·प्रस्तावना अघ सकलमहदयहृदयाह्लादनायाभिनवं वृत्तान्त निवेदयितुं समुत्सहते मनः । ततः सर्वेऽपि महीयासो विदासोऽत्र दत्तचित्ता क्षणं भूयासुरित्यभ्यर्थ्यते । अथ च निवेदयितमुपक्रम्यते- अस्मिञ्जगति वाड्मयस्य ब्रह्मणः सृष्टिरादितः प्रारभ्य यथा प्रावर्तत, ततश्चोत्तरोत्तर प्रचलता प्रक्रमेण नादसृष्टिपूर्वकसकलवेद-उपवेद-शास्त्र-पुराण-प्रभृतिसमस्तसविस्तरविद्याविर्भावश्च यथाभवत्, तदेतत्सकलप्रक्रियाप्रतिपादकग्रन्थः सम्प्रति सर्वेषां विदुषा भूयसा भाग्योदयेन चक्षुष्पथमुपयातीति सहसोद्धाहु जोघुष्यते । योऽयं अन्यः प्रस्तूयतेऽस्य नाम “मातृकाविलासः" इति सुगृहीत किल । अस्य ग्रन्थस्य जनयितारश्च श्रीमदनेकवेदशास्त्रपारावारावगाहनातिविमलसद्बुद्धिनिर्यथितानेकसद्गन्थगुम्फपरितो- पितविबुधजनमनोमानसोदयद्यशश्चन्द्रमरीचिभासुरीकृतसकलदिङ्मण्डला.-विविधविद्याध्यापन- परितुष्यच्छिष्यगणजोधुष्यमाणसौजन्यसारल्यसोशील्यप्रभृतिगुणगणाभरणा.-वालाजिलान्तर्गतना- भाव्यराजधानीपश्चिमदारसमीपवर्तिराजकीयहरिसझोपरिभूमिपरिभूपणाभरणायमानातिपवित्रब्रह्म वर्चसपरिचकासच्छरीरदर्शन चरित्रपवित्रीकृतधरित्रीतलवतिसकलसासारिकसद्गृहस्थविरचितप्र- मानलय. श्रीखरडग्रामनिवासिन. श्रीमद्भागवते भावार्थदीपिकाप्रकाशटीकाप्रणेतारः श्रीवंशी- धरपण्डितसुगृहीतनामधेयाः सन्तीति सुविश्रुतं भवतु सर्वेपाम् । उक्तपण्डितवरैरेतद्ग्रन्थनिर्माणावसरे मातृकोद्धारसहकृतविविधशास्त्रग्रन्थपर्यालोडनपुर सरं सकलशास्त्रप्रमेयोपन्यासे य प्रयासः समारभ्यत, न त कश्चित्साधारणोऽनुकतुं शक्नुयादपि वर्षशतारधशास्त्राध्ययनभूरिपरिश्रमः । सोऽयं “ मातकाविलास" नामा ग्रथ प्रोक्तपण्डिते. सर्वजगत्कल्याणाय विरचितोऽपि केवलमदारया बुद्धया सम समीपे मुद्रणार्थ प्राहीयत । स चायं मया सादरं स्वीकृत्य स्वकीये " श्रीवङ्कटेश्वर" मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यत । इतः परमभ्यर्थये सकलशास्त्रविद्यामर्मजिज्ञासन्महीयसो विदुपश्च जनान्-यत्-एनं अर्थ मैगृह्य पाचवान च सकलविद्यावबोधजन्येन संतोषेण कृतार्थयन्तु श्रीमत्पण्डितयरवशधिर- जिदारब्धभरिपरिश्रमान् । इति शम् ॥ सकलविद्वजनप्रेमाभिलाषी- खेमराज श्रीकृष्णदास, श्रीवेङ्कटेश्वर " छापाखाना-मुंबई.

·श्रीः। अथ मातृकाविलासानुक्रमणिका। .... .... .... ५ .... .... ८ पादाः विषयाः पृष्ठावाः क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठावाः १ मङ्गलाचरणम् १ २१ सुगमोपायेनप्रयत्नविवेकः २८ २ ऑस्वस्ति श्रीगणेशाय नम इति २२ यन्त्रचतुष्कम् २९ दशाक्षरीविद्याया अनेक २३ अथोदात्तादिस्वरविचारः देवतापरव्याख्यायां गणेशप २४ अथाक्षरसमाम्नायस्योपम- रोऽर्थः न्युव्याख्यातश्रीनन्दिकेश- ३ अथ दशाक्षरीविद्याया विष्णु काशिकादिसूत्रप्रकाशिका .... ३१ पक्षेऽर्थः ३ २५ अथाक्षरसमाम्नायिकानां च- ४ अथ महेश्वरपक्षेऽर्थः.... क्रम्.... ३८ ५ अथ सूर्यपक्षेऽर्थः २६ नादोत्पत्तिवर्णनम् . ६ अथ चन्द्रपक्षेऽर्थः २७ नादमाहात्म्यम् ४१ ७ अथोङ्कारपक्षेऽर्थः २८ हंसोत्पत्तिकथनम् ८ अथ गुरुपक्षेऽर्थः ९ २९ प्रणवभवनकथनम् ४२ ९ अथेन्द्रपक्षेऽर्थः.... १० ३० प्रणवमाहात्म्यम् १० शेषपक्षे.... ३१ छन्दोभेदस्यानादित्वकथनम् ४३ ११ दुर्गापक्षे.... ११ ३२ गायत्र्यादिच्छन्दसां लक्षणसं- १२ वायुपक्षे १२ ज्ञादिकम् ४५ १३ अमिपक्षे १३, ३३ वर्णच्छन्दसां पदिशति तयः " १४ धर्मराजपक्षे... ३४ तासां क्रमाकतीनांचिन्नामल- १५ कुबेरपक्षे १४ क्षणानि १६ वरुणपक्षे ३५ तत्र समवृत्तैकदेशदर्शनम् १७ सरस्वतीपक्षे.... ३६ विषमवृत्तदर्शनम् १८ ग्रंथोपक्रमस्तत्र मातृकामादु- ३७ अथ गद्यानि.... ५३ र्भावः १५ ३८ मात्रामस्तारकथनम् १९ मातृकाया अधिकारिणः १८ ३९ मात्रोद्दिष्टविधिः.... २० अथ शिक्षायाः प्रयोजनकथ ४० मानानष्टविधिः नमसङ्गेन व्याख्याकथनम्.... ४१ मात्रामेरुः .... " .... .... .... " .... ....

·२ मातृकाविलासस्य- . .... .... ७० .... ४५ वर्णमेरुः ४६ वर्णपताका .... .... " दारः .... .... .... .... क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाड्डाः ४२ मानापताका.... ५६, ६९ छिन्नामन्त्रोद्धारः ४३ वर्णमस्तारविधिः ५७ ७० तुरीमन्त्रोद्धारः ४४ अथ नष्टम् ७१ दक्षिणाकालीमन्त्रोद्धारः ७२ श्याममन्त्रः ७३ कालरात्र्या मन्त्रोद्धारः ४७ चतुरक्षरमस्तारः ५८ ७४ अन्नपूर्णामन्त्रोद्धारः ४८ एकाक्षरवर्णमेरुः .... ७५ कुलवागीश्वरीमन्त्रोद्धारः ४९ अष्टकलपताका ७६ कुमारमन्त्रास्तत्र गणेशमन्त्रो- ५० चतुर्वर्णपताका ७१ ५१ अन्यरीत्या पताकारचना ७७ कुमारमन्त्राः ५२ पञ्चवर्णपताकाचक्रम्... ७८ कार्तवीर्यार्जुनस्य मन्त्रः ५३ वर्णमर्कटविधिः ७९ हनुमन्मन्त्रः ५४ वर्णसूचीविधिः ८० भैरवमन्त्रः ७२ ५५ अष्टाक्षरसूचीमदर्शनम् ८१ महामृत्युञ्चयमन्त्रः ५६ संख्यानम् ८२ अथ नवग्रहमन्त्रास्तत्रादौ सू- ५७ गणस्वरूपदेवताफलमित्रादि- यमन्त्रः भावचक्रम् ८३ शुक्रमन्त्रः ५८ दक्षिणामूर्तिविरचितबीजको- ८४ बृहस्पतिमन्त्रः शसार:.... ८५ चन्द्रमन्त्रः ५९ तद्दत्तान्येव कानिचिदस्योदाह- रणानि तत्र त्रिपुरामन्त्रोद्धारः ६७ ८६ त्रिग्रहमन्त्रोद्धारः ८७ शनैश्वरमन्त्रः ६० लक्ष्मीमन्त्रोद्धारः ६१ सरस्वतीमन्त्रोद्धारः ८८ राहुमन्त्रः ६२ तारामन्त्रोद्धारः ८९ केतुमन्त्रः ६३ अथ मातगयाः ९० मातृकाक्रमतो बीजानि ६४ शारिकामन्त्रोद्धारः ९१ मातृकाया भेदवयकथनम् ... ७७ ६५ राज्ञीमन्त्रोद्धारः ९२ अन्तर्मातृकायाश्छन्दर्षिदेवता- दिकथनम् ६७ ज्वालामुखीमन्त्रोद्धारः ९३ करन्यासः ६८ त्रिपुरासखीनां मन्त्रोद्धारः.... " ९४ ध्यानम् .... .... " .... .... .... " .... .... ७४ .... " ६६ भेडामन्त्रः .... .... ७८ .... .... ....

·३ " ..... .... " .... .... . .... .... .... .... पि योजनाकथनम् 8. " ~ अनुक्रमणिका। क्रमादाः विषयाः । पृष्टाङ्काः क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाड्डाः ९५ अथ बहिर्मातृका ७८ १२० णकारपढ़ेंः ९१ ९६ बहिर्मातृकायाश्छन्दआदयः ७९ १२१ तपढ़े: ९७ बहिर्मातृकान्यासः.... "|१२२ थकारपतेः ९२ ९८ ध्यानम् "|१२३ दपढ़ेः ९९ विलोममातृका ८० १२४ धकारपतेः १०० अनुलोममातृकायाः स्वरूपम् "|१२५ नपतेः १०१ प्रतिलोममातृकायाः स्वरूपम् " | १२६ पकारपङ्कः ९३ १०२ मातृकाया लिङ्गसंख्यावत्त्वेना १२७ फपढ़े:... १२८ बकारपतेः .... ८१ १०३ अकारादिषोडशस्वराणां ब- १२९ भपतेः मादिवाचकत्वे सौभरिमुनि- १३० मकारपड़ेः प्रणीतश्लोकाः १३१ यपतेः.. ८२ १०४ अथ कादिक्षान्तवर्णानां यो- १३२ रकारपतेः जना.... १३३ लपढ़ेः ८३ १०५ वर्णोत्पत्तिक्रमः १३४ वकारपतेः ९५ ८५ १०६ कादिद्वादशाक्षर्यर्थः.... १३५ शपतेः १०७ खादिद्वादशाक्षर्यर्थः.... १३६ षकारपड़ेः १०८ गपङ्करर्थः १३७ सपढ़ेः १३८ हकारपतेः २०९ धकारपतेः ११० ङकारपतेः १३९ क्षपढ़े.... १४० कमातृकार्ययोजना.... १११ चपतेः १४१ संयुक्तवर्णार्थाः ११२ छकारपड़ेः १४२ वर्णसमानायादेदाविर्भावक- ११३ जपतेः थनम्.... ११४ झकारपङ्कः ...१०६ १४३ अक्षरसमानायत एव आ- ११५ अपढ़े..... न्वीक्षिक्याद्यष्टादशविद्याना- ११६ टकारपतेः माविर्भावकथनम् ...१०७ ११७ ठपढ़े: १४४ चत्वारि धर्मप्रस्थानानि ११८ डकारपड़ेः ९१, १४५ तेषां संक्षेपेण स्वरूपकथनम् १०८ ११९ ढपतेः "१४६ चतुर्णा वेदानां प्रयोजनम् ....१११ .... ८६ ८८ ९६ , .... " " .... " ८९ " .... .... " .... .... .... ....

·४ .... .... " " " मातृकाविलासस्य- क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः क्रमाढाः विषयाः पृष्ठाङ्काः १४७ वेदाङ्गानां प्रयोजनं तत्र शि १६९ गुणलक्षणानि- .१२० क्षायाः ....११२ १७० शरलक्षणानि... ..१२१ १४८ व्याकरणप्रयोजनं तत्स्वरू १७१ फललक्षणम् पञ्च.... "१७२ फलपायनम् । १४९ निरुक्तमयोजनं तत्स्वरूपञ्च " १७३ नाराचनालीको १२२ १५० निघण्टुस्वरूपम् ...११३ १७४ स्थानमुष्टयाकर्षणलक्षणानि. १५१ छन्दःस्वरूपं तत्प्रयोजनम् " १७५ गुणमुष्टयः १५२ ज्योतिषस्वरूपं तत्प्रयोजनम् " १७६ धनुर्मुष्टिसंधानम् ....१२३ १५३ कल्पस्वरूपं तत्प्रयोजनञ्च ....११४ १७७ व्यायाः १५४ पुराणोपपुराणनामानि " १७८ लक्ष्यम् १५५ न्यायस्वरूपम् "१७९ अनध्यायाः ....१२४ १५६ वैशेषिकस्वरूपम् ११८० श्रमाक्रया १५७ पूर्वमीमांसास्वरूपं तत्पयो- १८१ लक्ष्यस्खलनविधिः ..१२५ जनश्च "|१८२ दृढभेदिता १५८ उत्तरमीमांसास्वरूपं तत्मयो- १८३ हीनगतयः जनश्च .११५ १८४ बाणानां लक्ष्यस्खलनगतयः १२६ १५९ धर्मशास्त्रस्वरूपप्रयोजनक- १८५ शुद्धगतयः थनम् ....११६ १८६ दृढचतुष्कम्.... १६० चत्वार उपवेदास्तत्रायुर्वेद- १८७ चित्रविधिः स्वरूपम् १८८ धावल्लक्ष्यम् १६१ आयुवेदान्तर्गतकामशास्त्रनि- १८९ शब्दवोधित्वम् रूपणम् १९० अरविधिः १६२ आयुर्वेदस्य प्रयोजनम् ....११७ १९१ स्कान्दोक्तकतिचिदत्रस्वरू- १६३ धनुर्वेदस्वरूपतत्स्थविषया- पाणि णां निरूपणम् ॥ १९२ तत्र ब्रह्मास्त्रमयोगोपसं- १६४ धनुर्धरप्रशंसा हारौ.... १६५ धनुन विधिः ....११८ १९३ ब्रह्मदण्डप्रयोगोपसंहारौ १६६ तत्र मन्त्राः ११९४ ब्रह्मशिरःप्रयोगोपसंहारौ ....१२९ १६७ वेधमकारः ....११९ १९५ पाशुपतमयोगोपसंहारी १६८ चापममाणम् , १९६ वायव्यप्रयोगोपसंहारौ .... .... " .... .... .... ...१२७ " ०१२८ " .... .... .... .... 17 ....

·अनुक्रमणिका। .... .... .... " .... .... .... .... .... " .... .... .... " क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाड्डाः क्रमाढाः विषयाः पृष्ठाङ्काः १९७ आमेयप्रयोगोपसंहारौ ....१२९ २३० शुद्धसूटनामानि ....१४१ १९८ नारसिहप्रयोगोपसंहारी २३१ रूपकम् १९९ शस्त्रवारणम्.... ...१३० २३२ गमकम् २०० संग्रामविधिः.... 1 २३३ प्रत्यन्तरम् २०१ तत्र रक्षामन्त्र: , २३४ स्वरादिकथनम् २०२ प्रयाणसमये स्मरणीयनामानि१३१ २३५ षटत्रिशत्प्रवर्तकरागी १४२ २०३ अक्षौहिणीसंख्या 5, २३६ भैरवादिरागाणां पत्न्यः २०४ महाक्षौहिणीसंख्या .१३२ २३७ रागविशेषे कालविशेषः ...१४३ २०५ व्यूहविधिः ,,२३८ भैरवादिरागाणां तत्पत्नीनां २०६ युद्धविधिः च वर्णनीयरूपाणि तत्र भै- २०७ गान्धर्ववेदप्रयोजनम् १३३ रवतत्पत्नीनाम् २०८ गेयस्य चत्वारः प्रकाराः ....१३४ २३९ मालकौशिकस्य २०९ चतुर्विधं वाद्यम् २४० हिन्दोलनाम्नः १४४ २१० नृत्यसंग्रहः २४१ दीपकस्य ..१४५ २११ अथ गान्धर्ववेदप्रक्रिया तत्र २४२ पाठान्तरम् गान्धर्वलक्षणम् 7 २४३ मेघनादस्य २१२ गीतप्रशंसा. .१३५ २४४ श्रीरागस्य १४६ २१३ सुगीतलक्षणम् २४५ रागमशंसा २१४ वागुपकारस्य गुणा:.... २४६ अथ गणाः १४७ २१५ वागुपकारलक्षणानि २४७ वर्णमस्तारः.. २१६ शिष्यकारः २४८ गुरुलघुप्लुतगृतलक्षणानि २१७ गायनलक्षणानि २४९ तालमस्तारः २१८ गायनदोषाः.... २५० अौषधानि... ....१४८ २१९ सालसगूढः १३६ २५१ अथ रसशास्त्रप्रयोजनं तत्स्व- २२० धुवकलक्षणं तद्देदाश्च रूपश्च २२१ षोडश ध्रुवाणां नामानि .१३७ २५२ शृङ्गारादयो नवरसाः २२२ तेषां स्वरूपम् ॥ २५३ तत्रशृङ्गारभेदौ तत्स्वरूपञ्च २२३ मण्ठकलक्षणम् ...१३८ २५४ हास्यस्वरूपम् •१५१ २२४ प्रतिमण्ठलक्षणम् .१३९/२५५ करुणस्वरूपम् २२५ निःसारुकलक्षणम् २५६ रौद्रस्वरूपम् २२६ षट्ताळलक्षणम् 2, २५७ वीरस्वरूपम् २२७ रासकलक्षणानि .१४०२५८ भयानकस्वरूपम् २२८ एकतालीलक्षणम् ॥ २५९ वीभत्सस्वरूपम् ...१५२ २२९ अष्टौ ध्रुवाः. ,२६० अद्भुतस्वरूपम् .... .... .... 1 " .... .... .... " 13 .... .... .... " ·६ .... .... .... .... " २९६ प्रत्ययश्लेषः " .... " " 1 मातृकाविलासस्य- क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः क्रमावाः विषयाः पृष्ठाङ्काः २६१ शान्तस्वरूपम् ...१५४ २९३ लिङ्गश्लेषः ....१६३ २६२ रसानां विरोधाविरोधी २९४ भाषाश्लेषः ...१६४ २६३ स्थायिनो भावाः .... ..१५३ २९५ प्रकृतिश्लेषः २६४ स्थायिलक्षणम् २६५ तस्यैव विशेषलक्षणम् २९७ विभक्तिश्लेषः २६६ विभावस्वरूपम् २९८ प्रहेलिकास्वरूपं तद्भेदाश्च ....१६५ २६७ अनुभावलक्षणम् २९९ अलंकारशेखरमतेन प्रहेलि- २६८ सात्विकलक्षणम् कालक्षणं तझेदाश्च... २६९ व्यभिचारिणो हेतवः १५४ ३०० बिन्दुच्युतकम् ....१६६ २७० तिस्रोरीतयः 1 ३०१ व्यञ्जनच्युतकम् .१६७ २७१ गौडीस्वरूपम् , ३०२ च्युतदत्ताक्षराः २७२ वैदर्भीस्वरूपम् "३०३ स्थानच्युतकम् २७३ माधवीस्वरूपम् " ३०४ अक्षरमुष्टिः २७४ जयदेवमते चतरस्रोरीतयः.... ,, ३०५ बिन्दुमती.... २७५ तासां स्वरूपाणि स्थळानि च१५५ ३०६ प्रश्नोत्तरम्.... २७६ मधुरादयः पञ्च वृत्तयस्तत्र ३०७ यमकलक्षणम् .१६९ मधुरास्वरूपम् "|३०८ यमकस्य विंशतिर्भेदाः १७० २७७ प्रौढास्वरूपम् , ३०९ अर्थालंकारभेदाः १७४ २७८ परुषास्वरूपम् 17 |३१० उपमोपमानोपमेयलक्षणानि २७९ ललिताभद्रयोः स्वरूपम् 7 ३११ उपमाया दशभेदास्तदुदाहर- २८० क्रमेणोदाहरणानि.... ..१५६ णानि.... २८१ अथालंकारास्तत्रालंकारस्य ३१२ रूपकलक्षणं तभेदोदाहरणा- सामान्यविशेषलक्षणे नि च ...१७६ २८२ चित्रादयोऽष्टावलंकाराः १, ३१३ उत्प्रेक्षालक्षणं तदुदाहरणानि१७७ २८३ चित्रलक्षणं चित्रभेदाश्च "३१४ समासोक्तिस्तदुदाहरणानि च १७८ २८४ खड्गबन्धरचना .१५७ ३१५ अपन्हुतिलक्षणं तदुदाहरणानि च २८५ पद्मबन्धमुरजवन्धयो रचना १५८ ३१६ समाहितम् २८६ सर्वतोभद्ररचना ....१५९ ३१७ स्वभावालंकारः २८७ वक्रोक्तिलक्षणं तदुदाहरणञ्च ॥३१८ विरोधः । अयमेव विरोधा- २८८ अनुप्रासलक्षणं तदुदाहरणश्च भासः.... २८९ गूढस्वरूपं तद्भेदाश्च ....१६०३१९ सारालंकारः.... २९० श्लेषलक्षणं वर्णादितझेदाश्च १६३ ३२० दीपकलक्षणं तद्भेदाश्च २९१ वर्णश्लेषः , ३२१ मालादीपकम्.... .१७९ २९२ पदश्लेषः 7 |३२२ सहोक्तिः " .... " " .... .... " 17 11 .... १ " .... .... " ·- अनुक्रमणिका। .... m .... ११ .... " ११ " .... .... ...१८२,३६१ हीनताकराणि .... 11 कमाङ्काः विषयाः पृष्ठाडा क्रमाड्डाः विषयाः पृष्ठाडाः ३२३ अन्यदेशत्वम् ....१७९/३५३ त्रय उदया..... ....२०२ ३२४ विशेषोक्तिः ३५४ उपायचतुष्टयम् ३२५ विभावना ३५५ सेनाङ्गचनुष्टयम् ३२६ व्यतिरेकालंकारः ....१८० ३५६ राज्ञो लक्ष्मीमाप्तिकराणि ३२७ आक्षेपः ३५७ सन्मार्गेणैव गन्तव्यम्.... ...२०३ ३२८ काव्यप्रकाशरीत्या व्यञ्चना- ३५८ देवतानां देवतात्वे हेतवः.... वृत्तिसाधनम् ३५९ वाङ्माधुर्ये गुणः ३२९ लक्षणाव्यञ्जनयोर्भेदकान्त ३६० उद्योगप्रशंसा रम्..... २०४ ३३० संक्षेपतः समस्यापूरणविधिः१८६ ३६२ हास्यनिषेधः... ३३१ नीतिशास्त्रं तद्देदाश्च ....१९२ ३६३ धनप्राप्तौ वाणिज्यमशंसा ३३२ संक्षेपतो राजनीतिकथनम् , ३६४ समयोक्तवाणीप्रशंसा ३३३ मन्त्रगुप्तिमकारस्तत्राख्यायि ३६५ पूर्यमाणान्यपि अपूर्णानि सप्त काकथनम् ....१९६ वस्तूनि ३३४ दुमन्त्रिराजस्यानिष्टफलम् ....१९८ ३६६ बुद्धिमता अप्रकाश्यानि ३३५ राज्ञो दुर्गस्यात्यन्तावश्यकता , ३६७ त्यागाईवस्तूनि ३३६ राजगुणाः " ३६८ वासानहस्थलानि ....२०६ ३३७ राजचिह्नानि.... ...१९९ ३६९ बाललक्षणम्.... ३३८ कुराजलक्षणम् ॥ ३७० श्रोत्रियलक्षणम् ३३९ स्वीयराज्याद्राज्ञा पाखण्डिनो ३७१ मैत्रीभङ्गस्य हेतवः निष्कासनीयाः " ३७२ षड् लघुताहेतवः ३४० पृथग्जनदोषाः "|३७३ मित्रप्रशंसा.... ३४१ पञ्चजीवन्मृताः ॥३७४ मैत्रीकरणयोग्यलक्षणम् ३४२ केवलनृपस्य निषेधः.... ....२०० ३७५ जीवन्मृतकथनम् ....२०७ ३४३ सभायां गमने फलम् ३७६ अन्यरतोनातलक्षणम् ३४४ युद्धे मरणमशंसा 1३७७ शीलप्रशंसा.... ३४५ पानादिवयंपदार्थाः ॥३७८ अधमाधमाधमोत्तममध्यलक्षणम् ॥ ३४६ ज्ञातिभिः सह कार्याणि ....२०१ ३७९ पितृसमाः ३४७ संहतिसामर्थ्यम् "|३८० सामान्यस्त्रीस्वभावः ....२०८ ३४८ देशकालादिचिन्तनम् ....२०२३८१ भार्यादिलक्षणम् ३४९ धनव्ययस्थानानि "३८२ शयनविचारः २५० राज्यलक्षणम् ३८३ आश्रित दाननिषेधः.... ३५१ भूपानों षड्गुणाः ३८४ ब्राह्मणावमानकरणनिषेधः....२०९ ३५२ शक्तित्रयम्.... .... 3 " .... 17 .... .... .... 13 .... " .... १,३८५ दंभनिषेधः " H ·८ मातृकाविलासस्य-अनुक्रमणिका । .... " ... " .... .... " " ति कथनम्.... .... .... क्रमाडाः विषयाः पृष्ठाङ्काः क्रमाङ्काः विषयाः पृष्ठाकाः ३८६ स्त्रीजितस्य दुष्परिणामः ...२०९ ४१५ आरम्भवादादिपक्षत्रयविचारः२१३ ३८७ वाक्पारुष्यनिषेधः ४१६ तार्किकाणां मतम् ४१७ मीमांसकानां मतम् ३८८ पैशुन्यनिषेधः ४१८ अद्वैतवैष्णवानां मतम् ३८९ याञ्चानिषेधः ४१९ ब्रह्मवादिनां सर्वेषां प्रस्थान- ३९० निर्दोषभक्तत्यागनिषेधः ३९१ इन्द्रियजयोपायः कर्तृणां च मतम् ....२१४ ४२० भागवतधर्मस्यैव उपादेयता- ३९२ नास्तिकतानिषेधः कथनम् ३९३ पूज्यापमाननिषेधः 1 ४२१ वैष्णवानां साक्षादेव परमात्मा ३९४ नद्यादीनां विश्वासनिषेधः ....२१० गम्योऽन्येषां तु परंपरया ग ३९५ अभिचारेच्छानिषेधः.... म्य इत्यादिकथनम्.... ३९६ विष्णुस्मरणविधिः " ४२२ मातृकाया एव सर्वोत्पत्तिरि- ३९७ वैष्णवे मार्गे संदेहकरणवर्जनम् , ....२१५ ३९८ जराहेतवः 7/४२३ तत्र प्रमाणविचारः ३९९ चत्वारि मस्तकशूलानि 17 |४२४ सूर्योत्पत्तिप्रकारकथनम् ....२१६ ४०. वैरिकरा गुणाः ॥ ४२५ भगवता तपोयोगवलाद्यासा- ४०१ अपण्डितलक्षणम् द्यवतारान् धृत्वा मातृकात ४०२ निरर्थकत्रयम् ....२११ एव सर्ववेदशास्त्राण्याविर्भा- ....२१७ ४०४ पण्डि (लक्षणम् १४२६ मातृकामाहात्म्यकथनम् ४०५ पुरुषद्वयकथनम् , ४२७ ग्रन्थोपसंहारः.... ४०६ सुभाषितसंग्रहः ...२१२ ४२८ तत्रोन्नमःसिमित्येतदर्थक- ४०७ अश्वशास्त्रादिकथनम् थनम्.... ....२१८ ४०८ संक्षेपेण सांख्यशास्त्रप्रति ४२९ सर्वत्र नारायण एव ध्येयो वे- पादनम् ४०९ योगशास्त्रसारकथनम् ४३० सर्व त्यक्त्वा ब्रह्मण्येव रतिः ४१० पाशुपतशास्त्रसारकथनम् ....२१३ ४११ वैष्णवपञ्चरात्रसारकथनम् 7/४३१ समाप्तिपद्यम् . ...२१९ ४१२ वैष्णवमन्त्रशास्त्रविचारकथनम् , ४३२ राधाकृष्णप्रीतिविषयकः ४१३ वामागमशास्त्रविचारः स्वकृतहारबन्धः ४१४ प्रस्थानभेदविचारः 17|४३३ ग्रंथकर्तुर्वासस्थानादिनिर्देशः २२० इति मातृकाविलासानुक्रमणिका समाप्ता॥ ४०३ त्यागार्हाः वितानीति कथनम् .... " द्यश्चेति प्रमाणपूर्वककथनम् ॥ " .... कार्यति कथनम् ... ....

·श्रीः। अथ मातृकाविलासःप्रारभ्यते। SENCCcार ॐ श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णं राधिकानाथं वृन्दावननिकुंजगम् ॥ बल्लवीगणसंवीतमाश्रये सर्वकारणम् ॥ १ ॥ ऑस्वस्तिश्रीगणेशायनमइत्यस्यव्याकृतिम् ॥ श्रीवंशीधरशहिं करोमि विदुषां मुदे ॥२॥ अथ सर्वशास्त्रारंभ इयमेव दशाक्षरीविद्या स्मर्यते तत्कथमन्येषां श्रीमहाविष्ण्वादीनां स्मरणस्यापि 'मंगलानाञ्च मङ्गलम्' इत्यादि- वाक्यमंगलस्यापि मंगलत्वात्तत्कथन स्मर्यत इति चेदत्रेदमवधेयम्। अस्यामेव दशाक्षर्या स्मृतायां सर्वदेवस्मरणसंभवादियमेव स्मर्सा। किंचास्या दशाक्षर्याः सर्वदेवतानां मूलमंत्रत्वादप्यादौ जपो न्या- य्यः। मूलमंत्रलक्षणस्य गरुडोक्तस्यात्र सत्त्वात् । तथाहि प्रणवा- दिनमोतंच चतुर्थ्यतं च सत्तम ॥ देवतायाः स्वकं नाम मूलमंत्रः प्रकीर्तितः' इति । देवपूजायां जपरूपपूजाया एव श्रेष्ठयं 'यज्ञानां जपयज्ञोस्मि' इति । श्रीमुखोक्तेः कथमत्र सर्वदेवतास्मरणमिति चे- त्तदर्शयतीह । तथाहि — कार्यारंभे गणेशश्च पूजनीयः प्रयत्नतः इति स्मृतेस्तस्यैवादिपूज्यत्वं विघ्ननाथत्वेन विघ्नवारकत्वात् । श्रीगणेशाय नमः ॥ नमआदियोगे चतुर्थी सर्वत्र बोध्या। गण्यते दुःखप्रदत्वेनेति गणा विघ्नाः समूहे भगणे विघ्ने प्रमथेंद्रिय- दैवते ॥ यमसैन्ये स्तवाहेषु पार्षदे च गणः स्मृतः' इत्यनेकार्थ- ध्वनिवाग्विलासे । गण संख्याने धातोः कर्मण्यप्रत्ययः । ईष्टे उपद्रवनाशकत्वेन बोतत इतीशः ईश ऐश्वर्येऽतः कर्तरीगुपधात् कः। ईशः स्वामिनि शंकरे' इति वामनः । गणानां वि- ·(२) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् । नानां प्रमथानां वेशः स्वामी गणेशो हेरंवः 'रुद्रे विनायके विष्णो विष्वक्सेने विधातरि । मुख्याधिष्टातृसैन्येषु गणेशः परिकीर्तितः' इत्यप्यनेकार्थध्वनिवाग्विलासे । श्रिया कीर्त्या दीप्त्या ऋद्धिसिद्धि- भ्यां वा सहितो गणेशः श्रीगणेशस्तस्मै तथा 'ऋद्धिश्रीकीर्तिदी- त्याशीगंगासु श्रीरितीरितः' इत्यपि तत्रैव । स्वस्त्यस्तु नमस्कर्तु- रिति शेषः। ओमित्यंगीकारे ब्रह्मणि चेत्यव्ययपाठात् । एतत्सर्वैः कार्यादावंगीकार्यमिति भावः। अनाराध्य गणाध्यक्षं यत्कर्म क्रि- यते नरैः ॥ तन्न सिद्धिमवाप्नोति ह्यत आदौ तमर्चयेत्' इति पुराणात् । यद्वा कथंभूताय श्रीगणेशाय ओम् कोर्थः ब्रह्मरूपि- णे । अव्ययत्वादेव चतुर्थ्या लुक् सत्यपि लुकि विभक्त्यर्थानपाय- स्योपकृष्णं देहीत्यादिप्रयोगे दर्शनादव्ययस्य तत्तद्विभत्त्यंतवि- शेषणत्वे न दोष इत्यवधेयमत्र । तथाच श्रुतिः नमस्ते गणपत- ये त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि' इति । अत्र विशेष्यसंबंधत्वादन्ययोग- व्यवच्छेदकेनैवकारेण पार्थ एव धनुर्धर इत्यत्र पार्थादन्यत्र धनुर्धर- त्वस्येव गणपतरेन्यत्र साक्षाद्ब्रह्मत्वस्य योगो व्यवच्छिद्यते । अतः श्रेयस्कामैः सर्वैरपि स एवाराध्यस्तत्पूजां विनाऽन्यपूजाया वैयर्थ्य- स्मरणेन फलजनकत्वायोगात् 'अवश्यापोक्षितानपक्षितं समर्प- णीयम्' इति न्यायेन । तदाराधनस्यावश्यकत्वात्।कृते च तस्मि- न 'विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ॥ पुत्रार्थी लभते पुत्रं मोक्षार्थी परमं पदम्'इत्यादिवचनेभ्यः सर्वेष्टलाभसंभवे 'अन- धीते महाभाष्ये व्यर्था स्यात्पदमंजरी । अधीतेपि महाभाष्ये व्यर्था स्यात्पदमंजरी' इति न्यायेनान्याराधने प्रयोजनाभावात् । सूर्याद्याराधनफलारोग्यादिमोक्षांतकथनानंतरम् । सर्वमिच्छे- द्गणाधिपात् ' इति स्मरणमप्यत्र मानम् । तस्मादेव ब्रह्माद्युत्पत्तिस्तत एव तेषां सृष्टयादिसामर्थ्यलाभश्च । अथ च ग- णपतेस्तत्त्वेन वर्णनमुपासनार्थ वास्तवाभेदवोधनार्थश्च न चैताव- - ·[ मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (३), तान्यदेवानाराधनापत्तिः। प्रयाजादिषु कृतेष्वपि ज्योतिष्टोमादी- नामननुष्ठानापत्तेः।इतरोपास्तिविधायकवाक्याप्रामाण्यापत्तेश्च सर्व- मिच्छेत्' इति तु विनायकाराधनस्य परंपरया सर्वत्रोपयो- गवर्णनपरं नत्वितरानिषेधपरम् । तद्विधीनां विरोधात् । प्रयाजा- दयोंगानि ज्योतिष्टोमो रंगी नांगैकदेशे कृते सर्वांगिनो यथा सिद्धिः तथा श्रीगणेशार्चनस्य यज्ञादिकर्मप्रारंभरूपैकां- गत्वान्नत कृते सर्वयज्ञसिद्धिरिति गणेशपक्षः । विष्णुपक्षेप्यस्य व्याख्या । ॐनमः कोर्थों ब्रह्मणे नमः ‘ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म' इति ब्रह्मोपनिषदि । श्रीगीतायां च । अव्ययपाठेपि ओमित्यंगी- कारे ब्रह्मणि च' अव्ययत्वादेव विभक्तिलुक् । किंभूताय ॐ श्रीग- णेशाय, श्रयति विष्णुचरणमिति श्रीलक्ष्मीः। विवत्र कर्तरि । 'क- ट्यूज्वि'त्यादिना दीर्घः कमला श्रीहरिप्रिया'इत्यमरात् । श्रिया ल- क्ष्म्या गणाः पार्षदा इंद्रायास्तेषामीशःप्रेरकस्तस्मै 'इंद्रायाः पार्ष- दा यस्याः सा लक्ष्मीर्वरदास्तु मे' इति पुराणांतरोक्तेः। याश्रीपतिः स एव तदीयगणानां पतिः पुरुषस्य स्त्रीपतित्वात्तत्संबंधिनि- खिलोपकरणपतित्वस्य प्रथितत्वादतो लक्ष्मीगणानां पतिर्विष्णुरे- वेति । किंभूताय ॐ स्वस्ति कल्याणरूपिणे । स्वस्तीति कल्याणेथैव्ययमत एवात्रापि पूर्ववच्चतुर्थ्या लुक् । मंगलं भग- वान्विष्णुः'इत्याद्युक्ते नमस्ते कमलाकांत सर्वकल्याणरूपिणे' इ- ति पुराणाच्च ।ओमित्यत्रोंशब्दस्य ब्रह्मवाचित्वं स्वीकृतं तच्च सगुण- स्यैवेति ज्ञेयम् । 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्त च' इतिश्रुतेर्ब्रह्मणो द्वैविध्यप्रसिद्धेमूर्त सगुणममूर्त च निर्गुणं, निर्गुणस्य लक्ष्म्या- दिपतित्वममूर्तत्वादेव न संगच्छते । सगुणस्य तु 'लक्ष्मीकांत कमलनयनम्' इत्यादिवाक्यात्। श्रियापतिर्यज्ञपतिर्धरापतिः' इति । द्वितीयस्कंधोक्तेः 'श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगत् ' इत्यादि- - ·(४) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] महाकविप्रयागोच्च तत्संगच्छत एवेति । श्रीविष्णोः सर्वदेवा- धिपत्वेनोत्कृष्टत्वात्तत्पक्षेऽन्योप्यर्थः । ॐ ज्ञानं तदेव स्वं धनं येषां ते ॐस्वा योगिनः 'ज्ञानं हि योगिनां धनम्'इत्युक्तेः।' महेशे ब्रह्मणि विष्णौ त्रिगुण्यां प्रणवेपि च ॥ ओंकारः शब्धते शुद्धौ ज्ञाने त्रय्यां च कोविदैः' इत्यनेकार्थध्वनिवाग्विलासोक्तेः । 'स्वः स्वीयात्मधनेषुच' इति हलायुधः । ओस्वा ज्ञानयोगिनस्तैः स्ती- यंते ध्यायत इति स्वस्तिर्विष्णुःस्तृभाच्छादन इत्यस्मादौणादि- को डिप्रत्ययस्ततष्टिलोपे रूपसिद्धः। धातूनामनेकार्थत्वाध्याना- र्थतापि स्तृणातेयुक्तव । 'धातवश्वोपसर्गाश्च निपाताश्चेति ते त्रयः॥ अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेषां निदर्शनम्' इति वैयाकरणराद्धां- तात्।अत एवोक्तं योगिभिर्ध्यानगम्यम्"ध्यायांत यं योगिन'इति च। श्रिया सर्वोत्कृष्टकीर्त्या गण्यते संख्यायते स्तूयते वेति श्रीगणः 'सर्वोत्कृष्टा यस्य कीर्तिस्स श्रीगण उदाहृतः' इति निरुक्तेः । नहि विष्णोरधिका कस्यचिदपि कीर्तिरस्ति 'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः' इति श्रीगीतास्वर्जुनोक्तेः । स चासावीशः सर्वनियंता चेति श्रीगणेशः । सर्वस्येशानः सर्वस्य वशी च' इति श्रुतेः । पुनरोंस्वस्तिशब्देन कर्मधारयः । ओस्वस्तिश्चासौ श्रीगणेशश्चेति तथा। कोर्थः, विष्णवे नम :विष्णुरेव परं ब्रह्म' इति स्कांदोक्तेः। परब्रह्मज्ञानस्य परमानंदहेतुत्वात्पुनर्विष्णुपक्ष एव व्याख्यायते । 'यदुवंशेवतीर्णस्य विष्णोर्वीर्याणि शंस नः' इति श्रीदशमोक्ते- विष्णुशब्दः श्रीकृष्ण एव मुख्यया वृच्या वर्तते।अत एवामरसिंहेन जैनेन प्रतीपक्षीभूतेनापि विष्णुनामकथनोत्तरं वसुदेवोस्य जनक' इत्युक्त्वा तस्यैव विष्णुत्वं व्याख्यातम् । अतएव श्रीव्यासदेवेनाप्यु- क्तम् ते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्वयम् ' इति ॥ ॐ विष्णुशन्दवाच्यः कृष्णस्तेन स्वस्ति कल्याणं यस्य तदोस्वस्ति ·-- -- । [ मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (५) । ब्रजमंडलं 'व्रजभूमिविहारी च ब्रजमंडलस्वस्तिकृत्'इति व्रजमाहा- त्म्योक्तेः। तस्यास्वस्तिनो ब्रजमंडलस्य श्रीः शोभा गण्यते येन स ओस्वस्तिश्रीगणः श्रीकृष्णः 'शोभाकल्याणलक्ष्मीषु श्रीशब्दःसेव- ने श्रुतौ' इति मार्तडः । व्रजाभा कृष्णचंद्रेण गण्यते । सर्वदा प्रभो' इत्यापि व्रजमाहात्म्ये । पुनरीशशब्देन पूर्ववत्कर्म- धारये पूर्ववदपरोप्यर्थः कृष्णपक्ष एव । ॐ कृष्णस्तेन स्वस्ति कल्याणं यासां ता अस्वस्तयो गोप्यः 'सख्यस्स्वस्तिकृदस्माकं नहि नंदात्मजं विना' इति ब्रजमाहात्म्येऽन्योन्यं गोप्युक्ते व्रजजना- तिहन्वीरयोषिताम्' इति श्रीदशमोक्तश्च । अस्वस्तीनां गोपीनां श्रीः शोभा कल्याणं वा यया सास्वस्तिश्री राधा राधा गोपीकदंबस्य शोमा सृष्टेह चात्मना'इति,आत्मना श्रीकृष्णेन स्ववामांगतःसर्वगो- पीनां समूहस्य शोभा राधैव सृष्टेति निरूपितं ब्रह्मवैवर्तीसा गण्यते पत्नीत्वेन येन स अवस्तिश्रीगणः स चासावीशश्चेति तथा। यदा स्वस्तिश्रिया गणा गोपीसमूहास्तेषामीशस्तथा राधापतये गोपीनाथाय वा कृष्णाय नम इत्यर्थः । अथ 'ज्ञानं महेश्वरादिच्छे- 'इत्युक्त ज्ञानकामनया शिवपक्षेपि व्याचक्ष्महे । अवति पालयति विश्वमित्योम्, औणादिकप्रयोगः । ॐ विष्णुस्तस्यैव पालकत्वा- त् । सुष्टु दुष्टदितिजनाशकत्वेन साधुत्राणार्थमस्तिर्भवनमवतारो यस्य स स्वस्तिर्विष्णुः 'संरक्षणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगेयुगे' इति श्रीमुखोक्तेः, 'स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्तिः ' इति विष्णुसहस्रनामस्वपि स्वस्तिशब्दो विष्णुवाचको दृश्यते । ॐचासौ स्वस्तिश्चेति स्वस्तिायद्यपि स्व- स्तिशब्दोऽव्ययेषु पठितस्तथापि ' नतु शब्दनिर्देशे ' इत्यु- तेर्विभक्तेलुग्नेति ज्ञेयम्।स्वस्ति श्रयति सेवत इति अस्वस्तिश्री- महादेवः यमामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रांत उपारतं वै ॥स ·(६) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] एष साक्षात्पुरुषः पुराण'इति पार्वती प्रति स्वयं शिवनाष्टमस्कंधे मोहिन्युपाख्यान उक्तत्वात् । 'तब वरद वरांघावाशिषहाखिलार्थे यदि रचितधियं माविद्यलोकोपविद्धम् इति दक्षोपाख्याने च । 'अतो महेशोपि विहाय भेदबुद्धिं सदा सेवत एव विष्णुम्' इति विद्वन्मोद- तरंगिण्यां चिरंजीवभट्टोक्तेश्चागणाः प्रमथास्तेषामीशो गणेशः 'गणः संघे च प्रमथे'इत्याभिधानात् । ॐस्वस्तिश्रीश्चासौ गणेशश्चेति तथा शिवाय नमः इत्यर्थः। नन्वयमपि पक्षो विष्णोरेव अस्वीस्त श्रयती- त्यनया निरुक्त्या विष्णोः प्राधान्यस्य शिवस्य च सेवकत्वस्योक्त- स्वात्।यस्य पक्षो यत्र वर्ण्यते तत्र तस्यैव महत्त्वं वर्ण्यतेऽतो मृडम- हत्त्वसूचकोऽपरःपक्षोत्रविरच्यताओमा शुद्धया स्वस्ति कल्याण ये- षांते अस्वस्तयःविप्रा शुद्धया ब्राह्मणतावृद्धिरशुद्धया शूद्रता भवे- त्'इत्यादिपुराणातातैः श्रीयते सेव्यत इति स्वस्तिश्रीमहादेव त्वं हि भगवन्देवेषु ब्राह्मणोहंमनुष्येषु ब्राह्मणः, ब्राह्मणो हि ब्राह्मणमुपधा- वति' इति जाबालोपनिषदुक्तेः, 'शिवो विप्रो हरिः क्षत्री' इत्यादि- पराशरपुराणोक्तेश्चेशस्य 'ब्राह्मणदेवत्वाद्राह्मणसेव्यत्वमस्तीति ।ई लक्ष्मी गच्छतीतीगो विष्णुः ‘लक्ष्मीरीकार उच्यते' इत्येकाक्ष- रात् । ईगेन नम्यत इतीगणः शिवः । निपातनान्नस्य णःप्रत्य यश्चात्र डः । स चासावीशश्चेतिगणेशः । यद्वा ॐ ज्ञान- सूते इति सूर्वेदः । वेदो वै ज्ञानकारणम् ' इत्युक्तेः । ॐ सुवो वेदस्यास्तिराविर्भावो यस्मात्स स्वस्तिमहादेवः ‘त्त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा' इति ' सांख्यात्मनः शास्त्रकृतस्तवेक्षा इति चाष्टमस्कंधे महादेवं प्रति लोकपालोक्तेः ' शास्त्रयोनित्वात् ' इति सूत्राच । श्रियं गणयति भार्यात्वेनेति श्रीगणो विष्णुस्तस्ये- शःश्रीगणेशः 'सदाहं शंकर सेवे वैकुंठेशोपि भोः सुराः' इति पा- मात् । ओस्वस्तिश्चासौ श्रीगणेशश्चेति स्वस्तिश्रीगणेशस्तस्मै " ·[मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (७) तथा शिवाय नम इत्यर्थः ॥' आरोग्यं भास्करादिच्छेत् । इति स्मृतेर्वतश्रोत्रोरारोग्यताप्तये श्रीसूर्य प्रणमति । ओशब्देन ब्रह्म- विष्णुरुदाणां बोधो भवति । अकारो वासुदेवः स्यादुकारः शंभु- रुच्यते॥ मकारो विधिवाचकः' इत्येकाक्षरात् । स्वर स्वर्गे तप्यते सर्वोत्कृष्टत्वनेति स्वस्तिरिन्द्रः। स्वरव्ययोपपदात्तपऐश्वर्येऽस्मादै- वादिकाकर्तरि डिप्रत्यय औणादिकः । श्रिया धनसंपत्त्या गण्यत इति श्रीगणः कुबेर कुबेरःश्रीगणःश्रीदः शिवमित्रो धनाधिपः'इत्य- भिधानात् । स्वस्तिश्च श्रीगणश्चेति स्वस्तिश्रीगणौ इंद्रकुबेरौ।ओमा विष्णुरुद्रब्रह्मणा सहितौ स्वस्तिश्रीगणौ ओस्वस्तिश्रीगणौतयोरीश ऑस्वस्तिश्रीगणेशस्तस्मै तथा ।तदुक्तं भविष्योक्तादित्यहृदये'ब्र - द्रनारायणरुद्रवंदितः स नः सदा यच्छतु मंगलं रविः' इति। ईश एव वंद्यते नत्वनीश यतः सर्वैब्रह्मादिदेवैःसूर्यो वंद्यतेऽतः स एव तेषामीश इति भावः तथा च सूर्याय नमः, अस्त्वित्यध्याहार्य्यम्।नहि क्रिया- विनिर्मुक्तं वाक्यं भवतीत्युक्त्वा — कर्तृकर्मक्रियादीनां यदि स्थानं न लभ्यते ॥ अध्याहारं तदा कुर्यान्मुख्यार्थप्रतिपत्तये' इत्यभि- युक्तोक्तेश्चापेक्षितपदानयनमध्याहार इति सूर्यपक्षः ॥ चंद्रस्य पक्षे 'सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा' इति सर्ववेदाधिकरणब्राह्मण- कुलस्याधीशत्वात्सर्वकर्मारंभेऽनुकूलचंद्रेणैव शुभं भवति 'कुर्या- चंद्रबले सर्वम्' इति ज्योति शास्त्रोक्तेश्च प्रथमं तं नमति । श्रिया दीया विशिष्टा गणा भगणास्तेषामीशः श्रीगणेशः । यद्वा श्रिया शास्त्रसंपत्त्या विशिष्टो गणः श्रीगणो ब्राह्मणसमूहस्तस्येशस्तस्मै । किंभूताय श्रीगणेशाय ओम्।कोर्थः ब्रह्मरूपिणी नक्षत्राणामहं शशी' इति श्रीमुखोक्तेः। पुनः स्वस्ति कल्याणकारिणे पितृदेवमनुष्याणां स्वस्तिकर्ता निशाकरः' इत्यादिपुराणात् । इह स्वस्तिपदं स्व- स्तिकर्तरि लाक्षणिकम् । लक्षणा हि मुख्यार्थवाधे गौणार्थकल्प- .

·(८) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] नम्। सा चानेकविधा, मंचाः क्रोशंति, शोणोधावतीत्यायुदाहरणै- रुदाहृता ग्रंथेषु । यथेह मंचपद मंचस्थे, शोणपदं रक्तवर्णवत्यश्वा- दौ लाक्षणिकं तथात्रापि स्वस्तीति स्वस्तिकर्तरि लक्षणाबीजं त्वन्व- यानुपपत्तिः कचिवचिच्च तात्पर्यानुपपत्तिरिह च तात्पर्यानुपप- त्तिरेवेत्यलमतिप्रसंगेन इति चंद्रपक्षः॥अथोंकारस्य ओंकारोवै सर्वा वाय'इत्यादिश्रुतेः सर्ववायूपत्वात्तछ्यानस्य च'कामदं मोक्षदेचैव' इत्युक्तेः सर्वाभीष्टहेतुत्वाचादौ तदेवाह । ओं स्वस्ति श्रीगणे शा- य नमः। अत्र षटू पदच्छेदाः कार्याः । हे श, कोर्थः, हे वरेण्य, शश्च शोभावरेण्ययोः' इति वासनः । ननु हेशब्दः संवृद्धिद्यो- तको भवत्यत्र तदभावात्कथं हे शेत्युक्तम् । तत्रोच्यते । 'हे- शब्देन विनापि स्यात्वचिदंतेऽपि हेपदम्' ॥ यथा राम प्रसीद त्वं राम हे त्वां भजाम्यहम् , इति प्रबोधचंद्रिको- शब्देन विनापि संबुद्धिर्न विरुद्धति । अथ प्रकृतम्, त्वमोम् कोर्थः ॐकारमक्षरं ब्रह्मस्वरूपमय ध्याय । अय गतावित्यस्य धा- तूनामनेकार्थत्वाद्ध्यानार्थतापि । अनुक्तमप्यूहति पंडितो जन' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् ' अनुदात्तत्त्वलक्षणमात्मनेपदमानित्यम्' इति बहुधा प्रपञ्चितं शाब्दिकैरतोऽयतेः परस्मैपदप्रयोगोपि न विरुद्ध इति । नन्वोंकारस्य ध्यानं न कोपि करोतीति चेत्तत्राह । 'ॐकारं विन्दुसंयुक्तं नित्यं ध्यायति योगिनः ॥ कामदं मोक्षदश्चैव ॐकाराय नमोनमः॥'इति मंत्रात्तद्ध्यानं तु योगिनोपि कुर्वत्यन्ये- पां तु का कथेति भावः । किंभूतम् ॐनमः । सर्वोत्कृष्टत्वेन नम- स्कारार्हम् । णम् प्रह्वत्वे इत्यस्मादौणादिकोऽसुप्रत्ययः । सर्वोत्कृ- प्रत्वञ्च प्रणवस्य ब्रह्मविद्योपनिषदि व्याख्यातम् — अमित्येकाक्ष- रं ब्रह्म यदुक्तं ब्रह्मवादिभिः॥शरीरं तस्य वक्ष्यामि स्थानं कालं लयं तथा ॥ तत्र देवास्त्रयः प्रोक्ता लोका वेदास्त्रयोग्नयः । तिस्रो - ·[ मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (९) मात्रार्द्धमात्राश्च अक्षरस्य शिवस्य च॥ऋग्वेदो गार्हपत्यश्च पृथिवी ब्रह्म एव च । अकारस्य शरीरं तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभिः॥ य. जुर्वेदोंतरिक्षञ्च दक्षिणाग्निस्तथैव च । विष्णुश्च भगवान्देव उकारः परिकीर्तितः॥ सामवेदस्तथा यौश्वाहवनीयस्तथैवच । ईश्वरःप- रमो देवो मकारः परिकीर्तितः ॥ सूर्यमंडलमाभाति अकारः शंखमध्यगः । उकारश्चंद्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥ मकारश्चाग्निसकाशो विधूमो विद्युतोपमः।तिस्रो मात्रास्तथा ज्ञेयाः सोमसूर्याग्मितेजसः ॥ शिखा च दीपसंकाशा यस्मिस्तुप रिवर्तते । अर्द्धमात्रा तथा ज्ञेया प्रणवस्योपरिस्थिता॥ पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखाया दृश्यते परा॥ सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्य भित्त्वा तथा प- रम् ॥ द्वासप्ततिसहस्राणि सूर्य भित्त्वा तु मूर्द्धनि । वरदः सर्वभू- तानां सर्व व्याप्यैव तिष्ठति ॥ कांस्यघंटानिनादस्तु यथा ली- यति शांतये ॥ ओंकारस्तु तथा योज्यः शांतये सर्वसि- च्छता ॥ यस्मिन्सलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । ध्रुवं हि चिंतयेद्ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते॥'इति । कस्मै, स्वस्ति । कोऽ र्थः, स्वस्तये मोक्षाय अत्र चतुर्थी त्वव्ययत्वादेव न । 'कल्याणे भवने मोक्षे स्वस्तीत्युक्तस्तथा हरौं' इत्यभिधानात् । यद्वा किं- भूतमों, स्वस्ति मंगलरूपम् । 'सर्वेपां मंगलानां च वीजं प्रणव एव हि' इत्यादिसंहितोक्तेश्च। पुनः श्रीगणे कामाप्तौ, श्रीयंते स्पृ- हयालुभिरिति श्रियः कामाः, गण्यते प्राप्यत इति गणनं गणनं गण् प्रापणमित्यर्थः । धातूनामनेकार्थत्वादाप्त्यर्थाद्गणे वे विपि रूप- म् । श्रियां गण् श्रीगण् तस्मै तथा।तथाच ॐकारं विन्दुसंयुक्तम्' इति मंत्रार्थोऽत्र ध्वनित इत्योंकारपक्षः॥ अथ च शास्त्रज्ञानस्य। 'शुरुमूलमिदं सर्व शास्त्रज्ञानं सुरेश्वरि' इति शंभुवाक्यात्,'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्र- २ ·(१०) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] काशंते महात्मनः' इति श्वेताश्वतरश्रुतेश्च गुरुभक्तिजन्यत्वादा- दौ गुरुनतिरेव कार्याऽतो गुरुपक्षपि दशाक्षरी योजयति ॐ ज्ञानं तदेव स्वं धनमोस्वं तेन ज्ञानधनेन स्तनाति कर्मप्रवृत्त्या संसारे भ्रमन्तं शिष्यं रुणद्धीत्योस्वस्तिर्गुरुः। गिरतीह पाप्मानम्' इति श्रुतिप्रतिपादितो गुरुपदार्थोंनेन ध्वनितः। स्तंभुरोधनेऽस्मा- तैयादिकादौणादिको डिप्रत्ययः कर्तरीति । अत्र दृष्टांतः यथा कृतापराधं नरं गृहीत्वा राजपाचे गच्छंतं तत्प्रियः कश्चि- धनं दत्वा तं स्वं मोचयति एवं गुरुरापि ज्ञानधनं दत्वा कर्मणः सकाशान्मोचयतीति ध्येयः नहि गुरूपदेशं विना संसारः शाम्यती- ति भावः । श्रीलक्ष्मीस्तां गच्छति प्राप्नोतीति श्रीगो विष्णुस्तं नमतीति श्रीगणःसाधनमस्य शिवपक्षे वर्णितम् । ओस्वस्तिश्रीग- णपदाभ्यामत्र श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' इति श्रुत्यथोपि ध्वनितः । ओं- स्वस्तिश्चासौ श्रीगणश्चोत ऑस्वस्तिश्रीगणः, पुनरीशपदेन कर्मधारयः पूर्ववत् । 'किञ्च आचार्यवान्पुरुषो वेद' इति श्रुतेर्भगव- स्वरूपज्ञानमपि गुरुप्रसादादेव भवतीत्यलं विस्तरेणेति गुरुपक्षः।। इंद्रस्य सर्वदेवराजत्वात्सोऽपि शास्त्रादौ ध्येय एवेत्यत इंद्रपक्षेप्यस्य योजनामाह । ओमा विष्णुना वामनरूपेण स्वस्ति कल्याणं यस्य स ओस्वस्तिरिन्द्रःश्रिया समेधिता गणाःश्रीगणा देवाः श्रिया समे- धिताः सर्वे उपारमत विग्रहात्' इति ब्रह्मप्रेषितनारदस्थ देवा- सुरसंग्रामे देवान्प्रत्युक्तेः। अत्र मध्यमपदलोपी समासः। तेषामी- शःश्रीगणेश ओस्वस्तिश्चासौ श्रीगणेश ओस्वस्तिश्रीगणेशस्तस्मै इंद्राय नमः अथ शेषस्य सर्वाधारत्वात्सर्वसर्पगणमु- ख्यत्वेन सादिभीतिवारणाय तमत्र नमस्करोति । शाय नमः । कोर्थः' शेषाय नमः । शं वदति बुधाः शेषम्' इत्येकाक्षरात् । किंभूताय शाय ओस्वस्तिश्रीगणे । ओपदेन सत्वादिगुण ·[मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (११) च्यते । 'त्रिगुण्यां प्रणवपि च' इत्यभिधानात् । तथा च ओमा गुणत्रयेण सुष्ठु अस्ति भवनं यस्य तदोस्वस्ति, भवनमत्र स्थितिसंहारयोरप्युपलक्षणम्, तच्च ब्रह्मांडं तस्य श्रीः शोभा गण्यतेऽत्रेत्योस्वस्तिश्रीगण तस्मै । तथा गणसंख्यानेऽतोधि- करणे क्विप् । सहस्रशिरसश्शेषस्य करिमाश्चिच्छिरोमुकुटैकदेशे सिद्धार्थ इव शोभा ब्रह्मांडस्य । इति पञ्चमस्कंधादौ विशेषतःप्रपं- चितम् । वाक्यानि च विस्तरभियेह न लिखितानीति शेषपक्षः॥ 'अनाराध्य जगद्धात्री विष्णोर्भक्तिर्न जायते'इति ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिखं- डाक्तेः । किञ्च 'आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा' इति मार्कडेयोक्तश्चैहिकामुष्मिकफलार्थिभिरवश्यं दुर्गा सेव्याऽतस्त- पक्षेप्यस्या योजनां कुर्मः । ओभ्यो वासुदेवादिभ्यः सुष्टु अस्ति भवनं यस्यास्सा ओस्वस्तिः “यदभूच्छांभवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम् । ब्रह्मणस्तेजसा पादौ ' इत्या- धुक्तेः । ओभ्य इति बहुवचनं सप्तशतीस्तवप्रसिद्धदेवग्रहणा- र्थमन्यथा ब्रह्मादित्रयाणामेव ग्रहणं स्यादिति । यद्वाभ्यो विष्ण्वा दिभ्यःसुष्ठु अस्तिराविर्भावो यासां ता ओस्वस्तयो वैष्णव्यायाः शक्तयः । तदुक्तं 'ब्रह्मेशगुहविष्णूनां तथेंद्रस्य च शक्तयः । शरीरेभ्यो विनिष्क्रम्य तद्रूपैश्चंडिकां ययुः' इति मार्क- डेयोक्तेः। ताभिः श्रीश्रुतिर्यस्याश्चंडिकायाः सा ओस्वस्तिश्रीस्त- स्या गणो महाकालीमहासरस्वतीमहालक्ष्मीरूपस्तस्येशो मूलप्र- कृतिरूपस्तस्मै नमः अत्र पुंस्त्वं तु ।'नागं लिंगञ्च योनि च विभ्रती नृप मूर्द्धनि' इति रहस्योक्तस्तस्या पुरूपाय स्त्रीरूपत्वञ्चास्तीति न विरुद्धम्। पुंस्त्वं नास्ति शंभुविधिकृर्ष त्वं नास्ति तथैव भवा- न्याम्।कमलायां च तथैव च वाण्यां'इति. नाथतीर्थोक्ते ओस्वस्ति श्रिया गणा भैरवादयस्तेषामीशा।यद्वानि श्वासान्मुमुचे यांश्च युध्य ·(१२) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] माना रणेविका । त एव सद्यः संभूता गणाः शतसहस्रशः' इत्युक्ते- गणा निश्वासोद्भूतास्तेषामीशा तस्यै नमः । अस्यापत्वादाब्याडा- गमायभावेन पुंस्त्वम् । ऋषिरत्र वेदः वैदिकत्वं चास्य सर्ववाङ्म- थादित्वेनापौरुषेयत्वादिति। अपौरुषेयं वाक्यं वेदः' इति पूर्वमीमांसा- यां वेदलक्षणोक्तेः। नहि केनचित्पुरुषेणैतद्रचितमनादित इत्थमेवेयं दशाक्षरी विद्योति प्रसिद्धरिति दुर्गापक्षः॥ अथ वायवधीनमिदं जग- त्'इत्यादिपुराणात्सर्वचेष्टाहेतुत्वाद्वायुमप्यत्र नमस्करोति। ओम्भिः सत्वरजस्तमोभिः सुष्टुअस्ति भवनं स्थित्युत्पत्तिसंहतिरूपं यस्य तद्ब्रह्मांडमोस्वस्ति तस्य श्री कल्याणं येन स ओस्वस्तिश्रीर्वायुः त्वं वायो सर्वब्रह्मांडस्वस्तिकृत्प्राणदःसदा । त्वदधीनमिदं सर्व जगत- श्चेष्टितं विभो ॥ अतीव कश्मलो देहस्त्वत्संयोगात्परः शुचिः । त्वत्त्यक्तस्तु पवित्रोपि विप्रदेहोऽशुचिर्भवेत् ॥ पवित्राणां पवित्रस्त्वं मंगलानां च मंगलम्' इत्यादिसंहितोंक्तेः गण्यते ज्ञानकोंपकारक- त्वेनेति गणा इंद्रियाणि तेषामीशः प्रवृत्तिहेतुत्वात्स्वामी गणेशः। प्राणवायुं विना किमपि कर्तुमिद्रियगणैर्न शक्यते तेषां तदधीन- त्वात् । प्राणेंद्रियसंवादोपि श्रूयते शास्त्रे । तथाहि इंद्रियरुक्तं वयं शरीरधारकाणि प्राणैरुक्तं वयमिति परस्परं विवदित्वा तन्निर्णयाय ब्रह्मपार्श्व गताः। ब्रह्मणोक्तं शरीरान्निर्गत्य पृथक्पृथक् प्रवेशः पुनः शरीरे क्रियताम्, यत्प्रवेशेन शरीरमुत्तिष्ठते तदेव महदिति श्रुत्वा सर्वाणींद्रियाणि प्रविष्टानि शरीरे चेष्टापिनागता । पुनर्ब्रह्मणा वायु प्रत्युक्तं त्वं प्रविशाततःप्रविष्टे वायौ शरीरसुत्थितमभूत्ततो ब्रह्मणो- क्तमयमेव शरीरधारकः सर्वेभ्यो महान्सर्वेषां भवतां स्वामीति।तथा- च श्रुतिः अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति' इति । अत एव वक्ष्यते उक्थेन रहितो ह्येष मृतकःप्रोच्यते यथा' इति प्रथमपंचदशाध्याये । अथ प्रकृतमनुसरामः स्वस्तिश्री- ·- [मङ्गलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (१३) श्वासौ गणेशश्चेति तथा तस्मै प्राणरूपाय वायवे नमइति वायुपक्षः । 'ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम्' इति स्मृतेः, “अग्निमीळे पुरोहितम् "इति श्रुतेश्च । पुरोऽग्रेऽग्निमहमीळे ईडे । किंभूतं हितं सर्वहितकरम् अग्नौ प्रास्ता हुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्टते । आदित्याज्जायते वृष्टिवृष्टेरनं ततः प्रजाः' इति । यथा च पूर्वमग्निरेव हितेच्छुभिः सेव्योऽतोऽ ग्निपक्षेपि दशाक्षरी योजयति । ओमा ज्ञानेन स्वस्ति कल्याणं येषां ते अस्वस्तयो जीवाः 'ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः' इति श्रुतेः कषायपक्तिः कर्माणि ततो ज्ञानं प्रवर्तते । ज्ञानान्मोक्षमवा- नोति इति स्मृतेश्चातालीवान श्रयत्याश्रयतीत्यास्वस्तिश्रीःसंसार- स्तस्य गणो लोभादयः न विद्यते ते ग्रहणानुबंधः कुतो नु त तव ईश तत्कृताः ॥ लोभादयो येऽबुधलिंगभावाः' इति गोवर्द्ध- नधारिणं प्रतींद्रोक्तः। अग्रहणानुबंधः संसारस्तद्धेतवःसंसृतिहेतव- स्तत्कृता अज्ञानकृता इत्यर्थः। अत्रं संसारस्य लोभादीनां चा- ज्ञानकार्यत्वेन समानत्वाद्गणगाणिभावो ध्येयः। तस्य संसारगण स्य लोभादेरीशो निवर्तकः। अत्रायमाशयः। अग्नेर्यज्ञादिकर्मणा मुख्यसाधनत्वात्तत्साध्या चांतःकरणशुद्धिः, सा च लोभादिनिवृ- त्तिरूपैव ततः शुद्धतःकरणे ज्ञानमुदेति । अत एवोक्तं । 'कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनामृतीभवति । अथामृतानि कर्माणि' इति श्रुत्या कर्मणाग्निसाध्येन यागादिनेत्यर्थः। तथा चाग्नये नम इत्यानि पक्षः । श्रीधर्मराजस्य सर्वरोगाधिपत्वाद्धाविवेचकत्वेन सर्वलोक- हिताय प्रवृत्तत्वाच शास्त्रादौ वक्रध्येतृणां रोगादिभयापनुत्तये ध्येयत्वान्नमस्करोति । ॐविष्णुः स च गदाधरो गयाक्षेत्राधी- शरूपोत्र ग्राह्यस्तेन स्वस्तिर्मुक्तिर्येपां ते अस्वस्तयःपितरः। 'गदाधरो गयाक्षेत्रे पितॄणां मोक्षदायकः' इति बृहन्नारदीयोक्ते- ·(१४) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम्] स्तैः श्रीयते सेव्यते इत्योस्वस्तिश्रीधर्मराजः । 'यस्यामनिवा- त्तादयः पितृगणाः'इत्यादिपंचमस्कंधोक्तेः । गणा निजसैनि- कास्तेषामीशो गणेशः। यससैन्ये स्तुत्यनरे 'इति कोशात्। पुनरों- स्वस्तिश्रीश्चासौ गणेशश्चोत तथा तस्मै । यद्वा ओमा ज्ञाने- नार्थात्तत्सदृशेन गयापिंडप्रदानेन स्वस्ति येषां त अस्वस्तयः पि- तरः श्रिया पितृलोकलक्ष्म्या विशिष्टा ये गणा एकत्रिंशत्संख्याकाः 'विश्वो विश्वभुगाराध्य' इत्यादिना मार्कडेयोक्ताः श्रीगणाः । ॐ स्वस्तीनां पितॄणां श्रीगणा*स्वस्तिश्रीगणास्तेषामीशः स्वामी धर्मराजस्तस्मै नमः। वाराणस्यांच यो वासो हरिभक्तिस्तथैवच।। गयापिंडप्रदानं च ब्रह्मज्ञानं च तत्समम्' इति बृहन्नारदीयादिति धर्मराजपक्षः । अथ च कुवेरस्य सर्वधनाधिपत्वात्तदाप्तये सोऽपि नमस्कार्य इति उमा शंकरेण स्वस्ति कल्याणं यस्य सःॐ स्वस्तिः कुबेरस्तस्य शिवसखत्वप्रसिद्धः । सखाहि सख्युः कल्या- णं करोत्येवेति भावः । श्रीणां धनानां रक्षका गणाः श्रीगणा य- क्षास्तेषामीशश्श्रीगणेशः । स्वस्तिश्चासौ श्रीगणेशश्चेति तथा तस्मै कुबेराय नमः इत्यर्थः । इति कुबेरपक्षः। वरुणस्य जलाधि- पत्वेन जलभीनिवृत्तये तमपि नमस्करोति । ॐ ज्ञानं तदेव स्व- मोस्वं तत्स्तृणंत्याच्छादयंत्योस्वस्तीनि रत्नानि मुक्ताहीरकादी- नि । 'नह्यन्यो जुषतो ज्योष्यान्बुद्धिभ्रंशो रजोगुणः। श्रीमदादभि- जात्यादिर्यत्र स्त्री द्यूतमासवः' इति दशमे नारदोक्तेः। अथ स्तृणा- तेर्डिः । तैश्श्रीर्यस्य स ॐस्वस्तिश्रीवरुणः । 'मुक्तावैदू- यहीरकैः। अलंकृतशरीराय वरुणाय नतोस्म्यहम्' इति मंत्रात् । गणानां यादोगणानामीशो गणेशः। 'यादोगणानामृषभं प्रचेतसम्' इति तृतीयस्कंधोक्तेः। अस्वस्तिश्चासौ गणेश स्वस्तिश्रीगणेश- स्तस्मै वरुणाय नम इत्यर्थः। इति वरुणपक्षः । अथ वागाधिष्ठा- ·[ मङ्गलाचरणम् [ मातृकाविलासः। ( १६) तृदेवीमप्रतिवद्धवाग्व्यापाराय नमति । ओं ज्ञानं सूत इत्योंसूःसर- स्वती 'बुद्धिप्रदां शारदाम् 'इत्युक्तः। अस्ति श्रीरनयेत्यस्तिश्री। 'धनं शोभां सर्वमानं लभते वाक्प्रसादतः' इत्यादिपुराणात् । ओंसूश्चासावस्तिश्रीरित्यास्वस्तिश्रीः, गणानां छात्रादिसमूहाना- मीशोऽनयेति गणेशा, ओस्वस्तिश्रीश्चासौ गणेशा ओस्वस्तिश्री- गणेशा तस्यै तथा । यथा पुंस्त्वमत्र तथा व्याख्यातमधस्तात् । सरस्वत्यै नम इत्यर्थः । ग्रंथविस्तरभियात्र बहु वक्तव्यमप्युज्झित- मितिओस्वस्तिश्रीगणेशाय नमः ॥ गणेशं पार्वतीशञ्च स्कन्दं राधापति हरिम्।।गुरुवर्य नमस्कृत्ये कुर्वे व्याख्यां सुबोधिनीम्॥१॥ मातृकायाः परं रम्यां यज्ज्ञात्वासुखमति ना। मातृका पाठिता येन पितरं तं महामतिम् ॥२॥ मातृकार्थों विना मातृकृपया नैव बुध्यते । तां सारस्वततेजोभा सदा पालनतत्पराम् ॥३॥ अतो वंदे प्रथमतो गिरं शब्दार्थबोधिनीम् ॥ मातृत्वात्सर्वशास्त्रा- णां मातृकेति निगद्यते ॥४॥ आदिक्षान्ताक्षरमयी ज्ञेया सा वु- द्धिमत्तरैः ॥ उत्तमा मध्यमा चाथावरा सा त्रिविधा मता ॥५॥ अधिकारिभिदा नाद्या कल्पादौ ब्रह्मणा तता ॥ ततः प्रादुरभू- सर्व शास्त्रं वेदपुरस्सरम् ॥ ६॥ अथ तत्प्रादुर्भावं यथाशास्त्रं वयिष्यामः॥ मातृका त्रिविधा स्थूला सूक्ष्मा सूक्ष्मतरापि च ॥ गुरूपदेशतो ज्ञेया नान्यथा ग्रंथकोटिभिः॥१॥ तथा च पर- मात्मपूजा भवति । तत्र प्रथमोधिकारी स्थूलया मातृकयार्च. येत्, मध्यमः सूक्ष्मया, सूक्ष्मतरया चोत्तम इति विभागः। स्थूला- दिरूपत्रयं चैवमवगन्तव्यम् । नियतकालपरिपाकानां हि प्राणि- कर्मणां मध्ये परिपक्वानामुपभोगेन प्रत्ययात् । इतरेषाञ्चापरिप- कानां भोगाभावेन तदर्थायाः सृष्टेरनुपयोगात् । प्राकृतप्रलये अस्तसमस्तप्रपञ्चा माया स्वप्रतिष्ठे निष्कले परशिवाख्ये ब्रह्मणि ·मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम्] विलीना यावदवशिष्टकर्मपरिपाकं वर्त्तते । उक्तं हि 'प्रलये व्य प्यते तस्याश्चराचरमिदं जगत्' इति, तथा 'जगत्प्रतिष्ठा देव पृथिव्यप्सु प्रलीयते । तेजस्यापःप्रलीयंते तेजो वायौ प्रलीयते वायुः प्रलीयते व्योनि तदव्यक्ते प्रलीयते । अव्यक्त पुरुषं ब्रह निष्कले संप्रलीयते ॥' इति । अव्यक्तं माया, तस्याश्च सम्यक प्रलयो नाम मुक्ताविव नात्यन्तिको विनाशः; किन्तु सुप्तौ सती मायागोचरवृत्तीनामप्यभावात् । स्वप्रतिष्ठपरमात्मप्रकाशस्या- प्यत्यन्तनिर्विकल्पकतया तगलाद्भासमानाया अप्यप्रतिभा- तप्रायत्वं न पुनरनवभानमेव, प्रतिभासमात्रशरीरस्य हि मि- थ्यावस्तुनोऽनवभाने सत्यभाव एव स्यादिति नचा- भाव एवास्तु उत्तरसर्गानुपपत्तिप्रसंगादिति । अवशिष्टैः प्राणिकर्मभिश्च तस्यां मायायां विलीयैव क्रमेण प्राप्तपरिपाकैः स्वफलप्रदानाय परमेश्वरस्य सिसृक्षात्मिका मायावृत्तिर्ज- न्यते सैषा मायावस्था ईक्षणकामतपोविचिकीर्षादिशब्दैरभिधीय- ते । तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय'इतिछांदोग्ये ‘सऐक्षत लोकानु सृजै' इत्यैतरीये 'सोकामयत बहुस्यां प्रजायेय' इति तौत्तरीये 'तपसाचीयत ब्रह्म' इति मुंडके 'विचिकीर्षुर्घनीभूता क्वचिदभ्ये- ति बिन्दुताम् ' इति प्रपञ्चसारे । अपरिपक्वकर्माभेदाधनीभावस्त. दर्थव्यापारश्चिकीर्षा परिपक्वकर्माकारपरिणतमायाविशिष्टं विन्दु- स्तदिदमविभागावस्थमव्यक्तमुच्यतेऽत एव तस्योत्पत्तिः स्मर्य- ते ' तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ' इति भारतादौ । स एव जगदकुराकारोऽध्यात्मञ्चाधारादानाभिव्यज्यमानकुंडल्या- दिशब्दैरुच्यते । यथाहुः शक्तिः कुंडलिनीति विश्वजननव्यापार- बडोद्यमां ज्ञात्वत्थं न पुनर्विशन्ति जननीगर्ने गर्भकत्वं नराः इति । कुण्डलिनी सर्वथा ज्ञेया सुपना तु गतैव सा' इति च . , ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (१७) बिन्दोः कालक्रमेणाचिचिदचिच्चिदंशविभागात्रैविध्यं तत्रैवोक्तम् कालेन भिद्यमानस्तु स विन्दुर्भवति त्रिधा । स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन तस्य त्रैविध्यामिष्यते । स विन्दुनादवीजत्वभेदेन च निगयते इति । अचिदंशः स्थूलो बीजं चिदचिन्मिश्रः सूक्ष्मो नादः स एव पुरुषश्चिदंशः परो विदुः स एवेश्वरस्तस्य च त्रिधाविभा- गसमये शब्दब्रह्मापरनामधेयस्य परस्योत्पत्तिरुक्ता । विदोस्त- स्माद्भिद्यमानाद्रवो व्यक्तात्मकोभवेत् । स रवः श्रुतिसंपन्नः शब्दब्रह्मेति गीयते ' इति । स एव ब्रह्मात्मको खो जगदुपा- दानं बिन्दुतादात्म्येन संगतोऽपि प्राणिनां मूलाधारे व्यज्यत इत्युक्तम् । स तु सर्वत्र संस्यूतो जाते भूतांकुरे पुनः। आधि- भवति देहेषु प्राणिनामर्थविस्तृते ॥ इति। देहेष्विति मूलाधारे प्रदे- शस्तस्यानुस्यूतस्य रवस्य संस्कृतपवनवलेनाभिव्यक्तिराविर्भा- वस्तत्र हि पवनोत्पत्तिरुक्ता देहेऽपि सूलाधारेऽस्मिन्समुद्यति समीरणः' इति । ज्ञातमर्थ विवक्षोः पुरुषस्येच्छया जातेन प्रथ- नेन मूलाधारस्थः पवनः संस्कृतस्तेन पवनेन सर्वत्र स्थितं ब्रह्म तत्राभिव्यज्यते तदभिव्यक्तं शब्दब्रह्म कारणं विन्द्वात्मकं स्वप्रतिष्टया निष्पंदं सत्परा वागित्युच्यते; तदेव नाभिपर्यंत- मागच्छता तेन पवनेनाभिव्यक्तं विमर्शरूपेण मनसा युक्तं सा- मान्यस्पंदप्रकाशरूपिणीकार्य विन्दुतत्त्वात्मिकाधिदैवमीश्वररूपा पश्यंती वागित्युच्यते; तदेव ब्रह्म तेनैव वायुना हृदयपर्यंत- मभिव्ययमानं निश्चयात्मिकया वुद्धया युक्तं विशेषस्पंदरूप- नादविन्दुमयी अधिदैवतहिरण्यगर्भरूपा मध्यमा वागित्युच्यते; तदेवास्यपर्यतं तेनैव वायुना कंठादिस्थानेष्वभिव्यज्यमानक- कारादिक्षकारान्तवर्ण मालारूपं परश्रोत्रग्रहणयोग्य वीजात्मकमधि- दैवतं विरारूपं वैखरी वागित्युच्यते । तदुक्तमाचार्यः 'मूलाधारा- ३ ·- (१८) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] प्रथममुदितो यस्तु भावः पराख्यः पश्चात्पश्यत्यथ हृदयगो बुद्धियुङ्मध्यमाख्यः॥ वक्रे वैखर्य्यथ रुरुदिपोरस्य जंतोः सुषुम्ना- बद्धस्तस्माद्भवति पवनप्रेरितो वर्णसंज्ञः' इति। तत्र वैखरी स्थूला मातृका सा प्रथमाधिकारिणः पूजोपकरणम् , मध्यमा सूक्ष्मा मातृका मध्यमाधिकारिणः पूजोपकरणम्, कारणकार्यबिन्द्रात्मि- का परा, पश्यंतीरूपा सूक्ष्मतरा मातृका तूत्तमाधिकारिणः पूजोपकरणम्, मातृकात्रैविध्यं सर्वमंत्रोपलक्षणम् । अतः सर्वे मंत्रा उक्तरीत्या स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतररूपाः प्रथममध्यमोत्तमा- धिकारिविषया इत्यर्थः । बहुवक्तव्यश्चायमर्थ उपदेशमंतरेण शास्त्रैर्दुरधिगमत्वात्फलातिशयवत्त्वाच्चेति । अयमेवार्थः श्रीभग- वता पाणिनिनापि शिक्षायां भंग्यंतरेण स्फुटीकृतः 'अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि' इत्यादिना शिक्षाप्रयोजनं सम्यग्वर्णोच्चारणं तच्च व्याकरणेनैव सिद्धं किमनयेति । सत्यम् । व्याकरणे तु शब्दानु- शासनमेव चिंत्यते 'अथ शब्दानुशासनम् ' इति कौस्तुभोक्तेः । किञ्च व्याकरण एतचिंत्यते गोशब्दः सानादिमत्यर्थे साधुरिह तु गोशब्दो जिह्वामूलेनोच्चारयितव्य इति भेदः। तदुक्तं तत्रैव प्रसि- दमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ॥ इति । अस्यार्थश्च नन्वकारादयो वर्णाः स्व- स्थानेनैवोच्चाय॑ते परस्थाननिराकांक्षत्वात्किमर्थोऽस्या आरंभस्त- वाह । प्रसिद्धमिति । बुद्धिहीनः प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातं संतं पुनः पश्चात्स्फुटीकरिष्यामि वाचो गिर उच्चारणे उद्दिरणे विधिम्।। ननु 'विधिरत्यंतमप्राप्तौ' इति भाट्टैः स्मर्यते न चात्रात्यंतमप्राप्तिः। उक्तं चाधस्तात् — अकारादयो वर्णाः स्वस्वस्थानेनैवोच्चार्य- ते' इति । उच्यते । यद्यपि स्वस्थानस्थिता एवोच्चार्यते तथा- प्यप्राप्तोंशः कथनीयोऽनुप्रदानादिरेतदर्थों विधिशब्दः। वागुच्चारणं , ·. [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। ( १९) च वर्णैः क्रियते कति ते वर्णा इत्यत आह 'त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिा वर्णाः संभवतो मताः। प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोताः स्व- यंभुवा' इति संभवतः संभूतः सकाशान्मता ज्ञाताः । वर्णो वृणोतेः। अत्र 'यथोक्तं लोकवेदयोः' इत्युक्तं तत्र किं लोके संस्कृतविषया एव वर्णा उत सर्वभाषाविषया इत्यत आह । 'प्राकृते संस्कृते चापि'इति । अपिशब्दादपभ्रंशादिष्वपि ये वर्णाः संभूतेर्वा जाताः संतस्तेऽपि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा' इति । ब्रह्मणा स्वयमेवादरेण प्रकर्षणोच्चारिता इति । कथं ते त्रिषष्टिः कथं वा चतुःषष्टिरित्याशं- क्याह । ' स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः ॥ अनुस्वारो विसर्गश्च क पौ चापि पराश्रयौ । दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो लकारः प्लुत एव च।'इति । अथ व्याख्या।स्वरा विशतिरेकश्चेति स्मृता इति। स्वृश- ब्दोपतापयोः । स्वय॑ते शब्द्यतेऽनेन व्यंजनमिति करणेऽन् । कथं ते एकविंशतिरतः प्रथमतश्चतुरो यथास्मृति विवृणोति । अइउऋ एते चत्वारो ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदेन द्वादश 'लकारस्य दीर्घा- दयो न सन्ति इति स्मरणात् ह्रस्व एवोपदिश्यते ते एते त्रयोदश एएओऔ संध्यक्षराणि 'संध्यक्षराणामपि ह्रस्वा न संति' इति स्म- रणात् दीर्घाः प्लुता एव गृह्यते ॥ त एतेऽष्टौ। पूर्वैस्त्रयोदशभिः सहकविंशतिः। स्पर्शानां पञ्चविंशतिः।कादयो मावसानाः स्पर्शाः। जिह्वामूलतालुमूर्द्धदंतोप्टादिभिः परस्परं स्पर्शरभिनिष्पना आ- विर्भवन्तीति स्पर्शाः पूर्वयकविंशत्या सह पट्चत्वारिंशत् । या- दयश्च स्मृता ह्यष्टाविति । यकारादयश्चाप्टौ यरलवशपसहा इति । आद्याश्चत्वारोऽन्तस्थसंज्ञाः । उपरितना ऊष्माणः । पूर्वैः षट्च- त्वारिंशद्भिः सह चतुःपंचाशत् । 'चत्वारश्च यमाः स्मृताः' इति । यच्छन्तीति यमाः स्वयमेवोपरमेरन् । के ते यमा लोके । क्ग ·~ (२०) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] इति अनन्त्यानन्त्यसंयोगे मध्ये यमः पूर्वगुणः इत्यौदवजिः। तथा च नारदः 'अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो ह्यन्त्यश्च परतो यदि । तत्र मध्ये यमस्तिष्ठेत्सवर्णः पूर्ववर्णयोः ॥ वर्गान्त्यान् शपसैः साई- मंतस्थैर्वाऽपि संयुतान्।दृष्ट्वा यमा निवर्तते आदेशिकमिवाध्वगाः॥' इति । नारदौदव्रज्योर्मतेन यमो वर्णागम इति विधीयते। अस्मा- च्छास्त्रात् 'चत्वारश्च यमाः स्मृता' इति वर्णातरत्वेनो- पदेशा संयोगशास्त्रात् । अथ चतुरक्षराणामुदाहरणमिति प्रकृत्य अग्निरिति यमौ गकारौ द्वौ नकार इकारश्च । अन्ये तु यमं वर्णा यति मन्यते । तथा च शौनकः 'स्पर्शा यमानननुनासिकान्स्वाप- रेषु स्पर्शेष्वननुनासिकेषु'इति। पूर्वैश्चतुःपंचाशद्भिः सहाष्टपंचाश- त् ॥ ४॥ अनुस्वारो विसर्गश्चेति । स्वरमनुभवतीत्यनुस्वारः अ- न्वकारानुगमेनानुस्वारः इति । वक्ष्यति च 'दंत्यमूलः स्वरानुगः' इति । विसर्ग इति । विविधं सृज्यते क्षिप्यत इति विसर्गः।क पौ चापि पराश्रयौ । परौ ककारपकारावाश्रयः स्थानं ययोस्तौ परा- श्रयो । तथा च वक्ष्यति 'अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभाजि- नः' इति । 'कपाविपि परौ स्मृतौ' इति 'कप्पो चापि कपा- श्रयो ' इति च पाठः । परावनुस्वारविसर्गयोः परावित्यर्थः । कका- रपकाराश्रयौ तत्स्थानकावित्यर्थः। चशब्दादनुस्वारविसर्जनीया- विति पराश्रयौ । दुःस्पृष्टश्चेति । ईपत्स्पृष्टो वर्णधर्मो न वर्णा- तरम् । वक्ष्यति च 'अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषत् ' इत्यादि । तथा चौदवजिः स्पृष्टकरणं स्पर्शानां दुःस्पृष्टमन्तस्थानाम् ' इति । य- भक्तिञ्च यकारोऽभिधत्तेऽतो लकारो दुःस्पृष्टधर्मा । चशब्दा- हकारश्च इतिशब्दः पूरणार्थः । लकार इति लवर्णात्कारप्रत्ययः । प्लुत एव चेति । लकारस्य दीर्वादयो न संतीत्यधस्तात्परमतमु- ·- [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२१) पन्यस्तं स्वमतमाहालकारः प्लुत एव चेति त्रिमात्रश्चशब्दास्वः। ननु वर्णानां प्रयत्न उपरिष्टाद्वर्णयिष्यत्येव किमर्थमप्रस्तुतः प्रयत्नः कथ्यते । उच्यते । प्लुतविधानार्थ तावत् लकार उच्चारयितव्य उच्चारिते च लकारे लाघवार्थमप्रस्तुतोऽपि प्रयत्न उच्चारितः ।दुःस्पृ- ष्टश्चेति । अनुस्वारादयः प्लुतांताः पंच । पूर्वैरष्टपंचाशद्भिः सह त्रिषष्टिः । चतुःषष्टिः कथम् अनुस्वारो विसर्गश्चेति पाठां- तरात् । कथं पुनरनुस्वारद्वयं द्वस्वदीर्घभेदेनेति ब्रूमः । तथा चौदवजिः । अनुस्वारावंआंइत्यनुस्वारौ ह्रस्वदीक़दीर्घाद्रस्वो वर्णः' इति । अत एव चतुःषष्टिः ॥ ५ ॥ अथ वर्णसंख्याप- रिज्ञानोत्तरज्ञानं चिंत्यते । क एषामुच्चरयिता कथं चोचार- यति केन क्रमेण चेत्याह । 'आत्मा बुद्धया समर्थािन्मनो युक्त विवक्षया । मनः कायाग्निमाहंति स प्रेरयति मारुतम् ॥६॥ मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् । प्रातःसवनयोगन्तं छ- दोगायत्रमाश्रितम् ॥ ७ ॥ कंठे माध्यदिनयुगं मध्यमं त्रैष्टु- भानुगम् । तारं तार्तीयसवनं शीर्षस्थं जागतानुगम् ॥ ८॥ सो- दीर्णोसूय॑भिहतो वक्रमापद्यमारुतः । वर्णाञ्जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः॥९॥ अथ व्याख्या। आत्मेति । शरीरोंद्रियमनोवु- शिव्यतिरिक्त आत्मा। कथं पुनरेव तदवगम्यते यथा शरीरोंद्रिय- व्यतिरिक्त आत्मा। उच्यते । द्रष्टत्वात् द्रष्टा हि दृश्याव्यतिरिक्तो भवति प्रयोजकत्वात् । बुद्धयादीनि कर्तृप्रयोज्यानि करणत्वात् कुठारवदिति न्यायात्, श्रुतेश्च । न्यायस्तावत् 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः' इति । स्वर्गादिफलसाधनानि कर्माणि श्रूयंते स्वर्गश्च नवशरीरोपभोग्यस्तव्यतिरिक्त आत्मा । शरीरादेःश्रुतेश्च 'तस्य हैतस्य हृदयस्यायं प्रद्योतते, तेन प्रयातेन आत्मा निष्कामति चक्षुषो वा मूतॊ वाग्भ्यो वा शरीरदेशेभ्यः' इति शरीरापक्रमणाच स ·(२२) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] शरीरादिव्यतिरिक्त आत्मा। छांदोग्यश्रुतेश्च ‘एवमेवैष संप्रसादोऽ स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतीरूपं संपद्य स्वेन रूपेणाभिनि- ष्पद्यते' इति । क एषामुञ्चारयितेति पृष्टे तस्योत्तरं दत्तमात्मति । कथमुच्चारयति केन क्रमेणोच्चारयतीतिप्रश्नद्वयस्योत्तरं दीयते । स आत्मा बुद्धया सहार्थान्बाह्यान्समर्थ्य सम्यगवगम्यार्थप्रत्यायनाय यदि शब्दा उच्चार्यन्ते तदा मनो युक्ते । वक्तुमिच्छया तच्च मनो नियुक्त आत्मा। मनः कायाग्निमाहन्तीतिातच मनो नियुक्तं सत्का- याग्निं शरीराग्निमाभिमुख्येन हन्ति तेनातिसंघर्ष प्राप्नोति सोग्निर- भिहतः सन्मारुतं वायुं प्रयुक्ते प्रेरयति । मारुतो वायुरुरसि वक्षसि चरन्मंद्र गंभीर स्वरमुत्पादयति मंद्रस्तु गंभीरे' इत्यमरः । प्रातः सवनेन सह योगोऽस्येति प्रातस्सवनयोगस्तम् । तथा च सुयज्ञः 'मंद्रया वाचा प्रातःसवनम्' इति । गायत्रं छन्दोऽस्याश्रयः॥ एतेन गायत्रीछंदोपि तत एव जातमिति ध्वनितम् । कंठ इति । अत्र मारुतः सवनं छंदरस्वरं चरनित्यनुवर्तते । कंठे चरन् वायुर्मध्यमं स्वरं जनयति मध्यंदिनं युनक्तीति माध्यंदिनं सवनमाज त्रिष्टुप्छंदोनुगामिनम् । तारमिति । तृतीयसवनभाज तारं स्वरं मूनि चरन्वायुर्जनयति जागतं छंदोनुगच्छतीति जागता नुगस्तम् । शीर्ष छंदसोति । शिरःशब्दस्य शीर्षादेशस्तत्र भवं शीर्षण्यम् । स वायुरुदीर्ण ऊर्द्धगतो मूर्धानं यावदुपरितनां गति- मलभमानः शिरःकपालेनावष्टब्धत्वात्पुनः प्रत्यावृत्य वक्रमेवाप- द्य वर्णान् जनयत्युत्पादयति । पुनर्मारुतग्रहणं स्पष्टार्थम् । तेषां वर्णानां जन्यमानानां विभागो विवेकः पञ्चधा पंचप्रकारः स्मृतः। कैहेंतुभिः पञ्चधा तबाह । स्वरत इत्यादि । स्वरस्था नेवहेतून्व्याख्यास्यामः । वर्णज्ञातारः पूर्व मुनय इत्येवं प्राहुस्त वर्णानां पञ्चधा विवेकं निपुणं स्फुटमुच्यमानं हे श्रोतारः यूयं ·- [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२३) निबोधत शृणुत । अत्र किञ्चिदुच्यते वालव्युत्पत्त्यर्थम् । ननु सर्वमेवैतदनुपपन्नम् । कथम् । आत्मा बुद्धया सहार्थान्समर्थ्य मनो युक्ते इति व्याख्यातम् । आत्मनश्च विनियोजकभावो नोपपद्यते अकर्तृत्वात्तस्य । तथा च श्रुतिः 'असंगो ह्ययं पुरुषः' इति, 'अस्थूलमनण्यह्रस्वम्' इत्यादिका च । भगवता चैवमात्मस्वरूपं व्याख्यातम् । आत्मनश्च नियोजकमाने शरीरेंद्रियमनोबुद्धिव्य- तिरिक्त इति शरीरादिव्यतिरिक्त आत्मा मनो युक्ते इत्येतदनु- पपन्नम् । उच्यते । अयमात्मा समर्थ्यार्थान्मनो युके इत्येतत् क्षे- ऋज्ञाभिप्राय क्षेत्रज्ञस्यैतदेव स्वरूपं यन्नियोजकत्वम् । तथा च मनुः 'योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रमं प्रचक्षते॥ यः करोतीति कर्मा- णि स भूतात्मेत्युच्यते वुधैः ॥ जीवसंज्ञोन्तरात्मान्यः सहजः सर्वदेहिनाम् । येन वेदयते सर्व सुखं दुःखं च कर्मसु ॥ तावुभौ भू- तसंपृक्तौ महाक्षेत्रज्ञ एव च ॥ उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं संव्याप्य तिष्ठति ॥' इति संव्याप्येति परमात्मानमाहुः। तथा च व्यास:- 'दाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कू- टस्थोक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः' ॥ ननु यद्यात्मा वु- या समर्थ्यानित्युदाहृतो यो नित्य क्षेत्रज्ञ एवात्रात्माभिप्रेतो भवेत्ततः क्षेत्रज्ञ एवात्मशब्दस्य चरितार्थत्वात् शरीरेंद्रियम- नोवुद्धिव्यतिरिक्तत्वं कतरस्माच्छब्दात्त्वया वर्णितं किमर्थं च । उच्यते । आत्मा बुद्धयेत्यत्र द्वावप्यात्मानौ तौ क्षेत्रज्ञपरमात्माभि- धेयरूपावभिप्रेतौ तंत्रेणोच्चारितौ। तंत्रेणोच्चारणं सूत्राणामलंकारः। एवं चेत्किमर्थं परमात्मनो वर्णनिमित्तत्वं यदुक्तं तत्रोच्यते । अ- पवर्गसाधनोपायत्वाच्छिक्षायाः अपवर्गस्य चायमेवोपायः शरी- रादिव्यतिरिक्तस्य परमात्मनो बोधः। अनववोधस्य तु बुद्धया- ·(२४) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] दिभिरैक्यं भवति किं तदपवर्गसाधनं यस्य शिक्षोपकारे वर्त्तते । उच्यते । वेदाश्च यज्ञाश्च । तथा च श्रुतिः। तमेतं वेदानुवच- नेन विविदिषंति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन च' इति । वेदानुवचनं यज्ञगतमंत्रांगत्वात्सम्यग्वर्णोच्चारणेन य- स्मान्मोक्षमवाप्नोति । वक्ष्यति च 'सुखमतुलं च' अतुलं सुखं मोक्ष एव भवति । 'स्वरतः कालतः स्थानात्प्रयत्नानुप्रदानतः । इति वर्णविदः प्राहुनिर्णयं तं निबोधत ॥ उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरित- श्च स्वरास्त्रयः । ' इति। अलमतिप्रसंगेन प्रकृतमनुसरामः। उदात्त- श्चेति । स्वरतः कालत इत्येतौ द्वौ हेतु श्लोके विवृणोति । स्वर उदात्तादिःकालो मात्राप्रभृतित्रिमात्रपर्यंतः।उदात्त इत्युपरिष्टात्परि- गृहीतः अनुदात्तस्तद्विपरीतःअधस्तावहीतइत्यर्थः स्वरितइति न स्वरांतरं स्वरतीतिस्वरितः आक्षेपनिष्पायोय उदात्तानुदात्तविका- रौतथा च नारदः । 'उच्चादुच्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा । त्रै स्वर्ये स्वरसंज्ञायां किं स्थानं स्वर उच्यते ॥ उच्चनीचस्थयोर्मध्ये साधारण इति श्रुतिः । तं स्वरं स्वरसंज्ञायां प्रतिजानंति शै- क्षिकाः॥' स्वरात्रय इति । त्रय एव ऋग्यजुर्विषयाः। पञ्च सप्त च सामसु । ह्रस्व एकमात्रो दीर्घो द्विमात्रः प्लुतस्त्रिमात्रः । 'निमे- पकाला मात्रा स्यात्'इत्यौदवजिः। तथा च नारदः। 'निमेषकाला मात्रा स्याद्विद्युत्कालेति चापरा' इतिशब्दः प्रकारार्थः। अनेन प्रकारेण कालतो हेतोः स्वरतश्च विषयविभागनियमः। तथा च नारदः। स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित एव च। व्यंजनान्यनु- वर्तते यत्र तिष्ठति स स्वरः इति।'बस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ॥११॥ व्याख्यातमेतत् ।'उदात्ते निषादगांधारावनु- दात्त ऋपभधैवतौ । स्वरितप्रभवा ह्येते षड्डमध्यमपञ्चमाः॥१२॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरःकण्ठशिरस्तथा । जिह्वामूलञ्च दन्ता ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२६) श्च नासिकोष्टौ च तालु च ॥ १३॥ ओभावश्चविवृत्तिश्च शपसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः॥१४॥ यद्योभावप्रसन्धानमुकारादि परं पदम् । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्य- दन्यब्यक्तमूष्मणः॥१६॥ हकारं पञ्चमैर्युक्तमंतस्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यं तं विजानीयात्कण्व्यमाहुरसंयुतम् ॥ १६॥ स्पष्टार्थाः ।। 'कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्टजायुपू । स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुर- षा दन्त्या लतुलसाः स्मृताः॥ १७॥ जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठयो वः स्मृतो बुधैः । ए ऐ तु कण्ठ्यतालव्या ओभौ क- ण्ठोष्टजौ स्मृतौ ॥ १८॥ अर्द्धमात्रा तु कण्व्यस्य ऐकारौकारयोर्भ- वेत् । ओकारौकारयोर्मात्रा तयोर्विवृतसंवृतम् ॥ १९॥ संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम् । घोषा वा संवृताः सर्वे अघोषा विवृताः स्मृताः॥२०॥ स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं कारणं स्मृतम् । तेभ्योऽपि विवृतावेडी ताभ्यामैचौ तथैव च ॥ अनुस्वारयमानां च नासिका स्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभा- गिनः॥२२॥ स्थानत इति यदुक्तं तदाह । कण्ठ्याविति । स्थान कंठादि । अहावकारहकारौ।कण्ठ्यौ कण्ठतो जाती।इच्विति।इकार- श्च चवर्गश्च यकारशकारौ च एते तालव्यास्तालुतो जाताः। चु इत्युकारानुबंधो वर्ग ज्ञापयतिवर्गादावन्यत्रापि कु चु टु तु पु इ- त्येवमादिषु । तथा च पाणिनिः । 'अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः' इति। औदवजिरपि । 'स्पर्शवर्गस्य स्पर्शग्रहणे च ज्ञेयं वर्गस्य ग्रहणं स्थानेष्वित्यधिकारः' इति । उकारः पवर्गश्च ओष्टाभ्यां जा- तौ । ऋकारः टवर्गश्च रेफपकारौ च मूर्द्धन्या मूर्द्धजा भवेयुः । लकारस्तवर्गश्च लकारसकारौ च दन्त्या दन्तोद्भवाः॥१७॥ कवर्गस्तु जिह्वामूले जातः । प्रोक्तो विज्ञैः । वकारो दन्तेभ्य ओष्टाभ्याञ्च जातः । एकार ऐकारश्च कंठतस्तालुतश्च जातौ ।

