश्चर्या कर्तव्या॥ १९ ॥ वेनेति । प्रपनगुल्मा प्रपना निरन्तरा गुल्माः सम्या यस्सो सा ·सन: ५] .. वामिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। तमर्जुनाभिघं देहं प्राप्तकार्यकसिद्धये । हरिवुद्धेन देहेन बोधयिष्यति युक्तिभिः ॥२५॥ अनन्तमव्यक्तमनादिमध्य- मात्मानमालोकय राजसिंह । संविद्वपुःस्फारमलब्धदोप- मजोऽसि नित्योऽसि निरामयोऽसि ॥ २६ ॥ न जायते म्रियते वा कदाचि- नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २७ ॥ तथा ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ तमिति ।। बुद्धन देहेन योधवता कृष्णावताररूपेण ॥ २५ ॥ अनन्तमिति ॥ राज. सिंहेति शोकवैलव्यनिरासाय संवोधनम् । देहादिव्यतिरिक्तमनन्ता- दिलक्षणमात्मानमेवालोकय विचारय । यतस्त्वमनोऽसि अतएव नित्योऽसि निरामयोऽसि । तत्र संविद्वपुःस्फारमित्येक पदम् । संवि- पेण वपुपा स्फारमभिवृद्धम् । व्याप्तमित्यर्थः ।। २६ ।। नेति ॥ अयं देहादिव्यतिरिक्त आत्मा कदाचिदपि नजायते न म्रियते वा। जननमरणयोदेहधर्मत्वात् । अयमात्मा भूत्वा भवनक्रियामनुभूय भूयः पुनर्न भविता भवनक्रियारहितो न भवति । अयमात्मा न भूत्वा भवनरहितः पुनर्भविता वा न भवतीत्युभयथावापि योजनीयम् । यतोऽयं भूत्वा पुनर्घटादिवन भविता अतो न म्रियते। यतश्च पूर्व न भूत्वा पुनः पालान्तरे भविता वा न भवति । अजो न जायत .

·[निर्वाण०६ समागुमरूपा येन सारसः सन्नीगत्माईगरे अर्पिन आरगा येन पाभूगश निरामयः गगनात्मा भूपिनमूनलारो भय ॥२९॥ न्यति ॥ संन्यासयोगयुगात्मा फर्मरलसागः मंन्यागयोगः लघुयोगवासिष्टः । योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । ब्रह्मार्पितसमाचारो ब्रह्मैव भवसि क्षणात् ॥ २८॥ ईश्वरार्पितसर्वार्थ ईश्वरात्मा निरामयः। ईश्वरः सर्वभूतात्मा भव भूपितभूतलः ॥ २९ ॥ संन्यस्तसर्वसंकल्पः समः शान्तमना मुनिः। संन्यासयोगयुक्तात्मा कुर्वन्मुक्तमतिर्भव ॥३०॥ अर्जुन उवाच ॥ सङ्गत्यागस भगवंस्तथा ब्रह्मार्पणस्य च । ईश्वरार्पणरूपस्य संन्यासस्य च सर्वशः ॥३१॥ तथा ज्ञानस्य योगस विभागः कीदृशः प्रभो। क्रमेण कथयतन्मे महामोहनिवृत्तये ॥ ३२ ॥ इत्युक्तार्थोपपादनम् । इत्थमजो नियश्च नित्यशब्देन कादाचित्कसत्ता- रूपोऽपि विकारो निरस्यते।शाश्वत: अपक्षयरहितः। पुराणः पृद्धि- रहितः । नूननं हि वस्तु वर्धते । अयमात्मा शरीरे हन्यमानेऽपि स्वयं न हन्यते न विपरिणम्यत इति पट्टायविकाररादित्यमुक्तम् ॥ २७ ॥ योगस्य इति । मिसिद्धयोः समत्यं योगः तनिष्टः सन्सग ईश्वरो मे तुष्यत्वियपि फलाका त्यक्त्या फर्माणि ईरा- रापनार्य मा प्रभार्पितममाचार: प्रशापिनसत्कर्मास्यं प्रमेय भवमि ॥ २८ ॥ ईशगर्पितमयार्यः शापिताः स अर्याः - ·सर्ग:५] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। श्रीभगवानुवाच ॥ सर्वसंकल्पसंशान्तौ प्रशान्तघनवासनम् । न किंचिद्भावनाकारं तद्ब्रह्म परमं विदुः ॥ ३३॥ तदुद्योगं विदुर्बानं योगं च कृतयुद्धयः । ब्रह्म सर्व जगदहं चेति ब्रह्मार्पणं विदुः ॥ ३४ ॥ कर्मणां यः फलत्यागस्तं संन्यासं विदुर्घधाः। त्यागः संकल्पजालानामसङ्ग इति कथ्यते ॥ ३५॥ समस्तकलनाजालस्वेश्वरैकत्वभावनम् । गलितद्वैतनिर्भासमेतदेवेश्वरार्पणम् ॥३६ ॥ मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैप्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ३७॥ सामान्यं परमं चेति द्वे रूपे विद्धि मेऽनघ । पाण्यादियुक्तं सामान्यं शङ्खचक्रगदाघरम् ॥ ३८॥ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ।। सर्वेति ।। सर्वेषां संकल्पानां संशान्ती सत्यां प्रशान्तधनवासनं निर्वासनमतश्च न सिंचिद्भावनागरं न विद्यते किंचिदपि भावनायोग्यं रूपं यस्य तादृशं विशुद्ध चिन्मानं यदति तदेव परं ब्रह्म विदुः॥ ३३ ॥ तदिति ॥ तदर्यमुद्योगसदुद्योगस्तम् ॥३४॥३५॥ समस्तेति ॥ समसफ्टनाजालस्य सर्वस्यापि संकल्प- विक्सजालस्य गलितद्वैतनिर्भासं भेदावभासरहिवं यथा तथा ईश्व- रेकत्वभावनं ईश्वर एव सर्वान्तर्यामी क्या प्रवर्तयति तद्विलासोऽयं सर्वोच्यवहार इति यत्तन्मयत्वमावनं एतदेव सर्वव्यवहारस्य वनिवे. दनमेय ईश्वरार्पणम्।।३६॥मन्मना इति ।मयमनेन प्रकारेण आत्मा- नचिचंयुक्रवा मपि संयोग्य मत्परायणः सन्मायेप्यसि ॥३७॥ सामान्यनिति सोकपनुष्टयं यास्यम् ॥ सारारं निराकारं च मे वे ·[निर्वाण भोइसन्निमित्तमज्ञानं ताभ्यां निकान्ताः । जितो सद्गदोपो येस्ते । गच्छन्ति ॥४२॥४३॥ नित्यं स्यगुणनिष्ठो निर्योगमः इटा- निष्टप्राप्तिपरिदारयोगदासीन: आत्मयानप्रमचचित्तथ त्यं यथाप्रा. लघुयोगवासिष्टः। परं रूपमनाद्यन्तं यन्ममैकमनामयम् । ब्रह्मात्मपरमात्मादिशब्देनैतदुदीर्यते ॥ ३९ ॥ यावदप्रतिबुद्धस्त्वमनात्मज्ञतयास्थितः । तावचतुर्भुजाकारदेवपूजापरो भव ॥ ४०॥ तत्क्रमात्संप्रवुद्धस्त्वं ततो ज्ञास्यसि तत्परम् । मम रूपमनाद्यन्तं येन भूयो न जायसे ।। ४१ ॥ निर्मानमोहा जितसङ्गदोपा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्दैषिमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै- गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ४२ ॥ यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानामिदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ।। ४३ ॥ निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्यो निर्योगक्षेम आत्मवान् । यथाप्राप्तानुवर्ती च भव भूपितभूतलः ॥ ४४ ॥ रूपे वनाप्रवुद्धदशायां शङ्खचक्रगदापद्मधराकारं रूपं उपास्यं तदुपा: सनया च क्रमाश्चित्तवृत्तिद्वारा च परं ब्रह्मरूपं द्वितीयरूपं जातं केयल्यपर्यवसितं सिद्धयतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ॥ निर्मानेति । निर्मानमोहाः मानोऽमिमानोऽहंकार इति यायन ! अध्यात्मनित्या आत्मानुसंधाननिरताः अतश्च विनिमुत्तकामाः मुख्यः दुपसंद्वन्द्वेषिमुक्का अमदाः विस: द्वन्द्वानुसंपानरहिताः तत्पदं

·साः५]
वासिष्टचन्द्रिकाप्यारयासहितः ।
अपि स्फुटति विन्ध्याद्रौ वाति या प्रलयानिले ।
गुरुशास्त्रानुगो मार्गः परित्याज्यो न धीमता ॥४५॥
अज्ञानादात्मनः साधो सत्तामायाति वासना ।
आत्मज्ञाने महाबोधाद्विलयं याति वासना ॥ ४६॥
इति गदितवति त्रिलोकनाये
क्षणमिव मौनमुपस्थिते पुरस्तात् ।
अथ मधुप इवासिताजखण्डे
वचनमुपेष्यति तत्र पाण्डुपुत्रः॥४७॥
अर्जुन उवाच ॥
परिगलितसमस्तशोकमारा
परमुदयन्भगवन्मतिर्गतेयम् ।
मम तव वचनेन लोकभर्तु-
दिनपतिना परिवोधिताजिनीव ॥४८॥
इति श्रीयोगवासिष्टसारे निर्वाणप्रकरणे अर्जुनोपारयानं
नाम पञ्चमः सर्गः ॥५॥
प्तमनुवर्तमानो भूपितभूतलो भव भूपितपृथ्वीतलो भूयाः॥४४ ॥
अपीति ॥ महत्यामायापदि गुरूपदिष्टः शास्त्रमार्गो धीमता न परि-
त्याज्यः ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ इतीति ॥ वचनमुपेप्यति । वक्ष्यतीत्यर्थः
॥४७॥ परीति । दिनपतिना अजिनीव त्रिलोकभर्तुस्तव वचनेन
परिबोधिता मम मतिः परिगलितसमस्तशोकमारा सती परमुदयं
प्रकाशं गता ॥ ४८ ॥ इति श्रीवासिष्ठविवरणे निर्वाणप्रकरणेऽर्जु-
नोपाख्यानं नाम पञ्चमः सूर्गः॥५॥

·[निर्वाण पष्टः सर्गः रेण समाध्यभ्यामप्रभृतिना ॥ २॥ समाधीति | समाध्यभ्यासेन यरतुनो मायं स्यरूपं गच्छति वदूपं भवति । अभ्यु पीचितामिय ममं व्ययवारप्रसारम् ॥४॥ तस्येति ॥ चिन्तयतमम्य लीलाप राणियां मापयामीति म्पन एपेयं प्रशिमा प्रनिशारिशेपो जार: ६३८ लघुयोगवासिष्ठः। वसिष्ठ उवाच ॥ अथ राघव वक्ष्येऽहमितिहासमिमं शृणु । यद्वृत्तं कस्यचिद्भिक्षोः किंचिन्मननशालिनः ॥१॥ आसीत्कश्चिन्महाभिक्षुः समाध्यभ्यासतत्परः । नित्यं खव्यवहारेण क्षपयत्यखिलं दिनम् ॥ २ ॥ समाध्यभ्यासशुद्धं तत्तस्य चित्तं क्षणेन यत् । चिन्तयत्याशु यद्भावं गच्छत्यम्बिव वीचिताम् ॥ ३॥ कदाचिच समाधानविरतोऽतिष्ठदेकधीः । कंचित्संचिन्तयामास स्वासनस्यः क्रियाक्रमम् ॥ ४ ॥ तस्य चिन्तयतो जाता प्रतिमेयमिति स्वतः । भावयाम्याशु लीलार्थ सामान्यजनवृत्तिताम् ॥ ५ ॥ पूर्व विवेकिनो युद्धादिरपि चित्तविश्रान्तिवाधको नेति दर्शयितु- मर्जुनास्यायिका वर्णिता । इदानीमेपा जन्मपरम्परा स्वसंकल्परूप- भ्रान्तिपरम्परामात्रसिद्धति दर्शयितुं दृष्टान्ततया शतरुद्राख्यायिका निरूप्यते ॥ १॥ आसीदिति ॥ महाभिक्षुः महान्परिपाट्। व्यपहा- शुद्ध निर्मलं तस्य भिभोश्चित्तं यचिन्तयति भावयति आशु तस्य ॥ ३ ॥ कदापिदिति ॥ समाधानविरत: ममापेप्युत्थितः । क्रिया गिनोदार्थ मामान्यजनपतितां सामान्यजनः मापारणचना ·सर्गः ६] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । इति संचिन्त्य चेतोऽस्य स्थितं किंचिन्नरान्तरम् । स्पन्दसंस्थानसंत्यागमात्रेणावर्ततेऽम्बिव ॥६॥ तेन चिन्तानरेणाथ कृतं नामात्मवाञ्छया। जीवटोऽसीति सहसा काकतालीयवाञ्छितम् ॥ ७॥ जीवटो विजहाराथ स खनपुरुपश्चिरम् । स्वमनिर्माणनगरे कसिंश्चित्पुरवीथिपु ॥ ८॥ तत्र पानं पपौ मत्तो मदनिद्रामवाप च । खमे ददर्श विप्रत्वं पाठानुष्ठानतुष्टिमत् ॥९॥ प्रतिमामात्रसंपन्नं चित्ते देशान्तराप्तिवत् । कदाचित्स द्विजश्रेष्ठस्त्वहर्ष्यापारनिष्ठया ॥१०॥ ॥ ५॥ इतीति ।। इति पूर्वोक्तप्रकारेण संचिन्त्य तस्य चेतस्तदा चिन्तानुसारेण नरान्तरं पुरुपान्तरमभूत् । तथाहि चेतश्चिन्तावशा. स्पन्दसत्यागमात्रेण । सन्दश्चलनम् । संस्थानसंत्यागः पूर्वसंनिवेश- त्यागः। पूर्ववासनात्याग इत्यर्थः। तन्मात्रेणावर्तते नरान्तरं प्रतिपद्यते अम्ब्विव । यथा हि जलं वायुवशाच्चलितं सत्पूर्वसंस्थानत्यागेन तरङ्गा- दिरूपतामापद्यते तद्वत्॥६॥तेनेति ॥ तेन चिन्तानरेण चिन्ताक- ल्पितपुरुपेण स्वयमेवास्मीति जीवटोऽस्मीति काकतालीयवान्छितं यदृच्छयामिमतं न पुनरभिजनविद्यावृत्तादिना प्राप्तं नाम कृतम् । स्वेनैव काचिदुत्पन्ना संज्ञा कल्पितेत्यर्थः ॥ ७ ॥जीवट इत्यादि ।। इयमिह जीवटप्रभृतिरुद्रपर्यन्ता भिक्षोः स्वप्नपरम्परा।। ८॥जीवटः खने पाठानुष्ठानतुष्टिमत् वेदशास्त्रपाठेन तदुक्ताचरणेन च तुष्टिमत् मृतकृत्यम् ॥ ९ ॥ प्रतिभासमात्रेणैव संपन्नं विप्रत्यं ददर्श चिचे देशान्तराप्तियत् । तथाहि चित्ते देशाद्देशान्तरमापद्यते तद्वत् ।सच द्विजश्रेष्ठः कदाचिदहापारनिष्टया दिवसव्यापारभरेण श्रान्तिहे-

·६४०
[निर्माण
लधुयोगवासिष्टः।
सुष्वापान्तर्व्यवहृति/जावस्थामिव द्रुमः ।
द्विजोऽपश्यत्स्वयं खमे सामन्तत्वमथात्मनि ॥११ ।।
स सामन्तः कृताहारः कदाचिद्धननिद्रया ।
अपश्यद्राजतां समे ककुचलयपालिनीम् ॥१२॥
स कदाचिन्नृपः स्वस्यः सुप्यापास्तमितेहितः।
अपश्यत्स्वात्मनि स्वमे सुरस्त्रीत्वमनिन्दितम् ॥ १३ ॥
सा सुरस्त्री रतिश्रान्ता निद्रां गाढामुपागता ।
अपश्यदात्मनि स्वमे मृगीत्वमतिचञ्चलम् ॥ १४ ॥
सा मृगी लोलनयना कदाचि त्या युता ।
स्वमे ददर्श वल्लीत्वं स्वाभ्यासाद्रूढमात्मनि ॥ १५ ॥
तिर्यञ्चोऽपि प्रपश्यन्ति स्वमं चित्ते स्वभावतः ।
दृष्टानां च श्रुतानां च चेतःस्मरणमक्षतम् ।।१६।।
सा बभूव लता पुष्पफलपल्यशालिनी ।
वनदेवीवनक्रीडालतागृहविलासिनी ॥ १७ ॥
तुना बीजरूपतां पादप इव ॥ १० ॥ ११॥ घननिद्रामागतः स्वो
आत्मनि पताकायुक्तहस्यश्वादिसेनयेव जलदमालया युक्तं सामन्तत्वं
मण्डलेश्वरत्यमपश्यत् । स च सामन्तः स्वप्ने ककुयलयपालिनी
निम्लिदियण्टलपालनसमा राजतां चक्रवर्तितामपश्यत् ।। १२ ।।
सघ नृपः मुरस्त्रीत्यम् ॥ १३ ॥ सा प मुरनी मृगीत्यम् ॥ १४॥
सा मृगी यामीत्यम् ॥ १५॥ ततस्त्रियोऽपीत्यर्थान्तरन्यासः । यतो
प्टानां धुतानां च पेनोऽभतमनुपहत मरण स्मृतिः सतो हेतोः
संसारपशातिययोऽपि म्यन्नं पश्यन्ति ।। १६ ॥ सा प लगा यनः
देपीना पनमीदाग लवाइयदिनामिनी पिलमन्ती पभूय ॥१७॥

·सर्ग.६] ६४१ - वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहित.। वीजान्तःस्थाङ्कुराकारसमज्ञेयाधिरूढया। सापश्यदन्तःसंविच्या स्फुट लम्बनमात्मनः ॥ १८॥ कंचित्कालं सुपुप्तस्थफलया जडतां घनाम् । अनुभूय ददर्शाथ खात्मानं भ्रमरं स्थितम् ॥ १९ ।। स बभूव सरोजिन्यां व्यसनी विसनालगः। क्वचिदेव रतिं याति चेतो जडमतेरपि ॥२०॥ तामाजगाम नलिनी परिलोलयितुं गजः । रम्यवस्तुक्षयायैव मूढानां जृम्भते पदम् ।। २१ ।। नलिन्या स तया सार्ध तत्र चूर्णत्वमाययौ । भ्रमरो धारणालोकाद्वारणालोकभावनात् ॥ २२ ॥ ददर्शात्मानमामोदमत्तहस्तितयोदितम् । शुष्कमागरगम्भीरे गजः खाते पपात ह ॥ २३ ॥ सा च लता वीजान्तःस्याङ्कुराकारसमज्ञेयाधिरूढया वीजान्तर्गतस्या- कुरस्य य आकारः तत्समेन निगूढेन ज्ञेयवस्तुना अधिरूढया आश्रितया अन्तःसंवित्त्या आत्मनो लवादेहधारिणो लम्बने लताभावोचितं वृक्षादौ कचिलम्बनमपश्यदिति लतायास्तादृग्दशा दर्शिता ॥ १८ ॥ अथ सैव लता सुपुप्तस्यकलया सुषुप्तस्यस्य यादृशी कला संवित्तिः तादृश्यैव कलया घनां जडतां निद्रारूपं साड्यमनुभूय स्वप्ने स्वात्मानं भ्रमर स्थितं ददर्श ॥ १९ ॥ सघ भ्रमरःसरोजिन्यांव्यसनी आसक्तः सन् विसनालगो बभूव । तथाहि जहमतेरपि रसानभिज्ञस्य कृमिकीटादेरपि चेतः कचिदेव खीव्यत्ती रतिं याति ॥ २०॥ २१ ॥ स च भ्रमरस्तया नलिन्या साधं गजेन चूर्ण्यमानस्तद्रूपालोकभावनया ।। २२ । आत्मानमा- ल.वा.४१ ·६४२ [निर्वाग०६ लघुयोगरासिष्ठः। वभूव वल्लभो राज्ञो बध्या तेनाशु शिक्षितः । क्वचित्समरसंमर्दै घातितोऽस्तमुपाययौ ॥ २४ ॥ गण्डस्थम्रमराम्यासाद्गजो भूयोऽप्यभूदलिः । पुनः करिखुराक्रान्त्या पग्रिन्या चूर्णतां ययौ ॥ २५ ॥ पार्श्वस्यहंससंविच्या बभूव कलहंसकः । कलहंसश्चिरतरं योनिष्वन्यासु संलुठन् ॥ २६ ॥ यदृच्छया कदाचित्तु जातः पद्मजसारसः । ब्रह्मसारसतां यातो विजहार स सारसः ॥२७॥ स कदाचिद्ददर्शाथ रुद्रं रुद्रपुरे खगः । वत्र बुद्धिरभृत्तस्स रुद्रोऽहमिति निश्चिता ॥ २८ ॥ रुभूतवपुस्तत्र विजहार यथेच्छया । तैस्तैः शिवपुराचारैर्गणगोष्ठीविलासिभिः ॥ २९ ॥ मोदमत्तहस्तिवया आमोदेन गन्धविशेपेण मत्तो यो हस्ती तद्भावे- नोदितं ददर्श । स च गजः केनचिद्राज्ञा साते गर्ने निपात्य ॥२३॥ पद्धः शिक्षितश्च राजवल्लमो भूत्वा फचित्समरे हन्यमानः ॥२४॥ गण्डस्थलगतभ्रमरमायनया पुनर्धमरोऽभूत् । स च भ्रमरः करि- पदालान्त्या चूर्णितः ।। २५ ॥ पार्श्वस्यहंससंवित्त्या कलहंसो बभूव। स च कलहंसो योन्यन्तरेषु लुठन् ॥ २६ ॥ यदृच्छया पद्मजस प्रक्षणः सारसो इंसो जातः ।। २७ ॥ स प सगो हंसः कदा चिग प्रह्मणो रुद्रपुरगमने रुद्रं दृष्ट्वा वायनया रद्रोऽहमिति संसा- रवशानिश्चितबुद्धिरमून् ॥ २८ ॥ रुद्रेति ॥ तत्र रुद्रपुरे यपुः रदाकारयपुरयं सो गणगोष्टीविटासिभिः प्रमथपरिपत्संभूती प्रसिः शिवपुरापारः रुद्रलोकन्ययाः शियमाहात्म्यवर्णनादिभिः ·सर्गः ६] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। रुद्रस्त्वनुत्तमज्ञानविलासिन्या तया ततः। स्वमशेपमुदन्तं तमपश्यत्प्राक्तनं घिया ॥३०॥ निरावरणविज्ञानवपुः स भगवान्हरः। उवाच स्वयमेकान्ते स्वस्त्रमशवविसितः ॥३१॥ अहो विचित्रा मायेयं बत विश्वविमोहिनी । असत्यैवापि सद्रूपा सुदृढा मरुवारिवत् ॥ ३२ ।। एवमत्यन्तचित्रासु संसारारण्यभूमिपु । बहीप्वहमिति प्रान्तस्त्वशून्याखिव भूरिशः॥३३॥ कसिंश्चिदभवं सर्गे त्वहं जीवटनामकः । कसिंश्चिद्वाह्मणश्रेष्ठः कसिंचितसुधाधिपः॥३४॥ हंसः पनवने भूत्वा विन्ध्यकक्षे च वारणः । एवं योनिशतं गच्छन्यातोऽहमिति रुद्रताम् ॥३५॥ ययेच्छया विजहार ॥ २९ ॥ रुद्र इति ॥ स रुद्रः अनुचमझान- विलासिन्या सर्वोत्तमज्ञानविसारथा घिया प्राक्तनं पूर्वजन्मसंमूत- मशेपतसमुदन्तं वृत्तान्तमपश्यत् ॥ ३०॥ निरावरणेति ॥ निरा- यरणं जन्मान्तरैरप्यावरणरहितं विज्ञानमेव यपुर्यस्य स भगवा- नहरः स्वस्वमशतविस्मितः म्बीयेन स्वाशतेन विस्मितः सनेकान्ते स्वयमेयेयमुवाच ।। ३१ ॥ अहो इति । इयं माया असत्यैवापि मिथ्याभूतापि मम्बारिवत्महदा सती सपा विधं विमोहयति । यतेति सेदे ।। ३२।। एवमिति सोकरयं याक्यम् । अत्यन्तचि- ग्राम संसारारण्यभूमिपु यहीषु प्रान्तोऽई मुमनोमात्रफल्सनादनेकेषु मार्गेपु जीपटादिरूपेण योनिशर गच्छन्निति देहाना रद्रता यावः ·६११ [निर्माण भ्यश्च सम्यगालोकदानेन सम्यग्ज्ञानप्रदानेन तान्मया सह एकी- मिथुरात्मानं रुद्रमाटोक्य वया जीवटादिमयं पात्मानमालोक्य पोपासरमाायगमान् अविस्मया)ऽपि मायामहिमा विस्मयं ययो लघुयोगवासिष्ठः । अत्र वर्षसहस्राणि चतुर्युगशतानि च। समतीतान्यनन्तानि दिनानुचरितानि च ।। ३६ ॥ तांस्तान्सर्वान्स्वसंसारानुत्थायालोकयाम्यहम् । सम्यगालोकदानेन तेभ्य एव करोम्यहम् ॥ ३७॥ इति संचिन्त्य रुद्रोऽसौ तं सर्गे प्रजगाम ह । यत्र भिक्षुर्विहारस्थः सुप्तः शव इव स्थितः ॥ ३८ ॥ बोधयित्वाथ तं भिखं चेतसा चेतनेन च । द्योतयामास ससार भिक्षुरप्यात्मनो भ्रमम् ॥ ३९ ॥ रुद्धमात्मानमालोक्य जीवटादिमयं तथा । वोधादविसया)पि स भिक्षुर्विमयं ययौ ॥४०॥ अथ रुद्रस्तथा मिनभवेवोत्थाय जग्मतुः । कापि जीवटसंसारं चिदाकाशककोणगम् ॥ ४१ ॥ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ अत्रेति शोकद्वयं वाक्यम् ।। असो रुद्रः अत्र जन्मान्तरेषु वर्षसहस्रादियान कालो गतः ॥ ३६॥ तस्मातांस्वान्नानारूपान् स्वसंसारानुयाय गत्या आलोकयामि ते- करोमि ।। ३७ ॥ इत्येवं संचिन्त्य यत्र सर्गे भिक्षुर्विहारस्यः मठे स्थितः । विहरन्यस्मिन् भिक्षव इति विहारो मठ उच्यते । मुपुतः यवदाते तं सगं प्रजगाम ॥ ३८ ॥ योधयित्वेति ॥ अय मिलु योधयित्वा तं योध्यचेतसा चित्तेन चेतनेन ज्ञानेन च योज- यामास । भिक्षुरप्यात्मनो भ्रमं सम्मार ॥ ३९ ॥ गद्रमिति ।। स ॥ ४० ॥ येत्यादिना ॥ अथ रुद्रेण मिनुपजीयटादीनामपि प्रपो- ·सर्गः६] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । ६४५ तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । बोधयन्तस्त्रयोऽप्यासन्विस्मिता अप्यविसिताः।। ४२।। एकरूपास्त्रिरूपास्ते रुद्रभिक्षुकजीवटाः । जग्मुर्विघ्नादिसंसारांस्तैश्च संमिलितास्तथा ॥४३॥ दिव्यज्ञाना विरेजुस्ते रुद्रांशाः शतमुत्तमम् । रुद्रेण प्रेपिताः सर्वे ते प्रति खंखमालयम् ॥४४॥ तेन रुद्रेण तां मायामवलोक्य तथोदिताम् । खांशास्तामेव संसारस्थिति संप्रेपिताः पुनः ॥ ४५ ॥ प्रययुः स्वास्पदं तेऽपि जीवटब्राह्मणादयः। स्वकलत्रैः समं देहं क्षपयित्वाथ कालतः। रुद्रेण सह ते सर्वे देहान्ते रुद्रमाप्नुवन् ॥ ४६॥ वसिष्ठ उवाच ॥ सर्वमस्ति चितः कोशे यद्यथालोकयत्यसौ। चित्तथा तदवामोति सर्वात्मत्वादसंशयम् ॥ ४७॥ यत्वप्ने दृश्यते यच्च संकल्पैरवलोक्यते । तत्तथा विद्यते तत्र सर्वकालं तदात्मकम् ॥४८॥ धने सति ते सर्वेऽपि रुद्रवद्दिव्यज्ञानतया रुद्रांशाः सन्तो विरेजिरे। ततो भिक्षोर्जन्मशतोपभोग्यं प्रारब्धशेपमनुसंघाय परमार्यरुद्रेण प्रेषिताः सन्तो जीवटादिसक्रान्ता रुद्रांशाः खं स्वमालयं प्रापुः। रुद्राणां तत्स्थानानां च बहुत्वात् संस्खमिति वीप्सया निर्देशः। सेऽपि जीवटब्राह्मणादयः खंस्वमारपदं प्राप्य स्वकलत्रादिभिः सह स्थित्वा देहान्ते रुद्रमाप्नुवन्निति सार्धोकपटायः ॥ ४१॥ ४२ ॥ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥४६॥ सर्वमिति ॥ चितः कोशे कोश- वत्समस्तवस्तुनिधौ स्वरूपे सर्व वस्त्विति.॥ ४७ ॥ अव सर्वा- ·माये रवि ॥ पो मूबा समाये पररानि मुदिरांस्थिते पुनो सिते [निर्वाण रटयो दर्शनानि फलिताः फळयत्यः स्थिताः त एते शहरादयः वसंकल्पानुसारेण सर्य यस्तु सर्पग्र देशे फाले प पश्यन्ति ॥५०॥ स्पेनि ॥ संसार्यवत्परेरेवायगम्यवे समसंस्थिवाः अमेयनगे दहिणां फफूमं पश्यन्को नामोत्तरां दिशं प्राप्नोति ॥ ५१ ॥ संस- संस्थितोऽप्यः अप्रस्यार्पपरैः पुरोयर्विपरतुवत्परेवापगम्यते ॥५२॥ [६४६ लघुयोगवासिष्ठः। संकल्पस्वमगं वस्तु यया च दशयाप्यते । परमाभ्यासयोगाम्यां विना त्वेतन लभ्यते ॥४९॥ येषां तु योगविज्ञानदृष्टयः फलिताः स्थिताः । सर्व सर्वत्र पश्यन्ति त एते शङ्करादयः ॥५०॥ सर्व ह्यमिमतं कार्यमेकनिष्ठस्य सिद्ध्यति । दक्षिणां ककुभं पश्यन्कः ग्रामोत्युत्तर दिशम् ॥ ५१ ॥ संकल्पार्थपररेव संकल्पार्थोऽवगम्यते । अग्रस्थार्थपरैरेव अग्रस्थार्थोऽवगम्यते ॥ ५२ ॥ अग्रस्थे बुद्धिसंस्थे यः संकल्पं प्राप्तुमिच्छति । तदासावेकनिष्ठत्वाभावात्तन्नाशयेद्द्वयम् ।। ५३ ।। त्मत्वादसी चित् यथा येन प्रकारेण वदात्मकं तद्रूपं तत्सर्यकालं विद्यते सर्यस्यापि संविद्विवर्तत्वात् ॥४८॥ यदि विद्यते तर्हि तत्मा- प्यत इत्यत्राह-संकल्पेति ।। संकल्पस्वप्नगं संकल्पगतं वस्तु यया दशया प्राप्यते सैव सिद्धदशा अभ्यासयोगाभ्यां वायुनिरोधेन प पिना न लभ्यते ॥ १९ ॥ पामिति ॥ येषां तु सिद्धानां योग- विशानदृष्टयः । योगः समाधिपितानमध्यात्मशालकानं तमन्या पमिमतं सपं फार्यमपि एकनिष्ठस्य उदेकनिष्ठस्यैय सिहरति ।

·सर्ग:६ ६४० . वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। इह विद्याधरोऽहं स्वामहं स्थामिह वैदिकः। इत्येकज्ञानसाफल्यं दृष्टान्तस्त्वर्थसिद्धये ॥ ५४॥ तसादेकार्थनिष्ठत्वाद्भिक्षुजीवेन रुद्रताम् । प्राप्य रुद्रात्मना लब्धा संकल्पार्थस्य सत्यता ॥ ५५॥ भिक्षुसंकल्पजीवास्ते प्रत्येकं तत्पृथग्जगत् । पश्यन्ति रुद्ररूपत्वात्प्राप्ताः सर्वे च सत्यताम् ।। ५६ ॥ एवं ते भिक्षुसंकल्पाञ्जीवटत्राह्मणादयः । रुद्रविज्ञानवशतः स्वसंकल्पपुर्तर्गताः ॥ ५७ ॥ ततो रुद्रेण संगत्य विविशुस्तत्परं पदम् ।। ५८ ।। राम उवाच ॥ एवं ते भिक्षुसंकल्पाजीवटब्राह्मणादयः । सति संकल्पे संकल्पितार्थ प्राप्तुमिच्छति तदा अविवेकी एकनिष्ठ- त्वामावादेका तात्पर्याभावात् तद्वयं अप्रस्थं कल्पिवं चोभयं नाश्र- येत् । यद्गुद्धिस्थं न तु प्राप्नुमिच्छति न तद्गुद्धिस्थमित्युभयोरप्यसि- द्धविनाशः ।। ५३ ॥ इहेति ॥ अहं इह देशे काले संकल्पार्य च विद्याधरः स्यामिति वा अहमिह वैदिकः स्यामिति वा यदेकघ्यान- साफल्य एकवस्तुविपयस ध्यानस्य फलसंबन्धः स एव कार्यसिद्धये दृष्टान्तः॥५४॥ तस्मादिति ॥वस्मात्पूर्वोकाटेतोरेकार्यनिष्टत्वात् संक- ल्पार्थेकनिष्ठत्वात् भिनुरूपेण जीवेन रुद्रवां प्राप्य तेन रुद्रात्मना संकल्पायंस सत्यता प्राता ॥ ५५ ॥ भिक्ष्विति ॥ ते मिसंकल्प- सिद्धा जीवा रुद्ररूपत्वात् संकसानां सत्यवां साफल्यं प्राप्तास्वतः प्रत्येक वनगत्या विलक्षणं पश्यन्ति स्वतनत्यात्सत्यसंकल्पत्वाति मायः॥५६॥ एषनिति। ते पूर्णांका भिसुसंकत्सकल्पिवा जीपटना- सनादयः रुद्रस्य महिमा ससंफल्मपुरी: स्वसंकत्सकस्सिवानिस्सानाति ·[निर्वाण०६ सप्तमः सर्गः घंटो वेतालप्रभसयो निरूप्यते-सुपुमेति ॥ चित्तविलासितां संक- टम्पवत्पदः पयसम्यिवसामावसिष्ठ ॥१॥ यागिति॥ यायोना- ६४८ लघुयोगवासिष्टः। कथं सत्यत्वमायाताः संकल्पार्थे क सत्यता ॥ ५९॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एकः सहस्रं भवति यथा चैप जनार्दनः । अंशावतारलीलाभिः कुरुते जागती स्थितिम् ।। ६० ॥ एवं ते भिक्षुसंकल्पाजीवटब्राह्मणादयः । संशुद्धसंविदेकांशाः सत्या इव किल स्थिताः॥ ६१॥ इति श्रीयोगवासिष्ठसारे मोक्षोपाये निर्वाणप्रकरणे शतरुद्रोपाख्यान नाम पष्ट सर्गः॥६॥ वसिष्ठ उवाच ॥ सुपुप्तमौनवान्भूत्वा त्यक्त्या चित्तविलासिताम् । कलनामलनिर्मुक्तस्तिष्ठावष्टब्धतत्पदः ॥१॥ राम उवाच ॥ वाङमौनमक्षमौनं च काष्ठमौनं च वेन्यहम् । सुपुप्तमौनं मौनेश ब्रह्मन्ब्रूहि किमुच्यते ॥२॥ गताः प्राप्ताः ॥ ५७॥ ५८॥५९॥६०॥६१ ॥ इति श्रीवासि- प्टविवरणे निर्वाणप्रकरणे शतरुद्रोपारयानं नाम पष्ठः सर्गः ॥६॥ पूर्वमेपा जन्मपरम्परा स्वसंकल्परूपभ्रान्तिसिद्धति निदर्शयितुं शतरुद्वारयानगुक्तम् । इदानीं सोपुप्तमोनसंपादकं फटीप्रश्नसदबहु- सादिरूपं चित्तविलासं त्यक्त्वा फटनामलनिर्मुशः पासनारूपमः उरहितः सुपुप्तमौनयान् यक्ष्यमाणलक्षणमुपुतमोनयुसो भूत्या अब ·सर्ग:0] ६०९ । वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । वसिष्ठ उवाच ।। द्विविधः प्रोच्यते राम मुनिर्मुनिवरैरिह । एका काष्ठतपस्सी स्थाजीवन्मुक्तस्तथेतरः ॥३॥ अभावितायां शुष्कायां क्रियायां बद्धनिश्चयः। हठाजितेन्द्रियग्रामो मुनिः स्यात्काष्ठतापसः॥४॥; यथा भूतमिदं बुद्धा भावितात्मात्मनि स्थितः । लोकोपमोऽपि तमोऽन्तर्यः स मुक्तो मुनिः स्मृतः ॥५॥ एतयोर्योऽभवद्भावः शान्तयोर्मुनिनाथयो। चित्तनिश्चयरूपात्मा मौनशब्देन कथ्यते ॥६॥ वाौन वचसां रोधो पलादिन्द्रियनिग्रहः । अक्षमानं परित्यागचेष्टानां काष्ठसंज्ञकम् ॥ ७ ॥ दीनां लक्षणं वक्ष्यते।हे मोनेश मुनीनां समूहो मौनं तस्येश । मुनिश्रे- टेत्यर्थः ॥ २॥३॥ अभावितायां ब्रह्मभावनारहितायां अवश्व शुष्कायां नीरसायां मियायां प्राणायामादिरूपायां पद्धनिश्वयः सन् हठयोगाजितेन्द्रियमामो मुनिः काप्टतापसः स्यात् ॥ ४ ॥ ययेति ॥ यो मुनिः इदं जगद्यया भूतं तथा युद्धा मझेवेदं सर्व- मिति निश्चित्य भावितात्मा प्रयाहमिति निश्चिवात्मतत्त्वः आत्मनि स्थितः स्वरूपमेवानुसंधानो व्यवहारमाण टोरोपमोऽपि अन्त:- स्वरूपमुखानुभवात्तृतस्तिष्ठति स मुनिर्जीवन्मुक्तः स्मृतः ॥ ५ ॥ उभयानुगतं सामान्य लक्षणमाह-एतयोरिति । शान्तयोनिर्विकार- चित्तयोरेतयोः प्रकृतयोः प्रवृत्तयोमुनिनाथयोः चित्तनिश्चयरूपात्मा योगेन तस्यशानेन या यश्चिचम्य निश्चय एकनिस्वा सद्रूप आत्मा समायो यस्य ताशो भायोऽभिप्रायो मौनशन्देन फप्यते ॥६॥ मुपतमौननिरूपनाय प्रम मोनान्तराणि टक्षयंनाह-पामिति ॥

·[निर्वाण सेय मनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते' इति ॥ ९॥ ययेति ॥ नानात्व- विभ्रम नानात्वेन परिश्रान्तमिदं जगद्ययाभूतं येन प्रकारेण निप्पानं सं प्रकार युङ्का प्रमण्यम्यस्तत्याचदात्मकं निश्चित्य असंदेहं निर्वि- वि५० ‘लघुयोगवासिष्ठः। प्रस्फुरचित्तकलनमेतन्मौनत्रयं स्थितम् । एतेषां हठमौनानां विपयः काष्ठतापसः ॥८॥ अविभागमनायासं यदनाद्यन्तमास्थितम् । ध्यायतोऽध्यायतश्चैव सौषुप्तं मौनमुच्यते ॥९॥ यथाभूतमिदं युद्धा जगन्नानात्वविभ्रमम् । यदास्थितमसंदेहं सौपुतं मौनमुच्यते ॥१०॥ वचसां निरोधाजानं वाड्मोनं वलाद्धठयोगवशाचारादीन्द्रियनिग्र- होऽक्षमीनम् । वद्वशादेव चेष्टानां शरीरतद्वयवक्रियाणां परित्यागः काष्ठमोनम् ॥ ७ ॥ प्रस्फुरदिति ॥ एतत्पूर्वोक्तं मौनत्रयं प्रस्फुरधि- सकलनं विलसच्चित्तवासनं स्थितम् । अत एतेषां हठमौनानां काछवाः पस एव विषय आश्रयो न जीवन्मुक्त इत्यर्थः ॥ ८॥ अथ चतुर्भि- श्लोकः सुपुप्तमौनमाह-अविभागमिति ॥ ध्यायतोऽध्यायवो वा अन्तर्मुसस्य घहिर्मुसस्य वा मुनेरविभाग अविद्यमानजामदादिवि- मागं अनायासं अविद्यमानकर्मेन्द्रियनिरोधष्ठेशं अनाद्यन्तं उपना मोपसंहाररहितं यदास्थितं ब्रह्मनिष्ठत्वं एतत्सीपुप्त सुपुप्तिसंभवं मीनं उच्यते । महायोग एव सुपुप्तमोनमित्यर्थः । यदाह सर्वशयोगी- 'प्रपञ्चस्य भानेऽप्यभाने समयन वा विद्ययाऽविद्ययालिङ्गिवाङ्गम् । तदात्मस्वरूपं तदानन्दसान्द्रं परंमतभावं महायोगमाहुः' इति । यथाच शेवे-'शियः स्वभाव एवैकश्चिन्त्यते निरुपाधिकः । यया यस्पं याममायेनास्थित सौपुर मौनमेष । कपितु सौपुर्व ·सर्गः ] ६५१ वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। अनेकसविद्रूपात्म शिवमेवेदमाततम् । इत्यास्थितमनन्तं यत्सौपुप्तं मौनमुच्यते ॥ ११ ॥ आकाशं नैव चाकाशं सर्वमस्ति च नास्ति च । इति स्थितं समं शान्तं यत्तन्मानं सुपुप्तवत् ॥१२॥ सुपुप्तमौनं योगीशैविविधैः प्राप्यते सलु । सांख्ययोगिन एके स्युरपरे योगयोगिनः॥ १३ ॥ सम्यग्ज्ञानावबोधेन सुसिद्धैकसमाधिनः । संख्ययैवावयुद्धयेयुस्ते सांख्या योगिनः स्मृताः ॥१४॥ प्राणाद्यनिलसंशान्ती युक्त्या ये पदमागताः । अनामयमनाद्यन्तं ते स्मृता योगयोगिनः ।। १५ ।। मौनसंगतमिति पाठः । वन मौनसंगतं मौनसंस्थानं मौनस्य प्रका- रमित्यर्थः ॥१०॥ अनेकेति ॥ इदं जगत् अनेरुसंविद्रूपात्म अने. कसंविद्रूपा आत्मानः स्वमाया यस्य वादृशमाववं व्याप्तं शिवं ग्री- वेति यदुनन्तं निरवधिकमास्थितं ब्रह्मनिष्टत्वं तत्सौपुमं मौनमुच्यते ॥ ११ ॥ आकाशमिति ॥ सर्व जगन् आकाशं चिदाकाशविवर्त- त्वादाकाशं नैव मूर्तिमत्त्वात् तयासि च अधिष्ठानसचायाः सद- पेण प्रतीतेः नास्ति च कल्पितत्वात् इति जगतो प्राव्यतिरेकेण नास्तित्वं निश्चित्य सममेकाकारं शान्तं निर्विकारं यत्यितं या निष्ठा वत्सुपुप्रवन्मीनम्। सुपुप्रतुल्यं मोननिलयः॥१२॥ सुपुति ।। सांख्य- योगिनो योगयोगिनश्च वक्ष्यन्ते ॥ १३॥ सम्यगिति । सम्यक्षा- नाययोपेन तत्त्वसानोदयेन मुसिद्धो य एकसमाधिः एकस्मिन्नति- तीये प्राणि पित्तविभान्वितदुपलझिवा ये योगिनः वे संख्ययेव सम्यमानेनेवावयुद्धा इति कृत्या सांख्ययोगिनः स्मवाः ॥ १४ ॥ प्रागादीति॥ये तु युत्या अष्टानयोगेन प्राणादीनामनिटानां संशान्तो ·६५२ [निर्वाण , वागुरानान्ता वासनेव वागुरा बन्धकत्वात् तया आक्रान्ता अविचारमिद्धस्य विचारेण निवृत्तिर्युवेति भावः॥१८॥ एकेति॥ लघुयोगवासिष्ठः। उपादेयं तु सर्वेपां शान्तं पदमकृत्रिमम् । यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थान परं योगैस्तदेव हि ॥ १६ ॥ यत्र प्राणमनोवृत्तिरत्यन्तं नोपलभ्यते । वासनावागुराकान्ता तद्विद्धि परमं पदम् ॥ १७॥ मनो मुधैवाभ्युदितममदेवानवेक्षणात् । स्वमे स्वमरणाकारं प्रेक्षमाणं न विद्यते ॥ १८॥ एकतवघनाभ्यासः प्राणानां विलयस्तथा । मनोविनिग्रहश्चेति मोक्षशब्दार्थसंग्रहः ॥ १९ ॥ एकार्थाम्यसनप्राणरोधचित्तपरिक्षयाः । एकस्मिन्नेव संसिद्धे संसिद्ध्यन्ति परस्परम् ॥२०॥ सत्यां अनामयमनाद्यन्तं च पदमागतास्ते योगयोगिनः स्मृताः॥१५॥ उपादेयमिति ॥ शान्तमकृत्रिमं पदमेव सर्वेषां योगिनामुपादेयं अतो हेतोः सांख्येोगिभिर्यत्स्थान प्राप्यते योगेरपि तत्परं स्थानं प्राप्यते ॥ १६ ॥ किं तत्पदमित्यत्राह-योति ॥ यत्र यस्मिन्पदे वासना व्याप्ता प्राणमनसोर्युत्तिापारः अत्यन्तं सम्यड्रोपलभ्यते तदेवाः त्मस्वरूपं परमं पदं विद्धि परब्रह्मस्वरूपं विद्धि ॥ १७ ॥ मन इति ॥ मनसायद्वस्तुतोऽसदेव अनवेक्षणादविचारान्मुधैव स्वप्ने मरणप्रत्ययवदुत्थितं अतः प्रेक्षमाणं विचार्यमाणं सन्न विद्यते । एकतत्त्वपनाभ्यामः एक्स्यैव म्याभिमतस्य वत्वस्य निरन्तरमन- संघानं तथा प्राणानां विलयः मनोनिमहति नियमय मोशशब्दस्य संप्रहः । अव एतायदेय मोसाधनमित्यर्थः ॥ १९ ॥ एपेति ॥ एकवरयाभ्यासादीनां प्रयाणां मध्ये एक मिना सिद्ध इतरे अपि ·सर्ग:.] वासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः । अविनाभाविनी नित्यं जन्तूनां प्राणचेतसी । कुसुमामोदवन्मिश्रे तिलवैल इव स्थिते ॥ २१ ॥ आधाराधेयवच्चैव एकाभावे विनश्यतः। कुरुतश्च स्वनाशैन कार्य मोक्षारुपमुत्तमम् ।। २२ ।। एकसिन्सुदृढे तच्चे तावद्भाव विभावयेत् । मावो मावत्वमायाति स्वाभ्यासाद्यावदाततम् ॥ २३ ॥ यदेकतानं भवति चेतस्तद्भवति क्षणात् । शान्तापविशेपौघं चिराभ्यासस्वभावतः ॥२४॥ वसिष्ठ उवाच ॥ संसृतिस्वमविभ्रान्तौ वेतालोदाहृतानिमान् । प्रश्नानाकर्णय शुभान्प्रसगात्स्मृतिमागतान् ।। २५ ॥ अस्ति विन्ध्यमहाटव्यां वेतालो विपुलाकृतिः। स कंचिन्मण्डलं गर्वादाजगाम जिघांसया ॥२६ ।। सिद्धयन्तीत्यर्थः ॥ २० ॥ अविनाभाविनी इति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ जन्तूनां प्राणचेतसी कर्तणी अविनाभावित्वात्तिलतेलयत् कुसु- मामोदवदाधाराधेयवय मित्रे परस्परसंगते एव स्थिते ॥ २१ ॥ अवो हेतोरेकस्याभावे द्वे अपि नश्यतः स्वनाशेन कारणेन मोक्षा- रयमुत्तमं कार्य पुरतश्च ॥ २२॥ एकस्मिन्निति । मुदृढे प्रामाणिक एकमिंसत्त्वे तावद्धावं चित्तवृत्तिं विभावयेत् । यावत्स्वाभ्यासाढे- तोरात भाव्यमानस्वरुपल वि ।। २३ ।। यदिति ॥ चेतः चित्तं यदेकतानं यस्मिन्यस्तुनि एकापं भवति चिराभ्यास- समायवः चिरफालानुसंधानवशात् शान्ताशेपविशेोपं निवृत्चनि- सिलभेदं सत् क्षणात्तदेय वस्तु भवति ॥ २४ ॥ २५ ॥ असीति ॥ मण्डलं देशम् । जिपांसया भागेच्छया ॥ २६ ॥ ।

·६५४
[ निवाण०६
.
न्यायदर्शया न्यायस्य प्रवर्तकाः । वेतालो अझवित्तया अन्या-
विनिर्गतम् । राजानो हि राज्यस्थिति विचारयितुमेकाफिनः
येन न हन्तीत्यर्य: ।। २८॥ २९ ॥ तत्रेति ॥ रानिपया-
लघुयोगवासिष्ठः।
स वेतालोऽवसत्पूर्व कसिंश्चित्सजनास्पदे ।
बहुवल्युपहारेण नित्यतृप्ततया सुखी ॥ २७ ॥
निर्निमित्तं निरागस्कं पुरोऽप्यन्यागतं न सः।
क्षुधितोऽपि नरं हन्ति सन्तो हि न्यायदर्शकाः ॥२८॥
स कालेनाटवीगेहो जगाम नगरान्तरम् ।
न्याययुक्त्या नरं भोक्तुं क्षुधा समभिनोदितः ॥ २९॥
तत्र प्राप स भूपालं रात्रिचर्याविनिर्गतम् ।
तमाह घनघोरेण शब्देनोग्रनिशाचरः॥३०॥
वेताल उवाच ॥
राजंल्लब्धोऽसि मीमेन वेतालेन मयाधुना ।
क गच्छसि विनष्टोऽसि भव भोजनमद्य मे ॥ ३१॥
राजोवाच ॥
भो रात्रिचर निकायं मां चेदसि पलादिह ।
तत्ते सहस्रधा मूर्घा स्फुटिष्यति न संशयः ॥ ३२ ॥
वेताल उवाच ॥
न त्यामन्यहमन्यायं न्यायोऽयं हि मयोच्यते ।
राजासि सकलाशाच पूरणीयास्त्वयार्थिनाम् ॥ ३३ ॥
बहुयल्युपहारेण मांसादिकल्पितवद्दुविधयलिसमर्पणेन ॥२७॥
निर्निमित्तमिति । स वेतालः क्षुधितोऽपि निरपराधं नरं पुरोऽभ्या-
गतमपि निर्निमित्तं न हन्ति । हि यस्मात्कारणासन्तो विद्वांसः
प्रटनपेण राप्रापटन्ति । यया रानिपर्यया विनिर्गतम् ॥ ३० ॥

·सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। ममतामर्थनां राजन्संभवार्थी प्रपूरयन् । प्रश्नानिमान्मयोक्तांस्त्वं सम्यगाख्यातुमर्हसि ॥ ३४ ॥ कस्य सूर्यस्य रश्मीनां ब्रह्माण्डानि कशाणवः । कसिंस्फुरन्ति पवने महागगनरेणवः ॥ ३५ ॥ खनात्स्वमान्तरं गच्छञ्शतशोऽथ सहस्रशः । त्यजन्नत्यजति स्वच्छं का स्वरूपं प्रभास्वरम् ॥ ३६॥ रम्भास्तम्भो यथा पत्रमात्रमेव पुनःपुनः । अन्तरन्तस्तथान्तश्च तथा कोऽणुः स एव हि ॥३७॥ ब्रह्माण्डाकारभूतौ च सूर्यमण्डलमेरवः । अपरित्यजतोऽणुत्वं कसाणोः परमाणवः ॥३८॥ कस्यानवयवस्यैव परमाणुमहागिरेः। शिलान्तर्निविडैकान्तरूपा मजा जगत्रयी ॥ ३९ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्तपति वेताले वक्तुं प्रश्नान्विहस्य सः । उवाच वचनं राजा दन्तांशुधवलाम्बरम् ॥ ४०॥ राजोवाच ॥ एप चित्सूर्य उदितः सर्वमेतत्तपत्यसौ। विज्ञानात्मैप परमो भास्करो भाविताशयः॥४१॥ ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ममेति ॥ संभवायां संभवदाम् ॥ ३४॥ अथ श्लोकपञ्चकेन वेवालप्रश्नाः कस्येति ॥ ते च पडप्युत्तराव- सरे स्पष्टीभवन्ति ॥ ३५॥ ३६॥ ३७॥३८॥ ३९ ॥ ४०॥ तन ब्रह्माण्डानि कस्य सूर्यस्य रश्मीनां कृशाणवःसूक्ष्मा लेशा इति प्रभोत्तरं टोकद्वयेनाह-एप इति ॥ कस्य सूर्यस्येति पृष्टः सूर्य:

·६५६ [निवांण. भास्करादीनामपि तत्तेजोलेशत्वात् । तदुक्तं गीतासु-'यदादित्यगतं मामकम्' इति ॥४१॥ इमे भुवनाभोगास्तस्यैव विज्ञानपरमार्कस्य प्रसरेणुतुल्या अंशाः तस्यैव भासा भवन्ति च उत्पद्यन्ते प्रलीयन्ते च॥ ४२ ॥ कस्मिन्पयने महागगनादयो रेणवः स्फुरन्तीति द्वितीय- मानत्वात् फेनचिदाफारेण प्रतीनिहेतुत्याए । असदूपं त्यविशारिस्य. लघुयोगवासिष्टः। इमे ये भुवनाभोगास्तस्यैव त्रसरेणवः । विज्ञानपरमार्कस्य भासा भान्ति भवन्ति च ॥ ४२ ॥ कालसत्ता नभःसत्ता स्पन्दसत्ताथ चिन्मयी । शुद्धचेतनसत्ता च सर्वमित्यादि पावनम् ॥ ४३ ॥ परमात्ममये वायौ रजः स्फुरति चञ्चलम् । कुसुमाङ्ग इवामोदस्तदतद्रूपकं खतः ॥४४॥ चित्सूर्य एवेति भङ्गयन्तरेण त्वयोक्तः । यतोऽसौ चित्सूर्य एवैत- त्पूर्व जगत्तपति प्रकाशयति । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुतेः । एष चित्सूर्य उदित इति कचित्पाठः । तत्र उदितः त्वयोक्त इत्ययमेवार्थः । तस्य प्रसिद्धसूर्यवेलक्षण्यमाह । एप विज्ञानात्मा भाविवाशयः जीवरूपेण सर्वान्तःकरणप्रवर्तकः परमो भास्करः! तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यशामी तत्तेजो विद्धि स्फूर्तिः । इत्यं नमःरपूर्तिः नभःसत्ता । स्पन्दसत्ता पन्दस्यमापस यायोः सत्ता । अथ चिन्मयी शुद्धचेतनसत्ता फेयलचेतनसृष्टिय इत्या- दिवनाचेतनात्मक पायन चिद्विम्मित रूपम् ॥ ४३ ।। पालं पयः भूनानि रजा पुसुमाग्ने एमुमायययेष्यामोदयदुपरमात्ममये पायो पदमपमरूपं प म्यतः स्फुरति तय । तद्पत्यं सम्पत्यार भार ·सर्गः ] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। ६५७ . जगदाख्ये महाख खनात्स्वमान्तरं वजन् । रूपं त्यजति नो शान्तं ब्रह्म शान्तत्वहितम् ॥४५॥ रम्भास्तम्भो यथा पत्रमात्रमेवोत्तरोत्तरम् । अन्तरन्तस्तथैवेदं विश्वं ब्रह्म विवर्त्यपि ॥ ४६॥:- सूक्ष्मत्वादप्यलम्यत्वात्परमात्मा परोऽणुकः। अनन्तत्वादसावेव प्राप्तो मेर्वादिमूलताम् ॥ ४७॥ परमाणुवदाभाति मेादि पुरतोऽस्य तत् ॥४८॥ जडत्वदुःखमयत्वादिभिरिति द्रष्टव्यम् ॥ ४४ ॥ स्वमात्स्वानान्तरं शवसहस्रशो गच्छन् पूर्वस्वमान त्यजन्नपि स्वच्छं सुभासुरं च स्वरूपं न यजतीति तृतीयप्रश्नं श्लोकेन विवृणोति-जगदिति ॥ जगदेव महाखामः मायामयत्वात् तत्र जन्मानि क्षुद्रवप्नाः तादृशान्स्वप्नान- नुमवन्नप्यात्मा शान्तत्वहितं ब्रह्मणो निर्विकारस्वरूपे कल्पितं शान्तं रूपं न यजति। संसरनपि जीवो ब्रह्मभावं न त्यजति संसा- रस्य कल्पितत्वादिति भावः ॥ ४५ ॥ चतुर्थस्योलरमाह-रम्भा- स्तम्भेति ॥ रम्भास्तम्भः कदलीस्तम्भः स यथा अन्तरन्तर्विविच्य दृश्यमानः पुनःपुनः पत्रमानमेव तथा विवर्सपि विचित्रतया वर्व- मानमपि विश्वमिदमन्तर्विचार्यमाणं ब्रह्मैव ॥ ४६॥ ब्रह्माण्डा- दयो महान्दोऽपि भावा अणुत्वमपरित्यजन्त एव फस्याणोः पर- माणव इति पञ्चमं प्रश्नं सार्धेन श्लोकेन विवृणोति-सूक्ष्मत्वादिति ॥ परमात्मा सूक्ष्मत्वादिदन्तया प्रहीतुमशक्यत्वादलभ्यत्वात् प्रामु- मशक्यत्वाब परोऽणुकः परमाणुतुल्यः । असावेव परमात्मा अनन्तत्यादेशफालादिमिरपरिच्छिन्नत्यान्मेर्वादिमूलवां परिच्छि- प्रस्य मेर्यादेपेलतामुपादानलं प्राप्तः ।। ४७ ॥ तब मेर्वादि वस्तु ·बियरले नियागप्रफरणे येताटोपात्यानं नाम सप्तमः सर्गः ॥७॥ [ निर्वाण ६ नेकस्वभावा मजा सारभूतोंऽश इति पष्टं प्रभं सार्घटोकद्वयेन ब्दवाच्योऽपि शब्दपूरकत्वात् व्यापकत्वान्महागिरिरपि सर्वावयव रूपोऽपि स्थूलप्रपश्चाकारतया दृश्यमानोऽपि वस्तुतोऽपि निरस्ता. यययः ॥ १९॥ सर्वप्रपञ्चाधिष्ठानरूपिणोऽस्य विज्ञप्तिमात्रसार- त्यान् विज्ञानमारमेय सारोंऽश इति कृत्या विज्ञप्तिमानस्यास्य पुंसो उगवयं मजामानं पनीभूतः सारोंऽश एव । हि यस्मात्कारणा- वगनय विज्ञानमात्रस्य मध्यं मध्ये पर्वते अतो मध्यपवित्वान्म- चाम्पत्य युग्यवइति मायः॥५०॥५१॥५२॥इति श्रीयासिष्ठ- लघुयोगवासिष्ठः। परोऽणुरेपोऽलभ्यत्वात्पूरकत्वान्महागिरिः। सर्मावयवरूपोऽपि निरस्तावयवः पुमान् ॥ ४९ ॥ विज्ञप्तिमात्रसारत्वात्सर्वाधिष्ठानरूपिणः । अस्य विज्ञप्तिमात्रय भजामात्रं जगत्रयम् । विज्ञानमात्रमध्यं हि विद्धि साधो जगत्रयम् ॥ ५० ॥ इति राजमुखाच्छ्रुत्वा वेतालः शान्तिमाययौ । माविवात्मतया तत्र विचारोत्थितया तया ॥ ५१ ॥ उपशान्तवपुर्भूत्वा गत्वैकान्तमनिन्दितम् । बभूवाविरलध्यानी विस्मृत्य विरलां क्षुधाम् ॥५२॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे मोक्षोपाये निर्वाणप्रकरणे वेतालोपाख्यानं नाम सप्तम सर्ग ॥७॥ वस्य परमात्मनः पुरतः परमाणुवदाभाति । परमात्ममहत्त्वापे- क्षया मेवादीनामतिसूक्ष्मत्वात् ॥४८॥ अनवयवस्य परमाणु- रूपस्य महागिरेरियं जगत्रयी शिलान्तर्गता निविडैकान्तरूपा कठि- विवृणोति- --पर इति ॥ एप पुमानलभ्यत्वादप्राप्यत्वात्परमाणुश:

·1 . सर्गः चासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः। ! अष्टमः सर्गः: वसिष्ठ उवाच ॥ संहृत्य सर्वतश्चित्तं स्तिमितेनान्तरात्मना । प्रवाहपतितं कुर्वनिरिच्छस्तिष्ठ शान्तधीः ॥१॥ आकाशविशदं कृत्वा मनसैव मनो मुनिः। तिष्ठैकशमशान्तात्मा.सर्वत्र समदर्शनः ॥२॥ स्थिरबुद्धेरमूढस्यायथाप्राप्तानुवर्तिनः।-- राज्ञो भगीरथस्येव दुःसाध्यमपि सिद्ध्यति ॥ ३॥ 11 राम उवाच ॥ यथा चिचचमत्कृत्या राज्ञो गङ्गावतारणम् ।। भगीरथस्य संपनं तन्मे कथय वै प्रभो ॥४॥ १ - वसिष्ठ उवाच ॥ . आसीद्भगीरथो नाम राजा परमधार्मिकः । भुवः समुद्रयुक्ताया मण्डलीतिलकोपमः ॥५॥ संकल्पानन्तरं प्रापुर्यथाभिमतमर्थिनः।- चन्द्रप्रसन्नवदनाद्यसाचिन्तामणेरिख-॥ ६ ॥ 1 पूर्व सौषुप्तमौनसंपादकविवेकप्रदर्शनाय घेतालप्रभा निरूपिताः । इदानी तु दुर्लभापि चित्तविश्रान्तिः स्वप्रयनेनैव लभ्यत इति देश- यितुं भगीरथकथा कथ्यते संहृत्येति ॥ सर्वतो वाह्यविपयाञ्चित्तं संहृत्य प्रत्याहृत्य स्तिमितेन स्वरूपनिष्ठेन अन्तरात्मनान्तःकरणेनों- पलक्षित: प्रवाहपतितमाचारक्रमप्राप्त कर्म कुर्वनिरिच्छः शान्त- धीस्तिष्ठ ॥१॥ आकाशेति ॥ मनसैव विचारतत्परेण खंचित्ते- नैव ॥ २ ॥ ३ ॥ यथेति । चित्तचमत्कृत्या आश्चर्यकारिणी ·'पत्कर्म या न्याय सा विद्या या विमुफये। आयासायापरं फर्म , , [निर्वाण --- Tr- "" ॥ ८॥९॥ एकान्त इति॥ असमञ्जससंकुलां असमजसमन्याय्यं मेन यस्तुना प्राप्लेन सवा अप्राप्त याञ्छित किंचिदपि नावशिष्यते मसिहेनुरयात् । पन्धनिपुत्तिहेतुरेय सत्कर्मत्यर्थः । यदाह प्रहादा- लघुयोगवासिष्ठः ।. गङ्गासोपानपद्धत्या येन पातालवासिनः। योजिता ब्रह्मणो लोके चान्धवा लोकवन्धुना ॥७॥ यौवने वर्तमानस्य तस्य भूमीपतेरपि । प्रविचारयतो लोकयात्रां पर्याकुलामिमाम् ॥ ८॥ मुविरागचमत्कारविचारकणिकोदभूत् । वयस्यपि च तारुण्ये दैवावल्ली मराविव ॥९॥ एकान्ते चिन्तयामास महीपतिरसावथ । जगद्यावामिमां नित्यमसमञ्जससंकुलाम् ॥१०॥ पुनर्दिनं पुनः श्यामा दानादानशतं पुनः । तदेव शुष्कं विरसं लभ्यते कर्म कुर्वता ॥ ११ ॥ येन प्राप्तेन लोकेऽसिन्नाप्राप्तमवशिष्यते । तत्कृतं सुकृतं मन्ये शेष कर्म विचिका ॥ १२॥ चित्तवृत्तिः चित्तचमत्कृतिसया ॥४॥५॥ ६॥ ७ ॥ यौवन इति श्लोकद्वयं पाक्यम् ॥ सुविरागचमत्कारः शोभनो विरागचम- त्कारो वैराग्यनिश्चयो यस्यां सा। विचारकणिका सूक्ष्मो विचार सेन संकुलों व्याकुलाम् ॥ १०॥ पुनरिति ॥ श्यामा रात्रिः । कर्म सांसारिकं व्यापारम् । शुष्क विरस नीरसं विपरीतरस या दाना लभ्यते योग प्राप्यते ॥ यैनेति ।। सदेव कृतं मुष्टतं मन्ये । शेषमन्यत्कर्म विपूचिफैव । पुनःपुनः ·सर्गः] ६६१ 1 वासिष्ठचन्द्किाभ्याख्यासहितः। पुनः पुनः पर्युपितं कर्म कुर्वन्न लञ्जते । मूढबुद्धिरमूढस्तु किं कुर्यात्किल चालवत् ॥ १३ ॥ अथैकदोद्विग्नमनाः कदाचित्रितुलं गुरुम् । एकान्ते संसृतेर्भीतः समपृच्छद्भगीरथः ॥१४॥ जरामरणमोहादिरूपाणां भयकारिणाम् । भगवन्सर्वदुःखानां कथमन्तः प्रजायते ॥ १५ ॥ चितुल उवाच ॥ चिरसाम्यात्मनोत्थेन निर्विभागविलासिना। राज यावबोधेन पूर्णेन भरितात्मना ॥१६॥ क्षीयन्ते सर्वदुःखानि त्रुट्यन्ति ग्रन्थयोऽमितः। संशया विलयं यान्ति सर्वकर्माणि चानच ॥ १७॥ • ज्ञेयं तु विदुरात्मानं संशुद्धज्ञप्तिरूपिणम् । स च सर्वगतो नित्यं नास्तमेति न चोदयम् ॥ १८॥ विद्यान्या शिल्पनैपुणम्' इति॥१२ ॥ १३ ॥१४॥१५॥चिरेति शोकद्वयं वाक्यम्॥चिरसाम्यात्मना चिरं साम्यरूपेण सर्वावगता- कारेण । यदुत्थितः यदुदितः तेन निर्विभागविलासिना निर्विशेष स्फुरता पूर्णेन अखण्डेन भरितात्मना व्याप्तेन ज्ञेयाववोधेन ज्ञेयस्य परतत्वस्य साक्षात्कारेण सर्वदुःरानि क्षीयन्ते। प्रन्ययो पन्धहेतवः अहंकारादयखुट्यन्ति छिद्यन्ते । संशयाः कैवल्यमस्ति न वा आत्मा परमानन्दरूपो भवति न वेयेयमादयः शममायान्वि। सर्वकर्माणि पुण्यापुण्यरूपाणि सर्वाग्यपि कर्माणि शममायान्वि । 'मियवे हृदयप्रन्थिः' इत्यादिश्रुतेः ॥१६॥१७॥ किंवज्ञेयमित्यत आह- शेणमिति ॥ मानस्वरूप नित्या सर्वच विशुद्ध अमेव क्षेप ·। लघुयोगवासिष्टः । [निर्वाण भगीरथ उवाच ॥ चिन्मानं सर्वगं शान्तमस्ति निर्मलमच्युतम् । .' देहादि नेतरत्किचिदिति वेनि मुनीश्वर ॥ १९॥. किंवत्र प्रतिपत्ति, स्फुटतामेति न प्रभों। एतावन्मात्रसंवित्तिः स्यामहं सर्वदा कथम् ॥ २० ।। त्रितुल उवाच ॥ ज्ञानेन ज्ञेयनिष्ठत्वमेति चेतो हृदम्बरे,। ततः सर्ववपुर्भूत्वा भूयो जीवो न जायते ॥ २१ ॥ असक्तिरनमिप्यङ्गः पुत्रदारगृहादिपु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ २२ ॥ आत्मनोऽनन्ययोगेन तद्भावनमनारतम् । इत्यर्थः ॥ १८ ॥ चिन्मात्रमिति श्लोकद्वयं वाक्यम् ।। शान्तत्वादि- लक्षणं चिन्मात्ररूपं निर्गुणं ब्रह्मैवाति । इतरदात्मव्यतिरिक्तं देहा- दिरूपं, वस्तु किंचिदपि वस्तुतो नास्तीति वेनि ॥ १९ ॥ किंतु अत्रास्मिन्नर्थे प्रतिपत्तिः ज्ञानं स्थिरप्रतिष्ठां नैति । अतः एतावन्मात्र: संवित्तिः चिन्मात्रानुसंधानम्यः कथं केन प्रकारेण स्यां तं प्रकार निरूपयेत्यर्थः ॥ २० ॥ ज्ञानेनेति ॥ ज्ञानेन वक्ष्यमाणल: क्षणेन शानसाधनेन चेतो, यदा हृदम्बरे हृदयाकाशे ज्ञेयनिष्ठत्वं स्वरूपनिष्टत्वमेति ततस्तदा जीवः सर्ववपुर्भूत्वा सर्वात्मको भूत्या भूयों न जायते । अन्तर्मुसतया वरूपनिष्ठत्वे स्वय मेव सर्यात्मकं ब्रह्म मूत्या पुनर्जीवभाव नैतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ कि तज्ज्ञानमित्यवाह-असत्तिविषयेवनासक्तिः। पुत्रदारगृहादिषु पनभिष्वगः ममंताराहित्यम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु प्रियाप्रियेषु नित्यं सगपिचरयं हर्षविपादराहित्यम् ॥ २२ ॥ अनन्ययोगेन अभेदभा.

·सर्ग:0] वासिष्ठचन्द्रिकाथ्यारयासहितः। विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ २३ ॥ अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वं तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं सादितोऽन्यथा ॥ २४ ॥ रागद्वेपक्षयकर,संसारख्याधिमेपजम् । अहंकारोपशान्तौ तद्राजज्ञानमवाप्यते ॥ २५ ॥ भगीरथ उवाच ॥ शरीरेऽसिंश्चिरारूदो गिरौ तरुरिव सके । अहंभानो महीमाग वद मे त्यज्यते कथम् ॥ २६ ॥ त्रितुल उवाच ॥ पौरुपेण प्रयत्नेन त्यक्त्वा भोगौघमावनाम् । गत्वा विकसिवां सत्तामहंकारलयं ब्रजेत् ॥ २७ ॥ वनया आत्मनः स्वरूपस्य अनारतमविच्छिन्न तद्भावनं ब्रह्मभावनं ब्रह्मैवाहमित्यनुसंधानम् । विवित्देशसेवित्व विविक्तः पूतो निर्ज- नश्च यो देशः तत्सेवनशीलत्वम् । जनससदि पामरजनसभायां अरतिरनवस्थानम् ॥ २३ ॥ अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वं आत्मविषयक- ज्ञानतत्परत्वम् । तत्त्वज्ञानार्थदर्शनं तत्त्वज्ञानप्रयोजनस्यात्यन्तिकदुः- सोपरमस्यानुसंधानम् । एतत्पूर्वोक्त ज्ञानसाधनत्वात् ज्ञानमिति प्रोक्तम् । इतोऽन्यथा उत्साधनविपरीतं विषयासक्त्यादिकमज्ञा- नम्। संसारहेतुत्वादित्यर्थः ।। २४ ॥ रागेति ॥ देहादायहकारभा- वत्वस्यात्मज्ञानप्रतिवन्धकत्वात् वदुपशान्तावेवात्मनः खरूपमवग- म्यत इत्यर्थः ॥ २५ ॥ शरीर इति ॥ संसारस्थानादित्वाचन्मूल. त्वभूतस्याहंकारस्य रूढमूलतया त्यागो दुष्कर इति भावः ॥ २६ ॥ पौरुषेणेति ।। पौरुषेण प्रयत्नेन वासनाक्षयहेतुः सम्यग्ज्ञानसमाध्य ·[निर्वाण०६ त्यक्त्वा विकसितां परिपूर्णा सत्तां गत्वा आश्रित्य अहंकारलयं प्रजेत् । साधयेदित्यर्थः ।। २७ ।। यत्राणामिति ॥ लज्जादि अनुचिते कर्मणि चेतसः संकोचो लजा । आदिशब्दानातिकुलाभिमानादिप्र- विगता मीभयहेतुः यस्मात् । संत्यक्ताः सर्या एपणाः पुत्रक्लनादि- वाटा येन स तादृशः सन् अरिपु सममां श्रियं त्यक्त्वा अकिंच. नत्वमेव गत्या आश्रित्य शान्ताफविरतदेहकटनस्तेप्वेवारिपु भिक्षा- मटन मामपरित्याग्यं गुरुमपि अलं मम्यगुझियान् यदि भपसि मत्तादि उदेरस्युपरसि उन्नवादप्युन्नतोऽसि । सर्वोत्कृष्ट मायासी- ६६४ लघुयोगवासिएः । यत्राणां पञ्जरं यावद्भग्नं लजादिनाखिलम् । अकिंचनत्वशेपेण स्फुटा तायदहंकृतिः ॥ २८॥ मर्वमेतद्धिया त्यक्त्वा यदि तिष्ठसि निश्चलः । तदहंकारविलये त्वमेव परमं पदम् ॥ २९ ॥ शान्ताशेपविशेपणो विगतमीः संत्यक्तसर्वेषणो गत्वा नूनमकिंचनत्वमरिपु त्यक्त्या समयां श्रियम् । शान्ताहंकृतिरस्तदेहकलनस्तेष्वेव भिक्षामटन् मामप्युज्झितवानलं यदि भवस्युच्चैस्तदुच्चैरसि ॥३०॥ भ्यासादिरूपः पौरुपः प्रयत्नः तेन भोगीयभावनां विषयवासनां हणम् । तदुक्तम्-'घृणा शङ्का स्पृहा लजा जुगुप्सा चेति पञ्चमी । फुलं शीलं तथा जातिरष्टी पाशाः प्रकीर्तिताः' इति । तादृशं उजादि- रूपं यत्राणां पञ्जरं अकिंचनत्वशेपेण स्वरूपातिरिक्तं किंचिदपि यस्य नास्ति सोऽकिंचनः तद्भावमातशेषेण यावदसिलं न भग्नं न त्यक्त वायदहंकृतिः स्फुटा न निवर्तत इत्यर्थः एतत्सवं उजाभिमानादिकं सर्वमित्यर्थः ॥ २९ ॥ शान्तेति ॥ शान्तान्यशेपविशेषणानि ब्राह्मणोऽहं गृहस्थोऽहमित्यादीनि यस्य । २८ ॥ सर्वमिति ॥

·सर्गः] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। ६१५ वसिष्ठ उवाच ॥ अथ तस्य गुरोर्वक्रादित्याकर्ण्य भगीरथः। मनस्याहितकर्तव्यः खव्यापारपरोऽभवत् ।। ३१ ।। ततः कतिपयेष्वेव वासरेपु गतेपु सः । अग्निष्टोममखं चक्रे सर्वत्यागैकसिद्धये ॥ ३२ ॥ गोभूम्यश्वहिरण्यादि ददौ धनमशेषतः । द्विजदेवार्तबन्धुम्यो गुण्यागुण्यं विचारयन् ॥ ३३ ॥ दिवसत्रयमात्रेण सर्वमेव परित्यजन् । खवस्त्रमात्रशेपोऽसावासीद्राजा भगीरथः ॥ ३४ ॥ अथ सर्वार्थरिक्तं तु खिन्नप्रकृतिपौरकम् । सीमान्तिने तृणमिन राज्यं खमरये ददौ ॥ ३५ ॥ आक्रान्ते द्विपता राज्ये मुनिसमनि मण्डले । अघोवासोऽवशेषोऽसौ निर्जगाम स्वमण्डलात् ।। ३६ ।। त्यर्थः ।। ३० ॥ अथेति ॥ मनस्याहितकर्तव्यः गुरूपदिष्टं कर्वव्यं चित्ते निधायेत्यर्थः । स्वव्यापारपरः राज्यचिन्ता स्वव्यापारः तत्र तात्पर्यवानिवाभूत् ॥ ३१॥ तत इति । सर्वसागैकसिद्धये सर्व- धनत्यागावसरसपादनायेत्यर्थः ।। ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ अथेति ।। अथ भगीरथः सर्वार्थरिक्तं सर्वधनशून्यं सिन्नप्रकृतिपोरकं सिन्नाः दीनाः प्रकृतयोऽमात्यादयः पौराः पुरजनाश्च यस्तित्वं स्वीयं राज्यं तृणमिव सीमान्तिने सीमान्ते वर्तमानाय अरये ददो । सामन्तिन इति पाठे सामन्ताः समन्वसमवा देशास्तद्वते । समी- पदेशाधिपतय इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ आक्रान्त इति ।। द्विपता राज्ये राज्यमये सद्मनि स्वगृहे मण्डले स्वराष्ट्रे च आकान्ते सति असो मगरिया अमोसासोक्सपरः परिधान्मानशेपो मुनिः मॉनानिष्टः ·[ निवांग०६ - . यसरं फदापित्यापेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ नानेति ॥ प्रयाहपतिवान्मन:- प्रपादानुगारेण मातान् ॥४०॥ २१ ॥४२ ॥ ४३ ॥४४॥ समिति ॥ समेव ,स्थागत फल्या । सोचियं सागतारिखतार लघुयोगवासिष्टः। यत्र न ज्ञायते नाना यत्र न ज्ञायते मुखात् । तत्र ग्रामे अरण्येपु पुरेपूवास धैर्यवान् ॥ ३७॥ इत्यल्पेनैव कालेन प्रशान्तसकलैपणः । परमेण शमेनासौ प्राय विश्रान्तिमात्मनि ॥ ३८॥ भ्रमन्द्वीपानि भूपीठे कदाचित्कालयोगतः। अवशः शत्रुणाक्रान्तं स्वमेव ग्राप तत्पुरम् ॥ ३९ ॥ नानागारांश्च तत्रासौ प्रवाहपतितांच तान् । पौराणां मत्रिणां चैव शनैर्भिक्षामयाचत ॥ ४० ॥ विविदुस्तं नृपं पौरा मत्रिणश्च भगीरथम् । पूजयामासुरथ तं सविपादं सपर्यया ॥४१॥ प्रमो राज्यं गृहाणेति प्रार्थितोऽप्यरिणा मुनिः। नाददे नावृताशेपं तृणमप्यशनादृते ॥ ४२ ॥ कतिचिद्दिवसांस्तव नीत्वान्यत्र जगाम सः। भगीरथोऽयं हा कष्टमिति लोकेन शोचितः ॥ ४३ ॥ अथान्यत्रोपशान्तात्मा परिविश्रान्तधीः सुखी । आत्मारामः कदाचिच्च स प्राप वितुलं गुरुम् ॥ ४४ ॥ समेव सागतं कृत्वा तेन साधं भगीरथः । किंचित्कालमुवासाद्री बने ग्रामे पुरे जने ॥ ४५ ॥ समण्डलाग्निर्जगाम ॥३६॥३७॥३८॥ भ्रमन्निति ॥ अयशः सम्य गन्तव्यदेशामायापयिकानुसारी शत्रुणा आकान्तं स्थपनेय ,

·.
सर्ग:.] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः ।
समतामुपयातौ तौ गुरुशिष्यौ समौ स्थितौ ।
कलयामासतुंः स्वस्थौ विपादं देहधारणे ॥ ४६॥
किमयं धार्यते देहः किंवानेनोज्झितेन नौ ।
यथाक्रम यथाचारं तिष्ठत्वेप यथास्थितम् ॥ ४७॥
इति निश्चित्य तिष्ठन्तौ तौ यनानगामिनौ ।
न ननन्दतुरानन्दं न दुःखं न च मध्यमम् ॥४८॥
धनानि वाजिविभपाद्यैश्चर्य चाष्टघोदितम् ।
सिद्धैरप्यर्पितं तुटैमैनाते जर्जरं तृणम् ॥४९॥
अथैकदा पुरश्रेष्ठे कसिंश्चिन्मण्डलान्तरे ।
अनपत्यं नृपं मृत्युरहरत्खमिवामिपम् ॥ ५० ॥
तत्र प्रकृतयः खिन्ना नष्टदेशकमा नृपम् ।
अन्विष्यन्तिस संयुक्तं गुणलक्ष्म्या विशालया ॥५१॥
तं भगीरथमासाद्य स्थितं भिक्षाचरं मुनिम् ।
परिज्ञाय समानीय सैन्ये चक्रुर्महीपतिम् ॥ ५२॥
भगीरथः क्षणेनैव प्रायपीवाम्बुना सरः।
वलितः सेनया गुळ समारोहन्मतङ्गजम् ॥ ५३॥
कृत्वेत्यर्थः॥४५॥ समतामिति ॥देहधारणं विपादं दुःसहेतुम्॥४६॥
किमिति शोकद्वयं वाक्यम् ॥ आनन्दं आनन्द्यते येन मुसहेतुं न
ननन्दतुः नाभ्यनन्दताम्। दुसं दुःसहेतुम् । मध्यमं अनुभवहेतुम्
॥४७॥४८॥ धनानीति ॥ धनानि प्रसिद्धानि । वाजिविभयो
वाजिसंपत्तिस्तदादि यद्राज्ञामैश्वर्य वय तदप्यष्टधोदितं अनिमादिकं
तच सिद्धैरष्टमहासिद्धिमद्भिः देवयोनिभेदैस्तुष्टैः प्रीवेरप्यर्पितमपि
अर्जर जीण मैनावे।अन्तरयधियेति भावः॥४९॥५०॥५॥५॥

·[निर्वाण.६ १ रघुयोगवासिष्टः। भगीरथो जगन्नाथो जयतीति जनारवैः। नीरन्ध्रतामुपाजग्मुगिरीन्द्राणां महागुहाः ॥५४॥ तत्र तत्पालयन्तं तं राज्यं राजानमादृताः। आजग्मुः प्राक्प्रकृतयः प्राहुरित्थं मृताधिपाः ॥ ५५ ॥ राजन्नसाकमधिपो यस्त्वया स पुरा कृतः। मृत्युना विनिगीर्णोऽसौ मत्स्येनेवामिपं मृदु ॥ ५६ ॥ तत्त्वं पालयितुं राज्यं प्रसादं कर्तुमर्हसि । अप्रार्थितोपयातानां त्यागोऽर्थानां च नोचितः ॥ ५७ ॥ वसिष्ठ उनाच ॥ इति संप्रार्थितो राजा तदङ्गीकृत्य तद्वचः । सप्तसागरचिह्नायाः स बभूव भुवः पतिः ॥ ५८॥ समः शान्तमना मौनी वीतरागो विमत्सरः। प्राप्तकार्यककरणरतिराहितविस्मयः ॥ ५९ ।। अथ वर्पसहस्राणि तपस्तत्वा सुदारुणम् । खपितामहोचारणे मुवि गगामयोजयत् ॥ ६०॥ मगीरये महीपती यशःप्रचारवीथिका । बदादि मार्गगा तु सा महीतलं बभूव ह ॥ ६१ ॥ 'इति श्रीलघुयोगवासिष्टे मोक्षोपाये निर्माण करणे भागीरथोपाख्यानं नाम अष्टम सर्गः॥८ ॥ ५३ ॥५४॥ ५५ ॥५६॥५७ ॥ इतीति ॥ तचाशं तदा नासां प्रष्ठतीनां परः ॥ ५॥ ५९॥ अये ॥ पितामहाः सगरवनयाः तेगामुचारणार्थ नरपादुद्धरणार्थम् ॥ ६० ॥ मगीरय पति ।। पताप्रपारीपिका भगीरयस्य कीर्विसंचारमार्गः तदादि म -

·सर्ग:१]
वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः।
नवमः सर्गः
वसिष्ठ उवाच॥
इदं पूर्व परित्यज्य क्रोडीकृत्य मनःखगम् ।
शान्त आत्मनि तिष्ठ त्वं शिखिध्वज इवाचलः ॥१॥
राम उवाच ॥
कोऽसौ शिखिध्वजो नाम कथं वा लब्धवान्पदम् ।
एतन्मे कथय ब्रह्मभूयो योधविद्धये ॥२॥
वसिष्ठ उवाच ॥
द्वापरे पूर्वमभवदतीते सप्तमे मनौ ।
मालवानां पुरे श्रीमाञ्छिखिध्वज इतीश्वरः ॥३॥
धैर्योदार्यदयासत्यक्षमादमशमान्वितः ।
शूरः शुभसमाचारो मानी गुणगणाकरः ॥४॥
भगीरथः आदिर्यस्मिन्कर्मणि तद्यथा भवति तथेति । महीतलं भव-
नक्रियाविशेषणम् ॥६१ ॥ इति श्रीवासिष्ठविवरणे भगीरथोपा-
ख्यानं नाम अष्टमः सर्गः ॥ ८॥
: पूर्व दुर्लभापि चित्तविश्रान्तिः स्वप्रयनेनैव लभ्यत इति दर्श-
यितुं भगीरथकथा कथिता । इदानीं तु प्रतिवन्धकपापसंचयक्ष,
याभावे दुर्लभमपि खात्मज्ञानमाचार्य प्रभाविशयालभ्यत इति
दर्शयितुमनेकोपाख्यानगर्भ शिविध्यजोपाख्यानं प्रारभ्यते-दद-
मिति ॥ पूर्वमिदं विश्वं परित्यज्य प्रपञ्चदृष्टिं तद्वासनां च सक्त्वा
मनःसगं पक्षिवत्परिभ्रमणशीलं मनः क्रोडीकृत्य एकनिष्ठं कृत्वा
शान्तः सन् शिसिध्वज इवात्मन्यचलस्तिष्ठ ॥१॥२॥३॥४॥

·[निर्वाण . ॥ ५ ॥ अवर्धतेति ॥ चेष्टितस्य परस्परालोकनसंभापणा- यपु याठेपु ततः चूहालाशिसिध्यजयोर्युग्मं इति वारण्ये शने. गटनि 'जरा निपविवोन्मुसी'त्यादिना प्रकारेण संसारासारतां निर्गीय संमारल्याधिभेपजमध्यात्मशानं चिरं विचारयामासेत्य. त्ययः । मन तुयालना अलायूः॥ ९॥ १० ॥ ११ ॥१२॥ • - लघुयोगवासिष्टः । सुराष्ट्राधिपतेः कन्यां चूडालां नाम नामतः । उपयेमे सतीमात्मसदृशी स-शिखिध्वजः ॥५॥ अवर्धत तयोः प्रीतिरन्योन्यार्पितचेतसोः।। नित्यमेवाभियुक्तत्वात्प्रियत्वाचेष्टितस्य च ॥६॥ मिथः कलाकलापस्य कोविदौ तौ बभूवतुः । स्वरूपमेवमेवैतौ दधतुमित्रतां गतौ ॥ ७॥ एवं पहूनि वर्षाणि मिथुनं निर्भरस्पृहम् ।। रेमे यौवनलीलाभिरनन्ताभिर्दिने दिने ॥८॥ अथ यातेपु बहुषु वर्षेप्यावृतिशालिपु । शनैर्गलति तारुण्ये भिन्नकुम्भादिवाम्मसि ॥९॥ पातः पक्कफलसेव मरणं दुर्निवारणम् । हिमाशनिरिवाम्भोजे जरा निपतितोन्मुखी ॥ १० ॥ आयुर्गलत्यविरतं जलं करतलावि पापीर लतातुम्बी तृप्णैका दीर्घतां गता ॥ ११ ॥ दोलनद्या य इव संप्रयात्ये यौवनम् । मुसानि प्रपलायन्ते शरा इव धनुश्युताः ॥१२॥ दिरूपम्य प्रियत्यादभिमतत्वाथ तयोः प्रीतिरवर्धतेत्यन्ययः ॥ ६ ॥ मिय इति ॥. कलाक्लापस्य गीतयादिननृत्यादिरूपस्य ॥ ५ ॥ ८ ॥ अथेति शेकपटुं पाक्यम् ॥ अथ पहुए ·सर्ग १] का 1 पासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहित.। रम्मागर्भ इवासारो व्यवहारो विरागदः। तदिह स्थान संसारे तादृक्षमतिशोभनम् ॥ १३ ॥ यदासाद्य पुनश्चेतो दशासु न विद्यते ॥ १४ ॥ इति निर्णीय युग्मं तत्संसारव्याधिभेषजम् । चिरं विचारयामास शास्त्रमध्यात्मसंमतम् ॥ १५॥ आत्मज्ञानैकमन्त्रेण संसृत्याख्या विपूचिका । संशाम्यतीति निश्चित्य तानास्तां तत्परायणौ ॥ १६ ॥ तचिचौ तद्गतप्राणौ तनिष्ठौ तद्विधाश्रयौ । तदा तदर्चनपरौ तदीहौ तौ विरेजतुः ॥१७॥ तत्रैवातिघनाम्यासौ योधयन्ती परस्परम् । तत्प्रीतौ तत्समारम्भौ चिरारम्भौ बभूवतुः ॥१८॥ अथ साविरतं राम रमणीयपदक्रमात् । श्रुत्वाध्यात्मविदां यमाच्छाखाास्तारणक्षमान् ॥ १९ ॥ इत्थं विचारयामास स्वमात्मानमहर्निशम् अव्याप्ता व्यापृता वा धिया धवलयेद्धया ॥२०॥ ॥१३॥१४॥१५॥१६॥ वञ्चित्ताविति। तदित्यात्मज्ञान परामृश्यते । वद्गतप्राणौ चित्तस्य सद्गतत्वाचित्तप्राणयोश्चाविनाभावात् । तन्निष्टी वत्रैवात्मज्ञाने निष्ठा नियमो ययोस्तौ । वद्विधानयो तद्विधाः आत्म- ज्ञाननिष्ठाः ते आभयाः आश्रयणीयाः ययोस्ती विदर्चनपरौ आत्म- वित्पूजनपरौ । नदीही तदुचिवचेष्टायुक्तौ ॥ १७॥ १८॥ अथेवि श्लोकद्वय पाक्यम्ना अन्याता तूष्णीमासीना च्यापृठा वा समु- रितं सरस्ट कुर्वापापि दिया स्मात्मानमित्व वस्यमाणप्रकारेण - - ·६०२ [ निवांण पणेः पापाण इव पुद्धिकवेनिश्चयः प्रेर्यत इति जहं मन्ये। शिप्यन्तें प्रमिरिति क्षेपणानि र दावादिमया यअविशेषाः ॥२४॥ युद्धि रिति । निश्चयरूपा युद्धिश्च मावेन सननवनिवश्वभ्रेण सरिदिय यांफारेण पाल्यते प्रेर्यत इति अटेवेति निश्चयः ॥ २५ ॥ अहं. पर इति ॥ निःसारः विपरीतज्ञानरूपत्वामिासस्यः चेष्टारहिय. लघुयोगवासिष्टः । चूडालोवाच ॥ प्रेक्षे तावत्स्वमात्मानं किमहं स्यामिति स्वयम् । कस्सायमागतो मोहः कथमभ्युदितः क्व वा ॥२१॥ देहस्तावजडो मूढो नाहमित्येव निश्चयः । कर्मेन्द्रियगणवासादमिनो जड एव सः ॥ २२ ॥ बुद्धीन्द्रियगणोऽप्येवं जड एवेति दृश्यते । प्रेर्यते मनसा यसाद्यष्ट्येव मुवि लोप्टकः ॥ २३ ॥ मनस्त्वेवं जडं मन्ये संकल्पात्मकशक्तिमत् । क्षेपणैरिव पापाणः प्रेर्यते बुद्धिनिश्चयः ॥ २४॥ बुद्धिनिश्चयरूपैव जडा सत्येव निययः । खातेनेव सरिस्कूलमहंकारेण चाल्यते ॥ २५ ॥ अहंकारोऽपि निःसारो जड एव शवात्मकः । जीवेन जन्यते यक्षो वालेनेव भ्रमात्मकः ॥ २६॥ विचारयामास ॥ १९॥ २० ॥२१॥ देह इति ॥ देहस्तावनडः। वत्र हेतुः मूढः विचित्तः । नाहमित्येव निश्चयः । कर्मेन्द्रियगणच अस्मादेहादमिन्न इति जड एवं ॥ २२ ॥ बुद्धीति ।। युद्धीन्द्रिय- गणोऽपि यष्यालोके लोष्टक इव मनसा यस्मात्प्रेर्यते तस्मामट एवेति एश्यते निश्चीयते ॥२३॥ मन सिंकल्पात्मकवशान्मनश्च मे ·सर्ग: ९] ६७३ वासिष्टचन्द्रिकाय्याख्यासहितः । जीवश्च कलनाकारो वातात्मा हृदये स्थितः । सुकुमारोऽन्तरन्येन केनापि परिजीवति ॥२७॥ आ अहो ज्ञातमेतेन चेत्योल्लेखकलकिना। जीवो जीवति जीर्णेन चिद्रूपेणात्मरूपिणा ॥२८॥ त्वाच्छवात्मकोऽहंकारोऽपि' वालेन भ्रमात्मको यक्ष इव जीवेन जन्यते कल्प्यत इति । जड एव अवशात्मक इति पाठे परवशस्व- भाव इत्यर्थः ॥ २६ ॥ जीव इति ॥ हृदये स्थितः अन्तःकरण- प्रतिफलितचैतन्यरूपत्वाद्धृदये वर्तमानः । अत एव कलनाकारः कल्पिवस्वभावः वातात्मा प्राणमयत्वात्सुकुमारः अध्रुवः प्रत्यहं सुषुप्तावात्मनि लीयमानत्वात् एवंविधो जीवश्च अन्तःस्थेन स्वस्या- ऽप्यन्वरनुप्रविष्टेन केनाप्यव्यपदेश्येन प्राणप्रदायिना पुरुषेणानुप्रा. णितः परिजीवति । अतो जीवोऽपि पारमार्थिकमात्मस्वरूपं न भवतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति–यथा घटाङपाध्यवच्छिन्नोऽनव- च्छिन्नश्चाकाशोऽस्ति तथा सर्वप्राणिनां हृदि जीव ईश्वरश्चास्ति । तथाच व्याससूनम् 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्' इति । सन च मायाविधेयो जीवः विधेयमाय ईश्वर इति भेदः । तदुक्तं गौडपादाचार्य:-'कार्योपाधिरय जीवः कारणोपाधिरीश्वरः । कार्य- कारणतां हित्वा पूर्णनोधोऽवशिष्यते' इति ॥ २७ ॥ आ अहो इति ॥ आ इति स्मृतिद्योतकमव्ययम् । अहो इत्याश्चर्ये । अहो मया ज्ञावमेतत् । किं वदित्यत्राह । अयं जीवश्चेत्योसो दृश्यसंपन्धः तेन फ्लकिना प्रतिविम्वरूपकलङ्कवता जीर्णेन अनादिना आत्मरूपिणा सर्वेपामात्मभूतेन चिद्रूपेण चित्तरूपेणैव जीवति प्राणान् धारयति ल.वा.४३ ·यते इत्येतदिदानीमहमी विचारये। अहो इति अर्धमेकं याश्यम् । ६७४ [निर्वाण चेत्योन्मुसतया दृश्यभावनया स्वयमेव जढं जाड्ययुक्तं शून्यसमं असत्कल्पं च भूत्वापि पुनश्चैतन्येन अनुप्रविष्टचैतन्येन प्रयोभ्यते । 'तत्सष्वा तदेवानुप्राविशत्' इति श्रुतेः ॥ ३१ ॥ इदानीमित्यर्धमेकं वाक्यम् । एपा चित्केन हेतुना प्रचेत्यते मनोबुद्धयादिरूपेण प्रव. सेयं जातं यत्रिशासितं चिद्वियर्वनिमित्तं ज्ञातव्यं तमातमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ एते हीति ॥ चिदिलासान्ता: जडेपु यस्तुपु वन्यपलनं पिदिलासः वदन्तासत्पर्यन्ताः एते मनोवुद्धीन्द्रियादयः सबै एवं लघुयोगवासिष्टः । चैत्यभ्रमवता जीवश्चिद्रूपेणैव जीवति । आमोदः पवनेनेव खातेनेव सरिद्रयः ॥ २९ ॥ असत्यजडचेत्यांशचयनाचिद्वपुर्जडम् । महाजलगतो ह्यग्निरिव रूपं समुज्झति ।। ३०॥ एवं चिद्रूपमप्येतच्चेत्योन्मुखतया स्वयम् । जडं शून्यमसत्कल्पं चैतन्येन प्रबोध्यते ॥ ३१ ॥ इदानीमहमीक्षेऽहं केनैपा चित्प्रचेत्यते । अहो नु चिरकालेन ज्ञातं ज्ञेयमनामयम् ॥ ३२॥ एते हि चिद्विलासान्ता मनोयुद्धीन्द्रियादयः । असन्तः सर्व एवाहो अवधानं विनोत्थिताः ॥ ३३ ॥ ॥२८॥एतदेव सदृष्टान्तमाह-चेत्येति॥चेत्यभ्रमवता चेत्येपु प्रतिफ- लनात्तैस्तादात्म्याभिमानवता ॥२९॥ असलेति ॥ चिद्वपुः चित्स्व- रूपं असत्यजडचेत्यांशचयनात् असत्या जडाश्च ये चेत्यांशाः तेषां चयनादुपचयाखेतोः जडं सन्महाजलगतोऽग्निरिव स्वरूपं चित्य- मायमुझति अपाकरोति ॥ ३० ॥ एतचिद्रूपं एवं पूर्वोतप्रकारेण

·सर्ग: ९]
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः।
६७५
महाचिकैवास्तीह महासचेति योच्यते।
निष्कलङ्का समा शुद्धा निरहंकाररूपिणी ॥३४॥
सद्विभाति विमला नित्योदयवती समा।
सा ब्रह्मपरमात्मादिनामभिः परिगीयते ॥ ३५॥'
वसिष्ठ उवाच ॥
दिनानुदिनमित्येपा स्वात्मारामतया तथा ।
नित्यमन्तर्मुखतया बभूव प्रकृतिस्थिता ॥ ३६॥
नीरागा निरुपासका निर्द्वन्द्वा निःसमीहिता।
न जहाति न चादत्ते प्रकृताचारचारिणी ॥ ३७॥
परमात्ममहालाभपरिपूर्णान्तरान्तरा।
सर्वोत्तमातीततया जगामाव्यपदेश्यताम् ॥ ३८॥
वस्तुतोऽसन्तोऽपि अवधानं विना ऐकाय्यमवघानं तेन विना वद्भा-
वेन उदिताः प्रादुर्भूताः आत्मनः स्वरूपनिष्ठत्वाभावरूपेण प्रमादे-
नोदिताः। अनवधानमेव चितो नानारूपत्वविवर्तहेतुरित्यर्थः॥३३॥
महाचिदिति श्लोकद्वयं वाक्यम् ।। महासत्तापरपर्याया निष्कलङ्का
या महाचिदस्ति सैव ब्रह्मपरमात्मादिनाममिर्गीयत इत्यर्यः ।
समेति द्विरुपादीयते तयोरेकः समशब्दः सर्वशब्दपर्यायः ।
समा सर्वात्मकेत्यर्थः । अन्यस्त्ववैपम्यवाची समेकरूपेवि न पौन-
रुच्यम् ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ दिनानुदिनमिति ॥ दिनं पूर्वमावि अनु-
दिन पश्चाद्भावि दिनं चानुदिनंच दिनानुदिनम्। सर्वेष्वपि दिनेप्वि.
त्यर्थः । एषा चूडाला ॥ ३६॥ नीरागेति ॥ राग इच्छा उपासन
आसक्तिः द्वन्द्वमिष्टानिष्टयुद्धिः समीहितमुद्योगीन जहाति द्वेषामा-
वात् । न पादत्ते रागाभावात् ॥३७॥ ३८ ॥ ३९॥४०॥

·६०६ । ॥४१॥ ४२ ॥ ४३ ।। अयाष्टभिः श्लोकः चूडाला स्वानुभव लघुयोगवासिष्टः। [ निर्वाण०६ स्वविवेकघनाभ्यासवशादात्मोदयेन सा । शुशुमे शोभना पुष्पलतेवाभिनवोद्गता ॥ ३९ ॥ अथ तामनवद्याङ्गी कदाचित्स शिखिध्वजः। अपूर्वशोभामालोक्य स्मयमान उवाच ह ॥ ४० ॥ भूयो यौवनयुक्तेव मण्डितेव पुनःपुनः । अधिकं राजसे तन्वि कान्त्या विमलया तनोः ॥ ४१॥ प्रपीतामृतसारेव लब्धालब्धपदेव च । आनन्दामृतपूर्णेव राजसे नितरां प्रिये ॥ ४२ ॥ अमोगकृपणं शान्तमूर्जितं समतां गतम् । गम्भीरं च प्रसन्नं च चेतः पश्यामि ते प्रिये ॥ ४३ ।। चूडालोवाच ॥ न किंचित्किचिदाकारमिदं त्यक्त्वाहमागता । न किंचित्किंचिदाकारं तेनासि श्रीमती स्थिता ।। ४४ ।। इदं सर्व परित्यज्य सर्वमन्यन्मया श्रितम् । यचत्सत्यमसत्यं च तेनासि श्रीमती स्थिता ।। ४५॥ 'मर्ने निवेदयति-न किंचिदिति ॥ न किंचिजगत्तावत्संभवति । 'नेह नानामि' इति वाध्यमानत्वात् । नाप्यसत् प्रतीयमानत्वात् । असतश्च सत्तया या व्ययर्तुमयोग्यम् । अतएव किंचिदाकारं महा- सत्तात्मना फेनचिदाकारेणोपललितं परं प्रल येन हेतुना आगरा माता न किंचिदागर प्रभावमापनेति यावत् । न अलि अई श्रीमती फातिमती स्थिदा । अस्मीत्यदमर्येऽन्ययम्। प्रभाषः सनमनिटोकं परिव्यं जातदेयाह-इदगिति ।। मीरिद मानविद्यार

·सर्गः ९]
.
ma
वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः।
០១
यत्किंचिद्यन्न किंचिच्च तञ्जानामि यथास्थितम् ।
यथोदयं यथानाशं तेनासि श्रीमती स्थिता ॥ ४६॥
भोगैरमुक्तैस्तुष्यामि भुक्तैरिव सुदूरगैः।
न हृप्यामि न कुप्यामि तेनाहं श्रीमती स्थिता ॥४७॥
एकैवाकाशसंकाशे केवले हृदये रमे ।
न रमे राजलीलासु तेनाहं श्रीमती स्थिता ॥४८॥
जगतां प्रभुरेवासि न किंचिन्मात्ररूपिणी ।
इत्यात्मन्येव तुष्यामि तेनाहं श्रीमती स्थिता ।। ४९ ॥
इदं जगत्सर्व परित्यज्य अन्यद्विश्वविलक्षणं सर्व सर्वात्मकं सत्यं
अबाध्यं असत्यं च असति कल्पिते जगत्यनुप्रविष्टं ब्रह्म यद्यस्मादा-
श्रितं तेनाहं श्रीमती स्थिता ॥ ४५ ॥ यत्किंचिदिति ॥ यद्वस्तु
किंचित् महासत्तारूपत्वात् । न किंचिघ विश्वविलक्षणत्वात् । वद्वस्तु
यथास्थितं यथोदयं यथानाशं च जानामि । सूक्षादिपु यथायथा
वर्तते तत्सवं आनामीत्यर्थः ॥ ४६ ॥ भोगेरिति ॥ मुक्तरिव पूर्व-
मुपभुक्तरिय मुदूरगैर्विप्रकृष्टेरमुक्केरपि भोगैस्तुष्यामि । मुलानां च
विप्रष्टत्याविशेषात् पक्षपाते हेत्वमावादिति भावः । न हप्यामि
न पुप्यामि रागद्वेषयोरभावात् ।। ४७॥ एफेति ॥ आराशसंकाशे
आकाशयत्परिपूर्णे फेनले विशुद्धे हृदये हृदयवत्सन्विरे स्वात्मनि,
एकव रमे । राजलीलामु राशां लीलामु गीवयाचनृत्यादिपु न रमे
॥४८॥ जगतामिति ॥ न किंचिन्मानरूपिणी यद्धि प्रदान किंचित
किंचिदपि न मपति सर्यविलक्षणत्वाचनमानरूपिणी अस्मि ।
अई. जगतां प्रमुरेय । सर्वाणि भूदानि योऽन्तरेय यमयतीति
सर्पनियामपत्यादितनेन प्रगारेणात्मन्येय गुप्यानि ॥ १९ ॥

·यात्मनेवि पाटे ययेदानी रमसे एयमुत्तरफालमपि रमत न रमे [निर्वाण०६ स्थत्यान्नयनरश्मिभिः पश्यामि यश संनिहितत्वावगादिभिरिन्द्रियः पश्यामि यचातीतमनागतं या चित्तेन पश्यामि तत्सर्व किंचिदपि न पश्यामि नानुसंदधामि । तद्विरहितं दृश्यव्यतिरिक्तं तन्न किंचि. द्विश्वविलक्षणं परं यस्तु सम्यगन्तः पश्यामि इत्यनेन हेतुना विनो. दयामि ॥५२॥ ५२ ॥ असंयद्वेति ॥ रमसे राजलीलाभिः पमेयं नृपात्मजे ययाई एवं त्वमपि रमसे । न रम इवि हुपाणा त्यसंयमलापासीत्यन्ययः । राजलीलामी रमवावनिपा- ६७८ लघुयोगवासिष्टः। तनुविद्वेपरागामिः प्रज्ञामिः शास्त्रदृष्टिपु । रमे सह वयस्यामिस्तेनाहं श्रीमती स्थिता ॥ ५० ॥ पश्यामि यन्नयनरश्मिभिरिन्द्रियैर्वा चित्तेन वह हि तदङ्ग न किंचिदेव । पश्यामि तद्विरहितं तु न किंचिदन्तः पश्यामि सम्यगिति नाथ विनोदयामि ॥५१॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एवमात्मनि विश्रान्तां वदन्तीं तां वराङ्गनाम् । अयुध्वा तद्गिरामर्थ विहस्सोवाच भूपतिः ।। ५२ ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ असंवद्धप्रलापासि घालासि वरवर्णिनि । रमसे राजलीलाभिरहमेवं नृपात्मजे ॥ ५३ ॥ तन्विति ॥ ननुविद्वेपरागामिः तनू कृशौ विद्वेपरागी यासु वामिः शाखदृष्टिपु प्रज्ञाभिः । वीतरागकथाभिरित्यर्थः । ताभियस्याभिः सखीभिः सह रमे विनोदयामि ॥५०॥ पश्यामीति ॥ यद्वस्तु दूर

·सर्ग:९]
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहित
किंचित्यक्त्वा न किंचिद्यो गतः प्रत्यक्षसंस्थितम् ।
त्यक्तप्रत्यक्षसद्रूपः स कथं किल शोभते ॥ ५४॥
भोगैरभुक्तैस्तुष्टोऽहमिति भोगाजहाति यः ।
दरिद्रबदुर्भगः सन्स कथं किल शोभते ॥ ५५ ॥
यत्पश्यामि न पश्यामि तत्पश्याम्यन्यदेव तु ।
प्रलाप इत्यसत्यस्य स कथं किल शोभते ॥५६॥
इति तु मिथ्यापलापिनी माभूरित्यर्थः ॥ ५३॥ न किंचित्किंचिदा-
कारमिदं त्यक्त्वेवि यदुक्तं तत्परिहसति-किंचिदिति ।। यत्प्रत्यक्ष-
संस्थितं किंचित्पृथिव्यादिरूपं वस्तु त्यक्त्वा न किंचिदव्यपदेश्य
वस्तु गतः प्राप्तः त्यतप्रत्यक्षसद्रूपः त्यक्तं प्रत्यक्षं वस्तु येन स कथं
शोभते । प्रामाणिकस्य परित्यागादप्रामाणिकस्य च स्वीकारादिति
भावः ॥ ५४ ॥ भोगैरमुक्कैरिति यदुक्तं तत्परिहसति-भोगैरिति ।।
यो मूढः अभुक्कैरेव भोगैस्तुष्ट इति मन्यमानः प्राप्तानपि भोगाज-
हाति स मूढः प्राप्तभोगत्यागाद्दरिद्रवदुर्भगो भाग्यहीनः सन्कयं
शोभते । रुपेवासनशय्यायामिति पाठे यथाहि कश्चित्कुपितः परि-
विष्टेष्वपि भोज्यवस्तुपु संनिहितायामपि स्वकान्तायां रुपा रोपव-
शादासन एव शय्यायां तिष्ठन् भोगपराङ्मुसः स्यात्तद्वदित्यर्थः
॥ ५५ ॥ यत्पश्यामीति ॥ यद्वस्तु पश्यामि चक्षुरादिमिर्विपयीक-
रोमि तादृशं वस्तु न पश्यामि नानुसंधामि । अन्यदेव तु दृश्य-
व्यतिरिक्तं अन्यदेव वस्तु पश्यामीति यः प्रलापः पतं प्रलापमन-
र्थकं वचनं अत्यक्त्वा कथं शोमते। प्रलाप इत्यसत्यस्येति पाठे इति
एवंरूपोऽसन्नशोभनः प्रलापो यस्य स क्थं शोभत इत्यर्थः ॥५६॥

·सन्दरिटागम्प प्रागगतिविशेषम्य । पिराभ्यासम्म चिरमन्यमय १८.. [निर्वाण . वम्मिन् देने गया वेन प्रकारेणायस्थितयोमाभिः पापिलीटाभिः पदुनियः फाटो ययो। यद्गति संयोपनम् ।। ६०॥गरदेनि । लघुयोगवासिष्टः । तसादालासि मुग्धासि चपलासि विलासिनि । नानालापविलासेन क्रीडसे क्रीड सुन्दरि ॥ ५७॥ वसिष्ठ उवाच ॥ प्रविहस्साहासेन शिखिध्वज इति प्रियाम् । मध्याह्वे स्नातुमुत्थाय निर्जगामाङ्गनागृहात् ॥ ५८॥ कष्टं नात्मनि विश्रान्तो मद्वचांसि न बुद्धवान् । राजेति सिन्ना चूडाला स्वव्यापारपरामवत् ॥ ५९॥ वदा तथाङ्ग तत्राथ तादृशाशययोस्तयोः। तामिः पार्थिवलीलामिः कालो बहुतिथो ययौ ॥ ६०॥ एकदा नित्यतृप्ताया निरिच्छाया अपि स्वयम् । चूडालाया यवेच्छा लीलया सगमागमैः ॥ ६१ ।। खगमागमसिद्ध्यर्थमय सा नृपकन्यका । सर्वमोगाननादृत्य समागत्य च निर्जनम् ॥ ६२ ॥ एकनैकान्तनिरता वासनावस्थिताङ्गिका। ऊर्ध्वगप्राणपवनं चिराम्यासं चकार ह ।। ६३ ।। राम उवाच॥ कस सन्दविलासस्य चिराम्यामस्स में बद । ग्रान्सगमनायेतत्फलं यतकालिनः ॥६४॥ ॥ ५७ ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ तदेवि ॥ नदा तम्मिन्काले तत्र देशे . गगमागमेरामनाम ॥ ६३ ॥ मम्मेति ।।

·-4 सर्ग: ९] . वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। वसिष्ठ उवाच।। अन्तस्था अखिलास्त्यक्त्वा स्वसाध्येतरवासनाः । गुदादिस्थानसंकोचात्स्थानकादिक्रियाक्रमैः ॥६५॥ श्रीमच्छिखिध्वजकथाप्रसङ्गात्पतितामिमाम् । प्राणादिपवनाभ्यासक्रियां सिद्धिफलां शृणु ॥ ६६ ॥ भोजनासनशुझ्या च साधुशास्त्रार्थभावनात् । वाचारात्सुजनासङ्गात्सर्वत्यागसुखासनात् ॥ ६७ ॥ प्राणायामघनाभ्यासादाम कालेन केनचित् । कोपलोमादिसंत्यागाद्भोगत्यागाच सुव्रत ॥ ६८॥ ॥ ६४ ॥ अन्तस्था इति श्लोकचतुष्टयं वाक्यम् । अन्तस्थाश्चित्त- गताः स्वसाध्येतरवासनाः स्वसाध्यव्यतिरिक्तवस्तुविपया वासना असिला अपि त्यक्त्वा समभ्यस्यमानैः द्वारसंकोचादिभिः साधने- स्तस्य पुंसः प्रभुत्वान्नियामकत्वाद्धेतोरसिला अपि प्राणादिवायवो. भृत्या इव त्यागादाननिरोघेपु रेचकपूरककुम्भकेषु विधेयतां यान्ती' त्यन्वयः । तत्र गुदादिद्वारसंकोचे हेतुमाह-स्थानकादिक्रियाकमे- रिति । स्थानकानि महामुद्रादयः स्थानविशेपाः । आदिशब्दाद्यमादि- अहणम् । स्थानकादयश्च ते क्रियाकमा उपायभेदाः तैस्तन मूलवन्धेन गुदसंकोचः खेचर्या उपरितनद्वारनिरोध इति विवेकः । तत्र मूल- वन्धलक्षणम्-'पाणिभागेन संपीड्य योनिमाकुश्चयेगुदम् । अपा- नमूर्ध्वमाकृष्य मूलबन्धोऽयमिप्यते' इति । खेचरीलक्षणं तु बहुश: पूर्वमुक्तम् ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ भोजनासनशुद्धया भोजनस्य भोज्य- वस्तुनः शुद्धिर्हितमितमध्यभावः आसनशुद्धिरासनस्य निर्विकारता। साधुशास्त्रार्थभावनात् योगशास्त्रस्य सम्यगनुसंधानात् । वाचारों योगागानुष्ठानं सुजना योगविदः सर्वत्यागस्तत्पूर्वकात्सुखासना 7 ·६८२ याशयस्क्येन मर्मस्थानेषु परिगणनात् ॥ ७१ ॥ वीणामावर्त- सरशी वीणादण्डस्योपरिभागे यखनीसूनवेष्टनरूप आवतः वत्स- रशी सलिलायतसंनिभा ॥ ७२ ॥ यतः शीतार्वतया मुनस्य मोगीन्दम्य भोगयरमण्डला सर्यप्राणगता नाडीशवरायता आव. येटनिकानाम भाप्रवेष्टनिति प्रसिद्धा फाचिन्नाटी पयमानेन यापुना लघुयोगवासिष्ठः। [निवाग०६ त्यागादाननिरोधेपु भृशं यान्ति विधेयताम् । प्राणाः प्रभुत्वात्तज्ज्ञस्य पुंसो भृत्या इवाखिलाः ॥ ६९ ॥ राज्यादिमोक्षपर्यन्ताः समस्ता एव संपदः। देहानिलविधेयत्वसाध्याः सर्वस्य राघव ॥ ७० ॥ परिमण्डलिताकारा मर्मस्थानं समाश्रिता । आत्रवेष्टनिका नाम नाडी नाडीशतान्विता ॥१॥ वीणाग्रावर्तसदृशी सलिलावर्तसंनिभा । कीटादिष्वजजातेषु सर्वेषु प्राणिपूदिता ॥ ७२ ॥ शीतातसुप्तभोगीन्द्रभोगवद्वद्धमण्डला | अनारतं सा सस्पन्दा पवमानेन तिष्ठति ॥ ७३ ॥ ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ राज्यादीति ।। देहानिलविधेयत्वसाध्याः प्राणजयेन अणिमादयोऽपि सिध्यन्तीत्यर्थः ॥ ७० ॥ परिमण्डलि. वेति श्लोकत्रयं वाक्यम् ॥ परितो मण्डलितो मण्डलीकृत आकारो यस्याः सा-'परिमण्डलिताकारा मर्मस्थानं समाश्रिता। तस्योर्ध्व फुण्ड- लीस्थानं नाभेस्तिर्यगधोव॑तः । अष्टप्रकृतिरूपा सा ह्यष्टधा फुण्डली- छवा' । इति याज्ञवल्क्येन कन्दस्योध्यं नास्तिर्यगूर्वतश्च कुण्डली. स्थाननिरूपणात् नाभेश्य मर्मस्थानात् नामिस्थानमाश्रिता मर्मस्थान समाश्रिता भवति । 'नाभिश्च हदयं गार्गि कण्ठफूपं तथैव. ति ·सग:९] यामिष्टपन्द्रिकाम्याल्यासहितः । तस्यास्त्वम्यन्तरे वसिन्कदलीकोशकोमले। पावनी परमा शक्तिः सर्वशक्तिजयप्रदा ॥ ७ ॥ अनिशं निम्घसद्पा कुपितेव भुजंगमी। संस्थितोचीकृतमुखी स्पन्दनाहेतुतां गता ॥७५ ॥ असां समस्ताः संबद्धा नाड्यो हृदयकोशगाः । सातः कुण्डलिनी स्पन्दस्पर्शसंवित्कलामला ॥ ७६ ।। कलोक्ता कलनेनाशु कधिता चेतनेन चित् । जीवनाजीवतां याता मननाच मनःस्थिता ॥ ७७॥ संकल्पात्सव संकल्पा वोघादुद्धिरिति स्थिता । अहङ्कारात्मतां याता सैपा पुर्यटकाभिधा ॥ ७८ ॥ अनारतं सस्पन्दा विष्ठतीत्यन्वयः॥ ७३ ॥ तस्या इति लोकद्वयं वाक्यम् ॥ तस्याः पूर्वोक्ताया नाड्याः कदलीकोशवत्कोमले अभ्य- न्तरे कुपिता भुजगमीव अनिशं निःश्वसद्रूपा सन्दनाहेतुत्वं गता ऊर्वीकृतमुखी सर्वासां शक्तीनां जवप्रदा उल्लासहेतुः पावनी पव- नसंबन्धिनी परमा शक्तिः संस्थिता ॥ ७४ ॥ ७५ ॥ अस्यामिति लोकत्रयं वाक्यम् ।। अस्यामेव प्राणशको हृदयकोशगाः समस्ता नाड्यः संवद्धाः सिद्धाः स्पन्दस्पर्शसंवित्कलाक्रियाहेतुः पर्शानुभ- वहेतुश्च अमला सैव पावनी शक्तिरत: कुण्डलिनीत्युच्यते ॥ ७६ ॥ कलोवेति ॥ सैव कलनेन वन्धनेन हेतुना कलेत्युक्ता । चेदनेन ज्ञानोत्पादनेन चिदित्युक्ता। जीवनादुच्छासनिःश्वासप्रवर्तनात् जीव- शब्दवाच्यतां गता । मननात्स्मरणहेतुत्वान्मन इति स्थिता ।। ७७ ॥ संकल्पाद्विविधात् मनोरथकल्पनात् सा हि संकल्ला इति संकल्प- शब्दवाच्या शक्तिरपि वोधनान्निश्चयोत्पादनात् धुद्धिरिति स्मृता ।

