·समराङ्गणसूत्रधारः
महाराजाधिराजश्रीभोजदेवप्रणीतः
SAMARANGANASÚTRADHARA
BY
KING BIOADEVA
Fort 15
VAIÂNAHÓPIDE) ÀYA
T. GANAPATI SASTRÎ,
Honorary Member of the Royal Asisils Sog'ety of Great Britala az Irelo:
Doctor of Philosophy, Voipersity of Tubingen,
Eldor of the
TRUPANDBOU SANSKRIT SCRIES
Volume I
1924
BARODA
CENTR IL LIBRARY

·Statelky L Bansang Sasterat dhe Suel con Paper Pres Trivandrum as
pobladed by
hahid by deploe Blot an Diet Catatore Libreries Barada Slate
on behalt the Government of His Elghares the Mebarang
Carbrad at the Central Library, Darde
Pnet Ps 5

·PREFACE. Sarutångaungdtraubira is a work on architecture. It meuns, literally, an architect of lunau dwellings and deals with the plauning of towns and villagex, building of bonses, halls und palaces as well as inclines of various kinds. Tlie cdition in liscul cu the following three manuscripts: - (1) The 140 ascript marked , belonging to the Central Library, Barodiulrich runs up to a certain portion in the 82nd adhyaya but is wanting in 19 folios, mul much was copied, as mentioned in the colophon, in Sainsar 1594. 12. The maducript murheul , belonging to the same finary, which runs up a sport in the both adhyapa. (3) The ruamu-crijit inau keul T, nhtained on Juan froin the Bharlar at Pattan, which runs up to :1 portion of the 19th adhyasa but is wanting in 10 foliur and sshich appears to be of the same #ge as the first, These manuscripts are full of errors and not very logible. To examine thein for the press tas a iery difficult task. The first 54 adbyayas are now issued as the first volume while the remaining adhyayıs are in the press and will be published before long as the second solume. An exhaustive table of contents is prefixed to this voluine * perucal of which will give an idea of all the subjects imbedded in it The work treats of the construction of cities, palaces and mansions with greator cicarness of expression and wealth of details than any other arzilable work of Silpa Sastra. The 3 ist chapter contains descriptions of various kinds of machines that are not found in other Silp; works, such as the elephant machine (Tyra), wualan birl-machine travelling in the skyet. 664+*), wooden vimanı machine flying in the air (31ATTUTSAETA- #212071748), door-keeper inachine (araya), soldier machine (1947) ctc.

·"यश्रेण लिया इस्ती नदन् गछन् प्रतीयते । शुभाद्याः पविण: पलप्लास्तालस्यानुगमानमः ।। जनस्प विस्मयको नृत्यन्ति च पटन्ति च । पुत्रिका या गजेन्द्रो या तुरगो मर्कटोऽपि या ।। चारनैयर्तनस्यस्तासेन दरते मनः ।" "लघुदारुमय महाविद इदलिएसन विधाय तस्य । उदरे रसपत्रमादधीत ज्वलनाधारमघोऽस्य चामिपूर्णम् ॥ तत्रारूढः पूरुषस्तस्य पधद्वन्द्वोपालप्रोशितेनानिलेन सुप्तस्यान्तः पारतस्यास्य शतया चित्रं कुर्वनम्बरे याति दूरम् || इस्पमेव सुरमन्दिरतुल्यं सञ्चलत्यलघु दारविमानम् । आदधीत विधिना चतरोऽन्तस्तस्य पारदर्भूतान् इदम्मान्" ।। Generally, the language of the extant silpn sworks is ungrammatical, but the present work is tree from grammatical solecisms and tritten mostly in . siveet and beautiful style. The work will prove to be of immenso benefit to students of Indian architecture as well as to those who wish to follow it in practice The author of the work, as mentioned in it, as Maharajadhiraja Sri Bhojader who is probably the sume Bhojr of Dhara wbo ruled over Malwa in the first part of the 11th century A. D. and to whom many important works are ascribed such as, Sringhraprakasi (Alankara) and Sarastratikanthabharana (Vyakarana). T.Ganapati Sastri.

·विषयानुक्रमणी। विषयः पृष्ठम्. १. महासमागमनाध्यायः प्रथमा- ... ... .. ... ... ... " ... .. " ... " " ३ ... मङ्गलाचरणम् शुभानामुपादानस्य, अशुमानामनुपादानस्य चावश्यकता देशपुरादीनां श्रेयःसाधनत्वकथनम् হাম্বাশখন अन्योपक्रमोपक्षेप पुरा ब्रह्मसन्निधौ पृथूपद्रुताया भूमेरमयप्रार्थनम् ... मूमिमनु प्रस्थितस्य पृथोस्तत्राविर्भाव आविर्भूतस्य तस्य ब्रह्माण प्रति स्वोद्यमविज्ञापनम् श्रुत्तवृत्तान्तस्य ब्रह्मणः प्रतिवचनम् ... पृथ्वभिप्रेतस्य स्थानादिविनिवेशनस्य विधानाय विश्वकर्माणं प्रति ब्रह्मणो नियोगः ।, समाहितयोः पूधभूम्योथिसर्जनम् भूम्या सह पृथौ, ब्रह्मणि च स्वं स्वं स्थानमुपाश्रिते विश्वकर्मणो हिमाचलममि गमनम्. २. विश्वकर्मणः पुत्रसंवादाध्यायो द्वितीय अथ ब्रह्मनियोगानुष्ठानाय हिमालयं गतस्य विश्वकर्मणः स्वपुत्रस्मरणम् स्मरणमात्रोपनतानां तेषां जयादीनां चतुणी मानसानां पितुः पादाभिवन्दनम् तेभ्यो ब्रह्मनियोगनिवेदनं, स्वसाबार्थे तत्तत्स्थानादिविनिवेशनाय तेषां विश्वकर्मणा नियोजनं च. ३, प्रश्नाध्यायस्तृतीयः- अथ जयस्य शासप्रमेयमूतान् वास्त्वाश्रयानन्यांश्च विविधान् अर्धानाधिकृत्य प्रश्नः ... ... " " १ ·M ... " " ... " " ... " ... ... ... विषयः ४. महदादिसर्गाध्यायश्चतुर्थ:- जयेन जिज्ञासितानामर्थानां यथासम्भवमनुक्रमेण विश्वकर्मणोपदेशः तत्र प्रथमं महाप्रलयावस्थावर्णनम् . प्रलयावसाने ब्रह्मण आविर्भावः, सृष्टयपक्रमश्च .. महदहकारादीनां सृष्टिः ... मदादिभ्यः पञ्चमहाभूतानां स्वस्वगुणयुक्तानामाविर्भावः .. ११ भौतिकसमें ब्रह्मणोऽशः सृष्टाः सुरासुरादयः कारणजलाद् भूम्युदधिमहीधरनिम्नगाद्वीपानामुत्पत्तिप्रकारः भूमेरधो गैरवादिनरकाणा सष्टिः जरायुजादीना चतुर्णा भूताना सृष्टिः वत्र जरायुजाना विभाग..... प्राम्यारण्यभेदेन पुनर्द्विधा मिन्नानां तेषां विवरणम् अण्डजस्वेदजोद्भिजानां विभागादिकम् १३ भुवनकोशाध्यायः एनमः भूपरिमिति सप्तनु द्वीपेषु जम्बूद्वीपवर्णनम् হাগেন্দ্রীয় कुशकौञ्चशाल्मलिगोमेदपुष्करद्वीपानां वर्णनम् लोकालोकाचलस्थितिपरिमाणादिकम् सूर्यादीना स्थितिर्गतिश्च ... २०, २१ ६. सहदेवाधिकाराध्यायः पठः कृतयुगे मनुष्याणामत्युत्कृष्टा स्थितिः कालान्तरे क्रमशस्तस्या अपक हेतुः २३ च्युतप्रभावानां तेषां तादाविकी वृत्ति क्रमेण रागलोमादीनामुत्पच्या तेषां मिथुनीभावेनावस्यानम् . तात्कालिकी लोकस्थितिः हिमानिलादिवारणाद्यर्थे तेषां गृहापेक्षा; गृहनिर्माणाय तैरुपातः प्रथमोपायश्च २५ ... " .. . ... ... ... " २४ ...

·२५ ... ... ... " . ... ... विषयः ७. वर्णाश्रमप्रविभागाध्यायः सप्तमः- अथैवं दुःखाभिभूतानां लोकानामनुग्रहायादिराजस्य पृथोरभिपेकः पृथु प्रति नराणां दुःखापनोदनमार्थनम् पृथुना कृतो वर्णविमागस्तद्धर्माश्च आश्रमविमागस्तद्धर्माश्च .... शिष्यधर्माः स्त्रीधर्माश्च सर्वेषां वृत्यर्थ खेटप्रामादिकल्पना ८. भूपरीक्षाध्यायोऽटमः भूमेः सामान्यतो जागलादिभेदेन त्रैविध्यं, तल्लक्षणं च त्रिविधाया अपि भूमेः पुनालियस्वागिन्यादिभेदेन पोडशधा विभागस्तलक्षणं च. जनपदादिनिवेशनोचिता भूमयः दुर्गनिवेशनोचिता भूमयः पुरनिवेशने प्रशस्ता भूमयः सर्ववर्णोचिता मिः तत्तद्वचिता ममयः अपरा सर्वसाधारणी भूमिः पुरादिनिवेशनेषु वर्गानां सुवां लक्षणम् कृष्यमाणायां भुवि काठादिदर्शने फलम् अन्यानि भूपरीक्षणानि ... ९. हस्तलक्षणाध्यायो नवमः हस्तलक्षणम् .. हस्तदण्डनिर्माणकारः तद्देवतानां स्यानवेधे फलम् तासां स्थानविशेषेषु करपारणे फलम् प्राशयादीनां त्रयाणां हस्तविशेषाणां लक्षणम पुरादीनां माने तेषां विनियोगप्रकारः ३१ ... " ३२ ... ... " ३३ ... .. .. ... ... .. ३७ " ·. विषया मानाफलादिकानां सामान्यमानानां लक्षणम् '... एकादीनि सत्यास्थानानि निमेषादीनि कालमानानि ३८ ... ९ ... ... " " ... ... ... ४१ ... ... ... ... " १०. पुरनिवेशाध्यायो दशमः उत्तमाधममध्यमपुराणां मानम् सर्वपुराणां सामान्यविधिः उत्तमादिपुरेषु कचित् कचिद् योजनीया विशेषाः ... तेषु महारथ्यादिविधानम् वाविधानम् परिखाविधानम् वो भागगतप्राकारविधानम् फपिशीर्षकस्य काण्डवारिण्याश्च प्रमाणम् অাকাবিৰিগান चरिकाविधिः ... पुरद्वारप्रमाणादिकम् प्रतोल्यादिकल्पनम् जलममविधानम् छिनकर्णादीनि गर्हितानि पुराणि, तन्निवासफलं च पुरनिवेशादिषु शान्तिकादिविधरावश्यकता, तद्वियौ नियोज्याः स्थपत्यादयश्व खेटप्रामादीनां प्रमाणादिकम्। उत्तमादिपु राष्ट्रेषु प्रामसंख्या पुरेपु सुवर्णकारादीनां निवेशनस्थानम् प्रपादीना निवेशनस्थानम् मलाध्यक्षादीनां निवेशनस्थानम् लक्ष्मीपैश्रवणयोनिवेशनस्थानादिकम् । नगरारक्षकदेवतानां बाधाभ्यन्तरभूमिए स्थापन कारादिकम् ... " १२ .. ... ... ... " ४१ ४५ . ... ... " ... ... १६ ... ... .." " ...

·5 - ५०,५१ ... ... ... ... " ५३ ... ... " " ... विषयः ११. वास्तुत्रयविभागाध्याय एकादश एकाशीतिपदवास्तौ देवतानां निवेशः पदोगश्च शतपदवास्तौ तासां पदभोगः चतुष्टिपदवास्तौ तासां पदमोगः सिरानयनप्रकारः १२, नाड्यादिसिरादिविकल्पाध्यायो द्वादशः पोडशपदवास्तौ देवताना पदभोगः सहनपदवास्तौ तासा पदभोगः चतुष्पटिपदवृत्तवास्तुविधानम् शतपदवृत्तवास्तुविधानम् ज्यादिवास्तुपु वृत्तवास्तुगतपदविमागातिदेशः वास्तुपुरुषाकृतौ मुखाद्यवयवकल्पनवचनम् वास्तुशरीरगतानां नाडीर्यशादीनां परिगणनम् तत्र नाडीस्वरूपप्रदर्शनं, तत्प्रमाणं च वंशानुवशमहावंशानां मोपमर्मणोः सन्ध्यनुसन्ध्योश्च स्वरूपप्रदर्शन प्रमाणंच तगृहन्दव्यैर्महायज्ञादीनां पीटने फलम् १३. मर्मवेधाध्यायत्रयोदश:- नगरादिपु मध्ये एकाशीतिपदेन शतपदेन च विमजनीयं वस्तु चतुष्पष्टिपदेन विभजनीय वस्तु एकाशीविपदादिपु बाजुपु मर्मादीनां स्थानानि द्वारभित्यादिभिमभवेधे फलम् द्वारमध्यादिपु द्रव्यावविद्धेपु, तेप्चनुवंशशादिनिहितेषु च फलम् येधेऽपि केपाश्चित् क्वचिद् दोषाभावकयनम् १४, पुरुषादादेवतानियट्यादिनिर्णयाध्यायश्चतुर्दशः पुमाकृतेर्वास्तोरगदेवताविभागः ... ५६ ... " " " . " ... ... वास्तुपुरुषस्य शिरस्थानम् ·, ५९-६१ " ६२ ... ... ... " ... ... " ... " ... ... " ६३ विषयः शतपदपोडशपदवास्त्वोः प्रकृतिः वास्तुदेवानां निघण्टुः वास्त्ववयवविहिता वर्गाः १५. राजनिवेशाध्यायः पञ्चदशः पुरे राजवैश्मनिवेशनस्थानम् दुर्गेषु तन्निवेशनस्थानम् उत्तमादीनां राजवेश्मनां प्रमाणम् तेषां ज्येष्ठादिपु पुरेषु विनियोगः राजवेश्मसन्निवेशसम्बद्धा विशेषाः तत्र द्वारादिनिवेशनस्थानम् नृपवासप्रासादनिवेशनस्थानम् नृपवसतियोग्याः प्रासादविशेषाः धर्माधिकरणकोष्टागारमहानसादीनां स्थानानि रथादीनां स्थानानि अन्तःपुरमीडागृहकुमारीभवनादीनां स्थानानि अशोकवनिकास्थानम् सानगृहधारागृहलतागृहदारुशैलदापीपुष्पवीध्यादीनां स्थानानि आयुधागारभाण्डागारयोः स्थानानि उलखलशिलान्यन्त्रदारुकर्मान्तभवनादीनां स्थानानि पुरोधसः, अभिषेचनस्य, दानाध्ययनशान्तिकर्मणां, छत्रचामरयोश्च स्थानानि मन्त्रगृहस्थानम् अश्वशालास्थानम् राजकुमाराणां राजमातुश्च गृहस्थानम् कुमारविद्याधिगमशालानां स्थानम् शिविकाशय्यासनानां स्थानानि नृपद्विपानां विपाणिनां च स्थानानि सलिलाशयानां स्थानम् राजबन्धूनां पितृव्यमातुलादीनां स्थानम् ... " ... ... " ... ... " . " ... ... " . " ... ... " ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... " ·विषयः सामन्तानां गृहस्थानम् ... ... ... ... ... " ... ... " ... " " " .. . ... " ... " देवकुलस्थानम् ज्योतिर्विदां सेनापतेश्च गृहस्थानम् शस्त्रकर्मान्तस्थानम् अझस्थानविनियोगः विषाणिना स्थानान्तरमदर्शनादि १६. वनमवेशाध्यायः पोडशः द्रन्यानयनाथै वनप्रस्थानाय विहितो नक्षत्रराश्यादिः द्रव्यच्छेदनभेदनवनप्रवेशनकार्यारम्माणां राशयः वृक्षपरीक्षणम् श्मशानाधुभूतानां, बालाना वृद्धाना च वृक्षाणां वर्जनीयत्वकयनम् . सारद्वमाणां ययः तत्र गृहकर्मार्ह वृक्षवयः अतदहे वयसि स्थितानां वृक्षाणा लक्षणम् तदर्ते वयसि स्थितेष्वपि तेषु वारूक्षादीना त्यजनीयत्वकथनम् कुटुम्बिनामहरे पृक्षाः गृहकर्मण्युपादेयानामन्येपामपि वृक्षाणां सामान्यलक्षणम् ... गृहाथै गर्हिता वृक्षाः वृक्षप्रमाणविज्ञानम् ৰূধনমুসৰিন্ধান वृक्षच्छेदनशान्तिप्रयोजकं स्वस्तिवाचनबलिदानादि वृक्षच्छेदनविधिः छिद्यमानानां वृक्षाणां सवादिनापि तद्धेयोपादेयता निर्णयप्रकारः वृक्षपातादिना तज्ज्ञानम् छेदारम्भे खरोष्ट्रादीनां दर्शने फलम् छेदादिशेश्वपक्षिप्तेषु च वृक्षेषु फलम् छित्वा पातिताना वृक्षाणां मागशश्छेदने विधिः गोधादिगर्मितानां तेषां लक्षणम् मण्डलगतेन तद्द्वर्णविशेषेण गर्भस्यतत्वजन्वादीनां विज्ञानम् ... ६५ ... ... ... ". १ r. ... ... " ... ... H .. ... 12 ... ... " ·o ६९ ... " ७० ७१ " ... ... " ... ... ... ७२ ... ... " ... " " विषयः अन्त्वादिगर्भितानां वृक्षाणामुपयोजने फलम् बनान्तराच्छित्वानीतानां तेषां परिग्रहप्रकारः १७. इन्द्रध्वजनिरूपणाध्यायः सप्तदशः इन्द्रध्वजोत्थापनसम्बद्धा कथा इन्द्रध्वजस्यावश्यकता, तद्विधानप्रकारोपक्रमश्च इन्द्रध्वजस्योत्तमाधममध्यमानि मानानि तस्य मूलाग्रभागयोर्मानम् कुप्यस्य मानम् अमपीठमूलपादादीनां मानम् इन्द्रगृहनिर्माणविधिः मल्लरय, शक्रमातुः, कुमारीणां, कन्यकोदयादीनां च मानम् लक्टस्य यूच्याश्च मानादिकम् मृगालीकल्पनादिकम् ध्वजयप्टेयन्त्राणां चोत्क्षेपणसमयः सेषां जलाधिवासनप्रकारः ध्वजस्थाने तेषां निवेशनक्रमः इन्द्रप्रतिमाप्रतिष्ठा ध्वजप्रतिष्ठापनविधिः बुटन्यादियोजनम् ध्वजपट्टविधानम् शान्तिहोमविधिः यथावद्भुतस्यामेर्वर्णादिना शुभाशुभपरीक्षणम् . होमद्रयाणामाज्यसीगत्युशपुष्पपात्रादीनां दुष्टत्वे फलम् बलिदानप्रकारः शालवृक्षविद्यावयरसम्पनानां ब्राह्मणानां सन्तर्पणम् तैः स्वस्तिवाचनम् प्रतिष्ठागभूतोऽभिषेकः ध्वजदण्डरागुच्छ्यविधिः सपरिकरे ध्वजदाडे यथावदविलम्बितं स्वस्थानस्थिते फलम् ... ... ७३ ... ... " " ... " ७४ ... ७५ ... ७७ ... ... ... ... " ७९ " ... " ... ८० ... ...

·10 पृष्ठम् ... ... .. ... ... ... 44 ... " ... ... ... ... ... " ... " ... ... ... विपयः गृहपर्यायाः हर्म्यस्य स्वरूपनिर्देशः सोपानस्य अधिरोहणस्य निःश्रेण्याः काष्ठविटकस्य, सोपस्य अभिगुप्त्याल्यस्य वातायनस्य अवलोकनस्य उलोकस्य हर्यप्राकारस्य , वितर्दिकायाः ईहामृगस्य निर्यहस्य वलीकस्य चतुशालत्रिशालद्विशालैकशालानाम्,, शालायाः " ... ... ... ... 1 .. ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... " " 4.. " ८८ ... " ... ... ... वापीसंज्ञस्य " ... ... ... ... ... " ... .. ... ... ... ... ... " .. " ... ... ... ... " गर्मगृहस्य उपस्थानाभिषस्य पासादस्य वलभ्या: अलिन्दस्य वलभायाः अपवरकस्य शुद्धान्तन्य प्रतोत्याः कक्षाया . ... " " ... . .. " " ... ... ... " .. ... ... ... " " ... " ... ... ... ...

·10 ... ... ... .4. ... ... ... " ... .04 .4 ... ... ... ... ... .." ... विपयः गृहपर्यायाः हर्यस्य स्वरूपनिर्देशः सोपानस्य अधिरोहणस्य निःश्रेण्याः काठविटयस्य सौषस्य अभिगुप्त्याख्यस्य वातायनस्य अवलोकनस्य उलोकस्य " " ... ... ... " ... ... " ... ... ... .. ... ... ... " ... ... ... " ... " ... ... " " ... ... हर्याफारस्य , ... ... " " ... ... ... ... ... ... " " ... ... " ... ... ... ... ... " " ... ... ... .. " वितर्दिकायाः हामृगस्य निहस्य वलीकस्य मतुश्शालत्रिशालद्विशालैकशालानाम्, शालायाः वापीसंज्ञस्य गर्भगृहस्य उपस्थानाभिषस्य मासादस्य वलभ्याः अलिन्दस्य वलभायाः अपवरकस्य शुद्धान्तन्य प्रतोल्याः . . .. ... " ... .. ... ... " " ... ... ... ... ... ... 4.. ... " ... ... ... . " ... " " ... ... ... " " ... .. ... ... कक्षायाः, " ... ... ... ... " ·JB .. ... ९५ ... " " " ... २७ ... " " " " " विषयः अष्टानामेकभद्रगृहमेदानां नामानि अष्टाविंशतिभेदानां द्विमदगृहाणां नामानि पट्पञ्चाशतस्विभद्राणां नामानि सप्तेश्चतुर्भद्राणां नामानि षट्पञ्चाशत पञ्चमद्राणां नामानि अष्टाविंगतः षड्ममेदानां नामानि अष्टाना सप्तभद्राणां नामानि अष्टभद्रम्य नाम एषु पाविन्यासक्रमः उक्तानामेकमद्रादीनां सर्वेषां चतुश्शालभेदानां पिण्डीकृता सहया कचित् कचिद् गृहविशेगेषु मूषावकोसिम- योन्र्यसनकमादिकम् अथ एकभद्रभेदेषु प्रागायतादिषु भूपास्थितिः तेपा प्रत्येकं फलप्रदर्शनम् द्विभद्रभेदेषु ईरादिषु मूषास्थितिः त्रिभद्रभेदेषु ऐन्द्रादिषु भूपास्थितिः चतुर्भद्रभेदेषु कृतादिपु मूपास्थितिः पश्चमद्रभेदेषु कानल भूषास्थितिः षड्भद्रभेदेषु किन्नरादिषु मूपास्थितिः सप्तभद्रभेदेषु भाण्डीरादिषु भूपास्थितिः अष्टभद्रे सर्वतोभद्राख्ये भूपास्थितिः २०. निनोचादिफलाध्यायो विंशः- अग्रपृष्ठशब्दयोः परिभाषा द्रन्यायामादिभिः शालाया आधिक्ये फलम् गृहभूमे मदक्षिणादिभागेषु निनोन्नतत्वे फलम् सच्छनादिकं चतुर्विधं गृहं, तलक्षणं च गृहस्य मुखादिमागेवलिन्दकल्पना, तत्फलं च तत्रैव हलकालिन्दकल्पना, ताफलं च .." ... .. ... ९८-१०० १०१-१०५ १०७,१०८ ... " ... .. " ". " ११. .. ... ...

·12 पृष्ठम् ... " " . " " ... " ... " .. " " ... " विपयः गोपुरद्वारस्य स्वरूपनिर्देशः उपकार्यायाः क्षौमाझ्यस्य पुरीस्वरणस्य उपनिष्कलस्य उद्यानस्य जलोद्यानजलवेश्मनोः, क्रीडागारस्य विहारभूमेः चैत्यस्य सभायाः गोष्ठम्य १९. चतुश्शालविधानाध्याय एकोनविंश:- एकशालादिपटशालान्तानां गृहभेदानां पृथक्पृथगेकीकृता सङ्ख्या अष्टानयुक्तानां तेषां दशशाला- न्तानां पृथक्पृयगकीकृता सङ्ख्या गृहद्वितययोगेन निप्पन्नानां गृहविशेषाणां संध्या उत्तमणिनां विहितानि गृहमालादी- त्यन्यान्यष्ट वेश्मानि विनादिविषये चतुश्शालादीनां मानविकल्पाः तेषु शालालिन्दादीनां प्रमाणम् मृषावकोसिमयोः स्वरूपकथनादिकम् ... " ९२ " ... ... " मद्रायाः संजाभेदाः प्रवणायाः स्वरूपं फलं च ... मूपासङ्ख्याज्ञानोपयोगी प्रस्वारः .... चतुश्शालगतानां मूषाभेदानां सङ्ख्या पृथगनेझया निवेशितैः संवृतविस्तरप्य- लिन्दादिमिर्गृहाणामानन्त्यकथनम् प्रस्तारे एकभद्राणां विवेचनम् ·पृष्ठम् " " विपयः सुसमापिते सति वास्तुनि फलम् बहुपकारेषु त्रिशालेषु निन्यौ प्रकारी तत्रैव धन्यौ प्रकारौ तेषां चतुणी नामानि सिद्धार्थादीनां पण्णां विशालवेश्मन स्वरूपं फलं च सप्तशालेषु मणिच्छन्दादीनां स्वरूपप्रकटनम् गृहसहस्य स्वरूपं फलं च २१. द्वासप्ततित्रिशाललक्षणाध्याय एकविंशः मुख्यानां चतुणी त्रिशालानां नामानि लक्षणं फलं च अष्टादशानां हिरण्यनामभेदानां संज्ञाः तत्प्रङ्खयानां सुक्षेत्रचुल्लीपक्षभेदानां .. ... ... " पृथक्पृथङ् नामनिर्देशः ११४ ... " ११५ ... .. " हिरण्यनामभेदेषु जाम्बूनदहिरण्यरुक्म हेमसंज्ञितानां लक्षणम् अवशिष्टानां कनकादीनां लक्षणम् सुक्षेत्रभेदानां नागादीनां लक्षणम् चुल्लीभेदानां भुजश्नमादीनां लक्षणम् पक्षात्रभेदानां राक्षसादीनां लक्षणम् पञ्चमद्रकस्वरूपम् २२. द्विशालगृहलक्षणाध्यायो द्वाविंशः विशालगृहेषु मुख्यानां पण्णां सिद्धार्यादीनां लक्षणम् तेपु प्रत्येकमेकादशधा मिन्नानां सिद्धार्थयम- सूर्यदण्डवाताख्यानां, चतुर्धा भिन्नयोश्शुल्लीकाचयोध्ध संज्ञाः सिद्धार्थमैदानां वसुधारादीनां, यमसूर्यभेदानां संहारादीनां च लक्षणम् दण्डगृहभेदानां प्रचण्डादीनां, वातभेदानां मरुदादीना, चुलीभेदस्य रोगाख्यास्य च लक्षणम् अवशिष्टानां चुल्लीभेदानां, काचभेदान उलादीनां च लक्षणम् १२७ ... ... ... ... १२१ ·प्रकृताध्याय एवोपरि वक्ष्यमाणानां विषयाणां सहप्रहः 15 पृष्ठम् १२२ 11 ... १२३ ... " ... विषयः २३. एकशाललक्षणाध्यायत्रयोविंगा- एकशालेयलिन्दप्रस्तारः पोडशाना धुवादाल्यानामेकशालमेदाना निर्देवादि एष्वेव भेदेवलिन्दविन्यासपैचिन्येण निप्पन्नानां रम्यनन्दनीघरमुदिताख्यानामन्येषा- मेकशालविशेषाणा लक्षण फल च तादृशानामेव वर्धमानाद्याख्याना लक्षण फल च पूर्वमुक्तेषु ध्रुवादिषु षोडशवेश्ममु पइदारकम्पनया झपान्तर प्राप्तानामन्येपा पोडशगृहभेदाना संज्ञाः एपामेव मैदाना शालापुरतो विन्यस्तै पड़दारुमिरुत्प- नाना पोटशगृहभेदाना सज्ञा शालामध्यविन्यस्तै. पदारुभिरेतेभ्य उत्पन्नाना पोडशगृहभेदाना सज्ञाः शालान्तविन्यातपड्दादिभिः प्रकारान्तरमाप- नानामपरेपा पोडशवेश्मना सज्ञा अनन्तरोत्तेषु गृहेषु प्रत्येकं चतुर्दिक्षु अलि. न्दपरिकारेण प्रसूताना षोडशगृहाणां संज्ञाः एवं भेदमभेदैर्वधितानामेफशालानामाहत्य सङ्ख्याकथनं सिद्धार्थस्थितयोईस्तिनीमहिप्याक्ष्ययोः, दण्डगृह- स्थितयोर्गावीछगल्याझ्ययोध्य शालयोर्गधायथं मेलनेनार संभूताना चतुणां गृहविशेषाणां । संज्ञाः फलंच २४. द्वारपीठभित्तिमानायध्यायश्चतुर्विशः हलकास्याना पञ्चदशगृहाणां संजाविशेषाः लक्षणं फलं च १२४ ... " ... " ... ... " १२५ १२६ .. " ૨૨૭ पद्यानां वर्गाधिपानां स्वरूपश्यनन् तत्र सामान्यतो नित्यलिन्दपीठद्वारोजगायादीनां मागप्रदर्शनम् भद्रनन्दपीटसौरभपुष्फराप्यानां चनुमा गृहपिशेषाणां लक्षणं फलं च १२८ ·16 - ... ... " विषयः २५. समस्तष्टहाणो सङ्ख्याकथनाध्यायः पञ्चविंशः तन पश्चश्शालानामाहत्य सङ्स्या, पञ्चशालोपचिप्रकारच १२९ अटानां पञ्चशालानां संजाः प्रकारान्तरेण निप्पन्नानां तेषां संज्ञाः १३० विभद्रादिदशभद्रान्तानां तेषां प्रत्येकं सग्या पट्दालोत्पत्तिमकारः १३१ पोडशविधानां.पशालानां संज्ञाः लक्षणं च अखिलवर्णिनां शुमानि षट्शालानि, तद्वेदाश्च नाजीचितानि विशतिः पटशालानि १३२ निद्रादिद्वादशभद्रान्तानां षट्शालानां प्रत्येकं संख्या मप्तशालनिष्पतिः, तद्भेदाच १३३ राजयोग्यानि सप्तशालानि १३३,१३४ प्रकारान्तरण निप्पन्नानि अन्यानि ताशानि सप्तशालानि विभद्रादिचतुर्दशभद्रान्तानां सप्तशालाना ... ... ... ... प्रत्येकं सडच्या १३७ ... ... " १३८ ... " a. अष्टशालनिप्पादनप्रकार: विभद्रादिपोडशभद्रान्तनामएसालानां प्रत्येकं सङ्ख्या तषां सदेपामेकीकृता सडल्या नवशालनिष्पादनप्रकाराः विमदाधष्टादशमद्रान्तानां नवशालाना पृथक्पृथक् सड्रन्या दयशालनिष्पादनप्रकाराः विभद्रादिविंशतिभद्रान्तानां दशशालानां पृथक्पृथक सडल्या नपा सर्वेषामेकीकृता सच्या चतुगालादिदशशालान्तानां सर्वेषां वश्मनां मूषाबहनादिना निर्दिष्टाः सख्याः . २६. आयादिनिर्णयाध्यायः पइविंशः- प्रामादकर्मणि सूत्रपातविधिः १३९ १४० १४ ... ... ...

·17 पृष्ठम् ११३ .. " ... १४४ .. ... " १४५ ". ... ... " ... विपयः माच्यादिदिङ्मुखानां वेश्मनामारम्भे निषिद्धा मासा आये परिज्ञातव्ये क्षेत्रमानसाधननियमः आयानयनप्रकार: प्राच्यादिदिक्षत्पन्नानामायानां यथाक्रममु' दिया ध्वजादिसंज्ञाः, तेपा फलंच विमादीनां प्रशस्ता आयाः तत्तनिवेशनानि मति तसदायानां विनियोगः तेष्वधमानां कचिददोषत्वकथनम् व्ययानयनप्रकार: समाधिकादिभेदेन त्रिप्रकारस्य व्ययस्य यथा- क्रममुद्दिष्टाः पिशाचादिसंज्ञाः अंशकानयनप्रकार: गृहादिप्वंशकस्य मुख्यत्वव्यवस्थापनम् अंशकत्रयस्य संज्ञाः गृहतारास्तसंज्ञाश्च वा मध्यमाश्य तारा: बयाणां नक्षत्रगणानां संज्ञास्तदन्तर्भूतानि নানী । ... भनेक्षनगणसाम्यादिना विहितस्य गृहस्य शुभफलप्रदत्वकथनम् गृहविषाक्वश्यचिन्तनीयानि पट करणानि ध्यादिमिः शुभैस्तियथोत्तरं शुगकरत्वकथनम् समायव्ययादिवेश्मनां वर्जनीयत्वकथनम् सगसएकादीनां गृहाणां कर्तव्यत्वोपदेशः पदकोष्टकादिगृहाणां वर्जनीयत्वकथनम् गृहजीवितादिविज्ञानोपायादिकम् मेर्वादीनि षट् छन्दासि सद्विन्यसनप्रकारच म्यो गृहमपासद्धयादिज्ञानम् .. .. " ... ." ... " ॥ .. ... " , ... .. ... ... " . .. ... .., ta १५६,१४७ .. ...

·18 पृष्ठ ... ... ... .. " १५. .. ... ... ... ... " ... ... ... 4.. ... ... " .. " विषयः २७, सभाएकाध्यायः साविंग: अष्टानां समानां संशादिकम् नन्दादिसंज्ञानां तासां लक्षणम् २८. गृहद्रव्यप्रमाणाध्यापोऽष्टाविंशः द्वारप्रमाणम् प्रकारान्तरेण तत्मदर्शनम् पेद्यापिण्डोदुम्परद्वारथावारूपशाखावत्यशा- खादीनां प्रमाणम् शुभाः पचद्वारशाखाः तलोच्छायः शालाप्रमाणम् चलन्यासविधिः पद्मास्तम्भविधिः घरपल्लवयस्तम्माविधिः कुराख्यस्तम्मविधिः श्रीधराक्ष्यस्तम्मविधिः उटपट्टहारग्रहणादीनां प्रमाणम् प्रतिमोकादीनां लक्षणम् भूतात्यादीनां चतुर्णा गृहच्छाधानां लक्षणम् सिंहकर्णादीनां गृहेषु वर्जनीयस्वकथनम् अन्धेषामप्येवंविधान निषेधः २९. शयनासनलक्षणाध्याय एकोनविंशः शयनासनफारम्भसमयः शयनासननिर्माणार्थ विहिता वृक्षाः हेमादिनद्धानां शयनासनानां श्रेष्ठत्वकथनम् शयनासनाद्यर्थकदृक्षादाने तक्रारम्भे च लक्षणीयानि निमित्तानि नृपादीनां शम्पायाः प्रमाणम् ... ... ... १५२ ... ... ... " ... ... ... १५३ ... " ... .. ... " ... ... " . " । ." ...

·19 ... .." ... " ... " ... ... " १५७ ... .." " ... ... ... " १५८ विषयः शय्यानानां विधानम् एकद्रव्यजायाः शय्यायाः श्रेष्ठत्वं, मिश्रद्रव्यजाया द्विदार्यादेश्च तस्या निन्धत्वं च शम्पादारुसन्धानविधिः मध्यनणाद्युपलक्षितस्य शयनासनस्य दुष्टत्वम् सुश्लिटत्वादिगुणयुक्तत्वेन तेयो निमिवेरावश्यकता निष्कुटादीनां पण्णां छिद्राणा लक्षणं फलं च शयनासनद्रव्यसामान्यविधिः आसनक्सृप्तौ शय्योक्तदारूणामतिदेशः आसनानानां विधानम् तेषां द्रव्योपाधिकृतोतमादिता आसनालङ्काराः पादुकासमहादीना मानम् ३०. राजगृहाध्यायस्त्रिंशः- उत्तमादीना राजवेश्मना मानम् पृथ्वीजयप्रासादलक्षणम् मुक्तकोणमासादलक्षणम् श्रीवत्सपासादलक्षणम् सर्वतोभद्रप्रासादलक्षणम् शत्रुमर्दनाक्ष्यमासादलक्षणम् राज्ञः क्रीडार्थानि क्षोणीविभूषणादीनि पञ्च गृहाणि अवनिशेखरमासादलक्षणम् भुवनतिलकप्रासादलक्षणस् विलासस्तषकाल्यमासादलक्षणम् कोनियताकपासादलक्षणम् भुवनमण्डनमासादरक्षणम् क्षोणीमूषणप्रासादलझणम् पृथ्वीतिलकमासादलक्षणम् श्रीनिवासाक्ष्यमासादलक्षणम् १५९,१६० १६२ ". . ... " १६३ ... ... " ... ... ... ... ... ... " . .. " .

·20 पृष्ठम् ... ... ... " .. विषयः प्रतापवर्धनप्रासादलक्षणम् लक्ष्मीविलासाल्यप्रासादलक्षणम् क्षोणीपणादिपु पञ्चसु प्रासादेषु भूमिकासंख्या उक्तानां सर्वेषां प्रासादानां द्वारमानादिकम् तुम्विन्यायाः सप्त छमाः मदलादीनां निवेशनस्थानादि राजासनमत्तवारणादीनां विधानम् ३१. यन्त्रविधानाध्याय एकत्रिंशः इटदेवतावन्दनमध्यायोपक्रमप्रतिज्ञा च यन्त्रशब्दनिर्वचनम् यन्त्रबीजानि तत्र पक्षान्तरप्रदर्शनं, तत्खण्डनं, स्वमतस्थापनं च चीजशक्तिस्वमावासूत्रणम् १६९ १७० ... .. ... " ... ... " तज्ज्ञानस्य सर्वार्थसाधना ... ... ... ... " १७२ ... ... ... ... ... ... " पार्थिवादीनां पदार्थानां बीजानि तचत्पदार्थेषु बीजभूतानां कार्याणि बीजबीजिभावविकल्पनानां नानात्वम् क्रियानिप्पादनाधिष्ठानम् यन्त्रगुणाः तेपूत्कृष्टा गुणाः यन्त्रसाध्याः क्रियादयस्तद्विवरण च प्रकृतग्रन्थोक्तदिशा युक्तया सभ्य निप्पादित यन्नैः साध्यानां विचित्राणा दिङ्मात्रम- दर्शनपरो निर्देशः तत्र प्रथमभूमिकात उपरिभूमिकासु पञ्चसु कपि- वासु प्रतिपहरमैकक भूमिका प्रति यन्त्रेण शष्यायाः प्रसर्पणम् पुत्रिकया नाडीप्रबोधनम् तोये वद्विदर्शनादीन्यत्यहृतानि यन्त्रकार्याणि ७५ ... ... ... ... ... " ·21 पृष्ठम् . " ... ... ... ... ... " ... ... "" .. " " ... विषयः सूर्यादिग्रहगतिप्रदर्शनपरं गोलप्रमणम् दारवस्य पुरुषस्यैकनाडिकयैकयोजनगमनम् तालगत्यनुसारेण नृत्यन्त्या पुत्रिका दीपे क्षीण- क्षीणलप्रक्षेपः यन्त्रहस्तिनः प्रदीयमानमूरिवारिपानम् यन्त्रशुकानां तालगत्या गाननर्तनादीनि पुत्रिकाणां गजानां तुरगादीनां च ताल- गत्या पलनवर्तननर्तनादीनि वापीकपादितः क्षेत्रेषु यन्त्रेण जलानयनापन- यनवैचित्र्यम् कृत्रिमाणां गजादिरूपाणां यथेच्छं निर्गमन- धावनयुद्धकरणादिकाश्चेष्टाः स्वयुद्धिपरिकल्पितानामुक्तानामेषामन्येषां च यन्त्राणां घटनारीतिप्रदर्शनं प्रति ग्रन्थक- तुरप्रवृत्ती कारणम् पुरातनोतदिशा वक्ष्यमाणानां यन्त्राणां सु- प्रहाय बीजगताना भूतानां पुनः स्मारणम् ... एतादृशयिचित्रनानायन्त्रनिर्माणमावीण्यसामग्री स्वनोदारियन्त्रद्वयघटना पटमुरजादिस्वनोद्वारियन्त्राणां तत्वम् अम्बरचारिविमानघटना दुष्टगजोचाटनाय रसयन्त्रेण सिंहनादविवा- नप्रकार: दासादिपरिजनवगैर्विना तत्कृत्यानां सर्वेषां यथावनिर्वहणाय कल्पितस्य स्त्रीपुरुष- प्रतिमायन्त्रस्य घटना अनभिमराजनप्रवेशनिरोधनाय द्वारदेशे स्था. पनीयं द्वारपालयन्त्रम् निशि प्रविशतश्चौरस्य प्रसमघातनाय स्थापनी- यं योधयन्त्रम् ... १७६ . ... ... १७ ... ... " ... ... ... " ... " . १७८ ... ... 1. ... .. " ... .. ... . 11 ·23 विषयः स्टम् १७८ ... ... ... " " ... ... " ... " १७९-१८१ .. 4.. ... . १८२ ... ... ... " १८३ १८४ दुर्गगुप्त्य क्रीडाद्यर्थं च युक्तया योजितैर्यन्त्रै- श्वापशतम्यादितत्तद्वस्तुविधानुवचनम् अथ वारियन्त्रप्रस्ताव तत्र पातयन्त्रस्वरूपम् उच्छायसमपातयन्त्रस्वरूपम् पातसमोच्दाययन्त्रस्वरूपम् उच्छ्ययन्त्रस्वरूपम् धारागृहादिवारिगृहपञ्चकम् तत्र धारागृहविधानम् प्रवर्षणगृहविधानम् प्राणालगृहविधानम् जलममगृहविधानम् नन्यावर्तगृहविधानम् अभ रथदोलाप्रस्तावः वसन्तादयः पञ्च दोलाः तत्र वसन्तदोलाविधानम् मदननिवासाख्यदोलाविधानम् वसन्ततिलकाख्यदोलाविधानम् विनमकदोलाविधानम् त्रिपुराख्यदोलाविधानम् यन्त्राध्यायविधातुरभिधानम् ३२. गजशालाध्यायो द्वात्रिंशः सुभदाख्याया गजशालाया लक्षणम् नन्दिन्यात्याया लक्षणम् संभोगदाया लक्षणम् भद्रिकाया लक्षणम् वर्षण्याक्ष्याया लक्षणम् प्रमारिकाया लक्षणं फारच ... ... " " ... ... ... " ... ... १८६-१८८ १८८ ... 17 १८९ 04 ... " ... " ...

·23 .. " १९१ .. " .. .. ... .. 11 ... .. विषय: ३३. प्रधशालाघ्यायलयस्त्रिंशः अवशालनिवेशनस्थानम् अधशालानिर्माणे निपिद्धा वृक्षाः, भूमयथ निषिद्धदेशवृक्षस्तच्छालानिर्माणे फलम् निषिद्धभूमिपु तन्निवेशने फलम् भर्तुगृहपरिसरे तन्निवेशने स्थाननियमाः अधशालाविधानम् शालायामश्चाना स्थानकल्पना यवसस्थानकल्पना নক্ষীঃফলানা पादपन्धनकीलकापना সিমলায়ছামাফি प्रत्युत शालासंस्करणविशेषाः पहना तुरगाणामवस्थापन नियमाः भधरक्षाचनामुपकरणाना सग्रहः प्रारमुखाय शालाया तुरगबन्धनस्थानम् अधानां प्राच्यामिमुख्येन बन्धनस्य सर्वस- मृतिदेतुत्वस्यापनम् सानाधिवासनादिकरणे दिनियमः दक्षिणाभिमुखायामुधराभिमुखायां च शाला- सामवन्धनाथानादिकम् समासादीनामधानां दक्षिणाधिमापीनेग्री- स्यामिगुस्येन बन्धनस्य निषेध. यायध्यैशान्याभिमुख्येन पन्धनस्य निषेधः माइम्यां दिश्यनुवंशम्याने च तद्व-धननिषेधः रजानामिनरेपो पसन्धने नियमा भेपजनदुपकरणारिटन्यापिताश्वमन्दिरागां म्यानानि, चिपिरसोपकरणानि च सानां चतुर्गा मन्दिरामा सामान्यविधिः .". ... १९३ ... ... " " " ". " ... " .. " ·4 विषयः पृष्ठम् ... ... .. ... ... ... ... १९८ ... ... ... १९९. ... ... ... ... " ३४. अनयोज्यप्रयोज्याध्यापचविंशः राजादीना वेश्मस्वप्रयोज्यानां परिगणनम् तेषु प्रयोज्यानां प्रदर्शनोपक्रमः तत्र प्रयोज्या देवता द्वारेषु प्रयोज्याः प्रतीहार्यादिपत्तिकृतयः तत्रैव निधीनां लक्ष्म्याच निवेशनप्रकार: गृहबाधाभ्यन्तरभितिप्वालेल्यानां नियमाः वासधाम्नि निवेशनायानामालेल्यानां विधिः गृहभित्तीनामघोभागेषु, प्रेक्षासहीतभूम्या- दिपु च प्रयोज्यानां लेख्यानां विधिः वेश्मनि प्रयोकव्यत्वेनोक्तानां सर्वेषां पीठ- शम्यासनसभादेयकुलादिष्वप्यतिदेशः ३५, शिलान्यासविध्यध्यायः पञ्चत्रिंशः शिलान्यासविधये विहितोऽयनपक्षतिथिनक्षत्रादिः মখমকাণ वर्जनीयाः शिलाः नन्दादिकाश्चतसः शिलास्गदेवताश्च वेदीप्रकल्पनम् नन्दाप्रतिष्ठापनविधिः उपशिलान्यसनम् नन्दादीनामशः, निवेशनस्थानानि च तासा प्रतिष्ठापनमन्त्रादिकम् वैदिकाः शिलाचयनमन्त्राः विधिना स्थापितानां तास पुनश्चालनादिषु फलम् ३६. बलिदानविध्यध्यायः षट्त्रिंशः मण्डलकरणम् कलशन्यसनम् वास्तुदेवताझल्पनर २०० ... ... " ... ... " " U ... ... ... " ... ... .. ...

·25 ... ... पृष्ठम् २०४ २०४,२०५ २०६ ... ... ... ... ... २०७ ... .. " . ... ... " ... " ... ... " विषयः अर्यनिवेदनम् विश्वकर्मणो वास्तुदेवाना च पूजाविधिः शान्तिबलिकर्मार्हाणि वास्त्वादीनि ३७, कीलकसूत्रपाताध्यायः सप्तत्रिंश:- प्रशम्ताः कीलकवृक्षाः विप्रादीनां विहिताः कीलकवृक्षाः अशोकादीनां विनियोगे कचिद् विशेषः तत्तवर्णानधिकृत्यापरो वृक्षविधिः वर्णानां कीलकप्रमाणम् तेषा सूत्रविधिः कीलकस्थापनप्रकारः तत्र कीलकस्थानपूजा वेदीकरपनम् वेद्या ब्रह्मकुम्मस्थापनम् कीलसंस्करणम् परवाधुपफरणपूजा अमिकार्यम् सुलग्नपरीक्षणम् पुरोहितसांवत्सरिकस्थपत्यादीनां पूजा सूत्रपातसम्बद्धं बलिकर्म यथोकवल्यलामे कार्यों बलिविशेषः विमपूजनम् स्थापनाय प्रथमशशोरुद्धरणनियमाः भूमौ प्रतिष्ठापितस्य तस्य परशुना हनने मन्त्राः शकुमूर्धनि दातव्यानां महाराणा संख्या हन्यमाने तस्मिञ् शुभाशुभनिमिचोपलक्षणम् ताडनसाधन नियमः ताडितस्य कीलस्य प्राच्यादिपु नमने फलम् तस्मिन् कूर्चके जावे फलम् २०८ " .. ... ... " ... " २०९ ... ... ... " " .. " ... .. .. ... " ११४ . " ·26 पृष्टम् २११ ... ... ... २१२ ... .. " विषयः तस्य स्फुटनहस्तमंशादिषु फलम् 'प्रथममहाराष्टकेन कीलकस्य स्वास्थ्यामावे कर्तव्यं कर्म शकुभिषेकादि सूत्रवधनप्रकारः कोलकस्थानेषु बलिदानविधिः सामा मन्त्रितेन कुम्भोदकेनं वास्तुमोक्षणम् ३८. वास्तुसंस्थानमातृकाध्यायोऽष्टात्रिंश:- चत्वारिंशतः क्षेत्रसंस्थानानां संजास्तद्वि- नियोगश्च तत्र राजस्तकुमाराणां पुरोहितत्य सेनाप- तेश्च वासोचितानि क्षेत्रसंस्थानानि वाहनानामन्तःपुरस्य वणिजां वैश्यानां सुवर्ण- कृता नगरगोष्ठिकानां च क्षेत्रसंस्थानानि पुत्राभिलाषिणां महामात्राणां मृगलुब्धकाना- मेकश्वनां गणाचार्याणां प्रजाध्यक्षाणां भा- लिकानां च तसंस्थानानि सौचिकवाजिपोषकतक्षवन्दिमागधवेण्वादिवा- दकानां सत्संस्थानानि ... रथिनां नौमानां श्वपाकानां धान्यजीविना श्रमणानां हस्त्यारोहिणां च तत्संस्थानानि बधनागारिणां सुराकाराणां कर्मकारिणां नापितानां कोशरक्षिणां वद्धिजीविमानो- पजीविनोश्च तत्संस्थानानि चैत्यदृक्षवारयज्ञवारादीनां क्षेत्रसंस्थानानि ३९. द्वारगुणदोपाध्याय एकोनचत्वारिंश:- विप्रादिविषये गृहाणां द्वाराणां च स्थानानि तेषु वास्तुद्वारगृहद्वाराणां निवेशननियमाः उत्समादयधवारो निवेशाः " ... " २१५ .. . " " " ... " ·97 २१५ .. ... ... ... २१७ " ... " २१८ २१९ .. - .. ... ... विषयः तत्रोत्सनलक्षणम् हीनबाहुकादीनां लक्षणम् ब्राह्मणाचावासस्थानकल्पनेषु विशेषविधिः वर्णानामुत्तमा भूमिकासंख्या तेपा गृहोर्ध्वप्रमाणम् देवादिविषये विशेषविधिः तनद्वर्णानामवरा भूमिकासंख्या उत्कृष्टस्य वास्तुद्वारस्य गुणाः द्वारकल्पनसम्बद्धा नियमाः स्थ्यादिभिारवेधे फलम् भिन्नदेहास्यस्य वास्तुनो लक्षण पूर्वादिद्वाराणां निवेशनस्थानानि द्वारेष्वविहितस्थाने विनिवेशितेषु फलम् ४०. पीठमानाध्यायश्चत्वारिंशः उत्तमाघममध्यमाना पीठानामुन्छाय., विष्ण्वा- दिषु तद्विनियोगश्च मनुष्यवास्तुपीठाना सामान्यविधिः विप्रादिपु विषये पीठोत्सेधाः तेष्वेव प्रकारान्तरेण पीठविभागः ४१. चयविध्यध्याय एकचत्वारिंशः विंशतिश्चयगुणाः तद्विपरीताश्चयदोषा अपि विंशतिरिति कथनम् ... दक्षिणपश्चिमादिकुड्यानां बहिर्मुखत्वेन विच- यने फलं कुव्येषु दलितादिषु फलम् प्राग्दक्षिणादिकर्णानां बहिर्मुखलेन प्रवर्तने - २२० २२१ ... ... " २२२ ... M " ... " " ... .. सर्वबाहुषु चयनेन विशालीकरणे तत्सन्निवेशः इहायव्ययव्यवस्था .. " ...

·28 पृष्ठम् २२३ ... ... 4. २२५ २२६ ... ... " ... २२७ . " विषयः चीयमानस्यातिसंक्षिधविस्तृतत्यादिषु संज्ञा- न्तरं फलं च भितिचयनप्रकारः ४२. शान्तिकर्मविध्यध्यायो द्विचत्वारिंशः फर्णिकास्थापनम् कर्णिकासु वायसादीनामधिरोहणे फलम् तासां गृध्रादिभिर्धपणे शान्तिफविधिः गृहामानां मधुसश्चयादिभ्यो रक्षणीयत्वक- थनम् गृहदारूणामिन्द्रकीलादीनां भन्नादिपु फलम् नवदारुमादिपु प्रतिविधानम् स्थूणामल्लकपृष्ठवंशानां गझे शान्तिविधिः वारणसड्महस्थूण्योपधिकायतुलानां भले तद्विधिः कर्णिकाम्यन्तरस्थूणाशालापादयुग- तुलापादादीनां भने तद्विधिः प्रधानस्थूणाप्रवक्तादिषु फलम् विशेषतश्चतुर्णी तुलादीनां वास्तुमुल्याङ्गानां हिंसने शान्तिविधानकथनम् ४३. द्वारमशफलाध्यापत्रिचत्वारिंशः- उक्काना नवफर्मविधीनां प्रामादिप्वप्यतिदेशः नवकर्मणि निग्यत्वादिगुणयुक्तेषु तद्विहीनेषु च द्रव्येषु फलम् पूर्वादिषु नगरभागेषु रम्येषु सत्सु राज्ञः फलम् तेम्वरम्येषु तस्य फलम् देवागारपुरद्वारादिपूत्पन्नानि शुभाशुमानि राज एवेति कथनम् ... उक्तेषु स्थलविशेषेषु नवकर्मण्यूर्जवंशार्गला. दीना मुख्याताना भड्ने राज्ञः फलम् २२८ .. ... २२९ २३० २३१ २३२ .. .. " ... .. ... " ·1 २३९ .. " २४० .." " ... " ... ... " " ... " ... २४१ विषयः শ্ববিদ্যাল शिविरस्थानमापनोचितं वास्तुपदम् अष्टमाङ्गेऽवशिष्टस्य दुर्गकर्मणो निरूपणप्रारम्भः... तत्र पविधानां दुर्गाणां संज्ञाः वेषु प्रशस्तं दुर्गम् दुर्गस्थानविभाजनाहं वास्तुपदम् हर्म्यषमाणादिकम् स्थ्योपरयाद्वाराणां प्रमाणानि दुर्गेश्वरपासादानां स्थानानि दुर्गरक्षार्थ स्थाप्यानां वीराणां लक्षणम् अन्तःपुरादीनामपि तत्र निवेशनीयस्यकथनम् ४६. तारणभङ्गादिशान्तिकाध्यायः षट्चत्वारिंशः तोरणभालोपादिषु दोषाः, तत्पशमनविधिश्च .. प्रासादं गृहं वा प्रविष्टाः सन्तो दोपसूचकाश्य- तुर्विधाः कपोताः, उत्प्रवेशफलं च पोतप्रवेशदोपप्रशमनार्थो विधिः ४७. वेदीलक्षणाध्यायः सप्तचत्वारिंशः चतुर्विधानां वेदीनां संज्ञाः तद्विनियोगश्य तत्र सर्वतोमहालक्षणम् গাঘাত पमिनीलक्षणम् অনুষ্ঠাগ सर्ववेदीगता विशेषाः तास्विएकाचयन विध्यादि स्तम्मविन्यसनविधिः स्तम्भस्थापनानं देवतापूजादिकम् ४८. गदोपनिरूपणाध्यायोऽटचत्वारिंशः भूप्लवफलम् ... २१३ - .. .. " ... ... " .. ... " ... " २४५ ... ...

·92 २४६ ... ... " ... .. .. .. ... ... " ... "" ... " २४७ ... ... ... विषयः गृहविधौ वा भूमयः चैत्रादिमासेषु निर्मितानां गृहाणां फलम् कीलादीनां स्थानम् ततद्दिड्मुढेपु वेश्मसु फलम् पुरे प्रासादादीनां निवेशनस्थानम् वलितादीनि चतुर्विधानि दुष्टगृहाणि तेषां लक्षणं फलं च मूपकोत्करादिभिर्दुष्टानां भुवां वर्जनीयस्वकथनम् लातु वास्तुनिवेशने फलम् वेश्मस्वनिष्टो मुस्खायामः मानुपशालायां मूषालिन्दयोरावश्यकता, देवा- गारमालायां तदामावश्य खादकास्यस्य वेश्मनो लक्षणं लंच सशल्यादिकं मर्मदोपचतुष्टयम् छिन्नास्यस्य वास्त्वङ्गस्य लक्षणं फलं च स्वगृहद्वयमध्येन वर्मनो निर्वाहे फलम् मार्गवेधस्य स्वरूपं फलं च उत्सझादीनां चतुर्णा प्रवेशानां स्वरूपं फलं च. शालाभेदस्य स्वरूपं फलंच विकोकिलगृहस्य स्वरूपं फलं च सीमाशालाप्रभिन्नेषु प्रासादादिषु फलम् गर्भ चन्द्रावलोकिताया निषेधः गवाक्षके यानिवेशनस्यावश्यकता गण्डकुक्षिपृष्ठकक्षास्यानामझानां गृहात पृथक्करणे फलम् गण्डादीनां स्वरूपनिर्देशः स्थापितानां द्वाराणां संरोधे फलम् गृहोत्रादीनां रो फलम् कृतानां गवाक्षादौफनानां चयने फलम् प्राच्यादिषु चीयमानाया मिहिर्गमने फलम् ... ... ... " ... " .. " " २१८ ... " " " . " .." .. " ... ... " ·85 . २५४ ... . 1.. ... ... 17 .. 4. २५५ 4.. " .. " .. " " " ... विषय: जीर्णधुमक्षतादीनां दारूणां वजनीयलकयनम् गृहकर्मणि पर्जनीया वृक्षाः । द्वारैमितिभिश्च मर्मपीडायां फलम् कायसन्धिपालादिषु मर्मस्थानस्थितेषु फलम् स्तम्मादिभिारमध्ये निपीडिते फलम् षड्दारुकाणां हाराणां च मध्येषु कर्णद्रव्या- दिमिविद्वेषु फलम् नागदन्तादिभिः शय्यायेधे फलम् । गृहमध्यभागे द्वारे निवेशिले फलम् द्रव्येण महामर्मपीडायां फलम् गृहस्य शून्यतापादका दोषाः विभागपदहीनेषु वास्त्वादिषु फलम् पुरमासादवेश्मनां परिसरे वर्जनीया वृक्षाः व्यायामोच्छायचित्ताराणामाधिक्ये फलम् यातितेषु पातितेषु च स्तम्भद्वारादिषु फलम् भर्तुरनिष्टफलदायिनो गृहस्य सामान्यलक्षणम् ४९. रुचकादिप्रासादलक्षणाध्याय एकोनपञ्चाय:- "पुरा ब्रह्मणा सानि पञ्च विमानानि नेपा विनियोगः सूर्यादीनामुपयोगायान्यान्यपि बहूनि विमानानि स कल्पयामासेवि वचनम् ब्रह्मष्टानां वैराजादीनां पञ्चानां विमानविशे- पाणामाकृतिः वैराजमेदानां संज्ञाः कैलासभेदानां संज्ञाः 'पुष्पकमणिकत्रिविष्टपास्यविमानत्रयमेदानां संज्ञा एषामुच्चमाधममध्यमानि मानानि अथ चतुर्विशतेराजभेदानां लक्षणप्रस्तावः " २५६ ... 4. ... " . १ 4.. 17 ... +. " २५८ " -- ...

·36 4.. २५८ २५९ ... ... " ... ... .. ... " .. २६१ ... ... ... २६२ २६३ ... ... विषयः सत्र रुचकलक्षणम् चित्रकूटलक्षणम् सिंहपञ्जरलक्षणम् मद्रलक्षणम् श्रीकूटलक्षणम् उष्णीपलक्षणम् शालाख्यलक्षणम् गजयूथपलक्षणम् नन्यावर्तलक्षणम् अवतैसलक्षणम् स्वस्तिकलक्षणम् क्षितिभूषणलक्षणम् भूजयलक्षणम् विजयनन्दश्रीतरुपमदाप्रियाभिधानां चतुणीं विमानानां लक्षणम् व्यामिश्रहस्तिजातीयकुयेरवमुघाघराणां लक्षणम् .. रावतोमद्रविमानारल्यमुक्ककोणानां लक्षणम् अथ दशानां कैलासविमानभेदानां लक्षणप्रस्तावः तत्र वलयदुन्दुभिप्रान्तपद्मकान्तचतुर्मुखमण्डू- काख्यानां सप्तानां विमानानां लक्षणम् अवशिष्टानां कूर्माद्याख्यानां त्रयाणां लक्षणम् अथ दशानां पुष्पकविमानमेदानां लक्षणप्रस्तावः तत्र भवविशालसाम्मुख्याख्यानां लक्षणम् प्रभवशिविरागृहमुखशालद्विशालगृहराजामल. विभ्वास्यानां समानां लक्षणम् चतुरायतानामेपामेव सन्निवेशान्तरप्रदर्शनम् अथ दशानां मणिकभेदानां लक्षणप्रस्तावः तत्रामोदौतिकतुगचारभूत्याख्यानां पचानां विमानानां लक्षणम् .. ... ... २६४ २६५ .. ... २६७ ... " ... " २६८ ... ... ... ... " ·97 पृष्ठम् ... .. . .. " ... ... " २७३ ... .. " ... २७४ .. - विषयः निषेवकनिषेयसिंहसुप्रभात्यानां लक्षणम् लोचनोत्सवविमानलक्षणम् अय दशानां निविष्टपविमानमेदानां लक्षण- प्रस्तावः तत्र बनकनन्दनशकुवामनमेखललयमहा- पद्माना लक्षणम् हंसविमानक्षणम् व्योमचन्द्रोदयविमानयोर्लक्षणम् ५०. प्रासादशुभाशुभलक्षणाध्यायः पञ्चाश:- शुमकराणां मासादानां लक्षणम् तद्विपरीतलक्षणेयु प्रासादेषु प्रत्येकं फलानि ५१. आयतननिवेशाध्याय एकपश्चाश:- उत्तमादिभेदेन त्रिधा मिन्नत्य नृपायतनस्य मानं विन्यासश्च नृपानुजीषिन्पपतीगृहाणो देवधिष्ण्यानां च दिग्भागादिकम् मन्त्रिसेनानीमतीहारपुरोधाभासादानां दिग्मागादिकम् राजमातृत्वस्मातुलकुमारप्रासादानां दिगमा- गादिकम् द्विजमुख्यसामन्तकुञ्जरारोहभटपौरजनगृहाणां दिग्भागादिकम् सर्वेषां गृहाणां सामान्यविधिः इतरेषां गृहाणां भूपणादिमी राजगृहः साम्य- माधिक्यं च परिहरेदिति वचनम् अवशिष्टस्य मूभागस्य विनियोगः ५२. मासादजात्यध्यायो द्विपञ्चाश- वैराजविमानसामान्याविधिः वैराजविमानप्रभवाः प्रासादविशेषाः २७५ .. ... ... ... ... " ... ... 18 २७६ .. ... ... .. ... .. ... " २७७ " ·38 पृष्ठम् २७८ " ... ... " २७९ ... ... २८० ... ... ... " ... " विषयः तथाविधा अष्टौ शिखरोचमाः मासादाः वैराजजन्मनां सर्वेषामेषां प्रासादानां सर्वकाम- फलप्रदत्वकथनम् एप्वन्यजातिदूपितेषु फलम् ५३. जघन्यवास्तुद्वाराध्यापत्रिपश्चाश:- जघन्यवास्तद्वारप्रमाणम् तत्र पेद्यापिण्डादीनां मानम् रूपशाखाखस्वशाखातुशाखानां मानम् तुझाया बाह्यतः क्रियमाणानां शाखानां मानम् तलोदयमण्टपादीनां मानम् उत्तममध्यमयोः प्रासादयोस्तलमानम् कुम्मिकादिपु हानाधिकमानकल्पननिषेधः ५४. प्रासादद्वारमानायध्यायचतुष्पश्चाश:- प्रासादद्वारमानम् पेद्यामानम् शाखामानम् उचराहमानम् रूपशाखामानम् पीठयन्धमानम् भरणमानम् कपोतमानम् रथिकामानम् द्वारभूपा कपोतादिविधानम् परिमण्डलीकरणम् पद्मपत्रिकामानम् रसगामानम् जवामानम् ... ... ... ... " ... ... " ... ... ... ... " ... ... " ... " २८१ ... ... ... " .. ... ... ... ... 4 " ... ... "" ·39 २८१ ... "" .." ." " " ... ... ... " .. . ... " " . ... ... " ... ... M ... " ... ... ... " विपयः खस्वशाखामानम् वापशाखामानम् द्वारशाखानां सङ्ख्या शाखानां निर्गमविस्तारयोर्मानम् पिण्डोदुम्बरमानम् तलन्यासमानम् सिंहमुखमानम् निविषं पद्दपिण्डमानम् हीरमणमानम् कुम्भिकोत्कालकयोनिवेशनप्रकारः उत्तरपट्टतद्धीरयोर्मानम् तदूर्ध्वमागपरिष्करणम् ससानां लमानां संज्ञाः तब तुम्बिनी निष्पादनमकारः अन्यास लुमानां निष्पादनप्रकार: पञ्चविशतिवितानानां नामानि कोलादीनां नागवन्धान्तानां सप्तानां নিষানানা নিমসিসা युप्पकादीनां विद्युन्मन्दारकान्तानां तेषां रूप- निर्माणप्रकारः दशच्छाद्योदया: सक्ष वृत्तच्छायोदयाः छाधक्षेत्रानुसारेण फरप्यानि लमामानानि छाधलमानां गण्डिकाच्छेदादिकम् उत्तमादिप्रासादानां छाधनिर्गमाः सिंहकर्णलक्षणम् ... २८२ ... ... ... ... " २८० ... ... 10 ... ... ... .. U ... " ... ... २८७ २८८ २८८-२९० ... ... अमम्।

·॥श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः । महाराजाधिराजश्रीमानंदवविरचितं समराङ्गणसूत्रधारापरनामधेयं वास्तुशास्त्रम् । महाममागमनो नाम प्रथमोऽध्यायः । - देवः स पातु भुवनत्रयमूत्रधार- स्त्वां बालचन्द्रकलिकाहिनजटकोटिः । एतत् 'समनमपि कारणमन्तरेण कास्याटमत्रितममुव्यत: येन विश्वम् ।। १ ।। सुग्वं धनानि ऋद्धिश्र सन्ततिः सर्वदा नृणाम् । प्रियाण्येषां तु मंमिदय सर्व स्पाच्छुभलक्षणम् ॥ २ ॥ यच निन्दितलल्ला(च)नदेशपां विधानत । अतः सर्वमुपादेयं (य) भवेन्मलक्षणम् ॥ ३ ॥ देशः पुर निवासच सभा वेश्मासनानि च । यघटीशमन्यन नवयस्करं मतम् ॥ ४ ॥ वास्तुशास्त्राने नत्य न स्याल्लक्षणनिश्चयः । तस्माल्लोकम्य कृपया शाखमेतदुदीर्यते ॥ ५ ॥ भुगनवयसूत्रधार; रेयांशी शिल्पवि यमुनरा प्रतिपाते। चारणमन्तरेणापि समचार परमवायिनिमित्तात्मना निप्रकारमन्योन्यविरभगवरूप लेग्मतीत ভাগ কা কামাল বংশ, সরুণ ছি বাইক হবে কােন व निमित वासात इति । * गायत्त आगरोलगपूमिमाया । समम

·समराङ्गणसूत्रधारे
अर्थकदा जगजन्महेतुमम्युरुहासनम् ।
पृथ्वी पृथुभयभ्रान्ता चकिताक्षी समायया ॥६॥
मणम्य प्रणतिप्रननिखिलत्रिदमेश्वरम् ।
सगद्गदमुवाचेति भूतधात्री पितामहम् ।। ७॥
भगवन्नहमेतेन पृथुना पृथुतेजमा ।
उप(द्र द्रु)ता त्वां शरणं माता बायस्व मां नतः ॥ ८ ॥
चदन्त्यामिति मेदिन्यामाविरासीदयो पृथुः ।
संरम्भमुक्तहृदयो ब्रह्माणं प्रणनाम च ॥१॥
जगादनमथ निग्धध्वनिगम्भीरया गिरा ।
कुर्वस्तधानहंसानां पयोदध्वनिगङ्कितम् ॥ १० ॥
त्वयाम्मि जगतां नाथ! जगताऽधिपतिः कृतः ।
स्थापितानि च भूतानि सर्वाण्यपि वशे मम ।। ११ १
तेप्चियं मम विश्वेश! कदाचिद वशवर्तिनी ।
समीकरोमि पापाणजालान्यस्याः किलाधुना ॥ १२ ॥
व्यस्तानि धनुपा तावद् गोभून्वेयं पलायिता ।
दोग्धुकामोऽहमप्यनां चिरमन्वगमं महीम् ॥ १३ ॥
यत्रकापि प्रयान्त्येपा तत्र मामेव पश्यति ।
अपश्यन्त्यन्यतस्त्राणमदुग्धा त्वामुपस्थिता । १४ ।।
अस्यां वर्णाश्रमस्थानविभागच विधास्यते ।
शं च दुर्गमालेकोणोपरदुलाला १५
विधास्यस्यां कथं त्वेतदिति मे शङ्कितं मनः ।
पृथुनेत्यथ विज्ञप्तो भगवानजसम्भवः ।। १६ ।।
उवाच बोधयनेनं कृत्वा भूमि च निर्भयाम् ।
इयं मही महीपाल! विधिवत् पालिता सनी ॥ १७ ॥
सस्यैरुपा(य?य)निप्पनस्तर भोग्या भविष्यति ।
यच ते स्यादभिप्रेतं स्थानादिपिनिवेशनम् ॥ १८ ॥

·विका पुत्रसंचादी नितीयोऽध्यायो । नदेप निदनाचार्यः सर्वसिद्धिप्रवर्तक । 'सुतः पभासस्य वियोः स्वस्नीयच बृहस्पतेः ॥ १९ ॥ विश्वातिशानिधीः सर्व विश्वकर्मा करिप्यनि । राजन्नसौ महेन्द्रस्य विधायमरावतीम् ॥ २० ॥ 'अन्या अप्यमुना रम्याः पुर्या लोकभृता कृताः । सया क्षेत्रीकृतां मूर्ति दृष्ट्वा साद्रिद्रुमामसा ।। २१ ॥ सनिवेशान् पुरग्रामनगराणां विधास्यति । तद् गन्छ वत्स! लोकानामितस्त्वं हितकाम्यया ॥ २२ ॥ भयोज्झिता त्वमप्युषि ! पृथोः प्रियरुरी भव । काले स्मृतः स्मृतः पुण्यो राज्ञः प्रियचिकीर्षया ॥ २३ ॥ स्वमप्यसिलमेयतद् "विश्वकर्म(न्)! करिप्यसि । इत्युक्त्वा गमनमुपेयुपि प्रजेशे स्वं स्थानं क्षितिभुजि चाथिते मुंदोयाम् । भालेयापनिभृतमाजगाम खेलसिद्भत्रीपरिगतमाशु विश्वकर्मा ॥ २४ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवयिश्चिते समराङ्गणमधारापरभामिन वास्तुशार "महासमागमनो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ । अथ विश्वकर्मणः पुत्रसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः । अथ पृष्ठे हिमगिरेः शनाकशुचिरोचिपि । सिद्धामरयमुक्तयषिमजुगुहागृहे । ११ विस्तीर्णासनमासीनं सर्वतमय संस्मृताः । आययुर्विश्वकर्माणं चत्वारो मानसाः मुताः ॥ २ ॥ जयो विजयसिद्धार्थी चतुर्थश्चापराजितः । तमुपागम्य शिरसा नमुः प्राञ्जलयो मुनिम् ॥ ३ ॥ श्रुतप्रभाध रिमो प्रीतये ते बहसति', २. 'सुरागार चान्येा ', ३. 'तवाप्य', ४. 'विश्वकर्मा करिम्पति' १ पाठ । ५. पियाख्याना ग्रामसभा. (१)मस पाठः। - ·समरामारे तानुवाच मुनिर्वत्सा! विदिनं वा यथा पुराrla5JPERHIT 'वास्तु ब्रह्मा स(पर्या?सर्जा)ी विश्वमप्यन्विलं-नया ॥ ४ ॥ धर्म्य कर्म तदा श्रेष्टयमाप्त्य लोकानानि च व्यवस्थाप्य चकारंप लोकपालचस्य) कल्पनाम् ।। ५॥ अहमप्यमुना विश्वनाथनाम्युजजन्मना । लोकाना सनिवासार्थमादिष्टोऽस्मि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥ रम्याणि नगरोधानसभास्थानान्यथा मया । सुरासुरोरगाढीनां निर्मितान्यात्मबुद्धितः ।। ७ ॥ गत्वोपी वैन्यनृपतेसा ! प्रियचिकीर्पया । नगग्ग्रामखेटाढीन् करिष्यामि पृथर पृथर ॥ ८ ॥ कार्ये त्वमुस्मिन् सकले गम विश्वसजापिते । सम्यक्साहायभाव्यं भवद्भिरिति नः स्थितम् ।। ९ ।। यतस्त्रिभुवनालोकप्रद्योतस्याब्जिनीपतेः । सहायतां तमश्छेटे कलयन्ति मरीचयः ॥ १० ॥ सयं करिष्येऽमयो निवासाय पृथीः पुरीम् । विचित्रनगरग्रामखेटीमतिमनोहराम् ॥ ११ ॥ भवन्तः पुनरागत्य चत्वारोऽपि चतुर्दिशम् । तांस्तान निवेगान् कुर्वन्तु पृथग्जनकृताययान् ॥ १२ ॥ अन्तरेप्पयपाधोधिशैलानां सरितां तथा । विधातव्यानि दुर्गाणि नृपाणां भयगान्तये ॥ १३ ॥ वर्णप्रकृतिवेश्मानि संस्थानानि च लक्ष्मभिः । विधेयानि प्रतिग्राम प्रतिपू: पतिपत्ननम् ।। १४ ॥ १. 'वास्तुव्रता सदा विश्व व्यानोति सकर जगत् ', २. 'टानातिमनारान् ३ 'णि सनातमय' स पाट । *वे यनृपते. वेनगनोभूपते. पृथोरित्यर्थः । क.पाठ । , ·प्रभस्मृतीयोऽध्याय। तानित्यमात्मतनयानभिधाय सम्पर ५ : सारायंभूतमपरिस्फुटतोज्झितं च । 'स्थानापिनोस्मरनिवृतचित्तवृत्ति- स्तूप्णी प्रभासतनयो नयरिजगाम ।। १५ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समगनसमूत्रधागानानि चास्तुशान्ने 'विषकर्मणः पुत्रसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः । अथ प्रश्नो नाम तृतीयोऽध्यायः । अध तेषु जयो नाम वाक्यं तद् विश्वकर्मणः । श्रुत्वा कृताञ्जलिः माह स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥१॥ ज्ञानकानिधिरप्यस्मान् यत् सहायतया किल । वृणोपि तेन न वयमात्मानं बहुमन्महे ॥ २॥ तदिदानी हितार्थे नः प्रजानामपि च 'प्रभो!। अममेयमभावस्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ ३ ॥ पूर्वपेकार्णवे जाते जगति मलयं गते । महाभूतामरपुरीज्योतिपां कथमुद्भवः ॥ ४ ॥ किमाकारा किमाधारा किंप्रमाणा च मेदिनी । विस्तुतिः परिधिश्वास्या बाहुल्यमपि कीदृशम् ॥ ५ ॥ उच्छ्रायव्यासदीर्घत्त्वः कः केऽस्यां कुलभूभृतः । कति ख्यातानि वर्षाणि द्वीपा नद्योऽव्ययस्तथा ॥ ६ ॥ काः सूर्येन्दुग्रहाद्विगतपश्च पृथक्पृथर । भूमरुपरि किं चपामन्यान्य प्रोक्तमन्तरम् ॥ ७ ॥ १. 'स्यानाणातिशयान', २. 'जयविजयसिमापिराजितमुवागमनो नाम क. पाठ३. 'प्रभोः स. पाठः। पूर्ण मौनमित्यर्थः ।

·६. मराङ्गणमूत्रधार किमाधारं दिवि ज्योतिश्चक्र भ्रमयते च कः । लोके कथं महाभूतान्यू यो विभ्रति स्थिनिम् ।। ८ ।। युगधर्मव्यवस्थाभिः काश्चादी लोकवृत्तयः । कश्चादिमस्ततो राज्ञां ग्रहाणां वर्णिनां कथम् ॥ ९ ॥ कति देशाः कति भुवः पृथक्त्वेन निरूपिताः । कार्यः क च कथं सनिवेशो जनपदाश्रयः ॥ १० ॥ व्यक्तचिह्नः स्वनस्पर्णगन्धवर्णरसादिभिः । काः शस्ता निन्दिताः काथ पुराणामपि भूमयः ।। ११ ।। कार्य केन विधानेन भूभृत्पुरनिवेशनम् । किं फलं मुनिविष्टेऽस्मिन् दुनिविष्टे च किं पुनः ॥ १२ ॥ कतिप्रकारं दुर्ग च दुर्गकर्मक्रमच कः । किमग्रपुरसंस्थानमनिन्यं किं च निन्दितम् ॥ १३ ॥ कश्चात्रानुक्रमविधिः प्रमाणैरुपपादितः । प्राकारगीपुराष्ट्रालपरिखावश्कर्म च ॥ १४ ॥ तमननिर्गमद्वारमताल्पट्टालकादिभिः । कीदृशः प्रविभागश्च रथ्याचत्वरचर्मभिः ।। १५ ।। भूमिप्रमाणसंस्थानं सीमा च' क्षेत्रदिक्पथैः । नगरपामखेटानां निवेशाः स्युः पृथक्पृथक् ॥ १६ ॥ पुरस्याभ्यन्तरे पूर्व कैच्यावयवक्रमः । कस्मिन् स्थाने फधं कार्य शक्रवजनिवेशनम् ॥ १७ ॥ पतिसंवत्सरं तस्य नियुक्तस्य कथं पुनः । हिताय नृपलोकानां विधातव्यो महोत्सवः ॥१८॥ गृहेषु केषु केप्वत्र कामु कामु ककुगु च । भागाद्यान्तरः कः कः कार्याः काः काथ देवताः ॥ १९ ॥ कैः कर्यानपरीवारवर्णस्पविभूपणः । कार्याः कः कः सुरा वखवयोवैपायुधध्वजः ॥ २० ॥ , 'भूक, ग, पाठः।

·प्रश्नस्तृतीयोऽध्यायः । प्रमाणमितिसंस्थानसङ्ख्यानोच्छ्यलक्ष्माभिः । पासादाः कस्य के वा स्युः सुरराजदिनातिषु ॥ २१॥ प्राकारपरिखागुप्तं पुरे स्याद् गोपुरं क्व च । युग्ममध्याम्खुवेश्मानि क च स्युः क महानसम् ।। २२ ।। कोष्ठागारायुधस्थानभाण्डागारनिवेशनः । व्यायाम तरागीतस्नानयारागृहादिभिः ।। २३ ॥ भय्यावासगृहपेक्षावेमार्गाः पृथक । क्रीडाढोलाश्रयारिष्टगृहान्तःपुरवेश्मभिः ॥ २४ ॥ विटङ्कभ्रमनिर्मुहकक्षासंयमनादिभिः । अगोकवनिकाभिश्च लतामण्डपयेश्मभिः ॥ २५ ॥ यापीभिर्दागिरिभिश्चित्राभिः पुप्पोधिभिः । एतैर्विशेषैरन्यश्च विचित्रर्विपिनाश्रयः ।। २६ ॥ मानोन्माननियायामद्रव्याकृतिविनिर्मितः । निकेतननिवेशः स्याद राज्ञां भागाश्रितः कथम् ॥ २७ ॥ पुरोध-सैन्यभूश्रेष्टदैवनिन्तकान्त्रिणाम् । कं कं च भागं प्राप्य स्युनिवेशा नृपवेश्मनः ॥ २८ ॥ पुरे स्युर्दिक्षु भागेषु पदभागेषु केषु च । विपराजन्यविश दास्तान्तरजः समम् ॥ २९ ।। तथा ऋपितुलाशिल्लकलापम्योपजीविनः ।' हिसाश्रिताश्च पुरुषा निवेश्याः स्युः कथं स्य च ॥३०॥ नियेशाः कीदशाश्वैपां कियन्तो वा भवन्ति ते । शस्पन्ने केन वा केषां के मशजलौः ॥ ३१ ॥ पिण्यमाद्यं कनिमो द्रव्याण्याद्यानि कानि का। हेतुरेपां च सर्वेषां स्याच कीरगनुक्रमः ॥ ३२ ॥ ई युग्मं मिथुन मध्ये येमा तानि गुगागम्यागिदागाणि तानि न सम्वुवै मानि' चेति द्द्वममाम । - ·2 : समराङ्गणसूत्रधार भजन्ते योगमन्योन्य कानि द्रव्याणि कैः सह । कानि योगं न गच्छन्ति कैर्वा कः क्व वसेत् पुमान् ॥ ३३ ॥ इष्टकाकर्म किं चेष्ट कीर्तिता कतिधा व मूः । परिफर्मक्रमस्तासां वदयम्बुपवनैश्च कः ॥ ३४ ॥ गुरुवाणिध्वजोर्वीयतदृत्यमतिमा(?) पुराम् । क्षा के के प्रस्ताः स्युहाथै के च गर्हिताः ॥ ३५ ॥ नन्छेदसावसंभूतं शब्ददिक्पानगर्भजम् । विज्ञायते कथं कर्टकारकादिशुभाशुभम् ॥ ३६ ॥ प्रमाणं तक्षणन्छदैः 'शोधितानां कथं भवेत् । आवृत्य स्थापनं पूर्व दारूणां स्थानकै क्व च ॥ ३७॥ सामान्यतोऽखिलानां का काथ जातेविशेषतः । प्रदास्तलक्ष्मभिर्युक्ता भूपयः परिकीर्तिताः ॥ ३८ ॥ शल्योद्धारविधिः कीटक् कीदृशं भूमिकर्म च । दिग्ग्रहः मूत्रणं चाधिवासनं च कथं भवेत् ॥ ३९ ॥ प्रमाणं मूलपादस्य शिलान्यासे च को विधिः । विमन्यते कयं वेश्म शालालिन्नविभाजनैः ॥ ४०॥ मानानि कानि भित्तीनां पीटानामुन्न्याश्च के । कथं तानि विकल्प्यानि वर्णानां मेखलादिभिः ॥४१॥ समस्तकानां स्तम्भानां द्वारस्तम्भासनः सह । नागतीथ्युपधानानां समं कण्टविनिर्गमः ॥ ४२ ॥ जयन्तीमाहतुलाकायर्याणां वास्तुनोऽपि च । कीदृशं फलकानां च ममाणं परिकीर्तितम् ॥ ४३ ॥ स्वमानात् सर्ववर्णानां नलोछायास्तु कीदृशाः। का गवाक्षकपोतालियेटिकाजाल फक्रियाः ॥ १४ ॥ स्थूणा निमृष्टिकोत्सूका मृगाल्योल्यु)पतुलास्तथा । सान्तम्माणिशिरावंशाः किंप्रमाणाः प्रकीर्तिताः ॥ ४५ ॥ यामे', ३. णमणि ग. पाटः। १. 'माधिताना' म.ग, पाठः।

·प्रश्नस्तृतीयोऽध्यायः । छायोदयाः कियन्तः स्युचच्छायक्रमश्च कः । ज्यश्राणां खण्डवृत्तानां लुपानां च क्रियाः कथम् ॥ ४६॥ सीमालिन्दशिर (स्वास्स्वा)सां कीगी चावलम्बना । कतिनकाराः प्रासादशिरसां च विकल्पनाः ॥ ७ ॥ यच्चान्यदेवमादि स्यात् प्रासादभवनादिपु । 'द्रव्यकाष्ठकलासहि प्रमाणं तस्य कीदृशम् ॥ ४८ ॥ शालालिन्दप्रमाणानि चतुगालेषु धाममु । ज्यायोमध्ययवीयस्सु भूपामि. काष्ठकल्पना ॥ ४९ ॥ एकद्वित्रिचतुःशालान्येपां संयोगतोऽपि च । कथं कति च वेश्मानि कल्प्यन्ते पविभागशः॥५०॥ कथं च पोडशचतुःपष्टयेकाशीतयः शतम् । संविभागाः पदानां स्युः कथमत्रामरस्थितिः ।। ५१॥ आयो नवपदो वास्तुरन्त्यः साहस्त्रिका कथम् । अगमत्याभागेपु केपु केपु क तस्थुपः ॥ ५२ ॥ कथमेते सुराः सर्वे वास्तोरस्य व्यवस्थिता । एतदंशशिरथक्षुःकुक्षिहन्मूर्धमर्मसु ॥ ५३ ॥ जायेत पीडा द्रव्येपु सन्निविष्टेषु कस्य का। वास्त्वारम्भमवेशेषु यातायां स्थापनेषु च ।। ५४ ॥ दूतस्त्रमनिमित्ताये कथं ज्ञेयं शुभाशुभम् ।। दारुक्रियासु चित्रेषु तथा लेप्यक्रियासु च ॥ ५५ ॥ योज्यं किं किमयोज्यं च किं भूपभवनादिपु । ” हस्तस्य लक्षणं मानसंज्ञा वै जायते कथम् ॥ ५६ ॥- किं हव्येप्वग्मिलक्ष्म स्यात् किं च नियुक्तलक्षणम् । अनुक्रमेण वर्णानां रलिफर्म च कीदृशम् ॥ ५७ ।। विधेयं विधिना केन भवने च प्रवेशनम् । पतिते स्फुटिते जीर्णे प्लुटे वजागनिक्षते ।। ५८ ॥ १. 'द्रम' य. पाठः। २. 'रक्षक', ३. 'अङ्गप्रत्यायोज्य किसि. पाठः। ।

·१०
समरामणसूत्रधारे
निमग्नभमनिर्मिन्नपशीर्णेषु च वास्तुपु ।
मधुवल्मीकसंभूना प्रविरहे च दारुणि ॥ ५९ ॥
जायते किं फलं कुत्र प्रायश्चिचेन को विधि ।
इत्येवमादिकमनेकविध विधानं वेग्मोपगं च पृथगाश्रयसभृतं च ।
अस्मास्वनल्पकरुणादितचित्तत्तिर्व्याख्यातुमर्हसि समस्तमनुक्रमेण।।६
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणरानभारापरनागि वास्तुशाग्ने
प्रश्नाध्यायस्तृतीयः ॥
२
अथ महदादिसर्गचतुर्थोऽध्यायः ।
जयस्येति समाफर्ण्य विश्वकर्मा च नद् वचः ।
जगाद गर्नदम्भादध्वनिगम्भीरया गिग ॥ १ ॥
साधु वत्स! लया सम्यक् प्रज्ञयातिविशुद्धया ।
प्रश्नोऽयमीरितो वास्तुविद्याब्जवनभास्करः ॥ २ ॥
स त्वं निधाय प्रश्नानां समुदायममुं हृदि ।
वदतो मेऽवधानेन शृणु यद् ब्रह्मणोदितम् ॥ ३ ॥
इदमासीद् युगान्ताग्निप्लुएं संवर्तकादिभिः ।
समुत्सृजद्भिरम्भांसि विश्वमेकार्णवीकृनम् ॥ ४ ॥
तमोभूते ततस्तस्मिन् भोगिपर्यवमाश्रितः ।
हरिः मुप्ताप सलिले कृत्वोदरगतं जगत् ॥ ५ ॥
अथास्य नाभावम्भोजमभूत् तस्मिन्न नायत ।
सर्वज्ञानाश्रयः श्रीमांथतुर्वनः मुरेश्वरः ॥ ६ ॥
स कदाचिद् दयतः मनासष्टिं प्रति प्रभुः ।
महान्तमसजत् तत्र पूर्व पिवस्य हेतवे ॥ ७ ॥

·महानादिसर्गश्चमुधोऽध्यायः । विधाहकृतमतस्मान्मनोऽभूत साचिकादतः । राजसादपि चाक्षाणि तन्मात्राणि च तामसात् ॥ ८॥ तेभ्यः पश्च महाभूतान्याविरासन्ननुक्रमात् ! व्योगादीनि धरान्तानि स्वः स्युक्तानि नैर्गुणे ॥९॥ अधरोत्तरभावश्च सम्यगेपामयोच्यते । आदौ पृथ्वी ततोवस्तादापस्तासां च पावक ॥ १० ॥ तस्याप्यधस्तात् पवनस्तत. खमवकारादम् । भूतादिस्थ यियत् सोऽपि महता परिचारित ॥ ११ ॥ महांथ विगति व्यक्त व्यक्तमव्यक्तकं पुनः । ग्राहयग्राहकभावन व्यक्तो भूतसमुद्भवः ॥ १२ ॥ आधाराधार्यभावश्च ययार्थी च स्थितिव्ययौ । महाभूतानि सगुणान्येचं सृष्टा तन प्रभु ॥ १३ ॥ मनः पुनरसों सर्गे भौतिक सम्यगाइयो । सुरासुरान् सगन्धर्वान् यक्षरक्षांसि पन्नगान् ॥ १४ ॥ 'नागान मुनीनप्सरसो मनसा समजीजनत् । अन्दू चक्षु (पी.पो) जातौ गगनभ्रमणक्षमा ॥ १५ ॥ गानेभ्योऽपि च नक्षनचक्रमस्मादजायत । इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्योऽभूत् ताराग्रहपञ्चकम् ॥ १६ ॥ ग्रहलं पुनरतेपामिन्द्रियग्रहणाद् विदुः । सुरेनचापरिक्षामा विद्युदरूपशालिनाम् ।। १४० भीमाशनिभृतां चासीत् केशेभ्योऽम्युमुचां भव । । विश्वमापूरयन् कृत्स्नमाविरासीत् तदिन्छया ॥ १८ ॥ त्रिलोकीपावनस्तिर्यगामी चण्ड: समीरण । रातभण्डानिलोतमुपपाशुतापितम् ॥ १९ ॥ १. (सावित्री पुनरप्सरसः १ साविौं चायसरसः) G. ग. पाठः । २. 'मुवा म'स, पावः।

·१९
समभरि
वायुभिः शापमानीनं जगाम घनतां पयः ।
तस्योपरिष्टादम्भोधेरध. कुण्डलित वपुः ।। २० । ।
विष्णोः (सन्या? शय्या)त्वमभ्येत्य धत्तेऽनन्तोऽखिलां भुवम् ।
न तसं येषु यप्वम्मः प्रदेशप्परस्मिभिः ॥ २१ ॥
नीतं न वानिलः गोपं तत्र तवाययोऽभवन् ।
महाम्भाचीचिसखाता विक्षिप्ताश्चण्डमारुतः ॥ २२ ॥
यत्र यत्रापुरतयं ते तत्र तत्रादयोऽभवन् ।
निश्चलत्वार्थमवनिश्चर्मवद् वितताथ तैः ।। २३ ।।
शले कीलरिव स्थानेवाचिता तेपु तेप्वियम् ।
वृद्धि गताद्रिनिःप्यदर्भूभृतां अविभागना ।। २४ ॥
निम्नगाभूत् ततोऽम्भोधः कान्ता निम्नानुसारिणी ।
मेदिन्यन्तेषु जलधिपर्यन्तेषु विनिर्ययुः ॥ २५ ॥
अम्भांसि यत्र यत्रासंस्ते द्वीपावित्ररूपिणः ।
सनिम्नगान्सुधिद्वीपा विभरताखिलभूधरा ॥ २६ ॥
व्यक्ता बभूव कृत्स्नवं भूमिर्भूतानि विभ्रती ।
स चक्रे सरवादीनां निरयाणामधः क्षितेः ॥ २७ ॥
स्वर्मफलभुत्त्यर्थं स्थानं दुष्कृतकर्मणाम् ।
जरायुजाण्डजोद्भिजस्वेदजैः सह स प्रभुः ॥ २८ ॥
चतुर्धेत्यसजल्लोके भूतग्राम चराचरम् ।
दे॒धा जरायुजास्तत्र मनुष्याः परावस्तथा ।। २९ ।।
ग्राम्याः सप्तामरस्तेपु सप्तारण्यकृतालयाः ।
पुमान् गौस्तुरगन्जागो मेपो येगसरः सरः॥३०॥
ग्रामपासकनिरताः सर्तते परिकीर्तिताः ।
सिंहद्विपोट्रगहिपा शरभी गवयः कपिः ॥ ३१ ॥

