·No text on this page.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३०१ पूर्वो ग्रामात् । उदयाचलसंनिहितदेशः पूर्वप. दार्थः पञ्चम्यर्थोऽवधित्वम् । पूर्वत्वं च तदपेक्षोऽख. ण्डोपधिः । एवं परत्वाद्यपि। ग्रामावधिकपूर्वत्ववा. नित्यादिक्रमेणान्वयः । चैत्रात्पूर्वः फाल्गुनः प्रति. योगिध्वंसानाधिकरणकालभवः पूर्वपदार्थः। तत्तदवधि- बोधकपदसमभिव्याहारवशाच्च तद्रूपप्रतियोगि तद् ध्वंसानधिकरणकालस्य तत्त्वेन भानम्। चैत्रावधि- कपूर्वकालभवः फाल्गुनः इति बोधः । प्रतियोगिध्वंसानधिकरणकालत्वस्य शक्यताव. च्छेदकत्वे गौरवम् । प्रत्येकं खण्डशः शक्ती शक्त्या नन्त्यम् । चैत्ररूपप्रतियोगिचैत्रध्वंसैतदुभया नधिक- रणचैत्रावधिककालभवाफाल्गुन इति बोधाङ्गीकारेए. कस्य चैत्रस्यानेकधाऽन्वयाङ्गीकार गौरवमव्युत्पत्तिश्च- एवमन्यत्रापि बोध्यम् । कालस्य क्रियामात्रपरिच्छेदक स्वात्तद्भवपर्यन्तं पूर्वादिशद्वानामीदृशेषुलक्षणा। लक्ष- णाभावेतु चैत्रात्पूर्वः फाल्गुन इत्येव प्रयोगः । अस्ती. त्यध्याहारः । पूर्वमिति अधिकरणशक्तिप्रधानम् । अस्य व्यवस्थाशब्दत्वादाह तदपेक्ष इति । पवमिति प्रामापेक्षोऽ. खंडोपाधिरित्यर्थः। अस्ताचलसंनिहितदेशः पश्चिमः । सूर्योदयमभि- मुखावस्थितस्य सव्यहस्तसंनिहितदेशो दक्षिणः । तथावस्थितस्य. वामहस्तसंनिहितदेश उत्तरः । शरीरावयवगते सव्यत्ववामत्वे च जातिविशेषौ । प्रतीतिप्रायाश्च । चैत्रादिस्तत् ध्वसश्च तयोरवधी- त्यर्थः । तदेवाह तत्तदवधीति । तत्वेन पूर्वत्वेन । इदमेवान्यथानिरा- सेनाह प्रतीति विशिष्टशक्तिपक्षे इदं अत एवाह प्रत्येकमिति। तत्वमेव विशदयत्ति खंडश इति विशिष्ट शक्त्यानानंतस्यापि तत्वेनैव भान. मिति तत्प्रयुक्तगौरवमित्याशयेनाह चैत्ररूपेति । नन्वेवमपि ताइश काल इत्येव सिद्धे भव इत्यधिकमत आह कालस्येति । अभावे विति ·१३०२ सुवर्थविचारः चैत्रात्पूर्व माघ इत्यादौ तात्पर्य वशायथायथं. त्रिंशदिन व्यवहितस्योक्तकाजस्य तत्वेन भानम् । चैत्रात्परः अत्र तत्तद वधिसमभिव्याहारवशात्तध्वं. साधिकरणकालः परत्वेन परशब्दार्थः । तत्रैव कृष्ण- स्थावधित्वम् । तथा व्यवहारात् । प्रयागादुत्तरं काशीत्यादौ संयुक्त संयोगवद्देशउ- त्तरत्वेनोत्तरमित्यधिकरणशक्तिप्रधाना व्ययार्थस्तस्यच पूर्वदक्षिणपश्चिमादेस्तात्पर्यवशात्तत्वेन तत्तत्प्रयोगेषु भानम्। गृहादुगङ्गा मम परा काश्याः सैवा परामम । इत्यादौ विप्रकृष्टदेशस्थः सनिकृष्ठदेशस्थश्च पर- स्वादिना परापरशब्दार्थः । अवधिः पंचम्यर्थः । गृहा. वधिकमत्संबन्धिपरत्ववती गङ्गेत्यादिक्रमेण बोधः । ममेत्यत्र तु न पञ्चमी प्रत्यासत्या यस्य यत्रोत्थिता. काङ्का तबाचकादेव तत्पदनिमित्तविभक्तिस्वीका- रात् । परादिपदं चावधावेव नियताकाझं न संबन्धि- नीति स्पष्टमेव । प्राक् प्रत्यक्वा ग्रामादिति पूर्वादिश. ब्दैव्याख्यातम् । । च्छेदः। ननु तत्रापि न क्रियातआहास्तीति तदन्वयमाह अव्ययमिति भावः । विशेषमाह चैत्रादिति । तत्वेन पूर्वत्वेन तथाच पूर्वपरादिश- ब्दानां नियमेनावधिसाकांक्षवत्वपरत्वाद्यखंडोपाधिरूपमेव शक्य. तावच्छेदकं तदाश्रयश्चात्र प्रतियोगि ततध्वंसानधिकरणत्वोपलक्षितः कालः । अन्यथोक्तदोषगणापत्तेरिति बोध्यं । परेति परत्वेनेत्यादिः तत्रैव काल एव । उत्तरमिति उत्तरामित्येवं यदधिकरणशक्तिप्रधानमः व्ययं तदर्थ इत्यर्थः । वस्य च देशस्य स्वरूपं । पूर्वेति तत्वेन पूर्णत्वेन।

·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां १३०३ भवात्प्रभृत्यारभ्य वा सेव्यो हरिः । अत्र प्रभृती. त्यारभ्येत्यर्थकमव्ययं तदर्थयोगे पञ्चमी। अपादाने प. श्वमीति सूत्रे यतश्चाध्यकालनिर्माणं ततः पञ्चमी । कार्तिक्या आग्रहायणी मासे इति वार्तिकप्रत्याख्या. नाय भाष्ये उक्तमिदमत्र प्रयोक्तव्यं सन्न प्रयुज्यते । कार्तिक्याः प्रभृत्याग्रहायणी मासे इति । तेन तदर्थ- योगे पश्चमीति वचनसत्वं सूचितम् । अतएव तदप्र- योगेऽपि पश्चमी सिद्धिः । अवधिमादायेति तदर्थः । आरभ्येत्यस्य चैतदर्थकतापि । तस्यावधित्वं च समभिव्याहृतपदार्थापेक्षम् । यथा प्रकृते मरणान्त- कालस्यभवोऽवधिःमरणान्तकालावधिं भवकालमादा- य तावत्कालं हरिः सेव्य इति बोधः। आरभ्येत्या दिना आदिना। काश्यवधिकमत्संबंध्यपरत्ववतीत्यस्य ग्रहणं । नन्वे घमतिप्रसङ्गोऽत आह मर्मत्यति उभयत्रेत्यर्थः । यत्र भाष्य. प्रामाण्यात्पंचमी तंविषयमाह भवादिति । अथ भेदोत्र नेत्याह अत्रे. ति। प्रभृति योग इति। सकलग्रन्थासांगत्यायाह तदर्थेति प्रभृत्यर्थयो. गे इत्यर्थः। सूत्राभावादाहापेति । तेन भाष्येण । ततएवाह तदर्थेति । अत एव तच्छब्दाभावेपि तदर्थसत्तामात्रेण पंचमीति भाव्यताप्ता- देव । अन्यथा प्रभृतिपदाभावे पंचम्यर्थवचनावश्यकत्वे तत्प्रत्या- ख्यानासंगतेरेव । तदर्थः प्रभृतीत्यस्यार्थः । वक्ष्यमाणार्थीतरसं प्रहायापिः । अवधौ पञ्चम्यन्तार्थस्या भेदेनान्वयः । तद्विशेषणत्वेपि न द्वितीया प्रभृत्यर्थयोग पंचमीति भाष्यकृद्बोधितवचनात् तदेतद. भिप्रेत्याह तस्येति भवस्येत्यर्थः। अपेक्षं तन्निरूपितं । तमेवाह मर. पांतति तावत्कालं। अपि संग्राह्यमेवाहारभ्येति त्यति मात्रपदेनोक्तव्यवच्छेदः। विषयवाक्यमाहाद्यक्षणमिति । अत पवावीचीमारभ्य मेरुपृष्ठपर्यंत भूलोको मेरुपृष्ठादारभ्य ध्रुवपर्यंत ग्रह नक्षत्रतारागणचित्रितोऽत- ·मुबर्थविचारः स्यगृहीत्वेत्येतन्मात्रार्थकत्वे आद्यक्षणमारभ्येत्यादौ क- मत्वाहितीया । प्रभृतिशब्दस्य स्वधातुत्वेन तदर्धस्या- क्रियात्वान्न तविशेषणे द्वितीया । तदर्थकस्यारभ्येत्य- स्यापि वाक्यैकदेशन्यायेन तदर्थकतेति न तविशेष. णस्य तत्त्वम्। यदा भवावधिके मरणान्तकाले भवकालमादा. य हरिः सेव्य इति बोधः। तत्र गम्यमानक्रियापेक्षं भवस्यावधित्वमित्यपादानत्वादेवात्र पञ्चमी । तच्चा- वधि मादायंत्याद्यर्थयोगेन तद्बोधकप्रभृत्यादियोगेन च गम्यते। अप्रयोगेऽपि वाक्यैकदेशन्यायेन तत्प्रती- तिः। पञ्चमीबलादेव तात्पर्यवशाच्च। एवं कार्ति- क्या आग्रहायणी मासेइत्यतोऽपि कार्तिक्यधिक आग्रहायणी घटिते मासे कार्तिकीमादाय गते सति आग्रहायणीति बोध इत्यलम् । यदा त्वारभ्येत्यस्य प्रथमक्रियारूपमारम्भं कृत्वेत्यर्थस्तदा तद्योगे स. सम्यपि। आरभ्य तस्यां दशमी तु यावत्प्रपूजयेत् इति रिक्षलोक इति पातंजलभाष्ये उक्तं। नन्वेवं प्रभृत्यर्थयोगेऽपिदि. तीयापत्तिरत आह प्रभृतीति प्रकारांतरेणाद्याथै द्वितीयां वारयति तदर्थकेति । अवधिमादाय तदर्थकस्येत्यर्थः। नतदिति नावधि- विशेषणकर्मत्वमित्यर्थः । भाष्यप्रमाण्यानापादानत्वं किंतु सूत्रादेवे. स्वाह यति । भक्ते इति शेषः। अत एवाह भवकालेति । शेषादेवाह तश्च ताशावधित्वं च । हेत्वंतरमाह तात्पर्येति भाष्यप्रयोगेऽप्येवमेवेत्याहैवामिति । कति कीता विभके इति ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३०५ यथा- - ग्रामाब्दहिः । बहिः शब्देन समभिव्याहृतपदार्थ. तावच्छेदकानधिकरणतत्संनिहितदेशतत्तत्स्थवस्तु च बहिष्ट्वेनोच्यते । बहियोगे पश्चमीलमासविधानसाम- त्तिद्योगे पञ्चमी । बहिष्ट्वं च नियतमवध्याकाङ्क्ष मिति स पञ्चम्यर्थः । अपहरेः संसार इत्यत्रापपरी ऋ- ते शब्दसमानार्थी हरिशब्दश्च तद्भक्तिपरः आमुक्तेः संसारः । अत्र मर्यादाऽऽङोऽर्थः । तत्र मर्यादा विविधा । कालरूपा देशरूपाच। कालगतमर्या. दात्वं च स्वस्वोत्तरकालोभयप्रागभावाधिकरणकाल- शेषः अतएवाह कार्तिक्येवेति । एतेन भाष्यप्रयोगात्पञ्चमीति सकलग्रंथकारोक्तमपास्तं तदात्यलमिति । विशेषमाह यदात्विति । सूत्र ज्ञापितपञ्चमीविषयमाह प्रा. मादिति । समासेति अपपरिबहिरञ्चवः पंचम्येति पञ्चम्यन्तेन समासेत्यर्थः । अयं भावः परस्परसाहचर्यात्तत्रापपरीवर्जनाओं कर्मप्रवचनीयावेष तद्योगे पंचम्यपाङिति वचनात् लक्षणप्रतिप- दोक्तपरिभाषयाऽपपरिनिमितकसुवंतस्यैव प्रहणाच पंचम्यैव सिद्धः समासस्तत्साहचर्यादुक्तपरिभाषया चाचूत्तरपदेनापि तन्निमित्तपञ्च- म्यैव सिद्धः समास इति व्यर्थत द्वहिः शब्देन पंचम्यतेन समासविधा- मद्वारा तद्योगे पंचम्या भपि ज्ञापनार्थमिति । इदमपपरिबहिरितिसूत्रे भाग्ये स्पष्टं । पंचमीति सापीत्यर्थः । तेन करस्य करभो बहिरिति सिद्धं । यः अवधिः प्रामावधिको बहिर्देशस्तत्स्थं वस्तुएवेति बोधः । पंचम्य पाङित्यस्य विषयमाहापहरेरिति ध्यन्तादिति वातिकादा- हापपरी इति अतएवाह हरीति हरिप्रतियोगिकभक्तभावसमाना- धिकरणः संसार इति बोधः। तत्र सुत्रे। स्वं मुक्तिः स्वकाल: स्वो. त्तरकालश्च समेति संसार इत्यर्थः । कर्मप्रवचनीयत्वादाह मर्यादेति मर्यादार्थासमभिव्याहारात्तस्य कर्मप्रवचनीयत्वेन संबंधपरिच्छेदकत्वात्सोऽत्र स्वप्रकृत्यर्थप्रागभावा- १६४ ·१३०६ सुबर्थविचारः भवो यः समाभिव्याहृतपदार्थ स्तदनधिकरणत्वं मु. क्तिपदं तत्कालपरं मर्यादा मर्यादीभावः संपन्ध आ. थोत्यः पञ्चम्यर्थः । आइमर्यादाभिविध्योरिति सूत्र स्वरसात् । मुक्तिमर्यादाकः संसार इति बोधः। सं- सारे मुक्तिकालप्रागभावाधिकरणनिरूपिततद्भिन्न का- लावृत्तित्व विशिष्टव्यापकताबोध स्त्वार्थः । एतदर्थद्योतकतयावच्छब्दयोगे तु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते इति द्वितीया। कार्तिक्या वैशाखी यावच्छी- तमिति यथा प्रभृत्यर्थयोगे पञ्चमी । कार्तिकीप्रभृति वैशाखीमर्यादाकं शीतमित्यर्थः । शीते कार्तिक्यादि वैशाखीपूर्वतिथ्यन्तकालनिरूपिततान्नकालावृत्तित्व- समानाधिकरणव्यापकतायोधस्त्वार्थः। व्यापकत्वमा न्यत्रोक्तदिशोह्यम् । धिकरणकालनिरूपिता तद्भिन्नकालावृत्तित्वविशिष्टा या व्यापकता तद्रूप इति केचित्तन्न गौरवात्तत् ध्वनयन्नाह संसारे इति निरूपि- तत्वं विशिष्टत्वं च व्यापकताविशेषणं। बोध इति मुक्ति प्रागभावाधि. करणकाल निरूपितस्वस्वभिन्नकालावृत्तित्वसमानाधिकरण व्याप. कतावान्संसार इतीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि ननु तत्र पञ्चमी कथमत आह प्रभृत्यर्थेति । प्राग्वदाह शीतेति तत्प्रभृतिश्च वैशाखी पूर्वतिथ्यन्तः । मर्यादार्थकयावत्पदसमभिव्या. हारात् वैशाखीपदस्य तत्पूर्वतिथौ लक्षणा व्यापकता च समभि- व्याहृतकालभिनकालावृतित्वविशिष्टा प्रत्याय्यते तत्समभिव्या. हारादेव तदाह कार्तिक्यादीति निरूपितत्वसमानाधिकरणत्वं ब्या. पकताविशेषणं तद्वच्छीतमिति बोधाकारः । अन्यत्रेति मासमधीत इत्यत्रेत्यर्थः । स्वदेशस्वोत्तरदेशयरित्यर्थः । स्वं काशी तदादीति प्रयागादिमध्यवर्तीत्यर्थः । प्राग्वदाह वृष्टाविति प्रयागादिकपो यः काशीपश्चिमदेशस्तनिरूपितास्वाभनदेशता वृत्तित्वसमानाधिकरणा ·.. कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूपायां १३०७ प्रयागात्प्रभृत्या काश्या धृष्टोदेव इत्यादौ देशो मर्यादा देशगतमर्यादात्वं च स्वस्वोत्तरदेशयोः प्रया- गतदाद्यन्तराल देशवृत्तिसमभिव्याहृतपदार्थवृष्टयाधन- धिकरणत्वं । प्रयागादिकाशीमर्यादाकवृष्टिकर्ता देव इति बोधः। वृष्टौ प्रयागादिकाशीपश्चिमदेशनिरूपित. स्वभिन्नावृत्तित्वसमानाधिकरणब्यापकताबोधस्त्वार्थः आसकलाब्रह्म । आयोत्योऽभिंविधिरूपः संब- न्धः पञ्चम्यर्थः । सकलव्यापकं ब्रह्मोतबोधः। सोऽपि द्विविधः । कालिको दैशिकश्च । आये यथा कार्तिक्या- श्चैत्रं यावच्छीतम् । कार्तिकीप्रभृतिचैत्रान्तकालव्यापर्क शीतमिति बोधः । चैत्रपदं तदन्तकालपरम् । अन्त्ये यथा काशीतः पाटलिपुत्रं यावदृष्टो देवः काशी प्रभृ. तिपाटलिपुत्रान्तदेशव्यापकत्वं वृष्टौ प्रतीयते । अनयो- स्तात्पर्यवशाकदाचियापकत्वं तदिन्नकालावृत्तित्व- विशिष्टं तदिन्नदेशावृत्तित्वविशिष्टंच प्रतीयते इति बोध्यम् प्रद्युम्नः कृष्णात्प्रति। सदृशः प्रत्यर्थः। कृष्णसदृश इति बोधः। तिलेभ्यः प्रतियच्छति भाषान् । अत्रग्रहण पूर्वक च या व्यापकता तद्वती या दृष्टिस्तत्कतत्यर्थः । प्राग्वदाह सोपीति अभिविधिरपीत्यर्थः । अभिविध्यर्थकयावच्छब्दसमभिव्याहारादाह चैत्रेति अंत्य इति पाठः । प्राग्वदाह काशीप्रभृतीति । अनयोरव्यव. हितोदाहरणयोः । तात्पत्ति सर्व वाक्यमिति न्यायेनेति भावः । शीते वृष्टौ च यथाक्रममाह तद्भिन्नेति । प्रतिनिधिप्रतीत्यस्य विषयमाह प्रद्युम्न इति । अकर्तर्येणे इत्यस्य विषयमाह शतादिति। हेत्विति तेन करणत्व- विवक्षायां तृतीयैवेति भावः ।

·सुवर्थविचारः प्रत्ययणं प्रतिसमभिव्याहृतयच्छतेरर्थः। तिल ग्रहण पूर्वकं माषप्रतिदानमिति बोधः। शताबध्दः । हेतुहेतु मद्भावः पञ्चम्यर्थः शतहेतुकबन्धनकर्मेति बोधः । ए- वं जाडयाहृध्द इति बोध्यम् । धूमादग्निमानित्यादी ज्ञाननिष्ठजन्यजनकभावस्य विषये आरोपो बोध्यः । पृथग्विनानाना रामं रामात् रामेण वा । पञ्चम्या- दीनां प्रतियोगि स्वमर्थः । पृथक्त्वं गुणविशेष इत्ये. के । भेद इत्यन्ये । अन्त्ये इमौ भ्रातरौ पृथक् जाता. विति व्यवहारो गौणो बोध्यः । विनानाने ऋतशद्रस- मानार्थे । स्तोकेन स्तोकादा मुक्तः। करण मत्र बिभत्त्यर्थः। स्तोकशङ्क: स्वप्रवृत्तिनिमित्ताल्पत्वधर्मपरः । शुक्ला- दिवदेते केवलधर्मपरा अपि । एवंचासत्ववचनता । सत्वत्वं च सर्वनामपरामर्शयोग्यत्वम् करणत्वं च त. विभाषा गुण इत्यस्य विषयमाहैवं जाड्यादिति तत्र योगवि. भागस्य प्राचोक्तभाज्यानारूढत्वेऽपि बाहुलकं प्रकृतस्तनुदृष्टेरिति वार्तिकप्रयोगाद्गुणेऽस्त्रियामित्यस्य प्रायिकत्वेन तद्विषयविशेषो विषययोः स्वतो जन्यजनकभावासंभवाल्लक्षणमाह धूमादिति । पृथग्विनेत्यस्य विषयमाह पृथगिति प्रकरणादाह पंचम्यादी. नामिति । अत्र द्वितीया ततोऽन्यत्रापत्येिवेति स्पष्ट मन्यत्र । एके नैनायिकाः । अन्ये मीमांसकाः । अन्त्ये भेदपक्षे भेदस्योत्पत्तिशि- टत्वेऽपि द्रव्यगतभेदस्य तत्रारोपेणेति भावः। करणे च स्तोत्यस्य विषयमाह स्तोकेनेति स्वं स्तोकशब्द: यद्धर्मावेशात् द्रव्ये स्तोकव्यवहारस्तद्धर्मपरः सच धर्मोऽल्पादि- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमेवेति भावः। नन्वेवं कथं स्तोकेन विषेण इत्यत आह शुक्लादीति अपिना धर्मिसमुच्चयः । अत्र मान सूचयन्नाइवं. चेति धर्मपरत्वेचेत्यर्थः । ननु लिङ्गसंख्याकारकान्वितत्वेन तस्यापि ·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूपायां १३०९ स्य परम्परया। ईदृशार्थ एव साधुत्वम्। करणे च स्तो. काल्प कृकतिपयस्यासत्त्ववचनस्यति सूत्रबलात्तेन यत्र तृतीयापञ्चम्यौ । एवंकृछादियोगेऽपि । ग्रामस्य दूरादूरेण दूरं वागतम् । अत्र पञ्चम्यादयः प्रतिपदिकार्थे । दूरदेशवृत्तिदूरश. द्वार्थः । षष्ठयर्थः संबन्धः । ग्रामसंबन्धिदूरदेशवृत्ति गमनमिति बोधः । एतेन ग्रामस्थान्तिकादिति व्या- ख्यातम् । समीपदेशवृत्त्यन्तिकार्थः इतिपञ्चमी षष्ठयर्थः संवन्धत्वेन तत्तद्रूपेण च स्वस्वामिभावा- दिः संबन्धः सबन्धत्वेन क्रियाकारकभावश्च । अत ए- वानकसंबन्धसत्वेऽपि स्वत्वादिसंबन्धविशेषतात्पर्यण चैत्रस्य नेदं वास इति प्रयुज्यते । अत एवैकशतं श. सत्वत्वमेवातआह करणत्वं चेति नन्वन्यथैव कुतो नेति आहेशे ति। तेन हीति करणे तृतीयायाः सिद्धत्वेऽपि पक्षेऽस्य पंचम्यर्थ- स्वादिति भावः । अल्पयोगे उक्तप्रायत्वादाहैवं कृछ्रादीति दूरांतिकार्थेभ्य इत्यस्य विषयमाह प्रामस्येति दूरांतिकारिति षष्ठी प्रापोतीति भावः। इतिपंचमी। षट्यर्थ इत्यस्य सम्बन्ध इत्यत्र भावश्चेत्यत्र चान्वयः । तत्रादौ प्राचीननवीनसाधारणमाह सम्बन्धत्वेनेति । नव्यमतमाह तत्चदिति स्वत्वस्वामित्वसमूहादिरूपेण चेत्यर्थः । अयं भावः शेषे षष्ठीति हि विधिसूत्रं शेषश्चोक्तादन्यः सच तत्तद्रूपेण स्वत्वादिः सम्बन्धत्वेन पणच । अनेनैव कर्मवादिश्चति तदाह सम्बन्धत्वेनेति मध्यमे मानमाह अतएवेति । तद्रूपेण तस्य तत्वादेवेत्यर्थः । एवमप्रेपि एते.

·१३१० सुवर्थविचारः ष्टयर्थी इति षष्टीस्थानेयोगेति सूत्रस्थं भाष्यं सङ्गच्छ- ते। द्वितीयादितश्च कियाकारकभावस्य तत्तद्रूपेणैव योधः। तथैवानुभवात् । मातुः स्मरतीत्यादौ च तत्त. द्रूपेण बोधे द्वितीयादनिां बाधिकानां सत्त्वात् संब- न्धत्वेनैव बोधः । मातृसंबन्धिस्मरणमितीति नव्याः। प्राश्चस्तु अत्रापि क्रियाकारकभावमूलकं विशेष- णत्वरूपं विषयत्वमेव निमित्तत्वमेव वा तत्वेन संबन्ध. स्वेन वा विवक्षितम् । अत एव हरिणा । संबन्धः कारकेभ्योऽन्यः क्रियाकारकपूर्वकः । श्रुतायामश्रुतायां वा क्रियायामभिधीयते इति ॥ क्रियाकारकपूर्वकत्वमेव संवन्धस्योक्तम् । क्रिया- कारकसंबन्धः कारणं शेषसंबन्धस्तु फलभूतः। यथा राज्ञः पुरुष इत्यत्र राजपुरुषौ कर्तृसंप्रदानरूपी अ. भूतां राजा पुरुषाय ददातीति तन्मूलकस्वस्वामिभा- न षठ्या सम्बन्धविशेषाणां ततदूपेणैव भानात्प्राचोक्तमयुक्तमित्यपा. इतं ननु कारकविभक्तिभ्योऽपि क्रियाकारकभावस्य संसर्गविधया. भानस्योकत्वाकथं स शेषोऽत आह द्वितीयेति चस्त्वर्थे । एवमप्रेपि अत एव सम्बन्धत्वेनेत्येवात्रोक्तं नतु प्राग्वत् । नन्वयुक्तमेतत मातु. रित्यादौ तत्तद्रूपेण बोधस्येष्टत्वादताह मातुरिति । आदिना छात्रस्य हसिमित्यपि। . नव्या इति सूचितामरुचिं प्रकटयन् व्युत्कमेण सिद्धान्तमाह प्राञ्चस्त्वित्यादि प्राहुरित्यन्तेन । अत्रापि मातुरित्यादावपि अपिना राक्षः पुरुष इत्यादिसमुच्चयः । तत्रैव षठ्या इष्टत्वादाह विशेषणे. ति तस्य स्वतोऽसत्वादाह मिति तत्वमिति । तत्वेन क्रियाकारक. मावत्वेन तथा बोधाननुभवादाह सम्बन्धत्वन चेति अत्र मानमा- हातएवेति सर्वत्र सम्बन्धस्य तन्मूलकत्वादेव । तेन इति इत्यन्तेन तस्य तत्वमेवोकमित्यर्थः । ननु सम्बन्धस्यैकत्वात्कथं पूर्वपरभा- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३११ वप्रतीतौ कादि विशेषरूपतानवगमः। कारकश- देन च श्लोके करणत्वादिशक्तय उच्यन्ते । अत्राश्रूय. माणा दानादि क्रिया संबन्धलक्षणकार्यानुपपत्या. नुमीयमाना संनिहितेति तन्मुखेन समन्वयः । सि. द्धस्वभावानां द्रव्याणां तां विना परस्परं संबन्धाभा वात् । क्रियाहि निःश्रयणीव संबन्धं करोति । एवंच सबन्धिनो रप्यनुमीयमानक्रियानिमित्तत्वरूप कारक- त्वमस्ति । मातुः स्मरतीतिश्रुतायां तत्र क्रियाकर्मत्वमूलक उक्तः सम्बन्धः सामीप्याद्यपि वुद्धिस्थैकदेशाधिक- रणकस्थितिक्रियाकर्तृत्वनिमित्तकमित्यायूह्यम् । अतएव पर्वतस्य वृक्षा इति न । वृक्षपर्वतयोरा- वोतऽआह क्रियेति द्रव्ययारेकक्रियाकारकत्वनिमित्तकः कियाकार- कत्वनिमित्तकः कारकस्य तत्राद्यमाह यथेति । आधेऽसंगति परिह- रति कारकेति। तमुपपादयति अति । राश इत्यादावित्यर्थः। सम्ब. न्धेति शेषसम्बन्धेत्यर्थः । विपक्षे तन्मते बाधकमाह सिद्धति तां क्रियां। ननु तत्सत्वेऽपि कथं तयोः सम्बन्धोऽतआह क्रियाहीति । निःश्रयणी सोपानपरम्परा । प्राचांग्रन्थासांगत्यायाहैवं चेति तांविना तयोरसम्बन्धे चेत्यर्थः। अस्तिना विवक्षितं क्रियेति मातुः स्मरणकर्मत्वे सति तन्मूलको मातृस्मरणयोर्विषयविषायभावो निमित्तानमित्ति भावो वास्तवत्वेने- त्यर्थः । एवं च तद्विवक्षायां न षष्ठी किन्तु तन्मूलकसम्बन्धस्यैव विवक्षायामिति बाध्यं । श्रुताया मातुः स्मरतीति अत्र हीति पाठा. तरं । अन्यत्रापि तस्य तस्य तन्मूलकत्वमेवेत्याह सामीत्यादीति । वस्तुतः प्रवेशभेवादाह बुद्धिस्थस्यकेति एवं दंडस्य घटः वृक्षस्य शाखेत्यादावपीत्याहेत्याधुह्यमिति । अतएव तस्य तन्मूलकत्वादेवेति । तदेवाह वृक्षेति न तत्राषय- ·मुबर्थविचारः धाराधेयभावमूलकसन्वन्धानाभात् । संयोगो हि नाधाराधेयभावमूलको विपरीतं तस्यैव तन्मूलक- त्वात् । किंच संयोगो नसम्बन्धः । सम्बन्धस्य पदा. योजनामानहेतुत्वात् संयोगस्य स्वतः पदार्थत्वात् । सांसर्गिकविषयतया तस्याभानाच्च । सम्बन्धश्च षट्यादिभिरेवोच्यते । सन्बन्ध पदेनापि सांसर्गि- कविषयतावत्वेन नोच्यते इति सम्बन्धः सर्वथा पदागम्यः । संयोगस्तु न कदापि षव्यादिभिस्तया विषय. तयोच्यते । इमौ संयुक्तावित्येव तत्र व्यवहारात् । सम्बन्धव्यवहारस्तु उभयाश्रितत्वरूपसम्ब- न्धधर्मवत्वाद्गौणः । अतएव मतुप्सूत्रे वृक्षवान् पर्वत इत्याद्यर्थ सप्तम्युपादानं गोमान् देवदत्त इत्याद्य) चषष्ठयुपादानमिति भाष्ये उक्तम् । षष्ट्यर्थश्च सां. सर्गिकविषयतयैव भासते अतएव षष्ठीशषे इति सूत्रे भाष्ये राज्ञः पुरुष इत्यत्र राजा विशेषणं पुरुषो विशेष्यः इत्युक्तम् । अन्यथा सम्बन्धं विशेष्यतया विशेषणतया वा ब्रूयादित प्राहुः । বগ वाचयविभावः वृक्षः पर्वतानारम्भात् अनन्तरादिपदसमभिव्याहारं विना आनन्तर्यादीनां षठ्यर्थत्वाभाव इति भावः । नन्ववमपि वृक्षप. वतयाः संयोगसम्बन्धोस्त्येवात आह संयोग इति । हियतः । नहि कथंचित्संयुक्तयांर्घटयोघंटवान् घट • इति भवति संयोगविशेष एव च भवति तत्र चाधाराधेयभाव एवेति भावः। इदं चतस्य तत्त्व. मभ्युपेत्य।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां राज्ञः पुरुष इत्यत्र स्वस्वामिभावः षष्ट्यर्थः सच स्वत्वस्वामित्वसमूहरूपः । यतु स्वामित्वं स्वत्वं वा षष्ट्यर्थ इति तन्न तस्यैकमात्रवृत्तितया सम्बन्धः स्वायोगात् । सम्बन्धो हि सम्बन्धिभ्यां भिन्न उभय- सम्बन्धी । नच तदप्येकत्राश्रयतया परत्र निरूपक- तयाऽस्त्येवेति वाच्यम् । निरूपकत्वस्य वृत्यनियाम- कत्वेनोभयत्र सम्बन्धत्वप्रतीत्यनापत्तेः । उक्तंच हरिणा। विष्ठोऽप्यसौ परार्थत्वाग्दुणेषु व्यतिरिच्यते । तत्राभिधीयमानश्च प्रधानेऽप्युपयुज्यते इति ॥ परार्थत्वाग्दुणानां पर प्रति विशेषणत्वेन विव- क्षितत्वादिस्वार्थः थः । अयंभावः सदे सति विशेषणतया विवक्षितस्य सम्बन्ध बिना विहे पणत्वासंभवेन त- दाकाशितस्वात्तय संपन्धो व्यतिरियो उदूततया वस्तुतस्तस्यतत्वमेव नेत्याह किंचेति ननु समवायस्य तत्वेऽपि तत्ववत्संयोगस्थापि तत्वं सुवचनत आह सांसर्गिकेति युक्त्यन्तरम- प्याह संबंधाक्षेति। चः किंधेत्यर्थे व्युत्क्रमे च । आदिना तदर्थकोपपद. विभक्त्या । ननु व्यभिचारादेवासंगतिरत आह संवंधेति आपिना सं- सर्गपदं । तावत्वेनेति यतयति पाठांतरमराएबातथोक्तिः । तया सा- सर्गिकया। नन्वेवं सकलान्यतांत्रिकतथाव्यवहारोच्छदापत्तिरतआह तत्रति संयोग संबन्ध इति व्यवहार इत्यर्थः अत्र आप्यसमतिमप्या. हातएवेति तस्यासस्वादेवेत्यर्थः । सूत्रे तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यत्र अ. न्यथा तदसंगतिः स्पष्टव । उक्तार्थ द्रढयन् विशेषमाह षष्टयर्थधति । अत एव तस्य तथैव भानादेव । अन्यथा तस्यान्यथापि भाने । विनिगमनाविरहादाह वि- शेषणेति एवं सामान्यतो निर्णीय तस्य विशेषोदाहरणान्याह राक्ष इत्यादि तस्य च स्वविशेषणतानियामकत्वादिति नार्थ इत्याह गु- ·सुबर्थविचारः प्रतीयते इति तत्रैव षष्टी । विशेष्ये तु पदान्त रासन- भिव्याहारे स्वार्थनिरूपितविशेष्यत्वेन भासमानत्यरू. पस्वानिष्ठत्वादेव न विशेष्यतानिधामकसम्बन्धाका. सा। तन विशेषणे शब्देन षष्ठयादिनांशतः प्रतीयमा- नः प्रधानेऽप्युपयुज्यते तस्य विष्ठत्वस्वभावत्वाद्राजा- दिनिरूपितविशेष्यताया राजादिपदसंनिधाने प्रतीप. मानाया उपकारको भवतीत्यर्थः । राज्ञ इत्यादेस्तु पदान्तरसमभिव्याहारं विना- प्यध्याहृतसम्बन्धिसामान्यनिरूपितविशेषणत्वप्रती- तिरिति विशेषः । राज्ञ इति हि स्वामित्वमवगम्यमा- नमन्यथानुपपत्यैव पुरुष स्वत्वमयगमयति । अतः सम्बन्धस्य बहिरङ्गत्वात् पुरुषान्तरङ्गा प्रथमैव । ए. पंच राजस्वामिकमिति ततो बोधः। अतएवाग्रे किं तदिति विशेषजिज्ञासा पुरुषादिपदैश्च तन्निवृत्तिः। एवंच सर्वत्र संबन्धिवयवृत्तिधर्मसमूहः संबन्धि- नोभैदे संपन्धः। स्पष्टं चेदं 'यस्मादधिकं यस्य चेश्वर- णानामिति । नीलमुत्पलमित्यादि व्यावृत्त्यर्थमाह भेदे लतीति । तत्र विशेषणे । इतिः पूर्वार्धभावसमाप्तौ । अथोत्तरार्धार्थ सशेषमाह तत्रेति अस्यैव व्यारव्या विशेषति । अभिधीयेति स्वरससिद्धमाह शब्दनेति तन्मात्रात्सप्रितीतेराहांश. तइति । अस्यैवार्थमाह तस्येति तदसंनिधाने तदप्रतीतेराह राजादीति एतत्प्रयुक्तमेववलक्षण्यमाह राक्ष इति । नन्वेवं विशेष्यपदादपि कुतो न षष्ठीत्यत आह राज्ञ इति हीति फलितं तदेवाहैवंचेति । ततः राक्ष इ. त्यस्मात् । अतएव सामान्यतो बोधादेव । अतएव नपुंसकोक्तिः तस्याः स्तत्पूर्वकत्वनियमादिति भावः उपसंहरति एवंचेति प्राग्वदाह सम्बन्धिनोरिति अत्र भाष्यसंम.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूपायां १३१५ वचन मिति सूत्रे भाष्ये । तत्रहि अधिब्रह्मदत्ते पश्चा- लाः इत्यत्रानेन ब्रह्मदत्ते सप्तम्यां पश्चालाद्वितीया प्राप्नोति । अधेोत्यस्य ब्रह्मदत्तनिष्ठस्य संबन्धस्य सप्तम्योक्तत्वेऽपि तद्योत्यस्य पश्चालनिष्ठसंबन्धस्य त. याऽसम्प्रत्ययादित्युक्तम् । उपपदविभक्त कारकधिभ. क्तिबलीयसीति समाहितमित्यन्यदेतत् । विशेष्यपदात्षष्ठीवारकयुक्त्यापि तद्वारणं थो- ध्यम् । अतएव स्वस्वामिभावोऽवयवावयविभावआ- धाराधेयभावः प्रतियोग्यनुयोगिभावो विशेष्यविशे- षणभावः संबन्ध इत्यादि व्यवहारः। तत्राभावप्रति. योगिनो प्रतियोग्यनुयोगित्वसमूहः सवन्धः । घटा- भावभूतलयोस्त्वाश्रयाश्रधिभावः । एवं कालादिभि- रपि। एवंच षष्ट्याः संबन्धो विशेषणत्वं चार्थ इति तिमप्याह स्पष्टंचेदमिति। तत्र हीत्यस्योक्तमित्यत्रान्धयः । अनेन यस्मादधिकमित्यनेन तस्यतत्वेन विवक्षया आह ब्रह्मेति । अधि- शब्दयोगे तत्रता इति बुद्धिसत्वेन बौद्धाधारत्वसम्भवेन तदा. श्रयणे वेति भावः । द्वितीया कर्मप्रेति विहिता। तदेवाहाधेरिति तत् घोत्यस्य तथा सप्तम्या अन्यतरस्यैव सम्बन्धत्वे तु भाष्यासं- गतिः स्पष्टैवेति भावः । तामेव द्रढयति उपपदेति । भाष्यांतरा- विरोधमाह विशेष्येति । तद्वेति द्वितीयेत्यर्थः। शिष्टवृद्धसंमतमपी. दमित्याहातएवेति । ननु तुरीयः कयोः सम्बन्धोऽत आह तत्रेति तेषां मध्ये इत्यर्थः तृतीयोदाहरणमाह घटाभावेति उपसंहरति एवं चेति समूहस्य संबंधत्वे प्रधानात्प्रथमोत्पत्तौ चेत्यर्थः अत्र द्वितीये भाष्यसंमति भाध्यान्तराविरोधेनाहात एवेति तस्य तदर्थत्वादेवेत्यर्थः। मानत्वमाधिको हेतुस्तत्र च स्वार्थे ध्यञ् । अपिना तत्समुच्चयः । सप्तम्यन्तमात्रार्थस्यैव व्याख्या राक्ष इति । नके.