·(२६) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] ओकार औकारश्च कंठोष्ठाभ्यां जातौ ॥ १८॥ एकारस्य ओका- रस्य च सवर्णग्राहकत्वादैकारस्य औकारस्य चैतेषां चतुण्णी संध्यक्षराणां सम्बन्धिनी अर्द्धमात्रा कण्ठ्या कंठजा भवतीत्यर्थः। अध्यर्दास्ताल्वोष्ठस्थाना इति ॥ १९॥ स्पष्टार्थौ ॥२०॥२१॥ अयोगेति । अनुस्वारो विसर्गश्च :क पौ च इति चत्वारो- ऽयोगवाहाः। तथा चौदवजिः । 'अयोगवाहा अः इति विसर्जनीयः *क इति जिह्वामूलीयः प फइत्युपध्मानीयः अंइत्यनुस्वा- रः नासिक्यः । न विद्यते योगः संयोगो वर्णातरेण येषां तेऽ- योगवाहास्ते चाश्रयस्य ककारादेः स्थानं भाजितुं शीलं येषां त आश्रयस्थानभाजिनः। अन्ये तु यमानप्ययोगवाहान्मन्यते तेषां मतेऽयोगवाहशब्दः अश्वसमितावयवो रूढिशब्दोऽश्ववर्णवद्वेदित- व्यः।अनुस्वारस्वरूपमाहा अनुस्वारप्रकृतिस्तु पाणिनिनैव कथिता मोनुस्वारः' इति ॥२२॥ मूलम्॥ अलाबुवीणानिर्घोषो दंतमूल्यः स्वरानुगः। अनुस्वारस्तु कर्तव्यो नित्यं होः शषसेषु च ॥२३॥ अलावुःतुंबीअलावुयुक्तवीणाया निर्घोष इव शब्दो यस्य सोऽलाबुवी- णानिर्घोषःस्थानं दन्तमूलं तत्रभवो दन्तमूल्यः स्वरानकारादीननु- गच्छत्यनुभवतीति स्वरानुगाहकाररेफयोःशषसेषु च सदा भवति। तथा च नारदः ।' आपद्यते मकारो रेफोष्मसु प्रत्ययेष्व- नुस्वारम् । यवलेषु परसवर्ण स्पर्शेषु चोत्तमायतिम्' इति । अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कंठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्टौ च तालु च' इतीमं श्लोकमनुवादरूपं केचित्पठति ॥२३॥ अनुस्वारे विवृत्यां तु विराम चाक्षरद्वये । द्विरोष्ठौ तु विगृह्णीयाद्यत्रोकारवकारयोः ॥ २४ ॥ व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान्दं- ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजये- त् ॥२५॥ यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्राँ इत्याभिभाषते । एवं रंगाः .

·.. [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२७) प्रयोक्तव्याः खे अराँ इव खेदया ॥२६॥ रंगवर्णान्प्रयुंजीरन्नोग्रसे- त्पूर्वमक्षरम् । दीर्घस्वरं प्रयुंजीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत् ॥२७॥ हृदये कमावस्तु अर्द्धमावस्तु मूर्द्धनि । नासिकायां तथाऽई च रंगस्यैवं द्विमात्रता ॥ २८ ॥ हृदयादुत्करे तिष्ठन्कांस्येन समनु- स्वरम् । मार्दवं च द्विमानं च धन्वाँ इति निदर्शनम् ॥२९॥ मध्ये तु कंपयेत्कम्पमुभौ पाश्वौं समौ भवेत् । सरंग कंपयेत्कंपं रथीवेति निदर्शनम् ॥ ३० ॥ एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः। सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥३१॥ गीती शीघ्री शिर कंपी तथा लिखितपाठकः। अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च प- डेते पाठकाधमाः॥ ३२ ॥ माधुर्य्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सु- स्वरः। धैर्य लयसमर्थञ्च पडेते पाठका गुणाः ।। ३३॥शंकितं भीतमुद्धष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरं शिरसिगंतथास्थानवि- वर्जितम् ॥३४॥ उपांशु दष्टं त्वरितं निरस्तं विलंबितं गद्गदितं प्रगीतम् । निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन दीनं न तु सानुना- स्यम् ॥ ३५ ॥ प्रातः पठेन्नित्यमुरःस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतो- पमेन । माध्यंदिने कण्ठगतेन चैव चक्राहसंकूजितसन्निभेन ॥३६॥ तारं तु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूर- हंसाम्बुभृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन ॥ ३७ ।। अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपन्नेमस्पृष्टाः शरः स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः ॥ ३८ ॥ अस्यार्थः । स्वरतः कालतः स्थानतो वर्णानां भेदः कथितः । अधुना प्रयत्नतो भेदः कथ्यते । प्रकर्पण यत्नो वर्णोच्चारणं प्रत्यस्पृष्टादिभिस्स प्रयत्नः । अर्जिति प्रत्याहारग्रहणम् । अइउऋलएऐओऔएतेऽस्पृष्टाः। यणो यरलवा एते ईषत्स्पृष्टाः । शरिति प्रत्याहारग्रहणम् । शपस एते नेमस्पृष्टा अर्द्धस्पृष्टा इत्यर्थः । शेषा हलः । हलूं प्रत्याहारः

·(२८) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः]
हकारादारभ्यालकरात् । उक्तादन्यः शेषः । अनुप्रदानं स्वस्था-
नादिकं घोषादि अनु प्रकर्षण दीयते इत्यनुप्रदानम् 'द्वौ नादा-
नुप्रदानौ' इत्यौदवजिः॥३८॥ अमोऽनुनासिकानह्रौ नादिनोह झपः
स्मृताः। ईपन्नादा यण्जसः श्वासिनश्च खफादयः ॥३९॥ अनु-
प्रदानता हतोर्वर्णानां भेदं शृणु । भमिति प्रत्याहारः भमङणनम् ।
अनुनासिका इति स्वस्थानैरधिकाराःअनुपाठात् । नासिकामनुभव-
तीत्यनुनासिकम् । अमङणनमोऽनुनासिकानिमान् जानीयात् ।
तथा च पाणिनिः । 'मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः' । अह्राविति।
अकारो रेफश्च हकारो झभवढधष् एते अनुनासिका अमावपि
संतौ रेफहकारौ नेति व्याख्यातं पाठद्वयात्।अह्रादयो नादोऽस्त्येषां
नादिनःस्मृताःक्वचिदमोऽनुनासिकानहावितिपाठ तत्राम्प्रत्याहरः
अइउणू ऋलक् एओङ् ऐऔच हयवरटू लणू यमङणनम् एते ।
अमां हकाररेफवर्जितानां विकल्पेनानुनासिकत्वं अमान्तु नित्यम् ।
तथा च शौनकः। 'सचादयो या विहिता विवृत्तयः प्लुतोपधांता
अनुनासिकोपधा' इति। तथा।उकाश्चेति करणे युक्तः पृक्तो द्राषितः
शाकलेनेति । अकाररेफयोः प्रथमे पाठे नादित्वं द्वितीयपाठे हकार-
रेफयोरनुनासिकत्वप्रतिषेधः । ईपन्नादा मनागूनादा यणः कथिता
जशोजवगडदश एते चेतिखफादयः खफछठथा एते श्वासोऽस्त्येषा-
मिति श्वासिनः श्वासो घोषाणां तृतीयात् प्रथमानामघोषाश्चतुर्था-
नां युग्मासोष्मणामित्यौदवाजः । ईषच्छासांश्चरो विद्याद्गोधाम-
तत्प्रचक्षते। दाक्षीपुत्रपाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि । चरः चटत-
वू,कपयू, शपशर एतन्नामकानीपच्छासाजानीयात् गोर्वाचो धाम
स्थानमेतच्छास्त्रमाचक्षते वर्णविदः।शास्त्रानुपूर्व्यमितिय उक्ताः। अथ
प्रयत्नविवेकंसुगमोपायेनाह । 'अल्पप्राणो विवारश्च श्वासोऽघोषस्त-
थैव च । आद्यानां वर्गवर्णानां प्रयत्नः समुदाहृतः ॥ १ ॥

·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२९) वर्गद्वितीयवर्णास्यु क पाभ्यां सविसर्गकाः । श्वासाघोष- विवाराख्यमहाप्राणप्रयत्नकाः ॥ २ ॥ घोषसंवारनादाल्पप्राणा वर्गतृतीयकाः ॥ घोषसंवारनादाख्यमहाप्राणप्रयत्नकाः॥३॥ सानुस्वारचतुर्थास्तु वर्णा वर्गेषु कीर्तिताः ॥ महाप्राणं विना प्रोक्ता अल्पप्राणाधिकास्तथा ॥ ४ ॥ वर्णपंचमवर्णास्तु घोषसंवारनादकाः ॥ यमयोवावसानास्तु वर्णाः प्रोक्ता विचक्षणैः॥६॥ घोपसंवारनादाल्पप्राणकाः सुगमोक्तिभिः ॥ सा- दयः सान्तमादाय महाप्राणाधिकास्तथा ॥६॥ विवाराघोषश्वासा- ख्यप्रयत्नाः परिकीर्तिताः ॥ घोपसंवारनादाख्यमहाप्राणास्तथैव च ॥७॥हकारस्य तु विज्ञेयाः प्रयत्नाः शब्दवित्तमैः॥ यंत्रचतु- कखचछटठतथपफएतत्सदृशयमाः ककगङचजनटडणतदनपवमएतत्सदृशयमाः पविसर्गाःशषसाः२६एतेश्वासाघोषविवाराःयरलवा एते २९ ऽल्पप्राणाः गघङजझनडढणदधनबभमएतत्सदृशय खघछझठढथधफभएतत्सदृशयमाअनुस्वार माः यरलवाः ३१ घोपसंवारानादाः विसर्ग:क पशपसहाः२८एतेमहाप्राणाः संवारनादघोषाल्पप्राणाः सवारनाद उदात्तानुदात्तस्वरिताः । घोपामहा विवाराघो- वाह्यमय- विवाराश्वासघो- षश्वासाल्प- नाः षमहाप्राणाः प्राणा: प्राणाः अक्षराणि कचटतप खछठथफ शषस गजडदव जमणन अइटम लएऐयरल घझढधभ he ओओं व आभ्यंतर प्रयत्नाः स्पृष्टः ईषद्धि- वृतः संवृतः विवृ ईप स्पृष्टः हस्वः तःस्पृष्टः स्पृष्टः ईपद्धि वृतः कं चात्र लेख्यम् ।'छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोथ पव्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥४१॥ शिक्षा प्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ॥ तस्मात्सांगमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥४२॥ उदात्तमाख्याति वृपोंगुलीनां प्रदेशिनीमूल- निविष्टमूर्धा ॥ उपांत्यमध्ये त्वरितं द्रुतं च कनिष्टिकायामनुदा- त्तमेव ॥४३॥ उदात्तं प्रदेशिनी विद्यात्प्रचयं मध्यतोंगुलिम् ।।

·। मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] निहतं तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनिष्टिकाम् ॥ ४॥ अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूर्युदात्त उदाहृतः। स्वरितः कर्णमूले तु नासाग्रे प्रच- यः स्मृतः॥ उदात्तं भुवि पातव्यं प्रचं नासाग्रमेवच । हत्प्रदेशेऽ- नुदात्तं तु तिर्यग्जात्यादिरारितः॥अधो रक्तोऽनुदात्तः स्यादुदात्तो- ताम्र ईरितः। उपरिरक्तस्तिरोरक्तो वा स्वरितश्च कीर्तितः॥ स्वरि- तपरा अताम्राः प्रचयाः परिकीर्तिताः । एकपदे नीचपूर्वोऽपूर्वो वाच्यवान्यतरयुक्तो जात्यः॥ जात्ये तु पितृदानवद्धस्तम् । अंतोदा- त्तमायुदात्तमुदात्तमनुदात्तनीचस्वरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं युदात्तं त्र्युदात्तमितिनवपदशय्या ॥४६॥ अग्निः सोमः प्रवो वीर्य हविषां स्वहस्पतिीरंद्राबृहस्पती अग्निरित्यंतोदात्तं सोम इत्याधु- दात्तं प्रेत्युदात्तं वइत्यनुदात्तं वीर्य नीचस्वरितं हविषां मध्योदात्तं स्वरितिस्वरितं बृहस्पतिरिति युदात्तमिद्राबृहस्पतीतित्र्युदात्तम्। अनुदात्तो हदि ज्ञेयोमू[दात्त उदाहृतः॥ स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयः स्मृतः॥४६॥ चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रञ्चैव वायसः॥ शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्द्धमात्रकम् ॥ १७ ॥ कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्ण च भक्षितम्।। न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापारिव किल्बिषात् ॥४८॥ सुतीर्थादागतंव्यक्तंसानायंसुव्यव- स्थितम् ॥ सुस्वरेणसुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते ॥ ४७ ॥ मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाहस वाग्वजो य- जमानं हिनस्तियथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥५०॥ अवक्षरम- नायुष्यं विस्वर व्याधिपीडितम् ॥ अक्षताः शस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके ॥५१॥ हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् ॥ ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥१२॥ हस्तेन वे- दं योऽधीते स्वरवर्णार्थसंयुतम् ॥ ऋग्यजुःसामाभिः पूतो ब्रह्म- लोके महीयते ॥५३॥ शंकरः शांकरी प्रादादाक्षीपुत्राय धीमते ॥ .

·. [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३१) वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः॥ ५४॥ येना- क्षरसमानायमधिगम्य महेश्वराद ॥ कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं त- स्मै पाणिनये नमः॥९५ ॥ येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्द- वारिभिः ॥ तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥५६॥ विनयनमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतः सदा द्विजः ॥स भवति धनधान्यकीर्तिमान्सुखमतुलं च समश्नुते दिवीति दिवाति इति पाणिनीयशिक्षा। शंकरः शिवः शांकरी सुखकरी विद्यां दाक्षी नाम्नी ऋषिकन्या तस्याः पुत्राय बुद्धिमते । नन्वप्रकृतं पाणिनि- नमस्करणं किमर्थम् । उच्यते । अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपदित्या- दिना प्रत्याहाराः शिक्षाग्रथिताः प्रत्याहाराश्च पाणिनिना शंकरा- दधिगम्य व्याकरणं शिष्योपकाराय प्रोक्तं स्वप्रत्याहाराल्लोके प्र- वर्तितास्तदर्था स्तुतिः ॥१॥ त्रिनयनमुखाग्निस्मृता यथा गुहा- याः सिंहस्तेन नेयं कृतेत्यर्थः। सदातनत्वात् । अतुलं मोक्षाख्यं सुखं स्वर्गादेः सुखस्य परिमितकालत्वेन तुलितत्वादित्यर्थः ।अत्र वर्गसमानाये श्रीनन्दिकेशेन सर्वविश्वोत्पत्तिस्थितिसंहतिकारण- तत्त्वानामुद्भवः पड्विंशतिकारिका रूपेणपतंजलिव्याघ्रपादव सिष्ठादिभ्यः प्रतिपादितो यथा तथोच्यतेऽधुना । तथा हि इह खलु सकललोकेशनायकः परमशिवः सनकसनंदनसनातनसन- कुमारनंदिकेशपतंजलिव्याघ्रपादवसिष्ठादीश्वोद्ध कामोडकानिना दव्याजेन चतुर्दशसूत्रात्मकं तत्त्वमुपदिदेश तदनु ते सर्वे मु- नीन्द्रवर्या ऊचुः। चिरमुपास्ति कृतवतामस्माकं श्रीशिवश्चतु दशसूत्रात्मकं तत्वमुपदिदेशैतत्सूत्रजालस्य तत्त्वार्थ श्रीशिवप- रानुग्रहेण श्रीनंदिकेश एव ज्ञातुं समर्थोऽत एनमेव वयं पृच्छाम इति । एवं परामृश्य श्रीनंदकेशं प्रणिपत्य ते तत्तत्वं पप्रच्छुः । स चषइविंशतिकारिकाभिस्तेभ्य उपदेष्टुकाम इदमाचष्ट नृत्या- ·(३२) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] वसाने नटराजराजो ननाद ढकां नवपञ्चवारम् ॥ उद्धर्जुकामः स- नकादिसिद्धानेतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥१॥' नटराजराजः वि- श्वरूपविलासवैचित्र्यचमत्कारप्रवीणत्वस्य वागायगोचरत्वेन तत्प्र- काशकत्वान्नटराजराजः तांडवादिविलासवैचित्र्यचमत्कारप्रवीण- त्वस्य त्वन्यत्र नटादावपि सत्त्वात् । स स्वात्मज्ञापनाय ढक्वानि- नादव्याजेन सनकादीनुद्धर्तुकामोऽयं नवपञ्चवारं स्वांतर्गतात्मतत्व प्रकटयितुं तदवसाने ढकां ननाद । अहं तदेतद्विततनिनादो- द्भूतवर्णाद्यात्मकमाद्यमतिरहस्यं मातृकारूपेण सनातनमपि शब्दशास्त्रप्रवृत्तये किंचिद्वैलक्षण्येन श्रीशिवेनोक्तं शिवसूत्रजालं शिवसंबंधिसूत्रसमूहं कल्याणरूपसूत्रसमूह वा विमृशे विचार्य स्फुटीकरोमि विमर्श इति छांदसप्रयोगः ॥ १॥ अनुबन्धाः पाणिन्यायुद्देश्यका एवेत्याह । अत्र सर्वत्र सूत्रेषु चं- त्यवर्णचतुर्दशम् ॥ धात्वर्थ समुपादिष्टं पाणिन्यादीष्टसिद्धयो॥२॥ अत्र एषु सर्वत्र सर्वेषु अंत्यं वर्ण'इत्यपि पाठः । उभयथापि बहु- बीहिकदंबमन्यपदार्थः समासांतः । धात्वर्थ धातुमूलकशब्द- शास्त्रप्रवृत्त्यर्थम् तथा चोक्तमिंद्रेणा अंत्यवर्णसमद्भूता धातवः परि- कीर्तिताः' इति ॥३॥ तत्रायेनं सूत्रेण सर्ववर्णानां समस्तभुव- नानां च समुद्भवरूपं स्वात्मतत्वमुपदिष्टमित्याहा अकारो ब्रह्मरूपः स्यानिर्गुणः सर्ववस्तुषु ॥ चित्कलाभि समाश्रित्य जगद्रूपी उणी- श्वरः॥३०॥ अनेन अः परमेश्वरो निर्गुणःइ मायामाश्रित्य उा पकः सगुणः ण् ईश्वरः आसीदिति सूत्रार्थः सूचितः। सर्ववस्तु- पु परापश्यतिमध्यमावैखर्यादिषु चित्कलामाश्रित्येत्यत्र गायत्री- मी पानीमीतिवदीकारो वोध्यः। तत्र सूत्रे ईकारस्तु त्रिनेत्रेण नोदितः ढकारेण प्रकटीक्रियते 'ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोणः' इतिसू- त्रस्थेनेति।अत्रप्रमाणम् 'असदा इदमग्रआसीत्, ततो वै सदजायत' इति श्रुतिरेव । असदव्याकृतरूपं ब्रह्म वै निश्चितमग्रे सृष्टेः प्रागिद- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः । मकाररूपाक्षरात्मकमासीत् । ततोक्षरादसतो वै सत्सगुणमजायत जातमिति तदर्थः । श्रीगीतोपनिषत्स्वपि 'अक्षराणामकारोस्मि' इति ॥ ३ ॥ अतएवाह । अकारः सर्ववर्णाय्यः प्रकाशः परमेश्वरः ॥ आयमंत्येन संयोगादहमित्येव जायते॥ ४॥' 'आदिरंत्येन सहेता' इत्यादिप्रत्याहारसूत्राद्यप्यनेनाऽसूचि । आ- दिरकारः अंत्यो हकारः अकारादिसकारांताः सर्वे वर्णाः परमात्म- न एव भवतीत्यर्थः ॥ ४॥ सर्व परात्मकं पूर्व ज्ञप्तिमात्रमिदं जगत् ॥ज्ञतेर्वभूव पश्यंती मध्यमा वाक् ततः स्मृता॥५॥ वक्ने विशुद्धिचक्राख्ये वैखरी सा मता ततः ॥ सृष्टयाविर्भावमा- ध्यात्मं मध्यमा वाक्समायुतम्॥६॥ ईश्वर एवानादिजीवोपाध्या- श्रितकर्मप्रेरितप्राणव्यापारान्तरं नाभौ पराख्यं मायया परिणाम- मुपेत्य हृदि पश्यंत्याख्यमुपेत्य विशुद्धिचक्रे मध्यमाख्यमुपेत्य पश्चाइके वैखख्यिमवाप्य वेदादिरूपो भवतीत्यर्थः । श्रुतिर- पि वागेव विश्वा भुवनानि जा' इति सूक्ष्मा वागेव विश्वाकारेण विवर्तते परिणमते वेति तदर्थः । श्रुत्यंतरमपि 'वाचैव विश्वं बहु- रूपनिवद्धं तदेतदेकं विभज्योपभुते' इति । अतात्विकोऽन्यथा- भावो विवर्ती रज्जुभुजंगवत् । तात्विकोऽन्यथाभावो हि परिणामो मृद्घटकनककुंडलादिवत् । उभयरूपेण कथनं तु वेदांतसां- ख्यरूपमतद्वयाभिप्रायेण । सांख्यस्य पक्षः परिणामवादो वेदांतप- क्षस्तु विवर्त्तवाद इति संक्षेपशारीरिकोलेः । अत्र सर्ववर्णसंभवका- ले 'अइउऋल' इति वर्णपंचकमेव सर्वेपामेकोनपंचाशदक्षराणां भूतपञ्चकानां पञ्चवर्गाणां क्रमेण योनिः । तच्च ह्रस्वदीर्वभेदाद्वि- विधम्। प्लुतस्य पाश्चात्त्यादनादित्वं नास्तीति । एतत्सर्वं मातृका- व्याख्याने श्रीभगवदुद्धवसंवादादिना विशदीकरिष्याम इति ॥६॥ सर्वत्रेकारल्य स्वातंत्र्यमाह द्वाभ्याम् । अकारं सन्निधीकृत्य जग- ·(३४) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] तो कारणत्वतः। इकारः सर्ववर्णनां शक्तित्वात्कारणं मतम् ॥७॥ जगत्स्रष्टुमभूद्वाञ्छा यदा ह्यस्य तदाभवत् ॥ कामवीजमिति प्रा- हुर्मुनयो वेदपारगाः ॥ ८॥ अक्षरार्थः स्पष्ट एव कामवीजस्वरूपं तंत्रांतरे । 'स्वप्रकाशपरमात्मवस्तुनो दृश्यमानजगतः सिसृक्षया॥ कामतः परशिवप्रवेशनं कामवीजमिदमेव निश्चितम्' इति।बीजं विं- दुद्वयारूढं सार्द्ध योनिस्वरूपकम् ॥ महाकामकलारूपमात्मानं चिंतयत्प्रिये' इति श्रीरुद्रेणोमां प्रत्युक्तम् ॥ ८॥ उक्तमेव द्रढयति 'अकारो ज्ञप्तिमात्रः स्यादिकारश्च कला मता। उकारो विष्णुरि- त्याहुापकत्वान्महेश्वरः॥ ९॥' उकार इति उापकत्वेनेश्वर आसीदित्यर्थके उणीश्वर इत्यत्रोत भावःनिनु सर्ववेदान्तेषु परमेश्वर- एक इति निश्चितत्वात् मायामी चित्कलामाश्रित्य जगद्रूपोऽभूदि- त्युक्तेरद्वैतहानिःस्यादित्याशंक्याह । 'ऋलक्सर्वेश्वरो मायां मनो वृत्तिमदर्शयत् ।। तामेव वृत्तिमाश्रित्य जगद्रूपमजीजनत् ॥१०॥ ऋपरमेश्वरःलमायाख्यां मनोवृत्तिमदर्शयत् तामेवाश्रित्य स्वेच्छया जगजनयामासेत्यर्थः । ऋपरमेश्वरइत्यत्र 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिंगलम्' इति श्रुतिः प्रमाणम् । ऋतमिह तपर इदुदि- तिवत् । ऋत्पदार्थमेव परं ब्रह्मेत्यर्थः 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजा- येय' इतिश्रुत्यन्तरम् श्रीतंत्रेऽपि मम चाभून्मनोरूपं लकारः परमे- श्वरी' इति ऋलवर्णों यथा तादात्म्यमापन्नौ संध्यादिकार्य कुरुत- स्तथा मायेशावपि जगत्कार्य कुरुत इति भावः ॥ १० ॥ तादा- त्म्यमेवाह वृत्तिवृत्तिमतोरत्र अदलेशो न विद्यते । चंद्रचंद्रिकयोर्यद्व यथा वागर्थयोरिव ॥ ११ ॥' इयेह पादपूरणे । अत्र प्रकृ- ते भेदलेशो वास्तव इत्यर्थः ॥११॥ स्वेच्छया स्वस्य चिच्छतौवि- श्वसुन्मीलयत्यसौ ॥ वर्णानां मध्यम क्लीवमृलवर्णद्वयं विदुः ॥१२॥' असौ परमात्मा स्वेच्छयैव स्वसंबंधिचिच्छतो चिदाभा- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३५) सग्रहणयोग्यायांमायायां निमित्तभूतायां विश्वं जनयति । 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् इति श्रीमुखोक्तेः । क्लीवं ब्रह्मरूपमित्यर्थः ॥ १२ ॥ ननु जन्यजनकभावेऽ द्वैतहानिः स्या- दित्याशंकायां 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्'इति श्रुतिमाश्रित्याह । 'एओङ् मायेश्वरात्मेक्यविज्ञानं सर्ववस्तुषु ॥ साक्षित्वात्सर्व- भूतानां स एक इति निश्चितम् ॥ १३ ॥ जन्यजनकत्वं च स्वस्यैव तत्तद्रूपेण विवर्त्तनादितिनाद्वैतहानिः । अकारो काराभ्यां निष्पन्नप्रणवरूपेणोंकारेण सगुणनिर्गुणयोरक्ये बोधिते तेनैव दृष्टांतन सर्वत्रैश्यबुद्धौ द्वैतनाशो ध्वनितः । सम- ष्टिव्याष्टिभेदेन पूर्ववर्णयुतद्वितीयस्य तद्युततृतीयस्य च समन्वयवो- धकमिदं सूत्रम् । अकारात्मकः ईमायायुक्तः सन् य एरूपः स ओङ् अनुज्ञानरूपः प्रज्ञानात्मना सर्ववस्तूनामेकत्वाद्वैतोपप तेने नानात्वम् । जन्यजनकत्वं च स्वयं प्रविश्य तत्तद्रूपेण वर्तत इत्यर्थः। वटवीजन्यायेन च पूर्वसूत्रद्वयजनितं वर्णपञ्चकमेव स- कलजगत्कारणमिति प्रागुक्तमुत्तरसूत्राणामापे तस्मादेव संभवः समष्टिव्यष्टिभेदेषु पूर्ववर्णयुतद्वितीयस्य तद्युततृतीयस्य च सं- योगजनकमिदं सूत्रं समन्वयवोधकमप्येकत्वनोक्तं सर्ववेदसंमतं च । तथा हि सनकदक्षिणामूर्तिसंवादे महावाक्यविवरणे 'शृणुत्वं सावधानेन चतुर्णामपि साम्यता । देवानाञ्च महाभाग चतु- काणामिहोच्यते ॥ ब्रह्मशब्देन यद्वस्तु तत्प्रज्ञानमिहोच्यते । प्रज्ञानं ब्रह्म यस्माद्धि तस्माद्ब्रह्माऽस्म्यहं ततः॥ यतो जीवोऽपि ब्रह्मैव ततस्तत्त्वमसीति वै । अन्यस्य वारणार्थाय ह्ययमात्मेत्यथर्व णि' ॥ इति ॥ १३ ॥ ननु स्वात्मसूर्तस्य परमेश्वरस्य कथं जगत्कारणत्वं तत्राह 'ऐऔच् ब्रह्मस्वरूपः सञ्जगत्स्वांतर्गत ततः॥ इच्छया विस्तरं कर्तुमाविरासन्मिहामुनिः॥१४॥' ततः ·- - .. (३६) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] ईक्षणानंतरं स्वांतर्गतं स्वस्मिन्सूक्ष्मरूपेण स्थितं जगद्विस्ता- रयितुमिच्छुः ऐआदिशक्तियुतः अकाराक्षरः पूर्वगताकोरकारे दीर्घयोगस्यैव ऐकारत्वमेकत्वं च सम्यग्ज्ञानस्वरूपः परमेश्वरो यः पूर्वसूत्रगतः स एव अकारदीर्घोकारदीर्घस्यैव योगे औकारत्वं यः प्रज्ञानात्मा मायाशवलितःस औकारःय आऊ इति॥१४॥एवं शिवादिप्रकृत्यंतानां चतुर्दशतत्वानामुद्भवं वयित्वा पंचभूता- युद्भवमग्रिमसूत्रस्य वर्णैराह । 'भूतपंचकमेतस्माद्धयवरमहेश्वरात्॥ व्योमवाय्वम्वुवढ्याख्यभूतान्यासीत्स एव हि ॥१६॥'हयवररूपा- न्महेश्वरात् सएवपरमेश्वरएव॥१६॥'हकाराव्योमसंज्ञश्चयकाराद्वायु- रुच्यते ॥ रकाराद्वह्निस्तोयं तु वकारादिति शैववाक् ॥ १६॥' 'तस्माद्वाएतस्मादात्मन आकाशः संभूतः आकाशाद्वायुयोरग्निर- ग्नेरापः' इतिश्रुतेरेतस्मात्परमेश्वराद्भूतपंचकमाकाशादिप्रपंचकारण- मासीदिति॥१३॥नन्वस्मिन्सूत्रेभूतपंचकमासीदित्युक्तंतत्राकाशादि चतुष्टयमेवोक्तं न पृथ्वीति तत्राह । 'आधारभूतं भूतानामन्नादीनां च कारणम् । अन्नाद्रेतस्ततो जीवः कारणत्वाल्लणीरितम् ॥ १७॥'भू- तानामुद्भिजस्वेदजजरायुजांडजानां प्रधानकारणत्वादाधारभूतंपृ- थ्वीति लणितिशब्देनोच्यते ॥ १७॥ पुनस्तन्मात्रोत्पत्तिक्रममाह 'शब्दस्पर्शी रूपरसगंधाश्चभमङणनम् ॥ व्योमादीनां गुणा एते जानीयात्सर्ववस्तुषु ॥१८॥'पञ्चवर्गेष्वंतिमवर्णा गुणास्ते च पांच- भौतिकवस्तुमात्रे संतीति भावः ।। १८ ॥ द्वाभ्यां कर्मेंद्रियोत्पत्ति- माह । 'वाक्पाणी च झभभासीद्विरारूपचिदात्मनः ॥ सर्वजंतुषु विज्ञेयं स्थावरादौ न विद्यते ॥ १९॥ वर्गाणां तुर्यवर्णा ये कर्मेन्द्रियगणो हि ते॥ घढया सर्वभूतानां पादपायुउपस्थकाः ॥२०॥' संध्यमावश्छांदसः। अन्यत्स्पष्म् ॥१९॥२०॥ ज्ञानेंद्रि- । यसंभवमाह । श्रोत्रत्वङ्नयनत्राणजिह्वाधीद्रियपंचकम् ॥ सर्वेषा- " ·. [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३७) मपि जंतूनामीरितं जवगडदश ॥ २१ ॥' वर्गाणां मध्यमा वर्णा ज्ञानेंद्रियगणः स्मृतः' इति मंत्रशास्त्रात् एतेभ्य एव सर्वेषां ज्ञानें- द्रियगणोद्भव इति ज्ञेयमेवं पूर्वत्रापि ॥ २१॥ प्राणादिपंचको- द्भवमाह । 'प्राणादिपंचकं चैव मनो बुद्धिरहंकृतिः ॥ वभूव का- रणत्वेन खफछठथचटत ॥ २२॥ वर्गद्वितीयवर्णोत्थाः प्राणायाः पंच वायवः ॥ मध्यवर्गत्रयाज्जाता अन्तःकरणवृत्तयः ॥ २३॥' स्पष्टार्थद्वयमेतत् । अथ सर्वप्राणिकारणत्वेनायन्तवर्गद्वयाक्षर- ग्रहणेन संपुटीभावं प्रकृतिपुरुषाभ्यां संभावयति । 'आयंतद्वय- संभूतौ पुरुषः प्रकृतिणुहा ॥ प्रकृतिः पुरुषश्चैव सर्वेषामेव कार- णम् ॥ तत्संभूतिस्तु विज्ञेया कपास्यामिति निश्चितम् ॥२४॥ ककार पकारौ प्रकृतिपुरुषाविति ॥ २४ ॥ ततोवस्थात्रयमाह । सत्वं रजस्तम इति गुणानां त्रितयं पुरा। समाश्रित्य महादेवः शषसर क्रीडति प्रभुः ॥ २५ ॥ सृष्टेः प्राक् शषसवर्णसंभूतान सत्वरजस्तमोगुणानाश्रित्य पर शिवः क्रीडति सर्वत्रेत्यर्थः॥ २६॥ 'शकाराद्राजसं रूपं षकारात्तामसोद्भवः ॥ सकारात्सत्वसंभूतिरिति त्रिगुणसंभवः॥२६॥'स्पष्टम् । 'तत्वातीतः परः साक्षी सर्वानुग्रह- विग्रहः ॥ अहमात्मापरो हल्ल्यादिति शंभुस्तिरोदधे ॥२८॥' सर्वतत्त्वजनकः स्वयं तत्वातीतः सर्वलोकहितार्थ प्रकटितदेहःसर्व- साक्षो परः परमेशो हल्ल्यादिति ढक्कानिनादव्याजेन सर्वेषां मुनीनां तत्त्वमुपदिशस्तिरोदधेत नयापेत्यर्थः । हकारः शिववर्णस्यादि- ति शैवागमात्॥इत्युपमन्युव्याख्यातनंदिकेशकाशिकादिसूत्रप्रका- शिका।अथैतऽज्ञापकं चक्रमपि एतदलिखामः।अयमेवार्थः श्रीकृष्ण चन्द्रेण निजभक्तशिरोमणय उद्धवाय ‘स एप जीवो विवरप्रसूतिः इत्यत्र भङ्गयतरेणोक्तः। तथाहिसि एप जीवो विवरप्रसूति प्राणेन घोपेण गुहां प्रतिष्ठः॥ मनोमयं सूक्ष्मसुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः॥ इति । स एपः अपरोक्षः जीवयतीति जीवः । ॥ " ·- (१९२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] भिया बहु नोद्धाव्यते इत्यलम् ॥ अथ च नीतिशास्त्रमपि मन्वादि- भिः सूत्रितं कामंदकादिभिः प्रणीतं तत्संधिविग्रहादिभेदैरनेकधा । संधिञ्च विग्रहं चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावं संश्रयं च षड्गुणां- श्चितयेत्सदेति श्रीमानवोक्त तत्रोभयानुग्रहार्थ हस्त्यश्वरथहिरण्या- दिनिबंधनेनावाभ्यामन्योन्यस्योपकर्त्तव्यमिति नियमबंधः संधिः। विग्रहं वैरमायानं शत्रुप्रति गमनम्।तदुपेक्षणमासनम्। स्वार्थसिद्धये स्ववलस्य द्विधाकरणं द्वैधीभावः। शत्रुपीडितस्य प्रबलतरराजां- तराश्रयणं संश्रयः । गुणानुपकारकान्सदा चिंतयेत् । यद्गुणाश्रय- णे सत्यात्मन उपचयः परस्यापचयस्तं गुणमाश्रयेदिति भावः। ए- षां भेदास्तु श्रीमनुना सप्तमाध्याये प्रपंचितास्ते चात्र विस्तर- भिया नोक्ताः॥ अथ लेशेन राजनीतिमपि वदामः॥धार्मिकं पालन- परं सम्यक्परपुरंजयम् ॥ राजानमभिमन्यते प्रजापतिमिव प्रजाः ॥१॥ पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः॥ विकलेऽपीह. प- र्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥२॥ प्रजां संरक्षति नृपः सावर्द्धयति पार्थिवम् ॥ वर्द्धनाद्रक्षण श्रेयस्तन्नाशेन सदप्यसत्॥३॥आत्मानं प्र- थमं राजा विनयेनोपपादयेत् ॥ ततोऽमात्यांस्ततो भृत्यांस्ततः पुत्रांस्ततः प्रजाः ॥४॥राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे समाः॥ लोकास्तदनुवर्तते यथा राजा तथा प्रजाः॥५॥ नृपाणां च नराणां च उभयोस्तुल्यमूर्तिता। आधिक्यं तु क्षमा धैर्य माज्ञा दानं पराक्रमः॥६॥ सदानुरक्ताकृतिश्च प्रजापालनतत्परः।। विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमभुते ॥ ७ ॥ प्रजा न रंजयेवस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः ॥ अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ ८॥ अजामिव प्रजा हन्याद्यो मोहात्पृ- थिवीपतिः॥ तस्यैव जायते तृप्तिद्वितीयस्य कथञ्च न ॥ ९॥ प्रजापीडनसंतापात्समुद्भुतोहुताशनः॥ राज्ञः कुलं श्रियं प्राणान्ना:- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९३) दग्ध्वा विनिवर्त्तते ॥१०॥ यथा बीजांकुरः सूक्ष्मः प्रयत्नेनाभिवद्धि- तः॥ फलप्रदो भवेत्काले तल्लोकः सुरक्षितः॥ ११॥ हिरण्यधा- न्यरत्नानि स्त्रियश्च गजवाजिनः ॥ तथान्यदपि यत्किञ्चित्प्रजाभ्यः स्यान्महीपतेः ॥ १२॥ उत्खातान्प्रतिरोपयन्कुसुमितांश्चिन्वल्ल- घून्वर्द्धयन्नत्युच्चान्नमयन्पृशुंश्चलघयन्विश्लेषयन्संहितान् ॥ क्षुद्रान्क- टकिनो बहिर्नियमयन्स्वान्रोपितान्पालयन्मालाकार इव प्रयोगनि- पुणो राजा चिरं तिष्ठति ॥ १३॥ अकृत्वा निजदेशस्य रक्षां यो विजिगीषते ॥ स नृपः परिधानेनावृतमौलिः पुमानिव ॥ १४ ॥ अनंतरमरि विद्यादरिसेविनमेव च ॥ अरेरनंतरं मित्रमुदासीन तयोः परम् ॥ १५॥ विजिगीषोर्नृपस्यानन्तरितं चतुर्दिशमप्यरि- प्रकृति जानीयात्तथा तत्सेविनमप्यरिमेव विद्यात् । अरेरनन्तरं विजिगीपोर्नृपस्यैकानन्तरं मित्रप्रकृति विद्यात्तयोररिमित्रयोः परं विजिगीषोरुदासीनं प्रकृति विद्यादित्यर्थः।तान्सर्वानभिसंदध्यात्सा- मादिभिरुपक्रमैःव्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुषेण नयेन च ॥१६॥ निर्विषोऽपि यथा सर्प फटाटोपो भयंकरः ॥ तथाडंवरवानराजा न परैरभिभूयते ॥ १७॥ पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुननिशितैः शरैः। जये भवति संदेहः प्रधानपुरुषक्षयः॥१८॥ भूमिर्मित्रं हिर- ण्यं वा विग्रहस्य फलवयम् ॥ नास्त्येकमपि यद्येषां न तत्कुर्या- कथंचन ॥ १९॥ सामैव हि प्रयोक्तव्यमादौ कार्य विजानता ॥ साना सिद्धानि कार्याणि विकियां यांति न क्वचित् ॥ २०॥ न विश्वसेदमित्रस्य मित्रस्यापि न विश्वसेत् ॥ विश्वासाद्भयमुत्पन्न मूलान्यपि निकृतति ॥२१॥ शपथैः संधितस्यापि न विश्वास व्रजे- द्रिपोः॥ राज्यलोभोद्यतो वृत्रः शक्रेण शपथैर्हतः ॥२२॥ उपकार- गृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् ॥ पादलग्नं करस्थेन कंटकेनेव कंट- कम् ॥ २३ ॥ नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिरामयोऽरिरवज्ञयावह्निरल्पोऽ- ·-~~ (१९४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] पि संवृद्धः कुरुते भस्मसादनम् ॥ २४॥ कौम संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्पयेत्॥कालेकाले च मतिमानुत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत्२६॥ तावद्भयाद्विभेतव्यं यावद्भयमनागतम् ॥ आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रह- तव्यमभीतवत् ॥२६॥ परोऽपि हितवान्बंधुर्वधुरप्यहितः परः॥ अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम् ॥२७॥ यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रासं ग्रसितं परिणमेच्च यत् ॥ हितं च परिणाम स्यात्तदाद्यं भूति- मिच्छता ॥२८॥ मातात साहसं कार्षीविभवैगर्वमागतःस्वगात्रा- ण्यपि भारायभवति हि विपर्यये॥२९॥मा त्वं तात बले स्थित्वा वधि- ष्ठा दुर्बलं जनम्॥न हि दुर्वलदग्धानां कुले किंचित्प्ररोहति ॥३०॥ यानि मिथ्याभिभूतानां पतंत्यभूणि रोदताम् ॥ तानि संतापकान्न- न्ति सपुत्रपशुवांधवान्॥३१॥ब्राह्मणेषु च येशूराःस्त्रीषु जातिषु गोषु च॥ वृन्तादिव फलं पक्कं धृतराष्ट्र पतंति ते ॥३२॥ देवब्रह्मस्वपु- धानि सैन्यानि पृथिवीपतेः । युद्धकाले विशीर्य्यन्ते सैकतास्सेतवो यथा॥३३॥प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ॥ एवं विद्वानवि- द्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥३४॥ अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्य- दैवतम्॥ ब्राह्मणा लोकपालांश्च सृजयुश्चातिकोपिताः॥३५॥युगे युगे च ये धास्तेषु धर्मेषु ये द्विजाः। तेषां निंदा न कर्तव्या युगरूपा हि वै द्विजाः ॥ ३६॥ आक्रम्य ब्राह्मणैर्भुक्तं परिक्षीणैश्च वां- धवैः ॥ गोभिश्च नृपशार्दूल राजसूयाद्वशिष्यते ॥ ३७ ॥ गतश्रीगणकान्द्रोष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् ॥ गतश्रीश्च गता- युश्च ब्राह्मणान्देष्टि भारत ॥३८॥ वुद्धौ कलुषभूतायां विकारे प्र- त्युपस्थिते ॥ अनयोऽनयसंकाशो हृदयानापसर्पति ॥ ३९ ॥ न कालः खड्नमुद्यस्य शिरः कृतति कस्यचित् ॥ कालस्य बलमेताव- द्विपरीतार्थदर्शनम् ॥ ४० ॥ जानन्नपि नरो दैवात्प्रकरोति विगहि- तम् ॥ न कर्म कस्यचिल्लोके गर्हितं रोचते कृतम् ॥४१॥ मातात ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९५) संपदामग्रमारूढोऽस्मीति विश्वसीः॥दूरारूढपरिभ्रंशविनिपातोऽ- तिदारुणः॥४२॥कितवा यं प्रशंसंति यं प्रशंसति चारणाायं वेश्या यं नटा मल्लाः स पार्थ पुरुषाधमः॥४३॥राजानो यं प्रशंसंति यं प्र- शंसंति वै द्विजाः ॥ साधवो यं प्रशंसंति स पार्थ नृप उच्यते॥४॥ प्रज्ञागुप्तशरीरस्य किं करिष्यति संहताः॥ गृहीतच्छवहस्तस्य वा- रिधारा इवारयः॥४६॥ बहूनामप्यसाराणां समुदायोऽस्ति दारुणः।। राज्ञा भृत्याः प्रकर्त्तव्या ये हि सर्वक्रियाक्षमाः ॥ ताडितोऽपि दुरु- तोऽपि खांडतोऽपि महीभुजा॥४६॥नचिंतयति यः पापं स भृत्योऽ- हो महीभुजाम् ॥ योऽनाहूतः समभ्योत द्वारे तिष्ठति सर्व- दा॥ पृष्टः सत्यं मितं ब्रूयात्स भृत्योऽहों महीभुजाम्॥४७॥ साल- स्यं मुखरं क्रूरं स्तब्धं व्यसनिनं वशम् ॥ असंतुष्टमभक्तं च त्यजे- त्यं नराधिपः॥४८॥ रिक्ताः कर्मणि पटवस्तृप्तास्त्वलसा भ- वन्ति ये भृत्याः ॥ तेषां जलौकसामिव पूर्णानां रिक्तता कार्या ॥४९॥रं व्यसनिनं लुब्धमप्रगल्भमथाकुलम् ॥ मूर्खमन्यायक- रं नाधिपत्ये नियोजयेत्॥१०॥नियोगिभिविना राज्यं नास्ति भूपे केवले ॥ तस्मादमी विधातव्या रक्षितव्याः प्रयत्नतः॥५१॥ वेदवेदांगतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः॥ आशीर्वादपरो नित्यमेष राज- पुरोहितः॥५२॥ क्रमागतो हितमतिःसर्वभावपरीक्षकः॥धीरो य- थोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥५३॥ प्रवीणो वाक्पटु/मा- स्वामिभक्तश्च नित्यशः ॥ अलुब्धः सत्यवादी च एष शासनले- खकः ॥५४॥ मेधावी वाक्पटु(रो लघुहस्तो जितेंद्रियः ॥ शस्त्र- शास्त्रपरिज्ञाताएष लेखक उच्यते॥५६॥इंगिताकारतत्त्वज्ञोवलवा- प्रियदर्शनः॥ समयज्ञः स्वामिभक्तः प्रतीहारः स उच्यते ॥५६॥ शूरोऽर्थशास्त्रनिपुणः कृतशस्त्रकर्मा संग्रामकेलिचतुरश्चतुरङ्गयुक्तः।। भर्तुनिदेशवशगोऽभिमतश्च तंत्रे सेनापतिर्नरपतेविजयागमायद७॥

·-- ... (१९६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] काणाः कुब्जाश्च षण्ढाश्च तथा वृद्धाश्च पंगवः ॥ एते स्वांतःपुरे नित्यं नियोक्तव्याः क्षमाभृता ॥ १८ ॥ सिद्धानमिव राजेंद्र सर्वसाधारणाः स्त्रियः ॥ परोक्षे च समक्षे च रक्षितव्याः प्रयत्नतः॥५९॥ सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसंगेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या हि सर्वदा।। द्वयोहि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥ ६० ॥ धर्मशास्त्रार्थ- कुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः ॥ समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः ॥६१॥ न सा सभा यत्र न संति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदंति धर्मम् ॥ नासौ धर्मों यत्र नैवास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ ६२ ॥ सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं नासमंजसम् ॥ अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरः किल्विषम भुते ॥६३॥ तस्मात्सभ्यः सभां गत्वा रागद्वेषविवर्जितः ॥ वचस्तथाविधं ब्रूयाद्यथा न नरकं व्रजेत् ॥ ६४॥ पिता माता गुरुर्धाता भार्या पुत्रः पुरोहितः ॥ नादण्डयो नाम राज्ञोऽस्ति स्वधर्म यो न तिष्ठति ॥६५॥ अवध्यो ब्राह्मणो बालः स्त्री तपस्वी च रोगवान् ॥ क्रियन्ते व्यंगिता ह्येते ततो दोषैर्न लिप्यते ॥६६॥ न तु हन्यान्महीपालो दूतं कस्यांचिदापदि ॥ दूतान्हत्वा तु नरक- माविशेत्सचिवैः सह ॥ ६॥ विशोधयेन्महीपालो मंत्रशालामशे- षतः ॥ अयुक्तो नाहति स्थातुमस्यां मंत्ररहस्यवित् ॥६८॥ मंत्रतंत्रार्पितप्रीतिर्देशकालोचितस्थितिः ॥ यश्च राज्ञि भवेद्रतः सोऽमात्यः पृथिवीपतेः ॥ ६९ ॥ अन्तःसारैरकुटिलैः सुस्निग्धैः सुपरीक्षकैः॥ मत्रिभिर्धार्थते राज्यं सुस्तंभैरिव मंदिरम्।।७०॥ नर- पतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोकेजनपदहितकर्ता मुच्यते पार्थि- वेन्द्रैः।इति महति विवादे वर्तमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता॥७॥पटों भियते मंत्रश्चतुष्कर्णःस्थिरो भवेत्।।द्विक- र्णस्य तु मंत्रस्य ब्रह्माऽप्यतं न गच्छति॥७२॥षणेषु न कर्तव्यो न ·॥ [ विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९७) कर्तव्यः कदाचन ॥ षकर्णेषु च करणाद्भूपोऽभूद्भिक्षुकः पुरा ॥७३॥ अत्रेयमाख्यायिका । कश्चिन्नृप एकेन निजपरमसेवकेन योगिसमीप गत्वा परकायावेशविधि योगिनं ययाचे । योगिना सेवाप्रीतेन त्वमेतं निजभृत्यमितो निष्कास्य शृण्विति बहुधोक्तोऽपि तेन सहैव शुश्राव। तावुभावेव समं तद्विधि विजज्ञतुः। एवं स्थिते कदाचित्तत्पराज्ञी- पालितः कीरो मृतिमाप । सा च बहुधा विललाप । तद्रात्रौ तेन भृत्येन सार्द्धमेव नृपोंतःपुरमाप। ताञ्चाह कीरमृतिविह्वलामितोऽपि पटुतरं कीरसहस्रं ते दास्याम्यतः कः शोकावसरः । सा च देवैन- मेव मह्यं पूर्वदर्शितयोगविद्यया मुहूर्त जीवय पुनरेतु मृतिमित्युक्तो नृपस्तां बोधयन्नपि बोधयितुं न शशाक । ततो निजदेहं त्यक्त्वा कीरे प्रविश्य तं जीवयामास । तदा तूर्णमेव राज्यभोगलोभेन नष्ट- विवेको नृपदेहं स भृत्यो विवेश । शुकञ्च पंजराद्विससर्ज । राजा तत्रैव विधवापुत्रं विप्रं मृतं दृष्ट्वा तन्मातरमतीव शोकाकुलां दृष्ट्वा कीरदेहं त्यक्त्वा विप्रात्मजवपुः प्रविश्य तं जीवयामास । राजदेहप्र- विष्टेन तद्धृत्येन सर्वत्र शुकमारणमज्ञापि।तदा राइयो मंत्र्यादयश्च विरुद्धचेष्टं मत्वा नायं नृप इति मेनिरे । राज्ञोऽन्वेषणार्थ स्वपुरे पुरांतरेषु च सत्राणि कृतानि । तत्र च समागतविदेशिजनवृत्तले- खनाथ लेखका अपि न्यस्तास्तद्वृत्तं च पहराज्ञी नित्यं शृणोति स्म। एकदा नृपतिरेव विप्रांगाविष्टात्मा सत्रमाप्य पदणेषु न कर्त्तव्य इत्यादिश्लोकं पपाठ । लेखकस्तं रायै श्रावयामास । पुना राज्ञी श्रुत्वा झटिति स्त्रीवेषिणं तं विधाय मत्पार्थमानयेति लेखक प्रोवा- च । स तथैव कृतवान् । सा च पूर्ववदेकं चटकेंद्र मारयित्वा शुशोच । तत्रागतस्तां सांत्वयितुमशक्तस्तदर्थनया स्वदेह त्यत्वा चटकेंद्रांगे विवेश स च स्त्रीवेषी विप्रः कृतपूर्वसं. विज्झटिति निजांगमाविश्य विप्रदाहाद्यौदैहिकार्थमाज्ञाप्य ·- (१९८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] चटकं ममति शिष्टाः ॥ अथ प्रकृतमनुसरामः ॥ हन्यादेकं न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ॥ बुद्धिर्बुद्धिमता क्षिप्ता हति राज्यं सनायकम् ॥ ७४ ॥ न तद्रथैर्न नागेन्द्रन हयैर्न च पत्ति- भिः॥ कार्य संसिद्धिमभ्येति यथा बुद्धया प्रसाधितम् ॥ ७९ ॥ दुर्योधनः समर्थोऽपि दुर्मत्री प्रलयं गतः॥राज्यमेकं चकारोच्चैस्सुम- त्री चंद्रगुप्तकः ॥७६॥ अशृण्वन्नाप बोद्धव्यो मंत्रिभिः पृथिवीपतिः।। तथा स्वदोषनाशाय विदुरेणांविकासुतः॥७७॥ पृष्टो ब्रूते मितं ब्रूते परिणामे सुखावहम् ॥ मंत्री चेत्प्रियवक्ता स्यात्केवलं स रि- पुः स्मृतः॥ ७८॥ सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः॥अ- प्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता सुदुर्लभः ॥ ७९ ॥ दुर्गाणि रा- ज्ञा कार्याणि सजलाग्निदृढानि च ॥ द्रव्यमन्नं च तेष्वेव स्थापनीय प्रयत्नतः॥ ८०॥ दुर्ग बहुविधं ज्ञेयं पर्वतस्य जनस्य च॥प्राकारस्य वनस्यापि भूमेरापि भवेत्वचित् ॥८१॥ न गजानां सहस्रेण न ल- क्षेणैव वाजिनाम्।।तथा सिध्यन्ति कार्याणि यथा दुर्गप्रभावतः॥८२॥ विषहीनो यथा सो मदहीनो यथा गजः॥ सर्वेषां वश्यतां याति दुर्गहीनस्तथा नृपः॥८३॥ शतमेको वशं धत्ते दुर्गस्थो हि धनुर्ध- रः॥ तस्मादुर्ग प्रशंसंति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥८४॥ एकः श- योधयते प्राकारस्थो धनुर्द्धरः॥ शतं सहस्राणि तथा सहस्रं ल- क्षमेव च ॥ ८५ ॥ त्रिविधाः पुरुषा राजनुत्तमाधममध्यमाः॥ नियो- जयेत्तथैवैतास्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥८६॥ तुल्यार्थ तुल्यसामर्थ्य म- मज्ञं व्यवसायिनम्।।अर्द्धराज्यहरंभृत्यं यो न हन्यात्स हन्यते॥८॥ निर्विशेष यदा राजा समं भृत्येषु तिष्ठति ॥ तत्रोद्यमसमर्थानामु- त्साहः परिहीयते ॥ ८८॥ प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधो यस्य नि- रर्थकः॥ न तं भर्तारमिच्छंति वृद्धं पतिमिवावलाः॥८९॥ त्यजे- त्स्वामिनमत्युग्रमत्युग्रात्कृपणं त्यजेत् ॥ कृपणादविशेषज्ञं तस्मा- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९९) च कृतनाशकम् ॥ ९० ॥ सदवनमसुजनशासनमाश्रितभरणं मही- पचिह्नानि ॥ छत्रचमरवाद्यानि मृतजनमपि केऽपि कुवैति ॥९॥ आश्रितान्पालयेन्नित्यं पारंपर्यगतान्ध्रुवम् ॥ यश्चाश्रितपरित्यागी स राजा केन कथ्यते ॥ ९२॥आश्रितास्त्रिंविधाः प्रोक्ता भृत्या वि- प्राश्च बंधवः॥ न तांस्त्यजेद्विपन्नोऽपि ब्राह्मणांश्च विशेषतः॥९३॥ अविवेकिनि भूपाले नश्यति गुणिनां गुणाः ॥ प्रवासरसिके कांते यथा वध्वास्स्तनोन्नतिः॥चित्तोत्साहः पुरंध्रीणां सति पत्यौ नपुंसके ॥९४॥ शास्त्रश्रवणपाठादिहीनो नरपतिस्तु यः ॥ सोऽविवेकीति संप्रोक्तः पाखंडनिरतस्तु यः ॥ ९५ ॥ वेदाः सांगाः पुराणानि भा- रतं चागमानि च ॥ रामायणं धर्मशास्त्रं यदन्यच्छतिसंमतम्।।९६॥ एतच्छास्त्रमिति प्रोक्तमशास्त्रं यदतोऽन्यथा ॥ यद्वृत्तं न हि वेदोक्तं तत्पाखंडमितीरितम्॥९॥पाखंडिनः स्वीयराज्याद्राजा निवासये त्सदा ॥ तेनैहिकं सुखं भुक्त्वा राजेंद्रपदमश्नुते ॥ ९८ ॥ किंशुके किं शुकाः कुर्युः फलितेऽपि बुभुक्षिताः ॥ अदातार समृद्धेऽपि किं कुर्युरुपजीविनः ॥ ९९ ॥ सेवया धनमिच्छद्भिस्सेवकैः पश्य यत्कृ- तम् ॥ स्वातंत्र्यं यच्छरीरस्य मूढैस्तदपि हारितम् ॥ १०० ॥ चाचा सत्यं सदा बयात्प्रतिश्रुत्य न वै चलेत् । वाचा विचलितं येन सुकृतं तेन हारितम्॥१०१॥ माता पिता च तस्यैव जातिद्वयसम- विते॥विज्ञेयो यो न मनुते शास्त्रमाणे पृथग्जनः॥ १०२॥ विप्रांश्च दैवतान्वृद्धाञ्छास्त्राणि यो न मानयेत् ॥ नैवात्र संशयः कश्चित्स भवेद्वर्णसंकरः॥१.३॥ वरं वनं फलं भैक्ष्यं वरं भारोपजीवनम्।। पुंसां विवेकहीनानां सेवया न धनार्जनम् ॥ १०४॥ जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च व्यासेन परिकीर्तिताः॥ दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः ॥ १०५॥ न कश्चिचंडकोनामात्मीयो नाम च भूभु- जाम् ॥ होतारमाप जुहृतं दहत्येव हि पावकः ॥१०६॥ गृध्राका-

·(२००) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः]
रोऽपि सेव्यः स्यादसाकारैः सभासदैः॥हंसाकारोऽपि संत्याज्यो
गृध्राकारैः सभासदैः॥ १०७॥ चक्र सेव्यं नृपः सेव्यो न सेव्यः
केवलो नृपः ॥ यस्य चक्रस्य माहात्म्यं मृत्पिडः पात्रतां गतः ॥
॥१०८॥ गंतव्या राजसभा द्रष्टव्या राजपूजिता लोकाः ॥ यद्य-
पि न भवत्यस्तिथाप्यनर्था विनश्यति ॥ १०९ ॥ अत्यासन्ना
विनाशाय दूरतश्चाफलप्रदाः ॥ मध्यभावेन सेव्यते राजा वह्निगुरू
स्त्रियः॥११०॥आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुली-
नमसंगतं वाप्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो भवति
तं परिवेष्टयंति ॥१११॥ यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः॥
कुलीनो वाऽकुलीनो वा स श्रियो भाजनं भवेत् ॥ ११२ ॥ध-
वलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः ॥ सदा मत्ताश्च मातंगाः
प्रसन्ने सति भूपतौ ॥ ११३ ॥ राजमातरि देव्यां च कुमारे मुख्य-
मंत्रिणि ॥ पुरोहिते प्रतीहारे समं वर्तेत राजवत् ॥ ११४ ॥ यत्रा-
हवेषु युद्धयंते स्वाम्यर्थमपराङ्मुखाः ॥ विकटैरायुधैयोति ते
स्वर्ग योगिनो यथा ॥ ११५ ॥ पदानि क्रतुभिस्तुल्यान्याहवेष्व.
निवर्तिनाम् ॥ राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ॥११६॥
तवाहं वादिनं क्लीवं निहति परसंगतम् ॥ न हन्याद्विनिवृत्तञ्च युद्धे
प्रक्षीणतां गतम् ॥ ११७॥ द्विजा अपि न गच्छति यां गतिं चैव
योगिनः॥स्वाम्यर्थ संत्यजन्प्राणांस्तां गतिं यांति सेवकाः।।११८॥
राजा तुष्टो हि भृत्यानां मानमात्रं प्रयच्छति ॥ तेऽपि संमानमात्रे-
ण प्राणैः प्रत्युपकुर्वते ॥ ११९ ॥ सारासारपरीवेत्ता स्वामी भृत्य-
स्य दुर्लभः ॥ अनुकूलः शुचिर्दक्षः प्राणै त्योऽपि दुर्लभः॥१२०॥
अतितेजस्व्याप नृपः पानासक्तो न साधयत्यर्थान्॥ तृणमपि दग्धु-
मसक्तो वडवाग्निः पिवनन्धिम्॥१२१॥पानमशास्तथा नार्यों मृगया
गीतवादिक।एतानि युक्त्या सेवेत प्रसंगो मुत्र दोपवान् ॥ १२२ ॥

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२०१) नृपः कामासक्तो गणयति न कार्य न च हितं यथेष्टं स्वच्छं. दश्चरति किल मत्तो गज इव ॥ ततो मानामातः पतति तु यंदा शोकगहने तदामात्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥१२३॥गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं परिणतिरवधार्या यत्नतः पंडितेन ॥ अतिरभंसकृतानां कर्मणामाविपत्तेर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ १२४ ॥ आयाचतुर्थभागेन व्ययकर्म प्रव- तयेत् ॥ प्रभूततैलदीपो हि चिरं भद्राणि पश्यति ॥ १२५ ॥ अ- र्थानामर्जनं कार्य वर्द्धनं रक्षणं तथा ॥ भक्ष्यमाणो निरायैश्च सुमे- रुरपि हीयते ॥ १२६ ॥पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ धर्माय यशसेऽर्थाय आत्मने स्वजनाय चेति ॥ १२७ ॥ कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा च चतुर्विधम् ॥ प्रसादयति लोकं यस्तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ १२८ ॥ संभोजनं संकथनं संप्रश्नो- ऽथ समागमः ॥ ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥ १२९ ॥ संहतिःश्रेयसी राजन्विगुणेष्वपि बंधुषु ॥ तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहंति तंडुलाः ॥ १३० ॥ मृदोः परिभवो नित्यं वैरं तीक्ष्णस्य नित्यशः॥ उत्सृज्य तद्दयं तस्मान्मध्यां वृत्ति समा- श्रयेत् ॥ १३१ ॥ अबुद्धिमाश्रितानांच क्षतव्यमपराधिनाम् ॥न हि सर्वत्र पांडित्यं सुलभं पुरुषे क्वचित् ॥ १३२ ॥ तेजस्विनि क्षमोपेते नातिकर्कशमाचरेत् ॥ अतिनिर्मथनादग्निश्चंदनादपि जा- यते ॥ १३३॥ किमप्यसाध्यं महतां सिद्धिमेति लघीयसा ॥ प्रदीपो भूमिंगेहान्ततिं हंति न भानुमान् ॥ १३४ ॥ अरावप्यु- चितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते ॥छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः ।। १३५ ।। हंतुमेवोपसरति मृगेंद्रः संकुचन्नपि ॥ बुद्धिमन्तः सहते च निधाय हदि किंचन ॥ १३६ ॥ ब्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवंति मायाविषु ये न मायिनः॥प्रविश्य हि नंति शठा.

