·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE ELEMENTS OF POLITY

·No text on this page.

·THE ELEMENTS OF POLITY
Ву
DR. SISIR KUMAR MITRA
M.A., B.L., PHD., F.A.S.
EWINWONEL
Roll
The Asiatic Society
1 Park Street • Kolkata 700 016

·Bibliotheca Indica Series 309
THE NĪTISĀRA OR THE ELEMENTS OF POLITY
By KĀMANDAKI
Edited by
RAJA DR. RAJENDRALALA MITRA
Published in 1849 (Fasc. I)
1861 (Fasc. II)
1864 (Fasc. III)
1876 (Fasc. IV)
1884 (Fasc. V)
Published by
Professor Ramakanta Chakrabarty
General Secretary
The Asiatic Society
1 Park Street
Kolkata 700 016
Printed at
Lokenath Printers
17/4, Canal West Road
Kolkata 700 009

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·PREFACE TO THE FIRST EDITION THIS, the first edition of Kamanadaki's "Elements of polity", has been printed from a modern but very correct manuscript obtained at Benares by the late enthusiastic antiquarian Major Markharn Kittoe. The work is very scarce in Calcutta, and the only copy we could obtain for collation is contained in the Library of the Asiatic Society, No. 168 of the Sanskrita Catalogue. It has been copied for the Library of the late College of Fort William, and, like most works of that collection, abounds in errors and lacunae which render it utterly unreliable as an authority. It has, however, one redeeming merit, a Sanskrita commentary, not to be met with in the Benares MS., which has been of great use in settling the reading and meaning of a great number of technical terms. In this respect the Panchatantra and the Hitopadesa of Vishnusarma have also been of service. Of the author of the work very little seems to be known. The commentary above cited, states that he was a disciple of the celebrated politician Chanakya, the Machiavel of India, who raised the first Mauriya king Chandragupta on the throne of Pataliputra (B.C. 319); and this statement is fully corroborated by tradition. From a report submitted by Dr. Frederich to the Batavian Society of Arts and Sciences on the Sanskrita literature of Bali, it appears that the most popular work in that Island on Polity is entitled Kamandakiya Nitisara, and all the Sanskrita books there extant are acknowledged to be the counterparts of purely Indian originals. The researches of Sir Stamford Raffles and Crawfurd shew that the predominance of Buddhism in the island of Java obliged the Hindu inhabitants of that place to retire, in the fourth century of the Christian era, with their household gods and their sacred scrip tures to the island of Bali, where they and their descendants have, ever since, most carefully preserved the authenticity of their literature and their religion. It has also been shewn by the same authorities that since the period of their exile, they have not had any religious intercourse with India; it would therefore follow that the Sanskrita works now available in Bali, including the Kamandakiya Niti, are of a date anterior to the 4th century. The contents, however, of the Balenese code of morals are unknown, and it would be premature, from the similarity of names, to infer its identity with the work now presented to the public yet the fact that the people of Bali themselves acknowledge all their Sanskrita literature to have been obtained from India would argue the existence of at least a Kamandakiya Nitisara at the time when that literature was imported from the shores of Bharatavarsha. An internal evidence of some moment is in favour of the antiquity which tradition has ascribed to this work. It is dedicated to Chandragupta, and the author, a Buddhist, apparently with a view not to offend the B ·(ii) feelings of his Hindu patron with the name of a Buddhist deity, has thought fit to forego the usual invocation at the commencement of his work--a circumstance which has been made the theme of much erudite disquisition by the author of the Siddhanta Muktavali*. Although written in verse its style is peculiarly 'unpoetical, and in its rude simplicity approaches the older Smritis. The work has not, however, any of the antiquated grammatical forms and obsolete expressions which are so freely met with in Manu and occasionally in the other Smritis, and its versification is unexceptionable. Indeed, had it to be judged by its metres alone they would have justified the inference that it's origin is due to a much later age than that of Kalidasa. It has been observed by some that the use of the word hora in this work is fatal to its claim to antiquity, that word having been shown, in a paper published in the Journal of the Asiatic Society (Vol. p) to be of Arabic origin, and to have been burrowed by the Brahmans in the 10th century. Mr. Ravenshaw's speculations, however, have not yet obtained that confirmation which would justify our rejecting the testimony of the dedication and infer the date of the work from the use of a single word which may after all be the result of an interpolation or a mislection, One of the most striking points in the general tone of the work is its gravity and sententiousness. Confucius, in his proverbs, scarely attempts anything more pithy; and yet in the anxiety of the author to lay down rules for even the most insignificant movements of kings, there is a dryness of detail which depriveş it entirely of the charın of terseness. Its gravity is essentially Oriental, while the morality of its state policy is more worthy of the notorious historiographer of Florence than of the successors of Bhrigu and other great sages of ancient India. Its corner stone is cunning and artifice, intended to favour arbitrary power, and its main object is to overcome party opposition. Considering that the political life of Chanakya was devoted to one eternal round of stratagems and artifices for the overthrow of his powerful rival, Rakshasa, of which forgery, perjury and even poisoning formed the most salient points, it is not to be wondered at that his principles, even when systematised by his pupil, should retain sone indications of their tortuosity. This defect, however, is confined entirely to the sections on diplomacy, and does not at all affect his rules regarding the general conduct of princes and their officers, which, in their earnest advocacy of truth, justice and honesty, would stani a very favourable comparison with works of much higher pretensions. Those rules are the originals whence the ethics of the Hitopadesa have been deduced, and the Hitupadesa is a work that has withstood the ordeal of criticism for near fifteen hundred years, and has not been found wanting. As a book on morality it is better known * That author, however, gives us no information regarding the religious belief of Kamandaki.

·(iii) and "has been translated more frequently and into a greater variety of languages than any other composition not sacred": It might be argued that in the infancy of race, as in the childhood of man, the apologue or fable is the only form in which moral counsel is successfully imparted, and hence it would be much more reasonable to suppose the Hitopadesa to be the archetype of the Kamandakiya Niti, than the latter to be that of the former. But it is no less true that in the early state of society, concise rules and flashing proverbs, "the condensed conclusions of experience" form better gudes of life, and are therefore, more generally esteemed, than protracted ratio-cı..ations in search of general principles, and hence it is that all our wise men of antiquity from Solomon downwards, are more noted for their proverbs than lengthy processes of inference. Probably apologues followed proverbs, and essays succeeded them next. The argument however, in either way, is not applicable with reference to the origin of either the Kamandakiya Niti or the Hitopadesa. The Mahabharata must be acknowledged to be anterior to both, and in the Rajadharma section of that epic, maxims are produced in almost the very words in which we see them in the later works hence the idea is suggested that those and similar maxims were among the Hindus, as they are among other nations, the heirlooms of remote antiquity which have been from time to time collected arranged amplifiei, and illustrated according to varying predilections of authors. The maxims of Kamandaki are arranged under nineteen different heads, and embrace almost all the subjects that may ta fairly inclivied under the tern polity: besides some which have only the voucher of Ilindu writers to appear in this work. The first chapter is devoted to the inculcation, in princes, of the necessity of study and of controlling their passions. The second has for its subjects the division of learning, the duties of the different castes and the importance of criminal jurisprudence. In the third occurs an exposition of the duty of princes to their subjects, of the necessity of impartial justice, and the impropriety of tyrannising over their people. The fourth affords a description of the essential constituents of a good government. It says "King, minister, kingdom, castle, treasury, army, and allies are known to forın the seven constituents of a Governinent". They contribute to each other's weal, and the loss of even a single one of them renders the whole imperfect :-he who wishes to keep a government perfect should study well their natures. "The first desideratum for a king is to attain royal qualities and having attained them he should look for them in others. A fourishing sovereignty cannot well be obtained by the worthless; he (only) who has qualified himself is fit to be a king. “Royal prosperity, so difficult to be obtained and more to retain, and which depends on the goodwill of multitudes, rests steadily only on moral purity, as water in a (fixed) vessel.”

·( iv ) The duties of masters and servants engross the whole of the fifth chapter, and the mode of removing difficulties or rather of punishing the wicked, forms the subject of the sixth. The seventh is devoted to the duty of guarding the persons of kings and crown princes, and includes a variety of expedients against surprises, poisoning, the infidelity of servants, wives and relatives and the dishonesty of medical attendants. The mode of consolidating a kingdom by providing it with the necessary officers of state, and including within it a number of dependencies and subordinate chiefs, forms the subject of the next chapter. Then follow a series of rules regarding negotiations and disputes with foreign powers, conferences, embassies and spies, which take up the whole of the 9th, 10th, 11th and the 12th chapters. The 13th opens with an exhortation in favour of constant activity and attention to business, and the evils which attend idleness and vicious propensities. The latter are indicated by the term viasana, and include a number of vices and frailties such as over fondness for hunting and gambling, sleeping in the day, calummy, concupiscene, dancing, singing, playing, idleness, drinking, general depravity, violence, injury, envy, malice, pride and tyranny. The term is very comprehensive and when applied to other than men is made to imply "defects” generally, and the subsequent chapter particularises the various defects to which the seven members' of government are frequently liable. It is followed by a dissertation on military expeditions. The 16th chapter has fortification, intrenchment and encamping of armies for its subjects and though short, is highly interesting, for the rules it contains on matters in which the modern Hindus are so entirely ignorant. The different expedients for overcoming enemies such as reconciliation, wealth, shew of military power, domestic discord, diplomacy, feigning, and stratagem are detailed in the following chapter and those failing a king is recommended to enter into actual warfare, and on the mode of carrying it on including surprises, guerilla fights, pitched battles and military strategies, the uses of the different members of an army such as the infantry cavalry and elephant; the arrays of soldiers into columns lines, squares etc., the duties of commanders, and the principle of selecting one's ground the two subsequent chapters contain the most curious details. With a view to affording an insight into these to those who do not read Sanskrit, it was once our anxious wish to annex to this edition a translation of the entire work, and we had rendered nearly three-fourths of it into English, but press of official duties having caused a long interruption, and an accidentthe ravages of white ants—having deprived us of our MS., we feel compelled to abandon our design for the present. In carrying the work through the press, we have derived much assistance from Pandita Visvanatha Sastri to whom we take this opportunity, publicly, to offer our grateful acknowledgments. RAJENDRALALA MITRA ·Table of Contents REFACE TO THE FIRST EDITION 'REFACE TO THE REVISED EDITION पृथ 1-34 ... .. 35-52 प्रथमः सर्गः (Sarga I) १। इन्द्रियजयप्रकरणम् (Control of the sense organs) Pp.1-29; २। विद्याद संयोग प्रकरणम् (Association with the learned) Pp. 29-34. विवीप सः (Sarga II) ३। विद्याविभाग (विद्यासमुदेश) प्रकरणम् (Branches of learning) Pp. 35-42; ४। वर्णाश्रम व्यवस्थापन- प्रकरणम् (The social order of varmas and asramas) (Pp. 42-48); ५। दण्डमाहात्म्य-प्रकरणम् (The merits of Danda) 53-66 ... 67-95 .... तृतीयः सर्गः (Sarga III) ६। आचारव्यवस्थापन प्रकरणम् (Rules or Code of conduct) Pp. 53-66. पार्थः सर्गः: (Sarga IV) । प्रकृतिसम्मत् प्रकरणम् (The importance of State elements) Pp. 67-95. TRA BTT: (Sarga V) ८। स्वाम्यनुजीविवृत्तप्रकरणम् (Relation between the Lord and his dependents) Pp. 96-126. पाः सर्गः (Sarga VI) है। कष्टकशोधनप्रकरणम् (Removal of thorns) Pp. 127 96-126 ... 127-131 .... -131. ... 132-150 ससमः सर्गः (Sarga VII). १.। राजपुत्ररक्षण प्रकरणम् (Protection of princes) Pp. 132-134; ११। आत्मरक्षित-प्रकरणम् (Selfprotection) Pp. 134-150..

·.... 151-181 .... .... 182-205 206-220 ... 221-235 (vi) मामः सर्गः (Sarga VIII) १२। मण्डलयोनिप्रकरणम् (The nave of the inter-statal circle) Pp. 151-164%3; । मण्डल शोधन (चरित) प्रकरणम् (Purification of the mandala by necessary expedients) Pp. 165-181. नवमासगी (Sarga IX) १४। सन्धिविकल्प प्रकरणम् (Types of Sandhi or alliances) Pp. 182-205. पसमा सर्गः (Sarga x) १५ । विग्रहविकल्प प्रकरणम् (Varieties of war) Pp. 206- 220. gengue FT: (Sarga XI) १। यानासनवेधीमावसंश्रयविकल्प प्रकरणम् (Varieties of Marching, Encamping, Dual movement and Political alliance or seeking protection of the stronger power) Pp. 221-235. वावया सर्गः (Sarga XII) १७। मन्त्रविकल्प प्रकरणम् (Varieties of Policy decisions) Pp. 236-257. tutqa: FT: (Sarga XIII) १८। इतप्रचार प्रकरणम् (Ambassadors and envoys) Pp. 258-266%; १९ । परविकल्प-प्रकरणम् (Varieties of Spies) Pp. 266-275. पार्वः सर्गः (Sarga XIV) २०। उत्साहप्रशंसाप्रकरणम् (In praise of energy and initiative) Pp. 276-281; २१। प्रतिकर्मप्रकरणम् (Functions of the constituent elements of the State) Pp. 281-2943; २२ । प्रतिव्यसमप्रकरणम् (Vices or corruption of statal elements) Pp. 294-305. पाक सर्गः (Sarga xv) २३। सतव्यसनवर्ग प्रारणम् (Lapses of State, seven varieties) Pp. 306-323. 236-257 258-275 .... 276-305 306-323 ·324-351 (vii) पोषणः सः (Sarga XVI) २४। यात्रामियोक्तृ प्रकरणम् (Circumstances suitable for expeditions) Pp. 324-351. सातवः सः (Sarga xVII) २५ । 'कथावारनिमेशन प्रकरणम् (Establishment of encampments) Pp. 352-3583; २६ । निमित्तहान- प्रकरणम् Pp. 358-364. .... .... 352-364 365-387 .... 388-412 महापासग' (Sarga XVIII) २७। उपायश्किल्पप्रकरणम् (Varieties of expedients) Pp. 365--387. एकोनविदा सर्गः (Sarga xIX) २८ । सैन्यबलावल प्रकरणम् (Points of strength and weakness of the Army) Pp. 388-397; २६ । सेनापतिप्रचार प्रकरणम् (The qualifications of the Commander-in-chief) Pp. 397-402; ३०। प्रयाणव्यसनरक्षण प्रकरणम् (Remedies of lapses in marches) Pp. 402-405%; ३१। कूटयुद्धविकल्प प्रकरणम् (Deceitful tactics in warfare) Pp.405- 412. विशः सर्गः (Sarga xx) ३२। गजाशरणपत्तिकर्म प्रकरणम् (Position and functions of the elephant force, cavalry, charioteers and infantry during the march) Pp. 413_416 ; ३३। पत्यशरथगजभूमि प्रकरणम् (Tracks convenient for movement of infantry, cavalry, contingents of chariots and elephants) Pp. 316-319; ३४। दानकल्पना प्रकरणम् (Scales of rewards for the fighting forces) Pp. 419-422; ३५। म्यूह- विकल्प प्रकरणम् (Varieties of array of the army) Pp. 422-434; ३६ । प्रकाशन प्रकरणम् (The conduct of open war) Pp. 441-443. Glossary, Index, Errata .... 413-443 .... 445-468

·No text on this page.

·PREFACE The Nitisära by Kamandaki edited by R. L. Mitra in the Bibliotheca Indica Series of the Asiatic Society was published in parts in different years from 1849 to 1884. Since then a few new editions and translations of the text have come to light. For example, we can refer to (i) the edition published in the Trivandrum Sanskrit Series (no. 12, 1912), (ii) the text printed by the Anandāśrama Sanskrit Series, Poone (1952), (iii) the translation in English made by M. N. Dutt (Calcutta, 1896) and (iv) the Nitisāra di Kämandaki by C. Formichi (Giornale della Societa Asiatica Italiana). These publications and certain writings on the Kamandakiya Nitisāra, now a recognised Indian text on the science of polity, have made a new revised edition of R. L. Mitra's work a desideratum. An attempt has been made here to fulfil this need. In accomplishing the task we have taken help of the available manuscripts of the text and a commentary on it in the library of the Asiatic Society, Calcutta (nos. G. 890, G. 912, G. 4742 and IIA. 25) and also another manuscript. Variations in reading have been duly noted. A new English translation of the text has been furnished, The Kamandakiya Nitisára is surely a post-Maurya treatise or at least not a pre-Maurya text, as it refers to the Maurya king Chandragupta Maurya (late 4th century B.C.) and is dependent on the Arthasastra (of Kautilya), which cannot be placed before the Maurya age. On the other hand, the reference in the Mahabharata to Kāmanda (=Kamandaka) (Sänti parvan, 123, 11) should place the text before completion of the growth of the Great Epic. The Mahabharata is generally considered to "have received its present form" not "earlier than the 4th century B.C. and not later than the 4th century A.D." (W. Winternitz, A History of Indian Literature, vol. I, p. 465). K. P. Jayaswal attributed the Nitisára to the Gupta age (Journal of Bihar and Orissa Research Society, vol. XVIII, 1932, p. 37). Some scholars, however, have assigned it to a later period, even to c. A.D. 700 (R. N. Saletore, Ancient Indian Political Thought and Institutions, p. 9). The Komondakiya Nitisära in its twenty sargas and thirty-six prakaranas discusses various aspects of the science of polity. It deals inter alia with theories of social order, authority and obligation of the temporal ruler, theories of state structure and organs of government, principles and policies of government, inter-state relations, functions of envoys, ambassadors and spies, application of different political expedients (updyas), varieties of battle arrays (vyuhas), attitude towards morality, etc." (See also U. N. Ghoshal, A History of Indian Political Ideas, pp. 570f). с ·(x) In course of preparing the present edition of the Nitisdro valuable assistance and advice have been received from a number of my friends and erstwhile colleagues and I am deeply beholden to them all, In this connection it is my solemn duty to offer tribute to the memory of my esteemed friend and classmate late Bijoy Ranjan Basu, M.A. (Double), who evinced keen interest in this translation project and I owe much to his assistance in bringing out the book in its present form. It is regretted that he passed away suddenly in December last (1981) before the book was printed off. I take this opportunity of offering my respects to Acharya Gaurinath Shastri, Vice-Chancellor, Sampurnanand Sanskệta Viśvavidyālaya, Varanasi, for his inspiring guidance in all my academic pursuits. Pandit Satyendra Chandra Bhattacharya, Snirititirtha, Mm. Haraprasad Shastri Research Fellow of the Asiatic Society, gave me his learned assistance in preparing the press copy, and I am sincerely obliged to him. My most hearty thanks are due to my former pupils for their ungrudging help and cooperation in the projected work. Still I have to mention the names of Dr. B. N. Mukherji, Carmichael Professor, Dr. Amitabha Bhattacharyya, and Dr. Asok K. Bhattacharyya, all my colleagries in the A.I.H.C. Department for their important suggestions incorporated in one or other portion of the book. I am particularly grate ful to Sri Dilip Kumar Nag, M.A., Senior Research Fellow, Centre of Advanced Study, A.I.H.C., Calcutta University, for cheerfully taking upon himself the task of compiling the Glossary of Technical Terms as also the Word Index, to Sri Dipak Sen, M.A., LL.B., Publication Supervisor, Asiatic Society, for carefully seeing the book through the press, to Sri S. Chaudhuri, Librarian and Sri R. P. Banerji, Curator of the Society, for providing me library facilities. I have also to thank my young friends and pupils for rendering me active assistance in the Project. They are, Sri Prasaddas Bhattacharyya, M.A., Sri Ranabir Chakravarti, M.A., Lecturer, Visva Bharati, Sm. Seema Chakravarti, M.A., Miss Anu Malik, M.A. and Miss Jhara Ghoshal, M.A. Sriman Sankar Chaudhuri and Sriman Tilaksankar Mitra of the Students' Service Centre, deserve my thanks for preparing sketches and diagrams for vydhas used in the book. I would fail in my duty if I do not recall that it was my esteemed friend Sri Dilip K. Mitra, a reputed Solicitor of the Calcutta High Court and a former General Secretary of the Society, who encouraged me to take up the work, originally edited by his illustrious great grandfather, Raja Rajendralala. I have to express my gratefulness to the Council of the Society for bestowing on me the task of preparing a revised eclition with English translation of the Nitisdra. I am fully conscious of my own limitations, but I have sincerely endeavoured to give my best for whatever it is worth. An errata has been provided which may ·(xi) not be adequate. For further lapses and lacunae the editor craves the indulgence of his readers. The authorities and staff of Messrs K. P. Basu Printing Works deserve praise for the neat production of the book. Lastly I have to admit that for the successful execution of the work I owe much to my daughter Mithu (Miss Yashodhara Mitra, B.A.) who helped me in all possible ways. SISIR KUMAR MITRA

·No text on this page.

·कामन्दकीय नीतिसारः धीगणेशाय नमः प्रथम सर्गः १। इन्द्रियजय प्रकरणम् । यस्य प्रभावाद् भुवनं शाश्वते पथि तिष्ठति। देवः स जयति श्रीमान् दण्डधारो महीपतिः॥१॥ KAMANDAKJYA NITISARAH Salutation to Sri Ganesa Sarga-1. Prakarana 1. Control of the sense organs. 1. Victory to the lord of the earth (mahipati, king), the wielder of the rod (dispenser of justice, dandadhāra) who is always endowed with prosperity and wisdom (Srinān) as well as with god-like qualities (representing God in human form), and under whose majestic influence (prabhāva) the world (bhuvanam, the society at large) is made to conforin to the eternal norms of life and conduct. ॥ उपाध्यायनिरपेक्षा ॥ चतुर्मुखाम्भोजवनहंसवधूर्मम । मानसे रमतां नित्यं सर्वशुका सरस्वती ।। अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ पूजितो यः सुरैरपि । सर्वविघ्नच्छिदे तस्मै गणाधिपतये नमः॥ चेतश्चकऽखिलझानव्याप्ति सामर्थ्यधारिणे। नमो विनिर्मितानन्तभवध्वंसाय शम्भवे ॥ व्याख्या सुखावबोधार्या स्पष्टा सूक्का सुसाता। कामन्दकिप्रणीतस्य नीतिसारस्य लिख्यते ॥ 1शास्त्रस्य ·कामन्दकीय नीतिसार शास्त्रकारः स्वशास्त्रादौ नमस्पति नमस्कारं करोति। किमर्षमिति चेत्, नमस्यनमस्कारात् पुण्यसुत्पद्यते। तदुत्पद्यमानं विरोधाइपुण्यं निवर्षयति । तभित्तौ तु कार्याणां विद्यादीनामभावं मन्यमानः सकलार्यशास्त्रपारावारपाखवा कामन्दकिराह-पस्येति । स देवो महीपतिर्जयति। यस्य महीपतेः प्रभावात् प्रभुशत। कोशदण्डवलं हि प्रभुशकि, भुवन अगदिद, शाशते नित्ये पषि स्वर्गमोक्षगामिनि मार्ग, तिष्ठति अवस्थानं करोति। देव इति। दीव्यतिति। दिक्षुकीड़ाविजिगीषा- व्यवहारछु तिस्तुतिमोदमदस्वाकान्तिगतिषु इति धातूक समस्तगुणसम्पनत्वात् महीपतिरेव देवः । तथा चोक स्मृतिकारैः- अभिवायुयमार्काणामिन्द्रस्य वरुणस्य च । चन्द्रवितशयोश्वव मात्रानिहत्य शाश्वतीः॥ यस्मादेषां सुरेन्द्रागां मात्राभिनिर्मितो नृपः। तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥ बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति पार्थिवः । महती देवता रोषा नररूपेण तिष्ठति ॥ एवं देवांशेनिमितत्वान् महीपतिरेव देवः । कौटिल्याचाणाप्युक्तम्- “इन्द्रयमस्थानमेतत् राजानः प्रत्यक्षहेडप्रसादाः, तानवमन्यमानान्दैवी दण्डः स्पृशति। तस्माद् राजानो मावमन्तव्याः। अपि च मात्स्यन्यायाभिभूताः प्रजा मर्नु वैवस्वतं राजानं चक्रिरे । धान्यषड् भागं पण्य दशभागं हिरण्यं चाप्रयं भागधेयं कल्पयामासुः। तेन मृता राजानः प्रजानां योगक्षेमावहाः। तासां किल्विषमदण्ड- करा हरन्ति। अयोगक्षेमवहाय प्रजानाम्। तस्माबुम्छवभागमारण्यका अपि निर्वपन्ति, तस्मैतद् भागधेय योऽस्मान् गोपायतीति"। (कौः अर्थ-२१३२६) अतः सर्वस्मात् महीपतिरेव देवः। विशिष्टदेवसद्भावेऽपि महीपतिरेव देवः अधिकृतः। अधिकृतानाधिकृतयोः अधिकृते प्रतिपत्ति- गरीयसी। कौटिल्येन अतएव "राजवृत्तिः" इत्युक्तम् । स जयति, वायाभ्यन्तरानरीन जयतीत्यर्थः । श्रोमानिति । श्रीहि नृपस्यात्मसम्पत्तिः। आत्मसम्पत्तिं च स्वयमेव वक्ष्यति, “शास्त्र प्रजा" इत्यादिना। दण्डधार इति। वधः परिक्लेशः अर्थग्रहणं ( हरणं ) च दण्डः। तं दण्ज्यषु प्रजापालना धारयतीति दण्डधारः। दण्डभयादेव भुवनं शाश्वते पथि तिष्ठतीति श्लोकार्यः॥१॥ तेषां हि, तेन 8 फलं "पुण्य . चास्य वंशे विशालवंश्यानामृषीणामिय' भूयसाम् । अप्रतिप्राहकाणां यो बभूव भुवि विश्रुतः ॥२॥ जातवेदा इवार्षिष्मान् वेदान् वेदविदों पर। योऽधीतवान् सुचतुरचतुरोऽप्येकवेदवत् ॥३। 1चंगानाम ·3 कामन्दकीय नीतिसार यल्याभिचारवण षज्वलनतेजसः। पपातमूलतः श्रीमान् सुपर्वा नन्दपर्वतः॥४॥ एकाकी मन्त्रशच्या यशस्था शक्तिधरोपमः। भाजहार नृवन्द्राय चन्द्रगुप्ताय मेदिनीम् ॥५॥ नीतिशास्वामृतं धीमान शास्त्र महोदधेः । समुदन नमस्तस्मै विष्णुगुप्ताय वेधले ॥६॥ 'पपातामूलतः श्रीमान . प उदय 2-6. Salutation to the wise Vişnugupta, born of a great family with descendants renowned all over the world for their sage-like conduct in not accepting gifts of any kind ; (salutation) to him who appears to be 20 effulgent as the sacrificial fire (Jataveda agni, the symbol of all-pervasive knowledge or Brahmatejah), well-versed in the Vedas (the repository of the Supreme wisdom or paramartho) so much sú that with his own inherent faculty he mastered all the four Vedas as if they were one (i.e., he perfectly realised the inner significance of all the Vedas, the oneness and indivisibility of the Ultimate Truth); (salutation) to him who by his magical powers, as irresistible as thunder in fury, (abhicdra-vajra) totally uprooted the great and powerful Nandas (the Nanda dynasty) (suparvd Nandaparvatoh); (salutation) to him who like the god Saktidhara (Kartikeya, the war-god) single handed by the exercise of his power of counselling (mantrašakti) secured the world (medini or the state) for Candragupta (Maurya), the prince among men (nrcandrāya); salutation to that learned one, who produced the nectar of Nitiśdstra (the eternal laws of human conduct) out of the mighty ocean (extensively wide) of the Arthasastra. भषिक्तदेवतास्तुल्यनन्तरं च परलोककुलकेन' स्वगुरोरपि' नमस्कारं विदधाति। वंशे इति । विशालश्याना शे यो बभूव तस्मै नम इति सम्बन्धः। विशालवंशे भवा विशालवंश्याः। विशालता हि वंशस्य प्रजाप्राचुर्यात् गुणातिशययोगात् च । गुणातिशयो वंशस्य उदितोदितत्वम् । यत्र वंशे वेद- विद्यादिमन्तो प्रावणा अनुष्ठानसम्पमाः पूर्वपुरुषा। आ-चतुर्थादा-सप्तमाता न चापरे, वंशः असौ उदिताखमितः। तविपरीतः अस्खमितोदितः । यत्र ययोकगुणयुका न पूर्वे न चापरे, सः अस्खमिताखमितः। तद्विपरीत उदितोदित इति। गुणेन चानेन विशालता वंशस्य प्राया। भूयसां गुणैमहताम् । ऋषीणामिवाप्रतिप्राहकाणाम, पया लषयोऽप्रतिप्राहका निर्द्वन्दत्वात् तथा एते गार्हस्थ्यधर्ममनुपामयन्तोऽपि अतिप्राहकाः। (कुटल) कुटिलत्वात् (कुटोफ्ट) कुटिर्पट उच्यते । तं धान्यपूर्ण (मृतं ) लान्ति संग्रान्ति प्रातः समये होमाद्यर्थ नाषिक, अधिकं तु ब्राह्मणानुदिश्य सथः • लोकपथकेन, लोककुलकेन । 'सुरगुरोरपि, परमगुरोरपि ·4 कामन्दकीय नीतिसार प्रक्षालयन्ति इति कुटिलाः। कुम्भीधान्या इति प्रसिद्धाः। अतएव कुटिलानामापत्य विष्णुगुप्तः कौटिल्य इत्युक्तः । भूयसां गुणमेहतां बभूव सम्भूतः। भुवि विश्रुतः न्यायकौटिल्य-वात्स्यायन-गौतमीयस्मृतिभाष्य चतुष्टयेन प्रकाशितपुरुषार्थचतुष्टयोपाय इति महीतले प्रख्यातः॥२॥ स्वानुष्ठानतत्परता प्रतिपादयितुमाह-जातवेदा इति। जातवेदा वैश्वानरः स इवाचिः ब्रह्मतेजः तेन युक्तः। वेदानिति। सामादीश्चतुरोऽपि अधीतवान् ( एकवेदवत् ) अक्लेशेन । सुचतुर इति । सुष्छु चातुर्ययुक्तः प्रातिशयात् परान् अतिसन्धत्त, परैश्च नातिसन्धीयत इति। वेदविदां वर इति । न केवलं चतुर्वेदाध्यायी, वेदविदां वेदपरमार्थवेदिनां मध्ये वरः श्रेष्ठः। सम्यग्वेदपरिहानात्। यश्च वेदविदां वरः स अर्थात् सर्ववित् । तत् नास्ति यत् न स वेद इति ॥३॥ न केवलं वेदार्यवित् तदुक्तकर्मणामपि अनुष्ठाता तत्फलभोक्ता च इत्येतत् दर्शयितुमाह- यस्येति। आभिमुख्येन साध्य प्रति साधकप्रयुक्ताना मन्त्राणां मारणाद्यर्थ चारो गमनम् अमिचारः स एव वनः, तेन। यस्य सम्बन्धिना। वज्रज्वलनो वैद्युतवहिः तस्य इन तेजो यस्येति। वन- ज्वलनो यथा प्रतिपक्षभूतै जलैन उपशाम्यति तद्वत् कौटिल्य-कोपामिरपि न नन्दादिभिः । पपाताभूलत इति। मूलं बन्धादिमूलबलं तद्वारभ्य। नन्द इति। नवनवतिकोटीश्वरः पृथिवीपतिः अतएव श्रीमान् । स एव पर्वतः। सुपर्वेति। पर्वशब्देन ख्यातिरूपलक्षिता, यथा पञ्चदश्यादि प्रदेशश्च सन्धिः पर्व अभिधीयते, तानि शोभनानि यस्य स तथा। पपात पतितः। आमूलत इति । पुनरनुत्थानाय ॥४॥ तस्य मुचतुरत्वमुकन्तत् समर्थयबाह-एकाकीति। प्रभुशक्यभावात् अदण्डकोशत्वात् एकाकी शरीरमात्रपरिच्छदः। मन्त्रशक्तयेति। प्रज्ञातिशयचातुर्येण। शत्या उत्साहशच्या ।।शक्तिधरोपमः कार्तिकेयसमः। आजहार आहृतवान् । नृषु मध्ये चन्द्राय, चन्द्रगुप्ताय मौर्यकुलप्रसूताय। चतुर्थी तादये। मेदिनीं पृथिवीम् । एवं च शास्त्रप्रज्ञागुणयोः प्राधान्य प्रख्यापितं भवति ॥५॥ शुक्रबृहस्पत्योस्तृतीयम् आत्मगुरुं प्रख्यापयितुं दण्डनीतिविषये प्रयोकृत्वमभिधाय प्रवकृत्वमपि प्रतिपादयितुमाह-नीतिति। प्रत्यक्षपरोक्षानुमानलक्षण प्रमाणत्रयनिणीतायां फलसिद्धौ देशकालानु- कूल्ये सति यथासाध्यम् उपायसाधनविनियोगलनणा किया नीतिः। तदर्थ शास्त्रं नीतिशास्त्रं कौटिल्य- भाष्यमित्यर्थः। तदेव अमृतं तदभ्यासात् नरदेवत्वमवाप्यत इति। श्रीमानिति। (धीमानिति मूलपाटः।) ब्रह्म (ब्राह्मया ) श्रियायुक्तः। अर्थशास्त्रमहोदधेरिति। अर्यन्त इत्यर्था धर्मार्थकामाः। तत्प्रतिपादक धर्मशास्त्रम् अर्थशास्त्रं (कामशास्त्रं) च प्राजापत्यम् । तथाचीफ कामसूत्रे अस्मद्गुरुणा “प्रजापतिहि प्रजाः सृष्टा तासां स्थितिनिबन्धनं त्रिवर्गस्य शासनम् अध्यायानां शतसहस्रण अग्रे प्रोवाच। तस्य एकदेश स्वायम्भुवो मनुः धर्माधिकारिकं पृथक् चकार । वृहस्पति अर्याधि- कारिकम् ।" तच्च लक्षाध्यायतृतीयांशस्वेन कोटिप्रन्यविस्तृत सम्भाव्यते। एवं च अर्थशास्त्रं गाम्भीर्यात् महाप्रमाणत्वाच्च महोदधिरिख। तस्मात् य उ उद्धृतवान् तस्मै विष्णुगुप्ताय वेधसे नमः ॥३॥ स्वायम्भुवो मुनिः इति मुनेविशेषणं • समुघ्रति मूलपाठ 8 ·कामन्दकीय नीतिसार 5 पर्शनात् तस्य सुदशो वियानां पारदश्वनः । राजविद्याप्रियतया संक्षिप्तग्रन्थमर्थवत् ॥७॥ उपार्जने पालने च भूमे मीश्वरं प्रति । यत्किश्चिदुपदेल्यामो राजविद्याषिों मतम् ॥ ८॥ •रक्षणे 7-8. Having studied the learned works of that master of sciences (vidyānām piradşšinu) (i.e., Vişnugupta) and out of our love for the science of polity (rdjavidyi), we set ourselves to the compilation of an abridged treatise following the views of the masters of the science of polity (rajavidyāvidāsi matam). नमस्कारानन्तरं महाकाव्यस्वरूपनौतिसारस्य सम्बन्धाभिधेय प्रयोजनानि अभिधातु श्लोकद्वयमाह -दर्शनादिति। तस्स परमगुरोः विष्णुगुप्तस्य दर्शनात् शास्त्रात् ज्ञानदृष्टया यद् दृष्ट तदेव उपदेक्ष्याम इति अभिधेय सङ्गतिः। महासम्बन्धश्चार्य गुरुरर्थ ( पर्व ) क्रमागतः। तथा चोक्तम्- ब्रह्माऽध्यायसहस्राणां शतं चके स्वबुद्धिजम् । तन्नारदेन शकेण गुरुणा भार्गवण च ॥ भारद्वाजविशालाक्षभीष्म पराशरैस्तथा । संक्षिप्त मनुना चैव तथा चाण्यमहर्षिभिः ।। प्रजानामायुषो हासं विहाय च महात्मना । संक्षिप्त विष्णुगुमने नृपाणामर्थसिद्धये ॥ इति । ब्रह्माद्यार्यप्रणीता संग्रहत्वात् अस्मत् प्रणीतप्रबन्योऽपि प्रमाणमिति भावः । सुदशः सुष्टः निर्मलज्ञानस्य । विद्यानां आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तादण्डनीतीनां, पारदृश्वनः पारं दृष्ट्वानिति पारदश्वा तस्य। राजविद्याप्रियतया इति। प्रियस्य भावः प्रियता, राजविद्यासु दण्डनीत्यादिकासु प्रियतया हेतुभूतया। यद् उपदेश्याम इति सम्बन्धः। राजविद्याभिभूमीश्वरं व्युत्पाद्य रक्षादिभिः जगता- मुपकारात्11 पुण्यं भवत्विति प्रयोजनम्। संक्षिप्तग्रन्थमर्थवत् इति। संक्षिप्तः उपसंहत एव अन्यो यस्स तत् संक्षिप्तप्रन्यं, अर्थतस्तु तावानेव विद्यते यस्य तद् अर्थवत् । अतएव सामर्थ्यात् नीतिसार मिदमेव ॥७॥ उपार्जने इति। उपार्जनं लाभः, स च त्रिविधः मानवो भूतसंगे मित्रश्चेति । पालनं रक्षणं, तत् द्विविधं स्वभ्यः परेभ्यश्चेति । चकारी पद्धन सत्पात्रतीर्थप्रतिपादनसमुच्चयार्थः। भूमेः पृथिव्याः। भूमीवरं प्रति महीपतिमुद्दिश्य । यदुपदेक्ष्यामः किश्चित् स्वल्पमुपदेशं दास्यामः । राजविद्याविदामिति। बार्हस्पत्यौशनसादीनां मतमभिमतम् । विष्णुगुप्तदर्शनादेवोपदेक्ष्यामः। दृश्यते हि राजविद्याविन्मताद् भिन्न विष्णुगुप्तदर्शनम् । तथा च कौटिल्यभाष्ये उपधाशुद्धि प्रकरणे- "अधार्मिकोऽयं राजा साध्वेनं हत्वा, अन्य प्रतिपादयामः" इत्यादि धर्मापधायाम्। परप्रयुक्त म्यादि- 10 ब्रह्माद्याप्तप्रणीत 11 उपकाराय । 1" नवो भूतपूर्वः पित्र्यश्चेति। - ·6 कामन्दकीय नीतिसारः लामैच स्वामिनि न विकुरते इति, भोपधायाम् । राजमहिषी त्यां कामयते, इति कामोपधायाम् । शौचपरीक्षोपदेशाः सर्वाचार्याणाम् । तत्र कौटिल्य आह-"न त्वेव...(कौः अर्थ श१०।१५) राजास्य जगतो हेतुर्व समामिसम्मतः । नयनान्दजननः शशाङ्कएष तोयधेः ।। 9. The king (by the exercise of his royal power) is the root of the prosperity (vrddhi) of the state, and this view is confirmed even by the wisemen (vrddha, vidyd-ryddha). A king (by providing good government and ensuring all round prosperity) becomes the source of delight to his people (nayandnandajananah) just as the moon causes delight to the sea (that demonstrates delight by swelling and dancing its waves). भवति चात्र नीतिशास्त्रादौभावसूत्रं 'राजत्तिः' इति। नबसूत्रितमुपदेश्यन्ति विष्णुगुप्त- शिष्याः। प्रजारजनान राजा। तस्य वृत्तमनुष्ठानं तदुपदिश्यत इति सूत्रार्थः । सम्बन्धात् तु यद्यपि यथायोगमितरजनवृत्तमपि सम्भाव्यते तथापि प्राधान्यात् राजवृत्तमभिधीयत इत्याह- राजास्येति। राजा विजिगीषुः । जगतश्चतुवर्णाश्रमलक्षणस्य हेतुः कारणम्, वृद्धरभ्युदयस्य । वृद्धाभिसम्मतः इति। विद्यारद्धानामभिसम्मतः। विद्याग्रहणाद् विद्योक्तानुष्ठानाच्च गुरुणां हृदयंगमो भवतीत्यर्थः। नयनान्दजनन इति। नयनानां सौम्यत्वादानन्दं जनयतीति। शशाङ्क इव तोयधेरिति । समुद्रस्य चन्द्रो यथा वृद्धः कारणं तद्वद्राजा नयानन्दनो भूत्वा तथावतेत यथा जगतो बृद्धिर्भवतीति ॥६॥ यदिन स्याजरपतिः सम्यक् नेता ततः प्रजा। अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिष ॥ १० ॥ o Var. बलवद् 10. In the absence of a king, fit enough to act as the proper leader of his subjects (samyak netā), the latter perishes like a boat without a steersman (a-karnadhara) in a tormented sea. अन्वयेन जगतो वृद्ध हेतुत्वमभिधाय नृपतेर्व्यतिरेकेणाप्यभिधातुमाह-यदि न स्यात् इति । यदि नरपतिनं स्यात् तदा प्रजा विप्लवेतेति सम्बन्धः। सम्यनेतेति सम्यक् शास्त्रस्थित्या नेता नायकः प्रजायाः, न्याय्येन मागंण प्रजां नयति। कर्णधारो नावमिव । ततः प्रजेति। तदनन्तरमेव प्रजा चातुर्वणाश्रमलक्षणो लोकः। अकर्णधारा इति। करिणोऽङ्कुशमिवनावां नियामकः काष्टविशेषः कर्णः 'अरिण' इति लोके प्रसिद्धः। तं धारयतीति कर्णधारः। स न विदाने यस्या नावः सा तथोत्ता । बलादिति। प्रतीकारानुत् कम्येत्यर्थः । विलवतेति। नश्येन् । इह जगति नौरिव यान- पात्रवत् ॥१०॥ धार्मिक पालनपरं सम्यक् परपुरजयम्। राजानमभिमन्येत प्रजापतिमिव प्रजा॥११ । 5. मन्यन्ते ·कामन्दकीय नीतिसारः 7 11. A king of righteous conduct, who governs the state justly and properly, and who (like a vijigisu, imbued with the policy of expansion), is capable of capturing enemy fortifications (parapurañjayam), is acclaimed as the veritable Prajapati (the Lord of all created beings) by his subjects. सम्यक् नेतरि राजन्यपि प्रजाभिः कृतज्ञतया एवंभूताभिर्भवितव्यमित्याह-धार्मिकमिति । धौ हि राहा नीतिशास्त्रोक्तः। तद्यथा-"राहो हि व्रतमुत्थानं यज्ञः कार्यानुशासनम् । दक्षिणा वृत्तिसाम्य तु दीक्षा तस्याभिषेचनम् ।” गृहस्थ सामान्यतस्तु सर्वेषामहिंसा, सत्य, शौचम्, अनस्या, आनृशंस्य, क्षमा च। देवतातिथिपूजा, भृत्येषु त्यागः, शेषभोजनं चेत्यादिकम् । तेन चरतीति धार्मिकः, तम्। पालनपरमिति प्रजापालनपरम् । तथा चोक्त' गुरुणा-"प्रजासुखे सुखं राह: प्रजानां च हिते हितम्। नात्मप्रिय हितं राहः प्रजानां च प्रिय हितम् ॥” इति । सम्यक परपुरजयमिति । यथोकनीत्यनुष्ठानात् परेषां दुर्गाणि पुराणि जयतीति परपुरजयो महाविजिगीषुः, तम्। राजानमभिमन्यन्ते मनस्यवधारयन्ति। प्रजापतिमिव सृष्टिकर्तारं यथोत्पत्तिस्थितिकर्तारम् । प्रजाश्चतुर्वर्णाश्रमलक्षणाः ॥ ११ ॥ आयतं रक्षणं राशि वार्ता रक्षणमाश्रिता। पार्ताच्छेदे हि लोकोऽयं श्वसनपिन जीवति ॥ १२ । * ... 12. An essential duty of the king is to protect the subjects of his dominion (ayattam), particularly their gainful occupaions (värta i.e., agriculture, cattle rearing and trade), which flourish only under royal protection. Disruption of economic vocations causes the most distressing condition of the people when they gasp for breath with difficulty (on the verge of death) and ultimately cannot survive. नरपतेरभावे प्रजाविप्लवस्य युक्तिमभिधातुमाह-आयत्वमिति। आयत्त स्वायत्तम् । रक्षणं कण्टकादिभ्य परित्राणम् । राज्ञो दण्डधारस्य विजिगीषोः। वातति। : वृत्तिरेव वार्ता प्रजानाम्- "कृषिः पाशुपाल्य वाणिज्यं च वार्ता" इति वचनात् । सा वार्ता रक्षणमाश्रिता चौरादिभ्यः परित्राण- माश्रिता। बार्ताच्छेदेन वार्तानाशेन । लोकोऽयम् जगदिदम्। श्वसनपि किश्चित्कालमुच्छ्वसमपि । न जोवति न प्राणिति । एतदुक्तं भवति । नृपाभावाद् रक्षणाभावः, तदभावाद वार्ताभावः, वार्ताभावाल्लोकस्य प्राणाभावो भवतीति। जगद्ररक्षणार्थ राज्ञा दण्डधारेण भवितव्यमित्तः ॥ १२ ॥ पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ १३ । * 13. A king like Parjanya (the rain bearing clouds) is the receptacle vi the world (i.e., just as the preuple depend on timely and adequate rains ior the pruduction of the food crops, the means of their sustenance, so also on the king for their protection and welfare). Still on the failure of rains the people may however sustain themselves (by alternative means, ·8 कामन्दकीय नीतिसार i.e., by procuring other kinds of eatables), whereas on the failure of the king (in ensuring protection), the subjects are sure to perish. अमुमेवार्थ बदयितुमाह-पर्जन्य इति। पर्जन्यः प्राश्कालः। स यथा शस्यादेरुत्पादनाद् भूतानां प्राणिणां जीवनहेतुत्वादाधारः, तथैव दण्डधार इति पृथिवीपतिः । स लोकानामाधारः। विकलेऽपि पर्जन्ये विनष्टेऽपि वर्षाकाले जीव्यते हि कन्दमूलफलाहारैः। श्रुयते हि द्वादश- वाषिक्यामप्यष्टौ वन्याहारैः प्राणिभिः प्राणधारणं कृतमिति। भूपतौ तु विकले दण्डधाराभावाद- हरेव मात्स्यन्यायात् केनापि न जीव्यत इति ॥१३॥ *Verses 12 and 13 are omitted in the B. I. edition text but included in the Tikd. प्रजा संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तवभाधे सदप्यसत् ॥ १४ । •स्तमाशेऽन्यत् 14. A king should by all means protect his subjects, who in their turn contribute to his material prosperity (parthiva i.e., kośa or treasury, augmented by contribution from the subjects in cash and kind in the form of royal share or bhaga). Thus preservation is always preferable to (measures for apparent) prosperity, for, in the absence of (adequate) preservation disorder prevails, and prosperity, if any, becoines futile. प्रजापार्थिवयोः परस्परोपकारित्वं दर्शयितुमाह-प्रजामिति। प्रजा चातुर्वण्य, संरक्षति सम्यक प्रतिपालयति। नृपः पृथिवीपतिः दण्ज्यदण्डनात् । सा प्रजा, वर्धयति वृद्धि नयति धान्य हिरण्य पण्यादिभिः पार्थिवं पृथिवीश्वरम् । वर्धनादुक्तलक्षणाद् रक्षणं कण्टकेभ्यः गलनम्, श्रेयः श्रेयस्करम् । तभाशे (तदभावे) रक्षणाभावे, अन्यद्वर्धनम्, सदपि विद्यमानपि असत् अशोभनं, निरयहेतुत्वान् ॥ १४ ॥ न्यायप्रवृत्तो' नृपतिरात्मानपि व प्रजाः । विवर्गणोपसन्धत निहन्ति धमन्यथा॥ १५ । न्यायप्रवृत्ती आत्मानमथ च प्रजाम् । . 15. A king, who governs justly conforming to the traditional laws (uydyapravrttoh), acquires merits of Trivarga (three ends of life, viz., Dharma, Artha and Kama) for himself as well as for his subjects, whereas his failure leads to total ruination. प्रजा संरक्षति नृपः, इत्युकस किमनुष्ठानस्तदू रक्षणक्षमः, तदर्शयितुमाह-न्यायेति। नीति- शास्त्रोकमनुष्ठानं न्यायः तस्मिन् प्रवत: न्यायप्रता, नृपतिमहीपतिरात्मानं त्रिवगंण धर्मार्थकाम- लक्षणेन उपसन्धत संयोजयति प्रथमम् । तदनन्तरं प्रजास्त्रिवर्गणोपसन्धरते, इति समुच्चयः। तथा ·कामन्दकीय नीतिसार चोक कौटिल्येन-"मुविज्ञाय प्रणीतो हि दण्डा प्रजा धर्मार्थकामैयोजयति, दुष्प्रणीतस्तु काम- क्रोधाभ्यामज्ञानाद्वावानप्रस्थ परिव्राजकानपि कोपयति, किं पुनर्प हस्थान्" (को. अर्थ ॥११-१२) इति। ततश्च सम्यक् दण्डप्रणयनमेव राज्ञां न्यायः। निहन्ति ध्रुवमन्यथा इति। अन्यायप्रत्तो ध्रुवं निश्चयेनात्मानं निहन्ति। अनन्तरं मातस्यन्यायेन प्रजाश्च। तस्मान्न्यायप्रवृरतेन राज्ञा भवितव्यमिति भावः ॥१५॥ धर्माद् वैजवनो' राजा चिराय बुभुजे भुवम् । अधर्माच्चैव नहुषः प्रतिपेदे रसातलम् ॥ १६ । 10 महीम् • यवनो 16. It is only by adhering to the righteous path king Vaijavana (of the Sagara dynasty) ruled over the earth for a long period, but for unrighteousness king Nahuşa (of the lunar race) was condemned to hell (rasātala). एतदेव दृष्टान्तभूताभ्यामितिहासकथाभ्यां प्रदर्शयन्नाह-धर्मादिति । धर्मात् शास्त्रोक्तात् हेतुभूतान वजवनः चिराय चिरकालम्, महीं पृथिवीम् बुभुजे। अत्र कथा। सगरान्वये इन्द्रसेनोनाम राजा रजस्वलया स्वदेव्या सह सङ्गत इति राक्षसेनातुमारब्धः। उक्तश्चैव तेन-वं यदि सर्वाः प्रजा अधर्म नियोजयसि तदान भक्षयामि इत्युक्तः। स प्राणभयात् तथैवानुष्ठितवान्। इत्यधर्मादचिरेण क्षयं गतः। तदनन्तरं तवंशजा अपि राक्षसवचनादचिरेणेवाधर्माद् विनाशं प्राप्ताः । ततस्तत्सन्ततावेव बभूव । तेन राक्षसवचनमनादत्य भयं त्यक्ता सर्वाः धर्मे नियोजिताः । स्वयमपि च अतः शास्त्रबिहितानुष्ठानात् वैजवनो राजा चिराय चिरकालं पृथिवीं वुभुजे। इत्यनेन न्यायप्रवृत्तेः फलं दर्शितं भवति। अधर्माच्चैव नहुषाख्य ऐन्द्रपदस्थोऽपि शचीमभिलपन् यानवाहिना अगस्त्येन शप्तः सपीभूतः सशरीर एव रसातलं नरकं प्रपेदे ॥ १६ ॥ तस्माद् धर्म पुरस्कृत्य यतेतार्थाय पार्थिवः । धर्मेण वर्धते राज्यं तस्य स्वादु फलं श्रियः॥ १७ । वैजवनी भभूव । धर्मपरो बभुव। - 11 भूपतिः 17. It is advisable therefore for a king to show due regard to righteousness (dharmam puraskrtya) even in matters of acquisition of wealth. Because a kingdom flourishes only by means of righteousness, the fruits of which (all round welfare or syiyah), are also highly delicious (i.e., enjoyable both in this world and the next). एवं चान्यायवृत्तः फलं प्रदर्स अनुष्ठ यपक्षं दर्शयितुमाह-तस्माधर्म पुरस्कृत्येति। यस्माद्धर्माधर्मफलमेव तस्मात् धर्म न्याय पुरस्हत्य प्रधानं कृत्वा, अर्याय भूम्यादि विभवाय, पापिया ·10 कामन्दकीय नीतिसार विजिगीषुः यतेत प्रयन कुर्यात् । तत्र हेतुः धर्मेन वर्द्धते राज्यमिति। यस्माद् धर्मेण पुरन्सरेणोपार्जितं राज्य वर्धते। राज्येनोपार्जितेन किं फलमिति चेत् ? तस्स राज्यस्स स्वादु फलं मिष्ट फलं, श्रियः विभूतयः, सत्प्रात्रप्रतिपादनात् ॥ १७ ॥ स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रञ्च दुर्ग कोशो बलं सुहृत् । एतावदुच्यते राज्यं सस्वबुद्धिव्यपाश्रयम् ॥ १८ ॥ 18. The king, ministers, kingdom, fortifications, treasury, army (military power or danda, the coercive power) and allies go to constitute the essential elements of a state (Prakrtis); unfaltering attachment to moral sense and intelligent exertions (sattva buddhi) in discharging duties are the main stays of a government. धर्मेण वर्धते राज्यमित्युक्तम्, तस्य राज्यस्य स्वरूपमभिधातुमाह-वाम्यमात्यश्चेति। स्वामी शेषाङ्गानाममात्यादीनाम् ईश्वरः प्राणभुतः। अमात्य इति। 'अमा' शब्द: सहाथै, अमा राक्षा सह, अतन्ति चरन्ति सर्वेषु कार्येषु इत्यमात्या, मन्त्र्यादयः। राष्ट्र जनपदः। दुर्ग दुःखेन गम्यत इति पर्वतादि। कोशः कुश्यते अथिभिराद्रियते इति । (हिरण्यादिः।) बलं हस्त्यश्वरथपत्तिस्वरूपं चतुणम् । मुहदिति मित्रम् । एतावदिति। एतावत्संख्यानम्, उच्यत अभिधीयते। राज्यमिति राहो भावः, सतस्वमायादिष्वा षु राजा भवतीति। सत्त्वमिति व्यसनेऽभ्युदये च यदविकारि । बुद्धिरिति शुषायटगुणा प्रहा। सत्त्वं च बुद्धिश्च सत्त्वबुद्धी ते व्यपाश्रयः बलाधायकः अवष्टम्भः यस्य राज्यस्य तत् तथोक्तम् ॥ १८ ॥ 18 संख्याकं मालम्ब्य बलवत् सस्वं बुद्धयालोकित" निर्गमः । सप्ताङ्गल्याख्य लाभाय यतेत सततोत्थितः ॥ १। 13 लोचित 19. Following the dictates of the firm sense of judgement and deciding upon the cause of action after intelligent deliberations, the king should always be energetic enough (satatotthita) to apply the seven limbs (or the constituent. elements) in the best interest (labhdya) of the state. धर्म पुरस्कृत्य पर्याय यतेतेत्युक्तम् तव कथमिति तदभिधातुमाह-आलम्येति। मानम्म्य अवष्टभ्य। बलवत् भदुर्वले। सत्वं व्यसनेऽभ्युदये व पदविकारि, पेनोत्तमबुधिरित्युच्यते। तथा वसुभाषितम्- ·कामन्दकीय नीतिसार 11 विनः पुनः "प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता" विरमन्ति मध्याः। पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति।" (भर्तृनीतिशतके ) इति। अतः प्रारब्ध निर्वहणाख्य सत्वं विवक्षितं, तबलवत् सत्त्वसुच्यते । बुद्धयेत्यष्टगुणया प्राया, आलोकितो निणीतो निर्गमो निर्वाही येन राजा स तथोक्तः। सप्ताङ्गस्यास्यानन्तरोक्तस्य राज्यस्य लाभाय प्राप्त यतेत यनं कुर्यात् । सततोस्वित इति सर्वद्योमयुक्तः ॥ १६ ॥ 16 सत्त्वमित्युपते। 1.निहता न्यायेनार्जनमर्थस्य रक्षणं वर्द्धनं तथा। सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम् ॥ २० ॥ 20. Acquisition of wealth by lawful means (by collection of revenue at standard rates etc.), its proper preservation and augmentation (also by lawful means), and its judicious application in deserving cases (evidently for the welfare of the state), are the four-fold functions of a ruler. राज्ञोऽनुष्ठानं लाभार्थमेवेत्येतन, किन्तु चतुर्विधमित्येतद् दर्शयितुमाह-न्यायेनेति। न्यायेन शास्त्रोक्तने। अर्जनं अलब्धलाभादिकमर्थस्स भूम्यादेः। रक्षणं पालनम्। वर्द्धनं लब्धस्योपचयः । तथा तेनैव प्रकारेण। सत्पात्रप्रतिपत्तियति। सत्पात्राण्यत्र त्रिविधानि, धर्मपात्राणि, अर्थपात्राणि, कामपात्राणि च। तेषां सत्त्वमुत्तमत्वं यदुद्दिश्य प्रतिपाद्यते विनियुज्यते इति। तस्यार्थस्य बहूकरणात् । तत्र धर्मपात्राणि सदनुष्ठाना ब्राह्मणास्तपस्विनश्च । अर्थपात्राणि मन्त्रिपुरोहितादयः वार्ताकारश्च । कामपात्राणि कमनीयाः स्त्रियः। तेषु प्रतिपादनार्थमेव राजवृत्तं विजिगीषोरनुष्टानं चतुर्विधं चतुष्प्रकारं भवति ॥२०॥ नयविक्रमसम्पन्नः सूत्थानश्चिन्तयेत् श्रियम् । नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्वनिश्चयः ॥ २१ ॥ 21. Well-versed in the laws of polity, possessing courage (valour) an ever-energetic king should exert for the attainment of prosperity. For, discipline (zinaya) is the root of polity (naya) or in other words, perfect knowledge of the laws of polity can be acquired only through discipline. चतुर्विधेऽपि राजवृत्त, आद्यमर्थार्जनाख्य चानुष्ठानमभिधातुमाह-नयेति। नयो नीतिशास्त्र परिहानम्। विक्रमः शौर्यम्, ताभ्यां सम्पनः। विक्रमे सत्यपि नयहीनोऽतिसन्धीयते। तथा च कौटिल्यः-"हस्तिनामिव लुब्धकः प्राज्ञः शूरमतिसन्धते ।। नये सत्यपि विक्रमहीनः परैरमिभूयते । ततश्च नयविक्रमान्या सम्पनन भवितव्यमिति। सूत्थान इति। शोभनमुत्थानमुद्योगी यस्य.स 17माभिसन्धत्ते।

·12 कामन्दकीय नीतिसारा तथोकी शोभनत्वं चोत्यानस्य, प्रारम्भोपाय पुरुषव्यसम्पदापत् प्रतीकारानुकूलदेशकालकार्यादि- निर्णयं कृत्वा उत्थानम्, कार्यमिति भावः। चिन्तयेत् श्रियमिति। श्रीहि श्रीहेतुत्वात् सता राज्य, तदुपार्जनार्थ चिन्तां कुर्मादित्यर्थः । नयस्य विनयोमूलमिति। नयंस्य नीतिशास्त्र परिधानस्य, विनयः स्वाभाविकेन्द्रियजयो मूलं कारणम् । न हि स्वाभाविकेन्द्रियजयरहितेन शास्त्रं ज्ञातुं शक्यते, विषयाक्षिप्तचित्तत्वात् । विनयः शास्त्रनिश्चय इति। द्वितीयोऽपि विनयः शास्त्रनिर्णयः। तदेवं नयस्य कारणभूत (कार्यभूती) एको विनयः यो हीन्द्रियजयः। तद्युत शास्त्रमृच्छतीति द्वितीयः । तथा च कौटिल्य:-"कृतकः स्वाभाविकच विनयः, क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम्” (को. अर्थ ११५॥३-४) इति। स्वाभाविकविनयेन शास्त्रं सम्पद्यते, शास्त्रनिश्चयवकृतको विनयो भवतीति ॥ २१ ॥ विनयो हीन्द्रियजयस्ता कः शास्वमृच्छति । तनिष्ठस्य हिशास्वार्थाः प्रसीदन्ति ततः परम् ॥ २२ ॥ 18श्रियः 22. Discipline (of mind) means perfect control over the senseorgans (indriyajayah). One so disciplined (or having control over his senses), is considered fit for studying the Sastras (laws of polity), because to a devoted student only the inner import of the text is revealed enabling him to achieve prosperity. विनयशब्दः प्रश्रय-प्रावीण्यानौद्धत्येन्द्रियजयेषु वर्तते, तदत्र कस्मिन्नथें वर्तत इति सन्देहे सति तदपनोदार्यमाह-विनय इति। हि यस्मात्, अत्र विनयशव्देन इन्द्रियजय एव गृह्यते, इन्द्रियजय- प्रकरणत्वात् । इन्द्रियजयप्रकरणमेव व्याख्यातु प्रस्तुतमिति। तद्य क्त इति। इन्द्रियजययुक्तः । शास्त्रमिति प्रकृतत्वानीतिशास्त्रम्। ऋच्छत्यवाप्नोति। तमिष्ठस्य हीति। इन्द्रियजयतत्परस्य, शास्त्रार्था दूरबोधशास्त्रप्रदेशाः। प्रसीदन्ति सुगमत्वेन निर्मलोभवन्ति। ततः श्रिय इति, तदनन्तरं सम्पदोऽपि प्रसन्ना भवन्तीति ॥२२॥ शाल्व प्रक्षा धृतिर्वाक्ष्य प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता। उत साहो वाग्मिता वायमापत क्लेशसहिष्णुता ॥ २३ । प्रभाषः शुचिता मैनी त्यागः सत्यं कृतज्ञता । फुलं शीलं दमश्चेति गुणा: सम्पत्तिहेतवः ॥ २४ । 23-24. In the following couple of verses the author enumerates the essential qualities of a king as constituting his dtmasam pad or Svamisampad). Knowledge of the Sastras (laws of polity), wisdom, composure, (in all circumstances), skilfulness (in taking actions), dauntlessness, power of comprehension and retention in memory, energy, eloquence, ·कामन्दकीय नीतिसार 13 firmness (in the pursuit of actions decided upon), capacity in patiently bearing troubles and diffilulties (if any), majesty (prabhava or prabhusakti), purity of conduct, amity (with all concerned), rewarding the deserving persons, truthfulness, gratefulness (in acknowledging services rendered by others), (consciousness of) the high lineage, good conduct and self restraint (in all circumstances) are the qualities essential for a king worth the name. These qualities go to constitute the wealth (sain palti or atmasampad) of a king. सप्तास्यास्य लाभाय यतेतेत्युक्तम्, तत्राद्यमामात्मसम्पद्, ययाऽत्मास्वामिनः सम्पद्यते। तया विना तु स्वाम्याभासो निरात्मकशरीरसमानः। तेनात्मसम्पदं श्लोकद्धयेन प्रदर्शयितुमाह-शास्त्रमिति । शास्त्रमिदमेव नीति-प्रवर्तकम् (प्रतिपादकम् )। प्रज्ञा अष्टगुणा बुद्धिः। धृतिरिति विषादाभावात् सन्तुष्टचित्तता, तया कदाचिदपि विषण्णचित्तो न भवति। दाक्ष्यमिति दक्षस्य भावः, कुशलता। प्रागल्भ्यमिति प्रगल्भोऽपरिषद्भीरू, तस्य भावः । धारयिष्णुता अवधारितस्यार्थस्याविस्मरण- शीलता। उद्साह इति, उत्साहो गुणत्रययुक्तः पव्यते। तथा च कौटिल्य-"शौर्यममाँदाक्ष्यं च उत्साहगुणाः" (को. अर्थ. ६।११५) इति। तत्र दाक्ष्यं यत् पृथगुपात, तत्र कौशलमेव गृह्यते । अत्र तूत्साहग्रहणात् शीघ्रकारितेत्यपुनरुतम्। वाग्मिता प्रशस्त वाक् यस्य स वाग्मीत्युच्यते। प्राशस्त्यं च वाचां ललितपधुरैरल्पैरेवाक्षरैर्वहर्थ प्रतिपादनम् । दाळ मिति प्रतिज्ञातस्यार्थस्यापरित्यागः । आपत्क्लेशसहिष्णुतेति, आपदां दैवात् समुत्पमानां क्लेशानां च शीतोष्णसुत्तृष्णादीनां च सहनावम् ॥२३॥ प्रभाव इति । पुण्यपरमाणुघटित शरीरत्वादकोशदण्डोऽपि तद्वानिव दृश्यते, समीहितैश्च घटितद्विषद्भिर्नाभिभूयते येन गुणेनासौ प्रभावः। शुचिता परदारद्रव्यहिंसारहितः शुचिः, तस्य भावः। मैत्रीति सर्वसत्वेषु मित्रभावना। त्याग इति, अर्थानां सत्पात्रप्रतिपादनम्। सत्यमित्यमृषावादः । कृतज्ञतेति, कृतसुपकार प्रत्युपकारबुद्धया (प्रत्युपचिकीर्षया ) योऽभिजानाति स कृतज्ञः, तत्य भावः । कुलमिति शुद्धोभयपक्षता। शीलं विशुद्धभावः ( सुस्वभावता)। दमश्चेत्युपशमः। चकारोऽनुक्ता- नामाभिगामिकगुणानां समुच्चयार्थः । गुणाः सम्पत्तिहेतव इति, एते गुणाः सम्पत्तरात्मसम्पदो हेतवः कारणं भवन्तीति ॥ २४ ॥ आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यांस्ततो भृत्यांस्तत: पुवांस्तत: प्रजाः ॥२५॥ 25. The king (the premier element or prakrti) should himself adopt the principles of self restraint and then only he will enforce the practice of restraint on his ministers, (the next important element in the body politic), thereafter on his servants (attendants) and on his sons (or members of the royal family) and lastly on the subjects. (The implication must have been that a ruler of unrestrained temperament will harılly be able to enforce restraint on others and the whole adıninistration will ·14 कामन्दकीय नीतिसार be vitiated. Whereas if the king, his officers and princes follow selfrestraint themselves the subjects at large will be inspired to follow suit. Hence they have been mentioned last). एभिगुणैः सम्पनो राजा आत्मवानुच्यते, स च राज्यस्याचमनं भवति । यद्यपि स्वाभाविक विनयोपयोगाच्छास्त्रनिश्चयस्वरूपविनय सम्पाद्य तदुपयोगाद् राज्यं प्रामम् (तथापि ) तत्रस्थेनापि राहा विनयेऽभ्यास एव कार्यः। चित्तानित्यवान् मनुष्याणां, विषयाणां चातिमनोहरत्वात्, तमेवाभ्यास दर्शयितुमाह-आत्मानमिति। राजा महीपतिः, आत्मानं प्रथमं विनयेनेन्द्रियजयेनोपपादयेत्, इन्द्रियजयसम्पन' कुर्य्यादित्यर्थः। राक्षि जितेन्द्रिये प्रकृतयो जितेन्द्रिया भवन्तीति । "राजा यच्छीलस्तच्छोलाः प्रकृतयो भवन्ति" इति कौटिल्यः (को. अर्थ ८१२१७)। ततोऽमात्यान् मन्यादीन् दण्डधारो भूला ततो मृत्यांस्ततः पुत्रानिति, भृत्यनामादौ विनयेप्राप्त ऽमात्यभृत्यरक्षिताहि पुत्रा विनयेन युज्यन्त इति भावः। ततः प्रजा विनयेनेन्द्रियजयेनोपपादयेत्, जितेन्द्रियाः कुर्यादिति भावः ॥२५॥ सदानुरक्तप्रकृति: प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसी नियमभूते ॥ २६ । 26. A king, whose prakrtis (ministers and other elements of state) are loyal and devoted to him, and who is always engaged in providing good government to his subjects (prajāpūlona-tat para) and who is perfectly restrained in his dealings (with all concerned) achieves great prosperity. विनयोपपादनस्स फलं दर्शयितुमाह-सदेति। विनीतारमा हि नृपतिः सदा भूयसीं श्रियमश्नुत इति सम्बन्धः। अनुरक्त प्रकृतिरिति। आभिगामिकगुणैरनुरक्ताः प्रकृतयोऽमात्यादिका यस्य तथोक्तः । प्रजापालनतत्पर इति। प्रजापालन एव तत्परः परमतात्पर्य यस्य स तथोक्तः। भूयसीं श्रियमिति, भूयस्त्वं श्रियं पृथिवीभूयस्त्वेन । विनीतात्मा नृपतिः सार्वभौमो भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्त विप्रमाधिनम् । सानाशेन कुर्वीत पश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥ २७ ॥ 27. The mind (under the influence of sense organs) roaming wildly like the tusker elephant (indriya-dantinam) in the dense forest of sensual pleasures (vişayaranye) should be brought under control by means of the goad of knowledge (jñanankušeņa). इन्द्रियजयोपदेशं दित मुरिन्द्रियाणां दुर्जयत्वं दर्शयितुमाह-प्रकीर्णेति। विषयशब्देन शब्द- सर्शरूपरसगन्धाः," तेषां प्रकीर्णत्वं प्रत्येक बहुभेदत्वानमनोरमला। विषया एवारण्यं तत्र धापन्त ·15 कामन्दकीय नीतिसार रिरंसया। विप्रमायिनामिति, विशेषेण प्रमथ्नातीत्येवंशीलम् । झानाडुशेन वक्ष्यमानेन, कुर्वीत विदध्यात्, वश्यं विधेयम् । इन्द्रियमेव दन्तिनं द्विपम् ॥ २७॥ 18 शब्दस्पर्शरसरूपगन्धा आत्मा प्रयत्नेनार्थेभ्यो मनः समधितिष्ठति। संयोगादात्ममनसोः प्रवृत्तिरुपजायते ॥ २८ ॥ 1. प्रयत्नाद 28. The soul (ātmā) invigorates the mind (nanah) and the soul and mind in union work for acquiring material wealth, as the initiative for energetic action is generated by the union (samyoga) of soul and mind. आत्मा यदुक्त ज्ञानाडुशेन इन्द्रियदन्तिनं वश्यं कुर्वीतेति तदेव दर्शयितुमाह-आत्मेति । यन्त्रवाहकः, प्रयत्लेनात्मंगुणेण प्रेरितः, अयभ्य इन्द्रियार्थेभ्यः शब्दस्पर्शादिभ्यो भोगार्थ, तादयें चतुर्थीयम् । मन इति वक्ष्यमाण लक्षणम् । समधितिष्ठति समधिरोहति। तदारुढ़ आत्मा प्रवर्तन- निवर्तने करोतीति वक्ष्यति। संयोगादात्ममनसोरिति, प्रयत्नप्रेरितयोरात्ममनसोः प्रवृत्तिर्गतिविषय प्रत्युपजायत इति ॥२८॥ विषयामिषलोभेन मनःप्रेरयट्रीन्द्रियम् । तनिरूनच्यात प्रयत्नेन जिते तस्मिन् जितेन्द्रियः ॥२६ | 29. Out of lust for sensual pleasures, comparable to delicious meat preparations (visayāmiņa), sense organs are roused by the mind. Therefore such a lust should be carefully suppressed and then only one becomes self-controlled or a conqueror of the sense organs (jitendriya). प्रवृत्तः कारणमभिधातुनाह-विषयेति । विषयमेवामिषमभिलषणीय भक्ष्य, तल्लोभेण तदभिलाषेण, मनः कर्तृ, प्रेरयतीन्द्रिय, विषयामिषं प्रति। तभिरूध्यात् प्रयत्लेन, जिते तस्मिन्, जितेन्द्रियो भवतीति शेषः । यद्यपि प्रयत्नवदारम-मनः संयोगात् प्रतिस्तथापि मन एव प्रधानम् ॥ २६ 1° विषय एवामिष विज्ञानं हृदयं चितं मनो बुद्धिश्च तत्समम् । अनेनात्मा करोतीह प्रवर्तन निवर्तने ॥३० । 30. Perfect knowledge (vijñāna), the heart and the soul (hrdaya and citta, both as seats of consciousness) the mind (manah) and intellect ·16 कामन्दकीय नीतिसार (buddhi) are synonymous, conveying the same meaning). As such any . of these surcharged by the soul discriminates between what should be done and what should not be done. व्यवहारार्थ प्रत्यर्थीस्तत्पर्यायांश्च दर्शयितुमाह-विज्ञानमिति। विविधानि विज्ञानान्युत्पाद्यन्ते इति मनो विज्ञानमित्युपर्यते। हृदयमिति, गोप्यत्वादन्तहितत्वाच। चेतनाधारवाञ्चित्तमिति । मन इति पदार्थाना मननात् । बोधाधारत्वात् बुद्धिरित्युच्यते। तत्सममिति, तदेतत् संज्ञापारकं समं समानार्थ बोद्धव्यम्-अनेनेति मनसा। आत्मेति अधिष्ठाता। करोति विदधाति। इहेति शरीरे। प्रवर्तन-निवर्तने कर्तव्याकर्तव्य करणाकरणे। ज्ञात्वैवमात्मना शास्त्रविहितानुष्टानेष्वेव मनसः प्रवृत्तिस्नु मन्तव्या, निषिद्ध षु निरोद्धव्येति भावः ॥३०॥ धर्माधौं मुखं दुःखमिच्छापो तथैव च । प्रयत्नशानसंस्काप आत्मलिङ्गमुदाहृतम् ॥ ३१ । 31. Performance of acts of religious merit and otherwise (dharmidharmau), happiness and sorrow, fulfilment of desires and nurturing of hatred or nalice, and actions according to one's wisdom and traditional norms (prayatna jñāna-samskära), indicate the nature of one's soul (atmalinga). शास्त्रविहितानुष्ठानेष्वेव मनसः ( आत्मा ) प्रवृत्तिरनुमन्तव्येति किं प्रमाणमित्याशङ्कते तत्र प्रमाण- मनुमानमेव दर्शयितुमाह-धम्माधाविति । धर्मः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणः स्वर्गापवर्गफलः । अधर्मस्तविपरीतो निरयहेतुः। सुखमिति, स्वशब्देन बुद्धीन्द्रियाण्यभिधीयन्ते, शोभनानि परितुष्टानि येन भवन्ति स्वानि तत् सुखम्। तद्विपरीतं दुःखम् । इच्छेति कामः। तद्विपरीतो द्वेषः। तथैवेति तेनैव प्रकारेण। प्रयन इति येन धृतं शरीरमवतिष्ठते। झानमिति पदार्थस्वरूप- बोधः। संस्कार इति अनेकजन्मकर्माभ्यासवासनावशात् सद्योजातादीनां स्तन्यपिपासादिकं येन आत्मलिझमुदाहृतमिति । एते गुणा आत्मनोऽस्तित्वे लिहं भवन्ति। उदाहृतमिति (आचार्यरुपदिष्टम् ) धूमेनामिवदेभिलिरात्मास्तित्वं प्रतीयत इति ॥ ३१ ॥ मानस्यायुगपदभावो मनसो लिङ्गमुख्यते । नानार्थेषु च सङ्कल्प: कर्म चास्य प्रकीर्तितम् ॥ ३२ ॥ । क्रियते। 16 प्रकीर्त्यते 32. Different kinds of knowledge or perception do not appear simultaneously (ayugapadbhava), or in other words, cognition of the one or the other perception by the mind indicates the nature of the mind, which resolves upon acquisition of various forms of material wealth. That is known as the action of the mind.

·कामन्दकीय नीतिसारस 17 मनसोखित्वे लिलामभिधातमाह-मानस्येति । जातावेकवचनं, पथानामपि श्रोत्रादीनां बुद्धीन्द्रियानां शब्दादिष्विन्द्रियायेंषु, सर्वव्यापित्वाद् आत्मनो युगपत् समकालमेव ज्ञानोत्पत्ती प्राप्तायां भिमकालेषु या ज्ञानोत्पत्तिः सा मनसोऽस्तित्वे लियं भवतीत्युच्यते। अस्ति मनः संहकं षष्ठं किश्चिद् बुद्धीन्द्रिय येनात्मनि समवेतेन सकलपदार्थानां झानानि क्रमादनुभूयन्ते। तदभावे युगपद् ज्ञानोत्- पत्तिः न च दृश्यते, तस्मादस्ति मन इति। नानार्थेषु च सङ्कल्प इति, नानाभूता पृथग्भूता सुख- दुःखोत्पादका ये पदार्थास्तेषु सङ्कल्प इति सम्यग्भूता कल्पना। अयं पदार्यः सुखहेतुस्तस्मादुपादेयः, तथा दुःखोत्पादकस्तमाद् हेयः, इत्यादिका सर्वदा कल्पना, तुदेवास्य कर्म प्रकीर्तितम् । आचारिति शेषः। प्रयमस्य चास्तित्वे संधारकाख्यो गुणो लिङ्ग, येन धृतं शरीरं तिष्ठति, करे यथा शस्त्रादिकम् । एतच्चानुकमपि प्रसझादाप्तमिति ० ॥ ३२ ॥ 20 प्रसङ्गाद्वाच्यमिति श्रोव त्वक् चक्षुषी जिहा नासिका चेति पञ्चमी । पायूपस्थे हस्तपादौ वागितीन्द्रिय सङ्ग हः ॥ ३३ । "पायुपस्थ हस्तपादं वाक्चेतीन्द्रिय 33. The ear (auditory), skin (touch or perception), eyes (visual), tongue (taste), nose (smell) are the five principal sense organs. These together with excretory organs of anus and penis, organs of movement, hands and feet and the organ of speech (väk) constitute the group of organs of the body (indriya sangraha). आत्ममनसोः स्वरूपमभिधायेन्द्रियाणामिन्द्रियार्थानां चाभिधातुमाह-श्रोत्रमिति । श्रोत्रं श्रवणेन्द्रियम्। त्वगित्याद्यः शरीरधातुः। चक्षुषी द्वगिन्द्रियम्। जिह्वा रसनेन्द्रियम् । नासिका घ्राणेन्द्रियम् । उक्त समुच्चये च शब्दः, इतिशब्दो बुद्धीन्द्रियपरिसमाप्तौ। पञ्चमीति पश्चैव पृथविषयो- गीनि बुद्धीन्द्रियाणि। मनस्तु सर्वगामीति। तद्वयतिरिक्त कर्मेन्द्रियाण्यभिधीयन्ते। पायू. पस्थमिति। पायुर्मलनिर्गमनरन्ध्रम् । उपस्थमिति तस्मैवोप समीपेतिष्टतीत्यानन्देन्द्रियम् । हस्तो च पादौ चेति हस्त आदानशक्तिः, पादो गमनशक्तिः। वाक्चेति वागिन्द्रिय, यदालापक्रिययानुमीयते। इन्द्रिसमह इति । एतावन्त्येव सर्वाण्यपीन्द्रियाणि संगृहीतानि भवन्तीति ॥३३॥ शब्द: स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । उत्सर्गानन्दनादानगत्यालापाश्च तत् क्रिया ॥ ३४। 34. Functions of the different organs may be enumerated as follows : perception of sound, touch, vision, taste and smell are the actions of five Sensory organs; discharging excretion, accepting and giving of objects and movement (by hands and feet), and speaking are the activities of the exterior organs. 3 ·18 कामन्दकीय नीतिसारः शब्द इति। वीणावेण्वादिष्वनिः। स्पर्श इति, त्वगिन्द्रियस्य त्वगिन्द्रियेण . सम्बन्धः । रूपमिति, रमणीयावयवसभिवेशः। रस इति, स्वादुवस्तुनामास्वादः । गन्धो घ्राणेन्द्रियानन्दनः सुरभिः। पश्चम इति, पञ्चानां पूरणः, एते पश्चापि बुद्धौन्द्रियाणां यथासंख्यमुपभोग्या विषया इन्द्रियार्थाश्चाभिधीयन्ते। तथैव कर्मेन्द्रियाणां कर्माण्यभिधीयन्ते। उत्सर्गति, तेषां पायवादीनां पञ्चानामपि कर्मेन्द्रियाणासुत्सर्गादिकाः पश्चैव कियाः । तद् यथा पायोगुदस्यमलप्रेरणं क्रिया। उपस्थस्योभयरूपस्य मिथुन सम्बन्धिन्यानान्दकिया। हस्तयोरादानं, पादयोर्गतिः, वागिन्द्रियस्यालाप इति ॥ ३४ ॥ 1 मिथुनसबन्धिन्यानन्दनक्रिया आत्मा मनश्च तद्विद्यारन्तःकरणमुच्यते। आभ्यां" तु सप्रयत्नाभ्यां सङ्कल्प उपजायते ॥ ३५ ॥ 17 ताभ्यां 35. The soul and mind constitute the internal senses (antahkarana) and by their conscious efforts, desire (sarnkalpa) is generated. आत्ममनोबुद्धिकर्मेन्द्रियाणां लक्षणमभिधाय बुद्धरेन्तः 10 परिकल्पनया कारणविभागमभिधातु- माह-आत्मामनश्चेति। अभिहितेन लक्षनेण प्रतिपाद्यते यया विद्यया साऽन्वयविद्या, सा विद्यते येषां ते तद्विद्याः कणादाक्षपादादयः तैः, तद्विद्यः। आत्मामनश्च, अन्तःकरणमुच्यते। आभ्यां आत्म- मनोभ्यो, प्रयन सहिताभ्यां सङ्कल्पः प्रवृत्तिः, इन्द्रियप्रवर्तनम् उपजायते ॥ ३५ ॥ 216 बहिरन्तः परिकल्पनया करण आत्मा बुद्धीन्द्रियाण्या बहिष्करणमुच्यते। सङ्कल्पाध्यवसायाभ्यां सिद्धिरस्य प्रकीर्तिता ॥३६ । 36. The exterior sense organs, charged by the motor power of the soul and mini (interior senses), fulfil desires by means of firm resolve and exertions. बहिःकरणमभिधातुमाह-आत्मावुद्धीति। आत्मा, उक्तलक्षणः। बुद्धिर्मनः। इन्द्रियाणि- [वायाभ्यन्तररूपोभयरूपाणि]। अर्थाः शब्दादयो बुद्धीन्द्रियाणाम् कर्मेन्द्रियाणाम् चोत्सर्गादिकाः, तेऽपि कर्मेन्द्रियाणामाः प्रयोजनम् । एतत् सर्व बहिःकरणमुच्यते। सहपाध्यवसायाभ्यामिति । सङ्कल्पः सम्यगभूतकल्पनम्, बुद्धयाभ्यवसायोऽपि प्रयन एव, ताभ्यां सिद्धिरस्योपभोकुरात्मनः प्रकीर्तिताभिहिता। तद्यथा, आत्मा प्रयनप्रेरितो मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमात्म- मनोऽधिष्टितं यथाऽभिलषितं विषयं न प्राप्नोति, तदा मनसि सरल्प एवंविध उपजायते, अभिलषितोऽय सुखसाधनो विषय एमिरुपायः सम्पद्यतेति। सङ्कल्पोत्पत्तेरनन्तरं बहिःकरणे कौन्द्रियवर्गऽध्यससायः

·कामन्दकीय नीतिसार
19
प्रयत्नविशेष उत्पद्यते, तेन गत्यालापादिभिविषयप्राप्तिः, ततः सुखानुभवलक्षणा सिद्धिरस्यात्मनः
प्रकीर्तिता। तदेवमन्तःकरण प्रतिः प्रयत्नात्। प्रत्तेः प्रयनो हेतुरिति एतदन्वयमन्तःकरण मिति ।
वहिःकरणप्रवृत्तिरप्यध्यवसाय लक्षणात् प्रयत्नादेव, इति दर्शितं भवति ॥ ३६ ॥
उमे एते हि करणे यत्लानन्तर्यके स्मृते।
तस्मात्प्रवृत्ति संरोधाद् माधयेनिर्मनस्कताम् ॥ ३७ ।
18
प्रयत्न
37. Functions of the internal and external senses depend upon
desires (prarurtti) or conscious efforts (prayatna). Hence restraint of
efforts leads to (letachment of the inind (free from bias, sirmanaskatām).
एतदेव समर्थयबाह-उभे इति। उभे एते, अनन्तरोक्त। हि स्फुटम् । करणे अन्तःकरण
बहिःकरणसंज्ञके। प्रयत्नान्तर्यके इति, प्रयत्नानन्तरं वर्तत, प्रयत्नप्रेरणादित्यर्थः। तस्मादिति यस्मादेवं
रस्मात् प्रवृत्ति संरोधाद् उभयात्मकस्य प्रयत्नस्यैवं सरोधं कृत्वा, भावयेद् अभ्यस्येन्निर्मनस्कताम् ।
यावत् प्रयत्न एवं निरुद्धो भवति, तावदात्मा मनसा न संयुज्यते, ततश्च विद्यमानमपि मनो नास्त्येव,
मनः कार्याकरणात अन्तःकरण विलेषात्, प्रवृत्तिनौपपद्यते। एवमन्तःकरणप्रवृत्त्यभावाद् बहिःकरण
प्रवृत्तेरप्यभावः, तदभावादिन्द्रियाणं विषयैः सह सम्बन्ध एव न स्यात् । कुतो वाऽदानादिसम्भव
इति, जितेन्द्रियो भवति। कथमपि बहिःकरणं यावत प्राप्तऽप्यन्तःकरणे, अध्यवसायाख्यप्रयत्न-
निरोधाद् गत्यालापाद्यभावाद् भूयोऽपीन्द्रियाणां विषयैः सम्बन्धो न घटत एवेति निर्मनस्कत वं
भवितवेति ।। ३७ ॥
"कुतो वासना सम्भवति
एवं करणसामर्थ्यात् संयम्यात्मानमात्मना ।
नयापनयविद्राजा कुर्वीत हितमात्मनः॥ ३८ ॥
38. By controlling his passions in this way (on the line indicated
above), a king, who is self-restrained and well versed in the rules of justice
anci injustice (naya panayazid), may devote himself to his own welfare
(hitamcītmanah i.e., the welfare of the state).
.
एवमिति। उक्तन्यायेन, करणयोरुभयोरपि सन्निरोधात् संयम्य निरुद्धचेष्टम् आत्मानमात्मनव
च न्यायेन कृत्वा। नयापनयविदाजा इति। नयो नीतिशास्त्र परिझानम्, अपनयस्तद्विपरीतः, तो
जानातीति, नयापनयविद् राजा, महीपतिः। कुर्वीत हितमात्मनः इति। नयानुष्ठानमेवात्मनो
हितानति, कुर्वीतानुतिष्टदिति ॥ ६८ ॥

·20 कामन्दकीय नीतिसारः एकस्येव हि योऽशको मनस: सनिबर्हणे । महीं सागरपर्यन्तां स कथं वजेष्यति ॥ ३६ । 10 एकस्यापि न यः शक्ती २० कथं न य विजेष्यते 39. How can one, who is incapable of controlling his own mind, hope to conquer the earth bounded by seas (in the extensive dominion of a cakravarti ruler)? करणसंरोधः कर्तुं न शक्यते चेदभिमतफलमपि न प्राप्यत इत्येतद्दर्शयितुमाह-एकस्येति । एकस्याप्यसहायस्य शकः समर्थों यो न भवति, मनसश्चित्तस्य, सनिर्वहणे निग्रहणे जयकरणे। महीं सागरपर्यन्तां, पृथ्वी समुद्रमेखला, स राजा, कथं केन प्रकारेण, हि स्फुटं, अवजेष्यति वश्यां करिष्यति । बहुभिर्जेतव्यैरधितिष्ठितत्वादिति ॥ ३६ ॥ क्रियावसानविरसैविषयरपहारिभिः । गच्छत्याक्षिप्तहृदयः करीव नृपतिम्रहम् ॥ ४० । 40. A king, (of unrestrained mind), given up to enjoyment of fleeting sensual plesures, not only suffers from remorse when such enjoyment is over, but also runs the risk of subjugation (grahani) by his enemies, just as the elephant is entrapped (due to his own folly). अनिगृहीतमनसः परिणामं दर्शयितुमाह-वियेति। क्रिया विषयेऽनुष्टानलक्षणा, तस्या अवसानं प्राप्तिः तत्र विरसा विगतरसा निःस्वादा इत्यर्थः । तथाचोक्तम् "आपातरम्या विषयाः पर्यन्त परितापिनः" इति। एवंभूतविषयः स्पर्शादिभिः, अपहारिभिः मनोहारिभिः. गच्छत्याक्षिप्रहृदयो गृहीतहदयः। करीव करिण्याः स्पर्शण, कलकूजितशब्देन, भद्रजातिसुरभिगन्धेन, मनोहररूपेण, अर्द्ध- जग्धेन च प्रेना समर्पितेन सलकीपल्लवकवलेनेति। विषयैरिति बहुवचनमेवं करिणि घटते। नृपती राजा। ग्रहं वन्धनम्, करीव गजराज इव प्राप्नोति ॥ ४०॥ सजमानो वकार्येषु विषयान्धीकृतेक्षणः । आवहत्युभयभयदां स्वयमेवापदं नृपः ॥ ४१ । यत्पृथिव्या ब्रीहियवं हिरण्यं पशषः स्त्रियः। एकस्यापि न पर्याप्त तस्माद तिवृषं त्यजेत् ॥कोड़ः॥ (४१क): १॥ त्युप्रभयदा * The verse does not appear in the text, but in the tika only. 41. Excessive attachment to sensual pleasures ar:d involvement in immoral acts makes a king blind to reason (when he loses his power of ·कामन्दकीय नीतिसारः 21 discrimination between right and wrong). He thus invites a great calamity on himself. 41a. The earth has various kinds of material resources in the form of grains, gold and precious metals, cattle and women, and as possession of them never satisfies any body, so the wise gives up hankering for them. न केवलं विषयैराक्षिप्तचित्तः पाथिवी प्रहं गच्छति, उप्रभयदामापदमपि प्राप्नोति। इत्येतदर्श- यितुमाह-सज्जेति । सजमान आसक्ति गच्छन् । हि स्फुटम्। अकार्येषु परस्त्रीगमनादिषु । विषयान्धीकृतेक्षणो विषयैः स्पर्शादिभिः, अन्धीकृते ईक्षणे शास्त्रमये धर्ममये च यस्य स तथोकः । आवहत्युग्रभयप्रदामिति। आवहति सम्पादयति, उपभयदां भीषणभगनायिणी, स्वयमेव आत्मनैव, आपदं विपदं, नृपः पार्थिवः ॥ ४१ ॥ यत् पृथिव्या इति। स्पष्टम् ॥ ४१ क ॥ शब्द: स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। एकैकमलमेतेषां विनाशप्रतिपत्तये॥ ४२ । 22 एकैकमेषां भवति 42. lrach one of the five sensory organs, viz., Pearing, tonch, viewing of beautiful objects, taste and smell, is sufficient to bring about the ruin of a being. भूयोऽपि विषयाणां वैषम्य दर्शयितुमाह-शब्द इति । शब्दादयः पचाप्युफलक्षणाः। एकैकमिति, प्रत्येकम् । द्वन्द्वत्वादेकवद्भावे विभाषा पर नपुसकता। अलं समर्थम्, एतेषां मध्ये, विनाशप्रतिपत्तये वंसप्राप्तये एकैकमिति ॥ ४२ ॥ १० वधर्म्य शुचि शष्पाङराहारो विदूरक्रमणक्षमः । लुब्धकाद् गीतलोमेन मृगो मृगयने वधम् ॥ ४३ । २७ शुचिः 43. (By way of illustration the fate of beings afflicted with the different sensual pleasures is described). The (leer that lives on green grass and roots and capable of covering distant regions, seeks his own (leath enraptured by the melodious song of the hunter. एतदेव दर्शयितुमाह-शुचीति । शष्पाणि बालतृणाणि, तेषामकुरा अग्राणि च एषाहारो यस्य । शौचं चास्याहारस्यान्यापरिगृहीतत्वम्, परस्वादानं स्तेयं भवेदित्येवं सदोषता परिहता भवति । विदूर- क्रमणक्षम इति। विशेषेण दूरमतिव्यवधानं, तत्रक्रमणं लणं, तत्र क्षम इति। अनेन वेगवलादसाध्यता .

·22
कामन्दकीय नीतिसारः
प्रतिपादिता भवति। लुब्धकाद्गीतलोभेनेति। व्याधाद् गीतलोलुपतया मृगो हरिणः, मृगयते
अन्वेषयते, वधं मृत्युम् ॥४३॥
गिरीन्द्रशिखराकारो लीलयोन्मूलितद्रुमः ।
करिणीस्पर्शसम्मोहादालान याति धारणः ॥ ४४ ।
24 सदृशाकारो
26 संलोभाद्
14. The male elephant of a mighty stature, capable of uprooting
trees with ease, becomes a captive due to his lust for the touch of the
she-elephant.
शब्दात् केवलादेव विनाशं दर्शयित्वा स्पशं दर्शयामाह-गिरीन्द्रति। गिरीन्द्रः सुरगिरिः, तस्य
शिखरं तद्वदाकारो यस्य, अनेन महाकायता प्रतिपादिता। लीलयोन्मूलितद्र म इति, अनायासेनोत्खात
महावृक्षः। अनेन महाबलता ख्यापिता। एवंविधोऽपि करिणीस्पर्शसम्मोहादिति, सहचरीविशेष-
स्पर्शसातमूढ़तया, आलानं बन्धनं, याति प्राप्नोति, वारणो महाद्विपः ॥ ४ ॥
स्निग्ध दीपशिखालोक विलोभित विलोचनः।
मृत्युमृच्छस्य सन्देहात् पतङ्गः सहसा पतन ॥ ४५।
दूरोऽपि हि भवन् दृष्टेरगाध सलिले चरण ।
मीनस्तु सामिषं लोहमास्वादयति मृत्यवे ॥ ४६ ।
28
दृष्ट रंगाधे
45. Attracted by the sight of the flame of a lamp the insect throws
itself on it only to meet sure death.
46. A fish living in the depth of water beyond human sight, gulps
at the iron hook with the bait of meat to meet his own death.
रूपाख्यविषयेऽपि दोषं दर्शयबाह-निग्धेति । पूर्वार्द्ध सुगमम् । मृत्यु विनाशम्। ऋच्छति
प्रानोति। असन्देहादसंशयम् । पतङ्गः शलभः। सहसा तत्क्षणात्। पतन् स तत्रात्मानं
निक्षिपनिति ॥४५॥
रसेऽपि तत्रैव दोषं दर्शयमाह-दूरे इति । दूरे व्यवधाने, भवन् वर्तमानोऽपि, दृष्ट गिन्द्रियस्य ।
किल दृष्ठे वस्तुन्युपायाः प्रयुज्यन्ते, तत्र दर्शनादेरभावेऽपि अगाघे दूरवगाहे सलिले जलदुर्गे, चरण
व्यवहरण । मीनस्तु पाठीनः, सामिषं समांस, लोहं धीवरवदिशगलाप्रखचितं, आस्वादयति
तद्रसमादते, मृत्यवे विनाशायेति ॥ ४६॥

·28 कामन्दकीय नीतिसार गन्धलुब्धो मधुकरो दानासवपिपासया। अभ्येत्यसुखसञ्चारान् गजकर्ण झनझनान्" ॥ ४७ । 27 मलमलान् 47. Drawn by the sweet scent of the ichor of the elephant and feeling thirsty for it, the bee striving for it with difficulty suffers sudden death by lashes of the elephant's ears. गन्धेऽपि दोषमभिधातुमाह-गन्धेति। गन्धलुब्धो मदामोदलोलुपः। मधुकरो भ्रमरः । दानासवपिपासया मदमद्यपानेच्छया गन्धलोभकृतयेत्यांदापद्यते। अभ्येति प्राप्नोति। असुखसञ्चारा- मतिल शेन सञ्चरणं यस्यां तां, गजकर्णमलम्मलां झलशब्दानुकरणोपलक्षितां, दन्तिनः कर्णगतिः 'झलम्मला' इत्युपंचर्यते। तामभ्येति मृत्यव इत्यनुवर्तते ॥७॥ एकेको विनिम्नन्ति विषया विषसनिभाः। क्षेमी नु स कथं वा स्याद् यः समं पञ्च सेवते ॥४८॥ 28 एकैकशोऽपि निघ्नन्ति 24 सेमी तु स कथं नु 48. When each of the five passions, dangerous as poison, can by itself bring about destruction of a being, one afflicted simultaneously with all the five (passions) is hardly expected to be happy and peaceful. प्रागुक्तमुपसंहरमाह-एकेति। एवमुदाहृतेन न्यायेन, एकैकशोऽपि प्रत्येकमपि निम्नन्ति नियमेन नाशयन्ति। विषयाः स्पर्शादयः, विषसलिभाः मारणात्मकत्वात्। क्षेमी तु कुशली, स कयन वितकें, स्याद् भवेत्, न भवत्येवेत्यर्थः । यः पृथ्वीशः समं समासेनाग्रहेण पञ्च विषयान् सेवते सको भवति ॥४८॥ "न कुशली भवतीत्यर्थः। सेवेत विषयान् काले मुक्त्वा तत्परतां वशी। सुखं हि फलमर्थस्य तनिरोधे वृथा श्रियः ॥४६॥ 19. A self controlled person may enjoy material pleasures in proper time without any attachment for them. Happiness is the fruit of prosperity, but when happiness is disturbed or obstructed, prosperity is of no avail. एवं सर्वथा विषयसेवानिषेधे प्राप्ते चाय नियम इति दर्शयबाह-सेवेतेति। सेवेतोपभुजीत, विषयान् शब्दादीन, काले तत्सेवावसरे, तथा च कौटिल्यः-"धर्मार्थाविरोधेन काम सेवेत, न च नि:सुखः स्यात्" ( कौ. अर्थ, १११३) शब्दादि-विषयसेवानुमता। रात्रैरपि तृतीयेऽष्टमे भागे ·24 कामन्दकीय नीतिसारः तूर्यपौषेण संविष्ट इति। संवेशनं हि सुरतमभिधीयते, एवमहोरात्रे विषयसेवार्य याम एकोऽनुमतः, तस्मिन वे मुज्वा परित्यज्य तत्परतां तमिछताम् ।. अनुमतेऽपि काले यदि मन्त्रादिकमनुष्ठेय स्यात् तदा न तत्परेण भवितव्यमित्यर्थः। वशी जितेन्द्रियः, शास्त्रोक्तां विषयसेवां कुर्वन् राजा जितेन्द्रिय उच्यते, कस्मात् पुनर्वहाबाधा विषयसेवाऽनुमन्यत इत्याह-सुख हि फलमर्थस्य, यस्मात् फलं भूम्याद्यर्थस्य सुखं, तमिरोधे तत्प्रतिषेधे, वृथा निष्फलाः श्रियो विभूतयः ।। ४६ ॥ निका सक्तमनसां कान्तामुखविलोकने । गलन्ति गलिताभ्रूणां यौवनेन सह श्रियः ॥ ५० ॥ १० निष्कामं 50. A king excessively attached to enjoyment in the company of his wives (engaged in fondly looking at their fair countenances, even neglecting his royal duties), loses his prosperity (failing to defend it against the inroads of his enemies), repents in vain like the one sheddmg tcars for the passing away of his youth, विषयसेवातत्परत्वे दोषं दर्शयवाह-निकाममिति । निकाममत्यर्थम, सक्तमनसां संश्लिष्टचित्तानां, कान्तामुखविलोकने प्रियतमानन प्रेक्षणे, गलन्ति च्यवन्ते, गलिताश्रूणां च्युतनयनजलाना, यौवनेन सह युवभावेन समं, श्रियो विभूतयः। एतदुक्तं भवति, यावत्कान्तामुखविलोकनासकमना भवति तावदुद्योगाभावाद् अरिभिरपहृते राज्ये कान्तया सहैकान्ते स्थितस्याश्रुभिः सह श्रीभिश्च यौवनं गलतीति ॥ ५० ॥ धर्मार्थोऽर्थतः कामः कामात् सुखफलोदयः । आत्मानं हन्ति तान् हत्वा युक्त्या यो न निषेवते ॥ ५१॥ ३० तौ 51. Dharma (piety or observance of duties in accorrlance with Sāstric injunctions) leads to Artha (acquisition of wealth), and the latter to Känia (fulfilment of desires), which ultimately procluces happiness. (So Dharma Artha and Käina, the trivarga, should be equally attended to). Any one (particularly, the ruler) not attending to the three (ends of life) in the proper manner (as prescribed in the Sastras) i.e., if he is excessively attached to any one of them and neglects the others, will bring about his own destruction along with the three (ends of life). विषयासको दोषान्तरं त्रिवर्गस्य च कार्यकारणभावं दर्शयितुमाह-धर्मादिति। धर्मात्- शास्त्रोकलक्षणाद् विधिनिषेधस्वरूपात कारणभूतावों भू-हिरण्य-पश्वादिस्वरूपः कार्यमूतो भवति,

·कामन्दकीय नीतिसारः
26
इत्यालभते। अर्थतोऽपि कामः, स च द्विविधः सामान्यो विशिष्टय । तथा चोक कामसूत्रे
कौटिल्येनैव-"श्रोत्रत्वगक्षिजिह्वाघ्राणेन्द्रियाणामात्मसंयुक्तेन मनसाधिष्टितानां स्वेषु स्वेषु विषये-
वानुकूल्यतः प्रवृत्तिः कामः, अयं पश्चविधोऽपि सामान्यः स्पर्श विशेषे वाभिमानिक मुखानुविधा
फलवत्यर्थप्रतीतिः प्राधान्यात्, इत्ययं विशिष्टः कामः"। कामात् सुखफलोदय इति, एवंविधात्
कामाचत् सुखं तदेव त्रिवर्गफलं, तस्योदयः सम्भवति । एवं कार्यकारणभाष दर्शयित्वा, अन्य-
तमस्याप्यत्यासक्ती दोषं दर्शयति,-आत्मानं हन्तीति, त्रिवर्गस्य मध्ये य इति य एव धर्ममयं काम वा
युक्तमा शास्त्रोक सेवाकालमात्रया न निषेवते नानुतिष्ठति, स एव तावितरौ हत्वाऽत्मानमपि हन्ति ।
तद् यथा-धर्मातिसेवायामर्थः क्षीयते। तत्क्षयात् कामाभावः। अर्थमूलत्वात् कामस्य । अर्था-
भावात् शरीरदण्डनाधर्म चिकीर्षुः शरीरं क्षीणं करोति। ततः सनिपाताद् धर्ममूले शरीरे विनष्टे
धर्मोऽपि विनश्यति। एवमर्थोऽप्यत्यासेवितोऽर्थमूलं धर्म न करोति । कामं च। ततश्चाप्युप-
चितोऽर्थश्चौरराजामिभिरपहियते। तथा कामोऽप्यत्यासेवितो धर्मार्थानुष्ठानव्युपरमात् तौ विनाश्यार्था-
भावादात्मानं काममाप विनाश्य शुक्रक्षयात् क्षयध्याधिना शरीरमपि नाशयति । यथा कौटिल्य:-
"एकोऽप्यत्यासेवितो धर्मार्थकामानामात्मानमितरौ च पीड़यति"। इत्ययं च दोषः॥५१॥
स्पर्शविशेषेष्वाभिमानिक
.
नामापि स्त्रीति संहादि विकरोत्येव मानसम् ।
किं पुनदर्शनन् " तस्या विलासोलासितव्र वः॥५२।
रहःप्रचारकुशला मृद्धगद्गवभाषिणी।
कं न नारी रमयति रकं रकान्तलोचना ॥५३ ।
३॥ दर्शनात्
52. When the very name of a woman is enough to gladden one's
heart (with lust for enjoyment) and confuses his reason, what to speak
of her sight with sparkling eyebrows emitting sensuous appeal.
53. Who can suppress his desire for sexual enjoyment with a woman,
well versed in amorous arts (64 kalas), soft and endearing in speech and
of lustful pink eyes
?.
विषयाणामतिमनोहरत्वम्, इन्द्रियाणां च दुर्जयत्वं दर्शयमाह-नामापीति। एवं नामस्पर्शविषया
मनोहरा येन त्वगिन्द्रियस्पर्श विनापि स्त्रीनामश्रवणमात्रमपि संहादि सम्यगाहादजनकं भूत्वा,
विकरोत्येवमानसं चित्तं सविकारं करोति कामातुरीकरोतीत्यर्थः । किं पुनदर्शनं तस्या इति, तस्याःस्त्रियाः
दर्शनं न विकरोति ? विकरोत्येव । किं विशिष्टायास्तस्या, विलासोल्लासितभ्रवः, विलासेन विभ्रमेणी-
लासिते ध्रुपौयया, तस्या दर्शनं ये मनोविकारं करोति स पुनराख्यातुमपि न शवयत इति। पुनः
शब्दोऽत्र विस्मये प्रयुक्त इति ॥५२॥

·26 कामन्दकीय नीतिसार एतदव्यापकंवाक्यं वीतरागाणामप्यत्र दर्शनात, इत्याशायाह-रह इति । रहा प्रचारः पश्चालमुनि प्रतिपादितमतुःषष्ठयनुष्ठानोपगृहणचुम्वनयूष्यष्टकादिपरिकल्पितः, तत्र शला अतिप्रवीणा, तथा मृदु इत्यकठोरं गद्गदं मन्यरं (सन्मनो ) भाषितुं शीलं यस्याः, सा तथा। कमिति, के नाम शरीरिणं, न रमयति न रमणक्रीडासकं करोति, अपि तु सर्वमपि करोत्येव। यस्मादाहारभयमैथुननिद्राऽभिलाषा- दीनां शरीरेण सहैवोत्पायमानत्वात्। तथा सद्योजाते शरीरेऽसकल्पितस्यापीन्द्रियस्येवोत्यानं दृश्यते । खन्याभिलाषो निद्राऽकाक्षाशब्दादिभ्यो भयं च। एवं शरीरधर्मत्वात् कामस्य के पुरुष नारी न रमयति । अपि तु सर्वमपि रमयत्येव, रकं कृत्वेति वाक्यशेषः। रकान्तलोचनेति, रकान्तत्वं लोचनयोर्लक्षणं रम्यता चेति ॥५३॥ मुनेरपि मनोऽवश्यं सराग कुरुतेऽङ्गाना। प्रसा' कान्तिजननं सन्ध्येव शशिमण्डलम्॥५४ । मनःप्रसादयन्तीभिर्मदयन्तीभिरप्यलम् । महान्तोऽपि हि भियन्ते स्त्रीभिरद्विरिवाचलाः ॥५५ । २० मन्दं यान्तीमि 54. Even the hearts of sages are swayed by desire (for enjoyment) at the sight of beautiful women, whose countenance appears like moon beams in the clear evening. 55. The lust for women enraptures even the great men and gradually they lose control over themselves as a result of their attachment to wo.nen just as continuous drops of water pierce mountain rocks. एतदेव दयितुमाह-मुनेरिति। मुमुक्षोरपि मुनेमहर्षेः, मनश्चेतः, सरागं साभिलाषं, जितेन्द्रियत्वादवश्यमविधेय, कुरतेजना। अथवा, अवश्य निधयेन सरागं कुरुतेजना। का किमिव ? सन्ध्या शशिमण्डलमिव। प्रसनमुनेमनोऽरि-पडू वर्गपरित्यागात्, कान्तिजननं सम्यगृहानोदयात्, शशिमण्डलमपि प्रसन, अत्रावभावात् कान्तिजननं तेजोमयत्वात्। अतः कं न नारी रमयतीति स्थितम् ॥५४॥ एतदेवाचेतनेवपि दर्शयितुमाह-मन इति । सकलप्राणमृतां मनः प्रादयन्तीभिरानन्द- हेतुत्लादपा स्त्रीणां च। मन्दं यान्तीभिर्गाम्भीर्यादपा, स्तनजपनभारात् स्त्रीणां, अप्पलमत्यर्थम् । महान्तोऽपि हि गुणैः पुरुषाः, प्रथिन्ना अबलाः, भियन्तेऽन्तः प्रविश्यात्मसात् क्रियन्ते, स्त्रीभिरद्भिरिवा- बलाः। एवमेते विषया अतिमनोहराः, इन्द्रियाणि च दुर्जयानीति प्रतिपादितं भवति ॥ ५५ ॥ मृगयाऽक्षास्तथा पानं गहितानि महीमुजाम्। दृष्टास्तेभ्यस्तु" विपक पाण्डुनैषधवृष्णिषु ॥ ५६ । अस्तेभ्योऽपि ·कामन्दकीय नीतिसारः 27 56. Excessive indulgence in hunting, gambling (dice play) and drinking (wine) are utterly reprehensible for a ruler (because these passions cause his ruin). Dangers befalling to the king Pandu (who was addicted to hunting), the Naisadha ruler (Nala, who was addicted to gambling), and the Vrsnis (Yadavas, who were addicted to drinking) are standing illustrations. , . न केवलं स्त्रीविषयसेवाऽसक्तिर्दुस्त्यजा, सा च विनाशाय भवति, तज्जन्यं मृगयादिव्यसन- अयमपीति दर्शयामाह-मृगयेति। स्त्रीसेवायां बलावहत्वाद् मांसाभिलाषे मृगयाव्यसनं, स्त्रीभिः सह- पानगोध्यां पानव्यसनं, ताभिरेव विनोदार्थमक्षक्रीडाव्यसनम्, इति कामजोऽयं त्रिवर्गः। एतानि च गहितानि निषिद्धानि महीभुजां विजिगीषूणां, विजिगीषा-विघ्नविधायकत्वात् । दृष्टास्तेभ्यो व्यसनेभ्यो विपदो विनाशाः' पाण्डुनैषधवृष्णिष्विति । पाण्डः पाण्डवपिता। नैषधो निषधाधिपतिनला। वृष्णयोः यादवाः, तेषां विपदो दृष्टाः इतिहासत इति वाक्यशेषः। तद् यथा-पाण्डुमंगयाव्यसनी मृगचारिणं मुनि कामात मृग्या संयुज्यमानं मृगभ्रान्त्या जपान, जीवितशेषेण तेन च शप्तः "पाण्डो। यथाऽहं विनष्टस्तथा त्वमपि स्त्रीसम्प्रयोगाद्विपत्स्यसे” इति। स तथैव विपन्न इति । तया नैषधो नलोऽक्षयू तेन पृथिवीं हारयित्वाऽपदं मृत्युसमामवाप । पानेन वृष्णयोऽपि, आपानगोष्टया दुर्वाससः शापाद् वृष्णिक्षयकरायसमुसलरजः समुत्थ गुंडवेत्रकैः सुरामदक्शादन्योऽन्य हन्युः (जन्नुः ) इति, दृष्टास्तेभ्यो हि विपदः। पाण्डुनैषधवृष्णिष्विति यथासंख्य योज्यमिति ॥५६ ॥ कामः क्रोधस्तथा लोभो हर्षों मानो मदस्तथा। षड़ वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिन् त्यक्ते सुखी नृपः ॥ ५७ । दण्डको नृपतिः कामात् क्रोधाच जनमेजयः । लोभादेलस्तु राजर्षिर्वातापिहर्षतोऽसुरः॥ ५८ । पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदाइम्भोद्भवो नृपः । प्रयाता निधनं ख़ते शत्रुषड्वर्गमाश्रिताः ॥ ५६ । ----- १ तस्मिंस्त्यक्त 33 दाण्डक्यो 57. Lust, anger, greco, (clepraved) (lelight (in inflicting torture on others), conceit (mana) and arrogance (inada) are the six passions (arisalrrarga), which should be renouncel (by all means), and then the king may expect to enjoy happiness. 58-59. King Dandlakya for his indulgence in sensual pleasures, king Janamejaya for excessive anger, Rājarşi Aila for his greed (for money), the demon Vātapi for his devilish «lelight, the Raksasa king Paulasta (Rāvana) for his conceit and the demon king Dambholbhava for his arrogance (and contempt for others, however respectable) fell victims to the six passions which are the veritable enemies of man (satru sadi'arga).

·28 कामन्दकीय नीतिसारः यथा कामोऽतिवृद्धो विनाशहेतुत्वादरिः, एवं क्रोधादयोपीत्यरिषड्वर्गमभिधातुमाह-काम इति । कामस्तन्त्रोक्त लक्षण: स्पर्शविशेषविषयेष्टातिमानिक सुखानुविद्धा फलवत्यर्थप्रतीतिरिति। क्रोधस्तु, अविमृश्यकारितया प्राणिषु द्रोहयुद्धिः। लोभो वित्तवतिलोलुपता। हर्षः कारणं विना प्राणिहिंसा- जनितः परितोषः। मानो माननीयेष्ववमानबुद्धिः । मदो बलावलेपजनित उत्सेकः । इत्यय पड़ वर्गः। एनं पड़ वर्गमुत सृजेत् । अस्मिंस्त्यक सुखी नृपस्तजनितापायाभावादिति ॥५७ ॥ अरिषड् वर्गापरित्यागे दोषं दर्शयबाह-दाण्डक्य इति। दण्डक विषयाधिपतिव॒हदश्वाभिधानो मृगयां गतो मृगोमहर्षेः कन्यामकामां धर्षयन् भृगुशापात् पासुवृष्टिभिः सवन्धुराष्ट्रो विननाश । क्रोधादिति, जनमेजयो नाम राजा अश्वमेधे कर्मणि पशुनरवकृत्तां पत्नी दृष्टा, ऋत्विम्भिरेव कृतमिति, तेषु विकान्तः, तैः शापेनाभिहत इति। लोभादिति। ऐलः पुरुरवा राजर्षिश्चातुर्वर्ण्य सर्वस्वापहरणैर- तिपीड़यन प्रजाभिरेकैकलोष्टकविधिनाभिहतः। वातापिरिति, वातापील्बलसंज्ञको महासुरौ कामरूपिणौ कृतकृतकवेषौ महर्षीनामन्त्र्य, एवं कृतपशुरूपं घातयित्वा तन्मांसमहर्षीन् भोजयति 81 चैकः, भुक्तोत्थितेषु च तेषु “एहि एहि इल्वल ।' इति ब्रूते, भृतसझीवनविद्यया व जीवित इल्वलो विदार्य महर्षीनामुदरं विनिःसृत्य भ्रातुर्गले लगति । ततस्तो हृष्टौ भवतः । एवमुपकृत्यागतेनागस्त्येन, तौ निहताविति ॥५८॥ १० । पौलस्त्य इति। पौलस्त्यो रावणो राक्षसो मानान्माननीयस्यापि राघवस्य, अनिच्छन्तीमपि मीतामसमर्पयन् विननाश। मदादिति, दम्भोद्भवो नाम महासुरोऽनेकशी विजितत्रिभुवनः, नास्ति प्रतिमलो मत्समः सुराणां मध्ये इति पौरुषमदेन मत्तो नारदमभ्यथितवान् “दर्शय मे प्रतिमल्लम्" इति, नतो नारदप्रदर्शितेन समाधिस्थितेनैव नरमुनिना, इपीकास्त्रेण स्ववन्धुराष्ट्रो दग्धो दम्भोद्भव इति । प्रयाता निधनं यते दाण्डक्यादयः शत्रुषड् वर्गमाश्रिताः शत्रुषड्वर्ग एवासक्ताः। तस्मातृश्रेयोऽर्थिना शत्रुपड़वर्गत्यागेनेन्द्रियजयः कर्तव्य इति ॥ ५६ ॥ 17 कामसूत्रे कृतलक्षणः "" भुक्त्वोत्थितंषु १७ विषयेत्वाभिमानिक 284 तर्पयति ३° एवमुद्रवकारिणौ तावागतनागस्त्येन ; तदुपश्रुत्यागतेनागस्त्येन शत्रुषड़ वर्गमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेन्द्रियः। अम्बरीषो महाभागो" बुभुजाते चिरं महीम् ॥६० । इतीन्द्रियजयो नाम प्रथम प्रकरणम् ३० अम्बरीषश्च नाभागो 60. Successfully subduing the six inimical passions, Jāmadagnya (Parasurāma) became the master of his senses (jitendriya), and king Ambarışa of matchless parts or disposition ruled over the earth for a long time.

·कामन्दकीय नीतिसार 29 शत्रुषड्वर्गपरित्यागे गुणं दर्शयमाह-शत्रुष वर्गमिति । शत्रुषा कामादिकम्, उत्सृज्य परित्यज्य, जामदग्न्यः परशुरामो जितेन्द्रियः सन्, अन्यश्च नाभागो नभागस्य राहोऽपत्य, अम्बरीषः बुभुजाते भुक्तवन्तौ, चिरं बहुकालम्, महीं पृथिवीम् ॥ ६ ॥ इतीन्द्रियजय प्रकरणम् । २। विद्यावृद्धसंयोग प्रकरणम् । वर्द्धयनिह धर्मार्थों सेषिती सद्विरादरात्। निगृहीतेन्द्रियः साधु"कुर्वीत गुरुसेवनम् ॥ ६१ ।* - १० तेन्द्रियग्रामः Prakarana : 2 Vidyavrddhasamyoga (Association with the learned) 61. Respectful attitude to the wise produces increased knowledge of Dharma (Sastras) and Artha (wealth) in this very world. Hence a man uf righteous conduct (sādhu), fully self-restrained (jitendriya), is always devoted to his preceptor. इन्द्रियजयस्य कारणं विद्यार्द्धसंयोगमभिधातुमाह-वर्द्धयन् इति । पुरुषेण पुरुषार्थद्वयोपार्जनाय प्रयतितव्यमिति, सदाचारप्राधान्यात् पुरुषार्थद्वयमुच्यने, अन्यथा चतुष्टयं धर्मः, अर्थः, काम: मोक्ष इति । धर्मपरिणामो मोक्ष इति मोक्षोधर्मः, मोक्षी धमच्चि भवति, अर्थसाध्यत्वाच कामस्य कामोऽप्यर्थः, अतो धर्मार्थावेव प्रधानभूती, वर्द्धयन्, अर्थादुपार्जनं कृत्वा वृद्धि नयन, नानुपाजितस्य वृद्धिरस्ति । तो चोपादेयत्वात् सेवितौ सद्भिरादरात्। अतस्तौ वर्धयन् गुरुसेवनं विद्यावृद्धाराधनं कुर्वीत। कथमिति ? निगृहीतेन्द्रियः सुतरां दण्डितेन्द्रियः 'ब्रह्मचर्यमेव तु आविद्याग्रहणात्' इति वचनात् । साधु यथा भवति प्रत्युत्थानाभिवादनादिप्रश्रयेण । “विद्यानां तु यथास्वमाचार्यप्रामाण्याद्विनयो नियमश्च" इति वचनादिति ॥ ६१ ॥ * The verse appears in the tikä as krodu. शास्त्राय गुरुसंयोगः शास्वविनयवृद्धये। विद्याविनीतो नृपतिर्न कृच्छेष्ववसीदति ॥ ६२ । 62. Association with the preceptor is essential for knowledge of the Sastra, which leads, to the development of discipline. A king disciplined through knowiedge of sciences (vidyāvinita) never feels depressed in the face of troubles. किमर्थ गुरुसेवनं कुर्वीत ? इत्याह-शास्त्रायेति। शास्त्राय शास्त्रप्राप्यर्थम्, गुरुसयोगी गुरुसेवनं कार्यम् । शास्त्रमिति । शास्त्रमान्वीक्षिक्यादिविद्याचतुष्टयं, शासनात् बाणहेतुत्वात् शास्त्रं। किमर्थ ? विनयवृद्धये इन्द्रियजयवृद्धयर्थ भवति। वृद्धिहि सतोऽर्थस्य नासतः, यदि याभाविक विनयवीजग्नि, तदा शास्त्रं तम्य विनयवृद्धये भवति॥ तच जन्मान्तराभ्यासवासना- ·36 कामन्दकोय नीतिसारः तथा चोक्त यातमेवोपहितमुपशान्तत्वम् । दृश्यन्ते च स्वभावतः एवोपशान्ता मेधाविनन्छ । कौटिल्याचायेंण "कृतक: स्वाभाविकच विनयः। क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम्" (को. अर्थ. १॥५॥३-४ ) इति। एवं च शास्त्रं स्वाभाविक विनयस्य बृद्धयर्थ भवति। स एव शास्त्रेणोपवृहितः कृतक इति, व्यपदिश्यते। विद्याविनीत इति, विद्योपबंहितेन्द्रियजयः, कृतकविनयसम्पचौ नृपती राजा न कृच्छू पापबनित क्लेशेषु, अवसीदति विषण्णो भवति। विषादाम प्राणोपाय इति ॥ ६२ ॥ वृद्धोपसेवी नृपतिः सताम्भवति सम्मतः । प्रेर्यमाणोऽप्यसवृत्त कार्येषु प्रवर्तते ॥६३ । 63. The king, who is devoted to the wise, is held in high esteem by the honest people. He never yields to inducements of dishonest men in committing wrongful acts. उपकारं च युद्धसयोगे वर्शयबाह-वृद्धोति। वृद्धोपसेवी विद्यावृद्धसेवाशीला, नृपतिः सतां सत्पुरुषाणां, सम्मतः सेव्यो भवति। तथा प्रेर्यमाणोऽप्यसद्वृत्तस-हस्तिपकादिभिरकायेंषु परदार- दूषणादिषु न प्रवर्तते। सतत वृद्धसासितत्वात् ॥ ६३ ॥ आवधान प्रतिदिनं कलाः सम्यमहीपतिः । शुक्लपमे प्रतिवरन् शशाङ्कश्य पर्वते॥६४। ॥ 36 आददानः 64. The king, taking proper lessons daily (regularly) in the different arts (Kala, 64 in number) attains increased prosperity, just as the moon brightens up by acquiring digits (kala) every day during the light fortnight (Suklapoksa). विद्याग्रहणोत्तरकालमप्यवशिष्टविद्याशा पाया एवेति दर्शयबाह- दर्शयबाह-आदधान इति। विजिगीषु- वृत्तस्थोऽपि प्रतिदिनमाददानो गृहन् कलाचतुःषष्ठिरूपाः शस्त्रास्त्रगीतोप ... दयः। सम्यगिति, तत्त्वतः, महीपति राजा। शुरूपक्षे प्रविचरन् शशा इव वर्धते सकलकलापरिपूणों भपतीत्यर्थः ॥६४ ॥ जितेन्द्रियस्य नृपतेनीति मार्गानुसारिणः । भवन्ति ज्वलिता लक्ष्य कीर्तयश्व नमस्पृशः॥६५॥ 65. A well disciplined (self restrained) ruler following the prescriptions of the science of polity shines resplendently by achieving his desired goal (predominance in the inter-statal circle or Mandala); what is more, his fame or glory (kirti) extends widely so as to reach the horizon (nabhas prśah) or the ends of the earth (diganta). इन्द्रियजयलक्षण विनयस्य च फलं दर्शयमाह-जितेन्द्रियस्येति । जितेन्द्रियस्य विनयसम्पमस्य, तकेन्द्रियजयलक्षण ·कामन्दकीय नीतिसार 31 . नृपतेविजिगीषोः, नीतिमार्गानुसारिणः, नीतिरिदमेव शास्त्रं तन्मार्गानुसारिणो नयसम्पमस्य, भवन्ति ज्वलिता भास्वराः, लक्ष्म्यो विभूतयः। कीर्तयश्च यशासि घ, नभःस्पृशो दिगन्तव्यापिन्यः। श्रीणां बहुवचनं विभवश्रीः, वीरश्रीः, रूपश्रीः, इत्यादिष्यवहारदर्शनातू । कीतीनामपि कारणबहुलात्, शौर्य त्याग कवित्वादिकारणानामानन्त्यात्, एवं कीर्तयोऽपि बह्वप इति ॥६५॥ इति स्म राजा विनयी-नयान्वितो निषेषमाणो नरदेवसेवितम्। पदं समाकामति भास्वरं श्रियः शिरो महारत्नगिरेखिोनतम् ॥ ६६ । . 37 विनय 66. Thus a disciplined king, always abiding by the law of polity, soon attains the illustrious position of an overlord, attended by other rulers (naradevosevitoni padam), resembling in prosperity the towering peak of the Mahāratnagiri (the Sumeru parvata). 33 इन्द्रियजयवृद्धसयोगादित्युपसंहरमाह -इतीति । इति उक्तप्रकारेण, स्म स्फुटं, राजा प्रजारजनात्, विनयं इन्द्रियजयं, नयान्वितो वृद्धसंयोगादवाप्तनात्यन्वितः, निषेवमाणोऽनुतिष्ठन्, नरदेव- सेवितं षोडशमहाराजाध्यासितं, श्रियो राज्यलक्ष्म्याः पदं महाचक्रवतिस्थानं, समाक्रामत्यध्यास्ते। भास्वरं दौलतरं, शिरो महारत्नगिरेः सुमेरोः शिखरमिवेन्द्रत्वमित्यर्थः (उत्तमकृतपुण्यैरप्राप्य प्रापोतीत्यर्थः)॥६६॥ " संयोगानुपसंहरबाह, संयोगावुपसंहरबाह । इयं हि लोकव्यतिरेकवर्तिनी स्वभावतः पार्थिवता समुन्नता । बलात् तदेनां विनये नियोजयत्रयस्य सिद्धौ विनयः पुरस्सरः॥ ६७ । समुखता ३० विनयेन योजयेन् 67. By nature the ways of sovereignty is different from that of the common people. A king is generally of haughty disposition ; but he should be compelled to conform to disciplined conduct (by persuasion or even by force), as discipline is the condition precedent for learning the laws of polity. बिनयो राजकुमारे दुराधेव इति दर्शयनाह-समिति। इस पार्थिवता राजत्वं हि। लोक- ·32 कामन्दकीय नीतिसारः व्यतिरेकवतिनी लोकोऽन्यथा वर्तते, अन्यथा पार्थिवः। यतः स्वभावतः एव समुनता अप्रतिहता। बलादित्याक्रम्य, तत् तस्मात् गुरुरेनों पार्थिवतां विनये नियोजयेति यतो नयरय शास्त्रानुष्टानस्य, विनय इन्द्रियजयः, पुरस्सरः साधक इत्यर्थः ॥ ६॥ 33 समुद्धता विनयाभावानम्रत्वरहिता ३ विनयेन योजयेत् L परां विनीतः समुपैति सेव्यता महीपतीनां विनयो विभूषणम् । प्रवृत्तदानो मृनुसञ्चरत्करः करीव भद्रो विनयेन शोभते ॥ ६८ । 49 विनये हि भूषणम् 68. Self restraint is the real ornament of the king and for that he receives spontaneous service from all. Just as a trained elephant voluntarily shedding ichor and gracefully moving its trunk (mrdusaſīcaratkarah), is considered gentle and well behavel, so also is the disciplined king, realising usual taxes only in easy instalınents from the subjects. बलादपि यस्माद् विनये नियोजयेत् तत्र गुणं दर्शयबाह-परामिति। विनीतो राजा परामुत- कृष्टा सेव्यतामुपैति, बहुभिः सत्पुरुषैः सेवित एव राजा भवति, अन्यच्च, महीपतीनां हि निश्चितं विनयो भूषणं दुर्लभत्वाद्विनय एवालकारः। करीव भद्रो राजा विनयेन शोभते, यथा हस्तिपकाहितविनयेन भः करी शोभते, तथा विद्यावृद्धाहितविनयेन राजा। प्रवृत्तदानः प्रवृत्तत्यागः, इतरः प्रवृत्तमदः, मृदुसश्चरत्करः मन्थरत्वान्मन्दसचरद्धस्तः करी, राजा मृदुसुकुमारोपक्रमेण कोशसंग्रह प्रति सञ्चरन् प्रविशन् करः प्रजादेयोऽथों यास्यति ॥६॥ 3. बलादपि कस्माद् विनयेन योजयेत? यस्येति गुरुस्तु' विद्याधिगमाय सेव्यते श्रुता च विद्या मतये महात्मनाम् । श्रुतानुवन्धीनि मतानि वेधसामसंशयं साधु भवन्ति भूतये ॥ ६ ॥ ५6 गुरुहि 12 श्रुतानुवर्तीनि 43 बृद्धये 69. The preceptor is to be respected for imparting vidyii, science of polity; for, learning sharpens the intellect, and the intelligent application of the prescribed maxims leads invariably to prosperity. किमर्थ विद्याश्रद्धसंयोगः क्रियत इति दर्शयमाह-गुरुरिति.। गुरुविद्यापद्धः, विद्याधिगमाया- भिहित विद्यापरिणतये सेव्यते। सा च श्रुता विद्या मतये प्रहाय भवति । “श्रुतान् हि प्रज्ञा उपजायते" ·कामन्दकाय नीतिसारः 38 इति वचनात्। महात्मनां महाबुद्धीनां वेधसां शास्त्रकाराणां मतानि दर्शितानि, श्रुतानुवर्तीनि श्रुतमनुवर्तन्ते तानि चानुष्ठीयमानानि भूतये श्रिये, साधु सम्यक, असंशयं संशयं विना भवन्तीति ॥ ६ ॥ सुनिपुणमुपसेव्य सद्गुरु शुचिरनुवृत्तिपरो विभूतये। भवति हि विनयोपहितो. नृपतिपदाय." शमाय व क्षमः ॥ ७० । 44 संहिता फलाय 70. A skilful and lased preceptor vi pure habit should be respectfully served by the king for the purpose of acquiring material prosperity. Thereby a liscipliner king becomes worthy for his position in the inter-statal circle) and weil able to maintain equilibrium. भूयोऽपि वृद्धसंयोगनिविनयस्य प्रयोजनं दर्शयामाह-सुनिपुणमिति । शास्त्रोक्तविनय- नियमादिना, उपसेव्य सम्यगाराध्य, सद्गुरुमिति वक्तृत्वयुक्त शुचिरिति पायाभ्यन्तरशौचयुक्तः, अनुवृत्तिपरः शुश्रूषातत्परः, विभूतये श्रिये। गुरुमुपगम्य विनयोपबृंहितः स्वाभाविकविनययुक्तः, नृपतिपदाय चक्रवर्तिस्थानाय, क्षमः समर्थस्तथा शमाय, शम उपशम इन्द्रियाणामिति भावः। स च शमो गुरुसेवाजात शास्त्रनिश्चयजनितः इन्द्रियजयः, तत्प्राप्तये च भवति ॥ ७० ॥ अविनयरतमादराद्ते वशमवशं च. नयन्ति विद्विषः। श्रुतविनयविधि" समाश्रितस्तनुरपि नैति पराभवं क्वचित् ॥ ७१ । इति विद्यावृद्धसंयोगो नाम द्वितीय प्रकरणम् । इति कामन्दकीये नीतिसारे इन्द्रियजय-विद्यावृद्धसंयोगी नाम प्रथमः सर्गः॥१॥ • +०हि 47 निधि 71. A powerful ruler, apparently invincible, may be easily subjugated by his enemies for lack of selt restraint. But a weak ruler Practising self re-traint as prescribed in the Sastras. never suffers defeat. इन्द्रियजयविद्यापद्धसंयोगयोरननुष्टाने दोषम्, अनुष्टाने च गुणं दर्शयकाह-अविनयरतमिति ।

·34 कामन्दकीय नीतिकार विनय इन्द्रियजयः शास्त्रनिमयाब इष्यते, तस्य अन्यथालमाविनबस्तदूतं व्यसनासर्क, नृपमाद- रादतेऽवरामसायमपि वशं साध्यत्वं नयन्ति विद्विषो रिपकः। श्रुतविनयविधि समाश्रितो विनीता, तनुरपि कृशोऽपि न याति पराभवं क्वचिद् विनययुक्त्वादिति ॥५॥ इति कामन्दकीय-नीतिसार-टीकायां उपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यां प्रथमः सर्गः ।।

·द्वितीयः सर्गः ३। विद्याविभाग प्रकरणम् मान्वीक्षिकी बयीं वार्ता दण्डनीति व पार्थिवः । तविदेस्तक्रियोपेतैश्चिन्तयेद् विनयान्धितः ॥१॥ Sarga-2 Prakaraņa 3. Vidyāvibhāga (Vidyāsainuddeśa) (Branches of learning). 1. Anviksiki (Science of reasoning), Trayi (the three Vedas) l'artă (agriculture, cattle rearing and trade) and Dandaniti (laws of government) are the essential sciences to be learnt from those well versed in theories and practical applications of these by a disciplined ruler, and he should deliberate on them. विनयनययोरनुष्ठानं चक्रवर्तिपदप्राप्तये भवतीति मन्यमानेन नीतिसारकृतेन्द्रियजयप्रकरणमादाव- भिहितम्, "विनयोहीन्द्रियजयः" इति। नयो दण्डनीति-रुपलक्षण-परत्वाद् विद्याचतुष्टयमपि । तत् कुतो भवतीति, तदनन्तरं विद्यावृद्धसंयोग उक्तः। इदानी क्रमायातो विद्याससुद्दशः प्रतिपाद्यत इति प्रकरण सम्बन्धः। उक्त चानुष्ठानपूर्वकं विद्यानामुद्दे शमभिधातुमाह-आन्वीक्षिकीमिति। आन्वी- क्षिक्याद्या विद्याश्चतस्रोऽपि वक्ष्यमाणलक्षणाः, प्रत्येकं पार्थिवो विजिगीषुः, प्रहणादुत्तरकालं च चिन्तयेत् पर्यालोचयेत् । कैः सहेत्याह तद्विधः, ता एव विद्या निर्मला येषां, तैः। तकियोपेतैस्तदनुष्ठान- । वक्तृत्वप्रयोक्तृत्वयुक्तेः, इत्यर्थः । विनयान्वित इतीन्द्रियजययुक्तः ॥१॥ आन्वीक्षिकी यी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती। विद्याश्चतन्त्र एवेता योगक्षेमाय देहिनाम् ॥२॥ युक्त। । लोकसंस्थितिहेतवः 2. Anviksiki, Trayi, Vārtā and Dandaniti are the four traditional divisions of knowledge essential for the preservation and development of the State or Society (loka sasisthiti). आदराद् विद्याचतुष्टये चिन्तने प्रयोजनमाह-आन्वीक्षिकीति। आन्वीक्षिक्याथाश्चतस्रो विद्याः प्रत्येकमविनाशिन्य एताः स्थित्यर्थ प्रजानां सृष्टाः सदैवानुच्छेयाः कृताः। अतः शाश्वत्यो विद्यावतत्र एवैताः, नान्याः काश्चन लोकस्थितिहेतवः। तद् यया-आन्वीक्षिकी लोकस्थितिहेतुरिदमेव वक्ष्यति- "इक्षमागस्वया तत्त्वं हर्षशोको युदस्यति" इति। हर्षशोको हि नाशहेत, तदमावासोकस्थितिरिति ।

·36 कामन्दकीय नीतिसारः तथा अय्यपि लोकस्थितिहेतु:-"उभौ लोकाववाप्नोति त्रयां तिष्ठन् यथाविधेः" इति वचनात् । तथा वार्ताऽपि लोकस्थितिहेतुः- "सम्पनी वार्तया साधुनाश्तेर्भयमृच्छति" इति वचनात् । सम्पभो वार्तया कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यस्वरूपया सर्वधान्यहिरण्यरमवस्त्रवाहनादि सम्पादनात्ततश्च लोकसस्थिति- रिति। दण्डनीतिस्तु सुतरामेव लोकस्थितिहेतुः । वक्ष्यति च "तयात्मानं च शेषाच विद्या: पायान्महीपतिः ॥ इति। अतश्चिन्तयेद् विनयान्वित इति ॥२॥ प्रयी वार्ता दण्डनीतिरिति विद्या हि मानवाः । वय्या एव विभागोऽयं सेय मान्धीक्षिकी मता ॥३॥ नीतिस्तिस्रो येय 3. According to the Mānavas (the School of Manu) Trayi, Vārtā and Dandanīti are the three branches of knowledge, Anvikșiki being a special branch of the Trayī. विद्यासख्याविषये विप्रतिपत्तिं दर्शयबाह-त्रयीति। एता एव त्रय्यादयस्तिस्रो विद्याः, मानवा मनुशिष्या मन्यन्ते। कुत इत्याह-हि यस्मात् त्रय्या एव विशेषोऽयं, येयमान्वीक्षिकी सा अय्या एव विशेषः, इति मता। वक्ष्यति च--"अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः" इति न्यायविस्तरो न्यायदर्शनवैशेषिके तत्पूर्वपक्षत्वेन लोकायतं चेति विस्तरोऽयम् । एवं स्वरूपाऽन्वीक्षिकी या सा अश्या एव विशेषः, या तु त्रयी विरुद्धार्हतबुद्धादिप्रतिषद्धा साऽन्वीक्षिकी एव न भवति, आत्मविज्ञानाभावादिति मानवा मन्यन्ते ॥३॥ वार्ता च दण्डनीतिश्च विधे इत्यवस्थिते । लोकस्यार्थप्रधानत्वाच्छिष्या: सुरपुरोधसः॥४। • इल्यवस्थिताः +. The disciples of the celestial priest (the School of Brhaspati) consider Vārtā and Dandanſti as the two branches of learning for their importance in the matter of acquisition of inaterial wealth. वार्हस्पत्यास्तु विद्याद्वयमेव मन्यन्त इति दर्शयभाह-वातेति । वार्ता च दण्डनीतिश्चेति वक्ष्यमाणलक्षणे द्वे एव विद्य इत्यवस्थिते । कुत इत्याह-लोकस्यार्थ-प्रधानत्वादिति। चातुर्वर्णस्य लोकस्या भूम्यादिलक्षणः प्रधानो वृत्तिहेतुत्वात् । स चार्थो वार्तायां लभ्यते, दण्डनीत्या पाल्यत इति भूम्यादेलाभपालनयोरिष्टत्वात् । या आन्वीक्षिकी सा त्रयीविशेषः। सापि त्रयी संवरणमात्र प्रयोजना। "धर्मरुचिरुमांशुदण्डं प्रयुझीत" इति वचनात् । तेषां मते धर्माधमौ न स्तः, परलोकाभावात् । तत्र प्रयी निष्प्रयोजना, केवलं यदा उपांशुदण्ड प्रयो मिच्छेत् तदा त्रयी संवरणार्थ प्रयुहीत, तदा अय्यनुष्ठानसंवृत्तः परेषामशहनीयो भवतीति। एतदेव प्रयोजनं नान्यदिति, गपृथक विद्यात्वेन त्रयी गण्यत इति भावः । इत्येवं सुरपुरोषसः शिष्या अन्तेवासिनो मन्यन्ते ॥४॥ 1 इत्यवस्थिताः कृतनिश्रयाः ।

·37 कामन्दकीय नीतिसार एकैव दण्डनीविस्तु विद्यत्यौशनसी स्थिति। तस्यान्तु सर्वाविद्यानामारम्भाः समुदाहता ॥५ हि विद्य त्यौशनसाः स्थिताः सम्प्रतिष्ठिताः 5. The school of Usanas (Ausanasas) declare that Dandaniti is the only one branch of learning and all other branches originate from and are imbedded in it. अथवा, शुक्रशिष्या एकामेव विद्यां मन्यन्त इति दर्शयबाह-एकेति। एकैव नान्या विद्या, दण्डनीति- रिदमेव शास्त्रं विद्य त्यौशनसैः शुक्रशिष्यमता, यस्मात् तस्यामेव दण्डनीत्या सर्वविद्यानामारम्भाः सम्प्रतिष्ठिताः। दण्डनीतेरभावान् मात्स्यन्याये च सर्वाविद्यारम्भा एव न सम्भवन्ति । आरम्भशब्देण समुद्देशाः प्रतिष्ठिताः। तद्यथा-"आन्वीक्षिक्यात्मविद्या स्यान्" इति ! "ऋग्यजुः सामनामानस्त्रयो वेदास्त्रयीस्मृता" इति । "पाशुपाल्यं कृषिः पण्यम् पार्ता" इति। "मो दण्ड इति प्रोक्तत्वाइण्डो महीपतिः। तस्य नीतिर्दण्डनीतिः । इत्येवं च दण्डनीत्यामेव समुदिष्टत्वात् दण्डनीत्यवयवरूपेण शेषा विद्या इति भावः । तथा चोक्तम्-"नीतिसागरनिष्कान्ताः कुप्रजा मारते- रिताः। पृथकत्वेनेव दृश्यन्ते नानाशास्त्रमहोर्मयः। इति ॥५॥ प्रोक्तस्तात्स्थ्याइन्डो कुप्रज्ञा, 'सु' (आदर्शवद्रष्टमपि गौरवान्मतं सूचितम् । ) विद्याश्चतस्त्र एवैता इति नो गुरुवर्शनम् । पृथक् पृथक् प्रसिद्ध्यर्थ यानु लोको व्यवस्थितः॥६। 8 । 6. But our Guru (preceptor. Visnugupta) is of opinion that all the four Vidyas or branches of learning are essential for the purpose of achievement of the different objects in the Society. पूर्वपक्षमभिधाय सिद्धान्तममिधातुमाह-विद्या इति। नोऽस्माकं, गुरोः कौटिल्यस्य दर्शनमेता एव चतस्रो विद्या न न्यूना नाधिका वा। यतः पृथक् पृथक् प्रकृष्टा सिद्धिस्तत्तदर्थषु । आन्वी- शिक्याऽत्मविज्ञानस्य या सिविः सा नेतरासु, त्रैय्यां धर्माधर्मज्ञानसिद्धिनेंतरासु, वार्तायामप्यानर्थ- सिमि, दण्डणीत्यां नयानयसिदिः, इत्येवं पृथग भिमार्थानां सिद्धार्थम् । यासु लोको व्यवस्थित इति, ताः कर्ष परस्परस्यान्तर्भावं गच्छन्ति । इति ॥ ६ ॥ भान्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं धर्माधों बयीरिपती। मर्थानों तुषार्तायां दण्डनीती नयानयो ।। • स्मृती • दण्डनीरयां नयेतरौ ·38 कामन्दकीय नीतिसार . 7. Invikșiki instructs on the development of mental faculties (åtmarrijñāna), the Trayi on morality and immorality (dharmādharmau), Värtä on acquisition of wealth and loss of wealth (arthanarthau) and Danqaniti on administration of justice and otherwise,' of injustice (navänayau, naj'etarau). विद्यानां स्वरूपभेदं दर्शयबाह-आन्वीक्षिकीति। प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यामीक्षितस्यार्थस्यान पश्चादीक्षणमन्वीक्षा। सा प्रयोजनं यस्याः सा आन्वीक्षिको. अनुमानविद्या न्यायदर्शनवैशेषिकादिका। सा चात्मविज्ञानम्। आत्मानया विशेषेण ज्ञायत इति । आत्मविज्ञानाच्चोभयलोकसिद्धौ धर्माधी त्रयीस्थितौ इति, ततस्तो ज्ञायते। तथाऽर्थानौँ तु वार्तायां, दण्डणीत्यां नयानयो वक्ष्यमाणलक्षणी झायेते इत्यर्थः ॥ ७॥ भान्वीक्षिकी बयी वार्ता सती विद्या प्रवक्ष्यते । सत्योऽपि हि न सत्यस्ता दण्डनीतेस्तु विभ्रमे" ॥८॥ 10 वार्ताः सतीविद्याः 11 विप्लव 8. Though Inviksiki, Trayi anel Värtă are known as the most beneficial branches of learning, still those become useless in the absence of Danganiti (i.e.. in the case of non-observance of the rules of polity). दण्डणीतेर्माहात्म्यं दर्शयन्नाह-आन्वीक्षिकीति । आन्वीक्षिकी लयीवार्तास्तिस्रोपि विद्याः सत्यः सद्विद्याः धर्मार्थसमधिका:* प्रचक्षते। हि यस्मात् सत्योऽपि नहि सत्यः, अविद्यमाना भवन्ति ता दण्डनीतेस्तु विश्रमे नीतिशास्त्रस्य विनाशे सति, मात्स्यन्यायसम्भवादितिभावः ॥ ८ ॥ सतीः सद्विद्याः धर्मार्थसाधिकाः, धर्मार्थसंसाधिका दण्डनीतिदा सम्यनेतारमधितिष्ठति। तदा विद्याविदः शेषा विद्या: सम्यगुपासते।।। 9. When a ruler acquires thorough mastery over Dandaniti lic.. when perfect law and order is established by the sound application of the rules of polity), those learned in .inviksiki. Trayi and Vārtā can devote themselves to the pursuit of their respective branches of study in peace. एतदेव दर्शयनाह-दण्डनीतिरिति । दण्डनीतिर्यदा सम्यनेतारं यथोक्तलक्षणं नायक विजिगीषुमधितिष्ठति, विजिगीषुणा यदा सम्यग दण्डनीतिरनुष्ठीयत इत्यर्थः। तदा विद्याविदः शेषा आन्वीक्षिका-गयी-वातांविदा स्त्रां स्वां विदामुपासते, उपद्रवाभावादभ्यस्यन्ति ॥ ६ ॥ सम्यगुपासते

·कामन्दकीय नीतिसार
39
18
वर्णाः सर्वाश्रमाश्वेव विद्यास्वानु प्रतिष्ठिता।
क्षिणानु" रक्षणात् तासां तबमस्यांशमानुफ॥१०
"वर्णावाश्रमाधव
"रक्षेत् ता
10. Varnas (the four caste divisions) and Isramas (the four stages
of life) are established and supported by these branches of learning. So
the king, by providing support to these branches of knowleilge and to their
followers, becomes entitled to a share (one-sixth share) of their earnings
(religious merit and material wealth. tad-dharmasyarsa-bhäk).
विद्यारक्षणालामं दर्शयामाह-वर्णा इति । वर्णा ब्राह्मण-क्षत्रियवैश्यशुदाः। सर्वाश्रमा
ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थयतयश्च । इत्यनेन प्रकारेण, आसु विद्यासु, आन्वीक्षिकी-त्रयीवार्ता-दण्डनीतिषु
प्रतिष्ठिताः। यथासम्भवं प्रतिष्ठां गताः। तद्यथा-त्रय्यां बाप्रणाः, दण्डनीत्या राजानः, वार्तायां
वैश्याः शूदाश्च। आन्वीक्षिक्यां ब्रह्मचर्यादयः इति। एवं च तासामवेक्षणात् रक्षणात् च तद्धर्मस्य
वर्णाश्रमोपार्जितस्य, अंशभाक्, षष्ठांशभाग नृपो भवतीति ॥१०॥
• एवं च रक्षेत् ता विद्याः, तासां रक्षणात्
आन्वीक्षिक्यात्मविद्या स्यावीक्षणात्"सुखदुःखयोः ।
ईक्षमाणस्तया तत्व हर्षशोको व्युदस्यति ॥ ११ ॥
" त्याद्रीक्षणात
11. Anvikșiki is that branch of huluwlerlge which levelops mental
faculties (åtmavidya) that looks through weal and woe (i.e., the causes,
nature and ultimate results of apparent happiness and grief). Realising
the real nature of them, a ruler renounces buth joy and remorse (i.e., he
maintains compwsure, not being clareal with joy or depressed with sorrow).
विद्याजनितानि उपकारान्तराणि दर्शयाह-आन्वीक्षिकीति। आन्वीक्षिकी उक्तलक्षणाऽत्म-
विद्या स्यादात्माऽनया ज्ञायत इति, स चात्मलिङ्ग । उक्त च “धर्माधर्मी सुखं दुःख-
मित्याद्यात्मलिङ्गमुदाहृतम्" इति। एमिलिगरात्माज्ञायते। ईक्षणात् निरीक्षणात् सुखदुःखयोः कार्य-
कारणभावण, सुखस्य दुःखस्य च किं कारणम् इति। ईक्षमानस्तयाऽन्वीक्षिक्या तत्त्वं परमार्थ,
हर्षशोको व्युदस्यति परित्यजति । तद् यथा-धर्मः कारणं, मुखं कार्य, अधर्मः कारणं, दुःखं
कार्यम्। उभयमप्युपभोगात् क्षयं याति, नान्यथेति। एमनुमानादिप्रमाणस्तत्त्वमीक्षमाणो विजिगीषु-
हर्षशोको व्युदस्यति, सुखे मम्मो सत्युपपोभात् क्षीण धर्मे भूयोऽपि दुःखं भवतीति भावयन् हर्ष
त्यजति, तथैव दुःखेऽप्युपभुक्त सुखं भवतीति शोकं परित्यजति । एवं चातिहर्षादतिशोकाच
प्राणात्ययो रक्षितो भवति। इत्यान्वीक्षिकीजनितोऽयमुपकारः ॥ ११ ॥

·40 कामन्दकीय नीतिसारः गयजुः सामनामानरुक्यो बेवाल्वयी मता उभो लोकायमामोति वय्यां तिष्ठन् यथाविधि ॥१२॥ 14 स्मृता 12. The Rk, Yajish and Saman are the three Velhs, collectively known as Trayi. He whu is well grounded in the three Velas secures merit in this world and the next. त्रय्याः स्वरूपमुपकारादिकं चाभिधातुमाह-ऋगिति । ग-यजुः-सामेत्येवनामानस्त्रयो वदास्त्रयी स्मृता मता। उभौ लोको इहलोकपरलोकाववाप्नोति, अय्यां त्रयोप्रतिपादितधमें तिष्ठन् यथाविधि विध्यनतिक्रमेण ॥१२॥ अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायधिस्तरः । धर्भशास्वपुराणञ्च बयोदं सर्वमुच्यते ॥ १३ ॥ * [शिक्षा व्याकरणं कल्पो ज्योतिषामयनं तथा। छन्दः सह निरुक्तण वेदाङ्गानि वदन्ति षट् ॥] * This sloka appears as supplement tu V. 13 in the Trivandrum edition. 13. Pedanyas for each of the four Vedas (including the Atharvaveda) are four in number,-llimīriisd (one of the six branches of Philosophy, Saddarsana), Nyaya (logic, another branch of Philosophy), Dharmasastra (legal codes) and Puranas (ancient compilations of semihistorical accounts). They are all related and collectively known as Trays. But it is generally held that Vedangas have six sections,--viz., siksd, Vyakarana, Kalra, Jyotisa, Chandah and Nirukta. न केवलं वेदत्रयं त्रयांति, अपरमपि त्रयीस्वल्पं दर्शयबाह-अहानीति। अहानि शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुतम्, छन्दो विचितिः, ज्योतिष चेति षड़पि वेदामाणि। वेदा अथर्ववेदेन सह चत्वारः। मीमांसा वेदप्रतिवद्धमित्यपि प्रमाणशास्त्रम्। न्यायविस्तर इति न्यायदर्शनवैशेषिकादि। धर्मशास्त्र मन्वायष्टादशविधम् । पुराणमिति तदप्यष्टादशविधमेव, भारतरामायणादीनामपि पुराणेऽन्तर्भावो द्रष्टव्यः कथास्वरूपत्वात् । इदमेतत् सर्व चतुर्दशविद्यास्थानमा त्रयीत्युच्यते, एतत् त्रय्याः स्वस्ममिति ॥१३॥ पाशुपाल्य कृषि पण्य वार्ता वार्तानुजीषिनाम् । सम्पनी वार्तया साधुन भयमच्छति ॥१४॥ "वार्ता तु जीवनम् ; पण्यमिहवार्ताऽभिधीयते। साधु नाते ·कामन्दकीय नीतिसार . 14. Cattle rearing, agriculture and trade constitute the Vartaśastra providing means of occupation or sustenance to the people (i.e., vdrta is the sustainer of life). The people, well ofi (as a result of their success in gainful occupations, vārtaya), are never afraid of loss of occupations (during natural calamities). वार्तायाः स्वरूपोपकारादिकमभिधातुमाह-पाशुपाल्यमिति। पशवो हस्त्यश्वगोमहिषादयः। तान् पालयन्तीति पशुपाला:, हस्तिशिक्षाशालिहोत्रादिविदः। तेषां शास्त्रमनुष्ठानं च पाशुपाल्यम् । कृषिरिति, कर्षणं तत्प्रदिपादकं पराशरादि प्रोक' शास्त्रमनुष्टानं च। पण्यमिति, पणं व्यवहार क्रयविक्रयलक्षणमईतीति पण्य, पण्य शब्देण वाणिज्यमुच्यते। एतत्रितयमपि वार्ता जगवृत्तिहेतुत्वादिह जगति वर्तनात् 'वार्ता' इत्यभिधीयते। तया सम्पनो वार्तया विजिगीषुः साधु यथा भवति तथा, अवृत्तरवर्तनाद्भर्य न ऋच्छति न प्राप्नोति ॥ १० ॥ दमो दण्ड इति रूयात"स्तास्थ्याइण्डो महीपतिः। तस्य नीतिर्दण्डनीतिर्नयनामीतिरुच्यते ॥१५॥ 17 प्रोक्त 10 नयनं नीति 15. Danda stands for suppression (of anti social elements by inflicting necessary punishments, clamo dunda). (As administration of justice is it function of the king). he is often identified with Danda. Hence the science dealing with Danda is*calleil Danduniti, the term 'niti' is derived from 'nayuna' (leasling or administering) दण्डनीतः स्वरूपमुपकारं च दर्शयन्नाह-दम इति। दमो वधपरिक्ल शार्थहरणादिना दमनक्रिया, दण्ड इति प्रोक्तोऽभिधीयते । तात्स्थ्यात् प्रयोक्तरि, तिष्ठतात्युपचाराद् महीपतिर्दण्डः। तस्य नीतिरिदमेव शास्त्रं दण्डनीत्यभिधाना विद्या । नयनं दण्ड्य प्रति दण्डस्य प्रणयनं नीति रिहोच्यते ॥१५॥ तयाऽत्मानं च शेषाश्च विद्याः पायान्महीपतिः । विद्या लोकोपकारिण्यस्तत् पाता हि महीपतिः ॥१६ । विद्याद् यदामिनिपुणध"तुर्वर्गमुदारधी। विद्यात् तदासां विधात्वं विविाने निरुज्यते ॥ १७ ॥ "विद्याभिराभिनिपुणं १० विद ज्ञाने निगवत 16. A king protects himself and the state by just and proper application of that knowledge (of Dandaniti). The other branches of learming, though beneficial to the people, stand protected by the ruler. 17. Well versed in the vidyas (the four branches of learning) and 6 ·कामन्दकीय नीतिसारः realising the merits of caturvarya (Dharma, Artha, Kama and Moksa) by his sharp intellect, a king is considered proficient in learning. The root vid implies to know. दण्डनीतेः फलं दर्शयमाह-तयेति। तया दण्डनीत्या महीपतिरात्मानं शेषावान्वीक्षिक्या- चास्तिस्रोऽपि विद्याः पायाद्रक्षेत् । यतो विद्या लोकोपकारिण्यस्तत्पाता तत्संरक्षको मही- पतिरिति ॥१६॥ विद्यानां स्वरूोपकारादिभिभेदं दर्शयित्वा, अभिधानतोऽपि दर्शयितुमाह-विद्यादिति । विद्याद् विचारयेद् यदाभिविद्याभिः, निपुणं यथासम्मवं, चतुर्वर्ग धर्मार्थकाममोक्षान, उदारधीस्तकृष्ट- बुद्धिः, तदासां विद्यानां मध्य आन्वीक्षिक्या विद्यात्वं, यस्मात् 'विद्-विचारणे' धातोरिदं रूपं, तथा चतुर्वर्ग यजानीयात् तत् त्रय्या विद्यात्वं विद्-ज्ञाने' इति धातोरिदं रूपं, तथा चतुर्वर्ग यहाभते तदू नार्ताया विद्यात्वं, "विद्-लामे' इति धातोरिदं रूपं, इत्याभिधानान्यपि यासां पृथगधातुभ्यां व्युत्पादितानि, ताः कथमन्तर्भाव नीयन्त इत्यभिप्रायः ॥१७॥ इति विद्याविभाग ( समुद्देश ) प्रकरणम् । । पत्रमव्यवस्थापन प्रकरणम् इज्याध्ययनदानानि यथाशास्त्र सनातनः । प्रावणक्षत्रियविशां सामान्यो धर्म उच्यते ॥१८॥ Prakarana 4. Varņāśramavyavasthāpana The social order of varnas and aśramas). 18. Performances of sacrihce, study (of the Vedas) and offering of gifts (dina, daksind) as prescribed in the traditional sāstras are the custoinary duties (simūnya dharma) of the Brāhmaṇas. Ksatriyas and the Visas (Vaisyas). वर्णाश्रमधर्म स्वधर्मच्युतानां दण्डप्रणयनार्थमभिधातुमाह-इज्येति। स्वयं यजनम्, अध्ययनं स्वशाखायाः पठनं, दानं धर्माभिसंधिना पाग्रेभ्यो धनोत्सर्गः, एतत् लितयं ब्राह्मणक्षत्रियविशां वर्णत्रय- स्यापि सामान्यो धर्म उच्यते ॥ १८ ॥ याजनाध्यापने शुद्ध विशुद्धाय प्रतिग्रहः । वृचित्रयमिदं प्रादुर्मुनयो' ज्येष्ठवणिनः ॥ १६ । 21 विशुखथ प्रोकं मुनिभिः ·कामन्दकीय नीतिसारः 49 19. Supervision of sacrifices (on others behalf, yajana), teaching and acceptance of gifts from the pious are the holy functions of the superior caste (the Brahmanas), as described by the sages. असामान्य ब्राह्मणधर्ममाह-याजनेति। अर्थार्थ याजनमध्यापनं च शुद्ध आतिवृतादिभि- विशुद्धस्य। विशुद्धाच प्रतिग्रहः। एतत् त्रितयं ज्येष्ठवणिनो ब्राह्मणस्य वृत्तित्रय मुनयो मन्वादयः प्राहुरुकवन्त इति ॥१६॥ शस्त्रेण जीवन रामो भूतानां चाभिरक्षणम् । पण्यं वैश्यस्याजीवनं स्मृतम् ॥ २० । पाशुपाल्यं कृषिः १ शस्त्रेणाजीवनं 20. Use of arms and protection of all beings (in his doininion) ara the occupations of the king (or the Ksatriyas), and cattle rearing. agriculture and trade are the means of subsistence of the Vaisyas. असामान्य क्षत्रियवैश्यवृत्तिमाह--शस्त्रेणेति। राज्ञः क्षत्रियस्य शस्त्रेण कण्टकान् निहत्य, सेवया वाऽजीवनं वृत्तिः, भूतानां प्राणिनां चाभिरक्षणमर्थार्थ धर्मार्थ वा। पाशुपाल्य कृषिः पयं त्रितयमपि वैश्यस्याजीवनं स्मृतं स्मृतिकारैरिति शेपः ।। २० ॥ शूद्रस्य धर्मः शुश्रूषा द्विजानामनुपूर्वशः । शुद्धा च वृत्तिस्तस्यैव कारुचारणकर्म च ॥२१॥ १७ वर्णानाम् २३॥ वृत्तिस्तत्सेवा 21. The cluty of the Surlrn is to rentler sernice to the twice-borin castes (drijancim) according to the order vi priority, the Brāhmana, Ksatriya and Vaisya). Arts and craft- kirtkrma) anel fine arts, (cirana or cirtkarma, minstrelsy, dance, «Iramas etc.) are also considerei pure ( accepter by the Sāstras) Occupation for them. शूद्रस्येति। शूद्रस्य द्विजानां ब्राह्मणक्षत्रियवेदयानां शुश्रुषा त्राणवन्दनादिभिरभ्यर्चनं धर्मः । "लयोवर्णा द्विजातयः" इति, अनुपूर्वशो ब्राह्मणादीनां क्रमेण। शुद्धा च वृत्तिस्तत्सेवा ब्राह्मणादीनां मंवया वृत्ति विका सा शुद्धा। कारुचारणकर्म च, कारवो बधक्यादयः, चारणा रजोपजीविनः. तत कर्म च वृत्त्यर्थ विधेयमिति ॥२१॥ गुरौ वासोऽग्निशुश्रूषा स्वाध्यायो व्रतधारणम् । विकाललायिता भैक्ष्यं गुरौ प्राणान्तिकी स्थितिः ॥२२॥ तदभावे गुरुसुते तथा सब्रह्मचारिणि । कामतो वाऽश्रमान्यत्वं स्वधर्मो ब्रह्मचारिणः॥२३ ·कामन्दकीय नीतिसार समेखाली जटी दण्डी मुण्डी चागुरुसंश्रयः । मा विद्याग्रहणाद् गच्छेत् कामतो वाऽश्रमान्तरम् ॥ २४ । 3 व्रतचारणम् । व्रतचारिता १० समेथलो जटी मुण्डो दण्डी वा ; समेखलोऽजिनो दण्डी मुण्डो वा ; समेखलो व्रती दण्डी 22-24. Duties of a brahmacarin (student) include living in the family of his guru (preceptor), worship of the sacred fire (sacrifice), study of the Veilas (srūdhyāya) ablutions for three times (trisandhya-murniny, noontime and evening) and begging for alms. A naisthika brahmacāri (a lifelong student) may live with the preceptor till «leath. In the absence of the Gurit, he may live with his (the guru's) son or with fellow brahmacaris. or if he so likes, take to the other more of life (ie., become a house holder, yrhastha). A student, while living with the guru for study, should put on a mekhala (scarf, which varies according to caste), wear nattel hair or be shaven-header and carry a staff (danda) in his hund. Only on completion of study he may choose to take up the next stage of life (that of a house-holder). आश्रमाणां धर्ममभिधातुं तावद ब्रह्मचारिधर्म श्लोकद्धयमाह-गुराविति । ब्रह्मचारिणो गुरावुपाध्यायें वासस्तत्समीपे एव वसनम्। अनिशुश्रुषा वैश्वानराराधनम्। स्वाध्यायः स्वशा- खाध्ययनम्। व्रतधारणं तदुपदिष्टानां व्रतानामनुष्ठान, त्रिकालनायिता सन्ध्यात्रयेऽपि मानं, भेक्ष्यं भिक्षासमूह एकभिक्षानिषेधार्थः। गुरौ प्राणान्तिकी स्थितिः, नैष्ठिकस्य मुमुक्षोरय नियमः प्राणान्तं यावद् गुरावेव स्थितिरिति ॥ २२ ॥ तदभाव इति। तदभावे गुरोरभाव गुरुसुते तथैव प्राणान्तिकी स्थितिः, तथा सब्रह्मचारिणि समानशाखाध्यायिनि प्राणान्तिकी स्थितिरिति वर्तते। कामतो वाऽश्रमान्यत्वं, यदि न नैष्ठिक उप- कुर्वाण एष तदा विद्याग्रहणानन्तरमाश्रमान्यत्वं, ब्रह्मचर्य त्यक्त्वा गृहस्थः स्यादित्ययं स्वधर्मा ब्रह्म चारिणः ॥२३॥ भूयोऽपि ब्रह्मचारिधर्मविशेषमाह-स इति । स उपकुर्वाणो ब्रह्मचारी मेखली मुअमेखल यस्यास्ति, अटी मुण्डी वा दण्डी पलाश (आदि) दण्डधारणात, तथैव गुरुसंश्रयः, आविद्याग्रहणात् अनन्तरोकं च व्रतादिकं विद्याग्रहणं यावत् कुर्यात् । तथेच्छा चेद् गृहस्थः स्यादन्यथा नछिक स्यादित्यर्थः ॥२४॥ अग्निहोत्रोपवरणं जीवनं च स्वकर्मभिः। धर्मोऽयं गृहिणां काले० पर्ववर्ज रतिक्रिया ॥ २५ ॥ देवपिबतिथीनाञ्च" पूजा वीनानुकम्पनम् । श्रुतिस्मृत्यर्थसंस्थानं धर्मोऽयं गृहमेधिनः ॥ २६ ॥ "धर्मदारेषु कुल्येषु कल्येषु कालेषु तियिभ्यब

·कामन्दकीय नीतिसार
25-26. Duties of householders include performance of Agnihotra
sacrifice with due ceremonies, following respective occupations as prescribe-
ed for different castes, cohabiting with legally married wife in proper
time avoiding holy days (parvarvarjam), worship of gods (family deities),
ancestors and guests, charity or acts of sympathy with the poor. Such
a householler is a grhamedhin or performer of sacrifices prescribed for
the grhastha.
गृहस्थधर्ममभिधातुमाह--अमिहोत्रेति। गृहस्थोऽत्र चतुर्विधः ब्राह्मणादिः। अग्निहोत्रोपचरणं
यथासम्भवं ब्राह्मणक्षत्रियविशामेव द्रष्टव्यम् । जीवनं च स्वकर्मभिः, ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहेण, क्षत्रियस्य
शस्त्रण, वैश्यस्य कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यादिभिः, शूद्रस्य कार्वादिकर्मभिरिति । अयं च नियमो
धर्म्यः। धर्मदारेषु कल्येषु व्याधिरहितेषु, पर्ववर्ज पौर्नमास्यादि पुण्यतिथिवर्ज, रतिक्रिया धर्मार्थ
दाररक्षणार्थ चेति ॥२५॥
देवेति। तथा देवपित्रतिथिभ्यः पूजा इति प्रतीतम् । दीनानुकम्भनं वालवृद्धव्याधितादीनां
शक्याऽनुकम्पनं दानमानादिना। श्रुतिवेदः, स्मृतिमन्वादिशास्त्राणि, तेषामर्थः, तत्र संस्थानमवस्थितिः,
तदुक्तानुष्ठानतत्परेण भवितव्यमित्यर्थः। अयं च धर्मश्चतुर्विधस्यापि गृहमेधिनः गृहेऽवस्थातुं मेधा
वुद्धिर्यस्य सः, तस्यायं धर्मः ॥ २६ ॥
जड़त्वमग्निहोतृत्व भूशय्याजिनधारणम् ।
वनवासः पयोमूलनीवारफलवृत्तिता ॥२७ ।
प्रतिप्रहनिवृत्तिध त्रिस्नानं व्रतवारिता।
देवातिथीनां पूजा व धर्मोऽयं वनवासिनः ॥२८ ।
१० जटित्वमग्रिहोत्रित्वं
१० वने वासः
20. देवतातिथिषु
27-28. Duties of une retireil tu forest in the thiril or l'anaprastha
stage of life) include keeping mattel hairperformance of 1gnihotra
sacrifice, sleeping on bare earth, wearing of aleer skin, living in the (seclu-
sion of) forest, taking water, colible roots and will rice, non-acceptance
of gifts (alms), taking baths (ablutions) thrice a day, observance of
necessary rites (vows) and worshipping of gods and guests.
वाणप्रस्थधर्ममभिधातुमाह-जटित्वमिति (जड़त्वमिति )। जटित्वं जटाधारणम, अमिहोत्रित्व-
मनिहोत्रपरिग्रहः, भूशय्या भूमौ शयनम्, अजिनधारणं कृष्णाजिन धारणं, बने निर्जने वासः, पयः
पानीयं, मूलानि भक्ष्यवृक्षवल्लीना, नीवाराः स्वयं जाताः सरस्सु व्रीयाकाराः। फलान्युदुम्बरजम्बा-
दीनाम्, एभितिर्न कृष्टपच्चरित्यर्थः ॥ २७ ॥
वनवासिधर्ममाह-प्रतिग्रहेति। प्रतिग्रहस्य हिरण्यादेदीयमानस्य ग्रहण निवृत्तिः, त्रिज्ञानं
सन्ध्यात्रयेऽपि, ब्रह्मचारिता समिहितदारेणापि ब्रह्मचर्यमेवकर्तव्यम् उत्तरार्ध प्रतीतम् ॥ २८ ॥