·१३१६ सुवर्थविचारः भा- विशेषणादेव षष्ठीअतएव राज्ञः पुरुष इत्यत्र राज- पदसंनिधाने प्रतीयमानं पुरुषेविशेष्यत्वरूपमाधिक्य বাকাখ। বাকি সমীক্ষা অমলিন तु पदान्तरासमभिव्याहारेऽपि राज्ञ इल्येलावन्माण प्रतीतेः षष्ट्यर्थ इत्युतं षष्ठी शेषे इति सूत्रे भाष्ये । किञ्च राज्ञ इत्युक्त तत्संबन्ध्याकास्थित्या तदुस्था- पकस्वामित्वादिशक्तिराषि पछार्थ हत्यापि ध्ये स्पष्टम् । यदा तु पुरुषश्य विशेषणस्वाधिषक्षा तदा पुरुषस्य राजेत्यन्यत्र विस्तरः । ननु मम भ्रातेत्यादौ कः पछयर्थ एकस्माज्जन्मेति चेत् एकत्र स्थाने उषितानां पान्थानामपि सम्बन्धाप तेरिति चेत्सत्यम् । एकोदरशायित्वमात्रेण व्यवहारनियामकः काल्प- निकोऽवयवावयविभाषः यथानथोर स्लायमित्या. दावेकप्रदेशावस्थाननिमित्तका काल्पनिकोऽवयवावय. चलं तावन्मात्रमेव स इत्याह किंचेति । अपिः पूर्वसमुच्चये । भाध्ये तत्रैव । विवक्षायानिवेशस्य फलमाह यदात्विति एतेन तथा प्रयोगो नस्यादिति परास्तं तदाहान्योति उद्योतादावित्यर्थः । स्वस्वामिभा. धादरसंभवादाह क इति । चेन्नोतपाठः । संबंधापत्तरिति एकता गम नरूपेत्यर्थः । एतद्दोषवारणायैवाहैकोदरेति । मात्रपदेन परस्परोप- कारनिरालः अस्यादृष्टत्वनिरासायाह यथेति । इत्यदोष इतिपाठः। अत्रसंमतिमाहेदमिति । तत्र हि अर्धतृतीया इत्यत्र। कोयं समास इति प्रक्रम्याध तृतीयमेषामित्यत्र समासार्थानुपपत्तिमुक्ता स्वीकृतेऽ र्ध तृतीयमनयोरित्यत्रषष्ठ्यर्थानुपपत्तिर्देवदत्तस्य भ्रातेति दृष्टांतन- परिहता भाध्ये सर्वत्र संबंधस्य क्रियाकारकभावपूर्वकत्वमित्युभय त्रापि काल्पनिकोऽधयवावयविभावो व्यवहारनियामक इति कैयटः।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३१७ विभाव इत्यदोषात् । इद 'मनेकमन्यपदार्थे' इति सूत्रे भाष्यकथटयोः स्पष्टम् । एतेन सामानाधिकरण्यं न संबन्ध इति सूचित । अन्नस्य हेलोवसति हेतुहेतुनावः षष्ठयर्थः हेतु- शब्दोऽत्रैव तात्पर्यग्राहकः। अन्नहेतुको वास इति- बोधः । Forel लिरित्यत्र वार्ता, जनतः कतैत्यत्र कर्म षष्ठयर्थः । कार्यकर्योः कृतीति समात् । यत्वयोरर्थयोलमा छोधकं स्पृश्यामिति तन्न । शक्तिग्राहकत्वस्यैवाचिस्यात् । लाक्षणिकार्थानुशा- सनस्थ काप्यभावात् । गङ्गायां घोष इत्यादावारो- पिताधारत्वादिमतोऽप्यधिकरणादिसंज्ञेति । तत्र स- सम्याः शक्तिरेव आधारोऽधिकरणमित्यादावारोपि. संबंधत्वेन संबंधोऽसमि विकल्पात्मकज्ञानविषयः पुरुषस्य चैतन्य. मितिवत् षष्ठीप्रयोगनिमित्तमिति तु तत्वम् । परादिमतं खंडयात एतनेति उक्तल्या तत्र निर्वाहस्य प्रतिपादकभाष्यादिनेत्यर्थः । समेति एकाधिकरणवृत्तित्त्वं इत्यर्थः । षष्ठी हेतुप्रयोगे इत्यस्य विषयमाहानस्थेति । वैयर्थं परिह- रति हेतु शब्द इति । कर्तृकर्मणोरित्यत्रस्य विषयमाह कृष्णस्ये त्यादि कृष्णकर्तृका कृतिरिति जगत्कर्मकोत्पत्त्यनुकूल व्यापाराश्रयः कृष्ण इति च यथा क्रम बोधः। परमतं खंडयति यात्त्वति औचित्ये हेतुमाह लाक्षणिकति अन्य. था षष्ठी शेषे इत्यादरपि तत्वानापत्तेः विनिगमनाविरहाच्च। व्यत्यया- नुशासनवैयपित्त्या सुब्विभक्तेन लक्षणेति वृद्धप्रवादाच ननु गंगा. यां घोष इत्यादौ तत् दृष्टमत आह गंगायामिति । तत्र आरोपि- ताधारत्वादिति । ननु गौणमुख्यन्यायादिदमयुक्तमतआहा- धार इति कारकप्रकरणे तन्न्यायस्याप्रवृत्तापितत्वात् ·१३१८ सुवर्धविचारः ताधारादेरपि ग्रहणमन्यत्रोक्तम् । कृत्प्रकृत्यर्थे कस्ये- त्येव कर्माकाङ्क्षाप्रदर्शनमनुशासनेन तन्न तस्या एव साधुत्वात् । अत एव पचन्नित्यादौ शत्रादिप्रकृत्यर्थे। किमित्येवाकाङ्क्षाप्रदर्शनं षष्ठीनिषेधात् । एतेन विजातीयाकाङ्क्षाप्रदर्शनात्तिप्रकृत्यर्थक- मत्वात्कृत्प्रकृत्यर्थकर्मत्वं विजातीयमित्यपास्तम् । कृतपूर्वी कटामित्यादौ तु कर्तृकर्मणोरिति षष्टी। तत्र कृतीत्येतत्सामर्थेन कृदन्तशक्तिज्ञानसहकारेणोप- स्थितकृत्प्रकृत्यर्थक्रियायाः कर्तृकर्मणोः षष्ठीति तद- र्थात् । अन्यथा तियोगे निषेधेन कृयोगे एव षष्ठी- सिद्धौ वैघथ्य स्पष्टमेवेत्यन्यत्र निरूपितम् । प्रकृते च कृत इत्यत्र न कर्मणि क्तः। द्वितीयानापत्तेः किन्तु एवंच यत्रार्थे या विभक्तिरुच्यते तत्रारोपितेऽपि सासाध्वीत्येवं. रूपा लक्षणाऽस्त्येवेति गूढाकूतं परमतं खंडयितुं विशेषमाह कृत्प्र. कृत्यर्थ इति । त्यर्थस्येति पाठान्तरं । तस्या एवं षष्ठथाएव अतएवेत्यस्यार्थमाह षष्ठीति । नलोकेत्यनेनेति भावः । यत्तु कृत्प्र- कृत्यर्थस्य कमाकाङ्क्षा कस्येत्येव तिप्रकृत्यर्थस्य किमित्येवेति बैल- क्षण्यनिर्वाहाय विजातीयं विजातीयंकर्मत्वं द्वितीयायाः षष्टयाश्चार्थः कर्मत्वत्वैक्याच्चानुगतकर्मत्वव्यवहारः इतिकेचित् तन्मतं खडयति एतेनेति । अनुशासनेन तत्र तत्र तथा प्रयोग. स्यैव साधुत्वे नेत्यर्थः। अन्यथा षष्ट्यां द्वितीयापवादत्वव्यवहारा. संगत्यापत्तरिति भावः। कृतीत्यस्य प्रत्युदाहरणमाह कृतेति ननु तत्रापि कृतेति कृद्योगोस्त्येवत्यत आह तत्रेति कर्तृकर्मणोरिति सूत्रे यत्कृतीत्येतत्सामर्थ्येन इत्यर्थः । सामर्थ्यमाहान्यथेति उक्तानगी कार इत्यर्थः । तिङिति लादेशत्वात् । वैयमित्यस्य तदित्यादि । क्वचित्तथा पाठ एव । कर्तृकर्मभ्यां क्रिया संनिधाप्यते तद्वाची च धातुरेव कारकान्वययोग्यतावच्छेदकरूपेण चसाध्यत्वेन धातु.

·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां १३१९ फलांशे आहार्याभावारोपमात्रेणास्याकर्मकत्वं स्वी. कृत्य भावे कार्यः। यद्वा कर्मविशेषस्य तत्तदूपेण प्रागन्वयाविवक्षया. ऽकर्मकत्वाभाचे क्तः। सच कृतपूर्वी अधीतीत्यादि वृत्तिविषय एक। तदुक्तं भाष्ये । यदावाक्यं न तदा प्रत्ययो यदा. प्रत्ययः सामान्येन तदावृत्तिरिति, न तदा प्रत्ययः न तदा भाचे प्रत्ययः सकर्मकत्वात् यदा प्रत्ययः भावे इति शेषः तदा वृत्तिरेव साचन कदापि कर्मकान्ते. नेत्याह सामान्येनेति उक्तरीत्या कर्महीनार्थधातु- प्रकृतिकतान्तेनेत्यर्थः । अनेन तादृशक्तान्तस्य वाक्ये न प्रयोग इति स्पष्टमेवोक्तम् । किञ्च योऽसौ कृतक- टयोरभिसम्बन्धः सामानाधिकरण्यरूपः स उत्पन्ने तद्धितप्रत्यये निवर्तते इति च भाष्ये उक्तम् । तेन. भिरेव तदुपस्थितेरधिकं शेखरे द्रष्टव्यं तदाहान्यति । तत्र तद. भावं प्रतिपादयतिप्रकृतेचेति प्रत्युदाहरणे इत्यर्थः। अस्य कृतः अन्य- त्रक्लप्तत्वादिना लाघवादाह । यद्वेति सामन्यस्य नांतयिकतयैव विवक्षितत्वे. नादोषादाह कर्मविशेषेति । अनति प्रसंगायाह सचेति भावक्तश्चे- त्यर्थः । आदिग्राह्य भावप्रकाशे । एवेन वाक्यव्यवच्छेदः । अत्र भाष्य- संमतिमाह तदुक्तमिति भाष्यार्थमाह नतदेत्यादि । सकर्मेत्यस्य धा. तोरित्यादिः । कचित्तथा पाठ एव । सर्ववाक्यमिति न्यायेनावृतिरे. घेति। सामान्येनेति हेत्वन्तरमित्याह साचेति किंच स वृतिरित्यर्थः । उक्तेति कर्मविशेषस्य तत्तद्रूपेण प्रागन्वयाविवक्षाविशिष्टो योर्थ(१)क- धात्वित्यर्थः । इयमेव कर्मण्यविवक्षा नाम । यदर्थ भाप्यमुक्तं तदाहा- नेनेति भाष्येणेत्यर्थः । प्रयोगानुरोधिनीहिविवक्षेति तद्भावः। न. (१) कर्महीनार्थकधात्वित्यर्थः ।

·१३२० सुबर्थविचार तद्धितेऽकृते कृतः कटः इत्येवेति ध्वनितम् । अत एव कटं क्रियते इति न ततः पूर्व कृतमनेनेत्यर्थे पूर्वा- दिनिरिति तद्धिते कृते पश्चात्फलस्याश्रयाकाङ्क्षायां कटमित्यादेविशेषकर्मणोऽन्वयः । एतेनासामर्थ्यात्तद्धितो न स्यादित्यपास्तम् । त. दुत्पत्तिकालेऽसामर्थाभावात्कारकान्वयो गुणीभूतकि यायामपि इति स्पष्टमेव । तदुक्तं हरिणा । विशेषकर्मसबन्धे निर्भुक्तेऽपि कृतादिभिः । विशेषनिरपेक्षोऽन्यः कृत शब्दः प्रवर्तते अकर्मकत्वे सत्येवं क्तान्ते भावाभिधायिनि ।। ततः क्रियावता का योगो भवति कर्मणाम् । अविग्रहा गतादिस्था यथा प्रामादिकर्मभिः ।। चाविवक्षितकर्मतथा भावे तसाधनयत्नो व्यर्थः । नपुंसके भावे इत्यनेन सर्कमकेभ्योपि लिद्धेरिति वाच्यं तस्याप्यकर्मकेभ्य एवेष्टेः। अन चेदमेव भाष्यं मानं कर्तृकर्मणोरित्यत्रत्य माध्यान्तरमप्यत्र मानमित्याह किंचेति सा. मेति एकार्थ बोधकत्त्वरूप इत्यर्थः। इति भाध्ये उक्तमितिपाठः। तेन भाष्यण तद्धिते अकृते इति तद्धितवृतिविनेति पाठान्तरं ध्वनितंच अतएव तद्धितं विनातावादेव । तेन भावक्तकरणानंतरं वृत्ति- वाक्ययाः समानार्थत्वायाह पूर्व कृतमिति कर्मणा इति विशेषरूपेणे- ति भावः। तत्रोक्तरीत्या वक्ष्यमाणरीत्या च पष्टयभावेन द्वितीया एवं रीत्या साधुत्वेऽत्रत्यभाषामेव मानमिति तात्पर्य सापेक्षत्त्वादाह. सेति । एतेनेत्यस्यार्थमाह तदुत्पेति तद्धितोत्पत्तीत्यर्थः । वृत्तेः पूर्व- कर्मान्वयाभावादिति भावः नन्वेवमपि क्रियाया गुणत्वेन कथं तत्र तदन्वयोऽतआह कार. केति ओदनस्य पाचक इत्यादाविति भावः । एवं भाष्यसंमते हरि. संमतिमष्याह तदुक्तं हरिणापीति अर्थमाह प्राते इति । शेषमाह ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३२१ संबध्यते क्रिया तत्कृतादिषु स्थितिः॥ इति। निर्मुक्त प्राप्ते । वाक्ये इति शेषः । विशेषकर्मनिरपे- क्षोऽन्यः भावतान्तः प्रवर्तते वृत्तिघटको भवति सामान्यकर्म तु नान्तरीयकत्वादविवक्षितम् । तदाह कर्मत्वे इत्यादि । ततः वृत्तेरनन्तरं क्रियाद्वारकसंबन्धे- न तद्धितार्थका कटमित्यादेः संबन्धः। प्रकारान्तरमाह । अविग्रहेति । कर्तुः पृथक् ग्रह- णरहितेत्यर्थः । एवंच प्रधानार्थका संसृष्टयापि क्रि- यथा कारकाणामन्वय इति तदर्थः । प्रकृते कृधातुक्त- प्रत्ययपूर्वशब्देनिप्रत्ययशक्तिज्ञानसहकृनतहितान्त. शक्त्यैव पूर्वकाल क्रियाकर्तृणां परस्पर विशिष्टानां बोधो नतु कृदन्तशक्तिज्ञानमपि तत्र सहकारि । वाक्ये इति । उत्तरार्धार्थमाहविशेषेति स्पष्टत्वादाद्ये प्रतीकानुल्लेखः । नन्वेवमपि सामान्य कर्मणा सकर्मकत्वमेवात माह सामान्येति इत्यादीत एवमकर्मत्वे तांते भावाभिधायिनि सतीत्यर्थः। क्रियायते त्यस्य कर्तृसमानाधिकरणत्वे वैयर्खापत्तवैयधिकरण्येनाह क्रियावा. रेति तस्यैव संभवादाह तद्धितार्थेति सहेति शेषः। कर्मणामित्य- स्थार्थः कटामिति । योग पदार्थः सबध इति अन्वय इत्यर्थः । पवंच कटादः कत्तर्येवान्वयो न क्रियायामिति न पदार्थः पदार्थनेति भ्यायविरोध इति भावः । एवं सत्याग्रमकारिकाया असंबद्धत्वापत्ते राह प्रकारांतरमिति. तस्यान्वयांशे पवेत्यर्थः । न विविच्य ग्रहो ग्रहणं यस्या इति शाब्दार्थ- स्तत्फलितमाह कर्तुरिति । अतएव कर्माख्यातनिरासाय गतादि- स्थति । तत्रविशेष्य तादृशीतत्प्रतिपाद्या क्रिया यथातैः संबध्यते ततः तत्रस्थितिमर्यादेति शाब्दः सर्वार्थस्तत्फलितमाह एवंचेति। तत्र तथांगीकारे चेत्यर्थः । एवं च तस्य क्रियायामेवान्वयो नकत्तरीति तस्य बाध एवंति भावः। नन्वमपि कृदंतशक्तिशानस्यापि सहका.

·१३२२ सुवर्थविचारः अन्यत्र कृतः क्तस्य भावार्थकत्वाभावेन तदन्तमात्रस्य पृथक् पृथक् शक्तिग्रहे भानाभावात् । चतुर्णामे. कार्थीभावे द्वयोरपि सोऽस्त्येवेति मात्र कृतोऽसा. धुत्वम् । तण्डुलानां पाचकतर इत्यादौ तु न दोषः । तत्र पाचकादिशक्तिज्ञानसहकारेणैव समुदायादुपस्थितेः। एतेन निष्ठान्तत्वादत्र कृद्ग्रहणाभावेऽपि षष्ठी- निषेधेन तदप्राप्तिरित्यपास्तम् । निष्ठान्तपदशक्तिज्ञा. नसहकारेणोपस्थितक्रियान्वयिनोरेव तेन निषेधात् । इतिषष्ठी। अधिकरणसप्तम्या अधिकरणत्वशक्तिमानर्थः। अ. धिकरणे सप्तमीति सूत्रात् । साच शक्तिः कर्तृकर्म- द्वारा क्रियाश्रयनिष्ठा आधारोऽधिकरणमितिसूत्रबला. दित्यन्यत्र निरूपितम् । रित्वमस्त्येवेति दोष एवात आह प्रकृते चेति उक्तोर्थः। शक्त्यैव ततज्ञानेनैव । एकव्यवच्छेद्य मेवाह नस्विति अन्यत्र उक्तोदाहरणे नन्वेवमेकार्थीभावाभावेन तस्यासाधुत्वापत्तिरत आह चतुर्णा- मिति निष्कृष्यैकार्थी भाव एव निमित्तमित्यस्थान्यत्र दूषितत्वादिति भावः । एवं सत्यन्यत्राव्याप्तिभ्रमं निराचष्टे तण्डलानामिति तत्रति पाचकादेः पृथक्प्रयोगेण तच्छक्तिग्रहस्यापि सत्त्वादितिभावः । अत्रेति सूत्रेति सूत्र कृतीत्यस्याभावपि कृत पूर्वी कटमित्यत्र नलो. केति निष्ठान्तत्वानिषेधे षष्ठ्यप्राप्तिरित्यर्थः । एतेनेत्यस्थार्थमाह निष्ठांतेति । नोरेष कर्तृकर्मणोः । तेन न लोकत्यनेन । * इति षष्ठी* उपपदादिसप्तमीस्थले वक्ष्यमाणत्वादाहाधीति प्रागुक्तसिद्धांत. मनाह शक्तिमानिति आधार इति कारक इत्यधिकारात् क्रिया.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३२३ तदुक्तं हरिणा। कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद्धारयत्क्रियाम् । उपकुर्वत्क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥ इति । लोके द्रव्यगुणक्रियाविषयमधिकरण मत्र शास्त्रे कारकाधिकारात् क्रियाविषयमेव तत् । सा- क्षाक्रियाश्रययोः कर्तृकर्मणोः ते संज्ञे बाधिके । अतस्त- व्यवहितामिति । यद्यपि कालः साक्षाक्रियाधारस्तथापि कारका- धिकारे तरतमयोगो नास्तीति परम्परया क्रियाधार- स्यापि ग्रहणम् किञ्च तस्य तत्वविवक्षायां कालः पचति भूतानीतिवत्कर्तृत्ववत्त्वात् । व्यवहिता मित्युक्तंऽपि असाक्षादित्युक्तिोंकानुसारेणान्वयोऽपि जनके तत्प्रवृत्योपस्थितत्वादाधारः क्रियाया एव । तत्र यदाभ्यां साक्षाक्रिया धारयोः कर्मकर्तृसंज्ञाभ्यां बाधात्परंपरा च यद्यपि प्रकरणात् क्रियया सर्वकारकाणामुपस्थित्या तत् द्वारिका प्राप्ता तथापि योग्यतावलेन व्याख्यानेनानुभवबलेन च कर्तृकर्मद्वारिक वेति भाव स्तदाहान्योति शेखरादावित्यर्थः। अस्यार्थमाह लोक इत्यादि हेलाराज इत्यंतेन । तत्र तावत् शास्त्रे इत्युक्तेः फलमाह लोके इति । निषेध हेतुमाह कारकेति । यतस्तत्रत्यादिः नरहितपाठे शास्त्रे इत्यग्रिमान्वयि क्रियाविशेषणफलमाह साक्षादिति क्रिया धात्व. र्थः। क्रियाधार इति साक्षात् क्रियापरिच्छेदकत्वेन साक्षात्तदाधा र इत्यर्थः साधकतममिति तमपा शापितमाह कारकति असाक्षादित्यस्य पौनरुक्त्यं परिहरति व्यवेति शास्त्रे तन्मात्रविषयत्वं लोके त्रितय. विषयत्वमिति बैलक्षण्येनाह लोकोति । अपिना कारकत्वं तथाच शेषपूरणेन भिन्न विशेषणमिदमिति गूढाकूतं । ननु उक्तरीत्या क्रि- यासिद्धौ तयोरुपकारकत्वेऽपि नाधिकरणस्येति तृतीयपादासंगति- ·१३२४ सुबर्थविचारः परम्परयैवेति सूचनाय | कटे आस्ते स्थाल्यां पचती त्यादाचधृते कर्तृकर्मणी क्रियां न संपादपत इत्यधिकरणं कियाधारमुपकुर्चत्तत्स्था क्रियामुपक रोतीत्यर्थ इति हेलाराजः । यद्यपि तण्डुलं पचतीत्यादौ धात्वर्थफलरूपकर्मदा. रा क्रियाश्रयत्वं तण्डुलादेरस्ति तथापि व्यापारजन्य फलाश्रयत्वस्य सत्त्वेन परया कर्मसंज्ञया बाधान दो. षः। फलस्य स्वभिन्न क्रियाश्रयत्वाभावेन तण्डुलस्य सुतरां तदाश्रयत्वाभावाच्च । नच मोक्षे इच्छास्ती. तिवन्मोक्षे इच्छति भवति इत्यस्यापत्तिः । अन्तर- ङ्गत्वेन परत्वेन च कर्मत्वस्यैव प्रवृत्तः । मोक्षे इच्छे. त्यादौ प्रत्ययोपात्तेच्छादारास्तिक्रियायामन्वयस्य वि. वक्षितत्वेनाधिकरणत्वम् । प्रकृत्यर्थसाध्यच्छाद्वारा- तत्रान्वये तु कर्मत्वात्षष्ठ्येव बाध्या। रत आह कटे इति फलस्यापि कर्मतायाः प्राक् व्युत्पादनादाह फलरूपकौति । स्वस्य तस्यापि । ननु फलस्य फलाश्रयत्वेन कर्म- त्वेपि तदन्यव्यापाराश्रयत्वेन कर्तृत्वात्तद्वारा क्रियाश्रयत्वात्तत्वमे. मेवात आह फलस्येति क्रिया च धात्वर्थभूनेति भावः। अतएव तामादाय तंडुलादेः क्रियाश्रयत्वं कर्तुद्वाराऽसंभवाद्दुचमेव । आ. धारपदसामर्थ्येन साक्षादृति नियामकसंबंधेनैव कर्चद्वारकत्वस्य विवक्षणात् कालिकादिसंबंधस्य कालव्यवहारातिरिक्तस्थले धिक. रणतानियामकत्वास्वीकाराचेति बोध्यं मोक्षे इति मोक्ष इच्छास्तीति वदित्यादिः । प्रागुक्तक्लनप्रकारमे. वाह परत्वेन चेति नन्वेवं दृष्टांते कथं सप्तमीत्यत आह मोक्षा च्छेत्यादाविति । प्राधान्यादाह प्रत्ययोपेति । वक्ष्यमाणोपपत्तय आह विवेति नहि तामादाय कर्मत्यप्रवृत्तिस्तस्या अक्रियत्वात । तदेवाह ·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां १३२५ अधिकरणं त्रिधा । औपश्लेषिक वैषयिकप्राभि- व्यापकं चेति तदुक्तं हरिणा। उपश्लेषस्य चाभेदस्तिलाकाशकटादिषु । उपकारात्तु भिद्यन्ते संयोगिसमवायिनाम् ॥ अविनाशो गुरुत्वस्थ प्रतिबन्धे स्वतन्त्रता । दिग्विशेषादवच्छंद इत्याद्या भेदहेनवः ।। इत्यौपश्लेषिकाभिव्यापकवैषयिकेषु त्रिष्वपि उ. पश्लेषोऽस्त्येव उपकारः संबन्धस्तरेदात्तु त्रित्वेन व्य. वहारः। कटे आस्ते इत्यादौ संयोगिन्याधारे कनिपया. वयवव्याप्त्यैव संबन्धः। तिलेषु तैलमित्यादौ सम- वायिनि समस्तावयवव्याप्त्या रेव शकुनय इत्यत्रा- काशस्थ तात्त्विकावयवाभावात् कल्पितदेशत्वाद्वैषयि- कत्वं कल्पितदेशापेक्षया चाब्राप्युक्तान्यतर उपश्लेषः। गुरौ वसतीत्यत्र शिष्यस्य गुर्वधीनायां वृत्तौ वै. षधिकाधिकरणं गुरुः उपश्लेषोऽत्र बौद्धः । युद्धे संनद्य. तीत्यत्र युद्धोद्देशेन कवचादिसंनहनप्रवृत्तेयुद्धं विषयः । गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गाशब्दः सामीप्यात् देशवृत्ति. रित्यौपश्लेषिकमेव तत् । अत्र गङ्गायां सामीप्या देशव- त्यधिकरणत्वारोपो बोध्यः । शत्रोरभावे सुखमित्या. दौ बौद्धमेव तत् । प्रकृत्यर्थेति। अन्वये तु तद्विवक्षायांतु । तस्याः क्रियात्वात् । एतद्भे देनाहाधिकरणमिति हेलाराजमाहौपेत्यादिना। तत्राचे संयोग्यु: दाहरणमाह कटे इति । तत्रैव समवाय्युदाहरणमाह तिलेग्विति । अमूर्तत्वादाह बौद्ध इति किंचिद्भेदेनैतत्तुल्यमेवाह युद्ध इति । तत एवाह गंगायामिति । एवेनान्यव्यवच्छेदः । एवं सति स्वत्वापतिः ·सुवर्थविचारः उपकारादाह । अविनाश इत्यादि । अविनाश- स्तिलकृत उपकारस्तैलस्य, निलविनाशे हि तैलं वि. कीर्ण नश्येत् । पर्यङ्के शेते इत्यादौ शयितगुरुत्वस्य प्रतिबन्धे पर्यस्य स्वतन्त्रतोपकारः। खे शकुनय इ. त्यादौ दिग्विशेषसंबन्धात् स्वापरिवर्तनमुपकारः गु. रूणा शिष्यस्य संस्कार इत्येवमादय उपकासऊह्या इति हेलाराजः केचित्तु औपश्लषिकमित्यस्योप समीपे श्लेषः संब- न्धः तत्कृतमित्यर्थः । तत्र च दीयते कार्यमिति सूत्रे भाष्ये यन्मासेऽतिकान्ते दीयते तस्य मास औपश्लेषि- कमधिकरणमित्युक्तेः । तदस्मिन्नधिकमिति सूत्रे संहि- तायामिति सूत्रेच भाष्ये स्पष्टमेतत् । तत्रोपश्लेषपदा- ध्याहारेण सप्तमीत्यपि तत्रैव भाष्येस्पष्टम् ।यत्किंचि- सिद्धांतविरोधश्चात आहात्रेति । तत एवाह शत्रोरिति । गुरुत्वेन्या. दिद्धितीय इत्याह पर्यक इति । संबंधात् स्वापरिवर्तनप्रीति पाठः । लक्ष्यार्थद्वयमिदं । आद्यसंग्राह्यमाह गुरुणति उपसंहरति एव मादय इति एवं सति प्रसक्तभाध्यविरोधपरिहाराय सिद्धांतमाह केचित्वि. त्यादिना तदास्मन्निति तत्रोकादशाधिकरणेऽस्मिन् शते इत्यत्र शतस्याधिकरणत्वाभावात्कथं सप्तमीत्याशंक्य यद्यपि व्यापकत्व. वैषयिकत्वयोरसंभवस्तथात्त्यौपश्लेषिकमिदमधिकरणमेकादशकाप- णा उपश्लिष्टा अस्मिन् प्रांते इति शतसमीपे हि ते भवंति नतु तद- न्तर्भूतास्तदंतर्भावे हि वृक्ष शाखति वत्स्यादधिकरणत्वमित्युक्तम् । संहितेति तत्र हि इकोयणचीत्यादावापश्लेषिके अधिकरणे सप्तमी अच्युपश्लिष्टस्येक इतीत्युक्तं तत्राजादिसामीप्यमेवेगादीनां नन्वेवं कशमुभयत्रोपश्लिष्टपदोक्तिरतआहतति तद्विषये सर्वत्रेत्यर्थः । तत्रैव संहितायामिति सूत्रे भाष्ये एव ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३२७ दवयवावच्छेदेनाधारस्याधेयेन व्याप्तिरप्युपश्लेषः। यथा कंटं आस्ते इति । एवमेव गङ्गैकदेशे तरन्तीषु गोषु कूपैकदेश स्थिते गर्गकुले गङ्गायां गावः कूपे गर्गकुल. मित्यादौ बोद्ध्यम् । वैषयिकं तु अप्राप्तिपूर्वकप्राप्तिरूपसंयोग समवा- यैतभिदन्नसंबन्धन यदधिकरणं तत् । यथा खे शकुन- य इत्यादि। अन्त्यं तु यत्र सर्वावयवावच्छेदेन व्याप्तिस्तत् । यथा तिलेषु तैलं दान सपिरिति । अन्त्यमेव मुख्यमधिकरणं, आचार्यः किमधिकरणं न्याय्यं मन्यते यत्र कृत्ल आधारात्मा व्याप्त इति स्वरितेनाधिकारः, साधकतमं करणमिति सूत्रभा. ष्योक्तेः । अस्य न्याय्यत्वं च प्रकृत्यर्थतावच्छेदकविशि. ष्टे तानात् नचैकदेशस्तद्विशिष्टः । आद्यांश्च गौणमाधारत्वं तत्रैव भाष्ये उक्तम् । अव्यवहितसामीप्यमेवाधारत्वनियामकं नतु व्यव- नन्वय कटे आस्ते इत्यस्यौपश्लिषिकोदाहरणत्वं हर्युक्तमसंगतं स्यादत आह यत्किंचिदिति । एकदेशावच्छेदेन श्लषेऽपि श्लषस्य स. मीपमुपलषं तत्कृतमित्यपि व्युत्पत्तेः पूर्वापि ( समुश्चयमिदमेतदपि समुचेय तत्)। यत्नु गंगायां गाव इत्यादौ सामीप्यागौणमाधारत्वमि- ति कैयटादय स्तन्न पक्ष्यमाणरीत्या तत्वेऽपि भवदुक्तरीत्या अतत्वा. त् । भाष्यस्वारस्येनान्यार्थस्यैव प्रतीतेस्तदेतत् ध्वनयन्नाह एवमे. वेति एतत् उभयं । यथेति अतएवोक्तहर्यादिसंगतिः। उक्तहर्यसां. गत्यायाहान्त्यत्विति । अभिव्यापकमित्यर्थविशेषमाहांत्यमेवेति वि. भक्त्यर्थान्वयस्याचित्यात् । नच नहि। आधयोरोपश्लिषिकवैषयिक- योः । तत्रैव उक्तोभयसूत्रे एव ·१३२८ मुबर्थविचार हितमिति संहिलायामिति सूत्रे भाष्ये ध्वनितम् । व्य- वहितसामीप्य गङ्गायां धोष इत्यादी गङ्गाशब्दस्य ती. रे लक्षणा तदापिगौणमेवाधारत्वं सर्वावयवावच्छेदेन तीरस्य घोषसबन्धाभावात् । कारकाधिकारे गौणाधा. रादीनामपि स्वरितगुणपाठेनाधिकरणसंज्ञादियोध नात्सर्वत्र तत्र विभक्तेः शक्तिरेवेति बोध्यम् । वर्णा नां सांख्यादिमने द्रव्यत्वात् संयोगवन् पूर्वपरयोषों- द्वाधारस्याप्युपश्यनिरूपितस्य स्वीकारेणकोयण. ची त्यादावीपश्लेषिकेऽधिकरणे सप्तमीति संहिताया. मिति सूत्रस्थभाष्यसंगतिः । कटे शेते इत्यादौ कटा. धिकरणकं शयनमित्यादिक्रमेण बोध इत्याहुः । परेतु अधिकरणस्य कर्नाद्यन्वये एव कटाधिकरण- नन्वेवमुक्तरीत्यौपश्लेषिकसप्तम्यैवोपपत्तौ गंगायां घोष इत्यादौ लक्षणोच्छेदापत्तिरतआहाव्यवति । तेनतत्रैव तथाप्रतिपादनात् । हितं तदपि । अतएवाह व्यवेति तस्वित्यर्थः । तत्प्रकार: प्रागुक्त एव बोध्यः । गौणत्वं तु मतद्वयोपि तुल्यमित्याह तदापीति । नन्ववं गौ- णमुख्यन्यायेन तस्याशक्यत्वं स्थादत स्तमप्ग्रहणखंडनप्रका. रमाह स्वरितेति । एवंच सप्तम्या गौणार्थकत्वावश्यकत्त्वेन प्रकृते. लक्षणानुचितेत्याशयेन मासातिक्रमे तत्सपिकाले वस्त्वाधिकरणत्वं मासस्यैवोक्तं भाष्ये गौणमुख्यसाधारण्येन च त्रेधा विभागो भा. ध्ये इति बोध्यम् । नन्वेवमप्यलादेस्तदाधारत्वासंभवेन तद्भाष्यासंगातरवातआह वर्णानामिति। शयनमिति स्ववृत्तिकर्तृकत्वसंवन्धेन मोक्षवृत्तिरिच्छा. कर्तृका सत्ता । सर्वमेवं सिद्धांतत्वपि दीक्षितभूषणादिसंमतम् । अत्रांशे केचिदिति सूचितामरुचिं प्रकटयन् तदंशेपि सिद्धांत. ह परेविति आदिना कर्म । एवेन क्रियाव्यवच्छेद: नन्वेवं कार. काधिकारपाठासंगतिरत आह तारेति । सिद्धान्ताभंगमध्याह का.