·अगोश. पञ्चमोऽध्याय । भरण्यगोचरा जीवाः ससते वत्स! निर्मिताः । धर्माधर्मविवेकित्वाच्छुपान् ग्राम्येषु पूरुपः ॥ ३२ ॥ अरण्यचारिपु श्रेष्ठः सिंहः शौर्यबलादिभिः । मुपर्णा भुजगाः कीयः येऽपि च स्युः पिपीलिकाः ॥ ३३ ॥ चतुर्धेत्यण्डजन्मानी जन्मिनस्ते प्रकीर्तिताः । 'सैद (फेपीकेश)समुताः कृमियकादिनन्नयः ॥ ३४ ॥ सर्वेऽपि स्वेदजन्मानस्ते प्रजापतिना कृताः। उद्भिजाः पञ्चधा भू(वा? त्या) निर्टिष्टाः स्थायराश्च ते ॥ ३५ ॥ द्रुमा वल्ल्यथ गुल्माच वंशाः सतणजातयः । छन्नान्त:करणत्वं च स्वस्थानात्यागितापि च ॥३६॥ छिन्नप्ररोहिता चैपां वैशेषिकगुणश्यम् । गायती भूतसन(पा? पा) चतुर्विशतिपत्रिका || ३७ ॥ ज्ञात्वना पुरुषः पुण्या भवति स्वर्गभाजनम् । भुवनभूजलवदिमरुद्रियत्प्रमुख एग भवस्ता कीर्तितः । वसुमतीपरिमाणविनिश्चयं कथयतः शृणु सम्प्रति वत्स! मे ॥३८॥ খুনি মাখিলগামীলইবনিল যমগাথবানান মাস पदादिस(झा? गध्यायश्चतुर्थः ॥ अथ भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः। अथो यथाक्रमं भूमेः कृत्स्नायाः कथयामि ते । विष्कम्मपरिधी वत्स ! बाहुल्यमपि च स्फुटम् ॥ १ ॥ विफम्भाऽस्याः समुद्दिष्टो दशयोजनकोटयः । लक्षाण्यापि च मेदिन्यास्तद्वदेकोनरिंगतिः । विष्फम्भत्रिगुणी यावद् विष्कम्भांशध पञ्चमः ॥२॥ , 'लेशकोपुस । (३), २. '2' उ, ग, पार ·समभूत्रधार मेदिन्या: परिधिस्ताक्योजना परिकीर्तितः । द्वात्रिंशत्कोटयः पष्टिलक्षाणि परिधिः क्षितः ॥३॥ अशीतिय सहस्राणि योजनानां प्रकीर्तितः । योजनानां सहस्राणि विंशतिर्लक्षयोदयम् ।। ४ ।। इति वाहुल्यमेतस्याः क्षितर्वस ! तपादितम् । चतुर्णा सलिलादीनां भूतादेर्महतोऽपि च ॥५॥ उत्तरोत्तरमुरुतो मानं शतगुणं विदुः । तोयादिपु स्थितेयं भूचक्रपद् वृत्तगालिनी ।। ६ ।। पात्रस्थापंरपात्रीहोरीण्यन्यान्यपि क्रमात् । प्रमाणमिदमतेपां क्षित्यादीनां नवोदितम् ।। ७ ।। द्वीपादीनां तु पाथोपिनिवेगः पुनरुज्यते । दीपानामम्धीनां च सप्तानामपि मध्यगः ॥ ८॥ जम्बूद्वीपो भवेद वृत्तः सहस्रशेतविस्तृतः । हिमाद्रिमकूटाख्यो निपधो नीलसंज्ञितः ॥९॥ श्वेतः शृङ्गी च पडमी भवन्त्यस्मिन् कुलाचलाः । एतस्मादुत्तरेणाद्रेस्तुपारादितमेखलात् ॥ १० ॥ पूर्वापरायताः सर्वेऽप्यद्रयो यावदम्बुधि । अन्तरा नीलनिपधौ जम्बूद्वीपस्य नाभिगः ॥ ११ ॥ वृत्तः पुण्यजनाझीर्णः श्रीमान् मेरुर्महाचलः । उद्ग्याम्यायते मेरोः प्राग्भागे माल्यवान् गिरिः ॥ १२ ॥ सेवितः सिद्धनारीभिरानीलनिपधायतः । मुमेरोः पश्चिमेनादिर्गन्धर्यकुलसकुलः ॥ १३ ॥ माल्यवत्सहभायामो महीभृद् गन्धमादनः । पर्वतावुभयान्तस्यौ हिमवान् शृङ्गवांस्तथा ।। १४ ।। १. 'घर', २. 'हार', ३. 'पानीपु पायोनिचेस, ग. पाठः। ४. 'समधि' का पाठः।

·१५ भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः योजनानां सहसे है साथै स्यादुन्छयस्तयोः ! श्वेतश्च हेमकुटश्थेत्यन्तयोः पृथिवीधरौ ॥ १५ ॥ योजनानां सहस्रार्धमेफैकस्पोन्न्यस्तयोः । निपधाचलनीलादिमाल्यवद्गन्धमादनाः ॥ १६ ॥ सहस्रयोजनोन्यायाधत्वारोऽमी पृथक्पृथक् । एतेऽष्टावपि शैलेन्द्राः सहस्रदयविस्तृताः ॥ १७ ॥ उन्छयामधश्चापि विलग्नाः सह मेरुणा । मेरो समुन्योऽसीनिः सहस्राणि चतुर्युता ॥ १८ ॥ पोडशाधः सहस्राणि द्वात्रिंशन्मूर्ति विस्तृतिः । जम्यूतमहान् मध्ये सुमेरोनिपत्रस्य च ॥ १९ ॥ दीपस्यामप्य योगाजम्मूदीप इति ध्रुतिः । मुहिमशिलानः सर्वतो हिमपानयम् ।। २० ॥ महान्तो निवसन्यत्र विशाचा यक्षगक्षसाः । हेममय:मकट इत्यवनीधरः ॥ २१ ॥ यं सर्वता निषेवन्ते सदा चारणगुधकाः । तरुणाप्रमाजालानिमो निषधाचलः ॥ २२ ॥ निवसन्ति सुसं तत्र शेपवासुकिरक्षकाः । हेमाजकर्णिकाकारः मुमेरुर्मणिकन्दरः ।। अत्रामराः साप्सरसस्त्रयस्त्रिंगद् वसन्ति ते ।। वर्यनः शिखरैनीलो नीलमहीधरः ॥ २४ ॥ कलयन्ति तपोनित्या यत्र ब्रह्मर्षयः स्थितिम् । वेतः स काञ्चनैः शृगगनोल्लेखिमिनः ॥ २५ ।। दोर्दपेशालिनां यत्र निवासविदशद्विपाम् । महानीलमयो यहि पिउरछायो बहिर्महान् ।। २६ ॥ १. 'दे दे साधे उरा. ग. पाट । २. 'स', ३. 'सतो नि', ४. स्थिता' पाट:1 ·समराङ्गणसूत्रधार पितृणामालयः शृङ्गरुन्तिः शृङ्गवान गिरिः । हिमाचलस्य याम्येन क्षाराधितमन्यतः ॥ २७ ॥ वर्ष स्याद् भारतं नाम प्रथमं कार्मुकाकृति । तुपारनिलयस्याद्रेहेमन्टाचलस्य च ।। २८ ।। मध्ये किंपुरुष नाम द्वितीयं चर्पमीरित्तम् । अन्तरे हेमकूटस्य निपधस्य च भूभृतः ।। २९ ॥ हरिवर्पमिति प्रोक्तं तृतीय वर्पमुत्तमम् । निपधाचलनीलाद्रिमाल्यवद्गन्धभूभृताम् ॥ ३०॥ चतुर्णा मध्यगं वर्प तुर्यमस्मिन्निलाटतम् । उत्तरे नीलशैलस्य याम्ये च श्वेतभूभृतः ॥ ३१ ॥ पञ्चमं वर्पमत्यर्थरम्यं रम्यकसंजितम् । श्वेतशृङ्गवतोः शलराजारनयोरिह ।। ३२ ॥ मध्ये षष्ठं हिरण्यांशुरम्य हैरण्यकाइयम् । अस्योतरे शृङ्गवतो याम्ये च क्षारवारिधेः ॥ ३३ ॥ कुरुवर्षाभिधं वर्पमुत्तरेण प्रचक्षते । अन्तरा नीलनिपधौ प्राग्भागे माल्यवगिरेः ॥ ३४ ॥ भद्राश्चमष्टमं वर्ष प्राक्समुद्रान्तमीरितम् । गन्धमादनशैलस्य प्रत्यक् प्राक् चापराम्बुधेः ॥ ३५ ॥ नवमं वर्षमावार्याः केतुमालं प्रचक्षते । इति प्रोक्तानि वर्षाणि नवामूनि मया तव ।। ३६ ।। साम्प्रतं पुनरेतेपां प्रमाणमवधारय । प्रमाणेन सहस्राणि चतुस्विंशचतुर्दिशम् ।। ३७ योजनानामिहेच्छन्ति चतुरश्रमिलारतम् । प्रारप्रत्यग्भागगे वर्षे तस्पोदग्याम्यतः समे ॥ ३८॥ १. 'मध्यतः' ख, ग, पाटः ·१७ भुवनकोशः पशमोऽध्यायः । एकात्रंशत्सहस्राणि किश्चित् माक्प्रत्यगायते । न्यान्युक्तानि पडन्यानि वर्षापयेभ्योऽवराणि ते ॥ ३९ ॥ तेषां नवसहस्राणि प्रत्येक विस्तृतिर्मना । वर्षे किम्पुरुपे नार्यो नराश्च प्लक्षभोजनाः ॥ ४० ॥ जीवन्त्पयुतमन्दाना जात्यजाम्बूनदविषः । हरिव नरा नार्यो वसन्तीपुरमाशिनः ॥ ४१ ॥ सायुतं च सहस्रं ते जीवन्ति रजतस्विपः । इलाटते नगः पद्मरागमा इतास्तथा ।। ४२॥ जम्यूफलरसाहाराः सपादायुतजीविनः । नास्मिन् मेरुतटन्छन्ने तारकान्दुरश्मयः ४३ ॥ स्वागमभाभिः फिन्त्वन कृतोदयोना वसन्त्यमी । कैरवोदरसच्छाया भट्राचे साइना नराः ॥ ४४ ॥ नीलाम्रकफलाहारा भवन्त्यत्रायुतायुषः । दलत्कुवलयश्यामाः केतुमाले शरीरिणः ॥ ४५ ॥ शरदामयुतं तेपामायुः पनसमोमिनाम् । वेताभो रम्यके रम्ये न्यग्रोधफलभुग जनः ॥ ४६॥ हरिवर्प इव प्रोक्तमेतस्मिन् मानमायुषः । श्यामविप खियो वर्षे पुमांसश्च हिरण्यके ।। ६७ ॥ जीवन्त्ययुतमब्दानां सर्वेऽपि लाचाशिनः । पुरुष्वभीष्टप्रेक्ष वन्ति स्त्रीयुता नराः ॥ १८ ॥ सपादमयुतं देवगर्भभा गौरकान्तयः । पुण्यकर्मा वसत्येषु वपु निखिलो जनः ।। ४९ ॥ शोकव्याधिजरातङ्कगटोन्मुक्त सदासुखी । वनैः कीर्णानि सर्वाणि कुसुमस्तवमानतः ॥ ५० ॥ उद्भिजाद्भिर्नदीभिश्च तस्तैस्तुश्च पादयः । उदश्चद्वीचिमालेन लावणेनाधिना यहिः ।। ५१ ॥ । . ते तव ।

·१८ समराङ्गणसूत्रधारे परिक्षिप्तोऽयमुक्तस्ते जम्बूद्वीपो मयाखिलः । द्वादशाम्बुनिधावत्र पृथग भूमिभृतः स्थिताः ॥ २॥ अयस्त्रयो दिशि दिशि स्फारोमिस्थगितीपलाः । मैनाकच अलाहश्व चक्रनामा च दक्षिणे ॥ ५३॥ नारदाख्यो वराहाख्यः सौमकाख्यश्च पश्चिमे । उदगभागेऽपिच द्रोणकङ्कचन्दा इति त्रयः ॥ ५४ ॥ धुनको दुन्दुभिक्षेव साईकश्चेति पूर्वतः । सहन योजनानां ते दीर्यास्तस्यार्धमुच्छिताः ।। ५५ ।। मनास्तदर्धमम्भोधी विस्तृताथ धराधराः । जुष्टाः सर्वे सुरः शृङ्गप्रौढिलीहविहायसः ॥ ५६ ॥ ज्वलितापधयः फान्तविचित्रमवीरुषः । दीपाः 'शाककुशक्रौञ्चशाल्मल्य इति च क्रमान् ।। ५७ ॥ गोमेटः :: पुष्कराख्यश्च पडमी वाद्यतः स्थिताः । क्षीराज्यढधिमोक्षुरसस्वाद्वम्भसोर्णाः ॥ ५८॥ द्वीपान् शाकादिकानेते परिचार्य स्थिताः क्रमात् । स्वद्रीपतुल्याः सर्वे ते प्रमाणेन यथाक्रमम् ॥ ५९ ।। अमी शाकादयो द्वीपा जम्बूद्वीपप्रमाणतः । यथाक्रमं स्युढिगुणास्तथाम्भोनिधयोऽपिच ।। ६० ।। शाके सप्ताइयस्तेषूदयो जलधरस्तथा । मारको रेवतः श्यामो राजतोयायियकः ॥ ६१ ॥ चतुःसाहसिकस्तेषां विष्कम्भाय समुच्छ्यः । तदर्ध भूप्रदेशश्च सवितानां सुरर्पिमिः ।। ६२ ।। वृत्तानां द्वीपयत् तेपां वायतोऽमून्यनुक्रमात् । वर्षाणि सन्निविष्टानि सप्त तानि ब्रवीमि ते ॥ ६३ ॥ जलढाख्यं कुमारं च मुकुमार मणीचकम् । कुसुमोत्तरमोदाफीमहाद्रुमवनानि च ॥ ६४ ॥ । .१. शाला', २. 'जा' ख, पाठः। ३. 'जयः' गपाठः । , ·" भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः । कुश विद्रुमहेमाख्यौ पुर्तिमानथ पुष्पवान् । कुशेशयो हरिमामृन्मन्दरश्च कुलाचलाः ॥६५॥ - विफम्भोऽष्टसहस्राणि नेपां प्रत्येकीरितः। तदर्थमुन्थ्यस्तद्वदुन्छ्यामधोगमः ॥ ६६ ।। उद्भिदं वेणुवत्संनं 'सरालमय लम्बनम् । वर्ष श्रीयन् प्रभाकृच कपिलं पन्नगाभिधम् ॥ ६ ॥ फ्रांश्च क्रौञ्चोऽन्धकारथ देवो गोविन्दवामना । द्विविदः पुण्डरीकश्येत्यस्मिन् सप्त कुलादयः ॥ ६८ ॥ विष्कम्भोऽयुतमतेषां विष्कम्भाधु सान्छयः । अधोगनिस्तदर्घ च वर्षाण्येषां तु बाह्यतः ।। ६९ ।। फुसलाख्याटवारव्ये परापतमनोनुगे । शुनिवर्षान्धकाराख्य सप्तमं दुन्दुभीति च ॥ ७० ॥ गिरयः शाल्मलिद्वीपे रक्तः पीतः सिनस्तथा । वैपुल्पमेपो द्वात्रिंशत्सहस्राणि प्रचक्षते ॥ ७१ ॥ वैपुल्या समुन्ड्रायस्तदर्धमवना गतिः । वर्षे शान्तभयं वीतमयं चेत्यत्र संस्थिते ।। ७२ ।। गोमेदे तु सुरश्रति कुमुदथेति भूधरी । योजनानां चतुःपष्टिस्तो सहस्राणि विस्तृतौ ।। ७३ ।। उरझायो बिस्तरस्यार्ध तदर्थ चाप्यधोगतिः ।. घातकीखण्डनामास्य मध्ये वर्पमुदीरितम् ।। ७४ ।। अस्त्यादिः पुष्करद्वीपे मानसोत्तरसंशितः । पाहतो वर्षमेतस्य महावीतपिति स्मृतम् ।। ७५ ।। विस्तृतोऽष्टी सहस्राणि शैलोऽयं द्वे तथायुते । सहस्रशतमन्यच मुरसिद्धपिसेवितः ॥ ७६ ॥ ध्यासानोच्छ्यस्तस्य तदनाप्ययोगमः । सुरेशानां नगर्योऽस्मिन् मया वत्स! निवेशिताः ॥ ७७? खराल स., 'स्वाराल' ग, पाठः १२. 'कुलावतः खग..पाठः ।

·२१ भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः। यथवाधस्तथा तिर्यक् तशेवालमपि क्रमात् । वहेभन्दाः प्रबहे मूर्यः स्थितः शीतांशुरुद्वहे ॥ ९२ ॥ संघहस्यानि नक्षत्राण्यावहस्थाः पुनर्ग्रहाः । सतर्पयः परिवहे ध्रुवश्चापि परावहे ॥ ९३ ॥ प्रदक्षिणममी सप्त मरुतो भ्रमयन्त्यमून् । मेधीभूत' स्थितो मध्ये सुमेरुक्ष्माभृति ध्रुवः ॥ ९४ ।। समस्तमपि तदद्धं ज्योनिश्वकं भ्रमत्यद । सप्ताश्चनकचक्रेण रथेन रथिनां वरः ॥ ९५ ॥ तेजोमयेन सततं भ्राम्यति ज्योतिपां पतिः । केतुमाले (रजन्यजन्मूल) करोत्यस्तं कुरुष्वपि ।' मध्यन्दिनं च भद्राव(द स्तं गच्छन् भारने रविः । रसाधिपक्षसङ्ख्यानि योजनानि निमेषतः ॥ ९७ ॥ सतविंशतिका चाष्टौ मागान् सर्पत्यहपतिः । योजनान्य(विनंढर्नु ? ब्धिनन्दा) गुणसङ्खयानि काष्ठया ॥९८ ॥ नवांशकचतुष्कं च प्रामत्यहिमदीधितिः । वह्नयग्निवसुखेन्द्रक्ष्मासङ्ख्यातान्यब्जिनीपतिः ॥ ९९ ॥ योजनस्य विभागं च मयाति कलयकया। वियत्वब्योमभूताधिगुणपायकसइचपा ॥ १० ॥ योजनान्युप्णकिरणो मुहतेन प्रसर्पति सम्यहेण महाणि पञ्चाशनकोटयः ॥१०१ ॥ लक्षाणि सप्तनवतिर्गतिः स्यात् तिग्मोचिपः । मध्येन पुष्करीपस्पार्को गल्यानया अजन् ॥ १०२ ।। नमस्तलेन पुनरप्युदयादुदयं अयेत् । इत्थं गतिरियं सम्यक् तिग्मभानोनिरूपिता ।। १०३ ॥ गति चन्द्रग्रहाणां भोग चादि विभावयेत् । मोक्त तवेत्सहोरात्रममाणमधुनानय! ॥ १०४ ॥ * एतदादिलोकदर स. ग. मात्र यो स्ति।

·समरामणसूत्रधारे
पक्षमासतुवादीन् व्यवहाराय कल्पयत् ॥१०४.
इति निगदिव एप द्वीपगलाम्बुधीना--' -
मपनियलयवर्ती कापतः सनिवेशः।
गतिरपि दिनभर्तुः कीर्तिता विश्वमानं
पुनरिह युगधर्म कीर्त्यमानं निबोध ॥ १०५
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेयविरचित रामराङ्गणमधारारमाग्नि पाराशाने
भुवनकोशाध्यायः पञ्चमः ।।
अथ सहदेवाधिकारः पठोऽध्यायः।
अथ माकधिताटस्माद् भूतसर्गादनन्तरम् ।
मजासीदमरैः सार्धमियं पूर्णजनाकुला ।। १ ।।
शोकन्याधिनरातङ्कविमुक्ताखिदशा इव ।
पुराभवन् कृतयुगे पुमांसः स्थिरयवनाः ॥२॥
ते निकुञ्जषु शैलानां नदीषु च सरस्सु च ।
धनेषु च विचित्रेषु चिकीडदेवतः सह ॥ ३॥
हेलया ते समुत्पत्य कदानिदपरैः सह ।
निरर्गलाः समासाध स्वर्विचेरुः सुरा इव ॥ ४ ॥
चित्राम्बराहताः सर्वे नानाभरणशालिनः ।
विमानाकृतयस्तेपामासन् कल्पद्रुमा दुमाः ॥ ५॥
मनोज्ञाभिः सह सीभिर्विचित्राभरणागिश्रियः ।
कल्पद्रुमेप्वकार्दास्ते घास क्रीडां च तेप्पथ ॥ ६ ॥
क्षुदृड्दुःखोज्झिताः सर्वे वभूपुरयतायुपः ।
रत्नाचदातदेहास्तै कदाचिद् भूरसाशिनः ।। ७ ।।
रतिमायास्तदासंस्ते सेन्छाहारविहारिणः ।
स्त्रीकारविग्रहच्छेदविशदीकृतचेतसः ॥ ८ ॥

·सहदेवाधिकार पष्ठोऽध्याय । मास्मिन्नमस्तपत्युनं न वानि प्रबलोऽनिल। नोहारच्छेदसुन्दयों निशाः पूर्णेन्दुभूषणाः ॥९॥ भिन्नस्निग्धाञ्जनश्यामाः सतडित्मन्द्रनिस्वनाः । अचण्डाशनयश्वासन कवरीकान्तयो घनाः ।।१०।। मायपिफरधृदएमाकन्दमुकुराकुराः । श्रासन् सदापुप्पफलाभोगा येषां वनालयाः ॥ ११ ॥ एकोग्रजन्मा वर्णोऽस्मिन् वेदोभूदेक एव च । फतुर्वसन्त एवंकः कुसुमायुधवान्धवः ॥ १२ ॥ रूपश्रुतसुखैश्वर्यभानस्ते निखिला अपि । समत्वान्नाभवत् नेपामुत्तमाधममभ्यता ॥ १३ ॥ न खेटनगरग्रामपुरक्षेत्रखलादिम् । न देशमशकजव्यायं का न ग्रहादि च ॥ १४ ॥ कल्पद्रुमाप्तभोगानां न चैपां प्रभुरप्यभूत् । पुरास्मिन् भारते व पां निवसतामिति ॥ १५ ॥ जगाम सुबहुः कालः मुरैः सार्ध सुर(स्त्रिश्रि)याम् अज्ञाततत्प्रभावानां सहसंबाससंभवा ।। १६ ॥ अर्थपामभवद देवादवज्ञा बिदशान प्रति । अपूज्यमानास्ते पूज्याः सर्वेऽप्यखिलवेदिनः ॥ १७ ॥ आदाय तत्कल्पतरं निपेतुर्या दिवौकसः । दिवंगमनशक्तिश्च दिव्यो भानश्च तद्गतः ॥ १८॥ सरसः परमो भूमौ भूरसच न्यवर्तत । स्मृत्वा कल्पदुमांस्तांस्तान् क्रीडास्ताच सुरः सह ॥ १९ ॥ व्यलपन यशात्यर्थमनर्थकृतचेतसः । ततो विलपतां भूरि स्वरमाहारहेतरे ॥ २० ॥ माणताणार्थमेनेपामभूत् पर्पटको भुपि । भूरसेनैव तेनैते कुर्वाणाः प्राणरक्षणम् ॥ २१ ॥ १. 'नर्थीक' ख, पार ·c समरांगणसूत्रधारे विना कल्पद्रुमसमन्यवृक्षेपु चक्रिरे । अर्थपां पश्यतामेव कदाचिद् भाग्यसंक्षयात् ।। २२ ।। विपर्ययाच कालस्य भूमेः पर्पटकोऽप्यगात् । ततः पर्पटके नष्टे तुपकरणोज्झिताः ॥ २३ ।। अकृष्टपच्या मेदिन्यामभवम् गालितण्डुलाः । शाल्योढनेन तैनाथ मुस्वादुव्यञ्जनेन ते ॥ २४ ॥ परमां तृप्तिमासेदुः परितोपात्तचेतसः । तन्नाशशङ्कया शालितण्डुलानां द्रुमेप्वधः ॥ २५ ॥ ते व्यधुर्महतो राशीस्तक्षेत्राणि च चक्रिरे । अजायत ततो लोभो मात्सर्यापुरस्सरः ॥ २६ ॥ तत्र तत्र शनैश्चक्रे पदन्यासं च मन्मथः । द्वन्द्वमाप्त्या ततस्तेषां विभ्रतामुत्तमां गतिम् ।। २७ ।। धर्यवंसादभूत् स्त्रीपु भृशं रागतुरझमः । दारक्षेत्रनिमित्तानि भूयास्येपामनन्तरम् ॥ २८ ॥ परिक्लेशकमूलानि द्वन्द्वान्यासन पृथक्पृथक् । तत स्वरलममर्यादोच्छेदिषेप्वजितात्मसु ॥ २९ ॥ अविनीतेप्यभाग्येषु स शालिस्तुपतामगात् । प्रद्धरजसा तेपां सा पुण्यश्लोकता गता ॥ ३० ॥ पलमत्तिरभवत् तुपधान्योपसेवया । तुपधान्ये ततो नष्टे परिभुक्ते व सञ्चये ॥ ३१ ॥ चीरवल्कलवस्त्राणां कन्दमूलफलाधिनाम् । ऋतवः कालपर्यासात् पड़ वसन्तादयोऽभवन् ॥ ३२ ॥ ततस्तेपामभूद् दोपरोगशोकाकुलं वपु । मनश्व कामक्रोधेपोटेन्यामयादिदूपितम् ॥ ३३ ॥ आधिदैवकमुष्णाम्बुशीताढिजनितं महत् । आधिभौतिकमप्पासीद् दुःखं व्यालमृगादिनम् ।। ३४ ॥ १. 'स्तत. क्षेत्राणि चहि । ख. ग. पाट. । २. 'यादास्वनिष्टेप' का पाठः।

·वर्णाश्रमप्रविभागः सप्तमोऽध्यायः । २५ इत्थं दुःखलयास्तेि व्यनायायभिगुप्तये । हिमनीहारशीताम्बुवाताधापच्छिदेऽपिच ॥ ३४ ॥ अजातमीतयो वृक्षः कुहिमानि गृहाणि (च)। व्यधुश्छिन्वाश्मभिक्षानन्यान दुखार्तचेतसः ॥ ३५ ॥ स्मृत्वा कल्पद्रुमाकारांस्तद्रपाणि गृहाणि ते । एकद्विनिचतुःसप्तदशशालानि चक्रिरे ।। ३६ ॥ शब्दा? ८प)पाकारपरिखेप्पाच्छन्नेषु तृणादिभि । हृष्टास्तेवनयन् कालमाप गृहमेधिनः ।। ३७ ॥ इत्यमीपु गृहिणो गृहेषु ते शीतवातजलतापनाशिपु । हर्पसंवलितमानसाश्चिरं सन्निरस्तविपदाऽवसन् सुखम् ॥ ३८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्न वास्तुशास्त्रे सहदेवाधिकारो नाम पठोऽध्यायः ।। अथ वर्णाश्रमप्रविभागः सप्तमोऽध्यायः । अथापरगणैः सार्धमाजगाम पितामहः । दुःखच्छेदाय मानामाटाय नृपति पृथुम् ।। १ ।। स तानूचे मभुर्वोऽसौ मरुतामिव वासवः । दण्डधारी च दुष्टानां प्रभाचे लोकपालवत् ॥ २ ॥ प्रतापतापितारोतिसिंहः सिंहपराक्रमः । युष्माकमाधिपत्येऽसावभिषिक्तो मया पृथुः ॥३॥ रक्षाकृत् सर्वशिष्टानामुच्छेत्ता दुष्टचेतसाम् । वृत्तितो भीतिहर्ता च भरिप्यत्येप यो नृपः ।। ४ ।। 1. 'करमानासे' ख, २. एल. ३ २. “गवि शमवत् किं । क. पाठः ।

·- २६ समरामणसूत्रधारे भवद्भिरतदायतर्भवितव्यं ममानया। करिष्यत्येप वा नीत्या चातुर्वाश्रमस्थितीः ॥ ५॥ उक्त्वति ब्रह्मणि गते नाधमासाद्य तेऽथ तम् । अबोचन दुःखिता दुःखादस्मान् बायस्व नः प्रभो ॥ ६॥ कल्पदुमामरत्यक्तान इन्द्रातिश्लान्तचेतसः । व्यसनार्णवनिर्मग्नान् पाहि नः पृथिवीपते ॥ ७ ॥ अथो पृथुरुवाचतान् मा भष्ट सुग्वमास्यताम् । दुःखान्यपहरिष्यामि करिप्ये च मुखानि यः ॥ ८ ॥ ततः स चतुरो वर्णानाश्रमांच व्यभाजयत् । तेपु ये वेदनिरताः स्वाचारा. संयतेन्द्रियाः॥९ ।। सूरयश्चावदाताश्च ब्राह्मणास्तेऽभयंस्तदा । यसनाध्ययने दानं याजनाध्यापनार्थिताः ॥ १०॥ धर्मास्तेपां विमुच्यान्त्यांस्त्रींस्तुल्याः क्षत्रवैश्ययोः । ये तु शूरा महोत्साहाः शरण्या रक्षणक्षमाः ॥ ११ ॥ दृढव्यायत्तदेहाथ क्षत्रियास्त इहाभवन् । विक्रमो लोकसंरक्षाविभागो व्यवसायिता ॥ १२ ॥ एतेपामयमयुक्तो धर्मः शुभफलोदयः । निसर्गानेपुणं येषां रतिर्वितार्जनं प्रति ॥ १३ ॥ श्रद्धादाक्ष्यदयाव(न्तो ? चा) वैश्यास्तानफरोदसी । चितिकरसा वीपीय स्याफ्रय 'पगुपोषणम् ॥ १.४ .. वैश्यस्य कथितो धर्मस्तद्वत् कर्म च तैजसम् । नातिमानभृतो नातिशुचयः पिशुनाथ ये ।। १५ ।। ते शूद्रजातयों जाता नातिधर्मरताश्च ये । फलारम्भोपजीवित्वं शिल्पिता पशुपोपणम् ॥ १६ ॥ वर्णत्रितयशुथूपा धर्मस्तेपामुदाहृतः । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थस्तथा यतिः ॥१७॥ 'नो', २. 'अनय ' ख. ग. पाठः।

·वर्णाश्रमप्रविभागः सप्तमोऽध्यायः । इत्याथमाः पृथक् तेन चत्वारः पविभाजिताः। गुरुशुभूपणं भैक्षं व्रतचर्याग्निकर्म च ॥ १८ ॥ स्वाध्यायश्चाभिपेकथ धर्मोऽयं ब्रह्मचारिणः । पूजाग्न्यतिथिदेवानां स्वत्या जीवनं दमः ॥ १९ ॥ असमानर्पिगोत्रेषु विवाह ऋतुगामिता । परस्य स्त्रीपु वैमुख्यं परानुग्रहशीलता ॥ २० ॥ विनिवृत्तिरकार्येभ्यो धर्मोऽयं गृहिणां कृतः । देवतातिथिसत्कारो ब्रह्मचर्य वने स्थितिः ॥ २१ ॥ वल्कानिनजटाचीरधारणं शयनं भुवि । उपोपणेतैर्देहकर्शनं नियमैस्तथा ॥ २२ ॥ आहारोऽकृष्टपन्यैश्च धर्मोऽयं वनवासिषु । वैराग्यमिन्द्रियजयश्चिन्तात्यागः प्रशान्तता ।। २३ ॥ आकिञ्चन्यमनारम्भो यतिधर्मः सदा स्मृतः । क्षमत्वं गुर्वधीनत्वं शौचं स्वाध्यायनित्यता ॥ २४ ॥ विशुदिर्व्यवहारेषु शिष्यधर्मोऽयमीरिनः । शुचित्वं वाङ्मनःकायैः पतिशुश्रूपणं क्षमा ॥ २५ ॥ पूजनं पतिपूज्यानां स्त्रीधर्मः शौचमेव च । एवं वर्णाश्रमान् सम्यक् कृत्वा वर्णास्तदुद्भवान् ॥ २६ ॥ विभज्य तेपां वैन्येन ते ते धर्माः प्रकीर्तिताः । वृत्तिं कर्याणि चैतेपां पृथगुद्दिश्य सोऽभ्यधात् ॥ २७ ॥ स्वधर्मावस्थितानां चो भावि लोकद्वये सुखम् । य एतां स्थितिमुल्लच मोहादन्यद् विधास्यति ।। २८ ॥ तस्याहं यमवत् क्रुद्धः करिष्याम्पनुशासनम् । युक्तानां कर्मसु स्वेषु वृत्यर्थ भवतामहम् ।। २९ ॥ खेटफनामवेश्मानि विधास्यामि पुराणि च । इत्युक्त्वा तानयो कोठ्या कामुकस्य पृथुनृपः ॥ ३० ॥ १. 'भूत्यर्थ ख. ग. पाठः ।

·सगरामणसूत्रधारे
विपमां साधयामास पृथिवीं पृथुविक्रमः ।
तत्सदशन गा ल्वा नश्यन्ती तेन मंदिनी ॥ ३१ ।।
विधेर्नियोगाद् दुदुहे साधु सस्यानि भूतये ।
कल्पितास्तेन शलानां सरितामन्तरेषु च ।। ३२५
समेपु चायकाशेपु पुरादीनां विभक्तयः ।
तेन सीरामकृष्टेयं धान्यरुतर्यथाविधि ॥ ३३ ॥
ससस्या क्रियते क्षोणी भगवत्यम्बुदागमे ।
इत्युद्भवो निगदितः प्रथमो नृपस्य
धर्मेण सार्धमपिचाश्रमवर्णभेदाः ।
प्रोक्ताः कृषिव्यतिकरोऽपिच दर्शितस्तै
कायन वत्स! शृणु देशविभागभूमिम् ॥ ३४ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीमोजदेवपिरचिते समरानणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
वर्णाश्रमप्रविभागो नाम सप्तमोऽध्यायः॥
अथ भूमिपरीक्षा नामाष्टमोऽध्यायः ।
देशाच देशभूभ्यश्च समासात् तव सम्प्रति ।
तत्सया तद्विभागाच पोच्यन्तेऽवहितः शृणु ॥ १॥
देशः स्याजागलानुपसाधारणतया निधा।
त्रिविधस्याप्यर्थतस्य यथावल्लक्ष्म कथ्यते ॥ २ ॥
दूराम्युरिरिणप्रायो एस्त्रकण्टकिपादपः ।
रूक्षोणचण्डपवनः कृष्णमूत् तंपु जाजला ॥३॥
निन्नो भूरिजला स्निग्धो बहुमत्स्यामिपो हिमः ।
स्यादनूपः सरित्रायः स्निग्धोचिङ्गतबहुद्रुमः ॥ ४ ॥
यः पुनर्नातिशीतोष्णः स्याद् देशद्वयलक्षणः ।
स साधारण इत्युक्तो देशो देशविशारदः ॥ ५ ॥

·भूमिपरीक्षा नामाष्टमोऽध्यायः । जाशलादिषु देशेषु त्रि(पुण्य प्वप्ये)पु स्पलक्षणः । युक्ताः पोडश विज्ञेया भूपयः प्रविभागतः ॥ ६ ॥ वालियास्वामिनी भोग्या सीतागोचरराक्षिणी। अपाश्रयवती कान्ता खनिमत्यात्मधारिणी ॥ ७ ॥ वणिक्यसाधिता द्रव्यसम्पन्नामित्रघातिनी ] आश्रेणीपुरुपा शक्यसामुन्ता देवमातृका ॥ ८॥ धान्या हस्तिवनोपेता सुरक्षा चेति पोडश । भुवः संज्ञाभिरुद्दिष्टा लक्ष्मासामथ कथ्यते ॥ ९॥ भूभुजा वालिशेनापि शक्यने या प्रशासितुम् । या च भद्रनना सा स्याद् बालिशस्वामिनी क्षितिः ॥ १० ॥ वितरन्त्यधिकं यस्यां भागभोगादिकान करान् । नरा भूरिश्रियः मात्र भोग्यवि विनिरुज्यते ॥ ११ ॥ यस्यां नदाश्च नद्यश्च गिरिमध्येऽथवा वहिः । विभक्तक्षेत्रसीमा सा सीतागोचररक्षिणी ॥ १२ ॥ सरिदविनायेषु त्रासाद् यस्यां विशेज्जनः । जनापाश्रययोग्यत्वादपायवतीति सा ॥ १३ ॥ चनोपवनवत्यद्रिसरित्कुञ्जमनोहरा । देहिनो रमयत्युर्वी या सा कान्तेति कीर्तिता ॥ १४ ॥ यस्यां सदैव जायन्ते कलयौतादिधातवः । लवणानि च भूयांसि पाहुः खनिमतीति ताम् ॥ १५ ॥ यात्यन्तं नानुष्टोत दण्डकोशासनादिभिः । स्फीतलोकाश्रया या च सा स्याद् भूरात्मधारिणी ॥ १६ ॥ प्रसिध्यन्ससकृद् यन पायोपक्रयविक्रया। वणिक्मसाधितत्युक्ता सा पूर्वणिगलकता ॥ १७ ॥ शाफावकर्णखदिरथीपणांस्यन्दनासनः। वेणुवेत्रशराद्यैश्च युक्ता द्रव्यवतीति भूः ॥ १८ ॥ यस्यां जनपदाः साधु रिभक्तास्त्यस्तविक्रमाः । योग यान्ति च मित्राणि स्याद् भूः सामित्रघातिनी ॥ १९ ।

·२ समरामणसूत्रधार गोमूनगोमयक्षीरधिमध्वाज्यगन्धभार । समानगन्धा मदिरामाध्वीकेभमदासः ॥ ४६ ।। शालिपिएकगन्धश्च धान्यगन्यश्च या तथा । प्रशस्ताखिलपर्णानामीहरगन्या वसुन्धरा ।। ४७ ।। सिता रता च पीता च कृष्णा चैव नमान्मही । विप्रादीनां हि वर्णानां सर्वेषामथवा हिता ॥४८॥ स्वादुः कपाया तिक्ता च कटुका चेत्यनुक्रमात् । वर्णानां स्वाटतः शस्ता सर्वेपांमधुराधवा ॥ ४९ ॥ धर्मागर्म हिमस्पर्शा या स्यादुष्णा हिमागमे । मारप्युप्णहिमस्पर्शा सा प्रशस्ता वसुन्धरा ॥ ५० ॥ मृदङ्गवल्लकीवेणुदुन्दुभीनां समा ध्वना । द्विपा(ब्दाप्यावाब्धि)समस्वाना चेति स्युर्भूमषः शुभाः ।। ५१ ॥ इदानीममशस्तानां भुवां लक्ष्माभिध्महे । पुरादिसन्निशा परित्याज्या भवन्ति याः ॥ ५२ ।। भस्माकारकपालास्थितुपफेशविपाश्मभिः । मूषकोत्करवल्मीकार्कराभिश्व निर्भरा ।। ५३ ॥ रुक्षा प्ररोहिणी निम्ना भइगुरा मुपिरोपरा । वामावर्तजलास्राविण्यसारा विपमोन्नता ॥ ५४ ।। फटुकण्टफिनिःसारशुष्कनिष्फलपादपा । क्रव्यात्पक्षिसमाकीर्णा कृमिकीटवती च या ॥ ५५ ॥ सुकृतान्यपि भोज्यानभक्ष्यपानानि तत्क्षणात् । यस्यां विनाशमायान्ति सह सूर्यादिनिस्वनः ।। ५६ ।। सरित पूर्ववहा यस्यां पुरायं तामपि त्यजेत् । बहुनापि यतस्तन कालेनायाति सा पुनः ॥ ५७ ।। वसासड्मजविण्मूमलको(धीश)पतत्रिणाम् । समगन्यां त्यजेदुर्वी नैलस्य च शवस्य च ॥ ५८ ॥ .. 'णा चेति ऋ,' २ 'भूगाकी' ख, ग. पाठ ।

·भूमिपरीक्षा नामाष्टमोऽध्यायः । सदैव धुम्रवर्णा या मिश्रवर्णाथवा मही। . विवर्णा स्तवर्णा वा सा न स्यादिष्टदायिनी ।। ५९ ॥ तिक्ताम्ललवणा चापि भूमिर्या स्वेदला भवेत् । तां लोकविवेपकरी त्यजेत् पुरनिवेशने ॥ ६० ॥ या रक्षखरसंस्पर्शा सदैवोष्णा हिमाथवा । अनिष्टसुखसंस्पर्शा या स्यात् नामपि सन्त्यजेत् ॥ ६१ ॥ क्रोट्रष्ट्र-पखरस्वाना या च निर्झरनिस्वना । भिन्नभाण्डसमकूरध्वनितापिच नेण्यते ॥ ६२ ।। इति गन्धादिभिर्भूमिः कथितेयं शुभाशुभा । हलेन कृप्यमाणायां भूमौ काष्ठे समुद्धृते ॥ ६३ ॥ विद्याद् भयं वह्निभवमिष्टकायां धनागमम् । पापाणेषु तु कल्याणं कुलमध्वंसमस्थिषु ॥ ६४ ॥ सरीसृपेषु सर्वेषु स्तेनेभ्यो भयमादिशेत् अनूपरा यहुतणा शस्ता स्निग्धोत्तरप्लवा ॥६५॥ मागीशानप्लवा सर्वप्लवा या दर्पणोदरा । शुभेऽन्युपोपितः स्नातः शुचिः शुक्लस्रगम्बरः ।। ६६ ।। स्वस्ति विभान् वाचयित्वा वास्तुदेवान् समय॑ च । करममाणं कुर्वीत खातं तमिमध्यगम् ॥ ६७ ।। ततस्तन्मृदमाकृष्य तत् तयैवानुपूरयेत् । खाताधिकमृदुक्ता भूः श्रेष्ठा मध्या च तत्समा ॥ ६८ ।। महीणखातमत् क्षोणी हीना शस्ता न सा नृणाम् । खन्यमाने यदा खाते तन्मृदोऽन्तर्विलोक्यते ।। ६९ ।। मणिशङ्खमवालादि तदातिश्रेयसी क्षितिः । सापि प्रशस्यते भूमिर्यस्यां स्युः खातपांसवः ॥७॥ तुपकेशोपलाहारभस्मास्थिलववर्जिताः भृत्वाद्भिः खातमापूर्णे तस्मिन् पदशनं प्रजेत् ।। ७१ ॥ 1. 'स्वादतोम'-स.ग, पाठः। " -- ·३४ समराहणजधारे तापञ्चेदोगमेऽम्भः स्यात् तदा भूः सार्वकामिनी । म यमान महीणे स्यात् ततो हीनतरऽयमा ।। ७२ ॥ खाते सितादिमाल्यानि यस्यां निश्युपितानि च । यद्वर्णानि न शुष्यन्ति सा तदर्णेप्टदा मही ।। ७३ ॥ खातस्योदयमभृतिषु दिक्षु प्रचालयीत पा। दीपान् यस्यां चिरं तिठेत् तद्वर्णष्टमदा हि सा ।। ७४ ॥ इत्येवं कीर्तिताः काालक्ष्मभिः पुरभूमयः । खर्वटग्रामखेटानामता एव स्मृता हिताः ॥ ७५ ।। पणिनां वर्णधान्ना च शिविराणा च सादा मासाठयज्ञवाटानामेता एवेष्टदा भुवः ॥ ७६ ।। इत्येवमादिभिरि य?माः) शुभलक्ष्मयुक्ता भूम्यः शुभा निगदिता नगरादिहेतोः 1 आभ्यः परेण बहुधा परिकल्प्यमान घूमस्त्रिधा स्थितवतोऽपि करस्य मानम् ॥ ७७ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभौनदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे भूमिपरीक्षा नामाष्टमो यायः॥ अथ हस्तलक्षणं नाम नवमोध्यायः। हेतुः समस्तवास्तूनामाधारः सर्वकर्मणाम् । मानोन्मानविभागादिनिर्णयैकनिमन्धनम् ॥ १॥ पॉरेभ्युदयविस्ताराणा स्युरमी यतः । ज्येष्ठमध्याधमा भेदा यं च ज्ञात्वा न मुह्यति ॥ २॥ इदानी तस्य हस्तस्प सम्यड् निश्चयसंयुतम् । कथ्यते निविधस्यापि लक्षण शास्त्रदर्शितम् ॥ ३ ॥ रेण्यष्टकेन वालाग्रं लिक्षा स्यादष्टभिस्तु ते । भौद् यूकाष्टभिस्ताभिर्यवमध्यं तदष्टकात् ॥ ४ ॥ 1. 'दागतेभ्यः स्यात्, २ 'विरि' स ग पार।

·- हस्तलक्षणं लाम.नयमोऽध्यायः । अष्टाभिः सप्तमिः पद्दभिरङ्गुलानि यबोदरः। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तच्चतुर्विंशतिः करः ॥५॥ सोऽष्टभिः पर्वभिर्युक्तः करः कार्यो विजानता । करस्यार्थ चतुःपर्व शेष स्याद् भक्तमङ्गुलैः ॥ ६॥ तत्राग्ने पर्वरेखाः स्युस्तिस्त्रः पुष्पकभूषिताः । शेपास्वगुलरेखासु पुष्पाणि विदधीत न ॥ ७॥ अनार्ये मध्यतः कार्य देधा पञ्चममङ्गुलम् । मध्यं विधाष्टमं कार्य चतुर्घा द्वादशं ततः ॥ ८॥ हस्तः स्वाङ्गुलमानेन विधेयाइगुल(मि?इ)प्यते तत् सार्थ द्विगुणं वापि वाहुल्यं तु तदर्पतः ॥९॥ कथितः करभेदोऽयमगुलानां विभेदतः । तस्य निर्माणदारूणि देवताश्च प्रचक्षाहे ॥ १० ॥ खदिराजनवंशादि श्लक्ष्णं हीरं मनोरमम् । सारवध भवेदिष्टं दारु हस्तप्रकल्पने ॥ ११ ॥ ग्रन्थिलं लघु निर्दग्धं जीणं विस्फुटितं तथा । अदृढं कोटराकान्तं दारु हस्ताय नेप्यते ॥ १२॥ त्रिविधस्याप्यथैतस्य पर्वरेसासु देवताः।। । मध्यादारभ्य विज्ञेयाः क्रमेण नव वच्मि ताः ॥ १३ ॥ * ब्रह्मा वहिर्यमा विश्वकर्मा नाथश्च पाथसाम् । पायुर्धनाधिपो रुद्रो विष्णुशाग्रे जगत्पतिः ।। १४ ॥ वास्तुद्रव्यविभागेपु यानेषु च विशेपतः । पारभेत यतो माने कल्पयेद् देवतास्ततः ॥ १५ ॥ १. 'ध्यात्' ख. ग. पाउः। 'मध्यपर्वत एकस्मिन् पाश्चंगणनया प्रान्तमयुधानि चत्वारि पर्वाणि भवन्ति । मध्यादेश परस्मिन् पार्वे समध्यमपर्यत्वात् पञ्च भवन्ति । * 'मध्ये वहा । ततो वामे पणि वहिः दक्षिणे पर्वणि यमः, पुनमें विश्वकर्मा दक्षिणे वरुणः, ,पुनर्वामे यायुः दक्षिणे घनदः, पुनवामे रद्रो दक्षिणे विष्णुः । ततस्तु क्रमेण गणगाया दो वायुर्विश्वकर्मा पहिर्विधाता बालस्तीयेशः मेरो . विष्णुरिति पर्वदेवता भवन्ति' इति टिप्पणामह दचमस्ति । .

·३६ समराझणसूत्रधारे विश्व द्रव्यमध्यच देवताभित्र 'पीडिते । प्रत्येकं त्रिदशस्थान यथोक्तं फलमादिगत् ॥ १६ ॥ शिरोतिरनललोपो मरणं स्थपतंर्वधः । अतिसारो मरुट्याधिरर्थभ्रंशो भयं नृपात् ।। १७ ।। फुलपीडा च महती कर्वकारफयोरिति । यथाक्रममी दोषा ब्रह्मादीनां निपीडनात् ॥ १८ ॥ ब्रह्मानलकोमध्यं यदा हस्तं तु धारयेत् । कर्मस्वधिगतस्तेषां पुत्रलाभी भविष्यति ॥ १९ ।। कर्मणः सुष्युनिप्पनि( स्तिष्टतभोगीस्थपत ग्य)मक्षयम् । ब्रह्मा यमस्तयोर्मध्ये यदा हस्तं तु धारयेत् ॥ २० ॥ कर्ता सशिल्पिकचव(नि)चिरेण विनश्यति । विधानलकयोमध्ये हस्तसूत्रं यदा धृतम् ॥ २१ ॥ सु(छ)कर्मणि मध्यान्तं निष्पन्ने पुरद्धिता । यमजलदयामध्ये मध्यमं च विनिर्दिगेत् ॥ २२ ।। पवनो विश्वकर्मा चौमयोर्मध्ये च धारंणम् । यदा तु नत्र कर्मान्तं शुभं तत्सर्वकामदम् ॥ २३ ॥ नीरधनदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिर्दिशेत् । एषां मध्ये यदा वत्सहस्तं तत यदा धृतम् (1) ॥ २४ ॥ अनादृष्टिभयं लोके देशभजो न संशयः । रुद्रपवनयोर्मध्ये रुचिहस्तं तु धारयेत् ॥ २५ ॥ तत्र लक्ष्मीवतस्तस्य कार्यसिद्धिर्न संशयः । विष्णुधनदयोर्मध्ये यदा पाणिकरांयतः ॥२६॥ विविधास्तल भागाध पंजायन्ते नरस्य हि । ज्येष्ठादीनायथैतेषां संज्ञाभेदो विधीयते ॥ २७ ॥ यच येन भवेद् द्रव्यं मयं तदपि कोयते । यवाटकाङ्गुलैः क्रतः प्रकर्षणायतः किल ॥ २८ ॥ १. 'पीडितः।' स. ग. पाठः । २. 'रपि।' फ. स. पाठः1 ३. 'कार', ४. 'सुमतिर्म- णिमध्यन्त', ५. 'रयेत् । ६.'शुमान्तं सर्व' ७. 'रामतः ख.ग. पाठः। ८. 'सदा चैतस्य संभवेत् स. ग. पाठः। .

·५ - हस्तलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः । ज्येष्ठो हस्तः स विद्वद्भिः प्रोक्ता प्राशयसंज्ञितः । यः पुनः कल्पितः सप्तयवक्लसरिहाइगुलः ॥ २९ ॥ तज्ज्ञः स मध्यमा हस्ता साधारण इति स्मृतः । मात्रेत्यल्पं यतः प्रोक्तं हस्तश्च शय उच्यते ॥ ३०॥ तेन मात्राशयः स स्याद्धस्तो यः पड्यबागुलः । विभागायामविस्ताराः खेटयामपुरादिषु ।। ३१ ।। प्रासादवेश्मपरिखाद्वाररथ्यासमादिए । मार्गाच निर्गमा(याच)पा सीमक्षेत्रान्तराणि च ।। ३२ ॥ वनोपवनभागाश्च देशान्तरविभक्तयः । योजनक्रोशगव्यूतिप्रमाणमपि चाध्वनः ।। ३३ ।। माशयेन प्रमातव्याः खातक्रकचराशयः । तलोच्छ्यान् मूलपादान जलोद्देशानधः क्षितेः ।। ३४ ॥ तथा दोलाम्पुशस्त्रादि पातमानविनिर्णयम् । शलखातनिकेतानि सुरुङ्गामानमान्तरम् ।। ३५ ॥ साधारणेन वाट्यध्यमानं च परिकल्पयेत् । ' आयुधानि धनुर्दण्डान् यानं शयनमासनम् ॥ ३६॥ प्रमाणं कूपयापीनां गनानां वाजिनां मृणाम् । अरघटेक्षुयन्त्राणि युगयूपहलानि च ।। ३७ ॥ शिल्प्युपस्करनाच्यध्वजातोद्यानि यानि च । सीमोपकरणपदयानादिकं च यत् ॥ ३८ ॥ नेल्वदण्डांस्तथा मात्राशयहस्तेन मापयेत् । भेदत्रयान्वितमपि मोक्तं हस्तस्य लक्षणम् ॥ ३९ ॥ संजाभेदोऽय सामान्यमानानां प्रतिपाद्यते। स्यादेकमगुलं मात्रा कला प्रोक्ताइगुलद्रयम् ॥ ४० ॥ पर्व त्रीपगुलान्याहुतिः स्यायतुग्गुला ! तलं स्यात् पञ्चभिः पभिः करपादामुलभवेत् ॥ ११ ॥ १, “तयामाननि', २. 'तनियोजन ' स. ग. पाठः । ३. 'पाहा व मा' क. पाठः । ४. 'दोतयेद रा. ग. पाठः । ५. 'भाद. पाठ:1 .

·। । सनराङ्गणसूत्रधारे सप्तमि(ई? दि)ष्टिष्टामिरहगुलैस्तुणिरिष्यते । मादेशो नवभिस्तैः स्थाच्छयतालो दशाङ्गुलः ॥ ४२ ॥ गोकर्ण एकादभिर्वितस्लिादशाङ्गुला । चतुर्दशभिरुद्दिष्टः पादो नाम तथागुलैः ॥ १३ ॥ रनिः स्यादेकविंगत्या स्यादरनिः करोन्मितः । द्वाचत्वारिंशता किप्कुरगुलः परिकीर्तितः ।। ४४ ॥ चतुरुत्तरयाशीत्या व्यामः स्यात् पुरुषस्तथा । पण्णवत्याइगुलैचाप भन्नाटीयुगं तथा ।। ४५ ॥ शतं पडुत्तरं दण्डो नल्लविंगद्धनुर्मितः । क्रोशो धनुःसहस्रं तु गव्यूतं तवयं विदुः ।। ४६ ॥ चतुर्गव्यूतमिच्छन्ति योजनं मानवेदिनः ॥ एफ दश शतमस्मात् सहस्रमनु चायुतम् ॥ ४७ ॥ नियुतं प्रयुतं तस्मादयुदन्यवृंदे अपि । पृन्दसर्वनिसर्वाणि शङ्खपमा पुराशयः ॥ १८ ॥ ततः स्पान्मध्यमन्त्यं च पर चापरमप्यतः । परार्ध चेति विज्ञयं दशद्धयोत्तरोत्तरम् ।। ४९ ॥ सङ्घयास्थानानि कथितान्येवमेतानि विंशतिः । इदानी कालसङ्खयायाः प्रमाणमभिधीयते ॥ ५० ॥ दृड्निमेपो निर्मपः स्यात् तः पञ्चदशभिः स्मृता । काठा ताभिः कला ताभिमुहर्तस्तैरहर्निशम् ॥ ५१ ॥ त्रिंशततत् विकं विद्या क्रमादित्युत्तरोत्तरम् । अहोरातः पुनः पञ्चदशभिः प्रक्ष उच्यते ॥ ५२॥ पक्षद्वयेन पासः स्याद् भवेन्मासदयाहतुः । ऋतुत्रयं स्यादयनं वत्सरस्त्वयनद्वयम् ॥ ५३ ।। दशधायमिति प्रोतः कालः कालविदां वरैः । इत्युक्तमेतदखिलं करमानमत्र सम्यक्तया निगदितापि च कालसङ्ख्या । अन्तःपुर जनपदामरधाममार्गराचक्ष्महे नगरसमविभागमत ॥ ५४॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेशविराचते समगङ्गणसूतधायपरनानि वास्तुशाने हस्तलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः ॥ १. 'मूर्ति त', २ " दिक पाठ ।

·पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः । अथ पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः। पुरस्प लिवियस्यापि प्रमाणमय कथ्यते । प्राकारपरिवाहालद्वाररथंयाध्वभिः सह ॥१॥ ज्येष्ठं तत्र चतुश्चापसहसं पुरयिष्यते । मध्य द्वाभ्यां सहस्राभ्यान व्यासतोऽयमम् ॥ २ ॥ साटमांश सपादं वा सार्थ वा व्यासमायतम् । कुर्यातककर्मायाम चतुर(घी?श्री)कृतं शुभम् ।। ३ ।। चतुःपष्टिपदास्येन पुरं सर्व प्रकल्पयेत् । द्विरष्टकोष्ठं तत् कुर्यात् पदपथं नवचत्वरम् ॥ ४ ॥ चतुरश्रीकवे क्षेत्रे प्रागुदीच्यन्तमागताः । चतुर्भागान्तरा वंशाः कार्यास्तस्य त्रयस्त्रयः ॥ ५ ॥ वंशपदकाविभक्तेऽस्मिन् पदपोडशकान्विते । राजमार्गः शुभ कार्यो मध्यमं वंशमाश्रितः ॥६॥ कार्यों ज्यायसि (च) ज्यायश्चितुर्विशतिकः कः । विशत्या मध्यमे मध्योऽयमे पोडशकोऽयमः ।। ७ ॥ पलस्य चतुरङ्गस्य पौराणां पार्थिवस्य च । असम्बासमवेष कार्योऽयं काश्मशर्करः ॥ ८ ॥ महारथ्याद्वयं कार्य तदुपान्तस्थवंशयोः।। तद् द्वादश दशाष्टौ स्यात् फरान् ज्येष्ठादिकं नियु ॥ ९॥ पदमध्यगत कार्य यानमार्गचतुष्टयम् । ज्येष्ठादिपु पुरेप्पेषु तत्पर्य चं चतुःकरम् ॥ १० ॥ उपरथ्या महामार्गस्यार्घ वा द्विशयाधिकम् । शेषा रथ्यास्तदर्थेन विधातव्याः ममाणनः ॥ ११ ॥ यानमार्गचतुष्कस्य कार्यों पार्थयानिती । पदाष्टकपदान्तस्यौ द्वौ दो जवाफ्यावपि ॥ १२ ॥ १. 'मासाथ च' ग. गठ'! २ 'शतिभिः के पार । ३. 'चन प्रान्त', स्थालादिसमास ग. पाठः। te ·समागसूत्रधारे पुरे ज्येष्ठ लिहस्ती नी मध्यमेऽर्धफरोग्झिौ । मध्यमादर्घहस्तेन होनौ स्यातां कनीयसि ॥ १३ ॥ पुरस्यान्तर्गती कायौं घण्टामा तथापरी । राजमार्गगुणोपेती प्रमाणेन च तद्वियौ ।। १४ । पायग्रत्यगायताः सप्तदश मार्गा इतीरिताः । याम्योचरायतास्तद्वदन्ये स्युस्तत्वमाणतः ।। १५ ।। घण्टामार्गप्रमाणेन घण्टामार्गस्य याद्यतः । समन्ततो वमभुवं स्थापयेत् तद्विधानवित् ।। १६ ।। महारथयापमाणेन तर मेर्यायतस्ततः । व्यासखातान्तरः सार्ध विधेयं परिखात्रयम् ।। १७ ।। खातोल्पादोजिन कार्य सञ्यंशेनार्धतोऽपि वा । व्यासतः स्यादशेषेण मूलतस्तदेव तत् ॥ १८ ॥ कुर्याद वर्ग सभूभागे परिखोत्यातया मृदा । सोत्सहं गणपृष्ठं या गोत्रीयपढ़ताडितम् ।। १९ ।। खातोत्तमृदा वनिर्माणाधिकया ततः । भूप्रदेशान् पुरा निम्नानापूर्य समतां नयेत् ।। २० ॥ एवं संशोव्य परिखात्रितयं परितोऽश्मभिः । विधेयमिष्टकाभिर्वा सम्यम्बद्धतलं स्थिरम् ॥ २१ ॥ सिरावारिभिरापूर्ण पूर्ण वागामिनाम्भसा । विचित्राब्नमनोहारि । ससंग्राहामुनिर्गमम् ॥ २२ ॥ सर्वपार्थेष्वर्थतस्य गन्धान्धमधुपाइनान् । मुमनोविटपारामान् कुर्याद वासान् समुत्सकान् ॥ २३ ॥ पाधभाग पुनस्तस्य विद्ध्यात् सर्वतोदिशम् । द्रुममूलैलतानालः कण्टकैरपि संवृतम् ॥ २४ ॥ १. 'नवर' स. पाठः । २. 'प्यास.' रा. ग. पाठः । ३. 'गोत्रीय का, पाठः। ४.'तलस्थितम् ' उ. ग पाठः । ५. ' द्वादशाच्छकान्(१) क. पाठ। गोलीयपदयाटितं गोचा गोसमूह. तदीय पदैरताडित प्रदतम् । समाद साम्बुनिर्गमम् ' इति पादः पाठ्यः । .

·पुरनिवेशो दशमोऽध्याय । पोर्श्वभागगं मध्यं स्थूलोपलशिलाचितम् । कुर्यात् प्राकारमुद्दामं यद्वा पक्वेष्टकामयम् ।। २५ ॥ ज्यायान् करदशभिर्दशभिर्मध्यमः स्थितः । कनीयानष्टभिहस्तैर्विस्तारः स्यात् निधेत्यसौ ॥ २६ ॥ उच्छायः सप्तदशभिः करायान् प्रशस्यते । मध्यमः पञ्चदशभिस्त्रयोदशभिरन्तिमः ॥ २७ ॥ ऊर्च न समदशकान योदशकादधः । प्राकारोच्छ्यमिच्छन्ति नापि युग्मफरोन्मितम् ।। २८ ।। हस्तैइस्तेऽद्गुलद्वन्द्वमायतः सम्यगुच्छयात् । यस्य वा द्वादशकरा मूले भवति विस्तृतिः ॥ २९ ॥ चतु(रसोईस्तो च्छ्रितिस्तस्य शिरः स्याद् दशविस्तृतम् । हस्तीचं कपिशीर्प स्पाद् द्विहस्ता काण्डवारिणी ॥ ३० ॥ कार्याः कर्णाधितरकर्णान्तस्यैश्च संपुताः । प्राकारेऽष्टालफास्तस्मिन् दिक्षुदिक्षु चतुर्दिशम् ॥ ३१ ॥ द्विभौमांश्चरिकोर्ध्वं च प्राकारोच्छ्रायविस्तृतीन् । तदर्थं निर्गमान् कुर्यात् ससालाहालकानथ ॥ ३२ ॥ शतं शतं स्याद्धस्तानां मिथश्वाट्टालकान्तरम् । इत्यं पुरमगम्यं स्यात् पत्त्यश्वरथदन्तिनाम् ॥ ३३ ॥ चरिकां सचरद्वारा सुखारोहां सवेदिकाम् ।। ससोपानां सनिहां कुर्यात् सफपिशीर्षकाम् ॥ ३४ ॥ राजमार्गमहारथ्यासंश्रितानि चतुर्दिशम् । श्रीणि त्रीणि विधेयानि पुरे द्वाराणि तद्विदा ॥ ३५॥ राजमार्गमहाद्वारचतुष्कं विस्तरान्नन । अष्टौ सप्त करानोा द्विगुणं लिरोज्झितम्(?) ॥ ३६ ॥ महारथ्याश्रयं द्वारं तत् पद्पश्चचतुष्करम् । उच्छ्यात् साधसाकहस्तोनं विस्तरेण तत् ।। ३७ ॥ 'ज्येट क' क. पाठ. १२. 'रात् स्यात् , ३. 'हस्ता', ४, पेष्टितम्' ख. ग. पा31 १.

·१२ গরুগযুগ कुर्यात् मतोली: सर्वेषु महाद्वारेपथा दृढाः । दृढार्गलावेन्द्रकीलाः कपाटपरिवान्विताः ॥ ३८ ॥ राजमार्गसमौ शाला स्यात् प्रतोलीविनिर्गमा । नदर्थ कोष्ठकान्तः स्याद् व्यासोऽध्यधं तयोः स्मृनः ॥ ३९ ॥ चतुरभामिति न्यस्य प्रताली पदनायताम् । व्यासतस्व्यंशविन्यस्तमागा पाहयान्विताम् ।। ४० ।। अन्तभित्ता चतुद्वार पहाद्वारेण सम्मित्तम् । सिल्पगोष्ठकान्तेषु दारुभिस्तद् विभूपयेत् ।। ४१ ।। द्वारे चांभयतःगाले हे द्वे द्वारे च भूपयोः । ते कार्य सम्मुसे व्यासाद् द्विारे द्विगुणान्छित ।। ४२ ॥ (पीत)दारुमृपयाः पट्टम-यं पञ्चरोचितम् । तहत् कार्या द्वितीया भूग्शेिपोटयोन्ड्रिता ॥ ४३ ॥ वहिारविनिर्मुतां पूर्वगत् तां प्रात्पयेत् । पुरःसंरोधनसहेर्गवाक्षरग्रतो युनाम् ॥ ४४ ॥ तलं ततो महाद्वारस्यो वया तृतीयकम् । रोधनद्वारयुग्हर्म्यसंयुक्त सपरिनमम् ॥ ४५ ॥ सन्यस्तस्तम्भवग्रन्यदलं तस्योपाल्पयेत् । च्यालनालगनभ्न्यखुशस्त्रयन्त्रादिभिर्युतम् ।। ४६ ।। यदिशाभाभिगुप्त्यर्थ पुरस्य प्रविरल्पयेत् । बृहद्वाराणि परिनखितराभिः प्रतोलिभिः॥४७॥ प्रनोल्या इक्षिणाद् भाषाकुलिततो वापतो प्रातः । यावद् द्वितीयं तत्पार्चमेकः कार्या वहिः स्थितः ।। ४८ ।। द्वितीयो वामभागात् तु निर्गत्यास्यैव वेष्टकः । कार्यः : स्यादातदुत्थानात् प्राकारस्तस्य बाह्यतः ।। ४९ ॥ एतयोरन्तरालं च राजमार्गेण सम्मितम् । फर्तव्यं स्यादिहवं तु वस्त्रद्वारसमुत्तमम् ॥ ५० ॥ १. म 'राग पाट ! २ 'म', 'मात् 'म पर । ३. 'सोवृद्धत I. पाठ । ४. ' ते यद् दास. ग, 3 I. 'तु मू, ६, 'वमा कारापाठ, ·पुरनिगो दशोऽध्यायः। दृष्टा दृष्टोपभोगानि सरिगिरिजलाशयान् । पक्षद्वाराणि कुर्यात स्वेच्छया नत्र तत्र च ।। ५१ ॥ जलभ्रमान पुरे कुर्यान्डिलाढागतिरोहितान् । द्विकरान् करमालान् वा साम्भसोऽस्मिन् प्रदक्षिणान ११ ५२ ॥ छिनकर्ण विकर्ण च वनं सूचीमुखं तथा । वर्तुलं व्यजनाकारं चापाकृतिधरं च यत् ॥ ५३ ॥ शकटद्विसमं यञ्च विस्ताराद् द्विगुणायनम् । विदिरस्थं सर्पचकं च तत् पुरे निन्दितं भवेत् ॥ ५४ ॥ छिन्नकणे वसल्लोकः पुरे तस्करती भयम् । च्याधिभ्यो बापरेभ्यो वा प्रामोनीति विनिर्दिशेत् ॥ ५५ ॥ विविएस्वामिता सर्वलोकमानपत्यना। जायते स्वल्यमायुष्यं विकणपुरवासिनाम् ।। ५६ ॥ स्त्रीजयं विपरीगांश्च भेदांश्च विविधांस्तथा । जनो वसन्नवामीति व चाकृतिधरे पुरे ॥ ५७ ॥ प्रजन्ति प्राणिनो नाशं क्षुद्व्याधिपरिपीडिताः । निवसन्तः सदा सूचीमुखाकारघरे पुरे ॥ ५८ ॥ स्वामिना सह हीयन्ते सर्वतः सञ्चयोज्झिताः । सल्पायुपश्च जायन्ते जना वृत्तपुराश्रयाः ।। ५९ ।। असत्यवादिनः स्वल्पायुषः पवनपीडिताः । जनाः स्युश्चलचित्ता नगरे व्यजनाकृतौ ।। ६० ।। दुश्चरित्राशनायुक्तस्तथा बहुनपुंसकः । चापाकारे पुरे लोको निवसन भवति ध्रुवम् ।। ६१ ।। रोगशोकानलस्तेनययं तत्र प्रजायते । शकरद्विसमाकारं पुरं यद् विनिवेश्यते ।। ६२ ॥ आरम्भासिद्धिदं विषमय जातिभेदकृत् । पाराणां स्वामिनय स्याद् गजवानिक्षयात्रहम् ।। ६३ ।। 1. 'विश्वपद् दिगुणायतः । (१). पाठ. । fy ·समराङ्गणमूबधारे परराक्रम्य भुज्येत तत् पुरं बलवालिमिः । द्विगुणायतसंस्थानं यत् कचिद् विनिवेश्यते ॥ ६४ ॥ जनक्षयोऽग्निटाद्दश्व स्वीकृतानि भयानि च । पुरे भवति दिङ्मूढे न च निर्योगमति तत् ।। ६५ ।। शस्त्रानिलपिशाचाग्निभूतयक्षभयादिताः । पीडिताच नश्यन्ति भुजाकुटिले जनाः ॥ ६६ ॥ पुराणामप्रशस्तानि संस्थानानीदृशानि यत् । एकस्मिन्नपि ते पां न पुरं विनिवेशयेत् ।। ६७ ।। संस्थानमेकमप्येषां प्रमादात् क्रियते यदि । तदा राष्ट्रं निपीड्येत क्षुद्विपद्भीतिमृत्युभिः ।। ६८ ।। शास्त्रज्ञः स्थपतिस्तस्मात् प्रयत्नपरया धिया । यथावत् कथितं चारु नगर विनिवेशयेत् ।। ६९ ॥ वेदीनिवेशयात्रायां देवागाराभिचारयोः । नदीकर्मणि मैने च शान्ति कुर्यारमेषु च ॥ ७० ॥ यज्ञे पुरनिवेशे च स्थापन प्रयतः सुधीः । कुर्यात् तथाभ्युदयिकं यद्वान्यदपि किञ्चन ।। ७१ ।। पुरे भीतिकरं शश्वदनायुप्यमपाष्टिकम् । कृतमप्रयतैः कर्म नृपतिनं च जायते ॥ ७२ ॥ विहितं यदशास्त्रज्ञैर्यञ्च निर्लक्षणः कृतम् । कृतमप्रयतैर्यञ्च तदशस्तं फलोज्झितम् ॥ ७३ ।। शास्त्रज्ञः स्थपतिज्योतिर्विटा तद्वत् पुरोधसा। अधिष्ठितः पुरे कर्म विदध्याच्छान्तिपु च ।। ७४ ।। पुरोहितोऽणि जुहुयाद् दद्यान्मौहर्तिकः स्थिरम् । । स्थपतिश्च बलिं दद्याद् योजयेदिति शान्तिकम् ॥ ७५ ॥ तदा तस्मिन् पुरे शान्तियंत्र मर्मस्थिनाः सुराः । पूज्यन्ते सवनं परिश्वत्वरस्थायिनस्तथा ॥ ७६ ।। 1. 'सस्वामिनः पि', २. 'रुस्पीडाभिश्च' प ग पाठ । ३. 'चार न क. पाठ:. 'या वेदागा' ग. पाठः । ५. 'यतै. कर्म त' क.पाठः। ६. 'तम् ' ख. ग. पाठः। . .

·पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः। चतुःप्रकार स्थापत्यमष्टया च चिकित्सितम् । धनुर्वेदश्च सप्ताङ्गो ज्योति मलालयात् ॥ ७७ ।। सामान्यलक्षणोत्पातनिमित्तानि च सर्वशः। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रय त्यजन्त्येते न नद पुरम् ॥ ७८ ॥ नगरस्य विभागोऽयं यथावत् समुदीरितः । खेटं तदर्थविष्कम्भमाहुयामं तदर्थतः ॥ ७९ ॥ योजनेन पुरात् खेटं खेटाद ग्राम पक्षने । गन्यूतिपरिमाणेन ग्रामाद ग्रामं प्रचक्षते ॥ ८०॥ द्विकोशाद विपये सीमा तदर्धन पुरस्य सा । खेटके पुरसीमा ग्रामे खेटार्यतः स्मृता ।। ८१ ॥ निशदनपि विष्कम्भः पुरे दिग्धर्मसु स्मृतः । विशतिः खेटके मार्गो ग्रामे दवा च दर्शितः ।। ८२॥ नव ग्रामसहस्राणि नवति(वीच) प्रचक्षते । चतुःपष्टिमपि ग्रामान ज्यायो राष्ट्र विदुयुधाः ॥ ८३ ॥ देशाधं च सहस्राणि प्रामाणां निशती वथा । ग्रामाश्चतुरशीतिश्च मध्यमं राष्ट्रमीरितम् ।। ८४ ॥ सहस्रमेकं ग्रामाणां तच शतपश्चकम् । घुना च ग्रामपञ्चाशत् कनीयो राटमुन्यते ।। ८५ ॥ अभ्यर्धसड्डययैतेषां ज्येष्ठमध्यकनीयसाम् । विधाय नवकैक विभजेद् विधिवत् सुधीः ॥ ८६ ॥ राष्ट्रप्येवं विभक्तपु यथाभार्ग विधानविद । निवेशयेत् पुराण्येषु सप्त सप्त यथार्गमम् ।। ८७ ॥ विभागश्च प्रमाणं च लक्षणं चादिमस्य यत् । जातिवर्णाधिवासश्च यथावत् तदिहोच्यते ॥ ८८ ॥ सुवर्णकारागामेथ्या तथा वन्युपजीविनः । निवेशयेत् कर्मकरानन्यानपि विधानवित् ।। ८९ ॥ १ 'तप या', 'दश द्वेच', ३ 'न्यूनामा'स पाठ 19, 'म' का पाठ ·१६ समरामणसूत्रधार वैश्यानामक्षधूर्तानां चक्रिकाणां च दक्षिण । नटानां ननकानां च गृहाणि विनिवेशयेत् ।। ९० ॥ निवेशयेत् सौकरिकान् मेयीपी)कारान् मृगच्छिदः । कैवर्तान् नताशाया दमनाधिकृतांस्तथा ।। ९१ ।। स्थेषु कौशलं येषां येषां स्यादायुधेषु च । वारुण्यां दिशि तान् सर्वान् पुरस्य विनिवेशयेत् ॥ ९२ ।। कर्मस्वधिकृता ये च ये चापि परिकर्मिणः । शौण्डिका ये च तान् सर्वान वायोटिशि निवेशयेत् ॥ ९३ ।। यतीनामाश्रयान् ब्रह्मवत्सानां च तथा सभाम् । अपाथ पुण्यशालाच कुर्याद दिशि धनेशिनुः ॥ ९४ ।। घृतविक्रयिणो ये च फलविक्रयिणश्च ये। निवेशिताः प्रशस्यन्ते पुरस्येशानदिमाताः ॥ ९५ । पूर्वभागे वलाध्यक्षान् राज्ञो मुख्यास्तथा वले । निवेशयेत् तथाग्नेथ्यां वलं नानाविधं सुधीः ।। ९६ ॥ श्रेष्टिनो दक्षिणाशायां तथा देशमहत्तरान् । याम्येकहारान् (१) कुर्वीत तथा ककुमि निर्वतेः ।। ९७ ।। कोशपालमहामात्रादेशिकान् कारुफानपि । नियामकांच कुर्वीत सलिलाधिपतेर्दिशि ॥ ९८ ॥ वायोः फकृमि कुर्वीत दण्डनाथान् सनायकान् । पुरोहितज्योतिषिकानुत्तरस्यां निवेशयेत् ॥ ९९. विप्राः सौम्या दिशो भागे क्षत्रियाः शक्रदिग्गताः। वैश्यशूद्रास्तु कर्नव्या दक्षिणापरयोः क्रमात् ॥ १० ॥ निधेया वणिजो वद्या मुख्यायापि चतुर्दिशम् । चतुर्दिश विशेषण स्थापीत वलानि च ॥ १०१ ॥ नगरस्य वहिः प्रान्यां लिङ्गस्थान् विनिवेशयेत् । स्मशानानि तथा तत्स्थान् याम्यायां स्थपति सुधीः ॥ १०२ ।। -- 1'भ्य' क. पाठः।

·१७ पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः। सर्वतोदिशमुद्दिष्टो विभागो नगरे यथा । तथा ग्रामेपु खेटेपु सेनायाच निवेशने ॥१०३ ॥ नगराभिमुखी कार्या संपूर्णाङ्गमहोदयौ । द्वारे द्वारे सौम्यमुखी लक्ष्मीर्वश्रवणो शुभौ ॥ १०४ ॥ राएं खेटमथ ग्रामं पश्यन्तेतपुरं महत् (१) । तमारोग्यार्थसंसिद्धी प्रजाविनयमादिशेत् ॥ १०५ ॥ केशवन्धवधैर्लोकाः स्युमिथः सूहिसकाः । ग्राम खटं पुरं राष्ट्रं यदेतो नैव पश्यतः ।। १०६ ॥ स्थाप्यन्ते ये यथा देवा नगरे सर्वतोदिशम् । वाह्यान्तरामु भूमीपु मूमहे वानतःपरम् ।। १०७ ।। चतुर्दिशं समारभ्य प्राकारपरिसान्ततः । यहिः शते शते सार्थे धनुपां द्विशतेऽपिच ॥ १०८ ॥ धनुःशतमितः शुदरनिर्धरणीतलैः ।। स्वस्वप्रासादयुक्तानि स्वस्वानुगगृहः सह ॥ १०९ ।। निवेशनानि कुर्वीत निदशानां यथाक्रमम् । नगराभिमुखं चिनवनभाजि शुभानि च ॥ ११० ॥ याम्योत्तरायतं वंशं विकल्पपुरमभ्यगम् । पहिरन्तश्च कुर्वीत देवानां विनिवेशनम् ॥३१११ ॥ मान्यां प्रत्यइमुखान् कुर्यात् प्राइमुखांश्राम्युभृदिशि । याम्योदक्पार्धयोस्तस्य प्रादक्षिण्येन वंशगान् ॥ ११२ ॥ दक्षिणस्यां न कुर्वीत लिदशानप्युदङ्मुखान् । चत्यशान्तिसभा यक्षमाग्रंथमयान्विताः(१) * ॥ ११३ ।। इत्यमी कथिताः सम्यग् ये यथादिमुसाः सुराः । दिक्षु दिक्षु पहिर्ये स्युस्तानिदानी प्रचक्ष्महे ॥ ११४ ।। 'सहोदरौ।', २ इयत्यते पु', ३. 'माग्द' स. पाठ { ४ 'प्रमथपा कापाठ 1 'यतस्तौ पुर च यत्' इति पठनीय मासि। 'प्रमयपाखिताः' इति पठनीय भाति ।

·पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः । विधानं यद् यथा प्रोक्तं सुरधान्नां पुरान वहिः! तत् तथाभ्यन्तरेऽपि स्यात् कार्य स्वस्त्रदिगाश्रयम् ॥ १२९ ॥ मध्ये पुरस्य कर्तव्यं गृहमम्भोजजन्मनः । निवेशन तथेन्द्रस्य तथैव हलिकृष्णयोः ॥ १३०॥ मातृयक्षगणाधीशान् शिवकान, भूतसहकान् । विनापि वेश्मभिः कुर्यात् पुरे चत्वरमार्गगान् ।। १३१ ॥ राज्ञा वर्णाश्रमकलापण्यशिल्पोपजीविनः । स्वदिक्पदस्थाः कर्तव्यास्ते देवाश्चच्छता श्रियम् ।। १३२ ॥ प्रासादे सति भक्तीच्छाशक्तियुक्तो यदापरम् मासादं कारयेत् पूर्व न तदा पीडयेत् सुधीः ॥ १३३ ॥ प्रतिवेश्म प्रतिग्राम प्रतिदेवकुलं तथा । फुर्यात् प्रतिपुरं चापि न प्राङ्मानगुणाधिकम् ॥ १३४ ।। पूर्वपासादतो रुद्रसोमयोब्रह्मणोऽथवा । प्रासादे विहितेऽन्यस्मिन् भवेत् पीडाग्रजन्मनाम् ॥ १३५ ॥ कृते धाम्न्यधिकेऽन्यस्मिन् वद्देर्वाचस्पतेरुत । पुरोधसां भयं विद्याद् ध्रुवं ज्योतिर्विदां तथा ॥ १३६ । धनाधिपामराधीशयमानो वरुणस्य वा । अधिके विहिते धाम्नि भयं विद्यान्महीपतेः ॥ १३७॥ स्कन्दधान्नोऽपिकेऽन्यस्मिन् विहिते तस्य वेश्मनि । सेनापतेर्वलानां च पीडा सञ्जायते ध्रुवम् ॥ १३८ । मंजापतेरभ्यधिक हरेान्यत् कृतं गृहम् । फर्तुः कारयितुच स्याद् बन्धाय च विनष्टये ॥ १३९ ।। गणेशयक्षफणिनामधिकोऽन्यः कृतो यदि । मासादः स्यात् वदा नित्यं सेनाङ्गानां महद्भयम् ॥ १४ ॥ स्त्रीनाम्न्यो देवतास्तासां पीड्यन्ते यदि वेश्मभिः। मुख्यानां पुरनारीणां तदा कुर्वन्त्युपद्रवम् ॥ १४१ ।। 2. 'पेइकान्', २. 'याथ वि' स. पाठः ।

·समराङ्गणसूत्रधारे पूर्वामरेपु सर्वेपु पीडितेवमरालयः । । अन्यस्तल्लिंहिना पीटा चपळ चत्यपीडितः ।। १४२ ।। हीनाधिकप्रमाणेपु दुर्तित्रिष्टेषु धामम् । कर्तुः कारयितुः पीडा स्यान पूजा तथास्य च ॥ १४३ ।। नवातिसंभृतं कुर्यात् स्वल्पमल्पामरालयम् । पुरं चानाश्रितं कुर्याद वेधभागाश्रितं नच ॥ १४४ ॥ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवपत्रिपदान्तरे । सुरवेश्मानि दुर्वीत दोपायापरथा पुनः ॥ १४५ ११ कथितोऽयं विधिः स्वः स्वत्रिदशानां निवेशने । वहिनिवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ॥ १४६ ।। नगरेषु समग्रेषु ग्रामेपु निखिलषु च । खेटकेपु च सर्वेपु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ।। इत्युक्त एप नगरोपगतः सुराणां स्वस्तमभागविहितः पठसन्निवेशः। बूमो विभागमधुना गृहदेवताना सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ॥ १४८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्ने पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः ।। . अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभक्त नवधा तत्तः । मध्ये महाद्युतिर्ब्रह्मा विधेयो नवभिः पदैः ॥ १॥ तस्मादनन्तरं प्राच्यां षट्पदः कीर्तितोऽयमा । आग्नेयफर्णे सवितसावित्री पदिकावुभौ ॥२॥ 1. 'धुर दानादि'रा, पाठः। .

·वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः । ब्रह्मणोऽनन्तरं याम्ये विवस्वान पद्पदाश्रितः । नैने पदिको कर्णे जयेन्द्रा कथितापुभौ ॥३॥ पदपदः स्यात् ततो मित्रः काष्ठायां पत्युरम्भसः । कर्णेऽपरोत्तरे यक्ष्मा रुद्रश्च पटिकावुभौ ॥४॥ पभिः पदैस्ततः सौम्ये निश्चलः पृथिवीधरः । आपस्तथापयत्तश्च पदिकावीशदिग्गतौ ॥ ५ ॥ इत्यन्तःसंश्रया देवाः मोक्ता मो बहिःस्थितान् । ज्ञेयं प्रदक्षिणं तेषां स्थानं पूर्वोत्तरादितः ॥ ६ ॥ अग्निस्तदनु पर्जन्यो जयन्तश्चेन्द्र एव च । रविः सत्यो भृशश्चेति नमस्तस्मात् नतोनिलः ॥ ७ ॥ पूपाख्यो वितधाख्यश्च गृहक्षतयमावथ । गन्धर्वो भृङ्गराजश्व मृगः पितगणस्ततः ॥८॥ दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलेश्वरः । असुरः शोपनामा च पापयक्ष्मा ततः परम् ॥ ९ ॥ रोगो नागश्च मुख्यश्च भल्लाटः सोम एव च । चरकोऽयादितिदैत्यमातेति पददेवताः ॥१०॥ वहेर्वायोः पितॄणां च व्याधेश्चैव क्रमाद् बहिः । घरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी ॥ ११ ॥ पदभोगोऽस्ति नैतासां स्थानमेव हि केवलम् । पढभोगमथ घूमो बहिःस्थानां नमः सदाम् ॥ १२॥ तमाश द्विपदाधीशा जयन्तो भृश एव च । वितथो मृासुग्रीवशोषमुन्यास्तथादितिः ।। १३ ।। एभ्यः शेपा बहिर्ये तु ते म्युः पदभुनः सुराः । एकाशीतिपटे प्रोक्तो देवतानां पदनामः ॥ १४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेने दशधा पविभाजिते । भन्छनपदो वास्तुमोचाप्यमरस्थितिम् ।। १५ ।। 1. "ईशस्त 'ख, पाठ. 1 २. (जलो द्विप १) जलाधिपः' क. पाठः। ।

·समराङ्गणसूत्रधारे दिर गुणितं मध्ये पदमे पितामहः । मुक्ते शतपदे वास्तौ चतुर्गुणितमर्यमा ।। १६ ।। विवस्वतोऽथ मिनस्य तद्वञ्च पृथिवीभृतः । भौगमिन्छन्ति । नेपामयम्ण दर मूरयः ॥ १७ ॥ सविनाधापवत्सान्ता ये च नोक्ताः सुरोत्तमाः । यथैकाशीति तद्वत् तेषां भोगः पाष्टरम् ॥ १८ ॥ अग्न्यन्तरिक्षपवना मृगश्च पितरोऽपिच । रोगोऽदितिस्तथाध्यर्धपदभाजो रहिः स्थिताः ॥ १९ ॥ चतुर्विंशतिरुक्ता ये पर्जन्याद्याः सुरोत्तमाः । अदित्यन्ता द्विपदिकास्ते शेपं पार प्रसाधितम् ॥ २० ॥ चतुरश्रीकृते क्षेने विद् भाजितेऽएमिः। चतुःपटिपदो वास्तुश्चतुःपष्टया पदैर्भवेत् ।। २१ ॥ अस्मिन् पदानि चत्वारि भुनक्त्यन्तः पितामहः । अर्यमाधाः सुरावात द्वे द्वे मध्यगताः पदे ॥ २२ ॥ मध्येण्टौ बाह्यतोऽटो ये स्पिताः कर्णेपु चाष्टसु । ये देवाः सर्व एवान ते पदार्थभुजः स्मृताः ॥ २३ ॥ वारिको तथा । शोपनागादितिप्रान्ताः स्युरध्यर्थपदस्पृशः २४ ॥ नयन्तादिषु वायपु चरकान्तेषु कीतिता । प्रत्येक पोदशस्वन सुरेषु द्विपदस्थितिः ॥ २५ ॥ सिरां वद्विपदादूचं नयेच पिठ्पदान्ततः । वाद्याशानिर्गता चैना रोगनामानमानयेत् ॥ २६ ॥ द्विनान्नः मापयेद् भृङ्ग भृतात् सुग्रीवमानयेत् । ततोऽदिति ता गमय द्विनामानं प्रवेशयेत् ।। २७ ।। १ र क्षय ।', २ 'स्तै ' क पाठ 1३ दिनामाद 4 पाठ । दिनामादिम्पिति पाठ द्विनामशम्दो जयन्तपर्याय । पर्जन्योऽय भृशः पूषा ·नाङ्यादिसिरादिविकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः । सौराद् याम्यं पदं नीत्वा वारुणं प्रापयेत् वतः । नयेत् पदं ततः सौम्यं तत आदित्यमानयेत् ॥ २८ ॥ भृशादानीय वितथं शोपाख्यं वितथादथ । शोपामुख्यं समानीय नयेत् तस्मात् पुनर्भृशम् ॥ २९ ॥ ये विभागाः समुद्दिष्टा यथासङ्कन तैरिह । यज्ञामरनृणां वास्तुं समस्तं विभजेव सुधीः ॥ ३० ॥ देवैः सर्वैरप्यमीभिर्विशोकः प्रीत्युत्कोदित्यमालोक्यतेऽसौ । कृत्स्नानेपोऽप्यन्त्रपन्नायवाक्षः पश्यत्येतान् स्फारितेनेक्षणेन ॥ ३१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीमोजदेवपिराचवे समराङ्गणसूत्रधारारनानि बालुशाने वास्तुत्रयविभागो नाम एकादशोऽध्यायः ॥ अथ नाड्यादिसिरादिविकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः। अर्थाभिधीयते वास्तुः कनीयान् पोडशास्पदः । पदैः पोशाभिः स स्यात् तत्र देवान् प्रचक्ष्महे ॥१॥ भुङ्क्ते मध्ये स्थितो मुख्यः पदमेकं सुरोचमः । क्लप्तं पदचतुर्भागेश्चतुर्भिचतुराननः ॥२॥ पदार्थभागभोक्तारश्चत्वारोऽमी सुरोत्तमाः। , अर्यमा च विवस्वाथ मिलश्च माधरोऽपिच ॥३॥ सवित्राद्यापवत्सान्ता येऽष्टी कोणेषु वेधसः । चतुर्भागभुजस्ते स्युत्रिदशास्तपनविपः ॥ ४ ॥ चतुर्थी?:)शादिकोणेपु ये स्थिताः क्रमशः सुराः । अष्टभागभुजस्तेष्टौ विनिर्दिष्टा मनीपिभिः॥५॥ ये तथादितिपर्यन्ताः पर्जन्यायाः सुरोत्तमाः। तेऽष्टी चतुर्भागभुजो विद्वद्भिरिह कीर्तिताः ॥ ६ ॥ श्या। क. पाठः।२ 'यो विधी', ३. 'तुष्टीलादि' (१)स. पाठः। . L ·५४ सगराङ्गणसूत्रधारे चरकान्ता जयन्ताद्या ये वाह्यस्थितयोऽमराः। भोगोर्धपदिकस्तेषां पोडशानामपि स्मृतः ॥ ७ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे त्रयस्त्रिंगद्विभाजिते । अन्त्यपङ्क्तिद्वयं साधं चरक्याद्यर्थमुत्सृजेत् ॥ ८॥ अन्तरे वीथिकामर्धपदिकामुत्सृजेत् ततः । मध्ये तु सप्तविंशत्या भागैर्वास्तु विभाजयेत् ॥ ९ ॥ एकोनत्रिंशता युक्तं पटानां शतसप्तकम् । यद् भवेत् तत्र गर्ने स्पादेकाशीतिपदः स्वभूः ॥ १० ॥ अयादशपदाश चापप्रनयः पृथक् । अर्यमाद्यं चतुःपञ्चाशत्पदं स्याञ्चतुष्टयम् ॥ ११ ॥ ईशादयस्त्वदित्यन्ता बाधा नवपढाः सुराः । देशानां सन्निवेशेऽसौ साहस्रो वास्तुरुच्यते ॥ १२ ॥ अयोच्यते वृत्तवास्तुर्वृत्तमासादहेतवे । एकचतुःपष्टिपदभागः शतपदोऽपरः ॥ १३ ॥ अया भाजिते वृत्तविष्कम्भे भागिकान्तरान् । चतुरः परिधीन कुर्यान्मध्यवृत्तं द्विभागिकम् ॥ १४ ॥ स्याद् वहिचवलयमष्टाविंशतिभागिकम् । तदन्तर्दृत्तवलयमष्टाष्टांशोज्झितं क्रमात् ॥ १५ ॥ एवं कृते भवेन्मध्ये ब्रह्मणस्तचतुप्पदम् । इत्यं चतुःषष्टिपदो वृत्तवास्तुरुदाहृतः ॥ १६ ॥ दशधा भाजिते वृत्तविष्कम्भे भागिकान्तरीः । कार्याः परिधयः पञ्च मध्ये वृत्तं द्विभागिकम् ॥ १७ ॥ वहिस्यं वलयं तस्य भजैन पत्रिंशता ततः । शेपं चतुःपष्टिपदस्थित्या स्यान्छतवास्तुनि ॥ १८ ॥ देवतापदसइक्षिप्तिरनयोधतुरश्रवत् । एवं कार्यशात् कार्या वास्तवोऽन्येऽपि धीमता ॥ १९ ॥ ते पतिपय . पाटः। २. 'स्तयोः ॥ ३. 'सर'. पाठः। ४. 'वचविष्कम्भे विभक्त भा' ५. यव , ६. 'स्यादृचवा' के. पाठः ।

·नाड्यादिसिरादिविकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः । ज्य पदवे चाटा पांडशा च वृत्तवत् । •वृत्तायतेऽर्थचन्द्रे च वास्तौ पदविभाजनम् ॥ २० ॥ एक एव पुमाने बहुधा परिकल्पितः । सर्वस्मिन्नपि संस्थाने विभक्त लक्षयेत् ततः ॥२१॥ शरीरं वास्तुपुंसोऽस्य गुणदोषा भवन्ति यत् । मुखं मूर्धा ततः श्रोते दृक्तावोष्ठरदाः क्रमात् ।। २२ ।। यक्षः कण्ठः स्तनौ नाभिर्मेद्रमुकावथो गुदम् । बाहू प्रयाहू पाणी स्फिगुरुजई पदद्वयम् ।। २३ ।। कल्पयदेवमेतेन स भवेत् पुरुपाकृतिः । सिरावंशानुवंशाश्च सन्धयः सानुसन्धयः ।। २४ ।। मर्माण्यथ महावंशा लक्ष्या वास्तुशरीरगाः । सिराः कर्णगता याः स्युस्ता नाड्यः परिकीर्तिताः ॥ २५ ॥ 'पदस्य पोडशो भागस्तत्ममार्ण प्रकीर्तितम् । महावंशो प्राक्पतीच्यो याम्योदीच्यौ च मध्यगौ ।। २६ ।। प्रमाणं पञ्चमो भागः पदस्योदाहृतं तयोः । वंशास्तेऽस्मिन् समुधिष्टा रेखा याः स्युर्मुखायताः ॥ २७ ॥ यास्तिर्यगायता रेखास्तेऽनुवंशाः प्रकीर्तिताः । सम्पाता ये स्युरेतेषां मर्म तत् संप्रचक्षते ॥ २८ ॥ उपमर्माणि तान्याहुः पदमध्यानि यानि हि । भागोऽयमोऽथ दशमो द्वादशः पोडशोपिच ।। २९ ।। पदतो मानमिष्टं स्याद् वंशादीनामनुक्रमाद । वंशाएफस्य यः सन्धिः स सन्धिरिति कीर्तितः ॥ ३०॥ ये पुनः स्युस्तदङ्गानां मोनास्त चानुसन्धयः । पालामतुल्य सन्धीनां प्रमाण परिचक्षते ॥ ३१ ॥ तदर्धमनुसन्धीनां प्रमाणं समुदीरितम् । यनेनतानि सन्त्यज्य वास्तुरियाविशारदः ॥ ३२ ॥ ', २, 'ए'फ. पाठ, -

·५६
समरामणसूत्रधारे
द्रव्याणि प्रयतो नित्यं स्थपतिर्विनिवेशयेत् ।
महावंशस्य नाक्रान्ति बुपाद द्रव्येण केनचित् ।। ३३ ।।
इतरेषु पुनद्रव्यं मध्यवशेषु सन्त्यजेत् ।
महावंशसमानान्तो भवेत् स्वामित्रयो ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
वर्षेण वपना भीति वंशानां पीटनाद् विदुः ।
उपमर्माणि रोगाय पर्माणि कुलहानये ॥ ३५ ॥
उद्वेगायार्थनाशाय सिराय स्युः प्रपीडिताः।
कलिः स्यात् सन्धिविद्धषु पीडितेष्वनुसन्धिपु ॥ ३६ ।।
तस्मादेतानि सर्वाणि पीडितान्युपलक्षपेत् ॥ ३६॥
मात्वा सिराः सानुसिराश्च नाडीवंशानुवंशानपि वास्तुदेहे ।
यन्नन गर्माणि फलानि चपां वेधं त्यजेद् यस्तमुपैति नापत् ।। ३० ।।
इति महाराजाधिराजश्रीमोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
नाडीवशानुवशाना सिरानुसिरामानुमर्मवेधविकल्पो नाम
द्वादशोऽध्यायः ।।
अथ मर्मवेधस्त्रयोदशोऽध्यायः।
एकाशीतिपदो यः स्यात् तथा शतपदश्च या।
चतुःपष्टिपदो पश्च धास्तुरत निधोदितः ॥ १ ॥
यद येन विभजेत् तेषु तदिदानी प्रवक्ष्महे ।
पानि मर्माणि चैतेपा क्भ्यन्त इह तान्यपि ॥२॥
पणिनां भवनादीनि निवेशा राजवेश्मनाम् ।
एकाशीतिपदेनेन्द्रस्थानं च विभजेन् सुधीः ॥ ३ ॥
प्रासादा विविधास्तद्वद् विचिनावान मण्डपाः ।
तार मापयेच्छत्तपदप्रनिभागेन पुद्धिमान् ॥ ४ ॥

·५७ ममधन्त्रयोदशोऽध्याय । यः पुनः स्याचतुःषष्टिपदस्तेन विमाजयेत् । नरेन्द्रशिविरग्रामखेटादि नगरादि च ।। ५ ॥ अन्तस्त्रयोदश सुरा द्वानिशद् पाद्यतश्च ये | तेषां स्थानानि मर्माणि सिरा वंशाश्च तेषु तु ॥ ६ ॥ मुख हदि च नामौ च मूर्ति च स्तनयोस्तथा । मर्माणि वास्तुपुंसोऽस्य पण्महान्ति प्रचक्षने ।। ७ । वंशानुवंशसम्पाताः पठम यानि यानि च । देवस्थानानि तान्याटो पदपोडशकान्विते ।। ८॥ देवस्थानानि सम्पातायतुःपष्टिपटे पुनः । तथैमाशीतिपदिक पदान्तशतिकेऽपिच ।। ९ ।। चतुर्पपि विभागेषु सिरा याः स्युश्चतुर्दिशम् । मर्माणि तानि चोक्तानि द्वारम यानि यानि च ॥ १० ॥ मितिविस्तृतम येन यद्वा म येन दारुणः । मर्म यत् पीड्यते येन गृहे तोच्यते फलम् ॥ ११ ॥ द्वार्वा वित्तिभिर्वापि मर्मणा परिपीडनात् । दौर्गत्यं गृहिणः माहुः कुलहानिमथापि वा ॥ १० ॥ भवेत् स्वामिक्षयः स्तम्भस्तुलाभिः खीपरिक्षयः । स्नुपावधी जयन्तीभिवन्धुनाशश्व सग्रहः ।। १३ ।। मर्मस्थानगतः कायः सायो निपीज्यते । मुहृद्विश्लेपमिच्छन्ति सत्यिपालैश्च तद्विदः ॥ १४ ॥ नागपाधनोच्छेदो नागदन्तैः सुहृत्सपः । कपिच्छरच मर्मस्थैः प्रेष्याणां क्षयमादिशेत् ॥ १५ ॥ पदारुकाभ्यनुसिरागवाक्षालोकनानि च । मर्मगध्योपगान्येतान्यावहन्ति धनक्षयम् ॥ १६ ॥ द्वारद्रव्पतुलास्तम्भनागदन्तगवाक्षः । द्वारमध्यादित रोगकुलपीडापनक्षया(१ ) ॥ १७ ॥ कार्यक, पाउ । 1 ·समराङ्गणसूत्रधारे नृपदण्डभयं पत्युः पीडनं च प्रचक्षते । हारम येषु पदारुमध्येप्वपि च गरयः ॥ १८ ॥ कर्णद्रव्यादिभिर्विद्धप्वेतदेव फल विदः । अय्यानुवंशविहिता गृहिणां कुलनाशिनी ॥ १९ ॥ भयावहा नागढन्ता भर्तुः शोविनानगाः । वातायनस्य स्तम्भय विद्धा नागढन्तकाः ॥ २० ॥ ते शवभीतिदा भर्तुयहा चौग्भयमदाः । दव्यधान्यविनाशाय गोकाय कलहाय च ॥ २१ ॥ गृहम व्यगतं द्वारं भवेत् स्त्रीपणाय च । द्रव्यणान्यतरेणापि महामम निपीडितम् ।। २२ ।। भवेत् सर्वस्वनाशाय गृहिणा मरणाय च । अंशुझाचौवंशाच तुम्बिकाः सेन्द्रकीलकाः ॥ २३ ॥ पुरप्राप्तादगहानां वधेऽप्यते न टोपटाः ॥ २३, ।। इत्थं सुरक्षितिपवर्णगृहाश्रिताज्य भदः पदेप्यखिलमर्मगतो व्यपश्च । उकः पृथक्पृथगमुष्य फलं च सम्यम् बूमोऽथ वास्तुपुरुषालविभागमत्र ॥ २४ ॥ इति महाराजाधिराजाभोजदेवपिचित समराङ्गणमूत्रधारापरनाम्मि वास्तुशास्त्रे ममधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।। १ अथ पुरुषागदेवतानिवण्ट्वादिनिर्णयश्चतुर्दशोऽध्यायः । देवतानां पटैरिलं संविभक्तः पृथग्विधैः । म्थपतिः प्रगतः कुर्याद वास्तुमित्थं पुमकिनिम् ॥ १ ॥ गिरस्तस्याग्निमद्दिष्ट दृप्रिनित्यम्बुदाधिपा । जयन्नचादितिधास्य का वायुर्मुसे स्थितः ॥ २ ॥ Pure. पाट । ३ 'गर्मणि पीमित ।', ४. 'वा' स. पाठ .. 'श्रावया, पाठ, LAN २ - ·८ पुगपाङ्गदेवतानिषण्टादिनिर्णयश्चतुर्दशोऽध्यायः । अर्कः : स्याद दक्षिणे वामे भुने सोमः प्रतिष्ठितः । महेन्द्रचरको सापवत्सावस्योगसि स्थितौ ॥ ३ ॥ स्तनेयेमा दक्षिणे स्याद् वामे च पृथिवीधरः । यक्ष्मा रोगश्च नागव मुख्यो भल्लाट टत्यमी ॥ ४ ॥ दक्षिणेतरमेनस्य वाहुँ देवाः समाश्रिताः । सत्यो भृशो नभो वायुः पूपा चेत्यथ दक्षिणम् ।। ५॥ पञ्चापि वाहृमेतस्य संश्रिताखिदिवौकसः । सावित्रसवितारौ च रुद्रशक्तिपरावपि ॥ ६॥ चत्वारोऽमी कालापि?फोणि)स्थाः करयोहदि च स्वभः । विताकालती पाय दक्षिणेऽन्य व्यवस्थिता ॥ ७ ॥ चामे पुनः स्थितापस्य देवा शोपामुराभियौ । मित्राभिधो विवस्वांश्च द्वावप्युदरमाश्रिता ॥ ८ ॥ मैदमध्यस्थितावम्य मुराविन्द्रजयाभिधी । यमश्च वरुणश्चोर्योः क्रमाद् दक्षिणवामयोः ॥ ९ ॥ गन्धर्वभृगौ समृगा जहां सव्यामथेतराम् । द्वाम्धमुग्रीवपुप्पान्याः संश्रिताः पितरोड्विगाः ॥ १० ॥ एकाशीतिपदस्पेशदिग्विभागाश्रित शिरः। माहेन्द्रीसंश्रितं विद्यामतुःपष्टिपदम्य तु ॥ ११ ॥ एकाशीतिपदाजातो वास्तुः शतपटाभिधः । यः पोडशपटः स स्याचतुष्पष्टिपटोद्भवः ॥ १२ ॥ मध्ये य एव देवानां स्थितो ब्रमाजसंभवः ।। स सहस्राननोऽचिन्त्यविभवो जगतां प्रभुः ॥ १३ ॥ योऽयं वहिरिहोक्तः स सर्वभूतहरो हरः । पर्जन्यनामा यश्चायं वृष्टिमानम्बुदाधिपः ॥ १४ ॥ जयन्तस्तु द्विनामान्यः कश्यपो भगवानृषिः । महेन्द्रस्तु सुराधीशो दनुजानां विमर्दनः ॥ १५ ॥ आदित्यं पुनरिच्छन्ति विवस्वन्तमहस्करम् । सत्यो भूतहितो धो भृगः कामोऽय मन्मयः ॥ १६ ॥ .