·॥
(२०२)
मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः]
स्तथाविधा न संवृतांगान्निशिता इवेषवः ॥ १३७॥ कोऽहं को
देशकालौ समविषमगुणाः केऽरयः के सहायाः का शक्तिः कोऽ-
भ्युपायः फलमिह च कियत्कीदृशी दैवसंपत् ॥ संपत्तौ को
निबंधः प्रविदितवचनस्योत्तरं किं नु मे स्यादित्येवं कार्यसिद्धाव-
वहितमनसां सम्पदो हस्तसंस्थाः॥ १३८॥ धर्मः प्रागेव चिंत्यः
सचिवगतमती सर्वदालोचनीये प्रच्छाद्यौ रागरौषौ मृदुकठि-
नरसौ योजनीयौ च काले ॥ ज्ञेयं लोकानुवृत्तं वरचरनयनैमण्डलं
वीक्षणीयमात्मा यत्नेन रक्ष्यो रणशिरास पुनः सोपि नापेक्षणीयः
॥ १३९ ॥ऋतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्र-
संग्रहे । प्रियासु नारीष्वधनेषु बंधुषु धनव्ययस्तेषु न गण्यते बुधैः
॥१४॥ स्वाम्यमात्यश्च राज्यञ्च कोशंदुर्गबलं सुहृत् ॥ एताव-
दुच्यते राज्यं सत्ववुद्धिव्यपाश्रयम् ॥ १४१॥ संधिविग्रहयानानि
संस्थितिः संश्रयस्तथा ॥ द्वैधीभावश्च भूपानां षड्गुणाः परिकी-
तिताः॥ १४२ ॥ उत्साहस्य प्रभोर्मत्रस्यैवं शक्तित्रयं जगुः ॥
आत्मनः सुहृदश्चैव तन्मित्रस्योदयास्त्रयः॥१४३॥ सामदानभेद-
दंडा इत्युपायचतुष्टयम् ॥ हस्त्यश्वरथपादाताः सेनांगं स्याच्चतुष्ट-
यम् ॥१४४॥ दुष्टाविनीतशत्रूणां भयकृद्वंधुसन्निभम् ॥ शस्त्रधार-
णमौजस्यं रक्षोविद्युग्रहापहम् ॥ १४५ ॥ वर्षानिलरजोधर्महिमा-
दीनां निवारणम् ॥ राज्यलक्ष्मीगृहं वयं चक्षुष्यं छत्रधारणम्
॥ १४६॥ चामरं श्रीकरं दिव्यं राज्यशोभाकरं परम् ॥ सिंहासनं
सुखैश्वर्यकर लोकानुरंजनम् ॥ १४७ ॥ सुमनोंवररत्नानां धारणं
दिव्यरूपकृत् ॥ पापालक्ष्मीप्रशमनं चंदनाद्यनुलेपनम् ॥ १४८॥
स्नानं नाम मनःप्रसादजननं दुःस्वप्नविध्वंसनं शौचस्यायतनं
मलप्रकृपणं संवर्द्धनं तेजसाम् ॥रूपोद्योतकरं मदनशमनं कामस्य
चाप्यायनं नारीणां च मनोहरं श्रमहरं स्नाने दशैते गुणाः॥१४९॥

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२०३) तांबूलं मुखरोगनाशनिपुणं संवर्द्धनं तेजसो नित्यं जाठरवह्निवृद्धि- जननं दुर्गधदोषापहम् ॥ वक्त्रालंकरणं प्रहर्षजननं वृद्धन्नृ- पाये रणे कामस्यायतनं समुद्भवकर लक्ष्म्याः सुखस्यास्प- दम् ॥ १५० ॥ देवतातिथिविप्राणां पूजनं पापनाशनम् ।। लोकद्वयेऽपि सुखकृदानधर्मयशस्करम् ॥ १५१॥ सुतभृत्यसुहृ? रिस्वामिसद्गुरुदैवते ॥ एकैकोत्तरतो वृद्धया श्रीशन्दायत्र मूर्द्धनि ॥१५२॥ अनुगंतुं सतां वर्त्म कृत्स्नं यदि न शक्यते ॥ स्वल्पमप्य- नुगंतव्यं मार्गस्थो नावसीदति ॥ १५३॥ प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्च- रितमात्मनः॥ किन्नु मे पशुभिस्तुल्यं किन्नु सत्पुरुषैरिति॥१५४॥ सद्भिरेव सहासीत सद्भिः कुर्वीत संगतिम् ॥ सद्भिर्विवाद मैत्रीच ना- सद्भिः किंचिदाचरेत् ॥१५॥ न द्विपंति न याचंते परनिंदां न कु- वते ॥ अनाहूता न गच्छंति तेनाश्मानो हि देवताः॥ १५६॥पठ- तो नास्ति मूर्खत्वं जपतो नास्ति पातकम्।।मौनिनः कलहो नास्ति न भयं चास्ति जाग्रतः॥१५७॥ गतेऽपि वयास ग्राह्या विद्या सर्वा- त्मना बुधैःायद्यपि स्यान फलदा सुलभा साऽन्यजन्मनि ॥१५८॥ यदीच्छसि वशीका जगदेकेन कर्मणा ॥ परापवादसस्येभ्यो गां चरंती निवारय ॥१८९॥ वाङ्माधुर्याधाति लोके प्रियत्वं वाक्पा- रुष्यायाति लोकेऽप्रियत्वम् ॥ किं तद्रव्यं कोकिलेनोपनीतं को वा लोके गईभस्यापराधः॥ १६०॥ यस्य चाप्रियमन्विच्छेत्तस्य कुर्यात्सदा प्रियम् ॥ व्याधा मृगवधं का गीतं गायंति सुस्वरम् ॥ १६१ ॥ प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहत्यापि प्रियोत्तरम् ॥ अपि चा- स्य शिरश्छित्त्वा रुघाच्छोचेत्तथापि च ॥ १६२॥ नालसाः प्राप्नु- वन्त्यर्थान्न शठा न च मायिनः॥ न च लोकरवागीता न च शश्व- प्रतीक्षिणः ॥१६३॥ उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपौत लक्ष्मीदेवं प्रमाण- मिति कापुरुषा वदन्ति ॥ देवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मयोणं यत्ने ·-~- ---- (२०४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] कृतेऽपि न हि सिध्यति कोत्र दोषः ॥ १६॥ उद्यमेनैव सिध्यंति कार्याणि न मनोरथैः ॥ न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशति मुखे मृगाः ॥ १६५ ॥ उत्थाय हृदि लीयंते हलसानां मनोरथाः ॥वा- लवैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचा इव ॥ १६६ ॥ नोदवानथिता- मेति न चांभोऽपि प्रपूर्यते ॥ आत्मा तु पात्रतां नेयः पात्रमायाति संपदः॥ १६७ ॥ विद्यते न स हि कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोष- करो यः॥ सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्याति जनो बहुजल्पः ॥ १६८॥ काकतालीययोगेन यदनात्मवति क्षणम् ॥ करोति प्रणयं लक्ष्मीस्तदस्यास्त्रीत्वचापलम् ॥ १६९॥ यो यमर्थ प्रार्थ- यते तदर्थ घटते च यः।।अवश्यं तदवाप्नोति न चेच्छान्तो निवर्त्तते ॥ १७० ॥ मित्रस्वजनबन्धूनां बुद्धधैर्यस्य चात्मनः ॥ आपनिक- पपाषाणे नरो जानाति सारताम् ॥ १७१ ॥ दुःस्थैरपि निजैरे प्रावृतं शोभतेऽखिलम् ॥ जीणीवरेणापि वृतं हट्टे कार्पटमर्हति ॥ १७२॥ चिंतनीया हि विपदामादावेव प्रतिक्रिया। न कूपंखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे ॥ १७३ ॥ वरं दारिद्यमन्यायप्रभवाद्वि- भवादिह ॥ कृशताभिमता देहे पीनता न तु शोफतः ॥ १७४ ॥ गावो दूरप्रचारेण हिरण्यं लाभलिप्सया॥ स्त्री विनश्यति रूपेण ब्राह्मणो राजसेवया ॥ १७५ ॥ अतिदानादलिर्वद्धो नष्टो मानात्सु- योधनः॥ विनष्टो रावणो लौल्यादति सर्वत्र वर्जयेत् ॥ १७६॥हा- स्येन यादवा नष्टा हास्येनैव च कौरवाः ।। हास्येन रावणो नष्ट- स्तस्मादास्यं विवर्जयेत् ॥ १७७ ॥ धनमस्तीह वाणिज्ये किञ्चित्तत्कर्पणेऽपि च ॥ सेवया किञ्चिदस्तीह भिक्षायां नैव किंचन ॥१७८॥ स्पृशन्नपि गजो हंति जिघन्नपि भुजंगमः ॥ हसन्न- पि नृपो हन्ति मानयत्नपि दुर्जनः ॥ १७९ ॥ जानन्ति पशवो गंधा।दाजानांत वाडवाः॥ चाराजानंति राजानश्चक्षुभ्यामितरे ज-

·॥
[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२०५)
नाः॥ १८०॥ सपक्षो लभते काको वृक्षस्य विविध फलम् ॥ प-
क्षहीनो मृगेन्द्रोऽपि भूमिसंस्थो निरीक्षते ॥ १८१ ॥ सपक्षो ल.
भते लक्ष्यं गुणमुक्तोऽपि मार्गणः ॥ न लक्ष्यं हि विपक्षश्चेद्गुणै-
रापूर्यते यदि ॥ १८२ ॥ युक्तियुक्तं प्रगृह्णीयादालादपि विच-
क्षणः ॥ खेरविषये वस्तु किन्न दीपः प्रकाशयेत् ॥ १८३॥ कठिन
वा मधुरं वा प्रस्तुतवचनं मनोहारि ॥ वामे गर्दभनादश्चित्तप्रीत्यै
प्रयाणेषु ॥ १८४॥ समयप्रोक्ता वाणी गुणगणरहिताऽपि शोभते
पुंसाम् ॥ रतिसमये रमणीनां भूषाहानिस्तु भूषणं भवति
॥ १८५॥ वृथा वृष्टिं समुद्रेषु वृथा तृप्तस्य भोजनम् ॥ वृथा
दानं धनाढयस्य वृथा पंढे विभूषणम् ॥ १८६॥ अजायु-
मृषिश्राद्धं प्रभाते मेघडंबरम् ॥ दंपत्योः कलहश्चैव परिणामे न
किंचन ॥ १८७॥ सप्तैतानि न पूर्यते पूर्यमाणान्यपि क्वचित्।।
ब्राह्मणोऽनियमो राजा समुद्रमुदरं गृहम् ॥ १८८ ॥ वस्त्रं गां च
बहुक्षीरां जलपात्रमुपानहौ । औषधं बीजमाहारं संक्रीणीत यथाप्नु-
यात् ॥ १८९ ॥ अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ॥
मानं चैवापमानञ्च मतिमान प्रकाशयेत् ॥१९० ॥ अवृत्तिकं
त्यजेदेशं वृत्तिं सोपद्रवां त्यजेत् ॥ त्यजेन्मायाविन मित्रं धनं
प्राणहरं त्यजेत् ॥ १९१ ॥ सौहृदेन परित्यक्तं निम्न्नेहं खल-
वत्त्यजेत् ॥ सोदरं भ्रातरमापि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ १९२ ॥ य-
निमित्तं भवेल्लोके त्रासो वा दुःखमेव वा ॥ आयासो वा यतो मूलं
तदेकांगमाप त्यजेत् ॥१९३॥ त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्याथै कुलं
त्यजेत्॥ग्रामं जनपदस्याथै आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥१९४॥ चल
त्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन पंडितः॥नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमाय-
तनं त्यजेत् ॥ १९५ ॥ न गणस्थाग्रतो गच्छेत्सिद्धे कार्य
समं फलम् ॥ यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखगस्तत्र हन्यते॥१९६॥

·(२०६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] पंच यत्र न विद्यते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पंचमः ॥ १९७ ॥ अनायके न वस्तव्यं न वसेबहुनायके ॥ आत्मनः शांतिमन्विच्छन्न वसेबालनायके ॥ १९८ ॥ गुरुलाघवमर्थानां प्रारंभे कर्मणां फलम् ॥ यथावद्यो न जानाति स वालः प्रोच्यते बुधैः ॥ १९९ ॥ जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्काराच द्विजो भवेत् ॥ वेदाभ्यासाच विप्रः स्यात्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते ॥२००॥ सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे पंडितमानिनः॥ सर्वे महत्त्वमिच्छंति तद्वंदमवसीदति ॥२०१॥ नहीदृशं च सवलं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक्॥२०२॥विवादोधनसंबंधो याचनं स्त्रीषु संगतिः॥ आदानमग्रतः स्थानं मैत्रीभंगस्य हेतवः॥२०३ ॥ बालसखित्व- मकारणहास्यं स्त्रीषु विवादमसज्जनसंगम् ॥गर्दभयानमसंस्कृतवाचं विजहि पडेतॉल्लघुताहेतून् ॥२०॥ दर्शितानि कलत्राणि गृहे सु- प्तमशंकितम्।।कथितानि रहस्यानि सौहृदं किमतः परम् ॥२०॥ न मातार न दायादे सौदर्येषु बंधुषु ॥ विश्रंभस्तादृशः पुंसां यानित्रे निरंतरम् ॥ २०६ ॥ शोकदुःखारातित्राणं प्रीतिविश्रंभभाजनम् ॥ केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षर द्वयम् ॥२०७॥ दुःखेन श्लिष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते ॥ मित्रश्लिष्टा तु या प्रीतिः सा दुःखैकप्रदायिनी ॥ २०८ ॥ ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् ॥ तयोमैत्री विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥२०९॥ चिवुके यस्य रोमाणि न वक्षसि न गंडयोः॥ तेन मैत्री न कर्त्तव्या यदि निर्मानुषं जगत् ॥२१० ॥ सरलयोः सखिसख्यमुदाहृतं तरलयोर्घटनैव न जायते ॥ यदि भ- वेत्तरले सरलेन वा न चिरमस्ति धनु शरयोरिव ॥ २११ ॥ दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं यशः ॥ विद्यायामर्थलाभे वा त- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२०७) स्य जन्म निरर्थकम् ॥२१२॥ परोपकारशून्यस्य धिङ्मनुष्यस्य जीवितम् ॥ जीवंति पशवो येषां चाप्युपकरिष्यति ॥ २१३ ॥ यजीव्यतेक्षणमपि प्रथितैर्मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानम्॥ तन्नामजीवनफलं प्रवदंति संतः काकोऽपि जीवति चिरं बलि- मेव भुंक्ते ॥ २१४॥ अधिकारपदं प्राप्य नोपकारं करोति यः॥ अकारस्तत्र लुप्यत कस्य द्वित्वं प्रजायते ॥२१५ ॥ किं तेन जातु जातेन मातुर्यौवनहारिणा ॥आरोहति न यः स्वस्य वंशस्या- ग्रं ध्वजो यथा ॥२१६ ॥ अजातमृतमूढेभ्यो मृतोऽजातः सुतौ वरम् ॥ यतस्तौ स्वल्पदुःखाय यावजीवं जडो दहेत् ॥२१७ ॥ न पुत्रः पितरं द्वेष्टि स्वभावात्स्वस्य रेतसः॥ब्राह्मणानां हि विद्वे- षी जायतेऽन्यस्य रेतसः ॥२१८॥ यस्सुतः पितरं द्रष्टि तं वि- द्यादन्यरेतसः॥ यस्तु नारायणं दृष्टि तं विद्यादन्यरेतसः ॥२१९॥ किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् ॥ कृमयः किं न जायते कुसुमेषु सुगंधिषु ॥ २२० ॥ न पुत्रत्वेन पूज्यंते गुणैरासाद्यते प- दम् ॥ खेापारमादत्ते प्रदीपो न पुनःशशी ॥ २२१ ॥ अधमा मातुलैः ख्याताः श्वशुराचाधमाधमाः ॥ उत्तमा आत्मना ख्याताः पित्रा ख्यातास्तु मध्यमाः॥२२२॥ ज्येष्ठो भ्राता पितृ- समो मृते पितरि सर्वदा ॥ सर्वेषां वृत्तिदाता स्यात्स ह्येतान्परि- पालयेत् ॥२२३॥ कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छंदानुवर्तिनः॥तमे- व पुत्रा जीव्येरन्यथैव पितरं तथा ॥२२४ ॥ विभागे च समाना- स्ते पितुर्द्रव्यस्य केवलम् ॥ लघोः पूर्वतरो यस्तु गुरुः स हि निग- यते ॥ २२५ ॥ ऋणशेषश्चाग्निशेषः शत्रुशेषस्तथैव च ॥ पुनः पुनः प्रवर्धेत तस्माच्छेषं न रक्षयेत् ॥२२६॥ कुभोज्येन दिन नष्ट कुकलत्रेण शर्वरी ॥ कुपुत्रेण कुलं नष्टं तन्नष्टं यत्रदीयते ॥ २२७॥ चतुरः सृजताः पूर्वमुपायांस्तेन वेधसान सृष्टः पंचमः कोऽपि गृह्य-

·(२०८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः]
ते येन योषितः॥२२८॥ स्त्रियस्तु यः कामयते सन्निकर्ष च गच्छ-
ति ॥ ईपत्प्रकुरुते सेवां तं तमिच्छंति योषितः ॥ २२९ ॥ यदैव
भर्ता जानीयान्मंत्रमूलपरां स्त्रियम् ॥ उद्विजेत तदैवास्याः साढे-
इमगतादिव ॥२३० ॥ जल्पंति सार्द्धमन्येन पश्यंत्यन्यं सविभ्रम-
म् ॥ हृदये चिंतयन्त्यन्यं न स्त्रीणामेकतो रतिः॥२३१ ॥ नाग्नि-
स्तृप्यति काष्टानां नापगानां महोदधिः ॥ नांतकः सर्वभूतानां न
पुंसां वामलोचना ॥२३२॥ स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति नास्ति
प्रार्थयिता नरः॥ तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥२३३॥
सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् ॥ योनिः क्विद्याति नारीणां
सत्यं सत्यं हि नारद ॥२३४॥ सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र
निर्वृतिः॥ तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीविका ॥२३५ ॥
लक्ष्म्या परिपूर्णोहं न भयं ते मोहनिषा ॥ परिपूर्णस्यैवेंदोर्भवति
भयं सिंहिकासूनोः ॥२३६॥अतिपरिचयादवज्ञासंततगमनादनाद-
रो भवति ॥ लोकः प्रयागवासी कूपे स्नानं समाचरति ॥ मलये
भिल्लपुरंख्रिश्चंदनतरुमिंधनं कुरुते ॥ २३७॥ इति वा ॥ सन्निकर्षों
मनुष्याणामनादरणकारणम् ॥ गांगं हित्वा यथान्यांभस्तत्रत्यो
याति शुद्धये ॥ २३८॥ व्रजत्यधः प्रयात्युच्चैनर स्वैरेव चेष्टितैः॥
अधः कूपस्य खनक उर्व प्रासादकारकः॥ २३९ ॥ ब्राह्मे मुहूर्ते
पुरुषस्त्यजेन्निद्रामतंद्रितः॥ नरं प्रातः प्रबुद्धं हि श्रयात श्रीगुणाश्रया
॥२४॥नोत्तरन्यांप्रतीच्यांच कुर्वीत शयने शिरशय्याविपर्यया
गोंदितः शक्रेण दारितः॥२४१ ॥ न कुर्यात्परदारेच्छां विश्वास
स्त्रीषु वर्जयेत्॥हतोदशास्यःसीतार्थे हतः पत्न्या विदूरथः॥२४२॥
न मघव्यसनक्षीवः कुर्यादा दिविप्लवम् ॥ वृष्णयो हि ययुः क्षीवा-
स्तृणप्रहरणैः क्षयम् ।। २४३॥ दानं न त्वाश्रिते दद्यान्न पश्चात्ताप.
वान्भवेत् ॥ बलिनात्यापितो बंधे दानशेषस्य शुद्धये ॥ २४४ ॥

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। ब्राह्मणान्नावमन्येत ब्रह्मशापोऽतिदुःसहः ॥ तक्षकानौ गतः कोपा- द्राह्मणस्याभिमन्युजः॥२४६॥ दंभारंभोद्यतं कर्म नाचरेदिह नि- ष्फलम् ॥ ब्राह्मणादंभलब्धास्त्रविद्या कर्णस्य निष्फला ॥२४६ ॥ न स्त्रीजितः प्रमूढः स्याद्गाढरागवशीकृतः॥ पुत्रशोकादशरथो जीवं जायाजितोऽत्यजत् ॥२४७ ॥ क्षिपेद्वाक्यशरान्धोरान्न पारुष्य- विषप्लतान् ॥ वाक्पारुष्यरुषा चक्रे भीमः कुरुकुलक्षयम् ॥२४८॥ परेषां केशदं कुर्यान्नपैशुन्यं प्रभुप्रियम् ॥ पैशुन्येन गतौ राहोश्चं- द्राकौं भक्षणीयताम् ॥२४९ ॥ कुऱ्यांनीचजनाभ्यस्तां न याञ्चां मानहारिणीम् ॥ बलेः प्रार्थनया प्राप लघुतां पुरुषोत्तमः॥२५॥ क्रूरैः क्रूरतरैलुब्धैर्न कुर्यात्प्रीतिसंगतिम् ॥ वसिष्ठस्याऽहरद्धेनुं विश्वामित्रो निमंत्रितः॥२५१ ॥ तीव्र तपसि लीनानामिन्द्रियाणां न विश्वसेत् ॥ विश्वामित्रोऽपिसोत्कंठो मेनकावशमागतः॥२५२ ।। भक्तं रक्तं सदासक्तं निर्दोष न परित्यजेत्॥रामस्त्यक्त्वा सती सीतां शोकशल्याकुलोऽभवत् ॥२५शान क्रोधात्तु विधानस्य भीमाच्छिक्षे द्विधेयताम् ॥ निपीतभ्रातृरुधिरः प्रपानिंदां वृकोदरः ॥२५४॥ वर्जयेदिद्रियजये निर्जने जननीमपि।। पुत्रीकृतोऽपि प्रद्युम्नः कामितः शंवरस्त्रिया ॥२५५ ॥ प्रभुप्रसादे विश्वासं न कुर्यात्स्वप्नसंनिभे॥ नंदेन मंत्री निक्षिप्तःशकटो लोहबंधने ॥ २५६॥ न लोकायतवादेन नास्तिकः स्याददैवतः ॥ हरिहिरण्यकशिंपुं जघान स्तंभनिर्गतः ॥२५७ ॥ अत्युन्नतपदारूढः पूज्यान्नैवापमानयेत् ॥ नहुषः शक- तां प्राप्य च्युतोऽगस्त्यापमानतः॥२५८॥ हितोपदेशं शृणुयात्कु- वीत च यथोदितम् ॥ विदुरोक्तमकृत्वाभूत्कौरवः शोकभाजनः ॥ २५९॥ न पुत्रायत्तमैश्वर्यं कुर्यादार्यः कथंचन ॥ पुत्राप्तिप्रभु- त्वेन धृतराष्ट्रस्तृणोपमः॥२६०॥ श्रुतिस्मृत्युक्तमाचारं न त्यजेत्सा- धुसेवितम्।।दैत्यानां श्रीवियोगोऽभूत्सत्यधर्मक्रियामुचाम् ॥२६॥ १६ ·(२१०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] नदीनां च नखीनांच शृंगिणां शस्त्रपाणिनाम् ॥ विश्वासो नैव कर्त- व्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ २६२ ॥ न कुर्यादभिचारेच्छां वश्या- दिकुहकक्रियाम् ॥ लक्ष्मणेनेंद्रजित्कृत्याभिचारसमये हतः ॥२६३ ॥ व्याकुलेऽपि महोत्पातैः स्मरेद्विष्णुं सदा हृदि । शरत- ल्पगतो भीष्मः सस्मार गरुडध्वजम् ॥ २६४ ॥ संदेहोवैष्णवेमा- गै न कार्योऽन्यैः कुदर्शनैः॥ रामप्रभावमद्यापि पाथोधौ पश्य से- तुताम् ॥ २६५ ॥ अध्वा जरा मनुष्याणामनध्वा वाजिनां जरा ॥ असंभोगो जरा स्त्रीणां मालिन्यं वसनज्वरा ॥ २६६ ॥ अविधेयो भृत्यजनः शानि चित्राण्यदायकः स्वामी॥अविनयवती च भार्या मस्तकशूलानि चत्वारि ॥ २६७ ॥ दौर्मव्यानृपतिर्विनश्य- ति यतिः संगात्सुतो लालनाद्विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनया- च्छीलं खलोपासनात् ॥ मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्नेहः प्रया- साश्रयाद्धीधर्माद्यनवेक्षणादपि कृषिस्त्यागात्प्रमादाद्धनम् ॥२६८॥ कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोऽस्तंगताः स्त्रीभिः कस्य न खंडितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः ॥कः कालस्य न गोचरांतरगतः कोर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण जातः पुमान् ॥ २६९ ॥ क्लीवे धैर्य मद्यपे तत्त्वचिंता स क्षांतिः स्त्रीषु कामोपशांतिः॥ काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा ॥ २७० ॥ मांसं मृगाणां दशनं गजानां मृगद्विपां चर्म फलं दुमाणाम् ॥ स्त्रीणां हि रूपञ्च नृणां हिरण्यमेते गुणा वैरिकरा भवन्ति ॥ २७१ ॥ स्तब्धस्य नश्यति यशो वि- पमस्य मैत्री नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः॥ विद्यावलं व्यस- निनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य॥२७२॥ शाठ्येन मित्रं कपटेन धर्मः परोपतापन समृद्धिभावम् ।। सुखे सु विद्यां पुरुषेण नारी वांछंति ये व्यक्तमपंडितास्ते ॥२७३॥ धातु ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२११) धाते च वित्ताशा मोक्षाशा कौलिके मते ॥ जामातरि च पुत्राशा त्रयमेतन्निरर्थकम् ॥ २७४ ॥ राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षी स्त्री चावश्या दुष्टबुद्धिः सहायः॥प्रेष्यः प्रतीपोऽधिकृतः प्रमादी त्या- ज्या इमे यश्च कृतं न वेत्ति ॥ २७५ ॥ वैद्यं पानरतं नरं कुपठितं स्वाध्यायहीनं द्विजं युद्धे कापुरुषं हयं गतरयं मूर्ख परिव्राजकम् ।। राज्यं वालनृपं च मंत्ररहितं मित्रं छलान्वेषि यद्भार्या यौवनगर्वितां पररतां मुञ्चति ये पंडिताः ॥२७६ ॥ वृक्षं क्षीणफलं त्यजति विहगाः शुष्कं सरः सारसा निद्रव्यं पुरुषं त्यजति गणिका भ्रष्टं नृपं मंत्रिणः॥ पुष्पं पर्युषितं त्यजति मधुपा दग्धं वनांतं मृगाः सर्वः कार्यवशाजनोऽभिरमते कः कस्य वा वल्लभः ॥ २७७ ॥ त्यजति भयमकृतपापं मित्रं च शठः प्रमादिनं विद्यापहीः कामि- नमलसं श्रीः क्रूरं स्त्री दुर्जनं लोकः ॥ २७८ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके सुखिनौ न कदाचन ॥ यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनी- श्वरः ॥ २७९ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः ॥ प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रतापवान् ॥ २८० ॥ द्वाविमौ पु- रुषौ लोके न भूतो न भविष्यतः ॥ प्रार्थितो यश्च कुरुते यश्च नार्थयते नरम् ॥ २८१ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके शिरःशूलकरौ परौ।।गृहस्थो यो निरारंभो यतिश्च सपरिग्रहः ॥ २८२॥ द्वाविमा- वंभसि क्षेप्यौ गाढं बद्धा गले शिलाम् ॥ धनिनं चाप्रदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥ २८३॥ संतश्चेदमृतेन किं यदि खलः सत्काल- कूटेन किं दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं यद्यर्थिनः किं तृणैः किं कर्पूरशलाकया यदि दृशोः पंथानमति प्रियः संसारे- ऽपि सतींद्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥ २८४ ॥ लोभ- श्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किम्पातकैः सत्यं चेत्तपसाऽपि किं शुचिमनो यद्यस्ति तीर्थन किम् ॥ सौजन्यं यदि किं गुणैः ·(२१२) मातृकाविलासः। [विद्याविभावः] स्वमहिमा यद्यस्ति किं मंडनैः सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्य- स्ति किं मृत्युना ॥२८५ ॥ मित्रं स्वच्छतया रिपुं नयबलैलब्धं धनरीश्वरं कार्येण द्विजमादरेण युवती प्रेम्णाऽतितीव्र स्तवैः ॥ बंधु क्षांततया गुरुं प्रणतिभिर्मूर्ख कथाभिर्बुधं विद्याभी रसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्यादशम् ॥२८६॥ वाजी चारुगतिः शशांकध- वलं छत्रं प्रियाः पृष्ठतः प्रोत्तुंगस्तनमंडला विजयिनो भृत्याः पुरः पंचषाः ॥ तांबूलं प्रचुर सखा स चतुरः संपद्यते चेत्पथि प्राहुस्त- कटकप्रयाणमितरत्प्राणप्रयाण बुधाः ॥२८७ ॥ जवो हि सप्तेः परमं विभूषणं त्रपांऽगनायाः कृशता तपस्विनः। द्विजस्य विद्या नृ- पतेरपि क्षमा पराक्रमः शस्त्रबलोपजीविनाम् ॥२८८ ॥ वासःशुभ्र- मृतुर्वसंतसमयः पुष्पं शरन्मालती धानुष्कः कुसुमायुधः परिमलः कास्तूरिकोऽस्त्रं धनुः॥ वाणी तर्करसोज्ज्वला प्रियतमा श्यामा वयो नूतनं 'मार्गः शांभव एव पञ्चमलया गीतिः कविहिणः ॥२८९॥शत्रुर्दहति संयोगे वियोगे मित्रमप्यहो।उभयोर्दुःखदायित्वं को भेदः शत्रुमित्रयोरित्यलम् ॥ एवमश्वशास्त्रं गजशास्त्रं शिल्पि- शास्त्रं सूपकरणशास्त्रं चतुःषष्टिकलाशास्त्रं चेतिनानाशास्त्रं शोलिहा. त्रादि नानामुनिभिः प्रणीतं तस्य च सर्वस्य लौकिकतत्तत्प्रयोजन- भेदो द्रष्टव्यः । एवमष्टादश विद्यास्त्रयीशब्देनोक्तास्तथा सांख्यशा- स्त्रं भगवता कपिलेन प्रणीतम् ॥ अथ त्रिविधदुःखात्यंतनिवृत्तिर- त्यंतपुरुषार्थ इति पडध्यायम्।तत्र प्रथमेऽध्याये विषया निरूपिताः। द्वितीयेऽध्याये प्रधानकार्याणि । तृतीये विषयेभ्यो वैराग्यम्।चतुर्थेऽ- ध्याये विरक्तानां पिंगलाकुररादीनामाख्यायिका। पंचमे परपक्ष- निर्जयापष्टे सर्वार्थसंक्षेपः। प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानं सांख्यशास्त्रप्रयो- जनम् । तथा योगशास्त्रं भगवता पतंजलिना प्रपंचितमथ योगानु- शासनमित्यादिपादचतुष्टयात्मकम् ॥ तत्र प्रथमे पादे चित्तवृत्ति- ·[विद्याविर्भावः मातृकाविलासः। (२१३) निरोधात्मकःसमाधिरभ्यासवैराग्यरूपञ्च तत्साधनं निरूपितमाद्वि- तीयेपादे विक्षिप्तचित्तस्य समाधिसिद्धयर्थ यमनियमासनप्राणाया- मप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टांगानि निरूपितानिातृतीयपादे योगविभूतयश्चतुर्थपादे कैवल्यमिति विजातीयप्रत्ययस्यैव निरोध- दारेण निदिध्यासनसिद्धिः प्रयोजनम् ।तथा पाशुपतं शास्त्रं भगवता पशुपतिना पशुपाशविमोक्षणायाथातः पाशुपत योगविधि व्याख्या- स्यामइत्यादिपंचाध्यायविवचितम्।।तत्राध्यायपंचकेनापि कार्यरूपो जीवः पशुःकारणं पशुपतिरीश्वरो योगः पशुपतौ चित्तसमाधानं वि- धिर्भस्मना त्रिषवणस्नानादिनिरूपितो दुःखांतसंज्ञको मोक्षश्च प्रयो- जनम् ॥ एत एव कार्यकारणयोगविधिदुःखांता इत्याख्यायते ॥ एवं वैष्णवं नारदादिभिः कृतं पंचरात्रम् ॥ तत्र वासुदेवसं- कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाश्चत्वारः पदार्था निरूपिताः ॥ भगवान्वा- सुदेवः परमेश्वरः सर्वकारणं तस्मादुत्पद्यते संकर्षणाख्यो जीवस्तस्मान्मनःप्रद्युम्नस्तस्मादनिरुद्धोऽहंकारः सर्वे चैते भगवतो वासुदेवस्यांशभूतास्तदभिन्ना एवेति भगवतो वासुदेवस्य मनोवाकायवृत्तिभिरभिध्यानं कृत्वा कृतकृत्यो भवतीति निरूपि- तम् ॥ एवं वैष्णवं मंत्रशास्त्रमखिलमपि पञ्चरात्रांतर्गतमेव ॥ वामा- गमन्तु शास्त्रवाह्यमेव ।। तदेवं दर्शितः प्रस्थानभेदः सर्वेषां संक्षेपेण त्रिविध एव प्रस्थानभेदस्तत्रारंभवाद एकः परिणामवादो द्वितीयः विवर्त्तवादस्तृतीयः पार्थिवाप्यतैजसवायवीयाश्चतुर्विधाः परमा- णवो व्यणुकादिक्रमेण ब्रह्मांडपर्यतं जगदारभंतेऽसदेव कार्य कारण- व्यापारादुत्पद्यते इति तार्किकाणांप्रथमः । मीमांसकानां च सत्वर- जस्तमोगुणात्मकं प्रधानमेव महदादिक्रमेण जगदाकारेण परिणमते। पूर्वमपि सूक्ष्मरूपेण सदेव कार्य कारणव्यापारेणाभिव्यज्यते इति द्वितीयः पक्षः। सांख्ययोगपाशुपतानां ब्रह्मणः परिणामो जगदिति .

·(२१४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] वैष्णवाः । स्वप्रकाशपरमानंदाद्वितीयं ब्रह्म स्वमायावशान्मिथ्यैव जगदाकारेण कल्पते इति तृतीयपक्षो ब्रह्मवादिनां सर्वेषां प्रस्थान- कर्तृणांच । विवर्तवादेच पर्यवसानेनाद्वितीये परमेश्वर एव वेदान्तप्र- तिपाये तात्पर्य न हि ते मुनयो भ्रान्ताः सर्वज्ञत्वात्तेषां किन्तु बहिर्विषय एव प्रवणानामापाततः परमपुरुषार्थे प्रवेशो न संभव- तीति नास्तिक्यनिवारणाय तैःप्रस्थानभेदा दर्शितास्तत्र तेषां तात्पर्यमबुद्धा वेदविरुद्धेऽप्यर्थे तेषां तात्पर्यमुत्प्रेक्षमाणास्तत्तन्मत- मेवोपादेयत्वेन गृह्णन्तो जना ऋजुकुटिलपथजुषो भवंतीति न सर्वेषामृजमार्ग एव प्रवेशो न वा पर्यवसानेऽपि परमेश्वरप्राप्तिरंत:- करणशुद्धिवशेन पश्चाहजुमार्गाश्रयणादेव तत्प्राप्तिः। ऋजुमार्गस्तु भागवतधर्माश्रयणमेव सधीचीनो ह्ययं पंथा इति श्रीशुकोक्तेः। एष एवहि लोकानां शिवः पंथाः सनातनः ॥ यं पूर्वे चानुसंतस्थुर्यत्र देवो जनार्दन इति भागवतोक्तेश्चयानास्थाय नरो राजन्न स्खलेन्न पतेदिहेति योगेश्वरोक्तेश्च।तथा च सर्वेषां मार्गाणां साक्षात्परंपरयावा परमात्मैव यथा ऋजुकुटिलपथजुषां सरितां समुद्र एव गम्य इति । यथा ऋजुपथजुषां गंगानर्मदादीनां साक्षादेव समुद्रो गम्यः कुटिलप- थजुषां यमुनासरय्वादीनां गंगाद्वारा समुद्र एव गम्य इति । एवं वेदांतवाक्यश्रवणादिनिष्ठानां साक्षात्त्वंगम्योऽन्येषां तु सांख्यानुया- यिनां तार्किकाणां चतुर्विंशतितत्त्वद्रव्यादिसप्तपदार्थविविक्तात्मज्ञा- नेन मीमांसाधर्मशास्त्रतिहासपुराणानुयायिनां तत्तच्छास्त्रोदितक- मानुष्ठायिनामन्तःकरणशुद्धिद्वारा कामशास्त्रानुयायिनां तु विष- यानुभवविरक्तानां वैराग्यद्वाराऽऽयुर्वेदस्य तु तपोयज्ञार्चनादिष्वा- रोग्यस्यैव योग्यत्वेन तत्संपादनद्वारा धनुर्वेदस्य निजधर्मत्वात्क्ष- त्रियाणामंतःकरणशुद्धिद्वारा शिल्पनीत्यादिविद्यानुयायिनामपि यथाकथंचिदंतःशुद्धिद्वारैव शाक्तसौरगाणपतादीनांतु तेऽपि मामे- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२१९) व कौन्तेय भजन्तेऽविधिपूर्वकम् 'इति गीतोक्तद्वारा परंपरया वैष्ण- वत्वद्वारेणैव घंटाकर्णादिषु दृष्टत्वात् ॥ वैष्णवानां तु साक्षादेव नंद- नंदने परानुरागरूपाद्वैतनिष्ठानां साक्षादेव परमात्मा गम्यस्तथैव प्रहादादिषु दृष्टत्वात् ।साहित्यनिष्ठानामप्युज्ज्वलनीलमण्युक्तप्रका- रेण परमात्मैव गम्योऽस्तीति ॥ अत एवोक्तं शिवरहस्योक्तमहि- नाख्यस्तवे पुष्पदन्तेनापि त्रयी सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्ण- वमिति प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ॥ रुचीनां वै- चित्र्याजुकुटिलनानापथजुषांनृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥' इति कृतं प्रपंचेन ॥ प्रकृतमनुसरामः।मातृकागतवर्ण- घटितशब्दस्मृत्यैव ब्रह्मणापि सर्वा सृष्टिरुत्पादिता । तदुक्तं मनुस्मृतौ । सर्वेषाञ्च समानानि कर्माणि च पृथ- क्पृथक् । वेदशब्दभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥ इति । अस्यार्थः । स परमात्मा हिरण्यगर्भरूपेणावस्थितः सर्वेषां नामानि गोजातेगौरिति अश्वजातेरश्व इति कर्माणि ब्राह्मणस्याध्ययनादीनि क्षत्रियस्य प्रजारक्षादीनि पृथक् पृथक् यस्य पूर्वकल्पे यान्यभूवन् आदौ सृष्टयादौ वेदशब्देभ्य एवावगम्य निर्मितवान्।भगवताव्यासे- नाऽपि वेदमीमांसायां वेदपूर्वकैव जगत्सृष्टिव्युत्पादिता । तथा च शारीरकसूत्रम् । शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । अस्यार्थः । देवानां विग्रहवत्त्वे वैदिक वस्वादिशब्दे देवतावाचिनि विरोधः स्याद्वेदस्यादिमत्वप्रसंगादिति चेन्नास्ति विरोधः । कस्मा- दतः शब्दादेव जगतः प्रभवादुत्पत्तेः। प्रलयकालेऽपि सूक्ष्मरूपेण परमात्मनि वेदराशिः स्थितः स इह कल्पादौ हिरण्यगर्भस्य पर- मात्मन एवं प्रथमदेहिमूर्तमनस्यवस्थांतरमनापन्नः सुषुप्तप्रबुद्धस्ये- व प्रादुर्भवति । तेन प्रदीपस्थानीयेन सुरनरतिर्यगादिप्रविभक्त जग- तु अभिधेयभूतं निर्मिमाते । कथमिदं गम्यते प्रत्यक्षानुमानाभ्यां ·(२१६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः। प्रत्यक्षं श्रुतिरनपेक्षत्वात् । अनुमानं स्मृ- तिरनुमीयमानश्रुतिसापेक्षत्वात् । तथा च श्रुतिः। एत इति वै प्र- जापतिर्दैवानसृजतासृग्रमिति मनुष्यानिंदव इति पितॄस्तिरः पवित्र- मिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमिति अतिसौभगेत्य- न्याः प्रजा इति तथा स मनसा वाचं मिथुनं समभवदितिाअस्यार्थः। एते असृग्रमिदवास्तिरः पवित्रमाशवः विश्वान्यभिसौभगेत्येतन्मंत्र स्थपदैर्देवादीन्स्मृत्वा ब्रह्मा ससर्ज तत्रैतच्छन्द इंद्रियाधिष्ठातृदेव- स्मारकः असृनशब्द असृक्शब्दवाच्यरुधिरप्रधानदेहरमणमनुष्य- स्मारकः । इंदुमंडलमध्यवर्तिपितृस्मारक इन्दुशब्दः। पवित्रं सोमं स्वमध्ये तिरस्कुर्वतां धारयतां ग्रहाणां तिर पवित्रशब्दः स्मारकः। ऋचोऽशुवतां स्तोत्राणां गानस्वनरूपाणामाशवः शब्दः स्मारकः। विश्वदेवशंसनशस्त्राणां विश्वशब्दः स्मारकः। अभिसौभगतिशब्दो निरतिशयसौभाग्यवाचकः॥प्रजानां स्मारक इति सप्रजापतिर्मनसा सह वाचं मिथुनभावं समभवत्समभावयत् । तत्प्रकाशितां सृष्टिं मनसालोचितवानिति यावत् । स्मृतिस्तु सर्वेषां तु सनामानीत्या- दिका मन्वादिप्रणीतैव पृथक्संस्थाश्चेति लौकिकीश्चव्यवस्थाः॥ कुलालस्य घटनिर्माणं कुविंदस्य पटनिर्माणमित्यादिका विभागेन निर्मितवानित्यर्थः। चमत्कारचंद्रिकायां तु पंचभूतग्रहादिसृष्टिरपि मातृकात एवोक्ता पद्यनिर्माणप्रकरणोतथाहि।वर्णानामुद्भवः पश्चाय- क्तिःसंख्या ततः परम् । भूतवीजविचारश्च ततो वर्णग्रहा अपीत्या- रभ्य एतत्सर्वमविज्ञाय यदि पyवदेत्कविः॥ केतकारूढकपिवद्भवे- स्कंटकपीडितः॥इति।कारणात्पञ्चभूतानामुद्भूता मातृका यतः।अतो भूतात्मकावर्णाः पंच पंचविभागतःवाय्बग्निभूजलाकाशाः पञ्चाश- ल्लिपयःक्रमातापंच हस्वाःपंच दीर्घा विद्वन्ताःसंधयस्तथा।तत्रस्वरे भ्यासूर्योयं कवर्गेभ्यस्तुलोहितः।चवर्गप्रभवःकाव्यष्टवर्गाधसंभवः।।

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (२१७) तवर्गोत्थः सुरगुरुः पवर्गोत्थः शनैश्चरः।यवर्गजोऽयं शीतांशुरिति सप्तग्रहाःक्रमादिति।किंबहुना व्यासादिभिस्तपोयोगवलान्मातृका- त एव तत्तच्छास्त्राण्याविर्भावितानि।तदुक्तम्।तपोयोगप्रभावेण चक्र वेदविभाजनम् । इतिहासपुराणानि व्यासो नारायणः स्वयम् ॥ गौतमं रूपमास्थाय न्यायशास्त्रं जगौ हरिः । मातृकामेव निर्म- थ्य काणादश्च विशेषकम् ॥ मातृकामेव निर्मथ्य धृत्वा जैमिनि- रूपकम् । व्यरचत्पूर्वमीमांसां सर्वभूतात्मको हरिः ॥ छन्दःशास्त्रं योगशास्त्रं शब्दशास्त्रमथापि वा । पतंजलिमुनिर्भूत्वा विचार्य च मुहुर्मुहुः।मातृकामेव व्यवदद्योगमास्थाय नैपुणम् । कापिलं रूप- मास्थाय सांख्यं नारायणोऽब्रवीत् ॥ मातृकामेव संवीक्ष्य लोका- नां हितकाम्यया । वात्स्यायनेन रूपेण कामशास्त्रं तथा जगौ ।। बहुना किमिहोक्तेन तत्तद्रूपेण माधवः । तत्तच्छास्त्रं तत्र तत्र प्रा- दुश्चक्रे युगादिषु ॥ मातृकैव चतुर्वेदी सांगोपांगा समीरिता । मा- तृकैव पुराणानीतिहासश्चैव मातृका । मातृकातो जगजातं मातृ- कायां प्रलीयते । यावद्वाग्विषयं तावन्मातृकायां स्थितं पुरा ॥ वटबीजाच्च वटवत्प्रादुर्भूतं ततः पुनः। मातृका सर्वकल्पेष्ठ टेकवा- विकृता सदा ॥ न किंचिद्वस्तु विकृतिमेति कल्पांतरेषु वै । सूर्या- चंद्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ॥ सर्ववस्तुतथात्वे हि श्रुति- खोपलक्षणम् ॥ कालिकापुराणेऽपि । पुरा कल्पे यथा वृत्तं प्रति- कल्पं तथैव तु । प्रवर्तत इति । तथा ब्रह्मवैवत्तै प्रथमेंऽशे प्रतिक- ल्पं कृष्णचरितमेकमेवोततान्यथेति नारदप्रश्ने । प्रतिकल्पं त्वे- कमेव चरितं नात्र संशयः।इति ब्रह्मण उत्तराच्च मातृकाऽपि सर्वक- पेष्वेकरूपैवाकिञ्चित्कदाचिद्भेदोऽपि भवेत्कल्पांतरे मुन इत्युक्त- मातृकाविकारेषु पुराणादिषु किंचिद्भेदोऽपि भवति।मातृका तु ब्रह्म- वदविकृतैवेति तत्त्वम् । मातृकावैभवं वक्तुं साकल्येन नहीश्वरः। सहस्रास्योऽपि काऽन्येषां वार्ताऽज्ञानां नृणामिह ॥ कृपाकटाक्षतः १७ ·(२१८) मातृकाविलासः। [ग्रन्थोपसंहारः] प्रोक्तं गुरूणां किंचिदेव हि । वंशीधरेण विदुषा खर्डपत्तनवासिना।। गौडकौशिकगोत्रेण शास्त्रतत्त्वविदां मुदे । यद्यत्र स्खलितं किञ्चि- धीमांद्यादा प्रमादतः। मय्यल्पज्ञे कृपां कृत्वा विद्वांसः पूरयन्तु ततः॥ किं च।।मातृकापाठनादौ हि पाठयंति क्वचिदुधाः। ओनमः सिद्धमित्येतत्तदर्थस्त्वेष ईर्यते ।। ओंकोर्थः । ब्रह्मणे सगुणनिर्गुण- मूर्तये नमो नतिरस्तु। अत्र इतिपदमध्याहृत्य सिद्धपदेन योज्यम् । इंह नम इत्युपलक्षणमर्चनादेरपि । अत्रायं भावः । यदिह लोके सगुणपदवाच्या ये भगवतो गुणावतारलीलावतारादयस्तथा निर्मू- णपदवाच्यं यत्सच्चिदानंदाद्वितीयं ब्रह्म तेषां तस्य च यथासंभवं नत्यादयो विचारश्च नृभिः क्रियते चैतदेव सिद्धं सर्वशास्त्रपरिशी- लनेनैतदेव सिद्धांतत्वेन निश्चितमिति । तदुक्तम् । वेदे रामायणे चैव पुराणोपपुराणयोः । भारते धर्मशास्त्रे च पांचरात्रादिषु क्रमात् ॥ वर्ण्यते सर्वशास्त्रज्ञैर्ययो नारायणः सदेति ॥ तथा। यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदहणम् । लोक- स्य सद्यो विधुनोति किल्विषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ इति श्रीमुनींद्रोक्तः । सर्वे वेदा यत्पदमामनंतीति श्रुत्याऽपि सर्व वेदसिद्धांतत्वेनैतदेव निर्णीतं स्वयं भगवताऽपि वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इति वर्णितम् । तथा पृथुचरित्रेऽपि । शास्त्रेष्वियानेव सुनि- श्चितो नृणां क्षेमस्य सध्यङ् विमृशेषु हेतुः। असंगमात्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या।।इतिःसर्वं त्यक्त्वा ब्रह्मण्येव रतिः कार्येति विहितम् । श्रीकपिलदेवेनाप्युक्तम् । एतावानेव लो- केऽस्मिन्पुंसां निःश्रेयसोदयः। तीव्रण भक्तियोगेन मनो मर्पितं स्थिरमिति । भत्त्यंगेष्वपि प्रणवैहिकामुष्मिकफलदत्वेन मुख्य- त्वम् । तदुक्तं भारते । एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमे- धावभृथेन तुल्यः ॥ दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवायोति । किञ्च । ओमिति ब्रह्मण्यर्थेऽव्ययं तत्त्वाच्च चतुर्थ्या ·, - [ग्रन्थोपसंहारः] मातृकाविलासः। (२१९) लुक् चतुर्थी तु 'नमआदियोगे' इति । 'कर्तृकर्मक्रियादीनां यदि स्थानं न लभ्यते ।। अध्याहारं तदा कुर्यान्मुख्यार्थप्रतिपत्तये ॥ इत्यनुशासनादित्यलं प्रपञ्चेन ॥ इति श्रीकौशिकगोत्रगौडवंशी- धरसंगृहीतो मातृकाविलासाख्यो निवन्धः समाप्तिं पफाण श्रीकृष्ण- कृपया ॥श्रीमातृकाविलासाख्या वाक्पुष्पलक्समर्पिता । कृष्ण- कण्ठे स गृह्णातु श्रीवंशीधरशर्मणा ॥ गोश्रुतिनन्दचंद्राब्दे शुचिकृ- ष्णे ज्ञवासरे। समाप्तः सुनिबंधोयं पञ्चम्यां गुर्वनुग्रहात् ॥ श्रीः ।। अथ ग्रन्थान्ते स्मरणपथमागतां स्वकृति तावदव निवेदयामः । हारबंधोयम् मूलश्लोकश्चाम्। पद्मानृतैः परनृतं हरिराततारी रम्यैः परोरस- तैः या। पतिहिरति यो हिनिद्रावशानिरवसं रसवी- सरासं यः संशयंयवशशंकरणेशरीरम् ॥ १॥ टीका-एकस्मिन्नवसरे श्रीनारद इंद्रसदास स्थितं काममिदमाह हे र काम 'रश्चकामे नले स म्यैः । वज्र' इति कोशात् । यो हरिः श्रीकृष्णः ति२ पद्मायाः श्रीराधाया नृतैर्नर्तनैः समं तुल्यं परेषांगोपीजनानांनृतम् अंति कोर्थःन आतत अमंस्त । इहांति निषेधेऽव्ययम् । तनुधातुश्च ज्ञानेर्थे वोध्या धातवश्चोपसर्गाश्चनिपाताश्चेति ते त्रयः। अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठास्तेपां निदर्शनाम्॥'इत्युक्ते वैकुंठे यारमा सैव राधा वृंदावने स्मृता' इत्यादिपुराणात् श्रीराधा- पद्मयोरभेद एव । लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा' इत्यमरः। यादृशं नर्तनं श्रीकृष्णस्य राधायाः प्रियं नान्यासां तादृशं प्रियमिति भावः ॥ नृ२ तं२ ता२ रिः१ ह रो प२ रं न यो हि२ नि | বা द्रा व२ सं H वा सं२ यः२ यं व स श २ णे क रम् ·। (२२०) मातृकाविलासः। [ग्रन्थोपसंहारः] किंभूतैः पद्मानृतै रम्यैर्मनोहरैः । किंविशिष्टो हरिः नहिः नाते बध्यते वाक्तत्या सर्वे येन स नहिः। णह बंधने कर्मणि किरीणा दिकः। तस्य वाक्तती' इत्यादिश्रुतेः । पुनः परः पिपर्ति पालय- ति लोकान्कामैः पूरयति वेति परः। पृ पालनपूरणयोरतोऽन् । पुनः रसस्य शृंगारादेः पतिनाथः पुनः आसमंतादियीत्यारिः सर्वगतः। ऋगतावतो धातोरिरौणादिकः। च पुनः यो रसस्य शृंगारस्य वासो यस्मिस्तं रासं रासमंडलमाततव्यस्तारीत् । अत्र चेति शेषः। तनुधातुर्विस्तार एव। किंभूतं परनृतं निद्रावशेन आ ईषत निरवसं सदोषमप्रियमित्यर्थः । यश्च हरिः यवान् शीलंते धारयंतीति यवशा मुनयस्तदर्थ शरीरमातत धृतवान्।अत्र तनुर्धारणे ज्ञेयः। सप्तमी तु निमित्तायवोपपदाच्छीले? प्रत्ययः।मुनीनां कल्याणार्थमेव श्रीकृ- ष्णरूपं धृतवानिति भावः । किंभूतं शरीरंसम्यक् शेरते प्रलये सर्वे लोका यस्मिस्तत् संशयम् । शेतेरच् ॥ यस्मिंश्च प्रलयं यांति' इतिस्मृतेः॥१॥ अस्य ग्रंथस्य संपाठात्सर्वशास्त्रस्य निश्चितम् ॥ अनायासेन ज्ञायेत ततो ज्ञेयः प्रयत्नतः॥१॥ अस्य ज्ञानं विना कथं वाच्यो विज्ञोयमिति। मातृकार्थापरिज्ञानान्न मानं लभतेतराम् ॥ इति विज्ञाय कृतवानिमं वंशीधरः कृती ॥२॥ नाभिकंजाभिधपुरे गोकुलेन्द्रनिशान्तके॥ राज्ये वज्रमृगेन्द्रस्य प्रीतये गोपिकापतेः॥३॥ समाप्तोऽयं मातृकाविलासः । पुस्तक मिलेनका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना-(वम्बई.)

·जाहिरात। श्रीमहाभारत सटीक मोटे अक्षरका । महर्षि श्रीवेदव्यास प्रणांत और पंचमवेद संज्ञा होनेसे विशेष प्रशंसा करना निरर्थक है ये वही पुस्तक गणपतकृष्णाजीके छापेकी है जो पूर्वकालमें ८०।६० रुपयेको मिलताथा उसीको हमने सब लेकर ४० रुपयेमें देते हैं. टपाल महसूल ६० अलग है। परंतु अब थोड़ी पुस्तकें रहगई हैं, महाभारतके प्रेमीलोगोंको शीघ्र लेना चाहिये कुछ कालके पीछे मूल्य अधिक होजायगा. ऐसा ग्रंथ उत्तम छपनेकी आशा कमती है-लीजिये. ट० खर्चा सहित मूल्य पैंतालीस ही ४६ रुपये हैं. मिताक्षरा(धर्मशास्त्र)पद योजना तात्पर्य्यार्थ भाषाटीका। इस असारसंसारमें मर्यादा स्थितीके हेतु अनेक प्राचीन आ- चार्योका मत लेकर "आचार” “व्यवहार" प्रायश्चित्त" नामक तीनभागोंमें महर्षि याज्ञवल्क्यजीने भारतवर्षके चतुर्वर्णों के नीति- पूर्वक स्वधर्ममें तत्पर रहनेके हेतुरचनाकी.आचाराध्यायमें गर्भाधा- नसे लेकर मरण पर्यन्तके समस्त संस्कार, सवजातियोंकी उत्पत्ति, ब्राह्मणादि चतुर्वर्णों के धर्माचरण, आठ प्रकारके विवाहोंके लक्षण, भक्ष्याभक्ष्य पदार्थोंका विवेक, दानलेनेदेनेकी विधि, श्राद्ध तथा. नवग्रहोंकी शान्ति, राजाओंके धर्माचरण वर्णित हैं। शुकसागर अर्थात् श्रीमद्भागवत भाषा। इसमें शंका समाधान और अनेकानेक दृष्टांत इतिहास तया उत्तमोत्तम दोहा चौपाई भजन कवित्त मिश्रित सुंदर वार्तिक प्राकृत भाषामें बड़े २ अक्षरोंमें छपी है. आजपर्यंत ऐसी उत्तम पुस्तक अन्यत्र कहीं नहीं छपी. कीमत डाक महसूल सहित १२ रू. १० ० है. प्रतीकके लिये श्लोकांकभी डालेगये हैं।

·३
ܢܝ
जाहिरात।
ताजिकनीलकंठीभाषाटीका।
रक्त अथका भाषानुवाद तीनो तंत्र एकत्रित कर ज्योतिर्विद पं० महीधरनीने ऐसा
कठिन ग्रंथ होनेपरभी ऐसी सरल टीका तथा गवाशयों का प्रकाश कियाई कि जिसके
द्वारा सामान्य श्रेणीके मनुष्यभी भलीभांति वर्ष जन्मपत्र फलादेश प्रश्नादि बता सक्तेहैं
वैसेही शुद्धतापूर्वक टेपमें चक्र और उदाहरणों सहित उत्तम कागजमें छापी गई है जिसके
देखनेसे चिच प्रसन्न होजायगा और उत्तम विलायती कपड़ेकी निल्द बाँधी गईहै, मूल्य
केवल १॥ रु. मात्र है
शाङ्गधर वैद्यक दत्तराम चौबेकृतभाषाटीकासहित।
यह टीका आढमल्ली और गूढार्थ प्रकाशिका जो इस्की
संस्कृतटीका हैं उनके अनुसार भाषाटीका करीगई है. यद्यपि
इस ग्रंथकी टीका कई भिषग्वरोंने कोहैं परन्तु इस रीतिसे
गूढाशयोंकी टिप्पणी समन्वितकर विस्तार पूर्वक किसीने नहींकीहै
तिसपरभी मूल्य केवल तीन ३ रु. रक्खाहै विलायती
कपड़ेकी जिल्द बँधीहै और नया छपाहै।
पातंजलि-योगदर्शन तथा सांख्यदर्शन भाषानुवाद सहित।
देखो ! इसपातंजलि सूत्र मात्रका ऐसा बहुत और रुचिर भाषानुवाद किया
गया है कि पढ़ते २ ग्रंथका आशय चित्तमें चुभ जाता है । मूल्य केवळ
योगदर्शका १७० और सांख्यदर्शनका ॥ रु० है ।
पुस्तक मिलनेका ठिकाना-
खेमराज श्रीकृष्णदास.
" श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-मुम्बई.

·श्री। व्याकरणग्रंथोंकी सूचना। व्याकरणमहाभाष्यम् कैय्यटकृतभाष्यप्रदीपसहित और वाल- शास्त्रिकृतटिप्पणीसमेत. किंमत. १२ रुपये. कारकसमासतद्धित- दिक् क्रियाकलापःआख्यातचन्द्रिकाधातुरूपभेदः श्लोकयोजनिको- पायः की०६आना समासकुवलयाकर नियमोंके साथ उदाहरण की०४ आना सारस्वतसटीक प्रसादटीका की० १२ आना सारस्वतमूल पूर्वार्द्धजिल्द टाईपका की० ८आना सारस्वत तीनों- वृत्ति की० १२ आना सारस्वतचंद्रकीर्तिटीकासह परषोत्तम किं. १। रु. कारकवादार्थशब्दबोध व्याकरणन्याय किं. २ आना. सिद्धांतकौमुदी अष्टाध्यायी, गणपा० धातुपा० लिंगानुशासन पा. और सूत्रसूचीस० अक्षर मोठा की. ४० सिद्धांतकौमुदी अतिउत्तम और वारीक टैपमें छप रहीहै की०२ रु. अष्टाध्या- यी, गणपाठ, धातुपाठ, लिंगानुशासन की० १० लघुसिद्धांत कौमुदी टिप्पण सहित जिल्द मोठे अक्षर की० १२ आ० लघु- सिद्धांतकौमुदी टिप्पणस ० ग्लेज छोटा कि० ४ आ० पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास- श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-बंबई.

·जाहिरात. भक्तमाला रामरसिकावली। उपरोक्त ग्रंथ में सतयुग से कलियुग पर्यन्त चारों युगों के भगवद्भक्तों के जीवनचरित्र रोचक सरल दोहा चौपाई कवित्तादि छन्दों में श्रीमहाराजा साहब रीवांधिपति श्रीरघुराजसिंहदेव जू वहादुर जी ने रचे हैं, काव्य की रोचकता से बांचतेही हृदयमें भक्ति उत्पन्न होजाती है । ग्रंथ पृष्ट ११५८ में पूर्ती है, जिल्द बँधी है । मूल्य केवल ४ रु० मात्र ।। महाभारत सबलसिंह १८ पर्व । महाशयो ! आजतक यह अमूल्य ग्रंथ जहाँ तहाँ छपा, परन्तु अपूर्ण होनेसे भारतकथाभिलाषियोंका अभीष्टप्रद न हुवा। अतएव हमने वर्षोंसे ढूँढ़ते २ बहुत बड़े परिश्रमसे संपूर्ण (१८) पर्व एक- त्रितकर स्वच्छतापूर्वक सुन्दर अक्षरोंमें मुद्रित की है विलायती कपड़ेकी अच्छी जिल्द बंधीहै र य केवल ३॥रु. मात्र रक्खे हैं सर्व सामान्यकी सुगमताके लिये चार भागकर मू० एक एक रु०रक्खाहै. और भी भाषाकाव्यकी नाना प्रकारकी प्राचीन नवीन पुस्तकें छपकर विक्रयार्थ प्रस्तुत हैं। पुस्तक मिलने का ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना बम्बई.

·No text on this page.

·[द्वादशाक्षर्यर्थाः] मातृकाविलासः। (९५) ला शोभा ला च ललना दात्री रानी वसुंधरा ।। लिः सौ ली धरा लुभूलूं रुद्रो गरुडोऽरुणः॥ ८५ ॥ लेलेप्टो लैः कुशोरामो लोम स्यो लोःप्रजापतिः ॥ लं लक्षणं सुखं नाम रक्षः श्रोत्रं वचो विपम् ॥ ८६ ॥ लः प्रागुक्तोऽपि लगुडो ललामाव्यश्च लोलुपः॥ ववाविवीवुवूवैवैवोवौवंवः ॥२९॥ अथ वादेः । वो ग्रामो वातकी वालो वारुणीपानतत्परः॥८७॥ वनसेव्यथ वः पंगुर्वा सखी त्रिदशप्रसूः ॥ विः पक्षी गरुडः सूर्यो जलधिः सोम उच्यते ॥ ८८ ॥ वीविष्णुवुःपदातिः स्याः संयोगज उच्यते ॥ वेः पारिजातो वैः सारो वोः कालो वौः सुखावहः ।। ८९ ॥ वं सुरं वसनं रक्तं वपुर्वचनमासुरम् ॥ वः प्रायुक्तोऽपि बधिरो वणिक्पुंजो वनालयः ॥ ९० ॥ शशाशिशीशुशूशेशैशोशौशंशः ॥३०॥ अथशादेः । शःशरण्यश्शवः शंभुः शा गौरी कमलालयाशिः पक्षी शीश्च सौभाग्यं शिशुः शुः शीकरो बलः॥९॥ शूः शूद्रः शेः शिरीपोऽगः शैः स्मृतो धुंधुहा नृपः ॥ शोपिः शौः शिशुः शंखः शं सुखं शरणं वपुः॥ ९४॥शः प्रागुक्तोऽपि शमकः शमी शांत- जनालयः॥ पपापिपीपुपूपेपैपोपौपंपः॥३१॥ अथ पादेः । पो वालः पादहीनो ना वह्निः सूर्यों रणः कणः ॥ ९३ ॥ परिखा पा खरी पा वा पिः शंखो वर्तुलः स्मृतः॥ पीः पुत्रः पुः सुरः प्रोक्तः पूः सोमो म्लेच्छ एव च।।९४॥ येः सार्थः पैः स्वरः पारः पोहो मलिनो जनः ॥ पौः खट्वा धरणी बुद्धिः पं सस्यं मधु धारणम् ॥ ९५ ॥ पः प्रागुक्तोऽपि स्वापोऽ थ गतिशीलो गवीश्वरः ।।

·(९६) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्याः]
ससासिसीसुम्सेसैसोसौसंसः॥३२॥
अथ सादेः । सस्सर्वजनपाता च सर्वज्ञः सुलभो रविः ॥
॥९६॥ सा साक्षिणी च साटी च सा सीता सिम्सखामरः ॥
सीः सुखी सुः कुठारोऽर्कः सूर्धरा गर्भिणी तरी ॥ ९७ ॥ से करः
सैः शुकः श्वादः सोः सोमः सौः सहोदरः॥ सं सुखं चरणोपांत
मुख्यं श्रेष्ठं समेतरम् ॥ ९८॥ सः प्रागुक्तोऽपि संतानी सर्वमान्यः
सहोदरः॥
हहाहिहीहुहूहेहैहोहोहहः ॥३३॥
अथ हादेः। हो हरिहरिणो हर्षों हिरण्याक्षोऽथ तस्करः ॥१९॥
हा गंधर्वश्व हिः सो हीरो हर्षवान्मृगः ॥ हुः स्मृतो नहुषो राजा
हूविप्रो हेः प्रसादकृत् ॥ २ ॥ हैर्हासो होश्च संबुद्धौ हौविर-
चिः षडाननः॥ चौर्य हरणं पूर्ण भासुरं भरणं भरम् ॥१॥ हः
प्रागुक्तोऽथ पंचास्यो हनुमानंगदस्तथा ॥ लं तु ज्ञेयं परं ब्रह्म वाम-
नोगोचरं सुखम् ॥२॥
क्षक्षाक्षिक्षीशुषक्षेक्षक्षोक्षौर्शक्षः॥३४॥
अथ क्षादेः। क्षक्षांतः क्षा मही सीता क्षिज्योतिः क्षीर्हता-
शनः॥क्षुः क्षुद्रो वासवो वार्कः शूः पापिष्टः प्रणाशनः॥३॥क्षेः कर्ष-
कोथ तैमूों जारः क्षोः क्षुरको व्रणः ॥ क्षौः खंजो धरणीधर्ता
शं क्षेत्रं क्षं पयो मधु ॥४॥क्षः प्रागुक्तोऽपि क्षत्रेशः क्षमी क्षयहरो
हरिः ॥५॥
मालेयं मातृकावणः कृता सौभरिणा पुरा॥ विस्तृतांगिरसा
भूमौ विद्वच्चेतःप्रसादनी ॥ अनेकार्थप्रदा पुंसां काव्योत्साहवतां
सदा ॥८॥

·[कमातृकार्ययोजना] मातृकाविलासः । (९७) अत्र लस्य द्विःकथनं मतांतरेणैव ज्ञेयम् । यद्यपि क्षकारस्य यक्षरादिप्रकरणे कथनमुचितं तथापि क्षकारेतरब्यक्षराणां मातृ- कानन्तर्भाववोधनायेहैव न्याय्यमिति ध्येयं मनीपिभिरिति किञ्चै- पां कादिशब्दानां क्रियायोगेन प्रत्येक कारकत्वमप्यत्रानुसंध्येयम्। तथाहि । कस्तिष्ठति को हरिं पश्यतः । का गच्छति वृंदावनम् ॥ कं पश्य कौवा कान्वा हेरामेति श्रीवलदेवं प्रति श्रीकृष्णोक्तिः केन काभ्यां कैर्वा धनुभिन्नम् । काय काभ्यां केभ्योवा कन्या देया । कात्काभ्यां केभ्यो वा धनं नेयम्।कस्य कयोः कानां वेदं सरसके कयो केपुवा सदुद्धिःकार्योति॥१॥एवं का गच्छति के तिष्टतःकान मंतीति टावन्तवद्रूपं सर्वं नेयम् । तथा किरायाति श्रीराम नेतुमेत- दूपाणि हरिवद्धयेयानि कीर्गच्छति । क्यौ स्थितौक्यः सुंदराः।की पश्य । वहुत्वे कीन्पश्य । क्या सहाथो गच्छति । क्ये कीभ्यां कीभ्यो वा माला देहीति।क्यःकीभ्यां वा सृणिं गृहाण । क्यः क्योः कीनां वा स्थानमिदम् । की क्योः कीपु वा महामात्रस्तिष्ठति। कु वराहेणोदः । कूशोभने स्तः । कवो ब्रजस्था रम्यास्संतीति भानु- वद्रूपम् ।। कूश्चक्रेण वारिता को को वा । चतुर्थी के पंचम्यां काः पष्टयां काः कोः कूनां वा फलं हरिभक्त सुधा कामिति ङो तत्र न भयं हरिसेविनामिति । एवं केरुदयते कयौ कयो वा प- इथ कया केभ्यां केभिस्तमांसि हतानिाकये केभ्यो वाऽयों देयः। कयः काभ्यां केभ्यो वा तिमिरनाशो दृष्टः । कयः कयोः कयां वा तेजोदुःसहम।काय केषु रोगनतावित्रभो विदुपाम् । एवं कैः शुचि- विप्रस्तिष्ठति कायौ कायो वा कायं कायौ कायो वाऽऽनमत । काया कैभ्यां कैभिरिदं पावितम् । काये धनं देहि । कायः शास्त्रं पठेत् । कायः कायोः कायां वाऽवहेलनं न कार्यम् । कायि कैपु वा सत्यमस्ति । एवं कोः शोको विदुपा न कार्यः । कर्वे १ सुमीवः। २ गजः। ३ भूः। १ कृत्यांवरीपस्य । 2 कृत्यांवरीपस्य । ५ रावः । ९ ·(९८) मातृकाविलासः। [संयुक्तवर्णार्थाः] कवो वा कवं कवौ कवो वा त्यजाकवा कोभ्यां कोभिर्वा न किञ्चि- त्साहाय्यं कर्तुं शक्यते विनांगकार्यम् । कवे कोभ्यो वा स्वस्वातं मादेहिाकवो धैर्य मात्यजाकवः कवोःकवां वास्वभाव एवधीमंदी- करणम् । कवि कोषु वा विवेकीन तिष्ठति । कौ वृष आयाति का. वौ कावो वा कावं पश्य कावा कौभ्यां कौभिर्वा मही धार्यते। कावि कौषु नाराहेणं कार्यम् । एवं कंजलं पिबति कमी कमि वा द्वितीयायां पश्यतीति योज्यम् । कमा कंभ्यां कंभिरूष्मा ह्रियते । कमे पुष्पं देहि गच्छ। कमः कमोः कमां वोष्णतापाकरणमेव स्वभावः। कमि कंसु वा निजांगमलमाक्षिप। अकारांतत्वपक्ष- स्तु कुलशब्दवनेयः। एवं का हिंसकः कंसः भागिनेयान्मारयामास कसौ कसो वा । द्वित्वबहुत्वप्रयोगः कल्पांतरीयतदभिप्रायको बो- ध्यः। कसं कृष्णो जघान कसौ कसो वेति पूर्ववज्ज्ञेयम् । कसा कोभ्यां कोभिर्वा कारायां देवकी नीयते । कसे कोभ्यो वा नारदो बोधितवान् । कसो मा विभीहि मातरिति जन्मकालीनश्रीकृष्णो- क्तिर्देवकी प्रति । कसः कसोः कसां वा केशान्कृष्ण आदत्त । कसि कस्सु धर्मो नास्तीति रीतिःखादिक्षान्तेषु वर्णेषु बोध्येति । अथ ध्य- क्षरादिसंयोगवतामप्येषां सौभयुक्तिमनुलक्षीकृत्यैव व्याख्यानं कुर्म- स्तत्रादौ पुंस्त्वादिचिह्निताँल्लकाराद्यान्यवर्णान्ककारादीन्द्वादशक्रम विनिर्मुक्तानाह । क्लः कणः क्का धरा क्विझुः क्लः पुत्रः कुर्हताशनः ॥ लौः कलापी स्मृतः कुं तु वृत्तं साधुसमीरितम् ॥ १॥ः सिक्तो वरुणोपि काका दुर्गा मातृका गिरा ॥ किः सूर्यः कीः स्मृतो वह्निः क्कुः सूनुः सोम एव च ॥ २ ॥ क्लौर्लक्ष्मीः कुं वरं ज्योतिः कः सिंहो हरिणो गजः॥ कोः सखी सरमा दुर्गा किः कृष्णो वरुणो वरः॥३॥ क्लीः शिवः कुः सुतः स्नातः कुः शंखो गरुडो नरः ।। कः सुतो वरुणस्तारो वरःक्कीः सरमासुतः॥४॥ कुं रिक्थं कथ- ·[ संयुक्तवर्णााः] मातृकाविलासः। (९९) नं दुःखं तो दैन्यं कर्ण उत्सवः॥क्ता रमोमा मही भित्तिः क्तिः सूकर उरुक्रमः॥ ५॥ तुः शिवोऽर्कोऽधिः शूद्रोऽमरः क्तूः पति- रात्महा ॥ श्रोत्रं करणं क्लीवं क्यं कामः कमलाहितः॥ ६॥ क्या रतिः कामपत्नी स्यात्क्यिः कामी क्यी रतीशवान् ॥ क्युर्वचः क्यूः स्वभूः शंखः सूकरः क्योः कजालया ॥७ ॥ क्यं कर्म क्यः पलाशाग्निरर्कः क्यो रेणुरुच्यते ॥ ख्यः खरोऽग्निः खरी ख्या स्यात् यो मार्गः कमलासनः॥ ८ ॥ ग्याऽधोनिष्टस्वनो घूको घ्या पत्नी धरणी स्मृता॥च्यश्चयश्चातुरी च्या स्याच्छयो रागश्छ्या च भार- ती॥९॥ज्यो जयो यजमानश्च ज्या जया सिंजिनी रमा॥इयो नदोग्धा नदी प्रोक्ता झ्या कुवृष्टिधरासुता ॥१०॥ व्यो नारदोऽ- नलो व्या द्यौयों दाडिमतरुः करः ॥ व्या रमा नर्मदा गंगा व्य आन्यः शिशुरुत्करः ॥ ११ ॥ व्या मही ण्यः स्मृतोऽग्रण्यः शरण्यो ण्या नदी गिरा ॥ त्योऽत्यजः कमलानाथो गुरुस्त्या धरणी नदी ॥ १२॥ यो नाथः स्यात्कथा द्योऽब्धिी दया द्यौस्त्रिविष्ट- पम् ॥ ध्योऽधे ध्याने ध्यश्च क्षुधा न्योनयोऽर्णव उज्ज्वलः ॥ १३॥ न्या नीति तिरुयाणी प्यः पयः प्या कृपा रुचिः॥फ्यः फेनः फ्या फणाव्योऽर्को भ्य इभ्योभ्योभयः पुमान्॥१४॥म्यो मयो यम ईशानो म्या रमा सरमा क्षमा।।य्योजय्यो विबुधाधीशो य्या शय्या ल्योऽनु- पद्रुतः॥ १५॥ ल्याऽहल्या नलिनी ज्योतिर्वयः पक्षी च कूबरः ॥ व्यो वायुाल ईशानो व्या भव्या वडवा सुधा ॥ १६ ॥ श्यः शय आशयो नारी श्या वश्या कृपिरित्यपि॥ प्याप्रैप्यः प्या सुरा शुद्धा स्यः प्रशस्योऽमराधिपः ॥ १७ ॥स्या कृपिर्दैवतं च ह्यो हयोह्या चतुरंगमीक्ष्या सर्वा जगदंवा च सर्वेशानी सुरेश्वरी॥१८॥ क्यं कार्यञ्च ख्यमाकाशं ग्यंगमं ध्यं तुरंगमः॥ च्यं तोयंच्यं स्मृतं याच्यं शीच्यं पैशाच्यमेव च ॥ १९॥छ्यं टीव्यं ज्यं स्मृतं ·(१००) मातृकाविलासः। [ संयुक्तवार्थाः] याज्यं स्मृतं इयं झपनाशनम् ॥ यं स्फतिं व्यं स्मृतं शाव्यं व्यं जाडयं व्यं धनं वनम्॥२०॥ण्यं नाय्यं त्यं स्मृतं नित्यं थ्यं तथ्य धं सुखं चिरम् ॥ निंद्यं ध्यं त्वांध्यमित्युक्तं न्यं मान्यं नयनं वरम् ॥२१॥ प्यं कुप्यं पात्रमित्युक्तं फ्यं पयो मरणं रजः॥ व्यं सुखं भ्यं भयं रुद्रं म्यं नाम्यं याम्यरम्यकम् ॥२२॥ य्यं कृतं न्याय्यमा धार ल्यं प्रोक्तं निलयं बुधैः ॥ व्यं वियद्वनवस्त्रं स्याच्छयं स्वापे वश्य इत्यपि ॥ २३॥ यं मुष्यं शिष्यमित्याहुः ष्यं वृष्यमृष्यमि त्यपि ॥ स्यं सत्यं कांस्यमित्याहु हस्तिवदनं गृहम् ॥ २४ । क्ष्यं स्मरं क्षेत्रमुत्क्षारं क्ष्या पृथ्वी जगदीश्वरी ॥ वः कविः का व्यतातः स्यात्का भूरिति निगद्यते ॥२५॥वं काव्यं कम कं स्यादु ग्वोगौर्गरुड उच्यते ॥ ग्वा धेनुर्व स्मृतं गुह्यं वो घोष वा ऽरणिः स्मृता॥२६॥ ध्वं घुष्टं धर्षणं घासं छुश्छागश्वा छ विः स्मृता ॥ छं स्वच्छपुच्छं गोमूत्रं ज्वो यवो ज्वा च चंचल ॥२७॥ ज्वं जुष्टं झ्वः समुद्रः स्याज्या वसिष्ठवधूः स्मृता । इन दुग्धं दधि च प्रोक्तं योऽत्री रामपिता मनुः ॥२८॥ट्या खट्वा ट्वं स्मृ तं पुष्टं ट्टो वसिष्ठोथ विह्वलः ॥ हा चित्रामधुराळं तु पुष्क चाक्षमुच्यते ॥२९॥ बोभरद्वाजपुत्रः स्याडू वाटावं महोदरम् ।। वो ढंढोमनाक्षोभ्या वं पयो दधि चौदनम् ॥ ३० ॥ ण्वो नाथो जमदग्निः स्यान्ण्वा वाप्युज्जयिनी प्रभा ॥ एवं रूपमणु च- प्रोक्तं वस्तुरंगो महेश्वरः ॥३१॥ त्वा स्वपत्नी च गौरी च त्वं तुल्यं मरणं तथा ॥ थ्योर्दोऽक्षरोऽरुणस्थ्वा स्त्री थ्वं तु मैथुनमु- च्यते ॥३२॥ द्वो दाबो द्वा पुरी गंगा द्वं दूरं च दरंच यत् ।। वो धवोऽग्निर्वधो ध्वाऽध्वा धरा धारा वधूत्तमा ॥३३॥ ध्वं धन्यं धू- ननं ध्वस्तं नोऽहिर्बुध्नो धनी स्मृतः ॥ना धन्या मातुली सार्भा १ वाद्यभेदोऽन्नमिश्रितस्थूलतृणखंडश्च ढंढ उच्यते । १

·[संयुक्तवार्थाः] मातृकाविलासः। (१०१)
नं धनं साधनं वनम् ॥३४॥ प्वो वायुः प्वा स्मृता धूली प्वं पु-
ण्यं पठनं शिरः॥ पवः फणी फ्वा फालिका स्यात्पवं फूत्का-
रेण चालनम् ॥३५॥ ब्बो ब्रह्मा गीष्पतिवाऽभ्यॉ वं वाक्यं मधु-
विधिपः ॥ भ्वो भवो भरतो ब्रह्मा भ्वा गौरी भ्वं निवेशनम्॥३६॥
म्वो वृक्षो म्वा धरा म्वं खं ब्रह्म पुस्तकमुच्यते ॥ य्वो यवो यवनो
यज्ञो य्या योपिजवनोत्तमः॥३७॥ यतनं यमनं खं तु रोदनं म-
दैनं जगत् ॥ोऽवा तु पवनो वाऽश्वी व खर्व पर्व चर्वणम् ॥३८॥
ल्वो लवो रामपुवस्तु ल्वा लव्या ल्वं तु सूदनम् ॥ वो वायुर्वा
मही प्रोक्ता व्वं बलं वनितागृहम् ॥ ३९ ॥ शल्यं श्वं शरणं पत्रं मै-
थुनं गगनं गमम् ॥ श्वं प्रोक्तं शयने श्वः स्याच्छः प्रातरशनो हयः
॥४०॥ श्वा श्वा तु चंद्रमःपनी इवो विडालोऽथ मारिपः ॥ प्वं
परिप्वंजनं स्वप्नं गमनं परिवर्तनम् ॥४३॥ मीलनं मेलनं चाथ स्वः
स्वर्गः सुहृदित्यपि ॥ स्वो निजो भगवान्विष्णुभक्तो आसुर इत्य-
पि ॥४२॥स्वा स्वकीया च योपिच्च गौरी शक्तिः परेश्वरी॥ स्वं गृहं
धनमायुप्यं पुण्यं पाप्मा पतिः सुखम् ॥४३॥ ह्वः प्रहःशतजिह्वः
स्याद् वा जिह्वा तरुणी सरित् ।। हूं वाहं गमनं वेडावः क्षोदः
या सरिद्वरा ॥४४॥वं क्षीवं क्षरणं क्षीरं पालनं तारण पितुः।।
सः सारः स्ना प्रथा श्रेष्टा स्वं स्नानं मधु वारणम् ॥४५॥नो धनो
नाशको नान्धौ नं जलं निविडं च यत् ॥ नो मानो ना मरुत्तारा
नं मनो मरणं मधु ॥ ४६॥ कुः कलः का कला कुं तु कलं कलन-
मुत्तमम् ॥ स्कः शुष्कः स्कंधशूरः स्यात्स्का स्कंदजननी सुरा॥
॥ १७ ॥ स्कं शुक्र शरणं वित्तं वादिनं गदनं सुखम् ॥ ः शल:
शलभः शुक्रः श्ला शलाका शिला तथा ॥ शं शुक्र चूर्णमाधारं ग-
मनं शूलभृच्छिरः॥४८ ॥क्ष्लः शोकः क्षुद्रवदनः क्ष्ली क्षोण्य-
सोहिणी तथा ॥लं क्षुद्रं वस्तु मरणं भवनं शरणं बलम् ॥ १९॥