·३० मू . 46 कामन्दकीय नीतिसारः सर्वारम्भ परित्यागो मेक्षाश्य वृक्षमूलता। निष्प्रतिग्रहताऽद्रोहः समता सर्वजन्तुषु ॥ २६ । प्रियाप्रिय" परिष्वङ्ग सुखदुःखाधिकारिता। सबाह्याभ्यन्तरं शौचं वाड्मनो व्रतवारिता ॥३० । सर्वेन्द्रियसमाहारो धारणा ध्याननित्यता"। भावसंशुद्धिरित्येष परिणाड् धर्म उच्यते ॥ ३१ ॥ मूलिता . प्रियाप्रियाप वाग्यमो ३१॥ ब्रह्मचारिता ध्यानयुक्तता 29-31. Duties of the wandering ascetic or recluse (on renunciation from the worldly mode of life in the final stage, i.e., Sanyasa) include abstinence from all kinds of work, living on begging (alms), dwelling under trees (in the forest), non-acceptance of gifts, harbouring no feeling of malice or ill will, rather maintaining an attitude of impartiality or detachment for all beings, avoidance of both friendly and unfriendly companies, indifference to happiness and grief, purity of internal and external actions, frugality in speech, attachment to vows or necessary rites, exertion of full control over the sense organs and meditation with absolute concentration for the realisation of the pure knowledge the ultimate reality). परिव्राजकधर्म लोकत्रयेऽभिधातुमाह-सर्वारम्भेति। सर्व धर्मादि-पुरुषार्थसाधनार्थी आरम्भा- स्तेषां परित्यागः पुषसमित् कुशादीनामप्यग्रहात्, भेक्ष्य भिक्षासमूहस्तदाशित्वं, क्षमूलता वृक्षमूलं निवासार्थ विहितं यस्य, तस्य भावः, निष्परिग्रहता पुस्तकादेर्वस्त्रावरणादेरपि' परिग्रहो नास्तीति, अद्रोहो भूतहिंसाऽभावः, समता सर्वजन्तुषु समबुद्धिः सर्वप्राणिषूपकार्यपकारिज्वपि ॥ २६ ॥ प्रियेति। प्रियाप्रियापरिष्वज्ञः प्रियं चाप्रियं च तयोरपरिष्वङ्गः, नासक्तिः। सुखदुःखाविकारिता सुखे दु:खे च विकारो हर्षशोककृतो नास्तीति। सवायाभ्यन्तरं शौचं वायं मृजलादिभिः, आन्तरं सकलमत्तानुग्रहबुद्धधा। वाग्यमो मौनव्रतम्। ब्रह्मचारिता विशेषात् ब्रह्मचर्यम् ॥३०॥ सर्वति। सर्वेन्द्रियसमाहारः सकलेन्द्रियानां स्व स्व विषय प्रति धावतां समाहरणमात्मन्येव योजनम्, अयं च योगशास्त्रे प्रत्याहार इति स्मृतः। धारणेति, तस्याच लक्षणम्-"प्रदेशे धार्यते वायुमनो वाऽपि सुसयतम्। संधारक प्रयन ने धारणा साऽभिधीयते ॥" इति। ध्यानमिति, "ध्यै चिन्तायां" चिन्तनं ध्यानं तच विविधम्, काम्यफलार्थ मोक्षफलार्थ च, तत्र काम्यफलार्य यथा-"आत्मेन्द्रियगणं गत्वा साध्येन्द्रियगणं विशेत् । ऐक्यं गत्वा समागच्छेदिति ध्यायन् पुनः पुनः ॥ करोति पुरुष नारी वश्यं ध्यानप्रयोगतः।" इत्यादिकम् । मोक्षार्थ यथा- "परमात्ममयं विश्वं तत्रात्मानं लयं नयेत्। ततश्च तन्मयोभूत्वा न किषिदपि चिन्तयेत् ।। चिन्तास्पदं निजं चित्तं तत्रैव विलयं नयेत् ।" इत्यादिकम् । एवविध धारणाप्याननित्यता तदभ्यास तत्परता। भावसंशुद्धिरिति प्राणिष्वद्रोऽबुद्धिः, एष परिब्रा धर्म उच्यते ॥३१॥ 'बस्लावरणादेवपि एवंविष धारणाम नित्यता 8 ·कामन्दकीय नीतिसारः अहिंसा सुनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा । वर्णिनां लिङ्गिनाञ्चैव सामान्यो धर्म उच्यते ॥ ३२ । स्वर्गानन्ताय धर्मोऽयं सर्वेषां वणिलिङ्गिनाम् । तस्याभावे तु लोकोऽयं सङ्करानाशमान यात् ॥ ३३ ॥ अस्याभावे 32. Ahimsă (non-injury to beings), excellence of speech, truthfulness, purity (external and internal), mercy and forgiveness are the common duties of man of all castes. । 33. Observance of these duties by men of different castes ensures for them eternal bliss in the next world (staryānanuntāya). Otherwise (for non-observance) the society becomes afflicted with (the confusion or) mixture of castes (sarnkara) leading to ruination. वर्णाश्रमाणामसाधारणं धर्ममभिधाय साधारणमभिधातुमाह-अहिंसेति। वणिमिराश्रमिभिश्च परप्राणदारद्रव्यादीनामहिंसा कर्तव्येति शेषः। सुनृतावाणी "प्रिय तथ्यं च पथ्यं च सुनृतम्" इत्येवम्भूता सर्वेषु वाणों वकव्येति भावः। सत्यमित्यमृषावादः। शौचमिति बाह्याभ्यन्तरशौचं श्रुतिस्मृति- विहितम्। दया दीनानुकम्पनम् । क्षमा शान्तिः। वणिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यत इति प्रसिद्धमिति ॥ ३२ ॥ स्वधर्मानुष्टाने फलमभिधातुमाह-स्वर्गति। स्वर्गश्च, आनन्त्यं च स्वर्गानन्त्यम्। आनन्त्य मोक्षस्तस्मै भवतीति शेषः। धर्मोऽयमनन्तरोक्तः सर्वेषां वर्णिलिङ्गिनां भवतीति। अस्य धर्मस्याभावे विनाशेऽननुष्ठानान् विपरीतानुष्ठानाद् वा लोकोऽयं चतुर्वर्णाश्रमलक्षण: सङ्कराद् वर्णसङ्कीर्णताया धर्म- सङ्कराच नाशमान यात्, दुरनुष्ठानजनितदैवपीड़नादित्यर्थः ॥ ३३ ॥ सर्वस्यास्य यथान्यायं भूपतिः सम्प्रवर्तकः । तल्यामावे"धर्मनाशस्तवभावे जगन्च्युतिः ॥ ३४ । वर्णाश्रमावारयुक्तो वर्णाक्षमविभागवित्। पाता वर्णाश्रमानाञ्च पार्थिवः सर्व लोकभाक् ॥ ३५ ॥ • सर्वनाश 30 युतो 340 त्राता ३ स्वर्ग 34. It is the king who (by the application of his dandasakti or coercive power) leads the people to the practice of these rules in the proper in the absence of whom (the king) Dharma declines (the set pattern of society is disrupted), ultimately causing destruction of the world or social order. 35. Well versed in the rites and cerenwonies of the different varnas and diramas (the four castes and the four stages of life), the ruler, ·48 कामन्दकीय नीतिसार । who protects and supports them, becomes entitled to the celestial domain (Svargaloka). धर्मप्रवर्तकदण्डधराभावे दोषं दर्शयबाह-सर्वस्यास्येति । सर्वस्यास्य धर्मस्य, यथान्याय स्मार्तन्याय स्मार्गन्यायानतिक्रमेण भूपतिविजिगीषुः यथार्ह, सम्प्रवर्तकः सम्यक प्रवयिता दण्ड- धारिणा। तस्याभावे धर्मनाश इति भूपतेरभावे यजनादिधर्मनाशः। धर्मपाशे तस्यभूपते जंगच्च्युतिः जगतो विनाशः स्यादिति भावः। तथा हि "लोकधारणाद् धर्मः" इति निरुप्यते ॥४॥ वर्णाश्रमधर्मप्रभावमेवाभिधातुमाह-वर्णाश्रमेति। वर्णाश्रमाचारयुक्तः सदाचारतत्परः, वर्णाश्चम- विभागवित, कस्य का प्रतिपत्तिः। इति जानाति। पाता रक्षिता वर्णाश्रमाणां पार्थिवः, शकलोकः स्वर्गः, तद्भाग भवतीति ॥ ३५ ॥ इति वर्णाश्रमव्यवस्थापन प्रकरणम् । ५. दण्डमाहात्म्यप्रकरणम् इति यस्मादुभौ लोको धारयित्वात्मतो" नृपः। प्रजानां व ततः सम्यग् दण्ड दण्डीव धारयेत् ॥ ३६ । धारयत्यात्मवान् । धारयत्मनानृपः l'rakarana : 5. Dandamáhátnya The merits of Dunda) 36. Thus (ensuring the social order by supporting the i'urnas and ciśrumus) securing benefits for buth the present existence and the next for himself and for his subjects, the self possessel king holds the c'andu or exercises his coercive power as impartially as the Lord of Death (landi, Yama). दण्डमाहात्म्यमभिधातुमाह-इतीति। इत्युक्तप्रकारेण, यस्माद् येन कारणेण, उभौ लोका विहलोकपरलोको धारयति, आत्मसात् करोति। आत्मवान् अभिहितात्मसम्पद्गुणसम्पनो जितेन्द्रियः, नृपी राजा, न केवलमात्मनः, प्रजानां चोभौ लोको धारयति दण्डप्रणयनादिति भावः । ततो (तस्माद् ) दण्डं दण्डीव यम इव रागद्वेषरहितो धारयेत् ॥ ३६ ॥ उजियति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । दण्डेन नृपतिस्तस्माद् युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ ३७ । विवर्ग पद्धयास्याशु राहो पण्डो यथाविधि। प्रणीतो वाऽसमस्याद् धनलानपि कोपयेत् ॥ ३८ । ०प्रणीतोऽथा ·कामन्दकीय नीतिसारः 49 37. Excessively rigorous punishments make the king repulsive to the people, whereas mild punishments make him contemptible. The best course is to award only just punishments (yuktadanda, proportionate to the gravity of offences). 38. Punishment awarded in conformity with law soon increases the merits of Trivarga (Dharma, Artha and Kama) for the king. On the other hand punishment wrongfully awarded excites anger even among the forest-dwellers (hermits and ascetics). दण्डधारण प्रकारमभिधातुमाह-उद्वेजयतीति। तीक्ष्णोन्यायाद्दण्डाधिकेन उद्वेजर्यात प्रजा इति शेषः। मृदुना न्यूनेन परिभूयते, न भवत्यस्य दण्डे पडिति, दण्डादयं नालीति परिभ्यते। इण्डेण न्यूनाधिकेन द्वेषः परिभवो वा भवतीति यस्मात् तस्मान्नृपती राजा युक्तदण्डः प्रशस्यते सुविज्ञात प्रणयणादिति ॥ ३७॥ तदेव द्रढ़यितुमाह-त्रिवर्गमिति। त्रिवर्गधर्मार्थकामान्, वर्धर्यात वृद्धि नयति, आशु शीघ्र, राज्ञो दण्डो यथाविधि सुविज्ञात प्रणीतत्वात् । दुःप्रणीतो हि दण्ज्यषु दुःपातितो हि, यस्मादनस्थानपि लोकव्यवहारवायानपि कोपयेत् । उक्त च गुरुणा- “सुविनात प्रणीतोहि दण्डः प्रजा धर्मार्थ- कामैयोजयति। दुःप्रणीतोहि कामकोधाभ्यामज्ञानाद्वा वानप्रस्थ परिबाजकानपि कोपयति, किं पुनः गृहस्थान् ?" (कौ. अर्थ १॥४॥११-१२)। असमास्यात्-रागद्वेषाभ्यां समसभावो माध्यसुत्रं तदभावो, समजस्य तस्मादास्तामेवं तस्मात् ॥३८॥ लोकशास्त्रानुगो नेयो दण्डो नो जनः" श्रिये । उजनादधर्मस्तु तस्माद् भ्रशो" महीपतेः ॥ ३६ । 37 दण्डोऽनुद्वेजनः 38 स्यात् सो 39. Punishments should be just, in conformity with the Sāstras (legal texts) and conducive to the people (respecting their customs and traditions). When the mode of punishinent does not infuriate the people, it brings about prosperity, otherwise clue tu excitement of the people the course of dharma is disrupted (adharma flourishes) ultimately causing ruin of the ruler. लोकशास्त्राविरोधेन दण्डः कार्य इति दर्शयबाह-लोकेति। लोको वर्णाश्रमादि जनपदः, शास्त्रं श्रुतिस्मृत्यादि, तदनुगतस्तदनुरूपः, दण्डो नेयः, दण्व्यं प्रति विधेयः, शास्त्रानुगोऽपि यदि लोकानुगो न भवति, यदि लोकानुगोऽपि शास्त्रानुगो न भवति, स उद्वेजनो यथा-लाटविषये समहणे दण्डाभावः, यथा का आभीरविषये ज्येष्ठत्रातृभार्या प्रहणादिः, इत्येवं लोकशास्त्राविरोधेन दण्डः क्रियमाणो नोवजनः, स च विजिगीषोः श्रिये भवति । उद्वेजनालोकोद्वेगकरणात्, अधर्मस्तु देशादिधर्मनिषेधाद् भवतीति शेषः। तस्माद् भ्रंशो विनाश:, महीपतेर्भवतीति शेषः ।। ३६ ।।

·50 कामन्दकीय नीतिसार परस्परामिषतया जगतो भिजवतर्मनः। पण्डाभावे परिध्वंसी मावस्यो न्यायः प्रवर्तते ॥ ४०॥ जगदेतभिरालम्ब कामलोमादिभिर्वलात्। निमज्ज्यमान निरये राहा दण्डेन धार्यते ॥४१ +०भिराकन्दं ५००राहो दण्डेन साध्यते 40. In the world (society) people move about in different directions trying to push own interests by devouring (usurping) others, as if out of greed for their flesh (ümişataya). In the absence of danda (unless controlled and subdued by the king, dandadhara) mätsyanyaya (the law of fishes, the big fish swallows the smaller fry) prevails and the whole social order perishes. 41. The society, helpless due to predonninance of passions like lust, greed etc, susceptible to be plunged in the depth of hell, is held in proper order by the right application of danda (cercive power) by the king. महोपतेर्जगतश्च ध्वंसकारणमभिधातुमाह-परस्परेति। परस्सरमन्योऽन्यम्, आमिषतया भक्ष्य- भक्षकत्वेन स्थितस्य, जगतो विश्वस्य, भिमवर्त्मनो वर्णादीनां मिलमार्गत्वे दण्ज्यत्वात्। दण्डाभावे दमनक्रियाभावे, परिध्वंसो विनाशशील:, मात्रस्यो न्यायः प्रवर्तत इति ॥ ४ ॥ एतदेव द्रयितुमाह-जगदिति। एतचतुर्वर्णाश्रमादिस्वरूपं जगत्, निरालम्ब भुत्वा आधार- रहितं, कामलोभादिभिः कामकोधलोभमदमानहादिभिः, पलाद् बलेन, निमज्ज्यमानं विक्षिप्यमाणं, निरये रोरवादि नरके, राज्ञा विजिगीषुणा, दण्डेन बन्धादिना धार्यते यथा कश्चिदगाधप पतन दण्डवता दण्डेन वंशादियध्धा धार्य्यत इति ।। ४१ ।। इदं प्रकृस्या विषयैर्वशीकृत परस्पर स्वीधनलोलुपं जगत्। सनातने वमनि साधु सेविते प्रतिष्ठते दण्डमयोपपीडितम् ॥ ४२ ॥ 1 भयातिपीड़ितम् ; भयादिपीरितम् 42. Thus the world (society), by nature dominated by the lust for material pleasures including passionate desires for women and wealth, can be made to follow the traditional ways indicated by the pious (in the śästras) out of fear for the infliction of danda. उपसंहरबाह-पदमिति। इदं जगदुतलक्षणे, प्रत्या स्वभावेनव, विषयः स्पर्शादिभिः, वशाहत विधेयोक, आहारमयमेधुननिद्रादीनां शरीरेणेव सहोत्पद्यमानत्वात्, अतएव परस्सर-स्त्रीधन- ·कामन्दकीय नीतिसारः 61 लोलु लम्पट जगत्। सनातने पुण्ये स्वर्गानन्त्यगामिनि, वर्त्मणि मागें, साधुसेविते मुमुक्षुभिरण्यासिते, प्रतिष्ठते प्रस्थान करोति दण्डभयेनैव नान्येनोपपीडितमिति ॥२॥ 'शरीरे वेव नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगात् जगति परवशेऽस्मिन् दुर्लभः साधुवृत्तः। कृशमथ विकलं वा व्याधितं वाऽधनं वा- पतिमिव कुलनारी दण्डनीस्याऽभ्युपैति " ॥४३ । ..वाधनं वा पतिमपि 410 दण्डभीत्या 43. In the society of ours men always run after material pleasures and are dominated by them unless restrained by dando. A righteous person is indeed rare. Just as a lady or high family (kulanäri) serves her husband even if he is weak and lean or deformed, diseased or poor, inly out of fear of danda (social sanctions). एतदेव द्रढ़यितुमाह-नियतेति । नियतः शास्त्रनियमितः, विषयोनुष्ठानमार्गः, तद्वती तत्र वर्ननशीलः, प्रायशो बाहुल्येन, दण्डयोगादेव भवतीति शेषः। जगति संसारे, परवशे कामाचरिषड्वर्ग- वशे, अस्मिन् दुर्लभो दण्डं विना माधुवृत्तः शास्त्रोक्तानुष्ठानरतः। तदेवोत्तरार्धन दर्शयबाह- कृशमिति स्वभावक्षीणधातुं विकलं वा सुरतसुखप्रापिकलारहितं, व्याधितं वा क्षयादिव्याधियुक्त, अधनं वा दरिद्र, इत्येतेष्वपि विरागकारणेषु सत्स्वपि, पतिं परिणीतं भर्तारमपि परगृहदास्यपि भूत्वा पत्युपाधेय ( या ) तिकमायऽपि कुलनारी कुलस्त्री दण्डभीत्याऽभ्युपैति पतित्वेनाङ्गीकरोति । दण्डव तस्याः शास्त्रोक्तः तथा च कौटिल्यः "भर्तारं द्विषती स्त्री सप्तार्तवान्यमदण्डमाना तदानीमेव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारं अन्यया सह शयानम् अनुशयीत" ( कौ. अर्थ. ३३३३१२)। इत्येवंविधस्य निष्कारणाप्यधिको दण्डो नास्तीति ।। ४३ ॥ 1" भर्तारं द्वोष्टिं या नारी सुप्तावान्य इति परिगणितार्थः प्राप्तमार्गानुसारी नियमयति यतात्मा यः प्रजा दण्डनीत्या । अपुनरपगमाय प्राप्तमार्गप्रचारा सरित इव समुद्र सम्पदस्तं विशन्ति । ४४। इति दण्डमाहात्म्य प्रकरणम् । इति कामन्दकीये नीतिसारे विद्याविभागो वर्णाममव्यवस्थाण्मदण्डमाहात्म्पत्र नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ शास्त्रमार्गानुसारी 43 जितात्मा ·52 कामन्दकीय नीतिसारः 44. Thus a king, who is conversant with the results of right and wrong actions and who follows the course of action indicated in the holy texts, can regulate the lives of his subjects by the application of Dandaniti and acquire wealth from all sources in the same way as rivers flow into the sea with all their water resources. दण्डप्रणयने विजिगीषोः प्रयोजनमभिधातुमाह-तीति । इत्येवमुकन्यायेन परिगणिता निर्णीता अर्था दण्डस्य गुणदोषाः, तदनुरूपाश्च वषादयो दण्डा येन स तथा, अतएव शास्त्रमार्गानुसारी नियमयति, एवं वर्तितव्यमिति नियमं करोति, यतात्मा जितेन्द्रियः, यो राजा प्रजा दण्डनीत्या । प्राप्तः सन्मार्गेषु प्रचारो यामिस्ताः समुद्रमिवापुनरपगमायापुनानिवृत्तये सम्पदो लक्ष्म्यस्त विशन्ति, सरित इव, यथा सरितां समुद्र प्रतिष्ठानापगमो नास्तीति, तथा सम्पदामपि यथोकगुणं विजिगीषु प्राप्तानामिति ॥४४॥ इत्ति दण्डमाहात्म्यप्रकरणम् । इति कामन्दकीयनीनिसारटीकायां उपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यां द्वितीयः सर्गः ॥ 11 विजिगीषु प्राप्तानामपि

·तृतीय सर्गः
६। आचारव्यवस्थापन प्रकरणम्
दण्ड दण्डीव भूतेषुधारयन् धरणीपतिः'।
प्रजा: समनुगृहीयात् प्रजापतिरिव स्वयम् ॥१॥
1 धरणीसमः
Sargam3
Prakaraṇa 6. Acaravyavasthāpana
(Rules of conduct)
1. The king shall use his danda (award punishment) as firmly as
Dandi (or the Lord of Death) but blended with impartiality of the nature
of the Earth (dharanisamah) and compassion as is shown by the Lord
Prajapati, the creator, to his own created beings (prajā).
दण्डमाहात्म्यप्रदर्शनाइण्डस्य तेक्षण्यप्राप्तिर्मा भवत्विति सदाचारस्थापनमनिभातुमनन्तरसगंण
सम्बन्धं दर्शयबाह-दण्डमिति। दण्डं यथोक्तलक्षणं, दण्डीव धर्मराज इव, भूतेषु वर्णाश्रमेषु, धारयन्
तुलया धृतमिव न्यूनाधिकत्वाभावात् , धरणीसमः शान्त्यां, प्रजा. वर्णाश्रमस्वरूपाः, समनुगृहीयाद्
विनयापादनेन, प्रजापतिखि स्रष्ट वे। तथा चोकम्-प्रजापतिहिं प्रजाः सृष्टा तासां स्थितिनिबन्धनं
त्रिवर्गस्य शासनमध्यायानां शतसहस्रणेत्यादिना। प्रजापतिः कारुणिक सृष्टरनन्तरं स्थितिमकल्पयदिति।
तद्वद् विजिगीषुरपि स्वयं प्रजाः समनुगृहीयादिति ॥१॥
वाक् सुनृता दया दानं दीनोपगतरक्षणम् ।
इति सः सतां साधु खेतत् सत्पुरुषानतम् ॥२॥
* साधुहितं
2. Truthful speech, kindness, charity (in tleserving cases), protec-
tion to the poor and to those seeking refuge and keeping company with
honest persons are the beneficial practices (vrata) of a man of good
conduct.
सत् पुरुषव्रतं दर्शयबाह-वागिति। वाक् वाणी, सुन्ता क्रिया सत्या च, "प्रियं सत्यं च
मुन्तम्" इति वचनात् । दयाऽनुकम्पा, दानं प्रतवादापालाणार्थ, दीना अनुप्राह्याः, परैः
पीच्यमाना ये उपगताः शरणमागता, तदक्षणमिति तथा समः सतां सदनतानां च सम्बन्धः, तदेतत्
साधु शुभतरं, सत्पुरुषातम्। एतबोभयलोकसंसाधकलाद् हितमिति ॥२॥

·64
कामन्दकीय नीतिसारः
माविष्ट इव दुखेन द्गतेन गरीयसा।
समन्वितः करुणया परया दीनमुद्धरेत् ॥३
•तद्गतेन
3. One should express heartfelt sympathy with the grief-stricken
and out of mercy relieve him of his grief.
यथा दण्ड्यषु दण्डो धार्यत इत्येवमनुप्राय वनुग्रहो विधेय इति दर्शयबाह-आविष्ट इति ।
प्रजासु ये दु:खिता व्याधिक्षुधादिभिः, तद्गतेन गरीयमा दुःखेनाविष्ठ व जातावेग इव, तदुःखमात्मन
एवेति मन्यमानः, करुणया परया समन्वितः, दोनमुद्धरेजीमूतवाहन इवेति ॥३॥
न तेभ्योऽभ्यधिकाः सन्तः सन्ति सत्पुरुषः ।
दुलपकार्णवे मन दीनमभ्युदरन्ति ये॥४।
+ नहि
बताः
4. There can be no better man of good conduct than he who saves
the man out of the miry pool of grief.
एतदेव द्रयितुमाह-नेति। तेभ्योभ्यधिका न सन्त्यन्ये, दुःखपकार्णवे ममं दीनमुद्धरन्ति ये त
एव सन्तस्त एव सत्पुरुषव्रता इति ॥ ४ ॥
दयामास्थाय परमां धर्मादविचलन नृपः।
पीडितानामनाथानां कुर्यावचप्रमार्जनम् ॥ ५ ॥
5. Inspite of sincere feelings of kindness a king should not flinch
from the path of his dharma (i.e., protection of his royal interest). Other-
wise he should take steps in wiping out the tears of the afflicted and the
helpless.
भूयोऽपि दीनोद्धरणप्रकारमाह-दयामिति । दयामनुकम्पाम्, आस्थायाजीकृत्य, परमां
निर्व्याजां धर्मादविचलमिति क्षत्रधर्मात् । यद्यपि परमदययाऽधिष्ठितस्तथापि शत्रुविषये दाहलोपादौ
कर्तव्ये यदि दयया तन करोति तदा विजिगीष-धर्माचलितो भवति। एवं च दयालता विषयविभागेन
कर्तव्येति भावः। पीडिताना चौरादिभिः, अनाथानां लाणसमर्थ नाथरहिताना, कुर्यादचप्रमार्जनं
पीडापनयनादणि प्रमार्जितानि भवन्ति। वर्णाश्रमसाधारणोऽपि पुनरुच्यते, आदरप्रदर्शनार्थम् ॥५॥
मानृशंस्य परो धर्मः सर्वप्राणभृतां यतः ।
तस्माद् राजाऽनुशंस्येन पालयेदरूपर्ण जनम् ॥६॥

·कामन्दकीय नीतिसार 66 6. That non-malignancy (ānīšarinsya, absence of feelings of cruelty or in other words, compassion) is the best policy, is the unanimous opinion of all sensible beings. A ruler should therefore look after the poor subjects (krpanavin janam) imbued with mercifulness. आनृशंस्यमिति। नन् शंसतीति, 'शसु हिंसायाम्' इति पाठात् । नृशंसो हिंसः। तद्विपरीतोऽनृशंसः, तस्य भाव आनृशंस्य दयालुत्वमेव पर उत्कृष्टी धर्मः। सर्वप्राणभृतां मतोऽनुमतः यत एवं तस्माद् राजाऽनृशंस्येन पालयेत् कृपणं दीनं, न तु शत्रुमित्यर्थः ।। ६ ।। न हि स्वसुसमन्विच्छन् पीड़येत् कृपणं नृपः । कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवम् ॥७॥ 7. Even out of consideration of his own happiness a king should not persecute the poor. Because the poor (being helpless), when persecuted, bring ruin upon the king himself (by constant curses). कृपणपीड़ने दोषं दर्शयबाह-न होति। यथा कश्चिद व्याध्यायु पशमेन सुखमन्विच्छन् मनुष्य उपहार देवताभ्यः प्रयच्छति, एवं प्रकारैरन्यैरपि कारणैः कृपणं जनं, हि स्फुटं, न पीड़येत् । हि यस्मात् कारणात् कृपणः पीब्यमानो जनः, मन्युना पीडाजनिताऽकोश शोकरुदितेन, हन्ति विनाशयति पार्थिव नृपम् ॥७॥ को हि नाम कुले जातः सुखलेशेन लोभितः । अल्पसाराणि भूतानि पीड़येदविचारयन् ॥ ८॥ सुखलेशोपलोभितः 8. Which inan of noble birth out of lust for his own happiness would like to persecute unjustly a poor man of little ineans ? एतदेव टर्शयबाह-को हीति। को नाम, हि स्फुटं, कुले विशुद्ध जातः, सुखलेशोपलोमितीs- ल्पसाराणि दुर्बलानि, भूतानि प्राणिनः, पीड़येत् क्लेशं प्रापयेत् , अविचारयन् दोष विचारमकृत्वैव। यस्तू पीड़येत् स कुलीनो न भवतीति भावः ॥८॥ आधिव्याधिपरीताय अघ श्वो वा विनाशिने । को हि नाम शरोराय धर्मापेतं समाचरेत् ।। 9. Knowing fully well that the human body is always susceptible to mental and physical sufferings and to ultimate (inevitable) decay (death) either today or tomorrow (sooner or later), who would for the sake of it like to commit sinful acts ? एतदेव दयितुमाह-आधीति। आपयो मनःपीडाः, व्यायो उपरादयः, ते परीताब, ·56 कामन्दकीय नीतिसार थासमन्ताद् व्याप्ताय। एवं चाय स्खोवा विनाशिने विनश्वराय, कोहि नाम विवेकी शरीराम शरीर- सुखसम्पादनार्थ, धपितमधमिष्ट, समाचरेदविवेकिवदाचरेदिति ॥ ६ ॥ "आहायनीयमानं हि क्षण लेन ध्यताम् । छायामावकमेवेदं पश्येदुदकविन्दुषत् ॥१०॥ •मानार्थ 10. The frail human bowly, though einbellished with much efforts (with various objects) for a while only, is after all as temporary as a shadow and vanishes like a bubble of water. भूयोऽप्यकार्यनिषेधाय वैराग्यभावनामुपदिशमाह-आहारिति। आहारसहजैः, सुगन्धा- लेपनवस्त्रालकारादिभिः स्वभावाहृय पूतिगन्धासुखस्वेदाधु पेतं क्षणं दुःखेन स्वतां मनोहरा नीयमानं, हि फुटं, छायामालकमिव शंक्वादिच्छायामात्रावस्थितिर्न चिरस्थायीतर्थः। इदं जगदुदकविन्दुवम- श्येत् क्षणादेवादर्शनं यातीति ॥१०॥ महापाताहतभ्रान्ति मेघमालातिपेलवेः। कथं नाम महात्मानो हियन्ते विषयारिभिः॥ ११ ॥ 7 वाताहतिम्रान्त 11. Will ever a prudent person like to be dominated by lust for inaterial pleasures (of damaging potentialities, vişayari) which slip away as clouds driven by a strong wind ? विषयाणामपि निःसारता दर्शवितुमाह-महावाति। महावाताहत्या प्रान्ताया मेघमालायाः खण्डशः कृतांशास्तद्वदतिपेलवैनिःसारैः शाल्मलीवृक्षवदित्यर्थः । कथं नामेत्याचयें। महात्मानो विवेकिनोऽपि हियन्ते क्शीक्रियन्ते विषयारिभिः सर्शादिविषयशत्रुभिः। विषयाः एवारयः, अहित- कारकत्वाच्छत्रव इति ॥११॥ जलान्तश्चन्द्रचपलं जीवन बलु देहिनाम् । तथाविधमिति हात्वा शश्वत् कल्याणमाचरेत् ॥ १२ । जीवितं 12. Realising the inconstancy of life like the reflection of the moon on the surface of water (which is never steady), a man should always work for all round welfare according to the eternal rules of conduct. भूयोऽप्यनित्यता दर्शवनाह-जलेति। जलान्तचन्नधनप्रतिबिम्ब, तबचपलमस्थिरं, देहिनां ·कामन्दकीय नीतिसार 57 प्राणिनां, खलु निश्चयेन, जीवितं तत् तथाविधमिति सम्यगशाला, शश्वदनवरतं कल्याणमिति तर तुलाधर्ममाचरेदिति ॥ १२ ॥ जगन्मृगतृषा तुल्यं वीक्ष्येदं क्षणभङ्ग रम् । स्वजन: सङ्गतः कुर्याद् धर्माय च सुखाय च ॥ १३ ॥ . सुजनः सङ्गति, सङ्गत कार्य 13. Realising the transitoriness of life like that of the illusory mirage (mrgatīşa), a man should keep company of the pious for the purpose of gaining spiritual and material benefits (dharmaya ca sukhdya ca). एतदेव द्रढ़यितुमाह-जगदिति। जगद् विश्वमिदं दृश्यमानलक्षणं मृगतृषा मृगमरीचिकया तुल्यं समान, वीक्ष्य ज्ञात्वा ( दृष्टा), क्षणभङ्गुरमाशुविनाशि, तन सुजनैः सतपुरुषैः। विद्याद्वीरित्यर्थः । सात कुर्यात् सदा। सातं धर्माय च धर्मार्थ, सुखाय च सुखार्थ, सुजनसमतेन विनीतो भवति, विनीतस्य सुखं व्यसनाभावादिति ॥ १३ ॥ सेव्यमानस्तु स्वजनै महानतिविराजते । सुधातल" इष श्रीमान प्रासावश्चन्द्ररश्मिभिः ॥ १४ । 10 सुजन 11 सुधालिप्त 14. Company of the pious enhances the glory of a person just as a magnificently white-painted palace dazzles in moon beams. सुजनसातस्य फलं दर्शयबाह-सेव्यमान इति। सुजनैरुतलक्षणेः सेव्यमानो महान् विजिगीषु- तिविराजतेऽत्पर्य विराजते। यथा सुधालिसः सुधाधवलो महान् प्रासादचन्द्ररश्मिभिः। सदाचार- स्वाच्छुद्ध एव राजत इति ॥ १४ ॥ हिमांशुमाली न तथा न चोतफुलोत्पल"सर। आनन्दयति चेतांसि यथा सजनचेष्ठितम् ॥ १५ ॥ 1. चोतफुल्लकमल 15. Neither the cool rays of the moon nor the lake of fully blossomed lotuses gives so much pleasure to our minds as the deeds of men of good conduct. तदेव समर्पहवाह-हिमांशुमालीति। हिमांशुमाली शरदिन्दु तथा, न बोवा सर भानन्दयति चेतांसि यया सजनचेष्टितं सदाचारस्पर्मिति ॥१५॥ 8

·68
कामन्दकीय नीतिसारः
प्रीष्म सूर्या शुसन्तप्तमुखेजनमनाश्रयम् ।
मरुस्थलमिवोदन त्यजेद् दुर्जनसङ्गतम् ॥ १६ ।
13 ग्रीष्मे
16. So the company of the unrighteous, painful like the scorching
summer sun and dreadful like the shelterless arid desert, should always
be shunned.
यथा सुजनैः सङ्गतं कुर्यादेवं दुर्जनः सङ्कतं त्यजेदोषदर्शनादिति दर्शयबाह-ग्रीष्म इति। ग्रीष्मे
सूर्याशवोऽतितीत्रा भवन्ति तैः सम्यक् तप्तमत एवौद्वेजनमनाश्रय मरुस्थलं वीरताद्यभावात्। दुर्जन-
सरतेवाश्रयो नास्तीति स्थितेरभावात् । तदिवोदप्रमुच्च तदतीवोष्मग्राहि भवतीति त्यजेद् दुर्जनः
सतं सम्बन्ध, कौटिल्येनाप्युक्तम् "अनार्यजनसंसर्ग त्यजेत्” इति ॥ १६ ॥
1"सतः शीलोपसम्पन्नानकस्मादेव दुर्जनः।
अन्तः प्रविश्य"दहति शुष्कवृक्षानिवानलः
16.
16 अनुप्रविश्य
" श्रुतशीलोपसम्पनमकस्मादेव
14 वृक्षमिवानलः
17. Even a man of learning and good conduct, by cultivating intimate
friendship with a wicked man suddenly perishes as a withered tree is
burnt down by the impact of fire.
दुर्जनस्वरूपमभिधातुमाह-श्रुतेति। श्रुतमान्वीक्षिक्यादिशास्त्रं, शीलं सुस्वभावता, तत्सम्पनान्
सुजनानकस्मादेव कारणं विनापि, अन्तः प्रविश्य विश्वास प्रदर्शनादात्मभावं गत्वा हृदयं प्रविश्य दहति
दाहं करोतीत्यर्थः, शुष्कं वृक्षमिवानल इति ।। १७ ।।
निःश्वासोद्गीर्ण हुतभुग्धूमधूनीकृताननः ।
वरमाशीविषैः सङ्ग" कुर्यान स्वेव दुर्जनः ॥१८॥
10 कुर्यात् सङ्गतं नैव
18. Even the company of serpents with mien ashy as a result of its
emitting venom with every breath is better than that of the wicked ; such
a company should never be made.
आशीविषेभ्योऽतिदौष्ट्यं दुर्जनस्य दर्शयबाह-निःश्वासेति। निस्वासेन सहोद्वाणे तभुग
मे मीकृतान्याननानि येषां तैर्वरमाशीवियः सर्पः सात कुर्यात्, नत्वेव दुर्जनः। सर्पा अप्युपकारिणं
नम्पमिचरन्ति दुर्जनास्तु व्यभिचरन्तीति ॥ १८॥

·कामन्दकीय नीतिसार 69 17 18 द्विजिह दीयते स्वच्छादयः पिण्डो येनेव पाणिना। मार्जार इव दुर्वृत्तस्तमेव हि विलुम्पति ॥ १६ । असाध्यं साधुमन्वाणां तीन वाग्विषमुत्सृजन्"। विजिह' वदनं धत्ते दुष्टो दुर्जन पन्नगः ॥ २० ॥ 100 नोयते मुतसुजत् 19-20. Just as a cat scratches with its claws the hands of the unsuspecting person offering it food; so also do the wicked, (ungrateful by nature). A wicked person is possessed of two tongues (or a bifurcated tongue, drijihvam) like the snake (i.e.. he is prone to double dealing). The evil effect of his venomous speech (vägvisa) can harılly be remeclied by the best of the mantras (prescriptions of medical texts) even. उपकारिष्वप्यपकारी दुर्जन इति दर्शयबाह-दीयत इति । स्वच्छह्रदयैरकलुषचित्तः सुजनः पिण्डः शुभाहारमयो येनैव पाणिना दीयते मार्जार इव दुवृत्तो जनस्तमेव पाणिं दौष्ठ्याद् विलुम्पति ॥ १६ ॥ अपरध-असाध्यमिति। दुर्जन एव पन्नगो द्विजिलं वदनं धत्ते। अग्र एका जिह्वा पृष्टतवैकेति दुर्जनस्य द्विजिह्व वदनं, पनगम्य द्विजिह्व बदनमिति प्रतीतम्। वाग्विषमुत्सृजमिति वागेव तीव्र विषं, साधुमन्त्राणां गारुडोक्तानां साध्य पक्षगविषं, वाग्विषं तु साधूनां ये पञ्चाङ्गमन्त्रास्तेषामसाध्यमिति । दौठ्यादेवंविधो दुर्जनपनगः सुदूरतः परित्याज्य इति भावः ॥२० ।। कियतेऽभ्यहणीयाय स्वजनाय" यथाञ्जलिः । ततः साधुतर: कार्यों दुर्जनाय हितार्थिना ॥२१॥ 10 सुजनाय 100 शिवाधिना 21. Respectable persons should of course be shown due respect with folded hands, but in his own interest it would be more beneficial to do respect to the wicked (so that the latter may desist from doing mischief). प्रसङ्गादागते दुर्जने विधेयमाह-क्रियत इति। क्रियतेऽभ्यर्हणीयाय पूज्याय, सुजनाय यथाञ्जलिः प्रश्रयदर्शनार्थ ततोऽपि साधुतरः सविशेष प्रश्रययुक्तो दुर्जनाय कार्यः हिताधिना ( शिवार्थिना) पुरुषेणाराधनादुपकारिबुद्धिरप्यस्य भवविति ॥ २१ ॥ डादिनी सर्वसस्थानां सम्यग्जनजिहोर्षया । भावयन् ॥ परमां मेवी विसजेलौकिकी गिरम्॥२२॥ १० जिघृक्षया 20. भावयेत् 22. In speech one should always use charming words in order to captivate the hearts of all people, and express perfect amity with them through the popular language (of clear import).

·60
कामन्दकोय नीतिसार
आराधनादुपकारतिरप्यस्य भवतु इति जनानुरागार्य सधवहारविशेषमभिधातुमाह-
कादिनीमिति। आनन्दकारिकां मधुरामित्यर्थः। तथा च दण्डी-"मधुरं रसव वाचि वस्तुनापि
रसस्थितिः। येन मायन्ति धीमन्तो मधुनेव मधुव्रताः ॥" एवम्भूतां सर्वभूतानामानन्दकारिको वार्च
विसजेद् दद्यादित्यर्थः । सम्यगिति सूकत्वेन जनजिहीर्षया जनचित्तापहारार्थ परमा मैत्री सर्वत्र
भाक्यन् विसजेलौकिकी गिरं लोकव्यवहारिकी वायमिति ॥ २२ ॥
नित्यं मनोपहारिण्या वाचा प्रहादयेजगत्" ।
जयति भूतानि करवागधनदोऽपि सन् ॥२३ ।
"प्रादयेजनम्
२१ उजनीयो भवति
१७ वागर्थदोऽपि
23. Charming words are invariably pleasing to one and all, whereas
harsh words even accompanied with gifts of money cause excitement (and
ill-feeling).
दुष्टवाक्ये दोषं दर्शयबाह-नित्यंमिति। नित्यं सदा मनोपहारिण्या चित्ताहादकारिण्या वाचा
प्रादयेदानन्दयेद, जगत् भुवनम् ।
करवाक् परुषवाशुद्धजनीयो भवति, अर्थदोऽपि धनं
प्रयच्छमपि ॥२३॥
रदिविधवात्ययं यया सन्तप्यते जनः ।
पीड़ितोऽपि हि मेधावी न तो पायमुदीरयेत् ॥ २४॥
24. Even under distressing circumstances a prudent person should
not use harsh speech as that hurts the feelings for whom it is intended
and makes him feel aggrieved.
करपार निषेधार्थमाह-दीति। हदिविध ख मौदपाटनप्राययाऽत्यर्थमतिशयेन यया पाचा
सन्तप्यते जनस्खा वा पीरितोऽपि हि मेधावी बुखिमान नोदीरयेनप्रमादित्यर्पः ।। २४ ॥
तीबायुद्धगकारीणि विधाल्यानयात्मकः ।
सन्तग्नि देहिनाम् मर्म शवाणीव पालिय॥२५ ।
"विसधान्यशमात्मक
25. Acutely exciting and intolerably stinging words pierce the heart
as if by sharp weapons, (the Sastras also confirm this).
करवायां स्वरसममिधातुमाह-सीवाणीति । सहान्युरोगकारीणि सन्तापजननानि विवा-
न्युदीरितानि, अशमात्ममिल्पशमरहितः सन्तन्ति छिन्दन्ति देहिनां मर्म, सस्लामिक समानगुणानि
पासिति ॥२५॥

·कामन्दकीय नीतिसार 61 प्रियमेवाविधातव्यं नित्यं सत्सु विपत्सु च । शिखीव कामधुरः प्रियवाक् कस्य न प्रियः ॥ २६ । 26. (Hence) pleasing words should be spoken both to friends and foes, for who does not enjoy sweet words like the sweet tune of the peacock (keka) ? प्रियवचसा गुणं दर्शयबाह-प्रियमिति। प्रियमेव श्रुतिसुखमेवाभिधातव्यं सत् सु सुहृत्सु नित्य द्विषतसु विष्टषु च। केकामधुरः शिखोव मयूर इव केकाभिः कलरवैर्मधुरो रमणीयः। प्रियवाक् मिष्टभाषी जनः कस्य न प्रियः, अपितु सर्वस्यापि प्रिय इत्यर्थः ।। २६ ।। अलङियन्ते शिक्षिन केकया मदरकया। पाचा विपश्चितोऽत्यर्थ माधुर्यगुणयुक्तया ॥२७॥ . 27. Keka (melodious note) uttered in ecstasy decorates (alamkriyante) or enhances the charm of a peacock ; so also does sweet and agreeable speech to a prudent person. अलछि यन्ते इति। शिखिनो मयूराः केकया कलस्वरवल्या मदरतया मयुरस्य मदाद् मधुरया। विपश्चित. विवेकिनः, वाचा वाण्या, अत्यर्थमतिशयेन तथैवालकि यन्ते माधुर्यगुणप्रचुरया। विपश्चिता मधुरा वागेवालाहारो भवतीति भावः ॥२७॥ मदरकस्य हंसस्य कोकिलल्य शिसंण्डिनः । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु विपश्चिताम् ॥२८॥ १०विपषितः 28. Ecstatic and melodious notes (calls) of the swan, the cuckoo and the peacock fade away before the charming words of the intelligent man of culture मदेति। मदेन रकस्य रागबहलचनेह सस्प तथैव कोकिलस्य शिखण्डिनव हरन्ति न वाचः कुजितगिरः। चित्तमिति वाक्यशेषः। तथा तेन प्रकारेण यथा साधु शोभन प्रकारेण विपश्चितः । विवेकिनां सौम्यस्वराः हादयन्ति चित्तम् । एवं च विपश्चिता मधुरक्चनेन भक्तिमित्युपदिई भवति ॥ २८॥ गुणानुरागी स्थितिमान् श्रवधानो क्यान्वितः। धर्म धर्माय विलुजेन प्रियां पायमुदीरयेत् ॥ २६* वावमुदीरयन *The sloka has been repeated as kroda of V.33 in the B.I. edition.

·64
कामन्दकीय नीतिसारः
29. A cultured nian, who gives due recognition to talented persons,
and keeps to his own prescribed mode of life (sthitimån or redeemer of
promises), who is respectful while offering gifts and is kind-hearted, may
spend money for acquiring religious merits, but to be successful, he should
add sweet and pleasing words thereto (i.e., express humility and not
haughtiness).
दानक्रममभिधातुमाह-गुणेति। पालगुणेष्वनुरागवानित्यनेन गुणवद्य एव धनं विसृजेना-
न्यथा। स्थितिमान् यस्य यावत् प्रतिज्ञातं तदनतिक्रमेण निर्वहणं स्थितिस्तद्य तः। बहधानी
दानादनन्तं पुण्यमस्तीति श्रद्धान्वितः, दयान्वितो दीनानाथेष्वपि कारुण्यात् प्रवृत्तदानः, धनं धर्माय
विसृजेत् प्रियां वाचसुदोरयन्। उक्त च "उद्वजनीयो भवति करवागर्थदोऽपि सन्” इति। दानं
प्रियवाक सहितमेव कर्तव्यमिति भावः ॥ २६ ॥
ये प्रियाणि प्रभाषन्ते प्रयच्छन्ति य सत्कृतिम् ।"
श्रीमरतोऽनिन्धचरिता देवास्ते नरविग्रहाः ॥ ३०
१० च भाषन्ते
27 सत्कृतम्
28 श्रीमन्तोवन्धचरणा
*The sloka has been repeated as kroda of V. 34 in the B.I. edition.
30. The cultured man who uses sweet words while offering gifts or
rendering hospitality, is respected as a god in human form.
अस्यैवार्थस्य प्रशंसामभिधातुमाह-ये इति। ये श्रीमन्तः प्रियाणि भाषन्ते प्रयच्छति च
सत्कृतं सत्कारसहितं ते वन्द्यचरिता नरविग्रहाः पुरुषशरीरा देवा एवेति ॥ ६॥
शुचिरास्तिक्य पूतात्मा पूजयेद् देवता: सदा ।
देवतावद् गुरुजनमात्मवश्व सुहजनम् ॥ ३१ ।
31. [Sadācāra or Sadurtti (gourd conduct is made up of qualities
like ] purity (internal and external), honest belief in or conformism to
religion (astikya) and thus of sanctified soul, devotion to gods (personal
or family deities), respectfulness for the elders, as the veritable gods, and
cordiality with friends and relatives (suhrjjanah), as if they spring from
his own self.
गृहस्थाचारमभिधातुमाह-शुचिरिति । बाह्याभ्यन्तरशौचयुक्ती, बाह्य मृजलादिभिः,
आभ्यन्तरं सर्वसत्वानुग्रहबुद्धमा । आस्तिक्यपूतात्मा, आस्तिक्यम्-'अस्ति वेदोक्त समस्तम्' इति
मन्यते यः स आस्तिकः। तस्य भाव आस्तिक्यं तेन पूत आत्मा यस्य सः। पूजयोवता इटाः, सदा
नित्यम्। देवतावद् गुरुजनं मातृपित्रुपाध्यायादिकं, आत्मवञ्च महजनं बन्धुवर्गमात्मसमं कृत्वा
पूजयेदिति ॥१॥

·63 कामन्दकीय नीतिसार प्रणिपातेन हि गुरुन सतोऽनूचान चेष्टितः। कुर्वीताभिमुखान् भूत्यै देवान सुकृतकर्मणा ॥ ३२ ॥ 32. (About application of Sadurttis it is laid down thus). Teachers and elders should be honoured by salutations with humility (pranipätena, prostrating before them), the wise men by association with them during their discourses, and the gods (deities) by propitiating them with due ceremonies. उक्तपूजनक्रममभिधातुमाह-प्रणिपातेनेति। गुरुनाचार्यान् प्रणिपातेन प्रणत्या, अभिमुखान् कुर्वीतेति सर्वत्र वर्तते। सतः सतपुरुषान् , अनुचानचेष्टितैः सप्रश्रयैरनुष्टानः। देवान देवताविशेषान, सुकृतकर्मणा पुण्येनानुष्ठानेनाभिमुखान् भूत्यर्थ कुर्यात् । देवाः मुकृत कर्मणाऽभिमुखा भवन्ति न प्रणाममात्रेणेति भावः ॥ ३२ ॥ 1 प्रत्येकमाराधनभिधातुमाह स्वभावेन हरेन्मित्र सद्भावेन हि वान्धवान् । स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनम् । ३३॥ २० सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण 50 नेतराइनान् 33. Friends and wellwishers (mitra) may be won over by noble sentiments, kinsmen by showing due lunour, wives and attendants by love and affection and all others by liberality. स्वभावेनेति। स्वभावन परमात्मीयभावेन (परमार्थस्न हेन ) हरेदाराधयेत्, मित्रं मित्रतामुप- गतम्। सद्भावेन साधुभावेन वान्धवान आत्मवन्धुप्रभृतीन्, हरेत् । स्त्रीमृत्यान् भार्यानुजीविवर्ग' प्रेमदानाभ्या स्नेहेन दानेन च, नप्रेमदानरहितं, न दानं प्रेमवर्जितं स्त्रीभृत्यानाराधयेदिति। दाक्षिण्येन निग्धभावेन इतरमुक्तव्यतिरिक्त जनं हरेदिति ॥ ३३ ॥ अनिन्दापरकृत्येषु 30 स्वधर्म परिपालनम्। कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः ॥३४॥ 300 वृत्तपु 34. One should be steadfast in his own prescribed inode of life (svadharma) without indulging is slanderous criticism of other's actions, be kind to the poor and should speak sweet words in all circumstances. एतदेव द्रढ़यितुमाह-अनिन्देति। परकृत्येषु ( परवृत्तषु) भिनदर्शनाद्यनुष्टानेषु, अनिन्दा निन्दा न कार्या। स्वधर्मपरिपालनं शास्त्रोकस्य स्वधर्मस्यानुष्ठानम् । कृपणेषु दयालुत्वं दीनानाथादिषु अनुकम्पापरत्वम्। सर्वत्र सर्वस्मिझने मधुरा एव गिरो नियमाद्वाच्या इति शेषः ।। ६४॥

·64 कामन्दकीय नीतिसार प्राणेरप्युपकारित्वं मिनायाच्यभिचारिणे । गृहागते परिष्वङ्गः शपस्या दान सहिष्णुता ॥ ३५ ॥ 35. He should further return an act of kindness even at the risk of his life, be faithful to friends, offer due hospitality to guests visiting his home, make charties proportionate to his means and exercise forbearance as far as practicable. प्राणैरिति। प्राणैरप्युकारित्वं स्वप्राणदानेनाप्युपकारित्वं, मित्रायाव्यभिचारिणे अकपटाय युक- मिति शेषः। गृहागते जने परिवाः सर्वथा स्नेहः कार्यः “सर्वस्याम्भागतो गुरु हति वचनात् । शफया सामध्यन दानम्। सहिष्णुता यदि गृहागतो वारपाण्यादिकमपि करोति तत्रापि सहिष्णुतैय कार्येति शेषः ॥३५॥ सर्वत्राभ्यागतो गुरुः बन्धुभिर्वन्धु"संयोगः स्वजने चरितानि च। तपित्तानुविधायित्वमिति वृत्त महात्मनाम् ॥ ३६ । स्वसमृशिष्वनुत्सेकः परवृशिष्यमत्सर। मान्योपतापि पचन मौनव्रतचरिष्णुता ॥३६ । (क) "बन्धुभिर्वसंयोगः सुजने चतुरश्रता "परोपतापि *The sloka is not found in the B.I. edition. 36. Maintenance of close friendly relationship with friends and relatives and rendering agreeable services by the fourfold means (caturasrata, i.e., odigmanahkdya karmddibhih, speech, mind, body and actions), are the noble features of good conduct. 36A. One should avoid boastfulness in one's own prosperity and malice for others', and be tolerant of others' unkind words by adopting silence (i.e., not resorting to quarrels fomenting development of ill feeling). अपरव। बन्धुमिरिति। सुघटित सम्बन्धा, सुक्ने सत्पुरुषजने चतुरमता पाल्मनः काय कर्मादिमितदाराधनतत्परता, तषियावविधायितं सुजनपितस्यान तदनन्तरमेवादायित्वमित्येवप्रकार पत्तमनुडानं महात्मनां महापुरुषाणामिति ॥ ३ ॥ स्वेति। स्वसमृद्धिमन्युतसेको वर्परहित, परमखिममतमोऽसूवारहितल, परोपतापिक्चने मौनातावरणसोब्ता कायति शेषः ।। ३६॥

·कामन्दकीय नीतिसार 66 सनातने वर्मणि साधु तिष्ठता- मयं हि पन्था गृहमेधिना मतः। अनेन गच्छन्नियतं महात्मना- मिमम् च लोकं परमं च विन्दति ॥ ३७ । 37. This is the way of life of an honest householder, (grhamedhin) and by following (by practising the sadvrttis enumerated above) this noble traditional course, he surely achieves merits in this world and the next. एतदनुष्ठानफलमभिधातुमाह -- सनातने इति। शाश्वते वमणि मागें साधु यथा भवति तथा तिष्ठतामवस्थिति कुर्वता, गृहमेधिना गृहस्थानां, महात्मनां रामयुधिष्ठिरादीनां मतः, उक्तलक्षणः पन्था अनुष्ठानमार्गोऽभिमत उपदिष्टो मयादिभिः। अनेन पथा गच्छन्नन्योऽपि नियतं निश्चयेन, इहलोकं परमं च लोक विन्दति लभत इत्यर्थः ॥ ३७॥ इति पथि विनिवेशितात्मनो रिपुरपि गच्छति साधु मित्रताम्। तदवनिपति मत्सरादते विनयगुणेन जगद् वशीभवेत् ।। ३८ । 32 32 वशं नयेत् ३१ तदवनिपतिरस्त मत्सरो 38. A king also by intently adopting this course (of sadrurtti) collquers his enemies (including the inimical sense organs, ripurari, i.c., he becomes a jitendriya) and wins permanent friendship of the honest people. Such a ruler by virtue of his disciplined conduct achieves mastery of the world (becomes a cakravarti ruler). सनातन वर्त्मनि तिष्ठतः स्वामिन उपकारान्तरं दर्शयन्नाह–इतीति। इति, एवंप्रकारे साधुसेविने पथि विनिवेशितात्मनो विजिगीषोः, रिपुरपि गच्छति साधु मित्रताम् । तदनिपतिरस्तमत्सरो विक्षिप्त- दोषो विनयगुणेन जितेन्द्रियतया जगद् वशं नयेत्। न ह्य विधमन्यद् वश्योपायनमस्ति यथा विनयगुण इति ॥६॥ क्व च नरपतिवर्गः सङ्ग्रहः क्व प्रजानां मधुरवचनयोगालोकमाहादयी च।" मधुरवचनफाशेरानतो लालितः सन् पदमपि हि न लोकः संस्थितेर्भवमेति ॥ ३६ । इत्याचारम्यवस्थापन प्रकरणम्। इति कामन्दकोये नीतिसारे माचारव्यवस्थापन नाम तृतीया सर्गः। लोकमभ्याददीत "पाशैरायतालानितः ·66 कामन्दकीय नीतिसार 39. Inspite of the apparent difference in status and position between the ruler and his subjects a ruler, whose actions are always blended with sweet words, receives honour and respect from his subjects. Thus captivating the hearts of his people by ties of sweet words (one of the principal sadurttis), a king never loses an inch of his position in the estimation of his subjects who remain ever loyal to him and does not revolt. सदाचारस्थापनामध्ये मधुरवचनप्रशंसोक्तापि पुनरुच्यते गर्वमाधुर्ययोरेकत्रावस्थितेदुर्घटत्वात्, तथापि गर्वमपहाय वचसा माधुर्यमेन विधेयमिति दर्शयनाह-क्वेति। नरपतीनामविणीतराजाना, गर्वोऽहंकारदर्पः क्व ? सम्प्रहः प्रजानामर्जनं क्व ? दुर्घटमित्यर्थः। तथापि मधुरवचनयोगालोक- मभ्याददीत । लोकादाने सज्प्रहे राज्ञो राजत्वम्, अन्यथाऽभिगामिकगुणानां कुलशीलादीनामेकविंशति- सख्यानामनर्यकत्वं स्यात्। मधुरक्चनान्येव पाशस्तेनायतः आलानितः सुवद्धः सन् पदमपि न लोकः संस्थितेन्यायमार्गावस्थिते दं व्यभिचारमेति । न्याय्यदण्डः सामसहायः कार्यसाधको भवतीति भावः ॥ ३९ ॥ इति कामन्दकीयनीतिसारटीकायामुपाव्यायनिरपेक्षानुसारिण्या तृतीयः सर्गः ।।

·चतुर्थ सर्गः ७। प्रकृतिसम्मत् प्रकरणम् स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रच दुर्ग कोशो बलं सुहृत् । परस्परोपकारीदं सप्ताङ्ग राज्यमुच्यते॥१। एकाङ्गेनापि विकलमेतत् साधु न वर्तते तस्य सामग्रामन्विच्छन् कुर्वीत सुपरीक्षणम् ॥२॥ 1 कुर्वीताशु परीक्षणम् Sarga-IV Prakarana : 7. Prakrtisampat. (The importance of the State elements). 1-2. The king (Svani, lord), ministers, territory (the state), fortifications (durga or fortified areas), treasury, army (in full complements, caturanga), and allies (suhrt) constitute the seven component elements or limbs of the State (saptängai rājyavi). These elements are interrelated and interdependent, so much so that if any of them is out of order the whole system (administrative organisation) breaks down. Hence careful attempts should be directed towards all round development of the elements collectively. जितेन्द्रियस्य विद्याद्धः संयुक्तस्य वर्णाश्चमाचारस्थापनानन्तरं राज्य प्रकृतीनां सप्तानामपि गुण- समूहकृतां सम्पदं दर्शयितुं प्रतीरेव तावदाह-स्वामीति। स्वाम्यमात्यो उक्तलक्षणी, राष्ट्र जनपदः, दुर्ग स्थानीयादि, कोशो रमसारादि, बलं चतुरङ्ग, सुहृद् मित्रं, परस्परोपकारीदमिति स्वाम्यमात्यस्योत्- पादकत्वेनोपकारी, अमात्योपि स्वामिनो बुद्धग्रादिसाहाय्येन। तौ राष्ट्रस्य रक्षादिनोपकारको, राष्ट्र- कोशादिसम्पादनेन तयोः, दुर्ग रक्षादिविधानादिना तेषाम् । तेऽपि संस्कारादि सम्पादनेन दुर्गस्य, कोशो वृत्त्युपकरणसम्पादनेन तेषां, वर्धनरक्षणतीर्थप्रतिपादनादिना तेऽपि कोशस्य, बलं चतुरन, असाध्य- साधनादिनोपकारि पूर्वोक्तानां, तेऽपि भरणादिना बलस्य, मित्रं साहाय्यादिनाऽनन्तरोताना, तेऽपि तथैव च मित्रस्य । इति परस्परोपकारीदं सप्ताङ्ग राज्यमुच्यते, ततो न्यूनाङ्गन राज्यव्यपदेश इति ॥१॥ तदेव समर्थयबाह-एकाङ्गनापीति। एकेनाप्पङ्ग ने विकलमेतत् साधु यथा भवति तथा न वर्तते रथवत् । रथो यथा चक्राक्षाश्वसारथियोक्तादीनामेकेनापि रहितो न वर्तते तद्वद राज्यम् । तस्मात् सामग्र सम्पूर्णतामन्विच्छन् कुर्वीताशु शीघ्र परीक्षणमन्वेषणं कस्य के गुणाः समप्रा असममा वति परीक्षामपि कुर्वीतेति भावः ॥२॥ 1 तत्वरूपा गणाभाषा व परीक्षा ·68 कामन्दकीय नीतिसारः आत्मानमेव प्रथममिच्छेद गुणसमन्वितम्। कुवीत गुणसंयुक्तस्ततः शेषपरीक्षणम् ॥३॥ गुणसम्पजस्ततः 3. The svinin the first element of state (the king), should himself acquire royal qualities. Then only he will be able to determine the qualities of the other elements and work for their development. स्वामिनाऽत्मगुणसम्पत्सम्पादनमेव प्रथमं विधेयमिति दर्शयभाह-आत्मानमिति। अमात्यादि प्रकृतिभ्यः प्रथमं स्वशरीरमेव गुणसमन्वितं वक्ष्यमाणगुणोपेतमिच्छेत् । वक्ष्यमाणो गुणसमूह आत्म- सम्पदुक्ता, भाभिगामिकाच गुणाः, एते समुदिता एकत्र स्वामिप्रकृतिरितीर्यते। न क्षत्रियकुमारशरीर- मात्रमेव । अत इदं घटते, सप्ताङ्गस्य लाभाय यततेति। राजान्वयः कुमार आत्मसम्पदुक्तगुणमयी या स्वामिप्रकृतिस्तया सह सप्ताराज्यम्य लाभाय यतेत यन्न कुर्वीतेति। गुणसंयुक्त इति, लब्धात्म- लाभस्तदनन्तरं शेष परीक्षणमवशिष्ट प्रकृतीनां परीक्षणं निरूपणं कुर्याद् गुणसम्पत्सम्पादनार्थमिति ॥३॥ In the tika commentary of V. 5 is marked no. 3, hence the renun:- bering. साधुभूतलदेवत्वं दुष्करञ्चाकृतात्मभिः । आत्मसंस्कारसम्पन्नो राजा भवितुमर्हति ॥४। . 'दुर्धार्यमकृतात्मभिः 4. A king, though recognised as God on earth, fails to maintain his state if he himself is devoid of self control. Whereas one possessing the quality of self restraint is considered fit for becoming a king. एतदेन समर्थयबाह-साध्विति। शोभनतरं भूतलदेवत्वं परमैश्वर्य किन्तु दुर्धार्थ दुर्वहम, अकृतात्मभिर्गुणेरसंस्कृतात्मभिः ॥ ४॥ लोकाधाराः श्रियो राक्षां दुरापा दुष्परिप्रहाः । तिष्ठन्स्याय इवाधारे विशदात्मनि संस्कृते ॥५। चिरमात्मनि 5. The receptacle of the prosperity of a king is his people (i.c., Royal prosperity rests on that of the subjects). It is difficult to attain, and more so to sustain, like water procurable with much efforts (durapi, from distant pools) but hardly it is acceptable for drinking unless kept in baked earthen jars (samskyte adhäre). So also royal prosperity flourishes if the receptacle (the state) rests steadily in the firm hands of a disciplined (samskrta) ruler.

·कामन्दकीय नीतिसारः 69 मात्मसम्पदं समर्थयमाह-लोकेति। राज्ञां श्रियः, आपः पानीयानीव दुरापाः, ता यथा दुःखेनानुकूल्ये महाहदे प्राप्यन्ते, दुष्परिप्रहा दूढ़तरसेत्वादिभिः परिगृह्यन्ते, तथा श्रियोऽपि दुरापा दुष्परिग्रहाश्च। आप इव संस्कृते आधारे यथा चिरं तिष्ठन्ति तथा विजीगिषोर्गुण संरकृत आत्मनि श्रियस्तिष्ठन्ति नान्यथेति। आत्मसम्पदादिगुणेरात्मा संस्कार्य इति ॥५॥ 'सम्पदो सामना दर्शयन् आह कुलं सत्वं पयः शीलं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता। अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृताता॥६। देवसम्पन्नता बुद्धिरादपरिवारिता' । शक्यसामन्तता चैव तथा च ढाक्तता।। दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूल लक्ष्यता"। विनीतता धार्मिकता गुणाः साध्वाभिगामिकाः ॥ ८॥ गुणेरेतरूपेतः सन् सुव्यक्तमभिगम्यते। तथा च कुर्वीत यथा गच्छेलोकाभिगम्यताम् ॥ ९ । •परिवारता 40 लक्षता . . 6-9. The qualities of a worthy ruler are the following-Nobility of his lineage, composure (in all circumstances, fair or foul), youthful vigour, good conduct, compassion, promptness (in executing royal business) consistency (in speech and action), truthfulze.», rendering due service to the learned (urddhaseva), gratefulness, faith in divine dispensations, intelligence, association with the large hearted (liberal) men (and not with men of narrow outlook), possession of strong feudatories (sokyasānanta, well able to assist the king in tackling the enemies), deep devotion (to spiritual and material affairs), farsightedness, energy, purity (internal and external), ainbition (to effect expansion of territory and augmentation of wealth sthalalaksya), power of self-restraint and piety. Endowed with these qualities (sådhväbhigāinika) a king enjoys the support of the honest people (they become his ardent followers). आत्मा सस्क्रियते चैराभिगामिकगुणस्तानभिधातुमाह-कुलमिति। कुलमुभयकुल विशुद्धिराभि- जात्यम् । शीलं सुस्वभावता। क्यो यौवनम् । सत्त्वं व्यसनेऽभ्युदये च यदविकारि। (इति सत्व- मनुगृह्यते)। दाक्षिण्यं सर्वत्र सानुकम्पत्वम् । क्षिप्रकारिताऽदीर्घसूत्रत्वम्। अविसंवादिता वाक्छलेन विरुखसवादरहितत्वं यथा-ते सुवर्ण दास्यामीति षोडशमाषकपरिकल्पत सुवर्णाख्यप्रतिमानमित सुवर्ण न ददाति, वाकूछलेन सुवर्णजातिमात्रं ददाति ताशो न यस्तस्य भावः। सत्यममृषावादः। कृखसेवा विवारदारापनतत्परता। कृतज्ञता कृतस्य प्रत्युपकारतत्परता ॥ ६ ॥ प्रत्युपकारझातत्वम्

·70
,
कामन्दकीय नीतिसार
दैवेति। दैवसम्पमता-पथदिच्छति तत्तद् सम्पद्यते यस्य स देवसम्पनः, तस्य भावः। बुद्धि-
रष्टगुणा प्रहा। अक्षुद्र परिवारताऽक्षुद्र परिजनत्वम् । शक्यसामन्तता शक्या क्शे कर्तु सामन्ताः
संसकमण्डलमर्यादाभूम्यनन्तरा अरयो यस्य तद्भावः । दकिता स्थिरानुरागत्वं प्रतिपक्ष-
नियुकिरित्यर्थः ॥७॥
दीति। दीर्घदशित्वं दीर्घ देशेन कालेत च व्यवहितं प्रज्ञाचक्षुषा चारचक्षुषा च द्रष्टुं शीलं
यस्य तनावः। उत्साहः शौर्यादिगुणसंयुक्तलम् । शुचिता परदारादिनिरीहा। स्थूललक्ष्यता दित्सुः
स्थूलमेव लक्ष्य सङ्ख्यादिभिः करोति न कृशं स्वल्पमित्यर्थः। विनीतता विनयतत्परता। धार्मिकता
धार्मिकत्वमेत गुणाः साधु सम्यगामिकाः साध्वाभिगामिकाः संश्रयनीयत्वकारकाः। बहुभिराश्रिती
भवतीति भावः ॥८॥
एतदेव दर्शयितुमाह-गुणैरिति गुणैरेतैरनन्तरोक्तरुपेतः सन् सुव्यक निश्चयेन
परिजनैरभिगम्यते, तथा च कुर्वीत यथा गच्छेल्लोकाभिगम्यताम् । लोकैरभिगतो राजा
भवेन्नान्यथेति ॥६॥
प्रख्यातवंशमकरं लोकसंग्राहिणं शुचिम् ।
कुर्वीतात्महिताकांक्षी परिवार महीपतिः ॥१०॥
.
10. A ruler, in his own interest (i.e., the welfare of the state),
should appoint men of renon ned ianiilies, of insullied character, able to
attract attention of others, anu pure (in thought and action), as his atten-
dants or counsellors (parivära).
आभिगामिकैर्गुणैरभिगतोऽपि परिवार एवं विधः कार्यों मान्यथेति दर्शयबाह-प्रख्यातेति ।
प्रख्यातो वंशः सोमसूर्यादिर्यरय तम् । अकरमहिंस्रम्। लोकसंग्राहिणं सुजनत्वादपरलोकसंग्रहणशीलम् ।
शुचिमपुंश्चलम्, अस्तेनं च। एवंभूतं परिवारं कुर्यान्महीपतिरात्महिताकांक्षी। यस्तु
विपरीतं
करोति स नात्मनो हित इति ॥१०॥
•लमस्तेहनश्च
दुष्टोऽपि भोग्यतामेति परिवारगुणैर्नृपः ।
न कर परिवारस्तु ज्यालाकान्त इव हुमः ॥ ११ ॥
মুমীথি
न दुष्ट
11. A wicked king (i.e., devoid of qualities indicated above) may be
resorted to if his counsellors are well qualified: But one with wicked or
evil-minded counsellors (krüra-parivāra) is always shunned like a sandal
tree infested with snakes.
गुणवद्-अगुण-परिवारे गुण दोषं च दर्शयमाह-दुष्ट इति। दुधेोऽपि नृपो ग्ध व भोम्य-
तामाश्रयतामेति, हंससी परिवारगुणः, नृपो न दुष्ट परिवारस्तु गध्र परिवार इव ईससमोऽपि ।
म्यामाकान्त आशीविषपरिवेष्टितचन्दन म इव भोग्यता नैति। तस्मात् सुपरिवार: स्यात् ॥ ११ ॥

·71
कामन्दकीय नीतिसार
निहन्धानाः सतां मार्ग भक्षयन्ति महीपतिम् ।
दुष्टात्मानस्तु सचिवास्तस्मात् सुसविवो भवेत् ॥ १२ ॥
12. Barring access to the honest and wise (i.e., disallowing implemen-
tation of wise counsel) the wicked counsellors eat up (exhaust) the vital
element, the royal treasury, or in other words, the king himself, bhaksayanti
muhipatim. Hence the ruler should be careful in appointing good (wise)
counsellors (susaciva).
एतदेव समर्थयवाह-निरन्धाना इति। सतां सत् पुरुषाणां विजिगीषुमभिगच्छता मार्ग
सेवान्तरद्वारैनिरुन्धाना आसेवमानाः प्रतिबन्धकत्वेन । भक्षयन्ति" महीपतिमिति, उत्पादक-
सत् पुरुषशून्य महीपतेः समुदयं कोशं भक्षयन्ति। समुदयमक्षणान्महीपतिरुपचाराद्भक्षितो भवति ।
दुष्टात्मानस्तु दुष्टाः सचिवा इति, अविशुद्धकर्मामात्या न योग्यास्तस्मात् सुसचिवो विशुद्धचित्त कर्मा-
मात्यो भवेदिति ॥ १२॥
6 अन्यसेवावसर
महीपतिं भक्षयन्ति कोशनाशात्तनाशयति । अतस्मुसचिवस्सन्मार्गवर्ती अनुजीवी भवेत्...
विभूतीः प्राप्य परमाः सतो सम्भोग्यतां व्रजेत् ।
यासु सन्तो न तिष्ठन्ति ता वृथैव विभूतयः ॥ १३ ।
असद्विरसतामेव भुज्यन्ते धनसम्पदः ।
फलं किम्पाकवृक्षस्य ध्वाझा भक्षन्ति नेतरे ॥१४॥
सन्भोग्यतामियात्, सम्भोगतां नयेत्
13. After securing material prosperity (bibhuti), it should be made
available for enjoyment to the honest (law-abiding) people. Because
prosperity is useless if the good people cannot participate in it.
14. Wealth and properties in the hands of the wicked bring no bene-
fit to the king or the state, just as fruits of the kimpāka trees (mākäla)
are consumed by the crows (dhraiksāh or kākāh) only and none else.
सता' मार्गनिरोधे कुसचिवकृते विभूतिवैफल्य दर्शयवाह-विभूतीरिति। विभूतीविभवान्
प्राप्य परमा उत्कृष्टाः। सतां सत्पुरुषाणां सम्भोग्यतां नयेत् । यासु विभूतिषु सन्तो न तिष्ठन्त्युपभोक्त
ता यथैव निष्फला विभूतय इति ॥ १३ ॥
साधुधने साधुसम्भोग व्यतिरेकमुखेन दर्शयबाह-असद्भिरिति। असद्भिरसतामेव भुज्यन्ते
धनसम्पदः। फलं हि पापक्षस्य किम्पाकवृक्षस्य महाकालवक्षस्स [माकालफल इति भाषायां प्रसिखिः]
धारक्षाः काका: भक्षन्ति नेतरे॥१४॥
'सन्मार्गनिरोधे दोषमाह-सम्भोग्यता सत्पुरुषाधिष्टितताम् प्रापयेत् । भन्यथा निष्फला
भवन्ति ॥१३॥

·72 कामन्दकीय नीतिसारः वाग्मीप्रगल्भः स्मृतिमानुदगोपलवान पसी। नेता दयस्य निपुणः कृतशिल्पा सुविग्रहः ॥१५॥ पराभियोगप्रसहो दृष्ट सर्व प्रतिक्रियः। परच्छिद्रानुपेक्षीय सन्धिषिगहतत्वविद् ॥१६॥ गढ़मन्मप्रचारब" देशकालविभागविद् । मादाता सम्यगर्थानां विनियोका व पानविद् ॥१७॥ कोषलोमभयद्रोहस्तम्भवापल वर्जितः परोपतापपैशुन्य मात्सर्येानृतातिगः ॥१८॥ वृद्धोपदेशसम्पनःशको" मधुरदर्शनः। गुणानुरागी स्मितवागात्मसम्पत् प्रकीर्तिता ॥ १६ । •कृतक्यिः सर्वदृष्ट 10 परच्छिद्रान्वपेक्षी, परिच्छिद्रानुपेक्षी . स्ववग्रहः 11प्रचारस्स्यात् 12 190 मित 15-19. Qualities enumerated below constitute atmasanipat (or Suamisam pat, the personal possessions) of a king :-eloquence and frugality of speech (as necessary for refutation of others' arguments), memory (or power of retention), stately physical form (or domineering personality), strength (mental and physical), self-restraint (power of self-control), power of leadership, skill in the application of danda (coercive measures), perfection in all arts and sciences krtašilpa, krtavidyah), ability to wina over the anti-social elements, steadiness cluring enemy action, knowledge of ultimate results or possible reactions (of all actions dşşlasarvo pratikriya), promptness in detecting the weak points of enemies, acquaintance with the laws of peace and war (sandhivigraha tatvuvid), observance of strict secrecy of decisions or counsels as well as actions (gadhamantra-pracdra), ability to take advantages of place and time, collection of money (taxes) at standard rates (i.e., without imposing irregular levies) and utilisation of it in deserving cases (for the development of the state and its people), restraint of passions like anger, greed, fear, malice, obstinacy, and fickleness and avoidance of oppression (on others), spitefulness, avarice, jcalousy and falsehood, respectfulness to counsel of the elders (the learned) agreeableness in speech and appearance, appreciation of merit (of the meritorious) and practice of using measured dialogue. स्वामिप्रकृतिसम्बन्धिनामाभिगामिकगुणानां स्वसं गुणवत् स्टानामभिगच्छता कर्मसविषादीनां व प्रसात् स्वरूपमभिधाय प्रस्तुतामात्मसम्पदममिधातुमाह-वाम्मीति। वाग्मी प्रशस्तवाक् प्राशस्त्य चवाचां ललितमधुरैरल्पैरेवाकर्वहर्षप्रतिपादनम् । प्रगल्भोपडीक, मुरसदस्यपि विरह पपीत्वः ।

·कामन्दकीय नीतिसार 73 स्मृतिमान् श्रुतं वष्टं या वर्षशतेऽपि पृष्टो न विस्मरति। उदय उद्गता शुरित्यर्थः । बलवानिति कायबलसम्पनो कोदरवत् । वशी जितेन्द्रियः, इनियविषये शो विद्यतेऽस्येति । नेता बलस्य परि- लशादिकस्य प्रणेता सुविहात प्रणयनाचतुरसबलात्मकदण्डस्य प्रणयनाथ। निपुर्ण यया भवति तपा, कृतशिल्पोऽभ्यस्तकला, स्ववग्रहः सुखेनैवानीति प्रवृत्तोऽवगृह्यते निषित इति ॥१५॥ किय परामियोगेति। परामियोगप्रसहः परैः शत्रुभिः कृतमभियोग विग्रहं सहते सायसादेवो- पनतो न भवति, शत्रुतविग्रह सहिष्णुः। सर्वदृष्ट प्रतिक्रिम इति सर्वापायेषु वृष्टाः। प्रतिक्रिया: प्रतीकारा येन स तथा। परच्छिद्रान्ववेक्षी शत्रुच्छिद्रान्वेषणशीलसन्धिविग्रहतत्वविद् इति पाइ गुण्य प्रयोगवित्," सन्धिविण्होपादानात् षडपि गुणा गृहीता भवन्ति ॥१६॥ अपरश्च गूढ़ ति। गूढमन्त्रप्रचारः गूदोऽतिगुप्तो मन्त्रः पश्चाशः कर्मणामारम्भोपायः, पुरवाव्य- सम्पत्, देशकालगिभागः, विनिपात प्रतीकारः, कार्यसिद्धिश्च त्येवं लक्षणो यस्य । तथा गृह प्रचारोऽन्यैरविदित-संचारः परेषामसाध्यः स्यात् । देशकाल-विभागविद् इति, देशः कोऽस्माक युद्धावसेनास्थानादेरनुकूलः कालश्व, शत्रोः प्रतिकूलः, इति विभागं जानाति यः सः। आदाता सम्यगर्थानां प्रजादिभ्यः शास्त्रोकन्यायेन, तथा विनियोक्ता च सधयकरणेन। पात्रविद् इति, अर्थ- दिनियोगे पुरुषार्थत्रयाभिसन्धिना। पात्राणि त्रिविधानि-धर्माभिसन्धिना ब्राह्मणतपस्विक्षपणकादयश्च, अर्थाभिसन्धिना मन्त्रिपुरोहितादयोऽयोत्पादकाः, कामाभिसन्धिना मनोरमाः स्त्रिय इत्येवं गुणवत्तया पात्राणि वेत्तीति ॥१७॥ अपरच क्रोधेति। क्रोधादि प्रतीतम्। परोपतापपशुन्यमात्सर्यान्तानि प्रतीतानि । नान्यतिगच्छतीति परोपतापादिभिवियुक्त इत्यर्थः ॥१८॥ किच। वृद्धोपदेशेति। अनवरतं वृद्धोपदेशः सम्पनो वृद्धोपदेशजनितसम्पत्तियुतः। शक इति, उत्साहशक्तिभिः समर्थ इत्यर्थः। मधुरदर्शनो रमनीयाकृतित्वात् । गुणानुरागी गुणवत्सु कृतानुरागः। स्मितवागीषद्धसितोपलक्षितवाक्, एवंपर्याय पञ्चविंशतिगुण परिकल्पिताऽत्मसम्पत्तिः, तया सम्पयते विजिगीषोरात्मेति, आत्मसम्पत् प्रकर्षण कीर्तिता पूर्वाचायरिति ॥ १६ ॥ • मानविस्मरणशीलः। उदशः • तेऽववध्यत इति । 10 प्रतीकारवटा। 11 शत्रुच्छिन्द्रष्टा । "सन्धिविग्रहयोस्तत्वं पार गुण्य, तद्वित् । इत्यादिगुणसम्पने लोकयात्राविदि स्थिर। निवृतः पितरीवास्ते या लोकास पार्थिवः॥२०॥ 20. Adorned with these qualities (of head and heart) and well aware of the nature of men and matters (lokayatrávid) he who remedies all troubles of his subjects and governs them as a father unto them (pitartvaste), is worthy of being a parthiva or ruler of earth (the dominion). भात्मसम्पदो माहात्म्य दर्शयमाह-इत्यादिगुणेति। इत्यादिगुणसम्पन्ने। लोकयात्रा ·74 कामन्दकीय नीतिसार लौकिको व्यवहारस्त वेतीति स तस्मिन् लोकयात्राविदि। स्थिरेऽचपले। निर्वतो निर्वाणा सकलोपतापविच्छेदात्। पितरीव जनक इव। आस्ते स्थिति करोति। पुत्र इव लोको जनपदो पत्र स पार्थिवः, नान्य इति ॥२०॥ आत्मसम्पद्गुणः सम्यक संयुक्त युक्तकारिणम् । महेन्द्रमिव राजान प्राप्य लोकोऽभिवते ॥२१॥ "लोको विवर्द्धते 21. The king, who always applies his accomplishments (atmasompadguna) in just and proper manner, gains, like Mahendra (the lord of the gods in heaven), prosperity in increasing proportions. अमुमेवार्थ द्रढ़यमाह-आत्मसम्पदिति । युक्तकारिणं विमृश्यकारिणं प्राप्य लोको जनपदो निशेषेण वर्षत इति ॥२१॥ शुश्रूषा श्रवण चव गहण धारण तथा। ऊहोऽपोहोऽर्थविज्ञान तस्वज्ञान व धीगुणा: ।। २२ । 22. Desire for learning (or spirit of inquiry iusrksi), listening to discourses, perception and retention in memory as well as deliberation of different theories by logical process (shah-apohah) and realisation of their inner import (tatvajñana), are intellectual faculties. आभिगामिकगुणमध्ये पठिताया बुद्धरुत्साहस्य च प्रत्येकं गुणान्तरमभिधातुं बुद्धरष्टौ गुणानाह-शुश्रूषेति। शुश्रूषा जन्मान्तरवासनया विद्यासु गुरोः श्चोतुमिच्छा। तदनन्तरं श्रवणं चतुर्वगस्य करोति। श्रुतस्य ग्रहणं श्रुतक्रमेणैव व्याख्यातस्यादानम् । धारणमवधारणं मनसि। विहानपिति विविधं ज्ञानं सदसद् रूपम्। ऊदो वितर्कः, किमिदमेवंविधम्, अन्यथा वा, इति सन्देहः । विचार्य असतः श्रुतस्य परित्यागोऽपोहः। तत्त्वज्ञानं च तत्त्वाभिनिवेश इति, तत्त्वं परमार्थस्तत्राभिनिवेश- श्चित्तस्यावेशनम् । एवमेतेऽष्टारपि गुणा धियः । यथा च कौटिल्य:-"शुभषा श्रवणग्रहणधारणविज्ञानो- हापोहतत्त्वाभिनिवेशाः प्रज्ञा-गुणाः" (को अर्थ ६.१-४)। इति ॥ २२ ॥ 'विद्यागुरोः श्रवणं, गुरूकस्य ग्रहणं, धारणं गृहीतस्य, जहः सुतर्कः, अपोहः विप्रतिपत्तियुक्ता- नामर्थानां निर्णयः, विज्ञानं विविध ज्ञानं, एतै शास्त्रार्थ समधिगच्छन्ति । दाक्ष्य शेष्य तथामर्षः शौर्य बोत्साहलक्षणम् । गुणरेतेहपेतः सन् राजा भवितुमर्हति ॥२३ । 23. Energy (utsähasakti) is composed of skilfulness, promptness, sustainerl animosity and valour (courage). A king becomes worthy of his position only by the possession of these qualities. उत्साहगुणानभिधातुमाह-दाक्ष्यमिति । दाक्ष्य कौशलम् । शेट्रय क्षिप्रकारिता। अमोऽप- ·76 कामन्दकीय नीतिसार कारिणां* कथमप्यविस्मरणम् । शौर्यमभीरुत्मम् । एतदुत्साहलक्षणमित्यनेनोत्साहो लक्ष्यत इति। गुणेराभिगामिकैरात्मसम्पदुकैरनन्तरोकबुद्ध प्रत्साहगुणैरुपेतोऽन्वितो राजा भवितुमर्हति महाराजत्वयुको भवतीत्यर्थः ॥२३॥ 1. अपकारानां त्यागः सत्यं च शौर्य च वय पते महागुणाः । प्रामोति हि गुणान् सर्वानतर्युको नराधिप ॥२४॥ "महीपतिः 24. Kindness (in offering necessary substances to one seeking asylum), firm adherence to truth and valour are the three great royal qualities (muikagunah), that make the king worthy. एतेषां मध्ये गुणत्रयस्य प्राधान्य दर्शयन्नाह-त्याग इति । स्थूललक्ष्यतालक्षणस्त्यागः (वदान्यता- लक्षण: वा) सत्यं शौर्य च यथोकम् । एते त्रयो महागुणाः, महागुणफलसम्पादकलात् । एभिस्त्रिभिरेव गुणैर्युक्तः सर्वान् गुणान् प्राप्नोति। यत् सर्वैर्गुणैः कर्तव्यं तद् गुणत्रयमेव सम्पादय. तीत्यर्थः। तथा च "त्यागेन विक्रमादित्यस्तथा शौर्यण शदकः । सत्यायु धिष्ठिरो राज्य श्रूयते प्राप्तवानिति"16 ॥२४॥ 1" त्यागेन विक्रमादित्यः शौर्येण शूद्रकः फलम्। सत्येन युधिष्ठिरो राज्य प्राप्तवानिति श्रुयते । कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनूरागिनः। दण्डनीति प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः ॥२५ । 14 दण्डनीतेः 25. Sacivas or ministers of the king should be of noble lineage, of unblemished conduct, bold, learned, loyal and experts in application of the principles of political science. स्वामिगुणसम्पदमभिधाय, अमात्यगुणसम्पदमभिधातुं तावत्कर्मामात्य मन्त्रिपर्षदमात्यादीनां यथासम्भवं गुणानाह कुलीना इति। कुलीनाः शुद्धोभयकुलसमुत्पमाः। शुचय इति स्वभावेन शौच- पराः। शूरा अभीरवः। ध्रुतवन्तः, आन्वीक्षिक्यादि श्रुतं विद्यते येषां ते इति झातारः, अनुरागिणः स्वामिन्यनुरागवन्तः। दण्डनीतेः प्रयोकारः, अस्यैव नीतिशास्त्रस्य प्रयोकारः । सचिवाः सह विचिन्वन्ति स्वामिना सहार्थानित्यमात्याः। स्युर्भवेयुः। महीपतेविजिगोषोः। कौटिल्येनेतदुक्तम- "अभिजनप्रज्ञाशीच शौर्यानुराग-युक्तान अमात्यान् कुर्वीत" ( को अर्थ १-८-२६ ) इति ॥ २५ ॥ उपधाः शोधिताः सम्यग्गाहमानाः फलोदयम् । तस्य सर्व परीक्षेरन् सानुरागाः कृताकृतम् ॥ २६ । 10 उपधाशोधिताः सम्यगीऽमानाः 10 तेऽस्य सर्व ·16 कामन्दकीय नीतिसारः 26. Such ministers whose loyalty is proved by relevant upadhas (tests) would be employed in examining carefully the results of all omissions and commissions of the king. अमात्यादीनां शुचीनामप्युपधाशोषनं सूचयमाह-उपधेति। उपधाशोषिता इति । बतल उपधा:-धमॉपधा, अोपधा, कामोपधा, भयोपधा चेति। तयथा-अधामिकोऽयं राजा सायेनं हत्वाऽन्यमुपपादयाम इति प्रत्याख्याने शुचिरिति धर्मापधा। लुब्धोऽयं न ददाति, मतो पानीय इति प्रत्याख्याने शुचिरित्यौपधा। राजमहिषी वो कामयते कृतसमागमोपायेति प्रत्यास्याने शुचिरिति कामोपधा। एकोऽमात्यः सर्वानावाहयेत् तेनोद्वेगेन किल राजा तानवरूयात् कापटिकराना" पूर्वावरुदस्तेषामेकैकमात्य भयदर्शनेन राजवधार्थमुपनयेत् तत्प्रत्याख्याने शुचिरिति भयोपथा। तत्र कौटिल्यमतम्-"न त्वेव कुर्यादात्मानं देवी का लक्ष्यमीश्वरः। शौचहेतोरमात्यानामेतत्कौटिल्य दर्शनम् ॥" (१।१०।१५) इत्येवमुपधाशोषिताः सम्यग् गाहमानाः फलोदयमस्येति स्वामिनः, सर्व तन्त्रावापगत कार्य परीक्षेरन् निरुपयेयुः। सानुरागाः कृतदानत्वादनुरागयुक्ताः। कृताकृतं किं कृतं किं वा न कृतमिति ॥ २६ ॥ 1.कापटिकवात्र। 11 तत्रोपगतं। उपेत्य धीयते यस्मानुपति ततः स्मृता। उपाया" उपधायास्तयाऽमात्यान् परीक्षयेत् ॥ २७ ॥ स्ववाहो जानपदः कुलशीलबलान्वितः । वाग्मी प्रगल्मश्चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान ॥२८॥ स्तम्भवापलहीनच मैनः क्लेशसहा शुविः । सत्यसत्त्वतिस्थर्य प्रभावारोग्य संयुतः ॥ २६ । कृतशिल्पश्व पक्षश्व प्रक्षावान् धारणान्वितः। इदमतिरकर्ता व वैराणां सचिवो भवेत् ॥ ३० ॥ उपाय 170 प्रतिमारोग्य 27. Upadha is a means to get people (passing through it) nearer to the king (upa+ etya) or join his service, hence it is so named. Thus upadhdhs are tests for examining the integrity of ministers. 28-30. The following qualities would make a good (worthy) minister (saciva or mantr). Agreeable personality (capable of preventing the anti-social elements and of winning them over), native of the soil (not of foreign extraction), high-born and of good conduct, possessing a strong physique, eloquent but frugal in speech (according to circumstances), far-sighted and influential (in society due to his integrity of character), devoid of both obstinacy and fickleness, ·कामन्दकीय नीतिसारः 77 of amicable disposition (to all), painstaking and honest (in thought and action), Sucisuddha by means of upadha tests, truthful, firm or steadfast (in all circumstances, fair or foul), patient and domineering, healthy (free from disease), well-versed in arts and crafts and skilful (in their practical application), possessing intellect and power of comprehension, devotedly loyal (to the master) and capable of counteracting hostilities of enemies. उपधाशब्दनिर्वचनमभिधातुमाह 18-उपेत्येति। उप समीपम्, एत्य धीयते ढोक्यते यरमादुप- धेति ततः स्मृता। उपायः, उपजाप प्रयोग उपधा झेया तयाऽमात्यान परीक्षयेत् ॥ २७ ॥ सामान्यत अमात्यानां गुणसम्पदमभिधाय मन्त्रिसम्पदमभिधातुमाह-स्ववाह इति। उन्मार्ग- प्रवृत्तममात्य येऽवगृहन्ति प्रभविष्णुतया विधृत्य निवारयन्ति बन्धु प्रभृतयस्तेऽवग्रहाः । शोभनतरा अवग्रहाः यस्यासौ स्ववग्रहः शौभनतर यालक इत्यर्थः । स तद्भयात् नाकर्तव्ये प्रवर्तते। जानपद इति विजिगीषु-जनपदभवः, स्वजन्मभूमिवात्सल्यात् तद्विरुद्ध न समाचरति। कुलमाभिजात्यम् । शीलं सुस्वभावता ॥ बलं च कायवलं तनान्वितः। वाग्मी प्रशस्तवाक्, प्राशस्त्यं च वाचां स्वल्प- रक्षरैरतिमनोहरैरनल्पार्थ प्रतिपादनम् । प्रगल्भोऽपरिषदीरुः । चक्षुष्मान् शास्त्रमेव चक्षुस्तद् युक्तः । उत्साही गुणमययुक्तेन उत्साहेनान्वितः। तथा च कौटिल्य:-"शौर्यममोशीघ्रता दाक्ष्य चोत्साह गुणाः" ( को अर्थ ६।११५) इति। प्रतिपत्तिरुत्पमप्रतिमा तथा युक्तः ।। २८ ।। अपरच स्तम्भेति। स्तम्भः स्तब्धता चापलमप्रतिष्ठितत्वं, ताभ्यां हीनः। मैत्री मित्रहितः [ मित्रावहितः वा ] स बहुमित्रो भवतीति। क्लेशसहः क्षुत्पिपासादिक्लेशान् सहत इति। शुचि श्वतुरुपधाशुद्धः, सत्त्वं व्यसनेऽभ्युदये यदविकारि, सत्यममृषावादः, धृतिरविषादित्वं, स्थैर्य स्थितेरवि- चलत्वम्, प्रभावः प्रभुता, आरोग्य नीरोगता, तैः संयुतः ॥ २६ ॥ किश्च । कृतशिल्पश्चति। कृतशिल्पोऽभ्यस्त सकलकलाकलापः, दक्षः शीघ्रकारी, प्रशावानष्ट गुणबुद्धियुक्त, धारणमविस्मरणं तदन्वितः, दक्तिरचलानुरागः, अकर्ता वैराणामिति स्वामिकृतवैराणामपि प्रशमयिता सचिवो मन्त्री भवेत् ॥३०॥ उपधाशब्दस्य निरुक्तिमभिधातुमाह- स्मृतिस्तत्परतार्थेषु वितको शाननिश्चय । दूढ़ता मन्नगुप्तिश्च मनिबसम्पत् प्रकीर्तिता ॥३१॥ 18 31. Of the qualities constituting mantri sampat (as enumerated above), three are essential, viz., memory for the purpose of taking prompt and quick decisions in the context of past events, power of deliberation for correct judgment, and firmness (devotion) for maintaining secrecy of policy decisions. तथाऽन्यानपि मन्त्रिगुणानाह-स्मृतिरिति। स्मृतिर्धारणा, धारणान्वित इत्युकोऽपि गुण: पुनरुच्यते, भादरप्रदर्शनार्थम् । तत्परतार्थेषु भयेषु रमादिषु अतितातूपर्यम् । गितको बुरिगुणमये ·78 कामन्दकीय नीतिसार पठितोपोह पुनरुच्यते, आदरार्थम् । हानं यथार्थरूपं, तमिचयः । दूबता दूलमतिता, दून भक्तित्वेन प्रतिपादिताऽपि पुनरुच्यते, आदरार्थम् । मन्त्रगुप्तिः पश्चाङ्गमन्त्र गोपनम्, इति मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता, एभिमन्त्री सम्पद्यत इति ।। ३१ ।। एमिर्मन्त्रः प्रख्यां व दण्डनीत्यां व कुशलोऽस्य पुरोहितः। अथर्कविहितं कर्म" फुर्याच्छान्तिक पौष्टिकम् ।। ३२ । 19 । कुशल: स्यात् "नित्यं ; कुर्यात् नित्यशान्तिक पौष्टिकम् 32. The Royal Priest should be well versed in Trayi (the Vedas) and Dandaniti (Science of polity). He should always be engaged in the performance of säntika and paustika ceremonies (expiatory and benedictory rites) as prescribed in the Atharvaveda. अमात्यविशेषमेवाधिकतरगुणं पुरोहितमभिधातुमाह-अय्यामिति। मन्त्रिसम्पदुगुणानामुपरि त्रय्यामुलक्षणायां दण्डनीयां चास्यामेव कुशलः प्रवीणः पुरोहितः स्थात्। अथवोकने शान्तिक पौष्टिक कुर्यात् । तथा च कौटिल्य:-"पुरोहितम् उदितोदितकुलशोल सावेदे दैवे निमित्त दण्डनीत्या च अभिविनीतमापदां दैवमानुषीणाम् आथर्वभिः उपायः प्रतिकार प्रकुर्वीत (को. अर्य. १-६-६ इत्यादि ॥ ३२ ॥ ताद सांवत्सरोप्यस्य ज्योतिशास्वार्थचिन्तकः । प्रश्वाभिधानकुशलो होरागणिततस्वषित् ॥ ३३ । 33. The Royal Astrologer should be an expert in making annual forecasts (of coming events as well as of seasonal changes, rainfall etc.), wellversed in the science of Astrology (theoretical and applied, i.e., one who can judge occult influences of stars and planets on human affairs), prompt and accurate in solving problems (referred to him) and proficient in the computation and interpretation of zodiacal signs, horásástra (Astronomy). प्रसङ्गात् गणकगुणमभिधातुमाहवादगिति। स्टम् ॥३३॥ साधुतेषाम् ममात्यानां तद्विप भ्यस्तु पुद्धिमान । पक्षमत" शिव परीमेत गुण्यम् ॥३४। .० साधुतेषाम् 1 चमत्तांच 34. An intelligent monarch would test the merits of the amatyas (both Dhisacivas or counsellors and Karmasacivas or executive officers), with the assistance of experts in respective fields, so also about the two ·कामन्दकाय नातिसारः 7५ aspects of efficiency (theoretical and practical) viz., extent of knowledge or vision (caksusmotta)..and acquaintance with practical methods in different arts and crafts (sil pa kala). अमात्यगुणपरीक्षामभिधातुमाह-साधु इति। तेषामित्यनन्तरोजाना, सर्वेषाम कर्मामात्यबुद्धा- मात्यादीनां, साधु यथा भवति तथा। तद्विद्यभ्य इति। सा एवं विद्या परीक्षितुमारब्धा येषां ते तद्विधाः, तैः सह स्वामी बुद्धिमानष्टगुण बुद्धियुक्तः। चक्षुष्मत्तां शास्त्रदर्शिव, शिल्प चित्रादिकर्म, कौशल कलायुक्तमिति द्वयं परीक्षेत ॥ ३४ ॥ स्वजनेभ्यो विजानीयात् फलस्थानानवग्रहम् । परिकर्म स्वदाय व विज्ञान धारयिष्णुताम् ॥ ३५ ॥ गुणदर्य परीक्षेत प्रागल्भ्य प्रतिभान् तथा। कथायोगेन" बुध्येत वाग्मित्वं सत्यवादिताम् ॥ ३६ । 24 गुणत्रय २१ कुलं स्थानमवग्रहम् १७ परिकर्मसु दाक्ष्य च १० कथायोगेषु 35. From their kinsmen (relatives should be obtained information abruit their farily, place of origin (i.e., whether foreigner or not), and of the nature of their social standing. But about their (threefold) qualities of skilfulness, special knowledge (or attainments) and power of comprehension, the king should assess their actual performance. 36. To ascertain their power of expression, and intellect (the two important qualities), as also eloquence and truthfulness, the king should hold discussions with them. स्वजनेभ्य इति। परीक्ष्य गोत्रजेभ्यो जाणीयात, कुलमाभिजात्यम, आसनतरेभ्यः स्थान जन्म- जनपदं वा। नियामकं च बन्धुवर्गमेतद् गुणत्रय तथा परिकर्मसु दुर्गादिकरेषु दाक्ष्य कौशल्य, विज्ञान विविधं शान, धारायिष्णुतामवधारणशीलताम् ॥ ३५ ॥ गुणत्रयमिति। एतच्च गुणत्रय परीक्षेत, इति पूर्वेण सम्बन्धः। कयायोगेषु स्वामिना पृष्टषु । प्रागल्भ्य परिषदभीरता। प्रतिभा उत्पनमतिता। वाग्मित्वं बचनकौशल सत्यवादिता च। एतद् गुणचतुष्टय कथायां जानीयात् ॥३६ ॥ उत्साह व प्रमाणे व तथा क्लेशसहिष्णुताम् । धति वैवानुराग व स्थर्य या यदि लक्षयेत् ॥ ३७ । "पापदिन्क्ष्यवेत् 37. Their energy, influence and endurance (in difficult situations), as well as their memory (retentive faculties) loyalty and steadiness (power of composure) can only be tested in times of trouble.

·80 कामन्दकीय नीतिसार उत्साहमिति। उत्साह शौर्यादिगुणयुक्तत्वम । प्रभाव...। क्लेशसहिष्णुता पीनासहत्वम् । धृतिमविषण्णत्वम्। अनुरागं स्वामित्रशसिमस्याप्यविरक्तत्वम्। स्वर्यमभजुरत्वम्। इत्येतदपि समामाचदुभिक्षकोशक्षयादिकार्यालक्षयेत, जानीयादिति ॥ ३ ॥ भक्ति मैत्रीच शौचं च जानीयाद् व्यवहारतः। संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च ॥३८ । 38. The measure of their devotion (to the lord) friendliness and purity (honesty) can be ascertained from their behaviour ; and their physical strength, firmness of attitule, health condition and conduct by close association with then. भक्तिमिति । भक्ति स्वामिनि । मैत्री बहुमित्रतां, व्यवहारे कश्चिदपि शत्रुर्न भवतीति । शोचमर्थधर्मादिविषयमेत जानीयात, व्यवहारतः। संवासिभ्य इति सम्यक सम वासो यस्तेभ्यः। बलं कायबलम् । सरपं सुसन्धता।° आरोग्य शीलमेवं जानीयात् ॥ ३८ ॥ मुसक्ता ; सुसन्धिता ; सत्त्वं सत्ववृत्तिता। अस्तब्धतामवापल्य बैराणाम चापि कर्तृताम् । प्रत्यक्षतो विजानीयादु भद्रता क्षुद्रतामपि ।। ३६ । १० 27 चाप्यकर्तृताम् 39. Their obstinacy or fickleness and their power of counteracting enemy designs (or forces) as well as their gentlenianliness (liberality of. outlook) or narrowness should be known from direct knowledge (pratyakso or knowledge derived first hand). अस्तब्धतामिति । अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकर्तृताम्" इति प्रतीतम्। स्वजनेभ्यो विजानीयादिति परोक्षस्य परोपदिष्टत्वात् प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतामित्यादि ॥ ३ ॥ तार्थतत् संवासिभ्यो जानीयात्। भद्रतामित्यादिप्रत्यक्षम् ।। कर्मानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः । तस्मापरोक्षवृत्तीनां फलैः कर्म विभावयेत् ॥४०॥ कोपलक्षयेत् 40. Ministers may possess additional (secondary) qualities, not directly observed but reported by others (parokșa). The merit of such reported qualities may be determined on the basis of results achieved. एवं प्रमाणयेन परीक्षामुला, मनमानेनाप्यभिधातुमाह-कर्मानुमेया इति। परोक्षगुणवत्तय इति। परोक्षा अप्रत्यक्षाः, गुणस्य रामणीपकत्वादिकस्य पत्तमः। येन केयूरायाभरण त सोऽन्यदपि ·कामन्दकीय नीतिसारस .81 रमणीयं करोतीत्यनुमीयत इति कर्मानुमेयाः परोक्षगुणवृत्तमः। यत एवं तस्मात्परोक्षवृत्तीनां कर्मी फलनिष्पत्तिलक्षणैरनिष्पम कर्म (उपलक्षयेत् )। विभावयेत, अनुमिन्वीत। तथा च कौटिल्य:- "प्रत्यक्षपरोक्षानुमेया हि राजवृतिस्तत्र स्वयं दृष्ट प्रत्यक्ष, परोपदिष्ट' परोक्ष, कर्मणा कृतेनाकृतावेक्षण- मनुमेयम्" (को. अर्थ १९४-७) इति प्रमाणाश्रयेण सर्व परीक्ष्यमिति भावः ॥ ४० ॥ सज्जमानमकार्येषु निरुभ्यु मन्त्रिणो नृपम् । गुरुणामिव चैतेषो शृणुयावचन नृपः ॥ ४१ । गुरूणामपि १०० शृणुयान्नृपतिर्वचः 41. A king should listen to the advice of such ministers, who prevent him from taking ' rong actions (out of passions). as he would do to his preceptors (gurunāniva). मन्त्रिणां स्वामिनच विधयमाह-सजमानमिति । अकार्येषु शास्त्रनिषिद्धत्वाद्व्यसनादिषु सजमानमासक्किं गच्छन्त, निरुन्थ्युः प्रतिषेवेयुः, आरम्य मन्त्रिणो नृपमिति मन्त्रिणां कर्म गुरुणामिव, इहलोक-परलोकदायी जनकाचार्यादीनामितेषां मन्त्रिणां ऋणयात, श्रवणमत्रानुष्ठानपर्यन्तं प्रायम् । पृथिवीपतिः स्वामी ॥४१॥ नरेश्वरे जगत् सर्व निमीलति निमीलति। सूर्योदये यथाऽम्भोज तत्प्रबोधे प्रबुध्यते ॥ ४२ । "वोधयेजगन्नाथ स.बुध्येत यथा तथा। धीसत्वोद्योगसम्पन्न स्तत् कर्मसु समाहिते ॥ ४३ । नृपस्य ते हि सुहदस्त एव गुरवो मताः। य एनमुत्पथगतं वारयन्त्यनिवारिताः॥४४॥ 31 3॥ संयुध्येत इवाम्भोज 30 खत्कार्य तदुपाश्रितः नैः कार्य तत्तत्समाश्रितः ।। 42. Because with the acts of commission and omission of a king (unrestrained by ministers), the prosperity of his dominion collapses like the setting of the sun (enveloping the world with darkness). Again just as the lotus blossoms in all its glory at sunrise, so also the prosperity of the state and its people flourishes with the awakening of senses of the king by the chastening effect of the advice of the ministers. 43. It is for the ministers endowed with intellect, firm devotion and energy (dhisattvodyoga) to explain and make the king understand the proper course of action (i.e., guide him and restrain him from straying from the right path).

·82
कामन्दकीय नीतिसार
44. Such ministers, who unfailingly guard the king from going
astray (acting unrestrainedly), are considered as the best of friends, nay
teachers of the king.
जगतो विनाशाभ्युदययो रेश्वरकिनाशाभ्युदयौ हेतु भवत इति दर्शयबाह-नरेश्वर इति ।
नरेश्वरे विजिगीषौ, निमौलति विनश्यति जगत् सर्व मात्स्यन्यायात क्षयं याति। सूर्योदयेऽम्भोजमिव
तत्प्रबोधे नरेश्वरस्याभ्युदये प्रबुध्यते" जागति, जगदित्यर्थः ॥ ४२ ॥
तद्वोधयेदिति। तस्माद् बोधयेत् व्युत्पादयेदमात्यादिर्जगमाय' भुवनेश्वरम् । स स्वामी
पुद्यते, यथा येन प्रकारेण, पञ्चतन्त्र-कथादिभिरपि बोधयेत्। धीसत्त्वोद्योगसम्पन: पुरुदेस्तत्
तत्कार्य तन्त्रगतमावापगतं वा। तदाश्रितविशेषतः सेवक करणभूतैः॥४३॥
मन्त्रिणां जगनाथबोधकानां प्रशंसामभिधातुमाह-नृपस्येति । नृपस्य जगनाथस्य, ते हि
यस्माद् मन्त्रादयः सुहृदो बान्धवाः, त एव गुरवोऽभ्यहिततरा आचार्या मताः शास्त्रकारमता:, एनं
नृपं य उत्पथगतं शास्त्रनिषिद्धमार्गप्रवृत्तं वारयन्ति, अनिवारिताः केनाप्यनिषिद्धाः॥४॥
प्रबुध्यति विस्तारं याति।
सजमानमकार्येषु सुहदो वारयन्ति ये।
सत्य ते नव" सुहृदो गुरवो गुरवो हि ते ॥ ४५।
13
७ सत्यं न ते हि
45. Friends or advisers who dissuade the king froin taking unjustifi-
able actions are not mere friends, they may be ranked as the greatest of
his teachers.
एतदेव द्रदयितुमाह-सजमानमिति। अकार्येषु निषिद्धाचरणादिषु सजमानमकायें वासक्ति'
यान्तमनाचारेषु, सुहृदोऽनुरकहृदयाः शुद्धहृदया वा बान्धवाः, वारयन्ति ये ते सत्य सुहृदो न भवन्ति ।
गुरव आचार्याः। किं सामान्या गुरव इति ? न, गुरवो महान्त इति ॥ ५॥
कृतविद्योऽपि वलिना व्यक्त रागेण रज्यते
रागानुरकवितस्तु किन कुर्यादसाम्प्रतम् ॥ ४६ ।
रागोपरकचित्तः सम्
46. However accomplished and strong, if one (the king) is under
the influence of any of the passions, what wrong can he not commit out
of his attachment to passions ?
उत्तमो विनययुकः कथमकार्येषु सको भवति ? इत्याशमाह-कृतविध इति। कृतविद्योऽपि
बलिनाऽतिबलवता, व्यक्त सतर, रागेण विषयानुरागेण, रज्यते तन्मयो भवति। रागोपरकचित्तः
सन् किं नाम न कुर्यात् । अपि तु सर्वमेव कुर्यात् । असाम्प्रतमित्ययुक्त शास्त्रनिषिद्धमिति ॥ ४ ॥

·कामन्दकीय नीतिसारः पश्यन्नपि भवत्यन्धः सम्राड्रागोवृतस्तुसन्"। सुहद्ध याश्चिकित्सन्ति निर्मलेविनयाजनः॥४७॥ पुमान् रागातक्षण: 47. He is blind ito the real situation) inspite of possessing eyes. His vision is coloured (rāgāvrta) by his passions (as in the case of one afflicted with jaundice), and he needs the treatment of his able advisers who apply the collyrium of purifying lessons of discipline (zrinayañjana). रागसामध्यं सहायमामयं च दर्शयन्नाह–पश्यन्नपीति। पुमान् पश्यन्नपि लोचनाभ्यां सूर्यायवलोके' सति यद्यपि यथापि भवत्यन्धः । लोकद्वयाविरुद्धकार्याणामदर्शनात् तदिदमान्थ्य नीलीसंझकान्ध्यसमानम् । रागावृतेक्षणो रागोपरक्तनयनः। सुहृदः सचिवा एव वैद्याधिकित्सन्त्या- न्थ्यमपनयन्ति। निर्मलराधिहारिभिविनयज्ञेनरिन्द्रियजयोपदेशाजनैरिति ॥ ४ ॥ १३ लोकयनपि रागमानमदान्धस्य स्खलतः शत्रुसङ्कटे । हस्तावलम्बो भवति सुहृत्सचिव चेष्टितम् ।। ४८ । 3. पृथिवीपतेः 48. A ruler loses hi. monarchy due to his blindness caused by excessive attachment to passions of anger, arrogance and conceit. He may however maintain his hold only (as if by his hands) due to the efforts of his advisers and ministers. तदेव दर्शयन्नाह-रागेति। रागमानमदैरन्धस्य, रागो विषयेष्वनुरकता। मान आत्म- सम्भावना। मदो यौवनवसुशौर्यादिकृतः। तैरन्धस्य कार्यमपश्यतः स्खलतः शत्रुकृतापदि पततो हस्तावलम्बो भवति। स्खलन्तो यथा हस्तावलम्बन धार्यन्ते तद्वत् सुहृत्सचिवचेष्टित मन्त्रिचेष्टितम्, तेन स्वामी स्खलन् धार्यत इति ॥ ४८ ॥ मदोद्धतस्य" नृपतेः सङ्कीर्णस्येव दन्तिनः। गच्छन्त्यन्यायवृत्तस्य नेतारः बलु वाच्यताम् ॥ ४६। .० मदोद्यत्तस्य 49. If they (ministers and advisers) do not restrain the king from committing wrongs under the influence of passions like the rogue tuskers, they themselves become objects of censure. ये तु स्वामिनः स्खलितान्युपेक्षन्ते तेषां दोषान् दर्शयनाह-मदोद्धतस्येति । मदेनोखतस्योन्मार्ग- प्रात्तस्य, नृपतेविजिगीषोः। सङ्कीर्णस्येव दन्तिनः। न भद्रस्य, भद्रः स्वभावत एव विनीतो भवति । गच्छन्त्यन्यायप्रवृत्तस्य शास्त्रोक्तवत्तरहितस्य । नेतारो मन्त्रादयो ये नैव निवारयन्ति ते। वाच्यता

·84
कामन्दकीय नीतिसारः
निन्यताम् । खलु निश्चयेन गच्छन्ति। स्वामी स्खलन रक्ष्य इत्यपि मन्त्रिर्गुणो द्रष्टव्यः । एवंच
मन्त्रिगुणसम्पत् सम्पूर्णा भवतीति भावः ।। ४ ।।
१. अयमपि
भूगुणैर्वद्धते राष्ट्र तखिनृपवृद्धये।
तस्माद् गुणवती भूमि भूत्यै भूपस्तु' कारयेत् ॥ ५० ॥
7 नृपतिराक्सेत् ; भूपतिराविशेत् ।
50. The quality of the land (fertility and soil resources) is the root
cf prosperity of the kingdom and with the progressive prosperity of the
kingdom Aourishes the strength of the king himself. Hence the king
should take necessary steps to develop resources of fertile lands.
स्वामिप्रकृतेरमात्यप्रकृतेश्च गुणसम्पदमभिधाय राष्ट्रप्रकृतिरभिधेया। राष्ट्र च द्विधाऽवस्थित
भूमिर्जनपदश्च । तत्र भूमेरेव तावद् गुणसम्पन्नायाः सामर्थ्य दर्शयन्नाह-भूगुणैरिति । भूगुणैर्वक्ष्यमान-
लक्षणेते राष्ट्र जनपदः । तद् वृद्धिन पद्धये, राष्ट्रवृद्धमा कोशवृद्धिः, तयैव तस्य दण्डस्य वृद्धिः, तया
मण्डलान्तरग्रहणान्नृपस्य वृद्धिरिति । तस्माद् गुणवती भूमि भूत्यै भूपतिराविशेदिति प्रतीतम्॥५० ।
"अयमपि
शस्याकरवती पण्यखनिद्रव्य समन्विता।
गोहिता भूरिसलिला पुण्य जनपदेवृता ॥५१ ।
रम्या सकुहरखना वारिस्थल पथान्विता"।
प्रदेवमातृका चेति शस्यते भूर्विभूतये ॥५२ ।
"यंता ० यथान्विता
100 भूरिभूतये
.
51-52. Land resources (bhūsam pad or janapadasani pad) may be
enumerated as follows,-fertile (yielding abundant crops), procluctive of
different types of commodities, rich with mines and mineral resources,
suitable for cattle rearing, copiously watered or with abundant water
resources, inhabited by righteous people, resplendent with charms of
nature, abounding with elephant forests, possessing adequate communica-
tion links by water routes and land routes (conducive to trade), and not
dependent on rains (adevanatrkd) for cultivation (due to prevalance of
irrigation system).
भूमिगुणानेवाभिधातुमाह-शस्याकरवतीति। शस्यानि अष्टादशापि धान्यानि पूर्वमध्यावरवीज
वापानि । माकराः, सुवर्णाा त्पत्तिस्थानानि । पण्याणि कुहुमागुरुजीरकादीनि । खनया, कामणि-
मुजाधुत्पत्तिस्थानानि । व्याणि शाकातिनिशादिदुर्गायु पयोगिसारक्ष कनानि रन्विता। गोहिता
गवां क्षीरवृद्धि विधायिनी। भूरिसलिला प्रचुर अला। पुर्णधार्मिक मेनपदै वाश्रमिभिर्युता ॥५१॥

·कामन्दकीय नीतिसारः 85 . किन, रम्येति। रम्या रमणीया। सकुलरवना हस्तिवनोपेता। वारिस्थलपथाभ्यां युका, जलमार्गस्थलमार्गाभ्यां युक्ता। अदेवमातृका, देवः पर्जन्य एव मातृका यस्याः सा देवमातृका पर्जन्य सस्येत्यर्थः, तद्विपरीता अदेवमातृका। भूरिसलिलत्वेन सरित्सरः सहस्रमडुलत्वेनापर्जन्यसस्या इत्यर्थः । एवं प्रकारा शस्यते भूविभूतये भवतीत्यर्थः ।। ५२ ।। सशर्करा ० सपाषाणा साटवी नित्यतस्करा। सक्षा सकण्टकवना सव्याला चंति भूरभूः ।। ५३ । 40 सशर्करोषपा : सर्करोषरपाषाणा । 53. A land becomes unworthy (for possession or uneconomic) if it is of rugged soil, strewn with gravels and stones, excessively foresteri and full of thorny shrubs, arid and sandy, infested with thieves, wildl animals and reptiles. भूदोषानभिधातुमाह-शर्करेति । शर्कराः प्रस्तरशकलानि। ऊषरः क्षारमृत्तिका यत्र बीजादि न प्ररोहति। पाषाणाः शिलासमूहाः, तैः सह वर्तत इति । अटवी तात्स्थ्यादाटविकाः, तयुता। नित्यतस्करा (चौरा) प्रतिरोधकादिभिविरहिता । रुक्षा स्निग्धत्वरहिता। सकष्टकवना कण्टक. वनान्विता। सव्याला व्याघ्रसिंहसर्पवती। भूः, अभूः सा भूरेव न भवते बहुदोषत्वात् ।। ५६ ।। साटवीगर्तयुक्ता स्वाजीव्यो' भूगुणैर्युक्तः सारूप: पर्वताश्रयः । शूद्रकारुवणिक्प्रयो महारम्भकृषीवलः ॥ ५४ । सानुरागो रिपुषी पीड़ाकरसहः पृथुः । नानादेश्यः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् धनी ॥ ५५ । ईदग् जनपदः शस्तोऽमूर्मव्यसनिनायकः । तं वर्द्धयेत् प्रयत्नेन तस्मात् सर्वप्रवर्द्धते ॥५६ । . स्वाजीवो सानुपः ७ शस्तो मूख .4 प्रवर्तते 54-56. A land is considered to be the best which provides occupations to the inhabitants (of different professions and trades), rich with resources (agricultural and mineral resources); adequately watered (by natural perennial rivers and lakes) ; situated at the base of a hill (providing fodder for cattle and wood for fuel); inhabited hy the sadras (agricultural and industrial labour) artisans and craftsmen, and traders (engaged in their respective vocations); where extensive agricultural operations are undertaken (by the cultivators); where inhabitants are loyal, wrathful to enemies or free from vices (ripudveși) ; and who ungrudgingly bear the burden of taxation even when excess levies are imposed; which is ·86 कामन्दकीय नीतिसार visited by foreigners (from different other kingdoms for trade or other purposes) ; where people are pious (who follow their respective modes of life as prescribed in the Dharınaśāstra); who possess enough livestock and wealth, and where popular leaders (rüyakah) are not foolish and sensuous or addicted to sensual pleasures. Such a land should be developed at all costs (with all possible etforts), as it becomes the root of all prosperity. जनपदगुणानभिधातुमाह-स्वाजीव्य इति । स्वाजीव्यः सुखमाजीव्यते श्रेण्यादिभिः, अविरहितत्वात्। भूगुणैरनन्तरोक्तयुक्त इति। भूमिभूमिनिविष्टोजनपदश्च राष्ट्रशब्देनात्र गृह्यते। सानूपः [सारुपः इति मूलग्रन्थे] सजलभूमियुतः इक्षशाल्यादि (नानाशस्य) प्रभवलात् । पर्वताश्रय इति तृणकाष्ठादि सौकर्य सम्पादनात् । शूदकास्वणिकप्राय इति। विधेयत्वाद् यथेष्टभोग्यो भवति। महारम्भः, महान्तः कृष्याद्यारम्भाः कृषीवलानां कर्षकानां यत्र स तथा ॥५४ ।। सानुराग इति। सानुरागः स्वामिनि। रिपुद्वषी स्वामिशत्रौ द्वषवान् । पीडाकरसह इति स्वचत्रकृतां पीड़ामल्पकोशत्वादधिकमपि करमाततं सहत इति। पृथुविस्तीर्णः । नानादेश्यैः समाकीर्णः सकलंदेशजनर्वाणिज्या (या) यातैराकीर्णः पण्य प्राचुर्यकरत्वात्। धार्मिक इति धर्मस्य षष्ठांश- दानेनोपकरोतीति। पशुमान् क्षीरघृतादिभिरूपकरोतीति। धनी धनित्वात् दन्डकरादिभिर्न पीब्धत इति ॥५५॥ अपरच, ईगिति। अभिहितस्वम्पः। जनपदो राष्ट्रम्। शस्तः सद्भिः कृताशंसः। मूर्खा बुद्धिरहिताः। व्यसनिनो विषयासक्ताः। नायकाः प्रजासु मुख्या यस्य। सोऽतिसन्धानपरो न भवति, अतिसन्धातुं न शक्यते। तं तादूग्भूतं जनपदं वर्धयेद् वृद्धिं नयेत् प्रयत्नेन । तस्माजन- पदात् , सर्व सर्वाङ्गमपि राज्यम्, वर्धते बृद्धि यातीति ।। ५६ ॥ १० दिभिहितत्वात् , दिहितत्वात् ; अरहितत्वात् "धनसम्पभजनवान् पृथुसीम महाखातमुचप्राकारगोपुरम् । समावशेत् पुरं शैलसद्धिन धनाश्रयम् ॥ ५७। +6 समावसेत् +०सरिनमरु 57. Forts or fortifierl townships, which may be of four kinds according to location) viz., hill fort (built on a hill), watery fort (built on an island in the midst of a river or surrounded by low lands), desert fort, and forest fort, should be constructed (for the security of the kingdom). Each of them. must be of-extensive area surrounded by a deep moat or ditch (mahakhaton) and well protected by high ramparts fitted with strong gateways (uccaprdkdragopuram). These constitute the dwr gasom pod).

·कामन्दकीय नीतिसार
87
राष्ट्रप्रकृतेगुणसम्पदमभिधाय दुर्गप्रकृतिमभिधातुमाह-पृथुसीमेति। पृथुसीम विस्तीर्ण मुख-
भूमिः। महाखातमिति महान्ति खातानि परिखाः। तथा च कौटिल्यः-"महा परिखास्तिस्रो
दण्डान्तराः कारयेत् चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डान् विस्तीर्णाः" इति ॥ (को. अर्थ. २॥३॥४) ।
उच्चप्राकारगोपुरमिति, प्राकारः, वप्रस्योपलक्षणार्थ:" तथा च गुरु-"वप्रस्योपरि प्राकारं विष्कम्भ-
द्विगुणोत्सेधमष्टकं द्वादशहस्तादूर्वमोज युग्मं वा आचतुर्विशतिहरतात्” (को. अर्थ. २॥३॥७) इत्यादि ।
एवं विधीचप्राकारो गोपुरं च प्रतोलीद्वारं यस्य तत् समावसेत् राजा। समुदायस्थानं स्थानीयम् ।
शैलसरिन्मस्वनाश्रयमिति, पर्वतोदकधन्ववनदुर्गाणामन्यतमदुर्गाणामन्यतमदुर्गाश्रयम् ॥५॥
बाहिरिकाभूमिः उच्चवनोपलक्षणार्थम् ३० स्थानीय समुदयस्थानम्।
99
जलवद् धान्यधनवद् दुर्ग कालसहं महत् ।
दुर्गहीनो नरपतिर्वाताचावयवै समः ॥ ५८ ।
58. A fort with sufficient provision for water and stocks of grain
(foodstuff) would be able to withstand a seige or other enemy actions.
Such a fort is considered really great (mshot, impregnable). A king
without a fort is as helpless as clouds driven by a storm.
जलवदिति प्रचुरजलम् । धान्यधनवदिति। धान्यान्यष्टादशापि, धनं सुवर्णादिरन तत्
सम्पनम् । हुर्ग कालसह निचयसम्पनत्वात्। विस्तीर्णत्वान्महत्। दुर्गहीनो नरपतिर्वाताचावयवैः
समोऽलब्धावस्थितिभवतीत्यर्थः ॥५८॥
औदकं पार्वतं वार्शमैरिणं धान्वनन् तथा।
प्रशस्त शास्व"मतिमिर्दुर्ग दुर्गोपचिन्तकैः॥ ५६ ।
47 शस्तं प्रशस्तम्
59. Thus the five types forts viz., audaka (protected by Aowing
water), pärvata (hill fort), vårkşair (forest forts), giriņa (fort in an
arid waterless area) and dhanvana (fort in a sandy desert area) are
considered worthy (for purposes of security of the kingdom) by the wise
men conversant with the science of fort constructions.
शैलसरिन्मस्वनदुर्गाश्रयमित्युक्त तदेव व्याख्यातुमाह-औदकमिति ।
औदकं वा दुर्ग
प्रचुर जलसम्पन्नम्, कौटिल्येन द्विधोक्तम्, अन्तद्वीपं स्थलं वा निनावरुद्धम्। पार्वतं प्रास्तरं गुहा वेति,
एतदपि विधेवोक्तम्। वार्ड' वृक्षदं न वृक्षबहुलत्वात् अतिगहन', तदपि खननोदकं स्तम्बगहन' वेति
द्विषेवोकम् । ऐरिणमिति, इरिणे निर्जले देशे भवमैरिणम् । निस्तृणस्तम्बजली देशे धन्वा तत्र भवं
धावनमिति। अत्र नानयी यो साम्यम् । एवं गुरोमंतेनाष्ट दुर्गाणि। एतन्मते पश्चैव प्रशस्तानि ।
प्रशस्तमनशिष्ट शास्त्रमतिभिर्दुर्ग दुर्गोपचिन्तकैराचारिति ॥५६ ॥

·88 कामन्दकीय नीतिसार जलानायुधयन्त्रात्य धीरयोधरधिष्ठितम् । गुप्तिप्रयानमाचार्या दुर्ग समनुमेनिरे ॥६० । .48 48 शस्त्राव्य 60. In the opinion of the acāryas (teachers of polity) a fort worth the name should have sufficient arrangement for water and provisions as well as abundant stocks of weapons and other implements for war, strong garrisons of heroic soldiers and adequate secret shelters (for the safety of the king and his entourage during enemy operations). दुर्गगुणानभिधातुमाह-जलेति । जल प्रचुरतममन्नं च। आयुधानि च धनुरादीनि। यन्त्राणि सर्वतोभद्रजामदग्न्यादीनि तैरान्य सम्पन्नम्। धीरयोधैः शौर्यशिल्पसम्पन्नैः, [ धैर्यशालियोद्ध- पुरुषः]। सुष्ठवधिष्ठितं कृतरक्षम् । गुप्ति प्रधानं रक्षाप्रधानं, रक्षा च प्रधाना दुर्गस्य। आचार्याः शक सुरगुरुप्रभृतयः, समनुमेनिरे सम्यगनुमतिं दुर्गविपये कृतवन्तः ।। ६० ।। सापसाराणि दुर्गाणि भुवः सारूप जाङ्गलाः । निवासाय प्रशस्यन्ते भूभुजां भूतिमिच्छताम् ॥ ६१ । सानूप 61. A king desirous of prosperity should select for his residence such a fort as providing adequate secret outlets for reinoval of the royal entourage (in times of emergency) to shelters and having suitable water and land resources. सापसाराणीति। तथा सापसाराणीति निरुद्ध दुर्गे यत्र पुत्र कलत्राद्यपसार्यते। तादृशानि दुर्गाणि, तथा सारूप ( सानूप ) जाङ्गला भुवः, जलस्थलमाया भूमयश्च निवासाय प्रशस्थन्ते। भूभुजां भूतिमिच्छतामिति प्रतीतम् ।। ६१ ।। बहादानोऽल्पनिःस्राव ख्यातः पूजितदेवतः। ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णो हृद्य आप्त रधिष्ठितः ॥ ६२ । मुकाकनक रत्नाढ्यः पितृपैतामहोचितः । धर्मार्जितो व्ययसहः कोशः कोशक्षसम्मतः ॥ ६३ । ७० स्वाप्त 62-63. Kosa (Royal Treasury), according to experts in public finance (kośajña), should be endowed with multiple means of income (by way of revenue collection) and limited or restricted outlets for expenses (by observance of rules of economy), which enjoys credit (in public estimation), where regular offerings are made to the deities (presiding deities of wealth and prosperity), which is full of desired ·कामन्दकीय नीतिसारः 89 commodities (for trade, yielding profit) and which is supervised by trusted officials of proven character. It should be rich with accumulation of pearls, gold and precious jewels, inherited from ancestors as heirlooms as well as earned by righteous means (by normal course of revenue collection) and hence capable of bearing the burden of expenses (vyayasahah). कोशप्रकृतेगुणसम्पदमभिधातुमाह-बह्वादान इति । बह्वादानः बह्वादानमायो यस्य, अल्प- निःस्रावोऽल्पव्यय इत्युभयं न्यायेनैवेति भावः। ख्यात इति निःशेषविषयव्यवहाराईः। पूजितानि श्रीधनदादीनि दैवतानि यस्मिन्, तत्पूजयाः क्षयो न भवतीति भावः। ईप्सित द्रव्य सम्पूर्ण इति सुवर्णादीप्सित धनसम्पमः। हृद्य इति मनोरमो महालिकारसम्पन्नत्वात् । स्वाप्त रधिष्टित इति सुष्ठयोपधाशुद्धत्वाद्य.आप्ता विश्वास्या ( विश्वस्ता ) स्तरधिष्ठितो रक्षितः ।। ६२ ॥ मुक्तेति। मुक्ताकनकरत्नाव्य इति प्रतीतम् । पुनरुच्यते आदरदर्शनार्थम् । पितृपैतामहोचित इति, पितुरपि पैतामह इति। न्यायोपार्जितत्वादुचितो विजिगीषोधर्मार्जितत्वात्, व्ययसह इंति प्राचुर्याद् व्ययं सहते नैव क्षीयत इत्यर्थः। कोश एवं विधः कोशज्ञानां सम्मतोऽनुमतः ॥ ६३ ॥ धर्महेतोस्तथाऽर्थाय भृत्याणां भरणाय च । आपदर्थ च संरक्ष्यः कोशः कोशवता सदा ॥६४। 61 धर्मपूतो यथार्थाय 64. Kosa (the accumulation of wealth in the treasury) should be utilised for religious purposes (purposes approved by the śāstras), for purposes of increasing wealth (by investment in industries and tracle) and for the maintenance of attendants and dependents as well as for making provision against emergencies. कोशविनियोगमभिधातुमाह-धर्महेतोरिति। कोशस्योपार्जनं धर्महेतोधर्मनिमित्तम् । तथा अर्याय, अर्थनिमित्तम्। मृत्यानां भरणार्थम। आपदर्थं च रक्ष्यः। कोशः कोशक्ता सदेति प्रतीतम् ॥ ६४ ॥ पितृपैतामहो वश्यः संहतो बचवेतनः। विख्यातपौरुषौर्जित्य कुशलः कुशलेवृतः॥६५। नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः । नानायोधसमाकोनीराजित हयद्विपः॥६६ । प्रवासायास दुःखेषु युद्धषुच कृतश्रमः । अध्यः क्षत्रियमायो दण्डो दण्डविदाम् मा ६७। पौरखो जन्यः नानायौष 65-67. Experts in the science of polity hold that Dando (or balo, ·90 कामन्दकीय नीतिसारः army) would constitute dandasanipad, a source of power and strength of the king, if it is endowed with the following qualities. The army should be composed of soldiers, loyal for generations (pitypaitamahovasyah i.e., not of foreign extraction), well-organised and regularly paid, renowned for valour and fighting power, skilful themselves and led by skilful commanders. The army should be fully equipped with different types of arms and weapons, manned by experts experienced in different kinds of warfare. (operations of land army, of navy etc). The army consisting of different classes of soldiers (caturaiga, footmen and others) and war horses and war elephants should be duly purified by Nirajana ceremonies (to instil divine grace in theni necessary for victory). Further the soldiers should be accustomed to prolonged stay abroad (on military duty) and under difficult circumstances, who ungrudgingly put in hard labour during military actions with unflinching devotion (advaidhya i.e., without any dvaidhibhāva or hesitation), and of ksatriya extraction (the warrior caste, the special feature of whom is loyalty and devotion). श्लोकत्रयेण दण्डप्रकृतेर्गुणसम्पदमभिधातुमाह-पितृपैतामह इति । पित्रादिकमायातः। वश्य इति विधेयः। संहत इत्यविभिन्नः। दत्तवेतन इति कृतभरणः। विख्यातपौरुषौजित्यः इति, विख्यातं प्रसिद्धिं गतं पौरुषौजित्य पुरुषस्य बलवत्वम् 'उर्ज' पलप्राणनयोरिति पाठात् । पौरुष बलवत्ता प्रख्याता यस्य स तथा। कुशलः सर्वायुधयुद्धकुशलः । कुशलतः कुशलैरेवाधिष्ठातृभिः परिवृतोऽनुगतः ॥ ६५ ॥ नानेति। नानाप्रहरणोपेतो धनुःकुन्ताऽसिचक्रगदाद्यायुधयुक्तः। नानायुद्धविशारद इति जल- स्थलखनिकाकाशयुद्धादिपण्डितः। नानायोधसमाकीर्ण इति जलस्थलादियोधसङ्कीर्णः। नीराजितहय- द्विप इति। तथा अत्र कौटिल्य:-"नीराजनामाश्वयुजे कारयेनवमेऽहनि। यात्रादाववसाने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः ॥” इति (को. अर्थ. २।३०५१ ) ॥ एवं नीराजिता हयद्विपा यत्रेति ॥ ६६ ॥ प्रवासेति। प्रवासायासःखेषु इत्यादि प्रतीतम्। अद्वैध्य इति परस्परं वैधीभावरहितः । क्षत्रियप्राय इति क्षत्रियाः स्वभावत एव महासत्वा भवन्तीति। दण्डश्चतुराबलं, स एवंविधो दण्ड- विदामाचार्याणां मतो मान्य इति ॥ ६ ॥ स्यागविज्ञानसस्वायं महापप्रियंवदम् । आयतिक्षममध्य मिन कुर्वीत सत्कुलम् ॥ ६८। समुत्पनेषु कृच्छषु वारणेष्वप्यसंशयम् । दर्शयत्यच्छहदयः कुलीनचतुरश्रताम् ॥ ६६ । पितृपैतामहं नित्यमध्य हृदयानुगम् । महलघुसमुत्थान मिमिवार्थमिष्यते ॥७॥ • दर्शयेत् स्वच्छदयः 68-70. (In enumerating Mitrasampad or ally as a source of power ·कामन्दकीय नीतिसार 91 to the king, it is said thus). An ally should be endowed with benevolence, knowledge of different sciences and of unwavering character. He should be well connected with illustrious families, agreeable in speech, free from malice and dependable even for the future (under changing circumr stances). Alliance should be made with such a person of noble lineage, who would unhesitatingly stand by even under listressing conditions and devise ways and means by his own ingenuity and sincerity for the king. An ally related for generations would remain constant in friendship, without any vacillation, rather conforming to the heart (i.e.. desires and designs) of the king, and would always be ready to work for the interests of the king promptly and with all his resources. मित्रप्रकृतेर्गुणसम्पदमभिधातुमाह-त्यागेति । त्याग इत्यलुब्धता। विज्ञानमिति सर्वशास्त्र- प्रवीणता। सत्वामति व्यसनेऽभ्युदये यदविकारि। महापक्षमिति बहुबन्ध्वादिवर्गम्। प्रियंवद- मिति प्रियहितवादि। आयतिक्षममित्यागामिकालेऽव्यभिचारि साधु, अद्वैध्य नेतरि शत्रौ चेति द्विधाभावरहितम् । मित्रमेवंविधं कुर्वीत । सत्कुलं सत् कुलोत्पन्नम्। सदित्युभयपक्षेऽणि व्यभिचारो नास्ति तत् कदाचिदपि न व्यभिचरतीति ॥ ६८ ॥ सत् कुलस्य गुणान् दर्शयन्नाह-समुत्पन्न ष्षिति। कृच्छ्रे वित्यापत्सु । दारुणष्पित्यप्रति- विधेयेषु। दर्शयत्यच्छहृदयः सुजनो मित्रतां गतः। चतुरस्रतामेकरूपताम् ॥ ६६ ॥ पित्रिति। पितृपैतामहमिति क्रमायातम् । शद्वैध्य शत्रुसङ्गत्या द्वैधीभावं न गच्छति । हृदयानुगं हृदयहारिस्वभावादेव। महदिति शक्तित्रयोपचितम् । लघुसमुत्थानं विजिगीषुकार्य प्रति शीघ्रमुत्तिष्ठति। एवं विध मित्रं कार्यार्थमिष्यते विजिगीषुणति ॥ ७० ॥ दूरादेवाभिगमनं स्पष्ठा"हृदयानुगा। वाक् सत्कृत्य प्रदानं च विविधो मिक्संग्रहः ॥७१ । स्पष्टार्था 71. To move forward in extending welcome, to speak clearly and agreeably (without any duplicity) and to offer cordial hospitality are the three ways of securing an ally. त्रिभिः प्रकारैमित्राणि भवन्तीति दर्शयबाह-दूरादिति । मित्रे समागते दूरादेवाभिमुखं गमनम्। स्पष्टार्था हृदयानुगा वागिति, कपटवजितः स्पष्टार्थों हृदयानुगश्च यस्याः सा तागभूता वाकू प्रयोक्तव्येति शेषः। सत्कृत्य सत्कारं कृत्वा। प्रदानं देयवस्तूनामिति। त्रिविधी मित्रसह इति, अनेनानन्तरोतने त्रितयेन मित्राणि सत्गृह्यन्ते मित्राणि भवन्तीत्यर्थः ॥ १ ॥ धर्मार्थकामसंयोगो मित्राणां विविध फलम् । यस्मादेतत् वयं न स्यात् न तत् सेवेत पण्डितः ॥ ७२ । "धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात् तु 67 यस्मिन्नेत त्रयं नास्ति तत्सेवेतन ·92 कामन्दकीय नीतिसारः 72. A sincere friend is likely to promote and fulfil the threefold interests of Dharma, Artha and Kāma. The wise (ruler) should not go in for any alliance if these three prospects are not foreseen. मित्रात्फलमभिधातुमाह-धर्मेति। धोऽर्थश्व कामश्च येन सहायेन संयुज्यते प्राप्यते मित्रेण, तदिदं मिलात् त्रिविध फलम्। यस्मिन्नेतत् त्रयं व्यस्तं समस्तं वा नास्ति न तत् सेवेत पण्डितो विवेकीति ॥२॥ भादौ तन्थ्यो बृहन्मध्या विस्तारिण्यः पदे पदे। यायिन्यो न निवर्तन्ते सतां मैथ्यः सरित्समाः ॥ ७३ । ७० निवतिन्य 73. The nature of a good friend is comparable to the course of the river, lean and shallow in its early stage (i.e., when the river comes down the hill side), deep and wide in the middle (while coursing through the plains) and widening at every stage, flowing unceasingly and unchecked. मैत्रीस्वरुपमभिधातुमाह-आदाविति। सतां सत् पुरुषाणां । मैत्र्यो मित्रता। सरित्समा नदीसमा:, कथमित्याह-आदौ तन्व्यो जलप्रदेशस्यादावल्पवात् । बृहन्मध्याः, मध्यप्रदेशे बहु- जलस्यात् । विस्तारिन्यः पदे पदे स्थाने स्थाने। यायिन्य इति निर्वहणशीलाः। न निवतिन्यो न निवर्तनशीला भवन्ति । प्रतिपमनिर्वहणशीलत्वात् सताम्, एवं विधा मैत्री यत्र तदेव मित्रमिति ॥३॥ 39 औरसं कृतसम्बद्ध तथा वंशक्रमागतम्। रक्षितं व्यसनेभ्यश्च मिवयं चतुर्विधम् ॥ ७४ । ..मैत्रसम्बद्ध तन्त्रम्वद्ध . ०० देश 74. Friends may be of four classes : viz., aurasam (related by blood), maitrasambaddham (political compact for obvious reasons), deśakramāgatan (alliance in consideration of situation in the mandala or interstatal circle) or vomiakramāgatam (a variant, an alliance subsisting for generations) and rakṣitam, alliance in return of (protection given during his danger or afflictions). कारणैरपि मित्रभेदानमिधातुमाह-औरसमिति । औरसमिति। औरसमिति सोदर्य भूत्वा स्वभावत एवं निग्ध, सौदर्या समिधाः शत्रवोऽपि दूश्यन्ते, भतः निग्धमौरस मित्रं भवति। कृतसम्बन्ध सम्बन्ध जनितं [तन्त्रसम्बन्धमिति, तन्त्रमणले तेन कृतसम्बन्ध, भूम्येकानन्तरं मित्रमिति । मागतं पितृपैतामहमिति, रक्षित व्यसनेभ्य भापत्रः। मित्रमेवं चतुर्विध कारणचतुथ्येन मित्र भवतीति ॥४॥ तथा वंश- ·कामन्दकीय नीतिसारः 93 शुचिता त्यागिता शौर्य समानसुखदुःखता। अनुरागश्च दापत्यं च सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥ ७ ॥ सत्यवाचः 75. The essential qualities of a friend are therefore, purity of conduct, spirit of sacrifice, valour, participation in weal and woe, devotion and sincerity, ingenuity and truthfulness or honesty of purpose. भूयोऽपि मित्रगुणानभिधातुमाह- शुचिटेति। शुचिताऽर्थव्यये । त्यागिता संव्यवहार- विषयेऽलुब्धत्वम् । शौर्य' विजिगीषोः 1 साहाय्यदानेऽभीरलम्। समानसुखदुःखता विजिगीषुणा सह सुखी दुःखी वा। अनुरागश्च विजिगीषौ। दाक्ष्य च विजिगीषुकार्याणां सम्पादने। चामृषावादश्च । एते सुहृद्गुणाः, एभिर्गुणैर्युक्तः सुहृद्भवतीति ॥ ५ ॥ 31 विजिगीषुणा सहायदाने ; विजिगीषुकार्याणां सम्मादने तदर्थे धनुरागश्च संक्षिप्त मिवलक्षणम् । यस्मिन्न तन्न तन्मित्र तवात्मानं न निक्षिपेत् ॥ ७६ । ०१ तदर्थहानुरागश्च यस्मिन्नेतत्तु तनि तत्रात्मान विनिक्षिपेत् ।। 76. In brief, the special features of ari ally are-desire for promoting the interests of the king and expression of sincere love for him. In the absence of these fcatures one should not throw hiinself in such a company. विस्तरेण मित्रसम्पदमभिधाय संक्षेपेणाभिधातुमाह-तदर्था इति। तदर्था विजिगीषुनिमित्ता। ईहा यत्किश्चिदीहते तत् सर्व विजिगीषु हितार्थमेवेति । अनुरागश्च तद्विषय एव वाड्मनः कायकर्मभिरपि विजिगीषुहितकारित्वमित्यर्थः । एतत् संक्षिप्त मित्रलक्षणं, गुणद्वयमेव मित्रत्वे लिङ्गमित्यर्थः । यस्मिन् मिन्ने एतद् गुणद्वयं तदेव मित्रं तत्रात्मान विनिक्षिपेत् तत्रात्मसमर्पणं कर्तव्यमिति ॥ ७६ ॥ इति स्म राज्यं सकल समीरितं परा “प्रतिष्ठाऽस्य धनं ससाधनम् । गृहीतमेतत्रिपुणेन मन्त्रिणा विषर्गनिष्पत्तिमुपैति शाश्वतीम् । ७७। 6. परं .0 सुसाधनम् 00 गृहीतमेव त्रिगुणन 77. Thus have been explained the essential features of the kingdom in its full complements (seven constituent elements). It is well established by the strength of treasury and proper use of coercive power (sådhana)

·94
कामन्दकीय नीतिसारः
.
under the supervision of efficient ministers, leading to the achievement
of trivarga (dharma, artha arid kāma) by the king.
उपसंहरबाह-इतीति । इत्येवमभिहित प्रकारेण ।
राज्य सप्ताङ्गम्।
सकल समीरित
व्याख्यातम् । अस्य राज्यस्य परोतकृष्टा प्रतिष्ठा स्थितिहेतुः। धन कोशो द्रव्यचयः। साधन-
मिति चतुरङ्गो दण्डस्तेन सह स्थितिहेतुः, अस्य राज्यस्येति सम्बन्धः। गृहीतं प्रतिगृहीतम् । एतद्-
राज्यम् । निपुणेन मन्त्रिणा त्रिवर्गनिष्पत्तिसुपैति। शाश्वतीमविनश्वरमिति ॥७॥
यथाऽन्तरात्मा प्रकृती रधिष्ठितश्वरावर
विश्वमिदं समश्नुते।
तथा नरेन्द्रः प्रकृतीरधिष्ठितधरावरं
विश्वमिदं समभुते ॥ ७८।
67 प्रकृते
78. Just as the great soul of the universe (antarātnui) residing in
the midst of elements of nature, lords over the whole world, so also the
king endowed with the sevenfold elements (saptūnga prakrti) of state
dominates over the earth (kingdom).
तथैवान्तरात्मसमवेत (प्रकृतिवत्) स्वामिनाऽधिष्ठित राज्य कार्यकारीति दर्शयबाह-यथेति ।
यथाऽन्तरात्मा परमात्मा। प्रकृतीरात्मव्यतिरिक्ताः शरीरप्रकृतीः। अधिष्ठितो व्याप्य स्थितः।
चराचरं स्थावरजङ्गमम् । विश्वमिदं समन ते व्याप्नोति। तथा नरेन्द्रः प्रकृतीरमात्यादिकाः समधिष्टतः
स्वीकृत्य विश्व राष्ट्र समश्नुते भुनक्ति ॥ ४॥
प्रकृतिभिरिति सम्यगचितो
जनपदमादरवांस्तु पालयेत्।
जनपद परिपालनाधिर
स्पृशति नृपः परमं श्रियः परम् ॥ ७६ ।
60 सम्यगन्वितो
०व्रजति
79. The kingdom, perfectly organised in all its (seven) elements,
should be governed with affection by the king. Because by careful and
just administration of the kingdom only can the king enjoy supreme
prosperity.
प्रकृतिभिरिति। इत्युक्तगुणसम्पतिः प्रतिमिरमात्यादिकाभिः। सम्यगचितः (सम्यगन्वितः)
सम्ममः। जनपदं राष्ट्रम्। भादरवान् नीत्यादरेण। पालयेद् यदि नयेत्। जनपद परिपालनात्
परमसमसकोशदण्या परमं श्रियः पदं चिरं पहुकालं स्पति, एकच्छ पृथिवीपतित्व प्रामोतीत्यर्थः ॥५॥

·कामन्दकाय नातिसार: 95 प्रकृतिगुणसमन्वितः सुधीजति नृपः स्पृहणीयतां पराम् । भवति च स रणेषु विद्विषाम प्रबल छ श्वसनः पयोमुचाम् ॥ ८० । इति कामन्दकीये नीतिसारे स्वाम्यमात्यजनपदवर्गकोशदण्डमित्राणि (प्रकृतिसम्पमाम ) चतुर्थः सर्गः॥ 70 स च भवति श्वसन इव प्रवल 80. A king with the assistance of well qualified prakytis gains the highest esteem of the wise, and wins victory over his enemies in battles by scattering their forces as clouds are scattered by strong wind. एतदेव समर्थयबाह-प्रकृतीति । प्रकृतिगुणसमन्वित इति प्रकृतिगुणैः ( प्रकृतिसम्पत्) प्रकरणोतगुणैः कुलशीलादिभिरन्वितः सुधीः सुविज्ञः ( सुप्रज्ञः ) व्रजति नृपः स्पृहणीयतामाश्रयणीयता परासुत्कृष्टाम् । स्पृहनीयञ्च सद्भिराश्रितत्वात् । अनन्तरं च स नृपो रणेषु समरेषु विद्विषां शत्रूणां प्रबल इव प्रचण्ड इव, श्वसनो महावातः, पयोमुचा मेघानां, यथा प्रचण्ड पवनेन मेघाः खण्डशः क्रियन्ते तथा प्रकृतिगुणसमन्वितेन राजा शत्रव इति ॥८॥ इति प्रकृतिसम्पत्प्रकरणम् । इति कामन्दकीय नीतिसारटीकायामुपाध्याय निरपेक्षानुसारिण्यां प्रकृतिसम्पदनाम चतुर्थः सर्गः ॥

·पञ्चमः सर्गः ८। स्वाम्यनुजीविवृत्तप्रकरणम् । इत्यर्थवृत्तिसम्पन्नाः' कल्पोवृक्षोपमं नृपम् । अभिगम्य गुणैर्युक्त सेवेयुरनुजीविनः ॥ १। 1वृत्तस्थं वृत्तसम्पन्नाः १ सेवेरमनुजीविनः Sarga-V Prakarana 8. . . Sprūmyanujivizyttaiii (Relation between the Lord and his dependents) 1. A king devoted to his duties (i.e., royal duties of prajipälana) and equipped with strong vịttis or prakſtis (particularly kośa and danda or treasury and army), and who is generous like the Kalpa urksa (legendary celestial tree fulfilling all desires), may be resorted to by dependents. अनन्तरं स्वामिनोऽनुजीविनां च गुणसम्मदुक्ता। प्राधान्यात् तेषां परस्परं वृत्तमनुष्टानं चाह वृत्तस्थमिति। वृत्तस्थं वृत्तिसम्पन्नं । वृत्तमनुष्ठानं विजिगीषुवृत्तं पृथिवीपालनादिकं, तस्मिंस्तिष्ठतीति वृत्तस्थस्तं स यनुजीविष्वर्थी भवति। वृत्तिसम्पनमिति वृत्तिहेतुत्वात् कोशो वृत्तिस्तत्सम्पनः, अर्थ्यपि कोशरहितः किं दास्यतीति भावः। कल्पवृक्षोपममिति, ईप्सितफलदायिनं दानशक्तियुक्तमित्यर्थः। नृपं स्वामिनम् अभिगम्यगुणराभिगामिकैः कुलुशीलादिभिरनन्तरोक्तैर्युक्त समन्वितं सेवेरन् सेवकत्वेनो- पतिष्ठेरन्, अनुजीविनो भृत्याः ॥१॥ द्रव्य प्रकृतिहीनोऽपि सेव्यते सद्गुणान्वितः । भवत्याजीवन तस्माच्छाप्यं कालान्तरादपि ॥२। धर्म 4 सेव्यः सेव्यःगुणान्वितः 2. Even without material properties (dravya prakrti i.e., ministers, treasury etc.), a king possessing necessary qualities may be resorted to for the prospect of an honourable living in the future. पक्षान्तरं दर्शयन्नाह-द्रव्यप्रकृतीति। द्रव्यप्रकृतिहीनोऽपि कोशप्रकृतिविहीनोऽपि सेव्यः स्वामी- सेव्यगुणान्वितः आभिगामिकगुणयुक्तः । कस्मादित्याह-भवत्याजीवनं भरणं श्लाघ्य स्पृहणीयतरं कालान्तरादपि तस्मात् जीवनं भवत्येवेति। साम्प्रतिकाभावेऽपि गुणयुक्तत्वादुपजीवनं भवेदिति ॥२॥ अपि स्थाणु रिवासीत् शुष्यन् परिगतः क्षुधा। न त्वेवानात्मसम्पमा वृत्तिमीहेन पण्डितः॥३। । •स्थाणुवदासीत ·कामन्दकीय नोतिसार 97 3. A conscientious person would rather remain inactive like a withering tree or suffer from acute hunger than accept service under a king devoid of royal qualities (anātmasam panna). असेव्यस्वामिनमभिधातुमाह-अपीति। स्थानुश्छिन्नशाखस्तर, स इव शुष्यन् परिगतः क्षुधा आसीत तिष्ठेत् न त्वेव कदाचिदनात्मसम्पन्नादनन्तरोत्तात्मसम्पद्गुणरहिताद् वृत्ति जीवनमीहेन । पण्डितो विवेकीति ॥६॥ अनात्मवान् नयद्वषी वर्द्धयरिसम्पदः । प्राप्यापि महदेश्वर्य सह तेन विपद्यते ॥४। •विनश्यति 4. Sucha king log his unjust actions indirectly contributes to enhance - iment of eneiny prosperity (arisampad) (i.e., by neglecting his oun interest:), and however much wealth be my acquire, he perishes along with it ultimately. एतदेव दर्शयन्नाह -अनात्मवानिति। अनात्मवान् नयं द्रुष्टुं शीलं यस्य सः नयद्वेषी । वर्द्धयन्नरि- सम्पदः इत्यनात्मवत्तयैवारीणां सम्पदो वर्द्धयति, स काकतालीयवत् प्राप्यापि महदैर्य, सह तेनैश्वर्येन अनुजीविना च सह विपद्यते विनश्यति। अतोऽनात्मवान् न सेव्य इति भावः ॥ ४ ॥ लब्धावकाशो निपुण आत्मवानधिकारवान्' । स्थाने स्थैर्यमवाप्नोति मतिकर्मसु निश्चितः ॥५। 7 आत्मवत्यविकारवान् • मन्त्री कर्मषु ; वुद्धिसाभ्येषु 3. Having gut an opportunity of service under a ruler of qualities, skilful and unwavering person secures permanence of his position by l'endering good counsel and firm ani levoted service. एतदेव समर्थयमाह--लब्धावकाश इति । लब्धावकाशः प्राप्तसेवावसरः। निपुणं सुश्लिष्ट यथा भवति तथा। आत्मवति स्वामिनि । अविकारवानिति सर्वप्रकार (शरीरवेषादि) विकाररहितः । स्थाने सचिवादिपदे। स्थैर्य स्थिरत्वमवाप्नोतीति। मतिकर्मषु वुद्धिसाध्येष्वनुष्टानेषु, निश्चितः कृत- निश्चय इति संक्षिप्तमिदमनुजीविवृत्तमिति ॥५॥ मायत्यां च तदात्वे च यत् स्यादास्वादपेष(शाल । तदेव तस्य' कुर्वीत न लोकविष्टमाचरेत् ॥६। तत् क्लिश्यन्नपि 6. In rendering service he should be careful that his actions are conducive to all concerned in the present as well as in future, but never against their interests even if it entails in his personal suffering.

·98 कामन्दकीय नीतिसारः अनुजीविना नोभयलोकविरुद्ध आजीवमभिलषणीयमिति दर्शयबाह-आयत्यामिति । आयत्या- मागामिनि काले। तदात्वे वर्तमानकाले च। यदास्वादपेशलमारवादरमणीय, तदाचरेदिति । अर्थाधिकारिविषयोऽयमुपदेशः। यद्यर्थाधिकारी तदा त्वर्थलोलुपो भक्षयति तत् तदात्वे, भास्वादपेशलं भवति। किंतु आयत्या लेखदानकाले वधबन्धादिभिः कटुकास्वादं भवति । यत् तु स्वाम्यनुमत भश्यते तदा आयत्यां तदात्वे चास्वादपेशलं भवति। तदेव किश्यापि, क्षुधयेति शेषः। कुर्वीत । अर्थाधिकारीत्यर्थादापद्यते। न लोकद्विष्टमिहलोकपरलोकविरुद्धमाचरेत् । स्वामिनमतिसन्धायार्थभक्षणे* लोकद्वयविरुद्धो भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ 1 लोलुपा लक्षणे तिलाश्वपकसंश्लेषात् प्रामु वयधिवासताम् । रसो न भक्ष्यस्तद्गन्धः" सर्वे साङ्कामिका गुणाः ॥७॥ अपां प्रवाहो गाङ्गो वा समुद्र प्राप्य तद् रसः। भवत्य पेयस्तद् विद्वान् नाश्रयेदशुभारमकम् ॥ ८॥ 10 11 भक्षास्तद्गन्धाः 18 भवत्यवश्यं तद् - वासनाम् 19 गाङ्गोऽपि 7-8. Sesamum seeds kept with Campaka flowers acquire the latter's fragrance, but those who consume garlic (rasona) acquire its bad smell. So men are also susceptible to contagion. The water of the Ganges flowing into the sea invariably acquires the latter's (salty) taste. That is why no conscientious person would seek the company of an unrighteous man. कोशवान् कल्पवृक्षोपमोऽप्यशुभात्मको म्लेच्छादिर्ण सेव्य इति दर्शयबाह-तिलाश्चेति। तिलाः शस्यविशेषाः, चम्पकपुष्पसंश्लेषात् तिलमान्यस्तनागचम्पकसम्पर्कात् , तदधिवासतां ( वासना ) तद्गन्धित्वं प्राप्न वन्ति। ततश्च पीड़ितेषु तिरेषु चम्पकतैलं भवतीति संसर्गजोऽयं गुणः। रसोनभक्षाः पुरुषास्तगन्धाः रसोनगन्धा एव भवन्त्ययं संसर्गजो दोषः। एवं च सर्व गुणा इति पुरुषधर्माःसाइामिकाः सङ्कमणशीलाः। तस्मादविशुद्धः सङ्गः परित्याज्य इति ॥७॥ एतदेव समर्थयबाह-अपामिति । अपां जलानां, प्रवाहः ओघः, गाङ्गोऽपि अमृतमयोऽपि, सभुक्षारं, प्राप्य गत्वा, तटसः क्षारः, भवत्यवश्य निःसन्देहम् । तत् तस्माद विद्वान् पण्डितो विवेकी अशुभारमकमकुलीनं म्लेच्छादिकं नाश्रयेद् न सेदेत, तत्सङ्गात् तत्सम एव भवतीति ॥८॥ क्लिश्यन्नपि हि मेधावी शुद्ध जीवनमाचरेत् । तेनेह लाध्यतामेति लोकेभ्यश्च न हीयते ॥ ९ । 9. A wise man, even if beset with difficulties, will pursue a pure (honest) living, as thereby he will gain respect in the society which will never decline (in this world and the next).

