·No text on this page.

·* हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला *
४४,८१
सोत्तरा-
सिद्धान्तकौमुदी-प्रयोगसूची
परीक्षोपयुक्त-'इन्दुमती' टिप्पण्या सहिता
विकारार्थकादि-चुराधन्ता ।
[तृतीयं खण्डम् ]
( 'दशगणी' संवलिता द्वितीय संस्करण)
सम्पादक:
पं० श्री रामचन्द्र झा व्याकरणाचार्यः।
संशोधक
पण्डित श्री जगन्नाथ शास्त्री।
प्रकाशक
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस
विद्याविलास प्रेस, बनारस ।
सं०२.०६]
मूल्य १०)
[सन् १९४९
(सर्वधिकाराः प्रकाशकाधीनाः)

·आधुख प्रयोगसूची की आत्ति करते समय विद्यार्थियों को चाहिये कि वे मूल-सूची पर हो सिद्धान्त कौनुदी के प्रयोगों ला अनुसन्धान करें। श्रावृत्ति करते समय जहां शुक्रका अनुसन्धान न हो वहीं पर टिप्पणी में सूत्रको देखें। इस संस्करण में विगत दहा वर्ष की परिक्षाने बारम्बार पूछो गयी पंक्तियोंकी परीक्षोपयोगी सरल व्याख्या 'इन्दुमती दिनों में यथा स्थल पर कर दो गयी है जो आज तक के प्रकाशित किसी की प्रयोगसूची में उपलब्ध नहीं है। इससे इस संस्करणकी उपयोगिता और भी अधिक हो गयी है। यत्र तत्र पड़े ३ जूनी पदच्छेद पूर्वक लिखे गये हैं तथा तद्धित प्रकरण के प्रयोगों की सारगर्भित विवेचना की गयी है जिससे सभी प्रयोगों का अर्थ सरलतया समझ में आ जाता है। एकसे चार खण्डकी सोत्तरा प्रयोग सूची के समान एकसे चार खण्डकी हमारी मध्यमा व्याकरण प्रश्नोतरी भी इस पुस्तकालय से नवीन की है। इस वर्ष चारों खग्डोंकी प्रश्नोतरी नये उपक्रमसे लिखी गयी हैं । प्रत्येक प्रयोगों तथा पंक्तियों- की व्याख्या प्रश्नाशय के अनुकूल ही की गई है । पूर्व संस्करणकी विस्तृत लेखन- प्रणालीका कलेवर ही बदल दिया गया है। हमारा निवेदन है कि इस सूचीके साथ ही साथ विद्यार्थी हमारी प्रश्नोत्तरीको भी अवश्य भगा कर उसको परीक्षा करें। हमे पूर्ण विश्वास है कि इस प्रयोगसूचीके साथ उस प्रश्नोत्तरीको अगर परी- क्षार्थी एक बार भी सांगोशंग मजन करलें तो परीक्षा पास अवश्य ही करेंगे साथ ही साथ व्याकरणके ठोस विद्वान् भी बनेंगे। Mam- दीपावली, २००६ इन्दुमतीभवन, कांशी विनीत- श्रीरामचन्द्र झा ·सोत्तरा- सिद्धान्तकौमुदी-प्रयोगसूची 'इन्दुमती' नामक टिप्पण्या विभूषिता । ( तृतीयं खण्डम् ) श्रीजानकीचरणकञ्जमरन्दभृङ्गः श्रीरामचन्द्रसुकृती जनतोपकृत्यै । सूचीन्तनोति विबुधः सरलाऽतिरम्यास्वर्गश्रिताञ्च मनसीन्दुमती धानः॥१॥ अथ प्राग्दीव्यतीयप्रयोगा। श्राश्मः' भास्मना, मार्तिकः अश्ममयम् आश्मनम् मायूरः मौवं काण्डं भस्म वा अभक्षेत्यादि कि मौद्गः सूपः पैण्डलम् । बैल्वम् कार्पासमाच्छादनम् तार्कवम् तैत्तिडीकम् प्रान्त्रमयम् शरमयम् त्रापुषम् जातुषम् त्वङ्मयम्'२ वाङमयम् देवदारवम् भाददारवम् कथन्तर्हि प्राप्यमम्ममिति? दाधिस्था कापित्यम् १३ पिटमयं भस्म पालाशम् काररीरम् कथं पैष्टी सुरेति ? शामीलं भस्म शोमीला झुक् पिष्टकः१५ १-'अश्मनो विकार:-'तस्य विकारः अश्मनो विकारे टिलोपो वक्तव्यः । २--मयूर. स्यावयबो विकारो वा-अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः'। ३-बिल्वस्यावयवो विकारो बा- 'विवादिभ्योऽण् । ४-तुकुर्नाम वृक्षविशेषः, तस्यावयो विकारो वा--'कोपधाच्च। पुषो विकार:-'त्रपुजतुनोः धुक्'। ६-देवदारोविकारः अवयवो वा-'भोर'। ७-दधि- त्यस्यावयवो विकारोवा-'अनुदात्तादेश्व-पलाशादिभ्यो वा' । ९-शम्याः विकार:- 'शम्याः प्लम्'। १०-अश्मनः विकारोऽवयवो वा--'भयडवैतयोर्भाषायामभक्ष्याच्छादनयोः । ११- नित्यं वृद्धशरादिभ्यः। १२-'एकाचो नित्यम्। १३-गोः पुरीषं-गोश्च पुरीषे । १४-पिष्टस्य विकार:-'पिष्टाच्च' । १५-पिष्टस्य विकारविशेषः (अपूपः)-'संज्ञायां कन्। गोमयम का ·२ सोत्तरायां प्रयोगसूल- बोहिमयः पुरोडाशः, त्रैहमन्यत् और्णम् । और्णकम् तिलमयम् , यवमयम् ऐणेयम् ऐणम् संज्ञायां तु-तैलम् , यावकः गव्यम् पयस्यम् तालं धनु, अन्यत्तालमयम् द्रव्यम् द्रुवयम् ऐन्द्रायुधम् 'यौतव द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम्' हाटकः, तापनीयः, श्रामलकम् सौवर्णो वा निष्का साक्षम् नैयग्रोधम् परिमाणे किं हाटकमयी यष्टिः जास्ववम्। जम्बु, शौकम्' बाकम् ! राजतः १६१६, शुद्धा शामीलम् दाधिस्थम् , मल्लिका ३ जातो। विदारी कापित्यम् बहुलग्रहणान्नेह- जितः किं नेल्वमयम् पाटलानि-पुष्पाणि नैष्किकम् नैतिक साल्वानि-मूलानि शत्यः । शतिकः । औष्ट्रका अशोकम् । करवीरम् औमम् मोमका हरीतक्या कांस्यम् २२ पारशवः इति प्राग्दीव्यतीयप्रयोगाः। ४ अव- (धूपोऽपूपः पिष्टकः स्थादित्यमरः)। १-'बीहेः पुरोडाशे'। २-'असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् । ३-'तालादिभ्योऽण' 'तालाइनुषि। ४-'जातरूपेभ्यः परिमाणे।। ५-शुकस्य विकार:- 'प्राणिरजतादिभ्योऽम्। ६-शामीलस्य विकार:-'भितश्च तत्प्रत्ययाव'। ७-निष्कण क्रीतं-'क्रीतवत्परिमाणा'। -'अष्टावुम्'। ९-'उमोणयो। १० एण्या यवः-'एण्या ढक्'। ११-गोविकार:-गोपयसोर्यत्। १२-दुर्वृक्षः, तस्य विकार:- 'दोश्च । १३-माने वयः। १४-आमलक्याः फलं-फले लुक' । १५-प्लक्षस्य विकार:- लक्षादिभ्योऽण' । १६-'न्यग्रोधस्य च केवलस्य'। १७-जम्ब्बाः फलम्-'जम्ब्वा वा। १८-जुप च । १९--ब्रीह्याख्यानामोषधीनां फलानि-फलपाकशुषामुपसंख्यानम्। २०-मल्लि. कायाः पुष्पं-'पुष्पमूलेषु बहुलम् । २१-हरीतक्याः फलानि-'हरितक्यादिभ्यश्च'। १२-कसाय हित-'कसीयपरशुब्ययोधनमो तुक् च । इति प्राम्दीव्यतीयाः । wapLNA ·तैत्तिडीकम् अथ उगधिकारप्रयोगा। माशब्दिक स्वागतिक पर्षिक:१४ पपिंकी स्वाध्वरिका স্মল্পিঃ থিঙ্কঃ स्वाङ्गिः। व्याङ्गिः। व्याडिः श्वाभस्त्रि श्वादष्ट्रिः व्यावहारिकः । स्वापतेयम् वागणिक:१६ वागणिकी प्राभूतिका पार्यातिक श्वगणिक: श्वगणिकी लौस्नातिका श्वापदम् शौवापदम् सौखशानियका वैतनिक:१६ धानुक पारदारिका गौरुतल्पिक वस्निकः क्रयविक्रयिका माक्षिका आनिका ऋयिकः। विक्रयिका पातिक । प्राक्षिकम् आयुधोयः श्रायुधिक: दाधिकम् मारीविकम् श्रौत्सङ्गिकः२१ कौलत्थम भस्त्रिका २२ भस्त्रिकी औडुपिका गौपुच्छिकः विवधिकः,२३ वैवधिका नाविका" घटिकः, बाहुका स्त्री १४ विवधिकी हास्तिकः१२ शाकटिका, दाधिकः कौटिलिको- प्राकर्षिक:१३ आकर्षिकी व्यावः, करिश्च १-प्राशब्दं कार्षीरिति य ाह स:-'प्राग्वहतेष्ठक' । 'तदाहेति माशब्दादिभ्य उपसंख्या. नम्'। २-स्वागतमित्याह-स्वागतादीनां च । ३-प्रभूतमाह-'आदौ प्रभूतादिभ्यः । ४-स्नातं गच्छति-'पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः'। ५-परदारान् गच्छति-गच्छतौ पर. दारादिभ्यः'। ६-अक्षदीव्यति-तेन दीव्यति खनति जयति जितम् । ७-धना संस्कृतं- 'संस्कृतम्'। ८-कुलत्थैः संस्कृतम्-'कुलत्यकोपधादण'। ९-उडुपेन तरति-'तरति'। १०-गोपुच्छेन तरति-'गोपुच्छाहज्' । ११-नावा तरति-'नौवयचष्ठन् । १२-इस्तिना चरति (गच्छति ) 'चरति'। १३-'श्राकर्षात् पुल'। १४-पण चरतिपादिभ्यष्ठन्' (येन पीठेन पङ्गवः गच्छन्ति स पर्पः) १५-श्वमस्त्रस्यापत्यं-'श्वगणाच' वादेरिनि'। १६-श्वगणेन चरति-कारादाविति वक्तव्यम्। १७-धापदस्येदं-'पदान्तस्यान्यतरस्याम्। १८-वेतनेन जीवति-'वेतनादिभ्यो जीवति । १९-वस्नेन मूल्येन जीवति-'वस्नक्रयविक्र याम्'। २०-आयुधेन जीवति-'प्रायुधाच्छ च'। २१-उत्सङ्गेन हरति-'हरत्युत्सका दिभ्यः'। २२-भस्नया हरति-'मस्त्रादिभ्यः ष्ठन् । २३-विवधेन हरति-विभाषया विव. पात् । २४-(एकदेशविकृतस्यानन्यतत्वाद्रीवधादपि धन्) । २५-कुटिलिकया हरति-प्रणे विधिक मा ·कुसीदिकः१५ औजसिकः१° शूरः ० सोत्तरायां प्रयोगसूच्यां- आक्षतिक वैरम् याधुषिकः कृत्रिमम् पवित्रमम् कुसीदिको पाकिमम् त्यागिमम् दशैकादशिकः । दशैकादशिकी श्रापमित्यकम याचितकम् बादरिकः१५ सामाजिक दाधिकम् चूर्णिना-अपूपाः शाब्दिकः दा१रिका लवणः सूपः, लवणं शाकम् पाक्षिकः१६ शाकुनिका मौद्ग श्रोदनः । दाधिकम् मायूरिकः । मात्स्यिकः मैनिकः । शाकुलिका साहसिकश्चौरः मार्मिक, हारिणिक ব্ধিঃ माम्भसिको मस्सा पारिपन्थिकश्वौरः३० प्रातीपिक:११ आन्वीपिका परिपन्थं हन्ति-पारिपन्थिकः प्रातिलोमिकः दाण्डमाथिकः५१ पादविका प्रानुलोमिकः मानुपदिकः । आकन्दिकः प्रातिकूलिकः । श्रानुकूलिका पौर्वपदिकः औत्तरपदिक पारिमुखिक:१२ पारिपाश्चिक: प्रातिरिटक:२३ श्रार्थिकः द्वैगुणिक:१३ त्रैगुणिक कुटिलिकायाः'। १-अक्षयूतेन निर्वृत्तम्--'निर्वृत्तेऽनघूतादिभ्यः'। २-कृत्या निवृत्तम्- 'कत्रेममनित्यम्' । ३-पाकेन निवृत्तम्-'भावप्रत्ययान्तादिमब्बत्तव्यः । ४-भाएनियर नि तम्-'अपमित्ययाचिताभ्यां ककनो। ५-दधना संसृष्ट--संसृष्टे'। ६-चूण: संदष्टम्- 'चूर्णादिनिः। -लवणेन संसृष्टः-'लवण्णाल्लुक् । ८-मुद्गैः संसृष्टः-'मुद्गादण् । ९-दधना उपसिक्त-व्यञ्जनस्पसिक्ते'। १०-ओजसा वर्तते-'भोजःसहोऽम्भसा वर्तते। ११-प्रतीयं वर्तते-'तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् ।। १२-परिमुखं वर्तते-'परिमुखं च': १३-द्विगुणार्थं द्विगुण, तत्प्रयच्छति-'प्रयच्छति गर्हाम्। १४-वृध्यर्थं द्रव्यं वृद्धिः, तरणा- यच्छति-'बृद्धधुषिभावो बक्तब्यः। १५-कुसीदं वृद्धिस्तदर्थ द्रव्यं कुसीद, तत्प्रयच्छति- 'कुसीददशैकादशात् छन्ष्ठचौ” । १६-बदराण्युच्छति-'उच्छति । १७-समाज रक्षति- 'रक्षति १२-शद करोति-शब्ददरं करोति । १९-पक्षिणो हन्ति-पक्षि-मत्स्य- मृगान्हन्ति । स्वरूपस्या पर्याधाण विशेषणां च ग्रहणम् । २०-पन्थानं वर्जयित्वा व्याप्य वा तिष्ठति- परिपन्ध च तिष्ठति। (निपालनाद पन्थ' आदेशः) २१-दण्डमार्थ पावति-मायोत्तरपदपदब्यनुपदं धावतिः । २२-मानन्द दुःखिना रोदनस्थानं धावति- श्राक्रन्दाहश्च ।। २४-पूर्वपदं गृहाति 'पदोत्तरपदं गृहाति। २४-प्रतिकण्ठं गृह्णाति 'प्रति- POHTRam anwaron ·उगधिकारप्रयोगा। पृ ट धार्मिक आधार्मिक কালিজি লিথিঙ্কঃ सामवायिक: सामूहिकः पारिषद्यः सैन्याः सैनिका: लालाटिक सेवकः कौकुटिको भिक्षुः আবদ্ধ माहिषम याजमानम् वैशस्त्रम्' वैभाजित्रम्' आपरिणक:१४ आपूदि६९५ लायणिका १६ किसरिक:१७ किसरिकी शालालुका शालालुकः । शालालुकी माङ्गका माड्डुक:२० माड्डुलिका नामरः । झारिका मासिकः२१ धातुक्षका ঘাঙ্কিঃ = ২ शाक्तोक:२३ याष्टीका नास्तिक:२8 नास्तिकः । दैष्टिकः मापूपिक:२५ छात्र काम: 'चौरी २५ तापसी ताच्छील्ये किं कार्मणः ऐकान्यिकः२६ द्वादशान्यिक आपूपिक:३१ श्राग्नभोजनिक: ३३ यात्रम् नारी शलालु की कण्ठार्थललाम च। १-धर्म चरति। २-'अधर्माच्चेति वक्तव्यम् । ३-प्रतिपथ. मेति-प्रतिपथमेति ठंश्च । ४-'समवायान् समवैति' (समवैति मेलयतीत्यर्थः) ५-परि- पदं समवैति-परिषदो ग्य। ६-सेना मेलयन्ति-सेनाया बा। ७-ललाट प श्यति-'संज्ञायां ललाटकुक्कुटयौ पश्यति। ८-पापणस्य धम्य-तस्य धन्यम् । ९-मति- व्या धर्म्यम्-'अण्महिष्यादिभ्यः' । १०-यातुधय॑म्-'ऋतोऽब्' । ११-नरस्य धा'-नराच्चेति वक्तव्यम्। १२-'विशासितुरिडलोपश्वाऽच वक्तव्यः । १३-विभाजयितुर्धम्य-विभाज चितुर्सिलोपश्चाऽच वाच्यः। १४-'अवक्रयः१५-अपूपाः पण्यमस्य-'तदस्य पण्यम् । १३-ल वर्ण पण्यमस्य-'लवणाञ्। १७-किसरं पण्यमस्य-'किसरादिभ्य छन्। १८-शलालु पण्यमस्य-शलालुनोऽन्यतरस्याम्' (शलालुः सुगन्धिद्रव्यविशेषः) १९-मृदङ्गवादनं शिल्प मस्य-'शिल्पम्' । २०-मड्डुकवादनं शिल्पमस्य-'मड्डुकझर्झरादणन्यतरस्याम्। २१-असिः प्रहरणमस्य-'प्रहरणम्'। २२-परश्वधाहम् च। २३-'शक्तियष्टयोरीकक्' । २४-अस्-ि परलोक इत्येवं मतिर्यस्य-मस्ति-नास्ति-दिष्टं मतिः'। २५-अपूपभक्षणं शीलमस्य- "शीलम्' । २६-गुरोर्दोषाणामावरणं छत्रं, तच्छीलमस्यास्तीति-'छस्त्रादिभ्यो । २७-कर्म शील:-'कामस्ताच्छील्ये। २८-'नस्तद्धिते' इत्येव सिद्धे "अण कार्य ताच्छीलिके पि" तेन 'चौरी तापसी' इत्यादि सिद्धम् । २९-एकमन्यवृत्तमस्य-कर्माध्ययने वृत्तम् । ३०-द्वाद शान्यानि काण्यध्ययने वृत्तान्यस्य 'बचपूर्वपदाहच्'। ३१-अपूपभक्षणं हितमस्मै हितं भक्षा । ३२-अग्रभोजनं नियतं दीयते अस्मै-तदस्मै दीयते नियुक्तम् । Reply ·द सोत्तरायां प्रयोगसूच्या- श्राणिकः श्राणिकी । मांसौदनिकः । श्माशानिकः चातुर्दशिक: मासिकः। औदनिका वांशकठिनिक: प्रास्तारिका भाक्ता भाक्तिकः सांस्थानिकः । नकटिको भिक्षुः श्राकरिकः देवागारिक श्रावसथिकः श्रावसथिकी *आकर्षात् पादेर्भत्रादिभ्यः कुसीदसूत्राच । श्रावसथात् किसरादेः षितः षडेते ठगधिकारे॥ इति ठगधिकारप्रयोगा। গুস্থ সামান্থা। रथ्यः', युग्यः प्रासङ्गया धुर्यः धौरेया, सर्वधुरीणः धन्य:गण्यः। आनः१० एकधुरीण: ' एकधुरः वश्यः९१-परेच्छानुचारी शाकटः गौः पद्यः कर्दमः ( नातिशुष्क इत्यर्थः ) हालिक: सैरिका मूल्या' में मुगाः जन्याः (जन्या) 'धेनुध्या बन्धक स्थिता' হাঃ হাঃ MEJausava * १-आणा नियतं दीयतेऽस्मै-'भाणामांसौदनाटिन् । २-भक्तं नियुक्त्तमस्मै दीयते-भक्ताद- एन्यतरस्याम्।। ३-आकरे नियुक्त:-'तत्र नियुक्तः' । ४-देवागारे नियुक्त:-प्रागारान्ताइन् । ५- श्मशानेऽधीते-'अध्यायिन्यदेश कालात्। ६-वंशकठिने व्यवहरति-'कठिनान्तप्रस्ता. रसंस्थानेषु व्यवहरति । ७-'निकटे वसति। ८-पावसथे वसति-'पावसथात्ष्ठल' । इति ठाधिकार १-रथं बइति-प्राग्वितायत्' 'तद्वइति: रथ युगप्रासङ्गम् । २-धुरं बहति-'धुरो यड्. ढको 'न भकुच्छु राम्'। ३-सबंधुरा बहति-'खः सर्वधुरात्। ४-एकधुरा बहति-'एक धुराल्लुक् च'। ५-शकटं यहति--'शकटादण'। ६-इल बहति-'हलसीराक्'। ७-जनी बधून, तो वहन्ति प्रापयन्ति-संशायां जन्या' ('जन्या' इत्याकारान्तः क्वाचिरकः) -पादौ विष्यन्ति-विध्यत्यधनुषा' । ९-धनं लब्धा-धनगणं लब्धा । १०-अन्नं लब्धा- 'अन्नाण्णः'। ११-वशं गतः। १२-'पदमस्मिन्दृश्यम्'। १३-भाबहरणमावहः ( उत्पा. टनम् ) तदस्यास्तीति 'पावाहि, मूलमायदि येषां ते-'मूलमस्याऽऽब हिं' । १४-'संज्ञाया * श्लोकवातिकमिदम्-'कर्षात् ष्ठल' इति सूत्रभाष्ये पठितम् । 'आकर्षात ष्ठल' 'पर्पा. दिभ्यः छन्' 'भलादिभ्यः छन्' 'कुशीददशैकादशात् छन्-ष्ठचौर 'पावसथात् ष्टल' 'किसरा. दिभ्यः ष्ठन्' इत्येतैः षट्स्त्रविहिताः प्रत्ययाः पिदिति कारिकार्थः ।

·. भाक्ताः१ छपदधिकारप्रयोगा। गार्हपत्योऽनिः शरण्यः नाव्यम् --वयस्यः, धर्म्यम् प्रातिजनीन:१० सांयुगीनः विष्या, मूल्यम्, मूल्यः सार्वजनीनः वैश्वजनीनः सीत्यं-क्षेत्रम। तुल्यम् शाळयः धर्म्यम् पथ्यम् पारिषद्यः१३ (पारिषदा, पार्षदः) अर्थ्य ३ न्याय्यम् लाक्तुको यवः छुल्हस्थम् (इच्छया कृतमित्यर्थः) काथिक:१३ गौडिक पाथेयम् प्रातिथेवम् हृद्यः-देशः वासतेयी रात्रिः, स्वापतेयं-धनम् हृद्य:-वशीकरणमन्त्रा सभ्यः१५ सतीर्थ्य:१० मत्यम् जल्या हल्य: समानोदर्य:१८-भ्राता अग्रयः सामन्यः, कर्मण्य: इति प्रारिवतीयप्रयोगा। ७ लोदय:१६ mmu-.- अथ छयदाधिकारप्रयोगाः। नभ्योऽक्षा' नभ्यमानम् | शून्यम् -शुन्यम् थेनुष्या'। १-गृहपतिथंजमानः, तेन संयुक्त:- गृहपतिना संयुक्त व्यः'। २-नावा वार्य-नौ-वयो-धर्म-विष-मूल-मूल-सीता-तुलाभ्यस्तार्य-तुल्य-प्राप्य-वध्याऽनाम्य-सम- समित-सम्मितेषु। ३-धर्मादनपेतं-धर्म-पत्यर्थन्यायादनपत्। ४-छन्दसा निर्मित- 'छन्दसो निर्मिते'। ५-उरसा निर्मित:-सरसोऽण च'। ६-'हृदयस्य प्रियः। ७-हृद- यस्य बन्धन:-बन्धने चाँ'। -मत शान, तस्य करणं भावः, साधनं वा-'मत-जन- इलाद करण जलव-कर्षेषु'। ९-अग्रे साधु:-तत्र साधुः। १०-प्रतिजनं साधु:-'प्रति- जनादिभ्यः खम् । ११-भक्ते साधवः-मकाण्णः । १२-परिषदे साधु:-'परिषदो ण्य' ( परिषद' इति योगविभागाण्णोऽपि,तेन पारिषदः' 'पार्षदः' इति पाठान्तरं 'पार्षदैरम्बरमापूपुरे' इति मुकुटः) १३-कथायां साधु:--'कथादिभ्यष्ठक' ।।१४-गुडे साधुः-'गुडादिभ्यष्ठन् । १५-पथि साधु:-'पथ्यतिथि-वसति-स्वपतेद' । १६-'सभायाः यः। १७-समाने तीर्थे = गुरो, 'वसति-'सामानतीर्थे वासी'। १५-समाने उदरे शयित:-स्थित:-'समानो. दरे शयित ओ चोदात्तः। १९-'सोदराय । इति प्राग्धितीयः। १-नाभये हितं-'नाभि नभं च' ( सच्छिद्रं रथाङ्ग 'नाभिः' नदनुप्रविष्टः काष्ठविशे- योऽक्षः, स च तदनुगुणत्वात्तस्मै हितः) २-शुने हित-'शुनः सम्प्रसारणं, वा च दीर्घ- ·WER AD सोत्तरायां प्रयोगसूच्यां- मजथ्या" यूथिः, अविथ्या कम्बल्यम्-ऊर्णापलशनम् श्रात्मनीनं २ विश्वजनीनम् संज्ञायां किं कम्बलीया ऊर्णा विश्वजनीयम् मिक्षं दधि-श्रामिक्षीयम् पञ्चजनीनम् ४ सार्वजनिक:१५ पुरोडाश्यास्तण्डुलाः सर्वजनीनः । माहाजनिक:१६ पुरोडाशीयाः मातृभोगीण:१६ १० पितृभोगीणः अपूप्यम्-अपूपीयम् राजभोगोनः प्राचार्यभोगीन: वत्सीयः गोधुक । शङ्कव्य-दारु सार्वम् सर्वीयम् गव्यम् । हविष्यम् पुरुषल्य वधः-पौरुषेयः. दन्त्यम कराव्यम् उपत्य विकार:-पौरु नत्यम् नाम्यम् । शीर्षण्यः 'एकाकिनोऽपि परितः पौरुषेयवृता इक' तद्धिते किम्-शिरस्यति (इति मायः) शीर्षण्याः शिरस्या वा केशाः नारावीनम् २१ दायर स्थौलशीर्षम् अजारीयारि काष्ठानि खल्यम्यव्यन् काया इका माध्यम् । दिल्या वृष्यम्। ब्रह्मग्यम् । रथया छादिषयाणि २२ तृणानि खम्। १-उधसो नङ च। २-कम्बलाय हितं-'कम्बलाच संशयाम् । दायै हितम्-'विभाषा हविरपूपादिभ्यः । ४-वत्सेभ्यो हितः-'तस्मै हितम्'। ५-दन्ताय हित-शरीरावयवायत्' । ६-नासिकायै हित-नस् नासिकायाः'। ७-शिरसे हितः- 'थेच तद्धिते। ८-वा केशेषु'। ९-स्थूलशिरस इदम्-'मचि शीर्ष इति वाच्यम् । १०-खलाय हित-खल-यव-माष-तिल-वृष-ब्रह्मणश्च । ११-प्रजेभ्यो हिता-'अजा. विभ्यां थ्यन्'। १२-आत्मने हिता-'आत्मन्-विश्वजनभोगोत्तरपदात् ख.' 'आत्माऽध्वानी खे। १३-विश्वस्य जनः 'विश्वजनः' विश्वः जनो यस्येति वा 'विश्वजन:, तस्मै हित-कर्म- धारयादेवेष्यते'। १४-पञ्चभनेभ्यः हितं-पञ्चजनादुपसंख्यानम्। १५-सर्वजनाय हित:- 'सर्वजनाञ् खश्च । १६-महाजनाय हित:-'महाजनान्' । १७-मातुर्मोगा-शरीरम् , तस्मै हित:-'आत्मविश्वजनभोगोत्तरपदात्खः । १८-प्राचार्यभोगाय हित:-'प्राचार्याद- णवं च'। १९-सर्वस्मै हितं-'सर्वपुरुषाभ्यां ढणनौ' 'सर्वांण्णो वेति वक्तव्यम्। २०-'पुरु. पावध-विकार-समूह-तेनकृतेषु। २१-माणवाय हितं-'माणवचरकाभ्यां खम्' । २२-अङ्गा- रेभ्यः एतानि-तदर्थ विकृतेः प्रकृती'। २३-छदिस्तुणपटल, तस्मै मानि-छदिरूपषि. - - ·श्राहीयप्रयोगा। द्विशतकम् बालेयास्तरडुलाः प्रकारीया' इटका श्रौपधेयम्' प्रासादीयं दारु आर्षभ्यो वत्सः प्राकारीयो देशः श्रौपानधो मुखः तेनेह न- औपानां धर्म प्रासादो देवदत्तस्य स्थात् वानं चर्म ! वारत्रं चर्म पारिखेयी भूमिः इति छयदधिकारप्रयोगा। अथ आहीयप्रयोगा। नैष्किकम्' परमनैष्किकार तपरः किम् अर्धवारी असझेतिकिपाकालापिकम् शतिकम् शत्यम् श्रशते किम् शतकः सङ्घः तेन -सुगव्यम् । यवाप्यम् অাবাবস্কঃ হাবিক पञ्चकः बहुका अनुकीति किं- साप्ततिकः । चत्वारिंशत्क: द्विशूर्पम्-द्विशौर्पिकम् तावतिक तावत्कः आर्धद्रौणिकम् अर्धद्रौणिकम् विशक:११ त्रिशकः आर्धप्रस्थिकम् अर्धप्रस्थिकम् বিমাৰঃ নিসা अतः किम् आर्धकौडविकम् कसिकः१२ कलिकी बलेढम्॥ १-उपधीयत इत्युपधिः--रथाङ्गं, तदेव-उपधिशब्दात्स्वार्थे इष्यते । भाय अयम्-'पभोपान होयः। ३-वाघ्रय हितं-'चर्मणोऽम' (वधी = चर्मरज्जुः ) ४-प्राकारः आसामिष्टकानां स्यात्-'तदस्य वदस्मिन् स्यादिति' । ५-तदस्येति सूत्रे इति शब्दो लौकिकी विवक्षामनुसारयति'। ६-परिखा अस्या अस्ति, भस्थामस्तीति बा- 'परिखाया ढञ्' । इति यदाधिकारः। १-निम्केण क्रीतम्-'असमासे निष्कादिभ्यः'। २-परमनिष्केण क्रीतः-'परिमाणा- स्तस्याऽसंज्ञाशाणयोः' । ३-( समासग्रहणं शापकं भवति-'इतः प्राक् तदन्तविधिः' इति । 'संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणं प्राग्वतेरिष्यते तच्चाऽलुकि (वार्तिक ) ५-अधद्रोणेन क्रीतम् 'अर्धात्परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा। ६-नाsत: परस्य। -शतेन क्रोतं-'शताच ठन्य- सावशते। ८-(असमासे इत्येव) ९-पञ्चभिः क्रीत:---संख्वाया अतिशदन्तायाः कन्। २०-तावता क्रीत:-'वतोरिड्वा'! ११-'विशति-त्रिंशयां ड्वुन्नसंज्ञायाम्।। १२-'क ma . P ·१० सोत्तरायां प्रयोगसूच्यां- अधिकः' मधिकी । द्विविंशतिकीनम् कार्षापणिकः कार्षापणिकी अध्यर्धखारीकम् द्विखारीकम् प्रतिकः प्रतिकी खारोकम्। शौर्षम् शौपिकम अध्यर्धकाकिणीकम् शातमानम् वैशतिकम् द्विकाकिणीकम् साहनम् । वासनम् अध्यर्धपण्यम् द्विपण्यम् अध्यर्धकंसम् द्विकंसम् अध्यर्धपाद्यम् । द्विपाद्यम् पाश्चकलापिकम् अध्यर्धशाण्यम्" मध्यर्धशाणम् अध्यर्धकार्षापणन्। बैंशाणम् द्विशाण्यम, द्विशाणम् अध्यर्धकार्षापणिकम् गौपुच्चिकम् लासतिका द्विकार्षापणम, द्विकार्षापणिकम् प्रास्थिकम् , नैष्किकम् अध्यर्धप्रतिकम् , द्वितिकम् पञ्चगोणि अध्यर्थसहनम् , अध्यर्धसाहसम् शतिकः शत्यो वा धनपतिसंयोगः द्विसहसम् । द्विसाहलम् शतिकं शत्यं वा दक्षिणाक्षिपन्दनम् विनिष्कम् द्विनजिककम् वातिका पैतिकम् , श्लैष्मिकम জিনিসু ভিল ডিল হলাে साजिपातिकम् बहुनिष्कम् बहुनैश्विक गन्यः धन्यः, यशस्या, द्विबिस्तम् द्विस्तिकम्-इत्यादि गोयचः किम् वैजयिका मध्यविंशतिकीनम् १० मसजयेत्यादि किम्- साट्टिठन्। १-अर्धाच्चेति वक्तव्यम्। २-कार्षापणाट्टिठन् वक्तव्यः प्रतिरादेशश्च बा'। ३-शूर्पादअन्यतरस्याम्'। ४-शतमानेन क्रीत-शतमान-विशतिक-सहस्त्र-वसनादण १. ५-अध्यर्धेन कंसेनं क्रीतम्-'अध्यर्थपूर्वाद्विगोलुंगसंशायाम्'। ६-'विभाषा कार्षापण. सहस्त्राभ्याम्'। ७-'दि-त्रि-पूर्वान्निष्कात्'। ८-'बहुपूर्वाच्चेति वक्तव्यम्' । ९-दाभ्यां विस्ताभ्यां क्रीत:-बिस्ताच'। १०-'अध्यधविशतिकेन क्रीतं-विंशतिकात् खः' । ११-खार्या इकन्' । १२-'केवलायाश्चेति वक्तव्यम् । १३ - 'काकिण्याश्चोपसंख्यानम्' । १४-मध्य- धपणेन क्रीतम्-'पण-पाद-माष-शताबत्। १५-शाणाद्वा' ( पक्षे ठञ् ) १६-'द्वित्रिपूर वादाच' (चकारेण पाक्षिको यत् समुच्चीयते। अतश्च यतोऽभावे ठनि सति तृतीयं रूपं सिद्धम् ) १७ -गोपुच्छेन क्रीतं-तेन क्रोतम्। १८ पञ्चभिगोणीमिः क्रीतः (पट:)-'. दोण्या १९.-'तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ। २०- २०-'वात-पित्त-श्लेष्मभ्यः समन- कोपनयोरुपसंख्यानम्। २१-'सनिपाताच्चेति वक्तव्यम्।। २२-गोदयचोऽसंख्या- स्वयः .