·(१०२) मातृकाविलासः। [संयुक्तवार्थाः] लं लक्ष्म ल्ला स्मृता गौरी ल्लो लोकस्तर्क इत्यापि ॥ रुलः खलः ख्ला सरा क्षुद्रा योषित्कमललोचना ॥ ५० ॥ ग्लः शनीन्दुगुडा ग्ला वा ग्लं गलं गलनं सरित् ॥ लोऽश्वो घ्ला जघनं घ्लं तु वृक्ण सारथिपातनम् ॥५१॥ लश्छलः झलकृच्छ्लोर्दा पुरी मला तु शि- वालयम् ॥प्पः प्लवंगः प्लवः शूरःप्ला पाटी परमेश्वरी ॥ १२ ॥ प्लं मांसं प्लवनं मध्ये पूरणं धरणीतलम् ॥ फ्लः फणीशः स्मृता फ्ला च फलिनी फलधारिणी ॥ ५३ ॥ फ्लं फलं वाणपूर च वदनं सकलं वपुः ॥ ब्लं बलं ब्ला स्मृता रक्ता वरटी कंगु- रित्यपि ॥ ६४ ॥ ब्लो बालोऽघासुरः कसो ज्ञोऽध्या मारो न लो यमः॥ ब्लं माल्यं मधुरं ब्ला माही देवेशोऽमरावती॥५६॥ हः कल्पः कमलानाथो गरुडो हंससारथिः ॥ कः करः शरभो व्याघ्रो नाथःका सुरभिर्मही ॥५६॥ कं खमिंद्रियमित्यु- तं खो खौ रासभे खले ॥ खा पूतना शूर्पणखा ताडका कैकयी क्षितिः॥ १७॥ खू खङ्गं दुष्टहृदयं मैथुनं मरणं तथा ॥ यो गरो गुद आसारो ग्रा राज्ञी बनयोषितोः ॥ ५८ ॥ गृहं ग्रहचक्र खमाधारः शुक्रमेव च ॥म्रो घोषो मदनचतो भगो ज्ञो यामिनी- पतिः॥ ५९॥ प्रा घृणा सरमापुत्री त्रं गृहं वदनं निजम् ॥ ड्रो नरोऽशरणः शूरो ड्रा मारणमिति स्मृतम् ॥६०॥ डूं गृहं रोदनं नासा मता हानिश्च कथ्यते ॥ चश्चरमश्वः स्मरः श्लोकश्चतश्चारण इत्यपि ॥ ६१॥ना चंचूश्च चमूश्चाटु चं मैथुनकमप्रजम् ॥ड्रो द्वेषी छुरिका खड्गस्तरुरंगणमार्गणः ॥ १२ ॥ ड्रा विष्ठा शुनकी वेश्या छं नवं गमनं गृहम् ॥ जो वृद्धो गमनेच्छोऽग्निब्रह्मोमेशो रमापतिः॥ ६३ ॥ जटायुश्च जरायुश्च जमदग्निजिनीपतिः ॥ जा च जरा जंखा जारवत्सली पट्पदी घृणी ॥ ६४ ॥ नं यज्ञान्त १ भक्षणशीला।

·[संयुक्तवार्थाः] मातृकाविलास। (१०३) मजलं वा रजस्वलमुखं रजः।झो नदो जरठोदरौ झा जरा हानिरी- श्वरी ॥६५॥झं जुष्टं भ्रमरैर्दुष्टं पुष्टं सुछ गृहं कजम् ॥ भश्चौरो भा स्मृता नीतिगतिभं भगवन्मुखम् ॥६६॥ टूः पीठष्ट्रा स्मृता पूपा, वोटकमुखं सरः॥ठो मिष्टानं फलरसष्ट्रा टिट्टी भ्रमरी सुरा ॥६७॥ लूं सुखं वायजनितं पलितं हरितं जगत् ॥ड्रो दंडो डम- रुदक्षो दुरगो द्रः सुरोदकम् ॥ ६॥ड्रा टिट्टी मत्स्यगंधा स्या- ज्झपपत्नी महोदरी ॥; मद्यं मधुरं पुष्पं नर्मदाजलमंबुजम्॥१९॥ टूः स्यादृष्टद्युम्नजातो विदुरोनर्मदाझपः ॥ द्रा गांधारी सती स्वाहा स्वधाज्ञा सरयूरपि ॥ ७० ॥ , फल्गुमरणं भ्रष्टं शुभ्रास्यं स्पं- दिनीक्षमम् ॥ णो नहुपोंवरं भीरुः कर्णो वीभत्सुरुद्धवः ।। ७१॥ शा नर्मदा च गौगोदा गंगा द्रुपदजांबुजा ॥ शं नाम ससुधं पात्रं वाक्यं नारदभापितम् ॥ ७२ ॥ त्रस्त्रिनेत्रोऽजजः पाता गरुत्मा- न्मववानपि ॥त्रा गौरी नर्मदा पात्री तारणी सरमा तरी॥ ७३॥ त्रं स्मृतं त्रुटितं घुष्टं जुष्टं पुष्टं परं पदम् ।। गांधारीवदनं कर्णवचनं द्रोपदीरितम् ॥७४ ॥ अस्तीर्थवासकृत्पूतो जारः पुष्टोऽविका- त्मजः॥श्रा स्थिताथ रमा राज्ञी रजनी रजकात्मजा ॥ ७९ ॥ श्रृं तीर्थसुखमायुक्तं मरणं मध्वरेच्खम्॥द्रोद्रोणो द्रोणसूनुःस्यात्काकः काकसमो नरः॥ ७६॥ भयकृद्भरतो राजा रंतिदेवो रमापतिः॥ दादरी सरमा क्षुद्रा द्रोणसुर्विदुरात्मजा ॥ ७७ ॥ द्रं भयं गमनं क्षुद्रं क्षोदनं सरमा सुखम् ।। सुतोढं सुखदं साम स्मरणं शरणं गुरुः ॥ ७८॥श्रो भूत्रों धारकः साक्षी धृष्टद्युम्नो धरात्मजः ॥ वृकोदरो गदापाणिर्गणात्मा भ्रातृवत्सलः ॥७९॥श्री धरा कुधजाकूलमाप- गा पथिकांबुगा ॥ धं ध्रुवं धरणं धारा धरस्थानं च कूव- रम् ।। ८० ॥ ना नारी नर्मदा दुष्टा नसायनरकोद्वा ॥ पृथा पुष्टा परेशानी परमानंददायिनी।।८॥नोनरो नरकोंऽगारो नर्मदा नाम- ·(१०४) मातृकाविलास। [ संयुक्तवार्थाः] दाह्रदः॥नं गृहं नारकंगारंगरुडांगं गरोद्भवम्।।८२॥णा प्रकृष्टाम- हादेवी महालक्ष्मी रजोद्भवा ॥ मधुरा मर्मसारो का क्षमा क्षमाक्षाम- नासिका ॥ ८३॥ प्रः प्रकृष्टोंऽधकारातिर्मुरारातिः कजोद्भवः॥ का मारातिध्रुवोगस्त्योऽरुणोऽरुणपितामहः ॥ ८४॥ ब्रह्मगमने भूरि भ्रमरांगंधरातलम् ॥ गंगातीरं पयःपेयं पाथः परसरं सरः॥८६॥ ॥ फूत्कारः स्वनः फेनः स्फुरन्स्प्रष्टांबरेचरः ॥ फा वीरपत्नी कमला खरी क्षारनदी सुरा ॥ ८६ ॥फू स्फुरद्वसनं जुष्टं पलं स्फुटनमुद्ध- तम् ॥ प्राकृतं गमनं ध्वस्तं धृतं धरणमुच्यते ॥ ८७॥ ब्रो बृहस्प- तिराचार्यों बटुवृद्धो वरावृतः॥ वाष्कलो बहुदो वाजी बहुव्रीहिश्च बुडुदः॥८॥ बालो बाणोऽवलो बद्धोऽवष्ठोऽन्दो बधिरः स्मृतःमात्रा वाला बधिरांऽवष्ठा बीवद्धांबरेश्वरी ॥ ८९॥बं ब्रह्मबलमुच्छ्रेष्टं बधिरांगं तथा वरम्।।बहुलं बहुसारं च बधिरास्यं बटोर्मुखम्॥९॥ भ्रो ब्रह्मा प्रकटो मारो भ्रमरो धूसरो धरः॥भ्रामको भासुरो भ्रष्ट भीमसेनोऽभयः स्मृतः ॥ ९१ ॥ भ्रं भासुरं तथाऽभ्रं तु भ्रामवं भरणं भयम् ॥ भ्रा भ्रष्टा ब्राह्मणी भावा हिडंबा धरिणी तथा॥९२। म्रो मरो मृत्युकृन्मयों मैथुनी माधवी बलः॥भ्रमरी भानवी मार मानिनी यामिनी शुनी॥ ९३॥ ग्रं मैथुनं मृतांगं च मरणं मस्त मधु ॥यो यादवोऽर्जुनो जारो या जराज्वरवाजरा ॥ ९४॥यूं जु! भोजनभ्राजं जायमानं नरोद्भवम् ॥यिः कामिनी प्रिया जुष्टा परम पारगांवुधेः ॥ ९५ ॥ रकारद्वययोगाभावः शास्त्रादृष्टः॥लरो लंड लालितोऽल्पांगो ल्रा साजा लालितांबुजा ॥ ९६॥ लालितं प्ल वितं लं खं लालितं ललनासुखम्।। ब्रो वाराहो वरो वास्त्रो वाड वासरोंऽबुधिः ॥९७॥ ब्रा श्रेष्टा गिरिजा लक्ष्मी रत्नाकरगता तथा नं तुलायोमुखं भीमं भासुर श्रेष्ठमुच्यते ॥९८॥श्रः शरश्शारदः सारः शरण्यः सारथिः शिवः॥ श्रा गौरी सरमा रामा रत्नाकरकृता ·[ संयुक्तवार्थाः] मातृकाविलासः। (१०५) लया ॥ ९९ ॥ श्रं शरण्यं सतूणञ्च तारुण्यं तादृशं शिवम् ॥ पः सुरेशो दितीशोऽर्कोऽरुणोऽर्णव उरुक्रमः।।१००॥षा गौरी सारवत्प- नी पारणा परमामरी|पंप्रकृष्टारुणं काटं कोमलेतरमुज्ज्वलम् ॥१॥ स्रः सरःसरमाभर्ता भक्तो भासुरभासुरः ॥ सा शिवा भवपत्नी च भक्ता ब्रह्मसुता तथा ॥२॥ त्रं श्रेष्टं सारदं वस्तु वचनं वरुणा- सनम् ॥ ह्रो हरो हरिणो हारो हरिहाहा हुहूर्हयः ॥३॥ हो हं- सोऽहरुद्धो हासो हस्ती च नाहुपः॥हा गौरी करिणी हंसी ह- स्तयुक्ता च हंसिनी ॥ ४॥ देवयानी च शर्मिष्ठा हूं तु चौर्यचरो गरम्।।क्षः क्षरःक्षरणःक्षारा क्षामा भाच क्षराऽक्षरा॥॥क्ष्मा लक्ष्मीः नं क्षयि क्षारं क्षोदनं क्षरणं वरम् ॥ स्तः पुनः स्तिः सुरः शंखः सुता सारसयोपिता ॥६॥स्ता प्रशस्ता शदा पक्षिपत्नी पाटलगाः स्मृता ॥ स्तुः सारः स्तूरथाचार्यो लक्ष्यस्तूणोरणः स्मृतः॥७॥ स्तं शस्त्रं शरणं राजगृहं गगनमुद्धतम् । यो भ्रष्टः शकटो ब्रात्यो विप्रो वरुण आसवः॥८॥ष्टुः सुष्टु शरणं स्वेष्टं भास्वरं भक्तमेव च। टियशिविष्टिराविष्टिरावृत्तिर्वरुणांगना ॥ ९॥ टी यष्टी सरमा भ्रष्टा भ्रामिका भ्रमिरासुरी ॥ या दुष्टा गृहिणी गाली सूर्यपत्नी जलाल- या ॥ ११०॥एं श्रेष्टमरणं साधुगदनं मदनं मधु ॥ टः पंटो मु- खरोंऽगारोऽथासुरोऽसुरसत्तमः ॥ १३ ॥ गोविंदो गरुडो गंडोऽथारो- गः संगरोऽमरः॥ यः संवातस्तथास्त्यश्च क्ष्मो विष्णुः क्षमा धरा रमा॥१२॥क्ष्या हानिः क्ष्योहरो विष्णुः प्णः कृष्णः प्णा कलिंदजा।। प्ण्यो दाता प्ण्या रमा प्ण्यं च गृहं तारापतिर्मुखम्॥१३॥श्यःशिवो यो धराधीशः कल्यः कल्यो न्यो धनी हरिः ॥३४॥ पूर्वोक्ताक्षरसं योगे द्वित्रिवेदेषु रूपके । पूर्वक्ति व विधिना कल्प्योर्यो विदुपां वरैः ॥ १५ ॥ आदावंते तथा मध्ये यो वा यस्य नामनि ॥ तेन १ तीक्ष्णा। - ·मातृकाविलास। (१०४) [संयुक्तवार्थाः] दाह्रदः ॥ गृहं नारकं गारं गताग प्रकृष्टाम- १६ यया प्रश हादेवी महालक्षया वर्णाः सति तैर्नामकल्पना च ॥ प्रशस्तं शं नासिक स्तं प्रशस्तमितीरितम् ॥ एवं सर्वत्र बोद्धव्यमिति सौभरि- णोदितम् ॥ १७ ॥ इत्येवं ग्रथिता मालाक्षरी सौभारणा पुरायः पठेच्छृणुयान्चेमां स शब्दार्णवपारगः ।। ११८ ॥ यां चकार मह- पीशः सौभरिनितोयधिः ॥ अंगिरास्तत आश्रुत्य तां चकार त्रि- लोकगाम् ॥ १९॥ वंशीधरो गुरूणां च सौभय्येगिरसोस्तथा ॥ मोदाय विदुषां राधाकृष्णानुग्रहतोलिखत् ॥ १२० ॥ अस्य पाठा- च्छुतेश्चाथ सर्वशास्त्रश्रुतेः फलम् । एतन्मयं यतः सर्व प्राप्नुयान्नात्र संशयः॥२१॥ यो नित्यं मातृकामालां कंठस्थां कुरुते द्विजः ॥ तस्य कंठगता देवी सरस्वती वसेत्सदा ॥ १२२ ॥ अथ चैतस्मा- यथा श्रीभगवतो वर्णसमानायादेदाविर्भावो ब्रह्मादिद्वाराऽभूत्तं व- र्णयामः । वेदाविर्भावस्तु पूर्व श्रीमद्भागवतीयतृतीयैकादशद्वादश- स्कंधोक्तरीत्यावर्णितोऽपि पुनरपि तं स्वरूपलक्षणतःस्मारयामः।। तथाहि । 'यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति त- स्मै' इत्यादिश्रुतेनित्यसिद्धानेव वेदांस्तस्मै प्राहिणोत्प्रेषयामा- स स्वांतःस्थितान्वेदान्परमात्मा निजाचिन्त्यशक्त्या ब्रह्ममनसि प्रणवमातृकारूपेण सूक्ष्मानपि तन्मुखेभ्य ऋगादिस्थूलरूपेणैवोच्चा- रयामामेति । अतएवोक्तम् 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वगा। आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाःप्रवृत्तयः' इति स्मृतेः। लालितोऽ पनित्यया' इति श्रुतेश्च वेदस्य नित्यत्वम् । यच्चोक्तम् वितं रं सानि जज्ञिरे' इतिातत्राप्याविर्भाव एव बोध्यो जनः प्रा- वासरोंऽबुधित् । ननुशास्त्रयोनित्वात्' इति सूत्रस्य का गतिरि- व तुलायोमुख-शब्दः प्रमाणार्थक एव तं त्वौपनिषदं पृच्छामि' सारः शरण्यः समेव तदर्थ इति । किञ्च — तस्यैतस्य महतो भू- ·[ संयुक्तवार्थाः] मातृकाविला 'विलासः। (१०७) या ॥ निःश्वासंतमतंद्यग्दो यजुर्वेदःसामवेद'इत्यादिश्रुतिरपि वे- दस्योत्पत्ति निराकरोति श्वासप्रश्वासादिवल्लीलयाविर्भावितवानि- तिनिनु लीलयाविर्भावकर्तृत्वेऽपि ब्रह्मोपादानता तस्य जातव तथा- त्वे तस्य पौरुषेयत्वं कथं न भविष्यति।नच ब्रह्मकार्यत्वेऽपि तस्य- पौरुषेयत्वं पुरुपमानजन्यत्वेऽपि पौरुषेयत्वे वर्णानां नित्यत्वेप्या नुपूर्वीविशेपस्य पुरुषजन्यत्वान्मीमांसकंमन्यस्यापि वेदाप्रामाण्य- प्रसंगः । वर्णनित्यत्वमात्रेणैवापौरुपयत्वव्यवस्थापने लौकिकवा- क्यस्यापि तत्प्रसंगः। तस्मान्मानांतरेणार्थमुपलभ्य रचितत्वं पौ- रुपेयत्वं सापेक्षत्वलक्षणाप्रामाण्यप्रयोजकं । तच्च न वेदे वेदार्थस्य मानांतरागोचरत्वात् । इदमेव श्रुत्या निःश्वासदृष्टांतेन दर्शि- तम् । तथाहि निःश्वासः पुरुपाजायमानोऽपि न पुरुपीचकी- जन्यस्सुषुप्तावपि तदर्शनात्। एवं वेदो ब्रह्मणो जायमानोऽपि नव- मचिकीजिन्यो वेदार्थस्य वेदातिरिक्तमानाविपयत्वादित्यलम् । अस्यार्थस्य जन्माद्यस्येत्याद्यश्रीभागवतीयपद्यव्याख्याने बहुधा प्रपञ्चितत्वात् । अथाक्षरसमानायत एव सर्वा आन्वीक्षिक्यादयोऽ- टादश विद्या अपि ब्रह्मद्वारा संभूतास्तदधस्ताद्विदुरं प्रति मैत्रेयो- तरीत्या सूचिताअप्यधुना विशदीकुर्मः । तत्रर्यजुःसामाथवभेदेन वेदाश्चत्वारः। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिपां गणम् । छंदसां लक्षणं चैव पडंगो वेद उच्यते इति । पट् पुराणानि न्याय- मीमांसाधर्मशास्त्राणि चेति चत्वार्युपांगानि । अत्रैवोपपुराणानाम- तर्भावः । वशीपकस्य न्यायनये वेदान्तस्य मीमांसायां महाभारत- रामायणयोः सांख्य पातंजलपाशुपतवैष्णवादीनाञ्च धर्मशास्त्रे च मि लित्वा चतुर्दश विद्याः। तथोक्तं 'पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रां- गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्यच चतुर्दश' इति । एता एव चतुर्भिरुपवेदैः सहिता अष्टादश विद्या भवंति । आयुर्वेदो - ·(१०८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] धनुर्वेदो गांधर्ववेदोर्थशास्त्रं च सर्वेषामास्तिकानामेतावन्ति हि धर्मप्रस्थानानि अन्येषामप्येकदेशिनामेष्वेवांतर्भावात् । ननु ना- स्तिकानामपि प्रस्थानानि संति तान्येष्वनंतर्भावात्पृथग्गणयि- तुमुचितानि । तथाहि शून्यवादेनैकं प्रस्थान माध्यमिकानां क्षणि- कविज्ञानवादेनापरं योगाचाराणां ज्ञानाकारानुमेयक्षणिकबाह्यार्थ- वादेनापरं सौत्रांतिकानां प्रत्यक्षक्षणिकबाह्यार्थवादेनापरं वैभाषि- काणामिति सौगतानां प्रस्थानचतुष्टयम् । तथा देहात्मवादेनैकं प्रस्थानं चार्वाकाणामेवं देहातिरिक्तदेहप्रमाणात्मवादेन द्वितीयं प्रस्थानं दिगंबराणामेवं मिलित्वा षट् प्रस्थानानि कस्मानोच्यते। सत्यावेदवाह्यत्वात्तेषां म्लेच्छादिप्रस्थानवत्परंपरयापि पुरुषार्थानुप योगादुपेक्षणीयत्वमेवाइह च साक्षात्परंपरयावा । परमार्थोपयोगिनां वेदोपकरणानामेव प्रस्थानानां भेदो दर्शितः । अथ संक्षेपेणैषां प्रस्थानानां स्वरूपभेदहेतुः प्रयोजनभेद उच्यते बालानां व्युत्पत्तये। तत्र धर्मप्रतिपादकमपौरुषेयं वाक्यं वेदः सच मंत्रबाम णात्मकः मंत्रब्राह्मणयोर्वेद नामधेयम्'इति तत्स्वरूपस्यान्यत्रोक्तेः। तत्र मंत्रा अनुष्ठानकारकभूतद्रव्यदेवताप्रकाशकास्तेपि त्रिवि- धा ऋग्यजुःसामभेदेन । तत्र पादवद्धगायत्र्यादिच्छंदोविशिष्टी ऋचः' अग्निमीळे पुरोहितम् ' इत्यादिकास्ता एव गीतिवि- शिष्टाः सामानि । तदुभयविलक्षणानि यजूंषि अग्निदानी- विहरंत्वित्यादिसंबोधनरूपाणि । निगदमंत्रा अपि यजुरंतर्गता एवं तदेवं निरूपिता मंत्राः । मंत्रव्याख्यानरूपं ब्राह्मणम् । ब्राह्मणमपि त्रिविधं विधिरूपमर्थवादरूपंतदुभयविलक्षणं चातत्र शाब्दी भावना विधिरिति भाहानियोगो विधिरिति प्राभाकराइष्टसाधनताविधि- रिति तार्किकाः विधिरपिचतुर्विध उत्पत्त्यधिकारविनियोगप्रयोगभे- दात्।तत्र कर्मस्वरूपमात्रप्रतिपादको विधिरुत्पत्तिविधिः आग्नेयोऽ- 1 ·. 1 [वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१०९) टाकपालो भवति' इत्यादिःोसेतिकर्तव्यताकस्य करणस्य यागादेः फलसंबंधवोधको विधिरधिकारविधिः 'दर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गका- मो यजेत्' इत्यादि अंगसंबंधवोधको विधिर्विनियोगविधिः 'बीहि- भिर्यजेत् समिधो यजति' इत्यादिः । सांगप्रधानकर्मप्रयोगैक्य- बोधकः पूर्वोक्तविधित्रयमेलनरूपः प्रयोगविधिः स च श्रौत इत्ये- के, कल्प इत्यपरे । कर्मस्वरूपञ्च द्विविधं गुणकर्थिकर्मभेदात् । तत्र क्रतुकारकाण्याश्रित्य विहितं गुणकातदपि चतुर्विधम् उत्प- त्यातिविकृतिसंस्कृतिभेदात् । तत्र वसंते ब्राह्मणोऽनीनादधीत यूपं तक्षति' इत्यादावाधानतक्षणादिना संस्कारविशेपविशिष्टानि- यूपादेरुत्पत्तिः। स्वाध्यायोध्येतव्यः, गां पयो दोग्धि'इत्यादावध्यय- नदोहादिना विद्यमानस्यैव स्वाध्यायपयःप्रभृतेः प्राप्तिः । सोमम- भिघुणोति'नीहीनवहंति,आज्यं विलापयति'इत्यादावभिपवाववात- विलापनैः सोमादीनां विकारः। ब्रीहीन्प्रोक्षति, प्रत्यवेक्षते' इत्यादी प्रोक्षणावेक्षणादिभिर्तीह्यादिद्रव्याणां संस्कार एव । एतच्चतुष्टय चांगमेव । तथा क्रतुकारकाण्यनाश्रित्य विहितगर्थकर्म। तच्च द्विवि- धमंगं प्रधानं च । तवान्यार्थमंगमनन्यार्थ प्रधानम् । अंगमपि द्विविधं सन्निपत्योपकारकमारादुपकारकंच। तत्र प्रधानस्वरूप- निवाहकं प्रथमं फलोपकारक द्वितीयमेवं संपूर्णागसंपादकोविधिः प्रकृतिविकलाङ्गसंपादको विधिविकृतिस्तदुभयविधाविलक्षणो विधिदेवीहोमः एवमन्यदप्यूह्यम् । अत्रबहुवक्तव्यमस्ति ग्रंथविस्तर- भियोपरम्यते । तदेवंनिरूपितो विधिभागः प्राशस्त्यनिदान्यतर- लक्षणया विधिशेपभूतं वाक्यमर्थवादः स च त्रिविधो गुणवादो- ऽनुवादो भूतार्थवादश्च । तत्र प्रमाणांतरविरुद्धार्थवोधको गुणवादः 'आदित्यो यूपः' इत्यादिः। प्रमाणांतरप्राप्तार्थबोधकोऽनुवादः 'अ- मिहिमस्य भेपजम्'इत्यादिः प्रमाणांतरखापतत्प्रातिरहितार्थवोधको ·(१०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] धरतार्थवादः 'इंद्रो वृत्राय वज्रसुदयच्छत्' इत्यादिः। तदुक्तं विरोधे धर्मणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रि- धिा मतः' इति । तत्र त्रिविधानामर्थवादानां विधिस्तुतिपरत्वे समा- नेऽपि भूतार्थवादानां स्वार्थेऽपि प्रमाण्यम् देवताधिकरणन्या- यात्।अबाधिताज्ञातज्ञापकत्वं हि प्रामाण्यम्। तच्च बाधितविषयत्वा- त् ज्ञातज्ञापकत्वाच नगुणवादानुवादयोः । भूतार्थवादस्य तु स्वार्थतात्पर्यरहितस्याप्यौत्सर्गिकं प्रामाण्यं न विहन्यते । तदेवं निरूपितोऽर्थवादभागः । विध्यर्थवादोभयविलक्षणं तु वेदांतवा- क्यम् । तच्चाज्ञातज्ञापकत्वेऽप्यनुष्टानाप्रतिपादकत्वान्न विधिः स्व- तः पुरुषार्थपरमानंदज्ञानात्मके ब्रह्मणि स्वार्थे चोपक्रमोपसंहारा- दिषड्विधतात्पर्यलिंगवत्तया स्वतःप्रमाणभूतं सर्वानपि विधीनंतः- करणशुद्धिद्वारा स्वशेषतामापादयन्परशेषत्वाभावाच्च नार्थवाद- स्तस्मादुभयविलक्षणमेव वेदांतवाक्यम् । तच्च क्वचिदज्ञातज्ञाप- कत्वेन विधिरिति व्यपदिश्यते । विधिपदरहितप्रमाणवाक्यत्वे क्वचिद्भूतार्थवाद इति व्यवतियते इति न दोषः। षड्विधलिंगानि च 'उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽ पूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिंगं तात्पर्यनिर्णये' इति।उपक्रमोपसंहारावेकलिंगम् । अद्वितीया- त्मप्रतिपादकत्वात् । सृष्टेः पूर्व नामरूपरहितं सत्तामात्रमिदं जगदिति छांदोग्ये षष्ठे प्रपाठके सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' इति श्रुत्या प्रतिपादनमुपक्रमः। प्रतीयमानं सर्वं जगदिदं पूर्वोक्तसत्स्व. रूपमेव नान्यदिति। ऐतदात्मामदं सर्वम्' इति श्रुत्यांते प्रतिपादन- मुपसंहारः ॥ १॥ प्रकरणप्रतिपाद्यस्य पुनःपुनः प्रतिपादनमभ्या- सायथा तत्रैव तत्त्वमसीति नवकृत्वोऽभ्यासः। प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तन्मध्ये तत्त्वमसाति नवसंख्याकोपदेशेन प्रतिपादनमभ्यासः॥२॥ प्रमाणानां मध्ये लक्षणया 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ' इत्यु- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१११) पनिपत्प्रमाणेन गम्य आत्मा नेतरणेति विवेकोऽपूर्वता ॥३॥ प्रारब्धक्षयपर्यंत देहद्रियादो मिथ्याप्रतीतिः । प्रारब्धस्य निःशेप.. नाशे प्राप्ते तदप्रतीतिपूर्वकमद्वितीयात्मस्वरूपणावस्थानस्य 'आ चार्यवान्पुरुपो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्यथ संपत्स्ये इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादनं फलम् ॥ ४॥ प्रकरणप्रतिपाद्यस्य 'उत तमादेशमप्राक्षमो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञात- म्' इत्यादिश्रुत्या प्रशंसनमर्थवादः स्वार्थे तात्पर्याभावात् ॥६॥ यथा मृजन्यवटशरावादीनांमृदभिन्नत्वं स्वर्णजन्यकटककुंडला- दीनां स्वर्णभिन्नत्वं तथा कारणजन्यजगतः कारणाभिन्नत्वमिति 'वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादिता युक्तिरुपपत्तिरिति ॥ ६॥ निरूपितं त्रिविधं ब्राह्मणम्। यत्तु'मंत्रास्त्वनेकधा संति ब्राह्मणं त्वष्टधा मतम्' इति तस्याष्ट- विधस्यापि यथाकथीचविष्वैवैष्षतर्भावो ध्येयः। अष्टधा ब्राह्मणं तु वृहदारण्यकश्रुत्योक्तम् ‘इतिहासः पुराणं विद्या उपनिपदः श्लोकाः सूत्राणि व्याख्यानान्यनुव्याख्यानान्यस्येव निःश्वसितानि' इति । कथाप्रतिपादक इतिहासः । विश्वस्य पूर्वावस्थानिरूपक पुराणम् । उपासनात्मविद्याप्रतिपादका विद्याः । या चोपास्य- देवरहस्यप्रतिपादका सोपनिपत् । ये मंत्राः श्लोकवत्पठ्यते ते श्लोकाः । संक्षिप्तार्थप्रतिपादकं सूत्रम् । विस्तृतार्थप्रतिपादक व्याख्यानम्।व्याख्यानस्यापि स्फुटतापादकमनुव्याख्यानम्।एता- न्यष्टब्राह्मणानि। शिक्षाकल्परहस्यादीनां च वेदसांगतापादकत्वमेव मंत्रब्राह्मणयोाख्येयव्याख्यानताभावोस्ति तच मांत्रवणिकम् इति सूत्रव्याख्याने प्रतिपादितं वृत्तिकारः । अथप्रकृतमनुसरामः । एवं च कर्मकांडगुणकांडब्रह्मकांडात्मको वेदोधर्मार्थकाममोक्षहेतुः। स च प्रयोगत्रयेण निर्वाहार्थमृग्यजुःसामभेदेन भिन्नः । तत्र होत्र- ·मातृकाविलासः। (११२) [विद्याविर्भावः] प्रयोग ऋग्वेदेनाध्वर्यवप्रयोगो यजुर्वेदेनौद्गात्रप्रयोगः सामवेदेन ब्रह्मयजमानप्रयोगौ तत्रांतर्भूतौ । अथर्ववेदस्तु यज्ञानुपयुक्तश्शा- न्तिकपौष्टिकाभिचारिकादिकर्मप्रतिपादकत्वेनात्यंतविलक्षण एवं । प्रवचनभेदात्प्रतिवेदं भिन्ना भूयस्यः शाखाः संति । तज्ज्ञानं चरण- व्यूहवैदिकग्रंथाद्भवति । एवं च कर्मकांडे व्यापारभेदे ऽपि सर्वासां वेदशाखानामेकरूपत्वमेव ब्रह्मकांड इत्यादिश्चतुर्णा वेदानां प्रयो- गभेदेन प्रयोजनभेद उक्तः॥ अथांगानामुच्यते । तत्र शिक्षाया उदात्तानुदात्तस्वरितबस्वदीर्घप्लुतादिविशिष्टस्वरव्यंजनात्मकवर्णो- चारणविशेषज्ञानं प्रयोजनं तदभावे मंत्राणामनर्थफलत्वात् । तथा चोक्त मंत्रो हीनः स्वरतोवर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह। स वाग्वत्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुस्स्वरतोऽ पराधात् ॥' इति।तत्र सर्ववेदसाधारणी शिक्षा। अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि' इति पंच- खंडात्मिका प्रकाशिता । प्रतिवेदशाखं भिन्नाः प्रातिशाख्यसज्ञिका अन्यैरेव मुनिभिः प्रदर्शिताः । एवंवैदिकपदसाधुत्वज्ञानेनाहादिकं व्याकरणप्रयोजनं तच्च वृद्धिरादैचु'इत्यावष्टाध्याय्यात्मकं महेश्वर- प्रसादेन पाणिनिनव प्रकाशितम् । तच्च कात्यायनेन मुनिना पाणि- नीयसूत्रेषु वार्तिकं विरचितम् ।तद्वार्तिकोपरि च भगवता पतंजलिना महाभाष्यमारचितम् । तदेतत्रिमुनिव्याकरणं वेदांग माहेश्वरमित्या- ख्यायते । कौमारादिव्याकरणानि तुन वेदांगानि । किन्तु लौकिक- प्रयोगमात्रार्थानीत्यवगंतव्यम् । एवं शिक्षाव्याकरणाभ्यां वर्णोच्चा- रणे पदसाधुत्वे च ज्ञाते मंत्रपदार्थज्ञानापेक्षायां तदर्थ भगवता यास्केन 'समानायः समानातो व्याख्यातव्य' इत्यादित्रयोदशा- ध्यायात्मकं निरुक्तमारचितम् । तत्र च नामाख्यातनिपातोपसर्ग भेदेन चतुर्विधं पदजातं निरूप्य वैदिकपदानामर्थः प्रदर्शितः।म- त्राणां चानुष्ठेयार्थप्रकाशनद्वारेणैव करणत्वात्पदार्थज्ञानाधीनत्वाच्च ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (११३) वाक्यार्थज्ञानस्य मंत्रस्थपदार्थज्ञानाय निरुक्तमप्यपेक्षणीयमप्य- थानुष्ठानासंभवात्सल्पेन 'जर्जरीजुफरीदुना' इत्यादीनां दुरूहत्वा- त्यकारांतरेणार्थज्ञानस्यासंभावनीयत्वाच । एवं निघंटुकोशा वैदिकद्रव्यदेवतात्मकपदार्थपर्यायशब्दात्मका निरुक्तांतर्भूता एव । तत्रापि निघंटुसंज्ञकः पञ्चाध्यायात्मको ग्रंथो भगवता यास्केनैव कृतः । अन्येप्यमरहेमचन्द्रादिप्रणीताः कोशा निघंटुरूपत्वेन निरुक्तांतर्भूता एव द्रष्टव्याः । एवमृङमंत्रा- णां पादवद्धानुष्टुप्छन्दोविशेपविशिष्टत्वात् । तदज्ञानेच निंदाश्रय णे छंदोविशिष्टानुष्टानविशेपविधानाचाछंदोज्ञानाकांक्षायां तत्पका- शनाय धीश्रीस्त्रीम्' इत्यायध्यायाएकात्मिका छंदोविचितिभंगवता पिंगलेनैवरचिता।तत्राप्यलौकिकमित्यतेनाध्यायत्रयेण गायत्र्युष्णि- गनुष्टुबृहतीपंक्तित्रिष्टुन्जगतीछंदांसि सप्तावांतरभेदानि निरूपिता- नि।अथ लौकिकमित्यारभ्याध्यायपंचकेन पुराणेतिहासादावुपयोगी निलौकिकानिछंदांसि निरूपितानिाव्याकरणे लौकिकपदनिरूपण वत्।एवं वैदिककर्मदशदिकालज्ञानाय ज्योतिपं भगवतादित्येन ग- गदिभिश्चप्रणीत बहुविधं गणितहारासंहितादिरूपस्कंधत्रयात्मक- मिति।तत्र गणितं च मूलवीजरखापाट्यादिभेदतानेकविधम्।होराशा स्त्रं तु जन्मपत्रप्रकाशकम् ।होराशब्दस्तु पूर्वापरवर्णलोपेनाहोरात्रश- व्दान्निप्पन्नःपृपोदरादित्वा दित्युक्तं वृहज्जातकोतेन कालोपलक्षणा- न्मुहूर्तबोधकवर्पोषकमनवोधकशास्त्रमप्यत्रैवांतर्भूतंज्ञेयम्।संहिता शास्त्रं सर्वप्रकाशकत्वात्सर्वमयमेवांगणितबोधकाः सूर्यसिद्धांतादयो ऽष्टादश संतिाहोरामोधकाःशुरुजातकयवनजातकादयो मुहूर्तमात- डादयःप्रश्नादशदियोहिल्लाजादयश्वबहवःसंतिसिंहिताआप गर्गसंहि- तारुद्रसहिताभृगुसंहिताद्या अनेकाःसंतीति।एवं शाखांतरीयगुणोपसं १.

·. (११४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] हारेणवैदिकानुष्ठानक्रमविशेषविज्ञापनाय कल्पसूत्राणि।तानिचप्रयो गत्रयभेदात्रिविधानि। तत्र हौत्रप्रयोगप्रतिपादकान्याश्वलायनसांख्या यनादिप्रणातानि । आध्वर्यवप्रयोगप्रतिपादकानि बौधायनापस्तंब- कात्यायनादिप्रणीतानिाऔद्गात्रप्रयोगप्रतिपादकानि शाड्यायनत्र- य्यारुण्यादिप्रणीतानिाएवं निरूपितःषण्णामंगानां प्रयोजनभेदः ।। चतुर्णानुपांगानामधुनोच्यते ।तत्र सर्गप्रतिसर्गमन्वंतरवंशवंशानुच- रितप्रतिपादकानि भगवता बादरायणेन निरूपितानिापुराणानि ता- निच ब्राह्म पानं वैष्णवं शैवं भागवतं नारदीयं मार्कण्डेयमाग्नेयं भवि- ष्यं ब्रह्मवैवर्त लेंगं वाराह स्कांदं वामनं कौम मात्स्थं गारुडं ब्रह्मांडं चेत्यष्टादशाएवमुपपुराणान्यपि गणेशकालिकासांवपराशरादीन्य- नेकानिद्रव्यानिन्याय आन्वीक्षिकी पञ्चाध्यायी गौतमेन प्रणीतम्- प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टांतसिद्धांतावयवतर्कविपर्ययवादजल्प वितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानांषोडशपदार्थानामुद्दे- शलक्षणपरीक्षाभिस्तत्वज्ञानं तस्याःप्रयोजनमेवं दशाध्यायं वैशेषि- के शास्त्रं कणादेन प्रणीतम्।द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायानां षण्णां भावपदार्थानामभावसप्तमानां साधर्म्यवैधाभ्यां व्युत्पादनं तस्य प्रयोजनं तदपि न्यायपदेनोक्तम्।एवं मीमांसाऽपि द्विविधाधर्ममीमां- सा शारीरिकमीमांसा च । तत्र द्वादशाध्यायी धर्ममीमांसा'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यारभ्य 'अन्वाहार्य च दर्शनात' इत्यंता भगवता जैमिनिनाप्रणीता।तत्र धर्मप्रमाणं धर्मभेदः शेषशेषिभावश्च क्रत्वर्थ- पुरुषार्थभेदेन प्रयुक्तिविशेषः श्रुत्यर्थपठनादिभेदःक्रमभेदोधिकार- विशेषः सामान्यातिदेशो विशेषातिदेश उहो वाधस्तंत्रप्रसंगश्चेति क्रमेण द्वादशानामध्यायानामर्थः। तथा संकर्षणकांडमध्यायचतु- सृयात्मकं जैमिनिना प्रणीतम्।तच्च देवताकांडसंज्ञया प्रसिद्धमप्युपा सनादिकर्मप्रतिपादकत्वात्कर्मकांडांतर्गतमेव । तथा चतुरध्यायी ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (११५) शारीरिकमीमांसा अथातो ब्रह्मजिज्ञासा'इत्यादिः अनावृत्तिः शन्दा- त्' इत्यंता जीवनीकत्वसाक्षात्कारहेतुश्रवणाख्यविचारप्रतिपाद- कान्न्यायानुपदर्शयंती भगवता बादरायणेन कृता । तत्र सर्वेपामेव वेदांतवाक्यानां साक्षात्परंपरया वा प्रत्यगभिन्नाद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति समन्वयः प्रथमाध्यायेन दशितः । तत्र प्रथमपादे स्पष्टब्रह्मलिंगयुक्तानि वाक्यानि विचारितानि। द्वितीयपादे त्वरूप- ब्रह्मलिंगयुक्तान्युपास्यब्रह्मविपयाणि । तृतीयपादे स्पष्टब्रह्मलिं- गानि ज्ञेयब्रह्मविपयाणि । एवं पादत्रयेण वाक्यविचारः समापितः । चतुर्थपादे तु प्रधानतिपयत्वेन संदियमानान्यव्यक्तादिपदानि चिंतितानि । एवं वेदांतानामद्ये ब्रह्मणि सिद्धे समन्वये तत्र संभा- वितस्मृतितर्कादिविरोधमाशंक्य तत्परिहारः क्रियते इति । अवि- रोधो द्वितीयाध्यायेन दर्शितः । तत्राद्यपादे सांख्ययोगकणादस्मृ- तिभिः सांख्यादिप्रयुक्तश्च तकविरोधो वेदांतसमन्वयस्य परि- हृतः । द्वितीयपादे सांख्यादिमतानां दुष्टत्वं प्रतिपादितम् । स्वपक्षस्थापनपरपक्षनिराकरणरूपपर्वद्वयात्मकत्वाद्विचारस्य । तृ- तीयपादे महाभूतसृष्ट्यादिश्रुतीनां परस्परविरोधः पूर्वभागेन परिहत उत्तरभागेन तुजीवविपयाणाम् । चतुर्थपादेनेंद्रियविषयश्रु- तीनां विरोधपरिहारः ॥ तृतीयाध्याये साधननिरूपणम् । तत्र प्रथमपादे जीवस्य परलोकगमनागमनेन वैराग्य निरूपितमाद्विती- यपादे पूर्वभागेन संपदार्थो निरूपित उत्तरभागेन तत्पदार्थः । तृतीये पादे निर्गुणे ब्रह्मणि नानाशाखापठित एवं गुणोपसंहारः कृतः । प्रसंगात्सगुणविद्यासु शाखांतरीयगुणोपसंहारो निरूपितः । चतुर्थपादे निर्गुणब्रह्मविद्याया बहिरंगताधनान्याश्रमयज्ञादीन्यंतरं. गसाधनानि शमदमनिदिध्यासादीनि निरूपितानिाचतुर्थाध्याये सग पनिर्गुणविघयोः फलनिर्णयः कृतः। तत्र प्रथमे पादे श्रवणायावृत्त्या ·(११६) मातृकाविलासः। [ विद्याविर्भावः] निर्गुणं ब्रह्म उपासनावृत्त्या सगुणं वा ब्रह्म साक्षात्कृत्य जीवतः पुण्यपापालेपलक्षणा जीवन्मुक्तिरभिहिता । द्वितीयपादे म्रिय- माणस्योत्क्रांतिप्रकारश्चितितः । तृतीयपादेसगुणब्रह्मविदो मृतस्योत्तरमााभिहितः । चतुर्थपादे पूर्वभागेन निर्गुणब्रह्मविदो विदेहकैवल्यप्राप्तिरुक्ता । उत्तरभागेन सगुणब्रह्मविदो ब्रह्मलो- कगमनस्थितिरुक्ता । इदमेव सर्वशास्त्राणां मूर्धन्यं शास्त्रांतरं सर्वम- स्यैव शेषभूतमिति।इदमेव मुमुक्षुभिरादरणीयं श्रीशंकरमध्वादिमु- निदर्शितमार्गेण यथारुचीति रहस्यम्॥एवं धर्मशास्त्राणि मनुयाज्ञ- वल्क्यविष्णुयमांगिरोवसिष्ठदक्षशातातपपराशरगोतमशंखलिखित हारीतापस्तंबोशनोव्यासकात्यायनबृहस्पतिदेवलनारदपैठीनसिप्र- भृतिभिः कृतानि वर्णाश्रमधर्मविशेषाणां विभागेन प्रतिपादकानिा एवं व्यासकृतं महाभारतं वाल्मीकिकृतं रामायणं च धर्मशास्त्र एवांतर्भूतमितिहासत्वेन प्रसिद्धम् । एवं सर्वदेवसाधारणमंत्रशास्त्रं श्रीमहादेवब्रह्मगौतमादिप्रणीतं धर्मशास्त्र एवान्तर्भूतत्वेऽपीह स्वश- ब्देनैवोपादानात्पृथगेव संगतिर्वाच्या ॥ अथ वेदचतुष्टयस्य क्रमेण चत्वार उपवेदाः। तत्रायुर्वेदस्याष्टौ स्थानानि भवति । सूत्रंशारीरमैं- द्रियं चिकित्सानिदानं विमानं कल्पं प्रसिद्धिश्च । 'कायबालग्रहोद्धी- गशल्यदधाजरावृषान् । अष्टावंगानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संश्रिताः' इति । तस्यायुर्वेदस्य कायचिकित्सा, बालचिकित्सा, ग्रहो भूतप्रेतादिः, ऊ गं शिरोनेत्रादि,शल्यं शस्त्रघातादि, दंष्ट्रा स्थाव- रजंगमात्मकं विषं तेषां चिकित्सा,जरा रसायनादिना जराया दूरी- करणं, वृषो वाजीकरणतंत्रमित्यष्टांगानीति ब्रह्मप्रजापत्यश्विधन्वंत- रौद्रभारद्वाजात्रेयाग्निवेशादिभिरुपदिष्टश्चरकेन संक्षिप्तश्च । तत्रैव सुश्रुतेन पंचप्रस्थात्मकं प्रस्थानांतरं कृतम् । एवं वाग्भटादिभिर- पि बहुधेति न शास्त्रभेदः॥कामशास्त्रमप्यायुर्वेदांतर्गतमेव सुश्रुते- -- ·(११७) [विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। न वाजीकरणाख्यकामशास्त्राभिधानात् । तत्र वात्स्यायनेन पञ्चा- ध्यायात्मक कामशास्त्रं प्रणीतम् । तस्य विपयवैराग्यमेव प्रयोजनं शास्त्रोद्दीपितमार्गेणापि विषयभोगे दुःखपर्यवसानात् । चिकित्सा- शास्त्रस्य च रोगतत्साधनरोगनिवृत्तितत्साधनज्ञानं प्रयोजनम् । तच मोक्षसाधनीभूतशरीरारोग्यसंपादकत्वेन मोक्षोपयोग्येव । एवं धनु- दः पादचतुष्टयात्मको विश्वामित्रप्रणीतः। तत्र प्रथमपादो दीक्षा- स्मको द्वितीयः संग्रहपादस्तृतीयस्सिद्धपादश्चतुर्थः प्रयोगपादातर प्रथमे पादे धनुर्लक्षणमधिकारिनिरूपणञ्च कृतम्।तत्र धनुःशन्दश्चा- पेनिरूढोऽपि चतुर्विधेष्वायुधेषु वर्त्तते । यथा चक्रशन्दोऽरी निरू- ढोऽपिगदायामपि वर्तते जुगोप कुक्षि गत आत्तचक्र इत्यत्र तथादर्श- नादन्यथाअस्त्रतेजः स्वगदया विधमन्तमित्युक्तिव्याकोपः स्यादि- तितचतुर्विधमायुधं मुक्तममुक्तं मुक्तामुक्तं मंत्रमुक्तं चातत्र मुक्तं च- कादि, अमुक्तं खङ्गादि,मुक्तामुक्तं शल्यावांतरभेदादि,मंत्रमुक्तं शरा- दि।तत्र मुक्तमस्त्रमुच्यते तदमुक्तं शस्त्रमित्युच्यते । तदपि ब्राह्मवे- प्णवप्राजापत्याग्नेयादिभेदादनेकविधम् । एतन्नेदज्ञापनाय किञ्चि- द्वक्ष्यामोऽग्रे । एवं साधिदैवतेपु समंत्रेषु चतुर्विधायुधेषु येपामधि- कारः क्षत्रियकुमाराणां तदनुयायिनां च ते सर्वे चतुर्विधाः पदा- तिरथतुरगगजारूढा इति दीक्षाभिपेकसन्नाहनमंगलकरणादिकञ्च सर्वमपि प्रथमे पादे निश्चितम् । सर्वेषां शस्त्रविशेपाणामाचार्यस्य च लक्षणपूर्वकसंग्रहप्रकारो दर्शितो द्वितीयपादे । गुरुसंप्रदायसि- द्वानां शस्त्रविशेपाणां पुनः पुनरभ्यासो मंत्रदेवतासिद्धिकरणमपि निरूपितं तृतीयपादे । एवं देवतार्चनाभ्यासादिमिस्सिद्धानामस्त्र- विशेपाणां प्रयोगश्चतुर्थपादे निरूपितः । क्षत्रियाणां स्वधर्माचर- णं युद्धं दुष्टदस्युचौरादिभ्यः प्रजापालनं च धनुर्वेदस्य प्रयोजन- म् ।। अथ किश्चिदनुवेदोद्धृतं शापिरोक्तरीत्याप्यधुनोच्यते । एको ·(११८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] पे यत्र नगरे प्रसिद्धः स्यादनुर्द्धरः ॥ ततो यान्त्यरयो दूरान्मृगाः सिंहगृहादिव ॥१॥ अथ धनुनविधिः । आचार्येण धनुर्देयं ब्राह्मणे सुपरीक्षिते ॥ लुब्धे धूर्ते कृतघ्ने च मंदबुद्धौ न दापयेत् ॥२ ॥ ब्राह्मणाय धनुर्देयं खङ्गं वै क्षत्रियाय च ॥ वैश्याय दापये- कुन्तं गदां शूद्राय दापयेत् ॥३॥ धनुश्चक्रञ्च कुन्तञ्च खग च क्षुरिका गदा॥ सप्तमं बाहुयुद्धं स्यादेवं युद्धानि सप्तधा॥ ४ ॥ अथाचार्यलक्षणम् । आचार्यः सप्तयुद्धः स्याच्चतुर्भिार्गवः स्मृतः।। द्वाभ्याञ्चैव भवेद्योध एकेन गणको भवेत् ॥६॥ हस्तः पुनर्वसुः पुष्यो रोहिणी चोत्तरात्रयम् ॥ अनुराधाश्विनी चैव रेवती दशमी तथा॥ ६॥ जन्मस्थे च तृतीये च षष्ठे वै सप्तमे तथा॥ दशमैकाद- शे चंद्रे सर्वकायाणि कारयेत् ॥ ७॥ तृतीया पंचमी चैव सप्तमी दशमी तथा ॥ त्रयोदशी द्वादशीच तिथयस्तु शुभा मताः॥ ८॥ रविवारः शुक्रवारो गुरुवारस्तथैवच ॥ एतद्वारत्रयं धन्यं प्रारंभे शस्त्रकर्मणाम् ॥ ९ ॥ एभिर्दिनस्तु शिष्याय गुरुः शस्त्राणि दाप- येत् ॥ संतमे दानहोमाभ्यां सुरान्स्वाहाविधानतः ॥१०॥ ब्राह्मणा- जयेत्तत्र कुमारीश्चाप्यनेकशः ॥ तापसानर्चयेद्भत्त्या ये चान्ये शिवयोगिनः॥ ११ ॥ अन्नपानादिभिश्चैव वस्त्रालंकारभूषणैः॥ गंधमाल्यविचित्रैश्च गुरुं तत्र प्रपूजयेत्॥१२॥कृतोपवासः शिष्यस्तु धृताजिनपरिग्रहः॥ वद्धांजलिपुटस्तत्र याचयेद्गुरुतो धनुः ॥१३॥ अंगन्यासं ततः कार्य शिवोक्तं सिद्धिमिच्छता ॥ आचार्येण च शिष्यस्य पापघ्नं विघ्ननाशनम् ॥ १४ ॥ शिखास्थानेन्यसेदीशं बाहुयुग्मे च केशवम् ॥ ब्रह्माणं नाभिमध्येतु जंघयोश्च गणाधि- पम् ॥ ११ ॥ प्रतिगमैत्रम् । ओं ह्रौं शिखास्थाने शंकराय नमः । ओं ह्रौं बाहोः किशवाय नमः । ओं ह्रौं नाभिमध्ये ब्रह्मणे नमः । ओं ह्रौंजघरयोगणपतये नमः । ईदृशं कारयेन्न्यासं ये- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (११९) न श्रेयो भविष्यति।अन्येऽपि दुष्टमंत्रेण न हिंसंति कदाचन ॥१६॥ शिप्याय मानुपं चापं धनुर्मत्राभिमंत्रितम् ॥ काण्डात्काण्डाभिम- त्रेण दयादिविधानतः॥ १७॥ प्रथमं पुष्पवेधञ्च फलहोनेन प- त्रिणा ॥ ततः फलयुतेनैव मत्स्यवेधं च कारयेत् ॥ १८ ॥ मांस- वेधं ततः कुर्यादेवं वेधो भवेत्रिधा ॥ एतेर्वधैः कृतः पुंसां शराः स्युः सर्वसाधकाः॥ १९॥ वेधने चैव मांसस्य शरपातो यदा भ- वेत् ॥ पूर्व दिग्भागमाश्रित्य तदा स्याद्विजयी सुखी ॥ २०॥ द- क्षिणे कलहो वोरो विदेशगमनं पुनः॥ पश्चिमे धनधान्यं च सर्व चैवोत्तरे शुभम् ॥ २१॥ ऐशान्यां पवनं दुष्टं विदिशोऽन्याश्च शोभनाः ॥ हर्पपुष्टिकराश्चैव सिद्धिदाः सर्वकर्मणि ॥ २२॥ एवं वेधत्रयं कुर्याच्छंखदुंदुभिनिस्वनेः । ततः प्रणम्य गुरवे धनुर्वा- णानिवेदयेत् ॥ २३ ॥ इति धनुनविधिः ॥ अथ चाप- प्रमाणम् । प्रथमं यौगिकं चापं युद्धचापं द्वितीयकम् ॥ निजवा- हुवलोन्मानात्किञ्चिदून शुभं धनुः ॥ २४ ॥ वरं प्राणाधिको धन्वी न तु प्राणाधिकं धनुः ॥ धनुपा पीयमानस्तु धन्वी लक्ष्यं न पश्यति ॥ २५ ॥ अतो निजवलोन्मानं चापं स्याच्छुभकारकम् ॥ देवानामुत्तमंचापं ततो न्यूनञ्च मानवम् ॥ २६॥ अईपञ्चभहस्त- न्तु श्रेष्ठं चापं प्रकीर्तितम् ॥ तद्विज्ञेयं धनुर्दिव्यं शंकरेण धृतं पुरा ॥ २७॥ तस्मात्परशुरामेण ततो द्रोणेन धारितम् ॥ द्रोणाश- हीतं पार्थेन ततः सात्यकिना धृतम् ॥२८॥ कृते युगे महादेववे- तायां चापि राववाद्विापरे द्रोणविप्रश्च देवं चापमधारयत् ॥२९॥ चतुर्विशांगुलो हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । तद्भवेन्मानवं चाप सर्वलक्षणसंयुतम् ॥३०॥ चिपर्व पञ्चपर्व वा सप्तपर्व प्रकीर्तितम् ॥ नवपर्व च कोदंडं चतुर्दा शुभकारकम् ॥ ३१ ॥ चतुप्पञ्च पट्पर्वमष्टपर्व विवजयेत् ॥ केपाश्चिच भवेचापं वितस्तिनवसमि- ·(१२०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] तम् ॥३२॥ अतिजीर्णमपक्कञ्च ज्ञातिघृष्टं तथैव च ॥ दग्धं छिद्र न कर्तव्यं बाह्याभ्यंतरहस्तकम्॥३३॥गुणहीनं गुणाकांत कांडदो- षसमन्वितम् ॥ गलग्रंथिं न कर्त्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३४॥ अपक्कं भंगमायाति पतिजीण तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिवृष्टं तु सोटे- गं कलहो बांधवैः सह ॥ ३५॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि नाशनम् ॥ बाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥३६॥ हीने तु संधिते वाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥ आक्रांते तु पुनः क्वापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ॥३७॥ गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकर धनुः ॥ एभिर्दोषैविनिर्मुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८॥ शाङ्ग पुनर्धनुदिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥३९॥ न स्वर्गे न च पाताले न भूमौ कस्यचित्करे ॥ तद्धनुर्वशमायाति मुक्त्वैकं पुरुषोत्तमम् ॥४०॥ पौरुषेयं तु यच्छाङ्ग बहुवत्सरशोभितम्॥वितस्तिभिःसार्द्धषभिनिर्मितं चार्थसा- धनम्॥४१॥प्रायो योज्यं धनुश्शाङ्ग गजारोहाश्वसादिनाम् ॥ रथिनां च पदातीनांवांशं चापं प्रकीर्तितम्॥४२॥अथ गुणलक्षणानिागुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गुणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्य्यः कनि- ष्ठामानसमितः ॥४३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धस्त्रिगुणतं- तुभिः॥ वर्तितः स्याद्गुणः शुक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४४ ॥ अभावे पट्टसूत्रस्य हरिणीस्नायुरिष्यते ॥ गुणार्थमपि च ग्राह्याः नायवो महिषीभवाः॥४५॥ तत्कालहतगोकर्णचर्मणा छागलेनवा।। निर्लोमतंतुसूत्रेण कुर्य्यादा गुणमुत्तमम् ॥ ४६ ॥ पक्कवंशत्वचः कार्यो गुणस्तु स्थावरो दृढः ॥ पट्टसूत्रेण सन्नद्धः सर्वकर्मसहो युधि ॥४७॥ प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते ॥ तस्यास्तत्र गुणः कार्यो नवित्रः स्थावरो दृढः ॥ ४८ ॥ वृत्तार्कसूत्रतंतूनां ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२१) हस्तास्त्वष्टादश स्मृताः ॥ तद्वृत्तं त्रिगुणं कार्य प्रमाणोयं गुणे स्मृतः ॥ १९॥ अथ शरलक्षणाने । अतःपरं प्रवक्ष्यामि शराणां लक्षणं शुभम् ॥ स्थूलं न चातिसूक्ष्मं च न पक्कं न कुभूमिजम् ॥ ५० ॥ हीनग्रंथि विदीर्णं च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ पूर्णग्रंथि सुपकं च पांडुरं समयाहृतम् ॥५१॥ कठिनं वर्तुलं काण्डं गृह्णीयात्सुप्रदेशजम् ॥ द्वौच हस्तौ मुष्टिहीनौ दैर्घ्य स्थौल्ये कनि- टिका॥२॥विधेया शरमानेषु यंत्रेप्वाकर्पयेत्ततः॥ काकहंसशशा- दानां मत्स्यादक्रौंचकेकिनाम्॥५३॥गृध्राणांकुरराणाञ्च पक्षा एतेषु शोभनाः॥५४॥एकैकस्य शरस्यैव चतुप्पक्षानियोजयेत् ॥ पडंगु- लप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥५५॥ दशांगुलिमितं पक्ष शार्ङ्गचापस्य मार्गणे ॥ योज्या दृढाश्चतुः संख्याः सन्नद्धाः स्नायुतंतु- भिः॥५६॥ शराश्च त्रिविधा ज्ञेयास्त्री पुमांश्च नपुंसकः॥ अग्रे स्थूला भवेन्नारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥ २७॥ समं नपुंसकं ज्ञेयं तल्लक्ष्यार्थ नियोजयेत् ॥ दूरं पातं युक्त्या च पुरुपो भेदयेह- ढम् ॥ ५८॥ अथ फललक्षणम् । फलं तु शुद्धलोहस्य सुधार तीक्ष्णमक्षतम् ॥योजयेद्ववलेपेन शरे पक्षानुमानतः ॥ २९ ॥ आ- रामुखं क्षुरपञ्च गोपुच्छं चाईचंद्रकम् ॥ सूचीमुखञ्च भल्लञ्च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ॥ ६०॥ कर्णिकं काकतुण्डं च तथान्यान्य- प्यनेकशः ॥ फलानि देशदेशेषु भवंति बहुरूपतः ॥ ६१ ॥ आरामुखेन वै चर्म क्षुरप्रेण च कार्मुकम् ॥ सूचीमुखेन कवचं पईचंद्रेण मस्तकम् ॥ ६२ ॥ भल्लेन हृदयं भेद्यं द्विभल्लेन गुणः शराः ॥ लोहञ्च काकतुण्डेन लक्ष्यं गो- पुच्छकेन च ॥ ६३ ॥ अन्यगोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाष्टविनि- मितम् ॥ मुखे च लोहकंटेन विद्धं व्यंगुलसम्मितम् ॥ ६॥ अथ फलपायनम्।।फलस्य पायनं वक्ष्ये दिापधिविलेपनः । येन दुर्भ ·(१२०) पातकाविलासः। [विद्याविर्भावः] तम् ॥३२॥ अतिजीर्णवत् ॥ ६५ ॥ पिप्पलीसेंधवं कुष्ठं गोमूत्रे न कर्तव्यं बाह्याभ्यंतरहसयेच्छस्त्रं लिप्तञ्चानौ प्रतापयेत् ॥६६॥ पसमन्वितम् ॥ गलग्रंथि पीतं तथौषधम् ॥ ततस्तु विमलं तोयं अपक्वं भंगमायाति परि॥ अथ नाराचनालीको ॥ सर्वलोहास्तु ये गं कलहो बांधवैः सह ॥ताः॥पञ्चभिः पृथुलैः पर्युक्ताः सिध्यन्ति नाशनम् ।। बाह्ये लालीका लववोबाणा नलयंत्रेण नोदिता अत्यु- हीने तु संधित युद्धेषु ते मताः॥६९ ॥ अथ स्थानमुष्टयाक लक्ष्यं न । स्थानान्यष्टौ विधेयानि योजने भिन्नकर्मणाम्॥सु- समाख्याता व्यायाः पञ्च प्रकीर्तिताः॥ ७० ॥ अग्रतो धनुः पादञ्च दक्षिणं चानुकुंचितम् ॥ आलीढं तु प्रकर्तव्यं हस्तद्वय- पविस्तरम् ॥ ७१ ॥ प्रत्यालीढे तु कर्त्तव्यं सव्यञ्चैवानुकुञ्चितम्॥ दक्षिणं तु पुरस्तादा दूरपाते विशिष्यते ॥ ७२ ॥ पादौ सविस्तरौ कार्यों समौ हस्तप्रमाणतः ॥ विशाखस्थानकं ज्ञेयं कूटलक्ष्यस्य वेधने ॥ ७३ ॥ समपादै समौ पादौ निष्कम्पौ च सुसंगतौ ॥ असमे च पुरो वामे हस्तमात्रे नतं वपुः ॥७४॥आकुंचितोरू द्वौ यत्र जानुभ्यां धरणीं गतौ ॥ दुर्दुरक्रममित्याहुः स्थानकं दृढभेद- ने । ७५ ॥ सव्यं जानुगतं भूमौ दक्षिणञ्च सकुञ्चितम् ॥ अग्रतो यत्र दातव्यं तं विद्याद्गरुडक्रमम् ॥ ७६ ॥ पद्मासनं प्रसिद्धं तु युपविश्य यथाक्रममाधन्विना तत्तु विज्ञेयं स्थानकं शुभलक्षणम् ॥ ७७ ॥ इति स्थानानि ॥ अथ गुणमुष्टयः ॥ पताका वज्रसुष्टिश्च सिंहकर्णस्तथैव च ॥ मत्सरी काकतुण्डी च योजनीया यथाक्रमम् ॥ ७८॥ दीर्घा तु तर्जनी यत्र ह्याश्रितांगुष्ठमूलकम् ॥ पताका सा च विज्ञेया नलिका दूरमोक्षणे ॥ ७९ ॥ तर्जनीमध्यमामध्यमंगुष्ठो विशते यदि ॥ वज्रमुष्टिस्तु सा ज्ञेया स्थूले नाराचमोक्षणे ॥८॥ अंगुष्टमध्यदेशं तु तर्जन्यग्रं सुसंस्थितम् ॥ सिंहकर्णः स विज्ञे- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२१) यो दृढलक्ष्यस्य वेधने ॥ ८३ ॥ अंगु कार्य प्रमाणोयं गुणे संस्थितम् ॥ मत्सरी सा च विज्ञेया चित्ररतःपरं प्रवक्ष्यामि शराणां अंगुष्टाये तु तर्जन्या मुखं यत्र निवेशितम् च न पकं न कुभूमिजम् सूक्ष्मलक्ष्येषु योजिता ।।८३॥अथ धनुर्मुदिशं शरम् ॥ पूर्णगाथ प्रोक्तमध ऊर्ध्वं समं सदा ॥ योजयेविका कठिनं वर्तुलं काण्ड क्रमम् ॥ ८४ ॥ अधश्च दूरपातित्वे समे लक्ष्य दैये स्थौल्ये कनि- स्फोटप्रकुर्वीत ऊर्व संधानयोगतः ॥ ८५ ॥ अथे। काकहंसशशा- कः केशमूले वे शरः शृंगे च सात्विकः॥श्रवणे वत्सकन पक्षा एतेषु भरतो भवेत् ॥ ८६॥ अंसके स्कंधनामा च व्यायाः पञ्च पडंगु- ताः। कैशिकाश्चित्रयुद्धेषु | लक्ष्येपु सात्विकः।।८७॥वत्सक पक्षं सदा ज्ञेयो भरतो दृढभेदनहढभेदे च दूरे चस्कंधनामानमुदिशै ॥८८॥ अथ लक्ष्यम् ॥ लक्ष्यं चतुर्विध ज्ञेयं स्थिरं चैव चलं तथा।। चलाचलं व्यचलं वेधनीयं क्रमेण तु ॥ ८९ ॥ आत्मानं सुस्थिर कृत्वा लक्ष्यञ्चैव स्थिरं बुधः ॥ वेधयत्रिप्रकारं तु स्थिरवेधी स उच्यते ।। ९० ॥ चलं तु वेधयेद्यस्तु आत्मस्थाने सुसंस्थितः ।। चलं लक्ष्यं तु तत्प्रोक्तमाचार्येण सुधीमता ॥ ९१ ॥ धनी तु चलते यत्र स्थिरलक्ष्ये समाहितः ॥ चलाचलं भवेत्तच ह्यप्रमेयम- चिंतितम् ॥ ९२ ॥ उभावेव चलो यत्र लक्ष्यं चापि धनुर्धरः॥ तदिज्ञेयं द्वयचलं श्रमेण बहु साध्यते ॥९३॥ श्रमेणास्खलितं लक्ष्य दूरं च बहुभेदनम् ॥ श्रमेणास्खलिताकृष्टिः शीघसंधानमाप्यते ।। ॥ ९४॥ श्रमेण चित्रयोधित्वं श्रमेण प्राप्यते जयः । तस्मादरस- मक्ष हि श्रमः काय्योविजानता ॥ ९५ ।। प्रथमं वामहस्तन यः अमं कुरुते नरः ॥ तस्य चापक्रियासिद्धिरचिरादेव जायते ॥ १६॥ वामहस्ते सुसंसिद्दे पश्चादक्षिणमारयेत् ॥ उभाभ्यां च श्रमं कुया- वारांचेच शरैस्तथा ।। ९७॥ वामनव अमं कुर्यात्सुसिद्ध दक्षिण ·मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] करे ॥ विशाखेनासमेनैव रथी व्याये च कैशिके ॥९८॥ उदिते आस्को लक्ष्य पश्चिमायां निवेशयेत् ॥ अपराह्ने च कर्त्तव्यं लक्ष्य पूर्वदिगाश्रितम् ॥ ९९ ॥ उत्तरेण सदा कार्यमवश्यमवरोधिकम् ॥ संग्रामेण विना कार्य न लक्ष्यं दक्षिणामुखम् ॥१००॥ षष्टिधन्वंतरे लक्ष्यं ज्येष्ठं लक्ष्यं प्रकीर्तितम् ॥ चत्वारिंशन्मध्यमं च विंशतिश्च कनिष्टकम् ॥३॥शराणां कथितं ह्येतनाराचानामथोच्यो॥चत्वारिं- शच्च त्रिंशव पोडशैव भवेत्ततः॥२॥ चतुःशतैश्च कांडानां यो हि लक्ष्य विसर्जयेत् ॥ सूर्योदये चास्तमने स ज्येष्ठो धन्विनां भवेत्॥ ॥३॥ त्रिशतैर्मध्यमश्चैव द्विशताभ्यां कनिष्ठकः ॥ लक्ष्यं च पुरु- पोन्मानं कुच्चिंद्रकसंयुतम् ॥ ४॥ ऊर्ध्ववेधी भवेज्येष्ठो नाभि- वेधी च मध्यमः॥पादवेधी तु लक्ष्यस्य स कनिष्टो मतो बुधैः॥५॥ अथानध्यायाः॥ अष्टमी च ह्यमावास्या वर्जनीया चतुर्दशी ॥ पूर्णि- माईदिनं यावन्निषिद्धं सर्वकर्मसु ॥६॥ अकाले गजिते देवे दुर्दिनं चाथवा भवेत् ॥ पूर्वकांडहतं लक्ष्यमनध्यायं प्रचक्षते ॥७॥ अनु- राधक्षमारभ्य षोडशर्के दिवाकरः ॥ यावच्चरति तं कालमकालं हि प्रचक्षते ॥ ८॥ यद्वा । अरुणोदयवेलायां वारिदो यदि गर्जति ॥ तदिने स्यादनध्यायस्तमकालं प्रचक्षते ॥९॥श्रमं च कुर्वत- स्तत्र भुजंगो दृश्यते यदि ॥ अथवा भज्यते चापं यदैव श्रमक- मणि ॥ ११०॥ त्रुट्यते वा गुणो यत्र प्रथम वाणमोक्षणे ॥ श्रमं न तत्र न कुर्वीत शस्त्रे मतिमतां वरः॥११॥ अथ श्रमक्रिया ॥ क्रिया- कलापान्वक्ष्यामि श्रमसाध्या छुचिष्मताम् ॥ येषां विज्ञानमात्रेण सिद्धिर्भवति नान्यथा ॥ १२ ॥ प्रथमं चापमारोप्य चूलिकां बंधये- त्ततः॥ स्थानकं तु ततः कृत्वा वाणोपरि करं न्यसेत् ॥ १३॥ तुलनं धनुपश्चैव कर्तव्यं वामपाणिना ॥ आदानं च ततः कृत्वा संधानञ्च ततः परम् ॥१४॥ सकृदाकृष्टचापेन भूमिवधं न कार- ·[विद्याविनावः] मातृकाविलासः। (१२५) येत् ॥ नमस्कुर्याच्छिवं विनराज गुरुधनुःशरान् ॥ १५॥ याचि- तव्या गुरोराज्ञा वाणस्याकर्पणं प्रति ॥ प्राणवायुं प्रयत्नेन प्राणेन सह पूरयेत् ॥ १६॥ कुंभकेन स्थिरं कृत्वा हुंकारेण विर्जयेत् ॥ इत्याभ्यासक्रिया कार्या धन्विना सिद्धिमिच्छता ॥१७॥ पण्मासा- सिध्यते मुष्टिःशराःसंवत्सरेण तु ॥ नाराचास्तस्य सिद्धयति यस्य तुष्टो महेश्वरः ॥१८॥ पुप्पवद्धारयेद्राणं सर्पवत्पीडयेनुः ॥ धनव- चिंतयेल्लक्ष्यं यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः॥१९॥क्रियामिच्छन्ति चाचार्या दूरमिच्छन्ति भार्गवाः ॥ राजानो हदमिच्छन्ति लक्ष्यामिच्छन्ति चे- तराः॥१२०॥जनानां रंजनं येन लक्ष्यपातात्मजायते।हीनेनापीषुणा तस्मात्प्रशस्तं लक्ष्यवेधनम्॥२१॥अथ लक्ष्यास्खलनविधिःविशा- खस्थानकं हित्वा समसंधानमाचरेत् ॥ गोपुच्छमुखवामेन सिंह- कर्णेन मुष्टिना ॥२२॥आकर्पत्कौशिकव्याये नशिखाचालयेत्ततः।। पूर्वापरी समं कार्यों समांसौ निश्चलौ करो ॥२३॥ चक्षुपी स्पं- दयेन्नैव दृष्टिं लक्ष्य नियोजयेत्॥मुष्टिनाऽऽच्छादितं लक्ष्यं शरस्या- ग्रेनियोजयेत् ॥२४॥ मनोहाटेगतं ज्ञात्वा ततः कांडं विसर्जयेत्।। स्खलत्येव कदाचिन्न लक्ष्ये योधो जितश्रमः ॥ २५ ॥ अथ शीघ्रसंधानम् ॥आदानं चैव तूणीरात्संधानं कर्षणं तथा॥ क्षेपणं च त्वरायुक्तो वाणस्य कुरुते तु यः॥२६॥नित्याभ्यासवशात्तस्य शी- प्रसंधानता भवेत् ॥ अथ दूरपातित्वम् ॥ मुष्टया पताकया वाणं स्त्रीचिह्न दूरपातनम् ॥२॥ अथ दृढभेदिता।प्रत्यालीठे कृते स्थाने यवःसंधानमाचरेत्।।द१रस्थानमास्थाय गर्द्धधारणमाचरेत्॥२८॥ स्कंधव्यायन पत्रस्य मुष्टया पुंमार्गणेन च ।। अत्यंतसोटवा बा- होर्जायते दृढभेदिता॥२९॥अथ हीनगतयः । सूचीमुखा मीनपुच्छा भ्रमरी च तृतीयका ।। शराणां गतयस्तिनःप्रशस्ताः कथिता बुरः ॥१३०॥ मूचीमुखा गतिस्तस्य सायकस्य प्रजायते॥ पत्रं विलो- ·(१२८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] चंडीगुरुं शस्त्राणि वाजिनः॥ ६४ ॥ विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा कुमारी भोजयेत्ततः।।देव्यै पशुबलिं दद्यादृष्टो वादित्रमंगलैः ॥६६॥ ततस्तु साधयेन्मंत्रान्वेदोक्तान्यागमोदितान्॥ अस्त्राणां कर्मसिद्धय- थे जपहोमविधानतः॥६६॥ब्राझं नारायणं शैवमैंद्र वायव्यवारुणे॥ आमेयञ्चापरास्त्राणि गुरुदत्तानि साधयेत् ॥६७॥ मनोवाकर्मभि- र्भाव्यं लब्धास्त्रेण शुचिष्मता ॥ अपात्रमसमर्थ च दहन्त्यत्राणि पूरुषम् ॥ ६८ ॥ प्रयोगं चोपसंहारं यो वेत्ति स धनुर्द्धरः ॥ सामान्य कर्मणि प्राज्ञो नैवास्त्राणि प्रयोजयेत् ॥ ६९ ॥ अथ स्कांदोक्तकतिचिदत्रस्वरूपमप्युच्यते॥अथास्त्राणि प्रवक्ष्यामि सावधानोऽवधारय॥ब्रह्मास्त्रं प्रथमं प्रोक्तं द्वितीयं ब्रह्मदण्डकम् १७०॥ ब्रह्मशिरस्तृतीयं च तुर्य पाशुपतं मतम्॥वायव्यं पंचमं प्रोक्तमाग्ने- यं षष्ठकं स्मृतम् ॥ ७१ ॥ नारसिंहं सप्तमं च तेषां भेदा ह्यनंत- काः॥ ससंहारं सविज्ञेयं शृणु द्रोण यथातथम् ॥ ७२ ॥ वेदमा- त्रा सर्वशस्त्रं गृह्यते दीप्यतेऽथवा ॥ तत्प्रयोगं शृणु प्राज्ञ ब्रह्मास्त्रं प्रथमं शृणु ॥७३॥ दादिदन्ताञ्च सावित्री विपरीतां जपेत्सुधीः जप्त्वा पूर्वी निखर्व चाभिमंत्र्य विधिवच्छरम् ॥ ७४ ॥ क्षिपेच्छत्रुषु सहसा नश्यति सर्वजातयः ॥ वाला वृद्धाश्च गर्भस्था ये च योद्धं समागताः ॥७९॥ सर्वे ते नाशमायांति मम चैव प्रसादतः॥य- थाक्रमं दादिदंतं जपेत्संहारसिद्धये ॥७६॥ तस्य स्वरूपम् ॥ ॐ द्यादचोप्रनोयोयोधिहिमधीस्यवदेोभण्यरेतुविसतदूस्खोव भूरो म् ॥ इति प्रयोगः॥ अथसंहारः।ॐ भूर्भुवःस्व तत्सवितुर्वरेण्यंभोंदे वस्यधीमहि धियोयोनःप्रचोदयात्॥इति संहारःब्रह्मदंड प्रवक्ष्यामि प्रणवं पूर्वमुच्चरेत् ॥ ततः प्रचोदयाज्ज्ञेयं ततो नो यो धियःक्रमाव ॥७७॥ ततो धीमहि देवस्य ततो भर्गों वरेणियम् ।। सवितुस्तच योक्तव्यममुकश तथैव च ॥७८॥ ततोहनहन हुंफट् जवा पूर्व ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२९) द्विलक्षकम् ॥ अभिमंत्र्य शरं तद्वत्मक्षिपेच्छचुपु स्फुटम् ॥८॥ न- इयंति शत्रवः सर्वे यमतुल्या आप ध्रुवम् ।। एतदेव विपर्यस्तं जपे- संहारसिद्धये ॥ ८२ ॥ ब्रह्मशिरः प्रवक्ष्यामि प्रणवं पूर्वमुच्चरेत् ।। धियो यो नः प्रचोदयाद्रगो देवस्य धीमहि ।। ८३ ।। तत्सवितुर्वरे- णियं शत्रून्मे हनहनेति च ॥ हुंफट् चैव प्रयोक्तव्यं क्षिपेद्ब्रह्मशिरस्त तः॥ ८४॥ पुरश्चर्या पुरः कृत्वा विलक्षं नियतः शुचिः ॥ नश्यं- ति सर्वे रिपवः सर्वे देवासुरा अपि ॥ ८५ ॥ इदमेव विपर्यस्तं प्रयो- क्तव्यं विकर्षण||अतः परंप्रवक्ष्यामि शस्त्रं पाशुपतं मम।।८दायस्य विज्ञानमात्रेण नश्यति सर्वशत्रवः।। दादिदन्ताञ्च सावित्री प्रोच्य प्रणवमेव च ॥ ८७ ॥ श्लींपशुहुंफट् अमुकशत्रून् हनहन हुंफट्। जत्वा पूर्व द्विलक्षञ्च ततः पाशुपतं क्षिपेत् ।। ८८॥ पुनस्तदेव व्य स्तं स्यात्संहारेतां नियोजयेत्॥ एतत्पाशुपतं शस्त्रं सर्वशनिवार- णम् ॥८९।। वच्मि वायव्यमस्त्रं ते येन नश्यति शत्रवः॥ॐ वायव्य यावायव्ययाण्यौयियावातथा ॥ १९०॥ अमुकशत्रून्हनहन हुँफटू चैव प्रकीर्तयेत् ॥ पूर्वमेव तथा जप्त्वा नियुतद्वितयं तथा।।९१॥पुनः संहाररूपेण संहारं च प्रकल्पयेत् ॥ अस्त्रं वायव्यकं नाम देवाना- मपि वारणम् ।। ९२ ।। आग्नेयं संप्रवक्ष्यामि यतः परभयं दहेत् ॥ ओमग्निस्त्यताहृदुभूचशिवं वनाश्वाविणिच॥९॥हगादुतिदशरु- पनः सदवेति ततः क्रमात् ।। हादतितोयतिरामतथा मसोहिवावान ॥९॥ सुसेदवेदया च वदेत् ॥ अमुकादीस्ततो वदेत् ॥ पूर्वोक्तांच पुरश्चय्या कृत्वा शस्त्रेऽभियोजयेत् ॥ इमं मंत्रं पुनर्व्यस्तं संहारे चैव योजयेत्।।९।। वजनसवनदंद्रायुधाय महासिंहाय हुंफट् । पूर्व जत्त्वा च लक्षं हि नारसिंहं च योजयेत् ॥१६॥ सिंहरूपान्ततो वाणाः पतंति शात्रवे वने। पूर्वोक्तेन प्रकारेण संहारं च प्रकल्पयेत् ॥ ९७ ।। संक्षेपता महाभाग तवोक्तानि महामते ॥ भेदा- ·(१३०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] स्त्वेषां धनुर्वेदे ह्यनंताः परिकीर्तिताः ॥ ९८ ॥ इति केदारखंडे श्रीशिवेन द्रोणं प्रति प्रोक्तम् ॥ अथ शस्त्रवारणम् । हस्ताकें लांग- लीकन्दो गृहीतस्तस्य लेपतः॥ शूरस्य चरणे पुंसो दर्प हरति कातरः॥ ९९ ॥ गृहीत्वा योगनक्षत्रैरपामार्गस्य मूलकम् ॥ लेप- मात्रेण वाराणां सर्वशस्त्रनिवारणम् ॥२००॥ अधःपुष्पी शंख- पुष्पी लज्जालुगिरिकार्णिका ॥ नलिनी सहदेवी च पुत्रमार्जारिका तथा ॥१॥विष्णुकांता च सर्वासां जटा ग्राह्याखेदिने॥बद्धा भुजे विलेपाद्वा काये शस्त्रापवारकाः॥२॥ सर्पव्याघ्रादिसत्वानां भूता- दीनां न जायते ॥ भीतिस्तस्य स्थिता यस्य मातरोऽष्टौ शरी- रके ॥३॥ गृहीतं हस्तनक्षत्रे चूर्ण छुच्छंदरीभवम् ॥ तत्प्रभावाद्वजः पुंसः संमुखनैति निश्चितम् ॥४॥च्छुछंदरीश्रीफलपुष्पचूर्णैरालिप्त- गात्रस्य नरस्य दूरात् ॥ आघ्राय गंधं द्विरदोऽतिमत्तो मदंत्यजे- केसरिणो यथोग्रम्॥५॥श्वेताद्रिकणिकामूलं पाणिस्थं वारयेद्गजम्॥ श्वेतकंटारिकामूलं व्याघ्रादीनां भयं हरेत् ॥ ६ ॥पुष्यार्कोत्पाटिते मूले पाठाया मुखसंस्थिते ॥ देहं स्फुटति नो तीक्ष्णमंडलायै रणे नृणाम् ॥७॥गंधाऱ्या उत्तरं मूलं मुखस्थं संमुखागतम् ॥ शस्त्रौषं वारयेत्तत्र पुष्यार्के विधिनोद्धृतम् ॥ ८ ॥विधिरुपवासः॥ शुभ्रायाः शरपुंखाया जटा नीलीजटाऽथवा ॥ भुजे शिरसि वक्त्रे वा स्थिता शस्त्रनिवारिका ॥ भूपाहिचोरभीतिनी गृहीता पुष्यभास्करे ॥९॥ अथ संग्रामविधिः। प्रथमं क्रियते स्नानं शुक्लवस्त्रावृतो भवेत् ॥ मंग- ल्यगीतसंयुक्तो देव विप्रांश्च पूजयेत् ॥ २१०॥ क्षेत्रपालस्य नाना च बलिं दद्यादिशो दश ॥ शस्त्राणि चापि संपूज्य रक्षामंत्रं स्मरे- त्ततः॥११॥मंत्रश्च ॥ ओंमूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्डेन चांबिके ॥ घंटास्वनेन नः पाहि चापज्यानिस्वनेन च ॥१२॥ प्राच्या रक्ष प्रती- च्यांच चंडिके रक्ष दक्षिणे ॥ भ्रामणेनात्मशूलस्य चोत्तरस्यां तथे- ·[वियाविनावः] मातृकाविलासः। (१३१) श्वरि ॥१३॥ सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरति ते ॥ यानि चात्यंतघोराणि ते रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥१४॥ सङ्गशुलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिकाकरपल्लवसंगीनि तैरस्मानः सर्वतः॥१५॥ इतिरक्षामंत्रः ॥ दिव्यौपधीनां लेपञ्च रक्षाबंधं च कारयेत् ॥ किञ्चिटुक्त्वा च पीत्वा च ततः सन्नाहमाचरेत् ॥ १६॥ सेनापति गजारोहांस्तांस्तांश्च सुभटांस्तथा ॥ मुख्यानन्यानपि धनैर्वस्त्रंश्च परितोपयेत् ॥ १७॥ पूर्व सारथिमारोप्य रथे सजे ततः स्वयम् ॥ योजयेद्वाजिनः शुद्धान्सुसंतुष्टाभितश्रमान् ॥ १८ ॥ रथे च धारयेद्वं कार्मुकाणां चतुष्टयम् ॥ चतुःशतानि वाणानां तूणी- राणि प्रपूरयेत् ।। १९ ॥ खङ्गं चर्म गदां शक्ति परिवं मुद्गरं तथा ॥ नाराचान्परशुं कुंतं पहिशादींश्च धारयेत् ॥२२० ॥ न रथा न गजा यस्य सोऽश्वमेव समारुहेत् ॥ कटिबद्धकतूणीरः खगशक्ति- धनुर्युतः ॥ २१ ॥ ततोऽर्जुनस्य नामानि विष्णुस्मरणपूर्व- कम् ॥ जपेत्ततः प्रतिष्टेत चतुरंगवलैर्युतः ॥ २२ ॥ लाभस्तेपां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः॥ येपा हदिस्थो भगवान्मंगलाय- तनं हरिः॥ २३ ॥ अर्जुनः फाल्गुनः पार्थः किरीटी श्वेतवाहनः ॥ वीभत्सुविजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ॥ २४ ॥ इन्द्रमूनुः कर्णहंता शिवशिप्यः कपिध्वजः ॥ नामान्येतानि युद्धादी स्मृत्वा विजयमभुते ॥ २५ ॥ अथावाहिणीसंख्या ॥ सव्यं स्वरवस्विन्दुनेत्ररक्षौहिणी मता ॥ २१८७०० ॥ अहिण्यां प्रदिष्टानां स्थानां वर्मधारिणाम् ॥ २६ ॥ संख्या गणितत- त्वज्ञः सहस्राण्येकर्षिशतिः ॥ उपर्यप्टी शतान्याहुस्तथा भूयश्च सप्ततिः २१८७० ॥ २७ ॥ गजानां तु परीमाणमेतदेव प्रकी- तितम् ॥ ज्ञेयं लक्षं पदातीनां सहस्राणि तथा नव ॥ २८ ॥ शतानि त्रीणि पंचाशच्छूराणां शत्रधारिणाम् ॥ पञ्चपष्टिमहराणि ·(१३२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] तथाश्वानां शतानि च॥२९॥दशोत्तराणि षट् प्राहुः संख्यातत्वविदो जनाः॥२३०॥अथ महाक्षौहिणी ॥ खवयं निधिवेदाक्षिचंद्राक्ष्यग्निहि मांशुभिः ॥ १३२१२४९'०० ॥ महाक्षौहिणिका प्रोक्ता संख्या- गणितकोविदैः॥३१॥ कोट्यस्त्रयोदश प्रोक्ता लक्षाणामेकर्वि- शतिः॥ चतुर्दिशसहस्राणि तथा नव शतानिच ॥ ३२ ॥ महाक्षा हिणिकां प्राहुस्संख्यातत्वविदो जनाः ॥३३॥ महाक्षौहिणिकायां तु रथाःकोटिमिताः स्मृताः ॥ अश्वाश्चतुःकोटिमिता लक्षाण्ये- कादशैव च ॥३४ ॥प्रोक्तानि नवतिस्तद्वदेवमेव गजा मताः ॥ गजाश्चतुःकोटिमिता लक्षाण्येकादशैव च॥३५॥ सप्तविंशसहस्राणि तथा नव शतानि च।।कोचत्तु। महाक्षौहिणिकां प्राहुरिमां तत्त्वविदो जनाः॥३६॥ महाक्षौहिणिकायां तु रथाः कोटिमिताः स्मृताः॥ सप्तत्रिंशच लक्षाणि गीयते तत्त्ववेदिभिः ॥३७॥ द्वादशैव सहस्राणि चत्वार्येव शतानि च ॥ प्राक्तानि नवतिस्तद्वदेवमेव गजाः स्मृताः।। ॥३८॥अश्वाश्चतुष्कोटिमिता लक्षाण्येकादशैव च।सप्तत्रिंशत्सहस्रा- णि तथा शतचतुष्टयम् ॥३९॥ सप्ततिश्चैव संख्याताः प्रोच्यते पत्तयस्ततःषट्कोव्योशीतिलक्षाणि पंचाधिकमितानि च।।२४०॥ द्विषष्टिश्च सहस्राणिं तथा शतचतुष्टयम् ॥ पंचाशदिति संख्याता महाक्षौहिणिका बुधैः॥ ४१ ॥ अथ व्यूहविधिः ॥ मुखे रथा गजाः पृष्ठे तत्पृष्ठे च पदातयः॥ पार्श्वयोश्च हयाः कार्या व्यूहस्यायं विधिः स्मृतः ॥४२॥ अर्द्धचंद्रञ्च चक्रञ्च शकटं मक- रं तथा ॥ कमल श्रेणिका गुल्मं व्यूहान्येवं प्रकल्पयेत् ॥ ४३ ॥ अथ युद्धविधिः॥ ये राजपुत्राः सामन्ता आप्ताः सेवकजातयः ॥ तान्सर्वानात्मनः पार्थे रक्षायै स्थापयेन्नृपः॥४॥ यस्मिन्कुले य- पुरुपः प्रधानः स सर्वयत्नेन च रक्षणीयः॥ तस्मिन्विनष्टे किल सार- भूते न नाभिभंगे अरका वहांत ॥ ४५ ॥ क्षत्रं सारभृतां शूरं शस्त्र- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३३) ज्ञमनुरागि चेत् ॥ अपि स्वल्पं श्रिये सैन्यं वृथेय मुंडमंडली ॥४६॥ अपि पञ्चशताः शूरा मृदंति महती चमूम् ॥ अथ वा यंच पट् सप्त विजयंतेऽ निवर्तिनः ॥४७॥ धनुःसंगतिसंशुद्धा वा- जिनो मुखदुर्वलाआकर्णपतिता योधाः संग्रामे जयनादिनः॥४८॥ परस्परानुरक्ता ये योधाः शाङ्गधनुर्द्धराः ॥ युद्धज्ञास्तुरगारूढास्ते जयंति रणे रिपून् ॥ १९ ॥ एकः कापुरुपो दीर्णो दारयेन्महती चमूम् ॥ तदीर्णमनुदीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ॥ २५० ॥ दुनि- वारतरा चैव प्रभमा महती चमूः॥अपामिव महावेगवस्ता मृगग- णा इव ॥५१॥ यस्तु भनेपु सैन्येषु विद्रुतेषु निवर्त्तते ॥ पदे- पदेऽश्वमेधस्य लभते फलमव्ययम् ॥ १२॥ द्वाविौ पुरुपो लोके सूर्यमंडलभेदिनी।परित्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः॥५३॥ यवयत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः ॥ अक्षयं लभते लोकं यदि कीयं न भापते ॥५४॥ मूच्छितं नैव विकलं नाशस्त्रं नान्ययोधि- नम् ॥ पलायमानं शरणं गतं चैव न हिंसयेत् ॥ २५ ॥भीरुः पलायमानोऽपि नान्वेष्टव्यो बलीयसा ॥ कदाचिच्छूरतां याति स रणे कृतनिश्चयः ॥५६॥ संभृत्य संहती सेनां चतुरंगां महीपतिः।। व्यूहयित्वाऽग्रतः शूरान्स्थापयेनयलिप्सया।।५७॥अल्पायां वा म- हत्यां वा सेनायामिति निश्चयः ॥ सर्वयोगणस्यैको जयलक्षण उच्यते ॥ ६८ ॥ पृष्टेन वायवो वांति पृष्ठे भानुर्वयांसि च ॥ अनु- प्रवन्ते मेवाश्च यस्य तस्य रणे जयः॥५९॥ अपूर्णनव मत्र्तव्यं संपू- नव जीवनम्॥ तस्मादेय्य विधातव्यं तव्या परवाहिनी।।२६०॥ जिते लक्ष्मीमते स्वर्गः कीर्तिश्च धरणीतले । तस्मादय विधातव्यं इंतव्या परवाहिनी ॥६३ ॥ इति धनुवंदोइतधनुवंदसारः ॥ एवं गांधर्वशाम्यं भरतेन प्रणीतं तब नृत्यगीतवाद्यभेदेन बहुविधोऽर्थः प्रपंचितः ॥ देवताराधननिर्विकल्पकसमाध्यादिसिदिश्च गांधर्व- ·(१३४) मातृकाविलासः। [विद्याविभावः] वेदस्य प्रयोजनम् । गीतं गानशिक्षागीतनिर्माणमास्वरजातिरागभे- दास्तालमात्रादिरचनाप्रकाराः । साधकबाधकस्वरादिमेलनपरि- ज्ञानञ्च 'स्वरगं पदगं चैव तथा लयगमेव चाचतोवधानगं चैव गेयं ब्रयुश्चतुर्विधम् ॥' स्वरादिभेदा अनंता रामाश्च भैरवश्रीरागादिभे- देन पोटाऽप्यवांतरभेदैरनन्ता एव । तालश्च क्रियामानं क्रिययाऽऽ वापनिष्क्रमादिकया मानं परिच्छेदः। लयश्च गीतवाद्यपादादिन्या- सानां क्रियाकालयोः साम्यम् । वाद्यं धनं तथानद्धं ततं सुषिरमेव च। कांस्यपुष्करतंत्रीभिर्वेणुना च यथाक्रमम् ॥ एतदेवामरेणाप्यु- तं 'ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् । वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं धनम्॥ चतुर्विधमिदं वाद्यम्'इति।तत्र'नृत्यं कृ- तानुकरणं नाट्यं तु नर्तकाश्रयम् । करणान्यंगहाराश्च विभावो भा- व एव च।।अनुभावो रसाश्चेति संक्षेपान्नृत्यसंग्रहः॥ इति । करणानि साधनानि ॥ अंगहारोंऽगविक्षेपः । विशेषेण भावयंत्युत्पादयति रस- मिति विभावाः । स्त्रीवसंतोद्यानादयः रसकारणानि । अनुभूयतेल- क्ष्यरस एभिरित्यनुभावाःकंपस्वेदादीनि रसकार्याणि भावाः सात्वि- कास्तंभादयो व्यभिचारिणश्च धृतिस्मृत्यादय एतैरुत्कर्षमारोप्य- माणोऽत्र व्यजितः स्थायीभावो रत्यादिः शृंगाररसरूपो भवतीति तत्त्वम् ॥ अथ च किञ्चिद्गांधर्ववेदप्रक्रियामाप ब्रूमः । प्रणम्य सर्वदेवेशं शिवं ब्रह्मादिकांस्ततः ॥ गांधर्वशास्त्रसंक्षेपः सारतो- ऽयं मयोच्यते ॥ १ ॥ यदुक्तं ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मग्रंथिश्च यो मतः ॥ तन्मध्ये संस्थितः प्राणः प्राणाद्वह्निसमुद्भवः॥२॥ वह्निमारुतसंयोगान्नादः समुपजायते ॥ न नादेन विना गीतं न नादेन विना स्वरः ॥३॥ न नादेन विना वायं नात्यं नादं विना न हि न नादेन विना नृत्त्यं तस्मानादात्मकं जगत् ॥४॥ पवनाजायते नादो नादतः स्वरसंभवः ॥ स्वरात्संजायते रागः ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३५) :: स रागो जनरंजकः॥५॥ पदस्थस्वरसंवातस्तालेनानुमितस्तथा।। • प्रयुक्तश्वावधानेनगांधर्वमभिधीयते ॥६॥ तदेतन्नारदादिभ्यो दत्त- । मादी स्वयंभुवा । विधिवनारदेनादः पृथिव्यामवधारितम्॥७॥मृगो । वेत्ति शिशुवैत्ति वत्ति गीतरसं फणीयत्ते गीते विलीनाः स्युः सर्वथा ; चित्तवृत्तिभिः ॥ ८ ॥ अपि ब्रह्मपदानंदादिदमेवाधिक ध्रुवम् ॥ - जहार नारदादीनां चेतांस्यन्यस्य का कथा॥९॥ इति गीतप्रशंसा।। । अथ सुगीतलक्षणम् ॥ सुस्वरं सरसं चैव सरागं मधुराक्षरम् ॥ सालंकारप्रमाणञ्च पड्विधं गीतलक्षणम् ॥ १० ॥ स्वरेण पदसंयुक्तं छंदसा च सुसंयुतम् ॥ सुमारुतं सुतालं च सुगीतं तेन भण्यते ॥5॥ इति सुगीतम् ॥ वाङ्मातुरुच्यते गेयं धातुरित्यभिधीयते।। वाचा च गेयं कुरुते यः स वायुपकारकः ॥ १२ ॥ शब्दानुशास- नज्ञानमभिधानप्रवीणता ॥ गणच्छंदोरुवेदिसमलंकारेषु कौश- लम् ॥ १३॥ तौर्यत्रितयचातुर्य हव्यशारीरपालितम् ॥ लयता- लकलाज्ञानं विवेकोनेककाकुपु ॥ १४ ॥ देशीरागेषु विज्ञत्वं वाक्पटुत्वं सभाजयः॥ इति वागुपकारस्य गुणाः प्रतिनिरूपिताः ॥१५॥अधमोमातुकारश्च धातुकारश्च मध्यमःधातुमातुक्रियाकार उत्तमः परिकीर्तितः ॥ १६ ॥ अधमो लक्षणेन स्यान्मध्यमो लक्ष्यमाचरन् ॥ स लक्षणेन संयुक्त उत्तमः परिकीर्तितः ॥१७॥ इति वागुपकारलक्षणानि ।। अथ शिप्यकारः ॥ त्वरितः शिप्यको यस्तु सकंटो मधुरस्वरः ॥रागतालसमोपेतः शिप्यकारः स उच्य- ते ॥ १८॥ अथ गायनलक्षणम् ॥ प्रबंधमाननिष्णातो विविधा- लापकारकः ॥ रागरागांगमापांगकियागयांगकोविदः ॥ गायनो गीतशास्त्रज्ञ ण्यते सर्वसंमतः ॥ १९॥ अथ गायनदोपाः॥ कंपितं भीतमुद्यष्टमव्यक्तमनुनासिकम् ।।काकस्वरं शिरःम्यं च तथास्था. नविवर्जितम् ॥२०॥ विस्वरं विरसं च विधिएं विपमाहतम् ॥