·कामन्दकीय नीतिसारः 99 एतदेव द्रयितुमाह-क्रिश्यनपीति। क्लिश्यनपि दौर्गत्येन बुभुक्षादिभिः क्लेशं गच्छश्वपि । मेधावी बुद्धिमान् । शुद्ध न्याय्यम् । जीवनं जीविकाम् । आचरेदातिष्ठत् । शुद्धता च जीवनस्यात्म- सम्पन्नत्वात् स्वामिनो यथोक्तसेवाधर्मादधिगतत्वम् । तनेहलोके श्लाघ्यता स्पृहणीयतामति प्राप्नोति । लोकेभ्यश्च हपरलोकबन्धुलोकेभ्यश्च न हीयते न प्रच्यवते ॥ ६ ॥ अभिलप्यं स्थिरं पुण्यं ख्यातं सिद्ध निषेवितम् । सेवेत सिद्धिमन्विच्छन् श्लाघ्य विन्ध्यमिवेश्वरम् ॥ १० ॥ 14 अभिलक्ष्य 14 सदभिः 10. A inan securing a successful career (for himself) should crve the lord, who like the great Vindhya mountain, possesses a towering pera sonality (visible from a distance), firmness (of decisions). anal purity (of conduct), and who is wilely renowned (for his qualitics), and who is always resorted to by the honest people. सेव्यस्वामिस्वरूपमभिधातुमाह-अभिलष्य(क्ष्य)मिति विभ्यमिवेश्वरं सेवेत इति सम्बन्धः । अभिलष्य(क्ष्योमुन्नतिमत्त्वाद् दूरादेवाभिलक्ष्यते विन्ध्यः पर्वतः । ईश्वरोऽपि वहनां मध्ये त्यागशौर्यादिभि- खानकोतित्वादेवाभिलक्ष्यते। स्थिमिति, विन्ध्य पर्वतोऽप्यविचलवात् स्थिरः। ईश्वरोऽपि स्थितन चलतीति। पुण्यमिति पवित्रः। विन्ध इव ईश्वरोऽपि पुण्ययोगान् महाकुलोत्पन्नत्वेन पुण्यः । ख्यातमिति विन्ध्यो जाद्विदितः, ईश्वरोऽपि महाविजिगीषुत्वेन ख्यातः। सद्भिनिषेवितम् इति' मन् पुरुषनिषेवितं सिद्धिमिच्छुभिः। ईश्वरोऽपि सर्वार्थसिद्धिमिच्छभिरिति विन्ध्यसमानमीश्वरं सेवतेति । सिद्धिमन्विच्छन्निति विन्यमष्टमहासिद्धीनां मध्येऽभिलषितां सिद्धिमन्विच्छन् । ईश्वरमपि लोकद्वय- सिद्धिमन्विच्छन्निति। श्लाय स्पृहणीयं विन्ध्यमिवेश्वरं चेति ॥१०॥ इति सद्भिः साधुजनक्षत्राभ्यां सेवितम् । दुरापमपि लोकेऽस्मिन् यद्यद् वस्त्वभिवाञ्छति । तत्तदाप्नोति मेधावी तस्मात् कार्यः समुद्यमः ॥११ । 11. Though it is difficult indecil to obtain fulfilment of all desires in this world, still a prudent person achieves them by sheer intelligent and energetic actions (efforts). अभिमतगुणः स्वामी न प्राप्यत इत्याशवाह-दुरापमिति। दुरापं दुष्प्रापमपि, अस्मिन्जगति, उद्यमी पुरुषो यद्यवस्तु धर्मार्थकाममोक्षादिकमपि, अभिवाञ्छति अभिलषति, मेधावी प्राज्ञः तत्तदाप्नोति । तस्मात् कार्यः समुदामः, आभिगामिक गुणोपेत स्वामिप्राप्त्यर्थं समुद्योगः ॥ ११ ॥ आरिराधयिषुः सम्यगनुजीवी महीपतिम् । विद्याविन शिल्पाद्यरात्मानमुपपादयेत् ॥ १२ । 12. A true servant (dependent) intending to serve the king can do ·100 कामन्दकीय नीतिसार it only through his learning (knowledge of the Sastras), disciplined conduct and acquaintance of arts and crafts. स्वामिगुणानभिधाय, अनुजीविगुणानभिधातुमाह-आरिराधयितुरिति, भाराधयितुमिच्छुः । सम्यगिति निरूपचरितत्वेन । अनुजीवी सेवको महीपतिम् । सेवान्तरे, विद्याभिरान्वीक्षिक्यादिभिः विनयेन्द्रियजयेन। शिल्पः सकल कलाविज्ञानः। आदिग्रहणादन्यैरपि नृपाराधनगुणैः, आत्मानमुप- पादयेद् सम्पन्नं कुर्यादिति ॥ १२ ॥ कुलविद्याश्रुतौदार्यशील"विक्रमधैर्यवान्': । पपुल्सत्त्वबलारोग्यस्थैर्यशौचदयान्वितः" ॥१३॥ पैशुन्यद्रोहसम्भेदशाव्यलौल्यानृतातिगः । स्तम्भवापलहीनश्च सेवनं कर्तुमर्हति ॥ १४ । 10 शिल्प 10 शौर्य 17शीलशौचसमन्वितः 13-14. The qualities that make a dependent worthy of his position are as follows : noble lineage, learning, proficiency in the Vedas, liberality, knowledge of arts, courageousness, endurance, physical fitness, unflinching devotion, strength of body and mind, good health, firmness of mind, purity (tested by upadhās) and benevolence. He should be free from meanness, malice (spitefulness), nature of sowing dissensions, deceitfulness, avarice, rigidity or fickleness. लोकद्धयेनैतदेव स्पष्टयन्नाह–कुलविद्योति। कुलमाभिजात्यम् । विद्यानामनन्तरोकानां श्रुतम् । श्रुतं च सम्यग्रहानपर्यन्तमत्र ग्राह्यम् । औदार्यमलुब्धत्वम् । शिल्पं कलाकौशलम् । विक्रमी विविध प्रतिपक्षाक्रमणम्, धैर्यमभीरुत्वम्, कश्चिद्धीरोऽप्यविक्रान्तो भवतीति भेदः, एभिरन्वितः। वपुः शरीरं तच्च यथोक्तप्रमाणं ग्राह्यम्। सत्त्वं व्यसनेऽम्युदये यदविकारि। बलं महाप्राणता। आरोग्य रोगाभावः नीरोगता। स्थैर्य प्रतिष्ठितत्वम् । शौचमुपधाशुद्धिः। दया कारुण्यम् क्रौर्याभावः। एभिरन्वितः संयुक्तः ॥१३॥ पैशून्य पिशुनभावः, खलता। द्रोहो विश्वासघातित्वम्। सम्भेदं संहतभेदनशीलता शाव्यं वश्चकत्वम् । लौल्य आहारादिलोलुपत्वम् । अन्तमसत्यम् । तान्यत्येति, अतिगच्छति सेः रहित इत्यर्थः। स्तम्भः खब्धता, प्रश्रयरहितत्वमित्यर्थः। चापलमप्रतिष्ठितत्वम्, ताभ्यां हीनः। चकारादुक गुणैर्युको यः सेवको दोषरेमिहीनः सः, सेवनं कर्तुमर्हति सेवाफलयोगात् । इतरस्तु नाईति विफल प्रयासत्वात् ॥ १४ ॥ बसतामदता दास्य शान्तिः"क्लेशसहिष्णुता । सन्तोष शीलमुत्साहो मण्डयत्यनु जोविनम् ॥ १५ ॥ । •आपत्के 100 मक्कनु

·कामन्दकीय नीतिसारः
101.
15. But the most essential qualities considered to be ornaments of
the dependent are skilfulness, amiableness, firmness, forbearance, endurance
(in straitened circumstar.ces), sense of satisfaction, good conduct and
energy or ever-readiness to exertions.
अलहारभूतान् सेवकगुणानभिधातुमाह-दक्षतेति । दक्षता कौशलम्, आशुकारित्वं च ।
भद्रता भद्रकारित्वम् दाय स्थिररनेहता। क्षान्तिः क्षमा। क्लेशः श्रुत्तडम्ववातातपादिजन्यः, तत्
सहिष्णुता। सन्तोषोऽविषादिता। शीलं सत्स्वभावः। उत्साहः शौर्यममों दाक्ष्यं चेति कौटिल्य-
कृतलक्षणः। एते गुणा मण्डयन्त्यनुजीविनम् । गुणानामेते प्रधानभृता यातः सम्पादनीया इति
भावः ॥१५॥
अर्थ शौचपरो नित्य गुणैरेतः समन्धितः ।
भूतये भूतिसम्पन साधुविश्वासयेन्नृपम् ॥ १६ !
गुणरेभिः
16. A dependent, whose integrity in money matters is proved by
arthopadhā test, and who possesses necessary qualities (as enumerated
above), should in his own interest first of all earn confidence (about
himself) of the prospererous lord.
प्रधानतर' गुणं दर्शयन्नाह-अति। "अर्थार्थी जीवलोकोऽयम्" इति अर्थशौचं-दुष्करम् ।
न चानेन विना विश्वासः रयादित्यर्थशौचपरो नित्यम्। अनन्तरोक्तगुणैर्युक्तो भूतये भूतिसम्पन्न
प्रभुशक्तिकोशप्रकृतिकम् । साधु यथा भवति तथा। विश्वासयेत्, आत्मनि विश्वस्त कुर्यात्, विश्वस्त
सेवाफलं सम्पद्यत इति भावः ॥ १६ ॥
3
प्रचुर कोष प्रभृतिक
प्रविश्य सम्यगुचिते स्थाने तिष्ठन् स वेषवान् ।
यथाकालमुपासीत राजानं विनयान्वितः ॥ १७ ॥
१० प्रविष्टः
21 सुवेषवान्
17. Having been formally admitted into the court, a dependent who
must be properly attired should take his allotted seat and wait for his
turn to pay respect to the king with due humility
अनुजीविकृत सेवाधर्मविषयमभिधातुमाह-प्रविश्येति। प्रविश्य प्रियहितद्वारेण राजसभाम् ।
सम्यगिति प्रतीहारनिर्दिष्टे स्थाने। तिटन् वक्ष्यमानन्यायेन। सुवेषवानिति निर्मलानुतनेपथ्यवान् ।
यथाकालमुपासनाकालानतिकमेण, उपासीत सेवेत राजानं विनयान्वितः प्रत्रयवानेति ॥१७॥

·109
कामन्दकीय नीतिसारः
परस्थानासन क्रौर्यमौद्धत्य मत्सरं त्यजेत् ।
विगृह्य कथनं चैव न कुर्याज्यायसा सह ॥१८ ।
22 कथनं चापि
18. He should avoid (occupying) places anl seats allotteel ti)
others as well as expressions of deceitfulness, haughtiness and malice, 1101
should he speak disrespectfully opposing the superiors (in the court).
तत्र सभायां यत्कर्तव्यं तदभिधातुमाह--परस्थानिति। परस्य अन्यसेवकस्य । स्थानं प्रदेशम् ।
आसनं विष्टरादि, क्रौर्य क्रूरभावम्। औद्धत्य असामान्यवेशत्वम् (असभ्यक्शत्वम् )। मत्सरं
विद्याशौर्याचसहनं, त्यजेदनुजीवी। विगृह्य ज्यायसाऽधिकेन सह विरोधं कृत्वा कथनं ( विरोधपूर्विका
कथा ) न कुर्यात्। यस्माज्ज्यायान् विगृहीतः सन् सेवाविघातं करोति ॥१८॥
।
विप्रलम्भ व मायां व दम्भ स्तेय व वर्जयेत्।
पुवेभ्यश्च नमस्कुर्याद् वल्लभेभ्याध भूपतेः ॥ १६ ।
न नर्मसचिवैः सार्द्ध किञ्चिदप्य"प्रिय वदेत् ।
तेहि मर्माण्यभिनन्ति प्रहासेनापि संसदि ॥२०॥
१७स्तेय दम्भश्च
क्वचिद्
भूपतेभ्यश्च
२० तेऽस्य मर्माण्यपि प्रति
28
प्रहासेनैव ; विग्रहेणेव
19. Deception, trickery, arrogance and cupidity should also be
avoided by a dependent. He should be respectful to the royal princes
and king's favourites.
20, Uncharitable renarks should not be flung at the intimate friends
and companions (like jesters etc) of the king, lest such men pierce the
heart of the dependent concerned (expose his weaknesses) in the very
court (publicly) by their sarcastic remarks.
-
किच, विप्रलम्भमिति। विप्रलम्भं वचनम् । माया रूपपरिवर्तनम् । दम्भं कूटदीनारादिव्यवहारम् ।
स्तेय तृणादेरपि चौर्य यज्ज्ञात्वा न विश्वसिति। इति विप्रतारणादिकं वर्जयेत् । पुत्रेभ्यः स्वामिपुत्रेभ्यः
नमस्कुर्यात् बालभेभ्यश्च ( प्रियपालचरेभ्यश्च ) भूपतेः, ते हि प्रश्रयेणाराधिताः स्वामिनमनुकूलं कुर्वन्तीति
भावः ॥ १९॥
अपरब, न नभैति। नर्मसचित्रा विदूषकादयः सचिवाः, यैः सह स्वामी नालापान् करोति ।
तैः सहन किचिदप्यप्रियं वदे। हि यतस्ते नर्मसचिवाः संसद्यव सभायामेव, विग्रहेण विरोधेन हेतुना,
मर्माण्यपि गोप्याणि छिदाण्यपिघ्नन्ति उद्घाटयन्ति प्रहासेनैवेति ॥ २० ॥

·103 कामन्दकीय नीतिसारः भर्तुरन्यासने तिष्ठन् दृष्टिनान्यत्र विक्षिपेत् । कुर्याकिमयमित्यस्य तिष्ठेचास्य विलोकयन् ॥ २१ । 37 28 भर्तुरन्वासितो(तो)वा दृष्टिं मुहुर्नान्यत्र निक्षिपेत् । " त्यान्न किञ्चिदन्योनं ; ब.यात् किमयमित्येव 21. While sitting near the lord the dependent should not for a moment even allow his eyes to look at any thing but his (lord's) countenance, in order to observe reactions rellected on it and listen carefully to whatever he says. भर्तुरिति। भर्तुः स्वामिनः। अन्वासने आसनसमीपस्थाने। तिष्टन् स्थितः। दृष्टिं नान्यत्र संक्षिपेत् कुर्यात् किमय स्वामी किं ब्रूयात् किं वदेत् , इति तदाकर्णनार्थ मुहुरास्यं विलोकयस्तिष्ठत् । सावधानताप्रदर्शनार्थमिति ॥ २१ ॥ कोऽवत्यहमिति ब यात् सम्यगाज्ञापयेति च । आज्ञां चावितथो "कुर्याद् यथाशक्त्यऽविलम्बितम् ॥ २२ ॥ 20 चावितथां चापि तथा 22. Whenever the king says 'why is there', the dependent should promptly respond 'I am here, kindly command me, my loril', and carry out the order properly and promptly to the best of his abilities). क इति। स्वामिनाऽदिष्टे 'कोऽत्र' इति, 'अहम अत्र तिष्ठामि' इति ब्रूयात् । 'सम्यक् आज्ञापय' इति च ब्रूयात् । आज्ञां शासनं दत्ता तथा कुर्यातू, एवं करोमीति सत्यसम्पादनेन यथाशक्ति शक्त्यनतिकमेण, अविलम्वितमतिकालहीनम् सत्वमिति ॥२२ ।। * अवितथा अमत्यरहिता कुर्यात् उच्चैः प्रहसनं कासष्ठीवनं कुत्सनन् ' तथा । जुम्भनं गात्रभङ्ग च पर्वास्फोर्ट" च वर्जयेत् ॥ २३ । ३० प्रकथन हास ." कुसितं तथा 32 पर्वस्फोटं च 23. (In the presence of the lord) the dependent should shun speaking loudly or breaking out in loud laughter, colighing and spitting, sitting in an ugly posture, yawning, stretching of limbs (to shake off idleness) and making sounds by twisting fingers. भूयो वर्जणीयमाह-उच्चैरिति । सत्सु उपहासकारणेषु, उच्चैरत्यर्थ प्रहसनमट्टहास, कासमप्युच्चैः, ठीवनं श्लेष्ममोक्षं, कुसितम् अपि, अपानदर्शनादिकं तथा जृम्भणं गात्रभर पर्वस्फोटं च वर्जयेदिति प्रतीतम् ॥ २६ ॥ कुसितं कुश्यपानवनादिकम् ·3B 104 कामन्दकीय नीतिसारः प्रविश्य सानुरागस्य" विसं चितासम्मतः । समर्थ यंश्च तत्व साधुभाषेण भाषितः ॥२४॥ १३ चानुरागेण ३. भाषेत भाषितम् ; भाषिते। 24. Gaining the affection (confidence) of the lord, a dependent should behave in conformity with other royal confidants and speak in elegant terms upholding the master's views. भाषणावसरे यदभिलषितव्यं तदुपदेष्टुमाह-प्रविश्येति । सानुरागस्य स्वामिनश्चितं प्रविश्य, अपरेषामपि चित्तज्ञानां सम्मतः स्वामिचित्तज्ञत्वेन। समर्थयश्च तत्पक्षमिति स्वामिपक्षं संस्थापयन् साधुभाषेण भाषितः आलापे सति ॥ २४ ।। तन्नियोगेन का ब्र यावर्थ सुपरिनिश्चितम्। सुखप्रवृद्ध गोष्ठीषु विवादेवादिनां मतम् ॥२५॥ सुखप्रवन्धगोष्टौषु 25. When directed by lord to give his opinion on any debatable point raised in the assembly convened for his (lord's) pleasure, the dependent should speak clearly explaining the issue in unequivocal terms pointing out the views of expert debaters. पक्षान्तरमभिधातुमाह-तन्नियोगेनेति। स्वामिनियोगेन ब्रूयादर्थं वाक्यस्य । सुपरिनिश्चित सुनिर्णीतं कृत्वेति शेषः। सुखप्रवृद्धगोष्टीषु, सुखार्थ प्रवृद्धा या गोष्टयः परिषदः तीसु ब्रूयात् । वादे वा शास्त्रोक्तलक्षणे वादिनामपि मनीषिणामपि ( अन्येषामपि ) यन्मतं अभिप्रायं तद् ब्रूयात् ॥ २५ ॥ विजाननपिन पू याद् भर्तुः क्षिप्तोत्तरं वचः । प्रवीणोऽपि हि मेधावी घर्जयेवभिमानिताम् ॥२६ । 36. वादे वा 360 क्षिप्त्वोत्तर 26. No sensible dependent (employee), however well informed, should give prompt and curt replies (kṣiptuttararı or kşiptrottaran) to his master (so as to negative the master's views). Ilowever experienced, he should avoid display of ego (abhimanita) on that account. अभाषणीमभिधातुमाह-विजानन्नपीति। विशेषेण जानन्नपि भर्तुः क्षिप्त्वोत्तर क्वो येन भर्ता निरुतरो भवति तन्न ब्रूयात् । प्रवीणोऽपि हि भाषणे कुशलोऽपि मेधावी प्राशोऽपि वर्जयेत् स्वामि- विषयेऽभिमानिताम्। अभिमानान्न स्वामी निरुत्तरः कार्य इति भावः ॥ २६ ॥ 'स्वामिनो मनोधारण कार्यमिति शेषः ।।

·106
37
कामन्दकी • ..तसार:
यदप्युच्च "विजानीयान् नीचेस्तदपि कीर्तयेत्।
कर्मणा तस्य "वैशिष्ट्य कथयेद् विनयान्वितः ॥ २७ ॥
उच्चैयदपि जानीयान्
कर्मणस्तस्य
27. Inspite of possessing the best of knowledge an employee should
express it humbly (as if his knowledge is meagre) in the presence of the
master. He should demonstrate his special knowledge by his actions
(not by speech) and in moderate language.
विद्याशिल्पविषये यन यात् तदभिधातुमाह-यद्यप्युच्चैरिति ।
उच्चरतिगयेन यदपि
विजानीयात् तदपि नीचेः कीर्तयेत, किश्चिदत्र जानामीति ब्रूयात्। कर्मणा सुक्रियया तस्य वैशिष्ट्य
श्रेष्यं कथयेदर्शयेत्, न वाचा। तत्रापि विनयान्वितः प्रश्रययुक्तः सन् । झानमगर्वमिष्यत, आत्मगों
न युक्तः इति भावः ॥२७॥
आपधु न्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च ।
अपृष्टोऽपि हितान्वेषी ब्रूयात् कल्याणभाषितम् ॥ २८ ।
कायें
28. In times of emergency (imminent danger) or when the king
deviates from the path of morality (or is inclined to take irregular
measures), or when any action is likely to fall through due to lapse of
time, an employee desirous of the welfare of the master, though unasked
should speak out (tender his well merited opinion), but with due politeness.
अपृष्टस्यापि कारणविशेषात् भाषणमभिधातुमाह-आपदीति। आपदि परप्रयुक्त तीक्ष्णादि
प्रारब्धायाम्। उन्मार्गगमने स्वामिनः शास्त्रविरुद्धाचरणे। कार्यात्यये स्वामिनः कार्य विनश्वरं
दृष्ट्वा कालात्यये च, अनुगुणकालातिकमे। अपृष्टोऽपि स्वामिहितान्वेषी ब्रूयात् , आपदि विक्रिया-
प्रतीकारार्थम्। तत्रापि कल्याणभाषितं मङ्गल्य वचनीयमिति ॥ २८ ॥
प्रिय तथ्य च पथ्य च वधर्मार्थमेव च ।
अश्रद्धे यमसत्य चपरोक्षं कटु चोत्सृजेत् ॥ २६ ।
३०धार्यमेव
30 अश्रद्धयेयमसभ्य च
29. In order to derive spiritual and material benefits of the master,
an employee should speak in sweet (polite) words while relating true facts
(tathyam) and give his advice (suggestion) as salutary as a special diet
(pathyam) to a patient, avoiding incredible, indecent, bitter and unauthen-
ticated (parokşam) remarks.
किच, प्रियमिति। प्रियं अभीष्टं भूत्वा यत् पथ्यं हितमित्यर्थः । तथ्य सत्वं भवेत् ।
यादमार्थमेव च यद्धर्मात, अर्थात, चानपेतम्। अश्रद्धयं श्रद्धालु अयोग्यम् (गज शक्यते ),
असभ्यमचीलादि। यत् परोक्षं यदश्रद्धयमिति सम्बन्धः। कटु श्रुतिष्ट (कर्णकट) पोत्सजेत् न
गादित्यर्थः ॥२६॥

·106 कामन्दकीय नीतिसार परार्थ देशकालाहो देशे काले व साधयेत् । स्वार्य व स्वार्यकुरालः कुशलेनानुकारिणा ॥३०॥ 40 कुशलेनार्थकारिणा 30. An employee conversant with advantages of just time and place, may suitably considering proper opportunities of time and place) try to promote other's interests (in gaining recognition from the lord), but for his own interests he should move carefully and intelligently (by reading the mind and mood of the master). परार्थमिति। प्रविश्य सानुरागस्य चित्तं चित्तबसम्मतः इत्यपेक्ष्य, परार्थ स्वामिनं विज्ञाप्य साधयेदित्यर्थः। देशकाला इति', यस्मिन देशे स्थितः स्वामी कार्य करोति यस्मिंध काले, तौ जानातीति तज्ज्ञोऽनुजीवी। तत्र देशे काले चार्थ साधयेत् । स्वार्थमात्मीयकार्य कुशलेनान्येन स्वार्थ- कुशलोऽनुजीवी साधयेत, न स्वयम् । अर्यकारिणाऽत्महितेन। प्रत्यक्षं प्रार्थनामा वैलक्षण्य मा भवत्विति ॥३०॥ वकव्यकालरोषराहित्यसमयै कान्तदेशहानवाननुजीवी गुह्य कर्म च.' मन्त्र च न भर्तुः सम्प्रकाशयेत् । विविष्टि व विनाशं च मनसापि न चिन्तयेत् ॥ ३१ ॥ गुणकर्म च "विद्विष्टमपि नाशं च विद्विष्ट त्वं विनाशं च. 31. A sincere attendant must not divulge the secret policies and decisions (guhyakarmam ca mantram ca) of the king nor should he ever harbour in his mind any evil design of maligning the king or causing his death. गुयाप्रकाशनमाह-गुह्यमिति। गुह्य गोपनीयं कर्म शत्रुविषयेऽभिचारादिकम्, अन्यद्वाऽप्रकाश्य मन्त्रय भर्तुसम्बन्धिनं न प्रकाशयेत् । तथा "मन्त्रम् उच्छिद्य न विभेदयेत्” इति कोटिल्यः। तथा च विद्विष्टं भर्तुराज्यभ्रंशादिकं, विनाशं मरणादि, मनसा हृदयेन, न चिन्तयेत् । नैवेत्यादिति ॥३१॥ स्वीभिस्तशिभिः पार्वरितनिराकृतैः " एकार्यचर्या साहित्य संसर्ग व विवर्जयेत् ॥ ३२॥ बचनेन तु निराकृतः 40 एकाचर्या संघात सवास 32. Association with the women (of the harem) and their supervisors (matrons or female guards) as well as with habitual sinners (of immoral conduct), messengers from hostile chiefs and those tumed out (dismissed ·कामन्दकीय नीतिसार 107 from service) by the inaster, should not only be shunned, but also meeting or discoursing with them should be avoided. स्त्रोभिरिति। स्लीभिः स्वामिभोग्याभिः, तदशिभिः शम्भली प्रमतिभिः संसर्ग विवर्जयेत् । कामोपधाशुद्धो न भवतीति शानिवृत्त्यर्थम् । पापः पातकिभिः, कृतस्वामिविरोधिभिः, तत्समागत पातकशहानिकृत्यर्थम्। वैरिदूतैः शत्रुप्रेषितः, अहितगत्यागमशहानिवृत्यर्थम् । निराकृतदोषात् स्वामिना कार्यादुत्सारितैः। एभिरभिहितः सह, एकार्थचर्यामेकमर्थमुद्दिश्य सहचर्या गमनम, साहित्य संपात सर्वदा मिलित्वाऽवस्थानम्, संसर्ग सङ्गतिं च विवर्जयेत. शहानिवृत्त्यर्थमिति ॥ ३२ ॥ वेष(श)भाषानुकरण न कुर्यात् पृथिवीपतेः । सम्पनोऽपि हि मेयावी स्पर्द्धत नव तद्गुणः ॥ ३३ ॥ 33. Dress and demeanour or the speaking style of the monarch should not be imitated by a sensible employee. However well qualified he may be, he should not arrogate himself with the king's form and features. वेषेति। पृथिवीपतेयो वेषो ( वेशो) नेपथ्यादिः, या च भाषा स्वामिना व्युत्पादितावाकू तदनुकरणं न कुर्यात् । मया स्पर्धत इति शहानिवृत्त्यर्थम् । तथा सम्पनोऽपि गुणैरन्जीवी मेधावी- प्राहोऽपि सन् स्मत न च तद्गुणैः, द्वेष्योऽन्यथा भवतीति ॥ ३३ ॥ ' अभ्युत्पादिता; अव्युत्पादिता रागापरागी जानीयाद् भर्तुः कुशलकर्मकृत् । इङ्गिताकारलिङ्गाम्यामिङ्गिताकार तत्त्वधित् ॥ ३४ । । 34. An intelligent employee, capable of reading the mood of the master (whether pleased or displeased) expressed through gestures, appearances and movements (of the body), should act accordingly like an expert in interpreting such gestures, appearances and movements of his master. रागेति। भर्तुः स्वामिनः, रागोरकता, अपरागो विरकता। तौ जानीयादजुजीवो कुशल- कर्मकृत्, अन्यैरपि कुशलपदकृतं तत् कर्म करोति यः। न हि कर्मकरणाभावे रागापरागौ हात शक्यते। काभ्यां बानीयात्, इत्याह-इशिताकारलिसाभ्यामित्यादि। “इनितम् अन्यथा-पत्तिः, आकृतिग्रहणम् आकारः" इति कौटिल्यः। झाते झायते हृदयस्थोऽयों येन तदिलितमित्ययों युज्यते । सवें गत्यर्या हानार्थी इति वचनात् । तब अन्यथावृत्तिः पूर्ववृत्तायाः क्रियाया अन्यथातमिति । आकृत्यन्तरस्य ग्रहणं, पूर्ववत्तायाः प्रसन्मादिकायाः भाकृतेराकृत्यन्तरस्य प्रहणमाकारः। क्रियाया अन्यथा. समिनितं, तुरन्ययात्वं चाकार इति समुदायार्थः। तयोलिझानि चिहानि ताभ्याम् । इशिताकार- तत्त्वविदित्यनुजीवी ॥ ३४॥ •मिति। प्रहः आकार:

·108
कामन्दकीय नीतिसार
दृष्टा प्रसनो भवति वाक्य गृहाति धादरात् ।
विशत्यासनमभ्यासे कुशल परिपृष्ठति ॥ ३५ ।
विविकदर्शनस्थाने रहस्ये च न शकते।
तवर्था तत्कृतामुच्चे"राकर्णयति सथाम " ॥३६ ।
"मभ्याशे
दर्शने स्थाने
"तत्कृतां चोच्च सत्कयाम्, संकथाम्
35-36. The king, (favourably disposed with the employee) expresses
delight to meet him, accepts his views with sympathy, offers him a seat
close to his own and enquires about his welfare. He would also not
hesitate to meet him in the secret place (viviktadarśano, inner chamber)
for an exclusive interview and entrust him secret duties (rahasya). He
would for this purpose (i.e., prior to giving the employee secret commi-
ssions) listen to the reports of high officials about the merit of the perfor-
mances of the employee with attention and sympathy.
रागलिशानि: इशिताकाराभ्यामभिधातुमाह-दृष्ट्वति। दृष्ट्वा प्रसनो भवति इति आकार-
लिम्। वाक्यं गृहाति आदरात् इति इनितलिझम् । पूर्वपत्ते वाक्यग्रहणेऽन्यथावृत्तिग्रहणमेव ॥ ३५ ॥
10 इशिताकारहानार्थ तावत्प्रीतेलक्षणान्याह-दृष्ट्वा प्रसनो हास्ययुक्तवदनो राजा भवति चेदयं
मयि प्रीतियुको वर्तते इति शेयम् । एवमेवाऽप्युख यावत् प्रीतिलक्षणम् । वाक्ये प्रसादुक्ते सति
आदरात् हितक्क्तेति विश्वस्तः सन् तथा गृह्णाति स्वीकरोति। परिषद् गते सति आसनमास्य-
तेऽस्मिमिति स्थिति स्थानमभ्याशे निकटे दिशति ददाति ॥ ३५ ॥
विविकेति। विविक्तदर्शन स्थाने एकान्तदर्शने ताशस्थाने च, रहस्ये गोपनीये च कायें न
पहले विश्वासयोगात्। तदर्थामनुजीविगुणग्रहणपक्षपाताम् । तत्कृतामनुजीविकृताम् । सहयामिष्टः
सह उच्चैराकर्णयति नावहां करोतीत्येददपीडितम् ॥ ३६ ॥
लायते श्लाघनीयेषु श्लाघ्यमानं च नन्दति।
कथान्तरेषु स्मरति प्रहष्टः कीर्तयेद् गुणान् ॥ ३७ ।
37. Hearing others' encomiums on the employee's work the master
applauds such people and congratulates the employee concerned too. He
would also remember such an employee in course' of his discussions (with
others) and refer to his qualities in elegant terms to express his full
satisfaction.
कापते इति। सापनीयेचन्येषु कीर्खमानेषु स्वामी कापतेऽनुजीविनम् । छापमानमन्यैर्नन्दति
भभिनन्दति। वान्तरेषु अन्यैः क्रियमाणेषुछ एषासाविति स्मरति। यावतोय ताइयो नान्य
इति कीर्तवेद्गुणान् तद्गुणानिति ॥३७॥

·कामन्दकीय नीतिसारः
109
सहते पथ्यमप्युक्त न निन्दामनुमन्यते ।
करोति वाक्य तत् तत्प्रोक्तन् ताचो'" बहु मन्यते ॥ ३८ ।
पथ्यमुक्तः सन् 40 वाक्यं तस्यैव तद्वच ; तद्भक्त तद्वचो
48
38. The master (gladly) tolerates the words of such an employee even
if it is unpalatable and does not take it amiss (i.e., insulting). On the
other hand he implements the latter's advice by giving it due regard.
सहत इति। सहते समर्थयति.(मर्षयति)। पथ्यं हितमुक्तः सन्। तत्कृतां न निन्दा-
मप्यनुमन्यते। त्वमनात्मवान् विजिगीषुर्गहित इत्यादिकं निन्दात्वेन नानुमन्यते। करीति वाक्यमनु-
जीविना प्रोक्त, तद्वचोऽनुजीविवचनं बहु मन्यते श्लाघत इत्यर्थः ॥ ३८ ॥
[वृद्धौ प्रसन्नो भवति व्यसने परितप्यते।
उपकारेषु माध्यस्थ्य दर्शयेत्यद् तेष्वपि ।
तत्कृतं कर्म चान्येन कृतमित्यभिधीयते ॥ ३६ ।
विपक्षमुत्थापयति विनाशं चाप्युपेक्षते ।
कायं संवर्द्धयत्याशां फले च कुरुतेऽस्यथा ॥४० ।
40 प्रतीतो
400 तेषु च
50 कृत्यमित्यभिभाषत
* This line is omitted in the B. I. Text.
39. A king when displeased with any employee, would be indifferent
to him inspite of his having rendered meritorious services (in the past),
taking him to be too old and incapable of bearing the strain (of royal
duties). Even actions performed by him would be ascribed to others.
40. On the other hand the master would incite his rivals against him
and take no notice of his danger (ruin). Instead of encouraging the
employee with reward on his performance of some work assigned to him,
the master acts otherwise (does not fulfil his proinise) un successful
completion of it.
वृद्धाविति। अनुरकस्य स्वामिनो लक्षणमुक्ता विरकरयाभिधातुमाह-उपकारेष्विति ।
उपकारेषु अन् तेष्वपि, अनुजीविना कृतेषु विरक्तत्वात् माध्यस्थ्यमेव दर्शयति नानुरागम् । तत्कृतं कर्म
चान्येन कृतमभिभाषते तौष्टिकमदातुम् ।। ३६ ॥
विपक्षमिति। विपक्षमनुजीविनं शत्रुभूतमुत्थापयति उद्वेजयति ( उत्तेजयति ) तद्विनाशाय ।
विनाशे च विपक्षादिभिः क्रियमाणमुपेक्षते। 'विनश्यताम् अयम्' इति। कायें च तत्साध्ये समुपस्थिते,
संवर्धयत्याशा यथा-निष्पत्ती स्वदाधिमोक्षं करोमि' इत्याशा संवर्धयति, फले च कायें स्वे सम्पन्ने
कुरतेऽन्यथा 'लया नेतत् साधितम् इति ॥४०॥

·110 कामन्दकीय नीतिसारः यद्वाक्यं मधुर किश्चित् तदप्यर्थन निष्ठुरम् । भावरस्यात्मशंसासु' परिवाद व केवलम् ॥ ४१ । अक्रोपोऽपि सकोपामः प्रसनवापि निष्फलः। वदत्यकस्माद् व्रजति रुक्ष व मुहुरी क्षते ॥ ४२ ॥ [विज्ञाप्यमानो वृत्पर्य सहसोत्थाय गच्छति। 69 हसत्यकस्माद् आचरत्यात्मसंसतसशंसस्तु समुदीक्षते 83 * This line is omitted in the B. I. Text. 41-42. However sweet words are used by the master those are of unkind import for the employee. He is always made to be an object of censure (parivādom) in the court (by the king himself), even when he praises the lord, who feigns to be angry, though not actually so. His show of pleasure also does not bear fruit (becomes useless for, it is not followed by due reward). In the midst of a statement by the employee on an undertaking and its result, the master suddenly breaks out in laughter (to deride the speaker), and pacing his steps towards him with frowning looks suddenly moves out of the chamber. यद्वाक्यमिति। स्वामी अनुजीविविषये यत्किञ्चिद् वाक्यं मधुरमपि प्रयुक्ते तदप्ययन निष्ठुरम, यथा-'भद्र। स्वया प्रियहितैषिणा विपक्ष उपेक्षितो ममैव समन यशो दातुम्', इति मधुरं भाषते, तदर्थतस्तु विपक्षपक्षपाती भवानिति समर्थितं भवति। तथाऽचरत्यात्मशंसासु, अनुजीविना तासु परिवादं निन्दादिकं केवलमावरति ॥ १ ॥ अकोपोऽसीति। कोपरहितोऽपि तदर्शने सकोप इवाभाति मा किमप्ययं प्रार्थयविति। प्रसन्नः कैतवेन निष्फलो भवति। क्षं च मुहुरीक्षते प्रसादानुस्माकरणात, अकस्मात् ब्रजति कस्मादयं महाठि ग्थेऽवतिष्ठत इति ॥४२॥ माधयति मन्वाणि धन हास्स प्रपद्यते । सम्भावयति दोषेण वृत्तिच्छ करोति व ॥ ४३ । साधकमपि वाक्य" समर्थयति मान्यथा। मपर्वणि कथामकरोति विरसीमवन् ॥ ४४ । "भाषट्टयति मर्माणि गुणैर्न बहु मन्यते । गुणान् न बहुमन्यते। यदाक्यम् रहस्मेणवारते। हासस्थान न मन्यते 43. The master would not care to recognise the good qualities of ·कामन्दकीय नीतिसारस 111 such an employee, rather he would make cutting remarks against him deriding his actions and for imaginary accusation dispense with his services (urtticchedam karoti). 44. However just observations such an employee may make, the master would not pay any heed to them, but would rather accept the contrary opinion and unusually (unceremoniously) stop him in the midst of his speech by expressing dissatisfaction. आघट्टयतीति। मर्माणि दुश्चरितानि, भा-समन्तात् घट्टयति स्पृशन्नेव वक्ति। गुणान् न बहु मन्यते, हासस्थानमनुजीवि-प्रस्तावितं न मन्यते न हसतीत्यर्थः। दुष्टत्वमात्मनो गोपायितुं तथा सम्भावयति अविद्यमानेनापि दोषण। वृत्तिच्छेदं करोति चेति ॥ ४३ ॥ साधूक्तमिति। यद्वाक्य अनुजीविवाक्य साधूतमपि अन्यथा समर्थयति असाध्विति योजयति । अपर्वणि अयथास्थान एव कथाभङ्ग करोतीति तूष्णीभावमापद्यते। विरसी भवन असन्तोषमभि- गच्छन्नित्यर्थः॥४॥ उपास्यमानः शयने सुप्तलक्ष्येण तिष्ठति। बलेन बोध्यमानोऽपि सुप्तवच विचेष्टते ॥ ४५। ० विजने 7 सुप्तव्याजेन 68 यन नाराध्यमानोऽपि 45. The niaster lying on bed, would feign to be asleep, if entreated for a favour by the servant attending him, and even if awakened by the efforts of the latter, would continue to be under the influence of sleep. उपास्यमान इति। उपास्यमानः प्रायेण सुप्तलक्ष्येण तिष्ठति। सेवाऽस्य व्यर्थाऽस्त्विति । यने नाराध्यमानोऽपि सुप्तवच विचेष्टते 'न जानामि कदा त्वमागतोऽसि' इति सुप्त इव वक्ति। तत् सेवा निष्फलां कर्तुमिति ॥ ४५ ॥ इत्यादि धनुरक्तस्य विरक्तस्य च लक्षणम । रकाद् वृत्ति समीहेत विरकस्य विवर्जयेत्॥४६ । इत्येवमनु ०० विरक्तच; विरक्तिच परित्यजेत् 46. These are the features of a master pleased or displeased with his dependents. Hence one should seek for service under a master, generous by nature and avoid the ungenerous. इत्यादीति। इत्युकमादौ कृत्वा अन्यदपि अनुरक-विरकलक्षणं विद्यते, तदपि लोकतो प्रायम् । ततब रकात् स्वामिनो पत्ति समीहेतानुजीवी । विरक्त च परित्यजेत, निष्फलवादनहेतुत्वाच ॥ ४६ । निर्गुणं प्रति " भर्तारमापत्सु न परित्यजेत् । तत: परतरो नास्ति य आपत्सूपतिष्ठति ॥ ४७ । अपि पापि "तिळते ·112 कामन्दकीय नीतिसारः 47. A servant should by no means forsake his master, however lacking in qualities (nirgunam), when he is afflicted with danger (troubles). There is nothing more meritorious for a servant to stand by his master during an emergency (a patsu). अस्यापवादमभिधातुमाह-निर्गुणमिति। श्लोकार्थः सुगमः। ततश्च कृतझतयाऽस्य बहूपकरो- तीति भावः॥४७॥ मुस्थवृत्तेषु सत्त्वाच्या नेव" यान्त्यभिलक्ष्यताम् । विपत्नु धर्मधुर्याणां तेषां नामातिरिच्यते ॥४८॥ श्लाघ्या चानन्दनीया च महतामुपकारिता। काले कल्याणमाधत्ते स्वल्पापि सुमहोदयम् ॥ ४६ । ७ स्वस्थवृत्तषु 04 नोपयान्त्यभि 66 विरोधे कर्मधुर्याणां ; धर्मतुर्यानां ०० चानन्दनी चैव; श्लाघ्यैवानन्दनी 48. In normal times the firmness of devotion of a servant does not receive due recognition (for it is not duly noticed), but in times of danger names of such loyal servants are highly commended. 49. Any service for the benefit of a great (generous) soul is always a matter of pride and pleasure for the servant. Because an insignificant act of goodness may in proper time bring about prosperity for the performer. आपत्सूपकारस्य गुणं दर्शयितुमाह-स्वस्थवृत्तेष्विति । स्वस्थवृत्तानि आपदामभावे, निराकुलानि यानि वृत्तानि तेषु, अनाकुलेषु प्रभुषु। सत्त्वाव्याः सत्त्वसम्पन्नाः, अनुजीविगुणाः। अभिलक्ष्यतां नैव यान्ति, न प्रकाशन्ते। किन्तु विपतसु, ( विरोधे ) च समुपस्थिते धर्मधुर्याणां तेषां सत्वानुजीविनां नामाभिधानमतिरिच्यते, अतिरिक्त जनरभिधीयते। यथाऽनेनानुजोविनां विपतसु विपक्षविरोधी स्वामी रक्षित इति शेषानुजीविमध्ये तस्य नामातिरिच्यते, शौणातिरिक्त भवतीत्यर्थः ॥४८॥ एतदेव समर्थयन्बाह-लाध्येति। महतां स्वाम्यादीनाम् । उपकारिता आपत्सु परित्राणादिका। काले कालप्रस्तावे। कल्याणमभ्युदयम् । आपत्ते करोति। स्वल्पापि सुमहोदयम्, महाभ्युदयसम्पन्न- मित्यर्थः। तस्मान्महतो स्वामिनामुपकारः कर्तव्य एवेति ॥ ४६ ।। अकार्य प्रतिषेधश्च कार्य चैवानुवर्तनम् । सस्नेपादिति सच बन्धुमिवानुजीषिनाम् ॥ ५० ॥ कार्यात् 50. In brief, to dissuade the king from acting contrary to legal injunctions and to pursuade him to act in conformity with them are the essential duties of friends, well-wishers and dependents.

·कामन्दकीय नीतिसार 115 70 . केवलमनुजीविकृतमभिधाय बन्धु मित्र साधारणमभिधातुमाह-अकायें इति। अकार्य शास्त्र- निषिद्धाचरणे। प्रतिषेधो निवारणम् । कार्ये धर्मार्थफले, अनुवर्तनम् क्रियतामेतदित्यनुष्ठानम्। संक्षेपात् समासतः सत् शोभनं वृत्तम् अनुष्ठानं बन्धुमित्रानुजीविनां इति सद्वृत्तं, एतत् शोभनं चरितम् ॥५०॥ पानस्त्रीय तगोष्ठीषु राजानमभितश्चराः । बोधयेयुः प्रमाद्यन्तमुपायर्नाडिकादिभिः ॥ ५१ । राजान येऽत्युपेक्षन्ते सज्जमान विवम मु। ते गच्छन्त्यकृतात्मानः सह तेन पराभवम् ॥ ५२ । 68 नालिकादिभिः 60 ये ह्य पेक्षन्ते विकर्मषु 51. Personal attencunts or companions of the king shouldl convince him of the evil effects of addiction to women, drinking and gambling i by means of suitable illustrations), failing which (i.c., ii the king is not lissuaded from those addictions), they shwull try other expedients like the use of nūlika (säma etc). 52. Attendants who neglect in prerenting the king, lacking in self restraint, from taking illegal actions perish along with the master. प्रसङ्गतो बन्धुमित्रवृत्तमुद्दिष्टमपि मूयोऽप्यनुजीविनां वृत्तमभिधातुमाह-पानेति। पानस्त्रीचूत- गोष्ठीषु, पानगोष्टी यथाऽह कौटिल्यः-'मद्यकामं योगपान रुद्वैजयेयुः' इति। 'परस्त्रीकामम्, आर्या व्यन्जनाभिः अमेध्याभिः शून्यागारेषु उद्वेजयेयुः' इति । 'धूतकामं कापटिकैः पुरुषः उद्वेजयेयुः' इति । राज- पुत्रावस्थायामभिहिता एते उपाया यथासम्भवं बृद्धस्यापि योज्या इति । एवं राजानं स्वामिनमभितश्वराः चतुर्दिक्षुस्थिताः अनुजीविनः बोधयेयुः प्रबोधयेयुराख्यानकादिभिः। ततः प्रमाद्यन्तं राजप्रणिधौ निरुद्धगं (निरुयोगं) नालिकादिभिरूपायै सामादिभिरिति ॥ ५१ ॥ अनुजीविनां स्वामिबोधने प्रमाद दोपमाह-राजानमिति। राजानं येऽनुजीविन उपेक्षन्ते न निवारयन्ति, सजमानं आसक्ति गच्छन्तं, विवर्त्मसु ( विकर्ममु ) विरद्धाचरणेषु, तेऽनुजीविनः, गरछन्त्य. कृतात्मानः, असंस्तुतात्मान:11 सह तेन स्वामिना पराभवं नाशमिति ॥५२॥ 11 असंस्कृतात्मानः तथा च कौटिल्यः-नालिकाप्रबोधेन अभिनयेयुरिति जयाज्ञापय जीवेति नाथ देवेति' चादरात्। आक्षामस्य प्रतीक्षन्तो भृत्याः कुर्युरुपासनम् ॥ ५३ । भर्तु चित्तानुवृत्तित्वं सत्तमनुजीविनाम् । रक्षास्यपि हि गृह्यन्ते नित्यं छन्दानुवर्तिभिः ॥ ५४ । 13 71 देवेति नाथ जीवेति 720 प्रतीच्छन्तो 7 आज्ञांचास्य भर्तुधितानुवर्तित्वं 73

·114
कामन्दकीय नीतिसार
53. "Victory unto My Lord !" "I am at Your Majesty's command !"
"May Your Excellency live long" and such other honorific expressions
should always be used by attendants as marks of respect for the master.
They should thus worship him while awaiting royal commands.
54. The foremost duty of a dependent is to implement the desires
(cittanuvrttitvam) of the master. Because Räkşasas or men of devilish
disposition are also won over by the obedient followers (chandanu-
vartibhih).
राजोपासनाक्रममभिधातुमाह-जयेति । दर्शने 'जय जीव महाराज' इत्यादि वचनम् ।
स्वामिसमाहानेषु जीव, देव, नाथ, आहापय इति कार्यावसरे वक्तव्यम् । एवमाझामस्य स्वामिनः
प्रतीक्षन्तो (प्रतीच्छन्तो) भृत्याः कुम्युरुपासना सेवाम् इत्यर्थः ।। ५३ ।।
संक्षिप्तगुणानभिधातुमाह भर्तुरिति। भर्तुः स्वामिनः, चित्तानुवतित्व नाम सदृत्तम्,
अनुजीविना सेवकानामेतत् च शोभनं वृत्तम् । यस्मात् रक्षास्यपि हि क्रूरकर्मकारीण्यपि हि, गृह्यन्ते
वशीक्रियन्ते । नित्य छन्दानुवतिभिः सेवकः, मनुष्यास्तु गृह्यन्त एवेत्यर्थः। छन्दानुवर्तनं वशीकरणमिति
वचनात् ॥५४॥
16 देव नाथेति आदरे वक्तव्यम् ।
1* संक्षिप्त सेवाधर्ममभिधातुमाह-
धीसत्वोद्योगयुक्तानां किं दुरापं महात्मनाम् ।
छन्दानुवर्तिनां लोके कः पर प्रियवादिनाम ॥५५॥
अलसस्याल्पतोषस्य निर्विद्यल्याकृतात्मनः ।
प्रदानकाले भवति मातापि हि पराङ्मुखी ॥ ५६ ।
7+दोषस्य
55. What is unattainable (durī pam) on the earth to persons possess-
ing intellect, firmness and industriousness, and who is superior to one who
is agreeable in speech and acts in conformity with the master's desires ?
56. Even the mother is reluctant to help a son who is idle, unambi-
tious (easily satisfied, alpatoșa), illiterate and of unrestrained conduct,
(what to speak of others then).
परचित्तवृत्तयो दुर्भाया भवन्तीत्याशधाह-धीति। धीरित्यष्टगुणा प्रशा, तयथा शुश्रुषाश्रवण-
प्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिवेशाः प्रज्ञागुणाः' इति । सत्वं व्यसनेऽभ्युदये यदविकारि ।
उद्योग उद्यमः। 'उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः' इति वचनात् । एवं गुणत्रययुकानां महात्म-
नामात्मसम्पदुपेताना, किं दुरापं कि नाम दुष्पापम् १ अपितु सर्वमेव प्राप्यमेव। एवं च स्वामि-
चितमुकगुणेमहारममिर्महीतुं शक्यत एव। तथा छन्दानुवतिनामिच्छानुविधायिनां लोके प्रियवादिनां
क परः । न कषिदपि परो भवति । सर्वो लोकः स्वजन एव भवति। तस्मादनुजीविना पीसत्वोद्योग-
युजनभाव्यमिति भावः ॥५५॥

·कामन्दकीय नोतिसारः 116 उपगुणहीनस्तु न कुतश्चित् किश्चिदासादयतीतिदर्शयन्नाह-अलसस्येति । अलसस्य निरुयमस्य । अल्पतोषस्याल्पसन्तुष्टस्य । निविद्यस्य मूर्खस्य। अकृतात्मानोऽजितेन्द्रियस्य पुंसः। आस्तां तावदन्यः, प्रदानकाले दानावसरे। मातापि हि परामुखी खिन्नचित्ता। तस्मादुक्तगुणेनानुजीविना भवितव्यमिति भावः॥५६ ॥ ये शूरा येऽपि विद्वांसो ये च सेवाविपश्चितः । तेषामेव विकाशिन्यो भोग्या नृपतिसम्पदः ॥ ५७ । अप्रियोऽपि हि पक्ष्यः स्यादिति वृद्धानुशासनम् । वृद्धानुशासने तिष्ठन् प्रियतामधिगच्छति ॥५८ । 70 प्रिय प्रियतामुपगच्छति 57. Such dependents who are brave, learned and devotedly loyal enjoy the increasing wealth of the king. 58. According to the injunctions of the elders (the wise), an employee not enjoying the favour of the master should go on proffering wholesome advice to him. For, by following this wise injunction he may regain the favour of the master. गुणवतामनुजीविनामुपभोग्या तृपसम्पदो भवन्ति नेतरेषामिति दर्शयन्नाह-य इति। येहन- जीविनः शौर्यसम्पन्नाः, ये च विद्वांसः मेवाविपश्चितः सेवाधर्मपण्डिताः। तेषां विकाशिन्यो भोगानुगुणा नृपसम्पदो भवन्ति ।। ५७ ॥ अप्रिय इति। अप्रिययोऽपि प्रियव्यसनाद्यालापानमकृतत्वेन यद्यप्यप्रियः स्वामिनस्तथापि पथ्यः स्यात्। पथ्येषूभयलोकहितेषु कार्येषु प्रेरणादुपचारादनुजीवी पथ्य उच्यत इति। बृद्धानुशासने पथ्य- कार्येषु प्रेरणे तिष्ठेमनुजीवी पश्चात् प्रियतामुपगच्छतीति ॥ ५८ ॥ भाजीव्य: सर्वभूतानां राजा पर्जन्यवद्भुवि । निराजीव्यं त्यजन्त्येन शुष्कवृक्षमिवाण्डजाः" ॥ ५६ । "पर्जन्यवद् मवेत् 17 शुष्कं सर इवाण्डजाः 59. The king is the source of subsistence of all people, just as rainbearing clouds are to the earth. But the king who is incapable of providing the means of subsistence is forsaken by all as a dried-up tree or lake is avoided by birds. एवमनुजीविवृत्तमभिधाय स्वामिवृत्तमभिधातुमाह-क्रमश्चार्य स्वामिवृत्तस्यानुजीक्वित्तापेक्षया स्वामिना भरण कल्पना कर्तव्येति। वृत्तिसम्पन्नोऽपि यद्यदाता स्यात् तदा न सेव्यते। तदर्थमाह- आजीव्य इति। - आजीव्य अनुजीवनीयः ( उपजीवनीयः) सर्वभूतानां सर्वप्राणिनाम् दानाश्रय रक्षणादिभिः, राजा प्रजापतिः पर्जन्य इव जीमूत इव स्यात् । निराजीव्यमाजीविकारहितम्। वृत्य- भावादेनं राजानं त्यजन्ति, मुवन्ति, आजीविनः । शुष्कं निर्जलं ( रसाभावात् ), सरस्तडागमिव, अन्डजाः ·116 कामन्दकीय नीतिसारः पक्षिणो हंसादयः। तस्माद् राज्ञा दानशीलेन भवितव्यमिति। स्वामीवृत्तिसम्पन्नोऽप्यदाता चेत् न सेव्यत इत्यर्थः॥५६॥ कुलं वृत्त' च शौर्य व सर्वमेतन् न गण्यते दुर्वृत्तऽप्यकुलीनेऽपि जनो दातरि रज्यते ॥६॥ लक्ष्मीरेवान्वयो लोके न लक्ष्म्याः परतोऽन्वयः । यस्मिन् कोशो वलं चैव तस्मिलोकोऽनुगच्छति ॥ ६१ । उत्थिता एव पूज्यन्ते जनाः कार्यार्थिभिः। शत्रु वत् पतितं कोऽनुवन्दते मानवं पुनः ॥६२। 79 78 कुलं वृत्तं शौर्य दुर्वृत्ते वा सुवृत्तवा ; दुवृत्ते वा कुलीने वा 60. People do not consider the nobility of lineage, high qualities, learning or valour of a king as sufficient. They are drawn to him who is generous, whether ignoble or noble. 61. Lakshini or prosperity bespeaks of a man's good fortune and high lineage (i.e., his actual lineage, whatever it may be, becomes insignificant, if he is prosperous), and nothing is more illustrious than that (blessings of Lakshmi). A king, possessing a solvent treasury and a strong army, is resorted to by all men. 62. A prosperous (ruler) is always respected by people seeking means of subsistence. For, who cares to do homage to one fallen from grace like vanquished enemies ? एतदेव समर्थयनाह-कुलमिति। कुलं सोमसूर्यवंशप्रभवम् । वृत्तं रामयुधिष्ठिरषत् सदनुष्ठानम् । श्रुतं सर्वशास्त्रपारगमत्वम् । शौर्य परशुरामसमानम् । सर्वमेतन गण्यते आश्रयणीयत्वे लेख्ये नारोप्यते। एभिर्गुणैरेव स्वामी नाश्रयणीयोभवतीत्यर्थः। दुवृत्तेऽपि, अकुलीनेऽपि स्वामिनि जनो दातरि रज्यते। 'त्यागः गुणशताधिकः मतः' इति वचनात् ॥ ६ ॥ प्रसङ्गात् सधनप्रशंसा श्लोकद्वयेनाह-लक्ष्मीरेवेति। उत्थिता एवेति। सष्टं ॥ ६१ ॥२॥ अर्थार्थी जीवलोकोऽयं ज्वलन्तमुपसर्पति। क्षीणक्षीरां निराजीव्या वत्सस्त्यजति मातरम् ॥ ६३ । महापयन् नृपः कालं भृत्यानामनुजीविनाम् । कर्मणामानुरूप्येण वृत्ति समनुकल्पयेत् ।। ६४ । काले स्थाने व पाने व न हि वृत्ति विलोपयेत् । एतद्वृत्ति पिलोपेन राजा भवति गर्हितः ॥ ६५ । .०निराजीवां 000 मृत्यानामनुवतिनाम् ।

·कामन्दकीय नीतिसारः 117 । 63. All beings in this world strive for ineans of subsistence and they flourish by obtaining the same from one wlio is prosperous. A calf forsakes the mother-cow when she is dry and is unable to sustain it. 64. From time to time (or at regular intervals) the servants and dependents should be paid by the king due remuneration proportionate to the services rendered by them. 65. The king should not discontinue fixeil paymients to deserving persons in proper time and place. Such discontinuation of fixed payments (vytti vilopa) brings disgrace (garhitah) to the king. भूयोऽपि सष्टयनाह-अर्थार्थीति । अर्थो जीविकोपकरणम् । अधी जीविकोपकरण-प्रार्थयिता, जीवलोको जीववर्ग: ज्वलन्तं दानशक्त्या प्रज्वलन्तं पार्थिवमुपसर्पति समोपं गच्छति, एवमर्थार्थी परिजनोऽप्युपसर्पति । क्षीणक्षीरां दुग्धहीनां (गतपयसम् ) अतएव नीराजीव्यां वत्सकस्तर्णकः गतपरिचय सन् मातरं त्यजति। तस्मात् स्वामिना त्यागिना भवितव्यमिति भावः । ६३ ॥ मृत्यभरणमभिधातुमाह-अहापयमिति । अहापयन् नृपः कालं दानकालयापनमकुर्वन, भृत्यानां भरणाहाणाम् । अनुवतिना इच्छानुविधायिनामनुजीविनाम् । कर्मणामानुरूप्येण, उत्तम- मध्यमाधमरूपेणौचित्येन्, वृत्तिं जीविकाम्, समनुकल्पयेत् दद्यादित्यर्थः ॥ ६४ ।। वृत्तिविलोपे दोष दर्शयन्नाह-काल इति। यस्मिन् काले यस्य दातव्यं, स्थाने र कोशगृहजन- पददेवालयादिके। पात्रे च गुणसम्पन्ने यदातव्यं तस्य तादृशी वृत्ति न लोपयत्। हि यस्मात, एतस्या पूर्वरूपाया. वृत्तेविलोपेन राजा भवति गहितो निन्दितः । निन्द्यश्च नाभिगम्यत इति भावः ।। ६५॥ अपात्रवर्षणं जातु न कुर्यात् सम्मिहितम् । अपाववर्षणादन्यत् किं स्यात्' कोशक्षयागुते ॥ ६६ । कुल विद्यां श्रुतं शौर्य सौशील्यं भूतपूर्वताम् । वयोऽवस्था व सम्प्रेक्ष्य आद्रियत महात्मवान् ॥ ६७ । 1 अपात्रवर्षणात् किं स्यादन्यत् . संवीक्ष्य स्वाद्रियेत महामनाः 66. Gift to unworthy persons (aputra. varsanam), contrary to the views of the wise, should not be resorted to, as it entails in nothing but waste of money (exhaustion of treasury, kosaksaya). 67. In selecting persons worthy of favour the king should carefully ascertain their ancestry, learning, proficiency in the Velas, courage, good conduct, antecedents (bhataparratii), age on! Trersonal circumstances. अपात्रे दाननिषेधमभिधातुमाह-अपात्र इति। पुरुषार्थत्रयोत्पत्तिस्थानानि क्षेत्राणीव पात्राण्य- भिधीयन्ते। यत्र कनकवर्षणेन धर्म उत्पयतेऽयो वा कामो वा तानि पात्राणि। यत्र न पुरुषार्थोत्- पत्तिस्तान्यपात्राणि। अपात्रवर्षणमिति असत्पात्रे धनदानं जातु कदाचिदपि न कुर्यात् । यतस्तत् ·118 कामन्दकीय नीतिसारः 85 ० महत्तां सद्विगहितं सद्विनिन्दितम् निष्फलत्वात् । तथा च अपात्रवर्षणात् किमन्यत् स्यात् । कोषक्षयान्ते केवलं कोशक्षय एष स्याद् भाण्डारहीनत्वम्। यथार्थमपि दानं गुणवत्स्वेव स्तं यशसे भवति । न सर्वावस्थासु। साधनकेषु श्लाघापि गुणवद्भिः कृता यशसे धर्माय च भवतीति ।। ६६ ॥ पात्रस्वरूपसूचनापूर्वकं तत्सहार्थमाह-कुलमिति । कुलं शुद्धोभयपक्षताम, विद्याश्रुतं आन्वीक्षि- क्यादिश्रवणम्, शौर्य अभीरुत्वम्, सौशील्य सुशीलताम्, भूतपूर्वतां पितृपतामहायातताम्, षयोऽवस्था यौवनावस्थाम, सम्प्रेक्ष्य (संवीक्ष्य ) निरूप्य, स्वाद्रियेत सुन्दर पात्रं संगृहीयादित्यर्थः। महात्मवान् विजिगीषुरिति ॥ ६॥ कुलीनान् नावमन्येत सम्यग्वृत्तान् मनस्विनः । त्तजन्त्येतेऽवमन्ता प्रन्ति वा मानहेतुना ॥ ६८। गुणेरुदारैः संयुक्तान् प्रोषयेन्मध्यमाधमान् । महत्व प्रामु पन्तस्ते पर्व यन्ति नरेश्वरम् ।। ६६ स्यजन्ते हि भर्तारं "मानहेतवः 68. No disrespect should be shown to employees who are high born, wise and devoted to their respective duties. As, in that case, (for the sake of their prestige) they may forsake the sovereign (who insults them) or may cause his death even. 69. Necessary steps should be taken to promote employees of middle and lower cadres endowed with high qualities, to higher positions. 'Entrusted with greater responsibilities they would strive for increasing the prosperity of the monarch. पात्रभूतानामनादरे दोषं दर्शयमाह-कुलीनानिति। कुलीनान् महाकुलप्रसूतान, नावमन्येत । सम्यग्वृत्तान् सदाचारान्, मनस्विनः प्रज्ञायुकान बुद्धिसमेतान् । यस्मात् अवमन्तारं एते जनाः मान- हेतुना त्यजन्ति परिहरन्ति, प्रन्ति च निपातयन्ति च। तस्मान्माननीयान्नावमन्येत ॥ ६८॥ मध्यमाधमानां गुणस्फरणमभिधातुमाह-गुणैरिति । गुणेरूदारैनसमः शौर्यादिभिः संयुक्तान्, अनुजीविनः प्रोन्नयेत् प्रकर्षेण उन्नतिं नयेत्। मध्यमाधमानपि स्वतोऽवश्यमुन्नतियोम्या न भवन्ति । कुत इत्याह, महत्ता महती उन्नतिं प्राप्नु पन्तस्ते नरेश्वर स्वामिनं वर्दयन्ति वृद्धि नयन्ति, कतझतयाऽर्थ- सामर्थ्यात् ॥ ६॥ उत्तमामिजनोपेतान् न नीचैः सह पयत्। कशोऽपि हि विवेकहो याति संश्रयणीयताम् ॥ ७०। निरालोके हि लोकेऽस्मिन् नासते तव पण्डिताः । जातस्य हिमगेयंत्र काचन समता मता ॥१॥ 70. Higher grade employees of respectable status should not be brought at par with the promoted lower cadres. A conscientious ruler, ·कामन्दकीय नीतिसार 119 however weak, by following this principle, is resorted to by persons seeking refuge. 71. The wise in the society do not keep company with the foolish people (those who are ignorant of real state of things). To think of equality among them is to consider precious gems at par with ordinary pieces of glass (or crystals). स्वामिना विवेकयुक्तम भवितव्यमित्यभिधातुमाह-उत्तमेति। उत्तम सर्वाधिक अभिजन कोलीन्यं तेनोपेतान् महाकुलीनान् । तान् न नीचैः सह संवर्द्धयेत्, नियोगेनाभियोजयेदित्यर्थः। तथा च कौटिल्यः 'नीचेसहताः क्रुद्धवर्ग पतन्ति' इति। एतच्चाविवेकित्वम् । विवेषयुत्तमाभिजनोपेतानु- समैरेव सह संवर्दयेत्, नियोगेन नियोजयेत्। अत्र गुणं दर्शयन्नाह-कृशोऽपि हि क्षीणोऽपि हि वेकाम:, याति संश्रयणीयताम्। वहाश्रयत्वं राजत्वं याति ॥७॥ अविवेकित्वस्य दोषं दर्शयन्नाह-निरालोके इति। निरालोके हेयोपादेयोपदेशक विवेकशून्य, तत्रास्मिन् प्रसिद्ध लोके जगति, पण्डिता नासते, विवेकिनो नावतिष्ठन्ते। यत्र जात्यस्य हि मणेर्वत्रादे काचेन निकृष्टमणिना समता समानता मताभिमतेत्यर्थः ।। १ ।। विश्राम्यन्ति महात्मानो यत्र कल्पतराषिव । सलाध्य जीवति श्रीमान सत्यम्मोगफलाः श्रियः ॥ ७२ । लक्ष्म्या लक्ष्मीषतां लोके विकाशिन्या च किन्तया। बन्धुमित्र सुहविश्व विश्रब्धं या न भुज्यते ॥७३। ० सश्लाघ्यो भवति श्रीमान सत्सम्भोग फलाः; सत्संयोग 04विकासिन्यापि कि तया। 72. The king, under whose domain his righteous dependents feel secure as under the shade of the heavenly tree kalpataru, is indeed praiseworthy, because prosperity thrives 'only in association with honest dependents. 73. The increasing prosperity of a wealthy king is useless unless it is sufficiently shared by his friends and well-wishers. यथा विवेकिसुहृद्यौचित्याद्विनियोग इष्यते तथा सत्पात्रेषु प्रतिपत्तिधोति दर्शयबाह- विधाग्यन्तीति। कल्पतराविव, यत्र श्रीमति स्वामिनि, महात्मानः सकलगुणशालिनः समीहित सम्पादकाश्चानुजीविनः, विश्राम्यन्ति अवस्थितिं कुर्वन्ति, स श्रीमान् स्वामी श्लाघ्य स्पृहणीयं यथा भवति तथा, स जीवति। यतः सत्सम्भोगफलाः श्रियः गुणवद्रोग्या:, श्रियां फलमेतदेव यत् मद्भिः सम्भुज्यन्त इति। तथा च कौटिल्यः 'अलब्धलाभार्था लब्धपरिरक्षणी रक्षितविवर्द्धनी वृद्धस्य तीर्थव्ययप्रतिपादनी च इति (को. अर्थः १०॥३) ॥२॥ एतदेव दयितुमाह-लदम्या इति। लक्ष्म्या विभूत्या। लक्ष्मीवतां श्रीमतां राज्ञां। विकाशिन्यापि विस्तारिण्यापि, तया लक्ष्म्या निष्फलया विभूत्या, किं फलं, या विभूतिः, बन्धुभिः मुहदिमित्रविश्रब्धं ययेष्टं यथा तथा न भुज्यते इति ॥ ३ ॥ "म्या सम्पत्याऽविकामिन्या विकासरहितया किम् ? न किषित् । बान्धवैः विरूध सूटन भुज्यते ॥

·120
कामन्दकीय नीतिसार
आपहारेषु (आयद्वारेषु) सर्वेषु कुर्यादाप्तान परीक्षितान् ।
मददीत धन तेभ्यो भास्वानने"रिवोदकम् ॥ ७४ ।
87
तैस्तु
88
भास्वानुन
74. "The monarch should appoint trusteil officials after clue tests
(arthopadhi) as superintendents of sources of income (āyadvāresu,
Departments of revenue collection etc.) and through them collect taxes
from the subjects like the sun, who draws moisture up through his rays
(i.e., imperceptibly, without resorting to oppressive levies).
अध्यक्षप्रचार अभिधातुमाह-आयद्वारेष्विति । आयद्वारेषु कोशागममार्गेषु, सर्वेषु वक्ष्यमाणेष्वपि,
आमान् अध्यक्षान् परीक्षितान् उपधाशोधितान्, कुर्यात् । तैस्तु आप्तः
: पुनः, करणभूतः, भास्वान्
आदित्यः, उस्र: किरणः, उदकमिव, धनमाददीत ॥ ७४ ।।
89
अभ्यस्तकर्मणस्तज्ञान शुचीन सुक्षानसम्मतान
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान सर्वकर्मसु ॥ ७५ ।
यो यद्वस्तु विजानाति तं तब विनियोजयेत् ।
अशेषविषयप्राप्ताविन्द्रियार्थ इवेन्द्रियम् ॥ ७६ ।
० शुद्धार्थसमतान्
०० विन्द्रियाष्विवेन्द्रियाम् ।
75. Energetic officials as are experience and well acquainted with
different aspects of particular branches of (administrative) work, whos
are of tested ability (by means of upadhas) and arc capable of courdin-
ating the services of their subordinates, should be made heads of all
administrative departinents (udhyaksas).
76. But utmost care should be taken in appointing to different
offices (positions) such men as possess special knowle:lge for particular
branches of administration, just as different sense organs perform specific
functions.
किन, अभ्यस्तेति। अभ्यस्तकर्मः अभ्यस्तं कर्म यस्तान्, शिक्षित कर्मनिचयान्, तज्ज्ञान्
कर्मविसः, शुचीन उपधाशुद्धान, सुझानसमतान् निबन्धलेखकायु पयुक्तपुरुषलहितान्, उद्योगसम्पनाम्
अप्रमादितः, सर्वकर्माध्यक्षान्, कुर्यात् , स्वामीत्यर्थः ॥५॥
अपरब, य इति। योऽध्यक्षो, यद्वस्तु यत् कर्मादिकं थानाति तं तत्रैव विनियोजयेत् ।
अशेषविषयप्राप्ती शन्दसर्शरूपरसगन्धास्वत्प्राप्तप्रये, इन्द्रियायें इन्द्रियविषये, इन्द्रियमिव यस्येऽन्द्रियस्य
योऽर्थः। तद् यथा-शब्दविषय प्राप्तुं श्रवणेन्द्रियं युजीत । शेषैः शन्दो नैन प्राप्यते । तया स्पर्श प्राप्त
त्वगिन्द्रिय, रूपं प्राप्त चक्षुः, गन्ध प्राप्तघ्राणम् । नहि अन्यविषयोऽन्येन प्राप्त शक्यते। तस्माद् यो
यजजानाति तत्र तषियोजयेदिति ॥ ७ ॥

·121 कामन्दकीय नीतिसारः कोष्ठागाभियुक्तः स्यात् तदायत हि जीवितम् । नात्याय व्यय कुर्यात् प्रत्यवेक्षेत चान्यहम् ॥७॥ 77. The store house (kosthagara or the grain store, a part of the treasury), being a vital organ of the state, its chief sustainer, the king should see that the officer in charge (adhyaksa) does not indulge in making excess realisations (from the subjects, for that will amount to extortion and loss of incentive for the producers) or incur excess expenditure (i.e., in excess of income, as in that case there will be no balance left, ultimately resulting in exhaustion of treasury). The monarch should personally inspect the transactions of the store house every day. किश्च कोष्ठागर इति । तथा कोष्ठमुदरम् । तत् पूरणार्थ धान्यायु पचारात् कोष्ठ, तत् स्थापनार्थ आगारं कोठागारम्। तत्राभियुक्तस्तत्परः स्यात्, विजिगीषुरित्यर्थः, तद्भरणं वृद्धिं तद्रक्षणं च कुर्यादित्यर्थः। हि यस्मात, जीवितं तदायत्तं। रत्नादिभिविनाऽपिजीव्यते, कोष्ठागारेण विना क्षण- मपि न जीव्यते। अतएव रामेणोक्तम्-"सर्वरत्नप्रधानस्य कोष्टस्य कुशलं गृहम् । नात्याय हि व्यय कुर्यादनत्याय हि वर्तनाम् ॥" नात्याय नाधिकं व्ययं कुर्यात् , व्यय आयादधिक इत्यर्थः। तं न कुर्यात्, तावायव्ययौ प्रत्यवेक्षेत तत्रान्वहं, स्वयं विजिगीषुरध्यक्षान्तरकरण निषेधार्थमिति ॥ ७ ॥ कृषिर्वणिक्पयो दुर्ग सेतुः कुन्जरबन्धनम् । खन्याकरधनादान" शून्यानां च निवेशनम् ॥ ७८ ॥ अष्टवर्गमिमं साधु स्वच्छवृत्तो विवर्द्धयेत्। जीवनार्थमिहाजीव्यः कर्तव्यः करणाधिकः ॥ ७६ । 01 खन्याकरो वनादानं ०१ स्वस्थवृत्तं कारयेत् करणान्वितः 78-79. Agriculture, trade routes (vanikpatha). fortifications, (towns), dams and reservoirs (for irrigation), enclosures for elephant (elephant forests), mines, mine fields, forests and reclamation of uninhabited settlements (sanya niveśa) are the eight sources of income (astavarga) which a king should maintain in proper condition and develop, thereby promoting the means of livelihood for the people engaged in different trades and professions through considerate officials. अनन्तरोद्दिष्टानि आयद्वाराण्यभिधातुमाह कृषिरिति। कृषिः सा द्विविधा, कुसीदेन कृता राजकुटुम्बिकृता च। पणिकपथो द्विविधः, स्थलपयो जलपथश्चेति। दुर्ग राजपान्यामुत्पत्तिः, परिखावेष्टितं सेनादिसभिवेशनस्थानम्। सेतुः आलि:, शाल्यादिवापार्थ तड़ागादिजलापार प्रतिवन्धः सेतुरभिधीयते। तदुत्पमधुशाल्यादि च। कुझरवन्धनं हविषारणस्थानमायद्वारं महामूल्यहसिनी- लाभात्। खनिः रबादि खननात् रनोत्पत्तिस्थानम्। आकरः सुवर्णादीनामासमन्तात् परमात् ·122 कामन्दकीय नीतिसारः सुवर्णादिधातुजनकं तत्र मृत्पाषाणरमधातुसंस्कारात् सुवर्णरूप्यादि लोहान्युत्पद्यन्ते। वनादानं कुप्य सारदादीनां वृक्षाणामादानात् । शून्यानां च प्रामादीनाम् निवेशनम् । एतदष्टममायबारमिति ॥ ७ ॥ किच, अष्टवर्गमिति। पूर्वोत्तमष्टकमायद्वारमिति सम्बन्धः। तत् साधु विवर्द्धयेत् विशेषेण वृद्धि नयेत्। किमर्थ कैरित्याह, जीवनार्थ वृत्तार्थ राष्ट्र स्य। इहाजीप्यैरिति। भाजीव्यत इत्याजीव्याः, भूयोप्युपजीवितुं शक्यते यः, ते कारयेत् करणाधिपरध्यक्षैरिति ॥ ७९ ॥ तथा यया प्रवर्तेत वृत्तमा क्षीणोऽपि पार्थिवः । तस्यां तस्यान संरोधं कुर्यात् पण्योपजीविनाम् ॥ ८ ॥ ०॥ यया ययेह वर्षत 80. A ruler, even if weak, should promote the interests of the trading class (panyo pajīvinām), (particularly of the importers of commodities), and not cause obstructions (samrodham) to the free flow of it (by imposing embargo or tariff). अपरच, तथेति। तथा यया यया कृतमा कृष्या पाशुपाल्येन वाणिज्यया वा वर्तत। स्वयं राजा क्षीणोपि तस्यां वृत्तौ न संरोधं द्रव्यग्रहणेन प्रतिबन्धं कुर्यात् प्रवर्तयेदेव । विशेषेण तु पण्योपजीविना न संरोधं कुर्यादिति ॥८॥ यथारक्षेष निपुण शस्य कण्टकिशाखया। फलाय लगुड़ः कार्यस्तवद् भोग्यमिदं जगत् ॥ ८१ । सुसंरक्षेत निपुणः सस्य कण्टकशाखया . कार्यों दस्युभोग्यमिदं 81. Just as a field with standing crop is secured (from depredation by animals) by planting thorny shrubs all around and by application of cudgel for the protection of the harvest, so the kingdom is also secured by proper safeguards and application of punishments to wrongdoers and mischiefmakers in order to derive its benefits. (Unprotected it is usurped by robbers or enemies). जगतो भोगोपदेशं दातुमाह-ययेति। यथा, कश्चित, शस्य प्रवधान्य, कण्टकिशाखया सर्वतः परिवार्यकृतया निपुर्ण यथा तथा पश्वायु पश्वात् रक्षति पालयति। फलाय लगुरुः कार्य:, फलार्ष यथा लगु करोति, भवटादौ वा स्थापयति-चौरादिनिषेधार्थम् । तद्वत् तेनैव प्रकारेण भोम्पमिदं प्रजा शस्यस्वरमा कष्टकिशाखासमानदण्डप्रणयनेन पश्वादिसमानायुक्तकेभ्यो रक्षेत् । दण्डेन भायुक्त विपक्षाटक्कितस्करेभ्यो रक्षितं सम्भोग्य भवतीर्थः ॥ ८१ ॥ "तथा एतजगत् पौरादिकम्प्टकम्यो रक्षितं गुरु समानेन प्राम्यवतिस्थापितं सत् मुखमोग्य भक्तीति भावः॥ जगत् ।।

·97 08 फलं कामन्दकीय नीतिसार 128 आयुक्तकेयधोरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच प्रजानां पञ्चधा भयम् ॥ ८२। पञ्चप्रकारमप्येतदपोह्य नृपतेर्भयम्"। आवदीत धन काले त्रिवर्गपरिवृद्धये ॥ ८३ । आ नृपतिर्भयम् 82-83. (Oppressive) state officials, thieves, enemies, king's friends or relatives and the lust of the king himself are the five sources of fear to the subjects. The king, by removing the five-fold fears reaps full benefits (revenue from the subjects) in time so as to secure the merits of trivarga (Dharma, Artha and Kāma). एतदेव समर्थयभाह-आयुक्तेभ्य इति। आयुक्तेभ्यः अध्यक्षकादिभ्यः; तथा चोरेभ्यः स्वपरमण्डलस्थेभ्यः; परेभ्यः शत्रुभ्यः, राजवल्लभात् देवी कुमारादेः, पृथिवीपति लोभात् । प्रजानां पञ्चधा भयम् । तद् यथा न भवति तथा विधेयमिति ॥ ८२ ॥ पञ्चप्रकारमिति। इत्येतत् अनन्तरोक्तं पञ्चप्रकारं भयम् । अपोह्य भीतिमपनीय, नृपतिः स्वयम्, आददीत धनं ( फलं) धान्यहिरण्यादिकम, काले, आदानयोग्य। त्रिवर्गपरिबृद्धये धर्मार्थकाम- बृद्धार्थम् ।। ८३॥ यथा गौः पाल्यते काले दुह्यते च तथा प्रजा। सिच्यते चीयते चैव लता पुष्प फलार्थिना" ।। ८४ । । २० पुष्पप्रदा यथा : मालाथिना 84. Just as the cow maintained properly yields milk in time and the creeper sprinkled with water yields flowers, so also the subjects (yield revenue in time when their interests are promoted by the ruler). दृष्टान्तप्रदर्शनेन प्रजापालनमुपजीवनमभिधातुमाह-यथा गौरिति। यथा गौः पाल्यते काले, पिण्याकतृण-जलादिना ( लवणादिना)। काले दुह्यते च, तथा प्रजापि। कालविशेष प्रजानां धान्य पशुहिरण्याद्यनुग्रहेण पाल्यते। कालान्तरे च भाग ( षड्भाग) करादानादिना दोहः सम्पद्यते। तथा द्वितीयो दृष्टान्तः-यथा पुष्पप्रदा लता, पुष्पमालाथिना मालाकारेण, सिच्यते पुष्यते, उपचीयते च, तद्वदिय प्रजा पाल्यते उपचीयतेचेति ॥८४॥ 11 उच्चीयते 100 आनावयेदुपवितान् साधु दुष्टवणानिव आयुक्तास्ते च धर्तेरन् वाहाविव' महीपतौ ।। ८५ । स्वल्पमप्यपफुर्वन्ति ये पापाः पृथिवीपतौ। ते पहाविव वहन्ते पतङ्गा मुढचेतसः ॥ ८६ । 100 दुष्प्रवणाणिव 101 अप्राविव ·124 कामन्दकीय नीतिसारः 85. Just as a swollen abscess is operated upon (by the surgeon) and bled out (of the infected blood), the corrupt royal officers accumulating wealth are punished in the same manner by the king. Hence such officers are afraid of coming near the king, who resembles a blazing fire (that may burn any body approaching it carelessly). 86. Those who commit sins (wrongs) against the subjects in the slightest degree are burnt by the royal wrath like the foolish insects in the burning flame (i.e., the corrupt officials are surely punished by the king). आयुक्तककृत प्रजापीडननिवारणार्थमाह-आवाक्येदिति। उपचितान, प्रजापीच्या प्रधान वृद्धि गताखान् अध्यक्षान्, साधु यथा तथा आखावयेत् दण्डप्रणयनेनापहृतधनान् कुर्यात् । दुष्टवणानिव, यथा दुष्टवणाः साविताः सुखाय भवन्ति, तथा ताशा अध्यक्षाः आयुक्तकाः। ते च वर्तेरन्, बहाविव (अनाविव ) महीपतौ। यथा वहिः किं करिष्यत्ययमिति लखितो दहति, परित्यकः, पाकादिसाधको न भवति, तथा महीपतिरपि। युक्त्या सेवितः फलदो भवति नान्ययेति भावः ॥ ८५॥ स्वल्पमपीति। ये पापाः पृथिवीपतौ स्वल्पं स्तोकमप्यपकुर्वन्ति, ते वहाविव दत्यन्ते पतझा:, मूद द्रव्यलोभादिनासच्चेतो येषां ते नृपकोपात् ।। ८६ ।। संबद्धयेत् सदा कोशमाप्त स्तजारधिष्ठितम् । काले चास्य व्यय कुर्यात् विवर्गपरिवृद्धये ॥ ८७ । धर्मार्थ क्षीणकोशल्य कृशत्वमपि शोभते । सुरैः पीतावशेषस्य शरद्धिमरुचेरिव ॥ ८८ ॥ 109 व्ययः कार्यस्त्रिवर्ग 100 प्रतिपत्तये 87. The king should always, strive for augmenting his treasury (financial resources) by placing his trusted and experienced officials in charge of it. He will then be in a position to spend (money) in the pursuit of trivarga. 88. If the king becomes weak (in financial resources kșinakośo) by spending for religious purposes, still he will continue to enjoy love and respect of the people like the autumnal moon, the digits of which are drunk off by the gods. वृपतेः कोशविषयकमठानमाह-संवर्द्धयेत्यादि। भाप्तः विश्वार, तणीकोशवृधपायह अपिहितं परिचालितम, कोशं सदा संवर्डवेत् । काले वकालविशेषे, युद्धधर्मादी व्ययाक्सरे त्रिवर्ग- परिये त्रिवर्ग प्रतिपत्तये धर्मार्थकाम प्राप्तय व्ययं कुर्यात् ।। ८७॥ पार्षव्ययप्रशंसामाह-वार्थमिति। धर्मण धर्मार्थ क्षीणकोशस्य निर्धनस्य राक्षः शत्वमपि शोमते। गया पुरैः देवः पीतावशेषस्य शरविमरवेश्चन्द्रमस व हवं यथा शोभते तथा सुपलापि ॥८॥ ..

·कामन्दकीय नीतिसारः
125
बृहस्पतेरविश्वास इति शास्त्रार्थनिश्चयः।
10 भविश्वासी तथा च स्याद् यथा च व्यवहारवान् ।। ८६ ।
10"विश्वासयेद विश्वस्तान विश्वस्तान 100 नातिविश्वसेत् ।
यस्मिन विश्वासमायाति विभूतः पाबवेव सः ॥६० ।
103 विश्वासी च तथा च स्याद् यथा संव्यवहारवान्
10 विश्वासयेदविश्वस्त, न विश्वसेदविश्वस्तं
104 विश्वस्त ; विश्वस्ते
89. 'Suspicion' is the motto (for the king), it is laid dowm by Brhas-
pati (the preceptor of the Gols), in his science of polity. Still confidence
may have to be placed on well-behaved (efficient) officers (lest too much
suspicion takes away their initiative).
90. The king should instil confidence in the mind of the officer lack-
ing in self-confidence (i.c., liesitoring to take initiative in any inatter), but
should not place too much trust on himn who already enjoys his 'confidence.
One who is trusted by the king earns prosperity.
संक्षिप्तमर्थशास्त्रोपदेशमभिधातुमाह-बृहस्पतेरिति । वृहस्पतेः, शास्त्रस्य निर्णयः क इत्याह ।
अविश्वासः इति, कस्यचिदाप्ततरस्यापि न विश्वसेत, चित्तानित्यत्वात् । तथा च कौटिल्य:-"चित्ता-
नित्यत्वात् मनुष्याणाम् । अश्वसधर्माणः हि मनुष्याः कर्मसु नियुक्ताः विकुर्वते” इति। ततश्चाविश्वास
इति बृहस्पतिमतम्। अविश्वासधर्मिणां हि मनुष्याणां सर्वथा संव्यवहाराभावः प्राप्नोति । यथा
संव्यवहारवान् भवति। अविश्वासश्च तथा कर्तव्य इति भावः ॥ ८ ॥
विश्वासयेदिति। दण्डोपनयनात् भीतान् अविश्वस्तान् अध्यक्षान् विश्वासयेत्। स्वयं च
विश्वस्तान, अपि नातिविश्वसेत् । लेशतो विश्वसेदिति। यस्मिन् अध्यक्षे स्वामी विश्वासमायाति
विभूतेः पात्रमेव सः, इत्यनुजीविनामयमुपदेशः। यथा स्वामी विश्वासमेति तथा विधेयमिति ॥ ६० ।
प्रादुर्भवन्त्यर्थसमं यस्माश्चित्तान्यनुक्षणम् ।
तस्मात् योगीव सततं तानि पश्येत् समाहितः ।। ११ ।
91. Achievement of success or otherwise in any undertaking affects
the mind of an officer (i.e., he may be elated with joy or depressed).
Hence he should always attentively watch his mental reactions with the
detachment of a yogi (an ascetic).
अविश्वासी संव्यवहारार्थश्च भवति तदुपदेष्टुमाह-प्रादुर्भवन्तीति। प्रादुर्भवन्त्युत्पद्यन्ते।
अर्थसमं समयः कायः सहैव चित्तान्यन्यथान्यथा भवन्ति । यदि कार्य मित्रत्वादिकमुत्पद्यते तदा चित्त-
मपि निग्धं स्यात् । यदि शात्रवादिकं कार्यमुत्पद्यते तदा चित्तमपि शत्रुभावि भवति। कार्य
मित्रारिकारकमित्यनुक्षण प्रतिमुहूर्त तस्माद् योगीव समाहित एकाप्रमनाखानि पश्येत् प्रतीकारार्थम् ।
एवं अविश्वासब संव्यवहारच प्रवर्तत इति ॥६१ ॥

·126 कामन्दकीय नीतिसार उद्योगादनिवृत्तस्य सुसहायस्य धीमतः । छायवानुगता तस्य नित्य श्री: सहचारिणी ॥१॥* .... 91A. A ruler who never lacks initiative in taking proper actions (i.e., ever-energetic) and who is always attended by intelligent and reliable counsellors, invariably attains prosperity (Sri) that always keeps close to him like his own shadow (chayeva sahacarini). सुसमाहितत्वमेव प्रवर्तयनाह-उद्योगादिति। उद्योगाद् व्यवसायादनिवृत्तस्य सन्ततोद्योगिनः, सुसहायस्य धीमतः, इति प्रतीतम् । ये च स्वकीयच्छायेवानुगताः तेषान् नित्यं श्रीः सहचारिणी, अविच्छिन्नेति॥१॥ * The sloka is marked kroda in the Tikd. 10 अनुगत परितोषितानुजीवी मधुरवचरितानुरक्तलोकः । सुनिपुणपरमाप्तसक्ततन्यो भवति नृपः सुचिरा प्रदीप्तरश्मिः ॥ ९२ । 100 मधुरवचा 10. स्वनुगत 100 शक्यतन्त्रो 107 भवति चिरं नृपति इति स्वाम्यनुजीविकृतं नामाष्टमं प्रकरणम् । इति कामन्दकीये नोतिसारे स्वाम्यनुजीविहरी नाम पसमः सर्गः ।। 92. The king, whose dependents are obedient and satisfied, whose subjects are (loyally) attached to him for his sweet speech and ideal character and whose government is in the hands of trusted officials, who are expert and capable of running the administration, shines in full glory for ever like the sun (pradiptarasmih). उपसंहरमाह-अनुगतेति। अनुगत परितोषितानुजीवी अनुगता विधेयतराः परितोषिता दान- मानादिभिरनुजीविनी येन सः। मधुरवचोभिचरितधानुरको लोको यस्मिन् सः। सुनिपुण परमाप्त- सकतन्त्रः, सुनिपुणं यथा भवति तथा, परमात षु सकतन्त्रो (शक्य तन्त्र मण्डल ) राज्यमारो येन नृपतिना सः। सुचिर प्रदीप्तरश्मिस्तेजस्वी। यथा सुदीप्तरश्मिरादित्यः सदा ध्वान्तनाशाय भवति तथा नृपतिरपीति ॥१२॥ इति कामन्दकीय नीतिसार टीकायामुपाध्यावनिरपेक्ष्यानुसारियां स्वाम्यनुजीवितं नाम पथमः सर्गः॥

·पट सर्गः
६। कण्टकशोधनप्रकरणम्।
लोके घेदे व कुशलः कुशले परिवारितः।
आन्तश्चिन्तयेद् राज्यं सबाह्याभ्यन्तरं तथा' ॥१॥
नृपः
Sarge-VI
Prakarana 9.
Kanhakasodhana. (Removal of thorns)
1. The king, well acquainted with the laws and customs of
the people and well versed in the injunctions of the Vedas, should apply
himself to the governance of the kingdom in all its cuinplements (internal
and external) with the assistance of experts (well qualified officers).
प्रकृतिसम्पत्करणे स्वामि-प्रकृत्याभिगामिकात्मसम्पत्तिगुण सम्पादनेनात्मा लब्धः । अमात्यादि
प्रकृतीनां च स्व स्व गुणसम्पादनेनात्मलाभः सम्पन्नः। एवं सप्ताङ्गराज्यस्यात्मलाभे सम्पन्ने, तत् पालन-
स्यावश्य वक्तव्यत्वात् तदिहाभिधातुमाह-लोके इति। लोके लोकव्यवहारे ; लोकव्यवहारश्च देश-
भेदे कालभेदे च स्वतन्त्रः स्वतन्त्रः भवति-यथा मध्यदेशे एको धर्मः, पारसीकादिषु चान्यः, तथा कृत-
युगेऽन्यः, त्रेतादियुगेषु चान्यः इति लोकव्यवहारे कुशलः। वेदे शास्त्रे च कुशलः। लोकव्यवहार
वेदोकच निरीक्ष्य उभयाविरुद्ध व्यवहरेदिति भावः। तथा लोके वेदे च कुशलैः निपुणैः, अनुजीविभिः
परिवारितः सहमिलितः इति। आदूतः आदरपरः, नृपः विजीगिषुः, सवायाभ्यन्तरं विभागेनावस्थित
राज्य चिन्तयेत् , पालनार्थ चिन्तां कुर्यात् ॥१॥
माभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाय राष्ट्रमुदाहृतम् ।
अन्योन्याधार सम्बन्धादेकमेवेदमिष्यते ॥२॥
मिष्यस्ते
2. Protection of his own self is the internal aspect of administra.
tion and that of his dominion (rāstra) is the external aspect. In considera-
tion of the mutual relationship subsisting between them (the internal and
external aspects), they should be treated as identical (for no state car
function without the motor energy of the king).
राज्यस्य बाह्याभ्यन्तरविभागं दर्शयभाह-आभ्यन्तरमिति। आभ्यन्तरं राज्य विजीगिषोः
स्वं शरीरमेव। तथा च कौटिल्य:-"राजा राज्यमिति प्रकृतिसंक्षेपः" (२१) इति। बाह्य
राज्य राष्ट्रमेव उदाहृतम्। शेषाः प्रकृतयो राष्ट्रादेवोत्पयन्त इति। अन्योन्याधार सम्बन्धादिति
राहा विना न राष्ट्र, राष्ट्रण विना राजा न वर्तते इत्यर्थः। तस्मादेकमेवेदमिष्यते इति ॥२॥

·128
कामन्दकीय नीतिसार
राज्याङ्गानान्तु
सर्वेषां राष्ट्राद् भवति सम्भवः।
तस्मात् सर्वप्रयत्न ने राजा राष्ट्रप्रसाधयेत् ॥३॥
समुनयेत्
3. A state is composed of its constituent elements like limbs in a
body (angāni). Hence the king should strive with all his efforts for the
de velopment of the state as a whole.
एतदेव दर्शयनाह-राज्याति। राज्याङ्गानान्तु सर्वेषां अमात्यादीनां राष्ट्राद्भवति सम्भवः ।
राष्ट्रातकोशः, कोशाचतुरङ्गो दण्डः, राष्ट्रस्य भूम्येकान्तरं मित्रं, राष्ट्र एव स्थानीयं दुर्ग, राष्ट्रादेव
जानपदादयोऽमात्याः। तस्मात् सर्वप्रयत्न न राजा राष्ट्र प्रसाधयेत, लाभं पालनं च कुर्यादित्यर्थः ॥३॥
"लोकानुग्रहमन्विच्छन् शरीरमनुपालयेत् ।
राक्षः संशरणं धाम शरीरं धर्मसाधनम् ॥ ४।
तस्यानु
राज्ञः संरक्षणं धर्म:
4. The king should protect himself only for the purpose of earning
the good will of his subjects. Protection of the subjects is the greatest
duty (d.rarmaḥ) of the king and to fulfil that end he should look after
his owr. body as a part of his duty (dharmasādhanorit).
रामः स्वशरीरपालनमपि धर्माय भवतीति दर्शयमाह-लोकानुग्रहमिति। पूर्वार्द्धस्यार्थः सुगमः ।
राज्ञः संरक्षण प्रजासंरक्षणमेव धर्म: नान्यः । तथा च कौटिल्य:--"राझो हि व्रतमुत्यानं यहः कार्यानु-
शासनम् । दक्षिणा वृत्तिसाम्यं तु दीक्षा तस्याभिषेचनम् ।।” (१११६३३ ) । एवंभूतस्य धर्मस्य शरीरमेव
साधनमिति शरीरं धर्मसाधनं धर्माधिना विजिगीषुणा स्वशरीरमेव यवन रक्षणोयमित्यर्थः ॥ ४॥
धर्मग्रमारेभिरे हिंसामृषिकल्पा महीभुजः।
तस्मादसाधुन् पापिष्ठान निनन् पापन लिप्यते ॥५॥
धर्माय हिंसन् दोन
5. In performing his duties the king may have to adopt violent
measures (i.e., inflict punishments, including capital punishment), to deal
with dishonest and impious people dispassionately like the sages (who
sacrifice animals for religious purposes). For that, no blame would lie
with the king.
प्रजारक्षणे चौरादिहिंसा हिंसा न भक्तीति दर्शयबाह-यामिति। धा धर्मादनपेता,
हिंसां पापिना हननं, आरेभिरे भारब्धवन्तः, ऋषिकल्पाः ऋषिसमा ऋषितुल्याः एव महीभुजः राजानः ।
यथा महर्षयो योषु पखालम्भनरूप धार्म कुर्वन्ति तथा राजर्षयोऽपि चोरादिनिप्रहरमा धमिव हिंसा
कुर्वन्ति। तस्मादसा चोर पारदारिकादीन, अन्यानपि पापिष्ठान स्वामित्रोहकरादीन् हिंसन् पोर्न
लिप्यत इत्यर्थः ॥५॥

·कामन्दकीय नीतिसारः 129 धर्मसंरक्षणपरो धर्मेणार्य विवर्द्धयन् । ये ये प्रजा प्रवाधेरन् स्ताञ्छिष्याच' महीपतिः॥६। धर्मायार्थ विवर्द्धयेत् विरोद्धार स्तांस्तान् ; तांस्तान् हन्यान् 6. The king is to administer his state with equity and justice and increase his treasury by lawful means. But he should deal sternly (by awarding capital punishment even) with persons obstructing the course of law. धर्मति। वर्णानामाश्रमाणां च स्वधर्मसंरक्षणारो धर्मसङ्करनिषेधान। धर्मेणार्थ धर्मायार्थ विवर्द्धयेत, अर्थस्यार्जनं वर्द्धनं च धर्माभिसन्धिन। ये ये प्रजाविरोद्धारस्तांस्तान् हन्यात्, महीपतिः । एवं हिंमा दोषाय न भवतीत्यर्थः ॥३॥ यमार्याः क्रियमाणं हि शंसन्त्यागमवेदिनः। स धर्मो यं विगर्हन्ति(न्ते) तमधर्म प्रचक्षते ॥७॥ न त धर्म Thic 11033 which is commended ly those neli verse in the legal Hindi) ju-tice (harma), and the contrary to it (repugnant Is injustice (adharna). धर्मस्वरूपमभिधातुमाह-यमार्याः इति। यमार्याः साधव आगमवेदिन आगमज्ञाः शंसन्ति वधिनिषेधरूपमनुष्टानं स धर्मः। एवं च देशकालजातिभेदेषु विरुद्ध यं धर्म विगर्हन्ति तमधर्म प्रचक्षत दात॥७॥ धर्माधर्मों विजानन् हि शासनेऽभिरतः सताम् । प्रजां रक्षेन् नृपः साधु हन्याञ्च परिपन्थिनः॥ ८ ॥ ५ Dei conversint with what is just illind what is injust and follow- 1:19 ivic 160min:endations of the wise in goerning the state, the king should protect he honest and law-abiding subjects and lestroy the lawbreakers. धर्माधर्माविति। धर्माधी देशकालानुलोमप्रतिलोमतः प्रणिहितावधारयन् । हि स्फुटम् । शासने उपदेशे, आभिमुख्येने रतः। सतामाचार्याणाम् । प्रजाः साधु यथा भवति तथा रक्षेत्, उपद्रव्येभ्यः। हन्याच परिपन्थिनः प्रजोपद्रवकरानिति ॥ ८॥ राज्योपपातं कुर्वाणा ये पापा राजवल्लभाः। एकैकशः संहता वा दूष्यांस्तान्' परिचक्षते ॥६। कुवीरन् 10 तान् दृष्यान् ·130 कामन्दकीय नीतिसारः 9. Dishonest (sinful) officers, who once enjoyed royal favour, creating disturbances (by agitation and other methods) in the state unilaterally or collectively, are treated as criminals. दूष्यलक्षणमभिधातुमाह-राज्योपघातमिति। स्पष्ट । परिचक्षते पूर्वाचार्या इति शेषः ॥६॥ दूष्यानुपांशुदण्डेन हन्याद् राजाऽविलम्बितम्। अवश्य वा" प्रकाशं वा लोकविद्वषमागतान् ॥१०॥ प्रदूष्य वा प्रकाशं हि 10. Such criminals should be done away with promptly (without any delay) by the king either secretly (by application of upångśudanda) or openly after implicating them with culpable charges and inciting the public against them. कूष्येषु कर्तव्यमभिधातुमाह-दूष्यानिति। उपांशुदण्डेन गुप्तविषदानयोगकृतेन प्रच्छनवधरूपेण । सदस्य वा प्रकाशं हि, प्रदूष्योपाय(प्रकृष्टोपाय दोषयुक्तान् कृत्वा लोकविद्वेषमागतान् ॥१०॥ राजा रहसि दृष्यं हि दर्शनायोपमन्वयेत्। गूढशस्त्रा विशेयुस्तत् पश्चादासहिता" नराः॥ ११ ॥ विश्वस्तॉस्तान्" विचिन्वीयुःस्था कक्षान्तरं गतान् । ते शस्वग्राहका" युः प्रयुक्ताः स्म इति स्फुटम् ॥ १२ ॥ इति दृष्यास्तु"सन्दूष्य प्रजानाममिवृद्धये। विनयन् प्रिय उत्कर्ष' राजशल्यं समुद्धरेत् ॥ १३ ॥ 17 .. 1"पश्चादासजिता "विश्वस्ता हि; विशतस्तान वि 14 कश्यान्तरागतान् 16 शस्त्रप्राहिणो 1"इत्यादि कूष्यान् विनयच्छ्यिमुत्कर्ष राजा शल्य ; निणीषुः श्रिय ; निणीषुः पदम् 11-13. (In describing the niethod of secret killing it is stated thus). The king would summon the alleged criminal to a secret meeting in the inner chamber where special agents armed with hidden weapons would follow him. When charged by the doorkeepers during their entry into the chamber those armed agents (trusted by the king) would declare to have been appointed by the alleged criminal to slay the king. In this way by imputing criminal mctive the undesirable person would be secretly done away with for the purpose of securing prosperity of the subjects. The king should act like a surgeon (in removing the thorns by the side of the state or kantakasodhana) so that the people may be disciplined and prosperous. अपरा, राजेति। रहसि एकान्ते मध्यमकक्षायाम् इत्यर्थः । ष्यन् (इष्ट) उकलक्षण दर्शनायोप- ·कामन्दकीय नीतिसार 181 मन्त्रयेत् समाहयेत् । गूढ़शस्त्राः प्रच्छादितशस्त्रकाः, तत्पश्चात् तेषां पश्चात, आसंहिता (आसज्जिता), प्रागेव राहा तैदष्यैः संहति नीताः प्रतीयत्वेन ख्यापितास्ताननुप्रविशेयुरिति ॥ ११ ॥ किच, विशत इति। द्वा:स्थाः प्रतिहाराः रक्षिणः, शस्लग्राहकाः कक्षान्तर गतान् ( कक्षान्तरा- गतान मध्यमकक्षान्तरप्राप्तान् )। स विशतस्तान, विचिन्तीयुः शोधयेयुः। ते च शस्त्रप्राहकाः पृष्टाः सन्तः, सडेताद् ब्रूयुः प्रयुक्ताः स्मः स्वामिवधाय दुष्टः, इति स्फुटम ब्रूयु ॥ १२ ॥ इतीति। इत्येवमादिकैः प्रयोगैः। दूष्यान् स्वामिद्रोह-सम्पन्नान् सन्दूष्य हत्वा प्रजाद्धये न देषात् , निनीषुनेंतुमिच्छुः पदं राज्य महदुत्कर्षमभिवृद्धि राजा शल्य दूष्यादिकं समुद्धरेत् छेदयेत् ॥१६॥ यथा बीजाकर सूक्ष्मः परिपुष्टोऽभिरक्षितः। काले फलाय भवति साधु तवदियं प्रजा ॥१४॥ 14. Just as delicate and sprouting grain seeds well-protected and nourished yield harvest in due time so also do the subjects. प्रजावृद्धिः फलाय भवतीति दर्शयबाह-यथेति। सम्यक् बीजाङ्कुरः सूक्ष्मी यथाभिरक्षितः । निष्पत्तिकाले फलाय भवति साधु, तद्वदियं प्रजा (दुष्टदण्डात् ) साधुरक्षिता काले फलाय भवतीति ।। १४ ॥ उद्ध जयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते। तस्माद् यथाहतो दण्डं नयेत् पक्षमनाश्रितः ॥१५॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे कण्टकशोधनं नाम षष्ठः सर्गः ॥ 15. Severity of punishments terrifies the people (and the king becomes repulsive to them), and leniency inakes him contemptible. Hence punishment should be meted out impartially and proportionate to the seriousness of the offence (yathārhato). दुष्टदमनात् प्रजारक्षणं भवतीत्युक्ततच शास्त्रोक्त श्रेय इति दर्शयबाह-उद्वेजयतीति। तीक्ष्णेन न्यायादधिकेन दण्डेन, उद्वेजयति प्रजा इति शेषः। मृदुना चानुकम्पया प्रमाणहीनेन परिभूयते भयाभावात्। तस्मात् तेन कारणेन, यथार्हतः यो यद्दण्डयोग्यस्तदनुसारेण, पक्षमनाश्रितः पक्षपात- मनाश्रितः अपक्षपाती सन्, दण्डं नयेत् तथा च कौटिव्यः-"तीनदण्डो भूतानामुजनीयो भवति । मृदुदण्डः परिभूयते। यथार्हदण्डः...प्रजा अर्थकामैयोजयति। कुप्रणोतः (दुष्प्रणीतः ) काम- क्रोधाभ्यामझानाद्वा वानप्रस्थपरिव्राजकानपि कोपयति। किमङ्ग पुनर्गृहस्थानिति” (११८-१२) ॥१५॥ इति कामन्दकीयनीतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्या कण्टकशोधनं नाम पछः सर्गः ॥

·सप्तमः सर्गः १०। राजपुत्ररक्षण प्रकरणम् । प्रजात्मश्रेयसे राजा कुर्वीतात्मजरक्षणम् । लोलुभ्यमानास्तेऽर्थेषु हन्युरेनमरक्षिताः॥१॥ Sarga-VII Prakarana 10. Rajputra raksanarr (Protection of princes). 1. In the best interest of the subjects as well as for himself the king should take steps for proper protection vi his sons (against going astray), as otherwise yielding to temptations of wealth, they may conspire to kill the sire. कण्टकशोधनशेषमेवात्मजरक्षणमभिधातुं, अरक्षिताः पुत्राः कष्टकीभवन्ति पितुः प्रजानाति दर्शयन्नाह-प्रजात्मश्रेयसे इति। प्रजात्मश्रेयसे प्रजानां आत्मनश्च श्रेयसे रक्षार्थ मङ्गलाय, राजा विजिगीषुः, आत्मजानां पुत्राणां रक्षणं कुर्वीत। कुतस्तद् रक्षणमिति लोलुभ्यमाना लोभं गच्छन्तः, ते पुत्राः, अर्थेषु तदर्थ हन्युरेनं विजिगिषुमरक्षिता इति ॥ १ ॥ राजपुत्रा मदोन्मत्ता गजा इव निरङ्कुशाः । भ्रातरं वा विनिघ्नन्ति' पितरं वाभिमानिनः ॥२। राजपुत्र मदोपेतैः प्रार्थ्यमानमितस्ततः । दुःखेन रक्ष्यते राज्यं व्याघ्रामातमिवामिषम् ॥३॥ 8 . वापि निघ्नन्ति २ वापमानिताः मदोन्मत्तः 2. Princes, intoxicated with pride and uncontrollel like the rutting elephants, with no drivers to apply the goad, may kill the brother (the heirapparent) or the royal father, under the influence of conceit (that he is rightfully entitled to the throne). 3. If the prince intoxicated by pride aspires for acquiring the throne through all possible efforts, the king finds himself in a difficult position in protecting the kingdom as if from the attack of a tiger who has tasted (human) flesh. किय, राजपुत्रा इति। यौवनादिमदोन्मत्ता गजा इव निरहुशाः, प्रातरं राज्ययोग्य नियन्ति र राजानंबा, अमिमानितः बहमेष राग्याह इत्यभिमानसम्भावनया युका इति ॥ २॥ ।

·133 कामन्दकीय नीतिसारः राजपुत्रैरिति। मदोन्मतः अभिहितमदात् जातोन्मादैः, प्रार्थ्यमानं अभिलष्यमाणं इतस्ततः सर्वतः, अमियोगात् दुःखेन क्लेशेन रक्ष्यते राज्य व्याघ्राघातमामिषमिव ॥३॥ 1 अभिहित वृत्ताज्जातो 4 रक्ष्यमाणा यदि च्छिद्र कथञ्चित् प्रामु वन्ति ते । सिंहशावा इव नन्ति रक्षितारमसंशयम् ॥४। विनयोपग्रहान् भृत्यैः कुर्वीत नृपति सुतान् । अविनीत कुमारं हि कुलमाशु विनश्यति ॥५॥ भूत्यै विशीर्यते 4. Even under the protective control (of the king) princes taking advantage of the slightest lapse (on the part of the king) invariably kill the sire like the lion cubs mauling the keeper unawares. 5. The king should arrange for inculcating proper discipline in his sons through trusted officials. Otherwise princes, if unrestrained, soon become instrumental in bringing about the ruin of the royal family. अपरच, रक्ष्यमाणा इति। सिंहशावा इव घ्नन्ति विनाशयन्ति रक्षितारं पितरमसंशयम् ॥ ४ ॥ राजपुत्राणां रक्षाप्रकार सुश्लिष्टमभिधातुमाह-विनयोपमहानिति । विनयो विविधः कृतक: सहजश्च । विद्यायुद्धसयोगजनितः कृतकः, जन्मान्तरवासनावशाजातः सहजः स्वाभाविकः । द्विविधविनये उपग्रहो बन्धन येषां ते तान् विनयोपग्रहान् मृत्यैः कुर्वीत नृपतिः सुतान् । तथा च कौटिल्यः "काष्टमिव घुनजग्धं राजकुलमविनीतपुत्रमभियुक्तमात्रं भज्या..."(२१॥२३)। एवंविधेन विनयोप- ग्रहेण रक्षेदिति भावः। कुवीत नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमार राजकुलं आशु विशीर्यत इति ॥५॥ . विनीतमौरसं पुत्र यौवराज्येऽभिषेचयेत् । दुष्ट गजेमिवोदत्तं कुर्वीत सुखबन्धनम् ॥ ६ । राजपुवः सुदुर्वृत्तः परित्यागं हि नाहति । क्लिश्यमानः स पितरं परानाश्रित्य हन्ति हि ॥७॥ परित्यागं सुदुवृत्तोऽपि क्लिश्यमानः परित्यक्तः परमाश्रित्य हन्ति तम् । 6. A prince throughly trained and disciplined, should be consecrated as the crown prince (heir-apparent to the throne), and the wickerl and immoral prince should like the (rutting elephant) be chained to sensual pleasures (so that, thus engrossed he inay not be able to rise against the royal father). 7. A prince, howerer vicious in habit, should by no means be disowned, lest in distress he may seek refuge with an enemy and (with the latter's help) imay: inllict lenth on the father.

·134 कामन्दकीय नीतिसार विनीतपुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनमभिधातुमाह-विनीतमिति। विनीतमिति द्विविधविनययुक्त, औरसं न क्षेत्रज पुत्रम्। यौवराज्येऽभिषेचयेत् । उद्वृत्तं तु दु:शीलम् । दुष्टं गजमिव कुर्वीत सुख- बन्धनम् । तथा च कौटिल्यः-"प्राम्यमुखोपरुद्धा हि राजपुत्राः पितर नाभिद्रु यन्तीति" (१२१२१)। एवं विधं सुखबन्धनं कुर्वीतेति ॥ ६ ॥ दुवृत्तस्यापि राजपुत्रस्यापरित्यागमाह-राजपुत्र इति। सुदुर्वृत्तोऽपि परित्यागं राजपुत्रो नाईति त्याज्यो न भवतीति ॥७॥ व्यसने सज्जमान हिल शयेदु व्यसनाश्रयः। तथा च क्लशय देनं यथा स्यात् पितृगोवरः॥८॥ तथा सक्लेश 8. Princes addicted to passions should be made to suffer from the evil consequences of such passions (through spies disguised as companions inciting the princes to the enjoyment of nerve-racking sensual pleasures). so that, thus shattered (in body and mind) they may come back to the ways of the forefathers (the traditional ways of life). उक्कप्रकारस्य राजपुत्रस्यापरित्यक्तस्य शासनप्रकारमभिधातुमाह-व्यसन इति। पितृगोचर इति पितृवशः। तथा च कौटिल्यः "परस्त्रीषु मनः कुर्वाणमार्यावचनाभिः स्त्रीभिरमेध्याभिः शून्यागारेषु रात्राबुद्ध जयेयुः। मद्यकामं योगपानेन, ध तकामं कापटिकैः पुरुषैरिति ।" (१॥१॥३५-३७ ) ॥८॥ इति राजपुत्ररक्षणं नाम दशमं प्रकरणम् । ११। आत्मरक्षित प्रकरणम् । याने शय्यासने पाने भोज्ये वस्त्रे विभूषणे। सर्ववैवाप्रमत्तः स्याद् वर्जेत' विषदूषितम् ॥ ६ । विषपदक मातो विषमणिभूषितः। परीक्षितं समझीयाबाग ला"विद् मिषग्वृतः ॥ १० ॥ भोज्ये पाने सन् बुध्येत । स्यादुज्मेत 12 जाली Prakarana 11. Atmarakṣita (Self protection) 9. A king should be very careful with regard to his carriages (vehicles), beds, seats, food and drinks, dresses and ornaments and in all other things, and ascertain if those are poisoned. 10 पाने "मणिभूषणः

·कामन्दकीय नीतिसार
185
10. He should take his bath in water purified by antidotes of poison,
use gems and jewels capable of neutralising poison and eat thoroughly
examined food in the presence of toxicologists and physicians.
राजपुत्ररक्षणमभिषाय राजात्मरक्षण तावदाह। याने इति। याने शिविकादौ, शय्यासने
पर्यहादिके सिंहासने विरकादौ, पाने पानीयादौ, भोज्ये आहारादौ, वस्त्रे वसनोत्तरीयादौ, विभूषणे
अलारणादौ, सर्वत्रेव आर्यस्त्री सहादी, अप्रमत्तः सावधानः स्यात् , न विश्वसेदित्यर्थः । तथा,
उज्झत वक्ष्यमानलक्षणैः विषदूषित, तं हात्वा परिहरेदित्यर्थः ॥ ६ ॥
वायस्त्री
विषप्रतीकारार्थमाह-विषानै रिति। विषनेरुदकैः, तथा च कौटिल्यः-श्वेतपुष्करपुष्पकृन्तादिभी-
रक्षितर्जले, मातः, एवं विधजलै मातस्य स्थाने गुप्तानि सर्व विषाणि न प्रसरन्तीति। तथा विषन्नमणि-
भूषितः गरुडोद्वारमणिनाऽलंकृतः । तयाचोक्तं "रचितो गरुडोद्वारमणिर्यस्य विभूषणम् । स्थावर
जामं तस्य विषं निविषतां व्रजेत् ॥ इति”। परीक्षित वक्ष्यमानप्रकारेण, समश्नीयात् राजा जाजुलीविद्
भिषग्वृतः इति, महानुभाववृद्ध सिद्धान्ताद्य क्तविषविद्याविशारद विषवेद्यगणैः परिवृतो राजा भोजनं
कुर्यादित्यर्थः ॥१०॥
भृङ्गराजः शुकश्चैव शारिका चेति पक्षिणः ।
क्रोशन्ति भृशमुद्विमा विषपनगदर्शनात् ॥ ११ ।
चकोरस्य विरज्येते नयने विषदर्शनात्।
सुव्यक्त माधति क्रौञ्चो प्रियते कोकिल: किल1 ॥१२॥
नित्य जीवस्य च ग्लानिीयते विषदर्शनात् ।
1 एषामन्यतमेनापि समश्नीयात् परीक्षितम् ॥ १३ ॥
३ म्रियते मत्त कोकिला 14 जीवजीवस्य च
10 तेषाम
11-12. The Bhrigardja, Suke and Sarika birds shriek out terrified at
the sight of snake venom and the natural red hue of the eyes of the Cakora
bird (partridge) fades away sighting poison, the Krauñca (heron) becomes
excited and the youthful cuckoo (matta Kokila) dies.
13. The pheasant also languishes at the sight of poison. Hence the
king should take his food only after the same is examined by one of
these creatures.
विषदूषितानपरीक्षामभिधातुमाह-मृाराज इति। भृाराजः कृष्णपक्षी गोपुच्छक इति प्रतीतः ।
शुकः सारिका चेति पक्षिणः प्रतीताः। कोशन्ति भृशमुद्विमा विषपनगदर्शनात् इति प्रतीतम् ॥ ११ ॥
किब, चकोरस्येति। चकोरस्य लोहिताक्ष पक्षिविशेषस्य, तस्य नयने विरज्येते रागरहिते भवत
इत्यर्थः। क्रौष लोहितमस्तक पक्षिविशेषः, सुव्यक' यथा तथा, माधति मुरया इव। कोकिलः मत्तो
भूत्वा नियते प्राणान् परित्यजतीति ॥१२॥
अपरब, नित्यमिति । एषामन्यतमेनापि परीक्षितं विषदोषरहितं समझीयात, नान्यथेति ॥१३॥

·136
कामन्दकीय नीतिसारः
मयूरपृषतोत्सर्गे"म भवन्ति भुजङ्गमाः।
तस्मान्मयूरपृषती भवने नित्यमुत्सृजेत् ॥१४ ।
17
10 पृषतोत्सर्गान न
14. Snakes do not live where the peacock and (one-horned) deer
cast their droppings. Hence they (peacocks and deer) should be allowed
to cast their droppings freely inside the palace (i.e.. by moving about
freely).
अन्यञ्च, मयूरेति। मयूरपृषतोत्सर्गे, मयूरः प्रसिद्धः, पृषतः इतविन्दुश्चित्र एकको मृगः,
भवने तयोरुत्सर्गे विमोक्षे, न भवन्ति भुजङ्गमाः। तथा च कौटिल्यः-"मयूरपृषतोत्सर्गः साना-
शयति(भक्षयति) (१।२०१६ )। तस्मान् मयूरपृषतौ भवने नित्यमुत्सृजेत् । इति प्रतीतम् ॥१४॥
भोज्यमन्न परीक्षार्थ प्रदद्यात् पूर्वमन्नये ।
वयोभ्यश्च ततो दद्यात् तत्रो लिङ्गानि लक्षयेत् ॥१५॥
धूमाचिनीलता वह शब्दस्फोटश्च जायते ।
अन्नन विषदिग्धेन वयसा मरणं भवेत् ॥ १६ ।
अखिनता
मादकत्वमाशु
शल्य विवर्णता
अन्नस्य विषदिग्धस्य तथोष्मा निग्धमेचकः ॥१७॥
ध्रुवम्
10 अक्लिनता मोदकत्वमाशु शैत्यं
"तथा निग्धत्वमेव च
15. When rice is served, the king, in order to examine it (that it
is free from poison), should at first throw a little to the fire (as iſ a part
of ritual) and a little to the birds and observe reactions.
16. Rice grains, if poisoned, thrown into fire einit smoke and flame
of blue colour and crackle and birds die eating the same.
17. Poisoned rice, if not fully boiled (not rendered soft by boiling),
is rapidly cooled off, loses its natural colour and emits vapour of light
bluish tint.
भोज्यमिति। भोज्य भोजनाईमन्न परीक्षार्थ प्रदद्यात् पूर्वमनये। वयोभ्यश्च ततो दद्यात्तत्र
लिमानि लक्षयेदिति प्रतीतम् ॥ १५॥
विषदिग्धानप्रदानेनाम पक्षिणाच स्वरूपवैलक्षण्यमभिधातुमाह-धूमेति। वहो धूमाचिनीलता
धूमस्याचिषां च नीलता, शब्दस्फोटश्च शब्दोपलक्षितं च स्फुट (स्फुटनं ) जायते । तथानने विषदिग्धेन
क्यसां मरणं ध्रुवं तथेति प्रतीतम् ॥ १६ ।।
विषदिग्धामस्वरूपमाह-अखिल ति।
। अखिनता, तीव्रण वहिनापि खिन्नता न भवतीति ।
मादकत्वं मदजनकता, आशु शैत्यं सत्वरमुष्णतापगमः । विवर्णता श्यामता, अवस्य शाल्यादेविषदिग्धस्य,
उष्मा वापः, भिग्धमेचक: नीलोज्जल इति ॥१७॥

·181 कामन्दकीय नीतिसार व्यञ्जनस्याशु शुष्कत्वं क्षयने" श्यामफेलता। गन्धस्पर्शरसाश्चैव नश्यन्ति विषदूषणात्॥१८॥ छायाऽतिरिका हीना वा स्यादरसे विषदूषिते। दृश्यते राजिला व फेनमण्डलमेव च ॥ १६ । पक्रयन 8 30 व्यजनस्य च ११ वा वेच 18. Curry contaminated with poison dries up quickly, acquires bluish froth (on its surface) and loses its usual flavour, delicacy and taste. 19. Liquids (soups, etc.) mixed with poison show one's own reflection unusually enlarged or shortened and appear bright on surface but fringed with streaks. विषदूषितव्यानस्य स्वरूपमाह-व्यानस्येति। व्यानस्य ईषदास्य बटिकातेमनादेः। आशु शीघ्र शुष्कत्व, कथनं अमि विना श्यामफेनता। गन्धस्पर्शरसाश्चैव नश्यन्ति विषवूषणात्, इति प्रतीतम् ॥१८॥ विषदूषितरसद्रव्यस्य स्वरूपमभिधातुमाह-छायेति। रसे (द्रवे) क्षीरजलादौ, छाया दीप्तिरधिका हीना वा दृश्यते। विषदूषिते राजिा' च दीप्तिमच्छिरस्क फेनमण्डलमेव च दृश्यते इति ॥ १६ ॥ राजिरेवोा रसल्य नीला पयसच ताना मधल्य तोयस्य च कोकिलाभा। श्यामा सरन्ध्रा विषदूषितस्य मध्य भवत्यूद्धगता च लेखा ॥ २० । ७ श्यामा च दम्रो २. रेखा 20. When contaminated with poison, juices become bluish, milk (milk products) coppery, wine and liqour of the colour of the cuckoo (blue black), and curds bluish with rising streaks on surface. विषदूषितरसविशेषाणां सरसद्रव्यविशेषाणां च वर्णविशेषानभिधातुमाह-सस्येति । रसस्य इक्ष्वादिरसस्य नीला राजिभवति । पयसखाना। कोकिलामा श्यामा मध्ये रेखा भवेत् ॥२०॥ भाद्रस्य सर्वस्य भवेत्तु सयः प्रमानभावो विषषितस्य। पार्क विना क्वाय विनीतभावः सश्यामता वेति वदन्ति समाः ॥ २१ ॥ उत्पक्वता क्यापिनीलताप, वायविना पाकविनीताच प्रश्यामता ·- 37 188 कामन्दकीय नीतिसार शुष्कल्य सर्वस्य विषोपवहाद विशीर्णता वाऽशुधिर्णता व सारं मृदु ल्यान्मृदुनः सारत्वं वदन्ति के चाल्पकजन्तुधातः ॥२२॥ चाशु विवर्णताच 17 तदन्तिके 21-22. Mixed with poison juicy substances (fruits like mango, etc.) at once become faded in colour and in the opinion of experts (toxicologists) look over-ripe with deposits of bluish froth, and dried fruits suffer more shrinkage and loss of natural colour ; all acrid fruits taste delicious and delicious ones acrid (pungent). Small creatures (ants and insects) die immediately coming close to such poisoned dishes. आईस्येति। भास्य हरितस्य फलादेः (आम्रफलादेः), अम्लानभावः सथतत्क्षणादेव भवति विषषितस्य, तथा उत्पक्यता पूतिभावः पाककाले सन्तप्रदेशे। पार्क विना क्वाथविलीनभावः (क्वाथ- विनीलता) अपक्वशुष्कता भवेत्। कदाचिद्धा श्यामता वेति वदन्ति तज्ज्ञा विषदूषणलक्षणशा इति ॥ २१ ॥ अपिच, शुष्कस्येति । विषोपदेहात् विषसम्पर्कात, शुष्कस्य सर्वस्य षटकादेः, विशीर्णता म्लानता मशुचिवर्णता च, भवति। खरं मृदु स्यात, मृदुनः खरत्वं कदिनत्वम्। अल्पकजन्तुपातः पिपीलिका- दीनां वधः ॥२२॥ प्राचारास्तरणानां व श्याममण्डलकीर्णता। तन्तूनां पक्ष्मणां लोम्नां स्याद् दंशच विषाश्रयात् ॥२३॥ 23. Garments (overlays) and blankets (coverlets) when poisoned develop blackish circular spots on them; threads of cotton substances are displaced and hairs and feathers of woollens and furs fall off. अपरख, प्रावारेति। प्रावारास्तरणानां, प्रावरणानि 'कम्बलादीनि, आस्तरणानि सरोमकास- तूलिकादीनि । तेषां श्याममलिनेमण्डलेशकीर्णता व्याप्तता। तन्तूनां तन्तुविरचितानां (तस्ना तरुत्लग- रचिताना )। पक्ष्मणां विशिष्टमगलोमनिमितानां (पक्षिणां विशिष्ट पक्षिलोम निमिताना), लोना अविलोमविरक्तिानां । अंशः शातनं स्यात् । विषाश्रयात् विषोपदेहादित्यर्षः ॥२३॥ इसरोम • राककम्बलादीनि लोहानाच मणीनां व मलपोपदिग्धता । प्रभाव बोलतापर्णस्पर्शवधस्तथा ॥२४॥ 24. Metals (minerals) and gems, when contaminated with poison, look as if stained with mirý substances, and their potentiality (of doing ·कामन्दकीय नीतिसारस 189 good and averting danger), delicacy, splendour, colour and softness of touch disappear. अपिच, लोहानाचोति। लोहाना सुवर्णादीना, मणीना वालादीनां (बर्यादीनां ), विषाश्रयात् मरूपहोपदिग्धता कलाकीट (किट) लिमता। प्रभावो वीर्य सोपवनिषेधः । भावः, गुरुता गुरुत्वम् भारः, वो लोहितपीतादिः, स्पर्शः सुखस्पर्शत्वम् । एतेषां च यः विनाशः। तथा संस्कृतविषाश्रयादेव, न हि सामान्यविषेण लोहमणीनां प्रभावी विनाशयितुं शक्यतेति ॥ २४ ॥ ३० निपुर्ण मुखस्य श्यामवर्णत्वं त्वम्मेदो"जुम्भ मुहुः । स्थलन वेपथुः स्वेद भाषेगो" दिग्विलोकनम् ॥ २५ । स्पकर्मणि स्वभूमौ स्यादनवस्थानमेव च । लिङ्गान्य तानि निपुणो लक्षयेद् विषदायिनाम् ॥ २६ । २७ संशुष्क श्यामवक्त्रत्व वाग्भत्रो १० स्वेदो त्यावेशो 25-26. Those who administer poison reveal the following features : dried up and pallied face, faltering speech, yawning (as if just awakened), stumbling in steps, trembling, perspiring, staring outside with vacant looks, unwilling to keep to their appointed work and place. An intelligent person carefully observes the presence of these signs to identify those who administer poison. श्लोकद्वयेन विषदायिनामपि लिझान्यभिधातुमाह-संशुष्केति (मुखस्येति)। संशुष्कश्याम- वक्त्रत्वं स्वदोषदण्डभयभावनया मुखस्य शुष्कत्व विवर्णत्वं च भवतीत्यर्थः। वाग्भगः, स्पष्टार्थ वक्तुं न शकोतीत्यर्थः। जृम्भणं मुहुः, सुप्तोत्थितस्येव भवति। स्खलनं समेऽपि मागें गतिभगः, वेपथुः कम्पः शीतस्याभावेऽपि, स्वेदः प्रवातेऽपि, आवेग: उदिमता, निमित्ताभावेऽपि, दिग्विलोकनं दण्डप्रणेतृ- पुरुषागमनशाया। अपिच, स्वामणीति । स्वपाकपेषणानुष्ठाने। स्वभूमौ स्वीयगृहादौ अनवस्थान दोषपरिहारबुद्धा अहमत्र नावस्थिन इति सहल्पेन । लिशान्येतानि निपुर्ण लक्षयेद्विषदायिनामिति प्रतीतम् ॥ २५ ॥ २६॥ औषधानि च सर्वाणि पानं पानीयमेव च। तत्कल्पकः समास्वाप प्रामीयाद् भोजनानि च ॥२७॥ प्रसाधनादि यकिश्चित् तत् सर्व परिचारिका"। उपनिन्युनरेन्द्राय सुपरीसितमुद्रितम् ॥ २८ ॥ परिचारकाः 27. While taking medicines, drinks and food the king shall get them tasted by respective experts (i.e., by physicians for medicines and by those who serve food and drinks) before putting them into his own mouth.

·140 कामन्दकाय नीतिसारः 28. All artic'es of toilet after being thoroughly examined and sealed (by officers) shall be brought before the king by the personal attendants. विषप्रयोगप्रतिषेधार्थमाह-औषधानि चेति। औषधानि, वैद्यौनिविष्टानि, यथायोग, पानं पेयोद्भवं, पानीयमेव च तत्कल्पकैः प्रतिस्व्याय, आस्वाद प्राहयित्वा, भोजनानि च प्राश्नीयाद् राजेति ॥२७॥ अपिच, प्रसाधनादीति। प्रसाधनं अलकारः; आदिशब्दात् वस्त्रविलेपनमाल्यादि । यत्किञ्चित् , अन्यदपि वस्तु, तत्सर्व सुपरीक्षितं मन्त्र्यादिभिः । परिचारकाः सेवकाः, उपनिन्युनरेन्द्राय, नान्ययेति ॥ २८॥ परस्मादागतं यच्च तत्सर्वच परीक्षयेत् । "सदा स्वेभ्यः परेभ्यश्च रक्ष्यो राजाऽभिरक्षिभिः ॥ २६ । . तत्तत् सर्व तत्सर्व सुपरीक्षयेत् ॥ स्वेभ्यः परेभ्यश्च सदा रक्ष्यो राजा हि रक्षिता। 29. Whatever comes from outside sources (as presents or offerings) to the king must be properly checked and examined (before it reaches the king), for the king has to be guarded against friends and foes alike by the bodyguards. अपरथ, परस्मादिति। यच परस्मादमित्र-मित्रादिकात्, आगतं भवति तत् परीक्षयेत् यतो राजा स्वेभ्यः, परेभ्यः परमण्डलस्येभ्यश्च रक्ष्यो भवति, अभिरक्षिमि रक्षानियुक्तः। तथा च कौटिल्यः "रक्षिणा राजा रक्ष्य आसन भ्यः परेभ्यश्च" इति ॥ २६ ॥ "यानं वाहनमारोहळात शातोपपादितम् । अविधातेत मार्ग सङ्कटेन वन व्रजेत् ॥ ३० । यानवाहन "अविहातेन हि पथा 30. The king should ride carriages or horses (or elephants) after due check-up by himself or by his trusted men. He should avoid journeying through unfamiliar regions or narrow tracks. यानमिति । यानं शिविकादि, वाहनं हस्त्यश्वाचारोहेत्। हातमिति ज्ञातस्वभावम् । शातेनैव विश्वास्येन कर्मकरेण हस्त्यसवाहेनोपपादितं दौकितम् । अविज्ञातेन, स्वयमनुचरैवा, सरटेन अविस्खीणेन मार्गेण पपान ब्रजेत् । परकृतातिसन्धान प्रतिषेधार्यमिति ॥३०॥ वीक्षिता"कर्माणमाप्त वंशक्रमागतम् । सविमकबकुवत जनमासवर्तितम् ॥ ३१॥ अंधार्मिकांमभदोषान् निराकृतान् । परन्योऽम्यागधरादेवान विवायत्" ॥३२॥ समाचरेल ·कामन्दकीय नौतिसारः 141 31. Officers, who are never known to have acted against the king (i.e., whose antecedents are verified), who have been in service for generations (i.e., whose father and forefathers had also been in service), and are not in straitened circumstances, should be appointed to quarters close to the king (i.e., body-guards). 32. Those who are unrighteous, crooked, habitual offenders (drsto doșan), demoted or relegated from positions held, or refugees from foreign (hostile) sources, should be appointed in distant regions away from the court (i.e., such people should not be appointed in the personal staff of the king). परप्रयुक्ततीक्ष्णरसदादिप्रतिषेधमाह-वीक्षिताद्रूष्टेति। वीक्षितादृष्टकर्माण स्वामिना वीक्षितमप्य- दृष्ट दुष्कर्म यस्य तम् ( दुष्टकर्म स्वामिविरुद्धाचरणं न वीक्षितं कदाचिदपि यस्य तम् )। आप्त विश्वास- योग्यम्। वंशक्रमागत पितृपैतामहम् । संविभकं कृतजीविका संविभागम्। अकृतजीविका- संविभागस्तु "भुक्षितः किं न करोति पापम्" इति। एवंविधं जनं आसमवतिनं, राजा आत्म- रक्षार्थ कुर्वीत ॥३१॥ 'ये आसमवतिनो न कर्तव्यास्तानभिधातुमाह-अधार्मिकांश्चेति। अधार्मिकाः पापिष्टाः, क्रूराः हिनाः, दृष्टदोषाः प्रत्यक्षीकृत शस्त्र (शास्त्र ) विरुद्धाचरणाः, निराकृताः दोषादेव दूरीकृताः ( शत्रुणा- निर्वासिताः)। परेभ्योऽभ्यागताः शत्रुसमीपतः समागताः, ये तान् एतान् सर्वान् दूरादेव विवर्जयेत् । अवर्जनीयोस्तु आकरकर्माणि प्रयोजयेत् । तेनु शत्रुबुद्धिर्मा भवविति कौटिल्यः ॥ ३२ ॥ • ये न कर्तव्यास्ता; ये न योग्यास्ता महावात समुद्र तामपरीक्षित नाविकाम् । अन्यनौप्रतिवद्धां वा नोपेयानावमातुराम् ॥ ३३ । परितापिषु षासरेषु पश्यस्तटलेखाखितमात्म "सैन्यचक्रम् । शुधि शोधित नक्रमीगजालं" व्यवगाहेत जलं सुहृत्समेतः ॥ ३४ । महावात परिभ्रान्ता परीतानाप्तनाविकाम् । ..तो 40लेखान्तिकमाप्त "सुविशोधित मीननकजाल 33. (For the safety of the king in a journey by boat) the king should not board a vessel which tosses about by strong wind, manned by untried or untested sailors, tied to or towed by another vessel, is unstable and frail 'in structure. 34. During the summer days the king, accompanied by his friends should get into water for bathing after careful observation that it is free from large fishes and crocodiles and having trustworthy soldiers to guard. अलपये आत्मरक्षार्थमाह-महापातेति। महावातसमझता,' महावातैरस्थिरतरां, अपरीक्षित

·119
कामन्दकीय नीतिसारः
विका अनाप्ततरनाविकामित्यर्थ, अन्यनौप्रतिबद्धान्तां अन्यनौसकान्तां मोपेयाचावम् ।
जन्मजनाद् द्वितीयायाऽपि नाशो भवेदिति । आतुरां दुर्घटितत्वादनवस्थिताम् ।
नोपेयात्
नारोहेदिति ॥३३॥
जलक्रीडायामप्यात्मरक्षार्थमाह-परितापिविति। परितापिषु परितापवत्सु प्रीष्मदिवसेषु ।
पश्यन् स्वयमित्यर्थः प्रत्यक्षीकुर्वन् । जलतटलेखास्थितमाप्तसैन्यचक्रम्। शुचिं (सु)शोधित मीननक-
जालं मीनसाहचर्या मकरशिशुमारादयो गृह्यन्ते। ते विशोधिता अपनीता यस्मात् । तद् अवगाहेत
जल सुहृत्समेत इति, इष्टसुजनयुक्तः ॥ ३४ ॥
'महावारसद्भुता स्थिर ; महावातेरयोदभूतां स्थिर ; महावातरंप्यनु तां स्थिर
गहनानि विवर्जयन " विशुद्ध बहिरयानवन समभ्युपेयात्"।
विहरन मधुरं धयोनुरूप न च माय विषयोपमोगरागात् ॥ ३५॥
सुविनीत सुषेग"पृष्ठयानः सुखगम्यामुचितां च लक्ष्यसिद्ध।।
सुपरिक्षीतरक्षितान्तसीमां लघुकोष्ठस्तु मृगाटवीमुपेयात् ॥ ३६ ।
42
+3 समभ्युपेतः
विसर्जयेद्
वयोनुरूपैन
सुवेष
35. Avoiding dense forests the king should resort to outer gardens
(parks) and reserved forests, after those are thoroughly cleared (of
ferocious animals and reptiles as also of hostile elements) for relaxation
with the (pleasurable) companions of his own age, but should nct indulge
in drinking wine.
36. For hunting expeditions the king shall drive riding on the back
of a trained animal (horse or elephant), swift-moving, but easily controll-
able for successful shooting at the target (i.e., the running game), to the
game-forest (mrgatori), the outskirts of which are examined (cleared)
and protected (by forest guards) and inside lightened or rendered free of
ferocious animals.
वनविहारममिधातुमाह-गहनानीति। गहनानि लतास्तम्बकण्टकादीनि बनानि विवर्जयेत्
(विसर्जयेत् )। विशुद्ध शस्त्रिभिर्वहिरन्तश्च कृतशोधनमुद्यानवनम् समभ्युपेयाद् गच्छेत् । मधुरं
षयोऽनुरूप यथा भवति तथा, विहरन विलसन् । न मायदे, न च मदं गकेविषयोपभोगरागात् ॥ ३५ ॥
मृगयायानममिधातुमाह-सुमिनीतेति। सुविनीत मुकेशष्टयानः, मुशिक्षित उपहितविनयः,
यो प्राहितवेगः शौमनवेशवद्धहस्त्यश्वपृष्ठयायी. (सुवेगव शोमनवेगः ), तत्पृष्टयानः ।
सुप्रवेशा, उचितो उपयुका, लक्ष्मसिद्ध ललक्ष्यसिवर्ष । सुपरीक्षितरक्षितान्तसीमा प्रविशातप्रान्तमाया,
मगाटमी परमजोरबहुलामरण्यानी, मकोडयातुन्दिकोट किला सगयाकास्विरल्या राजा
उपेवात् ॥३६॥

·कामन्दकीय नीतिसारा 148 कारयेद् भवनशोधनमादौ मातुरन्तिकमपि प्रविषिक्षुः । माप्तशस्वानुगतः प्रविशेच्च सटेषु गहनेषु न तिष्ठेत् ॥ ३७ । .० प्रविशेत् तत् सहटे च गहने च 37. The king should arrange for the purification or clearing of undesirable elements (from the harem) as the first measure, even if he desires to meet his mother, and while entering the apartment he should be escorted by trustworthy armed followers, and should not tarry in narrow passages or deep alleys (on the way, lest he is surprised by hidden hostiles). परगृहप्रवेशे तच्छोधनमभिधातुमाह-कारयेदिति। आदौ प्रथमे भवनशोधनं कारयेत् तीक्ष्णादि निरासार्थम्। मातुरन्तिकमप्युपविविक्षु: जननीसनिधिमुपवेष्टुमिच्छुः । आप्तशस्त्रानुगतः विश्वस्तशस्त्र- धारिपुतलेरनुगतः। सङ्कटेषु गहनेषु न तिष्ठेदपायस्थानत्वादिति ॥ ३७॥ पांगत्कराकर्षिणि" पातिवाते संसकधाराजलदे व मेधे"। भत्यात पापि तथान्धकार स्वस्वस्तु सन्न क्वविदभ्युपेयात् ॥ ३८॥ निर्गमेव प्रवेशे च राजमार्ग समन्ततः। प्रोत्सारित जनं गच्छेत् सम्यगाविष्कृतोत्रतिः॥ ३६ । 47 पासूत्कोत्कषिणि ०काले शीतातपे 38. When the storm blows throwing dust and sand, when the sky is overcast with rain-bearing clouds in the rainy season, when there is scorching sun-shine or enveloping darkness, the king should not move out even during peaceful or normal times. 39. While going out or returning (to the palace) the king should pass along the highway (rajamärga) after the assembled crowd is removed from all sides in order to display his majestic splendour. राजगमननिषेधकसमयमभिधातुमाह-पांशत्करेति। पशितकरी धूलिसमूहः, तदाकर्षिणि वाते पाति सति। संसपधाराजलदायके मेघे पर्जन्ये। अत्यातपे तथा अन्धकारे स्वस्थो निराकुलः सन राजा न क्वचिदम्युपेयात् । तेषु परग्रोहाणामक्काशात् ॥ ३८॥ राजनिर्गमप्रवेशावमिधातुमाह-निर्गमे चेति। सम्यगाविष्कृतीमतिः शरीरसौष्ठवप्रदर्शनार्थ समन्ततः सर्वत:, प्रोत्सारितजन पसारितकोक, राजमार्ग गच्छेत् ॥ ३६॥ मेषेवर्षति । तया अन्धकारे सौश्वार्थम् याबोल्ससमाजे जगसम्बापयानि । प्रदेशान् गावगाहेव नातिबेलपसम्पते ॥४०॥ . 40. The king should not (generally) visit temples or places o:

·10 144 कामन्दकीय नीतिसार pilgrimage, public festivals or fairs, and social and cultural assemblies where large numbers of people congregate, at least not after the appointed hour. यात्रोत्सवसमाजेषु जनतायुतप्रदेशेषु च राही गमनागमननिषेधमाह-यात्रेति । गात्रा देवतायतनतीर्थादिक प्रति। उत्सवः पुत्रजन्मविवाहादिकः। समाजो जनसमूहः। तेषु जनसम्वाध- शालिनो जनसम्बाधशाल्यावृतप्रदेशान्° नावगाहेत । परप्रयुकानामवकाशत्वात् । नातिवेलं नातिकान्त सम्पातवेलं सम्पतेत् गत्यागमनं कुर्यादिति ॥४०॥ शालाकृता प्रदेशान् ; मालावृतान् प्रदेशान् निषेवितो वर्षधरैः कञ्चकोष्णीषधारिभिः । अन्तःपुरे व विचरेत् । कुब्जकैरातवामनः॥४१ । नीचरन्तःपुरामात्याः शुचयश्चित्तवेदिनः । शस्वामिविषवर्ज हि नर्मयेयुर्महीपतिम् ॥ ४२ । ० वर्षवरैः 61 अन्तःपुरेषु विचरेत् 41. The king should move about in his inner apartments (harem) (evidently during the night) escorted by daring (like the bull), mailed and turbaned hunchbacks, kirdtas and dwarf (eunuchs). 42. Officers in charge of the harem (antahpuranatydh) duly tested (by kamo padha), and conversant with the king's trend of mind (desires) arrange for him pleasurable pastimes free from weapons, fire and poison, with proper humility. निशीथप्रणिधीनभिधातुमाह-निषेवित इति। वर्षधरैः षण्डः, कबुकोष्णीषधारिभिः, पारवाण- शिरोवेष्टनं धारिभिः। स्त्रीणां चित्तविकारो मा भवविति। अन्तःपुरेषु निशावासेषु विचरेत्, राजा कुन्जकैरातवामने सह। कुब्जा वकावयवाः। किराता निर्गतपृष्ठाः। वामना अल्पशरीराः। तैः सहेति ।। ४१॥ अन्तःपुरामात्यै राजनर्माभिधातुमाह-नोचैरिति। नीचे औरत्यमपहाय, अन्तःपुरामात्याः अन्तःपुररक्षानियुकाः। शुचयः कामोपधाविशुद्धाः। चित्तवेदिनश्चित्तमाः। शस्लामिविषवर्ज, यथा भवति तथा, अपायहेतुत्वात् ते वर्जनीया इत्यर्थः। नर्मयेयुः क्रीडयेयुः महीपतिम् ॥ २ ॥ 11 औरत्यरहित अन्तर्व शिकसैन्य ब" सबद्ध साधुसम्मतम् । रमेदायुक्तकुशलमन्तःपुरगतं नृपम् ॥४३ । माशीतिकाच पुरुषाः पश्चाशत्काच योषितः । बुध्यरेखवरोधाना"शीचमागारिकाम॥४४। - ७ सैन्य हि "पश्येयुरवरोधाना ·कामन्दकीय नीतिसारा 145 43. During the king's presence in the harem armed palace-guards (antarvarniko sainya) of proven merit, should protect him by application of requisite measures in which they are experts. 44. Men of eighty years of age and women of fifty as well as attendants (eunuchs, agarikd) should (be appointed to) look after the purity (of morals) of the members of the harem. अन्तर्व शिकसैन्यस्य राज्ञो रक्षाविधानमाह-अन्तर्व शिकसैन्यमिति। अन्तर्व शिकसैन्य पुत्र- दाराद्याभ्यन्तरवंशरक्षानियुक्त सैन्य, हि स्फुटम्, सबद्ध गृहीतशस्त्रसबाहम्, साधुसम्मतं सकलगुण- युक्त्वात्, आयुक्तकुशलं आयुक्तस्थाने कुशलं (मायुधकुशलं वा) रक्षाविधाननिपुणं, नृपं रक्षेत् । अन्तः पुरगत नृपमिति, अन्येषां तलानवकाशत्वादिति ॥४३॥ अवरोधशौचानाधिकारमाह-आशीतिकाश्चेति । आशीतिकाः पूर्णाशीतिवर्षाः पुरुषाः, पञ्चाशत्काः पूर्णपश्चाशद्वर्षाः योषितः, उपशान्तरागत्वाद्विलवो न भवतीति। बुध्येरन् अवरोषाना अन्तः पुराणां, शौचं शुचिभाचवं पतिभक्ति, आगारिका आगारे ( अगारे ) नियुक्ताः ॥४॥ रूपाजीपाः स्त्रिया वाताः परिवर्तितवाससः। राजानमुपतिष्ठेयु"विशुद्ध नगविभूषणाः ॥ ४५। कुहकैटिलेश्वैष मुण्डाभ्यन्तरो जनः । संसर्ग न क्वचिद् गच्छेद बायासीजन सह ॥४६ । तिष्ठेयुः शुद्ध नग्गन्धभूषणाः 640 जटिलैचापि जनस्तथा 45. Courtesans, having bathed and changed their dresses, and having decorated themselves with pure (not poisoned) ornaments and flower garlands, should attend the king (provide pleasures to the king). 46. Members of the harem should not be allowed to have any contact with sorcerers and mendicants with matted hair or shaven head and also with public women. पण्यस्त्रीण"राजसेवामभिधातुमाह-माजीवा इति। रुपमेवाजीवन्ति इति रूपाजीवाः पपस्त्रियः। नाताः राजनानावसरे कृतमबनः । परिवर्तितवाससः राजकीयैवस्त्रैरेव परिवतितानि स्ववासांसि याभिस्ता राजानमुपतिष्ठेयुः। विशुद्धमविभूषणाः रसधूसाप्रपशवानिवृस्यर्थम् ॥ ४५ ॥ कुहकादिभिः राजसंसर्गनिषेधमाह-कुहकैरिति। कुहकैः इन्द्रजालविद्यावनि, जटिले जटाधर शैवादिभिः, मुण्डः मुण्डितमुण्ड भिक्षुकादिभिः, पाय दासीजन: वेश्यादिभिः आभ्यन्तरो जनः मन्तपुर- सवारीजनः, संसर्ग सम्बन्ध न क्वचिद् गच्छेत् । परप्रयुक्तरसादि सापनमयादिति। पिट प्रवेशादि- निषेपार्यम् ॥१॥ "पण्यस्त्रीणाममहारादिमाह "राजकीय लषस्त्रय ·146 कामन्दकीय नीतिसारः 56 600करणे "निर्गच्छेत् प्रविशेग्वापि सर्वचाभ्यन्तरो जनः । विज्ञातव्यसञ्चारी कारणे नोपलक्षितः॥४७॥ न चानुजीविन पश्येदकल्य पृथिवीपतिः । अन्यत्रात्ययिकादरोगात् सर्वस्यैषातुरो गुरु" ॥४८॥ निविशेत् प्रविरोचापि सर्वत्राभ्य 67 कार्यात् सर्वत्रात्ययिको गुरुः 47. During their exit and entry (to the palace) the attendants of the harem must show their passports (to the palace guards) and adduce satisfactory reasons for their movements. 48. The king should not allow the presence of any attendant afflicted with (infectious or communicable) disease. But in case of one so afflicted in course of his duty elsewhere, the king may see him (of course taking due protective measures) as, such a person is worthy of his attention. विषप्रवेशादि संसर्गनिषेधार्थमाह-निर्गच्छेदिति। निर्गच्छेत् प्रविशेचापि आभ्यन्तरो जनः अन्तःपुरसधारीजनः। विज्ञातव्यसबारी द्वारस्थैविज्ञातानामेव द्रव्याणां सञ्चारण विद्यते यस्य । कारणेनोपलक्षितः राज्ञा विदितेनैव प्रयोजनेन लक्षितो विदितः ॥ ७ ॥ साकामिकव्याधिप्रतीकारार्थमाह-न चेति। अनुजीविनं मृत्य, अकल्यं व्याधितं, पृथिवीपतिः, व्याघिसंसर्गप्रतिषेधार्थ न पश्येत् । अन्यत्रात्ययिकात् रोगात, यदि मुख्योऽनुजीवी अत्ययकारिणा रोगेणाभिभूयते तथा पश्येत् आत्मना प्रतीकारं कृत्वा इत्यर्थः। कस्मादित्याह सर्वस्यैवातुरोगुरुः । स मचादिस्थितोऽपि द्रष्टव्य इव । एवमनुजीविनोऽरनुक्ता भवन्तीति ।। ४८ ॥ मातोऽनुलिस सुरमिः स्रग्वी रुचिरभूषणः । नातां विशुद्धवसनो गच्छेद् देवी सुभूषणाम् ।। ४६ । "न हि देवीगृहं गच्छेदात्मीयात् सनिवेशनात् । अत्यर्यवल्लभोऽपोह विश्वासं स्त्रीषु न व्रजेत् ॥५०॥ . स्वदत्तवसना 60 मातानुलिप्सः ०० पश्येद् देवी सभूषणाम् " अत्यन्तं वल्लभोऽस्मीति विस्तम्भ 61नच 49. Having bathed and decorated himself with unguents and scents, garlands and attractive ornaments, the king should meet the (chief) queen (devi) also bathed and dressed in pure garments and ormaments. 50. The king should not go out of his own apartment to that of his chief queen in order to meet her. However beloved, too much confidence should never be reposed on women.

·147
कामन्दकीय नीतिसार
देवीदर्शनकममभिधातुमाह-मात इति । राजा मातो विशुद्धकायः, अनुलिससुरभिः कुममृग-
मदादिभिः सौरभवान्, सगवी मालत्यादि सुरभिपुष्पमालाधारी, रुचिरभूषणः भास्वराभरणशाली, सर्वथा
देवीना मनोहरो भूत्वा तचित्ताराधनार्थम् । मातां विशुद्धवसनां देवीं पश्येदलताम्। स्वानुराग-
धर्थम् ॥ ४६॥
पराभिसन्धाननिवारणार्थमिदमाह-न हीति। न हि नैवात्मीयात् सभिवेशनात् स्वीयवास-
भवनात् रिरसया देवीगृहं गच्छेत् । अत्यन्त वल्लभोपीह कलौ विलम्भं विश्वास स्त्रीषु न ब्रजेतू
राजा ॥५०॥
देवीगृहगत भ्राता भद्रसेन "ममारयत् ।
मातुः शय्यान्तरे लीनः कारूषं चौरसः सुतः ॥ ५१ ।
लाजान विषेण संयोज्य
मधुनेति विलोभित।
देवी तु काशीराजेन्द्र निजधान रहोगतम् ॥ ५२ ।
विषदिग्धेन सौवीर मेखलामणिना नृपम् ।
नूपुरेण च वैरन्त्य जारूषं दर्पणेन च ॥ ५३ ।
वेण्या शस्त्र समाधाय तथा चापि विदूरथम् ।
अहिवृत्त परिहरेच्छनौ चापि प्रयोजयेत् ॥५४॥
64 वीरसेन
6० विलोभ्य तम्
65
70 इति वृत्तं
देवीगृहं गतो
शय्यान्तरालीन:
67 विषाक्तन च
७० वैरूप्य जारूष्य ; वैराज्य
०० विडुरथम्
51-54. By way of illustration of faithlessness of queens it is stated
as follows. King Bhadrasena (Virasena) while in queen's chamber was
assassinated by his own brother (in illicit relation with the queen), king
Kāruşa by his own son who kept himself hidden under the bed (out
of disappointment for not being declared as the crown prince), king
of Kāśi by his own queen who administered some poisoned fried rice
(laja), making him believe the same as mixed with honey during a
secret meeting (out of abhorrence), king Sauvira (also by his queen)
by the poisoned gem attached to her girille, king Vairantya (Vairūpya)
by the poisoned anklet, and Jārusya by the reflection of a poisoneci
mirror, and king Viduratha also by the queen who stabbed him (while
asleep) with a dagger concealed within the braid of her hair (veni).
Hence a king should regulate his dealings with his queens and take guard
as if against his enemies.
विश्वस्वानामपि स्त्रोकृतविनाशमाह-देवीगृहेति। देवीगृहगत भद्रसेनाऽख्य भ्राता कनीयान
निषिद्धप्रवेशो वीरसेनोनुरक्तया देव्या प्रेरितोऽमारयत्। तथा मातुः शय्यान्तरालीनः कारूष काल्प-
विषयाधिपति, औरसः सुतः पुत्रान्तरदत्तराज्य कुपितया जनन्या प्रेरितोऽमारयदिति अनुवर्तते ॥५१॥

·11 सर्वदाराननु 148 कामन्दकीय नीतिसार अपरब, लाजानिति। देवीदत्तविषदिग्धलाजभक्षणेन रहोगतः काशीराजी विनाशित इति फलितार्थः ॥५२॥ अन्यच, विषदिग्धेति। विषाकने मेखलामणिना सौवीरविषयाधिपम् । नूपुरेण रैवल्याख्य (पैरन्त्य ) नृपम्। आदर्शन जारुष्याख्यं नृप जखान स्पर्शादिति श्रूयते ॥ ५३ ॥ अपरब, वेण्यामिति। वेण्यामिति। बलादानयन कोपाद्वेण्या शस्त्रमाधाय विदूरथाख्यं नृपं निद्रावसंगत जखानेति । इत्येवं वृत्तं परिहरेद्विजिगीषुः। शत्रौ चापि प्रयोजयेत्, यथा स्वभार्याभिरेव गृहगता शत्रुविनाश्यत एवम् ॥ ५४॥ यस्य वारा मुगुप्ताः स्युः पुरुषेरातकारिभिः सर्वमोगान्वितं तस्य हस्ते लोकलय सितम् ।। ५५ । धर्ममिच्छन नरपतिः सर्वान" दाराननुक्रमात् । गच्छवनुनिश नित्य वाजीकरण हितः ॥५६ । गच्छेदनुदिनं 55. The king, whose wives are well protected (from evil influences) by trusted officials, not only enjoys all the pleasure but also earns merit both in this world and the next. 56. To fulfil the ends of morality (Dharma) the king should daily visit his wives according to the order of precedence, after having strengthened himself by the ceremony of vajikarana (aphrodisiac). दारगुप्त फलं दर्शयितुमाह-यस्येति । यस्य पुंसो राहो वा दाराः स्त्रियः (कलबाणि) सुगुप्ताः स्युः। पुरुषराप्तकारिभिः, आप्त हितं ये कुर्वन्ति तैः। सर्वभोगान्वितं सर्वकामावाप्तियुक्त लोदय तस्य हस्ते स्थितम् । परलोकेऽपि कुलकलहाभावात् स्वर्ग इति भावः ॥ ५५ ॥ धर्मार्थ दाररक्षणार्पयामिधातुमाह-धर्ममिति। धर्ममिच्छन् नरपतिः सर्वदारान् भनुकमात् शास्त्रोफामेण मार्गेण गच्छेद धर्माभिसन्धिना प्रतिनिशं नित्यं सम्यग् वाजीकरणैः शास्त्रोक्त प्रक्रिया- विशेषः हितः तशवलिः ॥५६॥ विचार्य कार्यावयवान विनाये विसज्य लोकं प्रमवाहतक्रियः । माशब बन्धेन हि साधु पाणिना स्वपेक्सक परमातरक्षितः ॥ ५७। प्रमदाकृतक्रियः अशस्त्र सशस्त्र 57. At the end of the day after completing the schedule of his daily business the king would retire to his apartment for relaxation after due precautions have been taken. Even while falling asleep he should avoid deep slumber and keep his arms ready at hand while trusted attendants would stand guard. सायनविषिममिधातुमाह-विचार्वति। विचार्य निणीय, कार्याक्यवान, अहोरात्र पोशषा ·कामन्दकीय नीतिसारः 149 विभज्या, तत्र ये कार्यावयवातान् निर्वर्त्य दिनक्षये लोकं विसज्य (विसमे), प्रमदाहतक्रियः प्रमदागण- समाहितकार्यजातः, पुरुषेणान्तःपुरप्रवेशाभावात् । अशस्त्रबन्धेन शस्त्रबन्धविरहितेन, पाणिना स्वकीयकरण, विशिष्टः सन, सर्वदा करसनिहित शस्त्र विधेयमित्यर्थः। स्वपेत् निद्रा गच्छेत्, जसक यथा तथा, निद्रायामपि आसक्तिर्ण कर्तव्येत्यर्थः । परमातरक्षितः विवस्वान्तर्वशिकपुरुषः रक्षित इति ॥५॥ नयेन जाप्रत्यनिशं नरेश्वरे सुखं स्वपन्तीह निराधयः प्रजाः। प्रमत्तचित्ते स्वपितीह सम्भयात्" प्रजागरेणास्य जगत् प्रबुध्यते ॥ ५८ । "स्वपति त्रसद् भयाद् 70प्रवाध्यते 58. When the king is wide awake in discharging his royal duties conforming to the prescribed laws, his subjects, free from anxiety, may enjoy comfortable sleep (i.e., live in peace). But if on the other hand the king is addicted to sensual pleasures (and neglects his duties), the subjects have to pass sleepless nights out of anxiety and fear. When the king is awake and active the world is also awake (and active). निद्रासक्तिनिरासार्थमाह-नयेनेति। नयेन नौत्यनुष्ठानेन, जाप्रति अप्रमत्तत्वेन सर्व कार्यजातं पश्यति, नरेश्वरे, सति निराधयः निःशेषितचित्तपीड़ाः, उपद्रवकारिणां निप्रहादित्यर्थः। प्रजाः सुखं, यथा भवति तथा, स्वपन्ति निद्रां यान्ति। प्रमत्तचित्ते नरेश्वरे विषयासक्तमानसे, स्वपितरि (स्वपिति) तस्मिन् सति, असद्भयात् दस्युप्रमृतिभ्यो भयं प्राप्य, प्रजागरेण, अस्य राज्ञः जगत् प्रजारूपं, प्रयते निवाविहीनं भवति। तस्मात् जितनिद्रण ( सततोत्येन) राज्ञा भवितव्यमित्यर्थः ॥ ५८ ॥ इति स्म पूर्ष मुनयो बभाषिरे नृपल्य राज्यस्य च साधु लक्षणम् । तदेतदेव परिपालयन नयान नरेश्वर पालककल्पतां व्रजेत् ॥ ५६ । इति कामन्दकोये नौविसारे रासपुत्ररक्षणमात्मरक्षितक नाम सतमः सर्गः। 7 पूर्व ०पालनकल्यता 59. Protection of the kingdom on the lines indicated, is the sacred duty of the king. This is the view of the sages of yore. The king who runs the administration according to laws, moves like the sustainer among his subjects. 70 साधु रक्षणम् ·150 कामन्दकीय नीतिसार नृपराज्ययोः साधुलक्षणे पूर्वाचार्यसम्मतिमाह-इतीति। इत्येवं पूर्व हस्पतियुकादयः। नृपस्य राज्यस्य च साधु लक्षणे। एतदुक्कप्रकारेण नृपः साधु पालयन् पालनकल्पता पालनसामर्थ स्वाम्पमात्य सुहतकोशराष्ट्रदुर्गबलानि चेत्यादिपूर्वोकप्रकार यथास्थित पर्यालोच्य शासति सति विशिष्ट विधानवत्ता व्रजेत् प्रान यादिति ॥५॥ इत्यात्मरक्षितकं नामैकादश प्रकरणम् । इति श्रीकामन्दकीये नीतिसारे उपाध्यायनिरपेक्षायां सप्तमः सर्गः ।।

·भध्मः सर्गः
१२। मण्डलयोनिप्रकरणम् ।
उपेतः कोशदण्डाभ्यां सामात्यः सह मन्विभिः ।
दुर्गपश्चिन्तयेत् साधु मण्डल मण्डलाधिपः॥१॥
Sarga-VIII
Prakarana 12.
Mandalayoni (The nave of the interstatal circle)
1. The king, securely settled in his fortified castle, possessing a
flourishing treasury, a strong army and an efficient band of uñvers and
counsellors, is regarded by the wise to be the master of the mandala or the
inner circle (i.e., the kingdom).
स्वमण्डलपरमण्डलानि विजेतुं मण्डलमेव विचारयन् मण्डलयोनि-मण्डलशोधन प्रकरणमभि-
धातुमाह-उपेत इति। उपेतः सम्पनः कोशदण्डाभ्यां पूर्वोक प्रकृतिसम्परतः ॥१॥
'प्रकरणे अभिधातुमाह
रथी विराजते' राजा विशुद्ध मण्डले वरन् ।
अशुद्ध मण्डले सर्पन्' शीर्यते रथचक्रवत् ॥२॥
रथीवराजते सर्व
2. A king who is supported by a pure, strong and devoted mandala
(internal organs of his state), moves about as a (proud) charioteer
(rathiva). But to a king whose mandala is imperfect, i.e., who does not
enjoy the full support of the internal elements of his state, wears away
(i.e., declines) like the rim of the chariot wheel (cakronemi).
अपरच, स्थीति। रथी विजिगीषुः, विशुद्धिश्च मण्डलस्य मित्रत्वे स्थापनम् । शत्रुमध्यमो-
दासीना अपि यदा विजिगीषौमित्रभावन' भवन्ति तदा शुद्ध मण्डलम् । तत्र चरन् राजते विधेय-
मण्डलत्वात्। अशुद्ध कलुषे मण्डले सर्पन्' तस्याशुद्धत्वात् रथचक्रवत् विशीर्यते। चालमिव
स्र्यचक्रादिकं विशीर्यते विजिगीषोविगुणं भवति। ततश्च राजा न विराजते इति मण्डलशुद्धिविधयेति
भावः॥२॥
'विजिगीषु मित्रभाविनी सर्पन्-शोर्यते,
रोचते सर्वभूतेभ्यः शशीवाखण्डमण्डला।
सम्पूर्णमण्डलस्तस्माविजिगीषुः सदा भवेत् ॥३॥

·162 कामन्दकीय नीतिसार 3. As such he is adored by all beings like the full moon (Sastvakhandamandalah). A vijigisu (an ambitious ruler with expansive designs) should therefore develop his kingdom in all its complements. विजिगीषोः स्वमण्डलापेक्षत्व'मभिधातुमाह-रोचत इति। रोचते प्रियो भवति । सर्वभूतेभ्यः वर्णचतुष्टयसाहीर्णजात्यादिरूपप्रजाभ्यः। शशीवामृतांशरिवाखण्डमण्डलस्तस्माद्विजिगीषुः सदा भवेत् । सप्तप्रकृतिकं राज्य मण्डलमभिधीयते। ताश्च सप्तप्रकृतयो यदा स्वगुणसम्पदुपेता भवन्ति तदा सम्पूर्ण मण्डलमुपेतः। एवं सम्पूर्णमण्डलः सदा भवेदिति ॥ ३ •पेक्षण, पेक्षम भवेत् राजमण्डलम 60 सप्तापि प्रकृतयः 6 अमात्यराष्ट्रवर्गाणि कोशो दण्ड पञ्चमः । एताः प्रकृतयस्तजाविजिगीषोल्दाहताः॥४। 4. In the opinion of the experts (in the law of polity), the ministers, the kingdom, the fortifications, the treasury and the army-these five are the constituent elements of the state for a vijigisu (excluding the king and his allies, who also are classed as prakytis). एतदेव समर्थयमाह-अमात्येति। अमात्या मन्यादयः । राष्ट्र जनपदः । दुर्गमुजलक्षणम् । कोशः सुवर्णादिः। दण्डवतुसावलं पञ्चमः। एताः प्रकृतयः पञ्च विजिगीषोभौम्यत्वेनोदाहृताः। भोका विजिगीधुरासामिति भावः ॥४॥ पता: पञ्च तथा मित्र सप्तमः पृथिवीपतिः। सप्तप्रकृतिकं राज्यमित्युवाच बृहस्पतिः ॥५॥ 5. These five and the allies (mitra) and the king himself in the seventh place, constitute according to Bșhaspati the state in its even component elements (Saptaprakytikam rajyam). एतदतिरिकं प्रकृतिवयमभिधातुमाह-एता इति। एता अनन्तरोकाः प्रकृतयः पच। तथा मित्रम्। सप्तमः पृथिवीपतिः। सप्तप्रकृतिक राज्यमित्युषाच बृहस्पतिः सुरगुरुः ॥५॥ सम्पमस्तु प्रकृतिमिर्महोत्साहः कृतनमः । जेतुमेषणशीलब विजिगीषुरिति स्मृतः ।। 6. The vijigtsu ruler (desirous of conquests) is he, who is equipped with these elements in perfect forms, is himself highly energetic and painstaking and is fired by the ambition of conquests. विजिगीषुलक्षणममिषानुमाह-सम्पन इति। प्रतिभिरुकलक्षणामिः। सम्पनः समसः।

·कामन्दकीय नीतिसार 163 4 S महानुत्साहो यस्य। "शौर्यममों दाक्ष्य चोत्साहगुणा" इति कौटिल्यः। कुतश्रमोऽभ्यत सर्वायुधादिः। जेतुमेषणशीलश्चेति विजेतुमिच्छुः । विजिगीषुरिति स्मृत इति ॥ ६ ॥ 'मिच्छुता ॥६॥ कौलीन वृद्धसेवित्वमुत्साहः स्थूललक्षिता'। चित्ताता बुद्धिमत्त्वं प्रागल्भ्यं सत्यवादिता ॥७॥ अदीर्घसूबताऽक्षीद्र" प्रश्रयः स्वप्रधानता। देशकालज्ञता दाळ सर्वक्लेश सहिष्णुता ॥८॥ सर्वविज्ञानिता' दापय सदासंवृतमन्नता। अविसंवाहिता शौर्य भक्तिमत्वं कृतज्ञता॥६। शरणागतवात्सल्यममपित्वमचापलम् । स्वकर्मदृष्टशास्वत्वं कृतित्वं दीर्घदर्शिता ॥१०॥ जितश्रमित्य धमित्व"मक रपरिवारता। प्रकृतिस्फीतता चेति विजिगीषुगुणाः स्मृताः ॥ ११ ॥ कौलीन्य स्थूललक्षता कृतज्ञता क्षौद्रा दाव्यमापात्क्लेश विज्ञानता 7. दाक्ष्यमर्जः सम्भूतमन्नता जितश्रमत्वं वाग्मित्वम विजिगीषोर्गुणोदयः 7-11. Essential qualities of a vijigisu monarch are : nobility of ancestry, association with the elders or the wise (for good counsel), energy, broad vision, power of reading the minds of others (cittajñata), intelligence, boldness in repartees, truthfulness, promptness (absence of procrastination), liberality (large-heartedness), tolerance (of other's views, praśraya), predominance (of personality), acquaintance with place and time (for the successful execution of any undertaking (deśa-kalajñata), firmness, power of endurance of all sorts of troubles, knowledge of all sciences and skillfulness (in their practical applications), strength of body and nd, capability.of maintaining secrecy of policy decisions, consistency, valour, recognition of loyalty of the dependents (bhaktijratuom), gratitude, affectionate dealings with those seeking refuge, forgiveness (in deserving cases), steadiness, awareness of his own duties as prescribed in relevant Šāstras, wisdom, farsightedness, indefatigability, eloquence, association of honest (not crooked) counsellors and flourishing condition of the component organs of the kingdom (prakştis phitata). कौलीनमिति। कुलीनस्यभावः कोलीनं (कोलीन्य ) उभयकुलविमुखता। स्वसेवित्वं विद्या- व सेवातत्परः। उत्साह उपलक्षणः । स्थूललक्षिता दानाक्सरे स्थूल गये लक्ष्यीकरोति, स्वल्पं पात . 70 10 .

·164 कामन्दकीय नीतिसार न जानातीत्यर्थः । कृतज्ञता कृतं जानातीति, कृतस्य प्रत्युपकारं करोति। बुद्धिमत्त्वमध्गुणबुद्धिमत्वम् । प्रागल्भ्यमपरिषद् भीरुत्वम्। सत्यवादिता अमृषावादित्वमिति ॥७॥ अदीर्घसूत्रदेति। अदीर्घसूत्रता सूत्र्यते पर्यालोच्यते इति कार्य सूत्रम् । दीर्घ सूत्रं यस्य स दीर्घसूत्रः, तस्य भावो दीर्घसूत्रता, तस्याभावोऽदीर्घसूत्रता शीघ्रकारितोति। अक्षौद्र शुद्रः परगुणा- सहिष्णः, न क्षुद्रोऽशुदः, तस्य भावः। प्रश्रयः अनुद्धतत्वम् विनीतभावः। स्वप्रधानता आत्मायक्त सिद्धित्वम्, स्वयं प्रधानत्वम् । देशकालज्ञता कार्यानुगुणदेशकालस्वरूपज्ञानवत्त्व । दाय" दूढ़त्वं परिगृहीतापरित्यागः। सर्वक्ल शसहिष्णुता क्षुत्तृष्णाशीतातपसर्वक्लेशान् सहत इति तस्य भावः ॥ ८॥ सर्वेति। सर्वविज्ञानिता सकलकलाकुशलत्वम्। दाक्ष्य आशुकारित्वम् । ऊर्ज: कायबलवत्त्वम् । संवृत्त मन्त्रता इङ्गिताकारादिगोपनात् । अविसंवादिता विरहितशब्दच्छलाभिसन्धानशीलत्वम् । शौर्यमभीरुत्वम् । भक्तिज्ञत्वं अनुजीव्यादिकृता भक्ति जानातीति तस्य भावः । कृतज्ञता कृतीपकार- मानित्वम् ॥६॥ शरणागतेति। शरणागतवात्सल्य शरणं प्रविष्टानां निग्धोपचारपूर्वकं रक्षणम् । अमषित्वं अपराधिषु क्षान्तिः (अपकारिषु अशान्तिः)। अचापलम् स्थैर्यम् । स्वकर्मदृष्टशास्त्रत्वं राहा स्वकर्म प्रजापालनं, तच्चायुधसाध्य सकलायुधविषये दूष्टानि शास्त्राणि (येनं ) तस्यभावः। कृतित्वं पाण्डित्यम् आन्वीक्षिकी परिहानित्वम्। दीर्घदशिता दीर्घ देशेन कालेन यत् व्यवहितं चारचक्षुषा शास्त्रचक्षुषा च द्रष्टुं शीलं यस्य तस्य भावः ॥१०॥ जितश्रमित्वमिति। एते अनन्तरोतागुणाः विजिगीषोविजिगीषुत्व सम्पादका भवन्तीति (विजिगीषोरभ्युदयोभवतीति ) ॥ ११ ॥ 'कार्यानुगुणं देशं कालं जानातीति तस्य भावः सम्भूत सधैर्गुणैर्विहीनोऽपि स राजा यः प्रतापवान् । प्रतापयुक्कात् खस्यन्ति परान सिंहा मृगानिव ॥१२॥ 11 व्यस्यन्ति परे सिंहान्मृगा इव 12. If a king is devoid of all the qualities (mentioned above) but possesses prowess (pratapa), still he is regarded as worthy of his position (the royal status). Because by virtue of his prowess a king terrifies his enemies as the lion does the deer (or all other animals). उत्साहगुणस्यैव प्राधान्य दर्शयबाह-सरिति। सर्वैरनन्तरोतर्गुणैविहीनोऽपि स राजा प्रजा- रजनात् यः प्रतापवान् । प्रतापयुकात् त्र्यस्यन्ति प्रतापयुक उत्साहविशेषशाली राक्षः, परान् (परे) शत्रवः इतरेजना था, सिंहात् मृगा इव, व्यस्यन्ति विभ्यति ॥१२॥ प्रतापसिौ नृपतिः प्रामोति महतीं श्रियम् । तस्मात्यानयोगेन प्रतापं जनयेत् परम्" ॥१३ । "युजो 10 परमा ·कामन्दकीय नीतिसारः 166 । . 13. A king wedded to prowess attains supreme prosperity and prowess is generated by constant activity (utthana). एतदेव समर्थयबाह-प्रतापसिद्धाविति। प्रकर्षेण तापयति शनिति सकलशत्रुविकर्तनजनित च यशः प्रतापशब्देनाभिधीयते। तस्य सिद्धौ सत्यां नृपतिमहतीं श्रियमश्नुते। तस्मादुत्थानयोगेन सततं विग्रहोद्योगयोगेन प्रतापं जनयेत्, परमुत्कृष्टम्। तेन प्रतापेनोपसन्तप्त द्वादशराजक मण्डलं वशे भवतीति भावः ॥१३॥ एकार्थाभिनिवेशित्वमवि लक्षणमुच्यते । दारुणस्तु स्मृतः शत्रु विजिगीषुगुणान्वितः ॥१४ । लुब्धः करोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः । मूढो योधावमन्ता च सुखच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥ १५ ॥ 14 मरि 10 सुखोच्छेद्यो 14. The distinctive feature of an enemy is the pursuit of the common objective (the same as that of the vijigūsu i.e., conquests), and the enemy who is endowed with the qualities of a vijigişu is regarded formidable. 15. The one who is covetuous, crooked, lazy (inactive), untruthful, inadvertent, cowardly, unsteady, foolish and contemptuous of his soldiers is considered as easily assailable (sukhacchelyo or sukhocchedyo). अरेलक्षणमभिधातुमाह -एकेति। एकार्थीभूमिहिरण्यादिः। तत्रकास्मिन्नेवायें अभिनिवेशः आत्मसात्करणाग्रही द्वयोरपि यमस्तदेकार्थाभिनिवेशित्वमरिलक्षणम् अतः परस्परमरीभवतः। स च द्विप्रकारः दारुणः सुखोच्छेद्यश्च। दारुणं दर्शयितुमाह-दारुणस्तु इत्यादि। ये विजिगीषोर्गुणास्ते यस्य स दारुणो दुरुच्छेद्यः । अत आत्मनो दुरुच्छेद्यता विजिगीषुणा आत्मनि सम्पादनीयेति भावः ॥१४॥ सुखोच्छेद्य शत्रु दर्शयवाह-लुब्ध इति। लुब्धः अर्थलोमात् दानशकिरहितः, दानाभावे ताथ प्रकृतयो विरज्यन्ते। क्रूरोऽतितीक्ष्नदण्डः स च उद्वेजनीयो भवति। अलसो निरुयोगस्तस्य प्रकृतयोऽपि निस्योगो भवन्ति। असत्यः असत्यशीलः। “स यच्छीलस्तच्छीला। प्रकृतयः" इति वचनात् । भील संग्राममीरुता शौर्यरहितः। स संग्रामासमर्थों भवतीति । अस्थिरः स्थितेरहितत्वात् स च प्रकृतिभिर्न सज्यते (प्रकृतिभिस्त्यज्यते )। मूड़ा निविवेकः, स लकिश्चनकारी भवति। योधावमन्ता युद्धविशारद- शूरपुरुषावमानकृत्, स च योधविमुक्तः सुखेनवोच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥१५॥ विजिगीषौ लक्षणमभिधातुमाह स्थितिरहितत्वात् अरिमिनमरेमिन मिमिवमतःपरम् । "तथारिमिवमिवय विजिगीषोः खिता:10॥१६॥ तौ परस्सर 96 10मिलरिमित 100 स्मृताः ·166 कामन्दकीय नीतिसारः पार्णिप्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरम् । आसारावनयोश्चैव विजिगीषोस्तु मण्डलम् ॥ १७ ॥ 18 श्चेति 181 17 पाणिग्राहस्ततः पृष्ठतः 16-17. (In the inter-statal circle or Mandala) the states in the front of the Vijigisu's is contemplated to be those of Ari (the enemy, the immediate neighbour), Mitro (ally or the friendly state situated beyond that of ari), Arimitra (the enemy's ally) Mitra-mitra (the friend's ally) and Arimitramitra (the ally of enemy's ally). On the rear side of the Vijigis's the contiguous state is that of the Parşnigraha (the rearward enemy, who attacks the vijigisu from the rear in order to lend support to the latter's ari), beyond it is that of the Akranda (the rearward friend, who is summoned to counteract the hostile action of the pärşnigraha), followed by the two Asäras or friends (viz., Parsnigrāhösära and Akrandasáras) who move forward to assist the parsnigräha and the åkranda respectively. विजिगीषोररेमित्रस्य लक्षणानि अभिहितानि। इदानी विजिगीषोर्यातव्य प्रतियियासोरप्रतः पश्चादासनव्यवहितभेदेनारिमित्रादीनां सहान्तराणि व्यवहारार्थमभिधातुमाह-अरिमित्रमिति। अरेः अनन्तरोकाया विजिगीषो म्यनन्तराष्टकादिदिग्भागेषु व्यवस्थिताया अरिप्रकृतेः। मिलामिति तथैव भूम्येकान्तरस्थितम्। अरिमित्रमिति तथैवारे म्यनन्तरस्यकान्तरम्। मित्रमित्रमतःपरमिति विजिगी- षोभूम्येकान्तरं मित्रं, तस्यापिभूम्येकान्तरम् । तथाऽरिमित्रमित्रं चेति विजिगीषो म्यनन्तर- स्यारे म्येकान्तरमरिमित्रं तस्यापि तथैव मित्रमरिमेनं तम चेति विजिगीषोः पुरोऽप्रतः स्मृताः (स्थिताः) प्रोका गुरुभिः॥ १६ ॥ पचायवस्थिताना संज्ञान्तराण्याह-पाणिग्राह इति। पाणिग्राहः पश्चातस्थितो विजिगीषो- भूम्यनन्तरव। आनन्दस्तदनन्तर तत्पश्चाद्वी विजिगीषोम्येकानन्तरः। आसारावनयोः पाणिपाहा- कन्दयोरासारी मित्रम् । तथथा पाणिग्राहस्य यः आसारः सः पाणिग्राहासारः। एवमाकन्दासार इति पचातिनो राजानचत्वारः। पुरखात् पञ्च, मध्ये विजिगीषुरिति दशराजकमिदं मण्डलं विजिगीषों: सम्बन्धि भवति। आसामेव प्रकृतीना अप्रपश्चाद्वावभेदेन व्यपदेशभेदः। तत्राप्रवर्तिनोऽरिव्यपदेश एव। पश्चाद्वर्तिनस्तु अरित्वेऽपि पाणिग्राहव्यपदेशः। "एताः प्रकृतयो मूलं" इति (१५६) मनुवचन व्याख्यायां कुल्लुकमट्टः । 'अन्यथाष्टौ समाख्याताः, तथथा अप्रतोऽरिभूमीना मिलमरिमित्रं मित्रमित्रमरिमित्रमित्रश्चेति। एक्व चतनः प्रतयोभवन्ति, पश्चाच पाणिग्राहः आन्दः पाणिग्राहा- सार: माकन्दासार इति चतन्त्रः, एवमष्टौ प्रतयो भवन्ति' इति ॥१७॥ 1०पचाधवस्थिताना अरेस्तु विजिगीषोस्तु" मध्यमो भूम्यनन्तरम् । अनुग्रहे संहवयोः समर्थो व्यस्तयोर्वधे॥१८॥ "अरेख विजिगीषोख 104स्त्रयोनिग्रहप्रभुः ·कामन्दकीय नीतिसार 167 18. The king whose state is contiguous to both the vijigīşu and his ari and who is (uncommitted but) capable of showing favour to both when they are united (and in peace) and taking hostile action against either of them if they are disunited (and fall out) is designated as Madhyama. (i.e., the Madhyama king is more powerful then either of the vijigīşu and his ari, but not so when they are consolidated.) अरिप्रकृतेरेव वलापेक्षं संज्ञान्तरमभिधातुमाह-अरेरिति । अरेर्यातव्यस्यापि भूम्यनन्तरो भूम्यनन्तररूपो रिपुः मध्यमोनाम विजिगीषोरपि रिपुरेव । उभयोरिभावादरित्वमित्रत्वयुक्तः । अनुग्रहे संहतयोः एकीभूतयोस्तयोररिविजिगीष्वोः अनुग्रहे कोशदण्डाभ्यामुपकारे समर्थः प्रभुः तदपेक्षया हीनशकित्वात्। तयोरेव व्यस्तयोभित्रयोः, निग्रहे दण्डने च प्रभुः। एकैको मध्यमस्य युद्धे समर्थों न भवतीति। अत्र 'मधमस्य प्रचारस्य विजिगीषोश्च चेष्टितम्' इति (११०५) मनुवचनव्याख्याने कुल्लुकभट्टनैवं कृत 'अरिविजिगीष्वोर्थों भूम्यनन्तरः संहतयोरनुग्रहे समर्थो निग्रहे चासंहतयोः समर्थः स मध्यमः तस्य प्रवारं चिन्तयेत्' इत्यादि ॥१८॥ "मण्डलत्वे हि चैतेषामुदासीनो बलाधिकः । अनुप्रहे संहतानां व्यंस्तानाञ्च बधे प्रमुः॥ १६ ॥ मण्डलाबहिरेतेषामु 19. Beyond the regions of them (the vijigişu, ari and madhyama) lies the state of Udasina (neutral power) who is more powerful than all of them (individually). He is capable of offering his graces if they are united (i.e. is unable to cope with the consolidated strength of the three), but, if disunited (or when they are in hostile relations among them) of assailing any one of them. मण्डलाहिरुदासीनप्रचारमभिधातुमाह-मण्डलादिति (मण्डलत्वे हि मूलपाटः)। एतेषां विजिगीष्वरिमध्यमाना मण्डलाद् भूभागाद् वहिः सान्तरः विजिगीषोभूम्यनन्तरः उदासीनः नाम वलाधिकः वलापेक्षया भवति । स च संहतानां तेषामरिविजिगीषुमध्यमानां अनुग्रहे साहाय्यदाने, व्यस्तानां तेषां वधे वधदण्डने च प्रभुः पूर्ववत् समर्थः। अत्र 'उदासीन प्रचारच' (१९५५) इति मनुवचनं, 'न तथा अरिविजिगीषुमध्यमानां यः संहतानामनुग्रहे समर्थों निग्रहे चासंहतानां समर्थः उदासीनस्तस्य प्रचारं चिन्तयेदिति' तयाख्यानश्च ॥ १६ ॥ मूलप्रकृतयस्त्वेताश्वतश्रः परिकीर्तिताः। माहेव मन्न"कुशलचतुष्क मण्डलं मयः ।। २० । आहैतत्तन्त्र 20. It is said that the principal components of a mandala are fou in number (those of Vijigisu, Ari Madhyama and Udasina). Maya, the reputed expert in the science of polity, holds that the mandala is composer of the four principal sovereigns.