·समराङ्गणसत्रधारे योऽन्तरिक्षः स्मृता देवस्तनमः समुढाहतम् । मारुतो वायुरुद्दिष्टः पूषा पातगणः स्मृतः ॥ १७ ॥ अधर्मो वितथाग्व्यः स्यात् कलेरप्रतिमः मुत्तः । गृहक्षतः पुनर्योन स चन्द्रतनयो बुधः ॥ १८ ॥ प्रेताधिपो मतः श्रीमान् यमो वैवस्वतच सः । गन्धर्वो भगवान् देवो नारदः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥ भृङ्गराजमिहेच्छन्ति राक्षस निर्मतेः सुतम् । यो मृगोऽस्मिन्ननन्तः स स्वयंभूधर्म इत्यपि ॥ २० ॥ पितरस्तु स्मृता देवाः पितृलोकनिवासिनः । स्मृतो दीवारिको नन्दी प्रमथानामधीश्वर ॥२१॥ आदिः प्रजापतिः स्रष्टा मनुः सुग्रीव रित । पुप्पदन्तम्तु विनतातनयः स्यान्महाजवः ।। २२ ॥ वमणः पाथसां नाथो लोकपाल: स कीर्तितः । अगुगे राहगन्दमर्दनः सिंहिकात्मनः ।। २३ । शोषस्तु भगवानप सूर्यपुत्रः शनवरः । पापयक्ष्मा क्षयः प्रोक्तो रोगम्तु कधितो ज्वरः ।। २४ ।। भुजामानामधिपः श्रीमान् नागस्तु वासुकिः । त्वष्टा स्यान्मुख्यसंजोत्र विश्वकर्माभिधश्च सः ।। २५ ।। चन्द्रो भल्वाट इत्युक्तः कुवरः सोमसंजितः । चरको व्यवसायाख्यः श्रीरिहादितिसंजिका ॥ २६ ॥ दितिरवीन्यते शर्वः शूलभृद् उपभध्वजः । हिमवानाप इत्युक्त आपवत्स उमा स्मृता ।। २७ ।। आदित्यस्त्वर्यमा वेदमाता सावित्र उच्यते । * देवी गहान विद्वद्भिः सवितेति प्रकीर्तिता ॥२८॥ मृत्युः शरीरहासी विवस्वानिति सम्मृतः । जयाभिधस्तु वनीति स्यादिन्दा बलवान् हरिः ॥ २९॥ १. 'नझामक, पाठः। 'भागद' इति प्रास् पाठः । इत आरभ्यार्धपथक स. पुस्तके न पश्यते। + ·राजनिवेशः पञ्चदशोऽध्याय । मिनो हलधरो माली रुद्रस्तूक्तो महेश्वरः । राजयक्ष्मा गुहः प्रोक्तः क्षितिमोऽनन्त उन्यते ॥३०॥ चरकी च विटारी च पूतना पापराक्षसी । रक्षोयोनिभवा ह्येता देवतानुचर्गर्विदुः ।। ॥ ३१ ॥ इत्येप वास्तुदेवानां निघण्टुः परिकीर्तितः । सो मूभि हो दृशोमध्ये सो प्राणे चियुके तु पः ॥ ३२ ।। शः कण्ठे हटये वः स्याल्लकारी नाभिदेशगः । रफी वस्तौ यकारस्तु में मः * (पुष्यामुष्क)कावुभौ ॥ ३३ ॥ नकार अरु! जानु अकारः पिण्डिकाश्रितः । (१)कारो गुल्फयोरन्ते एकारोऽइघितले स्मृतः ॥ ३४ ॥ उक्तानि वास्तुपुरुषस्य यथावदित्यमानि वास्तुपददैवतनामभेदाः । वर्णाश्च वास्त्ववयवेप्विह पोडशव यूमोऽय देवतवशेन पुरे निवेशम् ॥ ३५ ॥ গিয়াসপশসহ নানান সমস্যাগণনায় খান पुरुषाहदेवतानियदक्षराङ्गनिर्णयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ अथ राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः । कृते पुरनिवेशेऽथ चतुःपष्टिपढाश्रये । नियुक्तपरिसासालगोपुराडालकेपिच ॥ १ ॥ विभक्तरध्ये परितः प्रविभाजितनवरे । क्रमादन्तर्बहिःक्लुप्तदेवतायतनस्थिती ।। २ ।' पागुदावणे देशे पारद्वाराभ्युनतेऽथवा । यशाश्रीविजयाधायि मैत्रं पदमशिष्ठितम् ॥ ३ ॥ यथार्णक्रमायातं चतुरनं समं शुभम् । पुरमध्यादपरतोदिक्स्थं कुर्यान्नृपालपम् ॥ ४ ॥ १. 'ग' क. पाठ! २ 'गुलगवारोद्भो. सिगरोऽधि (') स, पाठ । ३. नियासम् क. पाटः । ४. 'गण' प. पाठः। * 'पुण्यकाविति क. पाठः, 'पुमचारिति ए, पाठवाडौ । ग. पातक तुपा दृप्तम!

·10 समराङ्गणसूत्रधारे दुर्गेषु भूवशात् कार्य यहा विश्वपरास्वपि । विवस्वद्भूधरायम्णां कार्यमन्यनम पटे ॥ ५॥ त्रिचत्वारिंशता युक्त ज्येष्ठं स्याद् हे धनुःपाते । मध्यं शतं तु द्वापष्टिः गनं साप्टरुमन्तिमम् ॥ ६ ॥ ज्येष्ठे पुरे विधातव्यं ज्येष्ठं राजनिवेशनम् । मध्यमे मध्यमं कार्य कनिष्ठं च कनीयसि ॥ ७॥ प्राकारपरिसागुप्तं चारुकान्ति समन्ततः । तममभ्रमनिर्यामुढाहालकान्वितम् ॥ ८॥ एकाशीत्या पदर्भक्तं विधेयं नृपमन्दिरम् । गजमार्ग समाश्रित्य वास्तुद्वारमुददमुसम् ॥ ९ ॥ युस्त्यानयव कर्तगयन्यदिक्संश्रयेऽपिन । भल्लाटपटवर्त्यस्य गोपुरद्वारमिप्यते ॥ १० ॥ नापुरद्वारविस्तारोपापसम्मिनमिष्टटम् । मन्दं द्वारमिन्दन्ति निविएम्य महीधरे ॥ ११ ॥ बाम्पने पुष्पदन्नमर्गम्णि च गृहक्षतम् । भन्यप्रपामपरतः प्रदक्षिणपदेप्यथ ।। १२ । अन्यान्यपि स्वामु दिक्षु द्वाराण्येवं प्रकल्पयेन् । भाभिमुग्ये च सर्वेपां भस्यन्ने गोपुराणि च ।। १३ ।। तदीयनगरद्वाराद विशत्यंशोज्झिनानि वा । पक्षद्वाराणि सुग्री जयन्ने मुग्न्यनानि च ॥ १४ ॥ वितथेऽथ भ्रमांस्तद्वद् विदधीत प्रदक्षिणान् । वास्तौ विभक्त पुग्चत् क्लप्तेऽमरपदन्ननः ॥ १५ ॥ तन मैत्रपदस्थाने निवेशायावनीपतः । मामादः प्राङ्मुखः कार्या यथावत् पृथिविञ्जयः ॥ १६ ॥ श्रीलं सर्वतोभद्रं मुक्तांगमथापरम् । यमिन्द्रन्नृपतिः सुर्यान प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ १७ ॥ ।' ख, पार ! २, 'वाय 'क, पाट ।

·राजनिवेशः पञ्चदशोऽध्याय । शालापरिक्रमोपेतकर्मान्तरपिचान्वितम् । तत्र प्रान्यां भवेद् गेहमादित्यपढसंश्रितम् ॥ १८ ॥ धर्माधिकरणं सत्ये व्यवहारेक्षणाय च । भृशे च कोष्ठागारं स्याटम्बरं मृगपक्षिणाम् ।। १९ ।। अग्नेः ककुभमाश्रित्य कार्य वायोमहानसम् । समाजनाश्रयं पूष्णि विदयाद भोजनास्पदम् ।। २० ॥ साविन्ने वाधशाला स्यान् सविस्थाच वन्दिनः । चर्माणि वितधे कुर्यात् तद्योग्यान्यायुधानि च ।। २१ ।। स्वर्णरूप्याढिकर्मान्तान् विढयीन गृहक्षन । याम्ये दक्षिणतो गुप्ति कोष्ठागारं च कल्पयेत् ।। २२ ।। प्रेक्षासङ्गीतकानि स्युगन्धर्वे यासवेश्म च । कार्या वैवस्वत शाला स्थानां दन्तिनां तथा ॥ २३ ॥ पश्चिमोत्तरभागस्थां वापीमपिच कारयन् । वा(यौ:यु)मुग्रीवपदयोर्गन्धर्वस्य च वाद्यतः ।। २४ ।। कुर्यादन्तःपुरस्थानं प्राकारयलयामृतम् । कुर्यात् तद्गोपुरद्वारमुढगास्यं जयामिधे ॥ २५ ॥ कार्यः स्थपतिना व प्रासाद वापरामुग्नः । क्रीडादोलालयान बुझे कुमारीभवनं तथा ॥ २६ ॥ नृपान्तःपुरमिच्छन्ति मृगे पित्र्ये वयस्करम् । नृपतीणामुपस्थानगृहमिन्द्रपदे विदुः ।। २७ ।। सुग्रीवपटसंसक्तमरिधागारमिष्टदम् । द्वास्थसुग्रीवपि(ज्याच्या शपथामागे मनोहरा ॥ २८ ॥ विधेयाशोकवनिका मानधागगृहाणि च । लनामण्डपसंयुक्ताः स्युम्वैध लनागृहाः दारुशैलाश्च वाप्यच पुप्पीभ्यः मुकल्पिताः । पुष्पदन्ते भवेदं य(तन्त्र)कर्मान्तः पुष्पवेश्म च ॥ ३० ॥ 'ए,' प. पाठः । २. 'पाय, ३. 'n', ४. 'स, ५. 'दन्तः ५, पाटः । ": -- ·समगङ्गणसूत्रधारे वरुणस्य पढे कुर्याद वापीपानगृहाणि च । स्यात् कोष्ठागारममुरे शोपे त्वायुधमन्दिरम् ॥ ३१ ॥ भाण्डागारं तु रोदारये विदध्यात् स्थपतिः श्रिये । उलखलशिलायन्वभवनं पापयक्ष्मणि ॥ ३२ ॥ दारकर्मान्तमप्याहुः श्रेयसे राजयक्ष्मणि | स्पादोपधेरधिष्ठानं रोगे दिगि नभस्वतः ।। ३३ ।। नागानां शस्यते म्थानं पदे नागस्य मृरिभिः । भवन्ति मुख्य व्यायामनाट्यचित्रगृहाणि च ॥ ३४ ॥ गवां स्थान तथा क्षीरगृहं भल्लाटनामनि । उठवप्रदेशे साम्यस्य पुराधास्थानमिप्यते ।। ३५ ।। राजाभिपेचनं चान दानाध्ययनशान्तयः । चामरच्छनधाम स्यान्मन्त्रेवेश्म च भूधर ॥ ३६ ।। कार्यिणां चान कार्याणि स्थितः पश्यन्नराधिपः । विधेया मन्दुगवानामुत्तरं पार्षमाश्रिता ।। ३७ ॥ महीधरपटस्यैव ययावद् दक्षिणामुखी । कार्या सर्वत्र चाश्वानां शाला राज्ञो यथागृहम् ॥ ३८ ॥ विशतो दक्षिणेन स्याद् वामेन च विपाणिनाम् । वेश्मानि गजपुत्राणां विदध्याचरकाभिधे ॥ ३९ ॥ अत्रैव विद्याधिगमशालाचपां निवेशयेत् । नृपस्य मातुरदितिस्थाने कुर्यानित्रेशनम् ।। ४० ॥ पृथगव शिविकाशय्यासनगृहं विदुः । नृपदिपानां शस्ता स्यादापे सदनकल्पना ॥४१॥ अभिपेचनकं स्थानमिव स्याद् विपाणिनाम् । आपात्सपढे हंसकौञ्चसारसनादिताः ॥ ४२ ॥ स्युः फुल्लाम्नानाः स्वरसलिलाः सलिलाशयाः । पितृव्यमातुलादीनां कार्य दितिपदे गृहम् ।। ४३ ॥ रागामि क. पाउ.। २. निस, पाठ, । ३. 'नमिह र क. पाठः !

·१५ वनप्रवेशः पोडशोऽध्यायः। अन्येपामपि चात्रैव सामन्तानां महीपतेः । ऐशान्यामनलस्थाने वोच्छितस्तम्भवेदिकम् ॥ १४ ॥ कार्य देवकुलं चारु मुश्लिष्टमणिकुटिमम् । पर्जन्यस्य पदे होराज्योतिर्विद्गृहमिप्यते ॥ ४५ ॥ जये सेनापतेर्वेश्म विधेयं विजयप्रदम् । द्वारं प्राकारमाश्रित्य पढेऽयम्णः प्रशस्यते ॥ ४६॥ प्रारदक्षिणाश्रितं शस्त्रकर्मान्तं शस्त्रमन च । विमुञ्चेद् ब्रह्मणः स्थानपिन्द्रध्वजयुतं नृणाम् ॥ ४७ ॥ तत्राशुभानि वेश्यानि निवेशाचासुखावहाः । गवाक्षस्तम्भशोभिन्यो विधेयाश्चानुकामतः ।। ४८ ।। सभा यथादिक्प्रभवा नृपवेश्माभिगुप्तये । सर्वत्र नृपतेः सौधान् नृपसोधस्य सम्मुखा ।। ४९ ॥ पश्चाद्भागाश्रिता यद्वा शाला कार्या विपाणिनाम् । इत्यास्पदं सुरपदास्पदकल्पमाघ- मेतद् यथावदनुतिष्ठति यः सदैव ।। सक्ष्मामिमां भुजवलक्षपितारिपक्षः सप्ताम्बुराशिरशनां नृपतिः प्रशास्ति । ५० इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समागणावधारापरनाग्नि वास्तुशाग्ने राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः॥ अथ वनप्रवेशो नाम पोडशोऽध्यायः । भाग्योदग्वापि गेहाथै द्रव्यं विधियदानयेत् । गन्तव्यमेव धिष्ण्येपुर मृदुतिप्रचरेषु च ॥ १॥ १. 'सु' क. पाउः। * पिण्येषु नक्षने।

·वनप्रवेशः पोडशोऽध्यायः। छिन्याच शुभभागांर्घदशभागाधिकं कृतम् । तुहीसायवमध्यश्च(१)सार्भो धरणीरुहः ॥ १२ ॥ ज्ञेयानि मण्डलान्यस्य तरक्षणोच्छे?क्षणे छोदनेपिच । मञ्जिष्ठाभे विदुर्भकं कपिलाभे च मूपकम् ॥ १३ ॥ पीतभासि तथा गोधां सर्प दीसितायते । गुइच्छाये मधु भवेत् कृकलासस्तथारुणे ॥ ४४ ॥ गृहगोधा कपोताभ गघिरी घृतमण्डभे । रसाञ्जना शस्त्राभे कमलोत्पलभासि च ॥ ४५ ॥ धौतासियष्टिवणे च मण्डले जलमादिशेत् । आकारो यस्य सर्पस्य वर्णो या संप्रदृश्यते ॥४६॥ तं सर्पगमितं वृक्षमादिशेदविचारयन् । तस्करेभ्यो भयं क्षौद्रे सलिले सलिलाद भयम् ॥ ४७ ।। विद्यात् सर्प विपाद् भौति पापाणे भयपग्नितः । अजाविगोमहिप्युष्टरासमादिनिपीडितम् ।। ४८ ॥ गोधागौधेरमण्डकककलासैश्च गर्थिते । मूपर्क पुनरिच्छन्ति मरणं वास्तुवंदिनः ।। ४९ ॥ अभुनैव वदन्त्यन्ये गृहपीडां मनीषिण । क्षेपेण यद्यविध स्यादसहभागमो यदि ॥ ५० ॥ चनान्तरे तदा क्षेमं सुभिक्षं च समादिशेत् ॥ ५० ॥ अर्घदानविधिना विधानविद् द्रव्यमागतमिहार्ययेद् गृही । प्रत्युपेतकुलिशायुधध्वनं द्रव्पमुज्ज्वलगुतावनीपतिः ।। ५१ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणयधारापरनाग्नि पारतुशान्त्रे वनप्रवेशो नाम पोडशोऽध्यायः ।। १. 'तु' क. पाठः । २. 'गार्धे', ३. 'नकी स्थावधम(१), ४, 'त्र' स.शतः।

·७०
समराङ्गणसूत्रधारे
अथ इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः ।
मुराणामर्थसिद्धयर्थ वधाय च मुरगुहाम् ।
यथा शमध्वजोत्थानं माह ब्रह्मा तथोच्यते ॥१॥
भगवन्तमथाम्भोजसंभवं वचसांपतिः।
प्रोवाच कथमिन्द्रेण जेतव्यास्त्रिदशद्विपः ॥२॥
सोऽनयीत् सर्वरत्नानां ध्वजं कुरुत सन्नताः ।
तं चाभिचारिकर्मन्त्रैरुद्वहन्तोऽभिमन्त्रितम् ॥ ३॥
स्थितं चोपरि यन्त्रस्य सम्यक् पक्षिशतान्वितम् ।
अग्रतो देवसैन्यस्य नयन्तो जेष्यथ द्विपः ।। ४ ।।
सहस्रधारमप्येकमन्यं रिपुकुलान्तकम् ।
दिव्यरूपमयं प्रादाद् ध्वजमिन्द्राय दुर्धरम् ॥ ५ ॥
वीर्यप्रवर्धनी चेष्टिरेतदर्थ विधीयते ।
फर्मणानन निःशपाञ् शक्रः शञ् जयेदिति ॥ ६ ॥
जयपी तमथ क्षिप्रमहजचेतसा ध्वजम् ।
यन्त्रस्थितं स येनाजावमोहयदरीन् हरिः ॥७॥
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास्तथाधिनी ।
अलञ्चक्रुस्तमालोक्य मरुतय विभूपणः ॥ ८ ॥
तेजो वीर्य यपुश्चेष्टां बलमप्येप पश्यताम् ।
अहरच्छन्नुसैन्यानां तेजस्वी तरसा ध्वनः ।।९।।
तमभ्यर्च्य सुराधीशः शत्रून् वलवतोऽप्यसौ ।
त्रिरात्रेणाजयद् युद्धे कुलिशेन बलाद् वली ।। १० ।।
ततः प्रीतस्तमृक्षेऽसौ वैष्णवे द्वादशे तिथौ ।
त्रैलोक्यराज्यं प्राप्याभ्यपिश्चद् बलनिदनः ॥ ११ ॥
स सर्वलोकमभ्पर्य सर्वलोकाभिपूजितः।
घनमभ्यर्य तुष्टाव वाक्यवृत्रनिपूदनः ॥ १२ ॥

·इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ततस्तमन्तिके वीक्ष्य ध्वजं प्रोवाच चासवः । इन्द्रध्वाक्षया लोकाः करिष्यन्ति तवार्चनम् ॥ १३ ॥ वीक्षमाणा निमित्तानि भूमिषालाच शाखतः । ततः प्रभुत्यसौ लोके सर्वलक्षणसंमृतः ॥ १४ ॥ वरमदानादिन्दस्य नृपः शक्रध्वजोर्च्यते ॥ दुर्गमायतनं वद्भिशरणं वेदिकाः कृताः ॥ १५ ॥ विचित्राः स्थालिकापाका भक्षपानानि यानि च । एतान्यायतनाद प्राक् स्यूर्यद्वान्यानि प्रकल्पयेत् ॥ १६ ॥ विजेतुं यदि पान्छास्ति दुर्धर्षान् द्वेषिणो रणे । तेजो बलं यशश्चाप्तुं वदैन्द्रं कारयेद् ध्वजम् ।। १७ ।। सेनायां वा पुरे वापि प्रतिष्ठाप्य पुरन्दरम् । विजयाथ महीपालरंभिप्रशमनाय च ॥१८॥ यथा शनाध्वजोत्थानविधानं जगतीमुजः। करिष्यन्ति तथा सम्यक् कात्स्न्येन प्रतिपाद्यते ॥ १९ ॥ धनादुपाहुन द्रव्यमय प्राविधिना सुधीः । पायाादिभिरभ्यर्च्य गन्माल्यरलङ्कृतम् ।। २ ।। द्विजान संपूज्य च शुचौ देशे सम्यक्समाहितः । पूर्वाग्रमुत्तराग्रे वा प्रयत्नाढवतारयेत् ॥ २१ ॥ प्रागुदग या पुरस्याथ स्थपतिः कर्मवानपि । कारयेत् सर्वयन्नाणि ध्वजपूर्वाणि शिल्पिभिः ॥ २२ ॥ श्रेष्ठ द्वात्रिंशता हस्तैर्विशत्या युतयाएमिः । मानं स्यान्मध्यमं तस्य चतुरन्वितयाधमम् ॥ २३ ॥ मूलविस्तृतिरायामादगुलाध करकरे । विष्कम्भोऽग्रे च मूलार्धात् तत्त्र्यंशा वाखिलेप्वपि ।। २४ ।। ध्वजमूलाटमांशोनं विस्तारात कुप्यमिप्यते । विस्तारार्थेन च स्थूल स्थूलत्वत्रिगुणायतम् ॥ २५ ॥ १. 'जात्यया' स. पाठ- १२. 'काशवा.', ३. भि.', ४. 'धारित' क. पाठः । - ·७२ -- समराङ्गणसूत्रधारे ध्वजविस्तारवहलं साध्रिवाहल्यविस्तृतम् । भ्रमपीटं विधातव्यं सार्थायाम शुभावहम् ।। २६ ।। सम्मितो ध्वजकुप्येण वेधः स्याद् भ्रमपीठगः । कुप्यकाव्यधिकोवृक्षावधी कोरियायती ॥ २७ ॥ कार्याबवी भ्रमस्थूलो भ्रमयिस्ततिविस्तृतः । तधुक्तिषेधे तावेत(विविस्तृतेद्रिगुणोनिड़ता ।। २८ ।। ध्वजायतिचतुर्भागात् पीठमत्र मकल्पयेत् । मल्लप्रतिष्ठितं मध्ये प्रान्तयोः स्तम्भधारितम् ॥ २९ ॥ तत्पीठस्तम्भनीयाभ्यां द्वाराभ्यामन्वितं दृढम् । याम्योत्तरपतिक्षामं माइमुख मुद्धार्गलम् ।। ३०॥ केतच्यासाविस्वारं वाटांशकोनितम् । विस्तारसदृशायाम मध्ये स्याद् वनिणो गृहम् ।। ३१ ॥ मल्लश्च पीठिकाग्री च वाहू स्तम्भविनिर्गती। शक्रमाता कुमार्यश्च ध्वजविस्तृतिविस्तृताः ॥ ३२ ॥ निन्नभागाश्च सर्वेषां स्त्रविस्तृतिचतुर्गुणाः । कार्या या पश्चगुणिताः सप्त (कावा) मूलदेश(कीतः ) ॥३३॥ कन्यानामुदयः प्रोक्तो यः पष्टियो?)ठांशस्त्रिसंगुणः । इन्द्रमाता तु सर्वाभ्यः स्यात् तदष्टांशतोऽधिका ॥ ३४ ॥ वेधः स्वविस्तरैः सप्तभागे स्यात् कन्यकोदयात् । निर्वेधश्चतुरश्रः स्याल्लकटस्य समाहितः ।। ३५॥ निर्वधावस्य चोर्ध्वाधः सप्तांशान्तरवर्तिनी। फायौं सूचीव्यधावन्यो सूचीमानप्रमाणतः ३६ ।। कन्याव्यासतिभागेन सूची विस्तारतो भवेत् । पादोनबहला चारदारुजा दृहसंहिता ॥ ३७॥ कुमारीव्याससंयुक्ता द्विगुणा लकटायतिः । एतवाद्यान्तरं जात्या यन्त्र संयोजयेत् ततः ।। ३८ । ..'यो वृत्ता कौ', २. 'सा वार रा. पाठः ।

·इन्द्रध्वननिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । तयोरपस्तदर्धेन गृगाल्यो चिविस्तृती। क्षेत्रस्य लेखितं कार्य सम्बन्ध मुचिकन्ययोः ॥ ३९ ॥ सानिकेतनमूलाय लकटे विस्तृतायती । अक्षाभ्यां योजयेत् सम्यग् दृढ यासवेधयोः ॥ १० ॥ पञ्चानामपि तुल्यैव कन्यानां स्यात् प्रकल्पना। कृत्वानुपूर्ध्या यन्त्राणि स्थापयेदखिलान्यपि ॥४१॥ आश्विने मासि पक्षे च धरले प्रतिपत्तिथौ। स्थिरोदयैहैः सौम्वक्षिते त्वाष्टभेऽपिच ॥४२॥ पौरजानपः सर्वशदिलवनितेन च । यन्त्राण्युक्षिप्य यष्टिं च कर्मस्थानानवेजलम् ।। ४३ ॥ चित्रप्रतिसराकीर्णा यष्टिं तत्राज्पलेपिताम् । चूर्णैः सापधीभिश्च स्थपतिः स्नापयेत् स्वयम् ॥ ४४ ॥ जलाशयात् समुत्तार्थ नृणां कलकलस्वनैः । पागनां स्थापयेत् दारुहस्तिन्पो मारसमुन्नताम् ॥ ४५ ॥ अहतेप्सितवासोभिराच्छाद्या उगादिभिः । विक्षिप्य च वलि दिक्षु द्विजातीन् स्वस्ति वाचयेत् ।। ४६ ।। त्रिसन्ध्यं पूजितां तत्र सर्वप्रकृतिमिस्ततः ।। पञ्चाई वासयेद् यष्टिं गुप्तां चापधरैर्नरैः ॥ ४७ ॥ तस्मिन्नेवाति यन्त्राणि सर्वाण्यपिच यष्टिवत् । नातान्यारादितानीन्द्रस्थानदेवां प्रवेशयेत् ॥ १८॥ मुवितेऽय ध्वजस्थाने यष्टेरष्टांगदैर्यतः। तदर्धविस्तृते दिस्य समे पागायवे शुभे ॥ ४९ ॥ विभक्तेऽत्र विभागानामेकाशीत्या ततः क्रमात् । विन्यस्तालय सर्वासु देवतासु यथातथम् ।। ५० !! प्राचि मध्ये मैतपदे तन्मध्यान्मरुतो दिशि । मलं निन्नप्रमाणेन पादकोणे निवेशयेत् ।। ५१ ।। .. 'शि' प. पाठः।

·समराङ्गणसूत्रधारे भृशमुख्यपढन्द्रमध्ययोर्वायुकोणयोः । न्यस्येत् स्तम्भौ तयोः पीठी मल्ले च विनिवेशयेत् ।। ५२ ।। पीठिका निर्गता याहुयुग्मात् तबांग्रयोगतः । स्तम्भिन्यौ रोपवेद ब्राह्म पृथक्पदयुगं श्रित ॥ ५३ ॥ प्रतिक्षोभाविह टी वी वाहुद्वितयमाश्रितो । बाह्यतः प्रान्तपदयोमैत्रयोविनिवेशयेत् ।। ५४ ।। प्राच्या मल्लाग्रतो जात्या शक्रस्योर्ध्वगति क्रमात् । योजयेद् भ्रमणोपेतो भ्रमपादावभगुरौ ।। ५५ ॥ पल्लाद पश्चिमटिग्भागे वरुणस्याश्रितां पदम् । भद्रां निवेशयेनिम्नमानतः शक्रमातरम् ॥ ५६ ।। स्युः पर्जन्यान्तरिक्षद्वार्यक्ष्माक्ष्मणां पदमाश्रिताः । क्रमानन्दोपनन्द्राख्यनयाख्यविनयाभिधाः ।। ५७ ॥ विन्यस्तास्वथ सर्वासु कुमारी विभागशः । त्रयस्त्रयः प्रतिक्षोभा यांच्या दायि बाह्यतः ।। ५८ ॥ निक्षिपन्नखिलं द्रव्यं भावयेत् पददेवताः । मामोति नत्तढायां तद्व्यं पूजां च तद्गताम् ॥ ५९॥ पीठीपृष्टममं कन्यापार्ययोगभयोरपि । कुर्यादनुसरहन्हें कीलकद्धमायमैः ॥ ६० ।। संश्रित्यानुसग्द्वन्दं पीठी चोपरि सङ्ग्रहान् । पधीयात् कीलकायन्त्रनिचलनाकृते ।। ६१ ॥ यन्त्रमणि नित्त दनि शास्त्रविधाननः । प्रवेशयीन स्वस्थाने निदशाधिपमेन्द्रों ।। ६२ ॥ मातस्य विधियद बखुन्नस्यालेपितस्य च । श्रीग्वण्टायः मुरभिभिः कुमुमरचिनस्य च ॥ ६३ ।। राहिणादिमुहूर्तेषु त्रियु मैत्रेय पत्रिणः । प्रगपभिनन्दन्नि करणेचनिनेषु च ।। ६४ ॥ 1. 4-पा- In, पारः । २. 'पाप', ३. 'तिम:', ४. 'त:', ५. 'मादयेत् । . पाठः। ६.'पाना द्र' प. ७. 'शानु' . पाठः। -- ८.प. 131 ·इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । स्थपतिर्वा पुरोधा वा शुचिः स्नातः समाहितः । गन्धमाल्याचिंतान् विप्रास्तर्पयेद् दक्षिणादिभिः ॥ ६५ ॥ ततो मङ्गलयोपेण वादिननिनदेन च । पुण्याहजयशब्लैस्तमुक्षिपेयुः समाहिताः ॥ ६६ ।। अलङ्कारभृतः पौराः प्रहटमनसोऽखिलाः । नीरुजो वलिनः शक्ताः प्रकृत्यभिमताश्च ये ।। ६७ ॥ स्तुवीरन् पुण्यमनसः स्तुतिभिः मनमागधाः । वन्देरन् वन्दिनचैनं सेवेरन् गणिका अपि ॥ ६८ ॥ प्रविशन्तं निजं स्थानमनुगन्छेन्नराधिपः । सुराधिपं बलामात्यपौरजानपदान्वितः ॥ ६९ ।। प्रोद्यत्कलकलारावसुस्वराः पुरुषा यदि । उत्क्षिपेयुः प्रहृष्टा वा वहेपुर्वा सुराधिपम् ॥ ७० ॥ तदा भवति भूपालो जयी नन्दन्ति च प्रजाः । राष्ट्रे मुखं पुरे हो भवनश्यन्ति चेतयः ७१॥ मुञ्चत्युत्थापितः कृच्छाद यदि शय्यां स गौरवात् । तदा नृपतिरभ्येति महतीं विमनस्कताम् ॥ ७२ ॥ स्खलन्तो दुःखिता दीना निःश्वसन्तः पदे पढे । वैचित्त्यभाजो गच्छेयुर्देशहानिस्तदा ध्रुवम् ।। ७३ ॥ भूमौ यदेकदेशेन हसितः(?)पतति ध्वजः । न सुभिक्षं न च क्षेमो न राज्ञो विजयस्तदा ॥ ७४ ॥ दीर्णे भनेऽय पतिते कृत्ले चास्मिन् समुद्धृते । स्यान्नृपस्यावनिन्छेदः सुतध्वंसोऽथवा मृतिः ॥ ७५ ।। वस्त्रालड्कृतिमाल्यानां हरणात् पतनादुत । तादृशद्रव्यविध्वंसः पौराणां भवति ध्रुवम् ॥ ७६ ॥ पुरं भवति निःशब्दं निष्प्रभ वा प्रदेशने । समुच्छ्ये वा गक्रस्य तदा तनाशमृच्छति ।। ७७ ॥ . १.'च' क. पाठः।

·७६ समराङ्गणसूत्रधारे शक स्वस्थानमानीतं शीघ्र सुखमविनतः । भाग्वत् प्रदक्षिणं न्यस्येत् माग गयने निजे ॥ ७८ ॥ कुर्यात् तत्रैव नक्षत्रे शय्यास्थस्यामरेशितुः । भ्रमे कुष्य च संयोग यथाभागरिकल्पितम् ।। ७९ ।। कुष्ये संयोज्यमानश्चेद् ध्वजो निपतति क्षिती। तदा नरपतेः स्थानभ्रंशो भवति निश्चितः ।। ८० ॥ कुप्ययोगे यदा शक्रो वामतः परिवर्तते । तदा स्यात् स्थपतमृत्युभवद् भङ्गश्च दक्षिणे ।। ८१ ॥ स्वबंध प्रतिपद्यत तद्यष्टिर्यदि कृच्छ्रतः । प्रमादिनस्तदा राज्ञो जायते व्यसनं महत् ।। ८२ ।। निकुष्य योजितः शक्रध्वजो विघटते यदि । विश्लिष्यति तदा सन्धिः सामन्तः सह भूपनः ॥ ८३ ॥ स्फुटेट भज्येत चा कुप्ये योज्यमानोऽथ सर्वतः। तदा महे नृपव्याधिः स्फुटनादानावधः ॥ ८४ ॥ अविदीर्णमपर्यस्तमव्यङ्गमविलम्वितम् । यथावन्न्यासमायाति योगं चेद् वासवध्वजः ॥ ८५ ॥ धनभृत्याङ्गनापत्यैः सामन्तैथान्वितोऽनुगः । निरातको बलाश्च पृद्धिमेति तदा नृपः ॥ ८६ ।। यत्नतो रक्ष्यमाणस्य शय्यास्थस्यैव वज्रिणः । तस्यानात्यखिलान्येव कुंटन्यादीनि योजयेत् ।। ८७ ।। ऐन्द्र बलोकं यक्षेशं सर्पमादं दिगाइयम् । मयूरं चन्द्रशीपं च पिटकाष्टकमित्यदः ॥ ८८ ॥ स्वप्रमाणेन कर्तव्यं स्पष्टरूपसमन्वितम् । तदाख्यावान्तरेवेषां सन्धयो वस्त्रनिर्मिताः ॥ ८९ ।। मलादन्वग्रमायाः स्ववंशविंदलः । गुणश्च वैष्टयेदेनं धनरशिथिलर्ध्वजम् ।। ९० ॥ 1. 'कृष्ये' ख, पाठ. । २. 'पायो', ३ 'मवल' क. पाठः १४ 'कू' स. पाठः । ५. 'जा', ६. 'स्वेष्ट', ७ 'दाक्षाया' क. पाठः । ८ 'तैस्त व ' ख. पाठः ।

·७७ . इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । साज्रिणा ध्वजनाहेन सव्यंशेनाथ विस्तृतिः । विधेया शक्रपिटकस्योपयस्तु तदर्थतः ॥ ११ ॥ अस्मिन्नष्टौ दिशः कृत्वा वंशव्यचहिते ततः । न्यस्पेद् दिगीशांश्चतुरस्तस्योपरि यथादिशम् ।। ९२ ॥ पञ्चमांशगते कुप्या पनिणः पिटके कृते । शेपाण्यप्यष्टमागोनान्यस्मिन् न्यस्यद् यथाक्रमम् ॥ ९३ ॥ बलाकादीनि विस्तृत्या चरणोनानि चोच्छितौ । स्ववर्णवन्ति वृत्तानि रामणीयकवन्ति च ।। ९४ ॥ भक्तपातविपर्या(सोस)सिद्धयः पिटकोद्भवाः । पीडार्तिमृत्यवेत्यर्थमेकैकस्य प्रकीर्तिताः ।। ९५ ॥ शुद्धान्तामात्यचित्तानां बलस्य यशसोऽपि च । चसुपत्याच धाम्नां च नृपते राष्ट्र (म?पोस्य च ।। ९६ ॥ केतुपइमामविस्तारा रजयोऽष्टी सुवर्तिताः । विधेयाः स्युनायामत्रिगुणायतयो दृढाः ॥ ९७ ।। छादित छ(विदिमिः पूर्व कुटनीसहितं शुभम् । योनासन्नदिवसे विदध्यादमरध्वजम् ।। ९८ ।। अर्फन्दुग्रहतारा वेणुगुल्मेन्द्रशीर्षकम् । साटकण्ठगुणं दण्डबादन्वितं शुभम् ॥ ९९ ।। ससस्यफलपुष्पाढ्यं शुभवखमलङ्कृतम् । दृढमन्वितमाभिः सन्तताभिश्व रज्जुभिः ।। १०० ।। वजपट्ट विध्याच चित्रं सुरचितं तथा । निमित्तार्थ च लोकानां गोमाहेतोयजस्य च ॥ १०१॥ सपत्चनपुरारामगन्धर्वत्रिदशामुरम् । निखिलं जगदालेख्यमस्मिन्नदिद्रुमाफुलम् ॥ १०२ ।। धनाने रस्मिभिर्नद्धं (स?मु/चिन्यस्तं च भूतले । विन्यसेत् तमसम्मूढमधोभागसमाश्रितम् ॥ १०३ ।। .. 'धोखपाठः । २. 'Bात्', ३. 'पूर्ण बुटिनी' क. पाठः।

·समराङ्गणसूत्रधारे प्रमोदगीतयादितन नर्तकसंयुतः । तदने जागरः कार्यः समस्तामेव तां निशाम् ॥ १०४ ॥ पुरोहितस्ततो भास्वत्युदिते प्रयतेन्द्रियः । अग्नेः परिग्रहं कुर्यान्मूलस्य प्रागुदग्दिशि ॥ १०५ ॥ कृतोपलेपनं तस्मिन्नुल्लेखाभ्युक्षणस्ततः । संस्कृत्यास्तीर्य दर्भाश्च ज्वालयेत् तत्र पावकम् ॥ १०६॥ तत्राज्यपात्राण्याज्यं च गन्धांथ कुसुमानि च । द्रव्याणि वाचनीयानि समिधश्च पलाशजाः ॥ १०७ ।। साँचौँ सुक्खुवापिन्द्रभक्तं च वलयोऽपिच । इत्येतत्सर्चपाहत्य जुहुयात पावकं ततः ।। १०८ ।। पुत्रदारपशुद्रव्यसैन्ययुक्तस्य भूपतेः । विजयावाप्तिजनकर्मन्त्रैः शान्तिविधायिभिः ॥ १०९ ॥ मुस्वनः सुमहार्चिश्व स्निग्धश्चद्धोऽपिच स्वयम् । कान्तिमान् सुरभिर्जिनन् होतारं शस्यतेऽनलः ॥ ११० ।। तप्तकाञ्चनसच्छायो लाक्षाभः किंशुकच्छविः । प्रवालविद्रुमाशोकसुरगोपसमद्युतिः ॥ १११ ॥ ध्वजाङ्कुशगृहच्छत्रयूपभाकारतोरणः । सदृशानिः प्रशस्तोऽग्निहिल्यैरपरस्तथा ॥ ११२ ।। स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो विधूमौ विपुलोऽनलः । सुभिक्षक्षेमदः प्रोको दीप्यमानचिरं तथा ॥ ११३ ॥ धूम्रो विवर्णः परुपः पीतो वा नीलकोऽथवा । विच्छिन्नो भैरवरवो वामावर्तशिखोऽल्पकः ।। ११४॥ मन्दाश्रुितिमुक्तोऽसग्वसागन्धः स्फुलिगवान् । धूमातः सफेनश्च हुतभुग न जयावहः ॥ ११५ ॥ दर्भागां संस्तरं वहिमाझान्यपराणि वा । हूयमानो दहति चेद्धानिस्तदभिनिदिशेत् ॥ ११६ ॥ १. 'निध:'ख. पाठः।

·इन्द्रध्वजानिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । होमे वोत्सर्पयेत् पीठे दह्यमानो(?) यदामिना । भूम्येकदेशनाशः स्याल्लामः स्यादुपकर्पणात् ।। ।। ११७ ।। सर्वतो वाध्यगायो यः स वर्षयति पार्थिवान् । यां दिशं यान्ति च ज्यालास्तस्यां विजयमादिशेत् ॥ ११८ ॥ दुर्वर्णाशुचि दुर्गन्धि मक्षिकाखुपिडम्बितम् । आज्यं राज्यच्छिदे प्राहुइयते यच्च भस्मनि ।। ११९ ।। होनाधिकप्रमाणाच विदीर्णा धुणभक्षिताः । वातरुग्णद्रुमोत्थाथ समिधोऽर्थक्षयावहाः ॥ १२० ॥ सगर्भाश्च सपुष्पाथ विच्छिनानास्तृणान्विताः । कुर्वन्त्युपद्रवं दर्भा दुष्पलनाश्च ये तथा ॥ १२१ ।। दुष्टानि पांसुफीर्णानि कीटजर्जरितानि च । वीजानि बीजनाशाय स्युरपुष्टानि यानि च ॥ १२२ ।। माल्यं विगन्धि प्रम्लानं न पीतं न सितं च यत् । कोटः खण्डितपीतं च न जयाय न वृद्धये ।। १२३ ।। विसावीण्युद्धतान्युअखण्डितस्फुटितानि च । दुर्भिक्षरोगकारीणि प्राहुः पात्राणि सर्पिपः ॥ १२४ ॥ अशुचौ पतिते च स्यान्मक्षिकाकीटदूपिते । चलौ च शकभक्ते च हेन्मारः केशमानि च ॥ १२५ ।। यथोदितान्यरूपाणि सर्पिरादीन्यनुक्रमात् । भवन्ति राष्ट्रप्रयोर्भयाय निरिवलान्यपि ॥ १२६ ।। वितीर्य गन्धमाल्यादीन देवताभ्यो यथादिशम् । पुरोधाः स्थपतिर्वाथ प्रीतचित्तः क्षिपेद् बलिम् ।। १२७ ।। वजनतदिग्भागे द्विजमुख्यानुपस्थिताम् । शीलवृत्तयुताम् भूरिंगन्धमाल्य: स्वलकृतान् ।। १२८ ।। वृद्धान् पदकर्मनिरतान् सुहृदो चेदपारगान् । मनाप्रियान पूर्णगावान् समर्थान् सर्वनः शुचीन ॥ १२९ ।। 1. 'केशैश्चैव विपिते', २. 'त्यैरल क. पाठः । - ३ ·समराक्षणासूमपारे शुराम्बरान् दर्शनीयान् गौरमायान् बलान्वितान् । अमुण्डाजटिलाहीवा(न्?)दीक्षितान् व्याधिताकृशान् ।। १३० ।। यथेष्टं दक्षिणाभिस्तान संयोज्याप्टगतेन वा । साक्षतैः प्रीतमनसः कुसुमः स्वस्ति वाचयेत् ॥ १३१ ॥ शक्रं ते चाष्टभिः कुम्भः सुदृढारिपूरितः । स्वचितरभिपिञ्चयुर्मूल चोकृष्टमण्डलः ॥ १३२ ।। स्तुतजयिकर्मन्यः स्तुविभिश्च द्विजोत्तमः । राज्यमाघोपयेतरात्मना च महीपतिः ।। १३३ ।। कुर्वीत सर्वपन्यानां मोक्षं हिंसां समुत्सृजेत् । दोपान् जनपदस्यापि दशाहं विपहेत वै ॥ १४ ॥ सुवासा भूपितः स्त्रातः सदाचारप्रयत्नवान् । ध्वजोच्छ्रायं शुचिर्भूपः सवलः प्रतिपालयेत् ॥ १३५ ।। सोपवासः शुचिः मातः प्रयतो विजितेन्द्रियः । कृताञ्जलिपुटश्चमं मन्त्र स्थपतिरुचरेत् ॥ १३६ ॥ ओं नमो भगवति वागुले सर्वरिटमर्दनि स्वाहा । सुरासुराणां सडग्रामे प्रवृत्ते त्वं यथोत्थितः । तथा नृपस्य देवेन्द्र! जयायोत्तिष्ठ पूजितः ॥ १३७ ॥ स्तुत्वेति स्थपतिस्तस्य कृत्वा चानुप्रदक्षिणम् । कारयेद् देवराजस्य ध्वजदण्डसमुच्छयम् ॥ १३८ ॥ स्वलकृतैः सितस्वच्छमाल्याम्बरविलेपनैः । परिजर्जानपदैस्तद्वत् प्रयतैः परिचारकैः ।। १३९ ॥ सालिमा झालरीशडनन्दिडिण्डिमगोमुखः । हटैरन्यैश्च वादिवर्वाधमानर्महास्वनः ॥ १४० गायद्भिश नद्भिश्व गायन टनः । दृष्टोत्कृष्टोद्गत वानर्गजस्यन्दनवानिमिः ॥ १४१ ॥ ., ण्डान ज', २. 'लान ली, ३ 'या', ४. 'अ' स. पाठ।

·इन्द्रध्वजनिरूपणं. नाम सप्तदशोऽध्यायः । तैश्च वादिननिनदस्तश्च पुण्याहनिस्वनः । दृढरज्जुभिराकृष्टं श्रवणे धजमुन्छुपेत् ॥ १४२ ।। यनेनोत्थाप्यमानस्य तस्योच्छायगतस्य च । नृपक्षिवाहनादीनां निमित्तान्यवलोकयेत् ॥ १४३ ॥ कुटनीनिहिताभोग पताकादर्पणोज्ज्वलम् । चित्रपट्टस्फुगारोपमन्दुगुणभूपणम् ॥ १४४ ।। अखस्तमाल्यालङ्कारमशीर्णच्छन्नमस्तकम् । अकम्पितपदीर्णाहमदिग्भ्रष्टं सुरेश्वरम् ॥ १४५ ॥ सममूर्ध्वसमश्लिष्टमनवक्षतमतम् । अविलम्बितविभ्रान्तमजुमागेसमुद्गतम् ।। १४६ ॥ इत्थं शनवजोत्थानं कृतं राजो जयायहम् । पौरजानपदानां च क्षेपारोग्यसुभिक्षकत् ॥ १४७ ।। यदा शक्रवनः प्राचीमुच्छितः प्रतिपद्यते । तदा मन्त्रिगणक्षत्रपमावासिद्धिदः १३ १४८ ॥ आग्रेयी ककुभं याते वर्षन्ते वहिनीविनः । भारब्धकार्यनिप्पत्तिरयत्नाचोपजायते ॥ १४९ ॥ दक्षिणां दिशमायाते केनने नमुचिद्विपः । तदा स्वैश्यलोकस्य पूजाधान्यधनर्द्धयः ।। १५० ।। सर्याशासंपदः श्रेष्ठा जायन्ते नैऋताश्रिते । न स्याद् गर्भो वृथा तद्वद् वरन्यभयं न च ।। १५१ ॥ श्रित प्राचेतप्तीमाशामस्मिञ् शुद्रगयो भवेत् । क्षुत्तृष्णामिभयं न स्याद् दृष्टिरिष्ट च जायते ।। १५२ ॥ द्रुमसस्यफलादः स्यात् केतौ वायोः श्रिते दिशम् । चतुष्पदविवृद्धिश्च रोगोन्टित्तिश्च जायते ॥ १५३ ।। चतुर्गामपि वर्णानां सम्पत् स्यात् सौम्यदिग्गते । चिशेपात् सा द्विजेन्द्राणां नया सिध्यन्ति चाचराः ॥ १५४ ।। १. 'सुमल्लिदमनयतिमद्भवम् ' स. पाठः । २. "न्तै नृपमा' का पाठ ·. समराङ्गणसूत्रधारे ऐशीमाशां श्रिते धर्मपरो भवति पार्थिवः । वृद्धिर्जनपदस्य स्यात् तथा पापण्डिनामपि ।। १५५ ।। यदि किञ्चिद् व्रजेत् पूर्व रज्ज्याकृष्टः शतकातुः । विजिगीपोनरेन्द्रस्य तदा यात्रा प्रसिध्यति ।। १५६ ।। प्रतिष्ठां लभते भूमौ भ्रमं भिवा यदि ध्वजः । सशलकाननामुवीं तदा जयति पार्थिवः ॥ १५७ ।। दिवसर्पणे फलं प्रोक्तमित्यव्यङ्गस्य वत्रिणः। विपरीत मोक्तं व्यङ्गस्य निखिलं पुतः ॥ १५८ ।। यदि स्वलकृतः पूर्व योज्यमानः शतक्रतुः । उत्क्षिप्तो रज्जुयन्त्रेण स्तकिम स्थितोऽपि वा ॥ १५९ ।। शय्यायां यदि वा भूमायुत्सहे वा पतत्यसौ । तदा नृपं राजदारान कुमारं वा विनाशयेत् ॥ १६०॥ उत्थितोऽर्थोत्थितो वापि यदि क्षुभ्यति कम्पते । स्थानान्तरं ब्रजेद वापि सञ्चरेद वा कथञ्चन ॥ १६१ ।। विगृह्यते तदा भूपो भ्रश्यति स्थानतोऽपि वा । भयाजनपदो वास्य चलत्येव न संशयः ॥ १६२ ।। आकृष्टासु यदाटासुच्छिद्यते कापि रज्जुषु । अमात्यमरणं तत् स्याटेककांशन निश्चितम् ॥ १६३ ॥ मूलमध्याग्रभागे वा प्रोच्छितो यदि भन्यते । पौरसेनापतिनृपान् क्रमशो हन्स्यौ तदा ॥ १६४ ।। छनार्कवेणुगुल्मेन्दशीर्पकण्ठगुणा यदि ! पतन्ति भूमाविन्द्रो वा तदा हन्ति महीपतिम् ॥ १६५ ॥ नृपो वधमवामोति तर्भग्नः पतितधुतः । अभौविधुतरेतः क्षयं जति साधनम् ।। १६६ ।। क्रमशो इन्युरादर्शवैजयन्तीन्दुतारकाः । पतन्त्यो दृश्चमनायपुरोधास्त्रीमहीपतेः ॥ १६७ ।। १. 'यते', २. 'मियरो', ३. '' ४. 'द्रु' क. पाठः ।

·इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सनदशोऽध्यायः । माल्पर्विभूपणानः शस्त्रवत्रफलाशनः । यान्ति केतुच्युतरेतै राजस्तान्येव संक्षयम् ॥ १६८ ॥ शीर्यते शक्रपिटक कुटेभ्यः शक्रवेश्म वा । पस्यां ककुभि तवाहुनि पूर्वे विपश्चितः ॥ १६९ ॥ भझे मृगालीलकटाक्षार्गलानामनुक्रमात् । पीडा सजायते वेश्यानृपतिश्रेष्ठिरक्षिणाम् ॥ १७० ।। भन्ना भ्रमाक्षपादैर्वा मलमातृकुमारिकाः । राष्ट्र इन्युनरेन्द्रस्य प्रियामानुसुनान् क्रमात् ।। १७१ ॥ निर्यातोऽशनिरुल्का वा वजे यदि पतेत् तदा । अनारष्टिभयं रानः पराजयमथादिशेत् ।। १७२ ।। कुर्वन्ति मक्षिकाः शके मधुच्छनं समुन्छिते । यस्मिंस्तत्र द्विपद्रोधं पण्मासाचादिशेत् पुरे ॥ १७३ ।। मक्षिका वा खगा वा चेद् भ्रमेयुः पार्थतो हरेः। प्रदक्षिणा बहिस्थानमासायाहुस्तदा मृतिम् ॥ १७४ ।। गृध्रश्येनकपोवाथेलीयन्ते अक्रमूर्धनि । तदा कुर्वन्ति दुर्भिक्षविग्रह क्षितिपक्षयान् ॥ १७५ ।। यदि केती निलीयन्ते कुररोलकवायसाः । राज्ञः कमान् वदा इन्युर्मन्त्रिषुत्रपुरोधसः ॥ १७६ ॥ मयूरो गदि वा हंसः सपाश्रयति वासवम् । समस्तलक्षणोपेनस्तदा स्यान्नृपतेः सुतः ॥ १७७ ॥ घको बलाका हंसी वा यदि कती निलीयते ।' सदा नरपति र्यामयामोत्यतिमुन्दरीम् ॥ १७८ ।। खगः सुदृष्टिलजः सुभिक्षं स्यात् फलाशिभिः । विष्ठाशिमिश्च दुर्भिक्षं भीतिः म्यात् पिशिताशिभिः ॥ १७९ ।। यदि चित्रपटन्यस्ता मुरपक्षोरगोत्तमाः । विचित्राकृतिभिर्युक्ता वाहनायुधभूपणः ॥ १८० ॥ 1. 'नमासमाहुस्वदिदिरा ग' (१) स, पाठः । २. 'स्तु' का पारा - ·सगराङ्गणसूत्रधारे अष्टौ च ककुभो मूर्ताः प्रवृत्तावाप्सरोगणाः । सग्रहास्तारका मेघाः स्फीता नद्यस्तधाब्धयः ।। १८१ ।। चाप्यः पङ्केरुहच्छन्ना हंसवन्ति सरांसि च । फलपुप्पावतंसानि बनान्युपवनानि च ॥ १८२ ।। देवतायतना(न्याधान्यहोगोपुराणि पुराणि च । भवनान्यतिशुभ्राणि गयनासनवन्ति च ॥ १८३ ।। प्रहृष्टाः पार्थिवा भृत्या वलयाहनशालिनः । पौरा जानपदा लोकाः कीदाभाजः कुमारकाः ।। १८४ ॥ चत्वारो मुदिता वर्णा नदनर्तकशिल्पिनः । सगोत्रजलतागुल्ममापरिभूतो नगाः ॥ १८५ ॥ मृगपक्षिगणाः शस्ता महलान्यखिलानि च । विचित्रापानवसुधाः फलमक्षाच पक्षिणः ॥ १८६ ।। यथानिवेशं शोभन्ते तदा देशे पुरेऽपि च । क्षेमारोग्यसुभिक्षाणि जयं रोज्ञश्च निर्दिशेत् ।। १८७ ।। एतेषां कुटने पाते छेदे नाशेऽथवा हतौ । प्लोपे वाप्यशुभं वाच्यं यथायोनि यथादिशम् । १८८ ।। स्थिते वा पतित वापि चित्रपट्टे भुवस्तले । उपल्लवो नरेन्द्रस्य भवेजनपदस्य च ॥ १८९ ।। राजते यघलङ्कारः सफलो यावदुत्सवम् । अनस्तोऽविप्लुतश्चोवीं तदा कृत्स्ना जयेन्नृपः ॥ १९० ॥ नटनर्तकसदेपु प्रवृत्यरसु पठत्सुं च । शुभे शुभं समादेश्यमितरस्मिन्नशोभनम् ॥ १९१ ।। ये वर्गाः सम्मष्यन्ति मझल्पा गजवाजिनः । सुवेपचेष्टालङ्काराः शुभं तेष्वादिशेद् ध्रुवम् ॥ १९२ ॥ अमलपिणो ये स्युर्विकृता दीनचेतसः । पुरुपा योपितो वापि निर्दिशेत तेपु वैशसम् ॥ १९३ ॥ १. 'राज्ये विगि', २. स्वपि ' क. पाठ । ३. 'इल्यैपि' ख पाठ ।'

·स इन्दध्वजानिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्याय । प्रभिन्नकरटा नागा वृहन्तस्तोयदा इव । अदीनाश्च सतन्त्राच नृपतेर्विजयावहाः ।। १९४ ।। आलिखन्तः खुरः क्षोणी दक्षिणैर्दुष्टचेतसः । हेपमाणा हयावापि शंसन्ति नृपतेर्जयम् ।। १९५ ॥ सतडिहर्जिताम्भोदा दृष्टिश्चजायते तदा । महीपतेर्जयं विद्यात् सुमिदं क्षेममेव च ।। १९६ ।। अधार्धरात्रे सम्भासे रोहिण्यां दशमेहनि । शकस्य पातमिच्छन्ति मुनयः प्रतिवत्सरम् ॥ १९७ ।। ततः समाजे नित्ते शकतो प्रतिष्ठिते । गन्धतोयैश्च पुष्पंत्र विदधीताम्बुसेवनम् ।। १९८ ॥ अमेध्यर्वस्वखण्दैवा भस्मशास्थिकर्दमः । यदा क्रीडन्ति मनुजा दुर्भिक्षं जायते तदा ॥ १९९ ॥ विभाः प्राच्या विल(म्पेरम्बे युः पतन्तं वासवश्वजम् । सुभिक्षं क्षेममारोग्यमन्यथा स्याद् विपर्ययः ॥ २० ॥ अष्टाङ्गोक्तो ध्वजाले यो विशेषः सोऽय कथ्यते । पुरे ब्रह्मपुराव पाच्यामिन्द्रस्थान विधीयते ॥ २०१।। मानाशयेन हस्तेन प्रमाणं तस्य कीर्तितम् । चतुःपष्टिसमायाम चतुरनं समन्ततः ।। २०२ ।। एकाशीतिपदेनैव भजेत् क्षेत्र विभागतः । क्षेत्रस्यान कुर्वीत ध्वजायाम प्रमाणतः ।। २०३ ।। ततो वृद्धिविधातव्या हस्ते हस्तेऽद्गुलं युथः । अर्घाडगुलं वा दृद्धिः स्पाद ध्वजस्येन्द्रस्य कुत्रवित् ।। २०४ ।। तावद् वृद्धिर्विधातव्या यावद क्षेत्रसमोऽगुलैः । तता प्रमाणमायं यत् तद पुनर्विनियोजयेत् ॥ २०५ ॥ प्रमाणमगुलैः केतोः स्याचत्वारिंशता मितम् । तस्य संवत्सरे वृद्धिः कर्तव्या घड्गुलघुथैः ।। २०६ ॥ १. 'शत', २ 'म्बुसेचनम् ' स पाल । ३ प्रापिल' ख, माया पिछपे क. पाद । , - ·१६ समराङ्गणसूत्रधारे ब्रह्मस्थाने च कुर्वीत ब्रह्मावत विचक्षणः । ब्रह्मणोऽनन्तरं प्राच्यां भवेद् दैवतपर्यमा ।। २०७ ॥ तत्र यन्त्रस्य पादौ स्तः समुच्छायण पट्प(मादी)। तस्यैव पश्चिम भागे मित्रो भवति देवता ॥ २०८ ।। ततः प्रभृति यन्त्रस्य ++ वेधो नतो भवेत् । पूर्वापरं च निम्नं स्यादेप यन्त्रविपिः स्मृतः ॥ २०९ ॥ यन्त्रस्य पश्चिमे भागे वरुणो देवतं भवेत् । वरुणस्य पदान्ते च वंशस्थे द्वे कुमारिके ।। २१० ।। खानिले(१)चतुरो हस्तान् दशहस्तोच्छ्रिते च ते । रुद्रस्थाने च कर्तव्या कुमारी सुप्रतिष्ठिता ॥ २११ ॥ सोमयोगे चतुर्थी स्यादापभागे च पञ्चमी । पष्ठी च सवितुर्भागे यमभागे च सप्तमी ॥ २१२ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूनधारापरनाग्नि यामशाने इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः ।। अथ नगरादिसंज्ञा नामाष्टादशोऽध्यायः । नगरं मन्दिरं दुर्ग पुष्करं साम्परायिकम् । निवासः सदनं सम क्षयः क्षितिलयस्तथा ॥१॥ यत्रास्ते नगरे राजा राजधानी तु तां विदुः। शाखानगरसंज्ञानि ततोऽन्यानि मचक्षते ॥ २ ॥ शाखानगरमेवाहुः कर्वट नगरोपमम् । जनं कर्वटमेवेह गुणैनिगम उन्यते ॥ ३ ॥ ग्रामः स्याग्निगमादूनो ग्रामकैल्पो गृहस्त्वसौ । गोकुलावासमिच्छन्ति गोष्ठमल्पं तु गोप्टकम् ॥ ४ ॥ .. 'य', २. 'न्द्रसपदामा', ३. 'नत्यगृह ख. पाठः।

·८७ नगरादिसज्ञा नामाठादशोऽध्यायः ।। उपस्थानं भवेद राज्ञां यत्र तत् पत्तनं विदुः । वहुस्फीतवणिज्युक्तं तदुक्तं पुटमैदनम् ॥ ५ ॥ विधाय कुटिका यत्र पत्रशाखाहणोपलैः । पुलिन्दाः कुर्वते वासं पल्ली स्वल्पा तु पल्लिका ॥ ६ ॥ नगरं वर्जयित्वान्यत् सर्व जनपदः स्मृतः । नगरेण समं कृत्स्नं राष्ट्र देशोऽथ मण्डलम् ॥ ७ ॥ आवासः सदनं सब निकेतो मन्दिरं मतम् । संस्थानं निधनं धिष्ण्यं भवन वसतिः क्षयः ॥ ८॥ अगारं संश्रयो नीडं गेहं शरणमालयः । निलयो लयनं वेश्म गृहमोकः प्रनिश्रयः ॥ ९ ॥ गृहस्योपरिभूमिर्या हयं तत् परिकीर्तितम् । तस्यारोहणमार्गो यः सोपान तत् प्रचक्षते ॥ १० ॥ कोष्ठर्यत्र रचितं स्थूणयोरधिरोहणम् । सा निःश्रेणिरिति प्रोक्ता सोपानैर्विपुलैः पदैः ।। ११ ॥ स्मृतः काष्टविटको सौ यत् काष्टः संवत सुधालिमतलं हम्यं सौधं स्यात् कुट्टिमं च तत् ॥ १२ ॥ पर्याभयेन या छन्ना तालशौकीलादिभिः । स्मृताभिगुप्तिरन्तस्था सर्वोपरि गृहस्य सा ॥ १३ ॥ यातायनं तु भिचीनामवलोकनभुच्यते । लघुवियनो यः स्यादवलोकनकं हि तत् ॥ १४ ॥ हर्म्यस्य मध्ये पच्छिद्रं स उलोक इति स्मृतः । हेय॑माकारका स स्यात् कण्ठा हयंतलस्य या ॥ १५ ॥ वितर्दिकाष्टमाला स्यात् सर्वतश्छेदमूलगा। तत्स्तम्भेषु मृगा ये तु ते स्युरीहामृगा इति ।। १६ ।। निर्यहो हHदेशाद् यः काष्ठानामुपनिर्गमः ! वलीकमिति विज्ञेयं काष्ठं छेदाद विनिर्गतम् ।। १७ ॥ , 'दकम्', २ 'यो', ३ 'शब्द' के पाठ 1 ४. 'हार्य. भारत पाठ. ५. 'हो', ६. 'व', ७, १०, ८. 'आपका पाठ । गृहम् ।

·८८ समरागणसूत्रधारे छन्नैश्चतुर्भिः पाधैर्यत् तचतुश्शालमुच्यते ।। त्रिभिस्त्रिशाल तत् प्राहुर्दाभ्यां तत् स्याद् द्विशालयम् ॥ १८ ॥ एकशालकमेकेनच्छन्नेन गृहमुच्यते । गृहमेकं तु यच्छन्नं सर्व शालेति सा स्मृता ॥ १९ ।। शालानां यत् पुनर्मध्यं वापी पुष्करिणी च सा । संछन्ना (चा?सा)पि यस्य स्यात् तद् गर्भगृहमुच्यते ॥ २० ॥ गृहे महाजनस्थानं त्रिकुड्यं यत् प्रकल्पितम् । उपस्थानं तदताहुः स्याचोपस्थानकं लघु ॥ २१ ॥ पासादस्तु स एव स्यादल्पा प्रासादिका स्मृता । दीर्घप्रासादिका पासा पलभीत्यभिधीयते ॥ २२ ॥ शालाग्रे वलभी या स्यादलिन्देति वदन्ति ताम् । शालां विना तु वलभी वलमति निगद्यते ॥ २३ ॥ अल्पाल्पास्तु चतुष्कुडया ये तेऽपवरका मताः । गृहे चाभ्यन्तरस्थानं शुद्धान्त इति कीर्त्यते ॥ २४ ॥ प्रतोली तां विदुर्लोकः सुरगामिव यां वसेत् । सा कक्षेत्युदिता तज्जैर्यदवस्थान्तरं गृहे ॥ २५ ।। यदुपस्थानकं नाम ये चापवरकास्तथा । ते कोष्ठका या तु कण्ठा कुड्यं भित्तिश्चयश्च सा ।। २६ ॥ भक्तशाला भवेद् या तु तन्महानसमुच्यते । यच्छन्नं द्वारदेशे तु तमाहुरिकोष्ठकम् ।। २७ ॥ प्रवेशनमिति प्राहुरनिर्गमनं तथा । जलनिगेमनस्थान विज्ञेयमुदकभ्रमः ॥ २८ ॥ भवनस्याङ्गणं यत्तु तदा भवनाजिरम् । चनाजिरं वनमही खाश्रमाजिरमाथमे ॥ २९ ॥ उत्तरोदुम्बरस्पाधः श्लिष्ट मध्ये च कुंड्ययोः । तज्ज्ञास्तां देहलीत्याहुः कपाटाश्रयमेव च ॥ ३० ॥ 1. 'छि', २. 'वर्षशा' फ. पाठः । ३. 'भ्येति विधीयते य, पारः । ४. २', ५. 'मुक्तिशा' क. पाठः । ६. 'य उद', ७. "पिण्डयो: 'रा, पाठः।

·नगरादिसज्ञा नामाष्टादशोऽध्याय । कपाटं द्वारपक्षः स्यात् कपाटपुटमेव च । पिधानो यरणो द्वारसंवरणं तथा ॥ ३१ ॥ कपा संपुटस्ते द्वे () कपाटयुगलं च तत् । कलिका द्वाररन्धार्था या स्यात् तामर्गलां विदुः ॥ ३२ ॥ सा स्यादर्गलमूचीति यदि दीर्घा प्रमाणतः । पुराणां सा तु परियः फलिदो गमवारणम् ॥ ३३ ॥ चिंगवाक्षप्रविमरिदिन सर्वतस्तु यत् । फलकं तद गवाक्षः स्याज्जालमित्यपि कथ्यते ॥ ३४ ॥ हमेद्वारे गृहद्वारे तश हरलोस्ने । प्राकारान्तरपृष्ठे तु या च प्रासादिका भवेत् ।। ३५॥ । पायोरुभयोरेषां फलकद्वयमुच्छ्रितम् । “उपर्युपरि संक्षिसमर्धचन्द्रद्वयाकृति ।। ३६ ॥ आनने द्वे यथा चास्मिन् श्लिष्टैरमहापरैः । तयोरुपरि सन्धौ च तारकाकृति मण्डलम् ।। ३७ ।। तद तोरणमिति प्रोक्तं यच तेन परिष्कृतम् । मुबर्णतोरणं च स्यामणितोरणमेव च ॥ ३८ ॥ पुष्पवारणमध्येतत् कियवे पुप्पमादिभिः । तोरणा दकारो यः सिंहकर्णः स उच्यते ।। ३९ ।। नाना संयमनानीति गृहसञ्चरभूमयः । गृहस्य पार्थे यद्यस्मिस्तत् तत्संर्यमनं विदुः ॥ ४० ॥ भिर्यद्वाथ दारूणां तरङ्गाग्रपदीनतम् । मरालपाली सा हया(त) प्रणाली निर्गमोऽस्मसः ॥ ११ ॥ सच माझार इत्युक्त कण्ठः स्पादनणस्य यः। द्वारस्य तु समीपं यत् प्रद्वारं तदिहोच्यते ॥ ४२ ॥ 1. 'नारणे द्वाक पाठ | २ 'कथ्यते', ३. 'शा' स पाठ । ४. 'यावन', ५ 'दानगम्'६ पाठ । ६ 'मित्तिसामान्य वाख परिगरा मन । विस्तीर्णमुरिया यला (१) स पार । ७, 'स्य च समीपे यन् ' क पाठ । .

·९० समराधणसूत्रधारे यदिष्टकचितं मूले द्वारस्य भवनि स्थलम् । दीर्घ वा हस्वमथवा तदास्थलकमिप्यते ॥ ४३ ॥ मृत्रभूमिरमध्यति वर्चस्कायस्करस्तथा । गृहाच भित्तिसामान्यं याचं परिमरो मनः ॥४४॥ विस्तीर्णमुच्छ्रितं यत् स्याद् वेदम सोऽट्ट उदाहृतः । संक्षिप्तमेतदेवोतं तज्ज्ञरहालकाख्यया ॥ ४५ ॥ तदेवात्यन्तसंक्षिप्तमहालीति निगयते । अट्टाली या तु नात्युचा सामनाहालिका विदुः ॥ ४६ ।। एकनाडीगतच्छिद्रः काष्ठनाल: परिचितम् । यत्र काष्ठप्रणालीनि छटपृष्ठऽम्बु धावति ।। ४७ ॥ स्तम्भशीर्षकरूपाणि काष्ठमूलाश्रितानि च । मुपिराणि प्रयत्नेन काष्ठनाडीमुसान्तरः। ॥ ४८ ॥ रूपाणामथ तेपां तु स्तननासामुखाक्षिभिः । नानास्थानस्थितानां च कृपयानरदंष्ट्रिणाम् ।। ४९ ।। कृतमूक्ष्मान्तरन्छिद्रः प्रवपति समन्ततः । तद् धारागृहमित्युक्तं धागगाराढिनामभृत् ॥ ५० ॥ कांस्यलहिस्तथा पट्टनियादर्शनिर्मनः । निचिता यस्य भित्तिः स्यात् तद् दर्पणगृह विदुः ।। ५१ ।। पक्षद्वारं तदबाहुर्यन्महाद्वारतोऽपरम् । यत् माकाराश्रितं द्वारं पुरे तद् गोपुरं विदुः ।। ५२ ॥ निर्गतायोच्छ्रिताचैत्र प्राकारस्यान्तरान्तरा । उपका(ल्यायों) इति प्रोक्ताः क्षामाचाहालका मताः ॥५३॥ चयमाकारशालाः स्युः पुरीसंवरणाभिधाः । माकारादनुपालास्तु पाकार उपनिष्फला()॥५४॥ मीडागृहं यदाराम तदुद्यानं पचक्षते । नीरेऽम्भसो जलोद्यानं जलवेश्माभ्युमध्यगम् ।। ५५ ॥ १. मौरभूमिरमे श्रान्तो व, २. तम्' ए. पाठ.। ३. 'भि:' क. पाठः । 1. 'धापि, ५. 'गु' प. पाठः ।

·चतुःशालवियानं नामैकोनविशोऽध्यायः । कोडागृहं यदनोक्तं क्रीडागारं तदुच्यते । विहारभूमिराक्रीडभूमिरित्यभिधीयते ।। १६ ।। देवषिष्ण्यं सुरस्थानं चैत्यमर्चागृहं च तत् । देवतायतनं प्राहुर्वियुधागारमित्याप ।। ५७ }} छन्नं भवेद् यत्तु महाजनस्य स्थान सभा सा कथिता च भाला। गवां पुनर्मन्दिरमत्र गोष्ठमाचक्षते वास्तुनिवेशविज्ञाः ।। ५८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोज देवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि यास्तुशास्त्र नगरकवटग्रामगृहायननसंज्ञा नामाटादशोऽध्यायः ॥ अथ चतुःशालविधानं नामकोनविंशोऽध्यायः । श्रूमो नृपचमूनाधवर्णिनां भवनान्यथ । प्रशस्तान्यप्रास्तानि कृत्तान्यपि यथाक्रमम् ॥ १॥ वेश्मनामेकशालानां शतमष्टाधिकं स्मृतम् । द्वापञ्चाशद् द्विशालानां त्रिशालानां द्विसप्ततिः ॥ २ ॥ चतुःशालानि वेश्मानि यानि तपां शनद्वयम् । पञ्चाश्नच्चाधिका पभिर्विज्ञातव्या मनीषिभिः ॥ ३ ॥ सहस्रं पञ्चमालानां स्यात् तथा पञ्चविंगतिः । पदशालानां पण्णवतिः स्यात् समचतुष्टयम् ॥ ४॥ अष्टाके खेकमालस्य भेदाः पञ्चाशदीरिताः । द्विशालानां तु सर्वेषां प्रभेदाः शतपञ्चकम् ॥ ५॥ शतं शतं च प्रत्येकं त्रिशालानामुदाहृतम् । द्विचत्वारिंशदधिक चतुम्गालगताष्टकम् ॥ ६ ॥ द्विनवत्युत्तराण्येवं शतानि दश सप्त च । गोडीव सावाणि पोरशोना चतुशती ।। ७ ।। 1. 'तु'स, पाठ, २, 'मोसमाधिरु शवम् । ५. पाठः १३. 'हा' सापाका ·समरामणस्त्रधारे वेश्मानि सप्तशालानि भवन्ति परिसङ्गयया । पञ्चषष्टिसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च ॥ ८॥ गृहाणामटशालानां पदतिशदपरा भवेत् । लक्षद्वयं सहसाणि द्विपष्टिः शतमेव च ॥९॥ गृहाणां नवशालानां चत्वारिंगचतुर्युता। दशलक्षसहस्राणि चत्वारिंशत् तथाष्ट च ॥ १० ॥ शतानि दशशालानां पञ्च पट्सप्ततिस्तथा । गृहद्वितययोगेन संयुक्ताख्यानि विंशतिः ॥ ११ ॥ गृहद्वितययोगेन द्वाविंशदिह वेश्मनाम् । दशपञ्च तथान्यानि भवन्ति हलकान्यपि ॥ १२ ॥ गृहमालाय सङ्घहो गृहनाभिर्गृहाहणम् । उद्भिन्नं भिन्नतं च निलीनं प्रतिपादितम् ।। १३ ।। अन्यानि चाष्टभदानि भवन्त्युत्तमवर्णिनाम् । लक्षणं नाम संस्थानं चैतेपां प्रतिपाद्यते ॥ १४ ॥ वर्णिनां स्थाचतुःशालं मितं द्वात्रिंशता करैः। सेनापतेश्चतुःषष्टिस्तद्वदेव पुरोधसः ।। १५ ।। श्रेष्ठमष्टशतं राज्ञामेतानि तु यथाक्रमम् । चतुःपडष्टहान्या स्युः पञ्चमं च पृथक् पृथक् ॥ १६ ॥ विशोधयेत् कनीयोभिर्मध्यमानि यथाक्रमम् । नरेन्द्रपुरुपाणां स्युर्वेश्मान्येतानि वृद्धये ॥ १७ ।। गृहाणि शोधयेत् प्रायज्ज्यायोस्यपि च मध्यमैः । भवन्त्येतानि भूपानां रतिकोशप्रतिश्रयाः ।।१८।। दशांशयुक्तो विस्तारादायामो विमवेश्मनाम् । अष्टपदचतुरंशान्यः क्षत्रादित्रयवेश्मनाम् ॥ १९ ॥ यो विस्तारः स एव स्यादायामोऽस्मिन् यथाक्रमम् । विद्शूद्रयोः स्यादाधिक्यं मध्ये ज्येष्ठे च समनि ॥ २० ॥ 1. ब' क. पाना ·: चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । कर्णसूत्राद् वहिः स्तम्भान् न्यसेत् सर्वान् प्रयत्नतः । धान्नां पोडशहस्तानां पश्चानां चतुरुत्तरा ॥ २१॥ पृद्धिः शालास्तु तेषां स्युश्चतुरंगेन विस्तृताः । शालाव्यासार्धतोलिन्दः सर्वेषामपि वेश्मनाम् ।। २२ ॥ तस्याः पोडशहस्ते स्यात् पञ्चमांशद्वयेन वा । सप्तमांशत्रयेण स्याद् द्वयोरपरवेश्मनोः ॥ २३ ॥ अन्त्ययोहस्तयोः स स्याचतुभिर्नवमांशकः । पञ्चभिः पद्मिरेभिश्च साधैः साधिनगैः करैः ॥ २४ ॥ दयं स्याद दशभिः साधः शालायाः पोडशादिपु । निवेशदशमांशो यः स युतः सप्तभिः करैः ।। २५ ॥ शालाया विस्तरः प्रोक्तः श्रेष्ठानामिह वेश्मनाम् । अलिन्दमानं प्रागेव प्रोक्तं निखिलवेग्मनाम् ॥ २६ ॥ यच्छालालिन्दयोः शेपं भवेद् गर्भगृहं हि तत् । मूपावैच्छिन्नमिच्छन्ति शालादयं विपश्चितः ।। २७ ॥ शालाव्यासप्रमाणा स्यात् सर्वेपामवकोसिमा ।' दिशासु भवने गाला विदिशाकर्णसामयः(१) ।। २८ ।। कर्णशाला (ततु) या मोक्ता सा च ज्ञेयावकोसिमा । अलिन्दशालयोर्मध्ये या स्यान्मृति सा स्मृता ॥ २९ ॥ * पूर्वद्वारं नियम्यादावादिमूपा तदुत्तरा । मूपा भद्रा इति माहुस्तरसंख्यामवधारयेत् ॥ ३० ॥ यावन्मूपं भवेद् वेश्म तावद् भद्रं तदुग्यते । भद्राभद्रे शक्रदिवस्थे सौम्यासौम्ये यमाश्रिते ॥ ३१ ॥ शान्ताशान्ते प्रतीचीस्थे सौम्यदिवस्थे शिवाशिये । अलिन्दा इति केऽण्याहुभ्रपा इत्यपरे विदुः ॥ ३२ ।। 'स्या' क. पाठः । २. 'साड्मि' रा. पाठः। ३ विन्छि', ४. 'मा'. ५. 'मूसेति', ६. 'सा' क.पाठः। ७. 'स' स. पारः। *'पूर्वद्वारमिय यावदादिभूषा' इति पाठः स्यात् ।

·१५ समराङ्गणसूत्रधारे भद्रा इति जगुः केचिदन्ये परिसरा इति । एकद्वित्रिचतुःपञ्चपदसप्ता(?)कमेण याः ॥ ३३ ॥ मुपास्तासां प्रवहणांसंज्ञाः स्वदमनामिह । तासामाद्याः प्रशस्ताः स्युरप्रशस्तास्ततः पराः ॥ ३४ ॥ नामतो गुणसधैव शुभाशुभफलोदयात् । अष्टावादी गुरुन् न्यस्येत् ततश्चायगुरोरथः ॥ ३५ ॥ लघु न्यस्येत् ततः शेपान् विदधीत यथोपरि । गुरुभिः पूरयेदादि यावत् स्युलघवोऽखिलाः ।। ३६ ।। ६ आद्यपदक्ती गुरुधको लघुश्चको यथाक्रमम् । अतः परं तु द्विगुणाः प्रतिपक्ति भवन्त्यमी ।। ३७ ॥ मूपामेदावतुःशूले पदपश्चाशच्छतद्वयम् । अलिन्दवीधीपग्रीवनिर्वृहकगवाक्षः ॥ ३८ ॥ तमहभद्रविन्यासरचनाभिरनेकधा । अपरस्परसंवाधान संस्तविकृतैरपि ॥ ३९ ॥ गृहभेदाः प्रमूयन्ते येषां संख्या न विद्यते । पत्सर्वदचतुश्शाराममूपालिन्दकं हि तत् ।। ४० ।। एकभद्रादिगेहानां घूमो नामान्यतः परम् । यान्येकलधुरक्षाणि प्रस्तारे तानि तद्विदः ।। ४१ ।। कथयन्त्यक भद्राणि क्रमसंख्याविभागतः । प्रागायतं प्राग्विलनं जयं संयमनमियम् ॥ ४२ ॥ पतीच्य प्रासविन्यासं सुभद्रं कलहोचरम् । अटी तान्येकभद्राणि द्विभद्राण्यभिदध्महे ॥ ४३ ।। १. 'णा स' २ 'यः'. पाठः । ३. अष्टधादौ स. पाठः। ५. 'बद्ध चक.पाट । आयौ प्रथमायामावली एगे गुरु., तस्याधस्तादपरो लतः पर्तयः । एव यथाफम मस्तारस इसाकमि पारियेत् । तपमा --~-चतुर्गुरुप्रस्तारे पोडश गुरुलपवः । ततस्तदातर दी गुरू द्वौ र इति एकम्पाभा न्योन् । तदनतोऽपि चत्वारो गुस्वश्वत्यारो लमयः । तनोऽपि अओ गुपए नोटस: । एव प्रतिपतिः द्विगुणान् गुरुलधून न्य- सेत् । अपमपरः मस्तारः । इति रिवणमस्ति ।

·चतुःशालविधानं नामकोमविशोऽध्यायः । पूर्वोत्तरोत्तर पूर्वाद् भद्रादिह विधानतः । स्पातां प्रोग्मेलकायद्वत् पूर्वाद्या दक्षिणा परे(?) । ४४ ॥ ईर सुनीथमाग्नेयं द्वीपमाप्यं सुसंयमम् । अर्धचयभं व्याको नेतं दृषभं विनम् ॥ ४५ ॥ काव्यं विपासमानीरं कान्तं सौभ विपश्चिमम् । गवयं श्रीवहं श्लिष्टं गणं भीममयोगमम् ।। ४६ ॥ वर्त रलं शवं क्रान्तमित्यष्टाविंशको गणः । द्विभद्राणां समाख्यातस्त्रिभद्राणामतः परम् ।। ४७ ।। ऐन्द्र विलोममायाम बधगेकाक्षर्मन्तिमम् । प्रकाश पत्रमायस्तं भद्रं मान्तं असायकम् ।। ४८ ॥ क्षेमं विघातमायात कान्तं चित्रं द्विमन्दिरम् । सुदक्षिणं भयं श्लिष्टं प्रमोदं व्यायतं वियत् ।। ४९ ॥ आप्य सुनाग नागेन्द्रमीरितं शोभनं धनम् । सस्तोत्तरं कर्फ कर्ण कुष्टं कान्तं क्रमागतम् ॥ ५० ॥ दिशास्तं द्विमयं प्रोक्तं चक्रं मलयमायतम् । वनं भार मुमाराख्यमागारं वीरमेव च ।। ५१ ॥ व्यायाममायुनं तद्वद् व्याहृतं च ततः परम् ।। दुर्गमं शोभसंज्ञं च कृत्रिमं सोमणं तथा ।। ५२ ।। चारुरुच्याभिधानं च धुधं कथमिति क्रमात् । पट्पञ्चागत् विभद्राणि चतुर्भदाण्यतः परम् ।। ५३ ।। कृतमर्चायनं पाणमुद्व मिश्रमुत्सुकम् । विघ्नं विपक्षमाहृतं रुचकं वर्धनं पृथु ।। ५४ ॥ * कलह लमायास्यं विनाभं स्वस्तिकं स्थिरम् ।। ५५ ॥ - 1. 'प्रालिका रा. पाठ!! २. 'तमा' क. पाठः। ३. 'दीर याप्यसु', 1. 'कम्य विकासमा', ५ 'तम्', ६.'मान्तकम् ' उ. पाठः । ७. 'मे', ६. 'अप्प', ९. 'गस', १०. 'धुर' भ. पार, !, 'चल' ल. पादः। * यस्यमाणलग श्लोके व कलममिति पश्यने ।

·. समराङ्गणसूनधारे शरलं द्विगुणं नायं चित्रं भ्रान्तं विधारणम् । साधारण नतं त्र्यंशमपं रोग विशेषणम् ॥ ५६ ॥ प्रतीच्यं त्रिसमं स्वरं मुमतीकं नलं क्षपम् । व्याप्तमाक्रीडनं व्यर्थमीशानं मुसमव्ययम् ।। ५७ ॥ मगधं क्षिप्रमागस्त्यमेको दिर्गतं लिहम् । पर्फ विलोममुदण्डं मुण्डं मातङ्गमाखिलम् + || ५८ ॥ खर्व पिनाकमुयन्तं विशिखं मसभं रजम् । (चुरुरुच) (सास)फलं वामं वर्धनं धावनं सहम् ॥ ५९ ॥ चयं सेव्यं कलं तीर्ण चतुर्भद्राणि सप्ततिः । पञ्चभद्राण्यथोन्यन्ते पट्पञ्चागदनुक्रमात् ॥ ६० ॥ कानलं लोलुपं जिलं प्रगालं सालिनं जिनम् । सुजयं विजयं यामं जयं ज्ञातं जपं तपम् ।। ६१ ।। जमं वरं चरं वरं । विशिप सुप्रमं प्रभम् । प्रतीक्षं क्षमिणं युक्तं शान्तं तं विनोदनम् ॥ ६२ ॥ सन्दोहं विप्रटोहं च विद्रुतं सततं ततम् । व्याकुलं लीनमालीनं विचित्रं लम्बनं सरम् ।। ६३ ॥ शेखरं वियुधं चैत्रं व्यासक्तं संपदं पदम् । त्रिशिखं चतुरं प्रातं मुस्थितं दुःस्थितं स्थितम् ॥ ६४ ॥ चक्र र लयं लाभ सपर्क मूलमव्ययम् । अष्टाविंशतिरन्यानि पड्भद्राणि नियोधत ॥ ६॥ किनर कौस्तुम हर्म्य धार्मिक निषध सारीक वामन गौरमस्थिर कमिण खेलम् ।। ६६ ।। विवर बोलिश धाम त्रिपुष्ट मन्दिर भवम् । अशोक भास्वर चौथ्य लादण्य मुस्वन मखम् ॥ ६७ ॥ २ 'न' च पाट । ३ 'निषिध' क पाठ । ४ 'सरम्', ५ 'घागिस' ख. पाट । लणे व विशोषणमिति पन्नते। म. पुस्तकऽमिद उसम् । व. पुस्तकार- एमाणपाउरीत्या तु स्रोिसिसी पायम् । वर। १. ' क्षिक पाठ ।

·चतुःशालबिधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । वाजि नेनं भ्रम घोपं सप्तभद्राण्यतः परम् । भाण्डीर वैसंह प्रस्थं प्रतानं वासुलं कटम् ॥ ६८ ॥ लक्ष्मीवासं सुगन्धान्तमष्टधैतानि नामतः । अन्यच सर्वतोभद्रमेकं भद्राभिरष्टभिः ॥ ६९ ॥ संभकल्प्यं चतुःशालं घूमश्चैपां शुभाशुभम् । प्रदक्षिणा शुभा म्पा विपरीता विपर्यये ॥ ७० ॥ समवाये यथा भूयो जानीयात् साध्यसाधु च । तथाटायेकभद्राणि सप्तभद्राणि च क्रमात् ।। ७१ ॥ द्विभद्राण्यटभिर्युक्ता पड्भद्राणि च विंशतिः । पट्पञ्चाशत् त्रिभद्राणि पञ्चभद्राणि चोनयेत् ।। ७२ ।। सप्ततिश्च चतुर्भद्राण्येकं भद्रामिरष्टभिः । एवं शतद्वयं पिण्डः पट्पञ्चाशच वेश्मनाम् ॥ ७३ ॥ भेदैः पूर्वविधानेन चतुःशालाक्रियादिषु ।। म्पा स्यात् कुड्यनस्तेषु चतुश्शालेषु वेश्मसु ।। ७४ ।। अनुवंशाश्रिते भूपे स्वस्तिके तत्पराङ्मुखे । मुखायते च पुरतो द्वे स्यातामवकोशिमे ॥ ७५ ॥ नोढङ्मुखः स कर्तव्यः कार्यः प्राग्जीयसंयुतः (?) । वर्धमाने तथा का(यों) यथा प्राग्ग्रीवसंयुतः ॥ ७६ ॥ वर्धमाने तथा कार्ये द्वारभूपे मुखायते । मुपाया दक्षिणे स्यातां दीर्घवामेऽवकोसिमे ॥ ७७ ।। नन्द्यावर्तगृहे सर्वा नन्द्यावर्ता भवन्ति ताः । द्वे(स्ताम् )पे रुचके स्यातामायते त्ववकोसिम ॥ ७८ ।। सर्वद्वारवहा भूपाः सर्वतोभद्रवेश्मनि ।। आदिभूपा भवेदेका गृहं प्रागायतं हि तत् ॥ ७९ ॥ द्वितीयया माग्विलममेकया तदनन्तरम् । प्रदक्षिणेन चेश्मानि जयादीन्येकयैकया ॥ ८॥ 1. 'संभ'क.पाठः। * लक्षणानुसाराद् वैसन मिति पाट्यम् ।

·समरामणसूत्रधारे मृपया स्युः क्रमादेवं कथ्यन्ते तत्फलान्यध,। धनमर्थविनाशश्व जयश्चवाशुभं सदा ।। ८१ १ प्रीतिरुद्वेगकल्याणकलहाचाप्यनुक्रमात् । यत्र पूर्व उभे भूपे तीरं परिकीर्तितम् ।। ८२ ।। यत पूर्वा तृतीया च तत् । सुनीतं गृह विदुः । आग्नेये द्वितृतीये स्तो द्वीपे चायचतुर्थके ।। ८३ ।। द्विचतुथ्यौं तथाचाप्ये विचतुर्थी सुसंयमे । अर्धचे लायपञ्चम्यो द्वितीयभे सपञ्चमी ।। ८४ ॥ च्यामोशे च त्रिपञ्चम्या नमते द्विशराभिधे । उपभे प्रथमापछ्यौ दिपप्ठ्यौ च तथा विने ।। ८५ ।। काव्ये तृतीया पछी च विपासेऽधिरसाभिये । आनीरे पञ्चमीपष्टवा साधा कान्ते च सप्तमी ।। ८६ ।। साम द्वितीयासप्तम्या निसप्तम्या विपश्चिम । गवये सप्तमीतुर्ये श्रीवहे पञ्चसप्तमी ।। ८७ ॥ सपष्ठी सप्तमी श्लिष्टे गणे पूर्वाष्टमी तथा । भीमेऽष्टमी द्वितीया च व्यष्टम्यौ चाप्ययोगमे ।। ८८ ॥ वर्ने चतुर्थी पठी च पञ्चमी चाटमी चले। पट्याटम्यो शठे क्रान्ते सप्तमी चाष्टमीति च ।। ८९ ।। इत्पष्टाविंशतिः प्रोक्ता द्विभद्राणामिहांकसाम् । अथ मनिभद्राणि तत्रैन्दं पुष्टिवर्धनम् ॥ ९ ॥ स्याद् याम्यपश्चिमद्वारमाधम्पावयान्वितम् । आया द्वितीया तुर्या च यस्य द्वार विपथिमम् ॥ ९१ ॥ पिलोमं नाम तद् वेश्म शूद्राणां पुष्टिवर्धनम् । आद्या तृतीया तुर्या स्पादायाम सर्वतोमुखे ॥ ९२ ॥ व द्वित्रिचतुर्थः स्युरं च स्यादुदग्दिशि । यत्र सायो विषञ्चम्यावेकाक्षं तदुदाहृतम् ।। ९३ ॥ Tोमेद पाठ. २ 'ख. पाठः। लण्यानुसारात् तु सुनीयमिति पाट्यम् ।

·h चतुःशालविधान नामैकोनविंशोऽध्यायः । साये यत्र द्विपञ्चम्यौ तत् प्रोक्तं गृहमन्तिकम् । यत्र स्युद्वित्रिपञ्चम्यः प्रकाशं सर्वद्धिकत् ।। ९४ ।। पूर्वा चतुर्थीपञ्चम्यौ यत्र तत् पैत्रमुच्यते । पञ्चमी द्विचतुथ्यौँ च यत्रायस्तं तदीरितम् ॥ ९५ ॥ त्रिचतुःपञ्चमायुक्तं भद्रमागुमनीषिणः । आया द्वितीया पष्ठी च यत्र तत् प्रान्तशब्दितम् ॥ ९६ ॥ आया हतीया पष्ठी च स्यात् प्रसाधकवेश्मनि । तद् भवेत् सर्वतोद्वार तथा सर्वार्थसाधकम् ।। ९७ ।। द्वितीया च कृतीया च षष्ठी व क्षमनापनि । तस्य मत्यग्दिशि द्वारं शूद्रवर्गस्य चेष्टदम् ॥ ९८ ।। पष्ठी चतुर्थी चाद्या च स्युर्विघाताख्यवैश्मनि । पष्ठी द्वितुर्ये यस्मिंस्तदायातं दक्षिणामुखम् ।। ९९ ।। पदचतुस्त्रियुतं कान्तं तत् स्यात् सर्वार्थसाधकम् । पट्पञ्चाद्यान्वितं चिलं तच्च स्याद् याम्यदिड्मुखम् ॥ १०० }} द्वितीयापञ्चमीषष्ठयो यस्मिन् स्युस्तद् द्विपन्दिरम् । यत्र त्रिपञ्चमीपप्ठ्यस्तद् वदन्ति सुदक्षिणम् ।। १०१ ॥ चतुर्थीपञ्चमीपप्ठ्यो भये स्युस्तन्न ऋद्धिकृत् । पूर्वाद्वितीयासप्तम्यो यत्र तच्छिएसंज्ञितम् ॥ १०२ ।। याम्यास्यमिदमिच्छन्ति शुभं सर्वार्थदं नृणाम् । साये तृतीयासप्तम्यो प्रमोदे परिकीर्तिते ।। १०३ ॥ यत्र स्युद्वित्रिसप्तम्यस्तद् वैश्य च्यायतं स्मृतम् । यत्राधा च चतुर्थी च साम्यपि च तद् वियत् ॥ १० ॥ द्विचतु सप्तमीभूपमाप्ये स्याद् दक्षिणामुखम् । त्रिचतुस्सप्तमीभिस्तु सुनागं वेश्म कीर्यते ।। १०५ ॥ तच याम्यापरमुखं धनधान्यमुसप्रदम् । सप्तमी पञ्चमी पूर्वा मूषा नागेन्द्रसहित ॥ १०६ ।। 1, 'तृती', २. ३', ३, 'योन्छित ' स. पाठः।

·१००
समराङ्गणसूत्रधारे
मृपा द्विपञ्चसप्तम्यो याम्य च मुखमीरित ।
त्रिपञ्चसप्तमीमूपाशोभित शोभनं भवेत् ।। १०७ ॥
चतुर्थी पश्चमी यत्र सप्तम्यपि च तद् धनम् ।
पूर्वा पष्ठी सप्तमी च स्मृता शस्तोत्तर गृहे ॥ १०८ ॥
द्वितीयासप्तमीपटयो यस्मिंस्तत् कफर्सजितम् ।
द्वार बारुणमेतस्य हितं च स्याद् द्विजन्मनाम्।। १०९ ॥
कर्ण स्यात् पश्चिमद्वारं त्रिपष्ठीसप्तमीयुतम् ।
चतुर्थीसप्तमीपष्ठयो भूपाः स्युः क्रुष्टसंज्ञिते ॥ ११० ॥
सप्तमीपञ्चमीपष्ठीयुक्तं क्रान्तं यशस्करम् ।
आयाष्टमी द्वितीया च मूपा मोक्ता क्रमागते ॥ १११ ।।
आधाष्टमी तृतीया च द्विशस्ते भवने स्मृताः ।
यत्राष्टमी त्रिद्वितीये द्विभयं तदुदाहृतम् ॥ ११२ ॥
आधाष्टमी चतुर्थी च यत्र तचक्रसंज्ञितम् ।
तुर्याप्टमी द्वितीया च यत्र तन्मलयं विदुः ॥ ११३ ॥
तुर्याप्टमी तृतीया च यत्र तत् प्रोक्तमायतम् ।
आधाष्टमी पञ्चमी च स्याद् यस्मिस्तद् वनं स्मृतम् ॥ ११४ ॥
द्वितीया पञ्चमी मृपा यत्र स्यादप्टमी तथा ।
तद् भाराख्यमुदग्वक्त्रं शुभं विघ्नकृदन्यथा ॥ ११५॥
त्रिपञ्चम्यष्टमीभिस्तु सुगारं परिकीर्तितम् ।
यद्याप्टमी तदागारं चतुर्थी पञ्चमी तथा ॥ ११६ ॥
यस्मिन्नाधाष्टमीपष्ठयो वीरं तदिह कीर्तितम् ।
पप्ठ्यष्टमी द्वितीया च गृहे व्यायामनामन्ति ॥ ११७ ।।
पप्ठ्यष्टमीतृतीयाभिम्रपाभिः प्रोक्तमायुतम् ।
पप्ठ्यएमीचतुर्थ्यः स्युर्यत्र तद् व्याहृतं विदुः ।। ११८ ।।
पप्ठ्यष्टमीपञ्चमीभिर्दुर्गमे ब्याधिकन्मतम् |
आद्याप्टमीसप्तमीभिः संयुक्तं क्षोभमुच्यते ।। ११९ ।।
द्विसप्तम्यप्टमीयुक्तं गृहं कृत्रिमसंज्ञितम् ।
त्रिसप्तम्यप्टमीभिस्तु भूपाभिः क्षोभणं भवेत् ॥ १२० ॥

·चतु शालविधान नामकोनविंशोऽध्याय. ! चारुरुभ्यं चतुःसप्तम्यप्टमीभिः समन्वितम् । सप्तपञ्चम्यष्टमीभिर्युक्तं ध्रुवमिति स्मृतम् ॥ १२१ ॥ पट्सप्तम्यष्टमीयुक्तं कथं सर्वार्थसिद्धिदम् । इत्युक्तानि निभद्राणि शस्तान्येतेषु यानि च ।। १२२ ।। तानि नित्यं प्रयोज्यानि वर्णानां च मनीपिभिः । आयाश्चतस्रो मृपाः स्युर्यत्र तत् कृतसज्ञितम् ॥ १२३ ॥ सर्वद्विगुणकत पूर्वप्रत्यरद्वारं नचान्यथा । आयास्तिस्रः पञ्चमी च यस्मिन्नायन हि तत् ।। १२४ ॥ तद् भवेत् पधिमद्वार गृह सर्वगुणान्वितम् । यस्मिन्नाद्या द्वितीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा ॥ १२५ ।। तत् पौष्ण दक्षिणद्वार सर्वद्धिकरं नृणाम् । (आयाद्यास्तिसस्तथाचा च यस्मिंस्तर गृहमुद्गतम् ॥ १२६ ॥ द्वारेण पश्चिमेनतच्छस्यते दक्षिणेन वा । द्वयाघाश्चतस्रो पन स्युस्तमिश्र प्रीतिवर्धनम् ॥ १२७ ॥ प्रशस्तं शनियादीनां तस्य द्वाः मान्यपाचि वा। आयास्तिस्रस्तथा पछी यस्मिन् मूपास्तदुत्सुकम् ।। १२८ ।। तच्छस्त पश्रिमद्वार विषादीना जयावहम् ।' आया द्वितीया तुर्या च मूपा पष्ठी च यत्र तत् ॥ १२९ ।। याम्पामत्यड्मुखं शस्तं चिन्नं नाम कुलर्दिकत् । आधा तृतीया तुर्या च यस्मिन् पष्ठी च तन्छुभम् ।। १३० ।। विपक्ष नाम धाम स्याद् द्वारमस्य च पश्चियम् । याबास्तिस्रो गृहे यस्मिन् मृपा पष्ठी च तच्छुभम् ॥ १३१॥ स्याद् याम्यपश्चिमद्वारमाहृतं नाम तद् गृहम् । आधाद्वितीयापञ्चम्यो यर पष्ठी च तद् भवेत् ॥ १३२ ॥ स्चक नाम याम्यमागद्वारं सकलकामदम् । एकनिपञ्चपाठयः स्युर्यन तर्धमानकम् ॥ १३३ ।। 1 म्याक पाठ ।

·समराङ्गणसूत्रधारे द्वारं यथेष्टमेतस्य वास्तुविद्याविदो जगुः । यस्मिन् पूर्वाष्टमीतुर्यापञ्चम्यो मग हि तत् ॥ १६०॥ मागुदक्पश्चिमहारमिदं शंसन्ति सूरयः । यत्र हितुर्यापञ्चम्यो मूपाः स्युस्तहृदष्टमी ॥ १६१ ।। तत् क्षिप्रं नाम सुखकृद् यथेष्टं द्वारमिप्यते । त्रिपञ्चम्यष्टमीतुर्या आगस्त्ये पश्चिमामुखे ॥ १६२ ।। द्वितीयाद्याष्टमीपष्ठयो यत्रैको तदुच्यते । तृतीयाद्याष्टमीपष्ठयो यत्र तद् द्विर्गतं गृहम् ।। १६३ ।। द्वित्रिपठयोऽएमी चापि यस्मिंस्तलिहमुच्यते । आधातुर्याष्टमीपष्ठयो यत्र तत् पर्कमुच्यते ।। १६४ ॥ पाठयष्टमीद्वितुर्याभिः(?) स्याद् विलोमाभिधं गृहम् । पप्ठ्यष्टमीद्वितुर्याभिरुद्दण्डमिति कीर्तितम् ।। १६५ ।। यस्मिन्नाद्याष्ठमीपष्ठीपञ्चम्यो मुण्डमेव तत् । द्विपञ्चम्यष्टमीपष्ठयो मूषा मातङ्गसंज्ञिते ।। १६६ ।। निपञ्चम्यप्टमीपप्ठ्यो भवन्त्यस्खलनामनि । तत् खर्वनाम तुर्याद्यास्तिस्रो यस्मिंस्तथाष्टमी ॥ १६७ ॥ आयाद्वितीयासप्तम्यः पिनाके स्युस्तथाप्टमी। त्रिसप्तम्यष्टमीपूर्वा यत्रोद्यन्तं तदुच्यते ॥ १६८ ॥ अष्टमीद्वित्रिपञ्चम्यो यस्मिस्तद् विशिखं गृहम् । आधाचतुर्थीसप्तम्यः प्रसभे स्युस्तथाप्टमी ।। १६९ ।। रजे द्वितुर्यासप्तम्पो भूपाः स्युस्तद्वदष्टमी । त्रिसप्तम्यष्टमीतुर्या यत्र तद् रुचकं विदुः ॥ १७० ॥ माक्प्रत्यग्द्वारमेतस्य शूद्राणामतिसद्धिदम् । सप्तम्याधाष्टमी मूपा पञ्चम्यपि च सैफले ॥ १७१ ।। पामे द्विपश्वसप्तम्यो मूपा ज्ञेयास्तथाष्टमी। विपञ्चसप्तम्यष्टम्यो यस्मिस्तद वर्धमानकम् ।। १७२ ।। इदम क. पुस्तके एतम् । लवणवाक्यपादानुसारेण पूर्वन लवनिर्देश अस्खलमिति पाठ्यम् ।

·चतुम्बालविधानं नामकोनविशोऽध्यायः । विशेषतो वृद्धिकरं वश्यानामिति तद्विदः । चतुःपश्चाष्टमसन्यो यस्मिंस्तद् धारनं भोत् ।। १७३ ।। सप्तम्याद्याष्टमीपप्ठ्यो यत्र तत् सगुच्यते । द्विसप्तपठ्यमीमिपाभिश्चयनं भवेत् ।। १७४ ।। पप्ठ्यटमीद्विसप्तम्यो (?) यस्मिंस्तत् सेव्यपीरितम् । यत्र तुर्याएमी पष्ठी सप्तमी चेति तत् फलम् ॥ १७५ ॥ तीर्णे पाठयष्टमीपञ्चसाम्यः सर्वकागटे । यत्रायाः पञ्च तत् प्रोक्तं कानलं सर्वकागदम् ॥ १७६ ।। एकद्विनिचतुःषष्ठयो यत्र तल्लोलुप स्मृतम् । आधास्तिस्रः पञ्चपष्ठयाँ यस्मिंस्तज्जिाममुच्यते ॥ १७७ ।। प्रगाले पञ्चमीपष्ठीतुर्यापूर्वाद्वितीयकाः । वितुर्यापश्चमीपष्ठयः सायाः स्युः सालिनाभिधे ।। १७८ ॥ यत्र द्विविचतुःपञ्चपष्टयम्तजिनमुन्यते । एकद्विनिचतुर्थः स्युः सुजये सप्तमीयुताः ।। १७९ ।। पञ्चमीसप्तमीद्वित्रिपूर्वाः स्युर्विमयाभिधे । यत्रकद्विचतुःपञ्चसप्तम्यो यामनाम तत् ।। १८० ।। यत्रैकत्रिचतुःपञ्चसप्तम्यस्तजयं विदुः । भूपा द्वित्रिचतुःपञ्चसप्तम्यो (जाबा)नमंत्रिते ॥ १८१ ।। आयास्तिस्तथा पष्टीसप्तम्यौ यन्त्र नज्जपम् । आयाचितुर्यापष्ठीभिः सप्तम्या च नपं विदुः ॥ १८२ ॥ षष्ठीनितुर्यासप्तभ्यो जत्येमि) पूर्यान्विना मताः । द्विनितुर्यास्तथा पष्टीसप्तम्यौ बरसंज्ञिते ॥ १८३ ॥ चरं तद् यन्त्र पूर्व द्वे पञ्चपासप्तमीयुते । *चैत्ये स्थान सामी पष्ठी पञ्चम्याद्या तृतीयका ॥ १८४ ॥ त्रिरोपे द्वित्रिपञ्चम्यः स्यात् पठी सानी तथा । चतुर्थी पञ्चमी पठी सप्तम्याद्या च सुप्रभे ॥ १८५ ॥ १. 'तुम', २. 'पर' ए. पारः ! स. पुस्तब हममोहेशरीया चे 'थैरे ' इति पालम् ।

·-
.
समराङ्गणसूत्रधारे
प्रभाख्ये द्विचतुःपञ्चपप्ठ्यः स्युः सप्तमी तथा ।
विचतुःपञ्चसप्तम्यः पष्ठी च स्यात् प्रतीक्षके ।। १८६ ॥
आद्याश्वतम्रो यत्र स्युः साटम्यः क्षमिणं हि तत् ।
स(H?)पूर्वा द्वित्रिपञ्चम्यो युक्तनानि तथाटपी ।। १८७ ।।
शान्ते द्वितुर्यापञ्चम्यः पूर्वा स्यादष्टमी तथा ।
पूर्वात्रितुर्यापञ्चम्यः साटम्यस्त्रंतसंजिने ॥ १८८ ॥
विनोदे द्वित्रिपञ्चम्यश्चतुर्थी चाष्टमी तथा ।
सन्दोहे त्वष्टमीपष्टया तिस्रः टिकास्तथा ।। १८९ ॥
आद्याहितुर्यापष्टीभिरष्टम्या विप्रदोहकम् ।
पष्ठयष्टमीवितुर्याद्या यस्मिंस्तद् विद्रुतं विदुः ॥ १९० ॥
द्वित्रितुर्याष्टमीपप्ठयो यत्र तत् सततं मतम् ।
आद्याद्विपञ्चमीपष्टयस्ततनाम्नि तथाप्टपी ।। १९१ ।।
आद्यात्रिपञ्चमीपप्ठ्यो व्याकुले स्युस्तथाष्टमी।
द्विनिपञ्चचतुष्पप्ठ्यो विजेया लीनसंज्ञक ।। १९२।।
तुर्याद्यापञ्चमीएप्ट्य आलीने स्युस्तथाष्टमी ।
द्वितुर्यापश्चमीषष्ठ्यो विचित्रे तदष्टमी ॥ १९३ ।।
आद्याश्चतस्रो भूपाः स्युः साष्टम्यो लम्बनाये।
आद्यास्तिस्रोऽष्टमी तद्वत् सप्तम्यपि भवेत् खरे ।। १९४ ।।
शेखरे सप्तमीतुर्याद्वितीयाद्यास्तथाष्टमी ।
वियुधे त्वष्टमी तुर्या तृतीयाद्याथ सप्तमी ।। १९५ ।।
चत्राख्ये यमीतुर्यासप्तम्यः सतृतीयकाः ।
आधाद्विपञ्चसप्तम्यो व्यासक्ताख्ये तथाष्टमी ।। १९६.१
आद्यात्रिपञ्चसप्तम्यः साटम्यः सम्पदाभिधे ।
पत्र द्विव्यष्टमीपश्चसप्तम्पस्तत् पदं विदुः ।। १९७ ॥
तुर्याधापञ्चमी(पष्ठी)सप्तम्यखिशिखे तथा ।
द्विपञ्चम्यष्टमीतुर्यासप्तम्यश्चतुराभिधे ।। १९८ ॥
त्रिसप्तम्यष्टमीवर्यापश्चम्पः प्रान्तनामनि ।
आधाद्वितीयासतम्यः पप्ठ्यष्टम्या च मुस्थिते ॥ १९९ ॥

·१०७ चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः। दुःस्थितं यत्र पप्ठ्याद्या चतुर्थी सप्तमी तथा । स्थितेष्टमीद्विसप्तम्यविषप्ठ्यावपि च स्मृते ।। २०० ॥ चक्रे पष्टघष्टमीतुर्यासप्तम्याद्याः प्रकीर्तिताः । चक्रे द्वितीयासप्तम्या पाठयष्टम्या चतुर्थिका ॥ २०१ ।। लघेऽष्टमीत्रिसप्तम्यस्तुर्यापाठयौ च कीर्तिते । पञ्चमीसप्तमीपष्ठयो लाभे पूर्वाप्टमी तथा ।। २०२ ।। द्विपश्चसप्तम्यष्टम्यः षष्ठी संपर्कसंजिते । त्रिपञ्चपष्ठीसप्तम्यो मूलनान्नि तथापी ॥ २०३ ॥ स्पुरष्टसप्तपद्पञ्चचतुर्यस्त्वच्ययाभिधे । पूर्वाचा यत्र पण्मृपाः किन्नरं नाम तद गृहम् ।। २०४ ॥ यत्राद्याः मञ्च सप्तम्या सह नत् कौस्तुभं विदुः । पूर्वाद्वित्रिचतुःपष्टीसप्तम्यो हर्म्यसंज्ञिते ।। २०५ ॥ सप्तमी पञ्चमी पष्ठी द्वित्रिपूर्वाश्च धार्मिकं । निपधै द्विचतुःपञ्चपष्ठ वाद्याः सप्तमी तथा ॥ २०६ ॥ त्रिचतुःपञ्चपट्सप्तम्याद्याः स्युर्यत्र तद् वसु । साटीके त्रिचतुःपञ्चद्विपष्टयः स्युस्तथाटमी ॥ २०७॥ यत्राद्यापञ्चसप्तम्यो वामनं नाम तद विदुः । आधाद्वित्रिचतुःपाठयः साष्टम्यो गौरनामनि ॥ २०८ ॥ आधाद्विध्यप्टमीपष्ठयः पश्ची चास्थिराभिधे । क्रमिणे त्रिचतुःपञ्चपूर्वाः पष्ठयटमी तथा ॥ २०९ ।। खले पूर्वाएमीषष्ठीवितुर्याः पञ्चमीयुताः । विवरे निचतुःपञ्चद्विषष्ठ्यः स्थुस्तथाष्टमी ॥ २१० ॥ आद्याद्वित्रिचतुःसप्तम्यष्टम्यो वालिशाभिधे । पूर्वाष्टमीद्वित्रिसप्तपञ्चम्यो धामनामनि ।। २११ ॥ त्रिपुष्टे द्विचतुःपञ्चसप्तम्याद्यास्तथाष्टमी । मन्दिरे त्रिचतुःपासप्तम्याद्यास्तथाष्टमी ।। २१२ ॥ 'नके ख. पाठ. है।

·ममरानणसूत्रधारे भवे द्वित्रिचतुःपञ्चम्यष्टम्यः सप्तमी तथा । अशोके द्वित्रिपदसप्तम्यष्टम्यः पूर्वया सह ॥ २१३ ।। भास्वरे द्विचतुःपष्टयः सप्तम्याद्याष्टमीयुता । त्रिसप्तम्यष्टपीपष्ठातुर्याद्याचाप्यसंहिते ॥ २१४ ।। द्वित्रितुर्याप्टमीपष्ठयो लातव्ये सप्तमी तथा । द्विसप्तम्यष्टमीपाठीपञ्चम्याद्याथ सुस्वने ॥ २१५॥ त्रिपञ्चम्यष्टमीपष्ठीसप्तम्याद्यास्तथा गखे । द्वित्रिसप्ताष्टमीपष्ठीपञ्चम्यो वामिसंजिते ।। २१६ ।। नेत्र पूर्वाचतुःपञ्चपदसप्तम्पोष्टमी तथा । भ्रम स्युढिचतुःपञ्चपदसप्तभ्योऽष्टमी तथा ।। २१७ ।। घोपै च त्रिचतुःपञ्चपदसप्तम्योऽष्टमी तथा । एकद्वित्रिचतुःपश्चपदसप्तम्यो भवन्ति चेत् ।। २१८ ॥ मूपास्तदानीं भाण्डीरमिति प्रामुनिवेशनम् । एकद्विनिचनुःपञ्चपप्चो यत्र नथाष्टमी ।। २१९ ।। तद् वसनमिति प्रादुर्वास्तुविद्याविदो गृहम् । एकद्वित्रिचतुःपश्चसप्ताटभ्यो गृहे यदि ॥ २२० ॥ मृपा भवन्ति तद् विद्यात प्रस्थमित्यभिधानतः । एकद्वित्रिचतुर्यः स्युः पष्ठी सप्तम्यथाटमी ॥ २२१ ।। यस्मिन् भूपास्तदबाहुः प्रतानगिति मन्दिरम् । चतुर्थीवर्जिताभिः स्यान्मूपाभिवेश्म वासुलम् ।। २२२ ।। कटं तृतीयाहीनाभिर्विज्ञातव्यं निवेशनम् । मूपाभिरद्वितीयाभिलक्ष्मीवासमुदाहृतम् ।। २२३ ।। सुगन्धान्तमनायाभिरष्टाभिः सर्वभद्रकम् । इत्येकभद्रप्रभृतीनि वेश्मान्युक्तानि यावट्टमष्टभद्रम् । एतांचतुश्शालगृहमभेदान् यो यति पूजा स लभेत लोके ।। २२४ ।। इनि महाराजाधिराजश्रीमानदेवावरचिते समराज गपूनधारपरनानि वास्तुमाने चतुझ्यालविधान नाम एकोनविंशोऽध्यायः ॥

·अथ निनोनादिफलानि नाम विंशोऽध्यायः । अग्रतःपृष्ठतःशब्दो द्वारेण नियती गृहे । यतो द्वार तदनं स्यात् पृष्ठं पृष्ठमुदाहृतम् ॥ १ ॥ दव्यायामोठयव्यासः शाला यत्राधिका भवेत् । वामा वा दक्षिणा वापि अग्रतः पृष्ठनोऽपि वा ॥२॥ हन्ति द्रव्याधिका द्रव्यमायामाभ्यधिका कुलम् । उच्छ्रायाभ्यधिका पूजां सन्तति विस्तराधिका ॥३॥ यस्य निम्ना भवेद् भूमि मा दक्षिणकास्थला । बहुढोपं हि तद् वास्तु पुत्रपौत्रविनायकम् ॥ ४ ॥ यम्य दक्षिणका निन्ना भूमिपीमास्थला भवेन् । यन्नेनापि कृतं तत् म्याद भर्तुरल्पफलोदयम् ॥ ५ ॥ पविणेन भवन्निन्ना भूमिः स्थूलनराग्रतः । यत्र तत् सर्ववणेषु रात्रकाममा गृहम् ।। ६ ।।' अग्रतश्च यदा हीनं पृष्ठनोनितं भवेत् । भवनं स्वागिनो ह्याशु विगगव्यसनाय नत् ॥ ७ ॥ सन्छवं च सकतं च तथैव सपरिक्रमम् । समभं च समाव्यातं गृहमत्र चतुर्वियम् ॥ ८ ॥ बाघोदकं च सन्छचं सातमुभयोदकम् । सावश्यायं तु यद वेश्म नद विद्यात् सपरिक्रमम् ।। ९ ।। एकनाप्यत्र मुखतः पृष्ठनः पार्श्वतोऽपि वा । सप्रभ स्यादलिन्दन लक्षणं तु पृथस्पृथक् ॥ १० ॥ एकोलिन्दस्तु कर्तव्यो मुगको दक्षिणेन वा । मुखे राजप्रसादाय दक्षिणेऽर्थविवर्धनः ॥ ११ ॥ १. मा', २ 'द्वारे ' ग. पाठ. । ३ '' य. पाट. १ ४. 'या' रा. पाट । ५. 'प्रायो नि'स पाट । ६. 'स्तु पार । ७ सदभिगिरा' स पाट. । ८. 'स्य' ५. पाठः । ९. 'स', १० 'ह्याग', ११. 'स्याम्य' ग पारः। n १२. 'एका पाठः।

·समराङ्गणसूत्रधारे वामतस्तु न कर्तव्य एकोऽलिन्दो न पृष्टतः । वामतोऽर्थविनाशाय पृष्ठतो म्रियते गृही ॥ १२ ॥ यस्य स्यानामलिन्दा द्वौ गृहस्योभयपार्श्वयोः । धनलाभं विजानीयात् तत्प्रवेशे कुटुम्बिनः ॥ १३ ॥ यस्य स्यातामलिन्दौ द्वायमतः पृष्ठतस्तथा । धनधान्यमवाप्नोति सामाग्यं चापि तद्गृही ।। १४ ।। यस्य वा हलकालिन्दो मुखतो दक्षिणेन वा। राजप्रसादस्तत्स्वामी धनधान्यैश्च वर्धते ॥ १५ ॥ वामतो हलकालिन्दो मुखतच कृतो यदि । राजदण्डभयं विद्या पनी चास्य विनश्यति ।। १६ ।। दक्षिणो हलकालिन्दः पश्चिमश्च कृतो यदि । ततः परापि रद्धिः स्यात् सौभाग्यं च परं भवेत् ॥ १७ ॥ पृष्ठतो हलकालिन्दो वामतश्च कृतो यदि । कलत्रमरणं तत्र भवेद् दुर्भगतापि च ॥ १८ ॥ पृष्ठतो वामतश्चैव पुरतो दक्षिणेन वा । अलिन्दस्य कृतस्याथ वक्ष्यामोऽनुक्रमात् फलम् ॥ १९ ॥ पृष्ठतो दारनाशाय धनलाभाय दक्षिणे । अग्रे रानप्रसादाय वामतोऽर्थविनाशनः ॥ २०॥ समापितं तु यद् वास्तु सर्वतः परिशोधितम् । स्वामिनस्तद् भवेद् धन्यं स्थपतेश्व यशस्करम् ।। २१ ॥ अर्जितं वर्धते तस्य वृद्धिश्च स्यानृपनिया । धर्मकामाश्च वर्षन्ते कीर्निरायुर्यशो बलम् ॥ २२ ॥ नित्यं प्रक्रीडितजनं नित्यं सन्निहितथि तत् । नृत्यवादिवगीतंभ नित्यायोदं निरामयम् ।। २३ ।। तत्र नेकप्रकाराणि त्रिशालान्युपलक्षयेत् । प्रकारेषु च सर्वेषु निन्द्या याम्यापरोज्झितौ ।। २४ ॥ ..'नाथाय', २. ''ि, ३. 'न', ४. 'दित स' ख. पाठः।

·१११ निनोच्चादिफलानि नाम विंशोध्याय. एकस्मिन् स्वामिनो मृत्युरपरस्मिन् धनक्षयः । पूर्वोत्तरोज्झितौ धन्यौ संज्ञाथैपां प्रकारतः ॥ २५ ॥ स्युरुतपूर्वयाम्याप्यशालाहीनान्यनुक्रमात् । हिरण्यनाभसुक्षेत्रचुल्लीपक्षननामभिः ॥ २६ ॥ विनियोगो यथालिन्दमलिन्दच्यूदिरिन्छया । वेश्मान्यथ द्विशालानि कीय॑न्ते पट् यथाक्रमम् ।। २७ ।। विकर्णेषु द्विशालानि वकान्येषू निर्दिशेन् । संमुख वै समैतानि पढेतान्युपलक्षपेत् ।। २८ ।। सिद्धार्य दक्षिणाप्रत्यम् भवन्त्यत्रार्थसिद्धयः । यमवर्यमुदक्पत्यर तत्र मृत्युभयं सदा ॥ २९ ॥ मागुदीच्योस्तु दण्डः स्याद् दण्डस्तत्र मदा भवेत् । माग्याम्पयोस्तु वाताख्यं वास्तु तत् कलहोत्तरम् ।। ३० ॥ उदग्दक्षिणसाम्मुव्ये द्विशाल साचचाम्लिनि । तत्र ज्ञातिविरोधः स्यान तत् कुर्यात् कदाचन ॥ ३१ ॥ माषप्रतीयोस्तु साम्मुख्य चुल्लीवास्तु विनिर्दिशेत् । तत्र वित्तक्षयो घोरा रदाप्येतन्न कारपेत् ॥ ३२ ॥ चतुशालं निशालेन प्रान्तं प्राकारवर्तिना। पूर्वेण सप्तशालेषु मणिच्छन्द इति स्मृतम् ॥ ३३ ॥ अन्यानि चैवं त्रीण्याहुः मान्तमेव प्रदक्षिणम् । अपरं परिधानं च सपक्षमिति तानि च ।। ३४ ।। एकभित्ती तु शाले हे गृहसंघट उच्यते । न तं कुर्याद स हि सदा बन्धदोपवधादः ॥ ३५ ॥ १ स्थि', २. 'सा' ख. पाठ । ३. ३, ४. 'मु. पाठः। 'ग्यास्तत्रा', ६ 'व' स. पाठ. । ७. 'वि'पाठ।

·समराङ्गणसूत्रधारे इत्युचनीचगृहमागपालं पदिष्ट- मस्मिन्नलिन्दफन्टमप्यशुभं शुभं च । यद् द्वित्रिशालगृहलक्ष्म तदप्यमुप्मिन् सामान्यतो द्वितययोगभयं च सम्यक् ।। ३६ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेसावरचिरो गमरामणगधारापरनानि वास्तुशास्त्रे निम्नोचफलन्छवादिसंज्ञालिन्दफन्सद्वास्तुफलद्विशालत्रिशा- लगृहसङ्घलक्षणफलानि नाम विंशोऽध्यायः ॥ अथ दासप्ततित्रिशाललक्षणं नामकविंशोऽध्यायः । अथ द्वासप्तमत्रिशालानां यथाक्रमम् । अभिधानानि कास्न्येन लक्षणानि पृथस्पृथक् ।।१।। मुग्न्यानि तेषु चत्वारि कथ्यन्ते तानि नामतः । हिरण्यनाभं सुक्षेत्रं चुल्ली पक्षन्नमेन च ॥ २ ॥ हिरण्यनाभमुत्कृष्टं हीनमुत्तरशालया। तत् स्याद् धनपद भर्तुः सुक्षेत्र पूर्वया विना ।। ३ ।। सुक्षेत्रं लक्षणोपेतमृद्धिद्धिप्रदं विभोः । चुल्ली दक्षिणया हीना शालया वित्तनाशिनी ॥ ४ ॥ पक्षघ्नं पश्चिमाहीनं वैरकृत् कुलनाशनम् । अलिन्दयोगादेतपां लघुपस्तारयोगतः ॥ ५ ॥ मृपायोगाच भेदाः स्युरष्टादश पृथक्पृथक । जाम्यून हिरण्याख्यं रुक्माख्यं हेमसंज्ञितम् ॥ ६ ॥ कनकं काननं स्वर्ण सुवर्ण च ततः परम् । सन्तापसंज्ञ सारं च तथा चामीफराइयम् ॥ ७॥ तपनं तापनीयं च शातकुम्भमथापि च । हिरण्यनाभं कल्याणं भूपणं भूतिभूपणम् ॥ ८ ॥ १. 'म', २. 'भूमिभूस. पाठ, ।

·१३ द्वासप्तत्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्याय. । भेदा हिरण्यनाभस्येत्त्वष्टादश भवन्त्यमी । नाग सूर्यनभात्यं च मत्तवारणकं तथा ॥ ९ ॥ चतुर्थ केसरीत्युक्तं वासवं चन्द्रमेव च । हरिहंसं सारसा(ण्डीस्य) कुञ्जरं तोयदं नया ॥ १० ॥ मेघमालाभिधानं च धारासारं महोदरम् । कर्दमं नामतश्चान्यत् सुक्षेत्रं प्रकरं तया ॥ ११ ॥ सुक्षेत्रानुगतान्याहुस्तथान्यद धान्यपूरकम् । चुल्लीभेदानथ घूमस्तपामाचं भुजङ्गमम् ।। १२ ।। निर्जीवाख्यं विहङ्गं च नकुलं पनगाइयम् । शतच्छिद्रं च सपं च कोपसंज्ञं भगन्दरम् ॥ १३ ॥ उद्वजनाख्यं सन्न्यासं निस्तोपं करुणाननम् । पारणं दारणं चुल्ली पकुदं कंन्दरं तथा ।। १४ ॥ इति चुल्लीप्रभेदेपु मन्दिराणि दशाष्ट च । धूमः पक्षनसंबद्धगृहनामानि सम्मति ॥ १५ ॥ राक्षसं * ध्वान्तसंहारं देवारि सुरदारुणम् । घोपणं व्याघ्रशार्दूले शोपणाख्यं विशोषणम् ॥ १६ ॥ मत्तदं च निरानन्दं शाकुन विननिघणे । रिपुसहदपक्षप्ने सुतनं परिपूरणम् ॥ १७ ॥ इत्यष्टादश पक्षनभेदाः मोक्ता यथातमम् । हिरण्यनामदेव धन्यं जाम्बूनदं ग्रहम् ।। १७ ।। आघायाभिधनराभिमपामिरुपलक्षितम् । पत्राचाद्वित्रिपञ्चम्यो हिरण्यं नाम तच्छुभम् ॥ १९ ॥ पञ्चम्याद्याहितुर्यामिः स्याद् रुपम समदं गृहम् । आधावितुर्यापञ्चम्यो यन्त्र तमसंज्ञितम् ॥ २० ॥ ..'च', २. 'छत्र' ३. 'बा', ४. 'त', ५. 'कु', ६. 'ह', ७. 'मात् परिप. पाठः। ८. 'अक. पाठ. । धणे तु चान्तसपासमिति स. पुस्तके पच्यते ।

·समराङ्गणसूत्रधारे द्वित्रितुर्यापञ्चमीभिः कनकं कनकायहम् । साधाभिर्दि त्रिपष्टीभिः काञ्चनं काञ्चनप्रदम् ।। २१ ।। आयाद्वितुर्यापष्ठीभिः स्वर्ण स्वर्णविष्टद्धये। मुवर्णमाद्यात्रिचतुःषष्ठीभिः स्यात् सुवर्णदम् ।। २२ ।। स्याद् द्विवितुर्यापष्ठीभिः सन्तापं तापशान्तिकृत् । आधाद्विपञ्चमीपष्ठयो यत्र तत् सारमुत्तमम् ।। २३ ॥ चामीकरं त्रिपष्टवाद्यापञ्चमीभिHहोत्तमम् । द्विनिपटपञ्चमीभिः स्यात् तपनं नाम मन्दिरम् ।। २४ ॥ पतुर्याद्यापञ्चमीभिस्तापनीयमुद्राहृतम् । शातकुम्भं द्विपट्पञ्चचतुर्थीभिर्भवेद् गृहम् ॥ २५ ॥ हिरण्यनाभं त्रिचतुःपञ्चपष्ठीभिरीरितम् । कल्याणमाद्यात्रिचतुःपञ्चपष्टीभिरुच्यते ।। २६ ।। पटपञ्चद्वित्रितुर्याभिभवेद भूपणसंज्ञितम् । आधाद्वित्रिचतुःपञ्चपष्टीभिर्भूतभूषणम् ।। २७ ।। अथ सुक्षेत्रभेदानां लक्षणान्यभिदध्महे । यत्रायाद्वित्रितुर्याभिस्तन्नागं नाम मन्दिरम् ।। २८ ।। यत्राघाद्वित्रिपञ्चम्यस्तत् मूर्यप्रभमुच्यते । आद्याद्वितुर्यापञ्चम्यो तन्मत्तवारणम् ।। २९ ।। आद्यावितुर्यापञ्चम्यो यत्र तत् केसरी विदुः । वासवं पञ्चमीतुर्याद्वितीयाभिस्तदुच्यते ॥ ३० ॥ पष्ठयाद्यानिद्वितीयाभिरिन्द्रमन्दिरगीरितम् । आद्याद्वितुर्यापष्ठीभिहरिसंज्ञमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥ आद्यापिनुर्यापाठीभिईसरांझं निवेशनम् । पष्ठीद्वित्रिचतुर्थीभिः सारसं नामतो भवेत् ॥ ३२ ॥ आधाद्विपञ्चपष्ठीभिः कथयन्तीह कुञ्जरम् । आयात्रिपञ्चपठीभिर्विज्ञेयं तोयदं गृहम् ॥ ३३ ॥ लक्ष्ये तु भूतिभूषणमिति पश्यते ।

·.4 द्वासप्तत्रिशाललक्षणं नामैकार्यशोग्यायः । ११५ मेघमालं विपट्पञ्चद्वितीयामिरुवाहतम् । धारासारं चतुःपञ्चपडायाभिर्भवेद गृहम् ॥ ३४ ॥ द्विचतुःपञ्चपष्ठीभिर्महोदरमिति स्मृतम् । कर्दम नाम पदपश्चत्रितर्यामिर्जयावहम् ।। ३५ ।। पट्पञ्चतुर्यान्यायाभिः सुक्षेत्रं स्याद् धनमदम् । द्वित्रिपदपश्चतुर्याभिर्भवेत् प्रकरमुद्धिदम् ॥ ३६॥ आयाभिश्च पडतामि(१)वित्रेयं धान्यपूरकम् । अष्टादशैते सुक्षेत्रगृहभेदाः प्रकीर्तिताः ।। ३७ आधाद्वित्रिचतुर्थीभिर्मपाभिः स्याद् भ्रनामम् । निर्जीवमाधापञ्चत्रिद्वितीयाभिनिवेशनम् ॥ ३८ ॥ आद्याद्विपञ्चतुर्याभिर्वहन्तीभिवि?दन्तीह विहङ्गमम् । पञ्चायात्रिचतुर्थीभिर्मपाभिर्न कुलं विदुः ॥ ३९ ॥ पञ्चद्वित्रिचतुर्थीभिः पन्नगं नामतो भवेत् । शतच्छिद्रं पडायोत्रिद्वितीयाभिर्भवेद् गृहम् ।। ४० ॥ आधाद्वितुर्यापष्ठीभिः सर्पमित्यभिधीयते । आधात्रिपदचनुभिः कोपमित्यभिशब्दितम् ॥ ११ ॥ पट्यस्त्रिद्वितीयाभिभीद वेश्म भगन्दरम् । आधादिपञ्चपछीमिरहे जनमुदाहतम् ।। ४२ ॥ . सन्यासमाधापञ्चत्रिपाठीभिर्भपनाधमम् । द्वित्रिपटपञ्चमीमिस्तु निस्तायमभिधीयते ॥ १३ ॥ तुर्यायापश्चषष्ठीभिः करुणाननमुच्यने । द्विचतुःपञ्चपछी भिारणं मुखवारणम् ।। ४४ ॥ विचतुःपञ्चपटीभिरण श्रीविदारणम् । चुल्ठयाघानिचतुःपञ्चषष्ठीभिर्विचनाशनम् ।। ४५ ॥ 'द विह' रा. पाट 1 २, भिवेत् । क, पार! ३. 'याभिर्टिली', ४. '', ५. 'तुश्याया' द. पार ! TRAपागनुरोभेन निस्तोपमिति पाठपम् । - ·समराङ्गणसूत्रधारे पदपञ्चद्विवितुर्याभिः ककृदं नाम मन्दिरम् ॥ फन्दरं पचतुःपञ्चत्रियाद्याभिमुहाधमम् ।। ४६ ॥ अथाटादश कथ्यन्ते भेदाः पक्षन्नसंश्रयाः । तेपु राक्षसमाधाद्वित्रिचतुर्थीभिरुच्यते ॥ ४७ ॥ पश्चाधाद्वितीयाभिधान्तसंघातमीरितम् । पञ्चाद्याद्विचतुर्थीभिर्देवारीति निगद्यते ॥ ४८ ॥ आद्यात्रिपञ्चतुर्याभिविश्यं देवदारुणम् । पञ्चत्रिद्विचतुर्धाभिर्घोपणं दु:खघोपणम् ॥ ४९ ॥ पडाद्याद्वितृतीयाभिव्यमित्यभिधीयते । आधाद्वितुर्यापष्ठीभिः शार्दूल स्यानिवेशनम् ॥ ५० ॥ आयात्रितुर्यापष्ठीभिः शीपणं पुत्रशोपणम् । पतुर्याद्वितृतीर्याभिर्विजानीयाद् विशोपणम् ।। ५१ ।। आधाद्विपञ्चपष्ठीभिर्मत्तदं नाम मन्दिरम् । निरानन्दाख्यमाद्यात्रिपञ्चपष्ठीभिरुच्यते ॥ ५२ ॥ पश्चपद्वितीयाभिः शाकुनं नामतो भवेत् । विघ्नमायाचतुःपञ्चपष्ठीभिर्विघ्नवर्धनम् ।। ५३ ॥ निर्पणं पट्चतुःपञ्चद्वितीयाभिरसौख्यकृत् । त्रिचतुःपञ्चपष्ठीभिर्वदन्ति रिपुसंहदम् ।। ५४ ॥ पद्पश्चतुर्याच्या(घा)भिः पक्षनं सुतनाशनम् । पम्पवद्विविलिः सुत्तनं मुतख्दनम् ॥ ५५ ॥ षट्पञ्चद्विवितुर्याचा यत्र तद् वरिपूरणम् । पक्षनस्यानुगान्येवं गृहाण्यष्टादश कमात् ॥ ५६ ॥ चतुरायास्त्रिशालेषु भूपा बाह्या न चान्तरा । स्याद् विनायां द्वितीयां च निशालं पश्चभद्रकम् ।। ५७ ॥ थाह्यतः क्रममुत्सृज्य निशालविधिरीरितः । 'पोक. पाठः । २. 'के', ३. 'विशाले वि' ख. पाठः । : ,

·विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ।
हिरण्यनाभादिनिकेतनानां चतुष्टयस्यैवममी प्रकाराः।
द्विसप्ततिः कृत्स्नतयोपदिशाः प्रत्ये महादशभेदकलमाः ।।
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदे गरिनिते समराङ्गणमूत्रधारापरनानि यामशाग्ने
द्वासप्ततित्रिशाललक्षणं नामकविंशोध्यायः ॥
अथ द्विशालगृहलक्षणं नाम बाविंशोऽध्यायः ।
द्विशालानि द्विपञ्चाशत् स्युः शुभान्य शुभानि च ।
लक्षणानि क्रमात तेपामिदानी सम्प्रचक्ष्महे ॥ १ ॥
सिद्धार्थ यमपूर्ण च दण्डाख्यं बारसंज्ञितम् ।
चुल्ली काचं व मुख्यानि द्विशालानि पडेव हि ॥२॥
अनेकभेदभिन्नानि लघुमस्तारयोगतः ।
मूपाभेदक्रमेण स्पुर्भेदाभेद कमेण तु ।। ३ ।।
तथा निलीनकरणाद् वीथिकालिन्दमार्गतः ।
प्राग्नीवादिविधानेन द्वैशाल्यादिविपर्ययात् ।। ४ ।।
यथार पनि कथयामः समासतः ।
निर्वाहतच मूपाणामनिर्वाहाच नामतः ॥ ५ ॥
छन्दतो गुणतो रूपादशुभानि शुभानि च ।
हितार्थाय नरेन्द्राणां वर्णिनां लिझिनामपि ॥६॥
हस्तिनी महिपी चेति द्वे शाले यत्र पेश्मनि ।
तत् सिद्धार्थमिति नेयं वित्तसम्पत्तिकारकम् ॥ ७ ॥
मृत्युदं महिपीगाचीभ्यां भवंद यमर्यकम् ।
दण्डं स्थान्छगलीगावीशालाभ्यां दण्डभीतिदम् ॥ ८ ॥
वातं करेणुच्छगलीयुक्तमुद्वेगकारकम् ।
महिष्यजाभ्यामुइंगफरी चुल्ली धनापहा ॥ ९॥

·समराङ्गणसूत्रधारे काचं करेणुगावीम्यां मुहत्मीतिविनाशनम् । एकमूपममपं च न द्विशालेषु कारयेत् ॥ १० ॥ व्यत्यासात् काचचुल्ल्योश्च सर्वामिस्तिभिस्तथा । चत्वार्याद्यानि भिद्यन्ते लघुप्रस्तारयोगतः ॥ ११ ॥ प्रत्येकमेकादशधा मन्दिराण्यभिधानतः । अन्ये चतुर्धा मिद्यते प्रत्येक द्वे निवेशने ॥ १२ ॥ एपां भूपा भिदाभेदात् तद्वाद्यावाहहेतुकाः। वसुधारं भवेत् तैपामायं सिद्धार्थकं ततः ॥ १३ ॥ कल्याणकं शाश्वतं च शिवं कामप्रदं तथा । स्त्रीदं शान्तं निष्कलई धनाधीशं कुवेरकम् ॥ १४ ॥ सिद्धार्थमनुजान्येवमेतान्येकादश क्रमात् । संहारं यमसूयं च कालं वैवस्वतं यमम् ॥ १५ ॥ करालं विकरालं च कवन्यं मृतकं शैवम् । यमसूर्यस्य भेदाः स्युः सानो महिएं तथा ॥ १६ ॥ प्रचण्डचण्डे दण्डाख्यमुद्दण्डं काण्डकोटरे । विग्रहं निग्रहं धूत्रं निधूमं दन्तिदारुणम् ॥ १७ ।। एकादशामी दण्डस्य भेदा दण्डभयमदाः । मरुत्पवनवाताख्यान्यनिलं समभञ्जनम् ॥ १८ ॥ धनार्यम्बुदविध्यंसि * प्रलयं कलहं कलिः। कलिचुल्ली च वातस्य भेदा उद्वेगदायकाः ॥ १९ ।। रोगं चुल्ल्यनलं भस्म चुल्ल्या भेदचतुष्टयम् । फाचस्य तु छलं काचं कुलनं च विरोधि च ॥२०॥ द्वापश्चाशद् द्विशालानाममी भेदाः प्रकीर्तिताः । यूपः साम्पतमेतेपां लक्षणानि पृथक्पृथक् ॥ २१ ॥ 1. 'दत', २. 'क.।', ३. 'शिवम्', ४ 'म', ५. 'नार्या ' फ. पाठः । ६.'लु'ए पाठ.। अलपणश्लोके पतत्स्थाने रोगमिति पठयने । रिक्षणपाठरीत्या तु पुलहमिति पाठयम्।

·द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः । आधाद्वितीये बहतो यत्र भूपे धनप्रदे। वसुधाराभिधानं तद् गृहं सर्वार्थकानुगम् ।। २२ ।। आद्यावृतीये वहतो यत्र सिद्धार्यकं हि तत् । सर्वोपद्रवनिर्मुक्तं सिद्धिचिन्तिताकत ॥ २३ ॥ द्विवृत्तीयं वहन्मपं भवेत् कल्याणमृद्रिकृत् । वहदायचतुर्थीकं शाश्वतं गृहमुत्तमम् ॥ २४ ॥ शिवं द्वितीयातुर्याभ्यां यहन्तीभ्यां सुरसमदम् । कामदं त्रिचतुर्थीभ्यां भवेचिन्तितकामदम् ।। २५ ॥ आद्यायाभि(सुस्तु) तिसमिः स्त्रीमदं संप्रदे(?) प्रभोः । आद्याद्वितीयातुर्याभिः शान्तं शान्तिप्रदायकम् ॥ २६ ॥ आद्याकृतीयातुर्याभिनिष्फलाई समृदिकृत् । द्वितीयाचतुर्थीभिर्धनेशं धनवर्द्धनम् ॥ २७ ॥ आद्यायाभिश्चतसृभिः कुबेरं विचद्धिकृत् । यमसूर्यप्रभेदेषु चूमो लक्ष्म फलानि च ॥ २८ ॥ आधाद्वितीयामृपाभ्यां संहारं स्वामिनाशनम् । गृहमाद्यादतीयाभ्यां मृत्युदं यमसूर्यकम् ॥ २९ ॥ द्वितीयं वहन्मूर्प कालं योपिविनाशनम् । वैवस्वतं वहत्तुर्यमथर्म रोगकारकम् ॥ ३० ॥ यमालयं द्वितुर्याभ्यां स्वामिनो यमदर्शनम् । करालं त्रिचतुर्थीभ्यां भर्तुः प्राणविनाशनम् ॥ ३१ ॥ आयाभिस्तिमृभिः स्वामिनाशनं विकरालकम् । आधाद्वितीयातुभिः कबन्ध भनाशनम् ॥ ३२ ॥ आयातीयातुभिर्मतनं मृतकालयम् । शवं द्विनिचतुर्थीभिः स्वामिनो मरणपदम् ॥ ३३ ॥ आद्यावाभिवतसमिः स्वामिन्नं मदिपं विदुः । प्रचण्डं दण्डभेदेषु पूर्वया सद्वितीयया ॥ ३४ ॥ १, सिद्धार्थ । क. पाठ: । २. 'दम', ३. 'मितिः', v. ra, भाः । ५. 'दिपा. १ ६. 'श', ७. 'दुभिः ' स. पाठ ! - ·-- समरामाणमूनधारे गृहमादौ विजानीयाद् भर्तुपभयमदम् । चण्डमायावृतीयाभ्यां चण्डदण्डभयप्रदम् ॥ ३५ ॥ दण्डं स्याद् द्वितृतीयाभ्यां राजदण्डाय दारुणम् । उद्दण्डमाघातुर्याभ्यां स्वामिनी दण्डभीतिदम् ॥ ३६ ॥ काण्टुं द्वितीयातुर्याभ्यां काण्डपदेदकारकम् । कोटरं विचतुर्थीभ्यां स्वामिनी विग्रहावदम् ।। ३७ ।। प्रथमा(हि तृतीयाभिरिंग्रह बन्धकृत । आयाठितीयातुर्याभिनिग्रहं विग्रहावरम् ॥ ३८ ॥ आद्यातृतीयातुर्याभिधूमं सर्वधनापहम् । द्वितृतीयाचतुर्थीभिर्निधुमं धननाशनम् ।। ६९ ।। आद्यायाभिश्चतरभिर्दन्तिदारुणमहत् । आधाद्वितीयामृपाभ्यां वातमेदेषु मन्दिरम् ॥ ४०॥ मरुत्संगं भवेत् तत्र वसंतां कलहः सदा । उद्धेगकारि पवनं तृतीयाद्योपलक्षितम् ॥ ४१ ॥ वाताख्यं द्वितृतीया-पां सदा सन्तापकारकम् । सन्नापोद्वासकार्याचातुर्या यामनिलं भवेत् ॥ ४२ ॥ प्रभञ्जनं द्वितुर्याभ्यां शोकसन्तापकारकम् । तृतीयया चतुर्था च चनायुंद्रेगकारकम् ॥ ४३ ॥ आयया द्वितृतीयाभ्यां रोग कार्यार्थनाशनम् । आद्याद्वितीयातुर्याभिः प्रलयं चित्ततापकृत् ॥ ४४ ॥ आधाद्वितीयातुर्याभिः कलहं फलहावहम् । द्वितृतीयाचतुर्थीभिः कलि : सन्तापकारकम् ॥ ४५ ॥ मायाद्याभिश्चतसृभिः कलिचुल्ली धनापहा । रोगमाद्याद्वितीयाभ्या चुल्लीभेदेषु शोकदम् ॥ ४६॥ १. 'बाध' ख पाठ.। २. 'घ(न)मु' क. पाठ, ३ 'मूषामि 'स, पाठ । ' टिक. पाठ ·एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः। १२१ स्याद् द्वितीयातृवीयाभ्यां चुल्ली विचविनाशनी । वसुनमनेलं नाम वितुर्यास्यां निवेशनम् ॥ ४७ ॥ वित्तम्मायातुर्याभ्यां भस्माख्यं स्वामिनः सदा । उदङ्मुखाभ्यां भूपाभ्यां काचभेदेषु मन्दिरम् ।। ४८ ॥ छलं नाम भवेन्नित्यं बन्धुवर्गापमानरुत् । दक्षिणोत्तरमृपाणां पौरस्त्ये वहतो यदि ॥ ४९ ॥ काचं नाम तदा वेश्म सज्जनानन्दकारकम् । मूषाभ्यां दक्षिणाभ्यां स्यात् कुलह विकुलक्षयम् ॥ ५० ॥ दक्षिणोत्तरभूपाणां पाचात्ये वहतो यदि । * विरोधं नाम तद्वेग्म सर्वलोकविरोधकृत् ॥ ५१ ॥ उक्तान्येवं द्विपञ्चायाद् द्विशालानां समासतः । एनानि मूपापहननभेदार फलप्रभेदाच निदर्शितानि ! द्विशालवेश्मान्यधुनकशालान्युदाहियन्ते भवनानि सम्यक् ॥५२॥ হরি মালাহিয়সীমালবিদিন সংগফনানি থান্তরাষ্ট্র द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ अथ एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः। गृहाणामेकशालानां वक्ष्यामो लक्षणात्यथ । शस्तानां निन्दितानां च यथावदनुपूर्वशः ॥ १॥ विन्यसेचतुरः पूर्व गुरुन् वर्णान् यथाविधि । एभ्य एवं प्रसूयन्ते भेदाः पोडश वेश्मनाम् ॥ २ ॥ 1. 'नि', २. 'खी' रू. पाठः । 'ल इन्ति कु' स. पाठी ४. 'व' क. पाठः। लक्ष्यपाठानरोधात् काचमिति पाध्यम् । ये विरोधीति पश्यते । ३.

·१२२ समराङ्गणसूत्रधार गुरोरधो लघु न्यस्येत् पूर्व शेष यथोपरि । गुरुभिः पूरयेत् पश्चाद् यावत् स्युर्लघयोऽखिलाः ॥३॥ विद्यादलिन्दान सर्वेषु लघुस्थानेषु पण्डितः। सव्यावर्त गृहमुखादेतांश्च विनियोजयेत् ।। ४ ।। एपामलिन्दसंयोगाट भवनानां पृथक् पृथक् । नामानि गुणदोषाश्च वक्ष्यन्तेऽनुक्रमादनः ॥ ५ ॥ ध्रुवं धन्यं जयं नन्दं खरं कान्तं मनोरमम् । सुमुखं दुर्मुखं क्रूर सुपक्षं धनदं क्षयम् ॥ ६ ॥ आक्रन्दं विपुलं चैव विजयं गृहमुत्तमम् । ध्रुवे जयमवाप्नोति धन्ये धान्यागमा भवेत् ॥ ७ ॥ जये सपत्नाञ् जयति नन्द सर्वाः समृद्धयः । खरमायासदं वेश्म कान्ते च लभते श्रियम् ॥ ८॥ आयुरारोग्यमैश्वर्यं तथा वित्तस्य सम्पदः । मनोरमे मनस्तुष्टिहभर्तुः मकीर्निता ॥ ९ ॥ सुमुखे राज्यसन्मानं दुर्मुखे कलहः सदा । फरव्याधिभयं क्रूरे सुपक्षं गोत्रद्धिकृत् ।। १० ॥ धनदे हेमरत्नादि गाश्चैव लभते पुमान् । क्षयं सर्वक्षयं गेहमानन्दं ज्ञातिमृत्युदम् ॥ ११ ॥ आरोग्य विपुले ख्यातिविनये सर्वसम्पदः । यदि धन्ये द्वितीयोऽपि मुखालिन्दः प्रयुज्यते ॥ १२॥ तद् गृहं रम्यनामेह भर्तुः सौभाग्यकारकम् । मुखालिन्देन नन्दाख्यं द्वितीयेन सुयोजितम् ।। १३ ।। तच्छीधरमिति ख्यातं तस्मिन् श्रीनित्यमाविशेत् । अलिन्दश्चेद् द्वितीयोऽपि कान्तस्यास्ये निवेश्यते ॥ १४ ॥ मुदिनं तद् भवेद् भर्तुभूतिकृद भवनोत्तमम् । सुमुखस्य यदालिन्दो वक्त्रेभ्यो विनिवेश्यते ॥ १५॥ .'', २. 'भूवम'. स. पाठः ।

·१२३ एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्याय । वर्धमान तदा तत् स्यात् स्वामिलक्ष्मीविवर्धनम् । कुर युक्तं द्वितीयेन मुखालिन्दन मन्दिरम् ।। १६ ॥ करालं तद् विजानीयाद् भर्ता तस्य विनश्यति । अलिन्देन द्वितीयेन धनदं योजित पुनः ॥ १७ ॥ सुनाभं तद् भवेत् तस्मिन् पंशन पुत्रानवाप्नुयात् । आक्रन्दस्य पुरोमागे यघलिन्दः कुतोऽपरः ॥ १८ ॥ ध्वाक्षसंज्ञं गृहं तज्ज्ञा निन्दितं प्रवदन्ति तत् । द्वितीयालिन्दघटना विजयस्य मुखे यदि ।। १९ ।। तत् समृद्धमिति ख्यातं गृह स्यात् पुण्यकर्मणाम् । यान्युक्तानि ध्रुवादीनि पूर्ववेश्मानि पोडश ॥ २० ॥ शालाविभागं नास्वैषां तिर्यक् षड् दार विन्यसेत् । पोडशान्ये च भेदाः स्युः संज्ञाश्चैपामनुक्रमात् ॥ २१ ॥ सुन्दरं वरदं भद्रं प्रमोदं विमुख शिवम् । सर्वलामं विशालं च विलक्षमशुभं ध्वजम् ॥ २२ ॥ उद्योतं भीषणं शून्यमजितं कुलनन्दनम् नामभिर्वेश्मनामेपां गुणदोषान् प्रकल्पयेत् ॥ २३ ॥ यथार्थनामान्येतानि यस्मात् प्रोक्तान्यविस्तरात् । एभ्य एवापराणि स्युर्वेश्मान्यन्यानि पोडश ॥ २४ ॥ शालापुरोत्रिनिर्युक्ततिर्यपदारुकारणात् । हंस सुलक्षणं सौम्यं जयन्तं भव्यमुत्तमम् ॥ २५ ॥ रुचिरं सम्भृतं क्षेममाक्षेमं सुकृतं पम् । उच्छन्नं व्ययमानन्दं सुनन्दं चेति कीर्तितम् ॥ २६ ॥ एयायपि यथार्थवाद् गुणदोपान निरूपयेत् । शालामध्ये चं तिर्यवस्थं पड्दार विनिवेशयेत् ।। २७ ॥ विहाय मर्मणां वेधानमीपामेव वेश्मनाम् । पोडशैव परेऽपि स्युर्भदास्तांच यथाक्रमम् ॥ २८ ॥ 1. 'देश्म प', २. 'वहून् ' स. पाठः। ३. 'दि' क. ख. याठः । ४. 'म्भर निवेशयेत् ।', ५. 'पुनःप', ६. 'मा', ७. 'ति', ८. म सद्मनाम् ' स. पाठः ।

·१२५ समराङ्गणसूत्रधारे कथयामः समासेन यथार्थरेव नामभिः । अलङ्कृतमलकारं रमणं पूर्णमम्वरम् ।। २९ ।। पुण्यं सुगर्भ कलशं दुर्गतं रिक्तमीप्सितम् । सुभद्रं वन्दितं दीनं विभवं सर्वकामदम् ॥ ३०॥ शालान्तःस्थितपदारुपश्चादपवरः कृतः । एभ्योऽपरेऽपि निर्दिष्टा भेदाः पोडश घेश्मनाम् ॥ ३१ ॥ प्रभवं भाविकं क्रीडं तिलक क्रीडनं मुखम् यशोदं कुमुदं कालं भासुरं सर्वभूपणम् ॥ ३२ ॥ वसुधारं धनहरं कुपितं वित्तवृद्धिदम् । कुलोदयं च विज्ञेयं गुणदोपास्तु पूर्ववत् ॥ ३३ ॥ अनन्तरमिहोक्तानि यानि वेश्मानि पोडश । प्रत्येकं तान्यलिन्देन परि(कुकुर्याचतुर्दिशम् ।। ३४ ॥ तद्भेदेभ्यः प्रमूतानि कथयामो विधानतः । चूडामणि प्रभद्रं च क्षेमं शेखरमद्भुतम् ॥ ३५ ॥ विकाशं भूतिदं दृष्टं विरोधं कालपाशकम् । निरामयं सुशालं च रौद्रं मोघं मनोरथम् ॥ ३६ ॥ सुभद्रं चेति सदनं संज्ञाभिरुपलक्षयेत् । वेश्मनामेकशालानां शतं स्याचतुरुत्तरम् ।। ३७ ।। कथितं तच्च संस्थान मभिश्च यथाक्रमम् । हस्तिनी महषी गावी छागली च यथाक्रमम् ॥ ३८ ॥ तद्वयेन द्विपूर्वाणि ब्रूमो नामानि वेश्मनाम् । द्विहंसकं द्विचक्राहं द्विसारसमथापरम् ॥ ३९ ॥ द्विकोफिलं बुधैः ख्यातं हस्तिन्यादेः क्रमाद् गृहम् । त्रीण्यायुःपशुधान्यानां क्रमादाद्यानि वृद्धये ॥ ४० ॥ एतेपामेव नाशाय भवेद् वेश्म द्विकोकिलम् । १. 'चि', २. 'मे', ३. 'छ' ख.पाठः ।

·द्वारपीटमितिमागादिकं नाम चतुर्विशोऽध्यायः । १२५ इत्येकशालभवनान्युदितान्यलिन्द- पदारुकापवरकावरणादिभेदैः। संज्ञा च लक्षणफलैः करिणीमुखाभिः शालाभिरेवमपराणि च युग्मंजानि ॥४१॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणपत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे एकशाललक्षणफलद्विहंसकादिलक्षणफलानि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । अथ द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः । कर्णशालानिवद्धानि मण्डपरन्तरस्थितः। असम्बाधाजिराणि स्युहलानि दश पञ्च च ॥ १ ॥ ईश्वर वृषभं चन्द्रं रोग पापं भयप्रदम् ! नन्दनं खादकं ध्याझं विकृतं विलयं क्षयम् ॥२॥ याम्यं च विपरीतं च भद्रकं चेति नामतः । एतानि हलकाख्यानि विद्याद् गेहानि यत्नतः ॥ ३ ॥ अग्निरोनिलेशानकोणगानां यथाक्रमम् । एकद्वित्रिचतुर्थाख्या हलकानां प्रकल्पयेत् ॥ ४ ॥ अनेन क्रमयोगेन च्छन्दोमैदा भवन्ति च । तबाधेनेश्वरं नाम हलकेन गृहं भवेत् ॥ ५ ॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्ववृद्धिफलप्रदम् । उपमं तु द्वितीयेन पुत्रदारविवर्धनम् ॥ ६ ॥ प्रथमं च द्वितीयं च गृहे तु हलकं यदि । चन्द्रं वृद्धिकरं नृणां सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ७ ॥ पायव्यं हलकं यत्र रोग रोगविर्वर्धनम् । प्रथमं च तृतीयं च गृहे तु हलकं यदि ॥ ८ ॥ १. मलामि, क, मितानि', ख. पाठ, । २ जे भागा य ३. 'रादिय', ४. 'मयमदम् ' ख. पारः ।

·समराङ्गणसूत्रधारे पापं तन्नामतो वास्तु सर्वपापमयोजकम् | पितृरोगोक्तकोणाभ्यां मयदं रोगमृत्यः ॥ ९ ॥ पितृरोगाग्निकोणेपु नन्दनं गृहमादिशेत् । मुखमर्थप्रदं शान्तं हलकं परिकीर्तितम् ॥ १० ॥ ईशान्यां तु चतुर्थेन खादकं खादकं गृहम् । लागलाद्या यदा शाला ईशान्यां च यदापरा ॥ ११ ॥ घाझं तन्नामतो थास्तु दरिद्राणां विधीयते । द्वितीया च चतुर्थी च शाला लालके यदि ।। १२ ॥ विकृतं विकृतावासं प्रवासोऽत्र कुटुम्विनः । आधा शाला द्वितीया च चतुर्थी च यदा पुनः ।। १३ ।। विलयं हानिदं नित्यं गृहं तद वित्तनाशनम् । वायव्यं हलकं पस्मिनशान्यां च यदा पुनः ॥ १४ ॥ क्षयं क्षयकरं नित्यं हलकेषु गृहं भवेत् । अग्निवायुमहेशानां शाला लागलके यदि ॥ १५ ॥ याम्यं मृत्युकरं नृणां न तत् कुर्यात् कदाचन । मारुते नतशान्योः शालाकणेपु लालम् ।। १६ ।। विपरीतं व्याधिकरं नृणां नाशकरं तथा । चतस्रो हलके यत्र प्रादक्षिण्याखाः स्थिताः ॥ १७ ॥ भद्रकं नाम तद् वास्तु सर्वभद्रप्रयोजनम् । द्वारोच्यायं सविस्तार तलोच्छायं च वेश्मनाम् ॥ १८ ॥ पीठस्य च समुत्सेधं भित्तिविस्तारमेव च। तथा दारुकलीला)चैव या नोक्ता गृहकर्मणि ॥ १९ ॥ एकशालाविधानं च तेषां नामानि यानि च । तत् सम्पति प्रवक्ष्यामो यथावदनुपूर्वशः ।। २० ।। पोडशानां समुदयो विशतेरपि चापरः । विशतेः सचतुष्फायास्तथाटाविंशतेरपि ॥ २१ ॥ १. 'पापक नाम', २. 'तु', ३. 'ची' ४. 'ज्ञेय', ५. 'वास्तथा' 'न' क. पाठः । ७. 'दा', ८. 'तेरपि चतु:कायां या' ख. पाठः ।

·द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः । १२७ द्वात्रिंशतोऽपरश्चेति । पञ्च वर्गाधिया मताः । शालाचतुर्थभागेन भित्तिविस्तार इप्यते ॥ २२ ॥ वर्गपु मित्तिलक्ष्मोक्तं पोडशादिषु पञ्चसु । मर्मपीडा भवेद् बन्न भित्तिस्तम्भतुलादिभिः ॥ २३ ॥ कुर्वीत होस वृद्धि वा तत्र पर्मव्यथां त्यजेन् । अतिसंवृतविस्तार कार्यमुद्दिश्य बुद्धिमान् ॥ २४ ॥ शालाप्रविष्टं कुर्वीत हीनवास्तुप्वलिन्दकम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भूमिभागे समीकृते ॥ २५ ॥ उपरिष्टाद् भवेत पाउँ तल्लादर्धसमुचितम् । नियुक्ते तु ततः पीठे वास्तुविस्तारतोऽगुलम् ॥ २६ ॥ प्रतिहस्तं समुनृत्य सप्तत्या सह योजयेत् । द्वारोच्छ्रायाः समाख्याता व पूक्तेषु पञ्चसु ॥ २७ ।। उच्ट्रायान वैपुल्यमष्टांशेन विवर्जितम् । द्वारविस्तारपादांशे पट्टविस्तार इप्यते ।। २८ विस्तारार्धन बाहुल्य सांधे वेद्या(तास्न)लोपरि । उत्तरोत्तरवैपुल्यं कुर्याच्छाखावशाद् बुधः ॥ २९ ॥ वेद्या विस्तारवाहुल्ये विधेये शाखयोरपि । द्वारविस्तारपादेन मूले स्तम्भस्य विस्तृतिः ॥ ३० ॥ दशभागविहीनाग्रे पट्टः स्तम्भेन सस्मितः । स्तम्भाग्रस्य त्रिभागेन पट्टकोटिविधीयते ।। ३१ ।। हीरग्रहणमायामे स्तम्भानाद तु चतुर्गुणम् । पट्टीन्यान्युद्भवेत् (१) तत्र व्यासवाहल्ययोस्तथा ॥ ३२ ॥ १. 'हाम', २. 'जेत्', ३. " क. पाठः । ४. 'पेद्यातगेम्परे । (१) ५. 'गोनास, पाठः। ६.'दा' क. पाठ .. 'सान्याल ख. पाठः। " पमधमुदायाः विप्रादीना व्युत्तमेण यया (यय) योण्याः ! प्यासस्येद चेट- मानम् । इति, 'पञ्च++++दीनयालप्रमाण तगृह शालाख्य तदन्तर्गत पदार. क कुर्यात् । इति, 'तलशम्देन प्रथमभूम्युन्यायः । इति च टिप्पणानि सन्ति । -- ·१२८ समराक्षणसूत्रधार पट्टकोव्यर्धमुत्सेधादुत्त्सेपार्थेन निर्गतम् । तन्त्रकस्य प्रमाणं स्यादिति शास्त्रविटी विदुः ।। ३३ ।। . द्रव्याण्युपर्युपर्यस्य परापरविभागतः । पट्टकोव्याचतुर्थेन प्रविभागेन हासयेत् ॥ ३४ ॥ पूर्वामुखं गृहं यत्तु द्वारं माहेन्द्रसंयुतम् । हस्तिनी च भवेच्छाला सद् गृहं भद्रसंनितम् ।। ३५ ।। भद्रं भद्रकरं भर्तुर्यशोवलविवर्धनम् । सिध्यन्ति चास्य कार्याणि भद्राख्ये बसतो गृहे ॥ ३६ ॥ दक्षिणाभिमुखं वेश्म द्वारं चास्य गृहक्षतम् । महिपी च भवेच्छाला तद् गृहं नन्दपीठकम् ॥ ३७॥ नन्दपीठगृहं पुंसां नित्यानन्दकरं स्मृतम् । सर्वसम्पद्गुणोपेतं धनधान्यविवर्धनम् ॥ ३८ ॥ वारुण्यभिमुखं सम द्वारं च कुसुमाहयम् । गावी चैव भवेच्छाला सौरभ तद्विदुयुधाः ॥ ३९ ॥ सौरभे नित्यहष्टत्वं वसतां गृहमेधिनाम् । सफलं कृपिवाणिज्यं पुत्राश्च वशवर्तिनः ॥ ४०॥ उत्तराभिमुखं धिष्ण्यं द्वारं भल्लारसंयुतम् । छागली च भवेच्छाला पुष्कराख्यं तदुच्यते ।। ४१ ॥ शीलवान् नित्यसन्तुष्टः सुहृत्सुजनवत्सलः । सुभगः पुराख्ये च बहुपुत्रधनान्वितः ।। ४२॥ भद्रं च नन्दपीठं च सौरभ पुष्करं तथा । प्रथमार्थे तु वर्गस्य प्रथमस्य मयोजयेत् ।। ४३ ॥ सर्वभद्रादिकाः सर्वे निवेशा ये प्रकीर्तिताः । उत्पन्नास्ते विमानेभ्यः पञ्चभ्यः पञ्चपञ्चके ॥४४॥ 1. 'मुखम्', २. 'चलते शा', ३. सइष्टसुहृत्स्वन', ४. 'तु' ख. पाठः ।

·समस्तगृहाणां सहयाकथन नाम पञ्चविंशोऽध्याय । १२९ द्वारस्प पीठस्य च मन्दिरेपु मित्तंश्च मानं कथितं क्रमेण । तथोदिता दारुकलास्तु सम्यक महीणवास्ताः सकलं च लक्ष्म ॥ इति महाराजाधिरानश्रीभोजदेवगिरावते ममराङ्गणसूनधारापरनाग्नि वाम माने द्वारपीठभित्तिमानदारुकलाहीनधास्तुलक्षणं नाम चतुर्विशोऽध्यायः ॥ अथ समस्तगृहाणां सख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः। वेश्मनां पञ्चशालानां कथ्यन्ते लक्षणान्यथ । चतुर्विशतिसंयुक्तं सहस्रं तानि सद्यया ॥ १ ॥ गुरूणां दशसख्यानां प्रस्तारस्य च कल्पनात् । गृहाणां पञ्चशालानां भेदा लघुरिमागतः ।।२।। पञ्चशालं भवेद् योगाद् गृहयोदिविशालयोः । यद्वा योगाद् भवेदेतचतुःशाले कशालयोः ॥३॥ चतुर्णामपि वर्णानामिदं सद्म प्रशस्यने । हिरण्यनाभमभृति वैनामिह वेश्मनाम् ॥ ४ ॥ सिद्धार्थादिसपायोगानिष्पोत गृहाष्टकम् । योगादिरण्यनाभस्प सिद्धार्थेन गृहं भवेत् ॥ ५ ॥ हेमकूटाख्यमस्यैव वातेन स्वर्णशेषरम् । सुक्षेत्रस्य च सिद्धार्थ संयोगन श्रियावहम् ॥ ६ ॥ तस्यैव यमसूर्येण भवेद् वेश्म महानिधिः । चुल्थास्तु यमसूर्येण सदादीप्तं प्रजायते ॥ ७ ॥ दण्डसंयोगतस्तस्य चित्रभान्वभिधं भवेत् । पक्षनस्य तु दण्डेन सदाँदोषं विनिर्दिशेत् ॥ ८ ॥ पक्षनस्यैव वातेन योगानिर्वित्रमुच्यते । न काचचुल्लीसंयोगखिशालादिषु शस्यते ॥ ९ ॥ १. 'पञ्चशाल', २, 'मेस्त , ३ 'चतुर्णामि, ४. 'स', ५. 'दातो' स. पाठ, ·१३० समराङ्गणसूत्रधारे अन्योन्यवीक्ष्यमाणानां भेदाम्तेनेह नोटिताः। एकशालयु(तीते)भेदाः स्युश्चतु शालवेश्मनि ॥ १० ॥ चत्वारः पश्चशालानां घूमस्तैपां च विंशतिः । यदा भवत्यजा शाला सर्वतोभद्रवैश्मना ॥ ११ ॥ सुदर्शनमिति प्राहुः पनशालं तदा गृहम् । तदेव करिणीयोगात मुरूपमिति कथ्यते ।। १२ ।। सुन्दरं महिपीयोगा गावीयोगात्तु शोभनम् । वर्धमानस्य चैतासां शालानां योगतः कमान् ॥ १३ ॥ सुनाभं सुप्रभं योग्यं विनोदं च भवेद् गृहम् । नन्द्यावर्तेऽप्येवमेव शालायोगेन जायते ।। १४ ।। सुखदं नन्दनं नन्दं पुण्डरीकं च मन्दिरम् । रुचकस्याप्यजादीनां योगेन स्युरनुक्रमात् ।। १५ ।। नामतो भट्टीचरीविष्णूनि पहर्षणम् । स्वस्तिकेऽप्यनया युक्त्या भवेद् गृहचतुष्टयम् ॥ १६ ॥ घोपं सुघोपणं निन्दियोपं श्रीपद्ममेव च । विशतिः सर्वतोभद्रप्रभृत्यालययोगतः ॥ १७ ॥ जानानि पञ्चशालानि योग्यानि पृथिवीभुनाम् । पूर्वोक्तैरष्टमिः सार्थ स्यादष्टाविंशतिहः ॥ १८ ॥ + कथ्यते पञ्चशालानां भूपाभेदक्रमोऽधुना ! विभद्रमेकं तकभद्राणि दशसङ्ख्यया ॥ १९ ॥ द्विभद्राणि पुनः पश्चचत्वारिंशत् प्रचक्षते । त्रिभद्राणां शतं त्रिंशत्युत्तरं द्वे दशोत्तरे ॥ २०॥ चतुर्भद्रगृहाणां तु द्विपश्चाशच्छतद्वयम् । गृहाणां पञ्चभद्राणां पड्भद्राणां दशोत्तरे ।। २१ ।। १. 'नाम', २ 'नन्द', ३ 'ते' स. पाठ । ४. '' क. पाठः । "अमीषामष्टाविशतीना(ए)मध्ये एकतमाम मूगाभेदे कृते एनावन्ति रूपाणि भव- ति' इति टिपरणमस्ति ।

·समन्तगृहाणा सख्याक्थन नाम पञ्चविंशोऽध्याय । देशते सप्तभद्राणां स्याद् विंशत्युत्तरं शतम् । गृहाणामष्टभद्राणां चत्वारिंशच पञ्च च ॥ २२ ॥ दश स्युनवभद्राणि तथैकं दशभद्रकम् । एवं सहस्रमेकं स्याद विंशतिश्च चतुर्युता ॥ २३ ॥ गृहाणां पञ्चशालानां मूपावहनसङ्ख्यया । अथ लक्ष्म च संख्या च धूमः पदशालवेश्मनाम् ॥ २४ ॥ एफद्वित्रिचतुश्शालगृहाणां योजनान्मियः । द्विशालस्पैकशालस्य त्रिशालस्य च योगतः ॥ २५ ॥ पदशालं जायते वेश्म भेटास्तस्य तु षोडश । पक्षनवातयोर्योगादेकशालगृहस्य च ॥ २६ ।। स्यात् पङ्कजाइकुरं नाम गृहं पदशालमुत्तमम् । हिरण्यनाभं सिद्धार्थ चैकशालेन वेश्मना ।। २७ ॥ संयोज्यं तु यदा गेहं तदा स्थाच्छीगृहं शुभम् । संयोगादेकशालेन सुक्षेनयममूर्ययोः ।। २८ ।। धनेश्वरं नाम गृहं जायते धनद्धये । दण्डाख्यचुल्लयोः संयोगादेकशालगृहस्य च ॥ २९ ॥ प्रभूतकाञ्चनकरं गृहं स्यात् काञ्चनप्रभम् । द्वादशान्यानि जानीयाद् भवनान्यनया दिशा ॥ ३० ॥ एतेपामेव भेदेषु शुभान्यखिलवर्णिनाम् । तुल्यात् विशालद्वितयात् पदशालकचतुष्टयम् ॥ ३१ ॥ स्याद् द्विशालचतुःशालयोगादन्यचतुष्टयम् । सिद्धार्थेन चतुःशालं वेश्म(नाना)संयु(तिर्यरत योदा ॥३२॥ गृहं तदा स्यात् पदशालं जैलोक्यानन्दक शुभम् । यमस्र्येण संयुक्त विलासचयमुच्यते ॥ ३३ ॥ दण्डयुक्तं चतुःशालं सुखदं नामतो भवेत् । वातेन च चतुःशालं संयुक्तं श्रीप्रदं भवेत् ॥ ३४॥ , 'के सुयोनितम् । स', २. 'स', ३. 'युक्त तु पि ख. पाठ,। द ·१३२ समरानणसूत्रधारे चतुर्विशतिरन्यानि पशालान्यन्ययोगतः । पञ्च यानि चतुश्शालान्युचितानि मद्दीभृताम् ॥ ३५ ॥ तेपां विशालयोपन पद्शालान्यभिदध्महे । सिद्धार्थे सर्वतोभद्रगुक्त स्यान्छीपुरं गृहम् ।। ३६ ।। श्रीवासं सर्वतोभद्रे यममर्यान्विते भवेत् । दण्डाख्ये भद्रयुक्त श्रीभूषणं जायते गृहम् ।। ३७ ।। वाताख्यं सर्वतोभद्रयोगान्ड्रीभाजनं विदुः। सिद्धार्थे वर्धमानेन युक्त स्याद् भूतिमण्डनम् ।। ३८ ।। यममूर्य तु तेनैव संयुक्त भूतिभाजनम् । भूतिमानं तु दण्डाव्ये वाताख्ये भूतिभूपणम् ॥ ३९ ॥ नन्यावर्तस्य योगेन सिद्धार्थादिचतुष्टयम् । श्रीमुखं श्रीधरं श्रीकन्ट्री(धीकारं चेति जायते ॥ ४० ॥ सिद्धार्थादिचतुष्कस्प भवेद् रुचकयोगतः । श्रियाकारं श्रियोवास श्रीमान श्रीमुखं तथा ॥ ४१ ।। सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेत् स्वस्तिकयोगतः । धनपालधनानन्तधनप्रदयनाइयम् ॥ ४२ ॥ भवन्त्येवं राजवेश्मयोगतो विंशतिदृहाः । प्रार चतुर्विंशतिश्चेनि चत्वारिंशचतुर्युता ॥ ४३ ।। मूपाव्यूहिवशादेकभद्रादीन्यभिदध्महे । भिदाभिरेक(?)मृपाभिरभद्रं द्वादशैफया । ४४ ।। द्वाभ्यां पद्पष्टिरुद्दिष्टा विंशे द्वे तिसभिः शत)। स्याद् व्युहाभिश्वसमृभिः पञ्चोनं शतपञ्चकम् ॥ ४५ ॥ शतानि पञ्चभद्राणां सप्त द्वानवतिस्तथा । चतुर्विंशा नवशती पदभद्राणामुदाहृता ।। ४६ ।। जानीयात् सप्तभद्राणि संम्पया पञ्चभद्रवत् । गृहाणामष्टभद्राणां पश्चानं शतपञ्चकम् ।। ४७ ।। वानि, २. 'स्त्री', ३. 'म युक्त भू', ४. 'स्वस्तिकालययो', ६. 'ते'क. पाठ।

·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । द्वे विश नवभद्राणां भवनानां शते विदुः पद्पष्टिदशभद्राणि तथा द्वादशसङ्ख्यया ।। ४८ ! स्युरेकादशभद्राख्यान्पेकं द्वादशभद्रकम् । एवं पदशालगेहानां स्यात् साहस्रचतुष्टयम् ॥ ४९ ॥ पण्णवत्यधिक धूमः सप्तशालानि साम्भतम् । तुल्यं निशालद्वितयमेकशालेन युज्यते ॥ ५० ॥ यदा स्युः सप्तशालानि तदा द्वादशसङ्ख्यया । एकगालं द्विशालं ने चतुःशालेन गुज्यते ।। ५१ ।। यदा तदा सप्तशालमपरं वेश्म जायते । सैकशालं चतुःशालं यममूर्येण संयुतम् ।। ५२ ॥ तंटा भवेद् विभेदः (१) स्यात् नगृहं श्रीपदायकम् । बातेन श्रीपदं तद्वद् दण्डेन श्रीप्रदं भवेत् ।। ५३ ।। सिद्धार्थकेन श्रीमालं तद्वदेव प्रनायते । पश्चानां राजयोग्यानां स्यश्चतुश्शालवेश्मनाम् ॥ ५४॥ सप्तशालानि संयोगादेकमालद्विशालयोः । युज्यते सर्वतोभद्रं सिद्धार्थ च यदा गृहम् ॥ ५५ ॥ एकगालेन जायेत श्रीपदं श्रीपद तथाटा)। सर्वतोभद्रगेहस्य यमम्यकशालयोः ॥ ५६ ।। योगेन श्रीफलं नाप स्याद् गृहं श्रीफलावदम् । सर्वतोभद्रदण्डाभ्यामशालं युतं यदा ।। ५७ ॥ श्रीस्थलं नाम भवनं तदा स्यादास्पदं श्रियः । स्यादेकशाले मिलिते सर्वतोभद्रवातयोः ॥ ५८ ॥ लक्ष्मीनिवासभवनं गृहं श्रीतनुसंज्ञितम् । गर्दकशालं सिद्धार्थ वर्धमानं च युज्यते ।। ५९ ॥ श्रीपर्वताभिधानं स्यात् तदानी भवनोत्तमम् यममूर्यस्य गोगेन वर्षमानकशालयोः ॥ ६० ॥ 1. 'मा', २. 'य', ३, ४, ५. '' स. पाठः।

·र 'समराङ्गणसूत्रधारे श्रीवर्धनं नाम गृहं श्रीयो द्धिकरं भवेत् । दण्डं च वर्धमानं चे संकगालं यदा भवेत् ॥ ६१ ॥ तदा श्रीसामं नाम भवेद् भवनमुत्तमम् । यदैकशालं वाताख्यं वर्धमानं च युज्यते ।। ६२ ।। भवनं श्रीप्रसझाल्यं नृपयोग्यं तदा भवेत् । सिद्धार्थमेकशालेन नन्यावर्तन चान्वितम् ।। ६३ ॥ श्रीभारं नाम भवनं भवेद् भूपालसेवितम् । नन्यावर्तस्य योगेन यममयकशलयोः ।। ६४ ॥ राज्ञां सुखावहं वेश्म श्रीभारमिति च स्मृतम् । श्रीशैलमेकशालेन स्थानन्यावर्नढण्इयोः ॥ ६५ ॥ योगाद् भोगावह राज्ञां सप्तशालं गृहोत्तमम् । एकशालस्य योगेन स्यानन्द्यावर्तवातयोः ।। ६६ ।। श्रीखण्डं नाम भवनं भूभृतां भूतिकृद् भवेत् । सिद्धार्थस्यैकशालेन संयोगाद् रुचकस्य च ।। ६७ ॥ श्रीपेण्डं नामतो वेश्म भवेद् योग्यं महीभृताम् । रुचकस्यैव योगेन यममूर्यकशालयोः ॥ ६८ ॥ स्याच्छीनिधानं श्रीर्तुण्डं तस्य दण्डकशालयोः । वातैकशालरुचकैर्युक्तः श्रीनाभमुच्यते ॥ ६९ ॥ भवनं भूमिपालानां तद् भवेद् भूतिदायकम् । एकशालेन युज्यते सिद्धार्थस्वस्तिके यदा ॥ ७० ॥ श्रीप्रियं स्यात् तदा वेश्म सन्ततं वल्लभं श्रियः । यममयकशालाभ्यां स्वस्तिकं युज्यते यदा ॥ ७१ ॥ तदा श्रीकान्तमित्याहुर्भवनं भूभृतां हितम् । एकशालेन संयोगो दण्डसस्निफोर्यदा ।। ७२ ।। श्रीमतं नामतो वेश्म तदा स्याद् विजयावहम् । वातस्वस्तिकसंयोगमेकशालं यदा नन् ।। ७३ ।। १. 'तु', २, ३. 'स्त्री', Y, 'धा(१), ५. 'घण्ट ना', ६. '' क. पाठः ।

·. समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथन नाम पञ्चविंशोऽध्याय । श्रीमदत्तमिति प्राहुस्तदा वेश्म महीभृताम् । एककस्य विभेदत्वाचवारिंशदियं भवेत् ।। ७४४॥ एवमा प्रकाराः स्युश्चत्वारिशद् युताष्टभिः । यदा त्रिशालं भवनं चतुश्शालेन युज्यते ॥ ७५ ।। सदापि सप्तशालं स्थाचतुर्थेदं समासतः । पश्चाना राजगेहानां मिलत्येकतमस्य चेत् ।। ७६ ॥ निशालं स्यात् तदा सप्तशालं विंशतिभेदवत् । हिरण्यनाभर भायो गेन सर्वतोभद्रमन्दिरम् ॥ ७७ ॥ श्रीवत्सं जनयेद् वेश्म नरेन्द्राणां हितावहम् । श्रीचक्षं सर्वतोभद्रे सुक्षेत्रे मिलिसे भरेत् ।। ७८ ॥ चुल्लीयुक्त पुनस्तस्मिन् श्रीपालं नाम जायते । पक्षने सर्वतोभद्रयुक्त श्रीकण्ठमुच्यते ॥ ७९ ॥ हिरण्यनामे श्रीवासं वर्धमानयुते भवेत् । श्रीनिवासं तु सुक्षेत्रे वर्धपानेन मिश्रित ।। ८० ॥ वर्धपानन चुल्ल्या च गृहं श्रीभूषणं विदुः । पक्षनं वर्धमानेन यदा संयोगमृच्छति ।। ८१ ॥ तदा श्रीमण्डनं नाम जायते भवनोत्तमम् । जाते हिरण्यनाभस्य नन्याततेन सहमे ।। ८२ ॥ स्याद् वेश्म श्रीकुलं नाम श्रियः कुलनिकेतनम् । नन्द्यावर्तेन सुक्षेने युक्त श्रीगोकुलं भवेत् ।। ८३ ॥ मन्धावर्तस्य नुल्ल्याच योगे श्रीस्थावरं गृहम् । नन्यावर्तस्य पक्षनयोगे कुम्भ प्रजायते ।। ८४ ॥ हिरण्यनाभरुचकयोगे स्याट्रीसमुद्कम् । श्रीनन्दं नाम सुक्षेने रुचकाख्येन संयुने ।। ८५ ॥ चुल्ल्यां रुचकयुक्तायां श्रीदं नाम जायते । श्रीपरं नाम पक्षने भवेद् रुचकसंयुते ।। ८६ ।। 1. 'भा। क. स. पाउ ।

·समराङ्गणमुत्रधारे हिरण्यनाभेन युते स्वस्तिके श्रीकरण्डकम् । मुक्षेत्रेण युते तस्मिन् श्रीभाण्डागारसंजितम् ।। ८७ ॥ चुल्लीयुते श्रीनिलयं भोन्नरपतिप्रियम् । स्वस्तिकस्य यदा योगः पक्षनेन प्रजायते ।। ८८ ।। श्रीनिकेतनसंगं स्यात् तदा नृपतिमन्दिरम् । उक्तानि सप्तशालानि नामलक्षणयोगतः ।। ८९ ॥ सर्वाणि साभीमानां नृपाणां मन्त्रिणामपि । भवन्ति च सतां वित्तयशोविजयद्धये ॥ ९० ॥ एकादिमृपारहनाभेदादथ वेश्मनाम् । एतेषां सप्तशालानां चूमः संरयामनुक्रमात् ॥ ९१ ॥ वहत्येकापि नो यत्र भूपकं तद् भवेद् गहम् । विभद्रमकभद्राणि विजानीयाचतुर्दश ।। ९२ ।। द्विभद्रवेश्मनां सका नवतिः परिकीर्तिता । भवनानां निभद्राणां चतुःषष्टिः शतनयम् ।। ९३ ॥ सहस्रमका पधिकं स्यचितुर्भद्ररेश्मनाम् । भवतः पञ्चभद्राणां वे सहसे दिसंयुते ॥ ९४ ॥ पद्भद्राणां सहस्राणि त्रीणि त्रीणि गृहाणि च । द्वात्रिंशता चतुविंशत् सप्तभद्रशतानि च ॥ ९५ ।। अष्टभद्राणि पड्भद्रसह्यातुल्यानि जायते(?)। गृहाणा नवभद्राणां वे सहस्रे तथा द्वयम् ॥ ९६ ।। सहस्रं दशभद्राणामेकोतरमुदाहृतम् । तथैकादशभद्राणां चतुप्पष्टया शतत्रयम् ॥ ९७ ॥ सका द्वादशभद्राणा नवतिर्वेश्मनां भवेत् । स्युस्खयोदशभद्राणि गृहाणीह चतुर्दश ।। ९८ ॥ ६' यत्र यस्या सप्तशारजानौ एकापि मूग यद् गृह न वइति न प्रामोति, तदेक गृह विभद्र भोत्' इति टिप्पणमस्ति । , ·-- १६/१२०५६०१८२०४३६८८०० मद्र | समराङ्गणसूनधारे एकादशसहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् । चत्वारिंशच गेहानि नवभद्राणि सद्यया ॥ ११२ ।। अष्टौ स्युर्दशभद्राणां सहस्राण्यष्टभिः सह । तथैकादशभद्राणां सद्या स्यात् पञ्चभद्रवत् ।। ११३ ।। अष्टादार्शतानि स्युर्विशतिर्भवनानि च । । इति द्वादशभट्टाणां सख्या भवति चेम्मनाम् ॥ ११४ ।। स्यात् त्रयोदशमद्राणां पष्टचग्रं शतपञ्चकम् । स्याचतुर्दशभद्राणां विंशत्यभ्यधिकं शतम् ॥ ११५ ॥ वेश्मानि स्युस्तथा पञ्चदशभद्राणि पोडश । एकमेव हि विज्ञेयं गृहं पोडशभद्रकम् ॥ ११६ ॥ पञ्चपटिसहस्राणि पत्रिशं शतपश्चकम् । गृहाणामष्टशालानां भवत्येकत्र सङ्ख्यया ॥ ११७ ॥ स्यात् समानचतुश्शालद्वययोगात् समासतः । एकैकशालयोगाच नवशालचतुष्टयम् ॥ ११८ ।। सर्वतोभद्रमुख्यानां मियो हित्त्ययोगतः । एकैकशालयोगाच चत्वारिंशत् तथापरा ॥ ११९ ॥ तुल्यविशालत्रितययोगेन च चतुष्टयम् । गृहाणां नवशालानामन्यदुक्तं पुरातनः ।। १२० ॥ संस्थानमुक्तं गेहानां नवशालात्मनामिदम् । भूपावहनभेदेन तत्सया कथ्यतेऽधुना ।। १२१ ।। अवहन्भूपमेकं म्याद वहन्याष्टादशैकया । द्वाभ्यां शतं त्रिपञ्चाशदाधिकं वेश्मनां भवेत् ॥ १२२ ।। ९. 'सहस्राणि विंश', २. भद्राणां भ', ३. सत्य' ख. पाठः। मामैक्य६५५३६ मद्र० ३ ५ ल ८ घोडशगुरुणा मद्रा६१५/१४१३ १२ प्रस्वारे " इति टिप्पण दत्तमस्ति । - + .