·यहमीदिः ॥ ८२ ॥ देदेति ॥ देहदुःसं शारीरदुःसदेतुं व्याधि रणात्प्राणमयी स्मृता ॥ ८०॥ सर्वयेति ॥ सा प्राणशचिनिरोधा- सर्वेण प्रकारेण तिष्ठत्तर्हि अन्तर्मास्तरोधतः मारतस्यान्तनिरद्ध- म्यासयशात् उयांघो गमागमो त्यक्त्या आत्मनि देहे सर्वथा पादयोऽपि दीयन्त इत्यर्थः ॥ ८१॥ फिमिति ॥ विनाशोत्पत्तिश- दाभ्यां तद्धव सत्येते । यो विनाशो येपां क उत्पादो पामिति : लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ स्थिता कुण्डलिनी देहे जीवशक्तिरनुत्तमा । प्राणापानस्वरूपत्वादध ऊध्वं बजत्यसौ ॥ ७९ ॥ समस्तैवोर्ध्वमायाति समस्ताघोऽथ सा ब्रजेत् । तत्पुमान्मृतिमायाति सैव प्राणमयी स्मृता ॥ ८॥ सर्वथात्मनि तिष्ठेच्चेच्यक्त्वो_धो गमागमौ। तजन्तोहीयते व्याधिरन्तारुवरोधतः ॥ ८१ ।। राम उवाच ।। किंविनाशाः किमुत्पादाः शरीरेऽसिन्मुनीश्वर । आधयो व्याधयश्चैव यथावत्कथयाशु मे ॥ ८२॥ वसिष्ठ उवाच ॥ देहदुःखं विदुर्व्याधिमाध्याख्यं यासनामयम् । सेवाहमियभिमानात् अहंकारात्मतां याता सती पुर्यष्टकशब्दवा- च्यापीसन्ययः॥७८॥ स्थितेति ॥ देहे स्थिता कुण्डलिनीशब्दवाच्या अनुत्तमा या जीवशक्तिरस्ति असावेव प्राणापानस्वरूपत्वात् अप ऊर्ध्वं च व्रजति ॥ ७९ ॥ समस्तेति ॥ सा प्राणशक्तिः समसैव कदाचिदूर्ध्वमायाति । अथानन्तरं समस्तैवाघो ब्रजेत् । तत्तस्मा- माणगतेरध्रुवत्वात्पुमान् जीवो मृति मरणमायाति । हि यस्मात्का- त्यादेतोजेन्दोाधियते त्यज्यते । व्याधिरित्युपलक्षणम्। । जरामर ·सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। मौर्यमूले हि ते विद्यात्तत्वज्ञानपरिक्षये ।। ८३ ।। अतत्त्वज्ञानवशतस्त्विन्द्रियाक्रमणं विना । हृदि तानवमुत्सृज्य रागद्वेपेष्वनारतम् ॥ ८४ ॥ इदं प्राप्तमिदं नेति जाड्यात्सुघनमोहदाः । आधयः संप्रवर्तन्ते वर्षासु मिहिका यथा ॥ ८५ ॥ भृशं स्फुरन्तीविच्छासु मौख्ये च घनतां गते । दुरन्ताम्यवहारेण दुर्देशाक्रमणेन च ।। ८६ ॥ दुम्कालव्यवहारेण दुःक्रियास्फुरणेन च । दुर्जनासङ्गदोपेण दुर्भावोद्भावनेन च ।।८७॥ क्षीणत्वाद्वातिपूर्णत्वान्नाडीनां रन्ध्रसंतती । प्राणे विधुरतां याते काये च विकलीकृते ॥ ८८ ॥ विदुः । वासनामयं मानसदुःसहेतुमाध्याख्यं विदुः । ते उमे अपि दुःखे वत्त्वज्ञानपरिक्षये तत्त्वज्ञानाभावे सति मौर्ण्यमूले विद्यात् ॥ ८३ ॥ अवत्त्वेति शोकद्वयं वाक्यम् ॥ अतत्त्वज्ञानवशतः तत्त्वज्ञानाभावात्खेन्द्रियाक्रमणं विना इन्द्रियजयाभावे सति वान- चमत्पत्वमुत्सृज्य हृदि रागद्वेपप्रवृत्तेहेंदोर्जाड्यवशात् इदं वस्तु प्राप्तमिदं नेयेवंरूपा घनमोहदा आधयः संप्रवर्तन्ते । वर्षामु वः मिहिका प्रालेयमिव ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ भृशमिति श्लोकचतुष्टयं वाक्यम् ।। इच्छामु पूर्वोचाखाधिरूपासु भृशं स्फुरन्तीपु मोरये च घनतां गते दुरन्तस्य टोपोद्रेकहेदोर्दुष्टम्यानस्याभ्यवहारेण दुर्देशस्त्र स्मशानादेराक्रमणेन ॥ ८६ ॥ दुःकाले संध्यादौ भोजनादिव्यव- हारेण दुःरियायाः शववहनादिरूपायाः स्फुरणेन प्रवर्तनेन कुटा- दिपिवजनानामासगदोपेण दुर्भावस्स क्रोधादेरुद्भावनेन चला नाडीनां प्राणसंचारमार्गाणां क्षीणत्वान् पूर्णत्वाद्वा तद्न्नसंवतो 4 ·जना थापयः प्रातन सवा अभिमतेनेव पस्तुना नश्यन्ति मा. खात्पर्यम् ।। ९२ ॥ प्राप्तेनेति ॥ व्यापहारिकाः व्यवहारमाययो. लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण दौस्थित्यकारणाद्दोपाद्व्याधिदेहात्प्रवर्तते । नद्याः प्रावृण्निदाघाभ्यामिवाकारविपर्ययः ॥ ८९॥ प्राक्तनी चैहिकी वापि शुभा वाप्यशुभा गतिः । यैवाधिका सैव तथा तसिन्योजयति क्रमे ॥९॥ आधयो व्याधयश्चैवं जायन्ते भूतपश्चके । कथं शृणु विनश्यन्ति राघवानां कुलोद्वह ॥ ९१॥ द्विविधो ह्याधिरस्तीह सामान्यः सार एव च । व्यवहारश्च सामान्यः सारो जन्मनि यः स्मृतः ।।९२॥ प्राप्तेनाभिमतेनैव नश्यन्ति व्यावहारिकाः। आधिक्षये चाधिभवाः क्षीयन्ते व्याधयोऽप्यलम् ॥९३ ।। प्राणे विधुरतां वैपम्यं याते काये च विकलीकृते सति ।। ८८॥ दौःस्थित्यकारणाद्दुःसहेतोर्दोपाद्वातादिरूपादेहे व्याधिर्जायते । प्राय- निदाघाभ्यां वृद्धिक्षयहेतुभ्यां नद्या आकारविपर्ययो वृद्धिक्षयरूप इवेसन्वयः॥ ८९ ॥ प्राक्तनीति ॥ प्राक्तनी पूर्वजन्मसंभवा ऐहिकी इइजन्मनि संभूता शुभाऽशुभा वा या गतिर्वासना अधिका प्रवला सैव तस्मिन् खानुरूपे शुभेऽशुभे वा फ्रमे व्यवहारे तथा तेनैव प्रकारेण योजयति प्रवर्तयति। दुर्वासनावशान्याधिहेतुमपचारमार- रतीति भावः ॥ ९० ॥ आघय इति ॥ एवं पूर्वोक्तेन प्रकारेण ॥ ९१ ॥ द्विविध इति ॥ आधिद्विविधोऽस्ति सामान्यः सारभूत । सत्र यो व्यवहारमानहेतुराधिः स सारः स्मृतः। मुदत्या- छुद्धयामनामय आधिः सामान्यो मलिनवासनामयतु सार इति ति ·सर्ग:९] ६८० । वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः । आत्मज्ञानं विना सारो नाघिनश्यति राघव । यथा रज्वववोधेन विना सर्पो न नश्यति ॥ ९४ ॥ अनाधिजा व्याधयस्तु द्रव्यमन्त्रशुभक्रमैः । चिकित्सकादिशास्त्रोक्तैर्नश्यन्ति त्वं च वेत्सि तत् ॥१५॥ राम उवाच॥ आधिः कथं भवेद्व्याधिः कथं च स विनश्यति । इति मे भगवन्यूहि प्रसन्नपदया गिरा ॥ ९६ ॥ वसिष्ठ उपाच ॥ चित्ते विधुरिते देहः संक्षोभमुपयाति हि । तथाहि रुपितो जन्तुरग्रमेव न पश्यति ॥ ९७ ॥ अनवेक्ष्य पुरोमार्गममार्गमनुधावति । प्रकृतं मार्गमुत्सृज्य शरातों हरिणो यथा ॥ ९८ ॥ संक्षोभात्साम्यमुत्सृज्य वहन्ति प्राणरायवः । असमे वहति प्राणे नाट्यो यान्ति विसंस्थितिम् ॥ ९९ ।। प्तिरिच्छानिवृत्तेरुचितत्वात् । आधिभवा व्याधयोऽपि आधिक्षये सति क्षीयन्ते ॥९३॥ आत्मेति ॥ सारस्त्वाधिः आत्मज्ञानं विना न नश्यति अविद्यामयत्वात् ॥ ९४ ॥ अनाधीति ॥ द्रव्याणि कल्ककपायादिरूपाणिः मघा आरोग्यहेतवः सौरादयः । गुमक्रमाः देवप्रामणसंतर्पणादयः ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ चित्त इति लोकपर्टी वाक्यम् ॥ चित्ते विधुरिते विक्षिप्ते सति देहः संशोभमनुयाति । चित्तायत्तं धातुरद्धं शरीरमित्येतदुपपादयन्नाह-तयाहीति । रुपितः कुपितो जन्तुरमं पुरोमागमेव न पश्यति रिमुवान्यद्वस्विति क्षेपः ॥९॥ तया पुरोमार्गमनपेक्ष्य अमार्गमकार्यमेवानुधापति सरेण विद्धो हरिण इव ॥ ९८ ॥ वतन्य देवस्थसप्तधातुमयस्य संशोमा- ·राण्यित्यन्ययः ॥ २ ॥ ययेति ॥ हरीतक्यः हरीतकीफलानि यथा स्यमापादेव विरेक मलमोचनं कुर्यन्ति तथेय यरलवादयो लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण. ६ असम्यक्सस्थिते भूपे यथा वर्णाश्रमक्रमः। कुजीर्णत्वमजीर्णत्वमतिजीर्णत्वमेव वा ॥१००।। दोपायैव प्रयात्यन्नं नाडीप्राणविपर्ययात् । यान्यन्नानि विरोधेन तिष्ठन्त्यन्तःशरीरके ॥१॥ तान्येव व्याधितां यान्ति परिणामस्वभावतः । एवमाधेर्भवेद्व्याधिराधिनाशाच नश्यति । यथा मत्रैर्विनश्यन्ति व्याधयस्तं क्रमं शृणु ॥२॥ यथा विरेकं कुर्वन्ति हरीतक्यः स्वभावतः । भावनावशतः कार्य तथा यरलवादयः ॥३॥ शुद्धया पुण्यया साधो क्रियया साधुसेवया। मनः प्रयाति नैर्मल्यं निकपेणेव काञ्चनम् ॥ ४ ॥ प्राणवायवः साम्यमुत्सृज्य विपमं वहन्ति । प्राणे विपमं वहति सति नाड्यो विसंस्थितिं विपमां स्थिति यान्ति ॥ ९९॥ एवं नाडीनां प्राणानां च विपर्ययाद्वैपम्यादतोरन्नमुपभुक्तं दोपायेव दोपो- द्रेकं कर्तुं कुजीर्णत्यमजीर्णत्वमेय वा प्रयाति ॥ १०० ॥ एवं यान्यन्नानि शरीरे विरोधेन फुजीर्णत्वादिरूपेण तिष्ठन्ति तान्येव चान्नानि परिणामस्वभावतः विपाकवशान्याधिरूपतां यान्ति ॥१॥ एवमुक्तेन प्रकारेणाधेाधिर्भवेत् तन्नाशाय नश्यति । यथा व्यापयो मर्ययारोग्यहेतुभिर्विनश्यन्ति तं च क्रमं यक्ष्यामि मअपर्णा भावनायशनः आरोग्यसमुचितध्यानवशाद्रोगनिचिरूप सायं गुर्यन्ति ॥३॥ वाफलोपजननीयपि भावनैवेति म्यापात् ।

·सर्ग: ९] ६८९ वासिष्टचन्द्रिकाव्यात्यासहितः। आनन्दो वर्धते देहे शुद्ध चेतसि राघव । पूर्णेन्दावुदिते सम्यङ्गैर्मल्यं भुवने यथा ॥५॥ सत्त्वशुद्धौ वहन्त्येते क्रमेण प्राणवायवः । जरयन्ति तधान्नानि व्याधिस्तेन विनश्यति ॥ ६॥ आधिव्याघ्योरिति प्रोक्तो नाशोत्पत्तिकमौ त्वयि । कुण्डलिन्यां कथायोगमधुना प्रकृतं शृणु ॥७॥ पुर्यटकापराख्यस्य जीवस्य प्राणनामिकाम् । विद्धि कुण्डलिनीमन्तरामोदरसेव मञ्जरीम् ॥८॥ आधिनाशाचजन्यो व्याधिनश्यतीत्युक्तं तत्कथमित्याकाहायां वत्प्र- कारमाह-मुद्धयेति श्लोकत्रयं वाक्यम् ॥ शुद्धया निदोपया पुण्यया क्रियया शिवार्चनादिरूपया साधुसेवया महापुरुषशुश्रूपया प पाप- क्षये सति मनो नर्मल्यं प्रयाति निकपेण घर्पणेन काश्चनमिव ॥४॥ ववश्वेतसि मुद्धे सति देहे आनन्दः मुसं यर्धते । पूर्णेन्दावुदिते सति भुवने नेमल्यं प्रकाश इव ॥ ५॥ क्या सत्त्वमुद्धो चित्तनमल्ये सति प्राणवायवः कमेव वहन्ति । तया साम्येन यहन्तः सन्तोऽन्नानि जरयन्ति । तेनानानां जरणेन व्याधिविनश्यति ॥ ६॥ आधाति ।। आधिव्याप्यो शोत्पत्तिकमी नाशक्रम उत्पचिम्मश्चेति पूर्वोचप्र- कारेण प्रोको । अधुना प्रकृतं पुण्डलिन्यां कुण्डलिनीविपर्य कयायोग कध्यमानं योगं गृणु ॥ ७ ॥पुरीति । अन्तःकुण्डलिनी पूर्वोता। पुर्यष्टकापरास्यस पुर्यष्टर मिसपरा आरग यस्य जीयस्य प्राणना- मियां प्रागमूनां विद्धि । आमोदस मरीनिर । यया हि मञ्जयां सलामेयामोदः प्रापिति क्या पुण्यतिन्यां सलामेव जीय इति स.वा.

·६९० सती देहयताः मर्या नाहीता स समादाय त्यरिता इयोर्य याति ॥ ११ ॥ तदा पेदं देवयं समसमेयोदयापयति उगमयति। नीरम लघुयोगवासिष्टः। [निर्वाण.६ तां यदा पूरकाम्यासादापूर्य स्थीयते समम् । तदैति मैरवं स्थैर्य कायस्य पीनतां तथा ॥९॥ यदा पूरकपूर्णान्तरायतप्राणमारुतम् । नीयते संविदेवोचं सोढुं धर्मश्रमक्लमम् ।। ११० ॥ सपीच त्वरितवोचं याति दण्डोपमां गता । नाडीः सर्वाः समादाय देहवद्धा लतोपमाः॥११॥ तदा समस्तमेवेदमुत्प्लावयति देहकम् । नीरन्ध्रपचनापूर्णा मोवाम्बुगता नरम् ।। १२ ।। भावः ॥ ८ ॥ तामिति ॥ यदा पूरकाभ्यासात् पूरकाभ्यासवशा- खेतोः तां कुण्डलिनीमापूर्य समं निर्विकारं स्थीयते तदा भैरवं मेरु- संबन्धि स्थैर्य स्थिरत्वं कायस्य पीनतां स्थौल्यं चैति प्राप्नोति । तादा पूरकाभ्यासे कायो मेरुरिव स्थितः स्थूलश्च भवतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ यदेति लोकत्रयं याक्यम् ॥ यदा तु सा कुण्डलिनी पूरकपूर्णा- न्तरायवप्राणमारुतं पूरकैः पूर्णः अन्तरायतो दीर्घश्च प्राणमारतो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा भवति तथा संविदा उध्वं गतिभावनया ऊर्यमु. परितनाकाशदेशं नीयते धर्मश्रमष्ठमं सोदुमिव । तथाहि केनचिद्धर्म- श्रान्तेन पुनचिच्छायायां श्रमापनोदनाय शीवास्यं कुम्मकमभ्यम्यता मूरकपूर्णान्तरायतमाणं यथा तथा कुण्डलिन्यूज़ नीयते तद्वदित्यर्थः ॥ ११० ॥ तदा मा कुण्डलिनी सीव गुजद्गमीय दण्डोपमा गता अपनापूर्ण नीवं यया दया पयनेनापूर्ण मसा पर्मप्रसेपिरा ·सर्ग:९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। ६९ इत्यभ्यासविलासेन योगेन व्योमगामिताम् । योगिनः प्राप्नुवन्त्युच्चैर्दीना इन्द्रदशामिव ।। १३ ॥ ब्रह्मनाडीप्रवाहेण शक्तिः कुण्डलिनी यदा । वहिरूचं कपाटस द्वादशाङ्गुलमूर्धनि ॥ १४ ॥ रेचकेन प्रयोगेण नाड्यन्तरनिरोधिना। मुहर्त स्थितिमामोति तदा व्योमगदर्शनम् ॥ १५॥ विज्ञानादरसंस्थेन बुद्धिनेत्रेण राघव । दृश्यन्ते व्योमगाः सिद्धाः स्वमवत्स्वार्थदा अपि ॥१६॥ मुखारहिादशान्ते रेचकाम्यासयुक्तितः । प्राणे चिरं स्थितिं नीते प्रविशत्यपरां पुरीम् ॥ १७॥ अम्बुगतासती नरं यथोसावयति तद्वदित्यर्थः ॥ १२ ॥ इतीति॥ इत्यभ्यासविलासेन ईदृशाभ्यासविशेपवता योगेन योगिनो व्योम- गामितां प्रामुवन्ति । दीना दरिद्रा इन्द्रदशामिन्द्रपदमिवेत्यन्वयः ॥ १३॥ प्रझनाडीति लोकद्वयं वास्यम्॥ यदा सा फुण्डलिनीरूपा प्राणशक्तिः ब्रह्मनाढीप्रवाहेण मुषुम्नान्तःप्रवाहेण अयं कपाटस ग्रारम्भस्य पहिर्भागे द्वादशाकुलमूर्धनि द्वादशाङ्गुलपरिमिवस्याका- शदेशस्योपरिभागे नाडीशवनिरोधिना सर्वनाडीनिरोधन प्रयोगेण रेचकाभ्यासरूपेण प्रकृष्टेन योगेन मुहूर्तमान स्थितिमवस्था प्रामोति तदा तस्मिन्काले व्योमगदर्शनं सिद्धविद्यापरादीनां रोचराणां दर्शन भवति ॥ १४ ॥ १५॥ दर्शनप्रकारमेवाह-विज्ञानेवि॥ विज्ञाना- दूरसंस्थेन विज्ञान स्वरूपचैतन्यं तस्माददूरसंस्थेन सग्निशष्टेन अवश्यैत- न्यांशान्त्या प्रकाशफेन बुद्धिनेनेग धनुषा व्योमगाः सिद्धाः स्वाद- शायामिष दृश्यन्ते। न फेवलं दर्शनमा स्वायंदा अपि स्वापेक्षिवा- मगिदिलिप पटन्तीयः॥१६॥ परपुरप्रदेशप्रकारमाह- ·लघुयोगवासिष्टः । [निर्वाण. ३ राम उवाच ॥ सूक्ष्मच्छिद्रादिगत्यर्थ पूरणार्थ च खस्स वा । अणुतां स्थूलतां वापि कायोऽयं नीयते कथम् ॥ १८ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ एकं चिन्मात्रमस्तीह शुद्धसौम्यमले पकम् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शान्तं नो जगन्न जगद्गताः ॥ १९ ॥ तचिनोत्यात्मनात्मानं संकल्पोन्मुखतां गतम् । यदा तदा जीव इति प्रोक्तमाविलतां गतम् ॥ १२० ॥ असत्यमेव संकल्पप्रमेणेदं शरीरकम् । जीवः पश्पति मूढात्मा वालो यक्षमि बोद्धतम् ।। २१ ।। मुम्पादिति । मुगाद्वकार हिः द्वादशान्वे द्वादशानुलपरिमिताका. शदेशपर्यन्ते रेचकाभ्यासयुक्तितो रेचकाभ्यास रूपाद्योगविशेषादेतोः प्राणे प्राणवायो चिरं स्थिति नीते सति अपरां पुरी देहान्तरं प्रवि- शति । परकायप्रवेशसिद्धिर्मवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ सूक्ष्मेति ॥ सूक्ष्म- च्छिद्रादिगत्ययं गमनसिद्धये यस्याकाशम्य पूरणायं व्याप्त्यर्थ या अयं कायः अणुतां स्थूलतां वापि कथं नीयते कायस्यैकत्यात्परि- णाममेदे च भेदप्रमादिति मायः ॥ १८॥ एफमिति ॥ चिन्मा- प्रमेकमेयामि । जगढ़वाः पदार्यममृद्धयोऽपि नो मन्ति ॥ १९ ॥ वदिति ॥ वगिन्मानं यग्नु संकरसोन्मुग्यतां गतं मन् यदा आत्म. नैवात्मानं चिनोति उपचित फरोति। परिच्छिन्नमिति यायत् । तदा पापियां फग्नुपवां गवं जीय इति प्रोफम् ॥१२०॥ अमत्समिति!! महात्मा जीयः मसंकलसप्रमेण यालो यहमिय असत्यमेवेदं शरीर 1 ·सर्ग:९] वासिष्टचन्द्रिकाल्याख्यासहितः ६९६ एवं हि विदितात्मानो भावयन्ति यथैव यत् । तत्तथैवानुपश्यन्ति दृढभावनया तया ॥ २२ ॥ दृढभावानुसंधानाद्विमूढा अपि राघव । विपं नयन्त्यमृतताममृतं विपतामपि ॥ २३॥ एवं यथावदेवेह भाव्यते दृढमावनात् । भूयते हि तदेवाशु तदित्यालोकित मुहुः॥२४॥ सत्यभावेन दृष्टोऽयं देहोऽदेहो भवत्यलम् । दृष्टस्त्वसत्यभावेन व्योमतां याति देहकः ॥२५॥ अणिमादिपदप्राप्तौ भावनायुक्तिरीदृशी। मुलमेयं महायुद्ध योगसंसिद्धिसंविदाम् ॥ २६ ॥ अणिमादिगुणश्वर्य युक्ता सा नृपमामिनी । एवं बभूव चूडाला घनाभ्यासवती सती ॥ २७ ॥ पश्यति ॥ २१ ॥ एवमिति ॥ एवं सति विदिवात्मानो निश्चिवा- त्मानः पुरुपाः यद्वस्तु ययैव भावयन्ति तथा दृढभावनया वद्वस्तु वथैवाशु पश्यन्ति ॥ २२ ॥ दृदेति ॥ मूढा आत्मज्ञानरहिवा अपि दृढभावनानुसंधानादायो मावना दृढभावनायाः सान्वत्याद्विपं दुःसोदकं निषिद्ध कर्म अमृतवां नयन्ति । अमृतं विहिवं कर्म विपता दुःपहेतुतां नयन्ति ।।२३ ॥ एवमिति ।। एवं यद्वस्तु यया भाव्यवे तेन तथैव भूयते । अनुभूयत इत्यर्यः । तदेतदर्यवरूपं मुटु- रालोकितम् । विचारित मित्यर्थः ॥ २४ ॥ २५ ॥ अगिमादीति ।। योगसंसिद्धिसंविदां योगे पवनजये संमिता टं परिपया संविषेपां ते अणिमादिपमालायपि इसी इयं भावनायुपिः । मुलमा अपुरसमापनापामणिमा महत्यमापनायां मदिमत्येवमणिमादिसा- धिरानि पुष्टिः मुगेन उभ्यच यः ॥ २६ ॥ अनिमेति।। सा ·६९४ मुसंष्टिष्टमपि यथा विश्रान्ति नापति तथासो राजा आत्मनि लघुयोगवासिष्टः। [निर्वाण. १ जगामाकाशमार्गेण विवेशाम्बुधिकोटरम् । चचार वसुधापीठं गङ्गेवामृतशीतला ॥ २८ ॥ क्षणमप्यागता भर्तुर्वक्षस्युच्चैर्यदा तदा । भार बोधयामीति तदुपायमवेक्षते ॥ २९ ॥ यत्नेन तं च भारमात्मज्ञानामृतं प्रति । बहुशो बोधयामास पिता वालमियात्मजम् ।।१३०॥ न चासावापतद्भर्ता राजा विश्रान्तिमात्मनि । मुक्ताफलं सुसंक्लिष्टं मुक्ताफल इवामलम् ॥३१॥ एतावतापि कालेन तामेवंगुणशालिनीम् । वालो विद्यामिव नृपश्चूडालां न विवेद सः ॥ ३२ ॥ साप्यलब्धात्मविश्रान्तेः स्वां सिद्धि श्रियमात्मनः । दर्शयामास नो राज्ञः शूद्रस्येव मखक्रियाम् ॥ ३३ ।। चूडाला एवं धनाभ्यासवती सती अणिमादिगुणैश्वर्ययुक्ता बभूवे. त्यन्वयः ॥ २७ ॥ जगामेति ॥ सा गङ्गेव लोकत्रयेऽपि स्वैरं विज. हारेत्यर्थः । तत्राम्बुधिकोटरप्रवेशेन पावालगमनमुच्यते ॥ २८ ॥ क्षणमिति ॥ साचूडाला भर्तुर्वक्षस्यालिङ्गनार्थ क्षणमपि यदा गता उदा मार योधयामीति बुद्ध्या तदुपायं तद्बोधनोपायमेवावेक्षते विचा- रयति न पुनरालिद्गनादिकमपेक्षते। विपयसुखेष्वनादरादिति भावः ॥ २९ ॥ १३० ॥ न चेति ॥ मुक्ताफलममले मुक्ताफले विश्रान्ति नापवत् । असहिष्टमिति पाठे मुक्ताफलं असंहिष्टं सत् यया विश्रान्ति नापतति तद्वदिति भावः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ।

·सर्गः ९] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । ६९५ राम उवाच ॥ महत्याः सिद्धयोगिन्यास्तस्या अपि शिसिध्वजः। यतेन प्राप नो योगं युध्यतेऽन्यः कथं प्रभो ॥ ३४ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ उपदेशक्रमो राम व्यवस्थामात्रपालनम् । ज्ञप्तेस्तु कारणं शुद्धा शिप्यप्रज्ञेव केवला ॥३५॥ नवमे किराटोपाख्यानम् राम उवाच ॥ "एवंस्थिते वद मुने कथमेतजगत्स्थिती। क्रमो गुरूपदेशाख्य आत्मज्ञानस्य कारणम् ॥ ३६ ॥ चसिष्ट उवाच॥ अत्यन्तकृपणः कश्चित्किराटो धनधान्यवान् । आस्ते विन्ध्याटवीकच्छे कुटुम्बी ब्राह्मणादिवत् ॥ ३७ ।। ॥३४॥ उपदेशेति ॥ उपदेशकमः गुरूपदेशरूपः उपायः व्यव- स्थामात्रपाटनं व्यवस्था ज्ञानशास्त्रोक्ता मर्यादा वन्मात्रस्यैव पालनम्। शप्रात्मसाक्षात्कारस्य तु शुद्धा शिष्यप्रसव कारणमिति ॥ ३५ ॥ एवमिति ॥ एवंस्थिते सति जगत्स्थिती लोकव्यवहारेषु गुरूपदे- शारयः क्रमः आत्मज्ञानस्य कारणमित्येवत्कथं फेन प्रकारेण वं प्रकारं वदेत्यर्थः ॥ ३६ ॥ असन्तेवि ॥ फिराटो वैश्यः फिरवि धनलामार्य अटति पुनः प्राप्नोति च वहिगुणनिगुणादिरूपेगेति व्युत्पत्तेः । येश्यविटम्यने 'फिराटः फटसंनिर्म' इति पचनात् । किरात इवि तु न पाठः धनधान्यवत्त्वस्य प्रासणादिवत् पुटुम्बि- त्यस दिनययमरण्ये फार्दिकान्वेपणस पकिरात प्रसनोचिलाव ·६९६ लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ तस्मैकदा निपतिता गच्छतो विन्ध्यजाङ्गले। एका वराटिका राम तृणजालसमावृते ॥ ३८॥ कार्पण्यास प्रयत्नेन सर्व तृणवुसादिकम् । कपर्दिकार्थममितो दुधाव दिवसत्रयम् ॥ ३९ ॥ ततो दिनत्रयस्यान्ते तेन तसात्कुजाङ्गलात् । पूर्णेन्दुविम्बप्रतिमो लब्धश्चिन्तामणिमहान् ॥ १४०॥ यथा तत्र किराटेन कपर्दान्वेपणेन तत् । रलं लब्धं जगन्मूल्यमहोरात्रमखेदिना ॥४१॥ तथा श्रुतोपदेशेन स्वात्मज्ञानमवाप्यते । अन्यदन्विप्यते चान्यछम्यते हि गुरुक्रमात् ॥ ४२ ॥ तत्त्वस्यास्स महाघस्य गुरूपकथनं गतम् । अकारणं कारणतां मणेरिव कपर्दिकः" ॥४३॥ इति श्रीयोगवासिष्टमारे निर्माणप्रकरणे नवमसमें फिराटोपाख्यानम् ।। ॥ ३७ ॥ तस्येति ॥ विन्ध्यजागले जगलमरण्यप्रायोदेशः।जागलं इति पाटे अल्पोदकं स्वल्पतरुस्थलम् । वराटिका कपर्दिका ॥३८॥ कार्पण्यादिति ।। कृपणस्य भावः कार्पण्यम् । लोभातिशय इत्यर्थः । गुणवुसादिकं घुसं कडगरः । कपर्दिकार्थ पतितां वराटिकामन्वेष्टुम् ॥ ३९ ॥ वत इति ।। कुजागलात्कुत्सितादरण्यप्रदेशात् ॥ १४०॥ ययेति लोकद्वयं याक्यम् ॥ ययाहि किराटेन फपर्दान्वेपणाय यत्रगन्मूल्यं रनं लब्धं वथा गुरोः मुतोपदेशेन शिष्येण स्यात्म- मानमयाप्यते । हि यम्माकारणात् गुरुममात् गुरूपदिष्टादुपाया- देतोः । अन्यदुपहिनं परत्यन्यिप्यते मार्यते अन्यदनुपहिलं पल पसम्यते सामाक्रियते ॥४१॥ ४२ ॥ उत्त्यस्येति ॥ महापस ·सर्गः ९] ६९० वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । ततः शिखिध्वजो राजा तत्वज्ञानपदं विना । आजगाम परं मोहं तमोऽन्धत्वमिव प्रजाः॥४४॥ दुःखाग्निदीपितमना मनागपि विभृतिषु । तास्वमीष्टोपनीतासु न रेमेऽग्निशिखाविव ।। ४५ ॥ ददापतितरां दानं तीर्थयात्रां चकार है। तपः कृच्छ्रादिकं चक्के वभ्राम परितो दिशः ॥ ४६॥ सर्वथापि विशोकत्वं न मनागपि लब्धवान् । चिन्तापरवशो दीनो राज्यं पश्यन्विपोपमम् ॥ ४७॥ अथैकदैकान्तगतथूडालामकमास्थिताम् । इदं मधुरया याचा समुवाच शिखिध्वजः । ४८॥ शिखिध्वज उवाच ॥ भुक्तं राज्यं चिरं कालं दृष्टा विभवभूमयः । अधुनासि विरागेण युक्तो गच्छामि काननम् ।। ४९ ।। न सुखानि न दुःखानि नापदो न च संपदः । क्रोडीकुर्वन्ति तन्वनि मुनि चननिवासिनम् ।। १५० ॥ बहुमूल्यस्य अस्य तत्त्वस्य तत्त्वज्ञानस्य गुरूपकथनं गुरूपदेशः अकारणं साक्षादकारणमपि मणेः कपर्दिक इव परम्परया कारणवां गतम् ॥ ४३ ॥ इति श्रीवासिष्ठविवरणे निर्वाणप्रकरणे नवमः सर्गे किराटोपाख्यानम् ॥ तत इति ॥ तत्त्वज्ञानपदं विना तत्त्वज्ञानरूपस्य विश्रान्तिप- दुस्यामावादित्यर्थः। तमोऽन्यत्वम्। प्रजा जनाः॥४४॥ ४५ ॥ ॥४६॥४७॥४८॥४९॥नेति ॥ क्रोडीकुर्वन्ति स्वाधीनं कुर्वन्ति ·लघुयोगवासिष्टः। [निर्वाण०६ न देशभङ्गसंमोहो न संग्रामे जनक्षयः। राज्यादप्यधिकं मन्ये सुखं वननिवासिनाम् ॥५१॥ यथा विविक्तमेकान्ते मनो भवति निर्मलम् । न तथा शशिविम्वेषु न च ब्रह्मेन्द्रसद्मसु ॥५२॥ असिन्मे मत्रणे तन्वि न विघ्नं कर्तुमर्हसि । भर्तुर्विघटयन्तीच्छां न स्वमेऽपि कुलस्त्रियः ॥५३॥ चूडालोवाच ॥ प्राप्तकालमिदं कार्य राजते नाथ नेतरत् । वसन्ते राजते पुप्पं फलं शरदि राजते ॥ ५४ ॥ जराजरठदेहानां युक्तो वनसमाश्रयः । न यूनां त्वादृशामेव तेनैतन्मे न रोचते ॥ ५५ ॥ शिखिध्वज उवाच । अलमुत्पलपत्राक्षि विमेनाभिमतस्य मे। विद्धि वं मां गतमितो दूरमेकान्तकाननम् ॥५६॥ वाला त्वमनवद्याङ्गि नागन्तव्यं त्वया वनम् । पुंसामपि हि मृङ्गि दुर्विगायो वनाश्रयः ॥ ५७ ॥ भवत्या पालयन्त्येह राज्ये स्थातव्यमुत्तमे । कुटुम्बमारोहनं पत्यौ याते व स्त्रियः ॥ ५८॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्त्वा दयितां राजा तामिन्दुवदनां वशी। उत्तस्यौ स्नातुमरिलं दिनकायं चकार ह ॥ ५९ ।। 11 १५० ॥ नेति ॥ यनयासिनो देशमगसंमोहो नाति न संभामे जनक्षयः युद्धनिमित्तः प्राणिनां संक्षयो नास्ति । अतश्च यननिया- सिनां मुखं राग्यसुग्गादप्यधिकं मन्ये ॥५१॥ ५२ ।। ५३ ॥

·६९९ सर्ग: ९] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयासहितः। अथोज्झितप्रजाचारो रविरस्ताचलं ययौ । यामिनी यौवनं प्राप सरोजमुकुलस्तनी ॥ १६०॥ कृतसंध्यासमाचारः सहचूडालयेष्टया । सुष्वाप शयने भूयो मैनाक इव सागरे ।। ६१ ॥ अधार्धरात्रिसमये देशे निःशब्दतां गते । धननिद्राशिलाकोशे निलीने सकले जने। तत्याज दयितां सुप्तामङ्काद्राजाय निर्ययौ ।। ६२ ।। वीरक्रमार्थ यामीति तत्रैवानुचरं निजम् । योजयित्या जगामासौ पुरानिर्गत्य पूर्णपीः॥ १३ ॥ जडे लक्ष्मि नमस्तुभ्यमित्युक्त्वा मण्डलाद्गतः।- विवेशोग्रामरण्यानीमेको नद इवार्णवम् ।। ६४ ॥ पुनः प्रातः पुना रात्रिरुपित्वा दश शर्वरी। जवेन लशयामास मण्डलानि गिरीनदीः ॥६५॥ ततो मन्दरशैलस्य वटवं जनदुर्गमम् । प्राप काननमत्यन्तदूरस्थजनतापुरम् ॥ ६६ ॥ रटत्प्रणालसलिलयापीवलितपादपम् । शीर्णवेद्यादिविज्ञानभूतपूर्वद्विजाश्रमम् ॥ ६७ ॥. ॥ ५४॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ ५८॥ ५९॥६०॥६१ ।। ॥ ६२ ॥ वीरेति ॥ वीरक्रमायं वीरचर्यार्यम् ॥ ६३ ॥६४ ॥ ॥ ६५ ॥ तत इति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ असन्तदूरस्था जनवा जनसमूहः पुराणि च यस्माद्रटन्ति प्यनन्ति प्रणालसलिलानि पल्याजलानि यासांतानिपीभिर्दीपिकामिलिवाः पादपा यस्मिन्। शीः शिथिलितः वेद्यादिमिः पेदिकापर्णशालादिभिः विसावा मूवपूर्वाः पूर्वभूताः द्विजानां आममा यस्मिसचारशं मन्दररोलस्य ·लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण क्षुद्रप्राणिविनिर्मुक्तं सिद्धसेव्यलतागृहम् । तत्रैकसिन्समे देशे स चकारोटजालयम् । सर्व संपादितं तद्वद्योग्यं तापसकर्मणि ॥ ६८॥ ममृणं वैणवं दण्डं फलभोजनमाजनम् । अर्यपात्रं पुष्पभाण्डमक्षमालां कमण्डलुम् ॥ ६९ ।। कन्यां शीतापनोदाय बृसीमथ मृगाजिनम् । आनीयायोजयत्तत्र मठिकामन्दिरे नृपः ॥१७० ॥ संध्यापूर्व जपं प्रातः प्रहरे स तदाकरोत् । पुष्पोचयं द्वितीये तु स्नानं देवार्चनं ततः ॥७१ ॥ पश्चाद्वन्यं फलं किंचिद्वनकन्दविसादि च । भुक्त्वा जप्यपरो भूत्वा निनायकां निशां वशी ॥ ७२॥ एवं शिखिध्वजः पर्णमठिकायां चने स्थितः। इदानीं शृणु चूडाला सा किंवृत्तवती गृहे ॥ ७३ ॥ तत्रार्धरानसमये दूरं याते शिखिध्वजे । हरिणी ग्रामसुप्तेव चूडाला बुबुधे भयात् ॥ ७४ ॥ अपश्यत्पतिनिहींना शयनं शून्यतां गतम् । उत्तस्थौ किंचिदाम्लानवदना खेदशालिनी ॥ ७५ ।। कुमित्रेव महावल्ली निरुत्साहाङ्गपल्लवा । क्षणं शय्योपविष्टैव चिन्तयामास खिन्नधीः । वटरवं काननं प्रापेत्यन्वयः ॥ ६६ ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ ममृण: मिति श्लोकद्वयं वाक्यम्॥मसृणं निग्धम्। सीम् प्रतिनामासनरूपं मृगाजिनमित्यर्थः ॥ ६९॥ १७०॥ तस्य दिनचर्यामाह-संध्यामिति सोफद्वयं याक्यम् ॥ प्रहरे याम॥ एयमिति ।। गिनपती कीशचरित्रयुता ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ ७५,।। ७६ ॥ -- ·सर्ग:१] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । ००१ कष्टं राज्यं प्रभुस्त्यक्त्वा वनं यातो गृहादिति ॥७६ ॥ तन्मयेहाद्य किं कार्य तत्समीपं व्रजाम्यहम् । मव गतिरुद्दिष्टा विधिना प्रकृता स्त्रियाः ॥ ७७॥ इति संचिन्त्य भर्तारमनुगन्तुं समुत्थिता । चूडाला पावरन्ध्रेण निर्गत्याम्बरमाययौ ॥ ७८॥ चकार सिद्धसार्थस्य मुखेनान्येन्दुविभ्रमम् । ददर्शाथ यथा यान्तं रात्रौ सगधरं पतिम् ॥ ७९ ॥ तादृशं पतिमालोक्य स्थित्वा गगनकोटरे । भविष्यं चिन्तयामास सर्व भर्तुरखण्डितम् ॥ १८ ॥ अवश्यं भवितव्यं तदृष्ट्वा भर्तुः पुरस्थितम् । तदेव संपादयितुं गगनात्सा न्यवर्तत ।। ८१॥ आस्तां ममाय गमनं कालेनातिचिरेण हि । मयास्य पाय गन्तव्यं नियतेरेप निश्चयः ॥ ८२।। इति संचिन्त्य चूडाला प्रविश्यान्तःपुरं पुनः। सुप्याप शयने कान्ता नमसीवैन्दवी कला ॥ ८३ ॥ केनचित्कारणेनासौ गतः संप्रति भूपतिः । इति पौरजनं सर्वमावास्यातिष्ठदङ्गना ।। ८४ ॥ राज्यं ररक्ष मर्तुस्तक्रमेण समदर्शिनी । जगामाध दिनं पक्षो मासः संवत्सरस्तथा ।। ८५॥ वदिवि स्टोकद्वयं वाक्यम् ॥ विधिना शास्त्रेण त्रियाः भतेव प्रता न्याच्या गतिरादिष्टा । वावरन्ध्रेण गवाक्षेण ॥ ७ ॥ ७८ ॥ पफारेवि ।। मुसेन स्वमुसेन सिद्धसार्यस्य सिद्धसाहस्सान्येन्दुविभ्रमं बन्योऽयमिन्दुरिति भ्रान्तिः ॥७९॥ वासमिति ।। भविष्य मावि मतुः सर्वगुभाशुभ असण्डितमशेपं चिन्तयामास ॥१८०॥८१॥ .

·७०२ . लघुयोगवासिष्टः ।, [निर्वाण०६ बहुनात्र किमुक्तेन वर्षाण्यष्टादशाङ्गना । चूडालोवास सदने वनं याते शिखिध्वजे ॥६॥ भर्तुः समीपगमने मम कालोऽयमित्यथ । संचिन्त्य मन्दरपातं गन्तुं बुद्धि चकार सा ॥८७॥ चचालान्तःपुरादात्रौ ततार नभसः पथम् । जगाम वातस्कन्धेन प्राप मन्दरकन्दरम् ।। ८८ ॥ अदृश्यच नमस्थैव प्रविवेश वनान्तरम् । नृपं योगेन बुबुधे देहान्तरमिवास्थितम् ॥ ८॥ हारकेयूरकटककुण्डलादिविवर्जितम् । माझं कृपएवम् च पनि उर्जरतां गतम् ॥ १.९० ॥ तमालोक्यानवद्यागी चूडाला पीवरस्तनी। किंचिजातविपादैवमुवाचात्मनि चेतसा ॥९१ ॥ अहो नु विपमं मौल्यं सर्वशास्त्रार्थदर्शिनः । एवंविधाः समायान्ति दुर्दशा यत्प्रमादतः ॥ १२ ॥ वदवक्ष्यमिहायच नायं विदितवेद्यताम् । नयाम्येनं न संदेहो भोगमोक्षश्रियं तथा ॥ ९३ ॥ इदं रूपं परित्यज्य रूपेणान्येन केनचित् । सकाशमय गच्छामि वोघं दातुमनुत्तमम् ॥ १४ ॥ बालेयं मम कान्तेति मदुक्तं न करिष्यति । तम्मानापमुपेण योधयामि पति क्षणात् ॥ ९५ ॥ भर्ना पायपान परिपकमतिः स्थितः । घेवसस्याच विमले वताचं प्रतिविम्यति ॥ ९६ ॥ ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ ८ ॥20॥८८॥ ८९॥ ॥ १९० ।। ९१ ॥ ९२ ॥ १३ ॥१४॥ १५ ॥ मतेति । कपा-

·सर्ग: ९]
७०६
.
वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः।
इति संचिन्त्य चूडाला वभून द्विजदारकः ।
ईपद्ध्यानाद्गतान्यत्वं मर्तुरने पपात ह ॥ ९७ ॥
ददर्श द्विजपुत्रं तं पुरो यातं शिखिध्वजः।
द्रवत्कनकगौराझं मुक्ताहारविभूषणम् ।। ९८ ॥
शुक्लयज्ञोपवीताझं शुक्लाम्बरयुगावृतम् ।
भूमावलग्नचरणं किकुमात्रोपरि स्थितम् ॥१९॥
तमालोक्य द्विजसुतं समुत्तस्थौ शिसिध्वजः।
देवपुत्रागमधिया संपरित्यक्तपादुकः ॥ २० ॥
देवपुत्र नमस्कार इदमासनमास्यताम् ।
इत्यस्य दर्शयामास पाणिना पत्रविष्टरम् ॥ १ ॥
हे राजर्षे नमस्तुभ्यमित्युक्त्वा स उपाविशत् ।
तदर्पितां पुष्पवृष्टिं गृहन्नुपविवेश ह ॥२॥
शिखिध्वज उवाच ॥
देवपुत्र महाभाग कुत आगमनं कृतम् ।
दिवसं सफलं मन्ये यचामवासि दृष्टवान् ॥ ३॥
इत्युक्त्वा पाद्यमध्यं च मालापुप्पाणि चानघ ।
शिखिध्वजस्तदिष्टायै देवताय ददौ क्रमात् ॥ ४ ॥
यपान कपाया रागादयः तेषां पासो निपिवर्जनेन विहिते
प्रवृत्तिः तेन ॥ ९६ ॥ इतीति ।। द्विजदारकः द्विजपुत्राः। ईप:
शानात् अत्पादेव ध्यानान् अन्यत्वं रूपान्तरम् ॥ ९७ ॥ ददशेति
लोकद्वयं पाक्यम् ॥ फिप्युभानोपरि स्थितं भूमि मुक्त्या इसमा-
प्रादुपरि यर्तमानम् ।। ९८॥ ९९ ॥ २०० ॥१॥२॥ ३ ॥

·६ ००१ , मोगसामध्येऽपि भोगटागात् ॥ ७ ॥ ८॥ १ ॥ २१० ॥ लघुयोगवासिष्ठः। निर्वाण ब्राह्मण उवाच ॥ पेशलेनानुरूपेण प्रश्रयेणामुनानघ । मन्येऽहं नूनमत्यन्तं चिरजीवी भविष्यसि ॥५॥ शान्तेन मनसोदारमारादुन्मुक्तकल्पनम् । निर्वाणार्थ तपः साधो कचित्संभृतवानसि ॥ ६ ॥ असिधारासमं सौम्य शान्तव्रतमिदं तव । स्फीतं यद्राज्यमुत्सृज्य महावननिपेवणम् ॥ ७ ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ जानासि भगवन्सर्व देशस्त्वं कोन विस्मयः । श्रियैव सर्वोत्तमया ज्ञापसे चिहभूतया ॥८॥ तत्कस्त्वं कस्य पुत्रस्त्वं किमायातोऽस्यनुग्रहात् । एवं मे संशयं छिन्धि विमलेन्दुसमानन ॥९॥ ब्राह्मण उवाच ॥ राजन्मे शृणु वक्ष्यामि यथा पृष्टमखण्डितम् को नाम परिपृच्छन्तं विनीतं चञ्चयेत्पुमान् ॥ २१० ॥ अस्त्यसिञ्जगतः कोशे शुद्धात्मा नारदो मुनिः । पुण्यलक्ष्म्या मुखे कान्ते कर्पूरतिलकोपमः ॥११॥ ॥४॥ ५ ॥ शान्तेनेति !! आरादूरादेय उन्मुक्तकल्पनं यथा तथा शान्तेन मनसा निर्याणार्थ उदारं महत्तपः संभृतवानसि कश्चित ॥६॥ असिघारेति ॥ असिधारासमं असिधाराप्रततुल्यम् । सप्तक्षणं -'युवा युक्त्या साधं यन्मुग्धभवदाचरेत् । अन्तनिवृत्तसनसद- सिधाराप्रवं विदुः' इति । तत्सादृश्यं घसंनिहितायागपि राज्यलक्ष्म्या ·७०५ .. उर्ग: ९] चासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। स कदाचिन्मुनिर्देवो गुहायां ध्यानमास्थितः । तत्र हेमवटे गङ्गा वहस्युरुतरङ्गिणी ॥ १२ ॥ एकदा नारदमुनिानान्ते सरितस्तटे । ध्वनलयमश्रौपील्लीलाकलकलारवम् ॥ १३ ॥ किमेतदित्यसौ किंचित्कौतूहलमवाप्तवान् । हेलयालोकयन्नद्यामपश्यल्ललनागणम् ॥ १४ ॥ रम्मातिलोत्तमाप्रार्य नितान्तं जललीलया । क्रीडन्तं त्यक्तवसनं देशे पुरुपवर्जिते ॥ १५ ॥ सर्वत्र दृष्टसर्वाङ्ग विश्वरूपमिव स्थितम् । प्रतिविम्बितसर्वाङ्गमन्योन्यादर्शतां गतम् ।। १६ ।। ढणमालोक्य तत्कान्तं सहसैव मनो मुनेः । अनाश्रितविवेकं तद्रभूवानन्दितं स्फुरन् ॥ १७ ॥ आनन्दवलिते चित्ते क्षुब्धे प्राणानिले स्थिते । बभूव तस्य तुष्टस्य मदनस्खलितं तदा ॥ १८ ॥ तादृशोऽपि बहुज्ञोऽपि जीवन्मुक्तोऽप्यसौ मुनिः । कथमेवंविघां ब्रूहि प्राप्तो मदनवश्यताम् ॥ १९ ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ खरूपे निर्मले सत्ये निमेषमपि विस्मृते दृश्यमुखासमायाति प्रापीच पयोधरः ।। २२० ।। ॥ ११ ॥१२॥.१३ ॥ १४ ॥ १५॥ १६॥ १७॥ १८॥ ॥ १९॥ पूनचहालावाक्यम् || स्वरूप इति ॥ निर्मले संले मात्मस्वरूपे निमेपमात्रमपि विस्मृते सति दृश्यं जगदुद्धासं प्रादुर - GP ·लघुयोगवासिष्टः। [निर्वाण.६ अनारतानुसंधानादप्युन्मेपमविस्मृते । खरूपे नोल्लसत्येप चिति दृश्यपिशाचकः ।। २१ ॥ सुखदुःखकलास्पन्दो वन्धो जीवस्य नेवरः। तदभावो हि मोक्षः स्यादिति द्वधा व्यवस्थितिः ॥ २२ ॥ शुद्धेन बोध्यवोधेन खात्मज्ञानमयात्मना । सुखदुःखादि नास्तीति ज्ञाते ज्ञो याति सौम्यताम् ॥ २३ ॥ सर्वमेव चिदाकाशं ब्रह्मेति घननिश्चये । स्थिति याते समं याति जीवो निःस्लेहदीपवत् ॥ २४ ॥ आत्मस्वभाववशतो जावं जगदिदं महत् । स्थितिं वासनयाभ्येत्य धर्माधर्मवशे स्थितम् ॥ २५ ॥ र्भावमाप्नोति ॥२२०॥ अनारवेति ॥ चिति चिन्मात्रखभावे खरू- पेऽनारतानुसंधानाद्धेतोरन्मेपमात्रमप्यविस्मृते सत्येव दृश्यरूपपि- शाचक एप नोल्लसति न स्फुरति ॥ २१ ॥ सुखेति ॥ जीवस्य सुखदुःखकलास्पन्दः सुखदुःसलेशस्फुरणमेव बन्धः । तद्भावः मुखदुःसकलारपन्दाभाव एव मोक्षः स्यात् । इत्येवं द्विधा द्वयोर्व- न्धमोक्षप्रकारयोः व्यवस्थितिनिष्कर्षः । देवेति पष्ठीद्विवचनान्तम् ॥ २२ ।। शुद्धेनेति ॥ स्वात्मज्ञानमयात्मना स्वखरूपशानादमिनेन शुद्धेन योध्ययोपेन योध्यस्य ज्ञेयस्य परतत्त्वस्य योघेन स्वरूपाभि. भपरप्रामानुभवेन सुखदुःसादिकं नास्तीति ज्ञाते सति ज्ञः सानी सौम्यतां जीवन्मुक्ततां याति ॥ २३ ॥ सर्वमिति ॥ सर्वमेव जगत् चिदाकाशरूपं प्रवेति पननिश्चये स्थिति याते सति जीवभावा शमं याति ॥ २४ ॥ आत्मेति ॥ जगदात्मवरूपं जावं पास. नया स्थितिमभ्येत्य धर्माधर्मयशे फर्मपारतव्ये स्थिवम् ॥ २५ ॥ - ·सर्ग: ९] ७०७ -, - वासिष्ठचन्द्रिकाम्यास्यासहिवः । वासनांशमपानीय धर्माधमैन गृह्यते । ततो न जायते जन्तुरिति नो दर्शनं मुने ॥२६॥ शिखिध्वज उवाच॥ अत्युदारं महाश्चर्य वक्षि त्वं वदतांवर । अनुभूतिमुपारुढं रूढं च परमार्थवत् ॥ २७ ॥ तद्वाक्यविभवेनाय थुतेनानेन सुन्दर । पीतेनेवामृतेनाहमन्तातोऽसि शीतताम् ।। २८ ।।. तत्समासेन तां तावदात्मोत्पत्तिं वदाशु मे । ततः श्रोष्यामि यत्नेन ज्ञानगमा गिरं तव ॥२९॥ तेन पद्मजपुत्रेण मुनिना नारदेन वत् । क कृतं वीर्यमार्येण कथयाद्य यथास्थितम् ।। २३० ।। ब्राह्मण उवाच ॥ ततो निवनवा तेन मनोमचमतङ्गलम् । विवेकविपुलालाने शुद्धबुद्धिवस्त्रया ॥३१॥ मुनिना पाश्चंगे कुम्मे स्फाटिके वीर्यमर्पितम् । संकल्पितेन क्षीरेण स कुम्भस्तेन पूरितः ॥ ३२ ॥ अवर्धत ततो मासानिरिंग दिवोडुराद् । परिपूर्णसमस्ताङ्गः कुम्भागों विनिर्ययौ ।। ३३ ।।. वासनामिति ॥ अन्तःकरणाद्वासनांशमपानीय धर्माधर्मेन गृह्यते न पद्धयते ततः कर्मबन्धाभावाजन्तुर्नजायते इति एवंविध नोऽस्माकं दृर्शन सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ २३०॥ वद इति शोकद्वयं वाक्यम् ॥ विवेकविपुलालाने आलानं गजबन्धन स्तम्भः। शुद्धबुद्धिवरत्रया। वरना चर्ममयी रजः॥३१॥ ३२॥ .

·७०८
.
लघुयोगवासिष्ठ । [ निर्वाण
सर्वसंस्कारसंपन्ने स तस्मिन्नारदो मुनिः ।
भाण्डागाण्ड इवाशेपं विद्याधनमयोजयत् ॥ ३४ ॥
अथैनं पुत्रमादाय जगाम ब्रह्मणोऽन्तिकम् ।
पौनं तं भगवान्वेधाश्चकार ज्ञानपारगम् ॥ ३५ ॥
साधो सोऽयमहं नाम कुम्भनामासि कुम्भजः ।
चत्वारः सुहृदो वेदा मम लीलाविवासिनः ॥ ३६॥
मातृप्पसा मे गायत्री माता मम सरस्वती।
यथाकाममशेषेण जगन्ति विचराम्यहम् ॥ ३७॥
शिसिधज उवाच ॥
अद्य तिष्ठाम्यहं साधो धन्यानां धुरि धर्मतः ।
अमृतस्पन्दिवचसा यचयास्मि समागतः ॥ ३८॥
न केचन तथा भावाश्चेतः शीतलयन्ति मे ।
राज्यलाभादयोऽप्येते यथा साधुसमागमः ॥३९॥
कुम्भ उवाच ॥
आस्तामेषा कथा तावत्सर ते कथितं मया ।
त्वं मे कथय है साधो कस्त्वमद्रौ करोपि किम् ॥२४० ॥
शिसिघज उवाच ॥
देवपुत्रोऽसि जानासि पृष्टश्चेद्वच्म्यहं शृणु ।
संसारमयमीतत्वान्निवसामि बनान्तरे ॥४१॥
१॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५॥ साधो इति शोकद्वयं वाक्यम् ॥ चत्वारो
वेदाः मम मुहद इत्यनेन वेदार्थतत्त्वज्ञान सूचयति । गायत्री में
मातृवसी।माता सरस्वती पोषयिनीतिछत्वा तस्याः खसा भगिनी
गायत्रीत्यनेन च सरस्वतीप्रसादलब्ध साम्रदय सूचयति पुम्भया:
प्रयम् ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८॥ ३९ ॥ २४० ॥४१॥

·सर्गः: वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहिवः। १०९ । शिखिध्वजोऽहं भूपालस्त्यक्त्वा राज्यमिह स्थितः।:: भृशं मीतोऽसि तत्त्वज्ञ संसृतौ जन्मनः पुनः ॥ ४२ ॥ इमामखण्डितां सम्यक क्रियां संपादयन्नपि । दुःखाद्गच्छामि दुःखौघममृतं मे विपं स्थितम् ॥४३॥ .. कुम्भ उवाच ॥. ज्ञानं हि परमं श्रेयः कैवल्यं तेन वेत्यलम् । कालातिवाहनायैव विनोदाय क्रियोदिता.॥ ४४ ॥ अलब्धज्ञानदृष्टीनां क्रियामृतपरायणम् । वासनामात्रसारत्वादशस्य सफलाः क्रिया। सर्वा एवाफलाशय वासनामात्रसंक्षयात् ॥ ४५ ॥ ऋत्वन्तरे यथा याति विलयं पूर्वमार्तवम् ।। तथैव वासनानाशे नाशमेति क्रियाफलम् ॥ ४६ ॥ न स्वभावेन फलति यथा शरलता फलम् । क्रियानिर्वासनामुत्र फलं फलति नो तथा ॥४७॥ ॥ ४२ ॥४३॥ ज्ञानमिति ॥ज्ञानं ज्ञानसाधनम् । कालाविवाहनाय कालहरणरूपाय विनोदायैव क्रिया तपःस्वाध्यायादिरूपा उदिता ॥४४॥ अलब्धेति ॥ अलब्धज्ञानदृष्टीनां अनात्मविदां क्रियेव परायणं परा गतिः। यतो वासनामात्रसारत्वान् प्रष्टयासनत्वाद्धे- तोरज्ञस्यैव क्रियाः सफला न तु निर्वासनस्य सस्पेयर्थः ॥ ४५ ॥ ऋत्वन्तर इति ।। पूर्व प्राक्तनं आर्तवमृती भयं कुसुमफलादिकं अस्तु ऋत्वन्तरे पूर्वव॑न्तरापगमेनान्यलिनृती यया. विलयं याति तयैव वासनानां नाशे सति क्रियाफलमपि नाशमेति वासनाहेतु- त्याकियाफलस्य ॥४६॥ एतदेवोपपादयनाहनेति ॥रलया .