·168
कामन्दकीय नीतिसारः
विजिगीष्वरिमध्यमोदासीनानां मूलप्रकृतित्वमाह-मूलप्रकृतयस्त्विति ।
एताः अनन्तरोकाः
विजिगीष्वरिमध्यमोदासीनरूपाः, चतन्त्रः चतुःसंख्याकाः, मूलप्रकृतयः अपरासां प्रकृतीनाममात्यादीनां
मूलभूताः प्रकृतयः, कारुण्यप्रयोगसमिहितत्वात्, प्रकीर्तिताः (परिकीर्तिताः) कथिताः। एतत् चतुष्क
चतुर्भदभिनं मण्डलं तन्त्रकुशलः (मन्त्रकुशलः ) नीतितन्त्रप्रवीणः मयः मयनामाचार्यः आह। एतदुक्त
मनुनापि 'एता प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः' इति (११५६ ) ॥२०॥
विजिगीषुररिर्मिन पाणिग्राहोऽथ मध्यमः ।
उदासीनः पुलोमेन्द्रौ षट्क" मण्डलमुचतुः ॥ २१ ॥
१७पाणिग्राहश्च मध्यमः
१३ मण्डलंषटकम
21. In the opinion both Puloma and Indra, the mandala includes
six rulers viz., Vijigisu, Ari, Mitra, Parşnigräha, Madhyama and Udásīna.
विजिगीषुरिति विजिगीष्वरिमित्रपाणिग्राहमध्यमोदासीनानां षणां षड्राजकमण्डलत्वंसनिहितत्वात
पाइगुण्यव्यापार इति पुलोमा शचीपिता इन्द्रश्च तौ षट्कं षड् भेदं मण्डलमुचतुः ॥ २१ ॥
उदासीनो मध्यमश्च विजिगीषोस्तु मण्डलम् ।
उशना मण्डलमिदं प्राह द्वादशराजकम् ॥ २२॥
22. According to Uśanas. Udāsina and Madhyama along with the
nandalo rulers of the Vijigisu (ten in number) make a mandala of twelve
rulers in all.
उदासीन इति। विजिगीषोर्दशराजकमण्डलस्योदासीनमध्यमसहितस्य द्वादशराजकमण्डलत्वं ।
एवमुशना दैत्यगुरुमण्डलं द्वादशराजकं प्राह ॥ २२ ॥
द्वादशानां नरेन्द्राणामरिमित पृथक् पृथक् ।
षटविंशतकमिद प्राहुस्ते च ते च पूनर्मयः ॥२३॥
26
24 मिति
१० महर्षयः
23. These twelve kings together with an ally and an enemy of each,
constitute a mandala of thirty six is also held by Maya.
द्वादशानामिति। अनन्तरोकानां द्वादशानां नरेन्द्रानां मित्रामित्रः पृथक्सहेति द्वादशत्रिकाः
षट्त्रिंशत्कं मण्डलं। तेच. द्वादशनरेन्द्राः ते च तन्मित्रामित्रौ चतुर्विशतिरिति षट्त्रिंशत्कं मण्डलं
पुनरपि मयो मन्यते ॥ २३॥
द्वादशाना नरेन्द्राणां पच पच पृथक् पृथक् ।
अमात्याचाच प्रकृतीरामनन्तीह मानवाः॥२४॥

·कामन्दकीय नीतिसार 169 24. The Mānavas (the school of Manu) compute five constituent elements of montri and others (prakſtis or dravyo praktis, operative organs) for these twelve sovereigns (i.e., 5X12%3D60 elements). द्वादशानामिति। द्वादशानां नरेन्द्रानां द्वादशमण्डलनरेन्द्राणां पृथक् पृथक् प्रत्येकं पञ्च पच भवन्ति। अमात्याद्याश्च अमात्यराष्ट्रदुर्गकोशदण्याख्याः प्रकृतीरामनन्ति विगणयन्ति मानवाः मनुशिष्याः ॥ २४ ॥ मौला द्वादश यास्त्वेता छमात्याद्यास्तथा च याः। सप्ततिश्चाधिका घेता सर्व प्रकृतिमण्डलम् ॥२५ । २० चैवैता 27 सप्ततिप्रधिकााषां 25. The twelve principal sovereigns along with each of their constituent elements of ministers and others (five in number) complete the prakrtinlandala of (12+60%D72) seventy two elements. ततश्च किं भवतीत्याह-मौला इति। मौलाः मूलभूताः द्वादश द्वादशसंख्याकाः, याः स्वामि- प्रकृतयः, तथा अमात्याद्याः याश्च गुणकस्वरूपाः पञ्च, ताः एताः, त्यधिका सप्ततिः द्विसप्ततिसंख्याकाः प्रकृतयः, एतत्सर्व प्रकृति मरडलम्11 इति मानवा मन्यन्ते। एतदुक्त मनुना “अमात्यराष्ट्र दुर्गार्थ- दण्डाख्याः पञ्च चापराः। प्रत्येक कथिता यताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः ।।" (११५७) इति। मनु वचन व्याख्याने कुछ कभट्टनैव कृतम् । 'आसां मूलप्रकृतीनां चतसृणां अष्टानां शाखाप्रकृतीनां उक्ताना एकैकस्याः प्रकृतेः अमात्यदेशदुर्गकोशदण्डाख्याः पञ्च द्रव्यप्रकृयो भवन्ति, एताश्च पञ्च द्वादशानां प्रत्येक भवन्त्यो द्वादशगुणजाताः षष्टिरेव द्रव्यप्रकृतयो भवन्ति, तथा मूल प्रकृतिभिश्वतमृभिः शाखा- प्रकृतिभिश्चाष्टाभिः सह संक्षेपतो द्विसप्तति प्रकृतयो सुनिभिः कथिताः' इति ॥२५॥ 11 सर्वप्रकृतिमण्डलमिति संयुक्तस्त्वरिमिताभ्यामुभयारिस्तथा सुहृत् । मौला द्वादश राजान इत्यष्टादशकं गुरुः ॥२६ । 26. These twelve kings having a common enemy and a common ally plus an enemy and a friend of each of the latter two, make a mandala of (12+2+4%3D18) eighteen rulers. बृहस्पतिसम्मतमष्टादशकराजक मण्डलमभिधातुमाह-संयुक्तस्त्विति । उभयारिः विजिगीषु तिव्ययोर्भुम्यनन्तर', 'एकार्थाभिनिवेशत्वमरिलक्षणमिति' वचनात् । तथा सुहृत् एवं उभयमित्रः, अरिमित्राभ्यां संयुक्तः, षट् राजानो भवन्ति, मौला द्वादश राजानः, एवमष्टादशराजकमण्डलं" गुरुर्मन्यते॥ २६ ॥ 1"राजकं मण्डल ·160 कामन्दकीय नीतिसार: अष्टादशानामित्येषा ममत्याचाः पृथक् पृथक् । अष्टोत्तरशत स्वतन्मण्डलं कवयो विदुः ॥२७॥ १० तन् १० मेतेषाम 27. The Sages hold that these eighteen rulers along with five constituent elements of each make a total of one hundred and eight elements, (18X5=90+18=108). ऐतद्राजमण्डल अष्टोत्तरशतं कवयो मन्यते इत्याह-अष्टादशानामिति । अनन्तरोक्तानां अष्टादशानामेतेषां पृथक् पृथक् एकैकस्य, अमात्याद्याः अमात्यराष्ट्रदुर्गकोशदण्डमित्ररूपाः षट्राजानी भवन्ति। एवं षड्गुणिताष्टादशक अष्टोत्तर शतंभवति। तन्मण्डल कवयोः विदुः ॥ २७ ॥ ३०अष्टावशानामेतेषां मित्र' शत्रुः पृथक् पृथक् । चतुः पञ्चाशत्कमिति विशालाक्षः प्रभाषते ॥ २८ ॥ २० एतेऽष्टादश चैतेषां शत्रु मित्रे 28. Viśālakṣa says that these eighteen sovereigns each with an enemy and an ally constitute a mandala of fifty four rulers (18X2=36+18=54). चतुःपञ्चाशद्राजक मण्डलं विशालाक्षसम्मतमभिधातुमाह-अष्टादशनामिति । मतान्तराणि सर्वाणि देशकालप्रजापेक्षया (पर्यपेक्षया ) सार्थकानीति द्रष्टव्यम् । अस्मिन् मते अनन्तरोक्तानामष्टादशा- नामेतेषां प्रत्येकस्य मित्रशत्रु पृथक् पृथक् ( अमात्यराष्ट्रहणौति वा) अयं त्रयं भवति। तेन शुणिताश्चतु पश्चाशत् सम्पद्यन्ते। एतद्विगुणितं चतुःपञ्चाशत्कं मण्डलं विशालाक्षः प्रभाषते ॥ २८ ॥ वतुः पश्चाशता राक्षाममात्याद्याः पृथक् पृथक् । चतुर्विशतिसंयुत मण्डल विशतं स्मृतम् ॥२६ । सचतुर्विशतीदं हि मतम् 29. These fifty four rulers each with their prakstis of ministers and others (five in number), make a prakrti mandala of three hundred and twenty four elements (54X5%D270+54%D324). चतुर्विशत्यधिकत्रिशतमण्डलं केषाश्चिन्मतमाह-चतुःपञ्चाशतमिति। अनन्तरोकानां चतुः पश्चाशतं राक्षां अमात्यागः पृथक् पृथक् एकैकस्य षटूराजानो भवन्ति । तेनैतदपरमन्डलं चतुर्विशत्यधिक त्रिशतमितं भवतीति ॥ २६ ॥ सप्तप्रकृतिकं युक" विजिगीषोरख यत्" । चतुर्दशकमेवेतन भण्डलं परिचक्षते ॥३०॥ 32 31शतो 32 33 तत् यत्त .. मेवेह

·कामन्दकीय नीतिसारस
161
30. The seven component elements of both the Vijigisu and the Ari
make a mandala of fourteen elements.
अपरे चतुर्दशराजकं मण्डलं मन्यन्त इत्याह-सप्तप्रकृतिकमिति। विजिगीषोररेश्च तत्
सप्तप्रकृतिक राज्य चतुर्दशभेदभिष, समूहबाचित्वान्मण्डलशब्दस्यैतदभिष, मण्डलं समूह परिचक्षते ।
पाइगुण्य प्रयोगेऽस्य सनिहितत्वात् ॥३०॥
मण्डल "विकमित्याहुर्विजिगीष्वरिमध्यमाः।
मिनयुक्ताः पृथक् चैतेः षट्कमित्यपरे जगुः ॥ ३१ ॥
37 मण्डललय
31. The inandala of three is composed of the Vijigişu, the Ari and
the Madhyama rulers. Each of three having an ally make a mandala of
six rulers according to some.
मण्डलत्रिक षट्कंपक्षावाह-मण्डलनिकमिति। मण्डलं त्रयमित्याहुः त्र्यवयवं त्रिविध मण्डलं।
एते ( एतैः) विजिगीष्वरिमध्यमाः, पृथक् एकैकशः, मिनयुक्ताः पृथक् पृथमित्रेण षट्कमित्यपरे
जगुराचार्या इति ॥ ३१॥
अमात्याद्याः प्रकृतयः एकैकस्यैव भूपतेः।
मण्डल मण्डलविदः षट्त्रिंशतकं प्रचक्षते ॥३२ ।
N
32. These six rulers (the Vijigisu, the Ari and the Madhyama with
an ally for each) endowed with their state elements (the ruler and five
prakrtis) constitute thirty six elements in all.
षट्त्रिंशत्कपक्षमाह-अमात्याद्या इति । भूपतेः अनन्तरोक्तभूपतिषट्कस्य एकैकस्य अमात्यायाः
प्रकृतयः षट् भवन्ति। तेन षट्त्रिंशत्संख्या सम्पद्यते। मण्डलविदः षट्त्रिंशत्कं मण्डलं
प्रवक्षतेति ॥ ३२॥
सप्तप्रकृतिका सबै विजिगीष्वरिमध्यमाः।
एकविंशत्कमित्याहुः" परे व नयवादिनः ॥ ३३
० एकविंशतिरित्याहुरपरेपरिवादिनं
33. The Vijigisu, the Ari and the Madhyama with all the seven
elements in each case, art regarded by others to compose a mandala of
twenty one elements.
एकविचतिराजकं मण्डलमपरनयविसम्मतमित्याह-सप्तप्रकृतिका इति। समानामेकैकस्य
विजिगीपरिमण्यमा:लयो भवन्ति। तेन एकविशति संख्या भवति ॥३॥

·162. कामन्दकीय नीतिसारः चत्वार पार्थिवा मौलाः पृथश्मिनः सहाष्टकम् । अमात्यादिमिरेतेश्व जगत्यक्षरसम्मितम्" ॥३४। ०समिताः 34. The four principal monarchs (Parthivd maulah) of the mandala (viz., Vijigīşu, Ari, Madhyama and Udasina) with their respective allies (one for each) would make eight rulers, and with their respective prakſtis (ministers etc., five in number) plus the ruler himself, would constitute a mandala of as many elements as the number or syllables in the Jagati metre (i.e., 48). अष्टचत्वारिंशत्कं मण्डलमभिधातुमाह-चत्वार इति। मौलाः विजिगीष्वरिमध्यमोदासीनाः चत्वारः पार्थिवाः। पृथमित्रैः सहाष्टकं, पृथक् पृथक् मित्रसहिताः सन्तः अष्टकं भवति। तदेव अमात्यादिभिः पूर्वोक्तः षड् भिः प्रकृतिभिः सह, षड् गुणितमित्यर्थः। जगत्यक्षरसम्मितं द्वादशाक्षर- निवद्ध जगतीच्छन्दोगताष्टचत्वारिंशदक्षर सम्मितं मण्डलं भवतीति ॥ ३४ ।। विजिगीषोः पुरस्ताब ये पश्चाच्च प्रकीर्तिताः। दशकं मण्डलमिदं मण्डलझा: प्रचक्षते॥३५॥ 35. Those well versed in the science of Mandala (Polity) speak of a mandala of ten rulers with the vijigisu and the rulers situated in his front and rear sides. दशराजकमण्डलमभिधातुमाह-विजिगीषोरिति। व्याख्यातपूर्वम् ।। ३५ ।। पशानां भूमिपालानाममात्याद्याः पृथक् पृथक् । मण्डल मण्डलविदः षष्ठिसा प्रचक्षते ॥ ३६ । .40 36. These ten rulers with their respective prakytis consisting of ministers and others, make a group of sixty units (of prakrti mandala). षष्ठिराजक मण्डलमभिधातुमाह-दशानामिति । श्लोकव्याख्यानं मुक्तीतम् ॥ ३६ ॥ "मरिमिने पुरो नेतुः पश्चिमे चेति पत्रकम् । अमात्याचाः पृथक् तेषां नियतकं परिचक्षते" ॥३७॥ प्रागी द्वौ विजिगीषुध पविमी 41. चैषां लिशंकं हि प्रचक्षते । 37. The vijigisu with two (adjacent) rulers in front (viz., Ari and Mitro) and two (adjacent) rulers in the rear (viz., Parşnigraha and Akranda) would make a mandala of five rulers. These endowed with their respective praktis of ministers and others, would make a prakstimandala of thirty units.

·कामन्दकीय नीतिसारा 169 त्रिंशत्कामिधं मण्डलमभिधातुमाह-अरिमित्रे इति। नेतुः विजिगीषोः, पुरः अप्रतः,अरिमित्रे भूम्यनन्तर-भूम्येकान्तरौ द्वौ, पश्चिभे ते च पश्चिमौ च, तथैव भूम्यनन्तर-भूम्येकान्तर सहोद्वौ, विजिगीषुणा सह पाचकं भवति। तेषां पृथक् अमात्याद्याः, षट् भवन्ति । एवं गुणिते त्रिंशत्संख्या सम्पद्यते ॥ ३७॥ अरेरप्येवमेवेति इष्ट इष्टिमतां वरः। पञ्चक मण्डलं योज्यं विंशत्याचमनीषिभिः॥३८॥ न्याय्य त्रितयं च मनीषिणः , त्रिंशत्कं च 38. The wise (drstinatām) recognise that the Ari is also endowed with a mandala of five rulers, and as such a prakrtimandala of thirty units. अरेरप्येवमेवेतीति। यथा विजिगीषोस्तथा शत्रोरनन्तरोक्तन्यायेन पाहकं त्रिंशत्कं चेति सर्व योज्यम् ॥ ३८॥ हे एव प्रकृती न्याय्ये इत्युवाच पराशरः। अभियोक्ता प्रधानः स्यात्तथा न्याय्योऽभियुज्यते ॥ ३६ | ७ अभियोक्तृप्रधानत्वात् तथान्यो योऽभियुज्यते ; अभियोक्त्री प्रधाना स्यात्तयान्या याभि- युज्यते। 39. In the opinion of Parāśara the mandala in fact consists of two rulers (viz., the Vijiyisu and the Ari). The one who leads the attack is the principal party and the other is the party attacked. पराशरसम्मते द्वे प्रकृती न्याय्ये इत्याह-द्वे एवेति। न्याय्ये न्यायोपपत्र, इत्युवाच पराशरो मुनिः। अभियोक्ता प्रधानः विजिगीषुरभियोक्ता, तथाऽन्या याऽभियुज्यते यातव्याख्या ॥३६ ॥ परस्पराभियोगेन विजिगीषोररेस्तथा। अरित्वे विजिग,धुत्वे एका प्रकृतिरिष्यते ॥४० । - 4. अरित्व 4. प्रकतिरित्यतः 40. In view of the fact that the Vijigişu and the Ari attack each other, the action of the Vijigişu and of the Ari fuse into one (i.e., hostility), resulting in one prakrti only. एकायाः प्रकृतेरिटलमाह-परस्सरेति। परसराभियोगेन यथा विजिगीषुणा अरिः। एक- मरिणाऽपि विजिगीषुरभियुज्यते। एवमेव विजिगीषुरभियोक्ता तथा शत्रुरपि अरिरपि। य एवारिः स एव विजिगीषुरित्यतः कारणात् एकैव प्रकृतिरित्येक प्रकृतिकमिदं मण्डलमित्यन्ये ॥४०॥ इति प्रकार बहुधा मण्डल परिवक्षते। सर्वलोकप्रतीतं तु स्फुटं द्वादशराजकम् ॥४१ । 440 प्रकारैः ·164 कामन्दकीय नीतिसारः 41. In this way various types and forms of the Mandala have been enunciated (by different authorities). But it is clear that the mandala of twelve rulers is recognised universally. उपसंहरमाह-इतीति। इतिप्रकारं बहुधा मण्डलं परिचक्षते पूर्वाचा-ः इत्यर्थः । कामन्दकिना बहुभ्रमित्व (श्रुतत्व ) ख्यापनार्थ अयं प्रन्थविस्तरदोषोऽपि न गणितः इति। सर्वलोकप्रतीतं तु स्फुट द्वादशराजकमिति सुगमम् ॥ ४१ ॥ अष्टशाख चतुर्मूल षष्ठिपन ये खितम् । षट्पुष्प त्रिफल वृक्ष यो जानाति स नीतिषित् ॥ ४२ । इति मण्डलयोनिनाम द्वापर्ण प्रकरणम् । 42. Comparing the Mandala to a tree it is said to be possessed with eight branches (a friend or an ally of each of the four cardinal rulers), four roots (Vijigīşu, Ari, Madhyama and Udasina), and sixty leaves (five prakştis of each of the twelve rulers of the mandala) standing on two trunks (i.e., all actions are either divinely ordained or engineered by human efforts, daiva and purusakāra) and producing six flowers (positive political expedients Sadgunya viz., sandhi, vigraha, yana, asana samśrayavrtti and dvaidhibhava) and three fruits (loss, preservation and enlargement of territory). He who realises the full import of the simile of the tree in respect of the mandala is indeed a true politician (nītivid). एतदेव समर्थयन्मण्डलं क्षत्वेन रूपयति–अष्टशाखमिति। चतुर्मूलमिति विजिगीष्वरिमध्य- मोदासीनरूपाणि चत्वारि राजमण्डलमूलानि यस्य स तम्। अष्टशाखमिति उक्तानाम् विजिगीष्वादीनां चतुर्णी मूलानां प्रत्येकमरिमित्रे इत्यष्टौ राजानोऽष्टौ शाखा यस्य तम्। षष्ठिपत्रमिति विजिगीष्वादि बादशनृपानां प्रत्येकसमात्याद्याः पञ्च पञ्च प्रकृतय इति द्वादशानामित्यनन्तरोक (२५) श्लोकोका याः षष्ठिसंख्याः प्रकृतयः ता एव पत्राणि यस्य स तम् । द्वये स्थितमिति दैवं पुरुषकारं चेति द्वयमाधारभूतं तत्र क्षेत्रभूते स्थितम् । षट्पुष्पमिति सन्धिविप्रहासनयानसंश्रयद्वैधीभावाः षट्गुणाः सन्ति ते पुष्पाणि यस्य स तम्। त्रिफलमिति उफषाहू गुणस्य फलभूता उत्तमा मध्यमा अवराः क्षयः स्थानं वृखनादयो ये लाभाखान्येव फलानि यस्य स तम् । एवं मूलमण्डलक्षं यो जानाति स नीतिविदिति ॥४२॥ इति दादर्श मण्डलयोनिप्रकरणम् ।

·१३। मण्डलशोधन (चरित ) प्रकरणम् ।
पार्णिप्राहस्तथाऽसार: शत्रुमित प्रकीर्तिते।
माकन्दोऽय तदासारो विजिगीषोरुदाहृते ॥४३॥
स्तदासार:
Prakarana 13.
Mandalasodhana (carita)
(Purification of the mandala by necessary expedients)
43. The Parsnigraha and his āsāra (Parsnigrahāsāra) are known to
be friends of the Ari (enemy of the Vijigīsu) and the Akranda and his
a.sāra (Akrandāsāra) are friends to the Vijigisu.
मण्डले पाइ गुण्यप्रयोगमभिधातुमाह-पाणिग्राह इति । विजिगीषोर्यातव्यं प्रति गच्छतः
पाणिग्रहणेन विनविधायी पृष्टतो भूम्यनन्तरः1301 तदासारः (तथाऽसारः मूलम् ) पाणिग्राहस्यैव
भूम्येकान्तरं मित्रम्। एतौ द्वावपि शत्रुमित्रे प्रकीर्तिते । एते शत्रोर्यातव्यस्य मित्रे भवतः। आकन्दः
पाणिग्राहस्य भूम्यनन्तरः, विजिगीषुणा पाणिग्राहविग्रहणार्थ आनन्द्यते आहूयते इति। तदासारः
आक्रन्दस्य भूम्येकान्तरः आपदि परित्रानार्थमासरतीति। द्वावेतावपि विजिगीषोः यातव्यं प्रति
(गच्छतः ) उदाहते। मित्रे भवतः इत्यनुवर्तते ॥ ४३ ॥
180
13 विघ्नविघाताय
भूम्यन्तरः
1-निग्रहणार्थ
पुरो याथाद् विगृह्मध मिवाभ्यां पश्चिमाधरी।
पश्चिमाविव पूर्वाभ्यामरिं तन्मित्रमेव च ॥४४॥
44. So when he (the Vijigășu) considers marching out (against the
enemy) on the front side, he should engage friends of the Ari on the rear
of the Vijigisu (the Parşnigräha and his ösära) in conflict with his own
friends (the Akranda and the Akrandūsdra). Similarly (in case of a rear-
ward march) he should foment conflict on his front side between the Ari
and the Arimitra and his own Mitra and Mitramitra.
।
पुरोयायादिति। पुरोऽप्रतो यायात् यातव्य प्रति, विगृह्य विग्रह कारयित्वा। मित्राभ्यां
आकन्दतदासाराभ्याम् । पश्चिमी पृष्ठस्थौ अरी पाणिप्राह तन्मित्रे। पश्चिमाविव पृष्ठस्थावरीव, पूर्वाभ्यां
मित्र-मित्रमित्राभ्याम् । अरिं यातव्यम्। तन्मिलमपि । अरिमित्रमपि यातव्य प्रतियायादित्यर्थः
विग्रह कारयित्वेत्यनुवर्तते ॥४॥

·166
कामन्दकीय नीतिसारः
अरिमिनल्य मिवन्तु कृतकृत्येन भूयसा।
संस्तभ्योभयमिवेण पश्चाद्गच्छेनरेश्वरः ॥ ४५ ॥
45. Before undertaking a march (against the enemy), the king
(Vijigişu) should neutralise the friend of the enemy's friend (the Arimitra-
mitra) with the aid of a common friend (common to both the Vijigisu and
the Ari, possibly Madhyamna or Udasina, more powerful than either),
winning him over by sufficient gifts and services.
किन, अरिमित्रस्येति। अरिमित्रस्य यातव्यमित्रस्य, मित्रं यत् तस्य पुरोवति तच्च कृतकृत्येन
साधित महोपकारेण, भूयसा उपचितशक्तिना, संस्तभ्य निरुद्धविरुद्धचेष्टं कृत्वा गन्तव्यमित्रमित्र
स्तम्भितं कृत्वा, उभयमित्रण उदासीनेन । विशेषेण किमित्यसौ स्तम्भयति इति चेत् विजिगीषुणा
कृतकृत्यः कृत इत्येव कृत्वा, पश्चाद्गच्छेनरेश्वरः। नान्येतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥
आक्रन्दनात्मना व पाणिग्राहं प्रपीड़येत् ।
आफन्देन तदासारमाफन्दासारभाजिना॥ ४६ ॥
40 भागिना
46. With the assistance of the Ukranda he (the Vijigisu) should
molest the Parsnigraha, and his (parsnigrāhd's) asāra should be dealt with
similarly with the help of the Akranda and the Akrandāsāra.
एतदेव समर्थयबाह-आकन्देनेति । आक्रन्देन अनन्तरोक्तेन, आत्मना च, पाणिग्राह
मध्यस्थं प्रपीड़येत् । आकन्दासारभाजिना, आकन्देन तदासार पाणिग्राहासारम् आक्रन्दासारं भजति य
आक्रन्दस्तेन पौड़येदित्यनुवर्तते ॥ ४६ ॥
मिवणवात्मना चैव कुर्वीतोद्धरणं रिपोः।
मित्रण हि समिण रिपुमिव प्रपीड़येत्॥४७॥
47 मित्रेण चात्मना । स्वमित्रेणात्मना 470 मित्रेण सस्वमित्रेण
47. (In the same way on the front side) the Ari (the enemy) should
be molested by joint endeavour of himself and of the Mitra (ally) and the
enemy's friend (Arimitra) by the Mitra in association with the latter's
friend (Mitramitra).
पुरस्ताविधेयमभिधातुमाह-मित्रेणेति (स्वमित्रेणेति)। मित्रेण पुरस्खादवस्थितेन, भारमना
स्वेन, एव च रिपोः, यातव्यस्य, उद्धरणं उच्छेदनं कुर्वीत। मिलेण सस्वमिण स्वीयमित्रेण सह
वर्तमानेनारि रिपुमित्र यातव्यमित्र'प्रपीक्येत् ॥४॥
भरिमिक्स्य मिनस्य पीड़न पृथिवीपतिः ।
कुवातोमयमिण मिवमिवण वैव हि ॥४८॥

·कामन्दकीय नीतिसारः
167
48. The Arinitramitra (the friend of enemy's friend) should bo
tormented with the help of a common friend (Madhyama or Udasina)
in association with the Mitramitra.
अपरन, अरिमित्रस्येति। अरिमित्रस्य मित्रस्य यातव्यमित्रमित्रस्य प्रपीड़नं पृथिवीपतिः कुर्वीत ।
उभयमिलेग पूर्वोक्तेन, मित्रमित्रेण विजिगीषु-मित्रमित्रेण चैव हीति प्रतीतमवशिष्टम् ॥ ४८ ॥
अनेन क्रमयोगेन विजिगीषुः सदोत्थितः।
पीड़येदहितं शत्रु मित्राणामन्तरान्त ॥ ४६ ॥
..
49. Following the order (prescribed above) the 'ijigisu with relentless
endeavour should suppress the evil-designing enemy along with the latter's
allies situated in intervening regions.
किच, अनेनेति। अनेन अनन्तरोक्तेन क्रमयोयेन विजिगीषुः सदोत्थितः सर्वदोद्यमशाली,
अहित सर्वदापकारिणं श भूम्यनन्तरं। मित्रानामन्तरान्तरां मित्रभूम्यनन्तरं शलुमित्रमित्यर्थः,
पीड़येत् ॥ ४६ ॥
पीड्यमानो छु भयतः सदोधु त मनीषिभिः ।
रिपुरुच्छेदमायाति तशे चावतिष्ठते ॥ ५० ॥
48वावतिष्ठते
50. (Constantly) oppressed by energetic and wise rulers from both
sides (the front and the rear, pincers drive) the enemy is either exter-
minated or brought under submission.
रिपुपीड़नेफलमाह-पीज्यमान इति । पीच्यमानो हि उभयतः सन्दशन्यायेन, एकतो
विजिगीषुणा, अन्यतो विजिगीषुमिरैः, कमोत्कर्म व्यवस्थितैः, सदोधु क्तैर्मणीषिभिः प्रागः, पीव्यमानः
रिपुरुच्छेदमायाति उच्छिनो भवति, तदशे विजिगीषुक्शे वावतिष्ठते इति ॥५०॥
सर्वोपायेन कुर्वात सामान्य मिरमात्मसात् ।
भवन्ति मिवादुच्छिनाः सुखच्छेधा हि शवया ॥५१॥
सौपायः प्रकुवीत
400विद्विषः
51. The Vijigisu by all possible means should win over and absorb
(within his dominion) the kingdom of common allies (of both his enemies
and his). The liquidation of the allies makes the enemy easily destroyable.
स्वपरोभयमित्रस्यात्मसातकरणार्थमाह-सौपायैरिति (सोपायेन इति भूला )। सर्वोपाय:
सामप्रदानादिभिः। सामान्य शत्रोरारमनः साधारण मित्र उकलक्षणं, मात्मसात् मात्मन एवासाधारण
यौत। हि यस्मात् सुखोच्छेयाः निःसहायत्वादित्यर्थः, शत्रवः मित्रात् उच्छिवाः विश्लेषिताः,
भवन्तीति ॥५१॥

·188 कामन्दकीय नीतिसार कारणेनैव जायन्ते मिवाणि रिपवस्तथा। रिपवो येन जायन्ते कारणं तत् परित्यजेत् ॥५२॥ 50 ० कारणेश्वैव 600 जायेरन् 52. Friendship and enmity are born out of relevant causes (promoting them). Hence such causes as lead to the development of hostility should be shunned (avoided). अरेरपि मित्रतापादनार्थमभिधातुमाह-कारणैरिति (कारणैश्चैवेति)। कारणैः हेतुभिरेव जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा। उपकाराख्यकारणमित्राणि जायन्ते। अपकाराख्यकारणे शत्रवो जायन्ते। उपकारापकारौ हि लक्ष्य लक्षणमेतयोरिति वचनात्। रिपवो येन जायेरन् कारणं तत् परित्यजेदिति ॥५२॥ प्राधान्येन हि सर्वत्र सर्वाः संसर्जयेत् 'प्रजाः । तासां संसर्जना" राजा सर्वाङ्गी नियमश्नुते ॥५३॥ " संवर्जयेत् , सरजयेत् 18 संवर्जना संरजनाद् 53. The king (Vijigisu) should take suitable measures to satisfy all his subjects throughout the dominion (including the newly acquired territories) and win their hearts over (by providing them with all possible amenities). Because when the king enjoys love and devotion of his subjects, no doubt he secures all round prosperity. विजिगीषुन केवलं मुख्यानेव जगति मित्रत्वेन स्थापयेत् क्षुद्रकानपीति दर्शयबाह-प्राधान्येनेति । प्राधान्येन मुख्यतया, सर्वत्र पत्तनप्रामादिषु दशसु स्वीय जनपदे यथायोगं परकीयजनपदेऽपि सर्वाः च प्रजाः समस्ता वर्णाश्रमादिलक्षणाः, संसर्जयेत् सामादिमिरानुरूप्येणानुरजयेत्। अनुरागो हि सार्वगुण्य- मिति वचनात्। तासां संसर्जनात् सर्वप्रजाजनानुरजनात् राजा विजिगीषुः सर्वाशी सर्वावयषसम्पमा श्रिय विभूति अनुते भुनक्ति ॥५६ ॥ "सर्वत्र स्थानीय-द्रोणमुख कर्वट पत्तनादि दशग्राम्यादिषु 10 श्रियो हेतुत्वादुपचारात् पृथिवी श्रीरूपर्यते। तस्याश्चानानि चतुः समुद्रावसानवतिनो विषया एवं भूतानि सर्वाण्यप्पनानि यस्याखां त्रिसमजुते। व्यानोति चक्रवतित्वेनाधिपतिर्भवतीत्यर्थः । "तुरेवरान्माण्डलिकान् स्थानदुर्गनिवासिनः । मिनीकुवात सप्राणाः साधयन्तीह मण्डलम्॥५४॥ "दूरेचरान्मण्डलिन (माण्डलिन) खवान्यान् दुर्गवासिनः । 54. The Vijigisu in order to achieve predominance in the mandala (inter-statal circle) should cultivate cordiality with (independent) gover- ·कामन्दकीय नीतिसारः 168 nors (mandalikas) of distant regions (frontier states beyond his own dominion) and other captains or governors of forts (may be of forest forts). विजिगीषोमण्डलसाधनं समर्थयबाह-दूरेचरानिति। दूरेचरान् अतिव्यवहितान्, मण्डलिनी ( माण्डलिकानितिमूलः) अनन्तरोक्तद्वादशराजकादीन् तथाऽन्यान् बहिर्भूतांश्च दुर्गवासिनः भाटविकान् तथाऽरिमित्रादीनपि मित्रीकुर्वीत। यतः तत्प्राणाः मित्रप्राणाः (तदवष्टम्भा राजानः ) इह जगति, मण्डलं अनन्नरोकं साधयन्तीत्यर्थः ॥५४॥ चलेसदोजितषलो मध्यमो विजिगीषया। एकीभूयारिणा तिष्ठेदशक्तः सन्धिमानमेत् ॥ ५५ ॥ विजिगीषत्युदासीने सर्व मण्डलिनः सह । सर्वधर्मण तिष्ठेयुः प्रणमेयु "रशक्तयः ॥ ५५॥१॥ समुत्पन्नेषु कृच्छे षु सम्भूय स्वार्थसिद्धये । आपत्ततरणं सम्यक् सर्वधर्म इति स्मृतः ॥ ५५॥२ ॥ [ इदं श्लोकद्वय मूल पुस्तके नास्ति] 68 69 चलेच्चेदूजित ० सन्धिना नमेत् ..उदासीने विचलति 67 सब्वें सङ्घधर्मण सन्नमेयु ०० सङ्घधर्मइतिस्थितिः ॥ * Slokas 55/1 and 55/2 are not in the B.I. text but are included as kroda in the Tikā , 55. If the ladhyama ruler (apparently more powerful than the l'ijigāşu and the Ari separately) intent on conquest, undertakes a march (against the vijigīsu), he should be resisted unitedly by the Vijigişu and the Ari. But if the united stand on the latter's part is not possible, the Vijigisu should submit to make peace with the Madhyama. 55/1 When the Udasina ruler (the most powerful power in the circle) moves out (intent on conquest), the Vijigłşu with all the other rulers of the Mandala (i.e., pooling all their resources) should put up organised resistance unitedly, failing which, he should surrender to him. 55/2 When a critical situation develops, all endeavour should be directed to eradicate the difficulties collectively by all the rulers (of the Mandala) in their own interest. This is what is called the Samghadharma (the law of collective existence). सर्वधर्म साप)मभिधातुमाह-चलेदिति। जितपल शचित्रपसम्पमा मध्यमः अनन्तरीका ·110 कामन्दकीय नीतिसार 10 विचलति वेजिगीषया, चलेत् अभियायात् विजिगीषुः, तदा तदानी, एफीभूय मिलित्वा, अरिणा यातव्येन हस्तसन्धिस्तिष्ठेत् । अशक्तश्चेत् सन्धिना हेतुभूतेन नमेत् कोशादिभिरुपनमेत् ॥५५॥ उदासीने विजिगीषति मण्डलिनां सर्वधर्मणावस्थानमाह विजिगीषत्युदासीन इति । उदासीने वेजिगीषया विजिगीषति सति, सर्वे मण्डलिनः, विजिगीष्यरिमध्यमाः, सह मिलित्वा सर्वधर्मण (साधर्मण), वक्ष्यमानलक्षणेन, सह तिष्ठेयुः। अशक्यः, प्रगमेयुः,164 आत्मरक्षार्थम् ॥ ५५॥१॥ उतक्रमेण सन्धिधर्म (सधर्म ) व्याख्यातुमाह-समुत्पन्नेविति। कृच्छ्षु महाव्यसनेषु, समुत्पन्नेषु, सम्भूय एकीभावमुपेत्य, स्वार्थसिद्धये आपत्प्रतरणं सम्यक् कुर्वन्ति यत्तदिति वाक्यशेषः । सर्वधर्मामिति स्मृतम्। तत्सर्व(सहायत्तमितिस्मृतम् ॥ ५५ ॥ २॥ 100 सबमेयुरशफयः सहजः कार्यजश्चैव विविधः शत्रु रुच्यते। सहजः स्वकुलोत्पल इतरः कार्यजः स्मृतः॥५६॥ शनुरिष्यते 56. Enemies are of two kinds viz., Sahaja (natural or a born enemy), one born in the same family or a blood relation, (one whose kingdom is immediately proximate is also designated as a sahaja enemy or prakrtyamitra), and the Karyaja, whose hostility' is derived from acts (or kr.rima). अरिप्रकारकथनपूर्वकं तत्र विजिगीषोवृत्तमभिधातुमाह-सहज इति । सहजः स्वकुलोत्पनो दायादादिः। "कार्यजः एकार्थाभिनिवेशित्वात् कायें जायते इति। द्विविधः शत्रुरुच्यते ॥५६॥ इतर कार्यजः 110 कार्यण जायत उच्छेदापचयो काले पीड़न कर्षणन्तथा । इति विद्याविका प्राः शनी वृत्त चतुर्विधम् ॥ ५७॥ उच्छेदनं चापचयः कशेनं : कतनं तथा 57. Destruction of enemy territory, forcing loss or waste of his powers, taking oppressive and harassing measures against him and his subjects, these are the four expedients to be adopted suitably by the Vijigisu against his enemy, as recommended by experts in the science of polity. शलो विजिगीषुवृत्तस्य चातुविधमभिधातुमाह-उच्छेदापचयाविति। उच्छेदः स्वभूमेः परित्यजनं (परित्याजन ), अपचयः शक्तिमिवियोजन, पीडनकर्शने वक्ष्यमान लक्षणे, काले अनकूल- समये, इति एतत्, विद्याविदः दण्डनीतिशाः, शालो विषयभूते पतं शोलं, चतुर्विधं चतुःप्रकारं विजिगीषो. रित्यर्थः प्राहुः॥५॥ "पीनं कर्षगमितिमूलम् ·कामन्दकीय नीतिसारः 171 उच्छेदनं तु विक्षयं सर्वप्रकृतिनाशनम् । नायो युग्यनरादीनां "धैरपचयः स्मृतः ॥५॥१।* योग्यनरादीनां *मूलश्लोक उपाध्याय-निरपेक्षाया मते नास्तीति भाति Destruction of enemy territory (ucchedanam) which means impaling of all the component elements (praktis) of his state, and wasting of his powers (opacaya) or loss of means of transport and of the leading and influential men of his kingdom (yugya-naradinai) by defection and migration. रेचन कोशदण्डाभ्यां महामानवधस्तथा। एतत्कर्षण(कर्शन)मित्याहुराचार्याः पीड़न परम् ॥ ५८ ॥ 58. Creation of disaffection and dissatisfaction in the enemy's dominion by (covert) uses of kośa and danda (i.e., by showering bounties among the subjects as well as by coercing them) and also by (secret) assassination of important state officials (mahiimátras) are oppressive and harassing measures (to be adopted by the Vijigisu). कर्शनपीड़नयोः स्वरूपमभिधातुमाह-रेचनमिति। रेचनं कोशदण्डाभ्या, कोशदण्डतनूकरण । महामात्र: प्रधानः। [कर्षणं तन्मण्डले दाहविलोपादिकरणमिति।] परं कर्शनादपिकं महामात्र बधादिकमिति। सष्टमन्यत् ।। ५८ ।। समाश्रयविहीनो पा दुर्बलं वा समाश्रितः । शक्योऽरिः सम्पदा युक्त उच्छेत्तुं भूम्यनन्तरः ॥ ५६ ॥ 59. Action should be taken to exterminate the enemy (ari) of the adjacent territory (prakrtyamitra) if he is devoid of (adequately strong) fortifications, whose allies are weak themselves and enemies strong. उच्छेद्यलक्षणमभिधातुमाह-समाश्रयविहीन इति। समाश्रयविहीनः दुर्गमिलबलरहितः । दुर्बलं वा समाश्रितः शक्योऽरिसम्पदा युक्तः, भूम्यनन्तरः, विजिगीषुभूम्यनन्तर इति अरोविशेषणं, उच्छेतुमित्यर्थः ॥ ५६ ॥ 10 समाश्रयो दुर्ग बलीयस्तविहीनस्तद्रहितः। लुग्धः कुरोऽलसोऽत्यन्तप्रमादी भीकरस्थिर। मूहो योगवमन्ता व सुखोच्छण रिपुः सदा ॥ ५६ ॥१॥ .. सुखोच्छेद्यो रिपुस्तथा ·172 कामन्दकीय नीतिसार • 59/1. The enemy who is avaricious, crooked, lazy, addicted to passions, cowardly, restless or prone to indecisions and wrong decisions due ignorance, is always easily exterminable. यधर्मररिः सुखोच्छेद्योभवति तानाह-लुब्ध इति। एवम्भूतयाऽरिसम्पदा। युको रिपु सदा सुखोच्छेद्यो भवति ॥ ५६ ॥१॥ * The Sloka appears in the Tikā as kroda and not in the B.I. text, कर्षण (कर्शन ) पीड़न काले कुर्वीताश्रयमानिनः । समाश्रयं दुर्गमाहुर्मिनपा साधुसम्मतम् ॥ ६ ॥ 60. An enemy boasting of the strength of his protective resources may be harassed and oppressed by the Vijigīşu in opportune times, keeping in mind the fact that forts and allies are, according to the wise, the really dependable sources. कर्शनपीडनयोविषयमभिधातुमाह-कशनमिति । कशन तनूकरणं, पोड़नं कर्शनादप्यधिक दुःखोत्पादनं महामात्रवधादिकम् । काले सर्वथानुकूले (देशकालानुकूलसमये), कुर्वीत विजिगीषुरित्यर्थः। आश्रयमानिनः समाश्रयाभिमानिनः। समाश्रयं दुर्गमाहुमित्र' या साधुसम्मत- मिति सटम् ।। ६०॥ विभीषणस्य सोदर्यस्तथा सूर्यसुतस्य च । सर्वतन्यापहारित्वात्तथोच्छेद्यो निजो रिपुः ॥ ६१ ॥ 61. The natural enemy (Sahaja, born in the same family or collateral) who usurps all powers and resources, deserves extirpation. The cases of Vibhisana and the son of the Sun God, Sugriva (whose such natural enemies were Rāvana and Vāli respectively) may be cited as examples. पूर्वोक सहजो रिपुः सर्वथा उच्छेद्य इत्येवं दर्शयनाह-विभीषणस्येति। विभीषणस्य सोदयों रावणो यथोच्छेदः, सूर्यसुतस्य सुग्रीवस्य सोदयों वाली सहजो रिपुः (यथोच्छेद्यः)। सर्वतन्त्रापहारि- स्वात्, मन्त्रराजादिकं सर्वतन्त्रं तदपहरणशीलत्वात् हेतोः, निजोरिपुः (तथा) उच्छेद्य एवेति ॥ ६१ तन्त्रमन्त्र सज्य तत्सर्वमपहर्तुं शीलमिति तस्माद् हेतोः छिद्र कर्म व विषय विजानाति निजो रिपुः । पहत्यन्तर्गतश्वेष शुष्कवृक्षमिवानलः । ६२॥ मर्म च वीर्यच स जानाति 62. Conversant with the lapses, policies and military resources, the natural enemy brings abouc complete destruction of the kingdom, as the internal fire burns down a withered tree.

·173 कामन्दकीय नीतिसारः सोदयः कथमुच्छेयो भवतीति दर्शयबाह"-छिद्रमिति । छिदं रक्षाशैथिल्यादि। मर्म (कर्मचेतिमूलम् ) यत्राभियुक्तमात्रो नियते। वीर्य (वित्तमितिमूलम् ) वलवतां च विजानाति निजी रिपुः सोदयादिः। असौ अन्तर्गतः अन्तःस्थितः, दहति शुष्कं वृक्षमिवानल: इति। तस्मादुच्छेध एवेति ।। ६२॥ 11 कस्मात् समुच्छेद्य इत्यत पाह वर्तते पक्षपातेन' मिव यदुभयात्मकम् । बजीव हि विशिरस तदुच्छिन्द्यात्कृतत्वर ॥ ६३॥ 63. In the case of open partiality (towards the enemy) by a common friend, the latter should be promptly liquidated, as Trisiras (a god, friendly to the Asuras) was killed by the weilder of the thunderbolt, i.e., Indra the lord of the Gods. न केवलं शत्रुविशेष एवोच्छेद्यः, मित्रविशेषस्योच्छेद्यताऽभीष्टेति दर्शयमाह-वर्तते इति । यत् मितं, उभयात्मकं अर्थादरिविजिगीष्वोर्मध्यवति भूत्वा, अरिपक्षपातेन वर्तते विश्वस्ते विजिगोषी अपकरोमीति कृताध्यबसायं भवति। तदुच्छिन्द्यात् वजीव त्रिशिरस इन्द्र इव त्रिशिरोनामकदेवविशेषं । कृतत्वरः अकृतविलम्बः (शीघ्रतरमित्यर्थः)। त्रिशिरा नाम देवविशेषो दानवारिः इन्द्रस्यामिस्र, स दानवाधिपत्ते सुतरां निग्ध इति वज्रिणा निहत इति पौराणिकी कथा॥ ६३ ।। बलिना विगृहीतल्य द्विषतः कृच्छवर्तिनः। कुर्वीतापचय": शवोरात्मोच्छित्तिविशया ॥६४॥ ०० जिगीषुः । द्विषता ००७ कुर्वीतोपचय 64. In the event of an invasion by a stronger foe, apprehending total annihilation, the Vijigīşu should provide resources (in the form of land or money or both) to the invader (in order to pacify him). कार्यवशादरेरप्युपचयो विधेय इति दर्शयवाह-बलिनेति । बलिना बलवता, द्विषता शत्रुणा, विगृहीतस्य विग्रहकारिणः, कृच्छ्वतिनः सङ्कटापनस्य, शस्रोः, उपचयं (अपचयं मूलपाठे ) कुर्वीत, आत्मोच्छित्तिविशड्या भूम्यनन्तरादराबुच्छिन्ने बलि म्यन्तरो भवति बलवत्वात् । विजिगीषु. मप्युच्छिन्द्यात् इति शझ्या, भूम्यनन्तररूपेऽरावप्युपचयः कार्य एवेति ॥ ६४ ॥ यस्मिन्नुच्छ्यिमाने तु रिपुरल्या प्रवर्तते । न तस्योच्छित्तिमन्विच्छेत् कुर्वीतेनं स्वगोचरम् ॥६५॥ मातिष्ठेत् 65. If on the liquidation of an enemy there is a chance of breaking out of hostility with another enemy (presumably a stronger one), th Vijigsu should not go in for that (i.e., liquidate his territory), but h should bring it under his control (by making it a dependency).

·08 संयम 174 कामन्दकोय नीतिसार एतदेव समर्थयमाह-यस्मिमिति। यस्मिन् भूम्यनन्तररूपेऽरो, उच्छियमाने रिपुरन्यः प्रवर्तते, न तस्योच्छित्तिमन्विच्छेत् (मातिष्ठेत् )। कुर्वीतेनं स्वशत्रु स्वगोचर कुर्वीत, मृत्यभावे स्थापयेदिति ॥६५॥ वंशागतो रिपुर्यस्तु विचलेहु रखग्रहः । तस्य संशमनायाशु तत्कुलीनं समुपयेत् ।। ६६ ।। 00 वंशं गतो रिपुर्यश्च विचलेद् दुरुपग्रहः 66. If a natural enemy (of the same family) is.found to be indulging in wrongful actions and is implacable (normally), (i.e., by persuasion and gifts or sama and däna), the Vijigłşu should promptly incite another of the same family against him (so that he may be dissuaded from his wrongful motive). अपरच, वंशागत इति। वंशागतः वंशानुगतः स्वकुलप्रभवः, यो रिपुः विचलेत् एकार्याभिनि- वेशिस्वात् व्यभिचरति, यतः सः दुरवग्रहः कथमप्यात्मसात्कर्तुं न याति, तस्य संशमनाय तहमनार्थ, तत्कुलीनं तद्दायाद, आशु समुनयेत् सत्वरमुस्थापयेत् । अयमेवैतत् प्रतीकार इति ॥ ६६ ।। विर्ष विषेण व्यथते बजबजण भियते । गजेन्द्रो दृष्टसारेण गजेन्द्रणव बध्यते ।। ६७॥ । ११ च्यवते 67. Poison is counteracted by poison (of the same potency), a piece of diamond is pierced by a similar piece of diamond, a tusker elephant of strong physique is killed by another of similar strength. किय, विषमिति। विषं विषेण स्थावरविषेण, व्यथते निवीय क्रियते नान्येन, वळवणेव भिद्यते नान्येन । गजेन्दो दृष्टसारेण परिचितवलेन गजेन्द्र व वध्यते, पोषितेनेत्यर्थः नान्येन ॥ ६ ॥ नैविष्य मत्स्यो मत्स्यसमावसे शातितिमसंशयम् । रावणोच्छित्तये रामो विमीषणमपूजयत् ॥ ६८॥ ० मत्स्यमुपादत्ते 68. Fish devours fish. So also unsuspected collaterals or relatives cut ach other's throat. With that in view Rāma honoured Vibhisana in order to exterminate Rāvana. अपरन, मत्स्य इति। विभीषण तत्सूचितमर्मप्रहारैरावण उच्छिन इति भावः। भवशिष्ट प्रतीतमिति ॥६॥ यस्मिन्मण्डलसक्षोमः कृते भवति कर्मणि। नसत् कुर्या मेधावी प्रकृतीतुरजयेत् ॥ ६ ॥ ०कुवीत ·कामन्दकीय नीतिसारः 176 71 69. An intelligent Viſiglşu should not indulge in any action that may lead to agitation (against him) in the Mandala (the inter-statal circle of rulers). (On the other hand by his beneficient actions) he should satisfy the prakrtis (the component elements) of all of them, (particularly of the friendly powers). बादशमण्डलाराधनायाह-यस्मिमिति। यस्मिन् कर्मणि कृते मण्डलसक्षोभः मण्डलस्य द्वादश राजकरूपस्य संक्षोभोऽमर्षादक्षमा भवति, मेधावी विजिगीषुः, तम कुर्यात् । प्रकृतीः एकादशापि राज- प्रकृती:, तदीयामात्यादिकाश्च प्रकृतीनुरजयेत्। एवं कृते सकलमण्डलेटो भवति नेता ॥ ६ ॥ साना दानेन मानेन प्रकृतीनुरआयेत् । आत्मीया मेवदण्डाभ्यां परकीयाश्च दारयेत् ॥७॥ 1 परकीयास्तु भेदयेत् 70. For the purpose of rendering satisfaction to his own prakytis and also to his allies, the Vijigisu should adopt the means of conciliation, gifts and bestowal of honour. But among the prakſtis of his enemies (including their allies) he should arrange for sowing dissensions (in order to weaken them) and also of crushing them by applying his financial and military power. स्वपरविभागेन प्रकृतिषूपाय प्रयोगमाह-सानोति। आत्मीयाः मिलादिकाः प्रकृती:, साना सन्धिना, दानेन मानेन यथोचितपूजया, सर्वा अनुरजयेत् । परकीयास्तु शत्रु-तन्मिनादिकाः प्रकृती:, भेददण्डाभ्यां दारयेत् हन्यादिति ॥ ७० ॥ आकीर्ण मण्डलं सर्व मिररिभिरेव च । सर्वः स्वार्थपरो लोकः कुतो मध्यस्थता क्वचित् ॥ १ ॥ । 71. The whole Mandala (of twelve rulers) is composed of hostile and friendly powers and all of them are selfish (i.e., looking for their own interests). (As friendliness and hostility depend upon selfish motives, such feelings cannot be stable, that is, ever-shifting, according to circumstances). Hence perfect neutrality is hardly possible among them. मिलादीनामप्यात्मीयत्वं कादाचित्कमित्येतदर्शयबाह-आकीर्णमिति। मण्डलं द्वादशराजकं चक्रवर्तिोतं, सर्व निरवशेष, आकीर्ण व्याप्त, मिलः अरिभिः एष च, भूम्यनन्तरभूत्येकान्तरतया' तल मण्डले सर्वः निरवशेषः, लोकः स्वार्थपर एव। तथा चोकं स नास्ति पुरुषो लोके यः बिर्य नाभिवाञ्छति। अशक्तिभममानास्तु नरेन्द्र पर्युपासते' इति । एवम कस्यचिदपि मिलत्वं न विद्यते। एकार्थाभिनिवेशित्वादरित्वमेव सम्भाव्यमिति सोऽपि लोक स्वार्थपर एव। कुतो मध्यस्थता क्वचित् , क्वचिदपि परमात्माष्यस्य भवतीत्यर्थः ॥५॥ "भूम्यनन्तरतया

·176
कामन्दकीय नीतिसारः
भोगप्राप्त विकुर्वाण मित्रमप्युपपीड़येत् ।
अत्यन्त विकृतं हन्यात् स पापीयान् रिपुर्मतः॥७२॥
7 मिलमप्यवपीड़येत्
72. If any one among the friendly rulers by virtue of his accumula-
tion of resources, adopts wrongful actions he should be persecuted, and if
by his obsession he exceeds all limits, he should be done away with as a
sinful enemy.
-
एतदेव समर्थयवाह-भोगप्राप्तमिति । भोगप्राप्त भोगहेतुककोश" सम्बन्धमित्यर्थः । विकुर्वाणं
विकारं गच्छन्त, मिलमपि उपपीड़येत्। अत्यन्त विकृतं विजिगीषोरित्वप्रक्तं चेत, हन्यात्, पापीयान्
निकृष्टतरो रिपुः स्मृतः इति ।। ५२॥
भोगहेतुत्वात्कोशः। तेन प्राप्त कोशेन
अमिवाण्यपि कुर्वीत मिवाण्युपचयावहान् ।
अहिते वर्तमानानि मित्राण्यपि परित्यजेत् । ७३ ॥
।
73 अमिलानपि
73. Even enemies may be befriended if found to be contributing to
the resources of the Vijigīşu (directly or indirectly) (upacayavahān) while
friends working against his interests (indulging in mischief-making) should
be forsaken by him.
हिताहितवर्तमानयोरेव मिलामिलस्वरूपत्वमित्याह-अमिलाण्यपीति। यानि मिलाणि प्राकू न
सम्भवन्ति तान्यपि मिलाणि कुर्वीत, उपचयावहान् ४० हितकारिणो जनान् । अहिते वर्तमानानि
मित्राण्यपि परित्यजेदिति प्रतीतम् ॥ ७३ ॥
360 उपचयावहानि
सबन्धुर्योऽनुबमाति हितेऽर्थे वा हितादरः ।
अनुरक विरक वा तन्मिनमुपकारि यत् ॥ ७४॥
बन्धुरप्यहिते युक्तः शचुंस्तं परिवर्जयेत्
744हितेवत्याहितादरः
70विरक्तच
74. He is to be regarded as a real friend (of the Vijigisu) who is
intent on rendering useful service to him and promotes his welfare.
(Variant : A friend or brother intent on acting against the interests of
the Vijigişu should be forsaken by him). There is no scope for love or
hatred in the matter of friendliness). A friend is identified by the bene-
ficient service he renders whether he is satisfied or not.
एतदेव समर्थपनाह-बन्धुरपीति। पन्धुरपि सौदर्योऽपि अहितेयुका अहितकारी यः स
शानुः", तं परिवर्जयेत् । भनुरकं विरक वा तन्मिल्लपकारि यदिति प्रतीतम् ॥४॥

·177 कामन्दकीय मीतिसार मिन विचार्य बायोशातदोष परित्यजेत् । स्वजन्मभूतदोष हि धर्मार्थावुपहन्ति हि॥५॥ 78 75. A friend, who has been detected to have committed many wrongs should be forsaken after thorough investigation. But by forsaking an unoffending friend the king loses prospects for both spiritual and material benefits. मित्र दोषवदिति सूचितं तदेवाल समर्थयति"-मिलमिति। बहुशः वारंवार, विचार्य प्रमाण- त्रयेण ज्ञातदोषं सुविदितापराध, परित्यजेत्, नान्यथा। हि यतः अभूतदोष अकृतापराचं, त्यजन् सः विजिगीषुः धर्मायौँ उपहन्ति, मिलसाध्यवार्थस्तरत्यागे स उपहन्यत एव ॥ ५॥ " मित्र प्रायो न दोषत्रदिति सूचयितं बहुशो विचायेंत्युकम् । सातदोष स्वयं दोषगुणान्वेषी भवेत् सर्वत्र सर्वदा। स्वयं हातेषु दोषेषु शस्यते दण्डपातनम् ॥ ७६ ॥ 70 शस्य स्यात् 76. The ruler should always investigate himself into the guilts and merits in all cases, and inflict punishments only when he is convinced of the guilt of any one, and that is indeed praiseworthy. स्वयमिति। विजिगीषुः स्वयमेव दोषगुणान्वेषी भवेत् सर्वल सर्वदा। शेषं प्रतीतम् ॥ ६ ॥ न ह्यविहाय तत्त्वेन कोपर्यात् कदाचन"। भुजङ्गमिव मन्यन्ते निर्दोषकोधन जनाः ॥ ७ ॥ सदोष कुप्येत् कयञ्चन 78 क्रोधिनं 77. A ruler shoult not get excited or enraged without examining the facts and nature of wrongs. In that case the king who injudiciously gets furious on the innocent is regarded as a venomous serpent by the people. व्यतिरेकमुखेनैतत् समर्थयति-न होति। सष्टम् ॥७॥ मित्राणामन्तर विद्यान्मध्य ज्यायः कनीयसाम्। मध्यज्यायः कनीयांसि कर्माणि च पृथक् पृथक् ॥ १८॥ "विद्यात् समज्यायः 78. The Vijigişu should realise that amongst the mitras (allies) some are equal, some superior and some inferior, and that the services rendered by them also vary as superior, mediocre and inferior (ordinary). मित्राणामन्तर कर्मभेदेन ज्यायोमध्यमकनीयसांस्वस्ममाह-मिलाणामिति। ज्यायोमध्यम- 28 ·178 कामन्दकीय नीतिसारः कनीयसां मित्राणाम् अन्तर विद्यात् जानीयात् । कर्माणि उपकरणानि । मध्यव्यायःकनीयोसि कर्माण्यपि पृथक् पृथकू। ज्यायः कर्मोपकारलक्षणं यत् करोति तत् ज्यायो मिलम् । मध्यमोप- कारलक्षणं यत् करोति तन्मध्यमं मित्रम् । कनीयः कमायोगात् कनीयमित्रमित्यर्थः ॥ ८ ॥ कर्मणा उपकारेणेत्यर्थः न हि मिथ्याऽभियुजीत शृणुयाचापि विधम् । मित्रभेदन्तु ये कुर्युस्तान् सर्वास्तु परित्यजेत् ॥७६ ॥ 98 60 82 मिथ्याभियुजीत 000 शृणुयाद्वापि 61 मित्रभेदं च ये समस्तान् 79. He should by no means accuse his allies falsely listening to allegations to that effect made by others. Rather all, such people who (by their false allegations) attempt at creating rifts in the ranks of allies, should be forsaken. मिथ्याभियोगकरणश्रवणे निषेधति-न हि मिथ्येति । पिशुनवचनान्मिथ्या। शेषं स्पष्टम् ॥ ७ ॥ प्रायोगिकं मात्सरिक माध्यस्थं पाक्षपातिकम् । सोपन्यासच जानीयाद् वचः संशयित" तथा ॥ ८॥ B. सानुशर्य पक्षपातिकम् 80. He should be capable of reading through the utterances of the nature of prayogikam (relating to political expedients), mātsarikai (spiteful), madhyasthain (feigned impartiality or apparent indifference), poksapātikarin (partiality), sopanyasoi (veiled irony) and sānusayam (expressing repentance for omission and commission). विजिगीषुणा मित्रारिविषये परप्रयुक्तानि वचनानि परीक्षणीयानीति दर्शयबाह-प्रायोगिकमिति । प्रायोगिक भेदाधु पायरूपप्रयोगभवम् । यथा मुद्राराक्षसे चाणक्यचन्द्रगुप्तयोः कृतकृत्ययो द.०० कर्तु राक्षसप्रयुक्तो वैतालिकः पठति-"भूषणायु पभोगेन प्रभुर्भवति न प्रभुः। परैरपरिभूतोहर्मन्यते त्वमिव प्रभुः" ॥ इत्यादि। मात्सरिकं मत्सरभवं, यथा तव नेपथ्ये चाणक्योक्ति:-"आः क एषं मयि स्थित चन्द्रगुप्तमभिभवितुमिच्छति" इति। माध्यस्थ्य इच्छाद्वेषराहित्य, यथा तत्रैव चाणक्यः (परवचनमाकर्म्य) "नूनं सुहृत्तमः न धनात्मसदृशेषु राक्षसः कललं न्यासीकरिष्यतीति"। पाक्षपातिक पक्षपातेन युक्तं, यथा तत्रैव चरेण समर्पिता राक्षसनामादितां मजुरीयकमुद्रा आल्या निवेश्य चाणक्येण मनस्येवो ननु वक्तव्य राक्षस एवास्मदगुलिप्रणयी संवृत्तः" इति राक्षसपक्षपातवचन- मिदमिति। सोपन्यास यस्मिन् वचसि स्थितस्यार्थस्य उप समीपे सादशादन्यो न्यसते स उपन्यासः " प्रयोगा भेदोपायास्तत्र n० कृतककलहयोः भेदं वर ·179 कामन्दकीय नीतिसारा तेन सह वर्तमानः सोपन्यासः। यथा तलेव चाणक्येन "भोः श्रेष्ठिन् स्वागतमिदमासनमास्यताम्" । इत्युक्ते चन्दनदासः प्रणम्य, "किं ग आणादि भजो, जहा अनुचिदो आरो सहिमस्स परिहवादो विमहन्त दुःखमुपादेदि, ता इहज्जेव अहं उचिदाए भूमिए उवविसामि" इति। चाणक्यः-"भोः श्रेष्ठिन् मा मैवम् । उचितमेतदस्मद्विधैः सह भवतस्तदुपविश्यतामासन एव।" चन्दनदासः ( स्वगतम्) "उवलक्खिदमणेण किम्पि" इत्येवंविध उपक्षेप उपन्यास उच्यते। सानुशय अनुशयः पश्चात्तापः तेन सह वर्तमानः तम् । यथा तत्रैव राक्षसः शस्त्रमाकृष्य ससम्भ्रम,-"मयि स्थिते कः कुसुमपुरमवरोधत्- स्यति। प्रवीरक प्रवीरक क्षिप्रमिदानी-प्राकारान् परितः शरासनधरैः क्षिप्रं परिक्षिप्यता, द्वारेषु द्विरदैः परद्विप घटाभेदक्षमैः स्थीयताम् ।' मुच्या मृत्युभयं प्रहर्तुमनसः शलोबले दुर्बले, ते निर्यान्तु मया सहैकमनसो येषामभीष्ट यशः॥" विराधः, अमात्यालमावेगेन, वृत्तमिदं वर्ण्यते। राक्षसः ( सलज्ज)- "कथं वृत्तमिदम् ? मया पुनर्वातं स एव कालो वर्तते” इति । एतत् सर्व सानुशयं वचः जानीयात् ॥८॥ प्रकाशपक्षमहणं न कुर्यात् सुहदों स्वयम् । अन्योन्यमत्सरं चैषां स्वयमेवाशु धारयेत् ॥ ८१ ॥ 84 वारयेत् 81. Arijigisu should not openly take the side of any one of his allies (lest others may be estranged froin him out of envy). He himself should prevent their from being malicious against one another (or encourage a fecling of rivalry amongst them to gain his favours). विजिगीषोमित्रविषये वृत्तमभिधातुमाह-प्रकाशपक्षग्रहणमिति । स्वयं विजिगीषुः सुहृदां मित्राणां मध्ये कस्यचिदपि मित्रविशेषस्य प्रकाशपक्षग्रहणं स्पष्टतः एकपक्षपातं, न कुर्यात् । परन्तु एषां मित्राणां, अन्योन्यमत्सर अहमेव विजिगीषोर्मत इति परस्परमत्सर, आशु शीघ्र धारयेदिति प्रतीतम् ॥८१॥ कार्यस्य हि गरीयस्त्वानीचानामपि कालवित्। सतोऽपि दोषान् प्रच्छाद्य गुणानप्यसतो वदेत् ॥ ८२॥ 82. In view of the importance of royal duties a ruler conversant with the needs of circumstances, should overlook the lapses of even his mean allies and attribute to them the qualities that they do not possess. मिलविशेषे वृत्तमभिधातुमाह-कार्यस्येति। कार्यस्य पृथिवीपालनादेः, गरीयस्त्वात्, गुरुतर- नीचानां मित्रविशेषाणां, अपि, कालवित् मिलसाध्यकार्यकालज्ञः,२०० स्तोऽपि विद्यमानानपि, दोषान् प्रच्छाय संगोप्य, असतः अविद्यमानान, गुणान् वदेत् ॥ ८२॥ ३० कार्य्य पृथिवीपालनं तस्यैव 10a कालवित्-यस्मिन् काले मित्रसाध्य कार्य्यमुपस्थित भवति तल ·180 कामन्दकीय नीतिसार प्रायो मिवाणि कुर्वीत सर्वावस्थानि भूपतिः । पहुमिनो हि शक्रोति वशे स्थापयितु रिपून ॥ ८३॥ 83. A ruler should secure allies of all descriptions (superior, mediocre and weaker). Because one who possesses a large number of allies can keep his enemies under his domination. बहमिलप्रशंसामभिधातुमाह-प्राय इति । प्रायः बाहुल्येन, मिलाणि सर्वावस्थानि उत्तमाधम- मध्यमानि, म्लेच्छाटक्किपुलिन्दपतीनपि, भूपतिः विजिगीषुः, कुवीत, हि यत्, बहुमिलः मिलवाहुल्य- वान्, रिपून शालून, वशे स्थापयितुं वशीकर्तुं, शनीति समयो भवति, नान्ययेत्यर्थः ॥ ८३ ॥ मतम तिष्ठति माता न पिताऽन्योऽपि वा जनः । पुसामापत्प्रतीकारे सन्मित्र यव तिष्ठति ॥ ४ ॥ तथान्योऽपि 84. In remedying dangers the brother (of the rijigisu) or his father or any other of his well-wishers cannot vie with the real ally in status and in effectiveness. मिलप्रशंसामाह-न तलेति। सष्टम् ।। ८४ ॥ अमिनाण्यवतो मिर्न गृहीयाद् ढ़वतेः । इति मण्डलवृत्तं हि मण्डलझा: प्रचक्षते । ८५॥ "अमिलान् सर्वतो मिलेनिंगृहीयाद् तिन् 85. A ruler should not take the risk of attacking an enemy when the latter is supported by strong and devoted allies. This, in brief, is the law of the mandala confirmed by experts in the science of mandala formation. मण्डलवत्तमभिधातुमाह-अमितानीति। अमित्राणि अवतः, पालयितॄन्, दूहनतः अचले: मिलेन ग्रहीयात्. शेषः सुगमः ॥ ५॥ मिनोदासीनरिपव एतन्मान हि मण्डलम् । मम्यक् शोषम"मेतेषामिति मण्डलशोधनम् ॥ ८६ ॥ सापन 86. A Mandala consists of allies, enemies and the udasina (the neutral power), and as such mandala can be purified or kept in perfect order, (favourable to the vijigisu) only by dealing judiciously with all of them. मण्डलं तच्छोपनवामिषामाह-मिलोदासीनरिपव इति। सष्टम् ।। ८६ ॥

·181 कामन्दकाब नीतिसार इति स्मराजा मयवर्मना प्रजा समुपमी मण्डलायुविनापरल"। विराजते साधु विगुखमण्डल शरसीव प्रतिनन्दय प्रजाः ॥८॥ ..माचरेत् ०० प्रतिरजयन् इति मण्डलशोषन (चरित ) नाम लयोदर्श प्रकरणम् । इति कामन्दकोवे गोविसारे मायोनि-मण्डपरिवाबाम सर्गः॥ 87. Thus an energetic vijigisu, moving righteously according to legal norms and effecting the purification of the mandalo, shines brilliantly like the glorious moon on the autumnal sky. प्रकरणानुष्टानफलमाह-इतील्यादिना। एवमुक्तेन तथान्यायेन च नयमागंण मन्डले चरन् । राजा विजिगीषावस्थावस्थितः। समुबमीति–उत्साहः प्रधानमिति दर्शयति। मण्डलखिमाचरे यथा तम कुवेत, कुपितं वा शाम्येत् । प्रतिरजन प्रजा इति मण्डलशुद्धिफलमेतत् ॥ ८॥ इति कामन्दकोयनीतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्या मण्डलयोनिनामाष्टम सर्गः ॥

·नवमः सर्गः १४। सन्धिविकल्प प्रकरणम् । बलीयसाऽभियुक्तस्तु' नृपोऽनन्यप्रतिक्रिया । आपन सन्धिमन्विच्छेत् कुर्वाण: कालयापनाम् ॥१॥ पलिना विगृहीतः सन् ; बलवद् विगृहीतः यापनम् Sarga LX. Prakarana 14. Sandhivikalpa (Types of Sandhi or alliances) 1. Attacked by a stronger foe and finding himself in a critical situation, a ruler, incapable of adequate power of resistance, should seek peace and bide time (in expectation of a suitable opportunity for retaliation). अनन्तरोककमेण विशुद्धमण्डलो विजिगीषुः पाइगुण्य प्रयोगयोग्यो भवति । तत्र पूर्वपठितस्य सन्धेः प्रयोग दर्शयन सन्धिकर्मणोऽवस्यामेव तावदाह-बलवद्विगृतीत इति (बलीयसाऽभियुक्तस्त्विति मूलम् )। बलवता शत्रुणा समुचि(च्छ्रित शक्तित्रयेण विगृहीतः सन् नृपो विजिगीषुः अनन्यप्रतिक्रियो दुर्गमित्रादिप्रतिक्रियारहितो हीयमान, इत्यर्थः। अतएवापत्रः सन्धिमन्विच्छेत् कुर्वाणः कालयापनम् । कुर्वाण इति वामानेनैव सन्धिमन्विच्छेत् कर्मणा तु कालयापनं कुर्वाणः, न तु कर्मणा सहसैव । कदाचित् कालयापनादभियोक्तुर्व्यसने सति विग्रहस्यावसरः स्यादित्याभिप्रायः ॥१॥ . कपाल उपहारध सन्तानः सङ्गतस्तथा । उपन्यासः प्रतीकार संयोगः पुरुषान्तरः ॥२॥ भदृष्टनर आदिष्ट मात्मामिष उपग्रहः । परिक्रयस्तथोच्छिनास्तथा च परिभूषण: ॥३। स्कन्धोपनेयः सन्धिश्च षोड़शा परिकीर्तितः । इति षोडशकं प्राहुः सन्धि सन्धिविचक्षणाः॥४। परदूषणः द्विरष्टविधमित्याहुः 24. Experts in the matter of peace-making identify sixteen wellknown types of alliances, viz., Kapala, Upahāra, Santāna, Samgata, Upanyāsa, Praktkara, Samyoga, Purusāntara, Adrstanara Adista, Atmamisa, Upagraha, Parikraya, Ucchinna, Paribhasana or Paradasana and Skandho paneya. पोक्शविषसन्धि श्लोकत्रयेणोपदेष्टमाह-कपाल इत्यादि। सुप्रतीतम् ॥ २, ३, ४ ॥

·कामन्दकीय नीतिसारः 183 तथान्तर्मवरूपेण भवत्येकोऽप्यनेकधा] कपालसन्धिविष्य केवल समसन्धितः । सम्प्रदानाद् भवति य उपहारः स उच्यते ॥५॥ सन्तानसन्धिविक्षयो दारिकादानपूर्वकः । सद्धिः सङ्गतसन्धिस्तु मैत्रीपूर्व उदाहृतः ॥ ६ । यावदायुःप्रमाणस्तु(न्तु) समानार्थप्रयोजनः सम्पत्तौ च विपत्तौ च कारणों न भिद्यते॥७॥ सङ्गतः सन्धिरेवेष प्रष्टत्वात् सुवर्णवत् । सोऽपरैः सन्धिकुशलैः काञ्चनः परिकीर्तितः ॥ ८॥ भव्यामेकार्थसंसिद्धिं समुद्दिश्य क्रियेत यः। स उपन्यासकुशलैरुपन्यास उदाहृतः ॥ । अर्थसिद्धिं तु • समसन्धिकः • सन्धिरेवेह प्रकृष्टत्वात् • अपरैः 7 स उदाहृतः; समुदाहृतः । * This line does not occur in the B.I. Text 5-9. Each of the above mentioned types has a number of varieties. Kapalasandhi is that type of alliance which is concluded between two powers of equal resources (and on terms of status quo samasandhitah). U pahārasandhi is so called as it is accompanied by offer of gifts (like cession of land and/or cash or other presents) and Santāna-sandhi by offering the daughter in marriage (to the assailant). Sangatasandhi is an alliance of perpetual amity for life between two parties of good intentions for the purpose of pooling their resources together (in norinal tinies or in tinies of emergency). Such an alliance (Sargatasandhi) by virtue of its supreme importance is considered as golden (suvarnavat). As such some experts in peace-making call it kañcana sandhi ; perfectly so, it is golden because it does not break down for any reason whether in prosperity or in adversity. U panyāsa-sandhi is that which is concluded between two parties intent upon achieving a common purpose according to experts (ekārthasainsiddhi). कपालोपहारसन्धिद्वयलक्षणमभिधातुमाह-कपालसन्धिरिति। समसन्धितः, घटकपालयोरिव विशिष्टयोररिविजिगीष्वोः शक्तिसाम्ये कोशदण्डायु पनतिं विनैव केवलं समसन्धिरित्युच्यते। कपाल सन्धिः, यथा घटकपालभङ्गप्रदेशे द्वितीये कपाले श्लेषिते बहिरभिन्न एव घटो दृश्यते। न च निरन्तरं संश्लेषः। तथा सत्यशपयादि सन्धिकर्मरहितत्वात् बाल्मात्रेण य: सन्धिः क्रियते स कपाल- ·184 कामन्दकीय नीतिसारः 1 - सन्धिरित्युच्यते यथेष्ट व्यभिचारादित्यर्थः । सम्प्रदानादिति। यथा सम्प्रदानात् कोशदण्डादीना भवति यः सन्धिः स उपहास वनामक सन्धिा उच्यते॥५॥ सैन्यशपयादि सन्तानसानामकसन्धियलक्षणमभिधातुमाह-सन्तानेति। दारिकादानपूर्वका कन्यासम्प्रदान कृतो यः सन्धिः सः सन्तानसन्धिः विहेयः। समिरिति। मैत्रीपूर्णः मित्रताव्यवस्थापनपूर्वकः सन्धिः, सातसन्धिः ॥६॥ सातसन्धेः केनापि कारणेन भम्येयत्वात् कानसन्धित्वमपर सम्मतमिति श्लोकवयेनाह- यावदिति। याक्दायुः प्रमाणमरिविजिगीवोरायुषः प्रमाणं यावत्। समानार्षप्रयोजनः, योरपि समान एवार्यः कोशस्त्वदीयो मदीय इति विभकिनाखि। प्रयोजनानि धर्मार्थकामविषयाणि तान्यपि समानानि प्रयोजनविषये विभकिनास्तीत्यर्थः । सम्पत्ती वयादिकारणे: वित्तविकारे यो न भियते इति। विपत्ती चव्यसने। स सात एव सन्धिः सम्यग विशेषेण उदाहतः। प्रष्टत्वात् (प्रष्टत्वात् इति मूलम् ) अत्युत्तमत्वात् सुवर्गवत् ( काचनः ) इति शेष प्रतीतम् ॥५॥ उपन्याससन्धिमागममिधातुमाह-भव्यामिति। भव्या शुभा, एकार्यससिद्धि एकस्य भूम्या- पर्यस्य या सिद्धि तां समुदित्य लक्ष्यीकृत्य, उपन्यासकुशले उपन्यासचातुरीविकि, त्वं यातव्यं गत्वा तमि राहाण, महमपि स्वयं यातव्यं गत्वा तद्भर्मि ग्रहीष्यामि एवेति उपन्यस्य च यः सन्धिः क्रियते स उपन्यास सन्धिः उच्यते।। मयास्योपकृत पूर्व ममाप्येष करिष्यति। इति यः क्रियते सन्धिः प्रतीकार स उच्यते ॥१०॥ उपकारं करोग्यस्य ममाप्येष करिष्यति। भयं वापि प्रतीकारो राममुग्रीवयोरिव ॥ ११ । एका: सम्यगुदिश्य क्रिया यत्राभिगच्छतः । स संहित" प्रयाणस्तु सन्धिः संयोग उच्यते ॥ १२ ॥ १० एकार्य •पूर्वमयं प्रतिकरिष्यति 100 यात्रा यत्र हिगच्छतः स संहत 10-12. When peace is concluded under the expectation that the other party will act for 'iny benefit in return of beneficient services rendered by me' (the vijigtsu), it is called Pratikara-sandhi. Again, when benefits arc conferred (by the ruler) on another in the hope of similar services from him in return, it is also Pratikära-sondhi as in the case of Råma and Sugriva. Sarnyoga-sandhi is that which is concluded between two parties (may be, between the ruler and his enemy when the contingency of taking action against an enemy common to both arises) for marching unitedly to secure an identical objective.

·कामन्दकीय नीतिसार 186 प्रतीकार सन्धिलक्षणममिधातुमाह-मयास्येति। पूर्वमेव कोशादिमिाहतं, मनन्तरं . मित्रादिहतो विरोधः सम्पनः, ततब पुनः सन्धी ते ममापि प्रवीकार करिष्यतीति यः मिलते सन्धिः स प्रतीकारसन्धिरित्युच्यते ॥१०॥ उपकारमिति। अस्य साहाय्यायें उपकार करोमि पश्चान् ममापि प्रत्युपकार करिष्यति भी चापि प्रतीकारो रामसुप्रीवयोरिख। रामेण पालिवलक्षणः मुप्रीवस्योपकारः कृतः। सुप्रीवेणापि साहाय्य कृत्वा रावणवधः सम्पादितः ॥११॥ संयोगसन्धिलक्षणमाह-एकार्थमिति। एकार्षा एकमेवाएं प्रयोजनं मला, तुल्यायोजना- मित्यर्थः। यात्रा ( क्रियां वा) यत्र हि गच्छतः, सन्धी अभिगच्छतः, सम्यगुहिल्य सुचारूपेणामिलय संहितप्रयाणः परमविश्वासयुक्त सन्धिः संयोगः तमामा सन्धिः उच्यते ॥ २२ ॥ भावयोर्योधमुख्याभ्यां मर्यः साध्य इत्यपि। यस्मिन् पण: प्रक्रियते स सन्धिः पुरुषान्त ॥ १३ ॥ "साम्यतामिति 18. पण क्रियते 13. When peace is concluded with another (evidently with a weaker power) with the express obligation that his army chiefs (along with forces under their command) will serve 'my (vijigisu's) interests' (when occasion demands it), it is called the Purusantara sandhi. पुरुषान्तरसन्धिलक्षणमाह-आक्योरिति। भावयोगोषमुख्याभ्यां स्वप्रतिषप्रवालयो पुरुषाभ्यां सहिताभ्यां मदों भूमिलामादिक माध्यतामिति यस्मिन् पणः प्रतिहा क्रियते स सन्धिः पुरुषान्तरः उच्यते। “महीलाभो हि विशिष्टफलसमागमो राहामि" तिवचनात् । इण्डोपनतः स्वात्मीक पुरुषान्तरेण कार्य साधयतीति ॥१३॥ स्वयकेल मदीयार्थः सम्बसाध्यवसाविति। यन शत्रुः पर्ण कुर्यात् सोऽनुष्ठपुरुषः स्मृतः ॥१४॥ 14. The Adrstapurusa-sandhi carries the stipulation that the enemy ruler (the weaker or vanquished) will have to endeavour himself for the accomplishment of an objective of 'mine' (the vijigisu or the conqueror). अदृष्टनर सन्धि स्वरूपमभिधातुमाद-खकेनेति । भष्पुरुषः विजिगीषो पुरा कक्षा दृश्यत इति। अन्यत्सर्व सुप्रतीतम् ॥१४॥ या भूम्येकवेशेन पणेन रिपुर्जितः"। सन्धीयते सन्धिपिकिरावि सन्धिलण्यते ॥१५॥ "रिपुरुजितः 15. When peace is concluded with a more powerful enemy om condi- ·186 कामन्दकीय नीतिसारस tion of cession of a portion of territory, it is held by the experts in peace making to be Adista sandhi. आदिष्टसन्धिलक्षणमभिधातुमाह-योति। यत्र सन्धौ अजितः प्रवल: रिपुः, भूम्येकदेशेन पणेन भूम्येकदेशप्रदान प्रतिहया सन्धीयते, स सन्धिविद्भिः सन्धिधर्मविशारदः, आदि तमामकः सन्धि- रुच्यते ॥१५॥ स्वसैन्येन तु सन्धानमात्मामिष इति स्मृतः। क्रियते प्राणरक्षार्य सर्वदानादुपग्रहः ॥१६॥ । 14 सर्वदानमुपग्रहः 16. When the ruler (the weaker or assailed) seeks to conclude peace with the stronger or assailant enemy by presenting himself along with his armed forces before him it is called Atmamisa sandhi. For the purpose of saving his own life, or when he finds his life at stake, when he offers his whole resources (so that if spared alive he may get a chance of retaliation and recovery of his dominion), it is Upagraha. आत्मामिषसन्धिस्वख्यमभिधातुमाह-स्वसैन्येनेति। यत्र संहितेन' सैन्यस्य प्रेषणं सर्वत्र कर्तव्यमिति सन्धानं यत् स आत्मामिषः सन्धिः। आत्मैवामिषकृत इति उदाहृतः । क्रियते प्राण- रक्षार्थ सर्वदानात् सकलभूमिहिरण्यादि दानादुपग्रहः । सर्वदानेन जीवितमुपगृहीतमिति ॥ १६ ॥ सौम्येन १० आमिषीकृत। "हिरण्यादि पानान्युपग्रहः १० सर्वदानेन तु चित्तमुप कोशाशनाथ कुप्येन सर्वकोशेन वा पुनः। शेषप्रकृतिरक्षार्थ परिक्रय उदाहृतः ॥१७ । । . 17 When in concluding peace one has to surrender a part of his wealth, forest and mineral resources or the whole of his accumulated wealth (as ransom) in order to secure safety of the other elements of state (prokrtis) it is called Parikrayasandhi. परिक्रयसन्धिलक्षणमभिधातुमाह-कोशांशेनेति । कोशांशेन कोशस्य तृतीय-चतुर्थभागेन, कुप्येन सुवर्णरजतमिन्नेन उकलशणेन, सर्वकोशेन वा कोशसाकल्येन, शेषप्रकृतिरक्षार्थ कोशवविशिष्ट- प्रकृतिसंरक्षणाय, यः क्रियतेस परिक्रयः तनामकः सन्धिः उदाहतः। कोशेन शेषाः प्रकृतयः क्रीता हति ॥१७॥ भुवां सारवतीनान्तु दानादुच्छिन उच्यते। सर्वभुम्युत्थित फलादानेन परिभूषणः ॥१८॥ फलदानेन परदूषणः 18. It is Ucchinno sandhi when it is stipulated by cession of richly.

·कामन्दकीय नीतिसारः 187 fertile (or productive of resources) lands, and it is Paradaşano-sandhi when the total yield of lands is surrendered (so that it may later rouse excitement of the people against the enemy). उच्छिनपरदूषणाख्यसन्धिद्वयलशणमाह-भुवामिति । सारभूमिदानमुच्छेदहेतुरित्यर्थः। सर्व- भूम्युत्थितफलदानेन परदूषणः, न भवत्येवात्र फलं, त्वयोपद्रवः कृत इति परोऽन दूष्यत इति तदाख्यः सन्धिः ॥१८॥ णे नाम भवत्ये तत् सर्वफल परिच्छिन्न फल या स्कन्धः स्कन्धेन दीयते । स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः सन्धि सन्धिविदो जनाः ॥ १९ । स्कन्धस्कन्धेन नीयते ; जायते 19. The kind of peace in which the indemnity (in the form of products from lands) is payable in instalments is designated as Skandhopaneya sandhi by experts. स्कन्धोपनेयसन्धिलक्षणमाह-परिच्छिन्नमिति। तथा परिच्छिन्न कृतसंख्य, फलं हिरण्यादि यत्र सन्धौ स्कन्धस्कन्धेन दीयते, इयता कालेनैतत् संख्यं देयमिति यो निबन्धी व्यवस्थोच्यते, स्कन्धोपनेय तं प्राहुः सन्धिं सन्धिविदो जनाः ॥१६॥ परस्परोपकारच मैनः सम्बन्धजस्तथा" उपहारश्च विक्षयाश्चत्वारस्ते व सन्धयः ॥२० । एक एवोपहारस्तु सन्धिरेतन्मतं हि नः। उपहारस्य भेदास्तु सर्वेऽन्ये मैत्रवर्जिताः ॥२१॥ अभियोका बली यस्मावलम्धा न निवर्तते। उपहारादते तस्मात् सन्धिरन्यो न विद्यते ॥२२॥ 10 सम्बन्धकस्तथा 100 चत्वारोऽन्ये तु; चत्वारविरसन्धयः भेदात्तु 20-21. According to some authorities there are four types of peace viz., the one producing mutual benefit (Pratikära sandhi); the one of (perpetual) friendship (Sangata or Kāñcana sandhi); the one establishing relationship (Santanasandhi); and the one with the stipulation of gifts (by way of indemnity in cash or kind) (Upahāra sandhi). In our opinion peace with the stipulation of gifts is the only one recognised form of alliance, as, except the one of perpetual friendship, the rest are mere varieties of peace with gifts (Upaharasya bhedah). 22. The powerful invader does not refrain from his ventures unless 16b ·188 कामन्दकीय नीतिसारः gets enough booty (or presents from the assailed ruler). That is why peace with gifts is generally recognised by all, and no other form of alliance is equal to it. सम्भवतः सन्धिविशेषानमिषाय मुग्लिट सन्धिलक्षणं येषां तानभिधातुमाह-परसरोपकारश्चेति। परस्परोपकारी रामप्रीक्योरिख यः सन्धिः। मैत्र इति मित्रत्वेनैव नित्मचरितेन यो भवति सः। सम्बन्धजलवा दारिकादानपूर्वक इत्यर्थः। उपहारव यत्र कोशाचाहियते। विक्षेपावत्वारविरसन्पयो वेषु विश्वाशंका न विस्त इत्यर्थः ॥२०॥ एकस्यैवोपहारस्य प्रातसन्धित्वमस्मत्मतमित्याह-एक एवेति। उपहार एवैकः सन्धिरमि- मतोऽस्माकं यस्मादुपहारमेदा एवान्ये । परसरोपकारेऽपि वस्त्रालदारादिकस्योपहरणमस्ति, सम्बन्धजे दारिकादेसहरणमखि। केवल मित्र वर्जयित्वा शेषा उपहारमेदा एव ।। २१ ।। एतदेवोपपादयति-अभियोक्तेति। अभियोका विजिगीषुर्वली शच्यादिसम्पूर्ण: यस्मात् भमन्याम निवर्तते तेन प्राषितमुपहरणीयमेव तस्मादुपहारादतेऽन्यः सन्धिरेव न विद्यते सन्धिलक्षणानाम- भावादिति ॥२२॥ पालो खो दीर्घरोगस्तथा शातिवहिष्कृतः । भीलको मीरजनो लुग्यो लुग्धजनस्तथा ॥२३ । विरातिश्चैव विषयेष्ववियतिमान्"। ममेकाक्सिमम्म(ब) देवनामनिन्दकः ।। २४ । देवोपहतकश्वैव देवचिन्तक एव च। "दुर्मिळव्यसनोपेतो पलव्यसनसालः ॥ २५ । मदेशस्यो मुरिपुर्वक कालेन या ना" सत्यपर्मव्यपेता विशतिः पुरुषा ममी ॥२६ । -सम्धिनीत विडीया केवलम् । एते विद्यामाना दिक्षिण" यान्ति रिपोर्वगम् ॥२७ रोगी तथा 10सकिमान मिक्षा म्यसनी वपस व्यसन स्कूल बासा कान 100 पुलारितमे पिरहीयातु ० यान्त्याविरापशम् 10 एमिः 10 23-27. In enumerating some twenty characteristic features of rulers, it is stated that no alliance or peace should be concluded with them. viz., minor (prince) or one too old, one suffering from protracted illness, an outcaste ruler (excommunicated by his own family members), a coward or whose soldiers and retainers are cowards, one excessively covetous or ·कामन्दकीय नीतिसार 189 whose soldiers and retainers are greedy, one whose prakytis (elements of state, ministers as well as subjects) are disaffected, one addicted to material pleasures, one whose mind is split up and confused with many counsels, one disrespectful towards God and Brahmaņas, one struck by adverse Fate (or suffering from natural calamities or divine dispensations Daivopahataka) or one who is too much reliant on divine power (and not on his own resources), one whose territory is famine-stricken and/or suffering from other natural calamities, one whose armed forces are corrupt and indisciplined, one who is dislodged from his own land (a refugee prince odeśastha), one who is beset with multiple foes, one who is incapable of taking action in proper time (probably due to hesitancy and vacillation), and one devoid of righteousness and legal norms. It is further emphasised that such rulers deserve only to be assailed, as due to their weaknesses (as indicaied above) when assailed, they soon come under the sway of the enemy (assailant). असन्धेयमभिधातुं श्लोकपञ्चकनाह -बाल इति। ग्लोकानामर्थः सुपोषः ॥२३-२७ ॥ बालस्य प्रभावत्वाच" लोको योबु मिच्छति। यो स्वयमशकस्य "परा को हि युद्धते ॥२८॥ पालस्यान्य प्रमाणत्वान मश: सन् कोऽभियुज्यते 28. People would not like to fight for a minor prince for the latter's immaturity and lack of political wisdom. Who would like to get involved in conflict (with an invading enemy) in support of one who himself is incapable of fighting (and protecting his resources)? अनन्तरोकविंशतिसंस्यकानां पुरुषाणां एकैकशोऽसन्धेयत्वमभिधानुमादौ बालस्य तावदसन्धयत्वे हेतुमाह-बालस्येति। सष्टम् ॥ २८ । उत्साहशक्किहीनत्वादु परो दीर्घामयस्तथा। स्वैव परिभूयेते डावप्येतावसंशयम् ॥ २६ । 29. Both types of rulers, the over-aged and the one who is sick for long, being devoid of utsohatokti (energy and physical strength) are invariably let down by his own people (in times of emergency). प्रदचिररोगिणोरसन्धेयत्वे कारणमाह-उत्साहशकिहानत्वादिति । उत्साहोमोयोगः तच्छति- हीनत्वात् यो विग्रहासमर्षः। तस्मात् समानत्वेन दोर्षामयो वीर्षव्याधिरित्यत्र तयेवोपलक्षण- मेतदुरिटतात्। एती वौ अपि स्वशातिभिः एव परिभ्येते असंशयम् ॥ २६ ॥ •बोपलक्षयेत् तदुविष्टलात् ·190 कामन्दकीय नीतिसार सुखोच्छेद्यस्तु भवति सर्वहातिवहिष्कृतः । ते एवैनं विनिघ्नन्ति मातयः स्वार्थसत्कृताः ॥३० । १० च्छेद्यो हि १० ज्ञातयस्त्वात्मसात्कृताः 30. A ruler, forsaken by his kinsmen (and rendered helpless), falls an easy prey to the invader, and he may be crushed if his relatives are won over (by the invader). सर्वशातिबहिष्कुतस्यासन्धेयत्वमाह-सुखोच्छेद्य इति। सुखेनैवोच्छेद्यो हि सबैरेष झातिभि- हिष्कृतः। त एवैनं ज्ञातयः परित्यक्त विनिम्नन्ति विजिगीषुणैवात्मसात्कृता इत्ययमप्यसन्धेयः ॥ ३० ॥ भोरुयुद्धपरित्यागात् स्वयमेवावसीदति। धीरोऽप्यवीरपुरुष संग्रामे तैर्विमुच्यते ॥३१॥ 27 क्षिप्रमेव विनश्यति १० वीरोऽप्यवीरपुरुषः 31. A cowardly ruler by (injudiciously) withdrawing from fight in the event of an attack, runs to his own peril. Even a brave ruler is let down by cowardly soldiers who desert him in course of the battle. .. भीरुभीरुजनयोरसन्धेयत्वे कारणमाह-भीरुरिति। लोकार्थः सुगमः ॥३१॥ लुब्धल्यासविभागित्वान युद्धन्तेऽनुजीषिनः । लुब्धानुजीवितैरेव दानभिन्न निहन्यते ॥ ३२॥ 980 लुब्धानुजीवी तैरेव ; लुब्धा अनुजीविकैरेव 28 विहन्यते। 32. A covetuous (miserly) ruler, who does not adequately remunerate his men, loses the whole-hearted support of the latter in battle (and thus comes to grief), and if the dependents (officers and men) are themselves avaricious, they can be purchased (by the enemy) and dissociated from the ruler to bring about his death. लुब्धलुब्धानुजीविकयोरसन्धेयत्वं प्रतिपादयबाह-लुब्धस्येति । लुब्धस्य संविभक्तेरभावात् असम्यग्-वृत्तिविधायित्वात्, अनुजीविनः योद्धपुरुषादयः न युखान्ते, लुब्धानुजीवी तैरेवानुजीविभि- विजिगीषुणा दानेन भिन्नैविहन्यते ॥३२॥ सन्त्यज्यते प्रकृतिभिर्विरक प्रकृतियुधि । सुखाभियोज्यो भवति विषयेऽप्यतिसकिमान् ॥ ३३ ॥ १० योगो १०० विषयेष्वति 33. A ruler, whose prakſtis (statal elements, ministers, subjects etc) are disaffected • (presumably due to his unrighteousness), is abandoned by them (the prakſtis, who do not stand by him) in the event ·कामन्दकीय नीतिसारः 191 30 मन्त्रश्च 308 of a battle (against an invading enemy). One addicted to sensual pleasures becomes easily assailable. विरक्तप्रकृतिक विषयातिसकिमतीरसन्धेयत्व प्रतिपादनायाह-सन्त्यज्यत इति। यथा सन्त्यज्यते प्रकृतिभिविरक्तप्रकृतियुधीति प्रतीतम्। सुखाभियोज्यो भवति विषयेषु स्त्रीमद्यपानादिषु अतिसक्तिमान् अनुरागवान् आसक्तचित्तः ॥ ३३ ॥ अनेकचित्तमन्वस्तु देख्यो भवति मन्त्रिणाम् । अनवस्थितचित्तत्वात् कार्ये तैः स उपेक्ष्यते ॥ ३४ । समुपेक्ष्यते 34. A ruler, who entertains counsels from different quarters is disliked by his ministers, and for his undecidedness or indecision the very ministers neglect him in times of action. अनेकचित्तमन्त्रस्यानवस्थितचित्तत्वादसन्धेयत्वमाह-अनेकचित्तमन्त्र इति प्रतीतम् ॥ ३४ ॥ सदा धर्मबलीयस्त्वाद् देवब्राह्मणनिन्दकाः३० । विशीर्यन्ते स्वयश्चैव देवोपहतकास्तथा ॥३५॥ 800 निन्दका 31 विशीर्यते स्वयं यव हतकस्तथा 35. In view of the fact that Dharma ur righteousness is supremely powerful, the contemner of Gods and Brāhmaṇas as well as one struck down by Fate is weakened as a result of his own actions. देवब्राह्मणनिन्दक-दैवोपहतकयोरसन्धेयस्वमाह-सदेति। सदा विशीर्यते विनश्यति स्वयं यव विजिगीषूणानभियुक्तोऽपि निन्दाप्रभवपापप्रभावात् , तथा दैवीपहतकोऽपि जन्मान्तरकृत पापादेव स्वयमेव विशीर्यते ॥ ३५। सम्पत्तश्च विपत्तश्च देवमेव हि कारणम् । इति देवपरो ध्यायनात्मना न विचेष्टते ॥३५ । 310 ३१ सम्पत्तौ च विपत्तौ च 36. Believing Providence to be the only cause behind prosperity and adversity, a fatalist seldoni takes initiative for any action. दैवचिन्तकरूपदैवपरस्यासन्धेयत्वमाह-सम्पत्तश्चेति। मम्पत्तौ विपत्तौ च न पुरुषकारः कारणम् इति दैवपरो ध्यायन् आत्मना न विचेष्टते ; यथोपनतेऽपि भोजने दैवपरो विपद्यत एव तथेत्यर्थः ॥ ३५। दुर्भिक्षव्यसनी चैव स्वयमेवावसीदति। बलव्यसनसक्तस्य योद्धशतिर्न जायते ॥३७ । युक्तस्य विद्यते ·192 कामन्दकीय नीतिसारः 37. A ruler whose territory is afflicted with famine, is himself reduced (in resources), and one whose armed forces are corrupt and indisciplined do not have the power to fight (with his invading enemy). दुमिक्षव्यसनिकलव्यसनिनोरसन्धेयत्वमभिधातुमाह-दुमिक्षेति। दुमिक्षव्यसनी, तथा दुमिक्ष भोजनामावः ( भोजनाभावात्) । पलपमनस कस्य अमानितविमानितादीनिति । शेषः मुगम ॥३७॥ •अमानितमानितादीनि इति । भदेलो हि रिपुणा स्वल्पनापि हन्यते । प्राहोऽल्पीयानपिजले गजेन्द्रमपकर्षति ॥३८॥ [प्राहमानीदेशस्य शुनापि परिसूयते ] ध्यत अदेशस्थाहि रिपुणा स्वल्पकेनामिजीयते "गजेन्द्रमपि कर्षति * This line does not occur in the B.I. Text 38. A ruler, out of his dominion (who takes refuge in a foreign land), may be assassinated by even a weaker enemy, just as the king of elephants (a tusker) is drawn into water even by small sharks, and again as sharks out of water (on land) are overcome even by dogs. अदेशत्वस्यासन्धेयत्वमाह-अदेशस्थ इति। अदेशस्थः स्वयोग्यदेशेतरदेशस्यः, स्वल्पकेन शुद्रण रिपुणा, अभिजीयते (हन्यते इति मूलम् )। टान्तेन समर्थयति, प्राहेति सष्टम् ॥ ३८ । पहमिनस्तु सन्त्रता श्येनमन्ये कपोतवत् । येनेव गच्छति पथा तेनेवाशु विनश्यति ॥३९ । 30. विपश्त 39. A ruler infested with many enemies always trembles like a pigeon in the midst of hawks, and in whichever direction he moves he is quickly outmanoeuvred and destroyed. पहरिपोरसन्धेयत्वममिधातुमाह-पहमित्रस्त्विति ॥ सष्टम् ॥ ३६ । मकालयुजसैन्यस्तु हन्यते कालयोधिना। कौशिल हतज्योतिनिशीय व वायसः॥४०॥ 40. One who marches out with his forces untimely (or unprepared akala-yukta) is defeated by his enemy arrayed with timely precautions, just as the crow, devoid of sight at night, is struck down by the owl. मकालयुजस्यासन्यलमाह-भकाम्यति । भकामयुजः स्वसामाननुगुणकालबत्ती, कालयोपिना स्वासकास पुखकारिता, अचिरात् सत्वर, कौशिकेन दिवामातेन पेन, निशान्तें हतज्योतिः रात्र्यन्या पायस सन्यते॥४.।

·कामन्दकीय नीतिसार 198 सत्यधर्मव्यपेतेन न सन्दध्यात् कवचन"। ससन्धितोऽप्यसाधुत्वादचिराद्याति विक्रियाम् ॥४१॥ 87 amसुसहितोऽप्य 41. No alliance whatsoever should be made with one of unrighteous conduct, because even a firmly laid down treaty may soon be trangressed by such a person out of his (inherent) dishonesty. सत्यधर्मव्यपेतस्यासन्धेयत्वमाह-सत्यधर्मेति। तथा एभिविंशतिसंख्यैः शत्रभिः सह सन्धिन कार्यो यस्मात् स्वयमेव विनश्वरा यते ॥४१॥ सत्यार्यधार्मिकानार्य" म्रातृसंघातवान् बली। अनेकविजयी चेति सन्धेयाः सप्त कीर्तिताः ॥ ४२ ॥ सत्यायो धार्मिकानायौं 100 अनेकयुद्धविजयीति 42. The following seven types of rulers are worthy of alliance, viz., one steadfast in his promises, an Arya (a high born or one who conforms to Vedic tradition), one of righteous conduct, an Anārya (not belonging to the Aryan stock, i.e., of indigenous races, capable of taking stern retaliatory measures), one having many (devoted) brothers to support him, a ruler strong (in resources) and one victorious in many encounters. सप्तानां सन्धयानामुद शमभिधातुमाह-सत्यार्यविति। सुगमम् ॥ ४२ । सत्यश्च पालयन्" सत्यसन्धितो नैति विक्रियाम् । प्राणवाधेष्वपि व्यक्तमार्यो नो यात्यनार्यताम् ॥ ४३। "सत्योऽनुपालयन् सत्यं सन्धितो 40 प्राणात्ययेष्वपि 100 नायात्यनार्यताम् 43. He who is habitually steadfast in keeping his promises, is not likely to violate it. Similarly an Arya (of noble lineage) even for the danger of his life will not behave like an Anarya (of vile propensities). सत्यार्ययोः सन्धेययोः स्वल्पमाह-सत्यति । अनार्यतां न याति, स्यामादो न भवतीत्यर्थः ।। ४३। धार्मिकल्याभियुकल्य सर्व एव हि युध्यते । प्रजानुरागधर्माव" दुबच्छेपो हि धार्मिकः ॥ ४४ । "प्रजानरागाधर्माच; प्रजानुरागादतिय दुःखोच्छेयो 44. A righteous ruler is actively supported by all (all the elements of state, prakrtis) when assailed (by an enemy). So a righteons ruler by ·194 कामन्दकीय नीतिसारः virtue of his love and attachment for his subjects and for Dharma (virtue', becomes invincible. धार्मिकस्य सन्धेयतामभिधातुमाह-धार्मिकस्येति। धामिकाभियोगे सर्वाभियोगः प्रपद्यते, यतः स प्रजानुरागधर्मतो दुरुच्छेद्यो भवतीत्यर्थः ॥ ४४ । "सन्धिः कार्योऽप्पनार्यग सम्प्राप्योत्सादयेद्धि सः। रेणुकायाः सुत इष मूलेष्वपिन तिष्ठति ॥४५॥ सन्धिः कार्यो धनार्येण स प्रायः सादयन् द्विषः । 45. Peace has to be made with an Anarya prince in order to avoid his stern wrath leading to total destruction as happened to the Ksatriyas who had been thoroughly destroyed by Paraśurāma, the son of Renukā. अनायेंणापि सन्धिः कर्तव्य इत्याह-सन्धिरिति। अनायेंणापि दुशीलेनापि, सन्धिः कार्यः, यतः सः सम्प्राप्पीत्सादयेत्, द्विषः शत्रून, प्राप्य उत्सादयेत् विनाशयति। रेणुकायाः जमदमिपत्न्याः, सुतः परशुरामः इव मूलेष्वपि क्षत्रियानुत्साद्य तद्बालतरेष्वपि न तिष्ठति। तानप्येकविंशतिवारान् उत्सादितवानित्यर्थः। अनार्यता तु शास्त्रेषु दुष्टस्यैव बधोऽभिहितः, तेन तु अदृष्टानां बहूनां वध इति ॥ ५॥ संघातवान् यथा घेणुर्निविड़ः कण्टकैर्वृतः। न शक्यते समुच्छेतुं भ्रातृसंघातवांस्तथा ॥४६ । 46. Just as a bamboo grove covered by throny thickets (is impenetrable), so also a ruler supported by his (devoted) brothers is invincible. भ्रातृसंघातवतः सन्धेयत्वमभिधातुमाह-संघातवानिति प्रतीतम् ॥ ४६ । समाकान्तस्य बलिना सर्वयनोवतोऽपि हि। हरिणस्येव सिंहेन शरणं नेह' विद्यते ॥४७॥ 47. When attacked by a stronger enemy, a ruler inspite of all his efforts finds himself in a helpless condition like a deer in the clutches of a lion. बलिना सन्धिः कर्तव्य एवेत्साह-समाकान्तस्येति। बलवता समानान्तस्य केनाप्युपायेन निखारो नास्तीत्यर्थः। अतो बलीयान् सन्धेय एव सर्वयेति प्रतीतम् ॥४७॥ ईषदायमानो" हि सिंहो मत्तमिव द्विपम्"। हिनस्ति" पळवास्तस्मात् सन्धयः शिवमिच्छता ॥ ४८ । मत्तानपि द्विपान् मानोऽपि निहन्ति ·कामन्दकीय नीतिसार 196 48. Intending to acquire only a portion (not the whole) of the territory when a stronger ruler invades the kingdom (of a weaker ruler), he will kill the latter like a lion killing an infuriated elephant. Hence in the interest of his own welfare he (the weaker ruler) should conclude peace with the assailant. किय, ईषदिति ईषदायच्छमानः किचिन्मालमादातुमुद्यतः, बलवान् मत्तद्विपघाती सिंह इव, हिनस्ति निहन्ति, तस्मात् शिव स्वकुशलं इच्छता, स सन्धेयः, एव इति ।। ४८ । बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातन् नहि धनः कदाचिदुपसर्पति" ॥ ४६ । 47 कदाचिदपि सर्पति 49. There is no evidence to justify fighting with a more powerful enemy, for clouds can never move in a direction opposite to that of the wind. अपरच, बलिनेति। एवं दुर्बलोऽपि बलिनः सम्मुखं स्थातुमशक्त इत्यर्थः ॥ ४६ । बलीयसि प्रणमतां काले विक्रमतामपि। सम्पदो नापसर्पन्ति प्रतीपमिव निम्नगाः ॥५० । 48 विक्रामतामपि 40 नापगच्छन्ति 50. Wealth or the resources of a state will not be unnecessarily exhausted if peace is concluded with a stronger adversary, just as rivers naturally flow downwards. It may provide the weaker ruler to demonstrate his prowess in an opportune time. किच, बलीयसीति । इति प्रतीतम् ॥ ५० । जमदग्नेः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा। अनेकयुद्धयिनः प्रतापादेव भुज्यते ॥५१॥ 6० भियते 51. A ruler who has to his credit many victories against his adversaries in different fields of battle on different occasions commands respect from all by the influence of his prowess like the son of Jamadagni (Parasurama). अनेकयुद्धजयिनः सन्धेयत्वं दृष्टान्तेन समर्थयितुमाह-जमदरिति। सुप्रतीतम् ॥ ५१ । भनेकयुद्धविजयी सन्धानं यस्य गच्छति तत् प्रतापेन तस्याशु पशं गच्चन्ति शवयः" ॥५२॥ विद्विषः 52. When a victor of many battles forms an alliance with a ruler, ·196 कामन्दकीय नीतिसार the adversaries of the latter soon yield to him out of their fear for his prowess. एतदेव समर्थयबाह-अनेकेति। सष्टम् ॥५२ । न जातु गच्छेद विश्वास सन्धितोऽपि हि बुद्धिमान् । "मनोहसमयं कृत्वा वमिन्द्रः पुराऽधीत् ॥ ५३॥ सहितोऽषि 8 अद्रोहे " पुरावधीत् 53. An intelligent ruler (Vijigīsu) should not place too much reliance on his adversary even after concluding peace (i.e., he should not be complacent); rather he should mark time during the period of cessation of hostilities and strike him as had been done to Vặtra (the demon leader) by Indra (the lord of the Gods) in times of yore. सन्धिरपि सर्वथा न विश्वसनीय इत्याह-न जात्विति। सन्धित (संहितः) कृत सन्धानः, बुद्धिमान सुचतुः, जातु कदाचित् विश्वास न गच्छेत् न विश्वसेत् । हि यतः, भदोहे (अद्रोहसमये वा) द्रोहाकरणविषये, समय प्रतिक्षां कृत्वा, इन्द्रः पुरा पूर्वस्मिन् काले, पूर्व तमामकमसुर' अवधीत् ।। ५३ । विकारं याति पुनो हि राज्याधीषः पिता तथा। बलोकवृत्तान् नृपतेरन्यद् वृत्त प्रचक्षते ॥५४॥ पुलोऽपि राज्यालीहस्तथा पिता 54. A son or a father, whoever comes to throne. undergoes a change in his nature and way of life. So it is said that the ways of life of the common people is much too cifferent from that of the ruler. राज्य विकारोत्यादीत्याह-विकारमिति। राज्याली राज्यलक्ष्म्याऽलमृतः, पुत्रोऽपि तथा पिता विकार विकृतिमद्रावं याति प्रामोति। तत् तस्मात् लोकवृत्तान् लोकचरितान्, नृपतेर्वृत्तं अन्यत् विलक्षणं प्रचक्षते स्मृतिकाराः इत्यर्थः ॥५४ । ममियुको बलवता विष्टन दुर्गे प्रयतवान् । खलीयस्तराहानं कुर्वीतात्मविमुक्तये ॥ ५५ ॥ 55. In the event of an attack by a stronger (and more powerful) enemy, the assailed ruler should take shelter in his fort taking necessary measures for resistance, and in the meantime invoke the assistance of a ruler (an ally) more powerful than the invader for his own liberation (from the besieged condition). यत्र बलवान् सन्धिं नेच्छेत् तत्र विषयमाह-अभियुक इति। तिष्ठन् दुर्गे प्रयमवान् त रक्षाविषयः। तस्मादपि यो बलीयस्तरवस्याहानं कुषीतात्मविमुक्ये दुर्गापरोधविमुपयर्थमिति ।। ५५ .

·197 कामन्दकीय नीतिसार "स्वोदसाइयक्तिमुखीक्ष्य विग्रहीयान् महत्तम् । केशरीव विपमिति भाशाजः प्रभाषते ॥५६ । स्वराज्युत्साह 87 भखाजा 56. (In case the support of a stronger ally is not available) the besieged ruler should assess his own power and resources and give a fight to the more powerful invader with all his energy as a lion would jump upon a more powerful elephant. This is the opinion of Bharadvāja (cr the school of Bharadvaja). बलीयस्तराभावे विधेयमभिधातुमाह-स्वशत्युत्साहमिति (स्वोत्साहशक्तिमिति मूलम्)। स्वशकयः (स्वकीयाः शक्तयः) प्रभुमन्त्रोत्साहलक्षणाः। उत्साहः शक्तित्वेन पठितोऽपि पुनरसादीयते शौर्यस्याधिकार प्रदर्शनार्थम् । तम् उद्धीक्ष्यात्मनो, विगृहीयात् महत्तर ज्यायांसं, केशरीव विपं, केशरी द्विपापेक्षया महत्तरो न भवति किन्तु शल्युत्साहयुक्तः। केशरिसमानमात्मानमुद्रीक्ष्य महत्तरमपि (द्विपं विगृहाति तथा ) विगृहीयादिति भारद्धाजो महषिः प्रभाषते। मतान्तरदर्शनं च गत्यन्तराभावे ज्यायसा विग्रहो नान्यथेति ॥५६॥ एकोऽपि सिंहः साहन्न यूथं मनाति दन्तिनः । तस्मात् सिंह खोदप्रमात्मानं वीक्ष्य सम्पतेत् ॥५॥ दन्तिनाम् ..सिंहमिवोदारमात्मानं 57. A single lion destroys (with his prowess) the herd of a thousand tuskers. In the same way like a lion, fired by his own valour a (besieged) ruler should fall upon a more powerful enemy. एतदेव द्रयितुमाह-एकोऽपीति। एकोऽपि सिंहः साहस्रं यूयं दन्तिनां पक्षे सदशलक्षण- क्षत्रियाणां मध्नाति विनाशयति। तस्माद् सिंहमिवोदप्रमारमानं* वीक्ष्य ज्यायांस प्रति सम्पतेत् । नान्यथेति ॥ ५७॥ मिवोरमानमुदार वीक्ष्य ज्यायांसं हि ससैन्यस्य क्ला विक्रम्य निग्रतः । प्रतापसिौ सर्वन भवन्ति रिपवोऽपरे॥५८॥ 61 सिद्धाः ०० ज्यायांसमल्पसैन्यस्य रिपवो क्शे 58. The (assailed) ruler even with his small (limited) forces surcharged with desperate courage can outmanoeuvre the stronger enemy, and then the success of his powerful endeavour brings his other enemies under his submission (without any fight). भत्र गुर्ण दर्शयबाह-ज्यायांसमिति। ज्यायांस प्रभुशल्यधिक अल्पसैन्यस्य उत्साहशय- ·198 कामन्दकीय नीतिसारः वाधिकस्य बलादिकम्य निघतो व्यापादयतः, प्रतापनेव सिया भवन्ति रिपकेऽपरे, विग्रह विनवेत्यर्थः ॥५८। सन्धिमिच्छेद समेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि । न हि संशयितं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ५६ । 59. If the prospects of victory in war appears doubtful, the Vijigisu, should conclude peace even with an adversary of equal powers and resources. Bșhaspati says that no venture should be made if the result seems doubtful. अगतिकगतिपक्षे विग्रहमभिधाय प्रस्तुतसन्धिमेवाभिधातुमाह-सन्धिमिति । न केवलं ज्यायसा, समेनापि समशक्तिनापि सन्धिमिच्छेत् । कुत इत्याह-यतः सन्धिग्धो विजयो युधि, यतो हीनरपि ज्यापांसो जिता दृश्यन्ते, इति सांसयिक कार्य विवेकी न कुर्यादिति बृहस्पतिवाच। निःसन्दिग्धे प्रवृत्तिनीतिविदामिष्यत इति ॥५६ । "तत्सम्प्रवृद्ध रतिवृद्धिकामः समेन सन्धानमिहोपच्छेत् । अपक्वयोर्वा घटयोरखश्यमन्योन्यभेदी समसनिपातः॥६० । आसम्प्रद्धरेभिवृद्धिकामः मियोपंगच्छेत् 61. Death and destruction, sometimes of both the parties, are the by concluding alliance with a power of equal resources as otherwise (by fighting with each other) both would perish like two unbaked pitchers striking each other. तथा-आसम्प्रवृद्ध रिति (तत्सम्प्रद्धरिति मूलम् )। आसम्प्रद्धः सम्यक् प्रकृष्टा वृद्धिः सा भवति यावत् अभिवृद्धिकामो विजिगीषुः समेन सन्धान इह शास्त्रे स्थित (इह पृथिव्यां वा ) उपगच्छेत् । व्यतिरेकेणेतहटान्तयति, अपक्वयोरिव घटयोः समसनिपातः तुल्यापातः अन्योन्यभेदी उभयोः परस्पर- भेदकारी भवति ॥६॥ नाशो भवति युद्धन कदाचिदुभयोरपि । सुन्दोपसुन्दावन्योन्यं समवीयों हतौ न किम् ॥ ६१ । युद्ध विनाशो नियतः युद्धने नाशो भवति 61. Death and destruction, sometimes of both the parties, are the (inevitable) results of war. Did not the demons Sunda and Upasunda of equal strength kill each other? एतदेव दर्शयबाह-युद्धने नाशो भवतीति। तथा च सुन्दोपसुन्दाखौ दानवावन्योन्यवधौ' तिलोत्तमाभिलाषात् जातविरोधी सोदयौ समवीयौ हतौ युधीति ॥६१। 'नन्यवधी ..

·कामन्दकीय नीतिसार 199 विहीनोऽपि सुसन्धोऽपि" व्यसने रिपुरागतः। पतन दुनोति हिमवत्तीयविन्दुरिव क्षितौ ॥६२। ..हि सन्धेयो 67क्षते 62. In times of an imminent danger from the enemy quarters threatening a vijigisu, he may conclude peace even with his weaker adversaries (to avoid the possibility of any trouble from their quarters), for drops of ice-cold water on an open wound would cause severe pain (i.e., when already afflicted with troubles, slight hostility from any direction would make it unbearably painful). न केवलं समो, हीनोऽपि सन्धेय इति दर्शयनाह-विहीन इति। हि यस्मात् मनो दुनोति क्षते तोयविन्दुरिख (पतन् । एवं व्यसने रिपुहीनोऽपि तस्मात् सन्धेयस्तथा ॥ ६२ । न सन्धिमिच्छेखीनैश्च तत्रु हेतुरसंशयः। तस्य विश्रम्भमालम्य' प्रहरेत् तं गतस्पृहः ॥ ६३ । ०० ग्रीनश्चेत् मालक्ष्य 70 तल निःस्पृहः ; निष्ठुरम् 63. If the weaker prince does not like to bind him down in an alliance with the vijigisu, for the reason of the former's lack of confidence on the latter, the vijigtsu should try to win his confidence (by other means i.e., by offer of säma dāna etc.), failing which he should strike him down ruthlessly. सन्धिमनिच्छतो हीनस्य वधीपायमाह-न सन्धिमिनि। यदि हीनोऽपि सन्धि नेच्छेत् तत्रालक्षितः कश्चिद्हेतुः कारणमसंशय विद्यत इत्यनुमीयते इति शेषः। तत्र सामादिभिस्तथा विधेय यथा विधम्मों भवति। विश्रमं चालक्ष्य प्रहरेदिति निष्ठुरं, यथा स समूलो नश्यतीति ।। ६३ । बलीयसाभिसन्धाय तं प्रविश्य प्रतापवान्। तथा साध्वनुगन्तव्यो यथा विश्रम्भमामु यात् ॥ ६४। विनम्भी नित्यमुधु को निगूढाकारचेष्टितः । प्रियाण्येवभिभाषेत यत् कार्य कार्यमेव तत् ॥ ६५ । विनम्भात् प्रियतामेति विश्रम्मात् कार्यमुच्छति । विनम्मेण हि देवेन्द्रो दितर्गर्भमघातयत् ॥ ६६ । प्रवक्वान् 7 सावुपगन्तव्यो, सावनुगन्तव्यो ७ विश्रम्भे; विस्रग्धोनित्य 14 मपातयत् 64-66. Having concluded peace with a stronger adversary, a ruler ·200 कामन्दकीय नीतिसार should by all possible means try to be intimate with him, and gain his confidence by meticulously following his commands. But inspite of securing the confidence of the former, the ruler should always be alert and watchful of his movements secretly and try to please him with sweet and gratifying words, while pursuing (covertly though) his own end and air (i.e., to strike the adversary at an opportune moment). Intimacy develops out of confidence and the desired goal is also achieved by creating confidence. It was through confidence that Indra (the lord of the Gods) could destroy the foetus of Diti (the mother of the demons). संशयवृत्तहीनतरसन्धिममिधातुमाह-बलीयसेति । बलीयसा ज्यायसा दण्डादिमिरुपनत: अमिसन्धाय सन्धि कृत्वा तमनुप्रविश्य अनुजीविकृत्यादिना प्रयनवान् अतिसन्धेयो भूत्वा तथासौ आश्रितोऽनुगन्तव्यः सेवनीयो यथा विश्रम्भमान यादिति ॥ ६४ । एतदेव समर्थयति-वित्रम्भीति। विनम्भीलब्धविशम्भो (लब्धविश्वासो वा) नित्यसुशुषः सावधानो निगूढाकारचेष्टितः कृतेजिताकारविपर्यासः "आचरन् हि प्राहो धूतिम्" इति वचनात् । प्रियाण्येवाभिभाषेत जयजीवेत्यादिकानि, यत्तु कार्य विनाशादिकं तत्कार्यमवश्यं कर्तव्यमेव ।। ६५ । विश्रम्भकर्मफलं दर्शयबाह-विश्रम्भादिति । विश्रम्भाद्विश्वासात् प्रियता वालमत्वमेति, विश्रम्भात्कार्य तवधादिकं ऋच्छति गच्छति । विचम्भेण देवेन्द्रो दितेर्गर्भ दैत्यजनन्या गर्भम् अपातयत् । प्रतिबलो दैत्यो भविष्यतीति शङ्कया ।। ६६ । युवराजेन सन्धाय प्रधानपुरुषेण वा। ततः प्रकोपं जनयेदमियोकुः स्थिरात्मनः ॥६७। 78 अन्तः प्रकोपं 67. The assailed ruler should enter into secret alliances with the crown prince and principal officers (of the assailant king) in order to create dissension in the ranks) of the assailant king of firm resolution (so that his resolution is slackened due to growing internal dissension, antahprakopa). भूयोऽपि ज्यायस्यमियोकरि विधेयमाह-युवराजेनेति। अभियोक्तुः युवराजेन प्रधानपुरुषेण वा मन्त्रिपुरोहित-सेनापत्यादिना सन्धाय दूलतरं (गूढ़तरं ना) सन्धि कुत्ला अन्तः प्रकोपं जनयेत् । परस्परविरोधं कुर्यादभियोवतुः स्थिरात्मनोऽपि तया ॥६॥ अर्थोत्सर्गेण महता लेखचाप्यात्मसंहिते। प्रधागपुरुषस्येह प्रकुवीवात्मदूषण" ॥ ६८। दूषिते हि महामाने रिपुलमोऽपि धीमता । स्वपक्षे यस्य विश्वास इत्यम्भूवश्व निष्क्रियः ॥ ६६ । "बाप्यर्थसहित " प्रक्षीतार्षदूषणम् । कारयेदर्थदूषणम् 70 यात्यविश्वासमित्व 77

·कामन्दकीय नीतिसारः
201
68-69. He should also by offering money (bribes) and procuring
forged docuinents (of sinister import) try to implicate the principal
officers of the enemy state with false charges of corruption.
When an intelligent ruler is able to implicate the principal officers of
the enemy with charges of corruption, the enemy, however formidable
thinking faithlessness to be rampant in his own ranks, becomes inactive
himself (i.e., does not care to risk a military expedition).
प्रधानपुरुषस्यार्थदूषणोपायमाह-अर्थोत्सर्गेणेति । अर्थस्य हिरण्यादेस्त्सर्गेण दानेन महता
प्रचुरेण, लेखैचाप्यर्थसहितः मुद्राराक्षसोक्तन्यायेन भेदप्रतिपादकार्थसहितः प्रधानपुरुस्यसेनापत्यादेर्दूषणं
कुर्यात् ।। ६८।
दूषणफलमभिधातुमाह-दूषिते इति। दूषिते सम्पादितदोषे महामात्ये सेनापत्यादिके रिपु-
रुमोऽपि बलवत्तरोऽपि कोऽपि धीमता विजिगीषुणा ; स्वपक्षे आत्महितपक्षे यात्यविश्वास, इत्यम्भूतथ
निष्क्रियः अभियोगक्रियारहितो भवतीत्यर्थः ।। ६६ ।
अरेरमात्यान् सन्याय तदवस्थं समुजयेत् ।
भिषग्मेदेन वा शव रसदानेन साधयेत् ॥ ७० ॥
7° तदारम्भं शमं नयेत्
80 शातयेत्
70. By entering into secret alliances or by conspiracy with the
amatyas or counsellors of the enemy, the assailed ruler should try to
neutralise the move of the assailant, and kill him by estranging the court
physicians or by secret administration of poisonous drugs.
भरिसाधनस्यावश्यफलं तदुपायश्चाभिधातुमाह-अरेरिति। अरेः अभियोक्तुः, अमात्यान
सन्धाय तदारम्भं तत्कृत प्रतिकूलताचरणोद्योगं, शमं उपशमनं, नयेत् प्रापयेत् । भिषगभेदेन उत्कोचादि
द्वारा वैद्यभेदं समुत्पाद्य, वा अथवा, रसदानेन विषप्रयोगेन शत्र, साधयेत् हन्यात् ॥ ७० ॥
अरे सर्वप्रयत्नेन पश्चात्कोपं प्रकल्पयेत् ।
पत्रात्कोपमथातिष्ठमनुस्मृत्य प्रसाधयेत् ॥ ७१ ।
मथानिष्टमनुसृत्य प्रघर्षयेत्
71. The assailed ruler should in all scriousness incite hosility of the
enemy of the assailant, situated to his rearside (so an ally to the former),
so that by taking advantage of the critical situation of the assailant due to
hostility on his rear (paścátko parii) the assailed ruler may crush him.
किय, अरेरिति । तथा अरेरभियोक्तुः सर्वप्रयत्नेन अत्यादरेण पश्चात्कोप स्थानीय विक्ये वा
कोपं फल प्रकल्पयेत् निष्पादयेत्। पश्चात्कोपमयातिष्ठन् विजिगीषुमनुसत्य (अनुस्मृत्य पा)
प्रवर्षयेत् हन्यादिति ॥१॥

·202 कामन्दकीय नीतिसार उद्देश कृतसंवासघरैमित्तिकरः। उपोढ़व्यसनादेशं कारयेत् साधु"लक्षणः ॥७२। तद्देश चारै .. सिद्ध 72. (In order to prevent an imminent invasion by the enemy) the ruler should deploy spies in the guise of astrologers and foretellers decked with all marks of an expert in reading omens and signs, so that they would predict (as if by calculating the movement of stars etc.) the dangerous results of the venture undertaken (which may dampen the spirit of the invader and his men for the time being at least). पायान्तरमाह-तर शेति (उद्दशेति मूलम् )। अरेयो देशः तद्देशकृतसवासे, तहशवासिभिः, तदशवासिनो हि प्रात्ययिका भवन्ति । चारैगंबपुरुषैस्तथा नैमित्तिकैज्योतिषिकव्यजनेररेरमियोक्तुरुत्पात सूचित उपोदव्यसनादेश महाभयक्षयपराजयदं आदेशं सिद्धलक्षणः ( साधुलगा ) कारयेत् ॥ २॥ •जयलक्षणामापदं क्षयव्ययायासवधादिदोषं व्यपेक्षयावेक्षित "साधुकृत्यः । कामातु" पीडामपि कान्धिविच्छेचविग्रहं तत् प्रभवा हि दोषाः ॥ ७३। ..कामं तु ..दोषव्यपेक्षयान्वीक्षित 73. In view of the fact that in a war loss of men and materials (ksaya), heavy expenditure (involving drainage of the treasury, vyaya), various difficulties (physical and mental strains, ayasa) and death of principal officers etc., are unavoidable, an intelligent ruler should carefully assess the probable losses and benefits and would not like to continue a war (i.e., call a truce) even by willing acceptance of some hardship, for, the consequences of war are always disastrous. अभियोगत्याजनार्य भूयोऽपि निषेधं दर्शयमाह-क्षयेति। वाहनपुरुषादिवधः क्षयः। धान्य- हिरण्यादीनामुपक्षयो व्ययः। प्रयाणे शीतोष्ण-वर्षदुःखाद्या वाधा यासः। वधो युद्ध शस्त्रादिना मरणम्। भादिशब्दादोपनिषदप्रयोगशवकल्यादि। एते दोषा विग्रहे भवन्तीति येषामपेक्षया पीक्षितसाधुकत्यः वीक्षितं साधुकृत्य निरुपद्रवोपायो येन विजिगीषुणा स तथा। कामन्तु-अगतिकगति पशे कामशब्दप्रयोगः-परम्। पीडामपि कोसादिकृतपीडामपि काविदिच्छेत् न विग्रह, हि यस्मात तत्प्रभवाः सर्वेऽपि क्षयादिदोषाः ॥५॥ मात्मा "वलं या सुहदो धनानि पृथा भवन्तीह निमेषमानात् । मुर्मुसाकुलितानि तानि तस्मात्र विद्यापतिविग्रहील्यात् ॥ ४॥ कन्चमात्मा सदो ·कामन्दकीय नीतिसार 909 74. In course of a war the ruler may in a moment have to suffer the loss of his wives, his own self, friends and allies and also his wealth. In consideration of constant anxiety and mental suffering resulting from wars an intelligent ruler should not indulge in frequent warfare (i.e., he should not be a warmonger (ativigrahi). तदेव सध्यमाह-कलत्रमिति। कलत्रं प्राणवालभ स्त्रीजनः । आत्मा सफलशास्त्रसंततः स्वकायः। सुहदो बान्धवाः मित्राणि च, धनानि रमादीनि चतुर्विधानि। वृथा भवन्ति निरर्यकानि जायन्ते। शस्लपहारैर्गतजीवितस्य तत्कार्यसम्पादनात्। निमेषमात्रादेव। मुहर्मुहुध विग्रहे सति आकुलितानि विग्रहमयेन भवन्ति तानि कलत्रादीनि। तस्मात् कारणात् विद्वान् नीतिशास्त्रवित् अति- विग्रही विरोधकारी स्यानच(अ)न्यायतः समायातविग्रह परिहरेदित्यर्थः ॥७४। मुह धनं तथा राज्यमात्मानं कीर्तिमेव च। युधि सन्देहदोलास्थं को हि कुर्यादबालिशः ॥५॥ BB . इति 75. Knowing that in a war friends, riches, the kingdom and even his own life and glory are put to stake, who would be so imprudent to launch upon a war ? अन्यायेन संप्रामे दोष दर्शयबाह-मुहदिति। इति प्रतीतम् ।।५। साना प्रदानेन विभेदनेन सन्तापयेत् साध्यमियुज्यमानः। सन्धित्सुरेवास्य च स्यैन्यचक्र सीमान्तमायान्तमपेत सन्धिम् ॥ई। ..सन्धापयेत् ; संस्थापयेत् । संस्तम्भयेत् १० सन्धित् सुरारात् समसेन्यचकं सामन्तमायान्त 76. A wise ruler when assailed should adopt the three well known means of sana (conciliation), dārra (offer of gifts) and bheda (sowing dissension in enemy's ranks) and conclude peace with the assailant. If the assailant himself is desirous of peace, though of identical military strength, the ruler would do well to conclude peace with him from a distance (i.e., before he undertakes a march). समोऽप्यभियोका सन्धेय एवेति दर्शयमाह-साम्नेति । साना सम्बन्धोपासानादिपचविधेन । तद्यथा सम्बन्धोपाख्यानम्, गुणकीर्तनम्, परस्परोपकारदर्शनम्, आयतिप्रदर्शनम्, आत्मोपनिधानमिति । तल अस्माकं पिता तब भ्राता भवतीत्यादि सम्बन्धोपाख्यानम् । तथा अभिजनशरीरकर्मप्रतिभुत- द्रव्यादीनां साधन गुणकीर्तनम् । तथा भवद्विरस्माकमस्लामिव भवतामिति परसरोपकारवशनम् । तथा मस्मिन्नेव हते इदमावयोर्मविष्यतीत्याशाजननमायतिदर्शनम् । तथा यन्मम अन्य तद् ममता स्वकृत्येषु उपयोज्यमिति आत्मोपनिधानमित्येवं साम पाविषम् । तथा प्रदानमयोपकारावापि .

·204 कामन्दकीय नीतिसारा चतुर्विष(पञ्चविष १ )मपूर्वदानं, गृहीतप्रतिदानं, गृहीतानुवर्तनं, (स्वयं १) प्राह-प्रमोक्ष इति। भेदनं विविध शहाजननमनिर्भत्सनं च भेन इति कौटिल्यः। · ऐवंविधोपायत्रयेण सन्धापयेदमियोकार' किंगतामर्ष वा सन्धौ योजयेन् साधु सुनिष्ट यथा भवति। अभियुज्यमानो विजिगीषुः सन्धितसुर्यदि भवति भारात् समिहितं सामन्त भूम्यनन्तरमित्यर्थः। आयान्तमागच्छन्तमपेत सन्धि सन्धापयेदिति सम्बन्धः ॥ ६॥ "सुगुप्तिमाधाय सुसंहतेन चलेन धीरो विवरणरातिम् । सन्तापयेत् येन सुसम्प्रततस्तन सन्ताप"मुपैति ततः ॥ ७ 8 स्वगुप्ति सुसंहितेन "सन्धानमुपैति 77. Armed with adequate defences and an well organised army, a wise ruler, if assailed, should deal furiously with the attacking enemy, so that the latter is made to suffer serious consequences. Only when the enemy is afflicted severely, will himself sue for peace, as a piece of red hot iron only is fused with another piece of red hot iron. सन्धिमनिच्छत्यभियोकरि विधेयमाह-सुगुप्तिमिति । मुगुप्ति (स्वगुप्ति वा) आत्मनः सपरिच्छदस्य रक्षामाधाय कृत्वा सुसंहतेत ( संहितेन ) अमेदेनैव एकीभूतेन बलेन चतुरण सारतरेण धीरो धैर्यवान् विचरन विविध पश्चात् पुरतः सर्वतः चरन् वीवधासारप्रचार कुर्वन् अरातिं, सन्धि मनिच्छन्त सन्तापयेदुद्वेजयेत् येन स सुसम्प्रतप्तो भवतीति शेषः । यस्मात् तप्त लोहं तानव लोहेन सन्धानमुपैति नान्यथेति दर्शनार्थः। तया च कौटिल्यः "नातप्त लोहं लोहेन सन्धत्त" इति (३८)॥७॥ इति स्म सन्धिं शालु सन्धिवित्तमा बभाषिरे पूर्वतरा' महर्षयः। तदेतदेव विजयवरेश्वर" समीक्ष्य कार्य गुरु चेतितबिधाः॥८ इति सन्धिविकल्यो नाम चतुर्दश प्रकरणम् । इति कामन्दकी नीतिसारे सन्धिविकल्पोनाम नवमः सर्गः॥ पूर्वतना ० तदेतदेनं ..विनयचरेश्वरः संवीक्ष्य चेचर विधा 78. These are the different forms of peace or alliances enumerated by experts (the great sages of yore) in the theory of peace-making. A ruler should apply those theories in regulating the conduct of his enemies (and bringing them over to the path of peace) after a thorough assessment of possible good and evil consequences.

·कामन्दकीय नीतिसारस 206 उपसंहरबाह-इतीति। इत्येवमुपप्रकारेण सन्धिवित्तमा अतिशयेन सन्धिविदः सन्धि बभाषिरे प्रोजवन्तः पूर्वतमाः शुक्रबहसतिप्रमृतयो महर्षयः । बलादाक्रम्य तत्तस्मात्कारणादेतत्सन्धिमणि- छस्पप्परौ विनयेत् विशेषेण प्रापयेत् परिः (किारयेदित्यर्थः। समीक्ष्य प्राया दृष्टा कार्य गुरु चेतर विधेति ॥४॥ इति चतुई सन्धिविकल्पप्रकरणम् ॥ इति कामन्दकीय नीतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारियो सन्धिविकल्पो नाम नवमः सर्गः ।।

·दामासा १५। विप्रहविकल्पप्रकरणम् । अमर्षापगृहीतानां मन्युसन्तप्तचेतसाम् । परस्परापकारण पुंसां भवति विग्रहः ॥१॥ मात्मनोऽभ्युदयाकारली पील्यमानः परेण वा। देशकालबलोपेतः प्रारमेत' हि विग्रहम् ॥२॥ 'प्रारभतेव ; प्रारभेतेह Sarga X Prakarana 15. (Vigraharikalpa : Varieties of war) 1. Seized with revengefulness and agitated by feelings of resentment due to mutual harmful actions men take recourse to war (vigraha). 2. War is also resorted to by one aspiring after elevation of his stalus (aiming at overlordship) or one suffering from harassment at the hands of his enemies, provided his territorial and military resources and time are advantageous to him. सन्धिविकल्पादनन्तर विग्रहविकल्पमभिधातुं विप्रहकारणान्येव तावदाह-अमोपगृहीतानामिति । परस्परापकार-निवन्धनोऽमषों मन्यूच विप्रहकारणमिति भावः । इति प्रतोतम् ॥१॥ आत्मन इति। न केवलममर्षादिकं विग्रहकारणं आस्मनोऽभ्युदयाकाक्षापि । सा विद्यते यस्य सः। पीव्यमानः परेण वा शत्रुणा कृतापकारः, गत्यन्तराभावे देशबलेन स्वसैन्यस्यानुकूल्येन' तथैवकालबलेनोपेतः प्रारभतेह विग्रहं नान्ययेत्यर्थः। ततश्च स्वस्य उमतीच्छा, परतापकारस्वतत् युद्ध कारणमिति ॥२॥ काक्षी पीड़ा विद्यते 'स्यायामानुकूल्येन राज्यस्वीस्थानदेशानां यानल्य वधनस्य च । भपहारो मदो मानः पीड़ा वैषयिकी स्था। ज्ञानार्थधर्मशकीनां विषातो देवमेव च। मिनार्यशापमान तथा पपुषिनाशनम् ॥४॥ भूतानुग्रहविच्छेदस्तया मण्डलवूपणम् । एकार्याभिनिवेशित्वमिति वियोनयः ॥५॥ नस्पचपलस्वच शकिषर्माण • मित्राईबापमानव ·कामन्दकीय नीतिसारः 207 - 3-5. The sources (or causes) of war (vigrahayonayah) have been enumerated as follows : usurpation of the kingdom, abduction of women (of the royal family), occupation of forts and portions of territory, capture of mounts and vehicles (horses, chariots etc) as well as treasure (ydrasya ca dhanasya ca), or enticing away of the learned men and soldiers (by the enemy), (one's own) arrogance and false sense of pride, erosion of material resources (due to enemy action, pidä vaişayiki), infliction of damage to learning (or to the academic institutions), to the sources of wealth (or income), to the sources of royal power (state officers and men of the armed forces) and/or to religion (or religious beliefs and institutions of the people), influence of Destiny (or divine afflictions), for the sake of friends (to render aid to them in their difficulties), aggrieved by insulting behaviour (of the adversary), (to avenge) the destruction or killing of friends (at the hands of the latter's enemy), interference or trespass into the dominion of one's dependents previously assured of protection, incitement or disaffection among the rulers of the inter-statal circle and earnestness for the acquisition of the same object or status by both the contending rulers. विग्रहोत्पत्तिकारणान्यभिधातुमाह-राज्य इति। राज्य सप्तप्रकृतिकम्। स्त्री सीतादिकल्पा । स्थान जनपदादि। देशो राष्ट्रकदेशः। यानं हस्त्यश्वादिवाहनम् । धनस्य रमादेरेतेषां प्रत्येक- मपहारो विग्रहयोनिरिति सम्बन्धः। तथा मदः शौर्यादिजनितो दो यथा दम्भोद्भवस्य। उक च-"महादम्भोद्भवो नृप" इति । मानोऽहहारः, कथमपि रामभयात् सीतां न समर्पयामीत्येवंरूपः । उर्फ च "माना रावणः परदारानप्रयच्छन्ति"ति। पीड़ा वैषयिकी तथेथि जनपदस्मविषय सम्बन्धिनी पीड़ा सापि विप्रहयोनिरिति ॥३॥ अपराण्यपि विग्रहयोनित्वेन प्रसिद्धानीत्याह-बानार्थमिति द्वाभ्याम् । शानविधातो ज्ञानस्य कारणभूतोपाध्यायादिविधातः। अर्थविषातो भूमिहिरण्यमित्ररूपस्यार्यस्य विधातः । धर्मविधातो धर्मस्य सामाजिकनियमस्य विधातः। शक्तिविघातः प्रभुमन्त्रोत्साहशकीना विधातोऽनुत्पत्तौ यनः, उत्पमानां विनाशः, दैवमेव च जन्मान्तरकृतं शुभाशुभ प्रहदोस्थ्यादिलिझम् । मित्रार्य मित्सहायता- रूपप्रयोजनम् । अपमानश्चेति मान्यानामपमाननम् । तथा बन्धुविनाशनं विग्रहयोनित्वेन प्रसिद्धमेव ॥४॥ भूतेति। भूतानुग्रह इति–एकेन दत्ताभये मृगवने यद्यपरो मृगयायां विचरति तदपि विग्रह- कारणम् । तथा मण्डलस्य द्वादशराजकस्य मध्ये अदुष्टस्यापि दुषणं दुष्टत्वापादनम् । एकार्थाभिनिवेशित एकस्मिन् विषये उभयोराग्रहः'। इति प्रकारः एवंप्रकाराण्यन्यान्यपि परीवादस्तेयादीनि विग्रहयोनयः विग्रहहेतवो भवन्तीति ॥५॥ जानपदाधिष्ठानम् •झानं हानहेतुस्वादुपाध्यायादयः "महमपि रावणः भयात् सीतां समर्पयामि । इत्येवरूपः •विषयो जनपदखस्य पीडा 'विषयभूल प्रतीनाम् (च सा तथा) 'एको भूम्मादिः स्यादि योऽर्थस्तत्राभिनिवेशित्वम् ग्रहणाग्रहबन्धः ।

·208 कामन्दकीय नीतिसार राज्यस्वीस्थानदेशानां दानव मदन ख। विग्रहस्य तु युक्किोरिति प्रशमनं स्मृतम् ।। • दमेन 6. To mitigate the evils of war breaking out on (any one or more of) the issues like the appropriation of kingdom, of the women (of the royal family), of forts and or portions of territory, conciliatory measures of gifts (for' appeasement) and restraint (on one's own self, dama) should be adopted. (The method of conciliation for an assailed ruler would be surrender or cession of a part of his territory in order to retain his hold on the rest ; and for an assailant it would be restoration of status quo). कारणाभावात् कार्याभाव मन्यमानो विग्रहकारणानामुत्पमानामप्युपशमार्थमाह-राज्यस्त्री इति। राज्यादीनामुक्तरूपाणां प्राधान्याद (प्रमादाबा)पहतानामपि दानेन प्रत्यर्पणेन, दमेनोपशमेन च विप्रहस्य युकिरिति प्रशमनं स्मृतमिति प्रतीतम् ॥ ६ ॥ एतदेव तु विक्षय स्वार्थधर्मविघातजे। विषयध्वंसजे शबोषियप्रतिपीडनम् ॥ ७॥ 7. Similar conciliatory measures should also be adopted in cases of wars on the issues of damage to royal interests (or properties) or to laws (svartho-dharma). But if the enemy indulges in destruction of material resources, counter measures of inflicting similar damage to the resources of the enemy kingdom should have to be taken (so as to compel .him to desist from hostilities). विषयभेदेन विग्रहस्य व्यवस्थापनमाह-एतदेव इति। स्वार्थधर्मविधातजे, स्वार्यविधात- धर्मविषाताभ्यां जाते विग्रह, एतदेव पूर्वोकं प्रशमनमिति सम्बन्धः। विषयवंसजे शत्रुतविषय- विनाशजनिते पुनविप्रहे, शत्रीविषयस्य प्रतिपीनं तेनामर्षस्योपशमो भवतीति ॥७॥ यानापहारसम्भूते शानशक्तिविघातजे। समस्तपर्थबाङ्गने' मानल्या बोपेक्षणेल व ॥ ८॥ झानापहार धनापहार शमस्तदर्थत्यागेन •बोपेक्षणेन वा 8. War on the issue of causing damage to means of transport (yandpahara) or of carrying off the media of learning (i.e., indndpahara, learned teachers) or of causing damage to (the fountains of) learning (or academic institutions) or of causing erosion of royal powers (by compelling drainage of money, dhand pahara by enticing away some of the principal state officers, may be stopped by show of forbearance and indifference and forsaking them calmly (i.e., by the assailed king) and restitution of them (by the assailant).

·कामन्दकीय नीतिसार 209 . मिणविषयकस्य विग्रहस्य प्रशमनोपायमाह-धनापहार इति (यानापहारेतिमूलम्)। धनापहार सम्भूते भूहिरण्याचर्थविषातजे। तथा ज्ञानशक्तिविघातजे-ज्ञानविषातजे शफिविधातजेच शमो विग्रहस्योपशमम् तदर्थत्यागेन उपाध्यायादि परित्यागेनार्पणेन वा। क्षान्त्यापहारादेः क्षमयानुहानाकु- पेक्षणेन वा दोषानुभावनेन वा अनवधारणेन ॥८॥ अधर्मद्रोहसंयुक्त मिवजात° उपेक्षणम् । आत्मवामित्रवर्ग तु प्राणानपि परित्यजेत्।। • मित्रजातेऽप्युपेक्षणम् 10 आत्मवन्मित्रजाते 9. A ruler should be indifferent to any war launched by an unrighteous ally out of his own spitefulness. But an intimate ally in an identical circumstance must not be forsaken even at the risk of one's own life. मित्रनिमित्तविग्रहे प्रशमोपायमाह-अधर्म इति। अधर्मद्रोहाभ्यां युक्तं मित्रमप्युपेक्षेत। तत् साहाय्यादानं विग्रहोपशमाय भवति। आत्मवन्मित्रजाते विति मित्रस्यास्मा प्रकृति तयु कः तत्त्वं मित्रसम्पद्गुणसम्पनत्वम् । तथा च कौटिल्यः "पितृपैतामहं नित्यं च वश्यमध्य महलघुसमुत्थान- मिति।" (६।२।१२) एतद्गुणरूपो मित्रस्यात्मा, स विद्यते यस्य तदात्मवन्मित्रम् । तदर्थ जाते विग्रहे प्राणानपि परित्यजेत् न विग्रहमिति। एवंविध मित्ररक्षार्थ प्राणानपि परित्यजेदित्यर्थः ॥६॥ अपमानातु सम्भूतं मानेन प्रशमं नयेत्। सामपर्व उपायो वा प्रणामो वाभिमानजे ॥१०॥ 10. War caused by show of insult (insulting behaviour) is pacified by show of respect and that caused by pride and arrogance is pacified by conciliation and propitiation. अवमानजनिते अभिमानसम्भूते च विद्महे प्रशमनोपायमाह-अपमानादिति। तथा सामपूर्व उपाय इति साम प्रतिपादनं तत्पूर्व उपायो दानं भेदो वा। प्रणामोऽभिमानजै विग्रहे प्रशमार्य विधेयः। "इन्द्राय स प्रणमति यो बलीयसे नमति" इत्याचार्य वचनात् ॥१०॥ रहस्येन प्रयोगेन रहस्यकरणेन वा । विग्रहं नाशयेद्वीरो' बन्धुनाशसमुद्भवन् ॥ ११ ॥ 11शमयेद् धीरो इत्येत्यत् श्लोकपूर्वाद मू.पू. नास्ति। This line is omitted in the B.I. text and has been restored from the tika. Hence the renumbering of the ślokas. 11. Hostility breaking out on the issue of assasination of an ally, (by an assailant ruler) may be minimised (not by pursuing open war but)

·210
कामन्दकीय नीतिसारः
.by the application of secret expedients (rahasyena prayogena) or by
employing spies and secret agents for exciting panic and confusion in the
enemy dominion by demonstration of magical spells (rahasyakaraneno) etc.
बन्धुनाशसमुद्भवं विप्रहे प्रशमोपाय तावदाह-रहस्येनेति। रहसि विजने भयो रहस्यः। यस्य
बन्धुविनाशो विहितस्तस्य एकान्ते अविदित एव गत्वा आत्मनिवेदनपूर्वकं सामादीनां प्रयोगेण। एतच
धर्मविजयिनि द्रष्टव्यम्। रहस्यकरणेन वा असुरषिजयिनि । रहस्यानि क्रोधोपशमनमोहनमारणादीनि
औपनिषदिकोकानि तेषां करणेन वा विग्रहं शमयेत् धीरो पन्धुनाश समुद्भवमिति प्रतीतम् ॥ ११ ॥
येन पीड़ा न जायेत तादशं तु विचक्षणः ।
कुर्यादर्थ परित्यागमेकार्थाभिनिषेशजे ॥१२॥
12. When war becomes inevitable due to movement of two contend-
ing rulers for acquisition of the same object (or status) it can be avoided
if one of them withdraws from the contest, if of course his position is
not much compromised (by the withdrawal).
एकविषयाभिनिवेशजनिते विग्रहे प्रशमनोपायमाह-येनेति। येनार्थ परित्यागेन शकीनां पीड़ा
क्षौणत्वं न जायेत तादशं तु विचक्षणः कुर्यादर्थ परित्यागमेकाभिनिवेशजे तुल्यविषयवासनामूलके
विग्रहे, तादृशं अर्थपरित्यागं न सर्वमिति तात्पर्यार्थम् ॥ १२ ॥
धनापचारजाते तनिरोधं न समाचरेत् ।
कदाचिद्विग्रहे पुंसां सर्वनाशस्तु" जायते ॥१३ ।
"तयोपन्यासयुक्तन सम्प्रदानादिकेन च
महाजनसमुत्पन भेदेन प्रशमं नयेत् ॥१४ ।
* इत्येतत् श्लोकार्द्ध मु. पु. नास्ति
This line is omitted in the B. I. text and has been restored from the
sika
धनापहारजे आतु विरोध न
10 नाशोऽपि
" तृष्णोपन्यास ; दृष्टोपन्यास
13. In case of hostility caused by appropriation of a portion of
wealth, it should not be prosecuted, for in that case, it (war) may lead
to total loss of wealth and all resources.
14. A war with a strong power (mahājana) supported by other
powers can be relieved by sowing dissension (bheda) among the parties
through alluring offers, conciliatory gifts etc.
कोशापहारजनिते विग्रहे तदपहारसहनमेव शमनोपाय इत्याह-धनापहारजाते इति। धनस्य
कोशस्यापहारेन जाते विप्रहे सति विरोध न समाचरेत् । कस्मादित्याह-कदाचिदिति। तस्मात्
पनाशापहारः सोढव्य इति ॥ १३ ॥

·कामन्दकीय नीतिसारः 211 एभिरेव कारणः, बहुभिः सह समुत्पन्ने विग्रहे प्रशममाह-महाजनेति। भेदेन, तृष्णोपन्यास - युक्तेन प्रलोभनसहकृतेन सम्प्रदानादिकेन सामदानादिकेन च उपायविशेषेण प्रशम शान्ति नयेत प्रापयेत् ॥ १४ ॥ धनापहारः तथोपन्यास भूतानुग्रहविच्छेदजाते तब वदेत् प्रियम् । देवमेव तु देवोत्थे शमन साधुसम्मतम् ॥ १५ । 10 जातस्यान्तं व्रजेद् वशी। 15. Hostility arising out of breach of assurance of favour and protection (to the internal or extenial elements) should be ended by the restitution of it with all restraint and by endearing speech, and that arising out of divine dispensations (i.e., like the outbreak of natural calamities) by prompt measures for the propitiation of Fate as prescribed by the wise, भूतानुग्रहविच्छेदजे दैवजे च विद्महे प्रशमनमाह-भूतानुग्रहेति। तथा भूतानुग्रहविच्छेदः अनन्तरोतस्तस्यान्तं शेषं वशी विजितेन्द्रियः व्रजेत् नान्यः। दैवमेवेत्यादि प्रतीतम् ॥ १५ ॥ मण्डलक्षोभसम्भूतमुपायैः प्रशमं नयेत् । सापत्न्यं वास्तुजं स्त्री वाङ्जातमपराधजम् ।। १६ । घेतभेदनिपुणेर पञ्चविधं स्मृतम् । जातं भूम्युपरोधेन तथा शक्तिविघातजम् ॥ १७ ॥ भूम्यनन्तरजातंतु मण्डलक्षोभजन तथा। चतुर्विधं वैरजातं "बहुदन्तीसुतोऽप्रवीत् ॥ १८ ॥ 100 वागजात 10 सापन 17 वाहुदन्ति 16-18. In case of disaffection arising in the mandala (the prakrtimandala or internal elements of the state or the inter-statal circle of rulers), the ruler concerned should promptly remedy it by the application of political expedients (upāyas-sāma, däna, bheda and danda). Experts in the science of war recognise five kinds of hostilities, (on the basis of their root causes), viz. Sapatnain (rivalry as between co-wives or contending foes), Vastujarin (relating to land and properties), Strijain (relating to women), Vāgjātam (arising out of offensive and insulting remarks) or alternatively (as found in the Commentary) Carajam (caused by reports of spies) and A parādhajar (as sequel to commission of wrongs or transgression of law). In the opinion of Vahudantisuta (Indra, the son of the sage Vähudanti, a political philosopher), hostilities are classified to be of four kinds, viz., arising out of appropriation of land or portion ·212 कामन्दकीय नीतिसारः of territory (by enemy action), acts prejudicial to the exercise of royal powers (Sakti-prabhusakti, mantraiakti and utsahasakti), disputes with bordering states or boundary disputes and disaffection among the mandala elements (internal or external). मण्डलदूषणजे विग्रहे प्रशमनमाह-मण्डलक्षोभेति। मण्डलक्षोभ प्रकृतीनां विरागः विद्रोहः इति यावत्। उपायः सामादीनां येन-केनचिदपि उपायेन इत्यर्थः । इदानीं वरस्योत्पत्तिप्रकारमाह- सापनमित्यादि। सपनः शनुस्तज, वास्तुजं, भम्यादिखहरणादिजं, स्लीजमपराधज, वचनर्ज (वागजात ).० चेति वैरप्रभेदनिपुणेवैरं पञ्चविधं स्मृतमिति प्रतीतम् । प्रकारान्तरै वैरं चतुर्विधमित्याह-जातमिति। बाहुदन्तीसुत इन्द्रचतुर्विधमेव वैरमित्य अवीत् । वास्तुजमेव द्विविध-भूम्यपरोधजं अनुपरोधेऽपि भूम्यनन्तरेण सह विरोधो भवतीति (भूम्यनुप- रोषजं)। तथा शकीनां प्रभुमन्त्रोत्साहानां विधाताजातं, मण्डलक्षोभो द्वादशराजक (क्षोभः) एवं चतुर्विध वैरजातं मन्यत इन्द्रः ॥१६, १७,१८ ॥ 10 चारजंचारैरुत्पादितं कुलापराधजे वै मन्यन्ते च मानवाः। किञ्चित्फलं निष्फलश्च सन्दिग्धफलमेव च ॥ १९ । तदात्वे दोषजननमायस्याञ्चैव" निष्फलम्। आयत्याचदात्वेच दोषल्य जनन तथा॥२० । अपक्षिातवीर्यण दुष्टेन स्तम्भितोऽपिवा। परार्थ स्वीनिमितच दीर्घकाल बिजोत्तमः॥२१॥ अकाले देवयुक्तेन बलोबत सोन" । तदात्वे फलसंयुक्तमायत्या फलवजितम् ॥ २२ ॥ मआयत्या फलसंयुकं तदात्वे निष्फलं तथा। इतीमं षोड़शविधं न कुर्यादेव विग्रहम् ॥२३ । "प्राहुरे द्वे एव 10मायत्यां चापि 100 परेण 10 अकालदेव बलोदात्तसखेन इत्येतत् श्लोकस्योत्तराई मुद्रित पुस्तके नास्ति। This line does not appear in the B.I. Edition text, but has been restored from the tka 19-23. The Mänavas (the school of Manu) recognise only two kinds of hostilities. viz., Kulaja or that which is inherited from forefathers (continuing for generations, sahaja or natural enmity) and Aparadhaja caused by wrongs and transgressions i.e., ketrima). The types of hosti.

·कामन्दकीय नीतिसार
218
.
lities which should not be embarked upon or prosecuted have been
enumerated to be of sixteen kindsviz., such military expeditions as are
of a little prospect, of no prospect and of doubtful prospect, such as are
likely to produce immediate damages and infructuous in future too, hence
causing damages both at present and in future, expedition against_an
adversary of unknown military strength, and that launched by a wicked
or deceitful foe (imputing false allegations), one undertaken for the sake
of others (however apparently laudable), or for the sake of women (as in
the case of Rāvana abducting Sita), one that is long-drawn (as that is
ultimately ruinous) or one against the venerable Brāhmaṇas (or their
interests), one undertaken out of season (i.e., when troop movements are
difficult due to climatic reasons), one against an adversary possessing
divine grace or enjoying the support of powerful allies, an expedition
immediately prospective but ultimately infructuous, or gainful in future
but fruitless at present.
सामान्यतो बैरं पुनविविधमित्याह-कुलापरायोति। कुलज सपनज निष्कारणकम् । शेषं तु
यसकारणकं तदपराधजमेवेति। मानवा मन्यन्त इति। इदानी विग्रहे अपवादमाह-(पोक्शविधान
विग्रहान् न कुर्यादिति ) किषिदल्पतरं फलं यस्य विग्रहस्य त तथा निष्फलं फलरहितं सन्धिम्यफल
संशयितफलमेव च ॥१९॥
तदात्वेति। तदात्वे विग्रहकाले एव दोषजनन मित्रादिविरोधकारकम्। आयत्यामागामिनि
काले परिणामे निष्फलम् । तथा आयत्यां च तदात्वे च कालखयेऽपि मित्रविरोधमण्डलक्षोमादिकर
तथैव विग्रहं न कुर्यादिति सम्बन्धः ॥२०॥
अपरिहातेति। न परिहातं वीर्य सामर्थ्य यस्य तेन च सह, विग्रहे परेणान्येन, हेतुना
दुष्टेन स्वोभितो प्राहित विग्रहप्रहावेशो वा, विग्रहं न कुर्यात् । परार्थ परस्यार्पः सम्पयतामिति ।
स्त्रीनिमित्तमेकाभिनिवेशित्वम्। न च दीर्घकालं यस्मिन् दीर्घकालो लगति। बिजोत्तमैरिति
ब्राह्मणेमहापातक सम्बन्धलात् विग्रह नादिति सम्बन्धः ।। २१ ।।
अकालेति। अकाले विग्रहायोग्यका वर्षादौ विग्रहं न कुर्यात्। दैवयुक्तेनारिणा देवशकि
सम्पन्नेन सह-देवयुकात् परिभव एव भवति । बलोड़ तसखेन बलीदूतः बलगवितः सखा मित्रादिर्यस्य
तेन च सह। तदात्वे तत्कालै फलजनकमपि उत्तरकाले फलविवजितमिति । अयं ममम एव ॥२२॥
आयत्यामिति। उत्तरकाले फलजनकमपि मापाततो निम्फलं, विग्रहं न कुर्यादिति सम्बन्धः ।
अयमपि मध्यम एष। पूर्वोक पौराविध और नानुष्ठेयम् इत्याह-तीममिति। प्रतीतम् ।। २३ ॥
11 महापाक्क
तदात्यायतित गुखमारमेत विपक्षणः ।
तलावायतिरावानि सर्वकर्माणि चिन्तयेत्॥२४॥

·214 कामन्दकोय नीतिसारा तदात्वायतिसं'शुखमातिष्ठरव" वाच्यताम् । साधु लोकलयमाहि विद्वान् कर्म समाचरेत् ॥ २५॥ परित्यजेदमुं" लोकं नार्थलेशोपलोमितः । परलोकविरुडानि कुर्वाण दूरतस्त्यजेत् । इत्यागमप्रमाणत्वात् साधुकल्याणमाचरेत् ॥ २६ । अति १७ दिमं लोकं 24-25. Hence a prudent king should embark upon such wars or expeditions as are prospective of immediate as well as future gains. He should carefully consider such undertakings only which may prove to be gainful in immediate and future times. It is only by adhering to ventures gainful in immediate and future times that a wise ruler earns encomiums in both the present and future times or in this world and the next). 26. A ruler should avoid taking action under the influence of lust for wealth or for material pleasures in this world or such as is likely to prejudice his spiritual benefit in the next world. This being the view of the Agamas (the Sastras), the wise ruler should always devote himself to acts for all-round welfare. विप्रहकरणकालमाह-तदात्वायतीति। तदात्लायतिसंशुद्ध वर्तमानोत्तरोभयकाले श्रेयस्करम, सर्वकमाणि सन्ध्यादीनि लाभपालनादीनि च, विचक्षणः आरभेत विग्रहमिति शेषः ॥ २४ ॥ येन कर्मना तस्मिन् काले उत्तरकाले च श्रेयो भवेत् तदालम्वने न दोष इत्याह-तदात्वायतीति । तदात्वे आयत्याम् च फलजनकं कर्म आतिष्ठन् अनुतिष्ठन् नैव वाच्यताम् निन्दनीयतां यातीति वाक्पशेपः। उभयलोकाविरुद्ध कर्म कुर्वन् सर्वेषामेवानुरागभाजनं भवतीत्याह-साधु इति। साधु शोभनं लोकद्धयग्राहि इहलोकपरलोकसम्पादकं कर्म ॥ २५ ॥ सः अर्थलोभेन परलोको नोपेक्षणीय इत्याह-परित्यजेदिति । अर्थलेशोपलोभितः यत् किचिदर्थ- लाभोपहतः परलोकविरुद्ध कर्म कुर्वन् सर्वेषामेवाविश्वासभूमिरित्याह परलोकविरुद्धानीति। अन्यमपि पुरुष परलोकविरुद्धानि कुर्वाण दूरस्त्यजेदिति प्रतीतम् । इत्युक्तेन क्रमेण कल्याणमाचरेत् । पर- लोकाभिगमे आगमसंहं प्रमाणमस्तीति "वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणम्" इति प्रमाणवलात् सर्वदोभय- लोकाविरुद्धमातिष्ठेदिति ॥ २६ ।। यदा मन्येत मतिमान पुष्ट स्वकं बलम् । परस्य विपरीतच तदा विग्रहमाचरेत् ॥ २७ ॥ स्फीतं चाप्यनुरका यदा प्रकृतिमण्डलम् । परस्य विपरीत तदा विप्रहमाचरेत् ॥२८॥ पुष्टं यदानुरकाच भवेत् ·216 कामन्दकीय नीतिसार उपनामि यदा देव सुष्यचमुपलक्षितम् । परस्य विपरीतन्तु सदा विप्रहमाचरेत्॥ २६ मिनमानन्द भासारो यदा स्युर्दभकया। परस्य विपरीताच तदा विग्रहमाचरेत् ॥ ३०॥ १० नोपतापि यदा 27-30. When as intelligent ruler finds his own armed forces satisfied and strong, and that of his enemy just the reverse, he may launch upon war ; so also when he finds his own statal elements (prakrti mandala) prosperous and loyal, and that of his enemy the reverse, as also when he finds that divine grace is patently in his favour or may be made favourable to him whereas that of his enemy in the reverse, and also when he finds that his ally (in front) and those in the rear (ākranda ana āsāra) are strongly devoted to him and those of his enemy are not so, he may confidently launch upon war. *Slokas 29 and 30 are omitted in the B.I. text but are included in the Commentary विग्रहस्यानुकूलं कालमभिधातुमाह-यदेति । मतिमान-हिताहितविवेक-शक्तिमान् राजा, दृष्टं सम्मानादिभिः, पुष्ट भकवेतनादिभिः। स्वकं बलं सैन्यम्। परस्य विपरीतमहृष्टमपुष्टं च । तदा विग्रहमाचरेत्। जयस्यावश्यम्भावित्वात् ॥ २७॥ अपरं विग्रहकालमाह-स्फीतमित्यादि। प्रकृतिमण्डलं प्रजावर्गः ॥२८॥ उपनामीत्यादि ।। प्रतीतम् ॥ २६ ॥ मित्रमिति। मित्रमप्रतो यातव्यभूम्यनन्तरम् । आक्रन्दः पश्चात् पाणिग्राहभूम्यनन्तरः, पाणिग्राहं निषेद्ध विजिगीषुणा आक्रन्यत" इति। आसारः आकन्दस्य पश्चादेव भूम्येकान्तरं मिल पीच्यमानमाक्रन्दमासरति इति । एते त्रयोऽपि यदा विजिगीषौ दूढभक्कयो विचलानुरागा भवन्ति । परस्य यातव्यस्य विपरीता मित्राकन्दासाराश्च वीतभक्तयस्तदा विग्रहमाचरेति ॥३०॥ 1°आनियते 18 मित्रमाक्रन्दमासरति इत्येते चाढभक्तयः । भूमिमित्र हिरण्यश्च विग्रहस्य फल वयम् । यस्तलियत भावि तदा विग्रहमाचरेत् ॥ ३१ ॥ गुरु वितरतोमिव तस्माद् भूमिगरीयसी। भूमेर्विभूतयः सर्वास्ताभ्यो बन्धुसुद्गणाः ॥३२॥ 31. Territory, allies and wealth are the three likely gains in a war. So a ruler should embark upon a war when there is a clear prospect of these gains.