·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । तिमभिः स्युः शतान्यष्टी सह पोडशभिगुहैः । पष्टया सहस्त्रत्रितयं ताभिश्चतसभिर्भवेत् ॥ १२३ ।। पश्चाशीविशतान्याएपटियुक्तानि पञ्चभिः । वहन्तीभिः प्रजायन्ते मूसानिरिह वेश्मनाम् ।। १२४ ।। अष्टादशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । चतुःपष्टिं च गेहानि भूपाभिः पड्भिरादिशेत् ॥ १२५ ।। एकत्रिंशत्सहस्राणि सहितान्यमिः शतैः । चतुर्विशतियुक्तानि भूपाभिः सप्तभिर्विदुः ॥ १२६ ॥ चत्वारिंशत्सहसाणि त्रिसहस्री च वेश्मनाम् । शतानि चाप्टपञ्चाशत् सप्त मृपाभिरष्टभिः ॥ १२७ ।। चत्वारिंशत्सहस्राणि सहन्नाण्यष्ट पाती। विंशतिं चैव मृपागिहाणां नवभिर्विदुः ॥ १२८ ।। चत्वारिंशत्सहस्राणि सहस्त्रयमोफसाम् । भूपाभिर्दशभिः साष्टपनाशच्छत्तसप्तकम् ॥ १२९ ।। एकत्रिंशत्सहस्राणि चतुर्विशन्छताष्टकम् । भूपाभिरैकादशभिगृहाणां मुनयो जगुः १६ १३० ।। अष्टादशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । धाम्नां द्वादशमूपाणां चतुःपष्टिश्च जायते ॥ १३१ ।। भवन्त्यष्टौ सहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । म्याद प्रयोदशम्पाणामपष्टिश्च वैश्मनाम् ॥ १३२ ॥ स्याचतुर्दशभूपाणां त्रिसहस्री सपष्टिका । मूपाभिः पञ्चदशभिः पोडशाप्टशती तथा ॥ १३३ ।। धान्नां पोडशम्पाणां त्रिपञ्चाशच्छतं भवेत् । स्युः सप्तदशम्पाणि वेश्मान्यष्टादश स्फुटम् ॥ १३४ ॥ मूपाभिरष्टादशभिर्वेचमैकं तद्विदो विदुः । लक्षद्वयं सहस्राणि हापष्टिश्च शतान्विता ॥ १३५ ॥ 1.ख. पाठः। .

·समराङ्गणसूत्रधारे
घेश्मनां नवशालानां चत्वारिंशच्चतुर्युत्ता ।
स्यात् समानपतु शालद्वययोगात् समासत्तः ।। १३६ ॥
एकेन च द्विशालन दशशालचतुष्टयम् ।
सर्वतोभद्रमुख्यानां मिथो द्वितययोगतः ॥ १३७ ।।
एकद्विशालयोगाच्च चत्वारिंशत् तथापरा ।
तुल्यविशालत्रितयमेकशालयुतं यदा ।। १३८ ।।
साधारणं तदान्यत् स्याद् दशशालचतुष्टयम् ।
तुल्ये निशाले युज्येते सर्वभद्रादिभिर्यदा ॥ १३९ ।।
तदान्या दशशालानां समुत्पद्येत विंशतिः ।
तेवेकमवहन्मूपं विंशतिपयकया ॥ १४० ।।
वहन्त्या स्यादुभाभ्यां तु नवत्यभ्यधिकं शवम् ।
चत्वारिंशानि तिसृभिः शतान्येकादश ध्रुवम् ॥ १४१॥ --
चत्वारि स्युश्चतसृभिः सहस्राणि शताष्टकम् ।
चत्वारिंशच गेहानि जायन्ते पञ्चभिः सह ॥ १४२ ॥
पञ्चभिस्तु सहस्राणि भूपाभिर्दशपञ्च च ।
जायन्ते सचनुप्फाणि तथा पञ्चशतानि च ॥ १४३ ॥
अष्टात्रिंशत्सहस्राणि पद्भिः सप्त शतानि च ।
पष्टयत्तराणि जायन्ते वेश्मनां परिसख्यया ॥ १४४ ॥
गृहाणां स्युः सहस्राणि सप्तभिः सप्तसप्ततिः ।
शतपश्चकमन्यच भवेद् विंशतिसंयुतम् ॥ १४५॥
लक्षमकं सहस्राणि पश्चविंशतिरप्टभिः ।
शतानि नव जायन्ते सप्तत्यभ्यधिकानि च ॥ १४६ ॥
लक्षमेकं सहस्राणि सप्तपष्टिः शतानि च ।
नव स्युः पष्टियुक्तानि नवभूपामचारतः ॥ १४७ ।।
लक्षं चतुरशीतिश्च सहस्राणि शतानि च ।
सप्त स्युर्दशभिस्तद्वत् पञ्चाशच पडुत्तरा ॥ १४८ ॥
लक्षमेकं सहस्राणि सप्तपष्टिश्च वेश्मनाम् ।
शतानि चैकादशभिः पष्टयानि नव निर्दिशेत् ॥ १४९ ॥

·समस्तगृहाणां सत्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । लक्ष तथा सहस्राणि जायन्ते पञ्चविंशतिः । 'शतानि च द्वादशभिनव तद्वच सप्ततिः ॥ १५० ।। सहस्राणि निकेतानां सङ्ख्यया सप्तसप्ततिः । सविंशतिः पञ्चशती त्रयोदशभिरीरिता ॥ १५१ ॥ अष्टात्रिंशत्सहस्राणि तथा सप्तशतानि च । स्युश्चतुर्दशभिः पष्टया वैश्मनामन्वितानि च ॥ १५२ ॥ स्यात् पञ्चदशसाहसी शतैः पञ्चभिरन्विता भूपाभिः पञ्चदशभिश्चत्वारि भवनानि च ॥ १५३ ॥ स्युः सहस्राणि चत्वारि तद्वदष्टौ शतानि च । तथा पोडशम्पाणां चत्वारिंशय पञ्च च ।। १५४ ।। सहसं सप्तदशभिः शतमेकं च वेश्मनाम् । चत्वारिंशच वेश्मानि भवन्ति परिसहव्यया ॥ १५५ ।। शतं नपत्यभ्यधिकमयादगभिरुच्यते । भवत्येकोनविंशत्या मूपाणां वेग्मविंशतिः ॥ १५६ ॥ एकमेव गृहं भूपाविंशतेर्वहनाद् भवेत् । सङ्ख्येयं दशशालानां मूपाभेदप्रचारतः ।। १५७ ।। प्रयुत चत्वार्ययुतान्यष्टसहस्त्राणि पञ्च च शतानि । पट्सप्ततिहाणि च दशशालेय्वेकसख्येयम् ॥ १५८ ।। चतुःशालादिगेहानि यावन्त्यादशगालतः । चतुर्गुणानि प्रत्याशं तान्यलिन्देन निर्दिशेत् ।। १५९ ॥ एकद्वित्रिचतुःशालवेमनां सामामियः । गृहाणि दशशालान्तान्येवमुक्तानि विस्तरात् ।। १६० ।। समारभ्य चतुगालोल) दशशालान्नवेश्मनाम् । सयामिदानीमैश्येन सर्वेपामभिदध्महे ।। १६१ ॥ मूपाभेदेन लक्षाणि स्युस्त्रयोदश वेश्मनाम् । सहसाण्यटनपतिस्तथा वेन्मानि पोडश ।। १६२ ।। मृपासंस्थानभेदेन भिन्नानां वेश्मनां पुनः । जायन्ते कोटिशो भेदा यस्मानोक्तानि तान्यतः ॥ १६३ ।। . - ·समरामणसूत्रधारे इत्थं चतुशालमुखानि वेश्मान्युक्तानि यावशालमत्र । शालामभेदेन मियोऽभिपठात् सङ्ख्या च तेपामुदिवा ययावत् ॥ १६४ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीमोनदेवविरचिते समराष्ट्रमाणसूत्रधारापरनाग्नि पारखशने समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ।। अथ आयादिनिर्णयो नाम पड्विंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्पामः सूत्रपातविधेः क्रमम् । शस्ते मासि सिते पक्षे विदध्यात् तं शुभेऽहनि ॥ १ ॥ चैत्रे शोकाकुलो भर्ता वैशाखे च धनान्वितः । ज्येष्ठे गृही विपद्येत नश्यन्ति पशवः शुचौ ॥ २ ॥ थावणे धनद्धिः स्यान्नमस्ये न वसेद् गृहे । कलहवाश्विने मासि भृत्या नश्यन्ति कार्तिके ॥ ३ ॥ मार्गशीर्षे धनप्राप्तिः सहस्ये कामसम्पदः । माघे वह्निभयं चैव फाल्गुने श्रीरनुत्तमा ॥ ४ ॥ द्वितीया पञ्चमी मुख्या सप्तमी नवमी तथा । एकादशीत्रयोद(श्यस्तिोश्यो तिथयः स्युः शुभावहाः ॥ ५ ॥ चन्द्रतारावलं भर्तुरनुकूलं च शस्यते । इयं हि सूत्रपाताख्या क्रिया प्रासादकर्मणि ॥ ६ ॥ कार्या पुरनिवेशे च प्रारम्भे भवनस्य च । शिलानिवेशने द्वारस्तम्मोच्छ्रायादिकेषु च ॥ ७ ॥ आद्रियेत सिते पक्षे शोभने लग्न एव हि । रखौ कन्यातुलालिस्थे गृहं वरुणदिमुखम् ।। ८ ।। 1. 'भिक', २. 'तो स्याद् वैधासे ५', ३. 'भय लियात धा, प. पाठः ।

·आयादिनिर्णयो नाम पड़िशो मायः । न कुर्यात् तद्धि शून्यं स्यान्न च वृद्धिर्भवेन प्रमोः। ने दक्षिणमुखं कुम्भमृगपन्विस्थिते रखौ ।। ९ ॥ कुर्वीत निष्फलं तत् स्यान्तृपदण्डवधादिकृत् । न मीनपमेपस्थे कुर्यात प्रामुखं रवौ ॥ १० ॥ तद् धनघ्नं कलिक्षुद्रराजचौरातिकद् यतः । रवी मिथुनसिहस्ये न कर्किस्येऽप्युदमुखम् ॥ ११ ॥ कुर्यात् तद्धि दरिद्रत्वं दद्याच्चरणदासताम् । आयव्ययांशकाणि प्रवक्ष्यामोऽथ वेश्मनाम् ।। १२ ॥ गृहमानवशात् सम्यक् कर्तुः स्थानवलावलम् । नगरे वा पुरादौ वा दण्डैर्मानं विधीयते ॥ १३ ॥ तदलामे करैः कार्य सम्यगायविशुद्धये । पन्न इस्तैर्मितिः क्षेत्रे तत्रायो हस्तसंश्रितः ॥ १४ ॥ क्षेत्रालाभे तु तत्रैव ग्राह्यः स स्यादिदागुलैः(१) । अगुलैस्तु मिते क्षेत्रे सोऽगुलैस्तदलामतः ॥ १५ ॥ पादाय यवैर्यापि प्रायः क्षेत्रानुसारतः । गृहेषु कर्महस्तेन मानं स्वामिकरण या ॥ १६ ॥ देवतानां तु धिष्ण्येषु कर्महस्तेन केवलम् । देयं हन्यात् पृथुत्वेन हरेद् भागं ततोऽष्टभिः ॥ १७ ॥ यच्छेपमायं तं विद्यान्छाखदृष्टं ध्वजादिकम् । ध्वजो धूमोऽथ सिंहश्च धा नृपः खरकुञ्जरौ ॥ १८ ॥ ध्वाक्षवेति त उद्दिष्टा: माच्याघासु प्रदक्षिणम् । अन्योन्याभिमुखास्ते च कामं स्वच्छन्दचारिणः ॥ १९ ॥ पूर्वाचायः समुद्दिष्टा आयद्धिविधायकाः । हपसिंहगनाः शस्ता प्रासादपुरवेश्मसु ॥ २० ॥ ध्वजेऽर्थलाभः सन्तापो धमे भोगो मृगाधिपे । कलि शुनि धन धान्य से स्त्रीदपणं खरे ॥ २१ ॥ 1. 'दक्षिणाभिमु, २. 'चापस्थि' स. पाठः । ३. 'यमिक का पाठ 'स. पाठः।

·-- समराहणसूत्रधारे । हिताशकश्च तद्वेश्म भर्तुः शुभफलप्रदम् । आयो व्ययश्च योनित्यं ताराश्च भवनांगकाः ॥ ४९ ॥ गृहनामेति चिन्त्यानि करणानि गृहस्य पद त्रिभिः शुभैः शुभं वैश्म द्वाभ्यामेकेन चाशुभम् ॥ ५० ॥ फरणश्चतुराधस्तु शुभरतिशुभं भवेत् । न समायव्ययं वैटम माव्ययं नाधिकव्ययम् ॥ ५१॥ न द्वितीयांशमसदृज्योनिभं च न कारयेत् । भर्रतुल्याभिधानं च गृहं दूरात् परित्यजेत् ॥ ५२ ॥ समसप्तकमेकलं तुतीयकादन तथा । चतुर्थदशकं चेति कर्तव्यं मन्दिरं सदा ।। ५३ ।। पदकोष्टकं त्रिकोणं च वज्यं द्विादशं तथा । पदकोष्ठके मृतिर्दैन्यं वियोगश्च भवेद् गृहे ।। ५४ ।। त्रिकोणे वसतां दुःखं वैधव्यं च प्रजायते । द्विादशे पुनपात्रगुरुवधुवनक्षयः ॥ ५५ ॥ हृतेश्एभिः क्षेत्रफले खनप्रशशिभाजित । शेपं जीवितमेतस्मिन् पञ्चभक्तं भवेन्मृतिः ॥ ५६ ।। सभुजं सहपदारु मुखमण्डपसंयुतम् । आयामतः पृथुत्वाच मानं कृत्वा विभाजयेत् ।। ५७ ॥ सर्वतः शोधितं वास्तु यच सम्यमितं भवेत् । स्वामिनस्तद् भवेद् धन्यं स्थपतेश्च यशस्करम् ।।५८ ॥ अर्चितं वर्धते वास्तु नारीभिः पशुभिनरः । की|युर्धनधान्यैश्च प्रमोदैस्तु महोत्सवः ।। ५९ ।। मेरुश्च खण्डमेरुश्च पताका सूचिका तथा । उद्दिष्टं नष्टमिति पद् छन्दांसीह प्रचक्षते ॥ ६०॥ एकाकोत्तरान् कोष्टान् विन्यसेदिच्छयात्मनः । आधादारभ्य तद्धिर्यथा स्यात् पार्षयोः समम् ।। ६१ ॥ 1. 'नव्याश', २. 'तृ', ३. 'ये', ४. 'यशसारस' ख. पाठः ।

·आयादिनिर्णयो नाम पड्विंशोऽध्यायः । मेरोरेकाधिका सङ्ख्या शरावस्येव चाकृतिः । प्रथमे कोष्ठके रूपमन्तं यावच पार्श्वयोः ।। ६२ ।। आसनास्थयोन्पस्येन्मध्ये सङ्कलितं पृथक् । तस्मिनिष्टविकल्पानां सङ्ख्या स्यादन्त्यपक्तिगा ।। ६३ ।। खण्डमेरं तु विन्यस्येत् तद्वदेवैकपार्वतः । पद्धः कोष्ठकैस्तत्राप्यङ्काः प्राग्वत् फलं तथा ॥ ६४ ।। अयापरः खण्डमेरुः कोष्ठांस्तोष्टसङ्ख्यया । कृत्वैकापचितान् वामविभगापचितानधः । ६५ ।। एकाकोत्तरानकानाद्यपदक्ती निवेशयेत् । अन्यासु पतिवामान्तं शून्या(पाना)येगु कल्पपेत् ॥ ६६ ॥ द्वितीयेषु च कोप्टेपु तासामेकमावयेत् (1) द्वितीयायां तृतीयादिकोष्टकेपु यथाक्रमम् ।। ६७ ॥ विकर्णयोगजानन्यायाधीयोगसंभवान् । फलं विकर्णयोगोत्थमेकस्मिन् परिकल्पयेत् ॥ ६८ ॥ एकाधिकानभीष्टायाः सख्यायास्तिर्यगालिखे । कोष्ठाने(कांचीतांच) रूपादीस्तन्मध्ये द्विगुणोनरान् ।। ६९ ॥ एकोनं पृछतस्तेपामेकं द्विगुणमग्रतः । नातिकामेत् परां सख्यां पताकाछन्द उच्यते ॥ ७० ॥ तद्विनेष्टायगा सङ्ख्येत्येकायैस्तैस्ततो यहे। न्यस्ताङ्गसङ्ख्याः सङ्ख्याः स्युरलिन्दाद्यैः प्रकल्पिताः॥ ७१॥ एकैमिस्थानेषु लिखेत् सकेप्वतः परम् । अन्या(?)ते पूर्वपूर्वयुक्तेनायोजयेत् परम् ।। ७२ ।। अन्यादारभ्य तद्वनावेकायेपु(?) च पर्ययात् । अलिन्दादिषु यत्र स्यात् सङ्ख्या सूची तु नां विदुः ।। उहिष्ट स्थापयेत् सख्यामुद्दिष्टां सम्भ( वेने)च ताम् । दलयेद् रूपयुक्तां तु दलयेबाम सम्मवेत्(?) ।। ७४ ।। 3. 'सा', २. 'म्', ३. 'दातपूर्व पू. ४. '' स. पाठः।

·समरामणसूत्रधारे लघुस्वरूपदलने सकार्ये करणे गुरुः । यावदिएपदाप्तिः स्याल्लपयोलिन्दकोदयः ॥ ७५ ॥ कृत्वा छन्दःसमुद्दिष्टं तदन्ते लघुनि द्विकम् । न्यसेदेकं गुरूणां च द्विगुणं द्विगुणं ततः ।। ७६ ॥ व्यत्ययाल्लघुनः स्थाने द्विगुणादेककं गुरोः । कुर्यात् तमाद्यस्थानाङ्कसख्यं नष्टे गृहं भवेत् ।। ७७ ।। के काष्ठमेकद्धया न्यस्येवं पङ्क्तयो यावदिष्टाः । दीलिखेदानुपूा कर्णेनायः शून्यरूपे च दद्यात् ।। ७८ ॥ कर्णस्थाङ्क श्लेपतोऽढे भवेद् यस्तं विन्यस्पेत् कोष्ठकेषु क्रमेण । उद्दिष्टाको भद्रसयानि मध्ये याभ्यः कर्णश्लेपतो मूपिकास्ताः ॥७९॥ एकादिपु द्विगुणितेप्विह यावदिष्टमूपाक्रमव्युपहितेप्वयं तेषु विद्यात् । उद्दिष्टवेश्मकृतनिर्गममार्गमूपासत्काङ्कसैम्युतिनिर्मितसङ्ख्यमोकः॥८॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवलिरचिते समराङ्गणमूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे आयब्ययनक्षत्रराशिफलतयोगताराइयोनितच्छन्दोगनिर्णयो नाम पदिशोऽध्यायः॥ अथ समाष्टकं नाम सप्तविंशोऽध्यायः । नन्दा भद्रा जया पूर्णा सभा स्याद् भारिता तथा । दक्षा च प्रवरा तद्वद् विदुरा चाष्टमी मता ॥१॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे ततः पोढा विभाजिते । मध्ये पदचतुष्पं स्यात् सीमालिन्दस्तु भागिकः ॥ २ ॥ तद्वाद्योलिन्दकस्तहद् भवेत् प्रतिसरामिधः । माग्रीवाख्यस्तृतीयश्च यहि क्षेत्राचतुर्दिशम् ॥ ३ ॥ 'मि' स. पाठः।

·गृहद्वन्यप्रमाणानि नामाप्टारिंशोऽध्यायः 1
निसएसोया(?) स्यादेकस्यां वा यढा दिशि ।
नन्दा भद्रा जया पूर्णा क्रमेण स्युः समास्तदा ॥ ४ ॥
पहभागभाजिते क्षेत्र कर्णभित्ति निवेशयेत् ।
समा स्याद् भाविता नाम समाग्रीवान पञ्चमी ॥ ५ ॥
स्तम्मान पत्रिंशदेतासु पञ्चस्वपि निवेशयेत् ।
स्तम्मान प्राग्नीयसंवद्धान् पृथगेभ्यो विनिर्दिशेत् ॥ ६ ॥
दक्षेति पष्ठी परितस्तनीयालिन्दचेष्टिता ।
प्रवरा सप्तमी द्वारैर्युक्तंपा परिकीर्तिता ।। ७ ।
प्राग्नीवद्वारसंयुक्ता विदुरेत्यष्टमी समा।
समानामिदमष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् ॥ ८ ॥
इत्यष्टानां लक्ष्म सम्यक् सभाना
मेतत् मोक्तं दिग्भवालिन्दभेदात् ।
तद् द्वारालिन्दसंयोगतश्च
जातेऽत्र स्याद् भूभृतां स्थानयोगः ॥ ९ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवपिरचिते माराङ्गणसूत्रधारापरनानि यारशाम्ने
सभाटकं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ।।
अथ गृहद्रव्यप्रमाणानि नामाटाविंशोऽध्यायः ।
उपादेयानि यान्यन परित्याज्यानि पानि च ।
गृहद्रव्यप्रमाणानि तानीदानी प्रचत्महे ॥१॥
द्वारस्य गृहविस्तारैईस्ततुल्याइगुलैभवेत् ।
उन्ड्रायः सप्तभिर्युक्तैर्यिस्तुतिस्तु तदर्धतः ॥ २॥
मकल्पयेद् गृहद्वार क्रमेणव कनीयसाम्) ।
राशिफन मध्याना द्वादशांशं परित्यजेत् ॥ ३ ॥

·१५० समराक्षणसूत्रपारे इत्पुन्छितिस्तदर्धन सर्वेपामपि विस्तरः । उच्छ्रायमुत्तमानां तु कुर्यादष्टांशवर्जितम् ॥ ४ ॥ विस्ताराङ्गुलसंयुक्तिक्त)कुर्यादतिकनीयसाम् । चतुःपष्टिगृहद्वारमुदयेनार्धविस्तृतम् ॥ ५॥ विस्तारहस्ततुल्यानि पष्टया पश्चाशतायया । संयुतान्यङ्गुलानि स्यादुच्छायोऽर्धेन विस्तृतिः ॥ ६ ॥ गृहोत्सेधेन वा व्यंशहीनेन स्यात् साच्छितिः । तदर्थेन तु विस्तारो द्वारस्येत्यपरो विधिः ।। ७ ।। द्वारोरड्रायकरैस्तुल्येप्वड्गुलेषु विनिक्षिपेत् । चत्वारि पेद्यापिण्डः स्यात् सपादं विदधीत तम् !॥ ८ ॥ सार्थ वा सत्रिभागं वा द्विगुणं चाधिकं ने तु । एवं कृते भवेद् द्वारपेद्याया विस्तृतिः स्फुटा ॥९॥ सार्धन पेद्यापिण्डेन पिण्डं स्या?ण्डस्यो)दम्बरो भवेत् । सार्थस्तु पेधाविस्तारः स्यादुदुम्बरविस्तृतिः ।। १० ।। पेद्यापिण्डेन तुल्या स्यान्छाखाया विस्तृतिः शुभा । सार्धया वैतया रूपशासाया अपि विस्तृतिः ।। ११ ॥ विस्तारान पेद्यायाः खल्वशाखा विधीयते । रूपशाखासमा वा स्यात् सार्धा या बाह्यमण्डला ॥ १२ ॥ पादोना व्यंशहीना वा विस्तारादर्धमेव वा । मासादेषु च तुल्यः स्याद् भारशाखाविनिर्गमः ॥ १३ ॥ आया शाखा भवेद् देवी द्वितीया नन्दिनीति च । तृतीया सुन्दरी नाम चतुर्थी स्यात् मियानना ॥ १४ ॥ भद्रेति पञ्चमी शारसा प्रशस्ताः पञ्च वेश्मनि । अतोऽधिकास्तु याः शाखा गृहद्वारि न ताः शुभाः ॥ १५ ॥ विस्तारात् पोडशो भागवतुर्हस्तसमन्वितः । तलोच्छ्यः प्रशस्तोऽयं भवेद विदितवेश्मनाम् ॥ १६ ॥ १. 'ततः', २. 'इ', ३. 'तेषा कनिमेश्मना ।' स. पाठः ।

·१५१ गृहयप्रमाणानि नामाष्टाविंशोऽध्यायः । सप्तहस्तो भवेज्ज्येष्ठे मध्यमे पदकरोन्मितः । पञ्चहस्तः कनिष्ठे तु विधातव्यस्तथोदयः ॥१७॥ ज्येष्ठे भवेत् सप्तदशहस्तान्छाला प्रविस्तृता । मध्यमे दशहस्तात् तु पञ्चहस्तात् कनीयसि ॥ १८ ॥ उदुम्ब(रारिस्य) याहु(त्याल्यात्) तलन्यासं तु कारयेत् । तलन्याससमं पट्टमलिन्दस्य परिग्रहे ॥ १९ ।। द्वारविस्तारपादेन स्तम्भकोटिविधीयते । साष्टांशेनाधिनाथ सत्रिभागेन वा पुनः ॥२०॥ कुर्यादेकादशांशेन तथास्यैव प्र(या?णा)लिनीम् । स्तम्भान कुर्यादृतेऽष्टांशानव द्वादशधाथवा ॥ २१ ॥ भागस्ततः स्वार्धसमरर्षभागसमन्वितः । अधस्तादप्रभागा स्यात् स्तम्भस्य प्रतिपालना ॥ २२ ॥ स्तम्भमूलस्य विस्तारादर्धन स्थलनिर्गमः । तदर्धन विधातव्यो ममूरकविनिर्गमः ॥ २३ ॥ उत्कालकसमुन्ड्रायः स्तम्भपिण्डसमः शुभः । कुम्भिकोकालवत् पिण्डे विस्तारेऽष्टांशसम्मिता ।। २४ ॥ भागुक्तस्तम्भमागेन सपाटेन विधीयते । दीर्घत्वमाद्यपत्राणां शेपाणां पादहानितः ॥ २५ ॥ पादः पादो भवेन्न्यूनः पत्राणां रसनोच्छयात् । सार्धभागोच्छिता कार्या रसना कण्टकोपमा ॥ २६ ॥ सार्घपादोच्छ्रिता यद्वा जड्डा शेपं यथोदितम् । इत्थं स्यात् पद्मकस्तम्भो युक्त्या युक्तस्वरूपकैः ।। २७ ।। अष्टाश्री वा विधातव्यः स्तम्भमूत्रपरिक्रमात् । तद्विस्तारसमं त्यक्तोत्सेधं भागान विभाजयेत् ।। २८ ।। अष्टाश्रच्छेदमानेन वाधस्त्रानुपल्लवान् । विदध्यान्मध्यभागे तु कोणांश्च पल्लिकाकुलान् (१) || २९ ।। १. 'य++वाइम्य त' (१), २. 'नप' ख, पाठः ।

·समराङ्गणसूत्रधारे
पटिका पुष्पमालाभिः पल्लचचोपशोभिता ।
छेदभागः समः कार्यों बहिर्भागविवर्जितः ॥ ३० ॥
घटपल्लवको नाम स्तम्भोऽयं परिकीर्तितः ।
विहितो वेश्मनामेप स्वामिनः श्रेयसे भवेत् ॥ ३१ ॥
कुरो वा विधातव्यः पोडशाश्रक्रियान्वितः ।
अतः पल्लवाफी! जहास्य चतुरश्रिका ।। ३२ ।।
श्रीधरश्च भवेद् वृत्तः कल्पनास्य कुवेरवत् ।
एवं गृहाणां चत्वारः स्तम्भा लक्ष्मभिरीरिताः ।। ३३ ।।
स्तम्भमूलस्य विस्तूत्या तलप(दोहास्य विस्तृतिः ।
सपादया विधातव्या वाहुल्य पादहीनया ॥ ३४ ॥
स्तम्भेन तुल्यं विस्तारे वाहल्ये पदसम्मितम् ।
हीरग्रहणमायामे स्तम्भाग्रात् त्रिगुणं भवेत् ॥ ३५ ।।
हीरग्रहणविस्तारं भागात सप्त प्रकल्पयेत्() ।
तत् स्यात् सृष्टोतरं मागं भागनेष्टं प्रवेशनम् ॥ ३६ ॥
तस्याधस्तात् त्रिकण्टेन त्रिभागं लम्बितेन च ।
लिखेदुभावर्धचन्द्रा पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ ३७ ॥
खल्वं कुत्ला ततो मध्यं भागद्वयमधोगतम् ।
कुर्यात् त्रिकण्टकं कान्तं तुम्विकामथ लम्बिकाम् ।। ३८ ॥
द्वयोर्मध्ये परं भूयो द्विभागस्थं च कण्टकम् ।
तुम्बिकां लम्बमानां वा पनजातिविभूपिताम् ॥ ३९ ।।
तस्पायापरतीरं स्थात् पमपञ्या विभूपितम् ।
तलपट्टसमः पेद्रो विस्तारात् पिण्डतोपि च ।। ४० ॥
पट्टयंशेन तीरे स्यात् पट्टपिण्डानिर्गमः ।
स्तम्भाग्रेण समा कार्या विस्तारस्थौल्यतस्तुला ॥ ४१ ॥
तदर्थेन जयन्तीनां कर्तव्ये पिण्डविस्तृती।
ताभ्यो विधेयाः पाटोनाः सन्धिपाला यहच्या ॥ ४२ ॥
निहेषु च ये पट्टाः पादोनांस्तांस्तु कारयेत् ।
तुलापट्टाश्च पादोनास्तदर्धेन जयन्तिकाः ॥ ४३ ॥

·गृहद्रव्यप्रमाणानि नामाष्टाविंशोऽध्यायः । तुलान विधातव्या प्रतिमोकस्य विस्तृतिः । पट्टस्योपरि कण्ठः स्याद् भूपितो रूपकर्मणा ॥ ४४ ॥ वेदिका(नीजा)लरूपाद्या नियहे संप्रशस्यते । विधातव्या च सन्छना निवद्वागणवापिका ॥ ४५ ॥ स्तम्भपट्टा(शुस्ति) विस्तीर्णान् सपादास्तत्र फल्पयेत् । तुलापिण्डाः समाः कार्याः सङ्ग्रहैः सुदृढैर्युताः ॥ ४६ ॥ वेदिकाजालसम्पन्न तलं कार्य मनोरमम् । भूमौभूमौ भवेत् तब द्वादशांपाविवर्जितम् ।।४७ ।। प्रणाल्यः सर्वतः कार्या मूलग्राहायनिर्गमाः । दण्डच्छाद्यं गृहेषु स्याज्ञेयं तच चतुर्विधम् ।। ४८ ॥ भूताख्यं तिलकं तद्वन्मण्डलं कुसुदं तथा । गृहच्छायेषु तेषु स्यादुच्छ्रायोऽपि चतुर्विधः ॥ ४९ ।। क्षेत्रांशतः कार्यो दैर्येणच्छाद्यदण्डकः । तदर्थ मुष्टिकायामो दण्डव्यंगेन लम्बना !॥ ५० ॥ चतुरश्रं समं कान्तं मधुरं सुदृ धनम् । वेसना छायक कार्य भूतं नाना सुपूजितम् ।। ५१ ॥ तस्यैवाष्टादशो भागो यदा स्यादुच्छ्येषिकः । उदयस्तिलको नाम शस्तः स गृहकर्मणि {{ ५२ ।। द्वाभ्यापुचतरः पूर्वो मण्डलः कुमुदखिभिः । अभित्ति(स्थे?स्थ) भवेच्छा(घा) चन्द्ररेखाविभूषितम् ।। ५३ ।। गुणरागान्विता भिचिर्यद्वा घनचयात्मिका । तत्रच्छायं भवेचान्पदवधारणसज्ञितम् ॥ ५४ ।। सिंहकर्णकपोतालीघण्टाकर्णापक्षगाः । ध्वजच्छन्नकुमारांश्च गृहेषु परिवर्जयेत् ।। ५५ ॥ १.'फाख, ग, पाठः। २. 'णकया'म. पाठः। ३. 'लास,ग, पाठः। छायर' . पाठः । ५. 'एट', ६. 'इममुच्छा' ७. 'ना', ८. 'न्द्रे', 3. 'म' स. ग. पान - ·१५४३ समराङ्गणमूनबारे न पक्षराजिवसिंहकर्णकुमारघण्टाः समरालपल्लीः । न प्रस्सलार्धानि नचा पत्राण्यायोजयेद् वेश्मनु महला ॥५६॥ इति महाराजाधिराज जीभोगदेववियते मारागारधारापरमाग्नि वास्तुशास्त्रे शृद्रव्यप्रमाणानि नामाटाविंगोऽध्यायः ।। अथ शयनासनलक्षणं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामः शयनासनलक्षणन् । शुभाशुभपरिवानं येन सन्यम् प्रजायते ।। १ ।। मैत्रे मुहते पुष्यस्थे शीतरमा झुमेऽहनि । सम्पूज्य देवताः सम्पर कर्मारम्भ समाचरेत् ।। २ ।। वृक्षास्तत्र प्रशस्यन्त चन्दनस्तिनिशार्जुनः। तिन्दुकः सोलशाको च गिरीपासनधन्वनाः ।। ३ ।। हरिदुर्देवदारुश्च स्यन्दनीको सपा । श्रीपर्णी दधिपर्णश्च शिशपान्येऽपि ये शुभाः ॥ ४ ॥ गृहकर्मणि ये नेष्टा वृक्षास्तेऽत्रापि निन्दिताः । हेना रूपेण चानला गजदन्तेन चा शुभा ॥५॥ आरकूटेन वा नद्धा शय्या कार्या विचक्षणः । पूर्वच्छिन्नं यदा दारु शयनासनहत्तये ॥ ६ ॥ आदीयते तदारम्भे निमिचान्युपलक्षयेत् । दध्यक्षतान् पूर्णकुम्भ रत्नानि बुसुमानि वा ॥७॥ मुगन्धद्रव्यवखाद्यान् मत्स्यावयुगलं तथा । मत्तवारणमन्यांश्च शुमान् वीक्ष्यादिशेच्छुभम् ॥ ८॥ १. 'रा', २. 'मरैर' . ग. पार ! ३ 'श' के पाठः। ४. 'भाः । सर्वदन्तमयी शय्या हेमरत्नान्विता शुभा! ग. रा. ग. रामः।

·शयनासनलक्षणं नामकोनत्रिंशोऽध्यायः । १५५ कर्माइगुलं समुद्दिष्टं वितुपरष्टभिर्यवैः । अष्टोत्तरशतं तेषां शय्या ज्येष्ठा महीभुनाम् ।। ९ ।। मध्या महीभुजां शय्या शतं स्याचतुरुत्तरम् । शतं कनीयसी प्रोक्ता नृपाणां विजयावहा ॥ १०॥ नपतिनुपपुत्रस्य मन्त्रिणः सा पटुझिता । द्वादशोना बलपतेत्रिपदकोना पुरोधसः ॥ ११ ।। आयामाधन विस्तारं सर्व शय्यासु कल्पयेत् । यहा निजाटभागेन पहभागेनाथवाधिकम् ।। १२ ॥ विप्राणां शस्यते शय्या दैयेणाङ्गुलसप्ततिः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामगुलाभ्यां हीना स्याच्छेपवर्णिनाम् ॥१३॥ वाहल्यमुत्पलस्य स्यादुत्तमस्यागुलत्रयम् । अगुलद्वितयं साधं मध्यस्य द्वे कनीयसः ॥ १४ ॥ पाहल्पमीशादण्डस्य कुर्यादुत्पलसम्मितम् । सार्थ सपादं सव्यंशं तस्य विस्तारमुत्पलान् ॥ १५ ॥ विस्तारान शव्यायाः स कुप्यस्य विधीयते । तत्पादस्योद(यो?यौ) मध्यहीना द्विचतुरुज्झितौ ।। १६ ॥ अर्धेन मध्यविस्तारान्मध्ये बादल्यमिप्यते । विभागहीनमिन्छन्ति पादोनमपि केचन ।। १७ ॥ स्थौल्येन पादोभा बीपीदुत्पलेन समो भवेत् । मध्ये सपादः साथ तले वृद्धिः क्रमेण सी ॥१८॥ पभागोऽस्याधिको यद्वा मध्ये त्र्यंशाधिकस्तले । तत्कुप्यमुत्पलव्यंशो मूले तस्यार्धमग्रतः ॥ १९ ॥ उत्सेधतुल्यो विस्तारः कार्यो वा गुलाधिकः । सपत्रकलिकापत्रपुटयासविभूपितः 11 २० ॥ कुर्यात् प्रदक्षिणायाणि शय्यामानि समन्ततः । अाग्रा निखिलाः पादाः स्वामिनो एद्धिहेतवे ।। २१ ।। 'ध्यमा नृपतेः शस. ग, पा२. सि. पाठः । ३. ४. 'ना'वर पाठः ५. 'यस, पादः।

·१५६ समराङ्गणसूत्रधारे श्रेष्ठकद्रव्यजा शय्या मिश्रद्रव्या न शस्यते । एकदारं प्रशंसन्ति द्विदारुर्भयमावत् ॥ २२ ॥ विदारघटितायां तु स्वामिना नियतो बधः । शय्यायां जायते यस्मात् तस्मान् तां परिवर्जयेत् ।। २३ ।। मूलमग्रेण संयुक्तमपसव्यं विगर्हितम् । मूलं मूलेन वा विद्धमेकाग्रे हे च दारुणी ।। २४ ॥ मध्ये व्रणो मृत्युकरस्त्रिमागे व्याधिकारकः । शावहचतुर्भागे शिरस्थो द्रव्यहानिकृत् ।। २५ ।। निर्दोषगाने पर्यड़ पापस्वमो न दृश्यत । ग्रन्थिकोटरवत् कुर्यात् तस्मान्न शयनासनम् ॥ २६ ॥ आसनं शयनीयं च ग्रन्थिकोटवर्जितम् । बहुपुत्रकरं प्राहुर्धर्मकामार्थसाधनम् ॥ २७ ॥ आरोहणे प्रचलति शयने कम्पते तथा । विदेशयानकलही ते क्रमेण प्रयन्छतः ।। २८ ।। मुश्लिष्टां तामतः कुर्यानिर्दोषां वर्णशालिनीम् । दृढां स्थिरां च स्थपतिः पत्युः कामविद्धये ।। २९ ॥ निष्कुट कोलदृक् क्रोडनयनं वत्सनाभकम् । कालकं वन्यकं चेति छिद्रसंक्षेप ईरितः ॥ ३० ॥ घटवत् मुपिरं मध्ये सङ्कटास्यं च निप्कुटम् । कोलाक्षं नीडमिन्छन्ति मापनिप्पावमात्रकम् ।। ३१ ।। अध्यर्धपर्वदीर्घ च विवणं विपमं तथा । तदिह कोडनयनं छिद्रमा महर्षयः ॥ ३२ ॥ भिन्न पर्वमितं वामावर्त स्याद् वत्सनाभकम् । कालक कृष्णकान्ति स्याद् विनिर्भिन्नं तु वन्धकम् ।। ३३ ।। छिद्रं दारुसवर्ण यत् तन्नो शुभकरं तथा । निप्पुटेश्यक्षयः कोललोचने कुलविद्रवः ॥ ३४ ।। १. 'मा' क. पाठः | २.'', ३. 'ग्याया नमतेऽषया।', ४.'धुरा. पाठः।

·शयनासनलक्षणं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । १५७ शस्त्राद् भी कोडनयने वत्सनाभे रुजो भयम् । कालके वन्यकाख्येच कीटविद्धे च नो शुभम् ॥ ३५ ॥ सर्वत्र प्रचुरग्रन्थि दारु सर्वमनिष्टदम् । शय्याथे कथितैः वलसं दारुभिः शस्तमासनम् ।। ३६ ।। उपवेशसुखं मान प्रशस्ताय प्रकल्पितम् । पुष्करः सूदहस्तश्च वृत्तोऽङ्गुलचतुष्टयात् ।। ३७ ।। आरभ्य विस्तरात् कार्यस्तावद यायनयाइगुलम् । पुष्करव्यासतो दण्डस्तस्य कार्यश्चतुर्गुणः ।। ३८ ॥ फलक पुष्करान तत्तुल्यश्चास्य भूलक । स्थूलः स्याचतुरंशेन दण्डपुष्करविस्तरात् ।। ३९ ॥ खातं च पुष्करस्यान्तस्तावद गाम्भीर्यमिप्यते । मशस्तसारदारूत्थः कर्तव्योऽस्य प्रयोजनम् (१) ॥ ४० ॥ परिवेपणमन्यच्च पच्यमानानघट्टकम् (१) । कार्यः कङ्गतका लक्षणः प्रशस्तमुदुदारजः ।। ४१ ॥ आरभ्य देय॑णाप्टभ्यः स्याद् यावद् द्वादशाङ्गुलम् । सार्धाइगुलं चतुर्भागं विस्तारेण च दैर्घ्यतः ॥ ४२ ॥ मध्ये च तस्य वाहल्यं विस्ताराष्ट्रांशतो भवेत् । एकतः स्थूलविस्तारा भवेयुक्तम्य दन्तकाः ॥ ४३ }} अन्यतस्तु बनाः सूक्ष्मास्तीक्ष्णाः कार्यास्तथाग्रतः । मध्ये विभागमुत्सृज्य दन्तका मागयोईयोः ॥ ४४ ॥ त्रिभिांगे हते तेषां न शेपस्तान विवर्जयेत् (१) । गजदन्तमयः श्रेष्ठस्तथा शाखोरक्षनः ॥ ४५ ॥ मध्यमो दारभिः शेपर्जयन्योऽसारदारजः। रूपः स्वस्तिकायर्या स मध्ये स्यादलतः {{ ४६ ॥ कायपनये केशविवेके चोपयुज्यते । अगुलेनाधिके पादान कार्ये दैर्येण पादुके । ४७ ॥ २. 'रय यावद् गा', ३. 'अघण्ट' क. पाठः ४. 'के', ५, 'सबगुल, ६. 'ताम् । ख. पाटः । 1. 1. पाठ।

·१५८ समरामणसूत्रधारे कृतायां पनपा नस्पां कुर्याद् भागवयं पुरः । पश्चाद् भागवयं तत्र सङ्ग्रहोऽम्या विधीयते ।। ४८ ॥ अङ्गुलमयमुत्संघो विस्तारोनयनुसारतः । अश्गुल्यगुटपामध्यभागे मत्स्यायलकत्ता ।। ४९ ॥ कर्नव्या कीलको काष्ठदन्तभृशादिसम्भवा । गजेन्द्रदन्तः श्रीखण्डश्रीपायों मेषशूहिका ।।५० ।। शस्ताः पादुकयोः शाकक्षीरिणीचिरविविकाः । इदमिह शयनानापासनानां च लक्ष्म प्रकटितमनु दाः कङ्गतस्यापि सम्यक् । शुभमय विपरीतं पादुकानां च विद्वान सकलमिति विदित्वा पूज्यतामेति लोके ।। ५१६ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि यानि शयनासनलक्षणं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।। अथ राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । अष्टोत्तरशतं ज्येष्ठ मध्यं स्थानवत्तिं करान् । जघन्यं सप्ततिकरान राजवेश्म प्रशस्यते ॥ १ ॥ अतो हीनं न कर्तव्यं महतीं श्रियमिच्छता । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशंधा पविभाजिते ।। २ ॥ भागाध शस्यते भित्तिरादिकोणसमाश्रिता । चतुष्को भागिको मध्ये चतु:स्तम्भप्तमन्वितः ॥ ३ ॥ अलिन्दस्तहिः कार्यः स्तम्भैद्वादशभितः । विंशत्या स्याद् वरैर्युक्तो द्वितीयोलिन्दकस्ततः ॥ ४ ॥ १. '' क. पाठः । २. 'इथे', ३. 'र्णी' ख. पाठः । ४. 'के' क. पाठः ।

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽन्याय, 1 स्यादयाविशतिस्तम्भस्तृतीयश्वाप्पलिन्दकः । पद्मिशता चतुर्थश्व स्तम्भानां परिकीर्तितः ॥ ५॥ एवं स्तम्भशतं मध्ये प्रोक्तं पृथ्वीजये युधैः । द्वाराणि चास्य चत्वारि पञ्चशाखानि जायते(?) ॥६॥ चत्वारो निर्गमास्तस्य प्रोक्ताः सर्वे विभागिकाः । दिक्षु सर्वासु कर्तव्यमेवं भद्रनिवेशनम् ॥ ७ ॥ अर्धन मध्यभित्तेस्तु भिचिड(सौत्र)यै भवेत् । भद्रेभद्रे धराणां स्याद् विंशतिश्चाष्टभिर्युता ॥ ८॥ मुखभद्रं भवेद् युक्तं वैदिकामत्तवारणः । क्षेत्रभागोदयाद्या भूराभूमिफलकान्तरम् ।। ९॥ आदिभूम्युदयार्थेन पीठे चास्य प्रकल्पयेत् । भागान् नवोदयं कृत्वा भागनकैन कुम्भिका ॥१०॥ कर्तव्याप्टांशयुक्तेन स्तम्भो भागचतुष्टये । पादयुक्तं विधातच्यो भागेनोकलकं तथा ॥ ११ ॥ हीरग्रहण कार्य भाग पादविवर्जि(तः तम् ) । सपाटभागिका पट्टः स्तम्भकेन समन्वितः ॥ १२॥ पट्टार्धेन जयन्त्यः स्युभूमौभूमावयं क्रमः । क्लप्समागोदयादध भूमिप्वन्यासु हीयते ।। १३ ।। पञ्चमागप्रमाणं तु सच्छाग्रं नवमं तलम् । वेदिकाया अघाडीचं सौभागयोन्मितम् ॥ १४ ॥ कण्ठेन युक्तं कर्तव्यं वेदिका पिहिता यधों । तस्याः कण्ठे?ण्ठो) विधातव्यस्तन्मध्ये सार्धभागिकः ॥ १५ ॥ घेदिकाविस्तरः कार्यो भागांस्तवार्धसतमान् । वैदिकोपरि घण्टा च सार्थभागाश्चतुर्दश ॥ १६ ॥ 1. "ति', २. 'म', ३, ४. 'यो', ५. 'गो' क.पाठः। ६. 'य' स.पाठ.। ७. 'ग', 'म.' स. पाठः । ८. 'स्थाप्य सा', ९. क. पा.. 'या सोभमुदयावती(३) तस्याः', 11. ग' स. पाउ, । . - ·१६० सगराङ्गणसूत्रधारे भागद्वयं सपादं तु कण्ठः पटं तु पञ्चभिः । चतुर्भिश्च द्वितीयं च तृतीयं च त्रिभिस्ततः ॥ १७ ॥ सद्मशीर्पश्च दातव्यो यथाशोभं यथारुचि । क्षेत्रभागसमः कार्यः कलगलिकावधेः ॥ १८ ॥ उदयार्धेन भूमेः स्युरन्तराणि तलानि च । यथाशोभं तु कर्तव्यं पीठं तस्य सुशोभितम् ।। १९ ।। सार्धभागद्वयं चास्य कार्या खुरघरण्डिका । जना भागचतुष्कं च ततश्छाग्रं प्रयोजयेत् ॥ २० ॥ भागद्वयं च पाढीनं लाद्यपिण्डः प्रकीर्तितः । निर्गमोऽस्य चतुर्भागो हंसाख्यस्तस्य चोपरि ॥ २१ ॥ पादोनभागं कर्तव्यं ततश्छायं द्वितीयकम् । जङ्घा भूमिचतुप्फेण मासादस्य प्रकल्पयेत् ॥ २२ ॥ चतुर्थभूमिकामूभि ततो मुण्डा(न्) निवेशयेत् । क्षणक्षणप्रवेशेन कार्याः गेपास्तु भूमिकाः ॥ २३ ॥ वेदिका च यथोक्ता स्थात् सघण्टा कलशान्विता । रेखाशुद्धया च कर्तव्या मुण्डाः सर्वे यथायथम् ॥ २४ ॥ अर्धोदयं त्रिधा कृत्वा तृतीयं दशवा भनेत् । वामनश्चातपत्रश्च कुवेरो भ्रमरावली ॥ २५ ॥ हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्बुको जयः । अनन्तो दशमस्तेपां विधायकवशादमी ॥ २६ ॥ विधातव्याः स्थपतिभिर्मुण्डरेखाप्रसिद्धये । तमभवेदिकामालमत्तवारणशोभितम् ॥ २७ ॥ विवर्दिनिर्यहयुतं चन्द्रशालाविभूपितम् । कर्माध्यं बहुचित्रं च कुर्वीत पृथिवीजयम् ।। २८ ।। मासादाय महान्तो ये विधेयास्ते समोदयाः । अर्थोदयेन लययो हावा(फोको)णादयं क्रमः ॥ २९॥ 1. 'ह' क. पाठः । २. 'ख', ३. 'म' स. पाठः । ४. 'ण' क, पाठः । म. पाउः।

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः।
भूम्यष्टकादभ्युदयः क्षेत्रविस्तारसम्मितः ।
यतस्तय वधे प्रोक्तः प्रासादोऽन्यद् विभूषणम् (१) ॥ ३० ॥
यहवो निकरा येषु प्राङ्गणं तेषु दीयते ।
रेखायां प्रथमायां वा द्वितीयायामथापि वा ।। ३१ ॥
तृतीयायां या रेखायां तत्र संवरणाः स्मृताः ।
अयं भूम्युदयः कार्यः क्षेत्रे दशविभागिक ॥ ३२ ॥
न्यूनाधिकविभक्त तु कार्यः स्पादनुसारतः ।
मुक्तकोणस्य लक्ष्माय प्रक्रमागतमुच्यते ॥ ३३ ।।
चतुरधीकृते क्षेत्र भागद्वादशकाङ्किते।
भागवतु(टोको) मध्येऽस्य चतु(ध) रविभूषितः ।। ३४ ॥
भागेन च तत्तोलिन्दो धरद्वादशकान्वितः ।
तद् द्वितीयालिन्दोऽपि विंशत्या पारितो धरैः ।। ३५ ॥
तृतीयश्च धरैरष्टाविंशत्यालिन्दको भवेत् ।
पत्रिंशता धरैर्युक्तः कार्योलिन्दचतुर्थकः ।। ३६ ॥
चतुश्चत्वारिंशता स्याद् धरैर्युक्तश्च पञ्चमः ।
भागार्थ कारयेद् भित्तिं साधं भागं विमुच्य तु ।। ३७ ॥
भागत्रय ततः कुर्यात् माग्नीवं दैविस्तृतौ ।
विस्तृतो निर्गमे चैपां भद्रं भागेन कल्पयेत् ॥ ३८ ॥
मागि निर्गतं तस्मान्मध्येऽज्यद मद्रमस्य हि ।
भागनिर्गमविस्तारं दिक्षु सास्वयं विधिः ॥ ३९ ॥
चतुःपञ्चाशता स्तम्भैरेकैफ भद्रमन्वितम् ।
मध्ये वास्य चतुश्चत्वारिंशं स्तम्भशतं भवेत् ॥ ४०॥
पोडशाभ्याधिका च स्याद् भद्रस्तम्मशतद्वयी।
एवं धराणां सर्वेपो भवेत् पष्ठं शतत्रयम् ॥ ११ ॥
पृथ्वीजयपदवापि शेपनिर्माणमिष्यते ।
तृतीयभूमिकामूर्ति निर्गमयखिलेप्पपि ॥४२॥
माजणानि विधेयानि विशेपोप कीर्तितः ।
सर्वतोभदसंज्ञेज्य शत्रुमर्दननाम(पिनि) ॥ ४३ ॥

·समराङ्गणसूत्रधारे अयमेव विधिः कार्यों मुण्डरेखाग्रसिद्धये । श्रीवत्सस्यापि मध्ये स्थात् स्तम्भाधं मुक्तकोणवत् ।। ४४ ॥ सार्थ भागं परित्यज्य भागत्रितयविस्तृतम् । कर्णप्राग्नीवमेतस्य भागेन च विनिर्गतम् ।। ४५ ।। भद्रं तस्यापि कर्तव्यं भागविस्तारनिर्गमम् । मुक्तकोणघटस्यापि मध्यप विधीयते ।। ४६ ।। अयं विधिः समग्राम दिक्षु शेप तु पूर्ववत् । प्रतिभद्रं धरास्विंगद् भवन्त्यस्य बढाः शुभाः ।। ४७ ।। दातं विशमिदं सर्वाधराणामिह कीर्तितम् । एवं समस्तस्तम्भानां चतुःषष्ठं गतह यम् ।। ४८ ।। सर्वतोभद्रसंज्ञस्य लक्ष्मेदानी प्रचक्ष्महे । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजित ॥ ४९ ॥ भागिकः स्याचतुप्फोऽस्य चतुःस्तम्भविभूपितः । स्तम्भैदशभियुक्तः प्रथमः स्यादलिन्दकः ।। ५० ।। स्तम्भविंशतिसंयुक्तो द्वितीयः स्यादलिन्टकः । स्यात्याविंशतिस्तम्भस्तृतीयः स्या(प्याट)लिन्दकः ॥ ५१ ।। पत्रिंशता चतुर्थः स्यादलिन्दो भूपितो धरैः । पञ्चमः स्याचतुश्चत्वारिंशता भूपितो धरः ॥ ५२ ॥ द्वापञ्चाशद्धरः पष्ठः सर्वेऽप्येतेऽस्य भागिकाः । भागाध शस्यते भित्तिः सर्वतः सुदृढा घना ।। ५३ ।। सार्धभागं परित्यज्य भागत्रितयविस्तनः । कर्णमाग्रीवाश्च स्याद् भागमेकं च निर्गमः ॥ ५४ ।। भद्रपस्यापि कर्तव्यं भागनिर्गमविस्तृतम् । मध्ये भद्रं विधातव्यं भागद्वयविनिर्गतम् ।। ५५ ॥ अस्यापि भद्रं' मध्ये स्याद् भागत्रितयविस्तृतम् । भागिको निर्गमश्चास्य तदन्तर्मागनिर्गतम् ॥ ५६ ॥ १, 'यत्या', २. 'a', स. पाठः । ३. 'दू' क. स. पाठः।

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः। भागविस्तारसंयुक्त भद्रमन्यत् प्रकल्पयेत् । दिक्षु सर्वास्त्रयं प्रोक्तो विनिर्भद्रप्रकल्पने ।। ५७ ॥ स्तम्भानामस्य कर्तव्यं मध्ये पण्णवतं शनम् । भद्रेवेषु च सर्वेषु भवेत् पट्यधिकं गतम् ॥ ५८ ।। समेन प्रविभागेन स्तम्भानामेकसङ्ख्यया । इत्थं समस्तस्तम्भानां पट्पश्चाशं शत्तत्रयम् ॥ ५९ ।। किन्तु नड्डा भवेदस्य भूमिकात्रितयोन्मिता। शत्रुमर्दनसंज्ञस्य धाम्नो लक्ष्माय कथ्यते ।। ६० ।। पृथ्वीजयसमं मध्ये भित्तिथापि तथाविधा । साधं भागं परित्यज्य भागेनायत्तविस्तृतम् ।। ६१ ।। भद्रं विदयात् तन्मध्ये भागनितयविस्तृतम् । भद्रमेवं विधातव्यं भागत्रितयनिर्गतम् ॥ ६२॥ पायो गिक भद्रमाय(त्या त्या) विस्तरेण च । भागत्रितपविस्तारं भागेनकेन निर्गमम् ॥ ६३ ॥ मध्यभद्रं ततोऽपि स्याद् भागेनायतविस्तृतम् । कयोऽयं दिक्षु सर्वासु विधातव्योऽस्य सिद्धये ॥ ६४ ।। अर्थ पृथ्वीजयस्येव कार्यमस्यापरं पुनः । प्रतिभद्रं चतुथलारिशत्म्तम्भसमन्वितम् ।। ६५ ।। मध्ये स्तम्भशनं चास्य विधेयं सुदृढं शुभम् । पट्सप्ततिस्तम्भशतद्वयमस्य भवेदिति ॥ ६६ ॥ पश्चानामपि चतेपा हस्ताएशतमुत्तमम् । मानमुसंधविस्तारात् कर्नव्यं श्रियमिन्छना ॥ ६७ ॥ मध्यमाधमयोनि कीर्तिनं पृथिवीजये । रानः कीदार्थमन्यच कथ्यते गृहपञ्चकम् ॥ ६८ ॥ क्षोणीविभूपणं त्वायं पृथिनीतिलक एम् । प्रतापपर्धनं चान्यन्नीनिवागं ततोऽपि च ।। ६९ ॥ '' क. पाठः। २. 'भद्रग' प. पाद।

·१, समानणसूत्रधारे लक्ष्मीविलाससंझं च पञ्चमं परिकीर्तितम् । चतुरश्रीकृत क्षेत्रे दशभागविभाजित ।। ७० ॥ चतुष्को भागविस्तीर्णो मध्ये कार्यश्चतुर्धरः । वहिश्व भागिकोलिन्दस्तदन्तेशत्रयायताः ।। ७१ ।। फर्णप्रासादकाः कार्या भागत्रितपविस्तृताः। तेषां पदारुक मध्ये भित्तिर्भागार्धसम्मिता ॥ ७२ ॥ तद्वहिर्भागनिष्क्रान्तो भद्रे भागं च विस्तृतः । प्राग्नीवत्रयसंयुक्तो भागिकालिन्दवेष्टितः ।। ७३ ।। अर्धमागिकभित्या च चतुष्को वेष्टितो भवेत् । ग्रासादोऽयं मनोहारी भवेदवनिशेखरः ॥ ७४ ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागद्वादशभाजिते । चतुष्को भागिको मध्ये वाह्यालिन्दी च भागिको ॥ ७५ ॥ नवकोष्ठांश्च कर्णेषु प्रासादान् विनिवेशयेत् । पदारुकं च कर्तव्यं तेपामन्तरसंश्रयम् ।। ७६ ॥ ततो भागिकी भित्तिः कर्तव्या सर्वतो बहिः । भद्रे भागायतो भागविनिष्क्रान्तश्चतुर्दिशम् ।। ७७ ॥ चतुष्को भागिकॉलिन्दवेष्टितश्च विधीयते । अस्य भद्रत्रयं कार्य भागविस्तारनिर्गमम् ॥ ७८ ॥ अर्धभागिकभित्या च चेष्टितं तद् विधीयते । कर्णेकणे (सस्य)विस्तीर्णे द्वे भद्रे भागनिर्गते ॥ ७९ ॥ प्रासादमेवं भुवनतिलकं परिचक्षते । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागद्वादशभाजिते ।। ८० ॥ चतुफो भागिको मध्ये चतु:स्तम्भो विधीयते । तद्वहि गिफोलिन्दो द्वितीयोऽपिच भागिकः ।। ८१॥ नवकोष्ठांश्च कर्णेपु पासादान विनिवेशयेत् । पदारुकं च कर्तव्यं तेपामन्तरसंश्रयम् ॥ ८२॥ 1. '' क. पाठः । २. 'दि', ३. 'ता: । ख. ४. 'को' क. पाठः ।

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । ततोर्धभागिकी भित्तिः कर्तव्या सर्वतो बहिः । भद्रे भागायतो भद्रविनिष्क्रान्तश्चतुर्धरः ॥ ८३ ॥ चतुष्को भागिकालिन्दद्वयन परिवेष्टितः । त्रिभागविस्तृतं भद्रं तदर्भािगनिर्गतम् ॥ ८४ ॥ भागिकं प्रतिभद्रं च कुर्यादुभयतः समम् । भागाध याह्यतो भित्तिभद्रस्य परितो भवेत् ।। ८५ ॥ विधिरेप विधातव्यो दिक्ष्वेवं चतसप्वपि । विलासस्तवको नाम प्रासादोऽयं प्रकीर्तितः ॥ ८६ ॥ कर्णप्राग्नीवको द्वौ द्वौ शालाप्राग्नीवको यदा । स्यातामस्य तदा कीर्तिपताकः परिकीर्तितः ॥ ८७॥ अस्यैव पीठे निर्मुक्तशालाभिः परितोऽष्टभिः । अन्योन्यशालासंबद्धे यदासावेव दीयते ॥ ८८ ॥ कर्णप्रासादकोपेतः कोणैः शालोज्झितैर्युतः। प्रासादसुन्दरो ज्ञेयस्तदा भुवनमण्डनः ॥ ८९ ॥ एते प्रोक्तास्तलच्छन्दा जलासंवरणादिकम् । भूमिमानादिकं यच तत् पृथ्वीजयवद् भवेत् ।। ९० ॥ इदानी कथ्यते लक्ष्म क्षोणीभूपणवेश्मनः । पञ्चपञ्चाशता हस्तैः कल्पिते चतुरश्रके 1॥ ९१ ।। विभक्ते चाप्टभिर्भागवतुप्फो भागिकः स्मृतः । चतुर्भिरन्वितः स्तम्भैरलिन्दश्चास्य भागिकः ।। ९२ ।। युक्तो द्वादशभिः स्तम्भैविंशत्या च द्वितीयकः । स्यादष्टाविंशतिधरस्तुतीयवायलिन्दकः ॥ ९३ ॥ मिचेरप्यर्धभागेन साप भागं विमुच्यते । भागपञ्चकविस्तीर्ण भद्रं भागेन निर्गतम् ॥ ९४ ॥ तन्मध्यभद्रमन्यञ्च भागत्रितयविस्तृतम् । भागेन निर्गत कार्य भद्रमन्यत् ततोऽपिच ।। ९५ ॥ १. 'के', २. 'मृते', ३. 'सावल' ख. पाठः । ४. 'स्तम्भे जो क. पाठ ·समराङ्गणसूत्रधारे भामेन विस्तृत कार्य भागेनापि च निर्गवम् । दिक्षु सर्वासु कर्तव्यो विधिरपोऽस्य सिद्धये ।। ९६ ।। मध्यस्तम्भमतुःपष्टया संयुक्तं सारदारजः । प्रतिभद्रं धरैः कार्यमष्टादशभिरन्वितम् ।। ९७ ।। पतिशं शतमेवं स्यात् स्तम्भानामिह सर्वतः । चतुर्दारमिदं कार्प यर्शःश्रीकात्तिवर्धनम् ।। ९८ ॥ पृथिवीतिलकस्याथ लक्षणं परिकीर्त्यते । चत्वारिंशत्करे क्षेत्र भागैर्भक्तर्धपष्ठकैः ॥ ९९ ।। मागिकः स्याश्चतुष्कोऽन्तश्चतुःस्तम्भविभूपितः । अलिन्दोऽपिच भागेन स्तम्भादशभिर्युतः ॥ १०० ।। विंशत्या के द्वितीयोऽपि भित्तिः स्यादस्य पादिका । फर्णे प्रासादको भागखिभिः स्यान्निर्गतायतः ।। १०१॥ अस्य भद्रद्वयं कार्य भागनिर्गतविस्तृतम् । म कर्णमासादयोर्मध्ये भागपञ्चकविस्तृतम् ॥ १०२ ॥ भागेन निर्गत कार्य भद्रं तस्यापि मध्यतः । भागत्रितयविस्तीर्ण भागेनकेन निर्गतम् ।। १०३ ।। भद्रमस्यापि मध्येऽन्यद् भागनायतनिर्गतम् । स्तम्भाः पत्रिंशदन्तः स्युर्भद्रेप्वष्टौ शतहयम् ॥ १०४ ॥ अथातः श्रीनिवासस्य लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे । पृथ्वीतिलरुवन्मध्यमेतस्य परिकीर्त्यते ॥ १०५ ॥ सपादं भागमुत्सृज्य भागवित्तयविस्तृतम् । भागेन निर्गतं चास्य भद्रमायं प्रकल्पयेत् ।। १०६ ।। तस्यापि मध्यवर्तन्यद् भागनिर्गतविस्तृतम् । अन्वितं दशभिः स्तम्भैः सुदृद्वैस्तद् विधीयते ॥ १०७ ॥ सर्वास्वपि च दिवेवं विधेया भद्रकल्पना । अस्य पदसप्ततिः स्तम्भाः भवन्त्येकत्र सद्व्यया ।। १०८ ।। 1. 'कोलिनिव', २. दिक. पाठ. । ३. '4', 'द्रच यत्का' ख. पाठः । ५. 'पल्पते', ६. 'ट' क, पाठः । - ·राजगृहं नाम त्रिशोऽध्याय । प्रतापवर्धनस्याथ लक्ष्म साम्मतमुच्यते । पञ्चविंशतिहस्ताङ्के सार्धमागत्रयायिते ॥ १०९ ॥ मध्ये चतुप्फो भागेन चतुर्भिः सम्भृतो धरैः। अलिन्दो भागिकथास्य स्तम्भद्वादशकान्वितः ।। ११० ॥ पादिका भित्तिरेतस्य भद्रं चास्य प्रकल्पयेत् । भागनिर्गमविस्तारं चतुःस्तम्भविभूपितम् ॥ १११ ।। विधिरेप समग्रासु दिक्षु कार्योऽस्य सिद्धये । स्तम्भत्रिशता युक्तो पहिरन्तरयं भवेत् ॥ ११२ ॥ धराणां चैव सर्वेषां चतुःपष्टिः प्रकल्पना । अर्थ लक्ष्मीविलासस्य सम्यग् लक्ष्माधुनोन्यते ॥ ११३ ॥ प्रतापपर्धनस्येव मध्यमस्य प्रकल्पयेत् । प्रतापवर्धनसमं सर्वतोऽप्येतदीरितम् ॥ ११४ ॥ फिन्त्वस्य पार्श्वभद्राणि भद्राणामेव कारयेत् । कोणेप्वपिच भद्राणि पार्श्वयोरुभयोस्तथा ॥ ११५ ॥ भार्ग(स्याश्च) निर्गमोऽप्येपां विशेषोऽस्मादयं मतः। भद्रमस्य दशस्तम्भमध्यं पोडशभिः ॥ ११६ ॥ चतुरं भवेदेतदिच्छया क्षणमध्यगम् । द्वारमन्यद् विधातव्यं स्वपदे स्यात् सुशोभितम् ॥ ११७ ॥ भूमिभिः सार्धपष्ठीभिर्विधेयः क्षोणिभूपणः । अर्थाष्टमीभिश्च भवेत् पृथ्वीतिलकसंज्ञकः ॥ ११८॥ स्यात् सार्धपश्चीभिस्तु श्रीनिवासोध भूमिभिः । लक्ष्मीविलाससंज्ञोऽर्धपञ्चमीभिर्विधीयते ॥ ११९ ।। प्रतापवर्धनारुयोर्धचतुर्थीभिर्विधीयते । राज्ञां पृथ्वीजयादीनि निवासभवनानि च ।। १२० ॥ क्षोणीविभूषणादीनि विलासभवनानि च । पान्युक्तानि निवासाय विलासाय च भूभृताम् ॥ १२१ ॥ तो'क, पाठ।।२ 'गास्या नि', ३. 'मम', ४. 'म'ख, पाठः ।

·१६८
समराङ्गणसूत्रधारे
तेषां पृथ्वीजयादीनां द्वारमानमथोच्यते ।
चतुःपञ्चाशदंशो यो विस्तृतः सकरत्रयः ॥ १२२ ।।
स द्वारस्योदयः मोक्तस्तदर्धेनास्य विस्तृतिः ।
स्वोदयस्य त्रिभागेन पिण्डः स्तम्भेषु शस्यते ॥ १२३ ।।
स्यात् सप्तविंशतितमः सपादः सचतुप्फरः ।
गृहभागो भवेद् भूमिः प्रथमा राजवैश्मनाम् ॥ १२४ ।।
भूछाये नवधा भक्ते तदंशकचतुष्टयम् ।
निर्गमश्छाद्यकस्यांशद्वयं पादोनमुन्द्रयः ।। १२५ ।।
तथान्तरावणी कार्या छाद्यकोच्छ्रायनिर्गता ।
हीरग्रहणपिण्डावाल्या सा प्रशस्यते ॥ १२६ ।।
तस्याः स्वमेव वाहल्यं पादोनं विस्तृतिः स्मृता ।
अन्तरावणिकातुल्यो पदलाया विनिर्गमः ॥ १२७ ।।
स्वनिर्गमात् वथा चास्याः सपादः स्यात् समुन्छूयः ।
भूम्युच्छ्यनवांशस्य पादोऽस्याः पिण्डमिष्यते ॥ १२८ ।।
भूनवांशत्रिभागोनो मदलायाश्च विस्तृतिः ।
लुमामूलस्य स्तम्भाध विस्तारः परिकीर्तितः ॥ १२९ ।।
तत्व्यंशादविस्तीर्णा भूले साष्टांशयुग् भवेत् ।
तुम्विनी लम्विनी हेला शान्ता कोला मनोरमा ।। १३० ।।
आध्माता चेत्यभूः प्रोक्ता लुमाः सप्त मनीषिभिः ।
ऋजुः सा लम्बिनी तासामाध्माता कर्णा स्मृता । १३१ ।।
अन्तराले क्रमेण स्युः पञ्चान्याः परिकीर्तिताः।
स्तम्भ निदध्यान्मदलां छाद्यं धतु दृढां शुभाम् ॥ १३२ ।।
स्तम्भाभावे पुनस्येत् कुड्यपट्टेऽपि तां सुधीः ।
सप्त पञ्चाथवा तिस्रो मल्लच्छाये लुमाः स्मृताः ॥ १३३ ।।
फोणेष्वेता इमाभ्योन्याः कर्तव्याः प्राजला: समाः ।
छाये कर्णाव कचित् कार्या मकराननभूपिताः ॥ १३४ ।।
1. 'मन.स' ख. पारः । २. 'श्या', ३. 'घ'स. पाठः।
'ग' इति शिषशाने प्रसिद्धि।

·यन्त्रविधान नामैकत्रिंशोऽध्यायः। तेऽपि विद्याधरोपेताः कचित् सगजतुण्डिकाः । सकुम्भिकस्य स्तम्भस्य प्रविभज्योदयं विधा ॥ १३५ ॥ तत्र भागद्वयं कुर्याद् भागानचतुर्थकान् । तत्र पादोनभागेन राजितासनकं भवेत् ।। १३६ ॥ सतः सोल्कलका वेदी साख्रिभागा विधीयते । फूटागारसमांशा) कार्योऽनोसनपट्टकः ॥ १३७ ॥ स स्पादभी(टोह)विस्तारो भागोच्चं मत्तवारणम् । स्वोदयस्य विभागेन तिर्यक् कार्योऽस्य निर्गमः ॥ १३८ ।। रूपकैः करणायाभिः(१)सुपरपि शोभितम् । घेदिकादिकमप्यस्य रूपपनाचितं शुभम् ।। १३९ ॥ आयसीमिः शलाकामिः कीलकैश्च दृढीकृतम् । एतानि पञ्चदशराजनिवेशनानि पृथ्वीजयमभृति यानि निरूपितानि । यो लक्षणेन सहित परिमाणमेपा जानाति तस्य नृपतिः परित्तोपमेति ॥ १४० ।। पति महाराजाधिराजश्रीमोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि वास्तुशास्त्र रानगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः। अथ यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । भ्राम्यदिनेशशशिमण्डलचनश(सीस्त)- मेतज्जगस्त्रितययन्नमलक्ष्यमध्यम् । भूतानि वीजमखिलान्यपि सम्भकरण्य यः सन्तवं भ्रमयति स्मरजित् स वोऽध्यात् ॥ १ ॥ पत्राध्यापमय घूमो यथावत् मक्रयागतम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदेकामिह कारणम् ॥ २॥ है. 'मा'त. पाठ 1 २. क. पाठः ।

·१७० समराङ्गणारधारे यदृच्छया प्रवृत्तानि भूतानि स्वेन वर्मना । नियम्यास्मिन् नयति यत् तद् पन्यमिति कीर्तितम् ।। ३ ।। स्वरसेन भत्तानि भूतानि स्वमीपया । कृतं यस्माद् यमपति तद्वा यन्त्रमिति स्मृतम् ॥ ४ ॥ तस्य वीजं चतुर्धा स्यात् क्षितिरापोऽनलोऽनिलः । आश्रयत्वेन चतयां विपदप्युपपुज्यते ।। ५ ॥ भिन्नः सूतथ (फै?य)रुक्तस्ते च सम्यङ् न जानते । प्रकृत्या पार्थिवः मृत(लाख)यात् । तत्र क्रिया भवेत् ॥ ६ ॥ पार्थिवत्वादयमतो न कदाचिद् विभिद्यते द्रव्यत्वादग्निजत्वं हि यद्यस्य परिकल्प्यते ॥ ७ ॥ तदा विरोधो नैवास्य पाचकेनोपपद्यते । गन्धा बहेविरोधाच स्थिता पार्थिवता वलात् ॥ ८ ॥ आत्मैव वीजं सर्वेषां मत्येकमपराण्यपि । एवं भेदा भवन्त्येषां भूयांसः सङ्करान्मिथः ।। ९ ॥ स्वयंवाहकमेकं स्यात् सकृलेय वयापरम् । अन्यदन्तरितं वाह्यं वाद्यमन्यत् त्वदूरतः ॥ १० ॥ स्वयंवाह्यमिहोत्कृष्टं हीनं स्यादितरत् त्रयम् । तेपु शंसन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटस्थितम् ॥ ११ ॥ य(धुदु)त्पन्नमलक्ष्य यदेकं बहुपु साधकम् । तदन्यदपि शंसन्ति यस्माद् विस्मयकृणाम् ॥ १२ ॥ एका स्वीया गतिश्वित्रे बाहोऽन्या वाहकांश्रिता । अरपट्टाश्रिते कीटे दृश्यते द्वयमप्यदः ॥ १३ ॥ इत्यं गतिद्वयवशाद् वैचित्र्यं कल्पयेत् स्वयम् । बलक्षता विचित्रलं यस्माद् यन्त्रेषु शस्यते ॥ १४ ॥ 1. क. पाठ। २. 'ध' क. ग. पाठः । .'' स. पाठः। ४. 'यस्त- पापा चन', ५. 'भन्यते' क. पाठः । ६. , ७. 'या', ८. दू स. ग. पाठः । ९. 'क्ष' का पाठ 'प्रकृत्या सभावेन पार्थिवो भागः यहुलः' इति, ''तन उदयतेनीवायूनां क्रिया कार्य भवेद ' इति च टिप्पणमस्ति । " ·यन्नविधानं नामकात्रिंशोऽध्यायः। अन्यत् स्यादन्तरात्रीम)य द्वितीयं मध्यमं विदम् । द्वयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि योगतः ॥ १५ ॥ अंशांशिभावाद भूतानां सङ्खथैपामतिरिच्यते । यः सम्यगेतज्जानाति स पुमान् भवति प्रियः ॥ १६ ॥ प्रमदानां नृपाणां च प्रज्ञानां च मतस्य च । लाभ ख्याति च पूनां च यशो मानं धनानि च ॥ १७ ॥ मानोति किं किं न पुमान् य इदं वेति तत्त्वतः । गृहमकं विलासानामाश्चर्यस्य परं पदम् ।। १८ ।। रतेरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम् । यथावद् देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात् ॥ १९ ॥ तास्तुप्यन्त्यथ तत्तुष्टि':पूर्वधर्मः प्रकीर्तितः । नृपादितोपादर्थः स्यादर्थे कामः प्रतिष्ठितः ॥ २० ॥ वित्तैक्यादस्य निप्पत्तिर्माक्षश्चास्मान्न दुर्लभः । पार्थिचे पार्थिवाजः पार्थिवं जलजन्मभिः ।। २१ ॥ तदेव तेजोजनितस्तदेव मैरुदुद्भवैः । आप्यमाप्यस्तथा वीरानलैरानिलरपि ॥ २२॥ वहिनश्च मरुज्जातः पार्थिवैरिणरपि । मारुतं मारुतरायः पाविरानलैस्तथा ॥ २३ ॥ वहिजातेऽपि चीज स्यात् सूतः सोऽपिच वा(न?नि)ले । पार्थिानां भवेद् बीजमायानामपि वा(रणे?रुणम् ) ॥ २४ ॥ इति चीनानि सर्वपा कीर्तितापखिलान्यपि । कुंड्यंकरणमूत्राणि भारगोलकपीडनम् ।। २५ ।। लम्बन लम्रकारे च चमाणि विविधान्यपि । अयस्तामं च तारं च त्रषु संवित्नमर्दने ॥ २६ ॥ काष्ठं च चर्म बखं च स्वयीनेए प्रयुज्यते । सदकः कर्तरी यष्टिचकं भमरकस्तया ॥ २७ ॥ 1. 'ऐ.', २. 'चि', ३. 'मातोश, Y. 'निक, पाठः । ५. '' ६. 'मा', 'उपन्यास. ग. पाठ।

·१७० समराङ्गणसूत्रधारे, यदृच्छया प्रचानि भूतानि स्वेन वर्मना । नियम्यास्मिन् नयति यत् तद् यन्त्रमिति कीर्तितम् ॥ ३॥ स्वरसेन भवानि भूतानि स्वमनीपया । कृतं यस्माद् यमयति तदा यन्त्रमिति स्मृतम् ॥ ४ ॥ तस्य वीनं चतुर्धा स्यात् क्षितिरापोऽनलोऽनिलः । आश्रयत्वेन चैतमा पियदप्युपयुज्यते ।।५।। भिन्नः सूतश्च (कीय रक्तस्ते च सम्यङ् न जानते । प्रकृत्या पार्थिः सुत(लाख)यात् । तर क्रिया भवेत् ॥ ६॥ पार्थिवत्वादयमतो न कदाचिद् विभिद्यते । द्रव्यत्वादग्निजत्वं हि ययस्य परिकल्प्यते ॥ ७ ॥ तदा विरोधो नैवास्य पावकेनोपपद्यते । गन्धाद् बढेविरोधाच स्थिता पार्थिवता बलात् ॥८॥ आत्मैव वीजं सर्वपां प्रत्येकमपराण्यपि । एवं भेदा भवन्त्येषां भूयांसः सङ्करान्मिथः ॥ ९ ॥ स्वयवाहकमेकं स्यात् सकरप्रेयं तथापरम् । अन्यदन्तरित वादा बाह्यमन्यत् त्वदूरतः ॥ १० ॥ स्वयंवाह्यमिहोत्कृष्टं हीनं स्यादितरत् त्रयम् । तेषु शंसन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटस्थितम् ।। ११ ॥ य(धुदुत्पन्नमलक्ष्यं यदेकं बहुपु साधकम् । तदन्यदपि शंसन्ति यस्माद् विस्मयकृन्नृणाम् ।। १२ ।। एका स्वीया गतिचित्रे वाद्येऽन्या वाहकाश्रिता । अरघट्टाश्रित कोटे दृश्यते द्वयमप्यदः ।। १३ ।। इत्यं गतिद्वयवशाद वैचित्र्यं कल्पयेत् स्वयम् । अलक्षता विचित्रत्वं यस्माद् यन्त्रेषु शस्यते ॥ १४ ॥ 'ते'क.पाठः। २.'' क. ग. पाठः। ३. 'य' स. माठः। ४. 'वस्त- पापा च तन', ५. 'भन्मते 'भा. पाठः । ६., ७. 'या', ८. दू ख. ग. पाठः । ९.'' क. पाठः। इ'प्रकृत्या स्वभावेन पार्थिवो भागः बहुला' इति, 16 उदातेजोवायूनां किया कार्य भवेत्' इति च टिप्पणमस्ति। १. - -- ·१७१ यन्त्रविधानं नामैत्रिंशोऽध्यायः। अन्यत् स्यादन्तरा(मि)यं द्वितीय मध्यमं त्विदम् । द्वयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि यागतः ॥ १५ ॥ अंशांशियावाद भूतानां सङ्खयैषायतिरिच्यते । यः सम्यगेतज्जानाति स पुमान् भवति प्रियः ॥ १६ ॥ अमदानां नृपाणां च प्रजानां च मतस्य च । लाभं ख्याति च पूजां च यशो मानं धनानि च ॥ १७ ॥ मामोति किं कि न पुमान् य इदं वेत्ति तत्त्वतः । गृहम विलासानामाचर्यस्य परं पदम् ॥ १८ ॥ रतेरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम् । यथावद् देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात् ॥ १९ ॥ तास्तुष्यन्त्यथ तत्तुष्टि':पूर्वमः प्रकीर्तितः । कृपादितोपादर्थः स्यादर्थे कामः प्रतिष्ठितः ॥ २० ॥ वितैयादस्य निप्पत्तिोक्षशास्मान दुर्लभः । पार्थिवं पार्थिवजैः पार्थिवं जलजन्मभिः ॥ २१ ॥ तदेव तेजोजनितस्तदेव भैरुदुद्भः । प्यमाप्पैस्तथा वीरानेलरानिलैरपि ।। २२ ।। वहिजैश्च मरुज्मातः पार्थिवारुणैरपि । मारुतं मारतराप्यैः पार्थिवरानलैस्तथा ॥ २३ ॥ वगिनातेऽपि वीज स्याद सूतः सोऽपिच वा(नानि)ले । पार्थिवानां भवेद् वीजमायानामपि वा(रणीरुणम्) ।। २४ ।। इति वीजानि सर्वेषां कीर्तिवान्यखिलान्यपि । कुंड्यंकरणमूत्राणि भारगोलकपीडनम् ॥ २५ ॥ लम्बनं लम्बकारे च चमाणि विविधान्यपि । अपस्तानं च तारं च षु संवित्तमर्दने ॥ २६ ॥ काष्ठं च चर्म वस्त्रं च स्वयीनेषु प्रयुज्यते । उर्दकः कर्तरी यष्टिश्चनं भ्रमरकस्तथा ॥ २७ ॥ 'ट', २ चि', ३. 'मातो, ४. नि' द. पाटः । ५..' ६. 'भा', ७. 'उरच्या स. ग. पाठ. । 1.

·समराङ्गणसूत्रधारे शृशावली च नारायः स्ववीजान्यावरे विदुः । ताप उत्तेजन स्तोमः क्षोभश्च जलसानः ॥ २८ ॥ एवमाधग्निवीजानि पार्थिवस्य प्रचक्षते । धारा च जलभारव पयसो भ्रमणं तथा ।। २९ ॥ एवमादीनि भूजस्य जलजानि भचक्षते । यथोच्यो ययाधिक्यं यथा नीरन्ध्रतापि च ॥ ३०॥ अत्यन्तमूर्ध्वगामित्वं स्ववीजान्ययसस्तथा । मरुन स्वभावजो गाढाहकच प्रतीप्सितः ॥ ३१ ॥ हत्याधजिनाधेश्च गजकर्णादिभिः कृतः । (छाचा)णितो गालितश्वायं बीजं भवति भूभवे ॥ ३२ ॥ काष्ठं (क)निश्च लोहं च जलने पार्थिवं भवेत् । अन्यदम्भेस्तदप्यस्तु तिर्यपूर्वमधस्तथा ॥ ३३ ॥ वीज स्वकीयं भवति यन्त्रेषु जलजन्मसु । तापाचं पूर्वकथितं वह्निनं जलजे भवेत् ॥ ३४ ॥ सगृहीतथ दत्तच पूरितः प्रतिनौदितः । मरुद वीजत्वमायाति यन्त्रेषु जलजन्मसु ।। ३५ ।। वह्निजातेपु मृत्ताम्रलोहरुक्मादि ताई । पार्थिवं कथयन्तीह वीनं वीजविचक्षणाः ॥ ३६॥ वर्वतिर्भवेद् वीजमाप आपस्तथा भवेत् । आधैईत्यादिभिः भोक्तमरुद् गच्छति वीजताम् ॥ ३७ ।। प्रत्पेपकं च जन प्रेरकं ग्राहक तथा । सङ्ग्राहकं च भूनातं वीनं स्यादनिलोद्भवेः ॥ ३८ ॥ प्रेरणं चाभिधातश्च विवर्तो भ्रमणं तथा जलज मारुतोत्थेषु बीजं स्यादिति सम्मतम् ।। ३९ ।। सगृहीतस्य तापाद्यैर्यानि पावकजन्मनि । प्रकीर्तितानि तान्येव भवन्ति पवनोगः ॥ ४०॥ 5. 'ई',:२. 'स्थिता', क. पतिः। ३. 'तले', ४.', ६. सपाच ति', ७. 'नाल. पा.ह. क. पाठः !