·हधुयोगवासिष्ठः।
[ निर्वाण०६
यस्य मौख्यं क्षयं याति सर्च ब्रह्मेति भावनात् ।
नोदेति वासना तस्स प्राज्ञस्सेवाम्बुधिर्मरौ ॥४८॥
वासनामात्रसंत्यागाजरामरणवर्जितम् ।
पदं भवति जीवोऽन्तर्भूयोजन्मविवर्जितम् ॥ ४९॥
सवासनं मनो ज्ञानं ज्ञेयं निर्वासनं मनः ।
ज्ञानेन ज्ञेयतामेत्य पुनर्जीवो न जायते ॥ २५० ॥
ज्ञानमेव परं श्रेय इति ब्रह्मादयोऽपि ते ।
संसारतारणं ज्ञानं त्वं किमज्ञानवान्स्थितः ।। ५१॥
कोऽहं कथमिदं जातं कथं शाम्यति वेति भो।
राजन्नावेक्षसे कसाकिमज्ञ इव तिष्ठसि ।। ५२ ॥
कथं बन्धः कथं मोक्ष इति प्रश्नानुदाहरन् ।
पारावारविदां पादान्कसाद्राजन्न सेवसे ॥ ५३ ॥
साधूनां समदृष्टीनां परिप्रश्नेन सेवया ।
संगमेन च सा युक्तिलभ्यते मुच्यते यया ।। ५४ ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
कान्तया देवरूपिण्या तयैवं प्रतियोधितः।
अश्रुपूर्णमुसो वाक्यं शिखिध्वज उवाच ह ॥ ५५ ॥
शरात्यणस्य स्तम्यः सा यथा समावेनैव यस्तुस्वभावेनैव फलं
न फलति फुसुममात्रपर्यवसितत्वात् क्या निर्वासना अपि क्रिया
यमुत्र जन्मान्तरे फलं नो फलति तस्या अपि तादृशस्वमावत्यात
॥४७॥४८॥४९॥ २५० ॥५१॥५२॥ कथमितिकापारावारविदां
संसारसागरस्य पारमवार घ प्रावि तद्विदाम् । पारापारशब्दाभ्यां
या ये ॥ ५३ ।। ५४ ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५७ ॥५८॥

·सर्ग: ९] वामिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः । शिखिध्वज उवाच ॥ अहो नु योधितोऽस्म्यद्य चिरात्सुरसुत त्वया । मौादार्यसमासङ्गं मुक्त्वाहमवसं वने ॥ ५६ ॥ अहो नु मे क्षयं यातं मन्ये पापमशेपतः। स त्वं मे वनमागत्य संप्रबोधयसीह माम् ॥ ५७ ॥ गुरुस्त्वं मे पिता त्वं मे मित्रं त्वं मे वरानन । शिष्यो नमस्करोम्यद्य पादौ तव कृपां कुरु ॥५८॥ यदुदारतमं वेत्सि यसिज्ञाते न शोच्यते । भवामि निर्धतो येन तद्गह्मोपदिशाशु मे ॥ ५९॥ कुम्भ उवाच ॥ यधुपादेयवाक्योऽहं राजर्षे तद्वदामि ते । अन्यथानेकपा प्रोक्तमपि साद्विफलं वचः ॥२६॥ अनुपादेयवाक्यस वक्तुः पृष्टस्य लीलया। वजन्त्यफलतां वाचस्तमसीवाक्षसंविदः ।। २६१ ॥ शिसिध्वज उवाच ॥ यद्वक्षि तदनुष्ठेयं मया विधिरिव श्रुतेः । अविचारितमेवाशु सत्यमेतन्मयोदितम् ।। ६२ ।। ॥ ५९॥ पुनः कुम्भवाक्यम् ।। २६० ।। अनुपादेयेति ॥ लीलया अनादरेण पृष्टस्य अनुपादेयवाक्यस्य अनाप्तस्य वर्वाचस्वमसि अक्षसंविदः चक्षुरिन्द्रियवृत्तय इव अफलतां ब्रजन्ति ॥ ६१ ॥ यदिति ॥ त्वं यदि पे तच्छ्रुतेर्विधिरिय वैदिकं कार्यमिव अवि- चारिवमेव मया खनुष्ठेयं एतन्मया ससमेवोदितम् ।। ६२ ।।

·D१२
अपमिति मतमिः ऋग्रेयांस्यम् ॥ अयं गु पुरोयी मणियां
लघुयोगवासिष्टः । [निर्वाण०६
नवमे चिन्तामण्युपाख्यानम्
कुम्भ उवाच ॥
यथा बालः पितुर्वाक्यं मुक्तिहेतूपपादनम् ।
आदत्ते हि तथैव त्वं गृहाण वचनं मम ॥ ६३ ॥
प्रथमं शृणु भो राजन्वृत्तान्तं कंचिदद्भुतम् ।
पश्चात्ते वर्णयिष्यामि प्रकृतार्थव्यवस्थितिम् ।। ६४ ॥
"अस्ति कश्चित्पुमान्छीमान्स्थानं सर्वगुणश्रियाम् ।
सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञो नतु जानात्यजं पदम् ।। ६५ ।।
अनन्तयत्नसंसाध्ये स चिन्तामणिसाधने ।
प्रवृत्तो वाडवो वद्विरब्धिसंशोपणे यथा ॥ ६६ ॥
तस्य यत्नेन महता कालेनाध्यवसायिनः ।
कालस्य यशतस्तस्य मुनेनिर्वन्धशालिनः ॥ ६७ ॥
सिद्धिश्चिन्तामणिः किं वा न सिद्धयत्युद्यतात्मनाम् ।
मणिमग्रे स्थितप्राय हस्तप्राप्यं ददर्श सः ॥ ६॥
मेरोख्दयशृङ्गस्थो मुनिरिन्दुमिगोदितम् ।
बभूव मणिराजेन्द्र नतु निश्चयवानसौ ॥ ६९ ॥
रानि द्रागिति संप्राप्ते मुदीन इव पामरः ।
इदं स चिन्तयामास मनसा सयशालिना ॥ २७० ॥
अयं मणिमणि यं मणिवेत्तद्भवेन्न सः।
पश्यामि न स्पृशाम्येनं कदाचित्स्पर्शतो ब्रजेत् ।। ७१॥
पुनः कुम्भ:-ययेति ॥यालो यथा पितुर्याफ्यं मुषितपपादनं त्यक्त
युछिसमर्थनमेवादसे म्यीकरोति तथैय त्यमपि मम थपो गृपाग
॥६३ ॥ ६४ ।। ६५॥ ६६ ॥ ६७॥६८॥ ६९ ॥२७॥

·सर्गः ९]. वासिष्ठचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। नैतावव कालेन मणीन्द्रः किल सिद्ध्यति । यतेन जीवितान्तेन सिद्ध्यतीत्यागमक्रमः ॥७२॥ कृपणः कुणितेनाक्ष्णा लोलालातलतोपमम् । रत्नालोकं प्रपश्यामि द्विचन्द्रत्वमिव भ्रमात् ।। ७३ ।। कुत एतावती स्फीता भाग्यसंपत्समागता । अधुनैव यदामोमि मणीन्द्रं सर्वसिद्धिदम् ।। ७४ ।। केचिदेव महान्तस्ते महाभाग्या भवन्ति हि । येपामल्पेन कालेन भवन्त्यभिमुखाः श्रियः॥७५ ॥ अहमल्पतपाः साधुर्वराको मानुपः किल । सिद्धयः कथमायान्ति मामभाग्यैकमाजनम् ॥ ७६ ॥ अयं दृश्यमानो मणिर्न भवति वा । मणिश्चेन्मणिर्भवति चेचर्हि स चिन्तामणिर्न भवेत् । अतः संदेहदशायां पश्याम्येव न स्पृशामि । कुतः स्पर्शतः कदाचिगुजेदपि ॥७१॥ मणीन्द्रश्चिन्तामणिरेवावतैव कालेन न सिद्ध्यति किल किं तर्हि जीवितान्तेन प्राणसंपादितेन महता यत्नेन सिद्ध्यतीत्यागमानां मणिसाधनकल्पनाक्रमः ॥७२॥ अहं तु कृपणः सन् कुणितेन संकुचितेनाक्ष्णा लोलालातलतोपमं अलातमुल्मुकं उच्छासासदृशं रत्नालोकं द्विचन्द्रत्वमिव भ्रमादेव पश्यामि ॥ ७३ ।। एतावती स्फीता भूयिष्ठा भाग्यसंपन्मम फुत आगता वस्या भाग्यसंपदो हेवोरधुनैव सर्वसिद्धिदं मणीन्द्रं प्राप्नोमि ॥७४ ॥ येषामल्पेनैव कालेन श्रियोऽभिमुसा भवन्ति ते केचिदेव महान्तो महामाग्या भवन्ति ॥ ७५ ॥ अहं पुनरल्पतपाः साधु- बराक: साधूनां शोच्यो मानुप एव । अवो मामभाग्यकभाजन ·०१४ ७ लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण एवं विकल्पसंकल्पैश्चिरमज्ञः परामृशन् । न मणिग्रहणे यत्नमकरोन्मौळमोहितः॥७७॥ इति तसिंस्थिते यातो मणिरुड्डीय सिद्धयः। त्यजन्ति ह्ययमन्तारं शरा गुणमिवोज्झिताः ॥ ७८ ॥, पुमान्भूयः क्रियायत्तं चक्रे रत्नेन्द्रसाधने । नोद्विजन्ते स्वकार्येषु जना अध्यवसायिनः ॥ ७९ ॥ ददर्शाथ कचद्रूपं काचखण्डमखण्डितम् । हसद्भिर्वश्चकैः सिद्धैः पुरस्कृतमलक्षितः ॥ २८०॥ अयं चिन्तामणिरिति मूढस्तसिन्स वस्तुताम् । बुबुधे मोहितो ह्यज्ञो मृदं हेमेव पश्यति ।। ८१॥ ततस्तं मणिमादाय प्राक्तनी स श्रियं जहौ। सर्व चिन्तामणेरस्मात्प्राप्यते किं धनैरिति ॥ ८२ ॥ देशोऽयमसुखो रूक्षो जनः पापिभिरावृतः । दूरं गत्वा यथाकामं सुखं तिष्ठामि संपदा ॥ ८३ ॥ . इत्यादाय मणिं मूढः शून्यकाननमाययौ । तत्रैप काचमणिना महतीमापदं गतः ॥ ८४ ॥" इति श्रीयोगवासिष्टसारे चिन्तामण्युपाख्यानं नाम प्रकरणम् ॥ सिद्धयः कथमायान्ति ॥ ७६ ॥ एवं विकल्पसंकल्पैः विकल्पैः संकल्पेश्च चिरं परामृशन्मोस्यंमोहितोऽझानपरवशो मणिग्रहणे यर्न नाकरोत् ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ददर्शेति ॥ अथ हसद्भिर्वक सिद्धरलक्षिवेरेव पुरस्कृतं कचप फुद्रपं असण्डित काचसण्डं ददर्श ॥ २८० ॥ अयमिति ॥ स मूढः तस्मिन्कापसण्डे अर्थ चिन्तामणिरिति यनुता परमार्यचिन्तामणित्यं युयुधे । अशो हि मोदितः सन्मृदं मृत्तिकाविशेष हेमय पश्यति ॥ ८१ ॥ ८२."

·सर्गः१] वासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहितः। नवमे गजेन्द्रोपाख्यानम् कुम्म उवाच॥ अथेममपरं रम्यं वृत्तान्तं शृणु भूमिप । परं प्रवोधनं बुद्धेः साधो सदृशमात्मनः ॥ ८५ ॥ "अस्ति विन्ध्यवने हस्ती महायूथपयूथपः । वजास्थिविपमौ दीपों तस्यास्तां दशनौ सितौ ।। ८६ ॥ स वदो लोहजालेन हस्तिपेन किलाभितः । निबद्धो यत्रणामाप क्रूरगृहलयादितः ॥ ८७ ॥ खेदान्निगडनिर्भेदं चकार स मतगजः । दन्ताभ्यां यत्नतस्ताम्यां मुहूर्तद्वितयेन तु ॥ ८८ ॥ तस्य तं निगडोच्छेदं दृष्ट्वा तद्वन्धनिश्चयः । पपाताथ गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि तालतरो रिपुः ॥८९॥ सोऽपतदुर्मतिर्भूमावप्राप्य करिणः शिरः। तं पुरः पतितं दृष्ट्वा महेमः करुणां ययौ ॥ १०॥ ॥ ८३ ।। ८४ ॥ इति श्रीयोगवासिष्ठविवरणे चिन्तामण्युपाख्यान नाम प्रकरणम् ॥ अस्तीति ॥ महायूथपयूथपो महायूथपानामपि वास्थिविपमौ वादप्यस्योऽपि कठिनी । वात्रविषमो इति पाठे यमायुधकोटिरिव विपमावित्यर्थः ॥ ८५ ॥ ८६ ॥ स इति ॥ स हस्ती हस्तिपेन का लोहजालेन शृङ्गलया साधनेन अभितो बद्धोऽभूत् । इत्थं निबद्धश्च रथसलया अर्दितः सन् यषणां पारतक्ष्यमापेति वाक्यभेदान्नियद्ध इति न पौनरुक्यम् ॥८७॥८८॥ तस्येति ॥ तद्वन्धनिश्चयः तस्य हस्विनो वन्ये निश्चयो यस स रिपुस्तिपकः तालतरोः सकाशाजेन्द्रस मूर्ति पपात घूथपः श्रेष्ठः ·[निर्वाणः . प्रमेः उपायभेदरशोधयनिरुपायमधुर्वन्दुःसं याति विन्ध्यगजो यथे. रघुयोगवासिष्टः । केपि स्फारगुणाः सन्तः सन्ति तिर्यग्गतावपि । पतितं दलयामीति किनाम मम पौरुपम् ॥ ९१ ।। वारणोऽपीति कलयन जघान स तं रिपुम् । केवलं तं परित्यज्य स्वदेशं स ययौ गजः ॥९२ ॥ गते गजे समुत्तस्यौ हस्तिपः स्वस्थदेहधीः । सोवियेप गजं यत्नादुल्मकान्तरितं बने । चिरेणालभ्यतेभेन्द्रं कस्मिंश्चित्कानने स्थितम् ॥ ९३ ॥ स सातवलयं चके हस्तिपः काननेऽभितः । उपर्यस्थगयजीर्णलतौघेन स तं शठः ॥ ९४ ॥ दिनैः कतिपयैरेव वारणो विहरन्वने । तसिन्निपतितः खाते शुप्फाब्धाविव पर्वतः ॥ ९५ ॥ इति भूयो दृढं वद्धस्तेन हस्तिपकेन सः । तिष्ठत्यद्यापि दुःखेन स्वसद्मनि यथा पलिः ॥९६ ॥ अहनत्पुप्फरेणासौ यद्यने पतितं रिपुम् । तन्नालप्स्यत तदुःखं गजः खातनिवन्धनम् ।। ९७॥ मादागामिनं कालं वर्तमानक्रियाक्रमैः । अशोधयन्नरो दुःखं याति विन्ध्यगजो यथा ॥ ९८॥" इति श्रीयोगवासिष्टसारे गजेन्द्रोपाख्यानं नाम प्रकरणम् ॥ ।। ८९ ॥२९०॥९१॥९२।।९३॥ स इति ॥सातवलयं श्वभ्रवल- यम् । अस्थगयदाणोत् ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ मोर्खा- दिति ॥ नरो मौदज्ञानाद्धेतोः आगामिनं कालं वर्तमानैः प्रिया- सन्ययः ॥ ९८ ॥ इति श्रीयोगवासिष्ठविवरण गजेन्द्रोपारयानं गाम प्रकरणम् ।

·सर्गः ९] 3 वामिष्टचन्द्रिकाव्याण्यासहितः । नवमे चिन्तामण्युपाख्यानविवरणम् शिसिध्वज उवाच ॥ मणिसाघकविन्ध्यभवन्धनादमरात्मज । सूचितं यत्कथाजालं पुनमें प्रकटीकुरु ॥ ९९ ।। कुम्भ उवाच ॥ "योऽसौ शास्त्रार्थकुशलस्तचज्ञाने त्वपण्डितः। रतसंसाधकः प्रोक्तः स त्वमेव महीपते ॥ ३००। तज्ज्ञो भवसि शास्त्रेषु तत्रज्ञाने त्वशिक्षितः ॥१॥ विद्धि चिन्तामणिं साधो सर्वत्यागमकृत्रिमम् । तं मतं सर्वदुःखानां त्वं साधयितुमुद्यतः ॥२॥ संत्यक्तं भवता राज्यं सदारधनवान्धनम् । खदेशस्यातिदूरस्थमागतोऽसि ममाश्रमम् ॥ ३ ॥ इदानीं शिखिध्वजः कथाद्वयस्य तात्पर्य पृच्छति-मणीति॥ मणि- साधकविन्ध्येभवन्धनान्मणिसाधकाद्विन्ध्येभवन्धनाचेत्यर्थः ।। ९९।। योऽसाविति सार्घश्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ यः पुमान् शास्त्रकुशल: शास्त्रज्ञाने प्रवीणः तत्त्वज्ञाने त्वपण्डितः अप्रगल्भः स पुमान रत्नससाधकः प्रोक्तः । शास्त्रोक्तविधिना रत्नसाधनालब्धेऽपि रने तत्त्वनिश्चयाभावात् । स च रत्नसंसाधकः पुमांस्त्वमेव ॥३०० ॥ यतस्त्वं शास्त्रेषु तत्त्वज्ञो भवसि । ते हृदि. विश्रान्तिस्तत्त्वनिष्ठा व नास्ति ॥१॥ कस्तर्हि चिन्तामणिरित्सनाह--विद्धीति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ यतो भवता राज्यं संत्यत यवश्वातिदूरमिममाश्रममा गतोऽसि अवस्त्वं सर्वदुश्यविनाशकं सर्वत्यागं नाम चिन्तामपि, ·[निर्वाण. अमिवानन्दः मुसाभ्यश्च सर्यत्यागः । मिवं परिमिवानन्दं दुःसार्य रघुयोगवासिष्टः। केवलं सर्वसंत्यागे शेपिताहमतिस्त्वया । ततः सर्वपरित्यागो यावन्नामोति पूर्णताम् । तावच्यागविकल्पस्त्वां खमम्बुद इबावृणोत् ॥ ४॥ नायं स परमानन्दः सर्वत्यागो महोदयः। कोऽप्युच्चैरन्य एवासौ चिरसाध्यो महानिति ॥ ५॥ चिन्तयेति गते वृद्धि विकल्पे तव चेतसि । वात्ययेव वनस्पन्दे त्यागः प्रोडीय ते गवः ॥६॥ सर्वत्यागमहारत्ने गते कमललोचन । तपाकाचमणिदृष्टस्त्वया संकल्पचक्षुषा ॥७॥ अमितानन्दमुत्सृज्य सुसाध्यं यः प्रवर्तते । मिते वस्तुनि दुःसाध्ये स्वात्महा स शठः स्मृतः ॥ ८॥ साधयितुमुद्यत इत्यन्वयः ॥२॥ ३ ॥ कथं तर्हि स चिन्ताम- णिर्मया न लब्ध इत्यत्राह-केवलमिति अर्धत्रयं वाक्यम् ॥ यतः स्त्वया सर्वसंत्यागेऽहंमतिः केवलं शेपिताऽभिमानो न सक इत्यर्थः । ततस्वस्माद्धवोः सर्वत्यागस्यास्यापूर्णत्वात्तद्विपयो विकल्प स्त्वामाणोत् । समाकाशमम्बुद इव ॥ नायमिति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥अयमिदानी सिद्धः सर्वत्यागः परमानन्दः परम आनन्दो यस्मिन् । महानुदयः उद्धोधो यस्मितादृशः सर्वसागो न भवति । यतोऽसो परमानन्दहेतुः सर्वत्यागश्विरसाध्यो महानन्य एव कोऽपीति ५॥ एवं चिन्तया विकल्पे वसि पृद्धि गते सति से त्यागः सोडीय गतः यात्यया यावसमूहेन यनस्सन्दे कम्पे पृति गते तु पक्षी यया प्रोडीय गच्छति ददत् ॥ ६॥ ७ ॥ अमितेति !

·सर्ग: ९]
घासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः।
चिन्तामणिमया प्राप्त इत्यलं चुद्धवानसि ।
न लब्धवान्मवान्साघो स्फटिकस्यापि खण्डिकाम् ॥९॥"
इति योगवासिष्टसारे चिन्तामण्युपाख्यानविवरणं नाम प्रकरणम् ॥
: नवमे गजेन्द्रोपाख्यानविवरणम्
कुम्म उवाच ॥
"योऽसौ विन्ध्यवने हस्ती सोऽसिन्भूमितले भवान् ।
यौ वैराग्यविवेकौ ते वौ तस दशनौ सितौ ।। ३१०।।
यश्चासौ वारणाक्रान्तितत्परो हस्तिपः स्मृतः।
स्वदज्ञानं त्वदाक्रान्तितत्परं तेऽतिदुःखदम् ।। ११ ॥
अतिशक्तोऽप्यशक्तेन दुःखादुःखं भयाद्भयम् ।
हस्ती हस्तिपकेनेव राजन्मौर्येण नीयसे ॥ १२॥
यल्लोहरजजालेन वारणः परिवेष्टितः ।
तदाशापाशजालेन मवानपि समावृतः ॥ १३ ॥
आशा हि लोहरजुम्यो विपमा विपुला दृढा ।
कालेन क्षीयते लोहं तृष्णा तु परिवर्धते ॥ १४ ॥
च वस्तुतः ॥ ८ ॥ चिन्तेति । तपःकाचमणि टव्यवान् श्रेयस्तु
किंचिदपि न लब्धवानियर्थः ॥ ९ ॥ इति श्रीयोगवासिष्ठविवरणे
चिन्तामण्युपाख्यानविवरणं नाम प्रकरणम् ।।
इदानीं विन्ध्यहस्तिकयां विवृणोति योऽसावित्यादिना नृप वद्धो
यथा वलिरियन्तेन ॥ विन्ध्यहस्ती भवान् मूर्खत्वात् । वैराग्य-
विवेकी च त्वदीयो दशनी गद्यलादिवन्यभवकत्वात् ॥ ३१० ।।
हस्तिपकस्त्वदनानं बन्धकत्वादुःखहेतुत्वाच ॥११॥१२॥ लोह-
रजुजालमाशापाशजालम् । शृङ्खलामङ्गस्तु राज्यभोगत्यागः ॥१२॥

·[निर्वाण
लघुयोगवासिष्टः ।
यद्वभञ्ज गजः शत्रोः शृङ्खलाजालबन्धनम् ।
तत्तत्याज मवान्भोगान्भूमि राज्यमकण्टकम् ॥ १५॥
यत्तु तालतरोद्मष्टो भूमौ हस्तिपकोऽपतत् ।
त्वयि त्यजति तद्राज्यमज्ञानं पतितं कृतम् ॥ १६ ॥
यदा विरक्तः पुरुषो भोगाशां त्यक्तुमिच्छति ।
तदा प्रकम्पतेऽज्ञानं छैये वृक्षे पिशाचवत् ।। १७ ॥
भोगाचे नूनमुन्मुक्ते पतत्यज्ञानसंस्थितिः।
यदा विवेकी पुरुपो भोगान्संत्यज्य तिष्ठति ॥ १८॥
वदा पलायतेऽज्ञानं छिन्ने वृक्षे पिशाचवत् ।
यदा वनं प्रयातस्त्वं तदा ज्ञानं क्षतं त्वया ।
पतितं सन्न निहतं सर्वत्यागमहासिना ॥ १९॥
तेन भूयः समुत्थाय स्मृत्वा परिमयं कृतम् ।
ततः प्रपश्चखातेऽस्मिन्गहने व नियोजितः ॥ ३२०॥
तदैवाघातयिष्यस्त्वं यद्यज्ञान तथा गतम् ।
राज्यत्यागविधी तत्त्वां नाहनिष्यत्क्षयं गतम् ॥ २१ ॥
यत्साववलयस्तेन वैरिणा हस्तिनः कृतः।
तत्तेन दुःखमतुलमज्ञानेन तवार्पितम् ।। २२ ।।
या तस्स परिवारश्रीर्गजारेनृपसत्तम ।
सा त्वदनाननृपतेचिचभूतिर्विसारिणी ॥ २३ ॥
॥ १४ ॥ १५ ॥ हस्तिपफस्य तालतरोभ्रंशो नाम त्यया राग्ये
सग्यमाने त्वदशानस्य भ्रंशः । पतित हस्तिपकमुपेक्ष्य हसिनो
यनगमनं नाम दव सर्पयागमहासिना निःशेषमज्ञानसोच्छेदने-
नारण्याश्रयणम् ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ ३२०.॥

·सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। यत्वातवलयो वाललताभिरवगुण्ठितः। आवृतं तत्तपोदुःसमीपत्सजनवृत्तिभिः ॥ २४ ॥ इत्यद्यापि तपःखाते दुःखे ह्यसिन्सुदारुणे । स्थितोऽसि पातालतले नृप बद्धो यथा चलिः ॥ २५ ॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे गजेन्द्रोपाख्यानविवरण नाम प्रकरणम् ॥ कुम्भ उवाच ॥ यदुक्तं तव शालिन्या तया विदितवेद्यया । तदा चूडालया ज्ञानं तत्कसानोररीकृतम् ॥ २६ ॥ सा हि तत्वविद मुख्या यद्यक्ति करोति च । तत्सर्व सत्यमेवाङ्ग तदनुष्ठेयमादरात् ।। २७ ॥ अथ चेद्वचनं तस्यास्त्वया नानुष्ठितं नृप । एतत्सर्वपरित्यागः कसान निपुणीकृतः ॥ २८ ॥ शिसिध्वज उवाच ॥ राज्यं त्यक्तं गृहं त्यक्तं देशस्त्यक्तस्तथाविधः । दारास्त्यक्ताः सुतास्त्यक्ताः सर्वत्यागो न किं कृतः ॥२९॥ ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ हस्तिपकेन भूयो हस्तिवन्धनाय वने सातकल्पनं अज्ञानेन वपोनियमेन नियोजनं सातवलयस्य पालत- णलताभिरवगुण्ठनं च तपोदुःसस्य सजनवृत्तिभिरीपदावरणमिति तात्पर्यनिष्कर्षः ॥ २४ ॥ २५ ॥ इति वासिष्ठविवरणे गजेन्द्रोपा- रयानविवरणं नाम प्रकरणम् ॥ यदुक्तमिति॥शालिन्या शाध्यया ॥ २६ ॥ २७ ॥ अयेति ॥ वस्याञ्चूडालाया वचनं नानुष्टितं चेत्तत्तर्हि स त्वया क्रियमाणः सर्वपरित्यागोऽपि कस्माद्धेतोर्न निपुणीकृतः न सपूर्णीकृतः॥२८॥२९॥ ल.वा ४६ ·७२२ लघुयोगवासिष्टः। [निर्वाण कुम्म उवाच ।। धनं दारा गृहं राज्यं भूमिश्छत्रं च वान्धवाः । इति सवं न ते राजन्सर्वत्यागो हि कस्तव ॥ ३३०॥ वास्त्येवापरित्यक्तः सर्वसाद्राग उत्तमः । तं परित्यज्य निम्शेष परमां याखशोकताम् ॥ ३१ ॥ शिसिध्वज उवाच ॥ राज्यं चेन्मम नो सर्व तत्सर्व वनमेव मे । शलवृक्षादिगुल्मायं तदप्येतत्त्यजाम्यहम् ॥ ३२ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति राम वदन्नेव कुम्मवाक्येन नोदितः। निमेपान्तरमात्रेण वशी धीरः शिखिध्वजः ॥ ३३ ॥ प्रममा वनास्यां तां हृदा स दृढनिश्चयः । प्राडोषस्तटगतां रजोरेखामिवात्मनः ।। ३४ ॥ घनमिति ॥ छत्रं राजचिह्नानां अन्येपामुपलक्षणम् । इति सर्व एतत्सर्व ते त्यदीयं न भवति अतः सर्वत्यागः को नाम त्यागः फ्यम् । असकीयस्य त्यागः त्यागो न भवतीत्यर्थः ॥ ३३० ॥ वर्दि मदीयः फ इत्यत आह-नवेति ॥ सर्वस्माद्वस्तुनः अपरित्यतः अन- पगत उत्तमो रागः इच्छा विषयसवाति तं यगं नि:शेष परित्यग्य परमामगोरतां यामि ॥ ३१ ॥ राम्यमिति सयं यग्यं मम मदीयं नोत्तर्हि शेरमारिगुल्मा पनमेय सयं मे मदीयं यदधि यदे. पदापि सजामायन्ययः ॥ ३२ ॥ प्रवीति शोकरयं याश्यम् ॥ भारमनयां पनामां यनाभिमान प्रममासन्ययः ॥श्शा।।

·७२३ C सर्गः९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । शिखिध्वज उवाच ॥ सवृक्षाद्रिवनश्वभ्राद्विपिनादपि वासना । परित्यक्ता मया नूनं सर्वत्यागः स्थितो मम ॥ ३५॥ कुम्भ उवाच । अद्रिस्तटं वनं श्वभ्रं सलिलं पादपाः स्थलम् । इत्यादि तव नो सर्व सर्वत्यागः कथं तव । तवास्त्येवापरित्यक्तः सर्वसादाग उत्तमः ॥ ३६॥ शिखिध्वज उवाच ॥ एतचेन्मम नो सर्व तत्सर्व भाजनादि मे। चापीस्थलोटजयुतस्तमेवाशु त्यजाम्यहम् ।। ३७ ॥ कुम्भ उवाच ॥ आश्रमोऽपि न ते तसिंस्त्यक्ते त्यागो न सर्वगः । तवास्त्येवापरित्यक्तः सर्वसादाग उचमः ॥ ३८ ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ एतचेन्मम नो सर्व तत्सर्व भाजनादि मे। चर्मकुड्यकुशूलादि तचायत्संत्यजाम्यहम् ॥ ३९ ॥ “ यसिष्ठ उवाच॥ इत्युक्त्वोत्याय तत्सर्वमक्षमालाजिनादिकम् । एकत्रय समानीय ददाह त्यागधुद्धिवः ॥३४०॥ भाण्डजावं दहत्यमा सहशुप्फेन्धनेन तन् । केरलाकृतिरस्नेहस्तुष्टिमानाह भूपतिः ॥४१॥ ॥३५॥ अद्विरिति मार्यश्लोकत्रयं यास्यम्।।पूर्वयम्यारयेयम् ॥३॥ ॥३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ३४०॥४१॥४२॥ िनामेठि।

·..
[निर्वाण
.
किंचिद्वस्तु दुःसेकहेतुत्यात् ॥ ४३ ।। यदुकं घेणवे-'यायवः
लघुयोगवासिष्ठः ।
वासनां तत्र संत्यज्य सर्वत्यागी स्थितो ह्यहम् ।
अहो रुचिरकालेन देवपुत्रप्रबोधितः ।
संपन्नः केवला शुद्धः सुखेनोद्बोधवानहम् ॥ ४२ ॥
किं नाम किल वस्त्वेतद्भवे संकल्पितक्रमम् ।
यद्भाण्डोपस्करस्थानसदनाद्यवलम्बनम् ॥ ४३ ॥
यावद्यावत्प्रहीयन्ते विविधा बन्धहेतवः ।
तावत्तावत्समायाति परमां नितिं मनः ॥४४॥
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखितोऽसि जयाम्यहम् ।
विबन्धाः प्रलयं याताः सर्वत्यागो मया कृतः॥ ४५ ॥
दिगम्बरो भवाम्येव दिक्समोऽयमहं स्थितः ।
देवपुत्र महात्यागाद्यदन्यद्वद शिप्यते ॥ ४६ ।।
कुम्भ उवाच ॥
सर्वमेव न संत्यक्तं त्वया राजशिखिध्वज ।
सर्वत्यागपरानन्दे मा मुधाभिनयं कुरु ॥४७॥
वसिष्ठ उवाच ॥
इत्येवं युवता तेन किंचित्संचिन्त्य भूभृता ।
इदमुक्तं महाबाहो राम राजीवलोचन ॥४८॥
संकल्पितक्रमं बुद्धिपरिकल्पितोपयोगं भाण्टोपस्करस्थानसदनाद्यवः
लम्यनं भाण्डं भाजनं उपस्करं गृहोपकरणं स्थानं निवासभूः सदनं
गृहं इत्यादीनामवलम्यनं परिग्रह इति यदेतत्किं नाम यस्तु । न
कुरते जन्नुः संयन्यान्मनसः प्रियान् । नापतोऽस्य निग्रन्यन्ते
हदये शोकशष्यः' इति ॥ १४ ॥ ४५ ॥ ४६॥ ४७ ॥४८॥

·०२५ सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः। शिखिध्वज उवाच ॥ इन्द्रियन्यालसंघातो रक्तमांसमयाकृतिः। शिप्यते सर्वसत्यागे देहो मे देवतात्मज ॥४९॥ तदुत्थाय पुनर्देहं भृगुपाताद्यविनतः । विनाशात्मकतां नीत्वा सर्वत्यागी भवाम्यहम् ॥ ३५० ।। वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्त्या देहमग्रस्थे श्वभ्रे त्यक्तुमसौ जवात् । करोति यावदुत्थानं तावत्कुम्भोऽभ्युवाच ह ॥५१॥ कुम्भ उवाच ॥ राजन्किमिति देहं त्वं निरागस्कं महावटे । त्यजस्यज्ञो हि वृपभो रुपितो हन्ति वर्णकम् ॥ ५२ ॥ त्यक्तेनापि शरीरेण किल तामरसेक्षण । सर्वत्यागो न ते याति निष्पत्ति विपमो हि सः ॥५३॥ येनार्य क्षोभ्यते देहो यद्वीजं जन्मकर्मणाम् । तत्संत्यजसि चेत्त्याज्यं तन्महात्यागवान्भवान् ॥ ५४॥ शिखिध्वज उवाच ॥ केनायं चाल्यते देहः किं वीजं जन्मकर्मणाम् । कमिस्त्यक्ते परित्यक्तं सर्व भवति सुन्दर ॥ ५५॥ कुम्भ उवाच ।। माधो सर्वगताकारं जीवनामादिनामकम् । न जडं नाजडं भ्रान्तं चित्तं सर्वमवस्थितम् ॥५६॥ ॥४९॥ ३५० ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ ५३॥ ५४॥ ५५॥ सायो इति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ सर्वगताकारं सर्वजगदाफारेण परिणत ·७२६ [ निर्वाण.६ लघुयोगवासिष्ठः । चित्तं विद्धि जगजालं बन्धश्चित्तमुदीर्यते । तसिन्साधो परित्यक्ते सर्वत्यागो भवेदिति ।। ५७ ॥ जन्मनां कर्मणां वापि चिचं चीजमुदाहृतम् । पादपः पवनेनेव देहश्चित्तेन चाल्यते ॥ ५८॥ चित्तत्यागं विदुः सर्वत्यागं त्यागविदो जनाः । चित्ते त्यक्ते लयं याति द्वैतमैक्यं च सर्वतः॥ ५९॥ शिष्यते परमं शान्तमेकमच्छमनामयम् । सर्वत्यागः परानन्दो दुःखमन्यत्सुदारुणम् ॥ ३६० ।। इत्योमित्युररीकृत्य यदिच्छसि तदाचर । कृत्वा सर्वपरित्यागं शान्तः स्वस्थो वियत्समः । सौम्यो भवसि यद्रूपस्तद्रूपो भव भूपते ॥ ६१ ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ चित्तस्यादौ स्वरूपं मे यथावद्भगान्वद । ततश्चित्तपरित्यागं वद मे वदतां वर ।। ६२ ॥ कुम्भ उवाच ॥ वासनव सदा राजन्यरूपं विद्धि चेतसः । चित्तशब्दस्तु पर्यायो वामनाया उदाहृतः ।। ६३ ।। अहमर्थोदयो योऽयं सर्वानबैंकमाजनम् । एतचित्तद्रुमस्यास्य विद्धि बीजं महामते ।। ६४ ॥ नजढं संत्रान्तचैतन्यतया प्रकाशकत्यात्। नाजहं कल्पितत्येनात्मव्य- तिरिक्तत्वात् ।। ५६ ॥ ५७ ॥ ५८ ॥ ५९॥ ३६०॥६१॥६२॥ ॥ ६३ ॥ अहमिति ॥ सर्यानर्थकमाजनं सर्यस्यानर्यरूपम्य संमा. रम्म मूलकारणं योऽयमहमर्योदयः अध्यारोदयोऽस्ति एतदेयास ·सर्ग: ९ ७२७ वासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः । एतस्मात्प्रथमोद्भिन्नादगुरोऽनुभवाकृतिः। निश्चयात्मा निराकारो बुद्धिरित्येव सोच्यते ॥६५॥ अस्य युद्ध्यभिधानस्य याङ्करस्य प्रपीनता । संकल्परूपिणी तस्साश्चित्तचेतोमनोऽभिधाः ॥ ६६ ॥ ईदृशस्यास्य चित्तस्य दुवृक्षस्य प्रतिक्षणम् । शाखाविलवनं कुर्वन्मलकापे भरं कुरु । मूलाधरणमेवाशु त्यागं त्यागविदो विदुः ।। ६७ ॥ वासना विविधाः शाखाः फलन्त्यो विविधं फलम् । अभाविता भवन्त्यन्तनाः संविद्वलेन वै ॥ ६८॥ चित्तद्रुमस्य वीज निदानं विद्धि ॥ ६४ ।। एतस्मादिति ॥ प्रथमो. द्भिन्नात्प्रथममुद्भूतान् एतस्मादहंकारानुभवाकृतिः अनुभवरूपो निश्चयात्मा निश्चयस्वभावो निराकारः बाह्यविपयाकारानुपरको योऽकुरो जातः सेव बुद्धिरित्युदीर्यते ॥ ६५ ॥ अस्येति ॥ युद्धा- भिधानस्य बुद्धिरूपाङ्करस्य संकल्परूपिणी या प्रपीनता स्यूलवास्ति तस्याः संकल्परूपिण्याः स्थूलताया एव चित्तं चेतः मन इति वाभियाः संज्ञा भवन्ति ॥६६॥ ईदृशेति ॥ इंशस्य उक्त- प्रकारस्यास्स चित्तरूपस्य दुर्वृक्षस्य शाराविलयनं कामसंकल्पवि- चिकित्सादिरूपवासनानां शासानां विच्छेदं कुर्वन् चित्तस्य मूलकापे अहंकारात्मनो मूलस छेदे भरमास्थातिशयं कुरु ।। ६७ ॥ तच्छा- साविलयनप्रकारमाह-यासना इति ॥ विविधं नानाप्रकारं फलं मुन्यदु:म्यादिरूपं फलन्यो वितरन्यो यामनारूपा विविधाः शायाः संविलेन आत्मानुसंधानयलेन अन्तः अभाविता उपेभिताः सलो ·[निर्वाण०६ लघुयोगवासिष्टः । असंसक्तमना मौनी शान्तवादविचारणः। संप्राप्तकारी यः सोऽन्तनचिचलतो भवेत् ॥ ६९॥ गौणं शाखाविलवनं मुख्यं मूलविकर्तनम् । चित्तवृक्षस्य तेन त्वं मूलकापपरो भव ॥ ३७० ॥ मुख्यत्वेन महायुद्धे मूलदाहमलं कुरु । चिचकण्टकखण्डस भवत्येवमचित्तता ॥ ७१ ॥ शिखिध्वज उवाच॥ अहंभावात्मनश्चित्तद्रुमवीजस्स हे मुने । कोऽनलो दहनाख्योऽस्मिन्कर्मण्यर्थकरो भवेत् ॥ ७२ ॥ कुम्भ उवाच ॥ राजन्स्वात्मविचारोऽयं कोऽहं स्यामिति रूपकः । चित्तदुर्दुमवीजस्य दहने दहनः स्मृतः ॥ ७३ ।। लूनाः छिन्ना भवन्ति ।। ६८ ॥ असंसक्त इति ।। यः पुमानसंस- क्तमनाः विपयेप्वनासक्तः मौनी मौननिष्टः शान्तवादविचारण: शान्ता निवृत्ता परेपां यादेपु संकथासु विचारणा कि केन कथमि- त्यादिरूपा यस्य तादृशः सन्संप्राप्तकारी आवश्यककार्यकारी भवति पुरपोऽन्तलनचित्तलतश्छिन्नचित्तशासो भवेत् ॥ ६९॥ गोणमिति ।। गोणमप्रधानम् । मुरयं प्रधानम् ॥३७० ॥ मुख्यत्वेनेति ॥ चित्तक- ण्टकलण्डस्य चित्तमेव कण्टकसमूहस्तस्य तत्समूलदाई अलं सम्यः एर । एवं सत्यचित्तता भवति ॥ ७१ ॥ अहमिति ।। अहंभाया- त्मनोऽइंपाररूपस्य चित्तट्ठमयीजस्य दहने को या अनलोऽर्थकरो ऽयक्रियाकारी भवेत् ।। ७२ ॥ राजनिति ॥ चित्तदुर्दुमयीजस्य अपारम्य दरने कोयामित्यरूप आत्मविचार एय दहनः स्मृतः ·सर्गः ९] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। ०२९ शिखिध्वज उवाच ॥ मुने मया स्वया बुद्ध्या बहुशः प्रविचारितम् । नाहं जगत्तदा देहो न मांसास्थ्यसृगादिमान् ॥ ७४ ॥ कर्मेन्द्रियाण्यपि न च न च बुद्धीन्द्रियाण्यपि । न मनो नापि च मति हंकारश्च जाड्यतः । कटकत्वं यथा हेम्नि तथाहन्त्वं चिदात्मनि ॥ ७५॥ कुम्भ उवाच ॥ एतापन्मात्रकं वृन्दं यदि न त्वं महीपत्ते । जडत्वात्तन्महाबुद्धेर्योऽसि तं वद मेऽनघ ।। ७६ ॥ शिखिचज उवाच ॥ चिन्मात्रमजमच्छात्म वेदनं विदुपांवर । यत्र भावाः स्वदन्त्येते निर्णीयन्ते च येन वा ॥ ७७ ॥ एवंरूपस्य मे लग्नं नूनं मलमकारणम् । चित्तगुमस्य यद्वीजमहंभावात्मकं हृदि ॥ ७८॥ तच त्यक्तुं न शक्नोमि त्यक्तं त्यक्तमुपैति माम् । मुने यसान्न शक्नोमि तेन तप्ये सुदारुणम् ॥ ७९ ॥ । ७३ ।। मुने इति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ जगदादिरहंकारान्तो वर्गो जडत्वात् नाहमिति स्वयैव बुद्ध्या बहुशः प्रविचारितमित्यन्वयः 11७४ ।। ७५ ॥ ७६ ॥ चिदिति ॥ एते प्रतीयमाना भावाः पदार्था यत्र यस्मिन्वस्तुनि स्वदन्ते यदाश्रिता रोचन्ते येन च निर्णीयन्ते निश्चीयन्ते तदच्छात्म निर्मलं अजं चिन्मानं वेदनमेवाहं अहंशब्दस्य मुख्योऽर्थः ।। ७७ ॥ एवमिति ॥ यञ्चित्तद्रुमस्य वीज तदहंभावात्मकं मलं एवंरूपस्य विशुद्धचिन्मानरूपस्य मे हृदि अका- रणमेष लग्नम् ॥ ७८॥ वच्चेति। तच अहंभावात्मकं मलं भूयो- ·लघुयोगवासिष्टः। [निर्वाण कुम्म उवाच ॥ कारणाजायते कार्यमहंभावात्मकस्य तत् । मुने कारणमन्विप्य कथयाशु ममाधुना ॥ ३८० ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ मुनेऽहमिति दोपस वेदनं वेनि कारणम् । तद्यथोपशमं याति तन्मे वद मुनीश्वर ॥८१॥ चितश्चेत्योन्मुखत्वेन दुःखायायमहं स्थितः । चेत्योपशमनं ब्रूहि मुने दुःखोपशान्तये ॥ ८२ ॥ कुम्भ उवाच ॥ कारणं कारणज्ञोऽसि चेदनस वदाशु मे । अतस्त्वां बोधयिष्यामि कारणाकारणक्रमम् ।। ८३ ॥ भूयस्त्यक्तमपि मामुपैति अतस्त्यक्तुं न शक्नोमि । यस्माय न शक्नोमि वेन हेतुना मुदारुणं तप्ये तप्तो भवामि ॥ ७९ ॥ कारणमिति ।। कार्य वस्तु कारणादेव जायते तत्तस्मात्कारणादहंभावात्मकस्य कार्यस्य कारणमन्विप्यात्मनैव कथय ।। ३८० ॥ मुने इति !! अहमिति दोपस्य अहंकारस्य वेदनं चितश्चेत्योन्मुखत्वमेव कारणं वैनि । तय वेदनं यथोपशमं याति तन्मे वद ॥ ८१ ॥ एतदेव विवृणोति-चित इति ॥ चितश्चैतन्यस्य चेत्योन्मुखत्यं दृश्यानुसंधान वेन हेतुना अयमईकारो दुःखाय स्थितः । अतो दुःखोपशान्तये चेत्योपशमनं दृश्यस्यास्फुरणं ग्रूहि ॥ ८२ ॥ फारणमिति ॥ रयं फारणोऽसि अतो वेदनस्य कारणं यद । अतो वेदननिमित्तनिरूः पणानन्तरं त्या कारणाकारणम कारणस्य कारणामापस्य च क्रम प्रकारं पोपयिष्यामि । इदमम्स फारणं भयति इदमस्य कारणं न ·सर्ग: ९] वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयामहितः । शिखिध्वज उवाच ॥ देहादिरूपयोदेति वेदनं वस्तुसत्तया । असत्याभासया स्पन्दो यथा पवनलेखया ॥ ८४॥ असत्तां वस्तुसत्ताया नावगच्छाम्यहं यया । अहन्त्ववेदनं चित्तवीजं समनुशाम्यति ॥ ८५ ॥ कुम्भ उवाच ॥ विद्यते यदि देहादिवस्तुसचा तदस्ति ते । अभावाद्देहसत्तादेः किनिष्ठं तव वेदनम् ॥ ८६ ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ हस्तपादादिसंयुक्तक्रियाफलविलासवान् । सदानुभूयमानोऽयं देहो नास्ति कथं मुने ।। ८७॥ कुम्भ उवाच ॥ कारणं यस्य कार्यस्य भूमिपाल न विद्यते । विद्यते न हि तत्कार्य तत्संवित्तिस्तु विभ्रमः ॥८८॥ भवत्येतद्बोधयिष्यामीत्यर्थः ।। ८३ ॥ देहेति ॥ वेदनं कर्तृ देहादि- रूपया असत्याभासया मिथ्याभूतस्फुरणया वस्तुसत्तया पदार्थ: रूपसत्तया उदेति पवनलेसया स्पन्दः कम्प इव ।। ८४ ॥ अस- त्तामिति ॥ यया असत्तया चित्तवीजं अहन्त्ववेदनं अहंकारतत्का- रणं च वेदनं समनुशाम्यति तां वस्तुसत्ताया असत्तां मिथ्यात्वं नावगच्छामि ॥ ८५ ॥ विद्यत इति ॥ देहादिवस्तुसत्ता यदि विद्यते तत्तर्हि ते वेदनमस्ति संभवति युज्यत इति यावद्देहसवादे- रभावात् वव वेदनं किंनिष्ठम् । निरालम्पनमित्यर्थः॥८६॥ हस्तेति। सावयवोऽर्थक्रियाकारी सदानुभूयमानश्च देहः कथमपलपितुं शक्यत इत्यर्थः ।। ८७ ॥ कारणमिति । कारणं विना प्रतीयमानं कार्य ·०३२ [निर्वाण + लघुयोगवासिष्टः। अविद्यमानमेव त्वं विद्धि सर्व भ्रमोदितम् । अकारणं हि यद्वस्तु तन्मिथ्या रज्जुसर्पवत् ॥ ८९॥ शिखिध्वज उवाच ॥ आद्यः पितामहो यः सात्तेन सृष्टमिदं जगत् । स एवास्स कथं न स्यात्कारणं वद मे मुने ॥३९० ॥ कुम्भ उवाच ॥ सर्गादौ केवलं शान्तं ब्रह्मैवास्ति महीपते । द्वितीयकलनाभावाद्वेधसोऽस्ति न कारणम् ॥ ९१ ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ वेधसः परमं ब्रह्म कारणं किं न हे मुने । अकारणकतां साघो तन्न प्रत्येमि वेधसः ॥ ९२ ॥ कुम्भ उवाच ॥ अनन्तमजमव्यक्तं यदाद्यमुपलम्भनम् । नास्त्येव । तत्संवित्तिस्तु विभ्रमो भ्रान्तिरित्यर्थः ।।८८॥ अविद्यमान मिति ॥ भ्रमोदितं भ्रान्तिकल्पितं सर्व अविद्यमानमेव विद्धि । हि यस्मात्कारणायद्वस्तु अकारणं उत्पत्तिकारण विनेव प्रतीयते तत्कार्य रज्जुसर्पयन्मिध्या ॥ ८९ ॥ आद्य इति ॥ इदं जगत्पितामहेन मृष्टमिति कृत्वा स एव पितामहोऽस्य कारणं कथं न स्यात् ॥३९०! मर्गादाविति ॥ सर्गादो फेवलं अद्वितीयं प्रमासि सन्तु न फारणं निर्षिकारत्यान् । अन्यदपि फारणभूतं यस्तु नासि द्वितीयफलनामा- या। द्वितीयस ग्रनव्यविरिक्तस्य परतुनः प्रतीत्यभाषान् । 'भारमा या इसमेक एपाम आमीनान्यत्किंचन गिपन्' इति मुतेः । अतो 'यपमः फारणं नासीत्यन्ययः ॥११॥ ९॥ अनन्तमिति सार्ध- ·७३३ सर्ग: ९]. वासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः। अप्रतय॑मविज्ञेयमक्षरं शान्तमच्युतम् । अद्वितीयमनाद्यन्तं तच्छिवं शान्तमव्ययम् ॥ ९३ ॥ तत्कथं कस्य केनैव कर्तृ भोक्तु कदा भवेत् । अतो नेदं कृतं किंचिजगदेतन विद्यते ॥ ९४ ॥ चिन्मात्रकल्पितो वेधाश्चिदेवेति विनिश्चितः । तन्मात्रजनितः सर्गस्तदात्मक इति स्थितिः ॥ ९५ ॥ न कर्तासि न भोक्तासि सर्व शान्तमजं शिवम् । इति निश्चयवानन्तरज्ञानं तनुतां नय ।।९६ ।। अज्ञानं शिथिलीभृतमेवं नष्टं विदुर्बुधाः । न नाशेन विनोदेति पूर्वसंस्थानविच्युतिः ।। ९७ ॥ श्लोकत्रयं वाक्यम् ।। अनन्तत्वादिलक्षणं यदाद्यमुपलम्भनं ज्ञान- स्वरूपं वस्त्यस्ति तद्वस्तु शिवं शान्तं अव्ययं चेति कृत्वा ॥ ९३ ।। तत्कथं केन प्रकारेण कर्तृ भवेत् । न कथंचित्कस्यचित्कर्तृत्वं व्यति- रिक्तस्य कार्यस्याभावात् । केन वा उपकरणेनन केनचित्तस्याप्यमा- वात् । एवं कर्तृत्वाभावात् भोक्तृत्वमपि नास्तीत्यर्थः। अतः कभा- वादिदं जगत्किंचिदपि न कृतं अतश्चैतजगन्न विद्यते वस्तुतो नास्ति च।।९४ ॥ अतश्च वेधाश्चिन्मात्रकल्पिवत्वाञ्चिदेव । सर्गश्च चिन्मा- बजनितश्चिन्मानरूपिणा वेधसैव जनितत्यात्तदात्मकश्चिन्मानात्मक इत्येवं स्थितो निश्चितः ।। ९५ ॥ नेति ॥ सर्व इदन्तया अहन्तया च प्रतीयमानं सर्व वस्तु शान्तं अजं शिवं च । अतो न कर्ता भोक्ता चास्मि इत्येवं निश्चयवान्सन् अन्तस्थमज्ञानं तनुतां कृशतां नय ॥ ९६ ।। अज्ञानमिति ॥ एवं पूर्वोचरीत्या शिथिलीभूतमज्ञानं नष्ट विदुः । यस्मानाशेन विना पूर्वसंस्थानविच्युतिौदेवि असमवायिन ·०३४ [निर्वाण लघुयोगवासिष्टः । तानवं दृश्यते यस्य तस्यानुक्रमतः स्वयम् । पूर्वसंस्थानविगमात्प्रशमोऽप्युपपद्यते ।। ९८॥ तसाच्चिदात्मकतयात्मनि चित्ततोऽयं नित्यं स्वयं कचति भूमिप देवदेवः । तेनैव पद्मज इति स्वयमात्मनात्मा प्रोक्तः स्वरूपमिति शान्तमिदं समस्तम् ।। ९९॥ शिखिध्वज उवाच ॥ बुद्धोऽसि भगवन्युक्तियुक्तमुक्तं त्वयोचम । कर्तृभाषाजगन्नास्ति तेन नास्ति पदार्थदृक् ॥ ४०॥ एवं स्थिते वियुद्धोऽस्मि प्रबुद्धोऽसि शिवोऽसि च । नमो मह्यं परं चेत्यं न किंचिदिति योधितः॥१॥ कारणनाशे कार्यद्रव्यनाशस्य न्याय्यत्वात्पूर्वसंस्थानविच्युतेश्वासम वायिनाशरूपत्वादिति भावः ॥ ९७ ॥ तानवमिति ॥ स एवार्थ- प्रशमस्तेजोद्रव्यविनाशो निर्विकारता था ॥ ९८ ॥ तस्मादिति !! वस्माद्धेतोः देवदेवः परमात्मा स्वयं स्यात्मनि चिदात्मकतया इत्यं- भूत एव चित्ततः स्वसंकल्पवशायं प्रतीयमानप्रपञ्चरूपः फचति स्फुरति । वेनेव देवदेवेनात्मा स्वयं स्वस्वरूपमेय पद्मज इत्यात्मनेव प्रोक्त इति । यतो हेवोरिदं समसं देवदेवस्य शान्तस्वरूपम् ।। ९९॥ युद्ध इवि॥युद्धः प्रबुद्धोऽस्मि । कर्मभावात्कार्य जगन्नास्ति । तेन जग- दमायेन च पदार्यदामि इति त्वया युक्तियुक्तमुक्तम् ॥ ४०० ॥ एयमिति ॥ यतोऽहमनः परं चेत्यं किंचिदपि नासीति योधितः चिन्मात्ररूपोऽहमेय सांत्मा स्फुरामीति योघपानसियतः फार पादेयं पिन्मात्र एव स्थितो विशुद्धो निर्मलोऽस्मि । विशुद्धस्वरूपा. । ।

·सर्ग: ९] ७३५ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । पदार्थवेदनादित्यमसदेवावभासते । अहमद्यालमेतेन शान्तमासे सकोशवत् ॥ २॥ जगत्पदार्थप्रविभागदृष्टिः सदेशदिक्कालकलाक्रियौधा । अहो नु कालेन चिरेण शान्ता ब्रह्मैव शान्तं स्थितमव्ययात्मा ॥३॥ वसिष्ठ उवाच ॥ कुम्भेन चोधितस्त्वेवं स बभूवावयोधवान् । विनिर्गतो रराजाथ महामोहसमुद्कात् ॥४॥ एवं कुम्भवचो राजा भावयंस्तदकृत्रिमम् । ख एवात्मपदे तस्मिन्क्षणं परिणतोऽभवत् ।।५।। वभूवामीलितमनोलोचनः शान्तवाङ्मुनिः। शिलातलादिवोत्कीर्णो निप्पन्दावयवाकृतिः ॥ ६ ॥ चयोधवानस्मि । तेन च शिवः परमात्मैवास्मि । ततश्च मह्यमेव नमः नन्तव्यस्य देवतान्तरस्याभावात् ॥ १॥ पदार्थेति ॥ पदार्थवेदना- द्भेदेन पदार्थानुसधानाद्धेतोः असदेवेदं जगदित्थमनेन प्रकारेणाव- भासते । अत एतेन पदार्थवेदनेनालं पर्याप्तम् । अवेदानीमहं सको. शवदाकाशगर्भवच्छान्तमासे ॥ २ ॥ जगदिति ॥ सदेशदिकालक- लाकियोषा देशादिसवित्सहिता जगत्पदार्यप्रविभागदृष्टिर्जगद्विपया पदार्थभेदविषया च सन्विचिरेण शान्ता निवृचा अव्ययात्मा शान्तं ग्रीव स्थितं अवस्थितम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ वभूवैति ।। आमी- लिवमनोटोचनः मनोमीलनं नाम चिनिरोधः शिलावलादुत्तीर्ण.