·216 कामन्दकीय नीतिसार - 97 व्यूह 32. Gain of wealth is of course important, gain of an ally is more important than that, but the acquisition of territory is the most important of all gains, as all round prosperity as well as friends and allies are obtainable as a result of land or territorial aquisition. विग्रहस्य फलविमर्शमभिधातुमाह भूमिरिति। भूमिः मित्रं हिरण्यय एतत् लय विग्रहस्य फलम्। यदा एतद् भूहिरण्यादि नियतम् असंशयमेव भावि लभ्य, तदा विग्रहमाचरेत् ॥३१॥ फलाये गुरुलाधवमाह-गुविति। वित्तं सुवर्णादि तद्गुरु तन्मूलवाव्यवहाराणाम्। ततोऽपि गुरु मित्रं मित्रसाध्यत्वाद्वित्तस्य । तस्मामित्रादपि भूमिर्गरीयसी। भूमेविभूतयः सर्वा वित्ताधिकाः । ताभ्यो बन्धुसुहबनाः गुरवः विभूतिसाध्यत्वात्तेषामिति ॥३२॥ सर्वसम्पत्समे शवायुपायान् निक्षिपे बुधः। उपायप्रतिव्यूहे समे दण्डोऽपि शल्यते ॥३३ । भागतं विप्र विज्ञानुपायैः प्रशमनयेत्। विजयस्य एनित्यता रमलेन न सम्पतेत्॥३४ । ३० दण्ड: प्रशस्यते 33. In a war with an adversary equal in all respects, the wise ruler should first apply the political expedients (upaydn), failing which, he may take up arms. 34. Even when a war is thrust upon him, the prudent king should try to pacify it by application of political expedients. As victory in war is always uncertain (anitya), it should not be launched upon without careful deliberation. समेनापि विग्रहो विधेय इत्येतदेव समर्थयबाह-सवेति। प्रभुमन्त्रोत्साहादिभिः सम्पद्मिः समे शत्रौ उपायान् सामदानादीन् प्रयुहात। बुध इति नीतिपण्डितः । उपायः सामादिमिरप्रति- व्युरनिष्पादित कार्दष्टोऽपि शस्यते। गत्यन्तरभावादिति ॥ ३३ ॥ एतदेव सकर्ययमाह-आगतमिति। परतोऽप्यागतं विग्रहम् उपायरनन्तरोक्तः प्रशमं नयेत् । कुत इत्याह-विजयस्य पनित्यतात् विप्रहे विजयो नित्यं न भवति। होनेरपि ज्यायांसो विजिता दूस्यन्ते। तस्मात् रभसेन पर्यालोचनं बिना न सम्पतेत्। यानगुणमालोचयेदिति ॥३४॥ समाकान्तो बलवता कामवन शिनी भियम् । माश्रयेद् बैतसी पत्ति न भौजी कथचन ॥३५ । क्रमाद्धेतसवृत्तिः सन् प्रामोति विपुलो" प्रियम्। मुजत्तिरामोतिपयमेव तु बलम् ॥३६ । मतगतव स्थित्वा प्रसेदुल्ल त्य" पण्डितः। मपरिणश्यमान हि क्रममा मृगेन्द्रवत् ॥ ३०॥ "प्रसेतोवपुल श्रयेत महती ·कामन्दकीय नीतिसारः 217 35-36. Attacked from all sides by a powerful enemy, (finding himself in a helpless position) the ruler for his own security should adopt the policy of canes (vaitasivytti i.e., to yield to him) and not that of snakes (that bites on the slightest provocation, bhaujangt). Because by adopting the conduct of canes one may hope to earn sufficient prosperity in time, whereas that of the snake may lead to his own death and destruction. 37. (Having adopted the policy of canes) the ruler should wait like a mad or intoxicated fellow (indifferent to his circumstances) for the opportune moment, and like a lion (the king of the beasts) pounce upon the strong enemy to crush him completely. उपायैः परिहर्तुमशक्ये विग्रहे संशयवृत्तिं दर्शयबाह-समाकान्त इति। समाकान्तः सर्वतो निरुद्धचेष्टः, बलवता प्रवलेन शत्रुणा, काक्षन् अभिलषण अन शिनीमविनश्वराम् स्थिरां श्रियम, बैतसीवृत्ति अनुप्रवेशरूपा व्यवहारम् अवनतिम् इत्यर्थः आश्रयेत् गत्यन्तराभावात्। न तु भौजही भुजङ्गसम्बन्धिनी वृत्ति औद्धत्य कथश्चन आश्रयेत् ॥ ३५ ॥ वेतसभुजङ्गवृत्योः क्रमेण फलमाह-क्रमादिति। इति सुगमम् ॥ ३६ ॥ संश्रयवृत्ति दर्शयमाह-मत्तप्रमत्तवत् इति। मत्तः मदध्वस्तविवेकः । प्रमत्तः उन्मादरोगप्रस्तः। अनवधानः इव स्थित्वा छिद्रमन्विष्यन् । क्रमप्राप्त क्रमेण उपयुक्तकाललाभे मृगेन्द्रवत् सिंह इव उत्प्लुत्य सहसा आक्रम्य अपरिभ्रश्यमानं अस्खलित सामर्थ्यमपि प्रसेत् प्रासीकुर्यात् स्वायत्वं कुर्यात् ॥३०॥ कौर्म सङ्कोवमास्थाय प्रहारमपि मर्षयेत् । काले प्राप्त तु मतिमानुत्तिष्ठेत् रसवत् ॥ ३८ । काले सहिष्णुर्गिरिवदसहिष्णुम वहिवत् । स्कन्धेनापि वहेच्छवून " प्रिशाणि समुदाहरन् ॥ ३६ । सम्पाते चैव काले तु भिन्द्याद् घटमिवाश्मनि ॥ ३९ क नित्यं स्वार्थपरो लोकः स्वार्थसिद्धिर्यथा भवेत् । तथा तस्य प्रतीकारं यथोकं समुपाचरेत् ॥३६ ख कौम "वहेत् काले * Verses 39 A and 39 B do not appear in the B.I. edition text. 38. A ruler has to bear the attack from a strong assailant by adopting the policy of the tortoise (that withdraws its limbs within its shell) (i.e. the ruler should withdraw from battle and take shelter within his own fortifications). It is only when time is found to be opportune that an intelligent king should strike at his enemy like a furious snake. 39. Time determines when to show forbearance like a mountain or furiousness of fire. At times (when conditions are inopportune) the enemy.

·218 कामन्दकीय नीतिसारः may have to be carried on one's shoulder (i.e. shown humility) and treated with polite words. 39A. Again, when time becomes favourable the enemy may be crushed like a mud pitcher struck by a piece of stone (ghatamivāśmani). 39B. All men are selfish and they always strive for the success of their self interests. So in dealing with them instructions embodied above have to be followed carefully. यदात्मानं होनबलं पश्येत् तदा बलवतः शत्रोः सकाशात् आत्मरक्षामेव कुर्यात् नत्वभिषेणयेत्, प्राप्त काले छिरमासाथ प्रहरेत् इत्याह-कौर्मसङ्कोचम् इति । कूमोहि प्रहारकाले पृष्ठास्थिरूप दुर्गान्तर्गता भवन्ति, सहोचमास्थाय अवयवपञ्चकं कर्परान्तः कृत्वा। वज्रसमानकर्परेण प्रहारमपि मर्षयेत् । अन्यत् सुगमम् ॥ ३८॥ प्राप्तकालस्तु प्रहरेत् इत्याह-काले इति । काले यथासमय कदाचित् गिरिवत् सहिष्णः, कदाचित् वहिवत् असहिष्णुःश्च भवेत्। स्पष्टमन्यत् ॥ ३६॥ प्रसादवृस्या" हितलोकवृत्तया प्रविश्य शवोह दयं निरन्तरम् । नयाग्रहस्तेन हि काल उच्छितः प्रसह्य कुर्वीत कचाहं श्रियः ॥ ४० ॥ ० वृत्त्याहित 10 कालमास्थितः 40. (Having submitted to the strong adversary) a ruler should cultivate intimate relation with him win his absolute confidence) by show of apparent satisfaction (prasādavrttya) for the trust reposed on him and eager for his welfare, and thus knowing the enemy's plans and policies strike him furiously at the opportune moment so as to be able to carry off the latter's Goddess of Fortune by holding her locks. प्रीतिप्रदर्शनपूर्वकं कियत्कालं स्थित्वा शोरभ्यन्तरं प्रविश्य प्राप्तकालस्तावदुत्पतेदित्याह- प्रसादवृत्या इति। प्रसादः प्रसनत्वं वाचमनोमुखचक्षुषाम् । तेन वर्तन प्रसादवृत्तिः। तामाश्रितः शत्रोरशाहनीयो भवति। हितस्य प्रियकारिणी लोकस्य वृत्तमिव वृत्तं चरितं यस्या तया (आहितलोक- वृत्तया आहितं न्यस्तं लोकतं यया)। लोकवृत्तं चात्रानुजीविकृत्तमेव संश्रितस्तेनाराधितस्तेनाराध्यत इति । तथा प्रविश्य शत्रोहदय पिशुनकृतान्तररहितं काले उच्छ्रित ( उस्थित ) उथ को विजिगीषुर्नया- प्रहस्तेन नीतिनय एवाग्रहस्तस्तेन । प्रसह्य हठात् कचग्रहं केश कर्षणं श्रियः कुर्वीत बलात्तस्यैव संश्रितस्य श्रिय गृहीयादित्यर्थः ॥ ४०॥ कुलोद्गत सत्यमुवारविक्रम खिरं कृतह" धृतिमन्तमूर्जितम् । मतीव दातारमुपेतवत्सल सुप्रसाध्य प्रवदन्ति विद्विषम् ॥ ४१ । । 17मतिमन्त 41. It is said that a high born person who is truthful, and liberal, but brave, resolute, grateful, intelligent and ever-energetic, munificent and

·कामन्दकीय नीतिसारः
219
affectionate makes an enemy invincible (extremely difficult to be won
over).
विग्रहे (साध्या साध्य विभागं यातव्यस्याभिधातुमाह-कुलेति। य" कुलोनः स परिजनन
प्ररित्यज्यते (परित्याजत)। सत्यममृषावादिनं तस्य विश्वसन्ति। उदार उतकृयो विक्रमः शौर्य
यस्य स हि स्थिरलक्ष्मीको भवति । स्थिरश्चापलरहितः प्रतिष्ठितत्वादाश्रयणीयो भवति । कृतास्योपकारे
सर्व एव प्रवर्तते। धृतिमन्तमविषादिनमूजितं च प्राणसमन्वितम् । अतीव दातारं विक्रमादित्यसमानम् ।
उपेतवत्सलं शरणागतवत्सलम् । इत्याद्याभिगामिकगुणयुक्तं सुदुःप्रसाधमसाध्य प्रवदन्ति विद्विषम् ।
तेन सह विग्रहो न कार्य इति भावः ॥४१॥
11 योऽकुलीनः स परिजनेन परित्यजते
असत्यता निष्ठुरताऽकृतज्ञता भयं प्रमादोऽलसता विषादिता।
वृथाभिमानो पतिदीर्घसूबता तथाङ्गनाक्षादि विनाशन श्रियः ॥ ४२ ।
३७ वृथाभिमानोऽपि च दीर्घ
42. Whereas untruthfulness, cruelty, ingratitude, fearfulness
(cowardice), carelessness, idleness, cheerlessness (pessimism), false pride,
procrastination and addiction to passions of lust for women and gamb-
ling (on the part of a ruler) cause ruination of his prosperity (and he is
easily defeated and destroyed).
विग्राह्य रिपुमभिधातुमाह-असत्यतेति। असत्यता, निष्ठुरता, अकृतज्ञता, भयम्, प्रमाद
हति शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तिरत्र प्रमाद इष्यते । जलसता, विषादिता। वृथाभिमानोऽसत्याहहारः।
दीर्घसूत्रता जड़ता। तथानाक्षादि च निरवशेषं व्यसनजातं विनाशनं श्रिय इत्यादि समुद्यको रिपुः
साध्यः सुविग्राह्य इति ॥४२॥
इति स्म दोषान्वितमाशु षिविषं विशक्तियुक्तो विजिगीषया प्रजेत् ।
अतोऽन्यथा साधुजनस्य" सम्मतं करोति'०
विद्वानुपातमात्मनः॥४३॥
साधुजनेष्वसम्मतः
५० करोत्यविद्वान
43. Observing these defects in an enemy the Vijigisu equipped with
his three powers (Saktis,-Prabhusakti, Mantrasakti and Utsahasakti)
promptly marches against him. As otherwise if he acts according to the
dictates of dishonest people (counsellors) due to his lack of intelligence
he will bring about his own destruction.
यानकालमाह-इति स्म इति। इत्यनन्तर दोषान्वितमाशु विद्विषं शत्रु त्रिशक्तियुक्तः।
अतोन्यथोकप्रकार विना असाधुजनेषु सुसम्मतः करोति अविद्वानुपघातमात्मनो विग्रहानुष्ठानादिति
शेषः ॥४३॥

·290 कामन्दकीय नीतिसार समन्वितो राज्य पदोधिनीषया पक्षणे/क्षित मण्डलक्रियः । इम नृपो विग्रहमार्गमास्थितः स्थिरोधमा सम्प्रयतेत सिद्धये ॥ ४४ । इति विग्रहविकल्पोनाम पायदशं प्रकरणम् । इविकामन्दकीये नीतिसारे विग्रह(वि)कल्पो नाम दमाः सर्गः॥ . 44. Desirous of elevating the status of his already well organised state and keeping himself well-informed through the spies of the movements of his mandala (internal elements and external powers), a ruler (vijigişu) should wage war against his enemy with firm resolve and energy for achieving sure success. उपसंहरमाह-समन्वित इति। राज्यपदोमिनीषया राज्याच पदय, तयोरुभिणीषया समुमित- करणेच्छा, तया समन्वितः युक्तः। चरेक्षणः चारचक्षुषा वीक्षितमण्डलकिया वीक्षिता पर्यवेक्षिता मण्डलानां क्रिया चर्या येन सः। स्थिरोधमः ढ़ोद्योगः नृपः, इमं विग्रहमार्ग संग्रामपद्धति आस्थितः माश्रितः सन् सिखये स्वाभीष्टसाधनाय सम्प्रयतेता सम्यकसिद्धये प्रयत्न कुर्यादिति ॥४॥ इति पदशं विण्हविकल्पप्रकरणम् ।। इति कामन्दकीय नीतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारियां विग्रहविकल्पोनाम वामः सर्गा ·एकादयः सर्ग: यानासनद्वैधीभावसंश्रयविकल्पप्रकरणम् । उत्कृष्टबलवीर्यस्य विजिगीषोर्जयेषिणः । गुणानुरक्तप्रकृतेर्यावा यानमिति स्मृतम् ॥१। Sarga-XI Prakarana 16. Yanäsanadvaidhibhāvasarirayavikal pa [ Varieties of Marching, Encamping, Dual movement and Political alliance or seeking protection of the stronger power ] 1. Desirous of victory. (jayaisinah) when a Vijigisu monarch equipped with a very strong and brave army and supported by his prakſtis (internal elements of the state) loyally devoted to him for his excellent qualitias, sets out on a march (against his enemy), it is called Yana (marching). विप्रहविकल्पमभिधाय पाइगुण्ये यानगुणं प्रतिपादयितुमाह-उतकृष्टेति। उत्कृष्टमत्यूत्तमं, बलं वीर्य' च यस्य विजेतुमेषणशीलस्य । जयैषिणः नैतत्पुनरुक्तं, विशेषप्रतिपादनार्थमेतत् । नेच्छामात्रेण जयमृच्छति किन्तु कर्मणा विजयसाधनानामनुष्टानात्। गुणानुरक्तप्रकृतिः गुणैः प्रकृति- सम्मदुक्तैराभिगामिकैश्वानुरक्ताः प्रकृतयो यस्य । यात्रा यातव्यं प्रति प्रस्थानं यानमिति स्मृतमन्यथा तुगमनमात्रमेव फलाभावात् ॥१॥ 1 विजयमाशासानामनुष्ठानात् अन्यथा विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः । उपेक्षा वेति निपुणेर्यानं पञ्चविघं स्मृतम् ॥२॥ . 2. According to experts there are five kinds (varieties) of Yana, viz., Vigshya, Sandhāya, Sambhūya, Prasangata and U pekșa. यानभेदानभिधातुमाह-विगृह्योति। विगृपयानं, सन्धाययानं, सम्भूययानं, प्रसनयानं, उपेक्षायानं चेति यानं पञ्चविधम् ॥२॥ विगृह्य याति हि यदा सर्वाञ्छनोर्गणान् बलात्' । विगृह्ययान यानधास्तवाचार्याः प्रचक्षते ॥३॥ 'सर्वाञ्छत्रुगुणान्वली

·४22
कामन्दकीय नीतिसारः
अरेमिवाणि' सर्वाणि स्वमिवैः सर्वतो बलात्।
विगृह्य 'वाभिगमन विगृह्यगमन स्मृतम् ॥४।
.
१ अरिमित्राणि
बारिगमनं
3. When the powerful Vijigisu undertakes a march against an enemy
well equipped with necessary qualities (personal valour as well as the
support of prakstis), it is designated as Vigghya yana by experts in troop
movements, yānajild (i.e., masters in military science)..
4. Marching furiously against all the allies of the enemy
(arermitrdņi sarvāṇi) along with one's own allies (szlamnitraih), is also
known as Vigrhya-gammana (synonymous with yana).
विगृह्य यातीति। विगृह्य याति हि यदा सर्वान् शत्रुगुणान् शौर्यत्यागादीनाभिगामिकान्'
स्वगुणैः। यदा ते आच्छादिता भवन्ति तदा ते विजिगीषुणा विशेषात् विजिता (गृहीताः) एवं
भवन्तीति विगृह्य याति हि यदा बली शक्तिभिरभ्युपचितः तदा विगृत्ययानं यानहा आचार्याः
प्रचक्षते ॥३॥
विगृह्ययानं द्वितीयं व्याख्यातुमाह-अरेमिंत्राणीति । इति प्रतीतम् ॥ ४॥
शौर्य त्याग सत्यादीन् ; शौर्यत्यागादीनि कानि...च्छादितादितानि...तदा
सन्धायान्यन 'यावायां पाणिप्राहेण शत्रुणा।
सन्धायगमन प्रोक्तं तजिगीषोः फलार्थिनः ॥५॥
[सन्धाय सामरिभिश्चेष्टा संरोधकारिभिः।
यदन्यत्र रिपो यान सन्धायगमन हि तत् ॥ ]
8
4
या यात्रा
* This verse does not occur in the B.I. text, but restored from the
Trivandrum and Anandasrama editions.
5. When the vijigisu aiming at sure results (phalarthinah)
marches forward against the enemy after making an alliance (treaty)
with the pärşnigraha (his enemy on the rear, naturally a friend of the
enemy, who has to be appeased so that while marching forward his terri-
tory would not be attacked from the rear), it is called Sandhaya-gamana.
( When a compact is formed with ari (the enemy in front) and march
is undertaken against an enemy on the other direction it is Sondhaya-
gamana.)
सन्धापयानमाह-सन्धायान्यत्र इति। अन्यत्र शश्चन्तरपराभवार्यायां यात्रायां पाणिग्राहेण
पृष्ठयतिना शत्रुणा सह सन्धाय यत् यानम् इति शेषः। सन्धाय गमनं सन्धाययानम्। फलापिनः
शवन्तर परामवरसफलमपेक्षमानस्य ॥५॥

·. कामन्दकीय नीतिसारः 228 एकीभूय यदेकन सामन्तः साम्परायिक "शक्तिशौचयुतैर्यानं सम्भूयगमनं हि तत् ॥ ६ । उभयोरपि' यदयान छयो: प्रकृतिनाशने । सम्भूययान तत्प्रोक हनुमत्सूर्ययोरिष॥७। [उभयत्र तु या याना यो प्रकृतिनाशने । सम्भूययानं तत् प्रोक्तं रामसुप्रीषयोरिव । अल्पसारानुपादाय प्रतिहाय फलोदयम् । गम्यते यत् परं जेतुम् सम्भूयगमनं हि तत् ॥ ८॥ • यदेकत्र • सामवायिकैः शौर्यशक्तिगुणैर्या ; शक्तिकोशयुतैर्या ; गतैर्यानं 7 उभयारौ तु वा यानं । सम्भूयगमनं प्रोक परान् 6. When a collective march is unólertaken by the Vijigișu consolidating the forces of his sumantas (or subordinate chiefs and compatriots), known for their valour and integrity (sakti-sar.ca-yuta), it is Sambhayagamana. 7. Again when a compact is formed between the Vijigişu and his enemy to march against a common enemy threatening to damage the prakrtis (the state with its complements) of both (dvayoh prakrtinā sane) it is also called Sambhūyagarnana, as was the case with Hanumat and Sürya (forming a compact against Rāhụ). The case of alliance between Rāma and Sugriva is also taken to be an illustration of Sambhaya-gomana. 8. When the Vijigisu enlists the support of allies of weaker resources (alpasaran) assuring them of reward on success of the venture and marches with them to conquer the enemy it is another type of Sambhaya-gamana. सम्भूययानमभिधातुमाह-एकीभूयेति। एकीभूयैकमतेन यद् यानमेकत्रकस्मिन्यातव्ये। सामन्तै म्यनन्तरैः। सामवायिकैः समवायेन प्रत्यशप्रहणेन चरन्ति ये तैः सह। शक्तिशौचयुतैर्यान सम्भूय गमनं हि तदिति ॥६॥ द्वितीय सम्भूययानमाह-उभयोरपीति । उभयोरप्यरिविजिगीष्वोररिस्भयारिवद्विषय यानमुभयो- रपि प्रकृतिनाशने जाते सति। प्रकृतिरादित्यस्य मण्डलम्, हनुमतो मुखमण्डलम्, तमाशने सजाते, ततः सूर्यो हनुमता सन्धाय राई जेतुं गत इत्युदाहरणं हनुमत्सूर्ययोरिति पौराणिकाः ॥७॥ तृतीयं सम्भूयानमाह-अल्पसारेति। अल्पं सारं शकीनां वीर्य विश्रतः सामन्तानुपादाय । प्रतिज्ञाय आते फले इदमित्युत्ता फलोदय गम्यते यत्पर यातव्यं जेतुं सम्भूयगमनं हि तदिति ॥८॥ • यानन्तुभयोरपि ।

·224 कामन्दकीय नीतिसार अन्यत्र प्रस्थितः सङ्गावन्यनेष व गच्छति। प्रसङ्गयानं तमोक्तमव शल्यो निदर्शनम् ।। ॥ त्रैव हि ; वापि 9. Setting out for the achievement of a purpose, if (for some reason or other) the movement is directed towards another, it is known as Prasamga-yāna. The case of Salya (the Madra ruler, who set out for joining the ranks of his nephew Yudhisthira in the Kuruksetra, was pursuaded by Duryodhana to join the latter) is an apt iliustration. इदानी प्रसङ्गतो यानमभिधातुमाह-अन्यत्रेति । अन्यत्र यातव्यमुद्दिश्य प्रस्थितोऽन्यत्र गच्चति । प्रसङ्गयानं तत्प्रोक्तम् । शल्यस्य दुर्योधनं यातव्यमुद्दिश्य प्रस्थितस्य दुर्योधनेनोपकारैरात्मसात्कृतस्य युधिष्ठिरो यातव्यः संवृत्त इति प्रसङ्गयानमिति ॥६॥ रियातस्य बलिनः सम्प्राप्याविष्कृत " फलम् । उपेक्ष्य तन्मिवयानमुपेक्षायानमुच्यते ॥१०॥ निवातकवचान् हित्वा हिरण्यपुरवासिनः। उपेक्षायानमाथाय निजघान धनञ्जयः ॥ ११ ॥ 100 सम्प्राप्यारिकृतं 10 रिपोः 100 ते हितद्यान 10. The U pekṣayāna (the expedient of indifference) is so called as the Vijigisu disregarding chance of his sure success against the assailed enemy, directs his movement against the latter's strong ally. 11. Dhananjaya (Arjuna, the third Pandava) having defeated the Nivātakavacas (a clan of demons) adoptedl upekṣāyana towards them (i.e., let them go scot free) and fell upon the dwellers of Hiranya pura (the Golden city, the abode of a powerful tribe of demons, allies of the said Nivātakavacas) and crushed them all. उपेक्षायानमभिधातुमाह-रिपुमिति। रिपुं यातस्य बलिनः बलवतो विजिगीषोरित्यर्थः । आविष्कृतं प्रकटितफल विजयरूपम्। सम्प्राप्य प्रतिलभ्य । उपेक्ष्य विजितं पलायमानम् आसममपि शत्रु हित्वा इत्यर्थः ॥१०॥ अत्र निदर्शनमाह--निवातकवचानिति । निवातकवचाः प्रचण्डदानवाः। तमिहणार्यमिन्द्राशया धनजय भासमानपि निवातकवचान हित्वा परित्यज्यासायास्तन्मित्राणि हिरण्यपुरवासिनो' दानवामिज- पान निपातिता इति पौराणिकी वार्ता । धनमयोऽर्जुन इति ॥ ११ ॥ •पौलोमकालमा ।

·कामन्दकीय नीतिसारः 226 स्त्रियोऽय पान मृगया तथाऽक्षा देवोपघातच बहुप्रकार। इति प्रदिष्ट व्यसन बनेन समन्वितो यो व्यसनी सगम्यः॥ १२ ॥ 12. Lust for women, drinking, hunting and gambling (dice play) as well as affliction by various natural calamities (that are ordained by Destiny, Daivo paghata) are known as vyasanas (vices). He, who is under the influence of any one of these vices is a vyosani and should be marched against. यानभेदानभिधाय यातव्यलक्षणमाह-स्त्रिय इति। स्त्रिय इति स्त्रीव्यसनम् । पानं पान- व्यसनम्। मृगया पापद्धिः। तथा अक्षा द्यूतानि। दैवोपघातश्च दुर्भिक्षमरकादिहुप्रकारः । इत्येवंप्रकारमन्यदपि व्यसनं सम्प्रदिष्टम् । अनेन समन्वितोऽरिर्व्यसनी। स च गम्यो यातव्यो भवति सुखोच्छेद्यत्वात् ॥१२॥ परस्परस्य सामर्थ्याविधातादासनं स्मृतम् । अरेच विजिगीषोश्च तत् पञ्चविधमुच्यते ॥ १३ ॥ 11 सामर्थ्य विधाता 13. When it is observed that the striking power (or the power to inflict damages) of both the Vijigisu and his enemy is identical, the former undertaking a march should take recourse to asana (encampment or laying a siege). Asanas (or the forms of it) are said to be of five kinds (viz., Vigrhyāsana, Sandhāyāsana, Sambhayāsana, Prasamgāsana and Upeksāsana). आसनमभिधातुमाह--परस्परस्येति । अरेच विजिगीषोश्च परस्परसामर्थ्य विघातादितरेणेतरस्य तदा या अवस्थितिः तदासनम् । तदपि षञ्चविधमेव ; तद्यथा-विगृयासनं, सन्धायासनं सम्भूयासनं, प्रसासनमुपेक्षासनमिति ॥ १३ ॥ भन्योन्याक्रान्तिकरणं विगृह्यासनमुच्यते। अरिं विगृह्यावस्थान विगृह्मासनमुच्यते ॥१४॥ यदा दुर्गस्थितः"शवप्रहीतु नैव शक्यते । विगृह्यनं तदासीत च्छित्यास्थासारखीवधान् ॥१५॥ विच्छिनधीवधासारं प्रक्षीणयवसैन्धवम् । विगृह्यमानः प्रकृति कालेनेष वशमयेत् ॥ १६ । 10 दुर्गगतः 1"विगृह्य वा स्थान 180नच 10 सेन्धनम् 14 हत्वास्यांसारवीवधौ विरज्यमानप्रकृति ·226 कामन्दकीय नीतिसार . 14. When both the Vijigişu and his enemy encamp their forces ready for attacking each other it is called Vighyāsana. Encampment of the forces (laying a seige) after invading the enemy territory is another form of Vigyhydsana. 15. Finding it difficult to capture the enemy holding out from the secure shelter of his fort (durgasthita), the Vijigisu should lay seige around it so as to cut off the support of his allies (asāras) by blockading the routes of supply to it (vivadha). 16. Cut off from his asäras (due to interception by the Vijigīşu), and suffering from shortage of provisions (pava-saindhavam, grains and salt, due to blockade of supply routes) ( the use of the term hinavegaśvam, noticed in the communtary, does not seem to be appropriate ), the besieged ruler, faced with the discomfiture of his prakytis (vighyamõna prakſtin), ultimately (in course of time) is compelled to surrender. तत्र विगृह्मासनमाह-अन्योन्येति । अरिविजिगीष्वोरन्योन्य यदाक्रान्तिकरणं चेटाया विघातनं. तद् विगृह्मासनम् । विग्रहान्तःस्थयोरेव सामर्थ्यविधाते सति यदासनं तद् विगृह्मासनमेवारि' विगृह्य कारणापेक्षया यत्स्थानं तदपि विगृह्मासनमुच्यते ॥१४॥ यदेति। यदा दुर्गस्थितः ( दुर्गगतः ) शत्रुः ग्रहीतुं नैव शक्यते तदा। आसारोमित्रबलमुच्यते। "स्वदेशादागच्छति वीवध" इति कौटिल्यः। मित्रादिप्रतिबलात् स्वदेशादनु पश्चाद् यदकवनाद्या गच्छति। तच्छिन्नविच्छिमावासार वीवधौ कृत्वा यदासीत तदपि विग्रयासनमिति ॥ १५ ॥ दुर्गनिरोधे विधेयमाह-विच्छिन्नेति। प्रक्षीणयवसैन्धवं होनवेगाश्वम् । अत्र सैन्धवपदं बल- सामान्यस्य उपलक्षणम् । विभज्यमानप्रकृति ( विरज्यमान प्रकृति वा)। विगृह्यमानप्रकृति इतिमूलम् । पृथग्भूतराज्यसाधनम्। स्पष्टमन्यत् ॥१६॥ • विधात विधानं 'विगृह्मासनमेकमरिं • यदवस्थानं तच्छिनविच्छिन आसार अरेच विजिगीषोध विग्रह हीयमानयोः। सन्धाय यदवस्थान" सन्धायासनमुच्यते ॥ १७ ॥ निवातकवः सार्द्ध रावणः शत्रुरावणः। ब्रमाणमन्तरा कृत्वा सन्धायासनमालितः॥१८॥ 17 समवस्थान 10 मन्तरे 17. When both the Vijiyisu and his enemy, suffering from identical losses in a war, call a truce and continue in an entrenched position, it is called Sandhayasana. 18. By way of illustration it is stated that Ravant., the vanquisher of his enemies, while fighting with the Nivātakavacas had to call a truce with Lord Brahmā as hostage and adopt sandhyāyāsana, ·कामन्दकीय नीतिसार 297 . 10 व्यवस्थान सन्धायासनमभिधातुमाह-अरेच इति। सष्टम् ॥१७॥ अस्योदाहरणमाह-निवातकवचैरिति। निवातकवचैः सह रावणस्य विप्रहे सति रावण- स्तैराकान्तो ब्रह्माणं गोत्रगुरुमन्तरेण प्रतिभुवं कृत्वा शत्रुरावणोऽपि रावणः सन्धायासनमास्थितोऽन्यथा निवातकवविनाश्यते स्म इति एतदपि सन्धायासनम् ॥ १८ ॥ उदासीने मध्यमे व समानप्रतिशड्या। एकीभूय समुत्थान" सम्भूयासानमुच्यते ॥ १६ । उभयारिहि वाञ्छत विनाशमुभयोरपि । सम्भूयेन' प्रतिव्यूहेदधिकं तत्वधर्मणा ॥२० । 20 उभयारिं हि वाष्छन्त सम्भूयेनं ० सर्वसम्पदा ; सङ्घधर्मणा 19. Apprehending hostile actions from both the Madhyama and Udasina rulers (apparently stronger than the Vijigīşu and his enemy), when the Vijigīşu and his enemy form a compact (ekibhūya) to resist it is called the Sambhayasana. 20. When the Ubhayarn (or the Madhyama, who is hostile to both the Vijigişu and his enemy) is desirous of (or designs a move for) crushing both of them, they should form an alliance with a power stronger than him (the Madhyama) and organise a united resistance (sambhayená prativyähed) pooling all resources. सम्भ्यासानमभिधातुमाह-उदासीने इति। उदासीनमध्यमौ कृतलक्षणौ। समान प्रतिशड्या यदि समानोऽपि कारणादभियोका स्यात् तच्छकया उदासीने मध्यमे विषयभूते व्यवस्थानं (समुत्यानम् इति मूलपाठम् ) सम्भूयासनमुच्यत इति प्रतीतम् ॥ १६ ॥ उभयारिहिति। यथा उभयारिरत्र मध्यमविशेषः। तं विशेषेण वाग्छन्तमिच्छन्तं विनाश उभयोरप्यरिविजिगीष्वोरुपचितशक्तित्वात् तदा बहुभिः सम्भूयेनमुभयारि प्रति व्यूहेत् प्रतिबलयेत् । अधिक बलवत्तरमिति। सङ्घधर्मणा सत्तोक्तन्यायेनेति ॥ २० ॥ यियासोरन्यमन्यव प्रसङ्ग नेह केनचित् । आसनं यत् तदर्थ: :प्रसङ्गासनमुच्यते ॥ २१॥ ११. प्रसन हि 21. In course of marching against an enemy, if the Vijigisu, for some reason or other, halts and encamps at an intermediate station it is designated by experts (orthajñaih, in military science) as Prasamgåsana. प्रसशासनमभिधातुमाह-यियासोरिति। यियासोरन्य यातुमिच्छोः प्रसन कार्यान्तरेण अर्थ- लाभानर्थप्रतीकारादिना यदासन तत्प्रसशासनमुच्यते अर्थः शास्त्रवेदिभिरिति ॥२१॥ १७ केवलम् ·28 कामन्दकीय नीतिसार 361 भास्ते प्रेक्ष्यारिमधिकमुपेक्षासनमुच्यते । उपेक्षा कृतवानिन्द्रः पारिजातमहं प्रति ॥ २२ ॥ उपेक्षितस्य चान्येस्तु कारणेनेह केनचित् । आसनं रुक्मिण इव तदुपेक्षासन स्मृतम् ॥ २३ ॥ १. अथोपेक्ष्यारिमधिक १० चान्येन ; वान्येस्तु कारणेनैव तद्ध्युपेक्षासनं 22. The show of indifference to a more powerful rival is called the Upeksāsana. Just as Indra (the Lord of Gods) displayed indifference to the carrying off of the Parijata flower (the celestial flower that blossoms in the Nandana grove of the Heavenly Domain). 23. When a ruler for some reason or other adopts indifferent attitude (remains inactive) to some apparently culpable action, as had been done by Rukmin (the brother of Rukmini, at the time of her abduction by Krşņa) it is called Upeksäsana. उपेक्षासनमाह-आस्ते इति । अत्राभियुक्तोऽरिमधिकं दृष्ट्वा आस्ते उपेक्षां कृत्वा तदुपेक्षासनम् । यथा उपेक्षा कृतवानिनः पारिजातमहं प्रति। ततः प्रतियात-रुक्मिणी-सत्यभामासभिधौ वासुदेवाप्रती नारदः पारिजातमहरीमदृश्यमानचिक्षेप, हरिकरस्थितायां च मजया समकालमेव भार्याद्वयेनाभ्यथितेन रुक्मिण्ये दत्तेति सत्यभामया, यस्येयं मारी तेन क्षेण विना मदन्तिक नागन्तव्यमिति तदर्थ वासुदेवेन विध्वस्ते नन्दने इन्द्रणोपेक्षणं कृतमिति ॥ २२ ॥ द्वितीयमुपेक्षासनमाह-उपेक्षितस्येति। अन्येन महादिना कारणेन उपेक्षितस्य यदासनं तदुपेक्षासनं रुक्मिण इव, वासुदेवेन रुक्मिणीहरणे क्रियमाणे परिभवादिकमङ्गीकृत्य महात् रुक्मिणीभ्रात्रा उपेक्षासनं कृतमिति ॥ २३ ॥ 10 अन्येन अमहादिना बलिनोषितोमध्ये वादात्मानं समर्पयन् । हैधीभावेन वर्तत काक्राक्षिवदलक्षितः ॥ २४ । यापयेद् यलमास्थाय सनिकृष्टमरिन्तयोः। उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरम् ॥ २५ । यदा द्वावपि नेच्छेता संश्लेषं जातसंविदः । सदोपगच्छेत् तच्छनुमधिकं वापि संश्रयेत् ॥ २६ । सनिकृष्टतरस्तयोः, तर तयोः ० संविदा ० तदोपसर्पस्तच्छ; तदोपसत्. तच्छ ११॥ वासमाश्रयेत् १० समर्पयेत् .

·कामन्दकीय नीतिसारः 229 - 24. When attacked by two powerful enemies from either side (finding his own means of resistance inadequate), a ruler submits to both with flattering words only (so as to deter them from open hostility) and reniain stationed in his own fortifications (biding for an opportune moment), adopting (the asana of) dvaidhibhava or double dealing like the crow's eyeball (kakaksivad-aluksito, which moves between the right and left sockets as necessary) and of course keeping it undetected, 25. In case of imminent attacks from either direction, the assailant who advances to the nearest position should be made to desist from his move by offer of or promises for subinission only (but adopting dvoidhibhāva). But when both of them launch simultaneous attacks, the ruler should submit himself to the stronger of the two. 26. When both the adversaries 'see through the game of the assailed ruler and convinced of his duplicity do not like to accept his overtures (of submission), the latter should seek alliance with some enemy of the assailants, failing which, he should subunit himself to the stronger of the two (sariiśrayet). द्वैधीभावं गुणमभिधातुमाह-बलिनोरिति । बलिनोः शक्तिलयसम्पनियोः द्विषतोर्मध्ये वाचा वाङ्मात्रेणैवात्मानं समर्पयन् न कर्मणा, प्रत्येकमहं त्वदीयो यन्मम किञ्चित्त्वदीयमेवेति। वाच्यय मित्र- भावो हृदि तु शत्रुभाव इति द्विधाभवनम् द्वेधीभावस्तेन वर्तेत आत्मरक्षार्थ काकाक्षिवदलक्षित इति । यथा काकाक्ष्येकं वामदक्षिणपार्श्वयोः समकालमेव परिदृश्यमानं न लक्ष्यते किमेकं द्वे वेति एवंभावं द्विरधिष्ठानं धारयेत् एको द्वैधीभाव इति ॥ २४ ॥ तत्र विधेयमाह-यापयेदिति। प्रयन नालक्षितः, सनिकृष्टतर' तयोद्विषतोर्यः सनिकृष्टः तं, काल- यापनया प्रतिपन्नश्चैव करोमील्याशाप्रदर्शनेन कालं यापयेदित्यर्थः । उभयोरेपि विश्वासाभावात् सम्पाते बलवत्तर त्राणार्थ सेवेतेति ॥२५॥ यदेति। तथा यदा द्वावप्यरी जातसंविदौ वचकोऽयमिति जातविश्वासौ11 संश्लषं सन्धि नेच्छेतां तदोपसपेत्तयोः शत्रु परित्राणार्थ तदभावेऽप्यधिकमाश्रयं व्रजेदिति ॥ २६ ॥ 11 जाताविश्वासौ वैधीभावो विधा प्रोक्त स्वतन्त्रपरतन्वयोः। स्वतन्त्र उक्तो बन्यस्तु यः स्यादुमयतनः ॥ २७ । 27. Dvaidhibhāra is described to be of two kinds, viz., Svatantra (the policy is adopted by one of his own volition) and Paratantra (i.e., adopted at other's guidance or clirection). The Svatantra form has been lescribed above, and the other form (i.c., the Paratantra form) is to be iklopted on reports froin the agents under the employ of both (the adversary and the ruler, Ubhajar'ctanah, a double agent), द्वधीभाव इति। द्वधीभावोगुणः आचार्यविधा प्रोक्तः । एक: स्वतन्त्रोऽपरः परतन्तः ।

·280 कामन्दकीय नीतिसार तयोः स्वतन्त्र-परतन्त्रयोर्मध्ये स्वतन्त्र उको योऽनन्तरं स्ववशौ यत्र रक्षा सम्पद्यते तत्रैव यातीति । अन्यस्त्विति परतन्त्रः यः स्यादुभयवेतनो मृत्यादिः सोऽपि स्वामिद्धयवेतनं गृहन् एकस्सिन् गृहीत पुत्रदारे नियति, द्वितीयाय दुखतीति ॥२७॥ उच्छिद्यमानो बलिना निरुपाय प्रतिक्रियः। कुलोचत सत्यमार्यमाश्रयेत बलोत्कटम् ॥ २८ ॥ तदर्शनोपास्तिकता नित्यं तद्वाषभाषिता। तत्कारिता प्रश्रयिता वृत्तं संश्रयिणः स्मृतम् ॥ २६ । [अतःपरम एकादशसर्गस्य पञ्चदशश्लोका द्वादशसर्गस्थ च सप्तलोका मुद्रितपुस्तके न लभ्यन्ते । ते टीकायामनुसारेण लिख्यन्ते।] विनीतवत् तत्र काल गमयित्वा गुराविव । तत्सङ्गात्" परिपूर्ण सन् क्रमेण स्वयशो भवेत् ॥३० दद बलं वा कोश वा भूमि वा भूमिसम्भवम् । आश्रयेताभियोकारं विसन्धिमनपाश्रयः ॥३१ । सर्वाणि चैतान्यातः सन् दद्यात् त्राणार्थमात्मनः । युधिष्ठिर इवैत्यन्ते" पुनर्जीवन वसुन्धराम् ॥ ३२ । कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभासते। इति जीवन्तमानन्दो नर वर्षशतादपि ॥ ३२ क। त्यजेत् फुलार्थे पुरुषं ग्रामस्याथै फुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्याथै विचार्य पृथिवीं त्यजेत् ॥ ३२ ख । ३० कुलोद्गतं 100संश्रयिणां ३० प्रतिपूर्णः 390 भूति सम्भवाम् "आश्रयेदभियोकार ." रनपाश्रयः तत्प्रसङ्गात् समापूर्णः ३१ दद्याद 8. इवानोति 28. Apprehending total destruction (as a result of invasion) by a powerful enemy, and finding himself absolutely helpless (in putting up any resistance), the (assailed) ruler should seek protection of a more powerful ruler of noble family (kulodgator), who is truthful (who keeps his promises), an Aryla (or a follower of vedic tradition and culture). 29. The duties of one taking recourse to samiśraya or protection (of the stronger power) are, to be in worshipful attitude in his presence,

·कामन्दकीय नीतिसारः
291
to be always united with him in his thoughts and designs (nityarin
tadbhava-bhavita tatkarita), to render service to him and be courteous to
him.
( Hereafter 15 ślokas of Sarga XI and 7 of Sarga XII are omitted in
the B.I. edition. Those are however restored from the manuscript and
the tīk, and given a continuous numbering 30-42 inclusive of 2 supple-
mentaries (32A and 32B). According to the tika Sarga XI ends with
śloka 42, which we have followed. The B.I. edition incorporates slokas
of Sarga XII including the 7 wanting ślokas in Sarga XI. We have
separated Sarga XII indicating the original edition numbers within
brackets after each śloka. )
30. The protected ruler should treat the protector as respectfully as
une would do his Guru (the spiritual preceptor) and keep his company
devotedly till such time as would enable him to get back control of his
own self (to gain independence).
31. (Finding no other alternative) an assailed ruler should seek
alliance with the very assailant by surrendering to him his army or trea-
sury or land and its products, as it is injudicious to remain without a
protector (anopāśrayah).
32. Afflicted by perilous circumstances the ruler should forsake
everything (i.e., all his resources) in order to save his own self (so that,
if alive those may be regained under a favourable situation). King
Yudhisthira (having lost everything to the Kauravas) later regained his
kingdom.
32A. An inspiring popular verse (laukiki) says that a living man is
likely to secure happiness even after the lapse of a hundred years (i.e.,
at a future date, as one's sufferings and joys move in a cyclic order).
32B. (It is also said that if such a contingency arises) a particular
person (however near and dear) should be forsaken in the interest of the
family (kula), the family should be forsaken in the interest of the village,
and the village should be forsaken in the interest of the country
(janapada). But for the larger interest of self-preservation he may even
abandon his own life after careful deliberation.
संश्रयगुणमभिधातुमाह-उच्छिद्यमान इति। बलिना अत्युपचितशक्तिना अभियोग उच्छिा-
मानः। निरुपायप्रतिक्रियस्तत्र व निरुपाया प्रतिक्रिया यदा स्यात् तदा संश्रयवृत्तिरिष्यते 'महादोषो
हि विशिष्टबलसमागमो राज्ञामिति' वचनात् । उपायान्तरे विद्यमाने संश्रयो नेष्यत इति भावः। तदा
कुलोद्गत, कुलीनस्य नाकायें मतिः प्रवर्तत इति। सत्यममृषावादिनमार्यमनतिसन्धायकं श्रयेत बलोत्-
कटमभियोक्त्रपेक्षया बलेनोत्कटमात्मरक्षामिति ॥ २८॥
संश्रयिणो विधेयमाह-तदिति। तदर्शने आश्रितदर्शने साष्टाङ्गप्रणामपूर्वकाराधनशीलता।
नित्यं तनावमाविता तथा चोकम्-"यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि तं नरः। अन्तः प्रविश्य
मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥” इति। तत्कारिता प्रश्रयिता एतत संश्रयिणः स्मृतमिति ॥ २६ ॥

·292 कामन्दकीय नीतिसार विनीतवदिति। तत्र संश्रिते विनीतवत् न तु परमार्थतो विनीतः किश्चित्काल गमयित्वा गुरारिख तत्सङ्गात् संश्रितसम्बन्धात् परिपूर्णः शक्तिभिरभ्यूच्छ्रितः सन् क्रमेण स्ववशो भवेत् तश्चित्त मेवाराध्येत्यर्थः ॥ ३०॥ उकगुण संश्रयाभावे विधेयमाह-दददिति। आश्रयेत गत्यन्तराभावेऽभियोकार विसन्धिरन- पाश्रय इति प्रतीतम् ॥३१॥ सर्वाणीति। सर्वाणि बलकोशदण्डादीनि, आर्तः सन् दद्यात् त्राणार्थमात्मनः । यत्रात्मा जीवनवशिष्यते। युधिष्ठिर इवेत्यादि प्रतीतम् ॥ ३२ ।। तदेव प्रकारान्तरेणाह-कल्याणीति। स्पष्टम् ॥ ३२ क । सर्वथा आत्मरक्षा कर्तव्येति प्रकारान्तरेण कथयति-त्यजेदिति। विचार्य आत्मनाश सम्भावनायां विविच्य उपायान्तराभावे पृथिवीं अपि त्यजेत् । प्रतीतम् अन्यत् ॥ ३२ ख ॥ 11 पूर्विकाराधनशीलता निष्पतेदात्मलाभे या व्यसने वा रिपोः श्रितः । प्रहरे वा बलीयस्या सैंया वृस्था बल रिपुम् ॥ ३३ । नाकारणात् सङ्गमेयात्" ज्यायसा चेतरेण था। क्षयव्ययकृतात् दोषात् विश्रम्भ "द्रोहजादपि ॥३४॥ संयोगहेतुना गत्वा विश्वसेन पितर्यपि, विश्वासमागते" साधौ प्रायो हुए न्त्यसावः ॥ ३५ । .०श्रियः .०० वाऽवलीयस्या ab वा काल उत्थितः सामियाज्ज्यायसा वेतरेण वा 370वित्रम्भ संयोग .७पितर्यपि न विश्वसेत् "मागत सन्तं 33. A ruler (having taken recourse to savinsraya) gaining sufficient power and resources for himself or finding the enemy (i.e., to whom he has taken samśraya under force of circumstances) under the influence of vices (vyasana), should rise to the occasion and like a lion (saimhya vyttya) pounce upon the latter (to crush him altogether). 34. Without sufficient reason 110 union (of the nature of samśraya) should be sought for with a stronger adversary or for the matter of that with any adversary, as that is likely to entail in unnecessary wastage of resources as well as in drainage of money in satisfying the latter's demands) and after all it may lead to treacherous rivalry (droha): 35. For the purpose of union (i.e., in seeking shelter) a ruler should not trust even his own father (what to speak of others). Gaining confidence of the good-natured person, dishonest people often betray him, ·कामन्दकीय नीतिसारः 988 19 प्रकारान्तरेणाह-निमवेदिति। आत्मलाभे आत्मोत्कर्ष सति निमतेत् तमभियोचारमाका- मेत्। वा अथवा रिपोः व्यसने श्रितः, प्रहरेद्वा बलीयस्या संख्या वृत्त्या पलिन रिपु काले प्रहर्तव्यकाले, उच्छियत इति ॥ ३३॥ कारण विना प्रतिद्वन्दिभूपेन न संगन्तव्यम् इत्याह-नाकारणादिति। कारणाद्विना सामं नेयात् न गच्छेत् ज्यायसा विशिष्टवलेन च इतरेण दुर्बलेन वा समानवलेन वा। कस्मादित्याह-क्षयव्ययकृतात, क्षयः पुरुषवाहनादेविनाशः · शुष्ककलहादौः, धान्यहिरण्यादेरौचित्यकरणे, व्ययस्ततक्तादोषात् । वित्रम्भद्रोहजादपि दोषात् विश्रम्भमागतं गुह्यन्ति वा असाधव इति ॥ ३४ ॥ एतदेव समर्थयबाह-संयोगमिति। संयोग हेतुना केनापि कारणेन गत्वा पितर्यपि न विश्वसेत् विश्वास न कुर्यादिति ॥ ३५ ॥ "वृत्या काले प्रहर्तव्यः काले स एव सह्या वृत्त्या काले प्रहर्तव्यः 19 रौचित्याकरणे अन्यायस्तत्कृतात् इति षाड़गुण्यमन्ये तु बैगुण्यमिति' चक्षते। यानासने विग्रहस्य रूप सन्धेः परस्मृतम् ॥ ३६ । [सन्धेस्तु सन्धिमार्ग धीभाव समाश्रयौ। स हि गच्छंश्च तिष्ठश्च विग्रहं कुरुते यतः। "अतो यानासनं प्राय: विग्रहः परिकीर्तितः ॥३७॥ असन्धाय यतो नास्ति धोभावः ससंश्रयः । ततो द्वावपि तौ प्राई रूप सन्धेरुदाहृतम् ॥ ३८॥ सन्धायेति च(हि) यत् प्रोकं तत् सन्धेरूपमिष्यते । विगृयोति च यत् प्रोकं विग्रहस्य तदुच्यते ॥ ३६ । १० मभिचक्षते 40. सन्धेः । रूपं सद्विः प्रकीर्तितम् 41 सोऽभिगच्छंध १ ततो यानासने परिकीर्त्यते समाभ्रयः दाहती रूपमुच्यते 36. This is Sadgurya or the six expedients of politics and diplomacy. But some hold that there are two expedients (dvaigunyar) only, (viz., Sandhi and Vigraha) as ydre and asana (marching and encampment for seige) are mere forms of vigraha (war), and the rest (dvaidhibhova and sarimsraya) of sandhi. (Experts in peace-making consider dvaidhibhava and samśraya as belonging to the category of sandhi). 37. It is only when a ruler launches upon a war that he marches (towards his enemy) and lays seige (at his forts). So the experts describe yana and Asana as different forms of vigraha ·284 कामन्दकोय नीतिसार 38. As without concluding some sort of peace (however temporary), dvoidhibhāva and samśraya policies cannot be adopted so the wise take these two as varieties of sandhi. 39. Therefore whatever action is taken on the lines indicated above after concluding a peace comes under sandhi, and similarly whatever is done after launching a war comes under vigraha. उपसंहरमाह-इतीति। इति षाडगुण्यमिति सिद्धान्तः। अन्ये तु वैगुण्यमिति चक्षते व्याख्या कुर्वन्ति । यतो यानासने विग्रहस्य रूपं सन्धेः परं स्मृतम्। विप्रहे सति यानं, विगृह्मासनं तवशेष विग्रह- रूपमेव, संश्रयो द्वैधीभावश्च सन्धेरेव रूपं, अतो द्वैगुण्यमेव ।। ३६ ॥ एतदेव व्याख्यातुमाह-स इति। स हि अभियोक्का गच्छन् अभियानगुणमातिष्ठन्, तिष्ठन् आसनगुणमातिछन् विग्रहं कुरुते यतस्ततो यानासने प्राविग्रहः परिकीर्तित इति प्रतीतम् ॥३७॥ असन्धायेति । तथा सन्धिमकृत्वा वैधीभावः संश्रयसहितो नास्ति। "सन्धिविग्रहोपादानं वैधीभावः" इति कौटिल्यः” (११)। संश्रयस्तु न सन्धिं विनेति, ततो द्वावपीत्यादि प्रतीतम् ॥ ३८॥ सन्धायेति। सन्धाय शत्रुणा सह मिलित्वा यत्कार्य प्रोक्तं करणीयमिति कथितं तत्सन्धे स्ममिष्यते। विगृह्य यत् कार्य कर्तव्यमिति प्रोक्त तत् विग्रहस्य रूपमुच्यते। रूपमिति वर्तत इति ॥३६॥ सन्धिश्च विग्रहश्वैव वैगुण्यमिति चक्षते । एतौ च संभ्रयश्चैव वैगुण्यमिति चापरे ॥४०॥ यस्मादन्यं सश्रयतेबाध्यमानो बलीयसा! तत् सन्धिः" संश्रयो खन्य इत्युवाच बृहस्पतिः ॥ ४१ । 47 श्वेति 470 कल्पते ..विचारे 48 तस्मादन्यं संश्रयेत तत्सन्धेः 40. Thus thuugh sandhi and viyruha are considered by some to be the two expedients only, others taking sariiśraya into account describe expedients to be three in number (traigunyari). 40. Samsraya is that type of sandhi in which one (the assailed ruler) is compelled to seek refuge of a stronger power and Bșhaspati holds that it is to be distinquished from the (formal) sandhi. सन्धिश्चेति। एवं च सन्धिश्च विग्रहश्चेति वैगुण्यमिति चक्षत इति स्थितम् । द्वैगुण्यवादिनः संश्चय सन्धेरैव रूपं कथयन्ति। गुण्यवादिनस्तु:संश्रयः सन्धेः पृथक् कुर्वन्तीति मतवैविध्यम् ॥ ४० ॥ सन्धौ संश्रयो नान्तर्भविष्यतीति नियममाह -यस्मादिति। यस्मात्कारणादन्यं बलवत्तर संश्रयते वाध्यमानो बलीयसा। तप्ततप्तेन सन्धत्त इति सन्धिस्वरूपम्। नाल संश्रयस्य तापोऽस्तीति सन्धेरन्यः संश्रय इति। ततसन्धेः संश्रयो खन्य इत्युवाच बृहस्पतिरिति प्रतीतम् ॥ १॥ 1 संध्यानन्तरं भविष्यतीति नियम ·कामन्दकीय नीतिसारः 295 न्याय्यो गुणो विग्रह एव सन्ध्याऽवस्तदुत्थाः प्रमवास्ततोऽन्ये । अवलया मेवमुपागत ' सन् पाइगुण्यमित्येव गुरोर्मत नः॥ ४२ । 61 ० विग्रह एक एव सन्ध्यादयोऽन्ये तु गुणास्तदुत्थाः । गतः सन् इति यानासनद्वैधीभावसंश्रयविकल्पो नाम षोडशे प्रकरणम् । इति श्रीकामन्दकोयनोतिसारे यानासन धीमावसंश्रयविकल्पो नाम एकादशः सर्गः ॥ 42. On reasonable analysis vigraha stands out to be the one and only one political expedient (for a Vijigişu) and sandhi and other expedients arise out of it. It is the considered opinion of our Guru (the preceptor, i.e., Vişnugupta) that according to needs of political circumstances expeclients are six in number (Sadgunyam). स्वगुरुमतदर्शनपूर्वकमुपसंहरमाह-नाय्य इति। न्यायेन विचार्यमाणे एको विग्रह एव गुणः । सन्ध्यादयोऽन्ये तु गुणास्तदुत्था विग्रहानन्तरं व्यपदिश्यन्ते ; यतो विग्रहोपतप्तः सन्धत्ते। संश्रय एव द्वैधीभावः। विग्रह एव यानं, कारणादासनं चेति षोड़ा प्रतिभिद्यमानोऽप्येक एव विग्रहो गुण इत्यस्मद्- गुरोविष्णुगुप्तस्य मतम् ॥ ४२ ॥ इति षोड़शं प्रकरणम् ।। इति कामन्दकीयनौतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यां हस्तलिखितपुस्तकानुसारेण यानासनद्वैधीभावसंश्रयविकल्पो नाम एकादशः सर्गः ॥

·हादयः सर्गः [हस्तलिखित पुस्तकानुसारेण ; मुद्रितपन्थानुसारेण एकादशसर्गस्यान्त का ] १७॥ मन्त्रविकल्प प्रकरणम्। पाइगुण्यनिश्चितमतिर्मुख गूढ प्रचारवान् । मन्त्येविह' मम्मको मन्त्री सह मन्त्रिभिः ॥ मन्त्रयेतेह * द्वादशसर्गस्य सप्तश्लोका मुद्रितपुस्तके न लभ्यन्त टीकायामनुसारेण लिख्यन्ते। Sarga XI (according to the manuscript). [ Sarga XI continued according to the B.I. edition text.] Prakarana-17 Montravikal pa (Varieties of policy decisions) 1. Well-grounded in the principles of Sadgunya (the six political expedients) and well informed of conditions obtaining within his dominion and without through the network of spies, the ruler (Vijigāșu), himself expert in counselling (mantrajña), should deliberate on secret state matters with ministers experienced in sound counselling. [Slokas 1-7 are not found in the B.I. edition text. But those have been restored from the tika. ] पार गुण्यस्यानन्तरं मन्त्राधिकारस्य सम्बन्धं दर्शयबाह-पाइगुण्येति। पाइगुण्ये अनन्तरोक्ते निषिता निःसन्दिग्धा मतिर्यस्य कृतपाइ गुण्यतत्त्वनिर्णय इत्यर्थः। गुह्य गोपनीय कार्य मन्त्रयेदिति सम्बन्धः। गूढ़ प्रचरन्तीति गूढप्रचाराः संस्थासधारभेदमिन्नाः ते विद्यन्तेऽस्येति गूढप्रचारवान् । मन्त्रा इति मन्त्र:-षण्णां गुणानां मध्ये कस्मिन् गुणे स्थितस्य मे पतिरवृद्धिः परस्य इति तत्रावस्थित्यर्थः पर्यालोच्यो मन्त्रः। तत्र कौटिल्यः-"तेषां यस्मिन् वा गुणे स्थितः पश्येत् इह स्थितः शक्ष्यामि दुर्ग- सेतुकर्मवणिक्मयशून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्माणि भात्मनः प्रवर्तयितुं, परस्य चैतानि कर्माणि अपहन्तु- मिति सा पद्धिः।" (०२०-२१)। एतद्विषयं गुप्तभाषणं मन्त्रः, स्वकर्मप्रवर्तनं परकोपयातच सार्भवति तेस्तै तत्कर्मचारी मन्त्रः, इत्यादिस्वरूपं जानातीति मन्त्रहो विजिगीपुरेव । मन्त्रोरेव मन्त्रिभिः सहेति ॥१॥ +ति ततधानेक मन्त्रप्रकारो मन्त्रप्रकोमन्त्रः । ति तत्र यबानेका मन्त्राचारो मन्त्रः। -

·कामन्दकीय नीतिसारः
281
मन्त्रार्यकुशलो राजा सुख भूतिं समझते।
विपरीतस्तु वितिः स्वतन्नोऽप्यवभूयते ॥२।
दुर्मन्बमेनं रिपवो यातुधाना इव ऋतुम् ।
समन्ततो विलुम्पन्ति तस्मान्मन्नपरो भवेत् ॥ ३ ।
विजयमश्नुते
प्यवधूयते
2. A ruler, conversant with the nature of counselling and capable
of interpreting them (manträrtha-kušalo raja, i.e., in making policy deci-
sions), easily acquires prosperity, while one who is of contrary nature,
even if independent, loses his kingdom (svatantropyavadhuyate) at the
hands of his learned adversary (learned in polity).
3. Just as the Raksasas (Yatudhāna) descerate (vedic) sacrifices
(kraturm) associated with defective mantras (sacred hymns), so also
enemies destroy the kingdom of a ruler whose mantras (policies) are defec-
tive. So it is essential for a king to be well-grounded with sound counsels.
मन्त्रज्ञानस्य फलमन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्शयबाह-मन्त्राति। वक्ष्यमाण पञ्चाङ्गस्य मन्त्रस्य
योऽर्थः वृद्धिक्षयलक्षणस्तस्य सम्पादने कुशलो राजा प्रजारझनात् सुखमक्लेशेन भूतिं श्रियम ते भाक्रम्य
भुत्वते। विपरीतस्तु मन्त्रार्थाकुशलः विद्वद्भिः पण्डितैः तत्र कुशलैः स्वतन्त्रोऽपि अवधूयते राज्यात्
प्रच्याव्यते इति ॥२॥
दुर्मन्त्रमिति। दुष्टो मन्त्री मन्त्रणं यस्य। दुष्टत्वं च तस्य शास्त्रविरुद्धत्वम् । एनं रिपो
विलुम्पन्ति समन्ततो यातुधाना राक्षसा दुष्प्रयुक्तवैदिकमन्त्रं यहमिव । तस्मात् तेषु मन्सपरो
यथोक्तमन्लपर एव स्यादिति ॥३॥
मन्त्रयेतह कार्यानि सहासन विपश्चिता।
आत मूर्खमनाप्तञ्च पण्डित वर्जयेदिह ॥४।
मन्त्रिणं परिवर्जयेत् ; वर्जयेदिह पण्डितम्
4. All matters of state should be decided upon after deliberation
with trustworthy ministers. Trustworthy fools and untrustworthy coun-
sellors must be avoided.
मन्त्रलक्षणमभिधातुमाह-मन्त्रयेतेति। मन्त्रयेतेह कार्याणि सहाप्त न यो हि षड्गुणनिरन्तरं
व्याप्यते स तस्याप्त इत्युच्यत। आल व्याप्ताविति पाठात् । तस्य च व्यभिचारो न स्याद् यथा
तथोक्तत्वात्। आप्तोऽपि भूत्वा यदि विपश्चित् नीतिशास्त्रपण्डितो भवति तेन सह मन्त्रयेत।
एतद्गुणद्वयमेकत्र यस्मिन् वियते तेनेति। आप्त मूर्खमनाप्त च पण्डितमिह मन्त्रे वर्जयेदिति ॥ ४ ॥
मार्ग' सन्मार्गगतिमिः सिखये सिद्धकर्मभिः ।
पूर्वरावरित सनिः शास्त्रीय न परित्यजेत् ॥५॥

·288 कामन्दकीय नीतिसारः 5. In implementing counsels (or deciding upon policies) the ruler should follow for success the way of righteousness in line with those who achieved success in the past. He should not devia:e from the tradition of the predecessors and of the wise or from the prescription of the Sastras (on polity). मन्त्रश्च शास्त्रोतक्रमेणैव कार्य इति दर्शयमाह-मार्गमिति। शास्त्रीय मार्ग मन्त्रणे न परित्यजेदिति सम्बन्धः। पूर्वैः षोड़शराजादिभिः बृहस्पत्यादिभिश्च सत्पुरुषैराचरितं सेवितं च । सिद्धये सिद्धार्थम्, सिद्धकर्मभिः सद्भिः। सन्मार्गेणेव गतियेषां ते इति तथोक्तन्यायेनैव मार्गेण मन्त्रः कर्तव्य इत्यर्थः ॥५॥ उच्छास्त्र पदविन्यासः सहसैवामिसम्पतन् । शत्रुखड़ गमुखग्रासमगत्वा न निवर्तते ॥६॥ सहसैव नृपः पतन् 6. If a ruler acts in a way repugnant tu the śāstras and all on a sudden (sahasaiva i.e., without due deliberation) falls upon an enemy, he can hardly get back without feeling the impact of the enemy's sword (i.e.. without suffering severe losses including mortal wounds). उक्तस्यान्यथात्वे दोषं दर्शयबाह -उच्छास्त्रेति। उद्गतशास्त्रं पदविन्यासः कार्येषु गमनं यस्य पदविन्यासनिष्पाद्य उच्छास्त्रं न कर्तव्यमित्यर्थः । सहसैव मन्त्रालोचन विनवाभिसम्पतन् अभिमुखं शत्रुणां गच्छन्, शत्रुखङ्गमुखग्रासमगत्वा न निवर्तत इति। खड्गमुखं धारैव तद्प्रासः खडू गधारावासो मरणं तदप्राप्य न निवर्तते इत्यर्थः । अतो मन्त्रपूर्व प्रवर्तितव्यमिति भावः ॥ ६ ॥ प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते। प्रभावोत्साहबान काव्यो जितो देवपुरोधसा ॥७॥ [असुरान् मोहयामास शुक्ररूपी बृहस्पतिः। बृहस्पति तथा शुक्रः शशापानुपमधु तिः॥] ७ क । सः। 7. Of the three saktis (sources of power) mantra-sakti (the power of good counsel) is of greater significance than either prabhāva (or prabhuśakti, the power of the lord based on his treasury and army) or utsäha sakti (energy). Kavya or Sukra, the preceptor of the demons inspite of his accomplishment of prabhāva and utsäha was out-witted by the celestial priest (Brhaspati) (by virtue of his mantrasokti). 7A. Brhaspati in the guise of Sukra deceived the demons (through his mantrašakti) and for that Sukra cursed BỊhaspati. मन्त्रशको प्राधान्य दर्शयबाह-प्रमावेति। कोशदण्डवलं हि प्रभुशफिः। शौर्यममादाक्ष्य बोत्साहशकिः। ताभ्यो सकाशादत्र मन्त्रशक्तिरेव गरीयसीति । अत्रेतिहास दर्शयति प्रभावोत्साह- ·कामन्दकीय नीतिसारः 239 वान् काव्यः शुक्रो महाप्रभावकोशदण्डचण्डदैत्यपरिवृतो जितो देवपुरोधसा बृहस्पतिना मन्त्रशक्त्येति वाक्यशेषः। देवासुरसंग्रामे मृतानसुरान् शुको मृतसज्ञीविन्या जीवयति। देवा मृता मृता एव । ततश्च प्रभावोत्साहसम्पन्नोऽभूत् । तदतिसन्धानार्थ सुतः कचः शिष्यत्वेन प्रणिहितः। तेन च शुक्रस्य प्रियसुता वशीकृता। तदवेत्य च दैत्यरतिसन्धानभयात् कचो विपक्षः शुक्राय भक्षितु दत्तः । तत् सुतया देवयान्या प्रार्थितन काव्येनोदरस्थ एव भृतसहीविन्या पुनर्नवः कृतः। उदरस्थस्यैवोपदिष्टा मृतसज्ञीविनी कचस्य 'विदार्योदरं निर्यातस्त्वं मामन्यव जीवय' इति। तथा कृत्वा गते कचे समरे मृता दैत्या न जीवन्ति। तदनया मन्त्राच्या सुरगुरुणा जितः काव्य इति ॥७॥ अभिसन्धानार्थ | Hereafter Skoki numbers vi Sarga XI of the B.I. text are shown within brackets. I. अशिक्षितनयः सिंहो हन्तीमं केवलं बलात्। तश्च धीरो नरस्तेषां शतानि मतिमान् जयेत् ॥ ८॥ (१९३०) 8. A lion. cleroitl of training in moral laws (naya, niti), kills its prey by sheer brute force but a hundred of such lions are subjugated by a man by virtue of his intelligence and wisdom (i.e., mantrasakti). [XI. 30] एतदेव समर्थयन्नाह-अशिक्षितेति । अशिक्षितो नयो नीतिशास्त्रं येन स तथोक्तो मन्त्रशक्ति- रहित इत्यर्थः। सिंहः केवलोत्साहशक्तिर्हन्ति इमं केवलं बलात् सामर्थ्यात्। तं चेति तमित्यं धीरो नरः तेषां च सिंहानां शतानि अनेकानि मतिमान् कूटकपटादिभिः स्थापयेन्मारयेद्वा ॥८॥ पश्यद्भिर्दूरतोऽपायान् सूपाय प्रतिपत्तिभिः । भवन्ति हि फलायैव विद्वद्विश्चिन्तिताः क्रियाः ॥ ९ । (१९३१) उपायपूर्व लिप्सेत काल वीक्ष्य समुत्पतेत् । पश्चात्तापाय निर्दिष्टा' विक्रमकरसता॥१०। (१९३२) . •भवन्तीह द्भिर्मन्त्रिताः ; विपश्चिता 7 भवति 9. A ruler, anticipating future troubles or troubles brewing at a distance, should take adequate measures by exercising his own influence after ciue «leliberation with his counsellors in order to get sure results. [ XI. 31] 10. Desirous of acquisition (of territory or wealth), a ruler should undertake a march (against his adversary) finding the opportune time for it only after applying necessary political expedients (upå yas, like conciliation etc). Too much reliance on military power alone (vikramai. karasajiiata, one who knows the taste of valour only) leads to repentance ·240 कामन्दकीय नीतिसार (pascattapa). (Because valour is successful if aided by. reasonable judgement or mantrašakti). [XI. 32] मन्त्रशक्तेः सामर्थ्यमभिधातुमाह-पश्यद्भिरिति। पश्यद्भिः प्रमाणवलात् प्रत्यक्षीकुर्वद्विदूरतो देशव्यवधानात् कालव्यवधानाद्वा। अपायानविनिपातान् सूपाय प्रतिपत्तिभिरिति शोभनसामाा पायैः प्रतित्तिनिपूर्विका फलप्राप्तियेषां ते तः, विद्वद्भिश्चिन्तिताः सुपर्यालोचिता मन्त्राधिकारोक किया अनुष्ठानानि फलायैव भवन्ति निश्चयेन फलन्ति इत्यर्थः ॥ ६ ॥ कियाचिन्तनमेव दर्शयबाह-उपायेति। उपायाः सामदानभेदा ये तेऽत्राभिमताः। दण्डेन तु लाभः सांशयिकः इति भावः । तत्पूर्व लन्धुमिच्छेत् यानमात्रसाध्ये लाभे कालं यात्रानुरूपं वीक्ष्य निणीय समुत्पतेत् यायात् । कस्मादित्याह-विक्रमकरसहता यस्मात् पश्चात्तापाय भवति। विक्रमः परमोत्साहः शौर्यातिशयः स एवैकारस स्वमेव जानाति न मन्त्रशक्तिरसम् । तदसाझानात् देशकालादि- निरपेक्षस्य विपने व्यवसाये विक्रमैकरसमता पश्चात्तापाय भवति, किमित्यह देशकालबलादिनिरपेक्षो व्यवसित इति। विक्रमोऽपि मन्त्रं सहायः फलतीति भावः ॥१०॥ • एकोरसः शक्याशक्यपरिच्छेदं कुर्याद् बुद्ध्या प्रसत्रया। केवलं दन्तमाय दन्तिनः शैलताड़नम् ॥ ११ ॥ (११॥३३) अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशागते फलम् । भवन्ति परितापिन्यो व्यकं कर्मविपत्तयः॥ १२ (११॥३४) नाग्निं पतङ्गवद् गच्छेत् स्पृश्यमेव तु संस्पृशेत् । किमन्यत् ख्याते दाहात् पतङ्गस्यामिमृच्छतः ॥१३॥ मोहात् प्रकुर्वतश्वष्टां दुःखलभ्येषु षस्तुषु । भवन्ति परितापिन्यो व्यक्तं कर्मविपत्तयः॥१४॥ आकाशमास्वादयतः कुतस्तु कवलप्रहः ॥ प्रक्षिपतश्चेष्ट 11. A clear determination between what is attainable and what unattainable (sakyasakya) has to be made by cool and intelligent deliberation (i.e., by application of mantrašakti). A rash (undeliberated) action leads only to one's own suffering like the elephant charging against a rock suffers only from broken tusks. [XI. 33] 12. Those who indulge in attempting for unattainable objects (or purposes) hardly get anything but suffering. What can a man expect to get if he desires to taste the sky? [XI. 34] * [ Slokas 13 and 14 do not occur in the B.I. text, but restored from the tika. ) ·कामन्दकीय नीतिसारः 241 . 13. A burning fame should not be approached like insects. That which can be touched safely should be touched. What else than thorough burning is achievel by an insect desiring contact with fire ? 14. Any body through illusion striving for an object (or purpose) difficult to acquire has to repent later for dangers associated with it. मन्त्रसापेक्षतां दर्शयनाह (मन्नसामान्य मभिधातुमाह)-शक्येति। आदावेव शक्यमिद- मिदमशक्यं चेति परिच्छेदं कुर्यात् बुद्ध्या विशुद्धया अतिनिर्मलया। अशक्यमिति परिच्छिन्ने प्रवृत्ती दोषं दर्शयमाह-केवलमिति। दन्तिनो दन्ताभ्यां शैलताइन दन्तभङ्गायैव न पर्वतक्षतये। एवम- शक्यारम्भणे क्षतिरनन्तेति । तस्मान्मन्त्रपूर्व समारभेतेति। ततश्च कारणात् यथापि फलाभावेऽपि यथाशास्त्रमेव प्रारब्धव्यम् । तेन पश्चात्तापो न स्यात् अन्यथा तु स्यादिति भावः ॥ ११ ॥ एतदेव द्रढ़यितुमाह-अशक्येति। अशक्यारम्भेणेव वृत्तियेषां तेषां क्लेशाते क्लेशं विहाय नान्यत् फलं दृश्यते तद् यथा आकाशमास्वादयतः आकाशस्वादमनुभवामीति यः कवलप्रहमाकाशस्य करोति तस्य कुतः कवलग्रहः आकाशस्यामूर्तत्वात् । एवमशक्यारम्भिणोऽपि कुतः फलमिति ॥ १२ ॥ अशक्यारम्भो न केवलं निष्फलोऽपि तु विनाशाय च भवतीति च दर्शयबाह-नेति। पता- वदमिं न गच्छेत् स्पृशेत् । स्पृश्यमेव तु संस्पृशेत् । यः पतझः पूर्वमेवापरिच्छिय अपर्यालोच्य दीपानिदर्शनसुखी, स्पर्श सुन्दरमप्यनुभवामीति बुद्धा अनि गच्छेत् तस्य पतङ्गस्यामिमृच्छतः गच्छतः दाहादते किमन्यत् ? ' तथा मन्त्ररहितस्यापीति भावः ॥ १३ ॥ मोहादिति। मोहान्मन्सस्याज्ञातत्वात् कुर्वतश्चेष्टामुद्योगं दुःखलभ्येषु वस्तुषु भवन्ति परि- तापिन्यो व्यक्तमित्यादि प्रतीतम् ॥ १४ ॥ • सामर्थ्यम रनन्तरितेति बुद्ध्या बोधानुगतया परीयात् सम्पदः पदम् । सुविशुद्धपदन्यास" पर्वताप्रमिवोदितम् ॥१५ (१९६३५) विशुद्धपदविन्यासः 10 बोध्या १ मिवोमतम् . 15. One who proceeds with carefully calculated steps on the path of prudence after intelligent deliberations attains prosperity and position as high as the peak of a mountain. [XI. 35 ] सम्यग्भूतेन मन्त्रेण फलावाप्तिरिति दर्शयन्नाह-बुद्ध्येति। बुद्ध्या वोध्यानुगतया, ज्ञानेन झेयानुयायिना, ज्ञानं साधनं, सेय साध्य, साधनं साध्यानुरूपं यदा भवति तदावश्यभाविनी सिद्धिरिति तथा चोक्तम्-प्रत्यक्षादिप्रमाणत्रयनिर्णीतायां फलसिद्धौ यथासाध्य साधनविनियोगलक्षणा क्रियानीतिरन्यथात्वनीतिः। एवं बुद्धियंदा बोध्यानुगता च भवति तदा परीयात् प्राप्नुयात्। सम्पदो लक्ष्म्याः पदमुमतमुतकृष्ट पर्वताप्रमिव विशुद्धपदविन्यासः, विशुद्धोऽन्तरायरहितः पदविन्यासो यस्य स यथा पर्वताप्रमुमतं परीयादिति ॥१५॥ भावः।

·249 कामन्दकीय नीतिसारस दुरारोह" पद राणां सर्वलोकनमस्कृतम् । 'अल्पेनाप्यपचारेण ब्रामण्यमिव दुष्यति ॥१६ ( १९॥३६ ) 1 10 दुरावं 14 स्वल्पे 16. The status of a king who is saluted (respected) by all, is indeed difficult to attain (and maintain), for, it may be stained with blame (duşyati) due to the slightest of trangressions on his part, as in the case of the high position of the Brahmanas. [XI. 36] कस्मान्मन्त्रे महान् यन इत्याह-दुरारोहमिति। दुःखेन महता क्लेशेनारुह्यत इति दुरारोह पदं राजत्वं राज्ञां सर्वलोकैनमस्कृतं माहेन्द्रसमानमप्राप्यत्वात्। स्वल्पेनाप्यपचारेण मन्त्रभेदादिकेन बामण्यमिव सर्वलोकनमस्कृतमपि सन्ध्यावन्दनवचनमात्रेणापि दुष्यति सदोष भवतीति ॥ १६ ॥ प्रारम्वानि यथाशास्त्र कार्याण्यासनबुद्धिभिः।। वनानीव मनोहारि प्रयच्छन्त्यचिरात् फलम् ॥१७ । (११॥३७) सम्यगारभ्यमाणं हि कार्य यद्यपि निष्फलम्। न तत् तथा तापयति यथा मोहसमीहितम् ॥१८॥ (११॥३८) 10 आरब्धानि 100 कार्याण्यमलवुद्धिमिः 10 कर्म 17 समीक्षितम् 17. Whenever actions are taken in accordance with injunctions of śāstras (texts on polity) and after deliberation with clear intelligence, promptly do they bear attractive fruits (yield desired results) as do well nurtured trees. [XI. 37 ] 18. If an action undertaken properly (in conformity with śāstric injunctions and due deliberation) bears no fruit (does not produce the desired result) even then it does not cause as much distress as one begun with indecision or wrong judgement. [XI. 38] शास्त्रोक्तमन्त्रस्य फलं दर्शयमाह-प्रारब्धानीति (आरब्धानीति वा)। यथाशात्रं नीति- शास्त्रानतिकमेण। प्रारधितानि अनुष्टितानि कार्याणि पृथ्विीलाभपालनादीनि। सष्टमन्यत् ॥१७॥ अप शास्लसमारब्धं निष्फलं विमोहकृतं च विशिष्टफलं तयोविशेषमाह-सम्यगिति। सम्यक् नीतिशास्त्रानतिकमेण। मोहः अज्ञानं तेन समीक्षितं कृतम्। तापयति तापं जनयति। शेष सुगमम् ॥१८॥ • निष्फलं विपरीतं सफल शास्लोक' मोहकृतं तयोः निष्फलं विमोहकृतं च विफल तयो यतु सम्यगुपक्रान्त कार्यमेतत्" विपर्ययम्। पुमास्तवानु"पालभ्यो देवान्तरितपौरुषः ॥ १६ । (१९३९) 10कार्यमेति "खत्रानुपालभ्यो

·कामन्दकीय नीतिसारः
248
19. If an action undertaken properly ends in failure no blame would
lie with the performer as his puruşakara (manly efforts) is negatived by
Fate. [XI. 39]
यदिति। तथा एतत् सुगममुक्त च देवपुरुषकारयोरानुकूल्ये फलसिद्धिरन्यथा नेति। तथा
च-क्षेत्रे सुकृष्टे पृथ्व्यां च सुषिकायां प्ररोहति । दैवं पुरुषकारंच कौटिल्यो मन्यते वयम् ॥इति ॥ १९
प्रयत्नस्तावदास्थेयः फलायामलबुद्धिना।
अपर्वमङ्गनिपुणं शेष देवसमाश्रितम् ॥२० । (१।४०)
मात्मानं च परांश्चैव सात्वा धीर समुत्पतेत् ।
एतदेव हि विज्ञानं यदात्मपरवेदनम् ॥२१ । (१।४१)
निष्फलं क्लेशबहुलं सन्दिग्धफलमेव च ।
न कर्म कुर्यान्मतिमान् महावैरानुबन्धि च ॥ २२ । (१९२४२)
१० अथर्ववेदनिपुणं ; अपर्वभेदनिपुणं
21 देवं समाश्रयेत्
१७पर चैव वीक्ष्य
20. Inspite of the predominance of Fate in order to gain success,
one should put reliance on one's own exertions aided by clear intelligence,
(failing which) recourse should be taken to measures for propitiation of
Fate with the help of experts in sacrifices etc. [XI. 40]
21. A wise ruler should launch upon a war only after reviewing his
own as well as that of his enemy's resources. Accurate knowledge of one's
own and of enemy's resources is the essence of counselling. [XI. 41]
22. No venture should be undertaken that is likely to be infructuous
or fraught with dangerous consequences or of doubtful results or which is
likely to lead to serious hostilities. [XI. 42]
यद्यपि दैवपुरुषकारयोरानुकूल्ये फलसिद्धिस्तथापि पुरुषकार एव कर्तव्य इति दर्शयनाह-प्रयन
इति। फलसिद्ध्यर्थ प्रयनः कर्तव्यः। अनुकूलं दैवं चेत्सफलत्वं भवति। प्रतिकूल्ये वैफलत्वम् ।
तथ दैवं प्रतिलोमं यदा भवति तदा। अपर्वणि अस्थाने एव भेदो भगः फलविनाशः, तत्र निपुर्ण
कुशलमिति ॥२०॥
मन्त्रतत्त्वमभिधातुमाह-आत्मानमिति। आत्मानं शक्तित्रयेणात्युपचितं देशकालबलमनुकूल-
शकुननिमित्तमहं वीक्ष्य निर्णीय, परस्मै तद्विपरीत निरूप्य, उत्पतेत् यात्रा कुर्यात् । धौरो धैर्यसम्पको
विजिगीषुः । एतदेव हि विहानं मन्त्रे यदात्मपरवेदनम्। स्वपरबलावल परिहानमेव मन्त्रस्य
तत्त्वम् ।। २१॥
निषिद्धानुष्ठानमभिधातुमाह-निष्फलमिति । मतिमान नीतिशः। सन्दिग्धफलम् अनिधित-
फलम्। महावरम् अनुवधाति यत् तत् महावैरानुबन्धि । सष्टमन्यत् ॥ २२ ॥

·144 कामन्दकीय नीतिसार तदात्वायतिसंशुद्ध शुचि शुखक्रमागतम् । हितानुबन्धि व सदा कर्म समिः प्रशल्यते ॥ २३ । (१९४३) हितानुबन्धि यत्कार्य गच्छेधन न वाच्यताम् । तस्मिन् कर्मणि सज्जत तदात्वकटुकेऽपि हि ॥ २४ । (१९४४) १० सुविशुद्ध १.तजातु 23. Actions, yeilding results beneficial for the present and for the future, which are pure (i.e., undertaken in conformity with Sastric injunctions) and followed in proper manner (i.e., after due deliberations) and likely to produce welfare and benefit, are praised by the wise. [XI. 43] 24. An action likely to produce benefit should be pursued (in all seriousness) not by mere wordy phrases, even if it tastes bitter for the present (i.e., distressing or excessively costly at the start). [XI. 44] कीदृक् कर्मकर्तव्यमित्याह-तदात्वेति । तदात्वं वर्तमानकालः। आयतिरागामिकालः। एतयोस्तदात्वायत्योर्यनिदोष तत्तदात्वायतिसंशुद्धमित्युच्यते। तथा शुचिना शुद्ध ने क्रमेण मार्गणागतं रक्षणादि, यथा भूतरक्षणादि क्षत्रियस्य। हितमुभयलोकहितमनुषधाति च यत्तत्। सद्भिः सदा कर्म प्रशस्यते ॥२३॥ एतदेव समर्थयणाह-हितानुवन्धि इति। सुगम . सर्वम् । तदात्वे वर्तमाने कटुकेऽपि सौख्यरहितेऽपि ॥ २४ ॥ बुद्ध घोपक्रमः श्रेयान फलनिष्पत्तये सदा। क्वचित् कल्याणमिवस्य शस्यते सिंहवृत्तिता ॥२५। (११।४५) सहसोवल्लु त्य" दुष्टेभ्यो दुष्करं सम्पवर्जनम् । उपायेन पर्व मूनि न्यस्यते मत्सहस्तिनः ॥ २६ ॥ (१।४६ ) २० सहसोत्पत्य 200 सम्पदार्जनम् 25. In order. to be sure of success it is always better to start a venture with intelligence (i.e., by application of political expedients). But some times one intent upon welfare and friendship may have to adopt the policy of a lion (simhavrtti or violent means). (XI. 45 ) 26. To gain wealth (i.e., to achieve the desired result) from the clutches of wicked adversaries by sudden or unpremeditated assault (sohasotplutya) is always fraught with difficulties. It is only by application of political expedients that one can subjugate his violent enemy, as by tact and cleverness the driver plants his foot on the head of a rogue elephant. [XI. 46] बुद्ध वोपकमा इति। बुद्ध मन्त्रयुद्ध नैव प्रारम्भः श्रेयान् । कल्याणानि हितविधायीनि मित्र १० दृश्यते ·245 कामन्दकीय नीतिसारः गुणसम्पमानि मित्राणि यस्य तस्यैव शस्यते। क्वचित् कदाचित् समयानुसारेणेत्यर्थः। सिंहवृत्तिवा व्यायामवृत्तिता व्यायामयुद्ध नोपक्रमः फलनिष्पत्तये नान्यथा ॥ २५ ॥ एतदेव सष्टयमाह-सहसेति । सहसोत्प्लुत्य (सहसोत्पत्य ) दुष्टेभ्यो यातव्येभ्यः सकाशात, दुम्करं कर्तुं न शक्य, सम्पदर्जनं श्रियः समुपार्जनं दुष्टत्वातेषाम् । अत्र दृष्टान्तः-उपायेन शास्त्रोफनोप देशेन मतदन्तिनो मूनि पद न्यस्यते। न क्षान्त्यादिकर्मणा न पुनः सहसोत्पत्य मत्तदन्तिनो भूमि पदन्यासः कर्तुं शक्यते। उपायाच मन्त्रेण निणीयन्त इति भावः ॥ २६ ॥ 'यातव्येभ्यः सदैव हि नष्टारमा दुष्कर न किञ्चित् क्वचिदस्तीह वस्त्वसाध्यं विपरिताम् । अयोऽभेयमुपायेन द्रवतामुपनीयते ॥ २७ ॥ (११।४७) वाह्यमानमयः खण्ड स्कन्धोवापि कृन्तति । तवल्पमपि धाराषद् भवतीप्सितसिद्धये ॥२८ । (१९४८) 27 पिण्ड 28 महचापिन ; नचावपि निकृन्तति । तत्रापि च न कृन्तति । 27. There is nothing impossible to achieve by the wise (through mature deliberations). Iron (ayas). which cannot be pierced, is also melted by application of (relevant scientific) measures (16 påyena). [XI. 47] 28. A fump (or a piece) of iron, carried on shoulder (however pressed) does not cut (due to its bluntness), but with a little sharpening (of its edges) it produces the desired result (i.e., it becomes an effective weapon to destroy the enemy). (The import of the verse is any action unaided by good counsel is ineffective and with good counsel it acquires the necessary force to achieve success). [XI. 48] विपश्चिता तु नियमेन फलोपधानमाह-न किञ्चिदिति । विपश्चितां मन्त्राधिकार-पण्डिताना किचिदपि दुर्लभतरमपि न क्वचिदपि देशकालेऽपि असाध्यमस्तीह। अयो लोहकनकादि अभेद्यमपि उपायेन तापादिकर्मणा द्रवतामुपनीयते । तद्वदसाध्यमपि विपश्चिता साध्यते मन्त्रेणैवेति भावः ॥२७॥ वात्यमानमिति। लोहशकलं वाह्यमानं छेदनक्रियां कतुं', उपायरहितमवपि न निकृन्तति । तदल्पमपि लोहखण्डं धारावत् तीक्ष्णं सत् कृतधारं शरामस्थित, भवति ईप्सितसिद्धये शत्रुविनाशाय । स्यादेवमुपायैः कार्यप्रसिद्धिरिति ॥ २८ ॥ लोकप्रसिद्धमेवैतद् वारि वहनियामकम् । उपायोपगृहीतेन तेनैव परिशोष्यते ॥ २६ । (१९४९) विष सुविषमाहारं केवलं मारणात्मकम् । तदेव द्रव्यसंयोगादौषधाय प्रकल्प्यते ॥ २९ क * 30 तन् ननव विगोष्यन मरणात्मकम् ·246 कामन्दकीय नीतिसार - *एष श्लोको मुक्तिपुखके नास्तीति। टीकानुसारेण लिख्यते। *The sloka does not occur in the B.I. text but restored from the tika. 29. It is wellknown that water extinguishes fire and again (under certain circumstances) by necessary means (upāya) water is dried up by fire. [XI. 49] 29A. Poison, taken as it is, leads to sure death, but the same poison mixed with other ingredients is turned into a medicine. (The idea is that even dangerous elements can be won over by relevant expedients or upaya and turned into beneficial uses). उपायेन असाध्यसाधनपि भवति इति दृष्टान्तेन समर्थयबाह-लोकप्रसिद्धमिति । नियामकमुपशम- कारकम्। उपायोपगृहीतेन तेनैव वहिना विशोष्यते स्थाल्यादिसस्थितमधः प्रज्वलितेन । एवमत्र विनीतोपायानामसाध्य किमपि नास्तीति भावः ॥ २६ ॥ अहितमपि मन्त्रवलेन हिताय कल्प्यते इति दृष्टान्तेन समर्थयमाह-विषमिति। मुविषमाहारं मुर्विपमाहारो यस्य तत, भोक्तुमशक्य भुक्ते च महानिष्टकरमित्यर्थः । केवलं मारणात्मकं यत्पाने मृत्युव्यतिरिकमन्यत् फलं नास्तीत्यर्थः। तदेव विषमेव द्रव्यसंयोगात् मन्त्रबलेनेत्यर्थः। औषधाय प्रकल्प्यते पीड़ोपशमकारणं हितकरच भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ अविज्ञातस्य विज्ञान विज्ञातस्य च "निश्चयः। अर्थवेधल्य सन्देहछेदन शेषदर्शनम् ॥ ३० ॥ (११३५०) विदुषां शासने तिष्ठन् नावमन्येत कञ्चन" । सर्वस्य चोक" शृणुयात् सुभाषितजिघृक्षया ॥३१ । (१९३५१) ..सन्देहच्छेदन सर्वस्य चापि ; सर्वस्यैवोपशृणुयात् 30. To secure accurate information about matters unknown, to determine the pros and cons of information already gathered, to dispel doubts in dubious matters and to take final decisions keeping in view the ultimate results (are the duties of a good counsellor). [XI. 50 ] 31. A ruler should always abide by the counsels of the wise and never despise any of them. He should attentively listen to the learned sayings of all counsellors in order to understand their implications. [XI. 51] मन्त्रिकर्माभिधातुमाह-अविज्ञातस्येति। अविज्ञातस्य विधेयकादिविज्ञानम् । देशकाल व्यवहितमपि कार्य मन्त्रिणः पश्यन्ति। पटुतरं शास्त्रज्ञानं चक्षुस्तेषामिति। विज्ञातस्य राहो मन्त्रि- मतवादात् निखयो निर्णयो भवति। अर्थवेधस्य एवं वा कार्य किमेवं वेति वैषस्य छेदन संशय- विच्छित्तिः। शेषदर्शनमित्येकदेशदष्टस्य शेषोपलब्धिः। मन्त्रिकर्मेति वाक्यशेषः। तथा च कौटिल्य:-"अनुपलब्धस्य हानमुपलब्धस्य निश्चयोऽनिश्चितस्य बलापानमधस्य संशयच्छेदनमेक देशदृष्टस्य शेषोलब्धिरिति । (१।१५।२०)। मन्त्रिसाध्यमेतदिति त्रिभिश्चतुभिर्वा मन्त्रिमिमन्त्रयेते तिभावः ॥३०॥ 81 विनिश्चयः कहिचित् ·कामन्दकीय नीतिसार 247 विदुषामिति। विदुषां नीतिशास्त्रविशारदाना, शासनं शास्त्रानुसारिण्युपदेशे तिष्ठन् । हीनकुलोत्पन्न निर्धनं मूर्खमपि न अवमन्येत। सुभाषितजिघृक्षया गुणवद्वाक्यग्रहणार्थम् । हसः क्षीरमिवाम्भस इति भावः । णुयाद्वचनमिति तथा चोक्त'-"न कश्रिदवमन्येत सर्वस्य शृणुयान्मतम् । बालस्याप्यर्थवद्वाक्यमुपजीवति पण्डितः ॥” इति ॥ ३१ ॥ निश्चयोवधानमवैधस्य 'मलव्धानान्तु यो लामा लब्धांनां परिरक्षणम् । इयत्यो विजिगीषुणां वीर्यव्यायामभूमयः ॥ ३१ क 18 शोमा हि कृतकृत्यस्य राहो भोगविभूतयः । अप्राविजिगीषस्य ता एव हि विडम्बनाः ॥ ३१ ख । • मुपयुजीत ..विडम्वनः "अलब्धलाभो लब्धार्थप्रसनं तस्य रक्षणम् ; अलभ्यमानी लब्धार्थ प्रसनस्तस्य वेक्षणम् । ३० अप्राप्तविजिगीषोश्व * श्लोकद्धय मुद्रितपुस्तके प्राचीन टीकायाश्च न दृश्यते। Slokas 31 A and 31 B do not appear in the B.I. text, and have been restored from the tīkd. 31A. A Vijiğışu should devote his energy and exertions (viryavyāyāmo) to both acquisition of things (or status) not acquired before (alabdharidn) and proper preservatiort of things (or status) already acquired (labdhānān). 31B. The magnificence and glamour of a successful vijigisu ruler appear (deservingly) beautiful ; to an unsuccessful prince they are objects of derision. विजिगीषोः कार्यमाह-अलब्धेति । अलब्धानां लाभः लब्धानां परिरक्षणच एतद्वयमेव विजिगीषुणा वीर्यव्यायामयोः स्थानम् इति भावः। प्रतीतम् ॥ ३१ क । परान् विजेतुमशकस्य ऐश्वर्य विडम्वनामात्रमित्याह-शोभेति । कृतकृत्यस्य समाप्तविजिगीषस्य राहो भोगा विभूतयः च शोभामात्रम् । अप्राप्तविजिगीषस्य वा विजिगीषाविरहितस्य असमाप्त- विजिगीषस्य वा ता एव भोगा विभूतयश्चैव विडम्वनाः कृयवेत्यर्थः ॥ ३१ ख । मटोद्धतः" क्रियामूढो योऽतिकामति मन्त्रिणम् । अचिरात् तं वृथामन्नमतिकामन्ति विशिषः ॥ ३२ । (११३५२) संरभेन मन्बपी हिडीज हि महीभुजाम्"। यस्मिन् मिले सुभेदो गुप्त गुतिरनुत्तमा ॥ ३३ । (१९५३) 31 'मदोवतः "महामृताम् मन्त्रितम् ० तस्मिन् 400 वो ·248 कामन्दकीय नीतिसारः . 32. An arrogant (mododdhata) but incompetent (kriyāmadha) ruler who disregards the counsel of his ministers, soon finds his own policy to be infructuous and he is subjugateel by his enemies. IXI. 52] 33. Secrecy of the essence of policy lecisions (mantravijam) must be carefully preserved like the seed, out of which grows the large tree (su secrecy of policy leads to enhancement of royalty). If the seed is destroyed every prospect is surely destroyed, while its preservation brings excellent results. (i.e., untimely disclosure of secret policy decision leads to inevitable ruin of the ruler, and careful maintenance of secrecy of plans and policies leads to excellent results). [XI. 53) मन्त्रिवचनातिकमश्च दोषावह इति दर्शयबाह-महोद्धत इति। अहमेव सर्व जानामीति ज्ञानमदेनोद्धतः । क्रियामूढः किंकर्तव्यतामूढः । योऽतिकामति मन्त्रिणं तदुपदिष्टस्याकरणात् अचिरात् तं स्थामन्तं प्रभुं मन्त्राभासविपलब्धमतिकामन्ति अतीत्यातिसन्धाय तद्रराज्यमाक्रम्य गृहन्तीत्यर्थः॥ ३२ ॥ मन्त्रभेद निवारणार्थमाह-संरक्षेदिति। मन्त्रबीजं विधय कार्य गोपनीयम्। सम्यग् रक्षेत् भेदद्वाराणामकरणात्। तन्मन्त्रबीजं (बीजं महीभुजां ) तस्मात् सुरक्षितान् महीभुजः सम्भवन्तीति। तस्मिन् मन्त्रवीजे भिन ध्रुव निश्चयेन भेदो राज एव विनाशो। गुप्ते तु गुप्तिरनुत्तमा अत्युत्तमेत्यर्थः ॥३३॥ सिंहवच्चेष्टमानस्य काले कर्म विपश्चितः । क्रियमाणं स्वकुल्यास्तु विदुरस्य' परे कृतम् ॥ ३४ ॥ (११३५४) विद्यु रस्य ; विद्यु रस्याय 34. A ruler (vijigīşu) should take action at the opportune moment like a lion (which suddenly springs upon its prey), of course, after due deliberation, but keeping his plan of action completely secret even from the members of his family, who may come to know it only when the action is in progress. Others may know it only when it is accomplished. (XI. 54) मन्त्रगुप्तिं दर्शयबाह-सिंहवदिति। सिंहो हि सङ्कुचितसर्वावयवो बद्धक्रमः परैरलक्षितचेष्टो मारिषदकस्मात् प्रसत इत्येवं सिंहवत् चेष्टमानस्य विजिगीषोः, काले चेष्टानुकूले विपश्चितो नीति- पण्डितस्य कर्मानुष्ठानमेवं नाम गुप्ततरं येन क्रियमाणं कुल्या बन्धवो विदुर्जाणीयुः। परे अन्ये तु कृतं निष्पन जानीयुरिति ॥ ३४ ॥ अपश्चात्तापकृत् सम्यगनुरक्ति फलप्रदः । अदीर्घकालोऽभोटश्च प्रशस्यो मन्त्र इष्यते ॥ ३५। (१९१५५) " सम्यगनुर्वान्धफलप्रदः 43 प्रशस्तो उच्यते 35. The counsel (or decision) which does not cause repentance in future, (on the other hand) which is followed by adequate benefits and ·कामन्दकीय नोतिसारः 949 does not entail in long delay in achieving the desired result (abhista), is considered commendable by the wise. [XI. 55] गुणवन्तं मन्त्रमभिधातुमाह-अपवात्तापकदिति । यो मन्त्रः समाप्ति गतः पचात्ताप न करोति। अनुबन्धाः फलान्तराणि तानि विद्यन्ते यस्य मुख्यफलस्य तदनुवन्धिफलं तादाति । अनुरकिफलप्रदा इति मूलपाठे तु प्रतिरजनल्मफलदायकः इत्यर्थः। योऽदीर्घकालो भेदाभावात् । अभीष्टय लोकद्वयाविरोधात् । प्रशस्यः सद्भिर्मन्त्र इष्यत इति ॥३५ । सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयो। विपत्तेख प्रतीकारो "मन्त्रः पञ्चाङ्ग उच्यते ॥ ३६ । (१९५६) अनुतिष्ठेत् समारब्धमनारब्धं प्रयोजयेत् । अनुष्ठितच सवृत्त्या" विशेषेणोपपादयेत् ॥३७ । (१९५७) कारः सिद्धिः पञ्चाङ्ग इष्यते +०संक्त्य; संक्रया 36. In undertaking any state matter, counsel (or deliberation) should be of five counts or pañcanga (i.e., considerations) : viz., state's own equipment, ways and means (sadhanopaya), suitability of particular place and time, provision against unforeseen dangers and prospect for successful completion (siddhi). [XI. 56 ] 37. Counsels or deliberations should be aimed at completion of the work undertaken, of (new) projects not yet taken up (andrabdhom), and ensuring perfection of accomplished works. [XI. 57 ] मन्त्रागान्यभिधातुमाह-सहाया इति। पुरुषव्यसम्पदास्य समुद्भवं प्रथममहम् । सापनी- पाया इति। कर्मणां साधने ये उपायाः कर्मणामारम्भोपायाख्य द्वितीयमाम् ।।०० विभागो देशकाल्यो- रस्मिन्देशेऽस्मिन्काले सियतीति तृतीयमाम् । विपत्तविघ्नानां प्रतीकारो नाम चतुर्षमाम्। सिवि: कार्यस्य पाचममाम् । एवं मन्तः पाचांश इति। तथा च कौटिल्यः-"कर्मणामारम्भोपायः पुरुषद्रव्य- सम्पद् देशकालविभागो विनिपातप्रतीकारः कार्यसिद्धियोति पश्चाहो मन्तः। (१५)॥३६ । सम्पदाख्यमहम् पायाख्यमत्रम् मन्त्रिमिविधेयमाह-अनुतिष्ठेदिति। यदारब्धं दुःसाध्यादिकं वदतिष्ठेत भयोभूयः प्रेरयेत् यथा सुसमाप्ति याति। अनारब्धं च प्रेरयेत् यथा प्रारभ्यते। अनुष्ठितं च निमार सदात्या शोभनवृत्तिकरणेन विशेषेण यथा न कति तयोपपादयेत् निष्मादयेत् । तथा च कौटिल्य"मातारम्भ- मारन्धानुष्ठानमनुष्ठितविशेष नियोगसम्पदं च कर्मणां कः।" (१९५५) मन्त्रिण इत्यनुवर्तते ॥३०॥ 11 दुर्गसाधनादिकं प्रचारयेन्मन्नविषः कार्यद्वारेयनेकपा"। तन"यवेवसां साम्यं तेन"शी समुत्पतेत् ॥३८॥ (१९५८)। 10 100 बनेकशः नेकपा "यल तरचेतसा दुसालसा ·260 कामन्दकीय नीतिसारः यत्र मन्त्रिमनः साम्य यन चेतो न शहते। या" सन्तो न निन्दन्ति तत् परीयाविकीर्षितम् ॥ ३९ ॥ (१९५६) धृतेऽपि मन्ने मन्या स्वयम्भूयो विचारयेत्। तथा वर्तत तत्वको यथा स्वार्थ पीड़येत्॥४० । (१९६०) 60 51 . मनस्साम्य " यत्र यत्तु सन्तो मन्तझो; नीतिज्ञः 38. Whenever any state matter, which may be various kinds, (needs counselling) the wise ruler should inform his counsellors (experts in counselling, mantravidah) about it, and on their arriving at an agreed decision, (samyam) take it up in right earnest. [XI. 58 ] 39. Such actions should be undertaken about which counsellors are unanimous (do not express difference of opinion), about which there is no misgiving or doubt, and which are not repugnant to the pious. [XI. 59 ] 40. Even when any counsel (or decision) is conveyed by counsellors, the rules should himself carefully deliberate on it (i.e., before accepting it). A ruler, conversant with state policies (tattvajño, mantrajña), in accepting a counsel must be sure that it would not be ultimately injurious to his own (i.e., state's) interests. [ XI. 60 ) मन्त्रश्योगमाह-प्रचारयेदिति। मन्ति दूत-गूबपुरुषाश्च तया भवन्ति। मन्त्रितो मन्त्रो मन्ति रतगृहपुरुषेषु यथा समर्प्यत इति तान्मन्त्रविदः सिविधानपि यथासम्भवं कार्यद्वारेषु-पृथिवीपालनादि- कार्यमायाति यैारैः शलुमित्रमध्यमोदासीनस्वरूपैस्तेषु, सञ्चारयेत् प्रणिदध्यादनेकशः। यत्न तच्चेतसां मन्त्रितगूडपुरुषवितानामैकमत्य साधु संश्लिष्टं यथा भवति तथा, तेन कार्यद्वारेण यानादिगुणमनुष्टानं समुत्पतेत् भाचरेदिति ॥ ३८ ॥ एतदेव मितुमाह-योति। तथा यस्मिन् क्रियमाणे मन्त्रिमनस्साम्यम् । यन चेतो न शहते कर्तुः। शारीराण्यपि निमित्तानि शुभान्युदयन्ति बाहुशीर्षाक्षिगुदाधरादीनि । तत्र मनः शहायां मध्यमा कार्यसिद्धिरिति शहारहिते मनसि कार्य विधेयम् । यच चिकीषितं कर्तुमीप्सितं सन्तो न निन्दन्ति। तत् परीयात् गच्छेत् कर्तुमिति शेषः ॥ ३६ । उपधाशोधितेषु प्रणिहितगूरपुरुषेष्वपि मन्त्र्यादिषु व्यभिचारः सम्भवतीति सर्वथा न विश्वसनीय- मिति वर्शयबाह-तेजीति। घृतेऽपि मन्त्र मन्त्रीमन्माधिकृतैनिणीय धृतेऽप्यवधारितेऽपि मन्त्रे स्वयं विजिगीयो पिचारयेत् । तल मन्तको विजिगीषुर्वतेत यथा स्वार्थ न पौक्येत् । दीर्घविप्रहे स्वार्थ- पीड़ा सम्भवति। तथा वर्ततेति यथा स्वार्थपीडा न भवति ॥४०॥ "दाधारादीनि मन्विणः स्वार्थतात्पर्याद दीर्घमिच्छन्ति विप्रहम् । मन्विर्णा भोग्यतामेति दीर्घकार्याकुलो नृपः॥ ४१ । (१९६१) तेषाव ·कामन्दकीय नीतिसार 251 41. Ministers out of their self interest desire a prolongation of wars, and a ruler who (acting on their counsel) adopts prolongation of his actions, is played into their hands. [XI. 61] एतदेव स्पष्टयबाह-मन्तिण इति। स्वार्थ एव तात्पर्य कारणं तस्मात् । स्वार्थसिद्धार्थ मन्त्रिणो दीर्घकालव्यापिनं विग्रहमभिलषन्ति इत्यर्थः। सष्टमन्यत् ॥४१॥ मनःप्रसाद श्रद्धाच तथा करणपाटवम् । "सत्त्वायोत्थानसम्पच कर्मणां सिद्धिलक्षणम् ॥४२॥ (१९३६२) लघूत्थानान्यविनानि सम्भवत्साधनानि च । कथयन्ति पुरः सिद्धिं कारणान्येव कर्मणाम् ॥ ४३ । (१९६३) 6. सहायो 68 पुनः 42. Mental satisfaction (free from misgivings), devotion and earnestness (śraddha), (physical and intellectual) ability to perform the projected work, availability of support of allies, one's own energetic approach (utthanu) and plenty of resources, are indications of sure success. [XI. 62] 43. Promptness in undertaking a work (laghutthāna), free from drawbacks (i.e., undeterred) and aided by requisite ways and means for its pursuit, is also said to be a patent indication for success. [XI. 63] मन्त्रनिीतकार्यस्य सिद्धिलक्षणान्यभिधातुमाह-मन इति। मनः प्रसनता कालुष्याभावः" श्रद्धा च कार्यसिद्धावत्याग्रहः। तथा करणानामिन्द्रियाणामेकादशानां पटुत्वम् । सहायोत्यानसम्पच कर्मणां सिद्धिलक्षणम्। एमिलिङ्ग सिद्धिरवश्यम्भाविनीति लक्ष्यत इति ॥२॥ 1.कोपेाभावः एतदेव समर्थयमाह-लपत्यानानीति। लघु शीघ्रमेवोत्यानमुयोगो येषाम् । अविनानि विनरहितानि । सम्भवत्साधनानि सम्भवन्ति साधनानि सम्पत्सामप्रिकाणि। करणानि कार्याणामुत्- पत्तिनिमित्तानि। पुरोऽप्रती भाविनी सिद्धि कथयन्ति ॥ ३ ॥ आवर्तयेन्मुहुर्मन्वं धारयेव प्रयावान् । भप्रयसतो मन्नः प्रचलननिषद् दहेत्॥४४० नावर्तयन्मुधुर्मन्द संगमेत् तत् परिस्तुवन् । भरक्ष्यमाण मन्वं हि मिनस्यात्मपरम्पराम् ॥ ४५ । (१९६४) अप्रास "सन्ततिर्मन् संख्येत परस्परम् । भक्त्यमाण मन्वं हि मिनस्यातपरम्परा ॥ ४५ क । प्रयन्तः मासन्तवमन्त्र : भात खत् सन्तते, मासाः सतत मन्तः ..रक्षेत् तत्परस्तु सन् । - - ·259 कामन्दकीय नीतिसारः मदः प्रमादः कामध"सुप्तप्रलपितानि च। मिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छनाकामिन्यच मतास्तथा ॥४६ । (१९६५) कोपब B. कामिन्योऽवमता * Both the slokas have been restored from the fika. डोक्य मुद्रितपुस्तके नास्तीति। टीकानुसारेण लिख्यते । 44. Mantra or policy decision should be recapitulated again and again (so that its details are accurately remembered and not lost sight of) and carefully preserved (so that its secrecy is not divulged). Because a mantra for its careless preservation (i.e., if it is prematurely divulged) burns every thing like a moving fire (conflagration) (i.e., taking advantage of the disclosure of secret plans and designs enemies indulge in inflicting serious damages). 45 & 45A. Even when mantra is not repeated again and again strict secrecy should be observed about it even while discussing with the trusted ministers, lest it may pass on to their confidantes and relatives and so on, (apta ptasantateh), and ultimately reach the enemies. Unless the mantra is well guarded it may be divulged by friends and friends, friends, etc., (aplaporampard). [XI. 64] 46. Mantras are divulged often unwillingly under the influence of intoxication, inadvertence, addiction to sensual pleasures and the habit of talking in sleep. It may also be divulged by secret agents (pracchannah), favourite wife (who is confided upon), and by creatures, whose reproductive and repetitive faculties are belittled i.e., parrots etc. [XI. 65 ] मन्त्रे निर्णयमाह-आवर्तयेदिति। मन्तं मुहुः वारंवार भावर्तयेदालोचयेत् । प्रयमवान् भेदक रणविरोधादिति। प्रचलनमिवाहेत्। यथा अमिरमागारात् चलितः अमगारादिकं दग्वा पुरमपि रहति तथा मन्तोऽपि। कौटिल्यः "भन्मभेदो प्रयोगक्षेमावहो" राहस्तथायुकपुरुषाणां पेति' (१।१५।१३) ॥४॥ 1" योगोमकरो मन्तरक्षाप्रकारमाह-अप्राप्त इति। माता मन्त्रिप्रमृतयः। तेषामप्याता भवन्ति । तेषामपि । एक्मालपरम्परा भवति। तब नाप्तः "कवत्सन्ततिरस्तीति। तस्या मन्सदारनिरोधो न शक्यते तुमिति, तत्परतु सन् सरोत्। भारल्यमाणे हि मन्तं मिनस्यातपरम्परा। तथा च कौटिल्यः "मन्तिणामपि हि मन्तिणो भवन्ति, तेवामप्यन्ये। तेषां मन्तिपरम्परा मन्त्रं भिनत्ति" इति (१५१५-१६)॥५॥५॥ "कविनास्तीति तस्मादामपरम्परा मन्सबार, भातः कस्तदास्तीति तस्मादा... भन्यान्यपि मन्नामेदवाराव्यमिधातुमाह-मद इति। मदः मुराजनितः। तत्परक्शो विस्मृत्य मन्नामेन्टोति। प्रमादः कार्यान्तरासचिस्तेनापि। पोऽप्यतिप्रायो मन्सरका विस्मरणात् मेदकः । पितानि ती निन्दन्ति प्रकासवन्ति मन्नम् । प्रनाम्यादितिरोहिताः कामिन्यो वशीकत मका तमन्नाः। ममताः अपहाता किमेवेऽपि मानन्तीति सारिकावानपिरापाः ।

·263
कामन्दकीय नीतिसारः
तथा च कौटिल्यः-"अयते हि शुकसारिकादिभिमिनो मन्तः पशुभि "न्येव तियंग्योनि-
भिरवमतैरिति (१।१५।४)। अपि च कौटिल्यः "तस्य च संवरणमायुतपुरुषरक्षणमाकार्यकालात् ।
तेषां हि प्रमादमदसुप्तप्रलापकामादिभिरुतसेक" (१।१५।१०-११) इति ॥ ४६ ॥
10वभि
निस्तम्भ निर्गवाक्षे व निर्भऽन्तर संश्रये।
प्रासादोपर्यरण्ये वा मन्वयेताविभाषितः ॥ ४७ । (१९२६६)
निश्छिद्र निर्जनेऽशङ्कअनिरन्तरसङ्गमे ।
निर्वातेऽशुचिर स्तम्मे मन्त्रयेत महोदयः ॥४७ का।
०निष्कुब्यान्तर ; निमित्यन्तर ०० प्रासादाने घरण्ये
मन्त्रयेदविभावितः
01. निर्जलेऽशक
०१ निर्वातेऽसुषिर
गृहे यथा
* श्लोकोऽयं मुद्रितपुस्तके न धृतः ; प्राचीन हस्तलिखित पुस्तकेऽपि नास्तीति ।
The sloka does not occur in the B.I. text. Restored from the lika.
47. For the purpose of secret deliberation the ruler should select
either a chamber without pillars (which resound) and windows (which
let out voices) as well as corners and crevices (where secret agents may
hide themselves) or on the top of the palace in the attic) or in the
solitude of the wood, and that too unobserved by others. [XI. 66]
47A. A ruler should deliberate (on secret state matters) in a
secluded and well guarded chamber having no hidden passages (niśchidra),
where discussions may be conducted fearlessly (asanka), which is not
frequented by many (i.e., by persons other than counsellors), and in which
there are no pillars, nor affected by strong breeze.
प्रच्छनोऽवमतो वा मन्त्रं भिनत्तीति मन्त्रप्रदेशमभिधातुमाह-निस्तम्भ इति। खम्भरहिते
भित्तिज्वेवोत्यापितोर्ध्वशरणत्वात् । निर्गवाक्षे वातायनरहिते शब्दाना बहिरनिःसरणार्थम् । निमित्यन्तर-
संश्रये भित्यन्तरेषु प्रच्छमश्रोतणां संश्यो यत्र नास्ति। प्रासादस्योपरि तथाविधे एवारण्ये वा निर्जने
वा मन्लयेतान्येरप्यविभावितोऽनवलोकितः। तथा च कौटिल्य:-"भन्नपूर्वा:सर्वारम्भास्तस्योदेश:
संवतः कथानामनिःस्त्रावी पक्षिभिरप्पनालोक्यः स्यादिति"। (१२१५२-३)
||
निश्छिद्रोति। किरहितगृहे, छिद्रण हि शब्दनिर्गमसम्भवात् । निर्जने जनशून्यस्थाने,
अशडे विपक्षसमागमशहारहितप्रदेशे, अनिरन्तरसझमे नास्ति निरन्तरः सामः जनसमागमो यत्र ।
निर्वात प्रवछ वायुना हि शब्दो दूरेऽपि नीयते। अस्खम्भे स्तम्भव्यवधानेन हि मन्तषण सम्भवात् ।
इंद्रशस्थाने महोदयः महान् उदयो यस्य सः। शुचिः शुवाबारः सन्। अशुचेमनसि जस्ता
सम्पयते, शुचिहि प्रतिभावान् भवति इति दर्शनात् । मन्तयेत् मन्तिभिः सहेति पाक्यशेषः ॥४॥

·264 फामन्दकीय नीतिसार छावशेति मनुः प्राह षोडशेति बृहस्पतिः। उशना विशतिरिति मन्त्रिणां मन्त्रिमण्डलम् ॥४८॥ (१९६७) यथासम्भवमित्यन्ये तत्प्रविश्य यथाविधि। मन्वयेताहितमनाः कार्यसिद्धि विवृद्धये ॥ ४६ (१९६८) एकत्र पश्च सताधा वैषम्य क्रियया युताः। मन्विणो भूभुजां कार्या इति कौणपदन्तकः ॥ ४६ का* ..मित्येके ० कार्य बुद्धि 000 सप्तापि ०० केचिद् वदन्ति वै * श्लोकोऽयमपि मुदितेपुस्तके न धृतः इति) The sloka is not included in the B.I. text. Restored from the tika. 48. The Council of ministers (mantrimandala) should be composed of twelve ministers according to Manu, sixteen according to Bịhaspati, and twenty according to Usanas or Sukra. [XI. 67 ] 49. While others (including Kautilya) hold that deliberations should be held with as many ministers as considered necessary (yathasambhava). They should be admitted or appointed formally according to rules, for consultation with whole-hearted attention (ahitomansh) so that intelligence (in a particular matter) is increased or concentrated (i.e., a perfectly rational decision is arrived at for achieving success in the venture). [XI. 68] 49A. The school of Kaunapadanti, however, holds that for particular purposes the king should deliberate with five, seven or more ministers severally or jointly. लिचतुःसंख्यमहामन्त्रिव्यतिरिक' मन्त्रिमण्डलमभिधातुमाह-द्वादशेति । द्वादशमन्त्रिपरि कलितं मनुराह। विजिगीष्वरिमध्यमोदासीनसंझक मण्डलचतुष्टये द्वौ द्वौ अन्यौ चिन्तायां योज्याविति भावः । षोडशमन्त्रिपरिकल्पितं बृहस्पतिराह । उक्कमण्डल चतुष्टये मन्त्रियनियोगादिति भावः । उशनाः शुको विंशतिरिति विंशतिमन्त्रिपरिकल्पितं मण्डलं कुर्यादुक्कमण्डलवतुष्टये मन्तिवतुष्टय नियोगा- दित्यभिप्रायः ॥४८॥ ययेति। यदि मन्त्रिगुणसम्पमा बहवो मन्त्रिणः भवन्ति तेषां करणं पर्याप्त तदा बहुकल्पित- मेव मण्डलमिष्यते। तथा च कौटिल्यः-"इन्द्रस्य हि मन्त्रिपरिषदषीणां सहस्त्र' सत्तचक्षुस्तस्मादिन्द्र सहस्राक्षमाहुरिति।" (२१५५५-५७)। तत्प्रविश्य तन्मलिमन्डलं प्रविश्य यथाविधि विध्यनतिकमेण मन्तयेत् । आहितमनास्सावधानः। कार्य विधेयम्। बुद्धिविवृद्धये (कार्यसिद्धिविश्वये इति मूल पाठः), बहुमतव्युत्पत्या बुद्धिवर्षत इति ॥ ६ ॥ मन्त्रिनियोगरीतिमाह-एकलेति। भभुजा एकत्र एकस्मिन् कर्तव्ये देशविशेषस्य शासने वा विपक्ष विशेषेण सन्धिविग्रहादी वा खनिजद्रव्यानुसन्धाने पाकरसंप्रहे या प्रजानां धनधान्यादिरक्षणे पा वैषम्यक्रियया युताः कार्याणामपान्तरमेवात् पृषक पुष कार्यचिन्तने नियुका इत्पर्षः। पर समापि, ·38 कामन्दकीय नीतिसार 256 अपि शब्दात् अधिकः अपि मन्तिणः कार्याः एकैकस्मिन् कायें मिमभिमविषयेषु पृथक् पृथकू मन्त्रिणो नियोज्या इति भावः। कौनपदन्तकैराहुरिति इति केचित् वदन्ति का ॥ ४६ क ॥ 11 मन्त्रिालय 10 तस्मादिमं द्वाक्षं "अकथ्यानि तु कार्याणि सम्प्रधार्य पुनः पुनः। प्रविशेत् स्वहितान्धेषी मतमेषां पृथक् पृथक् ॥ ५० ॥ (१९६९) महापक्षो यथाशास्वं दृष्टकर्मा हितः सुधीः। यद् व याच मतारूढ़स्तत्तत् साधु समाचरेत् ॥५१ । (१९७०) ०० एकैकेनापि 7 प्रविचार्य; सुविचार्य 67 प्रपृच्छेत् यद्यद् ब्रूयान् 50. Deliberating (on a particular issue) severally with ministers the ruler for his own interest (or in the interest of the state, svahitānvesi) should himself judge the merit of each of the opinions tendered. [XI. 69 ] 51. The opinion of a wise and experienced (drstakarmi) counsellor possessing the majority support (maha pakşa), tendered in conformity with the Sāstra (on polity) in the interest of the ruler, should be adhered to firmly. [XI. 70] मन्त्रकममभिधातुमाह-एकैकेनेति। (अकथ्यानि तु कार्याणि सुविचार्य इति मूलपाठ)। स्वहितान्वेषी आत्महिताकाली राजा एकैकेन प्रत्येकेन मन्त्रिणा सह कार्याणि कर्तव्यानि पुनः पुनः सुविचार्य यथाशास्त्र विविच्य पृथक् पृथक् एषा मन्त्रिणां मतं प्रविशेत् प्रणिदध्यात्। तथा च कौटिल्यः "तानेकैकशः पृच्छेत् समस्तांश्च हेतुभिवेषां मतिप्रविवेकान् विद्यात्" इति (१२१५।४३-४४ ) ॥५०॥ कोदशस्य मन्त्रिणो वचनं कुर्यादिति दर्शयलाह-महेति। महाप्रमाणः पक्षो बन्धुव! यस्य सः स्वपक्षार्थ नाहितमुपदिशतीति । शास्त्रानतिक्रमेण दृष्टकमा प्रागप्यनुष्टितपाइगुण्यः । हितः स्वामिहितः, सुधीरष्टगुणप्रशासम्पनो यद् ब्रूयात् इतरमन्त्रिमतारूढस्तत्तत साधु समाचरेत् व्यभिचार सम्भवाभावात् ॥५१॥ नातीयात् कार्यकालं हि कृत्वा मन्त्रविनिश्चयम् । अतिकान्त तु तं भूयो यथायोग प्रकल्पयेत् ॥५२॥ (१९७१) न कार्यकाल मतिमानतिकामेत् कदाचन । कथञ्चिदेव भवतिकार्य योगः सुदुर्लभः ॥५३ । (१९७२) सतां मार्गेण मतिमान् काले कर्म समाचरेत् । काले समाचरन् साधु रसपत् फलमभु ते ॥५४ । (१९७३) ० अतिक्रान्तेऽपित 000 कार्ययोगः ० सम्पत्फलमुपा ते 52. After deciding upon a mantra (policy for action) the proper 70 ·256 कामन्दकीय नीतिसार 78 time for it (as decided) should not be allowed to lapse. If at all the right time for action lapses (for some reason or other) consultation should have to be held afresh with necessary formalities (yathayogam prakalpayet). [XI. 71 ) 53. An intelligent ruler should never allow the right (or opportune) moment for action to slip by, as a suitable opportunity for action is indeed rarely available. [XI. 72 ) 54. An intelligent ruler always acts in proper time following the path (or advice) of the wise (counsellors) and thereby (i.e., acting in time) he enjoys the fruits as delicious as sweet juice (rasavat) (success with immense benefits). [XI. 73] मन्त्रानन्तरं कालातिकमे भेदसम्भावनेति तमिवारणार्थमाह-नातीयादिति । तथा सुगम- मेतत् ॥५२॥ कार्यकालस्तु नातिकमणीय इति दर्शयमाह-न कार्यकालमिति। सुदुर्लभः कायें योगः। कार्य- कालं मतिमानातिकामेत्। काले कर्म समाचरेत् ॥५३ ॥ सतामिति। तसिद्धये प्रयन रसवत्फलमन इति चेति च सम्पश्यन् कालदेश'सहायवान् । विशुद्धपाणि" सद्वस्तु समानामेन्न चापलात् ।। ५५ । (१९७४) 1 देशे काले विशुद्धपार्श्वस्तद्वस्तु 55. Following the course indicated above the king should undertake an action in right earnest and not out of fickleness (naca palat) or carelessness, after due assessment of the advantages of time and place as well as availability of support from the allies and arrangement for remedy of (unforeseen) drawbacks. [XI. 74 ] आक्रमणकालमाह-इति चेति चेति। इति च इति च इति सम्पश्यन् एतत्करणे एतत् फलं भविष्यति, एतदकरणे च इयं हानिभविष्यति, इत्येवं पर्यालोचन, अनुकूल देशकालसहायसम्पमः विशुद्ध- पाणिः विजिगीषुः सवस्तु आत्महितकर देशनगरादिकं समाकामेत, न तु असमये चापलात् आकामेत् इति शेषः॥५५॥ भहिते हितबुद्धिरल्पधीरवमन्येत मतानि मन्त्रिणाम्। चपला सहसव सम्पतविरं वै व्यसनी प्रबुध्यते ॥५६ । (१९७५) अविवार्य बलाबल विषामहमित्येव समुद्धती बलात् । चपला स्वमतेन सम्पतनिपत्यल्पमना न बुध्यते ॥५६ कर सम्पतमरिखंडू गामिहतः शुध्यते। "समुदतोज्जयात् 76 सम्मतणनिपत्याल्पमना *योकोऽयं मुद्रित पुस्तके न दृश्यते। Restored from the trka, as the sloka does not appear in the B.I. text.

·कामन्दकीय नीतिसारः 267 56. Out of foolishness (or lack of intelligence) when a fickler minded or rash ruler, who takes evil for good, disregarding the sound advice of his ministers, suddenly (without due consideration) falls upon the enemy, soon suffers severe losses at the latter's hands. He is indeed a vyasani (afflicted with wasana). This is the opinion of the wise. [XI.75] 56A. Without assesment of own forces as well as that of the enemy and arrogantly thinking himself to be the most powerful, the fickle-minded ruler who, relying on his own decision (i.e., disregarding the counsel of ministers), falls upon his enemy meets with total ruin as a result of his foolishness. अविमृष्यकारितायां दोषं दर्शयबाह-अहिते हितबुद्धिरिति। प्रतीतमेतत् ।। ५६ ॥ अविचायेंत्यादि। - द्विषां च बलमविचार्य अहमित्येवाहमेत बलवानिति समुद्धतो भवनसौ चपलः स्वमतेन सम्पतन् अनिपत्याल्पमना न बुध्यते, पतितः सन् बुष्यते ॥५६ क ।। इति मन्त्रबलान् महीपतिर्महतो दुष्ठभुजङ्गमानिव । विनयेनयमार्गमास्थितो वशमुद्योगसमन्वितो रिपून ॥५७ । (१९७६) इति मन्त्रविकल्पो नाम सप्तदर्श प्रकरणम् । इति कामन्दकीये नोतिसारे मन्त्रविकल्पो नाम द्वादशः सर्गः। मुद्रिपुस्तकानुसारेण इति मन्त्रविकल्पोनामेंकावयः सर्गः॥ 58. It is only by virtue of possessing mantrabala (power generating from sound counsel) that a ruler following the track of naya (science of polity), becomes capable of subjugating the powerful enemies of the nature of vicious serpents. इतीति। इत्येवमुकप्रकारो यो मन्तस्तद्वलात्महीपतिमहतो रिपून दुष्टभुजामानिव यथा गरुड़मन्त्रवित् विनयेद् वश्यान कुर्यात् तथा विनयेत्, न मार्गमास्थितः स्ववशमिति बलादुद्योगसमन्वितो रिपूनिति ॥५॥ इति मन्त्रविकल्पो नाम सप्तदशं प्रकरणम् । इति कामन्दकोयनोविसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षायां मन्त्रविकल्पो नाम द्वादशः सर्गः ॥ मुद्रितपुस्तकानुसारेण एकादयः सर्गः समासः ॥

·योदयः सर्गः (मुद्रितपुस्तकानुसारेण द्वादशसर्गप्रारम्भः) १८। दूतप्रचारप्रकरणम् । कृतमन्नस्तु' मन्बो मन्विर्णा मग्नसम्मतम् । यातव्याय प्रहिणुयाद् दूतं दूस्यामिमानितम् ॥ १। कृतमन्त्रः सुमन्त्रको मन्त्रिणं मन्तिसम्मतम् Sarga-XII [ Sarga XII of the B.I. edition. ] Prakaraña--18. Dütapracūra (Ambassadors and envoys) 1. A ruler, conversant with the technicalities of mantra (i.e., deliberation), having taken a decision in consultation with the ministers, should send a qualified ambassador approved by them to the enemy (against whom marching is contemplated, yātavya). मन्त्रविकल्पानन्तर वृतप्रचार चरविकल्पं चाभिधातुमाह-कृतमन्त्र इति। कृतोऽभ्युपगतो मन्त्रिणां मन्त्री येन स तथा। दूतं वक्ष्यमानलक्षणम्। दुनोति स्वाचारेण यातव्यमिति दूतः तम् । मन्त्रिसम्मतमभिप्रेतम् । स्वयं मन्त्रहो राजा यातव्याय प्रतिणुयात् प्रेषयेदिति ॥१॥ कृतोऽभ्युपगमी प्रगल्भः स्मृतिमान् वाग्मी शास्त्रे चास्वे च निश्चित: । अभ्यस्तकर्मा नृपते तो भवितुमर्हति ॥२। •शस्त्रे शास्त्रेच •निष्ठितः; प्रतिष्टितः 2. A royal ambassador should be an expert debater, with a good memory and eloquence, well versed in the use of arms (military science) as well as in the Šāstra (science of polity), and sufficiently experienced in ambassadorial functions. "सत्यप्यमात्यगुणसम्पनत्वेऽवश्यंभाविनो दूतगुणानमिधातुमाह-प्रगल्भ इति । प्रगल्भो जितसभः स शलपरिषदि गतसाध्वसो वति। स्मृतिमान् स्वामिसन्दिष्ट न विस्मरतीति । स्ववचना सभा रजयति। शास्त्रे नीतिप्रतिपादके, भस्ले ( शस्त्रेवा) धनुरादिके। प्रतिष्टितः निष्ठा परां गतः। अभ्यस्तकर्मा शास्त्रप्रतिपादितं कर्माप्यभ्यस्तं येन तादशी" नृपतेर्दतो भवितुमर्हति योग्यो भवति ॥२॥ 'सत्यपि मान्यगुण , सत्यप्यन्यगुण तादू वाग्मी प्रशस्तवाक् .

·कामन्दकीय नीतिसार 959 निसृष्टार्थों मितार्यश्र तथा शासनवाहकः । सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु विविधः स्वृतः ॥३। . हारकः 3. Ambassadors are of three categories viz., (i) those with powers of taking decisions (of war or peace on the study of the situation), (ii) those with limited powers (i.e., as directed) and (iii) mere emissaries of errands śasanvāhakah or säsanaharakah, the succeeding one in consideration of abilities is lesser in rank by one stage than the preceding one. मन्त्रिण इव दूतस्यापि वैविध्य दर्शयबाह-निसृष्टी ति। निःसृष्टो नियमरहितोऽर्थः सन्धि विग्रहादिको यस्यासौ निसृष्टार्थः । यथा युधिष्ठिरेण वासुदेव एवमुच्चा प्रेषितः-"अस्मान्वेत्य परान्वेत्थ वेत्थार्थाननुभाषितुम् । यद्यदस्मद् हितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः ॥" इति। अत्र सन्धिरेव कर्तव्यो विग्रहो वेति न नियमः।' मितार्थो मितो नियतो निर्दिष्टः सन्धिरेष, विग्रह एवेति त्वया विधेय इति वचनानां च नियमो यस्यासौ परिमितार्थः। तथा शासनहारक इति। शासन स्वामिसन्देशो येन शत्रुः शास्यते। तच्च परिमितार्थ परिमितक्चन मिति द्रष्टव्यं, तद्धारको दूतः। सामर्थ्यात्पादतो हीन इति। सामर्थ्य हि अमात्यानां पञ्चविंशतिगुणरूपं तस्मात् पादतो हीन इति वीप्सा द्रष्टव्या। निःसृष्टार्थात् पादगुणहीनो मितार्थः, ततोऽपि पादगुण हीनः शासनहारक इति । एवं दूतस्त्रिविधः स्मृत इति ॥३॥ स भर्तुःशासनाद् गच्छद् गन्तव्यं उत्तरोत्तरम् । 'स्वराष्ट्र परराष्ट्राणामिति चेति च चिन्तयन् ॥४। अन्तःपालांस्तु कुर्वीत मिवाण्याटविकास्तथा। जलस्थलानि मार्गाश्च विद्यात् स्वबलसिद्धये ॥५। युत्तरोत्तरम् स्ववाक्यपरवाक्यानामिति 'अन्तपालांश्च .. जलस्थानानि 4. Under the commands of the ruler (Vijigişu) the ambassador would proceed to his destination (the enemy kingdom) and negotiate on the basis of his lord's message (terms), their replies and his counterreplies after careful judgement (of its implications). 5. He should cultivate friendship with frontier-guards (antapalih) and foresters (dwellers of forests) (of the enemy kingdom) and apprise himself of river-routes and land-routes for the success of troop movements (of his lord). दतानामितिकर्तव्यतामाह-स इति। स लिविधोऽपि दूतो भर्तुविजिगीषोः। शासनादादेशात् गच्छेत् । गन्तव्य यातव्यविषयम् । उत्तरोत्तरम् स्वराष्ट्रपरराष्ट्राणामिति (स्ववाक्य-परवाक्यानामिति 7 • विन्तयेत् ·60 कामन्दकीय नीतिसारः 1) चेति च चिन्तयेत् । तथा च कौटिल्य:-"शासनमेवं वाच्यं, स वक्ष्यत्वेवं, तस्येदं प्रतिवाक्यमेव तिसन्धातव्यमिति अधीयमानो गच्छेदिति"(१२१६६ ) ॥४॥ अन्तःपालानिति । स्वमण्डलपरमण्डलानामन्तान् पालयन्तीति ताश्च मित्राणि कुवीत, भाटविकांच जामदानादिभिः यात्रासौकर्थिम्। तथा जलस्थलानि जलमयप्रदेशान् स्थलमयप्रदेशांश्च मार्गान् स्वबलोपयोगीनि निरावाधान् विद्यात् स्ववलसिद्धये। तथा च कौटिल्यः-अटव्यन्तपालपरराष्ट्रमुख्यध प्रतिसंसर्ग गच्छेत् । अनीकस्थान युद्धप्रतिग्रहापसारभूमीरात्मनः परस्य चावक्षेतेति" (१।१६।७) ॥५॥ बुद्धीरात्मनः नाविक्षातः पुरं शवोः प्रविशेष तन संसदि । कालमीक्षेत कार्यार्थमनुशातच निष्पतेत् ॥ ६ । 10 पदं 11 प्रविशेष च संसदम् 111कालं वीक्षेत 6. An ambassador should not enter the enemy's capital city (puram) or his court (samsadam) uninforined or unannounced (i.e., without sending prior intimation). Rather he should wait for the opportunity suitable for the success of his mission and enter with necessary permission (of the enemy ruler). नाविकातेति। शत्रुणा नाविज्ञातः पुरं प्रविशेत् । न च शत्रोः संसदं सभाम् । असूचित- प्रवेशः शहनीयः स्यादिति। कालं वीक्षेत कालं याप्यमान शनणां वीक्षेत कार्यार्थ यदि विजिगीषोः कार्यानुगुणं याप्यमानं पश्येत् अनुहातश्च शत्रुणा निःपतेत् नान्यथेति ॥ ६ ॥ सारवत्ताश्च राष्ट्रस्य दुर्ग तद्गुप्तिमेव च । छिद्र "शवोर्षिजानीयात् कोशमिवबलानि च ॥७॥ "छिच शत्रोर्जानीयात् 7. He should know (i.e., collect information) about the material resources of the territory (of the enemy), forts and secret defences as well as defects or weaknesses, and also about the strength of the treasury, military power and allies. सारवत्तामिति। शराष्ट्रस्य सारवत्तां जानीयात् प्रहीतुम। दुर्ग च प्रहणार्थमेष। तद्वत्- तद्गुप्ति (दुर्गगुप्तिम् )। छिच शलोर्जानीयात् प्रहर्तुम् । कोशं च तदुचितप्रतिविधानार्यमेव । मित्रबलानि चेति ॥७॥ उद्यतेष्वपि शस्वेषु यथोकं शासनं वदेत् । रागापरागौ जानीयात् "प्रकृतीनाच मर्तरि॥ ८॥ विक्सविचेष्टितेः

·कामन्दकीय नीतिसारः
261
.
8. He should convey the message as directed (by his lord) even
if weapons are raised against him (i.e., even if he is threatened with
dire consequences), and (while conveying the message) he should study
reactions, favourable or unfavourable, (from the eyes and face) of the
enemy king as well as of his ministers and courtiers (prakytis).
उद्यतेविति। यपोकन भयादपलपेत्। शेष सुगमम् ॥ ८ ॥
[रागापरागी जानीयात् प्रकृतीनाञ्च भर्तरि।
न ब्रूयात् प्रच्युति शत्रोः प्रकृतीनां स्वमर्तरि ।*
कृत्यपक्षस्य चोपायं कुर्यादनुपलक्षितः" ।।
14 कृत्यपक्षोपजापञ्च 1०दनभिलक्षित ; दनतिलक्षितः
9. Informing himself of the feelings, favourable or unfavourable,
of the subjects (of the enemy) to their lord, the ambassador should
create disaffection among them, himself remaining unobserved (i.e., from
behind the screen by employing agents provocateurs).
* The line has been restored from the likā.
रागापरागाविति । शत्रोः प्रकृतीनां जनपदकोशदण्डादीनां स्वभर्तरि प्रच्युति हीनतां न ब्रूयात्
न कस्यापि प्रकाशयेत् । शिष्टं सुगमम् ।।६।।
पृच्छमानोऽपि न ब्रूयात् स्वस्वामिप्रकृतिच्युतिम् ।
वयात् प्रसृतया" वाचा सर्व घेद भवानिति ॥१०॥
फलेन" नाना द्रव्येण कर्मणा च महीयसा।
कुर्याचतुर्विध स्तोत्रं पक्षयोरुभयोरपि ॥ ११ ॥
18 कुलेन
10वध्यमानोऽपि
17 प्रश्रितया
180 गरीयसा
10. Even under the threat against life, or however closely questioned,
he should never disclose the weak points of his own lord's prakrtis or
state elements. When pursuaded by questions he should say in polite
terms like 'every thing is known to your Majesty' (presumably through
spies).
11. (In order to appease the enemy king) the ambassador should
praise him by comparing him favourably with his own lord in respect
of nobility of lineage, extent of territory, material resources, and per-
formance of glorious deeds.
पृच्छ्यमानोपीति। स्वस्वामिनः स्वप्रभोस्तत् प्रकृतीनां च जनपदकोशदण्डादौनां च्युति हीनता
पृच्छयमानोऽपि न ब्रूयात् । तहिं कि अयादित्याह-वयात् प्रसूतया वाचा "भवानेव सर्व वेद,
यस्माचारचक्षुषा प्रत्यक्षीकृतान्यमण्डलो भवानिति ॥१०॥

·262 कामन्दकीय नीतिसारः चित्तरकनार्य यब्रू यातस्वैवार्थमाह-कुलेनेति। विजिगीषुपक्षयातव्यपक्षयोः चतुर्विध स्तोत्र तद्यथा-कुलं विजिगीषोरभ्यहितं सीमान्वयायातम्। त्वदीयमपि तथेषादित्यसम्भवम् । नाना विजिगीषुः श्लाप्यतरः। नाना स्वमपि तथैव । द्रव्येण विजिगीषुर्नवनवतिकोटीश्वरस्तमपि तथैव । कर्मणा च महीयसा विजिगीषुरुतखाताशेषप्रतिपक्षाधिगतानेकमण्डलस्त्वमपि। इतिप्रकारं चतुर्विध स्तोत्रं कुर्यात् मध्यस्थता ख्यापनार्थ च ॥११॥ (कुलेन इत्यत्र फलेन इति मुद्रितपुस्तकपाठे कार्य- साधननेनेत्यर्थः) *शत्रोस्तत् विद्याशिल्पोपदेशेन संश्लिष्योमयवेतनः । कृत्यपक्षच" जानीयात् तदर्तुश्च विचेष्टितम् ॥१२॥ कृत्यपक्षं विजानीयात् 12. Under the pretext of instructing in the different branches of iearning and of arts and crafts the ambassador should keep contact with the treacherous elements (ubhayavetana, double agents, who accept remuneration from both sides), so that he may know (or identify) them whose allegiance (to their lord) is alienable, and incite them against their lord. विद्योति। विद्या आनीक्षिक्याद्याः। शिल्पानि चित्रमीतादीनि । तदुपदेशापदेशेन तद्व्याजेन संश्लिष्य सम्बन्धं नीत्वा चोभयवेतनमन्त्रिभिः करणभूतैः कृत्यपक्षं भेद्यपक्ष जानीयात् । तद्भर्तुर्यातव्यस्य विचेष्टितं बुध्येतेति ॥ १२॥ तीर्थाश्रमाश्रयस्थाने शास्त्रविज्ञान हेतुना। तपस्विन्यजनोपेतः स्वचः सह संवसेत् ॥ १३।। . 21 30 ११ स्वचारैः तीर्थाश्रमसुरस्थाने ११ सम्पतेत् ; संवदेत् 13. An ambassador should secretly communicate with the spies (of his own lord) stationed in places of pilgrimage, hermitages and temples in the guise of hermits pretending to study the śāstras. तोति। तीर्थानि वेणीसङ्गमप्रमृतीनि। आश्रमास्तपस्विनां तपोवनानि । सुराः सोमेश्वर- भूतेश्वरस्थानानि। तेषां शास्त्रविज्ञानहेतुना (तत्छलेनेत्यर्थः ) नियुक्त स्तपस्विव्यानोपेतः स्वचरैः सह संवदेत् संवादं कुर्यात् । (संवसेत् इति मुद्रितपुस्तकपाठः)। "त्रयाणामेकवाक्ये सम्प्रत्यय" इति कौटिल्यवचनात् (१।१२।१५) ॥१३ ।। सन्ता"कुलमेश्वर्य त्यागमुत्थानसौष्ठवम् । भक्षुद्रता भद्रता भर्तुमैयेषु पर्शयेत् ॥१४। प्रताप दक्षता ·कामन्दकीय नीतिसारः 269 14. The ambassador should incite the alienable section of the subjects of the enemy king by showing elaborately his own lord's comparative supremacy in political influences, nobility of family, prosperity, munifience, magnificent energy, generosity, and spirit of welfare. कृत्यपक्षोपग्रहोपदेशं दर्शयबाह-प्रतापमिति। प्रतापं पौरुषम्। कुलमतिश्लाघ्यम् । ऐश्वर्य विभूतेराधिक्यम् । त्यागं दानशक्तिम् । उत्थानसौष्ठवमुत्साहशक्तिप्रवणत्वम् । अक्षुद्रतामवश्वकत्वम् । भद्रतां कल्याणबुद्धित्वम् । भर्तुविजिगीषोः भेषु विषये दर्शयेत् दूरतो भेद्यानात्मसात्कर्तुम् ॥ १४ ॥ (प्रतापमित्यत्र सन्तापमिति मुद्रितपुस्तकस्य पाठः।) सहेतानिष्टवचनं काम क्रोधश्च वर्जयेत् । नान्यः शयीत भावं स्वं रक्षेद् विद्यात् परस्य च ॥ १५ ॥ ७.शयीत संरक्षेद् भावं विद्यात् 15. He should patiently bear with abusive words (of the enemy) and himself avoid sensual impulses and anger as well as of sleeping in the coinpany of others. He should by all means inaintain the secrecy of his own feelings (or plan of action). On the other hand he should ascertain the feelings (or reactions) of others. सहेतेति। सहेलेति असहिष्णुतया कार्य न नाशयेत्। कामं क्रोधं "कामादेरुत्सेको मन्त्र भिनत्ति" इति कौटिल्यवचनात् (१।१५।११)। नान्यः सह शयीत "स्त्रियः पानं च वर्जयेत, एकः शयीत" इत्यपि कौटिल्यवचनात् (१।१६।२१-२२)। स्वं भावं मन्त्रात्मकमभिप्राय संरक्षेत्। विद्यात् परस्य भावमिति वर्तते ॥१५॥ भावमन्तर्गतं व्यक्तं सुप्तो मत्तश्च भाषते। तस्मादकः स्वपेन्नित्यं स्त्रियः पानश्च वर्जयेत् ॥१५ क * 25 28 धुतं * Restored from the tikā. 15A. Lest his intended purposes are disclosed by his somnambulist habit or under the influence of intoxicating drinks, an ambassador should always sleep alone and avoid the company of women (courtesans) as also addiction to wine. भावमिति। अन्तर्गतं भावं हृद्गत, कार्य गोपनीयमपि सुप्तः स्वमापनः मत्तो मदविस्मृत संवरणो भाषते। यतः तस्मादेकः स्वपेत्, नित्यं धुतं पानं च वर्जयेत् मन्त्रसंवरणार्थ दूत इति शेषः ॥ १५ ॥ काले व्रजति मेधावी न विद्यतात्मसिद्धये। क्षिप्यमाणञ्च बुध्येत काल नानार्थलोमनः ॥१६॥ 27 तार्थसिद्धये २० क्षिप्यमाणश्व रक्ष्यमाणं च ; भक्ष्यमाणं च ० नानाविलोमनः ·264 कामन्दकीय नीतिसार 16. An intelligent ambassador should move (or take action) only in proper time for the fulfilment of his mission and for that (waiting for the opportunity) he should not feel disgusted. He should rather during the period collect necessary information under the pretext of presenting various attractive offers. काले इति। काले सम्प्रेषणकाले गच्छति दूतः न विद्यते। यदि भर्तुरर्यसिद्धिं पश्यति । तदर्थ क्षिप्यमाणं कालं शत्रुणा नानाप्रकारैः मिथ्याविलोभन येत जानीयात् ॥ १६ ॥ रक्ष्यमाणं; भक्ष्यमाणं 6 एतेष्वहस्नु गच्छत्नु नः तव पृथिवीपतेः । पश्यति व्यसनं किञ्चित्" स्वयं वा कर्तुमिच्छति ॥१७॥ स्वान्त प्रक्रोमथवा विनेतु नीतिषित्तमः । सल्यादेः संग्रहं कर्तुं स्वदुर्गे"दुर्गसत्कियाम्॥१८॥ ३० किमस्मत्पृथिवी; किमस्य पृथिवी किन्तु मथवापनेत मीहते .. दुर्गवा 17-18. During this period of waiting he should watch the movements of the ruler (enemy), who if finding no troubles to afflict his state, intends to take some action himself (without seeking for peace), such as, suppression of internal disorder (providing incitement to the pårsnigraha, according to the Commentary) or pacification of the disaffected elements, collection of (surplus) foodgrains for stocking in his fort or repairs of his fortifications. तान्येव कालक्षेपकारणानि दर्शयितुमाह-एतेविति। एतेषु कालक्षेपाहस्सु गच्छत्सु तत्र किमस्मत् पृथिवीपतेः विजिगीषोः न पश्यति व्यसनं प्रातिलोम्यादिकम् । नु वितकें। स्वयं वा कर्तमौहते पाणिग्राहप्रोत्साहनादिकम् ॥१७॥ स्वयं किं कर्तमीहते इत्याह-स्वान्त इति । स्वान्तःप्रकोपं विनेतुं सस्यादेः स्वदुर्गे संग्रह कर्तृ, दुर्गसक्रियां वा, नीतिवित्तमोऽरिस्य, कर्तुमीहते इति शेषः ॥ १८ ॥ प्रकोपमपनेतुं स्वपक्षाभ्युदयाकाक्षी देशकालावुदीक्षते। "तन यात्री स्वयं विधमाश्वास्येव समीहते ॥ १६ । यावाफालक्षयार्थी या तब चायं विलम्बते। काले विक्षिष्यमाणे तुतयेदिति पण्डितः॥२० " उत यात्रा स्वयं दातुं येनास्मान समीहते स्वयं कर्तुमस्मानेव समीहते। .०क्रियापी . ..

·कामन्दकीय नीतिसार 966 19. The ambassador desirous of contributing (by his services) to the increase of prosperity of his own party (i.e., his lord and his allies) should carefully watch the advantages of time and place so that when the enemy king himself might undertake a march (against his lord), the latter is not outwitted (i.e., he may ably resist it). 20. Finding the enemy ruler (even after deciding upon action) deferring the march or delaying unnecessarily, the wise ambassador should deliberate himself if that is intended to catch his master unawares or to strike him at an inopportune moment. तदा कि कर्तव्यमित्याह-स्वपक्षेति। स्वपक्षस्य विजिगीषुपक्षस्य अभ्युदयाकाक्षी दूतः, देशकालौ प्रतीक्षते इति च तर्कयेत् । यातव्य इति शेषः। तत्र विजिगीषू राष्ट्र स्वयं यात्री, यातव्यो यास्यतीति चित्तमाश्वास्य समीहते तदनुकूलं चेष्टते, यातव्य इति शेषः ॥ १६ ॥ यात्रेति। यात्राकालस्य अस्मत्प्रभोरखगुणस्य क्षयाथी वा तत्र चाय यातव्यो विलखते। काले क्षिप्यमाणे तु तर्कयेत् पण्डितो दूत इति सष्टम् ॥ २० ॥ कार्यकालविपत्तिञ्च व्यको मात्वा विनिष्पतेत्। 'तिष्ठन् वार्ताविशेषार्थान् भर्तुः सर्वाभिषेदयेत् ॥२१॥ कालव्यपेतच; काय कालविपति च व्यक ३०विशेषार्थी +० भने सर्व निवेदयेत् 21. When time for action comes the ambassador should go back to his owl country to report directly to his lord, or staying back in the enemy kingdom) send special messages with full information and his own views to him (for necessary action). कार्यति। तथा कार्यकालविपत्ति भाविनी प्रभोळक्तां दृष्ट्वा विनिःपतेत् अतिसृष्टोऽपि (अनति- सृष्टोऽपि १) गच्छेदित्यर्थः स्वराष्ट्रे समागच्छेत् । अथवा तत्र तिछन् वार्ताविशेषायी तन्मतादेव भर्तुः सर्व निवेदयेत् सूचयेदिति ॥२१॥ रिपोः "शत्रुपरिच्छेदः सुहन्धुषिमेदनम् । दुर्गकोशबलशानं कृत्यपक्षोपसंग्रहः ॥ २२ । "राष्ट्राव्यपेतपालानामात्मसात् करणं तथा। युद्धापसारभूशान दूतकर्मति कथ्यते ॥२३ । । 11 शकि कीर्तितम् राष्ट्राटव्यन्तपाला 22-23. The duties of an ambassador are said to be, identification of enemies of the enemy, alienation of his friends and relatives, collection of information about the strength of his treasury and armed forces, ·266 कामन्दकीय. नीतिसार winning over of his disaffected officers, frontier guards and foresters, and accurate knowledge of the topography of the enemy territory for the purpose of troop movements of his master. तथान्यदपि दूतकर्माभिधातुमाह-रिपोरिति । रिपोर्यातव्यस्य ये परमार्थतः शत्रवस्तत्- परिच्छेदस्तनिर्णयः भात्मसात्करणार्थम् । सुहृदोऽपि मित्राणि, पान्धवामातुलादयस्तेषां विभेदनं भिमानामात्मसात्करणार्थम् । दुर्गकोशवलज्ञानमिति। कियन्ति दुर्गाणि, कियन्ति स्वरूपाणि, कियान् कोशः, किं वलं, किं स्वरूपज्ञानं कृत्यपक्षोपसंग्रहश्चेति दूतकर्म ॥ २२ ॥ राष्ट्रति। चरणद्वयं स्पष्टार्थम् । स्वप्रभोररेश्च भूझानमित्येवं प्रकारमन्यदपि कौटिल्येनोकम् । दूतेनेतद्विधेयमित्यर्थः ।। २३ ।। दूतेनेष नरेन्द्रस्तु कुर्वीतारि विकर्षणम् । स्वपक्षे च विजानीयात् परदूतषिचेष्टितम् ॥ २४ । दूतेनेति 40 कुर्यादरि विमर्शनम् । जानीयादरिचेष्टितम् इति दूतप्रचारोनामाटावयं प्रकरणम् । 24. Thus a vijigīşu by the deployment of his ambassadors to the enemy kingdom should put him always to worry and concern (necessitating serious consideration), and on his own part he should keep himself well informed of the movements of the ambassadors of his enemies. उपसंहरमाह-दूतेनैवेति। इति प्रतीतम् ॥ २४ ॥ इति दूतप्रचारप्रकरणमष्टादशम् ॥ १६ । चरविकल्पप्रकरणम् । तडिताः स्मृतिमान् मृदुर्लघुपरिक्रमः । क्लेशायाससहो वक्षधरः स्यात् प्रतिपत्तिमान् ॥ २५ ॥ धार: Prakarana-19. Caravikal po (Varieties of Spies). 25. A spy (or secret agent) should be skilled in interpreting one's feelings expressed (covertly) through speech or gestures, possessing sharp memory, soft in speech and nimble-footed (prompt) in action, painstaking and hard-working as well as clever (in the discharge of duties). परलक्षणमाह-तर्केति। तर्क अहः प्रहागुणो येन मनुक्तमप्यूयते। इनितमन्यथावृत्तिः पूर्व प्रात्तायाः क्रियायाः अन्यथासम् । इजितमाकारस्याप्युपलक्षणार्थ, तजानातीति। स्मृतिमानविस्मरण- ·967 कामन्दकीय नीतिसार शीलः। मृदुरनिष्ठुरक्चनः । लघुपरिक्रमः शीघ्रगतिः। शायाससहः क्षुत्तष्णादिकृतल्ल शान् तत्कृतायासं च सहते। दक्षः कुशलः शीघ्रकारी च। चारो गूढपुरुषः स्यात् प्रतिपत्तिमानुत्पन- प्रतिभः अनालोचित्तोरदानकुशल इत्यर्थः ॥ २५ ॥ तपस्विलिनिनो' धुर्ताः पण्यशिल्पोपजीविका । चराचरेयुः परितः पिवन्तो जगतां मतम् ॥ २६ । निर्गच्छेयुर्विशेयुश्च सर्ववार्ताविदोऽन्वहम् । चराः सकाशान्" नृपतेधार्दरतरं हि ते ॥ २७ । सूक्ष्म ' सूबप्रचारेण पश्येद् वैरि विधिचेष्टितम् । स्वपनपि च जागर्ति चारचक्षुर्महीपतिः ॥२८ । 30 51 47 व्यजना 48 शिल्पपण्योपजीविनः 49सकाशं दरचरं सूक्ष्मसूत्र 5 वैरि विचेष्टितम् 26. Clever spies in the guise of mendicants, craftsmen and traders should move about in the mandala) collecting the views of all classes of men (within the state and without). 27. Spies should everyday go out and come into the presence of the ruler and convey to him all current information (developments, internal and external), for, they are the very eyes of him (the ruler) with distant vision (i.e., through the spies the ruler is apprised of developments in far and distant regions). 28. Spies by secret means (covertly) watch the movements of the enemy and report to their lord). The ruler with spies as his eyes keeps awake even while asleep. चाराणां वेशमभिधातुमाह-तपस्वीति। तपस्विव्यजना इति तपस्विनः प्रजितास्ते इव व्यज्यन्ते। धूर्ताः विदग्धाः (चतुराः वा)। शिल्पादीनि चित्रादीनि (कारकर्माणि ), पण्यानि केयवस्तूनि तान्युपजीवन्तीति। इत्यम्भूताश्चरेयुगच्छेयुः। परितः समन्तात् द्वादशराजकमण्डले । जगतामिति जगनिवासिन उपचर्यन्ते, तेषां मतं पिवन्तो हृदयस्यं कुर्वाणा विजिगीषवे सूचयितुम् ॥ २३ । निर्गच्छेयुरिति । निर्गच्छेयुः राजगृह विशेयुश्च। सर्ववााविदः सर्वेषां वार्ता प्रवर्तन क्य प्रवर्तन्त इति तद्विदोऽन्वहं प्रतिदिनम्। चरा तृपतेः प्रकाश चक्षुद्वरं पूरेऽपि व्यवहितेऽपि चरतीति । इतरचक्षुर्दरचरं न भवति ॥२७॥ सूक्ष्मेति । सूक्ष्म परैस्नुपलक्षितं, सूत्रं गूक्तर परवृत्तान्तानां सूचन, तदर्थ प्रचरणं यद्गा- पुरुषाणां तेन। प्रश्येजानीयात् बैरिविचेष्टितं विजिगीषुः। हि यस्मात् स्वपमपि जागति निर्वा गच्छपि जागति चारचक्षुर्महीपतिः। चारचक्षुषा प्रत्यक्षीकृतजगवद्तान्त्वात् ॥२८॥ निद्राच्छन्नति.

·988 कामन्दकीय नीतिसार विवस्वानिव तेजोमिनभस्वानिव चेष्टितः। राजा "वरजगत् कृतन व्याप्नुयालोकसम्मतः ॥२९ । चारचक्षुनरेन्द्रः स्यात् सम्पतेत् तेन भूयसा। भनेलासम्पतन् मौनात्" पतत्यन्धः समेऽपि हि ॥ ३० ॥ सर्वसम्पत् समुक्यं सर्वावस्था विवेष्टितम् । "वरेण द्विषतां विद्यात् तहशप्रार्थनानि ॥३१ । चारै नरेन्द्रस्तु "मार्गात् ; मोहात्सम्पतन् ०चारेण .7 प्रार्थनादि च 29. The king (Vijigişu) should deploy all over his own and enemies' dominions spies full of energy like the sun and full of agility like the wind in their movements, and acceptable to the people of respective countries (i.e., where they would find congenial circumstances due to their knowledge of the use of local language etc). 30. A ruler having a sufficient number of spies as his eyes (i.e., well informed by the spies) moves about successfully, but without them he, like a blind man, falls down even on level grounds (i.e., in normal times, what to speak of an abnormal situation). 31. Through the medium of spies the king should apprise himself of all the resources position of the enemies, all their movements and efforts as well as of their designs and demands. विवस्वानिवेत्यादि। स्पटम् ॥ २६ ॥ पारेति। चारा एव चक्षुर्यस्य सः नरेन्द्रः स्यात् । सम्पतेत् सवरेत् तेन निणीय। चारमयेन शुषा अनिणीय सम्पतन् गच्छन् मोहात् महानात् पतति राजा। अन्धधारमयचक्षुरहितत्वात् समेऽपि भविषमेऽपि पतति यस्मात् ततधारचक्षुषा भवितव्यमिति ॥३०॥ खति। पारेण गूढपुरुषेण द्विषतां सर्वसम्पत्समुदय कोशदण्डजनपदादीनां या सम्पत् तस्याः समुदयः उदयस्तं सर्वावस्थासु विचति विद्यात् तद्देशप्रार्थनानि च जानीयात् ॥ ३१ ॥ प्रकाशधाप्रकाशन वरस्तु विविधः स्मृतः। मप्रकाशोऽयमुदिष्टः प्रकाशो दूत उच्यते ।। ३२ । घरेण प्रवरे राजा सूविगिवाध्वरे। दूत सन्धानमायाते वरवर्या प्रतिष्ठिता॥३३ प्रातः मायत्तंबरेचर्या 32. Spies are of two classes, viz., known (public or official agents) and secret (agents). Secret agents are referred to above and the official agents are the datas or ambassadors.

·कामन्दकीय नीतिसार 269 33. As in a sacrifice priests are guided by the vedic sūtras (mantra hymns) so the king can undertake any action guided by the spies (i.e., on the basis of information gathered by them). Even the ambassadors, who have the power of concluding peace (or otherwise) have to base their decisions on the information supplied by the spies. प्रसशाबूतस्यापि चरत्वं (चारत्वं ) स्थापयवाह-प्रकाश इति । प्रकाशः प्रकटः । प्रच्छनः। चारस्तु द्विविधः स्मृतः पूर्वाचायः। अप्रकाशोऽयमनन्तरमुद्दिष्टः तपस्विव्यजनाथाच्छादित- राजपुरुषत्वः। प्रकाशो दूत उच्यते। दूतोऽपि सर्ववार्ताविद् भवति, चरति मण्डलान्तरानीति चारः ॥ ३२॥ चरेणेति। चरेण (चारण) गूढ़पुरुषेण प्रचरेत् पृथ्वीलाभपालनार्थ व्यवहरेत्। सूत्रण वेदोकवाक्येन ऋत्विगिवावरे' ससे। दूते सन्धानमायत्तं दूतसाध्यत्वात्सन्धानस्य, चारे चर्या गत्यागमः प्रतिष्ठित इति ॥ ३३॥ पध्वरे। शक्ते दूते तीक्ष्णः प्रवजितश्चैव सबी विषद(विशद) एव च । एते शेयास्तु सञ्चाराः सर्वे नान्योन्यवेदिनः ॥ ३४ । संस्थानवत्या संस्था कार्याः कार्यप्रसिद्धये । तिष्ठेयुश्व सञ्चाराः परिचर्यापवादिनः ॥३५ । बाल' कृषीवलो लिङ्गी भिक्षुकोऽध्यापक स्तथा। संस्थाः स्युचारसंस्थित्ये दत्तदायाः शुभाशयाः ॥ ३६ । ०० प्रवजिता चैव । 01 शस्त्री ७ प्रधान 62 ०० तिष्ठेयुर्यास 07 वणिक ० सुखाशयाः रसद कुर्यात् कार्यप्रसिद्धये । कार्यसमृद्धये ०० परचोपवेदिनः; चर्यापवाहिन ; चोपवाहिनः 6. भिक्षुरध्यापकस्तथा 34. Wandering spies (Sañcäräh) may be of reckless type (tikşņa), mendicant or recluse type (pravrajita), sacrificer or black magician type (satri) and poisoner type (vişada/rasada) or in the guise of persons of noble character (visada). But they should riot be acquainted with one another (ndnyopavedinah). . 35. Secret agents should remain stationed in different guises in different regions (samstha) for promotion of particular missions, so that the roving spies (sañcåråh) well informed of the enemy's state of affairs, may visit them (to convey their secret reports).