·17 .. (१३६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] याकुलं तालहीनञ्च गातुर्दोषाश्चतुर्दश ॥२१॥ अथ सालगसूढः ॥ हेमवत्कन्यकाप्रीत्यै देवदेवेन शंभुना ॥ शुद्धरागाद्विनिष्पीड्य सरसं सालगं कृतम् ॥२२॥ शुद्धरागसमुत्पन्न छायालगमनोहरम्॥ अबलाबालगोपालक्षितिपालैः सगीयते ॥२३॥ आयो ध्रुवस्ततो मंठः प्रतिमंठो निशारुकः ॥ अड्डतालस्ततो रास एकताली च संमता ॥ २४ ॥ अथैषु ध्रुवकलक्षणम् ॥ न विवेकं विना ज्ञानं व्यानं नात्मरसं विना ॥ श्रद्धया न विना दानं गानं न ध्रुवकं विना ॥२५॥ उत्तमः षट्पदैः प्रोक्तो मध्यमः पंचभिस्तथा ॥ कनिष्ठस्तु चतुर्भिः स्यादेवं स्युर्बुवकास्त्रिधा ॥ २६ ॥ एकधातुर्द्विखंडः स्याच्छत्रोद्राहस्ततः परम् ॥ तृतीयं किञ्चिदुचं स्यात्खंडं गमकशोभनम् ॥२७॥ ततो द्विखंड आभोगस्तृतीयं त- स्य खंडकम् ॥ उच्चं गमकयुक्तं वा नवा स्वाम्यंकितं च तत्॥२८॥ उद्घाहस्याद्यखंडे च न्यासः स ध्रुवको मतः॥एवं हि षट्पदः प्रोक्त उत्तमो ध्रुवको बुधैः॥२९ ॥ पंचपादस्य तूद्राहे पदयुग्मं प्रशस्य- ते॥ तृतीयं चोच्चखंडं स्याविरभ्यस्तमिदं त्रयम् ॥३॥ आभोग- श्चैकखंडः स्याद्वितीयं चोच्चखंडकम् ॥ तुल्यनामांकितं चैतदिति मध्यमलक्षणम् ॥३१॥ चतुष्पादस्य तृद्धाहे पदैकं स्यात्ततः परम्।। किंचिदुच्चं द्वितीयं स्याद्विरभ्यस्तमिदं द्वयम्॥३२॥आभोगे च तथै- कं स्यात्किचिदुच्चं द्वितीयकम्।।अभुनामांकितं चैतत्कनिष्ठस्येतिल क्षणम्॥३३॥षण्णां पदानां वा वर्णनियमो वा द्वयोर्भवेत्॥पदयो- नियमो ध्रुवाणां हि द्विधा गतिः ॥ ३४ ॥ पदद्वये यदा वर्णनि- यमः क्रियते बुधैः ॥ तदा पदानि चास्यानि भवंति नियम विना ॥ ३९ ॥ एकादशाक्षरात्पादादेकैकाक्षरवदितैः ॥ खंडैर्धवाः षोड- श स्युः पड्विंशत्यक्षरावधिः ॥३६॥ रमतालादिवर्णैश्च ध्रुवाणां ल- क्षणं शुभम् ॥ प्रोक्तं रागार्णवे सर्व संक्षेपादिह कथ्यते ॥३७॥ अथ ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३७) पोडशधुवाणां नामानि ॥ जयन्तः शेखरोत्साही ततो मधुरनिर्म- लो॥ कुंतलः कमलाचारो नंदनश्चंद्रशेखरः ॥ ३८ ॥ कामदो विजयाक्षश्च कंदर्पजयमंगलौ ॥ तिलको ललितश्चैव ध्रुवाः पोडश कीर्तिताः॥३९॥आदितालो जयन्तः स्याच्छंगाररससंयुतः ॥ रुद्र- संख्याक्षरपदैरायुर्वृद्धिकरः परः॥४०॥ एक एव लघुर्यस्मिन्नादि- तालः स कथ्यते ॥ सयथा(Isssssssssss) इति ॥ द्वादशाक्षरपादो- न्यो भागेकफलकृत्प्रभोः॥४१॥ हंसके च रसे वीरे गीयते शे- खराह्वयः ॥ लघुर्गुरुर्लधुर्यत्र स तालो हंसकः स्मृतः ॥ ४२ ॥ स यथा (ISI) इति।।उत्साहः स्याद्रसे साम्ये ताले कंदुकसंज्ञकोविंशा- भिवृद्धिकृत्पादत्रयोदशमिताक्षरः॥४३॥ लघुदयं विरामान्ते ताले कंदुकसंज्ञके||स यथा (I) गार्ग्यतालेन गीयेत कारुण्ये मधुरो ध्रुवः ॥४४॥ अंप्रिद्विसप्तभिर्वरानंदफलदः सदा ॥ चतुर्दुतो विरामां- तस्तालोऽयं गार्ग्यसंज्ञकः॥४॥स यथा(०००) क्रीडाताले ध्रुवःस स्यात्तिथिवर्णाघिनिर्मलः ॥ शृंगाररससंयुक्तः श्रोतुस्तेजोविवईनः ॥४६॥ एक एव द्रुतो यस्मिन् क्रीडातालः स कथ्यते ॥ स यथा(०)वर्णः पोडशभिः पादः कुंतलो लघुशेखरे ॥४७॥ इष्टार्थ- दः शौर्यदः स्याद्भुताख्यरसान्वितःलघुगुरुभवेद्यत्र स भवेल्लघुशे- खरः॥४८॥स यथा (Is) वर्णश्च सप्तदशकरंत्रिःशृंगारके रस।कमलो मलयाख्य वै स्वायुर्वृद्धिकरः परः||१९||मलयाख्ये भवेत्ताले गुरुलं- घुरतो गुरुः स यथा (sis) चारोष्टादशवाषिर्यशोहर्षपदो ध्रुवः ॥ फणिभापायुतो वीरे रसे कंदुकतालके।।५-लद्वयं विरामांत नाले कंदुकसंज्ञकास यथा(5553ssssssssssssil) नंदद्वयेन्दुवर्णाविनंदनः सर्वसिद्धिदः॥५१॥पूर्णशृंगारवीराभ्यां कंदुके च विधीयते ॥ लघुद्य विरामांततालः कंदुकसंज्ञकः॥५२॥स यथा(5555555555555555 (1) कल्याणदो भवेद्वारेधुवकश्चंद्रशेखरः।।दिग्विवर्णपदं यत्र त्रिपुटेति वि- ·(१३८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] धीयते॥५३॥द्रुतद्वयंलघुद्वंद्वंताले त्रिपुटसंज्ञकास यथा(०० ०)एक- विशतिवर्णानिर्भवेच्छंगारके रसे॥५४॥कामदोभीष्टदः पुंसांतालके तुरलीलकेद्वतद्वयंलघु चांते ताल स्यात्तालकेतुकः॥स यथा (००) विजयाक्षो ध्रुवः स स्याहाविंशत्यक्षरांघ्रिकः॥५५॥ सन्निपातेन संयुक्तः शृंगारेऽभीष्टदो रसे ॥ एक एव गुरुयंत्र सन्निपातः स कथ्यते॥५६॥स यथा (65) त्रयोविंशतिवर्णाधिर्धवः कंदर्पसंज्ञकः॥ वीरे वा करुणे वा स्यात्खंडताले विधीयते ॥१७॥ द्रुतमेकं भवेद्यत्र तालोऽयं खंडसंज्ञकः॥स यथा ( ० ) द्विघ्नद्वादशवर्णाघ्रिस्तालो वा खंडके भवेत् ॥२८॥ वीरशृंगाररसयोर्जयकृज्जयमंगलः॥ द्रुतद्वयं विरामांतं लघुनैकेन रूपकः॥१९॥ स यथा (०० ) पंचवंशाक्षरैः पादो यस्यासौ ललिताह्वयः ॥ ताले वाचपुटे गेयो वीरेवाप्यद्भुते- ऽपि वा ॥६०॥ तालं वाचपुटं ज्ञेयं गुरुर्लघुयुगं गुरुः ॥ स यथा (505) यः षड्विंशतिवर्णाघ्रिः स स्यात्सर्वार्थसिद्धिदः ॥ ६१ ॥ ललितश्चपुटाख्ये च ताले शृंगारपोषकः ॥ ताले च चपुटे ज्ञेयं गुरुद्वंद्व लघुस्ततः॥ ६२॥ स यथा (51) इति पोडश ध्रुवाः ॥ अथ मंठकलक्षणम् ॥ उद्बाहो ध्रुपदश्च स्यादाभो- गस्तदनंतरम् ॥ नियमस्त्रिविधो ज्ञेयो मंठकस्य विचक्षणः॥६३॥ जयप्रियः कलापश्च कमलस्सुंदरस्तथा ॥ वल्लभो मंगलश्चेति षडे- ते मंठका मताः॥६४॥ लघुर्गुरुर्लधुर्यत्र स तालो हंसकः स्मृतः॥ तालश्चायं रसे वीरे कर्तव्यो जयमंठके ॥ ६६ ॥ हंसतालः (151) रंगताले तु विज्ञयो लघुश्चैको गुरुद्धयम् ॥ कलापो मंठकस्तेन रसे रौदाभिधानके ॥६६॥ रंगतालः (15) लघुद्वयं गुरुश्चैकस्तालोऽ- यं दर्पणः स्मृतः॥ अस्मिस्ताले रसे शांते कमलो मंठको भवेत् ६७ ॥ दर्पणतालः (15) गुरुद्वयं लघुद्वंद्वं ताले त्रिपुटसंज्ञके ॥ सुंदरो गीयते तेन वीरे वाप्यद्भुते रसे ॥६८॥ त्रिपुटतालः (50) ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३९) मलयावे भवेत्ताले गुरुलधुरतो गुरुः ॥ वल्लभो मंठको गेयस्ताले- स्मिन्करुणे रसे ॥६९॥ मलयतालः (515) गुरुलंधुद्वयं यत्र भंग- तालः स कथ्यते॥ मंगलो मंठको ज्ञेयो रसे चाद्भुतसंज्ञके ॥ ७० ॥ भुंगतालः (50) इति पण्मंठकाः ॥ अथ प्रतिमंठकलक्षणम् ।। तालश्चाप्यमरश्चैव विचारः कुंदसंज्ञकः ॥ चत्वारः कथिताश्चेति प्रतिमंठास्तु शंभुना ॥ ७१ ॥ विरामांतं द्रुतद्वंदं गुरुश्चकस्ततः परम् ।। सुरंगताले गातव्यस्तालश्च प्रतिमंठकः॥७२ ॥ सुरंगताल: (००६) गुरुरेको भवेद्यत्र सन्निपातः स कथ्यते ॥ अमरप्रतिमंठोऽ- सौ विद्वद्भिस्तेन गीयते ॥ ७३ ॥ सन्निपातः (5) लघुद्धवं विरा- मांते ताले कंदुकसंज्ञकेविरागो गीयते तेन विलंबश्च लयो भवत् ॥ ७४ ॥ कंदुकतालः ( ००) द्रुतमेकंभवेद्यत्र स तालः खंडसं- ज्ञकः॥ द्रुतंलयेन गातव्यः कुंदश्च प्रतिमंठकः॥ ७५ ॥ संडताल: ( . ) अथ निःसारुकलक्षणम् ॥ कांतारः समराख्यश्च वैकुंठो वांच्छितस्तथा ॥ विशालश्च तथानंदः पोटा निःसारुको भवेत् ।। ७६ ॥ लघुद्रयं विरामांते ताले कंदुकसंज्ञको। द्रुतं लयेन गातव्यः कांतारो भवति स्फुटः७कंदुकः(1) लघु- द्वयं विरामांते ताले कंदुकनामानि।समरो गीयते तेन मध्यमश्च ल- यो भवेत् ॥७८॥ द्रुतद्वंद्वं गुरुद्वंद्वं भवेत्ताले मुकुंदके । अनेन गेयो वैकुंठो हृयोनिःसारुकः सदा॥७९॥मुकुंदः(००)लघुत्रयं द्रुतद्वंद्वं ताले सरभलीलकाअयं निःसारुकोज्ञेयो वांछितोवांछितप्रदः ८०॥ विशालोप्येताहश एव ठितमेकं भवेद्यत्र कीडातालः स कथ्यते ॥ अनेन गीयते नंदो नित्यं निस्सारुकोत्तमः ।। ८१ ॥ क्रीडातालः। अथपट्ताललक्षणम्।।शकः कीलश्च विजयश्चारो निःशंक एव च । मकरंदः परो ज्ञेयत्वइतालश्चैव पइविधः।।८२॥लघुगुमश्च भवति लघुशेखरतालके । शको हमरतालश्च गीयते तेन कोविदः।।८।।

·(१४०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] लघुशेखरः (15) द्रुतद्वयं विरामांतं लघुनैकेन संयुतम् ॥ जयतालो भवेत्तेन गेयः शांते बुधोत्तमैः ॥ ८४ ॥ विज- यतालः (००।) उमातिलकताले तु द्रुतौ लघुगुरू स्मृतौ ॥ चाराख्यस्त्वड्तालः स्याद्विद्वद्भिस्तेन गीयते॥ ८५ ॥ चाराख्या- डूतालः ( ००5) प्लुतमेकं द्रुतौ द्वौ च वनमालिनि तालके ॥ निःसंगस्त्वड्तालः स्यादुधैस्तेनैव गीयते ॥८६॥ वनमाली (5००) राजतालाभिधाने तु लघुदुतौ लघुः स्मृतः ॥ अनेन तु समायुक्तो मकरंदस्त्वड्तालकः॥८॥राजतालः (101) अथ रासकलक्षणा- नि॥ चतुर्दा रासकाः प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदैः॥ विनोदो वरदो नंदः कंबुजश्चेति कीर्तितः ॥ ८८॥ एक एव लघुर्यत्र ह्यादिताल: स कथ्यते ॥ विनोदो रासकस्तेन गातृश्रोतृसुखावहः ॥ ८९ ॥ आदितालः (।) लघुद्रुतौ गुरुयंत्र तालोयं गजलीलकः॥ वरदो रासको गेयः श्रोतॄणां च सुखावहः ॥९०॥गजलीलकः (105) प्लु- तश्च गुरुरेकत्र तालो विद्याधरः स्मृतः॥ यत्रासौरासको नंदो गीय- तेऽभ्युदये शुभः॥ ९१॥ विद्याधरः (55) राजविनोदे ताले स्या- गुरुद्वंद्वमथ प्लुतः॥ रासकः कंबुजस्तेन गीयते गीतिकोविदैः॥१२॥ राजविनोदः (555) अथैकतालीलक्षणम् । एकताली त्रिधा प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदैः॥रामाच चंद्रिका तद्विपुलेत्यथ लक्षणम्॥९३॥ द्रुतमेकं भवेद्यत्र तालोऽयं खंडसंज्ञितः ॥ रामा तनैकताले तु गीयते गायकोत्तमैः॥ ९४ ॥ खंडतालः (०) गुरुद्वयं भवेद्यत्र तालो ललितसंज्ञितःचंद्रिका चैकताली स्यात्तेन सौभाग्यदायिनी॥९॥ ललितः (55) कोकिलाप्रियताले वै द्रुतत्रयमुदाहृतम् ॥ विपुला चैकताली स्यात्तेन गीतज्ञसंपता॥९६॥कोकिलाप्रियः (०००)॥ अथाष्टौ ध्रुवाः ॥ जयंतश्च तथोत्साहो नंदनश्चंद्रशेखरः॥कामदो वि- जयाख्यश्च कंदर्पजयमंगलौ॥९७॥ अष्टोध्रवाः समाख्याता राजयो- ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१४१) ग्याः सदा बुधैः ॥९८॥ इति तालगरुडः ॥ अथ शुद्धमूढनामानि ।। एलाकरणडेकीभित्तिन्यामडेनच ॥लंभरासेकतालीभिः शुद्धसू- ढोष्टभिः स्मृतः॥ ९९ ॥ शुद्धसुटोन्यदेशेषु गीयते विरलैः कचि- त् । अतो न विस्तरो लोके दक्षिणेषु च गीयते॥१००॥ अथ रूप- कम् ॥ उदाहश्चान्यधातुःस्याधुवकश्चान्यधातुकः। मेलापकोन्य- धातुः स्यादाभोगश्चान्यधातुकः ॥ चतुतुकमेतद्धि रूपकं की- य॑ते बुधः ॥ १॥ अथगमकम् ॥ स्फुरितं कंपितं लीनं स्तिमिता- दोलितावपि ।। आहतं विकभिन्नं च गमकं सप्तधा स्मृतम् ॥२॥ अथ प्रत्यंतरम् ॥ उदिष्टं वस्तुरागादौ किञ्चिदाधिक्यचिंतितम् ।। तदातुमातुनिष्पन्न प्रत्यंतरमितीरितम् ॥ ३॥ पूर्वरूपकसंसिद्धं छायासंस्कृतरूपकम् ॥ तत्स्थानं प्रोचनीचं च खलोत्तारं प्रकीति- तम् ॥ ४ ॥ अथ स्वरादिकथनम् ॥ सामवेदात्स्वरा जाताः स्वरेभ्यो ग्रामसंभवः ॥ ग्रामेभ्यो जातयो जाता जातिभ्यो रागसंभवः ॥ ५ ॥ देशीरागाः स्वरा वैते विख्याता देशरूढि- तः ॥ ग्रामरागोद्भवा भापा भापाभ्यश्च विभापिकाः ॥ ६॥ विभा- पाभ्योऽपि संजातास्तथैवांतरभापिकाः ॥ सप्त स्वराचयो ग्रामा मूर्च्छनाचकविंशतिः ॥ ७॥ द्वाविंशतिश्च श्रुतय एतेभ्यो रागसं- भवः ॥ पड़पभकगांधारमध्यपञ्चमधैवताः ॥ निपादश्चत्यमी सप्त तंत्रीकंठोत्थिताः स्वराः ॥ ८॥ पादयः स्वराः सप्त ग्रामा च पङ्गमध्यमा ।। केचिट्ठांधारमप्याहुस्स तु नेहास्ति भूतले ॥ ९॥ चतुर्दशव श्रुतयस्तावन्मानाञ्च मूर्च्छनाः ॥ गीयन्ते मानव माव- न्यास्तु त्रिदशालये ॥३१०॥ स्वयं यो राजते नादः स स्वरः परि. कात्तितास्वरश्च निसिलं व्याप्तं तद्विज्ञेयं पृथक्पृथक् ।।१३॥ उच्च- निपादगांधारी नीचत्रपमधेवता ।। शेपास्तु स्वरिता ज्ञयाः पड़म- ध्यमपंचमाः ॥ १२ ॥ पङ्गं वदेन्मयूरो हि ऋपभं चातको वदत।।

·(१४२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] अजा वदति गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ १३॥ पुष्पसाधार- णे काले कोकिलः पञ्चमं वदेत् ॥ दर्दुरो धैवतं चैव निषादञ्च वदेद्गजः॥ १४॥ हास्यशृंगारयोः काय्यौँ स्वरौ पंचममध्यमौ ॥ घड्र्षभौ तथा ज्ञेयौ वीररौद्राद्भुते रसे॥१६॥गांधारश्च निषादश्च क- र्तव्यौ करुणारसे ॥धैवतश्चैव कर्त्तव्यो बीभत्से च भयानके॥१६॥ चतुःश्रुतिस्त्रिश्रुतिश्च द्विश्रुतिश्च चतुःश्रुतिः ॥ चतुःश्रुतिस्त्रिश्रु- तिश्च द्विश्रुतिश्चेति ते स्वराः॥१७॥ अथ षट्त्रिंशत्प्रवर्तकरागी- उच्यते ॥ भैरवः पञ्चमो नाटो मल्लारो गौडमालवः॥ देशापश्चे- ति षडू रागाः प्रोच्यते लोकविश्रुताः ॥ १८॥ वंगपालो गुण- कारी मध्यमादिवसंतकः ॥धन्याश्रीश्चेति पंचैते रागा भैरवसं- श्रिताः॥१९॥ललिता गुर्जरी देशी विराटी रामकृतथा॥मता रागा- र्णवे रागाः पंचैते पंचमाश्रयाः॥१२० ॥ नटनारायणः पूर्व गांधा- रः सालगस्तथा ॥ तथा कर्णाटकेदारौ पञ्चैते नाटसंश्रयाः॥२१॥ मेघमल्लारिका मालकौशिकः प्रतिमंजरी ॥ आसावरी च पंचैते रागा मल्लारसंश्रयाः ॥ २२ ॥ हिंदोलस्त्रिगुणा धाली गौडी को- लाहलास्तथा ॥ पंचैते गौडनामानं रागमाश्रित्य संस्थिताः॥२३॥ भूपाली हरिपालश्च कामोदी धोरणिस्तथा ॥ वेलावली च पंचते रागा देशापसंस्थिताः ॥ २४ ॥ अन्येऽपि वहवो रागा जाता देशविशेषतः॥मारुप्रभृतयो लोके ते च भदेशिकाः स्मृताः॥२६॥ श्रीआदिपुराणेतु । भैरवो मुख्यरागश्च द्वितीयो मालको- शिकः ॥ हिंदोलकस्तृतीयस्तु चतुर्थों दीपकः स्मृतः ॥२६॥ पंचमो मेघनादश्च श्रीरागः षष्ठ उच्यते॥एतेषां पंच पंच स्युः पत्न्यः पण्णां सुशोभनाः॥२७॥ पूर्व भैरवपत्न्यस्तु पंचैताः शृणु नारद ॥ भैरवी नटनानी च तथा मालसिरी मता।पटमंजरी चतुर्थी स्याल्ल- लिता पंचमी मता॥२८॥ मालकौशिकपत्नीनां नामानीमानि मे शृ.

·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१४३) णु ॥ विचित्रा भाविनी चैव तथा मारवणी मता ॥ २९॥ रामागरी गुर्जरी च हिंदोलस्याथ वल्लभाः।विरावली पराटोडी देशाख्याचण- वारिका ॥ १३० ॥ माधवी पंचमी प्रोक्ता दीपकस्यापराः स्त्रियः॥ धनासिरी वसंता च कर्णाटी तृतीया मता ॥ ३३ ॥ वैराटी च चतुर्थी स्यात्तथा मधुकरी स्फुटम् ॥ मेघनादस्त्रियः पञ्च तासां नामानि मे शृणु ॥ ३२॥ कलाटिका तथा गौरी ककुभा च विभा- वरी ॥ वंगाली पंचमी प्रोक्ता श्रीरागस्य स्त्रियः स्मृताः ॥३३॥ माघफाल्गुनयोर्गेयो दीपकाख्योऽतिशोभनः ॥ मेघनादः परो गेयो मधुमाधवयोरपि ॥ ३४॥ ज्येष्ठापाठकयोर्गेयः श्रीरागः सर्वसंमतः।। मालकौशिकरागश्च वर्प वेव संमतः ॥३५ ।। भरवश्चापरो गेयः शारदी निरन्तरम् ॥ हिंदोलगानकालश्च मासयोमार्गपीपयोः ॥३६॥ अथेपामेव रूपाणि वर्णनीयानि वर्णये ॥ नीलांबरो गोर- तनुः सपुप्पो भैरवःशुभः॥३७॥ तत्पनीनाम् ॥ सरोवरस्थस्फ- टिकस्य मंडपे सरोरुहेः श्रीहरिमर्चयंती ॥ तालप्रयोगः प्रतिवर्दगी- ता गौरी मृदुर्नारद भैरवीयम् ॥३८॥ तुरंगमस्कन्धनिबद्धरागा स्वर्णप्रभा शोणितशोणगाचा ॥ संग्रामभूमो चरति धृतान्त्री नटे- यमुक्ता किल कश्यपेन ॥३९॥ नीलं निचोलं वपुपा वहन्ती विप्रो- क्तमार्गा कृतभक्तिरेपातमालनीले तिमिरं वहन्ती प्रियानुगा माल- सिरी प्रदिया ।। १२० ॥ वियोगिनी कांतविशीर्णपुप्पसंयं वहन्ती वपुपातिशुष्कम् ।। आश्वास्यमाना प्रियया च सख्या विधुसरांगी पटमनरीयम् ।। ४१॥ स्वकांतसंगाभिनिवेशतश्च समुत्थिता पक्ष- जकेसराहणे ।। नेत्रे दधाना पटुकंटमण्डिता प्रातः प्रयुका लाल- ताभिधेया॥४२॥ अनन्तगृङ्गारपरा विनोदिनी सुहारचामीकरगात्र- वल्ली । कपुरसौगंध्यमुनागवल्ली कोलाम्बिका चर मुखे दयाना ॥ ४३ ॥ अथ मालकौशिकः॥ मेवागमेत्यंतविवर्णनेत्रः कलाकु- ·(१४४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] लांगो मदनापहारी॥विचित्रमुख्या वनिताप्रियोऽसौ विराजते माल- सुकौशिकश्च ॥४४॥ सानंदमालंबितपुष्पचापा प्रियाङ्गसङ्गा- मृतसाधुतृप्ता ॥ पर्यकमध्ये सुकृतोपवेशा विभाति निद्रास्थितचित्र- गौरा ॥ ४५ ॥ वासोवसाना शरदभ्रशुभ्रं विरिञ्चिदेवोपमकर्म- शक्ता॥ कुन्दावदाता चतुराननस्य संभावनी लब्धसमृद्धसेवा ॥ ४६॥ अनेकलावण्यनिदानशाला प्रियांकमध्ये नितरां वसंती॥ चाटूक्तिरम्यैर्वचनैर्हसन्ती विलज्जिता मारवणी प्रदिष्टा ॥ ४७॥ स्वर्णप्रभा भासुरभूषणा च नीलं निचोलं सुतनौ वहन्ती ॥ कान्ते पदोपान्तमधिश्रितेऽपि मानोन्नता रामगिरीप्रदिष्टा ॥४८॥ श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्पल्लवतत्प्रयाता ॥ श्रुतीः स्वराणां दधती विभागं तंत्रीमुखादक्षिणगुर्जरीयम्॥४९॥ शंखावदातं पलितं दधाना प्रलंबकर्णा कुसुमेन्दुवर्णा ॥ विचित्रवासाः स्वविहारचारिणी मल्लारिकेयं शुचिशांतमूर्तिः॥१५०॥अथ हिन्दोलः ॥ नितम्बिनीमंद तरंगितासु हेलासु दोषासु कला दधानः॥शुकैः कपोतद्युतिकर्बुराङ्गो हिंदोलरागः कथितो मुनीन्द्रैः॥५१॥ संकेतशय्यां दयितस्य द- त्वा वितन्वती मण्डनमंगयष्ट्याम् ॥ हृदा स्मरंती स्मरमिष्टदैवं वैरावली नीलसरोजकांतिः ॥५२॥ उन्निद्रपंकेरुहचारुवका कुर- गमातंगकृतीवरेण ॥ संभावयंती विपिनोपकंठे टोडीमुखेंदीवरदा- मरम्या॥५३ ॥ आस्फोटनाविष्कृतरोमहर्षानियुद्धसंयुक्तविशा- लवाहुः ॥ प्रांशुप्रचंडद्युतिरिन्दुगौरा देशाख्यरागिण्यथ मल्लराज्ञी ॥५४॥ अनेकवस्त्राभरणाकुलांगी पद्माग्रहस्ता नयनांजनेन।मनो हरंती मदनांगयष्टिगांधाररागिण्यथ वामचेष्टा ॥ ५५ ॥ विस्पष्टक- ष्णाजिनमध्यवर्ती कांता पवित्रा स्थविरा विशुद्धसिंगायती नार- दतुंबुरुभ्यां श्रीमाधवीनाम कथां विचित्राम् ॥५६॥ सौभाग्यसंग- १ पित्राचासौगौराचेतिचित्रगौरा पुंवद्भावः पूर्वपदे । २ तं स्मेतिवापाठः।

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१४५) वितगोरदेहा मनोभवस्याथ शिलीमुखानि।मुञ्चती विश्वस्य विमोह- नाय सांभाग्यसंज्ञति विशालनेत्रा ॥५७ ॥ अथ दीपकः ।। वि- शालनेत्रो नयनाभिरामः कलाविदग्धः कलंकंठगीतः॥ मारांगक- श्वातिविमोहनोऽ सौ स्त्रीणां पटुर्दीपकरागराजः ॥ ५८॥ दुर्वादल- श्यामतनुमनोज्ञा कांतं लिखती स्वकरेण पीठावालाचला लोचन- गृढभावैर्धनासिरी नाम मुने प्रदिष्टा ॥५९॥ अनेकपुष्पाकरपत्रव- ल्ली विमोहरूपामदनधिभूपा ॥ वसंतरागिण्यथ कामकां- ता मनो हरंती विपिने निविष्टा ॥६० ॥ पाठांतरम्।।शिखंडियों- च्छ्यवद्धचूडा पुणत्यपि प्रांतलतांतराणि ॥ भ्रमंत्ययावासमनं. गमूतिर्मतात्वनंगस्य वसंतसंज्ञा ॥६१॥ अतिप्रमत्ता बलभावयु- का गोरांगयष्टिः कनकांगभूपा ॥ वीणांदधानातिसुकंठगानकी च कर्णाटककाप्रसिद्धा ॥ ६२॥ विराटदेशे सुभगा सुर्गोरी ह्य- नेकगानाकलिताकुलांगी ॥ मृदंगहस्ता नवर्यावनाघ्या वैरा- टिकेयं चमराभियुक्ता ॥ ६३॥ पाठांतरम् ॥ विनोदयंती दयित च गौरी स्वलंकृता चामरचालनन ॥ करे दधाना सुरवृक्षपुप्पं वरांग- नेयं कथिता विराटी॥६॥मुखादनंतं मधु चास्नुवंतीस्वकांतकेली. प्रचुरं प्रयाता ॥ उच्चैःस्वरेणातिजगी पदानि मानोन्नता माधुकरी प्रसिद्धा ॥ ६५ ॥ दीनानना मंगलयानकाले लाजांजलीन्वि- दधती गलदश्रुधारा ॥ हेमद्युतिदैतनसांशुमुद्रा श्रीसोरठी मानयु- तामसिद्धा॥६६ ॥ अथ मेघनादः ॥ तमालनीलांगमनोजवेपो विचित्रवाचा परिवक्ति भार्याम् ॥ आताम्रनेत्रांतविलासशील: श्रीमेघनादः कथितोमुनादः ॥६७॥ आकर्णनेत्रा तु मनोहरन्ती शुचिस्मिताऽ सी कलगानकृत्या ॥ आशृण्वतां पद्मदलाग्रहस्ता कंटालिकाकोलकरातिपटी ॥ ६८ || सानंदमालंबितपुष्पचापा प्रियाधरस्वादुसुधाभितृप्ता पर्यकमध्येसुकृतोपवेशा १२ ·(१४६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] सालस्यगात्रा विदिता च गौडी ॥ ६९ ॥ नीलं वसाना वस- नं सुवेषा वने रुदंती पिकनाददूती ॥ विलोकयंती ककुभोऽथ भी- ता मूर्तिः प्रदिष्टा ककुभः श्रयेयम् ॥७॥ प्रातः समुत्थाय प्रि- यांकमध्ये तत्केलिचिह्नाकलितानिमित्ता॥ सालस्यनेत्रा प्रतिबोध- यंती खगान्द्रुमस्थांश्च विभासनानी ॥७१ ॥ मनोज्ञमौंजीगुणगुंफि- तांगा त्वचं दधाना धरणीरुहस्य ॥ चंडा कुमारी कमनीयमूत्ति- गालिका गायनकेषु मुख्या ॥७२॥ सदारंगारतिरभसकांतवदना मदोन्मत्ता पतिपदालिंगितकरा ॥ वरालापप्रेमपूरप्रसक्ता भक्तादेवी देवमोहातिसक्ता ॥७३॥ अथ श्रीरागः॥ किरीटवान् रागसमाज- मध्ये संगीतशालीयमदांगयष्टिः । आतालमानाधिकृतौ विवेकी श्रीरागराजो वनिताभिकांतः॥७॥ शृंगारसंभारसमूहनांगा ह्यनं- गलेखेव निजांगकांत्या ॥ प्रतप्तचामीकरचारुवर्णा श्रीमेघशाली मदनाभिमत्ता ॥ ७५ ॥ अब्जमालां करे धृत्वा वसाना रौरवी त्वचम् । जपंती जाह्नवीतीरे मोदकातियशस्विनी ॥ ७६॥ नीलां- शुकालंबितदेहपीठा विभ्रत्प्रभासाधरपद्मवत्रा ॥ श्यामा सुवेषा दयितेन साई केदारिकाजं दधती करेसा।।७७॥आसावरी मन्मथ- चर्यहारिणी वक्रदृशाभ्रुकुटिशोभितसुस्मितास्या॥ मानोन्नता काः न्तकराभिमर्शप्रमोदभारा विगता सदैव ।।७८॥ कामोदकी कामल- का विदग्धा शश्वत्तनौ हाटकतुल्यवर्णा ॥ कांतनेत्रा मदनांग- यष्टिनीलोत्पलं सा दधती मनोज्ञा ॥ ७९ ॥ मारुर्मनोत्साहविभा- सयंती कंदर्पसंपीडितदेहयष्टिः॥प्रियप्रवासातिवियोगिनी सा महा- वियोगेन सुतप्यमाना ॥८०॥ एवमन्यवान्यथापि वर्णिता रागास्ते च सर्वे एव योग्या एव॥तदुक्तमान रागाणां न तालानामंतः कुत्रा ‘पि विद्यते॥संतोषाय शिवस्यैते गेया बुधजनैः सदा ॥ ८१॥ तथा नयति कैलासं न गंगा न सरस्वती ॥ यथा नयंति रागास्ते नरं ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१४७) गायनकोविदम्।।८२॥श्रीभगवताप्युक्तम्।नाहं वसामि वैकुंटे योगिनां हृदये नवै ॥ मद्भक्ता यत्र गायंति तत्र तिष्ठामि नारदेति पाना- दो॥८॥अथ गणाःम्यरस्तजन्नगैलीतरेभिर्दशभिरक्षरः ॥ समस्तं वाङ्मयाप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥ ८४ ॥ सानुस्वारो विसर्गा- तो दीर्घा युक्तपरश्च यः॥ वा पादांतस्त्वसो ग्वको ज्ञेयोऽन्यो मातृ- को लुजुः ।। ८५ ॥ मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो भादिगुरुः पुनरा- दिलघुर्यः॥ जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽतगुरुः कथितोऽतलघु- स्तः॥८६॥ मो भूमिः श्रियमातनोति य जलं वृद्धि र वह्निमीत सो वायुः परदेशदूरगमनं तव्योम शून्यं फलम्॥जः सूर्यो रुजमाददाति विपुलां भेन्दुर्यशो निर्मलं नो नाकश्चिरमायुरष्टकमिदं प्राहुर्गणानां फलम् ॥ ८७ ॥ अथवर्णप्रस्तारः ॥ पादे सर्वगुरावाद्याधुं न्यस्य गुरोरधः । यथोपरि तथा शेपं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ ८८ ॥ उने दद्याद्गुरूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ प्रस्तारोऽयं समाख्या- तश्छंदोविचितिवेदिभिः ॥ ८९ ॥ अथ गुरुलघुप्रतद्रुतलक्षणानि ।। लघुः शुद्धो गुरुर्वक्र उभाभ्यां च तो भवेत् ॥ द्रुतस्तु विदुरूपः स्यादिति सर्वत्र निश्चयः ॥ ९० ॥ एकमात्रो लघुः प्रोक्तो दिमात्रश्च गुरुभवेत् ॥ सुतबिमात्रको शेयो द्रुतः स्यादई- मात्रकः ॥ ९१॥ लयोर्गुरोः लुतस्याऽपि भवेत्तालः पृथक्पृथक।। मिलितानामपि भवेत्यस्तारस्तस्य कथ्यते॥९॥अथ तालप्रस्तारः ताले पादस्थिते माना गणयेलघुरूपिकाः॥तावतीभिस्तु मात्राभिः प्रस्तारो निखिलो भवेत् ॥ ९३ ।। तच मध्यादयो यस्तत्पृष्टे चेदयोपरि ॥ मध्यामिष्टाश्रितः साई मात्राभिगणयेदाः ॥ १४ ॥ मध्यस्याग्रे च विलिसेन्मात्राः पूरणदेतवे ॥ पूरणाय विधिस्त्वेप पूर्व स्थूलास्ततः कृशाः॥ ९५ ॥ बहुमानो भवेत्स्थूलस्ततो हीनः कृशो भवेत् ॥ द्रुतस्तु न भवेत्स्यूलस्तता हीनः कृशो ·(१४८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] भवेत् ॥ ९६ ॥ किंच । गीते वाद्ये च नृत्ये च शक्तिः साधारणो गुणः॥ सा चेदेतत्किमन्येन दूषणेन गुणेन च ॥ ९७॥ अथौष- धानि ॥ गुडूच्यपामार्गविडंगशंखिनीवचाभयाकुष्ठशतावरीसमा ॥ वृतेन लीढा प्रकरोति पुंसां त्रिभिदिनैर्गीतसहस्रधारणम् ॥ ९८॥ देवदारुदलोद्भूतरसो मधुघृतान्वितः॥ पीतः पथ्याशिनः कुर्याद्गीते मुखरतां भृशम् ॥ ९९ ॥ वासा ब्राह्मी वचा कुष्ठं पिप्पली मधुसं- युता ॥ सप्तरात्रप्रयोगेण किन्नरैः सह गीयते॥२०० ॥ वृद्धदारु- कमूलं हि यो लिह्यान्मधुसर्पिषा ॥ सप्ताहक्षीरयूषाशी किन्नरैः सह गीयते ॥ १॥ बीजपूरफलं जातीपत्रं जंबीरजं तथा ॥ एनीधान्य कलायाश्च पिप्पल्या सह चूर्णयेत्॥२॥मधुना चावलीढं तु कंठं सु- स्वरतां नयेत्।।इति गांधर्ववेदीद्धृतसारः॥ ॥अथ रसशास्त्रं च बहु- विधं भरतेनैव प्रणीतम् । तच्च रसरीतिशब्दालंकारार्थालंकारनाय- कनायिकादिवर्णनरूपम् ॥ तथा हि । साधुपाकेप्यनास्वायं भोज्यं निलवणं तथा ॥ तथैव नीरसं काव्यं न स्यादसिकतुष्टये इति ॥ तत्र रसत्वमंगांगिभावापन्नसकलविभावादिसाक्षात्कारकत्वम् ॥ विशेषणं विभावानुभावसंचारिभावस्थायीभावा इत्येवमाकारकस- मूहालम्बनवारणाय। रसत्वं च जातिरिति ॥ केचित्तु-कारणेनाथ कार्येण सहकारिभिरेव च ॥ व्यक्तत्वं नीयमानस्तु स्थायीभावो रसः स्मृतः॥ कारणमङ्गनानवयौवनादि । कार्याणि । स्तंभः स्वे- दोऽथ रोमांचः स्वरभंगोऽथ वेपथुः ॥ वैवर्ण्यमथुप्रलपावित्यष्टौ. सात्विका मतासहकारिणः उद्यानादयः ग्लान्यादयश्च ॥ यदाहुः। विभावैरनुभावैश्च सात्विकैर्व्यभिचारिभिः॥ आरोप्यमाण उत्कर्ष स्थायीभावो रसः स्मृतःतं विभजते । शृंगारहास्यकरुणरौद्रवीर- भयानकाः॥ वीभत्साद्भुतशांताश्च काव्ये नव रसाःस्मृताः॥ तत्र संभोगो विप्रलंभश्च शृंगारो द्विविधः स्मृत इति ॥ तत्र स्त्रीपुंसल- ·[विद्याविनावः मातृकाविलासः। (१४९) क्षणे इष्टप्राप्तो रतिरेव संभोगः ॥ तदुक्तम्। अनुरक्तो निवेतां यत्रा- न्योन्यं विलासिनो ॥ दर्शनस्पर्शनादीनि संभोगोऽयमुदाहृतः ॥ तत्र नायिकाश्रयसंभोगो यथा । शून्यं वासगृहं विलोक्य शयना- दुत्थाय किञ्चिच्छनैनिद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मु- खम् ॥ विस्रग्धं परिचुंब्य जातपुलकामालोक्य गंडस्थली लजान- प्रमुखी प्रियेण सहसा वालाचिरं चुंविता ॥ आलोक्य नम्रमुखीति योज्यम्।।नायिका चतुर्दा।।अनूढा चस्वकीया च परकीयावरांगना।। विवणिनः स्वकीया स्यादन्या केवलकामिनः॥ तत्रानुरक्ताऽनुरक्तेन स्वयं या स्वीकृता भवेत् ।। साऽन्टेति यथा राज्ञो दुप्यन्तस्य शकुंतला ॥ देवतागुरुसाक्ष्येण स्वीकृता स्वीयनायिका ॥ परकी- याऽप्यनूढेव विशेपस्तु स्फुटस्तयोः ॥ सामान्यवनिता वेश्या भवे- कपटपंडिता । नहि कश्चित्प्रियस्तस्या दातारं नायकं विना ।। अस्याः प्रकाशोऽन्यासांप्रच्छन्नो रस इति विशेपः।ताश्चारधाखंडि- तोत्कंटितागोप्यत्पतिका चाभिसारिका॥कलहांतरितावासासल- जाविप्रलब्धिकास्वाधीनभर्चका चान्या चतयोऽप्यष्टया मताल- क्षणान्यासांसोदाहरणानि रसमंजर्यादिभ्योऽबसेयानीहविस्तरभिया नोक्तानि।।नायकाश्रयो यथात्वं मुग्धाक्षि विनव कंचुलिकया वत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तदीटिकां संस्पृशि ॥ शय्योपान्तनिविष्टसस्मितससीनेत्रोत्सवानंदितो निर्यातः शनकर- लीकवचनोपन्यासमाली जनः ॥ रु.पोवनसंपन्नः कुलीनः कुशलो युवा।।अनुव्रतस्मृनृतवाइनायकःप्रीतये बियाः।।अयं बहुप्रकारोड- पि संक्षेपेण चतुर्विधः ॥ अनुकुलो दक्षिणश्च शठधृष्टौ च ते यथा ॥ लीनरागोऽनुकूलः स्यादनन्यरमणीरतः ॥दक्षिणश्चान्यचित्तोऽपि यः स्यादविकृतः स्त्रियाम्।।प्रियं वक्त्यप्रियं तस्याः कुर्वन्नपि कृती शठः। घृष्टो ज्ञातापराधोऽपि न विलनोऽवमानितःविप्रलंभन्नुभावो यदा ·(१५०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] रति म प्रकर्षमधिगच्छति ॥ नाभिगच्छति चाभीष्टं विप्रलंभः स उच्यते।अभीष्टं स्त्रीपुंसलक्षणमेवास चापूर्वानुरागो मानात्मा प्रवासः करुणात्मकः ॥ विप्रलंभश्चतुर्दा स्यात्पूर्वपूर्वो ह्ययं गुरुः॥ तत्र- स्त्रीपुंसयोनवालोकादेवोल्लसितरागयोः ॥ ज्ञेयः पूर्वानुरागोऽयमला- भादतिकामयोः ॥ यथा। प्रेमाः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्दाढ- रागोदयास्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि ॥ यास्वं- तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणादाशंसापरिकल्पितास्वाप भवत्यानंदसांद्रोलयः॥ अथान्यावनितासक्तमवगम्यस्ववल्लभम् ॥ ईर्ष्यावशेन वैमुख्यमेष मान उदाहृतः॥ यथा। सा पत्युः प्रणया- -पराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमांगवलनावको- क्तिसंसूचनम्।।स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैःपर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः॥प्रवासः परदेशस्थे द्विती- यो विरहोद्भवः॥ यथा । त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् ॥ अस्रेस्ता- वन्मुहुरुपचितैदृष्टिरालुप्यते मे बूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्त इति ॥ स्यादेकतरपंचत्वे दंपत्योरनुरक्तयोः ॥ शृंगार करुणाख्योऽयमजस्येव रतेरिव ॥ १॥ ननु शृंगारस्य रतिप्रकृति- त्वात्तस्याश्च सुखसंवेदनरूपत्वात्तस्य च विप्रलंभेऽभावात्स कथं शृंगारभेद इति चेन्नाधन्योहमस्याः कृते दशामिमामनुभवामि इति। तत्रापि तदभिधानात् । श्रीपादस्तु । रतिर्भवति देवादी मुनौ पुत्रे नृपे गुरौ ॥ शृंगारस्तु भवेत्सव पाकांतविषया रतिः॥ तत्र देवे यथा।कंठकोणविनिविष्टमाशते कालकूटमपि मे महामृतम् । अप्यु- पात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि मेन रोचते। मुनौ यथा। हरत्यपं संप्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः ॥ शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ॥ पुत्रे यथा।

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५१) एहि वत्स रघुनंदन पूर्णचंद्र चुंबामि मूनि सुचिरं च परिप्वजे त्वाम् ॥ आरोप्य वा हदि दिवानिशमुहहामि वंदेऽथ वा चरण- पुष्करकद्वयं ते॥नृपे यथा। ते कौपीनधनास्त एव हि परं धात्रीफलं भुंजते तेपां द्वारि नदंतिवाक्षिनिवहास्तरेख लब्धा क्षितिः॥तरेतत्स- कलंकृतं निजकुलं किम्बाबहुबमहे ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता तुटेन रुप्टेन वा।।गुरो यथाहा तात विश्वजनवत्सल मामकीन जीवोपचं धु- मणिवंशवतंसभूतस्यां चद्भवत्कुलजसमनि चेटकः स्यां यद्वा भव- चरणपक नरेणुरेव ॥इति॥३॥हासमूलः समाख्यातो हास्यनामारसो बुधैः । चेष्टांगवेपवैकृत्याद्वाच्यो हासस्य संभवः॥ कपोलाक्षिकतो- ल्लासो भिन्नोष्टः स महात्मनाम् । विदीर्गास्यश्च मध्यानामधमानां सशब्दकः ॥ यथा । नपुंसकमिति ज्ञात्वा प्रियाय प्रेपितं मनः। तच तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम्।।२||शोकोत्थः करुणो ज्ञेय. स्तत्र भूयस्त्वरोदनम् । वैवर्ण्यमोहनिर्वेदप्रलयावणि वर्णयेत्॥यथा। मदेकपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रसूतिवरटा तपस्विनी । गतिस्त- योरेप जनस्तमदयनहो विधे त्वां करुणारुणदिनी।। इति॥३॥को- धात्मको भवेद्रौद्रः क्रोधः प्रीच्या च वैरिणः । भीष्मवृत्तिरसामान्यो भवेदुप्रक्रियाश्रयः। स्वांसवातस्वयंशस्त्रोत्क्षेपभुकुटयस्तथा । अत्रा- रातिजनाक्षेपो दलनं चोपवण्यते ॥ यथा । कृतमनुमतं दृष्टं वा यरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निमर्यादर्भवद्भिदायुधः । नरकरि- पुणा साई तेषां सभीमकिरीटिनामयमदमसृड्मेदोमांसः करोमि दिशां बलिम्।। ||उत्साहात्मा भवेदारोबलशस्त्राश्रयश्च सः । नाय. कोऽत्र भोत्सवः साव्यरभिमतो गुणः ॥ तया। क्षुद्राः संत्रासमते वितहत हरयो भिन्नशभकुंभा युप्मदापुलजां दधाते पाममी सायका निप्पनन्तः । सौमित्र तिष्ट पात्रं त्वमसि नहि रूपां नन्नई मेघनाद कश्चिद्धभङ्गलीलानियमितजलधिराममन्पयामि॥२॥भ- ·(१५२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] यानको भवेद्भीतिप्रकृतिौरवस्तुनः॥सच प्रायेण वनितानीचबालेषु दृश्यते ॥ दिगालोकास्यशोषांगकंपगद्गदसंभ्रमाः ॥स्तंभवैवर्ण्यमो- हाश्च वयते विबुधैरिह ॥ यथा ॥ ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्यंदने दत्तदृष्टिः पश्चान प्रविष्टःशरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्॥ शष्पैरवलीः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा यस्योदग्रप्लुत- त्वाद्वियति बहुतरंस्तोकमा प्रयाति॥३॥बीभत्सः स्याज्जुगुप्सातः सोऽहद्यश्रवणक्षणात् ॥ निष्ठीवनास्यभंगादि स्यादव सहतां नच॥ यथा । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसान्यं- सस्फिक्पृष्ठपिंडाद्यवयवसुलभान्युग्रगंधीनि जग्ध्वा ॥अत्तिः पर्यस्त- नेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंकादंकस्थादस्थिसंस्थापुटकगत- मपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥७॥विस्मयात्माद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाव्यव- स्तुनः॥ दर्शनाच्छ्रवणाद्वापि प्राणिनामुपजायते ॥ तत्र । नेत्रनेत्र- विकारः स्यात्पुलकःस्वेद एव च ॥ निष्पन्दनत्रता साधुसाधुवा- दास्तथामताः ॥ चित्रं कनकलतायां शादिन्दुस्तत्र खञ्जनद्वित- यम्।।तत्र च मनोजधनुषी तदुपरि गाढान्धकाराणि॥८॥सम्यग्ज्ञान- समुत्थानः शांतो निस्स्पृहनायकः॥रागद्वेषपरित्यागे सम्यग्ज्ञानस्य चोद्भवः ॥ पश्चात्तापः शरीरादियावद्वस्तुविडंवनम् ॥ विवेकचित्त- स्थैर्यादियोगाद्यास्तस्य लक्षणम् ॥ यथा । अहो वा हारे वा कुसुम- शयने वा दृषदि वा मणौ वा लोष्टे वा बलवति रिपौवा सुहृदि वा। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यांतु दिवसाः क्वचित्पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः॥९॥ स्त्रैणं स्त्रीसमूहः । अत्राहिरिव हारो हेयो न तु हारवदहिरप्युपादेय इति बोद्धव्यम्॥अत्र सर्वत्र तत्तद्रस- त्वमाचे उदाहरणमिति स्मर्तव्यम्॥अथ रसानां विरोधाविरोधावाह। शृंगारहास्यौ करुणवीभत्सौ वीररौद्रकौ ॥ भयानकाद्भुतौ मित्रे । मिथः शांतो न कस्यचित् ॥ शांते करुणवीभत्सौ न किंचिद्देष्टि ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५३) चाद्भुतः॥ शृंगारे शांतकरुणी हासस्य करुणो रिपुः । अत्र करुण- वीभत्सयोमंत्री विशेषाभिप्रायेण स्मर्त्तव्या। स्थायी भावो रसो मत इत्युक्तमत आह । रतिर्हासश्च शोकचक्रोधोत्साही भयं तथा॥ जुगुप्सा विस्मयो भावा निवेदः स्थायिनो नव ॥ स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः ॥ ननु निर्वेदस्य कथं शांतरसस्थायिता व्यभिचारित्वा- दिति चेन्न । अधिकरणभेदेनोभयाविरोधादित्यन्यत्र विस्तरः॥ स्थायिलक्षणं तु । विरुद्धरविरुदैर्वा भावविच्छिद्यते न यः॥ स्वात्म- भावं नयत्यन्यान्स्थायीभावस्स उच्यते।। यथा लवणाकरो विरुद्ध- र्जुगुप्सादिभिरविरुद्धैरत्यादिभिर्यो न विच्छिद्यत इत्यर्थः। विशेपल- क्षणं तु मनोनुकूलविषयसुखात्मकं संवेदनं रतिः अंगक्रीडादिभिश्चे- तोविकारो हासः । इष्टनाशादिजनितचित्तवैकुव्यं शोकाप्रतिकूलेषु तक्ष्ण्यप्ररोहः क्रोधः । कार्यारंभे स्थिरसंरंभ उत्साहः । व्याघ्रादि। दर्शनादिजनितं मनःक्कैव्यं भयम्। दोपदर्शनात्पदार्थगर्हणं जुगुप्सा- लोकसीमातिक्रांतपदार्थविषयश्चित्तविकारो विस्मयः । तत्त्वज्ञाना- दादिभिः स्वावमाननं निवेदः ॥ एते च सर्वआवेपु मुख्याः। यथाह । यथा नराणां नृपतिः शिप्याणां च यथा गुरुः॥ तथा सर्वेषु भावेषु स्थायिभावः स्मृतो महान् ॥ विभावो द्विविधः । उद्दीपना- लंबनभेदात् । तत्र कोकिलवसंतादिरुद्दीपनो नायकादिरालंबनः ।। योगादपि रसत्तादिकमनुभावत्वादिकमस्मन्मते जातिरेख नहि वशेपिकादिवदस्माकं प्रक्रियेत्यालंकारिकाः ॥ अनुभावलक्षणं तु । अनुभावो विकारस्तु भावसमुचनात्मकः । तत्र । हेलाविच्छित्तिवि- बोककिलकिञ्चित्पिविभ्रमाः ।। लीलाविलासो हविश्च विपक्षो वि- कृतो मदः । मोदायितं कुट्टमितं माग्थ्यञ्च तपनं तथा । ललितच्चे- त्यमी हावाश्चेष्टाः शृंगारभावनाः ॥ एतच्चास्माभिरेव प्रपञ्चितं श्रीभागवतायपक्षव्याख्याशत्युत्तरम् । सात्विकलक्षणं तु । विशेपे- ·(१९४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] णाभितः काये स्थायिनं भावयति ये ॥ अनुभूतादिहेतूंस्तान्वदंति व्यभिचारिणः॥ आदिपदात्स्वेदादिपरिग्रहः॥ ते च । निर्वेदग्ला- निशंकाख्यास्तथासूयामदश्रमाः॥आलस्यञ्चैव दैन्यश्चचिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ॥ व्रीडा चपलताहर्पश्चावेगो जडता तथा ॥ गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च । सुप्तं विरोधोमर्षश्चाप्यवहि- त्थमथोग्रता । मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥त्रास- श्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ॥ अमी च प्रत्येकं भाव्यते क्वचित्सर्वभावतापि ॥ यथा। वाकार्य शशलक्ष्मण इत्यादौ काका- यमिति वितर्कः ॥ भूयोपि दृश्येत सत्यौत्सुक्यं दोषाणामिति मतिः। कोपेपीति स्मृतिः। किंवक्ष्यतीतिशंकास्वप्नपि सा दुर्लभे- ति दैन्यम् । चेतः स्वास्थ्यमुपैहीति धृतिः। कःखल्वित्यादिश्चिते. तीत्यत्र बहुवक्तव्यमस्तीह तु रेखामात्रमेव दर्शितमिति । तत्र रीती- राह । तत्तद्रसोपकारिण्यस्तत्तद्देशसमुद्भवाः॥पद्येषु रीतयो गौडीवै- दर्भी मागधी तथा॥ गौडी समासभूयस्त्वाद्वैदर्भी च तदल्पतः॥ अनयोःसंकरो यस्तु मागधी सातिविस्तरा|गौडीयैःप्रथमा मध्या वैदर्भमैथिलैस्तथा ॥ अन्यैस्तु चरमा रीतिः स्वभावादेव सेव्यते ॥ तत्र गौडी यथा । उन्मीलन्मधुगंधलुब्धमधुपव्याधूतचूतांकुरक्रीड- कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः॥ नीयते पथिकः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वास- राः॥ वैदर्भीयथा । मनीषिताः संति गृहेषु देवतास्तपःव वत्से क च तावकं वपुः॥ पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिणः॥मागधी यथा।पाणी पद्मधिया मधूककुसुमभ्रांत्या पु- नगडयोनीलेंदीवरशंकया नयनयोबधूकबुद्ध्याधरे ॥ लीयंते क- वरीषु बांधवजनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियंति तरु- णिस्थानानि रक्षिष्यसि ॥जयदेवस्तु।पञ्चाली किञ्च लाटीया गौडी- ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। ( १९५) या च यथारसम् ॥ वैदर्भी च यथासंख्यं चतस्रो रीतयः स्मृता इ- त्याहातत्र पंचपट्सप्तपदेः पञ्चाली अष्टादिपाटीया समासबहुला गाडीया सर्वथा समासाभावे वैदर्भीति साहि रसानुकूला कार्या । यथाशृिंगारेवैदीरौद्रवीरयोगौडीयाऽन्यत्र पांचाली लाटीया चेत्य- थः । तथा पञ्च वृत्तयोपितेनवोक्ता मधुरापांढापरुपाललिताभद्रा- भेदात् । मधुरायां समाकान्ता वर्गस्थाः पञ्चनिः॥लकारश्चल- संयुक्तो ह्रस्वव्यवहिती रणो॥१॥ निजैः पञ्चमर्यथाकाद्याश्चत्वारो ङकारेण चाया भकारेण टाया णकारेण ताद्या नकारेण समाक्रांता निजपञ्चमयुक्तशिरसः संति । लश्च लकारेण युक्तस्तथा रणा रकारणकारी ह्रस्वेन व्यवहिती च स्यातां मधुरायां वृत्तावित्यर्थः।। प्रौटामाहारेफाक्रान्ता वार्ययणाटवर्गात्पञ्चमाहतकियाक्रांतस्तव गःस्यात्प्रौढायां तः कमूर्द्धजः ॥२॥ कादयो वर्गवर्णा यकारणका रौ च रेफाकान्ताः संति तत्र वर्गे पड्वर्गः पञ्चमो ङकारादिर्न रेफा- क्रांतः टवर्गस्य णकारवर्जस्य निषेधो णकारस्य यणावित्युक्तरुपा- देयत्वात् । तवर्गः ककारपकाराभ्यामाकांतः स्यात् । तदधावर्ती तकारश्च ककारस्य मूनि स्यात्प्रौटायामित्यर्थः ।। परुपामाद । संवरुद्धः सकारस्य सर्व रेफस्य सर्वथा ॥ रहोधा तु संयोगः परूपायां शपी स्वतः॥ ३ ॥ सकारस्योपरि ककारादयः सबै सर्वपामुपर्यधश्च रेफः रहो रकारहकारयोद्वधा द्विधा तु पुनस्सं- योगः उपर्यधञ्चकत्रोभयत्र च संयोगस्तथा शकारपकारी केवली संयुक्तौ च कार्याविति ॥ स्वतः स्वतंत्रावित्यर्थः । परुपायां वृत्ता- विति ॥३॥ अथ ललिताभट्टे चाह । लकारोऽन्यरमंयुक्तो लवको यभवारसाः॥४॥ अन्यलंकारेतररसंयुक्त कार्यःधिकारभकारवका- रेफसकाराञ्च ललितायां लघवः कायातया भद्रायां शेपावृत्त्य- तराप्रयुक्ताः पकारादयः संयुक्ता असंयुक्ता पा कायां इत्यर्थः ।।

·(१५६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] क्रमेणोदाहरणम् । अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम् ॥ तर्कचातुर्यपूर्णोक्तिप्राप्तोत्कर्षधियां वृथा ॥ वीप्सोत्सर्पन्मुखापाई वहीं जढे कृशस्तृषम् ॥ ललना रभसं धत्ते घनाटोपे विहायसि ॥२॥ तर्कशास्त्रस्य चातुर्येण कौशलेन पूर्णा या उक्तयस्ताभिः प्राप्तोत्कर्षा धीर्येषां तेषां स्मरस्य कामस्य तोरणं भूषणम् धोरणमि- ति पाठे वाहनमपि वृथा नानंदाय किन्तु परिशोलितसाहित्याना- मेव सोपयुज्यत इति भावः । किंभूता। अंगानां भंगैरचनादिभि- रुल्लसन्ती लीला यस्यास्सा तथा। हावादिनिपुणेत्यर्थः॥ वीप्स- या मुहुर्मुहुरुत्सर्पद्यन्मुखाग्रं तस्याई यथा स्यात्तथा । वहीं मयूरः कृश आतुरःतृपंतृष्णां जह्वेऽपाचके। तथाललना स्त्रीरभसंपतिसं- गेच्छावेगं धत्ताक सति । धनानां मेघानामाटोपस्संभ्रमो यस्मिस्ता- दृशि विहायस्याकाशे सतीत्यर्थः । तोरणमित्यंत मधुरा । वृथे- त्यंत प्रौढा । षमित्यंत परुषा । घनेत्यंत ललिता । शेषा भनेति ध्येयं मनीषिभिरिति वृत्तयः॥ अथालंकाराः । तत्र चमत्कारविशे- पकारित्वमलंकारत्वमिति सामान्यलक्षणम् ॥ शब्दानिष्ठत्वे सति चमत्कारकारित्वमिति विशेषलक्षणम् । परंपरया रसोपकारित्व- मलंकारत्वमित्यन्यो ते च शब्दालंकारभेदेन द्विधा । तत्र प्रथमा- नाह । चित्रकोत्त्यनुप्रासगूढश्लेषप्रहेलिकाः ॥ प्रश्नोत्तरश्च यमकमष्टालंकृतयो ध्वनौ ॥ तत्र कौतुकविशेषकारित्वं चित्रत्वम् । तच्च खड्गचक्रपद्मादिभेदेनानन्तम् । यदाह । सर्वतोभद्रधेन्वादि गोमूत्रीमुरजादि च ॥ गतप्रत्यागतायाहुश्चित्र- काव्यं मुनीश्वरााकिञ्चातचित्रं यत्र वर्णानांखङ्गाद्याकृतिहेतुतति।। सन्निवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खङ्गमुरजाद्याकारमुल्लासयंति तच्चित्रं काव्यम् ॥ कष्टं काव्यमेतदिति दिङ्मानं प्रदश्यते ॥ तत्र ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९७) सङ्गधाकारमाह द्वाभ्याम् ॥ मारारिशकरामभमुखैरासाररंहसा ॥ सारारब्धस्तवानित्यंततिहरणक्षमा||२||मातानतानांसंघट्टश्रियां बाधितसंभ्रमा॥ मान्याथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमाऽऽदिमा।। ॥२॥ व्याख्या । मारारिस्शिवः शक इंद्रः रामो भार्गवः इभमुखो गणेशः तेरासाराः धारासंपातास्तदंहसा वेगेन सारः श्रेष्ट आरब्ध- स्स्तवो यस्याः सा नित्यं तेपामातिः पीडा तस्या नाशे क्षमा समर्था । नतानां नम्राणां माता जननी श्रियां संपदा संपट्टः संगम- स्थानम् । यद्वा संघट्टे युद्धे श्रीयंपां युद्धरसिकानां बाधितसंभ्रमा निरस्तभया रामाणां स्त्रीणां सीमा मर्यादा आदिमा आदिभवाउमा मे शंसुखं दिश्यादयादित्यर्थः ॥ रचना त्वेवम् । गमाणांश पिसनाताना दि SHARA AAAENERA 4 उपाधि मा पापा 141 १ मा दिलित्या दक्षिण स्वामे तोपंगुर्थकमण रादिकारातinदंशयां- यिका धारा गंभ सतिनिट तदधी यांमार मग गदिमाताभनुशागील. रोदित्यन्या भाग। माद जायततः पुनस्तंभय मान्दमादाप दांग ना वारिया नां पिलीमाः वाम स्पदक्षिण श्रीहारादिनहारता यit. माः माशदवाय एथतरदपः । उनस्तष नाममावापतमा मापनीति पदधा मालिपिद्धिमय तिगे राशिमिापनासत्याग गणीनुमा मेर दिसतारों दिशामा: । मान्दः स पर दिगन्दवियो मान्दमपाति पपरपना ·(१५८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] 'पद्मबंधमाह । भासते प्रतिभासार रसाभाताहताविभा ॥ भाविता- त्माशुभावादेदेवाभाबत ते सभा ॥१॥ हे प्रतिभया बुद्धया सार पद्मबंधः। श्रेष्ट ते तव सभाभासते शोभते । बत हर्षे रसेनाभाता शोभिताहताऽविभाऽदीप्तिर्यस्या स्सा । यद्वाऽविना मेषेण भातीत्यविभो वह्निर्हतो निरस्तोऽविभो यया सा । भा- वितो वशीकृतो ध्यातो वा आत्मा- क ho मुरजवन्धः । ४ ३ ८ स राला बाहु ला रं भ तार लारि बाला वा वा her लाम द ३ १ कार लाव हुला मला १ भाशब्दं कर्णिकायां न्यस्याष्टदलेषु भाशब्दं द्वौदो वर्णों निर्गमप्रवेशाभ्यां लिखेत् । भाशब्दो मध्यस्थो निर्गमे प्रवेशे सर्वत्रान्वेति । दिग्दलेषु ४ आरो- हावरोहाभ्यां नाभा प्रवेशः विग्दिलेषु सकृदवरोहणनामेये ऐशाने व प्रति वते द्रौदो वर्णों नैर्ऋत्ये वायव्ये च हतात्माशु इति द्वौदौ वर्णी सिद्धौ ॥ एवमष्ट- दलेपु कणिकायां सप्तदशवर्णैत्रिशनिदिंतेपूर्वदलांतान्मध्ये प्रवेशात्पद्मसि- दिरिति पद्मबंधः॥ २ मुरजबंधमाह । सरलाबहुलारंभतरलारिबलारवा ॥ वारलाबहुलामंदकरलाबहु- लामला ॥ शरदर्णनम् । सरलाऽवक्रा शरॉल्लातीति शरला बहुल आरंभ उदयो यस्य सः तरलानां चपलानामलिवलानां द्विरेफसैन्यानां रवः शब्दोयस्यां सा वारला- भिहसीभिर्वहुलाः सकुला अमंदाः सोत्साहाः करॉल्लाति स्वीकुर्वतीति करला राजानो यस्यां सा अवहुलेन शुक्लपक्षणामला बहुले कृष्णपक्षे नक्षत्रैरमला वा । अत्र पाद- चतुष्कपंक्तिचतुष्के विलिख्याधद्वितीयतृतीयपादे सा आद्यद्वितीयतृतीयान् चतुर्थपादे चतुर्थपंचमौ तृतीयद्वितीयाद्यानां षष्ठोपांत्यांत्यवर्णैरायः पादः॥१॥द्वितीयाद्यामाद्याद्विद्धि- तीयतृतीयौ द्वितीयतृतीययोश्चतुर्थो चतुर्थस्य तृतीयद्वितीयौ तृतीयस्याद्यवर्णी द्वितीयः पादः ॥२॥ द्वितीयांत्यमाद्यात्सप्तमषष्ठौद्वितीययोः पंचमौ चतुर्थाषष्ठसप्तमौ तृतीयां- त्यश्चति तृतीयःपादः ॥ ३ ॥ अंत्यतृतीया आद्यद्वितीयतृतीयैराद्याच्चतुर्थपंचमाभ्यां द्वितीयतृतीयांत्यानांषष्ठसप्तमात्यैर्वर्णश्चतुर्थः पादः॥४॥ इति मुरजसिद्धिः ॥ २ ॥ ।