·माहीयप्रयोगा। पञ्चकम् सप्तकम्- वांशभारिकः१३ पेक्षुमारिका प्रास्थिकम्-बारीकम्- वांशिकः । ऐतुका आश्विकम्-आश्मिकम् वस्तिक द्रव्यकः ब्रह्मवर्चस्यम् प्रास्थिकः१५ कटाहः पुत्रीयः पुन्यः प्रास्यिकी-ब्राह्मणी सार्वभौमः पार्थिव द्रौणी द्रौणिकी सार्वभौंमा पार्थिवः आढकीना आढकिकी लौकिकः५ लावलौकिक आचितीना। माचितिकी प्रास्थिकम् "द्रौणिक, खारीकम् पात्रीणा । पात्रिकी पात्रिकम् पात्रिकी द्वथाढकिकी थाढकीना पञ्चकः शतिः यादकी। याचितिकी शत्या। साहस्त्रः द्वयाचितीना । द्वयाचिता पञ्चको देवदत्तः द्विपात्रिकी, द्विपात्रीणा, द्विपात्री द्वितीयिक:११ तृतीयिका,अधिक बिकुलिजी विकुलिजी द्वैकुलिजिकी भाग्य २ भागिकं शतम् द्विकुलिजीना, द्विलिजिको भाग्या भागिका विशतिः पञ्चक maru परिमाणावादेयत् (गोनिमित्तं संयोगः, उत्पातो वा ग्या') १-ब्रह्मवर्चस्य निमित्त- 'ब्रह्मवर्चसादुपसंख्यानम्' । २–'पुत्राच्छ च' (चायत् ) ३-सर्वभूमेनिमित्-'सर्वभूमि- 'पृथिवीभ्यामपनौ' । ४-सर्वभूमेरीश्वरः, सर्वभूमौ विदितो बा-तत्रेश्वर' 'तत्र विदित इति च । ५-लोकेषु विदित:-'लोक-सर्वलोका-कृ'। ६-(ठन सति अनुशतिकादित्वादुभयपद वृद्धिः) ७-उप्यते अस्मिन्निति वाप:-क्षेत्रम् , प्रस्थस्य वाप:--'तस्य वाप:' (प्रस्थपरि. मितबीजवापयोग्य क्षेत्रमित्यर्थः) -पात्रस्य बापः ( क्षेत्र --'पात्रात् ष्ठन्' (पित्वं डीष. थमित्याह-पात्रिकी) १-पञ्चाऽस्मिन् वृद्धिदीयते-'तदस्मिन्वृद्धयाय-लाभ-शुक्लोपदा दी. १०-पञ्चास्मै वृद्धधादिदीयते-चतुर्थ्यर्थ उपसंख्यानम्।। ११-द्वितीयो वृद्धयादि. रस्मिन् दीयते-'पूरणार्धाकृन्'। १२-भागो १२-भागो वृद्धधादिरस्मिन् दीयते--'भागाचच्च' । १३-वंशभारं हरति वहत्यावहति वा--'तद्धरति वहत्यावहति भाराद्वैशादिभ्यः । १४-वरनं हरति वहत्यावहात वा-'वस्नद्रव्याभ्यां ठन्कनौ।। १५-प्रस्थं सम्भवति-'सम्भवत्यवहरति पचति । १६-द्रोणं पचति-तत्रचतीति द्रोणादण च'। १७-आठक सम्भवति अवहरति पचति वा-माढकाचितपात्रातखोऽन्यतरस्याम्'। १८-ट्रे आढके सम्भवत्यवहरति पचति वा-'दिगोष्ट' । १९-कुलिजालुक्खौ च' । २० -पञ्च अंशो वस्नं भृतिर्वाऽस्य-सोs. यते।

·सोत्तरायां प्रयोगसूच्यां- प्रास्थिको राशिः पञ्चद्वर्गः' दशत् पञ्चकाः शकुनयः पश्चकः। दशका पञ्चकः-सङ्घ शानि (ब्राह्मणानि) अष्टक-पाणिनीयम् चात्वारिंशानि (ब्राह्मणानि ) पञ्चकम्-अध्ययनम् श्वेतच्छत्रिका बैदिको वेतसः पञ्चदशः सप्तदशा, एकविंशः वैरणिका (वैरागिका) पडिः विशतिः-इत्यादि शीर्षच्छेद्यः१० शैर्षच्छेदिका स्थांऽशवस्नमुनयः। 2-प्रस्थं मालमस्य-तंइस्म परिमाणन् । २-'संख्यायाः संज्ञासंघ. सूत्राध्ययने. ३-वश मन्त्राः परिमाणमस्य-स्तोमे डविशिः। ४.-'पति- विशति-त्रिंशच्चत्वारिंशत्-पञ्चाशत्-वष्टि-सप्तत्यशीति-नीति-शतम् । ५-पञ्च परिमाणमस्या 'पञ्चशती वर्गे वा। ६-त्रिशदध्यायः परिमाणमेषां ब्राह्मणानां-'त्रिशच्चत्वारिंशतोब्राह्मणे संज्ञायां डण्'। ७-श्वेतच्छत्रमर्हति = तहति' । -छेदं नित्यमहँति-'छेदादिभ्यो नित्यम्' । ९-विरागनित्यमहति-'विराग विरङ्ग च । १ -शिरश्छेदं निस्यमहति-शीर्षच्छेदापच्च' पतिः, विंशतिः, त्रिंशत् , चत्वारिंशत, पञ्चाशत् , षष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः, शतम् । इति।। । एते रूढिशब्दाः तदस्य परिमाणमित्यर्थे निपात्यन्ते । पङ्किः-पञ्च पादाः परिमाण- मस्येत्यर्थे पश्चन्-शब्हात्तिप्रत्ययः प्रकृतेष्टिलोपः, चकारस्य कुस्वम्, अनुस्वारपरसौँ पतिरिति । पनिशदोहि नानार्थः। तथाहि-क्रमसनिवेशे-ब्राह्मणपतिः। दशसंख्याया-पक्तिरथा दशरथः इत्यादि। छन्दःशास्त्रे तु-'पञ्चाक्षरा पन्चपदा पक्तिरिति ॥ विंशतिः-दौ दशौ परिमाणमस्थ संघस्येति विग्रह शतिप्रत्ययः, प्रकृतेविन्भावा, अनुस्वारश्च । अत्र संग्रहणमनुवर्तते । तथा च गवां विंशतिः इति भवति। संघसंधिनोस्तादात्म्यविवक्षायां तु-विंशतिवः' इत्यपि भवति ( स्वभावादेकवचनं क्लीवस्वं च) एवं त्रिंशदादावपि। 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे संख्या संख्येयसंख्ययोग इत्यमरः । त्रिंशत्-त्रयोदशतः परिमाणस्येति विग्रह शत्प्रत्ययः,प्रकृतेः त्रिन्मा. बश्च निपात्यते । चत्वारिंशत्-चत्वारो दशः परिमाणमस्येति विग्रह शत्प्रत्यः, प्रकृतेः चत्वा. रिशन्भावश्च निपात्यते । पञ्चाशत् - पञ्च दशतः परिमाणमस्येति विग्रह शत्प्रत्ययः, प्रकृतेः पञ्चादेशश्च निपात्यते । षष्टिः-ड्दशतः परिमाणमस्येति विग्रहे तिप्रत्ययः, प्रकृतेः षष् , जश्त्वाभावश्च निपात्यते । सष्ठतिः-सप्त दशतः परिमाणमस्येति विग्रहे तिप्रत्ययः, प्रकृतेः सप्तादेशश्च निपात्यते । अशीतिः-अष्टौ दशतः परिमाण मस्येति विग्रहे तिप्रत्ययः, प्रकृतेरशी. स्यादेशश्च निपात्यते। नवतिः-नव दशतः परिमाणमस्येति विग्रहे तिप्रत्ययः, प्रकृतेर्नवादेशश्च "निपात्यते । शतम्-दश दशतः परिमाणमस्येति विग्रहे तप्रत्ययः, प्रकृतेः शादेशश्च निपात्यते ।

·8 कडकरीयो गौः कालाधिकार प्रयोगा! दण्ड्यः अयः । वध्यः स्थालीबिलीया:-तण्डुलाः पात्रियः पाध्यः स्यालोबिल्या-पाकयोग्या: यज्ञियः प्रात्विजीन:-यजमानः कडङ्कः यक्षियः-देशः दक्षिणीयः। दक्षिण्यः माविजीन:-ऋत्विक इत्याहीयप्रयोगा। अथ ठअधिकारे कालाधिकारप्रयोगा। पारायणिका-१ छात्रः पान्थः पान्था तौराणिक:-यजमानः औत्तरपथिकम् औत्तरपथिक चान्द्रायणिकः वारिपथिकम् आह्निकम् सांशयिकः २ योजनिक मासिक-"अभ्यापकः कौशशतिका योजनशतिक भास्टिक:-कर्मकरः क्रौशशनिकः भिक्षुः कासिक-व्याधिः, यौजनशतिक:-प्राचार्य: मासिकाउत्सव पथिकः पथिको मास्यःमासीन: द्विमास्यः१३ (यट्ठकोः सन्नियोगेन शिरसः शीषभावो निपात्यते)। १-दण्डमईति-'दण्डादिभ्यो यत्' । २-पात्रमहति-पात्राद्घश्च' । ३-'कडङ्करम् (माषमुद्गाद्विकाष्ठम् ) अस्तीति-कडकर- दक्षिणाच्छ च। ४-स्थालीबिलमहन्ति स्थालीबिलात्'। ५-यशम् , ऋखिनं चाह ति-'यज्ञविभ्यां घखो' । ६-यानुष्टानमर्हति- यशस्विभ्यां 'तत्कर्माहतीत्युप. संख्यानम् । इत्याहीयप्रकरणम् । १-पारायणं बर्तयति-'पारायण-तुरायण-चान्द्रायणं-वर्तयति'। २-'संशयमापन: ('सांशयिकः संशयापनमानसः' इत्यमरः) ३-'योजनं गच्छति। ४-क्रोशशतं गच्छ- ति-क्रोशशत-योजन-शतयोरुपसंख्यानम् । ५-क्रोशशतादभिगमनमर्हति-'ततोs- भिगमनमहंतीति च बक्तव्यम्। ६-पन्थानं गच्छति-पथः कन्' । ७-पन्थानं नित्यं गच्छति-'पन्थो ण नित्यम्। -उत्तरथेनाहृतम्-'उत्तरपथनाहृतं च' (उत्तरपधेन गच्छति-'श्रौत्तरपथिक') ९-वारिपथेन गच्छति-'पाहृतप्रकरणे वारि-जङ्गल-स्थल- कान्तारपूर्वादुपसंख्यानसू'। १०- अहा निवृत्तं-'कालात् 'तेन निवृत्तम् । ११-'तमधीष्टो भृतो भूतो भावी' (अघीष्टः- सस्कृत्य व्यापारित:-प्रेरितः । भृतः- वेतनेन क्रीत भूतःस्वसत्तया व्याप्तकालः। भावी-तादृश एवानागत:--स्वसत्त्रया व्याप्यमानकाल: इत्यर्थः) १२-मास भूतः-मासाद्वयसि यत्खनौ। ११३-द्वौ मासो भूत:- .4 १ ·सोचरायां प्रयोगसूच्यां- बारामास्यः षण्मास्यः असंक्षेति किं-पाञ्चकलापिकम् पायमासिका द्वैशाणम् । द्वैकुलिजिक षण्मासिकः'षारामास्यः द्विवर्षः१०-दारका समीन: पष्टिक:"धान्यविशेषः दिसमीनः समिकः मासिकः१२-व्याधिः। मासिकम् द्विरात्रीणः रात्रिका मासिकः१३-ब्रह्मचारी उद्यहीनः । द्वैयक्तिक श्रार्धमासिका द्विसंवत्सरीण: मासिकं ब्रह्मचर्यम् द्विसांवत्सरिक माहानास्निक:- द्विषाधिकः। द्वैसमिकः माहानामिका द्विवर्षीणः द्विवार्षिका, द्विवर्षः चातुर्मास्यानि' "यज्ञकर्माणि द्विवार्षिक देवर्षिक: चातुर्मासी अषाढी द्विवार्षिक:-मनुष्यः पौर्णमासी द्विकौडविक द्वादशाहिकी. द्विसौवर्णिकम् माग्निष्टोमिकी, राजपैथिको द्विनैष्किकम् प्रावृषेण्यम्' शारदम् इति कालाधिकार प्रयोगा। . 'दिगोर्यप्' १- षण्मासापण्यच्च' । २-'वयसि ठंश्च । ३-समामधीष्ठः, भूता, भूतः, भावी वा-'समायाः खः । ४-'द्विगोा। ५-द्वाभ्यां रात्रि भ्यां मिवृत्त:-रात्र्यहासंवत्सराच्च । ६-'संख्यायाःसंवत्सरसंख्यस्य च । ७-वर्षा- छुक् च' (द्विवर्षीणः इति खे रूपम् । द्विवर्षः इति खठजोलुंकि रूपम् ) ८-'वर्षस्याऽभ- विष्यति। ९-दौ कुडवो परिमाणमस्य-'परिमाणान्तस्याऽसंशाशाणयोः । १०-'चित्त- वति नित्यम् । ११-'पष्ठिकाः षष्टिरात्रेण पच्यन्ते । १२-'तेन परिजय्यलभ्यकार्यसुकरम् । १३-मासं ब्रह्मचर्यमस्य-तदस्य ब्रह्मचर्यम् । १४-'महानाम्न्यादिभ्यः षष्ठयन्तेभ्य: उप- संख्यानम्। १५-चतुर्यु मासेषु भवन्ति-चतुर्मास्याण्ण्यो यज्ञे तत्र भव इत्यथ । १६-चतुएं मासेषु भवति-'संज्ञायामण। १७-द्वादशाहस्य दक्षिणा-'तस्य च दक्षिणा याख्येभ्यः । १५-प्रावृषि दीयते कार्य वा-तत्र च दीयते कार्य भववत् । इति अधिकारी ·अथ ठविधिप्रयोगा। बैयुष्टम् कालिक ३ वरम् आग्निपदम् पैलुमूलम् ऐन्द्रमहिकम् याथाकथाचम् हस्त्यम् वैशाखो १५मन्यः कार्णवेष्टकिक मुखम् भाषाढ-छह कर्मण्यं शौर्यम् । वेष्या-नटः चौडम्१६ श्राद्धम् सातापिका सामामिका अनुप्रवचनीयम् योग्यः यौगिक व्याकरणसमापनोयम् कार्मुकम् सामयिकम् ऐकागरिक:-चौरः [ोपवनाम् प्राशित्रम् आकालिका. -आशुविनाशी অজুর ও ক খ্রীলু आकालिका विद्युत् इति ठविधिप्रयोगा। अथ भावकर्मार्थप्रयोगा। ब्राह्मणवदधीते' पुत्रेण तुल्यः स्थूल क्रिया चेदिति किम्- मथुरावत्। सुग्घ्ने प्राकारः १-व्युष्टे दोयते कार्य वा-'व्युष्टादिभ्योऽण' । २-'अग्निपादादिभ्य उपसंख्यानम्। ३-यथाकथाच दीयते, कार्थे बा-तेन यथाकथाच-हस्ताभ्यां यती' अर्याभ्यां तु यथासंख्यं नेष्यते । ४-कर्णवेष्टकाभ्यां संपादि-'सम्पादिनि' ( कर्णालङ्काराभ्यामवश्यं शोभते इत्यर्थः) (संपादः संपत्तिः, शोभा, सा अस्यास्तीति 'संपादी) ५-कर्मणा संपादि-'कर्मवेषाद्यत्' (वेषः कृत्रिम आकारः) ।६-सन्तापाय प्रभवति-'तस्मै प्रभवति सन्तापादिभ्यः । ७-यो- गाय प्रभवति-'योगायत्। -कर्मणे प्रभवति-'कर्मण उकम् । ९-समयः प्राप्तोऽस्य- 'समयस्तदस्य प्राप्तम् । १०-उपवस्त्रादिभ्य उपसंख्यानम् । ११-ऋतुःप्राप्तोऽस्य-'ऋनोरण। १२ कालः प्राप्तोऽस्व-'कालाधत्'। १३-प्रकृष्टो दीर्घः कालोऽस्य-प्रकृष्टे ठम्' । १४-इन्द्र. महः प्रयोजनमस्य'प्रयोजनम्' (प्रयोजनं फलं कारणं च) १५-विशाखा प्रयोजनमस्य- 'विशाखाऽऽ-पाढा-दण-मन्थदण्डयोः । १६-चूडा प्रयोजनमस्य-'दादिभ्य उपसंख्या- नम् । १७-अनुप्रवचन प्रयोजनमस्य-अनुप्रवचनादिभ्यश्छः' । १८-समापनात् सपूर्वप. दात' । १९-'एकागारिकट चौरे । २०-समानकालावावन्तौ यस्य-'भाका लिकडायन्तवच- ने। २१-'अकालाळेश्च । इति ठञ्चिधिप्रकरणम्। - ब्राह्मणेन तुल्यं तेन तुझ्यं क्रिया चेदतिः । २-मथुरायामिव-'तत्र तस्येवर ·DEEP सोत्ताराचा प्रयोगसूच्यां- चैत्रवन्मैत्रस्य गायः आयाथालयन अयाथातश्यम् विधिवत्पूज्यते। आशयापुर्वम् । अयायापुर्यम् तेनेह न-राजानमहतिछत्रम् चातुर्वरीम् १ चातुरानन्य गोत्यम् गोता रवीन् । बाष्यम् णम् स्त्रीत्वम् नीता হচ্ছে জাqি पौंस्नम्-पुंस्त्वम्-पुंटा सामीप्यम् । भौपम्यम् अपतित्वम् पटुमन त्रैलोक्यम्-इत्यादि नपूर्वास्किम्-बाईलपत्यम् सर्ववेदः । सार्ववैध तत्पुरुषास्किम्-आपटवम् चातुवैद्यः १२ रोड स्लैन्यम् अचतुरेत्यादि किं-आचतुर्यम्- सख्यम् दूत्यम्। आस्ङ्गत्यम्-श्रालवण्यम् वणिज्यम्-इति काशिका मावटयम्-श्रायुध्यम्- वाणिज्यम्-इत्यन्ये आकत्यम्-आरस्यम्-आलस्यम् कापेयम् ज्ञानेयम् प्रथिमा पार्थवम् तैनापा" पौरोहित्यमा दिमा माईवम् साधिताउयम् शौक्यम् शुलिन, दायमा आश्वनौष्ट्रप , कौमारम् गढिमा श्रोचिती, याथाकाली कैशोरम् , श्रौद्गात्रम् , औन्नेत्रम् जाडयम् मौढ्यम् , ब्रह्मण्यम् सौष्ठवम् , दौष्टकम् श्रार्हन्त्यम् आर्हन्ती बैहायनम् २० चैहासनम १-विधिमहति-'तदहम्' । २-गोर्भावः-तस्य मावस्त्वतलो । (स्वान्त क्लीम् , वलन्त स्त्रियाम् ) ३-'मा च खात् । ४-न नअपूर्वात्तरपुरुषादचतुर-सङ्गत-लवण- वटयुध-कत-रस-लसेभ्यः'। ५-पृथोर्भावः-पृथ्वादिभ्यः इमनिज्वा' र ऋतो हलादेर्लघोः टेः'। ६-'वर्णदृढादिभ्यः भ्यश्च । ७-'पृयु-मृदु-भृश कृश-दृढ-परिवृहा-नामेब रत्वम् । ८-जडस्य कर्म भावो वा-'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च' (ब्राह्मणदिराकृतिगणः) १-महतो भावः कर्म वा-महतो नुम् । १०-अयथातथाभाव:--'यथातबायथापुरयोः मायण'। ११-चत्वारो वर्षा:--'चतुर्वर्णदीनो स्वार्थ उपसंख्यानम्। १२-चतुरो वेदान- धीते चतुर्वेदः, स एव 'चातुर्वैध = 'चतुर्वेदस्योभयपदवृद्धिश्च । १३-स्तेनस्य भावः, कर्म वा-स्तेनाद्यन्नलोपश्च। १४-सख्युर्भावः, कर्म वा-'सख्युर्यः। १५-दूतस्य भावः कर्म वा-'दूतवणिभ्यां च । १६-'कपिज्ञात्योर्डकः । १७-पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्' । १८-राशो भावः कर्म वा---'राजाऽसे। १९-प्राणधृजातिवयोवचनोदानादिभ्योऽञ्'। २०-'हायनान्तmerecapur a ·पाश्चमिकप्रयोगा। यौवनम् । स्थाविरम् शैष्योपाध्यायिका मानोझकम् श्रोत्रम् कौशल्यम् , कौशलम् पार्मिकया श्लाघते शौचम मौनम् गार्गिकया अत्याकुरते कथं काव्यम् गार्गिकामवेत: रामणीयकम्। श्राभिधानीयकम् अच्छावाकीयं मैत्रावरुणीयम् साहाय्यभू साहायकम् ब्रह्मत्वम् "ब्रह्मता इति भावकर्मार्थप्रयोगाः (नलअधिकारः) अथ पाञ्चमिकप्रयोगा। मौद्रीनम्' हेयम् शालेयम् श्राप्रपदीनः पटः यव्यम् यवक्त्यम् , षष्टिस्यम् अनुपदीना उपानत तिल्यम् तैलोनम, माध्यम् सर्वानीनो-भिक्षुः भाषीणम् । उन्यम्-ौमीनम् श्रयानयीन:-शारः अजयम्-भाङ्गीनम् परोवरीण:११ परम्परीण: अणव्यम्-आणवीनम् पुत्रपौत्रोणः, पारम्पर्यम् सर्वधर्मीणः सार्वचर्मीण कथं पारोवयंवत्'-इति ? यथामुखोना सम्मुखीन: मबारपारोण" अवारोण: सर्वपथीनः सर्वाङ्गीणः पारीणः, पारोवारीणः सर्वकर्माणः । सर्वपत्रीण अत्यन्तीनः। अनुकामोन: सर्वपात्रीण समांसमीना गौः युवादिभ्योऽण १-श्रोत्रियस्य भावः-श्रोत्रियस्य यलोपश्च। २-शुर्भावः-'इगन्ताच. लघुपूर्वा' । ३-योपधाद्गुरूपोत्तमाबुञ्' । ४-सहायादा' । ५-इन्द्वमनोचादिभ्यश्च । ६-गोत्रचरणाच्छ्लाघात्याकारतदवेतेषु' । ७-अच्छाधाकस्थ भावः-होत्राभ्यश्च । ८-'ब्रह्मणस्त्वा' । इति नानोरधिकारः। १-मुद्रानां भवन क्षेत्र-धान्यानां भवने क्षेत्र खन। २-'नीदिशाल्योक ३-यवानां भवन क्षेत्र-यवयवकषष्टिकावत् । ४-विभाषा तिल-माषोमा-माऽणुभ्यः । ५-सर्वधर्मणः कुतः खखौ ६-'यथामुखसमुखस्य दर्शनः खः । ७-'तत्सर्वादेः पथ्यङ्गकर्म. पत्रपात्र व्याप्नोति। --'आप्रपदं प्राप्नोति। -अनुपदं बद्धा-'अनुपदसर्वान्नायानयं बदामक्षयतिनेयेषु' । १०-परांश्चाऽवरीश्चानुभवति-परोवर-परम्पर--पुत्रपौत्रमनुभवति । २१-'श्रवारपारास्यन्तातुकाम गामी'। १२--समायां समाया विजायते गर्भ मुञ्चति- २ प्रयो०१० ख० MAR ·१८ सोत्तरायर्या प्रयोगा- १६ तिलकटम् समांसा विजायते विना समायां समायां वा विस्तृतम् १२.विशालम् , विशङ्कटम् अद्यश्वीना बडवा अद्यश्वीनं-मरण उत्कटम् , विकटम् आगवीनः अनुगवीन गोपालः अलावृकटम् श्रध्वन्यः अध्वनीन: उमाकटम् गोगोष्ठम् अश्वगोष्ठम् अभ्यमित्रीयः अभ्यमिय:-- अविकट भविपट:२२ अभ्यमित्रोणः । गोष्ठीनो देशः उष्ट्रगोंयुगम् २५ अश्वषड्गवम् । श्राश्वीनोऽधा तिलतैल २ सर्षपतैलम् शालीन:-अधृष्टः इक्षुशाकटम् इक्षुशाकिनम् कोपोनं-पापं लिमञ्च अवकुटारः"मवकटः ब्रातीनः साप्तपदोनम् अवटीटम् भवनाटम् हैयनवीन नवनीतम् अवध्रटम्, पीलुकुणः कर्णजाहम् अवटीटा नापिका, अवटीट: पुरुषः निबिडम् निबिरीसम् विद्याचुण्:१५ विद्याचणः चिनिम्" चिपिटम् 'समासमा विजायते । १-'खप्रत्ययानुत्पत्ती यलोपो वा वक्तव्यः । २-प्रश्वो वा विजा. यते-'प्रधश्वीनावष्टम्धे (आसन्नरसवेत्यर्थः) ३-'पागवीन:' । ४-अनुगु-गो: पश्चाद, पर्याप्तं गच्छति-तुम्खलंगामी'। ५-अध्धानमलं गच्छति-अध्वनो यस्खौ। ६-'अभ्य. मित्राच्छ च' । (अमित्राभिमुखं सुष्ठ गच्छतीत्यर्थः) ७-गोष्ठावखम्भूतपूर्वे। -एकाहेन गम्यते-'अश्वस्यैकाहगमः ९-'शालीनकोपीने प्रधृष्टाऽकार्ययोः । १०-वातेन 'जीवति । ११-सप्तमिः पदैरवाप्यते-साप्तपदोन सख्यम् । १२-योगोदोहस्य विकास- हैयङ्गवीन संशायाम् । १३-पीलूना पाक:-तस्प पाकमूले पीत्वादिकर्णादिभ्यः कु. रणब्जाहो'। १४-पक्षस्य मूलं-पक्षात्तिः। १५-विषया वित्त:-'तन वित्तश्चुन्चुप- चखपौ। १६-'विनम्म्या नानाजो न सह। १७-'वे. शालच्छङ्कटचौ' । '१८-सम्प्रो- दश्च कटच । १९-अलाबूनां रजा-भलांबूतिलोमामाभ्यो रजस्युपसंख्यानम् । २०. गोष्ठजादयः स्थानादिषु पशुनामभ्यः । (गवां स्थानम् ) २१-प्रवीनां संघात- 'संपाते कूट। २२-'विस्तारे पटच्'। २३-दावुष्ट्री-द्वित्वे गोयुगच । २४-पटखे पावच् । २५-स्नेहे तैलच्' । २३-भवने क्षेत्रे शाकटशाकिनौ । २७-'भवात्कुटारच'। २८-नासिकाया नतम्-'नंते नासिकायाः संज्ञायां टीट-नाटज-भ्रटचा । २९-नेडिब्बिरीसचा' ३०-इन- पततिः" ।

·पाञ्चमिकप्रयोगा। चिक्कम् द्वयम् द्वितयम् चिल्ला पिल्लः, चुन्नः त्रयम्-त्रितयम् उपत्यका अधित्यका उभयम्"एकादशम् १९ कर्मठ: पुरुषः । तारकिर्त नभः एकादश अधिका अस्यांविंशती। ऊरुदयसम् ऊरुदधनम् एकादश माषा अधिका- ऊरुमात्रम् अस्मिन् सुवर्णशते २० शमः दिष्टिः, वितरित त्रिंश शतम् । विशम् द्विशमम् दिमयमुश्विद्यवानाम्२३ शममात्रम् प्रस्थमात्रम् गुणस्येति किम्- पञ्चमात्रम् द्वौ ब्रीहियवौ निमानमस्योदश्वित: तावन्यज्ञम् तावन्मात्रम् निमाने किम्- पौरुषम्।' पुरुषद्वयसम् द्विगुणं क्षीरं पच्यते तैलेन हास्तिनम् , हस्तिद्वयसम् एकादशः२३ पञ्चम:२३ यावान्। तावान्, एतावान् नान्तारिकम्-विंशः कियानू में इयान् असंख्यादेः किम्-एकादश: कति कियन्तः। पञ्चतयं ५ दारु षष्ठः२५ कतिथः कतिपयथः चतुर्थः पिटचिकचि च' 'कप्रत्ययचिकादेशौ च वक्तव्यो। १क्लिनस्यचिल-पिल-लश्चाऽस्यच. क्षुषी'। २-'चुल च। ३-'उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारुढ्यो । ४-कर्मणि घटते-कमणि घटोs. उच्। ५-तारकाः संजाता अस्थ-'सदस्य सनातं तारकादिभ्य स्वच् । ६-ऊरू प्रमाणमस्य- 'प्रमाणे यसज-धन-मात्रचः'। ७-'प्रमाणे लः।-'दिगोनित्यम्'। ९-'प्रमाण-परिमा- रणाम्यां संख्यायाश्चाऽपि संशये मात्रज्वक्तव्यः॥१०-तावदेव-वत्स्वन्तास्वार्थ यसज-मानची बहु. लम्॥११-पुरुषःप्रमाणमस्य-'पुरुष-हस्तिभ्यामण च।१२ यत्परिमाणमस्य-'यत्तदेतेभ्यः परि- माणे वतुप्' । १३-'किमिदभ्यां दो बा १४-का संख्या येषां-'किमः संख्यापरिमाणे डति च। १५-पञ्चावयवा अस्य--'संख्याया अवयवे तयप्' । १६-दित्रिभ्यां तयस्याऽयज्वा । १४- उभानुदात्तो नित्यम् । १८-एकादश अधिका अस्मिन्-'तदस्मिन्नधिकमिति दशान्ताड्ड। २९-'शतसहस्त्रयोरेवेष्यते ।२०-'प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः समानजातीयत्व एवेष्यते'। २१-त्रिंश. दधिका अस्मिन्-'शदन्तर्विशतेश्च' । २२-'संख्याया गुणस्य निमाने मय (यवानां द्रौ भागौ निमानमस्योदश्विद्भागस्य) २३-एकादशानां पूरणः----'तस्य पूरणे डट्' । २४- पश्चा- नां पूरणा-'नान्तादसंख्यादेमंट्' । २५-षण्णां पूरण:-षद्कतिकतिपयचतुर्रा थुक्' । - ·२० सोत्तरायां प्रयोगसूच्या- सस्यका ६ श्राद्यने किम्-उदरका साघु: अंशको दायादः। तन्त्रका ब्राह्मणक:३१ उष्णिका यवागूः शीतकोऽलस उधाकर शीघ्रकारी । अधिकम् । अनुक:२४ अभिकः, अभीक पाश्वर्कः तुरीया तुर्यः बहुतियः यावतिथः द्वितीयः तृतीयः' विशतितमः-विशः एकविंशतितमः- एकविंशः शततमः' एकशततमः, मासतमः षष्टितमः' एकषष्ठः-एकषष्टितमः मच्छावाकोयं सूकम् वारवन्तीयं साम गर्दभाण्डः गर्दभाण्डीयः वैमुक्तः देवासुरः गोषदका २ इषेत्वका पथक: माकर्षक: श्राकोष निकषोपला धनको देवदत्तस्य५ हिरण्यक: केशकः१६ औदरिका आयाशूलिकः२६-साहसिकः दाण्डाजिनिकः द्वितीयकं० द्विकं वा प्रहणं देवदत्तस्य षटको २" देवदत्तः, पञ्चकः देवदचकाः त्वत्का, मत्काः करमः उत्क:३१ उत्कण्ठितः द्वितीयकों२२ ज्वरः 8 शृङ्खलकः० .. २-'चतुरश्छयताबाधक्षरलोपश्च' । २-बहुपूगगणसंघस्य तिथुक्' । ३-'वतोरिथुक्' ४-द्वयोः पूरण:-'देस्तीयः'। ५-त्रैः सम्प्रसारणं च । ६-विंशत्यादिस्यस्तमडन्यतर. स्थाम्'। ७-शतस्य पूरण:-'नित्यं शतादिमासार्धमाससंवत्सराच्च। -षष्टयादेश्चाऽसं- ल्यादेः। ९-मतौ छः सूक्तसाम्नोः। १०- अध्यायानुवाकयोलुं'। ११-विमुक्तः शन्दो- ऽस्मिन्-'विमुक्तादिभ्योऽञ् । १२-'गोषदादिभ्यो वुन् । १३-पथि कुशल:-तत्र कुशल: पथः । १४-आकर्षे कुशल:-'पाकर्षादिभ्यः कन्'। १५-धने काम:-'धनहिरण्याकामे'। २६-केशेषु प्रसित:-'स्वानेभ्यः प्रतिते । १७-बुभुक्षयाऽत्यन्तपीडितः उदरे प्रसित:-'उदराह गाधूने । १८-स्येन परिजातः । १९-'अंशं हारो' । २०-'तन्त्रादचिरापहृते'। २१-आ- युधजीबिनो ब्राहाणा यस्मिन्देशे स:--'ब्राह्मणकोष्णिके संशायाम्। २२-शीतं करोति-शीतो- एणाभ्यां कारिणि । २३-'अधिकम्' । २४-अनुकामयते-'अनुकाउमिकाऽभीकः कमिता' । २५-पार्वेनान्विच्छति'। २६-तीक्ष्ण उपायोऽयःशूलं, तेनान्विच्छति-'प्रयाशूलदण्डाजिनाम्या ठकठो। २७-'तागतिथं ग्रहणमिति लुग्दा । २८-षष्ठेन रूपेण गृह्णाति-'तावतिथेन गृहा- तौति कन्वक्तव्यो नित्यं चलुक् । २९-देवदत्तो मुख्यो येषां ते-'स एषां ग्रामणी'। ३०-'शृङ्ख- लमस्य बन्धनं करमे। ३१-'उल्क उन्मनाः । ३२-द्वितीयेऽहनि भवः- 'कालप्रयोजनाद्रोगे।