·270
कामन्दकीय नीतिसार
36. Spies in the guise of traders, cultivators, mendicants (or
religious heads), monks (bhikṣukas) and teachers, stationed in particular
regions are described as Sanstha or stationary spies. They should be
provided with necessary remuneration and comfortable living conditions.
सवारभेदानाह-तीक्ष्ण इति। तीक्ष्णः क्रूरकर्मा शस्त्रेण घातकः । प्रजितो लिङ्गिव्यजनः ।
सत्रीति सलं छप तद्विद्यते। लक्षणानि च सत्रिणः ये चास्य सम्बन्धिनो वश्यभर्तव्यास्ते लक्षणमझविद्या
जम्भकविद्या मायागतमाश्रमधर्म निमित्तमन्तरचक्रमित्यधीयानाः। तीक्ष्णलक्षणं-ये जनपदे शूरास्त्य-
कात्मानो हस्तिनं व्यालं वा द्रव्यहेतोः प्रतियोधयेयुस्ते तीक्ष्णाः। ये च पुनर्बन्धुषु निन हाः करावाल-
सास्ते रसदा विषदायिनः। एते झेयास्तु सधाराः। सर्वे नान्योन्यवेदिन इति परस्परविज्ञाने एको
विधृतस्त्वन्यान् ख्यापयतीति ॥ ३४ ॥
गूढपुरूषानेव संस्थासंझकानभिधातुमाह-संस्थानवत्य इति। संस्थानमेकस्मिन वे प्रदेशेऽव-
स्थितिस्तद्वत्यः। तथा च कौटिल्यः "दुर्गेषु वणिजः संस्था दुर्गान्ते सिद्धतापसाः। कर्षकोदास्थिता
राष्ट्र राष्ट्रान्ते व्रजवासिनः" इति। (१२१२२२२)।
(१११२।२२)। संस्थाश्च कार्याः कार्यससिद्धये इत्यर्थः ।
तिष्ठेयुर्यत्र सञ्चाराः चराः यत्र च तिष्ठेयुरिति । तथा च कौटिल्यः-"प्रव्रज्याप्रत्यवसितः प्रज्ञाशौचयुक्तः
उदास्थितः। स वार्ताकर्मप्रदिष्टायां भूमौ प्रभूतहिरण्यान्तेवासी कर्म कारयेत् । कर्मफलाच सर्व-
प्रवजितानां च प्रासाच्छादनावसथान् प्रतिविदध्यात्। वृत्तिकामांचोपजापेत् । एतेनैव वेषण
राजार्थश्चरितव्यो भकवेतनकाले चोपस्थातव्यमिति" (१३१॥४-७)। एवं चराणां यत् संस्थान
तद्वत्यस्तिष्ठेयुर्यासु सञ्चाराः परचर्यापवाहिन इति प्रतीतम् ॥ ३५ ॥
वणिगिति। वणिगिति वैदेहकव्यानः। कृषीवल इति कर्षकव्यानः । लिगीति मठपति-
व्यजनः। भिक्षुकः सिद्धतापसव्यजनः । अध्यापकः उपाध्यायव्यजनः।
तथा च कौटिल्या
"कापटिकोदास्थित-गृहपतिकवैदेहक तापसव्यञ्जनाः प्रणिधय” (१२११३१) इति संस्थाः स्युश्विरसंस्थित्यै
दत्तदाया दत्तभकवेतनाः शुभाशयाः शुद्धचित्ताः स्वामिभक्ता इत्यर्थः ।। ३६ ॥
कर्षणव्यानः
स्वपमे परपक्षे व यावान् कश्चिद्व्यवस्थितः ।
सर्वस्मिंस्तव सञ्चारास्तिष्ठेयुवित्तवेदिनः ॥ ३७ ।
विवक्षितः विलक्षितः
37. Spies (of the wandering type, Saficardh) capable of reading the
mind of others (i.e., of their evil designs) should be posted in all important
administrative departments of one's own state as well as of his enemies.
स्वपक्षेति। स्वपक्षे स्वमण्डले। परपक्षे शनुमण्डले मित्रोदासीनमध्यमेषु । यावान्
कधिदिलक्षितः प्रधानभूतः सर्वस्मिन् तत्र साचारास्तिष्ठेयुश्चित्तवेदिनः अभिप्रायहानकुशला इति
प्रतीतम् ॥३०॥

·10 वेत्ति
19 संविशेत्
74
76
कामन्दकीय नीतिसार
271
स्वपक्षे परपक्षे च यो न घेद चिकीर्षितम् ।
जाप्रनपि" सुषुप्तोऽसौ न भूयः प्रतिबुध्यते ॥ ३८ ॥
कारणाकारणाद्धान् बुध्येत स्वपरिग्रहे ।
पापानकारणक्रुद्धास्तुणी दण्डेन साधयेत् ॥ ३६ ।
ये तु कारणतः कुद्यास्तान वशीकृत्य संवसेत् ।
शमयेद् दानमानाभ्यां छिद्रञ्च परिपूरयेत् ॥ ४० ॥
कण्टका" मुखमङ्गने राज्यस्य प्रशमं नयेत्।
उद्यु का सामदानाभ्यां छिद्र च परिपूरयेत् ॥ ४० क*
71 जाग्रतस्वरिषु मुप्तोऽसौ
72 तीक्ष्णदण्डेन
छिनमन्वप्यरेर्मुखम् वञ्चकान्
70छिद्राणि परि
* Restored from the tikd.
38. A ruler, who does not keep himself well informed (through
spies) of the movements in his own dominion and in his enemies, is like
one asleep (complacent) when his adversaries are wide awake (alert, to
find out his lapses and strike him down), and thus unable to offer any
resistance.
39. (Through the medium of spies) the ruler should ascertain who
in his own dominion are angry with him (i.e., disaffected) reasonably or
unreasonably. Those wicked persons disaffected without (justifiable)
reasons should be silenced by means of danda (which in such cases mean
upaigsudanda or secret murder etc., through spies of tiksna type).
40. But those dissatisfied on reasonable grounds should be pacified
with rewards and honours and won over, as they (by their knowledge of
lapses and defects of the administration) hold the key to the doors for
the entry of the enemy (i.e., may provide necessary information to the
enemy to strike at).
40A. The ruler should establish law and order in the state by
breaking the heads of thorns (i.e., by suppressing the anti-social elements
with due punishments) and by repairing the loopholes (or lapses and
defects) with alertness by means of conciliation and rewards (to his own
men).
चारांणां संस्थानकरणे प्रयोजनमाह-स्वपक्षे इति। स्वपक्षे स्वमण्डले। परपक्षे परमण्डले।
यो राजा न वेद न जानीयात् चिकीषित कर्तुमीप्सितं विरुद्धमित्यर्थादापद्यते, जाप्रद् रिपुषु विनिद्रषु
सावधानेषु इत्यर्थः। सुप्तो राजा निरवधानो विरुद्धचिकीषितानभिहो न भूयः प्रतिबुष्यते। वार्षनिद्रा
तत्कृतातिसन्धानर्याति ॥ ३८॥

·272 कामन्दकीय नीतिसार गूढपुरुषं विदितवृत्तान्तस्य विधेयमाह-कारणेति। कारणे प्रतिश्रुत्यार्थात् विप्रलब्धा इत्यादि- कैविप्रलब्धा अकृतार्थाः कृता इति कारणकुद्धान्। अकारणक्रुद्धान् जन्मान्तरशत्रुन् । बुद्ध्येत जानीयात्। स्वपरिग्रहे स्वकीयमृत्यवगै। पापान दुष्टान् अकारणकुद्धान् जन्मान्तरायातवैरान् तूष्णीमुपांशुवधेन तीक्ष्णरसदादि विहितेन साधयेत्। अकारणक्रुद्धसम्भवोऽपि श्रूयते-"भुनेरपि वनस्थस्य स्वानि कर्माणि कृर्वतः। उत्पद्यन्ते लयः पक्षा मित्रोदासीन शत्रवः ॥" इति वचनात् ॥३६॥ ये तु इति। ये तु कारणतो राजदोषात् क्रुद्धास्वान्' दानमानाभ्यां शमयेत् उपशान्तक्रोधान् कुर्यात्, अनन्तरं तत्पक्षपरिग्रहणेन वशीकृत्य संवसेत् तैः सह संवार्स कुर्यात् । नान्यथा कुत इत्यत आह-छिद्रमण्वपि परिजनस्य भर्तरि क्रोधलोभादि रन्ध्रमरेमूर्ख द्वार तेन प्रविश्यारिरपकरोतीति ॥ ४० ॥ कण्टकानिति। कण्टका ( वधका ) इव ते राज्यस्य राजय पीडाकराः कारुकवैदेहकोपनिपाताः। सर्वेऽपि स्वामिद्रोहबुद्धयो राज्यकण्टकास्तान् मुखभाने, यथा कप्टको मुखमा कृते पीड़ा न करोति, एवं दण्डेन कष्टकत्वे त्याजिते कारुकवैदेहकादयोऽन्येपि दण्डभयात् कण्टकत्वं त्यजन्ति। एवं कण्टकान प्रशमं नयेत्। उद्युक्तः कृतादरो विजिगीषुः सामदानाभ्यां छिद्र रक्षाशैथिल्य च पूरयेत् । अच्छि राज्यं च कुर्यात् ॥ ४० ॥ स्वान् वशीकृत्य दान अणुनापि प्रविश्यारिं" छिद्रण बलवत्तरम् । निशेष मजयेद् राष्ट्र पानपावमिवोदकम् ॥४१ । 77 रिश्छिद्रण मार्जयेद् राज्य 41. Taking advantage of the slightest of weaknesses (loopholes), a stronger adversary sweeps in like flood water and submerges everything (under the volume of water) causing total destruction of the state (in all its elements). लिप्रतिपूरणे प्रयोजनमभिधातुमाह-अणुनेति । भणुनापि छिद्रण रक्षाशैथिल्यादिना प्रविश्यारिदकमिव बलवत्तर शक्तिलयेणापि दुर्जय, पानपात्र (यानपात्र )मपामिव बलवत्तर निःशेष- मखिल मज्जयेत्, आपदम्भाषौ निममं कुर्याद्, विनाशयेदित्यर्थः, राज्य स्वाभाविकं सप्ताङ्गमपि ॥ ४१ । जड़मूकान्धवधिरच्छपानः "पण्डकास्तथा। किराता वामनाः कुरुजास्तबिधा ये सकारकाः ॥४२॥ मिक्षुका धारणा वाल्यो नानाकार्यकलावियः । अन्तपुरगता "वार्तामाहरेयुलक्षिताः ॥ ४३। छवव्यजनभृङ्गारयानवाहनधारिणः । महामान"पहिर्वार्ता वितुरन्ये च तद्विधाः॥४४ । 78 780 यानपात्र 701 ०किरातवामनाः कारण: . भिक्षुक्य मालाकाराः वार्ता निहरेयु महामात्रा ·कामन्दकीय नीतिसार 273 42-43. Spies pretending to be idiots, dumb, blind, deaf persons, as also eunuchs, kirdtas (a mountain tribe acting as guards of the interior), dwarfs and hunchbacks and some petty craftsman (like carpenters etc.), mendicant beggars, minstrels, maid-servants, garland-makers and artists (singers, dancers etc.) and such visitors of the harem, should be employed to collect informations unobservedly (about possible movements and designs of the members of the interior parts of the palace). 44. The movements of Mahamatras (high officials) and of others of similar rank, particularly of the messages they send out (to the enemy camp) should be watched through (spies in the guise of) their bearers of uinbrella, fly whisk (or fan) and water pots, coachmen and grooms or horse-boys. स्वपक्षे मुख्यतरेषु चिकोषितज्ञानार्थ गूढ़पुरुष प्रणिधानार्थमाह-जदेति । जड़ा मूकत्व- वधिरत्वाभ्यां युक्ताः। मूका वक्तुमनभिहाः। पधिराः श्रवणशक्तिरहिताः। अन्धा दशकिहीनाः। तच्छन विद्यते येषाम् । पण्डकाः षडाः । भत्रापि छपशब्दो द्रष्टव्यः। किराता निर्गतपृष्ठाः। कुब्जा वकावयवाः। वामना असम्पूर्णावयवा: हस्वतराः। तद्विधा इति राजप्रयुक्ताः। कारवः सुवर्णकारादयः ॥ ४२ ॥ भिश्रुक इति। भिक्षुक्य इति विश्वासयोगात् भिक्षुक्यानाः। भिक्षुक्यो वा अर्हयुद्ध परिव्राजिकाः। चारणा नना ( नाव्या )चार्यादयः। दास्यो गृहगतां वार्ता प्रवृत्ति निहरेयुः निःसारेयुः विजिगीषु प्रतिपादयितुमलक्षिताः केनाप्यविज्ञाता इति ॥४३॥ छोति । छनमातपवारणम्। व्यजनं स्वेदायपनयाथों मयूरपिच्छादिकृतः। मृहारो जल- पात्रम्। यानं शिविकादि। वाहन हस्त्यश्वादि तद्धारिणः । महामालावहिति महती माला प्रमाण- वृद्धियां ते महामात्रा मन्त्रिपुरोहितादयः तेषां वहिर्गतां वार्ता, विदूषिजानीयुः। अन्येऽपि उक्त व्यतिरिक्त स्तद्विधा इत्युभयनेतना इति ॥ ४ ॥ 10 भसरलसम्पूर्णावयवाः ; अशरीरसम्पूर्णाः 11 विजिगीषौ समर्थयितुं सूदव्यञ्जन कर्तारस्तल्पका व्ययकास्तथा। प्रसाधका भोजकाच गावसंवाहका अपि ॥४५॥ जलताम्वुलकुसुमगन्धभूषणदायकाः। कर्तव्याश्च सदा हते ये चान्येऽभ्यासवर्तिनः ॥४६ । 86 अमव्यज्ञन कर्तारः कल्पकाः 87 सापकास्तथा 8 कर्तव्या रसदा 0ऽभ्याशवर्तिनः 45-46. Cooks (preparing rice and curries), barbers, hairdressers, valets, waiters, masseurs, and other attendants who serve water, betels, M ·274 कामन्दकोय नीतिसार flowers, perfumes and ornaments as well as others who keep near (the king) (should be closely espied upon), as they are likely to administer poison. सूदेति । सूदाः पाचकाः। इति प्रतीतम् ॥ ४॥ जलेति। रसशब्देन विषमभिधीयते, ये चान्ये समीपवतिनस्तेषां विषदानं सुकरमिति ॥ ४८ ।। संशामिर्मूलित लेख्यैराकारैरिङ्गितरपि। "सुसञ्चरेयुरख्यप्राचराचर्या परस्परम् ॥ ४७ । ०० म्लेच्छित । मुंद्रितैरक्षरे सधारयेयुरव्यप्राचारा 47. Wandering spies, should coolly and carefully study the secret communications conveyed by the officials through code words or tokens, or by signs and gestures or in course of dialogues between themselves. वार्तायो लायायां युक्तिसम्पादनार्थमाह-संहाभिरिति । संहामिः सङ्केतैरगुलीमिर्वा अक्षरैरवयव संस्थादिमिः याः कृतास्वामिः। आकारैः शरीराकारस्यान्यथात्वैः। इजितैः क्रियाया अन्यथात्वः। तथा व कौटिल्य:-"इशितमन्ययावृत्तिराकृतिग्रहणमाकार" इति। अव्यप्रा अनाकूलाः। चरा गूइपलाः। चर्या महामात्रादीनामाचरणानि। परस्परमिति तीक्ष्णरसदाः सत्रिषु, सत्रिणः संस्थासु, संस्था अन्तवासिषु, भन्तेवासिनो राहीति ॥४७॥ .0 "संस्थानां समापिवन्तो जगतां मतानि जलानि भूमेरिख सूर्यपादाः । अनेकशिल्पाध्ययनप्रवीणाधरा धरेयुर्वडुलिङ्गिरूपाः ॥ ४८ । 48. Just as the sun by its rays draws up moisture from the earth, so the expert spies, well versed in many arts moving about in various disguises collect actions and reactions of people within and without his master's dominion. उपसंहरमाह-समापिपन्त इति। जगतामित्युपचारातू अगणिवासिनामभिमतानि चेष्टितानि" समापिवन्तः भात्मस्थानि कुर्वन्तः सूर्यरमाय इव चारा जलानीव जगतां मतानि सूर्य इव विजिगीषौ समर्पयितुं परेयुरिति सम्बन्धः ॥४८॥ "समन्तातू येन प्रकारेण परानुपेयात् परापरण" समृद्धिहेतोः। तमात्मनि स्वस्थमतिस्तु"पियुज्यमान हि परेण विचात् ॥ ४६ । इति परविकल्पो नामकोनविंश प्रकरणम् । इति कामन्दकीये 'नीतिसारे दूतप्रचारवर विकल्पो नाम अयोग्या सर्गः। (मुद्रित पुस्तकासारेव इति द्वारा सर्गः।) परावर स्वसमृद्धि ." तोः प्रयुज्यमान .मविश्व ·कामन्दकीय नीतिसारः 976 49. A vijigisu, conversant with the ways of his enemies and of others (i.e., his own men) (or, in other words, the laws of polity), should be cognisant of the fact that the measures he adopts (of deploying spies) to ascertain moves and designs of his enemies, are also adopted against him by his enemies equally intelligent, (by appointing spies within his state) and he should therefore be careful in apprising himself of their movements (so that those may be counteracted in time). विजिगीषौ परप्रयुकगूढ़पुरुषातिसन्धानप्रतीकारार्थमाह-येनेति। येन प्रकारेण, परापरस- परं नीतिशास्त्रमपरमिति लोककृतं तदुभयं जानातीति सः, येन प्रकारेण गूढ़ पुरुषादिप्रणिधानेन परान् शतून उपेयादित्यतिसन्दध्यात् स्वसमृद्धिहेतोः। तं प्रकारमात्मनि परेण नियुज्यमानं ततस्वजोः गूड- पुरुषः स्वस्थमतिर्भूला विद्यात् जानीयात् हाला प्रतिविदध्यादिति भावः ॥ ४ ॥ इति चरविकल्पप्रकरणमेकोनविंशम् । इति कामन्दकोयनीतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षायां दूतप्रचार-चरविकल्पी नाम त्रयोदशः सर्गः॥ मुद्रितपुस्तकानुसारेण द्वादशः सर्गः समाप्तः ।।

·पाय सर्गः (मुद्रित पुस्तकानुसारेण त्रयोदशसर्गः प्रारम्भः।) २०। उत्साहप्रशंसा प्रकरणम् । भन्वहं चरचर्याभिर्विमल" दूतवेष्टितम् । यायाद् यथोकलामस्तु सूक्ष्मबुद्धिपुरस्सरः॥१। विफले तचेष्टिते; विफलं तचेष्टितम् यानस्तु "बुद्धिः पुरःसरः Sarga—XIV Prakarana-20. Utsähaprasarsa (In praise of energy and initiative.) 1. A ruler, realising from the daily reports of his secret agents about the failure of the efforts of his ambassador (in concluding perica with the enemy), should undertake march against him in conformity with the rules already described and governed by his own keen intelligence (i.e., after intelligent deliberation). अनन्तरोकबूतप्रचारचारविकल्पयोः सम्बन्धं दर्शयन् उत्साहप्रशंसा-प्रकृतिकर्म-प्रकृतिव्यसनानि च दर्शयबाहअन्वहमिति। अन्वहं प्रतिदिनं चरचर्याभिगंदपुरुषगत्यागमैः विफले' दूतचेष्टिते निणीते इति वाक्यशेषः। दूतचेष्टितवैफल्यच सन्धेरभावात् । तथा चानन्तरमेवोक्तम्- "दूते सन्धान मायत्तम्" इति। ततश्च यायात् विजिगीषुर्ययोक्तयानो यथा अत्रवोक्त यानं तद्विद्यते यस्य सः। तत् यानाख्य गुणमातिष्ठेदित्यर्थः। सूक्ष्मबुद्धिपुरःसरः सूक्ष्मातिदुर्लक्ष्या सर्वत्राप्रतिहतप्रवेशाबुद्धिः पुरःसरा यस्य सः मतिप्रधान इत्यर्थः ॥१॥ 1 विफलं दूतचेष्टितं निणीयेति भक्ति सूक्या सत्वायनाम्यां बढ़ा बुद्धिरधिष्ठिता। प्रसूते हि फल' श्रीमदरणीय हुताशनम् ॥ २ । धातोश्रामीकरमिव सपिनिर्मथनाविष । बुद्धिप्रयतोपगताध्यवसायाई' भुवं फलम् ॥३। प्रयत्नोपगता व्यवसायाद् ·कामन्दकीय नीतिसारः 277 2. Resolute efforts guided by keen intelligence and equanimity produce the desired results (i.e., achievement of Sri or prosperity), as two pieces of aranis (fire wood) produce fire (by friction). 3. Just as pure metals (like gold etc.) are extracted from ores, and clarified butter (ghyta) by churning (curd), so sure success is obtained by sincere efforts blended with intelligence. सूक्ष्माया बुद्धः सामर्थ्य दर्शयबाह-सूक्ष्मेति। सूक्ष्मा सत्त्वप्रयत्नाभ्यामिति। सूक्ष्मा अनन्त- रोक्तबुद्धिः। सत्त्वप्रयत्नाभ्यामिति । सत्त्वं व्यसनेऽभ्युदये च यदविकारिता, व्यसने विषादमभ्युदये च हर्ष यन करोति तत् सत्त्वं नाम गुणः। येन प्रेरितः इन्द्रियग्रामः प्रवर्तते स प्रयनः । ताभ्यां दूहमत्यर्थ बुद्धिरनन्तरोक्ताधिष्ठिता व्याप्ता। प्रसूते निष्पादयति। हि स्फुटम्। फलं पृथिवीलाभपालनादिकम् । श्रोमदिति शोभान्वितम् । अरणीव शम्यादिकाष्ट यत्रामिनिष्पद्यते सेव हुताशनं प्रसूते। तस्माद बुद्ध्यर्थं प्रयतेतेति भावः ॥२॥ एतदेव द्रढ़यितुमाह-धातोरिति । धातोरिव मृत्पाषाणादेश्वामीकर सुवर्णमिव। सपिघृतं निर्मथनाद् दध्र इवेति वर्तते। बुद्धि प्रयत्नोपगतात् व्यवसायादिति। बुद्धि-प्रयमावुपसमीपं गतौ यस्य व्यवसायस्य तस्मात् । एवं बुद्धिप्रयत्नोपष्टम्भितात् व्यवसायात् ध्रुवं फलं तस्मानिश्चितफलार्थिना पुरुषेण मन्त्रशाक्त्युपष्टम्भितोत्साहशक्तिरनुष्ठेयेति भावः ॥३॥ धीमानुत्साह सम्पन्नः प्रभुशक्या समन्वितः। "श्रियः स्यात् परमं पालमपामिव महार्णवः॥४। नलिनीवाम्बु सम्पत्त्या बुद्धमा श्रीः परिपाल्यते। उत्थानव्यवसायाभ्या विस्तारमुपनीयते ॥५॥ लक्ष्मीरुत्साहसम्पनान्' बुद्धिशुद्ध प्रसर्पतः । नापैति कायान्छायेव विस्तार चोपगच्छति॥६। वीतव्यसनमश्रान्त महोत्साहं महामतिम् । प्रविशन्ति सदा लक्ष्म्यः सरित्पतिमिवापगाः ॥७॥ 6 6 7 4 सम्पनोऽध्यवसायसमन्वितः: सम्पनः व्यवसायसमन्वितः 4. भाजनं परमं श्रीणामपामिव सहत्या उत्यानाध्यवसायाभ्यां सम्पन्नाद् महालक्ष्म्यः 4. A wise ruler possessing (indomitable) energy and perseverance (i.e., equipped with three powers mantrasakti, utsahasakti and prabhusakli) becomes the best resort of all prosperity, as the ocean is that of water. 5. Just as the lotus protected by water blossoms forth, so also energy supported by perseverance achieves wide expansion (of dominion).

·278 कामन्दकीय मीतिसार 6. Wealth or prosperity always moves towards a ruler possessing energy and pure intelligence (i.e., purified by his knowledge of the Sastras) and clings to him like the shadow of the body. It never leaves him but increases all the more. 7. As rivers flow into the sea, so great prosperity comes to a ruler, free from all passions (vitavyasana) and endowed with (three powers, like) perseverance (never tiring in his efforts) high energy (utsahasakti) and sharp intelligence (mantraśakti). अलेव तृतीयापि प्रभुशफिर्भवति चेदधिकं फलं दर्शयबाह-धोमानिति । धीमानित्यनेन मन्त्रशफिरुता। उत्साहसम्पन इत्यनेनोत्साहशक्तिः। प्रभुशल्या समन्वित इति। त्रिशक्तिसम्पन इत्युकं भवति। त्रियां स्यात् परमं पात्रमपामिव महार्णव इति प्रतीतम् ॥४॥ तदेव दर्शयबाह-नलिनीति। नलिनीवाम्बुसत्या बुधाः श्रीः परिपाल्पते रक्ष्यते उच्छेदादिस्यर्थः । उत्थानाध्यवसायाभ्यां वातातपसमानाभ्यां विस्तारमुपनीयते न हि सर्वमपि वीज जलसनिधावपि वातातपवजिते विस्तारमुपयाति ॥५॥ एतदेव पुनरुच्यते आदरप्रदर्शनार्थम् - लक्ष्मीरिति। बुखिशुद्ध बुद्धानुसारेण प्रसर्पतः वृषि गच्छतः उत्साहसम्पन्नात् लक्ष्मीन अपैति। स्पष्टमन्यत् ॥ ६ ॥ वीतेति। वीतं विगतं व्यसनं गुणप्रातिलोम्यादि यस्य तम्। भश्रान्तं सततीयोगेऽपि यस्य श्रमो नास्ति तम्। अत एव महोत्साहम् । महामति महती मन्सशक्तिर्यस्येति तम्। प्रविशन्ति सदा लषम्यः सरित्पतिमिवापगाः इति प्रतीतम् ॥ ७॥ • अनुच्छेदादित्यर्थः * उत्यानव्यवसायाभ्यां सत्त्वबुद्ध्युपपनोऽपि व्यसनप्रस्तमानसः । 'स्त्रीमिः षण्ड इव श्रीभिरलसः परिभूयते ॥८॥ उत्थानेनधयेत् सर्वमिन्धनेनेव पाषकम् । श्रियं हि सततोत्थायी दुर्बलोऽपि समाते॥६। श्रीभिः...स्त्रीमिरलसः 10 सत्त्व 11 श्रियो हि 8. (On the other. hand) a ruler who is intelligent but inactive under the influence of passions (vyasanas) to which he is addicted, loses all prosperity (or favours of the Goddess Śri) as an impotent man is discarded by the women. 9. (Whereas) a ruler, though weak (in his powers or resources), succeeds in gaining prosperity by steady and constant energetic efforts, as fire fed by supply of fuel blazes forth. सत्त्वयुयुपपनोऽपीति। सत्वबुध्युपपन्नेनाव्यसनिना भवितव्यमिति उत्साहप्रसा। सत्व- गुणसम्पन बुटियुजोऽपि यदि. व्यसनासकमानसः अलसव सत्साहन्मतिविहीन इत्यर्षः, स्यात् तदा स्त्रीमिः षण्डव श्रीमिः परिभ्यत ।। ८॥

·कामन्दकीय नोतिसार
279
तदेवाह-उत्थानेनेति। उत्थानेनोद्योगेनधयेत् वृद्धि नयेत् सत्वमुकलक्षणं व्यसनेऽभ्युदयेच
यदविकारि। इन्धनेनेव काष्ठादिना पावकं वैश्वानरमिव । सततोस्थायी सत्त्वाधिकस्तु चियं हि स्फुटं
सदैवीशु को दुर्वलोऽपि प्रभुशक्ति सहितः समश्नुते प्राप्नोतीति ॥ ६ ॥
मोकुं पुरुषकारेण "पुष्टस्वियमिव श्रियम् ।
व्यवसायं सदेवेच्छेन हि क्लीषवदाचरेत् ॥ १० ॥
108
दुष्ट
10. A ruler desirous of enjoying prosperity (Sri) should always
strive with his manly powers (Puruşakara) as one would do to control
his wicked (or unfaithful) wife and not behave like an impotent person.
एतदेव समर्थयबाह-भोक्तुमिति। श्रियं लक्ष्मी भोक्तुं पुरुषकारेणवेच्छेत् । न दैवापेक्षी
स्यात्। तथा च कौटिल्यः-"देवप्रमाणो मानुषहीनो निस्योगो विपद्यत" इति। दुष्टां स्त्रियमिव
अविनीतां योषितमिव बियम्। व्यवसायमुयोग सदैवेच्छेत् । न हि लीववदाचरेत् षण्डवमा-
चरेदिति ॥१०॥ .
वशे श्रियं सदोत्साही" से ही वृत्तिमुपाश्रितः ।
कषहण कुर्वीत दुर्विनीतामिव स्त्रियम् ॥ ११ ॥
किरीटमणिधिनेषु सूर्यसु वाणसारिषु
नाकृत्वा विद्विषां पादं पुरुषो भद्रमामु ते॥१२॥
"सदोत्थायी "वृतिसमाश्रितः
दुर्वृत्तामिव योषितम् "सूतालरश्मिषु
104 त्राणधारिषु
11. An ever-energetic ruler gains possession of prosperity or the
Goddess Srt by adopting the conduct of the lion (saimhi vrtti) (which
pounces upon its prey), just as a man deals with his wicked wife by
dragging her by the hair.
12. Unless and until the vijigisu subjugates his enemy by planting
his foot on the latter's head bedecked with crown and helmet set with gems
and jewels, he cannot be sure of his own welfare.
क्श इति। सदोत्साही (सदोत्थायी वा ) सदोद्युत सही पत्ति सिंहो हि अनपेक्षितदेशकाल-
सहायवल उत्पत्य हन्तीत्येवंविषां कृति समाश्रितः कवप्रहेण केशाकर्षणेनेव कशे श्रियं बुत्ता पुंषली
योषितमिव वीत। अयमापतकल्पः कावावित्को न्यायाभावे द्रष्टव्य इति॥११॥
भूयोऽप्युत्साहप्रशंसामेवाह-किरीटमणिचित्रेष्विति। रक्षार्थ शिरस्त्राणाधितेषु खसाग-
प्रहारै तलमातितेषु माहत्या विद्विषां पादं पुलो भवमभुते। अपि तु कृत्वैव राज्यसोय
प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १२॥

·280
कामन्दकीय नीतिसार
प्रयत्नप्रर्यमाणेन महता चित्तहस्तिना।
कढ़वैरिखुमोत्सातमकृत्वेष" कुतः सुखम् ॥ १३ ॥
हेलाकृष्टस्फुरत्कान्ति बड़गांशुपरिपिारे।
श्रीमत्करिकराकारराक्रीयन्ते" भुजैः श्रियः॥१४
मकृरवेह 18 स्फुरतीक्ष्णखडू गांशु
17
10 राहियन्ते
13. How can a vijigisu feel happy and contented unless he is able trn
uproot his enemy standing like a high tree by the disciplined efforts of his
own self resembling a trained elephant ?
14. The strong arm, like the majestic trunk of an elephant, wielding
easily (or quickly) the sharp sword with dazzling blade can capture all
prosperity.
एतदेव समर्थयबाह-प्रयनोति। प्रयत्नो विहितलक्षण आत्मगुणः हस्तिपकसमस्तेन यः
प्रेर्यमाणो महाश्चित्तहस्ती तेन करणभूतेन रूकः सृष्टिंगतो यो वैरिनु मस्तस्योत्खातमुन्मूलनमकृत्वेह
जगति कुतः सुखं ? वैरिद्र मोत्खातं कृत्वैव सुखमित्यर्थः ॥ १३ ॥
हेलेति। तथा हेलया निराकुलत्वेनाकृष्टश्चासौ स्फुरदीप्तिः खड्गस्तदंशवः किरणास्तत्परिपिशरैः
श्रीमत्करिकराकारैराहियन्ते भुजै हुभिः श्रियो विभूतयः इति ॥ १४ ॥
उच्चरुच्चस्तरामिच्छन् पदान्यायच्छते महान् ।
नोचैनीचेस्तरां याति निपातमयशङ्कया ॥५॥
प्रमाणाभ्यधिकस्यापि महत् सस्वमधिष्ठितः।
'पदं स धत्ते शिरसि करिणः केशरी यथा ॥ १६ ।
.
१० नीचोनीचस्तरी
21 पदं तु; करोस्येव पदं मूख्रि केसरी मत्तहस्तिनः (मत्तन्तिनः )
15. An ambitious vijigişu aspiring for higher and higher positivi)
plants his feet higher and higher up (i.e., ascends to higher position by
constant efforts), whereas a lowly stationed ruler (weak and unambitious
as he is) out of fear and apprehension of destruction sinks lower and lower.
16. A vijigūsu endowed with energy and firmness of disposition often
subjugates his enemy possessing richer resources like the lion planting his
feet on the head of the elephant (of greater stature).
उच्चैरिति । महापुरुष उच्चैः पदमिच्छन् उच्चस्तरां पदान्यायच्छते आददाति । अत्युच्छ्रिततर
पर्वतशिखरमारुरुक्षुरत्युषतर पदविन्यासादभिमतस्थानं प्राप्नोति नान्यथा। निपातभयशया तु नीचो
नौः पदानि प्रयच्छनीचस्तरां प्रति पततीत्यर्थः ।। १५ ।।
एतदेव समर्थयमाह-प्रमाणेति। केशरी यथा करिणः शिरसि पदं विधत्ते। एवं महत्सत्व-
मधिष्ठितो यो भवति स लषीयानपि महान्तमप्यधः करोतीति भावः ॥१६॥

·981 कामन्दकीय नीतिसारः गतमीमीविजनन भोग भोगीव पर्शयेत् । यथावलं बकुवत रिपोर्दण्डनिपातनम् ॥१७॥ इत्युत्साहप्रशंसा नाम वियं प्रकरणम् । 17. A vijigăşu should fearlessly strike terror in the hearts of others by the display of his powers as the serpent does with its raised hood, and punish his enemies after a comparative assessment of strength (of his own and that of his enemies). यद्यप्युत्साहप्रशंसापरैरेवमभिधीयते तथापि (स्व परबलाबलविमर्शपूर्वक विचेष्टितव्यमिति दर्शयमाड-तेति। गतभीनिर्भयो भूत्वा भोगीव सर्प इव भोगं फटाटोप भीतिजननं दर्शयेत् । यथा- बलं च स्ववलापेक्षया प्रकुवीत रिपोर्दण्डनिपातनं नान्यथेति ॥१७॥ इति विशमुत्साहप्रशंसा प्रकरणम् । २१ । प्रकृतिकम प्रकरणम् । प्रकृतिव्यसनं यस्मात् तत् प्रशाम्य समुत्पतेत् । अनयापनयाभ्यां च जायते देषतोऽपि वा ॥१८॥ यत्स्यात् २७ तजायते Prakarana-21. Prakrtikarma (Functions of the constituent elements of the State) 18. Calamities (Vyasanas), Providential or otherwise, resulting from misfortune or wrongful actions, should be remedied first and then only the ruler should launch upon action against his enemy. उत्साहप्रशंसामभिधाय प्रकृतिकर्म प्रकृतिव्यसनानि चाभिधातुं प्रातीनां कर्माणि प्रस्तौति- प्रतीति। स्वाम्यादिप्रकृतीनां व्यसनं यस्मात् तस्मात् प्रशम्य समुत्पतेत् यात्रा दद्यात् । व्यसन प कुतो भवतीत्याह-भनयापनयाभ्यां तद्व्यसनं जायते। अनयापनयलक्षणं व कौटिल्योकं तयवा- भानुषं नयापनयौ । मानुषं विजिगीवादिमनुष्यकृतम् । तच्च दृष्टमित्युच्यते । तब विविध नयापनयमेदात् । एवं पाइगुण्यस्य यथावस्थान (तस्मिन् योगक्षेमनिष्पत्तिः ) नयः । तद्विपर्ययोऽपनयः । देवमयानयो। अदृष्टकारितं तदुय्यते। तस्मिनिष्ठेन फलेन योगः मयः, भनिष्टेनानयः । एवमनयापनमाम्या व्यसन जायते। देवतोऽपि देवावमादिदेवमयाद् पक्ष्यमाणात् ॥१८॥ भभिषातं

·989
कामन्दकीय नीतिसारस
यस्माद् हि व्यसति श्रेयस्तस्माद् व्यसनमुच्यते।
व्यसन्यधोऽधो जति तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ १९ ॥
• यम्मात् तव्यस्यति
३० व्यसत्यधोवा
19. That which retards progress and welfare is known as Vyasana,.
and under the influence of vyasana a ruler goes down and down (or suffer
decline in position and in resources). Hence vyasanas should by all means
be avoided.
म्पसनशब्द व्याल्यातुमाह-यस्मादिति। हिस्सुटम् । अस्पतिरक्षिपति श्रेयः परमाभ्युदय
यस्मात् तस्माद् व्यसनमुच्यते। व्यसनी पुरुषः अघोषः श्रियः पदात् पतित्वा अधोषो जति तावद्
यावद् रसातलम् । तस्मात् तत् परिवर्जयेदिति ॥ १९ ॥
हुताशनोजल व्याधि भिक्षो" मरकस्तथा।
इति पञ्चविध देवं व्यसन मानुष परम् ॥ २० ।
देवं पुरुषकारेण शान्या व प्रशमधयेत्।।
उत्थायित्वेन मीत्या च मानुषं कार्यवस्ववित् ॥ २१ ।
दुमिक्ष
900 प्रशमं नयेत्
20. Providential calamities are of five kinds, viz., Fire, Flood,
Diseases, Famine and Pestilence; the rest are caused by human actions
(omissions and commissions).
21. Providential calamities should be alleviated by manly efforts
(purvasakdro) as well as by propitiatory rites (santikarma), and those
arising from human actions (i.e., from actions of enemies or of his own
disaffected men) should be remedied by the wise ruler (tattuovid) through
his energetic measures and adoption of sound policies (i.e., of sdma, dana
etc)..
यदि देवमिति तदभेदानाह-हुताशन इति । हुताशनो वैवानरः। कारणं विनव यदुन तो
प्राम दहति तदेकं देवम् । तपेव वल्गो जलेन भावयति तत् द्वितीय जलायम् । व्याधी रोगः ।
बुमिक्ष सत्यानामनिमत्या तदिति। मरक इन्वयमकोपादिति। पचविषमपि देवम् । मानुष परमिति
यदक्षिधमनयापनयममा तन्मानुषम्। यदिह जन्मनि अपनयास तं तद् वृष्ट, मजन्मान्तरे कृतं
वदपि मनुष्यावमिति विविधमपि माइपमिति भावः ॥२०॥
व्यसनोपराममभिधातुमाह-वमिति । देव पचविषमपि हुताशनादि पुरुषकारेण हुताशनादीनां
समर्दिमिक्षामान पुकारेन चान्यासमपर्वक्दोचया प्रथम नयेत् । तथा उत्पायित्वेनोत्साह-
शाच्या चौबीमामलक्षणेन मीत्या पायथ्य बजारमावस्थापनलक्षणया मानुषमनयापनयलक्षणम्।
कार्यवालविर विजिगीपुरिति ॥२१॥

·कामन्दकीय नीतिसार 288 साम्यादिमिनपर्यन्त प्राकृत मण्डल हिवत् । तब कर्म प्रवक्ष्यामि व्यसन यथाक्रमम् ॥ २२ ॥ 1 तस्य 22. Now shall be related the functions of the (seven) constituent elements of the state, from the king to the allies, known as the prakſtimandala (the internal statal circle) as well as their lapses (vyasanas) in proper order. व्यसनानि चाभिधातुमाह-स्वामीति। इति स्वाम्यादिप्रकृतिसप्तकस्यानधानानि प्रतीतम् ।। २२॥ मन्त्री मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः । आयव्ययौ दण्डनीतिरमिवप्रतिषेधनम् ॥ २३ ॥ व्यसनस्य प्रतीकारो राजराज्याभिषेचनम्। इत्यमात्यल्प कर्मेदं हन्ति स व्यसनान्वितः॥२४॥ अमात्यैर्व्यसनोपेतैट्टियमाणो महीपतिः । अशक एषोत्पतति" शिवपक्ष इवाण्डजः ॥ २५॥ २० राज्याभिरक्षणम् "हन्ति तद्व्यसनान्वितः १० हि भूपतिः 1 पतितुं इव द्विजः 23-24. Functions of ministers include deliberations (mantra i.e., formulation of State policies), securing (anticipated) results of policy decisions (mantraphala), planning for work to be undertaken in future (käryanusthanamayalih), supervision of income and expenditure (of the state), administration of justice, taking (adequate) remedial measures against enemies, alleviation of evil effects of vyasanas (lapses and drawbacks) and (alertness) in protecting the king and the kingdom. All these functions suffer (i.e., are jeopardised) if a minister is under the influence of vyasana (vices). 25. In the event of ministers falling under the grip of vyasanas, the king himself becomes inactive like a bird whose wings are clipped off and he suffers decline and defeat (at the hands of his enemy). पहुक्कव्यत्वात् स्वामिकर्मव्यसन पवादश्यति। अमात्यकर्म व्यसन चामिषातुमाह-मन्न इति। अमात्यस्य मन्त्रः पचाः। तस्योपलब्धिलक्षण प्रयोगपर्यन्तं कर्म मन्नन्देन पयते। मन्त्र फलावाप्तिरिति पृथिवीलामपालनलक्षणम् । कार्याइछानमेतदेव कार्य कियतामिति भलवरत प्रेरणम् । आयतिरागामिनि काले यद् भविष्यति तस्याप्युपत्तिः। आयः कोशोत्पत्तनिरूपणम्। व्ययः इति

·984
कामन्दकीय नीतिसारा
सद्व्ययकरणम्। दण्डनीतिर्दास्य, वधः परिक्लेशोऽर्थहरणं दण्ठ्य प्रति यथाशास्त्र नयनम् ।
अमिलाणां बुद्ध्यतिशयेनैव प्रतिषेधनं विप्रहत्याजनम् ॥ २३ ॥
व्यसनस्येति। व्यसनस्य सकलस्व प्रतीकार उपशमनम्। राजराज्ययोः बुद्ध वाभिरक्षणमित्य-
मात्यस्य कमेंदं हन्ति स मन्त्री व्यसनेन वक्ष्यमाणलक्षणेनान्वितः ॥२४॥
अमात्यस्य व्यसनं स्वामिन एव व्यसनं भवतीति दर्शयबाह-अमात्य इति। अमात्ये मन्त्रिणि
व्यसनोपेते धूतररिभिः हियमाणोऽतिसन्धीयमानो महीपतिः स्वामी अशक एवीत्पतितु भतिसन्धान
प्रतीकार कर्तु छिमपक्ष इवाण्डजः पक्षीव । “सहायसाध्य राजत्वमिति” वचनादिति ॥ २५ ॥
[कोशो दण्डन्य कुप्यच "विष्ोिहनमेव व]
हिरण्यधान्य वस्त्राणि पाहनानि तथैव च ।
तथान्ये द्रव्यनिखया प्रजातः सम्भवन्ति हि॥ २६ ।
"पिटवाहन
"वस्नधान्यादि वाहनादि
26. Treasury, army, raw products, free labour and vehicles or means
of transport (all arise from the Janapada or răstra, i.e., from the people
of the kingdom). It also produces gold (valuables), grains, textiles,
horses and elephants, and other essential goods.
राष्ट्रस्य कर्म व्यसन चाभिधातुमाह-हिरण्येति। हिरण्यं सुवर्णादि। धान्य पूर्वमध्यावरवापं
शाल्यादि। वस्त्राणि चीनपट्टादीनि। वाहनानि हस्त्यवादीनि। तथान्ये द्रव्यनिचयाः कास्य-
लोहतामादयः। प्रजातो राष्ट्रनिविष्टायाः सकाशाद् सम्भवन्ति नान्यत इति ।। २६ ।।
वार्ता प्रजा साधयति वार्ता वै लोकसंश्रयः ।
प्रजायां व्यसनस्थायां न किञ्चिवपि सिध्यति ॥२७॥
..संभ्रया
27. Varta (or economic vocations, agriculture, cattle rearing and
trade) is the source of sustenance of the subjects ; it is they who promote
it. So when the subjects are under the influence of vyasonas (vices or
disaffection), (all economic activities are disturbed) nothing is produced.
एतदेव सध्यमाह-वार्तामिति। वार्ता कृषि पाशुपाल्यवाणिज्यलक्षणाम् । प्रजा साधयति ।
पार्ता में लोकसंश्रयः तया विना लोको न वर्तत इत्यर्थः। प्रजायां ब्राह्मणादि वर्णेषु व्यसनस्थायां
विपनायां सत्या किचिदपि न सिष्यति, सर्वेषां वार्तामूलकत्वात् इत्यर्थः ।। २७॥
लक्षणम्
प्रजानामापदि स्थान रक्षण कोशवण्डयो।
पौराश्वेवोपकुर्वन्ति संश्रयायेह दुर्मिणाम् ॥२८॥

·985 कामन्दकीय नीतिसार तुष्णीयुद्ध जनवाण" मिनामिपरिग्रहः । सामन्ताटविकावाधानिरोधो दुर्गमुच्यते।"२६ । स्वपः परपोच दुर्गा पूज्यते नृपः। एतद्धि दुर्गव्यसनात् सर्वमेव न विद्यते" ॥३० । बलत्राण दुर्गसंध्यात् विपद्यते 28. It is the fort that provides security to the subjects in difficulty (i.e., in times of aggression by the enemy) as well as to the treasury and the army. Citizens sheltered securely within the fortified townships provide the master of forts (durgi or king) with valuable assistance (i.e., rich presents). 29. It is from the secure shelter of the fort that intrigues and secret wars (tuşniyuddha) are conducted, necessary steps for amelioration of people's distress are taken, friends and foes are accommodated and disturbances created by the (disaffected) feudatories and foresters are remedied. Hence it is called Durga (or an invincible bastion). 30. A ruler well entrenched in his castle is respected by his own as well as by his enemies partisans. But when the fort is in the grip of vyasana (due to disrepair and/or inadequate defensive arrangement) the whole state is involved in danger. दुर्गस्य कम व्यसनं चाभिधातुमाह-प्रजानामिति । प्रजानां चातुर्वर्णानामापदि परकृतायां स्थान रक्षानिमित्तव्यवस्थितिः। तथैव रक्षणं कोशदण्डयोः। पौराः पुरे भवाः स्वजनाः कोशादिभिरुपकुर्वन्ति संश्रयाय। दुगिणां संश्रिताः पौरा निराबाधा व्यवहरन्तीति। दुर्ग विद्यते यस्य विजिगीषोस्तमाश्रिताः पौराः कोशादिभिरुपकुर्वन्तीति ॥२८॥ तूष्णीमिति। दुर्ग स्थित्वा परैरविहातोऽयं सहसा परितः पतित्वा युद्ध करोति तत् तूष्णींयुखम् । जनानामापनानां त्राणम् । मित्रामित्रयोपिनयोग्रहो दुर्गबलादेव। सामन्ताः संसकास्त आटविकाः प्रतीतास्तत्ताबाधा निरोधौ दुर्गेणैव क्रियते। एतत्सर्व दुर्गेणैव विधीयत इति उपचारात् दुर्गमुच्यते ॥ २६ ॥ स्वपक्षैरिति। स्वपः परपक्षश्च दुर्गस्यो विजिगोषुः पूज्यते दुर्गवलेन निग्रहाइप्रहक्षम इति । एतदनन्तरोक दुर्गव्यसनात् निचयसंस्काराधभावलक्षणात् सर्वमेव न विद्यते ॥३०॥ भृत्यानां भरणं वान भूषण पाहनक्रयः । स्थैर्य परोपजापच दुर्गसंस्कार एव च ॥ ३१ । सेतुबन्धो वणिक्कर्म प्रजामिवपरिग्रहः । धर्मकामार्थसिविध कोगादेव प्रवर्तते ॥३२॥ - 4०क्रिया:

·43 288 कामन्दकीय नीतिसार कोशमूलो हिराजेति प्रवादः सार्वलोकिकर। एतत् सर्व जहाती "कोशव्यसनवान् नृपः ॥ ३३॥ क्षीणं पलं पयति स्वतो गृहाति व प्रजाः। कोशवान् पृथिवीपालः परैरप्युपजीव्यते ॥ ३४ । जहास्याशु स्वतः पुष्णाति च 31. Maintenance of dependents (by regular payments), provisions for their rewards (by promotion in rank or other forms of recognition), decorations and vehicles (horses etc) necessary for the performance of their duties, stability of law and order position in the state and fomenting disaffection in the enemy's dominion (paropajopa) as well as of necessary repairs to own fortifications (depend on a solvent treasury). 32. So also construction of dams and reservoirs, promotion of trade and commerce, acquisition of subjects (by developing new settlements or rehabilitation of old ones) and of enemies (by gifts and bribes) and achievements of the three ends of life (Dharma, Artha and Kama) are dependent on the financial strength (Kosa). 33. The well known proverb (good for all time) goes 'Kosa is the root of the king'. Hence with the affliction of kosa by vyasanas (i.e., when the treasury is deflated as a result of any lapses from within or without) everything is lost for the king. 34. A ruler, with a rich treasury (Kosarvin), replenishes his weakened armed forces (by utilising necessary funds for the purpose) and also wins the heart (goodwill) of his subjects (by spending for their welfare, and he is respected and relied upon by his enemies even. कोशप्रकृतेः कर्मव्यसने आह-मृत्यानामिति। मृत्याना चतुरखवलादीनाम् भरणं सर्वेषामिति । भरणं मृतिः दानमिति को कामामिसम्बन्धिनाम् । भूषणमलारणम् । वाहनाना हस्त्यवादीनां कयो मूल्येन प्रहणम्। स्थैर्य कोशबलात् स्थिरत्वम्। परोपजापश्च शत्रुवलाना सम्भेदनम् । कोशादानाशा- प्रदर्शनपूर्वकोपजापात् । दुर्गसंस्कार एव च कोशव्ययसाभ्यः ॥ ३१ ॥ सेतुबन्ध इति। सेतुबन्धोऽखिल' शाल्यादिधान्यनिष्पत्ती तहागखननम् । पणिक्कर्म वाणिज्या कोशमूलेव। प्रजामित्रपरिप्रहः क्षीणप्रजामिलाणि कोशेनैव परिगृह्यन्ते। धर्मकामार्थसिद्धिच त्रिवर्ग- निमत्तिकोशादेतत् प्रवर्तते ॥ ३२ ॥ कोशमूल इति। कोशस्यव्यसनं क्षीणत्वम् । राजा हि कोशमूलः कोशाभावे न राजस्व- निमत्तिः इत्यर्थः । इति प्रवादः जनश्रुतिः सार्वकौकिकः सर्वलोकप्रसिदः । कोशव्यसनवान् नृपतिरेतत् सर्व पूर्वोकसमुदाय जहाति। कोशामावे किमपि न सिथति इति भाषः ॥ ३३ ॥ कोणमिति। कोशवान् प्रभूतपनसम्पनः पृथिवीपालः क्षीणं संप्रामादिना अपचीयमान बल पर्दयति। स्खता प्रजाः क्षीणाक्षीणा हाति। परैरपि शत्रुभिरपि वपजीव्यते। पनसीमेन शल- पोऽपि तस्य कार्य सामवतीत्यर्थः॥३४॥ 'न्योकिवितावनिमत्तले - ·कामन्दकीय नीतिसारा 287 मित्रामिन हिरण्यानां भूमीना प्रसारणम् । दूरकार्याशुकारित्वं लब्धल्य परिपालनम् ॥ ३५ ॥ परचकाभिघात स्वदण्डस्य परिणाः। दण्डादेतत् प्रभवति याति तद्व्यसने क्षयम् ॥ ३६ । अरयोऽपि हि मित्रत्वं यान्ति दण्डवतो ध्रुवम् । दण्डप्रायो हि नृपतिर्मुनस्याकम्य मेदिनीम् ॥ ३७॥ प्रसाधनम् कार्येषु कारित्वं १० प्रतिपालनम् .०परचक्र विघात; विनाशव 35-36. Acquisition of friends and enemies (the latter by winning over), and of gold (or wealth) and territories, quick accomplishment of works (asukäritvam) long deferred for the future and protection of what has already been acquired, as well as breaking the organisation of the partisans of the enemies (parocakrabhighata) and strengthening of his own striking power, are all achieved by the army (danda), which when gripped by vyasanas (i.e., when weakness grows in the ranks of armed forces) leads to inevitable loss. 37. To a king endowed with a strong military power, enemies also seek friendship (overawed by his strength). So a ruler (vijigtsu) possessing a large (and organised) army is in a position to conquer and enjoy (domination over) the world. दण्डकर्मव्यसने चाभिधातुमाह-मिलामिलहिरण्यानामिति। मित्राणि बान्धवाः, अमित्राः शलवः, हिरण्यानि च भूमयश्च तासां सिद्धयो, यातव्यसाधनम्। एकार्येषुकारित्वं व्यवहितेष्वमि प्राप्य- कारित्वं, लग्धस्य भूमावर्यस्य परिपालनं दण्डसाध्यमेव ।। ३५ ।। परचक्रविषात इति। परचक्रविषातच परसम्बन्धिचतुरनवलविनाशः। स्वदण्डस्य परेण पीच्च- मानस्य परिप्रहो रक्षणम्। दण्डादेतदनन्तरोत प्रकर्षेण भवति, तद्व्यसने क्षयं याति ॥३६॥ अरयोऽपीति। शत्रवोऽपि भयान्मित्रत्वं यान्ति दण्डवतो नृपते(वं निश्चयेन । दण्डप्रायो हि नृपतिभनल्याकम्य मेदिनीमिति प्रतीतम् ॥ ३०॥ संस्तम्भयति मिवाणिमिदं नाशयत्यपि। भूकोशवण्डजति प्राणेशाप्युपकारिताम् ॥३८ । "तत: करोति सुबहु मिन" स्नेहनियानम् । तस्मिन् व्यसनमापाने मिनकर्मम वियते ॥३६॥ शलत्सादयत्वपि तमिलानाशयत्यपि तत्तत् "तिपहिमित्र ·288 कामन्दकीय नीतिसार उपकाराइते याशु" मित्रं श्रेयसि विष्ठति । मिक्वान् साधयत्यर्थान् दुःसाध्यानप्यनादरात् ॥ ४० । 40 उपकाराइतेप्याशु .० दुस्साध्या 38. Faithful allies of the vijigişu) not only help in crushing the enemies but also risk their own dominion, wealth and army and even their lives for the benefit (of the vijigisu). 39. Such (favourable) services are rendered by an ally out of deep feelings of affection. But no friendly service would be available from an ally influenced by vyasonas (i.e., himself being in distress or disaffected against the vijigișu). 40. A faithful ally stands by the vijigisu in pronsoting his welfare without expecting any retum. Hence a ruler supported by such allies sucoeeds in difficult ventures with ease. मित्रप्रकृतेः कर्माभिधातुमाह-संस्तम्भयतीति। मित्राणि विचलन्ति संस्तम्भयति स्थिरन हानि करोति। अमित्रांस्तु विजिगीषोः शत्रूनाशयत्यपि। भूकोशदण्डवेजतीति प्रतीतम् ॥३८॥ तदिति। तत्तत् विजिगीषोहितं सुबहु तदभिलषितादेवाधिकं करोति। मित्र मोहनिवन्धनं मोहे एव मित्रस्य संश्लेषकृत् । तस्मिमिति मित्रे व्यसनमापन्ने मिनसाध्य कर्म न विद्यत इति ॥३६॥ उपकारादिति। उपकार विनापि मित्रभावेन यन्मित्रम् तत् श्रेयसि विजिगीषोतिष्ठति । श्रेयस्करं भवतीत्यर्थः। तथा मित्रवान् साधयत्यान् इति प्रतीतम् ॥ ४० ॥ •विजिगीषुः अन्वीक्षण विद्यानां "स्ववर्णाश्रम रक्षणम्। प्रहणं शुखशरुवाणां" युखमार्गेऽपि शिक्षणम् ॥४१॥ व्यायामः शस्वविज्ञानं कर्मग लक्षणानि च। गजाश्वरथपृष्ठेषु यथावत् सम्प्रवर्तनम् ॥ ४२ । नियुद्धकुशल " माया परचित्तप्रवेशनम् । धुर्तता शाम्पयुक्तषु सदन सनत "वर्शनम् ॥ ४३ । मनोयोगोऽनुमबत्व रक्षा स्वास्थ्यमेव च। उपेक्षा सामदानस्य मेदो एण्डस्य साधनम् ॥ ४४। 1 सवर्णाश्रम "युखमागौपशिक्षणम् कौशल शस्त्रशास्त्राणां वर्मणां .. प्रवेदनम् 67 सात वाथ्यमेव दण्डव साधनम्:दप्रसाधनन्

·कामन्दकीय नीतिसारः
289
प्रशास्नध्यक्षसेनाना मन्थ्यमात्यपुरोधसाम् ।
सम्यक् प्रचारविज्ञानं दुष्टानाशावरोधनम् ॥ ४५ ॥
०० प्रशास्तृसूतसेनानी 'वापरोपणम् श्वावरोपणम्
41-42. Functions of the Vijigişu have been enumerated to be pursuit
of learning (Trayi, varta and dandonīti). protection of the varnas and
Isramas (maintenance of the social order), study of the science of using
weapons and of modes of warfare (yuddhomarga), regular exercises in
the technicalities of armaments production (sastravijñānam) including
various defensive implements, varmaņām (like helmets, breastplates etc),
and also in the proper methods of riding elephants, horses and chariots.
43. To be adept in the techniques of wrestling (niyuddha) and in
using relevant tricks (māyā), to be able to read the minds (designs and
intentions) of others, to be clever (in dealing) with deceptive people and
to be honest with the honest.
44. To be always active in deliberations (with the counsellors) and
and in taking decisions on the deliberated policies, as also maintenance of
secrecy of the same and in adopting the relevant measures of overlooking
or not taking action (upeksā), conciliation (sāma), gifts or bribes (dana),
dissension (bheda) and use of coercion (danda).
45. To be well informed of the activities and movements of the
Superintendent of armaments (praśāsty or magistrates, according to some),
charioteers (sala, or ministrels according to some), commanders of the
army, ministers and heads of administrative departments and priests, and
to take disciplinary action (like dismissal etc.) against those acting against
his (king's) interests.
स्वामिप्रकृतेः कर्माभिधातुमाह-अन्वीक्षणमिति। विद्यानां त्रयीवार्तादण्डनीतीनाम् अन्वीक्षणं
प्रत्यक्षादिनेक्षितस्यानु पश्चादीक्षणमनुमानः परामर्शः। किमेतत् प्रत्यक्ष प्रत्यक्षाभासो वा ? किमयमागमो
विधिवादको विपरीतको वेति विचार्य न्यायवैशेषिकोकन्यायेन विद्यानामन्वीक्षणं विजिगीषो राहा कर्म।
सवर्णाश्रमरक्षणम् सन्तो ये सदाचारस्वात् वर्णाश्रमास्तद्रक्षणम् । शास्त्रविषये यानि शास्त्राणि
धनुर्वेदादीनि (तेषां ग्रहणं) युद्धमागौपशिक्षणमिति युद्धानि प्रकाशकूटतूष्णीयुद्धादीनि तन्मार्गाणां
तदनुष्ठानन्यासानामुपशिक्षणं क्षत्रियाणां प्रधानमिदं कर्मति ॥४१॥
व्यायाम इति । व्यायामः शास्त्रोकन्यायेन आलीप्रत्यालीडादिस्थानकरणादिष्वभ्यासः । शास्त्र-
विहानं लोहाकरपरिहानादि। पर्मणां कवचावरणादोनां लक्षणानि। वर्मशब्देन फलकपुरकादिवाम-
हस्तप्रायशरीरावरणं तलक्षणानि च । गजाश्वरपपृष्ठेषु यथावत् सम्प्रवर्तन जितमत्वापादनार्थम् ॥२॥
नियुद्धति। नियुद्ध मलयुद्धं तत्कौशलम्। मावा कृतलवणादि रूपपराक्तविका। पर-
चित्तप्रवेशनं परचित्तप्रवेशस्तभावभावित्वेन भवति। तथा चोकम्-"यस्य यस्य हि यो भावस्तेन
तेनहितं नरम्। अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवरी नयेत् । इति ॥१॥

·290 कामन्दकीय नीतिसारः मन्त्र इति। मन्त्रे पचास सर्वदा उद्योगः । अनुमन्त्रत्वं मन्त्रिभिः कृते मन्त्रेऽनुपश्चात् मन्त्रत्वम् । तद्रक्षेति मन्त्ररक्षा। तात्स्थ्यमेव च मन्त्र एव. सर्वदा स्थानम्। उपेक्षा साम दानं च भेदो दण्डश्च ( तेषां ) प्रसाधनम् ॥४४॥ प्रशास्त्रिति। प्रशाखा सैन्यप्रसाधकः । अध्यक्षः उक्तव्यतिरोको नियोगी। सेनानीः सेनापतिः। मन्त्र्यमात्यो प्रसिद्धौ। पुरोधाः पुरोहितः। तेषां प्रशास्त्रादीनां यः प्रचारः सचारः स्वामिहितः तद्विपरीतो वा। तस्य सम्यक् विज्ञानम् । दुष्टानामहितकारिणां वा अध्यक्षाणामपरोपणं नितोगादपनयनम् ॥ ४५ ॥ •शस्त्रविज्ञानं 1° कृतापलायादिरूप कृतकवर्णरूम तककायादिरूप गतागतपरिणान दूतसम्प्रेषणानि च । प्रकृतिव्यसनापोहः क्रुद्धप्रशमनानि च ॥ ४६ । गुरुणामनुवृत्तिध पूज्यानाचामिपूजनम् । धर्मासनप्रतिष्ठान राज्य कण्टकशोधनम् ॥ ४७ । भूताभूतपरिणानं कृताकृतपरीक्षणम् । तुष्टातुष्टविचारच सर्वेषामनुजीवनम् ॥ ४८ । मध्योदासीनवरितक्षानं तसिद्धिपालनम्। परिग्रहस्तु मित्राणाममिवाणाञ्च निग्रहः ॥ ४६ । पुबदारादिमिर्गतिबन्धुवर्गपरिग्रहः । स्ववृद्धिपवनादीनां स्ववृत्तीनां प्रवर्तनम् ॥ ५० ॥ 68 पूज्यानामनुपूजनम्। नां चापि पूजनम् धर्मस्थसम्प्रतिष्ठान 64 जीविनाम् ० सन्धिपालनम् .० प्रतिमहत्व . दारादिगुप्तिथ बन्धु ७ खनिद्वीपवनादीनां 46. To be informed of the purposes of those who come to and go away from him (the ruler) (i.e., his visitors and messengers) and also about the deployment of envoys (or ambassadors), to take remedial measures against calamities afflicting the state elements (prakſtivyasana) and to appease the angry or disaffected section of the subjects. 47. Obedience to (or acting upon the advice of) the elders (i.e., the wise), honouring those who deserve it, establishment of courts of law (for administration of justice) and suppression of anti-social elements (kantakasodhana or removat of thorns) of the state. 48. To be aware of the scales of remuneration for the different grades of employees, to assess the outturn of their work and the amount of work not done, and also to take cognisance of the nature of satisfaction or otherwisę (i.c., grievances) of all employees.

·कामन्दकीय नीतिसारस 291 49. To be well infornied of the attitude of the Madhyama and Udasina powers in the inter-statal circle) and to utilise them favourably for the purpose of his own success (by concluding suitable alliances with them), to provide support to friendly powers and to harass those who are hostile. 50. To arrange for necessary protection of his sons and wives (i.e., princes and queens), to maintain (cordial) relations with relatives (agnates and cognates), and to promote (economic activities),--the working of mines, development of deltaic regions and irrigated lands (dvipa), forests and other sources of revenue khanidvipa-vanādinām and thus discharge his reasonable functions. . गतागतपरिहानमिति। यः कारणादकारणाद्वा गतश्चागतच तस्य परिज्ञानम् । दूतसम्प्रेषणानि च प्रकृतिव्यसनापोहः। क्रुद्धानां प्रशमनानि महीपतेर्वृत्तमित्युत्तरेण सम्बन्धः ॥ ४६ ॥ गुरुगामिति । उपाध्यायादीनामनुवृत्तिनुकूलत्वेन प्रवर्तनम् । पूज्यानामिष्टदेवतानां च पूजनम् ! धर्मस्थैः सह विवादपदविचारार्थ सम्प्रतिष्ठानमास्थानोपवेशनम् । राज्यकण्टकाः दूष्यात्मानः चौर- पारदारिकादयः तच्छोधनं हिरण्यदण्डेन वा वधदण्डेन वा ॥७॥ भूतेति। अस्य व्याख्यानं सुगमम् ॥ ४८॥ . मध्येति। सुगममेतत् ॥ ४६ ॥ पुत्रेति। पुत्रदारादिगुप्तिः पारदारिकत्वादि निषेधार्थम् । राज्ञा स्वरत्तीनां प्रवर्तन कोशवृद्ध्यर्थ चेति ॥५०॥ असताञ्च परिक्लेशः सताश्च परिगृहनम् । "अहिंसा सर्वभूतानां अधर्माणाञ्च वर्जनम् ॥ ५१ । अकार्यप्रतिषेधश्च कार्याणाञ्च प्रवर्तनम् । प्रदानश्च प्रदेयानामदेयानाच"संग्रहः॥५२ । भदण्डनमदण्ड्यानां दण्ड्यानाश्चापि दण्डनम् । अनायाग्रहणञ्चैव प्रायाणां ग्रहणं तथा ॥ ५३ । अर्थयुक्तस्य करणमनर्यस्य च वर्जनम् । न्यायतश्च करादानं स्वयं वा प्रतिमोक्षणम् ॥५४ । संवद्धन प्रधानानां निरस्यानाच निहति: वैषम्यानां प्रशमनं भृत्यानाञ्चाविरोधनम् ॥५५ । ० परिक्षेपः अभूतानां च हिंसानामधर्माणाध वर्जनम् "मदेयानामसंग्रहः स्वयम "समर्थन 7.निरस्यानां निराकृतिः

·32
कामन्दकीय नीतिसार
अविज्ञातस्य विज्ञान विज्ञातस्य व निश्चयः ।
भारम्भः कर्मणां शश्वदारयल्यान्तवर्शनम् ॥ ५६ ।
अलग्धलिप्सा न्यायेन लब्धस्य परिषद्धनम् ।
परिवृद्धस्य विधिवत् पावे सम्प्रतिपादनम् ॥ ५७ ।
च विवर्धनम्
51. To punish (or shun the company of) the dishonest and to
provide support to the honest, to observe non-violence to all beings and to
avoid acts repugnant to tradition (undertaken out of malice and against
the injunctions of the Sāstras).
52. To abstain from useless (infructuous) acts and to pursue worthy
ones, to give away (by way of gifts and rewards) such objects as are fit
to be given and not those that are unfit for giving (i.e. heirlooms etc),
which must be carefully preserved.
53. To abstain from awarding punishments to those exempted
(adandyanām) and award punishments to those who deserve it, to
refuse acceptance of unworthy objects and to accept only those that are
acceptable.
54. Performance of profitable (likely to yield benefit) jobs and
abstinence from unprofitable or infructuous ones or those likely to produce
loss, realisation of taxes reasonably (at the normal rates) and remission
(in deserving cases) after due consideration by himself.
55. Confirmation (of the actions) of the principal officers and
dismissal of the inefficient ones, removal of disparities among officers of the
same cadre (in matters of status as well as of emoluments) and also of
causes for mutual acrimony and disputes among them.
56. To gain accurate knowledge of what is unknown and to be sure
and well grounded about what has been known already, to start worthy
ventures and to see the end of (successful completion of) works embarked
upon.
57. Desire for acquisition by lawful means of what is still unacquir-
ed, development or multiplication of what has been achieved and employ-
ment of the profits of) the developed acquisitions in deserving purposes
(i.e., welfare of the state).
असतामिति। असता दुर्वृत्तानां परिक्लेशः दण्डदानादिना क्लेशप्रदानम् । (पाठान्तरे
परिक्षेपः परित्यागः)। सतां सत्पुरुषाणां परिगृहण संवरणम्। अहिंसा सर्वभूतानामधर्माणायवर्जनम्
(पाठान्तरे अभूतानां शास्त्रनिषिद्धानाम् हिंसानामधर्माणां च पर्जनम् ) ॥५१ ॥
अकार्यति। प्रदेयाना दानाहाणाम् । अदेयानां कुलधनादीनाम्। शेष प्रतीतम् ॥ ५२ ॥
अदण्डनमिति। अदण्ण्याना निदोषाणाम्। अप्रायाणां ब्रह्मदेयादीनां दण्डकरादि तदप्रावं,
तस्याग्रहणम्। प्रायाणां सदाव्यादीनां ग्रहणम् ॥५३॥

·कामन्दकीय नीतिसार 298 अर्थयुतस्येति। अयोऽत्र त्रिवर्गस्तद्यको यस्तस्य करणं तथा अनर्यस्य निरर्यस्य। स्वयं या मजाविकादे:।। प्रतीतम् ॥ ५४ ॥ संवर्द्धनमिति। प्रधानानां संवर्द्धनं पालनम् । (पाठान्तरे समर्थनमिति समर्थकरणम् )। निह तिनिर्धारणम् । वैषम्याणां देवमानुषकृतानां व्याधिभिक्षमरणादीनाम् ॥५५॥ अविज्ञातस्य। निश्चयस्तत्त्वाभिनिवेशः । तथा चोक्क-शुश्रूषाश्रवणप्रहणधारणविहानोहा- पोहनिविष्ट विद्या विनयति, रमयति । कर्मणां पृथ्वीलाभपालनादीनामन्तदर्शनमसमाप्य नाप- स्थातव्यम् ॥५६॥ अलब्धेति। पात्रे सम्प्रतिपादनमिति ब्राह्मणादिषु धर्माभिसन्धिना, महामात्येष्वर्थाभिसन्धिना, सत्कलत्रादिषु कामाभिसन्धिना ॥५॥ 11 अजावित्तादेः 110 दुर्भिक्षपीड़नादौनाम् ; दुर्भिक्षडमरादीनाम् अधर्मप्रतिषेधश्च न्यायमार्गानुवर्तनम् । उपकार्योपकारित्वमिति वृत्तं महीपतेः ॥ ५८ । 10 मार्गेण वर्तनम् 58. Abstinence from unrighteousness and pursuit of the path of justice, and (lastly), demonstrations of gratitude to one who rendered benefit by doing good to him in return; these are the salient duties of the ruler. अधर्मेति। एतत् सर्व महीपतेः राज्ञः वृत्तम् अवश्यमवलम्वणीयम् । उपकार्युपकारित्वं कृत- मेतन्महीपतेरित्यित्र वृत्तम् ॥५८॥ एतत् सर्वममत्यादि राज्यं नयपुरस्सरः। नयत्युनतिमुधु को व्यसनी क्षयमेव तु ॥ ५९ । तस्मिन् धर्मार्थयोयंग्रे तथा चास्वस्थचेतसि । सर्वमेतदशेषेण मन्त्री सन्धातुमर्हति ॥६०। 77 770च राजा नयपुरस्सरः तथैवास्वस्थ 70 मेतद्विशेषेण ४० सन्नेतुमईति इति प्रकृतिकर्म नाकर्षियं प्रकरणम् ।। 59. All the elements of state from the ministers onwards are led to prosperity by a righteous and energetic ruler, but if he is addicted to passions (vyasani), the state in all its elements perishes. 60. If the king is excessively attached to religious performances or to acquisition of (personal) wealth (i.e., privy purse) or if he is mentally cliseased (or suffering from the loss of mental balance), all these (state) functions ought to be discharged by the ministers possessing requisite qualities. .

·294 कामन्दकीय नीतिसार एतदिति । एतत्सर्वमनन्तरोक्तममात्यादि राज्य च नयपुरस्सरो राजा नयत्युमतिमय कः सन् । व्यसनी तु क्षयमेव नयति ॥५६॥ तस्मिमिति। राजनि धर्मोपार्जनार्थोपार्जनयो ग्रे तथाचास्वस्थचेतसि सर्वमेतदशेष मन्त्री सन्नेतुमर्हति सम्यक् करोतीत्यर्थः ।। ६० ॥ 10 रोक यथायोग्यममात्य राज्य च इति प्रकृतिकर्मनामैकविंशं प्रकरणम् ॥ २२। प्रकृतिव्यसनप्रकरणम् । वाग्दण्डयोश्च पारुष्यमर्थदूषणमेव च । पानं स्त्री मृगया पूर्त व्यसनानि महीपतेः ॥६१ । Prakarana : 22 Prakſtivyasana (Vices or corruption of statal elements) 61. Use of harsh (or abusive) language, award of excessive punishments, abuses of wealth, addiction to wine, women, hunting and gambling are the vyasanas of the ruler (affecting normal administration). एवं प्रकृतिसप्तकस्य प्रत्येकं कम प्रतिपादितं, व्यसनमिदानी प्रतिपाद्यते-वागिति। वाक्पारुष्य वचनः परदुःखोत्पादम्। दण्डपारुष्य तीक्ष्णदण्डता। अर्थदूषणमिति-"अदानमादानं विनाशः परित्यागो वार्थस्येत्यर्थदूषणम्" आह कौटिल्यः ( २ )। अदानं पूर्वदत्तस्य पुनरदानं तेन पूर्व- दत्तोऽप्यर्थो विनष्टो भवति। आदानमिति दत्तस्य पुनराच्छेदनमपि तथैवानर्थाय भवति। नाशोऽपि चौरादिभिरपहारोऽपि। त्याग इत्युपनतस्यार्थस्य परित्यागः। इत्येवं दूषणमुच्यते। पानं मद्यपानम्, स्त्रीतदासकिः । मृगया पापद्धिः। घुतमक्षकीड़ादि इत्यादिव्यसनं, पृथिवीपतेरिति । उपलक्षणमेतत् सामान्यजनस्यापि तथा ॥ ६१ ॥ 1° पुनश्च यददानं 1"स्त्रीषु आसक्तिः, अक्षकोड़ादि 1"मेतत् चामात्यजनस्यापि भालस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो बैरकारिता। इति पूर्वोपदिष्ट हि" सविवव्यसन स्मृतम् ॥ ६२ । पदिन . 62. Idleness (ur procrastination), arrogance, conceit, inadvertence and ill feeling (with others) along with those stated already (in the case of the ruler) are known as the vyasanas of rninisters.

·कामन्दकीय नीतिसारः 296 82 मन्त्रादिपठितान्यपि व्यसनान्यभिधातुमाह-आलस्यमिति। आलस्यमनुद्योगः । स्तब्धता गुरुवप्रश्रयः। दर्पः शौर्यायहकारः। प्रमादो गीतादिषु श्रोत्रेन्द्रियाद्यासक्तिः। वैरकारिता कारणं विनैव बहुभिः सह वैरकरणम्। अतिदेशमभिधातुमाह-इति पूर्वोपदिष्टमिति । इत्येतदालस्यादि पञ्चसंख्य पूर्वोपदिष्टं च वाक्पारुष्यादि सप्तसंख्य यथा महीपतेस्तथा सचिवस्यापि व्यसनमिति ॥ १२ ॥ अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभाः मूषकाः शुकाः । असत्करच दण्डव परयकाणि तस्कराः ॥६३ । राजानीकप्रियोत्सगों मरक व्याधिपीडनम् । पशूनां मरण रोगो राष्ट्रव्यसनमुच्यते ॥ ६४ । वृष्टिर्मूषकाः ( {षिका ) शलभादयः ; {षकाः शलभाः शुकाः मारक 63-64. Excessive rains or drought, (damage of crops by) rats, locusts, birds and others, unjust (or exorbitant) levy of taxes, and imposition of punishments, enemy actions and depredation by thieves and others, as well as irregular collections by king's favourites, visitations of pestilence and epidemics and also cattle mortality and diseases, are said to be the vyasanas of the kingdom (or the country part, rāştra). राष्ट्रव्यसनमभिधातुमाह-अतिवृष्टिरिति। असत्करः असदुपायेन करसंग्रहः । परचक्राणि विपक्षभूपालादिकृताक्रमणावरोधविलुण्ठनादिकम् । तस्करा आटविकादयः। शेष सुगमम् ॥ ६३ ॥ राजानीकेत्यादि। राजानीकानां स्वामिवलानां, प्रियाणां च स्वामिवल्लभाना राष्ट्र उत्सर्गः स्वयंग्राहप्रवर्तनं० राष्ट्रव्यसनमुच्यते ॥ ६४ ॥ 88 84 व्यसनं 10 प्राहा राष्ट्र विशीर्णयन्वप्राकारपरिखात्वमशस्वता। क्षीणवासेन्धनानत्वं दुर्गव्यसनमुच्यते ॥ ६५ । 8. क्षीणघासे 65. Inadlequacy of machinery of war, decay and disrepair of ramparts and moats surrounding the forts, shortage of munitions or weapons, and of fodder (for horses, elephants etc.) and fuels, are said to be the vyasanas of the fort (durga). दुर्गव्यसनमभिधातुमाह-विशीर्णेति । यन्त्राणि वहुमुखसर्वतोभद्रजामदमत्रादीनि । प्राकारपरिखे प्रतीते। तद्विशीर्ण भग्नं यत्र तत्त्वम् । अशस्त्रता धनुरादिशस्त्ररहितत्वम् । घासो हस्त्यादीनामाहारः । इन्धनान प्रतीते। तत्क्षीणत्वं दुर्गव्यसनमुच्यते ।। ६५ ॥ - व्ययीकृतः परिक्षिप्तो भक्षितोऽसश्चितस्तथा। मुषितो दूरसंस्थच कोशव्यसनमुच्यते ॥ ६६ ।

·996 कामन्दकीय नीतिसारः 66. Extravagance, scattering of resources (in unproductive ventures), misappropriation (bhakṣita by dishonest employees) lack of savings (or balances in the treasury), losses by theft, robbery and remoteness of realisation of dues (or bad debts) are said to be vyasanas of the treasury (kose). कोशव्यसनमभिधातुमाह-व्ययीकृत इति। व्ययीकृतो मृत्यादिभ्यो दत्तः। परिक्षिप्तो बहुधा विक्षिप्तः। भक्षितो रक्षकादिभिः। असचितखथा असंगृहीतः। मुषितश्चौरादिभिः। दूरसंस्थो व्यवहितः। प्रस्तावे कोशसाध्यस्य कार्यस्याकरणात् इत्येतत् कोशव्यसनम् ।। ६६ ॥ उपरुद्ध परिक्षित विमानितममानितम् । अमत व्याधितं श्रान्तं दूरायातं नवागतम् ॥ ६७ । परिक्षीणाप्ररहित प्रहताप्रजर्व तथा। भाशानिर्वेवभूयिष्ठ मनृतप्राप्तमेव च ॥ ६८। कलवगर्भ विक्षिप्तमन्तःशल्यं तथैव च। मित्रगर्भ पसृतमवियुक्त तथैव च ॥ ६६ । क्रुद्धमौला विमिश्रश्च विशिष्टश्चापि विद्विषा । दूष्ययुक्त "स्वविक्षित मिवविक्षिप्तमेव च ॥ ७० ॥ विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूल तथैव च। भस्वामिसङ्गतश्चापि भित्रकूटं तथैव च ॥ ७१ । दुष्पाणिग्रहमन्धश्च बलव्यसनमुच्यते। अन्न किञ्चिवसाध्यञ्च किञ्चित्साध्यन् तदुच्यते ॥ ७२ । 39 छिनमूलं अमृतं ० परिक्षीणं प्रतिहतं निर्वेधभूमिष्ठ कलत्रगयतिक्षिप्त ; गय॑धिक्षिप्त मृतमवमुकं सुतं परिकृष्ट (परिसष्टं) ०० मौलारिमितव, मौलारिमिभंच; मौलं विमित्रं च 1 निविष्ट चापि च विक्षिप्त सङ्गतचैव ०० प्राहमन्धं च ; ग्रहसम्बद्धच 67-72. The vyasanas of the army (bala) are said to be as follows : To be besieged (by the enemy forces) or to be surrounded on all sides, to be disgraced or (whose services are) not duly recognised, to be ill-paid (abhrton, to be disaffected on that account), diseased, tired (or overworked) or returning from distant marches, and to be composed of new recruits (navigatoris, as such untrained); to be reduced in number (due to losses suffered in battles), or defeated (at the hands of the enemy), 951 दसाध्य तु ·कामन्दकीय मोतिसार .297 when leaders of the regiments having been killed or when the ranks are leaderless (prahatdgrajavam), to be excited with hopes or depressed with hopelessness, and suffering from inadequate supplies%3; to have women (in the camps) or spies (of the enemies) in the ranks (antahšalyas), to be disorganised or un-coordinated (due to dissensions among leaders), or when sent out on long marches (to distant and inhospitable regions), or when captains of battalions are removed or dismissed (for alleged disaffection under the influence of enemy agents) ; or when a section of the permanent forces (moula) are angry or dissatisfied due to contradictory commands, to be faced with a strong enemy united with his allies (arimitras) in action against the ruler out of their feelings of hostility, whereas his own men as well as his own allies act against his interests guided by evil motive ; when sources of supply of provisions as well as replenishments of troops from allies are disrupted (vicchinna-vivadhasdrami) or when the army is so placed as to feel hopeless of shelter or support (fanyamalain), when any action is taken by soldiers without the consent and approval of the master, or when the army is in a confused state (bhinna-katorim); and when it is ignorant of (the niovements of) the wicked rearward enemy (drasparsnigraha), and blind to the situation of the theatre of war. Of these vyasanas (affecting the potentiality) of the army, some are irremediable and some may be remedied (with timely actions), it is said. बलव्यसनोरेशमनिषानुमाह-उपसमित्यादि। उपक शत्रुसैन्येन तोपरोधमित्यर्थः । परिक्षित परि समन्तात् वेशित विश्वाल्या नानाप्रदेशे विकीर्ण वा। विमानितं विगतमानम् अपमानितम् इत्यर्थः। अमानितम् असम्मानिम्। ममतमिति मनिष्टम् अप्रियमित्यर्थः। अमृतमिति पाठे भप्रदत्त वेतनम्। सामन्यत् ॥ ६॥ परिक्षीणेति। परिक्षाणाप्ररहित परिक्षाण इतभूविद्यम, भारहित इतमुस्यप्रवीरम, अधिनायक हीनमित्यर्षः। भने आमा, बेगी यस्य सः भावना, समामे अप्रतीम् । प्रहताप्रबका मप्रपती पोरो यस्य तत्। भाशानिवभूविहभाशया निदेन च भूमिछम् । बलपत्या भाशया पता निदेन व भनायत्तचित्तमित्यर्थः ॥६॥ पत्रगर्ममिति। असली गमें वियते बल्ल तत्। दिक्षित भनेकराज्ये विकीर्ण पर प्रेषित पा। भन्ताशय मन्तर्गतामित्रात्यम् । भिषण भन्योन्यमेव निमिणम् । भपसत स्वराज्य एष मण्डलान्तरव्यवहितम् । भविशुदापिन पेशान्तरितम् ॥६६॥ मुखनौति। असलीविमित्र, मौक पितृपतामह सैन्यम्। वं मोर यावत् । भविनि विभिधमतम् । पिला विशिला एज सितम्। एसएन रिसोन पुर्ण मिपितम्। लपिक्षि ललित विकिस खितपत मानम् । मिणविक्षिसं मिला किसम् ॥७॥ विकिपीववावारमिति। पापमोचावा प्राधि। मासा सम्। पिचिकनी ·998 कामन्दकीय नीतिसार वीवषासारौ यत्र तत्। शून्यमूलं शून्यं मूल जनपदे धनकलनादिरक्षास्थानं यस्य तत् । अस्वामिसतं स्वामिनोऽनुमति विना यत् सातम्। भिमकूट मिल पृथक् पृथकू कूट छल यत्र तत् ॥१॥ दुष्पाणिग्राहमिति। दुष्पाणिग्रहमन्ध चेति बलव्यसनोदशः। बलव्यसनान्युद्दिश्य यथाक्रम तत्संख्या साध्यासाध्यतां च व्याख्यातुमाह-अत्र किचिवसाध्यमित्यादि। अलेतेषां बलव्यसनानां मध्ये किमिदसायं तु किश्चित् सायं तदुच्यते ॥२॥ अप"हि युध्येत निर्गत्यात्यन्तमूर्जितम्"। परिक्षित' तु निर्मार्ग सर्वतः परिवेष्टितम् ॥ ७३ । अमानितं हि युध्येत कृतमानार्यसंग्रहम् । न विमानितमत्यर्थ प्रदीप्तकोधपावकम् ॥७४। युध्येताभृतमत्यर्थ तदात्वे कृतवेतन । न व्याधितमकर्मण्यं व्याधित परिभूयते ॥७५। परिश्रान्तं हि युध्येत विश्रान्तं सुविधानतः । दूरायातं हतप्राणं न शस्नमहणक्षमम् ॥ ७६ । नवागतं हि "तहे शेामि युध्येत तयात् । हतमुख्यमवीर"०० तु परिक्षीण न युध्यते ॥७॥ युध्येतेह० प्रतिहतं प्रवीर सह सङ्गतम् । हताप्रजमनासक्त प्रमाथितपुरस्सरम् ॥ ७८ । 7 निर्गत्यान्यत ऊर्जितम् ७ व्याप्तच परि .. शस्लमहणे क्षमम् "युष्येत त मिश्रित नयात् 100 इतमुख्यप्रवीर 101 युप्यते हि 103 हताप्रवेगं शकंन 73. A besieged force, extricated from it, fights with greater energy, but one surrounded (by enemy forces) on all sides unable to pierce through the barricade (nirmdrgam) does not find any scope to fight. 74. Soldiers, not receiving due recognition earlier, will surely fight if given their due honour and rewards, but not so the disgraced ones for its burning fire of indignation. 75. Soldiers, ill-paid, will of course fight if payments are made lo them up to date, but not those who are diseased, rather a diseased army is (easily) defeated. 76. An army, tired and fatigued will fight again after rest and recreation, but the one returning from distant campaigns with flagging energy (hata pránam) will not soon be able to face campaigns (take up weapons). ..उपरवंतु ·कामन्दकीय नीतिसार 299 77. Fresh recruits may fight if mixed with (put in companies of) trained soldiers of the realm, but not the troops whose front-rank officers have been killed (in action) or those reduced in number. 78. A defeated army, revitalised by brave warriors, fights again, but the army whose leaders are slain and the vanguard crushed will not be able to face the battle again. बलव्यसनेषु किं सायं किमसाध्यमित्याह-उपरुखमिति । अपरुद्ध' (उपकवं वा) शत्रुणा कृतोपरोधम् । निर्गत्यान्यायनादिना यजितं बलवद्भवति तदा युध्येत। परिक्षिप्त नेति परि समन्तात् वेष्टित, सर्वतः निर्मार्ग, न युध्येत ॥३॥ अमानितमिति। कृतो मानार्थाभ्यां संग्रहो यस्य । न विमानितमिति विगतमानं न युध्येत; यतः प्रदीप्तकोषपावकम् ॥ ७ ॥ युध्येतेति। युध्येतामृतमिति अकृतभरणं तत्कालकृतात्यर्थवेतनं युध्येत। न व्याधितं व्याधि- पीडितं युध्येत। अकर्मण्यं यतो यतो युद्धायोग्य भवति यथा अरिभिर्व्याप्त परिभूयते ॥५॥ परिश्रान्तमिति। अवनि परिश्रमगत युध्येत। विश्रान्तं सुविधानतः मानभोजनादिना प्रहत- श्रमम् । दूरायातमिति दूरात् मित्रकार्यप्रसिद्धायातम्। हतप्राणं निष्प्राणम् । न शस्त्रग्रहणक्षम यतः ॥ ७६॥ नवागतमिति। नवागतमिति अभिनवागतम्। तद्देश्यैस्तद्देशभवः बलमिधं युध्येत तमयात् तद शोपदेशात्। हतमुख्यप्रवीर विति हता मारिता मुख्यप्रवीरा युधुरन्धरा यस्य तत्परिक्षीणं न युध्यते ॥७॥ युध्येतेति । प्रतिहतमन्यवीरैर्भमम् । सहसातः प्रवीरैः मिलितमिति । (हताप्रवेगं।) हताप्रजर्व न शक्तं यो प्रतिविद्धपुरस्सर यस्मात् ॥ ८ ॥ 11 त्यान्यायादिना माशानिर्वेदलब्धार्य पूर्णाशमान युध्यते। नाभूयिष्ठप्रसारे तु निरुद्ध ऽल्पतया भुवः॥ ७६ 1"युध्येतावृतसम्प्राप्तमपूर्वायुधवाहनम् । कलनगर्भावुनीतकल17 सारक्षमम् ॥ ८० । भनेकराज्यान्तरितमतिक्षितपयुध्यते । भन्तर्गतामिनल्यमन्त शल्यं हि न समम् ॥ ५ 109 104 104 100 आशानिबंध : आशानिदि लब्धा तु शुध्यते न तु युध्यते पूर्णाशलातु 106 अभूमिठप्रसारेन युद्धनान्तसम्प्राप्त यथाहायुष 107 कलसमिचौनीतकलत्र 100 समरक्षमम् 100 मतिक्षीणं न युध्यते चतत्सम 100

·300
कामन्दकीय नीतिसार
मन्योन्यमेव निर्मित
मिशगन युज्यते।
तथा वापसव्वैप तथा राज्यातरीकृतम् ॥ ८२ ।
भवियुक"पकान्त योयुम्न मर्म युधि।
पितपैतामहं मौलं तर कुख' सास्थित समम ॥al
मि"शमिरेकस्य व्दाकान्तयाऽसमम् ।
शनोपनिविपासामा "सम युधि। .
111 अन्योन्यस्मादिनिमिन्न । भन्योन्यकोपनिभिन्न
1॥ तवापसत शक नकराज्या
"भवमुफमपक्रान्तमूख्य तक परिसष्ट पक्रान्त परिसहमतिकान्त , परितम्
10मित्र
"यत् सामर्थ्यान्न
* This line does not occur in the B.I. text. Restored from the tika.
--
..
..
79. An army does not fight when its hopes are realised and causes
of diappointment are removed. An army confined in a narrow field, unable
to operate freely, desists from battle.
80. An army suffering from inadequate supply of equipments, will
surely fight when provided with adequate weapons and mounts (horses
and carriers), so also the army with women in its camps on removal of
them (the women) becomes capable of fighting.
81. An army sent out to distant lands (beyond many kingdoms) or
on long marches do not fight (due to over-exhaustion) nor also the army
in the ranks of which enemy agents (like thorns on its sides) are active.
82. An army with dissensions in its ranks, or the captains of which
are removed, or transferred to fight outside the realm, lose their ability to
fight (up to the standard) like a compact and co-ordinated army.
83. An ammy whose chiefs (or leaders) are removed no longer
retains its fighting power (as it depends on leadership primarily), but
an army in which a section of the hereditary, soldiers (pity-pantamahan
moulank) are disaffected can be restored to health (or made capable to
fight heartily) by appeasement (or removal of their grievances).
84. An army of the ally confined in one place by the enemy forces
is incapacitated when charged by the latter, so tloo the army camping close
to the enemy's cannot fight according to their abilities.
माति। भावानिया नावानां निविपिकोणाला गुपये, पुर
प्रतिरलापनमादिति भा। जिसका पति मनियारसरिताला सोन्याम
पुर्णत ति॥२॥

·कामन्दकीय नीतिसार
301
युष्येतेति। सत्वानुस्मसम्पादितायुषवाहनं पुष्पेत । फलनगर्भमिति कलत्रं कुलस्त्री गर्भ
वियते यस्य बलस्य तत् उनीतकमत्रं सारक्षम समरसमयं भवति ॥6॥
अनेकेति। भनेकराज्यान्तरितमिति मित्रादिसाहाय्यार्थ प्रेषितमनेकराबैरन्तरितं भूला
यदायातम् । अतिक्षिप्त सुदूर प्रेषितं न युष्णते, अत्पर्य श्रान्तत्वात् । अन्तर्गतामित्रशल्यमन्तःशल्य-
मुच्यते तदुपकाराक्षम" युखस्य ॥१॥
अन्योन्येति। भिनगर्भ न युपते। नकराज्यान्तरीक्तमिति। एकमण्डलेमान्तरित स्व-
मण्डलव्यवहित तदपसतमुच्यते। स्वभूमेरपथ्यावतत्वात् ॥ २॥
भवियुफमिति। अवियुक्त न देशान्तरगतम् । देशान्तरगमनाभावात् संप्रामदक्षताभाषः।
अपक्रान्तं पलायितं युधि योचुन क्षमम् अनार्यत्वात् । परिसष्ट पक्रान्तमिति पाठे अशिक्षित-
मित्यर्थः। परिकृष्टमपक्रान्तमुरूममुच्यते। तनक्षम युद्ध। पितृपैतामहं मौलमित्युच्यते, यच्चेत-
कुछ स्वामिनि तत्सान्वितमपनीतको क्षमं युध्यते ॥३॥
मिश्रमिति। "शत्रुभिरेषास्थ तदाकान्ततया शलमिनिस्खायामतया युद्धस्याक्षमम् ।
शलोपनिविष्टं समीपकृतशिविरनिवेशं सामर्थ्याभावात् तदप्यक्षमम् ॥ ४ ॥
तदपकारक्षमम्
रपघातः रपेतत्वात्
"युद्धनाप्रकृतत्वात्
दृष्ययुक"म युध्येत युध्येतोड़ तकण्टकम् ।
प्रधानयोषसंयुक"ययुकं समुपयेत् ॥ ८५।
स्वविक्षित सुविषयासिस'मापयुवाहतम् ।
प्रकृष्ट देशकालस्वामिनमितामयौगिकम् ।।८६ ।
1
" मित्रं शत्रुभि
10एपयुकं तदुबाराद
100 समुत्पतेत
110संगुतं
191 स्वविषये क्षिप्त
85: An army infested with wicked elements can not fight (seriously),
but they may be made to fight by removal of them who are like thorns on
its sides, and when led by brave chiefs of staff the very corrupt
(daryayuktam), army would actively light (for the ruler).
86. An army deployed in different parts within the realm can be
collected together in times of danger (and made to fight), but the army
lent out to an ally will not be so available due to considerations of the dis-
tance of their stations and the time involved (in their recall).
एपबुकमिति। एपबुक शिविररेणुकपर्क न युवेत । तदेवोडाष्टकमपनीतपूर्व युष्मेत।
पक्षान्तरमाह-बायोपसयन एयुममपि युवा समुपवेत् ॥५॥
सविक्षिामिति । सविषये किस बासनात इतमाहीत तवसम्पतेव सुखावत्यापर्तते।
प्रदेशकामसात् मित्रकार्यप्रसापनामुदक्षितमयौगिक मुस्योगायनमपति ॥ ॥

·302 कामन्दकीय नीतिसार 186 धान्यादेवींवधा प्राप्तिरासारस्तु मुखलम् । विच्छिन्नधीवधासार सैन्य युद्धाय नेष्यते ॥ ८७ । पितृपैतामहं मौलं तेन शून्य न तत् क्षमम्' कृतजानपदारस्य धान्यमूल युधि क्षमम् ॥ ८८ । युध्यते शून्यमूल हि यक्षान्मौलेन पालितम् ।* अल्वामिलहतञ्चैव स्वामिना यद्विनाकृतम ॥ ८६ । 1११ वीवधः 183 बलं 10 नेक्षते, नेक्ष्यते 120 हिन क्षमम् । तदक्षमम् 120 सङ्गतं नैव * Restored from the tika. Omitted in the B.I. text. 87. Collection of grains and provisions for the army, and availability of support (by supply of troops etc) from the allies, are sources of strength, suhrdbalam, for the army. If the supply lines both for grains and provisions and for allies' support, are cut off (or disrupted) by enemy action, the army cannot fight. 88. Soldiers, hopeless of shelter (to support their families), may revive their fighting power, when provided with shelter within the country, but the hereditary soldiers in similar conditions lose all their ability to fight. 89. Even such destitute soldiers, when carefully maintained by the ruler, fight (heartily). But those who act without the sanction of the lord do not fight (in proper time) unless their lapses are condoned. धान्यादेरित्यादि। आदिग्रहणात् महेवस्त्रादिकं सर्व स्कन्धावारोपयोगि गृह्यते । तस्य प्राप्तिवीवध उच्यते। आसारः सुहृद्धलम् । विच्छिमवीवधासारं सैन्यं युद्धाय नेष्यते (नेक्ष्यते )। आहारप्रतिबलाभावात् ॥ ८ ॥ पितृपैतामहमिति। मौलं शून्यमूलं कललादिरक्षास्थानच्युत न क्षमं न युद्धे समर्थमित्यर्थः । कृतजानपदारक्षं शून्यमूलं, जानपदैः कृता मूलस्य बलकलत्रादिस्थानस्य रक्षा यस्य तत् युधि क्षम भवति ॥८॥ युध्यत इति। स्वामिना यद्विनाकृतं तदापि युद्धाक्षमं भवति ॥ ८ ॥ न युध्येत मिनट मिनकूटमनायकम् । पश्चात्कोपामितता तु कुपाणिप्राहमममम् ॥१०॥ भदेशिक स्मृतं युद्ध" मूढत्वान" क्रियाक्षमम् । १४० व्यसनमित्यादि तत्समीत्य समुदपतेत् ॥११ 100 स्मृतंबन्ध पक्षात्कोपातिसन्तत " तन्मूदत्वात् क्रियांक्षमम बलव्यसन ·कामन्दकीय नीतिसारा 308 . 181 90. A leaderless army (disorganised in the absence of a capable commander) does not fight (energetically and in proper forination), and an army afflicted by troubles from the rear side, by the evil designer rearward enemy (pārsnigräha) is also rendered incapable of fight (or marching forward). 91. An army, blind to (or ignorant of) the situation of the theatre of war, cannot fight due to its own foolishness. A war should be launched upon only after careful assessment of military power (of the enemy) and the vyasanas it is susceptible to. न युध्यत इति। न युध्यते भिनकूटमस्येव व्याख्या भिभकूटमनायकम्। बलसहस्राधिष्ठाता नायक उच्यते, तदरहितमपि न युद्धक्षमम् । पश्चात्कोपाभिसन्तम दुष्पाणिप्राहं तदप्यक्षभम् ॥ १० ॥ अदेशिकमिति। देशानभिहं तदन्धं स्मृतं ; तन्मूलत्वाद् युद्धक्रियाया अक्षमम्। उपसंहरमाह -बलव्यसनमित्यादीति। अत्र बलग्रहणादन्यान्यपि यू तस्त्रीपानादीनि गृह्यन्ते । तत्समीक्षणं प्रतीकार पर्यवसानं द्रष्टव्यम्। पश्चाद् युद्धार्य समुत्पतेदिति ॥ १ ॥ देवोपपीडितं मित्रं प्रस्तं शत्रुबलेन च। कामक्रोधसमुत्यैश्च दोषः सम्परिकीर्तितः॥१२। 131 दैवेन पीडित 182 प्रस्तं मित्रं 92. Afliction of the allies' dominion by providential calamities (famine, flood, pestilence etc), (or) invasion by the enemy forces, and when deterioration of political condition consequent upon addiction by allies to sensual pleasures (lust for women, drinking, hunting and gambling) and their proneness to anger (expressed in harsh words, severe punishments, etc) are the reprehensible ryasanas of the allies (mitra). मित्रव्यसनमभिधातुमाह-दैवेति । दैवान्युपपीड़नानि उक्तप्रकाराणि व्याधिमरकादीनि तैस्तमाकान्तं मित्रं, शत्रुवलेन चाक्रान्तं तथा कामक्रोधादिसमुत्यैश्च दोषैः-मृगयाक्षाः स्त्रियः पानमिति कामजश्चतुर्वर्ग: वाक्पारुण्यं दण्डपाध्यमर्थदूषणमिति क्रोधजस्त्रिवर्गः एभिदोषेरनन्तरं सम्परिकीतितैर्ग्रस्त इति मित्रव्यसनमुष्यते इति भावः ॥१२॥ नरेन्द्रायाः प्रकृतयः सप्त याः परिकीर्तिताः पूर्व पूर्व गुरुतरं तासां व्यसनमुच्यते ॥६३ । इस्यादि सर्व प्रकृतं" यथावद् बुध्येत राजा व्यसनं प्रयज्ञात् । बुध्या (दुधा) व शक्या व्यसनस्य कुर्यादकालहीनं व्यपरोपणं हि ॥९४ 1. प्रकृतेर्ययावद् 10. व्यवरोपणं सः 93. It is said that the seriousness of the vyasanas afflicting the wellknown seven prakrtis of the state, beginning with the king, is of greater ·304 कामन्दकीय नीतिसारा proportion according to the order of priority (i.e., the danger resulting from the vyasana of each of the preceding one is more serious than that of the following. 94. Hence the ruler should always know (or keep himself well informed) of the vyasanas afflicting each of the prakstis of his state and promptly (without delay) exercise his powers and intelligence in remedying them. नरेन्द्रोति। भाचायः इति शेषः। मिलव्यसनालव्यसनं ततोऽपि कोषव्यसनं ततोऽपि दुर्गव्यसनं ततोऽप्यमात्यव्यसनममात्यम्पसनात् स्वामिम्पसनं गरीयो भवति ॥३॥ इतीति। इत्पनन्तरोककमेण प्रतं प्रस्तुतं सर्व पागदण्डयोष पायमित्यादिवलम्पसमपर्यन्त यथावत्क्तो पुष्येत जानीयात् राजा प्रजारजनप्रण: व्यसन प्रयनात् । दुवथा च शच्या व्यसनस्य कुर्मादकालहीनं व्यपरोपणमपनयनम् । कालात्यये हि म्याधिरिवासायं स्यादिति ॥१४॥ प्रकृति व्यसनानि भूतिकामः समुपेमेत नहि प्रमाववत् । प्रकृतिव्यसनान्युपेक्षते योगबिरात रिपथः पराभवन्ति ॥५॥ इदमिवमिति सम्यक् कर्मणा योजनीयं नियसमिति विचिन्त्य प्रापयेदीयमानः। सुनयपिहितन्त्र पाहतो यस्य वर्गः क्षितिपतिवपमुस्केस त्रिवर्ग चिराय॥ ९६ । पराजयन्ते इति प्रतिव्यसन नामाविध प्रकरणम् ।। इति कामन्दकीये नौविसारे उत्साहप्रसा प्राविकर्म-प्रतिवसनानि नाम पर्वणः सर्गः॥ (मुनिन पुस्तकानुसारेण इति पोषण सः।) 95. A ruler, desirous of expansion of his dominion and of prosperity, should by no means be neglectful of vyasanas afflicting his praktis out of his own inadvertence or arrogance. He who neglects the vyasanas of his prakstis is very soon defeated by his enemics. 96. In this way (according to prescriptions outlined above) the ruler, who always after due deliberations employs his prakytis to their respective functions, sees the end of them (i.e., achieves success). By remedying the ill effects (like holes and fissures, randhra) of vyasanas afflicting the prakytis by his wise policy, the ruler enjoys the fruits of Irivarga (Dharma, Artha and Kama) for all time to come. पसलोपेशेण वरचाह-प्रतीति। इनिया गीतवापावित सजिला प्रमावोऽमि- बायो। वा पीलादिवनितः । पोलाविवणितः। तस्मात् प्रतिमानापेक्षते वो राजा किरात लिया परामचन्तीति प्रतीतम् ॥५॥ .

·कामन्दकोय नीतिसारः 305 इदमिति। इदं चेदं कार्य स्वविषये दुर्गादिकं परविषये सन्ध्यादिकं विचिन्त्य मन्त्रपूर्वकं निश्चित्य कर्मणा योजनीयम्। मन्तपूर्वकत्वादनुष्ठानस्य । नियतं निश्चयेन प्रापयेत् समाप्तिमिति वाक्यशेषः । सुनयेन शास्त्रानुष्ठानेन पिहितं व्यसनं यस्य प्रकृतीनां साम्यादीनां वर्ग: समूहो यस्य क्षितिपतेः सोऽत्र भुक्ते लिवर्ग धर्मार्थकामाख्यं चिराय चिरकालम् ॥ ६६ ॥ इति द्वाविंशं प्रकृतिव्यसनं प्रकरणम। इति कामन्दकोयनोतिसारटीकायामुपाध्यायनिरुपेक्षानुसारिण्याम् उत्साहप्रशंसा-प्रकृति- कर्म-प्रकृतिव्यसनानि नाम चतुर्दशः सर्गः ॥

·पादयः सर्ग:
(मुद्रित पुस्तकानुसारेण चतुर्दशसर्गप्रारम्भः।)
२३। सप्तव्यसनवर्गप्रकरणम्।
अमात्याचा प्रकृतयो मिवान्ता राज्यमुच्यते।
अशेष'राज्यव्यसनात् पार्थिवव्यसनं गुरु॥१॥
राजा त्वव्यसनी राज्यव्यसनापोहनक्षमः ।
न राज्यव्यसनापोहसमर्थ राज्यमूर्जितम् ॥२॥
आत्मामात्यप्रजातुर्गकोशानां दण्डमिनयोः ।
व्यसनेभ्यः समुन्नेता राजा यश विवर्गभाक् ॥२*।
अनेक
* Restored from the tīkā
Sargam-XV.
Prakarana 23.
Saptavyasanavarga
(A comparative estimate of lapses of the seven component
elements of State).
1. The kingdom is composed of component elements beginning with
the ministers and ending with the allies. The vyasano afflicting the ruler
(parthiva) is much more serious than the vyasanas of these component
elements of the kingdom.
2. A ruler, who is himself free from all vyasanas, is capable of
remedying the vyasanas of (the component elements of) the state. But
the vyasanas of the king cannot be remedied even by the thriving state
(elements).
2A. A ruler who can rescue himself, his ministers, subjects, forts,
treasury, armed forces and allies from the grip of vyasanas, becomes
entitled to the enjoyment of the fruits of trivarga (three ends of life).
व्यसनसमतदोषाद राजराज्ययोदोषपरमार्थमभिधातुमाह-अमात्येति। अमात्यः भायौ गसां
ताः पदपि मित्रान्ता राज्यमुक्ते। शेष प्रतीतम् ॥१।
एतदेव समर्थयवाह-राजेति। अव्यसनी राजा राज्यव्यसनापोहन क्षमः पा राज्यव्यसनस्य
निराकरणे समर्थः। कजित बलादपि राज्यं न राज्यव्यसनापोहसमर्षनराझोव्यसनीकरणे समर्थ
भवति ॥२॥

·कामन्दकीय नीतिसारः 301 आत्मेति। आत्मनः अमात्यानां प्रजाया दुर्गस्य कोशस्य दण्डमित्रयोश्च व्यसनेभ्यः समुन्नेता वियोजको राजा यः स त्रिवर्गभाक् धर्मार्थकामभाजनं भवति, नेतर इति ॥ २क ।। अशास्ववक्षु पतिरन्ध इत्यभिधीयते। वरमन्धो न चक्षुष्मान मदादाक्षिप्तसत्पथः ॥३। मन्विभिमन्यकुशलैरन्धः सन्तार्यते" नृपः । चक्षुष्मांध मदान्धः सनात्मानं हन्त्यशेषतः॥४। शास्त्रचक्षुर्नु पस्तस्मान्महामात्यमते खितः धर्मार्थप्रतिघातीनि व्यसनानि परित्यजेत् ॥५॥ 2 3 " सञ्चार्यते; पथि निवेश्यते चक्षुष्मांस्तु महामात्रमते ; महामन्त्रिमते 3. A ruler is said to be blind if he does not possess the cyt (knowledge) of the Sāstras (un polity). But even such a blind ruler is preferable to one endowed with eyesight but transgressing the course of righteousness out of vanity. 4. A blind ruler can be rescued by the ministers and wise counsellors, but not the ruler blinded by his vanity, who succuinbs to total ruin ultimately. 5. Hence the ruler who possesses the vision (or knowledge) of the Sāstras follows steadily the (deliberated) policies of the ministers and discards the vyasanas obstructing his achievement of Dharma and Artha (religious and material benefits). अशास्त्रचक्षुरिति। शास्त्रं नीतिशात्रं चक्षुर्यस्य स तथा न शास्त्रचक्षुरशास्त्रचक्षुः सोऽन्धः इत्यभिधीयते। वरमन्धो लोचनरहितः न चक्षुष्मान् सलोचनो मदाद्गर्वादाक्षिप्तः परित्यकः सत्पथः सन्मार्ग: येन ॥३॥ मन्त्रिभिरिति। अशेषतः सराज्यमपीत्यर्थः ॥४॥ शास्त्रचक्षुरिति। धर्मायौँ प्रतिघ्नन्ति यानि तानि धर्मार्थप्रतिघातीनि धर्मार्थविध्वंसकानि व्यसनानि परित्यजेत् ॥५॥ वाग्दण्डयोश्च पारुष्यमर्थदूषणमेव च । स्मृतं व्यसनतत्त्वज्ञः क्रोध व्यसनवयम् ॥ ६ । कामजं मृगया धूत स्त्रियः पानं तवय । व्यसनं व्यसनाचतुर्विधमुदाहृतम् ।। ७। 6. Vyasanas emanating from anger (kr.odhaja), in the opinion of expert theoreticians, are three in number, harshness of speech, severity of punishment and injustice in financial dealings.

·308
कामन्दकीय नीतिसारः
7. Vyasanas emanating from attachment to sensual pleasures
(kamaja), according to those conversant with its implications, are four
in number,-addiction to hurting, gambling, women and wine.
व्यसनविभागमभिधातुमाह-वाग्दण्डयोश्च पारुष्य अर्थदूषणं चेति व्यसनत्रयं क्रोधज
स्मृतम् ॥ ६॥
कामजमिति। कामजं व्यसनं चतुर्विधम् । इति प्रतीतम् ॥७॥
वाक्पारुष्यपरं" लोक उजनमनर्यक्रम् ।
न कुर्यात् प्रियया वाचा प्रकुर्याज्जगदात्मताम् ॥८॥
अकस्मादेव यः कोपावभीक्ष्ण बहु भाषते।
तस्मादुद्धिजते लोकः सस्फुलिङ्गादिवानलात् ॥ ६ ।
'हृदये वागसिस्तीक्ष्णो मर्मच्छिद्धि पतन मुहुः ।
तेन च्छिन्नो नरपतिः11 स दीप्तो याति वैरिताम ॥१०
नोजयेज्जगद्वाचा रुक्षया प्रियवाग भवेत् ।
प्रायेण प्रियकर्मा यो कृपणोऽपि हि सेव्यते ॥ ११ ॥
.
पारुष्य परं
• मनर्थकृतू
कुर्याद् विप्रियां वाचं 7 प्रकुर्याजनमात्मसात्
कोपात् परुषं ; तीक्ष्णं ° निपतन् वागसिस्तीक्ष्णो हृदये मर्महा मुहुः
10च्छिनिपतन्
11 तेजस्विनं दीपयति
1" प्रियवाकर्मा कृपणोऽपि ; प्रियवाग लोके कृ
8. Harsh words create much excitement aniong the people (to whom
those are applied) and those are harmful too. So undesirable words should
not be used, rather the people should be won over (by graceful speech).
9. He, who all on a sudden bursts forth in anger using excessively
rough words, causes excitement to the people as a spark ignites fire.
10. Uncharitable words like the sharpened blade of the sword pierces
the heart of the person to whom it is used), and by that a courageous
person is infuriated (tejasvināṁ dipayati) and he turns hostile.
11. Hence a ruler should not foment excitement (or irritation)
among the people by using rough (or harsh) speech. He should rather
be sweet-spoken (agreeable in speech). One who is sweet-spoken, even if
miserly (or ungenerous) receives service from others (his dependents).
वाक्यारुण्यमिति। वाची पारुण्य तीक्ष्णत्वं अतएवोदेजनमनकृत् अनर्थमपाय करोतीति ।
तस्मात्तम कुर्यात् इति। केवल प्रिपया वाचा कुवीत जगदात्मसादिति (अनमात्मसादिति)
प्रतीतम् ॥८॥
अकस्मादिति। इति प्रतीतम् ॥६॥

·कामन्दकीय नीतिसारः 809 हृदय इति। हृदये हृदयस्थित इत्यर्थः। मर्मच्छित् मर्मभेदी तीक्ष्णो धागसिः तेजस्विनं जनं दीपयति। दीप्त उद्दीप्तश्च स बैरितां याति ॥१०॥ नोवैजयेदिति। कृपणो लुग्ध उच्यते ॥ ११ ॥ असिद्धसाधनं षड़ मिः शासन दण्डमुच्यते । "तधु तेऽपनये दण्ज्य युकदण्डः प्रशल्यते ॥ १२ । उदयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः । भूतान्युज "मानानि विषतां यान्ति संश्रयम् ॥ १३ ॥ आश्रिता व लोकस्य "विवृद्धि यान्ति विद्विषः । विवृद्धाश्च" विनाशाय तस्मानोजयेत् प्रजाः ॥१४ । लोकानुग्रहकर्तारः प्रवर्द्धन्ते महीभुजः । लोकवृद्धमा नरेन्द्राणां वृद्धिस्तत् संक्षये क्षयः ।। १५ । महत्स्वप्यपराधेपु दण्डं प्राणान्तिकं त्यजेत् । ऋते राज्यापहारात्तु युक्तदण्डः प्रशल्यते ॥१६ । 18 सद्भिः 14साधनं 17 16 तं युक्त्येव नयेद्दण्डं 15 न्युद्वेज्य 16 लोकेन समृद्धि समृद्धाश्च 18 प्रवर्तन्त तत्र दण्डः 12. Performanıc of unfulfilled acts (pertaining to royal duties relating to adversaries) as well as administration (maintenance of law and order) is described by the wise as Danda (the coercive from or of the ruler). When the ruler blends danda with raya (legal procedure) in dealing with the accused (dandya) he is praised for being a ukladarda or the right user of danda. 13., Harshness or severity of punishments by the ruler creates excitement (or worry) among the people, and thus worried they seek the protection of the enemy (of the ruler). 14. By providing shelter to the worried people (of the rival kingcom), the enemy grows in prosperity (or becomes more powerful, and a powerful enemy becomes the cause of destruction of the ruler concerned. Hence a ruler should be careful in not irritating his subjects. 15. A ruler who is generous to his people in distributing favours, thrives in prosperity, because the prosperity of the ruler is dependent upon the prosperity of his people and conversely) the loss of it for the people leads to loss for the ruler. 16. Even for the gravest offence, capital punishment (leath sentence dandam prandntrkoin) should be avoided. except, of course, for

·810
कामन्दकीय नीतिसार
spoliation of the kingdom (or treason). In such a case however the
(capital) punishment is commendable.
दण्डपारुष्यमभिधातुमाह-असिद्धति। दण्डोद्विविधः असिद्धस्य प्रतिपक्षादेर्दण्डनक्रिपया
साधनं दण्ड तथा शासनं शिक्षणमपि दण्ड उच्यतं सद्भिः। (मुद्रितपुस्तके पडूमिः पाठम् न सुप्रयुक-
मिति)। तथा च कौटिल्य:-"वष: परिक्लेशोऽर्थहरणे च दण्डः" इति । तं युक्तंव शास्त्रोक्त प्रमाणेन
नयेत् । दण्ज्य शासनीये जने। युक्तदण्डः प्रशस्यते 'तच के उपनये दण्ज्य इत्यपि मुद्रितपुस्तकपाठ न
समीचिनमिति ॥१२॥
उजयतीति। इति सुगमम् ॥ १३ ॥
माश्रिता इति। इति प्रतीतम् ॥१४॥
[संश्रयाच्चैव लोकस्य विसि यान्ति विद्विषः। विवृद्धिस्तु विनाशाय तस्मानोजयेत् प्रजाः ॥
इति पाठान्तरम् ।]
लोकेति। अत्र व्याख्या सुममा ॥१५॥
महस्विति । तत्र राज्यापहारे प्राणान्तिको दण्डः प्रशस्यते। अन्यत्र विगहिंतः॥ इति
प्रतीतम् ॥१६॥
दूष्यस्यादूषणार्थव परित्यागो महीयसः ।
अर्थस्य नीतितत्वार्यदूषणमुच्यते ॥ १७ ।
तदकस्मात् समाविष्टः कोपेनातिबलीयसा।
नित्यमात्महिताकाली न कुर्यादर्थदूषणम् ॥ १८ ॥
दूष्यस्य दूषणार्य हि
17-18. Unnecessarily excessive expenditure in order to prosecute
corrupt officers indulging in abuses of financial powers (i.e., non realisa-
tion or excess realisation, infructuous expenditure or wastage and unjusti-
fied remissions), is itself an abuse of financial power, as held by financial
theorists. For, 'in that case such corrupt officers, furiously enraged, may
indulge in more abuses of wealth. Hence the ruler desirous of welfare
of his own self (or of the state) should avoid abuses of financial powers.
अर्थदूषणमभिधातुमाह-दूष्यस्येति। दूष्यस्य शहितापराधस्य दोषयुकस्य वा दूषणार्य दोष
निस्सणार्थ पार्थ वा महीयसो पसंख्यस्य अर्यस्य परित्यागः व्ययः, नीतिशारनईः अर्थदूषणम्
उच्यते। दूष्यस्यादूपणार्थ इति पाठे निदौषिताम्यापनार्थ इत्यर्थः। कौटिल्येनाप्युकम्-"मदान
मादानं विनाशस्त्याग" इति ( UIRE)। तदपि कोपेनैव यम दीयते तबकताबूषणमुच्यते ।
कोपेनैव यदादीयते तातापक्षतिविनाशोऽपि कोपेनेवोपक्षितार्यस्य त्यागो विदूष्य वधार्थ यबहु
दीयते । इत्येवमेव तत्कौटिल्यशिष्पयोर्मतन् ॥१५॥
तदीति। तत् तस्मात् नित्यमात्महिताकाक्षी राजा अकस्मात् अतिवलीयसा कोपेन समाविष्टः
सन् म मर्मात् ॥१८॥

·कामन्दकीय नीतिसार 311 यानक्षोभो यानवतो' यानाभिहरणं तथा। क्षुपिपासाश्रमायास" शीतबातोष्णपाडनम् ।। १६ । अभियानस्य सम्पत्त्या यानन्यसनजं महत् । दुरसं प्रतासिकताकुशकण्टकभूमयः ॥ २० ॥ वृक्षसङ्कटजा दोषा लताकण्टकपाटनम | शैलपादलताजाल खाणुवल्मीकपीड़नम् ।। २१ । प्रच्छन्नोपगतः शैलसरिद्विपिन कुक्षिषु । बधबन्धपरिकश: सामन्ताटषिकादिभिः ॥ २२ ॥ . 22 मायासाः 21 यानपातो १७ देशा शैलपातशिलाजाल १० प्रच्छनोपहितः १०क्लेश आसनाटवि 19-21. Physical strain in prolonged riding (through inhospitable regions), accidental fall (or injuries) in course of riding, damage or breakdown of horses or chariots (or loss of them due to enemy action), and sufferings caused by hunger, thirst, exhaustion, severity of cold, storm or heat and wastage of resources (meant for launching campaigns) result from yana-vyasanas (addiction to game hunting). Such expeditions cause much distress while travelling through regions, excessively hot, sandy or full of thorns, or dense forests infested with thorny creepers and shrubs, or hill tracts with likely dangers from fall of boulders, or from unevenness of track due to stones, earthen mounds and ant hills. 22. Further, such expeditions may be involved in dangers from lurking enemies hidden among rocks, rivers or forests, as well as from sudden capture or death by the hostile chiefs, foresters and other inimical people. मृगयाव्यसनदोषानमिधातुमाह-यानक्षोभ इति। यानमत्राश्वाथभिधीयते। यानवतः यानेन रथादिना अरण्यं प्रविशतः यानक्षोभः बन्धुर प्रदेशे यान प्रतिषात इत्यर्थः। शेष प्रतीतम् ॥ १६ ॥ अभियानस्येति। एतत् प्रतीतम् ॥२०॥ योति। अत्रापि सुगमम् ॥ २१ ॥ प्रच्छन्नेति। प्रच्छनोपगतेनिस्तायातः। सामन्ताटविकादिभिः कृता बबन्धपरिक्लेशाः सम्भवन्ति ॥२२॥ स्वसेन्यत्र स्वकल्पना परमिन्नेव मारणम् । शक्षाजगरमातासिंहव्यात्रभयानि॥२३। भयादि का स्वकुलेख ·312 कामन्दकीय नीतिसार क्वानिधूमसंरोधो विमोहो भ्रमणानि च । इत्यादि पृथिवीन्द्राणां मृगयाव्यसन स्मृतम् ॥ २४ २०व्यसने 23-24. The ruler also runs the risk of being attacked by his own followers or relatives, or won over (captured) by enemies, or of being mauled by bears, pythons, wild elephants, lions and tigers or he inay have to wander about having lost direction of the route due to enveloping smoke arising from forest fires. These are the different kinds of migayāvyasanas (dangers of hunting) to which the rulers are often addicted. स्वसैन्येरिति। परभिन्नैः परेण शत्रुणा भिन्नैः भेदमापादितः आयत्तीकृतरित्यर्थः । स्वकल्पः आत्मसदृशैः स्वसैन्यैः मारणं गुप्तहत्येतिभावः। स्पष्टमण्यत् ॥ २३ ॥ दवामीति। दिल्मोहो दिगभ्रमः। भ्रमणानि दिगभ्रमात् दुर्गमप्रदेशेषु चंक्रमणानि । इत्यादि दोषजातमिति वाक्यशेषः ॥ २४ ॥ जितश्रमत्वं व्यायाम आममेदकफक्षयः । चरतिरेषु लक्ष्त्येषु वाणसिद्धिरनुत्तमा ॥२५ । मृगयायां गुणानेतानाहुरन्येन तत् क्षमम् । दोषाः प्राणहराः प्रायस्तस्मात् तत् व्यसनं महत् ॥ २६ । ०चलस्थिरेषु 20 गुणानेतानन्ये प्राहुने तत् प्राणहरप्राय तत् परिवर्जयेत् 25. Physical exercise (in hunting expeditions) produces power of endurance (or strains) and immunity from indigestion, heaviness (due to growth of fat) and susceptibility to catching cold, whereas hunting develops excellence in successfully hitting stationary or moving targets with darts. 26. These are said to be the benefits to be derived from hunting, which, of course are not acceptable to us (the school of Kamandaka). For its inherent evil of killing (of animals) as such, it is a great vyasana (and should be shunned or forsaken). अपरोल्लिखित मृगयागुणानभिधाय तत्खण्डनमाह-जितश्रमत्वमिति। अनुत्तमेति यस्या अन्या उत्तमा नास्तीति। स्पष्टमन्यत् ॥ २५ ॥ मृगयाया इति। अन्ये अपरे मृगयायाम् एतान् गुणान् आहुः। तत् एवंविधन क्षमं न युक्ति- सातम्। महत् महादोषकरमित्यर्थः। शेष सष्टम् ॥ २६ ॥ मामादयो हिजीयन्ते योग्ययेष विवानिशम् । खरेषु" या लत्येषु वाणसिविध"जायते ॥२७॥ 30 31 31.जीर्णन्ति चलेषु यन्त्रलक्ष्येषु "स्तु

·कामन्दकीय नीतिसारस
318
अथ चेन्मृगयाक्रीड़ा "धान्छेत नगरान्तिके।
कारयेन्मृगयारण्य क्रीड़ाहेतोमनोरमम्" ॥२८॥
परिक्षिप्त परिखया मुगाणामप्यगम्यया"।
आयामपरिणाहाम्यामई योजनसम्मितम् ॥२९ ।
गिरेरुपान्ते नद्या वा पर्याप्तजलशावलम् ।
अकण्टकलतागुल्म विषपादपवर्जितम् ॥३०॥
पादपैः पुष्पफल: विशातै भित्तहारिभिः ।
निग्धशीत घनच्छायेष्टिपैरुप "शोभितम् ॥३१ ।
"पांशुपूरितनिश्छिद्र "शुभ्रप्रदरकन्दरम् ।
दलितस्थाणुवल्मीकपाषाणं "समभूतलम् ॥ ३२ ।
37
38 पांसु
कोड़ावाञ्छा तमगरान्त्रिके
हेतोमनोहरम् ." दुर्गया मृगगम्यया
प्रज्ञात
37. निग्ध नील
an विरले
श्व
पाषाणसम
27. Indigestion and other maladies can be remedied by constant
(regular) physical exercises (like riding etc) and sure aim in throwing
arrows may be acquired by hitting at artificial targets, (yantra lakşyeşu).
28. For one ardently fond of hunting, an attractive reserved forest
(game sanctuary, mīgayaranyari) may be laid on the outskirts of the
town (capital) for the pleasures of sport only.
29. It (the reserved game sanctuary) should be surrounded by a
ditch and ramparts, so that (the preserved) games may not escape
and it should extend over half a yojana in length and breadth.
30. It should be located at the foot of a hill or by the side of a river
and should abound in sufficient (sources of) water and grass, but devoid
of thorny creepers and shrubs as well as of poisonous plants.
31. It should be attractively laid with well known trees bearing
flowers and fruits and providing pleasing, cool and thick shades. It
should be solitary, not frequented by others.
32. Crevices, holes and cavities in it should be filled up with earth
and gravel and the ground should be levelled by removal of 'stumps of
trees, mounds of earth and (projecting) rocks.
मृगयोक्तगुणा अन्यथा सम्पद्यन्ते इति दर्शयबाह-आमादय इति। आममेदः कफावया.
योग्यया शस्लवाहनाभ्यास योग्यतमैव क्षीयन्ते। अहनिशं चलेषु गन्तव्येषु धावतातकमगादिशुपाक
सिद्धिय जायते ॥२७॥

·314
कामन्दकीय नीतिसार
पक्षान्तरमाह-अथ चेदित्यादि। व्याख्या सुगमा ।। २८ ।।
परिक्षिप्तमिति। परिक्षिप्त वेष्टितं, परिखया खातिकया, पारेखाप्राकारमप्यपेक्षते रक्षणार्थम् ।
मृगाणामप्यगम्यया, अन्यथा मृगा निस्सरन्नीति। आयाम परिणाहाभ्यामईयोजनं द्विगम्यूतिप्रमाण-
मित्यर्थ ॥२६॥
गिरेरित्यादि। इति सुगमम् ॥३०॥
पादपैरिति। पाशुपूरितेत्यादि। सष्टम् ॥ ३१ ॥ ३२ ।।
प्राकारमुपरिरक्षणार्थम् । प्राकारोपेक्षणार्थम्
शोधितग्राहसलिल' सम्भूतजलदाशयम् ।
नानापुष्पसमाकीर्ण नानाविहगसकुलम् ॥ ३३ ।
मृगसंघातसम्पूर्ण हस्तिनीकलभान्वितम् ।
भनदन्तनसल्यान छिनङ्गविषाणि च ॥३४॥
सुखसंसेव्यलतया पुष्पवल्लीपिनद्धया"।
पनराज्या परिक्षित परिक्षातटजातया ॥३५॥
बहिर्वरान्तराभोगनिवृक्षसम भूतलम् ।
अगम्यं रिपुसैन्यानां मनः प्रीतिषिवर्धनम् ॥ ३६ ।
'सलिलमगम्भीरजलाशयम् ; मगमीर
49 विहगसेवितम् । शोभितम्-
सुपात्यमृगसम्पूर्ण
44भमद्रष्ट्रनखव्यालं
पुष्पपर्णावनद्धया
निवृक्षस्तम्भ
33. Pools (for swimming) should not be deep, and must be cleared
of ferocious aquatic animals (crocodiles etc). It (the pool) should abound
in various kinds of flowers (lotus etc) and birds of different species,
34. The sanctuary should have animals, comfortable to hunt, like
she-elephants and their young ones, tigers and other big games with
their teeth and nails removed, and such horned animals whose horns have
been broken.
35. It should be made agreeable with beautiful creepers (non-
poisonous) full of flowers and leaves within as well as on the sides of the
ditch surrounding the game forest.
36. A long space outside the sanctuary should be cleared of (tall)
trees and pillars and the ground levelled so that it becomes inaccessible
to enemy forces (being visible from a distance) and enhances the feelings
of comfort' (of the ruler).
शोषितेत्यादि। शोषिता निःसारितामाहाः कुम्भौरादयो येभ्यः । नानाविहगशोभित
ससमिति ॥५॥
मुगसंपावसम्पूर्णमिति। छिनानि श्याणि येषां ते सिनश्या, तादृया विषाणिनः ऋक्षिणी
बन तता समन्यत् ॥३४॥

·: कामन्दकीय नीतिसार 83 सुखसंसेव्येति। पुष्पवालीपिनद्धया कुसुमणीयुझ्या सुखेन संसेव्या सता यल त्या परिखायास्तटे जाता समुत्पमा तया वनराज्या परिक्षिप्त समन्तात् परिवेष्टितम् ॥ ३५॥ वहिरान्तराभोगमिति। बहिः वनाहिः वाह्यप्रदेशे इत्यर्थः। दूरान्तरस्य य आभोग परिसरः तत्र निर्वृक्षं समं समतलं भूतलं यत्र तत् । निर्वृक्षः निःक्षुप क्षुपेण हस्वशाख जेणेत्यर्थः शेष सुगमम् ।। ३६ ॥ तद्वने पर "चित्तहक्लेशायाससह । रक्षितं रक्षिमिः स्वाप्त भुजां भूरिभूतये ॥ ३७ । तत्कर्माप्तो नरेन्द्रस्य जनो जितपरिश्रमः । क्रीड़नायास्य विविधा मृगजातीः प्रवेशयेत् ॥ ३८ ॥ अन्यकार्याविरोधेन प्रातचड्क्रमणक्षमः। क्रीड़नायाविशेदराजा तदाप्तः सहितो मते ॥ ३६ | यदा व प्रविशेद् राजा कीडनार्य तदा बहिः । सन यनतस्तिष्ठेत् सैन्यं दूरान्तगोचरम् ॥ ४० ॥ 7 तदनेचर पर चित्त 47. जामभिवृद्धये 40 क्रीस्नायाल 40 धर्मार्थाचविरोधेन 60 क्रीड़नाय विशेद्र मितेः 37. The pleasure of the ruler increases manifold when the game sanctuary is guarded by trusted foresters (forest tribes), resolute, hardy and painstaking and conversant with the moods of wild animals (tadzanecaracittajñaih). 38. King's own men (devoted. followers), experienced in hunting and of tireless energy, may introduce various wild animals into the sanctuary to provide sport (of game hunting) to the king. 39. Without detriment to his other duties (royal functions), the king, capable of undergoing the strain of morning walk, may enter the reserved forest for sport with a small select group of trusted attendants. 40. When the king enters the reserved forest for sport, fully armed soldiers should carefully stand guard outside it watching over distant regions. तदनेचरचित्तहरिति। बने मृगयावने। शेष सुगमम् ॥ ३०॥ तत्कात इति। तत्कालः तस्मिन् मृगयाकर्मणि आतः। शेष सुगमम् ॥३०॥ अन्यकार्याविरोधेनेति (धर्माधिविरोधेनेति, पाठान्तरम् )। प्रातरिति न मुसोत्तरकाणम् । चकमणक्षमः सखायभावेऽपि धाक्नादिसमर्षः। तदिति मृगयारण्यम् भाविशेत् प्रविवेत् । मित: परिमितैरिति ॥ ३६॥ यदा चेति। पूरान्तगोचरं रस्म एतिनः अन्तस्य मृगयारण्यप्रान्तमागस्य गोचरम् ॥४॥ 400 मणे क्षमम् .

·816 कामन्दकीय नीतिसारः सहिये मृगयायाने गुणाः साधु प्रकीर्तिताः। क्रीडाप्रीतो" नरपतिस्तांस्तव समवाप्नुयात् ॥ ४१ । विधिरेष समुद्दिष्टो मृगयाक्रीड़ने पर। नगच्छेदन्यथा राजामृगयायां मृगा यथा ॥ ४२ ॥ गुण:...प्रकीर्तितः पर सद्रियों .. प्रीतिनरपतिस्तं तल स्वयमामु यात् ; स्तन सर्वमवाप्नुयात् । धृति .. मृगयां मृगयुर्यथा 41. Benefits derivable from hunting described by the wise may be realised by the rulen himself with pleasure if he takes to it as a sport (and not get addicted to it, as in that case it will turn out to be vyasana). 42. The rules for hunting (mrgaya-krida) have thus been described. The ruler should not deviate from these, but go out hunting for hunting's sake (not like a hunting addict or a professional hunter). सद्भिरिति। अर्थः सुगमः ॥४१॥ विधिरेष इति। अन्यथा कृतकमृगयारण्यादिकं विना मृगयुर्यथा व्याध इव राजा मृगयां न गच्छेत् ॥२॥ महता" रक्षणेनापि धनस्य द्राविमुकता। निसत्यता निष्ठुरता क्रोधो वाक्शस्वखण्डनम् ॥ ४३ । लोमो धर्मक्रियालोपः कर्मणामप्रवर्तनम् । सत्समागमविच्छित्तिरसद्धिः सह घर्तनम् ॥ ४४ । भर्यनाशक्रियावश्यं नित्यं वैरानुबन्धिता। सत्यप्यर्थ निराशत्वमसत्यपिपरागिता ॥४५॥ प्रतिक्षणं क्रोधहाँ सन्तापश्च प्रतिक्षणम् । प्रशिक्षण व संलश साक्षिप्रमः प्रतिक्षणम् ॥ ४६ । जानादिगावसंस्कारपरिमोगेष्वनादरः । भव्यायामोऽङ्गदौर्बल्यं शास्वार्थाप्रत्यवेक्षणम् ॥ ४७ । गहन मूत्रशकृतोः क्षुपिपासोपपीडनम् । इत्यादीस्तन निपुणा च तदोषान् प्रवक्षते ॥४८॥ महतोऽपि क्षणानाशी धनस्य ही विमुकता onोमहमी "शास्त्रार्थप्रत्युपेक्षणम् पिपासादिपीडनम् 07 साशता ·कामन्दकीय नीतिसार 817 43. (The wrongs or adverse results arising from the passion of gambling (dyata) are)-great loss of time and money as well as of gracefulness (hri-vimuktata), breach of promises, cruelty (unsympathetic attitude), anger, exchange of harsh words (wordy duels). 44. Greed, neglect of religious ceremonies, lack of initiative for work, separation from the company of honest people and association with the dishonest; 45. Sure loss of money (for stakes in the game) always and resultant enmity with the rivals, feeling of hopelessness (about recovery) of money (staked) and cherishing false hopes for gain of money (and putting more money in the game) ; 46. Anger or joy or remorse afflicting the mind at every turn of the game (in victory and in defeat), worries at every count and calling up witnesses (to settle doubtful results); 47. Neglect of essential cleansing of the body by bathing and washing, and of relaxation (by diversionary comforts), absence of physical exercise and consequent weakness of limbs, and also disregard for injunctions of the Sastras; 48. Suppression of the calls of nature, as well as of hunger and thirst (being engrossed in the game) and others are the evils resulting from gambling (dyata-dosān) according to the opinion of experts in the science of polity. धूतव्यसनदोषानभिधातुमाह-महत इति। हीनिमुक्तता वसने हारिते नमो दीव्यतीति । निःसत्यता सत्यरहितत्वं पराजयभयात् । निष्ठुरता मातर्यपि मृतायां दीव्यतीति। क्रोधः हारितः पार्श्ववर्तिनामपि कुप्रतीति। वाक्शस्त्रखण्डनं क्रोधान्धो वाक्पारुष्यं करोतीति ॥ ३॥ लोभ इति। हारिते लोभात् चौयें बुद्धिः। द्यूतादरात् धर्मक्रियालोपः। प्रारब्धकर्मणाम- प्रवर्तनम् । तासक सन्तः परिहरन्तीति। असन्तः कितवाः तैः सह वर्तनम् ॥४॥ अर्थनाशक्रियेति। अवश्यमर्थनाशक्रिया जितोऽर्थमनुवधातीति। हारितवित्तो बैरी भवति । सत्यप्यर्थं निराशत्वं वित्तनाशात् । प्रतिक्षणं जयः पराजयो वा भविष्यतीति विचित्तानुकूलो' भावः॥४५॥ प्रतिक्षणमिति। साक्षिप्रश्नः सन्दिग्धे अक्षपातने साक्षिप्रहणम् ॥ ४६ ॥ मानादौति। अप्रत्यवेक्षणमनालोचनम् ॥४॥ गृहनमिति। गृहनं प्रच्छादन मूलशकृतोः द्यूतान्तरायो मा भवविति। क्षुत्पिपासोपपीन- मिति यू तासकया भवतीति। इत्यादीन् नीतिशास्त्रप्रवीणा धूतदोषान् प्रचक्षते ॥४८॥ विचिलानुकूलो पाण्डवो धर्मराजस्तु लोकपाल वापर। " तेन बसता विद्वान् कलवाण्यपि हारितः ॥ ४६ । 9 यतव्यसनमापनः कमलाम्यपि दीयन् कलवाद्यपहारितः

·318
कामन्दकीय तसार
.
गलश्च राजा । तेन ते राज्ये होदये।
धर्मदारान् वने त्यतया परकमासरोद प्रभूः॥५०॥
तुल्यो भुवीन्द्रतुल्यस्य यस्य नास्ति धनुर्द्धर।
स रुक्मी रुक्मतुल्याभोवू तदोषागतः क्षयम् ॥ ५ ॥
राजा कौशिकरुषाणां दन्तवक्योऽपि मन्दधी।
तीवयू त कृतदोषाद् दन्तममवाप्तवान् ॥ ५२ ।
घू तादन संरम्भो घतात् महायो महान् ।
पक्षाणां "सहितानाच घ ताइवा प्रवर्तते ॥५३ ।
इति केवलदोषं हि धूत राजा परित्यजेत्" ।
समायं हि मेधावी दपिणां विनिवारयेत् ॥५४॥
०१ परकमकरोऽभवत्
सामर्शलामो
काशिकलशाना
तीवाद यू तकृताद् दोषाद्
००चापि महता
07 राजा यूत विवर्जयेत्
49. Even the wise Dharmaraja (Yudhisthira) the Pandava who was
like a Lokapalo (the Divine Regent of the quarters) lost his lawful wife
(Draupadi) and others in a deceitful game of dice.
50. King Nala, having lost his prosperous kingdom in gambling
(dice play, with his brother Jayasena) had to retire to forest abandoning
his lawful wife (Damayanti) and take up the job of a micnia! (kitchen
servant at king Rtuparna's).
51. Prince Rukmin (the brother of Rıkıniņi) of the complexion of
Rukma hill or the dazzling Mount Meru, who was equal to Indra (in
prowess) and a bowman unequalled in the world, suffered defeat and
destruction (at the hands of Balabhadra) through the evils of gambling.
52. Dantavaktra, the king of Kasi-Karusa out of foolishness got
involved in quarrels arising from the game of dice play (with Balabhadra)
and really got his teeth broken through the evils of gambling.
53. Gambling leads to misfortune (anartha), loss of feelings of love
and affection and to hostility with rivals, however powerful.
54. As gambling thus always brings evils in its train, a ruler should
avoid it. Moreover, an intelligent ruler should dissuade other arrogant
challengers, inviting him (to the game).
पाण्डव इति। पाण्डवः पाण्डपुत्रो युधिष्ठिरः साक्षात् धर्मराजः तदवतारत्वात, लोकपाल इवापरः
इन्द्र इव द्वितीयः यू तेन हि असता अशोभनेन स्वयं किवानपि कलत्राणि धर्मदारानपि श्रौपदी
हारितः॥४६॥
नल इति। तुपर्णगृहे परिवतितली महानसकर्मकोऽभवदिति ॥५॥

·810 कामन्दकीय नीतिसारः तुल्य इति । इन्द्रतुल्यस्स यस्य तुल्यो भुवि धनुर्वरो नाति स कमी रुक्मिणीभ्राता समशैलाभः मेरुपर्वताभो यु तदोषात् बलभद्रण जर्जरीकृताङ्गः पश्चात् क्षयं गतः ॥५१॥ राजेति। बलभद्रेण घनकाले फलकाहतो दन्तमञ्ज प्राप्तवान् काशिकस्शजनपदापि, दन्तवक्त्रोऽपि ॥५॥ यूतादिति। संरम्भः अमर्गः। पक्षाणां महतां पाण्डवकौरवसमानानामपि ।। ५३ ।। इतीति। केवलं दोषा एव, गुणलेशोऽपि न विद्यत इति तं राजा परित्यजेत् । समाह्वयं च मेधावी राजा अन्येषां दपिणामपि विनिवारयेत् ॥५४ ॥ कालातिपातः कार्याणां धर्मार्थ परिपीडनम्। नित्याभ्यन्तरवर्तित्वात् साधु प्रकृतिकोपनम् ॥ ५५ । रहस्यभेदस्तत् पश्चावकार्येषु प्रवर्तनम् । ईर्षामर्षस्तथा क्रोधोऽनुरोधः साहस तथा ॥५६ । इत्यादि च स्त्रीव्यसन पूर्व याच प्रकीर्तितम् । तस्मात् स्त्रीव्यसनं राजा राज्यकामः परित्यजेत् ॥ ५७ । स्वीमुखालोकनतया व्यप्राणामल्पचेतसाम् । इंहितानि हि गच्छन्ति यौवनेन सह क्षयम् ॥५८ । ०० सर्वप्रकृति ० यच पूर्व 60 क्रोधो निरोधः साहसानि च ; विरोधः 1 ईहितानोह 70 55. (Exils of strīz'yasanas are enumerated as follows). Failure in the discharge of (royal) duties in due time, disregard of religious duties, wastage of money, and growth of disaffection among the law-abiding (sādhu) prakrtis or all the state elements (sarva prakrtiko panam) lue to king's prolonged stay within the harem (i.e., absence from the court); 56. Divulgence of secrets by them (the women, inadvertently confided upon), 'commitment of wrongful acts (indeed by them), jealousy and repentance, anger and hostility, and also rashness in actions. 57. In addition to the evils of other vyasanas these are said to be evils resulting from lust for women (strivyasanas). Hence a ruler desirous of expanding his duminion should forsake strinyasanas. 58. The foolish (prince) eager to enjoy the beauty of women by staring at their faces, loses all initiative to work as their youth passes away. स्त्रीदोषानमिधातुमाह-कालातिपात इति । कार्याणां सकलकरणीयानां स्त्रीव्यसनासपस्य काल्प्रतिपातो भवति। धर्षियोः प्रधानपुरुषार्ययोः पीनं धर्मस्यासेक्यो अर्यस्य कामोपभोगव्ययेन । नित्याभ्यन्तरवदित्वात् सर्वप्रकृतिकोपनं मन्यादिप्रकृतयः कुप्यन्ति ।। ५५ । रहस्यभेद इति। रहस्यभेदः स्त्रीपक्षतः। अकार्येषु परदारादिगमनेष। ईर्षा स्त्रीविषये ।

·820 कामन्दकीय नीतिसार भमव अनविषये। ततः कोषः। ततो हिंसा। ततः प्रकृतिकोपः। विरोधच स्लीनिमित्तो रावणेन रामस्येव । तत्र साहसानि च बलात्कारे प्रत्यय ।।५६ ।। इत्यादीति। पूर्व यच्चेति मृगयाथ तमथादि। उपदंशार्थ मृगया। विनोदार्थ यूतम् । विषया मद्यमिति। शेषं प्रतीतम् ॥५॥ स्त्रीति। इति सुगमम् ॥ ५८॥ गमन विद्यालय संसानाशो विवस्वता। असम्बन्ध प्रलापित्व मकस्माद् व्यसनं मुहुः ॥५६ । प्राणग्लानि सुहमाशः प्रहाश्रुति मतिभ्रमः । सद्विवियोगोऽसद्विध सङ्गोऽनन" सङ्गमः ॥ ६० । स्खलन पेपथुस्तन्द्रा नितान्तस्वीनिषेषणम् । इत्यादि पानव्यसनमत्यन्तं सहिगर्हितम् ॥ ६१ । श्रुतशीलबलोपेताः "पानदोषेण भूयसा। क्षयमक्षीणनामानो जग्मुरन्धकवृष्णयः॥ ६२ । योगीश्वरच भगवान् भार्गवो भृगुतुल्यधी। शुक्रः पानमदात् तीवाद बुभुजे शिष्यमौरसम् ॥६३ । बहुवबालायित्व श्रुत 70संयोगोऽनर्थ्य 70वन्द्री नितान्तं स्त्री 7 स्तु 59. Now about the evils of addiction to wine (madyavyasana). Vomiting, bewilderment of senses, loss of consciousness, loss of selfcontrol, incoherent and delirious talking and sudden fits of excitement. 60. Sufferings (mental and physical), loss of friends (or wellwishers), loss of intellect and learning due to mental perversion, separation from the honest and association with the dishonest for participation in unfortunate acts (i.e., drinking bouts), 61. Tripping (stumbling even on plain grounds), nervous shaking (of the body), giddiness and urge for sexual enjoyment, these and other such reprehensible (repugnant to the wise) acts result from too much addiction to wine (panoruyasana). 62. The Andhakas and Vrsnis (the Yadavas) inspite of their leagning, good conduct and strength, lost their prestige and honour, and met with destruction due to their excessive indulgence in drinking (wine). 63. The illustrious master ascetic (yogtivara), Sukra of lineage of Bhrgu (Bhargava) who was equal to Bhrgu in intellect (or wisdom) ate up (the cooked flesh of) his owm favourite disciple (Kacha) under the influence of intoxicating wine. बमनं 74 78 भूपा दोषेण .