·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५९) यया सा । वादे शुभादेवाभा देवतुल्याअस्योद्धारः। अथ सर्वतो- मर्वतीभदनः। भद्रमादाहे रसासार भूश्रेष्ठा सारसं जलजं पक्षिभेदो वा, ता सता : य : सा| तद्विशालनेत्रा । सातं न- साता वा त तवा तासा| एम् अवाप्तमज्ञातं यस्य । त स्त्वस्व त : र वा गतावित्यस्य ज्ञानार्थ- र सा सा र र सा सा -- 1 रसासाररसा साग्मायताक्षक्षतायता ॥ सातावाततवातासारततस्तस्त्वतकर ॥ २ ॥ सात् । तक्षस्तनूकरणं राति प्रामोतीति तक्षरः स न इत्य- तक्षरः । अतनु अनल्पं राति ददातीत्यतक्षर इति वा तत्संबुद्धी हेनृप रक्षतस्तव तु पुनःारसा भूमिरस्तु।यद्वा।तब भूहिशी अस्तु। कीदशी क्षतायसा क्षतोऽयः शुभावहो विधियेपां तानस्यति निर- स्यति सा । यद्वा क्षतमायसं शस्त्रं यस्यां युद्धाभावात् । न विद्यते तासमुपक्षयो यस्याः साऽतासा । तसु उपक्षये धातुः । अयं प्रतिलोमानुलोमपादोऽपि चतुणी पादानामाघेरत्यञ्चायः पादः ॥१॥ द्वितीयरुपांत्यश्च द्वितीयः॥२॥ तृतीयः पठेश्च तृतीयः ॥३॥ तुयः पंचमेश्चतुर्थः॥४॥अंताद्विपर्ययो वेति सर्वतोभद्रः।। चक्रगोमृत्रिकादयोऽन्येपि बंधभेदा बहवः संति ते च किरातार्जुनीय शिशुपालवधादो वर्णिता इह दिमात्रमेवादशि ॥ अथ वक्रोक्तिमा- हाअन्याभिप्रायेणोक्तं वाक्यमन्येनान्यार्थकतया यद्योज्यते सा ब- कोक्तिः । एतदेव वाकोवाक्यमुच्यते । यथा । कोऽयं द्वार हरिः प्रयाहापवन शाखामृगेणान कि कृष्णोऽहं दयिते विभेमि मुतरां कृष्णादह वानरात ।। मुग्धेऽहं मधुमदनो बन लतां तामर पुष्पा- न्वितामित्वं निर्वचनीकृतो दयितया मुग्धो हरिः पातु वः ॥ अथानुप्रासः। वर्णसाम्यमनुप्रासः स च लाटानुग्रामच्छेकानुप्रासभे- दाख्यिा । तत्रासदायतवणी लाटानुप्रासः।। यया । अनदमद- ·(१६०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] लगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः ॥ आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कृतार्थ- यतु मानसम् ॥ अनेकस्य व्यंजनस्य सकृत्साम्य छेकानुप्रासः । नितम्बगुर्वी गुरुणा प्रयुक्ता वधूर्विधातृप्रतिमेन तेन ॥ चकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविमोक्षमनौ ॥ पदमेकं हृदा कृत्वा तदनुप्रासकाम्यया ॥ आदिक्षांतलिपौ कादिक्षांतशब्दं विचिंतये- दिति रहस्यम् ॥ गूढं क्रियागुप्तादि । क्रियादिकं स्थितं यत्र पदसंधानकौशलात् ॥ स्फुटं न लक्ष्यते तत्स्यात्क्रियागुप्तादिकं यथा ॥ राजन्नव घनश्यामनिस्त्रिंशाकर्षदुर्जय ॥ आकल्पंवसुधाम- नां विद्विषोय रणे बहून् ॥ अव धेति द्वे क्रियापदे ॥ यथा । पुस्को- किलकुलस्यैतैनितांतमधुरास्वैः॥ सहकारादुमारम्यावसंते कामपि श्रियम् ॥ अधुरत्र गुप्तमस्ति।इदञ्च नाना यदाहुः। क्रियाकारकसं- बंधगुप्तान्यामंत्रितस्य च ॥ गुप्तं यथा समासस्य लिंगस्य वचनस्य च ॥१॥ क्रियागुप्तं तूक्तम् ॥ नकरोतु नास रोपं न वदतु परुषं न हत्वथो शत्रून् ॥ रक्षयति महीमखिलां तथापि वीरस्य धी- रस्य ॥ शरदिन्दुकुंदधवलं कृतनगनिलयं मनो हरं देवम् ॥ यः सुकृतं कृतमनिशं तेषामेव प्रसादयति ॥ ॥२॥क्रमेण धीमनश्चेति कर्तृगुप्तम् ॥ सीकराकरसंवाही सरोजवन- मारुतः ॥ प्रक्षोभयति पान्थः स्त्रीनिःश्वासैरिव मांसलः॥१॥ सुभग तवाननपङ्कजदर्शनसंजातनिर्भरप्रीतेः ॥ शमयति कुर्व- न्दिवसः पुण्यवतः कस्य रमणीयः॥२॥ इह क्रमेण सरः शञ्चे- ति गुप्तं कर्म । अयतिर्विवक्षावशतः परस्मैपद्यप्यस्ति, उदयति यदि भानुरित्यादिप्रयोगात् ॥ पूतिपकमयेऽत्यर्थ कासारे दुःखि- ता अमी॥ दुर्वारा मानसं हंसा गमिष्यंति धनागमे ॥१॥ अहं महानसा यातः कल्पितो नृकरस्तव ॥ मया मांसादिकं भुक्तं भीमं जानीहि मां बक ॥२॥ अत्र क्रमेण दुर्वारा दुष्टांबुना महा, ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६) नसा महता शकटेनेति करणद्वयं गुप्तम् । प्रसत्त्यायुक्तमार्गस्थ तव समानिताः श्रिताः॥ स्पृहयन्ति न के नाम गुणरत्नाकर प्रभो ॥१॥ अंभोरुहमये स्नात्वा वापीपयसि भामिनी ॥ ददाति भक्तिसंपन्ना पुप्पं सोभाग्यकाम्यया ॥२॥ इह क्रमेण प्रसत्त्य अ ये चेति संप्रदानद्वयकं गुप्तम् ॥ शिलीमुखेस्त्वया वीर दुरिनि- नितो रिपुः॥ विभेत्यत्यन्तमलिनो वनेऽपि कुसुमाकरे ॥१॥ अलिबाणो शिलीमुखावित्यमरादलिनो भ्रमरस्यापि भौहेतुत्वम् ।। सरसीतोयमुद्धृत्य जनः कंदर्पकारकम् ॥ पिवत्यंभोजसुरभिस्व. च्छमेकान्तशीतलम् ॥२॥ इहसरसीत इति गुप्तमपादानम् ॥ या कटाक्षच्छटापतिः पवित्रयति मानवम् ।। एकान्ते रोपितप्रीतिरस्ति सा कमलालया ॥१॥ विपद्यमानता सिद्धा सर्वस्येव निरूप्म- णः ॥ तथा हि भस्म पादाभ्यां निर्वाणं हन्त्ययं जनः ॥ २३॥ इह क्रमेण एकारपदवाच्ये विष्णाविति विपदि विपत्ता- विति गुप्तमधिकरणद्वयम् । निर्वाणं शीतं भस्माऽयं जनः पादा- भ्यां हंतीति योजना । निरूप्मणो निस्तेजसः ।। तूणीव मधुमा- सेऽस्मित्रसालद्रुममंजरी ॥ इयमुद्भिनमुकुलभाति न्यस्तशिलीमु- सा॥१॥ अस्यापत्यामिस्तस्य ए: कामस्य तूणीव विकसित- कुड़ला परिभ्रमद्भमराऽऽम्रवल्हरिः शोभते ॥ प्रातमदो मधुमासः प्रबलरुक्मियतमोऽपि दूरस्थः ॥ असतीयं सन्निहिता हा हत- शोला ससी नित्यम् ॥ २॥ चैत्रमासस्येदमतिप्रकृष्टतेजः प्राप्त- मिति योज्यामह कमेण एरधुमास इति गुतसंबंधदयकम् ॥ सर्व- शेन लया वीर नास्त्यविज्ञातमीदृशम् ॥ इहेनेतिगुप्तमामंत्रितम।। कमले कमले नित्यं मधूनि पिरतस्तव ॥ भविष्यति न संदेवः कष्टं दोपाकरोदये ।। ३ ।। हे अले कमले नित्यं मधूनि पिपनस्त- व के मुखमस्ति तथापि चंद्रोदये कट भविष्यति कमल संकोचात् ॥ म ·(१६२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] वटवृक्षो महानत्र मार्गमावृत्य तिष्ठति ॥ तावत्त्वया न गंतव्यं यावन्मार्गे स तिष्ठति ॥ इहापि क्रमेणाऽले बटो इति संवृद्धिप्ता कीच गुप्तोऽस्ति॥२॥रामनाम सुधाधाम पवित्रं रस ना रसम्॥कः कर्ता कर्म किञ्चात्र के च संबोधनक्रिये ॥ इह हे नः त्वं रामनाम रस आस्वादय । किंभूतं सुधाधामामृतस्थानं पुनः पवित्रं रसरूपञ्च । अत्र कर्तृकर्मसुंबुद्धिक्रियाश्च गुप्ताः ॥ विषादी भैक्ष्यमनाति सदा- रोगं न मुंचति ॥ ऋद्धेनापि त्वया वीरशंभुनारिः समः कृतः ॥१॥ इह विषादश्चेतसो भंगः सोऽस्यास्तीति विषादी विषम- त्तीति वा सदारोग शश्वव्याधि सभार्यः अगं हिमाद्रिम् इह विषादी सदारइति च समासयोगुप्तिः ॥ नित्यमाराधिता देवैः कंस- स्य द्विषतस्तनुः ॥ मंडलायं गदां शंख चक्र जयति विभ्रती ॥२॥ इहापि नित्यं मा श्रीर्यस्यांसेति समासो गुप्तः मंडला- ग्रं कौक्षेयकं खङ्गामति यादवः । इतिसमासगुप्तम् ॥ नितांत- स्वच्छहृदयं सखिप्रेयान्समागतः ॥ त्वां चिरादर्शनप्रीत्या यः समालिंग्यरंस्यते ॥ १ ॥ इह स्वच्छ हृदयमिति विशेषण- क्रियाभ्रांत्याऽयमिति पुंल्लिङ्गमस्पष्टम् ॥ कलिकालमियं तावदग- स्त्यस्य मुनेरपि ॥ मानसं खंडयत्यत्र शशिखंडानुकारिणी ॥२॥ इयं लोपामुद्रा वक्रशीलतयाल्हादकतया च शशिखंडानुकारिणी अगस्त्यस्यापि मुनेश्चेत कलिना प्रणयकलहेन काल मलिनता- मापन्नं खंडयति तथाऽगस्त्यस्य तरोरियं कलिका मुकुलं शाश- खंडवत्कुटिला मुनेरपि मनःखंडयत्युद्दीपनविभावत्वात् । अत्र कलिकेति स्त्रीलिंगं गूढम् ॥ इति लिंगगुप्तम् ॥ प्रमोद जनयत्येव सदारागृहमेधिनः ॥ यदि धर्मश्च कामश्च भवेतां संग- ताविमौ ॥१॥ इह रा इति सुवचनं गुप्तम् ॥ कस्मात्त्वं दुबलासी- ति सख्यस्ता परिपृच्छति॥त्वयि सन्निहिते तासु दद्यार्तिक शुथयोत्त ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६३) रम् ॥ २॥ इह परिपृच्छतति यङ्लुकि लप्रथमपुरुषवचनं गूढ- मस्तीतिअतिशयेन पुनःपुनः पृच्छंतीत्यर्थः ॥ इति तिश्चन-- गुप्तम् ।। एकोचारणापहतिभेदत्वं श्वेपत्वम् । स चाटया वर्णपद- लिंगमापाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनानां भेदात्। क्रमेणोदाहरणम्॥ अलंकारः शंकाकरनरकपालं परिजनो विशीणांगो भृङ्गी वसुच वृप एको बहुवयाः। अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोविधी बके मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥१॥ इह विधी चंद्रे देवेच बके कुटिले विरुद्ध च मूनि शिरसि सर्वोपरि च अत्र विधु- विधिशन्दयोरौकारांतं रूपं सप्तम्यां समानं तेन इउवर्णयोः लेपो- ऽयम् ॥ १ ॥ पदश्लेपमाह || पृथु कार्तवरपान भूपितनिःशेप- परिजन देव ॥ विलसत्करणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ॥२॥ पृथूनि कार्तस्वरस्य हेनः पात्राणि यत्र तत् पक्षे पृथु- कानां बालानामार्तस्वरस्थानम् । भूपिता अलंकृता निःशेपा- सर्व परिजनाः सम्बंधिनो यत्र पक्षे भुवि उपिताः शयिता इ- ति पूर्ववत् । विलेपु सन्तो विलसत्काः । स्वार्थिकाकः। मूपिकास्ते- पां रेणुना गहनंदुःप्रवेशम् पक्षे विलसंतः प्रकाशंतो ये करेणवोह- स्तिनस्तर्गहनामिति।।२॥लिंगलेपमाहा भक्तिप्रदपिलोकनप्रणायिनी नीलोत्पलस्पदिनी ध्यानालम्बनता समाधिनिरते तेहिनमातये॥ लावण्यकमहानिधी रसिकतां लक्ष्मीहशोस्तन्नती युष्माकं कुरुतां भवानिशमनं नेत्रे तनुवाहरेः ॥ ३॥ हरेस्तननत्र च युप्माकं संसृतिलेशहानि कुरुताम् । भक्तिनम्रविलोकने प्रायः हो यस्या ययोा तथा।पुननीलोत्पलं स्पादितुं शीलं यस्या ययोवा पुनः समा- धिनिष्टानविषयतां नीता नीत वा । तनुपले । दहितस्याभी- एल्य प्राप्तये । पले दितस्य शोभनस्य । पुनः सौदर्यकल्यानं पुनरीक्ष्मीनेत्रयोरानंदवत्तां पईयती । अब नेवतन्नोनपुंसकत्रीलिं- ·(१६४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] गरूपसाम्याल्लिंगयोः श्लेषः।एकवचनद्विवचनयोः शब्दसाम्यवचन- श्लेषोऽपीत्यर्थः॥३॥अथ प्राकृतसंस्कृतभाषयोः श्लेषमाहामहदेसुरसं धम्मतमवसमासंगमागमाहरणे।।हरबहुसरणं तंचित्तमोहमवसर उभे सहसा ॥ ४॥ मह्यं दद स्वरसं धर्मे तमोवशामाशांगमागमात्संसार रूपात हर नः हे हरवधुशरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु सहसा मे इति प्राकृतेऽर्थः। संस्कृते तु महदे उत्सवदात्रि उमे मे आगमाहरणे वेदोपादाने तं सुरसंघ देवेषु संधानं भक्तिमवरक्ष समासंगमासक्तिं हर अपनय बहु सरणं प्रसरणं यस्य तं चित्तमोहमवसरे समये उमे । सहसा हरेत्यावृत्त्या योज्यम् ॥ ४॥ प्रकृतिश्लेषमाह । अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यति ॥ सामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणां च नृपात्मजः॥६॥ अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि वहिष्यति ज्ञेष्ठ विशेषु जनेषु वदिष्यति । वहिवच्योलटि वक्ष्यतीति समं रूपम् । अमित्राणां सामर्थ्य कुंततीति मित्राणां सामर्थ्य कराताति । कृततिकरोत्योः किम् । तेन प्रकृत्योः श्लेषः॥६॥ प्रत्ययश्लेषमाह । रजनिरमण मौलेः पादपद्मावलोकक्षणसमयपराप्तापूर्वसंपत्सहस्रम्।। प्रमथनिवहमध्ये जातुचित्तप्रसादादहमुचितरुचिः स्यानन्दि- ता सा तथा मे ॥६॥ चंद्रमौलेः पादपद्मावलोकेक्षण उत्सवस्त- समये पराप्तं प्राप्तं यदपूर्वमगोचरं संपदा सहस्रं यत्र तद्यथा स्यात्तथाहं जातुचित्कदाचित्तस्य चंद्रमौले प्रसादात् प्रमथाख्य- गणमध्ये उचिता योग्या रुचिःप्रीतिर्दीप्तिर्वा यस्य तादृशो नंदिता नंदकर्तास्यां भवेयं तथा सति सा नंदिता नंदिनो गणस्य भावो नंदिता मे मम स्यादित्यर्थः । अत्र स्यां स्यादित्युत्तमप्रथमपु रुपयोनदितेति तृच्तलोः प्रत्यययोश्च श्शेषः ॥६॥ अथ सुप्तिट्वि- भत्त्योःश्लेपमाह । सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः ॥ नयो पकारसांमुख्यमायासि तनुवर्तनम् ॥७॥ भो हर त्वं सर्वस्य सर्वस्वं ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६५) भवः संसारस्तन्नाशपरः नयो नीतिरुपकारश्च तयोः सांमुस्यमानुकू- ल्यं तनुः शरीरं तस्य जीवनं वर्त्तनं चायासि मामोपि । पक्षे चोरं प्रत्युक्तिमत्वं सर्वस्य सर्वस्वं हर छेदो ग्रंथेभित्तेर्वा तत्परोभव। उपकारसांमुख्यं नय त्यज । आयासि केशयुक्तं वर्तन तनु कुरु । अब हरभवनयायासितन्विति तिङन्तानि क्रियापदानि सुबन्तानि चेति मुप्तिडांश्लेपः॥७॥अथ ग्रहेलिका।व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ स्वरू- पार्थस्य गोपनात् ॥ यत्र वाक्यांतरादर्थः कथ्यते सा प्रहेलिका॥१॥ सा द्विधाऽऽर्थी च शाब्दी च विख्याता प्रश्नशासने ॥ आर्थी स्या- दर्थविज्ञानाच्छान्दी शब्दविभंगतः ॥२॥ तरुण्याऽऽलिंगितः कंठे नितंबस्थलमाश्रितः॥ गुरूणां सन्निधानेऽपि कः कूजति मुहुर्मुहुः ॥३॥ पानीयकुंभ इति मध्योऽर्थः । बाह्योऽर्थस्तु भर्ती ॥ आः पाण्डुपीनकठिनं वर्तुलं मुमनोहरम्।। करैराकृप्यतेऽत्ययं किं वृद्धर- पि सस्पृहम् ॥ ४॥ बाह्योऽर्थः स्तनयुगम् । मध्योऽर्थः पकविल्ल- फलम् । इत्यार्थी । दुर्वास्वायसरुपि त्वयि या प्रमुप्ता श्यामा सपन हृदये सुपयोधरा च ॥ तुष्टे पुनः प्रणतशत्रुसरोजमूर्य सवा- यवर्णरहिता वद नाम का स्यात् ॥ ५ ॥ शम्बी त्वयि सकोपे या शत्रुहृदये वणेन श्यामा अनातरजस्का मार्जितत्वात सुष्ठ जलधा- रिणी मध्ये निम्नत्वात् । पझे मुस्तनी प्रमुप्ता नत्रीभूता श्यामा पोडशवापिकाऽनातरजस्का निवृत्तरजस्का शवी असिपुत्री स्त्री व- नितेति।।सदारिमच्यापि न वरियुक्ता नितांतरक्तापि सितंव नित्यम्। यथोक्त्वादिन्याप नव दृतिका का नाम कांतेव निवेदयाऽऽशु ।। सारिका पतिविशेषः युनक्रीडनका वा। सदारिशब्दो मध्ये यम्याः सा न परियुक्ता नितांतमत्यये रक्ता मधुग सितारद्रव नित्यं यथोक्तं यथाधीतं वक्ति न दुतीति कांता कमनीया ककारान्ता चेति शान्ची जातिः ।। अलंकारशेखरे तु । प्रहेलिका सत्प्रश्नः ·(१६६) मातृकाविलास। [विद्याविर्भावः] सा च षोडा च्युताक्षरा॥ दत्ताक्षरोभयाक्षराक्षरमुष्टिविन्दुभत्यर्थवती- भेदात्॥सुशीलः स्वर्णगौराभः स्वर्णचंद्रनिभाननः।सुगतः कस्य न प्रीति तनोति हृदि संस्थितः॥१॥ इह सुगतम् इत्यत्र मध्ये गकारभ्रंशात्सुत इति सिध्यति इति च्युताक्षरा । इहाक्षरशब्देन मात्राविसर्गविन्दुव्यंजनान्यपि ग्राह्याणि ॥ अन्योप्यर्थः स्फुटो यत्र मात्रादिच्युतकेष्वपि ॥ प्रतीयते विदुस्तज्ज्ञास्तन्मात्राच्युत- कादिकम् ॥ १ ॥ महाशयमतिस्वच्छं नीरं संतापशांतये ॥ खलावासादतिश्रान्ताः समाश्रयत हे जनाः॥१॥ अत्र नकार- स्येकारमात्रायाश्च्यावने नरोऽपि भवति । तथा च नरनारयोः कर्मणोः समाश्रयतेति क्रिययान्वयः। महान् आशयश्चित्तमाश्रयो वा यस्य तम्।अतिस्वच्छमकुटिलं निर्मलं च । संतापः आधिा- धिश्च । खलो दुर्जनो धान्यमर्दनभूश्च ॥ तुषारधवलः स्फूर्जन्महा- मणिधरोनवः ॥ नागराजो जयत्येकः पृथिवीधरणक्षमः ॥२॥ इह नकारे आकारच्यावनानगराजो हिमादिर्नागराजः शेषः ॥ इह यद्यपि । धूमे शंखे मणौ मांसे नैले भोज्ये गृहे पथि । गुरुमज- नवैद्येषु संज्ञायां ब्राह्मणे तथा|अश्लीलार्थाभिधायित्वान्महच्छन्दं न दापयदिति वचनान्महामणिशब्दो लज्जाकरस्तथापि क्रीडाकाव्येषु न दोषो महामणिषु जातं मन्यसे त्वं महत्त्वमित्त्यादिप्रयोग- दर्शनात् ॥ मात्राच्युतकमिति । सुश्यामा चंदनवती कांता तिल- कभूषिता॥ कस्यैषानंगभूः प्रीतिं भुजंगस्य करोति न ॥१॥ अत्रानंगभूरित्यत्र विंदुच्युत्या नगभूर्भवति सा चौचित्यान्मलया। ज्ञया।सुष्ठ श्यामलाऽजातरजाश्चाचंदनदुमवती चंदनांगरागवतीच । कांता कमनीया वल्लभा च । तिलकैर्वृक्षः पुरेण च भूपिता।भुजंगः सों विटश्चकाले तडिल्लताजाले वनपीनपयोधकांतःसर्वगुणो- पेतो वालेंदुःखे न लभ्यते॥३॥इहापि बालेंदुरिह विंदुच्युतौ हे वाले ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६७) वपीकांतोभर्ता दुःखेन लभ्यत इत्यर्थः।।इति विन्दुच्युतकम्।।मही- रुहा विहंगानां मधुरककलापिनाम् ॥ विरुतेनारवाहाय स्वागता- नीव कुर्वते ॥ १ ॥ मधुरेककलापिनामिह विसर्गच्युत्या मधु रोविक तश्शन्देः मधुरमेककं लपितुं शीलं येपांतेऽवेकशब्दः स्वा- थिककांतो ज्ञेयःपक्षे केन सुखेन युक्तः कलापः पुच्छभागो येपां तेपांमयूराणां मधुरविरुतैरिति ॥ अगस्त्यस्य मुनेः शापाद्रह्मस्पं- दनमाश्रितः ।। महासुखात्परिभ्रष्टो नहुपः सर्पतां गतः॥२॥ इहापि महासुमहापाणः खादाकाशाद्धटो नहुपो विप्रस्थस्थः सपंतां गतः। पक्षे बृहत्सुखादिति विसर्गच्युतकम् ॥ भिक्षवो रुचिराः सर्व सुरसाश्च जनप्रियाः ॥ क्षमायामपि संपन्ना दृश्यते मगधे परम् ॥ १॥ भकारच्युताविक्षवः स्युः । इक्षुपक्षे स्पष्टोर्थः । भिक्षु- पक्षे रुचिरा वपुर्वपयुक्त्युक्तिभिर्दीताः शृंगारादिरसाभिनायकत्वा- त्सुरसाः क्षमायां शांतावपि संपन्नाः परं केवलं मगधदेशे दृश्यते । पक्षे क्षमायां भूमौ । इति व्यंजनच्युतकम् ॥ स्फोटयित्वाक्षर किञ्चित्पुनरन्यस्य दानतः ॥ यत्रापरो भवेदगुतदत्ताक्षरं हि तत् ॥ १॥ सदागतिहतोच्ट्रायस्तमसोवश्यतां गतः ॥ अस्तम- प्याति दीनो यं विधुरेकः शिवस्थितः ॥ 1 ॥ अयमको विधुचंद्रः शिवस्थितो हरस्थो दीनः क्षीणः सदागत्या गमनेन हतोच्यायो गतवृद्धिः । एकनावस्थित्या कुजीभूतांग इत्यर्थः । तमसो गहो- रवश्यतामग्रसनीयतां गतोऽन्तमेप्यति । काका नेप्यतीत्यर्थः । तथाऽयं दीपः सदागतिना वायुना हतोच्छावःप्रास्तशिखः तमसा- धकारस्य पश्यतां गतोऽस्तमेप्यति विश्वन्नो भविष्यति यतो विधुरे विपदिकः शिवो निरूपद्रवः स्थितः । अन दीन इति नकार स्फोटीयत्वा पकागे दत्तः ॥ ॥ पूर्ण चंद्रमुखी रम्या कामिनी निमंलांवरा ॥ करोति कस्य नन्यांतमकांनमदनानुरम ॥ मनापि ·(१६८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] कामिनीह ककारं निष्कास्य यकारदाने यामिनी रात्रिरिति । 'अंबरं व्योनि वाससी'त्यमरः स्वांतं मनःपूर्वस्यालंबनविभावत्वादपरस्यो. दीपनविभावत्वाचेति च्युतदत्ताक्षराप्रसंगात्स्थानच्युतकमप्याह। तनोतुते यस्य फणी गरुत्मान्पाणौ मुरारिदयिता चशय्यानाभ्यां स्फुरन्भद्रमशुभ्रदेहः पद्मा गतिश्चक्रमसौ विरिञ्चिः॥१॥असौ मुरारि- विष्णुस्ते तव भद्रं शुभं तनोतु । यस्य फणी शेषः शय्या।गरुत्मान गतिहिनम् । पाणौ चक्रं दयिता श्रीः नाभ्यां विरिञ्चिः स्फुरन्दी- प्यमानः । अशुभ्रदेहः श्यामांगः । अत्र व्युत्क्रमयोजनया स्थान- च्युतकत्वम् ॥ अथाक्षरमुष्टिमाह ॥ बहूनां यत्र वस्तूनामुक्तिराया- क्षरेण हि । प्रोच्यतेक्षरमुष्टिस्सा साहित्यनयकोविदैः ॥ अकचटत- पयशा यथा वर्गाष्टबोधकाःआचंकुराजशिबुकेशुनवग्रहबोधकाः॥ एवम् । आमाकासितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवती । संगमे नहि भोक्तव्यं द्वादश्यांद्वादशक्षयादित्युक्तेरन्यथापि बोध्याक्षरमुष्टिास्वरेषु बिन्दु- युक्तेषु हलांयदवबोधनम्। तद्विंदुमदितिप्राहुः केचिद्विंदुमतीमिति ।। [ ၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀ : त्रिनयनचूडारत्नं मित्रं सिंधोः कुमुद्रती दयितः ॥ अयमुदयति घुसृणारुणतरुणिमवदनोपमश्चन्द्रः॥१॥ घुमृणा कुंकुमम् । अर्थ- वती तु तरुण्यालिंगित इत्यादिना प्रागुक्तैव ॥ प्रश्नोत्तरं क्रमप्राप्त- माह ॥ बहिरंतर्भेदात्प्रश्नोत्तरं द्विधा । तत्र बहिः प्रश्नोत्तरं यथा। प्रायः कार्य नियुज्यते जनाः सर्वत्र कीदृशाः।।नाधेत्यय भवेच्छब्दो नौवाची वद कीदृशः ॥ १ ॥ सावधानाः अविकलेंद्रियाः । औकारेण सहितः सौ अधाना इति शब्देन रहितो नाधा इति शब्दो नौरिति भवेत् । यद्वा सौ अधानाः सौ सहीकारणेति सौ तथा कृते नाभाश्शन्दो नाधौर्जायतेऽधानाः न विद्यतेऽधोयत्र सोऽधः न विद्यते 8 १ सावधाना इत्युत्तरम् ।

·[विद्याविर्तावः] मातृकाविलासः। (१६९) आआकारोयत्र सोऽना अपश्चानात्यधानाःधलोपेआलोपेच नका- रोकारयोयोंगे नोरिति सिद्ध्यति ॥१॥ अंतःप्रश्नोत्तरं यथा। पृथ्वी- संबोधनं काहविना परिकथ्यते ॥ केनेदं मोहितं विश्वमवास्ति न वुध्यसे ॥ १॥ को इति पृथिवीसंबोधनम् । इना कामेनेदं मोहि- तमिति ।। अथ यमकलक्षणम् ।। अतुल्यार्थत्वे सत्यानुपूर्वीविशेष- विशिष्टनियतव्यंजनसमुदायो यमकम् । यथा। नवपलाशपलाश- वनं पुरः स्फुटपरागपरागतपंकजम् ॥ मृदुलतां तलतां तमलोक- यत्ससुराभिं सुरभि सुमनोभरैः॥१॥ सुरभिवसंतः । तच्चेदं संक्षे- पेण सप्ताशीतिप्रकारमित्यलंकारशेखरः । काव्यप्रकाशे तु 'अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥समरसमरसोऽयमित्यादावेकेपामर्थवत्त्वेऽन्येपाम- नर्थवत्त्वे भिन्नार्थानामिति न युज्यते वक्तमित्यर्थे सतीत्युक्तं सति सरोरस इत्यादिवलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थितानां पादेति प्रथमो द्वितीयादी द्वितीयस्तृतीयादौ तृतीयश्चतुर्थे प्रथमनिवपीति सप्ता • प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे इति प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीयश्च इति दे तदेवं पादनं नवभेदम् ॥ अर्थावृत्तिश्योकावृत्तिश्चेति दे। द्विधा विभक्ते पादे प्रथमपादादिभागः पूर्ववत् । द्वितीयतृतीयादि- पादादिभागप्वंतभागातभागविति विशतिभेदाः । श्लोकान्तरे नासा भागावृत्तिः । निखंडे विशचतुवंडे चत्वारिंशत् । प्रथम- पादादिगतान्त्यादिभागो द्वितीयपादादिगते ॥ अद्यादिभागे यम्यत इत्यायन्वर्थतानुसरणेनानेकभेदमन्तादिकमायतिकं त. समुच्चयः मध्यादिकमादिमच्यमन्तमध्यं मध्यांतिकं तेषां समुच्चयः तस्मिन्नेव पादे आयादिभागानां मध्यादिभागेप्वनियतेऽवस्थाने आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदं तदेतत्काव्यान्तर्गतमिति ना- १ गिनाइएत्तरम् ।

·(१७०) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] स्य भेदलक्षणं कृतं दिनमात्रमुदाह्रियते । अथास्य व्याख्या । अर्थ सतीति । अर्थभिन्नानां भिन्नार्थानां वाहिताग्न्यादिष्विति पूर्व- निपातः । तेनैकार्थे लाटानुप्रासेन प्रसंगः। एवं त्वर्थशून्यानां पुनः शुद्धौ यमकं. न स्यादत आह । अर्थे सतीति । सा भित्रक्रमा व- र्णानां पुनःश्रुतिर्यमकमित्यर्थः । अत्र वर्णयमकभेदेऽपि श्रुतिसा- म्ये यमकं भवत्येव । यथा माघे । भुजलतां जडतामबलाजन ईति डलयोः साम्ये ॥ तदुक्तं डलयोरलयोश्चैव डरयोश्च समा श्रुतिरि- ति । नन्वर्थे सतीति व्यर्थमत आह । समरेति । समरे युद्धे समो रसो यस्य सः। अत्र द्वितीयसमरपदेऽर्थाभावान यमकं स्यादतोऽर्थे सत्युक्तम् । मूले सेति पदं व्यर्थमत आह । तेन तुल्यार्थशून्यानेक- वर्णपुनःश्रुतिर्यमकं तच्च भिन्नार्थत्वेऽर्थाभावे च तुल्यं विशिष्टा- भावस्य द्वेधासंभवादिति तत्त्वम्॥ मूले सेति पदं व्यर्थमत आह । सर इति । सरसस्तडागस्य रस इत्यत्र वर्णाभेदेऽपि क्रमभेदान्न य- मकमित्यर्थः । अस्य विंशतिभेदानाह । पादे यमकं द्वेधा पादवृत्ति- स्तद्भागवृत्तिश्च । आद्यमेकादशधा प्रथमः पादो द्वितीयादौ द्वितीये तृतीये चतुर्थे च विकल्पेन यम्यत इत्यग्रेतनेन संबंधः। एवं साम्ये मुखम् १ संदेहः२ आवृतिश्चेति त्रयो भेदाः। द्वितीयः पा- दस्तृतीये चतुर्थं च सम इति गर्भसंदेशौ द्वौ तृतीयश्चतुर्थे इत्येकः पुच्छाख्यः प्रथमः पादस्त्रिष्वपि सम इति पंरत्याख्यः । यथा विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणा इति । अत्र मुखयोगे युग्मकम्।गर्भा- वृत्त्योोंगे परिवृत्तिः । अ वृत्तिः समुद्कं श्लोकावृत्तिमहायमक- मेवं सप्तभेदाः। पादयमकस्येत्यर्थः प्रथम । इति । आद्ययोरत्ययो- श्च पादयोः साम्ये एकः। आयंतयोद्वितीयतृतीययोश्च साम्येऽन्य इति द्वौ तेन नव भेदाः। पादयमके इत्यर्थः। अईश्लोकयोः पादरू- पत्वात्पादावृत्तावंतर्भावः। तद्भागेति मूलं व्याचष्टे । द्विधेति । श्लो- ·[वियाविर्तावः] मातृकाविलासः। (१७१) कपादांश्चतुरो देधा कृत्वाऽऽयभागस्य द्वितीयपादी तृतीयचतु- यादी भागे साम्यम् । एवं द्वितीयाद्यभागः तृतीयाये चतुर्थाये च सम इति पञ्च । अंतभाग इति प्रथमपादांत्यभागो द्वितीयांत्ये तृतीयांत्ये चतुर्थात्ये इति पञ्च । एवं भागावृत्ती दश पूर्वोक्ताः। शोकावृत्ति विना दशेति विंशतिरित्यर्थः । ननु श्लोकावृत्त्या सह- कविंशत्या भाव्यम्।कथं विशतिभेदा इत्यत आह । श्लोकान्तरेति । भागावृत्तौ न श्लोकावृत्तिः । द्विघ्यक्षरावृत्तावपि व्यवथाने चमत्काराभावादित्यर्थः । पादस्य धाभागे चतुर्दा भागे चान्यभेदानाह । त्रिखंडेति । त्रिखंडे चतुप्खंडे इत्यत्र पादे इत्यनु- पंगः|आद्यपादभागो द्वितीयाये इति पूर्ववद्योज्यम्।अन्वर्थता अनेक- भेदं यमकमित्यनुपंगः। त्रिखंडचतुप्खंडादी यमकभेदानाहाअंता- दिकमिति । प्रथमांतस्य द्वितीयायक्यतादिकं प्रथमादद्वितीयां- तक्ये आयांतिकं प्रथमान्तद्वितीयांतयारक्ये तत्समुच्चयः प्रथमम- ध्यस्य द्वितीयायेक्ये मध्यादिकं प्रथमादेद्वितीयमध्यसाम्ये आदि- मध्यं प्रथमांतस्य द्वितीयमध्येन प्रथममध्यस्य द्वितीयांतेन साम्ये तत्संज्ञे प्रथमादिमध्यांतानां द्वितीयाद्यादी समुच्चयः इत्यन्वर्यता क्षेया। एकपादेऽपि तद्भेदानाहातथेति।आदिभागस्य मध्यने बानि- यमन विकल्पेन संस्थितिरावृत्तिः।एवं द्वितीयादिपादेविनि प्रभूत- भेदं यमकमित्यन्वयः । गडुग्रविः शब्दचित्रलेनाधमत्तादित्यर्थः । दिहमानं मार्गमानं पूर्णवचनाशक्तरित्यर्थः ॥ पुनर्मूलम् ॥ सन्नारीभरपोमायमाराध्य विधुशेसरम् ॥ सन्नागभरगोड मायस्ततस्त्वं पृथिरी जय ॥ पिना यमेनोनयनामुसादिना विनाऽयमेनानयताऽसुखादिना ॥ महाजनोऽदीयत मानसादरं महा जनोदी यतमानसादरम् ।। स त्वारं भरतोऽवश्यमाऽलंपित्ततास्वम् । सर्वदा रणमानपीदवानटसमस्थितः ।। पुनरयं शोकः ॥ अनंतम- ·॥ (१७२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] हिमव्याप्तविश्वा वेधा न वेद याम् ॥ या च मातेव भजते प्रणते- मानवे दयाम्॥यदानतोऽयदानतो न यात्ययं नयात्ययम् ॥ शिवहि तां शिवे हितां स्मरामितां स्मरामि ताम् ॥ समुच्चययमकम् । सर स्वति प्रसादं मे स्थिति चित्तसरस्वति ॥ सरस्वति कुरु क्षेत्रंकुरुक्षे सरस्वति ॥ ससार साकं दर्पणकंदर्पण ससारसा ॥ शरत्रवाना वि- भ्राणा नाविभ्राणा शरनवा ॥ मधुपराजिपराजितमानिनजिनमनः- सुमनःसुरभिश्रियम् । अमृतवारिजवारिजविप्लवं स्फुटितताम्रतता- नवणं जगत्।।एवं वैचित्र्यसहस्त्रैःस्थितमन्यदुन्नेयम्॥अथ व्याख्या। आयतृतीयपादसाम्य आह । सन्नारीति । सन्ना नष्टा अरीणामिभा गजा यत्रेदृशो रणो यस्य स त्वं सतीनारीविभति पुष्णाति यो मा गौरी तां याति यस्तं विधुशेखरं शिवम् । अमायमकपटं यथा तथाराध्य ततो हेतोः पृथिवीं जयेत्यर्थः । पादावृत्तौ युग्मक- माह । विनेति । यमरूपेण विना पक्षिणाऽयं महाजनः सज्जन ए- नोऽपराधं विना यतमानानां प्रयत्नवतामपि सादं दुःखं रातिं ददा- तीति सादरं यथा तथा । यहा । यतो दीर्घो मानो येषां तेषु सादरं यथातथा। मानसाच्चित्तात्सरसञ्चारमत्यर्थमदीयत अखंड्यत अमा- यतेत्यर्थः। कीदृशेन यमेन नयता स्वस्थान प्रापयताऽसून्प्राणा- खादतीति खादी तेन । उनयता हानि कुर्वता सुखादि उनयता नाशयता अयन्ना पुमान् अखंज्योति संबंधः । महमुत्सवमजति क्षिपताति महाजः खलस्तं नुदतीति महाजनो ना पुरुषः । यद्वाऽयं शुभविधि विना एनः पापं नयता जनयता महां- तमजं छागं नुदति ददातीति नोदी 'महोक्ष वा महाजं वा श्रोत्रिया- योपकल्पयेत्' इत्युक्तेः । श्लोकावृत्तिमाह। स त्वेति ॥ स तु भरतो राजाऽवश्यं निश्चितमवलंबितमाश्रितं तारवं तरुसमूहो येन तदार- मरिसमूहं सर्वदाऽनिशं रणमानैषीताअलसं यथाऽवान् न च श्वसन्। ..

·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१७३) अन प्राणने । अवात्र निषेधे । त्वरावानित्यर्थः । अगच्छन्निति चा। वा गती । अस्थित स्यति क्षिपतीत्यस्थितः । अधातोरित्यु- केतुत्वान्नोपधादीर्वः । अर्थव्यत्ययेन क्रमेण वा पुनः पाठेयं शेकस्तदायमर्थः । सर्व दारयात नाशयतीति सर्वदारणः तं मानमिच्छतीति दावानलो दवामिस्तेन समं तुल्यं स्थितं यस्य सः सत्त्वेन गुणेन सामयेन वारंभेन कार्यारंभे रतः । अवलं सैन्यहीनं विततो विस्तीर्ण आवश्शन्दो यस्य तं वश्यमनैपीदिति शेपः । यद्वाऽलसं मदम् आवान् गच्छन् ओ विष्णुस्तत्र स्थितः॥ द्विसंडे पादे भागात्संदष्टमाह । अनंतेति द्वाभ्याम् । वेधा ब्रह्माऽपि यां न वेद अनंतमहिना व्याप्तं विश्वं यया याच प्रणते मानवे मातेव दयां भजते तां स्मरामीत्यग्रेऽन्वयः ।। एकपादे आद्यन्तयमकमाह! यदानत इति । यस्यामानतोऽयं जनोऽयस्य शुभविषेर्दानतो हेतान- यस्य नतिरत्ययं नाशं न गच्छति। शिवेन रुद्रणेहितां शिव कल्या- णे हितांस्मरेण कामेनामितां व्याप्तां गोरीं स्मरामांति द्वयोरन्वयः। पादभेदे आयंतयोः समुच्चयमाह । सरस्वतीति । क्षेत्रं शरीरं कुरुक्षेत्र तीर्थ तत्र सरस्वति नदीरूपे वाग्देवि मे चित्तमेव सरस्सा- न्समुद्रः । सरस्वान्सागरोऽणव इत्यमरः । तत्र स्वति सु सर गच्छ। स्थिति प्रसाद च कुर्वित्यर्थः ॥ द्वयोरथयोराद्यतयोः सम- जयमाद । ससारोत । ससारसा सारसपक्षिसहिता। सरसि भवं सारसं पन वा शरहतुकंदर्पण साकं सह । यदा कं ब्रह्माणं दपयति नाशयति कंदर्पः तेन दर्पण कृता ससार प्रवृत्तेत्यर्थः । किंभूता नया नृतना शरं कांड विधाणा नवानां यनामनः प्राणल्तद्रपा चीनां पक्षिणां भ्राणः शब्दो विभ्राणः नास्ति विधाणो यन्यांमा- निभाणा सा नति नानिमाणानन्दयात्राशन्दा शरत्मवृत्तत्ययः ।। चतुसंडे द्वितीयस्य तृतीये यमकमाह । मधुपति । जगत्कतं मधु.

·(१७४) मातृकाविलासः। [ विद्याविर्भावः] पानां राज्या पंक्तया पराजितं मानिनीजनमनो याभिस्ताः सुमनसः पुष्पाणि यत्र । स्त्रियः सुमनसः पुष्पमित्यमरः। स चासौ सुरभिर्व- संतस्तस्य श्रियम् । यद्वातासां सुमनसां पुष्पाणां सुरभिः सुगन्ध- स्तस्य लक्ष्मीमभृत दधार । वारिजानि पद्मानि वारीणि च तजो विप्लवो विह्वलता यत्र । यद्वा वीनां पक्षिणां प्लवो गतिर्यत्र स्फुटितं विकसितं तानं रक्तं ततं विस्तृतमाम्रवणं यत्र तत्तथेति । विशे- पतो यमकोदाहरणानि तु नलोदयकाव्ये कालिदासेन प्रदर्शितान्य- पेक्षा चेत्तत्र द्रष्टव्यानीत्युपरम्यत इति शब्दालंकारदिग्दर्शनम् ॥ अथार्थालंकारान्विभजते॥ उपमारूपकोत्प्रेक्षा समासोक्तिरपतिः। समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपकौ ॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिविभावने। एवं स्युरर्थालंकाराश्चतुर्दशन चापरे । अन्याः सालंकृतय एष्वेवांतर्भवंति हीति । तत्र भेदे सति साधर्म्यमुपमा अधिकगुणवत्तया संभाव्यमानमुपमान निकृष्टगुणवत्तया संभाव्य- मानमुपमेयम् । ता विभजते ॥ वाक्यार्थातिशयश्लेषनिन्दाऽभूतवि- पर्ययाः। संशयो नियमः स्वञ्च विक्रियेत्युपमा दश ॥ तत्र वाक्या- थेनैव वाक्यार्थों यत्रोपमीयते सा वाक्यार्थोपमा। सा च द्वयी प्रत्येकसादृश्यानपेक्षा तत्सापेक्षा च । आया यथा । कामिनीनय- नकज्जलपंकादुत्थितो मदनमत्तवराहः । कामिमानसवनांतरचारी कंदमुत्खनति मानलतायाःअत्रोपमानस्य वराहादेर्मत्तत्वादमूत्तम- दनादिभिरुपमेयरसादृश्यत्वेन न्यूनत्वात्॥यथा त्वदाननमधीराक्ष- माविर्दशनदीधिति॥भ्रमद्भगमिवालक्ष्य केशरं भाति पङ्कजम्॥२॥ इहोपमेयस्याननस्योपमानेन पंकजेन प्रत्येकं सादृश्यात् ॥यत्राति- शयधर्मोपन्यासः साऽतिशयोपमा । यथा । कल्पद्रुमो न जानाति न ददाति वृहस्पतिः ॥ अयं च जगतीजानिर्जानाति च ददाति च॥ पदश्लेषनिबंधनसाम्यं श्लेषोपमा यथा । तमालपत्राभरणा ·(१७६) मातृकाविलासः। [ विद्याविभावः] यथा। आपूर्णितं पक्ष्मलमक्षियुग्मं प्रांतद्युतिश्वैत्यजितामृतांशुः॥अ- स्या इवास्याश्चलदिन्द्रनीलगोलामलश्यामलतारतारम् ॥अभेदानु मानवदिह भेदो द्रष्टव्यः॥ यत्रोपमेयमुपमानविकारतयोच्यतेसा वि- क्रियोपमा।यथा।हरिणादथ तन्नयनादथ पद्मात्पद्मपत्राचाआहत्य कांतिसारं विधिरसृजत्सुभ्रुवो दृष्टिम् ॥ श्रीपादस्तु समभिव्याहारो- पमाप्यस्तीत्याह । सा यथा। प्रकृत्यैव मनोहारि वदनं हरिणीदृशः। चन्द्रेहादकता कस्मात्पद्मः केन परिष्कृतः॥अत्र सर्वत्रा न्यूनाधिकत्व शंका चेद्विभागेषु तदिष्यताम् ॥ किंचिद्विशेषमादाय भेदोभेदश्चक- श्चन ॥ काचित्समस्तान्वयिनी क्रियामात्रान्वयापराविशेषणान्व- या काचिदुपमाकापि तत्परा॥ अत्र च । न्यूनता साम्यमाधिक्यं य घदेवाभिधीयते॥अहो वाक्यस्य माहात्म्यं समतैव प्रतीयते।तदाह राजशेखरः। समानमधिकं न्यूनं सजातीयं विरोधि च ॥सकुल्यं सो- दरं कुल्यमित्याद्याः साम्यवाचकाः ॥ अलंकारशिरोरत्नं सर्वस्वं काव्यसंपदाम् ।। उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम ॥ इत्युपमा॥ अतिसाम्यादपतभेदयोरुपमानोपमेययोरभेदप्रत्ययो रूपकम् ॥ यदाहातद्रूपकमभेदोय उपमानोपमेययोरितिदिंडी चौउपमैव तिरो- भूतभेदारूपकमिष्यते।इति।तद्विभजतोविरुद्धञ्च समस्तं च व्यस्त- रूपकरूपकम् ।श्लिष्टश्च रूपकं तस्मात्संक्षेपात्पंचधा स्मृतम्।।तत्रो- पमानविरुद्धार्थस्तद्विरुद्धम् । यथा। दिवा न परिभूयतेन च मनागपि क्षीयते न वा चरमवारिधेः पयसि लुप्तिमाविंदति । न च त्रिदश- सुभ्रुवां वदनकांतिभिर्जीयते यशस्तुहिनदीधितिर्जयति को पिभूमी- पतेः॥ अत्रोपमानश्चन्द्र उपमेयं यशस्तच्च चंद्राद्विरुध्यत्वेन वणि- तम् ॥ समस्तं यथा । तस्या बाहुलता पाणिपद्मं चरणपल्लवम् । मुखेन्दुरक्षिभ्रमरौ सर्वस्वं पुष्पधन्वनः॥ अत्र वाहुरेव लता वाहु- लतेत्यादीनि पदानि समस्तानि ॥ व्यस्तं यथा । भुजौ मृणाले ·(१७४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] पानां राज्या पंक्त्या पराजितं मानिनीजनमनो याभिस्ताः सुमनसः पुष्पाणि यत्र । स्त्रियः सुमनसः पुष्पमित्यमरः । स चासौ सुरभिर्व- संतस्तस्य श्रियम् । यद्वाातासां सुमनसां पुष्पाणां सुरभिः सुगन्ध- स्तस्य लक्ष्मीमभृत दधार । वारिजानि पद्मानि वारीणि च तज्जो विप्लवो विह्वलता यत्र । यद्वा वीनां पक्षिणां प्लवो गतिर्यत्र स्फुटितं विकसितं तानं रक्तं ततं विस्तृतमाम्रवणं यत्र तत्तथेति । विशे- पतो यमकोदाहरणानि तु नलोदयकाव्ये कालिदासेन प्रदर्शितान्य- पेक्षा चेत्तत्र द्रष्टव्यानीत्युपरम्यत इति शब्दालंकारदिग्दर्शनम् ॥ अथार्थालंकारान्विभजते॥उपमारूपकोत्प्रेक्षा समासोक्तिरपतिः। समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपकौ ॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिविभावने। एवं स्युरर्थालंकाराश्चतुर्दशन चापरे॥अन्याः सर्वालंकृतय एष्वेवांतर्भवंति होति । तत्र भेदे सति साधर्म्यमुपमा अधिकगुणवत्तया संभाव्यमानमुपमानं निकृष्टगुणवत्तया संभाव्य- मानमुपमेयम् । ता विभजते ॥ वाक्यातिशयश्लेषनिन्दाऽभूतवि- पर्ययाः। संशयो नियमः स्वञ्च विक्रियेत्युपमा दश ॥ तत्र वाक्या- थेनैव वाक्यार्थों यत्रोपमीयते सा वाक्यार्थोपमा। सा च द्वयी प्रत्येकसादृश्यानपेक्षा तत्सापेक्षा च । आया यथा। कामिनीनय- नकज्जलपंकादुत्थितो मदनमत्तवराहः । कामिमानसवनांतरचारी कंदमुत्खनति मानलतायाः॥अत्रोपमानस्य वराहादेर्मत्तत्वादभूतैर्म- दनादिभिरुपमेयैरसादृश्यत्वेन न्यूनत्वात्।यथा त्वदाननमधीराक्ष- माविर्दशनदीधिति ॥ भ्रमद्भगमिवालक्ष्य केशरं भाति पङ्कजम्।।।। इहोपमेयस्याननस्योपमानेन पंकजेन प्रत्येकं सादृश्यात् ॥यत्राति- शयधर्मोपन्यासः साऽतिशयोपमा । यथा । कल्पद्रुमो न जानाति न ददाति वृहस्पतिः ॥ अयं च जगतीजानिर्जानाति च ददाति च॥ पदश्लेपनिबंधनसाम्यं श्लेषोपमा यथा । तमालपत्राभरणा ·[वियाविर्तावः] मातृकाविलासः। ( १७५) राजते विलसद्वयाः । बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशामिनी ।। अत्र तमालपत्राण्याभरणानि यस्याः सा तथा। तमालपत्राणि पुंद्रविशेपाणि पक्षे तापिच्छपत्राणि । विलसद्यो यौवनं यस्याः । पक्षे विलास्सद्वयसो युवानो यस्यां सा। अलकः सहिता चासावान- नेन मुखेन शोभिनी पक्षे सालकाननैः सालवृक्षविशेषः शोभिनीति । सर्वत्र पदश्लेपः ।। यत्रोपमानस्य निन्दया प्रतिक्षेपस्सा निदोपमा। यथा।नागेन्द्रहस्तास्त्वंचि कर्कशत्वादेकान्तशेत्यात्कदलीविशेपाः। लब्ध्वाऽपि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदूर्वोरुपमानवायाः॥भत्रो- पमानयोरिभशुंडाकदलीस्तंभयोस्त्वकार्कश्यकान्तरीत्याभ्यां नि- दया प्रतिक्षेपः॥ यत्रासंमृटज्ञानेन संसर्गमारोप्य साम्यमसननं साऽभूतोपमा । यथा। उभी यदि व्योनि पृथक्प्रवाहावाकाशगंगाप- यसः पतेताम् । तदोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य पक्षः॥ अत्र धुगंगासंसर्गमज्ञात्वैव तत्संसर्गारोपेण समुक्ताहारवक्षसः साम्यतारोप्यते ॥ यत्रोणमानस्यवोपमेयता सा विपर्ययोपमा। य- था। अतिसुललितयोपिलताचारुशाङ्गे रतिवलय पदांके चाप- मासज्य कंठे । सहचरमधुहस्तन्यस्ततांकुरायः शनमख- मुफ्तस्ये प्रांजलिः पुप्पधन्वा ॥ इहोपमानस्य शान्येवोपमे- यता॥ यत्रोपमानोपमेययोःसंशयकोदिता सा संशयोपमा । यथा। किमिदुः किं पद्म किमु मुकुरविम्बं किमु मुसे किमन्ने कि मीना किमु मदनवाणी किमु दृश। । सगी वा गुच्छों वा कनस्कल- शो पाकिमु कुचा तडिदा तारा वा कनकलनिका वा कि- मबलस्पटायगायत्र तथाट्यावृत्त्या साम्यलाभस्मा नियमोपमा।। यथा|कले पुरंदरादन्यः प्रतिमलो भविष्यतिरिने महकिरणान्य- प्रतापसमो दिकः॥इसान्यव्यावृत्त्यापुरन्दामुयारतनयंवलमना- पमाम्यलाभः।। यत्रोपमानांतरविरहतात्पर्य ग स्वसाम्यं तान्योपमा।

·(१७६) मातृकाविलासः। [विद्याविभावः] यथा। आपूर्णितं पक्ष्मलमक्षियुग्मं प्रांतद्युतिश्चैत्यजितामृतांशुः॥अ- स्या इवास्याश्चलदिन्द्रनीलगोलामलश्यामलतारतारम् ॥अभेदानु- मानवदिह भेदो द्रष्टव्यः॥ यत्रोपमेयमुपमानविकारतयोच्यते सावि- कियोपमा। यथा।हरिणादथ तन्नयनादथ पद्मात्पद्मपत्राच॥आहृत्य कांतिसारं विधिरमृजत्सुभ्रुवो दृष्टिम् ॥ श्रीपादस्तु समभिव्याहारो- पमाप्यस्तीत्याह । सा यथा। प्रकृत्यैव मनोहारि वदनं हरिणीदृशः। चन्द्रेहादकता कस्मात्पद्मः केन परिष्कृतः॥अत्र सर्वत्रा न्यूनाधिकत्व शंका चेद्विभागेषु तदिष्यताम् ॥ किंचिद्विशेषमादाय भेदोभेदश्चक- श्चन ॥ काचित्समस्तान्वयिनी क्रियामात्रान्वयापरा ॥विशेषणान्व- या काचिदुपमाकापितत्परा।। अत्र च । न्यूनता साम्यमाधिक्यं य धदेवाभिधीयते ॥अहो वाक्यस्यमाहात्म्यं समतैव प्रतीयते तदाह राजशेखरः। समानमधिकं न्यूनं सजातीयं विरोधि च ॥ सकुल्यं सो- दरं कुल्यमित्यायाः साम्यवाचकाः ॥ अलंकारशिरोरत्नं सर्वस्वं काव्यसंपदाम् ॥ उपमा कविवंशस्य मातैवेतिमतिर्मम॥इत्युपमा । अतिसाम्यादपद्भुतभेदयोरुपमानोपमेययोरभेदप्रत्ययो रूपकम् ॥ यदाहातद्रूपकमभेदोय उपमानोपमेययोरितिदिंडीचाउपमैव तिरो- भूतभेदारूपकमिष्यते।इति।तद्विभजतीविरुद्धञ्च समस्तं च व्यस्त- रूपकरूपकम् । विष्टश्च रूपकं तस्मात्संक्षेपात्पंचधा स्मृतम्।।तत्रो- पमानविरुद्धार्थस्तद्विरुद्धम् । यथा। दिवा न परिभूयतेन च मनागपि क्षीयते न वा चरमवारिधेः पयसि लुप्तिमाविंदति । न च त्रिदश- सुभ्रुवां वदनकांतिभिर्जीयते यशस्तुहिनदीधितिर्जयति कोपि भूमी- पतेः ॥ अनोपमानश्चन्द्र उपमेयं यशस्तच्च चंद्राद्विरुध्यत्वेन वर्णि- तम् ॥ समस्तं यथा । तस्या बाहुलता पाणिपनं चरणपल्लवम् । मुखेन्दुरक्षिभ्रमरौ सर्वस्वं पुष्पधन्वनः ॥ अत्र बाहुरेव लता बाहु लतेत्यादीनि पदानि समस्तानि ॥ व्यस्तं यथा । भुजौ मृणाले ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१७७) वदनं सुधांशुः कुंदानि दंताश्चरणो सरोजे । स्मितं प्रमूनानि कग प्रवाले पयोधरी भूमिधरी मृगाक्ष्याः ॥ अन सर्वाणि पदान व्यस्तान्येव ॥ रूपकरूपकं यथा । मुखपंकजरङ्गेऽस्मिन्नलता नर्तकी तव । नरीनात लसत्स्वर्णकेतकीदललोचने । अत्र प्रथम मुखमेव पंकजं तदेव रंगस्तति रूपकेण रूपकम् ।। लिटरूपकं यथा । राजहंसोपभोगाई भ्रमरप्रायसौरभम् ।। पुष्णाति सुपमा कांचिन्मुखपंकेरुहं तव । अत्र राजैव हेस इति भ्रमरः पदविट- अनार्य सौरभं यस्येति पत्वाच्छियरूपकम् ॥ इदञ्च सम- स्तादिभेदादनंतम् । लक्षणाप्यत्रैवांतर्भवति ॥ उपमानोपमेययोर- भेदप्रतिपत्तेरवापि सत्त्वात् । तदुक्तं रूपकं लक्षणादिकमिति । सा च द्विधा समस्तासमस्तभेदात् ।। तत्राया यथा । उदयति क- नकाचलयोरुपरि चलत्पङ्कजश्चंद्रः । तदुपरि वनांधकारः कस्य कृते चातुरीहशी सृष्टिः ॥ इह कनकाचलयोरित्यादिसमस्तपदानां स्तननेचचूलतासुलक्षणा । कस्य कृते कस्यार्थम् । कृत इति ताद- ध्येऽव्ययम् ।। अंत्या यथा । तामरसे सालसता जलमुचि कम्भि- द्विपर्यासः । निस्पंदता लतायां कथयति कल्यापि पुण्या- नि ॥ इह तामरसेन नेत्रं जलमुचा च पतिक्ष्यते । लनया देवः पुण्येनोपभोगथ लक्ष्यते ॥ इति रूपकम् ॥ अनन्यनिमित्तके व- स्तुन्यन्यनिमित्तकत्वारोपणमुत्प्रेक्षा ॥ यथा । गमनमलसयातिः कुंभलक्ष्मी कुचाभ्यामाईकलकरशोभामूहकांउद्येन । यदियमह- रदेपा हेतुनानेन नूनं निनवपि करीद्राः पांशुपुरक्षिपन्ति ।। अत्र निजांगलिक्षपऽनिमित्तभूतानामपि गत्यादिहरणानां निमि- त्तपल्पनयोत्प्रेक्षा। इयं च मनालंकारसव कनिकातितिदिनी ॥ उत्प्रेक्षा हानि लानमचिरोदात्मतादिवश मन्ये युग माया ननं जानामि तकीय ॥ शत्यादिभिमत्येक्षा व्यज्यते काव्यवमंनि ।।

·(१७८) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] इत्युत्प्रेक्षा ॥ अन्यदभिप्रेत्यान्याभिधानं समासोक्तिः सैव चान्या- पदेश उच्यते यथा।त्वं पीयूषदिवापि भूषणमसि द्राक्षे परीक्षेत को माधुर्य तव विश्वतोपि विदिता माध्वीकसाधी कथा ॥ एतकिंतु तवाप्यरुंतुदमिव ब्रूमो न चेत्कुप्यसे यः कांताधरपल्लवे माधुरिमा नान्यत्र कुत्रापि सः॥ इह कान्ताधराभिप्रायेणामृतादिकथनात्समा- सोक्तिः ॥ किञ्चिदपकुत्य यदन्यार्थप्रदर्शनं सापतिः॥ यथाशी- कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् ॥ नागरिकः किमु मिलितो नहि नहि सखि हैमनः पवनः॥अत्र नागरिकमपत्य हैमन- पवनप्रदर्शनादपतिः ॥ आरब्धानुकूलाकस्मिकसहकारिलाभः समाहितम् ॥ मानापनोदनविधौ मदिरेक्षणाया यावन्नमामि चरणा- वथ तावदेव । नीपस्खलनवसमीरपुरस्सराणि प्रादुर्बभूवुरचिराद्धन- गर्जितानि ॥ सुरभिवातघनगर्जनादेरुद्दीपनविभावत्वेन सहकारित्वे- न समाहितत्वमत्रेति ॥ यस्य वस्तुनो यत्स्वभावता तदाख्यानं स्वभावः स एव जातिरुच्यते यथा । चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वाचं कथंचिदालीनाम् ॥ आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सु तनुः॥ स्पष्टार्थः॥ विरोधो द्विविधः तत्रायः पारमार्थिकाविरोधे- प्यौचित्येन विरोधिता प्रतीयते यत्र सःयथा । मनीषिताःसन्ति गृ- हेषु देव इत्यादौ । द्वितीयस्तु यथा । श्रुते विरोधसंधानपि यत्रा- भिप्रेतमासाद्याविरोधः अयमेव विरोधाभास उच्यते । यथा । भक्तानां कामदो यस्तु रुषा कामं दहन्नपि ॥ अपिज्ञान- मयःस्थाणुर्यस्तमीशं स्तुवीमहि ॥ स्पष्टम् ॥ उत्तरोत्तरं य- त्र सारोत्कर्षः स सारः। यथा। विषयेषु तावदवलास्तास्वपि गोप्यः स्वभावमृदुवाचः। मध्ये तासामपि सा तस्या अपि साचि वीक्षितं किमपि ॥ सा राधा ॥ समस्तवाक्योपकारकत्वं दीपकत्वम् । तच्चाभिन्न भिन्नं च तत्तत्कारकक्रियादिभेदादनन्तम् ॥ अभिन्नं ·[विधावि वः] मातृकाविलासः। (१७९) यथा। पाणी पद्मा धियेत्यादौ । भिन्नं यथा । नृत्यति निचुलोत्संगे गायति च कलापिनः । वनन्ति च पयोदेषु दशोपचिगर्भिणीः ।। इह कलापिन इत्यस्य नृत्यादिसर्वक्रियोपकारकत्वम् । अत्र विस्तरभिया सर्व नोदाहियते।एतच्च मालादीपकादिभेदादनंतम्।। अत्र पूर्वापरवाक्यार्थयोरुपकार्योपकारकत्वं मालादीपकम् । तत्रो- तरस्य पूर्वोपकारकत्वं यथा ॥ चारुता वपुरभूपयदाप्तांतामनूनन- वयोवनयोगातं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तांमदस्तमपि वल्लभसंगः॥ स्पष्टम् ॥ पूर्वस्योत्तरोपकारकत्वं यथा । संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समासादिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासा- दितम् । कोदंडेन शराः शरैरपि रिपुस्तेनापि भूमंडलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् । स्पष्टम् ।। समान- कालोक्तिः सहोक्तिःसा द्वयी उदासीनयोस्वराप्रतिपत्तये कार्यकार- णयोरपि । आद्या यथासह दीघी मम श्वासरिमाः संप्रति रात्रयः । समं मम शरीरेण क्षीयंते दिवसा अमी!! अन्त्या यथा । वईते सह च । यः नरो । पता च म तेपामचभिर्मलया - निलाः ॥ इहाम्रमंजरीमलयानिलयोरुदीपकत्वात्कारणतं पांथ- मुच्छांधणां कार्यत्वम् । प्रयोज्यप्रयोजकयावयाधिकरण्यमन्यदेश- सम् । यथा । सा बाला वयमप्रगल्भवचमः सा वो वयं कातरः सापानोन्नतिमत्पयोधरयुगं धत्ते ससेदा वयम् । माकांता जयनन्थ- उन गुरुणा गतुं न शक्ता वयं दोपरन्यननावितरपटना जाताः स्म इत्यतम् । कारणे मत्यपि कार्याभारी विपक्तिः ॥ यथा । आवाति वाग्धिरशीकरवारिसपी स्वरं कदवानदललितः समीरः ॥ अंगपितानि नलिनीनवपल्लवानि नापन्नथापि मुदशः शिथिलो न जानः ॥ इह तापशांतिहेतुके वृष्टयादी मन्यपि तत्कायंता पाभारः ॥ कारणं शिना कायादयो विभावना । यथा ·(१८०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] नांगेषु रत्नाभरणानि संति निःश्वासहाव्ण्यपिनांशुकानि॥ तथापि सा संप्रति सारसाक्षी दिने दिने कामपि कान्तिमेति ॥ निःश्वासहा याण्यतीव मृदुसूक्ष्माणि । केचित्तु अन्यदेशत्वमेव विशेषोक्तिवि- भावनेअधिकरणद्वयमादाय । अन्ये तु अनयोरेकेनापरस्याऽन्यथा- सिद्धिर्व्यतिरेकमादायेति। गोवर्द्धनस्त्वन्यथा सिद्ध्याऽन्यदेशत्वमेव निराचकार । व्यतिरेकालंकारस्वतिरिच्यत इत्येके । स च यथा। कादाचित्की द्युतिं धत्ते कलंकी क्षीयतेऽन्वहम् । दोषाकरः कथंकार त्वदाननसमः प्रिये ॥ एकेनाप्रस्तुतस्य सिद्धिराक्षेपः । सोऽपि पृथगित्यपरे ॥ यथा । इंद्रेण किं स यदि कर्णनरेंद्रसूनुरैरावतेन किमसौ यदि तद्दिपेन्द्रः । दंभोलिनाऽप्यलमयं यदि तत्प्रतापः स्वर्गेप्ययं ननु मुधा यदि तत्पुरीयम्॥आनंत्यादेवालंकाराणामिह दिङ्मात्रमेवादर्शिीविशेषापेक्षा त्वलंकारसर्वस्वादिपरिशीलनत एव शाम्यतीति ॥ अथालंकारिकाभिमतव्यंजनावृत्तिर्हि तार्किका- दिभिनाङ्गीक्रियतेऽधुनाकाव्यप्रकाशोक्तवर्मना तां साधयामः ॥ 'गतोस्तमर्क इत्यादौ नानार्थप्रतीतिसिद्धिार्ह व्यंजनामंतरा न संभ- वतीति वदन्तं प्रत्याह । रामोऽस्मि सर्वसह इह दुःखसहिष्णुत्वम् । 'रामेण प्रियजीवितेन तु कृते प्रेम्णः प्रियेनोचितमिह निःस्नेहत्वम् । रामोसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि परामित्यत्रोत्कृष्ट- त्वं च । तेन लक्षणीयार्थोपि नानात्वं भजते विशेषव्यपदेशहेतुश्च भवति । तदवगमश्च शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिसव्यपेक्षश्चेति कोयं नूतनः प्रतीयमानो नाम । अस्यार्थः । विशेषव्यपदेशांतरसंक्रमि- तवाच्यत्वादिस्तवेतुस्तद्विषयस्तदवगमो लक्ष्यावगमः लक्षणायाः शब्दवृत्तित्वात्तदायत्तत्वं शक्यसम्बन्धापेक्षणाच्चायत्तत्वम् । प्रक- रणादीति । तस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वात्तात्पर्यानुपपत्तेश्च लक्षणामू- लत्वादित्यर्थः । नूतनो व्यंग्यनानात्वादिधहि व्यंग्यसिद्धिस्तवा- ·. [विविविः] मातृकाविलासः। (१८१) भिप्रेता तेच लक्ष्यपि संतीति तर व्यंग्यस्यांतर्भावोस्विति भावः ॥ अथ मूलम्।।उच्यते।।लक्षणीयार्थस्य नानात्वेप्यनेकार्थश- ब्दाभिषेयवनियतत्वमेव न खलु मुख्येनार्थेनानियतसंबंधो लक्षाय- तुं शक्यते । प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेपरलेन नियतसंबंधोऽ नियतसंबंधः संबंधश्च द्योत्यतोन च 'अत्ता एत्य णि मन इ एत्य अहं दियसण्यलोएहिमा पहिअरतिअंधसिनाण मह निमन्निहिसि इत्यादी विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनी मुख्यार्थवाधः । तत्कथमन लक्षणा । लक्षणायामपि व्यंजकमवश्यमायितव्यमिति प्रतिपादि- तम्॥व्याख्या।उत्तरमाह।उच्यते इतिान हि नानात्वाल्लयलं नाना- थोते प्रसक्तरित्यर्थः नियतत्वं सर्वपुरुपगम्यत्वं प्रतीयमानो व्यंग्यः। गतोऽत्तमर्क इत्यादी नियतानियतपरंपरासंबंधगम्यार्थप्रतीतरित्य- थः।मुख्यार्थवाधाभावादपि न लक्षणेत्याह । न चेति । श्वभरब निम जति अवाहं दिवसे विलोकये मा पथिक राज्यंधशय्यायां मम निर्मक्ष्यसि निमजति वृद्धत्वानिस्पंदं शेते ॥ ननु न मुख्यावाचो लक्षणावीनं किन्तु तात्पर्यानुपपत्तिः सा चात्ता एत्येत्यत्रास्त्वेवात आह । लक्षणायामपीति । अयं भावः। पावनत्वादिप्रततिरावश्य- कत्तात्तत्र च वृत्त्यंतराभावावश्यं व्यंजनांगीकार्या । न च त- वापि लक्षणा सा हितनिरूडा प्रसिद्धयभावात् । न प्रयोजनवती प्रयोजनम्य विपयत्वाभावादित्युक्तं द्वितीयोलाप्से ॥ कि च व्याय लक्षणा न पदवृत्तिः । वाच्यच्यापि व्यंगकत्वात् । पदेकदेशवादी तत्वाचं नवाश्ये पदत्वं तदेकदेशा- दा सल्वात् । न च शन्दवृत्तिरथस्य व्यंकवादित्या- दिवयम्ये मुख्यार्थवाधाभावेऽपि तात्पर्यतानं गिनापि वक्तयो- व्यादिसहकारेण यान्यायधीः सा व्यंजनां साधयनानि । मुलम् यथा र समयमव्यपेक्षाभिया तथा मुख्याताधादिवयनमयम- ·(१८२) मातृकाविलासः। [ विद्याविर्भावः] व्यपेक्षालक्षणाऽत एवाभिधा पुच्छमित्याहुः। न च लक्षणात्मक- मेव ध्वननं तदननुगमनेन तस्य दर्शनात् । न च तदनुगतमेव अभिधावलंबनेनापि तस्यभावात् । न चोभयानुसार्येव अवाचक- वर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टेः।नच शब्दानुसायैव अशब्दात्मकनेत्र- विभागावलोकनादिगतत्वेनापि तस्य प्रसिद्धरित्यभिधातात्पर्यम्। लक्षणात्मकव्यापारानुवर्ती ध्वननादिपर्यायो व्यापारो नापह्नवनीय एव ॥ व्याख्या। किञ्चाभिधावल्लक्षणापि संकेतापेक्षा । न च व्यंग्ये तदस्तीत्याह । यथा चेति । समयः संकेतः। यद्यपि तद्रूपत्वाद- भिधानतत्सापेक्षा तथापि संबंधाभिप्रायः समयशब्दः। यद्वाभि- धानजन्य ज्ञान संकेतापेक्षा ज्ञानापेक्षेत्यर्थः । मुख्यार्थवाधस्तद्योगः प्रयोजनं चेति त्रयमित्यर्थः । ननु तमुभिधातो भेदो न स्यादत आह । अत एवति । यतः संकेतापेक्षाऽतस्तत्सापेक्षा च लक्षणा- शक्यसंबंधात्तस्याः । अतः परम्परया लक्षणापि संकेतापेक्षेत्य- भिधा तत्पुच्छभूतेत्यर्थः। लक्षणाव्यजनयोर्भेदकांतरमाह । नचति।। तस्य ध्वननस्य असिद्धिं निरस्यति । नचेति ॥ अभिधेति । ना- नार्थव्यंजनाया भद्रात्मन इत्यादावित्यर्थः । उभयं लक्षणाभिधा। अवाचकेति । अवोधकवर्णा गतोस्तमर्क इत्यादावित्यर्थः ॥ वस्तु- तस्तु एकैकदूषणेनैवोभयदूषणाद्रसादरपूर्वत्वेन तत्र शक्तिग्रहाभा- वाच्छक्यसंबंधाग्रहणाचेति । तत्त्वं नेत्रविभागः कटाक्षः । आदिप- दादभिनयादितात्पर्य वाक्यस्य तदर्थे ।। मूलम्।तत्र च अत्तारात्थे- त्यादौ नियतसंबंधः । कस्सवणेत्यादावनियतसंबंधः । विपरीयरए लच्छी हंड दूण णाहिकमलत्थं । हरिणो दाहिणणणं रसाउला जत्ति ढक्केई ॥ इत्यादौ संबंधसंबद्धः अत्र हि हरिपदेन दक्षिणनयन- स्य सूर्यात्मता व्यज्यते । तन्निमीलने सूर्यास्तमयस्तेन पद्मसंको- चनं तेन च ब्रह्मणः स्थगनं तत्रच सति गोप्यांगस्यादर्शनेऽनियंत्रण ·[विधाविनावः] मातृकाविलासः। (१८३) में निधुवनविलसितम्।अखंडबुद्धिनिराह्यो वाक्यार्थ एव वाच्यार्थी वा- • च्यमेव वाचकमिति येऽप्याहुस्तरप्यविद्यापदपतितः पदपदार्थकल्प नाकर्तव्यतितित्पक्षेप्यवश्यमुक्तोदाहरणादो विध्यादिव्यंग्य एव । ननु वाच्यादसंबद्धं तावन्न प्रतीयतोयतः कुतश्चिद्यस्य कस्यचिदर्थ- स्य प्रतीतिप्रसंगात् ।। व्याख्या । अत्ता एत्येति नियतत्वं वाच्यव्यं ग्यप्रतीत्यारेकाधिकरणत्वं द्वयोः पांथनिष्टत्वात् । कस्तवणेत्यादा- वनियतत्वं सखीकांताद्यनेकनिष्टत्वात् ।। विपरीति । विपरीतरते लक्ष्मीब्रह्माणं दृष्ट्वा नाभिकमलस्थं हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटि- ति स्थगयति संबंधसंबद्धं विवृणोति ॥ अत्रहीति । ततस्तेन संको- चनेत्यर्थः ॥ तत्र चति । स्थगने सतीत्यर्थः ।। अनियंत्रणं निर्लज निधुवनं सुरतमत्र परंपरया व्यंग्यधीरित्यर्थः ॥ अखंडवाक्यम्य वाक्याथे शक्तिरित व्यंग्यपि शक्तिरिति वेदांतिमतं शंकते । अखं- डबुद्धीति । एकमेवाद्वितीयंब्रह्मेत्यादिश्रुतयः शक्यं बोधयन्ति । तथा व्यंग्योपि वाच्य इत्यर्थः । तदुक्तम्।अनवयवमेव वाक्यमना- द्यविद्योपदशितालीकवर्ण पदविभागमस्या निमित्तमिति अस्या बुद्धग्न्यत्रापि अविशिष्टमर्यादयानेकशन्दप्रकाशितम् ॥ एक व- दान्तनिष्णातास्तमखंड प्रपेदिर इति तरपति तत्त्वतश्चेदाक्यम- प्पली कामिनि काय वाचकलम्।अविद्यादशायांतु व्यवहारे भट्टनयां- गीकारादावापाडापाभ्यां पदपदार्थविभागोंगीकार्य एवं अन्यथा साध्वमान्यवहाग न स्यात् । न स्याच वाक्ये तत्तत्पदार्थतत्तत्संबं. चीनन नोदिशाव्यंग्येऽभिधायसंभवात्सिदा व्यंजनेति भावः।। उत्तति । निश्शेपत्यादौ तदतिकं गतासीति विधिरित्ययः। अनुमा- नायग्यागिन व्यतिरितककारमाहमभट्टमनशकते । नामान। तत्पदन व्यंजनादिना पादं तुल्यामिति मनितम् ॥ नृतम् । पन च संवादग्यव्यंजाभावो भवाति प्रतिवश्यं न भवती- ·। (१८४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] ति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठत्वेन च त्रिरूपाल्लिंगाल्लिगिज्ञानमनुमा- नं यत्तद्रूपः पर्यवस्यति ॥ तथाहि । भमधम्मिअवीसत्थो सो सुणहो अज ओमाईदेण गोलाणईकत्थकुंडंगवासिणा दरीयसीहेण ॥ अत्र गृहेश्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनु- मापयति॥व्याख्यासंबन्धसामान्येऽप्यतिप्रसंगस्तुल्योऽत आह॥प्रति बंधेति।प्रतिबंधोव्याप्तिः॥पक्षधर्मतामाहाद्वंद्वान्ते श्रुतस्य त्वशब्दस्य प्रत्येकमन्वयःानियतत्वेन धर्मिनिष्ठत्वेन चेत्यर्थः ॥ विपक्षासत्त्वेन सपक्षसत्त्वेन चेत्यर्थः। अत एवोक्तं त्रिरूपादिति । पक्षसत्त्वसपक्षस- त्त्वविपक्षासत्त्वधर्मत्रययुतादित्यर्थः ॥ अबाधितत्वस्य सर्वप्रमाण- साधारण्यादसत्प्रतिपक्षत्वस्य स्वार्थानुमानेऽनुमानाच नाभिधान- म् । अत्रानुमानपदं भावव्युत्पत्त्यानुमितिपरं तद्रूप इति । अनुमि- त्यात्मको व्यंग्यव्यंजकभाव इति पूर्वेणान्वयः ॥ भमधम्मीति । भ्रमणधार्मिकविश्वस्तः स श्वा अद्य मारितस्तेन गोदानदीकच्छ- कुंजवासिना दृप्तसिंहेन पुष्पावचयाथै स्वसंकेतस्थलं गोदानिकुंज गच्छंतं विघ्नकारिणं प्रति कस्याश्चिदियमुक्तिः । गोदातीरे सिंहो- पलक्षितभयहेतोः सत्त्वाद्गृह एव तिष्ठ मागा इति तात्पयार्थिः।अनु- मानप्रकारमानः। अत्रेति । गृहे भ्रमणमभ्रमणमनुमापयतीत्यन्व- यः। यद्यपि गृहे भ्रमणं गोदातीरे न भ्रमणाभावमनुमातुमीष्टे व्य- धिकरणत्वात्तथापि व्याप्तिग्रहोपयिकत्वेनेदमुक्तं श्वनिवृत्त्या गृहे विहितं भ्रमणं तहेतुकं कल्पते।तेनैवं व्याप्तिः।यद्यद्भीरुभ्रमणं तत्त- द्भयकारणाभावज्ञानपूर्वकमिति । गोदेति । अत्र हेतुःसिंहोपलब्धे इति । एवं च प्रयोगः । गोदातीरं भीरुभ्रमणयोग्यं भयकारणवत्त्वा- सिंहादिमत्त्वाद्वा यन्नैवं तन्नैवं यथा गृहमिति भ्रमणाभावानुमि- तिः॥ मूलम् ॥ यद्यद्भीरुभ्रमणं तत्तद्भयकारणनिवृत्त्युपलब्धिपूर्व- कं गोदातीरे सिंहोपलब्धीरति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः ।

·[वियाविनायः ] मावकाविलासः। (१८५) अबोच्यते । भीरुपि गुरोः प्रभोळ निदेशेन प्रियानुरागेणान्येन चैवंभूनन हेतुना सत्यपि भयकारणे भ्रमतीत्यनकांतिको हेतुः । शुनो विभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान्न विभेतीति विरुद्धोऽपि गोदावरी- तारे सिंहसद्भावः प्रत्यक्षादनुमानाद्वान निश्चितोऽपि तु वचनातान च वचनप्रामाण्यमस्ति । अथैनाप्रतिबंधादित्यसिद्धश्च तत्कथमेवंविधा- देतोः साध्यसिद्धिः। तथा निःशेपच्युतेत्यादी गमकतया यानि चंदनच्यवनादीन्युपात्तानि तानि कारणांतरतोऽपि संभवंतीति । अतश्याच स्नानकार्यकारित्वेनोक्तानीति नोपभोग एवं प्रतिपदा- नात्यनेकान्तिकत्वं व्यक्तिवादिनाधमपदसहायानामेव व्यंजकत्वमु- तं न चानाधमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमनुमानं तत्कथमेवं- विधादर्थादेवंविधोऽर्थ उपपत्त्यनपेक्षितत्वे सति प्रकाशत इति व्यक्तिवादिनः पुनरदूपणम् ॥ व्याख्या ॥ व्याप्ति दर्शयितुमाहायद्य- दिति । व्यापकविरुदेति । भीरुभ्रमणस्य व्यापिकाभयकारिका- रणाभावोपलब्धिस्तद्विरुद्धं भयकारणं तदुपलब्धिरित्यर्थः । तेन व्यतिरेकव्यातिमुक्तां दूपयति । उच्यते इति । एवं हि परस्य व्या- तिभिमता यत्र भीरुभ्रमणायोग्यत्वाभावः किं तु भीमभ्रमणयो ग्यत्वं तत्रं भयकारणाभाव इति सा चायुक्तावलात्प्रभुनिदेशादिना भीनमणस्य भयकारणेऽपि दर्शनेन व्यभिचारादिति भावः । अन्येन निधिलाभादिनेत्यर्थः । शुनो विभ्यदिति स्पर्शदोपा- द्विभ्यादित्यर्थः । यदि धार्मिकः शूरोऽभिप्रेतस्तत्र गोदातीरं शुरन- मणायोग्यं भयहेतुमत्तात्सिवत्त्वाद्रेत्युच्येत तदा साध्याभागव्यात- ताद्विद्धनति भावः । यदि तु भयकारणवत्वं सिंहवत्वं वा पुंथ- ल्या प्रयुज्यते तदा स्वरूपासिद्धिरपीत्याह । गोदावनि । अथे- नेनि ।। अप्रतिबंधादव्यानत्वात् । न हि सर्व वाक्यमधमत्तया व्या- तं प्रतारकवाक्यस्यापि दर्शनात् । अतः संदिग्यामिहिरपीत्यर्थः ।