·मन्त्राविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः । प्रेरितः सङ्गृहीतच जनितश्च समीरणः । आत्मनो वीजतां गच्छत्येवमन्यत् मकल्पयेत् ॥ ४१॥ भूतमेकमिहोद्रिक्तमन्यद्धीनं तवोऽधिकम् । अन्यद्धीनतरं चान्यदेवप्रायविकल्पितैः ॥ ४२ ॥ नाना भेदा भवन्त्येषां कस्तान कात्स्न्येन वक्ष्यति। निष्क्रिया भूः क्रिया त्वंशे शेपेषु सहजा त्रिषु ॥ ४३ ॥ अतः प्रायेण साजन्या क्षितावेवं प्रयत्नतः । साध्यस्य रूपवशतः सन्निवेशो यतो भवेत् ॥ १४ ॥ पन्त्राणामाकृतिस्तेन निर्णेतु नैव शक्यते । यथावद्धीजसंयोगः सौश्लिष्ट्यं श्लक्ष्णतापि च ।। ४५ ॥ अलक्षता निर्वहणं लघुत्वं शब्दहीनता । शब्दे साध्ये तदाधिक्यमशैथिल्यमगाढता ॥ ४६ ॥ पहनीपु समस्तासु सौश्लिष्ट्यं चास्खलद्गति । यथाभीष्टार्थकारित्वं लयतालानुगामिता ॥ ४७ ॥ इष्टकालेयदर्शित्वं पुनः सम्यक्त्वसंपतिः । अनुल्यणत्वं ताद्रूप्यं दार्थे ममृणता तथा ।। ४८ ॥ चिरकालसहत्वं च यन्त्रस्यैते गुणाः स्मृताः । एकं वहूनि चलयेद् बहुभिथाल्यतेऽपरम् ।। ४९ ॥ सुलिएत्वमलक्षत्वं यन्वाणा परमो गुणः । भय कर्माणि यन्त्राणां विचित्राणि येथाविधि ॥५०॥ नविस्तरामसङ्क्षेपात् साम्मतं संमचक्ष्महे । कस्यचित् सा किया साध्या कालः कस्यापि कस्यचित् ।। ५१ ।। शब्दः फस्यापि चोच्छ्रायो रूपस्पशी च कस्यचित् । क्रियास्तु कार्यस्य घशादनन्ताः परिकीर्तिताः ।। ५२ ॥ तिर्यगर्वमधः पृष्ठे पुरतः पार्थयोरपि । गमनं सरणं पात इति भेदाः क्रियोद्भवाः ।। ५३ ॥ .. 'यो विक' का पाठः । २. 'जात्या चिख, प. पाठः। 'समय' ४.न.पा.'', ६..मिस.ग. पाठ.1., - ·१७४ समरामणसूत्रधार कालो महतकामायभिन्नो मैदरनेकया। शब्दो विचित्रः सुखदो रतिकृद् भीषणस्तथा ।। ५४ ॥ उच्छायस्तु जलस्य स्यात् कचिद् भूजेऽपि शस्यते । गीतं नृत्यं च वायं च पटहो वंश एव च ॥ ५५ ॥ वीणा च कांस्पतालश्च मिला करटापि च । यत्किश्चिदन्यदप्यत्र दादिनादि विभाव्यते ।। ५६ ॥ समस्तमपि तद् यन्त्राज्जायते कल्पनावशात् । नृत्ये तु नाटकं चोक्षस्तान्डवं लास्यमेव च ।। ५७ ॥ राजमार्गश्च देशी च यन्त्रात् सर्व प्रसिध्यति । तथा जात्यनुगाश्चेष्टा विरुद्धा यास्तुं जातितः ।। ५८ ॥ ताः सर्वा अपि सिध्यन्ति सम्यग्यन्त्रस्य साधनात् । भूवराणां गतिव्योनि भूमा व्योमचरागमः ।। ५९ ॥ चेष्टितान्यपि मानां तथा भूमिस्पृशामिव । जायन्ते यन्त्रनिर्माणाद् विविधानीप्सितानि च ॥ ६ ॥ यथासुरा जिता देवैर्यथा निर्मथितोऽम्युधिः । हिरण्यकशिपुदैत्यो नृसिंहेन हतो यथा ॥ ६१ ॥ धावनं हस्तियुद्धं च गैजानामगहोऽपि च । नानाप्रका(रा) या चेष्टा नानाधारागृहाणि च ।। ६२ ।। दोलाकेल्यो विचित्राश्च तथा रतिगृहाणि च । चिों से(नाना) च कुख्यश्व स्वयंवाहकसेवकाः ।। ६३ ।। सभाच विविधाकाराः सत्या मायाः प्रकल्पिताः। एवंमायाणि चान्यानि यन्त्रात् सिध्यन्ति कल्पनात् ॥ ६४ ॥ विधाप भूमिकाः पश्च शय्या त्वादिभुवि स्थिर्ता । प्रतिमहरमन्यासु सर्पन्ती याति पञ्चमीम् ॥ ६५ ॥ एवंमायाणि चित्राणि सम्यक् सिध्यन्ति यन्त्रतः । कमेण विशतावर्त स्थाले दन्ता भ्रमन्त्यसी-।। ६६ ।। ..'य', क. २. '' स.ग. पाठ:1३. 'राजना' रा. पाठ। ४. प्रासने च', ५. 'स्मारला', ६.चा.पय! . पा."मियते वर्ती सागपाद।

·१७५ यन्त्रविधान नामैत्रिंशोऽध्यायः । तन्मध्ये पुत्रिका क्लता प्रति नाडि प्रबोधयेत् । वद्वेश्च दर्शनं तोये वह्निमध्यान्नलोद्गतिः ।। ६७ ॥ अवस्तुतोऽपि वरतुत्वं वस्तुतोऽपि तथान्यथा । निःश्वासेन वियद् याति श्वासेनायाति मेदिनीम् ॥ ६८ ॥ क्षीरोदमध्यगा शय्या प्रतीष्टाधः फगाभृता । गोलथ म(तिचि)विहितः सूर्यादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ६९ ॥ परिभ्राम्यत्यहोरात्रं ग्रहाणां दर्शयन् गतिम् । गजादिरूपे रविकरूपतां गमितः पुमान् ॥ ७० ॥ भ्रान्त्वा नाडिकया तस्याः पर्यन्ते हन्ति (भो?यो)जनम् । दीपिकापुत्रिका क्लता क्षीण क्षीणं प्रयच्छति ॥ ७१ ॥ दीप तैलं प्रत्यन्ती सालगत्या प्रदक्षिणम् । यावत् प्रदीयते पारि लावत् पिबति सन्ततम् ॥ ७२ ।। यन्त्रण कल्पितो हस्ती न तद् गच्छत् प्रतीयते । शुकाघाः पक्षिणः वलसास्तालस्यानुगमान्मुहुः ।। ७३ ।। जनस्य विस्मयकृतो नृत्यन्ति च पठन्ति च । पुत्रिका का गजेन्द्रो का तुरगो मर्कटोऽपि वा ।। ७४ ।। वलनैर्वर्तनत्यस्तालेन हरते मनः। येनैव वर्मना क्षेत्रं धियते तेन तत्पयः ।। ७५ ॥ यात्यायाति पुनस्तद्वद् गर्तात् पुष्करिणीप्वपि । फलके कानि (?) तिष्ठन्ति धावन्त्यनुमतानि च ।। ७६ ।। चारतात) ददति युध्यन्ते निर्यान्त्यमनारतम् । नृत्यन्ति गायन्ति तथा बंशादीन वादयन्ति च ।। ७७ ।। निरुद्धमुक्तस्य यशान्मरुतो यन्त्रमझिभिः । याचेया दिव्यमानुष्यस्ता एवान न केवलम् ।। ७८ ।। दुष्करं यद्यदन्यच नतद् यन्चात् मसिध्यति । पत्राणां घटना नोक्का गुप्त्यर्थ नाज्ञतावशात् ॥ ७९ ॥ २. 'ति' क. पाठ ३, 'स, ग, पाठ, ४, मृज्यन्ती', ५. 'म'का पादः। , ·१७६ समरामणसूत्रधारे वत्र हेतुरयं ज्ञेयो व्यक्ता नेते फलपदाः । फधितान्पत्र बीजानि यन्त्राणां घटना न यत् ।। ८० ॥ तस्माद् व्यक्तीकृतेष्वेषु न स्यात् स्वार्थो न कौतुकम् । वस्तुतः कथितं सर्व वीजानामिह कीर्तनात् ।। ८१ ॥ अभ्यूा स्वधिया पाइर्यन्वाणां कर्म यद् यथा । यन्त्राणि यानि दृष्टानि कीर्तितान्यत्र तान्यपि ।। ८२ ॥ नन्यानि यस्मात् तान्यातो विज्ञेयान्युपदेशतः । एतत् स्वबुद्धथैवास्माभिः समग्रमपि कल्पितम् ॥ ८३ ॥ अग्रतश्च पुनमः कथितं यत् पुरातनैः । पीजं चतुर्विधमिह प्रवदन्ति यन्त्रे- प्वम्भोग्निभूमिपवननिहितैर्यथावत् । मत्येकतो बहुविधं हि विभागतः स्या- मित्रैर्गुणैः पुनरिदं गणनामपास्येत् ॥ ८४ ॥ किमेतस्मादन्यद् भवति भुवने चित्रमपरं किमन्यद् वा तुष्टचै भवति किमु वा कौतुककरम् । किमन्यद्वा कीर्तेर्भवनमपरं कामसदनं किमस्मात् पुण्यं वा किमिव च परीतापशमनम् ।। ८५।। एतेऽत्यर्थ मीतिदा वीजयोगाः संजायन्ते योजिताः सूत्रधारै।। भ्रान्त्या नान्यधिकृद् दारुवल्स चक्र दोलायं पुनः पञ्चमं तत् ॥ ८६ ॥ पारम्पर्प फौशलं सोपदेशं शास्त्राभ्यासो वास्तुकर्माधमो धीः । सामग्रीयं निर्मला यस्य सोऽस्मिश्विनाण्येवं वेत्ति यन्त्राणि कर्तुम् ॥ ८७॥ चित्रैर्युक्तं ये गुणैः पश्वरूपं जानन्त्यैनं यन्त्रशास्त्राधिकारम् । ये वा कत्ल योजयन्तेन सम्यक् तेषां कीर्चिा भुवं चारणोति ।। ८८॥ भद्गुलेन मितमद्गुलपादेनोचितं द्विपुटकं तनुचम् । संविधयमजु मध्यगरधं लिप्टसन्धि दृढतानमयं तत् ॥ ८९ ।। 1. 'न' क.. पाठः । २. 'द्वितोऽस्मा', ३. 'ह', 'हमपा ·यन्त्रविधानं नामैकानिंशोऽध्यायः । दारवेषु विहगेषु तदन्तः क्षिप्तमुद्तसमीरवशेन । आतनोति विचलन्मुदुमन्दं शृण्वतां भवनि चित्रकरं च ॥१०॥ मुश्लिष्टखण्डद्वितयेन कृत्वा सरन्धमन्तर्मुरजानुकारम् । अस्तं तथा कुण्डलयोयुगेन मध्ये पुटं नस्य पदु पट्टेयम् ।। ९१ ॥ पूर्वोत्तपत्र विधिनादरेऽस्य क्षिप्तेऽय शय्यानलसंस्थमेतत् । ध्वनि ततः सञ्चलनादनमकीडारसोखासकरं करोति ॥ ९२॥ अस्मिञ् शय्यातलविनिहित मुञ्चति व्यक्तरागं चित्रा शब्दान् मृगशिशुशा या(न्तिीति) भीत्येव मानः । कितासां दयिताभितो निर्मरमेमभागां पाहि गच्छन्त्यधिकमपिक मन्मथकीडिवानि ॥ १३ ॥ पटहसुरजे चेणुः शमी विपञ्चथथ काहला डमरुटिपिले वाद्यानोद्यान्यमृत्यखिलान्यपि । मधुरमधिकं याचित्रं च ध्वनि विदधात्यलं तदिह विधिना रुदोन्मुक्तानिलस्य विजृम्भितम् ।। ९४ ॥ लघुदास्पयं महाविह हसुश्लिष्टतनुं विधाय नस्य । उढरे रसयन्त्रमादधीन ज्वलनाधारपयोऽस्य चा(तिरग्निीपूर्णम् ॥ तबारूढः पूरुपस्वस्य पक्षन्होबालमोम्झितेनानिलेन । सप्तस्यान्तः पाग्दस्यास्य शक्त्या विनं कुर्वनम्बरे याति दरम् ।। इत्यमेव गुरमन्दिरतुल्यं सञ्चलत्यलघु दारुविमानम् । आदधीत विधिना चतुरोऽन्तस्तम्य पारदभृतान् दृहकुम्भान् ॥ ९७।। अयाकपालाहितपन्दवद्रिमनप्ततत्कुम्भभुवा गुणेन । व्योन्नो अगित्याभरणत्वमति सन्तमगजसरानगरत्या ॥ ९८ ।। वृत्तसन्धितमथायसयन्त्रं तद विधाय रसपूरितमन्तः । उनदेशविनिधापितन सिंहनादसुरज विदधाति ।। ९९ ।। ४. 'भक पाठ.. 1. 'म', २. 'दहि स ग पार | ३ '२१, ५. 'मि पाट! ६. 'म' स म. पाद. ।

·मारामाणसूत्रधारे स कोऽप्यस्य स्फारः स्फुरति नरसिंहस्य महिमा पुरस्ताद यस्यता मदनलमुचोऽपि द्विपदाः । मुहुः श्रुत्वा श्रुत्ला निन्दमपि गम्भीरविषम पलायन्ते भीतास्त्वरितमवधूयान्कुशमपि ।। १०० ।। ग्गीवानलहस्तमकोटवालहस्तगासादि । सच्छिद्रं वपुरखिलं तत्सन्दिपु खण्डशौ' घटपेत् ।। १०१ ।। श्लिष्टं कीलकविधिना दारुमयं सृष्टचर्मणा गुप्तम् । पुंसोऽथवा युवत्या स्पं कृत्वातिरमणीयम् ॥ १०२ ।। रन्ध्रगतः प्रत्य विधिना नाराचसातैः मूत्रः । ग्रीवाचलननसरणत्रिकुश्चनादीनि विदधाति ॥ १०३ ।। करग्रहणताम्बूलप्रदानजलसेचनप्र(माणा?णामा)दि। आदर्शमविलोकनवीणावाद्यादि च करोति ॥ १०४ ॥ एवमन्यदपि चेहममेतत् कर्म विस्मयविधायि विधत्ते । जृम्भितेन विधिना निजयुद्धः कृष्टमुक्तगुणचकरशेन ॥ १०५ ।। पुंसो दारुजर्मूर्व रूपं कृत्वा निकेतनद्वारि । तत्करपोमितदण्ड निरुणद्धि प्रविशतां वर्म ॥ १०६ ॥ खड्गहस्तमथ मुद्गरहस्तं कुन्तहस्तमथवा यदि तत् स्यात् । तनिहन्ति विशतो निशि चौरान् द्वारि संवृतमुखं प्रसभेन ।१०७॥ ये चापाद्या ये शतान्यादयोऽस्मिन्नुष्टग्रीवाद्याश्च दुर्गस्य गुप्त्यै । ये कीडाद्याः क्रीडनार्थ व राज्ञां सर्वेऽपि स्युर्योगतस्ते गुणानाम् ।। इदानी प्रकमायातं वारियन्त्रं प्रचक्ष्महे । क्रीडा कार्यसिद्धयै च चतुर्धा तद्गति विदुः ॥ १०९ ॥ निम्नगं भवति द्रोणीदेशादूर्ध्वस्थिताज्जलम् । यन तत् पातयन्त्रः स्याद् वाटिकादिमयोजनम् ।। ११० ॥ गहुमाय. ग. पाट । '', ६. 'मूर्धे' क ८. 'रूणाम्', ९ 1.44 पाह। ३ . 'भोऽद्य प', पाठ । थेच शक्त्याद', १०. 'द' क. पाट.। ७ 'ण्या' ख पाठ । जाग. पाठ।

·यन्त्रविधान नाफात्रिंशोऽध्यायः । उड़ायसमपाताख्यं यत्रोर्वा नाडिका पयः । जलाधारगुणान्मुश्चेदधस्तात् समनाडि( काकम्) ।। १११ ।। यत्रं पातसमुच्छ्रायं पतित्वोन्ड्रायतो जलम् । निर्यग् गत्वा प्रयायुधं सच्छिद्रस्तम्भयोगतः ।। ११२ ।। पतित्वोच्चायतस्तोयं तिर्यग्वों मेत्यथ । सच्छिद्रस्तम्भयोगेन तत् स्यात् पातसमोच्छ्रयम् ॥ ११३ ।। वाप्यां वापि च कूपे विधानतो दीर्धिकादिका विहिता । पत्रोर्ध्वमग्नु गमयति नदिहोन्ट्रयसंज्ञितं कथितम् ।। ११४ ॥ दारुजमिमस्य रूपं यत् सलिल पारसंस्थितं पिवति । तन्माहात्म्यं निगदितमेतस्योचायतुल्यस्य ।। ११५ ।। सलिलं सुरशदेशानीतं निम्न्नेन वर्मना दूरे । अद्भुतसम्भस्थानं तदिह समोचलायतः कुरुते ॥ ११६ ।। धाराष्ट्रहमेकं स्यात् मर्पणाख्यं ततो द्वितीयं च । प्राणालं जलेमानन्यावर्त तधान्यदपि ॥ ११७ ॥ माकृतजनार्थमतन्न विधेयं योग्यमेतदवनिभुजाम् । मङ्गल्यानां सदनं दिव्यमिदं तुष्टिपुष्टिकरम् ।। ११८ ॥ सलिलाशयस्य सविधे कस्याप्याश्रित्य शोभनं देशम् । यन्त्रोत्सेधाद द्विगुणा त्रिगुणा वा नाडिका कार्या ॥ ११९ ॥ जलनिदिसदासावन्तमराणा पहिय नीरन्धा । नि दाम्मसि तस्यां शुभ मुहूर्ते गृह कार्यम् ।। १२० ।। सर्वाभिरोपधीभिर्युक्तं सहिरण्यपूर्णकुम्मैन । सुविचिनगन्यमाल्यं विनादितं ब्रहाघोपेण ॥ १२१ ॥ स्लोद्भवैर्विचिनैः स्तम्भर्युक्तं हिरण्यघटितर्वा । रमतोः कदाचित् सुरदारुसमुद्भवैरथवा ॥ १२२ ॥ श्रीखण्डोत्थैरथवा सालामुख्यप्रशस्नक्षोत्यैः । शक्सयात्रिंशत्सङ्ख्यर्यदि चापि पोडमभिः ॥ १२३ ॥ 1. 'न' स. ग. पाठ, । ३. 'त', ३. 'घ', ४. 'लनिमन कर ५, पियान्य' ख. , पाठः । ६. '" क. पाठ. ।

·१८० सगरामणसूत्रधार अथवा चतुरसमन्वितविंशतिसङ्ख्यर्दिनेशसख्या । भूपितमतिरमणीयअतुर्भिरपि वा विधातव्यम् ॥ १२४ ।। प्राग्नीचरतिचित्रः शालनालविभूषितं विविधः । वेदीभिः परिकरितं कपोतपालीभिरभिरामम् ।। १२५ ॥ रमणीयसालभजिकमनेकविधयन्त्रशकुनिकृतशोभम् । मिथुनश्च वानराणां जम्भकनिवहश्च नेकविधः ॥ १२६ ।। विद्याधरसिद्धभुजाकिन्नरधारणत्र स्यणीयम् । नृत्यभिः परम(गीगुणः शिखण्डिभिमण्डितोद्देशम् ।। १२७ ।। कल्पतरुभिर्विचित्रचित्रलतावद्विगुल्मसंछनम् । परपुष्टपट्पदालीमरालमालामनाहारि ॥ १२८ ॥ प्रवहत्सकलस्रोतःमुश्लिएनिविष्टनाडिकं मध्ये । सच्छिद्रनाडिफ्युतं नानाविधरूपरमणीयम् ।। १२९ ।। मुश्लिष्टनाडिकाने स्तम्भतुलाभित्तिसंश्रित परितः । सम्य कृत्वा दृढतरविलेपनं वज्रलेपार्थः ॥ १३० ॥ लाक्षासर्जरसहपन्मेषविषाणोत्यचूर्णसंमिश्रम् । अतसीकरजतैलपविगाठो पत्रलेपः स्यात् ॥ १३१ ॥ दृढसन्धिवन्धहेतोः स तत्र देयो द्विशः कदाचिद् वा | शणवल्कश्लेष्मातफसिक्थकतैलेः प्रलेपश्च ॥ १३२ ।। उच्छययन्त्रेणैतद् भ्रान्तजलेनाथ तदभितः कृत्वा । चित्रानुपातयुक्तं प्रदर्शयेन्नृपतये स्थपतिः ॥ १३३ ॥ कार्याण्यस्मिन् करिणां मिथुनान्यभितोऽम्बुकलियुक्तानि | अन्योन्यपुप्फरोतिसीकरभयपिहितनयनानि ॥ १३४ ॥ वर्षानुकृतं चास्मिन् प्रीतिमति मतिमताजो बीक्ष्य । दृवटमेनहस्तर्मदमिव मुश्चञ् जलं कार्यः ॥ १३५ ।। १. 'मालपा' रा. ग. पाठ ! २. “धम्' क. पाठः1 ३. 'गहनतरतस्परसपि' ख, ::| ४. ''व.. पार. ! ५. 'मनदुरध्यरातपत्रिण' (१) क. पाठः। ५. 'कि', 'टि' रा. ग. पार. ।

·यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः । स्तनयोयुगेन सृजती जलधारे वत्र कापि कार्या स्त्री । आनन्दाचलवानिय सलिलकणान् पक्ष्माभिः काचित् ॥ १३६ ।। नाभिदनदिकामिव विनिर्गतां कापि विभ्रती धाराम् । काप्यमुलीनखांशुभिरिव योपित् सिञ्चती कार्या ॥ १३७ ॥ एवम्मायाचित्रान् स्वभावचेष्टान् बहूंश्च रमणीयान् । क्षोभान विधाय कुर्यादाचर्य नरपतेः स्थपतिः ॥ १३८ ॥ मध्ये तस्य विधेयं सिंहासनममलहेममणिघटितम् । तत्रासीदेनरपतिरवनिपतिः श्रीपतिर्देवः ।। १३९ ॥ मापात् कदाचिदस्मिन् मालगीतंत्रिवर्धिनानन्दः । वादिवनाव्यनिपुणैर्निपेव्यमाणः सुरेन्द्र इव ॥ १४० ।। य एतस्मिन् गाढग्लपितघनधर्मव्यतिकरे शुचौ धाराधाम्नि स्फुटसलिलधारे नरपतिः । सुखेनास्ते पश्यन् विविधजलशिल्पानि स भव- न मर्त्यः किन्त्वेप क्षितिकृतनिवासः सुरपतिः ॥ १४१ ॥ जलदकुलाष्टकयुक्तं पूर्ववदन्यद् गृह समारचयेत् । चर्पद्धारानिकरैः प्रवर्पणाख्यां तदामोति ॥ १४२ ॥ प्रतिकुलमस्मिन् कार्या दिव्यालङ्कारधारिणः पुरुषाः । विधिना त्रयः सुरूपाश्चत्वारः सप्त वा मुढाः ॥ १४३ ।। यन्त्रण समोच्छायेण तांधतुर्थेन वा ततः पुरुपान् । कृत्वा सवक्रनालानम्भोभिः पूरयेद् विमलैः ॥ १४४ ॥ सलिलप्रवेशरन्यायखिलानि पिधाय तत्र पुरुषाणाम् अनानि वारिमोक्षाण्यखिलान्यथ मोचयेत् तेपाम् ॥ १४५ ॥ सलिलं सबक्रनालं द्वारप्रतिरोधमोचनैः पुरुषाः । मुञ्चन्ति स्वेच्छममी विचित्रपातेन चित्रकरम् ।। १४६ ॥ इत्यमिमान् वारिधरान् साम(स्यास्त्यिा)द् यन्तरेण वा सलिलम् । ज्यन्तरत्तो वा स्वेच्छं प्रवर्पयेदतिमहचित्रम् ॥ १४७ ।। 1. 'यश्चित्रात् ', २. 'पा बहुश्च', ३. ३, ४. 'न' ५. 'पापा' क. पाठः।

·समरानणसूत्रधारे इदं नानासारं कुलभवनमा रतिपने- निवासश्चित्राणामनुकरणमेनं जलगुचाम् । पयःपातैनाप्मे रविकरपरीतापशमनं न केपामत्यर्थं भवति नयनानन्दजननम् ।। १४८॥ एकनाथ चतुर्णिः स्तम्भरष्टभिरथासायर्या । पोडशभिर्वा कुर्यान्मनोहरं गृहमिह द्वितलम् ॥ १४९ ।। भयुतं चतुर्भिधतुरथं सर्व भित्तिसंयुक्तम् । ईलीतोरणयुक्तं कर्तव्यं पुष्पफाकारम् ।। १५० ।। तस्योपरि मध्यगता प्राङ्गणवापी दृढा विधातव्या। शतपत्रविहितभूपा तन्मध्ये कर्णिका कार्या ॥ १५१ ।। तत्कोणेषु चतुर्यपि रमणीया दारुदारिकाः कार्याः । - मध्याम्बुजनिहितशः सालङ्काराः सशृङ्गाराः ।। १५२ ।। पूर्वोक्तयन्प्रयोगात् पद्मासीन चगुन्धराधिपती । भृङ्गारामलवारिभिरगणवापी भ्रियाच ततः ॥ १५३ ॥ वामिति भृत्वा पापी तत्सलिलं तदनुपट्टगर्भगतम् । छाद्यस्तु गन्धरोधेप्वति गेहति(?)सर्वतो नियतम् ॥ १५४ ॥ मुखपट्टसमुत्कीर्ण रूपैश्चित्रैमनोरमैरखिलः । अारि विमुञ्चति नासास्यश्रवणनेत्रायैः ।। १५५ ।। प्रणालाख्यं धाराभवनमिदमत्यद्भुततरं स्थितिं धत्ते यस्य क्षितिपतिलकस्याङ्गणमुचि । करोत्येतद् वेत्थे स्थपतिरपि बुध्या चतुरया जगत्येतौ द्वावप्यधिकमहनीयौ कृतधियाम् ॥१५६ ।। चतुरश्रातिगभीरा वापी कार्या मनोरमा सुदृढा । गर्भगतं गृहमस्याः कर्तव्यं लिप्ससन्धि ततः ॥ १५७ ॥ विहितप्रवेशनिर्गति सुरड्याधो निवेशितद्वारम् । विदधीत चाररूपैः प्रवर्पकर्याप्तमुपरिष्टात् ।। १५८ ।। १. 'है', १. 'पी भूयेच ' स. पाठः । ३. 'म' प. पादः ।

·पत्रविधानं नामैकनिशोऽध्यायः । चित्राध्यायोदितवर्मना ततोऽलङ्कृतं च चित्रेण । तस्य विधेयं मध्यं सलिलाधिपवाससङ्काशम् ॥ १५९ ॥ कर्वविनिर्मामताब्जनालस्तत्पट्टफन्दकोदभूतैः । सच्छिद्रकणिकागतदिनकरकरनिर्मितोद्योतम् ॥ १६० ॥ आप्रत्येत् ततोऽनु च पाताम्युभिरमलकमलपर्यन्तम् । विधिनासुनैव सम्यक् प्रविधाय मनोरमं भवनम् ॥ १६१ ॥ नानारूपकयुक्त्या (जीव्यु)परनिततमझनोरणद्वारम् । शालाभिरायताभिश्चतरप्पपि दिक्षु कृतशोभम् ॥ १६२ ।। कृत्रिमशफरीमकरीपक्षिमिरपि चाम्बुसम्मवर्युक्ताम् । कुर्यादम्भोजवती वापीमाहार्ययोगेन । १६३ ।। सामन्तमुख्यपुरुपा राजाज्ञालब्धसंश्रयास्तत्र । परराष्ट्रागतदूतास्तिरीयूनिहितमिह निभृताः ॥ १६४ ॥ अथ स यथाविधि सलिलक्रीडां पूर्वोक्तमार्गरूपाणाम् । दृष्पा मुदितः कुर्यात् पर्यकारोहणं नृपतिः ॥ १६५ ।। तत्र स्थितस्य नृपतेः परिवारितस्य वाराहनाभिरभितो जलमग्नधान्नि । पातालसानि यथा भुजगेश्वरस्य निस्सीमसम्भृतरतिर्भवति प्रमोदः ।। १६६ ।। पूर्वोक्तवापिकायां मध्ये स्तम्भश्चतुर्मिरुपरचितम् । मुक्तारवालयुक्तं पुष्पकमथ कारयेल्लदभम् ।। १६७ ।। वापी परितः पुष्पकमापूर्य सुनिर्गमाभिरय सुदृढम् । गर्भस्वस्तिकाभित्तिभिरुपहितशोभं समन्ततः कुर्यात् ।। १६८ ॥ पूर्वोत्तयारिपोगात पूर्णामार्णता विधायनाए । जलकेलिपु सोत्कण्ठो महीपतिः युष्पकं यायात् ।। १६९ ।। कुर्वीत नर्मसचिवैर्विलासिनीभिश्च सार्धमानिपतिः । तन्नित्यान्तरपती निमज्जनोन्मजनै मीडाम् ।। १७० ।। 1. 'ह' ग. स. २. 'म भिन्य क. पाउ !

·ममराहणसूत्रधार एकत्र मनरपत्र दृष्टरन्यत्र हत्या सलिलेन नमुः। फ्रीडत्यलं कलिकरः सहायर्नृपः सुसं मन्जनपुष्करिण्याम् ।।१७१।। वापीतलस्थितमध उपयायनन- माच्छादितस्तनमरं करपल्लवन । गाढावसक्तवसुनं जलरोधमुक्ता- वालोकते प्रणयिनीजनमत्र धन्यः १७२॥ स्थदोलादिविधानं दारवमभिदध्महे वयं सम्यम् । यन्त्रनमणककर्म प्रकीर्तितं पञ्चमं यत् तत् ।। १७३ ।। तत्र वसन्तः प्रथमो मदननिवासो वसन्ततिलकच । विभ्रमकत्रिपुराख्यः पञ्चते दोलकाः कथिताः ।। १७४ ।। निखनेचतुरः स्तम्भान समैकमूत्रोपगान् ऋजून् सुदृढान् । सदृशान्तरान् धरित्रीवशतः सुश्लि(क्षणा)पीठगतान् ।। १७५ ।। प्रासादस्यक्तिदिशि प्रविध्याद् विरचिवाष्टकरदैर्घ्यम् । भूमिटर रमणीयं तदर्धतो विहितगाम्भीर्यम् ।। १७६ ॥ तद्गर्भनले स्तम्भो लोहमयाधारसंस्थितः कार्यः । भ्रमसहितः पीठयुतो ग्रस्तचन्छादकतुलाभिः ॥ १७७ ॥ संस्थाप्योपरि पीठस्य कुम्भिकामतिदा विभक्तां च । धनुरुन्छितस्ततोऽभूमष्टमिरावेष्टयेद् भद्रः ॥ १७८ ।। स्वेच्छमथ भूमिकोच्छ्यमस्योचे कल्पयेन्नितान्तमजुम् । निवधीत वेष्टना पट्टयुतं स्तम्भशीपं च ॥ १७९ ॥ होरग्रह(ण)पर्यन्तं मंदला गजशीणिका विधातव्या। सुदृढा प्रयत्नरंचिता मनोभिरामा यथाशोमम् ॥ १८० ।। पहस्योपरि कार्या चतुष्किका क्षेत्रमानतोऽभीष्टात् । तस्यामुपरि विधेयस्तलवन्धो दृढ़तरन्यासः ॥ १८१ ॥ स्तम्भादशभिरय क्षेत्रे युक्त्या समुच्छ्रितंर्भव्यैः । रूपवतीकोणस्थितिरधिका भूः प्रथामिका कार्या ।। १८२ ।। 1. 'य मुष्टिभि' क. पाठ. । २. 'स', ३. 'चरिता', ४. 'वि' कपाठः । ५. तभूमि स. ग. पाठः। , 1 ·१८५ यन्न विधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । मध्ये भ्रमश्च तस्या गर्भस्तम्भपतिष्ठितः कार्यः । क्षेत्रमाणवशतस्तां पश्चाच्छादयेत् प?ः ॥ १८३ ।। रथिकाशिखान केषु च फलका(मीय)रणस्य नवदुपरिष्टात् । भ्रमचकाणि न्यस्येन्मध्ये स्तम्भे च पत्रव ॥ १८४ ॥ अत उपरि यथाशोभं हि भूमिका पुष्पाकृतिः कार्या । मध्यस्तम्भाधारा कृतकलशविभूपणा शिरसि ।। १८५॥ स्तम्भेऽ(वाघ)स्ताद् भ्रमिते भृशं भ्रमत्यर्धभूमिका वन । रथिकाभ्रमरकयुक्ता परस्परं चक्रयन्त्रेण ॥ १८६ ॥ वसन्तरथिकाभ्रमे समधिरूढवाराङ्गना परिभ्रमणसम्भृताभ्यधिरुविभ्रम भूपतिः । करोति नयनोत्स(वस्त्रिी त्रि)दशधानि यत्कीर्तनं बसन्तसमये भवत्यमलकीर्तिधामव सः ॥ १८७ ॥ आरोप्य स्थिरमेकं स्तम्भ भूमीगृहादिरहितमैथ । हस्तचतुप्फोछाया कार्योपरि भूमिका चास्य ॥ १८८ ॥ मध्ये भ्रमरकयुक्तं शेपं पूर्ववढिहाचरेदखिलम् । पुष्पकमपि च स्तम्भे शिथिलं कलगोन्निं कुर्यात् ।। १८९ ।। तस्योपरि च ग्रीवा चतुरासनसंयुता विधातव्या । घण्टास्तम्भी कार्यों स्तम्भन महावली नत्र ॥ १९ ॥ एवं पुष्पकभूमिकान्तरतलस्थायी निगूढो जनो यावद् भ्रामकयन्त्रचक्रनिकरं सम्यर क्रमाचालयेत् । तावत् ता रथिकासना मृगशस्तत्र स्थिताः पुष्पके कामावासकुतूहलार्पितदृशो भ्राम्यन्ति सर्वा अपि ॥ १९१ ॥ अथ कोणगतान स्तम्भाधतुरो विनिवेशयेद् ऋजून मुहद्धान् । मुश्टिपीठसंस्थान् समान्तरान् मेदिनीवशतः ॥ १९२ ॥ तेषामुपरि (लतातला)न्तरसंयुक्ता भूमिका विधातव्या । रथिकास्तत्र चतस्रो जायन्ते पूर्ववेद दिस्थाः॥ १९३ ॥ 1. 'म्मः', २. 'का दर' क. पाठः । ३. "मय च' ग. पाठ: 1४. लक्ष्णपी' क. पाठ:19, 'पूर्वयुतामिः !' क, 'यदिश्यस्याः' ग. पाठः ।

·समरागणसूत्रधारे तदुपरि तथार्धभूमिः कार्या मुश्लिष्टंदारुसन्धाना । मध्यभ्रमरकयुक्ता सरूपका मत्तवारणयुता च ।। १९४ ॥ ६ नानाविधकर्मवती वसन्ततो वाद्यरेखा स्यात् । अन्योन्ययन्त्रपरिषद्दनदोल्यमान- निशेपचक्ररथिकाभ्रमणाभिरामम् । दृष्ट्वा वसन्ततिलकं सुरमन्दिराणां भूपायमाणमुपयाति न विस्मयत्वीयं का)॥ १९५ ।। पविधाय रङ्गभूमि प्रथमां शास्त्रान्तराधरस्यार्थे(?) । चतुरश्रा रूपवती सचतुर्भद्रा विधेया भूः ॥ १९६ ॥ प्रतिकोणमाग(सीता)स्या भद्रेपु भवन्ति संयता भ्रमराः । अत उपरिष्टाद भूम्या भ्रमराचाष्टासनाः कार्याः ।।.१९७ ।। रेखाः शुद्धाः कार्या वहिरन्तश्चित्रिताश्चान्याः । पीठपु मध्य(गसंस्थास्ततोऽपरा भूमिकाः कार्याः ॥ १९८ ।। पीठस्य मध्यसंस्थैरन्योन्यारालियोजितेश्वरः । सर्वे वेगाद् भ्राम्यन्ति सान्त(नारा) विभ्रमे भ्रमराः ॥ १९९ ।। दोलासनो विहितवारवधू (कोभृताति- चित्रेण यस्त्रिदशधामसु विभ्रमेण । पृथ्वीपतिर्मुदमुपैति समुल्लसन्ती कीर्तिन माति भुवनत्रितयेऽपि तस्य ॥ २० ॥ चतुरश्रमथ क्षेत्रं कृत्वांश जितं ततोऽष्टाभिः । कोणः शेपेस्तस्मिंश्चतुर| कल्पयेद भद्रम् ॥ २०१ ।। तद्विगुणमूर्ध्वमतस्य भूमिकाभागसव्यया कार्यम् । तत्रायंशचतुप्फेण भूमिका स्यात् समुच्छ्यतः ।। २०२ ॥ तत्राटपदचतुर्भागवर्जिता भूमिका उपर्युपरि । क्रमशो भवन्त्यथैवं ताः स्युस्तिस्रोर्धसंयुक्ताः ॥ २०३ ।। 1. 'रिम्य भू' क. पाठः । २. 'सातनायितमेनम(1)' रा. पाठः । ३. 'ना- विवमे भ्रम ' ग. पाठः । ४. 'धू+तानि चि' क. पाटः। ६ इह फिजिद मातृकानु गलितमिव भाति ।

·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८७ शेषांशोच्छ्रययुक्ता घण्टा चतुरश्रकायता कार्या । त्रिचतुर्भूम्यौ कार्ये सपदचतुर्भागविस्तारे ॥ २० ॥ रहः स्यादाघभुवि द्वितीयमुवि कोणगास्तथा रथिकाः। स्युभद्राकृतियुक्ता दोला अपि तत्र रमणीयाः ॥ २०५ ॥ रथिकास्तृतीयभूमौ कार्या भद्रेषु चातिरमणीयाः । कोणेष्वथासनान्यर्धवास्तुकेऽपि भ्रमः कार्यः ॥ २०६॥ दोलारथिके चतुरासने भ्रमोऽष्टासनो भवेत् तत्र । आसनमिह तत् कथितं युवतेः स्थानं यदेकं स्यात् ।। २०७ ॥ निखिलान्यपि भ्रमणसंमुखं तानि विभ्रति भ्रमणम्(?) । यत्रासनानि स इह भ्रम इत्युक्तोऽपराधिका(१) ॥ २०८ ॥ यप्टेरू मधस्ताद् भ्रमस्य चक्रं (नि)योजयेदेकम् । लघुचक्राणि च तद्वन्नियोजयेदासनेष्वत्र ।। २०९ ॥ लघुचक्रारकरने संलग्नाः कीलका दृढाः कार्याः । तुल्यान्तराः समस्ताः प्रलघु(क)चकारडन्तर्गताः ।। २१० ॥ रथिकाशिखाग्रचक्रं भ्रमचक्रारक(वि)नियोजितं कार्यम् । यष्टिचतुष्टयमम्मिस्तिर्यक् चक्रद्वयोपेतम् ।। २११ ॥ ऊ द्वितीयभूमेस्तृतीयभूमेस्थान्तरे कुर्यात् । नियतं रथिकायटिभ्रमसंलग्नानि यन्त्राणि ॥ २१२ ॥ आसनाधारयष्टीनां रथिकाचक्रयोजितान् । अधः समान्तरान् कुर्याचतुरः परिवर्तकान् ॥ २१३ ॥ त(द)द् द्वितीयभूमीदोलागर्भे समान्तरे यष्टी । लग्ने तथैकचके याम्योत्तरचक्रयोय॑स्येत् ॥ २१४ ॥ तद्वदधो भूकोणगरथिकाचूडोनचक्रसंसक्ताः । यष्टीस्ततश्चतस्रो द्विचत्रका इतरचक्रयान्यस्येत् ॥ २१५ ।। पान्तचक्रदये कोणरथिकाचक्रयोजिता । दोलागर्भगता यष्टिस्तिर्यक् कार्यापरापरा ॥ २१६ ॥ १. 'यु' ग. पाठः। २. 'चकभ्रमरच'रा. पाठः। ३. 'क्रम'ग. पाठ।। ४.'म' ख. ग. पाठः। ५. 'ला' ग, पाठः।

·। { । सगरामणसूत्रधारे , पूर्वे भद्रे द्वार कुर्यात् सोपानराजितमधस्सात् । गर्भात् पश्चिमभागे निवेशयेद् देवतादोमाम् ॥ २१७ ।। अन्यान्यं चक्रभ्रममिच्छामुक्ति विधानतः सम्यक् । ज्ञात्वा प्रयोजनीयं शीघ्रनहं मन्दवदनं वा ।। २१८ ॥ एप समासेन यथा भ्रममार्गः कीर्तितः स्टोऽस्माभिः । अन्येष्वपि कर्तव्यः सम्यग् भ्रमहेतथे तद्वत् ॥ २१९ ।। स्तम्भादिद्रन्याणां विन्यामः कल्पितं : लक्ष्णः । मुश्लिष्टसन्धियन्यं धृतं तथा दीर्घमुग्न्यधरः ॥ २२० ।। परिवारिसमय तिलकः समन्ततः सिंहकर्णसंयुक्तम् । त्रिपुरं सम्यक् कुर्याद् विचित्ररूपं (स्व) कवित्रः ॥ २२१ ।। युद्ध्या यलसः पूर्वयन्त्रंथ युक्तं यन्त्राध्यायं वेत्ति यः सम्यगेतम् । प्रामोत्यर्थान वाञ्छितान् कीर्तियुक्तान् सक्ष्मापालग्नहं पृदयते च।। एतद् द्वादशराजचक्रमखिलं मापाम्यूडामणे- दोःस्तम्भमतिबद्धत्ति परितो यस्येन्छया भ्राम्यति । स श्रीमान् भुवनकरामनृपतिर्देवो व्यधत्त द्रुतं यन्त्राध्यायमिमं स्वबुद्धिरचितैयन्त्रेप्रपञ्चः सह ॥ २२३ ।। इति महाराजाधिराश्रीभोज देवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुदाने यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः ।। अथ गजशाला नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः । लक्षणं गजशाळानामिदानीमभिदध्महे । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागर्भक्त ततोऽटमिः ॥ १॥ मध्ये द्विभागविस्तारं स्थानं कुर्वीत रस्तिनः । कल्प्याः प्रासादवद् भागा ज्येष्ठमध्याधमाः क्रमात् ॥ २ ॥ १. 'वैः' क, 'च' ख. पाठः।

·अश्वशाला नाग नयरिंशोऽध्यायः । तहहिौगिोलिन्दो पहिस्तस्यापि चापरः । भागेसन मित्तिः स्याद् द्विवीयालिन्दाद परिः ॥३॥ तस्या द्वारप्रदेशे तु कर्तव्यो कर्परावुभौ । कर्णप्रासादिका कार्या द्वितीयालिन्दसंश्रिता ।। ४ ॥ हे है वातायने कर्याद भित्तौ दिक्षु तिरप्यपि । प्राग्नीवोऽग्ने मवेच्छाला सुभद्रेयमुढाहता ॥ ५ ॥ अस्या एव यदा पक्षप्राग्नीयौ भावो मुखे । नन्दिनी नामतः शाला तहा म्यान् गजटद्धये ॥ ६ ॥ अस्या एव यहा स्पातां प्रान्तीयौ पायोईयोः । तदा सुभोगदा नाम वतीया परिकीर्तिता ।। ७ ।। अस्या एवं यदा पृष्ठे प्राग्नीयः क्रियतेऽपरः । भदिका नाम शाला स्यात् तदा द्विरदपुष्टिदा ॥ ८ ॥ पञ्चमी चतुरश्रा स्याद् वर्पणी नाम पूजिता । प्राग्नीवालिन्दनिहहीना षष्ठी तथापरा ॥ ९ ॥ शाला ममारिका धान्यधनजीवितहारिणी। तदेतां वर्जयेत् कुर्यादन्याः सर्वार्थसिद्धये ॥ १० ॥ प्रमारिकति प्रथितेइ शाला सा प्राणसस्यद्रविणन्छिढे स्यात् । कुर्यादतस्ता न यथोदितास्तु कार्याः परा जीवितवितद्धये ॥११॥ ছবি সংযোধিগমনৰবিৰাৰ সুগনুঘাষণদাশ গুহার गजझाला नाम द्वानियोऽध्यायः ॥ अथाश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । अथ लक्ष्माघशालायाः प्रोग्यते विस्तारादिह । पोइम पास्तोः कर्तव्य पदे गन्ध सिके ।।१।। ९. 'पु', २ क पाट ! ३ 'ते , ४ 'शि' पाठ । हि रायन 'प्रग्नीव' इति पाध्य भाति ।

·। समराङ्गणसूत्रधार : अथवा पुष्पदन्ताख्ये स्थानं वासाय वाजिनाम् । अरविशप्तमानं यस्येष्ठं तत् परिकीर्तितम् ॥ २ ॥ अशीत्यरनिकं मध्यं पप्ठ्यरल्यधमं भवेत् । स्थलप्रदेशे विपुले गुप्ते रम्ये शुची तथा ॥ ३ ॥ समे च चतुरश्रेच स्थि(ते१२) मझल्यमेव च । स्थानं हयानां कर्तव्यं प्रदेशे सुपरिक्रमे ॥ ४ ॥ निम्नगुल्मंद्रुमस्थाणुचत्त्यायतनवेग्ममिः । वल्मीकर्क राभिश्च वर्जिते तत् समाचरेत् ।। ५ निःससे शल्यहीने च मागुदक्पवणे सथा । प्रदेशे तद् विधातव्यमालोक्य सुसमाहितः ॥ ६ ॥ ब्राह्मणानुमते शस्त दिने स्थपतिभिः सह । भूमेविभागमालोक्य सुभगानानयेद् द्रुपान् ।। ७ ।। न जाता ये श्मशानेषु देवतायतनेषु वा । अन्येप्वपि निपिद्धेषु जातान् वृक्षान् विवर्जयेत् ॥ ८ ॥ वृक्षान् प्रशस्तानानीय समीपे भरीचेश्मनः । ततो भूमिं परीक्षेत प्रशस्तीमय निन्दिताम् ॥ ९ ॥ चितायतनवल्मीकग्रामधान्यखलेषु च । विहारेषु च कर्तव्यमश्वानां न चिवेशनम् ॥ १० ॥ भवन्ति स्वामिनः पीडा ग्रामधान्यखलेषु च । श्मशाने वेश्मकरन्नराणां मृत्युमादिशेत् ॥ ११ ॥ स्थानं विहारवल्मीकविहिवं स्यादनर्थकम् । तन्नित्यसन्तापकर क्षयकृञ्च तपस्विनाम् ।। १२ ॥ देवोपयातजननं स्त्रीणां च क्षयकारकम् । विहितं पादपवत्यैह स्याद् भूतभीतिदम् १३ ।। भोद रोगकरं भर्तुर्विहितं कण्टफिद्रमैः । दीर्णायामुन्ननायां च कृतं भूमौ क्षयावहम् ।। १४ ।। १. 'स्त' क.पाठ.। २.'शुभानानीय मुद्रुक, 'स्तुभागाना' ख.पाठः! ३. पाय', ४. 'चालि' स. पाठः । ५. 'न', ६. 'गात दरगाणा',७. 'क' क. पाठः। - ·अधशाला नाम विशोऽध्यायः । नतायां क्षुद्रयकरं कृतं भवति मन्दिरम् । तस्मात् कार्य प्रशस्वायां भूमौ तद् वाजिद्धये ॥ १५ ॥ पझल्परमणीये च चतुरश्रे मनोनुगे, शुभे च विहितं सम भोत् कल्याणकारकम् ।। १६ ।। निर्गच्छतो यथा वामे पार्वे भर्तुस्तुरङ्गमाः । भवन्ति कुर्यात् स्थपतिस्तथा धाजिनिवेशनम् ॥ १७ ॥ अन्तःपुरमदेशस्य कार्य दक्षिणतश्च तत् । प्रवेशे दक्षिणं तेषां इपितं जायते यथा ॥ १८ ॥ तथा भर्तुहितार्थाय कर्तव्यं सम वाजिनाम् । प्रागुदग् वा मुखं तस्य विधातव्यं सतोरणम् ॥ १९ ॥ प्राग्नीवकेण संयुक्तं चतुःशालमसकटम् । दशारनिसमुच्छायमष्टारनिप्रविस्तृतम् ।। २० ॥ नागदन्तकसंशोमि पुरः कुड्यार्धसंयुतम् । पृष्ठे समग्रकुड्यं वा तत्र स्थानानि कल्पयेत् ॥ २१ ॥ तानि तु माड्मुखानि स्युस्तथैवोदमुखानि च । आयामे किष्कुमात्राणि निकिकूणि च विस्तरात् ॥ २२ ॥ मांशूनतोयभागानि चतुराणि कारयेत् । अग्रोचा सुखसञ्चारां तेषु भूमि प्रकल्पयेत् ॥ २३ ॥ स्थानं सूत्रस्य मध्ये तु इस्तमात्रं समन्ततः । आस्तीर्ण च समलक्षणनीरन्धैः फलकैः ॥ २४ ॥ धातपयर्जुनपुन्नागककुभादिविनिर्मितः । अष्टाइगुलसमुच्छ्रायरध्यारनिविस्तृतः ।। २५ ।। अच्छिद्रः संहतैःरयेसा पायोयोः । अजन्तुसङ्कुलैः काष्ठै रुचकामि(१)र्भिपड्मतः ॥ २६ ॥ यवसस्य भवेद् स्थानं नियुहैः स्वास्तृतं शुभैः । किकुत्रयोच्छ्रितं तत् स्यादेकान्ते सुसमाहितम् ॥ २७ ॥ 'वे. पाठः। २. 'देस, पाउ ३. 'मुक. पाठः । ४. स. हिते हे पाठः । ५. 'ज' क. पाठः। , ·१९२ समरानमसूत्रधारे हस्तद्वयप्रमाणं च कुर्यात् साटनकोष्टकम् । भूपलिामदुर्गन्धि विस्तारोन्यापयोः समम् ।। २८ । स्थाने स्थाने अयः कीलाः मुढाः कपिणीर्षकाः । पश्चाशीनिग्रहाथ तो पुरतः कल्ययेदमी ॥ २९ ॥ पश्चात् बन्मामैकं च सुगुप्त परिकल्पयेत् । चतुर्हस्तायतं त्यक्त्वा गालाकोणयतुष्टयम् ।। ३०॥ स्थानचेतेषु तुरगान सर्वेपपि निवेशयेत् । सत्र कुर्याद् बलि होमं म्वस्तिवाचनकं जपम् ॥ ३१ ॥ ग्रीमे कार्य सुसंमृष्टं सिक्तं तर महीतलम् । वास्तनम्वुपई च शिगिरे संटतं शुभम् ।। ३२ ।। तिष्ठेयुस्तत्र तुरगा नातिसङ्कीर्णशदिनः । अस्पृशन्तो मिथः कार्याः सर्वावायविवर्जिताः ॥ ३३ ॥ स्थानं दक्षिणपूर्वस्यां दिशि बड़े प्रकल्पयेत् । पिदध्यादुदकुम्भं च किश्चिदैन्द्रीसमाश्रितम् ॥ ३४ ॥ ग्राम्यां दिशि प्रकर्तव्यं स्थानकं यवसस्य च । वायव्यां तु प्रकर्तव्यं स्थानमौदूसलं दिशि ।। ॥ ३५ ॥ निःश्रेणयः कुशाः रूपाः कार्याश्च फलकारताः । कुदालोदालगुडनाः शुक्तयोगाः पुरस्तथा ।। ३ ॥ कचग्रहण्यः शृङ्गं च तथा परशवोऽपि च । नाद्या(?) प्रदीपोश्च भवन्त्यश्वागारोपयोगिनः ।। ३७ ।। सड्ग्रहः सुखसञ्चारवस्तूनां नमते भवेत् । अग्न्युपद्रवरक्षार्थ वन्मन्छेटोपयोगिनः ॥ ३८ ॥ पदार्थान् सन्निधी कुर्याजलदीपादिकान बुवः । भाण्डानि कुर्याच पृथग् जान्दालो)पनयनेच्छया ॥ ३९ ॥ इस्तवासी शिलां दीपं दवी फालमुपानहाँ । पिटकानि विचित्राणि वस्तीन् नानाविधानपि ॥ ४० ॥ १. पांगारक, 'हाद' स. पाठ, । २. 'ख',१. 'द्या प्र', ४. '५' क. प! ५. 'म', ६. 'माग्डारन', ७. २' य. पाठः।

·अधशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । १९३ एवंविधानि चान्यानि संनिदध्यात् प्रयत्नतः । पुरःस्तम्मानितं भाण्डं सन्नाहादेविधीयते ॥ ४१ ॥ प्रामुखे तुरगं गेहे वारुण्यां स्थापयेद् दिशि । पूर्वामुख पदे वापि मित्रस्य वरुणस्य च ॥ ४२ ॥ भवन्ति तेन वहाः पुष्टिं च प्राप्नुवन्ति ते । सा हि दिन पूजनीया च स्तोनव्या च प्रकीर्तिता ॥ ४३ ।। होमशान्तिकंदानेषु धा याथ पराः क्रियाः । तासु प्रशस्यते पूर्वा शक्रेणाधिष्ठिता स्वयम् ॥ ४४ ॥ तस्थामुदेति दिनकृदनुलोमं ततः पुनः । अश्वानां पृष्ठतो याति स प्रतीचीमनुत्रमात् ॥ ४५ ॥ स्नानाधिवासने पूजा मानल्यानि पराणि च । प्राड्मुखानां तुरगाणां कर्तव्यानि शुभार्थिभिः ॥ ४६ ।। एवं कृते भूमिरलमित्राणां यशसोऽपि च । वृद्धिर्भवति भूपस्य तस्मात् प्राची प्रशस्यते ॥ १७ ॥ भरिद्धिमदं स्थानमग्रमासस्य तद् भवेत् । दक्षिणाभिमुखायां तु शालायां वाञ्छिनार्थदम् ॥ १८ ॥ स्थानं भवति वाहानां पदे क्लुप्त विमानसोः । पहिनाध्यासिता सा दिगं आस्मा बहिश्च वाजिनाम् ॥ ४९ ।। अजरो बहुभोक्ता च तत्र बद्धो भवेद्धयः । उदाखेषि भवने प्राप्नुवन्ति शुभं हयाः ॥ ५० ॥ तथास्थितानामधानां दक्षिणेन दिवाकर उदयनन्तरं याति तान् विधाय प्रदक्षिणम् ॥ ५१ ॥ प्रयाति वामतोऽरवं चत्वानां) स्थाप्यास्तेनोनरामुखाः। चन्द्राओं प्रतिहपान्त नथा बधीन वाजिनः ।। ५२ ॥ नृपतिश्च जयं सिद्धि पुत्रानायुश्च विन्दति । अंरोगाश्च भवन्त्यया यर्धयन्ति च सन्ततिम् ।। ५३ ॥ १. 'ता' क.स पा- २ 'बु', ३ पयागोकस्य क. पाठः।४, "गदीसो पहिल या', ५. 'आरोग्याश्च' क. पाठः ।

·अश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । तथा तथैया कुपिता नाशं कुर्वन्ति राक्षसाः। वध्यन्ते यदि वाज्ञानाद वायव्याभिमुखं हयाः ॥ ६७ ॥ तदा ते बातिक रोगैः पीज्यन्ते प्रतिवासरम् । चला कायो भवेद् मर्तुः क्लेशश्वाश्वोपजीविनाम् ।। ६८ ॥ नराणां च भवेन्मत्युर्दुर्भिक्षमभवं भयम् । ऐशान्यभिमुखं बद्धाः प्रणश्यन्ति तुरङ्गमाः ॥ ६९ ॥ सूर्योदयस्वाभिमुखं वदानां चेदमादिशेत् । निवध्यन्ते यदा वाहा ब्राह्मी दिशमुपाश्रिताः ॥ ७० ॥ वध्यन्ते ते ग्रहर्दिव्याधिभिश्च विचिन्तनाः । कन्यहव्यक्रियास्ता भर्तुर्न विनयावहाः ॥ ७१ ॥ हिमानामुपतापाय जायन्ते तत्र नागिनः । अनुवंशं च शालायां स्थानमवस्य नेष्यते ।। ७२ ।। स्वामिनस्तदनीय स्यानाशाय च वाजिनाम् । स्थाने प्रशस्ते तुरगान् सर्वथा वासयेदतः ।। ७३ ।। नच धार्याः क्षणापि रोगिणः फल्यान्निधौ । कल्यानामपि रोगाः स्युर्यतो रोगिसमाश्रयात् ।। ७४ ॥ हयागारस्य पूर्वेण कार्य भेषजमन्दिरम् । तस्यैव वामतः सर्वसंभारान् परिकल्पयेत् ।। ७५ ।। वाजिमा भैपनार्थाय भाण्डानि च विनिक्षिपेत् । अगदानोपधी लेहान् वःश्च लवणानि च ।। ७६ ॥ भेषजागारसविधे कुर्याचारिष्टमन्दिरम् । भवनं व्याधितानां च कार्य यासाय पानिनाम् ।। ७७ ।। सुगुप्त तच्च कर्तव्यं पूर्वनिर्दिष्टवेवमवत् । संवद्धं च विधातव्यमेतद् वेश्मचतुथ्यम् ॥ ७८ ।। 'ना' क. पाठ: १२. 'गे', ३. 'नि' ख. ग. पाठः ।

·समराङ्गणसूत्रधारे सुधारन्धः कुद्यः समाग्रीवोचतोरणम् । चत्वार्यपि विशालानि सुगमानि च कारयेत् ॥ ७९ ॥ वैश्मस्वेवंविधप्वश्वान स्थापितान् परिपालयेन् ।। ७९ ॥ रति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समानणगयधारापरनानि वास्तुशाम्ने अश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंगोऽध्यायः ।। १ अथाप्रयोज्यप्रयोज्यं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । गवां सेनापतीनां च वर्णिनामपि वेश्मसु । यदि वा वास्तुकक्षासु सभादेवकुलेषु च ॥ १ ॥ शयनासनयानेषु भाजनाभरणेषु च । छत्रध्वजपताकासु सर्वोपकरणेषु च ॥२॥ अप्रयोज्यानि यानि स्युः प्रयोक्तव्यानि यानि च । विस्तरात् तानि कथ्यन्ते हितार्थमथ देहिनाम् ॥ ३॥ पूर्वोक्तानां नृपादीनां यानि धेश्मसु केवलम् । अप्रयोज्यानि तान्येव पूर्वमत्राभिदध्महे ॥ ४ ॥ तेषु नैव प्रयोक्तव्याः समस्ता अपि देवताः । दैत्या ग्रहास्तथा तारा यक्षगन्धर्य राक्षसाः ॥५॥ पिशाचाः पितरः प्रेताः सिद्धविद्याधरोरगाः । चारणा भूतसडाश्च तेपां योपाः सुतास्तथा ॥ ६ ॥ मतीहाराः प्रतीहार्यस्तेपामधिकृताच ये। आयुधानि तदीयानि सर्वे चाप्सरसां गणाः ॥७॥ दीक्षितप्रतिपापण्डिनास्तिकाः क्षुत्पीडिताः । ध्याधिवन्धनशस्त्रानितलासपक्षपांसुभिः ॥ ८॥ शूलज्वरादिभिश्चार्ता येऽन्येऽप्येवंविधा नराः । मत्तोन्मत्तजडल्लीपनग्नान्धपधिरादयः ॥ ९ ॥ ६.वाहक' स.ग. पाठः । २. 'इ' क. पाठ। ..

·अप्रयोज्यप्रयोज्यं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । दोलाप्रीडाथ नेष्यन्ते ग्रहणानि च दन्तिनाम् । देवासुरायाः सङ्ग्रामा विग्रहाच महीक्षिताम् ।। १० ।। माणियुद्धविमर्दाश्च मृगया च न शस्यते । राढीनाद्भुतवासवीभत्सकरुणा रसाः ॥ ११ ॥ न प्राणिपु प्रयोक्तव्या हास्यभृङ्गारवर्जिताः । इस्त्यश्वरथयानानि विमानायतनानि च ॥ १२ ॥ चण्डानलप्रदीमानि भवनानि वनानि च । वृक्षाः पुष्पफलींना विहङ्गायासपिताः ।। १३ ।। एकद्विशाखा स्वाथ भग्नाः शुकाः सकोटराः । कदम्बशाल्मलीशेलुतारक्षारलुकादयः(१) ॥ १४ ॥ भूतालयत्वानेप्यन्त कटुकण्टकिनश्च ये । एंधोलका विहङ्गेपु कपोतश्येनवायसाः ॥ १५ ॥ कश्चेति न शस्यन्ते खगा रात्रियराब ये । गमावहिपाथोपा मानारवस्वानराः ॥ १६ ॥ सिंहो व्याघ्रस्तरशुश्च वराहमृगजम्बुकाः । तथा वनवरा ये च कन्यादा मृगपक्षिणः ॥१७॥ गृहवते न कर्तव्याः शेलाटव्यानिताश्च ये मीप करणादर्थैराचार्या मुच्यने ।। १८ ध्याधि धोरमवानोति व्यसनं बन्धमेव च । स्त्र त हरामी मनहानि पराएम् ॥ ११ ॥ प्रवास बन्धनं नाशं मृत्युं वा क्षिप्रमाप्नुयात् । इत्युक्तान्यप्रशस्तानि गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २० ॥ तत्र यानि मयोज्यानि कथ्यन्ते तान्यतः परम् । यस्य यत्र भवेद् भक्तिर्या चास्य कुलदेवता ॥ २१ ॥ हस्तकलसप्रमाणेन तान् कुर्वन् स्यान्न दोपमार । तद्वारपायोः कायौं प्रतीहारी स्वलस्कृती ॥ २२ ॥ 1.रा', २. 'ना नफ. पाठः ! ३. 'भवम् ' स. ग. पा!

·१९८ समरामणसूत्रधारे वेत्रदण्डव्यग्रफरी खामोशपरिच्छदा। रूपयौवनसम्पनी विचित्राम्बरभूषणी ।। २३ ।। धात्री वामनिका कुन्जा सखीभिः परिवारिता । विपकैः कञ्जुकिभिस्तुष्टरनुगतास्तथा ॥ २४ ॥ द्वारस्योभयतः कार्याः प्रतीहार्यो मनोरमाः। निधयश्चानुरूपाश्च शसानोज्ज्वललक्षणाः ॥ २५ ॥ रत्नदीनारराशीश्च वहन्तो वदनोगतान् । पद्मस्था पूर्णकुम्भा वा रनवस्त्रविभूपिता ॥ २६ ॥ वयस्थितः पुष्पफलपल्लवसन्भृतः । पूर्णकुम्भाशच्छवश्रीक्षादर्शचागरैः ।। २७ ॥ कार्याटमङ्गला द्वारे दोपभिः शड्समत्स्ययोः । द्वारमण्डलमध्यस्था नाप्यमाना गजोत्तमः ।। २८ ॥ पद्मासना पद्महस्ता श्रीश्व कार्या स्वलकृता । वृपः सवत्सा धेनुर्वा सच्छत्रस्रग्विभूपणा ॥ २९ ॥ फलभक्तैर्बहुविधराहारार्थ निवेदितः । नानापुष्पफलैनः शालस्तिर्यगवस्थितः ॥ ३० चित्रा पत्रलता लेख्या वाघाभ्यन्तरभित्तिषु । हंसकारण्डचक्राहैर्विसिनीपत्रवर्तिभिः ।। कुमारकैथ क्रीडदियुक्ता ललितबाहुभिः । वासथानि निवेश्यन्ते विचित्राभरणाम्बराः ॥ ३२ ॥ रतिक्रीडापरा नार्यों नायकस्तु यदृच्छया । आपाण्डुदेहच्छवयः स्वल्पचारुविभूपणाः ॥ ३३ ॥ किञ्चित्मतनुभिर्गात्रः कार्याः सुरतलालसाः । प्रद्धशाखाविटपैः प्रचलारुणपल्लवैः ॥ ३४ ॥ चम्पकाशोकपुन्नागनानाम्रतिलकादिभिः । छायापुप्पफलोपेतः वृक्षरन्यैश्च भूषिताः ॥ ३५ ॥ 1. स. ग, पाठः । २. 'वमुभिः', ३. 'स्था क.पाठः । : ॥ - " ·अप्रयोज्यप्रयोज्यं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । उद्यानभूमय: कार्याः कूपिकमधुव्रताः। ऋतव' फलपुष्पायैः स्वैः स्वैश्चिकैरलकृताः ॥ ३६ ।। मनोरमशिपैश्च खगैश्च समयोचितः । कादम्बकुररक्रश्चिदंससारसमेखलाः ॥ ३७॥ तीरान्तोद्गतवानीरकेतकीपण्डमण्डिताः । जलान्तलीनमत्स्यैत्र सञ्छन्ना नलिनीवनैः ॥ ३८ ॥ लेख्याच गृहभित्तीनामधोमागेपु दीर्घिकाः । फलः समं सभक्षेक्षुमणिकाञ्चनभाजनाः ॥ ३९ ॥ विन्यस्तपद्मिनीपनाः सोत्पलाः पानभूमपः । विचिनातोद्यहस्ताश्च नृत्यगीतविचक्षणाः ॥ १० ॥ मुदिता लरना लेख्याः प्रेक्षासङ्गीतभूमिषु । प्रकल्प्याः पञ्जरस्थाच चकोरशुरुसारिकाः ॥ ४१ ॥ महष्टाः परपुष्टाच मयूराश्च समवयुटाः । इति यानि प्रदिष्टानि प्रयोक्तव्यानि वेश्मनि ॥ ४२ ॥ तानि सर्वाणि शस्तानि सर्वोपररणेप्वपि । देवयोनिगणास्तद्वत् पुरुपाथ पिनिन्दिताः ॥४३॥ सामन्दाश्च न शस्यन्ते पीठशग्यासनादिषु । पुरस्तात् कीर्तितान्यर प्रयोक्तच्यानि यानि च ॥ १४ ॥ तानि शस्तानि कक्षासु सभादेवकुलेषु च । दिव्यमानुपसम्मान्याख्यानाख्यापिकादिषु ॥ ४५ ॥ प्रोक्तानि तानि तान्ति सुभान्यालेख्यकादिपु । इति कथितमयोज्यं योजनीयं च बुध्या भवनशयनकक्षादेवधिष्ण्यादिकेषु । विरचयति यथोक्तं निन्दितं वर्जयेद् यः स भवति नृपतीनां शिल्पिनां चार्चनीयः ॥ ४६॥ इति महाराजाधिरामश्रोमोजदेवविरचिते समराङ्गणस्त बारापरनासि यास्तुशाने अमयोज्यमयोन्यं नाम चतुसिंगोऽध्यायः ।। 'नी', २ पाउ । ३ ५ 'ई, ६ 'न्यानाख्या' स. ग पाउ । '२ 'मुग्न ग. पाठ । ४ 'पु'क.पाठ । १ ·समराक्षणसुनधारे अथ शिलान्यासविधिर्नाम पश्चत्रिंशोऽध्यायः । भथ घूमः शिलान्यासविधिमत्र यथागमम् । वोदगयने पुण्ये शुलपक्षे शुभेऽहनि ॥ १॥ स्थिरग्रस्य दिवसे करणे च गुणान्विते । तिप्येऽधिनीपु रोहिण्यामुनग्यपि च त्रिषु ॥२॥ रेवत्यां श्रवणे दस्ते शिलाविन्यासमाचरेत् । स्थिरस्य राशेम्टये साम्यमित्रावलोकिते ॥ ३ ॥ सम्यनिमित्तशकुनस्वस्तिपुण्याहवाचिते । होदये च मनसः पुर्याद वास्तोनिवेशनम् ॥ ४ ॥ भद्रः प्रकृत्या शाखः शुचिः स्वातः समाहितः । कमारभेत स्थपतिः कृतदेवार्चनक्रियः ॥ ५ ॥ पूर्णा समामविकलां चतुरश्रामनिन्दिताम् । शिलामाद्यां चये सात्री परीक्षेत विचक्षणः ॥६॥ कुम्भाडयुशध्वजन्छनमत्स्यचामरतोरणः । दूर्वानागफलोष्णीपप्पस्वस्तिकवेदिभिः ॥ ७ ॥ नन्द्यावर्तः सचमरैः कर्मपशनिशाकरः । वनः मशस्तैः माकारभूपिताः कर्मणो हिताः ॥ ८ ॥ दीर्घा ह्रस्वाल्पविपमाडाभाध्यातापरीक्षितां । दिङ्मूढा चाहीना च सास्थ्यशारा सशर्करी ॥९॥ खण्डा दु:पंकनिर्भिन्ना कृष्णा दोपभयावहाँ । नृणां पशुतुरगाणां पढाकाः स्वस्तिरद्धये ॥ १० ॥ क्रव्यान्मृगविहङ्गानां पादः स्पृष्टास्तु वर्जयेत् । नन्दाभद्राजयापूर्णाश्चतस्रः स्युरिमाः शिलाः ॥ ११ ॥ वासिष्ठी काश्यपी तहद भार्गव्याहिरसीति ताः । सत्र पागुत्तरे देश संनिवेशस्य वास्तुनः ।। १२ ।। १. 'स्थापनामा (१) क, छालामा' ग. पाट. २ 'क' R. ग. पाठ! 'रा:' क. पाठ. { ४. पाने कपनि' ग. पाठ । ५. '' ख. पाठः । ३.

·२.१ शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चनिशोऽध्यायः । नैर्ऋत्यां चा सकुसुमां समां गोचर्मसम्मिताम् । वेदी सगन्धकलशां चतुरश्रां प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥ आग्नेय्यामादितो नन्दा स्थापयेत् क्रमशः शिलाम् । अकालमूलरव्यहः सपोत्पलषडवैः ॥ १५ ॥ सर्वोपधिहिरण्यापहेमराजतन्मयः । कुम्भस्तानमयश्चापि मन्नस्तामभिपेचयेत् ।। १५ ।। तीर्थप्रसवणाम्भोभिः सरनाक्षतपदनैः । सुगन्धिभिः सपुण्याहमभिपेकं प्रयोजयेत् ॥ १६ ॥ जाह्नवीयमुनारेवासरस्वत्यादिसम्भाववम्) । महानदीजलं शस्तं शुभतीर्थभवं तथा ॥ १७ ॥ तथाद्रिवनवेशवदेवायतनजानि च । अभिपेकार्थमम्भांसि यथालाभमुपाहरेत् ॥ १८ ॥ मन्त्रेणानेन चैतासामभिपेकं समाचरेत् । हिरण्यवर्णाः पावन्यः शुचयो दुरितच्छिदः ॥ १९ ॥ पुनन्तु शान्ता श्रीमत्य आपो युप्मान्मधुच्युतः । मन्त्रपूतेन पयसा नापयित्वा ततः शिलाम् ॥ २० ॥ स्थपतिर्गन्धकल्केन मनस्पेनानुलेपयेत् । हिमचन्दनपूर्णेन व्यवीर्य सुगन्धिना ॥ २१ ॥ तरसा छादयेदेनां सलाजैः पुष्पढामभिः । धूपमाल्योपहारैश्च दविमांसाक्षतादिभिः ।। २२ ।। पूर्जयेदिष्टका देवी वस्त्रयुग्मैश्च पुष्फलैः । निवेशनान्ते नैहत्यां तदा विमानवस्थितान् ॥ २३ ॥ समसङ्ख्या शुचीन प्राज्ञानचयेद् दक्षिणाफलैः। ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहगीतवादितनिस्वनैः ॥ २४ ॥ कर्ता जनितरोमाञ्चस्तेभ्यः कुर्यात्नमस्कियाम् । निवेद्य वास्तोष्पतये भूतेभ्यश्च ततो वलिम् ॥ २५ ॥ 'वमान्यः' क, पाठः। ३. 'चन्द्रण पू'ख.ग, माळ:/४, ग. पाठः 25235 २. ५. 'सु' ग. पाठः।

·समराणसूत्रधारे तासां चतराणामन्याः कुर्यादपशिलाः पृथक् । प्राकारस्वस्तिकाङ्के दे तथा श्रीवत्सलक्षणा ॥ २६ ॥ नन्यावर्तस्तु पूर्णायां भवेदिकादको) यथानमम् । कर्णे प्रारदक्षिणे नन्दा धास्तुनः स्थापयेदधः ।। २७ ।। अन्याः क्रमेण भद्रायाः काणेप्यन्येषु च त्रिए । प्रतिष्ठापनमन्वाश्च वासां चतसणामपि ।। २८ ।। चत्वार पिभिगीताः शाश्वतारम्भदर्शनाः । वीर्येणादिवराहस्य वेदार्थस्त्वभिमन्त्रि(ता.?ताम् ) ।। २९ ।। वसिप्टेंनन्दिनी नन्दा प्राक् प्रतिष्ठापपाम्यहम् । मुमुहूर्ते मुदिवसे सा लं नन्दे ! निवेगिता ॥ ३० ॥ आयुः कारयितुदीर्घ श्रियं चाग्यामिहावह । भद्रासि सर्वतोभद्रा भद्रे! भद्रं विधीयताम् ॥ ३१ ।। कश्यपस्य प्रियसुते! श्रीरस्तु गृइमेधिनः । जये। विजयतां स्वामी गृहस्यास्य महात्मनः ॥ ३२ ॥ आचन्द्रार्क यशश्वास्य भूम्यामिह विरोहतु । त्वयि सम्पूर्णचन्द्रामे ! न्यस्तायां वास्तुनस्तले ॥ ३३ ॥ भवत्येप गृहस्वामी पूर्णे! पूर्णमनोरयः । इति' मूलचं (योध्यं) मन्त्रैः कुर्यात् स्वस्तिकवाचनः ।। ३४ ।। ताभिहिरण्यवर्णाभिः शिलाभिः सममद्भुतम् । पायुदयाला या २ प्रत्यगदक्षिणाला ॥ ३५॥ इष्टकाश्चत्यभवनप्राकारपुरकर्मसु । विताने चितिविन्यासे चतुर्मुखनिकेतने ।। ३६ ।। पुरोधाः शान्तिदीपु प्रतिभास्थापनेषु च । यानिकेन विधानेन क्रमशः स्थापयेच्छिलाः ॥३७॥ 'र च स्व', २. 'शेया श्री', ३. 'थ' ग. पाठः। ४. '', १. स्या', ६, 'म' क. पाटः । ७. 'म' ह. भ. पाठः। ८. 'मिः शिलाभिः सम द्रुतम्', ९. 'के', क. पाठः। - ·शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । हुशोकीर्णासमा(सौख्यास्ताः सामभिः सं महावतैः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुभिहत्या च यथाक्रमम् ॥ ३८ ॥ चयान् समस्तांश्चिनुपाचतुरो चिरमेत् ततः । ज्ञात्वा मित्तिप्रमाणं च चितेश्वयचतुष्टयम् ॥ ३९ ॥ समाप्यमादिकमैवं कनिष्ठं च यथोत्तरम् । प्रतिष्ठितास्ताः प्रथमं भूतले सुस्थिवाः समाः ॥ ४० ॥ न चालयेचालने स्याद् गृहभर्तुर्महद् भयम् । कम्पने च भयं विद्यादेतासां स्थिरतां पुनः ॥ ४१ ।। स्यपहभर्तुध मङ्गलं परमं विदुः। प्रारदक्षिणायां चलने गृहभर्तुर्महद् भयम् ।। ४२ ।। भार्याविनामो नया शून्य (?) भीतिमरुदिशि । गुरोश्च भयमैशान्यामपचारेऽपि तद् भवेत् ॥ ४३ ।। प्रथमं स्थापि(तेन? ताने)वं स्तम्भानपि न चालयेत् । नोद्धरेत प्रणुयाच विधिस्तुल्यो यतोऽनयोः ।। ४४ ॥ विन्यासं प्रथमं तस्मात् कुर्यात् सम्यक् समाहितः । शिलानां स्थपतिस्तद्वत् स्तम्भानामपि सर्वथा ॥ ४५ ॥ द्वारमाकारशालानां नगराणां च वेश्मनाम् । तत्प्रमाणो विधिर्यस्मात् तस्मात् तत्रादतो भवेत् ॥ ४६ ॥ एवं शिलान्यासविधानमेतद् यथावदस्माभिरिहोपदिष्टम् । अस्मिन् कृते वेश्मसुरालयादि निप्पत्तिमभ्येति विनैव विघ्नम् ॥ इति महाराजाधिरानश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्ग गारधारापरनाने वास्तुशास्त्र शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ १. 'मु' स. ग. पाठः । २. रम', ३. 'पोधात', ४. 'न्या', ५. 'तत्रा रमात्तत्रा' क. पादः। 'लो' इति मातुकासु श्यते ।

·२०१ 1 समरामणसूत्रधारे अथ वलिदानविधिर्नाम पत्रिंशोऽध्यायः । . इदानीमभिधास्यामो पलिरूपविधेः क्रमम् । येन यनार्चिता देवास्तुप्यन्ति समहेश्वराः ॥ १ ॥ मण्डलं वास्तुनो मध्ये गोमयेन प्रकल्पयेत् । कलशं तत्र विन्यस्येत् सप्रसूनं सकाञ्चनम् ॥ २ ॥ वास्तुदेवास्ततः कल्प्या यथास्थाननियोगतः । सधृपविविधर्मात्यरयं पश्चानिवेदयेत् ॥ ३॥ अर्चयेद् विश्वकर्माणं माल्यधूपविलपनः । भक्षः फलैर्वहुविधैः पूजयेत् सुसमाहितः ॥ ४ ॥ आज्येन पयसा दना पूजयेच्छिखिनं पुनः । शालिगोधूममुद्गार्यान्यः पय॑न्यमर्चयेत् ॥ ५ ॥ जयन्तं पूजयेदानदाक्षाखजूरिकादिभिः । मालतीमल्लिकाभिश्च पूजयेत् त्रिदशाधिपम् ॥ ६ ॥ पुष्प रक्तैस्तथा धूपै रक्तचन्दनलेपनैः । ततः मूर्य जगन्नाथं पूजयेल्लोकचक्षुषम् ॥ ७॥ जम्पीरीजपूरश्च नार: पीसकः फलः । पूजयेत् सत्यनामानं देवं तेन स तुष्यति ॥ ८॥ मत्स्यमांसश्च तुप्यन्ति सर्व रक्षःपुरोगमाः । सितैः फलनारिकेल शश्च परितुष्यति ॥ ९ ॥ गन्धधृपायोगैश्च नभोनामानमर्चयेत् । पुप्पः सुगन्धिभिः शुसारतः पारतुष्यति ॥ १० ॥ कृसरं मधुसंयुक्तं पूष्णे भक्त्या निवेदयेत् । वितथं तु शुभैरन्यमद्यमांसपिवर्जितैः ॥ ११ ॥ पूजितस्तुष्टिमायाति विवलांश्च महामुनिः। पुष्पैः सपुष्पकैस्तुष्टिमयामोति गृहक्षतः ॥ १२ ॥ १. 'माविता', २. 'सर्व' ख. ग. पाठः । ३. ''क. पारः।

·२०५ यलिदानविधिर्नाम पत्रिंशोऽध्यायः । मत्स्यमांसयुतैर्भव्यैर्यमतुष्टिः सदा भवेत् । पुन्नागागरुधुपेन गन्धर्वानर्चयेद् बुधः ॥ १३ ॥ मृगमांसयुतैर्भक्षैभृजराजं च तर्पयेत् । राजजम्यूफलैर्विल्वैर्दवमभ्यर्चयेन्मृगम् ॥ १४ ॥ पायसैमधुसंयुक्तासभक्तैश्च शोमनैः । कर्पूरसुरभिद्रव्यगर्भः संपूजयेत् पितॄन् ॥ १५ ॥ सपुप्पैर्मोदकैलाजः पललैश्च विमिश्रितैः । दौचारिक प्रयत्नेन पूजयेद् विघ्नकारकम् ॥ १६ ॥ अपूर्वः शोभनर्गन्धर्माल्यरनुत्तमः । पुप्पैः कण्टकजातीनां सुग्रीवं पूजयेत् सदा ॥ १७ ॥ सर्पप्पैारपीजोत्यधियुक्तानपायसैः । अर्चयेत् पुष्पदन्तं तु यशोवीर्यान्वितं सुरम् ॥ १८ ॥ मांसश्च सूकरादीनां वैनतेयं सदार्चयेत् । वरुणं च महासत्त्वं पूजयेद् धृपचन्दनः ॥ १९ ॥ राहुं च मांससंयुक्तैस्तर्पयेद् भक्ष्यभोजनः । रुधिरेण प्रदत्तेन तुष्टिमेति शनैश्चरः ॥२०॥ मांसेन तु क्षयस्तुष्टि रोगाणामधिपो ब्रजेत् । मेदसा पूजयेद् रोगं सर्वलोकभयङ्करम् ॥ २१ ॥ वासुकि क्षीरदानेन पूजयेत् सततं नरः । पूर्वपत् पूजयेद् देवं विश्वकर्माणमीश्वरम् ॥ २२ ॥ सितमनविन्यासभेल्लाटं पूजयेद युधः । दधियुक्तेन चान्नेन सोमं सर्वत्र पूजयेत् ।। २३ ॥ कुवरं धूपदानेन पूजयेत् सततं नरः। अदितिं च सुवर्णेन पोरपि च पूजयेत् ।। २४ ।। अर्कमन्दारमालाभिपभं च समर्चयेत् । अन्षेपामपि देवानामर्चनं धूपसाम्प्रतैः(?) ॥ २५ ॥ १, 'पुपोप' ख. ग. पाठः । २. 'प' क. पाठः ।

·to- समरामणसूत्रधारे सर्वपुष्पफलश्चषां कार्य पुद्धिमता सदा । इत्येते वलयः सर्वे शान्त्यर्थं परिकल्पिताः ॥ २६ ॥ शोधने कर्पणे भूमेः साधने रूपफल्पने । गृह प्रवेशने रम्ये तिथिमभ्युदयेपु च(1) ॥ २७ ।। स्कन्धावारनिवेशेषु पुरग्रामनिवेशने । देवालपक्षितिपत्रेदमनिवेशनेषु मोक्तान् वलीन् प्रवितरेत प्रयतः सुरेभ्यः । पारम्भमन्यमपि वास्तुगतं चिकीर्षुः कुर्वनिमं विधिमभीप्सितभाजनं स्यात् ।। २८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभ नदेवविरचित सतराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे पलिदानविधिर्नाम पटत्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । वर्णानां यानि दारूणि कीलकार्थ नियोजयेत् । इदानी तानि वक्ष्यामि श्रेयःकीर्तिहिनाय च ॥ १॥ खदिरोदुम्बरा पत्यशालगाकघवार्जुनाः । अञ्जनः कदराशोफतिनिशारुणचन्दनाः ॥ २ ॥ शिरीपसजन्यग्रोधयेणयः कीलकर्मणि । पुनामानो द्रुमाः शस्ताः स्वीनामानो विगर्हिताः ॥ ३॥ अश्वत्थः खटिरेवतो विप्राणां वृद्धिकारको । रक्तचन्दनवेणत्यकीली क्षत्रस्य पूजिता ॥ ४ ॥ शाकश्च खदिरश्चेति सामन्तानां हिताविमौ । कीली शालशिरीपोत्या वैश्यानां कीर्तिती शुभा ॥ ५ ॥ शुद्रनातेस्तु तिनिश्वार्जुनसमुद्भवाः । वश्पोरम सौभाग्यशार्थे च स्युरशोकजाः ॥ ६ ॥ 1. 'न' क. पाद. । २. 'राध ते', ३ 'ल', ५. 'a' व पाठ.।

·कीलकमूत्रपातो नाम सप्तत्रिशोऽध्यायः । न्यग्रोधों वणिजां धाम्नि भूमिकर्मभ्युदम्बरः । महामा(निा) वैद्यानां कीलाः सर्जार्जुना गृहे ॥ ७ ॥ विप्राणां सर्ववर्णोत्थाः क्षत्रियाणां त्रिवर्णनाः । वर्णद्वयोक्ता वैश्यानां शूद्राणां स्वानुलोमतः ॥ ८ ॥ प्रतिलीपा न कर्तव्याः कीलका भूतिमिच्छता । प्रमाणान्यथ कीलानां निगधन्द पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥ द्वात्रिंशदङ्गुलाः कीला विभाणां स्युः शुभाबहाः । क्षत्रियाणां पुनचाष्टाविंशत्पगुलसम्मिताः ॥ १० ॥ चतुर्विशत्यगुलाध वैश्यानां शुभदायिनः । विंशत्याघशुलः कीलाः शूद्रजातेस्तु ने हिताः ॥ ११ ॥ पडङ्गुलपरीणाहाः सर्वेष्वेते शुभावहाः । ब्राह्मणक्षत्रियविशां वेदायाश्रपडश्रयः ॥१२॥ पडश्रयस्तु शूद्रस्य प्रकृतेस्तु यदृच्छया । दामोजीर्णकापासं विमादीनां यथाक्रमम् ।। १३ ।। अर्धपर्वपरीणाई दृढ सूत्र तु वर्तितम् । अलाभे स्वस्य सूनस्य प्रोक्तादन्यतमं बुधः ॥ १४ ॥ गृहणीयात् सूत्रमन्ये तु गृहणीयुः स्वेच्छयच ते । इत्यं संभृत्य सम्भारान् गृहभर्ता शुभेऽहनि ॥ १५ ॥ शुरूपक्षे शुचिः स्नातः स्थपतिश्च सिताम्बरः । गृहस्थाननिमित्चात् तु देवस्थानानि लक्ष्येत् ॥ १६ ॥ कुसुमाक्षतमयश्च कर्तव्या गृहदेवताः । आदौ स्थानानि शनां परीक्षेत समन्ततः ॥ १७ ॥ तेषु सर्वेषु कर्तव्यमर्चनं तु यथाविधि । गृहस्य मध्ये सिक्त्वा तु निरूप्य ब्रह्मणः पदे ।। १८ ॥ गोमयेन समालितां कुर्याद् वेदी सुलक्षणाम् । चतुर चतुरामक्षनैः सुप्रतिष्ठिताम् ॥ १९ ॥ 1. 'स्वविविद्याना' स., 'लवैविधाना' ग. पाठः ! २. 'दयानप, ३. 'पिरतु',. 'ना', ५. 'तातु, ६. 'म्यक' स. ग. शताः।

·समराङ्गणसूत्रधारे तस्या मध्ये प्रतिष्ठाप्यः कुम्भी हमोऽथ राजतः । ताम्रको मृन्मयो वापि पूर्वालामे परः परः ।। २० ।। अकालमूलः सोऽव्यङ्गो जलपूर्णः स्वलकृतः । मणिरत्नप्रवालश्च स्वर्णरूप्येण गर्मितः ॥ २१ ॥ प्रतिष्ठा(प्याप्योऽ)क्षतः पुष्पफलवीजसमन्वितः । श्वेतेन चन्दनेनैनं चर्चयित्वा समन्ततः ॥ २२ ॥ तस्योपरिष्टाद् विन्यस्येत् भीरक्षस्य पल्टनम् । सुगन्धिनाथ धूपेन धूपयित्वा चतुर्दिशम् ॥ २३ ॥ वेष्टयेदहतेनेनं शुलवस्त्रेण सर्वतः । वास्तुमध्ये यतो ब्रह्मा कुम्भरू(पीप:)स तिष्ठति ॥ २४ ।। कुम्भस्योत्तरभागे तु कीलकान् स्थापयेद् युधः । फीलानष्टौ परीक्षेत स्थापयेच यथाविधि || २५ ।। श्वेतचन्दनलिप्तांस्तान् श्वेतपुप्पर्विभूपयेत् । सालक्तान सुरभिणा धृपेन च सुधूपितान् ॥ २६ ॥ ऊर्णामयेन सूत्रेण त्रिवर्णेनाभिवेष्टयेत् । मधुसर्पिर्दधिक्षीरैर्मूलभागेषु लेपयेत् ।। २७ ।। अर्चयेत.परा मन्त्रमष्ठीलादीनि सर्वतः । अथोपकरणान्यत्र धूपपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २८ ॥ ततः पूर्वोत्तरे वास्तो गे सप्तापिः पदे । गोमयेन समालिप्ते कुशास्तरणमास्थितः ॥ २९॥ अग्निकार्य प्रकुर्वीत पुरोधाः शान्तिमेव च । सांवत्सरः शुचिः सातः कृतस्लानः१) समाहितः॥३०॥ शहूंना साधयेल्लग्न सम्यक् तेटिकाथवा(१) । रात्रिलमं तु नक्षत्रेमध्यास्तोदयसंश्रितैः ॥ ३१ ॥ १. 'च', २. 'पवीश्वेत '(१) ख. ग. पाठः । ३. 'सारते श्वे', ४. 'का', ६. 'धोलावानि' ख. ग. पाठः। ७. 'रशुचि: ८,'ऋतमा', ९. 'त साटि' ख. ग. पाठः। 'ताः क. पाठः। 26 ·कोलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । एवं संसाधयेल्लमं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः । पूजया तुष्टिकारिण्या पूजयेच्च पुरोहितम् ॥ ३२ ॥ अभ्यचिते यतस्तस्मिन् ब्रह्मा भवति पूजितः । सांवत्सरस्य कर्तव्या ततः पूजा यथाविधि ।। ३३ ।। सांवत्सरेचिते यस्मात् पूजितः स्याद् बृहस्पतिः । स्थपति पूजयेत् पश्चात् त्वतुष्टिचिकीर्पया ।। ३४ ।। तदधीनं यतः कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । श्वेतचन्दनदिग्धांस्ताञ् श्वेतपुष्पैश्च पूजितान् ।। ३५ ॥ सदशैरहतैर्वस्वैरड्गुलीयैः प्रपूजयेत् । परिकर्मकरा ये च तान् यथाशक्ति पूजयेत् ।। ३६ ॥ हेम्ना वस्त्रादिदानच वाग्मिर्वा परितोपयेत् । यथा सुमनसस्ते स्युस्तया कर्तव्यमादरात् ॥ ३७ ।। ततः स्थपतिराचम्य वलिकर्म समाचरेत् । सूत्रपाते वलि धीमान् सार्वभौतिकमाचरेत् ॥ ३८ ॥ तस्यालाभे वलिः कार्यो यो भवेत् सोऽभिधीयते । विदधीत चरूब् श्वेतरक्तपीतासितान् पृथक् ॥ ३९ ॥ पायसं कसरं क्षीरं निप्पावाञ् श्वेतमोदनम् । पाविकादेधिरूपांथ पललोल्लापिकाघृतम् ॥ ४० ॥ दथ्योदनं च संमिश्रं देवताभ्यो निवेदयेत् । तिलैधुतेन सहितैर्देवमग्निं च पूजयेत् ॥ ४१ ॥ ततश्च पायसं दधा ब्रह्मस्थाने निवेदयेत् । ततश्चानुक्रमेणैय देवताभ्यो बलिं हरेत् ॥ ४२ ॥ वलिकर्म यथान्यायं कृत्वा च द्विजवाचनम् । स्वशाखीया शुचीन् माज्ञान् पूजयेद् दक्षिणाफलैः ॥ ४३ ॥ ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहैतियादितनिस्वनैः । ततो विप्रैः सह सामी कुर्यात् तस्य प्रदक्षिणम् ॥ ४४ ॥ १.ये ख, ग, पाठः। २. 'वि' स. पाठ. ३. 'दध्यम' स. ग, पाठः। ४,'मृ'क.पाठः।

·समराङ्गणसूत्रधारे अक्षतान् प्रथम कुम्भे दापयित्या द्विजोत्तमः । ततो दक्षिणपूर्वण गत्वा पुण्याहवाचर्कः ॥ ४५ ॥ अहताम्बरसंवीतः शुचिः स्थपतिरासने । निपद्य माड्मुखः शैकुं धृत्वा दक्षिणपाणिना ॥ ४६॥ पवादादाय वामन प्रतिष्ठाप्य च भूतले । मन्त्रानमून् जपन् वीरो हन्यात् परशुना ततः {{ ४७ ॥ विशन्तु ते वलं नागा लोकपालास्तथैव च । प्रतिष्ठन्तु गृहं चास्मिन्नायुर्वलकरं भवेत् ॥ १८ ॥ प्रहारान् सुम्थिरानष्टौ दद्यात् कीलस्य मूर्धनि । हन्यमाने ततः कीले निमित्तान्युपलक्षयेत् ।। ४९ ।। गोविप्ररथनागाभ्याः कन्या नृपवरत्रियः । शहदुन्दुभिवंशानां तथा गीतस्य च ध्वनिः ॥ ५० ॥ आविर्भवति यद्यस्मिन् हन्यमाने प्रभुस्तदा । सततं सुखमामांति शान्त्यश्वर्यश्च वर्धते ।। ५१ ।। हत क्षुतं विपन्नं वा निषेधः मूत्रकीलयोः । पापण्डिनां च सर्वेषां दर्शनं न सुखावहम् ॥ ५२ ॥ दृशा शुभनिमित्तानि ततः शकुं निवेशपेत् । हत्पमानो यहा कीलो विशेद भूमौ शनैः शनैः ॥ ५३ ।। कर्मसिद्धिर्भवेत् नत्र गृहं रनपरिच्छदम् । इन्यमानोपि न विशेद् धरिनी कीलको यदा ॥ ५४ ॥ न तत्र कर्मसिद्धिः स्यादनिमित्तं च लक्षयेत् । एकेनापि प्रहारेण पत्र कीलो बिशेन्महीम् ।। ५५ ।। ने सिद्धिं याति नत्राकः कृतं वा नोपभुज्यते । आयस्याष्ठीलया हन्यान काहुन कथञ्चन ।। ५६ ॥ काठन ताडितः कीलो वहिदोपहरो भवेत् । अरमना यदि नाड्यंत तदा व्याधि प्रयच्छति ।। ५७ ॥ ..'कुम्भ' क. पाठ 1 २. 'व' , '' ग. पाठ । ३. "'क. पारः। ५. 'शान्ते' क, शान्यच', स. ग. पाठः । ५. एस. ग. पाठ।

·कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । ऐन्द्री प्रतिनतः कीलो धनसम्मानकारकः । आग्नेय्यां मणते कीले भवत्यग्निभयं महत् ।। ५८ ॥ याम्यायां मरणं राज्ञां दिशि राक्षसनो भयम् । धननाशस्तु वारुण्यां वायव्यां रोगवो भयम् ।। ५९ ।। सौम्यं सौम्यानते राजप्रसादायेशतो गतः । फीलके कूर्चके जाते पुत्रपौत्रान्वयेहे ।। ६० {{ परमामृद्धिमामोति धनधान्यन वर्धते । हन्यमानो यदा यत्नात् कीलः कश्चिदपि स्फुटेत् ।। ६१ ॥ नाशं विद्यात् नस्य पन्या ज्येष्ठस्य वनयस्य वां । यदि भज्येत कीलः स्वात् स्वामिनो जायते क्यः ॥ ६२ ।। यदा कील: पतेद्धस्ताद् भ्रंशः स्यात् स्थपतस्तदा । हस्तभ्र(१) स भवेदष्टीले हस्तविच्युते ।। ६३ ।। सुखेन हन्यमानश्चेत् कील स्वस्थो न जायते । अष्टौ प्रहारानपरास्तस्य दद्यान् नवा पुनः ॥६४ ॥ सुगन्धधृपोपहारः कुर्याच परिपेचनम् । इदं साम महापुण्यं परिचिन्त्य समासतः ।। ६५ ।। त्रैशोतं तु जपेद विद्वान यावच्छडक्वभिपेचनम् । गत्वाय नैर्ऋतीमाशां तनः शकुं निवंशत् ॥६६॥ ऊर्णायवेन साम्नास्य सम्यक् सपनमाचरेत् । पायोर्दिशं ततो गत्वा तत्र शङ्कं निवपयेत् ।। ६७ ॥ अभिपे] महारलसाना तस्य समाचरेत् । अर्थगानी दिशं गत्वा शड्क तस्यां निवेशयेत् ॥ ६८ ॥ भाग्रेण साना कुर्वीत प्राग्वत् तस्याभिपेचनम् । ततोऽनु सूत्र वनीयात् सव्यं द्विगुणवेदितम् ।। ६९ ॥ मदक्षिणं प्रसायैतदुक्तः शक्रमो यथा । (माबध्यमानं यदा भूत्रं शङ्ख किमपि मुञ्चति ॥ ७० ॥ च गतेक. ग. पा3:12. 'चरा. पाठ' । ३. 'लम्यात् ', ४. 'स्य', 'लतरयो', इ. 'पर्स स' क. पाठः । ७. 'यवेशन' क, 'येवेन' क्ष. पाठ। ८.गाव (सान सामानक, प. 'अ' , ग. पाना ।

·२१४ समराङ्गणसूत्रधारे सदंशे साचिका वाजिपोपका व्यजनोपमे । तक्षाणय शरावाम स्वस्तिक बन्दिमागधाः ॥ १३ ।। पणनाभ मृदाम वेणुतूर्यादिवादकाः । विशर्करे तु रथिनः कयन्यप्रतिमे पुनः ।। १४ ।। नीचाः श्वपाकाच यवप्रतिमे धान्यजीविनः । उत्सई श्रमणा हस्त्यारोहिणो (राग)जदन्तके ।। १५ ।। परशुपति क्षेत्र बन्धनागारिणो जनाः । विस्राविणि सुराकाराः 'वभ्रामे कर्मकारिणः ॥ १६ ॥ युगले नापिताः स्वाविवाहव्ये(?)कोशरक्षिणः । निकुष्टे पञ्चकुष्टे च बसेयुर्वनिजीविनः ॥ १७ ॥ समन्ततः परिन्छन्ने सर्व मानोपनीविनः । दिक्स्वस्तिके तु चैत्यानि कुर्याद् वासांश्च सर्वशः ॥ १८ ॥ श्रीक्षप्रतिमे वृक्षान् यज्ञबाटांश्च कारयेत् । वर्धमानाकृतिमुखेऽप्येतानेव पकल्पगेत् ।। १९ ।। एणीपदे तु गणिकावौरान नरपदोपमे । इत्युक्ताः शुभदा वासाः सर्वकर्मोपजीविनाम् ॥ २० ॥ फर्मोपजीविजनवासनिमित्तमेताः क्षेत्राकृतीरभिहिताः प्रविमृश्य तेपाम् । वेश्मानि कारयति यः स्थपतियथाव- मान्यः स कस्य न भवेदिह भूमिपृष्ठे ॥ २१ ॥ इति महाराजाधिराजनीभोजदेवविरचिते समराङ्गणमूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे वास्तुसंस्था(प?)नमातृकानामाष्टात्रिंशोऽध्यायः ।। १. क्षणाश्च २. 'भेस. ग. पाद: । ३, 'खाधि या' ग. पाठः। - परिनिलमिति लक्ष्ये मठितम् ।

·द्वारगुणदोषो नामकोनचल्यारिंशोऽध्यायः। अथ द्वारगुणदोपो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः। गृहाण्युक्तानि सर्वेपामेवं कोपनीविनाम् । वर्णिनां च गृहस्थानां कथ्यन्तेऽतः परं यथा ॥१॥ भल्लाटे धनदे यद्वा चरके पृथिवीधरे। मामणस्य भवेद वेश्म माहेन्द्रद्वारमुत्तमम् ॥ २ ॥ माहेन्द्रऽथ सत्ये या आर्यके' वा निकेतनम् । कार्य गृहक्षतद्वारं क्षत्रियस्य शुभावहम् ॥३॥ याम्ये चैवस्वते चापि गान्धर्वेऽथ गृहक्षने । वैश्यस्य भवनं कार्य द्वारं पुप्पाहये शुभम् ॥ ४ ॥ वारुणे पोप्पदन्ते वा यद्वा मैत्रेऽथवासुरे । शुद्धस्य सदनं कार्य मल्लाटद्वारमुत्तमम् ॥ ५ ॥ विप्राणां प्राडगुखं वास्तु गृहं स्याद दक्षिणामुखम् । वर्धते धनधान्येन पुत्रपत्रिश्च नित्यशः ॥ ६॥ दक्षिणाभिमुखं चास्तु भवनं पश्चिमामुखम् । क्षत्रियस्य धनं धान्यं विक्रमश्वेह वर्धते ॥ ७ ॥ वास्तुनः पश्चिमं द्वारं भवनस्योत्तरामुसम् । तयते धनान्यः पुत्रपश्वादिभिश्व विद् ॥ ८ ॥ वास्तु स्यादुत्तरद्वारं गृई पूर्वामुखं तथा । शुद्धस्य कर्मवृत्तिस्तु धनधान्यर्विवर्धते ॥९॥ एकस्यामपि शालायां चत्वारः संप्रकीर्तिताः । निवेश्यारभागाश्च कथ्यन्ते च शुभाशुभाः ॥ १० ॥ उत्सझो हीनयाहुन पूर्णवाहुस्तथापरः । प्रत्यक्षायश्चतुर्थय निवेशः परिकीर्तितः ॥ ११ ॥ उत्सा एवढीक्षाभ्या(?) द्वाराणां वास्तुवेश्मनोः । स सौभाग्यप्रजाइद्धिधनशन्यजयप्रदः ।। १२ ।। १. 'स्ते स. पादः। २. परददारच ३. ''ख. पाठः। एकदिकाम्या दाराभ्याम्' इति पाठ स्यात् ।

·द्वारगुणदोपो नामैफोनचत्वारिंशोऽध्यायः । आहानेकयज्ञानां राजा राजाधिपश्च यः। तस्याप्याएमतलं भवनं सनिवेशयेत् ॥ २६ ॥ वाजपेयेन वा यष्टा यो द्विजः स्यात् समाहितः । गयां कोटिप्रदो यो वा सोपि तस्मिन् मेवे(शुदिनी ॥ २७ ॥ यथाममाणनिर्दिष्टे वसन्तस्ते नृपादयः । प्राप्नुवन्ति परामृद्धिमद्धिं तु विपर्यये ॥ २८ ॥ सपीठतलकं वेश्म मानतः संप्रकीर्तितम् । साधारणेन हस्तेन परं शूद्रस्य विंशतिः ॥ २९ ॥ चत्वारिंशद् विशः पष्टिः क्षत्रियस्य प्रशस्यते। अशीतिजिमुख्यस्य शतहस्ता महीपतेः ॥ ३० ॥ नातः परं नृणामप्रमाणं शस्तगुच्यते। देवदानवदैत्यानां पिशाचोरगरससाम् ॥ ३१ ॥ सिद्धगन्धर्वपक्षाणां विधातव्यमताधिकम् । एकभीमाढयो नैव गृहं.सूदस्य विद्यते ॥ ३२ ॥ वैश्यस्या भवन कार्यमधो नान्य?ध्यार्धभूमिकात् । द्विभूमिकादयः कार्य क्षत्रियस्य न मन्दिरम् ॥ ३३ ॥ सार्धद्विभीमाद् वित्रस्य निवलादपि भूपतेः । हीनप्रमाणादमुतो गृहं यत् कृशिल्पिना स्याद् विहितं कथञ्चित् । भर्तुमिये सिद्धिविनाशनं तत् प्रशस्तीलादिविपर्ययाय ॥ ३४ ॥ गुणदोपान मवक्ष्यामि द्वाराणां सर्ववास्तुपु । सुस्थितं चतुरभं च कान्त स्वदन्ययोजितम् ।। ३५ ॥ ऋजु स्वकीपदिग्मागे नई नतोचकैः । नात्यं नकुन्ज नाम्यनि?)पिण्डितं नपहिर्गतम् ।। ३६ ॥ नामातं नकृशं मध्ये गतं नान्तरकृक्षिषु । नविद्रुतं नसंक्षिप्तं यत् तत् स्याद् द्वारमृद्धिदम् ॥ ३७॥ 1. 'टि प्रदेया या', १. 'मरेदुभी।', ३. "विद्वयम्', ४. द्वित्रि1ि), ५. 'ज', ६. 'ख. ग. पा ! , ·२१९ द्वारगुणदोपो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । म नाकारेण कुच्येन न चिटड्रेन वा पुनः । अन्तर्हितानि दुप्यन्ति द्वारपर्माणि कुलचित् ॥ ५१ ॥ अत्युच्चे स्याद् भयं राहो निन्ने तस्करतो भयम् । कुलपीडा भवेत् कुन्जे बहियाते पराभवः ।। ५२ ।। आध्मातेऽत्यन्तदारियं कृशमध्ये क्षयो नृणाम् । रथ्याविद्धे भवेद रोगो मरणं चत्वरेण च ॥ ५३ ॥ शृङ्गाटमन वैधव्यं दुहितॄणां प्रजायते । वाप्या कूपेन वा विद्ध स्यादतीसा भयम् ।। ५४॥ कोणान्मृत्युभयं दद्याद् ले रोगभयं मरेत् । स्तम्भन म्रियते स्वामी भ्रमेणार्थो न तिष्ठति ॥ ५५ ॥ प्रणालेन महद् दुःखं महाभीतिमहाकलिः । तस्मात् सर्वश्यनेन द्वारवेषं पिवर्जयेत् ।। ५६ ॥ पस्याग्रतः पृष्ठतथ द्वारे मिच्योयोरपि । अन्योन्यं भिद्यते यस्मिनकगत्यानित उभे ॥ ५७ ॥ वास्तु तद् मिनदेहाख्यं भिन्नस्यामिविधायकम् । न तन जायते द्धिः स्थापितस्य न कस्पचित् ॥ ५८ ॥ गृहकुक्षौ कृतं द्वारं सर्वरोगभयङ्करम्। पूर्वद्वारं तु माहेन्द्रं पशस्तं सर्वकामदम् ॥ ५९ ।। गृहक्षतं तु विहितं दक्षिणेन शुभावहम् । गन्धर्वमयवा तत्र कर्तव्यं श्रेयसे (तीस)दा ॥ ६०॥ पश्वमेन मशस्तं स्यात् पुष्पदन्तं जयावहम् । भल्लाटमुत्तरे द्वार प्रशस्त स्याद् गृहेशितः ॥ ६१ ॥ एकाशीतिपदे तस्मिश्चतुरश्रपदेऽपि वा । द्वारोऽप्य(पोदगास्तासां ब्रूमो बन्यादितः फलम् ।। ६२ ।। हुताशमीतिः स्त्रीजन्म भूत्यर्थः मियतां नृपे । क्रोधे चांन्तता(?) पुंसः क्रौर्य स्यात् पूर्ववत् क्रमात् ।। ६३ ।। १. 'रिम नेक', २. 'या' ख, ग, पाठः । ३. 'या' ख. पाद.।

·२२० समराङ्गणसूत्रधारे, सुता(पिसिमिप्यनीचत्वे भक्षयानसुतदिकम् । रौद्रं कृतन्नमवसं याम्यतः सुतवीर्यहन(?) ॥ ६४ ॥ सुतोपपीडा रिपुद्धिर्थसुतानयाप्तिस्तनयार्थसम्पत् । स्वाप्तिदृशंसाद भयमर्थनाश उक्तः कमादित्यपरांन्मुखेषु ।। ६५ ॥ वन्धव्यसत्वे(४) रिपुष्टद्धिरर्थसुतातिरम्या गुणसम्पदश्च । सुतार्थलब्धिपियात्मजेन दोपास्त्रिया नैऋतदिङ्मुखेषु ।। ६६ ॥ गुणाश्च दोपाश्च यथावदेते निरूपिता द्वारसमाश्रिता ये । तान् शिल्पविच्छास्त्रविदां वरिष्ठो विज्ञाय पूज्यत्वमुपैति लोके ।। ६७ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूनधारापरनामि पास्तुशाने द्वारगुणदोपो नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । देवानां मनुजानां च पीठमानमयोच्यते । पीठं कनीयो भागं च सार्धभागं तु मध्यमम् ॥ १ ॥ द्विभागमुत्तमं तत् स्यादेपा पीठसमुच्छ्रितिः । महेश्वरस्य विष्णोध ब्रह्मणश्चोत्तमं भवेत् ।। २ ॥ इतरेषां च देवानां कर्तव्यं तन्न धीमता। ईश्वरस्य यथाकामं पीठं कार्य विचक्षणः ॥ ३ ॥ यस्मिन् स्थाने विधातव्यो ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । ईश्वरः सर्वतः कार्यों न दोपस्तत्र विद्यते ॥ ४ ॥ इतरेषां तु देवानां पीठं भागं समुच्छ्रितम् । यस्य येन विमागेन वास्तुमान विधीयते ॥५॥ तस्य तेनैव भागेन पीठोच्छ्ायो विधीयते । मनुजानां च पीठानि वेश्मनां देवपीठकः ॥६॥ .. 'पा' ग. पाठः । २. 'रय', ३. 'र्थि', ४. 'तश्वत्', ५. 'उके' ख, - ग.पाठः।

·ययविधिनामकचत्वारिंशोऽध्यायः । तुल्यानि कुर्यादुपरि कृता वृद्धिकराः सुराः । पुरमध्ये तु कर्तव्यं ब्रह्मणो गृहमुत्तमम् ॥ ७॥ चतुर्मुखं च तत् कार्य यथा पश्यति तद पुरम् । अधिकं सर्ववेमभ्यस्तथा राजगृहादपि ॥ ८॥ राजवैश्माधिकमपि शस्पतेऽन्यसुरालयात् । पञ्चम लोकपालनां राजा श्रेष्ठतमो यतः ॥ ९॥ एवमेतानि देवानां पीडायुक्तान्पशेपतः । चातुवर्ण्यस्य पीठानि बमो चिमायनुक्रमात् ॥ १० ॥ पत्रिंशदस्युलोत्सेच पाउँ विमस्य शस्यते । इतरेपां तु वर्णानां हस्तं स्याचतुरगुलम् ॥ ११ ॥ चातुर्वर्यस्य पीठानि भुइन विनो गृहाणि च । प्रयाणी क्षत्रियो वैश्यो द्वयोः शूरः कमात् स्वकम् ।। १२ ।। एवं विभागं पीठगनां स्थपत्तिः परिकल्पयेत् । हित कारयितुर्वाञ्छन् नृपतेश्च समृद्धये ॥ १३ ॥ प्रमाणे स्थापिता देवाः पूजाश्चि भवन्ति हि । प्रमाणं पीठगनामिदमभिहितं ब्रह्ममुरजि- रपुरारीणामत्रापरदिविपदा पञ्च नियतम् । ततो विनादीनामपि निगदितं यत् तदखिलं यथौचित्यायोज्यं श्रियमभिलपद्धिः स्थपतिभिः ॥ १४ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीमोजदेवविरचिते समरानगरधारापरमा वास्तु शास्त्रे पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः॥ अथ चयविधिर्नामेकचत्वारिंशोऽध्यायः। इदानीमभिधीयन्ते चयस्येह गुणागुणाः । सुविभक्तः समचारुचतुरश्रश्वेयः शुभः ॥१॥ 1. 'म पी', २. 'णाभन्यज्ञातीना गृह शूद्रपमारकम्', ३. 'यद्यो', ४, 'सायोज्यं 'ख. ग. पाद: ५. शुभश्चयः। क. पाठ ! , ·२२२ समराङ्गणसूत्रधारे असंभ्रान्तमसन्दिग्धपविनाश्यन्यवाईतम् । अनुत्तममनुत्तमरुन्ज नच पीडितम् ॥२॥ समानखण्डमृज्वन्तमन्तरङ्गं तथैव च । मुपार्थ सन्धिसुश्लिष्टं सुप्रतिष्ठं सुसन्धि च ॥ ३ ॥ अनिलं चेति चेयस्य गुणा विंशतिरित्यमी । एतेषां वैपरीत्येन दोपाणामपि विंशतिः ॥ ४ ॥ दक्षिणं तु यदा कुड्यं विचिनौति वहिर्मुखम् । तदा व्याधिभयं विद्यान्मृत्युदण्डं च निर्दिशेत् ॥ ५॥ पश्चिमं तु यदा कुख्यं विचिन्वन्ति बहिर्मुखम् । धनहानि तदा विद्याद् दस्युभ्यश्च भयं भवेत् ।।६।। उत्तरं तु यदा कुड्यं विचिनोति वहिर्मुखम् । कारं स्वामिनं वापि व्यसनं प्रापयेत् तदा ॥ ७ ॥ प्राच्यं वहिर्मुखं कुड्यं चिनोति स्थपतिर्यदा । राजदण्डभयं तत्र निर्दष्टव्यं विचक्षणः ॥ ८॥ एतदेव फलं ब्रूयात् पतित दलिते तयाँ । यस्य प्रारदक्षिणः कर्णः प्रवर्तेत वहिर्मुखः ॥ ९ ॥ स्यात् तत्रामिभयं घोरं गृहभर्तुत्र संशयः । गच्छेद् वहिर्मुखः कर्णो यदा दक्षिणपश्चिमः ।। १० ।। कलहोपद्रवस्तत्र स्याद् भार्यायाश्च संशयः। पश्चिमोत्तरकर्णे तु सम्पयाते वहिर्मुखे ॥ ११ ॥ पशुवाहनपुत्राणां संशयस्तत्र जायते । प्रागुत्तरो यदा कर्णः प्रचीयेत बहिर्मुखः ॥ १२ ॥ गुरूणां संशयस्तत्र गोपादेव जायते । विशालं यदि जायेत सर्ववाहुषु चिन्वतः ॥ १३ ॥ कर्णिकासमसंस्थानं तद् भवेन्मल्लिकाकृति । न तादृशो भवेदायस्तत्र याइग् व्ययो भवेत् ॥ १४ ॥ 'श्यं च ग ख, शच ग' म. पाठः । २. 'मत्तम' ख, ग, पाठः । ३. 'पु', ४. 'नि', ५. 'मि', ६. 'या', ७. '' क. पाठः । ..