·[ निर्वाण लघुयोगवासिष्ठः। ततो मुहर्तमात्रेण प्रबुद्धस्फुरितेक्षणम् ।. तमुवाच महाबाहो चूडाला कुम्भरूपिणी ॥ ७ ॥ कुम्भ उवाच ॥ कच्चिदस्मिन्पदे स्फारे,शुद्धे मृदुनि निर्मले । सुतल्पे निर्विकल्पानां सुखं विश्रान्तवानसि ॥ ८॥ कच्चिदन्तः प्रयुद्धोऽसि कचिद्धान्तिस्त्वयोज्झिता । कच्चिज्ज्ञेयं परिज्ञातं दृष्टं द्रष्टव्यमेव वा।। ९॥ शिखिध्वज उवाच ॥ भगवंस्त्वत्प्रसादेन महाविभवभूषिता । महती पदवी दृष्टा सर्वस्योचं स्थिता मया ॥ ४१० ॥ सतां विदितवेद्यानामहो वत महात्मनाम् । अपूर्वकामृतमयः सङ्गः सारफलप्रदः ॥११॥ जन्मनापि मया लब्धं यन्न नाम महामृतम् । तदद्य त्वत्समासङ्गात्तेनैवासादितं मया ॥१२॥ अनन्तमाद्यममृतमेतत्कमललोचन । कथं नासादितमभूत्पूर्वमात्मपदं मया ॥ १३ ॥ कुम्भ उवाच ॥ मनस्युपशमं याते त्यक्तभोगैपणे स्थिते । कपायपाके निवृत्ते सर्वेन्द्रियगणस्य च ॥ १४ ॥ इव टवादिमिः शिलातले उत्कीर्य निर्मित इव ॥ ६॥ ७ ।। कशि- दिति ॥ निर्विकल्पानां समाधिभाजाम् सुतल्पे विश्रान्तिस्थाने ॥ ८॥ ॥९॥ भगयग्निति ।। महाविभवभूपिता महाविभया अणिमादयः । महतीपदयी जीयन्मुक्तमार्गः ॥४१०॥ ११ ॥ १२॥ १३ ॥ मनसीति शोकमयं . याक्यम् ॥ यफभोगेपणे. त्याविषयामिलापे ·सर्ग: ९] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। यान्ति चेतसि विश्रान्ति विमला देशिकोक्तयः। यथा सितांशुक शुद्धे विन्दवः कुसुमाम्भसः ॥१५॥ देहान्मलानि सर्वाणि कालेन कमलेक्षण । साधो वृक्षाफलानीय पाकेन विगलन्त्यधः ॥ १६ ॥ द्वित्वैकत्वदृशौ चित्तं तदेवाज्ञानमुच्यते । एतयोर्यो लयो दृष्ट्योस्तज्ज्ञानं सा परा गतिः ॥१७॥ प्रबुद्धोऽसि विमुक्तोऽसि त्यक्तं चिचं त्वया नृप । महोदयो मनिौनी खरूपे तिष्ठ निर्मलः ॥१८॥ शिखिध्वज उवाच॥ प्रबुद्धस न तज्ज्ञस चित्तं नाम किल प्रभो। जीवन्मुक्तास्तदेते हि विहरन्ति कथं वद ॥१९॥ कुम्म उवाच ॥ पुनर्जननयोग्या या वासना धनवासना । सा प्रोक्ता चित्तशब्देन न सा तज्ज्ञस्य विद्यते ॥ ४२०॥ यया वासनया तज्ज्ञा विहरन्तीह कर्मसु । तां त्वं सत्चाभिषां विद्धि पुनर्जननवर्जिताम् ।। २१ ।। कपायपाके अन्तःकरणपाके सर्वेन्द्रियगणस्य च पाके ॥ १४ ॥ आनुकूल्ये निवृत्ते निष्पन्ने । कुसुमाम्भसः कुसुम्भकुसुमादिरसस्य ॥ १५॥ कालेन यः पाकः तेन वृक्षात्फलानीव देहात्सर्वाणि मलानि विगलन्ति ॥ १६ ॥ द्वित्वेति ॥ द्वित्वैकत्वदृशी द्वित्वैकत्वविपये दृष्टी तदेव चित्तं तदेवाज्ञानम् एतयोईप्योर्यों लयः तदेव ज्ञानम् सैव परा गतिः कैवल्यम् ॥ १७ ॥ १८॥ १९ ॥ पुनरिति ।। पूर्वोक्का मलिना वासनैव चित्तम्। सा तु तज्ज्ञस्य नास्त्रीत्यर्थः ॥४२० ॥ ययेति ॥ वक्षस्व व्यवहारहेतुः शुद्धवासना सत्त्वममिधीयते न ल.वा.४७ ·[ निर्वाण ॥ ~ लघुयोगवासिष्ठः। मूढं चित्तं चित्तमाहुः प्रवुद्धं सचमुच्यते ।" अप्रवुद्धा हि चित्तस्थाः सत्त्वस्थाः सुमहाधियः ॥ २२॥ वर्गमोक्षादिफलदं यत्किंचित्सर्वमेव तत् । त्यक्त्वा समस्तमाभासो योऽस्यसावेव वै भवान् ॥ २३ ॥ पदार्थोघमगृहानस्तिष्ठास्पन्दितचिचभूः । अपरिस्पन्दचित्तय संसृतिर्नेह धावति ॥ २४ ॥ यानि यानीह दुःखानि प्रस्फरन्ति जगत्रये । चेतश्चापलजान्येव तानि तानि महीपते ॥ २५ ॥ अथ चेतसि तचज्ञ स्पन्दास्पन्दौ त्वमेकताम् । नीत्वा तिष्ठ यथाकाममैक्यमागत्य शाश्वतम् ॥ २६ ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ कथमैक्यं विभो यातः स्पन्दास्पन्दाविमावुभौ । सर्वसंशयविच्छेदकारणं तद्वदाशु मे ॥ २७ ॥ कुम्म उवाच ॥ एकं वस्तु जगत्सवं चिन्मानं वारिवाम्बुधिः । तदेव स्पन्दते धीभिः शुद्धवारीव वीचिमिः ॥ २८ ॥ चित्तमिति॥२१॥ तदेवाह-मूढ मलिनयासनानुविद्धम् । प्रबुद्ध शुद्धः यासनम् ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ अयेति ।। पन्दः चित्तस्य यहिः प्रसरः अरपन्दः समाधिः तावेकतां नीत्वा सर्वदा स्वरूपा. नुसंधानेन विक्षेपाविझेपावभेदं नीत्वा शाश्वत नियमक्यं प्रगद्वत- मागत्य यथाफामं विष्ठ ॥२६॥ फयमिति ॥ याव इति लटि दिय- पनम् । विमो कुम्म ॥ २७ ॥ एफमिति ॥ सय जगन्मिानमेकं पस्तु यथाम्युधिः सयों यामां तद्वत् तदेव चिन्मानं यस्तु बीपिभिः ·सर्ग: ९] ७३९ . वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। ब्रह्म चिन्मात्रममलं सत्यमित्यादिनामकम् । यद्गीतं तदिदं मूढाः पश्यन्त्यङ्ग जगचया ॥२९॥ सर्गचित्स्पन्दमात्रात्मा सम्यग्दृष्टौ विलीयते । उदैत्यसर्म्यग्दृष्ट्या तु रज्यां सर्पभ्रमो यथा ॥ ४३० ।। शास्त्रसज्जनसंपतिसंतताभ्यासयोगतः। कालेनामलतां याते चेतसीन्दाविवोदिते ॥ ३१॥ एतत्केवलमाभासं खानुभूतिमयं तवम् । उदेत्यन्तर्महायुद्धे स्वयमेव महात्मनाम् ॥ ३२॥ इति ते कथितं सर्व शिखिध्वज महीपते । यथेदमुत्थितं सर्व यथा च प्रविलीयते ॥ ३३ ॥ एतत्कृत्वा च मत्वा च बुवा च मुनिनायक । यथेच्छसि तथा तिष्ठ दृष्टस्पष्टपदे पदे ॥३४॥ स्वर्ग गच्छाम्यहं पर्वकालेऽस्मिन्नारदो मुनिः। ब्रह्मलोकात्समायातो भवत्यमरसंसदम् ॥ ३५॥ शुद्धवारीव धीभिर्बुद्धिवृत्चिभिः स्पन्दते ॥ २८ ॥ ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मेव मूढजगत्तया पश्यन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥ सर्ग इति ॥ चित्स्पन्दमात्र- मेप सर्गः । स च सम्यग्दृष्टौ अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाने विलीयते । असम्यग्दृष्ट्या तु रज्यां सर्पभ्रम इवोदेति ॥ ४३०॥ शाति श्लोक- द्वयं वाक्यम् ॥ स्वानुभूतिमयं स्वप्रकाशम् ॥ ३१ ॥३२॥ इतीति लोकद्वयं वाक्यम् ॥ एतत्कृत्वा चेतसि कृत्वा मत्वा युतिभिरनु- संघाय बुद्धा तत्त्वतोऽवगम्य दृष्टस्पष्टपदे दृष्टस्फुटखरूपे पदे जीव- न्मुक्तिपदे यथेच्छसि तथा विष्ठेत्यन्वयः ॥ ३३ ॥३४॥ स्वर्गमिति

·०४०
[निर्वाण
लघुयोगवासिष्ठः।
न मां पश्यति चेत्तत्र स कोपमुपगच्छति ।
नोद्वेजनीया भव्येन गुरवो हि कदाचन ॥ ३६॥
त्यक्तसंकल्पलेखेन न किंचिदभिवाञ्छता ।
त्वया सदैव वस्तव्यं दृष्टिरेसा हि पावनी ॥ ३७॥
वसिष्ठ उवाच ॥
इत्युक्त्वा भगवान्कुम्मः क्षणादन्तर्धिमाययौ ।
गते कुम्मे महीपालः परं विसयमाययौ ॥ ३८ ॥
शिखिध्वज उवाच ॥
अहो नु शीतला शुद्धा शान्तेयं पदवी निजा ।
रसायनोद्भवाकारा सत्वं शान्तयतीव मे ॥ ३९ ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
एवं संचिन्तयत्राजा नूनं निर्वासनाशयः
शैलादिव समुत्कीर्णो मौनमेवावतस्थिवान् ।। ४४०॥
तसिन्नेव ततो मौने निःसंकल्पे निराश्रये ।
प्रतिष्ठां निश्चलां प्राप्य स तस्यौ गिरिशृङ्गयत् ॥ ४१ ॥
निर्विकल्पसमाधानात्काष्ठकुट्योपमस्थितिः ।
एवं शिसिध्वजो राजा चूडालामधुना शृणु ॥ ४२ ॥
शिखिध्वजं तं मर्वारं कुम्मवेपेण तेन सा ।
प्रमोध्यान्वर्धिमागत्य ततार तरसा नमः ॥ ४३ ॥
कायं पाक्यम् ॥ अमरसंसदं देवसमाम् ॥ ३५ ॥ तत्र देय-
समायाम्। नोजनीयाः विक्षेपं न प्रापणीयाः ॥ ३६ ॥ त्वया न
किपिभियान्ता सदेव सहसंकल्पलेसेन स्वातन्यम्। लेग्गाराजिः
समूहः ॥ ३० ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४४०॥४१॥४२॥ १३ ॥

·सर्गः९] ०३१ वासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः। विदग्धमुग्धमाकारं स्त्रैणं जग्राह सुन्दरम् । खपत्तनमथो गत्वा विवेशान्तःपुरं क्षणात् ॥४४॥ दृश्या बभूव लोकस्य नृपकर्म चकार च । वत्सरत्रितयेनाथ पुनरम्बरमेत्य सा ॥ ४५ ॥ बभूव कुम्भो योगेन शिखिध्वजवनं ययौ । ततस्तत्रैव तं भृपमपश्यद्वनभूमिगम् ॥ ४६ ॥ निर्विकल्पसमाधिखं तत्रापश्यन्महीपतिम् । राजानं तावदेतसाद्वोधयामि परात्पदात् ॥ ४७ ॥ इति संचिन्त्य चूडाला सिंहनादं चकार सा। भूयोभूयः प्रभोरणे वनेचरभयप्रदम् ॥४८॥ न चचाल शिलेवाद्रौ यदा नादेन तेन सः। भूयोभूयः कृतेनापि वदा सा तं व्यचालयत् ॥ ४९ ॥ चालितः पातितोऽप्येष यदा न युयुधे नृपः । सा तदा चिन्तयामास चूडाला कुम्भरूपिणी ।। ४५०॥ अहोऽप्युपरतः साधुः स्वपदे मगवानयम् । आलोकयामि वै तावदेनं देहं महीपतेः॥५१॥ यद्यस सत्वशेषोऽस्ति बोधवीजं हृदन्तरम् । उदाहमपि जीवामि प्रभोर्दाम्पत्यसिद्धये ॥ ५२ ॥ अन्यथा त्वङ्गनादेहमिमं त्यक्त्वा परं पदम् । अपुनर्जननायैव गच्छामीह हि किं मम ॥ ५३॥ ॥४४॥४५॥ ४६ ॥ ४७ ।। ४८ ॥ सा चूडाला ।। ४९ ।। ॥४५० ॥ अहो इति लोकचतुष्टयं वाक्यम् । देहमालोकयानि जीविवशेपवद्र्यति नवेति विचारयानीत्यर्यः। सत्वशेपो जीवित- 1 ·७४२ [निर्वाण रघुयोगवासिष्टः। वसिष्ठ उवाच ॥ इति संचिन्त्य चूडाला स्पर्शेन नयनेन च । पतिमालोक्य साशङ्कमुवाच वरवर्णिनी ॥ ५४ ॥ अस्त्येव सचशेपोऽस्य हृदि संबोधकारणम् । संबोधहेतूदयने सचशेपं व्यबुध्यत ॥ ५५ ॥ राम उवाच ॥ भृशं प्रशान्तचित्तस्य काष्ठलोटसमस्थितेः । सत्त्वशेपः कथं ब्रह्मज्ञायते ध्यानशालिनः ॥ ५६ ।। वसिष्ठ उवाच ॥ प्रबोधकारणं शस्स दुर्लक्ष्याणुवपुर्हदि । विद्यते सचशेपोऽन्तर्वीजे पुप्पफलं यथा ॥ ५७ ॥ चिचस्पन्दविमुक्तस्य तस्याचलसमस्थितेः। कायः समसमाभोगो न ग्लायति न हृप्यति ॥ ५८ ॥ नास्तमेति न चोदेति सममेवावतिष्ठते । पृष्टं ते कथितं राम सांप्रतं प्रकृतं शृणु ॥ ५९॥ शेपः ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ ५३ ।। पर्शेन प्राणसंचारसूचयेन शरीर- गतसर्वमर्मस्थानसंस्पर्शेन । नयनेन च जीवितसूचकेनागलितगोल. फेन । रक्तरेसायुक्तेन नेत्रद्वयेन प सत्त्वशेष व्ययुध्यतेत्यन्वयः ॥ ५४ ।। ५५ ।। ५६ ॥ प्रयोघेति दोकायं याक्यम् ।। सस्य समाधिम्यम्य दुर्लक्ष्याणुवपुहंदि दुर्दर्शसूक्ष्मरूपे हदि अन्तःमरयः शेरो यीजे पुप्पफलमिय विद्यते ॥ ५७॥ पित्तपन्दविमुकम्प पपटममभिदेसम्य पायः समसमामोगत्यान् न ग्लायति न प्प्यति ॥ ५८ ॥ नाममेति न पोदेवि किंतु साम्येन विति।

·सर्ग: ९] १ वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। इति निर्णीय चूडाला स्वदेहं तं तथा स्थितम् । संत्यज्य प्राप चित्तत्त्वे स्थितिमाद्यन्तवर्जिते ॥ ४६०॥ तत्र सा चेतसः स्पन्दं कृत्वा सत्यवतः प्रभोः । खं विवेश पुन खानीडमिव पक्षिणी ॥ ६१॥ कुम्भाकृतिरथोत्थाय प्रविष्टा निजविष्टरे । साम गातुं प्रवृत्ता सा भ्रमरीवृन्दनिःस्वना ॥ ६२ ।। तं सामखनमाकर्ण्य चित्सत्वगुणशालिनी । बुबुधे भूपतेर्दैहे वसन्त इव पद्मिनी ॥ ६३ ॥ दृशं विकासयामास तां तदार्क इवाजिनीम् । अपश्यत्कुम्भमग्रथं स्वस्थचेताः शिखिध्वजः ॥ ६४॥ अहो यत वयं धन्याः पुनः प्राप्तो मुनीश्वरः । इत्येवोदाहरवाजा कुम्भाय कुसुमं ददौ ॥ ६५ ।। दिष्ट्या दृष्टोऽसि भगवन्नागतोऽसि पुनर्वनम् । असत्पवित्रीकरणं तवागमनकारणम् ॥ ६६ ॥ कुम्भ उवाच ॥ यतःप्रभृति यातोऽसि त्वत्सकाशादनिन्दितम् । ततःप्रभृति चेतो मे त्वय्येवेह समं स्थितम् ॥ ६७॥ पृष्टमेवं कथितम्। सांप्रतं प्रकृतं शृण्वियन्वयः॥५९॥ इतीति श्लोक- द्वयं वाक्यम्॥ चूडाला इति सत्त्वशेषस्य सत्तां निर्णीय परकायप्र- वेशप्रवीणतया स्वदेहं संत्यज्य चित्तत्त्वे स्थितिमाप । वन च स्वपर- साधारणे चित्तत्त्वे स्थिता सती प्रभो शिखिध्वजस्य चेतसः स्पन्दं कृत्वा नीडं पक्षिणीव खं देहं पुनर्विवेश ॥ ४६०।। ६१ ॥६२ ।। तमिति । भूपश्चिश्वनी बुबुधे ।। ६३ ।। ६४॥ ६५ ।। ६६ ।।

·७४४ [ निर्वाण लघुयोगवासिष्ठः। न रमे स्वर्गलीलासु निवत्सामि समं त्वया त्वादृशो बन्धुराप्तश्च सुहृन्मित्रं तथा सखा ॥ विश्वास्यो वापि शिष्यश्च मन्ये जगति नास्ति मे ॥ ६॥ शिखिध्वज उवाच ॥ अहो नु फलितं पुण्यपादपैनश्चिरार्जितैः । यसाद्भवानसङ्गोऽपि वाञ्छत्यसत्समागमम् ॥ ६९॥ भवद्वितीर्णया योगयुक्त्या विश्रान्तवानहम् । यथा साधो तथा मन्ये स्वर्गे विश्रमणं कुतः ॥ ४७० ॥ तामेवं स्वां स्थितिं स्वच्छामवलम्ब्य प्रकाशिनीम् । विहरेयं यथाकामं खर्गे भूमितले तथा ॥ ७१॥ कुम्म उवाच ॥ परे पदे महानन्द कचिद्विश्रान्तवानसि । इदं भेदमयं दुःखं कचित्सत्यक्तवानसि ॥ ७२ ॥ कच्चिदापातरम्येभ्यः संकल्पेभ्यो रतिर्भृशम् । निर्मलतां गता राजन् तव तत्वार्थदर्शिनः ॥ ७३ ॥ हेयादेयदशातीतं शान्तं सममवस्थितम् । यथाप्राप्तेष्वनुद्वेगं कचिचव मनः स्थितम् ।। ७४ ।। शिसिध्वज उवाच ॥ त्वत्प्रसादेन भगवन्दृष्टा दृश्यातिगा गतिः। प्राप्तः संसारसीमान्तो लब्धो लब्धव्यनिधयः ॥७५ ॥ नोपदेष्टव्यमसाकं किंचिदप्युपयुज्यते । सर्वत्रवातिवमाः सा स्थिताः सो विगतज्वराः ॥ ७६ ॥ ॥ ६७ ।। ६८॥ ६९ ॥४७०।७१ ॥७२॥ ७३ ।।७४।।

·सर्गः९] ०४५ वासिष्टचन्द्रिकाध्यास्यासहितः । निःसंसृतिविंगतमोहभयो विरागो नित्योदितः शमसमाशयसर्वसौम्यः । सर्यात्मकः सकलसंकलनाविमुक्त आकाशकोशविशदः सममागतोऽसि ।। ७७॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इत्यध्यात्मविचित्राभिः कथाभिस्तौ परस्परम् । आसावां वेद्यवेत्तारौ चरन्तौ विपिने ततः ॥ ७८ ॥ बनान्यनेकरूपाणि जङ्गलानि तटानि च । सरांसि गुल्मजालानि मृगादिगहनानि च ॥ ७९ ॥ सममेव समस्नेही समेतौ तौ स्थितावुभौ । समसत्वों समोत्साही चरन्तौ तस्यतुः सह ।। ४८०॥ आनर्चतुः पितृन्देवान्युमुजाते च राघव । इदं ग्राह्यमिदं नेति विकल्पकलनां मनः ।। ८१॥ नाजहार तयो राम यात्येव वियुधाचलम् । विचरतुस्ती मुहृदी कचिलिविधूसरी ।। ८२।। कचिचन्दनदिग्धाडौ कचिसानुरञ्जिती । दिनः कतिपयैरेवं समचित्ततया तया ।। ८३ ।। सचोदारतया चैव राजा कुम्मवदायमौ । अथ तं मुरगर्माम चूडाला सा शिसिघजम् ॥ ८॥ ।। ७५ ॥ ७६ ।। निःसंमृतिरिति ।। शमसमाशयसर्वसौम्यः शम. समेन शमप्रकारेण आशयेनाभिप्रायेण सर्वत्र सौम्पो हर्पविषादर- हितः सकलसंकलनाविमुष्टः संकलनाः फलनपुत्रादिममवापाः । सममागतोऽस्मि समं सर्वगतं प्रस तत्मातोऽस्मीत्यर्पः ॥ ७॥ ॥ ७८ ॥ ७९ ॥४८० ॥ ८१ ॥ ८२॥ ८३ ।। ८४॥८५ ·[निर्वाण०६ रघुयोगवासिष्टः। दृष्ट्वा शोभामुपगतं चिन्तयामास भामिनी॥ ८५ ॥ निजः पतिरुदारात्मा निराधिश्व नवं वयः । गृहाणि पुप्पजालानि सा हता या न कामिनी ॥ ८६ ॥ समुज्झता यथाप्राप्तमपि वेद्यविदा सदा । अनिन्द्यं समुदारार्थ किंतु जेन कृतं भवेत् ।। ८७ ॥ तत्किंचिद्रचयाम्याशु प्रपञ्च प्रज्ञया नवम् । येनायं भूपतिर्भर्ता रमेत मयि मानदः ॥ ८८ ॥ इति संचिन्त्य चूडाला कुम्मवेपधरा पतिम् । प्राह काननमध्यस्था कोकिलं कोकिला यथा ॥ ८९ ॥ कुम्भ उवाच ॥ चैत्रमासस शुहोऽयं प्रतिपद्दिवसो महान् । निज इति शोकचतुष्टयं वाक्यम् ।। निजः पतिः स च उदारात्मा उदारचित्तो निराधिनिश्चिन्त उभयोनवं वयः पुप्पजालानि पुष्प लवासमूहा एव गृहाणि एवं विवे मुससाधनसंदेहे सत्यपि या कामिनी भोगेच्यावती न भवति सा हता अनिपिद्धमुसत्यागात् ॥८६ ।। समुझतेति । यथाप्राप्तमपि अनिन्यं स्वमात्मीयं उदारार्थ मह- मुसं समुज्झता सजता वेद्यविदा वेद्यं ब्रह्म प्राप्तवता छन रिनु कृतं भवेत् किंवा प्रयोजनं साधितं स्यात्। न किंचिदित्यर्थः । न्याय्य मुपत्यागी व्यर्थ एय स्यात् इति पूर्वोक्त एवार्यः ।। ८७ ।। तदिति ।। वत्तम्मात्यारणात्मक्षया स्वप्रक्षया विशेपेण नवं प्रपञ्चं किंचिद्रच- यामि फल्पयामि । येन कल्पितप्रपनहेतुना अयं भर्वा मयि रमेव १.८८ ।। इति संचिन्स चूढाला पति माहेत्यन्ययः ।। ८९ ! पैठि टोकपन -याक्यम् ॥ ४९० ॥ ११॥ ध्यानपुप्पाभ्यां ·सर्गः ९] वामिष्टचन्द्रिकान्यारयासहितः। अद्यास्थानं महारम्भं स्वर्गे भवति वै हरेः॥४९०॥ संनिधानं मया तत्र कर्तव्यं पितुरप्रतः । यथास्थिता हि नियतिन संत्याज्या कदाचन ॥ ९१ ।। प्रतिपालयितव्यं तच्चयेह चरतावनी क्रीडता ध्यानपुप्पाभ्यां समुद्वेगमगच्छता ॥१२॥ आगच्छामि दिनान्तेऽद्य निर्विकल्पं नभःस्थलात् । स्वर्गादतितरामेव त्वत्सगो मम तुष्टये ॥ ९३ ॥ इत्युक्त्वा मजरी कुम्भो ददौ मित्राय कौसुमीम् । प्रीतये स्वामिवत्प्रीति कान्तां नन्दनवृक्षजाम् ॥ ९४ ॥ आगन्तव्यं त्वया शीघ्रमेवं वदति भूपतौ । पुप्लुवे तरसा व्योम शरन्मुसपयोदवत् ।। ९५ ॥ शिसिधजशामन्ते व्योनि कुम्भवपूर्जही। शान्तावर्तेच वारिश्रीर्मुग्धा स्खं रूपमाययौ ॥ ९६ ॥ प्राप्य मञ्जरिताकारं कल्पवृक्षोपमं पुरम् । अन्तःपुरमदृश्येव विवेश ललनाकुलम् ॥ ९७ ॥ समाधौ ध्यानेन असमाधौ पुप्पेण च कीडता । पुष्पशब्दोजातिवाची अतो द्विवचनम् ।। ९२ ॥ ९३ ।। ९४ ॥ शरन्मुसपयोदवत् यथा शरदादौ पयोदो मेघः तरसा व्योम प्लवते लघुत्वात्तद्वदित्यर्थः ॥ ९५ । शिखिध्वजेति ।। दृशो नयनरश्मयः शान्दावर्तेव वारि- श्रीर्यथा पारिसमृद्धिः आवर्तशान्तौ स्वरूपमादत्ते तद्वत् ॥ ९६ ॥ प्राप्येति ।। मञ्जरिताकारं मञ्जयः कृता मञ्जरिताः तादृशा आकाराः प्रास्तादिसानिशा वासिन्नत एप कालवृक्षापमम् ॥ १७॥१८ ·७४८ [निर्वाण लधुयोगवासिष्टः। राजकार्याण्यशेपाणि तत्र संपाय सत्वरम् । शिखिध्वजस्स पुरतः कुम्मरूपधरापतत् ॥९८॥ तत्र म्लानयुति मुखं चकारासिन्नमानसा । इन्दं सनीहारमिव श्यामा खिन्नमिवाम्बुजम् ॥ ९९ ।। तं दृष्ट्वा तादृशाकारं समुत्तस्यी शिखिध्वजः। बभूव खिन्नचेताच समुवाचेदमादरात् ।। ५००॥ देवपुत्र नमस्तेऽस्तु विमना इव लक्ष्यसे । कुम्भ संत्यज्य संरम्भमिदमासनमास्यताम् ॥१॥ सन्तो विदितवेद्या ये ते हि हर्षविपादजाम् । नाश्रयन्ति स्थिति स्वस्थाः पद्मा इव जलार्द्रताम् ॥ २॥ वसिष्ठ उवाच ॥ तेन मापतिनेत्युक्ते कुम्म आहासने विशन् । गिरा विपण्णया शीर्णवंशस्त्रनसमानया ॥३॥ कुम्म उवाच॥ यानदेहमवस्थासु समचिचत्यय ये । कर्मेन्द्रियैर्न तिष्ठन्ति न ते तचाविदः शठाः ॥ ४ ॥ तप्रेति ॥ तत्र शिसिध्वजम्य पुरोमागे प पूढाला असिनमानसेय फटनयाशु मुर्म म्यानावि चकार । श्यामा रात्रिः सा यथा इन्, सनीहारं फरोति । अम्बुजं या सिनं मुकुलित फरोति वदन् ॥ ९९। ॥ ५०० ॥ १॥ सन्त इति ॥ पना जटादवां यया हि पमाः फमलानि जले यमन्तोऽपि समन्यामाका नापयन्त्रि उम्म् ॥२॥ ॥ ३ ॥ यायदिति ॥ अपसामु मुगदुःसदशामु ये यायदं सम- पिवयेय निर्विकाररिचय कमेन्द्रियैनं विष्ठन्धि गरपरिको न ·७४९ सर्गः ९] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। ये ह्यतत्चविदो मृढा राजन्वालतयैव ते । अवस्थाभ्यः पलायन्ते गृहीताम्यः स्वभावतः ॥५॥ यावचिलं यथा तैलं यावद्देहं तथा दशा। यो न देहदशामेति स च्छिनत्यसिनाम्बरम् ॥ ६ ॥ एप देहदशादुःखपरित्यागो ह्यनुत्तमः । यत्साम्यं चेतसो योगान तु कर्मेन्द्रियस्थितेः ॥७॥ यावद्देहं यथाचारं दशास्वङ्ग विजानता । कर्मेन्द्रियैर्हि स्थातव्यं न तु बुद्धीन्द्रियैः क्वचित् ॥८॥ परमेष्ठीप्रभृतयः सर्व एवोदिताशयाः। देहावस्थासु तिष्ठन्ति नियतेरेप निश्चयः ॥९॥ भवन्ति किंतु ते शठा वञ्चका एव ॥४॥ ये पुनरवत्त्वविदो मूढाः सन्ति ते बालतयैव हेतुना स्वभावतो गृहीताभ्योऽवस्थाभ्यः सुख- दुःखदशाभ्यः पलायन्ते। अवस्थामिर्विकारं नीयन्त इत्यर्थः ॥५॥ यावदिति ॥ तिलेपु सकलेपु तैलमिव देहेष्वपि सर्वेषु सुखदुःख- दशास्त्येव । अतो यो देहदां नैति वावाप्नोति सः असिना अम्बरं छिनत्ति । अम्बरछेदकवद्देदशारहितोऽपि नास्तीत्यर्थः ॥ ६॥ एप इति ॥ योगात्समावेहेंतोश्चेतसो यत्साम्यं निर्विकारता एप एवानु- त्तमो देहदशादुःखपरित्यागः। कर्मेन्द्रियस्थितेः साम्ये तु देहदशादुः- खपरित्याग इति नोच्यते ज्ञानिनामपि तदसंभवात् ॥ ७॥ याव- दिति ॥ तस्माद्विजानता पुरुषेण यावद्देहं देहदशासु यथाचारं स्वव. पायमोचिताचारानुसारेण कर्मेन्द्रियैरेव सह स्थातव्यं न तु वुद्धी. न्द्रियैः बुद्धीन्द्रियप्रवृत्तेर्बुद्धिपूर्वकत्वात्। निवृत्ती निवृत्तेः कर्मेन्द्रियाणां त्वयुद्धिपूर्वमपि प्रवृत्तेः बुद्धिनिवृत्ती निवृत्त्यसंभवात् ॥ ८॥ पर-

·७५०
[निर्वाग०६
.
लधुयोगवासिष्ठः।
अज्ञतत्त्वज्ञभूतानि दृश्यंजातमिदं हि यत् ।'
तत्सर्वमेव नियति धावत्यम्बु 'यथाम्बुधिम् ॥५१०॥
तज्ज्ञा युद्ध्यादिसाम्येन पाण्यादिचलनेन च ।
नियतिं यापयन्तीमां यावद्देहमखण्डिताम् ॥ ११ ॥
अज्ञास्तु सर्वक्षोभेण सुखदुःखदशाहताः ।
नियतिं यापयन्त्यङ्ग देहलौर्विखण्डिताम् ।। १२ ॥
शिखिध्वज उवाच ॥
एवं स्थिते महाभाग कथमुद्वेगमीदृशम् ।
लब्धवानसि देवोऽपि बद वेद्यविदां वर ॥ १३ ॥
कुम्म उवाच ॥
कथयामि तवाशेपं खर्गे यद्वृत्तमद्य मे।
सुहृद्यावेदितं दुःखं परमायाति तानवम् ॥ १४ ॥
अहं तावदितो यातो भवते पुप्पमञ्जरीम् ।
दत्त्वा गगनमुलक्ष्य संप्राप्तश्च त्रिविष्टपम् ॥ १५ ॥
ततः पित्रा सहेन्द्रस्य सभास्थाने यथाक्रमम् ।
मेष्टीति ॥ परमेष्ठीप्रभृतयो ब्रह्मादयः ॥ ९ ॥ अज्ञेति ॥ अशवत्व-
शभूतानि अशाः तत्त्वज्ञाश्च प्राणिनः । तहज्ञतत्त्वज्ञयोः को विशेष
इत्याशहर श्लोकद्वयेन विशेपं दर्शयन्नाह ।। ५१०॥ तशा इति ।।
वज्ञासायदुद्धयादिसाम्येन बुद्धीन्द्रियादिसाम्येन पाण्यादिचलनेन
च फर्मेन्द्रियाणामायासेन च यायदेहं यावदेहपर्यन्तमेव नियतिम-
मण्डितां यापयन्ति ॥ ११॥ अज्ञास्तु सन्द्रियक्षोभेण मुसदुखः
शादताः सन्तो देलक्षेरनन्तः देहेनियति विसण्टितां विविध
पण्टियां यापयन्तीति शेषः ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥१६॥

·७५१
सर्ग: ९] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः ।
स्थित्वास्थाय वदोत्थानकाले पित्रा विसर्जितः॥१६॥
इहागन्तुमहं स्वर्ग त्यक्त्वा संप्राप्तवानमः ।
दिवाकरहयैः सार्क वहाम्यनिलवमनि ॥ १७ ॥
अथैकत्र गतो भानुरेकेनान्येन वर्मना ।
आगच्छाम्यहमाकाशं सागरात्पतिताकृतिः ॥१८॥..
अथाग्रे वारिपूर्णानां मेघानां मध्यवर्मना ।
अपश्यन्मुनिमायान्तमहं दुर्वाससं जवात् ॥ १९ ॥
कृत्वा तस्य नमस्कारमुक्तं खे वहता मया ।
मुने लीलाभ्रवस्त्रस्त्वमभिसारिकया समः ॥ ५२० ॥
इत्याकर्ण्य मुमोचासौ मयि मानद शापकम् । "..,
स्तनकेशवती कान्ता हावभावविकारिणी ॥२१॥
गच्छानेन दुरुक्तेन रात्रौ योपा भविष्यसि ।
इति श्रुत्वा शुभं वाक्यमुत्थितं जर्जरद्विजात् ॥ २२ ॥
विमृशामि मनाग्यावत्तावदन्तर्हितो मुनिः ।
इत्युद्विग्नमनाः साधो प्राप्तोऽहं नभसस्तलान् ॥ २३ ॥
अतिवाद्यं दिनान्तेपु स्त्रीत्वमेकं मया कथम् ।
गुरुदेवद्विजातीनां लजापरवशात्मना ॥ २४ ॥
कथमग्रे मया सम्यग्यस्तव्यं यामिनीस्त्रिया ॥ २५ ॥
शिसिध्वज उवाच ॥
परिदेवनया कार्य देवपुत्र न विद्यते ।
यदायाति तदायातु देहस्सात्मा न लिप्यते ॥ २६ ॥
यदि त्वमत्र विद्वान्सनसेदापि सिद्यसे ।
तदान्येपामुपायः सात्क इवागमभूपण ॥ २७ ।।
॥१७॥ १८॥ १९॥ ५२०॥२१॥२२॥ २३ ॥२४॥

·७५२ लघुयोगवासिष्ठः । [ निर्वाण ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ तावेवमादिभिर्वाक्यैरन्योन्याश्वासनं स्वयम् । कृत्वा स्थितौ वने स्निग्धौ सुहृदौ खेदिनौ यथा ॥ २८ ॥ अथार्कोऽप्यस्य कुम्भस्य स्त्रीत्वमुत्पादयन्निव । जगामास्तं जगद्दीपो दीपः स्नेहक्षयादिव ॥ २९ ॥ सुहृदौ तावदुत्थाय संध्यामुद्यनिशाकरम् । वन्दयित्वा तथा कृत्वा जप्यं गुल्मान्तरे स्थितौ ।। ५३०॥ ततः कुम्मः शनैस्तत्र स्त्रैणमस्याहरद्वपुः। शिखिध्वजं पुरःसंस्थं प्रोवाच गलदक्षरम् ।। ३१ ॥ पतामीव स्फुरामीच द्रवामीवाङ्गयष्टिभिः । लजयैव वने राजन्मध्ये स्त्रीत्वं व्रजाम्यहम् ॥ ३२ ॥ पश्येमे परिवर्धन्ते राजन्मम शिरोरुहाः । पश्येमौ मम जायेते प्रोन्मुखावुरसि स्तनौ ।। ३३ ॥ आगुल्फमवलम्बानि संपद्यन्तेऽम्बराणि मे । संविदानुभवाम्ये नितम्बजपने विमे ॥३४॥ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९॥ ५३० ॥ ३१ ॥ पता. मीवेति ॥ लजयैव वायदङ्गायिष्टिभिः तनुतरैरङ्गैः पतामीय भूमा विति शेषः। स्फुरामीव द्रवामीय । वने यन्धुमित्रादिरहिते मध्ये नतु उन्मादौ स्त्रीत्वं प्रजामि ॥ ३२ ॥३३॥आगुल्फमिति ।। अम्यराणि पायानि आभ्यन्तराणि पानेकानीति यद्यचनम् । इमे नितम्यजपने नितम्यः स्त्रीकट्या: पश्चाद्भागः अपमं । ते उभे अपि संविदा अन्य- रनुभयानि 1 अन नितम्यस्य अपनस्य प मायाकल्पिवत्येन देहा. गम्भकरयामायामाण्यगत्यं नासीत्येकपझायो न त इत्यनुसंधेयम् ·सर्गः९] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः । वसिष्ठ उवाच ॥ विपिने कुम्भ इत्युक्त्वा तूप्णी खिन्नो बभूव है । राजापि च तमालोक्य खिन्नचित्तोऽम्युवाच ह ॥३५ ।। शिखिध्वज उवाच ॥ साधो विदितवेद्यस्त्वं जानासि नियतेर्गतिम् । अवश्यभाविन्यर्थेऽसिन्मा खिन्नहदयो भव ॥ ३६॥ कुम्भ उवाच ॥ एवमस्त्वनुतिष्ठामि नृपते स्त्रीत्वमात्मनः। न खेदमनुगच्छामि नियतिः केन लड्वयते ॥ ३७॥ इति निर्णीय तौ खेदं तं नीत्वा तनुतामिव । एकतल्पे निशा तूष्णीं नीतवन्तौ चिरेण तौ ।। ३८ ॥ अथ प्रभाते तत्त्रैणं वपुरुत्सृज्य यौवनम् । बभूव कुम्भः कुम्मामः कुचप्रोज्झितमूर्तिमान् ॥ ३९ ॥ इति सा राजमहिपी चूडाला परवर्णिनी। कुम्भत्वमाश्रिता भर्तुः पश्चात्त्रीत्वमुपागवा ॥५४०॥ विजहार वनान्तेषु कुमारीधर्मिणी निशि। कुम्भरूपधरा चाहि भर्ना मित्रेण संयुता ॥४१॥ ततः कतिपयेष्वेवं गतेपु दिवसेपु सा । इदं प्रोवाच भर्तारं कुम्भरूपधरा सती ॥ ४२ ॥ राजत्राजीवपत्राक्ष ममेदं वचनं मृणु । निशायां प्रत्यहं तावद्भवाम्यवाहमङ्गना ।। ४३ ॥ तदिच्छाम्पगनाधर्म निपुणीकर्तुमीरशम् । भने कमचिदात्मानं विवाहेन ददाम्पहम् ॥ १४ ॥ ॥ ३४ ॥ ३५॥ ३६॥ ३७ ॥ ३८॥ ३९॥ ५४०॥११॥ A ल.पा.४८ ·७५४ [निर्वाण लघुयोगवासिष्टः। तद्भवानेव मे भर्ता रोचते भुवनत्रये । गृहाण मां विवाहेन भार्या ते निशि सर्वदा ॥४५॥ शिसिध्वज उवाच ॥ कृतेनानेन कार्येण न शुभं नाशुभं सखे । पश्यामि तन्महायुद्धे यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ४६॥ कुम्भ उवाच ॥ यद्येवं तन्महीपाल लग्नमयैव शोभनम् । राकेयं श्रावणस्यास्स ह्यः सर्व गणितं मया ॥४७॥ रात्रावृयोतिते चन्द्रे परिपूर्णकलामले । जन्यत्रो नौ महाबाहो द्वयोरेव भविष्यति ॥४८॥ उत्तिष्ठात्मविवाहार्थे कुर्वन्कमललोचन । राजश्चन्दनपुप्पादिसंमारं रतसंयुतम् ॥४९॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्त्वा कुम्म उत्याय सह तेन महीमृता । कुसुमावचयं चने तथा रसादिसंचयम् ।। ५५० ।। तथा अन्यत्रसंमारं कृत्वा काश्चनकन्दरे । ययतुस्ती महामित्रे सातुं मन्दाकिनी नदीम् ।। ५१ ॥ ।॥ ४२ ॥ ४३ ॥४४॥४५॥ ४६॥ यपेयमिति सोपतुष्टयं पाक्यम् ।। ४७ ॥ राफा पूर्णपन्द्रयुक्त्या पूर्णिमायाः पूर्वम्मिम पनि । जन्यत्रो बन्या परम्प लियाः संपन्ययाधयायमाप पाटपति पानिलामापति अन्यादान दियाउध्यो । नौ पापयोरेप रियादो भविष्यति ॥१८॥१९॥ ५५० ॥ तपेवि ।। भापत्रर्गभार पिपादोरयुमरमगुमारिद्रप्पर्ममारम् । মনির

·सर्ग: ९]
वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः।
पूजयामासतुः स्नातौ तत्र देवपितृन्मुनीन् ।
यथा क्रियाफलेऽनिच्छौ क्रियात्यागे तथैव तौ ॥५२॥
कल्पवृक्षदुकूलानि परिधाय सितानि तौ ।
फलानि भुक्त्वा अन्यत्रस्थानमाययतुः क्रमात् ।। ५३ ॥
एतावताथ कालेन रविरस्ताचलं ययौ ।
सांध्ये कर्मणि निर्धत्ते वधूत्वं कुम्भ आययौ ।। ५४ ॥
उवाचेदं च हे नाथ त्वं मां भूपय भूपणैः ।
क्रमेणानि च संज्वाल्य मत्पाणिग्रहणं कुरु ॥ ५५ ॥
अहं मदनिका नाम भार्या ते पद्मलोचन ।
एवमुक्तो महीपालस्तत्सर्व समवर्तयत् ॥ ५६ ।।
एवं महेन्द्रदयाँ तावुभौ कुम्भशिखिध्वजी।
स्वयं विवाहिताविष्टौ संपन्नौ स्निग्धदंपती ॥ ५७ ॥
विलसतुर्विचित्रासु प्रत्यहं वनराजिपु ।
अपक्कफलभारासु पुष्पपल्लविनीपु च ॥ ५८ ॥
दिनैस्त्रिभिस्त्रिभिर्गत्वा निद्रां याते शिखिवजे।
चूडाला राजकार्याणि कृत्या स्वान्याययौ पुनः ॥ ५९ ॥
ततो यातेषु मासेपु शनैः कतिपयेषु सा ।
चूडाला चिन्तयामास देवपुत्रकरुपिणी ॥ ५६० ॥
अविप्रियससौ ॥ ५१ ॥ पूजयामासतुरिति । यथा क्रियाफलेड-
निच्छो क्रियायाः सत्कर्मणः फले यथा इच्छारहिसी क्या क्रिया-
त्यागेऽप्यनिच्छो तत्र वैराग्याक्रियाफलेनिच्छौ लोकसंग्रहार्य क्रिया-
त्यागे ।। ५२ ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ ते मदनस्य मदनतुल्यस्य
॥ ५६ ॥ ५७ ॥ ५८॥ ५९॥ ५६०॥६१ ॥६२ ॥ ६३ ॥

·[निर्वाण "लघुयोगवासिष्ठः कुम्भ उवाच ॥ सांप्रतं भोगभारेण परीक्ष्येऽहं शिखिध्वजम् । मा कदाचन चैतोऽस्य भोगेपु रतिमेष्यति ॥ ६१॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति संचिन्त्य चूडाला सा ययौ विपिनावनौ । आगत दर्शयामास ससुराप्सरसं हरिम् ॥ ६२ ॥ इन्द्रमभ्यागतं दृष्ट्वा परिवारसमन्वितम् । यथा च पूजयामास वनसंस्थः शिखिध्वजः ॥ ६३ ॥ शिखिध्वज उवाच ॥ आत्मनः किंकृता दूरादभ्यागमकदर्थना । देवराज यथावन्मे प्रसादाद्वक्तुमर्हसि ॥ ६४॥ इन्द्र उवाच ॥ इमे चयमिहानीतास्त्वद्गुणातिशयेन च । हृदि लगेन सूत्रेण खगा वनगता इव ।। ६५ ।। उत्तिष्ठ स्वर्गमागच्छ तत्र सर्वे त्वदुन्मुखाः । त्वद्गुणश्रवणाश्चर्याः स्थिता देवाङ्गनागणाः ॥ ६६ ।। आकल्पं विविधा भोगास्त्वया वियुधसमनि । जीवन्मुक्तेन भोक्तव्यास्तेन त्वामहमागतः ॥ ६७ ॥ शिसिध्वज उवाच ॥ सर्व स्वर्गसमाचारं चेमि देवाधिनायक । किंतु सर्वत्र मे स्वर्गो नियतो न तु कुत्रचित् ।। ६८ ।। सिरियन उपाप-आत्मन इति ।। आत्मनम्नन दूरात् अभ्या- गमकदर्यना दूरादागमनप्रयासः ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ।। ६७ ॥

·सर्गः९]
७५७
1
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः ।
सर्वत्रैव तु तुष्यामि सर्वत्रैव रमे प्रभो।
अवाञ्छनत्वान्मनसः सर्वत्रानन्दवानहम् ॥ ६९ ॥
नियतं कंचिदेकत्र स्थितं सर्गकमीशम ।
शक गन्तुं न जानामि त्वदाज्ञां न करोम्यहम् ॥ ५७० ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
एवमुक्ते क्षितिभृता सुरवृन्दमशेपतः।
कल्याणं तेऽस्तु कुम्भेति वददन्तर्धिमाययौ ॥ ७१ ॥
तां मायां शममानीय चूडाला समचिन्तयत् ।
दिष्ट्या भोगेच्छया नायं हियते वसुधाधिपः ॥७२॥
शान्तः समसमाभोग एवं शक्रसमागमे ।
असंभ्रममहेलं च कृतवान्व्यावहारिकम् ।। ७३ ॥
भूय एव प्रपञ्चेन विमृशाम्येन सादरम् ।
रागद्वेपप्रधानेन केनचिदुद्धिहारिणा ॥ ७९ ॥
इति संचिन्त्य सा रानाविन्दावभ्युदिते वने ।
संध्याजप्यपरे नद्यास्तीरसंस्थे शिखिध्वजे ॥ ७५ ॥
संजातकलना गेहं नीरन्ध्रा पुष्पगुच्छकः ।
शुद्धान्तं चनदेवीनां प्रविश्य मदनान्विता ।। ७६ ॥
तत्र संकल्पिते पुष्पशयने माल्यमालिना।।
कप्ठे संकल्पितें कान्तं स्वाङ्कमादाय संस्थिता ।। ७७॥'
आगत्यान्विप्य कुलान्तः संध्यान्ते स शिखिध्वजः।
मिथुनं तद्ददर्शाय मिथः प्रहसिताननम् ।
वदालोक्याविकारेण चेतसालं तुतोप सः ॥ ७८॥"
६८ ॥ ६९॥ ५७७ ।। ७१॥ ७२ ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ ५५ ॥

·[निर्वाम लघुयोगवासिष्टः । अहो स्थिती सुखं खिङ्गावित्याह च शिखिध्वजः। तिष्ठवोऽङ्ग यथाकामं सुखं खिङ्गौ यथासुखम् ॥ ७९ ॥ विमं मा कुरुतं मीतावित्युक्त्वा निर्जगाम सः। ततो मुहूर्तमात्रेण प्रपञ्चं तमुपेत्य सा ॥ ८० ॥ निर्ययौ दर्शयन्ती स्वं रतियुद्धाकुलं वपुः । उपविष्टं ददर्शनं नृपं हेमशिलातले ॥ ८१ ॥ समाधिसंस्थमेकान्त मनाग्विकसितेक्षणम् । तत्प्रदेशमुपागम्य लावनमितानना ॥ ८२॥ तूप्पणीमासीत्क्षणं खिन्ना म्लाना मदनिकाङ्गना । क्षणाच्छिखिध्वजो ध्यानाद्विरतस्तामुवाच ह ॥ ८३ ॥ प्रसन्नो मधुरं वाक्यमिदमक्षुब्धया धिया । तन्वि कि शीघ्रमेव त्वं विनितानन्दमागता ॥ ८४ ।। भूयस्तोपयितुं गच्छ कान्तं प्रणयवृत्तिभिः । परस्परेप्सितस्नेहो दुर्लभो हि जगत्रये ॥ ८५॥ मदनिकोवाच ॥ एवमेप महाभाग स्त्रीस्वभावो हि चञ्चलः । कामो यष्टगुणः स्त्रीणां न कोपं कर्तुमर्हसि ॥ ८६ ॥ अबला स्त्री तथा वाला मूढाहमपराधिनी । क्षन्तुमर्हसि नाय त्वं क्षमावन्तो हि साधयः ॥ ८७ ॥ शिरिखध्वज उवाच ॥ मन्युर्मम न पाले हि विद्यते स इव द्रुमः। केवलं साधुनिन्धत्वानेच्छामि त्वामहं यधूम् ।। ८८॥ ॥ ६ ॥ ७७ ॥ ७८॥ ७९ ॥५८०॥८१॥ ८२ ।। ८३ ।।

·सर्ग:९]
वासिष्ठचन्द्रिकान्याख्यासहितः।
७५९
वसिष्ठ उवाच ॥
एवं समतया तत्र स्थिते तसिञ्शिखिध्वजे ।
चूडाला चिन्तयामास तत्साम्येनोदिताशया ।। ८९ ॥
अहो वत परं साम्यं भगवानयमागतः।
नैनं हरन्ति भोगाशा न महत्योऽपि संपदः॥९०॥
आत्मवृत्तान्तमखिलं तदेनं स्मारयाम्यहम् ।
त्यक्त्वा मदनिकारूपं चूडालैव भवाम्यहम् ॥ ९१ ॥
'वसिष्ठ उवाच ॥
इति संचिन्त्य चूडाला चूडालावपुराददे ।
तां ददर्शानवद्याङ्गी पुरः प्रणयपेशलाम् ॥ ९२ ॥
अथ तां दयितां दृष्ट्वा विसयोत्फुल्ललोचनः ।
शिखिध्वज उवाचेदमाश्चर्याकुलया गिरा ॥ ९३ ॥
का त्वमुत्पलपत्राक्षि कुतः प्राप्तासि सुन्दरि ।
किमिहासि कियत्कालं किमर्थमिह तिष्ठसि ॥ ९४ ॥
अङ्गेन व्यवहारेण सितेनानुनयेन च ।
मम जायाविलासेन चूडालेवोपलक्ष्यसे ।। ९५ ॥
चूडालोवाच ॥
एवमेव प्रभो विद्धि चूडालासि न संशयः।
अकृत्रिमेण देहेन लब्धोऽस्यद्य मया स्वयम् ॥ ९६ ॥
कुम्भादिदेहनिर्माणैस्त्वां बोधयितुमेव मे ।
प्रपञ्चशतशासात्वमिह यातो वनान्तरे ॥ ९७ ॥
बुद्ध्याविदितवेद्यस्त्वं ध्यानेनैतदसण्डितम् ।
॥८४॥ ८५॥ ८६॥ ८७॥८८॥ ८९ ।। ५९०॥९१॥
॥ ९२ ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ ९८॥

·७६०
[निर्वाण.६
4
लघुयोगवासिष्टः।
सर्व पश्यसि तच्चन ध्यानेनाथावलोकय ॥ ९८॥
वसिष्ठ उवाच ॥
अथ चूडालयेत्युक्तो बचा परिकरं नृपः।
आत्मोदन्तमशेपेण ध्यानेनालमवैक्षत ।। ९९॥
आस्वराज्यपरित्यागाचूडालादर्शनावधि ।
सर्वमालोक्य भृपालो विरराम समाधितः ॥६००॥
विस्तार्य तरसा याह पुलकोज्वलतां गतौ ।
आलिलिङ्ग चिरं कान्तां समाधिविरतो नृपः॥१॥
घनानन्दं क्षणं स्थित्वा तूष्णीं प्रणयपेशलम् ।
तामथाङ्के समारोप्य प्रोवाच स शिखिध्वजः ॥२॥
एवं दुरुत्तरादस्मात्संसारकुहरादहम् ।
उत्तारितो यया युक्त्या सा हि केनोपमीयते ॥३॥
मोहादनादिगहनादनन्तविपमादपि ।
पतितव्यवसायिन्यस्तारयन्ति कुलाङ्गनाः ॥४॥
निरिच्छायाः प्रयातायाः पारं संसारवारिधेः ।
कथमसोपकारस्य करिष्ये ते प्रतिक्रियाम् ॥ ५ ॥
चूडालोवाच ॥
देव शुष्कक्रियाजालपरे त्वय्याउलात्मनि ।
भूयोभूयो भृशमहं त्वदर्थ दुःखितामयम् ॥ ६॥
तेन त्वदवबोधान्मे स्वार्थ एवोपपादितः।
मया तत्र कथं देवः करोति मम गारयम् ॥ ७॥
वास्तुच्छतृष्णाकलनास्ताः संकल्पकुझल्पनाः।
त्वयि नाधारलोक्यन्ते देव व्योम्नीय पर्वताः ॥ ८॥ . "
॥९९॥ ६०० ॥ १॥ २ ॥३॥४॥५॥६॥७॥८॥

·- सर्ग:१] : वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। शिखिध्वज उवाच ॥ निरीहोऽसि निरंशोऽसि नभःखच्छोऽसि निःस्पृहः । शान्ताहमर्थरूपोऽसि चिरायाहमहं स्थितः ॥ ९ ॥ अकिंचिन्मानचिन्मात्रनिष्ठोऽसि स्वस्थ आस्थितः । न तुष्टोऽसि न खिन्नोऽसि नायमसि न चेतरत् ।। ६१०॥ तेजोविम्बात्प्रयातेन मित्तावपतितेन च । क्षयातिशयमुक्तेन प्रकाशेनास्म्यहं समः ॥ ११ ॥ यदस्ति तत्तदेवासि वक्तुं शक्नोमि नैव तत् । तरङ्गत्तरलापाङ्गे गुरुस्त्वं मे नमोऽस्तु ते ॥ १२ ॥ प्रसादेन विशालाक्ष्यास्तीर्णोऽसि भवसागरात् । सर्वातीतः सर्वगश्च समिवायमहं स्थितः ॥ १३ ॥ चूडालोवाच ॥ एवं स्थिते महासत्त्व प्राणेश हृदयप्रियम् । किमिदानी प्रभो ब्रूहि रोचते ते महामते ॥१४॥ निरीह इति॥ शान्ताहमर्थरूपः शान्तः अहमर्थोऽहंकारो यस्मिन् रूपे ताररूपोऽस्मि ॥ ९॥ अकिंचिदिति ॥ अकिंचिन्मानचिन्मात्र- निष्ठः अकिंचिन्मानं परिपूर्ण यञ्चिन्मानं तन्निष्टोऽस्मि ।। ६१० ॥ तेजोविम्याचन्द्रमण्डलादेः प्रयातेन निर्गतेन भित्तो कुड्यादावा- यान्तरे अपतितेन क्षयातिशयमुक्तेन नित्येन निरतिशयेन च प्रका- शेन समोऽस्मि ॥११ ॥ यदिति ॥ अस्मीत्येतदव्ययमहमित्यर्थे । तत्प्रसिद्धं यद्वस्त्वस्ति अहं तदेवासि वचद्वस्तु वक्तुं न शक्नोमि जात्याद्यभावात् ॥ १२॥१३॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥१७॥ . नाम- ·[निर्वाण लघुयोगवासिष्टः। शिखिध्वज उवाच ॥ प्रतिपेधं न जानामि न जानाम्यभिवाञ्छितम् । यदाचरसि तन्वि त्वं कदाचिद्वेद्मि तत्तथा ॥१५॥ यदेव किंचिञानासि तदेव कुरु सुन्दरि । तदेव धारयिष्यामि प्रतिविम्बं यथा मणिः । न स्तौमि न च निन्दामि यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १६ ॥ चूडालोवाच ॥ यद्येवं तन्महावाहो समाकर्णय मन्मतम् । आकर्ण्य जीवन्मुक्तात्मंस्तदेवाहर्तुमर्हसि ॥ १७ ॥ सर्वत्रक्यावयोधेन मौर्यक्षयमयान्विताः । निरिच्छास्तावदाकाशविशदाः संस्थिता वयम् ॥१८॥ तसादाद्यन्तमध्येपु ये वयं पुरुषोत्तम । मौर्यमेकं परित्यज्य गत्वा तद्रूपतां पुनः ॥ १९ ॥ राज्येन प्रकृतेनेमं कालं नीत्वा फ्रमेण वै । विदेहतां प्रयासामः प्रमो कालेन केनचित् ॥ ६२०॥ स एव नगरे राजा भव त्वं सामने स्थितः। उचमाहं तु कामानां महिपी ते भवाम्यहम् ।। २१ ।। इदं गुरमिदं नेति मिथुने धपमागते । सममेव पदे शान्त तिष्ट त्वं विगतेपणः ॥२२॥ गिरिध्वज उवाच॥ यूतमुक्तं विशालाशि त्वयैतत्समपा पिपा। फोरायः फिल राज्पस ग्रह त्यागेपि या भयेत् ॥ २३ ॥ ॥ १८॥ १९॥ २०॥ २१ ॥१२॥ २३ ॥ २४ ॥२५ ।।

·सर्ग:९]
वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः।
सुखदुःखदशाचिन्तां त्यक्त्वा विगतमत्सरम् ।
यथासंस्थानमेवेमौ तिष्ठायः खच्छमागतौ ॥ २४ ॥
चसिष्ठ उवाच॥
अथोत्थाय तु चूडाला रत्नकुम्भं पुरः स्थितम् ।
कान्तं संकल्पयामास पूर्ण सप्तान्धिवारिमिः ॥२५॥
तेन मङ्गलकुम्मेन तं पूर्वाभिमुखं स्थितम् ।
भार्या भरिमेकान्ते स्वराज्येऽभिपिपेच सा ॥ २६ ॥
तथासने समास्थाप्य महादेवीं पदे तथा ।
अभिपिक्तां नृपः कृत्वा चूडालामाह तां प्रियाम् ॥ २७ ॥
शिखिध्वज उवाच ॥
प्रिये कमलपत्राक्षि क्षणात्संकल्पसंभवम् ।
महाविभवमुद्दामं सैन्यमाहर्तुमर्हसि ॥२८॥
वसिष्ठ उवाच ॥
इति कान्तवचः श्रुत्वा चूडाला वरवर्णिनी ।
सैन्यं संकल्पयामास नीरन्ध्रीकृतकाननम् ॥ २९ ॥
तत्र गन्धद्विपवरं कृतपार्थिवमण्डनम् ।
रक्षितं हृष्टसामन्तैरारुढौ नृपदम्पती ।। ६३०॥
ततः शिसिध्वजो राजा महिप्या सममिष्टया।
पदातिरप्यसंवाधं कर्पन्नतियलो चलम् ॥ ३१ ॥
तसान्महेन्द्रशैलेन्द्राचलितः खां पुरीं प्रति ।
प्रापाल्पेनैव कालेन खां पुरीं स्वर्गशोमनाम् ॥ ३२॥
पुरीसास्तस्य सामन्तास्तदागमनमादृताः।
विविदुर्जयशब्देन निर्जग्मुश्चोदिताशयाः ॥ ३३ ॥
॥२६॥ २७ ॥ २८॥ २९ ॥ ६३० ॥ ३१॥ ३२॥ ३३॥

·[निर्वाण.६ मा लघुयोगवासिष्ट । एकतां संप्रयातेन तारतूर्यादिना सह । प्रत्युद्गतेन पूर्वेण स सामन्तेन तेन च ॥ ३४ ॥ वलद्वयेन तेनासौ विवेश नगर नृपः । दशवर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा महीतले ॥ ३५ ॥ सह चूडालया राम विरतो देहधारणात् । देहमुत्सृज्य निर्वाणमस्नेह इव दीपकः ॥ ३६ ॥ अपुनर्जन्मने राजा जगामेति महामतिः ॥ ३७॥ भुक्त्वा भोगाननन्तान्भुवि सकलमहीपालचूडामणित्वे स्थित्वासौ दीर्घकालं परममृतमनन्तं गतः शून्यशेषः । एवं रामागतं तं प्रकृतमनुसरन्कार्यजातं विशोकैः स्थित्वातिष्ठत्स्वयं वा प्रसभमनुसरन्भोगमोक्षादिलक्ष्मीम्६३८ इति श्रीवासिष्ठरामायणे मोक्षोपाये निर्वाणप्रकरणे किराटचिन्तामणिगजेन्द्रो पारयानत्रयगर्भ शिखिध्वनोपारयान नाम नवम सर्ग ॥ ९ ॥ दशमः सर्गः वसिष्ठ उपाच ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं शिखिध्वजकथानकम् । अनेन गच्छ मार्गेण न कदाचन सिद्यसे ॥१॥ ॥ ३४ ॥ ३५ ।। ३६ ॥ ३७ ॥ ततः पर तावन्योन्यानुमत्या स्वराज्योन्मुसो सफ्ल्पसिद्धेन सर्वतीर्थजलेन परस्परमभिपित्ती महता राज्यवैभवेन वपुरी प्रविश्य दशवर्पसहस्राणि साम्राज्यसु- समनुभूय भूयो जन्मविमुक्ता विदेहमुक्ति जग्मतुरिति फयाशेपस- क्षेपः ।। ६३८ ॥ इति श्रीयोगवासिष्ठसारे निर्याणप्रकरणे शिपि. ध्यजोपाप्यान नाम नपम सर्गः ॥ ९॥ पूर्व प्रतिपन्यपापसक्षयामा दुर्लभमपि स्पारमझानमाचार्यस,

·सर्गः १.]
वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः ।
शिखिध्वजः क्रमेणैव यथा वोधमवाप्तवान् ।
कचो वृहस्पतेः पुत्रस्तथा बुध्यस्ख राघव ॥ २॥
राम उवाच ॥
वृहस्पतेर्भगवतः पुत्रोऽसौ भगवान्कचः ।
यथा प्रबुद्धो भगवन्समासेन तथा वद ॥३॥
वसिष्ठ उवाच ॥
बालभावात्समुत्तीर्णः संसारोत्तरणोन्मुखः ।
कचः पदपदार्थज्ञो वृहस्पतिमभापत ॥४॥
कच उवाच॥
भगवन्सर्वधर्मज्ञ कथं संसृतिपञ्जरात् ।
असानिर्गम्यते ब्रूहि जन्तुना जीवतन्तुना ॥ ५॥
बृहस्पतिरुवाच ॥
अनर्थमकरागारादसात्संसारसागरात् ।
उत्तीर्यते निरुद्धगं सर्वत्यागेन पुत्रक ॥६॥
वसिष्ठ उवाच ॥
इत्याकर्ण्य कचो वाक्यं पितुः परमपावनम् ।
सर्वमेव परित्यज्य जगामैकान्तकाननम् ॥ ७॥
प्रयत्नातिशयाल्लभ्यत इति दर्शयितुं अनेकोपाख्यानगर्भ शिसिध्वजो-
पाख्यानमाल्यातम् । इदानी चित्तत्याग एव सर्वत्यागो नाम इति
कचोपारयानेनाभिधीयते ॥१॥२॥ ३ ॥ वालेति ॥ बालभा-
वान्मात् पदपदार्थज्ञः पदपदे तत्त्वंपदे तयोरर्थः पदपदार्थम्न
जानातीति ॥ ४ ॥ भगवन्निति ॥ जीवतन्तुना जीवः प्राणधारणं
स एव तन्तुः चेष्टानिमित्तं सूनं. .यस्स. तेन ॥ ५ ॥.६ ॥ ७ ॥

·[निर्वाण
लघुयोगवासिष्ठः।
बृहस्पतेस्तद्गमनं नोद्वेगाय वभूव ह ।
संयोगे च वियोगे च न क्षुभ्यन्ति महाशयाः ॥८॥
अथ वपु यातेषु त्रिपु पञ्चसु चानघ ।
पुनः पाप महारण्ये कसिंश्चित्पितरं कचः ॥९॥
परिपूज्याभिवाद्यैनं समालिङ्गितपुत्रकम् ।
अपृच्छद्वाक्पतिं भूयः स कचः कान्तया गिरा ॥ १० ॥
अद्येदमटमं वर्ष सर्वत्यागः कृतो मया ।
तथापि तात विश्रान्ति नाधिगच्छाम्यनिन्दिताम् ॥ ११ ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
एवमातं वचस्तसिन्कचे वदति कानने ।
सर्वमेव त्यजेत्युक्त्वा वाक्पतिर्दिवमाययौ ॥ १२ ॥
गते तसिन्कुचो देहाद्वल्कलाधप्यथात्यजत् ।
वतो व्यनार्कतारेण शरद्ध्योना समोऽभवत् ॥ १३ ॥
पुनर्वपत्रयेणाथ कसिंश्वित्काननान्तरे ।
द्यमानमनाः प्राप तमेव पितरं गुरुम् ॥ १४ ॥
कृतपूजानमस्कारं तमालिङ्गितपुत्रकम् ।
अपृच्छत्तमसी भूयः सेदगद्गदया गिरा ॥ १५ ॥
कच उवाच ॥
तात सर्व परित्यक्तं कन्यां चैव लताधपि ।
क्यापि नास्ति विश्रान्तिः सपदे किं करोम्यहम् ॥ १६ ॥
गृहस्पतिरुवाच ॥
चितं सर्वमिति मागस्तत्यक्त्वा पुत्र राजसे ।
चित्तत्यागं पितुः सर्वत्यागं सर्वविदो जनाः ॥ १७।।
॥८॥९॥ १०॥ ११ ॥ १२॥ १३ ॥१४॥ १५॥ १६ ॥

·सर्गः १०]
वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः ।
वसिष्ठ उवाच॥
इत्युक्त्वा वाक्पतिः पुत्रं पुप्लुवे वरसा नभः ।
अन्वियेप कचश्चित्तं परित्यक्तुमसिन्नधीः ॥१८॥
चिन्तयन्नप्यसौ चित्तं न यदा वेद कानने ।
तदा संचिन्तयामास धियैवमविखिन्नया ॥ १९॥
कच उवाच॥
पदार्थवृन्दं देहादि न चित्तमिति कथ्यते ।
तदेतकि क वा व्यर्थ निरागस्कं त्यजाम्यहम् ॥ २०॥
पितुः सकाशं गच्छामि ज्ञातुं चिचं महारिपुम् ।
ज्ञात्वा तावत्यजाम्याशु ततस्तिष्ठामि विज्वरः ॥ २१॥
वसिष्ठ उवाच ॥
चिन्तयित्वा जगामेति कचः स्वं पितरं गुरुम् ।
पप्रच्छ प्रयतो भूत्वा चित्तं तात किमुच्यते ॥ २२ ॥
बृहस्पतिरुवाच ॥
चित्तं निजमहंकारं विदुश्चित्तविदो जनाः ।
अन्तर्योऽयमहंभागो जन्तोस्तचित्तमुच्यते ॥ २३ ॥
कच उवाच ॥
मन्येऽस दुष्करस्त्यागो न सिद्धिमुपगच्छति ।
कथमेप किल त्यक्तुं शक्यते योगिनां वर ।। २४ ॥
बृहस्पतिरुनाच ॥
अपि पुप्पाबदलनादपि लोचनमीलनात् ।
सुकरोऽहंकृतेस्त्यागो न ग्लेशोऽत्र मनागपि ॥ २५॥
॥ १७ ॥ १८ ।। १९ ॥ २०॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४॥

·७६८ [निर्वाण ६ - लधुयोगवासिष्टः। एकमाघन्तरहितं चिन्मात्रममलं ततम् । खादप्यतितरामच्छं विद्यते सर्ववेदनम् ॥२६॥ तदेव भावयन्साधुः शान्तस्तिष्ठ गतव्यथः । मिथ्यारूपो ह्यहंभावो लीयते तत्त्वभावनात् ॥ २७ ॥ चिति कोऽयमहंभावः कोवा नु कथमुत्थितः । अन्तः कोऽयमहंभावः कुतो नु कथमुत्थितः ॥ २८ । क्वाप्सु जातो रजोराशिः कानलादुत्थितं जलम् । अयं सोऽहमिति व्यर्थ प्रत्ययं त्यज पुत्रक ॥ २९॥ तुच्छं परिमिताकारं दिक्कालविवशीकृतम् ॥ ३०॥ दिकालाधनवच्छिन्नं स्वच्छं नित्योदितं ततम् । सर्वार्थमयमेकार्थ चिन्मात्रममलं भवान् ॥ ३१ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ इति प्राप्य परं योगमुपदेशमनुत्तमम् । जीवन्मुक्तो बभूवासी ततो देवगुरोः सुतः ॥ ३२ ॥ निर्ममो निरहंकारश्छिन्नग्रन्थिः प्रशान्तधीः । कचो यथा स्थितो राम तथा तिष्ठाविकारवान् ॥ ३३ ॥ ॥२५॥ एकमिति ॥ सर्ववेदन सर्वसाक्षिचिन्मात्रमेव वस्तु विद्यत इत्यन्वयः ॥ २६ ॥ तदिति ॥ तत्त्वभावनाधित्स्वरूपभावनात् ॥ २७ ।। चिदिति ॥ २८ ॥ अप्मु जातो रजोराशिरिय अनले जलमिव चित्स्वरूपेऽप्यहंभायो न युज्यत इत्यर्थः । अयं अहं मोड हमिति ।। २९ । दिपालविवशीकृतं परिमिताकारं तुच्छं प्रत्यय त्यज ॥ ३० ॥ दिगिति ॥ मार्यमयमपि यदेकार्यमेकरूपं पदमलं चिन्मानं भवानित्यन्ययः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ .

·सर्ग: ११] ७६९ वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । अहंकारमसद्विद्धि मैनमाश्रय मा त्यज । असतः शशशृङ्गस किल त्यागग्रहौ कुतः ॥३४॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे निर्वाणप्रकरणे कचोपाख्यान नाम दशमः सर्गः ॥ १०॥ एकादशः सर्गः । वसिष्ठ उवाच ॥ द्वित्वैकत्वमतस्त्यक्त्वा शेपस्थः सुखितो भव । मा दुःखितो भव व्यर्थ त्वं मिथ्यापुरुषो यथा ॥१॥ राम उवाच ॥ परमामागतोऽस्म्यन्तस्कृप्ति ज्ञानामृतेन ते । तृप्तोऽपि भूयः पृच्छामि त्वां प्रश्नमिममीश्वर ॥२॥ किमुच्यते मुनिश्रेष्ठ मिथ्यापुरुपनामकम् । वस्त्ववस्तुकृतं जगद्वस्तुजातं वदाशु मे ॥३॥ अहमिति ॥ शराङ्गवसन्तमहंकारं माश्रय मा त्यजेत्यर्थः ॥ ३४ ॥ इति श्रीयोगवासिष्ठविवरणे निर्वाणप्रकरणे कचोपाख्यान नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥ पूर्व चित्तत्याग एव सर्वत्याग इत्युक्तम् । इदानीमविचारितर- म्योऽयमहंकारः संसारे पृथैव शोचतीयन दृष्टान्तवया मिथ्यापुरुष- वृचान्तो निरूप्यते-द्वित्वेति ॥ द्वित्वमतेर्भेदविषयत्वात् एकत्वमवेश्च भेदप्रतियोगित्वेन भेदोहेखित्वाचे उभे अपि त्यक्त्वा शेपस्थः भेदा- भेदाभ्यामन्यपदेश्ये चिन्मानरूपे वस्तुनि स्थितः सन्सुसिवो भव । व्यर्थ निनिमित्तमेव मिथ्यापुरुषवदुःखितो माभव ॥१॥२॥३॥ ल.वा.४९.

·७०० लघुयोगवासिष्ठः ।, [निर्वाण०६ चसिष्ठ उवाच ॥ मिथ्यापुरुपयोधाय शृणु राघव शोभनाम् । इमामाख्यायिका हासजननी मदुदीरिताम् ॥ ४ ॥ अस्ति कश्चिन्महाबाहो मायायत्रमयः पुमान् । वालपेलवधीर्मूढो मानी मौर्येण केवलम् ।। ५॥ स एकान्ते क्वचिजातः शून्ये तत्रैव तिष्ठति । केशोण्डूकमिव च्योनि मृगतृष्णैव या मरौ ॥ ६॥ तसादन्यन्न तत्रास्ति यदस्ति च स एव तत् । यच्चान्यत्तत्तदाभासं न च पश्यति दुर्मतिः ॥७॥ संकल्पस्तस्य संजातस्तत्र घृद्धिमुपेयुपः। खं स्थापयित्वा रक्षामि पस्त्विष्टं रक्ष्यमादरात् ॥ ८॥ ॥४॥ अस्तीति ॥ मायायश्रमयः पुमान् अहंकाररूपः । वाल- पेलवधीर्यालवदल्पबुद्धिः ॥ ५॥ स इति ॥ पुमानेकान्ते निःप्र- पञ्चे शून्ये निर्विशेपे कचिद्व्यपदेश्ये चिदाकाशरूपे वस्तुनि जावः तव वस्तुनि व्योनि केशोण्डूकमिव कुण्डलिनः केशसंचयमिव मरौ मृगतृष्णेय च भ्रान्तिमानसिद्धस्तिष्ठति ॥६॥ तस्मादिति ॥ तन चिदाकाशे तस्मान्मायापुरुपादहंकारादन्यन्नाति । यथास्ति तत्स एव सर्वस्याप्यहंकारिकत्वात् वत्तदाभासं तेनतेन वियदादिरूपेण भासमानमन्यत्मपश्चातिरिक्तं यश वस्त्वरित वय न पश्यति नानु: संघत्ते दुर्मवित्वात् मन्दमवित्वात् ॥ ७ ॥ संकल्प इति लोपद्वयं याक्यम् । तत्र चिदाकाशे वृद्धिमुपेयुपम्नम्य मायापुंस: यं आपाशं म्यापयित्या फुग्रचिदाश्रये प्रतिष्ठाप्य रक्षागि। यणादिष्टं यस्त्यादरा ·स:११] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। इति संचिन्तयन्व्योमरक्षार्थ सोऽकरोगृहम् । अस्य कोगे च बन्धास्थां रक्षितं खं मयेत्यसौ ॥९॥ अथ कालेन तत्तस गृहं नाशमुपाययौ । ऋत्वन्तरेणाब्द इव वातेनेव तरङ्गकः ॥१०॥ हा गृहाकाश नष्टस्त्वं हा क यातमसि क्षणात् । गृहे भन्ने गृहाकाशमित्यथैनं शुशोच सः॥ ११ ॥ इति शोकशतं कृत्वा पुनस्तत्रैव दुर्मतिः । कृपं चके खरक्षार्थ कृपाकाशपरोऽभवत् ॥ १२ ॥ ततो नाशं स कालेन नीतः कूपोऽपि तस्य वै । - कृपाकाशे गते शोके निमग्नोऽसौ ततोऽभवत् ॥१३॥ कूपाकाशप्रलापान्ते कुम्भ शीघ्रमधाकरोत । कुम्भाकाशपरो भूत्वा स्वयं नितिमाययौ ॥ १४ ॥ कुम्भोऽपि तस्य कालेन नाशं नीतो रघूद्वह । यामेव दिशमादत्ते दुर्भगः सा हि नश्यति ॥ १५ ॥ कुम्भाफाशप्रलापान्ते खरक्षार्थ चकार सः। कुण्डं तत्रैव तेनासौ कुण्डाकाशपरोऽभवत् ॥ १६ ॥ द्रक्ष्यं रक्षणीयमिति संकल्पो जातः॥ ८॥ इति एवंच संचिन्तयन् व्योमरक्षार्थ स पुमान गृहमकरोत् । अस्य च गृहस्य कोशेऽभ्यन्तरे सं मया रक्षितमित्यास्थामादरमकरोत् ॥ ९ ॥ अथेति ॥ ऋत्व- न्तरेण शरदाख्येन वर्पकोऽन्दो यथा नाशमुपयाति तद्वत् ॥१०॥ हा गृहेत्यादि ॥ आदौ गृहं तन्नाशे कूपम् ॥ ११॥ १२ ॥ १३ ॥ ॥ १४ ॥ १५॥ ततः कुम्भं ततः कुण्डं गर्तविशेष स्थाली वा ·७७२ [निर्वाण लघुयोगवासिष्टः । कुण्डमप्यस्य कालेन केनचिन्नाशमाययौ । तेजसेच तमस्तेन कुण्डाकाशं शुशोच सः ॥१७॥ कुण्डाकाशस्य नाशान्ते खरक्षार्थ चकार सः । चतुःशालं महाशालं वदाकाशपरोऽभवत् ॥१८॥ तदप्यवजहाराशु कालः कवलितप्रजः । जीर्ण पर्ण यथा वातस्ततः शोकपरोऽभवत् ॥ १९ ॥ स चतुःशालशोकान्ते खरक्षार्थ चकार ह । कुशूलमम्बुदाकारं तदाकाशपरः स्थितः ॥२०॥ तदप्यस्य जहाराशु कालो वात इवाम्बुदम् । कुशूलाकाशशोकेन तेनासौ पर्यतप्यत ॥ २१ ॥ एवं गृहचतुःशालकुम्भकुण्डकुशूलकैः । तस्यापर्यवसानात्मा कालो दुःखमयो गतः ॥ २२॥ एवं स्थितः स गगनं कुमतिगुहायां गृहन्गृहेण गगनेन किलात्मयुद्ध्या । दुःखान्तराद्धनतराद्धनदुःखजात- मायाति याति च गतागतिसङ्गमूढः ॥ २३ ॥ ॥ १६ ॥ १७ ॥ ततो महाशालं विशालगृहयुक्तं चतुःशालं चतुर्णा शालानां समाहारम् ॥ १८ ॥ १९ ॥ ततः फुशूलं धान्यावपन- स्थानं च कृत्वा दत्तनाशे शुशोचेति संक्षेपः ॥ २० ॥२१॥२२॥ एवमिति ॥ दुःसमयदया स्थितः स फुमतिर्मुहायां स्थितं गगनं गदेण फेनचिदावासस्थानेन च गृहन् संगृहन् गगनेन जनिता यात्मबुद्धिः सया गगनविषयात्मवुझ्या घनतराहुपान्तरात् घनदुःसजावमाः याति । गवागविसममूदः सपार्थीनां गमनागमनसंपन्धेन मूढः ·सर्गः ११] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । ७०३ राम उवाच ॥ मिथ्यानरप्रसङ्गेन किं मायापुरुषः प्रभो । कथितोऽयं त्वया व्योमरक्षणं च किमुच्यते ॥ २४ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ मायायत्रमयः प्रोक्तो यः पुमात्रघुनन्दन । एनं च त्वमहंकारं विद्धि शून्याम्बरोत्थितम् ।। २५ ।। यसिन्नाकाशकोशेसिन्साधो जगदिदं स्थितम् । तदनन्तमसच्छ्न्यं सर्गादौ तिष्ठति खयम् । तसादुदेत्यहंकारः पूर्वस्पन्द इवानिलावू ॥ २६ ॥ अनात्मात्मैकरक्षार्थ देहान्नानाविधानसौ । भूयोभूयो विनाशेऽपि सृजत्याकुलतां गतः ॥ २७ ॥ कूपकुण्डचतुःशालकुम्भादीन्देहकानसौ । कृत्वा रक्षित आत्मेति याति तद्वयोनि भावनाम् ॥ २८ ॥ सन्स्वयं च याति ॥ २३ ॥ २४ ॥ मायेति ॥ मायायत्रमयो यः पुमान् प्रोक्तः तमेनं शून्याम्बरोत्थितं चिदाकाशोत्थमहंकारं विद्धि ॥ २५ ॥ यस्मिन्निति ॥ अनन्तमपरिच्छिन्नं शून्यं सर्वोपाधिरहितं अतश्चासत् व्यवहारस्याविषयः । 'असद्वा इदमग्र आसीत् वतो वै सदजायत' इति श्रुतेः । ईदृशं यद्वस्तु सर्गादौ तिष्ठति तस्माद्वस्तुनः पूर्व प्रथममैवाहंकार उदेति अनिलास्तिमितवायोः सकाशात्पन्दश्च- लनमिवेति ॥ २६॥ अनात्मेति ॥ अनात्मा वस्तुत आत्मनोऽन्यः सोऽयमहंकारः आत्मैकरक्षार्थ चिदाकाशरूपस्यात्मन एव रक्षणाय नानाविधान्देहान् भूयोभूयो विनाशेऽपि सति सृजति ॥ २७ ।। कूपेति ॥ असावहंकारः कूपादितुल्यान्देहकान् कृत्वा आकाशकल्प ·. [निर्वाण०६ लघुयोगवासिष्ठः। यथैव मिथ्यापुरुषो रक्षन्व्योमात्मशङ्कया । घटाकाशादिपु क्लिष्ट एवं मा केशवान्भव ।। २९॥ आकाशादपि विस्तीर्णः शुद्धः सूक्ष्मः शिवः शुभः । य आत्मा स कथं केन गृह्यते रक्ष्यतेऽथवा ॥३०॥ हृदयाकाशमात्रस्य शरीरक्षयसंक्षये । व्यर्थ भूतानि शोचन्ति नष्ट आत्मेति शङ्कया ॥ ३१ ॥ घटादिपु ग्रनष्टेषु यथाकाशो ह्यखण्डितः। तथा देहेषु नष्टेषु देही नित्यमलेपका ॥३२ ।। शुद्धचिन्मात्र आत्मायमाकाशादप्यणोरणुः । स्वानुभूत्यंशमात्रत्वात्खवद्राम न नश्यति ॥ ३३ ॥ न जायते न म्रियते कचित्किचित्कदाचन । जगद्विवर्तरूपेण केवलं ब्रह्म जृम्भते ॥ ३४ ॥ आत्मा रक्षित इति तद्योग्नि तस्मिंश्चिदाकाशे भावनां याति ॥२८॥ ॥ २९ ॥ आकाशादिति ॥ य आत्मा आकाशादपि विस्तीर्णः स कथं गृह्यते केन या गृह्यते रक्ष्यते च । तब्यतिरिक्तस्य वस्तुन एवाभा. वादिति भावः ॥ ३० ॥ हृदयेति ॥ हृदयाकाशमात्रस्य हृत्सुण्ड- रीकावच्छिन्नस्याकाशस्य शरीरलक्षणस्य क्षयस्य निवासस्य संक्षये सति भूतानि आत्मा नष्ट इति शवया व्यर्थमेव शोचन्ति ।। ३१ ॥ घटा- दिप्यिति ॥ आकाशादीत्यादिशब्देन दिगाधमूर्तद्रव्यसंप्रहः॥३२॥ शुद्धेति ॥ य आत्मा शुद्धचिन्मात्रः अणोः सूक्ष्मादाकाशादप्यणुः सूक्ष्मो निरवयवत्यात् आत्मा सानुभूत्यंशमानत्वात्वानुभवमान- रूपत्यात् पयत् थाफाशवग्न नश्यति ॥ ३३ ॥ नेति ।। किंचिदपि परशु फचिदेशे फदाचिदपि न जायते न प्रियते च किंतदि प्रप्लेय ·७०५ सर्गः ॥२] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। सर्वमेकमिदं शान्तमादिमध्यान्तवर्जितम् । भावाभावविनिर्मुक्तमिति मत्वा सुखी भव ॥ ३५ ॥ सर्वापदां निलयमध्रुवमखतत्र- मासन्नपातमविवेकममानमज्ञम् । बोधादहंकृतिपदं सकलं विमुच्य शेपे सुबुद्धपद उत्तमतां प्रयाहि ॥३६॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे निर्वाणप्रकरणे मिथ्यापुरुयोपाख्यानं नाम एकादशः सर्गः ॥११॥ द्वादशः सर्गः - " वसिष्ठ उवाच ॥ तस्सादृश्यात्मतत्त्वस्य विस्मृत्यैव गतं स्थितिम् । नान्यसादागतं राम जगद्रजुभुजङ्गवत् ॥१॥ केवलं जगद्विवर्वरूपेण जगदाकारेण जृम्भते परिस्फुरति ॥ ३४॥ सर्वमिति ॥ इदं सर्व जगत् आदिमध्यान्तवर्जितं अतएव भावामा- वाभ्यां जन्मनाशाभ्यां विनिर्मुकं शान्तमेकमद्वितीयं ब्रह्मेति मत्वा सुखी भव ॥ ३५ ॥ सर्वेति ॥ सर्वापदां निलयं अध्रुवं अस्पन्न आसन्नपातं नश्वरं अविवेकं अमानं अप्रामाणिकं अहं जडं अहं. कृतिपदं अहंकाररूपं वस्तु सकलमपि वोधादात्मतत्त्वरूपादवयो- धात् विमुच्य शेपे अहंकृतिरहिते सुबुद्धपदे ज्ञानपदे स्थित्वा उत्तमां जीवन्मुक्ततां प्रयाहि ॥३६ ॥ इति श्रीयोगवासिष्ठविवरणे निर्वाण- प्रकरणे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ पूर्वमहंकृतिरेव मिथ्या शोकहेतुरित्युक्तम् । इदानी कथं मह धीविश्रान्तिरित्याकालायां समाधिना विनापि महता कर्तृत्वादिना धियो विश्वान्तिः सिध्यतीति भृङ्गीशोपाख्यानेन निरूप्यते तस्येति॥

·७७६ [निर्वाण लघुयोगवासिष्ठः। आदित्यव्यतिरेकेण यो भावयति राघव । रश्मिजालमिदं ह्येतत्तस्यान्यदिव भाखतः ॥२॥ कनकव्यतिरेकेण केयरं येन भावितम् । केयूरमेव तत्तस्य न तस्य कनकं हि तत् ॥ ३॥ आदित्याव्यतिरेकेण रश्मयो येन भाविताः । आदित्या एव ते तस्य निर्विकल्पः स उच्यते ॥४॥ कनकाव्यतिरेकेण केयूरं येन भाव्यते । कनकैकमहावुद्धिनिर्विकल्पः स उच्यते ॥५॥ नानावामखिलां त्यक्त्वा शुद्धचिन्मात्रकोटरे । संवेद्येन विनिर्मुक्ते संवितत्वे स्थिरो भव ॥ ६॥ इदं जगत्तस्य सर्वप्रपञ्चाधिष्ठानस्य आत्मवत्त्वस्य विस्मृत्येव अन- नुसंधानेनैव स्थिति प्रामाणिकबुद्धिं गतं अन्यस्मातु फारणानागत रजुमुजनयत् । यथाहि रज्यारोपितो भुजङ्गो रजुस्वरूपाशानादेय सिद्धो नान्यस्मात्कारणात्तद्वत् ।। ॥ आदित्येति ॥ यः पुमानिदं रश्मिजालं आदित्यव्यतिरेकेण भावयति आदित्यानेदेन भाययति वस्य एतद्रश्मिजालं मास्वतोऽन्यदिव भवति ॥ २॥ फनकेति ।। पूर्योट एवार्यः ॥ ३॥ इदानीमभेदभायनामाह-आदित्येति ।। येन पुंसा रदमयं आदित्याव्यतिरेपेग भाविताः तस्य से रश्मयोऽप्या- दित्या एय स पुमानभेददर्शी निर्यिकल्प उच्यते ॥४॥ फनफेति ।। फनफैफमहायुद्धिः फेयादिपु कनफमित्येय गहती युसियम रा पुमान निफिल्प उच्यते ॥ ५॥ नानावामितिलमिलां गानातां स्परया पुयविन्मात्रफोटरे शुद्धम्य पिन्मात्रम्प पोटरे गर्ने लि पत् पिरोन मिनि रविताएं यय सिर: समादिगो भर

·[निर्वाण. ६
लघुयोगवासिष्टः ।
संभवादखिलाकारेणकस्सा एंव संविदः।
संवेद्यमपि नास्त्येव पन्धमोक्षावतः कथम् ।। १३ ॥
मोक्षोऽयमेप सलु बन्ध इति प्रसह्य
चिन्तां निरस्स सकलां विकलाभिमानः ।
मौनी वशी विगतमानमदो महात्मा
कुर्वन्स्वकार्यमनहंकृतिरेव तिष्ठ ॥ १४ ॥
महाकर्ता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ ।
सर्वाः शङ्काः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् ॥ १५ ॥
राम उवाच॥
किमुच्यते महाकर्ता महात्यागी किमुच्यते ।
किमुच्यते महाभोक्ता सम्यकथय मे प्रभो ॥ १६ ॥
वसिष्ठ उवाच॥
एतद्वतत्रयं राम पुरा चन्द्रार्धमौलिना।
भृङ्गीशाय तु संप्रोक्तं येनासौ विज्वरः स्थितः ॥१७॥
सुमेरोरुत्तरे शृङ्गे पूर्व शशिकलाधरः।
अतिष्ठदग्निसंकाशे समग्रपरिवारवान् ॥ १८ ॥
तमपृच्छन्महातेजास्तत्वं जिज्ञामुरादरात् ।
मृङ्गीशः प्रणतो राम श्रद्धाञ्जलिरुमापतिम् ॥ १९ ॥
भृङ्गीश उवाच ॥
संमाररचनां नाय तरङ्गतरलामिमाम् ।
अनलोक्य विमुखामि तचविश्रान्तिवर्जितः ॥ २०॥
सममिलं जगन् संवियेति निधीयताम् । थमान्या कल्पना भेद-
कल्पना नाति । थपिलाकारेण एफम्या एय संविदः संमयासोः
॥ १३॥ १४ ॥ १५॥ १६॥१७॥१८॥१९॥२०॥२१॥

·सर्ग. १२] वासिष्टचन्द्रिकाध्याख्यासहितः। ६७९ कमन्तनिश्चयं कान्तमुररीकृत्य सुस्थिरम् । असिजगजीर्णगृहे तिष्ठामि विगतज्वरः ॥२१॥ ईश्वर उवाच ॥ साः शङ्काः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् । महाफर्ता महाभोक्ता महात्यागी भपानघ ॥ २२ ॥ भृङ्गीश उवाच ॥ किमुच्यते महाफर्ता महाभोक्ता किमुच्यते । किमुच्यते महात्यागी सम्यक्थय मे प्रभो ॥ २३ ॥ ईश्वर उवाच रागद्वेपो मुसं दुःखं धर्माधौं फलाफले। यः करोत्यनपेक्षेन महाफर्ता स उच्यते ॥ २४ ॥ मौनगानिरहंभावो निर्मानो मुक्तमत्सरः । यः करोति गतोद्वेगं महाफर्ता स उच्यते ॥ २५ ॥ सर्वन विगतस्नेहो यः साक्षिपदनस्थितः । निरिच्छं वर्तते कार्य महाफर्ता स उच्यते ॥ २६ ॥ उद्वेगानन्दरहितः ममया स्वच्छया धिया । न शोचति न चोदेति महापर्वा स उच्यते ।। २७ ।। जन्मस्थितिविनाशेष मोदयास्तमयेप्पलम् । मममेर मनो यस महाफा म उच्यते ।। २८ ।। न किंचन द्वेष्टि क्या न किंचिदमिराहति । मुझे च प्रकृवं मर महामोक्ता म उच्यते ॥ २९ ॥ ॥२२॥२३॥ २४ ॥२५॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९

·७८०
[ निर्वाण०६
लघुयोगवासिष्ठः ।
सुखैर्दुःखैः क्रियायोगैर्मावाभावैर्धमप्रदैः।
भुक्तर्ने संक्षुभ्यति यो महाभोक्ता स उच्यते ॥३०॥
जरामरणमापञ्च राज्यं दारिद्यमेव च ।
रम्यमित्येव यो भुते महाभोक्ता स उच्यते ॥ ३१॥
कटुम्ललवणं तिक्तममृष्टं मृष्टमुत्तमम् ।
अन्धः संयाति साम्येन महाभोक्ता स उच्यते ॥ ३२॥
सरसं नीरसं चैव सुरतं विरतं तथा ।
यः पश्यति समं सौम्यो महाभोक्ता स उच्यते ॥ ३३ ॥
क्षीरे खण्डप्रकारे च शुमे वाप्यशुभे तथा ।
समता सुस्थिरा यस महाभोक्ता स उच्यते ॥३४॥
इदं भोज्यमभोज्यं चेत्येवं त्यक्त्वा विकल्पितम् ।
गतामिलापं यो मुझे महाभोक्ता स उच्यते ॥ ३५ ॥
आपदं संपदं मोहमानन्दमपरम्परम् ।
यो भुते समया बुद्ध्या महाभोक्ता स उच्यते ॥ ३६ ॥
धर्माधर्मों सुखं दुःखं तथा मरणजन्मनी ।
धिया येनेति संत्यक्तं महात्यागी स उच्यते ॥ ३७॥
सर्वेच्छाः सकलाः शङ्काः सर्वेहाः सर्वनिश्चयाः ।
धिया येन परित्यक्ता महात्यागी स उच्यते ॥३८॥
येन धर्ममधर्म च मनो मननमीहितम् ।
सर्वमन्तः परित्यक्तं महात्यागी स उच्यते ॥ ३९॥
यावती दृश्यकलना सफलेयं विलोक्यते ।
सा येन मुष्ठ संत्यक्ता महात्यागी स उच्यते ॥ ४०॥
1॥ ३०॥ ३१॥ ३२॥ ३३॥ ३४ ॥ ३५॥ ३६॥ ३७॥

·सर्गः १२] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। ७८१ • वसिष्ठ उवाच ॥ इत्युक्तं देवदेवेन भृङ्गीशाय पुरानघ । एतां दृष्टिमवष्टम्य तिष्ठ राम गतज्वरः ॥४१॥ नित्योदितं विमलरूपमनन्तमाचं ब्रह्मास्ति नेतरकलाकलनं हि किंचित् । इत्येव भावय निरञ्जनतामुपेतो निर्वाणमेहि सकलामलशान्तचिः ॥ ४२ ॥ अनामयं ब्रह्म समस्तकल्प- कार्यकवीजं परमात्मरूपम् । यहच तद्वंहितसर्वमा समस्तिमातीच यदङ्ग किंचित् ॥४३॥ अन्यत्कचित्किचिदिदं कदाचि- नसंभवत्येव सदप्यसच। इत्येव साधो दृढनिययोऽन्तः स्थित्वा गताशङ्कविलासमाख ॥ ४४ ॥ अन्तर्मुखः सन्सततं समस्त कुर्वन्वहिष्ठं खलु कार्यजावम् । न सेदमायासि कदाचिदेव निराकृताहंकृतितामुपैपि ॥ ४५ ॥. इति धीयोगवामिष्टमारे निवांणप्रकरणे मृडीशोपाख्यानं नाम दादतः मर्गः॥१२॥ ॥३८॥ ३९ ॥ ४०॥४१॥ ४२ ॥ ४३ ॥४४॥ अन्त. मुंसः अनुसंधाननिष्ठो यदिष्ठं शारीरं कार्यजावं दुर्वन सेदं नायासि।

·७८३ [ निर्वाण । लघुयोगवासिष्ठः। त्रयोदशः सर्गः राम उवाच ॥ भगवन्सर्वतचज्ञ चित्तेऽहंकारनामनि । गलिते या गलद्रूपे लिड्गसचय किं भवेत् ॥१॥ वसिष्ठ उवाच ॥ चलादपि हि संजाता न लिम्पन्न्याशयं सितम् । लोभमोहादयो दोपाः पयांसीव सरोरुहम् ॥२॥ मुदिताद्याः श्रियो वक्रं न मुञ्चन्ति कदाचन । गलत्यहंकारमये चित्रे गलति दुष्कृते ॥ ३ ॥ वासनाग्रन्थयश्छिन्ना इव त्रुट्यन्त्यलं शनैः । कोपस्तानमायाति मोहो मान्धं हि गच्छति ॥ ४ ॥ निराकृताहंकृतितां च उपैपि ॥ ४५ ॥ इति श्रीयोगवासिष्ठविवरणे निर्वाणप्रकरणे मृगीशोपाख्यानं नाम द्वादशः सर्गः ॥ १२॥ पूर्व समाधिना विनापि महाकर्तृत्वादिनैव धीविश्रान्तिः सिद्ध्य- तीत्युक्तम् । इदानीं स्वविचारेण वो मशक्यमपि तत्त्वं गुरूक्तितो योढुं शक्यत एवेति इक्ष्वाकूपारयानेनारयायते-भगवन्निति ।। अहंकारनामनि चित्ते गलिते गलद्रूपे वा सति सत्त्वस्य प्राणिनः किं लिङ्गं चिदं भवेत् ॥ १ ॥ यलादिति श्लोक्पर्ट्स वाक्यम् । आई- कारमये चित्ते गलति शिथिलीभरति दुष्कृते च गलति सति पलात् परेपां यनविशेपासंजाता अपिलोममोहादयो दोपाः पयासि घ सरोगहमिय सितं विमलमाशयं न लिम्पन्ति न रहशान्ति ॥२॥ मुदिताया मध्यादयः शोमाहेतवः श्रियो य पदाचिदपि न मुवन्ति ॥ ३ ॥ पासनारूपा प्रन्ययो विच्छिमा इय शनेमुटान्वि भ्रश्यन्ते ·सर्गः १३] वासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहितः। ". कामः क्लमं गच्छति.च लोमः कापि पलायते । नोल्लसन्तीन्द्रियाण्युचैः.खेदः स्फुरति नोचकैः ॥५॥. न दुःखान्युपहन्ति न वल्गन्ति सुखानि च । सर्वत्र समतोदेति हदि शैत्यप्रदायिनी ॥६॥ सुखदुःखादयस्त्वेते दृश्यन्ते यदि वा मुखे । दृश्यन्त एव तुच्छत्वानतु लिम्पन्ति ते मनः ॥७॥ चित्ते गलति गीर्वाणगणस्य स्पृहणीयताम् । साधुर्गच्छत्युदेत्यस्य समता शीतचन्द्रिका ॥८॥ उपशान्तं च कान्तं च सेव्यमप्रतिरोधि च । निभृतं चोर्जितं स्वच्छं भवतीत्यमलं वपुः ॥९॥ भावाभावावरुग्णोऽपि विचित्रोऽपि महानपि । नानन्दाय न.खेदाय सतां संसृतिविभ्रमः ॥१०॥ कोपादयोऽपि झीयन्ते ॥ ४॥ इन्द्रियाणि उच्चै!ल्लसन्ति नहि स्फुरन्ति । खेदो दैन्यं च तथा पूर्ववन्न स्फुरति ॥५॥ दुःखानि नोप- हन्ति न वर्धन्ते। सुखानि च न वलगन्ति पारवश्यहेतवो न भवन्ति । हृदि शैत्यप्रदायिनी सर्वविपया समता उदेति ।। ६ ॥ सुखदुःसा- दयो मुखे दृश्यमाना अपि तत्तद्विकारैरमिनीयमाना अपि तुच्छ. त्वात् कल्पितत्वात् मनो न लिम्पन्ति ॥ ७ ॥ चित्त इति श्लोक- द्वयं वाक्यम् । किंचिचित्ते गलिते सवि स साधुर्गीर्वाणानां गण- स्यापि स्पृहणीयतां अभिलपणीयतां गच्छति ॥८॥ तस्य च व- पुरुपशान्तं कान्तं कान्तिमत् अप्रतिरोधि समाधेरप्रतिवन्धकं निभृतं निर्विकारं अर्जितं दैन्यरहित स्वच्छं निर्मलं च सत् इत्थमनेन प्रका- रेप सेव्यं भवति ॥९॥ भावाभावेति ॥ संमृतिविभ्रमः भावाभावा:

·७८४
निर्वाण०६
लघुयोगवासिष्ठः ।
बुद्ध्यालोकनसाध्येऽसिन्वस्तुन्यस्तमितापदि ।
प्रवर्तते न यो मोहात्तं धिगस्तु नराधमम् ॥ ११ ॥
विश्रान्तिमाप्तुमुचितां चिरसङ्गदुःख-
रनाकरं जननसागरमुत्तितीर्पो।
कोऽहं कथं जगदिदं च परश्च का स्या-
त्कि भोगकैरिति मतिः परमोऽभ्युपायः ॥ १२ ॥
वसिष्ठ उवाच ।।
भवतामादिपुरुप इक्ष्वाकुर्नाम भूपतिः।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यथा मुक्तस्तथा शृणु ॥ १३ ॥
इक्ष्वाकुर्नाम भूपालः स्वराज्यं परिपालयन् ।
कदाचिदेकान्तगतो मनसा समचिन्तयत् ॥ १४ ॥
जरामरणसंक्षोभसुखदुःखभ्रमस्थितेः।
अस्य दृश्यप्रपञ्चस्य को हेतुः स्यादिति स्वयम् ॥ १५ ॥
परुग्णोऽपि भावाभावाभ्यामुत्पत्तिविपचिभ्या अवरुग्णोऽपि भङ्गयुः
कोऽपि विचित्रोऽपि महानपि सवा तत्त्वज्ञानिनां नानन्दाय नसेदाय!
हर्षविपादहेतुर्न भवतीत्यर्थः ॥ १०॥ युधेति ॥ बुद्ध्या यदालोकन
विचारः तन्मानसाध्ये अस्मिन्मोक्षलक्षणे असमितापदि यस्तुनि यो
मोहान प्रवर्तते तं धिगस्तु ॥ ११ ॥ विधान्तिमिति ॥ उचिवा
विश्रान्ति वत्यनिष्ठामा चिरसद्गनिमित्तानां दुश्मरमानां आफर
जननमागरमुत्तितीपोंः पुंसः किं भोगकैरिति पैराग्यपूर्पयो
पगप कथं फेन प्रकारेणोत्पन्नं परः परमात्मा पकः कीटशः स्पारिति
विचारामिफा मतिः परमो मोक्षोपायः ॥१२॥१॥१४॥१५॥

·सर्गः १३] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः । जगतो न विवेदासौ कारणं चिन्तयन्नपि । अथैकदापच्छदसौ ब्रह्मलोकागतं मनुम् । पूजितं स्वसभासंस्थं भगवन्तं प्रजापतिम् ॥ १६ ॥ इक्ष्वाकुरुवाच ॥ मां योजयति धायन भगवन्करुणानिधे । भवत्प्रसाद एवायं भवन्तं प्रष्टुमञ्जसा ॥१७॥ कुतः सर्गोऽयमायातः स्वरूपं चास्य कीदृशम् । कियदेतजगत्कस्य कदा केनेति कथ्यताम् ॥ १८ ॥ अहं कथं च विषमादसात्संसृतिविभ्रमात् । विमुच्येयं घनास्तीर्णाजालादिव विहङ्गमः ॥१९॥ मनुरुवाच ॥ अहो नु चिरकालेन विवेके सुविकाशिनि । विततार्थपरिच्छेत्ता सारः प्रश्नस्त्वया कृतः ॥ २० ॥ यदिदं दृश्यते किंचित्चन्नास्ति नृप किंचन । यथा गन्धर्वनगरं यथा वारि मरुस्थले ॥२१॥ मनःपठेन्द्रियातीतं यत्तु नो दृश्यते क्वचित् । अविनाशं तदस्तीह तत्सदात्मेति कथ्यते ।। २२ ।। ॥ १६ ॥ १७ ॥ फुत इति ॥ एतन्नगत् कियत् किंपरिमाणम् । कस्य कि ईश्वरस्य उत जीवानाम् । कदा कस्मिन्काले प्रादुर्भूतम् । पेन वा कारणेन जावमिति कथ्यताम् ॥ १८॥ अहमिति || पना- स्तीर्णात् धनं निरन्तरं यया तथा आतीर्णात् प्रसारितात् ॥ १९ ॥ ॥ २० ॥ २१ ॥ मन इति ॥ यत्तु वस्तु फचिदपि नो दृश्यते इद- न्तया न प्रतीयते । मनःपष्ठेन्द्रियातीतं मनः पष्ठं येषामिन्द्रियाणां .. ल.वा.५.

·७८६ [निर्माण०६ लघुयोगवासिष्टः। इयं तु सर्वदृश्याद्या राजन्सर्गपरम्परा । तमिन्नेव महादशैं प्रतिबिम्बमुपागता ॥ २३ ॥ भाः स्वभावसमुत्पन्ना ब्रायः स्फुरणशक्तयः । काश्चिद्ब्रह्माण्डतां यान्ति काश्चिद्गच्छन्ति भूतताम् ॥ २४ ॥ न घन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति प्रवास्ति निरामयम् । नैक्यमस्ति न च द्वित्वं संवित्सारं विजृम्भते ॥२५॥ एकं यथा स्फुरति वारि तरङ्गभङ्गै- रेवं परिस्फुरति चिन्नच किंचिदेतत् । त्वं बन्धमोक्षकलने प्रविमुच्य दूरे स्वस्थो भवाभवभयोऽभयसार एव ॥ २६॥ संकल्पोन्मुखतां याताः सत्यश्चिन्मात्रसंविदः । आपस्तरङ्गत्वमिव यान्ति भूमिप जीवताम् ॥ २७॥ चक्षुरादीनां तान्यतीतं अविनाशं तदेव वस्त्वस्ति सद्रूपं तद्वस्तु आत्मेति कथ्यते ॥२२॥ इयमिति ।। तस्मिन्नेव आत्मन्येव । महा. दर्श महति दर्पणे ॥ २३ ॥ माः स्वभावसमुत्पन्नाः तेजसः खमा- वादुत्पन्नाः तेजसः स्फुरणस्वभावत्वात् ब्रायः ब्रह्मसंवन्धिन्यः स्फुरणशक्तयः विक्षेपशक्यः काश्चिद्ब्रह्माण्डतां यान्ति ब्रह्माण्डतया वियतन्ते । काश्चित्स्फुरणशक्तयो भूततां प्राणिरूपतां गच्छन्ति ॥२४॥ ॥ २५ ॥ एकमिति ॥ एकं वारि अनेकैतरङ्गभङ्गेर्यथा स्फुरति एवं चिकेव परितः स्फुरति एतदृश्यं किंचिदेव नाति । अत: कारणावं यन्धमोक्षकल्पने दूरे प्रविमुच्य अभवमयः संसारभयरहितः अभय- मार:अभयं प्रक्ष नरमार एय भूत्या स्वस्यो भय ।।२६।। संकल्पोन्मु. गनामिति ।। तम्याधिन्मानरूपायाः संविद एय संकल्पोन्मुग्रता ·सर्गः १३] ७८७ वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। ते जीवाः संसरन्तीह संसारे पूर्वमुत्थिते । सुखदुःखदशामोहो मनसेवास्ति नात्मनि ॥ २८ ॥ अदृश्यो दृश्यते राहुर्गृहीतेन यथेन्दुना । तथानुभवमात्रात्मा दृश्येनात्मावलोक्यते ॥ २९ ॥ न शास्त्रेणापि गुरुणा दृश्यते परमेश्वरः । दृश्यते स्वात्मनैवात्मा स्खया सत्वस्थया धिया ॥ ३०॥ पथिकाः पथि दृश्यन्ते रागद्वेषविमुक्तया। यथा धिया तथैवैते द्रष्टव्याश्चेन्द्रियारयः॥३१॥ एतेषु नादरः कार्यः सता नैवावधीरणम् । पदार्थमात्रताविष्टास्तिष्टन्त्वते यथास्थितम् ॥ ३२॥ पदार्थजातं देहादिधिया संत्यज्य दूरतः । आशीतलान्तःकरणो नित्यमात्ममयो भव ॥ ३३ ॥ देहोऽहमिति या बुद्धिः सा संसारनिवन्धिनी । न कदाचिदियं बुद्धिरादेया हि मुमुक्षुभिः ।।३४ ।। याताः सत्यः आपस्तरङ्गत्वमिव जीवतां यान्ति ।। २७ ॥ त इति ॥ जीवाः पूर्वमुत्थिते संसारे संसरन्ति । सुखदुःसदशामोहश्च मनस्ये- याति । आत्मनि तु नास्ति ॥ २८ ॥ अदृश्य इति ॥ अदृश्यः द्रष्टुमशक्योऽपि राहुहीतेन इन्दुनोपाधिना यथा दृश्यते तथा अनु- भवमात्ररूपोऽप्यात्मा दृश्येन देहाधुपाधिनावलोक्यते ॥ २९ ॥ नेति ॥ स्वात्मनेव स्वपौरुपेणेव स्वया सत्त्वगुणनिष्ठया धिया आत्मा परमेश्वरो दृश्यते ॥ ३० ॥ ३१ ॥ एतेविति ।। सता विदुपा एतेषु देहेन्द्रियादिषु आदरो न कार्यः । अवधीरणं अवज्ञापक नेव कार्यम् । एते देहादयः पदार्यमानवाविष्टाः पदार्थमात्रतामिति युद्धिविपयाः सन्तो यथास्थितं तिष्ठन्तु ॥ ३२ ।। ३३ ।। ३४ ॥

·[निर्वाण०६ लघुयोगवासिष्टः। न किंचिन्मात्रचिन्मात्ररूपोऽसि गगनांदणुः। इति या शाश्वती बुद्धिः सा न संसारबन्धनी ॥ ३५ ॥ यथा विमलतोयानां बहिरन्तश्च मानवम् । तेजस्तिष्ठति सर्वत्र तथात्मा सर्ववस्तुपु ॥३६॥ सन्निवेशांशवैचित्र्यं यथा हेनोऽङ्गदादिना । आत्मनस्तदतद्रूपा तथैव जगदादिना ॥३७॥ विनाशवाडवाकान्तं कल्पकालमहार्णवम् । जगालतरङ्गिण्यो यान्ति भूततरङ्गिकाः॥३८ ।। तस्याप्यद्याप्यपूर्णस्य यः पाता कालवारिधेः । तमात्मानं महागस्त्यं राजन्भावय सर्वदा ।। ३९ ।। नेति ।। न किंचिन्मानचिन्मात्ररूपः न किंचिन्मानं विश्वविलक्षणं यचिन्मात्रं तद्रूपः ॥ ३५ ॥ यथेति॥ भानवं सूर्यसंवन्धि तेजो विमल- तोयानां वहिरन्तश्च सर्वत्र यथा तिष्ठति तथैवात्मा सर्ववस्तुपु यहि- रन्तश्च सर्वत्र तिष्ठति ।। ३६ ॥ सन्निवेशेति । यथा हेनः सन्नि येशांशवेवित्र्यं सन्निवेशः संस्थान अंशा एकदेशाः तेषां वैचित्र्यं नानारूपतेय अगदादिना केयूरादिभूपणभावेन आत्मनो मायासहायस्य संनिवेशांशवैचित्र्यं एवं तदतद्रूपा चेतनाचे. वनात्मिका जगदादिना लोकलौकिकप्रपश्चभायः ॥ ३५ ॥ विना- शेति ।। भूततरनिकाः भूतानि प्राणिन एष तरङ्गा यासां ताः जगनालान्येव तरविण्यो नद्यः निाशवाडयाकान्त विनाशेनेय याध्यामिना व्याप्तं कल्पकालमहार्णवं प्रलयकालमेय महार्ग याग्नि । नद्यः ममुद्र इय जगमालानि प्रलयकाले हीयन्न इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ नम्येति ।। अथापि गतेप्यपि फल्पकोटिप्यिदानीमपि अपू. नच वस्त्वन्तरं तयय ·७८९ . सर्गः १३] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। अनात्मन्यात्मतामसिन्देहादौ दृश्यजालके । त्यक्त्वा सत्त्वमुपारुढो गूढस्तिष्ठ यथासुखम् ॥ ४०॥ कुचकोटरसंसुप्तं विस्मृत्य जननी सुतम् । यथा रोदिति पुत्रार्थ तथात्मार्थमयं जनः ॥ ४१॥ अजरामरमात्मानमबुद्धा परिरोदिति । हा हतोऽहमनाथोऽहं नष्टोऽसीति वपुर्व्यये ॥ ४२ ॥ यथा वारि परिस्पन्दान्नानाकारं विलोक्यते । तथा संकल्पवशतश्चिद्ब्रह्मपरिहितम् ।। ४३ ।। संस्थाप्य संकल्पकलङ्कमुक्तं चित्तं त्वमात्मन्युपशान्तशङ्कः । र्णस्य तस्यापि सर्वसंहर्तुरपि कालवारिघेः कालस्यैव समुद्रस्य यः पाता संहर्ता तं महागस्त्यमगस्त्यादपि महाप्रभावमात्मानं सर्वदा भावय ॥ ३९ ॥ अनात्मनीति ॥ अनात्मनि देहादी दृश्यजालके आत्मतामात्माभिमानं त्यक्त्वा सत्त्वं ज्ञानमुपारुढो गूढः संवृताकारो यथासुखं तिष्ठ ॥४०॥ कुचेति ॥ यथाहि काचिजननी जनयित्री नारी कुचकोटरसंसुप्तं कुचयोरन्तरे प्रसुप्तं सुतं विस्मृत्य तनत्यम- बुद्धा पुत्रार्थ पार्श्वयोः शयने चापश्यन्ती हन्त क यातः सुत इति वदर्थे रोदिति तथात्यन्तसन्निहितमप्यात्मानं विस्मृत्यायं जनस्तदर्थ आत्मा- न्वेपणार्थ रोदिति सिद्यते॥४१॥अजरेति । अयंजनः अजरामर- मात्मानं अवुवा वपुर्व्यये देहनाशे सति हा हतोऽहमनाथोऽहं नष्टो- ऽस्मीति च परिरोदिति ॥ ४२ ॥ यथेति ॥ वारि जलं यथा परि- रुपन्दवशात्तरगफेनवुद्धदादिरूपेण नानाकारं विलोक्यते तथा चिद्रूपं ब्रह्म संकल्पवशतः परिवृहिवं परिवो. वियदादिरूपेण विद्धं सत् नानाकारं विटोक्यते ॥ ४३ ॥ संस्थाप्येति ॥ संकल्पकलङ्कमुक्तं ·७९० लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण स्पन्देऽप्यविस्पन्द इवेश्वरात्मा स्वस्थः सुखी राज्यमिदं प्रशाधि ॥४४॥ मनुरुवाच ॥ सर्गात्मभिर्विभुः स्पन्दैः क्रीडते वालवत्स्वयम् । संहारात्मकशत्तयाथ संहृत्यात्मनि तिष्ठति ।। ४५॥ स्वयमस्य तथा शक्तिरुदेत्यावध्यते यया । स्वयमस्य तथा शक्तिरुदेत्युन्मुच्यते यया ॥ ४६ ।। चन्द्रार्कवह्नितप्तायोरतादीनां यथार्चिपः । यथा पत्रादि वृक्षाणां निर्झराणां यथा कणाः ॥ १७ ॥ तथेदं ब्रह्मणि स्फारे जगदुद्ध्यादि कल्पितम् । दुःखप्रदमतज्ज्ञानां तदेतावदवस्थितम् ॥४८॥ चित्तमात्मनि संस्थाप्य उपशान्तसंकल्पः सन्स्पन्देऽपि विक्षेपेऽपि अस्पन्द इव स्पन्दरहित इव स्वस्थो निर्विकार ईश्वरात्मा सुखी राज्यमिदं प्रशाधि पालय ॥ ४४ ॥ सर्गेति ॥ विभुर्व्यापकः आत्मा सगात्ममिः स्पन्देर्वालवत् क्रीडते। अथ स्वयमेव संहारात्मकशक्त्या संहरणखभावया शक्त्या सर्व संहृत्यात्मन्येव तिष्ठति ॥ ४५ ॥ स्वयमिति ॥ अस्यात्मनः स्वयमेव तथा तादृशी शक्तिरदेति यया शक्या आवध्यते यया च स्वयमुन्मुच्यते तथाभूता शक्तिरप्यस्य स्वयमेवोदेति । वन्धमोक्षहेतू शक्ती उभे अप्यात्मनः स्वभावसिद्धे इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ चन्द्रेति लोकद्वयं वाक्यम् । चन्द्रार्कवहितप्ता- योरबादीनां चन्द्रश्च अफैश्च वहिश्च ततायश्च रत्नानि च तान्यादि- यंपां तेषां तेजोद्रव्याणामपिो ज्याला यथा अभिन्ना अपि भिन्न- वया कल्पिताः । यया प वृक्षाणां पत्राणि । यथा निर्झराणां प्रवा- हाणां कणाः शीकराः ।। ४७ ॥ वयेदं जगद्गुयादि जगदुद्धिर्भूत.

·सर्गः१३]
वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः।
७९१
अहो नु चित्रा मायेयं तात विश्वविमोहिनी ।
सर्वाङ्गप्रोतमप्यात्मा यदात्मानं न पश्यति ॥४९॥
चिदाकाशमयं सर्व जगदित्येव भावयन् ।
यस्तिष्ठत्युपशान्तोऽन्तः स ब्रह्मकवचः सुखी ॥ ५० ॥
अहमर्थविमुक्तेन भावेनाभावरूपिणा ।
सर्व शून्यं निरालम्ब चिद्रूपमिति भावयेत् ॥५१॥
इदं रम्यमिदं नेति वीजं तदुःखसंततेः ।
तसिन्साम्यामिना दग्घे दुःखस्यावसरः कुतः ॥५२॥
राजनभावनास्त्रेण रम्यारम्यविभागिना ।
पौरुपातिशयेनाशु खेनैवान्तविल्यताम् ।। ५३ ।।
बुद्धि तिकवुद्धिरित्यादिकं सर्व स्फारे ब्रह्मणि कल्पितं सत् वदेव
ब्रह्मात्मकमेव अविद्यावशात्तु अवस्थितं अतज्ज्ञानां दुःसदं प्रवर्तते
॥४८॥ अहो इति ।। इयं चित्रा माया विश्वविमोहिनी अहो यत्
यस्मात्कारणात् आत्मा पुरुपः सर्वाङ्गप्रोतमपि सर्वेप्ववयवेपुव्यात-
मपि आत्मानं स्वरूपं न पश्यति नावबुध्यते ॥ ४९ ॥ चिदाका-
शेति ॥ ब्रह्मकवचः ब्रह्मैव परिपूर्णब्रह्मभावनैव कवचं रक्षकं यस्य
स एव सुखी जीवन्मुक्तः ॥ ५० ॥ अहमिति ।। अहमर्थोऽहंकारः
तद्विमुक्तेनाभावरूपिणा निरुपाधिकत्वव्यपदेशेन भावनाशयेन सर्व
जगत्कर्म निरालम्ब निराश्रयं चिद्रूपं शून्यं चिदाकाशमिति भाव-
येत् ॥ ५१ ॥ इदमिति ॥ इदं रम्यमिदमरम्यमिति भेदभावनं
तद्दुःससंततेजि तस्मिन् वीजे साम्याग्निना दग्धे दुःसस्य कुतोऽव-
सरः ।। ५२ ॥ राजनिति ॥ रम्यारभ्यविभागिना अभावनारूपे-
णास्त्रेण खेन पौरुपातिशयेन च अन्तरेव विल्यवां छियताम् ॥५३॥

·[ निर्वाण०६ लघुयोगवासिष्ठः। अभावनेन भावनं विलय कर्मकाननम् । परं समेत्य तानवं विशोक एच तिष्ठ भो ॥ ५४॥ भरितभुवनाभोगो भूत्वा विभागबहिष्कृतो गलितकलनाभासोल्लासो विवेकविलासवान् । अधिगतपरानन्दस्पन्दश्चिराय निरामयः शमसमसितस्वच्छाभोगो भवाभयचिद्वपुः ॥५५॥ मनुरुवाच ।। शाखसज्जनसंपर्क: प्रज्ञामादौ विवर्धयेत् । प्रथमा भूमिकैपोक्ता योगस्य नवयोगिनः ॥५६॥ विचारणा द्वितीया स्यातृतीयाऽसङ्गभावना । विलापिनी चतुर्थी स्याद्वासनाविलयात्मिका ॥ ५७ ॥ अभावनेनेति । भावनं भेदभावन तन्निवन्धनं कर्मकाननं च अभा• वनेन शस्त्रेण विधूय परं तानवं वासनातानवं समेत्य विशोक एव तिष्ठ । भो इति सवोधनम् ॥ ५४॥ भरितेति ॥ भरितभुवनाभोगः परिपूर्णात्मभावनया पूरितभुवनविस्तारो भूत्वा विभागबहिष्कृतो भेदबुद्धिरहितो गलितकलनाभासोलासो निर्वासनज्ञानविलासः विवे. कविलासवान् अधिगतपरानन्दस्पन्दो निरामयः शमेन समः सित उचलः स्वच्छो निर्मलश्चाभोगः परिपूर्णता यस्य तादृशश्च सन् चिराय अभयचिद्वपुः अभयं चिद्रूपं वपुर्यस्य तादृशो भव ॥५५॥ अय ज्ञानभूमिमाः सप्त सक्षेपेण दर्शयनाह-शानेति । शास्त्रसत्स. नादिमिः प्रज्ञाविवर्धन योगस्य प्रथमा भूमिकेत्यर्थः । पूर्व तु शुभे. घटत्युक्ता ॥५६॥ विचारणेति ॥ विचारणा द्वितीया। अमनमा पना तृतीया । इयमेव मनसः तनुत्यसपादकत्वात् उनुमानसेति पूर्य- ·सर्गः १३] ७९३ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। शुद्धसंविन्मयानन्दरूपा भवति पञ्चमी । अर्धसुप्तप्रयुद्धाभो जीवन्मुक्तोऽत्र तिष्ठति ।। ५८॥ असंवेदनरूपा च पष्ठी भवति भूमिका । आनन्दैकघनाकारा सुपुप्तसदृशस्थितिः ॥ ५९॥ तुर्यावस्थोपशान्ता च मुक्तिरेव हि केवलम् । समता स्वच्छता सौम्या सप्तमी भूमिका भवेत् ॥ ६॥ तुर्यातीता तु यावस्था परा निर्वाणरूपिणी । सप्तमी सा परिग्रौढा विषयः सा न जीवताम् ॥ ६१॥ पूर्वावस्थात्रयं त्वत्र जाग्रदित्येव संस्थितम् । चतुर्थी स्वम इत्युक्ता खमाभं यत्र वै जगत् ॥ ६२ ॥ मुक्ता। चतुर्थी तु वासनाविलयात्मकत्वात् विलापिनीत्युच्यते । पूर्व तु वासनाविलयाञ्चित्तस्य सत्त्वापत्त्या सत्त्वापत्तिरित्युक्ता ॥ ५७॥ शुद्धेति ॥ शुद्धो निर्वासनः संविन्मयश्च आनन्दः तद्रूपा पञ्चमी । अत्र अस्यां भूमिकायां अर्धसुप्तप्रबुद्धाभः अर्धसुप्तोऽर्धप्रबुद्धश्च यः तादृशव्यवहारो जीवन्मुक्तस्तिष्ठति ॥ ५८ ॥ असंवेदनेति अर्थत्रयं वाक्यम् । षष्ठी त्वसंवेदनरूपा आनन्दैकघनाकारा सुपुप्तसदृशस्थितिः ॥ ५९॥ उपशान्ता च सा भूमिका जामदादित्रयातीतत्वात्तुर्या- वस्था केवलं मुक्तिरेव ॥ ६० ॥ इयमेवासंवेदनरूपेय पदार्थाभा- विनीति पूर्वमुक्ता । समतेति अर्धत्रयं वाक्यम् । या समता सर्वत्र परिपूर्णता या वा सौम्या स्वच्छता सा सप्तमी भूमिका निर्वाणरूपिणी तुर्यातीता परा अवस्था परिप्रौढा सा सप्तमी जीवतां न विपया। विदेहमुक्तैकविपयेत्यर्थः । इयं तु स्वरूपनिष्ठतारूपा स्वच्छता तुर्य- गेति पूर्वमुक्ता ।। ६१ ॥ पूर्वति श्लोकत्रयं वाक्यम् । उक्तासु सप्तसु ·०९४ [निर्वाण लघुयोगवासिष्टः। आनन्दैकपनीभावा सुपुप्ताख्या तु पञ्चमी । असंवेदनरूपा तु पष्ठी भवति भूमिका ।। ६३ ।। तुर्यातीतपदावस्था सप्तमी भूमिकोत्तमा । मनोवचोभिरग्राह्या स्वप्रकाशपदात्मिका ॥ ६४ ।। अन्तःप्रत्याहृतिवशाचेत्यं चेन्न विभावितम् । मुक्त एवास्यसंदेहो महासमतया तया ॥६५॥ यद्भोगसुखदुःखांशैरपरामृष्टपूर्णधीः । आत्मारामो नरस्तिष्ठेतन्मुक्तत्वमुदाहृतम् ॥ ६६ ॥ व्यवहार्युपशान्तो वा गृहस्थो वाथया यतिः । सशरीरोऽशरीरो वा भवत्येवंमतिः पुमान् ॥ ६७ ॥ न निये न च जीवामि नाहं सन्नाप्यसनहम् । अहं न किंचिचिदिति मत्वा जीवन शोचति ॥ ६८ ॥ पूर्वावस्थानयं जाग्रदिति संस्थितम् । चतुर्थी तु स्वप्न इत्युक्ता । यस्मा- चत्र जगत्स्वप्नाभं वर्तते ॥ ६२ ॥ पञ्चमी त्यानन्देकघनीभावा सुपु. सारया असंवेदनरूपा पष्टी तुर्यपदामिधा ॥६३ ॥ मनोवचोमिर- बाया स्वप्रकाशपदात्मिका उत्तमा सप्तमी भूमिका तुर्यातीतपदावस्था ॥ ६४ ।। अन्तरिति ॥ चित्तस्यान्तःप्रत्याहतिवशात् अन्तर्निरो- थाद्धतोश्चेत्यं न विभावितं चेत्तर्हि तया महासमतया हेतुना असं- देहः मुक्त एवासि ।। ६५ ॥ यदिति ॥ भोगमुग्पदुःयांशैः भोगेषु विषयेषु ये मुपदुःखांशाः वैरपरामृष्टपूर्णधीः सन्नरः आत्माराम मिष्टेदिति यन् तन्मुन्नत्यमुदाहृतम् ॥ ६६ मतिः पूर्वोचप्रकारमतियुको यः पुमान्स व्यवहारी भवतु उपशान्तो बा.भयतु गृहस्थो या मयनु यतियो भयतु मशरीरोऽशरीरोया भया पर्पयापि मुफ पपेरापः ॥ ६७ ॥ नेति ॥ अहं न निये न व्यवहारीति ॥ यं- ·सर्गः १३] ७९५ वासिष्ठचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। अलेपकोऽहमजरो नीरागः शान्तवासनः । निरंशोऽसि चिदाकाश इति मत्वा न शोचति ॥ ६९ ॥ अहंमत्या विरहितः शुद्धो बुद्धोऽजरामरः । शान्तः समसमाभास इति मत्वा न शोचति ॥ ७॥ तृणाग्रेष्यम्बरे मानौ नरनागामरेपु च । यत्तदस्ति तदेवेति मत्वा भूयो न शोचति ॥ ७१॥ तिर्यगूमधस्तान्मे व्यापको महिमा चितः । तस्यानन्तविलासस्य ज्ञात्वेति क इव क्षयी ॥७२॥ बवासनमर्थों यः सेव्यते सुखयत्यसौ । यत्सुखाय तदेवाशु वस्तु दुःखाय नाशतः ॥ ७३ ॥ अविनामावनिष्ठत्वं प्रसिद्धं सुखदुःखयोः । जीवामि ।। प्राणानां त्यागो धारणं च देहादिधर्म एव न पुनरात्म- धर्म इत्यर्थः । अयमहं सन्न असन्नपि न अस्तिनास्तिव्यवहारयो- रविपयत्वात् । अहं न किंचिञ्चित् विश्वविलक्षणा चिद्रूप इति मत्वा जीवन्नपि न शोचति ॥ ६८ ॥ अलेपक इति ॥ अलेपको जीवो नीरागः शान्तवासनो निरंशश्चाहं चिदाकाशमस्मीति मत्वा न शोचति ॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ तिर्यगिति ॥ चिद्रूपस्यानन्त- विलासस्य मे महिमा तिर्यगूलमधस्ताच व्यापको वर्तत इति ज्ञात्वा क इव क्षीयते ॥ ७२ ॥ बद्धेति ॥ योऽर्थो पद्धवासनं प्रगाढसङ्ग सेव्यते भुज्यते असावर्यः सुसयति सुसं करोति । यञ्च वस्तु सुसाय जायते तदेवाशु नाशतो विनाशाखेतोः दुःसाय स्यात् ॥७३॥ अविनेति । इत्थं सुसदुःसयोरविनाभावनिष्ठत्वं प्रसिद्ध अतस्ते सहैव प्रवर्तते निवते च । यस्त्वर्थतनुवासनं विगतवासनं वा सेव्यते असावर्थः सुसाय मदहेतवे न भवति । कालेन नाशात् दुःस- ·। लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ तनुवासनमर्थों यः सेव्यते वा विवासनम् । नासौ सुखाय तेनासौ नाशकाले न दुःखदः ॥ ७४ ॥ क्षीणवासनया बुद्ध्या कर्म यत्क्रियतेऽनघ । तद्दग्धवीजबद्भूयो नाङ्कुरं प्रविमुञ्चति ॥ ७५ ।। देहेन्द्रियादिना कर्म करणौधेन कल्पते । एकः कर्तात्र भोक्ता वा क इवाङ्गोपपद्यते ॥ ७६ ॥ भावनां सर्वभावेभ्यः समुत्सृज्य समुत्थितः । शशाङ्कशीतलः पूर्णो भाति भासेर भास्करः ॥ ७७ ॥ क्रियमाणा कृता कर्मतूलश्रीदेहशाल्मले। ज्ञानानिलसमुद्भूता ग्रोहीय क्वापि गच्छति ॥ ७८ ॥ सर्वैव हि कला जन्तोरनम्यासेन नश्यति । एपा ज्ञानकला त्वन्तः सकृजाता दिने दिने ॥ ७९ ॥ दोऽपि न भवति ॥ ७४ ॥ क्षीणेति ॥ यत्कर्म क्षीणवासनया बुद्ध्या क्रियते तत्कर्म दग्धवीजवत् भूयः सुखदुःसादिरूपमङ्करं न प्रविमुश्चति ॥ ७५ ॥ देहेति ॥ देहेन्द्रियादिना करणोघेन फर• णकलापेन कर्म कल्पते । अत्र करणसमूहे कः कर्ता भोक्ता या उपपद्यते ॥ ७६ ॥ भावनामिति ।। सर्वभावेभ्यः सर्वपदार्थेभ्यः सकाशात्तद्विपयां भावनां समुत्सृज्य प्रत्याहृत्य समुत्थितः सम्य- फैल्यायोद्यतः T: पुमान शशाश्यच्छीतलः पूर्णश्च भासा तेजसा भास्कर इस भाति ॥ ७७ ॥ क्रियमाणेति ॥ देहशाल्मलेदेह एप शाल्मलिनविशेपः वस्य संबन्धिनी क्रियमाणा कृताचा कर्मनूलश्री: पुण्यापुण्यकर्मरूपा तूलसमृद्धिानानिलसमुद्भता तत्पशानमा यायुना विधिमा सती प्रोट्रीय पापि गति ॥ ७८ ॥ जन्तोः संपन्धिनी सय पला विद्या अनभ्यासेन पुनःपुनः परिशीलगा.