·कामन्दकीय नीतिसार 321 मद्यव्यसनदोषानभिधातुमाह-वमनमिति। (गमनमिति पाठे गमनं यथा तथा साबरणमिति)। प्रतीतम् ॥५६॥ प्राणग्लानिरिति। बलहानिः निःसत्वता। शेषं सुगमम् ।। ६०॥ स्खलनमिति। सष्टम् ।। ६१ ।। पुनरपि सोदाहरण पानदोषमाह-श्रुतेति। अक्षीणनामानः वासुदेवालभवादयस्ते अन्धकष्णयः भूयसा पानदोषेण क्षयं जग्मुः उच्छेदं प्रापुः ॥ २ ॥ योगीश्वर इति। भक्षितवान् शिष्यमौरसमात्मीय आप्ततरं कचाख्यम् । कचः पिष्टः शुक्रात मृतसञ्जीवनी विद्यामपजहारेति । स गत्वा शुक्रदुहिता सख्यमकरोत् । तद्वारेण शुक्रस्यासतरो बभूव । तज्ज्ञात्वा दैत्यैः बहुशो व्यापादितोऽपि कचो दुहित्रनुरोधान्मृतसहीवन्या यावत् पुनर्नवः क्रियते तावद् दैत्यैः कचं व्यापाद्य बन्मांसानि बहुधा पक्वानि कृत्वा मद्य न सह शुक्रस्य प्रेषितानि । ततो ब्राह्मणानां मद्यपानं निषिद्धमिति झात्वापि मय न सह शुक्रण कचो भक्षित इति । तदुच्यते शुकः पानमदान्धो बुभुजे शिष्यमौरसमिति ॥ ६३ ॥ पानक्षितो हि पुरुषो यत्र तत्र प्रवर्तते। यात्यस व्यवहार्यत्वं यत्र तत्र प्रवर्तनात् ॥६४ । कार्म स्वियं निषेधत पानं वा साधुमावया । न धूतमृगये विद्वानात्यन्तव्यसने" हि ते ॥६५॥ 70 पानाक्षिप्तो 10 स्त्रियो यसयत्र 81 व्यवहारित्वं तल तत्राप्रवर्तनात् विद्वानत्यन्त 64. A man under the influence of wine moves about indiscriminately, even in prohibited quarters and mixes with them (i.e. the despised castes and accepts food and drink from them), and for such actions he is excommunicated from the society. 65. An intelligent ruler may take to enjoyment of women with moderation and drinking wine in a measured dose (sadhu matrayd), but not to gambling and hunting as these entail in great dangers of (vyasana). पानक्षिप्त (पानाक्षिप्त) इति। पानासको मथपानेनाक्षिप्तो यत्र यस प्रवर्तते शास्त्रनिषेक स्यास्मरणात्। चण्डालगृहादिष्वपि। ततथ याति असंव्यवहारित्वं' शिसव्यवहारयोग्यो न भवति यत्र तत्र प्रवर्तनादिति ॥ ६४ ॥ यद्यपि कामजं व्यसनं चतुर्वर्गमात्रसेक्नं तथापि धर्मार्थयोः फलत्वात् स्त्रीपानयोरस्तित्समभि- धातुमाह-काममिति। काम निषितं यदा सर्वया स्त्रियं या न शक्कोति तदा लिन निषेवेत । पानं वा साधुमात्रया प्रमाणेन । प्रमाण-धर्मापसेवाविशात् यथा न भवति। शेष सुगमम् ॥ ५ ॥ 'असंव्यवहार्य

·992
कामन्दकीय नीतिसारः
सदपलयविधिप्रेयसां विनकारि
व्यसनमिदमुंदार सस वोपविधम् ।
जनयति हि निसदिकमप्याशु" माशं
किमु न भवति हन्ता योगपयोदयेन ॥६६॥
घटयति परिमोगमाहितामिन्द्रियाणां
श्रुतमपि विनिहन्ति श्रेष्ठता श्रेष्ठताच"।
चलयति व विभूति भूयसीमप्यनीचे-
रपि विवुधमतीनां सप्तकोऽयं दुरन्तः ॥ ६७ ।
अरिंगणा नियतं व्यसने स्थित
परिभवन्ति भवन्ति च दुश्छिदः ।
अपगतव्यसनाच बुधा रिपून
परिभवन्ति भवन्ति च दुश्छिदः ॥ ६८।
इति सतव्यसनवर्गों नाम त्रयोविंशं प्रकरणम् ।
इति कामन्दकीये नीतिसारे सतव्यसनों नाम पश्चात्य सर्गः॥ (मुद्रित पुस्तकानुसारेण
इति चतुर्दशः सर्गः॥)
"निषशादेकधैवाशु
• सप्तधेहोपदिष्टम्
.०पटयति
87
प्रष्ठताच
..स्थितान्
66. Experts conversant with implications of wrong policies mark
out these seven principal vyasanas as retarding the material prosperity.
Each one of them by itself is capable of bringing about ruination, what to
speak of their combination (yaugapadyodayena).
67. These seven kinds of vyasanas are so dangerous as to increase
longing of the sense organs for the enjoyment of sensual pleasures, destroy
wisdom, excellence and power of leadership as well as of growing pros-
perity, even of those who are learned and endowed with divine qualities.
68. A king, afflicted with vyasanas, is defeated by his enemies who
themselves become invincible (duśchidah); whereas a wise ruler, devoid
of vyasanas defeats the enemies and himself becomes invincible.
उपसंहरबाह-तदिति। यस्माद् व्यस्यत्येनं श्रेयस इति तस्मादपनयविधिोरपनयस्य शास्त
विरुवावरणस्य विधिमनिटक्षण' जानन्ति इत्यपनयविधिहाः, तैराचार्यसनमिदमदार यथा भवति
तथा उपविष्टम् । श्रेयसां विकारीति सप्तपा सप्तप्रकारमेतेषां मध्ये निष्मात् निषितसादेकमप्याशु नाश
जनयति । सिन भवति हन्ता व्यसनसाकोऽय तुरन्त इति वक्ष्यमाणेन योगपयोदयेन इति ॥६६॥

·कामन्दकीय नीतिसार 393 घटयतीति ( पटयतीति)। इन्द्रियाणां चक्षुः श्रोत्रत्वग-जिह्वाघ्राणानां विषयपरिभोगग्रहणे पाटवं करोति। श्रुतमपि शास्त्र विनिहन्ति नाशयति। श्रेष्ठतामुक्तमत्वम् । प्रष्ठतामप्रगामित्वम् । चलयति च विसूर्ति श्रियं निश्चलामपि भूयसी महाप्रमाणामपि। अनीचरत्यर्थमेव। अपि विबुधमतीनां देवसमानबुद्धीनामपि सप्तकोऽयं व्यसनाना दुरन्तः दुष्टपरिपाक इति ॥ ६॥ अरीति। अरिंगणाः शत्रुगणाः। नियतं निश्चयेन। अपगतव्यसना एव नृपाः परिभवन्ति रिपून् । भवन्ति च दुश्चिदः ॥ ६८॥ इति त्रयोविंशं सप्तव्यसनवर्गप्रकरणम् । इति कामन्दकोयनोतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्पाम् . समव्यसनवर्गों नाम पचक्यः सर्गः॥

·पोक्या सा (मुद्रित पुस्तकानुसारेण पवशसर्ग:प्रारम्भः) २४। यात्राभियोक्तृप्रदर्शनप्रकरणम् । नानाप्रकारर्व्यसनेविमुक शक्तिमयेणाप्रतिमेन युक्तः । परं दुरन्तव्यसनोपपन्न यायाधरेन्द्रो विजयामिकाक्षी ॥१॥ प्रायेण सन्तो व्यसने रिपूणां यातव्यमित्येव 'समादिशन्ति । तवेव पक्षो व्यसने हि नित्य क्षमस्तु सबम्युदितोऽमियायात् ॥२॥ 'विर्युतः मित्येवमुपादिन्ति •तष ॥ व्यसनं अनित्य Sarga-XVI Prakarana 24. Yatrabhiyokty pradarśana (Circumstances suitable for expeditions). 1. Free from the different kinds of vyasanas and fully equipped with the three royal powers (prabhusakti, mantraśakti and utsähasakti) in matchless form a ruler, desirous of victory (vijayabhikäňkşi) should set out on expedition against an enemy, afflicted with vyasanas, (as.in such circumstances he may expect sure victory). 2. Wise men generally advise marching against an enemy afflicted with vyasanas. But the ruler who feels himself capable (of launching expeditions) due to his prosperous resources should set out against the enemy even if the vyasanas of the enemy are of a fleeting nature (i.e, who is not sorely afflicted). निर्व्यसनस्याभिजातस्य कर्माभिधातुमाह-नानाप्रकारैरिति। नानाप्रकारैरुकस्वरूपः। शक्ति- सयेणाप्रतिमेन प्रभुमन्तोत्साह लक्षणेनानन्यसमेन। पर यातव्यम् । दुरन्तेत्यादि नि:प्रतिविधेयव्यसन गतम्। एवं सति नरेनो क्क्यिं प्रामोतीत्यर्थः ॥१॥ प्रायेगेति। रिपूर्ण व्यसनेऽपि यद्यात्मना शकसहि यायामान्ययेत्यर्थः । क्षमः समर्थश्चेत् अमुदितः अभ्युदययुक्तः सन् अभियायात् शलोमेसनामावेप्रीति शेषः ॥२॥ एवंभूतो ·कामन्दकीय नीतिसार 895 यदा समस्तु प्रथम निहन्तुं पराक्रमादूजितमप्यमिनम्। तवा' हि यायावहितानि कुर्वन् परस्य वा कर्षण' पीड़नानि ॥३। सम्पनसस्य विषय परस्य यायाममुग्यं विजयाय राजा। सस्योपघातेन परस्य वृत्ति- छेदः स्वसैन्योपचयच साधु ॥४॥ . प्रसभ • तदापि तदाभि • यायाद्विहितानि कर्तुम् ; यायात्स्वहितानि कशन प्रमुद्नन् • वृत्तछेदः वृत्तिः छेदबसैन्यापचयच साधुः 3. When the ruler (vijigisu) feels confident of his ability to destroy by force the enemy, though powerful and prosperous, he should launch upon an expedition after taking necessary measures (i.e., organising his forces), and start with causing damage and destruction (of enemy territories, karşana pidanäni). 4. The ruler should direct his march to conquer that part of the enemy territory which is rich in grains (i.e., considered as its granary). for loss of the grainstock will entail in loss of sustenance (by food supply for the enemy) and acquisition of (additional) resources for his own army. यदेति। यदा ऊर्जितं प्रवल अमितं शत्रु पराक्रमात् वलेन प्रसमै निहन्तुं क्षमः समर्थः। तदा परस्य यातव्यस्य पीनकर्षणानि पीकनं प्रपीड़नं कर्षणं धनधान्यादीनामाकर्षणम् इत्यादीनि भहितानि अनिष्टाचरणानि कुर्वन् यायात् अभिगच्छेत् ॥३॥ सम्पमसस्यमिति । राजा विजयाय सम्पमसत्य परिपकानेकसब प्रख्यं यानयोग्य परस्य यातव्यस्य विषयं राज्यं यायात् आकाभेत्। यतः सस्योपघातेन सस्यनिर्गुण्ठनेन परस्य बत्तिरः स्वसैन्यानामुपचयः पुष्टिय साधु यथा तथा भवेदिति शेषः ॥४॥ विगुबपष्ठः पुरतो विचिन्वन् भयप्रदेशान् परकर्मवेदी। "सुवीवधासारविशुखमार्गा" विशे परिवी विषतोऽप्रमः॥५॥ 1०स्ववीपषा 11 मागो ·326 कामन्दकीय नीतिसार 5. The Vijigsu, confident of the security of his rear (i.e., apprehending no attack from the parşnigraha, who might have already been restrained), should proceed towards the enemy in the front very carefully (apramattah), avoiding regions potential of dangers (i.e., where there might be fear of strong resistance), but alert and informed of movements of the enemy, and ensuring the safety of the routes of supply of provisions and replenishment of the army by his allies. (svavivadhasaravisuddhamdrga). विशुखपृष्ठ इति । पाणिप्राह (प्रति )विधानाद्विशुद्धपश्चादागः । विचिन्वन् निरूपयन् । "मुवीवधासारविशुद्धमार्गः वीवधः धान्यादेः प्राप्तिः आसारः सुद्धलं विशुद्धमार्गच यस्य सः। अप्रमत्तः सावधानः इति ॥५॥ स्ववीवधा समे प्रदेशे विषमेव भूमे- निम्ने स्थले वा "सुमुखेन यायात् । भनातुर सबमयो"हि विद्वान् सबगुल्मो विहितामपानः ॥६॥ ग्री प्रभूताम्बुवनेन याया- निर्वासनार्थ करिणां यथा तु"। वृतेऽम्मसो प्रीष्मकृतात् प्रतापाद् भवन्ति कुष्ठानि मताजानाम् ॥७॥ स्वसक्रियाणामपि कुजराणा- मुष्मा शरीरेष्वमिजाज्वलीति"। मायासयोगेन हि सम्प्रवृद्धा प्रसहा हन्ति विरदान प्रतापः॥८॥ सर्वाणि सत्वानि बलूष्मकाले" विनाम्ना यान्ति परामवस्थाम् । अधत्वमुष्णाविसकायाः प्रयान्ति सयःकरिणोऽपिवन्तः । 18 सन् विभवेषु विद्वान चिर्वापणार्य "स्वमुखेन । मुमुखेन सेन्यो सपथा तु तथा बधामा "शरीरेषु हिमालीति 1"तोयः "विनाम्बुना ब "भूतानि - अल्पमुष्प्रतितम भन्दलाल ·कामन्दकीय नीतिसार sar | 6. A wise vijigisu, indomitable and fearless, should equip his armed forces with (sufficient) rations and drinking water so that they can march forward through plains or rough land, low or highland equally vigorously. 7. If march is undertaken in summer the route should be so determined as to lie through woods abounding in water, to enable the elephants of the army to take bath (to counteract the climatic heat). Without water (for bathing) the great elephants are afflicted with leprosy owing to the severe heat of summer. 8. Even while discharging comfortable jobs (or while taking regular bath) the body heat of the elephant becomes acute, and it increases manifold with strenuous exertions, so much so that they lose their vigour. 9. During the scorching summer all creatures suffer from hardship for want of water. More so the elephants of (normally) heated bodies, who without getting water to drink die or become blind. सम इति। समे प्रदेशे विषमे च भूमे निम्ने स्थले जलरहिते। विहितामपानः (तोयः) स्वसैन्य- पर्याप्त प्रतिविहिताहारोदकः। शेषं सुगमम् ॥ ६ ॥ प्रीष्म इति। ग्रीष्मे करिणा निर्वापणार्थ श्रेयोविधानार्थ प्रभुताम्बुवनेन मार्गेणेति शेषः । अम्भस ऋते बलाभावेन प्रीष्मप्रभावात् हस्तिनां कुष्ठानिश्चितरोगा भवन्ति, इति हस्तिचिकित्सा- सम्मतम् ॥७॥ स्वस्थक्रियाणामपीति। स्वस्थक्रियाणामपि कुजराणां शरीरेषु उष्मा उत्ताप: अभिजाज्वलीति देदीप्यते। मायासयोगेन गमनायासयोगेन सम्प्रवृद्धः उत्तेजितः सन् द्विरदान, तानेव कुजरान् प्रसत्य सहसा हन्ति बिनाशयति ॥८॥ सर्वाणीति। परामवस्या मरणावस्थाम् । शेषं सुगमम् ॥६॥ S सुगन्धिदानन्युतशीकरेषु दन्तामिघातस्फुटितोपलेषु। गजेषु नीलामसमप्रमेषु राज्यं निबद्ध पृथिवीपतीनाम् ॥ १० ॥ मुकल्पितः संयुगदृष्टमार्ग स्वधिष्ठितो धीरतरेण पुंसा। तुमाना" परिकल्पिताना- मेको गजःषष्टिशतानि हन्ति । ११ । "सुतिशीकरेषु, च्युतशकिरे वीरतमेन १० संयति मार्गः "माणामपि कल्पितानामेको ·398 कामन्दकीय नीतिसार लले जले बहुमसरे व साधारणे"थापि समेऽसमेव। प्राकाहाद्रिविदारणे व ध्रुवं जयो मागवतां पलानाम् ॥ १२ । तस्माघतो भूरिजलस्य पाया "धनोदपानोपचितो विशः। तेनामियायाजनयन् प्रताप शनैः शनैराश्रमयन्" बलानि ॥ १३ ॥ SO जले स्थले ; साधारणे च हुमसइटे च जलेस्यले साधु सुसहटे च "समेऽसमे साधु चलेऽवले च ; चलेऽचले साधु समेऽसमे च ० हाटविदारणेच यतोऽनपानोपचयोऽविशE: ३१ ततो हि जायाजनयन् । ततोऽभि "शनविश्रमयन् 10. The great rutting elephants (from whose temples flow fragrant ichor), capable of rending rocks with their tusks, with bodies effulgent like the blue clouds, constitute a stable support for the kingdoms or rulers. 11. Arranged in battle formation and well trained, each elephant mounted by an expert driver, is capable of destroying (killing) a cavalry of six hundred horses. 12. An army supported by elephant forces (contingents) is sure of success (in battles) whether in a water-logged field or on high lands, in a forested defile or plains or in a rough (uneven) region, whether there is (passable) road or not, and also in breaking through ramparts or mansions (i.e., castles). 13. Hence (i.e., when the elephant forces constitute the principal striking power), care should be taken to conduct the march fearlessly through regions abounding in sufficient water and adequate supply of provisions, and slowly (or in short stages) so as to consolidate the (growing) power (of the vijgtsu) and also to allow forces to rest and recuperate (for a more vigorous charge in the next round). मुगन्धीति। मुगन्धिदानव्युतधीकरेषु मुरभिमरक्षरणस्मजाविन्दुवतम्। दन्ताभिघातेन सरिता उत्पना येषां तेषु। तस्विसाम्यमेतत् । शेष सुगमम् ॥१०॥ एतदेव प्रयितुमाह-मुकल्पित इति । इति सम्। भतएष गजेषु राज्य राक्षा नियमिति ॥११॥ स्पक इत्यादि । बले नदीसरतागायु तारे, महाप्रमाणत्वात् । स्खले बहुमसहटे हुममा समर्थलात् । साधारणेलवालमिवापि। समेऽसमे पाषाण स्थाणुवल्मीकादिभिः। प्राकारो ·कामन्दकीय नीतिसार 999 नगरादीनाम् । हाणि धवलगृहाणि। भट्टा अवालकाः। तद्वितारन व अयो तविशारगेन यो ध्रुवं निधन नागवता हवियुकानाम् ॥१२॥ तस्मादिति। यस्मानागवां बलानां जयस्तस्माद् यतो भूरिजलस्तु" पन्थाः यतोऽन- पानाम्यामुपचितः पुटः, अविशन्क्यो यत्र शाहामावादविशन्क्यः वलामियापाजलयन् प्रताप शलुजान पदप्रजाविषये दाहविलीपादिभिः प्रतापो भवतीति । अनामयन् बलानि बलाना यथा श्रमीम भवतीति ॥१३॥ समेऽधुवे पाषाण 80जलोऽस्ति पन्या भन्युनतानामगुरप्युवारं पश्चाप्रकोपं जनयेदरीणाम् । "तंबाप्रमत्तः प्रसमीक्ष्य याया- भनाशये दृष्टादृष्टहेतोः॥ १४ । S "स्वंचा, स्वं वाप्रमत्तः 14. Enemies, however small in stature, if endowed with power and resources, may cause serious danger to the vijigisu from the rear (paścdtprako pam). Therefore a cool headed and accurate assessment of the (political) situation must precede launching of an expedition. No risk should be taken in staking what is seen (i.e., the territory under possession) for that what is unseen (i.e., uncertain of acquisition, dystamadrstahetoh). पक्षात्प्रकोपचिन्तामभिधातुमाह-अभ्युनतानामिति । अभ्युजतानामप्यरीणां शफित्रय- सम्पमानामपि स्वयमणुरपि होनशक्तिरपि पश्चात्प्रकोपमुदारमुत्कृष्ट जनयेत्। तं पवादप्रकोपमप्रमत्तः प्रमादरहितः समीक्ष्येति प्रतिविधाय यायात् । कस्मादिल्याह-न नाशयदिति। अदृष्टस्य यानफलस्य हेतोदष्ट पूर्वोपाजित" राज्यं न नाशयेत् । पथातप्रकोपः सर्वनाशं करोतीति भावः ॥१४॥ तम 'दृष्टं राज्य पवादप्रकोपः पुरतः फलक पत्रात्मकोपब" तयोरीयान् । रत्रहितविप्रकृता महत्त्वं नयन्ति यस्मात् प्रसमीक्ष्य" यायात् ॥१५॥ पुरष पवार यदा समर्थ स्तवाभियायान् महते फलाय। पुनः" प्रसवविशुनपछ प्रमोदिती पाणिमेवम् ॥१६॥ प्रविषाव "पुरापुर समीपनि ·330 कामन्दकीय नीतिसारः Ba 15. Between the potential dangers at the rear and chance of success at the front, the former (i.e., dangerous potentiality behind) is of greater proportion. Because it is like a hole (randhra) in administration that seriously affects the elements of state (and stability of the kingdom). Hence proper review and remedy of it must precede an expedition (frontward) (Prasamsksya ydyat). 16. When the vijigişu is confident of his strength both frontward and rearward (i.e., about subjugating his enemy in front and also in the rear), he should set out on expedition. Otherwise inspite of his strength in successfully meeting the enemy in the front, if the rearside is left unprotected, serious damage may befall from hostile action by the enemy at the rear. पश्चात्प्रकोप इति। पश्चात् स्थानीयादौ प्रकोपः वायराभ्यन्तरैर्वा अर्थक्षोभादिकः, पुरतो यातव्यसिद्धः फलंच, तत्र किं गरीय इति परामर्श पश्चात्प्रकोपस्तु तयोर्गरीयान् । रुधं हि तत् पश्चात्- प्रकोपलक्षणं विकता ये विरोधिनो' महत्त्वं नयन्ति । तस्मात् प्रविधाय प्रतिविधानं कृत्वा यायामान्ययेति ॥१५॥ पुरश्चेति । पुरोऽप्रतो यातव्यं सन्धापयित पश्चाच प्रकोपं शमयितुं समर्थः स्यात् स्फोतवलविभवेन तदामियायान् महते फलाय। पुरः समयों न विशुखपृष्ठः अप्रतिविहित-पाणिग्राहादिः पाणिग्राहादि- अनितं ० महाभये प्रामोतीत्यर्थः ॥१६॥ 'विरोषिताः " पाहात् जनितं यास्यन् पुरो" रक्ष्यमनेकवर्ग- ममेकमुख्यं च बलं निदध्यात् । अनेकमुख्यस्य हि वैकमत्य." मनकमत्यं द्विषताममेघम् ।। १७ । अवश्ययातव्यत्तयोद्यतः सन् पश्चात्प्रकोपाहितया न शङ्कर। सेनापति बाप्यथ' वा कुमार बलेकदेशेन पुरो निदध्यात्॥१८। "परो नकमत्यमनकमत्य मनेवमुख्य हितयान 17. While setting out on an expedition necessary security measures should be taken over wide areas and the vanguard of the army should be composed of leaders of different contingents united in action. Because unity among the army chiefs, and not disunity, makes the army invincible to the enemy forces. 41 बाप्ययवा ·कामन्दकीय नीतिसारा 381 18. When marching against an enemy is considered essential, the ruler, apprehending danger of hostile action of the rearward enemy (should himself stay behind in order to deal with any untoward develop ment and) send out the commander in chief and/or the crown prince with a part of the armed forces (keeping the rest for possible internal contingency). यास्यनिति। विजिगीषुर्गन्तुमिच्छन् पुरो रक्ष्य स्थानीय रक्षकमनेकवर्गमिति भावगैकादशा- वगिकादयो वर्गा यस्मिन् तत् अनेकवर्ग हस्त्यश्वायनेकप्रधान बलं विदध्यात्। कस्मादित्याह-अनेक- मुख्यस्य हि नकमत्य अभिषमतं अनक्यमत्य द्विषतामभेद्य भवतीति ॥१७॥ अवश्येत्यादि। अवश्ययातव्यतया यानस्य उद्यतः उद्युकः सन् । पचात्प्रकोपाहित यानश्चेत् पथात्प्रकोपेण आहिता उपस्थिता यानशका यस्य तादृशश्चेत् तदा सेनापति सेनानी अथवा कुमारं बलैकदेशेन बलस्य कोशेन सहः पुरः शहास्थानस्याने निदध्यात् रक्षार्थ स्थापयेत् ॥१८॥ • नैकमय भिनमतं अभ्यन्तराद्" बाझकताब 'दोषा. दाभ्यन्तरस्त्वेष तयोर्गरीयान । आदाय गच्छेदबहिः प्रचारान् बाबांच कृत्वा विहितानुकल्पान् ॥१६॥ पुरोहितामात्यकुमारकुल्याः सेनाभिगोतार' इमे प्रधानाः । एषां हि "मन्त्रोद्यतमप्रकोप- "मन्तःप्रकोपं समुपादिशन्ति ॥ २० ॥ "राष्ट्रान्तपालाटविकामिसीम बाह्यप्रकोपोऽन्यतमः प्रकोपः । उत्पद्यमानो निपुणप्रचार- स्मन्निमि: 1 सम्यगुपावदीत ॥२१ । आभ्यन्तराद् कोपादा विहितार्थकल्यान ; तार्थमानान् .०सेनाधिगोप्तार मध्येऽन्यतम प्रकोप सन्तोऽन्यतम ; तेषां हि सरऽन्यतम • 47 कोपादन्तः राज्या विकामतानां कान्त्यजानां कामानां; काभिसजिना .० उत्सायमानं निपुर्ण प्रचार सत्रिभिः 48 ·889 कामन्दकीय नीतिसार सामादिभिः संसायेद प्रकोप परस्परावाहमेवनखा स्थापि धीरशमवेदप्रकोप" यथा भजेरणा परान् प्रवताः॥२२॥ शमयेद्विकारं 19. About comparative seriousness of internal and external dangers (i.e., arising out of disaffection of internal elements and of external elements), the internal dangers are considered more potential of harm. Hence before marching out, the causes of internal disturbances should be properly remedied (by conciliation, rewards, etc) and also of external factors by contributing to their welfare. 20. It is advised (by experts) that disaffection among the priests, ministers, princes, members of the royal family, commanders and chiefs of army contingents, stationed as they are within the capital, generate internal disturbances (antahproko porim). 21. Disaffection among provincial governors, frontier guards (wardens of the marches), foresters (i.e., chiefs of forest tribes) and those compelled to surrender (to the ruler) leads to another kind of disturbances, viz, external disturbances (bahyaprakopam). On the report of the break out of any such disturbance, the ruler should take prompt measures to remedy it through the expert services of his ministers (or spies). 22. By conciliation and other relevant means (reward or punishment) as well as by creating mutual disunion and dissension among them the disaffected parties, both internal and external, should be appeased (or subjugated), so that they (the disaffected parties) may not resort to the enemy. पायाभ्यन्तरकोपयोगुरुगणपमिषातमाह-अभ्यन्तरादिति। भाभ्यन्तरात पुरोहिताविकताव पामेरतपासाटविकादिमितापपादाभ्यन्तरस्त्येव तयोरीयान् । भहेरिखाम्बन्तरात् कोपाद् भयं भक्तीति भावः। तस्मादाम्यन्तरकोपबहावामवहिपचारामाभ्यन्तरामिणः। तानादराय पुरस्कृत्य गजेन्द। बागोल पमाणप्रकारान् राष्ट्रान्तपालादीन् विहिवामानान् ला गदिति सम्बन्धः॥१९॥ पाखाम्बन्तरकोपप्रतिरामममियातुमाह-पुरोहिवामालेखादि। पुरोहितामात्यामारा: प्रवीताः। अल्या विजिगीमवाः। सेवापिलोमारपwिam| इमे प्रधानाः । मोऽवतमप्रकोपमन्त्रको मुपाविशन्तीति प्रतीतम् ॥२०॥ पाणीपममिवानुमाह-राष्ट्रमादि। राप्रपाका समाप्रवासारव । अन्तलाका क्लिपसमितिमन्ना भारि लामोज। बलका ·388 कामन्दकीय नीतिसार तेषां मध्ये अन्यतमप्रकोपी बायकोपः। उत्तयमानं विविधमपि कोपं निपुणप्रचारैमन्निमित्वमुपादीत जानीयात् प्रतीकारार्षम् ॥२१॥ सामादिमिरित्यादि। सामादिभिमाय डिप्रकार कोपं शमयेत् । परस्परावग्रहः संरोधमदन- विशेषणेध तथा धीरो विजिगीषुः शमयेद् विकारं, यथा भजेरण परान् प्रतप्ताः। तथा च को शमयेत् ॥२२॥ पराक्प्रहैः रोधन दनणेच 8 मनुष्ययुग्यापल्या क्षयोहि हिरण्यधान्यापचयो व्ययस्तु। तस्माविमा नैव विदग्धबुधिः क्षयख्ययायासकरीमुपेयात् ॥ २३ ॥ भवश्यनिष्पत्तिमहाफलाल्या. मदीर्घसूत्रा परिणामकल्पाम् । काम व्ययायासकरीमुपेया- पत्वेष जातु क्षयदोषयुकाम् ॥ २४॥ कल्याम् 23. Loss of personnel (soldiers and non-combatants) and of transport animals (or means of transport, yugya) is destruction or wastage (of resources)-kşaya, and loss of gold (or money), grains and provisions constitute drain (of economic wealth) or rvaya. Hence an expedition likely to involve in both kşaya and vyaya should not be embarked upon. 24. Inspite of drainage of money (vyaya) an expedition likely to produce decisive gain and rich benefits within a (reasonably) short time (i.e., not prolonged) and likely to be conducive to the interests in future too, may be undertaken, but an expedition likely to involve in destruction (of men and animals) or kşaya must never be attempted. कीडशी यामन यायादित्याह -मनुष्यत्लादि। क्षयम्पयायासकरी न यायादिति सम्बन्धः । क्षयव्ययायासमक्षणममिषातुमाह-मनुष्याः पुरुषगुणोपेताः। युग्मानि युगे सानि बाहनानि । तेषामपचयो यः स य इत्युच्यते। हिरण्यं सुवर्णादि। धान्यानि पूर्वमध्यावरवापानि। तेषामपच्यो य: स व्यय उच्यते। भायास: अपस्वेदादिः। तस्मादिदग्धसिविजिगीपुरेविषां याला यावादिति ॥२३॥ . • सानानि यातया बबासी वाशीममिधातुमाह-अवसानिमत्तीत्यादि। अपसम्माक्निी विमति स्य महाफलस्य तेनाय सम्पबाम् । भदीपसूनामपदीकालाम् । प्रसमातपरिणामा निदोषाम् ।

·394 कामन्दकीय नीतिसार परिणामकल्पां परिणतफलोन्मुखीम्। काममिति परम्। बरसन्दबात्र शोमायां वर्तते। कई व्ययायासकरीमुपेयात् । न त्वेव जातु नेव कदाचित् क्षयदोषयुको मनुष्णसुम्पक्निालायुकाम् । यतस्तत् क्षयात् यात्राफलमेव न सम्पद्यते ॥ २४ ॥ वस्तुष्यशक्येषु समुपमश्वे- छक्येषु मोहादसमुचमध। शक्येषु कालेन समुधमत्र विधेष कार्यव्यसनं वदन्ति ।।२५। समुद्यमच शक्येषु "शक्येष्वकालेषु समुथमच ; शक्येषुचाकाल, शक्येवकार्येषु 25. Attempts to achieve (things or purposes) that are unattainable, not attempting attainable purposes or things out of ignorance and attempting for attainable objects untimely, are the three kinds of lapses of performance (karyarryasana) according to the acāryas. कार्यव्यसनमभिधातुमाह-वस्तुष्पित्यादि । वस्तुषु कार्येषु लिवर्गफलेषु, अशक्येष्वसाध्येषु समुथमः परमभियोगः। शक्येषु साष्येषु मोहावहानादसमुपमोऽमियोगाभावः। शक्येयकालेषु समुद्यमय। चकाराददेशेषु एवं विषस्यैव कार्यस्य व्यसनं पदन्याचार्याः। व्यसत्येनं श्रेयस इति व्यसनलक्षणम् । कार्यस्य फलं श्रेयस्खास्पतीति कार्यासिदितत्मासनम् ॥१५॥ कामोऽसमादक्षिणतानुकम्पा ही साध्य क्रौर्यमनार्यता। "दम्भोऽभिमानोऽप्यविधार्मिकत्वं देन्यं स्वयुपस्य"विमानन ॥२६॥ दोहो भयं शश्वदुपेक्षा शीतोष्णवर्षाप्रसहिष्णुताव"। पतानि काले समुपाहिवानि" कुर्वन्त्यवाय न सिद्धिविनम् ॥२०॥ .7 दम्भोतिमा पम्मोऽमिमानोऽयपधामिकरण स्वसरिताप .० एतान्यकाले "समुपाजितानि कामविनम् 26. Lust (for sensual pleasures), anger (akyoma), (excessive) charity and sympathy (or lack of charity and sympathy, adaksinata), (too much) medeaty, lack of promptness in taking initiative, crookedness, स्वयूप्याय 61 ·कामन्दकीय नीतिसारः 395 dishonesty, arrogance, conceit, (too much) piousness, inferiority complex (dainyam) and non-recognition (or neglect) of the services of one's own men (soldiers and allies), 27. malice, terror (cowardice), negligence of one's own interests, and incapability of bearing the inclemencies of weather in the cold, summer and rainy seasons. Such onuissions and cominissions at the moment of actions are definite hindrances to success (siddhivighrain or labhavighnam). अन्यान्यपि कार्यव्यसनान्यमभिधातुमाह-काम इत्यादि । कामः श्रोसत्वगादीन्द्रियाणां शब्दादि- वासतिः स्त्रीजने च तमृगयादिषु च। अक्षमा कोपः, तज्जव्यसनत्यम्-वासारुष्य दण्डपारुष्यमर्थ- दूषणमिति। एवमक्षमापि लाभविष्यम् । दक्षिणता सानुक्रोशता। तत्पक्षानुरोधादनष्ठुर्यम् । अनुकम्मा कारुण्यम्-कायें साधितेऽस्म विपत्तिः स्यादिति। हीरिति लज्जा, तशाद् यथोचितानाम- करणात् लामवित्रम्। साचसमप्रागल्भ्यम-अप्रागल्भ्यात् कार्य नाशयतीति। क्रौर्य-यूरो एनाश्रयणीयो भवतीति कार्य न साध्यति। अनार्यता चेति। आर्याः शिष्टास्तद्विपर्यया ये अशिष्टा अनार्याः सत्कार्याकरणालाभविधम् । मानो गर्व:-गवितो बनाश्रयणीयो भवतीति लाभविनम् । थामिकत्वम् परलोकापेक्षया भीरुत्वम्-तस्य परातिसन्धान न सम्भवतीति लाभविनम्। दम्भः पर- वायकरत्वम्-तस्याविश्वसनीयस्वालामविनम् । अभिमानो मान एव। मानान केवल लाभविघ्नं क्षय- हेतुत्वाद् हानिरेवेति। तथा च कौटिल्यः “मानाद् रावणः परदारानप्रयच्छन्, दुर्योधनो राष्ट्राणि, क्षयमवाप।" दैन्यमत्यल्पेच्छता। अल्पेच्छस्य हि महारम्भाणामप्रवृत्तलाभविनम्। स्वयूध्यस्य विमाननमिति। सामुदायिकानां विमाननं मानाकरणम् ॥ २६ ॥ द्रोह इत्यादि। द्रोहो मित्रद्रोहादिकं लाभविधम् । भयमिति भीरुता। सबकोशाधर्मानर्थ- भौमवेनेति कौटिल्यः। भयमपि (लाभविनम् ) भयात् साध्यमपि न साधयति । शवदुपेक्षणं बेति। सिद्धानामप्यर्यानामन्यायाधु पद्रवोपेक्षणमिति। शीतोष्णवर्षास्वसहिष्णुता च। असहिष्णुः कथं कार्य साधयतीति लामवित्रम् । एतान्यन्यान्यपि काले100 देशे चेत्पात् उपार्जितानि कुर्वन्स्यवश्य सलु सिद्धिविन लामवितश्चेति ॥२७॥ 1° अदक्षिणता पाठे अदाक्षिण्यम् । दाक्षिण्याभावे अनुजीविना भत्किहासेन कार्यविध्वंसः । 104 अकाले देशेवेत्यर्थात् मिजोऽथ मैनवसमाप्रितम सम्पयनः कार्यसमुश्वमा भूतोहीतो विविधोपचारः पर्म दुपा सतविध वदन्ति ॥२८॥ त्यो

·० सदानुसत्या
.
388
कामन्दकीय नीतिसार
सदानुवृत्त्या "गुणकीर्तनेन
निन्दासहत्वेन व "रत्रगुप्त्या।
तदर्थशौर्योयम सथामिः
पक्षोऽनुरागी सहि वेदितव्यः ॥ २६ ।
कुलीनमार्य श्रुतवहिनीत
'मानोचतं सभ्यमहार्यबुद्धिम् ।
कृतातोर्जा मतिसत्त्वयुक
सम्पर्म बलु "विधात् ॥३०॥
चरित्रगुप्त्या
शौचोयम
.०रागीति स
नौतमलोलुप सत्यमहार्यमन्यः "तहि मित्रमिच्छेत्
28. Wise men say that there are seven kinds of parties (associated
with a ruler), viz., his own men (dependents and friends), those of his
atties (lent to him), those who have taken refuge (with him), those who
are related to him (agnates and cognates as well as those related by
marriage), those who are associated for some specific purposes or actions,
his servants (employees) and those who have been won over by various
services and gifts.
29. The devotion of such parties may be ascertained from their
obedience (to the ruler) under all circumstances, singing praise of his
merits, toleration of uncharitable remarks about them (if made by the
ruler), non-disclosure of holes (randhro-guptya) or weaknesses (of the
ruler), and always speaking (to others) eulogising the richness (or
prowess) and energy (of the ruler).
30. A well-merited loyal party may be recognised from his noble
ancestry, Arya-like conduct (i.e., polished behaviour), knowledge of the
Vedas (i.e., learning), politeness, meritoriousness, (averseness to lust
alolupam), cultured bearing (sabhya) (truthfulness), straight-forwardness
(i.e., not prone to deceitfulness) in dealings with others, gratefulness,
energy, intellect and firmness (in allegiance).
साहाय्यार्य सप्तविध पक्षमभिधातुमाह-निजोऽयेति । निज इति सुभकावन्नुपर्गः। मैस
इति निनिमित्तमक्षः। समाश्रितः इति प्रतिपक्षमयादाश्रयं गतः । सम्पन इति यौनमोल-नीचोदितः।
मौनः कन्यादानग्रहणातः। मौसः मुलगतब म्याक्यानादिमिः शिष्योपाध्यायः। सौच इति
यहोपकरण गित्युच्यते। तवा होमेन दीकोत्तरका गुरुक्षिण क्षणः (शालिनमानयोः) बीच
इत्यभिधीयते। कार्यसमन्वयका मदिवे तेन समुदायसमः। मत इतिभरणेनात्मसादात
इति। हावी विविधोपचारैरिति भोजनाच्छादनादिमिः एवं पर्व सहाय एषा सप्तविध पदन्तीति
प्रतीतम् ॥ २८॥

·कामन्दकीय नीतिसार 337 पक्षस्य विजिगीवनरागलिझान्यमिधातुमाह-सदेति। सदा सर्वदेवानुसत्यानुसरणेन । गुण- कीर्तनेन विजिगीषुगुणाना स्थापनेन। निन्दासहत्वेन च, रन्ध्रशुक्खा सिंगोपनेन । तदर्थ शौयोधमक्ष तथार्थसहवाश्वेताभिः पक्षः सप्तविषोऽप्यनुरागीति वेदितम्यः ॥ २६ ॥ पक्षस्य गुणानमिधातुमाह-कुलीनमित्यादि। कुलीनमुभयकुलविलम् । आर्य कृतलक्षणम् । श्रुतं शास्त्रं श्रवणं च तद्विषये यस्यासी श्रुतवास्तासां विनीतश्चेति तम्। मानोगतं मानेन सम्मानेन उनतं महान्तम्। अलोलुपमितिपाठे परस्त्रीधनादिष्वलम्पटम् । सभ्य साधारण रीतिनीतिशम् । सत्यमितिपाठे अमृषावादिनम्। आहार्यमन्यः प्रतिपक्षादिभिरनभिहरणीयम्। कृतज्ञता, ऊर्जा वलं मतिः प्रहा, सत्वं व्यसनेऽभ्युदये च यदक्किारि, तैर्युकं सहत्तपक्ष सदाचार पक्षं खलु तं हि विद्यात् ॥३०॥ समुदितेन 110 ओजोबलं 110 सदादर पक्षं . 11 उद्योगमेधाधुतिसस्वसत्य त्यागानुरागस्थिति गौरवाणि। जितेन्द्रियत्वं प्रसहिष्णुता ही. प्रागम्पमित्यात्मगुणान"वदन्ति ॥१॥ गुणप्रवेकः 31. The qualities of the king himself (atmaguna) are-energy, intellect, composure (dhrti), firmness (in decisions), truthfulness, liberality, affection (for the subjects and dependents), power of maintenance of law and order (sthiti), glory, self-control, endurance, dignity of bearing (hri), and eloquence (prdgalbhya). उकापि विजिगीषोरास्मसम्पद् वानप्रसात् पुनरुच्यते अत्यादरापम् । आह-उद्योगेत्यादि । उद्योगः उत्साह: मेधा प्रहा। अतिरविवादिता। सत्यसत्वे कृतलक्षणे। त्यागः पानेषु दानम् । अनुरागो गुणेविति प्रष्टव्यम्। स्वितिरक्तिमत्वम्। गौरवं महिमा। एतानि, बितेम्ब्रियत्वं कृतलक्षणम् । प्रसहिष्णुता च क्लेशायासादीनाम् । होबा, प्रागल्भ्य जितसमत्वम् । इति प्रकार: आत्मगुणप्रवेक मात्मसम्पदुकगुणानामेतेपी मध्ये एते गुणा विविको इपर्वः ॥ ३१ ॥ मन्नस्य शकि सुनयोपचार सुकोदण्डो प्रभुक्तिमाः। उत्साहाकिम्बदवि मियजियुको भवतीह जेवा ॥३२॥ सुनयप्रचार 70ोगदडी बसविटी 70 72 ·338 कामन्दकीय नीतिसार 72 सम्पा घि धीरता च 74 75 शेष सुवाल्य व्यसनेष्वदन्य- मुत्लाहसम्पत्स्वतिधीरता च"। आत्यन्तिकी" शास्वसमुहवा च सांसर्गिकी धीः परिणामिनी च ॥ ३३ । उत्साहसत्त्वाध्यवसाय चेष्टा- दाय'च कर्मस्वति पौरुषश्च । अरोगता कर्मफलोपपत्ति- देवानुकूल्यं हि निराधिता च ॥३४ । 73 औत्पादिकी सत्त्वव्यवसाय कर्मस्विह 32. Asiministration in conformity witir the rules of polity depends on mantraśakti (effective counselling) ; proper uses of kośa and dandu (treasury and army) depend on prabhusakti (personal ability of the ruler) and utsähasakti (energy) generates initiative and forceful exertion. One who is endlowed with the three wowers (trisaktiyukta) becomes a victor. 33. Promptness and expedition (in action), skilfulness (in execution of works undertaken), capability of repelling calamities and courageousness in warfare are the wealth (benefits) derived from utsäha.sakti (power of energy). Wisilom derived from the study of the ſüstros yields current benefits, and that from the association with the wise yields future benefits (i.e., in the life beyond). 34. Energy, firmness, industriousness, endurance in exertions and devotedness to duties are identified as manly efforts (paurușa). Healthiness (free from diseases), achievement of success in (or completion) of any venture or undertaking, and absence of sorrow or clistress (adhi) are considered as favours of Providlence (daivinukalyam). शक्तित्रयस्वरूपमभिधातुमाह-मन्त्रस्य शक्तिमित्यादि । मन्त्रस्य शक्ति सुनयस्य उपचार प्रयोगमिति, सुनयप्रचारमिति पाठान्तरम्, यस्य "पाइगुण्यस्य यथोर शावस्थानं नयः” इति कौटिल्यः । सुकोशदण्डौ शोभनकोशदण्डौ प्रभुशक्तिमाहुः । तथा च कौटिल्य:-"कोशदण्डबलं हि प्रभुशक्तिरिति” । उत्साहशक्फि बलवतो विजिगीषोविचेष्टामाहुराचार्याः। त्रिशक्तियुक्तो भवतीह राजा। शक्फिरहितस्तु राजैव न भवति ॥ ३२॥ उत्साहगुणानाह-शंघामित्यादि। शेघ्रामाशुकार्यनिष्पादकत्वम् । सुदाक्ष्य सुकौशलम् । व्यसनेष्वापत्सु अदैन्यमक्लेव्यम् । युधि संग्रामे धीरता चाभीरुत्वम् च इत्यत्र अतिधीरता च मुद्रित पाठः। एतत् सर्वमुत्साहसम्पत् उत्साहगुणसमूहः। तथा च कौटिल्यः "शौर्यममों दाक्ष्य चोत्साह- गुणा" इति। मेधाविशेषानभिधातुमाह" औत्पादिकोति। उत्पाद उत्पादनं तत्र भवा औत्पादिकी या नाम प्रतिभेत्युय्यते, ययानालोचित एवार्थ प्रतिभाति। आत्यन्तिकीति पाठे बहुला ·कामन्दकीय नीतिसार 399 शास्त्रसमुद्भवा शास्त्रसंस्काराद् या बुद्धिरुत्पद्यते। "श्रुताधि प्रशोपजायत" इति वचनात् । सांसगिकी बुद्धिमहाजनसमागमाद्या समुत्पद्यते। धीवुद्धिः परिणामिनी उक्तकारणव्यतिरेकेणैव परिणामात्- परिपाकादन्वयव्यतिरेकाम्यां विचार्यमाणे या परिणमत् इति चतुर्विधा पुद्धिरिति ॥ ३३ ॥ भूयोऽपि यानगुणानुष्ठाने विजिगीषोः सामग्रीमभिधातुमाह-उत्साहेत्यादि। उत्साहः कृत- लक्षणो मानस उद्योगः। सत्त्वमपि कृतलक्षणम् । सत्त्वमपि कृतलक्षणम् । अध्यवसायोऽधिकतरोऽवसायः । तजनिता करणानां चेष्टा चलनस्पन्दनादिका । तत्र दाढ्य दूत्वं च। कर्मसु युद्धादिषु, अतिपौषमति- शोर्यम् । अरोगता व्याधिरहितत्वम् । कर्मफलोपपत्तिः कर्मफलेन सहयोगेन या उपपत्तितिः सा च यदा विद्यते दैवानुलोम्यं देवस्य दृष्टफलसाधकस्यानुकूलता। निराधिता-मानस दुःखमाधेस्तस्मानिर्गतो निराधिस्तस्य भावः ॥३४॥ 1" मेधागुणमभिधातु 13 चलस्यन्दनादिकाः वलनस्पन्दनादिकाः पक्षाविदानेन गृहीतकोशः पक्षाविहीन रिपुमभ्युपेयात्। इति प्रसर्पन नियतं समुद्र- प्रक्षालित तां लभते धरिवीम् ॥ ३५ ॥ 70 नानेन TO तान्तां 35. Pooling of resources of the loyal supporters (pakşas of seven types, vide v. 28) and arranging for sufficient funds, a vijigisu should mauch against the enemy, (when the latter is) lisunited (cut off) from his supporters, pakşdihinarii. Acting always in this manner he acquires dominion over the carth washed by the ocean (i.e., becomes the cakrararti, emperor). पक्षादिनेति। पक्षः सप्तविधोऽप्यनन्तरोतः। आदिग्रहणादौत्साहिकादिवलयुक्तः । गृहीत कोश: "कोशाधीनो राजेति" वचनात् । पक्षादिहीनं रिपुमभ्युपेयात् । जयस्य निःसन्दिग्धत्वात् । इत्येवमुकप्रकारेण प्रसर्पन् विजिगीषुः समुद्रप्रक्षालितान्तां चतुस्समुद्रमेखलां लभते धरित्री पृथिवीमिति ॥ ३५॥ 1" ग्रहणाई शिकादिवल कालो गजानां सजलाघ्रजालो यातुं तदन्यश्च तुरङ्गमाणाम् । नात्युष्ण"वर्षोष्ण"तुषारयुक्त सम्पनशल्यस्त्वितिकालसम्पत् ॥ ३६ । 77 नात्यर्थ 78 वर्षीष्म ·340 कामन्दकीय नीतिसारः रामाबुलूको"विनिहन्ति कार्क काकोऽप्युलकं रखनीव्यपाये। इति स्म का प्रसमात्य" यायात् काले भवन्तीह" समोहितानि ३७ ॥ 1 पुश्कोपि निहन्ति ० काकान् काकोऽप्युलकान समुदीक्ष्य फलन्गीह 36. The propitious time (i.e., in consideration of benefits of different seasons or kalasam pad) for marching with elephant forces, is when the sky is overcast with rainbearing clouds (i.e., in the rainy season), and with cavalry forces in other seasons (in summer, autumn or spring), and for marching with army the season should not be too rainy or hot or cold (being snow-clad), rather it should be the time for harvesting (when the land is full of ripe grains i.e., autumn). 37. The owl kills the crow during the night and the crow kills the owl when the night passes away (i.e., in day time). In the same way the vijigisu should undertake a march (against the enemy) having reviewed favourable time only leads to fruitful results (i.e., gain of dominion). कालदेशावमिधातुमाह-काल इति। मजलाजा सजलजलवपटम्युक्तः कालः गजाना, तदन्य वर्षातिरिकः कालः तुखमाणामस्वानां यातुं प्रयातुं प्रशस्त इति शेषः। अतएव नात्युग्णवर्षाऽपि तुषारयुत शीत समन्वितः न भवति यः। सम्मनसस्यस्त्विति । कालसम्पत् कामगुणसमूहोड- यमिति ॥३०॥ अनुकूलप्रतिकूलकाम्योगुणदोषानमिधातुमाह-रात्रावित्यादि। उदक पेचकः रात्री कार्क बायर्स विनिहन्ति विनाशयति रवनीम्पपाये दिवसे काकोऽपि उलक विनिहन्ति। इति हेतोः लयकामबलात सर्व सापनीयमिति झाला आत्मक्लाजुकूल का समीक्ष्य यायात् विजिगीषुः । समीहितानीति पृथ्वीलामपागलादोनि ॥३७॥ श्वा मामाकर्षति कुसंस्थ खानजनक सलिलाम्यूपेतम् । व्यायमानो ध्रुवमन्युपैति देशस्थित कर्मक्लोपमोगम्"।३८ । .. फलोपभोगम 38. Dogs attack (overpower) the crocodile while on the beach (i.e., on land) and the crocodile (overpowers) the dog while in water. So the vijgtsu, who takes advantage of the land favourable for marching, achieves sure success.

·कामन्दकीय नीतिसारः 341 देशवलावलमभिधातुमाह-वा नक्रमित्यादि। सामुमकुरः कुलसव तौरस्थित मकं कुम्भीर भाकर्षति भाकामति । नकष सलिलान्युपेतं अलेऽवतीर्ण शान आकर्षति । एवं देशस्थितः अनुकूल- स्थानस्य: व्यायच्छमान उद्योगं कुर्वाणः। शेष सष्टम् ॥३०॥ 861 समं तुरङ्गविषमं च नागे स्तथा जलाव्य समहीधर च। नागावृतः पक्षबलानुपेते. यथावल प्रसमीक्ष्य मिश्रम् ॥ ३६ । मप्रगाढ़ पतति स्म तोये प्रीष्मेऽप्यनूपोदककक्षदुर्गम् । मिश्रच संवीक्ष्य यथासुखञ्च गच्छेनरेन्द्रो विजयाय देशम् ॥ ४० । 87 . ..समहीरहन नावावृतं; नावादितः नानावृतं .. पत्तिबलानुयात ; वलानुयातो ० पततीह तोये ; पतताम्रकाले ; वर्षति पर्जन्ये 8 वनपोदक ; प्रभूतोदक कक्ष ; 17 सुखं हि 39. (About the suitability of the different wings of the army wrisà-vis the route it is stated thus). Cavalry is suitable for the plains and elephants for uneven or rocky regions as vell as for water-logged areas, in the latter case accompanied by the feet of buats (näväzytam). For operation in mixed areas (i.e., where some portions are plain, some rocky and some marshy) the army in requisite contingents should be employed after careful assessment of the situation, 40. March through desert regions should be undertaken when rains fall (i.e., in the rainy season), and for the capture of a fort surrounded by water (i.e., an island fort) in summer, and through a mixed region (i.e., some portions of which are deserts and some waterlogged) the ruler should march as found convenient on a proper assessment of the situation, in order to achieve victory. समविषममिश्रमार्गे यानक्रमभिधातुमाह-समं तुरमरित्यादि । समं देशं तुर्गच्छेत् । विषम च देशं नागेः। तथा च जलाव्यं समहीधरं नागैर्गरछेत् । नावाक्तमद्विः अलाव्यं देशं गच्छेत् । मिश्रमिति समविषमजलपर्वतोपेतं यथावलं प्रसमीक्ष्य निर्णय कृत्वा, इति गन्तुं शक्यत इति, पत्तिबलानुयातैव गच्छेत् ॥ ३ ॥ मप्रगामिति । मरुप्रगाढ़ निर्जलं देशम्। पतति स्म तोये वर्षति पर्जन्ये, जलसौकर्थिम् । प्रीष्मे वनपोदक-कक्षदुर्गमिति-अनुगता आपो यस्मिन् असावनूपः खजनोदक इत्यर्थः। अनूपैरदकैः ·342 कामन्दकीय नीतिसारः 15 88 88 कस्तृणगुल्मेव दुःखेन गम्यत इति अनूपोदककक्षदुर्गस्तम् । मिश्रमिति मरुप्रगाढ़त्वानूपोदककक्षदुर्गत्व- युक्त संवीक्ष्य यथासुखं सुखानतिक्रमेण गमरेन्द्री विजयाय देशमिति प्रतीतम् ॥ ४०॥ " नावावृतं च यथापत्ति निर्णय कृरवेति मरुद्भिवलानुयातैश्च जलान्य; नावावृतश्चापत्तिनिर्णय कृरवेति मरुद्भि.. न वातितोयं नव तोयहीनं युक्तं च सम्यग्यवसेन्धनेन । उपेत्य मार्ग बहुतक्षयुक्तः सुख प्रयाणे रिपुमभ्युपेयात् ॥ ४१ । तज्ज्ञयुक्त " सुखं प्रयाणे ; स्वप्रयाणे 41. Avoiding an overfloxxleel route and also that clevoirl of water. a ruler should inarch through such tracts as abound in ample fodder and fuel (for the ariny), as advised by road experts, so that it (the army) may move comfortably and defeat the enemy. एतदेव द्रयितुमाह-न चातितोयमित्यादि। न चातितोय बहुजलं गमनविनहेतुत्वात् । च तोयहीनं पिपासाबाधभयात्। युक्त च सम्यग्यवसेन्धनेनेति-यवर्स सस्थानां पलालादि चतुष्पदो- पयोगि, इन्धनं पाकोपयोगि, ताभ्यां युक्तमुपेत्य प्राप्य मार्ग बहुतज्ज्ञयुक्त मार्ग जानन्तीति तज्ज्ञास्तैहुभिर्युक्तमसमोहार्थ सुखप्रयाणैः क्लेशाभावाददीयरित्यर्थः। रिपुं यातव्यमभ्युपेयात् गच्छेदिति ॥४१॥ "सुवीवधासारमुपेततोयं विश्वासिभिः" क्रान्तजलं विशुधम् । तन्मानमेव द्विषतामुपेयाद् यस्मान कुर्यादपयानमार्तः ॥ ४२ । न 91 ०० स्ववीवधा विश्वासिताक्रान्तजनं ०१ तन्मार्गमेव 42. In covering the distance in course of the march (embarkeel upon) the vijiyișu must be careful in maintaining the line of communication for the supply of provisions as well as of support from the allies, and also in securing water resources (i.e., about the availability of water in the region). He should also arrange for restoration of allegiance (i.e., of confidence in the powers of the ruler) of the people, which might have been shaken (for sone reason or other). The vijigisu should confine his march into the enemy country upto that extent (i.e., where facilities indicated above, are undisturbed), otherwise he may be involved in serious troubles from enemy quarters leading to failure of his mission.

·कामन्दकीय नीतिसार 343 यानप्रमाणमभिधातुमाह-सुवीवधेत्यादि । शोभनौ वीवधासारौ यत्र "स्वदेशादन्वायतिविधः, आसारो मित्रबलमिति कौटिल्यः (१०।२।६-७)। अनु पश्चादायतिरागमनं भक्ताच्छादनादेवीवधः, आसारो मित्रबलं, तावविच्छिनौ पश्चादनवरत प्रविशन्तो यस्मिन् । उपेततोयमिति जलयुक्तम् । विश्वासिभिः विश्वस्तैः क्रान्तजलं आयत्तीकृत जलं यत्र तम्। विश्वासिताकान्तजनं पाठे दाहलोपादि- निवारणादभयप्रदानेन विश्वासितः कृतविश्वासः आक्रान्तजनो यस्मिन् तम्। विशुद्धमिति चारादिभिः कृतप्रयुक्तशोधनम् । तन्मात्रं तावत्प्रमाणमेव मार्ग द्विषतामुपेयाद् गच्छेत्, यस्मान कुर्यादपयानं निवर्तनमार्तः (मार्ग) शत्रुकृतोपद्रवापनः इति ॥ ४२ ॥ ये दूरयावां सहसा विशन्ति मूढा रिपूणामविवार्य भूमिम् । ते यान्ति तेषामचिरेण खडग धारापरिष्वङ्गमयनसाध्याः ॥ ४३ । ०३ मार्ग; मात्र. .. साध्या साध्यम् 43. Those foolish rulers, who without properly assessing the condition of land suddenly proceed far (i.e., beyond the favourable region which maintain their supply line in tact) into the enemy territory, soun fall under the fire of enemy action (i.e., are entrapped by the enemy iurces) and are easily beaten. मार्गातिकमे दोषं दर्शयनाह-ये दूरमार्गमिति । येऽभियोक्तावो दूरमार्गमभिहित- प्रमाणाधिका भूमि सहसा शीघ्रमेव विशन्ति मूढाः परामर्शरहिताः रिपूणामविचार्य विचारमकृत्वा ते यान्ति तेषामरीणामचिरेण खड्गधारा परिष्वङ्गमालिानं तदालिङ्गनान्मृत्यु प्रामु वन्तीत्यर्थः । ये दूरयात्रामिति पाठे दूरतर प्रदेशे यात्रा विशन्ति आश्रयन्ति। अयमसाध्याः सुखसाध्या एव ॥ ४३ ॥ मार्गे च दुर्गे विनिविष्टसेन्यो विधाय रक्षां विधिषद् विधिमः। सन्नद्धपावस्थितवीरयोधः सेवेत साध्वीं सुख योगनिद्राम् ॥ ४४ । भ्रमत्तुरङ्गहिरदेन्द्रहों घण्टास्वनासादित कर्णरन्ध्रः । तदन्तरा" व प्रतियोधवृत्तां" के जाप्रतीत्यादर माद्रियेत॥४५॥ 95 97 दुगोपनिविष्ट ०निशि योग पूरित ; स्वादित ७ तदन्तरान्त तदन्तराल ०प्रतिबोधवती : प्रतिबोधत्तं प्रतियोधतं 100 स्याहित आद्रियेत ; राजा गृहीत्वा व्रतमाद्रियेत ·344 कामन्दकीय नीतिसार 44. While resting during the night in course of the inarch, in encampments (märge ca durye) the vifigisu should take necessary pro tective measures as advised by experts and .(for the security of his own person) should have by his side fully armed brave warriors and should sleep like a yogi (1.e., alert even in sleep). 45. The trijigişu should (be so alert even while asleep as to) wake up at the slightest sound of novements of horses and elephants outside by the weigh of horses and tingling of bells (round the neck) of elephants reaching his ears, and promptly raise an aların enquiring who are awake (to keep guard at this hour). मार्ग निशि योगिनिद्रां वहतः प्रयाणे दुर्गेऽपि शयनकल्पमभिधातुमाह-मागें चेत्यादि। वहन् प्रयाणके दुर्गोपनिविष्टसैन्यः जलपर्वतवनादिभियों दुर्गप्रदेशः तत्रोपनिविष्ट सैन्य यस्य स तथा विधाय रक्षां विधिवदिति यथा परावस्कन्दा न प्रभवन्ति । विधिज्ञ इति रक्षाविधिज्ञः। सबद्धपार्थः स्थितधीरयोध इति सुगमम् । सेवेत निशि साधीमिति निर्दिष्टरात्रियाममात्रां न न्यूनां नाधिका साच्ची- मित्यर्थः। योगिनिद्रामिति योगीव निद्रासेवावसरेऽपि सचेतन एवेत्यर्थः ॥ ४ ॥ भ्रमत्तरगति। निशि राजावासपार्श्वतो भ्रमन्तो ये तुरखा द्विरदेन्द्राश्च तेषां यथाक्रमं हषा अवहषितं घण्टास्वनाश्च तैरास्वादिते प्राप्त कर्णरन्ध्र यस्य विजिगीषोः स तथा। तदन्तराले च तेषां हषाघण्टास्वनानां अन्तराले मध्ये प्रतिबोधवी निद्राच्छेदवती "के जाप्रतीति," के यामनियुक्तपुरुषा जाप्रतीति बोधवतिनो वर्तन्त ? एवंविध प्रश्नपूर्वकमादरमाद्रियेत भूयोभ्यः पृच्छेदित्यर्थः ॥ ४५ ॥ वहन् 16 ततः प्रबुद्धः शुचिरिष्टदेवः श्रीमविभूषोज्ज्वलितः प्रहष्टः। सेव्येत मन्त्रिप्रवरैर्यथावत् पुरोहितामात्यसुद्गणेश्च ॥ ४६ । कर्तव्यतां तः सह संविचार्य यानं समास्थाय10 विचिबयानः। कुलोद्गतः शस्विमिरिष्ठतुल्य- बहिनिरीयात् परिवारितः सन् ॥ ४७ । 1 103 108 101 सम्प्रचार्य समास्य 103 रात्मकल्प ; रास्मतुल्यै 46. Waking up (in the morning) the ruler, after usual purification (ablutions) and worship of deities (istadeva), should appear dressed in regal dresses and ornaments with a cheerful mien and dignified bearing to grant audience to counsellors, chiefs of staff. priests, ministers and wellwishers to enable them to do him homage.

·कामन्दकीय नीतिसारः 345 10ववर्यान् । 47. Deciding upon the performance of (royal) duties in consultation with them (counsellors) the ruler should set out riding gaily decorated vehicles (vicitrayana), escorted by armed soldiers of known families (i.e., hereditarily in service) and as trustworthy as his own self. तत इति। एवं निशा गमयित्वा। प्रबुद्धो गतनिकः। शुचिरिति तावश्यकरणीयः । इष्टदेवः पूजितेष्टदेवतः। श्रीमविभूषोज्वलितः श्रीमती या विभूषा तयोज्वलितः भास्वरतां नीतः। प्रहृष्टः सर्वदा प्रहर्षवता विजिगीषुणा भवितव्यमिति । सेव्येत मन्त्रिप्रवरैर्यथावत् पुरोहितामात्य- सुहृद्गणेश्चेति प्रतीतम् ॥ ६ ॥ कर्तव्यतामिति । तैमन्त्रिभिः परिवारादिभिः सह कर्तव्यतां करणीयं यत्कार्य तत्सम्प्रधार्यालय यानं यात्रा समस्याय प्रारभ्य विचित्रयानं विचित्राणि यानानि युग्यवाहनादौनि यस्मिन् कुलोद्गतरमिजातैः शस्त्रिभिधनुरादिशात्रयुक्त रास्मतुल्यै विवासेनारमसदृशैः परिवारितो बहिनिरीयात् निर्गच्छेत् ॥७॥ पश्येन्नृपो हस्तिरथाश्वचर्या 10 सामूहिक योधगणं पृथक्व । विवक्षितांच द्विरदेन्द्र मुल्यां- स्तुरङ्गमांचापि विधानयुकान् ॥ ४८ । 106 द्विरदान् विरहस्तुत 100 श्वव 48. The king should personally inspect the exercise (corydim) or parade of the contingents of elephants, chariots, cavalry and infantry in group formations (sdmahikarm) as well as severally (unit by unit). He should also inspect twice a day (dvirahna, in the morning and evening) the arrangement of distribution of prescribed food and drink to the elephants and horses (of the army). पश्येदित्यादि। पश्येत् निरूपयेत् ततः हतिरपाश्ववर्यान्" संवरणानि व्यूहविनियोगार्य सामुहिक समूहेन संसष्ट योधगण, पृषक प्रत्येकं च विवक्षितांध विरदान् गण्यमानानन्तर्गतान् । विरहूनो दिवसस्य भागद्वये मायं प्रातच। तुजमांश्च विरहनो विधानयुकान, विधान" सादन- भोजने ॥४८॥ परपासवर्गान् 10 गण्यमानान्तर्जालात् "विधिना सादभोजनेन सुबोपगम्या स्मितपूर्वमाषी प्रियं पात्यधिकं व पवाद । प्रियेण पानेन पसंहीताम् 17. त्यजन्ति मर्यपिजीषितानि । 11 4 107 दो बदन 1076 तास्त्वमन्ति ·346 कामन्दकीय नीतिसार 49. The ruler should be easily accessible (sukho pagamya) to all and receive them with a smile and sweet words. In addition he should pay his dependents over and above their dues (i.e., he should be generous in payments). Because when payments are blended with sweet words, priyena danena) (the dependents become so much gratified that) they even (do not hesitate to) lay down their lives for the master. मुखोपगम्य इति। सुखेनव सेवार्थमुपगम्यत इति। स्मितपूर्व भाषितुं शीलमस्येति। तथा प्रिय पदन् सर्वदा सर्वत्र वृत्यधिकं दद्यात् कार्यकाले। किमर्थमित्याह-प्रियेण दानेन च संगृहीता मत्या भर्तरि विषये जीवितान्यपि त्यजन्ति ॥ ४६॥ रथाश्वनीकुजरयानयोग्यो नित्यक्रियः स्याद् धनुषिक प्रगल्भः। सुमेधसां कर्मणि दुष्करपि नित्यक्रिया कौशलमादधाति ॥५०॥ 91 108 धनुषः 50. Regular exercises (by soldiers) in the use of chariots, horses, boats and elephants and even bows and arrows develop efficiency. By sharpening their intellect by regular practice one attains mastery in jobs however difficult they may be. रथाश्वेत्यादि। नित्यक्रिय आरोहणावतरणतः ० परिशुद्धिस्थापादनार्थम् । धनुषि धनुर्वेदे प्रगल्भः प्रौर स्यात् । नित्यक्रिय एव कस्मादित्याह-सुमेधसा सुप्रशानां कर्मणि दुष्करेऽपि नित्य क्रिया कौशलं प्रवीणत्वं भादधाति करोति। तथा चोक्तम्-अभ्यासः कर्मणां "सत्यमुत्पादयति कौशलम् । विधिना तावदभ्यवं यावत्स्टा मृगेक्षणा ॥५०॥ भारोहणाभिरतः परे शुद्धिसौर्यापाद 11 सम्यगुत्पादयति समयमुच्चडिपमालितः सन् सबद्धसैन्यानुगतोऽविकुर्वन् । सामन्तदूतेन हि साधुमन्ना प्रवीरयोपान्तरितेन यायात् ॥ ५१ । 100 नुगतः प्रकुर्वन् 51. Riding an elephant and well armed and escorted by trusted armed soldiers, the ruler should set out on an expedition after consultations with the ambassadors of the feudatory princes, and keeping himself behind the contingent of brave heroes (i.e., the brave heroes would be the vanguard of the army). समवसन्तरित्यादि। सपब मुसजितं उच्च महान्तं दिपमास्थितः बासः। ततः समय- सेन्वागतः स सेन्यालगतः मनुयातः। अविकान् विकारपरिणजितः। सामान्यागपने मन्त्र- 110 110 मन्त्र ·3471 कामन्दकीय नीतिसार शब्दप्रयोगो दृश्यते। अरिबूतेन गुप्तभाषणस्यासम्भवात् । प्रवीरयोधान्तरितेन, विश्वासाभावात् । इत्येवं यायात् । बलसौष्ठवं परदूतस्य दर्शयितुमिति ॥५१॥ आलोकयेद् बुद्धिगुणोपपन्ने- बरेचदान्तश्च परापचारम्। एतैविमुक्तो भवति क्षितीन्द्रो जनरनेवेच समानधर्मा ॥ ५२ । 1110 परप्रचारम् । चारैतन्य ; श्वरैश्च तैश्च वियुको 52. The ruler should focus his attention on the (lapses of) administration of the enemy by information supplied by his intelligent corps of spies and ambassadors. Without their help the ruler would be like those who are destitute of eyesight (i.e., blind). याने विधेयमाह-आलोकयेदित्यादि। अष्टौ बुद्धिगुणाः शुश्रूषाश्रवणग्रहणधारणविहानोहापोह- तत्त्वाभिनिवेशलक्षणाः।। समानधर्मा समानगुणः। धर्मशब्दो गुणेऽपि वर्तत इति। यस्य राक्षः सम्यग् ज्ञानसम्पन्नाश्चरा दूताच न वियन्ते सोऽन्धः एवेत्यर्थः ॥५२॥ विलोभयन् किञ्चिदपि प्रयच्छन् कुवात मित्रं द्विषतो न पानम्। राष्ट्रावभीक्ष्णं द्विषतः प्रपण्यं114 पण्यहितमालिकयाऽददीत"॥५३ । 11 द्विषतोऽन्तपालम् 114 प्रपण्यै 110 पणेहितं ; पण्यं हितं ; नाडियाददीत ; नाधिकया 53. Antapalas or frontier guards of the enemy should be befriended by some tempting offers, and the disaffected elements of the enemy state by supply of some useful commodities through serpentine routes (like the stalk of the lotus, i.e., smuggled into the enemy state through the medium of wandering spies or secret agents). विलोमयमिति। द्विषतो हि यातव्यस्यान्तपालं विषयान्तपालननियुक्त", दण्डने नियुक दण्डनायकं विलोभयन् बहुविषं दास्यति स्वामीत्याशाजननेन, किविदेष मूल्यमा प्रयच्छन्, बहुदानेन शत्रुद्धिर्मा भवविति, कुलीत मिलं विषतोऽन्तपालम् । किमर्थमित्याह-राबादमीषणं द्विषतः सकाशार प्रपण्य स्वकीयरसारपण्यस्तजाकिया तद्वारेण यथा कबित् पनालेन जलमादत्त तदिति.॥५३॥ " विषयासकमपि याननिर्मक ·848 कामन्दकीय नीतिसारः उपक्रम वामितमाशु कुर्यात् दूतोपयानात क्रियमाणसन्धिः। सविसन्धिहि सम भेदः कृतो भवत्यात्मसमुभयच ॥ ५४ । विसन्धिः स तु तल का स तु तस्य भेदः 54. (An expedition, if launched), the desired objective should be accomplished as early as possible. But if the enemy (marched against) desires to enter into a treaty, it should be promptly completed by sending ambassadors. On the other hand, if the enemy does not like to come to terms (visandhih), steps should be taken to sow dissension in the latter's ranks, in order to gain his own prosperity. उपक्रममित्यादि। पामिछतमुपकामेत, क्रियमाण: सन्धियेन विजिगीषुणा असौ प्रारब्ध- निमत्तिमाशु शीघ्र कुर्यात् तोपयानात् इतप्रेषणात्। स चेदिति स यातव्यो यदि विसन्धिः सन्धि ति तदा स ताम्विधो भेदाः कृतो भवति यातव्यस्य स्वशः। क्षयव्ययाय सर्व भवतीति ॥५४॥ दौर्गान् पचिप्याटषिकान्तपालान् संश्लेषयेद्वानवताव सामना । विस्तदेशेषु हि वषिरोधे- ते वाऽस्य भागोपदिशो भवन्ति ॥५५॥ 117 दानवतापि हि 110समिरोधे 110वस्य तेऽस्य 55. (While on a march into the enemy territory) governors of castles en route, foresters and frontier guards should be won over by means of gifts and conciliation. Because in difficult tracts, when besieged by troops, they might be helpful in guiding routes for exit. दोगांनित्यादि। पथिषु दोर्गान् दुर्गपालान, भाटविकानटवीपतीन्। अन्तपालाननुकूल समान संपत् भात्मनि विजिगी। केनेत्याह-दानवता साने पायदयेन। कस्मादित्याह- विस्वदेशेवेकायनमार्गादिषु तनिषे यातव्यस्तनिरोधेत एव संक्तिदुर्गपागदयो मागोपदेशदातारो भवन्ति ॥५५॥ भकारमादेव हि कारणावा प पर कथित् पुरुषोऽरिसेवी- निजविसस्पेयर मायाति यस्तस्य गति प्रपश्ये ५६ 1 पाम् mपेलानुमायाति विपरीत 1108 एति ·कामन्दकीय नीतिसार 849 56. When any one of the enemy's camp (dependents of the enemy) with or without satisfactory reasons, comes over to the vijigtsu, and also when any one of his own camp under similar circumstances (i.e., with or without reasons) having carlier gone over to the enemy's, comes back to him, movements of such a fellow, should be carefully watched. अकारणादिति। अकारणात् परित्यागकारणं विनव। कारणाद्वाकोधलीमादिनैव एति कविद्विजिगीषु प्रति अरिसेवां" (विहाय ) पुरुषो, निजश्व यः पुरुषो विविध कारणादकारणादा शनुमुपेत्य शत्रु गत्वा य आयाति तस्य गति प्रपश्येत् प्रकारेण निरूपयेत् , कल्याणबुद्धीना संग्रहार्य विपरीतानां परित्यागार्थमिति ॥५६॥. "अरेः सेवापुरुषः भारिप्सूना मन्वयलान्वितेन प्रागेव कार्यों निपुणे विचार दोष्ण पलान्मन्बयल गरीयः शकोऽसुरान् मन्त्रवलादु विजिग्ये ॥ ५७ ॥ 129 120 प्रचार 138 194 दोष्णोबल शुक्रः सुरान 57. A vijigisu desiring to take action against the enemy should be equipped with mantrabala (firm decision on the basis of wise counselling) preceded by accurate assessment of the situation (about his own internal elements and of that of the enemy through spies). Because mantrabala is superior to armed forces as is evident from the case of Indra who overpowered the asuras by mantrabala (or of Sukra, who overpowered the suras by mantrabala). भारिप्सुनेत्यादि। आरिप्पुना कार्यमारग्धं कृतेच्छुना मन्सबलान्वितेन यथोकमन्तवलयुक्तेन प्रागेव निपुर्ण कार्य यथा भवति तथा प्रचारः प्रकटप्रच्छनचराणां प्राचारो गत्यागमो यातव्यादिषु । कस्मादित्ताह-दोर्दण्डाना बलात् मन्सपल गरीयः। तथा च कौटिल्यः-एक हन्याचवा हण्याविधुर्मुको धनुष्मता। प्राशेन तु मतिः क्षिप्ता हन्यादर्भगतानपि ॥ इति। तथा च शुको दैत्यगुरु सुरान्मन्त्र- बलाद्विजिभ्ये मृतसहीविन्येति स्ववल मृतमपि जीवयत्यौपनिषया देवान् मारयतीत्यतः सुरान् शुको जितवानिति ॥५॥ मनीषया निर्मलय विलोकित10 फलाय कोयममालितः परम्। कालहीन मयषि समाचरेत् फलं काले नियतं ब्युरल्यति ॥५८॥ 130निरुपितं 10हिकालो ·350 कामन्दकीय नीतिसारः 58. A wise ruler, conversant with the science of Polity (nayavit), should undertake action (against the enemy) guided by his pure intellect avoiding unfavourable time (i.e., in proper time) and putting forth the best of his energy in order to gain the results (desired). An action in an unfavourable or inopportune moment is sure to be disastrous. सम्यक्रियमाणमपि कार्य काल एव सिध्यतीति दर्शयवाह-मनीषया निर्मलयेति। विलोक्तिं निणीतं फलनिमित्तं कर्मणि परसुत्कृष्टमुयोगमास्थितः नीतिशास्त्रवित् कुत इत्याह-फलं हि पृथ्वीलाभ- पालनादि यस्मादकालोजवसरो निश्चयेन विशेषेण परित्यजतीति ॥५८॥ . प्रभाषितानां श्रुतशौर्यशालिना यथावदालोकित मार्गचारिणाम् । निकामदेवीधु तिरुनतात्मनां भुजङ्गवीर्येषु भुजेषु लम्बते ॥५६ । 190 यथावदालोचित ; यथावकालोचित 130चिराय 59. The majesty of the rulers, learned and valorous, who always follow the way (or principles) discussed above (or are illuminated by wisdom) is blessed with divine light (or glory) for ever. High-souled and prosperous, the arms (or the dominions) of them (those rulers) go on stretching like the limbs of serpents. उपसंहरबाह-प्रभावितानामिति। प्रभावः प्रतापस्तं प्राप्ताना, श्रुतं विद्याचतुष्टयश्रवणं, शौर्य निर्व्याज पौरुषं ताभ्यां शालितं शीलं येषां ते तेषां यथावदालोकितः शास्ले यो मार्गस्तेन चरणशीलानां चिरतरं देवानां युतिः प्रभा सर्पवदायतेषु भुजेषूनतात्मना लम्बते सम्वष्यते। एवंभूता विजिगीषवो देवसमाना भवन्तीत्यर्थः॥५६॥ ..निरन्तरं 191 समुदितनरसम्पद भूरिसम्पनसस्ये विगतसलिलप काल उद्युक्तवृत्तिः कुसुमितसहकारीज्वलत्कानने वा नरपतिररिभूमि साधु गच्छेजयाय॥६॥ इति नरपतिराहितादरसन् परममियोकुमनाः समुत्पतेत्। इति हत"विषयोपसेवमानो नियतमविरुपैति गोचरं स्वम्॥६१। तथापि विधिविषयोपसेवनाणि 10 गोचरम् ॥

·कामन्दकीय नीतिसारः 361 60. When men (subjects) are contented and prosperous with rich harvests (in the autumn); when the rains pass off and the land is dried up, and when orchards brighten up with blossoming mango trees (in the spring), the vijigişu may set out with his forces comfortably for the enemy territory for the purpose of gaining sure victory. 61. In this way (on lines indicated above) concentrating his mind on the attack the vijigłşu should fall upon his enemy, and acquiring the possessions of the enemy always succeeds in bringing him (the enemy) down to submission. इति यात्राभियोक्तप्रवर्णनं नाम चतुर्वि प्रकरणम् ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे पोषणः सर्गः॥ (मुद्रितपुस्तकानुसारेण पावसः सर्ग: समासः।) यात्राकालमभिधातुमाह-समुदित्येत्यादि। समुदिता सम्यगुक्ता नराणां शूरयोधानां सम्पत् सम्पत्तिः यस्य विजिगीषोः स तथा। भूरिसम्पनसस्ये शरदीत्यर्थः। विगतमेघविभ्रष्टप वेति काल ईरितो यात्रायामित्यर्थः। कुसुमितसहकारश्रिया ज्वलन्ति भास्वराणि भवन्ति काननानि यस्मिस्वत्र वासन्तिकी यात्रामित्यर्थः । एज्वेव कालेषु नरपतिविजिगीषुररिभूमि साधु यथा भवति तथा गच्छेज्जयनिमित्तम् ॥ ६॥ इती यादि। इति अनेन प्रकारेण, आहितादरः सन् कृतप्रयनः सन्, परं शत्रु अभियोत्तुमनाः अभिभवितुं मनो यस्य तादृशः सन्, समुत्पतेत् यायात् । इति विधिविषयोपसेवनेन एवं विधानां विधीनां विषयाणां उपसेवनेन पालनेन अराति शत्रुः नियतं निश्चयमेव गोचरं वश्यताम् सिद्धतीत्यर्थः ॥ ६१॥ इति चतुर्विशं यात्राभियोक्तृप्रदर्शनप्रकरणम् । इति कामन्दकीयनीतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेशानुसारिण्या यात्राभियोक प्रदर्शन नाम पोषणाः सर्गः॥ उपैति यातध्यः ·ससवयः सग (मुद्रितपुस्खकानुसारेण षोडशसर्गप्रारम्भः ।) २५। स्कन्धावारनिवेशनप्रकरणम् । 'यायारिपुराभ्यास भूमागे साधुसम्मते । स्कन्धावारनिवेशः स्कन्धावार निवेशयेत् ॥१॥ ' यात्वा वैरिपुराभ्याशे पुराभ्याशे ; गत्वा बेरि निवेश . Sarga XVI Prakarana 25. Skondhováronivesano (Establishment of encampments) 1. In course of a march reaching the outskirts of the capital of the enemy, the wise vijigłşu should set up encampment on a location approved by experts on encamping. यानानन्तरं सांप्रामिकमभियोगमभिधातुं स्कन्धावारनिवेशमाह-यायादिति। वैरिपुराभ्यास यातव्यशिविरसमीपं यायात् विजिगीषुरिति शेषः। भूभागे साधूना वास्तुक्यिाविदा सम्मतेऽभिप्रेते, स्कन्धावारनिवेशहः स्कन्धावारस्य सेनासभिवेशस्य, निवेशः निर्माणकुशलः स्कन्धावारं निवेशयेत् ॥१॥ चतुरन चतुर नातिविस्तारसङ्कटम् । महाप्रतोली प्राकारं महापरिजयावृतम् ॥२॥ शृङ्गाटमचन्द्र वा मण्डल दीर्घमेव च। भूमिप्रदेश सामर्थ्यादागार मुपकल्पयेत् ॥३॥ •साहप्रतोली ; सौषप्रतोली • महाखातसमावृतम्। समन्वितम् शाटकाईचन्द्र दगार 2. It (the camp area) should be of square shape and provided with four gates, neither too wide nor too narrow and surrounded by a parapet equipped with lofty towers and a deep moat. 3. (Other than quadrangular), it (the camp) should be designed as triangular (fyngdtaka), crescent shaped (ardhacandra), circular or longish (rectangular) according to the advantages (elevation) of the land. समानारनिवेशप्रणालीमाह-चतुरसमिति । त चतुरवं समायामविस्तार, तुरि दिए चतुष्टये हारतुष्टयभूषितमित्सर्वः। नातिविस्तारसटमसम्बाघम् । अभ्युपायः फलवानित्याह- . .

·कामन्दकीय नीतिसारः 968 9 साटैडालकैः महाप्रतोलीप्राकार प्रतोलीभिरन्वितो यः प्राकारो महाखातानि च परिखा इत्ययः । तत्समन्वितमिति ॥२॥ चतुरस्रस्याभावे यथालाभमपि स्कन्धावारनिवेशः कर्तव्य इति दर्शयबाह-याटमिति । झाटकं त्रिकोणं, अर्द्धचन्द्र तदाकारं, दीर्घ वा मण्डलं तथा भूमिप्रदेश सामर्थ्यात् यथाकार चतुरस्रादि परिकल्पयेत् ॥३॥ सामर्थ्यादाकारं विविक्तेश्व' विभक्तश्च शृङ्गन्धित भायतः गुप्तकर्भ पटाकारमहामार्गसमावृतम् ॥४। विभकैश्च विविकैश्च ; विभक्तश्चाविवि 8 पावरन्वित गुप्त कक्षपुटाकार ; भटाकारं ; पटागार 10 समन्वितम् +. On the (internal) side (of the parapet), the camp area should be divided into different sectors each of rectangular shape and separated from one another by wide roads and equipped with secret chambers (i.e., hidden from public view, for the posting of guards). विविकैरित्यादि। विवित: विरल: असङ्कीर्णश्च। शिखरैः पटमण्डपैरित्यर्थः। भवन- पाश्चरन्वितमायतैदीधैगुप्तकक्ष पटागारं ( पटाकारैः वस्त्रमयः ) गुप्ता रक्षिताः कक्षाः निवेशान्तरालानि यस्य स्कन्धावारस्य तं तथा महामार्गसमन्वितमिति चतुरित्वात् द्वाभ्यामेवेति एक प्राचीन एक उदीचीन इति। दुर्ग (त्रयः) स्कन्धावारेत्येक एव ॥ ४ । त्रयः प्राचीनास्त्रय उदीचोना इति दुर्ग स्कन्धावारस्त्वेक एव । तस्य मध्ये मनोहादि "महामौलबलावृत्तम्। अन्तः कोशगृहोपेतं कारयेद् राजमन्दिरम् ॥५॥ मौलभुतं श्रेणि सुहृद् विषदाटविकं बलम् । राजहर्म्य समादृत्य' क्रमेण विनिवेशयेत् ॥६। • पुटाकारं 3 13 11बलान्वितं 11 महन्मौल 12 मौलं भृतं समावृत्य 5. In the centre (of the camp area) the attractive royal pavilion with the treasury located within it, and guarded by mighty and veteran soldiers (i.e., those who are in service hereditarily) should be set up. 6. Round the royal pavilion should be set up canips for the veteran soldiers, attendants (or those under regular service), artisans (necessary for different jobs within the camp, carpenters etc), friends and allies, those of the enemy camp already won over and (chief) foresters in successive order.

·864 कामन्दकोय नीतिसार . . 15 राजगृह सनिवेशमाह-तस्य मध्ये मनोहादीति। मौलबलाबृतमिति बलानां निवेशकमेणाक्त' तदावासवेष्टितं अन्तः कोशगृहेणोपेतं, "कोशाधीनो हि राजेति", व्यवहितः कोशी न विधेय इति। एवंविध कारयेद् राजमन्दिरमिति ॥५॥ क्रममनावृतं बलानां निवेशकमभिधातुमाह -मौलमिल्यादि। मौलं पितृपैतामहम्। भुकं (मृत) भक वेतनोपगृहीतम्। श्रेणिवलं कुविन्दपट्टिकाकारादिवलम्। सुहद्धलं मित्रवलम् । द्विषतुल दण्डोपनत सामन्तवलम्। आटविक बल अटवीपतीना राजकर्मणां बलम्। एवं षड़पि बलानि राजहH समावृत्य वेष्टयित्वा क्रमेणोकपरिपाच्या निवेशयेत् प्रतिस्कन्धावारनिवेशम् ॥ ६ । समिधानमाह 1"अन्ते चागणितान् रान् लुब्धकान् दुष्टकर्मणः । पर्याप्तवेतनान्" स्वाप्तान् मण्डलेन निवेशयेत्॥७॥ " अन्तःस्वागणः करानलुब्धान्द्रष्टकर्मण: ; अन्तःस्थवगिणः ; अन्तःस्ववर्गसहितान् । अन्ते- श्वगणिनः दष्टकर्मणः 10 वेतनानाप्तान् मन्त 7. Outside (round the camp area) should be settled numerous rough people, hunters and bad characters (dustakarmanah) (or released convicts of known antecedents, drstakarmanah) by winning thein over by payment of sufficient emoluments. अन्ते चेति। अन्ते च स्कन्धावारप्रान्तभागे च सर्वदिक्षु इत्यर्थः। अगणितान करान् लुब्धकान् दुष्टकर्मणः (दृष्टकर्मणः) पर्याप्तवेतनान् स्वाप्तान् कृत्वा। अन्यथा तेऽपि कृत्याः स्युरिति। मण्डलेन मण्डलाकारेण विनिवेशयेत् ॥७॥ हस्तिनो लब्धनामानस्तुरङ्गास्तु" मनोजवाः । गृहोपकण्ठे नृपतेर्वसेयुः स्वाप्तरक्षिताः॥ ८॥ यामवृत्त्या सुसबद्ध राबिन्दिवमुदायुधम् । अन्तर्वशिकसैन्यश्च तिष्ठेद् राजाभिगुप्तये ॥ ९ । युद्धयोग्यो महादन्ती सनद्यः साध्यधिष्ठितः। तिष्ठेनरपतेर्वारि वेगवांध तुरङ्गमः ॥ १० ॥ पतिद्वारे 178 8. Elephants worthy of their names (i.e., of proved might) and horses as fleet as mind, under the command of trusted men (svaptarakṣita) should mount guard outside the royal pavilion. 9. For the security of the ruler armed guards of the interior (antarvamsika sainya) should keep watch day and night with drawn swords.

·कामन्दकीय नीतिसारस 865 19 प्रयतावान् .. 10. Mighty tuskers, trained for warfare and horses of fast speed, mounted by trusted armed riders, should be stationed at the gate of the royal camp. हस्तिनो लब्धनामान इत्यादि। प्रतीतम् ॥ ८॥ यामवृत्येति। यामोहोरात्राष्टमभागः। तत्र सावधानत्वेनावस्थितिर्यामवृत्तिखत्पर्यायेणेत्यर्थः । सुसनद्धं कृतसभाहम्। रानिन्दिवमहोरात्रमुदायुध उद्गीर्णशस्त्रमन्तर्वशिकसैन्यमन्तव'शो राहः पुत्रदार तत्र नियुकोऽन्तर्व शिकः अन्तःपुरामात्यस्तत्प्रतिबद्ध सैन्यमुक्तप्रकारेण राजाभिगुप्तये तिष्ठेदिति ॥६॥ युद्धयोग्य इति। प्रतीतम् ॥१०॥ सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः । प्रपन्नवान् परिपतेन्मण्डलेन बहिनिशि ॥११॥ परसैन्यप्रचार सन्नद्धाः शीघ्रपातिनः । वातश्विका विजानीयुर्दूरसीमान्तपातिनः ॥ १२ । १० परिचरेन् मण्डलं तद् बहिः 31 प्रचारांश्च सत्त्वाव्याः ११ गामिनः १७ वाताश्विका १० •रसीमान्तचारिणः ; युः पुरसीमान्तवासिनः 11 A portion of the áruly ready with weapons led by the commander (or the captain of the battalion) should move round the camp area during the night (lest the enemy attempts a surprise attack). 12. To collect information about the movements of the enemy forces trusted and determined (lieutenants) should be sent out on swift running horses, as fast as the wind (vütaszikā), to meet the watchmen of distant boundaries and gather reports from them. सैन्यैकदेश इति। सेन्यैकदेश: वलैकभागः। इत्यपि प्रतीतम् ॥ ११ ॥ परसैन्य प्रचारं चेत्यादि। यातव्यसैन्यप्रचारमवस्कन्दनादिकं सत्त्वाच्या महाशयाः शीघ्रपातिनः शीघ्रगतयः' वाताश्विकाः वातसमानवेगोपलक्षिता अश्वाः तैश्चरन्तीति वाताश्विकाः। विजानोयुर- सीमान्ते पतन्तीति ते ॥१२ । शीघ्रपातयः तोरणाबद्धमाल्येषु यन्त्रवत्सु पताकिषु । द्वारेषु परमां गुप्ति कारयेदातकारिभिः ॥ १३ । निर्गच्छप विशेष्यापि सर्व एवोपलक्षितः । तिष्ठेयुः परदूताध राजशासनगोवराः॥१४ पृथाकोलाहलाद्धास्याद् धुतात् पानाचवारितः। सजोपकरणः "सन्तिष्ठेत् सर्वकार्योन्मुखो जनः ॥१५॥ निर्गच्छत् प्रविशेरचैव १० करणस्तिष्ठेत् 27 सर्वः ·366 कामन्दकीय नीतिसार 13. The main gates (in the four quarters) of the encampment, decorated with garlands and flags, should be equipped with mortar throwing machines (catapults) hidden from view (camouflaged) and manned by trusted soldiers. 14. Strict watch should be kept over all incoming and outgoing persons (to and from the camp area), but envoys from the enemy should however he detained till the matter is brought to the notice of the ruler (i.e., till permission is obtained from the ruler). 15. (Inmates of the camp) are prevented from making unnecessary noises or bursting out in loud laughters, gambling and drinking. On the other hand they should always be ready to discharge their duties and equipped with necessary implements, तोरणाबद्ध त्यादि। कारयेदाप्तकारिभिः भाप्त हितं कर्तुं शीलं येषां ते तैः। स्पष्टमन्यत् ॥१३॥ निर्गच्छेदित्यादि। तिष्ठेयुः परदूताच राजशासनगोचराः राजादेश्यावकाशा' इत्यर्थः । शेषम् प्रतीतम् ॥१४॥ वृथा कोलाहलादित्यादि । वृथाकोलाहलात् निष्कारणकलकलात्, हास्यात् यतात्पानाचवारितः । सज्जोपकरणः सन् विहितशस्त्रावरणस्तिष्कैत् सर्वः स्कन्धावारनिवासी जनोऽवस्कन्दप्रतीकारकायोन्मुख इति ॥१५॥ •राजादेशावकीर्णा • सन्निहितशस्त्रा बहिःखातात् स्वसिज्ञानां मुक्वा सञ्चारमायतम् ।। परसैन्यविनाशार्थ सर्वा भूमि विनाशयेत् ॥ १६ । क्वचित् कण्टकशाखामिः क्वचित् कोलेरयोमुः। भूषयेत्" परितो भूमि प्रच्छवप्रदरैरपि ॥१७॥ । स्वसैन्यानो ० पहिः खातात सैन्यानां १०० सवारमात्मनः १० विषातार्थ .० क्वचिच्छुलेश्योमुखेः 11 दूषयेत् प्रच्छन्नैः प्रदरैरपि । प्रच्छन्नवदरैरपि प्रच्छनप्रदरै 16. Beyond the (surrounding) moat, all lands (i.e., a wide area) should be cleared (of trees and fencings), in order that the attacking enemy forces are (viewed from a distance and). crushed, leaving of course space enough for the movement of own troops, particularly expert swordsmen (svasijñanam). 17. The land outside should be damaged by setting up thorny (poisonous) shrubs at some places and pointed iron-tippec pegs (kiloirayomukhaih) at others or with camouflaged pits and hoes (pracchannaprodaraih) (in order that enemy movements are handicapped).

·कामन्दकीय नीतिसारा 357 । पहिसातादिति। परिवायाः पहिनादेशे स्वसिहानां शोभनसर्गायुषज्ञानां योधपुरुषाणां आयतं विस्तृत सचार प्रचारभूमि मुना विहाय परसैन्यविनाशार्ष भूिमि विनाशयेत् कण्टक- शासादिमिरिति शेषः। शेष प्रतीतम् ॥१६॥ तमेव भूमिविनाशमाह-वचिदित्यादि। क्वचित्कण्टकशाखाभिः क्वविच्छलेः (कीलेवा), सारदात्मयैरयोमुसरनिहितायोमुसार्दूषयेत् परिती भूमि प्रच्छन्ना प्रदरैः। खातैरभिहितलगमें- प्रच्छादितैरिति ॥१७॥ 1° भूमिनिकेशमाह 11 प्रदरैरवस्वातैः । खपातः निशानुपपाषाणस्थाणुषल्मीकनिद्रवः । कारयेत् कारणेधिः सैन्यवायाममन्यहम् ॥ १८ । - निर्दरे 18. (Within the camp area) sufficient land should be cleared of trees, shrubs, stones, mounds, stumps of trees and pits and decently levelled by workers (i.e., sappers and miners) for the daily exercise (drills and parade, sainyavyayama) of the army. स्वसैन्याना सम्पदर्थमाह-निर्वृशेत्यादि । दरो दरणं भूमेः स्फोटः तदरहित, तत्र चतुखसैन्य- व्यायाम" संपामगुणिनं । कारयेत् करणेचित्रेवनप्लवन खनकाकाशस्थलादियुद्धकरणः प्रतिदिन- मिति ॥१८॥ 1"स्फोटकासाररहितं ; कुहरन्मद्रहित 1" तत्र तुखसैन्यव्यायाम प्लावनावनकासन यस्मिन्देशे यथाकामं सैन्यव्यायामभूमयः । परस्य विपरीत" स्मृतो"देशः स उत्तमः ॥ १९ । मात्मनश्च परेषां च तुल्या व्यायामभूमयः। सुमध्यमः" स उदिको देशः शास्वार्थचिन्तयोः ॥२०॥ भरातिसग्यव्यायाम सुपर्याप्तमहीतलः । मात्मनो विपरीत यः स देशोऽधमः स्मृतः ॥२१ । नित्यमुत्तममाकारसेत् तदभावे तु मध्यमम् । अधर्म बन्धनागारं नोपसेवेत सिद्धये ॥२२॥ "तुल्यव्यायाम ताच "श्रुतो ग यत्र मध्यम उदिटो स मध्यमः समुदिष्टः भुवस्तला 19. The land which is favourable for the desired movements and exercises of one's own troops, and the reverse is the position of the enemy, is said to be the best or the most advantageous.

·358 कामन्दकीय नीतिसार 20. The land in which advantages for the movement of troops of one's own and that of the enemy, are identical (tulya), is of the middle order according to political thinkers. 21. The land which is advantageous for the movement of enemy troops and the reverse is the position of one's own, is said to be of the worst type. 22. A vijigisu should always desire for the most advantageous region (for military operations), failing which he may go in for the medium type, but never for the worst type, as that would not be propitious for success. On the other hand, he may be entrapped therein. स्वबलानामनुकूलं देशमभिधातुमाह-यस्मिमित्यादि। सुगममेतत् ।। १६ । पक्षद्वयस्याप्यनुकूलं देशमाह-आत्मनश्चेति। जयपराजयोरभावात्। शेष सुगमम् ॥ २० । स्ववलप्रतिकूल देशमाह-अरातीति। स्पष्टार्थमेतत् ॥ २१ ॥ नित्यमुत्तममित्यादि। उत्तममध्यमौ काक्षेत्, नाधर्म कदाचित् । यतो बन्धनागारसमदेशः बद्धन हि योद्धुं न शक्यत इति ॥ २२ । इति स्कन्धावारनिवेशो नाम पञ्चविंशं प्रकरणम् । । । २६ । निमित्तज्ञान प्रकरणम् । आक्रान्त इव केनापि रोगानीकैरनुदुतः । अकस्मादुद्वद्वषो राजनीहारसंघृत ।। २३ । विधूत" परुषेतिरकस्मात पतजाः । परस्परमवद्रोहोन तथा तूर्यनिस्वनः ॥ २४ । उत्प्रेक्षितभयवासो निर्घातोल्काविभूषितः । उद्धमः" प्रज्वलच्छबो विदक्षिण शिवारुतः ॥२५ । मण्डले काकगृधाणामाकीर्णो रुक्षवासिमिः । मुहुरत्युप्रतादीतः ससिको रक्तवृष्टिभिः ॥२६ । परीतराजनक्षत्रः रैरौत्पातिक है। सूर्यदृष्टकवन्धादिरकस्मान्मूलवाहनः ॥२७॥ नौकरमितः पदुद्वेगो रजोनीहार " विधूतः । विधून विधूम्रपरु पतयजा "तोल्काविदूषितः । तोल्काभिदूषितः तोल्कादिदूषणम " उदमप्रज्वल, उखमत्प्रज्वलच्छस्त्री "मासीनो पक्षवासिनाम् 420 भवझोहो ·कामन्दकीय नीतिसार 359 अकस्मान् "मत्तमाता प्रशुष्य"हानशीकरः। इत्यादिविकृतोपेतः स्कन्धावारोन शस्यते ॥२८॥ र संशुष्यप्रदुष्य . Prakarana 26. Nimittajñāna (Knowledge of signs and portents) 23. (Enumerating the inauspicious portents while encaniping it is stated thus). Sulden break uut of epidemic diseases (among men and animals), worries and apprehensions without any reasons therefor, fall of snow or hailstones covering the grounci, 24. when stormy winds prevail and the sky is uve.cast with dust storms, where the royal flagstaff (dhraja) breaks lown suddenly (by the storin), when mutual dissensions are rampant (among the inmates of the camp) and when trumpets are not sounde (regularly clue to the prevailing confusion among the staft), 25. when people suffer from unnecessary fright and alarm, or are hit by thundler and fall of meteors, where weapons blaze forth (prajvalaschastra) as soon as Irawn out and emit smoke and where jackals howl from the left sitle (ridaksina siviruta), an cvil portent, 26. when the capital (or encampment) is infestel by crows and vultures and such other unlucky birds, where sullenly heat waves break out and the ground is crenched by shower of bloud (from the firmament), 27. when (it is found by astrological calculation that) the royal star (rijanaksatra, as set in the king's horoscope) is influencerl by evil and harmful planets, and spectres of headless trunk (kubandha) and other signs of evil portent appear in the orb of the sun, and suddenly the Craught and riding animals are clumbfounded, 28. when rutting elephants all on a sudden stop emitting ichur and get dried up, and such other evil omens affect the encampinent, it is considered unworthy (for its avowed purpose). स्कन्धावारस्य दुनिमित्तमभिधातुमाह-आक्रान्त इवेत्यादि । आक्रान्त इति स्कन्धावारो द्विपदचतुष्पदस्वरुपः केनाप्यदृश्यमानेनाकान्तोऽवष्टब्ध इव यदा विभाव्यते तदा दुनिमित्तम्, तथा रोगानीकैयाधिसैन्येर्जरादिभिरभिद्र तः, कृतोपद्रवः । अकस्मादिति कारणं विनैव भवेदुद्वेगो जायमान- चित्तपरितापः। रजोभिनीहारेण धूमिकया वृतः संवृतः पिहितः ॥२३ । वित इत्यादि। विधूतः परुषैतिजदूतः प्रचण्डैर्मरुद्भिः। अकस्माच पतध्वजः पतद्राजवजः (पतद्रजा इति पाठे पतन्ति रजांसि यस्मिन् स तथा।) परस्परभवद्रोह इति स्ववर्ग एव भवद्धिसः न तथा तूर्यनिस्वन इति विस्वरतूर्यध्वनिः ॥ २४ । .

·860 कामन्दकीय नीतिसार उत्प्रेक्षितभयलास इति। स्वोत्प्रेक्षयेक क्लिक भयकारणं भय त्रासब पत्र भवति । निर्घातोल्कामिषितः इति निर्वातेनाकस्मादुमत महानादेन उल्कामिक्षाभिमुसेन दूषितः। उमः प्रज्वलच्छास्त्र इति। धूमो निर्गच्छन् प्रज्वलन्ति शस्त्राणि यस्मिन् । विदक्षिणशिवारुतः ॥२५ । मण्डलैरित्यादि। रकवृष्टिमिराकाशात्पतिताभिः। शेषं सुगमम् ॥ २३ । परीतेत्यादि। परीतमाकान्तं स्कन्धावारस्य यो राजा तस्य जन्मनक्षत्रं करैरौत्पातिकैरति- चमूघातकैर्ग्रह राहुकेत्वादिभिः । सूर्यमण्डले दृष्टान्यनेककबन्धादीनि यत्र । अकस्मान्मूलवाहनः ॥२७॥ अकस्मान्मत्तमाता इति। अकस्मादेव प्रशुष्यन् दानशीकर इत्यादि विकृतोपेतो दुनिमित्त्युक्तः स्कन्धावारो न शस्यते पराजयफलकालोऽभ्युदित इति ॥ २८ ॥ प्रहष्ट नरनारीक प्रशस्तस्वनदुन्दुभिः । गम्भीरहेषितहयः शस्वहितकुजर" ॥२६ । पुण्याहब्रह्मघोषात्यो नृत्यगीतसमस्वनः । निर्धातिको महोत्साह" भाकाक्षितजयोदयः ॥३०॥ निरजस्कोऽतिवृष्टश्च प्रावक्षिण्यस्थितप्रहः । दिव्यान्तरीक्षेरुतपातः पार्थिवेधाप्यदूषित ॥३१॥ प्रशस्तकुजविहगः प्रदक्षिणशिवारुतः। नीवैः प्रवृत्तानुलोममारुतस्तुतमङ्गलः ॥ ३२ । हष्टपुष्टबल साधुः सुगन्धिज्वलितानलः । अमद्यमाद्यन्मात मासाराभ्युदयान्वितः ॥३३॥ इत्यादि लक्षणोपेतः स्कन्धावारः प्रशल्यते । शस्ते तस्मिन् द्विषो भङ्गो योऽशस्ते विपर्ययः ॥ ३४ । .. 40 समाकुल: * Omitted in the B.I. text. +70 पूरितद्विपqहितः पूजितद्विप हितः +4 निरीतिको ० तिकः सदोत्साह ०विरजस्कोऽभिवृष्टय पार्थिवेध विवजितः " मारुतः स्तुतमाल: "अमन्दमत्तमाता भोऽशस्ते झयो 29. (Auspicious signs are indicated as under). The encampment where men and women are happy and contented and the air is filled with sounds of drums, deep neighing of horses and full throated roaring of war elephants, 30. where recital of Vedic hymns and utterance of Punydha (an auspicious day) are heard along with merry sounds of dances and songs ·कामन्दकीय नीतिसार 861 (music), and where prevails an air of undisturbed festivity on the prospect of desired success, 31. where the land is free from dust due to favourable rain, and well-disposed planets shower bounties, where the situation is free from disturbances from celestial, firmamental or terrestrial quarters, 32. where there are plenty of chirping of auspicious birds and movements of jackals on the right side (which is auspicious), and where the wind blows softly and from a favourable direction carrying recitals of auspicious songs, 33. where the forces are healthy, cheerful and honest, where incenses are burnt on blazing fires, where rutting elephants need no intoxicating drinks, and where friendly allies are also prosperous. 34. The encampment, where these (auspicious) signs prevail, is indeed commendable. With these in one's own camp, he may hope to break the bone of the enemy (i.e., defeat him), but without these the reverse will be the result (i.e., the vijigīşu may have to court defeat). इदानीं शुभनिमित्तोदयात् शुभस्कन्धावारः शुभंयुद्धाय कालं सूचयतीति दर्शयबाह-प्राष्टेत्यादि । प्रहृष्टनरनारीक: प्रफुलचित्ताः नरा नार्यश्च यत्र स तथाभूतः। प्रशस्तस्वनदुन्दुभिः श्रवणमधुरवनयः दुन्दुभयः भैर्यः ; गम्भीरहेषित हयः गम्भीरं शब्दायमानाः हयाः अश्वाः, प्रशस्त्र (प्रशस्त) हित कुहरः श्रुतिसुखकरध्वनकः कुहराः गजाः (पूजितद्विप हितः इति पाठे पूजितमतिप्रशस्तमुत्कृष्ट वृहित- मिष्ट द्विपकूजितं) यत्र ॥ २६ । पुण्याहेत्यादि। सर्व प्रतीतम् ॥३०। निरजस्क इति। अतिवृष्टः (अभिकृष्ट ) अनुकूलपृष्टियुक्तः। अतएव निरजस्क धूलिहितः । प्रादक्षिण्यस्थितप्रहः अनुकूलतया स्थिताः स्कन्धावाराधिपतेर्ग्रहा यत्र स तथाभूतः। दिव्यैः आन्तरीक्षः पार्थिवेश्च अदूषित (विवजितः) अनाकान्तः ॥ ३१ । प्रशस्तकुजद्विहग इति। सुगमम् ॥ ३२ ॥ दृष्टपुष्टबल इति। भासारः शुभा वृष्टिस्तेन यः सूचितोऽभ्युदयः तदन्वित इति ॥ ३३ । इत्यादौति। इतिलक्षणोपेतः स्कन्धावारः प्रशस्यते विजयाय भवतीति। शस्ते तस्मिन स्कन्धावारे द्विषो यातव्यस्य भाः। अशस्ते तद्विपर्ययम् इति ॥ ३४ । निमित्तान्येव शंसन्ति शुभाशुभ फलोदयम् । तस्मादेतानि शारो.राजा समुपलक्षयेत् ॥ ३५ ॥ (सिद्धासिद्धी निमितानि यतः शंसन्ति कर्मणाम् । विचादात्महिवाकाक्षी तस्मादेतानि तत्वतः ॥) M "सिखासिख साध्यसिद्ध *.a variant of v. 35 ·362 कामन्दकीय नीतिसारः प्रास्तेन निमितेन विशुद्धनान्तरात्मना । व्यकमारभ्यमाणं हि सिद्धि याति समीहितम् ॥ ३६ । सहायसम्पद विहान" सत्वं देवानुकलता। उद्योगी व्यवसायच यस्यै ते तस्य सिखयः ॥ ३७॥ .7 प्रज्ञानं ० उद्योगोऽध्यवसायव 35. Success or failure of all ventures depend on ominous signs (i.e., as they are auspicious or inauspicious). Hence these are carefully observed and interpreted by a learned ruler desirous of his own welfare. 36. With favourable omens when a king undertakes any action exerting himself along with his trusted retinue he is sure to achieve success in his enterprise. 37. The vijigişu, who possesses (the support of) allies, wealth, right judgement (in deciding upon actions), firmness, divine favour, energy and perseverance, is sure to gain success. निमित्तानीत्यादि। विजिगीषुरेतानि यस्मानिमित्तान्येव शंसन्ति शुभाशुभफलोदय तस्मादेतानि शास्त्रहो राजा समुपलक्षयेत् ॥ ३५ । प्रशस्तेनेत्यादि। इति प्रतीतम् ॥३६ । पवा सममाः सिखयो भवन्ति तपाहः-सहायसम्पदित्यादि। यैः सहायः कार्यसिद्धिर्भवति, तेवामा सम्पत्तिः। विज्ञानं तस्मिन्नेव काले प्रकृष्टयानम्। सत्त्वं, देवानुकूलता सा च समीहित- सम्पत्यानमीयते। उद्योगी मनस्युत्साहः। अध्यवसायब कार्यकरणानां च प्रत्युन्दनादिक्रिया' यस्य विजिगावोगुणाः सम्पयन्ते तस्य सिस्य इति ॥ ३ ॥ "समये लक्षयेत् "प्रस्कन्दनादिकिया 1" येषामाशु तन्मूलत्वात् प्रजानां तु राजा स्कन्ध इति स्मृतः । भावारोऽमात्यवण्डाविर्ष तिरावार उच्यते ॥३८ । भूतानां भूतिनिष्पसेरावारेण महीयसा। मावृतस्तु" यतः स्कन्धः स्कन्धाधारस्ततः स्मृतः ॥ ३६ । (मतोमाचरितः स्कन्धः स्कन्धावार इति स्मृतः।) उदाता वृति यत भावारितः स्कन्धः 38. Considering the subjects to be the root (of the tree) of prosperity, the king is its skandha (the trunk-joints from which branches spread out) and the ministers, military power (danda) and other elements are dvdras or protective shade (overspread branches and leaves) to provide safety and security to the subjects by covering them.

·कामन्दकीय नौतिसार 369 . 39. When for all round prosperity of the state the king with his retinue (skandha) is brought under the protective shade or covering of the āváras, it is known as Skandhavára. स्कन्धावारशब्दं व्याख्यातुमाह-तन्मूलत्वादिति। तन्मूलत्वात् राजा यत्र मूल कारण या यासां, राज्ञा रक्षिताः प्रजा जीवन्तीति प्रजानां मूल तस्माद् राजा स्कन्धो वृक्षशाखसमूहस्येव राजा स्कन्ध इति स्मृतः। आवरणमावारोऽमात्यदण्डादिश्चतुराबलम्। आवारो तिरुच्यते। कष्टक- शाखादिकृता रक्षणीयस्येवेति ।। ३८ । एतदेव सष्टयभाह-भूतानामित्यादि । भूतानां भूतिः सम्भूतिः सम्पत्ति तनिष्पत्ते "रावारेणा- मात्यादिप्रकृतिसमूहनावारितः परिवृतः स्कन्धो राजा कारणं भवतीति वाक्यशेषः। अतः कारणात् स्कन्धावारः सपरिवारो राजा स्मृत इति ।। ३६ । 1"निष्पत्तेर्वा रोगमोक्षादिप्रकृतिनिष्पन मोक्षादिप्रकृति ; निष्पत्तेवरिण मोक्षादिप्रकृति समवस्कन्दवासाम्बु वीवधासार निग्रहाः। एते प्रयततो रक्ष्याः स्कन्धावारस्य मृत्यवः॥४०॥ इति प्रयत्तेन निवेशयेवल शुभाशुभ वास्य तदोपलक्षयेत् । परस्य चैतभिपुना विलोकयेत् समारभेताशुभ हीनदर्शने ॥४१॥ इति निमित्वज्ञान नाम पदविश प्रकरणम् । इति कामन्दकीये नीतिसारे स्कन्धावारससिवेयो निमित्तज्ञानन्ध ससक्यः सर्गः॥ (मुदित पुस्तकानुसारेण इति योदशः सर्गः)। घासाम्बु ०७ इति प्रयमतो; इत्युकयनन चास्य ० तथोपलक्षयेत् 40. Destruction (by death, disease or defection) of the armed forces, of fodder (for war animals), of water supply and of routes of communication with friendly powers is as dangerous as death (or total ruin) of an encampment. Hence these have to be carefully protected and made secure. 41. The army should be carefully encamped in this way (on lines indicated) and their condition (good or bad, advantageous or disadvantageous) duly watched. Similar careful observation of the enemy's position should also be made and action should be undertaken only when situation is absolutely free from inauspicious portents. स्कन्धावारविनाशकारणप्रतीकारार्थमाह-समवस्कन्देत्यादि । समवस्कन्दः सौप्तिकादिः - बलवनिपातः,"एको मृत्युः। घासो हत्यवायाहारः। भन्नु पानीयम् । वीवधासारो तव्याली। 68 ·364 कामन्दकीय नीतिसार तेषां च निग्रहो निरोधः प्रत्येकं स्कन्धावारस्य मृत्यवो यतोऽमपानादिभिविना प्राणिनो न जीवन्ति, अत एते प्रयक्ती रक्ष्याः प्रतीकाद्वारेण निवारणीयाः। अरक्षिताच स्कन्धावारस्य मृत्यवो भवन्ति ॥४०। उपसंहरमाह--इतीति । इत्युफेन प्रकारेण निवेशयदलं मौलादिकं शुभाशुभं चास्य तदोपलक्षयेत् निवेशकाले। परस्य चेतत् शुभाशुभं निपुणं विलोकयेत् । समारभेत संग्रामम्। अशुभहीनदर्शने तु न किचिदारब्धव्यमिति ॥४१॥ शुद्धबलवनिपातं ; बलनिपात, बलभानिपात इति निमिच्छान नाम पदविकं प्रकरणम् । इति कामन्दकीय नीतिसारटोकायामुपाध्यायनिरपेक्षायां स्कन्धावारनिवेशननिमिच्ज्ञांनो माम ससदमः सर्गः ·महादयः सः (मुद्रितपुस्तकानुसारेण सप्तदशःसर्गःप्रारम्भः।) २७। उपायविकल्पप्रकरणम्। महाप्रशान सम्पन्नः सत्त्वदेवोपवृहितः'। उद्योगाध्यवसायाभ्यामुपायानिक्षिपेत् परे ॥१॥ 'सहायरुपवहितः Sarga XVIII Prakarana 27. Upāyavikal pa (Varieties of expedients) 1. A vijigists, endowed with intensive wisdom, possessing favourable fortune and firmness of disposition (or armed with the support of strong allies) should with energy and perseverance apply relevant expedients against the enemy. वैरिपुराभ्याशे स्कन्धावारनिवेशं कृत्वा सहसा न युध्येत कि तूपायप्रयोगपूर्वकं मन्त्रयुद्धारम्भः कर्तव्य इति दर्शयमाह-महाप्रज्ञानेति। महाप्रज्ञान गुणाष्टकयुक्का प्रहा, शुश्रूषाश्रवणग्रहणधारण- विज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिवेशाः प्रहागुणा इति वचनेन, तया सम्पनः । सत्त्वदेवे कृतलक्षणे। ताभ्यामुप- बृहितः कृततदर्थ: । उद्योगाध्यवसायाभ्यामुक्तस्वरूपाभ्यामुपायकारणभूताभ्यामुपायान् सामदान- भेदादीन् निक्षिपेत् प्रयुजवात् परे यातव्य इति ॥१॥ 1कृत इत्यर्थः चतुरङ्गबल' मुल्वा कोशो मन्बन्ध युध्यते । तत्साधुमन्बो मन्त्रेण कोशेन व जयेदरीन् ॥२॥ . • दानादीन् चतुरज पल 'युज्यते 2. Avoiding the use of the army in its full four complements (caturanga balam), it is better to fight with the expedients of treasury and wise counsel (koso-mantrasca, i.e., by sāma and dana). Hence it would be wise to conquer (or win over) the enemy by duly deliberated expedients of sima or conciliation and dāna (kosa) or gifts (or bribes). कस्मात् प्रकाशयुद्ध मुच्या उपायप्रक्षेपोऽभिधीयत इति चेदाह-चतुरखपलमिति। यस्मात् कोशो मन्त्रय युष्येते। चतुरायल युध्यते । कोशः कथं युध्यते इति चेत् कोशदानेनात्मसात्- पता बलव्यतिरिकाबरपुरुषा युध्यन्ते " इति भावः। तथा मन्त्रोऽपि, मन्त्री मन्त्रिभिः सह निणीता प्रकाराद्युमुफ्षा युज्यते युज्यते • युज्यन्ते

·BA8
यथा चोक
कामन्दकीय नीतिसारः
बुद्धिः पराति(मि) सन्धानलक्षणा। स मन्त्रः शस्त्ररसादिप्रयोगः शन् विनाशयति ।
"एकं हन्यान वा हन्यादिधुर्मुको धनुष्मता। प्राहेन तु मतिः क्षिप्ता हन्याद् गर्भगतानपि।" अपि
व-"विषाणदंष्ट्रानखकोटि पाणिमिद्विषत्सु दण्ड पशवोऽपि युजते। अयं विशेषः प्रतिबुद्धचेतसा'
धनूष्यनारोप्य जयन्ति विद्विषः ॥" इति ॥२॥
प्रतियुद्ध चेतसा
साम दानश्च दण्ड भेदश्चेति चतुष्टयम्"।
मायोपेक्षेन्द्रजाल व सतोपायाः प्रकीर्तिताः॥३॥
5
॥ चतुर्विधः
.
•भेदय दण्डश्चेति
3. Conciliation, gifts, (sowing) dissension, use of military power,
display of deceitful tactics (maya), neglect (upeksd or diplomatic indiffe-
rence) and conjuring tricks (indrajola), are known to be the seven
expedients.
उपायानभिधातुमाह-सामेति । इति प्रतीतम् ॥३॥
परस्परोपकाराणां कीर्तनं गुणकर्मसु ।
"सम्बन्धस्य समाख्यानमायत्याः सम्प्रकाशनम् ॥४॥
वाचा पेशलया साधु तवाहमिति चार्पणम् ।
इति सामप्रयोग: साम पञ्चविधं स्मृतम् ॥५।
प्रणिपातस्तु सर्वेषां सत्कर्मगुण
कीर्तनं गुणकीर्तनम् । दर्शनं गुणकीर्तनम्
प्राकसम्बन्ध समाख्यानम् पूर्वसम्बन्धकथनम्
मायते ;मायतच सम्प्रदर्शनम् । स्वसम्बन्ध प्रकल्पनम्
•प्रभेदो
4-5. Sama (conciliatory measures) is of five kinds according to
experts in the application of conciliation, viz., (i) rendering mutual benefit,
(ii) extolling of merits, (iii) establishment of family relationship (marriage
ties), (iv) mutual disclosure of plans and their expected results (which
may be shared between them), and (v) expression of sweet and agree-
able words as well as offering mutual service.
सामसरूममात्यातुमाह-परस्पर इति। परसोपकाराणामिति भवनिरस्माकमस्मामिव
भक्तामिति दर्शनं तदा साम। गुणकीर्तनमिति शमविद्याक्तिचरित्रादिगुणानां कीर्तन सापन
बितीय साम। पूर्वसम्बन्धापनमिति पूर्वेषां सम्बन्धा मौन मौल-स्लोचादयस्तेषां कपनं सापन
तृतीय साम। गायल्या सम्प्रकाशनं बायतिः उत्तरफ तस्याः प्रकटनमिति। स्वसम्बन्धप्रकल्पनामिति
पाटे भत्मा पिता तब माता भवतीति चतुर्व साम॥४॥
पाचेति। इति सम्॥५॥

·367 कामन्दकीय नीतिसार 1"यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः । प्रतिदान तथा तस्य गृहीतल्यानुमोदनम् ॥६॥ द्रव्यादानमपूर्व व स्वयं प्राहप्रवर्तनम् । देयस्य प्रतिमोक्षध दान पञ्चविध स्मृतम् ॥ ७॥ 10 सम्प्राप्तो यो धनो स्थानुवर्तनम् 12 द्रव्यदान 6-7. Dana (gifts) is also of five kinds, viz., (i) gifts of acquired wealth (cash or kind) of superior, middling or inferior types (i.e., richly valued, of medium value and ordinary commodities) or similar gifts in return of what had been obtained, (pratidana) (ii) confirmation or acquicscence of taking away of wealth (or commodities) (without prior sanction), (iii) gift of some wonderful objects (gems, jewels etc), (iv) acceptance of gifts and (v) remission of dues (pratimokşa). दानमपि पञ्चविधमभिधातुमाह-य हति। यः सम्प्राप्तधनोत्सर्गखत् प्रतिदानमुच्यते। स सम्प्राप्तो यथा भवत्युत्तमोऽधमो मध्यमो वा संख्यातः सारतो वा तथा सम्प्राप्तधनोत्सर्गः। सम्प्राप्तिषु यथाकथचिदपि भवतु, प्रतिदानं तथैवात्राविनष्टस्य यत्तद् अयमेको दानभेदः स्वत्वादुत्तीर्णमपि दीयत इति । गृहीतस्यानुपर्तनमिति स्वयमेवादत्तादानतया' गृहीतमपि कार्यवशात् यदनुवर्तते, साधुकृतं यत् स्वयमेवेदं गृहीतम् । मया पूर्वमेव सहल्पितमित्येवंविधनानुवर्तनेन युक्तमिति द्वितीयो दानभेदः ।। द्रव्येति। द्रव्यदानमपूर्वमिति यदभिनवं दीयते तत्तृतीयम्। तथा स्वयंपाहप्रवर्तनं परविषयादौ यत् त्वया गृहीतं तत् तवान्विष्यते मयेति चतुर्यम् । देयस्यैव प्रतिवर्ष दातव्यस्य प्रतिमोक्षस्तदपि दान- मेवेत्येवं दानं पचविषं स्मृतम् ॥७॥ •पिनष्टस्य दत्तदानतया 'ततुप्रधुना नवानियत मोहरागापनयनं सर्पोत्पादन तथा। सन्तर्जन व भेद वस्तु विविधः स्मृतः॥ ८॥ 8. Bheda (creation of dissension in the enemy camp), according to experts, is of three varieties, viz., generating loss of fellow feeling and affection (by sowing feelings of mutual distrust), fomenting mutual rivalries and clashes (saringhorsa), and causing worry and fear (sontar. janam, so that hesitation prevents taking any action). भेदमभिधातुमाह-लेहेति। स्नेहा सदर्यका प्रीतिः। रागो 'गुणग्रहणप्रभवोऽनुरागः । तयोरपनयनम् । सापौवादनं तयेति सिम्यकर्मसु बदि सार्वः सर्षा उदषाव्यते तस्यापि मेदो भवति । सन्तननं च तथवा यवनेन सहकार्यो भवसि महद् भव ते भविष्यतीति। एवं भेदाभेदस्तु शिवित इति ॥८॥ ० भवति यन्मेक्ते भविष्यतीति • गुण्प्रभवो ·368 कामन्दकाय नातिसारः -- . बधोऽर्यग्रहण चैव परिशस्तथैव च । इति दण्डविधानदण्डोऽपि विविधः स्मृतः ॥ ६ । प्रकाशधाप्रकाशच पूविविध इज्यते। प्रकाशदण्डान् कुर्वात लोकप्रिष्टस्तथा रिपून ॥१०॥ 120 हरणव विभाग, विज्ञानबर्दण्डस्तु 10 पूर्व दण्डो वधो 120 उच्यते 1३० दण्डं कुर्वीत लोकद्विष्टे तथा रिपो 9. Danda (punishment or the use of coercive power) is also of three varieties according to experts in the law of punishment, viz., capital punishment, money fines or usurpation of wealth, and imposition of rigorous punishments causing bodily and mental sufferings (pariklesa, imprisonment, torture and banishment etc). 10. Execution or capital punishment is of two varieties, viz., openly and by secret method. Open method (prakāsodaņda) may be applied against one who has fallen from grace of the public (lokadviştan) and also against an enemy. दण्डमभिधातुमाह-वध हति। वो विनाश एकाजस्याशेषारस्य वा। अर्थहरणं अर्थोऽपि बहिवराः प्राणावदरणमपि दमनक्रियेव । परिक्लेशस्तथैव च, कर्मणा यातनादिना व्यायामप्रसारादि-11 सम्पादनस्पो वा। इत्येवं दण्डविधानसर्दण्डोऽपि त्रिविध इति ॥ ६ ॥ पदण्डमपि विविध प्रतिपादयनाह-प्रकाश इति । प्रकाशः सकलजनविदितः। अप्रकाशः केनाप्यविदितः। तत्र प्रकाशदण्डान् कुर्वीत लोकविद्विष्टान् चौरपारदारिकादीन् तथा रिपून् भूम्पनन्तरादीनिति ॥१०॥ 11 व्यायामादि सम्पादन "मपि दमनक्रियेव परिक्लेशस्तद्विविध लोकंद्विष्टान् "यहिजेतेह लोको ये चैव नृपवल्लभाः। बाधन्ते व्यधिकं ये व तेप्पांशुः प्रवर्तते ॥ ११ ॥ विषेणोपनिषयोगः शरवेणोद्वर्तनेन वा। तथोपांशु नयेदण्ड यथाऽन्यो न विभावयेत् ॥ १२ । "उद्वेज्यते हलोको येये स्युनूप, उद्वेज्यते च लोको यै च स्युनप "वाधन्तेऽभ्यधिका ये तु 14 प्रशस्यते 11. Against those persons who cause loss of lives and have become source of anxiety to the common people, even if they are king's favourites or relations, and such powerful men who cause obstruction to the growth of prosperity (of the state), secret methods of assassination (updigse danda) should be adopted. 1 ·कामन्दकीय नीतिसार 869 . 12. Upangsu danda may be applied by poisoning, by mystic rituals, by assassination (through secret agents) and by other contrivances, but in such a way as others may not know them (i.e., as the identity is not discovered). अप्रकाशदण्डो येषु प्रयोज्यस्तानभिधातुमाह-वैरिति। यहतैलोक उद्वेग याति नहलोभादिति, ये च नृपवल्लभा भूला पाषन्तेऽभ्यधिकम् । प्रजा इति शेषः। हि ये वा, तेषु उपाशुः गुप्तवधः स्मृती नान्येष्वपि प्रशस्यते। उपांशु शब्दस्य च व्युत्पत्तिः–'अ' व्याप्ती पठितः। उप समीपे व्याप्तिर्यस्य तदेकदेशवतित्वात उपांशु, न प्रकटमिति ॥११॥ उपांशुवधस्वरूपमभिधातुमाह-विषेणेति । विषेण कृत्रिमेणाकृत्रिमेण वा। उपनिषद्योगः अभिचारणधूमांशुदूषणादिमिः । शस्त्रेण गूडप्रयुक्तेन । उद्वर्तनेन वा स्पर्शवियुक्तेन वा। तथोपांशुदण्डं नयेत् प्रयुज्यात् यथा अन्यो न विभावयेत् ॥१२॥ पांशु द्रवणादिभिः ब्राह्मणे जातिमावेऽपि धार्मिके चान्त्यजेऽपि हि । धर्मोचिनीषया विद्वान् न बधं दण्डमादिशेत् ॥ १३ ॥ 10 धीमान् वा 13. Capital punishment should not be inflicted on Brāhmaṇas and men of religious disposition as well as on the low caste people (antyaja) by an intelligent ruler desirous of religious (spiritual) merit. यस दण्डो न प्रयोज्यस्वदाह-ब्राह्मण इति। धर्मोमिनीषया धर्ममुमति नेतुमिच्छया धीमान् न वधं दण्डमादिशेद्राजेति ॥१३ । 10 परधर्मानिनीषया उपेक्षया वा हन्तव्या येषूपांशुः प्रशस्यते"। उपेक्षां चापि निपुणः प्रत्यक्ष परिवर्जयेत् ॥ १४ । 17 प्रवर्तते 14. Apparent neglect (U pekṣā) should be shown against the offender on whom upangśu dando (secret punishment) is to be applied. But the show of neglect should be perfect (nipunah) so that it (the ulterior motive) is not disclosed. उपांशुप्रकारमभिधातुमाह-उपेक्षयेति। भन्यहन्यमाना अनुप्रात्या इत्यर्थः। प्रत्यक्षोपेक्षया तुशानीयः स्यादित्यर्थः ॥१४॥ प्रवियविष" वेवासि हटा साधु पिवधिय । वभिवामृतं साम प्रयुजीत प्रियं षवः ॥१५॥ 10प्रलिम्पचिव ·370 कामन्दकीय नीतिसारः वागनुगजननी सामेति परिकीर्यते। सामाख्य"सूनृतं सत्य प्रियं स्तोत्र व कीर्यते ॥ १६ ॥ मात्मनो विषयमिव कुर्वन् दद्यात् समीहितम् । जलवत् पर्वताञ्छवून भिन्द्यान्नुपलक्षितः॥१७॥ "साऽख्याने सुवृते सान्त्वे प्रिये स्तोत्रे च ; सामाख्यासूनृतं सान्त्वं कौतितम् १०विक्रयमिव 15. A wise ruler should (at first), after proper review of the situation, apply conciliation (sāma) to the enemy with sweet and agreeable words so as to reach the core of his heart as if through the drink of flowing nectar. 16. Words that relieve worries (i.e., agreeable words), anudvegajanant) are known to be (the first principle of) conciliation. Statements of mutual benefit, truthful words (assurances of cooperation), sweet and eulogistic remarks, are also forms of conciliation. 17. (As a measure of conciliation), services should be offered as if one has sold himself to the enemy wkrayamivu). But the aim should be to create rift in the ranks of the enemy without being identified, (anupalakṣita) just like drops of water penetrating rocks imperceptibly. उपायाः प्रयोगकाले संस्कृत्य प्रयोकव्या इत्येतदर्शयबाह-प्रविशनिति। प्रविशनिव चेतासि प्रकृतत्वात् अमृतस्राविणा साना चन्दनाधिकस्पर्शेनेति द्रष्टव्यम् । दृष्ट्या साधु पिवभिव सामप्रयोगाईनयनेन । इयं च दृष्टिः बिग्घाख्या षट्त्रिंशद्धष्टिमध्ये कृतलक्षणा । तद्यथा-"व्याकोशा स्नेहमधुरा स्मितसारा-16 भिलाषिणी। सानन्दात्रुकृता" दृष्टिः निग्धेय रतिभाविता" ॥" इति। सजिवामृतं साम प्रयुजीत। तस्य च स्वरूपं किमित्याह-प्रियमिष्टं वचः सामेत्युच्यते ॥१५॥ तच साम विशिष्टगुणयोगात् पुनः त्रिविधमिति दर्शयवाह-वागिति। सैव सामाख्या वाक् मुनृत, सान्त्वं यथाक्रमं प्रिये स्तोत्रे च कीर्त्यते। सामेव यदा प्रियं भवति तत् सूनृतमुच्यते। यदा स्तोत्रं तदा सान्त्वमिति ॥ १६ ॥ भारमनो विषय (विक्रय ) मिवेति। सष्टमेतत् ॥१७॥ सानन्दस्ता भावना 16स्मिततारा दण्डपाणिरिवाषो दण्ड दख्येषु पातयेत् । प्रत्यक्षामपि" वोपेशामप्रत्यक्षामिवाचरेत् ॥ १११ * सामार्थसिद्धये विद्वान् यतेत यतमानसः । सामसिसिन्ति सर्वतय विपश्चितः ॥ १२. ॥ सर्वतस्त प्रत्यक्षमपि...प्रत्यक्षमिव * Omitted in the B. I. text, ·कामन्दकीय नीतिसार 971 17/1. Punishments should be inflicted in deserving cases as unbiassedly as the Lord of Death (the weilder of danda). Even where punishment is meted out openly it should be done with indifference as if unnoticed. 17/2. A wise ruler always gains his ends by firmly adhering to the expedient of sdma or conciliation. fior purposes of success sāmo (of the four upayas or expedients) is always commended by the wise. दण्डपाणिरिवेति ॥ ११ साम्रार्थसिद्धय इति ॥ १७२ क्षीराब्धिः मथितः साना फलायामरदानवैः। निजतिरे धार्तराष्ट्रान सामप्रोषिणोऽचिरात् ॥१८॥ 2.क्षीरोदो 28 । धार्तराष्ट्राः 18. It is by the policy of conciliation that the Gods and the Demons succeeded in churning the ocean, whereas the sons of Dhịtarāşțra, averse to conciliation, met with their doom (at the hands of the Pandavas) in no time. अव दृष्टान्तमभिधातुमाह--क्षीराब्धीति (क्षीरोद इत्यादि)। दुग्धोदधिरमरदानवैः साना प्रियवचनैः स्तोत्रपुरस्मरं प्रसाद्य पश्चान्मथितं फलार्थम् । अमृतादिरत्र फलं तदर्थमिति। निजग्निरे धार्तराष्ट्राः कौरवाः सामप्रवेषिण इति। निजनिर इति विनाशमुपगता अचिरादेव ॥ १८ ॥ दारुणं विग्रहं विद्वान् दानेन प्रशमं नयेत् । इन्द्रोपचारे शुक्रस्य दानेन सममीयिवान् ॥ १६ । अपराधेन दुहितुः कुपिते भृगुनन्दने । वृषपर्वाप्रदानेन दानवेन्द्रोऽभवत् सुखी ॥२०॥ उपगम्यापि दातव्यं बलिने शान्तिमिच्छता। समूल एव गान्धार्या अप्रयच्छन् गतः क्षयम् ॥२१ । "शममीयिवान् । शममेयिवान् कुद्धच। 88 च दानेन १० उपच्छन्द्यापि 7 समूलमेव गान्धारिरप्रयच्छन् * 19. A wise ruler should remedy even a great calamity by means of dana (gifts and/or bribery). Indra, the Lord of the Gods mitigated the imminent suffering (of the Gods) at the hands of Sukra, (the preceptor of the Demons) by gift.

·379 कामन्दकीय नीतिसारः 20. When for the fault of the daughter (i.e., Sarmistha) of Vrsaparvan, the Demon king, who insulted Devayani, Sukra's daughter, the son of Bhrgu (Sukra, the preceptor of the Demons), was infuriated, and the Demon king pacified him by the gift of his daughter. 21. A ruler, desirous of peace, should offer gifts, in conformity with rules therefor, to the more powerful rival. The sons of Gāndhāri (i.e., Duryodhana and others) by refusing the glft (of five villages only to the Pāndavas) met with their ruin. दारुणमिति। दारुणमप्रतिविधेयं विग्रह विरोधं विद्वान् विजिगीषुः दानेन प्रशमं नयेत् । इन्द्रोऽपचारे शुक्रस्य-इन्द्रो देवराजः शुक्रस्यापचारे देवानामुपद्रवलक्षणे धीरैरौत्पातिकैरोप- निषदिकारणोचाटनविद्वेषणादिभिस्तथा मृतदैत्यसजीवनादिभिश्च कृतमहापकारे सति शुक्रस्य शिष्यकच- हस्तेन मृतसञ्जीवनविद्यादानं तेन करणभूतेन शममुपशममेयिवान् आगत इति दानमाहात्म्यम् ॥ १९ ॥ तथा अपराधेनेति। अपराधेन दुःखेन । दुहितुर्दानवेन्द्रस्य वृषपर्वणः सुतायाः शमिष्ठाभिधानायाः कुपिते च भृगुनन्दने, वृषपर्वा दानवेन्द्रः प्रदानेन स्वदुहितुरेवाभवत्सुखी। तयथा-दानवानामिन्द्रः स्वामी वृषपर्वाभिधानः, तत्सुता शमिष्ठा, शुककन्या देवयानी, तयोः कलहे शमिष्टया देवयानी कोपात् कूपे पातितेति श्रुत्वा शुक्रण मन्त्रित्वं परित्यक्तमिति स्वसुतां शमिष्टां सहस्रकर्मिकायुक्तां देवयान्य दासी दत्वा अनुनय प्राहित इति ॥२०॥ उपगम्येति। उपगम्य छन्दानुवर्तनमनेकप्रकारमपि कृत्वा दातव्यं वलिने शफित्रयसम्पनाय शान्तिमिच्छता आत्मनोभ्युदयमिच्छता। समूल एव सकलसहित एव दुर्योधनो गान्धार्योऽपत्यम् अप्रयच्छन् पश्चापि प्रामान क्षयं गतः। तस्मादानादात्मा रक्षणीय इति भावः ॥२१॥ किञ्चित् प्रयच्छन् भूयल्या तृष्णया परिलोमयन् । भिन्याच्चतुर्विधान मेवान् प्रविश्योभयवेतनः ॥२२॥ १० विप्रलोभयन् ; तृष्णयातिप्रलोभयन् १०भेवान् 22. The four types of alienable people (bhedyan), excited, avaricious, suffering from fear, and formerly insulted (as enumerated in the two following ślokas) should be won over and alienated by small gifts, and alluring them for more in future on the secret report of double agents (ubhayavetana). भेदप्रयोगमभिधातुमाह-किपिदिति। किचित् प्रयच्छपि किश्चितस्वल्पमधिकदानेन शत्रु बधिर्मा भवत्विति भूयस्या तृष्णया विप्रलोभयन् बहुतरामा जनयन् मिन्द्याविश्लेषयेत् चतुर्षिधान् चतुः प्रकारान् मेयान् कृत्यपक्षिकान् । तथा च कौटिल्यः- "कुवलयभीतापमानिताः परेषा कृत्या" इति। करणभूतेरिस्थाह-उभयवेतनविजिगीषौ यातवे व वेतन जीविका येषां ते। प्रविश्यान्त खतो गत्वेति ॥ २२॥ "येत् धाक्तिवान् चतुर्विधान् येन्वातवान् ।

·कामन्दकीय नीतिसार 373 मलव्धस्वपणो लुब्धो मानी वाथावमानित। कुखमा कोपितो "यस्यात् तथातीतोऽवभाषितः ॥२३ । यथाभिलषितैः कामिन्यादेवांचतुर्विधान् । परपक्षे स्वपक्षे च यथावत् प्रशमं नयेत् ॥ २४ । ३० अलव्धक्तनो 1 चाप्यवमानित: कोपितोऽकस्मात् तथा भीतच भीषितः तथा भीरच 23-24. The greedy, who have been deprived of their dues, the honourable persons who have been dishonoured, the excited persons who have been irritated without any reason, and those who have been abused in the past or are fearful (cowardly) or frightened (bhitaśca bhișitah), these four types of people who are alienated, whether of the enemy camp or of one's own camp, such people must be appeased (and won over) by fulfilment of their desires. एतदेव व्याख्यातुमाह-अलब्धवेतन इत्यादि। विशिष्टदानं वेतनम् । अलब्धवेतनो भेयो भवति। मानी चाप्यवमानितस्तथा। क्रुद्धश्च कोपितोऽकस्मात् कारणं विनव भयो भवति। भौतक्ष भीषितो भेद्यो भवति ॥ २३ ॥ यथाभिलषितैः कामैरिति। येषां यः कामः ॥ २४ ॥ भेद, कुर्वीत यतन मन्त्र्यमात्यपुरोधसाम् । तेषु भिन्न षु मेदो हि युवराजे तयोजिते ॥२५॥ अमात्यो युवराजय भुजावेतो सहापतेः । मन्त्री ने हि मिनेऽस्मिकस्मिनपि वधः ॥ २३ । सर्वावस्य हि" मेधावी तत्कुलीनं विकारयेत् । विकृतस्तु"कुलीनस्तु स्वयोनि प्रसतेऽग्निवत् ।। २७ । तत्कुलीनेन तुल्यस्तु पुमानभ्यन्तरोषितः । तस्मादेती परं भिन्याच्छम यात्मनि सन्धयेत् ॥ २८ । ..समयेत् ..भि हि ॥हितदिन एतस्मिनपि सधः । एकस्मिनपि तु "विकृतस्तत्कालीनस्तु 27 परे 25. Efforts should be directed to alienate ministers, counsellors and priests (of the enemy camp or of one's own), for, if they are alienated, even the Crown Prince, endowed with power and influence, is also alienated. 26. The (Chief) minister and the Crown Prince are the arms of the ruler (i.e., executive organs) and the counsellors are his eyes. Their ·374 कामन्दकीय नीतिसार alienation (even of any one of them) amounts to death (or veritable cause for destruction) to the ruler. 27. A wise ruler should attempt to seduce alienated people of all ranks, particularly one belonging to the royal family (relatives), because alienation of any one of the same family leads to ruination of the whole family as if it is caught by fire. 28. People who nurture anger at heart (against the ruler) are also as dangerous as the alienated relatives. Hence such elements belonging to the enemy camp should be won over and of one's own initiative should be appeased (by conciliation). भेदमित्यादि। भेदं कुर्वीत यत्नेन मन्यमात्यपुरोधा यातव्यसम्बन्धिताम् । तेषु मिन्नेषु भिन्नं हि सकलं भवतीति वाक्यशेषः। तथा युवराजे यातव्य सम्बन्धिनि । ऊजिते बलवति भिन भिन्न भवति ॥२५॥ प्रधानभेदेन प्रयोजनमभिधातुमाह -अमात्य इत्यादि। अमात्यो मुख्यमन्त्री। युवराजो यौवराज्येऽभिषिक: कुमारः। भुजावेतौ सर्वस्यापि महीपतेः । मन्त्री नेत्रं हि। तदिति तेषां भिम एकस्मिनपि तवध इति महीभुजो वो विनाशः, मन्यादि प्रतिबद्धत्वादखिल- परिजनस्येति ॥ २६ ॥ अप्रधानेऽपि यत्र भेदे " साफल्यमभिधातुमाह-सर्वावस्थमिति । सर्वा अविनीतत्व व्यसनित्व भीत्वादिका अवस्था: परिणता यस्यासौ सर्वावस्थितदशामयमपि मेधावी विजिगीषुस्खत्कुलीनं यातव्यकुलभवं दायादमित्यर्थः । विकारयेत् भेदपूर्वकं विग्रहे प्रवर्तयेत् । विकृतो गृहीतविकारस्तत्- कुलीनस्तु स्वयोनि प्रसतेऽभिवत्। यथा अमिः काष्ठादुत्पनः काष्ठमेव दहति तथाऽसौ यत्र कुले समुत्पनखदेव दहति ॥२७॥ तत्कुलीनेनेत्यादि। यथा तत्कुलीनो विकारं नीतोऽमिरिव स्वकुलमेव दहति तेन समानः पुमानिति पुरुषगुणयुक्तः शौर्यातिशयसम्पमः परशुरामसमानोभ्यन्तरोषितः । कुलीनातिकदमहापुरुषो परे यातव्ये भिन्द्यात् तपा-आत्मनि च कुछ कुलीनं अतिक्रुद्ध च महापुरुष शमं प्राहयेत् यथा परप्रयुको भेदो न भवतीति ॥२८॥ यात्रामेदे "समानोऽत्यन्तरोषी तत्संज्ञः तबोपजाप कर्तव्यो यः कोपानुग्रहक्षमः। सकल्याणः शठो वेति परीक्ष्या सूक्ष्मया धिया ॥२६ । कल्याणस्तु यथाशकिकरोति सफल वचः। शठ पक्षी वलयति"वावयार्थापलिप्सया ॥३०॥ तस्मादेतौ तत्- १० महीयसः वाक्प्यर्या 29. Secret overtures should be made to win over such people who are capable of doing harm or showing favours, but of course only after ·--- कामन्दकीय नीतिसार 376 an intelligent review or scrutiny of their antecedents, that is, whether they are sincere or dishonest (by nature). 30. One who is sincere keeps his promises as far as practicable with all his powers, but the dishonest person deceives both the parties out of his own covetuousness. एतदेव समर्थयबाह-तत्रोपजाप इत्यादि। तत्र पुरुषैः स्वकीये भेदार्थमुपजाप, उप समीपं गत्वा जापः सन्देहालापादीनां जपनं व्यकवचनं कर्तव्यम् । यः कोपानुग्रहक्षमः। यदीयः कोपः पर परिग्रहे" विनाशकरः। अनुग्रहः स्वपरिग्रहेऽभ्युदयकरः। स विचार्यमाणः पूर्वोतमुख्यातिवल्लभादी- नामेव सम्भवति। सः (यः) इदानीं परमुख्यादिर" पजापात् मिल आयातः परीक्षणीयः सूक्ष्मया- तिनिगूढ़या धिया प्रज्ञया, सर्वनाऽबलीयसप्रवेशादित्यर्थः। कल्याणः शठो वेति, किमयं कल्याण: शुद्धाशयो वा अव्यभिचारी उत शठो वचकोऽतिसन्धायक इति परीक्ष्यः प्रत्यक्षपरोक्षागमप्रमाणैः सूक्ष्मयातिनिर्मलयाहादनक्षमया धिया प्रलया ॥ २६ ॥ पुरुषैः परकीयैः; पुरुषे स्वकीयः मुख्यादिभिसप 98 "स्वपरिग्रहे 98 तथा कल्याणशठयोः स्वरूपमभिधातुमाह-कल्याणस्त्विति। कल्याणकारकत्वात् कल्याण उच्यते। यथाशक्ति शपयनतिक्रमेण स्वामिनः सफलं वचः अभीष्ट सम्पादयति इत्यर्थः । शठोऽतिसन्धायकः पक्षौ विजिगीषुपक्ष तया व्यक्त चालयति विश्लेषयति द्वावपि, अयोपलिप्सया लुब्धत्वाद् यत्रैवार्थलिप्सां करोति तत्कार्यकारी भूत्वा परपक्षं भेदयतीत्यर्थः ॥३०॥ •"पूर्वसेनापतिनींचः कालयापनमाश्रितः। मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आद्याप्रतिमानितः ॥ ३१ । राजद्वषी तत्कुलीनो दूष्यते" यश्च भूभुजा । माहितब्यबसायच" करनिवेशितः ॥३२॥ रणप्रियः साहसिक भात्मसम्भावितस्तथा। विच्छिनधर्मकामार्थः कुद्यो मानी विमानितः ॥ ३३ ॥ भीतः स्वदोषाभिवस्तः कृतवेरोऽमिशान्वितः मतुल्येन सहायक स्तुल्यमानो निराकृतः ॥ ३४ । ५० पूर्व सम्भावितोऽनीचः। पूर्व सैलापितो द्विष्यते व्यवहारच कारनिवेशितः स्वदोषवित्रत रोऽभिसान्तितः रोऽतिसान्वितः रोऽतिशहितः सहासकस्तुल्यमानाभिरातः महाशक सहाविष्टस्तुल्यमानो - . .

·376 कामन्दकीय नीतिसार भकारणाविरुद्ध कारणाच्च विशेषितः । भकारणात् परिवस्त पूजाहोऽप्रतिपूजितः ॥३५। हतव्यकलबध महामोगामिकाक्षितः। परिक्षीणो बहिर्वन्पुर्वहिव्यो बहिस्कृतः ॥३६ । इति मेधाः समाख्याता भिन्द्यादेतान् परस्थितान् । आगतान् पूजयेत् कामेनिजांध परिसाधयेत् ॥३७ । 47 अकारणनिरुद्धच; अकारणाविरुद्धच विशेषतः ० परित्यक ०० पूजाहोऽप्रतिमानितः 1 वहिःस्थितान् ; परे स्थितान् प्रशमं नयेत् ; परिसान्त्वयेत् 31. (Alienable parties, bhedyah, are enumerated as follows): An army chief removed from service, one to whom earlier assurance has not been honoured, a lowly or dishonest person or even an honest person (anica) who has been made to wait indefinitely without any assignment (earlier assured), one who has been falsely prosecuted, one disappointed in achieving propsperity (with the king's promised aid), and one who had been invited and later neglected. 32. One against whom the king is spiteful (i.e., who is in his bad books) or one of royal family aspiring for the throne and as such is jealous and hostile to the king (råjadveși tatkulina), one who is involved in diverse trades (and accumulating wealth), and who is under penal impositions (karonivesita) or an employee under penal posting in mines etc., (akaranivesita as indicated in the commentary). 33. One who loves war for war's sake (rana priya), one who is of dare-devil nature, one who is self-conceited, one who is frustrated in gaining either of the three ends of life, one who is angry or dissatisfied (for some reason or other) and a respectable person suffering from show of disrespect. 34. A coward, one who is apprehensive (of punishment) for his own faults or offences, one who is afraid of reactions of created enemies (hostile actions in return of his earlier hostilities), one who is made to work in the company of others of unequal rank (i.e., lowly), and who is removed from the company of his equals (i.e., suffering from a feeling of frustration in both cases). 35. One who is confined without any cause or even with a cause confined more rigorously (than he deserves), or dismissed without any cause, and one who is honourable but neglected.

·कामन्दकीय नीतिसारः 377 36. One whose wife and property have been usurped (or confiscated), one who hankers after great enjoyment (i.e., highly ambitious), one who is much reduced in power and resources (i.e., almost insolvent, pariksina), one who has friends and properties outside (the dominion) and one who has been banished. 37. Such persons are known to be alienable parties (bhed yah), and should be alienated from the enemy camp, and when they come over should be honoured by fulfilment of their desires, but men of such character in one's own camp should be appeased by conciliatory measures. भेदो येष्वेव प्रयोकव्यस्तानभिधातुमाह-पूर्वेति। पूर्वसेनापतिः भूतपूर्वसैन्याध्यक्षः, पूर्व प्रागेव सम्भाषितो "दास्यामीति" अभिहितः पश्चात् काल्यापनं कालातिनयनमास्थितः। कालेऽतीव झीयमाणे नीचः कुप्यति। अनौचस्तु स्वामिविषये कथाधनापि कोपं न करोति । विवेकी चेदात्मन एव कुप्यति मयार्थप्रापकं पुण्यं न कृतमिति। तथा मिथ्याभिशस्ती दोष विनव पातकोति स्थापितदोषः। श्रीकाम इति लक्ष्मीकामोऽपि सेवकः कालयापनमाश्रित इति वर्तते। असावपि निराशत्वाभेद्यो भवति । आहूयाप्रतिमानित इति। महतादरेणाहूयाप्रतिमानितोऽवजया दृष्टः, पूजा न कृतेति भेद्यो भवति ॥३१॥ राजद्वेषीत्यादि। राजद्वेषी तथा राजा सर्वदा द्विष्यते येन स बिरकत्वाद् भेयो भवति। तत्- कुलीनो राहोऽयमिति ( कुलं च धन्यसौ, कुलेन मान्यसौ) दायादत्वात् भेद्य एव। दूष्यते ( द्विष्यते) यश्च भूभुजेति स्वामिना यः सर्वदा द्विष्यते। स वृत्तनिराशत्वाद् भेद्यो भवति । माहितव्यवसायो भेयो भवति। तथाऽकर निवेशितः आकरस्य हिरण्याकरस्य आदायापि यः भाकरपः क्रियतेस भेद्यो भवति ॥ ३२॥ रणप्रिय इति। रणप्रिय इति स त्यकात्मत्वात् भोगप्रियो भवति भोगसम्पादकधनलाभदर्शनेन भेयो भवति। साहसिक इति सहो बलं तेन चरतीति असावपि भोगप्रिय इति तथव भेद्यः सम्भवति । आरममम्भावित इति आत्मानमात्मनैव सम्भावयति विद्याशौर्यादिभिरन्यो मत्समानो नास्तीति भरणेनातुष्टो भेद्यो फवति। विच्छिनधर्मकामार्थः धर्मः अर्थः कामो वा विच्छिनो यस्य राहा स तदुद्वेगाद् भेद्य भवतीति। मानी विमानित इति मानार्थयोग्यो विमानितः क्रियतेऽसौ भेयो भवति ॥ ३३॥ भीत इति। भीत स्वदोषवित्रस्तो भयो भवति। कूतरोऽभिसान्वित इति पूर्व कृतं बरं विरोधो येन पश्चादभिसान्वितः कृतसंख्यः स हि सामर्षशेषहदयो भयो भवति। अतुल्येन सह आविध कर्मणि नियुक्तः उद्वेजनाद् भेयो भवति। "तुल्यमानाभिराकृत इति तुल्य'मानाभिराहतो मेद्य एव ॥३४॥ अकारणादिति। अकारणामिल्दो दोषं विना कृतनिरोधः। कारणाच विशेषतः (तनिरोपः) भेद्यो भवति। अकारणात्परिक इति भाविनि भूते उपचारो बटव्यः। अन्यथा मित्रस्य मेयत्त न घटते। पूजाहो प्रतिपूजितो मेयो भवति ॥ ३५ ॥ हतम्यकलव इति। तद्रव्यकलनश्चेति। महामोगामिकाएक्षित" इति महाजीविकाकाक्षी ·378 कामन्दकीय नीतिसारः व मेयः। परिक्षीणः निःसस्तो भयो भवति। बहिर्वन्धुर्वहिव्यः वहिष्कृतः इति त्रितयस्यापि बहिर्भावात् भेद्या भवन्स्यते ॥ ३६ ॥ स्तीति। इत्येते भेयाः समाख्याता आचार्यः। भिन्यादेनान् परे यातव्ये स्थितान् उपजाप- क्रियया। भागतांच परकीयान् पूजयेत् ये यस्य कामास्तैः पूजयेत्। निजांच भेद्यान् प्रशमं नयेत कोषादीनामपनयनेन ॥३७॥ हिरण्यस्याकरस्य भादावपि ; भाकरस्य हिरण्यस्य आदापामि यः "मानापी यो विमानिक्रियतऽसभेद्य "अल्प मानाचिराकृत इति अल्पपूजः सर्वदा सौ एव हतत्वातनिराकृतो भेद्य एवं तुल्य महाजानिराकृततो निराकृतो भेद्य एष 11 पूजाहाँप्रतिमानितो .० मिथ्या "काक्षिक 30 67 घुणजग्धं "समतृष्णानुसन्धान समन्युभयवर्शनम्। "प्रधान दानमान मेवोपायाः प्रकीर्तिताः॥३८॥ मेदं कुर्वीत मतिमान् विगृहीतो बलीयसा। पण्डामर्को सुरमित्वा बलवन्तौ पराजिती ॥ ३६ । पण्डेन हि समाहन्याइ मित्ताने संहतं बलम् । मिहि तत् काष्ठमिव तृणवान विशीर्यते ॥४॥ सामतृष्णा "नमत्युप्रभयदर्शनम् प्रकामं दानमान 6. दानं मानं च दानमानौ च सुरैहिला 38. Striving for identical gains (somatysndnusandhinam) and creating excessive terror (by show of one's coercive power) are the forms of alienation (bheda), but the most effective forms are offering of gifts (and bribes) and show of honour. 39. Attacked by a powerful invader, an inteiligent ruler should sow dissension in the enemy camp. The powerful demons Sanda and Amarka had been disunited by the gods (by the policy of bheda) and were ultimately defeated by them. (The case of demon brothers Sunda and Upasunda is also an illustration of the application of bheda by the gods). 40. Creating disunion in the consolidated ranks of the enemy forces (by the policy of bheda), the ruler should fall upon and annihilate them. (In such a condition) it breaks down like a wooden block fired with dried grass (trnadadhnami) or one infested with white ants (ghunajagdhorn). भेदोपावानममिषातुमाह-समतृष्णा इति। सामेति पाठे-साम स्तमा, मेवोपायो भवति। प्रियदेवरागी भपतीति। तृष्णानुसन्धानमिति । यस्य यत्रामिकापनामाक्षा"

·879
कामन्दकीय नीतिसार
प्रदर्शनातृष्णा तस्या अनुसन्धानमविच्छेदो भेदोपायो भवति। अत्युप्रभयदशनमपि मेदोपाय इति ।
तथा च कौटिल्य:-"शहाजननमभिमत् सनं च भेद" इति। प्रधानं वानं मान चेति। मेदोपायाना
मध्ये दानमाने प्रधानभूते। भेदौपायाः प्रकीर्तिता। एमिलायझेदः सम्पयत इति प्रतीतम् ॥ ३८॥
भेदविषयमभिधातुमाह मेदमिति। मतिमान् विजिगीषुः । पलीयसा अत्युपचितशफिना
विगृहीतो भेदं कुर्वीत। तथा च षण्डामको सुरैभित्त्वा विभिनौ कृखा बलवन्तौ पराजितौ। तद्यथा-
महषिपुत्री षण्डामर्काभिधानौ शुक्रशिष्यावौशनसे अर्थशास्त्र परं प्रावीण्य गती। औपनिषदिकामि-
स्तम्भनमोहनमारणादिभिर्देवोपद्रवकारको। तद्वलाई त्यैः सर्वदा शक्रः स्थानभ्रष्टः क्रियते। ततष
बृहस्पत्युपदेशादिन्त्रेण यहांशदानातौ भिनौ। तहानेनाद्यापि यो तौ भागं लभेते। ततब ताभ्यां
परित्यका दैत्याः शक्रेण सुखेनैव जिताः। इति भेदसामर्थ्यम् ॥ ३६ ।।
भेदस्य फलमभिधातुमाह-दण्डेनेति। अरेः संहतं वलं भित्वा भेदोपायमिन मला दण्डेन
एक हि समाहन्यात् । किमर्थमित्याह भिवं सत् पश्चाद्धतं घुणजग्धं काष्ठमिव विशीर्यते सपशो
भवतीति ॥४०॥
० लापतस्मिनाशा; लापस्तदाशा
उत्साहदेशकाले स्तु संयुक्तः सुसहायवान् ।
युधिष्ठिर इवात्यर्थ दण्डेनास्तत्रयेदरीन् ॥ ४१ ।
आत्मनः शक्तिमुखीक्ष्य दण्डमभ्यधिक नयेत्।
एकाकी सत्त्वसम्पन्नो रामः क्षवं पुराऽवधीत् ॥ ४२ ॥
७ दण्डमभ्यधिके । दण्डमप्यधिके
शक्तिसम्पनी
58
००क्षात्रं
41. Vijigisu, equipped with excellent energy and power, taking
advantage of favourable time and place and supported in his venture by
strong allies, as had been the case with Yudhisthira, should subjugate his
enemies by application of danda (military power).
42. Reviewing one's own power (and directing it properly), one can
subjugate his enemies even if they are more powerful and many in number,
just as Rāma (Paraśurāma) of redoubtable power killed the ksatriyas
(twenty one times).
दण्डप्रयोगकालमभिधातुमाह-उत्साहेति। उत्साहः कृतलक्षणः । देशो युख्यानयोरखकूला।
कालस्तथैवानुकूलः। तैः संयुक्तः। मुसहायवान् वासुदेवादिसहाययुक्तो युधिष्ठिर व विजिगीषुर्भवत
तदा दण्डेनास्त नयेदरीन् नान्यथेति ॥१॥
मात्मन इति। शफिमुद्साहाभिधानामवीक्ष्य निरूप्य वामप्यधिके नयेत् । एकाकी प्रमुशकि-
रहितः उत्साहशफिसम्पबो रामः परशुरामः क्षलियाकाळ एकविंशतिषावधीत् ॥१॥

·380 कामन्दकीय नीतिसार मलसं विक्रमे "प्रान्त विहितोपाय धितम् । क्षयव्ययप्रसारस्तु सन्तम परिविद्रुतम् ॥ ४३ । भीत मूर्व स्त्रियं बाल धार्मिकं दुर्जन पशुम् । मैवीप्रधान कल्याणबुद्धिं शान्त्वेन साधयेत् ॥ ४४ । ० भीर .1 विक्रमभ्रान्तं विहतोपाय प्रवासष " श्रमेण विपरिखतम् । सन्तप्त परिपीडितम् । श्रमेणापि परि ०० सान्त्वेन 43-44. (The policy of Säma conciliation should be adopted in respect of following types of rivals). One who lacks initiative (idler), one who is fatigued (in exerting his physical or martial power), one who is frustrated for failure of all his efforts, one who has suffered from extensive losses and damages resulting from his banishment and one who is dejected having been turned away defeated (from the field of battle), a coward, an impolitic fellow, a woman or a youngster, an excessively pious person (hence averse to warfare), a wicked or dishonest person or one of beastly nature, one who seeks amity with all or strives for every body's welfare (irrespective of being a friend or foe, hence not inclined to open hostility). Such people deserve to be roped in by methods of sdmo. इदानी विषयविभागेनोपायाना प्रयोगमभिधातुं सामप्रयोगविषयानेव तावदाह-अलसमिति । अलस निरुत्साहम् । विक्रमे श्रान्तं युद्धादिषु निविष्णम् । विहतोपायचेष्टित उपायाः सामादयः चेष्टितं शरीर व्यापारः, तद्विहत “ यस्य तम् । क्षयव्ययप्रवासैध सन्तप्तमिति प्रतीतम्। परिविद्वत- मिति संग्रामे दत्तभनम् ॥४३॥ भौतमिति। भीतं प्रतापादेव प्रस्तम्। मूर्खमविज्ञातनीतिशास्त्रम् । स्त्रिय बालमिति प्रतीतम्। धार्मिक प्राणिहिंसामीतम् । दुर्जनं दौथ्ययुक्तम् । पर्श पशुकल्पम् । मैलीप्रधान स्वभावत एवाकृतपरम्। कल्याणयुदि सर्वसाहितबुद्धिरस्तिम्। एतान् सर्वान् सान्त्वेन कूतलक्षणेन सामविशेषेण साधयेत, विनोपक्षयं सुखसाध्यत्वात्तेषामिति ॥४॥ । "तविहितं मुग्धं क्षीण दानेन सत्कृत्य" वशमानयेत् । भन्योन्यायोविधान"दुष्टान् "पण्डस्य कारणात् ॥ ४५ ॥ पुनान मातृधन्धूंध सामर्थेन व साधयेत् । पः क सहयो लोके दूर रिपुवरपि" ॥ ४६ । न सततव समानयेत् । संहतान वशमानयेत् शाखामियान "युद्यान्वयनात् विवेरपि 10 सामान ·73 कामन्दकीय नीतिसार 381 सामतेषु प्रयुजीत देवात् प्रस्मलितेष्वपि । "दुष्कर यान्ति विकृति स्पर्दाशीलनिवन्धनात् ॥ ४७ । "दुष्करां यान्ति विकृतिमाः शीलनिवन्धनाः 45. Those who are greedy and/or indigent should be brought under control by favouring them with gifts (dana), and those who are vicious should be alienated by rousing in them mutual fear of (secret) hostility, or (if necessary) by demonstration of danda (coercive power). 46. Sons, brothers and friends should always be appeased as far as possible (by conciliation and gifts). Because who else are equal to them (in importance and influence) when alienated or disaffected at the instance of the enemy? 47. If by chance these people (sons and others, or some of them) fall off from their standard (of allegiance and trustworthiness), they should be calmed down by conciliation. Otherwise they may get unconcontroilably defected out of their insolence and pride. दानसाध्यानभिधातुमाह-लुब्ध क्षीणं च इति प्रतीतम्। भेदसाध्यान् भिन्द्यात् कथमित्याह- अन्योन्यशया "दुष्टान् दूष्यधर्मव्यवस्थितान् यातव्यकर्मण्यवस्थितान् । गूढप्रणिधिनान्योन्य शहा समुत्पाद्यते। ततश्च विश्लिष्य साध्या भवन्ति। तथा दण्डस्य बधादेर्दर्शनाद् दुष्टान भिन्द्यात् “एभ्यो भिषा भवत, अन्यथा मारयामीति" भयादपि भेदो भवति। तथा च-"शहाजननमभिमसनं च भेद" इति कौटिल्यः ॥ ४५ ॥ एकोपायसाध्यानभिधाय द्वियोगानाह--पुत्रानित्यादि। पुत्रान् भ्रातृन् उन्धूच मुनिग्धानित्य- वेक्ष्य सानार्थेन साधयेदिति सामदानप्रयोगेण। कस्मादुपाययप्रयोगो, मा भेदो दण्डो वापीत्याह- एतैस्तु पुत्रादिभिः कः सदशो लोके दूरमत्यर्थ विप्रकृतविरुदैरपि ।। ४६ ।। सामेति। एतेषु सामैव प्रयुजीतेति भावः। दैवाई ववशात्प्रस्खलितेष्वपि। कुत इति । दुष्करा यान्ति विकृतिमाः शोलनिवन्धना इति प्रतीतम् ॥४॥ दुष्टानां सम्यधर्मव्यवस्थिताना यातव्यकर्मण्यवस्थिताना गूप्रणिधीन अन्योन्यशला समुद्यते। - कुछ शील दया दान धर्मः सत्यं कृताता। भद्रो" इति ये घेतवाचार्या स्वान् प्रचक्षते ॥४८॥ अलोम इति येवेते तानार्यान् परिचक्षते । आर्या खांस्तु प्रचक्षते 48. Those in whom are observed the qualities of nobility, good conduct, kindness, charity, piety, truthfulness, gratitude, and obedience (adroho) or absence of lust (alobha), may be taken to be of Arya standard (or men of culture). भार्याणां लक्षणममिधातुमाह-समित्यादि । प्रतीतम् ॥ ४० ॥ .