·(१८६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] स्थलांतरेऽपिव्यभिचारादनुमानं निरस्यति।तथेति|कारणं संभोग- नं यानानादि तस्मादित्यर्थः प्रतिवद्धानि व्याप्तानि तर्हि व्यभिचारे अज्ज ओमकथं तबाह । व्यक्तीति ॥ व्यक्तियंजनी । अस्तु ममा- गृहेश्वनिवृहकारेणानुमानमत आह । न चेति ॥ ततश्च पूर्ववत्सं- मापयतितिभावाननु व्यंजनापक्षेऽप्येष दोषोऽत आहाएवमिति। बंधेति।परनंगत्वेन संभावनामात्रादेव तत्प्रतीतेन चातिप्रसंगः। प्रत्येकवशिष्टयस्य नियामकत्वात् । यस्त्वर्थसंदेहे व्यंग्यधार्नेति सपक्षवासनया प्रतीतिकलहे एव विश्राम्यतीति तत्त्वमिति व्यंज. त्तिसाधनम् ॥ अथ संक्षेपतो वक्ष्ये समस्यापूरणे विधिम् । अत्रादौ विशदाः पंच प्रोच्यते कारिका यथा ॥ कल्पादिसिंधुल- घुभिर्गुरुता युगान्तदूरावलोकगुरुभिलघुता विधेया। विष्णोरधो- मुखतया प्रतिबिंबतश्च स्याद्वैपरीत्यमुदकादिषु जन्मता च ॥ अय- मर्थः । कल्पस्यादिः कल्पादिः सृष्टिसमयः । सिंधुः समुद्रः । लघुः क्षुद्रपदार्थः । एतैर्हेतुभूतैर्वस्तुनो गुरुता विधेया कल्पनीया । सृष्टौ हि स्रष्टा महावयवानेव निर्मिमीते स्म पदार्थान् । कालक- मेण सर्वे दुर्बला अभूवन् । सामुद्रिकद्रव्येषु शाश्वतिक- एवातिरेकः । लघ्वपेक्षया ततोऽधिकस्यापि महिमा नियो- ज्यः । युगान्तादिहेतुभिलघुता कल्पनीया । युगान्तसमये हि सर्व लघु भवति । दूरे दृश्यमानाः पदार्था अतिक्षोदीयांस इव भासंते । गुर्वपेक्षयाऽप्येवमाकलनीयम् ॥ उदाहरणानि यथा । कल्पादिकाले गुरुदेहदेश्या पिपीलिका राजति शैलतुल्या। तदा लवीयानपि गंडशैलः श्रीखंडशैलस्य तुलां तनोति॥सिंधुना यथा। अहो पयोराशिनिवासियादौ पिपीलिका राजति शैलतुल्या । सदा जनानां महतां हि संगो धत्ते लघूनामाप गौरवाणि|माहात्म्यं तस्य पाथोधेाख्यातुं शक्यते कथम् । सपियंत्र विभात्यंभः कीटिका ·[विपाविर्मायः] मातृकाविलासः। (१८७) कुंभिसन्निभा ॥ स्थले स्थिता यावन्तो जीवास्तावंतोजले निव- संतांति बोध्यम् ॥ ते ते च सर्व निवासितखर्वभावाः स्वभाता, देव ॥ लघुभिर्यथा । कृमिप्रमाणेन महत्तमांगी पिपीलिका राम झूलतुल्या यस्मादधोधः परिदर्शनेन सदा लवनामपि गोरखा लिक्षालक्षाग्रतः कीटकोटिः करिवरायते । विध्यादिमुद्रामा मत्तंभः कलभारतः॥ अथ गुरुपदार्थस्य युगांतेन दूरावलोक च गुरुभिलघुता विधेया। यथा। कल्पांतकालकवलीकृतसर्वगा गोत्रो विति सुतरां परमाणुरूपम् ।। संवतपूर्वसमये विभरांवभू यो जातरूपधरणीधरसन्निभत्वम् । विश्वम्भरास्थितपदार्थसमीक्षण कस्वलोकमार्गचरखेचरकामिनीनाम् ॥ अभ्यागतो नयनवर महाचलोऽयं सत्यं विभर्ति परमाणुसमानरूपम्।।कल्पांतकाला गाधरणप्रवृद्धलोकाधिराजतनुमानविलोकनेन ॥ शलो विभ परमाणुसमत्वमेव सर्वस्य लाववमहो गुरुसन्निधी स्यात् । परम् गुतनोरने कीटिका वारणायते॥वारणोऽतिसुवर्णादिमानतः की कायते । महादिशिखरस्थायी वारणः कीटिकायते॥ साधुचित नुमानेन महादिः कीटिकायते ॥ इत्यादिगुरुतरपदार्थन गुरूप: थस्य लघुता विधेया ॥ विष्णोरधोमुखतया परीत्वं यथा कालि याहि ग्रहव्यये यमुनायां जगनिधी । झंपयायोमुग जा विपरीतं जगवयम् ॥ अपरेणापि प्रकारेण विपर्गने वृत तदुदरतति नगनयमध्यस्थितः सर्वोऽपि पदाथों निपगता भनि प्रतिक्विता वपरीत्यं यथा। तडागे दर्पणप्राय पनि विवादमाया जलदायाकृतः कृष्णप्रासादः कलशोपार । हन्त बल्पाधि ना पानिरधोमुखी । भाति यांतीव पातालं पवित्रयितुगल बदकादी युग्मत्वं यथा । रात्री चंद्रोदय नोयतिविपिनत्रितः लोकोमोरपि कोकोऽयं मद्वितीयः समीक्ष्यते ॥ पूर्वाना स्वाभ ·(१८८) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] न्तर्जातार्कप्रतिक्वितः।शक्यते शत्रुकांताभिःकिमुदेति रविद्वयम्।। चंद्रांधकाररविकीतिकुकीर्तिसंध्यारागाभिसंगकृतवर्णविपर्ययेण । दृष्टांतवद्धयदिशब्दतया पुराणैर्वात्सल्यशोकमधुघातवियोगमादौ।। स्वप्नेंद्रजालकमतिभ्रमचित्रमायामंत्रौषधीमाणितपःपदभंगभावात् । शौर्यस्त्रवांछितमनोगतिपुण्यदेवप्रश्नोत्तरक्षयसमासविभिन्नसाध्यात्। श्रीहाटकेश्वरजगत्प्रलयग्रहास्तपाथोधिमंथसमयप्रतिबिभावसंग्रा मलक्ष्यपुरचंदनशस्त्रपातैश्चंडीशपद्मगुरुताभिरथोपमानैः ॥ यदुर्घट भवति तत्प्रकटं पटीयानौचित्यचिंतितपदं परिदुर्य्य कुर्यात्॥पूर्वो- क्तपद्यगदितैरुपदेशभावैरतैरिति स्म कविकल्पलताकृदाह ॥ अथोदाहरणानि ॥ रक्तकृष्णादयो वर्णाश्चंद्रेण श्वेताः क्रियते । य- था। उल्लसतुहिनज्योतियुतिविद्योतितोऽभितः। कैलासशैलसंका- शः कासते विध्यभूधरः ॥ जपापुष्पं जातिसमं सुवर्ण रजतप्रभम्।। सुधाकरकरस्पर्शाद्भाति चंदनवन्मसी ॥ अंधकारेण यथा । कैलासो विध्यसंकाशः कर्पूरः कज्जलप्रभः। जपा तापिच्छगुच्छश्रीस्तमसा भाति लिम्पता॥ कृष्णश्वेतादयो वर्णा बालार्केण प्रथमं रक्तास्तद- नु पीताः क्रियन्ते । यथा । कज्जलं कुंकुमच्छायं जातीपुष्पं जपा- समम् । सुवर्ण पद्मरागश्रि प्रभातार्कप्रभावृतम् ॥ इत्थमन्यत्रापि वर्णविपर्ययः कार्य्यः॥ यदा पुनश्चंद्रादीनामेव वर्णविपर्ययश्चिकी- पितस्तदा कीर्त्यादिभिरेव तेषामपि वर्णविपर्ययः कार्यः । स्वधु- नीसलिलसंनिभस्फुरत्तावकीनघनकीर्तिमंडलैः । विस्तृतस्त्रिजगति क्षमापते शीतरश्मिरिव लक्ष्यते रविः ॥ अन्यवस्तूनां यथा। मे- दिनीदयित तावकर्यशःसञ्चयैरुपचितैः समंततः । क्षीरनीरनिधि- सोमकोमलैर्जायते रजतकांतिकज्जलम् । हिमाद्रिसदृशो मेरुभांति कुंकुमविदुवत्।भूमीधर भवत्कीांशुभ्रितेभुवनत्रये ॥ कुकीाय- था।भूमिपाल भवदीयविद्विषन्मदिनीपतिकुकीर्तिपंक्तिभिः।प्रावृषे- ॥

·रिपाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१८१) बजलवाहकांतिभिश्श्यामलो जयति यामिनीपतिः ॥ अन्यबस्नू- नामपि यथा। मेदिनीदयित तावकद्विपत्प्रोन्मिपद्गुरुतरायशःशतः । अंधकारनिकरिवोद्धतैः कुंकुम मृगमदायतेतराम् हिमाद्रिविन्ध्य- धुश्रीः स्वर्ण मरकतप्रभम् । धराधर तब द्वोप कुकीर्तिप्रसखभा। संध्ययार्यथा ॥ पूर्वभूधरशिरस्तटीचरः सांध्यरागपटलेः परीवृतः । दृश्यतामिह विभावरीमुखे विद्रुमप्रतिनिधिः सुधानिधिः॥ विद्रुमा- समविचोटप्रभापाटलितद्युतिः। वदने तव तन्वंगि कर्पूरः कुंकुमाय- ते । कांतकायपरवामलोचनालोचनांतविततारुणद्युता । सांध्यरा- मपटले सति क्षणं कजलं जयति कुंकुमोपमम् ।। रूप्यं सिन्दूरपूरा- भं कपुरं पद्मरागरुकू॥जपाकुसुमसंकाशेःसांध्यरागभीरभूत् ॥ व- गीतरसंगाद्यथा ॥ शशिमुकुटललाटे शैलजागंडपालीविगीलतमृ- गनाभिव्यक्तवर्माबुसिक्तः। समजनि नरकारिश्यामलो यामिनीशो जगति मलिनसंगात्को न मालिन्यमेति ॥ मसृणमृगपंकमकिया- भंगिनायत्कुचकलशविलासः कुंदचंद्रोग्ज्वलोऽपि । अगमदरुणभा- वं कामिनीकंठहारो जगति भवति रागो रागिसंगान कल्या। क्षिति- परपतिपुत्रीमौक्तिकव्यक्तभंगीनिलयबलयमालाकांतिनालावलीट: हिमचिरुचिरासीनीलकंठस्य कंठो भवति विमलयोगानिमललं न कस्य ॥ अत्रौः स्फूर्जदभ्रंलिहगृहवइवियवनिय्यन्न्या- निनांतप्रयातव्यतिकविधुरीभूतशोभाभिभूतः । कालिंदीकाल- कानिः समजान रजनीजीवितस्याधिनाथो धत्ते को वा कलाता- नपि न हि मलिनासंगतः कजलसम् ॥ अहो रामुग्रहग्रस्नमगल्ती- ग्वलमंडलः । इंदुः कजलविंदुत्रीलानिः कस्य न विप्लो ।। दृष्टां- वरदयदिशन्दतया यथाप्रतीच्यां यदि मार्तण्डः गमुदत का रकरः । तदा संजायते नूनमनिस्तुहिनशीतलः || पुगः पुग- बपरितरक्षणं यथा ॥ अगस्त्यमुनिनिप्पीतनिःशपनलमंडलात ।

·(१९०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] अहर्पतिमहःशुष्कात्सागरालिरुत्थिता ॥ अतुच्छवत्सवात्सल्य- पिच्छलीभूतचेतसाजनन्या मन्यतेऽत्यर्थ व्याघ्रः सौम्यवपुःक्षमी शोकेन मधुनाघाते न वियोगे न मादने । नवा समस्या पूर्यते शोकादिभिव्याप्तचेता हि विपरीतमाचरत । शोकव्याप्तितचेता वा आत्मानं मन्यते मृतम्।मद्यपा मदिरामेव गंगां वदति मानवः । शस्त्राघातयुतो भूमिमाकाशमिव मन्यते ॥ वियोगात्तौ जनः स्था- गुं मानुषत्वेन पश्यति । मत्तो नग्नोऽप्यनग्नमात्मानं मन्यते भृ- शम् ॥ इति स्वग्नेऽघटमानमपि घटते भोज्याभिषेककलाकुश- लस्वग्ने दृष्टमिदं त्वं विचारयेत्यादि कल्पनीयम् । इंदजालेन मति- भ्रमेण चित्रेण चामृतमपि भोश्चित्रकर ईदृग्दृष्टं चित्रं लिखेति वाक्यं । रचनीयं माययापि विसदृशं भाव्यं मणिमंत्रमहौषधीनां च प्रभावेण सर्वसाध्यं यस्मादचिंत्यो हि महिमा मणिमंत्रमहौषधीनां तपसापि सर्व साध्यते यतः। सर्व हि तपसा साध्यं तपश्च दुरति- क्रमम् ।पदभंगेन यथा॥ मृगात्सिहः पलायते।मृगमत्तीति विशेषणं पलाय मांसाय ते तव अयं मृगः समायातिमृगात्सिहः पलायते । ततो वेगात्पलायस्व त्वरितस्त्वरितैः पदैः॥शौर्येण स्वेन वांछितेन मनोगत्या पुण्येन दुर्घटमपि घटते देवप्रसादेनासाध्यमपि साध्य- ते ॥ यथा ॥ निःश्रीकोऽपि विभो विभातसमये पश्यत्यवश्यं पु- मान्यस्ते पद्मसमानमाननमसौ स्यादिन्दिरामान्दिरम् । देवोल्लासि किमु स्तुमस्तव पदं यस्य प्रसादाजनो मूको जल्पति संशृणोति बधिरः पंगुर्नरीनृत्यते ॥ १॥ प्रश्नोत्तरेण यथा ॥ कस्तूरी जायते कस्मात्को हंति करिणां कुलम्। किं कुर्यात्कातरो युद्धे मृगानिसहः पलायते ॥ समस्यायां यत्साध्यं पदं तत् क्षयसमासेन भिन्न कि- यते समासस्य क्षयः क्षयसमासस्तेन समासं निवर्त्य भिन्नं क्रियत इत्यर्थः ॥ यथा ॥ · कर्परपूरच्छविवादविद्यासंवावदूकातिशुभिः ·कावपंचकम् । कुरुतानवगीतेन तेन अवणपुरणम्वन्निर- [वियाविनावः] मातृकाविलासः। (१९१) नात्रे ॥ इंदोर्टेप द्वेपितमोवितानसूर्योदये रोदिति चक्रपाको ॥क- रस्य पुरः पुंजस्तस्य च्छच्या सहवादविद्यासंवावका प्रतिभटाs- पांत्ताहशी या युतिस्तया शुभितानि श्वैत्यं नीतान्यभ्राणि येन स्मिन् । इन्दोरुदये सूर्यानवोढा चक्रवाकी कोकी हे नृप इषिण एव तमांसि तेपां विगतस्तानो विस्तारो येन हे एतादृश रोदिति वियोगभीतेः हाटकेश्वरनमस्कारेण स्व- गलोकावतारः जगतः प्रलयेन मर्त्यलोकावतारः । ग्रहास्ते- न नभोलोकावतारः । यथा ॥ हाटकेश्वरयात्रायां शिवरानि- महोत्सवे । सुरेन्द्रादिभिरायातैः स्वर्गः पातालमायया ॥ जगत्प्र- लयकालेऽसौ पृथ्वी पातालमाययो। संहारपोरचंडीशकोपाटोपादुद- तरत् ॥ कदाचिच्चारभेदन क्रमादस्तमुपागतः। ग्रहः संभाव्यते सम्यग्ययो व्योम रसातलम् ॥ पाथोधिमथनारंभसंभेदादेवनागयोः। पृथिव्यां स्वर्गपाताले दृश्यते स्म समागते ॥ दर्पणप्रतिमोलासि- पयःपूरे सरोवरे । प्रतिविवच्छलादेतद्भुवि व्योम समागतम् ।। संग्रा- धीरवीराणां विलोकनकुतूहलात् । समायातः सुरेन्द्रायः खगों नभमि दृश्यते ॥ आकाशान्तरसञ्चार हरिश्चंद्रपुरच्छलात । भूप- स्य मिलनायव जगाम धरणी नभः। श्रीरामरावणरणे कपिमंडले- न शचीकृतमलयजदुमचकवालेः । रिङ्गटुनङ्गमॉलः परितः स्फद्भिः संभाव्यते नभसि सर्पपुरं प्रसर्पत्॥ श्रीकण्ठकण्ठदोर्दण्ड- जटायोचाहिमंडलः । अहो पाताललोकोऽयं सलोककलिताश्रयः।। अनलिदगृहव्यूहचंद्रशालाविलासिभिः । नरनारीगणोव मत्यलोको पुलोकगः ॥ सुमेरुशिखरप्रांतस्फुरदिव्यवधमुसः परितः स्फुरितः मंक शतचंद्र नभस्तलम्॥युद्धभटच्छिन्नभिभायलाहनः। मुक्ताफटशतः शंके दिवा तारकितं नमः ॥ यदेतन्मयकाकारका- ·म | अकारो ज्ञप्तिमात्रं निर्गुणब्रह्माक्षरः सः इ | इकारश्चित्कला मायाशक्तिस्तामाश्रित्य कामवीजं भूत्वा उ | उकारो व्यापकः सगुण ईश्वरः संपन्नः । अत्र द्वैतशंकायामाह ऋ ऋकारः परमेश्वरः ल | लकारो मनोवृत्तिमाश्रित्य चराचरमजीजनवृत्तिवृत्तिमतोद्वैताभावेन चंद्रचंद्रिकयोरिवैक्यम्।तथा च लवर्णः पृथगेव न द्वैतम् ए । अकारेकारसयोगादेकारः स च मायासहित ईश्वरः सचैक एव ओ | अकारोकारनिष्पन्न भोकारः निर्गुणब्रह्म सगुणब्रह्म चानेन दृष्टांतेन जन्यजनकभावद्वैतशंकापास्वा वटवीजन्यायेनादैतासमर्थनञ्च ऐ । स्वांतर्गतजगद्विस्तारयितुमिच्छुरादिशक्तियुत ईश्वर आकारदीर्घकारयोगात्तत्सिद्धः औ | आऊ इत्याविर्भाव आविर्भूतजगद्विस्तारयितुमुद्युक्तः ततः परमेश्वरात् उदानइति ह आकाशः ल पृथिवी ण पादौ त्वक थ प्राणपंचक क पुरुषः मासीत् शब्दः न गध:श्वसनं पायु अपानः व मनः प प्रकृतिः ह जलम् म स्पर्शः । झ वाक् घ्राणं समानः ट बुद्धिः श पाणीचि श्रोत्रम् चक जिव्हेति अग्नि उमरूपम् भ दात्मनोवि- ज मंद्रियपंचक द ज्ञानेद्रिय ठ व्यान: त अहंकृतिः ष तमः राहूपस्य मासीत् पंचकर्मा सत्वमतैः पुरुषः सर्वत्ररमते तत्वातीतःसर्वसाक्षी पुरुषोनेन कथ्यतेश्भथ तत्वमाहातथाचायंतयोहस्य कीर्तनात्परम् मन उत्पन्नं तत्रैव लीयते इत्युक्तम् आद्येनाकारेणात्येनयोगेहमितीश्वरात्मकं सर्व निरूपितं भवतीति सिद्धम्। घ च ख प्राणः स 64 ग फ य घ ड रज. उपस्थ छ र - ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३९) परमेश्वरः । अपरोक्षत्वे हेतुः विवरेष्वाधारादिचक्रेषु प्रसूतिरिव प्रसूतिरभिव्यक्तिर्यस्य सः। तामेवाभिव्यक्तिमाह । घोघेणति । घोषेण पराख्येण नादवता प्राणेन सह गुहामाधारचक्रं प्रविष्टः सन्मनोमयं सूक्ष्म रूपं पश्यत्याख्यं मध्यमाख्यं च मणिपूरक- चक्रे विशुद्धिचक्रेचोपेत्य प्राप्य पक्के मात्रा ह्रस्वादिः स्वर उदात्ता- दिवर्णोऽकारादिरित्येवं वैखऱ्याख्यः स्थविष्ठोतिस्थूलो नानावेदशा- खात्मकोऽभवदिति ॥ तथा च श्रुतिः। 'चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्नाङ्गणा ये मनीपिणः ॥ गुहा त्रीणिनि- हिता नेङ्गायति तुरीयं वाचो मनुष्या वदति' इति।एतदर्थस्तु वाक्प- रिमितानि चत्वारि पदानि स्थानानि परापश्यंतीमध्यमावैखरीति तानि च ये ब्राह्मणा मनीषिणोऽध्यात्मकुशलास्ते विदुः।तेषां मध्ये आदौ त्रीणि पदानि गुहायां शरीरे आधारनाभिहृदयेषु निहिता- नि नेङ्गयन्ति न जानन्ति तुरीयं चतुर्थ वैखर्याख्यं मनुष्या व- दन्ति मनुष्याणां वदने वर्तमानोऽर्थवोधकः शब्दो भवतीत्य- र्थः । मूलाधारः स्वाधिष्ठानं मणिपूरकमेवच । अनाहतं विशुद्धया- ख्यमाज्ञाषट्चक्रमुच्यते ॥ मूलाधारे लिंगमूले नाभौ चहदिकण्ठ- के । भ्रुवोर्मध्ये ब्रह्मरन्ध्रे क्रमाचक्राणि चिन्तयेत्' इति योगचि- न्तामण्युक्तेः। अबार्थेऽभियुक्तरप्युक्तम् । 'या सा मित्रावरुणसदना- दुच्चरन्तित्रिपष्टिवर्णानन्तः प्रकटकरणैः प्राणसङ्गात्प्रसूते । तां पश्यंती प्रथममुदितां मध्यमां बुद्धिसंस्थां वाचं वने करणवि- शदां वैखरीञ्च प्रपद्ये ॥' इति । ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदेन स्वरा एकार्व- शतिः । ऋलोरप्लुतत्वात्संध्यक्षराणामहस्वत्वाच्च व्यंजनानि त्रयस्त्रिंशत् । अनुनासिकाः भमङणनाः पञ्च । विसर्गानुस्वारी क पोचेति त्रिपष्टिः । मित्रावरुणसदनं मूलाधारः। किञ्चश- ब्दशास्त्रप्रवृत्तये मातृकैव श्रीशंकरदेवेनाक्षरसमानायपदेनाभ्यधा ·(४०) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] यि । मातृकावर्णानां पौर्वापर्य परित्यज्येतिध्येयम् । तदुक्तं । 'म- हादेवो मुनींद्रेभ्यो मातृकामेव संजगौ। पौवापर्यंपरित्यज्य प्रत्याहा- रप्रवृत्तये॥ सर्वथा सापि नो त्यक्ता चो कुरित्यादिदर्शनात् ।' कि- ञ्चस्पर्शातस्थोष्मसंज्ञादिक्रमत्यागेन संभवेत्' इतिसनातनक्रमस्तु श्रीशौनककृतवेदविभागप्रश्नोत्तरत्वेनश्रीसूतेनवेदाविर्भावार्थ प्रक- टीकृतः। श्रीमद्भागवतद्वादशस्कंधे तथाहि । 'शौनक उवाच । पै- लादिभिव्यासशिष्यैर्वेदाचार्य महात्मभिः । वेदाश्च कतिधा व्यस्ता एतत्सौम्याभिधेहि नः॥ सूत उवाच । समाहितात्मनो ब्रह्मन्त्र- मणः परमेष्ठिनः । हृदाकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद्विभाव्यते ॥ य- दुपासनया ब्रह्मन्योगिनो मलमात्मनः । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यांत्यपुनर्भवम् ॥ ततोभूत्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभवः स्व- राट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग्व्यज्यते यस्य व्यक्ति- राकाश आत्मनः । स्वधानो ब्रह्मणः साक्षाद्वाचकः परमात्मनः । स सर्वमंत्रोपनिषद्धेदवीजं सनातनम् ॥ तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अ-' काराद्या भृगूद्रह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः ॥ते- नाक्षरसमानायमसृजद्भगवानजः ॥ अंतस्थोष्ठस्वरस्पर्शवस्वदी- _दिलक्षणम् ॥ तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुभिर्वदनैर्विभुः ॥ सव्याह- तिकान्सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया।' इति ॥ व्याख्यातं चैतच्छ्रीस्वा- मिचरणैः । ब्रह्मणो हृदि य आकाशस्तस्मानादोऽभूत् यः कर्ण- पुटपिधाने श्रोत्रनिरोधादस्मदादिष्वपि विभाव्यते वितय॑ते य- स्यानाहन्नामापि योगशास्त्रेकथ्यते ॥ १ ॥ यस्य नादस्योपास- नयाऽऽत्मनोंतःकरणस्य मलं धूत्वापोह्य किंभूतं मलं द्रव्यमधि- भूतं क्रियाऽध्यात्म कारकमधिदेवतमेवं विधाख्या यस्य तथाभूत- म् । तत्र नादोपासनतो यथा मोक्षः सोपि वर्णितस्तदुत्पत्तिपु- ·। [ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (४१) रस्सरंयोगशास्त्रे तथाहि । ' गुदध्वजांतरे कंदमुत्सेधायकुलं विदुः । तस्मादिगुणविस्तारवृत्तरूपेण शोभितम् ॥ विदुविबिंदुः 'मापस्थाने मपं कुर्याच्छंदोभंगं नकारयेत् ' इति कविसंप्रदाया- द्विदुशब्दोत्रविदुपरो ज्ञेयः ॥' नाड्यस्तत्र समुद्भूता मुख्या- । स्तिस्रः समर्थिताः । इडा वामे स्थिता नाडी पिंगला दक्षिणा मता । तयोर्मध्यगता नाडी सुषुम्ना वंशमास्थिता ॥' वंशं पृष्ठवं- शाख्यम् । ' पादांगुष्ठद्वयं याता शिफाभ्यां शिरसा पुनः । ब्रह्मा- स्थानं समापना सूर्यसोमाग्निरूपिणी ॥' शिफाभ्यां जटाभ्याम् । तस्या मध्यगता नाडी चित्राख्या योगिवल्लभा । ब्रह्मरंधं विदु- स्तस्यां पद्मसूत्रनिभं परम् ॥ आधारांश्च विदुस्तत्रमतभेदादने- कथा॥ दिव्यमार्गमिदं प्राहुरमृतानंदकारणम् ॥ आधारकन्दमध्य- स्थं त्रिकोणमतिसुंदरम् । तत्र विद्युल्लताकारा कुंडली परदेव- ता । सुप्ताहिमोगसदृशाकृति वसमाश्रिता । हंसः प्राणाश्रयो नित्यं प्राणो नाडीपथाश्रयः । आधारादुद्गतो वायुर्यथावत्सर्व- देहिनाम् ॥ देहं संव्याप्य नाडीभिः प्रयाणं कुरुते बहिः ॥ अंगु- ष्ठाभ्यामुभे श्रोत्रे तर्जनीभ्यां विलोचने । नासारंध्रे मध्यमाभ्याम- न्याभिर्वदनं दृढम् ॥ बद्धात्मप्राणमनसामेकत्वं समनुस्मरन् । धारयेन्मारुतं सम्यग्योगोऽयं योगिवल्लभः ॥ नादः संजायते तस्य क्रमादभ्यसतः शनैः। मत्तमृगांगनागीतसदृशःप्रथमो ध्वनिः ॥वं- शिकास्यानिलापूर्णः वंशध्वनिसमोऽपरः ॥ वंटारवसमः पश्चा- द्धनिर्मघसमोऽपरः॥ एवमभ्यसती पुंसां संसारध्वांतनाशनम् ॥ ज्ञानमुत्पद्यते पूर्व हंसलक्षणमव्ययम् ॥ पुंप्रकृत्यात्मको प्रोक्तौ वि- . दुसर्गौ मनीपिभिः । ताभ्यां कमात्समुद्भुतौ विन्दुसर्गावसानको। हंसौ तौ पुंप्रकृत्याख्यौ हंपुमान्प्रकृतिस्तुसः। अजया कथिता ताभ्यां जीवोऽयमुपतिष्ठते ॥ पुरुष स्वाश्रयं मत्वाप्रकृतिनित्य. . न ..

·(४४) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] जितस्पर्शस्वरोष्मांतस्थभूषिताम् ॥ ४ ॥ विचित्रभाषावितत छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः । अनन्तपारांबृहती सृजत्याक्षिपते स्वयम्।।५] गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्चबृहतीपंक्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छंदो हात्य ध्यतिजगद्विराट् ॥ ६॥' इति । पूर्व वेदस्य त्रिकांडविषय ब्रह्मपरत्वमापादितं वेदाब्रह्मात्मविषयास्त्रिकांडविषया इमे' इत्या दिना तदाकण्योद्धवेनाशंकितं भगवमिन्यादिभिस्तथा कथं प्रतिपादितम् तत्र श्रीभगवतोत्तरितम् उद्धव शब्दब्रह्म स्वरूपतो. थतश्च दुर्विज्ञेयमेवातच्च सूक्ष्म स्थूलं चेति द्विविधम्।तत्र सूक्ष्मंतात स्वरूपतोपि दुईयामेत्याह । प्राणेंद्रियमनोमयं प्रथमं प्राणम पराख्यं ततो मनोमयं पश्यंत्याख्यं तत इंद्रियगम मध्यमाख्यं तस्य वाग्व्यंजकत्वेन वागिद्रियप्रधानत्वात् किञ्चानन्तपारं समष्टिप्राणादिमयस्य निर्विशेषस्य च तस्य का- लतो देशतश्चापरिच्छेदात् । अर्थतोऽपि दुर्जेयत्वमाह । गंभीरं नि- गूढार्थ तत एव दुर्विगामु मतिप्रवेशानहम् । तथा च श्रुतिः। च- त्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुङ्गिणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहता नेङ्गायन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदति ।। इति। व्याख्यातचरेयं श्रुतिः । तत्र मनीषिभिरेव ज्ञेयं सूक्ष्म रूपं दर्श- यति । मयेति । मयांतर्यामिणोपबंहितमधिष्ठितम् । अंतस्थत्वेऽ- प्यपरिच्छेदमाह । भूनेति । अधिष्ठातृत्वेऽप्यविकारित्वमाह । ब्रह्मणेति । अविकृतस्यापि नियंतृत्वं घटयति । अनन्तशक्तिनेति। भूतेषु सर्वप्राणिषु घोषरूपेण नादरूपेण लक्ष्यते मनीषिभिः। अत्यन्तसूक्ष्मत्वेन दर्शने दृष्टांतः । विसेपूर्णा तन्तुरिवेति ॥२॥ ततो वैखऱ्याख्याया बृहत्या वाच उत्पत्तिप्रकारं सदृष्टांतमाह । यथेति । हृदयात् सकाशान्मुखाद्दारात उद्धमते बहिः प्रकटयति । दाौतिके दर्शयति । आकाशादिति । प्राणस्तदुपाधिर्हिरण्य- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (४५) गर्भरूपः प्रभुभगवान् ॥ ३॥ तेन रूपेण छन्दोमयो वेदमूर्तिः ॥ स्वतस्त्वमृतमयः घोषवान् नादोपादानवान् मनसा निमित्तभू- तेन । निमित्तितामेव दर्शयति । स्पर्शादीन्वर्णान् रूपयति संकल्प- यतांति स्पर्शरूपी तेन स्पर्शग्रहणमुपलक्षणं हृदयाकाशादृहती सृजतीति तृतीयेनान्वयः। वृहतीशब्दार्थव्याख्यानाय विशेषणा- नि सहस्रपदवी बहुमार्गाम् । तदेवाह । ओंकारात् उरकंठादिसं- योगेन व्यंजितैः स्पर्शादिभिर्भूषिताम् । ओंकारश्चात्र हृद्तः सू- क्ष्मोऽभिप्रेतो न त्वकारादिवर्णरूपस्तस्य व्यंग्यकोटिप्रविष्ट- त्वात् । स्पर्शादयो व्याख्यातचराः॥४॥ विचित्राभिर्वेदिकलौकि- कभाषाभिर्वितताम् । यथोत्तरं चत्वारि चत्वार्यक्षराण्युत्तरा- ण्यधिकानि येषां तैरुपलक्षितामेवमनंतपारां सृजति स्वयमेवाक्षिपते उपसंहरति च ॥५॥ तेषु कतिचिच्छंदांसि नामतो निर्दिश्य दर्श- यति । गायत्रीति।तत्र चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री।ततश्चतुरक्षरवृद्धयो- ष्णिगादिछंदांसि । अत्याष्टिः अतिजगती अतिविराडित्यर्थः । अथ छंदःप्रसंगादेषां स्वरूपज्ञानार्थमेषां लक्षणसंज्ञादिकमपि विज्ञमो- दाय लिखामः । तदर्थं गुरुसंज्ञामाह । संयुक्ताचं दीर्घ सानुस्वार विसर्गसंमिश्रम् । विज्ञेयमक्षरं गुरु पादांतस्थं विकल्पेन ॥ तत्रछंदांसितावद्विविधानि मात्राछंदांसि वर्णच्छंदांसि च । मात्राछंदांस्यार्यादीनि । तत्रास्विरूपं ' यस्याः प्रथमे पा- दे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चद- श सार्या ॥१॥' अस्या एव भेदाः पथ्यादयोपि । तत्सिदिस्तु गणैरेव तेषां स्वरूपम् ‘आदिमध्यान्त्यगुरवो भजसाः सर्वगुश्च मः। आदिमध्यान्तलघवो यरतास्सर्वलश्च नः ॥ वक्रो लेख्यो गुरुर्विज्ञः सरलो हि लघुस्तथा ॥' अयं गणभेदो वर्णच्छंदसामेव । मात्राछंदसां गणस्तु 'ज्ञेयाः सर्वातमध्यादिगुरवोत्र चतुप्कलाः ।

·(४८) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः ] कारैर्गुरुर्दर्पमालास्यात् यदि सौ जरगाजगत्समानिकास्यात् । तौ रौ जगौ यदा स्युस्तदा पृपद्धती । उक्ता कनककेतकी तसजाजगौ चेत् भसजसगा मयूखसरणिः स्यात् । उक्ता पंकजधारिणी मसजसा गः यदि सौ जसगाः कुबेरकुटिका । उक्ता प्रमोदतिलका तभजा जगौ प्रज्ञामूलं मभनयगणगाश्चेत्स्युः यमौ रौ विख्याता चञ्चरीकावलीगः । व्याशाभिर्मनजरगाः प्रहर्षिणीह । वैदैरंधैनौं यसगा मत्तमयूरः । सचतुष्टयगाविह तारकवृत्तम् । सजसा सगौच कथितः कलहंसासजसा जगौ च यदिमंजुभाषिणी। मंजुमालिनीयदि रसौ सजौगुरुनगणयुगलमत्र रोगः प्रमोदःकर्मठ- माह भकारचतुष्टयगौः उक्ता यदातभसजगाःप्रभावतीअशोकनामां तरंप्रभावत्याः च नयुगलरजगुचेदशोकपुष्पम् । अखंडमंडनं जौ रजौग्वगरसै जलधि नगुरुयदि हरिवनिता।शक्काम् चत्वारोमागौ चेत्स्युःस स्यात्संकल्पासारः उक्ता वसंततिलका तभजा जगौ गः । द्विःसप्तच्छिदलोलाम्भौ गौ यदि चेत्स्युः भोजसनकारगगइंदुवदना नयुगरसलगैः स्वरैरपराजिता। रौतकारौ गुरू चेत्स्युर्यदा बभ्रूल- क्ष्मीः। प्रतिभादर्शनमुक्तं स भतनगागः। सभसाजोगुरुयुगलंचवंश मूलम् । नासाभरणं तोयोभतलागश्चयदा। चूडापीडं मभनयगण- गायुर्वत्र तोनोनयगुयुगमिह पारावारः । सगणौ भगणौ गौ यदि मन्मथनामा तोयोभगणौ गौ चेद्यति सा रतिरेखा । अतिशक- या॑म् । क्रीडितकटका यदि भः सौ मौ रुदैः । मो भी मौ चयदि चावटकं स्यादिग्भिर्वाणैः नौ मो यो चेद्भवेतां सप्ताष्टकैश्च- द्रलेखा । चित्रानामच्छंदः प्रोक्तं चेत्रयो मा यकारौ । ननमयययु- तेयं मालिनी भोगिलोकैः । इह पंचसकारकृता भ्रमरावलिका भवति । नजौ भजो रसहितौ प्रभद्रकम् । गुरुनिधनमनु१४ लघु- रितिशशिकला । यत्र स्युर्मननरयगणाः कुमारलीला नागैरश्वैः।

·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (४९) वाणीभूपा ममतनमा यत्र दीपकवृत्तं भवति भतौ नस्तयकारी लीलाचंद्र नागैरश्वैर्यदि चेन्मौ तयसाः मदनमालिका भवति तो रनौ रौ यदा ॥ अष्टयाम् १६ विद्युन्मालापादौ यत्र स्यात्तद्वृत्तं चंद्रापीडम् । नजभजरैर्यदा भवति वाणिनी गयुक्तैः जलधिन- गणसगणगु शिशुभरणं स्यात् । आरभटी युगभगणनजा यगणो गश्चेत् । कलधौतपदं सगणापदि पंचगुरुः स्यात् । उक्तं माला- वलयमिदं चेन्मभसभसागः भोगावलिरियमिह यदि तो नौ य- सगाश्चेत् । सगणद्वयभौयौँ च गुरुः प्रतापवल्ली स्यात् । द्विगुण- तवसुलघुभिरचलधृतिरिह । अत्यष्टयाम् १७ मंदाक्रांतांबुधि- रामनगैर्मों भनौ तौ गयुग्मम् । नसमरसला गः षड्वेदैहयैहरि- । मता। जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः॥ भाराकांता मभनरसला गुरुः श्रुतिपयैः । इह यदि चेन्नजौ भजजला गुरु नर्दटकम् । रसै रुद्वैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी । दिग्मुनिवेशयत्रयतितं भरनभनलगैः यदि वाणाः स तयान्भौ ग्लौ विधुरविरहिता मो रो भो नस्तगौ गो भवति यदि चेत्का- मरूपम् । चेद्भसजसया लगौ भवति वालविक्रीडितम् । ननरनर- गगा यदा भवति वीरविश्रामः। धृत्याम् १८ मत्तकोकिलवृत्तमेतद- वोह रः सजनं भरौ स्याद्भूतत्वश्वैः कुसुमितलतावल्लितात्मौ नयाँ यौ नजभजरैस्तु रेफसहितैः शिवैर्हयैनंदनम् । मात्सो जौ भरसं- यक्तौ करिवाणकैहरिणलुतम् । मः सो जः सतसा दिनेशऋतुभिः शार्दूललालितम् । हीरकहारपरं भवतीह च पडूभगणा यदि मौ भोमः सो यः स्युश्चेद्यादि मंजीरा फणिपेन प्रोक्ता वसुपदम- जरी भवति यत्र नजी भजो जरौ । अतिधृत्यां १९ रसत्व- श्वेयॊन्सौ रयुगगयुतौ मेघविस्फूर्जिता स्यात् । मो गौ नौ तौ गो शरहयतुरगैः फुल्लदामप्रसिद्धम् । सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शा- ६ ·(५०) मातृकाविलासः। [छन्द प्रचितिः] र्दूलविक्रीडितम् । भवेच्छायावृत्तं यमनसतयुग्मं चेद्यदा गस्तदा यत्र स्यान्मननससजगुरुकल्पलता पताकिनी । नयुगगुरुलघुनि- रंतरं यदा प्रपंचचामरम् । अश्वैरविभिर्यदा तो जतौ भनसगु कि- रणकीर्तिः । कृत्याम् २० ज्ञेया सप्ताश्वषभिर्मरभनयभलाश्चेत्सुवद- ना । रसाश्चागों मो नयुगतयुगगा गस्तदा नाम शोभा । अंगा- श्वागैर्मों मो नमुगतयुगमा गस्तदा भूरिशोभा । समरा मो मयला गुरुश्च । कथितं मत्तेभविक्रीडितम् । सौरभशोभासारः स्याद्भमतनसनला गुरु यदि चेत् । षडूभगणाश्च गुरू यदि वीरविमानमिदं खलु वृत्तम् । प्रकृत्याम् २१ म्रन्भर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । रो नरौ नरनरा भवंति खलु यशसा कनकमालिका । इह सप्तसकारकृता फणि पप्रथिता भवति प्रतिमा सप्तभकारविनिर्मितकायमिदं तडिदंबर- मत्र हि यकारा भवेयुर्यदा सप्तसा स्यात्फणीशोदिता विधुदाली । अप्राकृत्याम् २२ मौ गौ नाश्चत्वारो गो गो पसुभुषनयतिरिह भवति हंसी । वनवासिनी सजजं भरौ नसला यदा दशरविपतिश्च। चतुर्भिर्यकास्त्रिभिश्चापि रेफैरिनीराजना गैकयुक्तैः । यदि सं ति चतुःसगणा नयभा गुरु भवति स्वर्णाभरणम् । यत्र भवेयुभंतन- तना मः सगणगुरू चेदर्भकमाला । विकृत्याम् २३ नजभ- जभा जभौ लघुगुरूबुधैस्तु गदितेयमद्वितनया। गोत्रगरीयो भवति यदा चेद्भगणस्तो नतनयनजा लगुरू सप्तभकारगला यदि संति तदा भवति ह चकोरकनाम । सप्तभकारगुरुद्धयनिर्मितकायम हि च मत्तगजेंद्रम् । भः सभसजा भो गुरुयुग्ममिह विलासवासना- मकवृत्तम्।सुनिमितनगणा लघुगुरूविरचिततनुरमरचमरी। कृत्याम २४ भूतमुनीनयतिरिह भतनाःस्मौ मनयाश्च यदि भवति तन्वी।भु- जंगाख्यमेतद्भुजंगप्रयातस्य पादद्वयं यक्ति सोधिराजः । अष्टभ- ·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। कारविनिर्मितमेव हि मेदुरदंतमिमं परिभाषय द्रुतविलंबितवृत्तपद- द्वयं वदति शम्बरवृत्तमिदं फणी। अष्टरेफा भवेयुर्यदा तहि वृत्तंफ- णीशोदितं नाम गंगोदकम् । वेल्लितवेलमिदं फणिगीतं यत्र च भत्र- यमसनयुगलसाः । भवयसद्वयमिह नौ च समौ फणिपतिभणित- मिदं धौरेयम् । रो जरो मकारकौ जरौ मश्चेत्सा भोगांद्रेण वंशलो- नता निर्दिष्टा। अतिकृत्याम्२४भोनजयभननसा गुरुरेको भास्क- रमिदमिति । यदि च भवेयुः ननससमतनसगा इह चेत्स्युर्भवती- यं यदिरसिकरसाला । अष्टरेफा भवेयुर्गुरुश्चापि चेद्वृत्तमेतत्तदा हीणहैयंगवीनम् । चित्तचिंतामणिः स्यानवाप्टवसुभिरत्र रेफत्रयंनो जतौतौ च गुाचेद्यदारनचतुष्टयं गुरुरपिस्फुटंभवति भाविनाविला- सितम्। उत्कृत्याम् ॥२६॥ यत्राष्टौ मास्युश्चेद्रौ च स्यातां जीमूतध्वानं नूनं नागाधीशोब्रूते तदृत्तम्। चेमणाष्टकमंत्यगुरुद्ध- यमत्र यदा भवति प्रियजीवितवृत्तम् । सगणाटकमंत्यलघुद्यमे तदवेहि वशंवदनामकमेव हि । नयुगसमनजरजा गौ चेचारुग- तिरियं तदेति वक्ति सर्पराजः । भवति विरामवाटिका यदि चे- नजरसना जरौ नलौ गुरू च तदा वृत्तं स्यादिह सूरसूचकमिदम् । समजाः सगणत्रयं चेद्यकारौ लगौ वाणेत्रिस्वरेश्चेदिरामो यदा मो यत्रयं रौ च तो गौ विश्वविश्वासवृत्तम् । इति समवृत्तैकदेशदर्श- नम् ॥ अर्थात् समवृत्तविपमवृत्तान्यपि कतिचिन दर्शयामः । 'अंब्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः। तच्छन्दःशास्त्रतत्त्व- ज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते॥ प्रथमांनिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् । द्वितीयस्तर्यग्टननदर्द्धसममुच्यते ॥ यस्य पादचतुष्केपि लक्ष्म- भिन्नं परस्परम् । तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः' इति। विपमे ससजं गुरू समे चेत्सभरा यश्च वसन्तमालिकास्यात् ॥१॥ एपा विपरीतवटिता प्रमालिका सौरभसंचितञ्च ॥२॥ यदि ·(६२) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] सौ सलगा विषमे दले भत्रितयं युजि गावुपचित्रा ॥ ३ ॥ वि- लोमे वहित्रा॥ ४॥ विषमे प्रथमाक्षरहीनं दोधकमेवहि वेगवती स्यात् ॥५॥ विलोमे वर्गवती ॥६॥ अयुजोर्यदि सौ सगौ युजोः सभराल्गौ ननु सुंदरी मता ॥७॥ कोरकिता विषमे भगणा गौ भवति समे चेत्कुसुमविचित्रा ॥८॥ विलोमे पाटलिका ॥९॥ पादे विषमे तजौ रगौ चेदन्यस्मिन्मनजरगाः शुकावली स्यात् ॥१०॥ विलोमे किंशुकावली ॥ ११॥ आख्यानकी तौ जगुरूग- मोजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ॥ १२ ॥ जतौ जगौ गो विषमे समे स्यात्तौ ज्गौ ग एषा विपरीतपूर्वा ॥ १३॥ तोजोविषमे रगौ यदा चेत्सभराजश्व गुरू समे विलासवापी ॥१४॥ स्यादयुग्मके रजौ रजौ समे च जरौ जरौ गुरुर्यदामरावतीयम् ॥ इत्यर्द्धसमय- तैकदेशः। प्रथमे सजौ यदि सलौ च नसजगुरुकाण्यनंतरम् । य- द्यथ भनभगास्युरथो सजसा जगौ च भवतीयमुद्गता ॥१॥ नयुग सकारयुगलंच भवति यदि चेत्तृतीयके अहिपतिभणितमिदं ललितं यदि शेषमस्य सकलं यथोद्गता ॥ २॥ त्रयमुद्गतासदृशमेव पदमिह तृतीयमन्यथा जायते रनभगैथितं कथयंति सौरभमिदं मनीषिणः॥शानगसगणाश्चेत्प्रथमेजतौभगौच द्वितीयपदोभोमस- कारौ चापिततःस्तो जोरगगंवरार्थिनी तुयें॥४॥आदौ चेन्मनभला गुरुयदा नगणयकारौ जभौ ततो गुरुयुग्मम् । तो नो रनगणगास्तृ- तीयचरणेनेदिष्ठा मनजनया भवति च चतुर्थे।।५॥इति विषमवृत्तैक देशः॥ पंचमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । षष्ठं गुरु यथावस्थ- मयं श्लोकः प्रकीर्तित इति । अस्य भेदाः पिंगलादितोवसेयाः॥ अथ दंडकाः । नगुणयुगलमत्र चेत्सप्त रेफास्तदा दण्डकश्चण्ड- वृष्टिप्रयातो भवेत् ॥ १ ॥ प्रचितकसमभिधः स्यायदा नद्रयं सप्त याः स्युस्तदा दंडकोऽसौ विशेषः ॥ २ ॥ चेदशोकपुष्पमं- ·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (५३) जरी रजौ रजौ रजौ रजौ रसंयुतौ यदा तदा भवेत् ॥३॥ नवभिः सगणैः परिवक्ति फणावदधीश इदं नियतं कुसुमस्तवकम् ॥४॥ नंदसंख्यैश्च रेफैः फणाभृत्पतिप्रोदितो मत्तमातंगलीलाकरो दै- डकः॥५॥ यदि च निजेच्छया विरचितलघुगुरुर्यथायतिभवत्य- नंगशेखरः॥६॥ शेषप्रोक्तं स्वेष्टप्रोतं कुसुमितकायं मितकायं प्र- काममायं यंत्रितस्वकार्य गणसमुदाय कृतयतिदायं द्विमतनतानां यजनानां रभसानां सभसानां भसभानां सभतानां यसभानां तय- सानां दधदपि भननगगानाम् ॥ ७॥ अन्यथापि कवीच्छातो यथा विरचितैर्व्यस्तैः॥भवंति दंडका भव्या गुच्छकाद्यर्थनामकाः॥इति।। अथ गद्यानि । स जयति जगतां विधाता समस्तं येन पालितं भुवनंतस्मै नमोऽस्तु सततम् ॥ एतन्मुक्तकनाम गद्यम् । अथ नंदनंदनजननाकर्णनजातानंदसंदोहशवलमानसाः सकलतद्देशया- सिनः किल बभूवुः सर्वाः सरूपा अपि निरुपमरूपाश्च श्रुतिरूपा गोप्यः स्नेहाकुपारप्लवनव्यापारपरवशांतःकरणाः स्वर्णमणिगणभूष- णदुकूलांजनप्रभृतिभूषितविग्रहा गृहात्परिगृहीतमांगल्यसाहित्याः प्रत्याहिततदर्शनाभिलाषा मंगलं प्रवन्ध गायंत्यस्सानंद नंदस- दनमभिसस्नुः । एतचूर्णकनामकम् । जयतु भुवननाथः प्रार्थ्यमानः सुरौधैरवनतांसलांसः प्रकृतमनुविधेयतत्कर्मप्रयुक्तमानसः स्वप- रिरक्षणदक्षतामनुविचित्य स्वार्थार्थवाहपरिचारकत्वमवगम्य कृपा- लुतैकनिधिरविभवनमनिशम् । एतद्वृत्तगंधिनामकम् । अथ तालवनगमनमनुभूय सायमसौ भगवान्कृष्णः सकलवनविहारवि- शृंखलविजूंभितकुतूहलिना महावलिना बलदेवेन सहासादितगोष्टां- गणद्वारस्तद्गुणवर्णानुरूपामात्मजां दातुमिव भाविजामातुः सुष- मां मातुसंवरतलं विहायागतेन भगवता भासांनिधिनाऽहस्करे- णेव मणिगणप्रचुरेण चलत्कांतिचामीकरनीराजनपात्रेणोपदीकर्तु तेनैवानीतेन निजरत्नसमुदायेनेव दीपांकुरसमुच्चये मद्विगुणितते ·(५४) मातृकाविलासः। [छन्द प्रचितिः] जोविशेषेण तेन तैजसद्वयेन हृद्तदिवसविरहभरतापं सूचयंत्या प्रवृद्धप्रेमप्रपूरप्रपंचप्रसंगेन पयोधरद्वयांदिव नेत्रपयोजद्वयाद- पि पयःपूरं परित्यजत्याऽत्युत्युलकाङ्गया मात्रा यशोदया कृत- नीराजनो ब्रजजनतामोददः स्वस्वस्थानविनिवेशितगोधनस्तज्ज- न्मसमयपयोदानुषंगेण प्राप्तं कालिमानं दुग्धेन परिहर्तुं समागतेन धृतशांतवेषेण शेषेणेव दोष्णा कृतधेनुसेवनो बजावनो बन्धुत्वेन कनकेंद्रदृषदासनावस्थिततपनविम्बे स्वस्मिन्निवनिजोत्पत्तिकार- णजातं शीतलिमानं विधातुं विहितप्रयासस्य सुंदरपयोभवयुग्म- स्य शंकामुद्भावयन्नूरुयुगलमध्यवर्तितपनीयदोहनपात्र आरब्धदो- हनस्त्रिलोकीमोहनः पाततलदोहधारावातरवमिश्रितगोपीगृहीतव त्सलेहनचलदीवावण्टाभरणराणितसहवर्तिमहाककुत्कलितपृष्ठदे शहढमहोक्षपरिवृढगजितनिरंतरितकाष्ठावकाशोबजयुवतिधृताशो विरजस्कीकृतांगो जननीसमर्पितसपायसरसस्वन्नैरवसायितसायं तनाशनकृत्यो ब्रजे स्वल्पशशिकल्पतल्पप्रसूनपरिमलपरिमलि- तनिकुंजसदने विहारं विरचय्य सुखेन सह सावकाशं तस्थौ इत्यादि रचनाविशिष्टागद्यविशेषा उत्कलिकाप्रायनामकाःसन्तीत्यलमाअथ वर्णमात्राप्रस्तारयोरादौमात्राप्रस्तारमाह। आदौ विलेख्या गुरवःप्र- स्तार्यास्ताःसमायदिआदौलघुरथान्ये च गुरुवो विषमा यदि॥१॥ प्रथमगुरोरधरे लघु दत्त्वा शेष समानमितरण ॥ उद्वृत्तं गुरुलघुवा द्विकलस्य विकलस्य चतुष्कलस्य पंचकलस्याष्टोमेदाः८ ज ॥२) पटूकलस्य त्रयोदशभेदाः ज S 15 ३ ॥॥ 155 5॥ न IIISI 5sil ||sil ISin sllll ·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (५५) प्रस्तारःसर्वलघुर्यावत्।तद्यथा।एककलस्य प्रस्तारोन भवति ततो द्विकलस्य प्रस्तारः त्रिकलस्य चतुष्कलस्य पञ्चकलस्याष्ट- भेदाः पट्कलस्य त्रयोदश भेदा एवमयोपि । अथमात्रोदिष्टविधिः। दत्त्वा पूर्वयुगांकं गुरु शीर्षाकं विलुप्य शेषाङ्के । अंकैरितोवशिष्टैः शिष्टैदिष्टं मात्रोदिष्टम् ॥१॥ तद्यथा। पट्कलप्रस्तारे एको गुरुौ लघू एको गुरुः ॥5 एवमाकारो भेदः कुत्रास्तीतिप्रश्ने कृते पूर्व युगलांकान लिखेत् १३ ५८ द्विमात्रस्य गुरोरूर्द्ध पूर्व पश्चादधो लिखेत्।गुरुशीषर्षी शेषांक ९शेषांके १३ विलुप्योरितम्-तथा च ३॥ षट्कलप्रस्तारे चतुर्थस्थाने ये ॥ भेद इति वाच्यम् । एवं पञ्चकलप्रस्तारोपि॥5। अयं भेदः कथित इति पृष्टंकान्विलिख्य ॥5 गुरुशी के ३ अन्त्येके ८लुप्ते शिष्टम् ६ पञ्चमो भेद इति वाच्यम्। तथा चतुष्कलप्रस्तारे ।।। अयं भेदः क स्थाने इति पृष्टंकान्सं- स्थाप्य गुरुशीपीके २ त्यांके ५ लुप्ते शिष्टं तृतीयोयं भेद इति वाच्यम् । अथ मात्रानष्टविधिःनिष्टे कृत्वा कलाः सर्वाः पूर्वयुग्मां- कयोजिताः॥ पृष्टांकहीनशेषांक येन यनैव पूर्यते ॥१॥ परां कलामुपादाय तत्र तत्र गुरुभवेत् । मात्राया नष्टमेतत्तु फणिराजेन भापितम् ॥२॥ यथा षटलप्रस्तारे द्वितीयस्थाने कीदृशो गण इति पटूकलाः स्थापनीयाः। तदुपरि पूर्वयुगलसदृशाअंका देयाः। तदुपरि पूर्वयुगलसदृशा अंका देयाः १२३५१३ शेपांके १३ पृष्टांकर लोपे सत्यविशिष्टांकाः ११ भवन्ति तत्र ११ अव्यवहिताटलो- पेऽवशिष्ट३मष्टांकस्थानीयकलापरकलया गुरुत्वं याति शेषांकात्३ पञ्चाङ्कलोपल्याशक्यत्वात् त्र्यंको लुप्यतेऽवशिष्टम् तृतीयामात्रा- परामुपादाय गुरुः शिष्टांकात् शून्यात्किञ्चिल्लोपयितुं न शक्यते इति प्रथमं कलाइयं लघुरूपमेवातथा च ॥ द्वितीयस्थाने ईदृशो गण इति संपन्नम् । एवं त्रयोदशस्थाने कीदृशो गण इति पृष्टे शेपां- ·१ १ ។ २ १ १ ३ १ ३ १ १० - १ १०१५ ७ १ ५२०२१ ८ १ (५६) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] कृतः १३ पृष्टांक १३ लोपे शिष्टं ततोऽपरांकलोपाभावात्सर्वे लघव एवे ।।।त्यवसीयतेोचतुर्दशादिप्रश्ने चांकलोपाभावादस- त्यवादित्वमधिकप्रस्ताराभावादिति सर्वत्र शेषांकसमागणा भवति एवं षटले दशमो भेदः कीदृगिति प्रश्न पृष्ठं १० के शेषतः १३ लुप्ते शिष्टं ३ ततस्तृतीयांक एव लुप्यते तत्रैव गुरुताजायते ॥5॥ इदं जा- तम् । एवमन्यदपिज्ञेयम्॥अथ मात्रामरुः 'द्वयं द्वयं समं कोष्ठं कृत्वांत्यैस्त्वेकमर्प- येत् ॥ एककत्येकचतुःक्रमेण प्रथमे- ष्वपि ॥ १ ॥ शीषौकात्परांकाभ्यां शेषकोष्ठान्प्रपूरयेत् ॥ मात्रामेरुरयं ज्ञेयः सर्वेषामपि दुर्ग मः ॥ २ ॥ अस्मिन्मात्राप्रस्तारे एकगुरवो द्विगुरख एक लघवो द्विलघवः क इत्यादिप्रश्ने कति वा प्रस्तारसंख्य प्रश्ने च मेरुणा देयमुत्तरं द्वेवे कोष्टे समे विलिख्यांत्यकोप्टे इत्यादि लिखेत् । आदिकोष्टेषु चैकान्तरमेकांक लिखेत् । मध्ये लाअथ च पूरणीये । एषा प्रक्रिया पूरणीयकोष्ठं शिरकोष्ठांकप गुरवःप्र- कावेकीकृत्य मध्यकोप्टेंऽको देयः । एवं सर्वत्र यावदिच्छं यदि॥१॥ न्विरच्य मात्रामेरुः कर्त्तव्य इति क्रमो गुरुमुखाज्ज्ञेयः । तथा इले सर्वत्र गुरुः एकगुरवः५ द्विगुरवः षट् ६ सर्वलघुः ७ सप्ट सर्वलघुः १ एकगुरुवः ६ द्विगुरवः १० त्रिगुरवः ४ विषमकले गुरुभेदो नास्त्येव । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । प्रस्तारतो विश्वासः मेरु- रयमेककलातो नवकलांतानां लिखितो ज्ञेयः॥अथ मात्रापताका।। उदिष्टसदृशा अंकाः स्थापनीयाः कलोपरि ॥ सर्वातिमांकात्पू- वाकं वामावर्तेन लोपयेत् ॥ १॥ एकलोप एकगुरुं द्विलोपे द्विगुरुं बलि- लघुवा I:८ १ ·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (२७) तथा त्रिलोपे त्रिगुरुं विद्यादिति पिंगलभाषितम् ॥२॥ एकत्र लिखितं प्राज्ञः पुनरन्यत्र नो लिखेत् । तत्र पङ्कलपताकोदाहरणम्। उद्दिष्टसदृशांकाः स्थाप्याः १२३५८१३ अंतिमांकात् १३ वामावर्तेना- टपंचायेकैकांकलोपे शेषांका ६१८।१०।११।१२ इयमेकगुरुस्थान संख्या।एवं द्वयोईयोलोंपे द्विगुरुस्थानं यथा पंचाष्टलोपस्त्रयोदशशू न्ये संभवति शून्यशेषत्वात् ।त्र्यष्टलोपे शेष रयष्टलोपे३एकाष्टलो पत्रिपंचलोपो न कार्यः तच्छेषस्य पंचांकरूपस्य प्रागागतत्वात्। द्विपंचलोपेक्षएकपंचलोपे७ एकत्रिलोपे ९एतावन्ति।३।४।६७९ द्विगुरुस्थानानि । एवं त्रिलोपे त्रिगुरुस्थानं यथा त्रिपंचाष्ट १६ लो पो न संभवति भागाभावात् । द्वित्रिपंच १० लोपो वृत्त एव पंच- लोपो वृत्त एव पंचध्येकलोपोपि वृत्त एव तथैकद्वित्रिलोपोऽपिवृत्त एव३।६७ रूपाणां शेपांकानां प्रागागतत्वात् । एकत्र्यष्टलोपे शि- स्थम् १ सर्वगुरुस्थानम् ॥ अथ वर्णप्रस्तारविधिः॥ पादे सर्वगुरावा- वाच्याघु न्यस्य गुरोरवायथोपरि तथा शेपं भूयः कुर्यादमुं विधिम् कयोजितने दद्याद्गुरुंनैव यावत् सर्वलघुर्भवेत्॥प्रस्तारोऽयं समाख्यात- कलामुपादेवेच्छत्तिवेदिभिः॥२॥यथोदिष्टम्।उदिष्टे वर्णोपरि दत्त्वा क्रमे भापितम् ।एक लघुवर्णाके दत्त्वोदिष्टं विजानीयात् ॥ १॥ अथ नष्टम् । इति पटू कल्पयेद्भागं समभागे लघुर्भवेत् ॥ दत्त्वैकं विपमे आगः तदुपस्तित्र गुरुर्भवेत् ॥ १॥ अथ वर्णमेरुः । कोष्ठमक्षरसंख्यातम लोपे घोरेकचिह्नितम्।शीर्षकोप्टद्वयांकेन शून्य कोप्टं प्रपूरयेत्।।अथव- पेलताका॥अंकमुदिष्टवदत्त्वा शेपे पूर्वान्नयं लिखेत्।एकैरेकगुरु ज्ञेयं द्वयंदाभ्यां त्रिभिस्त्रयम् । एपा वर्णपताका कीर्तिपताकाऽहिराजस्य ॥१॥ चतुरक्षरच्छन्दसः कति भेदा भवंतीति प्रश्ने प्रस्तारः। ननु चतुरक्षरप्रस्तारे ssis कतमोऽयं भेद इति पृष्टे उदिष्टेनोत्तरं १२४८ 5sis लघुस्थांकः ४ सैकः ५ तथा च पञ्चमोऽयं भेदः।

·(५८) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] | ऽयम् MP ९ १२|७ 7 एकाक्षरवर्णमेरुः १ ३ ३ १ १ 53552 11555२ 1515३ SITY ||||५ 5555 चतुर 1555६ 1555 क्षरण SIS15७ 155८ SISऽस्तारः 55९ ॥55 १।१ 10555१० SSIS |१| ३ | १ |5|||११ Sil||१२ lisis २] ४ ६४ 5१३ SIS १| ५ | १० | १० | ५ ५१ 1555/१४ SI5/१५ ||15 १/६/१५/२०१५, ६ १ |१ ||||१६ ७ |१| ७|२१|३५|३५|२१ ७ Sssil 55१७ १ ८२८ | ५६ | ७० | ५६ २८|८|| 1515/१८ 1551 15।।5।१९ SISI Sills२० ||5|२१ ॥1 ||२२ SSI 5155२३ 1515||२४ ISI SI ||२५ Sin ॥२६ || 155|||२७ 55||२८ १६ ||5||२९ S||||३० ||5||३२ पामारा 18 |5|||||३२ SII|३३ ||३४ ساه . १९/१५ ३३/१८१५ ३१/१६/१४ ३२, २७ १ २ ३ ४ अष्टकलपताका. U ननु चतुरक्षरप्रस्तारे षष्टो भेदः कोहगिति प्रश्ने नष्टेनोत्तरम् । पण्णां विभागे ३ लब्धो लघुः त्रयाणां सैकानां ४ विभागे २ लब्धो गुरुः पुनईयोविभागे १ लब्धो लघुःपुनरेकमाधाय विभागे १ लब्धो १ ·[छन्दःमचितिः] मातृकाविलासः। (६९) गुरुः॥ तथा च ।55 अयं षष्ठो भेद इति वाच्यम् । नन्वकाक्षरा- दिपड्विंशत्यक्षरपर्यन्तं स्वस्वप्रस्तारे कति सर्वगुरवः कति चैक- व्यादिगुरवः कति सर्वलववःकावा प्रस्तारसंख्योति प्रश्ने मेरुणोत्तरं देयमातथा हि चतुरक्षरप्रस्तारे सर्वगुरुमेरुः१ एकगुरवः द्विगुरवः ६ त्रिगुरवः४ सर्वलघुरेकः एवं सर्वत्र ज्ञेयम् । सर्वसंकलने प्रस्तारसंख्या १६ लभ्यते । ननु चतुरक्षरप्रस्तारे पोडशभेदभिन्ने १ सर्वगुरुः चत्वारः४ एकगुरवः पट्६द्विगुरवश्चत्वारश्च ४ त्रिगुरव एकः १ सर्व लघुरिति मेरौ लब्धे ते कतमकतमस्थाने भवंतीति प्रश्न पताक- योत्तरम् । तथा हि । उदिष्टवदंकाः स्थाप्याः ११२।४।८।१६ अंति- चतुर्वर्णपताका। मांकात् १६ पूर्वाकानामक यादिलोपेऽवशिष्टं २।२४/८/१६स्थानं लभ्यते यथांत्यांकात् १६वामावर्तेन ८।४।२।१। एकैकांकलोपे शिष्टम् । १२॥१४॥ ९/१०/२५ १४। इयमेकगुरुस्थानपंक्तिः पुनयिंकलोपे द्विगुरुस्थानं यथाष्टचतुर्लोपे शिष्टम् ४ । अष्ट द्विलोपे ६ अष्टैकलोपे ७ चतुर्द्विलोपे १० चतुरेकलोपे ११ धेकलोपे १३ जाता द्विगुरुस्थानपंक्तिः ४।६।७।१०।११।१३ एवंत्रित्र्यंकलोपे त्रिगुरुस्थानं यथाष्टचतुर्बिलोपे २ अष्टचतुरे कलोपे ३ अष्टव्येकलोपे ५ चतुयॆकलोपे ९ जाता त्रिगुरुस्थानपं- क्तिः२।३।२।९ आद्योंकः १ सर्वगुरुस्थानमंत्योंकः १६ सर्व- लघुस्थानमिति संप्रदायाकेचित्पताकामन्यथा रचयति। तद्यथा। उदिष्टसदृशानंकान्कृत्वा पूर्वः परान् ॥ परान् यावत्प्रस्तारसंख्यानं पताकां रचयेदुधः॥१॥एको द्वावथ चत्वारस्ततोष्टाविति वर्द्ध- नम् ॥ पूर्व परेण संयोज्य तदधो विलिखेत्क्रमात् ॥२०॥ अंति मांकावधिं नैव लंवयेत्र कुत्रचित् । पूर्व समागतं चांकं पुनरन्यत्र ५। ७१४ ११ ૧૨ ·३६१२२४ ५७१४२८ १७११/२०३१ ९ १३।२२ (६०) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] पंचवर्णपताका। नो लिखेत् ॥३॥ अत्र १।२।४।८ उद्दि- १ २ ४ ८ १६३२ ष्टसहशांकाः स्थापिताःएषु प्रथमादेकांक- पूर्वाकासंभवाद्वितीयांकमारभ्यपंक्तिः पूर्य- ९१०१५३० ते । एकद्वियोगे ३ एकचतुर्योंगे द एका- ष्टयोगे ९ ततः पंक्तिपरित्यागो मेरौ त्रिगु- रूणां चतुःसंख्यादर्शनात् । ततो द्विचतुर्यो- गे६ त्रिचतुर्योंगे ७ पंचचतुोंगे ९ पूर्वा गतत्वात्त्यज्यते । पुन_ष्ट योगे १० व्यष्टयोगे ११ पंचाष्टयोगे १३ ततः पंक्तात्यागः ततोधस्ता- स्ताच्चतुरष्टयोगे १२ पडष्टयोगे १४ सप्ताष्टयोगे १५ दशाष्टयोगेतु १८ प्रस्ताराधिकत्वान्न संचार्यते । एवं पताकापूर्तिः॥ अथ वर्णमर्कटीवधिः ॥ वृत्तभेदकलावर्णलघुधीसुखसिद्धये ॥ मर्कटी कथिता प्राज्ञैस्तत्प्रकारो निरूप्यते ॥ १॥ पट्पंक्तिविलिखेत्पूर्वमू- १८२३ १९२६ २१२७ २५२९ १२३४ ५ ६ वृत्तम्। अष्टवर्णमर्कटीयम् २४८१६ ३२ | ६४ | १२८/२५६ भेदाः | प्रस्तारभेदाः २५६ ३ १२/३६९६२४० ५७६ १३४४३०१२ कला प्रस्तारसर्वमात्राः३०१२ २८ २४६४ १६० । ३८४ ८९६ २०४८ वर्णाः प्रस्तास्वर्णाः २०४८ १/४ १२३२, ८० १९२४४८ १०२४/ लघवः प्रस्तारलघवः २०२४ १/४ १२३२, ८० | १९१४४८१०२४ गुरवः । प्रस्तारगुरवः २०२४ धिोधःकमादुधः । तिर्यपंक्तीविरचयेत्तासु स्वेष्टानुसारतः ॥२॥ प्रथमाल्पॉल्लिखेदकानेकव्यादिक्रमात्सुधीः ॥ द्वितीयस्यां व्यादिकां- कान् द्विगुणानुत्तरोत्तरम् ॥३॥ प्रथमालीगतानंकान् द्वितीया- लीगतांककः ॥ गुणयित्वा क्रमात्पंक्तौ तुरीयायां लिखेत्कविः॥३॥ अर्कीकृत्य तुरीयांकॉल्लिखेत्पंचमषष्ठयोः। तृतीयायां लिखेदकान्मि- ·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (६१) श्रान्पंचमतुर्ययोः ॥ ५ ॥ अंत्यकोष्टगतांकेभ्यो वृत्तादीनां विनिर्णयः॥ कर्त्तव्यः प्रत्ययश्चास्य प्रस्तारादुपलभ्यते ॥६॥ अथ वर्णसूचीविधिः ॥ आदिगुर्वतगुर्वादिलवंतलघुबुद्धये ॥ आयंतगु- रुकायंतलघुवोधाय सूचिका ।। १ ॥ कोप्टेषु वर्णसंख्येषु व्यायं- कान् द्विगुणान्न्यसेत् ॥ मर्कच्याया द्वितीयाली सैव सूची निग- द्यते ॥ २॥ उपान्त्यकोष्ठगा ज्ञेया संख्यादिगुर्वादिकात् ॥ तत्पूर्व- कोष्ठगायतगुरुसंख्या तथा लघौ॥३॥ अयमर्थः । अष्टाक्षरप्रस्तारे भेदाः२५६ तेष्वादिगुरवः १२८ अंतगुरवोपि १२८ अंतलघवः १२८ आदिलघवोपि १२८ आद्यन्तगुरवः ६४ आयंतलघवोपि १२८ सर्वत्रेयमेव गीतेः । अष्टाक्षरसूचीप्रदर्शनम् । वृत्तरत्नाकरे | १ | २ | ४८१६ | ३२/ ६४ १२८/२५६ तु षटू प्रत्यया वर्णिताः । प्रस्तारो नष्ट उदिष्ट एकठ्यादिलगक्रि- या।संख्यानमध्वयोगश्च पडेते प्रत्यया मता इति । एषु प्रस्ताराद- यस्त्रयो दर्शितचरा एव । एकठ्यादिगुरुलघुभेदादयोपि मेदिना दर्शिता अपि पुनरेकव्यादिगलप्रत्ययेनाप्याह । वर्णान्वृत्तभवा न्सैकानौत्तराधर्यतःस्थितान । एकादिकमतश्चैतानुपर्युपरि विन्यसेत् ॥ उपान्त्यतो निवर्त्तत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः । उप-- द्याद्गुरोरेवमेकद्वयादिगलक्रिया॥१०॥ अत्रोद्धौके सर्वगुरोः संख्या द्वितीयांके एकगुरोस्तृतीयांके द्विगुरोश्चतुर्थांके त्रिगुरोः पञ्चमांके चतुरक्षरप्रस्तारस्यैकद्यादि लगक्रियेयम् ॥ ।। सर्वलयोरित्येवं सर्ववृत्तेषु बोध्यः । चतुर- क्षरप्रस्तारे एकगुरखश्चत्वारः ४ द्विगुरवः पटू १.१.१ १.१ ६ त्रिगुरवश्चत्वारः ४ चतुर्गुरुश्च भेद एक १ १४ ।

·(६२) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] इति लभ्यते। एवं लवोरपि चत्वार एकलघवो दिलववः६ त्रिलय- वः ४ सर्बलघुरेक इत्येकद्वयादिलगक्रिया ॥ ॥ अथ संख्यानम् । लगक्रियांकानाम् १।४।६।४।१ इत्येवंरूपाणां मिश्रणे षोडशसंख्या लभ्यते।तथा च चतुरक्षरप्रस्तारस्य कियन्तो भेदा इति पृष्टे षोड- शेति वदेत् । यद्वा ॥55 उदिष्टांकसमूहे १५ सैकेपि षोडशत्वमेव लभ्यते ॥ अर्थाध्वानमाह ॥ ननु चतुरक्षरप्रस्तारे कियति भूतले प्रस्तार्यते इति पृष्टे प्रस्तारसंख्या १६ द्विगुणिता ३२ एको- ना ३१ जाता । तथा चैकत्रिंशदंगुलिमितभूभागे स लि- ख्यत इति वक्तव्यम् ॥ १ ॥ अथ गणस्वरूपदेवताफलमि- त्रादिभावं चक्रेणाह । पुनर्मित्रमित्रादिफलं च । अन्यदप्यत्र बहुवक्तव्यमत उपरम्यते । किञ्च छन्दसामाविर्भावः। 'तल्लो- कपनं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् । तस्मिन्स्वयं वेदमयो विधाता स्वयंभुवं यंप्रवदति सोभूत्'इतिभूतिमैत्रेयोक्तस्सा- क्षाद्विष्णुरूपस्वयंभुवोपि सर्ववेदोपवेदेतिहासपुराणोपपुराणवार्ताः दंडनीत्यान्वीक्षिक्यादिभिः सह श्रुतः। तथाहि। ऋग्यजुःसामाथ- ख्यान्वेदाढ़ीन्मुखतोऽसृजत् । शस्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं चतुष्फलस्यटमात्रा मर्कटीयं प्रस्तारादस्य एतच्चक्रे मित्रमित्रादिविशेषफलमाह । प्रत्यया लभ्यते इतिध्येयम् ? १/२/३/४/५/६/वृत्तम् १ २ ३/५८१३/भेदाः १४.९२०४०७८ कलाः १/३/७१५३०५८ वर्णाः २२५२०२०३८ लघवः ०/१२/५/२०२० गुरवः मित्र मित्र मित्र मित्र भृत्य | भृत्य भृत्य। भृत्य मित्रे भृत्यौ समौ शव मित्रे भृत्यो समौ शत्रू सिद्धि. जय | अल | बहु | कार्य सर्व हानिः पराज क्षणम् पीडा सिद्धि नाशः य सम | सम सम सम शत्रु शत्रुशनु शत्रु मित्रे भृत्यो समौ शत्रू मित्र भृत्यो समौ शत्रू साम्य विपत् नैष्क शून्यम् शून्यम् नारी हानि. प्रभु म् लम् नाशः नाश.