·सर्गः १३] वासिष्टचन्द्रिकान्यास्यासहितः। वृद्धिमेति बलादेव सुक्षेत्रव्युप्तवीजयत् ॥ ८॥ एकः स्फुरत्यखिलवस्तुपु विश्वरूप आत्मा सरस्सु जलधिष्विव तोयमच्छम् । संशान्तसंकलनभृरिकलापमेकं सचांशमात्रमखिलं जगदङ्ग विद्धि ।। ८१॥ मनुरुवाच ॥ यावद्विपयभोगाशा जीवाख्या तावदात्मनः । अविवेकेन संपन्ना या साप्याशा न तु स्वतः ॥ ८२॥ विवेकवशतो याता क्षयमाशा यदा तदा। आत्मा जीवत्वमुत्सृज्य ब्रह्मतामेत्यनामयः ।। ८३ ।। ऊर्ध्वादधस्त्वघस्ताच पुनरूचं व्रजश्चिरम् । मा संसारारघट्टस्य चिन्तारज्यां घटीभव ॥ ८४ ॥ भावेन नश्यति । हिशब्दः प्रसिद्धौ । प्रसिद्धोऽयमर्थः ॥ ७९ ॥ ज्ञानं तु सुक्षेत्रव्युप्तशालिवत् अन्तर्वर्धत एव ॥ ८०॥ एक इति ॥ सरःसु जलधिषु च तोयमिवाखिलवस्तुपु विश्वरूप एक एवात्मा स्फुरति अतः कारणादखिलं जगत्संशान्तसंकलनभूरिकलापं प्रशा- न्तसंकल्पभूयिष्ठकलापं सत्तांशमात्रमेकं वस्तु विद्धि ॥ ८१ ॥ यावदिति श्लोकद्वयं वाक्यम् । आत्मनः पुरुपस्य यावत् यावन्तं कालं विपयभोगाशा वर्तते तावदेव जीवाख्या जीवभावः । सा आशाप्यविवेकेन संपन्ना न तु स्वतः ॥ ८२ ॥ यदा तु सा आशा विवेकवशतः क्षयं यावा तदा अनामयः सन्नात्मा जीयत्वमुत्सृज्य ब्रह्मतामेति ॥८३॥ उर्ध्वादिति ।। ऊर्ध्वादूर्घलोकाधः अधोलोकं प्र- जन्नयस्ताच पुनरूयंत्रजन्फर्मवशवया संसारारघट्टस्य संसाररूपस्य ·७९८ लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ इदं ममाहमस्येति व्यवहारं घनभ्रमम् । ये मोहात्परिसेवन्ते तेऽधस्ताद्यान्त्यधः शठाः॥८५ ॥ अस्वाहमेप मे सोऽयमहमेवं तु यैः किल । मोहो बुद्ध्या परित्यक्त ऊर्घाखं प्रयान्ति ते ॥ ८६ ।। खप्रकाशं स्वमात्मानमवलम्ब्याविलम्बितम् । आख संपूरिताकाशं जगन्ति नृप पश्य हे ।। ८७॥ यदैवैवं चितो रूपं ततं वुद्धमखण्डितम् । तदैव तीर्णसंसारः परमेश्वरतां गतः ॥ ८८॥ ब्रह्मेन्द्रविष्णुवरुणा यद्यत्कर्तुं समुद्यताः। तदहं चिद्वपुः सर्व करोमीत्येव भावयेत् ॥ ८९ ॥ घटीयन्त्रस्य चिन्तारज्यां संकल्पनात्मकवन्धनरजी मा घटीमव । अरघट्टघटयद्धमणभाजनं माभूः ॥ ८४ ॥ इदमिति ।। इदं पुत्रः कलनादिकं मम मदीयमहं वास्य पित्रादेः संबन्धीति व्यवहारं घनभ्रमं मोहाद्ये सेवन्ते ते शठाः अधस्तादधो यान्ति पुनःपुनरधो- गतिमेव प्राप्नुवन्ति ।। ८५ ॥ अस्येति ॥ अहमस्य पिनादेः संबन्धी एप पुत्रादिमें मदीयः अयमहमेतादृशोऽहमिति । एवं तु मोहो यर्विवैकिभिः बुद्धया परित्यक्तः ते ऊर्ध्वादूध प्रयान्ति उत्तरोत्तरमु- त्छष्टामेव गतिं प्रयान्ति ॥ ८६ ॥ स्वप्रकाशमिति ॥ स्वप्रकाश स्वमात्मानमविलम्बितमेवायलम्ब्य तत्त्वतो निश्चित्य आख मुसेन विष्ठ । जगन्ति च सर्याणि संपूरिताकाशमात्मानमेय पश्य ॥ ८७ ॥ यदेति ॥ एवं वतं व्याप्तं चितो रूपं यदेवापण्डितं यथा क्या युद्धं तदेव तीर्णसंसारः मन् योधात्परमेश्वरतां गतः ।। ८८!! मावि ॥ प्रधादयो ययत् महादिक पर्नु मगुपतासत्सर्य पिम्पुरई यरोमीत्येव मापयेत् चिद्रूपम्यात्मन एयत्यात ।। ८९ ॥

·सर्ग: १३] वासिष्टचन्द्रिकाच्यारयासहितः । येषु येषु यदा यद्यद्दर्शनेषु निगद्यते । सर्वमेवाङ्ग तत्सत्यं चिद्विलासो ह्यनङ्कुशः ॥ ९ ॥ चिन्मात्रत्वं प्रयातस्य तीर्णमृत्योरचेतसः । यो भवेत्परमानन्दः केनासाबुपमीयते ॥ ९१ ॥ नाप्यशून्यं न शून्यं च नाचिद्रूपं न चिन्मयम् । नात्मरूपं नान्यरूपं भुवनं भावयन्भव । एतत्स्वरूपमासाद्य प्रकृतिः परिशाम्यति ॥ ९२ ॥ न देशो मोक्षनामास्ति न कालो नेतरा स्थितिः । अहंकृतेर्विमोहस्य क्षयेणेयं विलीयते । प्रकृतिर्भावनानाम्नी मोक्षः स्यादेप एव सः ॥ ९३ ॥ येष्विति ॥ येषु येषु दर्शनेषु वैदिकेप्ववैदिकेपु वा यदा यस्मिन्काले यद्यन्मतं निगद्यते तत्सर्व सत्यमेव । हि यास्मात्कारणाचिद्विलासः अनङ्कुशो निरर्गलः ॥ ९०॥ चिदिति ॥ चिन्मात्रत्वं प्रयातस्य अतएव तीर्णमृत्योः उत्तीर्णसंसारस्य अचेतसः नष्टचित्तस्य यः परमानन्दो भवेत् असावानन्दः केन वा आनन्देनोपमीयते । ब्रह्मा- नन्दतुल्यस्यानन्दस्याभावात् ॥ ९१ । नापीति अर्धत्रयं वाक्यम् ।। भुवनं जगत् कर्तृ नापि शून्यं अशून्यमपि न आत्मनोऽन्यस्य वस्तु- नोऽभावात् । इत्थमनिर्वचनीयं भुवनं भावयन् भव । एतत् एता- दशमनिर्वचनीयं रूपमासाद्य प्रकृतिरविद्या भुवनादिरूपा परिशा- म्यति ॥९२॥ नेति अर्धत्रयं वाक्यम्॥मोक्षनामा मोक्षशब्दवाच्यो देशः कश्चिन्नास्ति । कालश्च मोक्षनामा नास्ति । इतरा स्थितिरवस्था वा मोक्षनाम्नी नाति । किंतु इयं भावनानानी वासनारूपा प्रकृ- तिरविद्या अहंकृतिरूपस्य विमोहस्य क्षयेण विलीयते एप एव प्रकृ- ·८०० लघुयोगवासिष्ठः। [निघांण०६ प्रशान्तशास्त्रार्थविचारचापलो निवृत्तनानारसकाव्यकौतुकः । निरस्तनिःशेपविकल्पविप्लवः समः सुखं तिष्ठति शाश्वतात्मकः ॥ ९४ ॥ मनुरुवाच ॥ येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः। यत्र कचनशायी च स सम्राडिव राजते ॥ ९५ ॥ वर्णधर्माश्रमाचारशास्त्रयत्रणयोज्झितः । निर्गच्छति जगजालात्पञ्जरादिव केसरी ॥ ९६ ॥ चाचामतीतविपयो विपयाशाहशोज्झितः । कामप्युपगतः शोभा शरदीय नमःस्थलम् ॥ ९७ ।। तिविलय एव स मोक्षः स्यात् ॥ ९३ ॥ प्रशान्तेति ॥ प्रशान्तं शास्त्रार्थविचाररूपं चापलं यस्य । निवृत्तं नानारसं काव्यविपयं कौतुकं यस्य । निरस्ता निःशेपा विकल्पविभ्रमा भ्रान्तयो यस्य तादृशः समः साम्यनिष्ठः पुमान शाश्वतात्मकः सुसं तिष्ठति ॥१४॥ येनेति ॥ येन केनचिदनियतेन वस्रवल्फलकम्यलकन्थादिना आच्छन्नः आच्छादनवान् । येनकेनचिदनियतेन भोज्यवस्तुना याशितो भोजनवान् । यत्र कचन स्थण्डिले पर्यटके या शायी या स वाद्यवस्तुनिःस्पृहो ब्रह्मवित्सम्राडिय साम्राज्याधीश्वर इव राजते ॥ ९५ ॥ वर्णति ॥ यर्णधर्माश्रमाचारशास्त्रयप्रणया वर्णा प्राक्षणा- दयः । आश्रमाः ब्रह्मचर्यादयः । यर्णधर्माणामाश्रमापाराणां प यानि शाम्राणि योधमानि तेषां या यपणा नियमरूपा गर्यादा गया उग्मितो देवाभिमानरहितः पुमान् पजरात्केसरी सिंह इस पगमायानिगच्छति ॥ ९६ ॥ यापामिति शोकदयं पाक्यम् । .

·सर्गः १३] ८०१ वासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहितः । गम्भीरश्च प्रसन्नश्च गिराविव महाह्रदः। परानन्दरसाक्षुब्धो रमते स्वात्मनात्मनि ॥ ९८॥ सर्वकर्मफलत्यागी नित्यतृप्तो निराश्रयः । न पुण्येन न पापेन नेतरेण च लिप्यते ॥ ९९ ॥ स्फटिकः प्रतिविम्वेन यथा नायाति रञ्जनम् । तज्ज्ञः कर्मफलेनान्तस्तथा नायाति रजनम् ॥ १० ॥ विहरञ्जनतावृन्दे देहकर्तनपूजनैः। खेदाह्रादौ न जानाति प्रतिविम्बगतैरिख ॥ १ ॥ निःस्तोत्रो निर्विकारश्च पूज्यपूजाविवर्जितः । संयुक्तश्च वियुक्तश्च सर्वाचारनयक्रमैः ॥२॥ विषयाशादृशोज्झितः अत्यन्तविरक्तः पुमान्याचामतीतविषयः अती- तवाग्विपयः शरदि नभःस्थलमिव कामपि निरुपाधिका शोभामुप- गतः ॥ ९७ ॥ गिरौ स्थितो महाहद इव गम्भीरश्च प्रसन्नश्च परानन्दरसाक्षुब्धः परमानन्दास्यादनिश्चलः स्वात्मनि स्वात्मना स्वस्वरूपेण रमते ॥ ९८ ॥ सर्वेति ॥ नेतरेण विलिप्यते पुण्य- पापाभ्यामितरेण जात्यायुर्भोगरूपेण तद्विपाकेनापि न लिप्यते॥९९॥ स्फटिक इति ॥ स्फटिको मणिः प्रतिविम्वेन नीलपीतादिना द्रव्येण यथा रखनं तद्वर्णसंक्रान्ति नायाति तथा तज्ज्ञो ब्रह्मविपि कर्म. फलेन अन्तःकरणेन रखनं नायाति ॥ १०॥ विहरनिति ।। जनतावृन्दे जनताः नानाजातीया जनसमूहाः तासां वृन्दे व्यूहे विहरन् भेदाभिमानरहिततज्ज्ञो देहस्य फर्तनश्छेदनैः पूजनैः गन्धपुप्पादिभिरर्चनैः प्रतिविम्वगतः खदेहप्रतिविम्वगते- श्छेदनपूजनैरिव खेदाहादौ न जानाति ॥ १॥ निःस्तोत्र इति । वक्षः पुमान्निःस्तोत्रः स्वविपयात्परविपयाच स्तोत्रान्निाकान्तो निर्वि- ल.चा.५१ ·८०२ [निर्वाण०६ लघुयोगवासिष्ठः। तस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च सः। रागद्वेपभयानन्दैस्त्यज्यतेऽपि च युज्यते ॥३॥ प्रमेये कस्यचिदपि नारोहति महाशयः। प्रमेयीक्रियते चापि वालेनाप्यदुराशयः ॥ ४॥ तनुं त्यजति वा तीर्थे श्वपचय गृहेऽथवा । मा कदाचन वा राजन्वर्तमाने च या क्षणे ॥५॥ ज्ञानसंपत्तिसमये मुक्तोऽसौ विगताशयः। अहंभ्रान्तिर्हि बन्धाय मोक्षो ज्ञानेन तत्क्षयः॥६॥ संपन्नो यस्य सोऽयं तु पूजा) मनुजैः सदा । स पूजनीयः स स्तुत्यो नमस्कार्यः स यत्नतः ॥७॥ . स निरीक्ष्योऽभिवाद्यश्च विभृतिविभवैपिणा ॥८॥ न यज्ञतीर्थैर्न तपःप्रदान- रासाद्यते तत्परमं पवित्रम् । कारश्च पूज्यपूजाविवर्जितः स्वव्यतिरिक्तस्य पूज्यस्याभावात् । सर्वा- पारनयक्रमः कदाचित्संयुक्तः कदाचिद्वियुक्तश्च वर्तते ॥२॥ वस्मादिति ।। तस्मात्तज्ज्ञालोको नोद्विजते सर्वभूताभयप्रदानात् । स घ लोकान्नोद्विजते भयहेतोः स्वव्यतिरिक्तस्य वरतुनोऽभावात् । रागादिभिस्त्यज्यते कदाचिद्युज्यते च ॥३॥ प्रमेय इति ।। वसो महाशयत्यात् फस्यचिदपि प्रभोः प्रमेये प्रमाविपये नारोहति । महतामपि कदाचिहुर्लभो भवतीत्यर्थः । असौ तज्ञोऽदुराशयत्यात् यालेनापि कदाचित् प्रमेयाक्रियते । पालस्यापि कदाचित् सुलमो भयतीत्यर्यः ॥४॥५॥६॥७॥८॥ नेति ॥ क्षीणभवामयानामात्म: विदां मां भपया सेयया परमं पदमासाद्यते वित्पवित्रं परमं पर ·सर्ग: १४] वासिष्ठचन्द्रिकान्यास्यासहितः । आसाद्यते क्षीणभवामयानां भल्या सतामात्मविदां पदं यत् ॥९॥. वसिष्ठ उवाच ॥ एवमुक्त्वा स भगवान्मनुझिं गृहं ययौ । इक्ष्वाकुरपि तां दृष्टिमवष्टभ्य स्थिरोऽभवत् ॥ ११ ॥ इति श्रीयोगवासिष्टमारे निर्वाणप्रकरणे इक्ष्वासाल्यानं नाम त्रयोदशः सर्गः॥ १३ ॥ चतुर्दशः सर्गः राम उवाच ॥ एवंस्थिते हि भगवञ्जीवन्मुक्तस्य सन्मतेः । अपूर्वाऽतिशयः कोऽसौ भवत्यात्मविदां वर ॥१॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ज्ञस कसिंश्चिदेवाङ्ग भवत्यतिशयेन धीः । नित्यतृप्तः प्रशान्तात्मा स आत्मन्येव विष्ठति ॥२॥ यज्ञतीर्थतपोदानरपि नासाद्यते ॥९॥ एवमुक्त्वा स भगवानिति । ब्रह्मगृहं ब्रह्मलोकम् ।।११०॥ इति श्रीयोगवासिष्ठविवरणे निर्वाण- प्रफरणे इक्ष्वाकूपाल्यानं नाम त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥ पूर्व स्वविचारेण दुर्योधमपि तत्त्वं गुरूपदेशात्सुयोधमिति दर्शि- तम् । इदानी बुद्धतत्त्वस्य विश्रान्तस्य नास्ति प्रायेण लोकिको व्यव- हार इति निदर्शनार्थ मुनिव्याघवृत्तान्तो निरूप्यते-एवमिति ॥ एवं. स्थिते जीवन्मुक्तस्य आकाशगमनादयोऽतिशया न सन्तीति पूर्वमु- कम् । एवंस्थिते सति अस्य सन्मतेर्जीवन्मुक्तस्य अपूर्वोऽतिशयः कोऽसी भवति ॥१॥ ज्ञस्येति ॥ शस्य धीः कस्मिंश्चिदेव विश्व विलक्षणे फुनचिदेव तत्त्वे अविशयेन भवति । स च तावतेव ·८०१ [निवाण.६ लघुयोगवासिष्ट। मत्रसिद्धस्तपःसिद्धेस्तन्त्रसिद्धैश्च भूरिशः । कृतमाकाशयानादि का तत्र स्यादपूर्वता ॥३॥ अणिमाद्यपि संप्राप्तं तादृशैरेव भूरिशः। यत्नेन साधितत्वात्तैर्नेतरेणात्मदर्शिना ॥४॥ एप एव विशेषोऽस न समो मूढयुद्धिभिः । सर्वत्रास्थापरित्यागानीरागममलं मनः ॥५॥ एतावदेव सलु लिगमलिङ्गमूर्तः संशान्तसंसृतिचिरभ्रमनिवृतस्य । तज्ज्ञस्य यन्मदनकोपनिपादमोह- लोभापदामनुदिनं निपुणं तनुत्वम् ॥ ६॥ नित्यतृप्तः प्रशान्तात्मा च सन्नात्मन्येव तिष्ठति नान्यदाशास्त्रे ॥२॥ मनेति ॥ का तत्र स्यादपूर्वता आकाशगमनादेः पल्यादि- साधारणत्वात् जीवभावस्य वा निवृत्तेः यो वा अपूर्वातिशय इत्यर्थः ॥ ३॥ अणिमाद्यपि अष्टविधमैश्वर्यमपि ताशेर्मवादिसिद्धरेव भूरिशः संप्राप्तम् । इतरेण त्वात्मदर्शिना न संप्राप्तम् । फुतः । तैरेव मादिसिद्धैर्यत्नेन साधितत्वात्। आत्मदर्शिना त्वणिमाद्यनपेक्षिणा प्रयत्नेनासाधितत्वात् ॥ ४॥ एष एवेति ॥ अस्य झस्य सर्वत्र याहवस्तुनि आस्थापरित्यागाद्धेतोः सर्वत्र मनो नीरागममलं चेति यत् एष एवाम्य विशेषो मूढवुद्धिभिः समः साधारणो न भवति ॥५॥ वमेव विशेषमाह-गतापदिति ॥ अलिगमूर्नेर्पर्णाप्रमादि- टिहरदितम्य संशान्तममृतिचिरभ्रमनितम्य संशान्तः समृविरूपः घिरभ्रमो यम्य । अतण्य निनग्य निभिन्तम्य साम्य मदनयो- परिवादमोहलोमापदां पामोधादिनिमित्तानां आपदामनुदिन ·सर्गः ११] ८०५ वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः। वसिष्ठ उवाच । यथा सचमुपेक्ष्य वं शनैर्विरो दुरीहया। अङ्गीकरोति शूद्रत्वं तथा जीवत्वमीश्वरः ॥ ७ ॥ भूतानि द्विविधान्येव प्रतिसर्गे स्फुरन्ति वै । आयचित्स्पन्दजातानि तानि निष्कारणानि वै ॥८॥ ईश्वरात्समुपागत्य पुनर्जन्मान्तराणि तु । भूतान्यनुभवन्त्यङ्ग स्वकृतैरेव कर्मभिः । कार्यकारणभावोऽयमीदृशो जन्मकर्मभिः ॥९॥ निपुणं निर्विकारं तनुत्वं क्षय इति यत् एतावदेव लिङ्गं विशेष इत्यर्थः ॥ ६ ॥ यथेति ॥ यथा हि कश्चिद्विप्रः स्वमात्मीयं सत्त्वं जायादिमिः प्रशस्तत्वमुपेक्ष्याविचार्य दुरीया पुनोत्पादनपर्यन्वशू- बागनासङ्गादिरूपया दुश्चेष्टया शूद्रत्वमगीकरोति । मनु:-'शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यायधोगतिम् । जनयित्वा मुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते' इति । तथा दुरीया स्वसंकल्पेन स्थाविद्यया या ईश्वरोऽपि जीवत्समीकरोति । 'अनेन जीवनात्म- नानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी' ति ध्रुतेः ॥ ७ ॥ भूतानीति स्टोकद्वयं साधं वाक्यम् ॥ द्विविधान्येव भूतानि चराचररूपाः प्रागिनः प्रतिसगं स्फुरन्ति प्रादुर्भवन्ति । तत्र यानि भूतानि आधचित्स्पन्दजातानि । सन्दः पुरणं सिसझेति यावत् । आध- चित्रपन्दाजातानि भूतानि निष्कारणानि कर्मादेनन्मकारणम्यामा- पान आत्मनध निर्विकारतेनाकारणत्यात् ॥ ८ ॥ ईश्वरात्समुपा. गस गु भूतानि वरत: फर्मभिरेव पुनःपुनर्जन्मान्तरागि अनुम- यन्ति । जन्मफर्म गोरयं पार्यशरणमाय इंटसः उसमारः प्रय तथाच ·-- - ८०६ [ निर्वाण०६ लघुयोगवासिष्टः। अकारणमुपायान्ति सर्वे जीवाः परास्पदात् । पश्चात्तेपां स्वकर्माणि कारणं सुखदुःखयोः ॥ १०॥ आत्माज्ञानात्समुत्पन्नः संकल्पः कर्मकारणम् ॥ ११ ॥ संकल्पित्वं हि वन्धस्य कारणं तत्परित्यज । मोक्षस्तु निःसंकल्पित्वं तदभ्यासं धिया कुरु ॥ १२॥ सावधानो भय त्वं च ग्राह्यग्राहकसंगमे । अजस्रमेव संकल्पदशाः परिहरशनैः ॥ १३ ॥ मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ १४ ॥ अजस्रं यं यमेवार्थ पतत्यक्षगणोऽनघ । वध्यते तत्र रागेण विरागेण विमुच्यते ॥ १५ ॥ जन्म कर्मणः सुकृतदुप्कृतरूपस्य कारणम् । अनन्तरं तु कर्म जन्मनो नामरूपस्य कारणमित्यर्थः ॥९॥ एतदेव स्पष्टयति-अकारणमिति अर्धत्रयं वाक्यम् ॥ मुसदुःसयोरित्युपलक्षणम् । जात्यायुषोरपि नानारूपयोः स्वकर्माण्येव कारणम् । आत्माक्षानात् आत्मतत्त्वस्या- शानात् समुत्पन्नः संकल्पस्तु कर्मणां कारणम् ।। १० ॥ ११!! ॥ १२ ॥ सावधान इति ।। पशब्दो हेत्वये । अतो हेतोः स्वसं. पल्पदशाः शनैरभ्यासक्रमेण परिहरन् प्राहप्राहकसंगमे दृश्यदर्श- नसंयन्धे अजसमेव सावधानो भव अव्यवहितो भय ।। १३ ।। अप- धानप्रयारमेवाद- -मा मवेति ॥ मायभावात्मा दृश्यमावादात्माऽमि- मानी मा भय । प्राहकात्मा द्रष्टत्याभिमानी मा भय तिर्हि पपिलानां भावानां कर्मकादिवासनां सक्त्या यन्छिष्टं पर कांदिरिलक्षणं वन्मयो भय ॥ १४ ॥ अजम्नमिनि ॥ अशुगमः

·स]
८००
यासिष्टचन्द्रिकाम्याल्यामदिवः ।
यत्किंचिद्रोचते चित्ते तद्वद्धोऽसि मयस्थिती।
न किंचिद्रोचते चिचे तन्मुक्तोऽसि भवस्थितौ ॥ १६ ॥
वसात्पदार्थनिचयाद्राम स्थावरजङ्गमात् ।
तृणादेर्दैवपर्यन्तान्मा किंचिचव रोचताम् ॥ १७ ॥
बरतिः सन्यदनासि यत्करोपि जहासि यत् ।
न कर्तासि न भोक्तासि तत्र मुक्तमतिः शमी ॥ १८ ॥
सन्तोऽतीतं न शोचन्ति भविष्यचिन्तयन्ति नो।
वर्तमानं च गृहन्ति क्रमप्राप्तं सदानघ ॥ १९॥
मनसि ग्रथिताः पाशास्तृप्णामोहमदादयः।
मनसैच मनो नाम छैदनीयं विजानता ॥ २०॥
विवेकेनातितीक्ष्णेन बलादय इवायसा ।
मनसैव मनश्छिन्धि संसारभ्रान्तिशान्तये ॥२१॥
क्षालयन्ति मलेनैव मलं क्षालनकोविदाः।
वारयन्त्यसमस्रण विपं प्रतिविपेण च ॥ २२ ॥
जीवस्य त्रीणि रूपाणि स्थूलसूक्ष्मपराणि तु ।
तत्रास यत्परं रूपं तद्भज द्वे परित्यज ॥२३॥
पाणिपादमयो योऽयं देहो भोगाय वल्गति ।
मोगार्थमेतजीवस्य रूपं स्थूलमिह स्थितम् ॥ २४ ॥
इन्द्रियसमूहोयं यमेवार्थमजलं पतति गच्छति तन रागेण चेत्स.
तति तर्हि बध्यते । विरागेण चेत्पतति ता विमुच्यते ॥१५॥ एतदे-
वाह-यदिति ॥ १६ ॥ तस्मादिति ॥ तव तुभ्यमित्यर्थः ॥ १७ ॥
॥१८॥१९॥ २० ॥ विवेकेनेति । विवेकेन अतितीक्ष्णं यन्म-
नस्तेन मनसा मलिनं मनश्छिन्धीत्यर्थः ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥

·८०८ [निर्वाण०६ भिमानं च त्यक्त्या असंसक्तं स्वच्छं स्थित सत्ताहशतन्यं लघुयोगवासिष्ठः। खसंकल्पमयाकारे यावत्संसारभावि यत् । चित्रं तद्विद्धि जीवस्य रूपं रामातिवाहिकम् ॥२५॥ आद्यन्तरहितं सत्यं चिन्मात्रं निर्विकल्पकम् । यत्तद्विद्धि परं रूपं जीवस्यायं तृतीयकम् ॥ २६ ॥ एतत्तुर्यपदं शुद्धमत्र बद्धपदो भव । संपरित्यज्य पूर्वे द्वे मा तत्रात्ममतिर्भच ॥ २७॥ राम उवाच ॥ जाग्रत्स्वमसुपुप्तेपु स्थितं विष्वप्यलक्षितम् । तुर्य ब्रूहि विशेपेण विविच्य मुनिनायक ॥ २८॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अहंभावानहंभावौ त्यक्त्वा सदसती तथा । यदसंसक्तमस्वच्छं स्थितं तत्तुर्यमुच्यते ॥ २९ ॥ या स्वच्छा समता शान्ता जीवन्मुक्तव्यवस्थितिः । साक्ष्यवस्था व्यवहृतौ सा तुर्यकलनोच्यते ॥ ३० ॥ ॥२४॥ स्वेति ॥ चित्तमेयास्य जीवस्य आतिवाहिकम् । लोकान्तर- गमनागमनयोग्यं सूक्ष्मरूपमित्यर्थः ॥ २५ ॥ २६ ॥ एतदिति ।। तुरीयं स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरापेक्षया चतुर्थम् ॥२७॥ जाग्रदिति ।। जामदादिषु निपु स्थितं अवस्थितमपि जाप्रदादिभिरलक्षितं अवशे- पितं असंपन्दं तुयं गृहीत्यर्थः ॥ २८ ॥ अहमिति ॥ यशैतन्यं थदंभायानहंभावो अहं नादमिति चाभिमानं सदसती सत्त्वामत्याः मुर्गगुच्यते ॥ २९॥ येति ॥ स्वच्छा निष्फला समतया शान्यतया पीयन्गुणम्य स्थिविरूपायां व्ययहवी साक्ष्यपस्था औदासीन्या.

·सर्गः १४] ८०९ वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । नैताग्रन्न च'खमः संकल्पानामसंभवात् । सुपुप्तभावो नाप्येतदभावीजडतास्थितेः ॥ ३१ ॥ शान्तसम्यक्प्रवुद्धानां यथास्थितमिदं जगत् । विलीनं तुर्यमित्याहुरबुद्धानां स्थिरं स्थितम् ॥ ३२ ॥ अहंकारकलात्यागे समतायाः समुद्गमे । विशरारौ कृते चित्चे तुर्यावस्थोपतिष्ठते ॥३३॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अथेमं शृणु दृष्टान्तं कथ्यमानं मयाधुना। प्रयुद्धोऽपि यथा योधमुपैपि विवुधोपम ॥ ३४ ॥ कसिंश्चित्काननामोगे महामौनव्यवस्थितम् । दृष्ट्वाद्भुतमिदं किंचिन्मुनि पप्रच्छ लुब्धकः ॥३५ ।। पश्चादुपगतो वाणभिन्नं मृगमभिद्रुतम् । मुने मदीयबाणेन विद्धो मृग इहागतः । क्छ प्रयातो मृग इति प्रत्युवाच स तं मुनिः ॥ ३६ ।। समशीला वयं साधो मुनयो वनवासिनः । नासाकमस्त्यहंकारो व्यवहारेषु यः क्षमः ॥ ३७॥ वस्था सा तुर्यफलना तुर्यावस्थोच्यते ॥ ३० ॥ नैतदिति ॥ एतत्तु- र्यपदं जापन्न स्वप्नश्च न संकल्पानामभावात् । एतत्सुपुप्रभावोऽपि न जडतास्थितेरभावात् ॥ ३१ ॥ शान्तेति ॥ शान्ता ये सम्यक प्रवुद्धाः तेषां यथास्थितमेवेदं जगत् ब्रह्मणि विलीनं तत्तुर्यमित्याहुः । अबुद्धानां तु स्थिरमेव स्थितम् ॥ ३२ ॥ अहमिति ॥ विशरारी विशरणशीले ॥ ३३॥ ३४॥ कस्मिन्निति ॥ महामानव्यवस्थितम्। महामोनं नाम द्वैतमपश्चाननुसंधानम् ॥ ३५ ॥ ३६॥ समेति ॥

·[निर्वाण०१
लघुयोगवासिष्टः।
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि करोतीह सखे मनः
अहंकारमयं तन्मे नूनं प्रगलितं चिरम् ॥ ३८॥
जाग्रत्स्वमसुपुप्ताख्या दशा वेद्मि न काथन ।
तुर्य एवावतिष्ठेऽहं तत्र दृश्यं न विद्यते ॥ ३९ ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा मुनिमुख्यस्य राघव ।
लुब्धकोऽर्थमविज्ञाय जगामामिमतां दिशम् ॥ ४० ॥
अतो वच्मि महाबाहो नास्ति तुर्येतरा दशा ।
निर्विकल्पा हि चित्तुर्य तदेवास्तीह नेतरत् ॥ ४१ ।।
जाग्रत्वममुपुमाख्यं त्रयं रूपं हि चेतसः।
शान्तं घोरं च मूह च त्र्यात्म चितमिह स्थितम् ॥ ४२ ॥
घोरं जाग्रन्मयं चित्तं शान्तं स्वममयं स्थितम् ।
मृहं मुपुप्तमावस्यं त्रिभिहीनं मृतं भवेत् ।। ४३ ।।
समशीलाः समं प्रदेव शीलयन्यनुसंदधत इति समशीलाः । शील
समायाविति धातुः ।। ३७ ॥ ३८ ॥ जामदिति ॥ तुर्य पूर्योपायां
तुर्यायस्थायाम् ॥ ३९ ॥ ४० ॥ अत इति ॥ तुर्येतरा सुर्यव्यति-
रिका दशा यस्तुनो नाम्नि फल्पितत्यान । हि यस्माकारणार
निर्षिकसा चिदेय तुर्यम् ॥ ४१ ।। जाप्रदिति ॥ दि यामात्कारणात
सामरस्यानमुपुप्ताग्यं प्रय घेतम एय स्पं अयम्या नात्मनोऽनो पोरं
शान्वं गूटं घेति जामदादिषु चितंत्र्यात्म प्रय पारगानः सभाया
गम्म गार सिनम् ॥ पनदेय विनोत-जामन्मयं शिरा
पोरं भरेग मुमतानगरम्मयान्या । मनमयं पिगं शानं गया.
गिगरम्मामाया । मुगममाय ग जायपिट गाण। विभि:
सागरिपादानं गुपितं मां भग निर्षि पारपार ॥ ४ ॥

·सर्गः १५] वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः । ८98 यच चित्तं मृतं यच्च सत्वमेकं स्थितं समम् । तदेव योगिनः सर्वे यत्नात्संपादयन्ति हि ॥४४॥ समस्तसंकल्पविलासमुक्त तुर्ये पदे तिष्ठ निरामयात्मा। यत्र स्थिताः साधु सदैव मुक्ताः प्रशान्तभेदा मुनयो महान्तः ॥ ४५ ॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे निर्वाणप्रकरणे मुनिव्याधोपारयानं नाम चतुर्दशः सर्गः ॥११॥ पञ्चदशः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ सिद्धान्तोऽध्यात्मशास्त्राणां सर्वापह्नव एव हि । नाविद्यास्तीह नो माया शान्तं ब्रह्मेदमनिमम् ॥१॥ शान्त एव चिदाकाशे स्वस्थे समसमात्मनि । समग्रशक्तिखचिते ब्रह्मेति कलिताभिधे ॥२॥ यञ्चेति ॥ यच्च चित्तं मृतमित्युक्तं तच्च तदेव चित्तं सममेक च सत्त्वं सत्त्वगुणरूपं स्थितम् । अतस्तदेव चित्तं सर्वे योगिनो यत्नात्संपादयन्ति॥४४॥ समस्तेति ॥ यत्र यस्मिंस्तुर्ये पदे ॥४५॥ इति श्रीयोगवासिष्ठविवरणे निर्वाणप्रकरणे मुनिव्याधोपारयानं नाम चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥ पूर्व विश्रान्तस्य वाहव्यवहारभारो नास्तीति दर्शितम् । इदानी सर्वस्य चास्य ज्ञानशास्त्रस्य ज्ञानभूमिकासारत्वात् तत्स्वरूपं विस्त- रेण निरूपयितुं अन्तिममिदमारयानमारभ्यते-सिद्धान्त इति ॥ शान्तमग्रिममिदं ब्रह्मैवाति अविद्या माया तत्कार्य च नास्तीति सर्वप्रपश्चापहव एवाध्यात्मशास्त्राणां सिद्धान्तः ॥१॥ शान्त इति ·८१२ [निर्वाण०६ यागनं यथापान फर्म फुग ॥ ६ ॥ चित्तति ।। यतचित्तसत्तामचे लघुयोगवासिष्टः। निर्णीय केचिच्छ्न्यत्वं केचिर्द्विज्ञानमात्रताम् । केचिदीश्वररूपत्वं विवदन्ते परस्परम् ।।३।। सर्वमेव परित्यज्य महामौनी भवानघ । निर्वाणवान्निर्मननः क्षीणचित्तः प्रशान्तधीः ॥४॥ आत्मन्येव प्रशान्तात्मा मूकान्धवधिरोपमः । नित्यमन्तर्मुखो भूत्वा त्वमास्वान्तः प्रपूर्णधीः ॥५॥ जाग्रत्येव सुषुप्तस्थः कुरु कर्माणि राघव । अन्तः सर्वपरित्यागी पहिः कुरु यथागतम् ॥ ६॥ चित्तसत्ता परं दुःखं चित्तासत्ता परं सुखम् । अन्तश्चित्तं चिदेकात्मा नय क्षयमवेदनात् ॥७॥ शोकद्वयं वाक्यम् ॥ शान्तादिलक्षणे ब्रह्मेति कलिताभिधे चिदा- काश एव केचिद्वादिनः शून्यत्वं केचित्तु विज्ञानमात्रतां केचित्पुन- रीश्वररूपत्वं निर्णीय परस्परं विवदन्ते ॥ २ ॥ ३ ॥ सर्वमिति ।। त्वं च सर्वमेव विवादं परित्यज्य निर्मननो निःसंकल्पविकल्प: क्षीणचित्तो निर्वासनचित्तः प्रशान्त वीश्च सन् महामोनी याह्यमन: नुसंदघन् निर्वाणवान् जीवन्मुक्तो भव ॥ ४ ॥ आत्मनीति ॥ त्वं नियमन्तच्यो भूत्वा आत्मन्येव प्रशान्तात्मा निवृतचित्तः मूका- न्ययधिरोपमः चित्तम्यान्तर्मुग्पत्यात् निष्फलयावेन्द्रियव्यापारः अन्तः प्रपूर्णधीराम्य विष्ट ॥ ५ ॥ जाप्रतीति । जाप्रत्येव मत्येय यापन्द्रियव्यापारे सुपुनस्सो निर्षिकारचितः कर्माणि कुरु । तदेय सष्टयति-अन्तः सर्वपरित्यागी रागद्वेषादिक मयं परित्यज्य यहिर्य- एप पर दुपारी । अधिदेवारमा चिदेकरमः सन् अवेदनार ·सगे: १५ ८१३ . वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। दृष्ट्वा रम्यमरम्यं वा स्थेयं पापाणवत्समम् । एतावतात्मयलेन जिता भवति संसृतिः ॥ ८॥ संवेदनीयं न सुखं नासुखं नैव मध्यमम् । एतावतात्मयत्नेन दुःखान्तोऽनन्त आप्यते ॥९॥ आपीनमण्डलशशाइबदन्तरेव श्रीमद्रसायनमयः सुखमेति तज्ज्ञः । विज्ञातसर्वभुवनत्रयवस्तुसारः कुर्वन नाम कुरुते परमभ्युपेतः ॥१०॥ राम उवाच॥ सप्तानां योगभूमीनरमभ्यासः क्रियते कथम् । कीदृशानि च चिहानि भूमिकां प्रति योगिनः॥११॥ वसिष्ठ उवाच ॥ प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च भवति द्विविधः पुमान् । सर्गापवर्गोन्मुखयोः शृणु लक्षणमेतयोः ॥ १२॥ वाह्याननुसंधानादेतोश्चित्तं क्षयं नय ॥ ७ ॥ दृष्ट्वेति ॥ रम्यमरम्यं वा दृष्ट्वा पापाणवत् समं निर्विकारस्थेयम् । एतावतेयात्मयनेन संस- तिर्जिता भवति ।। ८ ॥ संवेदनीयमिति ॥ मुसमेतत् दुःश्यमेतत् मध्यममनुभयरूपमेतदिति त्रिवयमपि न संवेदनीयं नानुसंधानी- यम् । एतावतात्मयनेन अनन्तो दुःयान्वः आसन्तिकी दुःपनि- पृत्तिराप्यते ॥९॥ आपीनेनि ॥ आपीनमण्दलशशाध्यत् पूर्णेन्दु- यत्रामाः अन्तः श्रीमदमायनमयः अमृतमयः मुवं सरूपमुन्य- मेति । विज्ञातमभुवनप्रययरतुमारः नशः परं परमात्मानं अभ्यु- पेतः फर्माणि पुर्यमपि न नाम पुग्ने न पुरुन एप अभिमानामा- यात् ॥ १० ॥ ११ ॥ प्रत शति ॥ स्वर्गापयामुग्रयोः मका- ·[निर्वाण विरी जायते ॥ १४ ॥ असारेति ॥ संमारव्ययस्था असारा लघुयोगवामिष्टः। कियतनाम निर्वाणं वरं संसृतिरेव मे। इति निर्णीय कर्ता यः स प्रवृत्त उदाहृतः ॥ १३ ॥ चलार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवाप्रवेशवत् । अनेकजन्मनामन्ते विवेकी जायते पुमान् ॥ १४ ॥ असारा वत संसारव्यवस्थालं ममैतया । किं कर्मभिः पर्युपितैदिनं तैरेव नीयते ॥ १५ ॥ मधर्मानुष्ठानेन स्वर्गोन्मुखः प्रवृत्तः । निष्कामधर्मानुष्ठानेनापवर्गो- न्मुसो निवृत्तः ॥ १२ ॥ क्रियदिति ॥ तत् निर्वाणं नाम किया अल्पमेव । भोक्तव्यस्य वस्त्वन्तरस्याभावात् । संमृतिरेप मे वर प्रार्थनीयं वस्तु भोक्तव्यानां विपयसुसानामानन्त्यात् । इति निर्णीय यः प्रवृत्तिहेतुभूतानि कर्माणि कर्तास पुमान्प्रवृत्त उदाहृतः ॥ १३ ॥ चलेवि ॥ चलार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवाप्रवेशवत् चलयोरणवयोर्यु- गम्य युग्मस्य छिद्रे मध्यवर्तितीरविवरे कूर्मस्य ग्रीवया साधनमू- वया प्रवेशे सति यथा पुरतो निर्गमने पश्चान्निवर्तते तथैव छिद्रा- वस्थाने वा नच कापि विश्रान्तिः तथा प्राक्तनं भवसागरं परित्यग्य मवान्तरं प्रविविभोर्जीवस्य न कापि विश्रान्तिः । तथाहि । प्राक्तने जन्मनि जरामरणादिदुःसपरम्परा भाविनि पाल्यादिदुःससंततिः मध्यवर्दिनि यातनादेहे गर्भयासे च महत् दुःसमिति । इत्यं दु: समयानां अपां जन्मनां अन्ते पुमान् कुतश्चित् पुण्यपरिपाकात् निःमारा यत । मम एतया संसारव्यवस्थया अटम् । चमारेः कर्मभिरपि कि फलं किमिति रेय पर्युपितेः कर्मभिर्दिन- पर्युपितेर्ग- ·सर्गः १५] वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः । क्रियातिशयनिर्मुक्तं किं साद्विश्रमणं परम् । इति निश्चयवान्योऽन्तः स निवृत्त इति स्मृतः ॥१६॥ कथं विरागवान्भूत्वा संसाराब्धि तराम्यहम् । एवं विचारणपरो यदा भवति सन्मतिः ॥ १७ ॥ विरागमुपयात्यन्तर्वासनाखनुवासरम् । क्रियामदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ १८ ॥ । ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सति । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ १९ ॥ अनन्योद्धेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्विमेति सततं न च भोगमपेक्षते ॥२०॥ स्नेहप्रणयगर्माणि पेशलान्युचितानि च । देशकालोपपन्नानि वचनान्यभिभापते । वदासी प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् ॥ २१ ॥ मखिलं नीयते ॥ १५ ॥ क्रियाविशयेति ॥ क्रियातिशयेन निर्मुक्तं कर्मफलतारतम्यरहितं परमुत्कृष्टं विश्रमणं किं स्यात् इत्येवमन्तर्नि- श्चयवान् यो मुमुक्षुः स निवृत्त इति स्मृतः॥ १६ ॥ कथमिति श्लोक. पटू वाक्यम् ॥ विरागो वैराग्यम् ॥ १७ ॥ अनुवासरं प्रतिदिन वासनासु विरागमुपयाति । उदाररूपासु प्रशस्तासु क्रमते कर्तुमु- सहते । 'वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' इत्यात्मनेपदम् ॥ १८॥ प्राम्या- खिति ॥ प्राम्यासु मामे भवासु जडानां चेष्टासु कृप्यादिपु विचि- कित्सति संशयेन युक्त इत्यर्थः । परेपां मर्माणि नोदाहरति नोद्धा- टयति । 'न कंचिन्मर्मणि स्पृशेन्' इति निषेधात्॥१९॥ अनन्यो- द्वेगकारीणि अन्येपामभयंकराणि । मृदुकर्माणि अहिंस्राणि कर्माणि ॥ २० ॥ स्नेहप्रणयगर्भाणि नेहः प्रेमा प्रणयो विनम्भसद्गर्भाणि 1 ·८१६ १ व्याख्यानेन म्यानान् श्रेष्टपण्डितान भयति । ध्यानकर्मगामिति अपीयर्पः ॥ २४ ॥ पढ़ायंप्रविभागाः निन्यानित्यवानुमरिभा. गाः अधिगन प्रच्यः भुनाध्यात्मशानः गृहपी: गृहमिय पापा फायविनियं सत्यनो जाना॥२५॥ईपद्वदिर्भितां सुरिगामारी लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ मनसा कर्मणा वाचा सजनानुपसेवते । यतःकृतश्चिदानीय ज्ञानशाखाण्यवेक्षते ।। २२॥ एवं विचारवान्यः स्यात्संसारोत्तरणं प्रति । स भूमिकायानित्युक्तः शेपस्त्वार्य इति स्मृतः ॥ २३ ॥ विचारनाम्नीमितरामागतो योगभृमिकाम् । श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्मणः । मुख्यया व्याख्यया ख्याताञ्धयति श्रेष्ठपण्डितान् ॥२४॥ पदार्थप्रविभागनः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्रन्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ २५ ॥ मदाभिमानमात्सर्यदम्भमोहातिशायिताम् । वहिरप्पर्थितामीपत्त्यजत्यहिरिय त्वचम् ॥ २६ ॥ ॥२१॥ मनसा वाचा च सजनान् ज्ञानिन उपसेवते शुश्रूपते । इत्यमाचरन्सन्मतिः प्रथमां शुभेच्छारूपामेको भूमिकां प्राप्तो मवतीयन्वयः ॥ २२ ॥ एवमिति ॥ संसारोत्तरणं प्रति एवं पूर्वोकप्रकारेण यो विचारयान्म्यात् स एव भूमिकावानित्युक्तः प्रयमभूमिकां प्राप्त इत्युच्यते । शेपस्नु मन्मार्गवर्ती आर्य इति स्मृतः ॥ २३ ॥ विचारेति श्लोकपश्वकं यास्यम् ॥ धुनिस्मृतिमदाचार- धारणाध्यानम्र्मणः ध्रुन्यादयः कर्माणि कर्तव्यानि अनुसंधयानि प येषां नान् । मुन्यया प्रशसया व्याख्यया अध्यात्मशाग्वाणां पाटे निधारणे पटी । धुन्यादितत्पराणां मध्ये ये भ्रष्टाः पण्टिनामान ·सर्गः १५] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । इत्यंभूतमतिः शास्त्रे गुरुसजनसेवया । स रहसमशेषेण यथावदधिगच्छति ॥ २७ ॥ असंसङ्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ २८॥ यथावच्छात्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । वापसाश्रमविश्रान्तरध्यात्मकथनक्रमैः ॥ २९ ॥ संसारनिन्दकैस्तद्वैराग्यकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥३०॥ वनावनिविहारेण चिचोपशमशोभिना । असङ्गसुखसौख्येन कालं नयति नीतिमान् ॥ ३१ ॥ मदाभिमानमात्सर्यदम्भमोहातिशायितां मदादीनामविशयसंपत्ति अहिस्त्वचमिव त्यजति ॥ २६ ॥ इत्यंभूतमतिः पूर्वोक्तसद्वासना- वासिवमतिः सः द्वितीयभूमिकां प्राप्तो गुरुसजनसेवया साधनेन शास्त्रे रहस्यं वत्त्वं यथावत्सम्यगधिच्छति ॥ २७ ॥ असंसंगेति मोकपञ्चक वाक्यम् ॥ असंसगाभियां तृतीयां बनुमानसेति या पूर्वोत्ता सैव मानमस्य । तनुत्वाद्विपयेप्यासद्गाभावादसंसगामिया- संपन्नेति न पूर्वोत्तरविरोधः ॥ २८ ॥ शास्त्राणां अध्यात्मविषयाणां वाक्याथै आत्माद्वैतलक्षणे यथावन्निश्चलां मविमाधाय वापसानमेषु विश्रान्तरध्यात्मनिष्टेः है: सह अध्यात्मपयननमः ॥ २९ ॥ संसार- निन्दकैराग्यकयनेश्च शिलायामेव शय्यायां यनवासन एवासीनः सन्नावतमायुर्जरयति क्षपयति ।। ३० ॥ व्युत्यानदायां बनाय- निविहारेण समाधी पुनश्चित्तोपरामशोभिना असद्गमुखसोस्येन शब्दादिसामुसादन्यत् यत्सोस्यं तेन अविद्यमानं सङ्गमुसं येषां ·८१८, [निर्वाण०६ स्मिन्पअदयेऽपि मम फेय कर्तृवा । न काचिदित्यर्थः ॥ ३६॥ लघुयोगवासिष्टः । अभ्यासात्साधुशास्त्राणां करणात्पुण्यकर्मणाम् । जन्तोर्यथावदेवेयं वस्तुदृष्टिः प्रसीदति ॥ ३२ ॥ तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धोऽनुभवति खयम् । द्विप्रकारमसंसङ्गं तस्य भेदमिमं शृणु ॥ ३३ ॥ द्विविधोऽयमसंसङ्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च । नाहं भोक्ता न कर्ता च न यायो न च वाधकः ॥ ३४ ॥ इत्यसञ्जनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ ३५ ॥ प्राकर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा । सुखं वा यदि वा दुःखं कैवात्र मम करीता ॥ ३६ ॥- भोगामोगा महारोगाः संपदः परमापदः । तेपां आत्मारामाणां यत्सौख्यं तेनेति वा स्वरूपसुसमुच्यते । तेन च कालं जीवितकालं नयति ॥ ३१ ॥ इयं वस्तुदृष्टिः असंसङ्गा- भिधायां भूमिकायां या ज्ञानकक्षा सेयमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ तत्रैवावान्तरभेदनिरूपणायाह-तृतीयामिति ॥ तृतीयां भूमिका प्राप्य युद्धो ज्ञानी सामान्य श्रेष्टमेव च द्विप्रकारमसंसद्गमनुभवति ॥ ३३ ॥ नेति ॥ अहं कर्वा न निष्क्रियत्वात् । भोका चन नित्यनत्वात् । बाघकश्च न निर्व्यापारत्वात् ॥ ३४ ॥ इत्येवमर्येषु यसन साहित्यं वसामान्यासगनामकम् ॥ ३५ ॥ एतदेय प्रपश्ययति-प्रागिति शोकाय वाक्यम् । मुसं या दुःसं वा सर्व निरीश्वरवादे प्राधर्मनिर्मिवम् । सेश्वरयादे तु ईश्वराधीनमेव ! अग्रा. मोगामोगाः विषयविस्तारा: महारोगाः पर्यन्तपरितापित्वात संपदा समृद्धयः परमापदः अर्जनरक्षणादिनिमिचदुपहेतुत्यात् ।

·। सर्गः १५] वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। वियोगायैव संयोगा आधयो व्याधयो धियः ॥ ३७ ॥ कालः कवलनोद्युक्तः सर्वभावान्विनाशयन् । तिष्ठतीति विचारो यः सामान्योऽसावसंगमः ॥ ३८॥ अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । वियोगेनासतामन्तः प्रयोगेणात्मसंविदाम् ॥ ३९ ॥ पौरुपेण प्रयत्नेन संतताभ्यासयोगतः । करामलकवद्वस्तुन्यागते स्फुटतां दृढम् ॥४०॥ नाहं कर्तेश्वरः कर्वा कर्म वा प्राक्तनं मम । कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनाम् ॥४१॥. संसाराम्युनिधेः पारे सारे परमकारणे । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥ ४२ ॥ आधयश्चिन्वा धियो व्याधयः बुद्धिशहेतुत्वात् ॥ ३७ ।। काल कवलनोयुक्तः संहारोद्यतः सन्सर्वभावान्विनाशयन् तिष्ठतीति यो विचारः असौ सामान्यासंगमः ।। ३८ ।। श्रेष्ठमसङ्गमाह-अनेनेति लोकचतुष्टयं वाक्यम् । अनेन पूर्वोक्तमयोगेन अभ्यासयोगेन महात्मनां संयोगेन असतां दुर्जनानां वियोगेन वर्जनेन आत्मसं. विदां आत्मविचाराणां प्रयोगेण च ॥ ३९ ॥ पौरुपेण प्रयत्नेन यः संतताभ्यासः समाध्यभ्यासः तद्योगतः करामलकपद्वस्तुनि स्फुट- तामागते सति ॥ ४० ॥ नाहं कर्ता ईश्वरः प्राक्तनं या कमव कति शब्दार्थभावनां शब्दार्थानुसंधानं दूरतरेऽत्यन्तदूरे कृत्वा त्यक्त्वा ॥४१॥ परमकारणे सर्वकारणे सारे अवाधिते संसाराम्बुनिये: पारे प्रपञ्चातीते परे ब्रह्माणि मौनं शान्तं च यदासन वच्छेठासङ्ग ·८२० , कण्टकः संकटः संकीर्णः ॥ १५॥ अन्तर्हृदये रुढो विवेकरूपेणा- कण विकासितः सन् विवेकपा असंसद्गां तृतीयामिमां भूमिकामेय लघुयोगवासिष्टः । [निवांण०६ यन्नान्तर्न यहि धो नोचं नाशासु नाम्बरे । न पदार्थे नापदार्थे न जडे न च चेतने ॥४३ ।। आथितं मासनं शान्तममासनमभावनम् । अनाद्यन्तमजं कान्तं तच्छ्रेटासङ्ग उच्यते ॥ ४४ ॥ संतोपामोदमधुरः सत्कार्यामलपल्लवः । चित्तनालाग्रसंलीनो विघ्नकण्टकसंकटः ॥ ४५ ॥ विवेकपमां रुढोऽन्तर्विवेकार्कविकासितः। फलं फलत्यसंसङ्गां तृतीयां भूमिकामिमाम् ॥ ४६ ।। समवायाद्विशुद्धानां संचयात्पुण्यकर्मणाम् । उच्यते ॥ ४२ ॥ तदेव विशिनष्टि-यदिति श्लोकद्वयं वाक्यम् ।। यद्भासनरूपमाश्रितमन्तरादिभिः देशविशेपैर्भावाभावरूपैः जडाजड- रूपैर्वस्तुभिर्न परिच्छिद्यते ॥ ४३ ॥ अभासनं अविद्यमानं स्वव्य- तिरिक्त भासनं प्रकाशकं यस्य । अभावनं अविद्यमानं भावनं खव्यतिरिक्तं कारणं यस्य तादृशं सर्वप्रकाशकं सर्वकारणं च अना- द्यन्तमजं शान्तं कान्तं च तत्तादृशं भासनरूपमानितं श्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥४४ ॥ अस्यास्तृतीयभूमिकाया हेतुमाह-संतोपेति श्लोक- द्वयं वाक्यम् ।। संतोपामोदमधुरः अलंबुद्धिः संतोपः तजन्येना- मोदेन हर्पण मधुरः मकरन्दवान् । सत्कार्याण्येवामलानि पदयानि पत्राणि यम्य सः। चित्तमेव नाल: वस्यामे संल्लीनः विनरेव फलं फलति ।। ४६ ॥ इदानी प्रयमभूमिकाया हेतुमाह-समया गदिति ॥ विमुद्धानां निष्फत्मपाणां संजनानां समयायात् पुण्य ·सर्गः १५] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। काकतालीययोगेन प्रथमोदेति भूमिका ॥४७॥ भृमिः प्रोदितमात्रान्तरमृताङ्गुरिकेव सा । विवेकेनाम्बुसेकेन रक्ष्या पाल्या प्रयत्नतः ॥४८॥ येनांशेनोल्लसत्येपा विचारेणोदयं नये । तमेवानुदिनं यतात्कृपीवल इवाङ्कुरम् ॥ ४९ ॥ एपा हि परिमृष्टान्तरन्यासां प्रसवैकभूः । द्वितीयां भूमिकां यत्नातृतीयां प्राप्नुयात्ततः ॥५०॥ श्रेष्ठासंसङ्गता ह्येषा तृतीया भूमिकात्र हि । भवति प्रोज्झिताशेपसंकल्पकलनः पुमान् ॥ ५१॥ राम उवाच ॥ मूढस्यासत्कुलोत्थस्य प्रवृत्तस्याधमस्य च । अप्राप्तयोगसङ्गस्य कथमुत्तरणं भवेत् ॥ ५२ ।। कर्मणा संचयाच काकवालीययोगेन देवगत्या प्रथमा भूमिकोदेति ॥ ४७ ॥ भूमिरिति ॥ सा प्रथमा भूमिरमृताङ्कुरिकेव प्रोदितमा- त्रापि विवेकेन विवेकरूपेणाम्बुसेकेन प्रयत्नतः पाल्या रक्या घ ॥४८॥ येनेति ॥ एपा भूमिका येनाशेनोसति वमेवाशं विचा- रेण यत्नादनुदिनं कृषीवलोऽङ्करमिवोदयं नयेत् ॥ ४९॥ एपेति ।। एपा भूमिका अन्तःपरिमृष्टा विचारेणोदय नीवा सती अन्यासां भूमिकाना प्रसवैकभूः । ततस्तस्या एव भूमिकाया हेतोदितीयां तृतीया च भूमिका प्राप्नुयात् ॥५०॥ श्रेष्ठेति ॥ येपा श्रेष्ठा असंस- गवा तृतीया भूमिकाति अत्र अस्या भूमिकाया वर्वमानः पुमान् प्रोझिवाशेपसकल्पकलनो भवति ॥५१॥ मूढस्येति ॥ मूढस्य अन- ·८२२ [निर्वाण. ६ योगभूमिफया प्रयमादिप्यन्यतमयोकान्तजीवितस्य मृवस्य शरीरिणो ग्रीवस्य भूमिकांशानुसारेण भूमिकाप्रकर्षानुसारेणेष पूर्यदुप्पतं लघुयोगवासिष्टः। एकामथ द्वितीयां वा तृतीयां वैतरां च था। आरूढस्य मृतस्याथ कीदृशी भगवन्गतिः॥ ५३॥ वसिष्ठ उवाच॥ मूढस्सारूढदोपस्य तावत्संसृतिरातता । यावजन्मान्तरशतैोंदिता प्रथमात्र भूः ॥ ५४॥ अथवा साधुसंगत्या काकतालीययोगतः। संसारस्य परामर्शाद्वैराग्यं समुदेति हि ॥५५॥ वैराग्येऽभ्युदिते जन्तोरवश्यं भूमिकोदयः। ततो नश्यति संसार इति शास्त्रार्थसंग्रहः ॥५६॥ योगभूमिकयोकान्तजीवितस्य शरीरिणः । भूमिकांशानुसारेण क्षीयते पूर्वदुष्कृतम् ।। ५७ ।। ततः सुरविमानेषु लोकपालपुरेषु च । मेरुपर्वतकु पु रमते रमणीसखः ॥ ५८ ॥ स्य प्रवृत्तस्य काम्यकर्मनिष्ठस्य ॥५२॥ एकामिति ।। द्वितीयां तृतीयामि- सरां च वा एका भूमिकामारूढस्य अथानन्तरं मृतस्य कीदृशी गतिः ॥ ५३ ॥ प्रथमप्रभस्योत्तरं श्लोकत्रयेणाह-मूढस्येति ॥ थारूढदोपस्य प्रवृद्धरागादिदोपस्य मूढस्य जन्मान्तरशतैरपि याव- लयमा भूमिका नोदिता तावत्संमृतिरेवातता भवति ॥ ५४ ।। अयया काकतालीययोगतः साधुसंगत्या संसारस्य परामशाहोपद- शनाद्वैराग्योदये ।। ५५ ॥ भूमिकोदयात्संसारो नश्यतीति शास्त्रा- पंसंमहः ।। ५६ ॥ द्वितीयप्रभस्योत्तरं शोकपचकेनाइ-योगेति ॥ धीयते ॥ ५५ ॥ ततः मुकृतमहिना मुरविमानादिषु स्पर्गप्रदेशेषु ·सर्गः १५] ८३३ वासिष्ठचन्द्रिकाव्यास्यासहितः। ततः सुकृतसंभारे दुष्कृते च पुरा कृते मोगक्षयात्परिक्षीणे जायन्ते योगिनो भुवि ॥ ५९ ॥ शुचीनां श्रीमतां गेहे गुप्ते गुणवतां सताम् । जनित्वा योगमेवैते सेवन्ते योगवासिताः ॥ ६ ॥ तत्र प्राग्भावनाभ्यस्तं योगभूमिक्रम युधाः । दृष्ट्वोपरिपतन्त्युच्चैरुत्तरं भूमिकाक्रमम् ॥ ६१ ॥ भूमिकात्रितयं त्वेतद्राम जाग्रदिति स्मृतम् । जाग्रतीवात्र विस्पष्ट मेदयुद्ध्यनुवर्तनात् ।। ६२॥ उदेति योगयुक्तानामत्र केवलमार्यता । यां दृष्ट्वा मूढयुद्धीनामप्युदेति मुमुक्षुता ॥ ६३ ॥ कर्तव्यमाचरन्काममकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारो यः स आर्य इति स्मृतः ॥ ६४ ॥ रमणीससो रमते ॥ ५८ ॥ ततः पुरा कृते सुकृतसंभारे दुप्फते च मोगक्षयात् क्षयहेतोभूमिकांशाप परिक्षीणे सवि भुवि ॥ ५९॥ शुचीनां गुणवतां श्रीमतां सतां गुप्ते सुरक्षिते गेहे योगिनो जायन्ते । जनित्वा चैते योगवासितत्यान् योगमेव सेयन्ते ।। ६०॥ तत्र घ प्राग्भावनाभ्यस्तं योगभूमिकाममं दृष्ट्वा उत्तरं भूमिकाक्रमं परिपतन्ति अभ्यसन्ति ।। ६१॥भूमिरेति। एतत्पूर्योकं भूमिकानितयं जाप्रविति स्मृतम् ।युतः अत्र अस्यां भूमिकायांजामतीय विस्पष्टं भेदयुरगुवर्त- नात् ॥ २ ॥ उदेतीति ।। अग्र भूमिकाप्रये योगयुकानां पूर्वमार्यना फेवलमुदेति यामार्यतां दृष्ट्या म्हयुद्धीनामपि मुमुक्षुतोदेठि ॥६३ ॥ मार्यलक्षणं सोपतयेनाद-कर्तव्यमिति ॥ प्रतापारः प्रहयमाव- श्य देहपारपोपयुफमापरन् ययान्थिन स्थितियांदा बदनविकम्य ·८२४ . यस्माराम्यां भूमिकायां चित्तं शरदभ्रांशविलायं प्रविलीयते । शरत. लघुयोगवासिष्टः। [निर्वाग०६ यथाचारं यथाचित्तं यथाशास्त्रं यथास्थितम् । व्यवहारमुपादत्ते यः स आर्य इति स्मृतः ॥ ६५ ॥ प्रथमायामङ्कुरितं भृमी विकसितं ततः। द्वितीयायां तृतीयायां फलत्यार्यत्वमुत्तमम् ॥ ६६ ॥ आर्यतायां मृतो योगी शुद्धसंकल्पसंभृतान् । मोगान्भुक्त्वा चिरं कालं योगवाजायते पुनः॥ ६७ ॥ भूमिकात्रितयाभ्यासादजाने क्षयमागते । सम्यग्ज्ञानोदये चित्चे पूर्णचन्द्रोदयोपमे ॥ ६८॥ निर्विमागमनाद्यन्ते योगिनो युक्तचेतसः। समं सर्व प्रपश्यन्ति चतुर्थी भूमिकां गताः ॥ ६९॥ अद्वैते सैर्यमायाते द्वैते प्रशममागते । पश्यन्ति स्वमवल्होकं चतुर्थी भूमिकामिताः ॥ ७० ॥ भूमिकात्रितयं जाग्रचतुर्थी स्वम उच्यते । 'चित्तं तु शरदम्रांशविलायं प्रविलीयते ॥ ७१ ।। ॥ ६४ ॥६५॥ प्रथमायामिति ।। आर्यत्वं प्रथमायां भूमावरित भवति । ततो द्वितीयायां विकसितं सत् तृतीयायां फलति ॥ ६६ ॥ ॥६॥ भूमिकेति लोकद्वयं वाक्यम् । पूर्वोक्तभूमिकात्रितयाभ्यासात अशाने क्षयमागते सम्यग्ज्ञानोदये च सति चित्ते पूर्णचन्द्रोदयोपमे सति ॥६८ ॥ अनाद्यन्ते वस्तुनि युच्चेतसः चतुर्थी भूमिकां गता यो. गिनः सर्व जगनिर्विमा ममं प्रपश्यन्ति ॥ ६९ ॥ अद्वैत इति ।। नाः प्राप्ताः ॥ ७० ॥ भूमिकेति ॥ चतुर्थी भूमिका स्थान उच्यते ।