·कलाटीकासहितायां लघुमन्जूषायां १३२९ कचैत्रकर्तृकं शयनमित्यादिरीत्या बोधः । तदुद्वारकमे. वास्थ क्रियान्ययित्वं कारकाणां भावनान्वयव्युत्पत्तिर प्येतच्छास्त्रबलादीशपरम्परान्वयविषयापि। अत ए. वाक्षशौण्ड इत्यादौ समासः। अतएव भाष्ये तत्रासा. मर्थ्यशङ्का न कृता । एवंचावान्तर्भूतक्रियाद्वारा साम- यमिति कैयटादयश्चिन्त्या एव। अक्षशौण्डो अक्षप्रवीण इत्यादौ दध्यांदनादाविव क्रियान्तर्भावेण बोधस्यान- नुभवात् । अक्षविषयप्रावीण्यवानित्येव प्रतीते। ध्वनि तं चदं हरिनन्धेऽपीत्युक्तमित्याहुः । मूले वृक्षः कपिसंयोग्यस्तीत्वादावव्याप्यवृत्तिध. मवकर्तृकक्रियासमभिव्याहारे मूलाधिकरणककपि- संयोगविशिष्टवृक्षकर्तृका सत्ता इति बोधेऽन्यत्रावयवे तद्विशिष्टवृक्षाभावप्रतीतेः। कपिसंयोग तदवच्छेद्य. त्वं फलतीति बोध्यम् । शिरसि वेदनयादायवच्छेदकतासंवन्धस्थाप्पाधा. रतानियामकत्वान्न दोषः ग्रामं प्रविशतीत्यादौ कर्मः रेति । अनतिप्रसंगायाह एतदिति । अत्राभीष्टसिद्धिमाहातएवेति । तस्व कर्नादावन्वयादेव । तत्राक्षशौण्ड इत्यादौ । ध्वनितं असाक्षा. दित्यनेन उक्तं हेलाराजेन । यत्नु नैयायिकाः मूल इत्यादौ अवच्छेद्यताविशेषोप्याधारसप्तम्य. र्थः चकारेण सप्तमी वति । तन्नात ध्वनयन्नाह मूले इति सत्तायाः स्व. कर्तृकापसंयोगिवृक्षद्वारा मूलवृत्तित्वादाधारस्वमित्याह मूलाधीति । तदिति कपिसंयोगेत्यर्थः। अश्रूयमाणत्त्वे क्रियाया अध्याहारादिक प्रागुक्तमेव बोध्यम्। नन्वेवमपि शिरसि वेदनेत्यादौसंयोगसमवायादिरूपसंबंधस्या- धारतानियामकस्थाभावात्कथं सप्तमीत्यत आह शिरसीतिमादिना ·१३३० सुवर्थविचारः णो ग्रामस्य न कदाप्यधिकरणत्वम् । परया कर्मसंज्ञया बाधात् । कर्मद्वारा क्रियाश्रयत्वविवक्षायाः संयोगरू- पफलाश्रयत्वं विनाऽसंभवात् । एवं ग्रामं गच्छती. त्यादावपि । इदं चाकडारसूत्रे हृद्युभ्यांचेत्यत्र च भाष्य स्पष्टम् । अधीती व्याकरणे अत्र कर्म सप्तम्यर्थः क्तस्यन्वि- षयस्य कर्मण्युपसंख्यानमिति बार्तिकात् । अत्रापि कृतपूर्वीवत् भावतान्तात् अधीत शब्दादिष्टादिभ्यश्चे- ति इनिः । व्याकरणकर्मकाध्ययनकर्तेति बोधः। चर्मणि दीपिनमित्यादी फलं सप्तम्यर्थः । चर्मणः वीणायां शब्दः कर्णे शब्द इत्यादि । अतिप्रसंगंनिराचऐग्राममिति निनु तत्र तत्वमेव विवक्षितं न तत्वमिति कथं बाधोत आह कद्वारेति । इदंचेति तत्रत्याये अधिकरणसंज्ञां कर्मसंज्ञा वाधते गहं प्रविशती. त्युक्तं । द्वितीये हृदिस्पृगित्यादीहृद्युम्यांचति शापकात्सप्तमी साधि- ता। यदा तु संयोगसमानाधिकरणो व्यापारो गम्यर्थस्तदा कर्मचा- प्राप्त्या भवत्येव सप्तमी ग्रामे गछतीति । एतदभिप्रायणेव क गतःक गछतीत्यादयः प्रयोगा। हृदिस्थगिति तु हृदयवृत्तिसंयोगोद्देश्य- कस्पर्शकः तीष्टामेति दिक् । तस्येनिति इनो विषयस्येन्प्रकृतेः क्तांतस्येत्यर्थः तेन कृतपूवीं कटमित्यत्र नाअत्र न । कर्मणि क्तः अनभिहितत्वेन सप्तम्यनापत्तेः किं. तु भावे तदुपपत्तिमाहात्रापीति । इनिः कर्तरि श्राद्धमित्यतोऽनेनेत्यः स्यानुवृत्तेः। अधीतवान् व्याकरणमित्यादाविव गुणभूतक्रियाया- मपि कारकान्वयः अत्र कर्मशद्वेन कालादिभिन्नमव व्याख्यानात तेन मासमधीती व्याकरणे इत्यत्र नतिकैयटः। निमित्तवाचकात्सप्तमी भवति तस्य निमित्तस्य प्रत्यासत्या- स्वान्वयिक्रिया कर्मणा योगे इत्यर्थकस्य निमित्तात्कर्मयोगेइत्यस्य. विषयमाह चर्मणीति । निमित्तं च नत्र क्रियाफलमित्याह फलमिति ·कलाटीकामहितायां लघुमपायां फलत्वं च हनन क्रियायास्तल्लाभादिविषयकेच्छाधीन- त्वादिति बोध्यम् । ब्राह्मणेष्वधीयानेषु गतः, गोषु दुह्यमानासु गतः इत्यत्र यस्य च भावेन भावलक्षणमिति सूत्रेण सप्त- मी। यस्य भावेन क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः स. समीति तदर्थः । गोपददुह्यमानादिपदयोरुभयोरपि त. द्वाचकत्वादुभाभ्यामपि सप्तमी । निर्मातदेशकालकि- या अनिर्जातदेशकाल क्रियायाः संबन्धिदेशकालपरि- छेदकत्वेन लक्षणमितियोध्यम् । एतेन भूयोदर्शनाश्रयत्वात् ज्ञाप्यज्ञापकमाव- स्योदिते आदित्य तमो नष्टमित्यादावेव स्यात् । नत्व. त्र कदाचिद्धि गोषु दुध मानास्व सौ गत इत्यपास्तम् । तत्रकाचिक्रिया स्वाधारकालनान्यां परिच्छिनत्ति यथा गोष्ठ दुह्यमानास्वित्यादौ काचित्तु स्वाधारकालाव्यव. -- ननु हननफलत्वं प्राणवियोगेन चर्मादायत आह चर्मणानि कर्मः सम्बन्धश्च स्वरूपसन्नव निमित्तं न सप्तम्यर्थ इति बोध्यम् । कतर्याह ब्राह्मणेविति । कर्मण्याह गोष्विति। भावः क्रियेत्याह. क्रिययेति । अर्थादाह क्रियान्तरमिति। ततः शापकक्रियाश्रयवाचकात् तत्फलमाह गोपदेति। तदाश्रयः कर्ता कर्मचति भावः। एतेन नीलं टमित्यादिवद्विशषणानां विशेष्यसमानतन्त्रत्वाद्दुह्यमानादिपदेभ्योऽपि विभक्तिरिति नैयायिकोक्तमपास्तं । ननु सापकमावो भूयो दर्शनाश्रयो दृष्टो यथाग्निधूमयो:वं प्रकृ. तेइति कथमिदमुदाहरण मत आह निर्मातेति । तथाच देशादिपरि- छिन्नत्वेन सापकत्वमेवात्र लक्षणत्वमितिभावः। एतेन तथा लक्षण त्वस्याश्रयणेन । निषेधे हेतुमाह कदेति । हि यतः । विशेषमाह..ति शापक्रियाणां मध्ये इत्यर्थः । ननु प्रसिद्धशापकत्वत्यागः कुतोऽतमा ·१३३२ सुवर्थविचारः हितपूर्वकालेन यथा गोषु धोक्ष्यमाणास्वित्यादौ । काचित्स्वाधारकालानन्तरकालन यथा गोषु दुग्धा. स्वित्यादी। ज्ञापकत्वंच तत्तच्छदबोध्यत्वेन विवक्षितमेवैत. छास्त्रप्रवृत्तौ निमित्तं नतु तस्य मानान्तरेण नियमतो ग्रहणापेक्षेति नदं भूयोदर्शनाश्रयं । देशोदाहरणं स. ति गुणे द्रव्यत्वमस्ति इत्यादि। ज्ञाप्यज्ञापकभावः सप्त. म्यर्थः । अस्यच क्रियायामेवान्वयं साधुत्वम् , उक्तसूत्रात् अत्राधीयानानां ब्राह्मणानां दुह्यमानानां च ग. वां शब्दतः प्रतीयमानं लक्षकत्वं विशेषणी भूताध्य. यनादिक्रियाकालद्वारकं विश्राम्यति । अधीयानब्रह्म- णज्ञापक(१) गमनाश्रयो दुह्यमानगोज्ञापकगमनाश्रय- इति क्रमेण बोधः । गोषु धोक्ष्यमाणास्वित्यादौ भवि. ह ज्ञापकत्वचेति । कारकविभक्तीनां विवक्षामूलकत्वादिति भावः। मानांतरेणेति भूयोदर्शनादिरूपेणत्यर्थः तत्सत्वेपीष्टापत्तेराह नियमत इति । अनेन तदुदाहरणस्यापि संग्रहः तत एवाह नेदमिति प्रकृतसूत्रीय ज्ञापकत्वमित्यर्थः। ज्ञाप्येति तत्र प्रकृत्यर्थस्य स्खवृत्तिसमभिव्याहृनपदस्यक्रियाद्वारकसबन्धेनान्वयः। अत एवास्य क्रियायामेवान्वयः । भावलक्षणमित्युक्तितः क्रियाद्वार कसंबंधेन यनिष्ठलक्षकतानिरूपितं लक्ष्यत्वं क्रियांतरानिष्ठं ततः स- समीति लब्धसूत्रार्थानुरोधात् इति भाव स्तदभिप्रत्याहास्यचेत्यादि. शापकत्वस्येत्यर्थः । अत एवं सति। एतन यद्विशेषणकदंतार्थविशेषण- भृतक्रियया क्रियांतरस्य लक्षणंव्यावर्तनं तद्वाचकपदात्सप्तमीतिसूत्रा- र्थः समानकालीनत्वादिकमात्रं सप्तम्यर्थः । तत्र दुह्याद्युपस्थितदोह- नादेर्निरूपकन्वेनान्वयादोहनसमानकालीनत्वादिकं गमनादौ लभ्यत इति न युक्तं दुह्याधुपस्थितक्रियायाः कृदर्थविशेषणतयोपस्थितायाः (१) अधीयाना बाह्यणा शापका यस्य गमनस्य तदाश्रय हस्याद्यर्थः।

·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां व्यहोहनादे रपि बुभ्यु पारूढस्थ स्वपूर्वकालादिद्वारक ज्ञापकत्वं बोध्यम्। इदं सूत्रं यत्र मानान्तरासिद्धस्थार्थस्य का. लविशेषसंबन्धादिप्रतिपादनाय प्रयोगः तत्रैव प्रव. तते तथैव सूत्रभाष्यस्वरसात् । विवाह नान्दीमुखं कुर्यादित्यत्र विवाहपदेन त- पाकाला लक्ष्यते । अधिकरणं ससमी । राहूपरागे. स्नायादित्यादौ राहूपरागपदेन तदाश्रयः काल उच्य. ते । गवां दोहे आगत इत्यत्राप्येवमेव । अबच्छदका. बच्छेदेनान्वयस्यौत्सर्गिकत्वाद्राहूपरागकालावच्छेदेन लानविधाने तस्य निमित्तत्वं फलति । एवमेवाङ्गादि. देशगमनस्य पुनः संस्कारनिमित्तता। समानत्वादिविशेष्यत्वासंभवात् प्रकृत्यर्थगवादिनाऽनन्वितार्थस्य स. तम्या बोधनासंभवाच्च किंतु समभिव्यातदोहना दिक्रियैव सप्तम्य. र्थः। तस्याश्च समानकालीनत्वादिकं क्रियांतरसंबंध इति नैयायिको. कमपास्तं तथा बोधाननुभवात् सुत्रस्वरसविरोधाश्च । ननु भविष्यहोहनादेरसत्वा कथं ज्ञापकत्वमताह गोष्विति । अ. तएव जल पीते तृषा शाम्यतीत्यादावतीतार्थकृत्समभिन्याहारे कार्य कारणभावबोधो मानसः । एतेन तत्र लोपि संबन्धतया भासत इति तदुक्तमपास्तं । परमतं रवण्डयितुं विशेषमाहेदं सूत्रमिति सिद्धस्य ज्ञातस्वरूप. स्य। नन्वेवं क्वचित्सप्तमी न स्यादत आह विवाहे इति । एतेन करिष्य. माणे इत्यध्याहार इत्यपास्त्तं बहुव्रीहिणा शक्तिसंभवादाहोच्यते इति सप्तमी सैव। एवमेव लक्षण प्राधिकरणसप्तम्यव । एतेन नचैवं गवा. दोह इत्यादौ दोहशब्दात्सप्तम्यनापति!शब्दाञ्च तदापत्तिरिति पा च्यं सतीत्यध्याहारेण दोहकर्तृकसत्ताया लक्षणत्वेनाक्षरित्यपास्तं नावं मध्यमे तस्य तत्र सप्तम्यभावेन तदनुपपत्तिःस्पष्टैवातथाचोक्तं सिंधुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यंतवासिनः अंगवंगकलिंगाद्यान् गत्वा संस्कारमर्हति । इति । - ·१३३४ सुविचार यत्तु राहूपरागपदं तत्काल क्षक सतीत्यध्याहा. द्यस्य चभावनेति सप्तमी । राहूपरागादेनिमित्तत्वं तु सिद्धसाध्यसमभिष्याहारे सिद्धं साध्यायोपदिश्यते. इति न्यायेन फलतीति । तन्न प्रवर्तनारूपविधिविषयत्वं क्रियाया एव न दध्यादेरिति दना जुहोतीत्यादौ दनः कथं विधेयत्व. मित्याशङ्यानेन न्यायेन विधेयत्वमुक्तं न्यायविद्भिः । सिद्धं साध्यायोपदिश्यते इत्यस्याज्ञातं ज्ञाप्यते इत्यर्थ श्व व्याख्यातः । एवंच तेन न्यायेन द्रव्यस्याज्ञात ज्ञा- प्यत्वरूपं विधेयत्वं स्वक्रियोपरागेण च प्रवर्तनाविष. यत्वमुक्तमिति प्रकृते तन्न्यायविषयाभावात् । स्लान- स्थ मानान्तरप्राप्तरेतत्सूत्राप्राप्तेश्च । राहूपरागस्य नि. तिकालस्वाभावाच। भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट परावरे । इत्यत्र परं हिरण्यगर्भादि अवरं यस्य तत्र ब्रह्म- णि दृष्टे तद्विषये दर्शने दर्शनोत्तरकाले कर्मादिक्षय- ॥ परमतं खडयति यत्विति निषेधे हेतुमाह प्रवर्तनेत्यादिना विष. याभावादित्यंतेन । इदमंत्यदूषण पररीत्येवन्याहन्यायोति जैमिन्यादि- भिरित्यर्थः। शंकितं तु न साक्षादित्याह स्वेति। विषयेति विषयत्वे. त्यर्थः । ननु तैस्तथोक्तत्वेऽपि संभवादयमपिन्यायार्थोऽत आह स्नान स्यति । आये दोषोऽयमेकः । स्वरीत्यादोषांतर माह राहूति एवमन्यत्रापि सतीत्यध्याहारण सप्तमीति सुचयत्राह भिद्यते इ. ति। परावरे इति विषयसप्तमी दृष्टं इत्यत्र भावे निष्ठा । लक्षणोक्तकाले सप्तमी प्राग्वदित्याह तद्विषये इत्यादि । अवांतरभेदेनोपादानपि सर्वत्र क्षयस्यैव विवक्षितत्त्वात व्युक्रमेणाह कर्मादिक्षय इति । कर्मण्यसंभ- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३३५ इत्यर्थः । क्षीपन्ने इत्यादौ कर्मकर्तरि रूपं कर्मस्थ कि- यारूपस्य शरीरादिगतावयबापचयरूपक्षयादेः कर्म स्वारोपात् हृदयगन्धिशब्देनाविद्यारागभयद्वेषशोकवा. - सनाः । यहा दर्शने(१)इति चर्मणि दीपिन मिति वत्सप्तमी तेन तद्दर्शनार्थ तदपरोक्षार्थ तत्परोक्षज्ञानादविद्यादीनां शिथिलीभावो भिद्यते इत्यादिनोच्यते । व्याख्याय मपि शांकरभाष्यादिषु स्पष्टम् । रुदात रुदना वा प्राब्राजीदित्यत्र ज्ञाप्यज्ञापक षष्ठीसप्तम्योरर्थः । धातोश्चानादरावशिष्टं प्रव्रजनमथैः । अत्र षष्ट्यादि ताप्तर्यग्राहकं अ. नादरश्व पुत्रादिविषयक वैशिष्ट्यं च सामानाधिकरण्यस्वोत्तरकालिकत्वा. भावः प्रत्यासच्या वादाह क्षीयंत इति । मुख्यासंभवाह हृदयेति । स्वसिद्धान्तेनाहाविद्ये. ति । तत्र निमित्तं फलमित्याह तेनेति । तेन सप्तमीकरणेनेत्यर्थः । अ- स्यैव व्याख्या तदर्थेति अर्थाद्योग्यतया आह परोक्षति । परस्परविरो. धमपि सूचयन्नुक्तार्थ द्वयं समुलयति व्याख्येति । आदिना भामती. कल्पतर्वादि शुभ्वाद्यायतनाधिकरणे इति शेषः । 'तदधिगमे उत्तर- पूर्वाधयोरश्लेषविनाशा'विति सूत्रे इयं श्रुतिानिनः कर्मक्षये प्रमाणत्वेन भाष्ये उपन्यस्तेति बोध्यं । षष्ठीचानादर इत्यस्य विषयमाह रुदतीति । सूत्रेऽनादरे इति वि. षयसप्तमी। पूर्वसूत्रमनुवर्तते । तस्मिन्गम्ये यस्य क्रियया क्रियांतरं ल. क्ष्यते ततःषष्ठीसप्तम्यावित्यर्थः । इत्यत्रइत्यत्रापि । अत्र लक्षणायां। त. प्रेति पाठां तरं । अनादरस्य प्रव्रजनाविषयत्वादाह सामेति पुत्रेषणा- दित्यागस्य तत्रहतुत्वादाह स्वोत्तरेति स्वमनादरः। एवं च तत्का- (१) पद्यस्थ 'दृष्टे' इतिपदाभिप्रायेण दर्शने इति पदं बोध्यम् । .

·मुवर्थविचारः भ्याम् । एवंच रोदनकर्तृपुत्रादिज्ञाप्यमनादरवि- शिष्टं प्रव्रजनमिति बोधः । नराणां नृषु वा द्विजः श्रेष्ठः इत्यादौ यतश्च नि. र्धारणमिति सूत्रेण षष्ठीसप्तम्यौ। यतः स्वेतरेभ्यः स्वघ- टितसमुदायघटकभ्यो व्यावृत्तन धर्मेण समुदायादक- देशस्य जातिगुणक्रियासंज्ञाविशिष्टस्य पृथक्करणरूपं निर्दोरणं ततः षष्ठीसप्तम्यौ स्तः इति तदर्थः । पृथक रणं च व्यावृत्तधर्मप्रकारकज्ञानविषयीकरणं अस्तिच नराणां विप्रः श्रेष्ठ इत्यादौ विप्रत्वादि विशिष्टस्य विप्रघटितनरसमुदायघटकविप्रेतरव्यावृत्तश्रेष्ठत्ववत्त. या प्रतीतिः । एवंच निर्धारकधर्मनिर्धारणावध्याा. त्तत्वाख्यः संबन्धी निर्धारणविभक्तरर्थः । नरादिपदं च मामान्यरूपेण विप्रतदितरनरादित घटितसमुदायोपस्थापकं तव्द्यावृत्तश्रेष्ठत्ववानिति क्र. लिकप्रवजनेनेति भावः । तत्रादौं वृत्तिकृन्मतमाह यत इत्यादि के चिदित्यंतन । यत इत्यस्यार्थः समुदायादिति । स्वघटिनसमुदायादित्यर्थः । पृथक्करणेऽन्वयास्या व्यावृतेति स्वेतरत्यादिः । एवंच स्वतरयधर्मा. वच्छिन्नव्यावृत्तधर्मवत्वं जात्यादिविशिष्टस्य प्रतिपाद्यं तद्धमीव. च्छिन्नवाचकात् षष्ठी सप्तम्याविति फालेतं निर्धारकर्मः श्रेष्ठत्वा दिः। यत्तु नरादिपदस्य विप्रेतरनरादौ लक्षणा । सामान्यरूपणापि विशेषभाने तत्स्वीकारादिति तन्नेति ध्वनयन्नाह नरादीति। सच सं बन्धो भेदान्वयिविधेयसमभिव्याहारस्थले विधेयतावच्छेदकेन वुध्य- ते तदाह तद्यावृत्तश्रेष्ठत्वेति भेदान्वाय तत्स्थलं च विधेयनैव व्युप्त. सिवैचित्र्यात् तदाह नराणामिति क्षत्रियेतरेति क्षात्रवतांदतरेत्यर्थः। सिद्धांतमतेनाह वृत्तिशौर्यामति। विशपमाहोद्भूनति क्षत्रियैतद्वि- अय इति पाठः । वह्विति एकवचनान्यवचनमेवेत्यर्थः। अतएव ज.

·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां मेण बोधः । नराणां क्षत्रिये शौर्य मित्यत्र क्षत्रियेतर- नरघटितसमुदायव्यावृत्त . क्षत्रियवृत्ति शौर्य मिति बोधः । उभ्दूतावयवभेदविवक्षया तद्विषये बहुवचन- मेव साधु । स्पष्टं चदं कारके इति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि निर्धारण कारकोध्विति ब्रूयादित्युक्तम् । मिदचोन्त्या- दित्यादिस्तु सौत्र प्रयोगः । द्वन्द्वः सामासिकस्य चे त्यत्र समूहऽचित्तति ठक् । समाससमूहस्य मध्ये ऽहं द्वन्द्व इत्यर्थ इति केचित् । परे तु अत्र न सूत्रस्वारस्यं न निर्धारणे इति सूत्रेण निर्धारणस्य विभक्त्यर्थघटकत्वयोधनात् । तस्माद्यतश्च सजातीयधटितसमुदायादेकदेशस्य जात्यादिभिः पृथ- करणरूपं निर्धारणं ततः षष्ठीसप्तम्घौ इत्यर्थः सूत्र- स्य निर्धार्यमाणनिर्धारणावध्योः परस्परमन्वयः । नि. र्धारणावधिस्वेतरसमुदायघटकव्यावृत्तकरणकनिर्धा- रणविषयविषायभावरूपोऽवयवावयविभावरूपश्च स. बन्धो विभत्त्यर्थः नृसमुदायावधिकद्विजेतरनृव्यावृत्त. श्रेष्ठत्वकरणकनिर्धारण विषयो नृसमुदायावयवो लपृथिव्योरिति वक्ष्यमाणविरोधो न। एवेन तिरोहितावयवभेदविध. क्षयैकवचननिरासः । तदेवाह स्पष्टमिति निर्धारणे तत्र सप्तम्यां तदाशयमाह मिदिति । एवं सति गीतावाक्यगतिमाह द्वन्द्व इति तथा च मध्ययोगे इयं षष्ठी नेयमिति न दोष इति भावः । केचित् वृत्तिकृतः। अत्रारुचिं प्रकटयन् सिद्धांतमाह परेविति । अत्र उतार्थे सूत्र चन प्रकृतमित्याह ननिर्धेति । अन्यस्यापि सत्वादाह घटकत्वेति स्वे. ति स्वं विप्रादि च सजातीयं चक्षत्रियादि तदघटितेत्यर्थः। साजा. त्यं च सामान्यरूपेण ।

·१३२८ सुवर्थविचार विजः श्रेष्ठ इति बोधः। संसर्गघटककरणं च श्रेष्ठत्व रूपमेव प्रत्यासत्तेः । नृणां मध्ये द्विजः श्रेष्ठ इत्यादौ तु मध्ययांगे षष्ठी । न इयम् । नृषुमध्ये इत्य- साध्वेव । नृसमुदायमध्यवर्ती द्विजः श्रेष्ठ इति बो. धः। श्रेष्ठत्वादौ द्विजतरनरावृत्तित्व बोधस्तुमानसो देवदत्तो वामनाक्षणा पश्यतीत्युक्ते दक्षिणेन न पश्य- तीतिवत् । गोमण्डले वर्तमाना या कृष्णा गौः सा ब- हुक्षीरेत्याधारससमीघटितवाक्येऽप्युक्तन्यायेन तथा प्रतीतिः ननु जलपृथिव्योर्जलं स्नेहवदित्यादी जलभि. प्रयोजलधिव्योरमसिद्धेजलपृथिव्युभयव्यावृत्तत्वस्य स्नेहे बाधेन च निर्धारणासंभव दति चेन्न । तत्रा. अस्य सूत्रस्य प्रकृतपूर्वतो भेदमाह निर्धार्यमाणति वि. प्रादीत्यर्थः । निर्धारणावधित्वं समुदायान्वयि । स्वतरति पूर्ववत् घ. टकश्चात्स्वेतर एव । करणकति इदमेव पृथक्करणं तद्रूपं यनिर्धारणं तद्विषयेत्यर्थः। निर्धारणावधीत्यनेन पृथक्करणे स्वघटितसमुदाया. बधिकत्वं लब्धं तदाह नृसमुदेति । ननु बोधे संसर्गमध्ये कथं श्रेष्ठ- स्वस्य तदनुक्तस्योक्तिरत आह संसति श्रेष्ठत्वरूपमेव तदादिरूपमेव कचित्तथैव पाठः। विशेष प्रागुक्तापपत्तये आह नृणामिति । एतेना- स्थ तदर्थत्वमवुधोच्यमानमपारतं । मध्ये इत्यनव्ययांमत्याह मध्येति । एवं रीत्या संभावितप्राचोतं खडयति । तद्योग षट्या एवौचि. स्यादिति भावः। अत एव त्तद्वोधमा नृसमुदायेति तत्राप्युक्तसमाना. थकत्वमार्थिक नतु शाब्दमित्याह धेष्ठत्वादाविति । तत्र वीज ध्वनय. माहदेवेति एतस्यान्यत्राप्यावश्यक त्वमित्याह गोमंडल इति। तथेति बहुक्षीरत्वादो कृष्णेतरगव्याद्यवृत्तित्यवोध इत्यर्थः । समूहोनातिरि- का द्वन्द्वे च तत्र वर्ति पदार्थस्य प्राधान्यभिति प्राचीनमताशये. नाह नन्विति। तस्यातिरिक्तत्वमिति समाधते तत्रापीति तदिति. समूहेत्यर्थः।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां पि समूहे जलभेदस्य तव्यावृत्तत्वस्थ स्नेहे चाबाधा. त् । समूहावयवयोश्च भेदाभेदाविति न पञ्चमीविभ- ते इत्यस्यात्र प्रवृत्तिः । इतरेतरद्वन्द्वेऽपि समूह एक विशेष्य इत्यग्रे वक्ष्यते । एतेन सांकाश्यकानां पाटलिपुत्र काणांचं पाटलि. पुत्रका अभिरूपत्तमा इत्यादिभाष्यप्रयोगो व्याख्या. तः। तत्समूहे पाटलिपुत्रभेदसत्त्वेन वस्तुतोऽवयवा- भेदस्थच तत्र सत्त्वेन पञ्चम्यप्राप्तेः समुदायोऽवयवे- भ्यो भिन्नाभिन्न इति(१)सिद्धान्तात् । निर्धारणावधि- निर्धायमाणनिर्धारणहेतूनां संनिधाने एव निर्धारण- प्रतीतिरित तत्रैव निर्धारणविभक्तिः । समासनिषे. धश्च । तेन पुरुषाणामुत्तम इत्यादौ शेषे षष्ठीति पुरुषो. त्तम इत्यादौ समासो भवत्येवोत द्विवचनाविभज्यो. पपदेति सूत्रे कैयट इत्याहुः । माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आयतरा इत्यत्र निर्धा थैमाणनिर्धारणावध्यो भैदस्यैव सत्वेन पश्चमी विभ नन्वेषमपि समूहभेदस्य जले सत्वन पंचमीविभक्त इति पंच. म्यापत्तिरेवाताह समूहति । ननु समाहारे तस्य तत्त्वपि नेतरेतर. द्वन्द्व इति तहोषतादवस्थ्यमेवात आहेतरेतरइति । अपिना तत्समुच्च. यः । अग्ने द्वन्द्वप्रकरणे । चाथै इतिसूत्रबलादितः। एतेनेत्यस्यार्थमाह तदिति उभयेत्यर्थः । उक्तमेव दाायाह समुदाय इति । वाक्ये च. कारस्य द्योतकत्वे तदर्थसाहित्यस्य विशेषणत्वेपि उभयपर्याप्तसा. हित्यावच्छिन्न पाटलिपुत्रभेदस्य सत्वेन साहित्याश्रयाभदस्य च तत्र सत्वेन षष्ठ्येवेति भावः। अत्र सिद्धांततत्वमाहनिर्धारणावधीति । तेन तदभावनैतदप्रवृ. त्तिरूपहेतुना । कैयट इति सूचितारुचिबीजं तु उत्तमः पुरुष इति गी- (१) समुदायोऽवयवाभिन्न इति सिद्धान्तात् । इति पाठान्तरम् ।

·१३४० सुविचार के इत्यनेन पञ्चमी । अत्र निर्धारणावाधिव्यावृत्तकर. णकनिर्धारणविषयविषयिभावरूपः संबन्धः पञ्चम्यर्थः। पाटलिपुत्रकावधिकतद्यावृत्ताट्यतरत्व करणकनिर्धार- णविषया माथुरा आख्यतरा इति बोधः । भाष्य कृतस्तु माथुरपाटलिपुत्रकयो राख्य स्वेन साम्यं ज्ञातवान् एतत्प्रयुते तत्र बुद्धि कृतभेदरूपविश्लेषसत्त्वेन विभक्ता इत्यध्याहारेण अपादाने एव पञ्चमी । विभक्तं भेदः । पाटलिपुत्रका. षधिकभेदवन्तो माथुरा आढयतरा इति बोधः । भे. दप्रयोजकं चाव्यतरत्वमेवोपस्थितेः । गवां कृष्णेत्या- दौ तु संपन्नक्षीरत्वे ज्ञातेऽपि गोत्ववत्त।बुध्द्यनिवृत्तेर्न विश्लेषप्रतीतिः । अत्र नामार्थान्वयविवक्षया षष्ठी तु न भवति अनभिधानात् । एवमपादात्वाविवक्षाया म. तोक्तस्तत्रकर्मधारय एवेति तत्त्वमिति। निर्धारणे सर्वत्र यथाकथंचि- द्भेदस्य सत्वेन विभक्तग्रहणसामर्थ्याद्यत्र भेद एव नतु केनाप्युपात्त. पेणाभेदस्तत्रैवास्य प्रवृत्तिरित्याह भेदस्यैवेति । ननु भेदोन सूत्रारू. ढोऽतआह विभक्तं भेद इति भावे निष्ठा। पूर्वत्रानुवृत्या निर्धार्यमाणस्य निर्धारणावधेर्भेदेन यतो निर्धारणं ततः पंचमीत्यर्थस्तदभि प्रेत्या- हाति प्रागुक्तसिद्धांत मतेनाह निर्धारणेति विषयभावेति वि. षयत्वरूप एवेत्यर्थः । एवेन प्रागुक्तद्वितीयनिरासः प्रागुक्तरीत्यैवाह पाटलीति । एवं सूत्र मतमुकत्या प्रत्याख्यानप्रकारमाह भाग्येति । सातवान् त्येतदितिपाठः । कृतभेदेति तत्कृतसंबंधामावरूपभेर रूपेत्यर्थः सत्वेति प्रतीत्यर्थे । परमतेनाह विभक्ता इति । एवेन प्रकृता. थेनिरासः। प्राग्वदाहभेदेति तत्प्रतीतौ हि एकजातीयत्वप्रतातिर्न जायते एकजातीय धर्माश्रयत्वमेव भेदप्रतियोगिसंबंध इति भावः । इदमेव ध्वनयपूर्वसूत्रोदाहरण प्रत्याख्यानप्रकारातिप्रसंग निरा. चष्टे गवामिति। अत्र एत सूत्रोदाहरणविषये क्रियान्वयं विनेति शेष:- एवमित्यस्य नामार्थास्वयविवक्षेत्यर्थः। तत एवानभिधानादेव । अत्र ·कलाटीकासहितायां लघुपञ्जूषायां १३४१ पि षष्ठीन । तत एव अत्राक्षे आढयतरत्वे पाटलिपुत्र- कव्यावृत्तत्वमार्थमिन्याहुः । मुले नावाहयं देवीं श्रवणेन विसर्जयेत् । मुले श्रवणेवा । अत्र मूलश्रवणशगौतत्तन्नक्षत्रयु ककालबोधको । आधाराधेयभावःसंबन्धोविभक्त्यर्थः मूलनक्षत्रयुक्तकालाधारकं देवीकर्मकमावाहनमित्या. दिक्रमेण बोधः। भुक्त्वायं यहे यहाबा भोक्ता। अत्र विभक्तयर्थः स्वानन्तरकालवृत्तित्वं । एतदि. वसाधिकरणकभोजनो त्तरकालिकमेतदिवसानंतर- यहानन्तरकालवृत्तिभोजनाश्रय इत्यर्थः । यहे एतदि- वसानन्तरत्वं समाभव्याहारचललभ्यम् । इहस्थोऽयं क्रोशे क्रोशाद्वा लक्ष्यं विध्येत् । अत्र स्वानन्तरदेशवृ. तित्वं विभक्त्यर्थः । एतद्देशाधिकरणकस्थित्याश्रयकर्तृक- मेतद्देशानन्तरकोशानन्तरस्थितलक्ष्यकर्मकव्यधनमिति- बोधः । इति सप्तमी समाप्ता॥ अद्य पक्षे प्रत्याख्यानपक्षे । अन्यथा फलभेदापत्तेः । नक्षत्रे च लुपीत्यस्य विषयमाह मूलेनेति । नक्षत्रेण युक्तः का. ल इत्वणो लुबविशेषे इति लुबित्याहात्रेति । विभक्यर्थः एवमपि तदाह मूलेति सप्तमीपंचम्यौ कारकमध्ये इत्यस्य विषयमाहायेति । कियामे- दभिन्नकर्तृत्वादिशक्तिरूपकारकद्वयमध्यवर्तित्वं वस्तुसनिमित्तमि- त्याहात्रेतिलभ्यमिति । एव मग्रेपि । कालस्योदाहरणमुक्त्वाऽभवन माहेहस्थ इति । कालावनोरित्यनुवृत्तस्य पंचम्या विपरिणाम इति इतिसप्तमी॥ भावः। MAARAMMROMomen ·१३४२ सुबर्थसंख्याविचारः एषां सुपां एकवचनत्वादिना तत्तद्रूपेण वा एक- त्वद्वित्वबहुत्वव्याप्यरूप संख्याप्यर्थः। होकयो विवचनैः कवचने, बहुषु बहुवचन मिति शास्त्रात् 'तत्र संख्या प्रकृत्यर्थगता बुध्यते । संपन्नो ब्रीहिरित्यादौ व्रीहित्वा. दिगतसंख्याया ब्रीहिष्वारोपेणैकवचन प्रयोगः । प्रकृ. त्यर्थतावच्छेदके संख्यान्वय इति तु न युक्त क्लप्तस्य E- संगतिसूचयनादेषामिति । तेन रूपेण बोधस्याननुभवाच्छास्त्र. तोऽप्राप्तेश्चाह तत्तदिति । बहुत्वसामान्यस्व काप्यप्रतीतेराह बहुत्वेति त्रित्वादीत्यर्थः । व्याप्यरूपेति पाठः । च्याप्येत्यपपाठः। तत्र संख्या. यास्तदर्थत्वे सति तथैवानुभव इत्याह वुध्यते इति । विभक्त्यर्थविष- यकबोधे प्रायेण प्रकृतिजन्योपस्थितेर्हेतुत्वात् । यत्तु समानपदोपात्तत्वस्य प्रत्ययार्थ एवान्वय इति तत्र कार्यका- रणभावान्तरकल्पने गौरवात् आख्यातोपात्तसंख्याया अपि प्रकृ त्यर्थ एवान्वय इति भाग्यसंमतिपूर्व प्रागुपपादितं । नन्विदं व्यभिचार- तमत आह संपन्न इति । एतेनवीहित्यमेव तत्रप्रधानमिदमेवाभि "प्रेत्य जात्यभिप्रायणैकवचनमिति प्राचामुद्घोष इति । तत्रैव तद- न्वय इति स्वाश्रथाश्रयत्वरूपपरपरासंबंधेन प्रकृत्यर्थे एवान्वय इति वेत्यपास्तं । भावप्रत्ययं विना विशेष्यतया धर्मबोध साधुत्वात् सथाननुभवाच । अत एव स्त्रियामिति सूत्रभाष्यसंगतिरित्युक्तं वक्ष्यते च । परादिमतं खंडयति प्रकृत्यथैति। अतएवैवमेधान्यत्रापत्यिाह वेदा इति । वतामेव प्रमाणानां । एकेति सर्वेषां वेदानामिति भावः। अत्र भाज्यादिसंमति वक्तुमन्यत्राप्याहैवमेवेति उक्तं सर्वमित्यर्थः तदेवा- हतदुक्तमिति । तदुभयाशयमाह तत्रेति भाध्ये इत्यर्थः । नापत्तेरिति गांधनमित्यर्थस्यापत्तेश्च । नापि प्रत्ययोपात्तसंख्यान्वयित्वं तत उक्तयुक्तः तस्य प्राधान्यपदार्थत्वेन लोके प्रसिधभावाच्च तद- भिप्रेत्याह तस्मादिति । तस्येति अत एव धनमेकमिति कैय. टेनोक्तम् ।

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३४३ प्रत्ययार्थे प्रकृत्यर्थविशेष्यान्वयित्वस्य त्यागे माना- भावात् । वेदाः प्रमाणमित्यादौ प्रमाणपदेन प्रमाण. स्वगतसंख्यारोपवतामेव प्रतीतिस्तत्फलं एकजाती. यप्रमाणत्वोपपादनम् । एवमेव गावो धनमित्यादावपि। तदुक्तं पंक्तिवि- शतीति सूत्रे साध्ये गावो धनमित्यादौ प्रीतिहेतुर्ध. नमेको गुणः सच प्राधान्येन विवक्षितोऽतो द्रव्याणां बहुत्वेपि न धनशब्दाहहुवचनमिति । समुदायस्य प्री. तिहेतुत्वाद्धनत्वं, नत्वेकैकस्य गोपिण्डस्येति धनमेकं गो. भिर्विशेष्यत इति केयटः। तत्र गुणस्य प्राधान्यं ना. मन विशेष्यता सामानाधिकरण्यानापत्तेः तस्मा- द्यथा लोके यो यस्य धनादिना धनादिफलं लभते त. स्य तदपेक्षया गुणत्वं, धनिकस्य प्राधान्यं, तथा धन- स्वादिगतसंख्यया तदाश्रयस्यैकत्वादि व्यवहारात्तस्य प्राधान्यं, आश्रितसंख्याविशेषगोपिण्डानां विशे. षणत्वे एव समुदाये एकजातीयप्रीतिहेतुत्वावगम इ. ति तत्र नैकवचनं आरोपितैकत्वेन बहुत्वस्य विरो- धाभावात । विरुद्ध विभक्तिराहित्येनाभेदान्वयोपप. नन्वेवमपि तद्विशेषणीभूतत्वाद्गाव इत्यत्रैकवचनापत्तिरताहा. श्रितेति । तत्र गाव इत्यत्र । अतएव नहिगौर्धनमित्युक्ते तथाप्रतीति- रिति कैयटेनोक्तं । नन्वेवं विरुद्धविभक्त्यवरुद्धत्वात्कथमभेदान्वयोड तआहारोपीति । विवक्षितं इति भाष्यस्वारस्यादाह सदात्विति । भाप्यस्याशयान्तरमाह बद्वति । अतएवाह यादय इति यदेत्यादिः। सर्वे इत्यर्थः । तदेति तदेत्यादिः । तद्गतेति द्रव्यगतेत्यर्थः। विशेष- माह यदापीति धर्म तन्मात्रसंख्यारूपं शब्दशक्तिस्वभावात् अतो न कदाचिदपि तत्रैकवचनम् ।

·मुबर्थसंख्याविचारः त्तिः । यदा तु स्वगतसंख्यावैशिष्टयेन भानं तदा गा. वो धनानीत्यपि । यहा धर्म्यभेदेन जातेः प्राधान्यमिति न सामा. नाधिकरण्यानुपपत्तिः द्यादयो द्रव्याभेदेनैव संख्या- बांधकास्तदभेदादेव तद्गतसंख्याविशिष्टसंख्यारूपध. मप्रतिपादकाः। यदापि भेदेन तदापि स्वाश्रय द्रव्यगतसंख्यावि- शिष्टमेव धर्म प्रतिपादयन्ति । अतएव किंसंबन्ध्येकत्वे किंसंबंधिद्वित्वे किंसंबंधिबहुत्वे इत्यर्थे कस्यैकास्मिन् कयोदयोः केषां बहुष्विति प्रयोगो बहुषु बहुवचनामि- ति सूत्रे भाष्ये । संख्ययाव्ययति सूत्र भाष्योक्तमाद- शतः संख्याः संख्येय इति तु प्रायोवादः। येकयो रित्यादौ समासे आरोपितसंख्याभाने मानाभावेन धर्माणां प्रत्येकमेकत्वाद्विवचनमेव । एवमेवाप्लेजसी इत्यादिप्रयोगोपपत्तिः अत्रमानमाहातएवेति । प्रयोगे इति। जातावेक वचनं भाज्यांतरा विरोधमेवं सत्याह संख्ययेति । अनेनामरस्य निर्मूलत्वं निरस्तं । नन्वेवं सौत्रप्रयोगविरोधोऽतआह धकेति इत्यादावितिपाठः। अन्याश्रयक धर्माणामिति बहुवचनं इदमन्यत्रावश्यक मित्याहैवमेवेति । अतएवा- रोपितसंख्याप्रतीतावकवचनं स्वगतसंख्याप्रतीतो बहुवचनमित्येवं शब्दद्वयलिद्धमाश्रित्य जात्याख्यायामिति प्रत्याख्यातं भाष्ये । वि. शत्यादौ तु भेदाभेदयोः सत्वेऽपिकोशप्रामाण्यात्सदैकत्वे भेदपेक्षेपि- धर्मगतसंख्यारोपवत् द्रव्यस्यैव विंशत्यादितः प्रतीतिरिति न कदापि बहुवचनं शब्दशक्तिस्वभावादिति बाध्यं । सिद्धान्ते लक्ष. णायाः शक्त्यनतिरकण युक्त्यन्तरमाह प्रेमेति ।

·कलाटीकासहितायां लघुमजूपायां १३४५ दारा इत्यादौ त्ववयवगतारोपितबहुत्वाश्रयं बहुव. चनमेव, नतु स्वनिष्ठैकत्वाश्रयमेकवचनं कोशादिप्रामा. ण्यात् । प्रेमादिना प्रत्येकं सर्वेष्ववयवेषु दारत्वारो. पात् ! यत्र कोशायुदासीनं तत्र यथेच्छमेकस्मिन्न. प्याचार्या आगता, आचार्य आगत इत्यादि प्रयोगात्। यत्तु दारा इत्यादौ साधुत्वार्थ बहुवचनमिति त. न । अनुशासनाभावात् । तत्र गौणी मुख्या चोत्त. रा संख्या पूर्वी संख्यां बाधते नहि द्विपुत्र आनीय. तामित्युक्ते त्रिपुत्र आनीयते इति छादे र्घ इति सूत्र- भाष्यात् । कैयटश्च संख्यान्तरोपजनने प्राश्रयाविना. शेपि पूर्व संख्याविनाशः । संख्याशब्दानामेष स्वभा. वो यत्संख्यान्तरस्योत्तरस्थ गौणस्य मुख्यस्य वा वि. षये न प्रवर्तते इति अहउण् सूत्रे अचः परस्मिन्नित्य. एतेन सर्वदारोपसत्त्वे मानाभावेन तदभावे एकवचनापत्तिरि त्यपास्तं कोशादिप्रामाण्येन नियतारोपस्वीकारात् । यत्रत्विति पाठः । यद्येवमित्यस्यैव स्वरूपमेकस्मिन्निति । अनतिप्रसंगायात्र हेतुमाह प्रयोगादिति । तदनुसारादित्यर्थः । अतएव घटो नील इत्यादितः। अत एव पितरो देवता अग्नीषोमो देवता इति व्यवस्थित एवं प्रयोगः। आये प्रत्येकं तत्वस्य द्वितीये समुदाये तस्य प्रतिपि. पादयिषितत्वादितिभावः परमतं खडयति यत्त्विति नन्वेवमपि मुख्यस्वगतसंख्याप्रयुक्त कार्यापत्तिरेवात आह तत्रेति रोपेसतीत्यर्थः। संख्याशब्दानामिति यत इत्यादिः। भाष्ये तत्रापि अन्त्याशयमाह निपूर्वादिति । अन्यथा एतदुभयासंगतिः स्परैव । अतएव तस्यास्तदबोधकत्वादेव- बाधश्च न तन्त्रादि प्रसिद्ध इत्याह बाधश्चेति। तत्रादानित्यत्वपक्षे भाहपूर्वेति । नित्यत्वपक्षे आहानभीति ।

·१३४६ सुवर्थसंपाविचार न च भाष्ये ध्वनितमेतत् । आये अकारादीनामेका स्वपले घटेन तरति घटिक इत्यत्र यज्लक्षणठनोऽप्रा- प्तिमाशङ्कघावृत्तिसंख्यामात् सिद्ध भित्युक्तम् । अ. न्त्ये पूर्व विधिग्रहणस्य नैधेय इति प्रत्युदाहरणं दत्त निपूर्वाडामा किप्रत्यये आतोलोरे तस्य स्थानिवत्वेन ध्यत्वेन हास्वाभावात्तदायो लक्ष्यादिति तसा. वः । अतएव छादिष्ट सत्तु एकोऽस्तीत्यादिन प्रयोगः बाघश्चः पूर्थसंख्यानाशेन, विभत्या व्यवहाराप्रयोजक- त्वं वा, वित्तीयाचपसारण धादिसंख्यानाशादिवत् । शते पञ्चाशदस्तीत्यादि तुलतोऽधिकाशातसंख्यासं: पादकान पदार्थान् अबुद्धिस्थान्कृत्वा, तेषामबुद्धिस्थ. स्वं तु तेष्वाहार्यात्रा पावप्रतियोगित्वारोपेण । एवमे- बद्धादशकपालस्तुत्यर्थः (१)अष्टाकपालाद्यनुवाद इति बोध्यम् । बहुत्वं तु यादिपराधान्तसंख्याव्यापको धर्मवि. शेषः । नचैवं कपिञ्जलानाल भेतत्यादौ चतुरादीनाम- प्यालम्भापत्तिः पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजतीत्युक्ते नन्वेवमन्यत्रानिष्टापत्तिरत आहशते इति । ततः पंचाशतः। ननु सत्वे तत्वमविरुद्धमत आहतेपामिति एवमेव तदन्येषाम बुद्धिस्थ. त्वकरणेनैवेत्यर्थः । अष्टाकपालेतिपाठः पश्चेत्यपपाठः । श्रुताव सत्वात्। ननु किं नाम बटुत्वं यदारोपेण निर्वाह उत्तोऽत आह बहुत्वं त्वि ति संख्याया व्यापक इत्यर्थः । व्याध्य इति पाठेवहुव्रीहिः । एवं बहु स्वस्थ तत्वे विनिगमनाविरहातू (१) कचित्पञ्चकपालतिपाठ. सोऽशुद्धः ·फलाटीकासहितायां लघुमजूषायाँ १३४७ हिंसाप्रसत्यभायात्न्यालम्भेन हतार्थ शास्त्रं हिंसाभिः या नाधिकालमनं बोधयनीति वमशक्यमिति का. च्यम् । यावत्कपिलव्यायालम्भनासंभवेन कचिद् विश्रान्तौ स्वीकर्तव्यायां प्रथमानिक्रमे कारणाभावेन व्यक्तित्रयस्यैवालम्भजात् । तदुक्तं जैमिनिना 'प्रथम चा नियम्येत कारणादतिक्रमः स्यादिति । नच चतु- राद्यालम्भे पलविशेषस्तस्कल्पकाभावात् । अतएव यत्र ब्रह्मणभोजनादावधिकब्राह्मणभो. जने फलविशेषः श्रुतस्तत्र ब्राह्मणान्योजयेदिति नो- दनायां व्यक्तित्रयभाजनेन शाखार्थनिष्पत्तावपि फ- लविशेषार्थमधिकभोजनं भवत्येव । यत्तु न हिंस्यादिति निषेधानुसारेण विधिस कोचस्तथाहि या- घता विना विधेरनुपपत्तिस्तत्रैव विधिना निषेधसंकोच कल्पनं क- पिंजल नयेन व तत्संकोचं विना शास्त्रानुपपत्तिरत स्तयतिरिक्तेन तत्संकोच इति तस्य निषेधविषयत्वात्तद्विरोधेन तंत्र विधिप्रवृत्ति रिति तत्र तदेकवाक्यतयाहिंसा न कार्येत्येतद् न हिंस्यादिति शास्त्रा. थों नतु कपिजलत्रयभिसा न कार्यति मानाभावात् । प्रत्युत विशेषानाक्रांते एव सामान्यप्रवृत्तिय्या विधिनिषेधयोर्विरोधा- भाववादिनां तु नेवाशंकापि किंचैपरशुना यजेतत्वादावेकत्यधिवक्षाप्रयासो वृथैव उक्तनि- धबिरोधेनैकेन यागसिद्धेः । इदमपि सर्वमभ्युपेत्य वस्तुतस्तदेव नेतिपरीक्तसमाधि संडयति पर्यनीति । खंडने हेतुः आलम्भेनेति समाधिः तत एवाह यावदितिआनन्त्यादिति भावः शास्त्रार्थसंपत्तये आह क्वचिदिति प्रथमेति प्रथमोपस्थितत्रित्वेत्यर्थः एवेना- धिकालं भव्यवच्छेदः आलंभनात् तदालभनस्यैव शालार्थत्वात् प्रथमं वेति प्रथमोपस्थितत्रित्वमेव नियम्यते शास्त्रेण प्रथमातिक्रमः कारणाद्भवति नच प्रकृते तथाकिंचित्कारणमस्तीति सूत्रार्थः। एवंच ·१३४८ सुवर्थसंख्याविचार लोकेऽप्योदकान्तमनुब्रजेदित्यादी कारणाभावे प्र. थममुदकान्तमेव गच्छन्ति । स्नेहादिरूपकारणसत्वे द्वितीयं तृतीयं चोदकान्तं गच्छतीति प्राग्रीश्वरादिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । व्याकरणे तु व्याप्तिन्यायस्यैवाश्रयणम् । णिजां त्रयाणामिति सूत्रे त्रयाणां ग्रहणादूआशुदात्तश्चेत्या- दावादिग्रहणाच्चेति बोध्यम् । पशुना यजेतेत्यादौ पश्चन्तरालम्भे प्रयोगमाशु. भावबोधेन पागवैगुण्यापत्त्या गुणानुरोधेन प्रधानाया- प्रथमोपस्थितालंभनेन कृतार्थ शास्त्रं न चतुराद्यालभप्रयोजयतीति भावः अतएव कल्पकसत्वे एवाधिकानुष्ठानादेव भाष्ये स्पष्टमित्य. बान्वयः। तत्र तावद्वैदिकमाह यत्रेति अस्यैवार्थो ब्राह्मति। लौकिकमाह लोकेपीति इत्यादी इत्यादिविधिविषये सत्वे तु स्पष्टमिति एवंच का. रणसत्वे एवोभयत्र व्याप्तिन्यायाश्रयणमिति सूचितं तेन । अतएव विशेषमाह व्याकेति सुत्रादावित्यर्थः आदिना निपाता आधुदाता इत्यादि । नन्वेवमपि पशुना यजेतेत्यादावकत्त्वविवक्षाव्यथैव एकमहत्वा धादिहननासंभवात् यावत्पशुयागासंभवाञ्चपरिच्छेदकाकांक्षायामु- तन्यायेनैकस्यैव ग्रहणसंभवात् अत आह पशुनेति । प्राशुभावः क्रमः नचैकत्वस्य न्यायेनोपस्थितावपि संख्याया अनंगत्वेन द्याद्यालंभने यागस्य न वैगुण्यमिति वाच्यं पशुनेत्यनेन यागसाधनतया बुद्धस्य पशुत्वस्य एकालंभनेपि संपत्त्या व्यर्थत्वेन पश्वंतरालंभे प्रयोगप्राशु- भावरूपस्य पदार्थानां संनिधानस्य बाधापत्या च तद्वैगुण्योपपत्तेः । कपिजलानित्यादौ तु बहुत्वान्वयानुरोधान्नकालम्भने निर्वाहः नचायं पशुःसर्वेतिविनिगमनाविरहात्याद्यालंभापत्तिः। एकत्त्वविव. क्षायां तु तेन पर्याप्त्या पशुत्वावच्छिन्नगतद्वित्वाधनाश्रयस्य साधनता- बोधनान्न दोष इति वाच्यं एकवचनस्य तथा शक्त्य भावात् एषां ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां गावृत्तौ प्रधानत्वभङ्गापत्या च यावत्पशुयागासंभवे न चोपस्थितविभत्स्यविशिष्टस्यैव विधानमिति न दोषः। विभक्तः संख्याबोधकत्वस्य शास्त्रसिद्धत्वाद विभक्युत्यत्तये आश्रितसंख्याया विधिविषयताया ए. वौचित्यात् । किंच यथाकृतगर्भाधानार्थसंस्कारायाः पुनः सं. स्कारोऽनर्थकः तथैकेन पशुना क्रियासिद्धौ पश्व- न्तरस्यानर्थक्यम् । तदुपादाने च तत्साधनं तत् क्रिया- न्तरमेव । किंच पशुनेत्यस्य विधेयसमर्पकतया तदुपस्थिता- नां मध्ये कस्यचित्त्यागे मानाभावः प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां विशिष्टस्यैव बोधे विशिष्टविधिसंभवेन न वाक्यभे. दः । तदुक्तं सार्वधातुके यगिति सूत्रे भाष्ये पच्यमान इत्यत्र कर्तरि शानच, कर्मणि यगस्तु इत्याशय प्र. कृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रूत इति शास्त्रवासनया तत्तच्छक्यत्वेन प्रतीयमानमर्थ तौ सह ब्रूतो न भेदेने. ति तदर्थः । एवंचैकस्प धातोर्युगपविरुद्धार्थप्रत्ययाश्या- मर्थबोधने सहायत्वासंभवेनैतव्युत्पत्तिविरोधात न त्रयाणामेषां त्रयाणां वेति विनिगमनाविरहेण बहुकपिंजलालंभनाप- त्तेश्च । तस्माजातिनोदनायामयं विनिगमनाविरहो विधौ न दोषाय निषेधवाक्ये स्वनुगुण एवेतिभावः उपस्थितेति उक्तन्यायेन तथा कल्पनायां सर्वैचित्यात् ननुप- स्थितावपि कथं विधेयत्वमत आह विभक्तरितिसमानपदोपातत्त्वा. दितिभावः ननु तद्विवक्षायां वाक्यभेदापत्तिरतआहप्रकृतीति । तदुक्तं तदेतदभिप्रेत्य तच्छंकोचरत्वप्रकृतीत्याधुक्तं तस्य वास्तषत्वाभावा- ·सुवर्थसंरूपाविचार तथेति भाव: । पृथशुपस्थितौ हि राज्ञः पुरुषोऽश्वश्चेत्त्या दाशिद स्यादेबैकस्य विनिगममाधिरहाद् उभयान्य. यः । एकोपस्थितौ हि राजपुरुषोऽश्वश्चेतिवद् न त- धा प्रयोगः। एकविशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यविशेष- णत्वायोगात् । व्याकरणं तु यौगिकस्थले कल्पितावयवशक्तियो- धनद्वारा विशिष्ठशक्तरेव बोधकम् । समर्थानामिति सूत्रे च भाष्ये किंपुन समर्थमभिधाने यच्छकं, किंपुन- स्ना कृतवर्णानु पूर्वी पदं सौस्थितिरित्युक्तम् । अन्यधादीर्घाभावेपि सुशब्दोस्थितशब्दयोः स्वार्थी- पस्थापकत्वस्य तव दुर्वारतया कृतवर्णानुपूर्थीकस्यै- वाभिधानशक्तत्वोक्त्यसङ्गतिः। संख्याया अतिशद- न्ताया इति सूत्रे भाष्येपि नहि लोके केवलेन प्रत्य- येनार्थो गम्यते केन तर्हि सप्रकृतिकनेति । वासरूपसूत्रेऽपि भाष्ये उक्तम् । तद्धितप्रकृतिः ष- ष्ठयादियुक्ता प्रकृत्यर्थे वर्तते, अन्येन च शब्देन प्रत्य- यार्थोऽभिधीयते कृत्प्रकृति केवला प्रकृत्यर्थे वर्तते ना. न्यः शब्दोस्ति यस्तमर्थ अभिधीतेति प्रकृत्तितिप्र. दाह शास्त्रेति प्रत्ययशब्दो यौगिकः कर्मप्रत्यायांत इत्याह प्रतीयोति शंकानिवारणमाहेवंचेति उक्तंमेय तात्पर्यकथनेन द्रढ यति पृथगिति एकस्य धातोः उभाभ्यां प्रत्ययद्वयं एकति तथाबोधस्याव्युत्पत्ते रिति भावः। नन्वेवं शास्त्राप्रामाण्यापत्ति रतआह व्याफेति अन्यत्र तथैव ते. .पामप्यावश्यकमित्याह यौगिकेति मानांतरमाह समर्थानामिति सूत्रेपी. त्यर्थः। अन्यथा विशिष्ट शक्त्यनंगीकारे । एवंच तेन वर्णरफोटःशास्त्र- ..

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूपायां १३५१ त्ययसमुदाये प्रयुज्यमाने अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते प्रत्ययस्तु प्रत्ययार्थ इत्युच्यते । अनु- त्पन्नप्रत्यया तुन कंचिदर्थ गमयति । केवलायाः प्रकृते: प्रत्ययस्य वा स्वार्थमात्राभिधाने सामथ्र्य नास्ति इ. ति च कैयटः । अर्थवतो ग्रहणमित्यादि तु शास्त्रवित् कल्प्यान्वयव्यतिरेकगम्यशास्त्र कल्पितार्थवत्वस्य शा- स्त्रव्यवस्थाहेतुत्वेन नासङ्गतम् । कुलित इति सूत्रे कै. यटे च स्फुटमेतत् । विभत्स्यन्ते एका भारव्यवहारस्तु न, लोके पृ. थगुपस्थाकतया दृष्टानां समुदायशक्तिसहकारेण एको. पस्थितिजनकानां तत्स्वीकारात्ान हि बिभत्त्यन्तस्थले पृथशुपस्थापकत्वं दृष्टम् । पचाते देवदत्त इत्यादौ देव. दत्तादेः पचत्यर्थविशेषणत्वेनोपस्थिते कादावर्थेऽन्व. व्यवहारमात्रोपयोगी नतु बोधोपयोगीति सूचितं भाष्यपि उक्तमित्य- स्यानुषंगः। अन्येन अपत्यादिना। प्रत्ययार्थः तद्धितार्थः नान्यः धातुभिः नः। तमर्थ प्रत्ययार्थ। कैयटस्पष्टवायाह प्रकृतीति । यातु प्रकृतिः के वलेति यत इत्यादिः । दृष्टांतार्थमाह प्रत्ययति । च कैवटा कैयटश्च । नन्ववमर्थवलोप्रहणमित्यादिशास्त्रीयव्यवहारोच्छेदापतिरत आहा. थति हेतुत्वेन तदाश्रमगन एलसूचनार्थमेवान्वयव्यतिरेकाच्यामिति कैयटेनोक्तं स्फुटमिति तत्र हि शास्त्र संव्यवहाराय कल्पिताभ्यामन्वः यव्यतिरेकाभ्यामप्रयोगाहस्य प्रातिपदिकस्य कल्पितामर्थवत्तां नागृ. हीतविशेषणा बुद्धिरित्यादिकल्पितन्यायवशात्क्रमवतीमाश्रित्येदमु. च्यत इत्युक्तम्। नन्येवं विशिष्टशक्त्यविशेषादेकार्थीभावव्यवहारातिप्रसंगोऽत. आह विभक्त्यन्त इति । नववं पचतिदेवदत्त इत्यादौ देवदत्ता- देराख्यातस्य क्रियाप्रधानत्याद्विशेपणेन कादिनाऽन्वयो न स्यात.

·२३५२ मुवर्थसंख्याविचारः यः कारकाणां क्रियाविशेषणानां च गुणभूतक्रियाया- मिव कारकविशेषणानामपि क्रियाविशेषणकारकेष्व. प्यन्वयस्वीकारात्सामान्यरूपेणैव कर्नादेराख्यातार्थ. तया तत्र नियमेन विशेषाकाङ्क्षायाः सत्त्वेन तथा स्वीकारात् । प्रत्ययार्थकर्तृविशेषणेन संबन्धवत् । क्रियान्तरेण पुनः संबन्धः प्रत्ययानां स्वप्रकृत्यर्थे एवान्वयेन तत्रान्वितस्यान्वयानाकाक्षिततयाऽदो. षात् । एतेन पचति पचन्तीत्यादावेककर्तृकपाकक्रिया. संबन्धिकतकर्तृका पाकक्रियेति बोधोपपत्तिरिपास्तम् । स्पष्टं चेदं कुत्सनेच सुपीत्यत्र कैपटे । इदंच प्रथमान्तवाच्यकर्तादेः प्रत्ययान्तवाच्यकर्ता- दिविशेषणत्वमिति वादिनां मते । क्रिययैवाभेदान्वय + तस्यैकदेशत्वात्तव कर्नादेः प्रत्ययार्थस्येतरविशेषणत्वनैवोपस्थि- तेरेतेन पृथगुपस्थितिविषयत्वाद्वद्धस्य राज्ञः पुरुष इत्यादाविव विशेषणान्वय इति कुत्सने च सुपीतिसूत्रे कैयटोकमपास्तमत आह पचतीति । स्वीकारात् तत्र बाधकाभावात् साधकम- प्याह सामान्यति। सत्वेन तथेति देवदत्तादोर्वशेषवाचकस्या- न्वयावश्यकत्वेन तथा कार्यकारणभावांगीकारादित्यर्थः । नन्वेवं प्रत्ययार्थकर्तुर्विशेषणेन संबंधवत् क्रियांतरेणापि संबंधः स्या. देपंच पचति पठतीति स्याद्वक्ष्यमाणवोधसंभवादत आह प्रत्ययाति अदोषात् तथा कार्यकारणभावाकल्पनात् तदेवाहतेनेति उक्तरीत्या तदसंबंधनेत्यर्थः । बोधापत्तिस्तदापत्त्यैकवाक्यतापत्तिःपाककर्तृका. पाठक्रियेतितुनबोधः क्रियाप्रधानेति स्मृतिविरोधादित्युक्तम् । स्पष्टमिति यथा भार्या पत्युर्वनितान्तरसंबंधं न सहते स्नान:- दिसंस्कारं तु स्वार्थमनुसज्यते तथा क्रियापीत्यविशेषणविशिष्टं ·कलाटीकासहितायां लघुमियां इति मते तु न काप्यनुपपत्तिः। एतेन समानप्रत्ययोपात्त. स्वप्रत्यासत्या विभक्त्यर्थकारके संख्यान्वयः। तत्राल. णाधिकरणन्यायेन प्रथमं विभक्त्यर्थस्य क्रियान्वयः पश्चात् प्रकृत्यर्थेन । एवंच पश्वेकत्वोभयकरणको याग इति बोधः । पशुरेक इति तु पार्णिको बोधः । एवंच एकत्वस्य यागाङ्गत्वान्नानेकपशुभिर्वाग इत्यपा. स्तम् । प्रकृत्यर्थं विहाय प्रत्ययार्थस्यान्यान्वयेऽसाधु. त्वात किंच स्वादि सूत्रस्य कर्मणिद्वितीयेत्यादिभिः सं- ख्यावाक्पैकवाक्यताप्रातिपदिकादेकस्मिकर्मणिदि. तीयैकवचनमित्यादिक्रमणार्थः । एवंच संख्यायाः क्रि. यायां कारकत्वेनान्वये विभक्तरसाधुत्वं स्पष्टमेव । किंच भिन्नपदोपस्थितक्रियान्वयापेक्षया समानपदी. पात्तत्त्वेन प्रथम प्रकृत्यर्थान्वयस्यैवौचित्यन्तदन्वितस्यैव साधनमात्मन्यंगमाप्तुं विशेषणेनसंबंधः तत्प्रति क्रियांतरांगत्वापति- स्तु स्वार्थप्राधान्यबिरोधिनी तां नानुजानातीति । इदमपि दीक्षिता- दिमतेनोक्तमित्याहेदंचेति । सिद्धांत विशेषणान्वय एव नेति प्रागु. कं तदाह क्रिययैवेति । पश्वेकत्वाधिकरणस्थं परमतं खंडयति एतेनेति समानेति । त. थाच प्रातिपदिकार्थादपि संनिहिततरेण प्रधानेन च कारकेण स्वा. न्वितत्वेनावगता संख्या प्रातिपदिकार्थमनाहत्य क्रियांगत्वं नियच्छमा. ना वाक्यसमर्पितेन क्रियाविशेषणत्वेन संबध्य पश्चादरुणैकहायनी. न्यायेन योग्यतावशात्पशुविशेषणत्वेनार्थावुध्यते । अङ्गत्वं तु त- स्या यशं प्रत्येव पशुस्तु तदन्वये द्वारमितिभावस्तदाह तत्रेति त. थासतीत्यर्थः।

·उपसंपादिचास #খাজুগুল কম্বলন্ত অগ্নিদগ্ধ। না ना यादमात्रेण स्थितिः । जातिपदिकात्कणि एक- वे च एक बावधि प्रस्थानमा प्रत्यार्यान्वय एवोचितः ব্ধি এল হয়? খ ম খা খা = শিয়ায় যান ज्या परस्पर संशोध पत्र सारण लामो साधुन्ना योश्च मूलिच प्रत्ययानां प्रकृत्यान्धि- तस्यायो शब्युत्तिः। ता परस्पर संबहार्थस्यैव बोधो न केवलस्यति तदर्थः । विभक्त्यर्थस्य प्रकृत्यर्थे विशेषण येत्युपधादिनन् । कर्माणि वर्तमाने एकत्ये इत्यर्थेऽपि तस्य धर्मयप्रतीले । षष्टयन्ताचसमभिव्या- हनपदोपस्थिते धर्मिणि धर्मस्य विशेषणताया एव दृष्ट. त्वातत्य प्रत्यर्थ प्रति विशेषणवोचिता। एवंच प्रकृ. নিন্ত ঘষাক্ষাতুর স্মৃতি कार्यकारणभावधिचारः परेषा. एतेनेत्यस्पार्थमाह प्रत्यर्थमिति । वाक्यैः ये कयोरित्यादिभिः अवान्तरमेवाभिप्राय बहुवचनम् । एपोति पदकवाक्यतायां वाक्य- कवाक्यतायां वेत्यर्थः । कारकत्वेन कर्मत्यादिना तदुक्तन्यायनैवाह किंच भिन्नति । ननु तत्सत्वेऽप्याकाङ्क्षामूलकस्तथा सम्बन्धोऽत आह तस्वीति । तत्र विप्रतिपच्चं प्रत्याह केवलति । प्रयोगस्यैवा. भावात् तदेवाह नहीति नति पदं ना पदं तन्मात्रेणेत्यर्थः । नन्वेवमपि पक्षान्तरसंभव एकान आह प्राताति । तयोः प्रकृति- प्रत्यययोः एवमग्रऽपि । एवेन मूलान्तरगवच्छेदः । ननु ताभ्यां मि. थः संवद्धार्थवोधऽपि विभक्तार्थस्य प्रत्यर्थ प्रति विशेष्यत्वात्तत्रैव तदन्वयावित्यत आह विभक्त्यति । द्योतकतापक्षस्यैव भाष्यस्वर- सांसद्धत्वात ·कलाकासहितायां लघुमजपायां १३५५ मस्मदादीनां च भ्रमलूलक एगि अयम् : सशा संख्यायाः कर्मत्वेनान्दयो न युक्तः परपशुना इत्यादौ विशिष्टविधिसंभवातू नैकत्वविवक्षायामषि वाक्यभेदः स्पष्टं चेदं हलाराजीय । नन्वेवमेकत्वस्य पाविशेष्यपालधागागात्वाभावात् तभावेपि यागावैगुण्यात् तद दिव्य चितव स्यात् । तदुक्तं जैमिनिना-'तनैकत्वायज्ञा अर्थाय गुअमृत- स्वादिनि हलि चेन । विशिष्टस्य श्रुत्याइत्वबोधन पशुत्वादिविशेषणवैकल्य इक तद्विशेषणवैकल्ये सत्यपि विशिधाननुष्ठानात्तशुपयोपत्तः । पहा. स्वादिवच्छब्दबोध्यस्यास्याधि विशेषणसूतस्य या- गायत्वोपयत्तेः । तदप्युक्तं जैमिनिना । 'शब्द- वत्तूपलभ्यते तदागमे हि तश्यले तय झालं यथाऽन्येषामिति । शब्दमान शब्द वापरू यथा भव. ति तथो पलभ्यते एकत्वं हि यत्तस्तदागो एकवच- ननु एकासिन कणि कानात्कारकत्वे व वर्तमानादित्य- र्थयोस्तत्वेऽपि अर्थात असल्यान शाह कर्मजीलि। तस्क- स्वस्थ । एवं व मिथसता कामानोधे बारपालि लत्वात्प्रकृतिशः ब्दस्य पूर्वनिपातः । परमात नेशायिकाहीनां शूषणकारादीनांचे. त्यर्थः । परमत नरम हमति ललि, कस्मिन्नपिपक्षे इत्य- र्थः । तण्डलं पचनीयादाचितिभावः प्रकृतं विशेष बातुएसंहरद्धि स्मादिति । अपिना पक्षबार स्पटात अनामनुपद मेष भविष्यति। अधुना संख्याप्रसंगानुदेशविप्रययोः संक्षिाधिक्षेलिक पयति नन्वित्यादिना । एवं संख्यायाः कारकत्वेन क्रियायामन्यया. भारे । तत् एकत्वं । तत्र पशु नेत्यादौ । अर्थस्य पशोः । अासत्वादाह ·सुवर्थसंख्याविचारः नागमे दृश्यतेऽतस्तस्पाङ्गत्वज्ञानं यथान्येषां विशेष. णानां पशुत्वलौहित्यादीनामपति तदर्थः । एवं च जै- मिनेरपि संख्याविशिष्टप्रकृत्यर्थबोध एव तात्पर्यम् । हरिरप्याह- यजेतपशुनेत्यत्र संस्कारस्थापि सम्भवे । यथा जातिस्तथैकत्वं साधनत्वेन गम्यते । इति ॥ न केवला प्रकृतिरिति न्यायात् । विभक्तः संस्का- रार्थसम्भवेपि जातिवदेकत्वमपि क्रियासाधनं विशि. टस्यैवोपस्थितेः इत्यर्थ इति हेलाराजः । अपिच सं. ख्याया अमूर्तत्वात् करणत्वासम्भवः । नच परंपर- या तस्याः करणत्वम् । अयोग्यतया परंपरया क्रिया- न्वयकल्पनापेक्षयोक्तयुनिभिः प्रकृत्यर्यान्वयस्यैव क- ल्पयितुमौचित्यात् । अरुणयेत्यादौ तु गुणस्थापि तृ. तीयाप्रकृत्यर्थत्वात परंपरया करणत्वमुचितम् । एवं च विधेयविशेषणं सर्वमविवक्षाकारणाभावाद्वि- वक्षितमिति सिंहम् । विशिष्टेति ननु उक्तरीत्या यागांगत्वा भावात्कथमिदमत आह पशु- त्वादीति अनतिप्रसंगाय तत्र हेतुं सूचयन्नाह शब्देति । तथाच नोक्त. रीत्या तत्वमपित्वेवमिति न परमतसिद्धिरितिभावः । एवंच तस्य तथांगत्वबोधनेच । संस्कारस्येत्यत्र गुरोरिदमितिवत् षष्ठी । अपि- युक्रमेइत्यभिप्रेत्याह शब्देति ननु संख्याया यागांगत्वेनिर्विवादे परो. कमेव जैमिन्यादितात्पर्यभूतमस्तु इति नेदं युक्तमत आहापिचेति । नन्वेवमणयेत्यादौ दोषापत्तिरत आहामणेति । तुरुक्तलक्षण्ये अपिना द्रव्यसमुच्चयः। नन्वेवमित्यव्यवहितशंकासमाधिमुपसंहरति एवंचेति । उक्तरीत्या विशिष्टविधिसंभवेत्यर्थः । सर्व न संख्या- ·कलाटीकासहितायां लघुपपायां अहं समात्यादौ उद्देश्यग्रहगतमेकत्वं अविव- क्षितं तथाहि प्राजापत्या नव ग्रहा इत्यादिवाक्यवि. हितग्रहाद्देशेन संमार्गो विधीयते तत्रैकत्वविवक्षायां ग्रहोत्पत्तिवाक्यगतसंख्यया एतद्वाक्यगतैकत्वस्थ वि- रोधात् तयोर्वाक्पया दोपपत्तिः । यत्तु परस्परानपेक्षेकविधनानाकारकान्वयः क्रिया- यामव्युत्पन्नः एकत्वस्याश्रयविधया ग्रहाकाङ्कस्वपि ग्र- होत्पत्तिवाक्यतो निर्मातसंख्यतया तदनपक्षत्वादि. ति । तन्न । अश्वेन पथा दीपिकया बजतीत्यादौ सा. धकतममिति सूत्रस्थकैयटादिसंमत प्रयोगे तदर्शना- त् । एवं चानुवादवाक्ये उत्पत्तिवाक्यगतधर्मविरुद्धं विशेषणमविवक्षितम् । अतएव वाहीनवहन्तीत्यादी उद्देश्यविशेषणमपि बहुत्वं विवक्षितमेव । मात्रम् । अथोदेश्यविशेषणे आह ग्रहमिति इत्यादौ । तरतु प्राजेति तेन नहीत्यादिः । नहि त्रिपुत्रो द्विपुत्रव्यपदेशम् लभते इति भाष्ये. णोत्तरसंख्यायाः पूर्वसंख्याबाधकत्त्वमित्त्युक्तत्वादाह विरोधादिति । भेदापत्तिरिति पाठः । अयमेव वाक्यभेद इत्यस्यार्थ इत्यनुपद मेव स्फुटीभविष्यति । तन्मतमेव खंडयति यत्त्विति नीलं घटमित्याद्योः पश्वकत्वयोर- रुणैकहायन्योश्चपरस्परापेक्षयोरन्वयात्तद्ग्रहाय परस्परति। एक- स्यामेव क्रियायां कत्र्तृकर्माद्यन्वयादेकेति कारकनानात्वम् च नानापदवोध्यत्वं, तेनैकपदवोध्यनानाकारकान्वयेपि दर्शपूर्णमासा- भ्यामित्यादौ न वाक्यभेदः । तदिति संख्याकृतपरिच्छेदत्यर्थः। सा. पेक्षत्वमेवात आहैकत्वेति संख्यतयेतिपाठः । इदमुपसंहरति पवंचेति विवक्षायां दोषसत्त्ववेत्यर्थः। प्राग्वदाह धर्मेति । अतएवतद्विरुद्धमित्युक्तरेवअत्रोत्पतिवाक्ये व्रीहिभिर्यजेते.

·सुवर्थसंरूपाविचारः नच ग्रहानुबादेन संमार्गः संज्यमान- हानुवादेन चैकन्वं विधेयमस्त्विति वाच्यम् । एकप- दार्थयोरुद्देश्यविधेयभावेनान्वयाभावात्समार्गस्यानु: वाद्यकोटावलाभाच्च । वाक्पदापत्तश्च । किचात्प- त्तिवाक्ये बहुत्वादिनभवणाद् विधेयगतत्वेन नवादिशब्दोपातत्येन च तस्याधिवक्षणात् तत्र त. संख्यावशिष्टानावानुभवाद् ग्रह शब्देन तेन रू. पेण स्मृतेषु विभक्त्यैकत्वाबाधने उपक्रमस्थस्य बाध इत्यस्य मीमांसको कवायदपदार्थत्वं'। स्पष्टं चेदं हेलाराजीये। पशी तु न तथा विरुद्ध संख्यायाः अणं । तरा. त्पुंस्त्वविशिष्टस्येव संख्यातिशिष्टस्यैव तत्र विधान त । अपिच ग्रहमिति द्वितीयया ब्रहस्य संस्कात्यलक्षणं त्यादावपि बहुवस्यैषसत्वात् । एलेन सामान्यत उद्देश्यविशेषणमा विवक्षितमित्यभियुक्तोक्कमपास्ता । एकादशनानेकविधाने एव वाक्यभेद इत्वाशनाह न चेति । एकति अपृथशुपस्थित । खिजाने तथा नियमाभावादाह संभागीले सम्मारित्व इति मायाला समिति बारशेशमाहारादाह बानोति । शिशुहार शानिरिका याभावेन एकादेशेन रामथानमा विधी भेद इति भावः । गनु तकन्य अशा मुक्तरीत्या विशिव हा देशन संमार्गविधानेप्युक्तवाक्यमे अह सिंचोत्पत्तीति । आदिना बहुवम् । (१)स्थस्य सारण । अस्य वायापदाचल्य । प्रहम् संभा. टिकामात शनाभिलाश इति भावः । तुल्यतानिरासायाह पशी स्थिति । उहासिद्धांत संपतिमाह तदु: क्तमिति । शुनं (२)संमा मान्य नहस्य द्वितीय शुत्या संबं. (२) उपक्रमस्थस्य। (२) एकत्वयुक्त मितिसूत्रावयवव्याख्यानम् ।

·इलाटीकासहितायां लधुमायां १३५९ माधान्यं प्रतीयतो एवं प्रतिप्रधानं गुपातिरिन्दि জুলি বিশ্বত সংস্থাগুস্থ নক্ষত্র হলে নেলি लकसमा सार्थ अदरपोशाय विधयाकादिविशे- षण व किया त्या माना स्त सायुक्त क्रियाक- দ্বাফ ৫ ম স ফ স বা নিস্বঃ ক্ষত- भावेन दविक्षा। अपिलसिचायणत संख्यया अहम परिच्छिमारणात् परिचदाकाशासावेत. दविवक्षा। सादुक जैमिनिना 'दएकत्लशुक्त बस्य शुशिलंयो- गा' दिति पूर्वपक्षे 'सर्वेषां हि लक्षणत्वादविशिष्टं हि लक्षण'. मिति । सर्वेषां समार्गः कार्थः अहत्वजाते- व्यलक्षणत्वाद् द्रव्यशोधकस्वाद लक्षणं द्रव्यबोधनं अविशिष्टं यत इत्यर्थः । भगवता शबरस्वामिना प्रौढिवादेन संख्याया अपि कारकत्वेन क्रियान्वयः पश्चा. प्रकृत्यर्थेन पाणिक सम्बन्ध उक्तस्तथा ग्रहं समार्टि तं चैकमित्यादिरीत्या वाक्यभेदः संख्याविवक्षायां द. शित इति न तत्र तस्य भारः । नव्यमीमांतकैस्तु स- एवार्थों वास्तवत्वेन गृहीतः वाक्यार्थविचारार्थमा त- च्छास्त्रस्य प्रवृत्त्या पदार्थविचारस्य तत्रानुचितत्वा. धात् । सिद्धांतसूत्रार्थमाह सर्वेषामिति । आद्या हेनिश्चयेद्वितीयस्था. र्थमाह यत इति प्रौढिवादत्वे हेतुत्वसूचकं भगेति । पशुना यजेतेत्य. वाह संख्याया अपीति आदावितिभावः । अतएवाह पश्चादिति भारः आग्रहः। भर इति । पाठांताम् ननु प्रौढिवादत्व एव मानाभावेन तेस्तदादरः कृतोऽताह वाक्याति विचारेति तदर्थेत्यर्थः ।

·१३६० . मुबर्थसंख्याविचारः पदार्थविचारप्रयुक्तव्याकरणशास्त्रनितपदार्थस्या- न्यथाकरणे प्रौढरेव निमित्तत्वात् । तं विना जैमिनि- वाक्यानुपपत्त्यभावाच्च एकत्वयुक्तमितिजैमिन्यक्षरा. स्वारस्पांच्चेत्यलम्। इदं शब्दसंस्कारार्थतयोपात्तविशेषविषयमेव ई. दृशे विषये जातावेकवचनं बोध्यम् । यद्वा न के चला प्रकृतिरिति न्यायात्। शब्दसंस्कारार्थमेव सं. ख्याधिवक्षा नतु प्रकृत्यवच्छेदाय । यत्तु नान्तरी. यकं शब्दोपात्तं तद्विवक्षितमेव यथाप्रकृते ग्रहत्वं यथा च द्वाभ्यां खनति, चतुर्भिरादत्ते, पहिरति, इत्या- दौ द्वाभ्यामित्यादि । यस्योभयं हविरातिमार्छत् स प. श्वशरावमोदनं निर्वपेदित्यादावश्यवधारब्धः सङ्घउ. m- ननु सूत्रानुपपत्तिस्तत्र बीजम् न सात आह तंविनेति तथाच धादिस्वीकारम् विनेत्यर्थः। एवंच तथा स्वाम्युक्तं तदनुरोधिनव्य. मीमांसकोक्तं चमूलसूत्रविरुद्धत्वाश्चिन्त्यमेवेति वोध्यं तदाहालमिति उद्देश्यस्थले उक्तस्य प्रकारस्यासार्वत्रिकत्वं सूचयितुं विशे. षं वक्तुमत्र विशेषमाहेदमिति । नन्वेवम् कथं तत्सिद्धिरत आहे. हशे इति । नन्वेवं कथमविवक्षाऽतआह यद्वेति । नत्विति उक्त एवा. शयः । तमेव विशेषमाह यत्त्विति तत्रापि विशेषमाह शब्दोपात्त. मिति लक्ष्यांतरमाह यथाचेति । सच ऐंद्राने वासूत्रे तथोक्तेरतएव सामान्योक्तिरत्र। ननु यस्योभयमित्यादावुभयत्वं विवक्षितमनया रीत्या स्यात्त. थाचैकनाशे इदम् नस्यादतआह यस्योभयमिति पंचेति । एकावयवेति एकावयवप्रकृतीत्यर्थः। ऐंद्र एव चरुः, श्रुतौ तथैव सत्वात्। आर्तिपः दार्थमाह नाशेति । समुदायस्येति दोहाभ्यां समुदायेति सूत्रोक्त्या अवदीयमानावयवद्वयारब्धसमुदायस्य नाशसंपत्तेरित्यर्थः । श्रुत्य.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां भयशब्दवाच्यो नतु संख्ये एकावयवनाशेपि समुदा. यस्य नाशात् निर्वापः क्रियत एवेति हरिग्रन्थे स्पष्टम् । अपादानसंज्ञासूत्रे भाष्ये तु धावतः पतित इत्या- दावधुवत्वादपादानत्वाभावमाशङक्य सतोप्पवित्र क्षा भवति तेन पदोपात्तमपि धावनमविवक्षितमिति उक्तं इदं तु दर्शपूर्णमासाङ्गमानाय्यपकरणे पठ्यते । त. त्र हि सायंप्रातोहात्मक हविद्रव्यम् । कल्पसूत्रकारास्तु प्रत्येकनाशे पृथक्प्रायश्चित्ता. म्नानाद् द्वैविध्यस्यापि नाशे इदं प्रायश्चित्तमित्युभ.. यत्वं विवक्षितमेवत्याहुः । यत्तुभयत्वविवक्षायां वाक्यभेदः तथाहि नाम- पदानांपरस्परमसम्बडानामाख्यातान्वयोऽरुणाधिकर. भिमतमिदमेव । तथाच तद्वदत्र विवक्षितत्वेपि न दोष इति विवव एतेन तदर्थमत्र पूर्वयुक्त्योभयत्वमविवक्षितमिति परोक्तमपास्तम् तथाच नेदमस्य व्यभिचारस्थलमिति भावः । अतएवान्यत्तदाहापेति ध्रुवमपाये इत्यत्रेत्यर्थः । भवतीति समु. द्रः कुंडिकेत्यादाविति भावः । इदं यस्योभयमिति । सानाय्यपंदन दधिपयसी । सानाय्येति सान्नाय्ययागप्रायश्चित्तप्रकरणे छिद्र कांडे इ. त्यर्थः। तत्रहि सानाय्ययागे यतः पररीत्यापि परोक्तिरसंगताते सूच. यितुमन्यथा विवक्षामेवाह कल्गति तथाचापस्तंबः यस्य सायं दुग्ध हविनिमाईतीद्राय बीहानिरूप्योपववेद्यः प्रातः स्याच्कृतं कुर्या- दर्थतर ऐंद्रः पुरोडाशः स्यात्तम्य प्रात्तोहे नास्य समवदाय प्रहरे- धस्योभौ दोहावातिमाईतामाग्नेयमष्टाकपालं निर्वदैन्द्रं पञ्चश- राघमोदनमग्निपुरोडाशे च यजेतेंद्रपञ्चशरावेण यो भेद पवते यजतेति । तत्परमतमेव खंडयति यत्त्विति । इतिहतौइतीत्यस्य अर्थ इति शेषः । नचातिप्राप्ती निर्वपेत् साऽचार्तिहविःसंबंधिनीति तवापि वा.' १७१ ·सुवर्थसंख्याविचारः णसिद्ध इति हविरात्तौँ निर्वपेत् तच हविरुभयमि. ति। ग्रहकत्वन्यायेन तु न गतार्थता पृथक्पदोपात्तत्वा- दिति । तन्न । पदोपादानवैयर्थ्यात् । नार्थलाघवानुरो- धेन तदुपादानस्य यथाकथं चित् अनुवादकत्वकल्प- ना युक्ता । अकर्तृके वेदे वक्तुरिच्छारूपे विवक्षावि. पक्ष आरोपिते बोध्ये। वस्तुतः परस्परासम्बद्धानां नामार्थानामाख्या- तान्वयो न व्युत्पन्न इत्यग्रे वक्ष्यते उपयिवाननाश्वा. ननूचानश्चेत्यादावुपेत्यस्याविवक्षा नसो विवक्षा तु लक्ष्यानुसारादेव। कचिदुद्देश्यगता विभत्त्यर्थसंख्या विवाक्षेतैव यथा गर्गाः शतं दण्ड्यन्तामित्यादी गई इति बहुत्वं ग्रहैकत्वस्येवाविवक्षाबीजाभावात् । एतदेवाभिप्रत्य संख्याया गुणस्येतिसूत्रे गुणस्येति संख्या विवक्षिता इत्युक्तं भाष्ये । अतएवात्र समुदाये वाक्यपरिसमा. सिरिति वृद्धिसूत्रे भाष्यम् क्यभेदोस्त्येवेति हविषोऽप्यविवक्षा स्यादिति वाच्यं । आर्तिमात्र स्थावर्जनीयतया निमित्तत्वासंभवेन तद्विवक्षावश्यकत्वात् । पृथगिति तस्मादुद्देश्यविशेषणमात्रमविवक्षितमितिभावः । युक्ते. ति किंचप्रकरणाद्यज्ञांगातौ विशेषाविषयेप्रायश्चित्तसंभवेन तथापि तद्दोषतादवस्थात् । नन्विदं वेदे तावदाधितमतआहाकर्तृके इति । इदं परमतखंडनमपि अभ्युपेत्य । वस्तुतस्तु तदेवनेत्याह वस्तुत इति ! आख्यातेति तदर्थेत्यर्थः। अग्रे समासप्रकरणे अतएव वला. दित्वमार्धधातुकविशेषणं विवक्षितमेव । नन्वेवमुपेयिवानित्यादौ दो. षोऽण्यत आहोपेयिवानिति । सर्वथा परमतासांगत्याय संख्यास्थ. लेपि तदभावमाह कचिदिति । अनेनातिप्रसंगो निवारितः अपि पू.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां किंचैकवचनेनैवोपपत्तौ बहुवचनकरणेनः बहुत्व- संख्या विवक्षिता अतएव यूपाय छिनत्ति, पशुनन- क्ति, अग्नीनादधीतेत्यादावुद्देश्यगतमपि बहुत्वं विव. क्षितमेव एवं विधेयविशेषणमपि अविवक्षाबीजस. स्वेऽविवक्षितमेव । यथाम्रफलमेनं भोजयेति फलवि. धेयतापरनोदनायां भोजनफलस्य तृप्रेकफ मो. जनेऽसंभवात्तात्पर्यानुपपत्त्या विधेयगतैकत्वस्या कि- चक्षा। कचिच्छब्दोपात्तस्यापि अनुवाद्यविशेषणस्पावि वक्षा यथा- एतौ चेद्याधितौ स्यातां देयं स्यादिदमौषधम् । इत्यादौ । रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च द इत्य- त्रन इत्येकत्वविवक्षायामपि चकारेण वाक्यभेद- कल्पनायाः स्थाने प्रत्येकमेकैकनकारलाभः। अस्य पू. लस्य कटं कुरु अस्य पूलस्य कटं कुर्वित्यादौ वाक्यभे. समुच्चये एवंच तदौत्सर्गिकमेवेति भावः । एतदेव विवक्षाबीजा. भावरूपमेव । अतएव तत्र बहुत्वस्य विवक्षणादेव अत्र गर्गाः शतमिः त्यादौ । ननु शब्दसंस्कारायैव ग्रहैकत्ववत बहुत्वमस्त्वत आह किं. चैकेति । एवमुद्देश्यस्थलेऽनियमं प्रतिपाद्य विधेयस्थलेऽपि प्रागु- तार्थस्योत्सर्गिकत्वं स्वजीर्णसंमतपरमतासांगत्याय प्रतिपादयति एवमिति। अनयैव रीत्यानुवाद्यस्थलेपि शब्दोपात्तत्वविषये प्रागुक्तार्थ- स्यौत्सर्गिकत्वेप्युपादानेत्याधुक्तभाष्यार्थद्रढयन्नाह क्वचिदिति अत्र घेतावित्यविवक्षितमन्यथाऽन्यस्यरोगेऔषधदानानापत्तिरिति भावः। नन्वेबमपि पश्वकत्वन्यायेन रदाभ्या मित्यादौ दोष एवात आह र. दाभ्यामिति चकारेणेति पुर्वस्येति विभिन्न विभक्तिनिर्देशन चेत्यपि ·१३६४ सुबर्थसंख्याविचार: देनानेककटकरणकप्रतीतिवद् आद्गुणइत्यादौ तु पूर्व परयोरिति द्वन्द्व निर्देशेनैकवाक्यतयैवोभयोः स्थाने एकगुणविधानाद् न स्थानिभेदेनानेको गुणः विधेयग. तसंख्याया अविवक्षायां बीजाभावाद् यथाऽनयोः पू. लयोः कटं कुर्वित्यादौएकवाक्यतयैव बोधाद् उभयसं. बन्धिनः एककटस्यैव करणप्रतीतिरित्येकः पूर्वपरयो- रिति एकग्रहणं भाष्ये प्रत्याख्यातम् । ननु यथा आधानेनाग्नि संस्कुर्यादित्याद्यर्थ वसन्ते ब्राह्मणोग्निमादधीतेत्यादिवाक अग्यादिसंस्का- रमात्रफलकं प्रति ब्राह्मणं सकृदेव स्वविषये प्रवर्तकं चातएव पुनः पुनर्नाधानादिमस्कारः । तथा आद्गुण इत्यादेः व्याकरणस्यावर्णादाच पूर्वपरयागुणो भवति गुणवच्छब्दरूपं साधु भवति तच्च प्रयोक्तव्यमित्येत. त्पर्यतं व्यापारेऽपि तच्छास्त्रं प्रतिपुरुषमेकवाक्यतया सकृदेव बोधकमिति तत्संकृतस्यैकस्य खट्वेन्द्रस्य प्रयो- गेण शास्त्रार्थस्य करणान्मालेन्द्रादिप्रयोगो न स्यात् । अतस्तत्तल्लक्ष्यविषयकभिन्नसूत्रोपप्लवेन वाक्य भेदो- वाच्यः तद्वत् पूर्वपरविषयेऽपि स्यादित्येकपद्मावश्य- कमिति चेन्न । एतच्छास्त्रबोध्यस्य तच्च प्रयोक्तव्यमित्यंशस्य नि. बोध्यमत एवाहास्येति वाक्यभेदे इति पूर्वविशेषणं । तदुक्तिफलमे. वाहाहुण इति । नन्वेवं शास्त्राधिकारिपुरुषान्प्रति प्रवृतं तत्तच्छास्त्रं प्रति पुरुषमैक- वाक्यतया सकृदेव बोधकं स्यादित्याशयेन प्रत्याख्याने शंकते नन्धि- ति । अग्निं अग्नित्वावच्छिन्नं । तमेवाशयमाह तच्छास्त्रमितिआधयोर. तत्वादाहेत्यंशस्यति अस्याग्रेण्यन्वयः। शास्त्रस्येति जातावेकवचनं ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३६५ त्यकाम्यत्वेन नित्यनमित्तिककास्यधर्मोपदेशकशा. स्त्रस्वासकृत्प्रवृत्तिसंभवात् । स्वाभावे पापजनकं नित्यम् । यथा ब्राह्मणहिंसा तद्वोधकं न ब्राह्मणं हन्या दिति ब्राह्मणमात्र विषयम् । नैमित्तिकं राहूपरागा- दिस्नानं तदप्यकरणेदोष श्रवणाद्राहपरागमात्रविष. यम् । काम्यं ज्योतिष्टोमादि तद्बोधकं वाक्यं कामा- नामानन्त्यात् आवृत्या वाक्यभेदेन पुनः पुनः प्रव. तते। एव मर्थबोधनाय प्राप्ते शब्द प्रयोगे साधुभिर्भा- षितव्यं नासाधुभिरित्यनेनासाधुपयोगे पापश्रवणान्नि- त्यसमत्वम् साधुप्रयोगस्य | एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुक भवतीति भाष्ये पठितश्रुत्त्या (स्मृत्या वा) काम्यत्वमप्यास्यानन प्रयुक्तिलाघवात् अर्थ बोधनाय प्राप्ते एव प्रयोगे फल सम्बन्धबोधनं दर्शपूर्णमासयोरिव । एतेनैकस्यैव पुनः पुनः प्रयोगेणानेककामनाफलसिद्धिरिति अपास्तम् । धकंशास्त्रं । दिनासंक्रांत्यादि । एवं पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्थेय इत्य. पि। तत्रापि तदकरणे दोषश्रवणात्तस्य पूर्ववयोमात्रविषयता वाक्य- मपि ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेतेत्यादिकं । तस्योक्तं तत्वमुपपादयति एवमिति । तद्बोधकस्य वीप्सादेरभा- वादाह नित्यसमत्वमिति । गस्य तद्विधेरुक्तस्य ।भाष्येति एकापूर्वपर- योरितिसूत्रेत्यादिः । श्रुत्येति श्रुत्या काम्यत्वमण्यस्यति पाठः । स्मृ. त्यावेत्यपपाठः । अनेन श्रुतिवाक्येन प्राप्त एवेति अन्यथा. सुप्रयुक्त इत्यनुवादासंगतिरेव स्यात् । एतेन उक्तरीत्या तस्यासकृत्प्रवृत्ति- संभवन।