·मत्वर्थीयप्रयोगा। विषपुष्पकः । उष्णका इष्टी अधोती सेगे किं-द्वितीयो दिवलोऽस्य परिपन्थिन् परिपरिन् गुडापूपिका-पौर्णमासी अनुपमन्वेष्टा अनुपदी गवाम् वटकिनी कोल्माषी लाक्षाद्रष्टा-साक्षी श्रोत्रियः श्राद्धो श्राद्धिक: क्षेत्रियो पूर्वी कृतपूर्वी (कटम् ) इन्द्रियम् इति पाश्चमिकप्रयोगा। १२ व्याधिः १ अथ मत्वर्थीयप्रयोगा। गोमान् रलवान रूपवान् यशस्वान। मास्वान स्ववान् विदुष्मान यवमान् । भूमिमान् शुक्ल पट:, कृष्ण विद्युत्वान् किंवान' ज्ञानवान् अहीवती' मुम्भवती विद्यावान् । लक्ष्मीवान भालन्दोवान ग्रामः १-गूडाऽभूपाः प्रायेणाऽन्नमस्यां तदस्मिन्नन्नं प्राये संशायाम्'। २-वटकाः प्रायेणाऽन्नमस्या- 'वटकेभ्य इनिर्वाच्यः। ३-कुल्माषाः प्रायेणाऽन्नमस्या-'कुल्माषादम्' । ४-श्रोत्रियं- श्छन्दोऽधीते । ५-'श्रावमनेन मुक्तमिनिठनौ। ६-पूर्व कृतमनेन-'पूर्वादिनिः । ७-कृतं पूर्वमनेन-'सपूर्वाच्च' । इष्टमनेन-'इष्टादिभ्यश्च । ९-'छन्दसि परिपन्थि-परिपरिणौ प्रयंवस्थातरि' ( मरिपन्थिन् , परिपरित् , एतौ शब्दो छन्दसि निपात्यते पर्यवस्थातरि वाच्ये । पर्ययस्थातृशब्दादिनिप्रत्यये अवस्थातृशब्दस्य पन्थादेशे परिपन्थिन्-शब्दः) १०-अनुपध न्वेष्टा' । ११-'साक्षाद्दष्टरि संशायाम् । १२-क्षेत्रियच् परक्षेत्रे विकिस्यः । १३-इन्द्रियेण दुर्जयम्-'इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा । इति पाश्चमिका- करणम्। १-गावोऽस्याऽस्मिन्बा सन्ति-सदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्' । २-'रसादिभ्यश्च । ३-गुणात् एकाच (गुणग्रहणं रसादीनां विशेषणम् ) ४-तिसौ मत्वर्थे। ५-शुक्लो गुणोऽस्यास्तीति-गुणवचनेष्यो मतुपो लुमिष्टः । ३-किमस्यऽसिस्मिन् वा-'मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । ७-मयः। ८-संशायाम्। ९-'आसन्दीवदष्ठीवच्चक्रीवत्कचीव- *'सदस्यास्त्यस्मिन्निति मवुप्' इति सूत्रे 'इति' शब्दो विषयविशेषलाभार्थः, तदाह परम- मूले-भूमिनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने। संवर्गेऽस्ति विवक्षायां भवन्ति मनुवादयः ।। (श्लोकवार्तिकमिदम् ) ·सोत्तरायां प्रयोगसूच्या- । तापस:१६ २१ मुषिरः श्रन्यन-आसनवान शेमश:-रोमवान् । पामनः अष्ठीवान् । अस्थिमान्-अन्यत्र मङ्गना लक्षमण:१० चक्रीवानाम-राजा शाकिनम् पगलिनं विणद्रम् अन्यत्र-चक्रवान् विषुणः २ पिच्छिला,-पिच्छवाम् कक्षीवानाम ऋषि তি-ভালু कक्ष्यावान्-अन्यत्र प्राधा श्राद्धः आर्चः। वातः रुमण्वान्नाम-पर्वतः तपस्वी'५ सहस्त्री लक्षणवान्-अन्यत्र चर्मण्वती नाम नदी ज्योत्सवामिन चर्मवती-अन्यत्र सैकतो घटः । शार्करः उदन्वान्' समुद्रः, अषिश्च सिकता सिकतिल:- राजन्वती भूः । राजवानन्यत्र सैकता-सिकतावान् चूडालः चूडावान एवम्-शर्करा इत्यादि प्राणिस्थारिकम्-शिखावान्दीपः दन्तुरः मातः किम्-हस्तवान् मुष्करः।मधुरः नेह-मेधावान् मुखरः, कुञ्जरः सिमला सिध्मवान् नगरम् ३ पांसुरः, पाण्डुरः वातूतः वत्सलः अंसल: कच्छुर: धमः२५ फेनिला फेनल:-फेनवान् केशवः२६ केथी, केशिकः-- लोमशः लोमवान् केशवान् । मणिवा २७ नागविशेषः द्रुमश्वचर्मण्ववती' ! १-'उदन्वानुदधौ च । २-राजन्वान् सौराज्ये'। ३-'प्राणिस्थादा- तो खजन्यतरस्याम्'। ४-'सिध्मादिभ्यश्च । ५-वातदन्तबलललाटानामूलच'। ३-'वत्सा: साभ्यां कामबले। ७-फेनादिलच' । -'लोमादिपामादिविच्छादिभ्यः शनेलचः। ९-'अनारकल्याणे'। १०-'लक्ष्या अच,। ११-'शाकीपलालीदद्वा हस्वस्वं च' (चानप्र- त्ययः। माछाक शाकी। तत्-शाकिनम् ) १२-'विष्वगित्युत्तरपदलोपश्चाऽकृतसन्धेः' १३-'प्रशानद्धाऽचाभ्यो । १४-'वृत्तेश्च । १५.--'तपः सहस्राभ्यां विनीनी' । १६-प्रणा च' । १७-'ज्योत्स्नादिभ्य उपसंख्यानम् । १८-सिकताशर्कराभ्यां च । १९-सिकताः सन्त्य स्मिन् देशे-'देशे लुबिलचौ च'। २०-उन्नता दन्ताः सन्त्यस्य-'दन्त उन्नत उरच्' । २१-'ऊष सुषिमुष्कमचोर' । २२-रप्रकरणे समुखकुओभ्य उपसंख्यानम्' 1:२३-'नगपांमुपाण्डुम्यश्च । २४-'इच्छ्वा हस्खत्वं च । २५-'बुद्रुभ्यां मः। २६- केशादोऽन्यतरस्याम्' । २७-'मन्ये- खरः. CE ·यशस्वी मत्वर्थीयप्रयोगा। हिरण्यवा- निधिविशेषः ऐकशतिकः१२ ऐकसहन्तिकः अर्णवः' गाण्डिवम् गाण्डीवम् गौतिकः । गौसहसिकः अजगवं-पिनाका नैष्कतिक:१३ नैष्कसहनिक: काण्डीरः प्राण्डोर रूप्यः१8 -कर्णपणः । रूप्यो-गौः रजस्वला-स्त्री श्राहतेति किम्-रूपवान् कृषीवलः । श्रामुतीवल: हिम्या:१५-पर्वताः অলিঃ। এত गुण्या-ब्राह्मणाः भ्रातृवला' पुत्रवलः। शत्रुबलः यशस्वान् दन्तावलो-हस्ती मायावी-मायावान् शिखावल: केकी मायी-मायिकः । नग्वी ज्योत्स्ना तमिला-तमित्रम् भामयावी. ङ्गिणः, ऊर्जस्वी-ऊर्जस्वल श्ङ्गारकः-वृदिारका गोमी, मलिना, मलीमला फलिनः बहिण दण्डी दण्डिकः हृदयालुः हृदयी- ब्रोही ब्रीहिक हृदयक:-हृदयवान् तुन्दिला तुन्दी- शीतालु:२१ उष्णालुः, तृप्रालु: तुन्दिका-तुन्दवान् बलूलः कम्लिः११ की- पर्वतः मरुतः करिएक:-कर्णवान् ऊर्णायुः२६ वाग्मी हिमेलु:२२ वातूलः२३ भ्योऽपि दृश्यते । १-'भर्ण सो लोपव'। २-'गाण्ड्य जगात संशायाम् । ३-काण्डा- ण्डादीरनीरचौ - रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच'। ५-'अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ६-'दन्त- शिखा संज्ञायाम्।। ७-त्योत्स्नावयवाः-ज्योतींषि, तान्यस्यां सन्तीति-'ज्योत्ला-तमित्रा- शृङ्गिणोजस्विनर्जस्वल-गोमिन्-मलिन्-मलीमसाः। --'अत इनिठनौ'। ९-'ब्रीडादि. भ्यश्च । १०-'तुन्दादिभ्य इलञ्च । ११-विवृद्धौ कौँ यस्य-'स्वाद्विवृद्धौ ॥१२-एकशत- मस्यास्तीति-'एकगोपूर्वाञ् नित्यम् । १३-'शतसहस्रान्ताच्च निष्कात्' । १४-'रूपादाह तप्रशंसयोर्यप। १५-'अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥१६-'अस्मायामेधाजो विनिः । १७-भामय- स्योपसंख्यानम्। १८-शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् । १९-'फलबहाभ्यामिनच् । २०-'हृदयाच्चा- लुरन्यतरस्याम् । २१-'शीतोष्णतप्रेभ्यस्वदसहने १२२-'हिमाच्चेलु'। २३-बिलादूल'। २ ४-'वातासमूहे च' । २५-'तम्पर्वमरुद्भधाम्' । २३-'ऊर्णाया युस्'। २७-'वाचो ग्मिनि। * ·Buy सोत्तरायां प्रयोगसूच्या- वाचाल' वाचार হী জি-খুদ্ধকালী स्वामी अर्शसः बाहुबलो रुबली कटकवलयिनी शहनूपुरिणी सर्वधनी लर्वबीजी कुष्ठी। किवाली अर्थी अर्थवान् ककुदावर्ती । काकतालुको घाल्यार्थी १६ हिरण्यार्थी प्राणिस्थात् किं पुष्पफलवान् घटः बलवान २० बली खत्लाहवान् । उत्साही पाणिपादवती' प्रथिमिनी दामिनी चित्रकललाटिकावती होमिनी। लोमिनी वातकी अतिसारकी नेह-वातवती गुहा संज्ञायां किम्-खोमवान् पिशाचकी' पञ्चमो' उष्ट्रः कम्बः२२ कम्भः, कयुः, कन्तिः, कन्तुः, कन्त:- करया वयसि किम्-पञ्चमवान् प्रामः शम्बा, शभः, शैयुः सुखी दुःखी। माली शंवः, शन्तुः, शन्तः, शैय्यः ब्राह्मणधर्मी ब्राह्मणशोली सुन्दिभः वलिभः, वटिभः ब्राह्मणवर्णी । हस्तो१३ पामादित्वात्-वलिनः जातौ किम्-हस्तवान् पुरुषः अहंयुः२४ अहङ्कारवान् वर्णी पुष्करिणी पद्मिनी शुभंयुः-शुभान्वितः इति मत्वर्थीयप्रयोगा। १-'भालजाटचौ बहुभाषिणि 'कुत्सित इति वक्तव्यम् । २-स्वामिन्नश्वयें। (स्वम् ऐश्वर्य, तदानित्यर्थः) ३-'पर्श आदिभ्योऽ।। ४-'इन्द्रोपतापगावप्राणिस्थादिनिः' । ५-'प्रा. ण्यङ्गान्न' । ६-'वातातीसाराभ्यां कुक् च । 'रोगे चायमिष्यते । ८-'पिशाचाच्च । ९-वयसि पूरणात् । १०-'सुखादिभ्यश्च । ११-माला क्षेपे । १२-'धर्मशीलवर्णान्ताच्च । १३-हस्तान्जातौ । १४-'वर्णाद्ब्रह्मचारिणि ।१५-'पुष्करादिभ्यो देशे। १६-'बाहूरुपूर्व- पदालाद'। १७-'सर्वादश्व'। १५-प्रसन्निहितोऽयोऽस्य-अर्थाचाऽसन्निहिते। १९-'तद. ताच'। २०-'वलादिभ्यो मतुबन्यतरस्याम्'। २१-'संशायां मन्माभ्याम् । २२-'कंशंभ्या बभयुस्तितुतयसः । २३-'तुन्दिवलिवटे-'। २४-'अहं शुममोयुस्' । इति मत्वर्थोया।

·१ सदा सर्वदा तहि-तदा सद्यः १८ परारि अथ प्राग्दिशीयप्रयोगा। कुतः' कस्मात् , यतः, ततः देवानां प्रियः। श्रायुष्मान् इतः अतः अमुता, बहुतः द्वाभ्याम् । परितः अभितः एकदा। अन्यदा कुत्र यन्न, तत्र, बहुत्र कदा।यदा। तदा काले किं-सर्वत्र देशे । एताहर कुह स्था, कुह जग्मथुः काले किम्-इह देशे एतस्मिन् प्रामे सुखं वसामः अधुना इदानीम्॥ अथोऽत्राधीमहे अतो न गन्ता स्म! तदा तदानीम् ल भवान् । सतो भवान् क1ि६ कदा । यहि-यदा तत्र भवान् । तं भवन्तम् ततो भवन्तम् , तत्र भवन्तम् एतस्मिन्काले-एतहि एवं दीर्घायुः परुत् १-(प्राग्दिशो विभक्तिः* ) पञ्चभ्यास्त्रसिल' (सुब्लुक्) 'कुतिझोः' (तसिलादयः प्राक- पाशपः' इत्युक्तरव्ययत्वम् ) २–'इदम् इश् । ३-एतच्छब्दात्पञ्चम्यास्तसिल (सु- अनुक्) एतदोऽन्' ( नलोपः) ४--पर्यमिभ्यां च सर्वोमयार्थाभ्यामेव । ५-'सप्तम्यास्त्रल ६-अस्मिन्निति-'इदमो हः' । ७'किमोऽत् 'काऽति'। -वाह च च्छन्दतिः। ९-ए. तदस्त्रतसोखतसौ चानुदात्ती'। १०-इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते' 'दृशिग्रहणाद्भपदादियोग एव ११-सर्वस्मिन् काले-'सर्वकान्यर्कियत्तदः काले दा' । १२-अस्मिन् काले-'इदमो हिल्। १३-अधुना' । १४-'इदानींच' । १५-'तदो दा च। १६-अनघतने हिलन्यतरस्या १७-समानेऽहनि-सद्यः परुत्परायैषमः यरेयव्ययपूर्वेधुरन्येचुरल्यतरेयुरितरेथुरपरेचुरघरेधुरुभये- धुरुत्तरेय: 'समानस्य सभावो यश्चाऽहनि'।१८-पूर्वस्मिन् वत्सरे-पूर्वपूर्वतरयोः पर उदारी *प्राग्दिशीयानां विभक्तित्वे त्यदायत्वं, "न विभक्तौ तुस्माः" इतीत्संज्ञानिषेधः, "तद्धित- श्वासर्व विभक्तिः" इत्यव्ययसंज्ञा, विभक्तिस्वरश्चेति चत्वारि प्रयोजनानि । तथाहि-तच्छब्दात् “पञ्चम्यास्तसिल्" इति तसिल्प्रत्यये, तसिलो विभक्तित्वात् विभक्तौ विधीयमाने "त्यदादी- नामः इति त्यदाद्यत्वे "न विभक्तौ तुस्माः" इति सकारस्येत्संशानिषेधे तद्धितश्चाऽसविभक्तिः इत्यव्ययसंशायाश्च विभक्तेलुकि तत इति जायते । एवञ्च प्रयोजनत्रयस्यैकमेवोदाहरणम् । स्वरस्य तु इत इति । अत्रेदंशब्दात्तसिलि "इदम इश्" इति इशादेशे "ऊडिदम्" इत्यादिनेदमः परस्य तस श्रायुदात्तत्वम् , असतिं तु विभक्तित्वे लिति प्रत्ययात्पूर्वमायुदात्तत्वं स्यात्, स्पष्ट- ञ्चेद "सद्यः परुद्" इत्यादि । सूत्रव्याख्यानं परममूले एव द्रष्टव्यम् । , ·सोतरायां प्रयोगसूच्यां- ऐषम: परेवि अद्या उभयद्यः तथा यथा पूर्वेयुः अन्येधुः, उभयेयुः জুগুজু জগৎ इति प्राग्दिशीयप्रयोगाः। pelane अथ स्वार्थिक प्रागिबीयप्रयोगा। पुर:-पुरस्तात् प्राक उदक अध:-अधस्तात ( एवं देशे काले च ) अव:-अवस्ताद उपरि-उपरिष्टाद्वा-वसति আনানু ইলান श्रागतो-रमनीयं बा एवं देशे काले च पश्चात् ° उत्तरात अधरात् दिशि रूढेभ्यः किम् ऐन्यां वसति दक्षिणात् सप्तम्याधन्तेभ्यः किं पूर्वनामे गतः उत्तरेण उत्तरेण अधरेण, दक्षिणेन दिगादिवृत्तिभ्यः किं- पूर्वस्मिन् गुरौ वसति दक्षिणतः उत्तरता दक्षिणा वसति परतः अवरत: दक्षिणादागतः परस्तात् । अवरस्ताव दक्षिणाहि-दक्षिणा च संवत्सरे। १-अस्मिन् संवत्सरे-'इदम इश् समसण प्रत्ययश्च संवत्सरे। २-परस्मि- नहनि-'परस्मादेद्यन्यहनि । ३-अस्मिन्नहनि-इदमोऽश द्यश्च । ४-पूर्वस्मिन्नहनि- 'पूर्वादिभ्योऽष्टभ्योऽहन्ये घुस् । ५-'युश्चोभयातव्यः । ६-'तेन प्रकारेण-'प्रकारवचने याल। ७-अनेन एतेन वा प्रकारेण-'इदमस्थमुः' 'एतदोऽपि वाच्यः' । E-केन प्रकारेण- 'किमश्च'। इति प्राग्दिशीयप्रकरणम् । पूर्वेण प्रामम् अपरेण प्रामम् १-'पूर्वाधरावराणामसिपुरधवश्चैषाम्। (पूर्वस्या पूर्वस्या- पूर्वा वा दिगित्यर्थः)। पू. वाशब्दात् दिक्नब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिनदेशकालेण्वस्तातिः' इति प्रस्तातिप्रत्यये कृते 'अस्वाति च' इति पूर्वाशब्दस्य पुरादेशे 'पुरस्तात्' इति । २-'विभाषाऽवरस्य' (पूर्वस्मिन् पूर्वस्मात् पूर्वो वा देशः, कालो वा-पुर: पुस्तादित्यादि)३-'दक्षिणोत्तराभ्या मतसुच्। ४-'वि. भाषा परावराभ्याम् । ५-पाच्या प्राच्या प्राची वा दिक्-'अन्बेलुक' । ६-'उपर्युपरिष्टात्' । -पश्चात् अवरस्य पश्चभावः, आतिश्च प्रत्ययोऽस्तातविषये । -उत्तराधरदक्षिणा- दाति। ९-'एनवन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्या:। १०-दक्षिणादा'। ११-'माहि च दूरे'। Famom ·प्रागिधीयप्रयोगा। ra . Om OM किंतमाम् लघुतरः२० उत्तराहि'-उत्तरा चतुर्धा -पञ्चधा एक राशि पञ्चधा 'कुरु ऐकध्यम् एकथा छैधम् विधा । धम्-त्रिया पथि द्वैधानि' द्वेधा त्रेधा सिधकृपाश द्वितीय तृतीया द्वैतीयीकः द्वितीयः तार्तीयीकः-तृतीयः द्वितीया तुतीया (बिछेत्येव) चतुर्थ:१२ पञ्चमः पाष्टर षष्टः । माष्टम:-अष्टमः षष्ठको भागो मानं चेत् अष्टम भागः पश्चङ्गं चेत् षष्ठ: बाष्ठः अष्टमः-आष्टमः एकः१५ एकाकी-एकक: भाव्यचर: कृष्णरूप्यः कृघराचरः शुभ्रारूप्यः आव्यतमः लघुतमः-लधिष्ठ प्राहृतमाम् पचतितमाम् । उच्चैस्तमाम द्रव्यप्रकर्षे तु-उच्चस्तमस्तरुः लघीयान् उदीच्या प्राचेभ्यः पटुतरा:-पटीयांसा (प्रथिष्टः प्रथीयान्) नेह-पाचकतर:-पाचकतम:२१ करिष्ठः२२ दोहीयली-धेनुः श्रेष्ठः श्रेयान् , ज्येष्ठः२४ज्यायान २ : ज्येष्ठः२६-ज्यायान् नेदिष्टः२. नेदीयान् साधिष्ठा-साधीयान् स्थविष्टः दविष्ठः, यविष्ठः हसिष्ठः, क्षेपिष्ठः, क्षोदिष्टः .. १-'उत्तराञ्च'। २-'सख्याया विधार्थे धा'। ३-'अधिकरणविचाले च। ४-'एकादो ध्यमुअन्यतरस्याम्'। ५-'द्वियोश्च धमु'। ६-धमुमन्तात् स्वार्थे डदर्शनम् । ७-ए-- धाच्च। -कुत्सितो भिषक्-'याप्ये पाशप्' । ९-'पूरणादागे तीयादन् । १०-'तीया. दीकक स्वार्थे बाध्यः। ११-न विद्याया। १२-प्रागेकादशभ्योऽच्छन्दसि। १३-षष्ठो भाग:-'षष्ठाष्टमाभ्यां न च। १५-'मानपश्वङ्गयोः कन्लुको च'। १५-'एकादाकिनिश्चाऽस. हाये । १६-प्राढयो भूतपूर्व:-'भूतपूर्वे चरट्।। १७-कृष्णस्य भूतपूर्वो गौ:-'षष्ठया रूप्य च' । १८-अयमेषामतिश्चयेनाऽऽढयः-'प्रतिशायने तमविष्ठनौ'। १९- तिङश्च'। 'तरसमपौ. घ.' किमतिडव्ययपादाम्वद्रव्यप्रकर्षे' २०.--अयम्-अनयोरतिशयेन ‘लघु:-'द्विवचनविभ- ज्योपपदेतरवीयसुनौ' । २१-अजादी गुणवचनादेव' । २२-अतिशयन कर्ता-'तुश्छन्दसि" 'तुरिष्ठेमेयस्सु' । २३-अयम्-अन्योरतिशयेत प्रशस्त:-'प्रशस्यस्य 'प्रत्येकाच् । २४-'ज्य, च। २५-ज्यादादीयसः । २६-अयम्-अनयोरतिशयेन वृद्धः-'वृद्धस्य च ॥ २७-'अन्तिक- वाढयोर्नेदसायी' । २८-स्थूल-दूर-युव-हस्व-क्षिप्र-क्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुण ।

·Ramayan पुत्रका सोतरायां प्रयोगसूच्या- हसिमा, क्षेपिमा, क्षोदिमा युष्मकाअस्मका श्रेष्ठः स्थेष्ठः, स्फेष्ठा, वरिष्ठ: युष्मकाभिः, अस्मकाभिः चंहिष्टा, गरिष्ठः, वर्षिष्ठः प्रोकार इत्यादि किम्- पिष्ठः, द्राधिष्ठा, न्द्रिष्ठः स्वयका, मयका एवमियसुन् तूष्णीकामास्ते १२ भूमा भूयान् । भूयिष्टः तूणीशील:-तूष्णोक:१३ कनिष्टः कनीयान् पचतकि। जल्पतकि पक्षे-यविष्ठः, अलिषष्ठः, इत्यादि धकित् । हिरकुत् सजिष्ठः सजोयान कुत्सितोऽश्व:-अश्वका १४ स्वविष्ट:-त्वचीयान् शूद्रकः१५ राधक: पटुरूप: पचतिरूपम् हन्तः? ते धानका विद्वत्पल्पः यशस्कल्पम् गुडकाः, एहकि, श्रद्धकि यजुष्कल्पम् । विद्वद्देश्य: अनुकम्पितो देवदत्तो-देविका-१ विद्वद्देशीयः । पचतिकल्पम् देवियः-देविल:-देवदत्तका बहुपटुः पटुकल्पः अनुकम्पितो वायुदत्तो- सुपः किम्-यजतिकल्पम् वायुदत्तकः । वायुकः, पितृका पटुप्रकार:-पटुजातीयः श्रनुकम्पितो बृहस्पतिदत्तो- अश्वकः११ उच्चकैः-नोचकैः वृहस्पतिक: देवदत्तकः देवकः सर्वके, विश्वक दत्तिकः दत्तियः दत्तिला, दत्तकः युवकयोः१ श्रावकयोः देवदत्तः२२ दत्तः-देवः १-'प्रिय-स्थिर-स्फिरोरु-बहुल-गुरु-वृद्ध-तृप्त-दीर्घ-वृन्दारकाणां प्र-स्थ-स्फ-हि-गर्वर्षि- अप्द्राधि-बृन्दाः' । २-बहोलोपो भू च बहोः । ३. 'इष्ठस्य यिट् च । ४-अयमनयोर- तिशयेन युवा भल्पो वा-युवाऽल्पयोः कनन्यतरस्याम्'। ५-अतिशयेन स्त्रग्वी-'विन्मतोलक। ६-प्रशस्तः पटुः-'प्रशंसायाँ रूपपः। ७-ईवदूनो विद्वान्-'ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशी. व्यरः। 5-ईषदूनः पटुः-विभाषा बहुच पुरस्तात्तु' । ९-'प्रकारवचने जातीय' । । १०-क- स्याऽयमश्वः-शाते । ११-प्रोकार-सकार-भकारादी सुपि सर्वनाम्नष्टः प्रागकच । १२-'प्रक- चप्रकरणे तूष्णींमः काम्बक्तव्यः' । १३-शीले को भलोपश्च । १४-कुरिसते । १५-'संशायां कन्। । १६-'अनुकम्पायाम्।। १७-नीतीच तधुक्तात्' । १८-'बचो मनुयनान्नष्ठज्वा' धनि- लौ च' 'ठाऽजादाबूव द्वितीयादचः । १९-'चतुर्थादच ऊर्ध्वस्य लोपो वाच्यः । २० अनजादौ च विभाषा लोपो वक्तव्यः । २१-लोपः पूर्वपदस्य च । २२-विनापि प्रत्यय । - - ।

·- प्रागिवीयप्रयोगा। २६ सत्यभामा-मामा-सत्या शेवालयः। शेवलिला भानुदत्तः भानुलः सुपरिकः। विशालिका सवित्रियः सवितल वरुरिणकः । श्रमिक चतुर्थादनजादौ व्याघ्रक सिंहकः मनुकम्पितः उपेन्द्रदत्त:- तेलकम् वृक्षकः१ उपडः पक:-उपियः वंशक:१३ वेणुका उपिल्ला, उपिकः, उपेन्द्रदत्तका कुटीरः शमीरः, शुण्डारः सिंहकः शरभकः, राखभक: कुतुप:१४ कास्तरी'५ गोणीतरो कहोड:-कहिका उनतरः वागाशोर्दत्तः-पाचिकः अश्वतरः ऋषभतरः कथं षडडलिदत्तः डिक इति ? अनयोः कतरो१७ वैष्णवः अनुकम्पितः शेवलदत्ता-शेवलिका यतर:ततरः, का, या, सा वत्सतर:१६ E- पूर्वोत्तरपदयोर्वा लोपो वाच्यः । १-'वर्णाल्ल हलस्य च। २-वर्णादपि। ३-'प्रा- चामुबादेरडज्वुचौ च'। ४-जातिनाम्नः कन्। ५-'द्वितीयं सन्ध्य परं चेत्तदादलोपो बक्त. व्यः'। ६-'एकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपदलोपो वक्तव्यः।। ७-षषष्ठाजादिवचनासिद्धम्" ८-'शेवल-सुपरिविशाल-वरुणार्यमादीनां तृतीयात् । ९-अनुकम्पितो व्याघ्राजिन:-'अजिना- न्तस्योत्तरपदलोपश्च । १०-अल्प तैलम्-'अपे। १५-हस्वे'। १२-'संज्ञायां कन् । १३-हस्वा कुटी-'कुटी-शमी-शुण्डाभ्यो र । १४-हस्वाकुतू-'कुत्वा डुपच । १५-हस्वा कासू:-कासू. गोणीभ्यां ष्टरच'। १६-'वत्सोवाऽश्वर्षभेभ्यश्च तनुस्खे'। २७-'कियत्तदोनिधारणे द्वयोरेकस्य ॐ चतुर्थादनजादौ च लोपः पूर्वपदस्य च । अप्रत्यये तथैवेष्ट उवर्णाल्ल इलल्य च चतुर्थादच ऊर्ध्वस्य लोपो वाच्यः । तेन बृहस्पतिदत्तशब्दात् “बङ्खचो. मनुष्यनाम्नष्ठज्वा" इति ठचि दत्तशब्दस्य लोपे ठस्येकादेशे बृहस्पतिक इति' सिद्धयति । 'अनजादौ च विभाषा लोपो वक्तव्यः' इति देवदत्तशब्दात्कप्रत्यये दत्तशब्दस्य पाक्षिके लोपे देवदत्तको देवक इति रूप- द्वयम् । पूर्वपदस्य च लोपो वा भवति । अनजादाविति नात्र सम्बध्यते। तेन देवदत्तशब्दात् ठचि धनि इलचि कप्रत्यये च क्रमेण दत्तिकः-दत्तियः-दत्तिल:-दत्तक इति रूपाणि सिद्धयन्ति। अप्रत्यये-विनापि प्रत्यये पूर्वोत्तरपदयो लोपः । तेन देवदत्तशब्दात् ठाजादिप्रत्ययस्याऽभावे. ऽपि पूर्वोत्तरपदयोः क्रमेण लोपे देवदन्तः-दत्तः-देवः इति रूपाणि । सत्यभामा-भामा-सत्या इति च । 'ल' इति लोपस्य पूर्वाचार्य संज्ञा । उवर्णात्परस्येलचो लोपः स्यात् । “आदेः परस्य" इति इकारस्य लोपः, तेन भानुदत्तशब्दात् “धनिलची च” इति इलचि भानुदत्तः-भानुलः, इति सिद्धयति । ..

·सोतरायां प्रयोगस्या- - कतमों' भवता कठः १ सका,यः, सा, कतर: यतमः, ततमः, यका, एषामेकतमः व्याकरणका इति स्वार्थिक प्राग्वीयप्रयोगाः । अथ स्वार्थिकप्रयोगा। श्रश्च इव प्रकृति:-मश्चक: श्राङ्गलिक: भारुजिक प्रतिकृती किंगोरिव गवयः एकशालिकः ऐकशालिका अश्चकः उष्ट्रकः। चञ्चा' पर्धिका कार्कीक:१५ लौहितीकः स्फटिका वासुदेवः शिवः, स्कन्दः लोहितवज्यः कापोतपाक्यः श्रपण्ये किं हस्तिकान्विक्रीगीते कोजायन्या, ब्राध्नायन्यः देवपथः' हंसपथः जौद्रक्या मालन्या, क्षौद्रको वास्तेयम् वास्तेयी आयुधेति किम्-मल्लाः शिलेयम् शैलेयम् सङ्घति किम् सम्राट शाख्या मुख्या, जघन्यः वाहीकेषु किम्-शबराः नया, शरण्यः अब्राह्मणेति किं- द्रव्यम्-श्रयं ब्राह्मणः गोपालकाः, शालङ्कायना: कुशाग्रीया बुद्धिः वार्कण्यः काकतालीयः देवदत्तस्य वधः मायुधेति किम्- अजाकपाणीयः । शार्करम् जातिशब्दान्मा भूत् डतरच्। १-'वा बहूनां जातिपरिपश्ने डतमच्'। २-'किमोऽस्मिविषये उतरजपि' । ३-'ए. काच्च प्राचाम्'। ४-'अवक्षेपणे कन्' । इति प्राग्वीयप्रकरणम् । १-इवे प्रतिकृती'। २-अश्वसदशस्य संज्ञा-'संज्ञायां च'। ३-चञ्चेव मनुष्यः- लुम्मनुष्ये' (चचा तृणमयः पुमान् ) ४-'जीविकार्थे चाऽपण्ये। (वासुदेव तुल्या बीवि- तार्था अविक्रया प्रतिकृतिरित्यर्थः) -'देवपथादिभ्यश्च' (देवानां पन्थाः% देवपयः, तत्प्रति. -कृतिरित्यर्थः) ६-वस्तिरिव-वस्तेर्द' । ७-शिलेव-शिलाया ढ। ८-शाखेव-शा- -खादिभ्यो यः। ९-'द्रव्यं च भव्ये । १०-'कुशाग्राच्छः । ११-'समासाच्च तद्विषयात् १२-'शर्करादिभ्योऽण् । १३-भङ्गुलीव--'अङ्गुल्यादिभ्यष्ठक' । १४-एकशालायाष्ठजन्यतर- स्याम् । १५-कः शुक्लोऽधा, सव-कर्कलोहितादीकक्'। १६-'पूगाम्न्योऽग्रामणीपूर्वात' १७-'बावचफनोरन्यतरस्याम् । १८-'पायुधजीविसङ्घावड़वादीकेष्वब्राह्मणराजन्यात्' (क्षु- अको नाम कश्चिदायुधजीविना बाहीका देशवासिनां संघः, स एव क्षौद्रव्यः) १९-'वकाद्देण्या ·स्वार्थिकप्रयोगा। মিনাঃ बहुतरकम् । बृहतिका दामनीयः, दामनीयौ, दामनयः श्राच्छादने कि बृहती छन्दः औलपीया, श्रौलपीयौ, मौलपयः अषडक्षीणो' मन्त्रः कौएडोपरथीया, दाण्डकीयः माशितङ्गवोनम्-अरण्यम पार्शवः पार्शवी, पर्शवः मलङ्कर्मीणः, अलम्पुरुषीणः यौधेयः, यौधेयो, यौधेया গানঃ माभिजित्यः वैभृत्यः प्राचीनम्" प्रतीचीनम् शालावत्यः, शैखावत्यः अवाचीनम् । अर्वाचीनम् शामीवत्या, और्णावत्यः,श्रीमत्यः अदिस्त्रियां किम्- लोहितध्वजाः कपोतपाका: प्राची दिक। उदीची दिक কানাঃ, লালা दिग्प्रणं किं प्राचीना ब्राह्मणो द्विपदिकाम् द्विशतिकाम् स्त्रीग्रहणं किं प्राचीन ग्रामादाम्राः द्विमोदकिकाम् ब्राह्मणजातीयः१६ द्विपदिकाम् द्विशतिकाम् बन्धुनि कि ब्राह्मणजातिः शोभना स्थूलकः अणुका पितृस्थानीयः पितृस्थानः चञ्चत्कः बृहत्कः। सुरक: सस्थानेन किम्-गो स्थानम् छिन्न भिन्नकम् , अभिन्नकम् प्रानुगादिकः सामिकृतम्' अर्धकृतम् व्यावक्रोशी (इको नाम कश्चिदायुधजीविसंघः, स एव वार्केण्यः) १-विगतः षष्ठी वर्गों येषां ते-दाम न्यादित्रिगतषष्ठाच्छः' । त्रिगर्तषष्ठाः के इत्याकाक्षायामाह परममूले-'पाहुत्रिगर्तवष्ठांस्तु कौण्डोपरथदाण्डकी । क्रोष्टुकिलिमानिश्च ब्रह्मगुप्तोऽथ जानकिः ।। (जानकिः = त्रिगर्तः) । २-पादि-यौधेयादिभ्योऽएनौ'। ३-अभिजितोऽपत्यम् भाभिजितः (भपस्येऽण), मा- भिनित एव आभिजित्य:-अभिजिद्विदभृच्छालावच्छिखावच्छमीवदूर्णाबच्छमदणो यम् ४-ध्यादयस्तद्राजा। ५-दौ दो पादौ ददाति-पादशवस्य संख्यादेवीप्सायां वुन् लोपश्च' ६-दौ दो मोदको ददाति-पादशतग्रहणमनर्थकमन्यत्रापि दर्शनात् । ७-दौ पादौ दण्डित:- 'दण्डव्यवसर्गयोश्च । ८-स्थूलप्रकार:-'स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् । ९-अचम्चन्नपि यश्चश्वत्रिक दृश्यते स-'चञ्चबृहतोरुपसंख्यानम् । १०-सुरावर्णोऽहि:-'सुराया हो। ११-मनस्यन्तगतौ काद' । १२-'न सामिवचने। १३-बृहत्या आच्छादने । १४- प्रषड. चाशितग्वालङ्कर्मालम्पुरुषाऽध्युत्तरपदाखः' । १५-'विभाषाऽचरदिस्त्रियाम्' । १९-'जात्य- ताच्छ बन्धुनि' । १७- स्थानान्ताद्विभाषा सस्थानेनेति चेत् । १८-अनुगादिनष्टक' । १९-रख ·पाथम् ११ नूतम् । अध्यम् नवीन P- . यावक सोचारायां प्रयोगलच्या- साराविणं वर्तते। बैसारिएर नूतनम् मत्स्येति कि-विसारी देवदत्तः प्रणम् १२ प्रलय-प्रतान-श्रीगुस्य पञ्चकृत्वो भुते भागधेयम् रूपधेयम् नामधेयम् संख्यायाः किं भूरिवारान्ह सुक्के আলী” , द्विः निः, चतुः सद्भु पारनीधी। साधारणी बहुधा दिवसस्य भुक्ते आतिथ्यम्' देवता मासनकाले किम्- अविका १६ मणिक बहुकृत्वो मासस्य भुले लोहितका अन्नमयम् अपूपमयम् लोहितक:२१ कोपेन यवागूमयो लोहितिकार लोहिनिका-कोपेना अन्ननयो-यज्ञा लोहिनिका-शाटी अपूपमयं-पर्व मुख वैलयेगा मोदकमयम् कालका-पटः। कालिका शाटी शाकुलिकम्-शकुलीमयमा वैनयिकः२५ सामयिकः मौदकिको यज्ञ-मोदकमया मोपयिका प्रानन्त्यम् मावसथ्यम् संदेशवाग्वाचिक २७ स्यात ऐतिहम् । भैषज्यम् कार्मणम् भौषधं पिबति अग्निदेवत्यम् पितृदेवत्यम् अजातो किम्- चः नियाम' 'न कर्मव्यतिहारे। १-अरिणतुणः'। २-'बिसारिणो मत्स्ये।। ३--'संख्याया: क्रियाश्यावृत्तिगणने स्वच्'। ४-'द्वित्रिचतुभ्यः सुच्' । ५-एकस्य सकच्च' । ३-'वि. भाषा बोर्धाऽविप्रकृष्टकाले । ७-'तत्-प्रकृतवचने मयट्'। ८-मोदकाः प्रकृताः-'समूह- बच्च बहुषु।९-अनन्त एव-'अनन्तावलथेतिहभेषजाव्यः । १०-अग्निदेवताये इदम्-'देव- तान्तात्तादयें यत्' । १५-पादार्थ मुदकम्-'पादाभ्यां च'। १२येनवस्य नू आदेशरत्नप्तन यूखाश्च प्रत्यया वक्तव्या' । १३-नश्च पुराणे प्रात् । १४-मागरूपनामभ्यो धेयः । २५-'प्रा. ग्नीध्रप्ताधारणाद'। १६-प्रतिथयो इदम्-'अतिथेयः'। १७-देव एव-देवाचल'। १८-अवि. रेव 'श्रयः कः' । १९-याव एक- यावादिभ्यः कन्'। २०-लोहित एन मणि:-लोहितान्मणो' । २१-वणे चाऽनित्ये' । २२-लोहिताल्लिङ्गबाधनं वा' । २३-रते। २४-कालाच'। २५-'वित् जयादिभ्यष्ठक । २६-उपायाद् इस्वस्वं च'। २७-पाचो व्यायाम् २८-तद्युक्ता कालक२४ मौदकिकम् SANILIOANLAasaheeNE ENTARIETNAYAKAINMEaslemandinaruwanline-monanesame .