·चयविधिन मैकचत्वारिंशोऽध्यायः । २२३ चयस्य तस्य दोपेण गृहीही)क्षीणः पलायते । चिन्वतो यदि संक्षिसमत्यर्थ तत्र जायते ।। १५ ।। ब्रह्मसंज्ञं तदुद्दिष्टं तत्र राजभयं भवेत् । विस्तृत यदि बांयेषु संक्षिसं चैव मध्यतः ॥ १६ ॥ तनुमध्यं तदुद्दिष्टं तत्र विद्यात् क्षुधो भयम् । उच्छ्रितं यदि कर्णेषु परिहीणं च मध्यतः ॥ १७ ॥ निर्णत नाम तद विद्यात् तत्र चारभयं भवेत् । कर्णेषु परिहीणं चेदुचितं चापि मध्यतः ॥ १८ ॥ कूर्मोन्नतमिति संयं सर्वदोषमयावहम् ।। विपमोन्नतकर्णेषु निर्दिशेद् द्रविणक्षयम् ॥ १९ ॥ प्राज्यानपानं तद् विद्याल समेषु विहितेषु च । इत्येते चीयमानस्य गुणदोपाः प्रकीर्तिताः ॥ २० ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन चयकर्म प्रयोजयेत् । उदकेन समं नीला सम्यनिश्चयकारणम् ॥ २१ ॥ स(आस्मा)हते न चान्यत् स्यान्निश्वयार्थ चयस्य च । तस्माजलेन वलयं गृहणीयात् पूर्वमानः ।। २२ ॥ ततः सुताडित सूत्रे चयं कुर्याद विचक्षणः । द्विगुणां क्षेत्रमानस्य रज्जु कृत्वा तदन्तयोः ॥ २३ ॥ योऽसौ(?) कायौं ततस्तस्यां पादौनक्षेत्रमानतः । दद्यानिरिञ्छनं कीली क्षेत्रगर्भान्तगामिनी ॥ २४ ॥ निधापा(या:यसको तस्याः प्रान्तस्थौ योजयेत् तयोः । निरञ्छनाभिकृष्टयां पादोनक्षेत्रसमितम् ॥ २५ ॥ भुजगत्या भवेद रज्जुस्तस्यामिष्टानुमानतः । चिद्रं दद्यात् स कर्णः स्यादेवं दोपान् प्रसाधयेत् ।। २६ ।। 1. 'णे', २. 'या पु', ३. क. प, ग. पाठः । ४. 'दास. ग. पठः । ५. ६, ६. 'यामको, ७. Lort' क. पाठः । ८. 'a', ९. ''}",''1. ग पाठः ।

·२२४ समरामणसूत्रपारे भूरि नाच्छादनं दद्यान्न भिन्यात् तत्र चेष्टकाः । विषमस्थाः कुठारेणच्छित्ला ताः कल्पयेत् समाः ॥ २७ ॥ यथा नच स्पृशेत् मूत्रं विचिन्वीत तथा युधः । कुड्ये च सादिमध्यान्ते दृष्टिमेकां निपातयेत् ॥ २८ ॥ यदा सर्वपरिक्रान्तं तलं चोद्घाटितं भवेत् । तदा नैकत्र कुर्वीत पर्यायेण विचक्षणः ॥ २९ ।। उद्घाटनं स्तराणा(?) तु यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः । तत्र तत्र चर्य कुर्याद् यदि संविद्धकं हितम् ॥ ३० ॥ दुर्वहं हि भवेत् तेन तस्मात् तत् परिवर्जयेत् । उपरिष्टात् समं पार्चे भुज कुर्याद् विचक्षणः ॥ ३१ ॥ समन्तादं रुचकच्छिन्नथयो मित्तिषु पूनितः । तस्मात् प्रयत्नः कर्तव्यश्चयकर्मणि नित्यशः ॥ ३२ ॥ इति भापितरूपितमाचरनश्चयकर्म यथाविधि शिल्पिकृतम् । भवतीह यशो सुवने विततं गृहभर्तुरपि प्रचुरो विभवः ।। ३३ ॥ इति महागजाधिराजश्रीभोजपविरचिते यमरागगनगारापरनाग्नि गास्तुशास्त्रे चयविधिर्नामेकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामो विधानं शान्तिकर्मणः । यथावदिष्टा दिक्पालान् हुत्या शान्तीयथाक्रमम् ॥ १ ॥ हापयेत् कर्णिकी कुम्भैः सहिरण्यैर्विचक्षणः । सर्वगन्धानुलिप्तां च माल्यढामविभूषिताम् ॥ २ ॥ कृतमाल्यानिसिता?) मूले च मधुलेपिताम् । दोपप्रशमनार्थाय तां भूलेषु निखातयेत् ॥३॥ 1. 'मा' स. पाठः। २. द्विष्टमे', ३ 'योजये', ख, ग. पाठः। ४. 'न' ख, 'त' ग. पाठः । ५. 'दुर्वल दि', ६. 'भय यु' स. ग. पाठः । ७. 'दु+क' क, 'हनक' ग. पाट। ८. 'काम. ग, पाठ । ९. 'स' क. पाठः ।

·२२५ शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । मधुकुम्भमरिष्टं च शेवालं च विधानविन् । वाचयित्वा तु विप्रेन्द्रान् कृतपुण्याहमालान् ॥ ४ ॥ स्थापयेत् कर्णिकाः सर्वाः स्थपतिः प्रयतः शुचिः । एतेन विधिना कर्म चातुर्वर्ण्यस्य कारयेत् ॥ ५ ॥ कर्णिका रोपिता यत्र पुनरुत्पाट्य रोप्यते । न तनिप्पद्यते वेश्म स्वामी चात्र विनश्यति ॥ ६॥ निखातं तु यदा दारुच्छियते ताड्यते पुनः । तनाशो धनधान्यस्य स्वामिनश्चात्र सर्वथा ॥ ७ ॥ वल्लीनिपीडितं दारु प्रवेशे चेनिखन्यते । आशीविपभयं घोरं तस्मिन्नुत्पातलक्षणम् ॥ ८ ॥ उत्याने कर्णिका रक्ष्या सर्वसत्त्वाभिधर्पणात् । नये कर्मण्यशकुना मृगव्यालसरीसृपाः ।। ९ ।। कर्णिकामधिरोहन्ति दोपस्तित्र वदेदमून् । कृतापीडां परिहतां यद्यारोहन्ति वायसाः ॥ १० ॥ गृहिणस्तत् प्रवासः स्यादन्नं पानं च हीयते । मयूरे तद्गृहं राजा हरेत् पश्चाब्दतः परम् ॥ ११ ॥ वराने जायते व्याधिः कोकिलयब्दतः परम् । काकोलेस्त्रीणि वर्षाणि जायते सुमहद् भयम् ॥ १२ ॥ शुके स्युः कलहायौनि नच निष्पद्यते गृहम् । कुक्कुटेऽग्निभयं विद्याद राजतो वा महद् भयम् ॥ १३ ॥ सारिकायां तु दोशील्यं स्त्रीणां गृहपतेस्तथा । सेर्परूप(तरतु)विनेन गृहं निष्ठां न गच्छति ॥ १४ ॥ स्त्रीपुंसयोः कुलिने तु जायते पापकारिता । पारावते तु जायेते स्त्रीपुंसौ गुरुतल्पगौ ॥ १५ ॥ विडाले तु फुलं दासः सह रोगैर्निपीड्यते । ज्वलनो वा जलं वापि हस्ती वा इन्ति तद्गृहम् ॥ १६ ॥ १. 'च', २. 'दी' स. ग. पाठः । ३. 'ज्यानि' प. पाठः। ४. 'स', ५. 'नक. पाठः। ..

·समराक्षणसूत्रधारे आरण्यः दानरतत् स्यद् वांद धपणे फलम् । यूनां च जायते मृत्पुर्मध्वासकै धनक्षयः ॥ १७ ॥ दुःस्वमदर्शनं के चालानां मग्णं तथा । वस्तमीते निलीने तु राजा शून्यं हरेद् गृहम् ।। १८ ॥ यदा त्यग्रे प्रदृश्येत धूम्रः कर्णगतोऽपि वा । अग्निर्दहति तत् शिमं वियुद् वा हन्ति मन्दिरम् ॥ १९ ॥ यत्रारोहति गृध्रस्तद् द्विजानिस्पृष्टमाचरेत् । कृत्वा हलशतैः कृष्टं ततो वीजानि वापयेत् ।। २० ।। गावश्वान प्रदुधेर शान्तिकानि च कारयेत् । मेघेऽभिटटे भूयोऽपि तत्र कुर्वीत गन्दिरम् ॥ २१ ॥ येषु येषु गृहारेषु मधुनः सञ्चयो भवेत् । तस्यानस्य वधं ब्रूयात् प्रेपिण्यां चाप्युपद्रवम् ॥ २२ ॥ तस्माद्धेतोः शिखाग्रेषु मुकुटान् प्रणिधापयेत् । यावन्न रोपयेत् सौम्यं तावद् रक्षेत् समन्ततः ।। २३ ।। अभिलीनं तु शकुनैनहि किश्चित् प्रशस्यते । तस्मात् प्रयत्नतो रक्षंदुत्पातात् प्रागुटीरितात् ।। २४ ॥ भने गृहाणां दारूणां शान्तिहोमोज्य कथ्यते । इन्द्रकीलो महाफूटः पृष्ठवंशाचरी धरी ।। २५ ॥ प्रग्रहो(१)ऽलिन्दपादौ वा स्वामिनं नन्त्युपद्रवाः । तुलास्थपत्यः(१) कूटं वा वेदिका कर्णपालिका ॥ २६ ॥ नेत्रं कपोतपालिन हनप्रविष्टं कुटुम्बिनी(?) । अन्वग्राः पाक्षिक्ष)वंशाश्च मल्लकाः सकुमारकाः ।। २७ ।। गोपानस्यो मृगाल्यश्च स्थपिताः स्वकुमारिकाः(१) । परिया द्वारपक्षाश्च भ्रातरं नन्त्युपद्रवाः ॥ २८ ॥ १. 'मृणा च म. पाठः। २. 'हि' क, पाल। ३. क्षेत् प्रातान', ४. 'दाहृतान् ।' रा. ग. पाठः । ५. 'व', ६. 'का', ७. 'रि' स. ग. पाठः। ८. '2' क. पाठ.। २. 'युवा' ख. ग. पाद।

·२२७ शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । संयुक्तं सग्रहो हन्ति निकृष्टांश्चाधरो धरः । स्थौण्यानि प्रतिमोको वा हन्युरिष्टान् परिच्छदान् ॥ २९ ॥ उ(दीप)भिगिनी हन्यादथवा परिचारकान् । पुंसां पुन्नामभिव्यैः स्त्रीणां खीनभिर्भवेत् ॥ ३० ॥ उपधातो हतर्नित्यं द्रव्याणां तु नपुंसकैः । भूलिका स्त्रीविनाशाय गृहनाशाय वेधनम् ॥ ३१ ॥ कीला वा सन्धिपालिा मित्रनाशाय दुष्यति । नवे गृहे नवं दारु क्रियमाणमयो कृतम् ॥ ३२ ।। आयोज्यमानं युक्तं वा न्युनसंवत्सरं स्थितम् भज्यते देहनाशाय स्फुटत्यय विभज्यते ।। ३३ ।। गृहं ब्राह्मणसात् कृत्या रत्नैरालिख्य चापरम् । नर्वस्त्रः परिच्छाय पुनर्भिद्यानि(?)कारयेत् ॥ ३४ ॥ दग्धे भिन्ने मचलिते विनते विद्युता हते । विस्टे दलिते सन्ने सर्वत्रौपधिभिः स्मृताः ॥ ३५ ॥ शान्तयो विविधं हुत्या ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य वा । स्थूणिका भज्यते यस्य कीर्तिस्तस्योपहन्यते ।। ३६ ।। चन्द्रसूर्यो यजेत् तत्र ततः शाम्यति पावकम् । तद्विधं क्षमानीय पुनस्तां प्रति कारयेत् ।। ३७ ॥ एवं कृते सुखी स स्यात् कीर्तिश्रायुर्धवा भवेत् । मल्लको भज्यते यस्य पौरुपं तस्य हन्यते ॥ ३८॥ इष्टानमसनक्षत्र(?) प्रायश्चित्तं समाचरेत् । तद्विधं क्षमानीय प्रति कुर्वीत मल्लकम् ॥ ३९ ॥ एवं कृत्वा सुखी स स्याद् बलं चास्याभिवर्धते । पृष्ठवंशस्य भङ्गेन गृही बन्यमवाप्नुयात् ॥ ४० ॥ १. "धिभगिना', 'भनिगग, पाठः । २. 'चू', ३. 'स्यान्यू' ४. 'ग्य' ५. 'द्य भेद्यतितु कार', ६. ''वग. पाठः । ७. 'भु' , पाठः । ८. 'स्य गस्य पुगोऽपदन्य', ९. 'धन चारा. ग, पाठः । - , स पाठः।

·२२८ समराङ्गणसूत्रधारे राजराजं यजेत् तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । सुखी भवति तत् कृत्वा सर्वतश्चामिवर्धते ॥ ४१ ॥ सर्वेपु स्वस्ति वाच्या ब्राह्मणा दक्षिणाक्षतैः । चारणो भज्यते यस्तु ज्येष्ठं पुत्रं स (वांज्यायाध)ते ॥ ४२ ।। पृथ्वीधरं यजेत् तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । तद्विधं वृक्षमानीय पुनस्तं प्रति कारयेत् ॥ ४३ ॥ सुखी भवति कृत्वैवं पुत्रैश्वापि विवर्धते । संग्रहो भज्यते यस्तु कुलज्येष्ठं स (वार्धवाधते ॥ ४४ ॥ पितॄन् देवान् यजेत् तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । सुखी भवति कृत्वैवं प्रीयन्ते पितरस्तथा ॥ ४५ ।। स्थूण्यं तु भज्यते यस्य तनयस्तस्य वाध्यते । देवानेव यजेत् तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ।। ४६ ॥ तद्विधं वृक्षमानीय तत् स्थौण्यं प्रति कारयेत् । सुखी भवति कृत्वैवं पुत्रश्चापि विवर्धने ॥४७॥ उपधी व्यथते यत्र तत्रामात्यो विनश्यति । यजेत वासवं तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ॥ ४८ ।। आनीय तद्विधं वृक्षमुपधि प्रति कारयेत् । एवं कृते भवेत् सौख्यममात्यैश्व विर्धते ।। ४९ ॥ कायस्तु व्यथते यस्यै यस्तस्योपहन्यते । यक्षं तत्र यजेद् देवं प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ॥ ५० ।। तद्विधं काष्ठमानीय कार्य तं प्रति कारयेत् । एवं कृते सुखी स स्यात् नेप्यैरपि विवर्धते ॥५१॥ तुला तु व्यथते यस्य व्ययतेऽस्य कुटुम्बिनी । यजेत मेदिनीं तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ॥ ५२ ।। 1. तास. ग. पाठः । २. 'चाल्यते' स., 'पाल्पते' ग. पाठः । ३. र, Y, 'वर्षयेत् । क, पाठः । ५. 'माः प्रेपस्त ' स. ग. पाठः। समाप ·शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । तद्विषं वृक्षमानीय स्थापयेत् वां स्वलकृताम् । ततस्त्यन्याः क्रियाः पश्यन् कारयेन्मतिमान् नरः ।। ५३ ॥ वधूमिव नः प्रतिच्छाद्य सलडकृताम् । ब्राह्मणान् वाचयेत् म्वस्ति ततस्तां प्रति कारयेत् ॥ ५४॥ सुखी भवति कृत्त धनित्यं विवर्धते । कर्णिकास्वान्तरस्यूणामालापादोऽय भन्यते ।। ५५ ।। तद्गृही दुःखमामोति तस्मिन्नुत्पातलक्षणे । आनीय स्थपति तत्र प्रज्ञावन्तं बहुश्रुतम् ॥ ५६ ॥ तर वास्तुविभागेन यो देवः स्याद् विनिश्चितः । तस्मै देवाय जुहुयाद मायश्चित्त चे कारयेत् ॥ ५७ ॥ सुग्वी भवति कसैर सर्वतश्चाभिर्यते । युगं तु व्यथते यत्र तत्र स्यात् पशुपीडनम् ।। ५८ ॥ यजेत तस्मिन्त्रीशानं प्रायश्चित्तं च कारयेत् । तद्विधं वृक्षमानीय युग तत् प्रति कारयेत् ।। ५९ ।। एवं कृते सुरवं तस्य पशुद्धिश्च जायते । तुलया अंगयोपि(?) पाटो यस्य प्रभज्यते ॥ ६० ॥ आर्युहनिर्मवेत् तर बलदेवं प्रपूजयेत् । पायश्चित्तं ततः कृत्वा पुनस्तं प्रति कारयेत् ॥ ६१ ॥ सुखी भवति कृत्वैवं कुटुम्बी शान्तिक च तत् । द्वारा यस्य माहेन्द्र हिस्पते नाकर्मणि ॥ ६२ ।। इन्द्रं तर यजेद् देवं प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । गृहक्षतस्य द्वाराओं पूजयेद् यममेव त(?म्) ।। ६३ ।। पुष्पदन्तस्य द्वाराओं वरुणं तत्र पूजयेत् । द्वाराहं यस्य भल्लादं हिंस्यते नवरमणि ॥६४ ॥ स्विमा नि स ग पाठ ।२ प्रतिमा न', व पाठ.1३ वायच ' सग पाठ 1४ 'लयचरेत' के ग पाठ । ५ आस पाउ । यद्दानि , ज, कर्म तत् ' स ग, पाहः। 4 ट्रेक पाट ९. 'एस' स. ग, पाठः। १ , ·२३० समरामणसूत्रधारे सोमं तत्र यजंद देयं प्रायश्चित्तं सपाचरेत् । सुखी भवति कृत्व कुटुम्बी शान्तिक व तत् ।। ६५ ।। स्थूणाराजस्य यस्याग्रं वक्र दक्षिणतो भवेत् । शरीरं व्यथते तत्र प्रतिसंवत्सरं स्थिरंम् ।। ६६ ॥ पृष्ठनो दीर्घशोकः स्यादुत्तरेण धनक्षयः । पूर्वतो. राजदण्डः स्यात् तस्मात् तद् ऋजु शस्यते ॥ ६७ ॥ चत्वार्यहानि हिंस्यन्ते शरीरा ये च दमनः । तुला या पृष्ठवंशो वा धार(प्या?णी चौनराम्बरः ॥ ६८।। उक्तास्तत्र यलीन् कुर्यात् प्रायश्चित्तं तथाचरत् । एवं धन्यं शिवं पुष्टिप्रजावृद्धिकरं भवेत् ।। ६९ ।। इत्थं निमित्तानि गृहाश्रितानि ज्ञात्वा प्रष्टा शकुनांश्च सर्वान् । शान्ति प्रकुर्वन् पृथगुक्तरूपां माप्नोति कीनि मुखमर्थमायुः ।। ५० ११ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवनिरनिते ममगन माघारापररानि वास्तुशाने शान्तिकर्मविधिनाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ द्वारभङ्गफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । यदत्र नयकर्मोक्तं तद् यज्ञेषु गृहेषु च । ज्ञेयं ग्रामे पुरे चापि नगरे पचने वथा ॥१॥ संस्थानमाकृतिर्मानं हासवृद्धी च बाहुषु । एकमेव विजानीयात् सर्वत्रव विचक्षणः ॥ २ ॥ यूपस्यैव निमितानि दारुकर्मणि निर्दिशत् । पातं पते विजानीयात् तक्षणं तक्षणेन च ॥३॥ 1. 'कर्म तल, 'कर्मवित्' ग. पाटः । २. 'ते।' क. पाटः। ३. 'योत्त' ख, ग, पाट:| '६'य. पाउः। ५. ''. ग. पाटः।

·द्वारमाफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । यूपोच्ड्रायमित्र ध्याद दारूणामपि चोच्छ्यम् । भन मझो नि(दि)श्यः समाधिश्च समाविना ।। ४ ।। नवकर्मणि यत् स्निग्धं मुगन्धि प्रियदर्शनम् । गम्येहर(१) मनुष्याणां धन्यं तदमिनिदिशेत् ॥ ५॥ पुरं वा यदि पा ग्रामो गृहं या यदि निप्पभम् । आयासबहुलं तद्धि तादृशलक्षणैर्भवेत् ॥ ६ ॥ परिध्वस्तोपमं रूक्षं नवकर्मणि यद् भवेत् । भ्रमं रोगं च शोकं च तस्मिन् वेश्मनि निर्दिशेत ॥ ७ ॥ जनेन च यदाकीण निश्छायमिव ल(क्ष्य)ते । कुटुम्बी तत्र मासान् नात्र जीवेन्न संशयः ॥ ८ ॥ यच्छ्न्यमप्यन्याभं वेश्म वा यदि या पुरम् । सर्वकामगुणैर्युक्तं ध(नान्यं) तदमिनिर्दिशेत् ॥ ९ ॥ पूर्वो नगरभागश्चेद् रम्पः स्यात् प्रियदर्शनः । नियभार्या मनास्वास्थ्यं धनं धान्यं च भूपतेः ॥ १० ॥ पूर्वदक्षिणभागर्थव पुरस्य प्रियदर्शनः । महद् यशस्तदामोति राजा हेम च पुष्फलम् ॥ ११ ॥ पुरस्य दक्षिणी भागो यदा रम्यस्तदा भवेत् । राजः सेनापतिप्राप्तिर्षनं धान्यं च पुष्कलम् ॥ १२ ॥ रमणीयो गदा भागः पुरदक्षिणपश्चिमः । अर्थसंपन् तदा राज्ञः प्रजादिश्च जायते ॥ १३ ॥ पुरपश्चिममागेन रमणीयन पार्थिवः । पुत्रवान्यवधान्याध्यः संग्रामोन्पुन्नति पराम् ॥ १४ ॥ पश्चिमोत्तरभागे तु रमणीये नराधिपः । प्रेष्यैः पुत्रैर्वाहनश्च वृद्धिमत्युत्तरोत्तराम् ॥ १५ ॥ उत्तरे रमणीये तु पुरमागे नरेश्वरः । शत्रून विजयते सर्वान् वर्धते च पुरोहितः ॥ १६ ॥ १. 'य', २, 'वान् धावानाढ्यः' स. ग. पाठः। ३. 'शिनरीचमः।' क, युतरोत्तरः ' स. पाठ..

·समराङ्गणसूत्रधारे यदि पूर्वोचरो भागः पुरस्य प्रियदर्शनः । तत्राभ्युत्तरमानन्दं क्षिप्रं राज्ञो विनिदिशेन् ।। १७ ।। निप्पन्नस्य पुरादेयों भागो न स्यान्मनारमः ।. सस्य तस्यैव भागस्य परिहाणि विनिर्दिन् ॥ १८ ॥ नये यदि पुरद्वारे कपाटं प्रविशीर्यते । स्त्रीनामधेयमन्यद् वा स्त्रीनागं तद् विनिर्दिशेत् ॥ १९ ॥ देवागारे पुरद्वारे प्राकाराष्ट्रालकेषु च । हस्तिशालाश्वशालासु स्थशाला(स्ताव)यापि वा ॥ २० ॥ कोष्ठागारायुधागारे निमित्वं तु शुभाशुभम् । यदि किश्चित् प्रदृश्येत राज्ञस्तदभिनिर्दिशेत् ॥ २१ ॥ भी यत्रोवंशस्य तत्र राना विनश्यति । अर्गलापीलिकाकुचीभने च नवकर्मणि ॥ २२ ॥ ग्राम नश्यन्ति चैतानि तदा ग्रामो विनश्यति । दिगुत्थितं तु राष्ट्राणां गृहार्थेषु कुटुम्बिनाम् ।। २३ ।। नवकर्मणि यत्किञ्चिद् भव्यते यदि वा नमेत् । वि(ध्व)स्तै वा स्फुट वापि कुटुम्पिमरणं ध्रुवम् ॥ २४ ॥ फलं सर्वनिमित्तेषु शुभं वा यदि वाशुभम् । संवत्सरं परं ग्राह्यं नवकर्मकवे गृहे ।। २५ ॥ परिसंवत्सरान्ते च पुराणमिति निर्दिशेत् । तुम्बिका भज्यते यत्र नवकर्मणि निष्ठिते ।। २६ ।। श्रेष्ठा तु महिला तत्र पदभिर्मासविनश्यति । एवमेव नवं यस्य सदनं तु विनश्यति ॥ २७ ॥ प्रेय॒दासादिविश्वासात् तद् विनाशयति ध्रुवम् । पृष्ठवंशो नयो यस्य नरकणि भिद्यते ॥ २८ ॥ १. 'त् ।। देवागारे पुरद्वारे पुनाग पदि भज्यते । तत रामा विनश्येत लीनाम यदि तत् त्रियः । देवा', ख, ग. पाठः । २. 'वि' क. ३. 'शुचीम ख, 'राची ग. पाठः । ४,'विधझे पा' रा. ग. पाठः। ५. 'गुह्यका', ६. क. पाठः । ७. "सिविश्वास्यारतद विभासय ' रा. ग. पाठः । ८. 'त पि' क. पाठः। ९. 'मन्य तेस.ग. पाया ·, द्वारमशफल नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । कुटुम्बी म्रियते तत्र गृह संवत्सरात् परम् । प्रेष्याचा विनश्यन्ति दीर्यमाणे विशेषतः ।। २९ ।। छमासु मिद्यमानासु कन्यामरणयादिशेत् । मुण्डफेषु विनष्टेषु सुहदस्य विनश्यति ॥ ३० ॥ अनुपूर्वेषु मिनेषु पुत्राणां मरणं ध्रुवम् । विपत्ती मुण्डगोयानां माता तस्य विनश्यति ॥ ३१ ॥ नागपाशकभने तु भृत्यानां मरणं भवेत् । कपाटे भावमरणमर्गलायां त्रिया वधः ।। ३२ ।। सुतस्य चार्गलापार्थे विनष्टे परणं भवेत् । द्वारपन्य विनष्टै तु शीघ्रं कुर्यात् कुलक्षयम् ॥ ३३ ॥ इन्द्रकीलो दृढो यस्य भन्नमायाचि मूलतः । सपुत्रपशुवर्गस्य तस्य घूयात् कुलक्षतिम् ॥ ३४ ॥ तोरणं भज्यते यस्य द्रव्यं तस्य विनश्यति । गृहभर्तुच मरणं त्रिदशैरवधारयेत् ।। ३५ ।। बास्तुमध्ये विनष्टे तु कुलष्टद्धी विनश्यति । सोपानं मिद्यते यत्र नवकर्मणि निष्ठिते ॥ ३६॥ सस्य मेष्याश्च गावश्च हिरण्यं च विनश्यति । वेदिका भज्यते यस्य भार्या तस्य विनश्यति ॥ ३७ ।। गवाक्षस्तु विनश्येत पट्टस्तम्भोऽपि वा दृढः । गजशुण्डाय मिन्नोऽश्वः कपोताल्यथवा नवा ॥ ३८ ॥ स्थपनीपट्टिकाश्चैव स्त्रीविनाशं तदादिशेत् । विटङ्कस्य तुलाया वा भङ्गे जाते कथञ्चन ।। ३९ ।। शीलास्तम्भस्य वा नाशे भार्या तस्य विनश्यति । स्तम्भशीर्ष यदि भ्रश्येत् स्फुटेन स्तम्मोऽपि वा दृढः ॥ ४० ॥ १. 'यो'स, ग, पाठः । २. 'प्यमानो वि' का पाठः। ३. 'मध्यमा, ४.'' खु. ग. पाठ: ! ५. ५, ६. 'व्य' क. पाठः । ७. 'यात् ', ८. 'यम्', ९. 'भन्यते', 10. 'पुटस्त' ल. ग. पाठः। ॥ स्वद्राय' स, 'स्वामय'. पाठः १२. 'नध', १३, 'चे स.ग. पाठः। १४. 'भवेत् । क. पाठः । १५. 'मा' स. पा., १७. 'हे', ख. ग. पाठः। - ·२३५ समराङ्गणसूत्रधारे भज्यते प्रतिमोको या स्वामिनस्तु वो भवेत् । भङ्गे तु भगवाहिन्याः कुलवृद्धवो भवेत् ॥ ४१ ॥ आकाशेतलके पुत्राः प्रतिन्छिन्ने कुटुम्बिनः । विनष्टे च विनश्यन्ति पभिर्मासन संशयः ॥ ४२ ॥ प्रासादमण्डले भने भगामु वलभीपु च । भार्या कुटुम्विनस्तस्य नागमायात्यसंशयः ।। ४३ ।। प्रलीनो वा विलीनो वा प्रासादो यस्य भज्यते । प्रलीने भृत्यमृत्युः स्याद् विलीने तु धनक्षयः ॥ ४४ ॥ मिथे विनष्टे प्रासादे हीयन्ते सर्वद्धयः । मरणं वा भवेत् तत्र छुटव्याधि च निर्दिशेत् ।। ४५ ॥ येषु स्थानेषु भनो वा विनतिजा प्रकीर्तिता । उपद्रुतिर्वियातो या तेपां फलमपीरितम् ॥ १६ ॥ निग्धानि यदि दृश्यन्ते तानि दायान्वितानि च । धनमायुश्च हर्प च पूर्वोक्तानां तदादिशेत् ११ ४७ ।। कर्णिकाभ्यन्तरी स्थूणा शालापादोऽथ हीयते । यदि तद् दुःखमामोति गृहभर्ता न संशयः ॥४८॥ संपधार्य च मेधावी बलावलमतन्द्रितः । निर्दिर्शन वलमामोति धनमायुर्यशस्तथा ।। ४९ ॥ एवमादिकनिमित्तसूचितं संप्रधार्य मतिमान वलावलम् । स्पष्टमादिशति योऽत्र शास्त्रविद् कीर्तिवित्त(+ध?भवानानि सोझ्नुते ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारारनाग्नि वास्तुशाने द्वारभनफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥ अथ स्थपतिलक्षणं नाम चतुश्रत्वारिंशोऽध्यायः। स्थापत्यमुच्यतेऽस्माभिरिदानी प्रत्रमागतम् । ज्ञातेन येन ज्ञायन्ते स्थपतीनां गुणागुणाः ॥ १॥ १. 'शे' क. पाठः । २. 'यते', ३. वृदिदः ' स. ग पाठः| ४. 'वि' क. पाठः । ५. 'त:' क. रा. ग. पाठ:1 ६. 'ये' स. ग. पाठः । ७. 'यनव', ८. 'गनानि' क.पाठः । - ·स्थपतिलक्षणं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ! २३५ शास्त्रं कर्म तथा प्रज्ञा शीलं च क्रिययान्वितम् । लक्ष्यलक्षणयुक्तार्थशास्त्रनिष्ठो नरो भवेत् ।। २ ।। सामुद्रं गणितं चैव ज्योतिपं छन्द एव च । सिराजानं तया शिल्प यन्त्रकर्मविधिस्तथा ॥३॥ एतान्यज्ञानि जानीयाद् वास्तुशास्त्रस्य बुद्धिमान् । शास्त्रानुसारेणाभ्युद्य लक्षणानि च लक्षयेत् ॥ ४ ॥ प्रसिद्धशास्त्रदृष्टान्तर्वास्तुज्ञान प्रसाधयेत् । वास्तुनः ससिराबशर्ममवेधैः सुनिश्चितैः ॥ ५ ॥ वास्तुद्वारक्षणान् भूयः सर्वान् जानाति शास्त्रतः । यस्तु शास्त्रमविज्ञाय भयोक्ता स्थपतिर्भवेत् ॥ ६ ॥ इन्तव्यः स स्वयं राज्ञा मृत्युवद् रानसिकः । मिथ्याज्ञानादहकारी शास्त्रे चैवाकृतश्रमः ॥ ७॥ अकालमृत्युलॊकस्य विचरेद् वसुधातले । यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कोस्वपरिनिष्टितः ॥८॥ स मुद्यात क्रियाकाले दृष्ट्वा भीरुरिवाहवम् । केवलं कर्म यो वेत्ति शास्त्रार्थ नाधिगच्छति ॥९॥ सोऽचक्षुरिच नीयेत विवशोऽन्येन वर्मसु । कर्म वास्तुविधः स्थान मानान्मानमेव च ॥ १० ॥ क्षेनजाति?नि) च कर्माणि लुमालेखा(वा)तुर्दश । चात्या'तु)रो गर्डिकान्छेदान् वृत्तच्छेदपु सप्तसु ॥ ११ ॥ मुश्लिष्टं सन्धिसन्धानरघरोचरसंयुतम् । वायरेखान्वितं शुद्धं यो जानाति स कर्मवित् ॥ १२ ॥ शास्त्रकर्मसमर्थोऽपि स्थपतिः प्रज्ञया विना । फलेयुः कर्मभिरन्यामि:(१) स्यानिर्मद इच द्विपः ॥ १३ ॥ १. "विचो न', २. 'शल्य य, ३, 'पेन च', ४. 'वे' स. गपाठः । 'से' स. पाठः । ६. 'हि' के. पाठः । ५. 'दा वृ' स.ग. पाठः । क, ख, ग, पाठः। ९. 'य' स.ग. पाठः।

·समरामणसूत्रधारे मत्युत्पन्नमतियः स्याद वाहतः कः) स्थपतिस्तथा । कर्मकाले न मुझेत् स प्रज्ञानेनोपबृंहितः ॥ १४ ॥ अप्रज्ञेयं दुरालोकं गूढार्थ बहुविस्तरम् । प्रज्ञापोतं समारुह्य प्राज्ञो वास्तुनिरं(?) तरेत् ॥ १५ ॥ ज्ञानवांश्च तथा वाम्मी कर्मस्वपि च निष्ठितः । एवं युक्तोप न श्रेयान् यदि शीलविवर्जितः ॥ १६ ॥ रोपाद् द्वेषाद तथा लोभान्मोहाद् रागात् तथैव च । अन्पचिन्त्यत्वमापाति दुःशीलानामविक्षयात्() ॥ १७ ॥ शीलवान पूजितो लोके शीलवान् साधुसम्मतः । शीलवान् सर्वकर्माईः शीलवान् प्रियदर्शनः ॥ १८ ॥ शीलाघाने परं यनमा(धिति)ठेत् स्थपतिः सदा । ततः कर्माणि सिध्यन्ति जनयन्ति शुभानि च ॥१९॥ तथाचाष्टविध कर्म ज्ञेयं स्थपविना सदा । आलेख्यं लेख्यजातं च दारुकर्म चयस्तथा ॥ २० ॥ पापाणसिद्धहेम्नां च शिल्पं कर्म तथैव च । एभिर्गुणैः समायुक्तः स्थपतियोति पूज्यताम् ॥ २१ ॥. स्थापत्यपहरिदमष्टभिर्यचतुर्विध येति विशुद्धबुद्धिः । स शिल्पिनां संसदि लब्धपूजा परांप्रतिष्ठा लमते चिरायुः ।। २२ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुद्याने स्थपतिलक्षणं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। स्त. पारः। २. 'स्खननाचरे' स. म. पाठः । ३. 'पी' क. पाठः । Y, 'ल'स, ग. पाठः। ५. 'धेष्वे स्थ' ग. पारः । ६. 'ए', क. पारः। ७. 'कले धर्म स. ग. पाठः।८.'' ग. पाठः । , ·अधाशलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः। अथ अष्टाङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । मोक्तं चतुर्था स्थापत्यं वास्तुतत्त्वस्य सिद्धये । मस्तदेव चेदानीम. संयुक्तमदभिः ॥ १॥ तेष्वन प्रथमं प्रोक्तं वास्तुपुंसो विकल्पना । पुरस्य विनिवेशस्तु द्वित्तीयं द्वारकर्म च ॥२॥ रथ्याविभागः प्राकारनिवेशोटालकस्य च । विनिवेशः प्रतोलीनां विभागस्थानमानि च ॥ ३ ॥ प्रासादय तृतीयं स्याचतुर्थ तु धजोच्छितिः । पञ्चमं नृपतेर्वेश्म स्थानान्तरविभकि च ॥ ४ ॥ चातुर्वर्ण्यविभागच गृहभागच पष्ठकम् । सप्तमं यजमानस्य शालायां मानमीरितम् ॥ ५ ॥ यज्ञवेदीप्रमाणं च कोटिहोमविधिस्तथा । अष्टम राजशिविरनिवेशो दुर्गकर्म च ॥६॥ यो वेत्यान्यमून्य प्टौ सोच स्थपतिसत्तमः । यशो मानं स लभते पूज्यते च नराधिपः ॥ ७ ॥ अशास्त्रज्ञमकर्मझं स्थपतिं यः प्रयोजयेत् । न तस्य वास्तु सिध्येत सिद्धमप्यसुखावहम् ॥ ८ ॥ तस्मात् कर्म च शास्त्रं च यो वेत्ति द्वितयं नरः । अपाङ्गमपि यो चेति स राज्ञः स्थपतिर्भवेत् ॥ ९ ॥ अझानि पूर्वमुक्तानि वास्तुशास्त्रोक्तविस्तरात् । तेषु प्रासादिकं यत् सद् वक्ष्यामोध्ने सविस्तरम् ॥ १० ॥ अथा सप्तमं बमो यत् तद् यज्ञेषु युज्यते । विनिविष्टे पुरे पूर्व क्लासेषु सुरधामसु ॥ ११ ॥ दिशि दक्षिणपूर्वस्यां यज्ञार्थ मापयेद् भुवम् । निवेशं तत्र कुर्वीत चतुरनं समन्ततः ॥ १२ ॥ 1.पेतान्य' स. ग. पाठः।

·समरामणसूत्रधारे आयामेन विधातव्यो हस्ताष्टादशविस्तृतः । पूर्वद्वारं विधातव्यमादित्यस्य पदे युधः ॥ १३ ॥ तस्य पश्चिममागे तु यजमानकुटी भवेत् । पोडशायामविस्तारा प्रामुखी सा मगस्यते ।। १४ ॥ यजमानकुटीद्वारे देवता या च कीर्तिता । ततः प्रभृति पूर्वेण माग्वंशं परिकल्पयेत् ॥ १५ ॥ वेदिमध्ये स्थितं तत् स्यान्मानं वेद्याथ शंस्पते । पूर्वापरेण पदविंशत् कर्तव्याः प्रक्रमा बुधैः ।। १६ ॥ एकत्रिंशत् कुटीमागे मध्येऽष्टादश कल्पयेत् । प्रक्रमाः स्युः शिरस्थाने विंशतिश्चतुरुत्तरों ॥ १७ ॥ पुरुपस्य शिरस्तत्र प्राग्वंशे तु प्रतिष्ठितम् । तस्मात् पूर्वोत्तरं ज्ञेयं सर्वयज्ञेषु पूजितम् ॥ १८ ॥ वेद्यन्तरं तु कर्तव्यं शकटं येन गन्दति । तस्मादुत्तरयदी या कार्या प्रत्युत्तरेण तु ॥ १९ ॥ द्विहस्तायामविस्तारो होमश्वेटः कृतोत्र हि । पारदक्षिणेन संस्थानं यजमानस्य शस्यते ॥ २० ॥ कटिमात्रं सदा कार्यं नाभिमाप्रमथापि वा। ततोऽधिकेन दुर्भिक्षमनाष्टष्टिश्च जायते ॥ २१ ॥ एपा यक्रिया प्रोक्ता कोटिहोमोऽथ वक्ष्यने । पुरस्याभ्यन्तरे भागे हुताशस्य पदे तथा ।। २२ ।। तस्मिन् स्थाने विधातव्यः कोटिहोमः सदा पुरे । लक्षहोमश्च कर्तव्यो नित्यो नैमित्तिकोऽपि वा ॥ २३ ॥ अथ भूमिवशात् स्थानं कदाचिन्नर लभ्यते । सर्वतो ब्रह्मणः स्थानाद्धोमस्थानं निवेशयेत् ॥ २४ ॥ ऐशानी दिशमाश्रित्य ब्राह्मणैर्वेदपारगः । पुरश्चरणतत्त्वज्ञः पट्कर्मनिरतः सदा ॥ २५ ॥ 1. 'प्रतिष' क. पाउ । २. 'कथ्यते', 3. 'रो' क. स. ग, पाठारे ४. 'राः क.ग. पाठः ।

·अधाशलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । नित्यं शान्तिपरविनै राजा तु विजयी भवेत् । नोपसर्गास्तु जायन्ते नच लक्ष्मीः पुरं त्यजेत् ॥ २६ ॥ अनारष्टिमयं नास्ति सुभिक्षं जायते सदा । उक्तं याशिकमहं तु सर्वाभ्यः प्रास्यते ।। २७ ॥ सर्व स्थपतिना जयं तत्त्वज्ञाप्मणः सह । एकाशीतिपदेनैव यज्ञभूमि तु मापयेत् ।। २८ ।। निवेशं शिविरस्याथ कथयापोऽनमष्टमम् । यदा तु नृपतिः स्थानात् स्वाद यात्राभिमुसो भवेत् ।। २९ ।। शिविरस्य निवेशं च बच्ववेत्ता परीक्षयेत् । अर्थशास्त्रविधिज्ञो वा स्थपतिया प्रकल्पयेत् ।। ३० ।। शिविरं चतुरश्रं स्याद् वृत्तं वृत्तायतं कचित् । चतुरायतं वापि विपमं वा कचिद् भवेत् ॥ ३१ ॥ भूमिमागवशात् कपाल्प्य महारथ्योभयान्वितम् । शिविरस्य तु चत्वारि पुर्याद द्वाराणि यत्नतः ।। ३२ ।। रथ्या सार्धा तु सेनाया पुररथ्याप्रमाणतः । मिने स्थानं नरपतेः कार्य पृथ्वीपरऽपि वा ।। ३३ ।। आर्यम्णे या विधातव्यं पदे वैवस्वरतोति)ऽथवा । निवेशो मन्त्रिणा कार्यः पश्चि(मो?मे) राजवेश्मनः ॥ ३४ ॥ पुरोहितस्योत्तरतो पलाध्यक्षस्य पूर्वतः । अन्तःपुरं दक्षिणतो भाण्डागारं तथैव च ॥ ३५ ॥ गृह प्रविशंतो राशो न्यस्येद् दक्षिणतो हयान् वामे च दन्तिनो न्यस्येदेवं सैन्यं निवेशयेत् ॥ ३६ ॥ वाह्यतः परिखां तस्य कारयेद् रानवेश्मनः । हस्तांखींचतुरो वापि पञ्चहस्तानथापि वा ।। ३७ ॥ चतुष्पष्टिपदाख्येन विभाज्य शिविरं युधः । निवेशः शिविरस्योक्तो दुर्गकथि कथ्यते ॥ ३८ ॥ क. स. ग. पाठः। २. 'सि', ३. 'व्यक, पाठ ·२४० समराङ्गणसूत्रधारे दुर्ग नु पडि प्रोक्तं राज्ञां तु विजिगीपताम् । अन्दुर्ग पर्दुर्ग वा वनदुर्गरिणे तथा ।। ३९ ॥ पार्वतीय महादुर्गमिति कल्प्यानि पार्थिवैः । सर्वेषामेव दुर्गाणां पार्वतीयं प्रशस्यते ॥ ४० ॥ दुर्गस्थानविभागोत्र पोडशाख्येन कीर्तितः । मध्ये तु ब्रह्मणः स्थानमसम्याथं विधीयते ॥ ४१ ।। ब्रह्मस्थान समारभ्य हयं पञ्चशयाः स्मृताः। उपरथ्या त्रिहस्ता तु शेपास्तु द्विशयाः स्मृताः ॥ ४२ ॥ सनिकृया विधातव्या दुर्गार्ग)रथ्या समन्ततः । द्वार रथ्याप्रमाणेन कार्य नात्यन्तमुच्छ्रितम् ॥ ४३ ॥ परचक्रसमं वाघ(3) सुरक्षं तत् सदा भवेत् । दुर्गेश्वरगृहस्थानं ब्रह्मण परितो भवेत् ॥ ४४ ।। वैवस्वतेऽथवार्यम्णे मैत्रे पृथ्वीधरेऽपि वा । यथा पुरे पुरा प्रोक्तं स्थानं दुर्गेऽपि वत् तथा ॥ ४५ ॥ वीराः शुभा हादोपाश्च भूमिपालस्य संमताः । धनुर्वेदविधिज्ञाय कृतास्त्राः शास्त्रपारगाः ॥ ४६ ।। दुर्गे स्थाप्याः सुरूपाश्च वहवश्व वरस्त्रियः । अन्तःपुर च कोशं च कुमारांश्चात्र वासयेत् ॥ १७ ॥ एवं दुर्गविधानस्य समासोऽयमुदाहृतः। इत्पष्टाशे वास्तुशास्त्रस्य सार संक्षेपेण स्पष्टमस्माभिरुक्तः । यत्र ज्ञाते शिल्पिवंद वास्तुविद्यापाथोनार्थ सन्तरन्त्यप्रयासात्।। ४८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवपिरचिते समराङ्गणसूत्रधारपरनानि वास्तुशाने अपारलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥ .. 'गो' ग. पाठः। २. 'प', ३. 'गु', ४. 'य' R. ग. पाठ.। ५. 'मास्तु बि' क. पाठः। ।

·अथ तोरणभङ्गादिशान्तिको नाम पट्चत्वारिंशोऽध्यायः पुरातनं नवं वापि कृतं बाथार्धनिर्मितम् । देवतानां नृपाणां च तोरणं निपतेद् यदि ॥ १ ॥ भज्यते दह्यते वाथ नमते सज्जतेऽथवा । दवविद्युजलाधैर्चा हन्यते तत् कदाचन ॥ २ ॥ तत्र दोषान् प्रवक्ष्यामो दोपप्रशमनानि च । तोरणं निपवेत् सर्व शिरो वास्य कथञ्चन ॥ ३ ॥ राज्ञां सेनापतीनां च प्रतीहारपुरोधसाम् । प्रधानावगजानां च विप्रपौरजनस्य च ॥४॥ तत्र मृत्युभयं विद्याद् दुर्भिक्षं चापि निर्दिशेत् । तस्मात् प्रशमहेत्वर्थ विधिं कुर्यादिमं बुधः ।। ५ ऋत्विम्भिाह्मणधीरः स्थपतिः सपुरोहितैः । रात्रौ होमबलि कुर्यान्नगरे तु चतुर्दिशम् ।। ६ ।। कर्णचत्यरभृङ्गाटेप्ववनीपालवेश्मनि । स्थानेष्येतेषु विप्राद्यैर्वेदि निष्पाद्य साक्षताम् ॥ ॥ ७ ॥ कलशैव्यगन्धैश्च श्वेतमाल्याम्बरीताम् । तत्र होमं प्रकुर्वीत शान्तिकं बलिमेव च ॥ ८॥ एवं नशमयेत् सर्व यत्किञ्चिद् दुरितोत्थितम् । तोरणं भज्यते चेत् तद्राष्ट्रमा विनिर्दिशेत् ॥ ९ ॥ अस्य प्रशमहेत्वर्थ पूर्वोक्तं कारयेद् विधिम् । तदेवैकं मदह्येत तोरणं नगरे (यय)दि ॥ १० ॥ तदा वह्निभयं ब्रूयाद् राष्ट्रस्य नगरस्य च । सवाह्याभ्यन्तरं विविधिमेनं प्रयोजयेत् ॥ ११ ॥ १. परीणा च ख, ग, पाठ. । २. 'पन्यते य' क, नृपतेर्यदि' ग. पाठः ।।. 'नाना ग. ग. पाय | ४. '4, ५. 'तदा चैत्र' क. पाठ: 1 ६. ''. ग. पाठः।

·२४२ समरामणसूत्रपारे नते या शीर्णभन्ने वा व्याधिपीडां विनिर्दिशेत् । होमं वलिं च कुर्वीत पुनःसंस्कारमस्य च ॥ १२ ।। वातेन विद्युता वापि तोरणं यदि भज्यते । तस्मिन् रोगाः प्रवर्तन्ते कुलपीडाधनक्षयांः ।। १३ ॥ शान्तिकर्म प्रकुर्वीत ततः शान्तिकरं भवेत् । एवमादी कृते पश्चात् पुनः संस्कारयेद् युधः ॥ १४ ॥ पूर्वावयवनिर्माणाद् विशिष्ट रचयेत् पुनः । वसन्विनिगृहं च दृदृद्रव्यसमन्वितम् ॥ १५ ॥ विविध रूपकर्माब्यं मुसंस्थानं मनोरमम् । अकुजमनतं चैत्र पूर्वोत्कृष्टतरं तथा ॥ १६ ॥ नियुक्ते तु पुनः शान्ति ब्राह्मणान् वाचयेत् ततः । पुराणे वा नवे बाथ कृते नार्धकृतेऽधवा ॥ १७ ॥ प्रासादे वा गृहे वापि कपोतः प्रविशेद यदि । तत्र दोपाः प्रपद्यन्ते शान्तिकर्म तथैव च ॥ १८ ॥ कालमूर्तिः कपोतच पापमूलकरण्डकम् । विहङ्गापशदो हीनः कृष्णचारी विहङ्गमः ॥ १९ ॥ चतुर्विधः समाख्यातो मुनिभिः स तपोधनः । तो विचित्रकण्ठच विचित्रोऽन्योऽय कृष्णकः ।। २० ।। कपोतो भवने यस्य श्वेतवर्णो विशेत् कचित् । कीर्तिविद्याधनं पुण्यं शीघ्रं च नयते क्षयम् ॥ २१ ॥ नित्यं रोगाः प्रवर्धन्ते शिशुपीडा च जायते । चित्रकण्ठो हरेजायां पुत्रान् सर्वान् विचित्रकः ।। २२ ।। सर्वाः सिद्धीश्च कृष्णाङ्गः मेंदुर्ण्य च कुलं हरेत् । रोगाः सर्वेऽपि वर्षन्ते विपदो व्यसनानि च ॥ २३ ॥ वन्धनानि च जायन्ते प्रविष्टे तु कपोतके । तस्मद् यन्नपरो भूत्वा प्रायश्चित्वं समाचरेत् ॥ २४ ॥ ..'या' क.ग, पाठः। २. 'र' ख.ग. पाटः। ३.'न'ग, पाठः। ४. 'कदि- सूत्र क' क. पाठः । ५. '' क. पाठः । ६. 'य' ग, पाठः ।

·तोरणभङ्गादिशान्तिको नाम पट्चत्वारिंशोऽध्यायः । लातत्रिकालशुद्धात्मा सोपवासी जितेन्द्रियः । देवपूजार्चनरतो नित्यं दानपरः शुचिः ॥ २५ ॥ याभप्रायभाजी च नित्य होमपरायणः । गुरुविप्ररतश्चैव श्वेतमाल्याम्बरस्तथा ॥ २६ ॥ गृही सगृहिणीकस्तु व्रतमेतत् समाचरेत् । श्वेतके पञ्चरात्रं च चिन्नकण्ठे दशैर बत् ।। २७ ।। चित्रे पञ्चदशाहानि कृष्णे दिवसविंशतिः । व्रतस्थेन तु कर्तव्यमग्निकार्य मनोरमम् ॥ २८ ॥ यथालामं सपादाय तस्य देहं सपिच्छकम् । निकन्तेत् खण्डखण्डानि विभागाष्टशतानि तम् ।। २९ ।। घृतप्लुतानि पुण्यानि मधुलाजान्यितानि च ! पञ्चवारुणसंज्ञेन यहिकार्य कृतेऽक्षतैः ॥ ३०॥ ततश्च मांसं जुहुयादन्यमात्रेण मन्त्रवित् । हुते क्रव्ये ततः क्षीरं दधि मध्वाज्यमेव च ।। ३१ ।। संपूजयेद् ग्रहान् सर्वान् ब्राह्मणान् वायत् ततः । स्ववित्तपादं श्वेते तु विमेभ्यः प्रतिपादयेत् ।। ३२ ।। वित्ताप चित्रकण्ठे तु पाढोनं सर्वचित्रके कृष्णे सर्वधनत्यागः कर्तव्यो ब्राह्मणांत पुनः ॥ ३३ ॥ एवं शान्तिर्भवेद् गेहे सर्वदोपक्षयाहा । महतीं श्रियमामोति धनलाभश्च जायते ॥ ३४ ॥ पुत्रः पत्रिदृद्धिमामोप्यनन्तायायुर्घ प्राप्नुयात् संपतात्मा । एतत् कृत्वा मुच्यते सर्वपापर्यद्वच्छारदः शीतरनिमः ॥ ३५ ॥ দুরি দাখিভঙ্গীলীগন ধমপ্লাগান মাধ্যম तोरणभङ्गकपोतमवेशगान्तिको नाम पट्चत्वारिंगोऽध्यायः ।। १. 'या' ग. पाठः ! २. कि, ''ग. पातः 1 ३. 'तापतानि पुष्पाणि म' ख.ग. पाठ:11.गार यु', ५, "शि६. 'पर"क.पाठः । ७. 'यु' क.ग. पाठ ·२१४ समराङ्गणसूत्रधारे अथ वेदीलक्षणं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । वैद्यश्चतस्रो विज्ञेया याः पुरा ब्रह्मणोदिताः। वयं तोः संप्रवक्ष्यामो नामसंस्थानमानतः ॥१॥ प्रथमा चतुरथा स्यात् सभद्रा च द्वितीयका । तृतीया श्रीधरी नाम चतुर्थी पद्मिनी स्मृता ॥ २ ॥ यज्ञकाले तथोद्वाहे देवतास्थापनेषु च । नीराजनेषु सर्वेषु वहिहोमे च नित्यशः ॥३॥ नृपाभिपेचने चैव शक्रध्वजनिवेशने । नृपयोग्या भवन्त्येता वर्णानामनुपूर्वशः ।। ४ ।। चतुरश्रा तु या वेदी नवहस्ता समन्ततः । अष्टहस्ता प्रमाणेन सर्वभद्रा प्रकीर्तिता ॥ ५ ॥ श्रीधरी सप्त विज्ञेया इस्तान मानेन वेदिका । पट्टस्ता चैव शास्त्रर्निलिनीह विधीयते ॥ ६ ॥ चतुरश्रा तु कर्तव्या चतुरथा समन्ततः । भदैस्तु सर्वतोभद्रा भूपणीया चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥ श्रीधरी चापि विनेया कोणविंशतिसंयुता नलिनीति न विज्ञेया पासंस्थानधारिणी ॥ ८ ॥ फर्तव्याः स्वस्वविस्तारादुच्छ्रयेण त्रिभागिकोः । कुर्यान्मन्त्रवतीभिस्ता इटकाभिस्तु चा(थापितां॥९॥ चतुस्था यज्ञकाले विवाहे श्रीधरी स्मृता । देवतास्थापने वेदी सर्वभद्रां निवेशयेत् ॥ १० ॥ नीराजने साग्निकार्य तथा राजाभिषेवने । वेदी पद्मावती या च तथा शरुध्वजोच्छ्ये ॥ ११ ॥ चतुर्मुखा तु कर्तव्या सोपानश्च चतुर्दिशम् । प्रतीहारसमायुक्ता चार्धचन्द्रोपशोभिता ॥ १२ ॥ १. 'सामा प्र',२. स्तोमा , ३. 'व्या स्व', ४. 'हा' क. पाठः। ५. 'काः' थाग, पाठ:।

·गृहदोषनिरूपण नामाष्टचत्वारिंशोऽध्याय । चतुःस्तम्भसमायुक्ता चतुप्फुम्भविराजिता । काञ्चनै राजतैस्तानमन्मयैः कलशैस्तथा ॥ १३ ॥ कोणकोणे तु विन्यस्तैवल्गुपानरभूपितैः । स्तम्भप्रमाणं वेदीनां कार्य छाधवशेन च ॥ १४ ॥ एफैन द्वित्रिभिपिच्छायः सागलसारिका स्तम्भमूलानि चाभ्यज्य गुडेन मधुसर्पिपा ॥ १५ ॥ परमानेन वाभ्यज्य तान् विन्यस्यद् यथातथम् । देवताः पूनयित्वा तु ब्राह्मणान मस्ति नाचयेत् ॥ १६ ॥ चतुर्विधमितीरितं यदिह वेटिकालक्षणं समग्रमपि वर्तते मनसि यस्य तच्छिल्पिनः । स याति भुवि पूज्यतामवनिमोस्तुरामोति च श्रियं स्थपतिसंसदि स्फुरति चास्य शुभ्रं यशः ॥ १७ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभो नदेवविरचिते गगराङ्गणमाधारापरनानि वास्तुशाने वेदीलक्षणं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ गृहदोपनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । अतः परं गृहादीनाममशम्तसमुन्तिम् । क्रियते कथितं यस्मादेकन सुसमं भोत् ।। १ ॥ रक्षोम्युनाथकीनाशमरुदहनदिकालवा । मध्यप्लवा च भूळपिदारिद्यमरकावहा ॥२॥ वहिप्ठवा वनिभिये मृतये दक्षिणप्लया । रुजे रक्षाप्लवा प्रत्यक्प्लवा धान्यवनन्छिदे ॥ ३ ॥ कलहाय प्रवासाय रोगाय च मरत्प्लवा । मध्यप्तवा तु भूमिर्या सर्वनाशाय सा भवेत् ॥ ४॥ १. ख, ग, पाठः।

·समराशणसूत्रधारे तुपास्थिकेशकीटत्व (काशलभस्मोपरान्विताम् । कराहारिणी दुष्टसत्वानार्यजनां त्यजेत् ॥ ५ ॥ चैत्र शोककर वेश्म ज्येष्ठ मृत्युप्रदायकम् । पशुनाशनमापाढे शून्यं भाद्रपदे कृतम् ॥ ६॥ आश्धिने कलहाय स्यात् कार्मिक मृत्यनाशनम् । माये चाग्निभयाय स्यान्मासेप्वेपु न कारयेत् ॥ ७ ॥ पावकस्य पद पृष्ठवंशस्यापि च पश्चिमे । पुरमासादकर्ण च फीलादि प्राक् प्रयोजयेत् ॥ ८ ॥ पूर्वपश्चिमदिदमृदं वास्तु स्त्रीनाशकृद भवेत् । उदङ्मूढ न निणनि याति सर्च च नाशयेत् ॥ ९॥ यत्तु दक्षिणदिङ्मूढ़ जायते मरणाय तत् । मावास्तुनि (तु) कुर्वीत प्रासाद मन्दिरं पुरे ॥ १० ॥ चलितं चलितं भ्रान्तं विसूत्रं च समुत्सृजेत् । यत् स्यान्मुखविनिष्क्रान्त वलितं तत् प्रकीर्तितम् ॥ ११ ॥ चलितं पृष्ठनिष्क्रान्तं दिमूह प्रान्तमुच्यते । चिसूत्रं कर्णहीनं स्यात् फलमेपा प्रवक्ष्महे ॥ १२ ॥ पलिते चलति स्थानं चलिते विग्रहो भवेत् । भ्रान्तं योपिद्विनाशाय विसूत्रं भूरिशत्रुकृत् ।। १३ ।। भूपकोत्तरवल्मीकमान्ता वक्रा भुजङ्गवत् । छिन्ना भिन्ना विकर्णा च न वास्तुनि शुभा क्षितिः ॥ १४ ॥ मूपकोत्तारवत्यर्थ हन्ति वल्मीकिनी सुतम् । विकर्णा कुरुते कर्ण रोग छिन्ना विनाशिनी । मिन्ना भेदं करोत्युवी कुटिला मतिवक्रताम् ॥ १५ ॥ सपाद सत्रिभागं वा सार्ध द्विगुणमेव च । यत् स्यान्मुखायतं वेश्म तदनिष्टफलप्रदम् ॥ १६ ॥ 1. 'सी' २ सयभ' स. ग. पाठः ३. 'अश्विन्ये क',४. 'शुभम् ' क. पाठ:1५. 'हूं' क.ग, पाटः । ६. 'गान् । रु. पाठः।

·२१७ गृहदोपनिरूपणं नामाटचत्वारिंशोऽध्यायः । यद् द्विशालं निशालं वा चतुःशालमथापि वा। मूपया रहितं वेश्म तदनिष्टफलप्रदम् ।। १७ ॥ पुरतः पृष्ठतः पार्चे यदि वालिनचर्जिता । गृहे न शस्यते शाला देवागारे तु शस्यते ॥ १८॥ अन्यपृष्ठस्थितद्वारं वेश्म खादकमुच्यते । परस्परविरोधाय तद् वेश्म गृहिणोस्तपोः ॥ १९॥ सशल्यं पादहीनं च समसन्धि शिरोगुरु । वेश्मनामिदमुदिष्टं मर्मदोषचतुष्टयम् ॥ २० ॥ वास्तुक्षेत्रस्य यत्राओं यस्य वर्म प्रवर्तते । तदनं वास्तुनस्तस्यच्छिन्नं तेनेति निर्दिशेत् ।। २१ ।। छिन्नाझं विकलं तत् स्याद भीतिदं सर्वदोपकन । तद्भर्तुर्भज्यतेऽझं नद वेधस्तस्याफलोऽन्यथा ॥ २२ ॥ स्वगृहद्वयमध्येन निर्वाहो यदि वर्त्मनः । द्वारवेधोदितान् दोपस्तदा प्राप्नोति निश्चितम् ।। २३ ॥ मार्गश्चको यदा गच्छेदुभयोहपायोः । मार्गवेधस्तदा स स्यान्छोकसन्तापकारकः ॥ २४ ।। उत्सनः पूर्णवाहुश्च हीनयाहस्तथापरः । प्रत्यक्षाय इति प्रोक्तं प्रवेशानां चतुष्टयम् ॥ २५ ॥ गृहस्य सम्मुखं यत्र द्वारं भवति वास्तुनः । उत्सम इति से प्रोक्तः पूर्णपाहुः प्रदक्षिणा ॥ २६ ॥ वामतो हीनराहुः स्यात् मत्य(क्षो वाक्षिायोस्तु पृष्ठतः । चतुर्थोऽयं समुद्दिष्टः मवेशो वास्तुनो युधैः ।। २७ ।। उत्समाख्य प्रवेशे स्यात् प्रजाहानिः कुटुम्बिनः । धनधान्यक्षयो वास्य मरणं वा ध्रुवं भवेत् ॥ २८ ॥ पूर्णवाही पुत्रपौत्रा धनधान्यसुखानि च । भवन्ति वसतो नित्यं गृहिणस्तर वास्तुनि || २९ ।। १. 'क'ख. ग, पाठ, । २. '३' पाठः । ३. 'स', ४. 'मु', ५. 'पुत्तो वा' ष, पाठ.. 'पूर्णबास्तु' दक्षिणे इति तु पायो एकः ।

·२१८ समराङ्गणसूत्रधारे अल्पमित्रो गृही दीनवाहावत्यल्पवान्धवः । स्याद् वाल्पविती जीयेत स्वीभिः पीड्येत वामयः ।। ३०॥ प्रत्यक्षायप्रवेशस्तु विहितो पन वेश्मनि । तस्मिन् निवसतां पुंसां निश्चितः स्याद् धनक्षयः ।। ३१ ॥ मूपास्वस्थानयुक्तामु शालाभेद इति स्मृतः । पामोति तत्र निवसन् मृत्यु दुःखं सरोगताम् ।। ३२ ।। उदग्दक्षिणशालामु पुर्वापरगतासु च । अन्यथा वा स्थितं द्वारं वथन्धनकारकम् ॥ ३३ ॥ मृपागतान् भ्रमान कुर्यान्न बाला प्रतिभेदयेत् । भ्रमभन्नासु शालासु विपद्यन्ते कुटुम्बिनः ।। ३४ ।। शालाभेदो भवेद् यत्र पृष्ठतः पार्थतोऽपि वा। धनधान्यक्षयस्तत्र गृहिणो जायते ध्रुवम् ॥ ३५ ।। पत्र प्रत्यइमुखे शाले गृहं तत् स्याद् रिकोकिलम् । आयुश्चतुष्पदं धान्यं वसतां तत्र नश्यति ।। ३६ ।। सीमाशालाग्नभिन्नम्य प्रासादस्य गृहस्य च । अस्थिरा जायते ऋद्धिः स्थितिश्च न भवेचिरम् ॥ ३७॥ सर्वदोपकरी ज्ञेया गर्भ चन्द्रावलोफिना। भूपां विना विनाशाय कामोच्छिन्त्य गवासकः ॥ ३८ ॥ यदा गण्डोऽयया कुक्षिः पृष्ठं कक्षाथ भिद्यते । दारियं जायते भर्तुस्तदानीमतिदुस्सहम् ॥ ३९ ॥ गर्भादुभयतो गण्डौ कशे स्तः कर्णमित्तिगे । दक्षिणोत्तरयोः कुक्षी पृष्ठतः पृष्ठमादिशेत् ॥ ४० ॥ स्थापितद्वारसंधेि गृहिणो जायतेऽश्मरी । हमरे तु विदिते वस्मिन्ननर्थस्वस्य जायते ।। ४१ ।। पूर्वद्वारनिरोधं तु नयमार्ग कदाचन () । श्रोत्ररोधेटमरीड़ोप करोय म्यता (१) ४२ ।। १.ग, पाठः । २. 'ना' स.ग, ए ३. 'सो'. पाठः। ४.'या ग. पाठ:1५. 'नयता' ग. पाटः।

·गृहदोपनिरूपणं नामाटचत्वारिंशोऽध्यायः । कृत्तानि यत्र चीयन्ते गवाक्षालोकनानि च । तत्र प्रसूतिर्न भवेनिष्पन्नापि विनश्यति ॥ ४३ ।। चीयमाना यदा भित्तिदेसिणा स्याद् वहिर्मुखी । तदा व्याधिभयं विद्यान्नृपदण्डमयं तथा ।। ४४ || यदा तु पश्चिमं कुड्यं प्रयाति बहिरग्रतः । धनहानि विजानीयाचौरेभ्यश्च भयं तदा ।। ४५ ।। उत्तरं तु यदा कुड्यं चीयमानं वहिजेत् । गृहमर्तुश्च कर्तुच व्यसनं स्यात् तदा महत् ॥ ४६ ॥ यदाग्रं चीयमानापाः पूर्वभित्तवहिर्बजेत् । तदा गृहपतेस्तीनं राजदण्डमयं भवेत् ।। ४७ ।। प्रान्दक्षिणो यदा कर्णधीयमानो वहिजेत् । तयाग्निमीतिरतुला संशयश्च प्रभोर्भवेत् ॥ १८ ॥ बहिर्मुखो यदा गच्छेत् कर्णो दक्षिणपश्चिमः । कलहोपद्रवस्तन स्पाद भार्यायाश्च संशयः ॥ ४९ ॥ यत्रोत्तरापरः कर्णश्चीयमानो बजेद् वहिः । पुत्रवाहनभृत्यानां भवेत् तस्मिन्नुपद्रवः ।। ५० ॥ यदा प्रागुत्तरः कर्णो बहिर्गच्छति वेश्मनः । तदा गवां वृपाणां च गुरूणां च क्षयो भवेत् ।। ५१ ॥ चतस्रो मित्तयो यस्य चहिनिर्यान्ति वेश्मनः । चीयमानास्तदत्रोक्तं मन्दिरं मल्लिकाकृति ॥ ५२ ॥ ताहग गृहे न तवायो व्ययो भवति याहशः। कर्शितोऽस्यैव दोषेण तस्य भा पलायते ।। ५३ ।। संलिप्यते तु यद् वेश्म चीयमानं समन्ततः । संक्षिसमिति तज्ज्ञेयं तत्र राजभयं भवेत् ।। ५४ ।। यत् स्यादन्तेषु संक्षिसं विस्तृतं चापि मध्यतः । मृदङ्गाकृतिसंस्थानं तत्र व्याधिभ्यं भवेत् ॥ ५५ ॥ 1. 'ता' स. पाठः। २. 'बी' , 'वो'स. पाठ। ३. 'सर'. पाठ ४. 'ता'ए, पाठा ·२५० समराङ्गणसूत्रधारे आग्रन्तविस्तृतं यत् स्यात् संक्षिप्तं चापि मध्यतः । मृदुमध्यं तदुद्दिष्टं शुद्भयं नत्र जायते ॥ ५६ ॥ विपन्नतः कर्णधनक्षयकरं गृहम् । भित्विच्चापि कर्णपु प्रागुक्तं फलमादिशेत् ।। ५७ ।। मध्ये द्वारं न कर्तव्यं मनुजानां कथश्चन | मध्ये द्वारे कृतं तत्र कुलनाशः प्रजायते ॥ ५८ ।। द्वार द्वारेण वा विद्धपशुमायोपपद्यते । अनिष्टद्रव्यसंयुक्तं धनधान्यविनाशनम् ॥ ५९ ।। नवं पुराणसंयुक्तमन्यं स्वामिनमिच्छति । अघोंग्रे राजदण्डाय विद्धं द्वारं विगहितम् ॥ ६ ॥ नवं पुराणसंयुक्तं द्रव्यं तु कलिकारकम् । न मिश्रजातिद्रव्योत्थं द्वारं वा वेश्म वा शुभम् ।। ६१ ।। गृहस्थानेषु यद द्रव्यमधिवास्य प्रतिष्ठितम् । तघालनेन चलनं गृहमतुः प्रजायते ।। ६२ ।। अन्यवास्तुच्युतं द्रव्यमन्यवास्ता न योजयेत् । मासादे न भवेत् पूजा गृहे च न बसेद् गृही ॥ ६३ ॥ द्रव्येण देवदग्धेन भवनं यद् विधीयते । न तत्र वसति स्वामी वसन्नपि विनश्यति ॥ ६४ ॥ मूर्योद्भवा द्रुमच्छाया घजच्छाया च गहिता । द्वारातिक्रमणादेताः भुव्याधिकलिकारकाः ॥ ६५ ॥ प्रासादशिखरच्छाया ध्वजच्छायेति कीर्तिता। विपञ्चसप्तमी भर्तुर्ग्रहतारा न शोभना ।। ६६ ॥ निनोन करालं च सम्मुखं पृष्ठदेशगम् । वामावर्त च न शुभं द्वारमातरं गृहे ।। ६७ ।। निन्ने स्यात् स्वीजितो भर्ता दुर्जनस्थितिरुनते । सम्मुखे मुतपीडा स्यात् पृष्टगे चपलाः स्त्रियः ॥ ६८ ॥ यामे वित्तलयो द्वा(शिरे) भवत्ययतरे प्रभोः। द्वारं तस्मान्न कर्तव्यमीप्रूपं विचक्षणः ।। ६९ ॥ ''व, ग. 'ग। १. 'मुनि यो'. स. फार !

·राइदोपनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । २५१ नागदन्ततुलास्तम्भमित्तिमुपागवाक्षकाः । द्वारमध्ये न दावच्या न चैते विपमस्थिताः ॥ ७० ॥ इतिहासपुराणोक्तं चान्तमतिरूपमम् । निन्दितं च गृहे नेष्टं शस्तं देवकुलेषु तत् ।। ७१ ॥ यानीन्द्रमालतुस्पानि यानि मिथ्याकतानि च । भीपणानि च यानि स्युन कुर्यात् तानि वेश्मसु ।। ७२ ॥ स्वयमुद्घाटितं द्वारमुच्चाटनकरं भवेत् । धनहृद् बन्धुवैर स्यादथवा कलिकारकम् ॥ ७३ ।। स्वयं यत् विहितं द्वारं तद् भवेद् बहुदुःखदम् । सशब्दं भयक पादमीतलं गर्भपातनम् ।। ७४ ।। द्रव्यं नाधोमुख कार्य प्रत्यग्याम्याननं नच । पश्चिमाने परिकगो दक्षिणाने तु शून्यता ।। ७५ ।। स्तम्भद्वारं च भित्रिं च विपरीतं न कारयेत् । अभीपां चैपरीत्येन दोपाः स्युर्वयो नृणाम् ।। ७६ ॥ मूलस्त्रानुसारेण कर्तव्गा भूमिकोपारे। उपर्युपरि यद् वैश्मसमं संतापकारकम् ७७ ।। अधोभूमौ क्षणा ये स्युस्तत्समांधोभूमिपु । परित्यजनपहिता (१) न कुर्वीत यथोत्तरस् ।। ७८ ॥ शाला निन्ना भवेद् यस्मिन्नलिन्दस्त्वधिको भवेत् । निधनं जायते तत्र सदा शोकमयानि च ॥ ७९ ॥ मूलद्वारानुसारेण द्वाराण्युपरिभूमिषु । कुर्याद भयप्रदानि स्युनिहितान्यन्यथा पुनः ॥ ८० ११ क्षुद्भयमदमाध्मा(न?त) कुन फुलविनाशनम् । अत्यर्थ पीडितं पीडां करोत्पन्नतं क्षयम् ॥ ८१ ॥ भवासो वाह्यविनने दिग्भ्रान्ते दस्तो भयम् । मूलद्वार क्षयं कुर्याद विद्धं द्वारान्तरेण यत् ।। ८२ ॥ 1. 'ता'. पाठः१२ 'रामस्त वाय.. पाठः । ३. 'तू' ग. पाठः। ४. ता. ग. पाठः५. 'नक. पा. ''ग. पाठः। .

·२५२ समराङ्गणसूत्रधारे प्रवासो भृत्यजी द्वेमो विद्धे चत्वररथ्यया । नाशं द्रव्यं ध्वजापिद्धं वृक्षण शिशुदूपकम् ।। ८३ ।। पविद्ध भवेच्छोकः सलिलसाविणि व्ययः । कूपेन विद्धेऽपस्मारो विनाशा देवतेन च ।। ८४ ॥ स्तम्भन दूपणं स्त्रीणां ब्रह्मणा तु कुलक्षयः । मानादभ्यधिके द्वारे राजतो जायते भयम् ।। ८५ ॥ व्यसनं मानतो हीने चौरभ्यश भयं भवेत् । च्याधयः श्वभ्रविद्धन धनस्य च परिक्षयः ॥ ८६ ।। देवध्वजेन बन्धः स्यात् समयैश्वर्यसंक्षयः । सन्निपातमयं वाप्या तुल्या दृष्टत्वमाकृते(?) ।। ८७ ॥ हृदुक कुलालचक्रेण दारिद्यं वारिणा भवेत् । व्याधिरु । कचकूटेन आपाकेन (१) सुतक्षयः ।। ८८ ।। निधीस्थीतोदूखलेन स्याच्छिलया चाश्मरी भवेत् । तोयभाण्डेन दुर्मन्त्री भस्मना चार्शसो गृही ।। ८९ ॥ दारियं छायया विद्धे भवेद द्वारे कुटुम्बिनः । स्थलस्यन्दनवल्मीविदेशगमनं भवेत् ॥ ९ ॥ कृशं विकृतमत्युर्य करालं शिथिलं पृथु । वर्क विशालमुत्तानं (धूलाग्रं ईस्वकुक्षिकम् ।। ९१ ॥ स्वपादचलितं इस्वं हीनकर्ण सुखानतम् । पार्श्वगं सूत्रमार्गाच भ्रष्टं द्वारं न शोभनम् ॥९२ ॥ तत् करोति भयं घोरं विनाशे स्वामिसम्पदः । वसतां कलई नित्यमतस्तन् परिवर्जयेत् ।। ९३ ॥ अन्ताराद् बहिरं नोचं कुर्यान सङ्कटम् । उच्च निसङ्कटं वापि तच्छिवाय न जायने ।। ९४ ॥ पट्टसन्धिर्यदा मध्ये द्वारस्य स्यात् कपश्चन । फर्तुस्तदा विनाशः स्यात् कुलस्य च परिक्षयः ॥ ९५ ।। 1. 'जा दोग i7', २. 'श' ख ग पाठ । ३. 'द्र' स, 'द्रष्टस्य' ग. पाठः । ४.'फर',५ 'वि'कपाउ ।६ लास पाट । t फन्दकूटकमिति उपरि नश्यते । .

·१५३ गृहदोषनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । तुला उपतुला वास्युभरि तिर्यग् यदा कृताः । दारिद्यव्याधिसन्तापा भवन्ति स्वामिनस्तदा ॥ २६ ॥ अनुवंशमनुमासा जपन्यो यदि मन्दिरे । विचायुपोत्सदाल्पवमनारोग्यं च जायते ।। ९७ ॥ उदुम्बरे (विनिहिता(नि.) ललाटी नाम सा तुला । दूपर्ण मरणं वापि कन्यानां विदधाति सा ।। ९८ ।। उत्तराझोदरे न्यस्ता ललाटेन समा यदि । तुला ललाटिका सापि कुलक्षयफरी भवेत् ॥ ९९ ॥ तुलापिण्डेन विन्यस्ता ज्ञेया यज्ञोपवीतिनी । वसतो व्यसनं कुर्यात् कुटुम्बस्यासुखं च सा ॥ १० ॥ यदि भारतुलैफापि मध्ये विद्धा कथश्चन | तदा वरा भज्येत धनं च परिहीयते ।। १०१ ॥ भित्मेिदो न कर्तव्पस्तुलनिरखिलैरपि । कुर्याद ब्रह्मपदन्यस्तो भारपट्टः कुलक्षयम् ।। १०२ ॥ अयुक्तयोर्युयोर्चा सन्धिवेद मारपट्टगे। सन्धी स्यात् तत् सुतो ज्येष्ठः कर्तुचापि विनश्यति ॥ १०३॥ अनुवंशं न मुचीत न शीत कदाचन । भुञानस्यार्थनाशः स्याच्छयानस्य महारुनः ॥ १०४ ॥ नाशोऽनुवंश रोगाः स्युस्तिर्यक्स्थे रक्षसो भयम् । शयनागारविन्यस्ते मरणं नागदन्तके ।। १०५ ॥ कर्णीवात्(१) पक्षिराधण्टाध्वजवनकुमारकान् । सिंहकर्णकपोतालिं गृहेषु परिवर्जयेत् ।। १०६ ।। इन्द्रकीलं शुकं तुम्बीमधुवंश च वेश्मनि न कुर्यात् तत्र विहिताः सर्वदोपावहा यतः ॥ १०७ ।। अतिक्षिणचिरोत्पन्नं कुशद्रव्यमपौहितम् । अप्रतिष्ठितसंस्थानं गृहं नमति पञ्चया ॥ १०८ ॥ ५. 'मू', ..'माला' पाठः। २. 'गा'क पार । ३. 'चा' ख, पाठः। ५. पाइ' ख, ग. पाठ ·१५४ समराङ्गणसूत्रधारे अतिस्थूलेन इस्वेन शरीरेण यथा नरः । विस्पो दुर्वलचैव तथा द्रव्येण मन्दिरम् ॥ १०९ ।। जीर्ण घुण(कृपक्षोतं मिश्रं हीनं चक्र विधिच्युतम् । चण्डं तुण्डं वक्रकोणं सन्धिविद्धाल्पमूलके ॥ ११० ॥ वजमध्यं स्थूलमूलं कुविभिन्नं च दारु यत् । भिन्नमूलं कूर्मपृष्ठं पक्षहीनं च वर्जयेत् ।। १११ ॥ पातितान वर्जयेद् यक्षान् द्विपापानिजलानिलः । प्रभूतपक्षिनिलयान् काकांशिफसेवितान् ।। ११२ ॥ मधुग्रहपिशाचाहिदुष्टांचैत्यश्मशाननान् । चतुप्पथत्रिकमहानदीसझममार्गजान् ॥ ११३ ॥ देवतायतनेजातानूव॑शुष्कानं क्षतच्छंदान् । वल्लीपिनद्धान् सुपिरकोटरग्रन्धिसङ्घलान् ।। ११४ ।। याभ्यापराशापतितांस्त्यजेत् कण्टकिनोऽपिच । कपित्थोदुम्बराश्वत्यशिरीपवटचम्पकान् ॥ ११५ ॥ कोविदारयवारिष्टश्लेप्मातकविभीतकान् । किञ्च सप्तच्छदक्षीरिफलदांश्च [मांस्त्यजेत् ॥ ११६ ।। मर्माणि यत्र पीड्यन्ते द्वारभित्तिमिरेव वा । दारियं कुलहानि वा गृहिणस्तव निर्दिशेत् ।। ११७ ॥ स्तम्भविनश्यति स्वामी तुलाभिः स्त्रीचयो ध्रुवम् । सइग्रहैर्वन्धुनाशः स्याज्जयन्तीभिः स्नुपावधः ॥ ११८ ॥ मर्मस्थानस्थितैः कार्यर्भर्तुः कायो निपीड्यते । मर्मस्थैः सन्धिपालैस्तु मुहृद्विश्लेपमादिशेत् ॥ ११९ ।। गृहपीडा नागदन्तैर्नागपाशैर्धनक्षयः । कापिच्छकैस्तु भेष्याणां क्ष्यं मर्मस्थितैर्वदेत् ॥ १२० ॥ पदारुकान्यनुसरागवाक्षालोकनानि च । मर्मस्थाननिविष्टानि जनयन्ति महामयम् ॥ १२१ ॥ स्तम्भैर्वा द्वारमध्यैर्वा तुलाभिर्नागपाशकैः । वातायनै गदन्तारमध्ये निपीडिते ॥ १२२ ॥ ..'गु' क. पाठः । २. 'न्छदावृतान् स.ग. पाठः।

·गृहदोपनिरूपणं नामाटचत्वारिंशोऽध्यायः । २५५ व्यायः संमवर्धन्ते धननागः कुलमयः । राजदण्डभयं च स्यादपत्यानां च पीडनम् ।। १२३ ।। पदारुकाणां मध्ये द्वारमध्येपु वा पुनः । कर्णद्रव्यादिभिर्विद्धप्वेतदेवादिमेत् फलम् ॥ १२४ ॥ संविदा नागदन्तर्या स्तम्भवातायनस्तथा । शय्या शखाद् भयं भर्तुः कुर्यात् तस्करतोऽपि वा ।। १२५ ।। गृहमध्ये कृतं द्वारं द्रव्यकोशविनाशनम् । आहेत कलई मायाँ वास्य पदपयेत् ॥ १२६ ।। द्रव्येणैकोत्तरेणापि महाममणि पीडिते। सर्वस्वनागो गृहिणो मरणं वा ध्रुवं भवेत् ।। १२७ ॥ द्वारस्तम्मतुलालिन्दश्चच)यदाः समीरितैः । विभूत्रे नागढन्तेऽपि तच्छ्न्यं जायते गृहम् ।। १२८ ॥ विभागपदहीनेषु रूपस्थानेषु वास्तुपु ! यक्षमाक्रियायेषु रोगान्मृत्युन संशयः ।। १२९ ॥ फटुफण्टफिदुर्गन्धिगुह्यकाद्याश्रयान जुमान् । न धारयेत् समीपस्थान पुरस्नासादवेश्मनाम् ॥ १३० ।। बदरी कदली चैव दाडिमी वीजपूरिका । प्ररोहन्ति गृहे यत्र तद्गृहं न प्ररोहति ॥ १३१ ॥ द्रव्यं द्रव्याधिक इन्ति कुलमायामवोऽधिकम् । उच्छ्याभ्यधिक पूनां सन्तति विस्तराधिकम् ॥ १३२ ।। स्तम्मा मितिभिः पट्टैः शीवनस्तथा । भालोकनातोरणाश्छाधकः कन्दकूटौः ।। १३३ ॥ हीरशाखोचमाश्च तुलाभिः सन्धिपालकैः। भर्गलादिकामिलिनालय नूतनः ।। १३४ ॥ पातितः पातितनीष्टियते गृहिणो ध्रुवम् । व्याधिदारिघासार्तिनिपनत्वं च जायते ।। १३५ ॥ T,. स. पाठः । ३. दै' क. पाठः। खबग. 'ना', ७. 'कप माधा। ५.कि.प.ग. पाठः।.