·सुवर्थसंख्याविचारः अत्र सम्यक्ज्ञातः कोपि अर्थबोधनाय सुप्रयुक्तः शिक्षायुक्तमार्गेण प्रयुक्तः कामधुक् भवति किं वक्तव्यं सर्वेऽपीति सर्वेषां तथा प्रयोगः कार्य इति बोधनात्स. वंशब्दानां आवृत्त्या वाक्यभदन शास्त्रविषयता सूचिता। शास्त्रान्धित इत्यनेन शास्त्रस्मरणपूर्वकप्र- योगे धर्मः सूचितः । तत्तल्लक्ष्यविषयोपप्लुतवाक्ये गुणी भवतीति अंश आधानादिवद् लक्ष्यसंस्कारक एवेत्यावृत्तौ मानाभावाद नैकलक्ष्ये पूर्वपरादिभेदेन पुनः पुन स्तस्य प्रवृत्तिः । तस्य प्रयोक्तव्यमित्यंशस्य. नित्यकाम्यबोधकस्य तत्तल्लक्ष्यविषयकानन्तवाक्योप. प्लवेन सजातीयानां च पुनः पुनः प्रयोगसिद्धिरिति बोध्यम् । एवं पशुना यजेतेत्यादयोऽपि नैमित्तिका एव । भा. विनोऽपि प्रधानस्य वुद्ध्यारूढत्वेन निमित्तत्व मिति वि. ध्यावृत्या प्रतियागमेकैकपशुलाभः । एतदेव पठ्यते- ननुक्तश्रुतावेकः शब्दइत्युक्तेस्तदेव श्रुतितात्पर्यमितीदमयुक्तमे घात आहात्रेति उक्तश्रुतावित्यर्थः। तत्र बीजमाहार्थेति सारार्थमा. हशिक्षायुक्तति शंककोक्तं निराचष्टे तत्तदिति । आधानोपनयनाचम- नादिविधयो नोक्तान्यतमधर्मोपदेशकास्तकरणाभ्यां शुभादृष्टानुः त्पत्तेः । किन्त्वग्न्यादिसंस्कारफलका एव तत्कार्यमग्निहोत्रवेदा. ध्ययनादितु करणाकरणाभ्यां धर्माधर्मजनक मित्यन्यत् अतोन तेषां पुनरावृत्तिस्तदिति भावः । एवंचैकग्रहणप्रत्याख्यानं युक्तमेवेति तात्पर्यम् । नन्वेवमप्येकस्य पुनः पुनः प्रयोगो न स्यादतआह तश्चेति प्रत्यवायपरिहाराय फलप्राप्तये चेति भावः । प्लवेनेति वाक्यभेदादि- ति भावः। एवं नित्यकाम्यस्थले उक्त्वा नैमित्तिकस्थले आह एवमिति । मनु यागस्यासिद्धत्वेन कथं निमित्तत्वमत आह भाविना पीलि अकरणे ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३६७ संग्राहकवाक्याल्लक्ष्यसंस्कारकााण वाक्यान्युपप्ल- वन्त इति प्रति प्रधानं गुणावृत्तिश्च । अतएव विधिवा- क्यात्तेन पुरुषेण स्वस्वप्रवृत्त्यनुकूलव्यापारविषयत्वस्थ स्वीयस्वीयभागे ग्रहात् तत्र मदिष्टसाधनत्वस्य मत्कू. तिसाध्यत्वस्य ग्रहे तत्तत्प्रवृत्युपपत्तिः । व्याकरणे च बालान्प्रति प्रतिप्रयोगं तत्तत्सूत्रयोजनं कार्यमिति. व्यवहारात् आवृत्तिः सिद्धैव भूवादयो धातव इत्यादी प्रत्येक धातुत्वपर्याप्ति- बोधनाय बहुवचनम् । हरिरप्याह- एक ग्रहणकं वाक्यं सामान्येनाभिधीयते कर्तरीति यथा तच्च पश्वादिषु विभज्यते एकरूपमनेकार्थ तस्मादुपनिबन्धनम् योनिर्विभागवाक्यानां तेभ्यो ऽनन्यदिव स्थितम् ग्रहणकवाक्यत्वाभावे यत्किचिद्योगेन परिक्षीण- शक्तित्वात् अन्येन प्रत्ययविधायकेनं कर्तरि कृदि- त्यादि न संबध्येत । अतएव पशौ कर्तरीत्यादि उप. प्रत्यवायादेवाह विध्यावृत्त्येति। एतदेव एत मूलकमेव । अत एव अ. नन्ततदुपप्लवादेव । तत्तत्पुरुषे विधिप्रवर्त्तनादेव । नन्वेवमपि व्याक. रण पूर्वाशस्येष्टावृत्तिलाभो न स्यादत आह व्याकरणेचेति । एवंच तथा तदभावेप्येवं प्रकारेण सेति भावः। नन्वे धातव इति बहुवचनं व्यर्थमुक्तरीत्यैव सिद्धरत आह भवेति । उक्तेऽत्रसंमतिमाह हरिरपीति अत्र पूर्वार्धार्थे । यथेत्यन्तो ह. ष्टान्तः। तच्चेत्यादिद्धितीयोर्थस्तस्मादित्यादिस्तृतीयोर्थः । ग्रहणक्तति सङ्ग्राहकेत्यर्थः । अनेन व्यतिरेकमुखेनोक्तार्थः प्रदर्शितः यत्किञ्चि- दिति प्रत्ययविधीत्यर्थः । परीति बहुव्रीहिः । कर्तरीत्यस्य विषय. माह करि कृदिति विशेष्य अस्य फल माहातएवेति दृष्टान्ततयो- .

·सुबर्थसंख्याविचार पद्यते । उपनिवन्धनं बहूनां वाक्यानां निबन्धनं स्था. नं तेभ्यो विभागवाक्यभ्यः अनेकार्थं यथा एवुल्क. तीर अण् कर्तरीत्याद्यनेकार्थबोधकमित्यर्थ पुञ्ज राजः। एवंच विभक्त्यर्थसंख्यारूपमनुवाद्यविशेषणं विरो. धे सत्यापरिच्छेदकमेव । अविरोधि तु तत्परिच्छ- दकतया तत्रान्वय्येव एतन सुप्सुपेत्यादावेकत्वं विव- क्षितं तेन सुबन्तसमुदाये न समास इति कैयटायुक्त मपास्तम् । किंच तत्रैकत्वविवक्षायां सर्व सुवन्तः समासालाभः सर्वप्रातिपदिकाच किंच सुवुत्पत्तिवाक्ये तेषां बहुत्वसंख्यावगमेन तद्वि- रोधादत्रैकत्वविवक्षा न युक्ता ग्रहकत्ववत् सुबन्तसमुदायन समासस्तु भाष्यकृनेत्थं वारितः। सुप्सुपति वर्तते। ननु च भोः आकृती शास्त्राणि प्रवर्त- न्ते प्रातिपदिकात्सुपसुपेत्युक्तंऽन्यस्मादन्यस्माच प्रत्ययः क्रियतेऽन्येनान्येन सुबन्तन च समासः क्रियते । नैष दोषः । आकृतिस्तु प्रत्येकं समाप्यते । यावत्येतत्समा. प्यते प्रातिपादिकादिति सुप्सुपेति च प्रत्ययोत्पत्या तावता समासेन भाव्यं प्रत्येकं च स प्रत्ययालाभः । तावतः तपश्वादीत्यस्य विषयमाह पशाविति हरतेरित्यादिसुत्रे इति भावः। राज इत्यस्याहेतिशेषः। विशेषं वक्तुं प्रकृतमुपसंहरति पवञ्चति तस्याविवक्षणे चत्यर्थः। एतेन अनुवाद्यविशेषणत्वेनापरिछेदकत्वेन तावुद्दिश्य समास- विधानात् । आदिना प्रातिपदिकादि । अत एवाह सर्वप्रातीति न केवलं तत्वं किन्तु ताद्विरोधोपीत्याह किञ्च सुबिान । एतेनतेषामुत्पत्तिवाक्यादनेकत्वावगतर्जातिपक्षे तजात्याक्रान्त. तया व्यक्तिपक्षेच विनिगमनाविरहात्सर्वव्याक' प्रवृत्तिः सिद्धत्यपा.

·कलाटीकासहितायां लधुमञ्जूषायां माप्यते प्रातिपादिकादिति द्वयोश्चैतत्समाप्यते सुप्स पेतीति । आकृतावित्यस्य तजात्याश्रये सर्वत्रेत्यर्थः। अतएव सरूपमूत्रे भाष्ये जातेः पदार्थत्वे गौरनु. धन्ध्य इत्यत्र सर्वानुबन्धनाभावे कर्मवैगुण्यमाशङ्क्य यद्यपि तत्पक्षेऽनवयवन साकल्यन चांद्यते तथापिजा. तिःप्रत्येकं समाप्यते इत्येकानुबन्धनेऽपि कर्मावैगुण्य. मुक्तम् । नतु जातावुक्तं कार्य यत्र कचित् व्यक्तौ करणेन शास्त्रस्य कृतत्वायत्त्यन्तरे न प्रवर्तेनेत्युक्तम् । तथानित्यवीप्सयोरिति सूत्रे व्याप्तिप्रतिपाद- यिषारूपचीप्सोपादाने किं प्रयोजनमिति पश्ने साक- ल्येन द्रव्याणां क्रियागुणादिसम्बन्धप्रतिपादनरूपमनव. यवाभिधानं तदुपादाने प्रयोजनमित्युक्त्वा यद्येवं जा. त्याख्यायां द्विवचनं प्रामाति व्रीहियेव इति जातौ पदार्थे माकल्यन सर्वद्रव्यप्रतिपत्तिरिति च कैघटः । न वैकार्थत्वाद् जातेरनेकार्थाश्रया च वीप्सा इति परि- हृतमित्यन्यत् ॥ स्तं तथा सति तद्वदविवक्षाया एव फलितत्वात्तदाह ग्रहकत्वति नन्वेवं सुबन्तसमुदायेन महत्कष्टं श्रित इत्यादौ समासापत्तिरेवात आह सुबन्तेति समर्थसूत्रे इति भावः । यथाश्रुतासङ्गतेराहाकृतीति आ. कृति पदवाच्यजातीत्यर्थः । जातिपक्षे सर्वत्र प्रवृत्तौ भाष्यसम्मति- माहातएवेति तत्पक्षे सर्वत्र प्रवृत्त्यभिमतत्वादेव । तत्पक्षे जातिप- क्षे । अनवयेत्यस्यैव व्याख्या साकेति । स्पष्टार्थमस्य व्यवच्छेद्यमाह नत्विति । अत्रैव भाष्यान्तरमाह तथेति । सूत्रे इति भाष्ये उक्तमिति शेषः । योग्यतया लक्ष्यार्थमाह प्रतीति । इतिर्भाष्यसमाप्ती । तदाशयमाह जा- ताविति । चोव्युक्रमे कैयटश्च । शङ्ककोक्तस्यसिद्धान्तिसंमतत्वसूचना- याह नवकेति। उक्तभाष्यद्वयीयसमाधितात्पर्य माहायमिति। स्वांगस. १७२ ·१३७० सुवर्थसंख्याविचारः अयं भावः-यथा स्वाङ्गत्वस्य जनपदत्वस्य च प्रत्येक समाप्त्या स्वाङ्गममुदायजनपदसमुदाययोर्न स्वाङ्गग्रह णेन जनपदग्रहणेन च ग्रहणं तथा प्रातिपदिकादिपप्रवृ. त्तिनिमित्तप्रातिपदिकत्वसुबन्तत्वादीनां प्रत्येकं समा. पत्या न तत्समुदायस्य ताभ्यां पदाभ्यां ग्रहणमितिान च स्वाङ्गादित्यादौ एकत्वविवक्षया तदर्थलाभः। तत्रत्यै कत्वस्य स्वबोधकप्रत्ययप्रकृत्यर्थस्वाङ्गवाचकशब्दान्वि: तत्वेऽपि स्वाङ्गानन्विततयैकस्वाङ्गवाचकादित्यर्थलाभे- न सुन्दरपाणिपादेत्यादौ झीवारणासंभवात्स्वाङ्गवा. चकपाणिणदशब्दस्यैकत्वात् किंच ड्या प्रातिपदिकादित्यादौ समासे संख्याया अभानेन प्रातिपादिकसमुदायात् प्रत्ययो दुर्निवारः । श्रूयमाणविभक्यथैकत्वं तु नत्रसमुदायान्वयि तस्मात् भाष्योक्तं समाधानमेव युक्तम् किंचवं स्त्रीभ्योढगित्यादेः स्त्रीप्रत्ययान्तसमुदापादा- पत्तिः। यथाच बहुवचनसत्त्वेऽप्येकैकस्त्रीप्रत्ययान्तादेव प्रवृत्तिःन तत्समुदायादेवमन्यत्रापि । पशुना यजतत्यादौ त्वविरोधादेकत्वस्य प्रकृत्य- मुदायस्य जनपदसमुदायस्य चेति पाठः । एवमग्रे नत्पदन ग्रहणमि- ति पाठः । कैयटाशयमाह नचेति । स्वमेकत्वं एको यः स्वाङ्गवाच- का शब्द इत्यस्यैव ततो लाभेन तावतेष्टासिद्धिरिति भावः । स. मासे इति उपसर्जन इतिशेषः । अभानेनेतिपाठः । तस्मात्कयटाधुः तरीतेस्तत्र न्यायतः सम्भवात् । एवं तत्रैकत्त्वविवक्षावदन वहुत्ववि. वक्षया । इत्यादेरिति इत्यादिविहितढगादेरित्यर्थः । इत्यादाविति- पाठविषयसप्तमी। परमप्रकृतं विशेषायाह पशुनति । तमेवाह कंचित्त्विति । तत्तदि- ति एकप्रयोगीयानेकयागव्यक्तीत्यर्थः । अतएवाह सकलेति तदेव.

·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां १३७१ न्वियित्वं इत्येतावता विवक्षाव्यवहारः । केचित्तु तत्तद्यागव्यक्तिविषयेणानेन पश्ववयव. साध्यसकलयागव्यक्त्युद्देशेन पशोर्विधानं तत्र याव- ति पशुत्वं समाप्यते प्रत्यैकं तस्य विधानं प्राप्नोति अनेकयागानामुइंश्यत्वात् । तद्वारणायैकत्वविवक्षा अन्यथा रदाभ्यामित्यादाविवोद्देश्यानेकत्वेनानेकपशु- विधानं स्यात् । यद्यपि एकेनैव सकलावयवलाभात् वृथा पशुवधभियानैवानेकपशोर्षिधानं तथापि तदवि. वक्षायां मांसलोभेनाज्ञानेन वानेकपशुकयागकरणे कर्मवैगुण्यं न स्यात् पशुत्वपर्याप्त्यधिकरणेन तदनु- ष्ठानादतस्तद्विवक्षा। न चात्रैकत्वविवक्षायामेकपशोरेव यागः स्थान पश्वन्तरस्येति शङ्कापि प्रतियागसमुदायात्मकयाग: व्याक्त एकैकपशो विधानात् यागत्वावच्छेदेनैकपशो विधानासंभवादित्याहुः । एवं लिङ्गस्यापि विवक्षाविवक्षे बोध्ये । इति सुबर्थसंख्याविचारः। दृष्टान्तेन द्रढयति अन्यथेति तदविवक्षायामित्यर्थः । उक्तमेव विश- दयति यद्यपीति मांसत्यादेमध्यमणिन्यायनान्वयः । अत्र पक्षे प्र. तीत्यस्य व्यक्तीत्यत्रान्वयः । ननु एकप्रयोगे इष्टसर्वप्रयोगपि एकस्य पशोर्विधानापत्तिरत आह यागत्वेति । केचिदित्यरुचिबीजं तु सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेन पशुत्वपर्याप्त्यधिकरणकेनैव यागने. टं भावयेदित्यर्थलाभेनानेकपशुकयाग च तदनधिकरणपशुसमुदा- येन यागानुष्ठानानद्वैगुण्यमेव एकत्वविवक्षायामप्येनैव नानेकनेति नियमेनैव कर्मवैगुण्यस्योपपादनीयत्वादिति । उक्तं सर्वमन्यत्र तथै- वातिदिशति एवमिति । इति सुबर्थसंख्यानिरूपणम् । ..

·अथ वृत्तिविचारः। तविषयं समर्थः पदविधिरिति सूत्रं सामर्थ्य चा. त्रैकार्थीभावः । पृथगर्थानामेकार्थीभावः सामर्थ्य रा. जपुरुष इति समासे एका नीति भाष्यात् । एवञ्च यत्किञ्चित्पदजन्यपृथगुपस्थिति विषयार्थकत्वेन लोक- दृष्टानां शब्दानां विशिष्टविषयैकशक्त्यैवोपस्थितिज नकत्वमेकार्थीभाव इति फलितम् । तेषां तत्वं तु साह श्याबोध्यम् । कार्यशब्दं मन्यता वाक्यादेव वृत्तिनि- पत्तिबुद्धेर्वा । एकार्थीभाव इति विनिर्देशो गौणमेकार्थत्वं स- मासघटकपदानां बोयितुं । यथा पदानामसत्त्वात्त- सत्ताव्यवहारो गौणः तथा तेषामेकार्थत्वव्यवहा. रोऽपीति बोध्यम् । विभक्त्यन्ते एतद्वारणाय दृष्टानामित्यन्तं, तेषां लोके तत्वेन दृष्टत्वात् । औपगवादौ प्रत्ययानां तथा दृष्टत्वाभावेन यत् किश्चित्पदजन्येत्युपस्थितिविश. षणम् । अपत्यरूपार्थस्योपगोरपत्यमस्तीत्यादौ तथा अथेति सुबन्तप्रकृतिकसमासघटितत्वादिति भावः । तद्विषये वृत्तिविषयकं । अत्र उक्तसूत्रे भाष्यमर्थत श्राह पृथगिति । किं समः थै नामेत्यादिस्तत्रत्यः । एवं च तथा तदुक्तौ च । विशिष्टेति बहुव्री- हि। ननु तयोर्भेदादयुक्तमिदमत उक्तभाष्याशयमाह तेषामिति पदा. नामेकोपस्थितिजनकत्वमित्यर्थः । सादृश्यातू वाक्यीयत्वाध्यवसाये- न अतएवाहैकेति नित्यत्वपक्षे इदं । अत एव पक्षान्तरमाह कार्यमि: ति जातावेकवचनं ॥ गौणत्वमेव विशदयति यथेति । एतदिति एकार्थी भावेत्यर्थः । तत्त्वेन तदर्थकत्वेन। प्रत्ययानां तद्धितानां । नन्वेवं पूर्वातिप्रसङ्ग एवा.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३७३ दर्शनसत्वात् । विभक्त्यर्थस्य तु न तथात्वं तहाच्या. र्थवाचकस्य शब्दान्तरस्याभावादिति निरूपितम् । विशिष्टविषयैकशक्त्येति हेतुवचनं, अत एव कै- यटः अन्य एवावयवार्थान्वितः समुदायार्थः प्रादुर्भ- वतीति तदपेक्षयैकार्धाभाव उच्यते पांसदकवदवि. भागापन्नत्वादिति । अयं भाव:-वाक्ये यथा पदैः पृथक् पदार्थानां बोधेऽप्याकाक्षामूलकवाक्यशक्तिवशाद्विशेष्यविशे- षणभावापन्नविशिष्टार्थप्रतीत नैवं वृत्तौ । कि- न्तु अवयवशक्तिभ्यामाकाङ्क्षामूलकसमुदायशक्ति- सहकृताभ्यां नियतोबाधकवशात्पदार्थबोध एव जा. यमानो विशष्यविशेषणभावापन्नविशिष्टविषयो- भवति तत्र विशिष्टशक्तिग्रह इत्थं राजपुरुषादिपदं राजसम्बन्धवत्पुरुषादौ शक्तमिति । तत्र मा विशि- टशक्तिः प्राप्ताप्राप्तविवेकन्यायेन सम्बन्धाशे विशे पणत्वाद्यंशे च पर्यवस्थति, राजादेः क्लावयवश- क्त्यैवोपस्थितिसम्भवात् । आकाङ्कामूलकति विशेषणात् नित्यघट इत्या. देनैकार्थीभावेन साधुत्वम् । स आह विभेति । शक्त्यादेर्नयाकश्चित्पदजन्यपृथगुपस्थितिविषयत्व मित्यर्थः । निरूपितं कारकप्रकरणे। हेविति तत्स्वरूपबोधनायेतिः भावः । अतएव ईशैकार्थीभावाङ्गीकारादेव । उभय तात्पर्यमाहाय- मिति । तच्छक्यमाह विशेष्येति सार्वत्रिकत्वायाह निति । तत्र त. योर्मध्ये । तत्र वृत्तौ । सम्बन्धेति स्वस्वामिमावादीत्यर्थः । विषयता. या अपि शक्यत्वस्य प्राङ्निरूपितरवादाह विशेषणेति । अतएव वि.

·१३७४ वृत्तिविचारः विशेषणत्वेनापस्थितघटत्वादेः स्वविशेषणकाकाङ्का ऽभावाद् अतो नित्यो घट इत्यादिवाक्यमपिन । अत. एव राजपुरुषैकदेशे राज्ञि वाक्य इब ऋद्धस्येत्यादिवि- शेषणान्वयो न तस्य पदार्थैकदेशत्वात् । यद्यपि तस्य राजपदार्थत्वमस्ति । तथापि विशे- षणान्वये विशेष्यस्येतरविशेषणत्वविषयकशक्तियः हाविषयत्वस्य तन्त्रत्वेनेतराविशेषणत्वेन ज्ञातस्य त. न्त्रत्वेन वा दोषाभावः । एतन्मूलि कैव पदार्थः पदा- थेनान्वेति ननु पदार्थैकदेशेनेति व्युत्पत्तिः। दर्शनीयायाः माता दर्शनीयामाता इत्यादौ ए. कविशेष्यकप्रतीतिजनकत्वरूपसामानाधिकरण्यसत्वे- ऽपि न पुंवत्त्वम् । वृत्तेःपूर्वमपि यत्र सामानाधिकरण्यं तत्रैव पुंवत्त्व प्रवृत्तेर्भाष्यसंमतत्वात् । राज्ञि विशेषणा- न्वयरूपविशेषस्यैकार्थाभावकृतत्वं भाष्ये दूषितम् । एकार्थीभावसत्वेऽपि देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादौ तद. भावात्। शिष्टशक्तिस्वीकारादेव । णत्वविषयकेति पाठः। लाघवादाहतएवेति । तत्र प्रत्येकशक्तिविशेष्यत्ववत एव समु- दायशक्तिगम्यविशेषणत्वेनोपस्थितेर्विद्यमानमपि राशिराजपदार्थ. भूतविशेष्यत्वं विशिष्टशक्तिगम्यया विशेषणतया तिरोभूतं प्रका. रभावनेत्यर्थः । एवं सति प्रसक्तपुंवत्वातिप्रसङ्गं निराचष्ट दर्शति पक्ष्यमाणभेदार्थ वाक्योपादानं अतएव पट्वीमृयाविति द्वन्द्वे युगप- दधिकरणतावचनपक्षे पुंवत्वमापादितं भाष्ये । अपिना वृत्तिस- मुच्चयः। भूषणादिसकलप्राचीनग्रन्थासाङ्गत्यायोक्तमपीदं न भाष्यसंमत- मित्याह राशीति तदादावित्यर्थः। तत्रान्वयव्यभिचारमाहैकार्थीति तत् अनन्वयः। भाष्यीयन्यूनता परिहरन् व्यतिरेकव्यभिचारमा ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३७५ इदमुपलक्षणम् । घटादिपदे एकार्थीभावाभावपि तदेकदेशे घटत्यादौ विशेषणान्वयाभावादित्यपि बो. ध्यम् । राज्ञः पुरुषोश्वश्चतिवद्राजपुरुषोऽश्वश्चत्यप्यतए. वन । एकत्र विशेषणत्वेन गृहीतशक्तिकस्य ज्ञातस्य वा परत्र विशेषणत्वायोगात् । घटः पटश्च द्रष्यमि- तिवत् तदर्थे द्रव्यपदस्य घटरूपविशेषपरतायां द्रव्यं पटश्चेत्यप्रयोगात । एवं राज्ञः पुरुषो भार्यायाश्चेतिवद् राजपुरुषो भार्यायाश्चेति न । एकविशेषणवैशिट्येन गृहीतशक्तिके ज्ञाते वा विशेष्य तत्सजातीयसम्बन्धे. न विशेषणान्तरसबन्धस्याव्युत्पत्तः । घटो द्रव्यामि- त्यर्थे घटो द्रव्यत्वस्येत्यप्रयोगात् । तदुक्तंभाष्ये राजा पुरुषं स्वाम्यन्तरेभ्यो निवर्त- यति पुरुषोऽपि राजानं स्वान्तरभ्यो निवर्तयति इति । राजसंबन्धविशिष्ट भार्यायाः प्रतीतिविषयत्वादि- संबन्धबोधको राजपुरुषो भार्याया इति प्रयोगस्तु रा- जपुरुषः सुन्दर इतिवदिष्टः तत्र सुन्दरनिष्ठप्रकारतानि- रूापतपुरुषनिष्ठविशेष्यताया अवच्छेदकं पुरुषत्वमेव नतु राजसबन्धोऽपीत्यभिप्रायेण प्रधानस्य सविशेषण. त्वेऽपि वृत्तिरिति व्यवहारः। एवं सर्वत्र विशिष्टविष. प्याहेदमिति तदिाते तदर्थेत्यर्थः । तस्य फलान्तरमाह राक्ष इति अत एवेत्यस्यार्थमाहेकत्रेति । प्राग्वत पक्षान्तरमाह ज्ञातस्यैवेति । अ. त्र हेतुमाह घट इति। लक्षणया आह घटरूपति । पक्षान्तरमाहवामति अस्यार्थमाईकति । प्राग्वदाह शातेवेति । उभयत्र संमतिमाह तदिति उभयमित्यर्थः । उक्तान्यातिप्रसङ्गमुक्तरीत्या प्राप्तमिष्टापत्याऽन्यथा परिहरति राजसम्बन्धति । नन्ववं प्रधानस्य सविशेषणत्वेऽपि वृत्तिरिति व्यवहारोच्छंदाप- ।

·१३७६ वृत्तिविचारः यकज्ञाने विशेष्यतावच्छेदकत्वादि विशेष्यनिष्ठधर्म ए. बेति बोध्यम् । विशिष्टस्य विशेष्यानतिरेकाद् इति. कर्मधारयप्रकरणे स्फुटीभविष्यति । एकार्थीभावबलादेव वृत्तावुपसर्जनपदार्थे संख्या- योधकप्रातिपदिकाभावे एकत्वादिरूपसंख्याविशेषान. वगतिस्तन द्विपुत्रादौ न दोषः । मासजातादावपि श. ब्दान्न तद्बोधः । किंत्वनेकमासजाते द्वित्रिशब्दादिपूर्व- मासजातस्यैव प्रयोगाद् एकमामजातविषय एवायं प्रयोग इति निश्चयः । त्वत्पुत्रो युष्मत्पुत्र इत्यादाव. पि प्रयोक्तुरहंकारानास्पदचैत्रपुत्र इत्येव बोध विग्रह. वाक्यीयैकवचनत्वारांपेणादेशः । अयं चारोपो न बो. धफलका,किंतु शास्त्रप्रवृत्तिमात्रफलका, वृत्तेस्तथायोधे भाष्यकृताऽसाधुत्वबांधनात । यत्तु आदेशनदभावाभ्यां तत्र संख्याविशेषाव. गतिः भाष्य तात्पर्यग्राहकाभावे सतीति पूरणीयमिति॥ तन्न । तद्विधायकशास्त्राज्ञानवतः तद्बोधानाप. त्तिस्त्वद्रीत्या वृत्तो केवलविशेष्ये विशेषणान्वयस्यैवाभावात् अत आह तत्रति दृष्टान्तवाक्ये इत्यर्थः । एवं च तथा प्राचीन ग्रन्थाश्चि. त्या पवेति बोध्यं । नकवलमत्रैवेत्थं किन्त्वन्यत्रापीत्याहैवामिति । प्राचां ग्रन्थासाङ्गगत्यायाहकत्वादति। तेन संख्याबोधकेति वि. शेषणेन नचैवमन्यत्राप्रसंगापत्तिरताह मासेति गमकाभावादि- ति भावः। तस्यैव तच्छब्दस्यैव । एवमन्यत्रापीत्याहत्वदिति । प्रागुक्त. सिद्धान्तमतेनाह प्रयोक्तुरिति । नन्वेवं कथ मादेशतदभावावत आह विग्रहेति नन्दवं बोधोपि स्यादत आहायं चेति । कैयटयुक्ति खण्डयति यत्त्विति तत्र उभयो स्तयोः तात्पर्येति मतु संख्याबोधकेतीति भावः । तदिति आदेशेयर्थः। पक्षान्तरे प्राप्ति-

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूपायां
१३७७
त्तेः । विग्रहे द्विवचन बहुवचनान्तत्वेऽपि एकार्थीला-
बबलात्ती तदबोधः । अतएव प्रगृह्य संज्ञास्त्र भाष्य.
प्रयुक्त कुमार्थोरगारं कुमार्यगारमित्यादौ द्विवचना-
न्तन विग्रहऽपि वृत्तौ द्वित्वाबोधः, किन्तु कुमारीत्वा-
दिनैव कुमारीद्वयबोधः । अन्यथा सिद्धान्ते प्रगृह्यत्वा.
भावेन द्वित्वव्यञ्जकाभावादस्थ प्रयोगस्थासाधुत्वे.
नासाधुप्रयोगे भगवतोऽश्रद्देयतापत्तिः। एवंच वृ.
तौ संख्यानवगमऽपि अनेकार्थप्रतीत्या तथा विग्रहे बा.
धकाभावः। अतएव संख्याविशेषानवगतिरेवोक्ता
नत्वनेकार्थानवगतिरुक्ता। चित्रगुरित्यादी गोत्वेनैव
शब्दतोऽनेकगोव्यक्तियोघः नतु बहुत्वेन । तन्मध्य
इत्यादौ तत्वेनैव व्यक्तिव्यबोधी नतु द्वित्ववत्वेनैवमा
न्यत्राप्यूयम्।
अतएव कुक्कुटेन्द्रगोपवाचकगोषुचरवर्षासुजा.
दौ बहुवचनसत्वेऽपि न संख्याविशेषबोधः । अत्र ता..
दृशस्यैव रूढत्वाद् बहुवचनान्तेनैव विग्रहः । एवं चा.
सत्वादाह सिद्धांते इति । ईदूदेदंतं द्विवचनमित्यर्थे इत्यर्थः । अस्य
विग्रहवाक्यस्य । तदुपपत्तिमुक्तां द्रढयति एवंचेति तथाबोधानगी.
कारेचेत्यर्थः। अतएव तथातत्प्रतीतेरेव । उक्ता भाष्ये । अन्यत्राप्येवमे.
घेत्याह चित्रगुरित्यादि इत्यादावपीत्यर्थः । एवमपि । अनेकत्वं व्य.
क्यन्वयि।
यरिवति मने दोषान्तरं सूचयन्नाहातएवेति वृत्तौ तबलात्सर्वथा.
तदनंगी कारादेवत्यर्थः । कुक्कुटश्चंद्रगोपश्चतयोर्वाचको यौ तौ तदा-
दावित्यर्थेन समुदितान्वयमात्र एव ताप्तये नतु यथासंख्यान्वये इति-
न प्रयोगानुपपत्तिरिति बोध्यं । नन्वधमन्यवचनांतघटितप्रयोगस्या-
पत्तिरत आहात्रोति उभयत्रेत्यर्थः।
१७३

·१३७८ त्तिविचार: त्रारोपितघहुत्वाश्रयो बहुवचनरूपा संस्कारो नतु प्रकृत्यर्थान्वयी। यथाच घटा इत्यादितो बहुत्वेनैव क. दाचित् त्रयाणां कदाचित् चतुरादीनां भानं, नतु क- दाचिदपि त्रित्वचतुष्ट्वादिना, तथा वृत्तौ राजत्वादिन. वैकानेकव्यक्तिभानं तात्पर्यवशान्नत्वेकत्वद्वित्वादिना। दन्तोष्ठस्य दन्ताः लिग्धतरा इत्यादौ च संख्याया अभानाद् दन्तत्वेनोष्ठत्वेन दन्तौष्ठलक्षणार्थद्वयस्थ प्रतीतेस्तरबेव । अनेकव्यक्तिसत्केऽपि तासामनेकत्वेन शब्दती भानामावादिति बोध्यम् । एतद्वत्स्तोकाभ्यां मुक्त इत्यादावलुकि न साधु । अनभिधानाद् इति स्पष्टं भाष्ये। जातो यहुवचनमिति कैयटोक्तं तु न युक्तम् । जा. त्याख्यायामित्येतत्सूत्रं प्रत्याचक्षाणन भाष्यकृता जातौ पदार्थे बहुवचनस्यासाधुत्वबोधनाद यथोत्तरं यद्यपि वर्षाशब्दस्य नित्यवहुवचनान्तत्त्वमिति सुवचं तथाधा- र्थमावश्यकमाह तादृशेति । नन्वेवं कथं तावद्वहुवचनमेवातआहे- चेति ताहशस्यैव रुढत्वेचेत्यर्थः । बहुत्वेति अवयवगतेत्यादिः । तत् बहुत्वं । प्रागुक्तहेतोः बहुवचनप्रसङ्गात्स्मृतदृष्टान्तेनोक्तमर्थ मध्ये सिंहावलोकनन्यायेन द्रढयति यथाचेत्यादिना बोध्यमित्यंतेन । अयं प्रन्थ ऊह्यमित्यनंतरंतूचितः । व्यवस्थार्थमाह तात्पर्येति । नन्वेवं तमबापत्तिः क्वचिदत आह दन्तोष्ठस्येति मध्ययोगे षष्ठीय नतु निर्धारणे । उक्तरीत्यैवाह दंतत्वे चेति । ओष्ठत्वेन द्विवचनत्व- मस्तीति सूचितम् । अनेकत्वेन द्वित्वबहुत्वाभ्यां । कृत्यल्युट इत्यादी स्वारोपितबहुत्वनिमितकं बहुवचनमिति बोध्यं । एतद्वत् गोषुचरा- दिवत् । गोषुचरादावाह जाताविति । ननु तथापि सूत्रमते साधुत्व मेवात आह यथोत्तरमिति । अत एव मासजातादावुक्तरीत्या निर्वाहा.

·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३७९ मुनीनां प्रामाण्यात् । अतएव भाष्यकृताऽस्य वि. शेषस्योपसर्जनविशेषणाभावरूपविशेषस्य गुरुकुल. मित्यादाविच मासजातादाचशापकत्वं नोक्तं संख्याविशेषानवगतिरेवाभेदै कत्वसंख्यापदेनोच्य. ते। भेदसहचरितद्वित्वादेरेकत्वस्य चाभानमिति तदर्थः। संख्याविशेषप्रतीतौ पृथगुपस्थापकपदज्ञानं कारणमिति तत्प्रतीत्यभावस्यैकार्थीभावकृतत्वमन्यथा घटो घटप- टावित्यादौ घटत्वादेरपि संख्याविशेषावगत्यापत्तिः । तदुक्तं हरिणा- वाचिका द्योतिका वापि संख्यानां या विभकया। तल्लुक्यवयवे वृत्तौ संख्या दो निवर्तते इति ।। यत्त्वत्र अभेदैकत्वसंख्या भासते, परित्यक्तवि- देव । यस्य मासेत्यत्रान्वयः। दृष्टांत व्यतिरेके आहोपसर्जनेति । एवं स. ति चिरंतनोक्ति खण्डयितुमभ्युपेत्य तदीयव्यवहारं तावद्योजयति सं. ख्येति । एवेन तन्मतव्यवच्छेदः। ननु न ततस्तत्प्रतीतिरत आह भेदेति भेदकत्वंच तदर्थसंख्याभानं तस्याभावः। भेदपदं तत्र लाक्षणिक- मिति भावः। ननु तत्र तदनवगतेः कथमेतत्कृतत्वमत आह संख्येति । अ- न्यथा तस्य तत्र कारणत्वाङ्गीकारे। पत्तिरिति तथाच द्विवचनाचा. पत्तिरिति तथा प्रयोगोच्छेद एव स्यादिति भावः । वाचिका इति. अपिर्युक्रमे । वृत्तौ तल्लुक्यप्यशयके उपसर्जनपदार्थे तभान- मित्यर्थः। कैयटहरदचदीक्षितभूषणकवादिसिद्धान्त खण्डयितुमनुवदति यस्वित्यादि अत्र घटकोपसर्जनपदार्थे । एवंनोकव्यवच्छेदः। नन्वेवं निःशेषरूपभेदरहितैकत्वमित्यर्थस्य युक्तत्वेऽपि विशिष्टस्य कथं संख्या- स्वमत आह यथैकत्त्वमिति । अत्र व्युत्पत्ति प्रदर्शयन् संमतिमाह- बित्वेति ।

·१३८० दृत्तित्रिचारः शेषसंख्यासामान्यमेवाभेदैकत्वसंख्या, यधैकत्वं द्वि- स्वादीनां निमित्तं तधेदमभेदैकत्वं सर्वेषामेकत्यादीनां निमित्तमिति सापि संख्यत्युच्यत द्वित्वाद्यनुस्यूतक- स्वादेकस्वभावत्वेनाभिन्नमिवात तेन पदनोच्यते इति- हेलाराजः। यथा दूरादूपमात्रं गृह्यते नतु शुक्लकृष्णादि- विशेष एवं राजपुरुष इत्यादी सत्वभूतत्वात् संख्या- वानत्रार्थ इत्येतावत्प्रतीयते न त्वम्ययार्थवद् असंख्या नापि घटादिवबिशेषसंख्यावच्छिन्न हात। विशेषपरि- त्यागश्च तदभानमेव । यद्वा राजपुरुष इत्युक्त राजद्वयादिसंबन्धिनोऽपि भानात्सर्वविशेषाणां सामान्यरूपेण भानं मधुनि र. सानामिव । अतएव तत्र राज्ञो राज्ञां वेति जिज्ञा- सा । विशेषजज्ञासायाः सामान्यज्ञान पूर्वकत्वनि. यमात्सति तु निमित्ते मासजातादौ तत्प्रतीतिर्भः वत्येव । उक्तं भाष्यं तु राजपुरुष इत्यादिप्रयोगविषयमेव । तदुक्तं हरिणा- उक्तमर्थ वक्ष्यमाणहर्युक्तदृष्टान्तेनोपपादयति यथेत्यादीत्यंतेन नन्वेवं सामान्यस्य विशेषानालिङ्गितस्याभावात् कथं तत्यागोऽत आह विशेषति । आदिना बहवस्ते । अपिनकराजसम्बन्धी । अत्रापि वक्ष्यमाणतदुक्तमेवाह मधुनीति । अस्यावश्यकत्वमाहातएवेति । अस्यार्थमाह विशेषेति । इदमपि गमकाभावे इत्याह सति विति तत्प्रतीतिर्विशेषरूपेण विशेषप्रतीतिः। नन्वेवमुक्तभाध्यविरोधोऽत आहोक्तमिति । यमेव यकमेधा तदुक्त. मिति इतीत्यन्तनति भावः । वाऽनास्थायां नतक्तविकल्पे । तत्रेत्यस्या.

·डोकासहितायां लघुपायां १३८१ अभेदकत्वसंख्या वा तत्रान्य कोपजायते। ससनरूपं संख्यानामविभक्तं तदुज्यते । साबुपसर्जनपदार्थानामपि सत्वभूतत्वात्संख्या- योगावश्यकत्वेन विशेष संख्याऽभावेन च सामा- न्यसंख्यारूपं सर्व संख्याविशेषाणां संसर्गरूपं तादे- ति तदर्थः । यथौषधिरसास्सर्वे मधुन्याहितशतयः । अविभागेन वर्तन्ते तां संख्यां तादृशीं विदुः। इति अनेन यदेति पक्ष उक्तः। आद्यमाह भेदानां वा परित्यागात्संख्यात्मा स तथाविधः। व्यापनाजातिभागस्थ भेदापोहेन वर्तते । पूर्व समस्तभेदसंसर्गरूपं तदित्युक्तम् । इदानीं तु सम. स्तभेदानुगतं भेदापोहरूपं तदिति विशेषः । अर्थस्य सामान्यविशेषरूपानेकधर्मवत्त्वेऽपि विचित्रत्वाच्छब्द- शक्तीनामुपसर्जनपदेन सर्वविशेषसंसर्गभानं सर्वविशे. षाणां संख्यात्वेन वा भानम् । अगृहीतविशेषेण यथा रूपेण रूपवान् । प्रख्यायते न शुक्लादिर्भेदरूपं तु गृह्यते । इति । यो वृत्ताविति । अपिना विशेष्यं । अपृथगुपस्थितेराह विशेषेति । अभा. नेन चेति च्छेदः। अविभक्तमित्यस्यार्थः सामान्येति । तृतीयपादार्थ. माह सर्वति । तदिति सामान्ये नपुंसकं तत्पदवाच्यमिति तदर्थः । एवमपि । हर्यतरमाह यथौषेति स्पष्टोऽर्थः । इतिहरिसमाप्ती एव. मपि। अनेन उक्तपद्यद्वयेन । आह स एव । प्राग्वत्पूर्वतो विशेषस्य स्प- टतयाऽप्रतीतेरादौ तमाह पूर्वमिति । अथ मतवयतात्पर्यमाहार्थस्ये.

·१३८२ वृत्तिविचारः तन्न । तथा बोधाननुभवात् । द्रव्यस्य संख्याव्य. भिचारेण तज्ज्ञानसंभवात् । तत्र तादृशजिज्ञासाया! स्वरसतः सिद्धत्वाभावेन स्ववासनाकल्पितत्वाच । अतएव हेलाराजेनैतन्मतव्योपपादकहरिकारिका म- तान्तरमाहेत्यवतारिता । तस्य चारुचिग्रस्तत्वं तन्मते भाष्यस्य संकोचेन व्याख्यां कुर्वता गोषुचराई प्रत्या. ख्यातमपि जात्याख्यायामिति सूत्रमावश्यकमिति घदता हरिणा कैयटेन च बोधितम् । नच तत्प्रत्याख्याने द्रव्याभिप्रायेणैव बहुवचनस्य साधुत्वं वाच्यं तत्रैक. शेषार्थमेकशेषसुत्रारम्भे गौरवमिति वाच्यम् । द्रव्ये- ऽपि पदार्थे तत्प्रत्याख्यानस्य भाष्ये कृतत्वेनाक्षतेः । निरूपयिष्यते चेदमुपरिष्टात् । अतएव भाष्येऽभेदैकत्वसंख्येति व्यवहारो भा. सते इति च नास्ति । वृत्तौ संख्याविशेषोन भवती. त्येतावदेव समर्थसूत्रे भाष्यम् । तेन रूपेण संख्याभान. स्यान्यत्रादृष्टत्वाच । ति । हर्यन्तरमाहागृहीतेति। इति एतेन 'भेदापोहस्तु गम्यते' इति भूषणधृतपाठः प्रत्युक्तः पौनरूत्यापत्तेः । स्पष्टोऽस्यार्थः। पूर्वपद्यार्थस्तु भावप्रकाशे स्पष्टः। नन्वेवं विशेषजिज्ञासा न स्यादत आह द्रव्यस्येति अव्यभीति च्छेदः । जिज्ञासायां न शब्दजन्यं तज्ज्ञानं नियामकं मा. म्रफलदर्शनमात्रेण सविशेषजिशासानापत्तरिति भावः । अभ्युपेत्येदमतो घस्तुतत्वमाह तत्रेति राजपुरुषादावित्यर्थः । अ. तएव उक्तार्थस्यानुभवविरुद्धत्वादेव । तस्य च मतान्तरस्य। जातावे- कवचनं भाष्यस्य उक्तस्य । प्रस्तेत्यस्य बाधितामत्यत्रान्वयः समुच्चितस्य प्रत्येकमन्वयो नात्र यथासंख्यं । द्वितीयऽस. गतिमाशङ्कते नचेति । तत्र तथा सति। कथमित्याशङ्कायामाह निरूपति ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां १३८३ अतएव कालाः परिमाणिनेति सूत्रे एकवचना- न्तानामुपसंख्यानं मासो जातस्येत्याद्यर्थे माभूदिति- वार्तिकमनभिधानान्नेत्युक्तमिति प्रत्याख्यातम् । एवमलुक्मृपि भाष्ये द्विवचनबहुवचनान्ताना. मसमासोऽनभिधानादित्युक्तम् । अनभिधानादित्यस्य समासेन द्वित्वादिसंख्यावैशिष्टयेनानेकव्यक्त्यनभिधा- नादित्यर्थः। द्विवचनेत्यादेश्च द्वित्वादिवैशिष्ट्येन बोध- कानामित्यर्थः । किंचाई नपुंसकमिति सूत्रेऽई पिप्पलीनामित्य- थै समासमाशयकाधिकरणेनेत्यनुवृत्त्या समाहितम् । तव तुपसर्जनपदार्थ एकत्वस्यैवाङ्गीकारेण समासप्र- सङ्ग एव नास्ति । मम तु पिप्पलीत्वेनानेकव्यक्तिभाने समासशङ्कोचितव। किंचात्रपक्षे गोधुचरे जात्या. ख्यायामभेदैकत्वे बहुत्ववदतिदेशाद्वहुवचनमुत्का स्तोकान्मुक्त इत्यादाकवचनमुत्सर्ग इत्येकवचन मि. त्युक्तं, तत्परस्परविरुद्धम् । तदैकत्वे बहुत्वातिदेश. एकशेषप्रकरणे इत्यर्थः। तन्त्रेणेत्यर्थः तन्त्रेणतिभावः । अतएव मासजातादौ सिद्धान्तरीत्यङ्गीकारादेव। उक्तमितिहेतौइत्युक्त्येत्यर्थः। तव तु तत्प्रतीतिसत्वात्तदसङ्गतिः स्पष्टैवा एवमग्रेऽपि । उभयत्र स्वमते. नाहानभीति । नन्वेवं कथं तदन्तत्वमत आह द्विवचनेति । तत्र दोषा. न्तरमाह किञ्चेति । एवमपि। रणे इत्यन्वितिपाठः। अत्र पक्षे मतान्तरे । परमनेक भाग्यादिविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वे. नात्र विषये हरेरपि महाप्रमाद इति तदनुयायिनामन्येषां प्रमादः सुनरामिति ते सर्वेयुक्ता एव किन्त्वभेदैकत्वस्य संख्यात्वे तण नायामादावेकत्त्ववत्तस्याप्यादौ तद्गणनापत्तिः । कि नियतविषय- परिच्छेदहेतुत्वरूपसंख्यात्वस्य बहुत्वे इव तत्र दुर्वचत्वमिति ·१३८४ वृत्तिविचारः वदेकवचनस्यापि प्राप्तरिति दिक । एवं चकारयोगो वाको राज्ञो गोश्वाश्वश्च पुरुष- श्चेत्यादौ भवति, नतु राज्ञो गवाश्वपुरुषा इत्यादी स. मासे । वृत्तौ समूहलक्षणैकार्थप्रादुर्भावाद्भेदस्य निवृ. स्या भेदनिबन्धनसमुचपरूपस्य द्योत्यत्वाभावेन द्यो. तकस्याप्यप्रयोग इति कैयटः । पृथगुपस्थितयोरेव स. मुच्चयस्य चद्योत्यतया चप्रयोगाभावस्थापि समासे एकार्थीभावकृतत्वम् । लोकेऽपि पृथक्ज्ञातपारेवैकदेश. स्थत्वे समूहव्यवहारात् । नच समासन चार्थस्थाभिहितत्वात्तदप्रयोगः । समासेन सत्त्वभूतस्य विशेष्यतयाभिधानेऽपि अस. त्वभूतस्य विशेषणतया बोधार्थ चप्रयोगस्य दुर्वार- स्वात् । चाथै द्वन्द्व इति तु सादृश्याचार्थत्वारोपेण ने बोध्यं तदाहेति दिगिति । तस्थफलान्तरमाहैवमिति । आदिभ्यां दत्तस्य च गौः दत्तचैत्रमै- प्राणां गौरित्यनयोः सङ्ग्रहः। तत्र द्वितीयमुपपादयति वृत्ताविति । न. म्वेवमप्येतस्य कथमेकार्थीभावकृतत्वमत आह पृथगिति ननु तत्रैव किम्मानमत आह लोकेऽपीति । अपिना वेदः। अस्य तत्वं विघटथति नचेति । दुर्वारत्वादिति अतएव तस्य तद्विवरणत्वम् । नन्वेवं चार्थे द्वंद्व इत्यस्यासङ्गति रतआह चार्थे इति । नच व. स्तुनश्चार्थे सति द्वंद्व इति तदर्थः । भूसत्तायामित्यादायपि तथात्वा- पत्त्याऽनुशासनस्यार्थनिर्णायकस्य काप्यभावापत्तेः । सह विवक्षावि- रहेपि भरीपटहं वादयेति द्वंद्वापत्तेश्च । यद्यपि समूहस्य द्विाधा- ननुभवान्न तत्र चप्रयोग इति मतस्य तत्कृतत्वं तथापिचेनासत्व- भूतविशेषणोपस्थितेवृत्तौ तद्वैपरीत्यस्यान्यत्र विशेष्यविशेषणभाषा- दिवैपरीत्यवदेकार्थभावकृतत्वमेवेति तस्यापि तदवारोक्तरीत्या तस्क. तत्वम् । यद्यपीदमपि भाष्ये नोकमतएव कैयट इत्युक्तं तथाप्युक्त- ·कलाटीकासहितायां लघुमजूषायां यमिति दिक। अन्ये त्वेकार्थीभाववशादपृथगुपस्थितेवृत्तौ नोद्दे श्यविधेयभावेनान्वयः, पृथगुपस्थितेस्तथान्वये तन्त्र. स्वात् । अविमृष्टविधेयांशदोषनिरूपणावसरे पत्रोद्दे. इयविधेययोः पदाभ्यां पृथगुपस्थितिस्तत्र तथान्वयः । नचसमासे पदात् पृथगुपस्थितिः, अपृथगुपस्थितौचन तथा व्युत्पत्तिरिति काव्यप्रदीपायुक्तः। अत एव चतुर्थी चाशिषीति सूत्रविहितचतुर्थ्यान समासः। आशीर्व- षये हि उद्देश्यविधेयभावो गम्यते, समासे तदवगमा- भावादिति हरदत्तादयः । अयमेवैकप्रसरताभङ्गो ना. म यद्विशिष्टकोपस्थितिजनकत्वरूपसामर्थ्य भङ्गः । उ- इंश्यविधेयभावेनान्वये पृथगुपस्थितेस्तन्त्रत्वेन तथाऽ- बये तद्भङ्गादिति । रीत्या युक्तियुक्तमिति दिगितिः । परादिमतमाहान्येविति । अत्र भाष्यादिमानाभावादाहाविमृ. ऐति । तत्रेति तत्रैवोद्देश्यविधेयभावनान्वय इत्यर्थः। नच नहि । पदा. दिति जातावेकवचने । प्रकाशोऽपि नैवमित्याह काव्यप्रदीपेति । अत्र स्वीयसंमतिमप्याहात एवंति। हितादियोगे ज्ञापकाच्चतुर्थीति भाष्यो पपादकोऽयं तद्ग्रंथः । हि यतः । तदिति उद्देश्यविधेयभावेत्यर्थः । तन्त्रान्तरसंमतमपीदभित्याहायमेवेति वषट्कर्तुः प्रथममक्ष इत्यादी तथान्वयो मीमांसकैरुक्त इत्यर्थः । तदर्थमाह यदितिः । नच एवं स कुतो नाताहोदेश्यति । तदिति तद्रूपसामर्थत्यर्थः । इती. स्वस्याहुरितिशेषः। क्वचित्तथापाठ एव । नन्विदं व्यभिचरितंकिंचैवं तत्र तथान्वयापत्ति रतआहाकिंचोदेश्योति । उप बंधः समीपोच्चारण तदिति यदादीत्यर्थः । ननु नायं नियमः अन्यत्रापि तत्तत्प्रतीतेरत माहैकार्थीति अनेन व्यतिरेकव्याभिचार उक्तः। अन्वयव्यभिचारमाहा- भ्यालेति । ननु तथा व्युत्पन्नस्य तथा बोधो दुरि इति नवाचार १७४ ·त्तिविचारः तन्न । भाष्यकृतानुक्तत्वात् । किंचोद्देश्यत्वविधे- यत्वे यच्छब्दतच्छब्दोपबन्धव्यङ्ये. वृत्तौ ऋडत्वादिव. तदन्वयासंभवान्न तथान्वयः । एकार्थीभावाभावेऽपि घटमिन्यादौ तथान्वयाभावेन, अभ्यासलोपश्चेत्यादौ- समासेपि तथान्वयेन च तस्य तत्कृतत्वाभावाच्च । तथान्वयाभिप्रायेण समासप्रयोगेऽपि प्राप्तत्वाप्राप्त स्वादिपर्यालोचनोत्तरं लोहितोष्णीषा इत्यादौ तथा बोधो भवत्येवेति नासाधुतेत्याशयेनायं भाष्ये नोक्तः। विशेषणं विशेष्येणेति सूत्रे 'उभयविशेषणत्वादु. भयोश्च विशेष्यत्वादुपसर्जनाप्रसिद्धि'रिति वार्तिके उभयमुद्दिश्य विशेषणत्वस्य विधेयताप्रतीतेश्च । अ- तएव प्रकाशकृतेदृशसमासवाक्यानि च्युतसंस्कृति. दोषे नोदाहृतानि, किन्त्वविमृष्टविधेयांश एव । एवं- च पृथगुपस्थितयोस्तथान्वय इत्युत्सर्गस्य त्यागेन स- हृदयहृदयस्य वैमुख्यं तस्य दूषकताबीजम् । प्रदीपेऽपि तत्र तथान्वय इत्यस्य उत्सर्गणति शेषः। आशीविषयचतुथ्यांद्यन्ते तु न समासः । विप्राय णीयत्वेपि तत्रासाधुत्वं वृत्तेर्वाच्य मिति अयमपि भगवता वक्तव्य एवेत्यत आह तथान्वयेति समस्तान्वयेत्यर्थः। एवं सूत्रकृत्संमते भाष्यसंमते च वार्तिककृत्संमतिमध्याह विशेषणमिति । काव्यप्रदीपमूलसंमतमपीदमेवेत्याहात एवेति । तथा बोधे समासस्यासाधुत्वाभावादेवेत्यर्थः। ईदृशेति तथान्वयेन बोध जनकेत्यर्थः । नन्वसाधुत्वाभावे किंतस्य दूषकत्त्वबीजमत आह एवं. चेति । तत्र तथान्वयेचेत्यर्थः । तस्याप्यनियतत्वादाहोत्सर्गेति । न. ज्वेवं प्रदीपासंगतिरेवात आह प्रदीपेति नन्वेवं हरदतमात्रासांगत्यपर्यवसाने इष्टापत्तावपि तदुक्तदोषवा- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां भद्रं भृयादित्यादौ विप्रभद्रार्थयोरुभयोरपि तिङन्ता. र्थान्वयेन परस्परमसामर्थ्यात् । चतुर्थी चाशिषीत्यस्य चाशीविषयान्वय्यर्थकात् तद्वाचकभद्रादियोगे च. तुर्थीषष्ठयावित्यर्थात् । भद्रकर्तृकं विप्रसंवन्ध्याशंसा. विषयो भवनमित्यादिक्रमेण बोधः। राजकुलं शुभं भू- यादिति तु साध्वंव । किंच समासादावपि तथा व्युत्पन्नस्य तद्धोधो दु. रिः। नचासाधुत्वम् । भाष्याद्यनुक्तेः। विशिष्टोपस्थि- तावपि विशेषणादौ प्रकारतादिखीकारवदुद्देश्यतादि- स्वीकारे बाधकाभावादधिकमग्रे वक्ष्यामः । अतएव- कैश्चिदुद्देश्यत्वादि प्रकारत्वादिरूपमेवोक्तमन्यैस्तु त. समानाधिकरणम् । किंच अन्वादेशस्य किंचित्कार्य विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरविधानाय पुनरुपादानरूपस्थ समासे त्वदुक्त- : । । रणे कथमतआहाशीरिति।आदिना षष्ठी। तार्थान्वेतिक्रियामित्यर्थः। न. नुकथमिदं शुत्रतो लब्धमतआह चतुर्थीति। चोवाक्यालंकारे।यार्थेति क्रियारूपेत्यर्थः । कात्प्रातिपदिकात् । आदिःप्रकारार्थः सौत्रक्रमेणाह चतुर्थीषष्टयाविति । उक्त सूत्रार्थफलमाह राजेति । राजकुलस्य संबो. धनविभक्त्यंतस्थाध्याहृते जानीहीत्यत्र प्रागुक्तरीत्याऽन्वयो न भूयादित्यत्रात एव न ततद्वारा शुभमित्यत्रेति नंतत्प्राप्तिरिति भावः। तत्रदोषांतरमाह किंचेति । ननु वृत्ती विशिष्टोपस्थितौ कथमुहे. श्यत्वादिप्रतीतिरतमाह विशिष्टोपेति । ननु तदपि कथं घिरोधादत- भाहाधिकमिति । सति प्रकरणे इत्यर्थः। अतएव तद्वत्तत्स्वीकाराभाव. भिन्नरूपेण प्रतीतेराहान्यैरिति । दीक्षितादिमतेन दोषांतरमाह किंचेति. “अज्ञानेन शेकोपपत्तावयाहप्रेति । धानमित्युभयपरस्योतिपाठः। आ. हुरित्यरुचिबीजं तु न तत्र तादृशं विधानमिष्टं किंतु बोधनमात्रमित्य- ·१३८८ वृत्तिवचारः रीत्या संभवाभावेन एतच्छितक इत्यादौ एनाद्यादे. शशङ्कया, अप्रयुक्तत्वेन तत्समाधानपरस्य द्वितीयाटौ. खेन इति सूत्रस्थभाष्यस्य चासङ्गतिरित्याहुः । यत्तु निष्कौशाम्बिः गोरथो घृतघटों गुडधानाः के शचूडः स्वर्णालङ्कारो द्विदशाः सप्तपर्णो गौरखर इ. त्यादिषु कान्तयुक्तपूर्ण मिश्रसंघातविकारसुचप्रत्य: गलोपवीप्साजातिविशेषाभिधानमेकार्थीभावकृत. मित्युक्तम् । तन्न । भाष्यानुक्तत्वात् । निरादिपूर्वपदानां का न्ताअर्थवृत्तितयोक्तार्थानामिति न्यायेन तदप्रयोगसि- द्देश्च । गौरखरादेश्व समुदायस्य जातिविशेष रूढिस्वी. कारण न दोषः पङ्कजादिवत् । एकोपस्थितिजनक त्वरूपैकार्थीभावकृतत्वस्य कान्तादिलोपे संभवा भावाच । अतएव संख्ययाव्ययति सूत्रे समासेनाभिहि- ता सुजर्थ इति कृत्वा समासे सुज्न भविष्यति । किं: चभोऽसुजर्थ इति समास उच्यते, न खलु मुजर्थ इ. त्युच्यते, गम्यते तु सुजर्थ इति भाष्ये उत्तम् । तत्र न्यत्र स्पष्टमिति नायंदोष इतीतिबोध्यं दीक्षितभूषणवाद्युक्ति खंडयति यत्त्विति । यथाक्रममाइक्रांत- स्यादि । प्राग्वदाह निरादीति । नन्वेवमपि वरमे दोष पवात आह गौरवि वस्त्वर्थे । इदंच तत्संभवमभ्युपेत्य । वस्तुनः सएषनेत्याह वकोप्रेति । अतएव निरादेस्तद्वृत्तित्वादेव । द्विदशा इत्यादाबाद ख. मासेनेति सुजः समास इतीत्यर्थः । नन्विती नोक्तार्थलाभोऽन आहू तोति भाग्य इत्यर्थः। योग्यत- माशाह मूति । नन्वेवं तथैव कुतोनोक्तमब आह पूर्वेति । नचैवमप्युः ।

·कलाटीकासाहितायां लघुमञ्जूषायां १३८९ समासनेत्यस्य समासघटकपूर्वपदेनेत्यर्थः । पूर्वपदस्य तदर्थत्वद्योतकश्च समास इति समासेनोक्त इत्यु क्तिः। द्योतकविषयेऽपि उक्तार्थानामिति न्यायोऽस्त्ये. व । अनिप्रसङ्गस्त्वनित्यत्वात्परिहरणीयः । द्रष्टुं गत. चैत्रः कृष्णं, श्रितो गुरुकुलं मैत्र इत्यादौ न समास: कृष्णश्रितयोः परस्परमसंबन्धेनाकाङक्षामूलकैकार्थी- भावस्थासंभवात् । विशिष्टशक्तिस्वीकारादेव समासस्यार्थवत्वात्प्रा. तिपदिकत्वसिद्धिः। अतएव वृत्तौ विशिष्ट एवार्थी- राजपुरुषपदाभ्यामभिधीयते इति कैयटः । भाष्ये चैका. र्थीभावपक्षे 'संसृष्टार्थ समर्थ'मिति समर्थपदव्युत्पत्ति रुक्ता । विशिष्टवुद्धिं प्रतिच विशेषणविषयकस्यैव हेतु. स्वमिति न विशिष्टवुडौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वे व्यभिचारः । अतएव घटपदाद् घटत्वविशिष्टज्ञानो- पपत्तिः । - कार्थानामितिन्यायस्य वाचनिकविषयत्वाद्भाप्यासंगतिरषांतभाहद्यो- तकेति । नन्वेवं व्यतिलुनत इत्यादि न स्यावताहातीति । परीक्षा- पक्षसाध्यत्वेनोक्तफलं सिद्धांतेऽपि निष्प्रत्यूहमित्याह द्रष्टुमिति । प्रा. गुक्तरीत्यैवाहाकांक्षेति । अथ विशिष्टशतः फलमाह विशिष्टेति । यत्तु राजपुरुषपदाभ्यां प्रत्येकमुभयोपस्थिलिरित्ययमेवैकार्थीभा. व इति। तन्न।बोधावृत्यापत्तेरनुभवविरोधाच। तदेततध्वनयभाहातर- घेति उक्ताशयादेवेत्यर्थः । अन्यथातदसंगतिः स्पष्टव । भाष्यसंमतम. पादमित्याह भाष्येचेति । पक्षान्तरेऽन्यव्युत्पत्तेः सत्वादाहैकार्थीति । ननु विशिष्टवुद्धि प्रति विशेषणशानस्य हेतुत्वाद्विना पृथगुपस्थिति- विशिष्ट जानुपपतिरत आह विशिष्टेति । इदमन्यत्र तपाप्यावश्यक- मित्याहात पवेति तां प्रति तस्य हेतुत्वस्वीकारादेवेत्यर्थः ।