·882 कामन्दकीय नीतिसारस पौर जानपदांश्चैव दण्डमुख्याध" दण्डवित् । साधयेत् वानभेदाभ्यां वानभेदविचक्षणः ॥ ४६ । अपराधास्तु सुनिग्धान न होच्या मानदानतः । ("अवरुवांस्ततकुलीनान सामन्तांध षिचक्षणः।) साधयेद् भेददन्डाभ्यां यथायोगेन चापरान् ॥५०॥ 70 मुख्याच 74 पौरान् 76 यथायोगेन चापरान् 17 अपरुद्धास्तु *a variant of 1, 1 v.50. 49. A ruler, conversant with the laws (dandorvit) should adopt the policies of gifts and dissension (dana and bheda) with due process, in regulating the conduct of the citizens and country people, as well as of the army chiefs and others. 50. Good natured persons committing offences (under force of circumstances) should be brought round by show of honour, and gifts blended with affectionate words. | Recalcitrant nobles and feudatory chiefs ) and such others should be controlled by means of dissension or by punishment (bheda and dando), as deemed necessary, of course with due process. पौरजानपदामित्यादि । इति प्रतीतम् ॥ ४६॥ अपराधा (अपरुद्धा)-नित्यादि। अपरुद्धाः पुषधालादयः परिवजितप्राया ये तान्, तत्- कुलीनान् राहो यत्कुलं तद्भवान् ये पुस्लमात्रादिव्यतिरेकेणेत्येव दायादात्मनावस्थितास्तान, सामन्ता- खस्यानन्तराखान्, आटविका अटवीस्वामिनस्तान् साधयेद् भेददण्णाभ्यां तयोग्यत्वात्तेषाम् । यथायोगेन चापरानित्युक्तव्यतिरिकान् मध्यमोदासीनादीन यथा यत्रोपायो युज्यते प्रयोक्तुमेको द्वौ प्रयश्चत्वारो वातः साधयेदिति ॥५०॥ देवताप्रतिमास्तम्भसुषिरान्तर्गतर्नरः । पुमान् रूबीवस्वसंधोतो निशि बार तदर्शनम् ॥ ५१ । ०वेताको क्व पिशाबानां देवाना" सुरूपता । इत्यादि माया पिया मानुषी मानुषेधरन्" ॥५२॥ रान्तर्गता नराः; पूजयान्तर्गतनरैः 1०दर्शनः मेवातालाना पिधावानां तालोल्का पिछावानां आदेशानाय सरूपता शिलानां च समता शिलान्तवमुरूपता माइनस

·कामन्दकीय नीतिसार
888
कामतो रूपधारित्वं शस्त्रास्वाश्माम्बु" वर्षणम् ।
"मोनिलोनता चैव इति माया प्रमानुषो ॥५३ ।
जधान कीवर्क भीम माश्रितः रूबीसरूपताम् ।
चिरं प्रच्छनारूपोऽमुद् दिव्यया मायया नलः ॥ ५४ ।
शस्त्राग्न्यश्माम्बु
.. तमोऽनिलोऽचलो मेघा (मेघ) इति ० मायाप्यमानुषी ; च मानुषी
51-52. Mayd or deceitful tactics include hiding within images of
deities, or within hollow pillars (within the palace) (in order to fall upon
the enemy or a suspect unawares), a man disguised under the dress of a
woman (to fall apon an enemy or an offender within the harem), and
assuming under the cover of night strange and terrible forms of ghosts
and demons as well as of gods (to strike terror in the hearts of hostile
persons). Such mdyd tactics are adopted by men in the interest of the
ruler.
53. Divine or superhuman ndya (under the influence of mantra or
magical rites) includes, capacity to take any appearance or form at will, to
cause artificial shower of arms and weapons or of fire, stone or water,
and to create (hallucination of) darkness, storm, hills or clouds.
54. Bhima (the Pandava) disguised as a woman (Draupadi) killed
the lustful Kicaka. (It is a form of human maya). King Nala under the
influence of divine mayā remained invisible for a pretty long time (i.e.,
till he regained his lost kingdom as well as the hands of Damayanti).
पूर्वसिद्धोपायचतुष्टयप्रयोगमभिधाय स्वयम्परिकल्पितीपायानमभिधातुं मानुषी मायामाह-
देवतेत्यादि। देवताप्रतिमा काष्ठपाषाणादिनिमिता। स्तम्भः प्रासादादिषु। सुषिराणि कार्यार्थमेव
कारितानि। तदन्तर्गता नरा मानुषी माया। तयाऽबलीयस्त्वाजिगीषुलवन्तमभियोकारं हन्यात् ।
तथा च कौटिल्यः भाबलीयसाधिकरणे:-"एवं गृहीतदुर्गा वा प्राश्यप्राशं चैत्यमुपस्थाप्य दैवत-
प्रतिमाच्छिवं प्रविश्यासीत। गूढभित्ति वा दैवतप्रतिमायुक्त भूमिगृहम्। विस्मृते सुरज्या रालो
राजावासमनुप्रविश्य सुप्तममित्र हन्यात्" इत्यादि (को. अर्थ १२॥५॥४३-४४॥ मानुषी माया
अस्योपायस्य फलम्। तथा पुमान् स्त्रीवस्त्रसवीत इति अन्तःपुरस्त्रीभिः सहस्त्रीवेषः प्रविश्य
तथैव हन्यात् ॥५१॥
तथा निशि बाबतदर्शन इत्याह-बेताल इत्यादि। वेतालोल्कापिशाचानां शिलानां च सल्मता
दुर्गसम्भोपाय इति मानुषी माया मानुषेश्वरैपतिभिः विज्ञेया। परातिसन्धानार्थमिति वाक्य-
शेषः॥५२॥
देवीमपि मायामभिधातुमाह -कामत इति। कामत इच्छातो रूपधारित्वं, यदेवेच्छति तदेव
संपत्त इति। तथा शस्त्रपर्षणममिवर्षणममवर्षणमम्बुवर्षणं मन्त्रादिप्रभावात्। तमोऽधकारो
पासरेऽपि। भनिको पायुः। अपन पतः। मेष इत्पेषां च दर्शनमिति माया प्रमाउली
देवीत्यर्थः ॥ ५३॥

·384 कामन्दकीय नीतिसारः . मायोपाय दर्शवनाह-अधानेति। अत्रेतिवृत्तम्-परिवर्तितरूपा विराटगृहे पाण्डवा द्रौपदी- सहिताः स्थिताः। सैरन्ध्रीरूपा द्रौपदी बलात्कीचकेनाभिलषिता। तथा चोकम्-सहीतकशालायां त्वयागन्तव्यमिति। अस्मिमय भीमाय कथिते भीमेन द्रौपदीवेषधारिणा कीचकभ्रातृशतमेकरात्री हतानीति" मानुषी माया। चिरं प्रच्छमरूपोऽभूद् दिव्यया मायया नल इत्यनेतियत्तम्-नलो राजा पृथिवीं यतेन हारयित्वा देवी दमयन्ती वने त्यत्वा कोटकं वने दवादक्षितवान्। तेन च तुष्टेन टयनशुश्रुभयावू.प? परिवृत्तौ क्षत्ता सप्रतिविधानात् तयात्मानं रक्षित्वा भूयोऽपि राज्यमवाप्तवानिति देवी माया ॥५४॥ ." शतमितिरालो दयामीति मानुषी अन्याये व्यसने युद्ध प्रवृत्तस्यानिवारणम् । इत्युपेक्षार्थ "कुशलेमेक्षा "विविधा स्मृता ॥५५॥ अकार्य सजमानस्तु विषयान्धीकृतेक्षणः । कीवकस्तु विराटेन हन्यतामित्युपेक्षितः ॥५६ । ससर्ज भीमसेनं वा स्वार्थविच्छेदभीतया। हिडिम्बया निजो भ्राता हन्यतामित्युपेक्षितः ॥ ५७। ०० इत्युपेक्षा तु कुशले । इत्युपेक्षासु कुशलै 87 रुपेक्षास्त्रि मता सरन्धो भीमसेनेन 55. Upeksa (diplomatic neglect) according to experts (in this branch of policy) is of three kinds, viz., to show apparent neglect (i) to wrongdoers, (ii) to those addicted to vyasanas (lust) and (iii) to those indulging in (unreasonable) warfare. 56. Kicaka, intent on committing a wrongful act and blinded by passion, was neglected (upeksita) by king Virata only to get him assassinated (by Bhima). 57. Hidimba (the demoness who fell in love with Bhima) apprehending failure of her mission (or non-fulfilment of her desire due to hostility of her brother Hidimba) allowed her brother to be killed by Bhimasena, by adopting the policy of neglect. उपेक्षामिधानमुपायममिधातुमाह-अन्याय इत्यादि। अन्याये चौर्यपारवारिकादौ शारत निषिद्ध । व्यसने यूतमृगयादौ। युद्धस्थाकलहादी। प्रवृत्तस्या निवारणमित्येतदुपेक्षासु कुशल- राचार्यरुपेक्षा त्रिविधा स्मृता। अन्याये प्रात्तोपेक्षा, व्यसने प्रवृत्तोपेक्षा, युर प्रत्तोपेशेति त्रिविवेति ॥५५॥ उपेक्षोपायस्य फलं दर्शयमाह-कार्य इत्यादि। भकायें पाण्डवानां प्रमाण माया द्रौपद्या ग्रहणे प्रातकीचको हन्यतामिति विराटेनोपेक्षितो न्यपीदत्तयया विराटरहे प्रसनस्माः पाण्या बुधिष्ठिरादयः पुरोहितादयः स्थिताः। द्रौपद्यपि गन्धपेषिका सैरन्धी स्थिता कीपन बलामाहीतु- ·कामन्दकीय नीतिसारः 384 मारब्धा। तयाभिहितम्-समीतकशालायां निशि सम्पादयामीहितमिति। तत्समस्तं विदिसापि विराट उपेक्षकः स्मृतः। ततः स्त्रीवेषेण वे भीमेन ते कीचकाः शतसंख्याका रानावेव दग्धा यथाकोऽपि न जानातीति अन्यायोपेक्षेयमिति ॥५६ ॥ युद्धोपेक्षामभिधातुमाह-ससज्जमिति ( संरब्ध इत्यादि)। हिडिम्वोऽमर्षायुद्ध प्रवृत्तो भीम- सेनेन सह। स्वार्थविच्छेदाद् भीतया हिडिम्वया राक्षस्या भीमानुरकया स्वार्थविच्छेदः कामसौख्य- विच्छेदलक्षणखीतया, निजो भ्राता राक्षसो हन्यतामित्यु पेशितः साहिजीन ( स हिडिम्ब ) इत्यर्थः । इयं युद्धोपेक्षा। तृतीयोपेक्षापि व्यसनविषया द्रष्टव्येति ॥५॥ मेघान्धकारवृष्ट्यमिपर्वताद तदर्शनम् । दूरस्थानाच सैन्यानां वर्शनं ध्वजशालिनाम् ॥५८ । छिनपाटितमिधानां संस्कृतानाच" दर्शनम् । इतीन्द्रजाल द्विषतो भीत्यर्थमुपकल्पयेत् ॥ ५६ । ०० मालिनाम् ०१ द्विषता 98 .. सन तानां प्रदर्शनम् ; भिक्षामसजांचापि दर्शनम् ; संहताना प्रदर्शनम् मुपदर्शयेत् 58-59. Indrajala or conjuring tricks and devices of hallucination are like display of darkening clouds or shower of fire, or appearance of ghosts on hillsides, sights of marching of troops with flags aloft from a distance, or of soldiers lying slain with severed limbs, or of an organised army (intent on attacking), with a view to terrorize the enemy. इन्द्रजालाख्यमुपायमभिधातुमाह-मेघान्धकारेत्यादि। प्रतीतम् ॥५८ ॥५६ ॥ इत्युपाशः समाख्याता राज्ञो नानार्थसाधकाः। सामेतेषु दि सामझो यथा कार्म प्रयोजयेत् ॥६०। सामभेदी व कर्तव्यो साधु दानपुरस्सरौ। पानेन हि समायुक्तावतापर्यस्य सिद्धये ॥६१ । दानरिकन सर्वत्र साम्ना छत्यं भृशेन वा। निर्दानं साम नायाति कलबेष्वपि संस्थितम् ०० ॥६२। नाना नानार्य .. तृणेन " साम तेषु हि कालको ..यथाकाल हि कर्तव्यौ । तु कर्तब्यौ दानमानपुरस्सरी ..वेतावप्यर्थसिद्धये 100 संस्थितिम् 60. These are the various well-known expedients (updga) to be adopted for achieving different purposes. But of these a ruler conver- ·986 कामन्दकीय नीतिसारः sant with principles of conciliation (såma) should apply it in proper time (i.e., at first, before he takes to any other policy). 61. Conciliation and alienation must be preceded by offering of gifts and show of honour (dana mana). Because any method accompanied by gifts produces the desired success. 62. Conciliation without gifts always proves to be futile or infructuous. Even the allegiance or steady devotion of the wife is unobtainable by (mere) conciliation without gifts (i.e., if not followed up by gifts). उपसंहरमाह-इत्युपाया इत्यादि। इत्युपायाः समाख्याता इतिप्रकारा एवं प्रकारा अन्येऽप्युपाया भवन्ति। उपेयार्थी यैः प्राप्यन्ते ते सर्वेऽप्युपायव्यपदेशं लभन्ते। उपेक्षामायेन्द्रजालानि तु कामन्द- किना गणितानि दृष्टत्वात् । यतो मायेन्द्रजालादिभिरेव राक्षसाः सुरैर्युष्यन्त इति महाभारते श्रूयते । नानाप्रकारा नाना उपाया अर्थसाधकाच। सामझस्तु विजिगीषुरेतेषां मध्ये सामैव प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥ सामभेदावित्यादि। सामभेदौ च कार्यवशात् प्रयोकव्यौ साधु दानपुरस्मरौ यस्माानेन हि समायुकावेतावप्यर्थसिद्धये ॥ ११ ॥ दानरिक्तनेत्यादि। सर्वत्र दानरिक्तेन साना कृत्य तृणेन वा। यत्तृणस्य सामर्थ्य करणीय तहानरहितस्य साम्रोऽपि । असारत्वान कार्यसाधकमित्यर्थः। निर्दानं साम नायाति कललेष्वपि संस्थितिम्। तैनावधीयते प्रलापित्वादिति ॥ ६२ ।। 10'इत्या पायान् निपुणं नयहो विनिक्षिपेच्छत्रुवले निजे वा निरभ्युपायो नियतं प्रयाण विचेष्टमानोऽन्ध स्वाभ्युपैति । ६३ । अवश्यमायान्ति वशं विपधिता. मुपाय सन्दर्शवलेन' सम्पदः । भवन्युदारा विधिवत् प्रयोज्यते1०० फळ हि राक्षां क्वचिदर्य सिद्धये ॥६४। 105 इन्दुपायोविकल्पो नाम सविध प्रकरणम्। इति कामन्दकीये मोविसारे उपायविकल्पो नामाटाक्या सर्गः ॥ (मुद्रिव पुस्तकानुसारेण ससवः सर्गः समाता) 10व 101 इति खुपायान् 100 प्रपात 10. भवत्युदार 100 सन्दशवलेन 100 प्रयोजिते ·कामन्दकीय नीतिसार 887 63. A vijigtsu, well versed in the laws of polity (nayajſia), should apply these expedients like an expert against the forces of his enemy and also for his own (to gain the desired result). Whereas one who does not follow these expedients however much he may exert, would fall down like a blind man (i.e., would meet with his own ruin). 64. Wealth (prosperity) is invariably acquired by the wise (rulers) applying the devices (like the pincers, sandarśa) of expedients. These expedients, when adopted in conformity with the rules prescribed, yield magnificent results in fulfilling the desired ends of the king. उपायसामर्थ्य दर्शयवाह-इत्याद्य पायानिति (इति युपायानिति)। इत्युपायानभ्युपायान् मुम्ल्यानुपायान् सामादीन् निपुणं यथा भवति तथा नयहो नीतिशास्त्रहो विनिक्षिपेत् प्रयुज्यात् शलबले यातव्यसैन्ये निजे च सैन्ये, यो यस्योपायस्य साध्य इति निर्णय कृत्वा। निरभ्युपाय इति उपायप्रयोग- रहितो नियतं निश्चयेन प्रपातं राज्यत्रशादिकं विचेष्टमानो चेष्टां कुर्वाणोऽन्ध इवेति लोचनरहित इव अभ्युपैति प्राप्नोति कूपादिषु पतनमिति ॥ ६३ ॥ अभ्युपायः फलवानित्याह-अवश्यमित्यादि । विपश्चिता नीतिपण्डितानाम्। सन्दशोलोह- कारोपकरणम्। तेन यथास्थितमपि सुवर्णादि बलादाकृष्य वशीक्रियते तथोपायसन्दंशवलेन सम्मदो विभूतय इति। भवत्युदारमुत्कृष्टं विधिवत् प्रयोजित शास्त्रोक्तविधिना प्रयुक्तसुपायजातम्। फलं हि यस्माद्राझा विजिगीषणां काचिदेव विधिवशाद् यद्यत् फलं भवति तत् अर्थऋद्धये प्रत्तानाम्। ननु (नतु ) सदा भवतीति प्राप्नोति भावः ॥ ६४ ॥ इत्युपायविकल्पो नाम सप्तविशं प्रकरणम् । इति कामन्दकोयनोतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षायां उपायविकल्पोनामाडादशः सर्गः ॥

·एकोनवियः सः (मुद्रितपुस्खकानुसारेण अष्टादशसर्गः प्रारम्भः ।) २८। सेन्यबलावलप्रकरणम् । सामादीनामुपायानां बयाणां विफले नये । विनयेषयसम्पनो' दण्डं दण्ड्येषु दण्डवित्॥१। नयमुथ को नयशास्त्रोक्तं दण्डं ; नयशास्त्रोक नय Sarga XIX Prakarana 28 : Sainyabalabala (Points of strength and weakness of the Army) 1. When the three expedients of sama, dana and bheda are found to be ineffective, the ruler versed in the laws of polity and of punishment (or military science) should attempt to subjugate the enemy deserving punishment (or to be proceeded against). उपायविकल्पानभिधाय चतुर्योपायकालं तत्प्रयोजनं चाभिधातुमाह-सामेति। सामादीनामुक- लक्षणानां त्रयाणामुपायानां विफले चिरफले नये प्रणयने, उपायकार्यसिद्धौ विनयेद्विशेषेण प्रापयेत् नय दण्ड नयशास्त्रोकं प्रापयेत् । दण्ज्येषु कृतदोषेषु परपक्षेषु यातव्यलक्षणोपेतेषु, क्रोधलोभादिना नेतरेविति। जितारिषड वगौ यातव्यलक्षणोपेते शत्रौ सुविज्ञाते च दोषे दोषानुरूप यो दण्डं करोति असौ दण्डविदिति ॥१॥ नचिरफले अचिरफले विप्रणयने उपायकार्यासिद्धी देवानभ्यर्थे विधि प्रशस्त प्रहतारकम् । षड़षि तु पलं न्यूह्य विषतोऽभिमुख प्रजेत् ॥२। तारकाः प्रसव हिमुख 2. He should (at first) worship the (family or state) deities, honour the Brāhmaṇas (for their blessings), watch the auspicious planets and constellation of stars and march with his six-fold army arrayed in formation (vysha) toward his enemy. बन्योल बातम्याक्षणोऽरिस, तं प्रति दयप्रणयन संग्रामाश्मममिधात पूर्व विषेयं तावदाह- देवानिति। यातयलक्षणोपेते बाली संग्रामेण दवं कर्तकामो विजिगीषुः देवानिशानभ्यर्छ ।

·कामनावीतियार 389. अषितानपि कालावनीप्रमतान्। विथ पोकाक्षणान् । प्रशस्खा ग्रहाः सूर्यादयः, तारका नक्षत्राणि मनुकूलानि, तथा चन्द्रव यथा तथा ताराबलमपि प्रायम् । पविषं पक्ष्यमाणक्रमेण संपलं पत्यादि न्यूय दण्डादिरवनया रचयित्वा, विषतो यातव्यस्याभिमुख बजेविजिगीषुरिति ॥२॥ कात्यायन प्रभूतान् मौल भूत (भूत)णि सुद्ध विषदाटषिकं पलम् । पूर्व पूर्व गरीयस्तु पकानां व्यसनस्तथा ॥ ३। 3. Veterans (soldiers in service hereditarily, maula), regular forces (or mercenaries, bhrta), organised bands of martial tribes of the dominion (Frenibala), forces of allies (sahrd-bala), soldiers alienated from the enemy camp (dvisad-bala) and forces of forest tribes (ațavika bala) are the six branches of the army, each of the preceding one is inore important than the one following, so also in matters of their defections (vyasana). बलस्वरूपं गुरुलापर्व चामिधातुमाह-मौलमिति। मूले भवं, मूलभूतपुरुषसम्बन्धादागतं या मौलम् । भूतं भरणेनोपगृहीतम्। श्रेणि साधण व्यवस्थितं कुविन्दपट्टिकाकारसमूह । साहाय्यागतं मिलबलम् । द्विषदल दण्डोपादानं तु (दण्डोपनतं वा) शबलम् । भाटविकं बलं स्वमण्डलाटवीभोक्तृवलमं साहाय्यागतमेव । पूर्वपूर्वमुद्दिष्टानां गरीयोगुणरधिक, बलानां मध्ये भूतान्मौलं, श्रेणिवलाद् मृतमिति सर्वत्र योज्यम्। व्यसनं तया पूर्वस्मिन् जायमानं व्यसनं गुणप्राति लोम्यादिकंच गरीय इति ॥३॥ •सहाप्यागतमेव सत्कारावनुरागावसह सङ्कटनाशनात् । नित्यं दावमावित्वाम्मौल भूत (भृत) बलाद् गुरु ॥ ४। सहसत्यनासनात् 4. Because of respect and love for the ruler, with whom close contact by discussion and association is maintained (for generations) and whose thoughts are always shared (in weal or woe), the maulabala is considered more reliable than the bhrta bala. एतदेव समर्षयचाह-सत्कारादिति। पितृपतामहसम्बन्धात् सत्काराईमित्यर्थः। अनुरागाच परिक्यावनरकं भवति। सह राहा सपनास ब, सर्वदालापनं समीपे चासनं, ततो निमित्तात् । नित्य तनावमादित्वात् सहविक्षयत्वादित्यर्थः । अतो मौल मृतबला गुणाषिकमित्यर्थः ॥४॥ सचिश्तया नित्यं शिमोत्थानत्यापित प्रसस्वाम्यवीनत्वा भूत (मृत) श्रेणिवलाइ गुरु।५। 5. In consideration of their situation close to the king and of their ever-readiness to exert promptly (whenever their movement is deemed

·890
कामन्दकीय नीतिसारा
necessary) and also of their dependence on the ruler for their means of
livelihood, the bhrta-bala is more dependable than the frenibala.
* This line has been dropped in the B.I. text, is the opinion
of the editor. It is however restored from the tika. Hence the renum-
bering of the slokas.
सनिकृष्टतयेति। नित्य सनिकृष्टतया नियतं समीपावस्थितया क्षिप्तोत्थानतया पतितोत्थापकतया,
तेष जीविकायाय, स्वाम्यधीनत्वात् स्वाम्यायत्तत्वात, मृतं उपलक्षणं, मृतबलं श्रेणिवलाद्गुरु
गुणाधिकम् ॥५॥
तुल्यसंघर्षणामर्षात् सिद्ध (सिद्धि ) लाभात् तथैव च।
बलाजानपदत्याच मैवाच्छोणिवलं गुरु॥६।
'संख्यातदेशकालत्वादेकार्थोपगमात्तथा ।
"पलादमतयोग्याच्च शवोमिवबलं गुरु ॥७॥
प्रकृस्याऽयार्मिका लुब्धा अनार्याः सत्यमेदिनः ।
तस्मादारण्यकतया तेभ्यः शत्रुघल गुरु॥८॥
सुखलाभात्
असंख्य देश
•वलान्भेदनयोगाच ; सका हादभियोगाच
6. The śrenubala, who shares the impact of clashes (with the
enemy forces), their furies as well as benefits (when victorious) and
who are sons of the soil (janapada) is superior to the forces of allies
(mitrabala).
7. Mitrabale, which can be employed in different campaigns
to different countries in different seasons, because of the common interest
of the allies and the vijigīşu, is superior to the satrubala (the soldiers
alienated from the enemy camp) as chances of dissension among the
latter cannot be ruled out.
8. In view of the fact that the foresters are by nature dishonest,
greedy, uncultured and faithless, the soldiers from the enemy carnp are
more dependable than the forester troops.
तुल्येति। तुल्यसंपर्षनामर्षात् समसुखदुःखस्वात् सिद्धिलाभात् सिद्धौ विजये, सत्यां लाभान
तुल्यलाभात, जानपदत्वाच एकजनपदवासित्वाच, मैत्रादलात् श्रेणिवलं गुरु ॥६॥
संख्यातेति। संख्यातदेशकालत्वात् निर्णीत देशकालत्वात् तथा एकायोपगमात् एकार्थलाभ-
प्रयनात, स्वहनयोगाच अनुरागसम्मकांच शोलात् मित्रवल गुरु ॥७॥
प्रत्येति। यतः आरण्यकतया अरण्यवासितया आटविकाः, प्रत्या स्वभावेन अधामिकाः
पापमतयः, जुन्याः मर्यलोलुमार, अनार्याः असदाचाराः, सत्यमेदिनः सत्यप्रतिक्षा, तस्मात् कारणात् ,
वेभ्यः भाटविकेन्यः शमवलं गुरु॥८॥

·कामन्दकीय नीतिसार 391 उमय तमिलोपार्य कालापेक्षाव्यवलितम् । विलोपव्यसने चैव तवास्य विजयो ध्रु॥ उपजाप कृतातोडयावस्यां" विशेषतः । परस्य चाप्युपजपेदुपजापाद् ध्रुवो जयः ॥ १० ॥ कालापेक्षं व्यवस्थितम् 10 विलोपेऽव्यसने कृतात्तस्याद् भयमस्माविशेषतः ; कृतात्नस्येद्भयादाभ्यां विशेषतः 9. Both classes of troops (i.e., those alienated from the enemy camp and the foresters) wait for the opportunity of plundering the enemy territory, and if they are not defected while plundering, the vijigīșu may be sure of coniglete victory. 10. There is always the apprehension that these two classes of troops may be defected by intrigues (of the enemies), and the ruler should be particularly careful about it. He should rather make intrigues (to defect such forces) in the enemy camp, because such intrigues lead to sure success, उभयमिति। उभय शत्रुबलमाटविकं बलं च, यातव्यविषयविलोपार्थ भवति । देशविलोपात्' यातव्यस्य प्रभुशक्तिक्षय इति । यदि विजिगीषोः शक्तिमुचयकालं पश्यति तथान्यथा नेति कालापेक्षा- व्यवस्थितम् न केवलं विलोपार्थ विजयार्थमपि भवति। तद्यथा-विलोपे क्रियमाणे, व्यसने च शत्रोः। तत्रापीति पाचव्यय सप्तमी'। तरमादप्यरिजयो ध्रुवस्तेनापि यातव्यः साध्यो भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ 'दाहविलोपात् उपजापेत्यादि । उपजापः तेन यजातं भयं तस्मात् त्रस्येत् सावधानो भवेद्विजिगीषुः । उपजापं विघटयेदित्यर्थः। आभ्यामिति द्विषदाटविकालाभ्याम् । विशेषत इति यस्मात्ते सनिहिते महतेऽप्यपकाराय प्रभवतः । यातव्यस्योपजवे द्विषदाटविकबले। अदुपजापाद् धुवो विजयो विजिगीषोः ॥१०॥ • उपजापेति। त्रस्येद्याभ्या, तेन यत्कृतेभय स्फीतसारानुरकेन मौलेनोपचितः पर। ततुल्येनेव यातव्या आयव्ययसहिष्णुना ॥ ११ ॥ प्रकृष्टेऽध्वनि काले वा गच्छेन्मौले समावृतः । मौलास्तु दीर्घकालत्वात् क्षयव्ययसहिष्णवः ॥१२ । एषु वस्तु" मेवावी भूता (भृता )वीनि विवर्जयेत् । दीर्घकालाध्यमिनेषु तेषु भवभयं भवेत्॥१३ । "सुमानित पस्तुवेतेषु 1. दीपिकालसिन्नेषु "तेयमेदोन सम्भवेत ·399 कामन्दकीय मीतिसार 11. If the enemy is equipped with loyal maula forces swelling with power and energy, the ruler should proceed against him with his own maula forces of comparable strength and (particularly) with those who are capable of enduring loss and destruction (i.e., injuries and death as well as loss of provisions). 12. In distant campaigns and in protracted wars, the vijigisu should march with his well cared for maula forces, who owing to their long association (being hereditarily in service) endure loss and destruction (cheerfully). 13. In such cases (i.e., in prolonged or distant campaigns) an intelligent ruler should discard other classes of troops (other than maulabala), because tired of long and protracted marches they may fall a prey to alienation (overtures) by the enemy. षक विधेऽपिबले यद् यस्मिन् काल उपादेय बलोपादानकालममिधातुमाह-स्फीतेति। स्फीत- सारानुरक्तेन मौलेनोपचितः परः। ततुल्येन परतुल्येनैव विविगीपुणा, क्षयव्ययसहिष्णुना। युग्य- पुख्खापचयः क्षयः हिरण्यधान्यापचयोः व्ययः तो सहत इति ॥११॥ प्रकृष्टेऽध्वनीत्यादि। इति सम्म् ॥ १२॥ वस्तुन्वतेविति। एतेषु वस्तु' कार्याविषु मेधावी प्राः मृतादीनि बानि पचापि वर्जयेत् न समं नयेत्। कुत इल्याह-दीर्षाचकालसिन्नेषु, दीण अपना दीपेण च विग्रहकालेन सिन्नेषु धान्तेषु भेदभयं भवति यातव्यस्तोपजापेभ्यस्तेयो भयं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ 'वस्तुम्वेतत् बहुत्वात् परसैन्यानां दीर्घकालाच दत"। नित्यप्रवासायासाभ्यां भेदोऽवश्य हि जायते ॥१४॥ बहुलादेव सैन्याना , बहुत्वानिपुसन्यानो दीर्घकालाच भेदतः कालाम्बवेदना नित्य नित्यप्रवासयानाभ्यां 14. In fighting with numerically superior forces of the enemy and that too for a prolonged period, the soldiers become unhappy, and again, if they are always (or repeatedly) sent out to foreign lands on campaign, they become surely liable to defection (owing to their mental depression). एतदेव समर्थयमाह-बहुत्लादिति । यातम्पसैन्यानां प्राधुर्यात स्वबकानां च मयं भवति। तथा दीर्घकालावदतः। प्रतिदिनं प्रवासः प्रतिकूल्येन पासः तस्मात, यानत्यासादेः प्रातिकूल्यात निय- यानात् नित्ययानाच निविण्णाना बलानां अवश मेववित्तविश्लेवो वायते। तब परग्रहीयेभ्यस्तेभ्य' एव भयं भवेदित्यर्थः ॥१४॥ •न्यस्तेय ·कामन्दकीय नीतिसार 398 19 . 24 प्रभूत मे भूत (भृत )-बल मौलमल्पमसारवत् । अरेरल्पं विरक्त वा मौलप्रायोऽल्पसारवत् ॥१५॥ प्रायो मन्त्रेण योग्यमल्पायासेन वैजयः। अन्यो"देशस्तु कालोपा प्रभूती व क्षयव्ययौ ॥१६॥ श्रान्तोपजापाविश्वस्तं यस्मात् सैन्य परस्य च । अल्पप्रसारो हन्तव्य इत्युपेक्ष्या भूले। चेद १० चैव हि वेतिहि "अल्पो देशस्तु कालो वा अल्पौ यो क्षयः ; अल्पः कालस्तु देशो वाऽप्रभूती ११ श्रान्तोपजापं ; शान्तोपजापविश्वस्तमस्मत् सैन्य परस्य वा विश्वस्तं संन्यमस्तीतिमा रिपोः १७ प्रचारो गन्तव्य इत्युपेयाद् इति वा यातः 15-17. If the vijigișu feels confident that his bhrtabalo (mercenaries ! are numerous (numerically strong), but the inaulabala is smaller (not enough) and inefficient, and the maulabala of the enemy is also inadequate, dissatisfied and generally inefficient, he should adopt mantra yuddha (diplomatic warfare, avoiding open war) as, in that case, limited effort will be required (for success). But for campaigns of short duration and in not too distant lands, which are not likely to involve in heavy losses or destruction, and when attempts of the enemy in creating disaffection in his own ranks have been reniedied and when allegiance of his own soldiers is established and the equipments of the enemy are insufficient, the vijigisu should fall upon the assailable (enemy) with his bhrtabalo. ततः स्वभृतबलोपादानकाल चतुभिः श्लोकैः सहेतुकमाह-प्रभूतमिति। मृतवलं वेतनोपगृहीतं प्रभूतं मे विद्यते। मौलं पितृपैतामह संख्यातोऽल्पम् । तदप्यसारवत् साररहितम्। अरेयांतव्यस्य मौलमल्पं तदपि विरकम् । प्रायो बाहुल्येनाल्पसारवत् स्तोकसारयुकम् ॥ १५॥ तथा प्राय इति। प्रायो बाहुल्येन। मन्त्रेणेति कूटयुद्धने 'शस्तरसादिप्रणिधानेन लक्षणेन योद्धव्यं न प्रकाशयुद्धन। मन्त्रेणापायासेन वेति अग्रेणोपेयादिति सम्बन्धः । अल्पो देशः प्रयाणस्य। कालबाल्पः प्रयाणस्य । अल्यौ तस्य च क्षयव्ययौ ॥१६॥ श्रान्तेति। धान्त तदुपजापविश्वस्तं च। श्रान्तं युक्क्लेशादिभिः । उपजापेन विजिगीषु- कृतेनात्मसात्कृतत्वाद्विश्वस्तम् । यस्मात् कारणात् सेन्य परस्म तस्मात् भृतबलावादिति सम्बन्यो । तथा अल्पसारो हन्तव्य इति। "सर्वतो बनाऽजीयः प्रसार" इति प्रसारलक्षणम् । गुणकापास- फलाद्ययं सर्वतः प्रसरणं प्रसारः। स यातव्यस्य हन्तव्यः, सहटप्रदेशावस्थितत्वात् । इति वाचादिति। बलेर्वा तस्याल्पत्वात् इति ॥१७॥ 'शस्लेत्तरसादि, शस्त्रातिरिकप्राणिपातेन लक्षणेन 10 प्रपनत्व

·394
कामन्दकीय नीतिसार
स्की नीणि (श्रेणि) पल शक्यमाधातुं पागवमनि"।
स्व"प्रवासव्यायामादिति सैन्य समुदपतेत् ॥१८॥
यानवस्तुनीः वस्तुनि वास्तुनोः
इस्लीप्रमात मायामाविति प्रयास
श्रेण्या
18. When the śrenibala, equipped with chariots and other means of
transport, is found to be swelling with power and capable of negativ-
ing overtures of the enemy, and the campaign is likely to be of a short
duration and involving short stay abroad and limited effort, the vijigisu
should launch upon it with his śrenibala.
श्रेणीवलोपादानकामममिधातुमाह-स्फीतमिति। प्रयाणकर्मणि हस्वी प्रयासव्यायामाविति ।
प्रयास (प्रवास ) क्लेशः। व्यायामो युखम् तोहस्वाक्व । इनि श्रेण्या समुत्पतेत् श्रेणिवलमुपादाय
गदिति सम्बन्धः। श्रीणिवलं पानवमनि च मुद्रितपुस्तकपाटौ न समीचीनाः ॥१८॥
.
30
स्वप्रमूर्त: सुरदसैन्यं शक्यमाघातुमात्मनि ।
भल्पमेवाल्पयुबन्ध मन्णेति सुहालः ॥ १९ ।
मिनसाधारण कार्य मिवाय फलोदये।
मनुप्राय व पाण्डित्ये "मिनेणेव सह प्रजेत् ॥२०॥
"प्रभूतं हि सुप्रभूत
सम्यगाधातुमात्मनि
० मल्पः प्रयासो मन्त्राच भूयो व्यायामयोधनम् । अल्पायासोपपन च मन्नेगेति
पीच
19. If the rifigisu is sufficiently equipped with suhrdbala (soldiers
contributed by the allies) and they are found to be capable of holding on
resolutely in the interests of the ruler, in shorter campaigns (when stay
abroad will be of shorter duration), he should deploy his suhdbala and
adopt diplomatic warfare by application of mantra (kütayuddha).
20. When a venture or campaign in the cominon interest (common
to both the vijigişu and his ally), is undertaken or in which success depends
on the ally, and in which favour needs to be shown to an ally and the
reverse (i.e., persecution) on some other, the vijigisu should set out with
his ally.
भल्मः प्रयासः
पादाक्काममिधातुमाह-सप्रभूतमिति (प्रभूतमिति)। सुप्रभूतु मुादसैन्य, तब
कामापातु लापयितुमात्मनि भात्मकार्यसम्पादने निरं कतुं सामादिमिः।
सनिहितत्वात् बातम्पल। युवं मन्नेति सम्बन्धयेत् । फूटयुद्ध। कूटयुवं तीवणरसदोदि
मोगा। एल्गोगावादिति पापपरीषः ॥ १९ ॥

·88 कामन्दकीय नीतिसार मिलसाधारण इति। मित्रस्यात्मनच साधारण समानफलोदय कार्य यस्मिन् कायें। तवा मित्रायत्ते फलोदये तथानुमाये पौनेच मित्रान्तरे विजिगीषु मित्रेणेव सह प्रजेत् ॥२०॥ 11 रसादानादित्यादि प्रयोगः रसनानात्वादित्यादि प्रभूतनारिलैन्येन "प्रेषयेन्महतो रिपून । "श्वशकरवधापेक्षी नय बावधनायेत्" ॥२१॥ अविवि कोपमयावभ्यासेन रिपोलम् । वासयेत् कर्षयेच्चन' दुर्गकण्टकशोधनः ॥२२॥ योधयेन् अवसूकर नयं चण्डालवायेत् . "अत्युजितं ; अभ्युत्थितं कोपबलाद् आकर्षयेरचैव ० दयाशे तु मर्दनः . 21. In fighting a strong and powerful enemy, the vijigisu may employ his aribala (soldiers aiienated from the enemy), if it is in sufficient strength and are under complete domination (of the vifigisu), and then he may look for results (confidently) just as the Candala awaits killing of the boar by his trained (hunting) dogs. 22. As concentration of soldiers alienated from the enemy may lead to excitement and irritation (among them or among the inhabitants of the kingdom), the ruler should employ them in plundering the enemy territory and in weeding out the thorns (obstacles and difficulties) in the forest forts, or frontier stations. (That is, such forces should always be kept engaged with difficult assignments lest they become a source of danger to the state). द्विषवलोपादानकालमभिधातुमाह -प्रभुतेनेत्यादि। अरिसेन्येन गोषवेन्महतो रिपन् पुढे नियोजयेत् । वर्करक्षापेक्षी चण्डाला यथा वशूकरवषं भक्ष्यत्वादपेक्षते तपा विजिगीपुर्यातव्यस्य शलोधमपेक्षते साहाय्यागत दण्डोपनतशलोरपि वधमपेक्षत एव । अतच दृष्टान्तापयेदिति बन्डा बद्विजिगीषुनयेत् प्रापयेत् ॥२१॥ अभ्युत्पितमिति। प्रभोः कोपभयात् अभ्यासे समीपे अभ्युत्पितं उपस्थितः (मविपित हति मुद्रितपुस्तकपाट, अविरुवचितं इत्यर्थः)। रिपोर्बलं, वासपेत् स्वराज्ये निवासयेत् कर्वच बातम्पदुर्ग- कष्टकमर्दनः (शोधनः)। पाटविकाल्यकण्टकमर्दने तन्मर्दनप्रेषणे एक भवलिति ॥ २९ ॥ नित्यमाटपिकं सैन्यं दुर्गकण्टकशोधनः । परदेशप्रवेश व पुरा कुवात पण्डितः ॥२३ । शोषने ० पुरस्कृतीत ·896 कामन्दकीय नीतिसार 23. The foresters (atovika bala) should also be employed in similar task of weeding out thorns (kantakasodhana) in the fortified areas of the enemy dominion. While entering the enemy territory they are placed in the forefront by a wise vijigtsu. भाटविकवलोपादानकालमभिधातुमाह-नित्यमित्यादि। भाटविक सैन्यमिति सर्वदा दुर्गे यातव्यसम्बन्धिनि । कण्टकशोधने दूष्याटविकादिकष्टकमर्दने। परदेशप्रवेशे च यातव्यजनपदप्रवेशे। पुरोऽप्रतः कुवीत पण्डितो विजिगीषुः। (पुराकुर्वीत इति मुद्रितपुस्तकपाठः न समीचीनः )। पाण्डित्य चाल मरणात्मकमावस्य गोपनमिति ॥ २३ ॥ एतन्मौलादि षडवर्ग' बतुरङ्गबल वितुः । परम" मन्त्रकोशाम्या पदात्यश्वरयटिपैः ॥ २४ । इति षड़ विधमेतद्धि यथा योगवलबली सुनिश्"ि प्रतिव्यूह्य यायाज्यायोषल" प्रति ॥ २५ । योगमस्य विजानीयात् सर्व मन्त्रादिना" नृपः। कृताकृत "प्रवाण सम्यक् सेनापतेस्तथा ॥२६ । षड्भेद चतुस' बलं स्मृतम् "यथायोगं बलं विदुः "यायात् परबलं प्रति प्रतिवलं प्रति 7 सर्वयमादिना सर्वयन्तादिना मन्त्र्यादिना " साधु सेनापतेस्तथा, स्खदा सेनापतेरपि 24. Thus there are six classes of army beginning with maulabala and others, each equipped with four-fold divisions of foot soldiers, cavalry, charioteers and elephant forces and supported by mantra (diplomatic counsel) and kośa (financial resources) constitute Sadango bala (six limbs of the army). 25. Against a powerful enemy the vijigisu should employ these six classes of forces duly equipped and arranged in faultless formations. 26. A vijigisu should keep himself informed of the movements (and abilities, mantradina) of (all the branches of the army) as well as of the machines (yomtradind, weapons and implements) of war, and also of the probable results of the campaign led by the competent commander, उपसंहरबाह-एषन्मौलादीति। इत्युक्तेन प्रकारेण मोलादिषड्भेदं षट्प्रकारं चतुरगवलं स्पतम्। पदात्यतरपतिपैन। एतदेव ष भवति मन्त्राने कोशाने च सह। कर्य मन्त्र- कोशयोसत्वमिति चेत्, यथा चार चतुमिः शत्रवः क्षयं नीयन्ते तथा मन्त्रण कोशेण चेति ॥ २४ ॥ स्तीत्यादि। इत्युचक्रमेण पविध बलमपि । एतदनन्तरोकम् । हि स्टम्। यथा- योगमिति यस्य गणम येन बलेन सहयोगी युज्यते कतुं शीमबल सम्पमम् । सुनिश्ििमति हिवं षा मन्त्र सुनिधित ·कामन्दकीय नीतिसारा 897 न्धं येन परस्यावकाशो भवति तमिर्गतं यस्मात् तत् । प्रतिब्यूयति पररचितब्यूहस्य प्रत्यनीकभूत म्यूह विरचर्य यायात् परबल प्रतीति (परबलमित्यत्र ज्यायोवलमिति मुद्रितपुस्तकपाठः) ॥२५॥ योगमस्येत्यादि। अस्यानन्तरोकस्य पा विधस्य योग सम्बन्ध स्वकीयः परकीय सह सर्वमशेष विजानीयात् विजिगीषुमन्त्रादिना गूढपुरुषप्रणिधानात्" नृपो राजा। तथा कृताकृतमिति प्रतीतम् । स्वामी कृतमकृतं वा प्रचारं च, कः क्व प्रवरतीति गत्यागतादिकं तब विजानीयात् । साधु यया भवति तथा सेनापतेरपीति, सकलबलसमुदायः सेना तस्याः पतिस्तस्य ताकृतप्रचारादिक विजानीयादिति सन्बन्धः ।। २६ ।। इति सैन्यबलाबलमष्टाविंशं प्रकरणम् । 18 अथानन्त 19वलमपि बलम् 14 प्रणिधानेन २६ । सेनापतिप्रचारप्रकरणम् कुलोद्गतं जानपद मन्त्रज्ञ मन्वसम्मितम् । दण्डनीतेः प्रयोकारमध्येतारं यतः ॥२७ । "सत्त्वशौर्यक्षमास्थैर्यमाधुर्यार्थ "गुणान्वितम् । प्रभावोत्साहसम्पनमाजीज्यमनुजीविनाम् ॥ २८ । मित्रवन्तमुदारास्यं बहुस्वजनवान्धवम् । व्यवहारिकमक्षुद्र पौरप्रकृतिसङ्गतम् ॥२६ । नित्याकारणवैराणामकर्तारमनाविलम् । "श्रुतानुबन्धिकर्माणमल्पामिव बहुश्रुतम् ॥ ३० । ० मन्त्रिसम्मतम् ; सत्तमम् तत्वतः सत्यसत्त्वक्षमा माधुर्य मुदाराव्य 6. व्यवहारिणमक्षुद्र 67 शुभानुवन्धि 81 82 53 B. ० सम्मतम् Prakarana : 29 Send bati prdcdra : The qualifications of a Commander-in-Chief 27. (In selecting a Commander-in-Chief the following qualifications are considered essential). He should be of a noble family belonging to the same country, well-versed in laws of diplomacy (mantrajña) and acceptable to the ministers (mantri-sammatone); he should be conversant ·398 कामन्दकीय नीतिसारः with the theories and principles of application of Dandaniti (laws of polity) and eloquent in exposition of them. 28. He should be endowed with the qualities of truthfulness, firmness, forgiveness, composure (of feelings), amiability, cultured bearing, power of influence and energy and one who is depended upon by his followers. 29. One possessing numerous friends, liberal-hearted and rich with affection, whose own relatives and well-wishers are also numerous, one who is generous (free from meanness) in behaviour, and urban-oriented in conduct (paura-prakrti-samgatam). 30. One who is not quarrelsome by nature (so as to be involved in quarrels always) or one who does not indulge in hostilities without (sufficient) reasons, or one who is not ruffled in any circumstance (i.e., does not get unnecessarily excited), on the other hand, one who always engages himself in acts in conformity with the sacred tradition (śrutanubandhi) or imbued with motive of welfare (śubhanubandhi) and has limited number of enemies, and one who is proficient in different branches of knowledge. सेनाया लक्षणमभिधाय सेनापतेरपि सप्तदशलोक परिकल्पितकुलकेन लक्षणमभिधातुमाह- कुलोदतमित्यादि। कुलोदतमुभयकुलविशुद्धान्वयोत्पमम् । जानपदं स्वजनपदभवम् । मन्त्रा पचासमन्त्राभिहम् । मन्त्रसम्मितम् । मन्तिसम्मतमिति पाठे मन्तिगामभिमतम् । स्वामिहितत्वात् । दण्डनीतेः शास्त्रस्य प्रयोजारमध्येतारं च साधु यथा भवति तथा तत्त्वतः ॥ २७॥ सत्त्वेत्यादि। इति प्रतीतम् ॥ २८ ॥ मिलवन्तमिति। शेषं इत्यपि प्रतीतम् ॥ २६ ॥ नित्याकारणवेराणामिति। अत्रानाविलमित्यस्तब्धम् निदोषमिति यावत् । श्रुतानुवन्धिकर्माण शास्त्रानुगतकर्मकारिणम्। शेष प्रतीतम् ॥३०॥ भारोग्य" व्यायतं तर त्यागिनं कालवेदिनम् । कल्याणाकतिसम्पत्र अस्वसम्भाव्यपराक्रमम् ॥३१ । गजाश्वरथचर्या शिक्षित सुजिवश्रमम् । बड़गयुद्धनियुब शीशमणसमम्" ॥ ३२ ॥ युवभूमिविभाग सिंहवत विकमम् । भवीर्षस्व निस्सन्म "मर्षणमनुखतम् ॥ ३३ । भरोगं सत्सम्भाव्य सरगयुद्ध नियुद्ध शाप्रपाकमणक्षमम् "निसनम मिलनसत्यापनममर्पणम् -

·999
कामन्दकीय नीतिसार
हस्स्यश्वरयशस्त्राणां सम्यग् लक्षणवेदिनम् ।
"वरस्थिरविवेक कामनुकल्पकम् ॥३४॥
"धर्मकर्मसमायोगं कुशलं कुशलानुगम् ।
सर्वयुबकियोपेतं शक तत्परिकर्मणि ॥ ३५ ॥
.
नरान्तरविवेकह " मनुकम्पका
वर्मकर्म समायोगे
31. One who is healthy (free from diseases), stout, valorous, kind-
hearted, acquainted with the advantages of acting in proper time, digni-
fied in bearing and firmly confident of his own power.
32. One who is perfectly trained in handling war elephants, and
horses as well as war chariots, indefatigable, expert in fighting with
drawn swords (collectively) and in duel combats (niyuddha or malla-
yuddha) and agile and swift in movements, (in the field of battle).
33. One who is well-informed of the divisions of the field of battle
(i.e., about the situation of the different wings of the army), capable
of charging the enemy with firm and heroic steps like the lion (which
falls on its prey all on a sudden), never losing time for action or pro-
longing it unnecessarily, always watchful or wide awake (about enemy's
movements), neither too soft nor too stiff in attitude.
34. One who is adept in distinguishing the marks and qualities (good
or bad) of elephants, horses and weapons as well as of reading the minds
of different roving and stationary enemy agents (carasthira-vivekajña)
and/or of different personnel (associated with the armed forces), one
who is grateful and sympathetic to his own men).
35. One who is skilful in taking actions in conformity with in-
junctions of dharma and/or an expert in the use of defensive armours
and coats of mail (varma-karma) and is associated with similarly skilled
followers and is expert in fighting and supervising all forms of warfare.
आरोग्यमिति। भारोग्यं भरोग एव अनामयम् ।
व्यायतमिति प्रांशुम्। शेष
प्रतीतम ॥ ३१॥
गजाश्चेति। गजाश्वरथाना चर्यास गतिषु शिक्षितम् । मुजितश्रम पराभूतपरिश्रमम् ।
नियुद्ध मयुखम्। शेष सष्टम् ॥ ३२॥
युबभूमीति। निस्तन्द्रमनालस्यम् ॥ नितन्त्र इति मुद्रितपुस्तकमा म समीचीनः। शेष
प्रतीतम् ॥३॥
हस्त्यश्वरपशस्लाणामित्यादि। इति प्रतीतम् ॥ ३४॥
धर्मकर्मसमायोगमिति।
पण समायोगः सम्बन्धो येषां कर्मणां तल कुशलम् । शेष
प्रतीतम् ॥ ३५॥

·400 कामन्दकाय नीतिसार स्वभावचितहतया युकमश्वनृदन्तिनाम् । तमाम वापिधेत्तारं सविधानोपपादकम् ॥ ३६ । देशभाषास्वमाव लिपि सुहृदस्मृतिम् । निशाप्रचारकुशल कुशलशान "निधितम् ॥ ३७ । उदयास्तमयज्ञानं नक्षवाणां प्रहः सह । दिग्देशमार्ग"विज्ञानसम्पन्न तनिषेषितम् ॥३८ । क्षुत्पिपासा"श्रमवासशीतवातोष्णवृष्टिमि"। अनाहितभयग्लानि सत्पुंसामभयप्रदम् ॥ ३६ । मेचा परसैन्यानां साध्या हितनिश्चयम् । भयानाच स्वसैन्यानां सम्यग्विष्टम्भलक्षणम् ॥४० 68 ०भयान १०काल 72 "युक्तमश्वेषु दन्तिषु शकुनज्ञान ; संहानगतिनिधितम् : कुलझानविनिधितम् सदा "तहसेवितम् । तजसेवितम् लमत्रास ; प्रकुटावशीतवातोश्माश्रष्टिभिः भयत्रास क्लान्तिं तत्सविमाभय ; समुद्विमा "परपच्याना दु:साधाहित "भमानां च हतानां चहतान्तंच सोडुविष्ट ; सम्यगविष्टम्भनक्षमम् "वृत्तिभिः 1०हन्तारं 77 70 36. One who is gifted with the power of reading the mind (or mou) of war horses and elephants as well as of men (military personnel), and also is acquainted with their respective names (and designations), and is capable of remedying their needs and wants. 37. One who knows languages and characteristic traits of peoples of different countries and also of their scripts (i.e., able to decipher and read them), who possesses strong retentive memory, capability of conducting nocturnal actions (niśa pracdra), and of (šakunajñana) or knowledge of interpreting the language of (ominous) birds (foreboding good or evil). 38. One who knows the time of sunrise and sunset as well as of the position of stellar constellations and planets (and their influences) and is acquainted with directions and routes of march and assisted by experts in such matters. 39. One who is never frightened or fatigued by hunger or thirst, strain (of march), of fear (of enemy actions), as also of inclemencies of weather (i.e., extremely hot, cold, stormy or rainy), and one who is ·कामन्दकीय नीतिसार 10. . capable of assuring and inspiring others in the company to endure such inconveniences). 40. One who can break through enemy formations and undertake to perform difficult tasks confidently, and who can restore confidence among such men of his own ranks, who feel frustrated or depressed. स्वभावचित्तातयेत्यादि। तद्विधानं इस्त्यवादीनां वादनदनिकादि" (वादनबोदनिकादि) तदुपपादकम् । शेषं प्रतीतम् ॥३६॥ देशभाषास्वमावलमिति। उदयास्तमयहानमिति । पिपासेस्यादि। मेतारं परसैन्याना- मिति॥ इति प्रतीतम् ॥३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥४०॥ " विधानं उदनिका ; चादनं ऊदनिका; वीदनिमौदनिका । चादनीमौदनिका अवस्कन्दाभिगोतामेतार" सन्यकर्मणाम् । घरदूतप्रचायण महारम्भफलोपगम् ॥ ४१ । शश्वत्स सिद्धिकर्माण" सिद्धिकर्मनिषेवितम्"। परापरेषु निर्विण श्रीमद्वाज्यार्थ"तत्परम् ॥ ४२ । इत्यादि लक्षणोपेतं कुर्वीत ध्वजिनीपतिम्। ध्वजिनीश्च सदोषुकः "संगोपये विवानिशम् ॥ ४३ । नपद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् । सेनापतिस्तन तन गच्छेद् व्यूहीकृतबलः॥४४। इति सेनापतिप्रचारोमामेकोनत्रिय प्रकरणम् ॥ .. वेतारं ० मन्तारं; योकारं परवतप्रचारहं चरबूतप्रपवई .. सिद्धकर्माण सिद्धकर्म .- निषेवणम् पराभवेष्वनि .श्रीमद्राराजार्थ .7 इत्येवलक्षणो "स गोपायेद् 41. One who is capable of protecting the camp (from sudden enemy actions), of detecting the secret movements of the armed forces as well as of the enemy agents and of undertaking ventures of great promise (i.e., likely to yield important benefits). 42. One who always strives for achieving success in ventures undertaken and in consolidating the gains of successful achievements (Siddha karma), one who is never depressed or disengaged even when defeated, rather who always exerts in protecting the interests of the ruler. 43. A man possessing these qualities should be chosen as the Commander-in-chief of the army (dhvajintpati), as under such a leader the army becomes powerful and ever alert, and the kingdom is always protected ·402 कामन्दकीय नीतिसार 44. In riverine or island forts, hill forts or forest forts, wherever any sign of danger is observed, the Commander-in-chief should march to that direction with the forces in regular formation (vydhikrtabala). अवस्कन्दाभिगोतारमित्यादि। अवस्कन्दः सौप्तिकादिकः, तत्र गोतार रक्षकम्। वेत्तारं सैन्य- कर्मणां सैन्यकर्मामिहम्। भेत्तारमिति मुद्रितपुस्तकमाठी न सम्यक् ॥ १ ॥ शसससिद्धकर्माणमिति। श्रीमद्राज्यार्यतत्परमिति। श्रीमतः राहः विजिगीषोरिति यावत्, राज्याय राज्यस्मविषये तत्परमिति ॥२॥ इत्येवं लक्षणोपेतमित्यादि ॥ शेष प्रतीतम् ॥४॥ नयविनदुर्गेषु यस यत्रेत्यादि। म्यूहीकृतले व्यूहरचितैलेः। अन्यत् प्रतीतम् ॥४॥ इति सेनापविचारोनामोनत्रिय प्रकरणम् ॥ ३०। प्रयाणव्यसनरक्षण प्रकरणमा नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपतनावृतः।" मध्ये कल स्वामी व कोराः फल्गु महावनम् ॥ ४५ ॥ पार्श्वयोल्मयोरवा वाजिना" पार्श्वयो रथाः। रथानां पालयोनागानागानां पाटवीवकम् ॥४६ । प्रवीरपुख्खास्तः पुरुषायुतः .० फाल्गुचबदबलम् . भलाना पार्शतो नागा Prakarana 30 Prayanaryasana-raksana. (Remedies of lapses in marches) 45-46. While on march the regiment leaders (ndyaka) with veteran heroic soldiers should compose the vanguard and the king with his camp, including the women of the harem, treasury and (royal) bodyguards, should be in the middlę, flanked on either side by the cavalry, the cavalry by the charioteers, the charioteers by the elephant forces and the elephant forces by the forester companies. कन्यापारमाणममिषामाह-नायक इत्यादि। नायक इति मातारानम्। सहलपक- नेता भावसारलास पुरतोपतो मायात् । नीरसतनात इति मुद्रित साठे तु.प्रा बोरा मन सा तत्र भूतबा एतनया सेवना भारत सन्। मधेस्यावारत कानमन्त पुरादिसणार ·कामन्दकीय नीतिसार 408 पुनदार, स्वामी व विजिगीषुः । कोशः समुदयः। फल्गु च यदलमसारं यदलं तब मधे यायादिति। महसपनमिति पाठो न सम्यक्॥५॥ पार्श्वयोरिल्यादि। इति प्रतीतम् ॥ ४६॥ 10 यदल ससारंच पश्चात् सेनापतिः सर्व"पुरस्कृत्य कृती स्वयम् । यायात् सम्पब सैन्यौपः वितानाश्वासयमने ॥४॥ सार्द्ध पुरस्कृत्य क्षितीश्वरम् 47. The Commander-in-chief should keep himself at the rear (of the composition). with all expert warriors before him, and he would lead the well-equipped army providing inspiration to the tired (or wounded) members. पथात् सेनापतिरित्यादि। इति प्रतीतम् ॥७॥ यायाद् व्यूहेन महता मकरेण पुरो भये। श्येनेनोमयपमेण सूच्या वा धीरचक्रया" ॥४८॥ सेनेनोवृतपक्षेण 48. Anticipating danger ahead, the army should be arrayed in the formation of Makaro-vyuha of wide front, or that of an eagle (or hawk) with outstretched wings (syenenoddhịta pakşa), and in case of narrow defiles in the formation of Sacivyaha (pointed like a needle). प्रयाणप्रयोगक्रमममिधातुमाह-यायादित्यादि। महता मकरव्यूहेन वक्ष्यमाणलक्षणेन पुरो भये यायात् । श्येनेन ब्यूहेनोद्धतपक्षेण बलवत्पशेणानीकेन" तथा सूच्या व्यूहेन वा धौरवक्त्रया धीरा वक्ले अग्रे यस्यास्तया वेति ॥ ८ ॥ "श्येनेनोभयपक्षेण' इति मुद्रितपुखकपाठो न सम्यक् 10 बलवत्पक्षातीकेन 10 'धीरचक्रया' पाठी इत्यपि न समाचिन: पाये तु शकट पार्श्वयोर्वजसंहितम्"। सर्वतः सर्वतोभद्र भयब्यूई प्रकल्पयेत् ॥ ४६ । ०० वीरवकूया . 07 समिमम् भये व्यूह 49. Anticipating danger from the rear, the army should be arranged in the formation of Sakatavyuha (chariot or cart shaped), and if danger is apprehended from either flank, it should be in the formation known as Vajrarysha (or of the shape of the thunderbolt), and in case of probability of danger from all sides it should be designed in the Sarvatobhadra formation.

·404 कामन्दकीय नीतिसार - . पवावें वित्यादि। पवावे तु शकट म्यूह प्रकल्पयेत् । पार्सयोमये पाहा व्यूह सती भये सर्वतोभद्र व्यूह प्रकल्पवेदिति सम्बन्धः ॥ ४६ ॥ कन्दराशेलगहन" निम्नगावनसटे। दीऽध्वनि परिमान्त शुपिपासाहिमामम् ॥५॥ व्याधिर्मिसमरक पीड़न दस्युषितम् । पपाशुजललि' व्यस्त पुजीकतं पथि ।। प्रसुप्त भोजनव्यप्रमभूमिछमसस्थितम् । 10 चौरामिमयविवस्त धिवासमाहितम् ॥ ५२ । पषमाविषु जातेषु व्यसनेषु समाकुलम् । स्वसैन्यं साधु रमेत् परसैन्यशपातयेत् ॥ ५३ । इति प्रमाणव्यसनरमण नाम दिया प्रकरणम् ॥ कन्दरे शेलगहने ० दीपनि 100 हितलमम् । हितश्रमम् 101 मरकपीरितं ; मरणपीवित , मरकैः पारित दस्युभिहृतम् 108 पासुजलच्छम, जलाच्छ 100 बोरानिपोरामि 104 समाहतम् । समाकुलम् 100 व्यसनेष्यसमाकुलः 50-51. Due care should be taken in protecting the armed forces while marching up and down through hilly regions infested with caves and crevices or through dense forests, and while the forces are tired of long marches suffering from hunger, thirst and physical strain, when there is shortage of provisions or outbreak of diseases and deaths among them, or if they are barassed by robbers, or compelled to drink impure water, and if the forces are scattered (units being separated from one another) or huddled together (i.e., the formation is disturbed). 52-53. If the soldiers tend to fall asleep (unguarded) or become eager for their meals or feel uncomfortable in inhospitable regions, and thus are lacking in alertness, or if they are afflicted with (unusual feelings of) fear of thieves, fire, rain, or storm, or such other distresses, the wise vijigisu should take necessary measures for the protection of his own forces, and for the destruction of the forces of the enemy. म्यसने रक्षणमपिसामिपातुमाह-नरेलादि। नापतिदरी पत्र । पर्वतस्तैहने प्रपुरे। निगा मा पानि सगुल्लादिमिगलि, ते साडे सो प्रदेशेऽवलानं पास म्यान मुख्यते। तथा दीपांजनि परिशान्त तपिपासाहितममम् । इपिमालादिमानमिति मुक्ति पाठेकान्ति बस्स तत् ॥५॥ 100 सरोत् ·कामन्दकीय नीतिसार 405 एषमादिमित्यादि। इति सहटान्यमिधातुमाह-व्याधीत्यादि । प्रसुसमित्यादि। प्रतीतम ॥५१॥५२ ॥५३॥ इति प्रमाणपसनरक्षण नाम प्रिय प्रकरणम् ॥ ३१ । कूटयुद्धविकल्प प्रकरणम् । विशिष्टो देशकालाभ्याम्धी मिनाप्रिकृतिबली। कुर्यात् प्रकाशयुवा ॥५४॥ युद्ध हि युदंतु 100 विपर्ययः 107 कूटयुद्ध विपर्यये 100 107 Prakarana 31 Katayuddha vikalpa (Deceitful tactics in warfare). 110 54. When a vijigisu finds himself endowed with 'requisite powers and with favourable situation as regards time and place, and the prakrti or elements of the enemy disaffected and lacking in coordination (bhinna), he may indulge in open war (prakāśayuddha), otherwise i.e., the reverse being the condition, katayuddha or deceitful war (i.e., by dubious methods) should be adopted. कूटयुद्धविकल्पमभिधातुमाह-विशिष्ट इत्यादि। देशकालबलाभ्यामिति द्रष्टव्यम्। देशवलेत कालबलेन च यातव्यवलापेक्षया विशिष्टोऽषिकः। भिमारितिरिति भिमा यातव्यस्य मित्रादि- प्रकृतयो येन। बली उपचितशफित्रयः। एवम्भूतो विजिगीषुः प्रकाशयुद्ध कुर्यात, विजयस्यासन्दिग्ध- खात्। 'कूटयुद्ध तु पक्ष्यमाणलक्षणं विपर्यये पूर्वोकस्यान्यथात्वे कुर्यादिति सम्बन्धः ॥ ५४॥ तेष्यवस्कन्दकालेषु' 100 परं हन्यात् समाकुलम् भभूमिष्ठ सभूमिष्ठो"स्वभूमौ चोपजायते' प्रकृति प्रग्रहाह स्पर्श नवरादिभिः। हल्यात् प्रवीरपुरभंगवानापकर्षणः ॥ ५६ । 100 साध्यवस्कन्दकाले हि 110 समाहितम् "अभूमिष्ठं हि भूमिष्ठं अभूमिष्ठं हि स्वभूमिष्टं तभूमौ चोपजापतः पाई 55. When the enemy forces are found to be unprepared (or resting in camps), and/or in unfavourable ground or situation (abhamistha), the ।

·406
कामन्दकीय नीतिसार
vjigişu should take prompt steps for annihilating them (by surprise attack).
Even if they are on their own ground (favourable situation) steps should be
taken for alienating them by harassment in their own land.
56. When the vijigışu is able to alienate the foresters and other
border tribes (forces) of the enemy through bribes and harassments, the
elements of state (prakrti) of the enemy are also harassed, he should
charge with his own heroic soldiers and annihilate the enemy.
तेवित्यादि। तेष्ववस्कन्दकालेषु अनन्तरोफवलव्यसनकालेषु परं हन्यात् समाकुलमिति
प्रतीतम्। अभूमिष्ठ' युव्यायामायोग्यभूमिछम् । स्वभूमिष्ठः युद्धयोग्यभूमिस्थितः। तं तदभूमी
यातव्यानुकूलभूमो वा उपजापः प्रतिमेदखस्मात् ॥ ५५ ॥
प्रकृतिप्रमहेत्यादि । प्राहाइष्ट इति मुद्रितपुस्तकपाठे आष्टमित्यर्थः क्षुब्धम् । पुनरपि स्पर्शः
पाठे स्पर्शः धर्तव्यः अन्यत् प्रतीतम् ॥५६॥
'अभूमिष्ठ सभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायते' इति मुद्रितपुखकपाठो न समीचिनः
पुरस्तु"पनि पत्ता बलत्यकृतनिधयात्"।
हन्यात् पश्चात् सवीरेण बलेनोत्पय"वेगिना ॥५७।
पश्चाता सलीकृत्य हन्यात् सारेण पूर्णतः ।
भाभ्यां पाभिषाती"तु व्याख्याती कुटयोधने ॥५८ ।
.
110 तलाकृतनिधयः
117 प्रवीरेण
110 नौत्पीय नाप्लुत्य
110 पाश्वपाती
57. With the demonstration of a frontal attack (as a ruse) and
making the enemy firmly believe that (thus keeping the enemy forces
engaged in that direction), the vijigisu should employ his heroic band of
soldiers to charge swiftly (to surprise) the enemy forces from the rear.
58. In the same way making the enemy concerned about his rear
(i.e., making the ruse of a rear attack and keeping the enemy engaged in
that direction) the enemy may be assailed by frontal attack with the best
of soldiers. Similar methods of katayuddha may be adopted on either
flank (right and/or left).
पुवलाइसंनमित्यादि। पुस्त्वात्मतो गोबु मिति पर्शन सत्पदला, तनिवमिति, येन
विजिगीषुवन वर्णन स्तं ततो निबयो न बातम्येन तम, पवादिति गत्वा वीरेण वलेन
वेगवता बन इत्यादिति सम्बन्धः ॥५॥
वीरेण' इति मुद्रितपुस्तकमा ।
पवादति । पचादा महत्व समाकुलला पूर्वतोऽप्रतः सारेण बलेन इन्वादिति। भाभ्यां
पवादामिपाताम्मा पासामिपाती मामाती ली। तला-पामती व प्रवल दक्षिणतः,
दक्षिणती प्रल पामतो हम्बादित्यर्थः । गोपने मुझे ॥५॥

·कामन्दकीय नीतिसार 407 पुरस्ताह विषमे देशे पाहन्याच वेगवान् । पुल पवाव विषम एवमेव तु पार्श्वयोः ॥ ५९. * This line and the following three lines have been omitted in the B.I. text but commented upon in the tika, hence the renumbering of the Slokas. (मुद्रितपुस्तके लोकस्य शेषाई पतितम् । शेषार्थस्थाने श्लोकान्तरस्य शेषाई मुक्तिमिति ।) 59. If the region ahead (of the army of the vijgtşu) is considered difficult or unfavourable, the vijigisu should swiftly change over to charging from the rear, and from the front, if the region behind is unfavourable. So also with regard to sides (i.e., the position being difficult on left, charge should be made from the right and vice versa). पुरावादिति। पुरखादमतो विषमे दुर्गमे देशे पश्चाद् हन्यात् धेगवान् विजिगीषुः । पचाच विषमे पुरोऽप्रतो हन्यात् । एवमेव तु पार्श्वयोरिति, वामतो विषमे दक्षिणतो हन्याद् दक्षिणतो विषमे वामतो न्यादिति ॥५६॥ प्रथम योधयित्वा वा दण्यामिबाटषीवलैः। श्रान्त सब निराकन्द हन्यावान्तवाहनः॥ ६० * लोकोऽयं मुद्रितपुस्तके पतितः 60. The vijigişu should at first engage his forces composed of soldiers condemned, alienated from enemies and foresters in the encounter with the enemy forces and thus get theni tired, exhausted and cut off from their base and then assail upon the enemy with his own troops fresh with energy. प्रथममित्यादि। प्रथमं पूर्वमेव व्यामित्राटवीवलेयोपयित्वा युद्ध कारयित्वा श्रान्त जातश्रम सब विषण्णं निराकन्दं मित्रवलरहितं, भाकन्दो मित्रविशेष एवोच्यते। हन्यादान्तवाहन इति प्रतीतम् ॥ ६॥ दृष्यामिनालेाऽपि भादवा प्रयतवान् । जितमित्पेष विश्वस्त हन्याच्या व्यपाश्रयः ॥ ६१ । •अयमपि श्लोकस्य पूर्वार्द मुद्रितपुखके पतितमिति । हन्यात् सत्रव्यपाश्रयः सवव्यपाश्रयः भव्यपाश्रयः 61. Getting his own forces of condemned and alienated soldiers defeated in the encounter, when the enemy feels confident that "I am victorious" and retires to his satra (fort) (to relax), the energetic vijigisu should fall upon him and crush him. वामिलनलेरिति। एषामित्रपले करणभूतैर्भर बला प्रामवानिति पात्मनः प्रो मनोऽभ्यासी, जितमेवेति विसस्त पर हन्यात् नम्पपाध्यो पनादि: ॥१॥ 180 ·408 कामन्दकीय नीतिसारः 121 स्कन्धावारपुरग्राममाल्यमान प्रजाविधु विलोम्य तु परानीकमप्रमतोऽवनाशयेत् ॥६२ 18 सस्यसार्यवमादिषु प्रजादिषु 11 विलोपनपदानीक 10 मतो विनाशयेत् 62. Enticing away the subjects of the enemy out of their fortifications and normal stations-cities and markets, villages and pastures (through secret agents) the cool-headed vijigisu should plunder and destroy the dominion of the enemy. स्कन्धावारेति। स्कन्धावारपुरप्रामसस्यसार्थ बाजादयः प्रतीताः। स्कन्धावारपुरप्राममास्य- मानमिति मुद्रितपुस्तकपाठो न सम्यक् । तेषु विलोपनपर लुण्ठनव्याप्तमनीकं परं स्वयमप्रमत्तो विनाशयेत् इति ॥ २॥ 124 फल्गुलैन्यप्रति कृत्वा वा सारखवलम्। मर्दयन्त बिलोपे प्रसेतुत्पत्य सिंहवत् ॥ ६३। 124 परिच्छन्ने 10 मन्दयन तहिलोपे; मन्दमनविलोपने ; तद्विलोपे समासक हन्यादुतप्त्य 63. If by defeating the ordinary (or second rate soldiers phalgusainya), which had been kept in the front to cover up his (vijigişu's) superior troops, the enemy becomes complacent and slack in his efforts, the vijiglşu should fall upon him like the lion. फरगुसैन्यप्रतिच्छममिति। फल्गु असारं सैन्य तेन प्रतिच्छन सारवलं कृत्वा तेन तविलोपे फल्गुबलविनाशे समासतमासति गच्छन्तं हन्यादुत्प्लत्य सिंहवादिति प्रतीतम्॥१३॥ मृगयासम्पयुक्त पाहन्याच्छ व्यपाश्रयः" मथवा गोग्रहावृष्टया लस्य मार्गबन्धनात् ॥ ६४। 187 सम्प्रसर्फ च्छत्रुमपाश्रयम् हन्यातछाव्यपाश्रयः हन्यातसपसमाश्रयः 64. The enemy deeply addicted to hunting may be assailed upon within the forest by secret means (i.e., from a hidden place) or by cattle raids in order to engage his attention (so that efforts of the enemy are directed in its resistance), and then blockading his routes from all sides.

·कामन्दकीय नीतिसार 109 मृगयासम्प्रसकं वेत्यादि। मृगयासम्प्रसर्फ पापा सकंपा हुन्याच्छाव्यपाश्रयो पनादि- सलीनः । अथवा गोग्रहाकृष्ख्या गोग्रह कारयित्वा या शत्रोराकृष्टिखया करणभूतया तलक्षं गोगणकृतर्हि मार्गबन्धनात्"हन्यादिति प्रतीतम ॥६४ ।। "मार्गवचनात् 130 अवस्कन्दमयादुरावी प्रजागरकृतश्रमम्। दिवा प्रसुप्त वा हन्याभिद्राव्याकुलसनिकम् ॥६५।" 130 भयाद् रात्रि * This line has been omitted in the B.I. text. भस्य श्लोकस्य शेषाई मुद्रितपुस्तके पतितम् । 65. When as a result of nocturnal encounters the enemy troops feel exhausted due to keeping awake at night and fall asleep or feel sleepy in daytime the vijigisu should suddenly fall upon them to annihilate thern. अवस्कन्दमयादित्यादि। इति प्रतीतम् ॥६५॥ "अहसन्माहतधान्तमपरा विनाशयेत् । निशि विधम्मस'सुप्त तत् सौप्तिकविधानवित् ॥ ६६ । सपादकोशावरणे गैः कुर्यात्तु सौप्तिकम् । 134 'कोपादुप्रजवोपेनरैर्वा" खड़गपाणिमिः ॥६७। पूर्वाह आहतं ; अहसबाहनधान्त ; अहः समाहतः आसमातिविश्रान्त 10 विनम्भसुप्तवा; विलब्धमुप्त वा 130 भागः इति मुद्रितपुस्तकपाठन सातः 1. कुर्यादुप्र ; क्रौर्यान 100 नृभिर्वा 66. The enemy troops, wounded or exhausted (in serious combats) in the first half of the day, should be attacked for annihilation in the second half (i.e., before they could recuperate), so also those troops compelled to keep awake due to noctural raids, as advised by experts in organising nocturnal attacks sauptika-vidhanavid). 67. To lead camouflaged elephants equipped with leg-guards (of leather) or swift horses with riders armed with swords, to the enemy camp at night are known as methods of sauptika (nocturnal raids). अहः समाहत इत्यादि। निशोत्यादेः इत्यादिति सम्बन्धः । सौनिकलक्षणमनन्तरमेव वक्ष्यते ॥६६॥ सपादेति। पादानो चर्ममया कोशा कारणावत्समाहाः। वामां सौतिक ge- विनाशं कुर्यात् । असजिलोपेतैरतिवेगिमिः। नरैया बदमपाणिमिः सौतिक विकि ·410 कामन्दकीय नीतिसारः प्रति सूर्य "महायातं हन्यात् सम्मीलितेक्षणम् । "त्येवं रुटयुद्धन हन्याच्छवून लघुत्थितः ॥ ६८। 10 प्रतिसूर्यमहापातं । महावातप्रतिसग्मीलितेक्षणम् ग निहन्यादिति कूटेन युद्धनारीन् लघुत्थितः 68. When the eneiny troops are found to be afflicted by the scorching rays of the sun or by cyclonic stonns, the vijigisu, consolidating his forces, should assail upon them. These are the methods of katayuddha or guileful warfare to be adopted swiftly (laghatthita) in annihilating an enemy. प्रतिसूर्यमहावातमित्यादि। प्रतिसूर्यमहावात प्रति सम्मीलितेक्षणं हन्यादिति। एवं कूटेन युद्ध नारि लस्थित इति प्रतीतम् ॥ ६८ ॥ "नीहारस्तिमिरं गावः श्वनाद्रिधननिमगाः। वदन्ति सबमित्यादि सर्वसत. प्रकीर्तितम् ॥ ६६ । 10 नीहारतिमिराद्वारस्वनामिवन 69. Satras or temporary forts, or camouflaged encampments and hiding places, are described to be covered up with mist or smoke-screen, darkness. herds of cattle (a form of camouflage) or mounds of ash or dust (according to a variant reading), caves and pits, fire, forest or low swampy lands. In such satras the vijigisu should take cover (and lie in wait for falling upon the enemy). Satras inay thus be of seven types. नौहारेत्यादि। सत् विद्यमान लायति छादयति इति सत्रम् । नीहारो धूमिकः । तिमिरं गावः इत्यस तिमिराजारः इति पाटान्तरम्। शेषं प्रतीतम् ॥ ६६ ॥ पुनरावर्तमानल्य निराशस्य तु जीवने ! भनार्यों जायते पेग इति मन पीड़येत् ॥ ६६१. मल्पागमातिव्ययता सयो विविपर्यये समायव्ययतास्थानं कर्मयमात्मनः ॥ ६२. शावपि प्रस्तुतीपच्याप्रमची व्यवसायवत् ॥ ६९३ * These three verses do not appear in the B.I. text, but included as supplements to Sloka 69 on the basis of a manuscript.

·कामन्दकीय नीतिसार 411 143 69/1. The soldiers of the enemy who have turned their backs or have become hopeless of life or have lost their mobility (besieged from all sides) should not be struck down as they have (practically) surrendered (bhagna). 69/2. The enemy whose sources of income have dwindled and expenses have increased manifold, are said to be suffering from depletion of finances or financial breakdown (kşaya) and disruption of growth potential (vrddhi-vi paryaya), and the 69/3. enemy whose potentiality of income and expenditure as also his dominion and activities stand at par with that of the vijigisu, both such enemies if found to be seriously hostile, deserve to be assailed and dealt with firmly and energetically. साधुप्रवृत्तो व्यवसायवतीं यानप्रकारेण परं निहन्यात् । वरैः समावेदिततत्प्रचार शङ्कत तेनैव ततोऽप्रमत्तः 141 साचप्रमत्तो 14 येन प्रकारेण 14 ततोऽप्रमेयः 70. The wise. cool-headed and energetic vijigisu should assail upon the enemy by the different methods (of kūtayuddha) on the basis of reports and signals from similarly cool-headed secret agents about the movements of the enemy. उपसंहरमाह-साधप्रमत्त इत्यादि। साधु यथा भवति तथा अप्रमत्तः व्यवसायवती व्यवसाये स्थितः ( 'यान प्रकारेण' इति मुद्रितपुस्तकपाठः न समीचिनः । ) कूटयुद्धादिना परं निहन्याद्विजिगीषुः । चरैः समावेदिततत्प्रचारः शत्रप्रचारः। शहत शहां कुर्वीत ततो यातव्यात्। तेनैव प्रकारेण प्रतीकार कुबीताप्रमत्तः इति ॥ ७० ॥ नियतमिति निहन्यात् कूटयुद्धषु शबून नहि निरयति धर्मना" शत्रुनाशः । अचकितमिव सुप्त पाण्डवानामनीकं निशि सुनिशितशस्त्रो द्रोणोतुर्जधान ॥१॥ इति स्टयुदविकायो मामेत्रिय प्रकरणम् ॥ इति कामन्दकीये नीतिसारे एकोनविण सग। मुनिवपुस्तकानुसारेण भरावया सः समासः॥ 14 सुनियतमुपहन्यात कूटयुद्धने मुनिपुणमुप : नियन्तुमुपहन्यात् 14 धर्म ना शलुपातः 140 भवन ·419 कामन्दकीय नीतिसार । 71. Thus the vijigisu should always adopt guileful tactics (katayuddha) in annihilating his enemy, and by kiling the enemy by decep tion, he will not be trangressing dharma (righteousness, for there is nothing unfair in war). The son of Droņa (Aśvatthāma) killed with his sharp weapons the sons of the Pandavas completely unawares, while they were asleep. कूटयुद्धः शलवधे पापं भवतीत्याशक्याह-नियतमिति। नियतं निधयेनोपनिहन्यादुपेत्य- विनाशयेत् भरून कूटयुद्धादिभिः इति शेषः। हि यस्मानतिरयति नाच्छादयति धर्म अपना शत्रुनाशः इति वेदाः। अल टान्तमपि दर्शयबाह-अचकितमिवसुप्त पाण्डवानामनाक निशि सुनिधितशरलो द्रोणसूनुर्जसानेति ॥१॥ इति युविकल्पो मामेकानिक प्रकरणम् ॥ इति कामन्दकीये मोतिसारटीकापामुपाण्यावनिरपेक्षायां सैन्यवहायक सेनापतिप्रचार- प्रपाणन्यसनरक्षण-ष्टयुद्धविकल्पो नामैकोनवितः सर्गः । ॥

·विद्या सः (मुद्रितपुस्तकानुसारेण उनर्विशसर्गः प्रारम्भः) ३२। गजाश्वरथपत्तिकर्मप्रकरणम् । प्रयाणे पूर्वजापित्वं' वनदुर्गप्रवेशनम् । अकृतानाच मार्गाणां तीर्थाना प्रवर्तनम् ॥१॥ तोयावतारसन्तारावेकाङ्गविजयस्तया। अभियानामनीकानां भेवन मिनसंग्रहः ।।२। विभीषिकाविघात प्राकारद्वारभजनम् । कोशनीतियवाणं हस्तिकर्मप्रचक्षते ॥३। पूर्वयायित्वं ; पूर्वभूषणयायित्वं ; पूर्वभीषणयायित्वं वनदुर्ग प्रवेशनम् Sarga XX Prakarana : 32 Gajašparatha parti-karma ( Position and functions of the elephant force, cavalry, charioteers and infantry during the march) 1-3. Functions of war elephants (nastikarma) have been described to be marching at the front (van of the arniy composition) during campaigns, dashing into (or making forced entry) into forest-forts (vanadurga, situated within dense forests and to be approached by felling trees), opening up of tracks (by clearing road blocks etc) where there is none, negotiating water-logged areas, fording rivers by swimming (in order to attack jaladurga, island forts) which is possible only by the one wing of the army (i.e., by the elephant forces), breaking through and dispersing the consolidated ranks (of the enemy forces) and gathering the scattered tronps (of the enemy, so that they may not escape), terrorising and trampling upon the soldiers (of the enemy), pulling down the gates of ramparts (of the enemy fortifications) and protecting the treasury (i.e., liquid cash reserves), carried with the army (for meeting expenses during the campaign) and to guard against fear of enemy actions. कूटयुद्धविकल्पानभिषायालान्त्यसगंण प्रकाशयुद्ध प्रतिपादयितुं बलालानां कर्माणि युद्धादि च दर्शयिष्यन् तत्र हसिकर्मष लोकत्रयेण दर्शयितुमाह-प्रमाण इति। प्रयाणे पूर्वयायित्वं परेषां पास- जननापम् । वनदुर्गप्रवेशन हस्तिनां कर्म हुमभजनसमर्थत्वात्। माताना मार्गाणां तीनों प्रवर्तनं महाकायनात् ॥१॥ M ·414 कामन्दकीय नीतिसारः 1 सोयेति। तोयावतारसन्ताराविति-तोये दुरवतारेऽवतारं कुर्वन्ति, दुस्तरं सन्तारं कुर्वन्ति महाकायत्वादेव। एकाविजयस्तथा-एकेनैव हस्त्याने परसैन्य जीयत इति। अभिमानां परानी- कानां भेदन हस्तिघटाप्रेरणात् । भिमानां स्वसैन्यानां विक्षिप्तानां संग्रह एकीकरणं हस्तिघटाभिरेव ॥२॥ विभीषिकेति। विभीषिका हस्तिघटादर्शनेन शत्रणा भयोत्पादनम् । अभिघातश्च परसैन्यस्य । प्राकारद्वारभञ्जनं परदुर्गस्य। कोशनीतिः कोशनयनम् । कोशनीतिः कोशनयनम्। प्रयाणे भयत्राणं हस्तिवलेनैव भवति । हस्तिकर्म प्रचक्षते पूर्वाचार्या इति । ॥३॥ हस्तिघटादिप्रेरणात् चतुरङ्गस्य सैन्यस्य निषेधो बलरक्षणम्। अभिनभेदन भित्रसन्धान रथकर्म तत् ॥३क • अभेद्यभेदन..... कर्मच * रथकर्माभिधायकलोकः सुद्रितपुस्तके हस्तलिखितपुस्तकेषु च पतितः; परन्तु श्लोकस्य व्याख्यानं वर्तते। * This verse is omitted in the B.I. text, but restored from the tikā. It is numbered as verse no. 4 in the tikā. To maintain the serial numbers of the text we mark it no. 3A. 3A. Functions of the charioteers are to resist the advance of the fourfold army (of the enemy), to protect the troops (of own army), to break through (the enemy) ranks and to find out (and encircle) the scattered enemy soldiers, स्थकर्माभिधातुमाह-चतुरहस्येति । चतुरस्य सैन्यस्य परानीकस्य निषेधः प्रतिषेधः । बलरक्षणं स्वकीयबलरक्षणम् । अभिनभेदनं भिन्नसन्धान हस्तिकर्मवद् द्रष्टव्यमिति रथकमेव तत् ॥ ३॥ बलपरीक्षण वनदिङमार्गप्रवयो वीवधासाररक्षणम् । अनुयानापसरणे शीघ्र 'कार्योपपादनम् ॥४। दीनानुसरणथैवः कोटीनां जघनस्य च । इत्यश्वकर्म पत्तेच सर्वदा शस्वधारणम् ॥५॥ •विचयो शीर्घकार्यो • दीनानुसरणं घातः 4-5. Functions of the cavalry are to find out the directions and routes through forest tracts, to protect the supply line for provisions and also for the support of the allies, to follow the routed troops (of the enemy), to perform swiftly other duties (of carrying messages and errands) and to penetrate into the enemy formation and strike down ·कामन्दकीय नीतिसारः 416 solidiers in the front wings (koti) or at the rear (jaghana). Function of the infantry (foot soldiers) is (in addition to what has been stated) to carry arms always. वनेति। वनानां दिशा मार्गाणां विचयो निरूपणमश्वकर्मति सम्बन्धः। वीवधासाररक्षणमिति प्रतीतम्। अनुयानापसरणे इति-परसन्यस्य त्रासोत्पादनार्थमनुपश्चाद्यानमनुयानम्, भनदर्शनेन परवलान्याकृष्यामिहन्तुमपसरणम् । शीघ्र कार्योपपादनमिति शीघ्र सम्पादनीयानां कार्याणामुपपादनं चाश्वकर्म ॥ ४ ॥ 8 परबलानाकृष्य हन्तुरपसरणम; परबलमाकृष्य दोनेति। दीनानुसरणमिति दीनमनुकम्पनीयं यत् स्वबलं. (तस्मात् परबलस्य ) तस्य दूरापसर्पणार्थमनुपश्चाद्गमनमनुसरणम् । धातः कोटीनामिति उभयपक्षस्थित बलानाम् । चेति पृष्ठभागस्थित बलस्य, इत्यश्वकर्म। पत्तश्च पदातिवलस्य सर्वदा शस्त्रधारणं कर्मेति ॥५॥ जघनस्य शोधन कृपतीर्थानां मार्गाणां शिविरस्य च । यवसादिव यत्किञ्चिद् विक्षयं विश्वकर्मवत् । ६ । विष्टिकर्म तत् 6. Functions of the visti (labourers, non-coinbatants or sappers and miners) include purification or repair, rebuilding, etc. of pits and marshes (on the track), construction of roads and setting up or pitching of tents and performing other miscellaneous duties, whatever they may be. शोधनमिति। कूपतीर्थानां शोधनं खननक्रिया। मार्गाणां शिविरस्य चेति स्कन्धावारस्थानस्य । यवसादिषु पलालादिषु। आदिग्रहणात् काष्ठकण्टकशाखादिषु च यत्किञ्चित् कर्म विशेयं विष्टिकर्म तत् । विष्टयः कर्मकरा उच्यन्ते। ('विश्वकर्मवत्' इति मुद्रितपुस्तकपाठः न समीचिनः ॥ ६॥) जातिस्थान वयस्थान प्राणिनां मर्मवेगिता। तेजः शिल्प शीघ्रगत्वं स्थैर्य साधु विधेयिता॥७ जातिः सत्वं वयः स्थान प्राणिता वष्यवेगिता:प्राणवर्मविवेकिता • शिल्पमुदप्रत्वं 10 विधेयता 7. For all ranks (of men and animals) the following qualities are essential--purity of ancestry (i.e., capability of discharging duties of their respective orders), devotion to duty (sattvam), youthful agility (according to age), consciousness of their position (sthānam), sincerity (or allegiance), stoutness (of plysique) and swiftness (or promptness in action), virility, skilfulness, (in discharging respective duties), energy. firmness and judiciousness ( in determining the line of actiun). बललक्षणान्यभिधातुमाह-जातिरिति । आतिरिति प्रत्येकं यथोचित शुद्धता। तद्यथा- मनुष्याणां जातिरुभयकुलविशुद्धत्तम् । हस्तिनां भवादिका अश्वाना सुभूमिजत्वम् । रवाना ·416 कामन्दकीय नीतिसार सारदा दिकारपटितत्वं च। सत्वमुत्तमत्वम् । पय इति पूर्व पयस्तरुणत्वमित्यर्थः । स्थानमुत्पत्ति स्थानस्योत्तमत्वम्। प्राणिता बलवत्वम् । वर्ष शरीरप्रांशुता'। बेगिता वेगवत्वम् । ( जातिस्थान', 'प्राणिना', 'मर्मवेगिता' इति मुद्रितपुस्तकमाठा न समीचिनाः।) तेजस्तेषण्यम् । शिल्पमिति स्वे विषये कृतविधता। उदप्रत्वमुमतत्वम्। स्थैर्य स्थितेरविचलत्वम् साधुविधेयता साधु यथा भवति तयोककारिता ॥७॥ यथास्थित •आतिः विशुद्धकुलवरवम् 'शरीरिणां प्रांशुता स्वरथाश्वरथे विषये ; स्वशस्त्राश्वरये विषये स्वव्यानाचारवत' पस्यश्वरय वाजिनाम् । इति लक्षणमेतेन युक्तान्" कर्मसु योजयेत् ॥ ८ ॥ . 11 सुव्यजनाचारतेति पत्तिकुजर 'युकं इति गजाश्वरथपतिकर्माणिमाम शात्रि प्रकरणम् ॥ 8. The vijigisu should carefully observe the qualities and behaviour of the ranks of his infantry, charioteers, elephant forces and cavalry and see that they (the respective contingents) are endowed with these essential features, and then only he would deploy them to their respective duties. स्विति। सुव्यजनाचारवत्तेति शोभनानि व्यजनानि लक्षणानि आचारब येषां तेषां भावस्तता। पत्यश्वरयदन्तिनामिनि लक्षणम्-एवम्प्रकारं लक्षणं भवति। एतेन लक्षणेन युक्तान् कर्मसु योजयेदिति प्रतीतम् ॥८॥ इति गजस्वस्थपचिकर्मप्रकरणम् ॥ ३३ । पत्यश्वरथगजभूमि प्रकरणम् । "सस्यूछिल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टका। सापसारा पदातीनां भून्न" विषमा मता ॥ | सस्थूलस्थाणुवल्मीक 10 भूर्णातिविषमा Prakarana 33 Pattyasvarathagaja-bhumi (Tracks convenient for movement of infantry cavalry, contingents of chariots and elephants) 9. The track for marching the army or infantry should be cleared

·कामन्दकीय नीतिसार
417
18
स्वल्प
.
of stumps of trees, stone and earth mounds, shrubs and bushes free from
thorns, (in order that they may hide themselves), but it must be provided
with routes for retreat (if necessary) and levelled of ups and downs.
इदानीं तु बलानुगुणभूमीरभिधातुमाह -सस्थूलेति। स्थूलाः स्थाणवः स्कधारिसमा ।
बल्मीकवृक्षगुल्मादयः प्रतीतास्तैस्सह वर्तत इति। अपकष्टकाः कष्टकरहिताः। सापसारा सहापसार-
भूम्या वर्तत इति। भूभंमिनीतिविषमा मता अभिमता पदातीनां युद्धायेत्यर्थः ॥ ६ ॥
' बलानां गुणमभिधातुमाह
"भल्पवृक्षोपलाछिद्रालतिकाषिदरा" स्थिरा।
निशर्करा च निः पङ्का सापसारा च वाजिभूः ॥ १० ।
" क्षिप्रलकनीयदरा ; लखनीषिदरा ; क्षिप्रलाऽच्छिदा प्रपनाविदरा
18 निःशर्करा विपका च ; निर्गता च विपङ्का च
10. The track for cavalry movement may have smaller trees and
siones, shallow (not deep) pits, which may easily be jumped over by
horses, but the ground must be levelled and firm (so that hoofs of horses
thy not slip), free from gravels or mire, and provided with routes for
retreat (sapasāra);
अश्वानुगुणां भूमिमाह-अल्पेति। अल्या वृक्षा. उपलाच यस्यां सा। अच्छिवाप्रपना।
बिदरा स्फोटनरहिता। स्थिरा अविशरणा। निःशर्करा सूक्ष्मपाषाणरहिता। निष्पका कर्दमरहिता।
गापसारा अपसरणप्रदेशयुक्ता। एवंभूता वाजिनां भूरनुकूलेति ॥ १० ॥
निःस्थाणुसिकतापका निर्वल्मीकोपलासना"।
केदारखततिश्वभ्रवृक्षगुल्मादिवजिता ॥११ ।
निरुद्याना निदरणा "खुरबक्रमणक्षमा ।
सर्वप्रचारयोग्या व रथभूः सम्प्रकीर्तिता ॥१२ ।
19
लासमा
20 गुल्मविवजिता
21 निरुतखाता
28
१७ स्थिरा चक्रसहा चैव रणभूमिः प्रकीर्तिता
11-12. The track for movement of chariots is described to be free
iron sindy soil and also of marshes and mire, from earth mounds or
gravels, froin water-logged areas and areas infested with wild creepers,
pits, trees and thorny bushes. It should be devoid of ditches and caves,
and the soil should be advantageous for trotting of horses and hard
cnough to bear the moving wheels of (horse-drawn) chariots.
रथानुकूला भूमिमभिधातुमाह-निरिति। इति प्रतीतम् ॥ ११ ॥
निरुत्खातेति। उत्-ऊर्द्धसारुख निम्नलात् अधोगत चक्रं यत्र खातं करोति स उत्सातस्तद्-
रहिता। निर्दरणा खुरचङमणक्षमा स्थिरा, चक्रसहा चैव स्थः सम्प्रकीर्तितेति प्रतीतम् ॥१२॥

·418 कामन्दकीय नीतिसारस स्थानों पाजिनां भूमिः स्थिरा सर्वत्र हस्तिनाम् । नहय स्थानभूरेषा न नागानां विदुर्बुधाः ॥१३ । (स्थानां शस्यते भूमिर्मुकः सर्वास्तु हस्तिनाम् । नागम्या नाम भूरेषा तेन नागाः स्मृता पुध ॥) 13. The track suitable for chariots and cavalry is also suitable for elephants, but on the track which is not negotiable by horses or chariots the wise men advise the use of elephants. * variant of verse no. 13. No commentary of v. 13 appears in the tika. मुद्रितपुस्तके त्रयोदशसंख्यक लोक असारतत्वात् हवतलिखितपुस्तकेऽविद्यमानत्वाच न व्याख्यातः ॥१३॥ मर्दनीयतरुच्छेयत्रततिपयूजिता । उर्वरा गम्यशेला व विषमा गजमेदिनी ॥१४ । व्रततिः पर ० निर्दरा गम्पशेला तु सुगम्यशेलाविषमा हस्तिभूरिति कौतिता ॥ 14. The track for elephant forces may have trees and creepers, which can easily be felled or uprooted (by elephants) and hills and other obstacles which can be comfortably negotiated by them, but it should be free from marshy stretches. गजानुरको भूमिमभिधातुमाह-मर्दनीयेति। मर्दनीयतरुश्यनततिः, पश्यजिता, निर्दरा, गम्यशैला च विषमा निनोगतत्वयुकापि गजमेदिनीति प्रतीतम् ॥१४॥ शते धनुषां गत्वा राजा तिष्ठेत् प्रतिप्रहे। मित्रसंधारणस्तस्मान युध्येताप्रतिग्रहः ॥क। मागम्या नाम भूरेषां तेन नागाः स्मृता बुधः। तस्मादेता भुवोऽस्थर्य नागानां सम्प्रकीर्तिताः। तुरगादीनि मित्रानि प्रतियहाति यलम् । प्रतिग्रह इति ख्यातः स तु कार्यों भरक्षमः ॥ग। तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स मित्र इव लक्ष्यते। तस्माभिधान जयाकाक्षी न युद्धताप्रतिग्रहः ॥] पुष्पेताप्रतिग्रहः * These four verses appear in other printed editions within parentheses.

·कामन्दकीय नीतिसार 419 जयार्थी नैव युद्धत मतिमानप्रतिग्रहः । युध्येतावश्यकत्वाहा सवातिवलवेष्टितः ॥१५॥ (जयार्थी नृपतिस्तिष्ठेर पूरं गत्वा प्रतिग्रहः । "मिज व प्रतिग्रहीया हि युध्येत विना ।) इति पत्यश्वरथगजभूमयो माम अपल्त्रि प्रकरणम् । विजयार्थीति यस्तिष्ठेत् "प्रतिप्रहे। प्रतिप्रहै १० भिमसन्धारणस्तम्मणियुद्धताप्रतिग्रहः ta variant of v. 15 mentioned in the fika of the B.I. edition. A. In the field of battle the king (vijigişu) should be stationed at a distance of 200 dhanus (= 96 angulas X 200 = 19200 angulas, or 400 yards, taking an angula measure to be three-fourth of an inch) away at the back or rear of the army, guarding his soldiers afflicted by enemy action. It may thus be possible for him to reorganise and revitalise his own troops ; but he should never take any action unsupported by his own forces. B. Wise men advise the use of elephants in negotiating impassable tracts and for this purpose essentiality of the elephant force is well-known. C. Horses are useful in capturing the defeated enemy soldiers. Thus they are particularly capable of encircling captives of war (pratigraha). D. Even when the enemy's vyaha (array of troops) appears to be vacant (or thinned of personnel) or scattered, an intelligent vijigisu (clesirous of victory) should not hazard involvement in the encounter unguarded. 15. An intelligent vijigisu should stand apart at a fair distance from his warring soldiers and not get involved in any encounter unguarded. He may engage himself only when absolutely necessary, and that too with strong military support. युद्धे राजस्थानमभिधातुमाह-जयाथीति। विजिगीषुर्वक्ष्यमाणलक्षणान्तं धनुषा न्यूहस्यालवितो- देशेन गत्वा ( व्यूहस्य लक्षणतो देशतो गत्वा ) तिप्ठेत् । परैमहत स्वसैन्यं गृहातीति राजा प्रति- प्रहः। विहलं मन्धारयतीति। भिमसन्धारणी यस्मात् अप्रतिमहस्थानस्थितो राजा न युध्येत । वा यदि आवश्यकत्वात् युध्येत तदा अतिक्लवेष्टितः सन् युध्येत इत्यर्थः। तं विना न युध्येत ॥१५॥ इति पत्यश्वरथगजभूमयो नाम प्रयस्त्रियं प्रकरणम् । ३४। दानकल्पनाप्रकरणम् । गजेष्वारोपितः साधु शीघ्रयानरधिष्ठितः। यत्र राजा तब कोशः कोशाधीना हि राजता ॥ १६ ॥ शीघ्रपात ·120 कामन्दकीय नीतिसार Prakarana 34 Danakalpand (Scales of rewards for the fighting forces) 16. (While on march) Treasure (chests or liquid cash for war purposes) should be placed on elephants guarded by swift riders (cavalry) mounted by honest and trusted men close to the king, for sovereignty is dependent upon treasure (kośadhind hi rājata). युद्ध कोशस्यापि स्थानमभिधातुमाह-गजेष्विति । युद्ध कोशः गजेष्वारोपितः कार्यः सुरक्षो भवतीति । शीघ्रयानं तुरगोष्ट्रादीनां तैरधिष्ठितः रक्षा सौकार्यमेव । यत्र राजा तत्र कोशः। हि यस्मात् कोशाधीना राजता। यस्य कोशः स एव राजा भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ प्रत्यप्रे कर्मणि कृते श्लाघ्यमानः" कृतादः । योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् को हिलातुर्न युध्यते ॥१७॥ लापमान: 17. Warriors displaying remarkable performances and commendable feats should be offered due recognition and also cash rewards, for, who does not render his best in fighting when liberally rewarded ? युद्ध कोशविनियोगमभिधातुमाह-प्रतीति। प्रत्यप्रे अभिनवे कर्माणि शत्रुवधादौ कृते निर्वतिते। स्वयोगादिभिः शापमानो वर्णयन् । बधे कृतादरः कृतसम्मानः। योधेभ्यः ततो दयात् स्वकोशं प्रयच्छेत् । हि यस्मात् को नाम पुरुषो दातुर्विजिगीषोर्न युध्वेत, अपि तु सर्वोऽपि युष्यत एव। धनप्राप्तीच्छयेत्यर्थः ॥१७॥ ०पर्दयमानः पथ्ये दद्यात् प्रष्टो नियुतं वर्वाणां" राजघातिने तवर्ध तत्तबधे सेनापतिबधे तथा ॥१८॥ प्रवीराणां तु मुख्यस्य शतं शतगुण वधे। तवर्ष कुअरबधे प्रदान" स्यन्दनस्य च ॥ १९ । सहना चापिषधे" परिमुव्यवधे स्मृतम् । गर्वा विशतिक सर्व भोगवैगुण्यमेव च ॥२० । 20 ७.राजपातने ७ भराणां धर्माणां शूराना ७प्रदेयं प्रधानस्यन्दनस्य च ." साहलोपः शल्यः सवधे देयः "वास्ता बिधे तथा "शिरोविशतिक शेष ·कामन्दकीय नीतिसार 421 गुण्य हेम व कुप्यायो यजयति तस्य तत् । दद्यात् वस्त्यनुरूप हि"टो योधान नराधिपः ॥२१ । इति दानकल्पनामाम स्त्रि प्रकरणम् । 11 युग्य वा योधान् प्रहर्षयेत् 18. Anybody killing the enemy king should be paid a niyuta or a million 1000000 coins cheerfully by the vijigişu, and half the sum (500000) on killing the Crown Prince or the Commander-in-chief. [Niyuta has been interpreted as lakşam and niyulärdham as pancasat sahasrani in the commentary, which is not correct.] 19. One killing the chiefs (or captains) of valiant troops, should be paid a sum of 10,000 (Satom satagunan) and half of it (5000) for killing an elephant (rider) or a charioteer. [The Commentary states that the reward for killing a charioteer would be a sum of 2500 (sardharin sahasradvayam, which does not follow from the text ]. 20. One thousand should be the reward for killing a bowman (capivadhe) or a horseman and one hundred for the captain of an infantry unit (pattimukhya), and for the rest (i.e., a foot soldier) a score of cows (gavām vimsatikam) or a suin of twenty per head in cash or alternatively other objects of enjoyment. 21. Heads of cattle, (yugryanit), gold and raw materials procured as booty or trophy may be allowed to be retained by them who collect or they may be given other things of identical worth cheerfully in order to instil a sense of satisfaction in them. दानसंख्यामभिधातुमाह-दयादिति । शत्रुषले यो राजा' तद्घातिने तद्विनाशकाय । तच्छिरसि समानीते भराणां आहतद्रव्यविशेषाणां नियुतं लक्ष प्रष्टो दयात् । तदध नियुताध पश्चाशत् सहस्राणीत्यर्थः। ततस्तवधे यातव्यपुत्रवधे। तथा सेनापतिवधे तदेव ॥१८॥ प्रवीराणामिति। प्रवीराणां तु प्रष्टवीराणां ये सुख्यास्तेषां बधे शतं शतगुणं दशसहस्राणि दद्यादिति सम्बन्धः। तथा तदर्ष कुजरवचे पाच सहलाणीर्थः। स्पन्दनस्य बधे रथस्य वधे सार्ध सहरूद्वय नद्यात् ॥ १९॥ तथा चोकम् -साहस इति। सहन चापि वधे धन्विषधे इत्यर्थः (पाठान्तरानुसारेण चैवाश्ववधः)। शत्यः पत्तिमुलवध इति प्रतीतम्। शिरोविंशतिक सर्वमनुष्यस्सापीति। भौग- वैगुण्यमेव च। भोगी जीविका, सद्विगुणः कार्यः ॥२०॥ राजा तस्य धातकाय हन्त्रे सर्वाणं माहित ० तथा चोकम्-साहलोभसवधे राशः शल्यः पत्तिमुपवधा मत इति ॥ सर्व या भोगेटिगुण्य भोगी जीविका तस्या द्विगणता कार्या ॥ 10 ·499 कामन्दकीय नीतिसार युग्यमिति। (गुण्य इति मुद्रितपुखकमाटो न सम्यक।) स्वयौपानां पतयपोतकर्मणा- युम्ब वाहनं, हेम सुवर्ण, कुप्यं च सुवर्णमिनमायुधावरणादि यो यद् अयति तस्यैवतज यामिति । दयावस्त्वनुरूप वेति वस्तु (द्रव्य) कार्य वा तदनुरूम कार्यानुरूम वा दद्यात् पः। योधि हर्षयेत् तानापि हर्षयुकान र्यादिति सम्बन्धः ॥२१॥ इति दानकल्पना नाम स्त्रियं प्रकरणम् ॥ "नां कृतकार्यानुगुणं वाहनं हेस वस्तुहव्यानुरूप कार्यानुरूप वा यथा इष्टस्तथातानपि हर्षयुकान वस्तुकार्य ततु पक्यत दद्यात् 1.हर्षयेत् सर्व दद्यादिति सम्बन्धः । ३५। व्यूहविकल्प प्रकरणम् । पश्चात् सद्विधमुत्सर्पन स्थापयेद् बलिन युधि। (पश्चारति धनुस्तस्मिन् धन्विन स्थापयेद युधि।) "विगुणाश्वौ रथगजी योज्यौ पासु" पश्च ॥२२ । शमान्तरम" पुरुषस्तुरङ्गस्मिान्तर। कुडार स्यन्दनवैव स्मृती पर शमान्तरौ॥२३ । सर्वनीतिविदामेतत्सम्मतं परिकीर्तितम् ॥ २४ । तथा "बलु युध्येरन पत्यश्वत्थदन्तिनः । यया भवेदसम्बायो" व्यायामो विनिवर्तने ॥२५॥ अनुस्वाने भन्दिनं 40 त्रिगुणेश गजरया "भवेन सम्बापो Prakarana 35 Vydhavikalpa (Varieties of array of the army.) 22. (In the array of infantry) archers (bowmen) should be posted at a distance of i dhanu measuring 5 oratnis (i.e., 24 X 5 = 120 angulas or 5 yards), and horses at a distance of three times or 3 dhanus i.e., 3 X 5 = 15 aratris each, and elephants or chariots each at a distance of five times or 5 dhanus i.e., 5 X 5 = 25 aratnis.

·कामन्दकीय नीतिसारः .499 23. The distance between each of the foot-soldiers should be one fama (14 angulas), with horses each at an interval of three samas and elephants and chariots at an interval of five samas each. 24. This principle (of deployment of troops within the vyaha) has the approval of all experts in polity (military science). 25. In this way the infantry, cavalry and elephant force should be arranged so that they do not clash among themselves or cause obstruction in movements or exercises or (at the time of) retreat (if and when necessary). बलाहानाम् परसरमसलार्थ व्यूहरचनामभिधातुमाह-पचरनीति। (पश्चात्तद्विषमित्यादि मुद्रितपुखकपाठो न सम्यक् ।) निष्कनिष्ठमुष्टिः चतुर्विशत्यनुलोऽरनिहतस्तैः । पञ्चभिः कल्पित धनुदेशमानम् । तस्मिन् धनुषि पश्चारनिप्रमाणे भूमागे इत्यर्थः। धन्विनं परं स्थापयेडपनये युद्धार्थ युधि संग्रामे। त्रिगुणे धषि पदचारनि प्रमाणे संस्थापयेवश्वम् गगरयौ तु योज्यौ पासु पचप धनुष्यु पञ्चविंशत्यरनि प्रमाणे भूभाग इत्यर्थः ॥ २२ ॥ शमान्तरस्त्विति। शमवतुर्दशाकुल प्रमाणम् । तत् समानेऽपरस्मात् पुरुषावन्तराले पुरुषः कार्यः। तुखस्त्रिशमान्तरः कार्यः। (समान्तर इतिपाठो न सम्यक्) । कुवरातकुलरः सप्तत्यालान्तरः कार्यः। तथा स्यन्दनात्-स्यन्दनश्च ॥ २३ ॥ लोकोऽयं टीकायां न वर्तते ॥२४॥ उत्तान्तरालापवादमाह-तथा चेति । विशिष्ट आयामो युद्धार्थ प्रसरणं व्यायामः। तथा च विश्रामार्थमपसरणं विनिवर्तनम्। यथा सम्बाधः सङ्कीर्णता न भवति तथा युध्येरन् । विस्तीर्णायां रणभूमौ उपप्रमाणावधिकमपि अन्तरालं कार्यम्। न सहीयामिति भावः ॥२५॥ अरनिनिम्कनिछोहवस्तः निष्कनिष्ठो यो हखस्तैः 1 पवारनिमिते भूभागे स्थापयेद 11 पक्षगुणेषु पञ्चविंशत्यरमि प्रमाणे भूभाग "सरेण च युद्धन" सहर सकुलावहः । महासलयुद्ध" तु संश्रयेल महाकुलान्" ॥२६॥ युध्येत महासारखेच महागवान् 26. In fighting a battle the array of troops should not be confused or mixed up (i.e., the composition should not be disturbed), because confusion in the ranks of the army it. the array is dangerous. In cases of fierce combats causing confusion mighty elephants should be resorted to (i.e., the units of infantry and cavalry should take cover behind the war elephants). असहरेणेति। (इत्यत्र 'सहरेण' इति मुश्तिपाटोन सम्य।) सर सरोऽन्यस्थान- विक्षेपणमसौ सहरा सकुलावहः । किमुक भवति। माकुसत्यान्मोहो भवति। अतोऽसहरेण - । भसहरेण

·494
कामन्दकीय नीतिसार
युध्येरन् । महासहुलयुद्ध तु संश्रयेरन् महागजानिति। भाकुलत्वेनानायाः पत्यश्वरथा महागजाना-
श्रयेरन् । आकुलत्वापनोदनार्थमिति भावः ॥ २६ ॥
अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्वयः।
इति कल्पास्तु" पचाश्वा विधेयाः कुजरस्य च ॥ २७ ॥
पादशो भावयेदश्व पुरुषा दश पाव।
विधानमिति नागस्य कथितं स्यन्दनस्य च ॥२८॥
18
कल्प्यास्तु
4°पादगोपाच तावन्तः पादचाराध
27. Three foot soldiers should march in front of each horseman as
pratiyoddha (vanguard) and five horsemen in front of each elephant.
Such are the rules of array.
28. In the array of elephants, each of them should have a supporting
force (pädago pa or pädacăro) of five horsemen and fifteen foot soldiers,
so also for each of the chariots.
बलानां प्रतियोधविधानमभिधातुमाह-अश्वस्येति। अश्वस्य प्रतिकक्षभूता योद्धारः पादचारा
इत्यर्थः, पुरुषास्त्रयो भवन्ति । इत्यग्रतः एवम्भूताः पश्चाश्वा विधेयाः कुखरस्य च ॥ २७॥
पादगोपाश्चेति । पादगोपाश्च तावन्तः पृष्ठतः पुरुषाः पादश कार्याः। एवमेकस्य नागस्य
पश्चाश्वास्त्रिंशच पुरुषाः भवन्तीति, एकनागपरिकल्पने इदं विधानमिति नागस्य कथितम् स्यन्दनस्य च
पादगोपास्तावन्तः ॥ २८॥
पादचारान [पादशो भावयेदश्व' इति मुद्रितपुस्तकपाठन सम्यक् ।
(अनीकमिति विक्षयमिति कल्य्या नव विपाः।)*
तथानीकल्य रन्ध्र तु पश्चापं प्रचक्षते ।
सर्वव्यूहविधाममा युद्धकर्मसु कर्मणः ॥ २६ ।
10 अणीकस्य च रन्ध्रच
* अस्य लोकस्य पूर्वाई नास्तीति ।
* This line is omitted in the B.I. text, but is commented upon in the
tika.
* अयं श्लोको मुद्रितपुस्तके नास्ति।
29. An array of elephants should be composed of nine elephants,
three in a line, with an intervening space of five dhanus (pañca-căpa i.e.,
25 yards) between the lines.
अनीकमितीति। अनीकं ब्यूहानमित्युजनमेणाश्वपदातियुका नवदिपा अनौकमिति प्रकल्प्य
कल्पनीयाः। तथा बानीकस्य रन्ध्र चानीकानामन्तरालानि च पश्चापानि पञ्चविंशत्परमि प्रमाणानि
भवन्तीत्यर्थः ॥ २९॥

·कामन्दकीय नीतिसार 426 इत्यनीकविधानेन' स्थापयेद् व्यूहसम्पदः । उरख्यकक्षपांध"तुल्यानेतान् प्रवक्षते ॥ २९ क 61 विभागेन 01 कक्ष्य पक्ष्यांच * The verse does not appear in the B.I. edition but is commented upon in the tika. 29A. The forces in a vydha should be arrayed thus in distinct units of urasya (the central part), kokyo (two rear wings) and poksa (two front wings), five wings being of equal iimportance. इत्यनीकविभागेनेति। नवद्विपपरिकल्पितेन। स्थापयेदिति व्यूहसम्पदो बलद्धीः । उरस्य व्यूहस्सोरसि मध्ये रचितं भवति तदुरस्यमित्युच्यते। कक्षायां कव्यम् । उरसः पार्श्वयोर्भवे कश्ये अनौके, कशस्थानयोर्भवत्वात्। कक्षयोरुपान्ते पक्षस्थानप्रभवस्यात् पक्ष्ये अनीके। एतान्युरस्यकश्य- पक्ष्याणि तुल्यानि समद्विपसंख्याकानि परिचक्षत इति ॥ २६ क ॥ उरः कक्षौ च पक्षी व मध्य पृष्ठ प्रतिग्रहः । कोटी व व्यूहशास्वत सप्ताङ्गो व्यूह इष्यते ॥ ३० । उरथ कक्षपक्षी व स्थूहोऽयं सप्रतिग्रहः । गुरोरेष" व शुफस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः ॥ ३१ ॥ पक्षाभ्यां कश्यच पक्ष्य कोटोश्व 60 उच्यते .. उरस्य कक्षपक्षस्तु : कक्ष पक्षास्तु ..गुरोरेव च 30. According to experts in planning vyuhas, each vydha is composed of seven parts or units viz., urah (central), kakşa (flanks), paksa (frontal wings), madhya (middle unit, behind the central one), prsthom (rear middle), pratigraha (the reserve at the rear including the royal camp at a distance) and koti (outer sides of front wings). 31. According to Brhaspati, inclusive of urab, koksas, paksas and pratigraha, there are seven units of the vyuha. Sukra, however, excludes kaksas and hence according to him, there are five units only. उर इत्यादि। उर इत्युरस्यम् । कक्ष्यमिति-उरस्यस्योभयपालस्थित विविषमप्येकतयेप्यते। तव पक्ष्यम्। कोटिः पक्षयोहिस्थितमनीकं कोटिसशितम् । तद् विविधमप्येकतयेष्टम् । मष्यमिति । उरसः पृछतोऽवस्थिमनीकं मध्यम् । मध्यस्यापि पृष्ठतोऽपस्थितं पृष्ठमुच्यते। प्रतिमह इति । पृष्ठाख्यानीकात् द्विशतधनुर्व्यवहितं पृष्ठतोऽवस्थितं राजावस्थानत् प्रतिग्रह उच्यते। इत्येवं म्यूशास्लो सप्ताहो व्यूह इयते। तयथा-उरस्म कश्य पक्ष्य कोटि मध्य पृष्ठ प्रतिग्रहाम रिति ॥३१॥ आचार्यमतान्यमिधातुमाह-उरस्येति। .उररवं कक्ष्य पश्य प्रतिमारवेत्येवंविषो म्यूहो विहातो गुरोहसतेः। अल प्रोरस्य प्रपक्ष्यापरपर्यायाः मय पृष्ठ कोठयः उरस्यास्पदैः संग्रहीताः इति ·498 कामन्दकीय नीतिसार .रेते तिष्ठेयुः सेन्य च सम। शुक्रस्य मतेनायमेव व्यूहः पक्षाभ्यां (कक्ष्याभ्यां ) परिवजितो भवति। तथा च कक्ष- प्रकक्षाभ्यां विना पचास इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ मभेयाः कुलजा मेध्या लब्धलक्ष्याः प्रहारिणः । सेनापतयः कार्या दृष्टयुद्ध प्रतिक्रियाः॥ ३२ ॥ प्रवीरपुरुषेरेतस्तिष्ठेयुः परिवारिताः। ममेदेन च युध्येरन रोयुध परस्परम् ॥ ३३ ॥ फल्गु सैन्यस्य यत्किश्चिन्मध्ये व्यूहस्य भूपेत् । युद्धवस्तु च यत्किञ्चित् प्रायस्तबधने भवेत् ॥३४ । मौला लक्षाः युब्दष्ट अभेदेनेव .०प्रशस्तं अपने 32. Persons indefatigable, belonging to (warrior) family, hereditarily in service, possessing sure aim and capable of reacting promptly (i.e., taking necessary retaliatory measures) watching the development of war, should be appointed commanders of different units of the army (Sendigapati). 33. They (commanders) should take their positions in the midst of expert warriors (Pravira puruşa), fighting indefatigably and guarding one another. 34. Ordinary soldiers (phalgu sainya, not as efficient as praziras) should be placed in the middle or central division of the vyuha and the war machines (catapults etc), whatever those may be, should be in the rear part. अमेया इत्यादि। मधया इति प्रहर्तु कल्पिता या लया यः। तममिहतुं प्रारब्धा इत्यर्थः। सेनापतय इति हस्त्यवादि सेनाद्वानां चतुर्णां पतयोऽपिठातारः कार्याः । प्रतीतम् ॥३२॥ सेनामप्रतिविषयमाह-प्रवीररित्यादि। लोकार्य प्रतीतम् ॥३३॥ फल्गुसन्यमिति। फल्बसारं सैन्यं च यत् परपसरवद्विपादिकं मध्ये म्यूहस्य सप्ताहस्य सवेत् । युद्ध (व्यूह १) मथाजपरिकल्पना तलवेति भावः। युवस्तु यकिपिछवापरणोषष- अलाहारादि प्रायजपने पृछानीके भवेद । वन परिकल्पनादिदो युह एवेति ॥३४॥ युद्धार्थ युद्धकुण्ळ वण्डानी" प्रयोजयेत्। युद्ध हिमायकमा"हल्यते "वनायकम् ॥ ३५ बज्यको मुल्गवा ..नियोजनेत ·कामन्दकीय नीतिसार 491 - ॥ 35. To meet the exigencies of war an expert warrior may be set up as a dummy (mundantkam) of the king (so that his own forces may be inspired to feel the royal presence and the enemy's attention is diverted). War is the soul of the nayaka (vijigisu), i.e., war depends upon the integrity of the nayaka and without him (a-ndyaka) the army is annihilated. प्रतिमहानोकसेव विशेषमाह-युद्धार्थमित्यादि। युद्ध संग्रामस्तदर्थ युद्धकुशलो विजिगी, वीरपुरुषकल्पित छत्रचामरादिरहितं सुसम्बद्धं मुण्डानीकमित्युच्यते, तत्प्रयोजयेत् । तत्रस्यो राजा नरैन विभाव्यते। ततश्च रक्षितो भवति। हि यस्मात्, युद्ध नायकप्राण, विजिगीषुरेष नायका स्वप्राणभूतः। हन्येत तदनायकं तत्र प्रतिग्रहस्यान एवं अनायकं सैन्य हन्येत । तदयात् सर्वे युध्यन्त इति भावः ॥ ३५॥ व्यूहोऽनुपृष्ठमवलः पत्यश्वरयदन्तिमिः। तथाप्रतिहतोयो हस्त्यश्वरथपत्तिमिः ॥ ३६ । उरसिखापयेजागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान् । हयांध पक्षयो!हो मध्यभेदी प्रकीर्तितः ॥ ३६ क । मध्ये देशे" हयानीकं रथानीकं तु कक्षयो। पक्षयोध गजानीकं व्यूहोऽन्तमिदयं स्मृतः ॥ ३७ । उरसि स्थापयेत्रागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान् । रथाभावे तु मतिमान् नागानेव प्रकल्पयेत् ॥३८॥ बिमस्य प्रक्षिपेन्मध्ये पत्यश्वरयकुजरान् । (मध्ये कुवीत नागेन्द्रान् पस्यश्वरथवारितान् ॥ यदि स्याद् दण्डबाहुल्यं तदावापः प्रकीर्तितः ॥ ३६ । धनुः सूची व दण्डव शकटो मकरध्वजः। "इत्यादयो महाव्यूहास्तदाकारान् प्रकल्पयेत् ॥ ४० ॥ मध्यदेशे ०३. सर्वत्र ..प्रक्षिपेद् म्यूहे स्थपत्यश्वकुजरान् "सचावापः सेनावापः स कीर्तितः "शेनः सूची चवाय शकटं मकरण: इत्येवमादयो म्यूहाः शास्तहः समुवाहताः लोकोऽयं मुद्रितपुस्तके पतितः। परन्तु टीकायर्या व्याख्यातः। The sloka is omitted in the B.I. text, but commented upon in the stka. +भस्य शोकस्य उत्तराईस्थाने अपराई मुक्ति पुस्तके मुद्रितं तदन्तु मल सातम्। भल. शेषार्डन्तु एकचत्वारिशवहित शेकस्य पूर्विस्थाने मुदितम् ।

·198 कामन्दकीय नीतिसार 36. The ryaho in which the infantry, cavalry, chariots and elephants are arrayed one behind the other is known as Acalo vyuha i.e., the infantry is placed in either pakşa or wings in the front, cavalry in the urasya or middle, chariots on either kakṣa or rear wings and elephant in the prstha or rear middle. If on the other hand, elephants are placed in the front and infantry at the rear it will be A pratihato vyaha. (Such an array will be irresistible). *36A. When the mighty elephant force constitutes the central part (of the front) with chariots in either koksa (rear wings) and cavalry in either poksas (front wings), it is known as Madhyabhedi-vyaha (which is capable of penetrating into the enemy's array). 37. When the cavalry forces constitute the middle part, chariots the kakşas and clephants the pakşas, it is known as Antabhid əyaha (which crushes the enemy Hanks). 38. In place of chariots horses may be posted and foot soldiers in the places marked for horses, and in all other places elephants may be deployed in the absence of chariots. 39. In this way the vyaha should be arrayed in divisions of chariots, infantry, cavalry and elephants. Elephant forces may also be placed in the middle surrounded by regiments of infantry; cavalry and chariots. If however forces are found to be su: plus after deployment in the rytho, they are known as Arapa forces, (which may be kept in reserve for replenishment of respective units, as and when necessary). 40. According to experts in planning vydhas, the major arrays (mahdvyaha) ore described to be bow-shaped (dhanu), needle-pointed (suci), shaped like a staff (danda), cart-shaped (sakata) and that bearing makara ensign (makaradhwaja). Two other arrays are mentioned in another edition, viz., hawk-shaped (syena) and thunder-shaped (vajra), according to the suitability of time and place. दण्डाकाररहितान् म्यूहामभिधातुमाह-प्यूहपृष्ठमचक इति। मछमिति वीप्सा अष्टम्या। मछमनुपृष्ठ पत्यश्वरवदन्तिभिविन्यस्तैरय ब्यूहोऽचलानामको भवति। तथथा पत्तीनां पृछतावाः । मखाना तो रथाः। रथानां पृचतो दन्तिनः। अचलत्वं च सर्वेषां पृछतः स्पितेः दन्तिभिरिति भवति। तपा हत्त्यावरणपत्तिमिः अप्रतिहतो नामक व्यूहः यः ॥३६॥ उरसीत्यादि। उरसि स्थापयेनागान् प्रपण्डान कायो रवान् हयांच पक्ष्यो हो मथमेदी प्रकातितः, मयं सवालस्य मिनत्तीति ॥३६॥ अन्तमिदं न्यूहमभिधातुमाह-मणदेव इत्यादि। परालीकमन्तस्थितई खिमिरन्ते मिलतीति न्यूहोऽयमन्तमिदिति ॥३०॥ बगहानी सचिदमावे महविषा विषयमाह-पत्लान इति। पत्याने हवान् स्वाभावे सविहवामावेहवागने.वस्थाने पदातीन, रखामा नागानेव स्यात् सर्वति प्रतीतम् ॥३०॥ पळाला बाहुल्ये विषयमाह-विमज्येति। पीके पासरावरान विमल गरेका ·कामन्दकीय नीतिसार 070ववार प्रक्षिपेत् यदि स्याडवाहुल्य बल्लाचुर्य स व्यूह भावापः प्रकीतिक अधिकवलानामावपनात् प्रक्षेपणात् ॥ ३६॥ महाव्यूहब मेदानमिधातुमाह-धनुरिति (श्नरिति पा)। लोकार्यसुगमः ॥ ४०॥ मण्डलोऽसंहतो मोगो वण्डश्वेति मनीषिभिः। कथिताः प्रकृतिव्यूहा मेवास्तेषां प्रकीर्तिताः ॥ ४१ । यः स तं ब्यूग मतिमान् काले स्थाने प्रकल्पयेत् ॥४१ क । तिर्यग्वृत्तिध" दण्ड ल्या भोगत्वा तिरेव च। मण्डल सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरतहतः॥ ४२ ॥ प्रदरो बुढ़कोऽसमापो वैतविपर्ययः । प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठध श्येनो विजयसायौ ॥४३ । विशालविजयः सूची स्थूणाकर्णधमूमुखः। सुखाल्यो" वलयश्चैव दण्डमेदाः सुदुर्जयः॥ ४४। * अस्य श्लोकस्य शेषाई मुद्रित पुस्तके नास्ति amभेदास्त्वेषा त " भौगोवृित्ति भोगोऽन्या भोगोऽव्यावृत्तिः भोगत्वाकृति इति पाठ न सम्यक् १० वापस्तत्कुक्षिरेव च "ऋषास्योरपासो 41. Prakrti vyshas are considered by the wise to be of four varieties, viz., mandala, asarnhoto, bhoga and danda. 41A. The intelligent ruler should plan his array of army considering the suitability of time and place. 42. The special feature of the Dandovytho is the angular projection of both its wings (as the bird fies), and that of the bhogavyuha is that its wings are shaped like the raised hood (bhoga) of the serpent, and that the wytho is arranged in a semicircular composition (ardhduſttireva). Mandala vytho is almost a circular composition with attacking points on all sides (sarvatomukha). The composite array in which the different wings of the army charge simultaneously but separately is called the Asamhatovyaha. 43-44. Different forms of the dandavrysha are prodara, drdhake, asahya, capa, or alternatively capakuksi, pratistha, supratistha, fyena, vijaya, sanjaya, višalavijaya, suci, sthanäkarna, comumukha, sukhakhya ?şasya), balaya and sudur jaya. साकारल्यूहाना तना बोदेशममिधातुमाह-मण्डल इत्यादि। मण्डलबासंहतब मण्डलासंहती पक्ष्यमाणलक्षणी। भोगो दबातावपि पक्ष्यमाणलक्षणावेवेति पत्लार एष मनीषिमिः प्रतिब्यूहा विकतिरहिता प्रकीर्तिताः ॥१॥ . . .

·430 कामन्दकीय नीतिसार दण्डादिव्यूहाना स्वल्पमभिधातुमाह-तिर्यग्वृत्तिरित्यादि। तिर्यवृत्तिर्वर्तनमवस्थितिर्यस्यासी दण्डः। दण्डस्य वंशादिकस्य वामदक्षिणभागावस्थितस्य तित्तिर्भवति। तादृशस्येव दण्डस्य व्युहस्य भवतीत्यर्थः। यथा- पक्षः (१)कमा उरस्य का पक्ष (१) प्रतिः (१) प्रतिग्रहः म्यूहचित्र १ व्यूहचित्र २ भोगोदावृत्तिरेवचेति । भोग इति सपभोगाकारस्वात् । सा च वृत्तिता (अर्द्ध- वृत्तिस्वावदस्य )" दण्डस्य व्यूहस्य सर्पभोगस्येवेत्यर्थः। तिर्यत्तिलिखितोऽपि अस्तिो द्रष्टव्यो अबुष्टियों भोगो न्यूहः। यथा 2123 काप प्र व्यूहचित्र ३ मण्डला सर्वतोत्तिरिति। मण्डलाकारे सर्वतोमुखत्वात् सर्वतोमुख इत्यर्थः। तथथा 3 ·कामन्दकोय नीतिसार 191 सेहताकारे न्यूहे पृथम्पत्तिरसंहत इति । उफानीकान्तरालात् पृथग्वृत्तिर्व्यवहित इत्यर्थः । तरथा असंहतो व्यूहः ॥ ४॥ प '' प्र प्यूहचित्र ५ ० भोगोन्यावृत्तिभिरेव 1 अन्यावृत्ति "अन्वावृत्तो दण्डप्रकृतिभेदान् व्यूहानभिधातुमाह-प्रदर इत्यादि । विशालविजय इत्यादि च । इत्यादि च । इत्येते दण्डस्य विकृती सप्तदश भेदा भवन्ति ॥ ४३ ॥४॥ भतिकान्तः प्रतिकान्तः कक्ष्याभ्याकपक्षतः । अतिकाम्तच पक्षाभ्यां क्योऽत्यस्तु विपर्ययः ॥४५॥ पक्षोरस्वैरतिक्रान्तः प्रविष्टोऽन्यो विपर्यये । स्थूणापक्षो धनुः पक्षो विस्थूणो दण्ड ऊदगः॥४६ । दिगुणान्तस्त्वतिकान्त पक्षोऽन्योल्य विपर्ययः । द्विवतुर्दण्ड इत्येवं या लक्षणतः क्रमात् ॥ ४७ । "कक्षाभ्यां कक्षपक्षता पक्षाभ्यायव पक्षतः लयोऽन्येतु विपर्यये "धन्वपक्षो "द्विगुणान्त्यस्यामि 700 विपर्यये इत्येते 70 45. The Dandavyaho may be arrayed to charge with the kakṣa wings, or simultaneously with the kakṣa and paksa wings, or only with the paksa wings, then they will be designated as pradaro, dşdhaka and asahyo respectively, failing which three alternative forms of array (viz., capa, capakuksi and pratistha), may be arranged. 46. Another alternative form (supratistha) is advancing the poksa wings and supported by the kakşa wings in depth, attacking with the urasyo unit. Failing, the next alternative (syeno) may be adopted or it may be sthundpaksas (or vijaya in which both wings are strengthened with three units), or dhanuhpaksa (or soñjoya in which wings are arranged in the shape of bows) or dvistheno (or višalavijaya with wings doubly strengthened) or dando-wrdhaga (or sRG) arrayed pointedly in the form of a staff or a needle ·489 कामन्दकीय नीतिसारः 47. When the projecting ends of paksas are doubled, it is sthandkarna, when trebled it is comtimukha, and the latter when reversed, it is rsdsya. With double or fourfold dando formation it is balaya or durjaya. प्रदरादौना लक्षणान्याह-अतिकान्त इत्यादि। अतिकान्तः कक्षा(पक्षाभ्यामविपर्यय इत्यर्थः । स एव दण्ड कक्षा(पक्षाभ्यामतिकान्तवातिकम्पगतः प्रदरो भवति उभयकक्षस्य परानीक प्रदरणात् । तस्याकार:- (१) प्रदरः। क प्रतिक्रान्तः (कक्षपक्षत इति)। (कक्षाणां ) पक्षाणां प्रतिक्रमण पवादगमनम्। ततो दएको भवति। तस्याकारो यथा- (२) दूढ़कः। पक भ अतिक्रान्तबास्त) पक्षाभ्यामतिकम्य गंताभ्यां पक्षाभ्यामसयो व्यूहः यथा मसयोऽय- (३) असयोऽयम्। प क प प्र अयोऽन्ये तु विपर्यय इति। ब्यूहलितयस्य विपर्यये (प्रदरविपर्यये ) चापः, कक्षाभ्यां प्रतिकान्त- स्वात्। चापसंहा चाकारप्रतिपादनात् । यथा- (७) बापः। उ दुदकविपर्यये चापकुक्षिः, भतिकान्त (कक्ष) पक्षलात्। यथा- (५) बापकुक्षिः। असा विपर्यये प्रतिक्षः प्रतिकान्त पक्षत्वात् । तदाकारो यथा- (6) प्रतिभा उ ·कामन्दकीय नीतिसार पक्षोरस्यरतिकान्तः प्रविष्टोऽन्य इति। पक्षाभ्यामतिकान्त उरस्येन प्रक्टिः अन्यः सुप्रतियः । 489 यथा- (७) सुप्रतिष्ठः। प प म पुनरन्यो विपर्यये। पक्षाभ्यां प्रविष्ट उरस्येनातिकान्तः श्येन इति। श्येनाकारत्वात् शेनास्यः यथा- (८) श्येनोऽयम् । प्र स्थूणापक्षः। पक्षयोः स्थाने स्थूणाव्यूहो यस्यासौ स्थूणाव्यूहो यस्यासौ स्थूणापक्षः। यथा- (६) विजयाख्योऽयम् । 3.40 व्यूहचित्र ६ धनुः पक्ष इति। चापव्यूही पक्षयोः स्थाने यस्यासौ धनुः पक्षः। एवम्- (१०) सजयाख्योऽयम् । उपसका '.." LE व्यूहचित्र ७ द्विस्थूण इति। द्विगुणितस्थूणो विशालबियाख्यो व्यूहः। यथा- (११) विशालविजयः। मूहवित्र ·484 कामन्दकीय नीतिसार दण्ड ऊर्यग इति। उईगो दण्ड इत्येवं सूची व्यूहो भवति। यथा- (१२) सूची व्यूहः ॥४३॥ व्यूहचित्र द्विगुणान्त्य इति। द्विगुणावत्यौ पक्ष्यौ यस्य। स्थूणाकर्णाख्योयम् । यथा- (१३) स्थूणाकर्णः। म्यूहचित्र १० - यमिकान्तपक्ष इति। यथा- (१४) अयं चम्मुखो व्यूहः। व्यूहचित्र ११ भन्योऽस्य विपर्यय इति। अस्य चमूमुखस्य विपर्यये ऋषास्यः, त्रिप्रतिकान्तपक्षत्वात् । यथा- (१५ पास्योऽयम्। E प्र पूचित्र १२

·436
कामन्दकीय नीतिसार
द्विवतुर्दड इतीति। विदण्डोत्र दण्डौ अयं पलयः। यथा-
(१६) बलयः।
न्यूहचिल १३
चतुर्दण्डो(सु)दुर्जयः। तद्यथा-
(१) (सु) दुर्जयः॥
व्यूहचित्र १४
गोमूत्रिकोऽहिसञ्चारी" शकटो मकरस्तथा ।
मोगभेदाः समाख्यातास्तथा परिपतन्तकः ॥४८॥
(गोमूनिका गवां मनरेखाकारो विभाज्यते ।
अहेश्च सरणस्थान चाहिसार्यभिधीयते॥)
दण्डपक्षो युगोरख्या शकटस्तविपर्ययः ।
मकरो व्यवकीर्णश्च शेषः कुअरराजिमिः ॥ ४६ ।
काऽहिसारः च । कार्द्धराजीच
70 परिपतन्तिकः
० स्खद्विपर्यये
७० व्यवकणीच व्यवकीणी च 000 कुजरवाजिभिः
48. Different varieties of Bhogavysha are gomatrika, ahisori, Sakota,
makara and pari patatantaka (gomåtrika is that which takes the shape of
flowing urine of cows, and alisári reflects the serpentine movement).
49. When the wings (kokşas and paksas) are arranged like dandas
with double units of urasga (middle), it is sakata or chariot-shaped
vyaho, and in the reversed order (i.e., double units of urasya at the base)
it is makaravyaha, and the last one, the paripatuntaka vyaha is a form
of makara vyaha, the central part of which is strengthened by concentra-
tion of units-of elephants and of cavalry forces (hurijara-vajibhih).
भोगमेवानामुशमाह-गोमूत्रिकेत्यादि। इति प्रवीतम् ॥ ४ ॥

·496 कामन्दकीय नीतिसारः एतेषां निर्देशमाह-गोमूत्रिका गवामित्यादि। गोमूनिका गर्वामूलरेखाकारो विद्यते यस्याः सा। अहिसर्पणस्थानं चाहिसार्यभिधीयते। अनयोः प्रस्तारस्तद्यथा- (१) गोमूत्रिकाव्यूहः। क LAALA ब्यूहचित्र १५ (२) अहिसारी व्यूहः। प्र व्यूहचित्र १६ दण्पक्ष इत्यादि। दण्डपक्षो युगोरस्यः शकट इति। दण्डव्यूहः सकलमक्षस्थाने यस्यासो दण्डपक्षः। युगोरस्य इति युग्मोरस्यः। उरस्य द्विगुणं विधेयमित्यर्थः। अपित्त्याकक्षानीके विधेये। सशक्टवस्याकारो यथा- (३) शकटल्यूहः। क प तविपर्यवे मकर इति। सर्वशकटसंलो विपर्ययमुखी मकरः। तपथा- प प (४) मकरः। क 8 उ ·कामन्दकीय नीतिसार 487 पक्कीर्णष शेषः कुजरवाजिराजिमिरिति। पारित: पताकाकारोऽयं शेषः परिपतन्तिकारयो बहो मध्ये कुजरवाजि(राजिमिळवकीणों मध्यदेशे कुखरैरपिठितो वाजिमिवमवतिमकर एवेति । प (५) परिपतन्तिकः॥ प क उ प्र मण्डलव्यूहमेदी व सर्वतोमददुर्जयो। गजानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः ॥५० । .1 अष्टानीको 50. Mandala vyshas are of two types, sorvatobhadra and durjaya, the first one is provided with mukhas or attacking points on all sides of the vyuha and the special features of the second one (durjaya) is that it is eight pronged (aştānika) (double units in each of the two kakşas and two pakşas), or spearheaded by war elephants (gajānika). मण्डलभेदावाह-मण्डलेति। मण्डलव्यहभेदौ सर्वतोभद्रदुर्जयो। प्रथम सर्वतोमुखः। गजानीक वा अष्टाणीको दुर्जयः। तद्यथा- (१) सर्वतोभद्रः (२) दुर्जयः। 5 क ६ G प 2 प न्यूहचित्र १७ ब्यूहचित्र १८ भचन्द्रक उद्धारो"जो मेवास्त्वसहते"। व्या कुमकुट (कर्कट) ऋङ्गी व काकपादी व गोषिका ॥५५॥ विवतुः पान्यानां या आकारमेवतः । इति व्यूहा समाख्याता व्यूहमेव प्रयोकृमिः ॥ ५२ । उदानो सहते " पावसेनामिया ·488 कामन्दकीय नीतिसारा 51. Ardhacandrake, uddhana (or udyanaka) and vajra are the varieties of asamhata vydha and so also kukkutasyngt or karkațasrigt, kakapadi and godhika. 52. Variety of shapes of (asomhato) vyahas depends on whether it is three-pronged or four-pronged or five-pronged. These are the different forms of vydhas, according to experts in the technology of zahas. असंहतभेदानभिधातुमाह-अर्द्धचन्द्रक इत्यादि। प्रतीतम् ॥५३॥ प्रवेशनिकासप्रसरणवत्सैन्यसंख्याभिस्तानाह-निचतुः परत्यादि। लिसैन्यो चन्द्रका भर्दचन्द्राकृतिः। तद्यथा- -+-- व्यूहचित्र १६ उबार (उखान-पतुः सैन्यः। तथवा-

·कामन्दकीय नीतिसार
489
पबन्यो क्या। तयथा-
++++
LALI
न्यूहचित्र २१
अथवा वजनाम शतकोटिकाण्ड-प्रत्युप्तासिव्यहसमाकृत बजादि
धनुवेदोकायुधाकारो बजव्यूहो यथा-
न्यूहचित्र २२

·440
कामन्दकीय नीतिसार
त्रिसेन्यएव कर्कटश्यामारसस्तयथा-
ब्यूहचित्र २३
तथा चतुः सैन्यः काकपदिका यथा-
व्यूहचित्र २४
तथा पञ्चभिः गोधिका यथा-
म्यूहवित्र २५

·कामन्दकीय नीतिसारस पते ससदशपोका दण्डव्यूहाच" पाया। तथा व्यूहबयाध मण्डलस्य प्रयोकृभिः ॥५३। मसंहतास्तु षड़ व्यूहा भोगव्यूहाध पञ्चधा। व्यूहस्ते प्रयोज्याः स्युर्युद्धकाल उपस्थिते ॥ ५४ । [श्येनः सूची मुखोवजः शकटो मकरोऽम्बुजः। इत्यादयः स्मृता व्युहास्तदाकारान् प्रकारयेत् ॥] ५४ क इति व्यूह विकल्पो नाम पानि प्रकरणम् । समासतः 53-54. There are seventeen varieties of dandorvyaha, two of mandala vyaha, six of asarhato vyuha and five of bhoga vyuha, (a total of 30 varieties). The ruler, conversant with vyaha formations, should array his army (as necessary in consideration of the advantages of time and place) when war breaks out. 54/1. Syena, sacimukha, vajra, sokata and aquatic makara, are the vyuhas that are designed according to their respective forms and features. एते इत्यादि। असंहतास्त्वित्यादि। श्येन इत्यादि। प्रतीतम् ॥५३॥५४॥५४क। इति व्यूहविकल्पो नाम पञ्चलिशं प्रकरणम् । ३६ । प्रकाशयुद्ध प्रकरणम्। पक्षादीनामनीकेन हत्वा शेष परिक्षिपेत्। तरसा (उरसा) व समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयन् ॥५५ । परकोटिमुपक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहः । कोटिभ्यां जघने हत्यादुरसा व प्रपीडयेत् ॥ ५६ । परिवेष्टयेत् ००मर्थन हत्वा शेषः .७ परकोटि समाक्रम्य प्रतिकोटि .0 पक्षाभ्यां सप्रतिग्रहः ००अनं Prakarana 36. Prakasa yuddha : The conduct of open war 55. Penetrating (the enemy formation with either paksa (wing) of the army, and consolidating his central (urasa), the vijigtsu should throw (i.c., employ the rest of the units to attack and besiege the enemy ranks with his own koti units.

·449 कामन्दकीय नीतिसार 56. Charging the outer thanks (parakoti) by both the paksa units, without disturbing his pratigraha (the reserve unit at the rear), or along with his reserve unit (sapratigrahoh) he should assail the rear flanks and bring pressure on the central part (of the enemy vynha) in order to force them to surrender. पक्षादीनामित्यादि। परकोटि इत्यादि। प्रतीतम् ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ एवं व्यूह" प्रयाने यावानवनीयति.. विदारयेत् व्यूहजातं क्लेम विषताम् पलम् ॥ ५७ । यतः फल्गु यतोऽमित्र" यतो दुष्ट रधिष्ठितम् । ततो रिपुवल हन्यादात्मानं चापि हयेत् ॥ ५८ ॥ " एवं व्यूला; एवं व्यूह प्रयोगैध ॥ यनवान् पृथिवीपतिः । यनवान् ध्वजिनीपतिः " व्यूहरूतर्वविद्विषतो यतो मिन दूमे दात्मनबोप'हयेत् चोपपादयेत् 57. An energetic ruler should carefully array his forces in proper vysha formation and with his own arrayed forces crush the forces of the enemy. 58. The ordinary, separated or detached, and corrupt soldiers of the enemy should be crushed by the ruler's own superior forces. एवमिति। यतः फल्गु इत्यादि। प्रतीतम् ॥ ५६६०॥ भरि (सारं )बिगुणसारेण फल्गु सारेण पीड़येत् । संहतं च गजानीक प्रवगैरेव पारयेत् ॥५६ । दुर्जयान् करिणः सिंहबसासिकर्महागजेः"। भाहल्यात् करिणा"पार्थसमूह साध्वधिष्ठितः॥६॥ रपसारयेत्। रखधारयेत्। प्रयमनावदारयेत् मता .. सैन्यसमूह ..करिणीनामा 59. The superior forces of the enemy should be assailed by the doubly superior forces (of the vijgyu) and the ordinary soldiers by the superior. The consolidated units of the enemy should be liquidated by units of furious elephants. 60. The invincible elephants (of the enemy) should be charged by rutting elephants besmçared with lion's fat (or covered by lion's skin ·100 कामन्दकीय नीतिसारः 448 simhavasdsiktailh) or captured by employing she-elephants (kariņindin) mounted by expert riders. सारं द्विगुण सारेणेत्यादि। दुर्जयानिस्यादि। प्रतीतम् ॥ ११ ॥६२॥ "सलोहजाले दवदन्तः सुकल्पितेकर्जित पादर प्रवीरयोधर्मवदुनिया हन्याद् गजेन्द्र विषतामनीकम् ॥ ६९। एकोऽपि वारणपतिषितामनीक व्यक्तविहन्ति मदसत्व गुणोपपनः । नागेषु हि शितिभुजां विजयो निबद्ध- स्तस्माद् गजाघिवलो तृपतिः सदा स्यात् ॥६२ । इति प्रकाणयुदं नाम पनि प्रकरणम् ॥ इति कामन्दकी नीतिसारे गजाश्वरथपतिकर्माणि, पत्तश्वरथगजभूमबा, दानकल्पना, व्यूहविकल्पः, प्रकाणयुद्ध नाम विशः सः समासः ॥ समासवाय कामन्दकीय नीतिसारा॥ सर्वाङ्गनीदंदबद्धदन्तैः ; बन्धदन्तै 100 सूजित पादपोषः 101 युक्त निहन्ति 102 क्षितिभूता 61. The forces of he enemy should be crushed by tusker elephants, irresistible due to rutting, covered by defensive iron network and attended hy well-trained and energetic followers and expert warriors. 62. A leader war elephant in rut possessing fighting qualities can kill detachments of enemy forces alone. A ruler's (vijigłşu's) victory depends on his elephant forces. Hence a ruler should always be endowed with a strong contingent of elephants, सर्वाजनीरित्यादि। एकोपीत्यादि। प्रतीतम् ॥ ११ ॥१२॥ इति कामन्दकीय नीतिसार डीकापामुपाध्याय-निरपेक्षायां गवारपरमपणिर्माकि- पत्तवरथगजभूमया-पानकम्पना-म्पूरविमल-प्रकाशयुद्ध नाम विशः सर्गः। समालोणवं अन्यत् ॥

·No text on this page.

·कामन्दकीय नीतिसार GLOSSARY OF SELECT TERMS ON POLITY AND ADMINISTRATION : The Figure in Roman within brackets indicates the Sarga where the term occurs and the numerical figures indicate respectively the prakarana, sloka and the pages, e.g., the terın Abhịta (XVI, 22: 67 : 296) is to be consulted in Sarga XIV, Prakarana 22 Sloka 67 and at page no. 296. .. more Abhrta (XIV, 22: 67, 296) greed, delight, conceit ill-paid soldiers : one of the and arrogance. vyasanas of the army Arisanpad (V, 8: 4) : 97 Adeśastha (IX, 14: 26, 38) : 188, enemy prosperity. 192 Aştavarga (V, 8: 79) : 121 a refugee prince with whoni 110 Eight sources of state income, alliance should be made. -agriculture, trade routes, Adevamātska (IV, 7 : 52 : 84) fortifications, dams and reser- Area not dependent on voirs, enclosures for elephant, rains for cultivation (irri mines, forests and reclamagated land) tion of uninhabited settle- Adişta Sandhi (IX, 14: 15 : 185) inents. Peace concluded with a Ativigrahi (IX, 14 : 74) : 203 powerful enemy on condition a war-monger (king) of the weaker king ceding a Ātmāmiņa-Sandhi (IX, 14 : 16 : part of his kingdom to the 186) stronger treaty concluded by a weaker Akranda ; (VIII, 12: 17: 156; ruler with a stronger power by X, 15 : 30) 215. offering himself along with his armed forces. an ally in the dašomandala especially at the rear. Ātmasampad (I, 1 : 23-24): 12 Antahprakopa (IX, 14: 67) 200 ; essential qualities of a king. XVI, 24 : 20 : 331 Audakadurga (IV, 7 : 59): 87 internal dissension or disturba type of fort ; protected by ances, flowing waters. Antarvamśika Sainya (XVII, 25 : Aurasam (IV, 7 : 74) : 92 a class of friends : related by armed guards of the inteblood. rior for the security of Avinaya (I, 2: 71 : 33) the ruler. lack of self-restraint, indisci- Apanaya (I, 1 : 38) 19 plined. injustice. Ayadvära (V, 8: 74) : 120 Arişadvarga (I, 1 : 57) : 27 Sources of state income : [ Satruşaļvarga (I, 1: 60): 28 departments of revenue col- Six passions : lust, anger, lection etc. 9), 354 ·446 कामन्दकीय नीतिसार Ayattam (I, 1: 12): 7 for each of the twelve sovedominion of a king reigns in the mandala accord- Ayukta (V, 8:82: 85) : 123, 124 ing to the school of Manu. State officials (oppressive) : (b) material properties. one of the sources of fear to Droha (XI, 16 : 34 : 232) the subjects. treacherous rivalry. Dvipa (XIV, 21 : 50 : 290) Bähyaprakopa (XVI, 24 : 21): deltaic regions and irrigated 332 lands. external disturbances Bhaujanga-vịtti (X, 15 : 35 : 266) Gșhamedhin (II, 4: 26 : 44; policy of snakes, i.e., biting on III, 6 : 37 : 65) the slighest provocation. (a) an honest householder Bhinna-kūţa (XIV, 22: 71 : 296) (b) performer of sacrifices as presarmy in a confused state. cribed for the grhastha. Bhişagbheda (IX, 14 : 70: 201) Guhyakarma (V, 8: 31 : 106) Estrangement or defection of secret policies of the king. the court-physician and secret administration of poison. Indriyajaya (I, 1: 22: 19) Bhūguna (IV, 7: 50: 84) perfect control over the sense Qualities of arable land. organs : discipline of mind. - Carya (XVI, 24 : 48 : 345) regular exercise or parade of Kákákşivat (XI, 16 : 24 : 228) like a crow's eyeball : sight moving between the right and the army left eyes. (b) army Danda (IV, 7: 65-67 : 89) (VI, Kantakaśodhana 10 : 15 : 131). (XIV, 21 : 47 : 230) (a) punishment removal of thorns in administering a kingdom : sup- (c) rod or staff, sceptre pression of anti-social Dandam pränantikam elements of the state. (XV, 23 : 16 : 309) Kapăla-Sandhi (IX, 14 : 15,: 183) capital punishment. Alliance concluded between Deśa (varsa-kramågatam two powers of equal resour- (IV, 7 : 74: 92) ces and on terms of status alliance in consideration of quo. the situation in the mandala Karpana-pidana (XVI, 24 : 3 : 325) and/or subsisting for genera causing damage and destructions. tion of enemy territories. Dravya-prakſti (V, 8:2: 96, Käryänuşthănamiyati VIII, 12 : 24 : 159) (XIV, 21 : 23 : 283) (a) operative organs : five in num- One of the functions of ber (ministers, treasury, etc.) ministers : Planning for ·कामन्दतावनीतिसार 47 . work to be undertaken in ally made by political comfuture. pacts. Kaurmasankoca (X, 15 : 38 : 217) Mándalikas (VIII, 12: 54) the policy of a tortoise, fol governors. lowed by a king, i.e., with- Mantra (XIV, 21 : 23) drawing limbs within its shell : deliberations for the purpose withdrawing from battle and of formulation of state poli-. taking shelter within his own cies. fortifications, Mantraphala (XIV, 21 : 23) Kīlairayomukha (XVII, 25 : 17 : State policies fomulated by 356) deliberations. pointed iron-tipped pegs. Mantraśakti (I, 1:5) Košajña (IV, 7: 63 : 88). Power of counselling. Expert in public finance Mantrimandala (XII, 17 : 48) Kosthāgära (V, 8: 77 : 120) Council of ministers, the grain store, a part of the Mantri-sampat (IV, 7 : 31) treasury under the charge of an adhyaksa. qualities of councillors. Máyā (XIV, 21 : 43 : 288) Kriyamudha (XII, 17 : 32) incompetent. Trickery. Medini (1, 1: 5: 3) Kruddha maula (XIV, 22 : 70) world or state. a section of the permanent forces dissatisfied and estranged. Nävävſtam (XVI, 24 : 39 : 341) Kșiņakośa (V, 8: 88) fleet of boats. depletion or weakness in Niyuddha (XIV, 21 : 43) financial resources. Technique of wrestling. Kșiptottaram (V, 8 : 26) Prompt and pointed reply. Paksa (XVI, 21 : 28 : 336). loyal supporters or parties Madhyama (VIII, 12 : 18) associated with the ruler. uncommitted ruler more Paracakråbhighăta (XIV, 21 : 287 : powerful than vigigişu and ari 36) within the inter-statal circle of Breaking the organization twelve rulers (dvddaša rajamanof the partisans of enemies. dala. Paribhūşaņa (Paradusana) Madhyastham (VIII, 12 : 80 : 178) Sandhi (IX, 14:18) feigned impartiality or apparent Peace by surrendering total indifference. yield of the land. Mahajana (X, 15 : 14)— Parikraya-Sandhi (IX, 14 : 17) a strong power. Peace concluded by surren- Mahāmätras (XIII, 19:44) dering part of wealth, high officials. forests and mines or the Maitrasambaddham (IV, 7: 74) whole of accumulated wealth. an ·448 कामन्दकीय नीतिसार ex- - Paropajāpa (XIV, 21 : 31) Rahasya (V, 8: 36) Fomenting disaffection in Secret duties. enemy's territory. Rahasya-karana (X, 15 : 11) Pārsnīgräha (XIV, 22: 90) demonstration of magical (VIII, 17, 156) spells. rear enenly in the mandala Rahasya-prayoga (X, 15:11) Parthiva (I, 1 : 14) application of secret treasury, national wealth, pedients. ruler of earth, Rājanakșatra (XVII, 25 : 27) Paścātprakopa (XIV, 24 : 14) Royal star as aspected in danger from the rear. the horoscope of the king. Pīdākarasaha (IV, 7: 55) Rajasalyam (VI, 9: 13) People ungrudgingly bearremoving the thorns by the ing the burden of taxation side of the state. even when excessive levies Rājavidyā (I, 1:7) are imposed. Science of polity Pidāvaişayiki (X, 15 : 3) Rājavidyāvid (I, 1: 8) Erosion of material wealth. expert in the science of Prabhusakti (I, 1: 23-24) polity. Majesty. Raksitam (IV, 7: 14) Pracchannah (XII, 17 : 44) alliance in return of prosecret agents. tection during affliction. Pracchannapradara (XVII, 25 : 17) Ripudveși (IV, 55) camouflaged pits and holes. Inhabitants wrathful to Prahatagrajavam (XIV, 22 : 68) enemies or free from vices. regiment having no leader. Prakſti (VIIT, 12 : 4) Sadgunya (XIV, 21 : 42) elements of the state. Six positive political expe- Prakſtivyasana (XIV, 21 : 46) dients. Calamities afflicting the state Sahasotplutya (XII, 17 : 26) elements. Sudden or unpremeditated Praśāst? (XIV, 21 : 45) assault, Superintendent or Magis- Saimhyavrtti (XI, 16: 33) trate of armaments. crushing the enemy pounc- Pratīkāra-Sandhi (IX, 14 : 10) ing upon him like a lion. alliance in consideration of a Sakyasamanta (IV, 7 : 7) benefit mutually rendered. Possession of strong feuda- Pravrajita (XIII, 19 : 34) tories. wandering spies of mendi- Samgata-Sandhi (IX, 14: 6) cant type. alliance of perpetual amity Puruşantara-Sandhi (IX, 14 : 13) for pulling their resources Peace on condition of offertogether. ing services of military Sargha-dharma (VIII, 12 : 56) chiefs on demand. law of collective existence. - - ·कामन्दकीय नीतिसार 449 Samsadam (XIII, 18:6) Svāmi (IV, 7: 1-3)—king. the royal court. Svåmisampad (IV, 7 : 21) Samstha (XIII, 19:35) qualities of a king. Stationary spies. Svavivadhäsåra (XVI, 24 : 5) Samyakśodhana-mandala Safety of supply routes for a (VIII, 12 : 86) marching army. Circle of state kept in perfect order favourable to the Tikșņa (XVIII, 19: 34) vijigişu. wandering spies of reckless Samyoga-Sandhi (IX, 14 : 12) type. alliance for marching unitedly. Ubhayāri (XI, 16:20) Sañcārāh (XIII; 19 : 34) Power hostile both to the wandering spies. vijigışu and his enemy. Santāna-Sandhi (IX, 14 : 15) Ubhayavetana (XI, 16 : 27) alliance by offering daughter double agent. in marriage or matrimonial Udásina (VIII, 12 : 19)--neutral alliance. Sasanavähaka or Śāsanāhāraka power (XIII, 18: 3) Upadhā (IV, 7 : 26-27)-tests for emissaries of errands. appointment. Sastravijñānam (XIV, 21 : 42) Upagraha-Sandhi (IX, 14 : 17) Technicalities of armament Peace concluded by surrenderproduction. ing the entire resources to the Satri (XIII, 19 : 34) enemy. wandering spies of black Upahāra-Sandhi (IX, 14: 5)- magician type. alliance accompanied by offer of Skandhāvāraniveśana (XVII, gifts. Establishment of an en- Upāngśudaaņda (VI, 10 : 10; campment. XIII, 19:39) Skandhopaneya-Sandhi Secret murder or punish- (IX, 14 : 17) ment, peace concluded by paying or by open trial implicating indemnity in instalments. the criminals with culpable Suhột (IV, 7 : 1)-ally charges and inciting the public against them. Sukhopagamya (XVI, 24 : 49) a ruler who is casily ac Upanyasa-Sandhi (IX, 14: 9) cessible. alliance between two for Śünyamūlam (XIV, 22: 71) achieving a common purarmy becoming hopeless of pose. shelter or support. Utsähasakti (IV, 7 : 23)-energy. Śünyaniveśa (V, 8: 78) reclamation of uninhabited Vaņikpatha (V, 8: 78)--trade lands. routes. 25 :

·450 कामन्दकीय नीतिंसारस Vårta (XIV, 21 : 27)- Economic Visandhih (XVI, 24 : 54) vocations, the situation when the Värtā-śästra (I, 1:12; II, 3: 1-4) enemy does not like to come Cattle rearing, agriculture to terms. and trade. Visuddhimärga (XVI, 24 : Vätaśvilka (XVII, 25 : 12)-Rider of supply of provisions and replenishment of the army on a swift horse as fast as wind. by allies. Vetasivștti (X, 15 : 35) --- Policy of Vitavyasana (XIV, 20 : 7) canes, i.e., to yield to a stronger a ruler free from all passions, power. Viviktadarśana (V, 8: 36)Secret Vicchinnavividhāsāram (VIV, 22: place or inner chamber. 71) VỊddhi (I, 1:9) disruption of sources of prosperity. supply of provisions. Vigraha-yonayah (IX, 15 : 3-5)- Yanāpahāra (X, 15: 8)-damage Causes or sources of war. to means of transport. Yana-vyasana (XV, 23:20) Vijigişu (VIII, 12 : 3)-ambitious addiction to game hunting. ruler with expansive designs. Yåtavya (XIII, 18:1) Vişada or Rasada (XII, 19 : 34)- the enemy against whom wandering spies of poisoner marching is contemplated. type. Yuddha märga (XIV, 21 : 41) Visada (XIII, 19: 34)-wandering mode of war fare. spies in the guise of persons of Yukta-danda (II, 5 : 37) noble character. a ruler, just in punishment.

·TERMS RELATING TO VYŰHA AND WARFARE - - Abhūmiştha (XIX : 31 : 55 : 405) One of the six branches of the Unfavourable ground or army. situation. Asahya (XX, 35 : 43-44 : 429) Acala vyūha (XX : 35 : 36 : 427) a form of the Dandavyūha : the infantry, cavalry, vide diagram, p. 432 chariots and elephants arra- Asaṁhata vyūha (XX, 35 : 42: yed one behind the other. 429) Ahisāri (XX: 35 : 48 : 435) different wings of the army a form of Bhogavyūha : charging simultaneously but reflecting serpentine moveseparately ment : vide diagram p. 436. Asamhata vyūha, varieties of : Angula (XX · 33 : 418) (XX : 35 : 51 : 437) mathematical measuremeni : (1) Ardhacandiaka, (2) Uddhana, 1 angula = 4 inch Udyānaka, (3) Vajra, (4) Kukkuța- Antabhid vyūha (XX : 35 : 37: (Karkata)śringi. (5) Käkapādi, 427) (6) Godhikā Cavalry forces constituting Astānika (X.X, 35 : 50 : 437) the middle part, Chariots the eight pronged units of the Kakşas and elephants the durjaya vyuha Pakşas : Āļavika-bala (XIX : 28: 3 : 389) Crushes the enemy Aanks. forces of forest tribes : Apratihata vyuha (XX : 35 : 36 : One of the six branches of the 427) army. elephants placed in the front and infantry at the rear. Āvāra (17 : 26 : 39: 362) protective shade. Ardhacandraka (XX : 35 : 35: 51 : 437) Avåpa [forces] (XX: 35: 39 : a variety of Asamhata vyūha ; 427) vide diagram, p. 438. forces found surplus after Ardhavrtti (XX, 35 : 42 : 429) deployment in the vyuha : vyūha arranged in semi cirkept in reserve for replecular composition cf: nishment of respective' units Bhogavyuha as and when necessary. Aribala (XIX : 28: 21 : 395) Balaya (XX : 35 : 43-44 : 429) Soldiers alienated from the a form of the Dandavyuha : enemy : vide diagram, p. 435. -- - ·462 कामन्दकीय नीतिसार - measure- Bheda (XVIII, 27 :8: 367) Daņqavyūha (XX : 35 : 42 : 429); Creation of dissension in the (XX : 35 : 40; 427) enemy camp: (1) angular projection of One of the four upayas, both its wings (as the bird Bhogavyūha (XX : 35 : 42: 429) Aies) (2) staff-like array of soldiers wings shaped like the raised hood of the serpent : the Daņdavyūha, forms of : (XX : 35 : vyūha arranged in a semi- 43-44 : 429) circular composition. (1) Pradara (2) Dşdhaka Bhogavyūla, forms of : (XX : 53: (3) Asahya (4) Câpa (5) Cãpa- 48 : 435) kukşi (6) Pratiştha (7) Supratiştha (1) gomūtrikā, (2) ahisāri, (8) Syena (9) Vijaya (10) San- (3) śakața, (4) makara, (5) pari- jaya (11) Viśālavijaya (12) Śūcī (13) Sthūņākarna (14) Camūpatantaka mukha (15) Sukhākhya or Rsāsya Bhịta (XIX : 28 : 3 : 389)- bala (16) Balaya (17) Sudurjaya (1) Regular forces; (2) Mercenaries : Dána (18: 27 : 365) One of the six branches of the gifts or bribes : One of the four Upāyas army. Dhanu (XX: 33 : 14A : 418) Cåpa (XX : 35 : 43-44 : 429) a mathematical a form of the Danďavyūha : ment : vide diagram, p. 432. 1 dhanu = Cäpakukşi (XX : 35 : 43-44; 429) = 5 aratnis a form of the Daņdavyūha : = 120 angulas vide diagram, p. 434. Dhanuvyūha (XX : 35 : 40 : 427) Camumukha (XX: 35: 43-44 : bow-shaped array of sol- 429) diers a form of the Dandavyūha ; Drąhaka (XX : 35 : 43-44 : 429) vide diagram, p. 434 a form of the Danda- Caturanga bala (18 : 27 : 365) vyuha : four complements of an vide diagram, army : (1) Foot-Soldiers; (2) Cavalry; Durjaya (XX : 35 : 50 : 437) (3) Charioteers ; (4) Elephant a form a Mandalavyūha : forces. eight pronged units double Cåpi (XX : 34 : 20 : 420) in each of the two kakşas bowman. and two pakşas : śpearhead- Danda (XVII : 17 : 26 : 362) ed by war-elephants : vide military power. diagram, p. 437 Daņpaniti (XIX : 29 : 27 : 397) Dvişad—bala (XIX : 28 : 3 : 389) laws of polity. Soldiers alienated from the Danda vyuha (XX : 35 : 40 : 427) enemy camp : staff-like array of soldiers. vide Aribala, P. 432.

·: P. 440 कामन्दकीय नीतिसार 463 Godhikā (XX : 35 : 52 : 437) Mahāvyūhā (XX : 35 : 40 : 427) a variety of Asamhata major arrays of the soldiers vyūha : wide diagram, in a battle-field : (1) bowshaped ; (2) needle-point- Gonūtrikā (XX : 35: 48 : 435) ed; (3) shaped like a staff ; (4) cart-shaped ; (5) maka form of Bhogavyūha : ara-ensign ; (6) hawk-shaptaking the shape of flowing ed; (7) thunder-shaped urine of cows : vide dia- Makaravyūha (XIX : 30: 48 : gram, p. 436 403 ; XX: 35 : 40 : 427; Indrajāla (XVIII : 27 :3 : 366) XX : 35 : 49 : 435) Conjuring tricks : (1) a form of Bhogavyūha ; cide diagram, p. 436. One of the seven upāyas. diagrain, p. 436. Jal..'urga )XX: 32 : 413) (2) Array of soldiers reisland forts seinbling makara ensign. Mandala vyūha (XX : 35; 42: Kabandha (17: 26 : 27 : 358) 429) headless trunk, apparition of almost a circular composi- Kākapādi (XX : 35, 52 : 437) tion with attacking points vyūha : zide diagram, on all sides, Mandala vyūha, forms of (XX: 35: 50 : 437) Kaksa (XX : 35 : 29A : 425) (1) Sarvatubhadra : two rear wings of a vyūha. (2) Durjaya Koți \XX : 35 : 30: 425) Mantra (XIX : 28: 19 : 39+) wuter sides of front wings of diplomatic counsel, Mantrajña (XIX : 29 : 27 : 397) a vyuha. One well versed in laws of Kūtayudha (XIX : 31 : 54: 405) Jiplomacy. deceitful tactics in warfare Maula (XIX, 28: : 389)-bala (1) Veterans ; (2) Soldiers in Machia (XX : 35 : 30 : 425) Service hereditarily : ...ddle unit of a vyūha ; be- One of the six lor inches of the hind the central one. army. Vadhyabhedi-1 yūha (SX: 35: Māyā (18: 27 : 366) 36A : 427) deceitful tactics One of the seven :: piyas. the mighty elephant force Mundānikam (XX: 35 : 35 : 426) constituting the central part dummy of the king of the front with chariots, in cither kakşas and cavalry Niyuddha (XIX : 29 : 32 : 398) duel combats. in either paksas : capable of penetrating into the enemy's Paksa (XX: 35 : 294 : 425) array. two front wings of a vyūha. P. 440.

·464 poterapeita diferent: wide P. 437. a 41 : Paripatantaka (XX : 35 : 49: 435) (1) foot-soldiers ; (2) Cavarly ; a form of Makara vyūha : (3) Chariuteers; (4) elephant central part strengthened by forces ; (5) diplomatic counsel concentration of units of (niantra) ; (6) treasury. elephants and cavalry Śakața vyūha (XIX : 30 : 49: 403, forces : diagram. XX: 35 : 40 : 49: 427 : 435 cart-shaped array of sol- Pattimukhya (XX: 34 : 20 : 420) diers, infantry commander. form of Bhogavyūha : Phalgusainya (XIX: 31 : 63 : 408) kakşa and paksa wings like Ordinary soldiers, candlas with double units of Prarlara (XX : 35 : 43-44 : 429) middle akin to chariot-slapa form of the Daņdavyūha : ed : vid, diagram, p. +36. ride diagram, p. 432. Prakāśayuddha (XIX : 31 : 54: Saina (XX: 35 : 23) 405) 14 angulas. open war. Sanjaya (XX : 35 : 43-44 : 429) l'rakſtivyūh:1 (XX: 35 : a form of the Dandavyūha : 329) tidc liagram, p. 433. four varieties- Sarvaotobhadra (XX: 35: 50: (1) mandala vyūha ; (2) asam- 437) hata vyūha ; (3) bhogavyūha; Satra (XIX : 31 : 61 : 407) (4) daņdavyuha. fort (tenipurary) Pratigraha (XX: 35 : 30 : 425) the reserve at the rear of a Sauptika (XIX: 31 : 67 : 409) vyūha including the royal nocturnal rails. Sāma (18: 27 : 365) camp at a distance. Pratigraha (XX: 33 : 140 : 418) Conciliation : captives of war. One of the four piyas. Pratiştha (XX. 35 : 43-44 : 429) Śreņi bala(XIX : 28 : 3 : 389) form of Dandavyūha : Organised bands of martial vide viagram.p. 432. tribes of the doininion : Pravira Purusa (XX:35:33 : 426) One of the six branches of the expert warriors. army. Pädacårå (XX : 35 : 28 : 421) Sthùnākarna (XX: 35: 43-44; supporting furce. 429) Pädagopå (XX : 35 : 28 : 424) a forin o: the Daņqavyūha : supporting force. vide diagram, p. 434. Prştham (XX : 35: 30: 425) Suci (XX : 35 : 43-44 ; 429) rear middle unit of a vyuha. a form of the Dandavyūha : Ř såsya XX : 35 : 43-44 : 429) mida diagrain, p. 434. a form of the Daņdavyūha : Suci vyūha (XIX : 30 : 48 : 403 ; vide diagram, p. 434. XX : 35 : 40 : 427) Şadangabala (XIX : 28 : 24 : 396) needle-pointed array of Six limbs of the army : 'solliers, ·कामन्दकीय नीतिसारः 455 a 399) - Sudurjaya (XX : 35 : 43-44 : +29) Vajra vyūla i SIX: 30: 19: 403) a form of the Dandavyuha : (XX: 35 : 40 : 427) (XX : 35 : vide diagram, 1. 435. 51 : 437) Suhrd—bala (XIX: 28 : 3: 389) Vyasana (XIX : 28 : 3 : 389) forces of allies : ilelection One of the six branches of the variety of Asarhata army. vyūha : vide diagram, p. 439 Supratiştha (XX:35 : 43-44 : 429) (1) thun ler-shaped array a form of the Danclavyūha : vide diagram, p. +33. Śyena (XX : 35 : 43-44 : 429) Vanadurga (XX, 32 :1: 413) a form of the Landavyūha : forest forts : situated within vide iliagram, p. 133. Jense forests and to be Syenavyūha (XX : 35 : 40 : 427) approached by fellirg trees. hawk-shaped army of sol- Vijava (XX · 35 : 43-44 : 429) diers. a form of the Danç vyūha : Uddhāna (XX : 35 : 51 : 437) cide diagram, p. 433. variety of Asamhata vyūha : vide diagram, p. 438. Višalavijaya (XX : 35 : 43-44 : Udyānaka (XX: 35 : 51 : 437) 429) alternative a forri of the Daņdavyūha : name of vide diagram, p. 433. Uddhānaka. Upāya (XVIII : 27:1: 315) Viști (XX : 32 : 6 : 415) Political expedients : labourers, non-Combatants four varieties : or Sappers and miners. (1) sama; (2) dänă; (3) Vyūhah (XX: 35 : 422) (4) daņda ; varieties including ; (5) upeksā; Array of the army in the battle-field : a vyūha is com- (6) mayā and (7) indrajala posed of seven parts or (1) neglect, (2) diplomatic units : indifference : (1) central; (2) flanks; (3) One of the seven upāyas. Urah (XX: 35 : 29A : 425) frontal wings : (4) middle unit behind. the central part of a vyūha : formation of soldiers in a Yugyam (XIX : 34 : 21 : 420) battle-field, Vähana, a an bheda ; seven

·No text on this page.

·INDEX 28 2: 97 26 अम्बरीषः, k. 44 अरिषड़वर्ग, 45 अरिसम्पद, 43 अल्पसारम्, 21 अंशभाक 14 अटवर्ग, 55 39 अक्षाः अमिहोत्रः, अमिहोतृत्वम्, अध्यापनम् अ> अङ्कुरः, अङ्कुशेन > अशः, अङ्गस्य > अङ्गम्, अजिनः, अर्णवः, अतिविग्रही, U 121 10 अहिंसा, 47 156,215 19 16 अर्थः 12 15, 18 अदेवमातृका, अदेशम्थ, 186 अरपुरूष सन्धि 185 44.45 आक्रन्द 54 आत्मन: > आरमा, 202 आत्मलिझुम, 24,29,91 आत्मसम्पद, 84 आत्मा, 188, 192 आत्मामिष सन्धि, 185 आदिष्टसन्धि, 58 आनन्द्याय 18 आत्वीक्षिकोम् > आत्वीक्षिकी, 63 आनृशंस्यम, 200,331 आपत् 354 आवार, 19 आमिषम्, 19 आमिषम्, अतलः, 47 अन्तःकरणम्, 35-39 54 12 अन्तचान अन्तःप्रकोप, अन्तरवंशिक सैन्य, 362 16 अपनय, 22 अपनयः, अपोहः, 7 74 आयत्तम्, 78 आयद्वार, 120 अवग्रहम्, अविनय, अभिचारवज्रण>अभिचारवज्रम्, 124,125 22 42, 47, 51 अभृत. 39 अभूमिष्ट, अमान्यः, 33 आयुक्त, 3 आलानम्, 296 आश्रमः, 405 आश्रमा:> आश्रमः, 10 इन्द्रिया, 67 इन्द्रियः, 78 इन्द्रियजय, 13 उच्छिासन्धि, 1 22 अमात्यः, 19 अमात्य. 182 अमात्यान> अमात्यः, ·458 कामन्दकीय नीतिसारः 356 उत्साह उदक, 61 उपग्रह सन्धि, 69,90 उपधा, 12 40,43 12 उपन्यास सन्धि, उपत्यम, उपहार सन्धि, मा 61 12 कोलायोमुख, 56 कुजिनगिरः 182, 186 कृषु> कृष्छम्। 76 कृतज्ञता, 182, 183 कृषिः, 17 कुकम् 182, 183 केका 74 कोटी, 40 कोशः 27, 57 कोश 59,87 कोठागार, 87 को 92 कौर्मसंकोच, 37 कियामतः, 414 10,67,88,89 88 120 20 ऐसा, ऐरिणम् बौदकदुर्ग, औरसम, बोशनसा>ref. to उशनसः, कण्टकशोधन, कमाल सन्धि 217 247 230 ऋद्धमौल 296 183 42 358 क्षलिया, क्षिप्तोत्तरम्, क्षीणकोश, 104 32 124 करिणी, 22 झमी 23 1 1 1 17 21 22 106 करी, 20 गणाधिपतये > गणाधिपतिः, कल्पः, 40 गणेशाय > गणेशः, 30 गन्धः कर्षण-पीडन, 325 काकाक्षीवत् 228 गिरीन्द्रः, 24 गुह्यकर्म, कायनसम्धि, 183, 187 गृहमेधिनः, काम, 24, 27, 41, 60,72,91 गृहमेधिन् कामन्दक, कामन्दमः, a. 51 गृहमेक्नि, कामन्दक: a. प्रहम् >प्रह, कामन्दमः, मामन्दकिः, काममा कायद्यानमापति, 283 चतुर्वर्गत, 44 65 44,65 20 17 33 वनुषः 24 चक्षुप्मना, 78 41 43 चतुरता 27 चतुरतम् कीपर, 64 67 ·कामन्दकीय नीतिसार 459 89 427 चन्द्रगुप्ताब>चन्द्रगुप्तः, चा, चरस्थिर चापि, 48 48, 53,60 14 चारणा, 3 दयविद् 345 दण्डव्यूह 399 दण्डमा 420 दण्डो, 43 दन्तिनम् >दन्तिन, 15 दमः 9 दम्भोद्भवः, 40 दया, 414 दक्ष, 44 दाण्डक्यः, 12 चित्तम, 27 चिराय, 53 न्दः 12 जयन, 27 जटः, 12 27 दायम, 53 59 16 द्विजिहम् 290 22 . 10, 67, 87 92 22 96, 159 232 29,37,64,91 द्रोह, 40 जनमेजयः, जानवेदा, 3 दानम्, झानस्य >ज्ञानम्, द्वीप, जामदन्यः,>ref. to परशुरामः, 78 दीपम, जितेन्द्रियः, 15,28,30, 52 दुर्गम्, 17 जिह्वा, देश, ज्योतिषम्, 40 द्रुमः, स्वक, 17 द्रव्य प्रकृति, 12 त्यागः लयोम् > त्रयी, 35, 36, 37-40 धर्मः, त्रिकालमायिता, 43 धर्मशास्त्रम्, लिवर्ग, 124 लिवर्गः, 93 धीसत्वः, त्रिवर्गण > त्रिवर्गम्, 8 त्रिवर्गम, 98 नन्दपर्वता, नि:मातम्, 45 नमस्थरा, दण्डः 41,44,48-51,89,131 नयः, दण्डेन 48, 50 नरविग्रहः 53 दण्डम्, नहुषः, 27 नाबातम्, दम्डधार, 1 नासिका, दण्डनीतिः, 51 न्वाय, दण्डनीतिम् >दण्डनीतिः, 35-38,41 निकामम, धृतिः, 12 81 8 3 30 11, 19, 21,37,66 62 9 341 17 8,40 78 ·460 कामन्दकीय नीतिसार $1 नियुद्ध, निरये, निरुतम निरूप्युः निष्कामम्, नीराजितः, नीराजनः, नीतिसारस्य > नीतिसारः, नीतिसारे >नीतिसारः, नीतिसारे, नीतिशास्त्रम्, नृचन्द्राय > नृचन्द्रः, नृपः, नैषधः > ref. to तलः, पक्ष, 'पण्यम, पता पत्तिमुख्य, परचक्राभिषात, पर्जन्यः, परदूषणसन्धि, परिकियसन्धि, परोपजाप, पर्वा, पशवः>पर: पश्चात्प्रकोप, 288 पुरुषान्तर सन्धि, 185 50 पृयुसीम 86 40 पेलवः, 56 पौष्टिक, 78 24 पीलस्त्यः, >ref. to रावणः, 27 ४७ पौर-प्रकृति, 397 1 प्रकृतिः, 14, 94, 95. 152 33 प्रकृतिव्यसन, 220 51 प्रजापतिः, 53 3 प्रजापतिम् >प्रजापतिः, 76 3 प्रच्छन्ना, 252 8 प्रच्छन्नप्रदर, 356 26 प्रज्ञा, 12 336 प्रतिकार सन्धि, 184 40, 43 प्रतिग्रहः, 43 22 प्रतिग्रह, 418 A20 प्रतिपत्ति, 11 287 प्रतियोद्धा, 424 7 प्रवीर पुरुष, 426 186 प्रवृत्तिः 19 182, 186 प्रवजित, 269 285 प्रभावः, 12 3 प्रयाम् 19 20 प्रशास्त 289 329 प्रहताप्रजवम्, 296 8,9 प्रागलभ्यम्, 12 8 पाण्ड, k. 26 17 प्रापान्तिकम् ( दण्डम् ), 309 17 पाशुपाल्यम् > पशुपाल: 40,43 23 156, 303 मतष्भतान् > मनमतः, 85 मिनकूट, 296 201 पार्थिव पार्थिवम्, पादौ>पादः, पायुः पाणिग्राह, पीडाकरसह पीडावैषयिकी, पुरम 206 भिषग्मेद, 84 6 भगुण, 40 भौजा-वृत्ति, 266 पुराणम्, b.

·कामन्दकीय नीतिसारः 461 मकर-व्यूह, मदः, 92 226 मध्यम, 40 मधुकरः 9, 10 403, 427 मेलसम्बद्धम्, 22 मौल, 157 मजु, 23 यनेन, 15, 18 यन्त्रादि, 258 याजनद् 20 यातव्य, 19 युग्य, 36 रसः मनः. 396 43 मनमः, 289 420 मनस्कताम् > मनस्कता, मनु:>,a. 17, 21 . 282 रसद, 269 77 9 रसातलम् 254 25 रहः, मन्त्र, मन्त्रगुप्तिः, मन्त्रिमण्डल, मन्त्रफल, मन्त्रशक्ति, मन्त्रिसम्पत्, महाजन, 283 रहस्य, 108 26 83 3 रागम् >रागः. 77 रागावृतः 210 राजविद्या, 5 11 महामात्र महापक्षम्, 272 राजवृत्तम्, 90 राज्यम्, 56 राष्ट्रम् 31 रिपुः 10, 10,67,84 65 85 महावातः, महारत्नगिरिः > ref. to सुमेरुत, महीपतेः, महीपतिः, मात्स्यः न्यायः, 17,21 41 16 7,66 माध्यस्थम्, 49 रिपुद्वेषौ रुपम् 50 लिझम्, 178 लोक: 27 लोकयात्रा, 168 लोकसस्थितिः, 288 लोभः, 90, 91 वणिक्यथः, 73 35 27,50 मानः, माण्डलिक, माया, मिश्रम्, मीमांसा, 121 40 वर्णः, 42,47,51 403,437 44 वज्रव्यूह 57 वर्ष-कर्ष, 398 मुण्ड, मृगतृषा, मेखलः, मेथल:, मेदिनी, मैत्री, 44 बलम 10, 67 23 3 पशी, 12 बहिष्मरणम्, 18 ·468 कामन्दकाय नातिसारः 42 85 40 3 वार्ता 28 17,21 33 21 60 78 11, 12 269 40 विद्या, 78 23, 24 14 12 वाक 17, 53,60,91 ब्राह्मणः, वाक्षम् 87 व्याला वाग्मिता, 12 व्याकरणम्, वाग्विषम् 59 शकिधरः, 7 शत्रषावर्ग, 27 वातापिर, शब्द, वार्ताम् >वार्ता, 30, 35-38 शमाय>शमः, 22 शयानि > शष्पम्, बारण: वाईसत्य > बृहस्पतिः, 36 शस्त्राणि वायप्रकोप, 332 शानिकः, विग्रहयोनयः, 206 शास्त्रम्, विज्ञानम्, 15 शस्त्री, विदूरम्, 21 शिक्षा, 32 शिल्पम्, विनयः, 11.22, 29, 31 श्रियः > श्रीः, विनयेन > विनयः, 13 श्रियम् >श्रियः, विनयाजनः, 83 शुचिता, 56 विन्दुः, शक्षः, विभुतये >पिभुतिः, 33 विशाः>वैस्यः, 42, 43 शुभानुवन्धि, विष्टि, 415 शून्यनिवेश, विषद, 269 शीलम्, विषयारिः, 56 श्रुतानुवन्धि, विष्णुगुप्ताय > विष्पगुप्तः, 20 ब्रीहिः, सल्पः, बुद्धिः, 15, 18 सातसन्धि, 6 > वृद्धिः, सत्पात्रम्, pers. 26 वृष्णिः, सत्वम्, हितः, वेदार 40 सन्सान सन्धि, वैजवनः, 9 सखारा, 53 सप्रतिग्रह, व्रतम 389 सर्वतोभद ब्रह्मचारिणः >मचाकरी, 43 समम्, '85 43 397 121 12 397 3 श्रोत्रम 17 18 18 33 सली, 11 10, 12 269 182, 183 269 341 403 23 ·कामन्दकीय नीतिसारः 463 187 17,21 47 47 63 10 6 स्कन्धोपनेय सन्धि, 1 स्पर्श, 184 स्वर्गः, 269 स्वर्गलोकः, 260 स्वधर्म 59 स्वामी>स्वामिन, 40 खामी 61,88 हर्षः, 61 हस्त > हस्तः, 18 हस्तिकर्म, 20 हितम, 1 हिमांशुमाली 10 हिरण्यम्, 67 सम्यक, सरस्वती, संयोग सन्धि, संस्था, संसदम्, साधुतरः सामः, सास्प स्थितिमान् सिद्धिः स्त्रियः >स्त्री सुरैः > सुरः, सुहत्, सुहत् सेनाल, सौपतिक, 27 33 413 19 20 20 67 हदि 60 426 15 हृदयम्, । 409 होराशास्त्र, 78 363

·No text on this page.

·ERRATA Page Line 1 17 5 17 25 9 14 30 For चतुर्मुखाम्भोज चाण्ये अर्थतस्तु वजवनः अनुष्ठ यपक्षं ततोस्थित diffilulties बुद्धीन्द्रियाना इन्द्रिसंग्रह दायिणी 11 Read चतुर्मुखमुखाम्भोज चान्य अर्थस्तु बैजवनः अनुष्ठेय पक्ष ततोस्थित difficulties बुद्धीन्द्रियाणां इन्द्रियसंग्रह दायिनी दूम नृपती 5 13 2 17 2 " 25 21 9 22 10 द्रुम 30 4 " 5 प्राणापाय 39 26 नृपतौ प्राणोपाय ईक्ष्यमान वेदाङ्गाणि समेथलो 40 वक्ष्यमाण दाहानि समेखलो 23 44 4 48 6 5 M 49 11 ॥३०॥ धर्मनाशे दण्डेन आशीविषः प्रियमेवाभि प्रयच्छन्ति ॥ ६४ ॥ धर्मपाशे दण्डण आशीविषः प्रियमेवावि प्रयच्छति 58 28 61 1 62 18 63 8 गुरून 28 1S 64 " 66 8 in विधायित्वं अविनीत एतदेव संश्रयणीय विधायित अविणीत एतदेन संश्रयनीय 68 21 70 8 73 6 दृष्टाः अपकाराणां कृटाः अपकाराना 75 4 ·486 कामन्दकीय नीतिसारा Page Line Read For 82 25 84 28 95 13 सन् prevalence स्पृहणीय पेशलमावा म्लेच्छादिन सम् prevalance स्मृहनीय पेशलमारवा म्लेच्छादिर्ण 98 2 . 20 101 16 prosperous 29 वक्ष्यमाण घ्रान्ति prospererous वक्ष्यमान प्रति 102 16 103 21 . 29 104 27 108 23 109 26 113 23 32 117 19 असत्य वर्जनीय अभाषणीयम् करोतीत्येतद विरकस्या कर्मसु भर्तुवित्ता एवंल्पाया त्यजन्ते जात्यस्य विश्वास्य Rajaputra पितरं विवर्णता सुपरीक्षित अमत्य वर्जणीय अभाषणाम करोतीत्येदद विरकरया कर्ममु भर्तुविता पूर्वरूपाया राजन्त्ये जातस्य विश्वार Rajputra तरं विर्णता सुपरिक्षीत 118 9 31 124 29 132 6 . 30 138 2 142 12 145 26 रूपा, रूप रुपा, रुप , 148 4,6 149 1 . 4 जधान विभज्य आसकिन प्रबुध्यते राजपुत्र जखान विभज्या आसफिर्ण प्रयते रासपुत्र 20 26 152 seven even 22 17 153 36 दाक्ष्यमूर्ज दातु अध्यादा दाक्ष्यमनः दात amil 154 4 ·कामन्दकीय नीतिसार 467 Page Line Read For 155 33 मित्ररिमित्र 156 1 मित्रारिमित्र पश्चादा वनयोवा Vijigisu मित्रमरिमित्रमित्र 2 . पवादा विजिगीषोस्तु" Vijigs's मिलमरिमे " 9 21 157 मधमस्य प्रचारक मधमस्य प्रचारस्य 158 6 मधम्यः षट्क 7 मध्यमः पटक ३ opinion both 9 opinion of both 159 5 अमात्याद्याच अमात्याचाच 1 15 18 160 7 8 15 . 17 1614 16 105 15 . 19 172 2 13 " 26 मण्डलम् मरडलम् द्रव्यप्रकृतयोः द्रव्यप्रकृयो ममात्याया: ममत्याचा मन्यन्ते मन्यते अष्टादशानामिति अष्टादशनामिति राष्ट्रदुर्गा राष्ट्रहुर्गा Șādguny Sådgunya परित्राणा परिवाना यायाद् याथाद् due to due कर्शनं कशनं मपईत should shoult प्रतिरजयन् प्रतिरजन् Kaicana Kaicora जानान्यपग्रहः पानान्युपग्रहः लक्षणनाह लशणमाह righteous righteons thorny throny गच्छन्ति गच्छति महोपगच्छेत् महोपच्छेत् A vijigīşu aspiring for an Death and .... the extensive empire may achieve his goal. मपहर्तु 177 22 181 13 183 27 186 19 187 4 193 32 194 18 195 32 198 198 13 16 ·468 कामन्दकोय नीतिसारः Line Read For Page 201 9 प्रधानपुरुषस्य पक्षे प्रधानपुरूस्य पशे 202 29 207 4 yanasya yaasya . 22 रूपः 32 दुषणं विचक्षणः E 214 19 226 12 236 14 241 10 दूषणं विचक्षणः commentary Şadgunya यथाशास्त्रमेव friends' प्रहिणुयात् नृपते तो कर्तुमीहते 252 17 communtary Sadgunya यथाशास्त्रमेव friends, प्रतिणुयात् नृपतेर्दतो कर्तमीहते 258 16 28 264 26 273 15 पण्डाः प्पडाः 19 निःसारयेयुः वृद्धियेषां निःसारेयुः वृद्धियां . 23 277 27 उत्याना 284 7 उत्थाना छिनपक्ष नियोगाद छिनषक्ष नितोगाद 290 7 293 18 299 18 300 14 तद्देशोपदेशात् diappointmen बहिर्द्धरान्त time only 314 तद्देश्योपदेशात् disappointment वहिदरान्त time, as that only सञ्चारमात्मनः 14 340 17 356 26 सधारमात्मनः

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.