·स्वार्थिकप्रयोगा। ओषधयः(क) क्षेत्रे रूढाः वृत्तेन क्षिता, वृत्ततः क्षिप्त प्राज्ञ:-पुरुषः प्राज्ञी-स्त्री अकर्तरीति किं देवदत्तेन क्षितः देवतः । बान्धवः वृत्चेन होयते-वृत्ततो हीयते। १ मृत्तिका सूत्मा मृत्स्ना वृत्तेन पापः, बुत्तता-पाप: बहुशः अल्प अकर्तरीति किं देवदत्सेना हीयते नेइ बहु ददात्यनिष्टेषु देवा भर्जुनतोऽभवन् का ददात्याभ्युदायिक বি। যানীমন शः माषशः, प्रस्थश: च्याश्रये किम् वृक्षस्य शाखा संख्यैकवचनाकि घटं तं ददाति प्रवाहिकातः ३ कुरु वीप्सायां किम्-दो ददाति अपनयने किम्- द्वयोईयो स्वामी प्रवाहिकाया: प्रकोपनं करोति प्रद्य स्नः शृष्णतः प्रति कृष्णीकरोति आदितः मध्यतः ब्रह्मीमति ! गडोस्यात् पृष्ठतः। पार्श्वतः । स्वरतः। वर्णतः । दोषाभूतमदः१५ दिवाभूता रात्रिः प्रामादागच्छति-नामतः मार्गीभवति अहोयरहो किम्मू- पटू स्यात् स्वर्गाद्धीयते, पर्वतावरोहति मात्रीको अतिक्रम्य प्रदोऽतिग्रहः अरू करोति उन्मनी स्यात् चारित्रेणाऽतिगृह्यते उच्चस् करोति । विचेतो करोति चारित्रतोऽतिगृह्यते विरही करोनि विरजो करोति वृत्तेन न व्यथते, वृत्ततो नयथते दधि मिति धुक्तारकमणोऽण' । (क) प्रोषधेरजानौ'। १-'प्रशादियश्च' । २-'मृदस्तिकन्' । ३-प्रश. स्ता मृत्-'सस्नो प्रशंसाशम्' । ४-बहूनि ददाति-बहल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम्।। ५-'बहत्पार्थान्मङ्गलाऽमङ्गलब वनम् । ६-द्वी द्वौ ददात-'संख्यकव वनाच्च वीप्सायाम्। ७.-'प्रतियोगे पञ्चम्यास्ततिः। -आधादिभ्य उपसंख्यानम् । ९-'अपादाने चाडहीय. कहो।।१०-'प्रतिग्रहाऽव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयाया। ११-'हीयमानपापयोगाच'। १२-'ष- छथा व्याश्रये'। १३-रोगाच्चापनयने। १४-प्रकृष्णः कृष्णः सम्पचते, तं करोति-'कृस्वस्ति- योगे सम्पद्यकर्तरि चिः 'प्रभूततद्भाव इति वक्तव्यम् अस्य चौ'। १५-'अध्ययस्य वावीत्व नेति वाच्यम् । १६-'क्यच्च्योश्च' ( भगाग्यों गायः सम्पद्यमानो भवतीत्यर्थः), १७-'च्ची च' । १८-(रोकता) १९-'अरुमनाश्तोहरजसा लोपश्च' । २०-विभाषा ३प्रयो० त० ख० mamme शुचीभवति WEINESHD ·लोसरायां प्रयोगण्या- अग्निसाद्भवति-अनी भवति- fীনি সুমাঞ্জলি अग्निभवति शम्या करोति, बीजो कोहि कास्य किम्- द्विगुणा करोति -क्षेत्रम् एकदेशेन शुक्ला भवति पटः समया करोति अग्निसाद्भवति-अग्नी भवति सपना करोति-मृगम् जलीभवति লন্স জানি राजसास्करोति राजसारसम्पद्यते अतिव्यथने किम्- विप्रना करोति, विपत्रा सम्मयते सपत्रं निष्पत्रं वा करोति भूतलम् विप्रसारकरोति निष्कुला करोति -दाडिमम् देये किं-राजलाद्भवति राष्ट्रम् देवत्रा बन्दे रमे वा प्रिया करोति-गुरुम् बहुत्रा नौवतो मनः दुःखा करोति-१२स्वामिनम् पटपटा करोति शूला करोति-१३मांसम् अन्यतानुकरणाकिम्- सत्या करोति भाण्डं वणिक दृषत्करोति शपथे तु-सत्यं करोति-विप्रः व्धजवरार्धात्किम्-प्रत्करोति मद्राकरोति'५-कुमारम् अवरेति-किं खरटखरटाकरोति त्रपटत्रपटा करोति परिवापणे किम्-मद्रं करोति- अनितो किम्-पटिति करोति भद्रं करोति इति स्वार्थिकप्रयोगाः। सुखा करोति Ramee भद्रा करोति .g सातिः कात्स्न्] 'मापदायो १-भग्निसात्सम्पद्यते-अमिविधी सम्पदा २-तदधीनवचने। ३-विप्राचीन देयं करोति-'दये त्राच'। ४-'देव-मनुष्य-पुरुष- पुरु-मत्येभ्यो द्वितीया-सप्तम्योबडुलम्।। ५--'अव्यक्तानुकरणाद् द्वयजवरादिनिती डाच' 'डाचि विवक्षिते दे बहुलम्' 'नित्यमानेडिते डायोति वक्तव्यम् । ६-दितीयं कर्षणं करोति- 'कृषी द्वितीय-तृतीय-शब-बोजात्कृयो। ७-'संख्यायाश्च गुणान्ताया। -समयाच यापनाया। ९-सपत्र-निष्पत्रादतिव्यथने ( सङ्खशरपवेशनेन सपस्त्रं करोतीत्यर्थः) १०-'निकुलान्निकोषणे । ११ "सुखप्रियादानुलोम्ये' (अनुकूनावरणे नानन्दयतीत्यर्थः) १२-'दुःखात्प्रातिलोम्मे (पोहयतत्यर्थः) १३-'शू मासा' (शूलेन पचतीत्यर्थः ) १४-'स- त्यादशरथे (क्रेतव्यमिति तथ्य करोतात्यर्थः) १५-'मद्रात्परिवापणे' (मानत्यमुण्डनेन संस्क रोतोत्यर्थः) १६-'भद्राचेति बकव्यम् ( अर्थः प्रारपत् ) इति स्वापिकप्रयोगाः ।

·शक्लयुक्ल पटः ty १३ अन्योन्यम् अथ द्विरुक्तप्रयोगा। पचति-पति शुक्लशुक्लं रूपम् भुक्त्वा-सुक्त्वा वृक्ष-वृक्षं विचति मुलेमूले स्थूलः ग्रामो-ग्रामो रमणीयः सर्पासपः१० बुध्यस्व३ एति-पाति २ बजेभ्यो अष्टो देवः सर्पः ३ बुध्यस्व गरि वनेभ्यः लुनीहि लुनीहीत्येवाऽयंलुनाति उपर्युपरि ग्रामम् अन्योन्यां३ विप्रा नमन्ति अध्याधि सुखम अन्योन्यौ, अन्योन्यान् अन्योन्येन कृतम् শ্রম করে अन्योन्यस्मै दत्तम् इत्यादि सुन्दर-सुन्दर वृथा ते सौन्दर्यम् एव-परस्परम् । इतरेतरम् देव-देव वन्योऽसि इतरेतरेण-इत्यादि दुर्विनीत-दुर्विनीत-इदानी शास्यसि अन्योन्याम् जानुक-धानुष्क वृथा ते धनुः परस्पराम्, परस्परम् चोर-चोर घातवियामि त्वाम् इतरेतराम . इतरेतरं वा एकैकमक्षरम् इमे ब्राह्मण्यो, कुले वा भोजयतः एकैकयाऽऽहुत्या 'दलये टावभावः एकैकस्मै देहि क्लीवे चाऽविरहः स्वमोः। गतगतः गतगता सामसे सोरलुक चेति पटुपट्वी पटुपटुः सिद्ध बाहुलकात्त्रयम् ॥ १-'सर्वस्य द्वे' ( इत्यधिकृत्य ) निस्यत्रीयसयोः'। २-परेवर्जन।। ३-'परेवजने का वचनम्। ४.---'उपयंध्यघसः सामीप्ये (सुखस्योपरिष्टात्समीपे सुखमित्यर्थः) ५-'वाश्या . देशमन्त्रितस्याऽसूयासम्मति-कोप-कुरसन-भर्सनेषु' ( सौन्दर्यमसहमानस्येदं वाक्यम् ) ६-'एक बहुव्रीहिवत्' । ७-'अबाधे च'। -'कर्मधारयवदुत्तरेषु' 'प्रकारे गुणवचनस्य' । ९-'आनु- पूर्णं दे वाच्ये । १०-'सम्भ्रमेण प्रवृत्तौ यथेष्टमनेकधा प्रयोगो न्यायसिद्धः' । ११-'क्रियास. ममिहारे च । १२-'कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये' 'समासवञ्च बहुलम् 'असमासबद्भावे पूर्वपदस्थस्य सुपः सुर्वतव्यः१।१३-'स्त्रोनपुंसकयोरुत्तरपदस्थाया विभक्तेराम्भावो वा वक्तव्यः' 'कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नः" इत्यत्र बहुलग्रहणस्य प्रयोजनमाह-दलद्धये इत्यादिना । १ ~ ·सोत्तराया प्रयोगलुच्या- प्रियप्रिये ददाति, प्रियेग वा माता पुत्रेण मिथुनं गति सुखसुखेन ददाति, सुखेन वा पौत्रेण प्रपौत्रेणापीलि भावार्थ: অথ জাব द्वन्द्ध न्युरकान्ताः यथाऽऽत्मीयमिति वा द्विवर्गसमबन्न पृथगवस्थिता द्वन्द्ध मन्त्रयते द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति आचतुरं हीमे पशवो द्वन्दू द्वन्द्धं सङ्कर्षणवासुदेवी मिथुनायन्ते द्वन्द्वं युद्ध प्रवर्तते इति द्वित्तप्रयोगा । तद्धितप्रकरणं समाप्तम्। १-प्रकृच्छे प्रियसुखयोरन्यतरस्याम्' । २-यथास्वे यथायथम्' । ३-'द्वन्द्वं रहस्य-मय दा-बचन-व्युत्क्रमण-यज्ञपात्र-प्रयोगाभिव्यक्तिम। इति श्रीरामचन्द्रा व्याकरणासाथै सङ्कलितायां कौमुदीप्रयोगसूच्या पूर्वाद्धं सुबन्तम् । स्त्रीलिङ्गध्वन्यपरेतरशब्देषु कर्मव्यतिहारे द्वित्वे सति पूर्वोत्तरखण्डयोः टाब्निवृत्तिबहुलग्रहणस्या प्रथमं प्रयोजनम् । न च सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः। अन्यपरयोरसमासवद्भावात्। न च द्विवचनमेव वृत्तिः। 'यां यां प्रियः प्रेक्षत कातराक्षी सा सा' इत्यादावतिप्रसङ्गात् । अत्र हि द्विवचनस्य वृत्त्यन्तर्भावे यां यामित्यत्र सा सेत्यत्र च । “सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे” इति पूर्वखण्डस्य पुंबत्वं स्यात् । नपुंसके च "अन्योऽन्यमितरेतरम्" इत्यत्र “अड्डतरादिभ्यः" इति सोः प्रा. प्तोऽङ् बाहुलकान्न भवतीति तस्य द्वितीर्य प्रयोजनम् । 'अन्योऽन्यसंसक्तमहस्त्रियामम्' 'अन्यो- ऽन्याश्रयः' 'परस्पराक्षिसादृश्यम्' 'अपरस्परैः' इत्यादिषु सोलुंक प्राप्तो बाहुलकाच भवतीति सोरलुक्चेति तृतीयं प्रयोजनम् । अत्र कृतद्वित्वेषु समासावयवेषु पूर्वखण्डस्य सुबादेशस्य सोलुंक प्राप्तः। सुभावविधानन्तु असमासे चरितार्थम् ।

·अथ तिङन्तप्रकरणम् । तत्र भ्वादिप्रयोगा। भवति भवतः भवन्ति एतम् एत वा मन्ये ओदनम् भवति भवथः । भवथ भोयेथे, भोक्ष्यध्वे असामि भवावः। भवामः भोये, भोव्यावहे, भोक्ष्यामहे स भवति तौ भवतः मन्यसे । मन्येथे। मन्यध्वे ते भवन्ति । त्वं भवसि तेनेह न एतु भवान् मन्यते युवां भवथः । यूथं भवथ मोदनं मोक्ष्ये इति भुक्तःसोऽतिथिभिः अहं भवामित्रा भवाव: महासे किम्-एहि मन्यसे वयं भवामः श्रोदनं भोक्ष्ये इति भुक्ता एहि मन्ये मोदनं भोक्ष्यसे सोऽतिथिभिः । इत्यादि इति भुक्तः सोऽतिथिभिः बभूव बभूवतुः। बभूवुः १ CAROO 'भू सत्तायाम् तस्मात् भूधातोः भूवादयो घातकः' इति सूत्रेण धातुसंशायां धातु- त्वात् 'वर्तमाने लट्' इति सूत्रेण लट्यनुबन्धलोपे 'तिप्-तस्-झि-सिप्-थस्-थ-मिब-वस- मस्-ताऽऽतां-झ-यासा-था-ध्वमिड्-बहि-महिङ' इत्यनेन लस्य स्थाने तिप्यनुबन्धलोपे 'ति- शित्-सार्वधातुकम्' इत्यनेन तिपः सार्वधातुकर्सज्ञायां गुणे प्राप्ते 'भू-सुवोस्तिति इति निषेधे 'कर्तरि शप्' इति शप्यतुबन्ध लोपे शपः साबधातुकरवे 'सार्वधातुकार्थधातुकयोः' इति गुणेऽवा- देशे च कृते रूपं सिद्धम् । २-'मोन्तः' इति सूत्रेण झस्याऽन्तादेशे 'अतो गुणे' इति विशेषः । ३-'प्रतो दी? यषि'। ४-'अथोक्तां प्रथम-मध्यमोत्तम-पुरुषव्यवस्था स्मारययितुमाह-स भवतीत्यारभ्य स्वयं भवामः' इत्येतत्पर्यन्तम् । ५-प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच'। ६-'भू' धातोः 'परोक्षे लिट्' इति लिटयनुबन्धलोपे 'तिप्तस्मि-' इत्यादिना तिप' प्रत्यये' 'पर- स्मैपदानां गलतुसुस्थलथुसणल्वमा इति सिपो णलादेशेऽनुबन्धलोपे, नित्यत्वाद्गुणवृद्धी बा- दिखा 'भुवो वुग्लुक लिटो: इति वुगागमेऽनुबन्धलोपे, 'वृक्षः प्रचलन् न्यायेन 'व्यपदेशिवदेक. स्मिन्' इति परिभाषया 'भूव' इत्यस्य काचः प्रथमत्वेन धात्ववयवत्वेन च 'लिटि धातोरनभ्या- सस्य' इति द्वित्वे, 'पूर्वोऽभ्यासः इत्यभ्यास सन्शाया हलादिः शेषः' इत्यनेनाऽभ्यासस्याऽऽदि- इलशेषेऽन्यस्य वकारस्य लोपे च कृते 'इस्वः' इति हस्वे भवतेरः' इत्यभ्यासोकारस्याप्रकारे अभ्यासे चर्च' इति सूत्रेणाऽऽन्तरतम्याद झलां जश्त्वेन बकारे बभूव इति । अत्र 'प्रसिद्धवद- त्रामात्' इत्यनेन वुशोऽसिद्धत्वादुबा तु न, 'बुग्युरावुवयणोः सिद्धौ वक्तव्यो' इति बार्तिकेनाऽ. 6 ·স্বচ্ছা মতাজুলকার- बभूविथ बभूवथुः । बभूव কালি ও भवावधान बभूव । बभूविव । बभूविम अभवताम् भविता भवितारो वितारः भधितासि । भवितास्थ: भवितास्थ । भवितास्मि अभवाम ! भवेत भवितास्वः। भवितामः सार्वधातुके किम् चिकीर्ष्यात भविष्यति' भविष्यतः भवेताम् । भवेयुः भविष्यन्ति । भविष्यति भवे । भवेतम् । भवेत भविष्यथः। भविष्यथ भवेयम् । भवेव । भवेम भविष्यामि। भविष्याव: भूयात् भूयास्ताम् । भूया: भविष्यामः । भवतु भवतात भूयाः। भूयास्तम्। भूयास्त भवताम् भवन्तु । भव' भूयासम् । भूयास्व । भूयास्म भवतात् । भवतम् । भवत अमूत् अभूताम सिद्धत्वाभावात् । १-आर्धधातुकस्येवलादेः' । २-'अनद्यतने लुट्' 'स्यतासी ललुटो: 'आध- धातुकं शेषः' 'लुटः प्रथमस्य डा-रो-रत' पुगतलघूपधस्य च' 'दोधीवेवीटाम्।। ३-'तास- स्त्योर्लोपः 'रि च। ४-'लट शेषे च । ५-'लोट च' 'आशिषि लिह-लो' 'एरु:' । ३-'तु. योस्तातडकाशिष्यन्यतरस्याम्' । ७-'लोटो लड्वत्' 'तस्थस्थमिपां सान्तन्ताम:' 'नित्यं ति:'। ८-'सेयपिञ्च' 'प्रतो हेः। ९-'मेनि:' 'आडुत्तमस्य पिच्च। १०-'अनद्यतने लक' 'मुलाला वडदाचः' इतश्च । ११-'विधि-निमन्त्रणा ऽऽमन्त्रणा-ऽधीष्ट-सम्प्रश्न-प्रार्थनेषु लिक 'यासुट परस्मैपदेदात्तो* डिच्च' 'मुट तियो 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' 'अतो येयः । १२-'झेर्जुस' 'लस्यपदान्तात् । १३-'लिडाशिषि' किदाशिषि' 'डिति च । १४-'लुङ 'चिल लुङि मले: सिन्' माति-स्था-बु-पा-भूभ्यः सित्रः परस्मैपदेषु' 'भूसुबोस्तिति' ६ * "न ल्यपि” इति सूत्रेणाऽनुबन्धकार्य कर्तव्ये "अनल्विषो" इति निषेधो न प्रवर्तते इति ज्ञापितेन स्थानिवद्भावात लिवृत्तिस्विधर्मस्यानयनेन छित्त्वप्रयुक्त कार्ये सिद्धे “यामुट् परस्मैपदेदात्तो ङिच्च" इति सूत्रे डिग्रहणं ध्यर्वमेव । तदेव व्यर्थ सत् 'कचिदनुबन्धकार्य "अनल्वि इति निषेधः प्रवर्तते इति ज्ञापयति । तेन वक्ष्यमाणा' इत्यत्र डीपोऽभावः सिद्ध इति फलम् । न च भाष्ये "पिञ्च हिन्न ङिच्च पिन" इति व्याख्यानादौपदेशिकत्वेन तिवादि- वृत्तिपित्वेन आरोपितो लिवृत्तिङित्वधर्मो बाध्यते इति “यासुट्" इति सूत्रे डिग्रहणं सफल. मिति वाच्यम् ? हलः श्नः शानज्मो'' इत्यत्र पूर्ववत्स्थानिवत्वेन शिवधर्मस्य भानपनेन सिद्धे व्यर्थीभूतेन शानघटकशकारेण पूर्वार्थस्य ज्ञापितस्वात् ।

·स्वादिप्रयोगा। ३६ अभूवन्' अन्तर्धा अन्तर्धिः अन्तर्भवाणि अभूः । अभूतम् । भूत অলিনি। प्रनिभवति अभूवम् । अभूवमभूम प्रभवति पराभवति हलः किम्-ऐधिषि संभवति । अनुभवति अपृक्तस्य दिय-ऐधिष्ट अभिभवति। मा भान भूत अथ कत्थन्ताः ३६ अनुदात्ततः । एधते. एधेते. एधन्ते अभविष्यत् अभविष्यताम् एघसे३२ एधेथे। एधके अभविष्यन् । प्रविष्यः एधे१३ एधावहे । एधामहे মুনিন। রুমি प्रत्यये किं-पत्रच ? ব্রিজ एधाञ्चके प्रधाश्चक्राते স্বলুদ্ধি एश्वाञ्चक्रिरे । एकाच इति कि- प्रवाणि दुःस्थितिः दुर्भवानि । यङलुग्व्यावृत्तिर्यथा स्यात् 'अस्तिसिचोऽपृक्ते। १-'भातः । २-माडि लुन माङयोगे'। ३-'स्मोत्तरे लङ् च । ४- लिनिमित्ते लङ् क्रियातिपत्ती'। ५-'ते प्राग्भातो' 'पानि लोट। ६-दुरः षत्वरणत्व- योरुपसर्गत्वप्रतिषेधो बक्तव्य। -'अन्तः शब्दस्याङ्किविक्षिणवेषूपसर्गवं वाच्यम्' । ८-'शेषे विभाषाकखादावषान्त उपदे इति वा णत्वम् । इहोपमणामसमस्तत्वेऽपि संहिता नित्या। तदुक्तं 'संहितैकपदे नित्या, नित्या धातूपसर्गयोः नित्या समासे,वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते।' ९-'उपसर्गेण धात्वर्थों बलादन्यः प्रतीयते। प्रहारा-ऽऽहार-संहार-विहार-परिहारवत् । १०-टित आत्मनेपदानां टेरे' । ११-'सार्वधातुकमपित्' 'प्रातो लितः' । १२-'थासः से। १३ 'अतो गुणे । १४-'इजादैश्च गुरुमतोऽनृच्छः 'श्रामः"कृञ्चाऽनुप्रयुज्यतेलिटि' 'आम्प्रत्ययवत् कृतोऽनुप्रयोगस्य' लिटस्तयोरेशिरेच्' असंयोगाल्लिट कित्' "द्विवंचनेऽचि 'डर' 'कुहोश्चुः । १५-'शितपा शपाऽनुबन्धेन निदिष्टं यद्गणेन च । यत्रैकाऽजग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङलुकि' । * प्रोबश्च छेदने, लिटि पल द्वित्वं "लिट्यम्यासस्य" इति अभ्यासरेफस्य सम्प्रसारणम् ऋकारः । उरत् । रपरत्वम् । हलादिः शेषः । 'बत्रश्च' इति रूपम् । “उरत्" इत्यत्र अझस्या- विकारो वर्तते । ततश्वासावयवाभ्यासाकारस्यात्स्यात्प्रत्यये परे इति सूत्रार्थों भवति । एवञ्चा. स्वादेशः परिनिमित्तो भवतीति वकारस्य सम्प्रसारणे कर्तव्ये "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ” इति सूत्रेण ऋकारवृत्तिसम्प्रसारणत्वमकारे पानीय "न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" इति सूत्रेण वकारस्य सम्प्रसारणं न भवति । यदि अङ्गन प्रत्ययस्याक्षेपो न स्यात्तदा "अचः परस्मिन् इति सूत्राप्रवृत्त्या वकारस्य सम्प्रसारणं स्थादेव । - ·सोहरायां प्रयोगलच्यां- । एवाञ्चकृष' एमाञ्चकाथे এঘিজী দ্বিীদা যথাই অশ্লষ্ট एधिषोमहिऐषिष्ट एधाञ्चकवहे। एधामहे ऐधितापाम् । ऐधिषतः पधारबभूव । एधामास ইছিঃ। ইন্নিাথ एघामालतुः। एघामानुः যখিনা। হখিনা। যমিকাঃ २चिढ़वम्-ऐधिध्वम् । ऐषिषि ইঘিলুদ্ধি ছিল एधितासे । एधितासाथे ऐधिष्यत । ऐधिष्येताम् एधिताध्वे एधिताहे ऐधिष्यन्ता ऐधिव्यथाः एधितास्वहे। एधितामहे एधिष्यते। एधियेते বন্যামু! অদ্বিত্ব पधिष्यन्ते। एधिष्यसे ऐधिष्ये । ऐधिध्यावहि एधिध्येथे। एधिष्यध्वे । एधिध्ये ऐधिष्यामहि स्पर्धते । पस्पर्ध५ स्पर्धिता एधिष्यावहे । पधिष्यामहे स्पर्धिष्यते । स्पर्धताम। मस्पर्धत एधताम एधेताम् । एधन्ताम् स्पर्धेत । स्पर्धिषीष्ट एघस्व एधेथाम् । एधध्वम् एथै एधावहै । एधाम है अस्पर्धिष्ट । अस्पर्धिष्यत ऐधत ऐधेताम् । ऐधन्त गाधते। जगाधे। बाधते ऐधथा। ऐघेथाम् । ऐधध्वम् अन्यत्र-नाति नाधते । दघते ऐथे। ऐधावहि। ऐधामहि एधेत एधेयाताम् । एधेरन्। देघे देधाते। देधिरे एधेथाः । एधेयाथाम् । एवम् मतः किम्-दिदिवतुः एधेय२ एधेवहि । एधेमहि तपरः किम्-रराले पधिषोष्ट । एधिषोयास्ताम् एकेत्यादि किम्-तत्सरतुः एधिषोरन् । एधिषीष्टाः अनादेशादेः किम्-चकणतुः एधिषोयास्थाम् । एधिषीध्वम् नेसिथ सेहे १-'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' । २-'णः षीध्वं लुङ-लिटा धोऽक्षात्' । ३-'प्रत आदेः'। ४-'धि च'। ५-'ह एति'।६-मामेत। ७- सवाभ्यां वाऽमौ'। -एत ऐ। ९-"प्राड. जादीनाम्' । १०-'लिङः सीयुट। ११-भस्य रन् । १२-'श्टोऽत्'। १३-'आत्मनेपदेध्वनतः। १४-'इणः पोछ लुङ्-लिट बोलात १५-'शपूर्वाः खयः । १६-'आशिषि नाथ इति वाच्यम्। २७-'अत एकहल्मध्येऽनादेशादेलिटि'। इत्यकारस्यैकारः, अभ्यासलोपश्च । १८-थिलि च सेटिं'। । । नाथते ·१ - है स्वादिप्रयोगा। श्रभ्यते। प्रन्यते। कत्थते श्विन्दते । शिश्विन्दे अथ ३८ तवर्गीयान्ताः परस्मैपदिनः। बदन्ते । ववन्दे । भन्दते । बभन्दे अति । भात प्राततुः। श्रातुः मन्दते। ममन्दे । स्पन्दते । पस्पन्दे आतीत आतिष्टाम् । आतिषुः क्लिन्दते बैनन् । चिक्लेिन्दे मा भवानती अतिष्टाम् । प्रतिषुः मोदते । नुमुदे । ददते चेतति। चिचेत इस दददाते । दददिरे अनुस्वदते' सस्वदे स्वर्दते अचेतीत् । अचेतिष्टाम्। अचेतिषुः च्योतति चुच्योत सस्वर्दै । ऊईते ऊर्दाञ्चके कूदते । बुकूद । सूर्वते । गूदते अच्युतत् अच्यातीत् इच्योतति। चुश्च्योत गोदले ! अगुदै खुदते । सुषूदे अश्च्युतत् । अश्च्योतीत (सेक्युप्लुस्तृस्त्याऽन्ये. *) शरतति । मन्थति। ममन्थ हादते । जहादे । हादते । स्वादते मथ्यात् कुन्थ्यात् । मन्थ्यात् पर्दते । यतते । येते सेति।सिषेध । सेधिता योतते । युयुते । जोतते । जुजुते असेधीत् वेथते । विविथे। विवेथे 'बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युः१ १-'इदितो नुम् धातोः'। २-'न शस-दद-वादिगुणानाम्।। ३-"धास्वादेषः सः' 'सात्प दायोः (इति षत्वनिषेधः)। ४-'उपधायां च'। ५-'अत आदे: । ६-'इट ईटि (सलोपा) 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' । ७-'बद-व्रज-हलन्तस्याऽच.' 'नेटि' । ८-घर इत्सम्शा बाच्या'। ९-'हरितो वा'! १०-'किदाशिषी ति कित्त्वात् अनिदितामिति नलोप:) ११-'स्तन्म:' * षोपदेशान् सगृह्णाति-"सेक्-सूप-सु-स्तू-सूज-स्तृ-स्त्याऽन्ये दन्याजन्तसादयः। एकाचः पोपदेशाः वष्क-स्विद्-स्वद-स्वक्ष-स्वप्-स्मिङः ।" इति । सेगिति-दन्त्याजन्तु- सादयः एकाचः षोपदेशाः स्युरित्यन्वयः। दन्त्यश्च अञ्च दन्त्याचौ तौ अन्तौ अव्यवहितपरौ यस्य स दन्त्याजन्तः, तथाविधः सः-सकारः भादिर्येषां ते दन्त्याजन्तसादयः । दन्त्यपरकोऽ. च्परकश्च यः सकारस्तदादय एकाचो धातव इदानी कुवसत्वाससकारादित्वेन परिदृश्यमाना अपि षकारादिवेनोपदिष्टा इति प्रत्येवव्या इत्यर्थः। नन्वेवं सेकृपभूतीनामपि षोपदेशत्वं स्थाव, आद्यानां चतुर्णामपरकसादिस्वादन्त्यानाञ्च त्रयाणां दन्त्यपरकसादिस्वादतः सेकप्रभृतोन्वार• यति । नन्वेवमपि वष्कादीनामसत्ग्रहः स्थाव, एषु सकारस्य दन्त्याच्परकरवाभावाक, अतस्ता- संगृह्णाति-वष्कत्यादिना । अत्र दन्त्यपदेन केवलदन्स्यो गृहाते, न तु दन्त्योष्ठ मोऽपि वका- दीनां पृथग्रहणाज्ज्ञापकात् । । ।

·S प्रान rumanstage নীহা প্রথাগত লিনি। কালু গ্রীন भार्दीत म्यवेधिबत् प्रगति गर्दति । जगई निषिषेध निषिषिधतुः तर्दति । कति । खति निषिषिधुः । गङ्गां निसेति' अखद । अन्तति आनन्स सिषेद्धसिषेधिथ अन्दति । आनन्द सेद्धा। सेधिता इन्दति । इन्दाञ्चकार । बिन्ददि सेत्स्यति । सेधिध्यति गण्डति । निन्दति । प्रणिन्दत असत्सीत् । अवैधाम् ससैन्: नन्दति नन्द्यात् । चन्द अलसीः । असैद्धम् । असैद्ध श्रसैत्सम् । अलैत्स्व । असैस्म अन्दति । चक्रन्द । चक्लन्द पक्षे-असेधीत् । असेधिष्टाम् क्लिन्दन्त चिक्लिन्द खादति । चखाद खति । चखाद शुन्धति । शुशुन्ध । शुध्यात् चखाद-चखद् चखदे अथ कवर्गीयान्ता अनुदात्तेतः ४२ मखादीत खदीत् शोकते । शिशीके। लोकते। लुलोके बदति । बबाद ! बेदतु: श्लोकते । दिद्रके । दि के बेदिय । बबाद-बबद रेकते । सिसके । शष्टते । शशङ्के अबादीत् । अबदीत् अङ्कते । भानः । बङ्कते। मङ्कते गति । प्रणिपति जगाद ककतेचकके। कोकते रराद । रेदतुः चुकुके । वर्कते। ववृके' प्रगति प्रणिनदति चकते । चेके । वङ्कते। दुढौके (पत्वम् )। १-'उपसस्लुिनोति-सुति-स्यति-स्तौति-स्तोभति-स्था-सेनय-सेध-सिच-सम- स्वजाम्। २-'प्राक्सितादड्व्यवायेऽपि'। ३-'स्थादिध्वभ्यासेन चाऽभ्यासस्य'। ४-'सेध. तेगतो। ५-'स्वरति-सूति-सूर्यात-धूभदितो वा' 'झषस्तथोर्थोऽधः'। ६-'झलो झलि' । १७-'अत उपधायाः । ८-'पलुत्तमो वा'। ९-'तो इलादेलघो। १०-'नगंद-नद-पत- पद-घु-मा-स्यात-इन्ति-याति-वाति-द्राति-प्साति-वपति-वति-शाम्यति-चिनोति-देग्धिषु च। ११-जोन 'उपसर्गादसमासेऽपि योपदेशस्य' (गत्वम् ) । १२-'प्रत आदेः' 'तस्मान्नुदिहलः । १३-'श्रादिजिंटुडवः' । १४-'ऋदुपधेभ्यो लिटः किरवं गुणात्पूर्वविप्रतिषे- रणोपदेशास्तु-नई शब्दे, मेंट अवस्यन्दन, नानाधू याचादौ, 'टु नदि समृद्धौ, नक्क नाशने, न नये, नृती गात्रविक्षेपे इति । DemineaamerammaNanamaAamAAR ·१ । FATO स्वादिप्रयोगाः। तुत्रौके । ध्वकते' षवस्के स्तोचते । तुष्टचे! अर्जते असते । भानधे । बकते। मक्ते आनृजे३ ऋजते । प्राञ्जते लायते । दायते ! श्लाघते आश्चके। आर्जिष्ट अथ परस्मैपदिनः ५० भर्जते । बभृजे । अभर्जिष्ट फकति । पालक । तति । तति एजाञ्चक । ईजाञ्चके बुक्क्रति निकखति अथ वय॑न्ताः परस्मैपदिनः ७२. उसो ओखाञ्चकार । शाखति शोचति । कोचति डवोखर ऊखतुः। ऊखुः * कुच्यात् । च्यात् उखति । ववखतुः । वसति लुच्यात् श्रच्यात् देखतु। जति । शति । अघाघ पूजायां तु अझच्यात् উঃ খ अथ चवर्गीयान्ताः । तत्रानुदात्ततः २१ तच्यात स्वच्यात् बचते सेचते सेचे। लचिता अम्रञ्चीत् । अम्लुञ्चीत लोचते । लुलोचे अन्नबत् अनोचीत् शेचे। श्वचते । श्वश्वते अम्लुचत-अम्लोचीत् कचते। चकच। चकाशे जुनोच । मग्रुचत्-अप्रोचीत् मेचे । मुमुञ्च। मम । पते जुग्लोच । भग्लुचत्-अग्लोचीत् धेन' ११-'सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां सत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः'। २-'अभ्यासस्याऽसवणे । ३-नुड विधौ ऋकारकदेशो रेफो हलत्वेन गृह्यते, तेन द्विदललान्नुट्। ४-"ज-स्तम्भु-चु-म्लुचु- * उखधातोः लिटि, तिपि, गलि, द्वित्वे, अभ्यासकार्ये "पुगन्तलघूपधस्य च" इति गुणे "अभ्यासस्यासवणे" इत्युवङि 'उवोख'इति न चात्र इजादिगुरुमत्वात् आम् स्यादिति वाच्यम्। सन्निपातपरिभाषाविरोधात्। तथाहि-आर्धधातुकाव्यवहिताजावयव इक् इत्याकारकसम्बन्धेन जायमानो गुणादेशो गुरुमत्वेन गार्थधातुकयोमध्ये पतिष्यतः आम्प्रत्ययस्य निमित्तं न स्यात्। उखधातोः लिटि, लिटस्तसि, अतुसि द्विस्व अभ्यासकार्य उ सख इति स्थितेऽमाधिकारवाद "वार्णादाङ्ग बलीयः” इति परिभाषया पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तिर्भवति' इति युक्त्या पूर्व इस्वो भवति ततो दीर्घः । दीर्थे च कृते "लक्ष्ये लक्षणं सकदेव प्रवर्तते" इति न्यायात् पूर्वान्तवद्रावे. नैकादेशे प्राप्तो हस्वो न भवति । परत्वाच्चेत्यस्यायमाशयः-"प्रकः सवर्णे दीर्घ इति सूत्रस्य परत्वान्नाम परकालेन प्रवृत्तत्वात् । तथा च "हलादिः शेषः" इति सूत्रात्पूर्व हस्वस्ततः खलोप- स्ततो दीर्घः । एवञ्चै कस्मिन् काले हस्वदीर्घयोः प्रवृत्त्यभावेन "वार्णादाङ्गम्। इति परिभाषाया विषय एव नास्तीति दीर्घकते 'लक्ष्ये लक्षणम्' इति न्यायाद्मस्वाभावः। arosaavat - - ·। । सोरायां प्रयोगसूच्यां- अकोजीत् । खोजोत् युति । उञ्छति । उञ्चाञ्चकार अग्लुचत् । अाग्लुश्चोत् युच्छति । वर्जति । वृक्षति सजति सजते এতনি। ও যান। আৰু লনি। গুঞ্জলি आनर्च । म्लेच्छति। मिम्लेच्छ ভুল স্পন। গলল जलच्छ। ललाञ्छ लर्जति । ससर्ज गति । तति वाञ्छति । आञ्छति ततर्जा चकर्जा चखर्ज। अजति आच्छ । अनाञ्छ । जिहीच्छ विवाय' दिव्यतुः * विव्युः हूर्च्छति । भूछति । स्फूर्च्छति লিখ্রি নিল। লারি ग्रुचु-लुचुम्लुन्चु-श्विभ्यश्च । १-'अजेयधपो: 'बलादावार्धधातुके वेष्यते । २-'-- भू-वृ-स्तु-द्रु-त्रु-शुवो लिटि''अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम्' 'उपदेशेऽस्वतः' 'ऋतो भार- * नन्वत्र द्वितीयवकारस्य यकारात्मकहल्परकत्वात् "उपवायाब" इति कारस्य दीर्घः स्यादिति चेद् ? न । ईकारस्थानिकस्य यकारस्य "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवत्वेन हल्पर. स्वाभावात् । न च "न पदान्त इति स्थानिवद्धावस्य निषेधः स्यादिति शङ्कथम्, 'स्वरदीर्थ- बलो पेषु लोपाजादेश एव न स्थानिवत्" इत्युक्तेः। । ननु 'कृसभृ" एषां त्रयाणामनुदात्तत्वात “एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्" इत्यनेन वृक्ष उदात्तत्वात "श्रथुक किति" इत्यनेन थलोऽकित्वात् "अथकः किति" इत्यस्याप्रवृत्या 'ववर्थ' इति वेदे निर्देशाच्च सर्वत्रवेनिषेधे सिद्ध चतुर्णा ग्रहणं व्यर्थं सत् "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात" इति प्रकृत्याश्रयेण "प्रयुकः किति" इति प्रत्यवाश्रयेण च लिटोनिषेधश्चेत्तहि कादिभ्यश्चतुर्थ्य एवेति नियमयति । वृक्षस्तु वेदे एवेति च । तेनान्येषां धातूनां लिटोट , लोके 'वरिय' इति च फलद्रयं सिद्धयति । स्वादीनां चतुर्थी ग्रहणं तु विधित्वसम्भावनया भारद्वाजमतेन ऋदन्ताति. रिक्तस्त्वादीनां थलोडागमः प्राप्नोति तनिषेधार्थम् । वमादिषु क्रादिनियमेन प्राप्तस्येडागमस्थ निषेधार्थब्रेति विध्यर्थमेव । तयाहि-कादिनियमाव कायन्येषां धातूनां लिटीटप्राप्ती अजन्तानाम् "अचस्तास्वत्यत्यनिटो नित्यम्" इत्यनेन थलोनिषेधे सिद्धे तो भारद्वाजस्य" इति सूत्र व्यर्थ सत् अजन्तानामकारवताञ्च थलीनिषेधश्चेत्तहि दन्तानामेवेति सामान्यापेक्षथा निया. मकम् । तेन थलि ऋदन्तादन्येषां धातूनां भारद्वाजमतेनेटि, अन्येषामाचार्याणां मते इडभावे च पेचिथ पपस्थ विवयिथ विवेथेत्यादिस्थलेषु दे द्वे रूपे सिध्यतः । नच भारद्वाजनियमेन स्स्वादा. नामपि थलीट् स्यादिति वाच्यम् । 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा" इति परिभाषया "अचस्तास्थल्यनिटो नित्यम्, “उपदेशेऽत्वतः" इति सूत्रद्वयन प्राप्तस्यैवेनिषेधस्य भार- द्वाजनियमस्य निवर्तकत्वात् । कादिनियमेन स्वादिग्रहणम् “प्रचस्तास्वत्" इति "सप. देशेऽत्वतः" इति सूत्रद्वयम्चेनिषेधार्थ वर्तते । तयाच-यथा भारद्वाजनियमेन दन्तातिरिक्त·amer । स्वादिप्रयोगा। विब्यथुः । विव्य। विवाय-विवय । हिण्डते । जिहिण्डे वियित्र । वियिम। वैता-अजिता जुहुण्डे । चुकुण्डे । ववण्डे वेष्यति-प्रजिष्यति बभण्डे । पिपिण्डे । मुण्डते अजतु । आजत् । अजेत् तुराडते । हुण्डते । चराडते वोयात् । अवैषीत् ' भाजील शण्डते। ताडते। पराडते. अवेष्यत् । प्राजिष्यत् कण्डते । जिहेडे । जुहोडे खेति खजति। खति बाडते। दाडते । धाडते । शाइते एजाञ्चकार । स्फूति । पुस्फूज अथ टवर्गीयान्तसमाप्तः परस्मैपदिन: जयति । चिक्षाय । चिक्षियतु: शोटति । शुशोट विक्षिः : विज्ञान-जिनेय यौटादि। म्लेटति। ब्रेडति = স্থিতি ও অলিলি चकार । अकटोत् क्षेता। क्षीया प्राटामाटतुः। माटुः अषीत् । चिक्षीज पहाट । पेतुः । पेटुः दाहाललाटा शशाट तोजति । तुतोज । अनाजोत्' बवाट. ववस्तु। वक्टुः अथ टवर्गीयान्ता: शाड्यन्ता वटिथ। केटीत खेटति अनुदात्तेतः ३६ शेतशिशेट । सेटलिसिसे अट्टते । मान? । वेष्टते । विवेहे पति केटति । कति अचेष्टिष्ट । जुगोष्टे । लुलोष्टे अति । इयाय । इयतुः । इयुः जघट्टे ! स्फोटत । पुस्फुटे इर्यायथ-इयेथ । इयाय-इयय अण्ठते। प्रानण्ठे। ववण्ठे कुण्डति । कुण्डते मण्ठते। कण्ठते । मुण्ठते मुण्डति । पुण्डति जिहेठे। पठाञ्चक रुष्टति । राति । - VAN द्वाजस्य'। अयमत्र संग्रहा-'अजन्तोऽकारवान्वा यस्तास्यानिट-थलि वेडयम् । ऋदन्त ईट्ट- नित्याऽनिट क्रायन्यो लिटि सेड् भवेत् । १-'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु।। २-'अकृत्सार्वधातु- कयोदीधः। ३-'वद-व्रज-हलत्सस्याऽचः। ४-झयन्त-क्षण-श्वस-जागृणि-इन्येदिताम् । धातुषु सूत्रद्वयं न प्रवर्तते, तथैव स्वादिग्रहणमपि न प्रवर्ततामिति न शङ्कयम् । “अनन्तरस्य' इति न्यायात ·R জেলা জুন- अस्फुटत्' अस्फोटीत रसबेललम्वे मानाचे स्कुराटतिर पेठतुः । पेठिथ चकवे बिलोबे वक्षोरते अपठीव-श्रपाठीतू शीभतेरिमेअस्मते ववउथुः । वडिय स्मतेसम्भते। उत्तम्मत हठति । जहाठ विस्तम्भते (विष्टम्भते ) ष्टस्मते ओठति। ऊठति। ऊठाञ्चकार जम्मते जजम्से। जस्मिता शोठति । शुण्ठति । कुण्ठति अम्भिष्ट । जम्भते । जजम्मे चुड्डति । चुचुड्ड शशल्ये। बवल्से। गल्भते । श्रम्मते अड्डति ! प्रानड्ड नम्मतेस्तोभते विष्टोभते कति । चिक्रीडातोडति। तुतोड तुष्टुभे। व्यष्टोभिष्ट हुड्यात् । हूडधात् । होडयात् गोपायति' गोपायाञ्चकार' अडति। प्राडाआडतुः । माडुः गोपायाम्बभूव । गोपायामाल लडति। कडति । कण्डति । गण्डति जुगोप । जुगुपतुः तेपते। तितितितिपिष जुगोपिथ-जुगोप्य तेता तपस्यते तिप्लोष्ट' गोपायिता-गोपिता-गोता तिप्सीयास्ताम् । तिष्लीरन् गोपाय्यात्-गुप्यात् अतिप्त मतिप्साताम् अगोंपायीत्-अगोपीत्- अतिप्सत । तेपते। तितेपे अगोप्सीत् तिष्टिपे। तिष्टिपाते। तिष्टिपिरे धूपायति ! धूपायाञ्चकार । दुधूप तिष्टेपे । तिष्टपाते। तिष्टेपिरे धूपायितासि-धूपितासि । सपति ग्लेपते पते। त्रपते चौपति । चुचोप। चोपिता पे पाते। पिरे तोपति । तुतोप। तुम्पति पिता-त्रता त्रपिषीष्ट- तुतुम्पा तुतुम्पतुः तुष्यात् असीष्ट! कम्पते। चकम्पे प्रेस्तुम्पति गौः। प्रतोतुम्पोति ( वृद्धिनिषेधः)। 1-'हरितो वा' ( इत्या)। २-इदितो नुम् धातोः' । ३-'लिसिचावा. स्मनेपदेषु' । ४-झलो शलि' ( सलोपः) । ५-तु-फल-भज-त्रपश्च । ६-'उदः स्था-स्तम्भार पूर्वस्य' । ७-रषि-नभोरचि' (नुम् ) । ८-'गुपू-धूपू-विच्छि-पणि-पनिभ्य प्रायः' 'सना- चन्ता धातवः । ९-'आयादय आर्धधातुके वा' कासप्रत्ययादाममन्त्रे लिटि' 'कास्यनेकाज्यहणं कर्तव्यम्' 'अतो लोपः । १०-'प्रातुम्पति मवि कत्तरीति' (पारस्करादिगणे पाठासुट)। । aur ।