·मग तग .. मग यगणः सग तगा-जगरंगण:नामा णः णः ण: ण SS I S'Ill ISS II SSS, ISIS: S S क्षय.ग. म् मित्र मित्र भृत्य भृत्य शत्रुः सम सम.शत्रु. सम सम-शत्रु. | मित्रा म्। म् [छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (६३) अथ गणस्वरूपदेवताफलमित्रादिभावचकमाह । सर्व सर्व आदि आदि अत्य अत्यलमध्य, मध्य। लक्ष व्यधात्क्रमात् ॥ आयुर्वेद गुरु लघु गुरुः लघु. गुरुः धुः गुरुः लघुः गम् धनुर्वेदं गांधर्व वेदमात्म- निनः । स्थापत्यञ्चासृजद्वंद रूपम् क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखैः ॥ भू स्वर्गः शशी जलम् वायुः तमः रवि, अग्नि देवता इतिहासपुराणानि पञ्चमं यी. आयु. यश. वृद्धिः भ्रमण धन | रो मृति फलम् वेदमीश्वरः । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः मित्रे ॥ इति । आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दंडनीतिस्तथैव च । एवं व्याहतयश्चासन्प्रणवो ह्यस्य हत्खतः॥ तस्योप्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः। त्रिष्टु- म्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुन्जगत्यस्भः प्रजापतेः ॥ मज्जायाः पंक्तिरुत्पन्ना वृहती प्राणतोऽभवत्।स्पर्शस्तस्याऽभवज्जीवः स्वरोदेह उदाहृतः।। ऊप्माणमिंद्रियाण्याहुरंतस्था वलमात्मनः। स्वराः सप्त विहारण भवंति स्म प्रजापतेः॥ शब्दब्रह्मात्मनस्तातेति तृतीयस्कंधे । इह ब्रह्मणः सूक्ष्मरूपेण सर्वविद्यानामुद्भवो दर्शितो विशेपतो मातृका- व्याख्योत्तरं किञ्चित्स्वरूपदर्शनपुरस्सरं व्याख्यास्याम इति ॥ किञ्च मातृका हि चतुर्धासविन्दुका सविसर्गका सोभया केवला च। तदुक्तं तंत्रसारे। 'चतुर्दा मातृका प्रोक्ता केवला बिन्दुसंयुता सविसर्गा सोभया च रहस्यं शृणु कथ्यते ॥ विद्याकरी केवला च सोभया वृद्धिकारिणी।सविसर्गा पुत्रदा च सविन्दुवित्तदायिनी इति। केवल. तु साक्षाद्ब्रह्मरूपैव लिंगसंख्यारहितत्वादव्ययरूपा चीसदृशं त्रिषु लिंगेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तदव्ययम्' इत्याथर्वणीश्रुतिप्रतिपादिताव्ययलक्षणयोगात् । सवि- सर्गा सविंदुका सोभया च मंत्रवीजरूपा ज्ञेया। विसर्गेण विंदुना ·(६४) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] चोभयाभ्यां याहि संगता । मातृका बीजरूपा सा मंत्रज्ञैः समुदा- हता' इतियामलोक्तकानि बीजानि किं कर्मकराणि चोत पार्वत्या पृष्टः शंभुरुवाचा कदाचिन्मेरुशिरसि देवर्षीणां समाजकोमंत्रबीजप्र- संगेन देवाः पृष्टा मुनीश्वरैः॥ बीजत्वं कथमर्णानां प्रोच्यते मंत्र- वित्तमैः। रमावजि धराबीजं मायावीजं तथा परम् ॥ व्यवहारः कथमयं वक्तव्यं दयया च नः। यतो जातं तु यदीजं तन्नाम्नैव तदुच्य- ते। बीजायथांकुरोत्पत्तिः सेचनेन प्रजायते । वर्णवीजादपि तथा देवः साक्षाजपाद्भवेत् ॥ इति साम्येन बीजत्वमर्णानामपि विद्यते । कल्पादौ वा यतो वर्णादाविर्भूतस्ततोऽमरः ॥ सवर्णों बीजतामाप तन्नाम्नैव मुनीश्वराः ॥'रमाया बीजं कारणं रमावीज, रमैव बीज कारणं यस्य तद्वा रमाबीजम् । हेतुर्ना कारणं बीजम्' इत्यमरः । इत्येवं सर्वत्र ज्ञेयम्'तानि वीजानि कतिचिवक्ष्यामो वो हिताय वै । यथा त्रिपुरसुंदर्या दक्षिणामूर्तये पुरा ॥ उक्तानि प्रीतया भत्त्या तेनोक्तानि समासतः । स्वशिष्येभ्यश्च कृपया वीजानि प्राक्तनानि वै॥तथा हि । 'पद्मा लक्ष्मीहरिणाक्षी सरोरुहनिवासिनी। कमल रुक्मिणी चैव नारायणप्रियाऽपि च॥लक्ष्मविीजानि सप्तैव कृत्रिमा ण्यपराणि तु । श्रीम् ॥ १॥ पराभूतिस्तथा लज्जा मायापि सकल, • कृशा । समस्तापि तथा क्षामा कृत्रिमाण्यपराणितु । होम् ॥२॥ कामः पञ्चेषुरेवं च मदनो मन्मथस्तथा । भारः प्रद्युम्नकंदावन- तान्यपराणि तु॥क्लीम् ॥३॥ वाग्भवं मूर्द्धवीजं च चारणं चंडके- श्वरः। चंद्रोपि चर्मवसनं वासनापि तथैवच ॥ चावैग्यापि च चर्मा- णमसत्यान्यपराणि तु ॥ ऐम् ॥ ४॥शक्तिःशर्माऽपि विज्ञेयं शर- च्छंके तथैव च । शक्तिबीजानि चत्वारि कृत्रिमाण्यपराण तु॥ सः ॥६॥ प्रणवं च तथा तारं यक्षतामापि त्र्यंवकः त्रासतारव एता- नि बीजानि प्रणवस्य च ॥ओम् ॥६॥ नमो विश्वं तथा स्तंभमौ- ·[बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (६५) ष्मकं चाइमरी तथा । अन्यानि कृत्रिमाण्येव सुरासुरनमस्कृते॥ नमः ॥ ७॥ स्कन्दं व्योषं च डिवं च संयोज्य हरमित्यतः । हां बीजोदारमतद्धि ततोऽन्यदनृतं वदेत्ताम् ॥ ८॥ कान्ताच कमलाक्षी च प्रियापि परमापिच । लंभापि ललना लाजा असत्या- न्यपराण तु ॥ स्त्रीम् ॥९॥ आपो वनं तथा नीरं ठद्वयं च पगस्त- था। जलवीजानि पंचैव ह्यसत्यान्यपराणि तु ॥ स्वाहा ॥१०॥ फट् पुरं तुरंग चान्यदसत्यं तु सुरेश्वरिफटू ॥११॥ मंत्रो मनुहर- श्चैव हनुर्वालं विदुर्बुधाः । बीजान्येतानि मंत्रस्य कृत्रिमाण्यप- राणि तु॥मंत्रवीजे द्वे मंत्रः फट् च ॥ १२॥ काली कुंती रसज्ञापि जिह्वापि रसना तथा। कीवीजानि तथैतानि कृत्रिमाण्यपराणि तु॥ क्रीम्॥१३॥वागुरा वायुपूज्यापि वांतदास्यत्रिवीजकम्।प्रीबीजानितु प्रोक्तानि कृत्रिमाण्यपराणि वै ।प्रीम् ॥ १४॥ चारुकं चैव चावंगी चारुतोच्छूनवीजकम् । चतुष्टयं तु छींवीजमसत्यान्यपराणि च ॥ चावंगीवीजे द्वे छीं ऐं च ॥ १५ ॥ पयोजं पंकजं पद्ममंबुजं नीरज तथा॥ठकारे पंचवीजानि ह्यसत्यान्यपराणि च॥ठः॥१६॥ शून्यं खमंवरं व्योम आंवीजं च चतुष्टयम् । हकारञ्चैव विज्ञेयमुक्तं तद्रुद्रयामले ॥ हंम् आम् द्वे ॥१७॥ कल्याणं चैव शापि शं शुभं च चतुष्टयम् । अपरं त्वनृतं ज्ञेयममृतेश्वरनंदिनि ॥ शर्मवीजे दे सौः शञ्च ॥ १८ ॥ अग्नी रेफश्च वह्निश्च हुतभुग्धव्यवाहनः । रंखीजोद्धारणं वैव कृत्रिमं चापरं मतम् ॥ रम् ॥ १९ ॥ सिन्धु- रं तटजं घोणा हस्तञ्च द्विरदं तथा । ह्रांवीजानि च चत्वारि कृत्रि- माण्यपराणि तु ॥ हाम् ॥२०॥ भद्रका भास्वती भीमा 8वीजन- यमुत्तमम्।।भैम् ॥२१॥ वाहीकं रामठं चैव हिंगुवाज मुनीश्वराः । ग्लौंवीजोद्धार एवैप कृत्रिमस्त्वपरो मतः ॥ ग्लौम् ॥२२॥ तमो- वीजं तथा प्वांतं मोहस्तिमिरमेव च । लंबीजोद्धार एवैप कृत्रिम ·(६६) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः] स्त्वपरो मतः॥ लम् ॥ २३ ॥ चंद्रः शीतांशुरिन्दुश्च शर्वरीपतिरे व च । ताराधिपः सुधारश्मिः कृत्रिमाण्यपराणि तु ॥ चंद्रबीजे द्वे ऐं द्वां च ॥ २४ ॥ अमिवींचिस्तरंगश्च वंबीजोद्धार इष्यते । वम् ॥ २५ ॥ स्तनबीजं कुचं चैवमुरोजो हज- मेव च । जंबीजानि च चत्वारि कृत्रिमाण्यपराणि तु ॥ जम्॥२६॥ शिवबीजं शंभुवीज शर्वः शंकर एव च । गंबीजानि च चत्वारि कृत्रिमाण्यपराणि तु ॥ गम् ॥ २६ ॥ इच्छाबीजं स्पृहा कांक्षा लिप्साबीजं चतुर्थकम् । झंबीजान्येव ज्ञेयानि कृ०॥ झम् ॥२७॥ नर्तकीबीजमत्युग्रं वेश्यापि गणिकापि च । पण्यस्त्री पंच बीजानि खमिति तत्स्फुटं त्विह ॥ खम् ॥२८॥ छविवीज कांतिबीजं शोभापि सुषमा तथा । हांबीजान्येव चत्वारि कृ०॥हाम् ॥२९॥ शुक्रबीजं तथा काव्यो भार्गवः कविवीजकम् । दैत्या- मात्यो महेशानि सुरासुरनमस्कृते ॥ बोंबीजपंचकं चैव कृत्रि०॥ शुक्रबीजे द्वे बों लञ्च ॥ ३०॥ अभ्रवीजं च जीमूतमंबुदं जलदं घनम् । वीबीजानि च पंचैव कृ०॥वीम् ॥३१॥ अब्धिवीज तथा सिंधुः सांबरं सागरस्तथा। रुंबीजानि च पंचैव कृ०॥ रुम् ॥ रंकाररुंकारयोदेन रमग्निबीजं रुमब्धिवीजं च ॥३२॥ कल्पवीज च संवर्त प्रलयं क्षयवीजकम् । क्षामिकं क्षुरकं क्षौद्रं तथा कल्पां- तबीजकम् ॥ ध्रुम् ॥३३॥ शतघ्नी श्यालिका श्याला शादला शुष्कला तथा । नींबीजानि च पंचैव कृ०॥नीम् ॥ ३४ ॥ अंबरं वस्त्रबीजं च शून्यं शक्तिरिति द्वयम् । हरितं हरिणीबीजं हरिद्रा- वीजमेव च॥डौंवीजानि च षडू देवि कृ०॥ अंबरवीजे आम् हौः च ॥ ३५॥ स्कंदः कुमारवीजं च शरजन्मा षडाननः। शांभवः शीलिगीवीजं तथा पण्मुखबीजकम् ॥ टंवीजानि च सप्तैव कृ०॥ टम्॥३६॥ नाट्यवीजं च नटनं तांडवं नृत्तवीजकम् । चंधीजानि च ·[बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (६७) चत्वारि कृ०॥ चम् ॥३७॥ वेधोवीजं विधिमा स्वयंभूवीजमेव च । कंवीजानि च चत्वारि कृ०॥ कम् ॥३८॥ गर्जितं स्वन- वीजं च स्तनितं रसितं तथा। ठंबीजानि च चत्वारि कृ०॥ ठम् ॥ ३९ ॥ वृष्टिबीजं च करकं वर्षोंपलस्तु वार्षिकः।ळूवीजानि च चत्वारि कृ० ॥ क्रूम् ॥ ४० ॥ मृद्धीजं चैव ह्रींवीज मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका॥हीम् ॥४१॥ प्रस्थवीजं सानुबीजं शिखरं पुष्कर तथा । म्लौंबाजोद्धार एवैतदन्यः कृत्रिमः स्फुटः॥ म्लौम् ॥४२॥ इति दक्षिणामूर्तिविरचितवीजकोशसारः ॥ अथास्योदाहरणा- न्यपि तल्लिखितान्येव कानिचिल्लेखामः॥ तत्रादौ त्रिपुरामंत्रोद्धारः। क्षीरोदसंभवा भूतिः कामं वाग्भवमेव च । शक्तिः प्रणवलज्जेपि लक्ष्मीः शत्यादिकं ततः॥ विपरीततया प्रोक्ता विद्याश्रीः पो- डशाक्षरी । त्रिकूटा सकलाभद्रे विद्येयं षोडशाक्षरी ॥ इत्युड्डाम- रे॥ रुद्रयामलेऽपि । हरिणाक्षी तथा माया कामं चैवाथ वास- ना। शरत्यक्ष तथा क्षामा लक्ष्मीः शत्यादिकं ततः॥ विपरी- ततया प्रोक्ता विद्याश्रीः पोडशाक्षरी ॥ वामकेश्वरेऽपि । लक्ष्मीः परा मदनवाग्भवशक्तियुक्ता तारं च भूतिकमला कथितापि वि. या। शत्त्यादिकं तु विपरीततया च प्रोक्तं श्रीपोडशाक्षरविधिः शुभमस्तु पूर्णः ॥ इति ॥ कूटवयमत्रापि न ग्राह्यं तंत्रांतरसंमतेर- न्यथा पोडशत्वं न स्यात् । कूटवयं वाग्भवकूटकामराजकूटशक्ति- कूटभेदात् । ककारएकारईकारलकारमहामाया इति वाग्भवकूटम्। हकारसकारककारहकारलकारमहामायाः कामराजकूटम् सकारककारलकारमहामायाः शक्तिकूटमिति भेदत्रयम् ॥ तत्स्वरूपम् कएईलह्रीं हसकलह्रीं सकलह्रीं श्रीं- ह्रींक्लीएसौः ओह्रींश्रीसौः ऐक्कीह्रीश्रीम् ॥ अथ लक्ष्मीमंत्रो- १ कूटं समूहस्तस्यैकत्वादेकत्वमेव पञ्चानां पण्णां चतुर्णा च वर्णानां ग- ज्यतेऽन्यथा पोडशवव्यावातापत्तेः ॥

·- (६८) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः] द्वारः॥ तदुक्तं रुद्रयामले । हरिणाक्षी परा यक्षं लक्ष्मीबीज- वयं त्विदमविपरीततया प्रोक्तं सत्वरं फलदायकम्॥क्षामाशंकापि नीरंच तदते द्विजसत्तम ॥ अथैतत्स्वरूपम् ॥ ओह्रीं श्रीलक्ष्मिमहा- लक्ष्मिसर्वकामप्रदेसर्वसौभाग्यदायिनि अभिमतंप्रयच्छसर्वेसर्वगते सुरूपे सर्वदुर्जयविमोचिनिाह्रींस स्वाहा ॥ अथ सरस्वतीमत्रोद्धारः शारदापटले । तार लजा वाग्भवञ्च परा प्रणव एव च । बीजं प- ञ्चशिरो ज्ञेयमंते ज्ञेयं नम इति ॥ अथ स्वरूपम् ॥ ओह्रीऐंहींओं वाग्देव्यै नमः॥अथ तारामंत्रोद्धारो भैरवसर्वस्वे ॥ तारं व्योषं तथा कांदा माया वाग्भवमेव च । कूर्च चैव महेशानि ह्यन्ते फटूठद्वयं तथा॥ अथ स्वरूपम् ॥ ओह्रांस्त्रीह्रींऐहूंउग्रतारेफट्स्वाहा ।। ततो भुवनेश्वरीमंत्रोद्धारः कुब्जिकासर्वस्वे । प्रणवश्व तथा माया कमला मन्मथस्तथा। अंते विश्वं नाम मध्ये प्रोक्तं तुभ्यं महेश्वरि ॥प्रोक्तो- यं भुवनेश्वर्या मनुस्तुर्याक्षराभिधः ॥ अथ स्वरूपम् ॥ ह्रींश्रीं- कीभुवनेश्वर्यै नमः ॥ अथ मातंग्याः कुलसिद्धसंताने । तोमा काली तथा लक्ष्मी गुराद्वयमेव च । चारुकं चयबीजानि ह्यादौ प्रोक्तानि शंभुना॥अन्त्ये जिह्वातथा पद्म लज्जां नीरजमेव च । वासना पङ्कज चैव वनं प्रोक्तं तु शूलिना॥ अस्य स्वरूपम् ॥ ओंकोंश्रीपीपीछीउ- च्छिष्टचांडालिनि देवि महापिशाचिनि मातंगि देवि क्रीठाह्रींठः ह्रींठः स्वाहा॥अथ शारिकामंत्रोद्धारस्त्रिपुरशिरोमणौ । तारं माया श्रिया कूचै सिंधुरं शून्यमेव च । कल्याणं झारिकादेव्या बीज सप्ताक्षरं स्मृतम् । अन्त्ये स्तंभं च विज्ञेयं शारिकामंत्रमुत्तमम् ॥ अस्य व्यक्तिओह्रीश्रींहूंहां आंशंशारिकायैनमः॥अथ राज्ञीमंत्रो- द्वारः। तारं लज्जा श्रियमग्निः कामः शक्तिः षडक्षरः।वीजं च षट्- शिरो ज्ञेयं ततः पल्लवसुद्धरेत् ॥ भगवत्यै तथा राय छते माया च ठद्वयम् । एभिः सह मनुः प्रोक्तो राज्ञः पंचदशाक्षरः ॥ स्वरूप- ·[बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (६९) माहातोश्रीरांक्कीसौभगवत्यैराश्यै ह्रीस्वाहेति श्यामातंत्र॥ भे- डामंत्रस्तु कुलचूडामणौ।।प्रणवश्च विभूतिश्च हकारान्ता तथैव चावि- यच्छत्स्यग्निवीजानि संयोज्य वाग्भवं तथा।मदनं च तथा शंकावी सप्ताक्षरं वदेत् । ठद्वयेन समायुक्तःप्रोक्तो विशाक्षरो मनुः॥ स्वरू- पम् ॥ओह्रीश्रीस्रऍक्लींसौःभेडाभगवति हंसरूपिणि स्वाहा॥ अथ ज्वालामुखीमंत्रोद्धारः शारदाटीकायाम् । तारंलज्जांश्रियं चैवमन्ते कूर्च पुरं पयः।वीजं च अक्षरं देव्या ज्वालामुख्याः सुरेश्वरि ॥ स्वरू- यम् ॥ ओह्रीज्वालामुखिममशत्रून्मक्षय २ हूंफट्स्वाहा । एते दश महाविद्यामंत्रा एषां फलानि ॥ मुक्तिं ददाति त्रिपुरा लक्ष्मी- लक्ष्मी ददाति च । विद्यां ददाति वाग्देवी प्रत्यकं जन्म निश्चला ॥ तारा तारयति क्लेशाद्राज्यं तु भुवनेश्वरी। मातंगी राक्षसीसातुभीति हरात नित्यशः॥ शारिका शं ददात्येव संतति लोकपूजिताम् ॥ राज्ञी राज्ये राजवश्यं भेडा भयविनाशिनी ॥ धनं ज्वालामुखी देवी भक्तेभ्यश्च प्रयच्छति । एता देव्य इष्टदायो जपहोमार्चना- दिभिः॥अथ त्रिपुरासखीनां मंत्रोद्धारः। तत्रादौ भद्रकाल्याःकाली- त्रयंकूर्चयुग्मं लज्जायुग्मं च भद्रिका ॥ भद्रकालिपदंत्यादीजानि प्र- तिलोमतः ॥ ठद्वयेन समायुक्तो भद्रकालीमहामनुः॥इति श्यामा- तंत्रे। अस्य व्यक्तिः । क्रींक्रीक्रीहूंहींह्रींमैं भद्रकालिभैह्रींहीहंई क्रीक्रीकीस्वाहा॥अथ च्छिन्नामंत्रोद्धारश्छिन्नाशिरोमणौ । त्र्यंबकः सकला पद्मा चारुकं च सुरेश्वरी । अन्त उच्छूनवनिं च फड्वयेन समायुतम्।।प्रकाशमाह । ओह्रीं श्रींट्रीछिन्नमस्तकेफट् स्वाहा।।अथ तुरीमंत्रोद्धारस्तुतिंचे।प्रणवस्तारका ज्योतिस्तारा ह्यते नम इति। तु-मूलमिदं प्रोक्तं स्वतंत्र शंभुना स्फुटम् ॥ स्वरूपम्।ओंमुत्रांत्रों महातुर्यनमः॥ द्विभेदात्मके त्यागमलह-म् । लक्ष्मी लज्जां तथा मायां मात्रां द्वादशकामथ । वनवैरोचनीये द्वे माये फट्स्वा- ·(७०) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः] हया युते ॥ स्वरूपम् । श्रीह्रींहीऐवजवैरोचनीयेह्रींहींफट्स्वाहा॥ अथ दक्षिणाकालीमंत्रोद्धारः श्यामारहस्ये। कुंतीत्रयं तीरयुग्म क्षामयुग्मं ततोभिधाम् । दक्षिणाकालिकेत्येवमंते कालीत्रयं पुनः॥ कूर्चयुग्मं परायुग्मं पयश्चैव सुरेश्वरि । दक्षिणाकालिकायाश्च हनु- विशकार्णकः ॥ स्वरूपम् । क्रींक्रीकीहूंहूह्रीं ह्रींदक्षिणकालिकेकीकी क्रीहूंहूंह्रीं ह्रीस्वाहा॥अथ श्यामामंत्रः श्यामातंत्रे । हरिणाक्षी तथा जिह्वां कालीजिह्वाचतुष्टयम्।ततः सुधारसे श्याम कृष्णशापविमो- चय ॥ अमृतं स्त्रावय स्वाहा श्यामामंत्र उदाहृतः॥ उदाहरणम् ॥ श्रीह्रींकांक्रीमैक्रौंकःसुधारसेश्यामकृष्णशापविमोचयामृतस्राव- यस्वाहा॥ अथ कालरात्र्या उद्धारस्तत्कल्पे। प्रणवोवासना माया मन्मथः कमला तथा। बीजं पञ्चशिरो ज्ञेयं ततः पल्लवमुद्धरेत् ॥ ततो मध्येऽभिधां त्यक्त्वा ह्यते सर्ववशं कुरु । नीरं देहियुगं चैव मध्ये त्यक्त्वाभिधांततः॥ गणेश्वय्य तथा चांते विश्वं च समु- दाहृतम् ॥ अस्य व्यक्तिः। ऑऐं ह्रींकीश्रींकालेश्वरि सर्वजनम- नोहारिणिसर्वमुखस्तंभनिसर्वराजवशंकरिसर्वदुष्टनिर्दलिनिसर्वस्त्री- पुरुषाकर्षिणिबंदीशृंखलास्त्रोटयर सर्वशत्रून्भंजय२ द्वेष्यानिर्द- लयर सर्वान्स्तंभयर मोहनास्त्रेणद्वेषिणमुच्चाटय २ सर्व वशंकुरुस्वाहा देहि २ सर्वकालरात्रिकामिनिगणेश्वयनमः ॥ अथा- नपूर्णामंत्रोद्धारः कामेश्वरीतंत्रे । तारं परापि कमला मीनकेतन एव चाविश्वं ततो भगवति माहेश्वरि ततः पुनः ॥ अन्नपूर्णे ठद्वयं च म- नुर्विशाक्षरः स्मृतः॥ व्यक्तिरस्य । ओह्रीं श्रीं क्लीनमाभगवतिमा हेश्वरि अन्नपूर्णस्वाहा॥अथ कुलवागीश्वरीमंत्रोद्धारो मुंडमालायाम्। प्रणव मदनं चैव स्कंदं नारायणप्रियाम् । तटं तथेच्छाबीजं च ततः पल्लवसुद्धरेत् ॥ झयहस्ते ततः पश्चात्कुलवागश्विार तथा। अते च वासनावी पद्मं कांक्षापि नीरजम्॥नर्तकीवीजमंभोज पय- ग ·[बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (७१) श्चैव सुरेश्वरि । कुलवागीश्वरीदेव्याश्चतुर्विशाक्षरो मनुः॥ अथास्य व्यक्तिः । ओक्कीह्रीं श्रींहूंझपहस्तेकुलवागीश्वरिऐंठः खंठःखीठःस्वा हा ॥ अथ पंचवालकमंत्राः। हेरंवशरजन्मानौ कार्तवीर्यार्जुनस्त- था।हनुमान भैरवश्चैव कथिताः पंच वालकाः॥ इति भैरवीतंचे। वामकेश्वरे तु । हेरंवशरजन्मानौ महामृत्युंजयस्तथा । कार्तवीर्या- र्जुनश्चैव हनुमद्भवौ तथा।।कुमाराः पट्च संप्रोक्ताः। इति । रुद्रया- मले तु । गणेशो बटुकश्चैव स्कंदो मृत्युञ्जयस्तथा। कार्तवीर्या- र्जुनश्चैव सुग्रीवो हनुमांस्तथा ॥ कुमाराः सप्त विख्याता इत्युक्तमि- ति ॥ तत्रादौ गणेशमंत्रोद्धारो रुद्रयामले । प्रणवं कमलं लज्जां कंदर्प मठवीजकम् । शंकरं पछिरोमंत्रं ततः पल्लवमुद्धरेत् ॥गण- पते ततः पश्चादरवरदमेवच । सर्व जनं ततः पश्चान्मे वशमानये ति च ॥ अन्त्येऽपि ठद्वयं ज्ञेयमष्टविंशाक्षरो मनुः ॥ स्वरूपम्॥ ओश्रीं ह्रीं क्लींग्लौंगंगणपतेवरवरदसर्वजनमेवशमानयस्वाहा ॥ अथ कुमारस्य कुलचूडामणौ । प्रणवं छविवीजश्च मंत्रञ्च द्विशिरः स्मृ- तम् ॥ मध्ये कुमाराय नमः अन्ते नीरमुदाहृतम् ॥ उदाहरणम् । ओहांकुमारायनमः स्वाहा ॥ अथ कार्तवीर्यार्जुनस्य डामरतंत्रे। प्रणवं वायुपूज्यां च चारुकं मन्मथस्तथा। शुक्रवीजं तथा शून्यं कमलां रसनां तथा॥ चंद्रं डिवं च कूलं च तुरगं च सुरेश्वरि । मध्ये तन्नाम विज्ञेयं कार्तवीर्यार्जुनाय च ॥ अन्ते पयो मनुः प्रोक्त एकविंशाक्षरः शिवे ॥ व्यक्तिरस्य । ओपीछीकीत्रों आंश्रीकौऐहांह फटूकार्तवीर्यार्जुनायस्वाहा ॥ अथ हनुमतः कुलचूडामणौ । प्रणव मूवीजं च विभूतिस्तदनंतरम् । हनूमते ततः पश्चाद्रामदूताय वै नमः ॥ लंकाविध्वंसनायैवमंजनीगर्भसं ततः। भूताय शाकि- नी च डाकिनी तदनंतरम् ॥ विध्वंसनाय किलिद्वौ बुबुकारेण वै पुनः । विभीषणाय हनुमदेवाय तदनंतरम् ॥ त्र्यक्षं माया हरि- ·(७२) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः] णाक्षी व्योषः स्कंदं तथैव चापुरमापस्तथांतेच सप्तषष्टयक्षरोमनुः।। उदाहरणम् । ओऍह्रीहनुमतेरामदूतायलंकाविध्वंसनायांजनीग- र्भसंभूतायशाकिनीडाकिनीविध्वंसनायकिलिबुबुकारेणविभीषणाय हनुमद्देवायओह्रीश्रीह्रौत्रांफट्स्वाहा ॥ अथ भैरवस्य रुद्रयामले । प्रणवं मन्मथं चैवमभ्रवीजसमन्वितम् । अब्धिवीजं कल्पवाज शतघ्नीबीजसंयुतम् ॥ मायां मध्येऽपि बटुकभैरवायाश्मरी तथा । अन्ते यो भैरवस्यायं मनुरष्टादशाक्षरः।।उदाहृतिः। ऑक्की वीरुधुंनीहीबटुकभैरवायनमःस्वाहा ॥ अथ महामृत्युंजयस्यागम लहाम् । व्यक्ष हजं शक्तिशोभेऽपि शंकां मा तस्माद्वै पालयद्वे तथैव। तस्माच्छक्तिः खं शरद्धजत्रासौ मंत्रोद्धारं देवमृत्युंजयस्य। ओंजूंस हंसः मांपालयपालय सोहंसः जू ओम् ॥ अथ सुग्रीवस्या- गमशिरोमणौ । तारं माया वाग्भवं मन्मथं च शक्तिमध्ये नाम त्यक्त्वा तथांते। कालीपद्मौ कूर्चपद्मौ समस्तापनौ नीरं ह्येष सुग्री- वमंत्रः॥ स्वरूपमाह । ओहोंऐं क्लींसः सुग्रीवदैवताय क्रीठः हूंठ: स्वाहा ॥ अथ नवग्रहमंत्राः । आदित्येंदुजशुक्राश्च गुर्विदू परमेश्वरि । एते पञ्च महेशानि पञ्चेषोर्वाणदेवताः।भौमाकिराहव- श्चैव त्रय एते मुनीश्वराः । देवस्य खंडपरशोलोचनत्रयदेवताः॥ केतुश्च परमेशानि भूमेर्दैवः प्रकीर्तितः। एते नवग्रहाः प्रोक्ताः शंभुना रुद्रयामले ॥ तत्रादौ पञ्चस्वादित्यस्य विश्वनाथसारोछारे । प्रणव चांबरं लक्ष्मीयोमबीजं तथैव च । बीजं तुर्यशिरो ज्ञेयं मनुwष्टा- क्षरः स्मृतः ॥ ओह्रौःश्रींआंग्रहाधिराजायादित्याय स्वाहा ॥ अथ बुधस्य स्वतंत्रप्रणवं च तथा स्कंदं रसज्ञा च षडाननःमध्ये- ऽपि ग्रहनाथाय बुधाय च ततः परम्॥नीरञ्च सोमपुत्रस्य मनुश्चतुर्द- शाक्षरः॥स्वरूपम्।ओह्रांक्रीटं ग्रहनाथायवुधायस्वाहा ॥ अथ शुक्र- स्यागमशिरोमणौ।प्रणव मूर्द्धवीजं च स्तनवीजसमन्वितम्।शिवाज ·[बीजसंग्रहः]] मातृकाविलासः। (७३) ततो मध्ये ग्रहेश्वराय वै पुनः॥शुक्रायांतेश्मरी चैव वालश्चतुर्दशा- क्षरः ॥ उदाहतिः । ॐऐजंगंग्रहेश्वरायशुक्रायनमः ॥ अथ वृहस्प- तेत्रिपुरातिलके । त्र्यक्ष मायापि सौभाग्या सुरासुरनमस्कृते । तरं- गवेश्ये संयोज्य चावागी हिंगुवीजकम् ॥ ऊर्द्ध च षट् शिरोवीजं ततः पल्लवमुद्धरेत् ॥ ततो ग्रहाधिपतये बृहस्पतय एव च ॥ ततो वारिवहश्चैव पद्मं लक्ष्मी तु नीरजम् । वासना पंकजं चैवमंते प्रोक्तं मनः शिवे ॥अथोदाहरणम् । ॐह्रीं श्रींव्खीऐं ग्लौंग्रहाधिपतये बृह- स्पतयेवीठः श्रीठः ऐंठः स्वाहा ॥ अथ चंद्रस्य कालीपटले । त्र्य- क्षंच हरिणाक्षी च कुंतीवीजसमन्वितम्।हरेतिशब्द संयोज्य शून्या- नुस्वारसंयुतम् ॥ नाद्यवीजं ततो मध्ये चंद्रायांतेश्मरी स्मृता । स्वरूपम् । ॐ श्रींक्रीहांझौंचं चंद्राय नमः॥अथ त्रिग्रहमंत्रोद्धारस्त- त्रादौ भौमस्य।चारणं हरिणीवीजं रुक्मिणी शर्वरीपतिः।वेधोवीज ततोमध्ये ग्रहाधिपति वै ततः।। भौमायांते पयः प्रोक्तो मनुः पञ्चद- शाक्षरः ॥ शारदाटीकायाम् ॥ अथोद्धार ॥ ऐसौ श्रींद्रांकंग्र- हाधिपतिभौमायस्वाहा ॥ अथ शनैश्चरस्यागमलहाम् । तारं लजां श्रियं चैव वीज त्रिशिर ऊर्द्धतः । ग्रहचक्रवति- नेऽपि शनैश्चराय वै ततः। मदनं वासना शक्तिरते नीरमुदाह- तम् । शनैश्चरस्य देवेशि मनुर्विशाक्षरः स्मृतः।स्वरूपम् । ॐह्रीं- श्रीग्रहचक्रवर्तिनेशनैश्चरायकोंऐंसः स्वाहा ॥अथ राहोरागमलहा- म् प्रणवं रसनायुग्मं तटयुग्मं च गर्जितम् । ततष्टंकधारिणे च राहवे हव्यवाहनः॥ लज्जा लक्ष्मीस्तथा भीमा यंते वनमुदाहृतम्। राहोर्विशाक्षरो वालो यथाभीष्टफलप्रदः॥ स्वरूपम् । ॐक्रीकी हूंहूंटंटंकधारिणेराहवरंह्रीं श्रीं स्वाहा ॥ अथ केतोस्तंत्रमुक्तावलौ। प्रणवं साधको वृष्टिस्ततोऽपि क्रूररूपिणे । केतवेऽपि ततः पश्चा- चंद्रशंकापयस्तथा ॥ केतोरयं महामंत्रो देवि पंचदशाक्षरः ॥

·मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः]
(७६)
ख्यात रिरूपिणकेतवेऐसौः स्वाहा ॥ अथ पार्वत्या पृष्टो रुद्रो
चारकाक्रमतो बीजान्याह । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मंत्रकोशं सुवि-
ठारम् । मुनीनां सूचितो यश्च दक्षिणामूर्तिना पुराईश्वर उवाच ॥
आत्मबीजमकारं च स्वान्तहृद्धीजमेव च । मानसं च मनोबीज
पैतामहमिति स्मृतम्।।अपरमनृतं ज्ञेयमकारस्य सुरेश्वरि ॥॥१॥
शून्यं खमंबरं व्योम वैष्णवं चोत भाषितम् । आकारस्यानृतम-
न्यदुक्तं भैरवतंत्रके ॥ आ॥२॥ इंद्रवीजं तथा जिष्णुमरुत्वान्म-
घवा हरिः। शैवं चेकारवर्णस्य कृत्रिमं त्वपरं वदेत् ॥ इ॥३॥
बुद्धिबीजं तथा मेधा धीबीजं च मतिस्तथा। ऐंद्रं तथैव विज्ञेयमी-
कारस्यानृतं परम् ॥ई॥४॥ रुतिबीजं तथा नंदा वामनं वा तु बी-
जकम् । सौर्यमुकारबीजानि कृत्रिमाण्यपराणि तु॥॥६॥कचबी
जं तथा केशं मूर्द्धजं च शिरोरुहम् । ऐंदवं त्वनृतं चान्यदूकारस्य
सुरेश्वरि।।ऊ॥६॥पाप्मबीजं तथा पापंकिल्विषं कल्मषं तथाकिंकरी
बीजमेतच्च मंगलं त्वनृतं परम् ॥ ऋकारस्य रहस्येऽस्मिन्काल्याः
प्रोक्तं सुरेश्वरि॥ ॥७॥ कृपाबीजं दयावीजं करुणा कार्पिकं तथा॥
ऋकारस्यानृतं चान्यद्भाषितं विश्वयामले|ऋ॥८॥विश्ववीजद्वयं ज्ञेयं
लकारं च नम इति।व्यक्तबीजं जगदीजंगौर्व प्रोक्तं मया शिवलिका-
रस्यानृतं वान्यत्तदुक्तं रुद्रयामले ॥ ल॥ ९॥ गंगावीजं स्वर्द्धनी
च नाकवापी च स्वर्णदी। शक्रमन्यदसत्यं च लकारस्य मयोदि
तम् ॥ ल ॥ १०॥ एकादशी मातृका च लताबीजं तथैव च ।
वल्लीबीजं च वाराकी तदन्यदनृतं मतम् ॥ अपरञ्च मया ख्यातमे
कारस्य सुरेश्वार । कुलचूडामणौ ग्रंथे रचिते मांत्रिकोत्तमैः
॥ ए॥ ११ ॥ वाग्भवमूर्द्धवीजं च चारणं चंडिकेश्वरः । चंद्रोऽपि
चर्मवसनं वासनाऽपि तथैव च ॥ चार्वग्यपि च चर्माणं मात्रां द्वाद-
शकामथ । रोहूं ख्यातं मया देवि ऐकारस्यानृतं परम् ॥ ८॥१२॥

·[बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (७७) प्रणवं च तथा तारं त्र्यक्षं तोमापि त्र्यंविका । वासस्तारव युवीजं. कैतवं च मया स्मृतम् ॥ ओं॥ १३॥ मोक्षवीजं तथा मुक्तिश्स्य निर्वाणवीजकम् । आगस्त्यं च मयाख्यातं ग्रंथेभैरवतंत्रके ॥ ॥१४॥अंबीजं वृक्षवजिंच पादपंच धरारुहम् । भूरुहञ्च मयाख्या- तमनृतं त्वपरं वदेत्।।अम्॥१६॥नागवीजं भूधरञ्च भाग्यवीजं च भा. नवम् । धौवं ख्यातं मया देवि अःशब्दस्यानृतं परम् ॥ अ. ॥ १६॥ ककारं च शिरोवजि मूर्द्धवीजं च वारुणम् । वेधोवी- जं विधिब्रह्मा स्वयंभूवीजमेव च ॥ ककारस्य मयाख्यातमनृतं चापरं वदेत् ॥ कम् ॥ १७॥ नभोवीजं पुष्करं च योवीज चक्रवा- लकम् । वैप्टरश्रवसं चैव प्रोक्तं त्रिपुरया स्वयम् ॥ खम् ॥ १८ ॥ शिववीशंभुवीज शर्वश्वशंकरस्तथा। गकारस्यानृतं चान्यद्भाषि- तं हि मया प्रिये ॥ गम् ॥ १९॥ जिनवीजं पडभिज्ञं च मारजि- द्वीजमेव च । मायात्मजोऽर्कबंधुश्च गौतमं त्वनृतं परम् ॥ वका- रस्य मयाख्यातं ग्रंथे वै रुद्रयामले ॥ घम् ॥ २० ॥ पडाननः शरजन्मा स्कंदः कुमारवीजकम् । शांभवः शालिगविजि वनृतं चापरं मतम् ॥ ङम् ॥२१॥ नाट्यवीजं च नटनं तांडवं नृत्तवीज- कम् । चकारस्य मयाख्यातं ग्रंथे भैरवतंत्रके ॥चम् ॥२२ ॥ शनिवीजमर्कजं च पंगुवीजं तथैव च । कालं च सौरवीजं च सूति- सुंदरवीजकम् ॥ छम्बीजं च मया प्रोक्तं ग्रंथे कामेश्वरे शिव । छम् ॥२३॥ शनिवाजे द्वे छ ए॥ स्तनवीजं कुचं चैवमुरोजो हजमेव च।। जकारस्य मयाख्यातमतोन्यदनृतं स्मृतम् ॥ जम् ॥ २४॥ इच्छा- बजि स्पृहा कांक्षा लिप्सा वीजचतुष्टयम् । झकारस्य मयाख्यातम. सत्यमपरं स्मृतम् ॥ झम् ॥२५ ॥ यमवी कालवीजं कृतान्तं समवर्तिकम् ॥ कीनाशं मृत्युवीजं च नकारस्य मयोदितम् ॥ भम् ॥२६ गर्जितं स्वनवीजं च स्तनितं रसितं तथा ॥ टकारस्य मया- ·(७६)। मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः] ख्यात स्वतंत्रे देववंदिते ॥ टम् ॥२७॥ पयोज पंकजं पद्मं नीरज चाम्बुजं) तथा ॥ बीजानीह पंचैव कृत्रिमाण्यपराणि वै ॥ ठाम् ॥२८॥ सिंहिका सरसीवीज रेणुकाबीजमेव च । अंजनीवी- 'जकं ख्यातं डकारस्य मया शिवे ॥ डम् ॥२९॥ वायुवीजं चानि- लं च मरुद्वीजं समीरणम् । समीरञ्चाशुगं ज्ञेयं वातं श्वसनवीज- कम्॥ढकारस्य मयाख्यातमसत्यं यदतः परम् ॥ ढम् ॥३० ॥ भैरवतंत्रे यमपि वायुवीजमुक्तम् ॥ आशुगबीजे द्वेणं ढं च ॥ मार्गणं बाणवीजं च पत्रिणं चाशुगं तथा । णकारस्यानृतं चान्यत्प्रोक्तं भैरवतंत्रके ॥णम् ॥३१ ॥रात्रिबीजं तमोबीजं तामसीवीजमेव च । क्षपा च क्षणदाबीजमसत्यं यदतः परम् ॥ कुब्जासर्वस्वके ग्रंथे तकारस्य स्मृतं शिवे ॥ तम् ॥ ३२ ॥ बिलबीजं च विवरं सुषिरं नागलोककम् । थकारस्य मयाख्यातं तंत्रे वै कुब्जिकार्णवे॥ थम् ॥३३॥ चक्रिवीजं व्यालबीजं सर्पः काकोदरोरगौ। भोगि- बीजं भुजंगं च भुजंगममिति स्मृतम् ॥ दकारस्याष्टबीजानि ह्य- नृतान्यपराणि तु ॥ दम् ॥ ३४ ॥ पुष्पवीजं प्रसूनं च प्रसूतिः सुप्रजास्तथा ॥धकारस्यानृतं चान्यत्रिपुरातिलके स्मृतम् ॥ धम् ॥३६॥क्षारखीजं च लवण सैंधवं सूकरंतथावाराहञ्चनकारस्य शि- रोमणौमयोदितम्।।नम्॥३६॥मत्स्यबीजमीनबीजं शफरीबीजमेव च । झपवीजं मयाख्यातं यस्य च्छिन्नाशिरोमणौ ॥पम् ॥३७॥ कूर्म बीजञ्चकमठं कर्कटोऽपि कुलीरकम्।कच्छपं च फकारस्य शारदा- पटलोदितम्।।फम्॥३८॥ऊर्मिवींचिस्तरंगश्च बकारस्य त्रयं मतम् । बीजमन्यदतोऽसत्यं मया प्रोक्तं सुरेश्वरि ॥बम् ॥३९॥ भद्रिका भास्वती भीमा भकारस्यानृतं परम्।तंत्रेहि मुंडमालाख्ये मयाप्रो- तं महेश्वरि ॥ भम् ॥४०॥डुलीबीजं शिलीवीज मंडूकं दर्दुरंतथा। १ त्रिपुराशिरोमणौ।

·[अंतर्मातृकान्यासाः] मातृकाविलासः। (७७) भेकीवीजं मकारस्य मयाख्यातं सुरेश्वार ॥ मम् ॥४४॥ वायुवीजं. तथा वाग्मि वाचालं वश्यवीजकम् । वीरवीजं तथा वापी यकारस्य मयोदितम्।।यम्॥४२॥अग्नी रेफश्चवह्निश्च हुतभुग्वव्यवाहनारका- रस्य मयाख्यातं श्यामातंत्रे सुरेश्वरि ॥ रम् ॥ ४३ ॥ तमोवीज तथा ध्वांत मोहं तिमिरमेव च । लकारस्य मया प्रोक्तं स्वतंत्रे मु- निनिर्मिते ॥ लम् ॥४४॥ भूवीजं धरणीवीज वकारं ब्रह्मणोदित- म् । अभ्रवीजं च जीमूतमंबुभृदंवुदंधनम् ॥ वकारस्य मया प्रोक्तं. तंत्रे हि वामकेश्वरे ॥ वम् ॥ ४५ ॥ कल्याणं चैव शर्मापि शंशुभं च चतुष्टयम् । शकारस्य मयाख्यातं तंत्रे भैरवसंज्ञके॥शम्॥४॥ शंपावीजं तडिद्वीजं विधुच्छतदा तथा । ह्रादिनीवीजकं पस्य मया प्रोक्तं स्वयामले ॥ पम् ॥ १७॥ शक्तिः शापि विज्ञेयं श- रच्छंके तथैव च । सकारस्य मयाख्यातं ग्रंथे छिन्नशिरोमणौ ॥ सम् ॥४८॥ छविवीजं कांतिबीजं शोभापि सुपमा तथा । आ- काशञ्च हकारस्य सिद्धसारस्वतोदितम् ॥ हम् ॥ ४९॥ देववीज निर्जरं च त्रिदिशं त्रिदिवेशकम् । सुरखीजं च गीर्वाणं लैखममर- बीजकम् ॥क्षकारस्य मया प्रोक्तं कुलचूडामणौ प्रिये । वर्णानां देवदेवेशि कोशः प्रोक्तो मयाशुभे ॥ नानामंत्रयुतो देवि सर्वाग- मसुनिश्चितः । दक्षिणामूर्तिमुनिना वर्णितोयं पुरातन इति ॥ अथ च सर्वा नानामंत्ररूपाऽपि मातृकैकमंत्ररूपत्वेनापि पव्यते मंत्रशास्त्रे साचांतर्मातृकाबहिर्मातृकारूपेण द्विधा । तथा हि । अस्यांतातकासरस्वतीमंत्रस्य ब्रह्मा ऋपिर्गायत्री छंदोंत- मातृका सरस्वती देवता हलो बीजानि स्वराः शक्तयोऽव्यक्तं कील- कमंतमातृकान्यासे विनियोगः। ब्रह्मऋपये नमः शिरसि । गाय- वीछंदसे नमः कंठे । अंतर्मातृकादेवतायै नमो हृदये । हल्लाजे- भ्यो नमो गुह्ये । स्वरशक्तिभ्यो नमः पादयोः । अव्यक्तकीलकाय ·(८०) मातृकाविलासः । [विलोमानुलोममातृकान्यासाः] मूले णनमो दक्षांगुल्यग्रे नमो वामोरुमूले थं० वामजानुनि दं० वामगुल्फे धं० वामांगुलिमूले नं० वामांगुल्यग्रे पं० दक्षकुक्षी फं० वामकुक्षौ वं• पृष्ठे भं० नाभौ मं० उदरे य० हृदये रं० कंठे लं. दक्षबाहुमूले वं० वामबाहुमूले शं० हृदयादिदक्षकरायांतं पं० हृद- यादिवामकरायांत सं० हृदयमारभ्य दक्षपादपर्यंत हं. हृदयमार- भ्य वामपादपर्यंत ठं० पादादिशिरःपर्यतं, सं० शिरःप्रभृति पादान्तम् ॥ इतिबहिर्मातृकान्यासः॥ अथ विलोममातृका च ॥ क्षेळंहंसंघशंवलरंयमभंवफंपंनंधंदयंतणंढंडंठटभंझंजछंचंडंचगं«कं अ अंऔंओंऐऐलंलंऊँउंईइंआंआइतिविलोममातृकाः॥ अनु- लोमाया आदौ विलोमाया अंते चैकैकमालाजपात्साद्धमशक्योऽपि मंत्रोझटिति सिध्यतीत्युक्तं मंत्रशास्त्रकिञ्चभुवनेश्वरीस्तवे तुक्षादने लकारोन गृहीतस्तत्रास्या बीजांतरसंकलनजपात् सारस्वतसि द्विरच्युक्ता।आदौ वाग्भवमिदुबिंदुमधुरं भाते च कामात्मकं योगांते कषयोस्तृतीयमिति ते बीजत्रयं ध्यायता । साई मातृकया विलोम विषमं संधाय बंधच्छिदा वाचां सर्गतया महेश्वरि मया मात्राशतं जप्यते ॥ १ ॥ अस्यार्थः॥ हे महेश्वरि मयांतर्गतया वाचा मात्राशतं जप्यते । किंभूतेन इत्याना प्रकारेण तत्तव बीजवयं विलोमविषमं यथा स्यात्तथा मातृक । सह संधायानुबध्य ध्यायता । इतीति किम् आदौ अकागदी इंदुबिंदुमधुरम् इंदुश्चंद्र- कला बिंदुरांनुस्वारस्ताभ्यां मधुरं मनोहरं वाग्भवं वाग्वीजमैमि त्यर्थः । च पुनः भांते अकारांते कामात्मे कींकारं तदनु कष- योर्योगांते क्षकारांते तृतीयं शक्तिवीजं सौः इति । तद्यथा । ऐंअं आईईउऊोललंएऐओंऔंअंअः कंखंग इंचछजझोंकीटठड ढणंतथंदापनपफवंभमयरवेशपंसंहक्षसौ प्रतिलोमतो यथा।सौक्षं हंसपेशवालयमभंवफनिधदर्थतणंटेंडंठटक्कीभाजछंचंङघंगखंके- ·- [ मातृकार्ययोजना] मातृकाविलासः। (८१) अःअंऔंओएललंऊंउँईइंआंअंऐं इति ॥ पुनः किंभूतेन मया बंधस्संसारस्तं छिनत्तोति बंधच्छित्तेन तथा ॥ किञ्च । तत्सारस्वतसार्वभौमपदवी सयोमम द्योततां यत्राज्ञाविहितमहा- कविशतैः स्फीतां गिर चुम्वताम् ॥चैत्रोन्मीलितकेलिकोकिलकुहू- कारावतारांचितश्लावासिञ्चितपञ्चमश्रुतिसमाहारोपिभारोपमः॥२॥ अस्यार्थः तत्तस्माज्जपात्सद्यस्तत्कालंमम सरस्वती विदंतीति सा. रस्वताः विद्वांसस्तेषुसार्वभौमपदवी चक्रवर्तित्वं द्योततां प्रकाश- ताम् । यत्र यस्यां सारस्वतसार्वभौमपदव्यां गिरं चुवतां वाणी शृ- ण्वतां पुरुपाणां चैत्रोपलक्षिते वसंते उन्मीलितकलयः प्रकाशितक्री- डा ये कोकिलाःपिकास्तेपांये कुहूकारावताराः कुहू कुहू इति ध्वन- यस्तैरंचिता प्राप्ता या श्लाघा स्तुतिस्तया सिंचितो वाईतो यः पंचमस्तस्यैतनामकस्वरस्य श्रुतिसमाहारः श्रवणसमूहः सोपि भा- ररूपो दुःसहो भवति । किंभूतां गिरं महाकवीनां शतैः स्फीतां प्रौढीकृताम् । किंभूतमहाकविशतैः महाप्रबंधे आर्यादिच्छंदसि यत्र गुरुर्विलोक्यते तत्र गुरुरेव यत्र लघुविलोक्यते तत्र लघुरवेति या- ऽऽज्ञा तया विहिताः प्रेरितास्तैः एतेन कोकिलादिस्वरतोऽप्यधिक लोकरंजकत्वं महाकविश्लाध्यकवित्वञ्चमे सयो देहीति भावः। किं बहुना मंत्रशास्त्रे पातृकाप्रभावो बहुधा वर्णितोस्ति विस्तराभियेह न प्रपंच्यते ॥ अथ च या लिंगसंख्याविनिर्मुक्ता मातृका प्रतीयते तस्याः किंचन योजनामाचं लिंगसंख्यावत्त्वेनापि क्रियते । तथाहि अआइईउऊऋऋललएऐओऔअंअः । अशब्दवाच्या ब्रह्मसोमादयस्तथा आशब्दवाच्या अनि- लानलवसंतादयस्तथा इशब्दवाच्याः कामवरुणादयो वृक्षाद- यश्च ईशब्दवाच्या ईश्वरशमित्रादयश्च उशन्दवाच्याः शंकरसेवा- दयो नारदादयश्च ऊशब्दार्थास्त्वष्टवाखादयस्तथा ऋशब्दार्थावा- ८ ·(८२) मातृकाविलासः। [ द्वादशाक्षर्यर्थाः] सुकिश्यालनिर्ऋत्यादयश्च ऋकारार्था हस्त्यादयश्च लवाच्या मत्स्यवीतरागादयो लवाच्या देहांगवालादय एकारार्थाः कुमारोद्ध- वादयश्च ऐवाच्या धरणीनाथकुलालवानरादयश्च तथा ओकारार्थी ध्रुवागस्त्यादयस्तथा औवाच्या नरनारीस्थूलसूक्ष्मादयश्च तथा अं- वाच्याः सुखदुःखादयश्च एते सर्वे अएव वासुदेवस्वरूपा एव सर्ववा- क्यं सावधारणम्'इतिन्यायादवकारोज्ञेयः।"पुरुष एवेद सर्वम्" इतिश्रुते, सर्व खल्विदं ब्रह्म" इति श्रुतेश्च “सकलमिदमहं च वासु- देवः” इतिवृद्धानुशासनाच। वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न चान्योऑस्ति तत्त्वतः' इति श्रीभागवतद्वितीयस्कंधोक्तेश्च अकारो वासुदेवः इत्ये. काक्षरात् ॥ अथाकारादिषोडशस्वराणां ब्रह्मादिवाचकत्वे सौभरिमुनि- वर्यप्रणीतश्लोका लिख्यते । तथाहि । अः कृष्णः शंकरो ब्रह्मा शक्रसोमोऽनिलोनलः । सूर्यः प्राणो जनः कालो वसन्तः प्रणतः सुखी ॥ १ ॥ आः स्वयभूरिभो वाजी खेदः शंकरवासवौ ॥ पारिजातः समः प्राज्ञो नवासश्चणकः सुतः॥२॥ कामः स्थाणुरि- द्रोऽर्को वरुणः पादपो द्विपः॥शुचिः श्रीमानब्जबालौ विरिञ्चिः कृत्ति- कासुतः॥३॥ ईरीश्वरो भवेच्छत्रुः पुरुषः करुणारुणः॥ अप्रजा सुप्रजाः शंभुर्मुकुरो नकुलोऽकुलः॥ ४॥ उौरीपतिरुकालः सेतु- नाथः परायणमानारदोऽर्कोऽनिलः पाशी मार्कण्डेयोऽथरावणः॥६॥ ऊः परेतोऽज उस्त्वष्टा विवस्वानग्निसारथिःविहिनिशाकरः पूर्णी दरिद्री सरमाधिपः ॥६॥ ऋनितिनलो नाथः खग एवाथ वासुकिः ॥ श्यालः पितृष्वसुः पुत्रोऽदितिदितिरुमा रमा ॥ ७॥ अत्र ऋइत्यापत्वात्सोराकाराभावः। ऋनिषेधो भवः पूषा करुणोऽ- मरराडजः॥ करी तरुनरः पाप्मा विद्वानथ रमापतिः ॥८॥ लमत्स्योऽरुणवर्णः स्यात्वीवः पापी पराजितः ॥ वीतरागोऽप्य- पाखंडी कमलं मरणं च ल ॥ ९ ॥ इदमपि पूर्ववत् । लमहात्मा ·-- [ द्वादशाक्षर्यर्थाः] मातृकाविलासः। (८३) सुरो वालो भूपः स्तोमः कथानकः॥ मूर्खः शिश्नो गुदः कक्षा केशः पांपरतोऽमरः ॥१०॥ एः कुमारोऽसुरोऽरातिर्जातीयो हित उद्धवः ।। आत्मा शेपो विवस्वांश्च कृतार्थों मध्वरी शरः ॥११॥ऐः क्रूरो धरणीनाथः पूरोमारोऽमरोऽसुरः॥कुलालोनाधरःप्राज्ञोऽस्वेदः पुत्रो- ऽथ वानरः॥१२॥ओवैधा ज्ञो ध्रुवोऽगस्त्यो गरुडो गौः क्षयोऽसुरः। आखुः काणोऽथ मार्जारः साधुः संगः पराशरः ॥ १३॥ औःश्वा युवा नरो नारी भावः सुक्ष्मः प्रजापतिः॥ स्थूलो जारः कलावांश्च सुखी दुर्गा रतिः कविः ॥ १४॥ अं सुखं कश्मलं दुःखं पूर्ण दुःखां- तरं वरम् ॥ अः प्रायुक्तो जिनायेषु विष्णुनित्यो नयः सुतः॥१६॥ इति सौभरिणा स्वकृतमातृकानाममालायामुक्तम् ॥ कख गऽघडच छजझमट ठडढऽण तथ दध न पफवभमयारलवशप सह क्ष. अथ कादिक्षांतवर्णानां योजनाकख गूअवअ च छजझम् अट ठडढ् अण तथदधन पफवभमेअरला उ अशप सह क्ष इति छेदः । गु इतिक्कीवं द्वितीयैकवचनं छजझञ्च तथा ठडढ्च । हे अवं पाप- मङति प्राप्नोतीति अवङ् यद्वाऽवमङितुं शीलमस्येत्यवङ् हे पाप- शील नर अङ् अभ् अण् अन् अम् अय् अढ फर एतेऽन्येऽप्येता- दशागत्यर्था अब वोध्याः एपां धातुपाठ उपलब्धिरस्ति कस्यचिद- -नुपलाब्धिस्त्वानंत्यादेव । तदुक्तमनुभूतिना सारस्वते 'धातूनाम- प्यनन्तत्वान्नानार्थत्वाच सर्वथा । अभिधातुमशक्यत्वादलमाख्या- तचिंतया' ।। इति 'अतो पर्थवशात्कल्प्यो धातुः सन्नेव मन्यते' इत्यभियुक्तोक्तेश्च कल्पितोप्यर्थवशाद्धातुस्सत्य एव मंतव्योऽन्य- थाऽनंतत्वव्याहतेः । तथा चात्राङ्गतावतः किए शकंवादित्वात्प- रारूपञ्च । पायति शोपयात सुखमायुर्वेति यः कालः । पैशोपणेऽतो डस्तस्य फवनं फलो गतिः । फर गतौ ततो मदादित्वादप्रत्ययः। यदा फिभ्रमण इति धातोरस्वरांतत्वादप्रत्ययः । पफवस्तस्मानं ·(८४) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्यर्थाः] भयं मीनाति हिनस्ताति पफबभमः । अत्र मीनातेर्डप्रत्ययः। भो भद्रे च भयेऽपि च' इति कोशात्।सच हरिःमयों मृत्युव्यालभीतः पलायल्लोकान्सान्निर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत्पादाब्जप्राप्य यदृच्छ- याऽद्य स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपति' ॥ इति श्रीदेवकीदेव्युक्तेः तस्मिन्पफवभमे श्रीहरौ। उ वितक। अं सुखं रातीत्यरो भक्तियोगः 'न मे भक्तः प्रणश्यति' इति श्रीमुखोक्तेः । तं लाति ददातीति अरला हरिकथा तया तथा। आतो लोपः । गोपावत् । कैवल्य- संमतपथस्त्वथ भक्तियोगः को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ' इति द्वितीयस्कंधोक्तेः । ग प्रीतिमट प्राप्नुहि। 'गः प्रीतौ' इति सौभर्युक्तेः । अत्र ङकारे कारः प्रश्लेष्यः । स च 'अमानोनाः प्रतिषधे' इत्युक्तत्वानिषेधार्थको ज्ञेयः कोर्थ मा कख गर्व कुरु कखे हसने हसनं हासो गर्वश्च धनपरिजनादिगर्व त्यजेत्यर्थःचोत्र पुनरर्थीच पुनस्तथ यथार्थभाषणं कुरु तथे यथार्थ भाषणे धातुरोदिताच पुनःछश्चजश्च झश्चैषांसमाहारइछजझं तच्च भूध निरूपमिति छजझम् क्लीवत्वं चात्रातथा चा छः छले जोऽपवादे झोझकटेजोऽग्निरूपेच'इति कोशादेकदेशोच्चारणन्यायाच एतेषाम निरूपत्वादेतानि च न दध मा कदापि कुर्विति भावः। दध धारणे परस्मैपद्यप्यस्ति धातुपाठे। छलादेराचरणानरकाग्निदाहस्यावश्यं भावित्वात् । ठो मध्वरिरिति कोशाद्विष्णुर्डोऽयः पूज्यो येषां ता न्ढते प्राप्नोतीति ठडद् सत्संगिकुलं तच्चाण प्राप्नुहि एतदपि क्लीवम् सत्संगी भवेति भावः न विद्यते शं येषां तेऽशाः पापिनस्तैः पो रणे युद्धं थस्य सोशषस्तत्संबुद्धौ तथा । पापिसंगरहितो भवेति भावः क्षयति नश्यतीति शस्तत्संबुद्धौ हे विनाशशील यदा हे क्षांत व पफबामे सह तृप्तो भवासह तृप्तौ दिवादिर्गणकार्यस्यानित्यत्वात् नश्यस्वत एव ते सर्वमभिलपितं सेत्स्यतीति भावः । 'पो रणे' इति न ·[वत्पत्तिकमः] मातृकाविलासः। (८५) सौभयुक्तेःक्षःक्षान्त इति चाएतेन परमेश्वरभक्तिगवत्यागकुसंगत्या- गच्छलादित्यागसत्संगस्वीकारक्षमावत्त्वेऽस्याकारादिक्षांतवर्णसमू- हस्य तात्पर्य ध्वनितमेतदेव सर्ववेदपुराणतिहासधर्मशास्त्रादीनाञ्च तात्पर्य्यमस्यैव व्याख्यारूपत्वात सर्वशास्त्रस्येतिाएपां वर्णानां यन्नं- दिकेश्वेरणव्याख्यानं भंग्यंतरेण कृतं तदेव निरवद्यमस्तिाएतत्त के वलं विदुपां मोदायैव कृतमिति ॥ अथ चानेन क्रमेणैवैते वर्णाः पर- मात्मन उद्भूताः 'आदिक्षान्ता इमे वर्णाः संभूताः परमात्मनः॥द्वारी- कृत्य प्रणवकं विमानं सर्वकारणम् ।। अकारात्स्वरसंभूतिस्पर्श- सष्टिरुकारतः॥अंतस्थोप्मक्षकाराणां मकारात्संभवोऽभवत् ।। स्वराः पोडश विज्ञेयाःस्पर्शास्तु पञ्चविंशतिः॥अंतस्थाश्च तथोष्माणो वेद- वेदमिताः स्मृताःक्षकारोवर्णसंयोग उपलक्षणमीरितःवस्वदीर्ण- वुभौ भेदावनाद्यौ हि प्रकीर्तितौ ॥ प्लत उत्पत्तिकालीनो नपाश्चां- त्योऽश्नुतेस्तदति वर्णसहितोक्तः एतत्क्रमानंगीकारे हि स्पर्शेषु य- त्पोडशमेकविंशम्' इति मुनींद्रोक्तसंख्याऽनिप्पत्तिदोपः स्यात्।कि- ञ्च'अकारात्पञ्चमोवर्णस्तमाःपंचकग्रहम् ॥ उकारस्तत्र विख्यातो नान्यो भवितुमर्हति ॥ इति भर्तृकारिकाव्याकोपोऽपि स्यात्।किञ्च 'पञ्चाशत्तमकाद्वर्णात्पूर्वोऽो मात्रयायुतः ॥ पञ्चम्यावर्मवीजं स्या- न्मात्रापंचदशीशिराः इति वीजाणवोक्तवर्णमात्रासंख्याप्येतत्क्रमतो वर्गोत्पत्तावेव संपत्स्यतेऽन्यथा न कथमपीति ॥ अस्यार्थस्तु । प- ञ्चाशत्तम एव पञ्चाशत्तमकस्तस्माद्वर्णात् क्षकारात पूर्वोऽर्णःप्रथमो वर्णो हकारः स पञ्चम्या अकारात्पञ्चम्या मात्रयोकाररूपयायुतोवर्म- बीजमेतत्संज्ञवीजं भवेत्। किंभूतोऽर्णः मात्रा चासौ पंचदशीचेति मा- वापंचदशी मात्रापंचदशीशिरसि यस्य समानापंचदशीशिरावत्यु- तस्यासार्वत्रिकत्वात्पुंवद्भावाभावस्तथैव समासांताभावश्चापंचदशी मात्रा चाकारमारभ्य गणनया अमित्यनुस्वाररूपा समायाति । तथा ·(८६) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्यर्थाः] आहुमिति वर्मबीजं प्रसिद्धमत एवांगन्यासे कवचाय हुमिति पव्यते। वमन्यत्रापि बहुधोक्तं विस्तरभियैवेह न प्रपच्यते । भक्तपुलाक- याय एवात्र सूचितः। अत एव श्रीलजीवगोस्वामिचरणैरपि वैष्ण- व्याकरणे हरिनामामृताख्ये नारायणादुद्भूतोऽयं वर्णक्रम इत्यु- स्वा अकारमारभ्य क्षान्ताः पञ्चाशद्वर्णा लिखिताः। किञ्च सृष्टि- कमतः संहारक्रमो हि प्रतिलोमो भवति स च सप्तमस्कंधे श्रीभा- विते श्रीनारदेन दर्शितः वाचं वर्णसमावाये तमोंकारे स्वरे न्यसे- इ। ओंकारं विंदौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम्' इति । किंच केरलशास्त्रेप्ययमेव वर्णोत्पत्तिकमोगृहीतः। तथा हि । कायाप्टाया नव नव पायाः पञ्च प्रकीर्तिताः। यादयोऽष्टौ नभौ पूर्णे केवलाश्च स्वरा आपि।' इति । इहापि ककारमारभ्य झकारान्तास्तथा टकार मारभ्य धकारांता नव नव ग्राह्याः। यकारमारभ्य हकारांता अष्टौ ग्राह्याः। नकारनकारयोः स्थाने पूर्णशब्देन बिंदुझिस्तथा वर्णीत- रामिलितस्वरस्थानेऽपि बिंदुरे ग्राह्य इति । ककारादिक्रमानंगी- कृतावियमापि संख्या विप्लुता स्यादित्यलं प्रपंचेन । प्रकृतमनुसरा- मः। ककारादय ऋकारादि मात्राचतुष्कं विहाय परिशिष्टद्वादशा- कारादिमात्रासंय्योगेन द्वादशधा भवंति तांश्च मुनिवर्यसौभरिप्र. गीतार्थयुतानधुना वर्णयामः ॥ तथा हि। ककाकिकीकुकूकेकैकोकौकंकः॥१॥ को ब्रह्मा का महादुगा, किः सुग्रीवो रमापतिः॥ आखंडलोऽथ सूर्योऽग्निव्याधः कर्षक इत्यथपि ॥ १॥ कर्गिजस्तुरगोव्याल जारोजीवः पिपीलिका। धरारमा च द्विडू रुद्धः पुरुषः पाटल* गौः॥२॥ कुः पृथ्वी कुः कुचः कूलं कूः कृत्या भूर प्रहिः ॥ के प्राणोऽर्को मदः सारःलीवः कैः प्रणतः शुचिः॥३॥ कोः कुकुरो जनः श्यावः पानशोकौ च कौषः ॥ के शिरः कं ·[ द्वादशाक्षर्यर्थाः] मातृकाविलासः। (८७) सुखं तोयं पयो दुःखं विपं भयम् ॥ ४॥कः प्रायुक्तोऽपि हिंसायां गमने सांत इष्यते।।इह कःशब्दो रामकृष्णवत्।का च रमागंगावत्। किहरिरविवत् । कीर्वातप्रमीलक्ष्मीनदीवच्च । कुर्भानुमनुवत् । कू- वधूवत् । केशब्दस्यतु के कयौ कय इत्यादि स्वरादौ, हलादौ च केभ्यामित्यादि रूपं च ज्ञेयम्।संबुद्धौ तु हे के इति । एदोतश्चापि धेर्लोपविधानात् । कैस्तु कैः कायौ कायः कैभ्यां कैपु हे कैः। कोशब्दस्य तु कौः कावौ कावः काम् कावौ काः कोभ्यामग्रे गो- शब्दवत् । कौस्तु ग्लोवत्साध्यः।कम् के कानीत्यादि।केचित्तु अनु- स्वारं मरूपं मत्वा कम्कमौ कंभ्यां कंसुहे कमित्थं रूपाणि मन्यन्ते, कश्शशब्दमाप विसर्गान्तत्वेन सांतं मन्यन्ते चातथा चकःकसौको- भ्यांकस्सुहेक इत्येवं रूपाणि ज्ञेयानिाइत्थमेव खादिक्षान्तानांरूपा- णि ज्ञेयानि। कादिपंक्तरर्थस्तु। कोब्रह्मा तस्य का मही उत्पत्तिस्थान कमलं तस्यकिः कर्षको कीनाश इव नाशकोहिमञ्जस्तस्य कीर्दैि वाह्नस्तस्य कुरुत्पत्तिस्थानं वायुः। वायोरग्निः' इति श्रुतेः।तस्मात्कूरु द्भवो यस्य भीमसेनस्य हनुमतोवा तस्य केलं तेन कैःप्रणतःकात- रपुरुपस्तस्य को शोकस्तस्य कौवृपः वर्पयिता वीरस्तस्यकं सुखं येन स जयस्तस्य को गमनं यत्र स विष्णुः। ककाकिकीकुकूकेकै कोकौकंकानोऽवत्विति शेपः।यदा को ब्रह्मा का दुर्गा किरनिःकी- जीवो गुरुः कुर्भूः कूः पहिः शेपः केऽर्कः कैः शुचिः संतुष्टविप्रः 'संतोपी ब्राह्मणः शुचिः' इति चाणक्यात् । कोःझ्यावस्तयुक्त- त्वात्सूर्यः ‘आकृष्णेन रजसा' इतिश्रुतेः कौवृपो धर्मः कं तोयं तच्च गांगरेव तस्य गमनं यस्मिन्यस्माद्वा स विष्णुश्शंकरो वा एप समूहो नोऽवत्विति पूर्ववत् । एवमन्यवर्णपंक्तरप्यर्थकल्पना ज्ञेयेति कौशब्दात्कोरित्यस्य भेदज्ञापनायौत्वनकृतमार्पवादेति सर्वत्र ध्येयम् ।। अथ खाद्यर्थमाह।

·(८८) मातृकाविलासः। [ द्वादशाक्षर्यर्थाः] खखाखिखीखुखूखेखैखोखौखंखः ॥ २॥ खः सूर्यो विवरौवश्व खोमा क्षमा कमला च गीः॥६॥ खिः का- मः खादो धाता खुर्वह्निः खूर्वृहस्पतिः ॥ खेः प्राणः खैर्भवो भ्राता पुत्रः खोःखञ्ज इष्यते ॥६॥ खौः सुरेशोऽगिरीशोऽर्कः खं व्योम च खमिंद्रियम् ॥ खः प्रागुक्तोऽपि खनने खंडनेऽतीतकालके ॥ ७॥ अथ गपड़े। गगागिगीगुगूगेगैगोगौगंगः ॥ ३॥ गो गणेशे तथा प्रीतौ भवः श्रीपतिरुत्तमः॥गा क्ष्मा गा चरमा गिर्धीः श्रीमानप्यंबुधिः पुमान् ॥ ८ ॥ गीर्वाणी गीः सुरा पत्नी सुधा गुः प्राण आसवः ॥गुः कांतिर्मदनो भीरु[श्च सेतुः सखा रविः ॥९॥ गुरुः पुरीषं गृः श्वादो गेः पापी जनवंचकःगैः पलाशो- ऽथ शोकोऽग्निः सूर्यों गोर्द्विपदः करी ॥ १०॥ गौर्वजं गौः प्रभा भूमिर्वाणी तोयं त्रिविष्टपम् ॥ धेनुर्वत्सो वृषो दिग्गौनेत्रं लज्जा गुरू रमा ॥ ११॥ इंद्रियं श्रीरुमा गं च वादिनं शरणं वरम् ॥ गः प्रागुक्तोऽपि गहने गमने गर्जने तथा ॥ १२॥ अथ धकारपतेः । घघाधिघीघुघूधैघोघौघंघः॥४॥ घः सूनु? घटो मेयो वह्निः पूषा नृपो गजः। चा रम्या च शची दुर्गा भूमिर्धितधर्मकौ ॥ १३ ॥ पीः कुमारोऽमराचार्योधुर्मूढो करुणःफणी ॥ भूमि—स्सुराधीशो गुदः संकर्षणोऽमलः ॥१४॥ घेः शंखः कुक्कुरः कालो धैः सूर्य्यः सरमासुतः ॥ घोर्थोषो पौः सुरावासः पाप्माचं पापवंटयोः ॥१६॥ वः प्रागुक्तोपि घटने धस्मरे घनगर्जने । अथ ङकारपतेः। ङङाडिडीङडेडैडोडौडंङः॥५॥ ङः प्राणस्तुरगोऽनासो वालको ङा धरा रमा ॥१६॥ ङि-

·[द्वादशाक्षर्याः] मातृकाविलासः। (८९)
बीभत्सुम॒गः सूक्ष्मो ङीभूपः कृकलाशयः ॥ कुःसूकरोऽथ
यात्रो के सूतो डैः पराशरः ॥ १७ ॥ ङोश्चसिंहोऽय ः
शूर्पोऽरुणोवह्निमुखो रविः ॥ ऊँघंटावरुणस्तोयं शब्दानुकरणं
तथा ॥ १८॥ ङः प्रागुक्तोऽपिहरणे हनने चनिपेधने ॥
चचाचिचीचुचूचेचैचोचौचंचः ॥ ६ ॥
अथ चकारपत्यर्थमाह । चश्चौरे वासवे चंद्रे चंदने चलनेऽ-
पि च ॥ १९ ॥ चा कद्रूरदितिः कन्या चिः पूपा माप एवच ॥
चीडपिर्दन्तिपत्नी स्याचुः कीलालं पविः शरः॥२०॥ भीरुश्चर्गि-
गोपि स्यात्पक्षी भूमिजराइविः ॥ चेः कृष्णोऽर्कस्तुरापाट्च चैः
सोमो विनतासुतः॥२१॥ चोः पाखंडी च चौर्धेनुरनानग्निरुद्धवः।।
चं चरित्रं सुखं दुःखं कश्मलं कमलं पयः ॥ चः प्रायुक्तोऽपि
चपलश्चटकश्चतुराननः ॥२२॥
छछाछिछीछछूछेछैछोछौछंछः ॥ ७॥
अथ छादेः।छस्सोमश्छलिकश्छन्नश्छा रुद्रश्छिःकुलालकाछी-
विष्णुश्छुः शुकश् श्छेः पाशी छैः सुरालयः॥२३॥छोः पूर्णोऽलं-
कृतो वायुश्छौः समीरस्तरुर्नगः॥ छमचिर्भूतलं स्वः स्यात्कूलं कूटं
सुखं कुलम् ॥२४॥ छः प्रागुक्तोऽपि च्छदनश्छटाकारश्छविर्युतः ॥
जजाजिजीजुजूजेजैजोजोजंजः॥८॥
अथ जादेःजो जनो जनको राजा जा योनिर्जिः सदाशिवः॥२५॥
जार्जिष्णुः करुणो यूका जुर्विष्णुः कुलालकाजेः शुनी जोऽथ जैः
पूपा वह्नि|ः कमलासनः॥२६॥जौरिजो युवाजं च जातं रजतमेव
च ॥ जःप्रागुक्तोऽपि जल्पाको जपनिष्टो जयेच्छुकः ॥२७॥
झझझिझीझुझुझेझैझोझौझंझः॥ ९ ॥

·(९०) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्यर्थाः]
अथ झादेःोझो हस्तो झकटो झल्लो झा योनिझिः कला कपिः॥
झीः करी झु/गुर्भूश्च ध्रुवः संघोऽमरोरगौ ॥ २८ ॥ झेश्चर्मकृद्भवः
सोमो रोमरामोऽथ झर्गुरुः ॥ झोः कर्णो झौः स्मृतो नाको झं
मैथुनमिति स्मृतम् ॥ २९ ॥ झः प्रागुक्तोऽपि शीघ्रार्थे झंझावाते
च दुर्दिने ॥
अञआजिजीजुजोजोजंञः ॥ १० ॥
अथभादेःभस्तु नासिकया भाषी वह्निरूपो भयानकः॥३०॥
स्वरभेदकरोगश्च भा जरा राशिरेव च ॥भिः सम्राज्ञानवृद्धोऽ.
ग्निी पाखंडी सुराप्रियः ॥३१॥भुः सुनेत्रो भूः सुवासा भेः कार्त-
स्वरसन्निभःभैः कृष्णा भोः पलाशः स्यानोर्गोः पाखंडवाक् करी
॥३२॥ पूर्वो ध्रुवा च में सर्पिः परं ब्रह्म निगयते । भाप्रायुक्तोऽपि
सुभगो बालको मृदुभाषकः ॥ ३३ ॥
टटाटिटीटुटूटेटैटोटौटंटः ॥ ११ ॥
अथ टकारपंक्तेः। टष्टंकष्टंकणं प्लीहा मूत्रकृच्छ्रोऽथ पिप्पलः।
टा शूर्पष्टिः करेणुर्भूः सरमा टीधराधरः ॥ ३४॥ टुः कंकणोऽथ
चूडः स्याहूननांदा स्वसा च भीः ॥ टेकाणष्टेडिन्धः स्याट्टैः
प्रेतो नभसी इयः ।। ३५ ॥ टोः परेतो गुरुः शिष्यष्टौर्विनीतो दवो
वृषः॥ टं नेत्रं श्रवणं पात्रं भ्रमणं मरणं तथा ॥३६॥टःप्रागुक्तो.
पि दुःशब्दो घंटाशब्दश्च ध्वन्यते॥
ठठाठिठीठुठूठेठैठोठौठंठः॥ १२ ॥
अथ ठादेः। ठो ध्वंसो नंदनश्चैव ज्ञानी मध्वरिवच ॥३७ ॥
वाचालः शून्य आसारष्टा शून्या मासिकेत्यापि ॥ ठिः कुमारो-
ऽमरारतिष्टीकुटुंब्यथ पुत्रवान् ॥ ३८ ॥ ठुकदंवो यमस्त्वष्टा ठू:
प्रजा धृतिरेव च।।ठेःसमासोऽपि छैासप्टोः समप्ठौश्व गौतमः॥३९॥

·[द्वादशाक्षर्यार्थः] मातृकाविलासः!
(९१)
ठंज्ञानं विवरं शून्यममृतं शारदं पयः ॥ ठः प्रागुक्तोऽपि गोप्यो
निरग्निशस्त्रध्वनिस्तथा ॥ ४० ॥
डडाडिडीडुडूडैडैडोडौडंडः॥ १३॥
अथ डादेडःपूज्यो बहुमूल्योऽर्थों डाक्ष्माच सरमा रमा।डिगौरी
डीः शिवा धात्री डुश्चंद्रो डूः कलापवान्॥४१॥ डेर्दमो डैर्वृपः कर्णो
डोः पापी पुरुपादकः ॥ डौधेनुश्च करो जारो डं च नेत्रं पयस्तथा
॥४२॥डःप्रायुक्तोऽपि डयने भये चैव भयानके ॥
ढढाढिढीढुटेटैटोटौढंढः ॥१४॥
अथ ढादेः । ढो ढका रासभश्चैव श्वादमार्जारकुकुराः ॥४३॥
ढा नाभिर्टिगुदो मेट्रो टी—मो वह्निरुत्कटः॥ दुः कूर्मः सूकरो व्या-
लो ढूः कुचे ठेकुरंगजः ॥४४॥ हारो ढोः सुखी वो टौमिड
पयोवरम् ॥ ढः प्रागुक्तोऽपि गमनी रमणी रमणोत्सुकः ॥ ४५ ॥
णणाणिणीणुणूणेणैणोणौणंणः ॥ १५॥
अथ णादेः। णो मत्स्यो बहुविस्तारो णो निषेधावधिविधिः ॥
णो नको णा सदाव्याधिर्णा नाभिर्णिवृकोदरः ॥ ४६॥ णी:
स्वर्गों णुः करेणुभूः कालिन्दी जराजरा ॥णेर्मार्जारो विडंगश्च णैः
शृगाली हरीतकी ॥४७॥णोःसर्पपोऽथ णोर्माया णं दर्शनमितीरि-
तम्॥णः प्रागुक्तोऽपि संशोपी नमस्कारोनमस्कृतः ॥४८॥
ततातितीतुतूतेतैतोतोतंतः॥ १६ ॥
अथ तादेः । तः सुवेशोऽथ ता मारी तिर्मेपः कपिलोरुणः॥
तीज्ञांनी तस्करस्तैलं तृप्णा च तुरुमेश्वरः ॥४९॥ तूम्लेंच्छस्तेः
करी नकस्तैः कृष्णाभीरथ प्रमूः ॥ तोः सूयों विनकृत्स्वामी तोः
स्वर्गो भूस्तथागरः॥५०॥ आचार्यों यजमानश्च तं तृणं जलमेव
च॥ तःप्रायुक्तोपि तश्चौरस्तनुदेहस्तमालकः॥५१॥

·(९२) मातृकाविलासः। [ द्वादशाक्षयर्थाः] थथाथिथीथुथूथैथैथोथौथंथः ॥ १७॥ अथ थादेः । थ स्थायी ठकुरः सूर्यो गणेशो विनतासुतः॥ था धरित्री प्रभा गंगा थिर्गोदा यमुना तथा ॥ १२॥ थीः समुद्रो व्रणोरेवा थुःसाक्षी थूः पराशरः॥ थेसिस्थैः शुकः प्रोक्तस्थोधर्मों गाधिपुत्रकः ॥५३॥ थौः शंखस्थं विषं कर्म बहुलं सूक्ष्ममेवच ॥ थः प्रागुक्तोऽपि स्तंभः स्यात्स्थाणुदेवस्तदाश्रयः ॥५४॥ ददादिदीदुदूदेदैदोदौदंदः॥१८॥ अथ दादेः । दः पाता खंडिता दाता दा दात्री धरिणी शुभा ॥ दिर्दीनो दीः सुधानाथो दुर्दरिद्री करो वरः॥५६॥दुर्दुःखी देः स्मृता जाया दैर्मत्स्यो वामनर्षभः ॥ दोहस्तश्चरणः शिश्नो दौः स्वर्गः प्राण आत्मजः॥५६॥ दं दानं शरणं कर्म भव्यं न्यून मकिल्बिषादःप्रायुक्तोऽपि दध्यान्यो दमी दानी दयापरः॥१७॥ धधाधिधीधुधूधेधैधोधौधंधः ॥ १९ ॥ अथ धादेः। धो धर्मी धनवान्धन्यो धाता विष्णुविनायकः॥ धा धरित्री रमा गौरी धिर्धर्मों धीवृकोऽसुरः ॥ ५८ ॥ धुः सूनुर्धूः करो भारो धेर्वृक्षो धैश्च रावणः॥धोः पापी वृषणः पूषा धौधर्मः पृथिवी गिरा ॥६९ ॥ धं धनं धूननं दानं धारणं करणं सुखम् ॥धः प्रागुक्तोऽथ धम्मिल्ले बंधो धन्वंतरिमृगः॥६०॥ ननानिनीनुनूननैनोनौनंनः ॥२०॥ अथ नादेः। नो नात्यज्ञो नलो नम्रो भावो नस्यो नरांतकः॥ नरनारीसमूहेऽपि ना पुमान् गरिमा तथा ॥६१ ॥ निर्दु- गतिश्च नी रागो नुर्हस्तो नूः कलत्रवान् ॥ नेः समो नैः कुरंगो निराप्तिर्माताथ शोभनः ॥ ६२॥ नोनिषेधः खलो भूमि स्तरिः ·ta [ द्वादशाक्षर्याः मातृकाविलासः। (९३) पुरुपोमरः ।। नं नेत्रमंजनं श्रोत्रं करणं कारणं सुखम् ॥६३॥ नः प्रायुक्तोऽथ नो नीचो नखेपधरोऽपरः ।। पपापिपीपुपूपैपैपोपौपंपः ॥२१॥ अथ पादेः। पः पापी पालको गंता पूपा वृपण आत्मजः॥६॥ पाऽपर्णा पिः पवित्रोऽग्निःपी स्मृतार्थे पिपीलिका । पुः पुत्रः पू: पुरं देहः पेः पेशी पैश्च गालवः॥६६॥ पोः पौत्रः पौः पुमान्भूमिः पं प्रमाणमृणं पयः ॥ पः प्रागुक्तोऽपि पो विष्णुर्नृपो माता पिता गुरुः॥६६॥ फफाफिफीफुफूफैफैफोफौफंफः॥२२॥ अथ फादेः । फाफणी फलदो वृक्षो फल्गुः फोमाव ईरितः॥फा फालिका च फा जालं फा फूत्कारवती विपा ॥ ६७॥ फिःशब्दो विबुधे प्रोक्तः फीर्वायुःकरणोऽनलफुः कात्तिकोऽथ फूः सर्पो वासवः शरणागतः॥ ६८॥ फेः फाल्गुनोऽथ फैः शंखः फोः कालः फोः फणीश्वरः।।गर्गो द्रोणो रणःप्राणः फं फल्गु चारु वा स्मृतम्॥६९॥ फः प्रागुक्तो भाप्यकर्ता- ववाविवीबुबूवैवैवोवौवंवः॥ २३॥ अथ वादेः। वो विवो वा च नर्मदा ॥ विःपूर्णो वीर्षहुः पादो वुभयं शरणं हारः ॥ ७० ॥ बूः केशः कपिला धेनुर्वेः साक्षी वैः कणो रणः॥ बोःप्राणो बौःसरिद्रंगा यमुना वं बलं स्मृतम् ॥७१॥ वः प्रागुक्तोऽपि बलवान्वलिदैत्येश्वरो वटः॥ भभाभिभीभुभूभेभैभोभीभंभः ॥ २४ ॥ अथ भादेःभो भयानक इष्टनो भटः सोमो भयातुरः॥७२॥भा दीप्तिः प्रतिभा वाणी कान्तिश्शाला समुहना ॥ भिः पक्षी भीश्च

·(९४) मातृकाविलासः। [दादशाक्षर्याः]
भीतिस्स्यादुर्भुजंगोऽथ भूर्मही ॥७३॥ जाताजातश्च भेः कांति -
ब्रह्मा वरुणो यमः ॥ भैः प्रहारोऽथ भीरुः स्याद्भोः कसो भौ
रमापतिः॥ ७९ ॥भं नक्षत्रं भयं ब्रह्म भरणं धरणं यमः ॥ भः
प्रागुक्तो अराक्रांतो अवभीतो भवानुगः॥ ७२ ॥
ममामिमीमुमूममैमोमोममः॥२५॥
अथ मादेः। मो महेशोऽथ मः स्तोमः सोमो रामो रणो गजः॥
मा जालंधी व्यथा लक्ष्मीर्माता मा मास ईरितः ॥ ७६॥ मिः
कर्णो मीर्महाबाहुर्मुर्माता मूर्महाबलः ॥ मेः सारंगोऽथ मैः पूषा
सारथिःप्रणतोवरः ॥७७॥ मोः पत्नी मौः सुरावासो मंगलं म.
लिनं पलम् ॥मः प्रागुक्तोऽपि मतिमान्मणिवेधकरः पुमान् ॥७८॥
ययायियीयुयूयेयैयोयौययः॥ २६॥
अथ यादेः । यो यज्ञश्चैव यस्तोयं सुदेवीसूनुरीश्वरः॥ या योनि-
यिश्च संग्रामो यीगंजः सारविद्रुमः॥७९॥युःसर्पोयूः स्मृता यूका येः
सार्थों यैश्च वासवः॥ योर्यादो यौः कणः स्वर्गों यं यत्नः करणं मधु
॥८०॥ यः प्रागुक्तोऽपि यमराड् यमी यमलजः पुमान् ॥
ररारिरीरुरूररैरोरौरंरः ॥२७॥
अथ रादेारो रमेशोऽथ रः कामो वह्निःसूर्योऽथ तोयधिः॥८॥
रा लक्ष्मीराः समृद्धिः स्यादिः कर्पूरो महेश्वरः॥रीःकामी नृगपत्नी
री रुमंगो रूः प्रजापतिः॥ ८२ ॥रेः खेदो नीचसंबुद्धी रैः कृष्णो
वर्ण उच्यते । रोः शेषो रौर्भवः स्वों रं रत्नं रोधनं धनम् ॥ ८३॥
रःप्रागुक्तोऽपि रक्ताब्यो रजनीपतिरेव च ॥
ललालिलीललूलेललोलालंलः॥२८॥
अथ लादेशलश्चौरो लवणाधीशो लवको लक्ष्मणस्तथा॥८॥