·समराक्षणसूत्रधारे उच्चच्छा छिद्रगर्भ श्रमितं वमित मुखे । हीनमध्यं नष्टसूत्र शल्यविद्धं शिरीगुरु ।। १३६ ।। भ्रष्टालिन्दकशोमं च विषमस्थं तुलातलम् । अन्योन्यद्रव्पविद्धं च कुपटनविभाजितम् ।। १३७ ।। हीनभित्युत्तमा च विनष्टं स्तम्भभित्तिकम् । भिन्नशालं त्यक्तकण्ठं निष्फन्दं मानवर्जितम् ॥ १३८ । विकृतं च गृहं भर्तुरनिष्टफलदायकम् । तस्माद् दोपानिमांस्त्यरत्या गृहं कुर्याच्छुभावहम् ॥ १३९ ।। । एवंविधं दोपकरं गृहं स्याद् मर्तुच कर्तुश्च यतस्तदेते । ज्ञेयाः सदा शिल्पिभिरप्रमत्तस्त्याच्याच दोपाः शुभकीर्तिकामैः ॥ १४० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे गृहदोपनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः। त्रिदशानां नृपाणां च वणिनां च विशेषतः । उत्पत्तिममृति ममा प्रासादा यस्य ये मताः ॥ १॥ पुरा ब्रह्मासनत् पञ्च विमानान्यसुरद्विषाम् । वियद्वर्त्मविचारीणि श्रीमन्ति च महान्ति च ॥ २॥ नानि वैराजलासे पुष्पकं मणिकाभिधम् । हैमानि मणिचित्राणि पञ्चमं च त्रिविष्टपम् ॥ ३॥ 1. ' निए, ग पाल । २. 'वर', 'सि', ४ 'तु' का पाठ । विपापतिभा' ७..

·सत्कादिमासादलक्षणं नामैकोनपश्चाशोऽध्यायः । आत्मनः शूलहस्तस्य धनाध्यक्षस्य पाशिनः । सुरोशिने च विश्वेशो विमानानि यथाक्रमम् ॥ ४ ॥ बहून्यन्यानि चैवं स सूर्यादीनामकल्पयन् । विशेषाय योक्तैस्तान्याकारः प्रतिदैवतम् ॥ ५ ॥ प्रासादांच तदाकाराञ् शिलापकेटकादिभिः । नगराणामलङ्कारहेतवे समकल्पयत् ॥ ६॥ राजं चतुरनं स्याद् वृत्तं कैलाससनितम् । चतुरनायताकारं विमानं पुष्पकं भवेत् ॥ ७ ॥ वृत्तायतं च मणिकमष्टाभि स्यात् प्रिविष्टपम् । तद्भेदाञ् श्रीमतोऽन्यांश्च विविधानसृजत् प्रसुः ॥ ८ ॥ ये यत्र विहिता भेदाः पूर्व कमळयोनिना। सर्वांस्तानभिधास्यामो नामसंस्थानमानतः ॥९॥ रुचकश्चित्रकूटश्च तृतीयः सिंहपञ्जरः । भद्रः श्रीक्ट उष्णीपः शालाक्षी गनपूथपः ॥ १० ॥ नन्यावर्तोऽवतंसादः स्वस्तिकः क्षितिभूपणः । भूजपो विजयो रे नन्दी श्रीतरुः ममदामियः ॥ ११ ॥ व्यामिश्नो हस्तिजातीयः कुवेरो वसुधापरः । सर्वभद्रो विमानाख्यो मुक्तकोणच नामतः ॥ १२ ॥ चतुर्विंशतिरुद्दिष्टा चतुरश्राः समासतः । वृत्तांस्तथाभिधास्यामः प्रासादानपरानपि ॥ १३ ॥ वलयो दुन्दुमिः प्रान्तः परः कान्तचतुर्मुखः । माण्डूकाख्योऽथ कर्मच तालीगृह उपिकः ॥ १४ ॥ इति हताः समासेन प्रासादा दा कीर्तिताः । चतुरायता ये स्युः कथयन्ते तेपि नामतः ॥ १५ ॥ 'पायचयो', ग. पा31२. 'दाभिः स.ग. पाठः। ३. 'चोऽय ग'क. पा.'या' का स.ग. पादः। ५. 'गत प्रग. पारः। ६. 'नाहो' क. स. ग. पाठः। ७. 'मान्द्रका 'क, 'मदूका' स. ग. पाठः । लाख्य इति लक्षणे पाठः । सिक्षणे तु नन्द इति पक्ष्यने । 1. 'पाय ·२५८ समराङ्गणसूत्रधारे भवो विशालः साम्मुख्यः प्रभवः शिविरागृहः । मुखशालो द्विशालश्व गृहराजोऽमलो विश्नुः ॥ १६ ॥ एवमेते समुद्दिष्टाचतुरश्नापता दश । अथ वृत्तायतान ब्रूमः प्रासादानभिधानतः ॥ १७ ॥ आमोदो रैतिकस्तुनश्वारुतिनिपेवकः ।. सदा)निषेधः सिंहाख्यः सुभभी लोचनोत्सवः ॥ १८ ॥ एते वृत्तायताः भोक्ताः प्रासादा नामतो दश । अष्टाश्रीणां च नामानि कथयामि समासत: १९॥ वजको नन्दनः शङ्कुर्मेखलो वामनो ल्यः । महापद्मश्च हंसश्च व्योमचन्द्रोदयाविति ॥ २० ॥ अधाश्रय इमे प्रोक्ताः प्रासादा दश संख्यया । भवन्त्येवं चतुष्पष्टिलक्ष्मैपामधुनोच्यते ॥ २१ ॥ संस्थानमानविन्यासभंद्रस्तम्भादिसहयया । एपां विशेषा वक्ष्यन्ते पृथक पृथगनुप्रमात् ॥ २२ ॥ ज्येष्ठो भागचतुर्हस्तः सार्धहस्तत्रयोऽपरः । कल्पनीयः कनीयांस्तु हस्तत्रितयसम्मितः ॥ २३ ॥ ज्येष्ठमध्यफनीयोभिरेचं भागैर्विभाजिताः । भवन्ति सर्वप्रासादा ज्येष्ठमध्याधपक्रमात् ॥ २४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते । पुर्यात् स्वारोहकावासं पीठमंशसमुघृतम् ॥ २५ ॥ तथा तस्योपरि स्थाप्या हंसपृष्ठी समन्ततः । हस्तमात्रौच्छ्रिता दत्ता जलनिर्गमभूपिता ॥ २६ ॥ ततः पीठस्य तस्यान्तभिागा(याया)मविस्तृतिः। प्रासादो रुचकः कार्यो भागत्रितयमुचितः ॥ २७ ॥ सार्धमागेन सँछा स्यात् सार्धमागस्तु योऽपरः(१) । छा(याद्यात्रयं सकण्ठं स्यात् तेन सामलसारकम् ।। २८ ।। 1. 'री' स. ग. पाठः । २. 'तु',३.'' क. पाठः । ४. 'स्त' ख, ग, पारः। ५. 'वृत्तसमु', ६. 'स्तामा स्यात् ' रा. पाठः । ७. 'पु'फ, पाटः।

·रुचकादिमासादलक्षणं नामकोनपञ्चाशोऽध्यायः । द्वारं मागोति तस्य कार्य भागाविस्तृतम् । समाग्रीवः स फर्तव्यश्चतुर्दशधरारतः ॥ २९ ॥ ससौघालिन्दकारुरुच्छायोपकर्पवान् । क्रियतेऽयं यदा स्त(म्भौम्मि:)द्वाविंशत्या समाधवः ।। ३० ॥ समाग्रीत्रपरिकारो भागिकालिन्दशोभितः । मध्यप्रदेशे रुचका प्रासादः परिकीर्तितः ॥३१॥ रुचकः। कर्णप्राग्रीवकश्चित्रः समाग्रीवश्च यो वृतः । द्वाभ्यां द्वाभ्यां गवाक्षाभ्यां चतुर्दिशमलङ्कृतः ॥ ३२ ॥ कपोतालीपरिक्षितः मोभितो द्वारसम्पदा । तदानी चित्रकूटाख्यः प्रासादः सोभिधीयते ॥ ३३ ॥ चित्रकूरः। अयमेत्र पुनः पद्भिः स्तम्भैरपि चितो यदा । माग्रीवकविहीनश्च स भजालरूपकः ॥ ३४ ॥ सिंहपञ्जर इत्युक्तः मासादः स तदा शुभः । सिंहपञ्जरः । कर्णमाग्रीवको द्वौद्वावस्यैव भवतो यदा ॥ ३५ ॥ अलिन्दकगतिस्थित्या नदा भद्रः प्रकीर्तितः । स्याचित्रकूटः प्राग्रीवैश्चतुभिर्दिश्चतुष्टये ।। ३६ ।। पहिरन्तश्चतुरः याकूट इति नामतः । श्रीकूटः। पदारुकसमायुक्तमागद्वारस्वयमेवं चेत् ।। ३७ ॥ प्रासादस्तम्भगर्भःस्यात् नदोप्णीपोऽभिधीयते । उणीपः। चतुरंशमविस्तीर्ण पदंशविहितायति ॥ ३८ ॥ 1. 'ई', २. 'या', ३. रा. ग. पाठः। ४. 'म्म',५. 'के' क. पाठः । ६. 'पस, ग. पाठ:। ७. 'क'फ. रा. ग. पाठः। ८.'च चाक, पाठ.. मख'ख. ग. पाठः। , ·२६० समराङ्गणसूत्रधारे पीठं शालाग्रहस्योक्तं सशालानिर्गमे शुभम् । मध्यादपरतस्तस्य-द्विभागायतविस्तृतम् ।। ३९ ॥ विधेयं गर्भभवनमलिन्दकपरिष्कृतम् । कार्या तस्याग्रतः सीमा भागद्वितयमायता ॥ ४० ॥ मागमेकं च विस्तीर्णा चतुःस्तन्मापशोभिता । तदातोऽपरा सीमा कार्या भागान् पडायता ॥ ४१ ॥ तिर्यक स्था भागविस्तीर्णा प्रवेशद्वयशोभितां । एवं शालागृहः(१) स्तम्भाविंशत्या समावृतः ॥ ४२ ॥ पाग्रीववेदिकाजालपक्षसोपानकः शुभः। शालाक्ष्यः। पञ्चभागोन्मितव्यासे क्षेत्रे भागाष्टकायते ॥ ४३ ।। पीठं कुर्यादुभयत्तः ससोपानं शिलाचित्तम् । मध्यादपरभागेऽस्य देवागारं निवेशयेत् ।। ४४ ।। (विद्वि)भागायामविस्तारं चतुरथं सुसंहितम् । पादोनभागविस्तारमध्य भागमुच्छ्रितम् ।। ४५ ॥ तर्य कार्य मुखं मध्ये पार्वतश्चयशोभितम् । सचया निर्गता सीमा द्वौ भागौ त्रीस्तथाय(था?ता) ॥ ४६ ।। चतुरश्रा चतु:स्तम्भा तदने भागविस्तृता ।। पञ्चभागायता तिर्यक् कार्या सीमा तथापरा ॥ ४७ ॥ द्वात्रिंशदत्र कर्तव्याः स्तम्भाः सर्वेक्यसङ्ख्यया । वहिःपरिसरो गर्भात् ससीन्नो भागविस्तृतः ॥ ४८ ॥ एवं स्याद् वेदिकाजालरूपादिभिरलंकृतः । घहि(व१श्च)योचितश्चैप प्रासादो गजयूथपः ॥ ४९ ।। गजयूथपः। पड्भागभाजिते क्षेत्रे चतुरटे समन्ततः । गर्भो द्विभागिक कार्यों द्वारं भागसमुच्छ्रितम् ॥ ५० ॥ १. 'यस्त' य.स.ग. पाठः। २. ''रा.ग. पाठः । ३. 'पा' क. सग. पाठः। ४. 'ता', ५. 'द' स. ग. पाठः। ६ 'स्य मध्ये मुखं गाय पा' ख. पाठः । ७. 'सवें व्यस' स, ग. पाठः।८. दास, पाठः।

·रुचकादिपासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । २११ भागा द्वारविस्तारः प्रासादस्योच्छिति पुनः । कुर्वति चतुरो भागाजू छादयचित्रकूटवत् ।। ५१ ॥ कार्या द्विभागिकाः शालाः सालिन्दास्तस्य बाह्यतः । वहिभित्तिपरिक्षिप्ताश्चतुर्भागायताः शुभाः ॥ ५२ ।। द्वौ द्वौ गवाक्षको स्तम्भाः प्रतिशालं भवन्ति पद । चतुःस्तम्भधृतैर्युक्ताः कार्या वा धार्मिकालयः ॥ ५३ ।। मन्द्यावर्तोऽयमेवं स्यात् सप्राग्रीवयतुष्टयः । मागु(?)द्वारक्षणोपेतः प्रासादः शुअलक्षणः ॥ ५४ ॥ नन्यावर्तः। क्षेत्रात्रीपभागविस्तारे दशभागकृतायती । मध्यादपरभागे ऽस्य देवकोष्ठं निवेशयेत् ॥ ५५ ॥ चतुरंशप्रतिन्पासं चतुरथं समन्ततः । द्वारं तस्य विधातव्यं भागमध्यर्धमुच्छ्रितम् ॥ ५६ ॥ पादोन भागविस्तारं सिंहवाविभूपितम् । सीमा तस्याग्रतः कार्या देवकोष्ठेन सस्मिता ॥ ५७ ॥ स्तम्भः पोदशभिर्युक्ता भागद्वितयमुच्छूितैः । ससीनो देवकोटस्य समन्ताद् मित्तिवेष्टितः ॥ ५८ ।। आलिन्दो भागिका कार्यो गवाक्षरुपयोभितः । (तत्)सीनोग्रतः पार्चे षड्दारुकयुता बहिः ॥ ५९ ॥ कार्या द्विरंशाः प्राग्नीवा भागिकालिन्दवोटताः । द्विद्विस्तम्भधृताः सर्वे पार्वतश्चयशोभिताः ॥ ६ ॥ अलिन्दास्तु चतुःस्तम्भाः कार्याः माग्रीवकाग्रतः । अवतंसक इत्येप सर्वलक्षणसंयुतः ।। ६१ ॥ प्रासाद: कथितः सम्यक अवतंसः । स्वस्तिकः प्रोच्यतेऽधुना। पतुरश्रीकृते क्षेत्रे पड्भागप्रविभाजिवे ॥ ६ ॥ १. 'काका' रा.ग पाठः। २. 'गरवारे का, 'गस्थदै' स. ग. पाठः। ३. 'त्या', ४. 'वाय' स. ग. पाठः । ५, 'क, पाठः । .

·२६२ समराङ्गणसूत्रधारे प्रासाद कल्पयेन्मध्ये विभागायामविस्तृतम् । द्वारपाशोऽस्य भागाविस्तृतो भागिकोदयः ॥ १३ ॥ गर्भवेश्म चतुःस्तम्भमलिन्दो भागिको वहिः । तस्य स्युादश स्तम्भा भागिकोलिन्दकोऽपरः ॥ ६४ ॥ विंशतिस्तम्भसंयुक्तो विधातव्यः समन्ततः । चयावृतेश्च पुरतो भागो घाटधरान्वितः ॥ ५ ॥ भागमेकैकमुत्सृज्य कर्णाभ्यां भागविस्तृतौ । भागिकोच्ड्रायनिष्कासौ कार्यों प्राग्रीवको पुनः ।। ६६ ।। वाह्यतो भित्तिसंश्लिष्टौ विदिशं सगवाक्षको । स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः प्रासादचित्रलक्षणः ॥ ६७॥ स्वस्तिफः। अथाभिधीयतेऽधुना मासादः शुभलक्षणः । पड़भागभाजिते क्षेत्रे चतुरसे समन्ततः ॥ ६८॥ द्विभागायापविस्तारं मध्ये गर्भगृहं भवेत् । भागद्वयोच्छितः स्तम्मैर्युतं व्यक्तः सलक्षणः ॥ ६९ ॥ निष्क्रान्तेषु बहिर्भागे गर्भपादेषु योजयेत् । तोरणानि मनोज्ञानि ककुप्सु चतसृष्वपि ॥ ७० ॥ गर्भस्तम्भममागेन तानि स्तम्भद्वयेन वा । समुत्सितानि युक्तानि कलशै रविमण्डलैः ।। ७१ ।। पल्लवैः पत्रमात्पादिविन्यासैश्वाप्पनेकशः । भूपितास्ये पुनर्ध्नि मकराणां मुखैरपि ।। ७२ ।। स्तम्भयोरन्तरे दद्यादुभी पकरपूरिमौ । अन्योन्याभिमुखे श्लिष्टे कुर्यान्मारयोर्मुखे ।। ७३ ।। चतुर्णामपि निदिएस्तोरणानां मया विधिः । अलिन्दो भागिकथान्यो वहिर्भागे प्रकीर्तितः ॥ ७४ ।। 1. 'मैं', २. 'चक पाठः। ३ '६क, 'द' ख. ग. पाठ । ४. 'भि' ख. ग. पाठ। ५. 'वो'स पाउ। "शितिभूपण' इति पाठः । स्यात् । ..

·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । स्युर्भागिकान्पलिन्दान्ते धार्मिकायतनानि च । चोष्टितानि वहिर्मित्या सम्मुखानि परस्परम् ।।७५ ।। धार्मिकालयभिचीनां भूमिर्या वाहतो भवेत् । तस्याः पड्दारकाणि स्युर्भागमात्रोच्छ्रितानि च ।। ७६ ॥ प्राग्रीवकै ससोपानर्दिवचस्वानि भूपयेत् । अपरस्याः पुनर्मिनेर्भागद्वयविनिस्मृतम् ॥ ७७ ।। मध्ये विभागविस्तीर्ण देवकोष्ठं निवेशयेत् । द्वारपाशं च कुर्वीत तस्यो(ध्वं) भागमुरिङ्गतम् ॥ ७८ ॥ तथा भागाधविस्तारमित्येप क्षितिभूपणः । प्रासादः कीर्वितः सम्यक् सर्वलक्षणलक्षितः ।। ७९ ।। क्षितिभूषणः । क्षेत्रस्य चतुरथस्य भागान द्वादश कल्पयेत् । मध्ये गर्म चतुःस्तम्भं तस्य कुर्याद द्विभागिकम् ॥ ८० ॥ तदहि गिको लिन्दो द्वादशस्तम्भवान् भवेत् । मध्येऽपरस्यां यो स्तम्भौ ताभ्यां कुर्वीत तोरणम् ॥ ८१ ॥ अलिन्दो भागिकः कार्यो भित्त्या भागिकया वृतः । प्राच्या पडदारुकं मध्ये गर्भच्यासोन्मितायति ।। ८२ ॥ तृतीयो भागिकोऽलिन्द्रः स्याद भित्त्या परिवटितः । चतुर्भागायतं भूयस्तत्र पइदारुकं भवेत् ।। ८३ ॥ प्राग्रीवं भागविष्कम्भं कुर्याद् भागद्वयायतम् । अनतः स्तोमितं स्तम्भ गान्वस्थचयाटतम् ॥ ८४ ॥ यथा माच्यां तथोदीच्यां याम्यायामपि कीर्तितम् । दिशि प्रतीच्यां तु पुनर्विवीयालिन्दकाद् वहिः ।। ८५ ॥ द्विभागायामविष्कम्भ देवकोष्ठं निवेशयेत् । सपलद्वारकं श्रीमद् द्वारपाशोपशोभितम् ॥ ८६ ॥ भागिकोऽलिन्दकस्तस्माद् पहिभियाभिवेष्टितः । बहिथयानो वा स्याद् गवार्वा विभूषितः ।। ८७ ॥ , 'कांग, पाठः। २,'म'क. पाठः।

·२६४ समराङ्गणसूत्रधारे पृथ्वी विषयते पस्मात् तेनासी पृथिवीजयः। मूजयः। यदा पृथ्वीजयस्यैव कर्णमाग्रीवकावुभौ ।। ८८ ॥ कोणेषु भागिको स्यातां विज्ञयो विजयस्तदा । विषयः । अयं समन्तादुत्क्षिप्तो वाह्यालिन्दं विना यदा ॥ ८९ ॥ मध्यमालिन्दसीपस्थीस्थ)कर्णनासाकथितः । प्रथमालिन्दगौं च समुक्षिप्ततरौ ततः ।। ९० ॥ स्याता छायद्वयच्छन्नौ तदा नन्दोभिधीयते । नन्दः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ॥ ९१ ॥ चतुरश्रो भवेन्मध्ये देवकोप्ठे। द्विभागिकः । द्वारवन्धोऽस्य भागोचः कार्यों भागार्धविस्तृतः ॥ ९२ ॥ स्याद् बहिबादशपरोलिन्दको' देवकोष्ठतः। भागिकः स च विज्ञेयो भिसियुक्तस्ततोऽपरः ॥ ९३ ॥ अयं द्विभागिर्युक्तः प्राग्रीवर्भागनिर्गमः। तथा तृतीयोऽलिन्दः स्यात् समन्ताद् भिनिवेष्टितः ॥ ९४ ।। माग्रीवकैचतुःस्तम्भैः सप्रवेशैविभूपितः । भागिकी स्याद् वहिभित्तिरितरा तु धरैः समा ।। ९५ ॥ इत्येप श्रीतर्नाम प्रासादः परिकीर्तितः । श्रीतरुः । अस्यैव स्तम्भगर्भस्य द्वितीयाविन्दभित्तिषु ।। ९६ ।। पडदारूणि विधेयानि पूर्वरूपव्यवस्थिते । द्वौ द्वौ प्राग्रीवको कार्यों तृतीयालिन्दकाद् बहिः ॥९७ ।। तौ च द्वि(भागान्तरितो सर्वतो भागनिर्गती । एवं पञ्चांशता(1) स्तम्भभ्यां च परिवेष्टितः ।। ९८ ॥ 1. 'तो'क, ग, पाठः। २.

·.. रुचकादिप्रासादलक्षम नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । चतु:स्तम्भैः समवेशी समन्तादुपनिर्गमः । प्रासादोऽयं समाख्यातो नामतः प्रमदामियः ।। ९९ ॥ ममदाप्रियः । भागविस्तारविष्कम्भमस्य प्राग्रीवकं यदा। भिन्नालिन्दाग्रतस्तिर्यग् द्वे शाले सन्मुखं शुभम्() ॥ १० ॥ द्वितीयालिन्दकस्थाने फर्णप्रासादकैर्युतः । एवं व्यामिश्रसंज्ञोऽयं प्रासादः परिकीर्तितः ॥ १०१॥ व्यामिश्नः । विजयस्यास्य च यदा कर्णलाइलकयुता । भवेद् भिचिस्तदा हस्तिजातीय इति कथ्यते ॥ १०२ ।। हस्तिजातीय। सीमामाग्रीवभूमीपु यदा स्युः पृथिवीजये । द्विभागाश्वामितोऽलिन्दास्तिर्यशालामुखेषु च ॥ १०३ ॥ अलिन्दे पश्चिमा शाला स(बी)शालोकना शुमा । पदारुकं तथैवात्र चतुर्भागायतं भवेत् ।। १०४ ।। पूर्ववत् सर्वमन्यच्च कुवेरः स तदा भवेत् । कुबेरः। प्रासादः कथ्यतेऽन्पश्च सम्प्रतीह धराधरः ॥ १०५ ॥ बुधेरोपतरोक्षित (1) कर्णप्रासादभूपितः । मध्यद्वारान्वितः श्रीमान् घराघर इति स्मृतः ॥ १०६ ॥ वसुधाधरः। यत्रांप्रतचित्रकूटस्तस्माद्-यः सर्वतोदिशम् । धरापरतदम्भास:(१) सर्वतोभद्र उच्यते ॥ १०७॥ सर्वतोमद्रः। कर्णप्राग्रीवको द्वौ द्वौ शालामाग्रीवका(जीव)पि । स्यानां यदास्य प्रोक्तोऽसौ विमानास्पस्तदा शुमः ।। १०८ ॥ विमानाख्यः। विमानपीठे निर्मुक्तः शालामिः सर्वतो वृत्तः । अन्योन्यशालासम्बन्धे विमानो न्यस्यते यदा ॥ १०९ ॥ १. वेदस्तितदा' स.पाठः। २. 'काला' क. पाठ:1३. 'भा'कस, ग.पाठः। ४. 'दो' ख. ग. पाठ।। ५. 'याममधि', ६. '',७. 'या'. पाठ ·२६६ समराङ्गणसूत्रधारे कर्णमासादकोपेतः कोणः शालोज्झितैर्युतः तदा विमुक्तकोणः स्यात् मासादोऽत्यर्थशोमितः ।। ११० ॥ मुक्तकोणः। प्रासादाश्चतुरश्राः स्वविशेपर्वणिताः पृथक् । इदानीमभिधीयन्ते वृत्ताः स्वः स्वर्विशेषणः ॥ १११ ॥ तबादौ वलयाकारो वलयः स च कथ्यते । समन्ताद वर्तिते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते ।। ११२ ।। कुर्यात् सारोहणं पीठं सार्धभागोन्तिं शुभम् । परिक्षिप्तं गनमुखैर्मक(र?रा)स्याम्युनिर्गतम् ।। ११३ ।। बहिर्भागसमोपेतस्तस्मिन् कार्यः सुरालयः । पादोनविस्तृतिदिनद्वारीच्यायविभूपित्तः ॥ ११४ ॥ तस्याप्टस्तम्भकोलिन्दो बहिर्वलय इत्यसो । वृत्तच्छायः सिंहकर्णस्तथा जालकरूपवान् ।। ११५ ॥ 1 भूवलयः । भाग्रीवका(टतः) स स्थाद् यद्वा स्तम्भोच्छ्यानतः । तंदैप * दुन्दुभिः प्रोक्तखिभिस्तैः प्रान्त उच्यते ।। ११६ ॥ अयमेव चतुर्भिः स्यात् पमः माग्रीवकः शुमैः । स्तम्भश्चतुर्भिस्तस्यैव यदा पश्चानिवश्यते ॥ ११७ ।। मध्यवृत्तो गर्भकोष्ठो मित्तियोभयतः स्थिता । स कान्त इति विख्यातः प्रासादो वर्तुलाकृतिः ॥ ११८ ॥ चत्वारि वलयस्यैव यत्र द्वाराण्यलिन्दकः । स्याचतुर्विंशतिस्तम्भैद्वितीयो भागसम्मितः ॥ ११९ ।। माग्रीवकाच स्तम्भाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां समन्विताः। चत्वारो यत्र स मोक्ता प्रासादोज चतुर्मुखः ॥ १२० ।। अस्यैवैकं यदा द्वारं प्राग्रीवोलिन्दवेष्टितः । एक एव तथाचान्यः प्राग्रीवस्तस्य चौग्रतः ॥ १२१ ॥ 1. 'मीवकोप. पाठः। २. 'तिदिन', ३. 'तदीयजा ' क. पार: ४. यद- यान्वितः', ५. 'तदेव दुख. पाठः। ६. 'येत् ' क. ब. पा3:11. 'या' क. पाठ: रिये लथणेच वलय इत्यय पठितः । ६ सामयान्वितः इति पाट: स्यात् । इत आरम्य तत्तत्प्रासादनामानि पृथकया मातृकाया न लिषितानि । ।

·3 रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । ख्यातो माण्डूंक इत्येष वृत्तप्रासादसत्तमः (एन)। दिकोणेषु यदास्पैव भवेत् प्राग्रीवकल्पना ॥ १२२ ।। प्रासादोऽयं तदा कूर्मसंज्ञः स्यादपराजितः । कूर्मस्यैव यदा दिक्षु स्तम्भैरष्टाभिरष्टभिः ॥ १२३ ॥ प्रामीवकाः प्रफलप्यन्ते चत्वारोऽलिन्दवेष्टिताः । प्राग्रीवकास्तिर्यगग्रे भवन्त्यन्ये तदग्रतः ॥ १२४ ॥ पोडशस्तम्भयुक्तस्य मध्यभागे यदा भवेत् । जानीयादोपविज्ञेयाः प्राग्रीवहरितोत्तमः (१) ॥ १२५ ॥ इति वृत्ताः समाख्याताः मासादा नामलक्षणः । चतुरायतान् ब्रूमः प्रासादानिह साम्प्रतम् ॥ १२६ ।। अष्टभागायते क्षेत्रे चतुरंशकविस्तृते । द्विमागसार्थभागकभागोऽयं पी इप्यते ॥ १२७ ॥ पश्चिम भागमुत्सृज्य देवकोष्ठं द्विभागिकम् ! तस्मिन् निवेशयेत् सीमा स्यादस्यानेटभिधेरैः ।। १२८ ॥ ससीनो देवकोष्ठस्य भागिकालिन्दको बहिः । युक्तो धराणां विंशत्या वेदिकाजालवेष्टितः ॥ १२९ ॥ प्राग्रीवकस्य तस्याये स्तम्भद्वितयभूपितः । द्विच्छाद्यच्छादितः श्रीमान् सिंहकर्णरलकृतः ।। १३०॥ प्रासादोऽयं भवो नाम विशालः कथ्यतेऽधुना । यदास्यैव सनिकान्ते सीमायोमे च वीधित ॥ १३१ ॥ बलभ्यौ पायो': स्यातां विशालाख्यस्तदा भवेत् । विशालस्य यदा गर्भे मित्तिर्भवति दिक्त्रये ॥ १३२ ।। १. 'न्द्र' क. स. पाठः । २. 'क्त्तः', ३. 'गैः । वृत्तमासादः । च' क पाठः । ४. मिप्य'ख. पाठक५. 'योगे चरस.पाः। ६. 'तक पारः। 15 किपांश्चिद् प्रन्यो गलित र भाति, यतो वृत्तपासादभेदेय लक्ष्य परिगणि- तयोपान्त्ययोः तालीगहोदपीनामकयोलभण न इश्चितम् , अन दृश्यमानस्य च लोकायस्य नासामसत्पम् ।

·समराङ्गणसूत्रधारे द्वा द्वा गवाक्षको चापि साम्मुख्यः स भवेत् तदा । प्राग्रीवास्त्रिदिशं तस्य गर्भकोष्ठायता यदा ॥ १३३ ।। हित्वा वलभ्या प्राग्रीवा विधीयते तथापरी । कर्णेषु भागमेकैकं त्यक्त्वा स्यात् प्रभवस्तदा ॥ १३४ ॥ एतस्यैव मुखे स्यातां यदा प्राग्रीवकावुभौ । पार्थयोरपरौ द्वौ द्वी प्राग्रीवा भवतो यदा ।। १३५ ।। कर्णेषु मित्तयश्च स्युस्तदा स्याच्छिविरागृहः । यदास्यैव मुखे शाला भागद्वितयविस्तृता ॥ १३६ ।। आयामेन व पहभागा माग्रीयो द्वौ तदनतः । द्वौ द्वौ गवाक्षको स्यातां तद्धियोरुभयोरपि ।। १३७ ।। सीमायाँ द्वादश स्तम्मा मुखशालस्तदा भवेत् । अलिन्दो भागिकः कार्यों विशालस्यैव बाह्यतः ॥ १३८ ।। प्राग्रीवभूमिपु हतो भिच्या च सगवाक्षकः। अग्रतः सहितः स्तम्भैः पद्भिश्व क्रियते यदा ।। १३९ ।। विशाल इति विख्यातः प्रासादो जायते तदा । यदास्यैव विधीयन्ते स्तम्भाः सर्वे समन्ततः ॥ १४० ।। प्राग्रीवको चोभयतो गृहराजस्तदा भवेत् । सर्वस्यैव(१) यदालिन्दः स्यादन्यो भागविस्तृतः ॥ १४१ ॥ सीमान्तविस्तृते स्यावां पलभ्यौ भागनिस्सृते । मिचिर्विधीयते शेपा गवाक्षरुपशोभिता ॥ १४२ ।। मुखे पदारुकं च स्यात् तदा स्यादमलाभिधः । एकादशायते क्षेत्र तथा पइभागविस्तृते ॥ १४३ ॥ मुक्त्वा भागवयं पश्चाद देवकोष्ठं निवेशयेत् । भाग मुक्त्वाग्मतः कुर्यात् सीमां भागचतुष्टयम् ।। १४४ ॥ अष्टस्तम्भास्ततोऽलिन्दविंशतिस्तम्भमागिकाः । भागिका परितोलिन्दोऽष्टाविंशतिधरोऽपरः ॥ १४५ ॥ १. 'ल्पात् स २ 'लाएये च वा', ३. 'चौ', Y. 'वि', ५. 'विस्तुते' - क. पाठः।

·रुचकादिपासादलक्षणं नामकोनपञ्चाशोऽध्यायः । द्विदिस्तम्मयुताः कार्याः प्राग्रीवाः कोष्ठजास्त्रयः। सीमासमे वलभ्यौ च प्राग्नीचौ मध्यवस्तयोः ।। १४६ ।। द्विद्विस्तम्भौ पुरश्चान्यौ वेदिकाजालशोभितौ । वैदिकाजालरूपान्यः सिंहकर्णोपशोषितः ।। १४७ ॥ प्रासादोऽयं विभुर्नाम कथितो भनन्दनः । एवमेते समाख्याताश्चतुरायता दश ।। १४८ ॥ चतुरायतास्तिर्यगायत्याथापरानपि । मासादानमिधास्यामो नवसंस्थानलक्षणैः ॥ १४९ ॥ द्वौ भागौ विस्तृतिर्गर्भे द्विगुणा तिर्यगायतिः । मध्ये भागोच्छ्रितं द्वारं तदर्धेन तु विस्तृतम् ॥ १५० ॥ स्तम्भवतुर्भिः संयुक्ता सीमा द्वारस्य चामतः । द्विभागायामविस्तारा तावन्मात्रसमुच्छ्रितिः ॥ १५१ ॥ तां सीमां गर्भसहितां भागेनान्येन वेष्टयेत् । मिचित्तत्र विधातच्या सगवाक्षा चतुर्दिशम् ॥ १५२ ।। पदारुकयुतो शेप मासादो भव उच्यते । अस्यैव भागनिष्कासा शाला गुखचतुष्टये ॥ १५३ ।। यदी पदारुकोपेता विशालः स तदोच्यते । स्तम्मर्मुखेमुखे पइभिर्वहिः साम्मुख्य इत्यसौ ॥ १५४ ।। अस्यैव सीमा कर्णस्था द्विद्विस्तम्भधुता यदा । प्राग्रीवर्भागनिष्क्रान्ता वहिस्था प्रभवस्तदा ।। १५५ ॥ सीनोऽग्रतो यदास्यैव स्तम्भदययुतो मवेद । भानीको भागनिष्क्रान्तस्तदा स्याच्छिविराग्रहः ।। १५६ ।। विशालसन्निवेशस्य मुखे शाला भवेद् यदा । पार्थयोचोभयो: शाले माग्रीवाश्च त्रयो यदा ॥ १५७ ।। निष्क्रान्तभाग एकैकः स्तम्मद्विनयसंयुतः । प्रासादः स तदा ज्ञेयो मुखसालोभिधानतः ।। १५८ ।। 1. 'त', २. 'न्ययर' क. पाठः । ३. 'माय', ४. 'से, ५. '0', विमाग'ब.पाठः।

·२७२ - समराङ्गणसूत्रधारे भागद्वितयविस्ताराः प्रात्रीचा येऽस्य कीर्तिताः। चतुरथास्त एव स्युढिद्विस्तम्भयुवा यदि ॥ १८६ ।। शेपा भवति भितिश्च गवाक्षरुपशोभिता । प्रासादोऽयं तदा ज्ञेपो दशमो लोचनोत्सवः ।। १८७।। अष्टाधानथ वक्ष्यामः प्रासादाँल्लक्षणः सह । चतुर्भागन्विते क्षेत्रे तथाटाश्रीकृते पुनः ॥ १८८ ॥ दो भागौ गर्भकोष्ठः स्यादलिन्दो भागिकस्तदा । स्तम्भाटकमलिन्दै स्पात् प्राग्रीवस्तस्य चाग्रतः ॥ १८९ ॥ द्विच्छाद्य(श्छाच्छा)दितः श्रीमान् प्रासादो वज्रको भवेत् । अस्यैवाग्रे यदा सीमा चतुरश्रा चतुर्धरा ॥ १९० ।। स्याचतुर्विशतिस्तम्भश्चालिन्दो भागिकोऽपरः । नन्दनोऽयं समाल्यातः शङ्घः प्राप्रीवकैन्निभिः ।। १९१ ।। तस्य भित्तिर्विधातव्या क्षेत्रेऽष्टाश्रियुते युधैः । वामन(थास्य) पुनद्विौ गवाक्षा दिक्त्रये मतो ।। १९२ ।। अस्यवाग्रे यदा सीमाभागाद् भागत्रयायता । द्विभागं विस्तृता वंशसमुन्छेदाष्टभिरैः ॥ १९३ ।। अलिन्दावेष्टिता युक्ता प्राग्रीवर्मेखला तदा । भित्तिक्षेत्र यदास्यैव प्राग्रीवाः परिवेष्टिताः ।। १९४।। मलिन्दन घरैः पद्भिः पद्भियुक्तास्तदा तयः । अष्टभागमिते क्षेत्रे कृतेऽष्टाश्रिणि सर्वतः ॥ १९५ ॥ भागद्वयमितं कुर्याद् देवकोष्ठं मनोरमम् । चतुर्भिः शोभितं द्वारर्भागिका(लिन्दवेष्टितम्) ।। १९६ ।। अलिन्दस्य विधातव्याः स्तम्भाधाष्टौ ततोपरः। स्पाचतुर्विशत्तिस्तम्भो भागिकोलिन्दकः पुनः ।। १९७ ॥ तथाविधस्तृतीयोऽपि प्राग्रीवाय चतुर्दिशम् । भासादोऽयं महापमो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥ १९८ ॥ इशानुक्रमो न्यस्यतः । लिये तु मेखल इति पठितः।

·प्रासादशुमाशुमलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ।
२७३
द्विती(यो?ये)लिन्द(करके)ऽस्यैव प्राग्रीवाः स्युश्चतुर्दिशम् ।
अलिन्देन परिक्षितो इंस एप प्रकीर्तितः ॥ १९९ ॥
माग्रीवोऽस्य महापयस्यालिन्देनावृतो यदा।
फर्णमाग्रीवका द्वौ द्वौ व्योमसंज्ञस्तदा भवेत् ॥ २०० ॥
हंसस्यैव वलभ्यः स्युः प्राग्रीवाणी पदे यदा।
चतु:स्तम्भाः परिक्षिसा अलिन्देन चतुर्दिशम् ॥ २०१॥
तदा चन्द्रोदयो नाम प्रासादो जायते शुभः ।
एवमेपां चतुष्पष्टिः प्रासादानामुदाहृता ॥ २०२।।
इति सुरभवनानां सप्ततिरवाणा-
मिह सदनचतुष्केणान्वितेयं प्रदिष्टा ।
जनमयमवकोशानन्दशुभ्रांशुलेखा (1)
भवति सुविदितैपा शिल्पिनां कामधेनुः ।। २०३ ।।
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि वास्तुशास्त्रे
रुचकादिचतुष्पष्टिमासादलक्षणं नामैकोनपश्चाशोऽध्यायः।
अथ प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोध्यायः ।
प्रासादानामय घूमो लक्षणानि भवन्ति ये ।
प्रशस्तावाप्रशस्ताश्च तस्मिन्नवनिमण्डले ॥१॥
ये समाः समकर्णाश्च समस्तम्माः समक्षणाः ।
नैवीचा नातिहस्वाथ कर्णायामादविला: ॥२॥
असंमूढा विमागेन प्रमाणेन सुसंस्थिताः ।
कोपः कर्णपादीभिरुपेताः सलिलान्तरः ॥३॥
असङ्कीर्णोदयश्छायः स्वमानपरिकल्पितः।
सुविभक्ताः सुसंस्थाच रम्परविकतैः कृताः ॥४॥
समभागविभक्तव्य युक्ताबालिन्दफैः समः।
स्वजातिपरिवपाधा नापजातिप्रपिताः ॥५॥
असङ्कीर्णाः शरीरेण संस्थानेन सुसंस्थिताः ।
फेवला जातिशुदाय प्रासादा शुभदा नृणाम् ॥ ६॥

·२७२ समराङ्गणसूत्रधारे भागद्वितयविस्ताराः प्राग्रीवा येऽस्य कीर्तिताः । चतुरश्रास्त एव स्युविद्विस्तम्भयुता यदि ॥ १८६ ॥ श्रेषा भवति मितिश्च गवाक्षरुपशोभिता । प्रासादोऽयं तदा ज्ञेयो दशमो लोचनोत्सवः ॥ १८७॥ अष्टाधानथ वक्ष्यामः प्रासादाँल्लक्षणः सह । चतुर्भागन्विते क्षेत्रे तथाष्टाश्रीकृते पुनः ॥ १८८ ॥ द्वौ भागी गर्भकोष्ठः स्यादलिन्दो भागिकस्तदा । स्तम्भाष्टकमलिन्दे स्यात् प्राग्रीवस्तस्य चाग्रतः ॥ १८९ ।। द्विच्छाद्य(श्छाच्छा)दितः श्रीमान् प्रासादो वजको भवेत् । अस्यैवाने यदा सीमा चतुरथा चतुर्धरा ॥ १९० ।। स्याचतुर्विशतिस्तम्भश्वालिन्दो भागिकोऽपरः । नन्दनोऽयं समाख्यातः शकुः प्रात्रीचकैत्रिभिः ।। १९१ ।। तस्य भित्तिर्विधातव्या क्षेत्रेयाश्रियुते बुधैः । वामन(थास्य) पुनद्वद्विौ गवाक्षी दिनये मत्तौ ।। १९२ ।। अस्यैवाने यदा सीमाभागाद् भागत्रयायता । द्विभार्ग विस्तृता यंशसमुच्छेदाष्टभिरैः(१) ॥ १९३ ।। अलिन्दावेष्टिता युक्ता प्राग्रीवर्मेखला तदा । भित्तिक्षेत्रे यदास्पैव प्राग्रीवा परिवेष्टिताः । १९४ ।। अलिन्देन धरैः पद्भिः पभियुक्तास्तदा लपः । अष्टभागमिते क्षेत्रे कृतेश्याश्रिणि सर्वतः ।। १९५॥ भागदपमितं कुर्याद् देवकोठं मनोरमम् । चतुर्भिः शोभितं द्वारैर्भागिकालिन्दवेष्टितम्) ॥ १९६ ॥ अलिन्दस्य विधावन्याः स्तम्भाधाष्टौ नतोपरः। स्याचतुर्विशतिस्तम्भो भागिकोलिन्दकः पुनः ।। १९७ ।। तथाविधस्तृतीयोऽपि प्राग्रीवाय चतुर्दिशम् । प्रासादोऽयं महापमो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ।। १९८ ।। ईशनुमो व्ययरतः रमेखल गति पाठतः।

·भासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ।
२७३
द्विती(योये)ऽलिन्द(कोक)ऽस्यैव प्राग्रीवाः स्युश्चतुर्दिशम् ।
अलिन्देन परिक्षिप्तो इंस एप प्रकीर्तितः ॥ १९९ ॥
प्राग्रीवोऽस्य महापमस्पालिन्देनावृतो यदा ।
कर्णमाग्रीवको द्वौ द्वौ व्योमसंज्ञस्तदा भवेत् ।। २०० ॥
हंसस्यैव वलभ्यः स्युः प्राग्रीवाणां पदे यदा।
चतुःस्तम्भाः परिक्षिता अलिन्देन चतुर्दिशम् ॥ २०१॥
तदा चन्द्रोदयो नाम प्रासादो जायते शुभः ।
एवमेषां चतुप्पष्टिः प्रासादानामुदाहृता ।। २०२।।
इति सुरमवनानां सप्ततिरिवाणा-
मिह सदनचतुष्केणान्वितेयं प्रदिया।
जनमयमवकोशानन्दशुभ्रांशुलेखा (3)
भवति सुविदितैपा शिल्पिनां कामधेनुः ॥ २०३ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेयविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे
रुचकादिचतुष्पधिप्रासादलक्षणं नामैकोनपश्चाशोऽध्यायः ।
अथ प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ।
प्रासादानामथ वूमो लक्षणानि भवन्ति ये ।
प्रशस्ताथाप्रशस्ताथ तस्मिन्नवनिमण्डले ॥१॥
ये समाः समकर्णाश्च समस्तम्भाः समक्षणा: 1
नवोचा नातिहस्वाश्च कर्णायामादविला: ॥२॥
असंमूढा विभागेन प्रमाणेन सुसंस्थिताः ।
अवधिः कर्णपादीभिरुपेताः सलिलान्तरः ॥३॥
असङ्कीर्णोदयैश्छाथैः स्वमानपरिकल्पितैः ।
सुविभक्ताः सुसंस्थाच रम्यैरविकलैः कृताः ॥ ४॥
समभागविभक्तथ युक्ताथालिन्दको समैः ।
स्वजातिपरिवेपाया नान्यजातिप्रपिताः ॥ ५॥
असङ्कीर्णाः शरीरेण संस्थानेन सुसंस्थिताः ।
केवला नातिशुद्धाय भासादा! शुभदा नृणाम् ॥ ६ ॥

·. পৰাগৰুৱাৰ सुदृढ़र्मूलपादेश ढायामूलमस्तकम् । नाघरोत्तरयुक्ताव सुश्मिएद्रव्यसन्धिभिः ॥ ७ ॥ दे(वय)जातिप्रसिद्धश्च भूपणः सुविभूपिताः। पासादाः शुभदा नित्यं पूजासंस्कारवर्धनाः ॥ ८ ॥ कर्ता कारयिता चैपां परां दृद्धिमवाप्नुयात् । अधमानपि पक्ष्यामः प्रासादानवलक्षणः ॥ ९ ॥ विपमाः कर्णहीनाथ केशवन्धभयावहाः । स्तम्भैः क्षणश्च विपमः स्वामिनो मृत्युहेतवः ।। १० अत्युचैः स्याद् भयं राज्ञो इस्वैः सेना च मथ्यते । कर्णायामेन विकलाः मासादाः स्युभयङ्कराः ॥ ११ ॥ विभागेन विहीनास्तु दारियभयदाः स्मृताः । नष्टाभिः कर्णपादीभिरुद्वेगजनना नृणाम् ॥ १२ ॥ छायः सङ्कीर्णकहीनः कुलक्षयकराः स्मृताः । दुर्विभक्ताः कुसंस्थाश्च द्रव्यैर्विकलसंयुतः ॥ १३ ॥ रोग क्लेशं च मृत्युं च क्रमशो पितरन्ति ते । विषमैर्भागहीनेश्वाप्यलिन्दाधितो भयम् ।। १४ ॥ पराजयं परितैरन्यजातिप्रदर्पिनैः । ये पराटतयो येऽन्यसङ्कीर्णा येऽन्यविग्रहाः ।। १५ ॥ कर्तुः कारयितुनते नन्दका वापि चात्मनः । दुर्वला मूलपादेन विश्लिष्टैः पीठसन्धिभिः ॥ १६ ॥ अल्पायुपस्ते प्रासादा भवन्ति च भयावहाः । अधरोत्तरगैः सिविज्ञेया व्याधिकारिणः ॥ १७ ॥ अदेशैभूषणैर्युक्ताः प्रासादा न सुखावहाः । ये कीर्तिमिच्छन्ति जयन्ति भूतान कुर्युः शुभैर्लक्ष्ममिरन्वितांस्ते। प्रासादमुख्यानितरे तु वास्तेजोयशःश्रीविजयादिकामैः ।। १८, इवि महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापानाम्नि वास्तुशास्त्रे प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः॥ ।

·आयतननिवेशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः ।
२७५
अथायतननिवेशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः ।
एवं नृपत्य प्रासादे कृते क्लोऽथवा मुवि ।
तस्यानुजीविनः कुर्युः प्रासादान् परिधी यदि ॥१॥
तदा दिग्भागविन्यासस्थानमानान्यनुक्रमात् ।
तेपामिहाभिधीयन्ते सर्वेपां रद्धिहेतवे ॥२॥
दशाप्टौ पद च धनुषां शतानि मामृतां क्रमात् ।
मानमायतनस्योक्तं त्रेधा श्रेष्ठादिभेदतः ॥३॥
क्षेत्रमायतनस्यैवं चतुरश्रं समन्ततः ।
तत्र भक्ताः प्रकुरिंस्त्रिया स्वे स्वामिवत्सलाः ॥ ४ ॥
ये चास्य सम्मताः केचित् कुले जाता हितैपिणः ।
द्वादशांशेन हीनानि नामात् तान्यनुजन्मनाम् ॥ ५॥
तस्यैव वामतः कुर्यादुत्सेचाट् द्विगुणान्तरे ।
कुर्याद दशांशहीनानि नैर्गत्यां दिशि भूपतेः ॥ ६ ॥
प्रासादान्नुपपनीनां सर्वासामपि शाखवित् ।
अष्टभागेन हीनानि प्रतीच्यां दिशि कारयेत् ॥ ७ ॥
देवधिष्ण्यानि तन्त्रैः स्यात् स्वसुराणां विधानतः) 1
सौम्याया मारुती यायनवांशापचिताः क्रमात् ॥ ८॥
प्रासादा मन्त्रिसेनानीप्रतीहारपुरोधसाम् ।
एतेपा पूर्वभागस्थ राजमातुर्निवेशनम् ॥ ९॥
हीनमेकादशांशेन तत् कार्य रानकारिता(?) ।
ऐशीमाश्रित्य देवानां तुल्यमैन्द्रपदावधि ॥ १० ॥
स्वसृणां मातुलानां च कुमाराणां तथा क्रमात् ।
आमेय्यां द्विजमुख्यानां विधातव्यं निवेशनम् ॥ ११ ॥
कार्यः पुरोधःप्रासादः तुल्यवत्पुनरेव वा(?) ।
याम्यायां कुर्युरष्टांगहीनान्युशिमन्दिराद् ॥ १२ ॥
सामन्तकुञ्जरारोहभटपारजनाः क्रमात् ।
एतान्यायतनान्येषां यथाभागं प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥

·समराङ्गणसूत्रधारे . सुदृढमूलपादश्च दृढाथामूलमस्तकम् । नाधरोचरयुक्ताश्च मुश्लिष्टद्रव्यसन्धिभिः ॥ ७॥ देवीश)नातिप्रसिद्धश्व भूपणः सुविभूषिताः । प्रासादा: शुभदा नित्यं पूजासंस्कारवर्धनाः ॥ ८॥ कर्ता कारयिता चेपां परां वृद्धिमवाप्नुयात् । अधमानपि वक्ष्यामः प्रासादानवलक्षणः ।। ९ ॥ विपमाः कर्णहीनाथ गवन्धभयावहाः। स्तम्भः क्षणश्च विपमैः स्वामिनो मृत्युहेतवः ।। १० ।। अत्युच्चैः स्याद् भयं राज्ञो इस्वः सेना च मथ्यते । कर्णायामेन विकलाः प्रासादाः स्युर्भयङ्कराः ॥ ११ ॥ विभागेन विहीनास्तु दारित्रभयदाः स्मृताः । नष्टाभिः कर्णपादीभिरुद्वेगजनना नृणाम् ।। १२ ।। छायः सङ्कीर्णकहीनः कुलक्षयकराः स्मृताः । दुर्षिभक्ताः कुसंस्थाश्च द्रव्यैर्विकलसंयुतः ॥ १३ ॥ रोग लेशं च मृत्युं च क्रमशो वित्तरन्ति ते । विपमैर्भागहीनैश्चाप्यलिन्दाधितो भयम् ॥ १४ ॥ पराजयं परितैरन्यजातिप्रपितः ।। ये येऽन्यसङ्कीर्णा येऽन्यक्ग्रिहाः ।। १५ ।। कर्तुः कारयितुर्नते नन्दका वापि चात्मनः । दुर्वला मूलपादेन विश्लिष्टः पीठसन्धिभिः ।। १६ ।। अल्पायुपस्ते नासाना भवन्ति च भयावहाः । अधरोत्तरगैः शिष्टविज्ञेया व्याधिकारिणः ॥ १७ ॥ अदेशे पणैर्युक्ताः प्रासादा न सुखावहाः । ये कीर्तिमिच्छन्ति जयन्ति भूतान् कुर्युः शुभैलक्ष्माभिरवितांस्ते । प्रासादमुख्यानितरे तु वास्तेजोयशःश्रीविजयादिकामः ॥ १८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समरागणारधारापानानि वास्तुशास्त्र प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ॥

·आयतननिवेशो नामैकपञ्चागोऽध्यायः ।
अथायतननिवेशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः ।
एवं नृपस्य प्रासादे कृते क्लसेऽयवा भुवि ।
तस्यानुजीविनः कुर्युः प्रासादान परिधी यदि ॥ १॥
तदा दिग्भागविन्यासस्थानमानान्यनुक्रमाव ।
तेपामिहाभिधीयन्ते सर्वेषां वृद्धिहेतवे ॥ २ ॥
दशाष्टौ पट् च धनुपां शतानि माभूतां क्रमात् ।
मानमायतनस्योक्तं श्रेधा श्रेष्ठादिभेदतः ॥३॥
क्षेत्रमायतनस्य चतुरश्रं समन्ततः।
तत्र भक्ताः प्रकुर्वीरंत्रिधा स्वे स्वामिवत्सलाः ॥४॥
ये चास्य सम्मत्ताः केचित् कुले जाता हितैपिणः ।
द्वादशांशेन हीनानि क्रमाव तान्यनुजन्मनाम् ॥ ५॥
तस्यैव वामतः कुर्यादुत्सेधाद् द्विगुणान्तरे ।
कुर्याद दशांशहीनानि नैर्ऋत्यां दिशि भूपतेः ॥ ६॥
प्रासादाम्नृपपवीनां सर्वासामपि शाखवित् ।
अष्टभागेन हीनानि मतीच्यां दिशि कारयेत् ॥ ७ ॥
देवधिष्ण्यानि तन्त्रैः स्यात् स्वसुराणां विधानतः(१) ।
सौम्याया मारुती यावन्नवांशापचिताः क्रमात् ॥ ८॥
मासादा मन्त्रिसेनानीप्रतीहारयुरोधसाम् ।
एतेषां पूर्वभागस्थ राजमातुनिवेशनम् ॥ ९ ॥
हीनमेकादशिन तत् कार्य राजकारिता(?) ।
ऐशीमाश्रित्य देवानां तुल्यमन्द्रपदावधि ॥ १०॥
स्त्रमृणां मातुलानां च कुमाराणां तथा क्रमात् ।
आमेटयां दिनमुख्यानां विधातव्यं निवेशनम् ॥ ११ ॥
कार्यः पुरोधामासादः तुल्यतत्पुनरेव वा(?)
याम्यायां कुर्युरष्टांशहीनान्युचीशमन्दिराद ॥ १२ ॥
सामन्तकुञ्जरारोहभटपारजनाः क्रमात् ।
एतान्यायतनान्येषां यथाभागं प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥

·२७६ समराङ्गणसूत्रधारे मर्मवेधप्रदेशस्थान द्वारवेधगतानपि । स्वस्थानान्तरितश्चितान् न कुर्यादितकाम्यया ।। १४ ॥ अलिन्दैगर्भकोष्ठय सीमास्तम्भगवाक्षकः। द्वारद्रव्यतलोरायः प्राग्रीवैः सिंहकर्णकः ॥१५॥ न कुर्याद् भूपणैस्तुल्यं समं वास्पंदरूपतः ()। समरूपं भवद्धर्य नियुक्तं च न नन्दति ।। १६ ।। राजपीडा भवेत् कस्सिन्नाधिपे च कुलक्षपः । प्रासादाद् भूमिपालस्य निवेशं परिधौ स्थितम् ॥ १७ ॥ द्रव्येण कतरेणापि नोत्कृष्ट कारयेद् बुधः । संस्थानान्मानवश्वापि विस्तारेणोच्छ्रयेण वा ॥ १८ ॥ पूर्वोक्तभ्यो विभागेभ्यः किश्चिद्धीनतमः शुभः । अन्योन्यं द्विगुणच्छाद्यैरेकैकस्यान्तरं शुभम् ॥ १९ ॥ सुभोग्यं चं च कुर्वीत बहुभिर्भवनान्तरः । कोष्ठिकाभोजनागारैर्भाण्डोपस्करघासमिः ॥ २० !! शिलालूपात(१)शालाभिः शेष तु परिपूरयेत् । प्रशस्तान कारयेत् सर्वान् शुभरूपान् मनोरमान् ॥ २१ ॥ मायशः स्वालयांवान्यान् सर्वस्यान्यगृहाणि च । नरेन्द्रायतनस्पैव निवेशात् परिकल्पयेत् ॥ २२ ॥ अन्यथात्वे महादोपा वैपरीत्ये कुलक्षयः । इति कथितदिगादिभेदयोगः सुरभवनानि भवन्ति यस्य राज्ञः । अविरवमुदितोदितमताप:- स्वभुजाजतां स चिरं प्रशस्ति पृथ्वीम् ॥ २३ ॥ इति महाराजाधिराजनीमोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि वास्तुशास्त्रे आयतननिवेशो नामैफपञ्चाशोऽध्यायः॥

·प्रासादजाति म द्विपञ्चाशोऽध्यायः । अथ प्रासादजाति म दिपञ्चाशोऽध्यायः । अवतारो निवेशानां विधानं वास्तुनो यतः । कात्स्न्येन तमतो धूमः सभ्यस्य प्रसवोत्तमः (१) ॥ १ ॥ कुलजातिकमाणां च क्रमं दीर्घाल्पजीविनाम् । संस्थानमभिधास्यामो लक्ष्यलक्षणमेव च ॥२॥ शुभाशुभानां वैराजमादि तेषां प्रचक्षते। पूर्वोक्तस्य विमानस्य तस्यातो लक्ष्म कथ्यते ॥ ३॥ राजस्य यथाकारच्पवस्थानमशेषता । चतुरश्रं सम क्षेत्रमशीत्यशैर्विभाजयेत् ॥ ४ ॥ संयुक्तमष्टमिर्भागः कुर्याद गर्मगृहं शुभम् । द्विपञ्चाशद्धरैः सीमा गर्भकोष्ठसमन्विताः ॥५॥ द्वात्रिंशता देवकोप्टैः सरकान्तश्च तैः । वाह्यस्थाने ततः स्थानान् द्वादशक्षोभधेरैः ॥ ६ ॥ हेमरत्नमयैः स्तम्भैः शुलपट्टैश्च भूपितः । शुक्लालङ्कारखचितैर्वितानैश्च विभूपणः ॥७॥ स्फाटिकविविधैर्जालैः सहरिन्मणिवेदिकैः । हंसकर्णकपोतालीतिर्गझस्थाल्पर्धकणिकः ॥ ८ ॥ पर्यन्तदेशधृतया गर्भस्योपरि घण्टया | लोकनाथेन तत् सृष्टमायं वैराजसंज्ञितम् ॥ ९ ॥ तस्मात् स्वस्तिकसंज्ञः प्राग् गृहच्छन्दो विनायते । चतुश्शालस्त्रिशालय हिरण्यौकस्त्वतोऽपिच ॥ १०॥ सिद्धार्थको द्विशालः स्यादेकशालस्तु कुम्भकः । सृष्टमन्यद् विमानं च वरं वीरं चतुर्मुखम् ॥११॥ गणानां देवतानां व स्कन्दस्य च यथाक्रमम् । भासादा द्वादशैतेज्ये जज्ञिरे शुभलक्षणाः ॥१२॥ स्वस्तिकः श्रीतरश्चैव तृतीयः क्षितिभूपणः । भूनपो विजयो भद्रः श्रीक्टोप्णीपसहितौ ।। १३ ।।

·२७८
समरामणसुन्नधारे
नन्वार्तो विमानश्च सर्वतोभद्र एव च ।
विमुक्तकोणमासाद इति वैराजसंभवाः ॥ १४ ॥
एककस्मात् क्रमेणैवमेकका समजायत ।
स्वस्तिकाद् रुचको ज्ञेयः श्रीतरोः सिंहपञ्जरः ॥ १५ ॥
माभूपणात् तु शाला स्याट भूजयाद गजपूधपः ।
विजयादवतंसश्च भद्रानन्दी विनिर्गतः ।। १६ ।।
श्रीकूटाचित्रकूटाख्य उप्णीपात् ममदाप्रियः ।
च्यामिश्रो नन्दिकावर्ताद विमानादस्तिना(वाति)कः ॥ १७ ॥
कुवेरः सर्वतोभद्रान्मुक्तकोणाद् धराधरः।
एतेभ्योऽपि च संभूताः कनीयांसोऽभियानतः ॥ १८ ॥
तद्भेदास्ते तदाकारलक्ष्याः सैः स्वैः पृथग्विः।
भागैस्तेपूत्तमः पूर्वान् मध्यमान् मध्यमैस्तथा ॥ १९ ॥
कनीयसः कनीयोभिः प्रासादानुपकल्पयेत् ।
शिखररपरैः श्लिष्टाः प्रासादा जज्ञिरे ततः ॥ २० ॥
प्रथमो रुचकस्तेषु द्वितीयो वर्धमानकः ।
अवतंसस्तृतीयस्तु चतुर्यो भद्र उच्यते ॥ २१ ।।
पञ्चमः सर्वतोभद्रः पष्ठः स्यान्मुक्तकोणकः ।
मेरुर्मन्दर इत्यष्टौ विज्ञेयाः शिखरोत्तमाः ॥ २२ ॥
चतुरश्राः समाख्याता देवानामालयाः शुभाः ।
एते ते वंशजाः सर्वे निवेश्या ब्रह्मजातयः ॥ २३ ॥
वैराजकुलसंभूताः प्रासादाः परमोत्तमाः ।
एतेभ्योऽन्येऽपि संभूताः पुत्रपौत्रप्रपौत्र(याजा): ॥ २४ ॥
स्ववंशाः सुपरीवाराः परवंशविवर्जिताः।
कर्तव्या भूतिकामेन तेजसा शुभलक्षणाः ॥ २५ ॥
नन्दका वर्धनाश्चैव सर्वकामफलप्रदाः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः पूजासंस्कारवर्धनाः ।। २६ ॥
यदि हीना भवन्त्येते परवंशेन पिताः ।
तदुद्वेगं नृणां नित्यमर्थनार्थ कुलक्षयम् ॥ २७ ॥

·जघन्यवास्तुद्वार नाम त्रिपश्चाशोऽध्याय । २७९ पीडां च स्वामिनः कुर्युर्यदन्यदपि गर्हितम् । तस्मादेते विधातव्या पिता नान्यजातिभिः ॥ २८ ॥ इति बैराजमातानामुत्पत्तिः परिकीर्तिता। वैराजजन्ममुरसद्मपरम्परेय- मुक्तैवमत्र शुभलक्ष्मवती समासात् । आनन्दकीर्तिधनधान्यकरी कृता स्या- दन्यादृशी पुनरनर्थफलैच कर्तुः ॥ २९ इति महाराजाधिरानधी मोजदेवविरचित रामराङ्गणसूनधारापरनाग्नि शारे प्रासादजाति म द्विपञ्चाशोऽध्यायः॥ २ अथ जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः । बूमो जघन्यवास्तूनां द्वारमानमतः परम् । विस्तारं सतलोड्रायं द्रव्यव्यासविधि तथा ॥ १ कविता ये निराधाराः प्रासादास्तिर्यगायताः । तेषां भागचतुप्फेण गर्भवासं विभाजयेत् ।। २ ।। द्वारं सार्धन भागन कुर्वीत स्वार्धविस्तृतम् । द्वारविस्तारपादेन पेद्याया विस्तृतिर्भवेत् ॥ ३ ॥ विस्तारार्धेन पिण्डः स्यात् तत्समः स्यादुदुम्बरः। सार्धमूलादुरपरक:(१)शाखा व्यासक्शाद भवेत् ॥ ४ ॥ चतुर्विधश्च कर्तव्यः पेद्यापिण्डः प्रमाणतः । शाखा तु पेद्यापिण्ड(श्वस्य) विस्तारेण विधीयते ॥५॥ शाखाविस्तारतो रूपशाखा स्यात् सार्यविस्तृतिः । अर्धन पेद्यापिण्डस्य खरवशाखा विधीयते ॥६॥ रुपशाखासमाः कार्या विस्तारा तुझ्याखिकाः । तुझाया वाहतः शाखा नियन्ते यास्तु काधन ॥७॥ अष्टांशाभ्यधिकाः सर्वाः कर्तच्या विस्तरेण ताः । द्वारस्यायामविस्तारयोगात् सङ्ख्या भवेद तु या !! ८ ॥

·२८.
समराङ्गणसूत्रधारे
तलोदयस्य तन्मानं गर्भमण्डपयो समम् ।
यदि भिन्नतलं कर्तु मण्डपः कचि हीयते(१) ॥९॥
द्वारोच्छ्रिते तद्गुणानां मण्डपे स्यात् तलोच्छ्रितिः ।
पासादेपु कनीयस्सु तलमानमुदाहृतम् ॥ १० ॥
पभागाभ्यधिकं ज्येष्ठे मध्येऽष्टांशाधिकं ततः ।
वलविधिः(१) समपदः प्रासादस्य विधीयते ॥ ११ ॥
नाथस्तात् स प्रयोक्तव्यो नोर्ध्वतश्चाप्युदुम्बरान् ।
कुम्भिकाभरणपट्टनयन्तीशीर्पफायफलकेपु तुला(नाम्) ।
उक्त(मान)मिह यत् प्रथमं तन्नाधिकं प्रषिदधीत न हीनम् ॥१२॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणवधारापरनानि यास्तुशास्त्रे
जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः
अथ प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः ।
इदानीमभिधास्यामः प्रासादानां यथाक्रमम् ।
ट्रव्येप्दयविस्तारं वाहल्यं परिधि तथा ॥ १ ॥
प्रासादभागिकोत्सेधं प्रासादद्वारमिष्यते ।
सध्यात्रिय)शोच्छूितं वापि साधाशोच्छ्यमेव वा ! २ ॥
स्वीयस्वीयोदयादर्धविस्तारं च तदिप्यते ।
विस्तृतिर्भागतुर्याशात् पेद्यायाः स्थौल्यमर्धतः ॥३॥
पेद्यावाहल्यविस्तीर्णा शाखा भवति मानतः ।
उत्तराशानि कुर्वीत पेद्याशाखासमानि तु ॥४॥
सपादपेयाविस्तारा रूपशाखा विधीयते ।
रूपशाखान्वितः कार्यः पीठवन्धस्तथोपरि ।। ५॥
वृत्तं कार्यमघोरत्ने पत्रकैश निरन्तरम् ।
स्तम्भाच दिगुणन्यासं भरणं भूपणान्वितम् ॥ ६॥

·२८१ प्रासादद्वारमानादि नाम चतुप्पञ्चाशोऽध्यायः । रूपशाखासमं तच कर्तव्यमतिसुन्दरम् । ऊर्थे समन्ताचाष्टांशमाने तच्चतुरश्रमम् ॥ ७ ॥ तल भरणोच्छ्रायः स्यात् पादोनसमुच्छ्रितिः । कपोतथाप्यधशीर्षगर्भः स च विधीयते ॥ ८ ॥ सरथालयपत्रो या स्वोदयाप विनिर्गमः । तस्योपरिष्टात् कर्तव्यं स्यादुच्छालयपत्रकम् (१) ॥९॥ रथिका (तु) विधातव्या द्वयोरप्युच्छ्रितिस्तयोः । सार्धप्रमाणमरणाद् भूपा स्यात् पुष्पकादिभिः ।। १० ॥ रूपकैर्वा यथाशोमं स्तम्भिकामिश्च सर्वतः । कण्टकोयत्रिमागोन(?) कूटाकारं भवेदतः ॥ ११ ॥ विभूपित सिंहचर्हस्तितुण्डेरथापि वा । कपोतादि विधातव्यमन्तरे रूपशाखयोः ॥ १२ ॥ कार्य विषमसंख्यं च सर्वमेतद् विचक्षणः । तस्माद् वहिर्विधातव्या सर्वतः परिमण्डली ॥ १३ ॥ अन्त्यशाखासमा सा च प्रमाणेन विधीयते । तस्यां सद्वारशाखायां (प्रा)यशः पद्मपत्रिकाः ॥ १४ ॥ कार्या(त्रा वाचवा द्वार)शाखायास्तद्विस्तारसमुच्छ्रिताः । भवेदधस्तादर्थेन ग्रीवाया रसना तथा ।। १५ ।। ग्रीवया सार्धया तुल्यमन्तरं पत्रकाण्यधः । भागद्वयं प्रकुर्वीत जडा व्यंशा ततोऽप्यधः ॥ १६ ॥ पेद्यापिण्डप्रमाणेन खल्वशाखा विधीयते । पेद्यापिण्डसमो वाह्यशाखान्यासः प्रकीर्तितः ॥१७॥ क्रमेणानेन कर्तव्याः शाखाः स्वल्पा यदृच्छया । न नवभ्यः परं कार्या द्वारशाखाः कथञ्चन ॥ १८ ॥ निर्गमो वा प्रवेशो वा विस्तारण समन्वितः । पेद्याया यदि वान शाखानां स विधीयते ॥ १९ ॥ 1. 'धि', २. सास्तत्रय', ३. 'वा सचि', ४. 'समितः स. पाठः।

·२८२ समराङ्गणसूत्रधारे सापेद्यापिण्डसमः पिण्डस्योदुम्बरो भवेत् । तलन्यासस्तदर्थेन भूमिर(झा चौहाय) तत्समाः ॥ २० ॥ उदुम्बरकपिण्डस्य मानात् सिंहमुखानि च । उदुम्बराउ पादहीनस्तुल्यो वाभ्यधिकोऽथवा ॥ २१ ॥ पहस्य पिण्डस्त्रिविधी विस्तारॊत् स्तम्भवोऽधिकः । भागपादसमस्तम्भो द्वादशांगं पपीडितः ॥ २२ ॥ भागद्वये च कर्तव्यो पलक्षणसंयुतः । चतुप्पष्टिप्रकारोऽयं नानारूपप्रपञ्चतः ।। २३ ।। स्तम्भविस्तारविस्तीर्ण पिण्डे तत्पादवर्जितम् । विस्ताराद त्रिगुणं दादीरग्रहणमिप्यते ॥ २४ ॥ प्रविष्टा स्तम्भमाने स्तः कुम्भिकोत्कालका सदा । तलपट्टसमं पट्टमुत्तरं परिकल्पयेत् ॥ २५ ॥ (तीही) र तस्य त्रिभागेन समुत्सेबाद विधीयते । किञ्चिद् विनिर्गतं पट्टाद् यथाशोभं प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥ अत ऊर्य यथागोभं कण्ठनासनेन च । रथकैश्चित्ररूपैश्च कूटागारैः सतोरणः ॥ २७ ।। अलिन्दे मण्डपे वापि चतुष्फे बलभीषु वा । वितानानि विचित्राणि समुक्षिप्तवलानि च ॥ २८॥ लक्षणेन च युक्तानि विदधीत यथोचितम् । लुमाः फलकवतीभिः कृतीः समभिदध्महे ॥ २९ ॥ उत्क्षिप्तानां च ये भेदा जायन्ते सर्वचास्तुपु । तुम्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमा ।। ३० ॥ आध्माता चेति सप्तैता नामतः कथिता लुमाः । चतुरश्रीकृते क्षेत्र कान्ते भूमितले शुभे॥ ३१ ॥ सूत्र क्षेत्रसमं कृत्वा कर्णात् कर्ण विभाजयेत् । विन्यस्येद् गर्भमूत्राणि तयोर्मध्यगतानि च ।। ३२ ॥ १. 'ी स.पा. २. 'मा', ३. 'ह' क. पाठः । ४. परत', ५. 'द: पाठः । ६. 'नी', ७. 'को' क. पाठ: 1८. 'न' स. पाठः ९. 'माफ', 10. 'तास फ.स. पाठः । 1. सचिनी', १२. 'मा.', १३. 'पूर्व का प. पाठः।

·१८३ प्रासादद्वारमानादि नाम चतुप्पञ्चाशोऽध्यायः । भूयथान्यानि मध्येषु सूत्राणि विनिवेशयेत् । मध्ये वृत्त समालिख्य तुम्बिका कमलोपमा ।। ३३ ।। कार्या मागीकृतं तत्र वृत्तं क्षेत्रे प्रवर्तयेत् । भूने मुझे तु पिण्डस्यां लुमी सूत्रेण वालिखेत् ॥ ३४ ॥ लुमान्तरेषु सर्वेषु वैकट्येन धुपीकृतम् । तयोरन्तरयोर्मध्ये लुमामूले विफर्करम् ।। ३५ ॥ द्विगुणं त्रिगुणं वा स्यात् ततश्च वलिनी लिखेव । व्यासानोदयश्चेह कर्तव्यस्तत्र मण्डले ।। ३६ ॥ सम्पातात तलमत्राणां तुम्बिका चोर्घत्रिता । उदयस्तलमूत्रस्य नुम्विकायास्तथान्तरम् ॥ ३७ ॥ पूर्वसूत्रे लुमाग्रेषु कण्टकान् कल्पयेद् ऋजून् । बहिस्थानेषु चान्तेषु लक्षं कुर्यात् सुनिश्चितम् ॥ ३८ ॥ लक्षं गृहीत्वायाभूत्र ऊर्ध्वमूत्राणि लक्षयेत् । उदये कण्टकस्यान्ते तद्वदेवानुसन्ततम् ॥ ३९ ॥ दापयेदुत्तरं मूत्र लुमानां खल्वकानि च । पिण्डव्यासं वलीनां चाप्येषु क्षोभणविस्तृती॥ ४० ॥ लुमा कर्णगता या स्यादाध्माता सा प्रकीर्तिता । छेदे प्रवर्तितान्या स्यात् किश्चिदूना मनोरमा ।। ४१ ॥ कोला तृतीया शान्तेति चतुर्थी परिकीर्तिता । हलाख्या पञ्चमी पष्ठी लम्धिनी नामतो लुमा ।। ४२ ।। सतनी नुम्बिनीत्येता गार्गसूत्रविनिर्गताः । एताभिः कारयेत् कोलं वितानं नयनोत्सवम् ॥ ३ ॥ कोलाविलं हस्तिताल चाष्टपत्रं शराबकम् । नागवीथीवितानं च पुष्पकं भ्रमरावली ॥ ४४ ॥ 1. 'चिका' स.पा. २. , ३. 'ग', ४. 'माधु'फ.ख.पाठ:1५. 'का. येन', ६. 'इचिका', ७. 'ग' . पाठः । क. पाठः। ८. 'पुमार' क. पाठः। १. बलय, ५.. 'ल्यि', 11, तिन्य+स्याः', १२, 'तस्खला', १३. '' . , ख. पाठः।

·२८१ समरामणसूत्रधारे हंसपदं करालं च विकटं शकुट्टिमम् । शङ्खनामिः सपुष्पं च शुक्ति)त्तकमेव च ॥ ४५ ॥ मन्दारं कुमुदं पमं विकास गरुडप्रभम् । पुरोहतं पुरारोहं विद्युन्मन्दारकं तथा ॥ ४६ ।। एतान्येवं वितानानि ससयया पञ्चविंशतिः । एतेषां रूपनिर्माणमधुना संप्रचक्ष्महे ॥ १७ ॥ समन्ताचतुरभे च चतुरथायतेऽथवा ! क्षेत्रे वृत्तीकृते नाभ्यैकया तत् कोलमुच्यते ॥ ४८ ॥ चतुरश्रे यदा क्षेत्रे कर्णस्थानेषु कृत्वशः। चतुरश्रनिबन्धेन चतुरश्रनिवन्धने ।। ४९ ॥ लिनी विकटाकारा पूर्व वृत्तान्यधस्तथा । भ्रमत्तं च यामध्ये परं तत्रापरा लुमाः ॥ ५० ॥ क्रियन्ते तुम्बिकाः पञ्च यत्र सुस्थाः मुसंवृताः । माम्र(?)स्तलेधःसूत्रस्य तद् भवेनयनोत्सवम् ।। ५१ ।। कोलाविलं समे क्षेत्रे भागाष्टकविभाजिते । मध्ये द्विभागे विलिखेद वृत्तं तुम्बिकयान्विते ।। ५२ ।। तत्र भ्रमान्ते च सूत्रे भ्रमान् पोडश कारयेत् । अनूनि यानि सूत्राणि लुमास्ताः परिकल्पयेत् ।। ५३ ।। यानि शेपाणि सूत्राणि वलिनीस्ताः प्रकल्पयेत् । तुम्विन्यां कारयेद् वृत्तं गजतालुकमुच्यते ।। ५४ ॥ अष्टपत्रे चतुष्पष्टिभागं क्षेत्रं प्रकल्पयेत् । लुमास्थानेषु पत्राणि खण्डितान्यन्तरैस्तथा ॥ ५५ ॥ सम्पातेषु समस्तेषु तुम्बिकाः सन्निवेशयेत् । वृत्ताकारं शरावं स्याद् विन्यासं च धरैश्च तत् ॥ ५६ ।। चतुरश्रेऽथवा हत्ते भागत्रयविभाजिते । निवेशयनागवन्ध सम्पाते वलिमनमोः ।। ५७ ।। भ 'य', ४.'' क. पाठः । ५. 'स्व', ६. 'स्थिता।', ७."स्व'ख.पाठः।। नागचीपाति लक्ष्य पठितम् ।

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुप्पश्चाशोऽध्यायः । २८५ वितानमेतत् कथितं यश्चिकीर्पति मानवः । अतिर्यगत लैः क्रियते यनिरन्तरम् ।। ५८ ॥ पुष्पमालाकुलं श्रीमद् पुष्पकं तदुदाहृतम् । अशोकपल्लवाकीर्णलुमाभ्रमनियन्धनम् ॥ ५९ ।। चतुरक्रियायुक्त सा मोक्ता भ्रमरावली । आध्माता कर्णमायाता तुम्यिकास्थानसंश्रया ।। ६० ॥ तुम्बिनी यत्र मध्ये तु हंसपदं तदुच्यते । अस्यैव पक्षे तु पदा सम्बध्येत मनोरमा ॥ ६१ ॥ तुम्पिनी च विपक्षेणु करालं तदुदाहृतम् । कोला लुमा स्याद् विकटे शो शान्ता प्रकीर्तिता ।। ६२ ।। शहनाभिसमं मूत्रं तुम्बिकायाः प्रवर्तते । सर्वेष्वपि लुमास्थानेवेकरेखान्वितं भवेत् ।। ६३ ॥ शनाभिरिति प्रोक्तं चितानमिदमुत्तमम् । एतस्यैव लुमास्थाने तुम्बिका पद्मकाप्टता ।। ६४ ॥ वलयैर्भूपिता यत् स्यात् सपुष्पमिति तद विदुः । क्षेत्रे वृत्तायताकारे कारयेच्छुक्तिसंज्ञकम् ।। ६५ ।। वृत्ताकारे भयेव क्षेत्रे वृतं वलयफर्मणा चतुरश्रे समे क्षेत्र पल्लुपालुपर्ध(ततः) ।। ६६ ।। वृत्तक्षोभणभमानि तन्मन्दारकमुच्यते । कुमुदं कुमुदस्येव लुमाक्षेपादिहार्धतः ।। ६७ ।। पद्मके स्यादपःक्षिप्ता विकासे मध्यमा लुमा । गरुडे गरुडो मध्ये नागाभरणशोभितः ॥ ६८ ॥ पुरोगतं तद् यदयो गत्वा स्यागं पुनः । अपो गत्वा पुरारोहमूर्ध्वम्वं ततोऽप्यथः ॥ ६९ ।। विचित्रक्षोभणाकीर्णमन्ते वृच मुहुर्मुहुः अष्टभियानिभिर्मध्ये विद्युन्मन्दारकं भवेत् ।। ७० ॥ १. 'नाम:' स. पाठः । २. 'स' क. पाठः । ३. 'आ', ४. 'दर्धात पु' ख.पाठः। पुरोइतमिति तु लक्ष्ये पठितम् !

·. २८६ समराङ्गणसूत्रधारे मानोन्मानमथ ब्रूमः प्रासादच्छाद्यसंश्रयम् । अर्धेनच्छाद्यविस्तारस्योचे वंशं प्रकल्पयेत् ।। ७१ ।। अयमर्धादयः प्रोक्त आवन्त्यो नामतः परः । व्यंशेनच्छाद्यविस्तारस्योदयो बामनो भवेत् ।। ७२ ।। वामनावन्त्ययोर्मध्ये नवधा प्रविभाजयेत् । भागोत्तरोदयात् तेष्टौ चामनादुद्याः स्मृताः ॥ ७३ ।। (वाआ)तपनोऽथ कावरः (सीश)मनाख्यस्तथावली। हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्बुकस्तथा ।। ७४ ।। वामनः प्रथमस्तपामाव(न्त्योते?न्त्येन) दशेत्यमी । छाधानामय वृत्तानामुदयः प्रोच्यतेऽधुना ।। ७५ ।। तलसूत्रसमं कृत्वा कुर्याद् द्वादशधोदयम् । पष्ठादारभ्य मार्गात् स्युः सप्त भागोत्तरोदयाः ॥ ७६ ॥ कुवेरशेखरी चन्द्री नागवा(तुथ) गणाधिपः । मुख्यश्चाछः सुभद्रश्च वृत्ते सप्तोदयाः स्मृताः ।। ७७ ।। कृत्वा त्रिकर्करपदं लुमापृष्ठं लिखेत् ततः । भागामधिकं क्षेत्रे भवेच्छाधकवर्तना || ७८ ॥ भागार्धवर्धिते क्षेत्रे तलसूत्रक्रमान्विते । लुमामाघां लिखेद् भूयः पद क्रमेणानुसन्ततम् ।। ७९ ॥ रिक्षा यथाद्विहस्ताय(?) लुमायाः स्यादनन्तरम् । लुमा त्रिभागहीनेन परिवृद्धाङ्गुलेन सा ॥ ८० ॥ तस्यावानन्तरा लक्ष्म्या साधं वृद्धाङ्गुर्लवयम् (१) । व्यंशोनैः पभिरपरा व्यंशोनैर्दशभिः परा ॥ ८१॥ चतुर्दशभिरन्या स्यात् साधैर्वृद्धो ततोऽहालैः । विंशत्यगुलवृद्धा तु सप्तमी कोणसंश्रितों ॥ ८२.॥ क्रमेणाने मानानि लुमानां वृद्धिहासयोः । अनुपातेन कार्याणिच्छाधक्षेत्रानुसारतः ।। ८३ ॥ १. 'स्योदयस्यव्यसनो' (१) क. पाउः । २. 'मा' ख. पाठः। ३. 'न्यौवे 'फ. पाठः । ४. 'गा' ख. पाठः । ५. 'रछायः', ६. 'बाद म', ७. 'श्यामभरायदम्या सा' क, पाठः । ८. लंदयम्', 'दा' ख, पाठः। 10. ar', 'न नामानि' क. पाटः। . A ·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुःपञ्चाशोऽध्याय । २८७ कुबेरवल्लरीचन्द्रीपन्नगा गणनायकः । * गुग्धा सुंभद्रेत्येताः स्युर्जुमाकामादित ॥ ८४ ॥ एतासां गण्डिकाछेटाश्चत्वारः परिकीर्तिताः । अस्तितोगतिस्त्र्यंशस्तथान्यंश एष च ॥ ८५ ॥ छाधकोदयविस्तारं तनिर्गमसमायति । कृत्वा पोढा भजेत् क्षेत्रं विस्तारायामतः समम् ।। ८६ ।। तत्रोद्रव्यमानैनच्छिन्द्यात् प्रागेव गण्डियाम् । तस्यां छेदानुसारेण दापर्यदेव लम्बकम् ।। ८७ ॥ अयस्ताद गण्डिकायाश्च कण्टकानि प्रकल्पयेत् । अवपातोच्छ्यौ ज्ञास्या त्रीणि स्थानानि चियेत् ॥ ८८ ॥ गर्ने तयोर्चे प्रान्ते च तृतीयं मध्यतस्तयोः। यत्र स्थान स्थितं मनं स्पृशति स्थानकाय ।। ८९ ॥ तस्मात् प्रसार्य तत्सूत्रं भ्रमयेत कर्कटं ततः । लुगार्थस्यैवमुपरिसंस्थानमुपजायते ॥ ९ ॥ उपारे स्थितेन सूत्रेण तत्तुल्येनय कर्कटम् । मान्तावलम्मकस्थाने भ्रमयेत् खल्वसिद्धये ।। ९१ ॥ मोगक्षे भागयुगलावच्छिन्नं फलफे पुनः । कल्पयेत् सममेवैपा लुमापाणिनिंगद्यते ॥ ९२ ॥ शेषां लुमां तु दीपशिश्चतुर्भिः प्रविभाजयेत् । चतुर्धातः परं तस्याः कर्तव्यं वृत्तवर्तनम् ॥ ९३ ॥ अर्थोदये लुमोच्चायो विस्तारांशद्वयोन्मितः । मूलेग्रतश्च भागार्धमुदयोऽस्या विधीयते ॥ १५ ॥ अधाक्षेत्रे स विस्तारात् मुत्रमालम्व्य तद्यथा । विस्तारात् सदृशे क्षेत्र सार्धवद्भागमाश्रितः ॥ ९५ ॥ 1. 'न्द्रा' स. पाट । २ '8' के पाठ. } ३ 'गा', ' 'माशेरे मा', ..'मायताख पाठ.। + 'कुरेरशेखरी ति पूर्व पठितम् । ३ 'मुख्य ' इति पूर्व पयते । तदनन्तर र म इति नामान्वामी त साने ।

·૨૮૮ समरामणसूत्रधारे लुमाग्रंभागन्यंशं च तयोर्मध्यं च यत् स्थितम् । सूत्रं स्पृशेत् तत्र धृत्वा कर्कटं भ्रमयेद बुधः ॥ ९६ ।। भागभागोत्तरक्षेत्रापेक्षया चतसृप्वपि । गण्डिकासु विधानव्यं विधिवद् वृत्तवर्तनम् ।। ९७ ॥ मूलील्लुमायाः क्षेत्रस्य पञ्चमांशत्रयेऽथया । पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठलेखावृत्तद्वयं यथा ।। ९८ ॥ संपतत्येवमालिस्य शेपं पूर्ववदाचरेत् । लमाया मूलतः क्षेत्रसप्तमांशचतुष्टये ॥ ९९ ॥ पृथुत्वाचे लमापृष्ठलेखावृत्तद्वयं यथा । संपतत्येवमालिख्य पड्भागैः शेपमाचरेत् १०० ॥ नवांशपञ्चके यद्वा क्षेत्रस्यैव लुमाठितः । पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठद्वयलेखां निवेशयेत् ।। १०१॥ शेपैः पद्मिस्ततो भागैरन्यत् तु माग्यदाचरेत् । भागाधैं निर्गमः कार्यःप्रासादानां कनीयसाम् ॥ १०२ ।। छायकस्यैव भागैस्तु ज्यायसां निर्गमो यतः । तदन्तरे ये प्रासादास्तेपां क्षेत्रानुसारतः १०३ ।। छाद्यस्य निर्गमः कार्यों विद्वद्भिरनुपाततः। निर्गमस्य विभागेन कनीया छावकोटयः ॥ १०४ ॥ अर्धभागेन परमो भाज्यं पद्मिस्तदन्तरम् । अन्ये भागोतराः पञ्च सप्तवमुदया मताः ॥ १०५ ॥ इदानीमभिधास्यामः सिंहकर्णस्य लक्षणम् । छाद्योदयोदयः स स्याद् दशभिस्तं विभाजयेत् ॥ १०६ ॥ तैः स्यात् पोडशभिर्भार्गस्तस्यैव तलविस्तृतिः। ऊर्ध्वनश्चतुरो भागांस्त्यक्त्वा शकुं निवेशयेत् ॥ १०७ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे कर्णेनारभ्य शकुतः । ततो वृत्तं लिखेत् पश्चाच्छकुं समधिरोपयेत् ।। १०८ ।। ध्य यत: स्थितम्', ३. 'रानुसा' ख. पाठ । ४. 'गा. स्यु- निर्गमोशायसां मतम् (१)' क. पाठ.। ५. 'माशिको ' स. पाठ.। १.धं', २ ·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । २८९ ऊर्ध्वदेशात् तु भागेन स स्याद् भागचतुष्टये । लिखेद वृत्तं विभागोनयंशकर्कटकोद्भवम् ॥ १०९ ।। तस्योपरिष्टात् तदनु ग्रीया कार्यकभागिनी । गर्भ शृङ्गानयोर्मध्ये तिर्यग् भागद्वयं भवेत् ॥ ११ ॥ मध्ये कर्णाग्रयोस्तिर्यक् कार्य भागत्रयं बुधैः । ग्रीवाया उपरिधाच भागमेकं शिखा भवेत् ।। १११ ।। शिखाग्रसुपरिष्टाच कर्तव्यं गर्मसङ्गतम् । शिखाग्रंमूर्ध्वतस्तद्वदर्धभागविलम्बितम् ॥ ११२ ।। भागावलम्बि कर्णाग्रं स्कन्धानं तावदेव तु । स्यात् कर्णखण्डयोर्मूलं स्कन्धदेशस्य सङ्गतम् ॥ ११३ ॥ स्वस्तिको व्यंशविस्तारायामः प्राग्वृत्तमध्यतः । एवं शडकुमघासूत्रादूर्ध्व भा(गोगे) निवेशयेत् ॥ ११४ ॥ भागे निवेशितं कुर्यात् पूर्वदृत्तींवशेषतः । स्वस्तिकान्तं च पूर्वोक्तं पूर्ववत् सर्वेमाचरेत् ।। ११५ ॥ तलमूत्रादुपर्यशैश्चतुर्भिर्गर्भतः स(मः मम्) । द्वाभ्यां द्वाभ्यामुभयतो भागाभ्यां तिर्यगेव च ।। ११६ ।। भागेन तद्वदेवापासूत्रादुपरि गर्भतः । चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च भागैरुभयतः समम् ।। ११७ ॥ वृत्तानि लिखेदेककर्णयुक्तानि पूर्ववत् । एकमुशाणि च ग्रीवास्वस्तिकायुतानि च ॥ ११८ ॥ वलसूत्रवहिर्देशाद् बाह्यत्तसमुद्भवः । पदत्रयप्रविष्टः ': स्यात् पाणिरत्र परिस्फुटः ।। ११९ ।। त्रिवलीललितो नाम सिंहकर्णोऽयमीरितः । दशभागीकृते प्राग्वदुदये तत्ममाणतः ।। १२० ॥ 1. 'शो त्रिभागोनैः स', २. 'य', ३. 'के', ६. 'ग', ७. 'स्कन्धषि, ८. 'मा', ९. 'गर्भ नि' स पाठः । क. पाठः। 1. 'तु', १२. 'मुपाच' स. पाठः । १३. 'दे', ४. '' १५. 'पुरः स्तु' क. पाठः। पर .

·२९० समराक्षणसूत्रधारे चतुर्दशानविस्तीर्ण कर्णे साः वनिर्मवेत् । दशमागोच्छिते प्राग्वत् स्यात् त्रयोदशविस्तृतः ।। १२१ ॥ क्षेत्र एकचलिनाम सिंहकर्गस्तथापरः । एते शोमान्विताः कार्यास्यश्रसंवरणास्त्रयः ॥ १२२ । प्राप्तादानामिति निगदितं द्वारमानं निवेशः स्तम्मानां च स्फुटमिह विज्ञानानि तेषां लुमाश्च। वृत्तच्छायोच्छितिरभिहिता छाद्यसंस्था लुमाय प्रोक्ताः सप्त प्रथितपपर सिंहकर्णप्रमाणम् ॥ १२३ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समरानगगनधारापानानि वास्तुशास्त्रे प्रासाद्वारस्तम्भनिवेशवितानलुमालक्षणवृत्तच्छायलमासिंहकर्णप्रमाणं नाम चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ॥