·८२६ लघुयोगवासिष्टः। [निर्वाण.६ केवलं क्षीणमनन आस्ते द्रुतैक्यनिर्गतः ॥ ७७॥ निर्ग्रन्थिः शान्तसंदेहो जीवन्मुक्तो विभावनः । अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थितः ।।७८ ॥ अन्तःशून्यो वहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे । अन्तःपूर्णों वहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे ।। ७९ ॥ किंचिदेवैप संपन्नस्त्वयवैप न किंचन | पठ्या भूम्यामसौ स्थित्या सप्तमी भूमिमामुयात् ॥ ८ ॥ सद्रूपश्च न निर्वासनत्वात् । अहं न अहमित्यभिमानाभावात् । अनहंकृतिश्च न देहेन्द्रियादिप्रवर्तकत्वात् किं तर्हि केवलं क्षीणमन- नत्वात् निर्विकल्पत्वात् । द्वैतेक्यनिर्गतः भेदाभेदाभ्यां निर्गतो व्यपदेश्य आस्ते ॥ ७७ ।। किंच निर्ग्रन्थिः अहंकारस्य प्रन्थिरू- पस्य विच्छिन्नत्वात् । शान्वसंदेहो विभावनो विगतवासनश्च जीवन्मुक्तो योगी अनिर्वाणोऽपि देहं धारयन्नपि निर्वाणः निरईका- रत्वात् निर्वासनत्वाय चित्रदीप इव आलेख्यगतप्रदीप इव स्थितः ॥ ७८ ॥ अन्तरिति ॥ किंच प्रपञ्चदृष्ट्या अन्तःशून्यो निर्वासन- त्यात् । यहिःशून्यो पहिरपि अझैवेदं सर्वमित्यनुसंधानात्थान अम्बरे वर्तमानः शून्यकुम्म इव रिक्तो घट इव भवति । किंच ब्रह्मदृष्टया अन्त:पूर्णः सर्वदान्तवनात् । यहिश्य पूर्णो यहिरपि प्रममायनात् । तथाचार्णवे वर्तमानः पूर्णयुम्भ इप प मयति "५९ ॥ किंचिदिति । एप पष्टभूमिगतो योगी किंचिदेय यस्तुसं- पन्नो जानः सदूपत्यात् । अया अव्यपदे- यस्यान् । इत्थं पष्टयां भूमौ . स्थित्या अमो योगी मप्तमी भूमि- ·सर्गः १५] ८२० वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। विदेहमुक्तता तूक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा भवभूमिपु ।। ८१ ।। कैश्चित्सा शिव इत्युक्ता कैश्चिद्रह्मेत्युदाहृता । कैचिद्विष्णुरिति प्रोक्ता कैश्चिच्छ्न्यमिति स्मृता ॥ ८२ ॥ अर्थ इत्युदिता कैश्चित्कैश्चित्काल इति स्मृता । कैश्चित्प्रकृतिपुंभावविभाग इति माविता ॥ ८३ ॥ अन्यैरप्यन्यथा नानाभेदैरात्मविकल्पितैः । नित्यमव्यपदेश्यापि कथंचिद्व्यपदिश्यते ॥ ८४ ॥ सप्तैता भूमिकाः प्रोक्ता मया तव रघूद्वह । आसामन्यासयोगेन न दुःखमनुभूयते ॥ ८५ ॥ वसिष्ठ उवाच ।। अस्त्यनन्तमदोन्मत्ता मृदुमन्थरचारिणी । करिणीविग्रहन्यग्रा महादशनशविनी ॥ ८६ ॥ कामामुयात् ॥ ८० ॥ विदेहेति श्लोकचतुष्टयं याक्यम् ॥ सप्तमी योगभूमिका तु विदेहमुक्ततोक्ता शान्ता वचसां अगम्या च साँ भवभूमिपु सीमा अवधिः। इतः परं भूमिकान्तरस्याभावात्॥ ८१॥ सा च निरुपाधिकत्वान्नित्यमव्यपदेश्यापि तत्तन्मतभेदेन वैस्तैवा. दिभिः शिवादिशब्दैः कथंचित्कल्पितोपाधिना व्यपदिश्यते ॥ ८२॥ ।। ८३ ॥ ८४ ॥ अत्र च सप्तानां योगभूमिकानां नामानि लक्ष- णानि च पूर्वमुक्तत्वान्नोक्तानि तत्तभूमिकावतां चिह्नान्येव तु पूर्व- मनुक्तत्वादिह पृष्टानि अपश्चितानि च यच्चात्र नोक्तं नामादिकं तदु- त्पत्तिप्रकरणे लवणाख्याने द्रष्टव्यम् ।। ८५ ॥ अस्तीति ।। करि- णी नाम इच्छा तस्याश्च मदो वासनाव्यूहः महादशनी धर्माधर्मा- वित्यादिरामप्रश्नानन्तरं वसिष्ठ एव स्पष्टीकरिष्यति महादशनाम्या ·८२८ अन्याः गच्छाफारिण्याः सर्वतः प्रसरतपुः यासनान्यूद एय मदः लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ मा चेन्निहन्यते नूनमनन्तानर्थकारिणी । तदैतासु समग्रासु भूमिकासु नरोऽजयी ॥ ८७ ॥ करिणी मदमत्ता सा यावन्न विजितौजसा । को नाम सुभटस्तावत्संपत्समरभूमिपु ॥ ८८ ॥ राम उवाच ॥ कासौ प्रमत्ता करिणी काश्च ता रणभूमयः। कथं निहन्यते चैपा क्व चैपा रमते चिरम् ॥ ८९ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ रामेच्छा नाम करिणी सेदं मेऽस्त्विति रूपिणी । शरीरकानने मत्ता विविधोल्लासकारिणी ॥ ९ ॥ मचेन्द्रियोग्रकलमा रसनाकलमापिणी । मनोगहनसंलीना कर्मदन्तद्वयान्विता ।। ९१ ।। मदोऽस्या वासनाव्युहः सर्वतः प्रसरद्वपुः । इच्छानागी निहन्त्येषा कृपणाजीवसंचयान् ॥ ९२ ॥ मेव शहिनी शसवती करिणीति ॥ ८६ ।। ८७ ॥ संपत्समरभू. मिपु संसारसंपद एव समरभूमयः संसारसंपदो राम तस्याः समः रभूमय इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ८८ ॥ ८९ ॥ रामेति श्लोकद्वयं वाक्यम् ॥ करिणी नाम इच्छा सा च इच्छा इदं मे अस्त्वित्येयं- रूपिणी सा चेच्छारूपा करिणी शरीर एवं कानने मत्ता सती विवि- थोल्लासकरणशीला ॥ ९०॥ मत्तानीन्द्रियाण्येयोमाः फलमा यस्याः खादशी । रसनाकलमापिणी रसनेय रसना वदीया सया पलमा- पणशीला । मन एव गहनं दुःप्रवेशस्थानं तत्र सलीना । फर्मदन्त यान्यिता पुण्यापुण्यलक्षणदशनद्वयपती ॥ ९१ ॥ मद इति ।।

·सर्गः १५] ८२९ वासिष्टचन्द्रिकाव्याल्यासहितः। संसारदृष्टयो राम तस्याः समरभूमयः । भृयो यत्रानुभवति नरोजयपराजयौ ॥ ९३ ॥ वासनेहा मनश्चित्तं संकल्पो भावनं स्पृहा । इत्यादिर्निवहो नाम्नामस्या आशयकोशगः॥ ९४ ॥ धैर्यनाम्ना वरास्त्रेण प्रसृतामवहेलया । नागी सर्वात्मिकामेतामिच्छां सर्वात्मना जयेत् ॥९५॥ यावदस्त्विमित्येवमियमन्तर्विजृम्भते । तावदुग्रा कुसंसारमहाविपविचिका ॥ ९६ ॥ एपा चेच्छानागी कृपणानेव जीवसंचयान्निहन्ति ॥ ९२ ॥ संसा- रेति ॥ नरः पुमान् जयपराजयो भूयो यत्रानुभवति ताः संसार- दृष्टय एव तस्याः समरभूमयः ॥ ९३ ॥ वासनेति ॥ आशयको- शगः आशयोऽन्तःकरणं स एव कोशः कोशगृहं तद्गतः तद्विपयो यो वासना ईहा मनश्चित्तं संकल्पो भावनं स्पृहेत्यादिः शब्दस- मुदायः सोऽस्या इच्छाकरिण्या नाम्नां निवहः । इत्यादीति नपुंस- कलिङ्गपाठे वासनेत्यादिपदकदम्बकं आशयकोशगोऽस्याः करिण्या नाम्नां निवह इति योजनीयम् ॥ ९४ ॥ धैर्येति ॥ अवहेलया इत- रेषां सर्वेपामस्राणां अवज्ञया प्रसृतां सर्वात्मिकां सर्वविपयत्वाद्वि- पर्यस्तादात्म्यापन्नां इच्छारूपां नागी धैर्यनाम्ना वरात्रेण सर्वात्मना सर्वप्रकारेणापि जयेत् । धैर्येणेवाङ्कुशेनेच्छारूपां नागी करिणीं वशी- कुर्यादित्यर्थः । धैर्य चार परे ब्रह्मणि चित्तस्य स्थैर्यम् ॥ ९५ ॥ यावदिति ॥ इदमस्त्वित्येवंरूपा इयमिच्छाकरिणी यावदन्तर्विज- म्मते तावदेवेयमुमा फुसंसारमहाविपविपूचिका विजृम्भते। कुत्सितः ·इच्छेति ॥ जीयः इच्छया विच्छुरितः सन् दीनतां इष्टार्थसिद्धिनि- लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ एतावानेव संसार इदमस्त्विति यन्मनः । अस्य तूपशमो मोक्ष इत्येवं ज्ञानसंग्रहः ॥९७ ॥ प्रसादकारिणी स्वच्छा निरिच्छे विमलाकृतौ । तैलबिन्दुरिवादर्श विश्राम्यत्युपदेशवाक् ॥ ९८॥ मनागप्युदितवेच्छा छत्तव्यानर्थकारिणी । असंवेदनशस्त्रेण विपस्सेवाहरावली ।। ९९ ॥ इच्छाविच्छरितो जीको विजहाति न दीनताम् । असंवेदनमात्रेण नोदेतीच्छाभवागुरः ॥१०॥ असंवेदनशस्त्रं तु तूष्णीं चित्तव्यवस्थितिः । प्रत्याहारः स विज्ञेयस्तेनेच्छा विनिवार्यते ॥१॥ संसार एव महती विपजन्या विपूचिका ॥ ९६ ॥ एतावानेवेति ।। इदमस्त्विति यन्मनःसंकल्पनमस्त्येतावानेव संसारः । सर्वस्यापि संसारस्य मनोमूलत्वात् अस्य तु मनस उपशम एव मोक्षः । इत्येवं ज्ञानस्य ज्ञानोपदेशस्य संग्रहः संक्षेपः ।। ९७ ॥ प्रसादेति ।। स्वच्छा स्वयं निर्मला अतश्व प्रसादकारिणी परचित्तप्रसादहेतुरुपदे. शवार परोपदेशपरगुरुवाक्यं निरिच्छे निःसंकल्पे अतश्च विमला- कृती शिष्ये आदर्श दर्पणे तैलविन्दुरिव विश्राम्यति संक्रामति । लविन्दुरपि प्रसादहेतुः स्वच्छश्च । दर्पणोऽपि निरिच्छो विमला कृतिश्च ।। ९८ ॥ मनागिति ॥ अनर्थकारिणी इयमिच्छा मनागपि उदितैय विपस्य विपवृक्षस्य अङ्करावलीय असंवेदनशस्त्रेण संवेदन पाषानुसंघानं बदमावोऽसंवेदनं तेनैव शस्त्रेण छेत्तव्या ॥ ९९ ॥ मित्तं दैन्यं न विजहाति । भवाकर इच्छा प नोदेति ।। १०० ॥ किं तदसंवेदनमित्यवाह-असंवेदनेति ॥ चित्तस असंवेदनमाण ·सर्गः १५] वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। इदं मेस्त्विति विज्ञानमाहुः कल्पनमुत्तमाः। अर्थस्थामावनं यत्चत्कल्पनात्याग उच्यते ॥ २॥ सरणं विद्धि संकल्पं शिवमसरणं विदुः । तत्र प्रागनुभूवं च नानुभूतं च भाव्यते ॥३॥ अनुभूतां नानुभूतां स्मृति विस्मृत्य काष्ठयत् । सर्वमेवाशु विस्मृत्य मूढस्तिष्ठ महामतिः॥४॥ ऊर्ध्ववाहुरौिम्येप न च कश्चिच्छृणोति तत् । असंकल्पः परं श्रेयः स किमन्तर्न भाव्यते ॥ ५॥ किल तूष्णींस्थितेनैव तत्पदं प्राप्यते परम् । परमं यत्र साम्राज्यमपि राम तृणायते ॥६॥ तूप्णी व्यवस्थितिरेवासंवेदनशस्त्रं स एव च प्रत्याहाररूपं योगांगते- नैवेच्छा निवार्यते॥१॥ इदमिति ॥ इदं मेस्त्विति विज्ञानमेव कल्प- नमाहुः । अर्थस्य बाह्यस्य यदभावनं तदेव कल्पनात्याग उच्यते ॥२॥ स्मरणमिति ॥ स्मरणमेव संकल्पं विद्धि । अस्मरणं च शिवं शान्तं ब्रह्म विदुः । तत्र च स्मरणे प्रागनुभूतं नानुभूतं च वस्तु भाव्यते विपयीक्रियते ॥ ३ ॥ अनुभूतामिति ॥ अनुभूतां नानुभूतां अनुभूतविपयामननुभूतविषयां च स्मृति विस्मृय विहाय काप्टवत्सर्वमेव विस्मृत्य अननुसंधाय महामतिरेव सन मूढस्तिष्ट मूढवत्तिष्ठ ॥४॥ अचाहुरिति । अयाहुः सर्वेपां प्रवोधाय उद्धृतमुजः सन्नेपोऽहं परमार्थदर्शी विरौमि घोपयामि । अत्र न कश्चिदपि शृणोति । अहो मोहमहिमेति शेपः । किं तद्विराव्यमि- समाह-असंकल्प इति । असंकल्प एव परं श्रेयः सोऽयं किमित्यन्तः सर्वैरपि मुमुक्षुभिर्न भाव्यते ॥ ५ ॥ किलेति ॥ परमं साम्राज्य- ·लघुयोगवासिष्ठः । [ निर्वाण०६ गम्यदेशैकनिष्ठस्य यथा पान्थस्य पादयोः । स्पन्दो विगतसंकल्पस्तथा स्पन्दः स्वकर्मसु ॥७॥ वहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपादिदमुच्यते । संकल्पनं परों वन्धस्तदभावो विमुक्तता ॥८॥ सर्व जगदिदं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम् । पश्यन्भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्त्र यथासुखम् ॥ ९॥ अवेदनं विदुर्योगं शान्तमासनमुत्तमम् । योगस्थः कुरु कर्माणि विकर्माण्यथ मा कुरु ॥११०॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम् । अत्यन्तं तन्मयो भूत्वा तथा तिष्ठ यथासि भोः ॥ ११ ॥ मपि यत्र यस्मिन्पदे भाव्यमाने तृणायते तृणमिव तुच्छं भाति तत्परं पदं तूप्णीस्थितेनैव किल प्राप्यते । अहो सोलभ्यं परमपद- स्वेति शेषः ॥ ६ ॥ गम्येति । गम्यदेशेकनिष्ठस्य गन्तव्यदेशतत्प- रस्य पान्थस्य पादयोः स्पन्दः संचारो यथा विगतसंकल्पः प्रतिपदं संकल्पाभावात् तथा ज्ञानिनो ब्रह्मनिष्ठस्य स्वकर्मसु स्पन्दो व्यव- हारो विगतसंकल्पः ॥ ७ ॥ ८॥ सर्वमिति ॥ सर्वमिदं जगत् शान्तादिलक्षणं भूतार्थचिद्रूपं परमार्थचिन्मयं पश्यन् शान्तो यथा- मुखमास्य ॥ ९॥ अवेदनमिति ॥ शान्तं निर्विकारं उत्तममासन- मेव अवेदनयोगं निर्विकल्पसमाधि विदुः । अतश्च त्वं योगस्थः सिरसियोः समत्वं योगः नष्ट कर्माणि पुरु। नीरसो निष्कामो या फुर । अथवा आत्मारामतया पर्वव्याभावान्मा पुरु ॥११०॥ अवेदनमिति ॥ अवेदनमेव योगं अनिमं अप्रयास- सिद्ध चित्तक्षयं प विदुः । अवश्चात्यन्तं तन्मयो भूत्या. ययासि ·सर्गः १६] वासिष्टचन्द्रिकाच्याख्यासहितः । अहंममेति संविदन्न दुःखतो विमुच्यसे । असंविदन्विमुच्यसे यदीप्सितं तदाचर ॥१२॥ शिवं सर्गगतं शान्तं वोधात्मकमजं शुभम् । तदेकभावनं राम कर्मत्याग इति स्मृतः ॥ ११३ ॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे निर्वाणप्रकरणे योगसप्तभूमिकोपाख्यानं नाम पञ्चदशः सर्गः ॥१५॥ पोडशः सर्गः वसिष्ठ उवाच ॥ प्रसह्य वेधसः सृष्टिं यत्कटाख्यरसाञ्जनम् । वादी वाग्ग्मी कविश्वायं राम कीति सृजत्यहो ॥१॥ यद्रूपोऽसि तथा तिष्ठ ॥ ११ ॥ अहमिति ।। त्वं अहं ममेति च संविदन् अमिमन्यमानो दुःसतो दुःखमयात्संसारान विमुच्यसे । इत्थमसंविदंस्तु विमुच्यसे । अत्र वन्धमोक्षसाधनद्वये यदीप्सित- मभिमतं तदाचरेति निपुणोक्तिः ॥ १२ ॥ प्रकृवोपसंहारव्याजेन महवा प्रबन्धेनोपपादितमात्माद्वैतविज्ञानमुपसंहरन्नाह-शिवमिति ॥ यत्सलु शिवं ब्रह्म सर्गगतं परिपूर्ण शान्तं निर्विकारं अजं जन्मा- दिरहितं शुभं अशुभसंसारनिवर्तकं बोधात्मकं विशुद्धशानात्मक तदेकभावनं वस्यैव ब्रह्मण एकमद्वैतं यद्भावनं प्रौवेदं सर्वमिति यत्परिपूर्ण भावनं तदेव जीर्णपर्णवत् कर्मणां कुट्टनहेतुत्वाकर्मत्याग इति स्मृतः इति विधीयमानकर्मत्यागरूपापेक्षया पुंल्लिङ्गनिर्देशः । असंवेदनमसंकल्पनं तूष्णीभाव इति यन्नेप्कम्यं कर्म प्रकृतं वस्या- यमुपसंहार इति सर्व समञ्जसम् ॥११३॥ इति संसारवरणिनानि योगवासिष्ठविवरणे निर्वाणप्रकरणे सप्तभूमिकोपारयानं नाम पञ्च- दशः सर्गः ॥१५॥ ल.या.५३

·। रघुयोगवासिष्ट।
[निर्माण०६
निन्दन्ति ये हरिहरार्यकृपामृतान्धि
खच्छन्दसंचरणसंचितवाञ्छितार्थाः।
निन्दन्ति ते जलनिधि बहिरुत्क्षिपन्ते
लातुं समागतवतोऽपि तरङ्गहस्तैः ॥२॥
मअन्तमप्यनुदिनं द्विजराजमेक-
मद्यापि नैव जलधिर्विमलीकरोति ।
स्पृष्टोऽप्यहो हरिहरार्यकृपाम्बुधिस्ते
प्रक्षालयत्यमतिपङ्कमपि द्विजानाम् ॥ ३॥
मन्यामहे हरिहरार्यगुरो त्वदीय-
वाणीसुधाजलधिमेव वरं वरेण्यम् ।
आनन्दकन्दलितनन्दनपारिजात-
निष्यन्दमानमकरन्दमहीनदीनाम् ॥४॥
वाल्मीकिरुनाच ॥
इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम
स्नातुं समाकृतमुनिप्रणतिर्जगाम |
सायंतनास्तविधयेऽस्तमितो जगाम
श्यामाक्षये रविकरच सभा जगाम ॥ ५ ॥
अष्टादशेति दिवसान्निदधे गरिष्ठां
गोष्ठी वसिष्ठमुनिना सह रामचन्द्रः।
हित्वा भवनमवमोहमथारतस्ये
निर्मातवारिधिरियाचलसचपूर्णः ॥६॥
तम्मिन्क्षणे कल्पतरप्रमनप्रसूनसदस्य पपात पृष्टिः ।
संतुष्टगीर्वाणगणप्रमुक्ता मुक्ताफलादप्रमिपूर्णा ॥ ७ ॥

·सर्गः १६]
८३५
वासिष्टचन्द्रिकाव्यास्यासहितः ।
अवतीर्य स्वयं विष्णुर्मानुप्यो रामनामवृक् ।
खिन्नः संसारजाले सिन्योगज्ञानेन वोधितः॥८॥
प्रबुद्धेनाथ रामेण संपूज्याभिष्टुतो मुहुः ।
पिभ्राहसमेतेन प्रणम्याभिहितो मुनिः ॥९॥
त्वत्प्रसादाद्भो भगवन्निःसंशयमिदं मनः।
विज्वरं शीतलं शान्तं संजातमविकारि मे ॥१०॥
सर्वातिहर्ता सर्वज्ञः सर्वदेवाश्रितो गुरुः ।
मोहान्धकारविध्वंसः सवितेव भवानिति ॥ ११ ॥
ततस्तदानी मुनिना रामाय गगनस्थिताः ।
श्रोतुमभ्यागता देवा आहूय प्रकटीकृताः ॥ १२ ॥
यक्षगन्धर्वसिद्धर्पिविद्याधरमहोरगाः ।
रामेण प्रणताचैनमूचुः संतुष्टमानसाः ॥ १३ ॥
थुतमसाभिरखिलं ज्ञानमेतन्महोदयम् ।
त्रैलोक्यमोहार्तिहरौ भवन्तौ प्रणता वयम् ॥ १४ ॥
भवद्गुरोर्वसिष्ठस्य भवतश्च महात्मनः ।
मिथः संवादमसिलं ज्ञानमेतन्महोदयम् ॥ १५ ॥
ततः सिद्धैरयोध्यायां स्तुत्वैतदवतारितम् ।
काश्मीरमण्डलस्यान्तर्भूतानामनुकम्पया ॥१६॥
अथ सर्वाणि कार्याणि ज्ञातवचो गतव्ययः ।
निर्ममो निर्ममे रामो निष्कामो जनको यथा ॥ १७॥
यथाम्यु निसिनीपने सञ्जते नाम्युमअनैः।
वयास राज्यमोगेन न चेतो रज्यतेऽमलम् ॥१८॥

·[निर्वाण लघुयोगवासिष्ठः। शास्त्रं त्विदं विरक्ता ये सत्सङ्गाः सस्क्रियापराः । तेषां धर्मात्मनामेव प्रदातव्यं प्रयत्नतः ॥१९॥ सर्वा सर्वोपकाराय मतिश्चेदस्ति वः शुमा । तदिदं सर्वथा देयं विद्यादानं महाफलम् ॥ २०॥ दुर्ग्रहग्रस्तमनसामसाधूनां प्रमादिनाम् । निन्दकानामिदं शास्त्र रहस्सं न प्रकाशयेत् ।। २१ ॥ पूर्व नाराधितो येन भगवानिन्दुशेखरः। हरिया रविश्वापि न लभेदिदमद्धतम् ॥ २२ ॥ महेश्वरेण यत्प्रोक्तं देव्या यच्चापि विष्णुना । मुनीनां नारदादीनां तदिदं ज्ञानमुत्तमम् ॥ २३ ।। महारामायणाख्यं यन्मोक्षोपायापराभिधम् । ततः क्षीरनिधिप्रख्यात्पीयूपमिदमुद्धृतम् ॥ २४ ॥ सामान्येन विचारेण क्षयमायाति दुष्कृतम् । सम्पगस विचारेण को न याति परं पदम् ।। २५ ॥ एकवेलमधीवेन शास्त्रेणानेन किल्बिलम् । प्रणश्यति नृणां सर्व क्षिप्रं योश्च जायते ॥ २६ ॥ अप्रयुद्धोऽपि यथेदं भावयेद्भक्तिमावितः । तस्स निर्मलतासिद्ध चित्तं नास्त्यत्र संशयः ॥ २७ ॥ मूंदमुक्षुमिपि संपर्याप्यसंयतः । परमार्थमिदं चिन्त्यं दुरीमं प्रदर्शनम् ।। २८ ।। किंचित्संस्तवपुदीनां श्रुतं शावमिदं यथा । सौग्य्यापहं क्या शारामन्यदसि न किंचन ।। २९ ।। सनिमुत्तिपदमिदं योगिः परमं प्रियम् ।

·सर्गः १०] घासिष्टचन्द्रिकाच्यास्यासहितः । हस्तस्यं प्राप्य चिद्रूपं प्राक्पुण्यैरेव लभ्यते ॥३०॥ सर्वागमार्थसंवेत्ता वसिष्ठः परमो मतः। मोक्षोपायस्य सारोऽयमिति सर्वत्र गीयते ॥ ३१ ॥ प्रियार्थादिवियोगेन जातखेदस्य देहिनः । शास्त्रं विना किमत्र स्यादन्तःसंतापशान्तिदम् ॥३२॥ चिदम्बरात्मोदित एव पूर्णः शास्त्रं नुरानन्दनिधिः सुपादः। सान्द्रामृतः काव्यरसोपशोभा- स्फुरन्प्रकाशः क्षपितोऽन्धकारः ॥ ३३ ॥ स्नातं तेन समस्ततीर्थसलिलैः सर्वापि दत्तावनि- यज्ञानां च कृतं सहस्रमखिला देवाश्च संपूजिताः। संसाराच समुद्भवाः स्वपितरत्रैलोक्यपूज्योऽप्यसौ यस ब्रह्मविचारणे क्षणमपि स्थैर्य मनः प्राप्नुयात् ॥३४॥ इति श्रीयोगवासिष्टसारे निर्वाणप्रकरणे शास्त्रग्रहणफलनिर्देशो नाम पोडशः सर्गः ॥ १६ ॥ सप्तदशः सर्गः वाल्मीकिरुवाच ॥ इति वरमुनिनोक्तं शानमारं पुराणे सकलमनुनिशम्य श्रीरघूणां कुलाग्यः । विमलमतिरपृच्छत्किंचिदन्यत्स्वयं शमसुरापरिपूर्णः पूर्णवोधस्थितोऽमौ ॥१॥ स सल परमयोगी विश्ववन्यः मुरेन्द्रो जननमरणहीनः शुद्धयोधस्वरूपः ।

·८३८
लघुयोगवासिष्टः। [ निर्वाण. ६
सकलगुणनिधानं संनिधानं रमाया-"
स्त्रिजगदुदयरक्षानुग्रहाणामधीशम् ॥ २॥
शक्तिपालवशोन्मेपनकटामलचिद्धनः।
मुहूर्तमासीदुदुद्धश्चैतन्यानन्दसागरः॥३॥
प्रश्नोचरविभागादिपरिपाटीविवर्जितः ।
आनन्दामृतपूर्णाथुरोमकण्टकिताङ्गकः ॥ ४ ॥
महासामान्यरूपत्वचिद्व्यापकतया स्थितः ।
नित्यमष्टगुणैश्वर्यतृणप्रायमनोरथः ॥५॥
न किंचिदूचे संपन्नः शिवे परिणतः पदे ॥६॥
भरद्वाज उवाच ॥
अहो खलु महाश्चर्य रामः प्राप्तो महत्पदम् ।
कथमेतादृशी प्राप्तिरसाकं मुनिनायक ॥७॥
भूखः शोच्याच किंचित्ता मादृशाः क्व च पापिनः ।
क च ब्रह्मादिभिः प्रार्थ्या दुर्लभा राम संस्थितिः ॥ ८॥
अहो मुनीश्वरगुरो कथं विश्राम्यतां मया ।
दुप्पारश्च भवाम्भोधिस्तीर्यते तद्वदाशु मे ॥९॥
वाल्मीकिरुवाच ॥
श्रीरामवृत्तान्तमशेपमादितो
यसिष्टवाक्यानुगतं निरुपितम् ।
घिया विचार्यानुपरामृश स्वयं
मयापि वेद्यं कथनीयमत्र ते ॥१०॥
अविद्यया प्रपञ्चोऽयं नास्ति सत्यमिहाप्यपि ।
विवेचपन्ति वियुधा विवदन्त्यविवेफिनः ॥ ११ ॥

·सर्गः १७] ८३९ A IN ܢ ܀ वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । नास्ति भिन्नं चितः किंचित्कि प्रपंचेन रुध्यते । अभ्यासेन रहस्यानां वयस्य विशदो भव ॥ १२ ॥ प्रपञ्चविपया वृत्तिर्जाग्रन्निद्रेति कीर्तिता । स प्रबुद्धस्तु यसान्तश्चित्प्रदीपो निरञ्जनः ॥१३॥ शून्यमूलप्रपञ्चोऽयं शून्यताशिखरं सखे । सारशून्यतया मध्येऽप्यनास्था सन्मनीपिणा ॥ १४ ॥ अनादिवासनादोपादसन्नेवायमीक्ष्यते । गन्धर्वनगराकारः संसारबहुविभ्रमः १५ ॥ चित्तेऽनभ्यस्य कल्याणी चैतन्यामृतकन्दलीम् । संमुह्यसि किमध्यास्य वासनाविपवीरुधः ॥१६॥ जाग्रदेवनिपतितं ज्ञानालम्बग्रहादधः । वसत्युपरि सर्वेषां ये निरालम्बसंविदः ॥१७॥ तावदूढस्फुराकाररसा विद्यामहानदी ।' न यावदात्मरूपेण निपुणैरवगाह्यते ॥ १८ ॥ प्राङ्गास्ति चरमं नास्ति वस्तु सर्वमिदं सखे । विद्धि मध्येऽपि तन्नास्ति स्वमवृत्तमिदं जगत् ॥ १९ ॥ अविद्यायोनयो भेदाः सर्वेऽमी युद्बुदा इव । क्षणमुद्भूय गच्छन्ति ज्ञानेकजलधौ लयम् ॥ २० ॥ सुशीतलोदकनदी विदित्वा प्रविगाह्यताम् । पहिन्तिनिदाघास्ते निर्यान्तु कलिताः शुचा ॥ २१ ॥ एकथाज्ञानजलधिगदात्मा व्यतिष्ठति । ज्येष्ठोऽयमहमित्यूमिरविद्यावावसंमयः ।। २२ ।। चित्तस्खलनभेदाली रागाद्याथ अकल्पिताः ।

·८४०
लघुयोगवासिष्ठः।
[ निर्वाण.६
ममतोत्कलितावर्तस्ततः खैरं प्रवर्तते ॥ २३॥
रागद्वेपावतिग्राही गृहीतसमनन्तरम् ।
ततवानर्थपातालप्रवेशः केन वार्यते ॥ २४ ॥
प्रशान्तामृतकल्लोले केवलामृतवारिधी।
मत्त मअसि किं द्वैतग्रहक्षाराब्धिवीचिपु ॥२५॥
कस्तिष्ठति गतः को वा कस्य केन किमागतम् ।
किं निमअसि मायायामेतत्त्वमतन्द्रितः॥ २६ ॥
तत्वमेकं यदात्मेति जगदेतत्प्रचक्षते ।
ततोऽन्यः कस्तवातीतो यस्तात विषयः शुचाम् ॥ २७ ॥
वालान्प्रति विवर्तोऽयं ब्रह्मणः सकलं जगत् ।
अविवर्तितमानन्दमास्थिताः कृतिनः सदा ॥ २८ ॥
अविविक्तो जनः शोचत्यकसाच प्रहृष्यते ।
तचवित्तु हसन्नास्ते तस्य मोहो विडम्बनम् ।। २९ ॥
तच्च सूक्ष्ममिदं तचं तिरोहितमविद्यया ।
यथा स्थलेपु लोकानां जलेवात्मसु संशयः ॥३०॥
पृथिव्यादिमहाभूतपरमाणुमयं जगत् !
स्थितं यदा तदापीह को गतो योऽनुशोच्यते ॥ ३१ ॥
असतः संभयो नास्ति नास्त्यभावः सतः सखे ।
आविर्मावतिरोभावसंस्था नानामयी परे ॥ ३२ ॥
फिन्त्वनेकपुरोत्साहाद्विपतामुपगच्छति ।
मज संचरितामोगं परमेशं जगद्गुरुम् ॥ ३३ ॥
दुरितानि समस्तानि पच्यन्तेऽद्यापि न धुवम् ।
हुरमेयास्य देवस्य पाशाः प्रश्रयतां गताः ॥ ३४ ॥

·सर्गः १७] . वासिष्टचन्द्रिकान्याख्यासहितः। साकारं भज तावत्वं यावत्सचं प्रसीदति । निराकारे परे तच्चे ततः स्थितिरकृत्रिमा ॥३५॥ इममुद्दामतमसं जिला शत्रु वलाद्भुवम् । यमस्यानुसर ध्यानं विश्वस्तेनान्तरात्मना ॥ ३६ ॥ समाधाय क्षणं पश्य प्रत्यगात्मानमात्मनि । इयं विभातु संव्यक्तं द्राग्वुद्धिरजनी तव ॥ ३७ ।। कृतं पुरुषकारेण केवलेन च कर्मणा । महेशानुग्रहादेव प्राप्तव्यं प्राप्यते नरैः ॥ ३८॥ नाभिजात्यं न चारित्र्यं न नयो न च विक्रमः । वलयन्ति पुराणानि सखे कर्माणि केवलम् ॥ ३९ ॥ अप्रतात्प्रतीकारात्किमेवमवसीदति । न लुम्पति ललाटस्थामीश्वरोऽप्यक्षमालिकाम् ॥ ४०॥ क चिद्वक्ता व वैदग्ध्यं क चेयं मोहवल्लरी। अचिन्तनीया नियतिनिर्ययेद्वन्द्वमोहितम् ।। ४१ ।। हे भरद्वाज मोहं त्वं विवेकेन जहि स्फुटम् । असामान्यमिदानी ते ज्ञानं प्राप्याम्यसंशयम् ॥ ४२ ॥ दूरमुत्सहते राजा महासत्त्वो महापदि । अल्पसचो जनः शोचत्यल्पेऽपि हि परिक्षये ॥४३॥ योधं पुण्यपराधीनं प्राप्यते बहुजन्मभिः । अनुमीयेत धीरेषु जीवन्मुक्तेषु कार्यतः ॥४४॥ द्विपद्भुतेन येनैव कर्मणां वन्ध ईदृशः। सुहृद्भूतेन तेनैव मोक्षमाप्ससि पुत्रक ॥ ४५ ॥ सवां सत्कर्मसंवेगः पुराणं प्रणुदन्नयम् ।

·८४२ लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ वौघइव भूतानां दावानलमसेचयत् ॥ ४६ ॥ सखे संन्यस्य कर्माणि ब्रह्मणः प्रणयी भव । नेप्यते यदि संसारचक्रावर्तभ्रमभ्रमम् ॥ ४७ ॥ तावदेतद्विकल्पोत्थमिदं यावदहिग्रहः । प्रतिकूलेऽब्धिकल्लोले केवलं निश्चलं पयः॥४८॥ अयं किमन्धकरणस्त्वया शोकोऽवलोक्यते । निर्वाहयतु सैव त्वां प्रज्ञायष्टिरभङ्गुरा ॥ ४९ ॥ न जातु ते विगण्यन्ते गणनां सुगरीयसीम् । ये तरङ्गैस्तुणानीव हियन्ते हर्पशोकयोः ॥ ५० ॥ समारूढदशादोलामहोरात्रमिदं जगत् । क्रीड्यते पविधैः प्रेक्ष्यैः सखे किमिति खिबसे ॥५१॥ सूते संहरति क्षिप्रं पुनः सृजति हन्ति च । जगन्ति बहुपर्यायैः काल एव कुतूहली ।। ५२ ॥ न विशेपग्रहः कश्चिन्न कश्चिन्न च कश्चन । जन्तुप्चम्यवहार्येषु प्रकाम्यं कालभोगिनः ॥ ५३ ॥ का कथा मर्त्य पिण्डानां निमेपान्तरवासिनाम् । अपि देवनिकाया ये ते दुःकालस्य गोचराः ॥ ५४ ।। स्वयं नृत्यसि किं प्रीते विपत्ती विकलेन्द्रियः । क्षणं निसिन्नमासीनः पश्य संसारनाटकम् ॥ ५५ ॥ अस्यानेकतरगस जगतः क्षणभङ्गिनः । न विपीदति मनस्वी भारद्वाज मनागपि ॥ ५६ ।। त्यज शोकममद्गल्यं मगलानि विचिन्तय । चिदानन्दपनखच्छमात्मानं च विभावय ।। ५७ ।।

·८५३
सगः १८] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः ।
देवद्विजगुरुप्राज्ञामरसाधुपु चेतसाम् ।
सदागमप्रमाणानां महेशानुग्रहो भवेत् ॥ ५८॥
इति श्रीयोगवासिष्टसारे निर्वाणप्रकरणे श्रीवाल्मीकीये मोक्षोपाये
‘मरद्वाजानुशासनं नाम सप्तदशः सर्गः ॥ १७॥
.
अष्टादशः सर्गः
भरद्वाज उवाच ॥
ज्ञातं तव प्रसादेन सर्वमेतदशेपतः ।
न वैराग्यात्परं भाग्यं न संसारात्परो रिपुः॥१॥
इदानीं श्रोतुमिच्छामि वसिष्ठेनोपपादितम् ।
ज्ञानसारमशेपेण ग्रन्थेनोक्तं यदात्मना ॥२॥
वाल्मीकिरुपाच॥
भरद्वाज शृणुष्वेदं महाज्ञानं विमुक्तिदम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण भवाब्धौ न निमञ्जसि ॥३॥
संहतिस्थितिसंभूतमेदैोऽनेकधा स्थितः।
एकोऽपि सन्नमस्तसै सच्चिदानन्दमूर्तये ॥४॥
कृते प्रपञ्चविलये यथा तत्वं प्रकाशते ।
तदोपायं प्रवक्ष्यामि संक्षेपाच्छुतिशासनात् ॥ ५॥
शान्तो दान्तश्योपरतो निपिद्धात्पापकर्मणः ।
विपयेन्द्रियसंश्लेपसुसाच श्रद्धयान्वितः॥६॥
मृद्वासने समासीनो जितचित्तेन्द्रियक्रियः ।
ओमित्युच्चारयेचावन्मनो यावत्प्रसीदति ॥ ७॥
प्राणायामं ततः कुर्यादन्तःकरणशुद्धये ।
इन्द्रियाण्याहरेत्पवाद्विषयेभ्यः शनःशनैः ॥८॥

·८४४
लघुयोगवासिष्ठः। [ निर्वाण०३
देहेन्द्रियमनोबुद्धिक्षेत्रज्ञानां च संभवः ।
पश्चाद्भवति तद्भावाचेपु पश्चाद्विलापयेत् ॥९॥
विराजि प्रथमं स्थित्वा तत्रात्मनि ततः परम् ।
अव्याकृते स्थितः पश्चात्स्थिते परमकारणे ॥१०॥
मांसादिपार्थिवं भागं पृथिव्यां प्रविलापयेत् ।
आप्यं रक्तादिकं चाप्सु तैजसं तेजसि क्षिपेत् ॥ ११॥
वायव्यं च महावायौ नमस्सं नमसि क्षिपेत् ।
पृथिव्यादिपु विन्यस्य चेन्द्रियाण्यात्मयोनिषु ॥ १२ ॥
श्रोत्रादिलक्षणोपेताः कर्तुर्भोक्तुः प्रसिद्धये ।
दिक्षु न्यस्यात्मनः श्रोत्रं त्वचं विद्युति निक्षिपेत् ॥ १३ ॥
चक्षुरादित्यविम्वे च जिह्वामप्सु विनिक्षिपेत् ।
प्राणं चायौ वाचमग्नौ पाणिमिन्द्रे विनिक्षिपेत् ॥ १४ ॥
विष्णौ तथात्मनः पादौ पायुं मित्रे तथैव च ।
उपस्थं कश्यपे न्यस्य मनचन्द्रे निवेशयेत् ॥ १५ ॥
बुद्धिं ब्रह्मणि संयच्छेदेताः करणदेवताः ।
इन्द्रियव्यपदेशेन व्यादिश्यन्त्येव देवताः ॥ १६ ॥
श्रुतिवाक्यमनुस्मृत्य न स्वतः प्रकटीकृताः।
एवं न्यस्यात्मनो देहं विराडसीति चिन्तयेत् ।। १७ ॥
ब्रह्माण्डान्तः स्थितो योऽसावर्धनारीश्वरः प्रभुः।
आधारः सर्वभूतानां कारणं तदुदाहृतम् ॥ १८ ॥
स यज्ञसृष्टिरूपोऽसौ जानवृत्ती व्यवस्थितः ।
द्विगुणाण्डाढहिः पृथ्वी पृथिव्या द्विगुणं जलम् ॥ १९॥
सलिलाद्विगुण तेजस्तेजसो द्विगुणोऽनिलः ।
वापोर्टिगुणमाकाशमूर्ध्वमेकैकाः प्रमात् ॥ २० ॥

·सर्गः १८] ८४५ वासिष्ठचन्द्रिकाव्यारयासहितः। व्यस्तेन च समस्तेन महता ग्रथितं जगत् । क्षिति चाप्सु समावेश्य सलिलं चानले क्षिपेत् ॥ २१ ॥ अग्निं वायौ समावेश्य वायुं च नभसि क्षिपेत् । नभश्च महदाफाशे समस्तोत्पत्तिकारणे ॥ २२ ॥ स्थित्वा तसिन्महायोगी लिगमात्रशरीरधृक् । वासनाभूतसूक्ष्माश्च कर्माविये तथैव च ॥ २३ ॥ दशेन्द्रियमनोबुद्धिरेतल्लिनं विदुर्वधाः । ततश्चाण्डादहियौ सूत्रात्मासीति चिन्तयेत् ॥ २४ ॥ चतुर्मुसोग्रके वायौ भृतसूक्ष्मव्यवस्थितः । लिगमव्याकृते सूक्ष्मे न्यस्याव्यक्ते च बुद्धिमान् ॥ २५॥ नामरूपविनिर्मुक्तं यसिन्सतिष्ठते जगत् । तामाहुः प्रकृति केचिन्मायामेके परे त्वणून् ॥ २६ ॥ अविद्यामपरे प्राहुस्तर्कविम्रान्तचेतसः । वन सर्वे लयं गत्वा तिष्ठन्त्यव्यक्तरूपिणः ॥ २७ ॥ निःसंवोघा निरास्वादाः संभवन्ति ततः पुनः । तत्स्वरूपेण तिष्ठन्ति यानत्सृष्टिः प्रवर्तते ॥२८॥ आनुलोम्यात्स्मृता सृष्टिः प्रातिलोम्येन संहतिः। अतः स्थाननयं त्यक्त्वा तुरीयं पदमव्ययम् ॥ २९ ।। प्यायेचत्प्राप्तये लिट्नं प्रविलाप्य परं विशेत् । भूतेन्द्रियमनोबुद्धिवामनाकर्मवायरः ॥ ३० ॥ अशानं च प्रविष्टाः स्युलिगमव्याकृते सति । इदानीं लिङ्गनिगडान्मुक्तोऽहं सर्वया यतः ॥ ३१ ॥ चिदंशत्यात्मविष्टोऽहं चैतन्यानन्दसागरे ।

·4 लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण०६ अभेदात्परमात्मासि सर्वोपाधिविवर्जितः ॥ ३२॥ . कूटस्थः केवलो व्यापी चिदचिच्छक्तिमानहम् । घटाभावे घटाकाशकलशाकाशयोर्यथा ॥ ३३ ॥ तमाहुः थुतयो ब्रह्म एवमेवैक्यमादरात् । यथाग्निरमी संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् ॥ ३४ ॥ तदाख्यस्तन्मयो भूत्वा गृह्यते न विशेषतः । यथा तृणादिकं क्षिप्तं रुमायां लवणं भवेत् ॥ ३५ ॥. अचेतनं जगन्न्यस्तं चैतन्ये चेतनीभवेत् । यथा वै लवणग्रन्थिः समुद्रे सैन्धवो यथा ॥ ३६ ।। नामरूपाद्विनिर्मुक्ताः प्रविश्यापः समुद्रताम् । यथा जले जलं न्यस्त क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् ॥ ३७ ।। अविनष्टा भवन्त्येते गृह्यन्ते न विशेपतः । तथाहं सर्वभावेन प्रविष्टश्चेतने सति ॥ ३८॥ नित्यानन्दे समस्तजे परे परमकारणे । नित्यं सर्वगतं शान्तं निरवयं निरञ्जनम् ॥ ३९ ॥ निष्कलं निष्क्रियं शुद्धं तद्ब्रह्मास्मि परं पदम् । केवलं सत्यसंकल्प शुद्धं ब्रह्मास्म्यहं परम् ॥ ४० ॥ पुण्यपापविनिर्मुक्तं कारणं जगतः परम् । अद्वितीयं परं ज्योतिब्रह्मास्यानन्दमद्वयम् ॥ ४१ ॥ एवमादिगुणर्युक्तं सत्त्वादिगुणवर्जितम् । आविष्टं सकलं ब्रह्म सदा ध्यायेत्सुकर्मकृत् ॥ ४२ ॥ एवमम्यसतः पुंसो मनोऽस्तं याति तत्र वै । मनस्सस्तं गते तस स्वयमात्मा प्रकाशते ॥ ४३ ॥ .

·सर्गः 10] ८१७ विश्रान्तिमानाकाझी च संवादात्प्राप्तवान्पदम् ।। ५३ ।। वासिष्टचन्द्रिकाव्यारयासहितः । प्रसादे सर्वदुःखानां हानिः सात्सुखमात्मनि । खयमात्मात्मनात्मानमानन्दं प्रतिपद्यते ॥४४॥ इति ते वर्णितं सर्व वसिष्ठस्योपदेशितम् । अनेन ज्ञानमार्गेण योगमार्गेण पुत्रक ॥ ४५ ॥ भरद्वाज महाप्राज्ञ सर्व ज्ञास्ससि निश्चितम् । परामर्शेन शास्त्रस्य गुरूवाक्यार्थबोधनात् ॥ ४६ ॥ अभ्यासात्सर्वसिद्धिः स्वादिति वेदानुशासनम् । तसात्वं सर्वमुत्सृज्य कुर्वम्यासे स्थिरं मनः॥४७॥ भरद्वाज उवाच ॥ रामः प्राप्तः परं योगं स्वात्मनात्मनि हे मुने । कथं वसिष्ठदेवेन व्यवहारः परः कृतः ॥४८॥ इति ज्ञात्वाहमप्येवमभ्यासार्थ यते यथा । तथैव व्यवहारोऽपि व्युत्थाने मे भविष्यति ॥ ४९ ॥ वाल्मीकिरुवाच ॥ यदा परिणतः साधुः स्वस्वरूपे महामनाः । विश्वामित्रस्तदोवाच वसिष्ठमृपिसचमम् ॥ ५०॥ विश्वामित्र उवाच ॥ हे वसिष्ठ महाभाग ब्रह्मपुत्र महानसि । गुरुत्वं शक्तिपातेन तत्क्षणादेव दर्शितम् ॥ ५१ ॥ दर्शनास्पर्शनाच्छब्दात्कृपया शिष्यदेहके। जनयेद्यः समादेशं शांभवं स हि देशिकः ॥ ५२ ।। रामोऽप्ययं विशुद्धात्मा विरक्तः सात्मनैव हि । F ·८४८ लघुयोगवासिष्ठः। [निर्वाण शिष्यप्रज्ञैव बोधस्य कारणं गुरुवाक्यतः । मलत्रयमपक्कं चेत्कथं बुद्ध्यति पक्ववत् ॥५४॥ ज्ञानं प्रत्यक्षमेवेदं गुरुशिष्यप्रयोजनम् । उभावपि ततस्तज्ज्ञौ सर्वेषां मादृशामपि ॥ ५५ ॥ इदानी कृपया राम व्युत्थानं कर्तुमर्हसि । परेण परतस्त्वं हि कार्याविष्टोऽर्चयं यतः॥ ५६ ॥ सर कार्य मम विभो यदुद्दिश्याहमागतः। प्रार्थितथातिकप्टेन राजा दशरथः स्वयम् ।। ५७ ।। तद्वृथा मा कृथाः सर्वे शुद्धेन मनसा मुने । देवकार्य च रामान्यदवतारप्रयोजनम् ॥ ५८ ॥ सिद्धाश्रमं मयानीतो रामो राक्षसमर्दनः। करिष्यति ततोऽहल्यामुक्तिं च जनकात्मजाम् ॥ ५९॥ परिणेप्यति कोदण्डमड्रेन कृतनिश्चयः । रामस्य जामदग्न्यस्य कर्ता नैश्चित्यमात्मनः ॥६॥ पिटपैतामहं राज्यं त्यक्ष्यतेऽत्रैव निःस्पृहः । वनवासच्छलेनेव दण्डकारण्यवासिनः ॥६१ ॥ उद्धरिप्यति तीर्थानि प्राणिनो दुःसिनो हि ये । सीताहरणदौर्गत्यच्छलेन भुवि शोच्यताम् ॥ ६२ ॥ दर्शयिप्पति सर्चेपां रावणादिवधादपि । स्त्रीसगिनां समासङ्ग वानरादिपरार्थताम् ॥ ६३ ॥ सीवाविशुद्धिमन्विच्छंधोकानुगतमात्मनः । जीवन्मुक्तो निःस्पृहोऽपि क्रियाकाण्डपरायणः ॥६४ ।। मयिष्यति परिप्रष्टुं ज्ञानकर्मसमुश्चयम् ।

·सर्गः १८] वासिष्टचन्द्रिकाव्याख्यासहितः। यदृष्टो यः स्मृतो वापि यैः श्रुतो वोधितस्तु यैः । सर्वावस्थागतानां तु जीवन्मुक्ति प्रदास्यति ॥ ६५ ॥ इति कार्यमशेपेण त्रैलोक्यस्य समापि हि । अनेन रामचन्द्रेण पुरुषेण महात्मना ॥ ६६ ॥ नमोऽसै जितमेवैते कोऽप्येवं चिरमेधताम् । वसिष्ठ कृपया त्वं हि व्यवहारं परं कुरु ॥६७ ॥ वाल्मीकिरुवाच ॥ इत्युक्वावस्थितस्तूप्णीं विश्वामित्रो महामुनिः । वसिष्ठस्तु महातेजा रामचन्द्रमभापत ॥ ६८ ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ राम राम महाबाहो महापुरुष चिन्मय । नायं विश्रान्तिकालो हि लोकानन्दमयो भव ॥ ६९ ॥ यावल्लोकपरामों निरूदो नास्ति योगिनः। ताबबूढसमाधित्वं न भवत्येव निर्मलम् ॥ ७० ॥ तसादाज्यादिविपयान्पर्यालोच्य विनश्वरान् । देवकार्यादिभारांश्च त्यज पुत्र सुखी भव ॥ ७१ ॥ वाल्मीकिरुवाच ॥ इत्युक्तोऽपि यदा रामः किंचिन्नोचे लयं गतः। तथा सुपुम्नया सोऽपि प्रविष्टो हृदयं शनैः ॥ ७२ ॥ शक्तिप्राणमनःप्रशान्तकरणो जीवप्रकागात्मको नाडीरन्ध्रसुपुप्तमर्वकरणः प्रोन्मील्य नेत्रे शनैः । हृष्टोत्कृष्टवसिष्ठमुख्यविदुषो निर्मुक्तसर्वेषणः कृत्याकृत्यविचारणाद्विरहितः सर्वान्प्रतीक्ष्य स्थितः॥७३॥ ल.पा.५ ·लघुयोगवासिष्टः । निर्वाण ८५० राम उवाच॥ न विधिन निषेधश्च त्वत्प्रसादादहं पुनः । तथापि तव वाक्यं तत्करणीयं च सर्वदा ।।७४ ॥ वेदागमपुराणेषु स्मृतिप्यपि महामुने । गुरुवाक्यं विधिः प्रोक्तो निषेधस्तद्विपर्ययः ॥ ७५।। वाल्मीकिरुवाच ॥ इत्युक्त्वा चरणौ तस वसिष्ठस्य महात्मनः । शिरसाधाय सर्वात्मा सर्वान्प्राह घृणानिधिः ।। ७६ ।। सर्वे शृणुत भद्रं यो निश्चयेन सुनिश्चितम् । आत्मज्ञानात्परं नास्ति गुरोरपि च तद्विदः ॥ ७७॥ सिद्धा ऊचुः॥ रामैवमेव सर्वेपां मनसि स्थितिमागतम् । त्वत्प्रसादाच सकलं संवादेन दृढीकृतम् ॥ ७८ ॥ मुसी भव महाराज रामचन्द्र नमोऽस्तु ते । वसिष्ठेनाप्यनुज्ञाता गच्छामोऽद्य यथागतम् ।। ७९ ॥ एवमुक्त्वा गताः सर्वे रामसंस्तयने रताः । रामचन्द्रस्य शिरसि पौप्पी वृष्टिः पपात ह ॥ ८० ॥ वाल्मीकिरुवाच ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं रामचन्द्रकथानकम् । अनेन क्रमयोगेण भरद्वाज सुसी भव ॥ ८१ ॥ इति रघुपतिसिद्धिः प्रोदिता या मया ते परमृनिपचनालीरतमाला विचित्रा ।

·सर्गः १८] ८५१ वासिष्ठचन्द्रिकाव्याख्यासहितः । निखिलकविकुलानां योगिनां सेन्यरूपा परमगुरुकटाक्षान्मुक्तिमार्ग ददाति ॥ ८२ ॥ य इदं शृणुयान्नित्यं विधि रामवसिष्ठयोः । सर्वावस्थोऽपि श्रवणान्मुक्तिमार्ग निगच्छति ।। ८३ ॥ इह वैराग्यमुमुक्षुव्यवहारोत्पत्तिकस्थितयः । उपशमनिर्वाणाख्ये वासिष्ठे पट् प्रकरणानि ।। ८४ ॥ इति श्रीतकंवागीश्वरसाहित्याचार्यगौडमण्डलालंकारश्रीमदभिनन्दपण्डितसमु- द्धृते यासिष्टरामायणे मोक्षोपाये सारोदारे भरद्वाजोपात्याने निर्वाणामक- रणे श्रीवसिष्टरामचन्द्रसंवादो नाम अष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।