·। । । भ्वादिप्रयोगा। त्रोपति । शुम्पति पनायति । पनायाञ्चकार तोफति । तुम्फति पेनेभामतेवमासे त्रोफति । त्रुम्फति । पर्पति । पपर्ण क्षमते । चक्षमे । चक्षमिषे रफति । रम्फति । श्रर्बति । श्रान चक्षसे । वक्षमिध्वे पर्बति । लर्वति । बर्बति । पर्वति | चक्षमिवहे-चक्षण्वहे' कर्बति । खर्बति । गति ! शर्बति क्षमिमहे-चक्षण्महे सर्बति । वति। कुम्बति तमिष्यते-क्षस्यते । क्षमते लुम्बति । तुम्बति । चुम्बति क्षमेत ! क्षमिषोष्ट-सीष्ट सति । ससर्भ। सर्भिता अतिमिष्ट-मस्त। कामयते। सम्मति । सरलुम्भ । सृस्यात् कामयाक्ष चकमे कामथिता-कमिता अथाऽनुनासिकान्ताः । तत्र कामयिष्यते-कमिष्यते कन्यन्ता अनुदात्ततः १० अचीकमत चकमत विष्णते। जिपिणे । घुण्णते संज्ञायाः कार्यकालत्वात * जुघुगणे । घृण्णते । जघृण्णे श्रणति । रणति । वरणति घोणते । घूर्णते । पणते । पेणे যযিনা । সুখখনি; জ্বাঙ্কা | ব্যক্তি স্বনি पेणेपणायितासि স্বাক্ষাৎ ঘশ্ববি पणितासे । पणाय्यात् । पणिषीष्ट ' शुशोण । श्रोति विप्रेण । ध्रणति १-म्बोश्च । २-'कमेणिरू। ३-'अयामन्तास्वाय्येन्विष्णुषु' । ४-'आयादय आर्धधातु के वा'। ५-णि-नि-द्रु-स्नुभ्यः कर्तरि च परनिटि' ‘ण्यल्लोपावियङ्--यण-गुण-वृद्धि- दोघेभ्यः पूर्वविप्रतिषेधेन' 'णौ चन्युपाया हवः' 'चङि' 'सन्वछधुनि चङपरेऽन- ग्लोपे' 'सन्यतः' 'दीर्घा लघोः । ६-'कमेश्चलेश्चमवक्तव्यः । ७-'रषाभ्यामिति णत्वम् । * शास्त्रेऽस्मिन् कार्यकाल संज्ञापरिभाषम्' 'यथोद्देश सापरिभाषम्' इति पवद्यम प्यस्ति । तत्र कार्यकालपक्षपातिमाधवमतं तावद्वयाचष्टे- "संज्ञायाः कार्यकालत्वादर यत्र द्विरुयते। तत्रैव दोः सन्वच्च नानेकादिवति माधवः ॥१॥ चकारत्यर्थापयत्पूर्णोत्यादौ नाद्विरुध्यते। किं स्वस्यावयव कश्चित्तस्मादेकाश्विदं द्वयम् ॥२॥ वस्तुतोऽङ्गस्यावयवो योऽभ्यास इति वर्णनात् । क्वणतुः। ववणिथ - wom ·सोतारायांप्रयोगसूच्या- दन्ध्रन्ति ! वेणुतः। वेपिथ मीमति । मिमी चामति बका स्तनात वनति আজি কিনু ভৰি सननि । ससान ! सेन्तु: विचमति अचमीत् । हेमति सायात् सन्यात् । श्रमति । आम काम्यति कामति । काम दति । दद्राम । अद्रमीत कास्यतु-कामतु अक्रमीत हर्माता जहरूम अथ रेवत्यन्ता अनुदानेता १-यावभाषा॥२-'सायन्तेति वृद्धिनिषेधः।३-ष्ठिवुकलयुचमांशति: आडिचम इति वक्तव्यम्। ४-'वा भ्राश-म्लाश-भ्रमु-क्रम-क्लम-सि-त्रुटि-लष:' 'क्रमः परस्मैपदेषु'। ५-स्नुकमोर. ऊौं दीर्वोऽर्थापयतो स्यादिति मन्महे ॥३॥ चकास्तौ तूमयमिदं न स्यात्स्याच्च व्यवस्थया। विशेष्य सन्निहित लघुनीत्यङ्गमेव वा ॥४॥ इति व्याख्याविकरूपस्य कैयटेनैव वर्णनात् । ग्लोपेऽपि सम्बन्धस्त्वगितामपि सिद्धये ॥६॥ "सन्वल्ल्वान" दायों लपाति सूत्रदय अङ्गस्थति अभ्यासस्येति चानुवर्तते । तेनास्य ये द्वे तयोः पूर्वोऽभ्याससंशकस्तस्येति फलितम् । द्वे इत्यत्र च उच्चारणे इति विशेष्य समर्पक- मध्याझियते । तद्योगादकस्येति कर्मणि षष्ठी । तेन यत्र कृत्स्नमा द्विरुच्यते न तु तदैकदेशमात्र तत्रैव पूर्वल्य दीर्वसन्वद्भावी स्त इति । एवञ्चाङ्गस्य एकाकरवे सत्येव तयोः प्रवृत्तिः, नत्वनेका. केषु चकारत्यर्थापयत्युोत्यादिषु । अत्र ण्यन्तेभ्य एभ्यश्चङि कृत्स्नमङ्ग न द्विरुच्यते, अपि तु हलादः प्रथमावयवोऽजादेस्तु द्वितीयाक्यवो द्विरुच्यते । एवञ्चैतेषाम् अचचकासत् ; औणु नवत् इत्येवं रूपाणि भवन्ति । नम्वेवं इस्वलादिःशेषश्चुत्रादीन्यपि अनेकाक्षु न स्युः । नचेष्टापत्तिः । दिदरिद्रासति, जिगणयिषतीस्यादि लक्ष्यस्य सर्वसम्मतत्वात् । तन्निर्वाहार्थं यथो- देशपक्षाश्रयत्वाद् भाइ-वस्तुत इति । अङ्गस्येत्यस्यावयवषष्ठीवादकावयवाभ्यासस्येति लभ्यते । ततश्च ऊर्ण भि ण्यन्ते चलि नु इत्येक देशस्यापि द्वित्वे औण नवदित्यत्र "दी! लयो" इत्यभ्यासदीव भवति । अर्थमाचष्टे इत्यर्थे णिच्यापुगागमेऽर्थापिधतोश्चडि णिलोपे उपधाहस्वे थप् इत्यस्य द्वित्वेऽपि दीर्घस्य 'सन्वत्' इत्तीत्वस्य च प्रवृत्ती धातिथवदित्येवरूपं भवतीति जानीम इति तृतीयश्लोकार्थः । अङ्गस्यावयव इति पक्षेऽपि चकास्तौ विशेषमा-चकास्ताविति । उभयमिदमित्यस्य दीर्घः सन्वच्चेत्येतद् द्वमित्यर्थः । न स्यात्स्याच्च व्यवस्थया-व्यवस्थया पक्षभेदेनेत्यर्थः । चङपरे पौ यस्लाध्विति व्याख्याने न स्यात् । चक परे णौ यदङ्गामिति व्याख्याने तु स्यात् । एवञ्च अचचकासत् । अचीचकासदिति व्याख्याभेदेन रूपद्धयमित्यर्थः। नन्वस्मिन् व्याख्यान दे किं प्रमाणमित्यत आह-इति व्याख्याविकल्पस्येति । ननु णौ इत्यस्यावृत्तिमभ्यु. अगम्याडलोपेऽपि तदन्वयः किमर्थ इत्यत आह-णेरग्लोपेऽपीति । अगितामपीति-कमु कान्ता- वित्यादीनामपीत्यर्थः । सिद्धये-दीर्घसन्धद्भावसिद्धयर्थमित्यर्थः । अन्यथा कमुप्रभृतीनामुकारा. बनुबन्धलोपमादायाग्लोपित्वाद्दीर्घसन्वद्भावी न स्यातामिति । , भातथपत् । ।

·- स्वादिप्रयोगा। अयते । अयाचक्र' परिषेवते सिषेवे। गेवते भयेत । अयिषोष्ट जिगेवे। जिग्लेवे। पिपेये मयिषीढ्वम्' अयिषीध्वम् मेवते । स्लेवते । रेवते आयिष्ट । श्रायिढवम् , आयिध्वम् अथावत्यन्ताः परस्मैपदिनः प्लायते। पलायते' ममव्य । अहयीत् । शुशुच्य निरयते । दुरयते अहयं । मलति । श्राल निलयते । दुलयते मा भवानलोत् अलते कथम् -'उदयति' विततो फेलतुः। फेलुः । अफालोत रश्मिरज्जाविति माधः निनोल । शीलति । तुतूल विवये। पेये । मेये। चेये। तेये फेलतुः । फेलुः । तेलति प्रणयते । नयते । मेो । दयाञ्चक्रे तिल्लति । चल्लाल । चस्खालीत् ऊया पूयते । पुपूये। जुक्तये गलति । मगालोत् । सलति चनमाये। सफायते। पस्कायो शश्वाला । अश्वानोत् । शश्वल्ला प्यायते । पिप्ये अश्वलीत् । खोलति । खोरति विण्याते । पिपियरे धोरति । तत्सार । अत्सारीत् अप्यायिः अप्यायिष्ठ चक्मार तायते । तताये अतायि मताधिए अभ्रति । मानभ्र । मा भवानभ्रीत् ववले । ववल्ले । मेले। ममतले ठीवति। तिष्ठेव तिष्टिवतुः बमले । बभरले । कलते । चकले तिष्ठिवुः । ष्टोव्यात् कल्लते तितेवे। दिदेवे जयति। जिगाथ जिग्यतुः नात्मनेपदनिमित्ते'।१- दयायासश्च १२-'विभाषेटः॥ ३-'उपसर्गस्यायती'। ४-उत्पूर्वकाद यधातोःशत्रन्त्रात्सप्तम्यन्तम् 'उदयति' इति मत्वा आक्षेप कथमिति, अनुदात्तत्वेन लशानत्र प्रसंगादिति भावः। उत्तरयति परममूले-'इटकिटकटी' इत्यत्र प्रश्लिष्टस्य (धातोभविष्यति ) यदा 'अनुदात्तत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम्'*५-लिख्यडोश्च । ६-'दीप-जन-बुध-- पूरि-तायि-प्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्' 'चिो लुक'। ७-'परि-नि-विभ्यः सेव-सित-मय- सिबु-सब० (पत्वम्)। ८-'तो लान्त त्य' । ९-'हलि च'। १०-'सन्लिटोजें:' ( कुत्वम् ) । अयम्भावः-चक्षिधातौ इकाररूपानुदात्तस्वरेणैवात्मनेपदे सिद्ध कारोपादानं व्यर्थ सदा, "अनुदात्तत्वनिमित्तकमात्मनेपदमनिश्यं भवति" इति बोधयति। तेन अयधातोरनुदात्तवे. ऽपि तवचनेन शतप्रत्ययस्य सिद्धिरिति रवाशे चारिताथ्यम् । अन्यत्र फलन्तु 'स्फायन' इत्यत्र अनुदात्तत्वलक्षणात्मनेपदस्याभाव इति । ४प्रयो० ४०ख० ·५० सोत्तरायां प्रयोगा- जिग्युः। जिगयिथ-जिगेथ दीक्षते । दिदीक्षे। ईक्षाञ्चके जिगाय । जिगय ईषाञ्चके । भाषते । ववर्ष जिग्यिव । जिग्यिम जिगषे। पेषते। जेपते नेते जेता। जीयात् । अजैषोत् एषाञ्चके । पिनषे। रेषते जिजीव । पिपीव हेषते । राषते । कासाञ्चके मिमीव । तितोव । निनींव बभासे। नासते। प्रणासते। अर्वाञ्चकार । तुतू नसतेभ्यसते। बभ्यसे गर्वति । जुगर्व । भानर्व आशंसते । पाशशंसे शर्वति। सर्वति । इन्वति जग्रसे। जलसे। ईहाचक्र इन्वाञ्चकार । पिन्वति बहते। ववहे। मंहते पिपिन्छ । हिन्वति । दिन्वति अंहते। मानंहे । जगहें धिनोति' धिनुतः। धिन्वति जगल्हे। पिप्लिहे घिनोमि। धिन्वः धिनुवः बबाहे। चकाशे। ऊहाञ्चक धिन्म:-धिनुमः । घिनोमि गाहते । जगाहे । जगाहिये धिनु: धिनवाव । धिनवाम जधाक्षे । जगाहिदवे-जगाहिध्वे जिन्वति । रिवति। रण्वति जघाट्वे । गाहिता। गाढा धन्वति । कृणोति । मति गाहिष्यते । घान्यते मेवतुः। मेव । अमवीत्- गाहिषीष्ट । घाक्षीष्ट अमावीत् । श्रवति। आव अगाहिष्ट-अगाढ' अघाक्षाताम् मा भवानवीत् । धावति अघाक्षत। आगाढा। अघादवम् धावते । धाव । दद्यावे मघाक्षि । गहते।जगृहे अथोष्मान्ता आत्मनेपदिनः जगृहिणे जघृक्षे । जघृढ्वे धुक्षते। दुधुक्षे। धिक्षते गर्हिता। गढी दिधिक्षे । वृक्षते । ववृक्ष गहिष्यते । घयते शिक्षते । भिक्षते। केशते गहिषीष्ट । घृक्षीष्ट ! अगहिष्ट चिल्केशे । दक्षते। ददक्षे १-उपधायाच' (दीर्घः)। २-धिन्विकृण्व्योर च' । ३-लोपश्चाऽस्यान्यतरस्पां म्बो। ४-'उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्'। ५-'उपसर्गादसमासेऽपि खोपदेशस्य' (णत्वम् )। ३-'दो ढे लोपः। ७-'झलो झलि'। दुपधेभ्यो लिट: कित्वं गुणापूर्वविप्रतिषेधेन। ९-'शल अक्षत ·G भ्वादिप्रयोगा। अवृक्षाताम् घृक्षन्त रेषिष्यति। भवति । बभाष ग्लहते। घुषते । जुघुषे ओषति। श्रोषाञ्चकार' घोषति । जुघोष । घोषिता उवोष । ऊषतुः। उवोषिथ जिजेष। विवेषिथ। विविषिव अषत् । अघोषोत् अदणोति प्रणुतः। अक्ष्णुवन्ति | वेष्टा । वेदयति । विक्षत प्रतति। ततः । अतन्ति पोषति । पोषिता। पोषिष्यति श्रानक्ष। पानक्षिथ : मानष्ट अपोषोत् । श्रेषति । शिश्रेष अक्षिता। मष्टा । मक्षिष्यति श्रेषिता। श्लेषति । शिश्लेष मर्यात' । श्रावणोतु । मक्ष्णुहि श्लेषिता। पुप्रौष । पुप्लोष अक्षणवानि । आक्षणोत् पर्षति । पपर्ष । पृष्यात् प्राणवम् । अदणुयात् । अक्ष्यात् तुतोस । जहास । जहास मा भवानक्षीत् अनिष्टाम् । अक्षिषुः एरास । घसति । यस्ता इडभावे तु मा भवानाक्षोत् घत्स्यति' घसतु। अधसत् मायाम्। श्राक्षुः घलेत् । अधसत् तक्षणेति , तक्षति पिपिलतुः । पिपेसतुः तततिथ । ततष्ठ । अतक्षीत् महसीत् । प्रणेशति । शवति मतक्षिष्टाम् । अताक्षीत्। अताष्टाम्श्रशवीत् । अशावोत् । शशाश तनूकरणे किम्- शेशतुः। शेशुः। शेशिथ | वाग्भिः सन्तक्षति शशसतुः। शशसुः । शलसिथ उक्षाञ्चकार । प्रणिक्षति । तृक्षति शशंख। शस्यात् । अवहीत स्तृतति नक्षति । सुपूर्वं । चुचूष अमहीत् । रहति । रंगात् भूषतिाऊषाञ्चकार चकाष । चखाप दहति । ददर्ह । ददृहतुः । हति হিই। ঘিহাবিথ वहति । बृंहति । अबृहत्- शेष्टा। मशिक्षत्। अशेक्ष्यत् । जेषतुः अबहीत् । तोहति। तुतोह जझषतुः । शेषतुः । वषतुः अतुहत् । अतोहीत् । दोहति मेषतुः। रोषिता रोष्टा दुदोह । अदुहत् । अदोहोत् रोषिष्यति । रेषिता। रेटा श्रोहति । उपोह। ऊहतु: इगुपधादनिटः क्सः'। १-'सस्याचि'। २-'अक्षोऽन्यतरस्याम्' (श्नुः)। ३-'स्को: संयोगाचोरन्स्ये च' 'पढोः कः सि' । ४-'तनूकरणे तक्षः'। ५-तीप-सह-लुभ-रुष-रिषः। ६-'उष-विद-जागृभ्योऽन्यतरस्याम् । ७-'सः स्यार्धधातुके । -पुषादि-बुताधलदितः पर. - ·सोवराय भयोगसूच्यां- मोहिता। मालवानुहद अमंति' वतिष्यते । प्रवृतत् मौहीत्। आनई কিছু বল? জলি अथ कृपूपर्यन्ता अनुदात्ततः स्थन्दले । स्वस्थानी । यान्दिषे बोतते । दिद्युते दिद्युताते हास्यन्त्यन्दिो सरुवन्न्वे योतिता। अद्युतत् अद्योतिष्ठ स्थन्दिता स्यन्ता ! स्यन्त्यत्तिय श्वेतते । शिश्विते । वितत् स्थन्दिष्यते । स्यन्यते अश्वेतिष्ट। मेदते। मिमिदे स्थन्दिषीष्ट । स्यन्सीष्ट । अस्यदत् अमिदत् । अमेदिष्ट । स्वेदते अस्यन्दिष्ट । अत्यन्त सिध्विदे। अस्विदत् । अस्वेदिष्ट अस्थसाताम् । अत्यन्तस्यत अश्विदत् । मन्वेदिष्ट अस्यन्तस्यत् । अस्यन्दिध्यत रोचते सूर्यः । हरये रोचते भक्तिः अस्यन्तस्यत । अनुष्यन्दते अरुचत् । परीचिष्ट घोटते अनुस्यन्दते वा जलम् जुघुटे । अघुटत् । अघोटिष्ट अप्राणिषु किम् अरुटत् ! अरोटिष्ट । अनभत् अनुस्यन्दते हस्ती अनभिष्ट । अतुमत् । अतोभिय कल्पते । चकलुपे স্বল। ঋষ্টি স্বানু सक्लुपिये। चक्लप्से अन्नभिष्ट । वर्तते । ववृते कल्तासि कल्तास्था ६ स्म देषु' ( अ ) । १-'श्रुति-स्वाप्योः संप्रसारणम्' । २-'धुद्भयो लुङि। ३-मिदेर्गुणः । ४-'वृद्भधः स्य-सनो: 'न वृद्भयश्चतुर्व्यः'। ५-अनुविपर्य भिनिभ्यः स्यन्ततेरप्राणिवु' (बार घवम् ।। ६-'कृपो रोल'। ७-'लुटि वल्पः तासि च बलपः । * ननु "वृद्भ्यः स्यसनोः" इति परस्मैपदपः परत्वादुदिल्लक्षणमिडविकल्पं बाधित्वा "न वृद्धयश्चतुभ्यः इति निषेधे स्यन्त्स्यतीत्येव रूपमिष्यते, न तु स्यन्दिष्यति इति । तदयुक्तम् , अन्तरातया दिल्लक्षणस्यैव इड्विकल्पस्य उचितत्वात् सकारादिविशेषापेक्षातया तङानाभाव. निमित्तापेक्षतया च "न वृद्भयश्चतुभ्यः" इति निषेधस्य बहिरङ्गत्वादिति चेद्, न। "वृद्भयः स्यसनोः" इति परस्मैपदे कृते दिल्लक्षणमन्तरङ्गमपि विकल्प बाधित्वा न वृद्धयश्चतुर्व्यः" इति निषेधः, चतुर्ग्रहणसामर्थ्यात् । यदि मंत्र ऊदिल्लक्षण इविकल्व एव स्यात् । न तु वृद्भ्यश्चतुर्यः" इति निषेधः, तहि चतुर्व्यः इति व्यर्थ स्यात् । न च कृपूर्व्यावृत्तिस्तस्फलमिति शङ्कयम् , "तासि च क्ल्पः" इति चकारेण सकारायाधंधातु केऽपि नित्यमिनिषेधप्रवृत्तेर्वक्ष्य. मायवात् । तथाच चतुर्ग्रहणं चतुर्णामपि सर्वत्र इनिषेधार्थमिति दिक् । न ·भ्वादिप्रयोगा। कल्पिताले। कल्माले अथ फणान्ताः परस्मैपदिनः कल्पस्यति । कल्पिष्यते ज्वरति जज्वारगति कल्पल्यते। कल्पिषीष्ट । बलुतोष्ट अगाड हेडति जिहेड मक्लपत् । अकल्पिष्ट! मजुत हिडयति। अहिडि-बहोडि प्रकल्पस्यत्। अल्पियत अनादरे तु-हेड्यति स्तकति । अकखोत् । चकाण अथ त्बरत्यन्ता: १३ रराण काथयति। अकथि- अनुदात्तेतः षितश्च अक्राथि । क्रर्थ-क्रयम्- घटते। जघटे। घटयति क्राथं प्राथम् । प्रवनयति विघटयति। कथन्तर्हि- प्रज्वलयति प्रवलयति । प्रहलयति 'कमलवनोकाटनं कुर्वते थे। दृणन्तं प्रेरयति-दरयति 'प्रविघाटयिता' भयादन्यत्र-दारयति व्यथते। विव्यथे? नारयति। श्रपति पप्रथे। पप्रसे। अलजि । मालिपाकादन्यत्र-श्रापयति क्षक्षजम् । क्षा-क्षासम् कथं विज्ञापना भर्तृषु सिद्धम् । १-व्यशे लिट नतु धातुपाठेऽर्थनिर्देशस्योपलक्षात्यादर्थान्तरवृत्तेपि वटवातोघादिकार्यम्भवत्येव, अत 'एक घटयति विघटयतीत्यादावपि-संश्लेषयति विश्लेषयतीत्याधर्थेऽपि हस्वः प्रवर्तते। एवञ्च विकामनार्थेऽपि उद्घाटनमित्यादिषु घटधातोयौँ मित्वात् हस्वः स्यादिति शङ्काकर्तुराशयः। समा- धित्सोस्वयमाशयः-चुरादौ 'घट सवाते' इति धात्वन्तरम् , ता णौ मिस्वाभावादुपधाहस्वा. भावे उखाटनं प्रविघाटयेत्यादिरूपम् । अर्थनिर्देशस्योपनक्षणतया साधातादन्यत्र विकसनेऽपि तस्य वृत्तिरिति । न च चौरादिकस्य घट चेष्टायामित्यस्यैवार्थविशेषे मित्त्वार्थमनुवादोऽयमिति वाच्यम् । नान्येमितोऽहतो' इति निषेधात् । अहेती-स्वार्थे णिचि पादिपञ्चकव्यतिरिक्ता- श्चुरादयो मितो नेति तदर्थः । । अयम्मान:-घटादौ मित्त्वपकरणे "मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा" इति पठितम् । तत्र निशामनं चाक्षुषशानम् इति माधवः । अन्ये तु शापनमात्रम् अर्थमाहुः । हरदत्तादयस्तु निशा- मन इत्यत्र निशानेविति पेतुः । निशानञ्च तीक्षणोकरणम् । एष्वेवार्थेषु मित्त्वं नान्यत्रेत्यनेन नियम्यते। विज्ञापनेत्यत्र तज्ज्ञापयतीत्यत्र च अचाक्षुषशानस्यैवात्मज्ञानस्य विवक्षितत्वात् मित्त्वा. भावान्माधवमते हस्वो न प्रवर्तते। बोधनमात्रे त उक्तं रूपद्रय शानियोगे इति चौरादिकस्य बोध्यम् । धातूनामने कार्यवाच्च तस्य शापने दृत्तिः। नान्ये मितोऽहेतौ इति निषेधान्न ·सोत्तराषा प्रयोगसूका- चलयति-शाखाम् लड़यति शत्रुम् । लडपत्ति दधि लाडयति पुत्रम् ar । श्र AAKA निशामांत रूपम् शील-चालयति अन्यत्र तु-'प्रणयिनो निशमध्य सूत्रं चालयति बधू कथा उदयति । अन्यत्र....छादयति क्रथन्तहि- लड़यति जिह्वाम् । डलयति जिलया 'निशामय तदुत्पत्तिमित्यादि श्रायामयति यनयति সনুভাবান। খুবিন मदयति । मादयति फेणतुः फेणुः। फेरिणथ। पफणतुः ध्वनयति घण्डाम् । ध्वानयति বৃন্তু অল্প অলআর दलयति । बलयति ।स्वलयति राजर्जात । राजते। रेजतुः । रराजतुः अपयति । क्षपयति । स्वनयति रेजे। राजे। श्रेजे। वभ्राजे स्वानथति जारयति' भ्राश्यते । भ्राशते । शे। बभ्राशे ज्वलयति । ज्वालयति भलाश्यते । लाशते । म्लेशे वलाशे प्रज्वलयति । कथन्तर्हि- स्यमादयः क्षरत्यन्याः परस्मैपदिनः प्रज्वालात, उन्नामयतीति ? स्थेमतुः। सस्यमतुः। अस्थमीद कथं सक्रामयतीति? स्खेनतुः। सस्वनः। श्रस्वनील कामयते श्रामयति कामयति स्थानीत्। विष्वणति श्रवध्वति १-घटादयो मितः 'जनी-जए-कसु-रोऽमन्ताश्च'। २-'स्वरह-बल-हाल-नमानामुपसंख्या- नम्।। ३ 'न कम्यमिचमाम् । ४-'शमो दर्शने'। ५-'फरणां च सप्तानाम् । मित्वम् । निशानेष्विति इरदचादीना मते तु उक्तप्रयोगयाापनार्थवृत्तित्वात् शापनस्य च मार- णतोषणतीक्ष्णकरणान्यत्वात् तस्मिन्नर्थे शापातोमिरवप्रसक्तिरेव नास्तीति दिक् । * आज्धातोः फणादौ पाठः कणाश्च सप्तानाम्” इति सूत्रेण एत्वाभ्यासलोपार्थः । पूर्व पाठस्तु "नश्चभ्रस्ज" इति सूत्रेण प्राप्तस्य षत्वस्य निषेधार्थः। तत्र हि राजधातुः फणादि. गॅझते, तत्साहचर्याच्च भाजधातुपि कपादिरेव ग्राह्यः, इति पूर्वपठितभ्राजधातुविषये षत्वाभावः सिद्धयतीति दिक् । स्वामी "न कम्यमिचमाम्" इति सूत्रात् 'शमो दर्शने' इत्यादिगणसूत्रत्रये नअपदस्या- नुवृत्ति न करोतीति स्वामिमते... मायामयतीति उदाहरणे प्रायमयतीति स्यात्। यमयतीति प्रत्युदाहरणे यामयति ब्राह्मणानिति स्यात् । एषमवस्खादयति परिस्खादयतीत्युदाहरणे अवस्ख- दयति परिस्खयदयतीति स्यात्। प्रत्युदाहणे च प्रस्खादयतीति स्यात् । एवञ्च पर्यवसितं नियम- यन्निति प्रयोगः साधुरेव । नञ्पदानुवृत्तौ तु यमोऽपरिवेषणे "स्खदिरवपरिभ्याश्च इति सूत्रद्धये उदाहरणप्रत्युदाहरणयोयत्यासः । इदं च स्वाभिमतं वृचिन्यासादिविरोधाद्धयमेव । ७ ·। स्वादिप्रयोगा। ५५ दवनतुलसाम तस्ताम बोधति । बोधिता। बोधिष्यति अज्वालीत् । पलति । बलति रोहति । सरोह । रोहिथ बेलतु । बेलुः । पोलति । कोलति रोढा । रोक्ष्यति । अरुक्षत् चुकोल । शशाल । जुहोल अकासीत् । मकसीत् पपात । पेततुः। पतिता। अपतत्' अथ गृहत्यन्ताः स्वरितेत: प्रण्यपतत् । कथति। चक्काथ। हिकति । हिकते अक्कथीत् । अपथीत् । मेथतुः अञ्चति । अञ्चते ममथोत् । ववाम् ववमतुः याचति। याचते भ्रम्यति । भ्रमति । नेमतुः रेटति। रेटते।चचात। चेते बभ्रतुः। मनमीत् । अक्षारीद अचचीतू। चचाद । चेदे अथा वावनुदात्तेत अचदोत् । एप्रोथ । पुप्रोथे परिषहते । लेहे सहिता मिमेद मिमिदे। मिसेदे परिसोढा पर्यषहत पर्यतहत मिमेथ । मेति । मिमेट्रो रेमे। रेमिषे। रन्ता। स्यते निनेद । निलिदतुः । निनिदे रेस्लीष्ट । अरंस्त नेनिदे। शति । शर्धते अथ कसन्ताः परस्नैपदिन शधिता। मति । मते सीत ससाद बोधति। बोधते सेदतुः। सेदिथ । लसत्थ अबुधत् । अबोधीत् । अबोधिष्ट सत्ता। सत्यति । असदत बुबुन्दे । मबुदत् । अबुन्दीत् निषीदति । न्यषोदत् वेणति वेणते । खनति । खनते निषसाद निषेदतुः वख्नतुः खायात् खन्यात् शीयते' शशाद ! शेदतुः चिचीब। चिचीवे । मध्ययीत् शेदिथ । शशत्थ । शता ददाश। ददाशे । मेषति । भेषते अशदत । क्रोशति । कोष्टा असति। असतेाला प्रासे मकक्षत् । कोचति । चुकोच स्पशति । स्पशते १- पतः पुम्' । २-'वा-ज-भ्रमु-त्रसाम्॥३-'सहिवहोरोदवर्णस्य' 'सोढः'। ४.--'सिवादीनां वाऽव्यवायेऽपि'। ५-'पा-मा-मा-स्था-म्नादाण-दृश्यति-ति-शद-सदा पिब-जिघ्र- धम-तिष्ठ-मन-यच्छ-पश्य-ई-धौ-शीय-सोदा-सदेः परस्य लिटि-शदेः शितः' ८-'गम-इन-जन-खन-वहा लोपः विडत्यन९ि-'ये विभाषा। TO ·THISM बमर्थ बभृव! बऋषे। भर्ता जोबायोमुच्या- ইনি। লি * নকশা चच्छषतु वच्छ गृहति' माथात् अशाताम्मच गुहते । भूहिता । गोढा । मूहिष्यति धालीन अधासियाम् धोश्यति। गूहेत। गुह्यात স্থাখিঃ হানি রে अगूहोत् । अधुक्षत् । अमूद जन्लिय। जहाथ अधुअत । मधुशाताम् । अधुक्षन्त सायात ग्लेयात् । अग्लासीत् अगुह्वति । अधुक्षाचहि । अबुक्षामहि ग्लायति । स्त्यायति अथाऽजन्ता उभयपदिन: तासति । जनौ । सलो श्रयति । श्रयते । शिश्रियः साता। सायाद । अलालीत् श्रयिता अशिश्रियत् बोयात् । अगासीत् भरति । बभार । बभ्रतु: पायात् । श्रपासीत् भरिष्यति३ म्रियात स्तायति । स्नायति भृषोष्ट दायति । दायात् । अदासीत् पिबति । यात्। श्रपात प्रभार्षीत् । सभाम् । श्रमार्षः मभृत अभृषाताम् । श्ररिज्यत जिवति । प्रायात् । बेथात जहर्थ । जहिव । जहिषे अनासीत् । अनात् । धमति हर्ता। हरिष्यति तिष्ठति । अधितष्ठो धरति । भधार्षीत् । अधूत अधिष्ठाता। स्थयात् । मनति निनायिथानिनेथ । निन्यिषे प्रणियच्छति । देयात् । अदात् अथाऽजन्ताः परस्मैपदिनः हरति । जद्वार जह्वरतुः धयति । दद्यौ जहरुः । जह्वर्थ। हर्ता धतुः दधुः । दधिथ हरिष्यति।हर्यात्५ दराय । दधिव । दधिम। धाता अह्वार्षीत् । अह्वार्टीम् धेयात् धेयास्ताम् । धेयासुः सस्वरिथ। सस्वर्थ १-ऊदुपधाया गोहः । २-'लुग्वाः दुह-दिह-लिह-गुहामात्मनेपदे दन्त्ये' । ३-'ऋद्धनोः स्यै'। ४-'रिङ शयरिलङक्षु'। ५-'अश्वा । ६-हस्वादशात्' । ७-'श्रादेच उपदेशेऽशिति' 'आत औ णलः'। -'पातो लोप इटि छ' । “५-'दा-मा-थ्वदाप्' 'एलिङि' । १०-'विभाषा- धेद-उच्योः । ११-'विभाषा-वा-धेट-याच्छासः । १२-यम-रम-नमाता सक् च"। १३-'वाऽन्यस्य संयोगादेः'। १४-ऋतश्च संयोगादेगुणः । १५-'गुणोऽतिसंयोगायोः। भृषीयास्ताम् ·#নায়িকা। सस्वरिव। सस्वरिम शुश्रोथा शुश्रुव । ऋणु स्वरिष्यति । स्वर्यात् ऋणवानिवृणुयात् । श्रूयात् স্বাধীন। হিমু अनौषीत् । भ्रवति । दुदोथ- अस्वार्षीत् । अस्वार्टीम् दुदविथा। दुविव । दुद्रोय समर्थ । सत्तृव । स्त्रियात् हुद्रव । अदुद्रवत् । शञ्जयति अलार्षीत् । असाम् अथ डीडन्ता वितः धावति । ऋच्छति स्मयते। सिमिये श्रार' भारतुः। प्रारुः आरिथ श्रा। रिष्यति सिमियिढवे-सिष्मियिध्वे गवते । जुगवे आर्यात् ! पार्षीत् । नाष्र्टाम् गाते गाते गाते । गै। भगे गतिमाए जाथ। जत्रिव यात् । अमात् । सुलोथ गेत । गेयाताम | गेरन् । गालीष्ट अगास्त । कवते । चुकुवे हजुव । स्यात् । असुनुवत् घत्रते भगवते ऊवे। श्रोता सुषोथ। सुषविथ । सुषुविव सोता! असावीत् ३ असोषीत् श्रोष्यते। ओषीष्ट । श्रोष्ट शृणाति मृत्युतः । शृण्वन्ति जवते । अवे । ङोता । रुरुवे शृणोमि । राव:-वृणुवः रवितासे । धरते। दधे शृण्म:-शृणुमा प्रणिमयते । दयते १-ऋच्छत्यताम्'। २-डत्यतिव्ययतीनाम् । ३-'स्तु-सु-धूभ्य: परस्मैपदेपुर ४-श्रवः शृच'। ५-'हु-स्नुवोः सार्वधातुके। * "आर्धधातुकस्ये डबलादेः" इत्यादिविधिशास्त्रेभ्यः प्राक् “नेड्वशि कृति" "अयुक- किति" इत्यादिसूत्राण प्रकरणमाचार्येण कृतमिति तस्सामयन परमपि “स्वरतिसूति" हत्या- दिसूत्र बाधित्वा नियुक्तः किति" इति निषेधः प्राप्तस्तमपि याधिवा क्रादिनियमानित्यमिट भवतीति दिक। निनु प्रणिमयत इत्यत्र 'नेगदनद" इति यत्वं न सम्भवति, शिद्विषये भावामावेन मारूपाभावात् । तथा प्रणिमानशब्देऽपि णत्व न सम्भवति, तत्र मेटः कृत्वात्वस्य लाक्षणिकमा- रूपत्वात् । “मामादामहणेष्वविशेषः" इत्याश्रित्य मेोऽपि कृतावस्य णत्व विधीय हणे तु मीनातिमिनोस्योरात्वे प्रनिमाता प्रनिमास्यति इत्यत्रापि नेणत्वापत्तिरिति चेद् ? उच्यते । "नर्गदनद." इति णत्वविधौ घुमेत्यस्य स्थाने धुप्रकृतिमाडिति पठित्वा तत्र प्रकृतिशब्दस्य चुमाप्रकृतिपरत्वमाश्रित्य घौ माङधातौ धुमाकृतौ च परतः इति पर्यवसानमाश्रित्य मान- ३ ·६ सोत्तयां प्रयोगबुच्यां- दिग्ये' अदित अदियाः देभतुः एन बजे परिजश्वले अदिपि। श्यायते । शश्ये प्यायते परिषस्वजे। सस्वजिये पन्ये च्याता त्रायते। तत्रे सस्वसिथे। वक्ता पवते । पुपुवे । पविता। मवते स्वयते बजेत । स्वशीष्ट इयते। डिड्ये। डयिता प्रत्यबस। पर्यवाह। पर्यस्बा तरति तेरतुः। तेका हृदते । जहदे । हता। हत्त्यते तरिता । तरीता हदेत । हत्तीष्ट । अहत्त अलिटि किम्-तेरिथ अथ परस्मैपदिनः तीर्यात्५ मतारिष्टाम् चस्कन्थि । चिसान्या स्कन्ता स्करस्यति । स्कद्यात् । अस्कदत अथाऽष्टावनुदात्तेत: जुगुप्सते । जुगुणसांचके अस्कान्सीत् । अस्कान्ताम् तितिक्षते। मीमांसते । बीभत्सते अस्कारः। विषकन्ता- श्रारभते । आरेभे। रब्धा विषकन्ता । विषकन्नः रप्स्यते । लभते । स्वजते. परिवन्दति परिस्कन्दति परिवजो অবিঘ্যঃ মিঃ १-दयतेदिगि लिटि' । २-'स्याम्बोरिच।३-'ऋत द्धातोः इत्त्वोत्वाम्या गुण-वृद्धी पूर्ववि. प्रतिषेधेन' । 'हतो वा' । ५-'हलि च । ६-सिचि च परस्मैपदेषु।। -देश-सज-स्वक्षा शाप' 'रक्षेच'। ८-स्वरुपस्थानम् । ९-'वेः स्कन्दरनिष्ठामाम्।। १०-'परेश्च । कृतडितो मेधातोः कृतावस्यापि प्रक्षणस्य भाथ्य कृता अभ्युपगतत्वात् । एबन्न प्रणिमयते इत्यत्र नाव्याप्तिः, मेडः कृवात्वमाप्रकृतित्वे सति ङित्वात् । नापि मीनातिमिनोत्योरात्वे निमाता अनिमास्थतीत्यत्र अतिव्याप्तिः, मारूपस्य विवाभावात् । एतच्च घुसंज्ञासूत्रे भाष्ये स्थितम् । * परिष्कन्दत्' इति स्थिते “अनिदिताम्" इति नलोपे “रदाभ्याम्" इति निष्ठातकारस्य तत्पूर्वदकारस्य च त्वे परेश्व' इत्यनेन सस्य षत्वपक्षे प्रथमनकारस्य रेफापेक्षया भिन्नपदस्थ. स्वेऽपि षात् परत्वात् गत्वे द्वितीयनकारस्य टुत्वेन णत्वे 'परिष्कण्णः इति रूपम् । ननु दका- रस्थानिक नकारस्य षकारनिमित्त एवमन्तरङ्गम् , निमित्तनिमित्तिनोरेकपदस्थत्वात् । षत्वं तु परि इत्युपसर्गात्मकपदान्तरस्थमिणं निमित्तीकृत्य प्रवर्तमानं बहिरङ्गम् । ततश्च णत्वे कर्तव्ये बहिरङ्गस्य षत्वस्यास्द्धित्वात् षात्परत्वाभावात् कथं गत्वमिति चेद् १ उच्यते। पदद्याश्रयतया बहिरङ्गरय षत्वस्यासिद्धत्वं यत्प्रसक्तं तन्नाश्रीयते । "धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरङ्गम्' इत्यभ्युप- गमात् । पूर्व थातुरुपसर्गेणा सह युज्यते-सन्ध्यादिकार्य लभते । पश्चात्-धातूपसर्गकार्यप्रवृत्य- नन्तरं साधनेन युज्यते । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते, पश्चादुपसर्गेण इति पक्षे तु षत्वस्य बहिरजतया प्रसिद्धत्वान्न रास्वमिति यावत् । suramaAUN ६ ७ ·भ्वादिप्रयोगा। येभिथ । ययब्ध । यधा अधाक्षीत् । अदाग्धाम् । अधातुरू यस्यति । अप्याप्सीत् मिमेह । मिमेहिथ । मेढा नेमिथ। ननन्थानन्ता मेक्ष्यति । अमिक्षत् अनंसीत् । असिष्टाम् चिकित्सति । केतयति गच्छति' । जगाम । जग्मतुः इतो वहत्यन्ताः स्वरितेतः जग्मुः। जगमिय । जगन्थ दोदांसति । दीदांसते गन्ता । गमिष्यति' अगमत शीशांति । शीशांसते सर्पति। ससर्प । सप्ताई सप्ता अन्यत्र-दानयति । शानयति सूप्स्यति । सस्य॑ति । अस्पत पचति । पचते । पेचिथ अच्छति । येभिया ययन्थ । यन्ता पपक्थ । पेचे। पक्का। पक्षीष्ट प्रयंलीत् । रसिया । तता सर्वात । सचते । बभाज । मेजतु: अलासीत् । निष्टपति भेजुः । भेजिया । बभक्थः । भक्का ताजथ । तत्यक्थ । त्यक्ता भक्ष्यति। भक्ष्यते अत्याक्षीत् । सजति । सङ्का अभाक्षीत् । अभक्त पश्यति । ददष्ट' ददर्शिथ रजति। रजते द्रष्टा । द्रक्ष्यति । दृश्यात् अराझीत् । मरक्त अदर्शत् अद्राक्षीत शशापाशेपे । अशाप्सीत् अशात दर्शात । ददंशिथ त्वेषति। त्वेषते । तित्विषे ददंष्ठ । दंष्टा । दड्डयति । दश्यात् । स्वेति । विक्षीष्ट अत्विक्षत अदाक्षीत् । क्रष्टा । कष्ट अत्विक्षाताम् । यजति । यजते क्रक्ष्यति । काति इयाज' ईजतुः१° ईजुः अक्राक्षीत् अक्राष्टाम् इयजिथ । इयष्ठ । ईजे । यष्टा भकार्तीत् । अकालम् । श्रका ः यति । इज्यात् । यक्षीष्ट मकृक्षत् । अकृक्षताम् । श्रकृलन् मयाक्षीत् । श्रयष्ट । वपति उवाप देहिथ । ददग्ध । दग्या । धयति । ऊपे ! वता। उण्यात् । चप्सीष्ट १--मि-यमा छ । २-गमेरिट परस्मैपदेषु' । ३-'अनुदात्तस्य चर्नुपरस्यान्यतरस्याम्। ४-'निसस्तपतावनासेवने १५-'विभाषा सृजिदृशो 'जिदृशोमल्यमकिति'। ६ दशोऽडि गुणः। -न दृशः। -स्पृश-मृश-कृष-तृप-दूपा-चलेः सिज्बा वाच्यः । ९-लिटच. भ्यासस्योभयेषाम् । १०-'चि-स्वपि-यजादीनां किति'।