·१३९० वृत्तिविचारः यत्तु न विशिष्ट शक्तिः, किंत्ववयवशक्तिज्ञानस- हकृतादृत्तिरूपपदश्रवणरूपादुद्वोधकाद्राजसंबन्धी पुरु- षः, चित्राणां गवामयमित्यादेविग्रहवाक्यतोऽनुभूतस्य. विशिष्टार्थस्य स्मरणमयमैवेकाधीभावी नामातो नोक्त दोषाः। अतएव भट्टपादैस्तेषामेव विग्रहत्वं स्वीकृत तम् । स्थावयववृत्तिज्ञानसहकारेणार्थोपस्थापकत्वस्या- प्यर्थवत्मत्रे ग्रहणात्समासस्य प्रातिपदिकत्वम् । यदा वाक्यवत्समासेऽपि पृथगुपस्थितयोरेव पर- स्परान्वयः । अयन्तु विशेषः-वृत्तिघटकपदोपस्थि. तयोः प्रथमं परस्परमेवैकरूपेणान्वयो वृत्तिस्वभावा- दतो न तत्र विशेषणान्वयादिकं, वाक्ये तु पदैव वि. शेष्ये राज्ञोऽन्वयस्त दैव राज्ञि ऋद्धत्वान्वयः, तदास्यैक- देशत्वज्ञानाभावात् । एकरूपेणेत्युक्तेनोद्देश्यविधेयभा. वेनान्वयः। यदा विशिष्टलक्षणया वृत्तौ विशिष्टोपस्थितिरि- मीमांसकैकदेशिमतं खण्डयति यत्विति । ननु राज्ञः पुरुष इत्या. दिवाक्यतोन समासाजायामानस्मृतिसमानाकारानुभवोऽत आह रा. जेति। अत्यंतसमानार्थतया एतेषामेव विग्रहत्वांगीकारादिति भावः । नोक्तदोषा इति उद्देश्यविधेयभावेनान्वयविशेषाः। समासस्यार्थव स्वाभावात्प्रातिपदिकत्वं न स्यादतआह स्वावयवेति । स्वं वृत्तिः। अपिता स्ववृत्यार्थोपस्थापकत्वपरिग्रहः । एतदोषाभावादेव पूर्वतो लघूभूतं पक्षमाह यवेति । नन्धेवं प्रागुक्तदोषापत्तिरेवातआहायं स्विति । एवेन ऋद्धत्वादिनिरासः । तत्र बीजांतरानुपलंभादाह वृत्तीति इतोपि लघुभूनं पक्षमाह यद्वेति पूर्वपदोत्तरपदलक्षणेति मतस्य भूषणादौ सविशदं निरस्तत्वेमायुक्तवादाह विशिष्टत्वेति ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषायां ति षष्ठीतत्पुरुषलक्षणायाः सवन्धिरूपाधिकाविषयः त्वेन षष्ठीतत्पुरुषाकर्मधारयस्य लघुत्वम् योध्यमिति । तन्न । आये तादृशविग्रहवाक्यमजानतां विशि. टोपस्थितेः शक्तिं विनोपपादयितुमशक्यत्वात् । द्वि- तीये वृत्तिपदन्तादृशबोधकारणमिति ज्ञानस्य तद्बोध- धकारणत्वकल्पनापेक्षशक्तिकल्पनाया लघुत्वात् । बो. धकारणत्वस्य सम्बन्धं विनानुपपत्त्या शक्तिसिद्धेश्व। किंचैवं समासादीनां वृत्तित्वासिद्धिः वृत्याश्रयः त्वेनैव तेषां वृत्तित्वव्यवहारात् । तृतीये बोध्यज्ञानं विना बोध्यसम्बन्धरूपलक्षणाया अज्ञानेन तया विशिष्टो. पस्थितेवक्तुमनौचित्यात् । किंच पङ्कजपदादेरपि पद्मत्वविशिष्टे लक्षणाया एवापत्तौ रूदिशक्त्युच्छेदः । बाधादिप्रतिसंधानं वि. नापि बोधात्तत्र शक्तिसिद्धिश्चत्प्रकृतेऽपि समम् । नन्धेवं षष्ठीतत्पुरुषात्कर्मधारयस्य लघुत्वानापत्तिरत आह षष्ठी- ति। तादृशेति राजसंबंधी पुरुष इत्यादीत्यर्थः । विशिष्टोपेति वृत्तितो जायमानेत्यादिः । वृत्तिपदमिति तद्रूपपदं । प्रथमं मिथ पवैकरूपेण तयोरन्वयबोधेत्यर्थः । अन्यथा वैलक्षण्यं न स्यादतः सिद्धांतमते. नाह बोधेति । अयंभावः यथा प्रयोज्य प्रयोजकवृद्धव्यवहारेण तत्पदजन्यत्त्वं प्र. योज्यबोधेऽनुमायासंबद्धस्य बोधकारणत्वानुपपत्या तत्पदवृत्तिं तदर्थे कल्पयति बालस्तथा वृतिपदेपि ताहशबोधकारणत्वं त्वदभिमतं संबंधं विनाऽनुपपन्नं कंचित्तदतिरिक्तं कल्पयेदेवान्यथा तव पदेय. तिरिक्ता शक्तिर्नसियेत्, वाक्ये चसंसर्गाशे लक्षणा नसिध्यदिति । एवं विशिष्टशत्यनंगीकारे गभीरायांनधामित्याधनुरोधेन सिखा.

·१.३९२ वृत्तिविचार: किंच कर्मधारये शक्यान्यबोधाभावेन लक्षणा न युक्ता । शक्यसंबन्ध्यशक्यार्थबोधो हि सर्वत्र ल. णया दृश्यते। विशेष्यविशेषणभावस्तथेति चेद्वाक्येऽपि तद्वोधेन तत्राप्येकोपस्थित्यापत्तेः। एवंच प्रथमभक्ष इत्यादौ त्वसंमतस्याद्देश्यविधेयभावेनान्वयस्थापत्ति- रित्यलम् । इदं वृत्तर्विशिष्टशक्तिमत्वं लोकसिद्धमेव। शास्त्रेऽ. विधानाभावात् । अचतुरेत्यादावदर्शनात् । वृक्षा- दीनामर्थाविधानाच्च । चार्थे इत्यादि तु चार्थे वृत्ति मनुद्य इन्द्रसंज्ञामात्रविधायकमन्यथाने सुबन्तं चार्थे वर्तते तच द्वन्द्वसंज्ञकमिति वाक्यभेदापत्तेः । किंच स्वसमानार्थकवाक्यानिवृत्तये विभाषाधिकारस्यापूर्व- स्य करणे गौरवम् । मम तु एका भावे समासो, व्यः पंक्षायां वाक्यमिति शास्त्रकृत्कल्पितसिडार्थानुवा- द एव सः। इयश्चैकार्थीभावोपपादिका विशिष्टशक्तिः समर्था- तरीत्या आहवोध्येति । आदिनायोगादि । स्यादिसिद्धांतेनाहकिंचक- मैति । तत्र लक्षणायास्तस्यापीष्टत्वादाकोपेति। त्यापत्ते त्यापत्तिरिति. पाठः। अष्टापत्तावाहवंचेति समासे इति शेषः । अन्यथा तत्र वा- क्येऽपि स्यादितिभावः। पूर्वपदस्योत्तरपदे वा लक्षणेत्यादि सविस्तर भूषणेखंडितं तत एव बोध्यं तदात्यलमिति नन्विदं वृत्तविशिष्टार्थत्वं लोकव्यवहारसिद्धमुतशास्त्रकगम्य मतआहेदमितिलोकस्तयवहारः । नन्वेवमपि चार्थे इत्यादी क्वचित्त दस्त्येवात आह चार्थे इति । मात्रपदेनार्थविधानव्यवच्छेदः । अन्यथा अर्थस्यापि विधाने । अस्याप्यसिद्धांतत्वादाहशास्त्रकदिति । एतेन वृत्यकृत्योर स्वभावसिद्धत्वस्यापि निरासः सूचितः। विसषमाहेयं ·फलाटीकासहितायां लघुपजूषायां श्रितः पदविधिरित्याद्यर्थक समर्थः पदविधि'रितिशा- स्त्रबलाद् अलौकिके विग्रहेऽप्यारोप्यते । अतएव तत्र समाससंज्ञायामर्थवत्त्वनिबन्धनप्रातिपदिकत्वे विभ. क्तिलुसिद्धिः । षष्ठीत्यादिशास्त्रवलेन भेदोपस्थिति- निबन्धनषष्ट्यादिनिहाय पृथगर्थत्वमप्यारोप्यते । उभयोरपि काल्पनिकत्वेन विरोधाभावः शास्त्रप्रामा- ण्यात् । नन्बेकार्थीभावनिर्वाहकविशिष्टशक्तिवादे बहु- बीहेस्तपुरुषोऽन्तरङ्ग इत्यादिव्यवहारोच्छेदः । बहिर्भूत- पदार्थविषयकबोधजनकत्वं हि बहुव्रीहौ बाहिरङ्ग त्वम् । नचात्र पक्षे तदस्ति अन्यपदार्थेऽपि प्रत्येकाति. रिक्तविशिष्टशक्यत्वसत्त्वेन स्वपदार्थत्वस्यैव सत्त्वा- दिति चेन्न । स्वघटकपदघटितवाक्यदृष्टार्थमात्रविषयकतत्पु. रुषीयशक्तिग्रहापेक्षया बहुव्रीहिसंज्ञकपदसमुदायीय. शक्तिग्रहस्य स्वघटकपद्घटितवाक्यदृष्टातिरिक्ता- चेति। आदिनाभाष्योक्तार्थातरम्। तत्र अलौकिके। लुक्ग्रहणं नलोपा. दे रप्युपलक्षणं । नन्वेवं षष्ठीत्यादिशास्त्रस्य निर्विषयतास्यादत आह षष्ठीति । नन्वेवं विरोधापत्तिरत आहोभयोरपीति । न च न हि । सत्वादिति स्पष्टं चेदं नदीभिश्चेति सूने माध्ये तत्रहि द्वारावति- को देश इत्यत्रदेशस्य समस्यमानपदाभ्यामुक्तेः पूर्वपदार्थतेति पूर्व पदार्थप्राधान्यानदीभिश्चेत्यव्ययीभावः प्राप्नोतीत्याशंक्य समासेन विशिष्टेन स उच्यते नतुं पूर्वपदोत्तरपदाभ्यामन्यथा चित्रग्वादावल्य. न्यपदार्थप्रधानता न स्यात् ताभ्यामेव तदभिधानात् । यदि तु स. मुदायरूपान्यपदार्थत्वेन तत्मधानता तर्हि प्रकृतेऽपीत्युक्त।

·त्तिवचार र्थविषयकत्वन बहिरङ्गत्वाक्षतः । एवमेव षष्ठीतत्पुरु- षाकर्मधारयस्य लघुत्वं बाध्यं कर्मधारयसंज्ञकपदस. मुदायजशक्तिग्रहापक्षया षष्ठीतत्पुरुषसंज्ञकतजन्य. शक्तिग्रहस्य षष्ठयाद्यर्थरूपाधिकविषयत्वेन गुरुत्वात् । एवंच निषादस्थ पत्यादिशब्दानां षष्ठीसमासक. मंधारयबहुव्रीहिभिर्नानार्थत्वेन क तात्पर्य मिति सं. देहे शक्तिग्रहलाघवानुरोधारकर्मधारयार्थे तात्पर्य क- ल्प्यते संभवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्य. स्यान्याय्यत्वात् । तदुक्तं जैमिनिना 'स्थपतिर्निषादः स्यात् शब्द- सामर्थ्यात्' इतिनिषादस्थपतिशब्दस्यान्तरङ्गत्वेन नि- कार्थेति वहिर्भूतान्यपदार्थेत्यर्थः । इदमपि तत्रैव भाष्ये उक्तं यद्यप्यत्र चित्रग्वादावताभ्यां पदाभ्यामेषोऽर्थ उच्यते अन्यपदा. ोपि तु गम्यते इति विग्रहवाक्ये समासघटकपदातिरिक्तपदेन प्र. तीयमानस्येह विशिष्टेन प्रतीयमानतया तस्यान्यपदार्थप्राधान्यमिति तद्भावः । एवमेवेत्यस्यार्थमाह कर्मेति तदिति पदसमुदायेत्यर्थः । षष्ठयायेति वाधकेत्याविः। परसंमतमपीथमेवापंपन्नमित्याहैवं चेति तथा लाघवगौरवाभ्यां तयवहारोपपादने इत्यर्थः । पूर्वनिपातप्रकरणानित्यत्वादाह षष्ठीसमा सेति । नानेति निषादसंबंधिस्थपतिनिषादस्वामिकपुरुषांतररूपे. त्यादिः नानार्थतात्पर्याद्विशेषावगतिरितिन्यायादाहकति । आदि- ना पदार्थोपस्थितिः । इदमेवाभिप्रेत्य पर्यवस्यछाब्दबोधाविदूरप्राक्क्षणस्थिते । शक्तिग्रहऽतरंगत्वबहिरङ्गत्वचिंतनम् ॥ इति वैयाकरणमतोन्मजने दीक्षिताः । आधनिरासे हेत्वंतरमध्याह संभवतीति स्थपताविति तद्विषयक- शीघ्रोपस्थितत्यिर्थः । अतएव शद्वसामर्थ्यपदेन तादृशतत्शक्ति- ·कलाटीकासहितायां लघुमञ्जूषा पादरूपस्थपती शीघ्रोपस्थितिजनकत्वानुकूलात्साम- र्थात् शक्तिरिति तदर्थः । अतएव बहुव्रीह्यर्थको न सः । अन्यथा बहुव्रीही मीमांसाबार्तिककारैः शक्ति. कथनेन निषादपदस्य तत्रालाच शिकत्वेन च तदभा. वस्य सूत्रतो न लाभः स्यात् । एतेन शब्दसामो- दित्यस्य निषाद शब्दस्य निषादरोध एच सामर्थ्यात् शक्तेः षष्ठीतत्पुरुषे तु पूर्वपदस्य लक्षणेति न तस्य ग्रहणं जघन्यत्वादिति शबरखामिकृतं व्याख्यानं प्रौढ्येव । वक्ष्यमाणे भाष्यसंमते व्यपेक्षावादे तत्रापि लक्षणाभावाचेति दिक् । ननु स्थपतिशब्दः स्वाभिश्रेष्ठान्यतरपर्याय इति- .. ग्रहणादेवैतदर्थकः सोपि । अन्यथा तस्योक्तार्थानंगीकारे । यत्तु पष्टी- तत्पुरुषाशयेनोक्तं तदुपलक्षण मास्तामतआह वक्ष्येति । सिद्धांतेऽस. म्भवादेवाह व्यपेक्षेति । असंभवाच्चेति च्छेदः एवंच तदधिकरणोच्छे- दापत्तिः। एतेन कर्मधारये यावंतः श्रुतपदार्थास्तावतां वाक्यार्थेऽन्वय इति तस्य प्रावल्यं वहुवीहितत्पुरुषयोस्त्वेकस्यैवेति ततस्तयोदावल्यं षष्ठीतत्पुरुषात् बहुव्रीही छोरिति वहुव्रीहिदौर्बल्यमित्यपि तदु- क्तमपास्तं । वहुवीही शक्तिपक्षे बहुवीही श्रुतिवृत्तता कर्मधारयतत्पु रुपयोर्वाक्यवृत्ततेति श्रुतिलिंगाधिकरणन्यायेन बहुव्रीहरेवापत्तेस्तद धिकरणोच्छेदावारणात् । नच वहुवीहावपि विनियोजकं वाक्यमेवेति न तत्रतन्न्यायप्रवृत्ति रिति वाच्यं श्रुतिर्न विनियोजिका कित्वभिधात्री अतएव रथकाराधि. करणेयोगातरूढेः प्रावल्यंसिद्धांतितमिति वाक्यातेः प्रावल्ये य. च्छीघ्रप्रवृत्तत्वादि बीजं तन्न्यायेन कर्मधारयेऽपि शक्तेः प्राग्व्यवस्था पनात् । द्वयोरपि श्रुतित्वेन विरोधाधिकरणन्यायस्याप्रवृत्तेस्तदा- हेति दिगिति।

·दृत्तिवचारः । तस्य गुणशब्दत्वान्निषादस्य जातिशब्दत्वात्कर्मधारये स्थपतेः पूर्वनिपातापत्तिः। किंच स्थपत्यर्थस्य सब. न्धिनि नित्यसाकाङ्क्षत्वात्षष्ठीसमास एवं न्याय्यो नरपत्यादिष्विवेतिचन्न । 'लिङ्गदर्शनाचेति जैमिनिसूत्रेण हेत्वन्तरोक्तरदो. षात् । लिङ्गं च दृश्यते कूटं च दक्षिणेति । कूटं हि निषादानामेव स्वमिति शबरस्वामिनः । एवंच राज. दन्तादित्वात्कर्मधारये स्थपतः परनिपातः। संवन्ध्या- कालानिवृतिरप्यर्थतो निषादानामेव तत्वलाभादुप- पन्ना । लिङ्गं चानेकार्थस्य शब्दस्यार्थनियामक दृष्टम् । तस्मादनेकार्थ निषादस्थपतिशब्दस्यार्थनियामकं शी. घ्रोपस्थितिजन कशक्तिकत्वं लिङ्गं चेत्येव सूत्रतात्पर्य वक्तुं युक्तम् । .. दपदस्यचेति पाठः । जातिगुणयोगे गुणवाचकस्यैव पूर्वनिपात- नियमादाहकर्मेति। लिंगेति पूर्वत्रेत एवास्वरसादित्यादिः। कूट हीति यतस्तेषामेवोपकारकं नार्याणामतस्तेषामेव तत्स्वमित्यर्थः। मायानिश्चलयंत्रेषु कैतवानृतराशिषु । आयोधने शैलशंगे सीरांगे कूटमस्त्रियाम् ॥ इत्यमरादिः । एवंच तदर्शनेन तदसंभवेच । अग्ने व्युक्रमेणान्वयः नन्वेवं कथमाकांक्षाशांतिरतआह संबंधीति । तत्त्वेति स्वत्वेत्यर्थः । क्वचित्तथैवपाठः । नात्राक्लप्तकल्पनेत्याह लिंगं चेति । संयोगादी तस्य परिगणनात् तदधिकरणसिद्धांतमुपसंहरति तस्मादिति। एवेन स्वाम्याधुक्तिनिरासः। उत्सर्गत इत्युक्तेः फलमाहाश्वेति । इदमन्यसंम. तमपीत्याहात एवेति लिंगस्य तन्नियामकत्वादवेत्यर्थः । एवंच तत्रला- घवादिविचारो मीमांसकानां कथंचित्संभवमात्रेण नेयो च वास्तव इति घोध्यं । तदात्यलमिति ।

·कलाटीकासहितायां लघुमजूपायां १३९७ किंच षष्ठीतत्पुरुषेऽपि ऐश्वर्यस्योत्सर्गतो निरू- पकसजातीयनिष्ठस्यैव लाभेन कर्मधारयादविशेषः । अतएव नरपतिसुरपत्यादिशब्दतो नरसुरयोरेवेश्व- रत्वेन प्रतीतिः। अश्वपतिगजपत्यादौ त्वगत्या तात्प- र्यानुपपत्त्या चोत्सर्गस्य त्यागः । अतएव शंकरभगव- त्पादैर्दहराधिकरणे ब्रह्मलोकशब्दे कर्मधारय समासः सर्वाःप्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एनं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ती. तिलिङ्गेन साधित इत्यलम् । तत्र स्वाभाविकत्वपक्षे श्रोत्रियादिवदखण्डा नि- रवयवा नित्याः शब्दास्तदन्वाख्यानाय कल्पिते रे. खागवयस्थानीये शास्त्रप्रवृत्तिः । तदुक्तम् । अबुधं प्रत्युपायाश्च विचित्राः प्रतिपत्तये । शब्दान्तरत्वादत्यन्तं भेदो वाक्यसमासयोः ॥ इति । अतएव गोरथादौ युक्तादीनां लोपाविधा- नम् । गवां रथ इत्येव वाक्यस्य कल्पनेति । क्रियाम- जहत्स्वार्थत्वादिकं सखंडपक्षे नाखंडपक्षे। अतएव भाष्ये एकार्थी- भावसामर्थ्यमुक्त्वा तस्य फलानि चो काशब्दाभिधानं स्वाभावि कमेव न शास्त्रगम्यमित्यादि वावचनानर्थक्यमित्यंतेन ग्रंथेन । नित्यशब्दवादे एकार्थीभावसामर्थ्य व्युत्पादितं नतु तत्र जहत्स्वार्थ- त्वाजहत्स्वार्थत्वादि विचारितं । तत्पक्षे तद्विचारस्यैवाप्रवृत्तेः । पदा. नामर्थस्यैवाभावात्तदेतत् ध्वनयन्तन्मतमादावाह तत्रेति भाष्योक्तप. क्षद्वयमध्ये इत्यर्थः । उक्तहेतोरेवेति । तदुक्तं हरिणा- प्रयुज्यमानवाक्यस्य नोपायत्वमित्याह शब्दांतरत्वादिति । अ- तएव उपायवैचित्र्यादेव । तदेवमिति । नन्वेवं कथं युक्तत्वप्रतीतिरत. आह क्रियामिति । हस्तरमाह तथेति वृक्षादिपदं यथा विशिष्टर्थे एव व्यवस्थितमित्यर्थः । वस्तुतोऽसत्वादाह कल्प्येति स्वभावेति । वि- ·तिविचारः - न्तरेणानन्वयात्तत्र तदवगतिः। गोयुक्त रथइति लौ. किकं तु समासस्य पर्यायरूपम् । तथा- पदं यधैव वृक्षादि विशिष्टेऽर्थ व्यवस्थितम् । नीलोत्पलाद्यपि पदं भागाश्यां वर्तते तधति । भागाभ्यां कल्पिताचाम् । मादृश्यमूल कस्तु वा. क्यस्थैरत्रत्यानामभेदभ्रमी बालानान्तन्मूलक एवैका- र्थीभावव्यवहारो ऽत्र पचं वास्तवः । खण्डास्तु नात्र पक्षे पदानां पृथगर्थत्वस्वभावत्वेन स्वभावभङ्गाप- त्तेः । तथा- रूट्यरूढिविभागोपि क्रियते प्रतिपत्तये । इति । शास्त्रकृद्भिर बुधानामितिशेषः । पङ्कजादिपदं यो- गरूढं सप्तपर्णादिपदं रूढं राजपुरुषादि यौगिकमित्या दिरपि काल्पनिकः प्रतिपादनोपाय एवेति तदर्थः । तत्र वाक्यार्थानुगमाद्राजपुरुषादियोगिकः सप्तपर्णा- दौ क्वचिदानुगमेऽपि शीर्णपणे तदभावादूढिरव पङ्क- जादौ वाक्यार्थानुगमार्थान्तराननुगमाच योगरूढि. रिति दिक् । परेतु वाक्यावृत्तिः शास्त्रनिष्पाद्या । अर्थाभिधा- शिष्टार्थाभिधानस्वभावेत्यर्थः। हर्यतरमाह रूख्यरूढीति | साकांक्षत्वा. दाह शास्त्रेति अन्वाख्यानाविशेपेऽपि तत्तदुपपादयति त्रयाणां मध्ये इत्यर्थः । क्वचिद्दर्पणे । एवं च तत्र नैयायिकादीनामवयवाद्यर्थविचा राभिनिवेशो भ्रांतिमूलकत्वान्निष्फलत्वाचायुक्त एवेति बांध्यं त. दाहेतिदिगिति। अथ भाष्योक्तद्वितीयमत माह परेत्वित्यादिना आहुरित्यंतेन ॥ यद्यपि सखंडानित्या इति पक्षेऽजहत्स्वार्थतैवार्थत्यागे मानाभावा- ·कलाटीकासहितायां लघुमज्जृपायां १३२९ नमपि शास्त्रकृतामेव । एवं धानेक सुबन्तं चार्थे वर्त. मानं च द्वन्द संज्ञकमियाद घटकपदानामेव चार्थे वृ. तेरुतार्थत्वाञ्चकाराप्रयोगः सिद्ध इति नैकार्थीभाव. स्य फलं सः। नच तनाते शब्दचदर्थाऽपि शास्त्राधीनः शास्त्रका. यतया शब्दामा लोकतोऽर्थ ज्ञानासंभव इति वृत्तिम. समुदायत्वं कृतित्वमित्यय वक्तुमशक्यतया किं. वृत्तिलक्षणमिति वाच्यम् । परार्थाभिधानं वृत्तिरित्या स्थ भाष्य एवाकत्वात् । परस्य शब्दस्योपसर्जनार्थ- कस्य यत्र शब्दान्तरण प्रधानार्थकपदेन अर्थाभिधानं विशेषणत्वेन ग्रहणं सा तिरिति तदर्थः । यद्वा । परार्थस्य प्रधानार्थस्याप्रधानपदैर्यत्र स्वार्थ. विशेष्यत्वेन ग्रहणं सा वृत्तिरित्यर्थः। राजपुरुष इत्य- त्र पुरुषपदेन वाक्यावस्थायामनास्कन्नो राजार्थो राज. पदेन वा पुरुषार्थ आस्कन्धते, तत्संवलितः स्वार्थ उपस्थाप्यत इति यावत् । एतावतैवैकार्थीभाव इति व्यवहारः। त्फलाभावाच तथापि तत्रापि वृत्तिवर्तनवादिनां मतमाह वाक्यादिति ते एवं मन्यमाना इति भावः । नासूयेत्युक्त्यान्यत्राकरणस्यादोषत्वन प्रामाणिकत्त्वे वाक्यभेदापत्तिरिष्टैवेति न प्रागुक्तः स दोष इत्याशये. नाहार्थेति एवेन स्वाभाविकत्वव्यवच्छेदः । एवं चकारयोग इत्यादिदिगित्यंतप्रागुक्त ग्रंथासंगतिमाह एवं चेति तयोः शास्त्रगम्यत्वेचेत्यर्थः। स इति अत एव तत्र कैयट इत्यु. तं सत्वभूतत्वादिविशेषस्तु तत्कृत एवेति भावः । तन्मते वृत्तिवर्तन वादिमते ।धीनइति शास्त्रेतिपाठः । इत्यस्य नित्यवादिनोच्यमान- स्य वृत्तिलक्षणस्य ।भाप्योपप्रश्नमेवाह किमिति। विशेषणेति अर्थस्ये ·वृत्तिविचारः वहुब्रीहावपि प्रधानं पदं समुदाय एव घटके प. दे चाप्रधाने तत्र प्रधानपदेनावयवार्थास्कन्दनेनैव स्वा. र्थबोधनम् । अवयवैर्वा तदर्थास्कन्दनेन । समुदायस्य प्राधान्ये चावयवाप्रतिपाद्यप्रधानभूतान्यपदार्थबोध. कत्वात्। द्वन्द्वेऽपि प्रधानपदसमुदायोपस्थाप्यसाहित्यस्यावयवा- स्कन्दनेन बोधः, अवयवाभ्यां वा तदर्थास्कंदनेन घोधः। समाहारेतरेतरयोरुभयोरपि साहित्यं समूहो विशेष्यमाद्येऽनुतावयवभेदोऽन्त्य उद्भूतावयवभेद इति वक्ष्यते । नचेदमसंभवि अप्रधानेन सर्वथा स्वार्थ: त्यागे तदत्यागे वा असंभवात् । अन्त्ये तनाथचोधे सिद्धे प्रधानेन तदभिधानासंभवात् । यद्वा स्वार्थबोधनव्यग्रस्य परार्थाभिधायकत्वासं. भवात् । किंचाये शब्दार्थसंबन्धानित्यतापत्तिः राज- पुरुषादितः पुरुषादिमात्रबोधापत्तिश्चेति वाच्यम् । त्यादिविनिगमनाविरहादाह यद्वेति । तत्वं लक्ष्ये । उभयथापि योज: यन्ति राजेति यथेत्यादिः । इत्यत्र चेति पाठे नायं। एवेनोक्ता प्रकारविशिष्टशक्तिरूपव्यवच्छेदः । एवं तत्पुरुषे उक्त्वा अन्यत्र क्रमेणाह वहिन्यादिना । प्राधान्यं च न स्वतः । किंत्वर्थकृतमेव प्राग्वादित्याह समुदति स्पष्टार्थ पुनर्बोध इति । ननु प्राचां मते समाहारेऽस्यसुवचत्वेपि नेतरेतरयोगेऽतआह समेति । तस्यैवार्थः समूह इति । साहित्यान्वयाशयेनाह विशेष्यमिति । '. नन्वेवं कथं शब्दवैलक्षण्यमत आहाधे इति वक्ष्यते द्वंद्वप्रकरणे नचे. त्यस्याद्यवाच्यमित्यत्रान्वयः असंभवी। लक्षणमयुक्ततेन तत्पदेनावि. शेष्यपदे पक्षद्वयस्यानिष्टत्वादत्रैव शंका तत्राद्ये स्पष्टमसंभवमुपेक्ष्या- हांत्य इति तत्रैव पक्षातरमाह यतिभायेऽन्यदोषद्वयमाह किंचेति ।

·हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाख्य- काशीसंस्कृतसीरीज़ पुस्तकमालायांः । इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति । एतस्यां प्राची- नाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृ- तपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रकाश्यमाणानां ग्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । परं तु एतस्या नियमेनाऽ- विच्छिन्नतया निश्चितग्राहकमहाशयानां प्रतिमुद्राशतकं पञ्चविंशतिमुद्राः (कमिशन) परावर्तिता भवेयुः मार्गव्ययश्च न पृथक दातव्यो भवेत् । तत्र मुद्रितग्रन्थनामानि । रु.आ.पा. १ नलपाका नलविरचितः । संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) १-८-० २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृता- ऽन्वयार्थबोधिनीटीकासहितम् । (वेदान्तं १) १०-०-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । सटीक-प्रशस्तपादभा. प्योपस्काराभ्यां समन्वितम् । (वैशेषिकं १) ३-८-० ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधराधाचार्य- कृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम् (वैदिकं १) ०-६-० ५ लघुशब्देन्दुशेखरः चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि- समाप्तिपर्यन्तः। (व्याकरणं १) १०-०-० ६ कारिकावली मुक्ता० दिन राम शब्दखण्डसहिता तथा "गुणनिरूपण" दिनकरीय महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मण- शास्त्रीव्याख्यासहिता। (न्यायं १) ६-०-० ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कतवार्तिकटी. कया-तत्त्वचन्द्रिकासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं २) ०-८-० ८ अलङ्कारप्रदीपः पण्डितवर विश्वेश्वर- पाण्डेयनिर्मितः। (कान्यं १) ०-८-० ९ अनङ्गरण महाकविकल्याणमल्लविर- चितः। ( कामशास्त्रं १) ०-१२-० १० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। ज्यो०१२-०-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध- -नान-भोजन-कल्पसहितम्। [कमै०१]---.

·. २ काशीसंस्कृतसीरीज़। तत्र मुद्रितप्रन्थनामानि रु.आ.पा. १२ पुरुषसूक्तम्। सायणभाष्य-महीधर- भाग्य-मंगलभाष्य-निम्बार्कमतभाग्यचतु. टयसहितम् । (वैदिकं २) १--४-० १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविर• चितभाष्येण नीलकण्ठीव्याख्ययाच संवलितम्। [व०३]१-४-० १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम् । महाकवि श्रीकालिदास- वि० । सञ्जीवनी-शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । ( काव्यं २) २-०-० १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धिनीतात्पर्यप्र. काशाख्यसंस्कृत-भाषाटीकासहितः [छंदः १] ०-६-० १६ कारिकावली मुक्तावली-न्यायचन्द्रिका- टीकाद्वयसहिता सटिप्पणा। (न्याय २) १-०-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रं हरिहरभाष्य-गदाधरभाध्यद्वय. सहितम् । (कर्मकाण्ड २) सादीजिल्द ३-०-० १८ संक्षेपशारीरकम-मधुसूदनीटीका भाग १-२ ( वेदान्तं ४) १०-०-० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दु शेखरपरिष्कृतिनिर्मितिः। २० कातीयेष्टिदीपकः । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् (स्तोत्रवि०) १-०-० २२ बौद्धाऽऽचार्य श्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीक. न्यायबिन्दुः भाषाटीकासहितः (बौद्धन्याय वि०१) २३ सपरिष्कृत दर्पणसहित वैयाकरणभूषण- '. 'सारः (व्याकरणं वि०३) २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका-श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता। प्रथमाध्याय-प्रथमभागः । (न्यायविभाग ३) जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, पत्रादिप्रेषणस्थानम् चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफीस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर लेन, बनारस सिटी। १ A NA-

·No text on this page.