·20 सोलरायां प्रयोगलच्या- अण्यवासीत् । श्रवक्ष । उवाह विव्ये । व्याता वीयात् । व्यालीष्ट उवहिथ । उवाढ । ऊहे স্মার্শালু। স্বল্প । ভাই बोला। वक्ष्यति । अवाक्षीत जुहुवतुः । जुहुयुः। जुहविथ जुहोथ अवोढाम् । अवाक्षुः। अवोट जुहुके । ह्वाता हूयात् । खासीष्ट अवक्षाताम् अवक्षत अत ऋद्धताम् । प्रह्वन अवोंढा। अवोढवम् अबत। श्रद्धास्त वसति । उवास। ऊपतु: ऊचुः अथ द्वौ परस्मैपदिनी उपसिथ। उवस्था बस्ता वति । उवाद । ऊदतुः । उवक्ष्यि वत्स्यति उभ्या । वात्सीत वदिता । उद्यात् । अवादीत् अवात्ताम् । वयति। वयते उवाय ऊयतुः ऊयुः श्वयति । शुशाव । शुशुवतुः ऊवतुः ऊचुः । उयिथ शिश्वाय । शिश्वियतुः ऊये। ऊवे । ववौ ववतुः। ववुः श्वयिता ! श्वयेत् । शुयोत वविथ । ववाथ। ववे वाता अश्वत् अश्वताम् । अश्वन् ऊयात् । चालीष्ट । अवासीत् अशिश्वियत् १३ अश्वयीत्। व्यति । विव्याय चुलुम्पति ऋतीयते५ विव्यतुः विव्युः ऋतीयाञ्चकेान विव्ययिथ । विव्याय। विव्यय अतिष्यति । श्रारीत् इति भ्वादिप्रयोगा। १-शासि-सि-पसीनां च'१२-स:स्याधातुके।३-वेजो वयिः। ४-'लिटि वयो यः। ५-त्रश्चास्याऽन्यतरस्यां किति' । ३-'वेजः। ७-डत्यतिब्ययतीनाम्। -'अभ्यस्तस्य च। ९-'लिपि-सिचि-पुश्च 'आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् 'अतो लोपः।१०-'विमाषा श्वे'।११-श्व. यतेलिष्यभ्यासलक्षणप्रतिषेधः। १२-'ज-स्तम्भु-ब्रुचु-ग्लुचु-युचु-ग्लुचु-ग्लच-श्विभ्यश्च । 'श्वयते। १३-'विभाषा धेश्यो। १४-'हायन्त-वण-श्वस-जागृणि येदिताम् । १५-'ऋतरीय । १६-'आयादय आर्धधातुके वा' १७-उस्मान्नुद्धिहिलः । इति श्वादयः। * व्येभ् धातोलिटि मात्वन्तु न, 'न व्यो लिटि' इति निषेधात् । ततश्च तिपि पलि "च नियति" इति वृद्धी 'व्ये अ' इति स्थिते द्वित्वे "लिख्यभ्यासस्य" इत्यभ्यासे यकारस्थ सम्प्रसारणे पूर्वरूपे उत्तरखण्डस्य आयादेशे 'विव्याय' इति । ननु सम्प्रसारणाप्राक परत्वात् हलाविशेषण थकारस्य निवृत्ती वकारस्य सम्प्रसारणे उकारे सति 'सव्याय' इत्यापन्तरिति चेद् न। परमपि इलादिशेष बाधित्वा यस्य सम्प्रसारणम्, उभयेषां प्रणसामर्थ्यात् । अन्यथा वच्यादीनां प्रधा. दीनाश्चानुवृत्त्यव सिद्ध किन्तेन । 8 ·जाः जसिथ अथ अदादिप्रयोगाः । अति अत्तः अदन्ति हन्तु । हतात् । धनन्तु । जहित ३ जधासजक्षतु हनानि । इनाव हनाम महन् । महताम् । अनन् माद । आदतुः। श्रादिथ अहनम् । वदत् वध्यास्तान ऋचा अत्स्थति । अद्धि आर्धधातुके किम्-हल्यात् अन्चात् । प्रदर्शन अहण्यात अवधी १५ आदत' श्रात्ताम् । श्रादन अथ चत्वारः स्वरितेतः आदः। आत्तम् । मात्त ष्टि । द्विष्टे । द्वेष्टा वेदयति च्यते ब्राधादामधा: रेष्टु ! विष्टात् । द्विवि अधास्ताम् । अधातुः द्वेरिण। छ। द्वेषावहै ! अद्वे अधसत प्रविहन्तिा अद्विपुः ! अद्विषन् । अद्वेषमा हतः । घन्ति द्विष्यात् । द्विषीत । द्वितीष्ट प्रहरिम प्रहन्धि । प्रहरवाप्रहन्धः द्विक्षत् । दोग्धि । दुग्धः। धोधि: जनतः । अनुः दुग्धे । धुक्षे । धुग्ने जघनिथ । जघन्थ दोधु । दुन्धि । दोहानि हन्ता । हनिष्यति धुदव । धुग्ध्वम् । दोहै -- SAB . जधान 41 ५-'अदिप्रभृतिभ्यः शप' इति शपो लुकि, चवें तसिद्धिः । २-लिट्यन्यतरस्याम्' । ३-इड. त्यतिव्ययतीनाम्' । ४-'हु-भल्भ्यो हैधिः । ५-'अदः सर्वेषाम् इत्यडागमः। ६-'लु-सनो. घरल' इति यस्लादेशः, लूदित्वात् 'पुषादि-धुतादितः परस्मैपदेषु' इत्यन्। ७-'अनुदात्तो. पदेश-वनति-तनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि कङिति' इति नकारतोपः। -पत्र 'बमोर्वा" इति वा पत्वम् ।९-'हो हन्तेन्सि नेपु।१०-'अभ्यासाच्च' कुत्यम् । ११-'ऋद्धनो: स्यै' इतीट् । १२-'हन्तेजः । १३-हनो वध लिङि । १४-'हन्ते' एवम्। १५-'डि च' अल्लोपस्य. स्थानिवस्वात् 'श्रतो हलादेलघोः इति न वृद्धिः। १६-'द्विषश्च । * ननु 'जघस् श्रतुस्' इति स्थितो गमहनजनख्नधसाम्" इत्युपधालोपे तस्य "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ" इति स्थानिवदेन व्यवधानात् खरपरत्वाऽभावाच्या प्राप्तथा जक्षतुरिति न सिद्धयेदिति चेद् १ उच्यते। "न पदान्तद्विवंचन"इति सूत्रेण चवं प्रति स्थानिवत्वनिषेधातू सर्वमुपपन्नमिति यावत् ।

·लोत्तरायां प्रयोगसूच्याम्- अधोक् । श्रदोह अदुग्ध । अचष्ट । वक्षीत । ध्यायात् अधुमध्वम् । अधुक्षत् । अधुक्षत खोयात् । क्शायाव । क्शेयात प्रणिदेग्धि। लेढि । लोढः। लिहन्ति अख्यत्व अख्यत । अक्शासीत् लेक्षिा ली। लिखे। लोढवे अक्शास्त। लमक्षिष्ट लेहु । लीढि । लेहानि । अलेट अथ पृच्यन्ता अनुदात्ततः लक्षत् । अतिक्षत । अलीढ ईत। ईराञ्चके । ईरिता। ईताम् अलिक्षार्वाह । अलिहि ईव । ईर्ध्वम् । ऐरिष्ट । इट्टे 'विचक्षणःप्रथयन् । तेन 'स्फायनिर्मोक- ईडिये ईडिध्वे। ईडिष्य सन्धी'त्यादि सिध्यति इंडिध्वम् १ ऐड्यन् चष्टे चलाते । चख्यौ चख्ये ईष्टे । ईशिषे। ईशिध्वे चक्शै। चशे । चचक्षे प्रास्ते । असाच ज्याता । क्शाता। ख्यास्यति प्रास्स्व । आध्वम् आसिष्ट ख्यास्यते । क्शास्यति । क्शास्यते आशास्ते । श्राशासाते १-'चक्षिक. ख्या' 'दा लिटि' अत्र भाष्ये शादिरयमादेशः असिद्धकाण्डे 'शस्य यो गति स्थितम् । २-'अस्यति-बक्ति-ख्यातिभ्योऽङ्' । ३-'वर्जने ख्शा नेष्टः'। ४-ईशा से' ईडननोचे च। ५-'दयायासश्च। * ननु चक्षिनरत्यत्र कारोच्चारणं व्यर्थम् । न च सुखोच्चारणार्थ तदिति वाच्यम्, प्रका- रोच्चारणेनैव तरिसद्धेः। नाप्यनुदात्त्वप्रयु कात्मनेपदार्थ तदिति शक्यं वक्तुम, लित्वादेव तरिस. द्वारेति चेद् ? न “भनुदान्तश्च हलादेः इति ल्युडपवादयुच्प्रत्ययार्थत्वात् । ततश्च 'विचक्षण" इति प्रयोगः सिद्धथति, नुम् तु न भवति । यत्र धातो कारोऽन्तावयवो भवति, तत्रैव "इदितो नुन् धातो" इत्यनेन नुम्भवतीति व्याख्यानात् । एवञ्च हकारस्यानुदात्तस्वात् “अनुदात्तति प्रात्मनेपदम्" इत्यनेनानुदात्तेनिमित्त के आत्मनेपदे सिद्धे डकारोपादानं व्यर्थमेव । तदेव व्यर्थ सत् 'अनुदात्तत्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम्' इति ज्ञापयति । तेन स्फायन्निति प्रयोगे शतप्रत्ययस्य सिद्धिरिति दिक। + अनेदं तात्पर्यम्-'चक्षिकः ख्या' इत्यनेन न चक्षिका ख्यामादेशः, किन्तु खिशाला- देश एव, तेन पुंख्यानमित्यत्र न "पुमः खयमरे" इति रुत्वमित्यादि हलसन्धावेवोक्तम् । असि. द्धकाण्डे "शस्य यो वाइति स्थितम् इति तेन रामप्रकरयानन्तरमिति शेषः। अत एव शका- रेण व्यवधानान "कृत्यचः" इत्यनेन पर्याख्यानमित्यत्र यत्वम् । नापि सुप्रख्येन निवृत्तं सौप्र. ख्यम् , तत्र भवः सौप्रख्यायः इत्यत्र यत्वासिदत्वेन "धन्वयोपधादति बुम् किन्तु छप्रत्यय एवेति।

·३ स्नूयात् । जोतिः মামিঃ। तेन-'नमोवाक प्रशास्महे' हलाः किम्-रुवन्ति बस्ते । वस्से । वृध्ये तिङः किम्-शाम्यति चवले वसिता सार्वधातुके किम्-रूयात् कंक्ते।कंसाते। कंसते रुयात-रुवीयात् करते। कष्ट। कशाते अरावीत् । अरविष्यत् कक्षे। कड्ढवे तवीति । तौति । तुवीतः। तुतः निस्ते । निक्त। निक्षे तोता। तोष्यति । नौति । नविता निजिता । शित। पिङ्क्ते क्षौति। क्षविता क्षणाति। क्षणविता पुके । वृत। वृजाते । वृते स्नोति । सुष्णाव । स्नविता वृषले । हले। सूते । धुके सोता हाजितः । दुवै ऊर्णोति । ऊर्युतः । ऊखुवन्ति सविपीछ ऊर्गुते । ऊर्गुवाते। ऊर्युवते अलविष्ट असोष्ट ऊर्णनाव Mनुवतुः । ऊर्युनुवुः शेतेरे शयाते । शेरते ऊणुनुविथ अणुनविथ शेष। शयाथे। वे ऊविता । ऊर्णविता शये। शेवहे। शेनहे ऊर्णोतु । ऊर्णोतु । ऊर्णवानि যিয়। অবিনা। সংঘখিছ ऊर्णवे। श्रोत श्रो! अथ स्तौत्यन्ताः परस्मैपदिन: ऊर्युयात् । अणुयाः। ऊयात् योति युतः । युवन्ति । युयाव ऊर्णविषोष्ट ऊर्णविषिष्ट यषिता। युयात* यूयात् अयावीत् श्रोणुषोत् । पोर्तुविष्टाम् रवीति रौति । रुबोतः । रुतः और्णावीत् श्रोर्णाविष्टाम् १-'भू-सुवोस्तिङि'। २-'शोङः सार्वधातुके गुणः।। ३-शीको रुट्"। ४-'उतो वृद्धिल कि हलि'। ५-तु-रु-स्तु-शबम्नः सार्वधातुके हतोड्वा । ६-'ऊर्पोते विभाषा"। ७-'जों राम् नेति वाच्यम्' 'न न्द्रा संयोगादयः' 'पूर्वत्रासिद्धोयमद्विवचने' इति स्वनित्यम् , 'उभी साऽभ्यासस्येति लिङ्गात् । झाव । ८-'विभाषोः। ९-गुणोऽपृक्तेः । १०-'ऊोतेर्विभाषा। * ननु लिङ्स्थानिकादेशस्य तिपः पित्वात्तस्य च “यदागम"परिभाषया सासुविशिष्टे सवात्तस्मिन् “उतो बुद्धिकि" इत्यनेन वृद्धिदुरित्यत उच्यते-ह उतो वृद्धिन, भाष्ये 'पिच्च ङिन्न ङिच्च पिन्न' इति व्याख्यानात् । ' 'सार्वधातुकमपित्" इत्यस्यावृत्त्याऽस्य लाभः । न च पूर्ववाश्येन ङित्वमपि दुर्लभमिति वाच्यम् । विशेषविहितेन डिस्वेन पित्त्वस्य बाधात्। । EMAHESATIRGANISAR ·क মাথা নুয়ে - श्रो विशुः शौर्शयो इथाय । ईचतुः ॥ई चौति । होता लोता अलौषीत् इथिय । इयेथ कोतातौति स्तबीति एता। इताद इति । अयानि स्तुतः। स्तुबीतः स्तुते । मनुवी घेत् । ऐताम् । श्राय अस्तावीत् ३ अभ्यष्टोत् इयात् । ईयात् । निरियात्म पर्यटौत् पर्यस्तीत् अभीया माह आहतुः। माहु: श्रणः किम् ? समेयात प्रारथ: आहथुः 'समीयात्' इति तु भौवादिकस्य ब्रवीति' ब्रूतः। अवन्ति । ब्रूते मा अगुः ऊचतुः। ऊचुः अधोते। अधीवाते अधीयते उचिथ उवक्थ ऊचे। वक्ता अधिनग१२ अधिजगाते ब्रवीतु । व्रतात् । वाणि। ब्र अधिजागिर अध्येता अध्येष्यते ब्रूयात् । उच्यात् अध्ययैः१ अध्येत । अध्ययाताम् श्रवोचत्' बोचत अध्यथि । वह। अधीयील अथ शास्यन्ताः परस्मैपादिनः अधीयीयताम् । अश्रीयोध्यम् एति । इतः ।यन्ति अधोयीय अध्येपोष्ट अगा। १ paatment २-'प्राक्सितादडवायेऽपि । २-सिवादीनां वाऽडव्यदायेऽपि' । ३-'बुदः पञ्चनामादित आहो ब्रुः। 2-'श्राहस्थः । ५-'ब्रुव ईट'। ६-बुको वधिः। ७-अस्यति-जि-ख्यातिभ्यो- so 'बच उम्"१८-इणो यणः । ९-दीर्घ इणः किति" । १०-'एतेलिङि । ११-इणो गा. लुङि' । सिचो लुक्। १२-'गाङ् लिटिं। १३-गुणाऽयादेशयोः कृतयोरुपसर्गस्य थण * ननु पूर्वान्त्वद्धादेनोपसर्गवं पदिवद्भावेन च पादुत्वं वर्तत एवेति एतेलिङि' इत्य. नेनोपसर्गात्परस्पेगोऽयो हस्वविधानात 'अभीयात्' इत्यत्रापि हस्वो दुरि इति चेद ? म "उभ- यत आश्रयणे नान्तादिवत्" इति वचनेन निषेधात् । यथा द्वयोरेकः प्रेष्यस्ताभ्यां युगपद्भिन्न- देशकार्ये प्रेरितोऽविरोधार्थी न कस्यापि करोति कार्यन्तद्वव पूर्वपरशब्दाभ्यामन्तादिशब्दाभ्याच विरोधस्य स्फुटत्वाविरुद्धातिदेशस्य युगपदसम्भव इति तात्पर्यम् । नतहिषये स्थानिवद्भावप्र. वृत्तिः, आनुमानिकस्थान्यादेशभावे विशिष्टस्य स्थानिवत्वेऽपि प्रत्येक तयोः स्थानिस्वे माना-. भावात् वयोरेष श्रौतस्थान्यादेशमावविधानाच्चेति । । न्नु पूर्व धातुरूपसर्गेण युज्यते पश्च.साधनेनेत्यभियुक्तोक्त्या अन्तरङ्गत्वाद्गुणादेः प्रागेव सबकी यणि 'अध्यय' इति न स्यादिति चेद् , सच्यते । 'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चा- दुपसर्गेण इति पक्षस्य "अटकात्पूर्वः" इत्यत्र भाष्ये सिद्धान्तितत्वात् पूर्व गुणायादेशयोः कृतयो- HEN ·अदादिप्रयोगाः। अध्यगीष्ट' अध्यष्ट ? दायास्ताम् । अदासीत् अध्यगीव्यता अध्ययता (ख्या प्रकथने) ঘনি ধ্বযুয়া 'तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषः 'ससीतयोराघवयोरधीयन्' 'उदरं परिमाति मुष्टिना वेति । वीतः। वियन्ति । प्रणिमाति-प्रनिमाति वेषि वेमि वीहि । अवेत् वक्ति वक्तः। वन्धि अवीताम् ! अवियन । अध्यन वच्यात् ! उच्यात् । अवोचत पति। ईतः। इयन्ति वेद विदतुः । विदुः ईयात् । ऐषीत् ; वेत्थ । शिदथुः । विद लियाति। यातः। यान्ति वेद । विविध अयु: আলু ঘাথা वेत्ति । वित्तः । विवेद । विविदतुः यायाताम् । यायास्ताम् विदाञ्चकार । वेदिता पायास्ताम् । अपासीत् तेन-'न विश्वसेदविश्वस्तमित्यादि' प्रणिदाति । प्रनिदाति : विदाङ्करोतु । • . 8 १-'विभाषा लुक लो गाडयदिभ्योऽम्पिन्डित्' 'धु-मा-स्था-गा-पा-अहाति-सा हलि । २-'इण्वदिक इति वक्तव्यम् । ३-अडागमे सत्यनेकाचवाणिति केचित् । ४-'ला शाकटा- यनस्यैव"। ५-'विदो लटोवा ६-"बिदाकुर्वन्वित्यन्यतरस्थाम्' 'तनादिकृभ्य ! रुपसर्गस्य यण । पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति मते तु धातूपसर्गयोः कार्य पूर्व स्यादिति अन्तरङ्गत्वात्प्राप्तो दीयों "णेरध्ययने वृत्तम्" इति सूत्रे अध्ययने पति पदनिर्देशन भवति । यदि पूर्व दीर्घ स्यात्तदोक्तप्रयोगनिर्देशोऽनुपपन्नः स्यात् । * "अयं सार्वधातुकमानविषयः अस्य ख्याधातोः सावधातुक एव प्रयोगो न स्वार्ध बातुके इत्यर्थः । अत्र च 'सस्थानावं नमः ख्यात्रे' इति वार्टिकं नममध्याहृत्य 'नमः ख्यात्र' इत्यत्र सस्थानत्वं जिहामूलीयत्वं न भवतीति व्याख्यानरूपं भाष्यश्च प्रमाणम् । अत्र हि चक्षिङः ख्शामादेशे शस्य यकारे शकारस्थानियस्वस्यासिद्धत्वात् "शपरे विसर्जनीयः" इति इटो विसर्जनीयः सिध्यति, जिह्वामूलीयस्त्वनिष्टो न भवतीति भाष्यवार्तिकहृदयम् । अत्य ख्याधातोरार्धधातुकेऽपि प्रयोगसत्वे तु तृजन्ते ख्यातृशग्दे यकारस्य शकारस्थानिकस्वाभावात असिद्धत्वाभावैन "शपरे विसर्जनीयः" इत्यस्याप्रवृत्तौ "कुत्रो." इति जिह्वामूलीयो दुर्वार: स्यात् । ततश्चाधंधातुके ख्याधातो प्रयोगः इति विशाप्यते । शापकस्य सामान्यापेक्षत्वा- दिवि दिक् । ५प्रबो० तु.ख.

·Aryamp antary E विदा कलातू भरोनीत नोमा । अदिताम् विदाकुलताम् । विदार অজু সুস্থ ও সময় নিয়াজুল । ই ভাই সনু । স্বামী স্মা अपिति सक्तिः अवे: अचेत (अस्ति) स्तः सल्कि मुख्यविध | AR असिस्थःस्थ सुपुषुपतुः अधुपुः । सुसुम्बाप अस्मिासः समः सुस्वता। स्वयीत् । अस्वपत् बभूव अविता स्वप्यात् । सुष्याल । चुण्यात् अस्तु-तात्। तामा.सन्तु. अस्वाप्सीत् । श्वसिति । श्वासिता एधि स्तात् । स्तम् ।स्त मवलीत् । श्रश्वलत्। श्वस्याताम् श्रसानि । अलाव ! अनाम श्वस्यास्ताम् । अश्वसीत् प्रासात् । आस्ताम् । आसन् भनिति। श्रान। भनिता स्यात्। भूयात् । अभूत मानत নিয়াহু। মানু प्राणिति जक्षिति । जक्षितः निषन्ति । प्रादुःवन्ति यच्परः किम्-अभिस्तः इति रुदादयः पञ्च गताः मार्टि मृष्टः । वृजन्ति । मान्ति जागर्ति | जागृत जाति ममार्ज । ममातुः । ममृजतुः जागाकारागार ममर्जिया ममा जजागरतु: अजागः भार्जिा माछ। मृढ़ि जागृताम् । अज्ञागरुः अमाद | अर्जन अजादो किम्-जागृयुः अमार्जीत् । अमाही जांगर्यात् । जागर्यास्ताम् रोदिति । रुदितः । रुदिहि जागर्यासुः । अनागरीत्१५ भानीत् जाति मजाः १-प्रत उत्सार्वधातुके" । २-'दश्च'। ३-'इनसोरल्लोपः। ४-'अस्तेर्भूः। ५-'ध्वसोरेद्धाव- भ्यासलोपश्च' । ६-उपसर्गप्रादुामस्तिर्थचपर। ७-मृद्धिः' इण्डित्य जादौ वेष्यते । ८-कदादिभ्यः सार्वधातुके । ९-'रुदश्च पञ्चभ्यः' 'अगायंगाल वयोः । १० -सुविनिदुभ्यः सुपिसूतिसमाः। ११-'अनितेः। १२-'पदभ्यस्तात् । १३-'जाग्रोऽविचिण्णल्डिरसु'। १४-'जुसि च ॥१५-गुणो दृद्धिगुणो वृद्धिःप्रतिषेधो विकल्पनम् । पुनदिनिषेधोऽतो यणपूर्वाः, ·अदादिप्रयोगा। । ammam दरिद्राति। रिद्रितः दरिद्रतिर एतदादयः ५ धातवश्कान्दसा: दरिद्वाञ्चकार । ददरिद्रौ दीधीते । दीध्याते । दीध्ये 'ददरिद्र' इति तु निर्मूलम् दोध्याञ्चके । दीधिता। दीधिष्यते दरिद्रतुः । दरिद्रिता अथ त्रयः परस्मैपदिनः अदरिद्रात् । अदरिद्रिताम् सास्ति सस्तः । लसन्ति স্বাৰ: জুহিনি ससाल। सेतुः। सस्तु । सधि दरिदयात्। श्रदरिद्रीत अस्त्। अतस्ताम् श्रदरिद्रासीत् चकास्ति । चकासति अल:-असत् । सस्यात चकासाञ्चकार । चकाद्धि असालोत् । अलसीत् चकारी इत्येव भाष्यम् लन्ति । सन्तः। संस्तन्ति लखित संस्तः। संस्तन्ति (इत्येके) अचकात्राबका अवकात वष्टिी उष्ट उशन्ति वक्षि उष्टः মনি। মিঃ মানি उवाश । ऊशतुः। शिता शशासतुः। शास्तु । शिर्शत् वष्टु-उष्टात् । उदि शिष्टाम् । शासतु । शाधि श्रक्ट । श्रौष्टाम् । प्रौशन् । अवशम् अशात् । अशिष्टाम् । अशातुः उश्याताम् । उश्यास्ताम् अशाः । अशात् । शिष्यात् अवाशीत् । अवशोत् । हुते । जुहवे अशिषत् । श्रशासिष्यत् हवीत । होषीष्ट । श्रोष्ट इति अदादिप्रयोगा। प्राप्तयो नव इति । १-हरिद्रस्य। २-श्नाभ्यस्तयोरातः । ३-तिप्यनस्ते । ४-'सिपि घातो रुवा । ५-शास इदङ्लो"। ६-'शा हो। ७-'यीवर्ण योदीधी वेव्योः * अयम्भाव:-दरिद्राश्चातोलिटि दरिद्रानकार ददरिद्रो, ददरिद्र इति रूपत्रयमुक्तं अन्य कृता । तत्राचं दयं न्याय्य तृतीयत्वन्याय्यम् । "कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि" इति सूत्रभाष्ये दरिद्राधानोराम उक्तत्वात् दरिद्राञ्चकार' इति न्याय्यम् । भात औ पल" इत्यत्र प्रथमातिक्रमे कारणाभावात् ओकार एव विधातुमुचितः। वृद्धौ सत्यां तावते व ययौ' इत्यादिसिद्धः। तस्मादौ- कारविधानं दरिद्राबातोगलि दारदातेरार्धधातुके वक्तव्यः त्यालोपे 'ददरिद्रौ' इत्यौकारश्रवणार्थ सम्पद्यते । भोकारविधाने तु आल्लोपे सति वृद्धेरसम्भवात् ददरिद्रो इवोकार एव भ्रूयते । अत एव लिटि आम्नेति विज्ञायते। श्रामि सति एल एवाप्रसक्तः इति "वस्वेकाजाद्वसाम्" इति सूत्र- भाष्ये ध्वनितं, कैयटेन च स्पष्टीकृतम् । अतो द्वितीयं ददरिद्री इत्यपि न्याय्यम् । तृतीयन्तु मुतरामन्याय्यमिति। । : awammam ·E" tes जहाहि १२ अथ जुहोत्यादिश्योरा अहोति जुद्धतः जुह्वतिर बासर्थ बव जुहवाचकार जहाव ক্ষিছি । ৰি होता। होम्धति ও এলা? লিঙ্কঃ जुहोतु। जुहुतात् । शुधि জিআলু । লিনু সূফী जुहवानि । अजुहः समार्षीत् अमृत जुहुयात् । हूयात् । अहौषीत् मिमीते मिमाते१० मिमते विमेति । बिभिता-विभोता। विस्यति बिभयाञ्चकार जिही । जिहाते । जिहते विभाय। मेता जहे। हाता। हास्यते जिहति । जिह्रीतः। जिहियति जहाति जहित: जहीतः जिहियाञ्चकार । जिहाय जहति । जह पिपति पिपूर्तः पिपुरति जहिहि । जहीहि पपार। पप्रतुः पनुः अजहात्। अजहः। अजहा: पपरतुः। पपरुः जह्यात २ हेयात्। श्रहालीत परितापरोता प्रणिददाति । दत्तः । ददति अपिपः। पिपूर्ताम् । मपिपरु: दचे। ददौ । देहि पिपूर्यात् । पूर्यात् अददात् । अदत्ताम् । अददुः श्रपारीत् । अपारिष्टाम् दद्यात् । देयात् पिपतिः । पिपृतः । पिप्रति श्रदात् । अदाताम् । अदुः पियात् । प्रियात् । अपार्षीत अदित।णिदधाति विभति विभृतः । विनति धत्तः *द्धति विश्वे । बिभरामास घस्थः । धत्थ। ध्वः। द्धमः १-'जुहोत्यादिभ्यः श्लु: "श्लौ । २-'अदभ्यस्तात् 'हु-हनुवोः सार्वधातुके' । ३-भी हो- भृ-हुवां श्लुबच्च"। ४-"भियोऽन्यतरस्याम्। ५-'अतिपिपयोश्च' ६-उदोष्ठयपूर्वस्य" उलम्, रपरत्वम्, 'हलि च । 'इलि च'। ७-श-दृ-प्रा-हस्वो वा' । ८-'भृक्षामित्' । ९-ई इत्योः । १०-'इनाऽभ्यस्तयोरात'।११-'जहातेश्व'। १२-'पाच हौ। १३-'लोपो यि । १४-एलिहि। १५-चसोरेद्धावभ्यासलोपश्च । • धाधातोर्कटि तसि सार्वधातुक संशयां शपि "जुहोत्यादिभ्यः इलुः" इति श्लो श्लोक ·६६ । । . जुहोत्यादिप्रयोगा। कले घले । घने इयति ईययतः धेहि अधित अथ त्रयः स्वरितेत: नेनेति नेनिङ । नेनिति निनेज । नेका । त्यति लेनेक्त । नेनिन्धि । नेनिजागर अनेक । अनेलिकम् । मभिः नेनिज्यात् । निज्यात आनिजत् । अनैतोत् । अक्षित टन्तित बिले कि आर! भारतुः । धारिथः अर्ता। अरिष्यति । इयराणि ऐया ऐयताम् । ऐयरुः श्यतात् । मर्यातू । भारत लसति बभस्ति इलाबासति । चिकेत्ति तुनोति । तुतूर्तः । तुतुरति विधेष्टि। विषिष्टः । दधन्ति धान्तः दधति जजन्ति जजाता जशति । जजसि । जजान जजन्यात् । जजायात Pyanmmon H Mana- ঋত্বি স্ব স্বনি। কিন্তু अथ श्रा गणान्ताः परस्मैपदिनश्छान्दसच जन्यात जायात् 'जिधर्म्यग्निं हविषा धृतेन' 'देवाञ्जिगाति सुम्नुयुः 'अयं सुवोऽभिजिहर्ति होमान्' जिगीतः। जिगति इति जुहोत्यादिप्रयोगा। २-'निजां प्रयाणां गुणः श्लो' । २-'नामस्तस्याचि मिति सार्वधातुके' (गुणनिषेधः )। ३-पुधादि-श्रुताद्यदितः परस्मैपदेषु' । ४-'क्सस्याऽचि ( अल्लोपः)। ५-'बहुलं छन्दसी' त्येव सिद्धे 'अतिः विपयोश्चेतीश्वविधानादयं भाषायामपि । 'अभ्यासस्याऽसवणे' (इत्या ) । ६-'इडत्यतिव्ययतीनाम्' ( नित्यमिट ) । ७-घसि-भसोर्हलि च' ( उपधालोपः ) 'झलो झलि' (सलोपः)। ८-'जन-सन-खनां सन्झलो । इति जहोत्यादिप्रकरणम् । इति धातोत्वेि अभ्याससंज्ञायां स्वे "अभ्यासे चर्च" इति धकारस्य दकारे “उभेऽभ्यस्तम्" इति अभ्यस्तसंज्ञायां नाभ्यस्तयोरातः" इति अकारस्य लोपे "दधस्तथोश्च " इति भध्मावे "खरि च" इति चर्षे सकारस्य रत्वे विसर्गे च रूपम् । न चात्र प्रचः परस्मिन् पूर्वविधो" इति सूत्रेण श्राकारस्य स्थानिवद्भावेन झपन्तस्वाभावाद् मध्भावो न स्यादिति वाच्यम् । अत्र भभावे कर्तव्य पालोपो न स्थानिवत् , 'दधस्तथोक्ष' इति स्त्रारम्भसामर्थात् , इति वामन माधवौ । वस्तुतस्तु "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्" इति परिमाया त्रिपादिस्थे भषभावे कर्तव्ये सपादसप्ताध्यायीस्थाकारलोपस्य स्थानिवत्वनिषेधात् । परिभावारूपयुक्त्या कार्यनिर्वाहे सति वचनारम्भाश्रयण निष्फलमेव । ( ·SO PARTrm ভঙ্গ শিক্ষা अथ अषन्ताः परस्मैपदिनः पनि । अझारीत दीव्यक्ति विदेष देविला बुबाले । सो देविष्यति हो । अनि मन अशिक्षा अधिबहे दोव्येत् । दोव्यात् एक्षिता अदेवीत् । अदेशि वृदो दीयते । विदीये" परिषीव्यतिरिभिषेक दाता। दास्यते न्यषेवीत् । सोमोल स्नुस्थति सुशाल डीयते। डिख्ये स्नस्थति सस्नास वक्नास चायते। दि घेता बुन्योष । नृत्यति नलत मीयते । रोयते नतिष्यति नयति लेता लातालेयतेलास्यते नृत्येत् । नृत्यात् । अनीत एज्विषये कि स्लीयते, लिल्ये त्रस्यति । असति बोयते विनिये वेलतुः। तत्रलतः पीयते।मायते । ममे क्षिष्यति । क्षेता ईयते । प्रयाञ्चक्र प्रोयते । पिप्रिये तिभ्यति । स्तिस्यति अथ परस्मैपदिनः ४ प्रोड्यति । इध्यति श्यति श्यतः। श्यन्ति सह्यति । मुह्यति शशौ । शशतुः। शाता। शास्यति जोति ३ अरतुः । जेर হা হানা जरिता। जीता अशालीत् । अशासिष्टाम् जीर्यत् । जोर्यात् । मजरत्। छ्यति । स्यति । सलो স্থলা। স্বাস্থি अमिष्यति । अभ्यस्यत्। अभिससौ 'दिवादिभ्यः श्यन्' 'हलि च'। २-'सेऽसिचि कृत-वृत-वृद-तृद-नृतः' (इड्वि कल्पः)। ३-जू-स्तम्भु-मृचु (इत्यङ्वा ) अदृशोऽति गुणः । ४-स्वरति-सूति-सूयति. धूअदितो वा' इति विकल्पं बाधित्वा 'श्रयुकः किसि' इति निषेधे प्राप्ते, कादिनियमान्नित्यमिट् । ५-'दीमे युडचि विति' (युट ) 'बुग्युटाबुवक-यणोः सिद्धौ वक्तव्यो। ६-'मीनाति-मिनोति दीड ल्यपि च' ( इत्यात्वम् ) । ७-'विमाषा लीयतेः।-श्रोतः श्यनि । -विभाष वा- पुष्यति । पुपुष्प । 10 ·। दिवादिप्रयोगा। शालि । ददौ । प्रणितात नद्धा । नत्स्यति । अनात्सीत् देवात्। अदाव रज्यति । रज्यते। शयति । शुप्यते अथ श्रात्मनेपदिनः अथैकादशाऽनुदात्तेतः । जायते' जो पद्यते।पे। पत्ता जज्ञाते। जज्ञिरे । जनिता पद्यत । पत्सीट জলি। শালি গালি प्रण्ययादि अपत्ताम् । श्रपत्लत दीष्टयो । दिदीले खिद्यते। चिनिदे। खेत्ता श्रखित अदीपि । अदीविष्ट विद्यते। वेता मर्थले । हरि । पूरिष्ट वुध्यते । बुबुधे । बोद्धा सूची से सुधरे भोत्स्यते । सुरसोष्ट गुट । जुन अयोधि अयुद्ध । श्रभुत्लाताम् तथ्यले तिहास्यते युध्यते । युयुधे । योद्धा । अयुद्ध 'धुत थामानि युतः पत्यमानः अथ युध्यतीति अनुरुध्यते वृत्यते । पक्षान्तरे तु-वावृत्यते मण्यते । श्रारणे। णिता 'ततो वावृत्यमाना सा रामशाला मन्यते । मेने । मन्ता न्यविक्षते ति महिः युज्यते । योता 'क्लिश्यते । लेशिता 'संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नः' काश्यते । वाश्यते । ववाशे सजिषे । स्त्रया । स्रक्ष्यते अथ पञ्च स्वरितेतः सृक्षीष्ट' असृष्ट । अमृताताम् मृष्यति । मृष्यते । ममर्ष लिश्यते । लेष्टा । लेक्ष्यते ममृषे । शुच्यति । शुच्यते लिक्षीष्ट । अलिक्षत । अशिक्षाताम् शुशोच । शुशुचे। अशुचत् अथ आगणान्ताः परस्मैपदिनः अशोचीत्। अशोचिष्ट 'यन्मयमपराध्यति' 'विराध्यन्त क्षमेत कः' नाति । नहाते । ननाह राध्यत्योदनः । कृष्णाय राध्यति नेहिथ । ननद्ध । नेहे. रर.ध । रराधः। रराधिय' धेट-शाच्छासः' (लिचो वा लुक् ) 'यम-रम-नमाता सक् च' (इट सकौ)। १-'ज्ञाजनोर्जा' । २-'दीप जन बुध पूरितायि प्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्' (वा चिण) 'जनि-वध्योश्च' (वृद्धिनि- षेधः)। ३-'चिण ते पदः'। ४-'युधमिच्छतीति क्यच । अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदम- नित्यम्' ५-'लिक सिचोरात्मनेपदेषु'। ६-राको हिंसायाम्' इत्येत्वाभ्याभ्यासलोपौ न, हिंसा- ·জীয়া অঞ্জলি m Hasi - । ঙ্গুি হত্যা। বিশ্ব লিরি। কিন্তু জোচ্ছিা হচ্ছিল भद्धा । व्यस्यति । विध्येत কি ? গি। দ্বিী विश्याद । वात्सीत् सा अस्तूि पुष्यति । पुपोष । पुरोपिथ कोटाकोत्स्यति । क्षोद्धा पोष्टा । पोयति । अदुषत् कथं क्षुधित' इति ? अशुषत् । शिलति । शिश्लेष पुष्यति । शुशवाहा श्तेष्टा । श्लेष्यति सित। लेद्धा अश्लिक्षत् *कन्यां देवदत्तः सेत्स्यति अखिधत् आलिङ्गन एवेति किम्- স্বনি ৰন্ত ছথি 'समाश्लिषज्जतु काष्ठम्' श्रद्ध । ररन्धिव रेव अश्लेषि।अश्लिक्षाताम् । अश्लिक्षत रधिता रद्धा স্বস্তিষ্টাঃ। অভিমু মগ্রিধান । অনি शक्यति शक्यते वा हरिं द्रष्टं भक्तः भरधत् জাহান্ধ। হাখি। আহাথ नश्यति । ननाश । नेशतुः थस्य सकर्मकतया देवादिकत्वाऽयोगात् । १-प्रहि-ज्या-वधि-व्याधीति (सम्प्रसारणम् ) २-सम्पदादिकिबन्तात्तारकादित्वादितजिति माधवरावस्तुतस्तु वसति-तुनोः' इतीट् । ३-'रधि- जभोरचि' (नुम् )। ४-'रधादिभ्यश्च' (रधादि:-'रथ, नश्, तृप , दृप् , दुह , मुह, गुह। ष्णि)। ५-'नेट्यलिटि रधेः' (नुनिषेधः)। ६ अनिदितां इल उपधायाः किङति' श्लिष् धातोलजि तिपि अटि उजौ पुषादित्वादडि प्राप्ते "निरवकाशो विधिरपवादः" इति वचनेन अपवादस्वात् "श्लिष" सूत्रेण से अनुबन्धलोपे "पढोः कः सि" इति षस्य कत्वे कात्परकत्वात् पत्वे 'अश्लिक्षत्' इति । न च "चिण भावकर्म गोः" इति सूत्रेण प्राप्तस्य चिणो- ऽपि "शिलषः" इति सूत्रण बाधः स्यादिति वाच्यम् । पुरस्तादपवादन्यायेन पुषाधा एवं बाधकत्वात्। एवञ्च "श्लिषः" इति सूत्रेणालिङ्गनरूपधात्वर्थे क्से सिद्ध "पालिङ्गने" इति योग- विभागेन शिलषधातोरालिङ्गनेऽर्थे एव क्सो नान्यत्रेति नियम्यते । तथा च यदि "शल इगुपधा- दनिटः क्सः" इति सूत्रविहितस्यक्लस्य "आलिङ्गने" इत्यनेन नियमोन स्यात्तदा पुनरपि योगवि. मागो व्यर्थ पव, व्यर्थः सन् "शलः" इत्यादिसूत्रविहितस्यापि नियमं करोति । ततश्चानालिङ्गाने 'समश्लिषज्जतु काष्ठम्' इत्यत्रा । कर्मणि प्रत्यये तु चिण सिद्धयतीति ।

·। । TORIES MEIN iamompet CHINE दिवादिप्रयोगा। नेशिय । ननंष्ठ नेशिय। नेश्म खोहिष्यति । स्त्रोक्ष्यति नेशिम-नेश्म । नशिता। नंष्टा अक्षुहत् । नियति । स्निष्णेह नशिष्यति । नयति रा:समामा नश्येत् । नश्यात् प्रणिशाम्यति शेमतुः। शेमिय জলছা। দুহৰ शमिता। अशमत प्रनष्टो नवयति । नशिष्यति तास्यति । तमिता 'नाऽग्निस्तृप्यति काष्टाना प्रतमत् । श्रमत् 'पितनतासी दिति' भट्टिः श्राम्यति अश्रम तर्पक्ष। तथा ततार्थ भ्राम्यति । अनमत् ज्ञास्यति बक्षमिथ । वक्षन्थ अतीत् । अट रात শ্রীল । মন নীলু-মুখীন আল্লাম। অদম दृष्यति अमिता। क्षमता दुद्रोहिथ दुद्रोग्ध । दुद्रोढ 'श्रषितः क्षाम्यतेः क्षान्ति:- द्रोहिता। द्रोग्धा । द्रौढा क्षमुषः क्षमतेः क्षमा द्रोहिष्यति । यति क्लाम्यति । क्लामति । अक्लमत् अद्रुहत् । मुह्यति माधति। अमदत् मुमोहिथ । मुमोग्ध । मुमोढ शमादयोऽष्टौ गताः मोहिता। मोग्धा। मोढा অবি। আন্ত। স্বনি मोहिण्यति । मोक्ष्यति । अमुहत् मास्थत् । पर्यास्थत स्नुह्यति । सुष्णोड यस्यति । यसति मुष्णोहिथ । सुष्णोध मुष्णोद संयस्यति । संयसति सुष्णुहिव । सुष्णु अनुपसर्गात् किं प्रयस्यति सोहिता। स्लोग्धा । सोढा जस्थति। तस्यति । मतसत् (नलोपः)। १-मस्जि-नशोझलि' (नुम् )। २-'नशैः षान्तस्य' (णत्वनिषेषः) ३-'स्पृश-मृश-कृष-तृप-दुपा ले लिया वाच्यः। ४-'वा द्रुह-मुह-गुह-णिहाम् ५-वा गुहेति धत्वपक्षे दकारस्य भषि धस्य चत्वे सस्य परखे रूपम् । ढवपक्षेऽपि 'पदो रिति कत्वे एतदेव रूपम् । तदाह-वत्व-ढत्वयोस्तुल्यं रूपम् इति । ६-शमामष्टानां दीर्घः श्यनि'। 'अस्यतेस्युक् । ८-'यसोऽनुपसर्गा' 'संयसश्च । । ON ·- शोधरायां प्रयोगसुच्चा- दस्थति । अदक्षत लोपिता तोभिता । लोब्धा वातावास लोनियति लुम्येत् ! लुभ्यात् ववचतुः । वेलतु बेसुध अनुमत् । क्षुभ्यहि मिति अन्युषत् । असुबत. लिहोदय ! चिथ विति । अविलम् । शाक = নিকিন্তু उच्चति । अवोच। जयतुः चिहिदिम । चिकिम मा भवानुचत क्लेदिता । क्लेत्ता सेतिर ! सिमानादि भ्रश्यति । अनशत् 'अमेरीत समाई मूत वृश्यति । अवृशत् । श्यति आनर्ध। श्रार्धत् । मधत् रोषिता। रोष्टा । रेषिता। रेष्टा तेन-क्षीयते मृति युम्यति । रुप्यति । लुप्यति इत्यादिसिद्धिरित्याहुः इति दिवादिप्रयोगा। बमर्श । मभृशत अथ स्वादिप्रयोगा। मुनोति । सुनुतः । सुन्वन्ति ममौ । ममिथ । ममाथ सुन्वः, सुनुवः, सुन्वहे, सुनुवहे मिम्ये। मातामोयात् सुषाव । सुषुवे । सोता मालीष्ट । अमासीत् ! श्रमासिष्टाम् सुनु । सुनवानि । सुनवै श्रमारत । प्रणिचिनोति सुनुयात् । सूयात प्रणिचिकाय । बिचाय असावीत् । असोष्ट चिक्ये । चिच्ये শ্রমিযীনি । জুতান अवैषोत् । अचेष्ट मभिमुषाव । विसोप्यति स्तृणोति । स्तृणुते सिनोति । विसिनोति स्तर्यात् । स्तरिषोष्ट' स्तृषीष्ट लिषाय । सिष्ये । सेता। शेता श्रस्तारिष्ट । मस्तृत १-'निदित इल उपधायाः छिति' । २-'मिदेर्गुणः' । इति दिवादिप्रकरणम् । -स्वादिभ्यः नुः'। २-हु-श्नुवो सार्वधातुके' (यण)। ३-'स्तु-सु-धूभ्यः पर. स्मैपदेषु' (इट)। ४-'मुनोतः स्य-सनो' (पत्वनिषेधः) । ५-'मीनाति-मीनोति-दीका ल्यपि च।६-विभाषा (वा कुरवम्।)। ७-गुणोऽतिसंयोगायो। ८-'ऋतश्च संयो ·Pr h ni स्वादिप्रयोगा। रोति । कृणुते । चकार राद्धा । सानोति । साधा चकर्थ चक्रे क्रियात् अलासीत् । असाद्धाम् कुषोष्ट । अकार्षीत् ! अकृत अथ द्वाबनुदात्ततो बवरिथ' विवृव । ववहे अश्नुते । पानशे । अक्षिता वरिता। वरोता अष्टा अशिष्यते । अक्ष्यते वरिषोष्ट । वृषीष्ट। अवारोत अश्नुवीत । अभीष्ट अशिवीष्ट श्रवरिष्ट । वरीष्ट अबुत माविष्ट आष्ट । अाक्षाताम् धुनोति । धुनुते स्तिनुते । तिष्टिधे । रतेधिता अधौषीत् । अधोव्यत् अथ श्रा गणान्ताः परस्मैपदिनः धूनोति । धूनुते लिनोतितिनोतिनोति सुविधा : दुध दुधुदिव अधानाला धृष्णोति ! दधर्ष । धर्षिता আছি ? ক্ষমা दभ्नोति । ददम्भ अथ परस्मैपदिनः देभतुः । दम्भतुः दुनोति । प्रहिणोति । जिधाय' 'देभ' 'देभिथः 'देभ' पृणोति । पर्ता दम्भ । ददम्भिथ ददम्भ स्पृणोति ! पस्पार स्मृणोति दस्यात् । तृप्नोति ! अह्नोति आप्नोति । प्राप्नुतः। मान्नुवन्ति दध्नोति । चम्नोति रिणोति । क्षिणोति श्राप्नुवः। आप। श्राप्ता प्राप्नुहि । आपत् 'न तयशः शस्त्रभृतां क्षिणोति' अशकत् ।राधनोति रिक्षिणोति । चिरिणोति अपरेधतुः६ । रेधुः । रेधिथ जिरिणोति । दानोति । दृणोति इति स्वादिप्रयोगा। Papampat गायोः (विकल्पः) । १-'बभूथा-ततन्थ-जगृम्भ-ववर्थेति निगमे'! २-लिकसिचोरात्मने- पदेषु' 'न लिङि'। ३-'स्वरति-सूति-सूयति-धूदितो वा'। ४-'हिनुमोना' (णत्वम्)। ५-'हेरचङि' । ६-'राघो हिंसायाम्' (एत्वाऽभ्यासलोपौं) । ७-'प्रश्नोतेश्च (न)। -अन्थि, अन्थि-दम्भि स्वजीनां लिट: कित्त्वं वा । 'दम्भेश्च एत्वाऽभ्यासलोपो वक्तव्यो । इति स्वादयः। -- ·हता षट्वरितेत Cooleem CAT तुमनाmrace (NOR Fermentarna KRAM Le अथ तुदादिप्रयोगा। স্থা জুহুরীগুর গাঞ্জী तितुदते नुतोद । तुतोदिया तुतुदै टकनाता। ऋक्षत तो मौत्सीत् । ननुत्त नुदति । नुते ऋषति । श्रानर्ष नुनोद । नुनुदे। कोत्ता अथ श्रात्मनेपदिनश्चत्वारः देष्टा । दिनोष्ट जुब मिले अदिक्षत् । अदिक्षत তালিকা ৪ उद्विजिभ्यते भृक्षति भृजते । बमर्ज लजते । लेजे। लजते। ललजे बभ्रर्जतुः । बमर्जिथ । बभर्छ अथ परस्मैपदिनः बभजे । बभ्रज । बजतुः वृश्चात ! ववश्च । वनश्चतुः बभजिथ । बभ्रष्ट । वनज्जे वनश्चिथ । वष्ठ अष्टा। अष्ट। भ्रक्ष्यति-भयति ब्रश्चिता। ब्रह्मा भृज्ज्यातू । भृज्ज्यास्ताम् अश्विष्यति । वक्ष्यति भीष्ट । भ्रक्षीष्ट वृश्च्यात् । अवचीत् । अत्रातीत् भभाीत् । अभ्राक्षीत् विचति विज्या विविवतुः व्यचिता व्यचिष्यति । बिच्यात् क्षिपति । क्षिपते । क्षेता अन्याचोत् । अब्यचीत् मौसीत् । अक्षित उञ्छति । उच्छति कृषति । कृषते। ऋटा की भानर्छ । श्रानर्छतुः १-'तुदादिभ्यः शः। २-'ग्रहि ज्येति सम्प्रसारणम् । ३-'भ्रस्जो रोपधयोरमन्यतर- स्याम्। ४-'स्कोः संयोगायोरन्ते च' विश्व-भ्रस्ज-सृज-मृज-यज-राज-माज-च्छा पः। ५-'विज इट' ( विद्वा)। ६-'ऋच्छत्युताम्' द्विहल्ग्रहणस्याऽनेकहलुप- * 'व्यचेः कुटादित्वमनसि' इति वार्तिकन्तु 'भब्राझणमानय' इतिवत् यत्रास्भिन्नः अस्: सदृशः कृदन्तीयप्रत्ययः स्यात्तत्रव लगति । तेन द्विचितुम्' इत्यादिकृदन्तस्थले कुटादिभ्योऽब्णि- कित्" इति स्वेिन 'अहिज्यावयि" इत्यादिना सम्प्रसारणं सिद्धयति । 'व्यचिता' 'व्यचिष्यति' इत्यादौ तु तिङन्तरवेन णित्वाभावपक्षे बार्तिकाप्रवृत्त्या सम्प्रसारणामाः। अन्यथा तत्रापि -सम्प्रसारणं स्यात् । सादृश्यञ्च कृदन्तत्वेन ग्राह्यम् । अभी। अभ्रष्ट ·। तुदादिप्रयोगा। ऋच्छिता । मिमिच्छ ! अमिच्छीत् । तस्तह । स्तहिता । स्ता तत्वाच। श्रान अतुंहीत् । अताङ्क्षीत् । अतार्दा तुति । लोभिता: लोब्धा इञ्छति । पषिता । एष्टा लोभिष्यति । रिफतिरिरेफ एषिष्यति। इध्या । ऐषीत् शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति' मिषति । मेषितालिदेख तृपति । ततप चुकुटिथ । चुरोट । उकुट तपिता । अतीत् । तृम्फति' कुरिता । छुर्यात् तृस्फति । ततृस्फ। तृपयात स्कुटति । पुस्फोट तुपति । तुम्पति श्रुध्यति । त्रुटति । तुत्रोट । त्रुटितः तुमति । तुस्फति तुटति । तुतोट । तुरिता दुपति दम्फति चकर्ड। कड़िता ऋफति । श्राशनर्फ थुडति । तुथोड। तुस्थोड ऋम्फति । ऋस्फाञ्चकार निति । निःस्फुरति पस्फार गुफति । जुगोफ गुरते । जुगुरे । गुरिता गुम्फति । जुगुम्फ उति । उवोभ 'परिणूतगुणोदयः' उम्भति । उभावकार इतश्चत्वारः परस्मैपदिनः शुभति । शुम्भति । भति नुवति । मनुवीत् । धुवलि चर्चिता । चर्तिष्यति' चय॑ति जुगुविथ । जुगुथ । गुता श्रचीत् । विधति । वेधिता गुष्यति । अगुषीत् । मगुताम् जुडति । 'रुतो मजुनन्ति' अगुषुः । ध्रुवति । दुध्रुविथ मृति । मंडिता ध्रुविता । ध्रुविष्यति । भ्रूव्यात् पृडति । पृणति । पपर्ण मध्रुवीत् । मध्रुवुिष्टाम् । कुविता वृणीत । तुतोण । पुणति अकुविष्ट । कुता। अकुत सुरति । सुषोर । सूर्यात ब्याप्रियते । व्यापप्रे। व्यापप्रोते कुरति । कूर्यात व्यापरिष्यते।व्यापृत । व्यापृषातामा तृहति । ततह । स्तृहति नियते । ममार। ममर्थ लक्षणत्वान्नुट् । १ 'शे तुम्फादीनां नुम्बाच्या'। २-'सेऽसिचि-कृत-चूत-मृद-तूद-नृतः' (बेट)। ३-'न भकुछराम्' इति निषेधो न, करोतेरेव तत्र ग्रहणात् । ४-'घुगमियां छः। ५- स्फुरति-स्फुलत्योनिनिविण्य' (वा.)।६-हस्वादङ्गात्। ७-नियते लुङ-लिब । ।

·ARTH mualmAAMAN CANOR ransi लक्ष्यति reparamera C Paraat শ্রী গুহা মাগীর अमुव । रासिनियति g? এখন শুনজুরী वृषो । कता अथ परस्पदिन: २७ रियतिपियति देता। पेता सुवति । सविता किरति । किरतः मक्य नजिथ चकार । चकरतुः मडा । मक्ष्यति करिता। करीता श्रमाङ्गीत् । अमानताम् कोर्यात् । अकरोत अलाउदोस्वति उपस्किरति' अपेक्षीत् । अरोक्ताम् उपास्किरत । उपचस्कार छोता । अछोलीत् उपस्किरति रोष्टा । रोष्यति प्रतिस्किरति रेटा । रेक्ष्यति गिति। गिलति श्रलिक्षत्' जगार। जगाल स्प्रष्टा । स्पष्टी জনষিখ। লাখ स्प्रक्ष्यति । स्पक्ष्यति गरिता।गरीता अस्प्राक्षोत् । अस्पात् गलिता । गलीता अस्पृक्षत् । विच्छायति द्रियते । श्राद्रियेते विच्छायाञ्चकार । विविच्छ श्राद। भादद्रिषे विशति । बेष्टा श्रादर्ता । श्रादिरिष्यते मनाक्षीत् । अमातीत् । अमृक्षत् श्रादषीष्ट अाइत सोदती। सीदन्ती आषाताम् । ध्रियते अथ स्वरितेतः ६ पृष्छति । पप्रच्छ। पप्रच्छतुः मिलति । मिलते पच्छिथ । पप्रष्ठ मिमेल । मिमिले .१-किरतो लवने (सुट)। २-'अडण्यासन्यवायेऽपि ( 'सुट कात्पूर्व इति वक्तव्यम्')। ३-हिंसायाँ प्रतेश्च। ४-'अचि विभाषा। ५-'विभाषा सृजि-दृशोमल्यमकिति' (अमा- • गमः) । ३-'मस्जेरन्त्यापूर्वो नुम्वाच्यः' 1. 'शल इगुपधादनिटः क्सः'। -स्पृश-मृश- कृष-दृध-दूपां चलेः सिज्वा वाच्यः ॥ १-'गुपू-धूपू-विच्छि-पणि-पनिभ्य भायः । १०-भाष ·- रुशादिप्रयोगा। शुञ्चति' नुञ्चते । भोक्ता सिञ्चति । सिञ्चते नुच्यात् । मुक्षीष्ट । अनुचत् अखिचत् । अलिचत । असित मुक्त। अताताम् अभिषिञ्चति । अभ्यषिश्वत् लुम्पति । लुम्पते अभिषिवेव अलुपतलुप्त अथ परस्मैपदिनः ३ विन्दति। विन्दते कृन्तति । चकर्थी शर्तिता विवेद । विविदे कर्तिध्यति कति अकर्तीत् अदिता। वेत्ता। परिवेत्ता जिन्दति । चिखेद । खेत्ता लिम्पति । लिम्पते। लेशा पिंशति। पेशिता अतिपत् लिपत । अलिप्त 'त्वष्टा रूपाणि पिंशतु इति तुदादिप्रयोगाः maa अथ धादिप्रयोगाः। अथ स्वरितेतः इरितश्च ९ अभिनदम् । अभिन्त रुणद्धि रुन्धः रुन्धन्ति अभिदत् । अभैत्सीत् । अभित्त रुन्धे रोद्धारोत्स्यति अच्छिदत् । अछेत्सोत् । मच्छित्त रोत्स्यते । रुणडु । रुन्धात् रिणक्ति । रिक्त । रिरेच रुन्धि । रुणधानि । रुणधे रिरिचे।रेका अरिणक अरुणत् । अरुन्धाम् मरिचत् । अरक्षीत् । अरिक्त श्रणत् । अरूणःश्ररुपधम् विनक्ति । विङ्क्ते अरुधात् नरोत्सीत् । अरुद्ध तुणति । सुन्ते । क्षोत्ता भिनत्ति । भिन्ते । भेत्ता अक्षुदत् । अक्षोल्लीत् । अक्षुत्त भेत्स्यति । भेत्स्यते योका। णत्ति । छन्ते । चच्छर्द मभिनत्-अभिनः वह दिले चच्छृत्से दय आर्धधातुके था। १-शे मुत्रादीनाम्' (तुम् )। २-गलपि-सिवि-हश्च' (इयङ) । ३--'सेऽसिचि-कृत-वृत-छद-तुद-नृतः' (इड्विकल्पः ) । १-रुधादिभ्धः श्नम्। २-'इनसोरल्लोपः। त्वयाऽसिद्धवादनुस्वारः, परसवर्ण तस्याऽसिद्धत्वाण्णत्वं न । न पदान्त-द्विवंचन इति सूत्रे माऽनुस्वार-परसवर्णयोल्लोपोन स्थानिवत् । ३-सेऽसिचि-कृत-चूत-इ-तृद-नृतः ( वेट ) । -- ·motee शा Sam HEAT a লাখ মা- चर्दिता बर्दियति यौलि । ततह । तहिता ३ अतणे अच्छा अच्छत् । अबर्दिवहिरूस्ति । जिहिट हिसिता सुमति ! डन्त ! उन्दन्तिा परस्मैपदी-कृति अथ श्रात्मनेपदिनः ३ शौनत ! औन्ताम् । मौन्दन इन्धे इन्से। इन्धिता ओन् । मौनत ोनदम् इन । ऐन्छ । होन्धा अनक्ति। अञ्चकः । अञ्जन्ति खिन्ते। खेत्ताविन्ते। वेत्ता श्रानञ्ज । आनजिथ। श्रानङथ अथ परस्मैपदिनः ফিলছি। হিছ। যিনি সা। ঋলানি शिशेषिथ। शेष्टा शेक्ष्यति मानक । आजीत्" शिढि । शिबढि । शिनषाणि तनक्ति तङ्का । तखिताः आशनट । अशिषत् विक्ति। विडता पिनष्टि भक्ति विजिथ विजिता হি। জয় জুই अविनक । अविजीत भुनक्ति । भोक्ता । मोदयति वृक्ति । वर्जिता श्रभुनक। तृद्धि तृण्ढा पृणक्ति । पपचं इति रुधादिप्रयोगाः। । अथ तनादिप्रयोगाः। अथ सह स्वरितेत तनु । अतनीत् । मतानोत् तनोति तन्क' तनुवः तेनेह न'--यूयमतनिष्ट तनुते । ततान । तेने স্বনন অবালিং PEMYada २-'इनान्नलोप: इनसोरल्लोपः। २-'हेधिः 'झलां जश् झशि' टुना टु' 'झरो झरि सवणे वापदान्तस्य 'अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः । ३-'पुषादि-धुता-लदितः परस्मैपदेषु। '४-'तृणइ इम्'। ५-'अन्जेः सिचि' (इट)। ६-'विज स्ट्' । इति रुधादिप्रकरणम् । २-तनादिकूलभ्य । २-लोपश्चास्यान्यतरस्या म्वोः'। ३-'थासा साहचर्यादिकवचनं ' शब्दो गृह्यते। ४-'तनादिभ्यस्तथासो (सिचो वा लुक्) 'अनुदात्तोपदेश-वनति-नो- ·8 तनादिप्रयोगा। १ अतथाः। तनिष्ठा अथ द्वावनुदात्तेती सनोति । सनुते वनुते । ववने । वनोति । ववान लायात्' लन्यात् मनुते । मेने सात' असनिष्ट करोति । कुरुत'-कुर्वन्ति भसाथाश्रसनिष्ठा कुर्वः कुर्मः क्षणोति। क्षणुते चकर्थ । चकवचकृषे अक्षणोत्। श्रज्ञताक्षणिष्ट्र साता। करिष्यति ঋথাঃ। বিদ্যা कुर्यात् क्रियात् । कृषोष्ट क्षिणोति। क्षणोति अकार्षीत् । अकृत प्रकृथाः क्षेपिलासिझेगिताले संस्कुर्वन्ति सो अलि अणि परिकरोति प्रति कार्षात १२ पर्यस्कार्षीत् अर्युतः। अणुवन्ति डरस्कृता-१ कन्या श्रानर्ण। मनुणे । भर्णितासि उपस्कृता-ब्राह्मणा: 'आर्णात् । पात । श्राष्टि एधोदकस्योकुरुते श्रार्थाः । अर्णिष्ठः उपस्कृत-भुक्ते तृणोति । तोति उपस्कृत-व्रते तृणुते । तप्ते । जत्रण ! मघृणे स्यादीनामनुनासिकलोपो झलि किकृति' (नल-2 त्रिभाषा' । -'जन-जन-स्खला सम्झलोः'। ३-'अयन्त-क्षण-श्वस-जागृणि-व्येदिताम्' (वृद्धनिषेधः)। ४-'संशापूर्वको विषिरनित्यः न भवतीत्यात्रेयादयः, भवत्येवस्यन्ये । ५-श्रत सार्वधातुके' (गुणः)। ६-'म भकुछ राम्' (दोधनिषेधः)। ७-नित्यं करोते (उकारहोपः)। ९-हनावात्' (विदो लोपः)। १०-'सम्मरिभ्यां करोती भूषणे' समवाये च (सुद। ११-'परिनिविभ्यः' (पत्वम् )। १२-सिवादीनां वाऽझ्यवायेऽपि'। १३-'अपात्प्रतियत्न- 'वैकृत-वाक्याध्याहारेषु च। १४-'सुटकारपूर्वः । * सम्पूर्वोत्कृषातोः 'पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति सिद्धान्तमाश्रित्य 'धातूपसर्गयोः कार्य- मन्तरणम्' इति पूर्व "सम्परियां करोती भूषणे" इति सुटि संस्कृ इत्यस्माल्लिटस्तसोऽतुसि स्कृ-त्यस्य द्वित्वे उरदरवे "शपूर्वाः खयः" इति रेफसकारयोनिवृत्ती अभ्यासचुवे "ऋतश्च सं- योगादेगुणः" इति गुणे 'सञ्चस्करतुः इति रूपसिद्धः। 'कात्पूर्व:" "अभ्यासव्यवायेऽपि" इति ६प्रयोग तु० ख० ap १४ संचा* anemuca ·অ অতa संचस्करिथः संचस्करिव संस्क्रियात् । संस्कृषीष्ट समस्कता समस्कृषातान इति तनादिप्रयोगा। Maay হা আঃ ক क्रीणाति' क्रीणीतः कोशान्ति स्कुलोति कुलुले फीरीते। क्रीबाते करते स्कुनाति । स्कुनीले चिक्रायशिक्रियतु चियिथ। चिक्रथ। चिक्रियिक स्कोता। अस्कोपोत चिक्रियिषे । ऋता। ऋष्यति अस्कोष्ट क्रीयात् । षोष्ट अथ परस्मैपदिनः अक्रषीत् । अष्ट विष्टनोति विष्टनाति प्रीणाति । प्रीणीते भवष्टनोति। अष्टनाति प्रमीणाति प्रमीणोतः अवतष्टम्भ ममौ मिश्यतु । मनिश व्यधभत् व्यष्टम्भीत् ममाथामिम्ये । माता स्तुनोति । स्तुनाति विषकनोति विकन्नाति मास्यति । मीयात् । मासीष्ट स्कुन्नोति स्कुनाति अमासीत् । श्रमालिष्टाम्। श्रमास्त स्तमान स्तुभान सिनाति।सिनीते स्कभान । स्कुभान सिषाया सिष्ये।सेता पक्षे-स्तम्नुहि-इत्यादि २-'कृमोऽसुट् इति वक्तव्यम्' इति तनादिकारणम् । N १-'क्रयादिभ्यः श्ना। २-ई इत्यवो ३-श्नाऽभ्यस्तयोरात। । ४-हिनु मीना । ५-मिनाति-मिनोति-दी ल्यपि च' (भावम्)। स्कम्भु-स्कुम्भु-स्कुल्भ्यः अनुब' -'ज-स्तम्भु-चु-ग्लुदु-गुचु-लुचु विग्यच' -'? स्कन्नाते नित्यम् । ९-'हल: श्नः शानज्झौ'। चन कर्तव्यमिति भाष्यकाराशयः। एवं समस्करोदित्यत्रापि विकरखान्ताशभक्काडागमापेक्षमा अन्तरवारमं मुमषिष्यतीति करवा व्यायपि यो न कतव्य इति।

·। तनादिप्रयोगा। युनाति । युनीते । योता घोता।धविता स्कूनाति । स्कृनीते । कविता अधावीत मधविष्ट । अधोष्ट दूणाति । द्रूणीते अथ बध्नात्यन्ताः परस्मैपदिनः। पुनाति' पुनीते । पविता शश्रतुः १शशरतुः लुनाति । लुनीते शपरिव । शश्रिव स्तृणाति । स्तुणीते सरिता शरीता । शृणोहि तस्तारीतस्तरतुः शीर्यात् । श्रशारिष्टाम् स्तरिता । स्तरीता पप्रतुः । पपरतुः। पूर्यात् स्तृणीवात् । स्तृणीत मृणाति। ममार। ददरतुः। दद्रतुः स्तोर्यात् । स्तरिषोष्ट स्तीर्पोष्ट ऋणाति । अराञ्चकार লু। লম্বা भारता। श्ररीता अस्तरिट अस्तपोष्ट। अस्तीष्ट आर्णात् । प्रार्णीताम् । ईर्यात् कृणाति। कृणीते । चकार । चकरे श्रारीत् । आरिष्टाम् वृणाति । वृणीते। ववार । ववरे जिनाति जिज्यौ। जिज्यतुः वरिता । वरोता ललो लिलाय । लाता । लेता बूर्यात् । वरिषीष्ट । वर्षोष्ट ग्लिनाति । जानाति अवारीत् । अवारोष्टाम् बध्नाति । बबन्धिथा बबन्ध अवरिष्ट । अवरोष्ट । भवूट धुनाति । धुनोते भन्स्यति । भान्सीत दुधविथ । दुधोथ । दुधुविब भबान्धाम् अमान्दम: १-'प्वादीनों हस्व । २-'न लिखि' (दीर्घनिवेधः) ३-'उव' (इति कित्त्वम् ) ४-'स्तु-सु-धूभ्यः परस्मैपदेषु' । ५-श्रु-दृ-मां हखो वा' इति हस्वपक्षे यण् । ६-'ऋच्छत्यताम्' इति गुणः । ७-'ग्रहि-ज्या-वयि-व्यधि-- इति सम्प्रसारणे 'इल.' इति दोघे च को बादौना हस्वः । -'विभाषालीयतेः' (इस्यात्वम् ) ९-'शा-जनोजर्जा' * बन्धधातोलहि तसि "तस्थस्" इत्यादिना तामि, "च्लि लुद्धि" इति च्लो "च्लेः सिच्" इति सिजादेशे अटि "पूर्वत्रासिद्धम्" इति भण्भावात्पूर्व सिज्लोपे "झषस्तयोों ध"। इति धकारे "तो हलादेलघोः" इति वृद्धौ नलोपे जश्वे च रूपम् । नचात्र एकाचो वशो भष झपन्तस्य स्ध्वोः" इति भण्भावः स्यादिति वाच्यम् । “पूर्वत्रासिद्धम्। इति शास्त्रेण भष्मा. 'बविधायकस्यासिद्धत्वात् सिज्लोपेन सकाराभावात् । न च प्रत्ययलक्षणेन पुनरपि मभाव इति वाच्यम् । “प्रत्ययलोप" इति सूत्रम्प्रति सिम्लोपस्यासिद्धत्वात् । बन्धा। बन्धारी Palkin ·p a PART a सोसाय प्रयोगसूत्यां- पोले । यो कृये । कृदने बलते लोभले नभ्यति । तुभ्यति অন্তি হল। हिमालय के शतोष्ट अपरि अवरोध: अवृत হয়ও অস্থি इतः परोपदिनः माता अनाति भलुः । श्रेषुः बासति । सम्राकार श्रेथिथ साथ :-शाम एण्णा सरिता विष्णाति । वेट कुथ्नाति । चुकुन्ध कोर युमणाति । पशुसाति मृदुनाति । हवामा जाति नातिर মৃভুলানি ভারি चखाय । सविता खौनीहि कृष्णाति । कोषिता हेटणाति । गृहति । गृहोते निष्कोषितानिष्कोटा ग्रहीता जनहिथ निरकोषोत् । निरकुक्षत् गृह्यात् । ग्रहीषीष्ट चुम्नाति क्षुम्नीतः अग्रहीत् अग्रहीष्टाम् अग्रहीष्ट । भग्रहीषाताम् नम्नाति । तुम्नाति अग्रहीषत इति कथादिप्रयोगा। क्षोभिता । क्षुभान अथ चुरादिप्रयोगा। बोरयति । चोरयते अचूचुरत् श्रचूचुरत चोरयामास । चोरयिता चिन्तयति चिचिन्तत् चोर्यात् । चोरथिषीय तेन-चिन्त्यात्-चिन्त्यते-इत्यादौ० १-'निरः कुषः । २-'क्षुम्नादिषु च ( णत्वनिषेधः) ३-'शात्' श्चुत्वनिषेधः । ४-'इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात्प्रतिषेधः । ५-च्छ्वोः शूडनुनासिके च । ६-ग्रहोऽलिटि दीर्घः। ७-'प्रथन्त-क्षण-श्वस-जागृणि-इध्ये दिताम्' इति वृद्धिनिषेधः । इति क्रयादिप्रकरणम् । १-'सत्याप-पास-रूप-वीणा-तूल-श्लोक-सेना-लोम-त्वच-वर्म-वर्ण-चूर्ण-चुरादिभ्यो खिच्' 'पुगन्तलघूपयस्य च' 'सनाचन्ता धातवः (विप-शपौ गुणाऽयादेशी च) । २-'बिचमा इत्यात्मनेपदम् । ३-णि-शि-दु-त्रुभ्यः कर्तरि च' 'यो चङथुपधायाः हस्व 'चलि * ननु चितिधातौ इदिस्करणं मास्तु, प्रक्रियालाघवात् 'चिन्त स्मृत्याम्' इत्येवोच्यताम् ।

·चुरादिप्रयोगा। चिन्तति । चिन्तेत तुण्ठयति । लुण्ठतीति भौवादिकस्य अगाणा जगणतु: तुजयति । पिञ्जियत यन्त्रयति । यन्त्रतीति-चिन्त्यम् तुति । पिजति। पेत्यति स्फुण्डयति । स्फुण्डति अलिस्मिटत् । स्माययो स्फुण्टयति । कुन्द्रयति पन्थयति । पन्त लाडयति । मिन्दति । मिन्दति छन्दयति । छन्दति ओलण्डयति। श्रोलण्डति विश्रापयति । ताडयति लण्डयति । लण्डति । उलण्डयति । खाडयति । खण्डयति वीडयलि अधीपिड अपिपीत कराडर्यात अवकुण्ठति । अबकुण्ठति হস্ত ও কাভিত্মিভিঃ प्रनकर्थात । तोलयत । अतूतुलत प्राधयति । अपप्रयत् कथं तुलयति तुलना इत्यादि पर्थयति ! अपीपृथत् अपपर्यंत पण्डयति। पण्डति पाथयति । सम्बर्यात पंलयति। पंसति श्रससम्बत्। श्रशशम्बत् चम्पयति । चम्पति कुट्टयति । अट्टयति । आट्टिटत् क्षम्पयति । क्षम्पति हलादिः शेष: 'दीघों लषो। १-माज-भास-भाष-दीप-जीव-मील-पीडामन्यतरस्याम्। २- अस्मृ-दृ-रखर-प्रथ-अद-स्तृ-स्पशाम् । ३-उऋत् । जच नलोपनिवृत्त्यर्थमिदित्वमिति वाच्यम् , चिन्तयतीत्यादौ णिचः विस्वाभावादेव नलोपस्या- असक्तः। नच पिजभावे पाशीलिंकि चिन्स्यादिति, कर्मणि लकारे यकि सति चिन्स्येत इत्यत्र च नलोपनिवृत्त्यर्थमिदित्त्वमिति शङ्कथम् । चुरादिणिचो नित्यत्वेन णिचं विना केवलात् चिन्त्येत चिन्त्येत, इति प्रयोगस्य असम्भवादिति चेद् ? उच्यते-अप्रत्यमिदिस्करणं णिच: पाधिकरवे लिङ्गम् । एवं हि कदाचिद् चिस्यात् चिन्त्येत इति प्रयोगस्य सत्त्वात तर नलोपनि वृत्त्यर्थमिदिकरणमिति स्वाशे चरितार्थम् । फल-चिन्तति चिन्तेत् इत्यादिप्रयोगोपपत्तिः। इदं हि शापक चुरादित्वसामान्यापेक्षमिति वृत्तिकारादयः। तेन जगाण जगणतुः इत्यादीनां सिद्धिः। ज्ञापकस्य चितिधातुमात्र विषयकत्वे चौरादिकस्य गणधातोर्जगाण, जगणतु: इत्या- बुदाहरणानुपपत्तिः स्यात् । न चैवम् “पाधूषादा" इति व्यर्थमिति वाच्यम् । ज्ञापकसिद्ध स्थासार्वत्रिकत्वात् । केचित्तु सर्वस्यापि चुरादेणिज्विकरुपे सति "आधृषादा" इति कतिपयचु. राधन्तर्गणपठिताना णिज्विकल्पविधेययमाशङ्कय शापकं चितिधातुमात्रविषयकमाहुः । अस्मिन्नेव पक्षे अन्धकारस्य सम्पतिरित्यलम् । । . .

·Lom + द सोचदा प्रयोगलच्यां- কােন শ্রেনি গ্রন্থি HERE अश्यते । मादयते चहयति। अयोधहत् मारले । पदयते मानयते অমছ এজার। জুত্বেক সন্তুষ্ট अरोरहतारहत् इल्याकुस्मीयाः पलयति बपति चयति अतिशयति । शब्दयति यति।चयते ভাস্বত। স্বাক্ষরে অক্ষ प्रणित्रयति । प्रनिचयति जम्भयति। जम्भति रङ्कयति । कति শুনি ! জানুহ धूसयति । शुण्ठयति । शुण्ठति जासर्यात । जसति गाजयति। मार्जयति पाशयति । श्रामयति श्रामयति' मर्चयति । पञ्चति स्फुटति-स्फोटते । धाटयति पंचते इतिः देवयति'' देवति इत्यपि जयति । कीर्तयति' द्रव्यमर्जयति । घोषयति । घोषति चीकृतत् । अधिकीर्तत अघुषत् २ अघोषीत् कुम्बयति ण्यन्तस्य तु-अजूघुषत् कुम्बति । एलयति । ऐलिखत श्राकन्दयति । श्राघोषयति जंसयति । जसति अवलयति। अवतंसति अथ आ कुस्मादात्मनेपदिनः भूषयति । श्राज्ञापयति चेतयते। अचीचितत अशशर्धत्। अशीधत् दंशयते। अददंशत । दंशति अञ्चति । अञ्चति दंसयते । दसति । तन्त्रयते लिङ्गयति । लिङ्गति कुटुम्बयते-इत्युदाहरन्ति मोदर्यात । सकून् घृतेन बस्तयते। गन्धयते ध्रासयति। धासयति (ईख, १-'मिता हस्व' । २-विस्फुरोण?' 'अति-हो- लीरी-नयी-दमा-प्यात पुरुणो । ३-उपधायाश्च' रपरत्वम् ) 'उपधायात्र (दीर्घः)। ४-'उत्। ५-'नाऽन्थे मितोऽहेतो' ६-सत्तायां विचतेशाने बेत्ति विन्ते विचारणे। विन्दते विन्दति प्राप्ती श्यन्जुक-रनम्- -शेष्विदं क्रमात् । ७-कुल्म नाम्नो वा'। -'भनुपसर्गाच' । ९-'यो चन्युपधाया इस्वः' इति स्वस्य 'काग्यादीनां वा' इति विकल्प्यते । १०-न कम्यमि- चमाम् । ११-हन्याश्चः । ९२-इरिवादब्वा ।

·चुरादिप्रयोगा। च्यावयति ।च्योसयति तर्पयति । तर्पति । तर्पिता भावयति । कल्पयति छर्दयति । छर्दति प्रासयति-फलम् छर्दिता। छर्दिष्यति पोषयत्याभरणम् चर्पयति । छपयति दालयति । पाटयति । पोटयति दर्भयति । दर्भति । दर्भिता लोटर्यात । तुजयति । तुक्षति माययति । मयति । मेता घाटयति । घरटयति ग्रन्थयति। प्रन्थति अलुलोकत्' अलुलोचत् अर्दयति । भर्दति । अर्दते बल्लयति । वर्धयति हिंसयति । हिंसति वर्तति ! वधति । पूरयति । पूरति श्रालादयति । आसोदति असिध्वदत् । अखिस्वदत् श्रासत्ता । श्रासारसीद इत्यास्वदीया शुन्धिता । अशुन्धीत् योजयति । योजति । अयोशीत् | अशुन्धिष्टाम् पचयति । पर्चति जोषयति । जोषति पर्चिता। मपर्चीत् । साहयति' धूनयति धवति । धवते लाययति । लयति । लेता केचित्तु-धावयति वर्जयति । वर्जति प्रीणयति । प्राययति वारयति । वरति । वरते प्रयति।प्रयते वरिता। वरीता श्रापयति । श्रापति जारयति । जरति। जरिता जरीता आपत् । श्राता । आपते जाययति । जयति । जेता तानयति' ।वितानयति रेचयति । रेचति । रेका तनति । वितनति शेषयति । शेषति चानयति । चनति शेष्टा । अशिक्षत् वादयति । वदति । वदते तापयति । तपति । सप्ता ववदतुः। ववदिथ । ववदे १-'नाग्लोपि-शास्वृ-दिताम्' । २-'आभूषादा। ३-'स एवाऽयं नाग सहति कलमेल्या परिभवम् ।' ४-धूप्रीमोच्रवक्तव्यः' । कविरहस्ये-'धूनोवि' चम्पकवनानि धुनोत्यशोक चत 'धुनाति धुवति स्फुटितातिमुक्तम् । वायुर्विधू-नयति चम्पकपुष्परेशून्यस्कानने बवति चन्दन- मभरी।५-उपसर्गाच देष्य ।

·-- सोहरायो प्रयोगसूच्यां- -- । वद्यात वात्रविबाल মনুল अका। अवाक्षी সুতনু গলায় ব্লাস্থ লতি। মালিকাঃ अरम्हद । सनर्यात स्तम्भ मानयते गावात अलगदत्तू इत्यास्मीयाः पहचलि पता : पताञ्चकार मन्यते । मनुते कोत् । पातयनि: अपोपतलू भावयते। भवते । भवति वषयति । स्वरयति । रचर्यात कण्ठते । मायति । माति महत र लारति मार्जिता । माष्टी कृपयति । श्रथयति । श्रवभासत् मर्षति । माति मर्षते জুলনি। मृति । मृष्यते । मति अजुमत् । अचुकुमारत धर्षयति । वर्षति अससामत् । असोषमत् इत्याधृषीयाः। वेलयति । कालयति (अथ अदन्ता.) वात्यांत । अवातत् । अजगवेषत कथयति' अचकथत्। अनिनिवासत् । लभाजयति वरयति । वारर्यात ऊनयति (ओः पुयणजीति * ) १-अल्लोपस्य स्थानिबद्भावान वृद्धिः। २-अग्लोपित्वान्न दीर्घसन्वद्भावी। ३-ई च गणः' । * ऊनधातोणौं चडि द्वित्वात्परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च अल्लोपेन 'अजाद दितीयस्येति णिचा सह द्विस्वे 'भोनिनदिस्यनिष्ट' प्रसज्येत, नच 'द्विवचनेऽची ति सूत्रेण द्वित्वे कर्तव्ये अल्लोपस्य स्थानिवद्भानिपेशा नशग्दस्य द्वित्वं सम्भवतीति वाच्यं, थिचो द्विस्वनिमित्तत्वाऽभावादत माह-'ओः पुयजीति' । अयं भाव:-"को पुयजपरे" इति सूत्रस्य पिपावयिषति विभावयि- पति यियावयिषति रिरायिषति लिलावथिति जिजावयिषति इत्यु हारणेषु द्विस्वम्प्रत्यानिमित्ते णिचि "दिवचनेऽचि" इति निषेधाऽप्रवृत्त्या द्विस्वामागेव परत्वावृद्धयावादेशयोः कृतयोरभ्या- सेष्वाकारस्य इंस्वे सति "सन्यतः" इत्येवेस्वसिद्धः पवनयप्रत्याहारजकारग्रहणं व्यर्थम् । मो:- पययोरपरयोरित्येव सूत्रमस्तु । पिपावयिषति यियावयिषतीत्यत्रोक्तरीत्या ''न्यत" इतीत्वसिद्धा- बपि पिपविषति यियविषतीत्यत्र पूण्यातोयुधातोश्चाण्यन्तात् सनि अभ्यासे इत्वार्थं तदावश्य- करवात् । वर्गप्रत्याहारजकारग्रहणन्तु व्यर्थमेव, एवञ्च तदुत्तार्थे ज्ञापकम् । “णिच्यच आदेशोन स्थान द्वित्वे कर्तव्ये शापितेऽस्मिन्नर्थे विमावयिषतीत्यादिषु थिचि लुप्ते सति "चलि"इति द्वित्वे कार्य प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य थिचि गुणावादेशयोः प्रतिषेधे सति ध्वन्तिानी दिखेऽभ्यासs. काराभावेन "सन्यतः इत्यस्याप्रवृत्त्या वर्गप्रत्याहारनकारग्रहणं स्वाशे चरितार्थम् । शापन ।

·चुरादिप्रयोगा। भोजन मा भवानूननत सूत्रयति । अनुसूत्रत् अवनत् । कूटयति मुत्रयति । मूत्रति सङ्केतर्यात अपपारत् । अतितीरत् प्रामयति । कुणयति । गुणर्यात पुटयति । अधेिकत् केतयति । निकेतयति। अतिस्तेनत कत्रयति । कत्रति अथ ा गर्वादात्मनेपदिनः कर्तर्यात । कति पदयते । अपपदत पटुमाचष्टे-पटयति' गृहयते । मृगयते । मृग्यति अपोपटत् । अपपटत् थूलयते । अतुस्थूलत अश्वनाऽतिक्रामति-अश्वयति। श्रर्थयते । आर्तथत हस्तिनाऽतिक्रामति-हस्तर्यात अससत्रत सिलयिषते । गर्वयते कंसवधमाचष्टे-कसं घातयति इत्यागीयाः कंसमजीतता १-'प्रातिपदिकामत्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च' । २-'तेनाऽतिक्रामति'।३-'धातुरूपञ्च' 'पाख्याना- स्कृतस्तदाऽऽचष्टे कुल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम् । M . - फलन्तु-तुताबयिषति, अतूतवत् , ऊगुंभावयिषति, भौणूनवत्, पुस्फारयिषति, अपुस्फरन् , प्रौननत्, इति । •ननु जनधातोथिचि धातुस्वाल्लुङ तिपि लो"णिमि." इत्यादिना चछि भाडागमे 'मा उनहत् इति स्थिते यियविषति पिपविषते इति प्रयोगद्वये इटि सति "द्विवचनेऽचि इति निषेधेन पूर्व द्वित्वेऽभ्यासेऽकाराभावेनेवं दुर्लभं स्यादिति तत्र इकारलाभार्थम् "प्रो. पययोः" इत्येव सूत्रयितव्ये वर्गप्रत्याहारजकारणाणं व्यर्थीभूय 'णिचि अच प्रादेशो न स्यात् दिवे कर्तव्ये' इति शापयति । तेन “आ उन अत्" इत्यत्र उक्तज्ञापनेन पूर्व द्वित्वे ततोऽतो लोपे वृद्धीच 'औननत इति रूपं सिथति । अन्यथा प्रथममकारलोपे ततो विशम्दस्य द्वित्वे औनिनत् इति रूपापत्तिः। प्रवीभवत् इत्यादौ परिनिष्ठिते रूपे श्रीननत इत्यत्र च साधनदशाय. द्वित्वस्योत्तरखण्डेऽकारलाभेन शापकस्य सजातीयापेक्षत्वाचन द्विरुक्तादुत्तरखण्डेऽत्रणों लभ्यते, सत्रैव परिभाषा लगति । एवं हि अचिकीतदिति रूपं सिद्धम्भवति । अन्यथा तत्रापि परिभाषा- प्रवृत्तौ तु पूर्व कृतशब्दस्य द्विरले उक्तरूपासिद्धिः। परिभाषाया अप्रवृत्तौ तु पूर्वम् "उपधायाश्च इति सूत्रेणेवे ततो द्वित्वादी उक्तरूपसिदिः। कंसवधमाचष्टे इत्यर्थे कंसवधशम्दात णिचि, तस्मात् लुधि तिपिलेश्चमि "आख्यानात कृतस्तदाचष्टे कल्लुकप्रकृतिप्रत्यापतिः प्रकृतिवश्व कारकम्" इति कसं हन् इति पाते चद्धि इति द्वित्वे पूर्वस्याभ्याससंज्ञायां "हलादिः शेषः" इति लोपै "कहोश्चुः" इति चुखे "इनस्तर ·কি ? असिना हन्ति-अल्यक्ति कथा-वर्णयति । हरि-वर्णयति सिशयति चण्टयति । लक्षति वस्टापति। लखापयति श्रान्दोलयति। डोलयति शाकटायनमते-कथापयति विडम्बयति अवधीरयति गणापयति। असमानत 'रामो राज्यमचीकर'दिति अतुस्तोमत् । आन्दधत् हस्तौ निरस्यति-हस्तयते: प्राञ्चकत्। श्राञ्जगत् पादयते । श्वेतयते' अपव्ययत् । अविच्छेदत् । छदयति अश्वतरमा चाटे- सुवर्ण-वर्णयति गालोडयते । माह्वरयते इति चुरादिप्रयोगा। १-तृकरणाद्वावडं। २- कदाचदशने । ३-बहुलमतान्नदशनम् । निरसने' । ५-'श्वेताश्वाश्वतरगालोडितादरकाणामश्वतरेतकलोपेश्च । इति चुरादिप्रकरणम् । . चिण्णलोः" इति तकारऽन्तादेशे को हन्तः इति इकारस्य धकारे अटि सम्बद्भावे "सन्यतः" प्रतीत्वे "दोषों लघोइहि दोधें “इतश्च" इत्तीकारलोपे च रूपम् । ननु कंसवधशब्दाद् णिचि कृते सवधशब्दस्याङ्गसंशा धातुसंज्ञा च भवति, ततः कंसवधशब्दात्पूर्वमडागमः कसशब्दस्य द्विस्खच भवितुमर्हति । किन्च 'धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये काग्यविज्ञानम् इति परिभाषया कुत्वतत्वे न भवास्तन्न, प्रकृतिवच्चेति चकारो भिन्न क्रमः कारक चात्कार्यम्, हेतुमण्णिच: प्रकृतेर्हन्यादेहे तुमण्णौ यादृशं कारकं धातावनन्तर्भूतं द्वितीयान्त यादृशम्च कार्य्य कृत्वतत्वादि वदिहापीत्यर्यात् । अत्र "हनश्च वधा" इति अप्प्रत्ययो बधादेशश्चेति । इति 'दरभङ्गा' मण्डलान्तर्गत 'रौनी' ग्रामवासिश्रीमदनन्तलालझाशर्मात्मज- श्रीरामचन्द्र झासम्पादिता मध्यमातृतोयखण्डप्रयोगसूची समाता । मुद्रका-विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी।

·विकारार्थकादिद्विरुक्तप्रक्रियान्तभागे प्रश्नाः। . . प्रथम पत्रम् १-तापनीयः, पारशवः, साहसिकः, लालाटिका, दैष्टिका, आति- थेयम्, विश्वजनीनम् , प्रासादीयम् , एते प्रयोगाः सूत्रविग्रह- निदेशपूर्वकं साधनीया। २-वातिकम् , सार्वलौकिका, श्राढकीना, शेषच्छेदिकः-लसूत्रं सविग्रहं चैतान् संसाध्य वृद्धद्यायला लुलोपदानां परस्पर भेदं प्रदर्श्य, अंशवरूभृतीनामा अपि लेखनीया। श्रथवा , वारिपथिकम् , द्विवार्षिका, वैशाखः, जाड्यम् , पारों- हित्यम् , सम्मुखोना, कौशनम् , अधित्यका-सूत्रविग्रहनिदश- पुरस्सरमेतेषां सिद्धिप्रकारः प्रय॑ताम् । ३-कतिपयथा, राजन्वती, ज्योत्स्ना, कुतः, पुरस्ताव, द्वैधम् , ज्या- यान , वाचिकः । एषु केचन पञ्चैव प्रयोगाः साधु साधनीया।१० ४-कतरः, द्विपदिकाम , गार्गी भवति, द्वितीया करोति, एकैकया- विशेषसूत्रलौकिकविग्रहोपन्यासपूर्वकमेषां साधुत्वं प्रदर्शनोयम्१० ५-शताच ठन्यतावशते । गोवयवोऽसंख्यापरिमाणाश्चादेर्यत् । त- द्धरति वहत्यावहति भारावंशादिभ्यः। नते नालिकायाः संज्ञा. या टीटनाटभ्रटचः। एनबन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः। कि- मेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकः । एषु केषांञ्चिच्चतुणों सूत्राणां पदच्छेदं विधाय, अर्थोदाहरणे विलिस्य, अष्टाध्यायीगताध्या- यसंख्याऽपि प्रदर्शनीया। "१० नोट:-प्रश्नोत्तर-लेखन के लिये. "चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस' से नवीन प्रकाशित "व्याकरण मध्यमा तृतीय खण्ड प्रश्नोत्तरी" पदिये।

·=কন্তু মুদ্র মহলাঃ। প্রশ্ন অঙ্গ - ... ""१० ३--अधूवन , स्वाद, ऊदते, तुनुभपतुः, धिनोति, अपति, प्रण्यपतत्, परिकहते एतेषु यथेच्छ पञ्च प्रयोगान सावित्या, अशूभालोङि प्रथम पुरुषे रूपाणि प्रदर्शयत। २-गृहति, भ्रियात् , जवार, आरिथ, तेरुः, पर्यध्वजत, ऊपतुः, विव्याय- एषु यथाभिलाषं पञ्चानां रूपाणां सिद्धि विधाय गाधातो लीट प्रथमपुरुषे रूपाणि लेख्यानि । ३-"यद्यपि ङिच्चेत्ययमपवादः' इत्यादिः, इह सवर्णदीर्घल्य अभ्यासग्रहणेन ग्रहणात्' इत्यादि, "अत्र वकारस्य हलपरत्वादु' उपधायां चेति दोघे प्राप्त" इत्यादिः । एतानु तिसृषु काप्येका फक्किका सप्रपञ्चं व्याख्यायनाम् ।""१० -अध्यगोष्ट, सुसुध्वाप, शाधि, धत्तः, श्रास्यति, प्रहिणोति, जिधाय- एषु शेषामपि पचानां सिद्धिकारमुपवर्ण्य कृषधातोर्लुङि प्रथमपुरुषेकवचने रूपाणि प्रदर्शयत । "१० ५-शिण्ढि, संस्क्रियात्, स्कुनोति, प्रहीता, अपीपिडत, श्रामयति। एषु चतुरःप्रयोगान् तत्तद्विशेषकार्योपपादकपूर्णसूत्रोपन्यास- पूर्वकं साधयत । amam - ·सिद्धान्तकौमुद्या दशगण्या प्रश्ना। १४४४ द्वितीयं पत्रम् ३-भविता, एघाञ्चक, अम्मते, श्रवकमत, ठीवति, अनशत् एत्रु यथाकामं पञ्च प्रयोगान् सिद्धान्तरोत्या साधयित्वा मत्स्योदके अनुष्पन्देते, अत्र केन कथं वा षत्वम् ? २-निषसाद, चस्मतुः, अदधत, ससौ, अपात, अगमत्, एतेषु कैगामधि पञ्चा सिद्धि प्रय, जास्नावनुपमा च स्खदिर- वपरिभ्यां च, अन्योरथः सोदाहरणं लेख्यः । ३-जघलिथ, अणुनाव, अजागरात्, अजुवुः, वेवेष्टि, दिदोये, अजमि, पपु यथेष्टं पञ्च प्रयोगान् ग्रन्थोक्तदिशा सावयत । १० ४-विकाय, बभज, चकरः, गुणे , कुर्यात् , खोनाति, को यति, एतेषां धात्वर्थनिर्देशपूर्वकं सिद्धिः प्रतिपादनाया। "१० ५-'श्रोः पुषण्जोतिखो मोरिति बकरे, इत्यादेस्तात्पर्यमु- पर्य, खो संघटनीयम् । "१० .... अथवा अनुदात्तानां धातूनां कारिकाः प्रदयं तद्वयाख्यान सुस्पष्टतया वर्णनोयम् ।

·विकारार्थकादिद्विरुक्तप्रक्रियान्स भागे प्रश्नाः । प्रथमं पत्रम् ३-भाश्मा, औौर, पारशावा, स्वापतेय , लौलाशायनिक, सां. কখালি, কফি, অজুহঃ, জ্বালা, যাবি, কাত্মা- ख्यत्रनिदेशपूर्वक मान्न पश्वा लागलोया। "१० ভাব, অত্য, স্বাক্ষী , স্নাঘর , অালী मुजा, आकर्षिकी, रथिका, धानुक: कोलिजिस रवाधिनम् केषांचिदष्टानां सस्त्रोपन्यासं प्रकृतिप्रत्ययो निर्देश्यो। २-पञ्चका, तावतिका, वासनम् , प्रतिको, अध्यर्थकार्षापणम , द्विविस्तम् , द्विपण्यम् , पञ्चगोखिः, पुत्त्या, सार्वलौकिका, अधिकः, एषां केचनाष्टौ ससूत्रनिदशं साध्याः । ३-चात्वारिंशानि ब्राह्मणानि, आविजीनो यजमाना, यौजनशति- क प्राचार्यः। एता स्त्रीन् प्राकरणिकसूत्रनिदेशपुरःसरं संसाध्य एक एव मासिकशब्दः कं कमर्थं क्रोडीकृत्याध्यापक-कर्मकर- व्याध्युत्सवान् विशिष्टि ? इति समाधाय संख्याया इति सूत्रे संवत्सरग्रहणस्य फलं लेख्यम् । (३+३+४)= "१० ४- वाजपेयिकी, अनुप्रवचनीयम् , रामणीयकम् , शालेयम्, त्रिशं. शतम् , इषेत्वकः, पथका, द्रमः, मलीमसः, ऐषमा, करिष्ठः, कुतपः । केचन दश ससूत्रनिदेशं साध्या। भ-चञ्चतका, औपयिका, प्रवाहिकातः कुरु, सुखाकरोति, भद्रांक रोति । एतान् साधयित्वा ससूत्रोपन्यासम् , “दलद्वये टाव. भाव इत्यादिका कारिका व्याख्येया 'वन्द्वं रहस्येत्यादि सूत्रं का उदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं व्याख्येयम् । T .."१०

·第13 PS教下等等。有了一) -R
5. 赛事战警》特
(5) 185
中国产经济学论
和第一
部分
后来我发现了语言: : “有,
每一
科然,wing,
都5加速等;
說的是
本基地球)本传统”的语义等等,这都
特殊事? 参考: #第1期 * *第1部香」等,都
, 章的,不到参会。
支持

·अाशित हो माया शीव्रत कर চাক্ষু-কাজক্লে-ক্ষু হত लंधविध्यप्रदेश आदि গলঞ্জ গাজার গু জুলিয় প্রাঙ্গুন্তু কিছু স্থাস্তু- राष्ट्रभाषा सरल हिन्दी व्याकरण होतो हिन्दी में अनेकों ग्याकरण प्रकाशित हो चुके हैं किन्तु, स्वतंत्र भारतम দখল-নী; ও বুলক কাজ সাহির, হ মাজা सरल हिन्दी व्याकरण को कोई भी नहीं पाता। इसमें भूक्ष्मसे सूक्ष्म बाती का तथा स्थूलसे स्थूल आतीका विचार किया था है जैसे- जो कि' लिखना बालत है 'बो' लिखना शुद्ध है। किमधिकम् , हिन्दीके पत्रों-'भारत' 'संसार 'आज' या श्रीयुक्त सम्पूर्णानन्दजा ( शिक्षा-वाच । बाबूराव विष्णुपराडकर आदि धुरन्धर हिन्दी वेत्ताओंके मतोंसे अलंकृत एवं नागरी प्रचारिणी सभा के अभापति श्रीयुक्त पं० रामनारायण मिश्र एवं हिन्दू विश्वविद्यालयके प्रोफेसर पं० विश्वनाथ प्रसाद मिश्र एम० ए० को सम्मतियोंसे सुसजित यह व्याकरण "गागरमें सागर" भरते हुएके समान है। इसे पढ़कर हिन्दी व्याकरणके नियम को भलीभांति ज्ञातकर संस्कृत व्याकरणका भी ज्ञान इसीसे अच्छी प्रकार प्राप्त कर सकते हैं। यह सुविधा किसी हिन्दी व्याकरणमें नहीं है। प्रबन्ध-पारिजात लेखक:----पं० रामचन्द्र मिश्र प्रोफेसर धर्मसमाज सं० कालेज मुजफ्फरपुर । इसमें परीक्षार्थी छात्रों को संस्कृत प्रबन्ध रचना लिखने के नियम अत्यन्त सरल रूपमें समझाये गये हैं और तदनुसार परीक्षोपयोगो 'प्रबन्ध लेखनप्रकार (परीक्षामें माने योग्य निबन्धो का उत्तर). इस तरह सरल और संक्षिप्त में लिखा गया है कि अभ्यास कर लेने पर भी विद्यार्थी परीक्षा में पूरी सफलता प्राप्त कर सकते हैं। इतना ही नहीं अन्तमें१) पत्र लेखन प्रकार (चिट्ठी-पत्री, भावेदन पत्र आदिका उल्लेख ) तथा प्रसंगोपयुक (२) 'सुभाषितगशावली' (३) 'सुभाषित पोशावली' और (४) 'लौकिक न्यायमाला' आदि विषयोंका समावेश करके आधुनिक चतुरन विद्वान् बननेका सुगम रास्ता दिखाया गया है। विश्वास कि आजतक के प्रकाशित प्रबन्धोपयोगी अन्यों में इस 'प्रबन्धपारिजात' के समान इसी कोई भी पुस्तक नहीं है १० पाधिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी।