·S'ri-Jaina-ātmānanda-S'atābdi Series; No. VII.
THE
TRISHAS'HTISALĀKĀPURUSHACHARITRAM-MAHAKĀVYAM
BY
ŚRĪ-HEMACHANDRA-ACHARYA
Parvan First-Part First,
(describing the noble deeds of Rishabhasvāmin and of his son Bharatachakravartin)
EDITED BY
Muni CHARANAVIJAYA,
the disciple of Acharya-Stri-VIJAYAVALLABHA-Sūri,
Pattadhara of Nyāyāmbhonidhi-S'rī-VIJAYĀNANDA-Sūri,
the First Āchārya of the
BRIHAT-TAPAGAOHCHHA-SAMVIGNA-S'ĀKHĀ.
PUBLISHED BY
S'ri-JAINA-ATMANANDA-SABHA, BHAVNAGAR.
First edition
1250 Copies
Price Rs.40.
Vira-Samvat 2463,
Vikiama-Samvat 1992,
Atma-Samyat 41, 1936 te O

·S'ri-Jaina-Ātmananda-Satabdi Series; Vol. VII. This Series is started to commemmorate the Birth-centenary of the great, S'vetāmbara Achārya Sri-Vijayānanda-Sūri, generally known by the name of S'ri Ātmārāmji, who was the First Āchārya of the Samvigna-Sakhā of the Brihat-Tapā. gachchha, by his worthy Pattadhara Acharya-S'ri-Vijayavallabha-Sūri, the founder of S'ri-Mahävira-Jaina-Vidyalaya, Bombay, S'ri-Ātmananda-Jaina-Gurukul, Gujrān. wala, (Punjab), S'ri.Atmānanda-Jaina High-School, Ambala City, (Punjab), S'ri- Pārs'vanātha-Jaina-Vidyalaya, Varkānā, (Marwār) S'rī-Atmānanda-Jaina Library, Poonā City, etc. NUMBER 7 TO BE HAD FROM S'ri-Jaina-Atmānand-Sabhā, Bhāvanagar (Käthiāwād) Founded in V, S, 1987. Ātma-Samyat 38, Vira-Samvat 2459, 1933 A. C.

·WWWN- श्रीजैन-आत्मानन्द-शताब्दि-ग्रन्थमालायाः सप्तमो ग्रन्थाङ्कः [७] । न्यायाम्भोनिधि-जैनाचार्य-श्रीमदूविजयानन्दसूरीश्वरपट्टालङ्कारश्रीविजयवल्लभसूरिभ्यो नमः । कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यसन्दृब्धं त्रिपष्टिशलाकापुरुषचरितमहाकाव्यम् । तस्यायं पाठान्तरादिसमलङ्कृतः प्रथमो विभागः । ऋषभखामि-भस्तचक्रवर्तिचरितप्रतिबद्धं प्रथमं पर्व । सम्पादक संशोधकच ख-परसिद्धान्तपरमार्थप्रपञ्चप्रवीण-बृहत्तपागच्छान्तर्गतसंविग्नशाखीय-आद्याचार्य न्यायाम्भोनिधि- जैनाचार्यश्रीमदूविजयानन्दसूरीश्वर(प्रसिद्धनाम-श्रीआत्मारामजीमहाराज)- पट्टधराचार्यश्रीविजयवल्लभसूरीशमुख्यशिष्यरत्न-तपोनिधि-श्री- विवेकविजयसुशिष्याचार्यपदोपशोभितश्रीविजयो- मङ्गसूरिविनेयश्चरणविजयः। प्रकाशयित्री-श्रीजैन-आत्मानन्द-सभा, भावनगर (काठियावाड) [प्रतयः १२५०] वीरसंवत् २४६२, विक्रमसंवत् १९९२, आत्मसंवत् ४१, ईखी सन् १९३६.

·इदं पुस्तकं मुम्बय्यां कालबादेवीरोड-कोलभाटवीथ्यां
२६-२८ तमे गृहे निर्णयसागरमुद्रणालये
रामचन्द्र येसू शेडगेद्वारा
मुद्रापितम्
--
प्रथमावृत्तिः १२५०
मूल्यं रूप्यकं साधैकम् १-८-०
METER
प्रकाशितं च तत्
"वल्लभदास त्रिभुवनदास गांधी,
सेक्रेटरी श्रीजैन-आत्मानन्द-सभा,
भावनगर (काठियावाड इत्यनेन.

·श्रीजैन-आत्मानन्द-शताब्दि-ग्रन्थमाला मूल्यम् ४ - " - aC १-८-० मुद्रितग्रन्थाः १ श्रीवीतराग-महादेवस्तोत्रम्-कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतम् २ प्राकृतव्याकरणम्-(अष्टमाध्यायसूत्रपाठो धातुपाठसहितश्च ) ३ श्रीवीतराग-महादेवस्तोत्रम्-(गूर्जरभाषया सहितम् ) ४ न्यायाम्भोनिधि-जैनाचार्यश्रीविजयानन्दसूरीश्वर(प्रसिद्धनामधेय-श्रीआत्मारामजी)स्य जीवनचरितम् (गूर्जरगिरायाम् ) ५ नवसरणादिस्तोत्रसन्दोहः ६ चारित्रपूजादित्रयीसङ्ग्रहः--आचार्यश्रीविजयवल्लभसूरिरचितः ७ त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितमहाकाव्यम्-प्रथमं पर्व, कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतम् (पुस्तकाकारं प्रताकारं च) ८ जैनतत्वादर्श:-न्यायाम्भोनिधि-जैनाचार्यश्रीविजयानन्दसूरीश्वर(श्रीआत्मारामजी)विरचितः हिन्दीभाषायामपूर्वोऽय ग्रन्थः प्रकाश्यमाना ग्रन्थाः। १ त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितमहाकाव्यम्-द्वितीय, तृतीय च पर्व प्रकाशनार्थनिर्धारितग्रन्थाः । १ धातुपारायणम्-कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतम् । २ वैराग्यकल्पलता-न्यायविशारद-न्यायाचार्यश्रीयशोविजयोपाध्यायविरचिता । ३ प्राकृतव्याकरणम्-दुण्डिकावृत्तिसहितम् । ४ अभिधानचिन्तामणिनाममाला कोषः-कलिकालसर्वज्ञ-श्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतः, वाचकश्री- देवसागरगणिगुम्फितया व्युत्पत्तिरत्नाकरनाच्या टीकयोपेतः । ५ तिलकमञ्जरीकथा-धनपालकविकृता, श्रीशान्त्याचार्यप्रणीतेन टिप्पनेन, पण्डितश्रीपद्मसागर- विहितया वृत्त्या च विभूषिता । पुस्तकमाप्तिस्थानम्- श्रीजैन-आत्मानन्द-सभा भावनगर, (काठियावाड).

·Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Niraya Sagar Press, 26-28, Kolbhat Street, Kalbadevi Road, BOMBAY 2. to sterett 50 Copies 1250. Price Rs. 1-8-0. Published by Vallabhdas Tribhovandas Gandhi, Secretary, Sri-Jaina- Atmananda-Sabha, BHAVNAGAR, (Kathiawar).

·No text on this page.

·No text on this page.

·त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितस्य प्रथमपर्वणः विस्तरतो विषयानुक्रमणिका । १९७ प्रथमः सर्गः। विषय लोका. चतुविशतितीर्थकृता नाममाह स्तुतय १-२६ त्रिषष्टिशलाकापुरुषा आदौ श्रीऋषभप्रभोश्चरित्रस्योपक्रम ३० तत्र प्रथम धनसार्थवाहभवस्यारम्भ ३१ जम्बूद्वीपस्य वर्णनम् क्षितिप्रतिष्ठितनगरे धनसार्थवाह , तस्यर्द्धिवर्णन च ३६-४३ धनस्य वसन्तपुरपत्तने गमनागिलाप क्षितिप्रतिष्ठितनगरे प्रस्थानभेरीवादनम् अत्रान्तरे श्रीधर्मघोषसूरीणा समागमनम् सूरि दृष्ट्वा धनस्य सविनय समागमनकारणपृच्छा, सूरे प्रत्युत्तरश्च अनान्तरे ढोकितपक्काम्रफलानि दृष्ट्वा 'अमूनि फलानि गृह्णीतानुगृहीत च माम्' इति सूरिभ्यो धनस्य विज्ञप्ति ५४-५९ सूरिभिर्निरूपिता साबुचयों निगम्य धनेन कृता सूरीणा प्रशंसा ६०-६२ धनस्य वसन्तपुर प्रति प्रयाण, सार्थशोभावर्णन च मार्गे समायातग्रीष्म-वर्षोवर्णनम् मार्गे चिकलत्व प्रेक्ष्य धनस्याटव्या निवास , धर्मघोषमूरिवराणाममि तत्रैव स्थिति १००-१०२ बनस्योपालम्भ सार्थस्य, विशेषत सूरीणा दौ स्थ्यमवलोक्य उपालम्भ श्रुत्वा च धनस्य पश्चात्ताप प्रातरुपाश्रये समागत्य धर्मघोषसूरीणा साधूना च दर्शनम् ११७-१२४ सूरीन्द्रमभिवन्ध स्वापराधक्षामण, सूरिभि. सान्त्वन च १२५-१३४ सुरिसमीपे धनस्य साग्रह भिक्षार्थमभ्यर्थना, साधुद्वितयशेषण, साधुभ्यो घृतस्य दान च १३६-१४१ दानप्रभावाद् धनस्य सम्यक्त्वप्राप्ति १४२-१४५ रजन्या पुन सूरिसन्निधौ धनस्य गमन, सूरीणामुपदेशश्च १४४-१४३ तत्रादौ धर्मस्य प्रभाव १४६-१५१ दान-शील-तपो-भावभेदाद् धर्मस्य चातुर्विध्यम् १५२ तत्र दानधर्मस्य ज्ञाना-ऽभय-धर्मोपग्रहभेदात् त्रैविध्यम् १५३ ज्ञानदानस्य महिमा अभयदानवर्णने स्थावर-त्रसभेदेन जीवस्य द्वैविध्यम् पर्याप्तिषट्कप्रपञ्चनम् १५९-१६० पृथ्वी-जल-तेजो-वायु-वनस्पतिसज्ञाना सूक्ष्म-बादरैकेन्द्रियजीवाना स्वरूपम् १६५-१६२ द्वि-नि-चतु-पञ्चेन्द्रियभेदभिन्नानासाना परिचयः१६३-१६८ अभयदानमाहात्म्यम् १६९-१७४ विषय श्लोका दायक-प्राहक-देय-काल-भावभेदेन धर्मोप- ग्रहदानस्य पञ्चविधता १७५-१८६ गीलधर्मवर्णनम् तत्र श्रावकाणा द्वादश ब्रतानि १८८-१९४ सर्वविरतिस्वरूपम् १९५-१९६ तपोमाहात्म्यवर्णनम् तस्य बाह्याभ्यन्तरभेदात् देविध्यम्, पुनरेकेकस्य षदषड्भेदा• १९८-१९९ भावनास्वरूपम्, २०० देशनां श्रुत्वा धनस्य स्वस्थानागमनम् २०१-२०३ मङ्गलपाठकनिवेदित प्रात.कालस्य शरदश्च सादृश्यम् २०४-२०७ शरहतुवर्णनम् २०८-२१७ प्रयाणभेरीवादन, ममुत्तीर्णायामटव्यां धनमनुज्ञाप्य सूरीणामन्यन्त्र विहार , वनस्य वसन्तपुरमापणं च २१८-२२३ तत्र भाण्डानि विक्रीय प्रतिभाण्डानि चादाय धनस्य सार्थस्य च स्वपुरे प्रत्यागम २२१-२२५ आयु पूर्णे द्वितीये भवे उत्तरकुरुपु युग्मिधर्मेणोत्पत्ति- २२६-२२७ युगलिकस्वरूपवर्णनम् २२८-२३० दशविधकल्पवृक्षवर्णनम् २३३-२३६ ततो विपद्य तृतीये भवे सौधर्मे देवो जात. २३७-२३८ अपरविहे गन्धिलावत्यां विजये गन्धसमृद्धकपुरे चतुर्थे भवे शतबलराज्ञश्चन्द्रकान्ताया भार्याया पुत्रत्वेनोत्पत्ति 'महाबल' इति नामकरण, यौवने विनयवतीपरिणयनं च २४२-२४९ शतबलराज्ञो वैराग्यम् २५०-२६४ महाबल राज्ये निवेश्य तस्य संयमग्रहणम् २६५-२७९ विषयासक महाबल वीक्ष्य त प्रतिबोधयितु स्वयम्बुद्धमन्त्रिणो विमर्श २८०-२९४ आस्थानसभायामेव तस्मै धर्मोपदेश २९५-३२३ तन्त्र सम्मिश्नमतिमन्त्रिण, प्रत्युक्ति , परलोका. भावज्ञापन च ३२४-३४५ स्वयम्बुद्धेन कृता युक्तिपुरस्सर परलोकस्य सिद्धि. ३४६-३७४ बौद्धन शतमतिमत्रिणा स्वमतस्य दृढीकरणम् ३७५-३७६ स्वयम्बुद्धेन कृत क्षणिकवादनिरास ३७७-३८३ चतुर्थमन्त्रिणा मायावादप्ररूपणम् ३८४-३८९ स्त्रयम्बुद्धेन कृत युक्त्या तस्य खण्डनम् ३९०-३९४ सप्रशसमनवसरोऽयं धर्मोपदेशस्येति राज्ञा कथनम् ३९५-३९९ पुना राज्ञे 'धर्ममेवाश्रय' इति स्वयम्बुद्धस्य कथनम् बाल्ये दृष्टस्य धर्मप्रभावाद् दिवगतस्य अति- बलनान पितामहस्य वचनमारणम् ४०१-१०८ ·२ कलिकालसर्वज्ञश्रीक्षेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व . १ ४४७-४४८ विषय श्लोका शाक्तस्य निर्दयस्य कुरुचन्द्रस्य मरणवेदना, अधर्मप्रभावात् सप्तमनरकगमन च ४०९-४१७ तत्पुत्रस्य हरिचन्द्रस्य राज्याभिषेक धर्म तत्परता च ४१८-४२२ शीलन्धरकेवलिपार्श्वे देशनाश्रवण, खपितुर्गतिपृच्छा च ४२३-४२६ ससमपृथ्वीगमन श्रुत्वा तस्य प्रव्रज्याग्रहण, मुक्तिगमन च दण्डकाख्यपार्थिकस्य वृत्तान्त पुत्रादिपरिजनेषु स्वर्णरत्नादिधनेषु चात्यन्तासक्तिवशात् दण्डकस्य मरण, स्वकीये भाण्डा- गारेऽजगरत्वेनावतार ४३३-४३५ मणिमालिनाम्ना तस्य पुत्रेणाजगरविलोकनम् ४३६-४३८ ज्ञानिमुनिसकाशात् स्वपितुर्वृत्तान्त ज्ञात्वा तस्य धर्मश्रावण, आयु क्षये शुभध्यानादजगरस्य देवत्वेनोत्पत्ति ४३९-४४० पुत्रप्रेम्णा मणिमालिने दिव्यहारसमर्पणम् ४४१-४४२ अनवसरे धर्मप्रेरणाया कारणज्ञापनम् 'धर्म समाचरेति महाबलराञ स्वयम्बुद्धमत्रिण पुनर्निवेदन, राज्ञा कृता तस्य प्रशसा च अल्पायु कथ धर्म सानोमीति महाबलस्य शङ्का स्त्रयम्बुद्धेन निवेदितमेकदिनाङ्गीकृतप्रवज्याफलम् ४५०-४५१ ख पुत्र राज्ये संस्थाप्य महाबलस्य दीक्षाङ्गीकरण, तत्समय एव चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानं च ४५२-४५८ द्वाविशतिदिनानशन विधाय समाधिना मृत्वा पञ्चमे भवे द्वितीये कल्पे श्रीप्रभविमाने ललिताङ्गनाना देवत्वेनोपपाद ४५९-४६१ तस्य दिव्याकृतिवर्णनम्, ४६२-४६७ वितर्काकुलस्य तस्य देवै ईशानकल्पाधिपत्यसूचनम् ४६८-४८९ उपयोगदानात् पूर्वभवस्मरण, जिना पुस्तक- वाचनादिकर्मनिर्माण, लीलासदनगमनं च ४९०-४९८ स्वयम्प्रभादेव्या स्वरूपम् ४९९-५१० ललिताङ्गस्य तया सह सम्बन्ध ५११-५१४ आयु.क्षये स्वयम्प्रभायान्यवन, ललिताङ्गस्य विलपन च दीक्षां गृहीत्वा स्वयम्बुद्धमन्त्रिण ईशानकल्पे दृढधर्मनामा देवत्वेनोपपाद. ५२०-५२१ पूर्वभवसम्बन्धाल्ललिताङ्गं प्रति तस्याश्वासनम् ५२२-५२६ मृगयमाणेन मया 'तव प्रिया प्राप्ता' इति ललिताड़ाय कथनम् ५२७ धातकीखण्डे नन्दिग्रामे दरिदिनागिलनागश्रियोहे निर्नामिकाख्यया कन्याषट्कोपरि सुतात्वेन जन्म ५२८-५४३ निनामिकया मोदके याचिते मातुस्तिरस्कार, रजु लात्वा अम्बरतिलकपर्वते प्रेषणं च विपय श्लोका. शैलशिरसि केवलिनो युगन्धरमुनेदर्शन, वन्दन च ५४८-५५५ श्रीयुगन्धरकेवलिनो धर्मदेशना ५५६-५५८ मत्तोऽप्यधिकदु खित कोऽप्यस्तीति निर्नामिकया पृष्टे केवलिना चातुर्गतिकदु खप्रतिपादनम् ५५०-५८५ हिंसा-ऽसत्या-ऽस्तेया-ऽब्रह्म-परिग्रहत्यागोपदेश ५८६-५९१ सम्यक्त्वादानपूर्व गृहिव्रतान्यादाय निनामिकाया स्वगृहगमन, विविधतपोविधान च प्राप्तयोवनामपि ता न कोऽपि पर्यणपित् तेनाऽधुना तत्रैव पर्वते युगन्धरमुनेरने गृहीतानशना रव स्वरूप दर्शय, ते पत्नी भवेदिति निवेदनम् ५९७-५९९ तथैव कृते तत्या स्वयम्प्रभात्वेनोत्पत्ति अन्यदा स्वच्यवनचिह्नान्यालोक्य ललिताङ्गस्य कापि न रति ,स्वयम्प्रभया सहालापश्च ६०१-६१८ इन्द्रादिष्टदृढधर्मदेववचनात् नन्दीश्वरादि- तीर्थयात्रायां सप्रियस्य ललिताङ्गस्य गमन, शाश्वतप्रतिमार्चन च ६१९-६२२ आयुषि क्षीणे ततश्श्युत्वा जम्बूद्वीपे पूर्वबिदेहे पुष्कलावत्यां विजये लोहार्गलपुरे सुवर्णजङ्घराज्ञो लक्ष्म्या पल्या पुत्रत्वेन जन्म, वज्रजङ्घनामकरण च ६२३-६२६ स्वयम्प्रभापि च्युत्वात्रैव विजये पुण्डरीकिण्या नगर्या वज्रलेनचक्रिणो गुणवतीपत्नया श्रीमतीनाम्नी सुता जाता ६२७-६२९ अन्येधु प्राप्तयौवना क्रीडार्थ सर्वतोभद्रपर्वते गता सा मनोरमोद्याने सुस्थितमुनि विलोत्पनिमहसि देवदर्शनाजातजातिस्मृति , मूर्छिता लब्धसज्ञा चाचिन्तयत् पूर्वभवपतिललिताङ्गगतिज्ञानाभावात् दु खितया श्रीमत्या पण्डिताख्या धाग्या आग्रहात् प्राग्जन्मवृत्तान्तकथनम् ६३७-६४७ पटे तत्स्वरूपमालेख्य पण्डितया राजमार्गे स्थापनम् ६४८ वज्रसेनचक्रिणो वर्षग्रन्थिमहसि भूरिभूधवसमागमे दुर्दान्तराजकुमारस्य कपटनाटक,मित्रादीनामुपहासश्च ६४९-६७० लोहार्गलपुराद् वनजङ्घस्य तन्त्र गमन, पटाव- लोकनान्मूर्छा,पूर्वभवस्वरूपकथन,तया सहोद्वाहश्च ६७१-६८८ स्वर्णजङ्घस्य दीक्षाग्रहण, वनसेनस्य तीर्थकरभवन च ६८९-६९० वनजङ्घश्रीमत्यो सुतोत्पत्ति ६९१-६९२ सामन्तराजोपद्रुतेन पुष्कलेनाहूतयो , सामन्तान् विजित्य पुण्डरीकिण्या पश्चादागच्छतोस्तयोः शरवणवने सागरसेन-मुनिसेनकेवलिदर्शनं, तद्वेशनाश्रवण, प्रतिलाभन च तहिनादेव जातवैराग्ययो सुखसुप्तयो रात्रो राज्यलुब्धपुत्रकृतविषधूपाद् मृत्यु , उत्तरकुरुषु युगलिकरूपेणोत्पत्ति , तत सौधर्म सुरौ च ·विषयानुक्रमणिका] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् ३ श्लोका विषय श्लोका वज्रनाभकृतांबाहुसुबाहुप्रशसां श्रुत्वा सञ्जातामीाम- नालोच्य पीठ-महापीठयो स्त्रीकम्मोपार्जनम् ९०६-९०९ षण्णामपि चतुर्दशपूर्वलक्षाश्चारित्र प्रपाल्य सर्वार्थ सिद्धौ गमनम् १ ५६-६३ विषय वज्रजङ्घजीवस्य जम्बूद्वीपविदेहे क्षितिप्रतिष्टितपुरे सुविधेद्यस्य पुत्रत्वेनोत्पत्ति , जीनानन्द इति नामकरण च राजपुत्रमहीधर , मत्रिपुत्रसुबुद्धि , सार्थवाहसुत- पूर्णभद्र , श्रेष्टिपुत्रगुणाकर , श्रेष्टिपुत्र श्रीमतीजीवः केशव , एतेषा षण्णा मैत्री ७२०-७३१ एकदा जीवानन्दवैद्यगृहे षण्णामपि गमन, तत्र कुष्ठिमुनिदर्शन, तचिकित्साकरणतत्परता च ७३२-७४५ रत्नकम्बल-गोशीर्षचन्द्रनार्थं वृद्धवणिक्पार्श्वे गमन, कारणनिवेदन, विना मृल्य दत्त्वा वणिजो दीक्षाग्रहण च ७४६-७५६ षडिरपि मित्रै फुष्ठिमुनेनिरुजीकरण, अवशिष्ट- गोशीर्षचन्दन रत्नकम्बल च विक्रीय चैत्यनिर्मापण व ७५७-७८० अन्ते षण्णामपि मित्राणा दीक्षाङ्गीकरण, अच्युतकल्पे शकसामानिकदेवत्वेनोपपति ७८१-७९० ततश्युत्वा जम्बूदीपविदेहे पुष्फलावत्या विजये वज्रसेनभूपतेर्धारिण्या राश्या वेद्यजीवस्य वज्रनामनाना चक्रवर्तित्वेनोत्पत्ति. ७९१-७९३ राज-मत्रि-श्रेष्ठि-सार्थेशपुत्रजीवाना तन्द्रातृ- त्वेनोत्पत्ति , अनुक्रमेण बाहु-सुबाहु-पीठ- महापीठ-नामकरण, केशवजीवस्य च 'सुयशा' नाना राजपुत्रत्वेन जन्म ७९४-७९५ एतेषा परस्पर क्रीडादिकरणम् ७९६-८०० वज्रनाभ राज्ये सस्थाप्य लोकान्तिकदेवविज्ञत्या वज्रसेनस्य सावत्सरिकदानपूर्व दीक्षाग्रहण- मन्यत्र विहारश्च ८०१-८०६ वज्रनाभचक्रिणा सुयशस. वज्रसेनतीर्थकृत केवलज्ञानोत्पत्ति. पुष्कलावतीविजय ससाध्य चक्रवर्तिभोगान् भुजानस्य चक्रिण समये वैराग्योद्भव., वज्रसेन- जिनसमवसृतिश्च ८१०-८१६ तद्देशनां निशम्य राज्य पुत्रसात् कृत्वा वज्रनाभ- चक्रिणो बाहादीनांसुयश सारथिनश्च दीक्षाग्रहण, वज्रसेनतीर्थकृतो निर्वाणगमन च ८१७-८४० वज्रनाभादीना योगप्रभावात् लब्ध्युत्पत्ति ८४१-८४३ खेलौषध्यादीनामष्टाविशतिलब्धीना विस्तरतो वर्णनम् ८४४-८८१ विशतिस्थानासेवनया वज्रनाभस्य तीर्थ- कृवामकर्मोपार्जनम् ८८२ विशते. स्थानानां सप्रपञ्चं स्वरूपम् ८८३-९०३ घेयावृत्य वितन्वतो बाहुमुनेश्चक्रवर्तिभो- गकोपार्जनम् ९०४ मुनीनां विश्रामणां कुर्वतः सुबाहुमुने- बाहुबलोपार्जनम् द्वितीयः सर्गः। जम्बूद्वीपापरविदेहेषु अपराजितापुर्या श्रेष्ठिचन्दनदास- सुतस्य सागरचन्द्रस्येशानचन्द्रनृपदर्शनार्थगमन, मङ्गलपाठकोक्त वसन्तसमागम श्रुत्वा राज्ञ उद्यानगमनोद्घोषणा, सागरचन्द्रायाप्यागमनादेशश्च राजादेशात् स्वसुहृदाऽशोकचन्द्रेण सह सागरचन्द्र- स्योद्यानयान, पूर्णभद्रश्रेष्टिपुत्र्या प्रियदर्शनाया- स्तत्र बन्दिभ्यो मोचन, तयोरन्योन्यमनुरक्तयो स्वस्वगृहगमन च श्रुतवृत्तान्तेन पित्रा सान्ना सागरचन्द्रायानुशासन, मायाव्यशोकचन्द्रमैत्रित्याजनोपदेशश्च २५-४१ सागरचन्द्रस्य मनसि नानावितर्कोद्भव पुत्राभिप्रायवेदिना पित्रा पूर्णभद्रात् प्रियदर्शना- याचन, तया सहोद्वाहश्च सागरचन्द्रे बहिर्गतेऽशोकचन्द्रस्यागमनं, प्रियदर्शनाने दोषप्रकटन, तत्प्रेमयाचनं, निर्भत्सितस्य तया स्वगृहं गच्छतो मार्गे सागरचन्द्रसमागमश्च ६४-७६ सागरेणोद्विग्नत्वकारणे पृष्टे 'प्रियदर्शना मा प्रेमाऽयाचत, कृच्छादात्मान मोचयित्वेहागमम् , इति तस्या मिथ्यादौ शिल्यदोषारोप तत प्रभृति मन्दस्नेहेऽपि सागरे माऽनयोभदो भूदिति प्रियदर्शनयाऽशोकचन्द्रवृत्तान्तस्याऽकथनम् ९९-१०६ ततो विपद्य जम्बूद्वीपस्य भरतक्षेत्रदक्षिणखण्डे गङ्गासिन्ध्वन्तरे सागरप्रियदर्शनाजीवयो- युग्मिरूपेणोत्पत्ति सामान्येन षडरकावसर्पिण्युत्सर्पिणीकालचक्रस्वरूपम्०११-११७ विस्तरेण प्रथमारक्युग्मिना स्वरूपम् ११८-१२० दशविधकल्पवृक्षव्यावर्णनम् १२१-१२८ द्वितीय-तृतीय-चतुर्थ-पञ्चम-षष्ठारकस्वरूपम् १२९-१३६ तृतीयारकोत्पन्नयोर्युग्मिरूपयो सागरचन्द्रप्रिय दर्शनाजीवयोहमानादिनिरूपणम् १३७-१३९ प्राग्जन्मकृतमाययाऽशोकचन्द्रस्य तत्रैव श्वेत- वर्णचतुर्दन्तदन्तीभवनम् १४० प्राग्भवस्नेहोद्भवादनिच्छतोऽपि युग्मिन. स्वस्कन्धाधिरोपणं, अन्योन्यदर्शना- भ्यासाजातिस्मृतिज्ञानं च १११-११४ सारथित्वे स्थापनम् ८०७-८०८ ·४ कलिकालसर्वजश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीनं [प्रथम पर्व - १७५ विषय श्लोमा निर्मलगजवाहनत्वान्मिथुनेस्तस्य 'विमल- वाहन' नामकरणम् कालदोषेण कल्पवृक्षमन्दीभावे तव ममेति सञ्जायमाने ममत्वे कलहे च निमलवाहनस्य स्वामितया स्थापनं, विभज्य कल्पवृक्षदान, मर्यादाभङ्गे हाकारनीतिविधान च आयुपोऽवशेषे चन्द्रयशोभाया सातस्य द्वितीयकुलकरचक्षुषमचन्द्रकान्ताख्ययुग्मिनो देहमानादिस्वरूपम् विमलवाहनस्य सुपर्णकुमारेषु, चन्द्रयशसो नागकुमारेषु चोत्पाद १६८-१७० चक्षुष्मश्चन्द्रकान्ताजातस्य तृतीयकुलकरयशस्वि- स्वरूपाभिधस्य युगलिकयुगलस्य स्वरूपम् चक्षुष्मत सुपर्णेपु, चन्द्रकान्ताया नाग- कुमारेषु चोत्पाद मिथुनहींकारनीत्युल्लङ्घने कृते यशस्विना माकारदण्डयोजनम् १७६-१७८ अल्पापराधे प्रथमा, मध्यमे द्वितीया, महीयसि नीतिद्वयी प्रयोक्तव्येति व्यवस्थापनम् यशस्विस्वरूपोद्भूतस्य चतुर्थकुलकराभिचन्द्र- प्रतिरूपाख्ययुगलस्य स्वरूपम् १८०-१८३ यशस्विनोऽग्धिकुमारेषु, सुरूपाया नागकुमा- रेषु चोत्पत्ति. अभिचन्द्रप्रतिरूपाजातस्य पञ्चमकुलकर- प्रसेनजिच्चक्षुष्कान्ताख्ययुगलस्य देहमान- वर्णादिस्वरूपम् १८५-१८९ अभिचन्द्रस्योदधिकुमारेषु, प्रतिरूपाया नागकुमारेषु चोत्पाद प्रसेनजिता हाकार-माकार-धिक्कारनीतित्रय- व्यपस्थापनम् १९१-१९४ प्रसेनजिश्चक्षुष्कान्ताजातस्य षष्टकुलकरमरुदेव- श्रीकान्तासंज्ञस्य युगलस्य देहमानादिवर्णनम् १९५-१९८ प्रसेनजितो द्वीपकुमारेषु, चक्षुष्कान्ताया नागकुमारेषु चोपपत्ति मरुदेवश्रीकान्तोत्पन्नस्य सप्तमकुलकरनाभि- मरुदेवानाम्नो युगलस्य स्वरूपम् २००-२०४ मरुदेवस्य द्वीपकुमारेषु, श्रीकान्ताया नाग- कुमारेषु चोत्पाद २०६ तृतीयारकस्य सनवाशीतिपक्षेषु चतुरशीतौ पूर्वलक्षेषु शेषेषु आषाढशुक्लचतुर्थ्यांमुत्तराषाढानक्षत्रे सर्वार्थसिद्धितश्युतस्य पूर्वोक्तस्य वज्रनाभजीवस्य मरुदेवाकुक्षाववतरणम् २०७-२१५ प्रसुप्तया मरुदेच्या दृष्टाना वृषभादिचतुर्दश- महास्वप्नानां विस्तरत. रूरूपम् २१२-२२६ विषय श्लोका प्रबुद्धया मरदेव्या भत्रै स्वमावलोकननिवेदन, तेषा फलपृच्छा च २२७-०२९ आसनप्रकम्पादिन्द्राणा तत्रागमनं, स्त्रमार्थ- स्फुटीकरण, गरुदेवा प्रणम्य स्वस्थानगमन च २३०-२४९ अन्तर्वल्या मरुदवाया स्वरूपम् २५०-२६३ चैत्रकृष्णाष्टम्यामुत्तरापाढानक्षत्रे मरुदेव्या युगलस्य प्रसवनम् २६४-२६५ जन्मसमये किं कि जातमिति व्जावर्णनम् पट्पञ्चाशहिकुमारिकागनन, विस्तरेण तत्कृतसूतिकाकर्मवर्णन च २७३-३९७ शाश्वतघण्टानाड , इन्द्राणामासनकम्प , सौधर्मा- विपते कोप ,अवधिनाप्रथमजिनजन्मावलोकन च ३१८-३२५ त्यक्तसिहासनेन कृताञ्जलिना शकेण विहिता प्रथमजिनस्तुति नैगमेषिणमाहूय जिनजन्मस्नानहेतवे देवाह्वानादेश नैगमेषिणा सुघोपाघण्टावाढनं, देवेभ्य राकादेशश्रावण च आगच्छता देवाना विविधचर्यावर्णनम् ३५०-३५२ इन्द्रादेशाद् विहितस्य पालकविमानस्य, तत्परित स्थिवानामन्येषामग्रमहीष्यादिविसानानांचवर्णनम् ३५३-३७८ पालकविमानमधिरुह्याग्रस्थितस्य पुरन्दरस्य शोभावर्णनम् गच्छतां देवानामालापवर्णनम् ३९४-३९८ आदौ विमानस्य नन्दीश्वरे सम्पात', ततो रतिकरपर्वते तत् सङ्क्षिप्य शक्रस्य प्रभुजन्मगृहे समागमन च ३९९-४०४ प्रभु तन्मातर च नत्वा स्तुत्वा,मात्रेऽवस्वापनिका वितीर्य प्रभो प्रतिच्छन्द तत्र निधाय शक्रेण पञ्चरूपकरणम् एकेन रूपेणोत्सझे प्रभोर्ग्रहण, एकेन पृष्ठे छत्रधरणं, पार्श्वयोभ्यां चामरवीजनन, एकेन द्वा स्थवदेशगमन च मेरो पाण्डकवनेऽतिपाण्डुकम्बलशिलायां प्रभुमादाय शक्रस्य निषीदनम् ४२३-४३० स्वस्वस्थानात समागतानां चतु षष्टेरिन्द्राणां सप्रपञ्चं वर्णनम् ४३१-४७४ प्रथममच्युतेन्द्रकृतजिनाभिषेकवर्णनम् ४७५-५०४ देवैर्युष्टाना विविधातोद्याना वर्णनम् ५०५-५१३ जिनाभिषेकसज्जीकृताना कुम्भानामम्भसश्च वर्णनम्५१४-५३८ प्रभो शरीरस्य गन्धकाषाय्येन प्रमार्जनं, गोशीर्षचन्दनादिभिर्विलेपनं च ५३९-५४३ देवैभत्तया विहितानां विविधक्रियाणा निरूपणम् ५४४-५६८ ·विषयानुक्रमणिका ] त्रिपष्टिशलाकापुरुषचरितम् । ५ विपय लोका अच्युतेन्द्रकृतजिनेन्द्रविलेपना-अर्चन-वन्दना- नन्तरमन्यद्वाषष्टीन्द्राणा यथाक्रम स्नात्रख्यापन च ५६९-५७२ तत ईशानेन्द्रेण पञ्चरूपीभूय जिनग्रहणम् , प्रान्ते सौधर्मेन्द्रकृतजिनस्नान-प्रमार्जना-5ष्ट- मङ्गलालेखन-विलेपन-वस्त्र भूपणपरिधा- पना-रात्रिलोत्तारणादिनिरूपणम् ५७७४६०० शक्रन्द्रकृता प्रथमजिनरतुति ६०१-६०९ विहितपञ्चरूपेण शक्रणेशानेन्द्रोत्सङ्गात् प्रभोर्ग्रहण, मरुदेण्या सदनमागत्यावस्यापिनी-प्रतिच्छन्दादि- सहरण, मातुरुन्सझे प्रभु निधाय दुकूलयुगल- रत्नकुण्डलद्वय-श्रीदामगण्ड-वितानादिसंस्थापन च ६१०-६१९ कुबेरमादिश्य जृम्भकसुर्जिनभवने महर्य- वस्तुनिक्षेपणम् ६२०-६२३ "अहंतोऽहजनन्योश्च, योऽशुभ चिन्तयिष्यति । तस्यार्जकमजरीवत्, सप्तधा भेत्स्यते शिर ॥" इत्याभियोगिकदेव सर्वत्रोद्धोषण, प्रमोरङ्गुठेऽ- मृतसङ्क्रामण,धात्रीकर्मार्थपञ्चाप्सरोनियोजनच ६२४-६२९ जिनस्नानानन्तर देवानां नन्दीश्वरद्वीपगमनं, तत्र शाश्वतप्रतिमानामष्टाह्निकोल्सवविधानं च ६३०-६४६ प्रातमरुदेव्या नाभये सुरागमायखिल- वृत्तान्तनिवेदनम्, ६४७ ऊरुस्थऋषभलाग्छनत्वाद् प्रथम ऋषभरवंत- दर्शनाच 'ऋषभ' इति नामकरण, कन्याया 'सुमङ्गला' अभिधान च ६४८-६५३ जन्मत किञ्चिदूने वत्सरे गते वंशस्थापनार्थ- मागतेन्द्रसकाशादिक्षुग्रहणात् 'इक्ष्वाकु , इति वशनामप्रतिष्ठापनम्, ६५४-६५९ प्रभोर्खाल्यदेहवर्णनम् ६६०-६६९ देवकुमारै सह प्रभोर्बालक्रीडावर्णनम् प्रभोरङ्गुष्ठामृतपान-देवानीतोत्तरकुरुफल- भोजनक्षीरोदवारिपाननिरूपणम् यौवनावस्थायां प्रभोर्विकसितसर्वशारीरावयव- नानालक्षणग्यावर्णनम् ६८५-७३० प्रमोदिव्यसङ्गीतप्रेक्षा ७३-७३४ दुर्दैववशाद् दारके मृते प्रथमापमृत्युसम्भवः ७३५-७४० कन्याया पित्राभ्यां वर्द्धनं, सुनन्दाभिधानकरणं च ७४१-७४२ पित्रोविपन्नयोस्तस्या एकाकिन्या वने भ्रमणम् ७१३-७४४ सुनन्दाया शरीरवर्णनम् मिथुनैस्तस्या नाभेरुपायनीकरण, ऋषभस्य पत्नी भवत्विति नाभिना तस्या अङ्गीकरणं च ७५५-७५६ अवधिज्ञानोपयोगाद् भगवतो विवाहसमय ज्ञात्वा इन्द्रेण समागत्य सुनन्दा-सुमङ्गलाविवाह- करणेच्छाप्रदर्शनम् ७५७-७६५ विषय श्लोका मोगकर्मावश्य भोक्तव्यमित्यवविना ज्ञात्वा शिरोधूननेन अधोमुखकरणेन च प्रभोरभिप्राय- मुपलक्ष्य शक्रेण विवाहकारम्भाय सद्यो देवाह्वानम् ७६६-७६८ आभियोगिकदेवैविहितविवाहमण्डपवर्णनम् ७६९-७८४ विवाहसामग्र्युपनयनार्थमप्सरसा विविधादशा ७८५-७९५ अप्सरोभि सुनन्दा-सुमङ्गलयोनिखिलवधूयोग्य- क्रियानिर्मापणम् शक्रनिर्मापिताशेषवरकर्मणा प्रभुणा दिव्ययान- मारुह्य मण्डपद्वारागमनम् ८२६-८०९ वरवर्णिनीभि मङ्गलार्थ शरावसम्पुट-रूप्यस्थाल- वेशाखादिस्थापन, देवस्त्रीभिर्गीयमानेषु गीतेपु भभोरयंदान च ८३०-८४० वरवध्वो हम्तमेलापाढिकरणम् ८४-८५२ तन्न देवाङ्गनाना मङ्गलगीतानि ८५३-८६३ धरवध्वोरञ्चलबन्धन, शक्रेण स्वामी, इन्द्रा- णीभ्या सुनन्दा-सुमङ्गले च कट्यामारोप्य पूर्वद्वारेण वेदिकागृहप्रविशनं च ८६४-८६८ अग्नेस्त्रि प्रदक्षिणादान, हस्ताञ्चलमोक्षण, डेवाना नृत्यादिविविधाश्चेष्टाश्च ८६९-८७८ क्रियासमासौ यानमारुह्य प्रभो स्वस्थानगमन, प्रभु नत्वा शकादीनामपि स्वाश्रययान च ८८८० ताभ्या पतीच्या प्रभोश्विर विलास ८८१-८८२ सर्वार्थसिद्धितध्युसयोर्बाहुजीव-पीठजीवयो सुमङ्गलाकुक्षाववतरणम् तथैव सर्वार्थसिद्धितव्युतयो सुबाहु-महा- पीठजीवयो सुनन्दोदरेऽवतार सुमङ्गलादेव्या चतुर्दशस्वप्नावलोकन, सुतश्चक्री भावीति प्रभुणा कथनं च ८८६-८८७ सनातयोस्तयोर्भरत-ब्राझीति नामस्थापनम् जावयोर्बाहुबलि-सुन्दरीत्यभिख्याकरणम् सुमङ्गलया क्रमादेकोनपञ्चाशयुगलप्रसवनम् ८९०-८९२ कालदोषेण कल्पवृक्षहासात् मिथुनौतित्रयो- लङ्घनकरणात् तैर्विज्ञसेन प्रभुणा 'अपराधिना राजा शासिता भवति, इति निवेदनम् , ८९३-८९७ युगलिनां नामे सकाशाद् राजमार्गणा 'ऋषभो वो राजा भवतु' इति नाभिनोके तेषां स्वाम्यभिषेकजलानयनाथंगमनम् ८९८-९०३ आसनप्रकम्पादेत्य सौधर्माधिपतिना तत्र सिहासनस्थापन, दिब्यवस्त्रा-ऽलङ्कार- मुकुटादिभि प्रभोरलङ्करण च ९०४-९०८ आगतैर्युग्मिभि प्रभुमलवृतं वीक्ष्य प्रभो पादयो पयोनिक्षेपाद् विनीता अमी' इति मत्वा विनीतापुरीनिर्माणम् विनीतानगरीवर्णनम् ९१२-९२३ ८८५ ८८८ - ·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व ७२ विषय लोका प्रभुणा सप्तविधानीकादिराज्याङ्गप्रगुणीकरणम् ९२४-९३३ प्रभुणा दर्शितेष्वपि विविधोपायेपु कालदोषा- न्मिथुनानामजीर्यत्याहारे तरूणा मिथ सङ्घर्षणादग्नेरुत्पत्ति तत्रौषधीपाचनविधिदर्शनम् गजस्कन्धारूढेन प्रभुणाऽऽमृत्तिकापिण्ड- मानाय्य तया पात्र निर्माय्य दत्त्वा प्रथम कुम्भकारशिल्पदर्शनम् पश्चाद् वर्धक्ययस्काराद्यशेष (१००) शिल्प- प्रदर्शनम् ९५३-९७८ राज्यव्यवस्थार्थ साम-दाम-भेद-दण्डोपाय- चतुष्टयकल्पनम् भरताय द्वासप्ततिकला , बाहुबलिने हस्त्यश्वस्त्रीपुलक्ष- णानि, बाहय अष्टादशलिपी , सुन्दय गणितज्ञान च दत्त्वा प्रभुणा सर्वलौकिकव्यवहारप्रकटीकरणम् ९६०-९७३ उग्र-भोग-राजन्य-क्षत्रभेदैर्जनाना विभजनम् अन्यदा प्रभोरुधाने समागमन, पुष्पचास- गृहावस्थान च ९८५-९८६ वसन्तर्तुवर्णनं, तत्र जनानां नानाप्रकारैः क्रीडनं च९८७-१०१६ लोकाना क्रीडामवलोकयत प्रभो 'ईदृक्षा पूर्व कमि दृष्टा, इत्युपयुञानस्याऽवधिनाऽनुत्तर- स्वर्गसुखस्मरणाद् वैराग्यभावना १०१७-१०३४ लोकान्तिकदेवैरागत्य 'प्रभो धर्मतीर्थ प्रवर्तय' इति विज्ञापन, प्रमो. स्वस्थानगमन च १०३५-१०४० ९७४-९८४ विषय श्लोका चेनकृष्णाष्टम्यामुत्तरापाढानक्षत्रे प्रभोश्चतु- मुंष्टिलोचकरणम् ६५-६७ सोधर्माधिपतिना प्रभो कचानां वस्त्राञ्चले ग्रहणम् पञ्चममुष्टि समुचिखनिषताऽपि भगवता राक्रवचनेन तथैव शिरसि धारणम् प्रभूत्पाटितानां कचानामिन्द्रेण क्षीरसिन्धो क्षेपणम् षष्ठतप कृत्वा सिद्धनमस्कारपूर्व सर्वसावद्यमुत्सृज्य प्रभो प्रव्रज्याङ्गीकरणम् ७३-७४ दीक्षोल्सवक्षणे नारकाणामपि क्षण सुख, प्रभोर्मन पर्यवज्ञानोत्पत्तिश्च ७५-७६ सुहृद्वगैार्यमाणानामपि कच्छ-महाकच्छादिचतु:- सहस्रनृपाणा प्रभुणा सहैव दीक्षाङ्गीकरणम् शक्रकृता प्रभोर्दीक्षाकल्याणकस्तुति प्रभु स्तुत्वा नन्दीश्वर गत्वा इन्द्रादीनां यथास्थानगमनम् भरत बाहुबल्यादीनामपि स्वस्वस्थानगमन, प्रभोरन्यन्न विहारश्च ९२-९३ तदानी लोकाना भिक्षादानानभिज्ञत्वात् प्रभोरन्यमुनीनां चाऽऽहाराप्राप्ति प्रभु राजानमेव मत्वा लोकैर्विविधवस्तूपढौकनम् ९५-९९ क्षुत्पिपासादिपरिषहान् सहमानस्य प्रभो शेषमुनीना च तथैव विहरणम् १००-१०२ क्षुधादिभि क्लान्तानां राजन्यमुनीनां नानाविकल्पा १०३-११० कच्छ महाकच्छादिभि सार्द्धमालोच्य सम्भूय च तेषा गङ्गातीरगतवनेपु गमनं, तत्र स्वैर कन्द-मूल-फलायशनारम्भश्व १११-१२३ इतो दूरदेशादागताभ्यां नमि-विनमिभ्यां पित्रोः पृच्छन, ताभ्यां यथाजातस्वरूपनिवेदनं च १२४-१३३ प्रभो. समीपमागत्य नमि-विनम्यो राजमार्गण, अभाषमाणे प्रभौ भक्तिकरण, त्रिसन्ध्य याचन च १३४-१४४ प्रभुवन्दनार्थं धरणेन्द्रागमन, ताभ्या सहालाप., प्रभुमच्या प्रसघ तयोगौंरीप्रज्ञप्तिप्रमुखाष्ट- चत्वारिंशत्सहस्रविद्यादान च १४५-१७० वैताब्यपर्वते श्रेणिद्वये नगराणि प्रतिष्ठाप्य युवा राज्य कुर्वाथामित्यादेशदानम् प्रभु नत्वा पुष्पकविमानं विकृत्य धरणेन्द्रेण सम तयोश्चलनम् १७२ स्वपित्रो कच्छमहाकच्छयोर्भरतस्य च स्वर्द्धिज्ञापनम् १७३-१७४ स्वपरिजनमादाय तयोर्वैताब्यगिरिगमनम् वैताब्यपर्वतवर्णनम् १७६-१८५ नमिना दक्षिणश्रेण्यां निवेशितानां पञ्चा- शपुराणां नामानि १८६-१९५ उत्तरश्रेण्यां विनामिना विनिर्मितानां षष्टि- नगराणामभिधेयानि १९६-२०८ on- १७ तृतीयः सर्गः। पुत्रानाहूय प्रभुणा राज्य भरताय समर्पण, सुरैस्तस्याऽभिषेककरण च राजचिह्नालङ्कृतस्य भरतस्य शोभावर्णनम् बाहुबल्यादिभ्यो विभज्य यथोचितदेशराज्यप्रदानम् प्रभुणा दातुमारब्धस्य सांवत्सरिकदानस्य वर्णनम् वार्षिकदानान्ते आसनप्रकम्पात् समागतेन शक्रेण प्रभोर्दीक्षाभिषेककरणं, दिव्यालङ्कार- वस्त्रादिपरिधापन, सुदर्शनाशिबिकानयन च देवोत्पाटितया शिबिकया मङ्गलतूर्यपुर सर प्रभो. पथि गमनम् प्रभु दिदृक्षणां जनानां स्त्रीणां च विविधचेष्टाधर्णनम् ३६-४९ गगने महाविमानैर्देवागमननिरूपणम् ५०-५६ भरतबाहुबल्यादिभिभूरिभिर्जनै सुरैश्च परि- वृतस्य प्रभो सिद्धार्थोद्याने समागमनम् सत. शिबिकाया. समुत्तीर्य प्रभुणा सर्वव- नालङ्कारमोचनम् देवेन्द्रेण प्रभो स्कन्धे देवदूष्यस्थापनम् १७५ A ·विपयानुक्रमणिका ]] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । . भरतेन कृत विषय श्लोका. तत्र शाखापुर-जनपदादिस्थापन, नाभिनन्दन- जिनचैत्यादिनिर्मापण, तत्पूजादिविधान च २०९-२१२ धरणेन्द्रेण विद्याधराणा मर्यादानिवेदनम् २१३-२१८ पोडशविद्यावता तत्तन्नाना पोडशनिकाया २१९-२२४ नमि-विनमिभ्या प्रत्येकमष्टाऽष्टनिकायग्रहणम् २२५-२२६ विद्याधरयोस्तयोश्चर्यावर्णनम् २२७-२३३ गडाकूलस्थिताना कच्छमहाकच्छादीना चर्यानिरूपणम् २३४ २३७ आर्यानार्येषु विचरता भगवता यजपुरे भिक्षार्थगमनम्२३८ २४३ तत्र श्रेयासयुवराजेन, सुबुद्धिश्रेष्ठिना, सोमयशोराज्ञा च स्वप्नावलोकन, सदस्यन्योन्यस्य निवेदन, तनिर्णयमजानतां स्वस्वगृहगमन च प्रभोभिक्षार्थ हस्तिनापुरे प्रवेश , लोकाना विविधा प्रार्थनाश्च तस्कोलाहल श्रुत्वा पृष्टेन वेत्रिणा श्रेयासाय यथातथस्वरूपनिवेदनम् २६५-२७६ प्रभुसमीपमागत्य पादयोर्निपत्य नि प्रदक्षिणीकृत्य श्रेयासेन प्रभोर्वन्दन, ईदृश कापि मया दृष्टमिति चिन्तयतो जातिसरणज्ञानप्राप्ति, पूर्वभवसम्ब- न्धावलोकन च विज्ञातनिर्दोषभिक्षादानविधिना श्रेयासेन तदानी मेवोपायनीकृतघटेक्षुम्सेन प्रभो पारणकारण, देवै पञ्चदिव्यवर्षण च २९०-३०० तहिनादेव राधशुक्लतृतीयाया अक्षयतृतीयापर्वप्रवृत्ति श्रेयासकुमारणाऽवना प्रथम दानधर्मप्ररूपणम् श्रेयासगृहाङ्गणे राज्ञा नागराणा कच्छमहाकच्छा- दीनां च समागमन, 'स्वयेद कथ ज्ञातम्' इति पृच्छाया प्रभुणा सह कृताष्टभवस्वरूपनिवेदन च ३०३-३२९ पारणस्थाने श्रेयासेन आदिकृन्मण्डलनान्ना रत्नपीठनिर्माण, तस्य त्रिसन्ध्यमर्चन च यत्र यत्र प्रभोभिक्षाग्रहण तत्र तत्र जनै 'आदित्यमण्डल' विरचनम् प्रभोर्बहलीदेशे तक्षशिलायां नगयो गमन, बाहुबलये नियुक्तजनैर्जिनागमनिवेदन, बाहुबलिना नगरशोभाकरण च ३३५-३४१ 'प्रातर्महामहेन प्रभु वन्दिये' इति विचारणया बाहुबलिना रात्रिनिर्गमनं, प्रभोरन्यत्र विहारश्च ३४२-३४४ प्रात साडम्बर वन्दनार्थमागतस्य प्रभुमनालोक्य बाहुबले पश्चात्ताप., सचिवदर्शितप्रभुपद. पतिमभिवन्ध तत्र धर्मचक्रस्थापन, अष्टाह्निकोत्सवकरण च ३४५-३८५ परीषहान सहमानेनाऽऽयांनायेषु विहरता भगवतैकसहस्रवर्षनिर्गमनम् ३८६-३८८ अयोध्याया. शाखापुरे पुरिमतालनगरे विषय श्लोका शकटमुखोद्याने प्रभो केवलज्ञानोत्पत्ति ३८९-३९८ स्वामिकेवलज्ञानमहोत्सवार्थ देवेन्द्राणामासनप्रकम्प सौधर्माधिपतेर्गजीभूतस्यैरावणस्य श्रीवर्णनम् ऐरावणमारुह्य सोधर्मेन्द्रस्य तत्रागमन, अन्येषामपीन्द्राणा समागसज्ञापन च ४१८-४२१ देवनिर्मितस्य समवसरणस्य स्वरूपम् ४२२-४५७ देवकोटीपरिवृतस्य सुरनिर्मितस्वर्णमयकमलनवके पादन्यासं वितन्वतश्च प्रभो पूर्वद्वारेण समवसरणे प्रवेश ४५-४६१ चेत्यवृक्ष तीर्थ च नत्वा रत्नसिहासनेऽवस्थानम् व्यन्तरेरन्यदिक्षु भगवत्प्रतिबिम्बत्रयकरणम् भामण्डल-देवदुन्दुभि-रत्नध्वजवर्णनम् समवसरणे द्वादशपर्षदा स्थानादिनिरूपणम् ४६८-४७६ सौधर्मेन्द्रकृता प्रभो केवलज्ञानकल्याणकस्तुति ४७७-४८६ ऋषभविरहे मरुदेवाया विलाप, तत्सावन च ५८७-५०९ अत्रान्तरे वेत्रिणा समागत्य भरत प्रति प्रभु- ज्ञानोत्पत्तेश्चक्ररत्नोत्पत्तेश्च युगपनिवेदन, आदौ जिनार्चननिश्चयश्च ५१०-५१५ मरुदेवया सह भरतस्य प्रभुवन्दनार्थमागमनम् ५१६-५१९ भरतेन मरुदेवाय ऋषभद्धिस्वरूपज्ञापनम् ५२०:२६ पुत्रद्धि शृण्वत्या मरुदेवाया कर्मक्षयाद् गजस्कन्धारूढाया एवं केवलज्ञान, मोक्षश्व ५२-५३० देवेस्तद्वपुष क्षीराणवे क्षेपण, तद्दिनादेव मृतकपुजनप्रवृत्तिश्च ५३१-५३२ राजचिह्नानि सन्त्यज्य भरतस्य समवसरणे प्रवेश ५३३-५३५ भरतकृता प्रभो स्तुति प्रभु स्तुत्वा शक्रपृष्ठे भरतस्यावस्थान प्रभोर्देशनारम्भ ५५०-५५२ तत्रादौ चातुर्गतिकदु खवर्णनम् ५५३-५६७ मोक्षे दुखाभाव-महानन्दवर्णनम् ५६८-५७३ तत्प्रात्युपाय सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्ररत्नत्रितयम् ५७४ ज्ञानपश्वकस्वरूपम् ५७५-५८१ निसर्ग-गुरूपदेशभेदेन सम्यक्त्वप्राप्तिवर्णनम् अन्थिभेदस्वरूपम् ५८३-५९५ सम्यक्त्वस्यौपशमिकादिपञ्चभेदनिरूपणम् तेषा च क्रमत स्वरूपम् ५९७-६०४ रोचक-दीपक-कारकदर्शनवर्णनस् ६०५-६०७ सम्यक्त्वस्य शमादिपञ्चलक्षणनिरूपणम् ६०८-६१६ सर्वविरतिस्वरूपम् ६१७-६२४ गृहस्थाना द्वादशव्रतवर्णनम् ६२५-६४० देशना निशम्य प्रबुद्धानां ऋषभसेनादीनां भरतस्य पञ्चशतपुत्राणा पौत्रसप्तशत्याश्च प्रव्रज्यादानम् प्रभो केवलमहिमानमालोक्य मरीचे , भरतेन विसृष्टाया बायाश्च प्रतग्रहणम् ६४९-६५० ·कलिकालसर्वज्ञशीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व विषय श्लोका भरतेन निषिद्धाया सुन्दर्या , भरतस्य च श्राविकाश्रावकत्वस्वीकार ६५१-६५३ कच्छ-महाकच्छवान्यराजन्यतापमानां पुनर्दीक्षाङ्गीकरणम् ६५ प्रभुणा चतुर्विधसङ्घस्थापनम् ६५५-६५६ चतुरशीते ऋषभसेनादीना त्रिपदी प्रदाय देवानीत- स्थालाद् दिव्यचूर्णक्षेपपूर्व गणधरपदाधिरोपणम् ६५७-६६३ तेषामनुशिष्टिमयी देशना दत्त्वाप्रभो पौरुषीसमापनम्६६४ ६६६ भरतानीतस्य बलेर्विभजनम् ६६७-६७४ प्रभोदेवच्छन्दे गमन, ऋषभसेनस्य देशनाविधान च ६७५-६७८ देशनान्ते पर्षदा स्वस्वस्थानगमनम् गोमुखयक्षस्य, अप्रतिचक्राया शामन- देवतायाश्च स्वरूपम् ६८०-६८३ प्रभोरन्यत्र विहार , अतिशयाश्च ६८४-६८९ विषय श्लोका तत प्रतीच्यां दिशि प्रभासतीर्थगमनम् १९५-१९७ प्रभासनाथमुद्दिश्याऽष्टमभक्तकरणम् १९८ अष्टमान्ते रथमारुह्य जलधि प्रविश्य प्रभासाभिमुख स्वनामाङ्गितमार्गणक्षेपणम् १९९-२०४ बाणस्थाक्षरावलोकनात् समागत्य भरताज्ञाङ्गीकरण, कटक-कटीसूत्र-चूडामणिहारनिष्काधुपायनीकरण च २०५-२१० तमाश्वास्य तत्रैव पुन सस्थाग्य खस्कन्धावार समागत्य अष्टमपारणकरण, अयातिलोत्सवविधान च २११-२१४ ततो महासिन्धोदक्षिणरोधति गवाऽष्टमभ- तेन सिन्धुदेव्या साधनम् २१५-२२३ प्रान्तेऽष्टमपारणकरण, अष्टाह्निझामहोविधानंच २२४-२२६ ततो वैताळ्यपर्वत प्राण्याऽष्टमभक्तेन वैताढ्याद्रिकुमार ससाध्य पारणाऽष्टाह्निकामहोनिर्मापणम् २२७-२३६ ततस्तमित्रागुहामागत्याऽष्टमभक्तेन कृतमाल देव साधयित्वा पारणाऽष्टाह्निकोत्सवकरणम् २३७-२४७ दक्षिणसिन्धुनिष्कुटसाधनाथ सेनानी प्रत्याज्ञापनम् २४०-२५० सेनान्या तत्र गत्वा सिहल-बबर-टकादिदेशान् जवन-नर-व्याघ्रादिद्वीपाश्च विजित्य भरतमभ्येत्य तदाहृतदण्डोपढौकन, भरतेन सत्करणं च २५१-२८४ चमूपतिं प्रति तमिस्राकपाटोद्धाटनार्थमादेश सेनान्याष्टमतपसा कृतमालदेवमाराध्य पाणिना स्पृष्टस्य कपाटद्वयस्य स्वयमुटन, चक्रिणे निवेदन च२८६-२९० हस्तिरत्नमारुह्य चक्रिणो गुहाद्वारे प्रवेशनम् २९९-३०४ काकिणीरत्नस्वरूपम् ३०५-३०७ चक्रिणा काकिणीरलेनैकोनपञ्चाशन्मण्डलालेखनम् ३००-३५० गुहायां सैन्याया प्रवेश उन्मन्ना-निमशानद्यो पद्याविवानम् ३१६-३२३ गुहाया उत्तरद्वारस्य स्वयमेवोटनम् , ३२४-३२८ ततो निर्गत्य चक्रिण उत्तरभरताई प्रवेश ३२९-३३५ तत्रत्यकिरातराज्ञा सञ्जातान्यनेकान्युत्पातचिह्नानि ३३६-३५२ मिथ सम्भूय तेषा भरतं प्रति युद्धाय समुत्थानम् ३५३-३६८ भरताग्रसेनयासह तेषा युद्ध, चक्रिचमूत्रासदान च ३६९-३७७ ततस्तै सम सेनापतेयुद्धाय गमनम् कमलापीडाख्यतुरङ्गमवर्णनम् ३८१-३९५ खड्गरतवर्णनम् सेनापतेयुद्धेन ब्रस्ताना तेषां सिन्धु गत्वाऽष्टमतपसा मेघमुखनागकुमाराख्यस्वकुलदेवताराधनम् देव प्रसन्नीभूय तेषां साहाय्यकरण, चक्रिण सैन्याया सप्ताहोरात्राण्यविरत धोरमेघोपद्वविधान च १११-१२५ चक्रिणा स्वहस्तेन चर्मरत्नस्पर्शन, वर्द्धितेच तस्मिन् ससैन्यस्य चक्रिणोऽवस्थानम् ४२६-४२८ छन्चरत्नस्वरूपम् ४२९-४३१ चक्रिणा कृतवर्मन्छनरनयोरुपयोग, चतुर्थः सर्गः। भरतेन चक्ररत्नस्य पूजादिकरणम् दिग्विजयार्थं जिगमिषोभरतस्य माङ्गल्यादिविधानम् ५४-३१ गजरत्नमधिरुह्य भरतस्य दिग्विजयार्थ प्रयाणम् ३२-३९ चक्रादिद्वादशरत्नवर्णनम् भरतेश्वरस्य दिग्विजययात्रावर्णनस् योजनमानप्रयाणैजताप्रथम गङ्गाया दक्षिणकूलप्रापणम्५६-५७ तत्र कृतशिबिरस्य चक्रिण सैन्यायाश्चर्यावर्णनम् वतो मागधतीर्थ गत्वा मागधतीर्थकुमार देव साधयितु वार्द्धकिनिर्मितपौषधशालाया चक्रिणाऽष्टमतपोविधानम् अष्टमान्ते बलिविधि कृत्वा रथारोहणम् भरतचक्रिणा मागधेशसभायां स्वनामाङ्कितशिली: मुखप्रेषण, मागधाधिपते कोप , सभाया क्षोभश्च ९२-१२७ अमात्यदर्शितबाणगतचनिनामदर्शनात् कोपोपशान्ति भरतस्य शासनस्वीकारश्च १२८-१४८ भरताय किरीट-कुण्डलार्पण, भरतेन तस्य सत्करणं च१४९-१५० रथं वालयित्वा तेनैव पथा स्कन्धावारमेत्य अष्टम- भक्तपारणकरण, अष्टाह्निकामहोबिधान च १५-१५३ ततो दक्षिणस्या दिशि वरदामतीर्थं प्रति गमनम् १५४-१५७ वरदामदेवसाधनार्थमष्टमतप करणम् १५८-१६० अष्टमान्ते रथमारुह्य वरदामेशपर्षदि बाणप्रेषण, वरदामेशकोपोक्तिश्च १६१-१७२ बाणगताभिधेयाक्षरावलोकनात् प्रशान्तक्रुधा समागत्य भरतेशाय बाणस्य प्रत्यर्पण, मुक्ताराशि-कटिसूत्रो. पायनीकरणं, भरतशासनाङ्गीकरण च १७६-१९० तत्सर्वस्वं लावा, वरदामेशं स्वस्थाने संस्थाप्य पुन- निजशिबिरमागत्य अष्टमपारणाऽष्टाह्निकोत्सवकरणम् १९१-१९४ ८७-९१ , .

·विषयानुक्रमणिका ] त्रिषष्टिशालाकापुरुषचरितम् । or ४४०-४४७ ४४४-१५७ विषय श्लोका चतुर्दशरत्नानामुत्पत्तिस्थानवर्णनम् ७०९-७१२ भरतस्य चक्रिपदर्द्धिवर्णनम् ७१३-७२.८ सम्भाष्यमाणेषु स्वजनेषु सुन्दरीस्थितिमालोक्य भरतस्य चिन्ता, सेवकेभ्य उपालम्भप्रदान च ७२९-७४३ सेवकैख़ताया तस्या दीक्षाग्रहणेच्छायां भरतेना- ज्ञादानम् नियुक्तजनैरष्टापदगिरौ प्रभोरागमनिवेदनम् भरतसुन्दर्योर्वन्दनार्थ गमन, सुन्दर्यां दीक्षाग्रहण च ७५८-७९७ भरतेन स्वशासनस्वीकारार्थ भ्रातृन् प्रति दूतप्रेषण, सम्भूय ते प्रत्युत्तरदानं च भरतभ्रातृभि प्रभो समीपमागत्य स्वरूपनिवेदनम् ८०४-४२६ अङ्गारकारकदृष्टान्तेन तेभ्य प्रभोरुपदेश सातवैराग्याना तेषामष्टनवतेतृणां दीक्षाग्रहणं, चक्रिणा तेषां राज्यानि स्वायत्तीकरण च ७९८-८०७ २३ विषय श्लोका चक्रिणो भावविदङ्गरक्षकदेवानां वचनात् तैर्मेघमुखैर्देवैर्मेधादिसहरणं, किरातेभ्यो भरतशरणगमनादेशश्च किरातैर्भरतस्य शरणग्रहण, भरतेन सत्कृत्य तेषा विसर्जन च भरताज्ञया सिन्धोरुत्तरनिष्कुटं संसाध्य सुषेणस्याऽऽगमनम् १९८-४५९ तत ससैन्यस्य चक्रिण क्षुद्रहिमवद्भिरिप्रापणम्, ४६०-४६३ विहिताष्टमतपसा चक्रिणा प्रहितशिलीमुखस्थाक्षराव- लोकनात् क्षुद्राहिमवत्कुमारराज्ञा शासने स्वीकृतेऽष्ट- मतप पारणाऽष्टालिकोत्सवकरणम् ४६४-४८१ ततो वैतान्यगिरि गत्वा विद्याधरेशनमि-विनमी प्रति मार्गणप्रेषण, तयोर्युद्धाय समागमन, द्वादशवर्ष- युद्धान्ते भरताज्ञाङ्गीकरण, विनामिना स्वदुहितुर्भरताय प्राकृतीकरण च सुभद्राख्यस्त्रीरत्नख रूपवर्णनम् नमि-विनमिभ्या प्रभो पावें दीक्षाग्रहणम् ५३६ ततो गगां प्रति भरतचक्रिण प्रयाणम् मङ्गोत्तरनिष्कुटस्य सुषेणेन सेनान्या साधनम् अष्टमभक्ताराधनका गङ्गादेव्या स्लासिहा- सनादिविश्राणनम् ५४०-५४१ भस्तरूपमालोक्य गगनदेव्या कामोत्पत्ति , तया भरतं स्वभवन नीत्वा तेन सम विलसन च ५४२-५४७ एकसहस्त्रवर्षान्ते भरतस्य शिविर प्रत्यागमनम् तत खण्डप्रपातागुहां प्रति प्रयाणम् ५४९-५५० चक्रिणाऽष्टमतपसा नाव्यमालदेवं साधयित्वा पारणाऽष्टाहिकामहोत्सवकरणम् ५५१-५५५ अष्टमतपसा नाट्यमालदेवमाराध्य सेनान्या खण्डप्रपातागुहाया कपाटोद्धाटनम् गुहा प्रविश्य चक्रिणा काकिणीस्नेनैकोनपञ्चाशन्मण्ड- लाग्यालिख्य उन्मशा-निमशानदीपाया गङ्गाया पश्चिमरोधसि विनिर्गमनम् निधीनुदिश्य चक्रिणाऽष्टमतपोबिधानम् ५६८ नवनिधिस्वरूपम् ५६९-५८२ वशमागतेषु तेषु अष्टमभरूमारणाकरण, तेषामसालिकामहोविधानं च भूपाज्ञया सेनान्या मनाया दक्षिणनिष्कुटसाधनम् ५४६-९८७ दिग्विजयसमाप्तौ भस्तस्य विनीतामामागमनम् ५००-६०८ मङ्गलार्थमष्टमतपःकरणम् विनीतायां भरतस्य प्रवेशोत्सव., वागरानन्दवर्णनंच६५१-६५० प्रासादवर्णनम् ६५१-६५७ अङ्गारक्षकादीन् विसृज्य पित्र्यप्रासादप्रवेशा सुखेन कालनिर्गमनं च सुरनरकृतभरतराज्याभिषेकवर्णनम् ३६९-0t २ ४३-४९ ६०-६७ पञ्चमः सर्गः आयुधशालायामप्रविष्ट चक्ररत्नमालोक्य चक्रिणा तरकारणे पृष्टे सेनान्या बाहुबलेर्विजथाभावकथनम् बन्धुस्नेहादिभिर्विकल्पाकुले भरते सेनान्या कृत समाधानम् बाहुबलये दूतप्रेषणनिर्णय सुवेगाख्यदूतस्य विनीताया प्रयामा तस्थाऽध्वनि सजातानि दुनिमित्तानि मागे समागताया अटच्या वर्णनम् दूतस्य' बहलीदेशे प्रवेश. साश्चर्य तेन तक्षशिलापुरीत्रापणम् ऋद्धि विलोकयतो दूतख नगर्या प्रवेशः बाहुबलिनः सौधद्वारप्रापणम् वेत्रिणा गृहीतासामाज्ञायां दूतस्या सभायां प्रवेश सभासीनस्य राज्ञो बाहुबलिनो वर्णनम् नरवाऽऽसने निविष्टे बाहुबलिना भरतादीनां कुशलोदन्तपृच्छनम् साम-दाम-दण्ड-भेदोपावगर्मितं दूत्व सयुक्तिकमुत्तरम् बाहुबलिन सकोपं तस्य प्रति वचनार सहचसा धुब्धस्य दूतस्य बहिनिर्गमनम् पौराणामन्योऽन्य जल्प. भरतबाहुबलिनोयुद्धवाताया: असरः, जनाना युखोद्योग जनचर्या घिलोकयतः सुवेगख चिन्ता विनीतायां समायां च प्राप्तस्य तस्या भरतेन कुशलादिपृच्छनम् सुवेगेन बाहुबलेमहत्त्वदर्शकोत्तरदानम् भरतराज्ञश्वेतसोऽस्थिरस्वम् ·१० कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व विषयः श्लोका 'ससैन्य स्वामी गत्वा स्वयमीक्षताम्' इति युद्धोद्योगसूचक सुषेणेन दर्शित उपाय., तत्र सचिवस्य सम्मतिश्च २३९-२६५ ससैन्यं सन्ना युद्धार्थ भरतस्य प्रयाणम् २६२-२७१ मार्गे लोकोक्तिश्रवणम् २७२-२७८ क्रमेण बहलीदेशमागत्य तत्सीनि शिबिरनिवेशनम् २७९-२८४ युद्धार्थ सजीभूतेन बाहुबलिना तत्समीप एव गङ्गातटे स्कन्धावारनिवेशनम् २८५-२९९ सैन्यद्वयेऽपि सेनापतिस्थापना, युद्धोद्योगैश्च रात्रिनिर्गमनम् प्रातयुद्धार्थ द्वयोरपि सैन्ययो; सजीभूतानां भटाना विविधोद्योगवर्णनम् ३२८-३५१ राजनियुक्तानामाज्ञापनकोलाहल ३५२-३५९ रणसभामा विधि बाहुबलिना चैत्य गत्वा ऋषभप्रभोरचनादिविधानम् ३६४-३७१ बाहुबलिना कृता ऋषभप्रभो स्तुतिः ३७२-३७९ देवगृहानिर्गत्य वज्रसन्नाहादिपरिधाय गजारोहणम् ३८०-३४८ भरतराशा ऋषभप्रभो पूजनादिविधानम् ३८९-३९६ भरतेन कृता ऋषभप्रभो स्तुति ३९७-४०४ चक्रिणा सम्बह्य गजरत्नाधिरोहणम् १०५-४१३ भरतबाहुबलिनो स्वखसैन्यमध्यागमनम् ४१४-४१६ द्वयोरपि सैन्ययो सङ्घ नभसि देवानामागमनम् देवैर्भरतस्य समीप गत्वा युद्धनिरोधाय विज्ञपनम् ४३६-४५५ भरतेन चक्ररतस्याऽप्रवेशकारणदर्शनम् ४५६-१७० ततो बाहुबलिनमभ्येत्य देवै. सङ्ग्रामनिवारणज्ञापनम् ४७१-१८५ बाहुबले प्रतिवचनम् ५८६-५०९ देवस्खयोर्मन समाधानार्थ दृष्ट्यादियुद्धपञ्चकसूचन, ताभ्या सादरमजीकरणं च ५१०-५१८ बाहुबले प्रतिहारेण वीराणां समरानिषेधनम् ५१९-५२७ विषण्णानां वीराणामपसरणम् ५२८-५४१ भरतेन निषिद्धानां वीराणां शङ्कापनोदार्थ खं शरीर वटे निबश्य तै कर्षणादिनाऽऽस्मशक्तिज्ञापनम् देवैर्भूमौ रजोऽपहरण-गन्धाम्बुवर्षण-कुसुम- क्षेपादिविधानम् ५७१-५७५ प्रथम इष्टियुद्धारम्भा, तन्त्र भरतस्य पराजयः ५७६-५०७ द्वितीयं वाग्युद्धं, अन्नापि बाहुबलिनो विजय. ततो बाहुयुद्धं, तेन पराजितस्य भरतस्य वैलक्ष्यम् ६००-६४० बाहुबलिना समाश्वास्य मुष्टियुद्धायाऽऽह्वानम् ६४३-६४५ ततो मुष्टियुद्धारम्भ , बाहुबलेर्मुष्टिप्रहारेण भरतस्य मूर्छा, बाहुबलिना स्वोत्तरीयेण वीजन, भरतस्य लज्जा च ६४६-६६२ ततः समारब्धे दण्डयुद्धे भरतदण्डप्रहारेण विषय श्लोकाः बाहुबलिनो भूमावाजानुनिमजनं,बाहुबलिन. प्रहारेण भरतस्याऽऽकण्ठ भूमौ प्रवेश ६६३-७०१ भरतस्य मनस्यात्मनश्चक्रित्वचिन्ता ७०२-७०६ यक्षराजै समानीय चक्रिणो हते चकरनार्पणम् ७०७-७१० चक्र निरीक्ष्य भरत प्रति बाहुबलिनो धिक्कार ७११-७१५ चक्रिणा बाहुबलिन प्रति चक्रमोचनम् बाहुबलिनश्चेतसि चक्रस्य चूर्णनादिविकल्प ७१७-७२१ बाहुबलिनं प्रदक्षिणीकृत्य चक्रस्य प्रत्यागमनम् ७२२-७२४ भरताय क्रुद्धस्य बाहुबलिनो मुष्टिमुद्यम्य धावनम् ७२५-७२७ चेतसि विचारपरावर्तने साते तेनैव मुष्टिना मूर्ख कचानुवृत्य बाहुबलिना चारित्राङ्गीकरणम् ७२८-७४० देवै प्रशंसापूर्व बाहुबलिन उपरि पुष्पवृष्टिविधानम् 'अवाप्तकेवलज्ञान एवं स्वामिपादान्ते यास्यामि' इति निश्चित्य बाहुबलिना कार्योत्सर्गेण तत्रैवावस्थानम् ७४२-७४५ खिनेन भरतेन कृतात्मनिन्दा, बाहुबलिन स्तुतिश्च ७४६-७५३ बाहुबलिनो राज्ये चन्द्रयशसं संस्थाप्य भरतस्याऽयोध्यायामागमनम् ७५४-७५६ कायोत्सर्गेणाऽवस्थितस्य बाहुबलिन स्वरूपम् वर्षान्ते प्रभुणा तत्प्रतिबोधार्थ प्रेषिताभ्यां ब्राह्मी- सुन्दरीभ्यां 'हस्तिस्कन्धाधिरूढस्य न केवलज्ञानम्' इत्युपदिश्य गमनम् ७७९-७८८ तयोगिराऽपगते मदे लघीयसां भ्रातृणां वन्दनार्थ पादमुक्षिपत. बाहुबलिन केवलज्ञानोत्पत्ति. ७८९-७९६ तत समागस्य प्रभु प्रदक्षिणीकृत्य बाहुबलिन केवलिसभायामवस्थानम् ७९७-७९८ ७५७-७७८ . षष्ठः सर्गः। संयमभारवहनाक्षमस्य मरीचेश्चिन्ता स्वमतिकल्पनया मरीचिना वेषपरिवर्तनम् १४-२३ विचित्रवेषं तमालोक्य लोकैर्धमै पृष्टे शुद्धधर्मोपदेशः, चारित्र जिर्णा प्रभो पार्थे प्रेषण च २४-२८ अन्यदा रूणावस्थायामप्रतिचारिपु साधुषु मरीचे स्खयोग्यशिष्यकरणाभिलाषः, निरुजीभवन च २९-३८ प्रभोर्देशनायामरुविताया कपिलराजपुत्रेण मरीचिमभ्येत्य धर्मपृच्छनम् ३९-४४ पुनरपि सद्धर्मश्रवणार्थ मरीचिना प्रभो. पाचँ प्रेषणम् ४५-४६ तथापि धर्मेऽरुचिते 'सत्रापि धर्मोऽस्त्यत्रापि' इति त प्रति भाषमाणेन मरीचिना कोटा- कोटीसागरोपमभवार्जनम् दीक्षिताच तस्मात् परिव्राजकमतोत्पत्तिः भगवतोऽतिशयानां वर्णनम् प्रभोरष्टापदादौ समागमनम् भष्टापदगिरिवर्णनम् ७८-103 .

·विषयानुक्रमणिका ] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । ११ विषयः श्लोका विषय श्लोका देवनिर्मितस्य समवसरणस्य वर्णनम् भरतकृता भगवत. स्तुति २६१-२७० भगवत समवसरणे प्रवेश १३०-१३२ प्रभोदेशनां निशम्य भावितीर्थक्कञ्चक्रिप्रभृतीनां समवसरणे पूर्वादिविक्षु द्वादशपर्षदामवस्थानम् १३४-१३८ जिज्ञासया भरतेन कृता पृच्छा २७१-२७५ इन्द्रागमनम् भगवता भाविनां तीर्थकृच्चक्रवर्ति-वासुदेव- इन्द्रेण कृता प्रभो स्तुति १४०-१४८ बलदेव-प्रतिवासुदेवाना नगर-गोत्र-पितृ-मातृ- शैलपालकैश्चक्रिणे प्रभोरागमनज्ञापनेन वर्धापनम् १५०-१५२ आयु:-वर्ण-माना-ऽन्तर-दीक्षा-गत्यादिप्रतिपादनम् २७६-३६९ भरतस्य सर्षा प्रभोर्वन्दनार्थ निर्गमनम् १५३-१६९ "अत्र किं कश्चिदप्यस्ति भगवन् । भगवानिव । गजादुत्तीर्याऽष्टापदादिमारा भरतेन सम- तीर्थ प्रवृत्य भरतक्षेत्र यः पावयिष्यति ॥” इति घसरणे प्रविशनम् भरतेन पृष्टे भगवता मरीचे प्रथमदाशाह-प्रियमि- भरतेन कृता प्रभोर स्तुति २७३-१८० नाक्यचक्रि-चरमजिनभवनसूचनम् वप्रत्रये पर्षदा स्थितिवर्णनम् १८१-१८५ सानन्दमभ्येत्य भरतेन मरीचये भगवत्कथन प्रभोर्देशनाश्रवणम् १८६-१44 निवेद्य 'न ते प्रमज्या जन्म वा वन्दे, प्रभोर्देशनान्ते लघुभातृभ्यो भरतेन पुना किन्तु यक्व चरमजिनो भविष्यसीति वन्दे, राज्यग्रहणार्थ निमन्त्रण, प्रभुणा तनिवारणं च इत्युक्त्वाऽभिवन्द्य च स्वस्थानगमनम् १८९-१९६ ३८०-३८१ पञ्चभिः शकटशतैराहारमानाच्य भ्रातृणामाम- जातप्रमोदेन मरीचिना कुलमदकरणानीच- श्रणे कृते राजेन्द्र राजपिण्डोऽपि, महर्षीणा गोत्रकर्मोपार्जनम् ३८५-३९० भगवतः शत्रुजयतीर्थे समागमनम् न कल्पते।' इति भगवता तस्यापि निषेधनम् १९७-२०२ भरतस्य विषादमावलोक्येन्द्रेणाऽवग्रहस्त्ररूप- शत्रुञ्जयतीर्थवर्णनम् कियत्काल भगवतस्तत्राऽवस्थानम् ४१७-४२४ पृच्छनम्, प्रभुणाऽवग्रहपञ्चक निरूप्य भरत केवलप्राप्ति-मुक्तिगमनादिलाभ दर्शयित्वा पुण्डरीक मन सान्त्वनं च २०३-२०९ गणभृतं समुनिसमुदाय तनाऽवस्थातुमादिश्य 'अमुना भकपानादिना मया किं कर्तव्यम्' भगवतोऽन्यत्र विहार ४२५-४३० इति भरतेन पृष्टे 'गुणाधिकेभ्यो देयम्' इति पुण्डरीकादीनां तत्र निर्वाणम् ४३१-४४५ इन्द्रवचनात् श्रावकेभ्य प्रदानम् २१०-२१३ भरतेन चक्रिणा कारित शत्रुक्षयस्य प्रथम उद्धारः ४४६-४४९ भरतस्य शक्रस्वरूपदिक्षा २१४-२१७ भगवतः साध्वादिपरिवार. ४५०-४५८ भरतस्याऽत्यामहे शक्रेण स्वाकुलीदर्शनम् २१८-२११ भगवतोऽनशनार्थमष्टापदादावागमनम् १५९-१६० भरतेन स्वाश्रयं गत्वा तदङ्गुल्या अष्टातिका- प्रमोरनशनस्वीकार महोविधानाल्लोके इन्द्रोत्सवप्रवृत्ति २२३-२२५ शैलपालकमुखात् प्रभोरनशन निशम्य भरतस्य खेदः ४६२-४६४ प्रभोरन्यन्न विहार २२६ भरतस्य पादचारेण तत्रागमन,भगवदुपासनाविधान च४६५.४७९ भरतेन स्वगृहे भोजनाय श्रावकेभ्यो निमन्त्रणम् २२७-२२८ भासनप्रकम्पादागतानां विखिन्नचेतसामि- 'जितो भवान् पईते भीस्ततो मा हन मा हन' न्द्राणामवस्थानम् इति प्रत्यह तेषां स्वाध्यायमाकर्ण्य विचारणया तृतीयारकस्यैकोननवतौ पक्षेष्ववशिष्टेषु माघ- भरतस्य धर्मध्याने प्रवर्तनम् २२९-२३५ कृष्णत्रयोदश्यां भगवतो निर्वाणम् तेषां सङ्ख्यावृद्धौ सूविज्ञल्या तेषां परी- भन्येषामपि दशसहस्रमुनीनां भगवता सहै. क्षाकरणनिर्णयः २३७-२४५ वाऽपवर्गप्राप्ति १९१-१९२ सुश्रावकाणां काकिणीरनेनाणं, तेषां भगवतो निर्वाणगमनशोकाद् भरतस्य परि- स्वाध्यायहेतवे आर्यचतुर्वेदनिर्मापणं च २१२-२४७ देवन, तेन लोके रोदनप्रवृत्तिश्च तत एव बाह्मण-वेद-यज्ञोपवीतोत्पत्तिः विलपन्तं भरतं प्रति शक्रेण कृतः प्रबोध. ५०२-५२१ तदनु सातैरष्टभि पुरुषैर्भरतार्द्धराज्यस्य इन्द्रादिमि. कृतं भगवतो निर्वाणमहोत्सवः, भगवन्मुकुटस्य च धारणं, स्वर्ण-रूप्यसूत्र. ततोऽग्निहोत्रप्रवृत्तिश्च ५२२-५५६ मययज्ञोपवीतदानं च २४९-२५४ लोक सादिग्रहणात् तापसानां भसोलनप्रवृत्तिा५५७-५६१ भरतनिर्मितानामार्यवेदानां विपर्ययश्च २५५-२५६ चितात्रयीस्थाने रखस्तूपनयं निर्माय देवै. नियुक्तपुरुषैर्भगवदागमने शंसिते तेभ्यः पारितोषिक- खस्वस्थानमेत्य समुद्रके प्रभुदष्यादिपूजनम् ५६२-५६४ दामपूर्वमष्टापदं समेत्य भरतेन भगवते नमस्करणम् २५७-२५२ भरतेन तत्र सिहनिषयाख्यप्रासादनिर्मापणम् ५६६-५६० ·१२ कलिकालसर्वज्ञानीहेमन्थन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व श्लोका श्लोका. ५६८-६२९ ७२०-७३६ ६३८-३४४ ७३७-७३८ विषय सिंहनिषद्यापासादवर्णनम् नवनवतेतृणा स्वस्तूपनिर्मामणाम् आशाततानिवारणार्थ चक्रिणा तस्स लोहयत्रादिभी रक्षाविधानसू भरतेन तत्रस्थप्रतिमानामचैतादिकरणम् शोक-मायाक्रान्तेन भरसेन कृता पमप्रभो , अन्येषा योविंशतितीर्थकृतां च स्तुति. भरतस्याऽयोध्यायामागमनम् शोकाकुलस्य भरतस्य कुलामात्यादिप्रबोधेन पुना राज्यकमणि प्रवृत्ति भरतस्य सांसारिकसुखोपभोग अन्यदा भरतस्य रबादर्शगृहे गमनम् तन्नाऽङ्गुलितो मुद्रिकाया पसनम् विषय अङ्गुलीयकविरहितां विरूपामडली निरीक्ष्य सर्वाङ्गीणाभरणोत्तारणेन नि श्रीक व विलोक्य भरतेन कृताऽऽत्मनि विचारणा भावनावृद्धी क्षपकश्रेण्यारूढस्य भरतस्य केवलज्ञानोत्पत्ति देवस्तसै मुनिवेषार्पणम् , दशसहस्रनृपाणां प्रत्रज्यादान च आदित्ययशसो राज्याभिषेक देशनया भव्यान् प्रतिबोधयतो भरतस्य पूर्वलक्षयावद् विहार अष्टापदाडो भरतस्य निर्वाणम् भरतस्य सोयु प्रमाणम् प्रथमपर्वण उपसंहारः ७३९-१४५ ६४५-६७७ ६७०-६८३ ६८४-६८९ ७४७-७४८ ७४९-७५० ७५१-७५५ ७५६ T -

·No text on this page.

·प्रकाशकनुं निवेदन. कलिकालसर्वज्ञ श्रीहेमचन्द्राचार्य महाराज के जेमना समयमां भारत वर्षमा संस्कृत भापाना अनेक प्रौढ विद्वानो हस्ती धरावता हता अने संस्कृत भाषा राजभाषा होवाथी ते काळे पूर्ण साम्राज्य भोगवती हती. तेवा विद्वद्भोग्य समयमां आ महान् आचार्य पोतानी कुशाग्र बुद्धिथी संपूर्ण व्याकरण, काव्य, कोष, अलंकार, साहित्य, न्याय अने कथानुयोगना ग्रंथो संस्कृत प्राकृत भाषामां रची अन्य दार्शनिकोने अने ते ते भाषाना प्रखर विद्वानोने चकित करी दीधा हता. तेटलुंज नहीं परंतु आजे पण आ महान् पुरुपनी असाधारण बुद्धि, स्मरणशक्ति, प्रशंसनीय पृथक्करण शक्ति, आदर्श कृतिओ अने प्रौढ विद्वत्ता माटे भारतीय अने पाश्चिमात्य इतिहासज्ञ अनेक विद्वानो-अभ्यासीओ मुक्तकंठे प्रशंसा करी रह्या छे. प्रस्तुत त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्र लगभग पांत्रीस हजार श्लोक प्रमाण तेओश्रीनी कृतिनो (कथानुयोगनो) एक अपूर्व अने प्रामाणिक ग्रंथ छे. आ संस्कृत महाकाव्यमय ग्रंथ परमाईत परमदयालु श्रीकुमारपालभूपालनी विनंतीथी श्रीआचार्य महाराजे रचेलो छ. आ ग्रंथमां त्रेसठ महापुरुषोना जीवनचरित्रो साथे प्रभुना कल्याणकोना महोत्सवोर्नु अपूर्व वर्णन, चक्रवर्तिओनो दिग्विजय, स्थानोनुं रसमय वर्णन, प्रवास वर्णन, समवसरणनी अद्भुत रचनानुं वृत्तांत, इंद्रोए करेल प्रभु स्तुति अने जिनेश्वरोए आपेल धर्मदेशनाओनुं वर्णन असाधारण अने रसयुक्त छै के जे वांचवाथी वाचकोने आत्मिक आनंद उत्पन्न करे तेवू छ. श्रीआचार्य महाराजे आ कथानुयोगनो ग्रंथ एटली वधी निपुणताथी रच्यो छे अने काव्यनी चमत्कृति, भाषानी शैली अने सुंदरता एटली बधी उच्च अने मधुर छे के आ चरित्रग्रंथ बधा चरित्रोमां सौथी प्रथम स्थान भोगवे छे. व्याख्यान माटे, संस्कृत भाषाना अभ्यासीओ माटे, कथाना रसिको माटे अने पठन पाठन माटे आएटलो बधो उपयोगी ग्रंथ छे के जेनी आ अगाउ अन्य तरफथी आवृत्तिओ प्रगट थयेली होवा छतां तेनी हजुपण मांगणी वधती जती चालु रहेली होवाथी अने अगाउ प्रकट थयेल आवृत्तिओमां अनेक अशुद्धिओ होवाथी फरीने तेनुं संशोधन घणाज परिश्रमथी करवामां आवेल छे अने उंचा कागळो उपर सुंदर टाइपथी मुंबइमां श्रीनिर्णयसागर प्रेसमां प्रत अने बुकाकारे छपावी सुंदर बाइन्डींगथी अलंकृत करवामां आवेल छे. पूज्यपाद आचार्य श्रीविजयवल्लभसूरीश्वरजी महाराजनी आज्ञाथी स्थापन थयेल श्रीजैन- आत्मानंद-शताब्दि सीरीझना सातमा नंबर तरीके प्रस्तुत त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्र महा- काव्यनो आ प्रथम विभाग ( संपूर्ण दशपर्व पैकीर्नु ) प्रथम पर्व प्रगट करीओ छिए. प्रस्तुत प्रथम पर्वमां न्यायांभोनिधि जैनाचार्य श्रीमद्विजयानंदसूरीश्वर प्रसिद्ध नाम श्रीआत्मा- रामजी महाराजना पट्टधर पूज्यपाद आचार्य श्रीविजयवल्लभसूरीश्वरजी महाराजना उपदेशथी धांगध्रानिवासी धर्मात्मा श्रावक श्रीयुत परसोत्तम सुरचंदनी धर्मपत्नी अखंड सौभाग्यवती सुश्राविका श्रीमती पूरी बहेने योग्य सहायता आपी छे. तेमज नवसारी श्रीपार्श्वनाथ भगवाननी पेढीना ज्ञान- खाता तरफथी रु. ५००) सोनी मदद तेना कार्यवाहको तरफथी मळी छे. उक्त बन्ने साहाय्यकोने खरा अंतःकरणथी साभार धन्यवाद आपवामां आवे छे, ·प्रकाशकनुं निवेदन। पूज्यपाद आचार्य श्रीविजयवल्लभसूरीश्वरजी महाराजनी आज्ञाथी मुनिराज श्रीचरणविजयजी महाराजे प्राचीन हस्तलिखित ताडपत्रादि प्रतोना आधारे आ ग्रंथतुं संशोधन कार्य महान् परिश्रमवड़े हाथ धर्यु छ जे माटे अमो तेओश्रीना आभारी छिए. प्रस्तुत त्रिषष्टि ना आ नूतन विशिष्ट संस्करण माटे श्रीयुत डॉक्टर हीरानन्द शास्त्री M. A M. 0. L D LITT महाशये इंग्लिशमां ग्रन्थनी गौरवता उपयोगितादि दर्शावनाएं एक सुंदर प्राक्कथन (Foreword) लखी ग्रन्थनी शोभामां वधारो को छे. तेथी आ सभा डॉक्टर महाशयनो अन्तःकरणथी उपकार माने छे. प्रस्तुत ग्रंथनी विशेष हकीकत मुनिराज श्रीचरणविजयजी महाराज पोतानी विस्तृत प्रस्तावनामां आपवाना होवाथी आटलं निवेदन करी विरमीए छिए. सेवक, गांधी वल्लभदास त्रिभुवनदास, सेक्रेटरी- श्रीजैनआत्मानंदसभा, भावनगर.

·No text on this page.

·FOREWORD Few words are needed to send this publication out The Trishashtus'alaka. purushacharitam of which it forms a part is a well-known Jaina work and does not stand in need of any introduction Hemachandra, the author of it, is a celebrity with whom every student of Jainism is familiar He was a versatile genius and a great S'vetämbara teacher or achārya, who wielded considerable influence in the courts of Siddharāja Jayasımba (1150-1200 V S.) and of Kumārapala (1200-1230 V. S ), the two fanious rulers of mediaeval Gujarāt Several works are attributed to him The Siddhahēmavyākarana is his chief work on grammar. It was written at the request of Siddharāja Jayasimha The respectful way in which it was received by the royal patron is represented in one of the illustrations which I have reproduced in my first Memoir in the Gaekwad's Archaeological Series, plate X The Trishashtzs'alākāpurushacharitam was written at the request of Kumārapala and is equally important. It gives interesting accounts of the lives of the Tirthankaras and other members of the Jaina hierarchy or pantheon Some thirty years ago it was published at Bhãynagar but that edition has now been exhausted At the same time it was very faulty, as can be seen from the list of errors given in Dr Helen M. Johnson's translation of the first parvan which was published in the Gaekwad's Oriental Series in 1931. A good edition of this important work remained a desideratum and that is now being removed by the present publication which is based on five different manuscripts of which three are very valuable in that they are practically free from errors One of them is dated in the Vikrama year 1240 and is written on palm-leaves. The other is dated in the year 1483 of the Vikrama era and is written on paper. The third was written in the Vikrama year 1520 and is also a paper manuscript. The first and the third are from Cambay or Khambat and the second is from Patan in North Gujarāt. The photographs accompanying this edition give an idea of these manuscripts This edition has been carefully and diligently prepared by Mun Charanavijaya under the guidance of the learned Jaina Acharya Vijayavallabha-Sūri, the worthy successor of the late famous Jarna Achārya Vijayānanda-Sūri, more commonly known by the name of Ātmārāmaji. Great care has been taken to make it useful and as accurate as possible. In giving the text the learned editor has pointed out the variants in the form of foot-notes. He will be giving a word-index and an exhaustive introduction also. The part which is now being placed before the public is only the first parvan of the Trishashțis'alākāpurushacharitam. The other parvans are expected to come out in quick succession, HIRANANDA SASTRI, Baroda, 22nd August 1936. DIRECTOR OF ARCHAEOLOGY BARODA STATE.

·प्रास्ताविकं विज्ञापनम्. + M प्रकृतमिदं दशपर्वप्रविभक्तं त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं महाकाव्यं पुरा वि सं. १९६१-१९६५ प्रमिते संवत्सरे भावनगरस्थयाश्रीजैनधर्मप्रसारकसभया मुद्रयित्वा प्रकाशितमासीत् । परं साम्प्रतं तस्याऽनुपल- भमानत्वादनल्पाशुद्धिसद्भावाञ्चैतस्य विशिष्टसंस्करणसम्पादनार्थ कतिपयविद्वजनमुनिवरादिसम्प्रार्थितैः पूज्य- पादैराचार्यवरैः श्रीविजयवल्लभसूरिभिरेतदर्थमाशापितोऽह पुनः सुसंस्कृत्य सम्पादनेऽस्मिन्नतिगहने कर्मणि तेषामेव महत्या कृपया सम्प्रवृत्तः । महौजसां लोकोत्तराणामवश्यं लोकाग्रप्रयायिनां चतुर्विंशतितीर्थकर-द्वादशचक्रवर्ति-वासुदेव- नवक-प्रतिवासुदेवनवक-बलदेवनवकानां शलाकापुंस्त्वप्रसिद्धानां विषप्टेमहापुरुषाणामितिवृत्तात्मकं सुचारुरूपैः सुललितमनोहरपथैः सुगमगभीरशैल्या च सद्यथितं दशपर्वमयं प्रस्तुतमेतन्महाकाव्यं समुत्साहयति स मे चेतः। तत्रश्रीमतःप्रथमतीर्थनायकस्य ऋषभस्वामिनः,तत्पुत्रस्य प्रथमचक्रवर्तिनो भरतस्य च चरितेन समायुक्तं षट्सर्गमनोहरमिदं प्रथमं पर्व पूज्यपाद-जैनाचार्य-श्रीविजयवल्लभसूरीश्वरसद्विचारप्रादुर्भूताया श्रीजै- न-आत्मानन्द-शताब्दि-ग्रन्थमालायाः सप्तमपुष्परूपं सुसावधानतया सम्पाद्य समुपदीक्रियते लोकोत्तम- पुरुषचरित्रानन्दामृतपिपासुभ्यो विपश्चिद्वरेण्येभ्यःसजनमहानुभावेभ्य इति समुल्लसति मेऽन्तःकरणे परमालादः। सुप्रसिद्ध-गूर्जरेश्वर-परमदयालु-परमाहतकुमारपालभूपालप्रार्थनयाऽस्येतिवृत्तरूपमहाकाव्यस्य विनि- मातारः सुविहितशिरोमणयः सुप्रसिद्धनामधेया विपश्चित्कुलावतंसकाः कलिकालसर्वज्ञपदप्रतिष्ठिताः श्रीहेम- चन्द्रसूरयो वारिधिवारिवसनामिमां रत्नाकरवलयां वसुमती कदा कतमा निजजन्मना, उपशमरसपीयूपव- र्षिण्या भारत्या, पावनचरणारविन्देन चाऽलङ्कृतां कृतवन्तः १, के वंश, कां ज्ञाति वा निर्मलस्वजनुषा विभूषित. वन्तः १, अथ च विशुद्धखजीवितव्येन कं गच्छं पावनं चक्रुः १, इत्यादीनां सप्रमाणः परामर्शः समग्रमन्थपर्यव- सानेऽन्तिमे विभागे विस्तृतप्रस्तावनासमये विस्तरतः करिष्यते । इदानीं त्वत्राऽनतिविस्तरेणैव संसूच्यते । पूज्या इमे महाकवयः पूर्णतल्लगच्छीयाः सूरयः। सत्तासमयश्चैषां विक्रमीयद्वादशशताब्द्या उत्तरार्ध त्रयो- दशशताब्द्याश्च पूर्वार्धे सम्यगववुभ्यते ऐतिह्यप्रमाणेन । जन्मभूमिस्तु सौराष्ट्र-गूर्जरजनपदयोः सन्धौ स्थितं धन्धूकाख्यं नगरम् । उत्पत्तिवंशस्तु बुद्धिवैभवप्रौढो मोढो वणिग्वंशः । पादचङ्कमणेनाऽनल्पविषयेषु विहृत्य प्रतापशालिनो महाराजान, राज्याधिकारिणो, नागरिकप्रभृतींश्चाऽनेकान् भव्यान् स्वकीयामोघधर्मदेशनादानेन बोधयित्वा सद्धर्मे नियोजितवन्त इति सुप्रसिद्धमेव । एते च प्रौढा ग्रन्थकाराः सर्वतन्त्रस्वातन्येण प्रभूततरदार्शनिकविज्ञानरहस्यवेदित्वेन च प्रौढप्रताप- भूर्जरेश्वर-सिद्धराजेत्यपरनाम-जयसिंह-परमाहतकुमारपालभूपालाभ्यां भूरितरं सन्मानं, महतीं प्रतिष्ठां चोपालभिषत, तत्कालीनभारतीयपण्डितप्रवरपरिषत्सु मूर्धन्यतां च प्रापुः । अद्भुतचातुर्याश्चेमे आचार्य- वर्याः समयमधुरन्धरतया, निजासाधारणप्रतिभाप्रागल्भ्यवशात्, कृतकृत्यत्वेन च खकीयं युगप्राधान्यं प्रकट- याश्चरित्यत्र तत्कालीना बहुश्रुता विद्वजनास्तेषां भूरिकृतयश्च प्रामाण्यमुद्घोषयन्ति । कविकुलतिलकायमानानां सूरिशेखराणां श्रीमतां हेमचन्द्रसूरीश्वराणां शाब्दिकचातुरीचतुरत्वम् , साहित्यतन्त्रजागरूकत्वम् , अपारजिनागमपारावारपारगामित्वम्, निखिलदर्शननिष्णातत्वम्, विषयविशदी- करणविशारदत्वम्, लौकिकशास्त्रावगाहननैपुण्यं चैतचरितावलोकनेन सुस्पष्टं समवज्ञायते । महाकाव्यलक्षणपरिपूर्णेऽस्मिन् महाकाव्ये कुत्रचित् कलाकौशल्यम्, कचन वासनावैषम्यम्, क्वापि प्रकृतिप्रभावम, कुत्रापि बुद्धिमाहात्म्यम्, क्वचिद् दार्शनिकविवादम् , कापि च तत्त्वरहस्यादिकं सरलेन रचना- सन्दर्भेणं सुकुमारशैल्या च निरूपयन्त इमे ग्रन्थकाराः स्वसमयप्रवर्तमानस्य लौकिकाचार-व्यवहारस्य, सामाजिकप्रथायाः, धार्मिकभावस्य, नैतिकजीवनस्य, अन्यस्याऽपि च तादृशस्याऽऽनुषङ्गिकस्य तत्समयशात- व्यवस्तुनः समुल्लेखं यथास्थानं श्लेषगर्भितरूपेण चकुः । तस्मादिदं महाकाव्यं यथा जैनधर्मवासितान्तःक- ·प्रास्ताविकं विज्ञापनम् । . - - रणानां भव्यानां धार्मिकशिक्षादीक्षाविषयत्वेन महतीमुपकारकतामाकलयति, तथैवाऽन्येषामपि काव्यरसा- स्वादतत्पराणां रसिकानां, पुरातनतत्त्वानुसन्धानकलक्ष्याणां दक्षाणां, भारतवर्षीयगीर्वाणगिरापरिशीलनप- रायणानां पण्डितानां चोपयुक्ततां सम्पादयेदिति मे सुदृढतरो विश्वास.। अवगाहितविविधवाङ्मयाश्चेमे प्रौढप्रतिभाशालिनो ग्रन्थकारा एतदतिरिक्तान्यन्यान्यपि खोपक्षसुगमवृत्ति- समन्वितलिङ्गानुशासन-धातुपारायणाद्यगगरिष्ठ-संस्कृत-प्राकृतसिद्धहेमशब्दानुशासन-संस्कृत- प्राकृतयाश्रयमहाकाव्य-अभिधानचिन्तामणिनाममाला-अनेकार्थसङ्ग्रह-निघण्टु-देशिनाम- माला-खोपशालङ्कारचूडामणिविवरणसमलङ्कृतकाव्यानुशासन-छन्दोनुशासन-प्रमाणमीमांसा- अर्हनीति-खोपत्रवृत्तिविभूषितयोगशास्त्र-वीतरागस्तोत्र-महादेवस्तोत्र-अयोगव्यवच्छेदद्वात्रिं- शिका-अन्ययोगव्यवच्छेदद्वात्रिंशिकादीनि विविधविषयव्यावर्णनपराणि नैकग्रन्थरत्नानि जग्रन्थुः । ग्रन्थकर्ताऽस्मिन् प्रथमे पर्वणि वर्णितो विषयः प्रान्ते पद्येनैकेनैव सङ्क्षिप्ततया इत्थं समासूचि- खामिप्राग्भववर्णनं कुलकरोत्पत्तिः प्रभोर्जन्म चो- द्वाहाव्यिवहारदर्शनमथो राज्यं व्रतं केवलम् । चक्रित्वं भरतस्य मोक्षगमनं भर्तुः क्रमाञ्चक्रिणो- ऽप्यस्मिन् पर्वणि वर्णितं वितनुतात् पर्वाणि सर्वाणि वः॥ जिज्ञासूनां कृतेऽस्य विस्तृता विषयानुक्रमणिका त्वत्राऽने प्रदर्शिताविशेषजिज्ञासां परिपूरयिष्यतीति मन्ये । प्रस्तुतमहाकाव्यस्य सम्पादनप्रसङ्गे आदर्शपुस्तकपञ्चकं समासादितमस्माभिः। तत्र- १ प्रथमं स्तम्भतीर्थीयप्राचीनताडपत्रीयजैनभाण्डागारसत्कं, विक्रमसंवत्१२४०संवत्सरे श्रीसर्वाणन्दसूरी- णामुपासकेन घूसडीग्रामवासिना श्राद्धधर्मेण घूसडीग्रामे लिखितं, व्याख्यापितं च, ताडपत्रीयमतिजीर्णम- तिशुद्धतमंत्रयोदशाधिकपञ्चशत(५१३)पत्रात्मकमादर्शपुस्तकं प्रान्त्यपत्रत्रुटितं "श्रेष्ठिदीपचन्द्र पानाचन्द्र द्वारा समुपलब्धम् । इद्मत्र "खंता०" सङ्केतेन समभिज्ञापितम् । अत्र१५" x २१" प्रमाणपरिमितस्याऽस्य प्रार- म्भप्रान्तपत्रयोः प्रतिकृती अत्र प्रदर्शिते । २ द्वितीयम्-अणहिल्लपुरपत्तन (पाटण) फोफलीयापाटकान्तर्गत "वखतजी"संज्ञकवीधीस्थश्रीसङ्घभाण्डागा- रसम्बन्धि वि सं १४८३ वत्सरे लिखितं प्रायशोऽशुद्धं, सुवाच्यमेकपञ्चाशदधिकशत( १५१)पत्रात्मकं काग- दोपरिलिखितं विद्वद्रत्न-मुनिपुङ्गव-श्रीपुण्यविजयकृपया समासादितम् । एतदत्र “सं १" संज्ञया सूचि- तम् । १२१४५" प्रमाणप्रमितस्याऽस्याऽऽद्य-प्रान्तपत्रयोः प्रतिकृती अत्र निदर्शिते । एतस्य समाप्त्यनन्तरोपन्यस्तैरिमै पुस्तकलेखयितृप्रशस्तिपद्यैर्विभूषितोऽय समुल्लेखो विजृम्भते-- विचारणा । सुधर्मस्य ततो ज्ञान, ज्ञानात् तस्य परिग्रह ॥१॥ तस्माद् भवन्ति श्रेयासि, स्थैर्यस्य [तस्माद् धर्मपरिणति ॥ २ ॥ तस्माद् धर्मोपदेशश्चोपदेशाद् धर्मविस्तृति । ततोऽनेके भव तीर्खा, लभन्ते च परं पदम् ॥३॥ इत्यनेकगुणं ज्ञान, । सर्वेषामेव धर्माणा, ज्ञानदानफल महत् ॥ ४ ॥[चतुर्मि कलापकम् ] "ज्ञानदानेन जानाति, जन्तुः खस्य हिताहितम् । वेत्ति [जीवादितत्त्वानि, विरतिं ] च समश्नुते ॥५॥ ज्ञानदानादवाप्नोति, केवलज्ञानमुज्वलम् । अनुगृह्याऽखिलं लोक, लोकाग्रमधिगच्छति ॥ ६॥"[त्रि श पु च. प १ स १श्लो १५५-१५६ ] ऋते ज्ञानात् कथ जन्तु वेत्ति खस्य हिताहितम् ।। अज्ञानी जनुषान्धवत् , कथ वर्तेत सत्पथि ॥ ७ ॥ [ विज्ञाय ] माहात्म्य ज्ञानदानस्य सद्गुरोरिति । श्रीसर्वाणन्दसूरीणामुपासकेन स(4)[दा ॥८]. ... न, घूसडीग्रामवासिना । लिखित श्राद्धधर्मेण, चरित्रमृषभप्रभोः ॥९॥ यावद् भूर्भूधरो मेरुविचन्द्र- दिवाकरौ । यावजिनेन्द्र [ धर्मोऽय, तावज्जयेत् ] सुपुस्तक ॥ १० ॥ ॥ मङ्गलं महाश्री. ॥ ७ ॥ वत्सरे श्रीविक्रमार्के, द्वादशवेदा- म्बराधिके (१२४०) । व्याख्यातं घूसडीग्रामे, + अस्य प्रान्तभागेऽयं समुल्लेखो दृश्यते- सवत् १४८३ वर्षे द्वितीयवैशाखवदि ४ बुधे. -[ सूरिपट्टालङ्कार भ७ श्रीविजयसिंहसूरिशिष्य मु० जिनचन्द्रेण श्रीआदिनाथचरित्र लेखयाचक्रे । परोपकाराय ॥ यादृशं पुस्तके दृष्टं, तादृशं लिखित मया। यदि शुद्धमशुद्ध वा, मम दोषो न दीयते ॥ [ खंभायत (१) नयरे ] सम्पूर्ण कृतम् । शुभ भवतु लेखकपाठकयोश्च । [धे इत्यत आरभ्य त्रं यावत्, तया ते इत्यत आरभ्य स यावत् पतिद्वय केनचिन्मषीकूर्चिकया विनाशितम् , तथापि सम्प्रयत्नेन पठित पाठ. प्रदर्शित ।। - . 2 ॥ ११ ॥ ३

·६
प्रस्ताविकं विज्ञापनम् ।
३ तृतीय पूर्वनिर्दिष्टस्तम्भतीर्थीयप्राचीनताडपत्रीयपुस्तकभाण्डागारसत्कंवि.सं १५२० वर्षे लिखितं प्राय:-
शुद्धं कागदीयं नवनवति(९९)पत्रमयं “श्रेष्ठिदीपचन्द्र पानाचन्द्र" द्वारा प्राप्तम् । इदमत्र "खं०"
संशया निर्दिष्टम् । १०॥४४॥ एतत्प्रमाणस्याऽस्याऽऽद्यान्तपत्रयो प्रतिकृती अत्र प्रदर्शिते ।
४ चतुर्थ पत्तनीयपूर्वोक्तश्रीसङ्घभाण्डागारसत्कं सप्तपञ्चाशदधिकशत( १५७ )पत्रात्मक सुवाच्यं
नातिशुद्धं प्रत्नं स्थूलाक्षरसमलङ्कृतं कागदपुस्तकं पूज्यप्रवर-संशोधनकार्यकुशल मुनिश्रीपुण्यविजयप्रयत्नेना-
ऽऽसादितम् । इदमत्र "सं २" नाना निदर्शितम् । १९३४४ प्रमाणमितम् ।
५ पञ्चमं च सूर्यपुर(सुरत )गोपीपुरास्थश्रीजैनानन्दपुस्तकालयसत्कं प्राचीनमशुद्धं मनोहरं त्रिपञ्चाश-
दधिकशत(१५३)पत्रात्मकं कागदीयं "झवेरी अमरचन्द्र मूलचन्द्र” द्वारा संलब्धम् । एतदत्र “आ०"
संज्ञया विनिर्दिष्टम् । १०३"४४" प्रमाणम् ।
आदर्शपुस्तकपञ्चकेऽपि यो यत्र पाठभेदः समासादितः शुद्धतया च प्रतिभातः स तत्रैव तत्तत्पुस्तकसङ्के-
तेन सह तस्य पत्रस्य निम्नभागे टिप्पनरूपेण विन्यस्तः।
पूर्वनिर्दिष्टादर्शपुस्तकानि वितीर्याऽत्र साहाय्यविधायकेभ्योभूरि धन्यवादान वितरामि। निवेदये चैतेऽन्येचा-
ऽनेन पथाऽऽदर्शपुस्तकसाहाय्यं दत्त्वा ममाऽन्येषां च प्राचीनसाहित्यप्रकाशनप्रयासं मुहुर्मुहुः समुत्तेजयन्त्विति ।
त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितमहाकाव्यान्तर्गतानां विशेषनाम्नां परिचयोऽकारादिक्रमेणाऽन्तिमे विभागे
प्रदर्शयिष्यामः ।
प्रथमस्य पर्वणोऽस्य संशोधनकर्मण्यन्तिम प्रूफ" रूपाणि पत्राणि विलोक्य विशुद्धिं विर्निदिश्य च सुसा.
हाय्यविधायिनः पुरातनग्रन्थोद्धारक-पूज्यपाद-प्रवर्तकपदालङ्कृतश्रीकान्तिविजयपशिष्यरत्नस्य संशोधन-
कार्यातिनिपुणस्य विद्वजनमान्यस्य पूज्यप्रवरमुनिश्रीपुण्यविजयस्य, प्रथमत आरभ्याऽन्तिमपर्यन्तं संशो-
धने सहकारकारिणश्च विबुधस्य पूज्यवरस्य मुनिश्रीउत्तमविजयस्य महोपकारं कृतशतयाऽत्र संस्मरामि ।
मदुपरोधतः प्रस्तुतमहाकाव्यस्य विस्तरतो विषयानुक्रमणिकाकर्तुः पूज्यपाद-दक्षिणविहारि-मुनिश्री-
अमरविजयशिष्यरत्नस्येतिहासप्रियस्य कविकर्मकुशलस्य श्रीचतुरविजयस्याऽप्युपकृतिरत्र कथं नाम
विसर्यते।
प्राच्यविद्यामन्दिरीयगायकवाडप्राच्यग्रन्थमालायां जैनविद्वत्कर्तृकविविधग्रन्थसम्पादकत्वेन ख्यातकीर्तेः
प्राचीनेतिहासतत्त्ववेदिनोऽस्मिन् प्रास्ताविके विहितसाहाय्यस्य गान्धीत्युपाह्वस्य श्रेष्ठिभगवान्दास तनुजस्य
जैनपण्डितश्रीलालचन्द्रस्य नामग्राहं स्मरणं क्रियते ।
प्रस्तुतस्य महाकाव्यस्याऽऽद्यपर्वणः प्रसिद्धिकृते 'पंजाब'देशोद्धारक-न्यायाम्भोनिधि-जैनाचार्य-
श्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वर (प्रसिद्धनामधेयश्रीआत्मारामजी महाराज) पट्टधर-आचार्यश्रीविजय-
वल्लभसूरीश्वराणां सुधासोदरेण निखिलप्रत्यूहव्यूहविनाशिनोपदेशेन समुदारतया द्रव्यसहायताकी
धांगध्रावास्तव्यस्य धर्मैकपरायणस्य “श्रेष्टिवर्य श्रीपुरुषोत्तम सुरचन्द्र” इत्यस्य धर्मपत्नी अं०सौ० श्रीमती
“पूरी" इत्याख्या सुश्राविका धन्यवादाही ।
-
* अस्याऽन्योऽयमुल्लेखः समवलोक्यते-
सवत् १५२० वर्षे प्रथमचैत्रसुदि ५ वार बृहस्पति लिखितं पण्ड्या मदनजीकेन पुण्याय परोपकाराय लिखापितम् ॥ सा० मोहनजी
लिखापितम् ॥७॥
॥५॥
॥७॥

·प्रस्ताविकं विज्ञापनम् । एवमुपरिसूचितानां पञ्चानामादर्शपुस्तकानामाधारेणाऽतिसावधानतया संशोधित, उपयुक्तटिप्पन्यादिना परिष्कृतेऽप्यस्मिन् महाकाव्ये प्रमादादिदोषवशाद, मतिभ्रमादक्षरयोजकदोषाद् वा यत्र कुत्रचिद् या काश्चना- ऽशुद्धयः स्थिता जाता वा भवेयुस्ताः परिमार्जयन्तु विधाय मयि कृपा, संसूचयन्तु च सौहार्दभावेन परिश्रम- वेदिनो गुणैकपक्षपातिनो धीधना इति सम्प्रार्थयते कुमतनिशानिमीलितभव्यपद्मविबोधनसहस्रकिरण-पञ्चनददेशोद्धारक-बृहत्तपागच्छान्तर्गतसंविग्नशाखीया- ऽऽधाचार्य-संविग्नचूडामणि-सिद्धान्तोदधिपारगामि-न्यायाम्भोनिधि-जैनाचार्यश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वर- (प्रसिद्धनामधेयश्रीआत्मरामजी महाराज)पट्टधर-निजासाधारणोपदेशप्रभावादनेकधार्मिक-सामाजिको. प्रतिविधायिजैनविद्यालय गुरुकुल-पुस्तकालयादिसंस्थासंस्थापक-यथार्थोपदेशक-पूज्यपाद-आचार्यश्रीवि- जयवल्लभसूरीश्वरप्रधानशिष्यरत्न-तपोनिधिश्रीविवेकविजयशिष्यावतंसक-विद्वच्छ्रेष्ठ-आचार्यपदोपशो- भितश्रीविजयोमङ्गसुरिचरणारविन्दचञ्चरीकायमाणो विद्वजनकृपाभिलाषी-- वटपद्रम्, (बडौदा)घडीयाली पोल, जैन उपाश्रय. विक्रमसं. १९९२ वीरसं. २४६२. आत्मसं.४१. ज्येष्ठशुक्ला ८. गुरुवासरे. ता. २८-५-३६. चरणविजयो मुनिः।

·दृब्धं त्रैषाष्टमासीत् सुचरितममलं श्रीशलाकाऽभिधानं,
श्रीमच्छ्रीहेमचन्द्रैः शिरसि मतिमतो वल्लभाख्यानसूरेः।
आज्ञा स्वीये निधाय प्रकटयति चरणः साधु संशोध्य तस्य,
सानन्दं भक्तिभावात् प्रथमकमधुना पर्व लोकोपकृत्यै ॥ १॥

·॥ अर्हम् ॥ ॥ नमः प्रथमानुयोगप्रणेतृभ्यः श्रीकालकार्येभ्यः॥ न्यायाम्भोनिधि जैनाचार्य-श्रीविजयानन्दसूरीश्वरपट्टालङ्कार-श्रीविजयवल्लभसरिभ्यो नमः ॥ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यविनिर्मितं त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम्। ऋषभस्वामि-भरतचक्रवर्तिचरितप्रतिबद्धं प्रथमं पर्व । प्रथमः सर्गः 5 10 सकलाईत्प्रतिष्ठानमधिष्ठानं शिवश्रियः । भूर्भुवःस्वस्त्रयीशानमार्हन्त्यं प्रणिर्दध्महे ॥ १॥ नामा-ऽऽकृति-द्रव्य-भावैः, पुनतस्त्रिजगजनम् । क्षेत्रे काले च सर्वसिन्नर्हतः समुपासहे ॥२॥ आदिमं पृथिवीनाथमादिमं निष्परिग्रहम् । आदिमं तीर्थनाथं च, ऋषभस्वामिनं स्तुमः ॥३॥ अर्हन्तमजितं.विश्वकमलाकरभास्करम् । अम्लानकेवलादर्शसक्रान्तजगतं स्तुवे ॥ ४ ॥ विश्वभव्यजनारामकुल्यातुल्या जयन्ति ताः । देशनासमये वाचः, श्रीसम्भवजगत्पतेः ॥५॥ अनेकान्तमताम्भोधिसमुल्लासनचन्द्रमाः । दद्यादमन्दमानन्दं, भगवानभिनन्दनः ॥ ६ ॥ धुसत्किरीटशाणामोत्तेजिताविनखावलिः । भगवान् सुमतिस्वामी, तनोत्वभिमतानि वः ॥७॥ पद्मप्रभप्रभोदेहभासः पुष्णन्तु वः शिवम् । अन्तरङ्गारिमथने, कोपाटोपादिवाऽरुणाः॥८॥ श्रीसुपार्श्वजिनेन्द्राय, महेन्द्रमहिताड्वये । नमश्चतुर्वर्णसङ्घगगनाभोगभावते ॥९॥ चन्द्रप्रभप्रभोश्चन्द्रमरीचिनिचयोज्ज्वला । मूर्तिमूसितध्याननिर्मितेव श्रियेऽस्तु वः ॥१०॥ करामलकवद् विश्वं, कलयन् केवलश्रिया । अचिन्त्यमाहात्म्यनिधिः, सुविधिर्बोधयेऽस्तु वः ॥११॥ सत्त्वानां परमानन्दकन्दोद्भेदनवाम्बुदः । स्याद्वादामृतनिस्सन्दी, शीतलः पातु वो जिनः ॥१२॥ भवरोगा”जन्तूनामगदकारदर्शनः । निःश्रेयसश्रीरमणः, श्रेयांसः श्रेयसेऽस्तु वः ॥ १३ ॥ विश्वोपकारकीभूततीर्थकृत्कर्मनिर्मितिः । सुरासुरनरैः पूज्यो, वासुपूज्यः पुनातु वः ॥ १४ ॥ स्वामिनो वाचः, कतकक्षोदसोदराः । जयन्ति त्रिजगञ्चेतोजलनैर्मल्यहेतवः ॥१५॥ खयम्भूरमणस्पर्धी, करुणारसवारिणा । अनन्तजिदनन्तां वः, प्रयच्छतु सुखश्रियम् ॥ १६ ॥ कल्पद्रुमसधर्माणमिष्टप्राप्तौ शरीरिणाम् । चतुर्धा धर्मदेष्टार, धर्मनाथमुपासहे ॥ १७ ॥ सुधासोदरवाग्ज्योत्स्नानिर्मलीकृतदिङ्मुखः। मृगलक्ष्मा तमाशान्त्य, शान्तिनाथजिनोऽस्तु वः ॥१८॥ श्रीकुन्थुनाथो भगवान् , सनाथोऽतिशयर्द्धिभिः। सुराऽसुरनूनाथानामेकनाथोऽस्तु वः श्रिये ॥ १९ ॥ १ त्रिभुवनाधीशम् । २ चित्तकाग्र्येण नमस्कुर्महे । ३ सेवा कुर्महे । ४ अम्लानो यः केवलज्ञानरूप आदर्शस्तस्मिन् सङ्का- न्तानि जगन्ति यस्य स तम् । ५ समप्रभव्यजन एव आरामस्तसिन सारणिसमाना.। ६ कोपाडम्बरात् । ७ करस्थितनिर्मलजलवत् । ८ कतकचूर्णसमाना । 15 त्रिषष्टि १ ·10 15 २ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व अरनाथः स भगवांश्चतुर्थाऽरनभोरविः । चतुर्थपुरुषार्थश्रीविलासं वितनोतु वः ॥ २० ॥ सुरासुरनराधीशमयूरनववारिदम् । कर्मदून्मूलने हस्तिमल्लं मल्लिमभिष्टमः ॥२१॥ जगन्महामोहनिद्राप्रत्यूषसमयोपमम् । मुनिसुव्रतनाथस्य, देशनावचनं स्तुमः ॥ २२ ॥ लुठन्तो नमतां मूर्ति, निर्मलीकारकारणम् । वारिप्लंवा इव नमेः, पान्तु पादनखांशवः ॥ २३ ॥ 5 यदुवंशसमुद्रेन्दुः, कर्मकक्षहुताशनः । अरिष्टनेमिभगवान्, भूयाद् वो रिष्टनाशनः ॥ २४ ॥ कमठे धरणेन्द्रे च, स्वोचितं कर्म कुर्वति । प्रभुस्तुल्यमनोवृत्तिः, पार्श्वनाथः श्रियेऽस्तु वः ॥ २५ ॥ कृतापराधेऽपि जने, कृपामन्थरतारयोः । ईषद्वाष्पाईयोर्भद्रं, श्रीवीरजिननेत्रयोः ॥ २६ ॥ एषां तीर्थकृतां तीर्थेष्वासन् द्वादशै चक्रिणः । नवार्धचक्रिणो रामास्तथा प्रत्यर्धचक्रिणः ॥ २७ ॥ एते शलाकापुरुषा, भूतभाविशिवश्रियः । त्रिषष्टिरवसर्पिण्यां, भरतक्षेत्रसम्भवाः ॥ २८ ॥ एतेषां चरितं ब्रूमः, शलाकापुंस्त्वशालिनाम् । महात्मनां कीर्तनं हि, श्रेयोनिःश्रेयसास्पदम् ॥ २९ ॥ तत्र तावद् भगवतश्चरित्रमृषभप्रभोः । बोधिबीजावाप्तिहेतोर्भवादारभ्य वर्ण्यते ॥३०॥ अस्त्यसङ्ख्याम्बुधिद्वीपवलयैः परिवेष्टितः । जम्बूद्वीप इति द्वीपो, वज्रवेदिकयाऽऽवृतः ॥ ३१ ॥ भूषितस्य वन्तीभिववर्षधरैरपि । स्वर्णरत्नमयो मेरुमध्ये तस्याऽस्ति नाभिवत् ॥ ३२ ॥ स लक्षयोजनोच्छ्रायो, मेखलात्रयभूषितः । चत्वारिंशद्योजनोच्चचूलोर्हचैत्यमण्डितः ॥ ३३ ॥ अस्ति पश्चिमतस्तस्य, विदेहेषु महापुरम् । क्षितिप्रतिष्टितं नाम, क्षितिमण्डलमण्डनम् ॥ ३४॥ तत्र प्रसन्नचन्द्रोऽभूनिस्तन्द्रो धर्मकर्मसु । देवराजोपमो राजा, राजमानो महर्द्धिभिः ॥ ३५ ॥ तत्र चाऽऽसीत् सार्थवाहो, धनो नाम यशोधनः । आस्पदं सम्पदामेकं, सरितामिव सागरः ॥ ३६ ॥ आसंस्तस्य महेच्छस्याऽनन्यसाधारणाः श्रियः । परोपकारैकफला, रुचो हिमरुचेरिव ॥ ३७॥ सदा सदाचारनदीप्रवाहैकमहीधरः । सेवनीयो न कस्याऽऽसीत् , स महीतलपावनः ॥ ३८ ॥ 20 तसिन्नौदार्यगाम्भीर्यधैर्यप्रभृतयो गुणाः । आसन् बीजान्यमोपानि, प्रभवाय यशस्तरोः ॥ ३९ ॥ कणानामिव रत्नानामुत्करास्तस्य वेश्मनि । गोणीनामिव देवाङ्गवाससामपि राशयः ॥ ४० ॥ अश्वैरश्वतरैरुष्ट्रहिनैरपरैरपि । तस वेश्म व्यराजिष्ट, यादोभिरिव सागरः ॥ ४१ ॥ धनिनां गुणिनां कीर्तिशालिनां च नृणामसौ । धुर्यत्वं धारयामास, प्राणोऽङ्गमरुतामिव ॥ ४२ ॥ अर्थैरतस्य महार्थस्य, पर्यपूर्यन्त सेवकाः । महासरोवरस्येव, बँन्दैरभ्यर्णभूमयः ॥ ४३ ॥ स गृहीतमहाभाण्ड, उत्साह इव मूर्तिमान् । ईहाञ्चक्रेऽन्यदा गन्तुं, वसन्तपुरपत्तनम् ॥४४ ॥ सार्थवाहो धनस्तस्मिन् , सकलेऽपि पुरे ततः । डिण्डिमं ताडयित्वोच्चैः, पुरुषानित्यघोषयत् ॥४५॥ असौ धनः सार्थवाहो, वसन्तपुरमेष्यति । ये केऽप्यत्र यियासन्ति, ते चलन्तु सहाऽमुना ॥ ४६॥ भाण्डं दास्यत्यभाण्डायाऽवाहनाय च वाहनम् । सहायं चाऽसहायायाऽशम्बलाय च शम्बलम् ॥ ४७ ॥ दस्युभ्यस्त्रास्यते मार्गे, श्वापदोपद्रवादपि । पालयिष्यत्यसौ मन्दान् , सहगान् बान्धवानिव ॥ ४८ ॥ 30 क्षणे स कल्यः कल्याणे, कुलस्वीकृतमङ्गलः । रथमास्थाय विदधे, प्रस्थानं पत्तनाद् बहिः॥४९॥ प्रस्थानमेरीभाकारैराकारकनरैरिख । जनाः सर्वेऽपि तत्रेयुर्वसन्तपुरगामिनः ॥५०॥ 25 - मोक्षलक्ष्मीविलासम् । २ जलप्रवाहाः । * "तश्च न से ॥३ नदीभिः । ४ क्षेत्रैः। ५ कुलपर्वतैः । ६ आलस्परहितः । ७ इन्द्रतुल्यः । ८ स्थानम् । ९ चन्द्रस्य । १० राशयः । ११ खचरैः । १२ जलजन्तुभिः। १३ अङ्गमरुतां-अङ्गान्तर्गतसर्ववायूनां मध्ये प्राणो नाम वायुर्यथा धुर्यत्वं धारयामास तथा । १४ क्षुद्रप्रवाहैः। १५ पाथेयम् । सकल्यकल्या सं२॥ १६ नीरोगी। १७ आद्वानकारकैः ।

·३ 5 10 15 प्रथमः सर्गः] त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरितम् । अत्रान्तरे धर्मघोष, आचार्यः साधुचर्यया । धर्मेण पावयन् पृथ्वी, सार्थवाहमुपाययौ ॥५१॥ ससम्भ्रममथोत्थाय, धनो "दीपं तपस्त्विषा । सहस्रांशुमिवाऽऽचार्यमवन्दत कृताञ्जलिः ॥५२ ॥ धनेन पृष्टास्त्वाचार्याः, समागमनकारणम् । वसन्तपुरमेष्यामस्त्वत्सार्थेनेत्यचीकथन् ॥ ५३॥ सार्थवाहोऽप्युवाचैवं, धन्योऽद्य भगवन्नहम् । अभिगम्या यदायाता, मत्सार्थेन च यास्यथ ॥ ५४ ॥ आचार्याणां कृतेऽमीषामन्नपानाधमन्वहम् । सम्पादनीयं युष्माभिः, सूदानित्यादिशच्च सः ॥ ५५ ॥ आचार्या अप्यवोचन्त, यतीनामशनादिकम् । अकृतं चाकारितं चाऽसङ्कल्प्यं चापि कल्पते ॥ ५६ ॥ वापीकूपतडागादिगतं वार्यपि वार्यते । अर्शस्त्रोपहतं सार्थनाथ ! जैनेन्द्रशासने ॥ ५७ ॥ अत्रान्तरे च केनापि, सार्थवाहस दौकितम् । पक्कचूताश्चितं स्थालं, भ्रष्टसन्ध्याभ्रसन्निभम् ॥ ५८ ॥ प्रमोदमेदुरमना, निजगाद ततो धनः । फलान्यमूनि गृह्णीताऽनुगृह्णीत च मामिति ॥ ५९ ॥ सरिरूचे फलादीगशस्त्रोपहतं हि नः । न स्पष्टुमपि कल्पेत, किं पुनः श्राद्ध ! खादितुम् ? ॥६॥ धनोऽवोचदहो ! कापि, दुष्करव्रतकारिता । शक्यं दिनमपीक्षैभवितुं न प्रमादिभिः ॥ ६१ ॥ कल्प्यं वः स्याद् यदन्नादि, तद् दास्यामि प्रसीदता चलताऽऽत्युदित्वा तान्, नत्वा च व्यसृजन्मुनीन् ॥६२॥ सार्थवाहस्ततोऽचालीत् , चञ्चलैस्तुरगैर्मयैः । शकटैरुक्षभिस्तुङ्गैस्तरङ्गैरिव सागरः ॥ ६३ ॥ अथ प्रचेलुराचार्या, अपि साधुभिरावृताः । मूर्त्ततामाश्रितैर्मूलगुणोत्तरगुणैरिव ॥ ६४ ॥ सार्थसाध्ये धनः पृष्ठे, माणिभद्रः सखाऽस्य तु । ईयतुः पार्श्वयोस्त्वश्ववारवाराववारितौ ॥६५॥ श्वेतच्छत्रैः स चक्रे यां, शरदभ्रमयीमिव । मायूरैरातपत्रैश्च, प्राडब्दमयीमिव ॥६६ ॥ करभैः सैरिभैरुक्षवरैरश्वतरैः खरैः । तस्योहे दुर्वहं भाण्डं, (नवातैरिव क्षितिः ॥ ६७ ॥ वेगादलक्ष्यमाणाङ्गिपाता वातमजा इव । ययुः पार्श्वस्थगोणीमिरुत्पक्षा इव वेसरीः ॥६८ ॥ यूनामन्तर्निविष्टानां, तत्र क्रीडानिबन्धनम् । जङ्गमानीव वेश्मानि, शकटानि चकासिरे ॥ ६९ ॥ महाकाया महास्कन्धा, महिषास्तोयवाहिनः । महीं प्राप्ता इवाऽम्भोदा, जनानां चिच्छिदुस्तषम् ॥ ७० ॥20 तदा तद्भाण्डसम्भारभाराकान्ता समन्ततः । शकटश्रेणिचीत्कार, ररासेव वसुन्धरा ॥ ७१ ॥ औक्षकेणौष्ट्रकेणाऽऽश्वेनोद्भूतः पांशुरानशे । तथा दिवं यथा विष्वक्, सूचीभेद्यं तमोऽभवत् ॥ ७२ ॥ उक्ष्णां घण्टाटणत्कारैर्बधिरीकृतदिङ्मुखैः । चमर्यस्तत्रसुदंरादुत्कारतर्णकैः समम् ॥ ७३ ॥ महाभार वहन्तोऽपि, कामन्तोऽपि क्रमेलकाः । वलितग्रीवमग्राणि, भूरुहां लिलिहुर्मुहुः ॥ ७४ ।। उत्कर्णसरलग्रीवा, दशन्तो दशनैर्मिथः । पृष्ठप्रतिष्ठकण्ठालाः, प्रष्ठा एवाऽभवन् खराः ॥ ७५ ॥ आरक्षकैः प्रतिदिशं, वेष्टितः शस्त्रपाणिमिः । वज्रपञ्जरमध्यस्थ, इव सार्थोऽवहत् पथि ॥ ७६ ॥ महार्थस्यापि सार्थस्य, दूरेऽस्थुस्तस्य दस्यवः । महाघमौलिरत्नस्य, भुजङ्गमपतेरिख ॥ ७७ ॥ निःखाऽऽढ्ययोनिर्विशेष, योगे क्षेमे च सोद्यमः । धनः सर्वान् सहाऽनैषीद् , यूथेशः कलभानिव ॥७८॥ आशास्यमानः सकलैलॊकैः स्फारितलोचनैः । दिने दिने रविरिख, प्रयाणमकरोद् धनः ॥ ७९ ॥ सरसां सरितां चाऽऽपस्तनूकुर्वन् निशा इव । उद्दामः समभूत् पान्थमीष्मो ग्रीष्मऋतुस्तदा ॥ ८॥ भ्राष्ट्रमिन्धा इव वधुर्वायवोऽत्यन्तदुःसहाः । आतपं तपनस्तेने, विष्वग् वह्निच्छटोपमम् ॥ ८१ ॥ तत्सार्थपथिकास्तस्थुरनुपातं तरं तरुम् । प्रपा अपां प्रवेशं च, पायं पायं पयोऽलुठन् ॥ ८२ ॥ * दीप्तं आ॥ १ सूर्यमिव । २ अप्रासुकम् । ३ उष्ट्र । ४ बलिष्ठवृषभैः । ५ उष्दैः । ६ महिषैः । ७ घनवाताः पृथ्व्याधारभूता वातविशेषाः। पवनाभिमुखचारिणो मृगविशेषा. । ९ खचरा । तृषां सं॥१० लघुवत्सकैः । ११ उष्ट्राः । १२ निर्धन- धनाख्ययोः । १३ अप्रातस्य प्रास्युपायो योगः। १४ प्रातस्य रक्षण क्षेमः । सार्थान् सं॥ १५ लघुगजान् । १६ सूर्यः। " 26 30 ·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व 5 10 15 जिह्वामकर्षन् महिषा, निःश्वासप्रेरितामिव । विविशुश्च नदीपङ्केष्वबंधीरितकाहराः ॥ ८३ ॥ रथिकानवमत्यापि, प्राजनेषु पतत्स्वपि । उन्मार्गपादपानीयुरुक्षाणश्च क्षणे क्षणे ॥ ८४ ॥ तप्तायःसूचीसदृशै, रोचिर्भिश्चण्डरोचिषः । व्यलीयन्त शरीराणि, विष्वग् मदनपिण्डवत् ॥ ८५ ॥ तप्तायःफालकरणिं, तरेणिनितरां दधौ । पथि क्षिप्तकरीषाग्निवैषम्यं पांशवोऽवहन् ॥ ८६ ॥ विश्य मार्गसरितः, परितः सार्थयोषितः । उन्मूल्य नलिनीनालान् , गलनालेषु चिक्षिपुः ॥ ८७ ॥ धर्माऽम्भाक्लिन्नवासोभिरशोभन्त भृशं पथि । जलार्दा इव बिभ्रत्यः, सार्थपान्थपुरन्ध्रयः ।। ८८ ॥ पलाशतालहिन्तालनलिनीकदलीदलैः । तालवृन्तीकृतैः पान्थाश्चिच्छिदुर्धर्मजं श्रमम् ॥ ८९ ॥ ग्रीष्मस्येव स्थितिच्छेद, गतिच्छेदं प्रवासिनाम् । विदधानः समागच्छन्मेपचिह्नतस्ततः ॥९० ॥ यातुधान इवाऽऽकाशे, दधानो धन्व वारिदः । कुर्वन् धाराशरासारं, सार्थेनोत्रासमैक्ष्यत ॥ ९१ ॥ अलातमिव तडितं, तडित्वान् भ्रमयन् मुहुः । निर्भर भापयामास, पथिकान् बालकानिव ॥ ९२ ॥ अभ्रंलिहैः पयःपूरैः, कूलिनीनां प्रसारिभिः । कूलानि पान्थहृदयानीव सद्यो विदद्रिरे ॥ ९३ ॥ सलिलैर्नीचमुच्चं च, सर्वमुर्त्या समीकृतम् । जडानीमुदये हन्त , विवेकः कीदृशो भवेत् १ ॥ ९४ ॥ पयोभिः कण्टकैः परैर्दुर्गमत्वेन वर्त्मनः । योजनानां शतमिव, क्रोशोऽपि समजायत ।। ९५ ॥ अध्वन्यजन आजानुसंलग्ननवकर्दमः । आमुक्तमोचक इव, प्रचचाल शनैः शनैः ॥ ९६ ॥ धतुं प्रतिपथं पान्थान् , दुर्दैवेन प्रसारिताः । प्रवाहच्छमना दीर्घाः, स्वबाहुपरिधा इव ॥ ९७ ॥ अमजन्नभितः पङ्कविकटे शकटाः पथि । चिरं कृतविमर्दोत्थरोषाद् अस्ता इवेलेया ॥९८॥ अवरुह्याऽऽकृष्यमाणा, औष्ट्रिकैद्धृतरज्जुभिः । पथि क्रमेलकाः पेतुर्भश्यत्पादाः पदे पदे ॥ ९९ ॥ दुर्गत्वं वर्मनां प्रेक्ष्य, सार्थवाहस्ततो धनः । तस्यामेव महाटव्यां, दत्त्वा वासानवास्थित ॥ १०० अतिवाहयितुं वर्षाचक्रे तत्रोटजान् जनः । न हि सीदन्ति कुर्वन्तो, देशकालोचितां क्रियाम् ॥ १०१॥ दर्शिते माणिभद्रेण, निर्जन्तुजगतीतले । उटजोपाश्रयेऽवात्सुः, सूरयोऽपि ससाधवः ॥ १०२ ॥ भूयस्त्वात् सार्थलोकस्य, दीर्घत्वात् प्रावृषोऽपि च । अत्रुव्यत् तत्र सर्वेषां, पाथेययवसादिकम् ॥ १०३ ॥ ततश्चेतस्ततश्चेलुः, कुचेलास्तापसा इव । खादितुं कन्दमूलादि, क्षुधातः सार्थवासिनः ॥ १०४ ॥ अथ तत् सार्थनाथस्य, सार्थदौःस्थ्यमशेषतः । विज्ञप्तं माणिभद्रेण, तन्मित्रेण निशामुखे ॥ १०५ ॥ सार्थवाहः सार्थदुःखचिन्तासन्ताननिश्चलः । तस्थौ निवातनिष्कम्प, इव पाँथोनिधिस्ततः ।। १०६ ॥ तस्य चिन्ताप्रपन्नस्य, निद्राऽभूत् क्षणमात्रतः । अतिदुःखाऽतिसौख्ये हि, तसाः प्रथमकारणम् ।। १०७ ॥ यामिन्याश्चरमे यामे, मन्दुरायामपालकः । ततश्च कश्चिदप्येवमपाठीदशठाशयः ॥ १०८ ।। प्रत्याशं विस्फुरत्कीतिः, प्राप्तोऽपि विषमा दशाम् । स्वामी नः पालयत्यात्मप्रतिपन्नमसावहो ! ॥१०९॥ तदाकर्ण्य धनो दध्यावुपालब्धोऽस्मि केनचित् । अस्तीह मामके साथै, को नामाऽत्यन्तदुःस्थितः १ ॥११०॥ आ ज्ञातं सन्ति में धर्मघोषाचार्याः सहागताः । अकृताऽकारितप्रासुभिक्षामात्रोपजीविनः ॥ १११ ।। 30 कन्दमूलफलादीनि, स्पृशन्त्यपि न ये क्वचित् । अधुना दु:स्थिते सार्थे, वर्तन्ते हन्त ते कथम् ॥११२॥ मार्गकृत्यमुरीकृत्य, पथि यानहमानयम् । तानद्यैव समसार्ष, किमकार्षमचेतनः ॥ ११३ ।। वामात्रेणापि नो येषामद्य यावत् कृतौचिती । स्वमुखं दर्शयिष्यामि, तेषामद्य कथं न्वहम् १ ।। ११४ ॥ तिरस्कृतकशाविशेषा । २ "परोणी" इति भाषायाम्। ३ सूर्यस्य । ४ सदृशम्। ५ सूर्यः । * प्राविशन मार्ग सं१,२. ख ॥ इलिया राक्षसः । प्रज्वलत्काष्ठम् । ९मेघः । ३० अन डलयोरैक्यात् जलानामित्यपि वकव्यम् । ११ स्वमाहुरूपार्गला इव । भूम्या । ११ उद्रास्वैः। तत्रैव च म सं १ ॥ श्चकुस्तत्रोटजान जनाः स !, ख १४ समुद्रः । १५ वाजिशा- लामाहरिका। १६ रचिताचरणम् । 20 25 ·प्रथमः सर्गः] त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरितम । ५ 5 , 15 तथाऽप्यद्याऽपि तान् दृष्ट्वा, निजाहः क्षालयाम्यहम् । सर्वत्राऽपि निरीहाणां, कार्यं तेषां तु किं मया ॥११५॥ इति चिन्तयतस्तस्योत्सुकस्य मुनिदर्शने । तुर्यो यामस्त्रियामायास्त्रियामेवाऽपराऽभवत् ॥ ११६ ॥ विभातायां विभावर्या, शुचिवस्त्रविभूषणः । सूरीणामाश्रयमगात् , सप्रधानजनो धनः ॥११७ ॥ पलाशच्छदनच्छन्नं, सच्छिद्रतणभित्तिकम् । स्थलस्थण्डिलसंस्थानं, तेषां सोऽविशदाश्रयम् ॥ ११८ ॥ मन्थानमिव पापाब्धेः, पन्थानमिव निवृतेः । आँस्थानमिव धर्मस्य, संस्थानमिव तेजसाम् ॥ ११९ ॥ कषायगुल्मनीहारं, हारं कल्याणसम्पदः । सङ्घस्याऽद्वैतमार्कल्पं, कल्प४ शिवकाङ्क्षिणाम् ॥ १२० ॥ पिण्डीभूतं तप इव, मूर्तिमन्तमिवाऽऽगमम् । तीर्थङ्करमिवाऽद्राक्षीद्, धर्मघोषमुनि धनः ॥ १२१ ॥ [त्रिभिर्विशेपकम् ।] ध्यानाधीनात्मनः कांश्चित्, कांश्चिन्मौनावलम्बिनः। कायोत्सर्गस्थितान् कांश्चित्,पठतः कांश्चिदागमम्।।१२२॥ वाचनां ददतः कांश्चित् ,कांश्चिद् भूमि प्रमार्जतः । वन्दमानान् गुरून् कांश्चित् , कांश्चिद् धर्मकथाजुषः॥१२३॥ 10 श्रुतमुद्दिशतः कांश्चित् , कांश्चित् तदनुजानतः । तत्त्वानि वदतः कांश्चित् , तत्राऽद्राक्षीन्सुनीनपि ॥१२४॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ।] सोऽवन्दताऽऽचार्यपादान् , साधूनपि यथाक्रमम् । तस्मै ते धर्मलाभं च, ददुः पापप्रणाशनम् ।। १२५ ॥ आचार्यपादपद्मान्ते, राजहंस इवाऽथ सः । निषद्याऽऽसादितानन्द, इति वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १२६ ॥ तदाऽऽकारयंता युष्मान् , भगवन्नात्मना सह । मुधैव सम्भ्रमोऽदर्शि, शरगर्जितवन्मया ॥ १२७ ॥ आरभ्य तदिनाद् यूयं, न दृष्टा न च वन्दिताः । न चाऽनपानवस्त्राद्यैः, कदाचिदपि सत्कृताः ॥१२८॥ जाग्रत्सुषुप्तावस्थेन, मया मूढेन किं कृतम् ? । यद् यूयमवजशिध्वे, ध्वस्तस्त्रवचसा चिरम् ॥ १२९ ॥ भगवन्तः । सहध्वं तत् , प्रमादाचरणं मम । सर्वसहा महान्तो हि, सदा सर्वसहोपमाः ॥ १३० ॥ सूरयोऽप्यूचिरेऽस्माकं, त्वया किं कि न सत्कृतम् ? । दुःश्वापदेभ्यो दस्युभ्यस्त्रायमाणेन वर्त्मनि ॥१२॥ तवैव सार्थिका यच्छन्त्यन्नपानादि चोचितम् । तन्न सीदति नः किञ्चित् , मा विषीद महामते ! ॥१३२।। 20 धनोऽप्यूचे गुणानेव, सन्तः पश्यन्ति सर्वतः । ततो मम सदोषस्थाऽप्याराध्यैरेवमुच्यते ॥ १३३ ।। सर्वथा खप्रमादेन, लजितोऽसि प्रसीदत । साधून प्रेषयताऽऽहारं, प्रयच्छामीच्छया यथा ॥ १३४ ॥ सरिभाष योगेन, वर्तमानेन वेत्सि नु । अकृतोऽकारिताऽचित्तमन्नायुपकरोति नः ॥ १३५॥ तदेव दास्ये साधूनां, यदेवोपकरिष्यते । इत्युदित्वा च नत्वा च, निजावासं ययौ धनः ॥ १३६ ।। अस्याऽनुपदमेवाऽथ, साधुद्वितयमागमत् । तदहं चाऽनपानादि, दैवादासीन्न किञ्चन ॥ १३७ ॥ इतस्ततोऽन्वेषयंच, सार्थवाहः स्वयं ततः । ईक्षाञ्चक्रे घृतं स्त्यानं, निजाशयमिवाऽमलम् ॥ १३८ । इदं कः कल्पते किञ्चिदिति सार्थपतीरिते । इच्छामीति वदन् साधुः, पंतगृहमधारयत् ॥ १३९ ॥ धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं, पुण्योऽहमिति चिन्तयन् । रोमाञ्चितवपुः सर्पिः, साधवे स खयं ददौ ॥ १४० ॥ आनन्दाश्रुजलैः पुण्यकन्दं कन्दलयन्निव । धृतदानावसानेऽथ, धनोऽवन्दत तौ मुनी ॥१४१॥ सर्वकल्याणसंसिद्धौ, सिद्धमत्रसमं ततः । वितीर्य धर्मलाभं तौ, जग्मतुर्निजमाश्रयम् ॥ १४२ ॥ तदानीं सार्थवाहेन, दानस्साऽस्य प्रभावतः । लेभे मोक्षतरो/ज, बोधिवीजं सुदुर्लभम् ॥ १४३ ॥ रजन्यां पुनरप्येषां, मुनीनामाश्रयं ययौ । स प्रविश्याऽनुजानीतेति वदन् प्राणमद् गुरून् ॥ १४४ ॥ धर्मघोषसूरयोऽपि, मेघनिर्घोषया गिरा । श्रुतकेवलिदेशीयां, दिदिशुर्देशनामिमाम् ॥ १४५ ॥ स्वपापम् । २ राज्या.। ३ मथनदण्डम् । ४ सभास्थानम् । ५ हिमम् । ६ भूषणरूपम् । ७ तदनुज्ञाकारिण. । ८ उपविश्य । ९ आमन्त्रणं कुर्वता। १० जाग्रताऽपि सुषुप्तावस्थागतेन । ११ पृथ्वी तदुपमा। १२ दुष्टहिस्वप्राणिभ्यः । १३ चौरेभ्य । १४ पूज्य. । १५ भकृत अकारित अचित्तं चेति एकवद्भावी द्वन्दः। १६ पात्रम् । १७ घृतम् । १८ पुण्याङ्करम् । १९ श्रुतकेवलिसमानाम् । 25 30 ·६ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व धर्मो मङ्गलमुत्कृष्टं, धर्मः स्वर्गाऽपवर्गदः । धर्मः संसारकान्तारोल्लङ्घने मार्गदेशकः ॥ १४६ ॥ धर्मो मातेव पुष्णाति, धर्मः पाति पितेव च । धर्मः सखेव प्रीणाति, धर्मः स्निह्यति बन्धुवत् ॥ १४७॥ धर्मः सङ्कमयत्युच्चैर्गुणान् गुरुरिवोज्वलान् । धर्मः प्रष्टां स्वामीव, प्रतिष्ठां च प्रयच्छति ॥ १४८ ॥ धर्मः शर्ममहाहयं, धर्मो वर्माऽरिसङ्कटे । धर्मो जाड्यच्छिदाधर्मो, धर्मों मर्माविदंहसाम् ॥ १४९ ॥ 5 धर्माजन्तुर्भवेद् भूपो, धर्माद् रामोऽर्धचैत्र्यपि । धर्माच्चक्रधेरो धर्माद, देवो धर्माच्च वासवः ॥१५० ॥ ग्रैवेयकानुत्तरेषु, धर्माद् यात्यहमिन्द्रताम् । धर्मादार्हन्त्यमामोति, किं किं धर्मान्न सिध्यति ? ॥१५१॥ दुर्गतिप्रपतजन्तुधारणाद् धर्म उच्यते । दान-शील-तपो-भावभेदात् स तु चतुर्विधः ॥१५२॥ तत्र तावद् दानधर्मस्त्रिप्रकारः प्रकीर्तितः । ज्ञानदाना-ऽभयदान-धर्मोपग्रहदामतः॥ १५३ ॥ दानं धर्मानभिज्ञेभ्यो, वाचनादेशनादिनीं । ज्ञानसाधनदानं च, ज्ञानदानमितीरितम् ॥ १५४ ॥ 10 ज्ञानदानेन जानाति, जन्तुः स्वस्य हिताहितम् । वेत्ति जीवादितत्त्वानि, विरतिं च समश्नुते ॥ १५५ ॥ ज्ञानदानादवामोति, केवलज्ञानमुज्वलम् । अनुगृह्याऽखिलं लोकं, लोकामधिगच्छति ॥ १५६ ॥ भवत्यभयदानं तु, जीवानां वधवर्जनम् । मनो-चाकायैः करण-कारणा-ऽनुमतैरपि ॥ १५७ ॥ तत्र जीवा द्विधा ज्ञेयाः, स्थावर-त्रसभेदतः । द्वितयेऽपि द्विधा पर्याप्ताऽपर्याप्तविशेषतः ॥१५८ ॥ पर्याप्तयस्तु षडिमाः, पर्याप्तत्वनिबन्धनम् । आहारो वपुरक्षाणि', प्राणो भाषा मैनोऽपि च ॥ १५९ ॥ 15 स्युरेकाक्ष-विकलाक्ष-पञ्चाक्षाणां शरीरिणाम् । चतस्रः पञ्च षड् वाऽपि, पर्याप्तयो यथाक्रमम् ॥ १६० ॥ एकाक्षाः स्थावरा भूम्यतेजोवायुमहीरुहः । तेषां तु पूर्व चत्वारः, स्युः सूक्ष्मा बादरा अपि ॥ १६१ ॥ प्रत्येकाः साधारणाच, द्विप्रकारा महीरुहः । साधारणा अपि द्वेधा, सूक्ष्म-चादरभेदतः ॥ १६२ ॥ वसा द्वि-त्रि-चतुः-पञ्चेन्द्रियत्वेन चतुर्विधाः । तत्र पञ्चेन्द्रिया द्वेधा, संज्ञिनोऽसंज्ञिनोऽपि च ॥ १६३ ॥ शिक्षोपदेशाऽऽलापान् ये, जानते ते तु संज्ञिनः । सम्प्रवृत्तमनःप्राणास्तेभ्योऽन्ये स्युरसंज्ञिनः ॥ १६४ ।। 20 स्पर्शनं रसनं घ्राणं, चक्षुः श्रोत्रमितीन्द्रियम् । तस्य स्पर्शो रसो गन्धो, रूपं शब्दश्च गोचरः॥ १६५ ॥ द्वीन्द्रियाः कृमयः शङ्खाः, गण्डूपदा जलौकसः । कपर्दकाः शुक्तयश्च, विविधाकृतयो मताः॥१६६ ॥ यूका मत्कुण-मैर्कोट-लिक्षाद्यास्त्रीन्द्रिया मताः । पतङ्ग-मक्षिका-भृङ्ग-दंशाबाश्चतुरिन्द्रियाः॥१६७ ॥ तिर्यग्योनिभवाः शेषा, जल-स्थल-खचारिणः । नारका मानवा देवाः, सर्वे पञ्चेन्द्रिया मताः ॥ १६८ ॥ तत्पर्यायक्षयाद् दुःखोत्पादात् सङ्क्लेशतस्विधा । वधस्य वर्जनं तेष्वभयदानं तदुच्यते ॥ १६९ ॥ 25 ददात्यभयदानं यो, दत्तेऽर्थान् सोऽखिलानपि । जीविते सति जायेत, यत् पुमर्थचतुष्टयी ॥ १७० ।। जीवितादपरं प्रेयो, जन्तोर्जायेत जातुचित् । न राज्यं न च साम्राज्यं, देवराज्यं न चोच्चकैः ॥ १७१ ॥ इतोऽशुचिस्थस्य कमेरितः स्वर्गसदो हरेः । प्राणापहारप्रभवं, द्वयोरपि समं भयम् ॥ १७२ ॥ समग्रजगदिष्टायाऽभयदानाय सर्वथा । सर्वदाऽप्यप्रमत्तः सन् , प्रवर्त्तत ततः सुधीः ॥ १७३ ॥ भवेदभयदानेन, जनो जन्मान्तरेषु हि । कान्तो दीर्घायुरारोग्य रूप-लावण्यशक्तिमान् ॥ १७४ ॥ धर्मोपग्रहदानं तु, जायते तत्र पश्चधा । दायक-ग्राहक-देय-काल-भावविशुद्धितः ॥ १७५ ।। तत्र दायकशुद्धं तन्यायार्थों ज्ञानवान् सुधीः । निराँशंसोऽननुतापी, दायकः प्रददाति यत् ॥ १७६ ॥ इदं चित्तमिदं वित्तमिदं पात्रं निरन्तरम् । सञ्जातं यस्य मे सोऽहं, कृतार्थोऽसीति दायकः ॥ १७७ ॥ , मार्गदर्शक । * प्रतिष्ठां सं ॥ २ शैत्यविच्छेदे धर्मरूपः । ३ बलदेवः। ४ वासुदेवः। ५ चक्रवर्ती । ६ इन्द्रः । ७ तीर्थकरस्वम् । + 'दितः सं २, ॥ जन्तुस्तस्य सं २ ॥ मोक्षम् । ९ कृतकारितानुमोदितः। १. शरीरम् । ११ इन्द्रियाणि । १२ विकलाक्षशब्देन द्वीन्द्रियादयो विकलेन्द्रिया प्राद्याः । वनस्पतिकायाः। मत्कोट-लि सं २, ख ॥ "धर्मार्थकाममोक्षरूमा। १५ नीतिसम्पादितार्थः । १६ निरीहः । १७ पश्चात्तापविरहित.। 30 ·5 10 15 प्रथमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । सापद्ययोगविरतो, गौरवत्रयवर्जितः । त्रिगुप्तः पञ्चसमितो, रागद्वेषविनाकृतः ॥ १७८ ॥ निर्ममो नगरवसत्यङ्गोपकरणादिषु । तथाऽष्टादशशीलाङ्गसहस्रधरणोद्धरः ॥ १७९ ॥ रत्नत्रयधरो धीरः, समकाञ्चनलेष्टुकः । शुभध्यानद्वयस्थास्तुर्जिताक्षः कुर्विंशम्बलः॥१८० ॥ निरन्तरं यथाशक्ति, नानाविधतपःपरः । संयमं सप्तदशधा, धारयन्नविखण्डितम् ॥ १८१ ॥ अष्टादशप्रकारं च, ब्रह्मचर्य समाचरन् । यत्रेदृग् ग्राहको दानं, तत् स्याद् ग्राहकशुद्धिमत् ॥ १८२ ॥ देयशुद्ध द्विचत्वारिंशद्दोषरहितं भवेत् । पाना-ऽशन-खाद्य-खाद्य-वस्त्र-संस्तारकादिकम् ॥ १८३ ॥ कालशुद्धं तु यत् किञ्चित् , काले पात्राय दीयते । भावशुद्धं त्वनाशंसं, श्रद्धया यत् प्रदीयते ॥ १८४ ॥ न देहेन विना धर्मो, न देहोऽनादिकं विना । धर्मोपग्रहदानं तद्, विदधीत निरन्तरम् ॥ १८५ ॥ पात्रेभ्योऽशनपानादिधर्मोपग्रहदानतः । करोति तीर्थाव्युच्छित्ति, प्राप्नोति च परं पदम् ॥ १८६ ॥ शीलं सावधयोगानां, प्रत्याख्यानं निगद्यते । द्विधा तद्देशविरति-सर्वविरतिभेदतः॥१८७ ॥ देशतो विरतिः पञ्चाणुव्रतानि गुणास्त्रयः । शिक्षाप्रतानि चत्वारि, चेति द्वादशधा मताः ॥ १८८ ॥ तत्र स्थूलाऽहिंसा-सत्या-ऽस्तेय-ब्रह्मा-ऽपरिग्रहाः । अणुव्रतानि पञ्चेति, कीर्तितानि जिनेश्वरैः ॥ १८९ ॥ अथ दिग्विरति गोपभोगविरतिस्तथा । अनर्थदण्डविरतिश्चैवं गुणवतत्रयी ॥ १९ ॥ सामायिकं च देशावकाशिकं पौषधस्तथा । अतिथीनां संविभागः, शिक्षाबतचतुष्टयम् ॥ १९१ ॥ तदेषा देशविरतिः, शुश्रूषादिगुणस्पृशाम् । यतिधर्मानुरक्तानां, धर्मपंथ्यदनार्थिनाम् ॥ १९२ ॥ शम-संवेग-निर्वेदा-ऽनुकम्पा-ऽऽस्तिक्यलक्षणम् । सम्यक्त्वं प्रतिपन्नानां, मिथ्यात्वविनिवर्तिनाम् ॥ १९३॥ महात्मनां सानुबन्धक्रोधोदयविषर्जिनाम् । चारित्रमोहघातेन, जायते गृहमेधिनाम् ॥ १९४ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् । ] स्थूलानामितरेषां च, हिंसादीनां विवर्जनम् । सिद्धिसौधैकसरणिः, सा सर्वविरतिर्मता ॥ १९५ ॥ प्रकृत्याऽल्पकषायाणां, भवसौख्यविरागिणाम् । विनयादिगुणाऽक्तानां, सा मुनीनां महात्मनाम् ॥१९६॥ 20 यत् तापयति कर्माणि, तत् तपः परिकीर्तितम् । तद् बाह्यमनशनादि, प्रायश्चित्तादि चाऽऽन्तरम् ॥१९७॥ अनशनमौनोदर्य, वृत्तेः संक्षेपणं तथा । रसत्यागस्तनुक्लेशो, लीनतेति बहिस्तपः ॥ १९८ ॥ प्रायश्चित्तं वैयावृत्यं, स्वाध्यायो विनयोऽपि च । व्युत्सर्गोऽथ शुमध्यानं, पोढेत्याभ्यन्तरं तपः॥१९९ ॥ रत्नत्रयधरेष्वेका, भक्तिस्तत्कार्यकर्म च । शुभैकचिन्ता संसारजुगुप्सा भावना भवेत् ॥ २० ॥ चतुर्धा तदयं धर्मो, निःसीमफलसाधनम् । साधनीयः सावधानैर्भवभ्रमणभीरुभिः ॥ २०१॥ धनोऽप्यूचे मया खामिन्!, धर्मोऽयं शुश्रुवे चिरात् । एतावन्ति दिनान्येष,वञ्चितोऽसि स्वकर्मभिः॥२०२॥ वन्दित्वा गुरुपादाब्जद्वन्द्वं शेषमुनीनपि । धन्यंमन्यो निजावासं, सार्थवाहस्ततो ययौ । २०३ ॥ परमानन्दनिर्ममो, धर्मदेशनया तया । धनस्तां क्षपयामास, क्षेणदां क्षणमात्रवत् ॥ २०४ ॥ सुप्तोत्थितस्य तस्याऽथ, प्रातर्मङ्गलपाठकः । पपाठ शङ्खगम्भीरमधुरध्वनिबन्धुरः ॥ २०५॥ घनान्धकारमलिना, पद्मिनीलक्ष्मितस्करी । व्यवसायहरा नृणां, ययौ प्रावृडिव क्षपा ॥ २०६ ॥ तेजोऽभिमुखचण्डांशुर्व्यवसायसुहन्नृणाम् । शरत्काल इव प्रातःकालोऽयं जृम्भतेऽधुना ॥ २०७॥ सरसामापगानां च, पापुरापः प्रसन्नताम् । शरदा तत्त्वबोधेन, मनांसीव मनीषिणाम् ॥ २०८ ॥ सूर्याशुभिः शुष्कपङ्काः, पन्थानः सुगमा भृशम् । आसन् ग्रन्था इवाऽऽचार्योपदेशाच्छिन्नसंशयाः ॥२०९॥ कूलिन्यः कूलयोर्मध्ये, वहन्तीह शनैः शनैः । नेमिसीमन्तयोरन्तः, शकटश्रेणयो यथा ॥ २१० ॥ १ जितेन्द्रियः । २ उदरमात्रपाथेय.।*तस्य या संut'शुद्धि सशुद्धिं सं॥ ३ वान्छारहितम्। ४ कुर्यात् । ५ तीर्थस्य अविच्छेदम् । ६ पथ्यदनं शम्बलम् । मोहा सं १॥ ७ सिद्धिप्रासादेकसोपानमार्गः । ८ कायोत्सर्गः । ९ रात्रिम् । 25 30 ·15 कलिकालसर्वजश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व पवैश्यामाक-नीवार-चालक कुवलादिभिः । अध्वन्यानामिहाऽध्वान, आतिथ्यमिव कुर्वते ॥ २११ ।। पवनान्दोल्यमानेषुवणध्वानैरसौ शरत् । यानाभियोगसमयं, शसतीवाऽऽभियोगिनाम् ॥ २१२ ॥ पान्थानां तप्यमानानां, रुचिभिश्चण्डरोचिषः । आतपत्रीभवन्त्येते, क्षणं शारदवारिदाः॥२१३ ॥ एते सार्थककुमन्तः, ककुदैभिन्दते स्थलीः । सुखयात्राकृते भक्त, वैषम्यमवनेरिव ॥ २१४ ॥ 5 गर्जन्तः प्लावयन्तः क्ष्मां, पुरा दद्दशिरे हि ये । नेशर्मार्गवहास्तेऽत्र, प्रावृपेण्या घना इव ॥ २१५ ॥ वल्लीभिः फलनम्राभिः, स्वच्छस्तोयैः पदे पदे । पन्थानोऽयत्नपाथेयाः, पान्थानामिह जज्ञिरे ॥ २१६ ॥ राजहंसा इवोत्साहबहलीकृतचेतसः । गन्तुं देशान्तराण्यत्र, त्वरन्ते व्यवसायिनः ॥ २१७ ॥ तच्छ्रुत्वा सार्थवाहोऽपि, प्रयाणसमयोऽमुना । विज्ञप्त इति विज्ञाय, यात्राभेरीमवादयत् ॥ २१८ ॥ सार्थोऽपि रोदसीकुक्षिम्भरे रीवात् ततः । चचाल गोवृन्दमिव, गोपगोशृङ्गनादतः ॥ २१९ ॥ 10 भव्याब्जबोधप्रवणैः, साधुभिः परिवारितः । मरीचिभिः सूर इव, सूरिरप्यचलत् ततः ॥ २२० ॥ अग्रतः पार्श्वतः पश्चादारक्षपुरुषैः खयम् । रक्षामासूत्र्य सार्थस्य, प्रतस्थे सार्थपो धनः ।। २२१ ॥ महाटवीं समुत्तीर्णे, सार्थे सार्थपतिं ततः । अनुज्ञाप्याऽऽचार्यवर्या, विहां ययुरन्यतः ॥ २२२ ॥ ततश्च सार्थवाहोऽपि, निष्प्रत्यूहं वहन् पथि । पाथोधिमिव नद्योघो, वसन्तपुरमासदत् ॥ २२३ ॥ विक्रीणीते स भाण्डानि, प्रतिभाण्डानि चाऽऽददे । कालेन कियताऽप्येष, धीमन्तो याशुकारिणः॥२२४॥ परितो भरितस्तस्माद् , वारिधेखि वारिदः । क्षितिप्रतिष्ठं नगरं, पुनरप्याययौ धनः ॥ २२५ ॥ कालेन तत्र पूर्णायुः, कालधर्ममुपागतः । आस्थितैकान्तसुषमेषत्तरेषु कुरुष्वसौ ॥ २२६ ॥ सीतानद्युत्तरतटे, जम्बूवृक्षानुपूर्वतः । उत्पेदे 'युग्मधर्मेण, मुनिदानप्रभावतः ॥ २२७ ॥ तत्राऽष्टमस्य पर्यन्ते, मा भोज्याभिलाषिणः । षट्पञ्चाशशतद्वन्द्वसङ्ख्यपृष्ठकरण्डकाः ॥ २२८ ॥ युग्मरूपास्त्रिगव्यूतोच्छ्याः पल्यत्रयायुषः । पर्यन्तप्रसवाः स्वल्पकषाया ममतोज्झिताः ॥ २२९ ॥ अपत्ययुग्ममेकोनपश्चाशतमहानि तु । पालयित्वा विपद्यन्तेऽथोत्पद्यन्ते सुरेषु ते ॥ २३० ॥ शर्करावादुसिकताः, शरज्योत्स्नानिमाम्भसः । तत्रोत्तरेषु कुरुषु, भूम्यो रम्याः स्वभावतः ॥ २३१ ॥ मद्याङ्गप्रमुखास्तत्र, दशधा कल्पपादपाः । मनुजानामयत्नेन, सदा यच्छन्ति वाञ्छितम् ॥ २३२ ॥ ददते तत्र मोङ्गा, मद्यं भृङ्गास्तु भाजनम् । तूर्याङ्गकास्तु तूर्याणि, वर्याणि विविधैर्लयैः ॥ २३३ ॥ दीपशिखा ज्योतिष्काच, तन्वन्त्युझ्योतमद्भुतम् । माल्यं यच्छन्ति चित्राङ्गा, भोज्यं चित्ररंसाः पुनः॥ 25 भूषणानि तु मण्यङ्गा, गेहाकारा गृहाणि तु । सम्पादयन्ति चानना, दिव्यवासांस्यनेकशः ॥२३५॥ एते च नियतानर्थान् , यच्छन्त्यनियतानपि । अन्ये च कल्पतरवस्तत्र सर्वेप्सितप्रदाः ॥ २३६ ॥ दिवीव तत्र कल्पद्रुसम्पन्नसकलेप्सितः । धनजीवो युग्मधर्माऽन्वभूद् वैषयिकं सुखम् ॥ २३७ ॥ मिथुनायुः पालयित्वा, धनजीवस्ततश्च सः। प्राग्जन्मदानफलतः, सौधर्मे त्रिदशोऽभवत् ॥ २३८ ॥ च्युत्वा सौधर्मकल्पाच्च, विदेहेष्वपरेष्वथ । विजये गन्धिलावत्यां, वैताढ्यपृथिवीधरे ॥२३९ ॥ गन्धाराख्ये जनपदे, पुरे गन्धसमृद्धके । राज्ञः शतबलाख्यस्य, विद्याधरशिरोमणेः ॥ २४० ॥ भार्यायां चन्द्रकान्तायां, पुत्रत्वेनोदपादि सः । नाम्ना महाबल इति, बलेनाऽतिमहाबलः ॥ २४१ ॥ रक्ष्यमाणः स आयुक्तैर्लाल्यमानस्तथा तथा । वृद्धिमासादयामास, शाखीव क्रमयोगतः ॥ २४२ ॥ . श्यामाकस्तृणधान्यविशेष., नीवारो धान्यविशेषः, वालुकः चिर्भटकम्, कुवल बदरीफलम्, "काकडी बोर" इति लोक- भाषायाम् । २ पान्थानाम् । ३ मार्गाः । ४ यात्रोत्सुकानाम् । ५ मार्गप्रवाहा । ६ व्यापारिणः। ७ सूर्य । ८ रक्षकनरैः। ९ निर्विनम् । * वृक्षस्य पू आ, स २॥ युग्मरूपेण सं १, ख ॥ १० चतुर्थे दिवसे । ११ पृष्ठस्थितसूक्ष्मगानावयवाः । १२ देवः । १३ रक्षकैः । १४ वृक्ष इच। 20 30 ·९ 5 - प्रश्रमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । कलानिधिरिवाऽशेषकलापूर्णः शनैः शनैः । स बभूव महाभागो, जनानां नयनोत्सवः ॥ २४३॥ स कन्यां विनयवतीं, मूर्ती तु विनयश्रियम् । समये समयाभिज्ञः, पित्रादेशादुपायत ॥ २४४ ॥ निशातमस्त्रं कामस्य, कामिनीजनकार्मणम् । रतिलीलावनं सोऽथ, यौवनं प्रत्यपद्यत ॥ २४५ ॥ कैमो समतलौ तस्य, क्रमात् कूर्मवदुमतौ । सिंहमध्याधरीकारधुरीणं मध्यमप्यभूत् ॥ २४६ ॥ उरःस्थलं चाऽकलयत् , स्वर्णशैलशिलातुलाम् । उद्धरौ दधतुः स्कन्धौ, ककुभत्ककुदश्रियम् ॥ २४७ ॥ भुजौ भुजङ्गमाधीशभोगशोभां च बभ्रतुः । अ‘म्युदितराकेन्दुलीलामलिङमाददे ॥ २४८ ॥ रदैनखैर्मणिनिभैर्वपुषा कनकत्विषा । मकलां कलयामास, मेरुलक्ष्मी स्थिराकृतिः ॥ २४९ ॥ अपरेछुः शतबलो, विद्याधरपतिः सुधीः । महासत्त्वस्तत्त्वविज्ञश्चिन्तयामासिवानिदम् ॥ २५० ॥ विधाय सहजाऽशौचमुपस्कारैर्नवं नवम् । गोपनीयमिदं हन्त !, कियत्कालं कलेवरम् ? ॥ २५१ ॥ सत्कृतोऽनेकशोऽप्येष, सक्रियेत यदापि न । तदापि विक्रियां याति, कायः खलु खलोपमः ॥२५२ ।। 10 अहो ! बहिनिपतितैर्विष्ठा-मूत्र कफादिभिः। हणीयन्ते प्राणिनोऽमी, कायस्याऽन्तःस्थितैर्न किम् ॥२५३॥ रोगाः समुद्भवन्त्यसिन्नत्यन्तातङ्कदायिनः । दन्देशूका इव क्रूरा, जरविटपिकोटरे ॥ २५४ ॥ निसर्गाद् गत्वरचाऽयं, कायोऽन्द इव शारदः । दृष्टनष्टा च तत्रेयं, यौवनश्रीस्तडिनिभा ॥२५५ ।। आयुः पताकाचपलं, तरङ्गतरलाः श्रियः । भोगिभोगनिभा भोगाः, सङ्गमाः खमसनिभाः ॥२५६ ॥ काम-क्रोधादिभिस्तापैस्ताप्यमानो दिवानिशम् । आत्मा शरीरान्तःस्थोऽसौ, पच्यते पुटपाकवत् ॥२५७ ॥ 15 विषयेष्वतिदुःखेषु, सुखमानी मनागपि । नाऽहो ! विरज्यति जनोऽशुचिकीट इवाऽशुचौ ॥ २५८ ॥ दुरन्तविषयास्वादपराधीनमना जनः । अन्धोऽन्धुमिव पादारस्थितं मृत्युं न पश्यति ॥ २५९ ॥ आपातमात्रमधुरैर्विषयैर्विषसन्निभैः । आत्मा मूछित एवाऽऽस्ते, स्वहिताय न चेतति ॥ २६० ॥ तुल्ये चतुर्णा पौमर्थ्य, पापयोरर्थकामयोः । आत्मा प्रवर्तते हन्त !, न पुनधर्ममोक्षयोः ॥२६१ ॥ अस्मिन्नपारे संसारपारावारे शरीरिणाम् । महारत्नमिवाऽनयं, मानुष्यमतिदुर्लभम् ॥ २६२ ।। मानुष्यकेऽपि सम्प्राप्ते, प्राप्यन्ते पुण्ययोगतः । देवता भगवानहन् , गुरवश्च सुसाधवः ॥ २६३ ॥ मानुष्यकस्य यद्यस्य, वयं नादअहे फलम् । मुषिताः स तदधुना, चौरैर्वसति पत्तने ॥ २६४ ॥ तदद्य कवचहरे, कुमारेऽस्मिन् महाबले। राज्यभारं समारोप्य, कुर्महे स्वसमीहितम् ॥ २६५ ॥ विमृश्यैवं शतबलः, समाहूय महाबलम् । विनीतं बोधयामास, राज्यग्रहणहेतवे ॥२६६ ॥ स राज्यभारमुद्वोढुं, मेने पितृनिदेशतः । भवन्ति हि महात्मानो, गुर्वाज्ञाभङ्गभीरवः ॥ २६७ ॥ ततः शतबलः सिंहासनेऽध्यास्य महाबलम् । अभिषिच्य खहस्तेन, चक्रे तिलकमङ्गलम् ॥ २६८ ॥ स रराज नवो राजा, कुन्दसोदरकान्तिना । चान्दनेन तिलकेनोदयाचल इवेन्दुना ॥ २६९ ॥ पैतृकेणाऽऽतपत्रेण, हंसपत्रामलेन सः । शुशुभे शारदाभ्रेण, गिरिराज इवोच्चकैः ॥ २७० ॥ विरेजे ग्रेडता चारुचामरद्वितयेन सः । बलाकायुगलेनेव, विमलेन बलाहकः ॥ २७१ ॥ तस्याभिषेके गम्भीरतरो मङ्गल्यदुन्दुभिः । दध्वान ध्वनयनाशाश्चन्द्रोदय इवोदधिः ॥ २७२ ॥ समन्तान्मत्रिसामन्तैः, समेत्य समनम्यत । द्वैतीयीकः शतबल, इव रूपान्तरेण सः॥ २७३ ॥ पुत्रं राज्ये निवेश्यैवं, स्वयं शतबलस्ततः । आददे शमसाम्राज्यमाचार्यचरणान्तिके ॥ २७४ ॥ सोऽसारान् विषयान् प्रोज्झ्य, सारं रत्नत्रयं दधौ। तथाऽप्यखण्डा तस्सासीत् , सर्वत्र समचित्तता ।। २७५॥ मूलादुन्मूलयामास, कषायान् स जितेन्द्रियः । कूलङ्कषापूर इव, कूलस्थितमहीरुहान् ॥ २७६ ॥ १ तीक्ष्णम् । २ चरणौ। सं १, आ॥ ३ ललाटम् । ४ सस्कारैः। ५ सः। निसर्गगमा ६ सर्पफणातुल्याः । ७ कूपम् । ८ पुरुषार्थत्वे । संसारे पा सं२॥ ६°बलस्तदाह सं १॥ ९ मेघः । 'नयाः पूर इव । त्रिषष्टि, २ 20 2.5 30 . बिभ्रतुः ·१० कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व . 10 आत्माराममना वाचंयमो नियतचेष्टितः । अधिसेहे महासत्त्वो, दुःसहान् स परीषहान् ॥ २७७ ॥ मैन्यादिभिर्भावनाभिः, प्रवृद्धध्यानसन्ततिः । सोऽमन्दानन्दनिर्ममस्तस्थौ मुक्ताविवाऽनिशम् ॥ २७८ ॥ ध्यानेन तपसा चाऽऽयुर्लीलयैवाऽतिवाह्य सः । महात्मा सादयामास, सदनं त्रिदिवौकसाम् ॥ २७९ ॥ महाबलोऽपि बलिभिः, खेचरैः परिवारितः । आखण्डल इवाऽखण्डशासनः प्रशशास गोम् ॥२८॥ 5 रम्याखारामराजीषु, स रेमे रमणीकृतः । मुदितः पङ्कहिणीखण्डेष्विव सितैच्छदः ॥ २८१ ॥ अभूवंस्तत्पुरो नित्यसङ्गीतप्रतिशब्दितैः । सङ्गीतकानुवादिन्य, इव वैतात्यकन्दराः ॥ २८२ ॥ अग्रतः पार्श्वयोः पश्चान्नारीभिः परिवेष्टितः । स चकासामास रसः, शृङ्गार इव मूर्तिमान् ॥ २८३ ॥ खच्छन्दं तस्य विषयक्रीडाव्यग्रस्य सर्वदा । समरात्रिन्दिवः कालो, बभूव विषुवनिमः ॥ २८४ ॥ अनेकामात्यसामन्तैर्मणिस्तम्भैरिवाऽपरैः । परिष्कृतां निजास्थानी, सोधितस्थावथैकदा ॥ २८५।। तं नत्वोपाविशन् सर्वे, यथास्थानं सभासदः । ते तदेकाग्रनयना, योगिलीलामधारयन् ॥ २८६ ॥ ते खयम्बुद्ध-सम्भिन्नमती शतमतिस्तथा । महामतिश्च तत्रासाश्चक्रिरे मत्रिणोऽपि हि ॥ २८७ ।। स्वामिभक्तिसुधासिन्धुर्मनीषारत्नरोहणः । सम्यग्दृष्टिः खयम्बुद्ध, इति तत्र व्यचिन्तयत् ॥ २८८ ॥ असाकं पश्यतामेप, दुर्वाजिभिरिवेन्द्रियैः । हियते विषयासक्तः, स्वामी धिग् न उपेक्षकान् ।। २८९ ॥ ईद्यग्विनोदव्यग्रस्य, जन्माऽसत्वामिनो मुधा । यातीति ताम्यति मनो, मीनः स्तोक इवाम्भसि ॥२९० ॥ 15 असाभिर्मत्रिभिरसौ, न चेदुच्चैःपदं अयेत् । तदसाकं भवेमर्ममत्रिणां च किमन्तरम् ? ॥ २९१ ॥ तद्विज्ञपय्य नेतव्योऽस्माभिः स्वामी हिते पथि । नीयन्ते यत्र तत्रैते, यान्ति सारणिवन्नृपाः ॥ २९२ ॥ यद्यप्यपवदिष्यन्ते, खामिव्यसनजीविनः । वाच्यं तथाऽपि नोप्यन्ते, यवा मृगभयेन किम् ? ॥२९३ ।। विमृश्येति खयम्बुद्धो, धौरेयो बुद्धिशालिनाम् । इति विज्ञपयामास, राजानं रचित्ताञ्जलिः ॥ २९४ ॥ आसंसारं सरिनाथः, किं तृप्यति सरिजलैः । सरित्यंतिपयोभिर्वा, किमेष वडवानलः ? ॥ २९५ ॥ 20 अन्तको जन्तुभिः किं वा?, किमेधोभिर्हताशनः । सुखैर्वेषयिकैरात्मा, किं तथैष कदाचन ॥२९६ ॥ कूलच्छाया दुर्जनाथ, विषं च विषयास्तथा । दन्दशूकाच जायन्ते, सेव्यमाना विपत्तये ॥ २९७ ॥ आसेव्यमानस्तत्कालसुखोऽन्तविरसः परः । कण्डूय्यमाना पामेव, निकामं च प्रवर्द्धते ॥ २९८ ॥ कामोऽयं नरकदूतः, कामो व्यसनसागरः । कामो विपल्लताकन्दः, कामः पाप सारणिः ॥ २९९ ।। मदनेन मदेनेव, जनः परवशीकृतः । सदाचारपथभ्रष्टः, पतत्येव भवौवटे ॥३०॥ 25 अर्थ धर्म च मोक्षं च, वेश्मेव गृहमेधिनः । आसादितप्रवेशोऽयं, खनत्याखुरिव सरः ॥ ३०१ ॥ दर्शनेन स्पर्शनेनोपभोगेन च निर्भरम् । व्यामोहायैव जायन्ते, विषवह्य इव स्त्रियः ॥ ३०२ ॥ निकाममेव कामिन्यः, कामलुब्धकवागुराः । हरिणानामिव नृणां, जायन्तेऽनर्थहेतवे ॥ ३०३ ॥ ये नर्मसुहृदः खादाचामैकसुहृदो हि ते । खामिनश्चिन्तयन्त्येते, परलोकहितं न यत् ॥ ३०४ ॥ स्त्रीकथाभिर्गीतनृत्तैर्नर्मोक्त्या मोहयन्त्यमी । पिङ्गाः स्वखामिनमहो!, नीचाः स्वार्थंकतत्पराः ॥३०५ ॥ 30 कुसंसर्गात् कुलीनाना, भवेदम्युदयः कुतः । कदली नन्दति कियद्?, बदरीतरुसन्निधौ ॥३०६ ॥ तत्प्रसीद कुलस्वामिन् !, स्वयं विज्ञोऽसि मा मुहः। विहाय व्यसनासक्ति, मनो धर्मे निधीयताम् ॥३०७॥ निश्छायेन दुमेणेव, सरसेवाऽपधारिणा । निर्गन्धेनेव पुष्पेण, विदन्तेनेव दन्तिना ॥ ३०८ ॥ रूपेणेवाऽलबणिना, राज्येनेवाऽवमत्रिणा । अदेवेनेव चैत्येन, रजन्येवेन्दुहीनया ॥ ३०९ ॥ १ इन्द्रः। ३ पृथ्वीम् । ३ हंसः । * पुरे नि सं १, आ॥ ४ सङ्गीतस्य अनुकरण कुर्वन्त्यः । ५ समरात्रिदिनात्मकः कालो विषुवत् । ६ सभास्। ७ बुद्धिरतस्य रोहणाचलरूपः । ८ समुद्रः । ९ समुद्र । १० यमराजः । ११ काटैः । १२ खसः । १३ भवकूपे । १४ मूषकः । १५ खानपानकमित्राणि । १६ विटा । J . ?

·११ 5 10 , 15 प्रथमः सर्गः]] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । यतिनेवाऽचरित्रेण, सैन्येनेवाऽपशस्त्रिणा । मुखेनेवाऽक्षिहीनेन, निधर्मेण नरेण किम् ? ॥ ३१०॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ।] चक्रवर्त्यप्यधर्मः सन् , जन्म तल्लभते पुनः । कदन्नमपि सम्प्राप्तं, साम्राज्यं यत्र मन्यते ॥ ३११ ॥ महाकुलप्रसूतोऽपि, धर्मोपार्जनवर्जितः। भवेद् भवान्तरे श्वेव, परोच्छिष्टान्न भोजनः ।। ३१२ ।। धर्महीनो द्विजन्माऽपि, नित्यं पापानुबन्धकः । बिडाल इव दुर्वृत्तो, म्लेच्छयोनिषु जायते ॥३१३ ॥ बिडाल च्याल-शार्दूल-श्येन-गृधादियोनिषु । भवन्ति भूयिष्ठभवा, भविनो धर्मवर्जिताः ॥ ३१४ ॥ धर्महीनाः कुमयः स्युरैसकृच्छकदादिषु । कुक्कुटादेर्लभन्ते च, चञ्चूचरणताडनम् ॥ ३१५ ॥ जायन्ते धर्मरहिता, नरा नरकभूमिषु । वैरादिव कदर्थ्यन्ते, परमाधार्मिकासुरैः ॥ ३१६ ॥ अनन्तव्यसनावेगज्वलनान्तरवर्तिनः । त्रपुःपिण्डानिव हहा!, धिगधर्मान् शरीरिणः ॥ ३१७ ॥ धर्मादामोति शर्माणि, परमादिव बान्धवात् । तरण्डेनेव तरति, धर्मेण विपदापगाः ॥३१८ ॥ पुंसां शिरोमणीयन्ते, धर्मार्जनपरा नराः । आश्रीयन्ते च सम्पद्भिलताभिरिव पादपाः॥ ३१९ ॥ आधि-व्याधि-विरोधादि, सर्व बाधानिबन्धनम् । विध्यायत्याशु धर्मेण, जलेनेव हुताशनः ॥ ३२० ॥ जन्मान्तरेऽप्यर्पणाय, सर्वकल्याणसम्पदाम् । प्रतिभूधर्म एवाऽयमलङ्कर्मीणविक्रमः ॥ ३२१ ॥ किमन्यदुच्यते स्वामिन् ! १, धर्मेणैव बलीयसा । सौधाग्रमिव निश्रेण्या, लोकाग्रं यान्ति जन्तवः ॥३२२॥ विद्याधरनरेन्द्रत्वं, धर्मेणैव त्वमासदः । अतोऽप्युत्कृष्टलाभाय, धर्ममेव समाश्रय ।। ३२३ ॥ दर्शरात्रिरिवाऽत्यन्तमिथ्यात्वतिमिराकरः । ततो विषोपममतिः, सम्भिन्नमतिरब्रवीत् ॥ ३२४॥ साधु साधु स्वयम्वुद्ध !, खामिनो हितकाम्यसि । यदाहार इवोगारौगिरा भावोऽनुमीयते ॥ ३२५ ॥ ऋजोः सदा प्रसन्नस्य, स्वामिनः सुखहेतवे । वदन्त्येवं कुलामात्यास्त्वादृशा एव नाऽपरे ॥ ३२६ ।। निसर्गकठिनः कस्त्वामुपाध्यायोऽध्यजीगपत् ? । अकाण्डाशनिपाताभ, प्रभौ यदिदमब्रवीः ॥ ३२७ ॥ स्वयं मोगार्थिभिः स्वामी, सेव्यते सेवकैरिह । मा सुंस्थास्त्वं तु भोगानित्युच्यते स कथं नु तैः १॥३२८॥ 20 त्यक्त्वा यदैहिकान् भोगान् , परलोकाय यत्यते । हित्वा हस्तगतं लेह्य, परालेहनं हि तत् ॥ ३२९ ॥ परलोकफलो धर्मः, कीर्त्यते तदसङ्गतम् । परलोकोऽपि नाऽस्त्येवाऽभावतः परलोकिनः ।। ३३० ।। पृथव्यप्तेजःसमीरेभ्यः, समुद्भवति चेतना । गुडपिष्टोदकादिभ्यो, मदशक्तिरिव स्वयम् ॥ ३३१ ॥ शरीरान पृथक् कोऽपि, शरीरी हन्त ! विद्यते । परित्यज्य शरीरं यः, परलोकं गमिप्यति ॥ ३३२ ॥ निःशङ्कमुपभोक्तव्यं, ततो वैषयिकं सुखम् । खात्मा न वञ्चनीयोऽयं, स्वार्थभ्रंशो हिमखता ॥ ३३३ ।। 2; धर्माधर्मौ च नाशङ्कयौ, विघ्नहेतू सुखेषु तत् । तावेव नैव विद्येते, यतः खेरविषाणवन् ॥ ३३४ ॥ सपनेनाङ्गरागेण, माल्यवस्त्रविभूषणैः । यदेकः पूज्यते गावा, पुण्यं तेन व्यधायि किन् ? ॥ ३३५ ॥ अन्यस्य चोपरि ग्राव्ण, आसित्वा मूत्र्यते जनैः । क्रियते च पुरीषादि, पापं तेन म्धायि किम् ? ॥३३६॥ उत्पद्यन्ते विपद्यन्ते, कर्मणा यदि जन्तवः । उत्पद्यन्ते विपद्यन्ते, बुद्बुदाः केन कर्मणा ? ॥ ३३७ ।। तदस्ति चेतनो यावत् , चेष्टयते तावदिच्छया । चेतनस्य विनष्टस्य, विद्यते न पुनभव ॥ ३३८ !। य एव म्रियते जन्तुः, स एवोत्पद्यते पुनः । इत्येतदपि वामात्रं, सर्वथाऽर्नुपपत्तितः ।। ३३९ ।। शिरीषकैल्पे तत्तल्पे, रूपलावण्यचारुभिः । रमणीभिः समं स्वामी, रमतामविशङ्कितम् ॥ ३४० : भोज्यान्यमृतरूपाणि, पेयानि च यथारुचि । खाद्यन्तां खामिना खैरं, स वैरी या निषेधनि ॥ ३४१ ।। १ कुत्सितमन्नम्। * यत्र राज्याय मन्यते सता ॥ २ पौन पुन्येन विष्ठादिषु । ३ सीमाकपि डन । ४ शाम्पनि। समय पराक्रमः। ६ अमावास्यारात्रिः + रिवोत्पश्चमि आ॥ ७ अनवसरे वज्रपाततुल्यम् । ८ हलमध्यनाग "कोणी इनि लोके। ९मर्दभवत् । १० पाषाण.। ११ असिद्धितः। १२ शिरीषकुसुमतुस्थे । १३ शय्यायाम् ? 30 ·१२ 5 10 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व कर्पूरागरुकस्तूरीचन्दनादिभिरचितः । एकसौरभ्यनिष्पन्न, इव तिष्ठ दिवानिशम् ॥ ३४२ ॥ उद्यानयानजगतीचित्रशालादिशालि यत् । तत्तत् क्षितीश ! प्रेक्षस्ख, चक्षुःप्रीत्यै प्रतिक्षणम् ॥ ३४३ ॥ वेणुवीणामृदङ्गानुनादिभिर्गीतनिस्वनैः । दिवानिशं तव स्वामिन्नस्तु कर्णरसायनम् ॥ ३४४ ॥ यावजीवेत् सुखं जीवेत् , तावद् वैषयिकैः सुखैः । न ताम्येद् धर्मकार्याय, धर्माधर्मफलं क तत् १ ॥३४५॥ खयम्बुद्धस्ततोऽवादीनास्तिकैः स्वपरारिभिः । अन्धैरन्धा इवाकृष्य, पात्यन्ते धिगधो जनाः ॥३४६॥ खसंवेदनवेद्योऽयमात्माऽस्ति सुखदुःखवित् । निषेधितुं बाधाभावाच्छक्यते न हि केनचित् ॥ ३४७ ॥ सुखितोऽहं दु:खितोऽहमिति कस्यापि जातुचित् । जायते |त्ययो नैव, विनाऽऽत्मानमबाधितः ॥३४८॥ खशरीरे स्वसंवित्तेरेवमात्मनि साधिते । अस्त्येव परकीयेऽपि, शरीरे सोऽनुमानतः ॥ ३४९ ॥ निश्चीयते शरीरेऽस्ति, परकीयेऽपि चेतनः । सर्वत्र बुद्धिपूर्वायाः, क्रियाया उपलम्भतः॥ ३५०॥ य एव म्रियते जन्तुः, स एवोत्पद्यते पुनः । अस्त्येवं परलोकोऽपि, चेतनस्य न संशयः ॥ ३५१ ॥ यात्येकमेव चैतन्यं, जन्मतोऽन्यत्र जन्मनि । शैशवादिव तारुण्ये, तारुण्यादिव वार्द्धके ॥३५२ ॥ विना हि पूर्वचैतन्यानुवृत्तिं जातमात्रकः । अशिक्षितः कथं बालो, मुखमर्पयति स्तने ? ॥ ३५३ ॥ अचेतनेभ्यो भूतेभ्यश्चेतनो जायते कथम् ? । कारणस्याऽनुरूपं हि, कार्य जगति दृश्यते ॥ ३५४ ॥ प्रत्येकं युगपद् वा स्याद् , भूतेभ्यश्चेतनो ननु । आधः पक्षो यदि तदा, तावन्तश्चेतना न किम् ? ॥३५५॥ अथ द्वितीयः पक्षः स्यात्, तदा भिन्नखभावकैः । भूतैरेकस्वभावोऽयं, जन्यते चेतनः कथम् ॥३५६ ॥ रूपगन्धरसस्पर्शगुणा तावद् वसुन्धरा । प्रत्यक्षमेतदापोऽपि, रूपस्पर्शरसात्मिकाः ॥ ३५७ ॥ रूपस्पर्शगुणं तेज, एकस्पर्शगुणो मरुत् । अमीषामेवमावालं, व्यक्ता भिन्नस्वभावता ॥ ३५८ ।। तोयादिभ्यो विसदृशां, मुक्तानां जन्मदर्शनात् । भूतेभ्योऽचेतनेभ्योऽपि, चेतनः सम्भवीति चेत् ॥३५९।। तन युक्तं यतस्तोयं, मौक्तिकादिषु दृश्यते । एक पौगलिकं रूपं, वैसदृश्यं ततः कथम् ॥ ३६० ॥ किश्च पिष्टोदकादिभ्यो, मदशक्तिरचेतना । अचेतनेभ्यो जातेति, दृष्टान्तश्चेतने कथम् ? ॥ ३६१ ॥ न च देहात्मनोरैक्यमिति वाच्यं कदाचन । यद्देहे तदवस्थेऽपि, चेतनो नोपलभ्यते ॥ ३६२ ॥ यच्चैकः पूज्यते ग्रावा, मूत्राद्यैर्लिप्यतेऽपरः । तदसत् सुखदुःखादि, कुतस्त्यमपचेतने ? ॥ ३६३ ॥ ततो देहाद् विभिन्नोऽयमात्माऽस्ति परलोकवान् । विद्यते परलोकोऽपि, धर्माधर्मनिबन्धनम् ॥ ३६४ । अङ्गनालिङ्गनादग्नितापादिव समन्ततः । विलीयते मनुष्याणां, विवेको नवनीतवत् ॥ ३६५ ॥ निरर्गलं बहुरसांस्तांस्तानाहारपुद्गलान् । भुञ्जानो नैव जानाति, मत्तः पशुरिवोचितम् ॥ ३६६ ॥ चन्दनागरु कस्तूरी-घनसारादिगन्धतः । आक्रामति नरं सद्यो, दन्दशक इव सरः ॥ ३६७ ॥ पुमान् रामादिरूपेषु, विलनेनेह चक्षुषा । वृतिलग्नोपसंव्यानाञ्चलेनेव स्खलत्यहो ! ॥३६८ ॥ मुहूर्तसुखदानेन, मोहयन्ती मुहुर्मुहुः । धूर्त्तमैत्रीव सङ्गीतिः, कुशलाय न सर्वथा ॥ ३६९ ॥ तत्पापस्सैकसुहृदो, धर्मस्यैकविरोधिनः । नरकस्याकृष्टिपाशान् , विषयान मुश्च दूरतः ॥ ३७० ॥ यत् प्रेष्य एको भवति, खामी भवति चाऽपरः । एकः प्रार्थयते भिक्षामपरश्च प्रयच्छति ॥ ३७१ ॥ वाहनं च भवत्येकस्तमन्यश्चाधिरोहति । अभयं याचते चैको, द्वितीयस्तु ददाति तत् ॥ ३७२ ॥ इत्यादि सम्यगेवेह, धर्माधर्मफलं महत् । पश्यन्नपि न मन्येत, यस्तौ स्वस्ति धीमते ! ॥ ३७३ ।। तर्दसदागिवाऽधर्मो, हेयो दुःखनिबन्धनम् । स्वामिन् ! सद्वागिवादेयो, धर्मः शमैंककारणम् ॥ ३७४ ।। ऊचे ततः शतमतिर्मात्मा कश्चिदिहाऽपरः । पदार्थविषयज्ञानात् , प्रतिक्षणविभङ्गुरात् ॥ ३७५ ॥ * °भिरर्चितः सं ., आ ॥ १ सौगन्ध्योत्पक्ष । २ कर्णामृतम् । ३ स्वानुभववेद्यः। ४ विश्वास । ५ स्वानुभवात् । प्राः। + तत्पाकस्यै सं १॥ अथ श्लोकः सं . पुस्तके न दृश्यते॥ असजनोक्तिवत् पापो, हेयों सं १॥ 20 25 30 ·5 प्रथमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १३ यद्वस्तुषु स्थिरत्वे धीर्वासना तत्र कारणम् । पूर्वापरक्षणानां तदेकत्वं वास्तवं न तु ॥ ३७६ ॥ अथोवाच खयम्बुद्धो, वस्तु नास्ति निरन्वयम् । अम्भस्तृणादि हि गवां, हन्त ! दुग्धाय कल्पते ॥३७७।। आकाशपुष्पवत् कूर्मरोमवञ्च निरन्वयम् । नैव वस्तु भवत्यत्र, तद् वृथा क्षणभङ्गधीः ॥ ३७८ ॥ वस्तु चेत् क्षणविध्वंसि, सन्तानः क्षणिको न किम् ? । सन्तानस्य च नित्यत्वे, समस्तं क्षणिकं कुतः१॥३७९॥ सर्वभावेष्वनित्यत्वे, निहितप्रतिमार्गणम् । स्मरणं प्रत्यभिज्ञा च, कथं नामोपपद्यते ? ॥ ३८० ॥ जन्मानन्तरनाशित्वे, द्वितीयक्षणसम्भवी । पित्रोन पुत्रः पितरौ, न पुत्रस्येत्यसङ्गतिः ॥ ३८१ ॥ विवाहसमयादूर्ख, जम्पत्योः क्षणनाशिनोः । न जायायाः पतिः पत्युन जायेत्यसमञ्जसम् ॥ ३८२ ॥ इह कृत्वाऽशुभं कर्म, स नाऽमुत्राऽश्नुते फलम् । भुतेऽन्यः किन्तु तदिति, कृतनाशाऽकृतागमौ ॥३८३॥ तुर्योऽप्युवाच मायाऽसौ, तत्वतो नास्ति किञ्चन । दृश्यमानमपि स्वम-मृगतृष्णादिसन्निभम् ॥३८४ ॥ गुरुः शिष्यः पिता पुत्रो, धर्मोऽधर्मों निजः परः । इत्यादि दृश्यते यत् स, व्यवहारो न तात्त्विकम् ॥३८५।। 10 विहाय जम्बुको मांसं, तीरे मीनाय धावितः । मीनोऽथ प्राविशत् तोये, मांसं गृध्रोऽहरद् यथा ॥३८६॥ तथैहिकसुखं हित्वा, परलोकाय धाविताः । आत्मानमुभयभ्रष्टा, वश्चयन्ते हि ते नराः ॥ ३८७ ॥ पाखण्डिनामलीकाज्ञां, श्रुत्वा नरकभीरवः । दण्डयन्ति निजं देहमहो ! मोहाद् व्रतादिना ॥ ३८८ ॥ यथा मापातशक्येकाधिणा नृत्यति लावकः । तथाभिशक्य नरकपातं जन्तुस्तपस्यति ॥ ३८९ ॥ खयम्बुद्धोऽब्रवीद् वस्तु,न सच्चेदर्थकृत् कथम् । माया चेदीदृशी तर्हि, स्वमेभः किं न कार्यकृत् ॥३९०॥15 कार्यकारणभावं चेद्, वस्तूनां पारमार्थिकम् । न मन्यसे तदा किं त्वं, बिभेषि पततोऽशनेः ॥ ३९१ ॥ एवं सति न त्वं नाऽहं, न वाच्यं न च वाचकः । तदेष्टप्रतिपत्तिः स्याद्, व्यवहारकरी कथम् ॥३९२॥ वितण्डापण्डितैरेभिः, स्वयं विषयगृनुभिः । देव ! प्रतार्यसे नित्यं, शुभोर्दपरामुखैः ॥ ३९३ ॥ ततो विवेकमालम्ब्य, विषयांस्त्यज दूरतः । धर्ममेवाश्रय खामिन्नत्राऽमुत्र च शर्मणे ॥ ३९४ ॥ अथ राजाऽब्रवीदेवं, प्रसादसुभगाननः । स्वयम्बुद्ध ! महाबुद्धे !, साधु साधूक्तवानदः ॥ ३९५ ॥ 20 युक्तं धर्म उपादेयो, न धर्मद्वेषिणो वयम् । उपादीयेत कालेऽसौ, मन्त्रास्त्रमिव सङ्गरे ॥ ३९६ ॥ चिरादभ्यागतं मित्रमिव को नाम यौवनम् । उपेक्षेत तदुचितां, प्रतिपत्तिमकल्पयन् १ ॥ ३९७ ॥ धर्मोपदेशस्तदयं, त्वयाऽनवसरे कृतः । वीणायां वाद्यमानायां, वेदोद्गारो न राजते ॥ ३९८ ॥ परलोको हि धर्मस, फलं सन्दिग्धमेव तत् । तदैहिकसुखास्वादमकाण्डे किं निषेधसि ? ॥ ३९९ ॥ अथ विज्ञपयामास, खयम्बुद्धः कृताञ्जलिः । आवश्यके धर्मफले, मा शतिष्ठाः कदाचन ॥४००॥ 25 किं न सरसि बालत्वे, यदावा नन्दने वने । अपश्याव गतावेकं, कान्तिरूपधरं सुरम् ॥ ४०१॥ सप्रसादो जगादेवं, स देवस्त्वां तदा नृप । अहं त्यतिबलो नाम, भवतोऽसि पितामहः ॥ ४०२ ॥ क्रूरमित्रादिवोद्विमोऽमुष्माद् वैषयिकात् सुखात् । राज्य तृणमिव त्यक्त्वा, निरनीमहमाश्रयम् ॥ ४०३ ॥ बतप्रासादकलसः, संन्यासोऽन्तक्षणे मया । गृहीतस्तत्प्रभावेण, जातोऽहं लान्तकाधिपः॥४०४॥ प्रमद्वरेण न स्थेयं, तत् त्वयाऽपीत्युदीर्य च । विद्योतितवियद्विद्युदिव सोऽथ तिरोदधे ॥ ४०५ ॥ मन्यस्त्र परलोकं तद्, वचः पैतामहं सरन् । प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणे किं, प्रमाणान्तरकल्पना? ॥४०६॥ राजाऽप्यूचे सारितोऽसि, साधु पैतामहं वचः । परलोकमहं मन्ये, धर्माधर्मनिबन्धनम् ॥ ४०७ ॥ मिथ्याहग्वाक्पांशुपुञ्जजलदः सोऽथ मत्रिराट् । लब्धावकाशः सानन्दमिति वक्तुं प्रचक्रमे ॥ ४०८ ।। तव वंशेऽभवत् पूर्व, कुरुचन्द्रो नरेश्वरः । जाया कुरुमती तस्स, हरिचन्द्रश्च नन्दनः ॥ ४०९ ।। १ निःसन्तानम् । २ न्यासीकृतस्य प्रतियाचनम् । ३ असत्याज्ञाम् । ४ पक्षिविशेष । ५ विषयलोलुपैः। ६ शुभोत्तरकाल- विमुखैः। * "वार्जय खा सं॥७ युद्धे। शामदर्शनचारित्ररूपाम् । ९ प्रमादिना। १० प्रकाशिताकाशः । * हरिश्चन्द्र सं.२॥ 80 ·४ [प्रथमं पर्व + कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं नृपतिः स तु कौलोऽभून्महारम्भपरिग्रहः । धुर्योऽनार्येषु कार्येषु, निर्दयश्च कृतान्तवत् ॥ ४१० ॥ दुराचारोऽपि रौद्रोऽपि, स राज्यं बुभुजे चिरम् । पूर्वोपार्जितपुण्यानां, फलमप्रतिघं खलु ॥ ४११ ॥ तस्थावसानसमये, जज्ञे धातुविपर्ययः । आसन्ननरकक्लेशवर्णिकामात्रसनिमः ॥ ४१२ ॥ आसीत् कण्टकशय्येव, तूलशय्याऽस दुःखदा । निम्बवद् विरसान्यासन् , भोज्यानि सुरसान्यपि ॥४१३॥ । चन्दनागरुकर्पूरकस्तूर्यः पूर्तयोऽभवन् । शत्रुवत् पुत्रमित्राधा, दृशोरुद्वेगहेतवः ॥ ४१४ ॥ कर्णक्लेशाय गीतानि, बभूवुः क्रोष्टनादवत् । पुण्यच्छेदेऽथवा सर्व, प्रयाति विपरीतताम् ॥ ४१५ ॥ सुखेतरैस्तं विषयोपचारै रतिदैः क्षणम् । कुरुमतीहरिचन्द्रौ, प्रच्छन्नं प्रत्यजागृताम् ॥ ४१६ ॥ चुम्ब्यमान इवाङ्गारैः, प्रत्यङ्गं दाहविह्वलः । रौद्रध्यानपरः प्रापदवसानं स भूपतिः ॥ ४१७ ।। तस्यौर्ध्वदेहिकं कृत्वा, हरिचन्द्रस्तदात्मजः । अशिषद् विधिवद् राज्यं, सदाचारपंथाध्वगः॥४१८ ॥ 10 सोऽत्रापि दृष्ट्वाऽधफलं, दृष्ट्वा तन्मरणं पितुः । धर्ममेव पुमर्थेषु, तुष्टावार्क ग्रहेष्विव ॥ ४१९ ॥ सुबुद्धिं बालसुहृदं, श्रावकं सोऽन्यदाऽऽदिशत् । धर्मवियोऽन्वहं धर्मः, श्रुत्वा शंस्यस्त्वया मम ॥४२०॥ सुबुद्धिर्विदधे नित्यं, तत्तथाऽत्यन्ततत्परः । अनुकूलनिदेशो हि, सतामुत्साहकारणम् ॥ ४२१॥ प्रत्यहं हरिचन्द्रोऽपि, धर्म तत्कथितं भृशम् । श्रद्दधे पापभीतः सन् , रोगभीत इवौषधम् ॥ ४२२ ॥ अन्यदा बहिरुद्याने, शीलन्धरमहामुनेः । उत्पन्ने केवलज्ञानेऽभीयुर्देवास्तमर्चितम् ॥ ४२३ ॥ 15 सुबुद्धिनैवं कथिते, श्रद्धोलिखितमानसः, । स राजा तुरगारूढस्तं मुनीन्द्रमुपाययौ ॥ ४२४ ॥ नमस्कृत्योपविष्टे च, तसिन् राज्ञि महामुनिः । विदधे कुमतध्वान्तकौमुदी धर्मदेशनाम् ॥ ४२५ ॥ देशनान्ते स भूपालस्तं पप्रच्छ कृताञ्जलिः । स्वामिन् ! मम पिता मृत्वा, कां गतिं प्रत्यपद्यत १॥४२६॥ उवाच सोऽथ भगवान् , महाराज ! पिता तव । सप्तमं नरकं प्राप, स्थानं नान्यत्र तादृशाम् ॥ ४२७ ॥ तदाकर्ण्य समुद्भूतसंवेगः स महीपतिः । वन्दित्वा मुनिमुत्थाय, ययौ निजनिकेतने ॥ ४२८ ।। 20 राज्यं सूनोः सोपयित्वा, सुबुद्धिमिदमभ्यधात् । प्रजिष्याम्यहं धर्म, मयीवाऽसिन् सदा दिशेः॥४२९॥ सोऽप्यूचे प्रश्रजिष्यामि, भवन्तमनु भूपते ! । त्वत्सुते मत्सुतो धर्म, वक्ष्यत्यहमिव त्वयि ॥ ४३० ॥ कर्माद्रिभेदकुलिशं, व्रतं तौ राजमत्रिणौ । आददाते सुचिरं च, पालयित्वेयतुः शिवम् ॥ ४३१ ॥ युष्मद्वंशेऽपरश्वासीद् , दण्डको नाम पार्थिवः । प्रचण्डशासनो दण्डधरः साक्षादिवारिषु ॥ ४३२ ॥ बभूव तनयस्तस्य, मणिमालीति विश्रुतः । अंशुमालीव तेजोभिरभिव्याप्तदिगन्तरः ॥ ४३३ ॥ पुत्रमित्रकलत्रेषु, रत्नवर्णधनेषु च । प्राणेभ्योऽप्यत्यभीष्टेषु, मूर्छावान् दण्डकोऽभवत् ॥ ४३४ ॥ आर्तध्यानपरः कालाद, दण्डका पाप पश्चताम् । भाण्डागारे निजे सोजगरोऽजायत दुर्गरः ॥४३५ ।। तत्रागारे प्रविवेश, यो यस्तं तं स जनसे । दारुणात्मा सर्वभक्षी, हुताशन इवोद्यतः॥ ४३६ ॥ अन्यदा ददृशे तेन, मणिमाली गृहं विशन् । प्राग्जन्ममरणाचात्मसूनुरित्युपलक्षितः ॥ ४३७ ।। प्रशान्तां दर्शयन्मूर्ति, सस्नेहो मूर्तिमानिव । प्राग्जन्मबन्धुनः कोऽपीत्यज्ञायि मणिमालिना ॥ ४३८ ॥ 30 मुनीनां ज्ञानिनां पार्थाज्ज्ञात्वा तं पितरं निजम् । उपविश्य पुरस्तस्य, जैन धर्म शशंस सः ॥ ४३९ ॥ सोऽवबुध्याहतं धर्म, संन्यासं प्रत्यपद्यत । शुभध्यानपरो मृत्वा, देव यमियाय च ॥ ४४० ॥ पुत्रप्रेम्णा दिवोऽभ्येत्य, स हारं मणिमालिने । दिव्यमुक्तामयमदात् , सोऽयमद्यापि ते हृदि ॥ ४४१ ॥ हरिचन्द्रान्वयेऽभूस्त्वं, सुबुद्धेन्वये त्वहम् । क्रमागताप्तभावेन, ततो धर्मे प्रवर्त्य से ॥ ४४२ ॥ शाकः। *प्रतिमख * प्रतिमख खं, सं॥ २ दुर्मन्धमय्यः । । "रिश्चन्द्रौ स १, २॥ + 'रिश्चन्द्र सं १, २ ॥ पथानुगः सं २ ॥ परिश्चन्द्रों सं १, २॥ ३ कुमतान्धकारचन्द्रिकाम् । ४ सम्प्रावैराग्यः । ५ कर्मरूपपर्वतविदारणे बज्रम् । ६ त्यागम् । ७ देवत्वम् । - ·? , 10 15 प्रथमः सर्गः] त्रिषष्ट्रिशलाकापुरुषचरितम् । यद्विज्ञप्तमकाण्डे तु, श्रूयतां तत्र कारणम् । यदद्य नन्दनेऽद्राक्षं, चारणश्रमणावहम् ॥ ४४३ ॥ जगत्प्रकाशजनकौ, महामोहतमच्छिदौ । एकत्र मिलितौ साक्षात् , सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ ४४४ ॥ कुर्वन्तौ देशनां तत्र, ज्ञानातिशयशालिनौ । तौ मया समये पृष्टी, प्रमाणं भवदायुषः ॥ ४४५ ॥ ताभ्यां तु भवतो मासमात्रमायुनिवेदितम् । अतस्त्वां त्वरयाम्यद्य, धर्मायैव महामते ! ॥ ४४६ ॥ महाबलोऽथाऽभिदधे, खयम्बुद्ध ! धियांनिधे । त्वमेवैकोऽसि मे बन्धुर्यन्मत्कार्याय ताम्यसि ॥४४७॥ 5 आक्रम्यमाणं विषयैर्निद्रालु मोहनिद्रया । मामजागरयः साधु, शाधि किं साधयाम्यतः १॥ ४४८ ॥ आयुष्यल्पेऽधुना धर्मः, साधनीयः कियान् मया ? । कीदृशं कूपखननं, सद्यो लगे प्रदीपने ॥ ४४९ ॥ खयम्बुद्धोऽप्युवाचैवं, मा विपीद दृढीभव । परलोकैकसुहृदं, यतिधर्म समाश्रय ॥ ४५० ॥ अप्येकं दिवसं जीवः, परिव्रज्यामुपेयिवान् । अपवर्गमपि प्रामोत्येव वर्गस्य का कथा ? ॥ ४५१ ॥ आमेत्युदित्वा स्वसुतं, स्खे पदे प्रत्यतिष्ठिपत् । महाबलस्तदाचार्यः, प्रासादे प्रतिमाभिव ॥ ४५२ ॥ दीनाऽनाथजनेभ्योऽथ, दयादानमदत्त सः। तथा यथा न कोऽप्यासीद्, याजादीनो जनः पुनः॥४५३॥ विचित्रवस्त्रमाणिक्यसुवर्णकुसुमादिभिः । स चक्रेऽष्टाहिका सर्वचैत्येष्विन्द्र इवाऽपरः ॥ ४५४ ॥ ततश्च क्षमयित्वा खजनं परिजनं तथा । दीक्षां मुनीन्द्रपादान्तेऽग्रहीन्मोक्षश्रियः सखीम् ॥ ४५५ ॥ सर्वसावैद्ययोगाना, विरत्या सममेव सः। चके चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानं महामनाः ॥ ४५६ ॥ असौ समाधिपीयूषहदमन्नो निरन्तरम् । अम्भोजिनीखण्ड इव, न हि मम्लो मनागपि ॥ ४५७ ॥ भुञ्जान इव भोज्यानि, पेयान्यपि पिबभिव । सोऽक्षीणकान्तिरभवन्महासत्त्वशिरोमणिः ॥ ४५८ ॥ समाहितः सरन् पञ्चपरमेष्ठिनमस्क्रियाम् । द्वाविंशतिदिनान् कृत्वाऽनशनं स व्यपद्यत ॥ ४५९ ।। स स्वयं मम्भृतैः पुण्यैर्दिव्यैग्वि तुरङ्गमैः । पेशानकल्पं नन्कारमाममाड दुगमदम् ॥ ४६० ।। विमाने श्रीरभेऽथोप्पाडे शयनसम्पुटं । विद्युत्पुञ्ज वाऽम्भोदगर्भ ममुदपाढेि सः ॥ ४६१ ॥ दिव्याऋति. मुसंस्थान, मप्रधानूमिताड़क । शिरीपमुकमागङ्गा कान्निकान्तदिगन्नरः ॥ ५६२ ।। वज्रकायो महोन्माहः. पुण्यलक्षणलनिन । कामस्सोऽवधिज्ञानी, विज्ञानपारग ॥ ४६३ ।। अणिमादिगुणोपेतो, 'नटापोऽचिन्त्यवभवः । ललिताइ इनि ख्यानः, म यथाथाभिधोऽभवन् । ४६४॥ पादयो रनकटके. कटिमत्रं कटीनटे । हस्यो कणद्वन्द्वं. भुजयोग्गदद्वयम् ॥ ४६५ ।। वक्षःस्थले हास्यष्टिः, ऋण्ठे ग्रेवयकं नथा ! कुण्डले अर्णलतयो , सविगैटौ च मधनि ॥ ४६६ ।। इत्यादिभूषणग्रामो, दिव्यानि बसनाने च । मवाङ्गभूपगं नस्त्र, यौवनं च महाऽभवन् ॥ ४६७ ।। [ त्रिमिर्विशेपकम् । ननाद नादयन्नाशा, प्रतिनादेन दुन्दुभिः । पेटुजय जगन्नन्देत्यादि मङ्गलपाउका ॥ ४६८ ।। गीतवादिनिधोपचन्टिकोलाहलाकुलम् । तद्विमानं जगजेंव, नग्धार्गमभुग मुदा ॥ ४६९ ।। सोऽथ सुप्तोन्थित इव, पश्यन्नेवं व्यनकयन् । किमिन्द्रजालं? किं स्खमः ?, कि माया? किमिवेदृशम् ॥४७०।। किमेतद् गीतनृत्तादि. मामुद्दिश्य प्रवर्तने ? ! अयं लोको चिनीतः किं, मह्यं नाथाय तिष्ठते ? ।। ४७१ ॥ 30 इदं श्रीमदिदं रम्यमिदं सेव्यमिदं प्रियम् । इदमानन्दसदनं, मदः किमिटमामटम् ? ॥ ४७२ ।। स्फूर्जतिकसम्पर्क, तमवंशया गिरा । इति विज्ञपयामास. प्रतीहार कृताञ्जलिः ॥ ४७३ ।। अद्य नाथ : वयं धन्या, सनाथाः स्वामिना त्वया । कुरु प्रसादं नपु, पीयूपनदशा दृशा ॥ ४७४॥ दाभिज्ञ. स" चके सर्वचैत्येषु, पूजां शक इवापरः आ । ३ सर्वसदोष- योगानाम् । आत्माराममना प्राप. मासान्ते सोऽथ पञ्चताम् आ ॥ १ श्रीवाभरणन् । ५ स्वामिसमागमजनितया । ६ स्फुरद्विक्ल्पसम्पर्कम् । ७ कोमल्या। 20 25 ? - शिक्षय। २ अग्नी ।

·[प्रथमं पर्व 5 - 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं खामिन्नशानकल्पोऽयं, यथासङ्कल्पितप्रदः । अनल्पानश्वरश्रीकः, सदा सुखनिकेतनम् ॥ ४७५ ॥ अमुष्मिन् देवलोके च, त्वया पुण्यरुपार्जितम् । विमानं श्रीप्रभमिदं, साध्वलकुरुषेऽधुना ॥ ४७६ ॥ त्वत्सभामण्डनममी, तव सामानिकाः सुराः । एकोऽप्यनेक इव यैर्विमानेऽसिंस्त्वमीक्ष्यसे ॥ ४७७ ॥ त्रायस्त्रिंशा अमी स्वामिन् !, पुरोधोमन्त्रितास्पदम् । त्वदादेशमपेक्षन्ते, यथासमयमादिशेः ॥ ४७८ ॥ पारिषद्याः सुराश्चैते, नर्मसाचिव्यकारिणः । लीलाविलासगोष्ठीषु, रमयिष्यन्ति ते मनः ॥ ४७९ ॥ सदा संवर्मितास्तीक्ष्णषट्त्रिंशच्छत्रधारिणः । स्वामिरक्षामहादक्षाश्चात्मरक्षा अमी तव ॥ ४८० ॥ लोकपाला अमी च त्वत्पुररक्षाधिकारिणः । अनीकपतयश्चैते, त्वदनीकधुरन्धराः ॥ ४८१ ॥ पौरजानपदप्रायाः, प्रकीर्णकसुरा इमे । देव ! त्वदाज्ञानिर्माल्यं, धारयिष्यन्ति मूर्धनि ॥ ४८२ ॥ दास्खयोग्याश्थाभियोग्याः, सेवन्ते त्वामितस्त्वमी । सुराः किल्विषिकाश्चैते, म्लेच्छकर्मकृतस्तव ॥ ४८३ ॥ 10 तवैते रम्यरमणीरमणीयतराङ्गणाः । मनःप्रसादजननाः, प्रासादा रत्ननिर्मिताः ॥ ४८४ ॥ अमूर्वाप्यो रत्नमय्यः, सौवर्णकमलाकराः । तवाँक्रीडनगाश्चैते, रत्नकाञ्चनसानवः ॥ ४८५ ॥ एताः स्वच्छजलाः क्रीडानद्यः सद्यः प्रमोददाः । क्रीडोद्यानानि चैतानि, नित्यपुष्पफलानि ते ॥ ४८६ ॥ सदसैंदनमेतत् ते, स्वर्णमाणिक्यनिर्मितम् । आदित्यमण्डलमिव, द्युतियोतितदिङ्मुखम् ॥ ४८७ ॥ एताश्च चामरादर्शतालवृन्ताकपाणयः । सर्ववारं वारनार्यस्त्वत्सेवैकमहोत्सवाः ॥ ४८८ ॥ अयं चतुर्विधातोयचतुरः पुरतस्तव । गन्धर्ववर्गः सङ्गीतकृते सजोऽवतिष्ठते ॥ ४८९ ॥ दत्तोपयोगस्तत्कालमवधिज्ञानतस्ततः । स दिनं ह्यस्तनमिव, पूर्वजन्मैवमसरत् ॥ ४९० ॥ विद्याधरपतिः सोऽहं, खयम्बुद्धेन मत्रिणा । धर्ममित्रेण जैनेन्द्र, धर्ममसि विबोधितः ॥ ४९१ ॥ प्रव्रज्यां प्रतिपन्नोऽहं, तदैवाऽनशनं व्यधाम् । आसदं तत्फलमिदमहो ! धर्मस्य वैभवम् ॥ ४९२ ॥ इति स्मृत्वा समुत्थाय, दत्तबाहुः स वेत्रिणा । सिंहासनमलचक्रे, स्फूर्जजयजयध्वनिः ॥ ४९३ ॥ 20 ततोऽभिषिषिचे देवैरवीज्यत च चामरैः । अगीयत च गन्धर्वैः, कलमङ्गलगीतिभिः ॥ ४९४ ॥ समुत्थाय ततोऽप्येष, भक्तिभावितमानसः । गत्वा चैत्येऽर्हत्प्रतिमाः, पूजयामास शाश्वतीः ॥ ४९५ ॥ देवैमत्रयोद्गारमधुरे गीतमङ्गले । क्रियमाणे जिनाधीश, सोऽस्तावीद् विविधैः स्तवैः ॥ ४९६ ॥ ततोऽसौ वाचयामास, पुस्तकान् ज्ञानदीपकान् । आनर्च माणवस्तम्भस्थितान्यस्थीनि चाहताम् ॥४९७॥ अथ दिव्यातपत्रेण, पार्वणेन्दुसनाभिना । भ्राजिष्णुर्धार्यमाणेन, स लीलासदनं ययौ ॥ ४९८ ॥ नितान्तसुकुमाराडिपाणिनेत्राननच्छलात् । लावण्यसिन्धुमध्यस्थारविन्दवनिकामिव ।। ४९९ ॥ आनुपूर्येण पृथुलौ, वृत्तावूरू च बिभ्रती । न्यासीकृताविव निजौ, तूणीरौ पुष्पधन्वना ॥ ५०० ॥ राजमानां नितम्बेन, विपुलेनाऽच्छवाससा । कलहंसकुलालीढपुलिनेनेव निम्नगाम् ॥ ५०१॥ राजन्तीसुदरेणाऽतिक्षामेण पैविमध्यवत् । पीनोबतकुचद्वन्द्वभारप्रोद्वहनादिव ॥ ५०२ ॥ भान्ती रेखात्रयाङ्केण, कण्ठेन कलनादिना । कम्बुनेव सरनृपस्योच्चैर्विजयशंसिना ॥ ५०३ ।। अधरीकृतबिम्बाभ्यामधराभ्यां चकासतीम् । नासया नेत्रनलिननाललीलाजुषाऽपि च ॥ ५०४ ।। अर्कीकृतपार्वणेन्दुलक्ष्मीसर्वस्वहारिणा । होरिणा चित्तहरणी, स्निग्धगण्डालिकेन च ॥ ५०५ ॥ कौँ रतिपतेः क्रीडादोलालीलामलिम्लुचौ । भ्रूयुगं च सरधनुर्यष्टिश्रीहारि बिभ्रतीम् ॥ ५०६ ॥ शोभमानां कवर्या च, स्निग्धकजलकान्तया । वदनाम्भोरुहस्साऽनुसारिण्येवालिमालया ॥५०७॥ सर्वाङ्गीणं च विन्यस्तरत्नाभरणसम्पदा । जङ्गमीभावभाकल्पलताविभ्रमहारिणीम् ॥ ५०८॥ १ पुरोहितमन्त्रित्वस्थानम् । २ कवचिन । ३ क्रीडापर्वता । ४ सभागृहम् । ५ व्यजनम् । ६ वेश्याः। मधुरमङ्गलगीतैः । ८ पूर्णिमाचन्द्रतुल्येन। ९ इषुधी । १० वज्रमध्यवत् । ११ मनोहरेण । १२ केशापाशेन । १ सर्वाङ्गेषु । 30 ·. 5 10 . प्रथमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । मनोज्ञमुखपबामिरप्सरोमिः सहस्रशः । परितः परिकरितां, सरिद्भिरिव जाह्नवीम् ।। ५०९ ।। देवीं खयम्ममां नाम, प्रभाभग्नाचिरप्रभाम् । प्रभूतप्रमदस्तत्र, ददर्श श्रीप्रभप्रभुः ।।५१० ।। [द्वादशभिः कुलकम् ] कृताभ्युत्थानया दूरात् , स्नेहातिशययुक्तया । तया सहकपर्यङ्के, निषसादाऽमराग्रणीः ॥ ५११ ।। एकत्र च निषण्णौ तौ, चकासामासतुर्भृशम् । एकालवालमध्यस्थौ, लताविटपिनाविव ।। ५१२ ।। परस्परमभूचेतस्तयोलीनं निरन्तरम् । निगडेनेव रागेण, निबिडेन नियत्रितम् ॥ ५१३ ॥ रममाणस्तया सार्द्धमच्छिन्नप्रेमसौरभः । गमयामास भूयांसं, कालमेकां कलामिव ॥ ५१४ ।। दलं वृक्षादिव दिवस्ततोऽच्योष्ट स्वयम्प्रभा । आयुःकर्मणि हि क्षीणे, नेन्द्रोऽपि स्थातुमीश्वरः ॥५१५॥ आक्रान्तः पर्वतेनेव, कुलिशेनेव ताडितः । प्रियाच्यवनदुःखेन, ललिताङ्गोऽथ मूञ्छितः ॥ ५१६ ॥ लब्धसंज्ञः क्षणेनाऽथ, विललाप मुहुर्मुहुः । विमानं श्रीप्रभमपि, प्रतिशब्दैविलापयन् ॥ ५१७ ॥ पाप नोपवने प्रीति, न वाप्यामपि निवौ । क्रीडाशैलेऽपि न खस्थानानन्दन्नन्दनेऽपि सः॥ ५१८॥ हा प्रिये ! हा प्रिये ! कासि, काऽसीति विलपन्नसौ। खयम्प्रभामयं विश्वं, पश्यन् बभ्राम सर्वतः ।।५१९॥ इतश्च खामिमरणोत्पन्नवैराग्यवासनः । खयम्बुद्धोऽप्यात्तदीक्षः, श्रीसिद्धाचार्यसन्निधौ ॥ ५२० ॥ सुचिरं निरतीचारं, पालयित्वा व्रतं सुधीः । ऐशाने दृढधर्माख्य, इन्द्रसामानिकोऽभवत् ॥ ५२१ ।। [सन्दानितकम् ] 15 स पूर्वभवसम्बन्धाद् , बन्धुवत् प्रेमबन्धुरः । आश्वासयितुमित्यूचे, ललिताङ्गमुदारधीः ॥ ५२२ ।। किं मुह्यसि महासत्त्व, महिलामानहेतवे। धीराः प्राणावसानेऽपि, न हि यान्तीदृशी दशाम् ।। ५२३ ॥ ललिताङ्गोऽप्युवाचेति, बन्धो ! किमिदमुच्यते । प्राणान्तः सुसहः कान्ताविरहस्तु सुदुःसहः ॥५२४॥ एकैव ननु संसारे, सारं सारङ्गलोचना । यां विना नूनमीदृश्योऽप्यसाराः सर्वसम्पदः ॥ ५२५ ।। तहुःखदुःखितः सोऽपीशानसामानिकः सुरः। दत्त्वोपयोगमवधिज्ञानाज्ज्ञात्वाऽब्रवीदिति ॥ ५२६ ।। मा विषीद महाभाग !, भव स्वस्थोऽधुना ननु । मया मृगयमाणेन, प्राप्ताऽस्ति भवतः प्रिया ।। ५२७ ॥ पृथिव्यां धातकीखण्डे, प्राग्विदेहेषु विद्यते । नन्दिग्रामे गृहपतिर्नागिलो नाम दूंर्गतः ॥५२८॥ पूरणायोदरस्थापि, भ्रमन् प्रेत इवाऽन्वहम् । क्षुधितस्तृषितः शेते, चोत्तिष्ठति च तादृशः ।। ५२९ ॥ दारिद्यख बुभुक्षेव, तस्याऽस्ति सहचारिणी । नागश्रीरित्यभिधया, मन्दभाग्यशिरोमणिः ॥ ५३० ।। उपर्युपरि कन्यां षद्, कन्यास्तत्राज्य जज्ञिरे । पामनस्येव पिटका, अघोऽधः पिटकं तनौ ॥ ५३१ ।। 25 प्रकृत्या बहुभक्षिण्यः, कुरूपा विश्वगर्हिताः । बभूवुस्तास्तयोः पुत्र्यो, ग्रामशूकरयोरिव ।। ५३२ ।। आपनसत्त्वा पत्न्यासीत् , पुनरप्यस्य कालतः । प्रायेण हि दरिद्राणां, शीघ्रगर्भभृतः स्त्रियः ।। ५३३ ॥ सोऽथैतचिन्तयामास, कस्येदं कर्मणः फलम् । यदहं मर्त्यलोकेऽपि, प्रामोमि नरकव्यथाम् ।। ५३४ ॥ अमुना जन्मसिद्धेन, दुश्चिकित्सेन भूयसा । उपदेहिकयेव दुर्दारिद्येगामि विद्भुतः ।। ५३५ ।। इतः साक्षादलक्ष्मीभिरिव निर्लक्ष्ममूर्तिभिः । कम्यकाभिः पूर्वजन्मवैरिणीभिरिवाऽदितः ॥ ५३६ ।। अधुना यदि भूयोऽपि, दुहिता प्रसविष्यते । तदा देशान्तरं यास्याम्युज्झित्वैतत् कुटुम्बकम् ॥ ५३७ ॥ एवं चिन्तां प्रपत्रस्य, सुषुवे तस्य गेहिनी । कर्णसूचीप्रवेशाभं, सुताजन्म च सोऽमृणोत् ॥ ५३८ ॥ ययावूर्ध्वमुखः सोऽथ, कुटुम्ब प्रोज्झ्य नागिलः । पर्यस्य भार सहसा, बलीवर्द इवाऽधमः ॥ ५३९ ॥ तस्याः प्रसवजे दुःखे, पतिप्रवसनव्यथा । समजायत तत्कालं, शारक्षेप इव क्षते ॥ ५४०॥ विद्युतमा शबलया। शान्ति जगाम । * °खस्यो, नानन्दमन्द सं १, २॥ ४ दरिद्री । ५ परमायुक्तस । ६ निस्फोटाः । ७ सँग । "उह" इति भाषाया। दुहिकमिस, ३॥ ९ अक्वा । त्रिषष्टि, ३ 20 80 ·१८ कलिकालसर्वश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रश्रमं पर्व नामाऽपि तस्या नागश्री कादितिदुःखिता । निर्नामिकेति नाम्नाऽसौ, ततो लोकैरुदीरिता ॥५४१॥ साऽपालयन तां सम्यगवर्द्धिष्ट तथाऽपि सा । जन्तोर्वजाहतस्याऽपि, मृत्युर्नाऽत्रुटितायुषः ॥ ५४२ ॥ अत्यन्तदुर्भगा मातुरप्युद्वेगविधायिनी । सा कालं गमयत्यन्यगृहे दुष्कर्म कुर्वती ॥ ५४३ ॥ एकसिन्नुत्सवेऽन्येधुराढ्यबालकपाणिषु । ईक्षित्वा मोदकान् साऽपि, ययाचे मातरं निजाम् ॥ ५४४ ॥ 5 दन्तैर्दन्तान् वर्षयन्ती, तामम्बाऽपीदमब्रवीत् । याचसे मोदकान् युक्तं, मोदकोंदी पिताऽपि ते ॥५४५॥ यदि मोदकलिप्सुस्त्वं, रजुमादाय गच्छ तत् । शैलमम्बरतिलकं, दारुभारकृते हले ! ॥५४६ ॥ करीषाग्निसोदरया, दह्यमाना तया गिरा । रुदती रज्जुमादाय, तं पर्वतमियाय सा ॥ ५४७ ॥ अरेस्तस्य शिरस्सैकरात्रिकप्रतिमाजुषः । केवलज्ञानमुत्पेदे, युगन्धरसुनेस्तदा ॥ ५४८ ।। तस्याऽथ सन्निहिताभिर्देवताभिः प्रचक्रमे । तत्कालं केवलज्ञानमहिमाख्यो महोत्सवः ॥ ५४९ ॥ 10 पर्वतासन्ननगरग्रामवासी ततो जनः । अहंपूर्विकया तत्र, तं बन्दितुमुपाययौ ॥ ५५० ॥ तत्रै यान्तं जनं दृष्ट्वा, नानाभरणभूषितम् । तस्थौ नि मिका चित्रलिखितेवाऽतिविसयात् ॥ ५५१ ॥ सा परम्परया ज्ञात्वा, लोकागमनकारणम् । दारुभारं दुःखभारमिवोत्सृज्याऽचलत् ततः ॥ ५५२ ॥ जनेन सह तेनाऽथ, साऽपि निर्नामिका गिरिम् । तमारुरोह तीर्थानि, सर्वसाधारणानि यत् ॥ ५५३ ॥ कल्पपादपवत् पादौ, मन्यमाना महामुनेः । सा सानन्दमवन्दिष्ट, मतिर्गत्यनुसारिणी ॥ ५५४ ॥ 15 लोकमाह्लादयन्नब्द, इव गम्भीरया गिरा । मुनिर्विश्वजनीनोऽथ, विदधे धर्मदेशनाम् ॥ ५५५ ॥ आमसूत्रव्यूतखट्वाधिरोहणसहोदरम् । भवभूमौ निपाताय, नृणां विषयसेवनम् ॥ ५५६ ॥ एकग्रामसभावाससुप्तपान्थजनोपमः । पुत्रमित्रकलत्रादिसङ्गमः सर्वदेहिनाम् ॥ ५५७ ॥ लक्षेषु चतुरशीतौ, योनिषु भ्रमतामिह । अनन्तो दुःखसम्भारः, स्वकर्मपरिणामजः ॥ ५५८ अथ निर्नामिकाऽवोचद् , भगवन्तं कृताञ्जलिः। तुल्यो राज्ञि चरके च, यत् त्वं विज्ञप्यसे ततः ॥५५९॥ संसारो दुःखसदनं, भगवद्भिः प्रकीर्तितः । अस्ति किं कश्चिदप्यत्र, मत्तोऽप्यधिकदुःखितः१॥५६० ॥ भगवानप्युवाचैवं, दुःखं दुःखितमानिनि ! । भवत्याः कीदृशं भद्रे, दुःखितानपरान् शृणु ॥ ५६१ ॥ वकर्मपरिणामेनोत्पद्यन्ते नरकावनौ । भैदिकाछैदिकाः शीर्षच्छेद्याश्चापि शरीरिणः ॥ ५६२ ॥ तिलपीडं निपीड्यन्ते, यत्रैस्तत्र हि केचन । दारुदारं च दार्यन्ते, क्रकचैः केऽपि दारुणैः ॥ ५६३ ॥ शूलतूलिकशय्यासु, शाय्यन्ते केऽपि सन्ततस् । असुरैर्वस्त्रवत् केचिदास्फाल्यन्ते शिलातले ॥ ५६४ ॥ 25 कुब्यन्ते केऽप्ययस्पात्राणीव लोहघनैर्धनैः । खण्ड्यन्ते शाकंपणिका, इव केचन खण्डशः ॥ ५६५ ॥ भूयोऽपि मिलिताङ्गास्ते, भूयो भूयस्तथैव हि । तहुःखमनुभाव्यन्ते, क्रन्दन्तः करुणवरम् ॥ ५६६ ॥ पिपासिताश्च पाय्यन्ते, तप्तत्रपुरसं मुहुः । छायार्थिनो निषाद्यन्ते, चाऽसिपत्रतरोस्तले ॥ ५६७ ॥ मुहर्तमपि न स्थातुं, लभन्ते वेदनां विना । नरके नारकाः कर्म, सार्यमाणाः पुराकृतम् ॥ ५६८ ॥ वत्से ! नारकर्षण्ढानां, यद् दुःखं तदशेषतः । श्राव्यमाणमपि प्राणभाजां दुःखाय जायते ॥ ५६९ ॥ किञ्च प्रत्यक्षमीक्ष्यन्ते, जल-स्थल-खचारिणः । प्राणिनो विविधं दुःखमापेदीनाः स्वकर्मजम् ॥ ५७० ॥ तत्र वारिचराः खैरं, खादन्त्यन्योन्यमुत्सुकाः । धीवरैः परिगृह्यन्ते, गिल्यन्ते च बकादिभिः ॥ ५७१ ॥ उत्कील्यन्ते त्वचयद्भिर्भूज्यन्ते च भटित्रवत् । भोक्तुकामैर्विपच्यन्ते, निगाल्यन्ते वसार्थिभिः ॥ ५७२ ॥ प्राणिनश्च स्थलचरा, अबला बलवत्तरैः । मृगाद्याः सिंहप्रमुखैार्यन्ते मांसकामिभिः ॥ ५७३ ॥ मृगयासक्तचिचैश्च, क्रीडया मांसकाम्यया । नरैस्तत्तदुपायेन, हन्यन्तेऽनपराधिनः ॥ ५७४ ॥ १ धनिबालककरेषु । २ मोदकभक्षकः । * तत्रायान्तं आ॥ ३ विश्वहितकर्ता । ४ अपक्कसूत्रन्यूतखट्वाधिरोहणसदृशम् । ५ भेदनीयाः। ६ छेदनीयाः । ७ लोहपात्राणि । ८ शाकावयवाः। ९ नारकिनाम् । १० प्रामुवन्तः । 20 30 - ·10 15 प्रथमः सर्गः] त्रिपष्टिशलाकापुरुषचरितम् । क्षुधा-पिपासा-शीतोष्णा-ऽतिभारारोपणादिना । कशा-ङ्कुिश-प्रतोदैश्च, सहन्ते वेदनाममी ॥ ५७५ ॥ खेचरास्तित्तिरि-शुक-कपोत-चटकादयः । श्येन-शिश्चान गृध्राधैर्गृह्यन्ते मांसगृक्षुभिः ॥ ५७६ ॥ मांसलुब्धैः शाकुनिकै नोपायप्रपञ्चतः । सङ्गृह्य प्रतिहन्यन्ते, नानारूपैर्विडम्बनैः ॥ ५७७ ॥ जलादिशस्त्रादिभवं, तिरश्वां सर्वतो भयम् । अभनप्रसरं स्वस्वकर्मबन्धनिबन्धनम् ॥ ५७८ ॥ मानुष्यकेपि सम्प्राप्ते, जायन्ते केऽपि जन्मिनः । जन्मान्धबधिरा जन्मपङ्गवो जन्मकुष्ठिनः ॥ ५७९ ॥ । चौरिकापारदारिक्यप्रसक्ताः केऽपि मानवाः । नवनवैर्निगृह्यन्ते, निग्रहैर्नारका इव ॥ ५८० ॥ विविधैाधिभिः केपि, बाध्यमाना निरन्तरम् । प्रेक्षमाणाः परमुखमुपेक्ष्यन्ते सुतैरपि ॥ ५८१ ॥ मूल्यक्रीताश्च ताड्यन्तें, केचिदश्वतरा इव । अतिभारेण बाध्यन्तेऽनुभाव्यन्ते तृपादिकम् ॥ ५८२ ॥ परस्परपराभूतिक्लिष्टानां युसदामपि । खखामिभावबद्धानां, दुःखमेव निरन्तरम् ।। ५८३ ॥ असिन्नसारे संसारे, निसर्गेणाऽतिदारुणे । अवधिर्न हि दुःखानां, यादसामिव वारिधौ ॥ ५८४ ॥ संसारे दुःखनिलये, जैनो धर्मः प्रतिक्रिया । मत्राक्षरमिव स्थाने, भूतप्रेतादिसङ्घले ॥ ५८५ ॥ जातु हिंसा न कर्त्तव्या, हिंसया हि शरीरिणः । पोतों इवाऽतिभारेण, मञ्जन्ति नरकार्णवे ॥ ५८६ ॥ असत्यं सर्वथा त्याज्यमसत्यवचनेन यत् । चिरं भ्रमति संसारे, जन्तुस्तृण्येव वात्यया ॥ ५८७ ॥ अदत्तं नाददीतार्थमदत्तादानतो यतः । कपिकच्छुफलस्पर्शादिव जातु सुखं न हि ॥ ५८८ ॥ अब्रह्म परिहर्त्तव्यमब्रह्मचरणेन हि । धृत्वा गले रङ्क इच, नीयते नरके जनः ॥ ५८९ ॥ परिग्रहो न कर्त्तव्यः, परिग्रहवशेन यत् । दुःखपङ्के जनो मजत्यनिभाग्ण गरिव ॥ ५९० ॥ पञ्चाऽप्यमूनि हिंसादीन्युत्सृजेद् देशतोऽपि यः । उत्तरोत्तरकल्याणमम्पदा मोऽपि भाजनम् ।। ५११ ॥ अथ साऽऽसादयामास, संवेगमतिशायिनम् । अयोगोल वाऽमयः, कर्मग्रन्थिभिद्यत ।। ५९ ॥ महामुनेः पुरः साऽथ, सम्यक् सम्यक्त्वमाददे । प्रतिपेदे जिनोपलं, गृहिधर्म च भावनः ।। ५९३ ।। अहिंसादीनि पश्चापि, तदैवाऽणुव्रतानि सा । परलोकाध्वपावभूतानि प्रत्यपयन ॥ ५९४ ।। मुनिनाथं प्रणम्याऽथ, गृहीत्वा दारुभारकम् । जगाम कृतकृत्येव. मुदिना मा स्वमालयम् ॥ ५९५ ।। ततः प्रभृति सा तेपे, तपो नानाविधं सुधीः । खनामेवानिसग्न्ती युगन्धरमुनर्गिम् ॥ ५९६ ।। न हि कश्चिदुपायंस्त, दुर्भगां यौवनेऽपि ताम् । कटुतुम्ब्याः चक्रमपि फलमश्नानि कोऽथवा ? ॥५९७ ।। ततो विशिष्टसंवेगा, तत्राऽद्रावेयुषः पुनः । युगन्धरमुनेरग्रे. माऽस्त्यात्तान्शनाऽधुना ।। ५९८ ॥ तद् गच्छ दर्शयाऽस्याः खं, त्वयि रक्ता सती मृता। सा ते पनी भवेदले. गमतिः सा गतिः किल ।।५९९: 25 तचक्रे ललिताङ्गोऽपि, सापि तद्रागिणी सती । मृत्वा स्वयम्प्रभा नाम. तन्पन्यजनि पूर्वयन् ॥६००। प्रणष्टां प्रणयक्रोधादिव प्राप्य प्रियां ततः । स रेमेऽभ्यधिक नाफे. ग्यै छाया हि जायने ।। ६०१ ॥ रममाणस्तया साई, गते काले कियत्यपि । आत्मच्यवनचिह्नानि. ललिताङ्गो व्यलोकयन् ॥ ६०२ ॥ तस्य रत्नाभरणानि, निस्तेजस्कानि जज्ञिरे । मम्लुश्च मंगलिमाल्यानि, तद्वियोगभयादिव ॥६०३॥ मालिन्यं भेजिरे सद्यस्तस्साऽङ्गं वसनानि च । आसन्ने व्यसने लक्ष्म्या. लक्ष्मीनाथोपि मुच्यने ।।६०४|| 30 मोगेष्वत्यन्तमासक्तिस्तस्याऽभूद् धर्मबाधया । प्रकृतिव्यत्ययः प्रायो, भवत्यन्त शरीरिणाम् । ६०५ ॥ अजल्प शोकविरसं, तस्य सर्वः परिच्छदः । भाविकार्यानुमाग. गगुच्छलनि जल्पनाम् ।। ६० ।। आकालप्रतिपन्नाभ्यां, प्रियाभ्यां च सहैव हि । कृतापराध इव म. श्रीहीभ्या पर्यमुच्यत ।। ६०७ ।। अदीनोऽपि हि दैन्येन, विनिद्रोऽपि हि निद्रया । स शिश्रिये मृत्युकाले. पक्षाभ्यामिव कौटिका ॥६०८॥ १ जलजन्तूनाम् । २ प्रतीकार. । ३ प्रवहणानि । ४ तृणसमूह इव । ५ लोहगोल.। ६ जिनोपदिष्टम् । ७ गृहीतानशना । विष्णुः। परिवारः। 20 ·२० कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व हृदयेन समं तस्य, विश्लिष्यत्सन्धिबन्धनाः । महाबलैरप्यकम्प्याः, कल्पवृक्षाचकम्पिरे ॥ ६०९ ॥ तथाऽरुजोऽम्यभज्यन्त, सर्वाङ्गोपाङ्गसन्धयः । भाविदुर्गतियानोत्थवेदनाशङ्कनादिव ॥ ६१० ॥ पदार्थग्रहणे तस्याऽपदुदृष्टिरजायत । तथैव स्थितिमन्येषामक्षमेव निरीक्षितुम् ॥ ६११ ॥ गर्भावासनिवासोत्थदुःखागमभयादिव । प्रकम्पतरलान्यङ्गान्यस्याऽजायन्त तत्क्षणम् ॥ ६१२ ॥ 5 क्रीडागिरि-सरिद्वापी-दीर्घिकोपवनेषु सः। रम्येष्वपि रतिं नाप, संपाकल इव द्विपः ॥ ६१३ ॥ ततः खयम्प्रभावोचदपराद्धं न किं मया । विमनस्कतया देव !, यदेवमुपलक्ष्यसे ॥६१४ ॥ ललिताङ्गोऽप्युवाचैवं, नाऽपराद्धं प्रिये ! त्वया । अपराद्धं मया सुभ्र, यदल्पं प्राकृतं तपः॥ ६१५ ॥ भोगेषु जागरूकोऽहं, धर्मे सुप्त इवाऽनिशम् । पूर्वजन्मन्यभूवं हि, विद्याधरनरेश्वरः ॥६१ मद्भाग्यप्रेरितेनेव, स्वयम्बुद्धेन मत्रिणा । धर्म प्रबोधितो जैनमायुःशेषेऽहमाप्तवान् ॥ ६१७ ॥ 10 इयत्कालं च तद्धर्मप्रभावाच्छ्रीप्रभे प्रभुः । सञ्जातोऽहमतश्योष्ये, नाऽलभ्यं लभ्यते क्वचित् ॥ ६१८ ।। एवमाभाषमाणस्य, तस्याऽऽदिष्टो बिडोजसा । दृढधर्माभिधो देवो, जगादैवमुपेत्य तम् ॥ ६१९ ॥ जिनेन्द्रप्रतिमापूजा, कर्तुं नन्दीश्वरादिषु । यास्यत्यैशानकल्पेन्द्रस्त्वमप्येहि तदाज्ञया ॥ ६२०॥ अहो ! भाग्यवशात् कालोचितं मे स्वामिशासनम् । इति प्रमुदितोऽचालील्ललिताङ्गः सवल्लभः ॥६२१॥ गत्वा नन्दीश्वरे सोऽहत्प्रतिमाः शाश्वतीस्ततः । आनर्च विस्मृतासन्नच्यवनः परया मुदा ॥ ६२२ ॥ 15 ततोऽप्यन्येषु तीर्थेषु, गच्छन् खच्छेन चेतसा । सोऽगादभावं क्षीणायुः, क्षीणतैलप्रदीपवत् ॥ ६२३ ॥ जम्बूद्वीपे ततः पूर्वविदेहेषूप्रसागरम् । महानद्याश्च सीताभिधानाया उत्तरे तटे ॥ ६२४ ॥ विज पुष्कलाचत्यां, लोहार्गलमहापुरे । राज्ञः सुवर्णजङ्घस्य, लक्ष्म्यां पन्यां सुतोऽभवत् ॥६२५॥ [ युग्मम् ॥] अथ कन्दलितानन्दावमुष्य दिवसे शुभे । वज्रजङ्घ इति प्रीती, पितरौ नाम चक्रतुः ॥ ६२६ ।। स्वयम्पभाऽपि दुःखार्ता, कालेन कियताऽप्यथ। धर्मकर्मणि संलीना, व्यच्योष्ट ललिताङ्गवत् ॥६२७ नगर्या पुण्डरीकियां, विजयेऽत्रैव चक्रिणः। वज्रसेनस्य भार्यायां, गुणवत्यां सुताऽभवत् ।। ६२८ ॥ सर्वलोकातिशायिल्या, श्रियाऽसौ संयुता ततः । श्रीमतीत्यभिधानेन, पितृभ्यामभ्यधीयत ।। ६२९ ॥ लतेबोद्यासपालीभिर्धात्रीभिलालिता सत्ती । मृबङ्गी विलसत्पाणिपल्लवा ववृधे क्रमात् ॥ ६३०॥ स्निग्धया पल्लवयन्तीमिव कान्त्या नभस्तलम् । तां यौवनमलश्चक्रे, रवं वोमिकामिव ॥ ६३१ ॥ अन्धुः सर्वतोभद्रं, नाम प्रासादाच्चकैः । शैलं सन्ध्याघ्रलेखेव, क्रीडयाऽध्यारुरोह सा ॥६३२ ॥ ततो मोरमोधाने, सुस्थितख महामुनेः । उत्पन्ने केवलज्ञाने, ददर्शाऽऽगच्छतः सुरान् ॥ ६३३ ॥ इष्टपूर्व मया केन्दनित्यूहापोहकारिधी । जन्मान्तराणि पूर्वाणि, निशाखममिवाऽसरत् ।। ६३४ ॥ हृदये प्रारभक्बालभारं वोमिकाऽक्षमा । क्षमातले क्षणादेच, मञ्छिता निष्पात सा ॥ ६३५ ॥ चन्दनायुपचारेग, सखीभिः कल्पितेन सा । लब्धसंवा समुत्तस्थौ, चित्ते चैवमचिन्तयत् ॥ ६३६ ॥ पूर्वजन्मपतिम स, लखिताङ्गी दिवश्युतः । क सम्प्रत्यवतीर्णोऽस्तीत्यज्ञानं हा! दुनोति माम् ॥३७॥ तस्मिन् हृदयसान्ते, नाऽन्यो मे हृदयेश्वरः । कर्पूरभाण्डे को नाम, लवणं विनिवेशयेत् ॥ ६३८ ॥ स च प्राणाधिनाथो मे, न चेद् वचनगोचरः। आलप्याऽलं तदन्येनेत्याददे मौनमेव सा ॥ ६३९ ॥ आधिदैविकदोषामिशङ्कया वत्सखीजनैः । अकारि मत्रतत्रादिपचारो यथोचितम् ॥ ६४० ॥ सा समोच न कत्वमुपचारशतैरपि । व्याधेरन्यस्य न ह्यन्यदौषधं जातु शान्तिकृत् ॥ ६४१॥ 35 प्रयोजने परिजनं, खं नियोजयति स सा । अक्षराणि लिखित्वा भ्रूहस्तादेरथ संज्ञया ॥६४२ ॥ सपङ्किल. सं. ॥ १ पाकलो गजज्वरः । । तीमङ्गका सं १॥ २ तर्कवितर्ककारिणी। दैवतदो। 20 25 30 ·२१ । 10 15 प्रथमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । अन्येयुः श्रीमती क्रीडोद्याने यातवती सती। एकान्ते समयं प्राप्य, धान्योचे पण्डिताख्यया।।६४३॥ मम प्राणा इवाऽसि त्वं, मातेवाऽसि तवाऽप्यहम् । अन्योन्यमावयोस्तेन, नाऽस्त्यविश्वासकारणम् ॥६४४॥ मौनमालम्बसे पुत्रि , हेतुना येन शंस तम् । तदुःखसंविभाग मे, दत्त्वा दुःखं लघूकुरु ॥ ६४५ ॥ ज्ञास्या दुःखं यतिष्येऽहं, तत्प्रतीकारकर्मणे । न ह्यज्ञातस्स रोगस्य, चिकित्सा जातु युज्यते ॥ ६४६ ॥ पण्डितायाः स्ववृत्तान्तं, साऽपि प्राग्जन्मसम्भवम् । यथावदप्रवीत् प्रायश्चित्तार्थी सद्गुरोरिव ॥ ६४७ ॥ 5 पटे वृत्तान्तमालेख्य, श्रीमत्यास्तं च पण्डिता। उपायपण्डिता मङ्गु, बहिर्दर्शयितुं ययौ ॥ ६४८॥ चक्रिणो वनसेनस्य, वर्षग्रन्थिरभूत् तदा । प्रस्तावादाययुस्तत्र, भूयांसो वसुधाधवाः ॥ ६४९ ॥ पण्डिता राजमार्गेऽथ, तमालेख्यपटं स्फुटम् । विस्तार्य तस्थौ श्रीमत्या, मनोरथमिवाऽलघुम्॥६५०॥ तत्राऽऽगमविदः केऽपि, स्वर्गनन्दीश्वरादिकम् । आगमार्थाविसंवादि, लिखितं परितुष्टुवुः ॥ ६५१ ॥ इतरे तु महाश्राद्धा, धूनयन्तः शिरोधराम् । प्रत्येकं वर्णयामासुर्बिम्बानि श्रीमदर्हताम् ॥ ६५२ ॥ कूणिताक्षमभीक्ष्णं केऽपीक्षमाणाः प्रतिक्षणम् । रेखाशुद्धिं प्रशशंसुः, कलाकौशलशालिनः ॥ ६५३ ॥ इतरे तु सिति-श्वेत-पीत-नीला-रुणादिकान् । सन्ध्याम्राभीकृतपटान्, वर्णकानित्यवर्णयन् ॥ ६५४ ॥ अत्रान्तरे च तनयो, दुर्दर्शनमहीपतेः । यथार्थनामा दुर्दान्त, इति तत्र समाययौ ॥ ६५५ ॥ स क्षणं तं पर्ट प्रेक्ष्य, प्रेक्षावान् सूर्च्छया क्षितौ । अलीकयाऽपतदथ, लब्धसंज्ञ इवोत्थितः ॥ ६५६ ॥ मूर्छायाः कारणं पृष्ट, उस्थितश्च जनेन सः । कथयामास वृत्तान्तं, कृत्वा कपटनाटकम् ॥ ६५७ ।। मम प्राग्जन्मचरिनं. पटे केनाऽप्यलेख्यन । जातिसग्णमुत्पेदे, हन्न तदर्शनादिह ॥ ६५८॥ ललिताङ्गोऽस्म्यहं देवो. मम देवी खयम्प्रभा ' इत्यादि मनढत्येव, यत्र लिखितं पटे ।। ६५९ ॥ पप्रच्छ पपिडमा चाज्य, यवं भद्र : नद । मनिवेगः पट कोऽयमङ्गुल्या दशय स्वयम् ।।६६०॥ म ऊचे मेरुग्पोऽद्रिः. पग्यिं पुण्डरीकिणी । पुनः पृष्टो मुनेनामाऽब्रवीनामाऽस्स विम्मृनम् ॥ ६६१ ॥ भूयोऽपि पृष्टः को नाम, नृपोऽयं मत्रिमिवनः।।तपस्विनी च का न्वेपन्यास्यदास्या नवेद्यहम्।।६६२॥ 20 मायावाति च संत्रातः, मोपहासं नयोदितः । पुत्रे संवत्येव, प्रारजन्मचारत नद ।। ६६३ ।। ललिनाङ्गोऽमि देवस्त्वं,न्व-पत्नी तु खयम्प्रभा नन्दिग्रामे कर्मदोपान मङ्गभूनाम्नि मम्प्रति॥६६॥ मञ्जानजानिमग्णाटालिख्य चग्निं निजम् । पटो मे धानकोग्बण्डगताया अनिन्नया ॥ ६६५ ॥ तसाः पवाः करुणया, वं मयाऽसि गवेपितः । तदेहि धातकीग्वण्डे, न्वां नयामि नढान्तिका६६६. वगकी वद्वियोगे मा. दुःखं जीवति पुत्रक । समाश्वासय नामद्य. प्रान्जन्मप्राणवल्लभाम् ॥ ६६७ ॥ एवमुक्या पण्डितायां. तूष्णीकायां म मायिकः । इन्थं वयस्यैः स्वरेव. मोपहामममाध्यन ।। ६६८ ॥ कलत्रग्नाधिगमादहो ! पुण्योढयस्तव । अभिगम्या च पोप्या च, मा पङ्गः सर्वथा नव ।। ६६९ ।। ततो लक्ष्यदीनावः, म दुर्दान्तः कुमारकः । विक्रीयमाणेभ्य वाऽवशिष्टः क्वचिदप्यमान ॥६७० ॥ लोहार्गलपुराद् वज्रजवोऽपि हि तदाऽऽययो । चरित चित्रलिखितं, न ढाशं मुमच्छ च॥६७१॥ व्यजनवोजितो नीररुक्षितोऽथ म उत्थितः । जातजातिम्मृतिभिन्. सद्यः खगोदिवागतः ॥ ६७२ ॥ पटालेख्यमिदं दृष्ट्वा. किं कुमागऽमि मछिनः? । इति पण्डिनया पृष्टो. वज्रजङ्घोजादिदम्।।६७३॥ चरित्रं मकलत्रस्य. मम प्राग्भवसम्भवम् । इदं हि लिग्वितं भद्रे .. तद् दृष्ट्वा मछिनोऽस्म्यहम् ।। ६७४॥ श्रीमानशानकल्पोऽयं, विमानं श्रीप्रभंन्विदम् । एपोऽहं ललिमागास्य . प्रिया मेऽमौ स्वयम्प्रभा६७५ इतश्च धानकखण्हे. नन्दीग्रामस्य मध्यतः । गृहे महादरिखस्य, सुना निर्नामिकेत्यसौ ॥ ६७६ ।। शैलमम्बरतिलकमध्यारूढान्ति मा विह । गृहीतानमनाऽमुप्य, युगन्धरमुने पुरः ॥ ६७७ ।। 25 80 35 चित्ररचना।

·" ७०८॥ २२ [प्रथम पर्व 5 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं आत्मसन्दर्शनायाऽस्या, आगतोऽहमिहाऽसि च । मयि रक्ता मृता जज्ञे, नूनमेषा स्वयम्प्रभा॥६७८ ॥ इह नन्दीश्वरे जैनबिम्बार्चनपरोऽस्म्यहम् । गच्छनितोऽन्यतीर्थेषु, च्यवमानोऽहमंस्म्यहम् ॥ ६७९ ॥ इह चैकाकिनी दीना, वराकीयं स्वयम्प्रभा । इह च च्यवमानेयं, मन्ये सैव मम प्रिया ॥ ६८० ॥ साऽस्तीह मन्ये लिखितं, जातिस्मृत्या तया त्वदः। अन्यानुभूतं न बन्यो, जनो जानाति जातुचित् ॥६८१॥ 5 आमेति पण्डिताऽप्युक्त्वा, श्रीमत्याः पार्श्वमेत्य च । तत्सर्वमाख्यत् हृदयविशल्यकरणौषधम् ॥ ६८२ ॥ श्रीमती दयितोदन्तगिरा रोमाञ्चिताऽभवत् । अम्भोदध्वनिना रत्नाङ्कुरितेव विदूरभूः ॥ ६८३ ॥ ॥ पितुर्व्यज्ञपयत् तच्च, श्रीमती पण्डितामुखात् । अखातव्यं कुलस्त्रीणां, धर्मो नैसर्गिको यतः ॥६८४ ॥ तद्राि मुदितः सद्यः, स्तनितेनेव बहिणः । वज्रसेननृपो वज्रजङ्घमाजूहवत् ततः ॥ ६८५ ॥ कुमारमूचे भूपालोऽसत्पुत्री श्रीमतीत्यसौ । भवत्विदानी भवतो, गृहिणी पूर्वजन्मवत् ॥ ६८६ ॥ 10 तथेति प्रतिपन्ने च, कुमारेणोदवाहयत् । श्रीमती भूपतिः प्रीतो, हरिणेवोदधिः श्रियम् ॥ ६८७ ॥ ज्योत्स्त्रीचन्द्राविव युतौ, तौ सितक्षौमवाससौ । लोहार्गलपुरं राज्ञाऽनुज्ञातौ जग्मतुस्ततः ॥ ६८८ ॥ योग्यं ज्ञात्वा वज्रजचं, स्वर्णजङ्घोऽथ भूपतिः । राज्ये निवेशयामास, स्वयं दीक्षामुपाददे ॥ ६८९ ॥ सूनोः पुष्कलपालस्य, दया राज्यश्रियं निजाम् । प्रावाजीद् वज्रसेनोऽपि, जज्ञे तीर्थकरश्च सः॥६९०॥ विलसन् वज्रजङ्घोऽपि, श्रीमत्या सह कान्तया । उवाह लीलया राज्यमम्भोजमिव कुञ्जरः ॥ ६९१ ॥ 15 अप्राप्तयोर्विप्रयोगं, गङ्गासागरयोरिख । तयोर्भुञ्जानयो गान्, सुतः समुदपद्यत ॥ ६९२ ॥ अथ पुष्कलपालस्य, व्यभिंद्यन्त महारुषः । समन्तात् सीमसामन्ताः, सर्पभारोपमाजुषः ॥ ६९३ ॥ तेन तेषां द्विजिह्वानामिव साधनहेतवे । नरेन्द्रो वज्रजङ्घोऽथ, समाहूतोऽचलद् बली ॥ ६९४ ॥ श्रीमत्यपि समं वज्रजचेन जगतीभुजा । अचालीदचला भक्तिः, पौलोमीव बिडौजसा ॥ ६९५ ॥ स गच्छन्नर्द्धमार्गेऽथ, महाशरवणं पुरः । ददर्श दर्शयामिन्यामपि ज्योत्स्नाभ्रमप्रदम् ॥ ६९६ ॥ 20 इग्विषोऽहिरिहाऽस्तीति, विज्ञप्तः सोऽध्वगैरगात् । पथाऽन्येन नयज्ञा हि, प्रस्तुतार्थेषु तत्पराः ॥ ६९७ ॥ आययौ पुण्डरीकियां, पुण्डरीकोपमोऽथ सः । सामन्तमण्डलं सर्व, वशेऽभूत् पुष्कलस्य च ॥६९८॥ राजा पुष्कलपालोऽपि, पुष्कलानि विधेयवित् । विविधानि व्यधादस्य, स्वागतानि गुरोरिव ॥ ६९९ ॥ श्रीमन्तं श्रीमतीबन्धुमनुज्ञाप्याऽन्यदा तु सः। श्रीमत्या सहितोऽचालीच्छ्रियः पतिरिव श्रिया ॥७००॥ सोऽथ प्राप्तः शरवणं, निकषौ कषणो द्विषाम् । इत्यूचे कुशलैर्यात, मध्येनाऽप्यस्य सम्प्रति ॥ ७०१॥ 25 उत्पेदे केवलज्ञानं, द्वयोरत्राऽनगारयोः । तत्र देवागमोहयोता, दृग्विषो निर्विषोऽभवत् ॥ ७०२ ॥ नाना सागरसेनश्च, मुनिसेनश्च तौ मुनी । राजन्नत्रैव विद्यते, सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ ७०३ ॥ सोदयौँ तो मुनी ज्ञात्वा, विशेषमुदितो नृपः । उवास तत्रैव वने, वनमालीव वारिधौ ॥ ७०४ ॥ कुर्वाणौ देशनां तत्र, तौ वृतौ देवपर्षदा । भक्तिमारादिवाऽऽनम्रः, सभार्यः सोऽभ्यवन्दत ॥७०५ ॥ देशनान्ते च पानानवस्त्रोपकरणादिभिः । तौ प्रत्यलाभयद् राजा, चिन्तयामास चिति सः॥७०६॥ 90 धन्यावेतौ निष्कषायौ, निर्ममौ निष्परिग्रहो । सोदर्यभावे सामान्येऽप्यहो! नाऽस्म्यहमीदृशः ॥ ७०७॥ एवं स्थितेऽपि मे किञ्चिन्नायुक्तं प्रव्रजामि चेत् । प्रव्रज्या दीपिकेवाऽऽत्तमात्राऽपि हि तमश्छिदे ॥७०९॥ तदिदानी पुरीं गत्वा, दत्त्वा राज्यं च सूनवे । हंसस्पेव गतिं हंसः, श्रयिष्येऽहं पितुर्गतिम् ॥ ७१० ॥ संवादिन्या व्रतादानेऽनुस्यूतमनसेव सः । सहितः श्रीमतीदेव्या, पाप लोहार्गलं पुरम् ॥ ७११ ॥ पुनरेषा ख° ता, ख ॥ * मस्म्ययम् ता ॥ * दखनिना र ख ॥ ६ ज्योत्साच संता ॥ १ अन्तर्भेद प्राप्ता.। २ इन्द्राणी । ३ समीपे । ४ संहारकः । ५ सहोदरौ । ६ विष्णुरिव । चेतसि सं १, २॥

·5 10 , " 15 प्रथमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । राज्यलुब्धस्तदा त्वस्य, पुत्रः प्रकृतिमण्डलम् । धनैरभेदयत् तैर्हि, किं न भेधं जलैरिव १ ॥७१२ ॥' प्रातः स्वयं बतादानं, राज्यदानं सुतस्य च । चिन्तयन्तौ सुषुपतुर्निशायां श्रीमतीनृपौ ॥ ७१३ ॥ विषधूपं व्यधात् पुत्रस्तयोस्तु सुखसुप्तयोः । कस्तं निरोद्धुमीशः स्याद् , गृहादग्निमिवोत्थितम् ? ॥७१४ ॥ तभूपधूमैरधिकर्जीवाकर्षाङ्कटैरिव | घ्राणप्रविष्टैस्तौ सद्यो, दम्पती मृत्युमापतुः ॥ ७१५ ॥ अथोत्तरकुरुष्वेतावुत्पन्नौ युग्मरूपिणौ । एकचिन्ताविपनानां, गतिरेका हि जायते ॥ ७१६ ।। क्षेत्रानुरूपमायुश्च, पूरयित्वा तथा युतौ । तौ विपद्योदपद्येतां, सौधर्मे स्नेहलौ सुरौ ॥७१७ ॥ वज्रजङ्घस्य जीवोऽथ, भोगान् भुक्त्वा निरन्तरम् । आयुःक्षयात् ततोऽच्योष्ट,हिमग्रन्थिरिवाऽऽतपात् ७१८ जम्बुद्वीपे विदेहेषु, पुरे क्षितिप्रतिष्ठिते । वैद्यस्य सुविधेः पुत्रः, स जीवानन्द इत्यभूत् ॥७१९ ॥ तदैव तस्मिन्नगरे, चत्वारोऽन्येऽपि दारकाः । उदपधन्त धर्मस्य, भेदा इव वपुर्जुषः ॥ ७२० ।। अभूत् तत्रैक ईशानचन्द्रस्य पृथिवीपतेः । भार्यायां कनकवत्यां, सूनुर्नाम्ना महीधरः ॥ ७२१ ॥ मत्रिणोऽन्यः शुनाशीरनाम्नः पल्यामजायत । लक्ष्म्यां श्रीनन्दन इव, सुबुद्धिर्नाम नन्दनः ॥७२२॥ अन्यः सागरदत्तस्य, सार्थवाहपतेरभूत् । भार्यायामभयमत्यां, पूर्णभद्राभिधः सुतः ॥ ७२३ ॥ चतुर्थश्व समुत्पेदे, पन्यां श्रेष्ठिधनस्य तु । शीलमत्यां शीलपुञ्ज, इव नाम्ना गुणाकरः ॥ ७२४ ॥ प्रयत्नाद् रक्ष्यमाणास्ते, बालधारैर्दिवानिशम् । समं ववृधिरे सर्वेऽप्यङ्गेऽङ्गावयवा इव ॥ ७२५ ॥ सहपांशुक्रीडिनस्ते, जगृहुः सममेव हि । कलाकलापं सकलं, मेघाम्भः पादपा इव ॥ ७२६ ॥ तत्रैव नगरे जीवः, श्रीमत्या अपि सोऽभवत् । सूनुरीश्वरदत्तस्य, श्रेष्ठिनः केशवाभिधः ॥ ७२७ ॥ समं च मिलितास्तेन, ते पण्मित्राणि जज्ञिरे । अवियुक्ताः करणान्तःकरणानीव सर्वदा ॥ ७२८ ॥ विदाञ्चकाराऽऽयुर्वेद, जीवानन्दोऽपि पैतृकम् । अष्टाङ्गमौषधीचाऽपि, रसवीर्यविपाकतः ॥ ७२९ ॥ ऐरावण इवेमेषु, ग्रहेष्विव दिवाकरः । अभूत् प्राज्ञो निरवद्यविद्यो वैद्येषु सोऽग्रणीः ॥ ७३० ॥ सौदर्या इव सम्भूय, रममाणाः सदैव ते । कदाचित् कस्यचिद् वेश्मन्यन्योऽन्यस्याऽवतस्थिरे ॥ ७३१ ॥ 20 एकदा वैद्यपुत्रस्य, जीवानन्दस्य मन्दिरे । एतेषां तिष्ठतामेका, साधुर्भिक्षार्थमाययौ ॥ ७३२ ॥ पृथ्वीपालस्य राज्ञः स, सूनुर्नाम्ना गुणाकरः। राज्यं मलमिवोत्सृज्य, शमसाम्राज्यमाददे ॥ ७३३ ।। सरिदोष इव ग्रीष्मातपेन तपसा कृशः । कृमिकुष्ठाभिभूतश्च, सोऽकालापथ्यभोजनात् ॥ ७३४ ॥ सर्वाङ्गीणं कृमिकुष्ठाधिष्ठितोऽपि स भेषजम् । ययाचे न कचित् कायानपेक्षा हि मुमुक्षवः ॥ ७३५ ।। गोमूत्रिकाविधानेन, गेहाद् गेहं परिभ्रमन् । षष्ठस्य पारणे दृष्टः, स तैर्निजगृहाङ्गणे ॥ ७३६ ।। महीधरकुमारेण, स किञ्चित् परिहासिना । जीवानन्दो निजगदे, जगदेकभिषक् ततः ॥ ७३७ ।। अस्ति व्याधेः परिज्ञानं, ज्ञानमस्त्यौषधस्य च । चिकित्साकौशलं चाऽस्ति, नाऽस्ति वः केवलं कृपा ॥७३८॥ सदा संस्तुतमप्यार्त्तमपि प्रार्थकमप्यहो! । वेश्या इव विना द्रव्यं, यूयं नाऽक्ष्णाऽपि पश्यथ ॥ ७३९ ॥ तथाऽप्येकान्ततो नाऽर्थलुब्धैर्भाव्यं विवेकिभिः । धर्ममप्युररीकृत्य, कृत्यं काऽपि चिकित्सितम् ॥७४०॥ चिकित्सायां निदाने च, धिक् ते सर्व परिश्रमम् । आयातमीदृशं पात्रं, सरोगं यदुपेक्षसे ॥ ७४१ ॥ जीवानन्दोऽपि विज्ञानरत्नरत्नाकरोऽब्रवीत् । साधु साधु महाभाग, त्वया विसापितोऽस्म्यहम् ॥७४२॥ ब्राह्मणजातिरद्विष्टो, वणिग्जातिरवञ्चकः । प्रियजातिरनीर्ष्यालुः, शरीरी च निरामयः ॥ ७४३ ॥ विद्वान् धनी गुण्यगर्वः, स्त्रीजनश्वाऽपचापलः । राजपुत्रः सुचरित्रा, प्रायेण न हि दृश्यते ॥ ७४४ ॥ [सन्दानितकम् ] * सर्वेऽप्यनगाव सं १॥ करणानि इन्द्रियाणि, अन्तःकरण मनः, एतान्यपि षटूसङ्ख्याकानि । २ गोमूत्रधारावदकरवेन । ३ परिचितम् । 25 30 ·5 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व चिकित्सनीय एवाहो !, महामुनिरयं मया । औषधानामसामग्री, किन्तु यात्यन्तरायताम् ॥ ७४५ ॥ तत्रैकं लक्षपार्क मे, तैलमस्तीह नास्ति तु । गोशीर्षचन्दनं रत्नकम्बलश्वाऽऽनयन्तु तत् ॥ ७४६ ॥ आनेष्यामो वयमिति, प्रोच्य पश्चापि तत्क्षणम् । ते ययुर्विपणिश्रेणी, स्वस्थानं सोऽप्यगान्मुनिः ॥७४७॥ रत्नकम्वल-गोशीर्षे, मूल्यमादाय यच्छ नः । इत्युक्तस्तैर्वणिग्वृद्धस्ते ददानोऽब्रवीदिदम् ।। ७४८ ।। दीनाराणां लक्षमेकं, प्रत्येकं मूल्यमेतयोः । गृह्णीत ब्रूत वस्तुभ्यां, किमाभ्यां वः प्रयोजनम् १ ॥७४९॥ तेऽप्यूचुर्मूल्यमादत्व, दत्स्व गोशीर्षकम्बलौ । एताभ्यां हि महासाधुचिकित्सा नः प्रयोजनम् ।। ७५० ॥ श्रुत्वा तद्वचनं श्रेष्ठी, विसयोत्तानलोचनः । रोमाञ्चसचितानन्दश्चेतसैवमचिन्तयत् ॥ ७५१ ।। वैषां यौवनमुन्मादप्रमादमदनोन्मदम् ? । मतिविवेकवसतिर्वयोवृद्धोचिता क च ? ॥ ७५२ ॥ जराजर्जरकायाणां, मादृशां योग्यमीदृशम् । कुर्वन्त्यमी यत् तदहोऽदम्यैर्भारोऽयमुह्यते ॥ ७५३ ॥ 10 चिन्तयित्वेति सोऽवोचदिमौ गोशीर्षकम्बलौ । गृह्यतामस्तु वो भद्रं, भद्रा द्रव्येण चाऽस्तु वः॥७५४॥ अनयोर्वस्तुनोर्मूल्यमादास्ये धर्ममक्षयम् । धर्मभागीकृतः साधु, युष्माभिः सोदरैरिव ।। ७५५ ।। श्रेष्ठिश्रेष्ठोऽर्पयित्वाऽथ, तेषां गोशीर्षकम्बलौ । भावितात्मा प्रवबाज, वव्राज च परं पदम् ॥ ७५६ ॥ आदायौषधसामग्रीमग्रिमास्ते महात्मनाम् । जीवानन्देन सहिताः, प्रयघुर्येन तं मुनिम् ।। ७५७ ॥ न्यग्रोधपादपस्याऽधस्तत्यादमिव निश्चलम् । कायोत्सर्गेण तिष्ठन्तं, तं नत्वा ते बभाषिरे ।। ७५८ ॥ 15 धर्मविनं करिष्यामश्चिकित्साकर्मणाऽद्य वः। भगवन्ननुजानीहि, पुण्येनाऽनुगृहाण नः ॥ ७५९ ।। मुनिमेवमनुज्ञाप्य, तेऽथ गोमृतकं नवम् । आनिन्युर्विचिकित्सन्ति, न हि जातु चिकित्सकाः ॥ ७६० ॥ मुनेः प्रत्यङ्गमभ्यङ्ग, तेन तैलेन ते व्यधुः । उद्यानमिव कुल्याम्मः, शरीरान्तस्तदानशे ।। ७६१ ॥ तैलेनाऽत्युष्णवीर्येण, जज्ञे निःसंज्ञको मुनिः । योग्यमुग्रस्य हि व्याधेः, शान्त्यामत्युग्रमौषधम् ।। ७६२ ॥ आकुलास्तेन तैलेन, कमयस्तस्कलेवरात् । तस्थुर्बहिर्जलेनेव, वोमलरात् पिपीलिकाः ॥ ७६३ ॥ 20 जीवानन्दस्ततो रत्नकम्बलेन समन्ततः । मुनिमाच्छादयामास, शशीव ज्योत्सया नमः ॥७६४ ॥ कमयोऽथ न्यलीयन्त, शीतत्वाद् रत्नकम्बले । शैवले ग्रीष्ममध्याह्नतप्ताः शर्फरिका इव ॥ ७६५॥ मन्दमन्दोलयन् वैधः, कम्बलं गोशवोपरि । कृमीनपातयदहो , सर्वत्राऽद्रोहिता सताम् ।। ७६६ ॥ जन्तुजीवातुभिर्जीवानन्दोऽमृतरसैरिख । मुनिमाश्वासयामास, ततो गोशीर्षचन्दनैः ।। ७६७ ।। कृमयस्त्वग्गता एव, ह्यमी निरसरन्निति । तैलाभ्यङ्गं मुनेर्भूयो, जीवानन्दोऽथ निर्ममे ।। ७६८ ॥ 25 तेनाऽभ्यङ्गेन भूयोऽपि, भूयांसो मांसगा अपि । निरीयुः कमयो वातेनोदानेन रसा इव ॥ ७६९ ।। तथैवाच्छादने रत्नकम्बले कमयोऽलगन् । अलक्तकंपटे दनोऽतिव्यहस्येव जन्तवः ॥ ७७० ।। तसिन् गोमृतके भूयस्तान कीन् रत्नकम्बलात् । तथैवाऽयातयदहो , भिषजो बुद्धिकौशलम् ।। ७७१ ॥ गोशीर्षचन्दनरसासारैराप्याययन्मुनिम् । जीवानन्दोऽम्भोद इव, वृथ्या ग्रीष्मादितं द्विपम् ।। ७७२ ॥ भूगोऽभ्यङ्गेन निरंयुः, कृमयोऽस्थिगता अपि । न नपञ्जरेऽप्यस्ति, स्थानं रुष्टे बलीयसि ।। ७७३ ।। go रखकम्बललग्नांस्तान् , पुनर्गोमृतके कमीन् । स चिक्षेपाऽधमं स्थानमधमानां हि युज्यते ।। ७७४ ।। गोशीर्षचन्दनरसैविलिलेप मुनि पुनः । भक्त्या परमया देवमिव सद्यो मिषग्वरः ॥ ७७५ ॥ संरोपणौषर्जाितनक्त्वक् कान्तिमान मुनिः । चकासामास निर्मुष्टकाञ्चनप्रतिमेव सः ।। ७७६ ।। तैर्भतिदक्षः क्षमिता, स क्षमाक्षमणस्ततः । ययौ विहर्तुमन्यत्र, नास्था काऽपि हि तादृशाम् ।। ७७७ ॥ ततोऽवशिष्टगोशीर्षचन्दनं रत्नकम्बलम् । तत्र विक्रीय जगृहुस्ते स्वर्ण बुद्धिशालिनः ॥ ७७८ ॥ वित्रत्वम् । ३ वत्सतः। *युयंत्र तं ॥ ३ वटवृक्षल। * सारगिजाम्। वल्मीकात। ६ मत्याः । ७ जन्तुजीवनप्रवैः। कपुटे आ॥ ८ अतिक्रान्तदिनद्वयस्य । निरीयुः संता ॥ संरोहणौ खं, आ॥ I am संवा ॥ ॥

·२५ 5 10 . 15 . प्रथमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम । तेन स्वर्णेन ते चैत्यं, सुवर्णेन स्वकेन च । कारयामासुरुत्तुङ्गं, मेरुशृङ्गमिवाऽऽहृत्तम् ॥ ७७९ ॥ जिना_मर्चयन्तस्ते, गुरूपासनतत्पराः । कर्मवत् क्षपयामासुः, कश्चित् कालं महाशयाः ॥ ७८० ॥ ते षडप्येकदा जातसंवेगाः साधुसन्निधौ । धीमन्तो जगृहुर्दीक्षां, मर्त्यजन्मतरोः फलम् ॥ ७८१ ॥ ते विजहुः पुरि पुरो, ग्रामे ग्रामाद् वने वनात् । तिष्ठन्तो नियतं कालं, राशौ राशेरिव ग्रहाः ॥ ७८२ ॥ शाणैरिव तपोभिस्ते, तूर्यषष्ठाष्टमादिभिः । चारित्ररत्नं विदधुर्निर्मलं निर्मलादपि ॥ ७८३ ॥ अपीडयन्तो दातारं, प्राणधारणकारणात् । पारणे जगृहुर्भिक्षा, ते मधुव्रतवृत्तयः ॥ ७८४ ॥ अवलम्बितधैर्यास्ते, क्षुत्पिपासातपादिकान् । परीषहान् सहन्ते म, प्रहारान् सुभटा इव ॥ ७८५ ॥ सेनाङ्गानीव चत्वारि, मोहराजस्य सर्वतः । चतुरोऽपि कषायांस्ते, जिग्युरस्त्रैः क्षमादिमिः ॥ ७८६ ॥ कृत्वा संलेखनामादौ, द्रव्यतो भावतश्च ते । भेजिरेऽनशनं कर्मशैलनि शनाशनिम् ॥ ७८७ ॥ समाधिभाजस्ते पञ्चपरमेष्ठिनमस्क्रियाम् । सरन्तस्तत्यजुर्देह, न हि मोहो महात्मनाम् ॥ ७८८ ॥ षडपि द्वादशे कल्पेऽच्युतनामनि तेऽभवन् । शकसामानिकास्तादृग् , न सामान्यफलं तपः ॥ ७८९ ॥ आयुस्ते पूरयित्वा द्वाविंशति सागरोपमान् । ततोऽच्यवन्ताऽच्यवनं, न हि मोक्षं विना क्वचित् ।। ७९० ॥ जम्बूद्वीपाभिधे द्वीपे, 'विदेहेषु च पूर्वतः । विजये पुष्कलावत्यां, महाम्भोनिधिसन्निधौ ॥७९१॥ नगर्या पुण्डरीकिण्यां, वज्रसेनस्य भूपतेः । धारिण्यां जज्ञिरे राश्यां, तेषु पञ्च क्रमात् सुताः ॥७९२॥ तत्र वैद्यस्य जीवोऽभूद्, वज्रनाभोऽभिधानतः । चतुर्दशमहाखमसूचितः प्रथमः सुतः ॥ ७९३ ॥ राजपुत्रस्य जीवस्तु, द्वितीयो बाहुसंज्ञया । मत्रिपुत्रस्य जीवोऽपि, सुबाहुरिति नामतः ॥ ७९४ ॥ नाम्ना पीठमहापीठौ, श्रेष्ठिसार्थेशपुत्रयोः । जीवौ जीवः केशवस्य, सुयशा राजपुत्रकः ॥ ७९५ ।। सुयशाः शिभिये वज्रनाभं बाल्यात् प्रभृत्यपि । नेहः प्राग्भवसम्बद्धो, ह्यनुबन्नाति बन्धुताम् ॥७९६॥ तेऽवर्द्धन्त क्रमाद् राजसूनवः सुयशाः स च । नरभावमिवापन्नाः, षड्वर्षधरपर्वताः ॥ ७९७ ।। वाहयन्तो मुहुर्वाहान् , वाह्याल्यां ते महौजसः । विभराञ्चक्रिरेऽनेकरूपरेवन्तविभ्रमम् ॥ ७९८ ॥ कलाभ्यासे कलाचार्योऽभून् तेषां साक्षिमात्रकः । प्रादुर्भवन्ति महता, स्वयमेव यतो गुणाः ॥ ७९९ ॥ शैलानपि शिलातोलं, तेषां तोलयतां भुजैः । अपूर्यत बलक्रीडा, न केनापि मनागपि ॥ ८०० ॥ अथ लोकान्निकैबेरन्तिकीय भूपति । वज्रसेनो व्यनपीदं, स्वामिस्तीर्थ प्रवर्त्तय ॥ ८०१ ।। वज्रसेनस्ततो वज्रनाभं बजिसमौजसम् । राज्ये निवेशयामास, स्वमिवाऽपरमर्जितः ॥ ८०२ ॥ सांवत्सरिकदानेन. प्रीणयामास मेदिनीम् । अम्मोधर इवाऽम्भोमिर्वज्रसेननृपस्ततः ॥ ८०३ ॥ देवासुरनदेवैश्व, कृतनिष्क्रमणोत्सवः । गत्वोद्यानमलचक्रे, स व्योमेव हिमद्युतिः ॥ ८०४ ॥ स्वयम्बुद्धः स भगवांस्तत्र दीक्षामुपाढदे । उढपद्यत च बानं, मनःपययमंजकम् ।। ८०५ ॥ आत्मारामः साम्यधनो, निर्ममो निष्परिग्रहः । प्रावर्तत विहर्तु मां, स नानाभिग्रह. प्रभुः ॥ ८०६ ॥ भ्रातृभ्यो वज्रनाभोऽपि, प्रत्येकं विषयान् ददो। लोकपालेरिवेन्द्रोऽभान् , स च नित्यसेवकै ।।८०७॥ क्षत्ताऽभून् तस्य सुयशा, अरुणस्तरणेरिव । आत्मानुरूप कर्तव्यः, मारथिहि महारथैः ।। ८०८ ॥ उत्पेढे वज्रसेनस्स, घातिकर्ममलक्षयान् । उयोतो दर्पणस्येव, केवलज्ञानमुज्वलम् ॥ ८०९ ॥ तदा च वज्रनाभस्य, प्रविवेश महीपतेः । चक्रमायुधशालायामधरीकृतभास्करम् ॥ ८१० ।। त्रयोदश च रत्नानि, तस्याऽऽसन्नपराण्यपि । सम्पद्धि पुण्यमानेनाऽम्भोमानेनेव पद्मिनी ।। ८११ ॥ नवाऽपि निधयस्तस्याऽभवन् सेवाविधायिनः । आकृष्टा प्रवलैः पुण्यगन्धरिख मधुव्रताः ॥ ८१२ ॥ सोऽशेषं साधयामास, विजयं पुष्कलावतीम् । चक्रे च चक्रवर्तित्वाभिषेकोऽस्याऽखिलैपैः ॥ ८१३ ॥ 35 १ सूर्यपुत्र । २ चन्द्र । ३ देशान् । ४ सारथि । 20 25 - त्रिषष्टि ४ ·, 10 , 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व भुञ्जानसाऽप्यस्य भोगान् , धर्मे धीरधिकाधिकम् । वयसो बर्द्धमानस्य, स्पर्द्धयेव व्यवर्द्धत ॥ ८१४ ॥ क्रमादस्य प्रभवन्त्या, भववैराग्यसम्पदा । बंहिष्ठा धर्मधीरासीद्, वल्लीवाऽऽवालवारिणा ॥ ८१५ ॥ एकदा विहरंस्तत्र, वज्रसेनजिनेश्वरः । परमानन्दजननः, साक्षान्मोक्ष इवाऽऽययौ ॥ ८१६ ॥ खामी समवसरणे, ततश्चैत्यतरोस्तले । कर्णामृतप्रपां धर्मदेशनामुपचक्रमे ॥ ८१७॥ 5 सबन्धुर्वज्रनाभोऽपि, जगद्वन्धोर्जिनप्रभोः । राजहंस इवाऽऽभ्यागादुपपादाम्बुजं मुदा ॥ ८१८॥ स त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य च जगत्पतिम् । अनुजन्मेव शक्रस्य, पृष्ठतः समुपाविशत् ॥ ८१९ ॥ स बोधिमुक्ताजननी, भव्यमानसशुक्तिषु । देशनां स्वातिवृष्टयाभां, शुश्राव श्रावकाग्रणीः ॥ ८२० ॥ गिरं भगवतः शृण्वन् , मृगो गीतिमिवोन्मनाः । हर्षाद् विचिन्तयामास, स एवं भूमिवासवः ।।८२१॥ असावपारः संसारः, सरखानिव दुस्तरः । तस्यापि तारकस्तातो, दिष्ट्याऽसौ विष्टपाधिपः ॥ ८२२ ॥ अन्धकार इवाऽत्यन्तं, मोहोऽन्धङ्करणो नृणाम् । तस्याऽयमभितो भेत्ता, भगवान् भानुमानिव ॥ ८२३ ॥ चिरकालभवश्वाऽयं, महाव्याधिरिवोल्वणः । अचिकित्स्यः कर्मराशिस्तातस्तस्य चिकित्सकः ॥ ८२४ ॥ यद्वा किमन्यत् सर्वेषां, दुःखानामेष नाशनः । सुखानामेकजननः, करुणामृतसागरः॥ ८२५ ॥ खामिन्येवंविधेऽप्यसिन्नहो ! मोहप्रमद्वरैः । असाभिरात्मनैवाऽऽत्मा, वश्चितोऽसौ कियच्चिरम् ? ॥८२६॥ चक्रवर्ती ततो धर्मचक्रवर्तिनमानतः । इति विज्ञपयामास, भक्तिगद्गदया गिरा ॥ ८२७ ॥ अर्थप्रसाधनपरैनौतिशास्वैश्विरं मम । मतिः कदर्थिता नाथ !, क्षेत्रभूः कुशिकैरिव ॥ ८२८ ॥ तथा विषयलोलेन, नित्यं नेपथ्यकर्मभिः । अयमात्मा नटेनेव, चिरं विनटितो मया ॥ ८२९ ॥ इदं हि मम साम्राज्यमर्थकामनिबन्धनम् । चिन्त्यते यस्तु धर्मोत्र, स स्यात् पापानुबन्धकः ॥ ८३० ॥ तातस्य पुत्रो भूत्वाऽपि, भवाम्भोधौ भ्रमामि चेत् । तत् कः पुरुषकारः स्यादन्यसाधारणस्य मे ? ॥८३१॥ अपालयमिदं राज्यं, युष्मद्दत्तमहं यथा । तथा संयमसाम्राज्यं, पालयिष्यामि देहि मे ॥ ८३२ ॥ कृत्वा च पुत्रसाद् राज्यं, निजान्वयनभोरवि । व्रतं भगवतः पार्श्वे, प्रपेदे चक्रवर्त्यथ ॥ ८३३ ॥ बाह्रादयोऽपि जगृहुस्तत्सोदर्यास्तदा व्रतम् । पित्रा ज्येष्ठेन चोपात्तं, तद्धि तेषां क्रमागतम् ॥ ८३४ ॥ सुयशाः सारथिः सोऽपि, पादान्ते धर्मसारथः । अनुस्खामि प्रवबाज, भृत्याः स्वाम्यनुगामिनः ॥८३५॥ श्रुतसागरपारीणो, वज्रनाभोऽभवत् क्रमात् । प्रत्यक्षा द्वादशाङ्गीव, जङ्गमैकाङ्गतां गता ॥ ८३६ ॥ एकादशाझ्याः पारीणा, जाता बाहादयोऽपि ते । क्षयोपशमवैचिन्याचित्रा हि श्रुतसम्पदः॥ ८३७॥ 25 तीर्थकृत्पादसेवायास्तपसो दुश्चैरस्य च । असन्तुष्टाः सदाऽभूवंस्ते सन्तोषधना अपि ॥ ८३८॥ ते नित्यं तीर्थकद्वाणीपीयूषरसपायिनः । अपि मासोपवासादितपसा नैव चक्लमः ॥ ८३९ ॥ भगवान् वज्रसेनोऽपि, शुक्लध्यानं श्रितोऽन्तिमम् । निर्वाणं पाप गीर्वाणप्रपश्चितमहोत्सवम् ॥ ८४० ॥ सनाभिरिव धर्मस्य, वृतो व्रतसनामिभिः । मुनिभिर्वज्रनाभोऽपि, विजहार वसुन्धराम् ॥ ८४१ ॥ खामिना वज्रनाभेन, बाह्वाधाः स च सारथिः । सनाथा जज्ञिरे पञ्चेन्द्रियाणीवाऽन्तरात्मना ॥८४२॥ 80 तेषां योगप्रभावेण, सर्वाः खेलादिलब्धयः । औषध्य इव शैलानामाविरासन् शशित्विषा ॥ ८४३ ॥ तेषां श्लेष्मलवेनापि, संश्लिष्टं कुष्ठिनो वपुः । कोटिवेधरसेनेव, ताम्रराशिः सुवर्ण्यभूत् ॥ ८४४ ॥ कर्णनेत्रादिभूरङ्गभूश्च तेषामभून्मलः । कस्तूरिकापरिमलो, रोगनः सर्वरोगिणाम् ॥ ८४५ ॥ तेषां वपुःपरिस्पर्शमात्रादपि शरीरिणः । सरुजो नीरुजोऽभूवन् , सुधाम्भालपनादिव ।। ८४६ ॥ तदङ्गसङ्गादम्भोदमुक्तं नद्यादिवायपि । सर्वरोगान् पयोऽहा त् , तमांसीवाशुमन्महः ॥ ८४७ ॥ १ आलवाल.। २ स्वातिनक्षत्रवृष्टितुल्याम् । ३ समुद्रः। ४ द.. दुष्करस्य स॥ + सेनाभि सं॥ ५ सहोदरः। ६ वनसहित । 20 ।

·२७ 5 15 प्रथमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । विषादिदोषाः प्राणश्यस्तदङ्गस्पर्शिवायुना । गन्धसिन्धुरदानाम्भोगन्धेनेवाऽन्यसिन्धुराः ।। ८४८ ॥ विषसम्पृक्तमन्नादि, तेषां पात्रे मुखेऽपि वा । सम्प्रविष्टं सुधाकुण्ड, इव निर्विषतामगात् ॥ ८४९ ॥ वचनश्रवणात् तेषां, विषं मत्राक्षरादिव । बाधा महाविषव्याधिबाधितस्थाऽप्यपासरत् ।। ८५० ॥ नखाः केशा रदाश्चान्यदपि तेषां शरीरजम् । भेजे भेषजतां सर्व, मुक्तात्वं शुक्तिवारिवत् ।। ८५१॥ आसमणीयसीं मूर्ति, तथा ते कर्तुमीश्वराः । यथा सञ्चरितुमलं, सूचीरन्धेऽपि तन्तुवत् ॥ ८५२ ॥ वपुर्महत्तरीका, शक्तिस्तेषां बभूव सा । यया सुमेरुशैलोपि, जानुदनो व्यधीयत ॥ ८५३ ॥ तेषां वपुर्लघीयस्त्वसामर्थ्य तदजायत । समुल्ललझे तद् येन, मारुतस्यापि लाघवम् ॥ ८५४ ॥ वपुर्गरिमशक्तिश्च, वादप्यतिशायिनी । साऽभूत् तेषां न या सह्या, शक्राद्यैत्रिदशैरपि ॥ ८५५ ॥ प्रासिशक्तिरभूत् तेषां, भूस्थानां स्पर्शनं यया । अङ्गुल्यग्रेण मेर्वग्रग्रहादेवृक्षपत्रवत् ॥ ८५६ ॥ साऽभूत् प्राकाम्यशक्तिश्व, भुवीचाऽप्सु यया गतिः । निमजनोन्मजने च, पानीय इव भुव्यपि ॥८५७॥ 10 आसीत् तेषां तदैश्वर्य, प्रभवन्ति स येन ते । चक्रभृत्रिदशाधीशऋद्धिमाधातुमात्मनः ॥ ८५८ ॥ तेषां वशित्वसामर्थ्य, तदपूर्वमजायत । भेजिरे वशितां येन, स्वतत्राः क्रूरजन्तवः ॥ ८५९ ॥ तेषामप्रतिघातित्वशक्तिः साऽभूद् यया खलु । अद्रिमध्येऽपि निःसङ्गं, गमनं रन्ध्रमध्यवत् ॥ ८६० ॥ तदन्तर्जुनसामर्थ्यमभूत् तेषामनाहतम् । नभखतामिवाऽदृश्यरूपता येन सर्वतः ॥ ८६१ ॥ प्रावीण्यं कामरूपित्वे, तत् तेषामुल्ललास च । अलं पूरयितुं लोकं, नानारूपैर्यथा निजैः ॥ ८६२ ॥ तेषामाविरभूद् वीजबुद्धिता सातिशायिनी । एकार्थबीजतोऽनेकार्थबीजानां प्ररोहिणी ॥ ८६३ ॥ ते कोष्ठबुद्धयोऽभूवन् , कोष्ठप्रक्षिप्तधान्यवत् । विना स्मरणमर्थानां, प्राक् श्रुतानां तथास्थितेः ॥ ८६४ ॥ आद्यादन्त्यान्मध्यमाद् वा, श्रुतादेकपदादपि । सर्वार्थग्रन्थबोधात् तेऽभूवन पदानुसारिणः ॥ ८६५ ॥ एकं वस्तु समुद्धृत्याऽन्तर्मुहूर्ताच्छुतोदधेः । अवगाहनसामर्थ्यात् , ते मनोबलिनोऽभवन् ॥ ८६६ ॥ अन्तर्मुहूर्त्तमात्रेण, मातृकामावलीलया । गुणयन्तः श्रुतं सर्वमासन् वाग्बलिनच ते ।। ८६७ ॥ प्रपद्यमानाः प्रतिमां, चिरकालमपि स्थिराम् । श्रमक्लमाभ्यां रहितास्ते कायबलिनोऽभवन् ।। ८६८ ॥ अभूवन्नमृतक्षीरमध्वाज्यास्रविणश्च ते । पात्रस्थस्य कदन्नस्थाऽप्यमृतादिरसागमात् ॥ ८६९ ॥ दुःखादितेष्वमृतादिपरिणामाद् गिरां च ते । अमृतक्षीरमध्वाज्यास्रविणः साधु जज्ञिरे ॥ ८७० ॥ अबस्य पात्रपतितस्याऽल्पसाऽप्यतिदानतः । अक्षयेणाऽक्षीणमहानसर्द्धयश्च तेऽभवन् ॥ ८७१ ॥ तीर्थकृत्पर्षदीवाऽल्पदेशेऽपि प्राणिनां सुखम् । असङ्ख्यानां स्थितेरासंस्ते चाऽक्षीणमहालयाः ॥ ८७२ ।। एकेनाऽपीन्द्रियेणाऽन्येन्द्रियार्थस्योपलम्भनात् । ते बभूवुश्च सम्मिन्नस्रोतोलब्धिमहर्द्धयः ॥ ८७३ ॥ जवाचारणलब्धिश्च, तेषामजनि सा यया । रुचकद्वीपमेकेनोत्पातेन प्राप्सुमीश्वराः ॥ ८७४ ॥ वलन्तो रुथकद्वीपादेकेनोत्पतनेन ते । नन्दीश्वरेऽलमायातुं, द्वितीयेन यतो गताः ॥ ८७५ ॥ ते चोर्द्धगत्यामेकेन, समुत्पतनकर्मणा । उद्यानं पाण्डकं गन्तुमलं मेरुशिरस्थितम् ।। ८७६ ॥ ततस्ते वलिता एकेनोत्पातेन तु नन्दनम् । अलं गन्तुं द्वितीयेन, प्रथमोत्पातभूमिकाम् ॥ ८७७ ॥ ते विद्याचारणाऽऽसुमेकेनोत्पातकर्मणा । मानुषोत्तरमन्येन, द्वीपं नन्दीश्वरं क्षमाः ॥ ८७८ ।। एकोत्पातात् ततश्चाप्तुं, पूर्वोत्पातमहीतलम् । तिर्यग्यानक्रमेणोद्धमप्यलं ते गतागते ॥ ८७९ ॥ आसीदाशीविषर्द्धिश्च, निग्रहाऽनुग्रहक्षमा । तेषामन्या अप्यभूवन् , बहुलं बहुलब्धयः ॥ ८८० ॥ लब्धीनामुपयोगं ते, जगृहुर्न कदाचन । मुमुक्षवो निराकासा, वस्तुषूपस्थितेष्वपि ॥ ८८१ ॥ इतश्च तीर्थकुनामगोत्रकर्मार्जितं दृढम् । खामिना वजनाभेन, विंशत्या स्थानकैरिति ॥ ८८२ ॥ 35 - 20 25 30

·,
"
कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं
[प्रथमं पर्व
तत्रैकमर्हतामहत्प्रतिमानां च पूजया । अवर्णवादव्याषेधैः, सद्भूतार्थस्तवैरपि ॥ ८८३ ॥
सिद्धानां सिद्धिस्थानेषु, प्रतिजागरणोत्सवैः । यथावस्थितसिद्धत्वकीर्तनाच द्वितीयकम् ॥ ८८४॥
बालक ग्लान-शैक्षादियतीनां यस्त्वनुग्रहः । प्रवचनस्य वात्सल्यं, स्थानकं तत् तृतीयकम् ॥ ८८५ ॥
आहारौषधवस्त्रादिदानादञ्जलियोजनात् । गुरूणामतिवात्सल्यकरणं तु तुरीयकम् ।। ८८६ ॥
5 विंशत्यब्दपर्यायाणां, षष्टिवर्षायुषां तथा । समवायभृतां भक्तिः, स्थविराणां तु पञ्चमम् ॥ ८८७ ॥
अर्थव्यपेक्षया स्वसाद, बहुश्रुतभृतां सदा । अन्नवस्त्रादिदानेन, षष्ठं वात्सल्यनिर्मितिः ॥ ८८८ ॥
सुविकृष्टतपःकर्मनिर्माणानां तपखिनाम् । भक्तिविश्रामणादानैर्वात्सल्यमिति सप्तमम् ॥ ८८९ ॥
द्वादशाङ्गे श्रुते प्रश्नवाचनादिभिरन्वहम् । सूत्रार्थोभयगो ज्ञानोपयोगो यस्तदष्टमम् ॥ ८९० ॥
शङ्कादिदोषरहितं, स्थैर्यादिगुणभूषितम् । शमादिलक्षणं सम्यग्दर्शनं नवमं पुनः ॥ ८९१ ॥
10 ज्ञानदर्शनचारित्रोपचारैश्च चतुर्विधः । कर्मणां विनयनतो, विनयो दशमं पुनः ॥ ८९२ ॥
इच्छामिथ्याकरणादियोगेष्वावश्यकेष्वलम् । अतीचारपरीहारो, यत्नादेकादशं तु तत् ॥ ८९३ ॥
अहिंसादिसमित्यादिमूलोत्तरगुणेषु या । प्रवृत्तिनिरतीचारा, स्थानकं द्वादशं तु तत् ॥ ८९४ ॥
शुभध्यानस्य करणं, क्षणे क्षणे लवे लवे । प्रमादपरिहारेण, स्थानमेतत् त्रयोदशम् ॥ ८९५ ॥
अनाबाधेन मनसो, वपुषश्च निरन्तरम् । यथाशक्ति तपाकर्म, स्थानमेतच्चतुर्दशम् ॥ ८९६ ॥
अनादीनां संविभागो, यथाशक्ति तपखिषु । मनोवाक्कायशुद्ध्या यः, स्थानं पञ्चदशं हि तत् ॥ ८९७ ॥
आचार्यादीनां दशानां, भक्तपानाऽऽसनादिभिः । वैयावृत्यस्य करणं, स्थानकं षोडशं तु तत् ॥ ८९८ ॥
चतुर्विधस्य सङ्घस्य, सर्वापायनिषेधनात् । मनःसमाधिजननं, स्थानं सप्तदशं हि तत् ॥ ८९९ ।।
सूत्रस्याऽर्थस्योभयस्याऽप्यपूर्वस्य प्रयत्नतः । अन्वहं यदुपादानं, स्थानमष्टादशं तु तत् ॥ ९०० ॥
श्रद्धानेनोद्भासनेनाऽवर्णवादच्छिदादिना । श्रुतज्ञानस्य भक्तिस्तत् , स्थानमेकोनविंशकम् ॥ ९०१॥
20 विद्यानिमित्तकवितावादधर्मकथादिभिः । प्रभावना शासनस्य, तद् विंशतितमं पुनः ॥९०२ ॥
अप्येकं तीर्थकुन्नामकर्मणो बन्धकारणम् । मध्यादेभ्यः स भगवान्, सर्वैरपि बबन्ध तत् ॥ ९०३ ॥
बाहुनाऽपि च साधूनां, वैयावृत्यं वितन्वता । चक्रवर्तिभोगफलं, कर्मोपार्जितमात्मनः ॥ ९०४ ॥
विश्रामणां महर्षीणां, कुर्वाणेन तपोजुषाम् । सुबाहुना बाहुबलं, लोकोत्तरमुपार्जितम् ॥ ९०५ ॥
अहो ! धन्याविमौ वैयावृत्य-विश्रामणाकरौ । इति बाहु-सुबाहू तो, वज्रनाभस्तदाऽस्तवीत् ॥ ९०६ ॥
25 तौ तु पीठ-महापीठौ, पर्यचिन्तयतामिति । उपकारकरो यो हि, स एवेह प्रशस्यते ॥ ९०७ ॥
आगमाध्ययनध्यानरतावनुपकारिणौ । को नौ प्रशंसत्वथवा, कार्यकद्गुह्यको जनः ॥९०८ ॥
ताभ्यामनालोचयद्भयामितीर्ध्याकृतदुष्कृतम् । मायामिथ्यात्वयुक्ताभ्यां, कर्म स्त्रीत्वफलं कृतम् ॥९०९॥
ते षडप्यनतीचारां, खड्गधारासहोदराम् । प्रव्रज्यां पालयामासुः, पूर्वलक्षांश्चतुर्दश ॥ ९१० ॥
संलेखनाद्वयपुरःसरमेकधीरास्ते पादपोपगमनानशनं प्रपद्य ।
सर्वार्थसिद्धिमधिगम्य दिवं त्रयस्त्रिंशाब्ध्यायुषः सुरवराः षडपि बभूवन् ॥ ९११ ।।
15
T
80
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित महाकाव्ये प्रथमे पर्वणि
धनादिद्वादशभववर्णनो नाम प्रथमः सर्गः॥१॥

·२९ 5 10 15 त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । द्वितीयः सर्गः। इतच जम्बूद्वीपस्स, विदेहेष्वपरेषु पूः । नाम्नाऽपराजितेत्यस्ति, द्विपद्भिरपराजिता ॥१॥ तस्यां वसुमतीनाथो, 'विक्रमाकान्तविष्टपः । ईशानचन्द्र इत्यासीदीशानेन्द्र इव श्रिया ॥२॥ तत्र श्रेष्ठी श्रिया श्रेष्ठ, प्रष्ठो धमैकशालिनाम् । नाम्ना चन्दनदासोऽभूजगदानन्दचन्दनः ॥३॥ जगतो नयनानन्दनिदानं तस्य नन्दनः । नाम्ना सागरचन्द्रोऽभूत् , सागरस्येव चन्द्रमाः ॥ ४ ॥ अजुशीलः सदैवाऽसौ, धर्मकर्मा विवेकवान् । नगरस्याऽखिलस्याऽपि, बभूव मुखमण्डनम् ॥५॥ सोऽन्यदेशानचन्द्रस्य, राज्ञो दर्शनहेतवे । सेवोपनतसामन्ताकुलं राजकुलं ययौ ॥६॥' स तदाऽऽसनताम्बूलदानादिप्रतिपत्तितः । महास्नेहेन ददृशे, पित्रेव पृथिवीभुजा ॥७॥ अत्रान्तरे पराभूतशङ्खध्वनितया गिरा । राजद्वारे कश्चिदेत्याऽपाठीन्मङ्गलपाठकः ॥८॥ उद्यतोद्यानपालीव, त्वदुद्यानेऽद्य भूपते! । सञ्जीकृतानेकपुष्पा, वसन्तश्रीविजृम्भते ॥ ९ ॥ विकासिकुसुमामोदसुरभीकृतदिग्मुखम् । सम्भावय तदुद्यानं, महेन्द्र इव नन्दनम् ॥ १० ॥ राजाऽप्याऽऽज्ञापयद् द्वाःस्थ, यत् प्रातरखिलैर्जनैः । गन्तव्यमसदुद्यानमेवमाधोष्यतां पुरे ॥ ११ ॥ त्वयाऽप्येतव्यमुद्यानमिति श्रेष्ठिसुतं नृपः । खयमादिशदेवं हि, प्रसन्नखामिलक्षणम् ॥ १२ ॥ ततो राज्ञा विसृष्टोऽसौ, हृष्टः स्वावसथं ययौ । मित्रायाऽशोकदत्ताय, तां नृपाज्ञां जगाद च ॥ १३ ॥ द्वितीयेऽह्नि ययौ राजाऽप्युद्यानं सपरिच्छदः । पौरलोकोऽप्यगात् तत्र, प्रजा राजानुयायिनी ॥ १४ ॥ वसन्त इव मलयानिलेन श्रेष्ठिसरपि । सुहृदाऽशोकदत्तेन, सहोद्यानं जगाम सः॥ १५ ॥ पुष्पावचयसन्दर्भगीतनृत्यादिभिस्ततः । प्रवृत्तः क्रीडितुं लोकः, स्थितः कामस शासने ॥ १६ ॥ स्थाने स्थाने कृतास्थानाः, पौराः क्रीडाविधायिनः । आवासितसरनृपस्कन्धावारधुरां दधुः ॥ १७ ॥ पदे पदे सम्प्रवृत्तगीतातोद्यमहाध्वनौ । जयायाऽन्येन्द्रियार्थानामिवाऽभ्यधिकमुत्थिते ॥ १८ ॥ प्रत्यासन्नादथैकसादकस्मात् तरुगह्वरात् । त्रायध्वं त्रायध्वमिति, वस्तस्त्रीध्वनिरुत्थितः ॥ १९ ॥ तया समाकृष्ट इव, गिरा कर्णप्रविष्टया । किमेतदिति सम्भ्रान्तः, सागरः समधावत ॥ २० ॥ श्रेष्ठिनः पूर्णभद्रस्य, कन्यका प्रियदर्शनाम् । स बन्दिभिर्धतां तत्राऽपश्यदेणी कैरिव ॥ २१ ॥ एकस्य बन्दिनो हस्तमामोव्याऽथाऽऽददे क्षुरीम् । श्रेष्ठिसनुर्विषभृतो, ग्रीवां भक्त्वा मणीमिव ॥ २२ ॥ तस्पति विक्रमं दृष्ट्वा, बन्दिनस्ते विदुद्रुवुः । व्याघ्रा अपि पलायन्ते, ज्वलज्वलनदर्शनात् ॥ २३ ॥ इति सागरचन्द्रेण, बन्दिभ्यः प्रियदर्शना । एघोहारिभ्यो माकन्दलतेव परिमोचिता ॥ २४ ॥ परोपकारख्यसनी, क एष पुरुषाग्रणीः । आगादिह समाकृष्टो, दिष्ट्या मद्भाग्यसम्पदा ? ॥२५॥ सररूपाधरीका, भर्ता भाव्ययमेव मे । चिन्तयन्तीति खं धाम, जगाम प्रियदर्शना ॥ २६ ॥ अनुस्यूतामिव वहन् , हृदये प्रियदर्शनाम् । अशोकदत्तसहितः, श्रेष्ठिपुत्रोऽभ्यगाद् गृहम् ॥ २७ ॥ अथ चन्दनदासेन, स परम्परयाऽखिलः । अवाबुध्यत वृत्तान्तः, केन छायेत तादृशम् ॥२८॥ स दध्याविति युक्तोऽस्य, रागोऽधिप्रियदर्शनम् । अजयं पङ्कजिन्या हि, राजहंसस्य युज्यते ॥ २९ ॥ 30 इयमुटताऽकारि, यत् तदा तन्न साम्प्रतम् । कार्य सपौरुषेणाऽपि, वणिजा न हि पौरुषम् ॥३०॥ सङ्गः किञ्च अजोरस्थाऽशोकदत्तेन मायिना । न साधुर्जातु बदरीगुणेव कदलीतरोः ॥ ३१ ॥ विचिन्त्येति चिरं श्रेष्ठी, स समाहूय सागरम् । भद्रद्विपं निषादीव, सानोऽऽरमत शासितुम् ॥ ३२ ॥ सर्वशास्त्रानुसारेण, व्यवहारेण च स्वयम् । वत्स ! सम्यगभिज्ञोऽसि, तथापि ज्ञाप्यसे मया ॥३३॥ , अग्रणी । र खावासम् । ३ सपरिवारः । ४ हरिणीम् । ५ वनश्वानः । ६ सर्पस्य । ७ काहारिभ्यः। आमलतेव। । सङ्गतिः । १० सरलय । ११ महामात्रः । १२ मृदुवचनेन । 20 25 ·10 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व वयं हि वणिजस्तात!, कलाकौशलजीविनः । अनुद्भटाऽऽचारवेषाः, सन्तो गर्यामहे न हि ॥ ३४ ॥ भवितव्यं यौवनेऽपि, भवद्भिYढविक्रमैः । वणिजो लोकसामान्येऽप्यर्थे साशङ्कवृत्तयः ॥ ३५ ॥ सम्पदो विषयक्रीडा, दानं च च्छन्नमेव नः । अलं भवति शोभायै, शरीरमिव योषिताम् ॥ ३६ ॥ आत्मजातेरनुचितं, क्रियमाणं न शोभते । चरणे करभस्सेव, बद्धं कनकनूपुरम् ॥ ३७॥ 5 ततो निजक्रमौचित्यव्यवहारपरायणैः । दातव्यः प्रहरो वत्स !, गुणानां सम्पदामिव ॥ ३८॥ त्याज्योऽसतां च संसर्गो, निसर्गानृजुचेतसाम् । सोऽलकविषवत् कालेनाऽपि यात्येव विक्रियाम् ॥ ३९ ॥ अयं चाऽशोकदत्तस्त्वां, मित्रं श्वित्रं तनूमिव । अवाप्तप्रसरो वत्स !, सर्वथा दूषयिष्यति ॥ ४० ॥ मनस्सन्यद् वचस्यन्यत्, क्रियायामन्यदेव हि । गणिकाया इवाऽमुष्याऽत्यन्तमायाजुषः सदा ॥४१॥ आदरादुपदिश्यैवं, श्रेष्ठिश्रेष्ठे स्थिते सति । इति सागरचन्द्रोऽपि, चिन्तयामास चेतसि ॥ ४२ ॥ कन्यावन्दिव्यतिकरस्तातेन सकलोऽपि सः । विज्ञात इति मन्येऽहमुपदेशदिशाऽनया ॥ ४३ ॥ असावशोकदत्तश्च, तातस्याऽभान सङ्गतः । मन्दभाग्यतया पुंसां, गुरवः स्युरनीदृशाः ॥ ४४ ॥ भवत्वेवं तथाऽपीति, विमृश्य मनसि क्षणम् । ऊचे सागरचन्द्रोऽपि, प्रश्रयाश्रितया गिरा ॥ ४५ ॥ यदादिशति तातस्तत्, कर्तव्यं सनुरसि ते । कृतं तेन कृतेनापि, गुर्वाज्ञा यत्र लङ्घयते ॥ ४६ ॥ किन्तु दैवादकाण्डेऽपि, कृत्यं तदुपतिष्ठते । नाऽऽलोचकालहरणं, सहते यन्मनागपि ॥४७॥ . 15 'आलोचं कुर्वतोऽत्येति, कालः कार्यस्य कस्यचित् । पर्ववेलेव जिमय, पादशौचं वितन्वतः॥४८॥ ईदृशेऽप्यागते काले, प्राप्तेऽपि प्राणसंशये । तदेवाऽहं करिष्यामि, तव लजाकरं न यत् ॥ ४९ । तातेनाऽशोकदत्तस्य, यच्च तादृगुदीरितम् । तदोषेण न दोष्यसि, न गुणी तद्गुणेन वा ॥ ५० ॥ यन्ममाऽशोकदत्तेन, मैत्री तत्रेति कारणम् । सहवासः सहपांशुक्रीडनं दर्शनं मुहुः ॥५१॥ समा जातिः समा विद्या, समं शीलं समं वयः । परोक्षेप्युपकारित्वं, सुखदुःखविभागिता ॥ ५२ ॥ असिंश्च कैतवमहं, न पश्यामि मनागपि । मृषा तातस्य कोऽप्याख्यत् , खलाः सर्वषाः खलु ॥ ५३ ॥ अस्तु वा तादृशो मायाव्येष मे किं करिष्यति । एकत्र विनिवेशेऽपि, काचः काचो मणिमणिः ॥५४॥ इत्युक्तः सूनुना श्रेष्ठी, तमूचे बुद्धिमानसि । तथापि ह्यवधातव्यं, दुर्लक्षा हि पराशयाः ॥५५॥ सोऽथ खसूनो वज्ञस्तदर्थं प्रियदर्शनाम् । शीलादिभिर्गुणैः पूर्णा, पूर्णभद्रादयाचत ॥ ५६ ॥ असावुपतिक्रीती, त्वत्सुतेन सुता मम । अग्रेऽपीति वदन पूर्णभद्रोऽमन्यत तद्वचः ॥ ५७ ।। ततः सागरचन्द्रस, प्रियदर्शनया सह । विवाहोऽकारि पितृभिः, शुभे लग्ने शुभे दिने ॥ ५८ ॥ विचिन्तिताया दुन्दुभ्याः, पतनेनेव तौ ततः । मनीषितविवाहेन, मुमुदाते वधूवरौ ॥ ५९ ॥ समानमानसतया, तयोरेकात्मनोरिव । परस्परमवर्द्धिष्ट, प्रीतिः सारसयोरिव ॥६॥ रेजे सागरचन्द्रेण, सा चन्द्रेणेव चन्द्रिका । सहोदयवती सौम्यदर्शना प्रियदर्शना ॥ ६१ ॥ तयोः शीलभृतो रूपवतोराजवशालिनोः । अनुरूपोऽभवद् योगश्चिराद् घटयतो विधेः ॥ २ ॥ 80 अविनम्मो न जात्वासीदन्योऽन्यप्रत्ययात् तयोः । विपरीतं न शकन्ते, कदापि सरलाशयाः ॥ ६३ ॥ अथ सागरचन्द्रस्य, बहिर्गतवतो गृहे । अशोकदत्तोऽभ्यायासीदूचे च प्रियदर्शनाम् ॥ ६४॥ श्रेष्ठिनो धनदत्तस्य, बध्वा मत्रयते रहः । नित्यं सागरचन्द्रो यत्, तत्र किं स्यात् प्रयोजनम् १ ॥६५॥ निसर्गऋज्वी साऽप्यूचे, जानात्येतत् सुहृत् तव । द्वितीयं हृदयं तस्य, त्वं वा जानासि सर्वदा ॥६६॥ १ उद्रस्य । २ हडकयितश्वविषवत् । इश्वेतकुष्ठम् । ४ विनयाश्रितया । अथ श्लोक सं . पुस्तके न दृश्यते ॥ ५ विचारकालमतीक्षणम् । ६ गच्छति । ७ दीर्घसूत्रिण. । ८ सर्वक्षोभकारकाः। ९ उपकारक्रीता। १. मनोऽभीष्टविवाहेन । १. भविधासः। समावसरला । 20 25 , ·10 15 द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । रहासनितकार्याणि, महतां व्यवसायिनाम् । को जानात्यथ जानाति, स कथं कथयेद् गृहे ? ॥ ६७ ॥ उवाचाशोकदत्तोऽपि, त्वत्पतेर्यत् तया सह । मन्ने प्रयोजनं वेमि, तत् परं कथ्यते कथम् १ ॥ ६८॥ प्रियदर्शनया किं तदित्युक्तः सोऽब्रवीदिति । त्वया प्रयोजनं यन्मे, सुधु! तस्साऽपि तत् तया॥६९॥ तद्भावाविज्ञया ऋज्वा, प्रियदर्शनया पुनः । मया प्रयोजनं ते किमित्युक्तः सोऽवदत् पुनः ॥ ७० ॥ पुंसो रसान्तरविदः, कस्य न सात् सचेतसः । त्वया प्रयोजनं सुच!, तमेकं त्वत्प्रियं विना ॥ ७१॥ 5 आकर्ण्य कर्णसूच्यामं, दुरीहासूचि तद्वचः । सकोपाऽधोमुखीभूय, सा साक्षेपमभाषत ॥ ७२ ॥ रे निर्मर्याद ! पुस्खेट!, त्वयैतचिन्तितं कथम् । चिन्तितं वा कथं तूक्तं ?, धिक साहसमचेतसः ॥७३॥ किश्च सम्भावयसि रे!, महात्मानं पति मम । आत्मानुरूपमेवैवं, धिक त्वां मित्रमिषाद् द्विषम् ॥७४॥ गच्छ मा तिष्ठ रे पाप, पापं त्वदर्शनादपि । इत्याक्रुष्टस्तया शीघं, स दस्युरिव निर्ययौ ॥ ७५ ॥ स गोहत्याकार इवाऽन्धकारमलिनाननः । विमनस्कः समागच्छन् , सागरेण व्यलोक्यत ॥ ७६ ।। हे मित्र ! हेतुना केन, त्वमुद्विग्न इवेक्ष्यसे । इति सागरचन्द्रेण, सोपच्छि स्वच्छचेतसा ॥ ७७ ॥ ततः स मायाकूटाद्रिदीर्घ निश्वासमुद्वमन् । विकूणिताधरः किञ्चिद् , दुष्टः कष्टादिवाऽवदत् ॥ ७८ ॥ जाड्यहेतुमिव हिमक्ष्माभृदभ्यर्णवासिनाम् । संसारे वसतां प्रातः!, पृच्छस्युद्वेगकारणम् १ ॥ ७९ ॥ न यच्छादयितुं नापि, प्रकाशयितुमिश्यते । तदस्थानव्रणमिव, किमपीहोपतिष्ठते ॥ ८॥ इत्युदित्वा स्थिते मायादर्शितास्त्रविलोचने । अशोकदत्ते सोऽमायश्चिन्तयामासिवानिति ॥ ८१ ॥ अहो! असारः संसारः, पुंसां यत्रेदशामपि । सन्देहपदमीक्षमकस्मादुपजायते ॥ ८२ ॥ अस्स धैर्यादवदतोऽप्यन्तरुद्वेग उच्चकैः । हुताश इव धूमेन, बलाद् बाष्पेण सूच्यते ॥ ८३ ॥ चिन्तयित्वेति सुचिरं, सद्यस्तहुःखदुःखितः । भूयः सागरचन्द्रस्तमित्युवाच सगद्गदम् ॥ ८४ ॥ अप्रकाश्यं न चेद् बन्धो, तच्छंसोद्वेगकारणम् । दवा दुःखविभागं मे, स्तोकदुःखो भवाऽधुना ॥ ८५ ॥ अशोकदत्तोऽपीत्यूचे, मम प्राणसमे त्वयि । अन्यदप्यप्रकाश्यं न, वृत्तान्तोऽयं विशेषतः ॥८६॥ इदं वयस्सो जानाति, सदापि यदिहाऽङ्गना । अनर्थानां प्रसर्दशिर्वरी तमसामिव ।। ८७ ॥ सागरोऽपि जगादेवमाम किं नाम सम्प्रति । सङ्कटे न्यपतः कस्या, अप्युरग्या इव स्त्रियाः ॥ ८८ ॥ प्रत्यूचेऽशोकवत्तोऽपि, नाटयन् कृत्रिमा त्रपाम् । असमैञ्जसमूचे मां, चिरं हि प्रियदर्शना ।। ८९ ॥ लजित्वा खयमप्येषा, कदापि स्थास्यतीत्यहो! । मया सलजं सावज्ञं, सेयत्कालमुपेक्षिता॥९० ॥ दिने दिने परमसावसतीत्वोचितोक्तिभिः । मां वदन्ती न विरमत्यहो! स्त्रीणामसहाः ॥११॥ अद्य त्वावसथे युष्मदन्वेषणकृते गतः । बन्धो ! निरुद्धोऽसि तया, राक्षस्येव छलज्ञया ॥ ९२ ।। तन्तुबन्धादिव करी, कथञ्चिदपि तद्रहात् । आत्मानं मोचयित्वाऽहमिहाऽगममतिद्भुतम् ।। ९३ ॥ ततश्चाचिन्तयमहं, जीवन्तं मां न मोक्ष्यति । असाविति तदात्मानमद्य व्यापादयामि किम् ? ॥ ९४ ॥ यद्वा न मर्तुमुचितं, मन्मित्रस्य यदीदृशम् । कथयिष्यत्यन्यथाऽसौ, मत्परोक्षे तु तत्तथा ॥ ९५ ॥ अथवा कथयाम्येतत्, सर्व खसुहृदः खयम् । यथाऽस्यां कृतविश्वासो, नाऽपायमुपयात्यसौ ॥ ९६ ।। नाऽदोऽपि युक्तं यन्नास्या, मयाऽपूरि मनोरथः। दो शील्यकथनेनाऽथ, क्षते क्षारं क्षिपामि किम् ? ॥१७॥ एवं विचिन्तयनत्र, त्वया दृष्टोऽसि सम्प्रति । उद्वेगकारणं चेदं, मम जानीहि बान्धव! ॥ ९८ ॥ इत्याकर्ण्य वचः पीतहालाहल इव क्षणम् । निःस्पन्दः सागरोज्थाऽभूनिवात इव सागरः ।। ९९ ॥ सागरो व्याजहारैवं, युज्यते योषितामिदम् । शास्त्वमूपरमहीनिपानपयसामिव ॥ १० ॥ १ कर्णसूचीसहशम्। २ हे पुरुषाधम । * सागरे वसप्यसदुद्धग उ सं॥ ३ अमावास्यासनिः । १ माम इति अङ्गीकारे। ५ अयुक्तम् । ६ पीतविषः । 20 25 30 .

·३२ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व 5 10 15 . आसादय विषादं मा, व्यवसाये शुभे भव । स्थातव्यं स्वास्थ्यमास्थाय, सरणीयं न तद्वचः ॥१०१॥ यादृशी तादृशी वाऽपि, सास्तु किं वस्तुतस्तया ? । माभून्मनोमलिनिमा, केवलं भ्रातरावयोः ॥१०२॥ तेनैवमृजुना सोऽनुनीतः प्रमुमुदेऽधमः । सत्कारयन्ति यात्मानं, कृत्वाऽप्यागांसि मायिनः ॥ १०३ ॥ ततः प्रभृति निःस्नेहः, सागरः प्रियदर्शनाम् । सोद्वेगं धारयामास, रोगग्रस्तामिवाऽङ्गुलीम् ॥ १०४ ॥ किन्तु तां वर्त्तयामासोपरोधात् प्राग्वदेव सः । वन्ध्याऽप्युन्मूल्यते नैव, लता या लालिता स्वयम् ॥१०५॥ मत्कृतो माऽनयोर्भेदोऽभूदिति प्रियदर्शना । नाऽशोकदत्तवृत्तान्तं, तं प्रियाय न्यवेदयत् ॥ १०६ ॥ कारागाराय संसारं, मन्यमानोऽथ सागरः । ऋद्धिं कृतार्थयामास, दीनादिषु नियोगतः ॥१०७॥ कालेन पूरयित्वाऽऽयुः, सागरः प्रियदर्शना । अशोकदत्तश्च ययुः, कालधर्म त्रयोऽपि ते ॥१०८॥ जम्बूद्वीपस्य भरतक्षेत्रदक्षिणखण्डके । गङ्गासिन्ध्वन्तरस्याऽन्तर्भागे मध्येऽवसर्पिणि ॥ १०९ ॥ तृतीयारे पल्याष्टमांशशेषे युग्मरूपतः । ततः समुदपद्येतां, सागरप्रियदर्शने ॥ ११०॥ [ युग्मम् ] भारतेषु च वर्षेषु, पञ्चखैरवतेष्विव । द्वादशारं कालचक्र, हेतुः कालव्यवस्थितेः ॥ १११ ॥ कालो द्विविधोऽवसर्पिण्युत्सर्पिणीविभेदतः । अराः षडवसर्पिण्यां, एकान्तसुषमादयः॥ ११२ ॥ तत्रैकान्तः सुषमारश्चतस्रः कोटिकोटयः । सागराणां सुषमा तु, तिस्रस्तत्कोटिकोटयः ॥ ११३ ॥ सुषमदुःषमा ते द्वे, दुःषमसुषमा पुनः । सैका सहस्रैर्वर्षाणां, द्विचत्वारिंशतोनिता ॥ ११४ ॥ एकविंशतिरब्दानां, सहस्राणि तु दु:षमा । एकान्तदुःषमाऽपि स्यात् , तावद्वर्षप्रमाणिका ॥११५॥ अरका अवसर्पिण्यां, य एते समुदीरिताः । उत्सर्पिण्यां त एव स्युः, प्रतिलोमक्रमेण तु ॥ ११६ ॥ तदेवमवसर्पिण्यामुत्सर्पिण्यां च मीलिताः । सागरोपमकोटीनां, कोटयः खलु विंशतिः ॥११७ ॥ तत्राऽरे प्रथमे माः, पल्यत्रितयजीविनः । गव्यूतत्रितयोच्छ्ायाश्चतुर्थदिनभोजिनः ॥ ११८ ॥ चतुरस्त्रसुसंस्थानाः, सर्वलक्षणलक्षिताः । वज्रऋषभनाराचसंहननाः सदासुखाः ॥ ११९ ॥ 20 अपक्रोधा गतमाना, निर्माया लोभवर्जिताः । सर्ववोरं खभावेनाऽप्यधर्मपरिहारिणः ॥ १२० ॥ V प्रायच्छंस्तत्र तेषां तु, वाञ्छितानि दिवानिशम् । मद्याङ्गाद्याः कल्पवृक्षा, दशोत्तरकुरष्विव ॥ १२१ ॥ खादुमद्यानि मद्याङ्गा, ददुः सद्योऽपि याचिताः । भाजनादीनि भृङ्गाश्च, तद्भाण्डागारिका इव ॥१२२ ॥ तेनुस्तूर्याङ्गास्तूर्याणि, तूर्यत्रयकराणि तु । उध्योतमसमं दीपशिखा ज्योतिषिका अपि ॥ १२३ ॥ विचित्राणि तु चित्राङ्गा, माल्यानि समढौकयन् । सूंदा इव चित्ररसा, भोज्यानि विविधानि तु ॥१२४॥ 25 यथेच्छमर्पयामासुमण्यङ्गा भूषणानि तु । गेहाकाराः सुगेहानि, गन्धर्वपुरवत् क्षणात् ॥ १२५ ॥ अभन्नेच्छमनग्नास्तु, वासांसि समपादयन् । एते प्रत्येकमन्यानप्यर्थान् ददुरनेकशः ॥ १२६ ॥ तदा च भूमयस्तत्र, खादवः शर्करा इव । सदा माधुर्यधुर्याणि, धुन्यादिषु पयांस्यपि ॥ १२७ ॥ अतिक्रामत्यरे तत्र, त्वायुःसंहननादिकम् । कल्पद्रुमप्रभावाश्च, न्यूनं न्यूनं शनैः शनैः ॥ १२८ ॥ द्वितीये त्वरके माः, पल्यद्वितयजीविनः । गव्यूतद्वितयोच्छ्रायास्तृतीयदिनभोजिनः ॥ १२९ ॥ 30 किश्चिन्यूनप्रभावाश्च, तत्र कल्पमहीरुहः । किश्चिन्माधुर्यतो हीना, आपो भूशर्करा अपि ॥ १३० ॥ असिन्नप्यरके कालात् , पूर्वारक इवाऽखिलम् । न्यूनन्यूनतरं स्थौल्यं, स्तम्बरमकरे यथा ॥ १३१ ॥ अरके तु तृतीयसिन्नेकपल्यायुषो नराः । एकगव्यूतकोच्छ्राया, द्वितीयदिनभोजिनः ॥ १३२ ॥ असिनप्यरके प्राग्वत् , कामति न्यूनमेव हि । वपुरायु माधुर्य, कल्पद्रुमहिमाऽपि च ॥ १३३ ॥ पूर्वप्रभावरहिते, चतुर्थे त्वरके नराः । पूर्वकोव्यायुषः पञ्चधनुःशतसमुच्छ्रयाः ॥ १३४ ॥ पञ्चमे तु वर्षशतायुषः सप्तकरोच्छ्रयाः । षष्ठे पुनः षोडशाब्दायुषो हस्तसमुच्छ्रयाः ॥ ३५ ॥ १ मनोमालिन्यास । २ सर्वदा । ३ रसवतीकारकाः। ४ नचादिषु । ५ हस्तिशुण्डायाम् । 95 ·5 10 15 द्वितीयः सर्गः ] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । एकान्तदुःखप्रचिता, उत्सर्पिण्यामपीदृशाः । पञ्चानुपूर्व्या विज्ञेया, अरेषु किल षट्खपि ॥ १३६ ॥ तृतीयारान्तजातत्वाद्, दैर्ये नवधनु शतौ । पल्यदशमांशायुष्कावभूतां तौ तु युग्मिनौ ॥ १३७ ॥ वज्रऋषभनाराचसन्धिबन्धं वपुस्तयोः । समेन चतुरस्रण, संस्थानेन परिष्कृतम् ॥ १३८ ॥ युग्मधर्मी स शुशुभे, जात्यजाम्बूनदद्युतिः । प्रियङ्गुवर्णया पन्या, सुमेरुरिख मेध्यया ॥ १३९ ।। तत्रैवाऽशोकदत्तोऽपि, प्राग्जन्मकृतमायया । श्वेतवर्णश्चतुर्दन्तः, सुरदन्तीव दन्त्यभूत् ॥ १४० ॥ भ्राम्यतेतस्ततः खैरमन्येधुस्तेन दन्तिना । स युग्मधर्मी पुरतः, प्राग्जन्मसुहृदैक्ष्यत ॥ १४१ ॥ तदर्शनामृतासारस्फारीभूततनोस्ततः । बीजस्खेवाऽङ्कुरस्तस्य, स्नेहः समुदपद्यत ॥ १४२ ॥ हस्तिना तेन हस्तेनाऽऽदायाऽऽलिङ्गय यथासुखम् । अनिच्छन्नपि स स्कन्धप्रदेशमधिरोपितः ॥ १४३ ॥ अन्योऽन्यदर्शनाभ्यासाद् , द्वयोरपि तयोस्ततः । जज्ञे परुत्कृतस्येव, मरणं पूर्वजन्मनः ॥ १४४ ॥ चतुर्दन्तद्विपस्कन्धारूढं ददृशुरिन्द्रवत् । तमन्ये विसयोत्तानलोचना युग्मरूपिणः ॥ १४५ ॥ शङ्खकुन्देन्दुविमलं, गजमारूढ इत्यसौ । ततः प्रोच्यत मिथुनैर्नाम्ना विमलवाहनः ॥ १४६ ॥ जातिस्मृत्या स नीतिज्ञो, विमलद्विपवाहनः । प्रकृत्या रूपांथेति, जज्ञे सर्वजनाधिकः ॥ १४७ ॥ कालेन गच्छता तत्र, प्रभावः कल्पभूरुहाम् । मन्दीबभूव चारित्रभ्रष्टानां यतिनामिव ॥ १४८ ॥ मद्याङ्गा विरसं मद्यमदुः स्तोकं विलम्बितम् । दुर्दैवेन परावृत्य समानीता इवाऽपरे ॥ १४९ ॥ दीयतां मा दीयतां वेत्यामर्शविवशा इव । सविलम्ब भाजनानि, भृङ्गा अप्यर्थिता ददुः ॥१५०॥ आतोद्यादि न तादृक्षं, तूर्याङ्गा अप्यसूत्रयन् । तिरस्कारसमाकृष्टा, गन्धर्वा इव विष्टयः ॥ १५१ ।। अर्यमाना अपि मुहुर्दीपज्योतिष्कभूरुहः । नोझोतं तादृशं तेनुर्दिवा दीपशिखा इव ॥ १५२ ॥ चित्राङ्गा अनि माल्यादि, द्रुतमिच्छानुसारतः । न हि विश्राणयामासुभृत्या दुनिया इव ॥ १५३ ॥ भोज्यं चतुर्विधं चित्ररसं चित्ररसा अपि । प्राग्वन्नादुः क्षीयमाणदानेच्छा इव सैत्रिणः ॥ १५४ ॥ भूषणाद्यर्पयामासुर्न मण्यङ्गास्तथाविधम् । सम्पत्स्यते कथं भूय, इति चिन्ताकुला इव ॥ १५५ ॥ गेहाकारास्तु गेहानि, मन्दं मन्दं वितेनिरे । सत्काव्यानीव कवयो, मन्दव्युत्पत्तिशक्तयः ॥१५६ ॥ अनग्ना अपि वस्त्राणि, स्खलितस्खलितं ददुः । क्रूरग्रहावग्रहिणो, वारि वारिधरा इव ॥ १५७ ॥ तादृक्कालानुभावेन, मिथुनानामजायत । ममत्वं कल्पवृक्षेषु, खदेहावयवेष्विव ॥ १५८ ॥ अन्येन स्वीकृतं कल्पवृक्षमन्यो यदाऽऽश्रयत् । महान् परिभवो ह्यासीत्, तदा स्वीकृतपूर्विणः ॥१५९ ॥ तथापराभवं सोढुमसहास्ते परस्परम् । आत्माधिकं स्वामितया, चक्रुर्विमलवाहनम् ॥ १६० ।- जातिस्मृत्या स नीतिज्ञो, युग्मिनां कल्पपादपान् । ददौ विमज्य स्थविरो, द्रविणं गोत्रिणामिव ॥ १६१॥ यो यस्तत्याज मर्यादां, परकल्पद्रुमेच्छया । आविश्वकार हाकारनीति तद्दण्डनाय सः॥ १६२ ॥ हा त्वया दुष्कृतमिति, तस्य दण्डेन युग्मिनः । वार्द्धिवेलाजलानीव, मर्यादा नातिचक्रमुः ॥ १६३ ॥ तेन हाकारदण्डेन, युग्मान्येवममंसत । वरं दण्डादिभिर्घातो, न हाकारतिरस्कृतिः ॥१६४ ॥ तस्याऽऽयुरवशेषे तु, वर्षाप्रमिते सति । भार्यायां चन्द्रयशसि, मिथुनं समजायत ॥ १६५ ॥ तौ स्त्रीपुंसावसंख्येयपूर्वायुष्कौ सुसंस्थिती । आधसंहननौ श्यामावष्टधन्वशतोच्छ्यौ ॥ १६६ ॥ चक्षुष्मांश्चन्द्रकान्ता च, पितृभ्यां कल्पिताभिधौ । ववृधाते सहोद्भूतौ, लताविटपिनाविव ॥ १६७ ॥ प्रपाल्य युग्मं षण्मासान् , जरारोगौ विना मृतः । सुपर्णककुमारेषत्पेदे विमलवाहनः ॥ १६८॥ तदैव च चन्द्रयशा, मृत्वा नागेष्वजायत । अस्तमीयुषि पीयूषकरे तिष्ठेन्न चन्द्रिका ॥ १६९ ।। १ सुवर्णकान्ति । ६ शनिरविभौमादय अवृष्टि- ७ चन्द्रे। त्रिषष्टि, ५ 20 25 30 २ मेघमालया। ३ अरचयन्। ५ दानशालाकारिण। कारकाः।

·5 . कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व आत्मीयं पालयित्वाऽऽयुस्तत्र स्तम्बेरमोऽपि सः । पाप नागकुमारत्वं, कालमाहात्म्यमीदृशम् ॥१७०॥ हाकारदण्डनीत्यैव, चक्षुष्मानथ युग्मिनाम् । मर्यादां वर्तयामास, यथा विमलवाहनः ॥१७१॥ प्राप्ते च चरमे काले, चक्षुष्मचन्द्रकान्तयोः। यशस्वी च सुरूपा च, जज्ञाते युग्मरूपिणौ ॥१७२॥ तत्संहननसंस्थानवौँ न्यूनायुषौ मनाए । कलयामासतुद्धि, वयोबुद्धी इव क्रमात् ॥ १७३ ॥ सदा युग्मचरौ कान्ती, सप्तधन्वशतोच्छ्यौ । बिभराश्चक्रतुद्वौं तौ, तोरणस्तम्भविभ्रमम् ॥ १७४ ॥ कालेन पञ्चतां प्राप्य, चक्षुष्मानुदपद्यत । सुपर्णेष्वथ नागेषु, चन्द्रकान्तापि तत्क्षणम् ॥ १७५ ॥ ततो यशस्वी पितृवन्मिथुनान्यखिलान्यपि । सलीलं पालयामास, गोपाल इव गाश्विरम् ॥ १७६ ॥ अथोल्लञ्चिन्तुमारेभे, हाकारो मिथुनैः क्रमात् । स्फुरदन्तर्मदावस्थैरङ्कुशो वारणैरिव ॥ १७७ ॥ चक्रे माकारदण्डं च, यशखी तानि शासितुम् । रोगे खेकौषधासाध्ये, देयमेवौषधान्तरम् ॥ १७८ ॥ 10 आगस्यल्पे नीतिमायां, द्वितीयां मध्यमे पुनः । महीयसि द्वे अपि ते, स प्रायुक्त महामतिः ॥ १७९ ॥ यशखिनः सुरूपायाश्चाऽसम्पूर्णायुषोर्मनाक् । स्त्रीपुंसौ समजायेतां, सह धीविनयाविव ॥ १८० ॥ ताभ्यां चन्द्रोज्वलः पुत्रोऽभिचन्द्र इति कीर्तितः । प्रियङ्गुप्रतिरूपा तु, प्रतिरूपति पुत्र्यपि ॥ १८१ ॥ पितृतोऽल्पायुषौ सार्द्धषट्कार्मुकशतोच्छ्यौ । शम्यश्वत्थाविव युती, क्रमाद् वृद्धिमुपेयतुः ॥ १८२ ॥ सदैव शुशुभाते तौ, यथा मिलितवारिणौ । मन्दाकिनी-यमुनयोः, प्रवाहाविव पावनौ ॥ १८३ ॥ 15 पूर्णायुष्को यशस्वी चाब्धिकुमारेष्वजायत । सुरूपाऽप्यभवन्नागकुमारेषु तदैव तु ॥ १८४ ॥ पितेव चाऽभिचन्द्रोऽपि,सर्वान् युगलधर्मिणः। स्थित्या तयैव नीतिभ्यां ताभ्यामेवाशिषचिरम् ।।१८५।। ततो बहुलभूतेष्टाशर्वर्येव निशाकरः । प्रान्तकाले मिथुनकं, सुषुवे प्रतिरूपया ॥ १८६ ॥ सूनोः प्रसेनजिदिति, पितृभ्यां नाम निर्ममे । चक्षुष्कान्तेति पुत्र्याच, कान्तेयं चक्षुषामिति ॥१८७॥ न्यूनायुषौ पितृभ्यां च, तमालश्यामलत्विषौ । सहितौ ववृधाते तो, मुद्रुत्साहाविव क्रमात् ॥ १८८ ॥ 20 षट्कार्मुकशतोत्सेध, धारयन्तावुभावपि । विषुवद् वासरनिशे, इवाऽभूतां समप्रमौ ॥ १८९ ॥ मृत्वाऽभिचन्द्रोऽप्युदधिकुमारेषूदपद्यत । प्रतिरूपा पुनर्नागकुमारेषु तदैव हि ॥ १९०॥ बभूव युग्मिनां नाथस्तथैवाऽथ प्रसेनजित् । प्रायो महात्मनां पुत्राः, स्युर्महात्मान एव हि ॥१९१॥ हाकारनीति माकारनीतिं च व्यत्यलङ्घयन् । तदा युग्मानि कामार्ता, हीमर्यादे इव क्रमात् ॥ १९२ ॥ अनाचारमहाभूतत्रासमत्राक्षरोपमाम् । धिक्कारनीतिमपरामकृताऽथ प्रसेनजित् ॥ १९३ ॥ 25 नीतिभिस्तिसृमिस्ताभिः, स प्रयोगविचक्षणः । शशास सकलं लोकं, यतैत्रिभिरिव द्विपम् ॥ १९४ ॥ ततश्च पश्चिमे काले, किश्चिदूनायुषौ खतः । चक्षुष्कान्ताऽपि सुषुवे, स्त्रीपुंसौ युग्मरूपिणौ ॥ १९५ ।। तौ तु पञ्चाशदधिकपञ्चधन्वशतोच्छ्रयौ । सहैव प्रापतुर्वृद्धि, वृक्षच्छाये इव क्रमात् ॥ १९६ ॥ मरुदेव इति सूनुः, श्रीकान्तेति च नन्दना । तौ युग्मधर्मिणौ लोके, नाम्ना ख्यातिमुपेयतुः॥ १९७ ॥ प्रियङ्गुवर्णया पत्या, मरुदेवः सुवर्णरुक । शुशुभे नन्दनतरुश्रेण्येव कनकाचलः ॥ १९८ ॥ ततो द्वीपकुमारेषु, जज्ञे मृत्वा प्रसेनजित् । चक्षुष्कान्ता पुनर्नागकुमारेषु तदैव हि ॥ १९९ ॥ नीतिक्रमेण तेनैव, सर्वान् युगलधर्मिणः । मरुदेवस्ततो देवान् , देवराज इवाऽन्वशात् ॥ २०० ॥ श्रीकान्तायाः प्रान्तकालेजायेतां युग्मधर्मिणौ । नामिश्च मरुदेवा च, स्त्रीपुंसावभिधानतः ॥ २०१॥ पञ्चविंशत्यभ्यधिकपञ्चधन्वशतोच्छ्यौ । सहैव प्रापतुर्वृद्धि, तौ क्षमासंयमाविव ॥ २०२ ॥ मरुदेवा प्रियजुश्री मिर्जाम्बूनदयुतिः । पित्रोः सावर्ण्यतोऽभाता, तत्प्रेतिच्छन्दकाविव ॥ २०३ ॥ * सार्धसप्त खता, आ॥ श्रीवि सं १॥ १ शमीपिप्पलवृक्षौ। २ कृष्णचतुर्दशीराश्येव । ३ हर्षोत्साहौ। + समप्रभौ सं १ अ॥ ४ इन्द्र । ५ तत्प्रतिविम्बभूतौ। 80 ·३५ 5 15 द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । सङ्ख्यातपूर्वप्रमितं, तयोरायुर्महात्मनोः । श्रीकान्तामरुदेवाभ्यां, मनागूनमभूद किल ॥२०४॥ विपद्य मरुदेवोऽथ, प्राप द्वीपकुमारताम् । श्रीकान्ताऽपि हि तत्कालमेव नागकुमारताम् ॥२०५॥ सप्तमोऽभूत् कुलकरो, नाभिस्तदनु युग्मिनाम् । तिसृभिनीतिभिस्तांश्च, यथावत् प्रशशास सः ॥२०६ ॥ तदा तृतीयारशेषे, पूर्वलक्षेषु सङ्ख्यया । चतुरशीतौ सनवाशीतिपक्षेषु सत्विह ॥ २०७ ॥ आषाढमासस्य पक्षे, प्रवृत्ते धवलेतरे । चतुर्थ्यामुत्तराषाढानक्षत्रस्थे निशाकरे ॥ २०८ ॥ प्रपाल्याऽऽयुस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमसम्मितम् । जीवः श्रीवज्रनाभस्य, च्युत्वा सर्वार्थसिद्धितः ॥२०९ ॥ श्रीनाभिपल्या उदरे, मरुदेव्या अवातरत् । मानसात् सरसो हंस, इव मन्दाकिनीतटे ॥ २१० ॥ तदा स्वामिन्यवतीर्णे, त्रैलोक्येऽपि शरीरिणाम् । दुःखच्छेदात् क्षणं सौख्यमुझोतश्च महानभूत् ॥ २११॥ तत्राऽवतरयामिन्यां, वासागारे प्रसुप्तया । मरुदेव्या दद्दशिरे, महाखमाश्चतुर्दश ॥ २१२ ।। आदौ वृषः सितः पीनस्कन्धो दीर्घर्जुवालधिः । सवर्णकिङ्किणीमालः, शरन्मेघ इवोत्तडित् ॥२१३॥ 10 दन्तिराजश्चतुर्दन्तः, श्वेतवर्णः क्रमोन्नतः । क्षरन्मदनदीरम्यः, कैलास इव जङ्गमः ॥ २१४ ॥ पिङ्गाक्षो दीर्घरसनः, केसरी लोलकेसरः । पताकामिव शूरेषु, तन्वनुत्पुच्छनच्छलात् ॥ २१५ ॥ देवी च पद्मनिलया, पद्मसग्विलोचना । दिकुञ्जरकरोत्क्षिप्तपूर्णकुम्भोपशोभिता ॥ २१६ ॥ नानाविधामरतरुप्रसूनपरिगुम्फितम् । दाम प्रलम्बधन्वेव, ऋजुरोहितधन्वनः ॥ २१७ ॥ निजाननप्रतिच्छन्दमिवाऽऽनन्दनिबन्धनम् । कान्तिपूरद्योतिताशामण्डलं चन्द्रमण्डलम् ॥ २१८ ॥ निशायामपि तत्कालं, वासरभ्रमकारकः । सर्वान्धकारच्छिदुरः, स्फुरद्युतिरहपतिः ॥ २१९ ॥ 'किङ्किणीमालभारिण्या, प्रचलन्त्या पताकया । करीव कर्णतालेन, राजमानो महाँध्वजः ॥ २२० ॥ अम्माकुम्भः शातकौम्भः, सेराम्भोजार्चिताननः । अम्भोधिमथनोद्गच्छत्सुधाकुम्भसहोदरः ॥२२१ ॥ स्तोतुं तमाघमर्हन्तं, पबैङ्गनिनादिभिः । अनेकवदनीभूत, इव पद्माकरो महान् ॥ २२२ ॥ भुव्यास्तीर्णशरन्मेघमालालीलामलिम्लुचैः । उद्वीचिनिचयैश्चेतोऽभिरामः क्षीरनीरधिः २२३॥ यत्रोपितोऽभूद् भगवान् , देवत्वे तदिवाऽऽगतम् । इहापि पूर्वलेहेन, विमानममितद्युति ॥ २२४ ॥ कुतोऽप्येकत्र मिलितस्तारकाणामिवोत्करः । रत्नपुञ्जो महान् व्योनि, पुञ्जीभूतामलद्युतिः ॥ २२५ ॥ तेजस्विनां पदार्थानां, त्रैलोक्योदरवर्त्तिनाम् । सम्पिण्डितं तेज इव, निघूमोऽग्निर्मुखेऽविशत् ॥ २२६ ।। निशाविरामसमये, स्वामिनी मरुदेव्यपि । स्वमान्ते सयमानास्था, पमिनीव व्यबुध्यत ॥ २२७॥ असम्मान्तीं मुदमिवोद्गिरन्ती कोमलाक्षरैः । स्वमानकथयद् देवी, तांस्तथैवाऽऽशु नाभये ॥ २२८॥ उत्तमस्ते कुलकरस्तनयो भवितेत्यथ । खार्जवस्याऽनुसारेण, नाभिः खमान् व्यचारयत् ॥ २२९ ॥ खामिनः कुलकुन्मात्रसम्भावनमसाम्प्रतम् । इति कोपादिवेन्द्राणामकम्पन्ताऽऽसनाल्यथ ॥ २३० ॥ किमित्यकसादसाकमासनानां प्रकम्पनम् १ । इति दत्त्वोपयोगं तद्, विदाञ्चकुर्बिडौजसः ॥ २३१ ।। तत्कालं भगवन्मातुः, खमार्थमभिशंसितुम् । सुहृदः कृतसङ्केता, इवेन्द्रास्तुल्यमाययुः ॥ २३२ ॥ ततस्ते विनयान्मूर्भि, घटिताञ्जलिकुमलाः । स्वमार्थ स्फुटयामासुः, सूत्रं वृत्तिकृतो यथा ॥ २३३ ॥ भावी खामिनि ! पुत्रस्ते, खमे वृषमदर्शनात् । मोहपङ्कममधर्मस्यन्दनोद्धरणक्षमः ॥ २३४ ॥ हस्तिदर्शनतो देवि !, तव सनुभविष्यति । गरीयसामपि गुरुमहास्थामैकधाम च ॥ २३५ ॥ भावी पुरुषसिंहस्ते, तनयः सिंहदर्शनात् । धीरः सर्वत्र निर्भीका, शूरोऽस्खलितविक्रमः ।। २३६ ।। यच्च श्रीददृशे तत्र, तनयः पुरुषोत्तमः । देवि! त्रैलोक्यसाम्राज्यलक्ष्मीनाथो भविष्यति ॥ २३७ ॥ खमे सग्दर्शनात् पुण्यदर्शने ! स्यात् तवाऽऽत्मजः । सर्वस्य जगतः स्रग्वच्छिरसोद्वाह्यशासनः ॥ २३८ ।। 35 * किङ्कणीमा खता, सं २ ॥ ३ सूर्यः । । किङ्कणी सं २ ॥ 20 25 30 १ लम्बसरलपुच्छ। २आरूढधन्वन ।

·5 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व जगन्मातस्त्वया यच्च, खमे पूर्णेन्दुर्रक्ष्यत । तन्नेत्रानन्दनः कान्तो, नन्दनस्ते भविष्यति ॥ २३९ ॥ ईक्षाञ्चके रविर्यच, तत्सनुस्ते भविष्यति । मोहान्धकारविध्वंसाजगदुझ्योतकारकः ॥ २४० ॥ आलुलोके त्वया स्वभे, यच्च देवि ! महाध्वजः । महावंशप्रतिष्ठः स्यात्, तत् ते धर्मध्वजोङ्गजः ॥ २४१॥ यच्च स्खमे पूर्णकुम्भो, भवत्याऽऽलोकि देवि ! तत् । सूनुः समग्रातिशयपूर्णपात्रं भविष्यति ॥ २४२ ॥ यच्च पनसरो दृष्टं, तत् खामिनि! तवाऽऽत्मजः । तापं संसारकान्तारपतितानां हरिष्यति ॥ २४३ ॥ सरित्पतिर्यदालोकि, भवत्या तनयस्तव । अधृष्यश्चाभिगम्यश्च, तदवश्यं भविष्यति ॥ २४४ ॥ विमानं देवि! यद् दृष्टं, भवत्या भुवनाद्भुतम् । वैमानिकैरपि सुरैस्तत् ते सेविष्यते सुतः॥ २४५ ॥ रत्नपुञ्जः स्फुरत्कान्तिरीक्षामासे च यत् स्वया । तत्सर्वगुणरत्नानामाकरः स्यात् तवाऽऽत्मजः ॥ २४६ ॥ यज्चलज्वलनो दृष्टो, वक्रमध्ये विशंस्त्वया । अन्यतेजस्विनां तेजस्तदपास्यति ते सुतः ॥ २४७ ॥ 10 चतुर्दशभिरप्येतैः, स्वमैः खामिनि ! सूच्यते । चतुर्दशरजुदने, लोके स्वामी तवाऽऽत्मजः ॥ २४८॥ इति खमार्थमाख्याय, मरुदेवीं प्रणम्य च । क्षणानिनिजस्थानान्यगमन्नमरेश्वराः ॥ २४९ ॥ स्वामिन्यपीन्द्रैः खमार्थव्याख्यानसुधयोक्षिता । वसुधेवाऽम्बुदैरद्भिः, संसिक्ता समुदश्वसत् ॥ २५० ॥ सा तेनाऽशोभि गर्भेण, मेघमालेव भानुना । शुक्तिर्मुक्ताफलेनेव, सिंहेनेवाऽद्रिकन्दरा ॥ २५१ ॥ प्रियङ्गुश्यामवर्णाऽपि, मरुदेवा निसर्गतः । शरदा मेघमालेव, गर्भेण प्राप पाण्डुताम् ॥ २५२ ॥ तस्या अभूतां वक्षोजौ, विशेषात् पीचरोन्नतौ । स्तन्यपो नौ जगत्स्वामी, भावीतीव प्रमोदतः ॥ २५३ ॥ तस्या विशेषतोऽभूतां, सविकाशे विलोचने । भगवद्वदनं द्रष्टुं, दूरमुत्कण्ठिते इव ॥ २५४ ॥ नितम्बभित्तिः स्वामिन्या, वैपुल्यं विपुलाऽपि हि । भेजे वर्षात्यये निम्नगायाः पुलिनभूरिच ॥ २५५ ॥ मन्दा सहजभावेनाऽप्यस्था मन्दतराऽभवत् । गतिर्मतङ्गजस्लेव, मदावस्थामुपेयुषः ॥ २५६ ॥ 'तस्यास्तदानीं ववृधे, लावण्यश्रीविशेषतः । प्रक्षेवोषसि विदुषो, ग्रीष्मे वेलेच वारिधेः ॥ २५७ ॥ 20 त्रैलोक्यैकमहासारं, सा गर्भ धारयत्यपि । नाऽखिद्यत प्रभावोऽयमर्हतां गर्भवासिनाम् ॥ २५८ ॥ उदरे मरुदेवायाः, शनकैः शनकैस्ततः । निगूढं ववृधे गर्भः, कन्दोऽन्तरवनेरिव ॥ २५९ ॥ खामिन्यभूत् तत्प्रभावान्, विशेषाद् विश्ववत्सला । शीतमप्यम्बु शीतं स्यात्, क्षिप्तया हिममृत्स्नया ॥२६॥ गर्भावतीर्णभगवत्प्रभावान्नाभिरप्यभूत् । पितृतोऽप्यधिकं मान्यः, सर्वेषां युग्मधर्मिणाम् ।। २६१ ॥ तत्प्रभावाद् विशिष्टानुभावाः कल्पद्रवोऽभवन् । शरत्कालवशादिन्दुकरा स्युरधिकश्रियः ॥ २६२ ॥ 25 तत्प्रभावाच्छान्ततिर्यग्नवैरा भूरभूच्च सा । सर्वतोऽपि हि शाम्यन्ति, सन्तापाः प्रावृडागमात् ॥ २६३ ॥ ततो नवसु मासेषु, दिनेष्वाष्टमेषु च । गतेषु चैत्रबहुँलाष्टम्यामनिशाक्षणे ॥ २६४ ॥ उच्चस्थेषु ग्रहेष्विन्दावुत्तराषाढया युते । सुखेन सुषुवे देवी, पुत्रं युगलधर्मिणम् ॥ २६५ ॥ दिशः प्रसादमासेदुस्तदानीं सम्मदादिव । लोकः क्रीडापरो जज्ञे, युवाँसीव महामुदा ॥ २६६ ॥ जरायुरक्तप्रभृतिकलङ्कपरिवर्जितः । उपपादशय्योद्भूत, इव देवो रराज सः ॥ २६७ ॥ तदा कृतजगोत्रचमत्कारोऽन्धकारभित् । बभूव विधुदुझ्योत, इवोझोतो जगत्रये ॥ २६८ ॥ किङ्करानाहतोऽप्युच्चैर्मेषगम्भीरनिखनः । खयं द्यौरिख हर्षेण, ननाद दिवि दुन्दुभिः ॥ २६९ ॥ अप्राप्तपूर्षिणां सौख्यं, नारकाणामपि क्षणम् । समजायत तिर्यग-नृ-सुराणां किं पुनस्तदा ? ॥ २७० ॥ उपभूमि प्रसर्पद्भिर्मन्दं मन्दं समीरणैः । रजोऽपनिन्ये मेदिन्याः, परिचर्याकरैरिव ॥ २७१ ॥ चेलक्षेपं च गन्धाम्बु, ववृषे तैनयिनुभिः । सिक्तबीजवदुच्छासमाससाद च मेदिनी ॥ २७२ ॥ * यद्देवि! ज्वलनो ह° सं॥ १ चतुर्दशरजुप्रमाणे । + °जस्थानान्यगमन् सर्वेऽपि सुरेश्वराः सं १ ॥ २ मृत्तिकया । ३ चैत्रकृष्णाष्टम्याम् । उत्तराषाढया युक्ते, चन्द्र चन्द्रमिवेन्द्रदिक सं २, आ ॥ ४ देव इव । ५ मेधैः । 30 ·5 15 द्वितीयः सर्गः] त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरितम् । अथाऽधोलोकवासिन्यः, सद्यः प्रचलितासनाः । दिकुमार्यः समाजग्मुरष्टौ तत्सतिवेश्मनि ॥ २७३ ॥ भोगङ्करा भोगवती, सुभोगा भोगमालिनी। तोयधारा विचित्राच,पुष्पमाला त्वनिन्दिता॥ तत्राऽऽदिमं तीर्थकरं, तीर्थकुन्मातरं च ताम् । तास्त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य, वन्दित्वा चैवमूचिरे ॥ २७५ ॥ नमस्तुभ्यं जगन्मातर्जगद्दीपप्रदायिक । अष्टौ वयमधोलोकवासिन्यो दिक्कुमारिकाः ॥ २७६ ॥ अवधिज्ञानतो ज्ञात्वा, तीर्थकुञ्जन्म पावनम् । तन्महिम्नः करणार्थ, तत्प्रभावादिहाऽऽगताः ॥ २७७ ॥ तन्न भेतव्यमित्युक्त्वा, 'देशे पूर्वोत्तरे स्थिताः । चक्रुः स्तम्भसहस्राई, प्रामुखं सूतिकागृहम् ॥ २७८ ॥ ताश्च संवर्त्तवातेन, परितः सूतिकागृहम् । आयोजनमपाहार्पः, शर्कराकण्टकादिकम् ॥ २७९ ॥ संवर्त्तवातं संहृत्य, भगवन्तं प्रणम्य च । तदासन्ननिषण्णास्तास्तं गायन्त्योऽवतस्थिरे ॥ २८० ॥ तथैवाऽऽसनकम्पेन, ज्ञात्वा मेरुगिरिस्थिताः । ऊर्द्धलोकनिवासिन्योऽप्यष्टेयुर्दिकुमारिकाः ॥ २८१ ॥ मेघङ्करा मेघवती, सुमेघा मेघमालिनी। सुवत्सा वत्समित्रा च, वारिषेणा बलाहिका ॥२८२ ॥ 10 जिनं जिनजननीं च, नत्वा नुत्वा तथैव ताः । नभस्यवनभस्यभ्रपटलं द्राग् विचक्रिरे ॥ २८३ ॥ ताभिः सुगन्धितोयेनाऽऽयोजनं वेश्मपार्श्वतः । समन्ततो रजोऽशामि, कौमुद्येव तमस्ततिः ॥ २८४ ॥ वसुन्धरां वितन्वानां, नानालेख्यमयीमिव । जानुदनीं पञ्चवर्णैः, पुष्पैर्वृष्टिं वितेनिरे ॥ २८५ ॥ तथैव तीर्थनाथस्य, गायन्त्यो निर्मलान् गुणान् । हर्षप्रकर्षशालिन्यः, स्थाने तस्थुर्यथोचिते ॥ २८६ ॥ दिक्कुमार्योऽष्ट पौरस्त्यरुचकाद्रिस्थिता अपि । विमानैर्मनसा सार्द्ध, स्पर्द्धमानैरिवाऽऽययुः ॥ २८७ ॥ ताश्च नन्दोत्तरानन्दे, आनन्दानन्दिवर्द्धने । विजया वैजयन्ती च, जयन्ती चाऽपराजिता ॥ खामिनं मरुदेवां च, नत्वाऽऽख्याय च पूर्ववत् । गायन्त्यो मङ्गलान्यस्थुस्ताः प्राग्दर्पणपाणयः ॥२८९॥ अपाच्यरुचकाद्रिस्थास्तावन्त्यो दिक्कुमारिकाः । तत्राऽऽययुः प्रमोदेन, प्रतोदेनेव नोदिताः ॥ २९० ॥ समाहारा सुप्रदत्ता, सुप्रवुद्धा यशोधरा । लक्ष्मीवती शेषवती, चित्रगुप्ता वसुन्धरा ॥२९१॥ जिननाथं तदम्बां च, नत्वा प्राग्वन्निगद्य च । भृङ्गारपाणयस्तस्थुर्गायन्त्यो दक्षिणेन ताः ॥ २९२ ॥ प्रत्यररुचकशैलस्था, अप्यष्टौ दिकुमारिकाः । आययुस्त्वरयाऽन्योऽन्यमिव भक्त्या जिगीषवः ॥२९३॥ इलादेवी सुरादेवी, पृथिवी पद्मवत्यपि । एकनासा नवमिका, भद्रा सीतेति नामतः ॥२९४॥ नत्वा जिनं जिनाम्बां च, विज्ञपय्य च पूर्ववत् । तस्थुर्व्यजनहस्तास्ता, गायन्त्यः पश्चिमेन तु ।। २९५॥ उदग्रुचकतोऽप्येयुर्दिकुमार्योऽष्ट वेगतः । वातैरिव रथीभूतैरमरैराभियोगिकैः ॥ २९६ ॥ अलम्बुसा मिश्रकेशी, पुण्डरीका च वारुणी। हासा सर्वप्रभा चैव, श्री हीरित्यभिधानतः॥२९७।। 25 नत्वा जिनं तदम्बां च, कृत्यं चाऽऽख्याय पूर्ववत् । गायन्त्य उत्तरेणाऽस्थुस्तास्तु चामरपाणयः ॥२९८॥ एयुर्विदिग्रुचकाद्रेश्चतस्रो दिकुमारिकाः । चित्रा चित्रकनका सतेरा सौत्रामणी तथा ॥ २९९ ॥ नत्वा जिनं जिनाम्बां च, विज्ञपय्य तथैव हि । गायन्त्योऽस्थुर्दीपहस्ता, ईशानादिविदिक्षु ताः ॥३०० ॥ रुचकद्वीपतोऽप्येयुश्चतस्रो दिक्कुमारिकाः । रूपा रूपाशिका चाऽपि, सुरूपा रूपकावती ॥३०१॥ चतुरङ्गुलवर्ज ता, नाभिनालं जगत्पतेः । न्यकृन्तन् विदरं चख्नुस्तं च तत्र निचिक्षिपुः ॥ ३०२ ॥ विदरं पूरयामासुर्वत्रै रनैश्च मञ्जु ताः । दूर्वया पीठिकावन्धं, तस्योपरि च चक्रिरे ॥ ३०३ ॥ जिनजन्मगृहात् पूर्वदक्षिणोत्तरदिक्षु च । विचक्रुस्त्रीणि कदलीगृहाणि श्रीगृहाणि ताः ॥ ३०४ ॥ प्रत्येकमेषां मध्ये च, ताः सिंहासनभूषितम् । विचक्रिरे चतुःशालं, विशालं खविमानवत् ॥ ३०५ ॥ अथ मेरुरुचकाधोलोकस्थाश्चलि° खता ॥ । सुवत्सा वत्समित्रा च, पु° खता, आ॥ + देशेऽथोत्तरपश्चिमे खता ॥ तोयधारा विचित्रा च वारि० खता, आ॥ २ जानुप्रमाणाम् । युः प्रयत्नेन, प्रमोदेनैव चालिताः सं १॥ विवरं सं १, ख ॥ ॥ विवरं सं., ख ॥ 20 , 30 ३ भाद्रपदमासवत् ।

·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व 5 ॥ - 15 ता दक्षिणचतुःशाले, जिनं न्यस्य कराञ्जली । निन्युस्तन्मातरं चाऽऽसचेटीवद् दत्तबाहवः ॥ ३०६ ॥ सिंहासने निवेश्योभावभ्यान ः सुगन्धिना । ता लक्षपाकतैलेन, जरत्संवाहिका इव ॥ ३०७ ॥ अमन्दामोदनिःस्यन्दप्रमोदितदिशा भृशम् । उभाबुद्वर्त्तयामासुर्दिव्येनोद्वर्त्तनेन ताः ॥ ३०८ ॥ नीत्वा ताः प्राक्चतुःशाले, न्यस्य सिहासने च तौ । पयामासुरम्भोमिः, खमनोभिरिवाऽमलैः ॥३०९॥ गन्धकाषायवासोभिस्तदङ्गान्यमजन्नथ । गोशीर्षचन्दनरसैश्चर्चयामासुराशु ताः ॥ ३१० ॥ ताभ्यामामोचयामासुर्देवदूष्ये च वाससी । विद्युदुझ्झोतसध्यञ्चि, ताश्चित्राभरणानि च ॥ ३११ ॥ अथोत्तरचतुःशाले, नीत्वा सिंहासनोपरि । न्यपादयन् भगवन्तं, भगवन्मातरं च ताः ॥३१२ ॥ गोशीर्षचन्दनैधांसि, द्राक् क्षुद्रहिमवगिरेः । ताः समानाययामासुरमरैराभियोगिकैः ॥ ३१३ ॥ उत्पाद्याऽरणिदारुभ्यां, वह्निमहाय तास्ततः । होमं वितेनुर्गोशीर्षचन्दनैरेधसात्कृतैः ॥ ३१४ ॥ 10 रक्षापोडलिकां वह्निभसना तेन ता व्यधुः । तयोर्महामहिम्नोरण्यासां भक्तिकमः स हि ॥ ३१५ ॥ पर्वतायुर्भवेत्युच्चैरुक्त्वा कर्णान्तिके विभोः । ताः समास्फालयामासुर्मिथः पाषाणगोलकौ ॥ ३१६ ॥ सूतिकाभवने तसिन् , मरुदेवां विभुं च ताः । शय्यागतौ विधायाऽस्थुयन्त्यो मङ्गलान्यथ ॥३१७ ।। तदा शाश्वतघण्टानां, स्वर्गेषु युगपद् ध्वनिः । बभूव लग्नवेलायामातोद्यानामिवोच्चकैः ॥ ३१८ ॥ वासवानामासनानि, शैलमूलाचलान्यपि । चकम्पिरे तदानीं च, हृदयानि च सम्भ्रमात् ॥ ३१९ ॥ ततश्च सौधर्मपतिः, कोपाटोपारुणेक्षणः । ललाटपट्टयटितभ्रकुटीविकटाननः ॥ ३२० ॥ अधरं स्फोरयन्नन्तः, क्रोधवः शिखामिव । उच्छ्रसन्नशिणैकेन, स्थिरीकर्तुमिवाऽऽसनम् ॥ ३२१ ॥ कस्योत्क्षिप्तं कृतान्तेन, पत्रमधेति विब्रुवन् । आदित्सते स देम्भोलि, खशौण्डीर्यानलानिलम् ॥ ३२२ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] एवं पुरन्दरं प्रेक्ष्य, क्रुद्धकेसरिसोदरम् । मूों मान इवाऽनीकपतिर्नत्वा व्यजिज्ञपत् ॥ ३२३ ॥ 20 किमावेशः खयं स्वामिन् !, पदाती मयि सत्यपि १ । समादिश जगन्नाथ !, कं मथामि तव द्विषम् ॥३२४॥ ततो मनःसमाधानमाधाय विबुधाधिपः । प्रयुज्याऽवधिमज्ञासीअन्माऽऽदिमजिनप्रभोः ॥३२५ ॥ मुदा विगलितक्रोधसंवेगस्तत्क्षणादभूत् । शान्तदावानलो वृष्ट्या, सानुमानिव वासवः ॥ ३२६ ॥ धिग् मया चिन्तितमिदं, मिथ्यादुष्कृतमस्तु मे । इति बुवाणो गीर्वाणाग्रणीः सिंहासनं जहौ ॥ ३२७ ॥ गत्वा पदानि समाऽष्टान्युत्तमाङ्गे निधाय च । द्वितीयरनमुकुटश्रीविश्राणकमञ्जलिम् ॥ ३२८ ॥ जानूत्तमाङ्गकमलसंस्पृष्टपृथिवीतलः । नत्वा रोमाञ्चितोऽर्हन्तमिति स्तोतुं प्रचक्रमे ॥ ३२९ ॥ तुभ्यं नमस्तीर्थनाथ !, सनाथीकृतविष्टप! । कृपारससरिनाथ!, नाथ! श्रीनाभिनन्दनः ॥ ३३० ।। मत्यादिमिखिमिर्जानैः, सहोत्थैर्नाथ ! शोभसे । नन्दनादिभिरुयानैरिच मेरुमहीधरः ॥ ३३१ ॥ देवेदं भारतं वर्ष, दिवोऽप्यद्याऽतिरिच्यते । त्रैलोक्यमौलिरत्नेन, यदलजियते त्वया ॥ ३३२ ॥ असौ त्वजन्मकल्याणमहोत्सवपवित्रितः । आसंसारं जगन्नाथ, वन्यस्त्वमिव वासरः ॥ ३३३ ॥ नारकाणामपि सुखं, जज्ञे त्वजन्मपर्वणा । अर्हतामुदयः केषां, न स्यात् सन्तापहारकः । ॥ ३३४ ॥ जम्बूद्वीपस्य भरतक्षेत्रे नष्टो निधानवत् । त्वदाज्ञावीजकेनाऽतः, परं धर्मः प्रकाशताम् ॥ ३३५ ॥ त्वत्पादौ प्राप्य संसार, तरिष्यन्ति न केऽधुना १ । अयोऽपि यानपानस्थं, पारं ग्रामोति वारिधः ॥३३६॥ कल्पवृक्ष इवाऽवृक्षे, नदीस्रोतो मराविव । भगवनवतीर्णोऽसि, लोकपुण्येन भारते ॥ ३३७ ॥ भगवन्तमिति स्तुत्वा, प्रथमस्वर्गनायकः । पदात्यनीकाधिपति, नैगमेषिणमादिशत् ॥ ३३८ ॥ 35 जम्बूद्वीपस्थभरतदक्षिणार्द्धस्य मध्यमे । भूमिभागे कुलभृतो, नामे पन्याः श्रियानिधेः ॥ ३३९ ॥ १ विद्युत्प्रकाशसमानानि । २ वज्रम् । ३ इन्द्रम् । द्वीपीयम खंता, द्वीपस्य भसं, आ ॥ "निधिः खवा, आ.॥ . 25 30 ·5 10 द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । नन्दनो मरुदेवाया, जज्ञे प्रथमतीर्थकृत् । आहूयन्तां सुराः सर्वे, तजन्मस्नानहेतवे ॥३४०॥ ततश्च योजनपरिमण्डलामद्भुतस्त्रनाम् । स त्रिरुल्लालयन् घण्टां, सुघोषाख्यामवादयत् ॥ ३४१॥ सर्वापरविमानानां, नेदुर्घण्टाः सुघोषया । समं मुखरगायन्या, गायन्य इव पक्षगाः ॥ ३४२ ॥ घण्टानां निखनस्तासां, दिसुखोत्थैः प्रतिस्वनैः । सूनुभिः स्वप्रतिच्छन्दैः, सतां कुलमिवाऽवृधत् ॥३४३॥ द्वात्रिंशति विमानानां, लक्षेषु स समुच्छलन् । तालुनीवाऽनुरणनरूपः शब्दो व्यजृम्भत ॥ ३४४ ॥ देवाः प्रमत्तव्यासक्तास्तेन शब्देन मूर्च्छता । किमेतदिति सम्भ्रान्ताश्चक्रिरे सावधानताम् ॥ ३४५ ॥ उद्दिश्य तानवहितान्, सेनानीः सोऽथ वज्रिणः । वचसा मेघनिर्घोषगम्भीरेणाऽभ्यधादिति ॥ ३४६ ॥ भो भो देवाः ! समस्तान् वः, सढेव्यादिपरिच्छदान् । इत्यादिशत्यनुल्लयशासनः पाकशासनः ॥३४७॥ जम्बूद्वीपस्थभरतदक्षिणार्द्धस्य मध्यतः । नामे कुले कुलकृतो, जज्ञे प्रथमतीर्थकृत् ॥ ३४८ ॥ तत्र तजन्मकल्याणमहोत्सवविधित्सया । गन्तुं त्वरध्वमसद्वत्, कृत्यं नाऽतः परं परम् ॥ ३४९ ॥ प्रत्यर्हन्तं रागतः केऽप्यभिवातमिवैणकाः । केपि शक्राज्ञयाऽऽकृष्टा, अयस्कान्तेन लोहवत् ॥ ३५० ॥ दारैरुल्लासिताः केपि, यादांसीव नदीरयैः । केचित् सुहृद्भिराकृष्टा, गन्धा गन्धवहैरिव ॥ ३५१ ॥ एयुर्विमानै रुचिरैवहिनैरपरैरपि । धामन्यामिव कुर्वाणा, गीर्वाणाः शक्रसन्निधौ ॥ ३५२ ॥ [त्रिभिर्विशेपकम्] आदिशत् पालकं नाम, वासवोऽप्याभियोगिकम् । असम्भाव्यप्रतिमानं, विमानं क्रियतामिति ॥३५३।। 15 तत्कालं पालकोऽपीशनिदेशपरिपालकः । रत्नस्तम्भसहस्रांशुपूरपल्लविताम्बरम् ॥ ३५४ ॥ गवाक्षरक्षिमदिव, दीर्दोष्मदिव ध्वजैः । वेदीभिर्दन्तुरमिव, कुम्भैः पुलकभागिव ॥ ३५५ ॥ पञ्चयोजनशत्युचं, विस्तारे लक्षयोजनम् । इच्छानुमानगमनं, विमानं पालकं व्यधात् ॥ ३५६ ॥ [निमिवान् आमंग्नस विमानस, दिनः पानण्यासः । मन्नो नद. इत्र अनिहिन । ३.७ । तामां पुरस्ताद विविधरणग्नमयानि च । लेणनि निमन धन्याश्रयं दधुः ।। ३५८ ।। चन्द्रनिग्ववाहालिशिमृडङ्गवन् । दीकालीहरूला. मला ग्गज नः॥३५९ ॥ न्यमग्नशिल रहिमपालेनिग्नः । निचिोरि मावि मान्यवन . ३६० : अभून नमबर नामण्डप ग्बनिर्मिनः । अयमेनिग निः पाञ्चाली भविभारतः ! ३६१ ॥ मण्डास च स्थान्तवारमाणिश्यतिम । अन्य टिमोजलेर गर्णिक । ३६२॥ चक्रासामर फिल्मायामयोलोजना ! मा चतुजनाण्डे. मध्ये मध्वश्रियः ॥ ३३ ॥ जे तसा उत्कं. रनन्दिप्नं नहन । अपज्योनिमा पार, पिण्ड चिन्येव निर्मितम् । ३६४॥ नसोपरिणाद् विनरदृष्यं दृष्य नश्यन् । विचित्रग्नावचिनं. निचिताम्बग्मंशुभिः ॥ ३६० ॥ तख मध्य वर्ण वमल बनाड्डयोभन । लीलण्डोलानि लक्ष्य, मुनाडाम च कुम्भिकम् ।। ३६६ ॥ तददायानिमिमुक्तादामाभश्चाधम्भिकः । पावर्गहान रेज नद् , गङ्गा नद्यन्तगग्य ।। ३६७ : नन्मपशमुखलोमादिक स्वागतमा सिमः । मन् मन्टमदोल्यन, नाति प्राच्यदिवायुमिः ।। २६८ ॥ नढल्नः मञ्चन् अबक्रे श्रुतिमुग्दं परम् । चाटकर इनेन्स गायनिय यशोऽमलम् ।। ३६९ ॥ नन्मिहापनमाश्रित्य. वायोनग्गेटियोः । निशि चत्तपूर्वसा, सामानकटिकमाम् ।। ३७० ।। चनुरशीनिमलयलयानामभयद ऋगान् । भद्रासनानि नावन्नि, घुश्रीणा मुकुट, इत्र ।। ३७१ ।। 5 अभ्रमरगायच्या। मूच्छिना : : अ॥ - साव पानान् । ३ लोहचुम्बवेन । ३ रोहचुम्वेन। ४ जलजन्तव । ५ मलिका- ७ पुनकिनि । दध्यविन्तारयो । 20 60 - जानिविटोप । ६ जवनिका ९ इन्द्रश्रिय ।

·5 10 , कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व अष्टानामग्रदेवीनां, प्राच्यामष्टासनानि तु । सदृशाकारधारीणि, सोदराणीव जज्ञिरे ॥ ३७२ ॥ दिशि दक्षिणपूर्वस्वामभ्यन्तरसभासदाम् । भद्रासनसहस्राणि, द्वादशाऽऽसन् दिवौकसाम् ॥ ३७३ ।। आसनानि दक्षिणस्यामासन् मध्यसभासदाम् । चतुर्दशानां दिविषत्सहस्राणां क्रमेण तु ॥ ३७४ ॥ दक्षिणपश्चिमायां तु, देवानां बाह्यपर्षदः । षोडशानां सहस्राणामासीदासनधोरणी ॥ ३७५ ॥ दिशि प्रतीच्यां सप्तानामनीकपतिनाकिनाम् । सप्तासनान्येकविम्बपतितानीव रेजिरे ॥ ३७६ ॥ चतुरशीतिः सहस्राण्यासनान्यात्मरक्षिणाम् । भानीव मेहें परितः, शक्रं प्रतिदिशं बभुः ॥ ३७७ ॥ परिपूर्ण विमानं तद् , विरचय्याऽऽभियोगिकाः । देवा विज्ञपयामासुः, स्वामिने त्रिदिवौकसाम् ॥३७८ ॥ पुरन्दरोऽपि तत्कालं, विचक्रे रूपमुत्तरम् । नैसर्गिकी हि भवति, द्युसदां कामरूपिता ॥ ३७९ ॥ महिषीभिः सहाऽष्टाभिर्दिक्श्रीभिरिव वासवः । गन्धर्वनाट्यानीकाभ्यां, दीमानकुतूहलः ॥ ३८० ॥ ततः प्रदक्षिणीकुर्वन् , पूर्वसोपानवर्त्मना । आरुरोह विमानं तन्निजं मानमिवोन्नतम् ॥ ३८१ ॥ सहस्राक्षः सहस्राङ्ग, इव माणिक्यभित्तिषु । सङ्कान्तमूर्तिरध्यास्त, प्रामुखः खं तदासनम् ॥ ३८२ ॥ शक्ररूपान्तराणीव, शक्रसामानिकास्तथा । आरुह्योदीच्यसोपानैर्यथाऽऽसनमुपाविशन् ॥ ३८३ ॥ प्रविश्याऽपाच्यसोपानपतथाऽन्येऽपि दिवौकसः। स्वस्वासनेषु न्यषदन, स्वाम्यग्रेनाऽऽसनात्ययः ॥ ३८४ ॥ सिंहासननिषण्णस्य, पौलोमीभर्तुरग्रतः । दर्पणप्रभृतीन्यष्टमङ्गलान्यष्ट रेजिरे ॥ ३८५ ॥ 15 शुशुभे शशभृत्पाण्ड, पुण्डरीकं बिडौजसः । हंसाविवोपसर्पन्ती, धूयमानौ च चामरौ ॥ ३८६ ॥ सहस्त्रयोजनोत्सेधो, विमानाने हरिध्वजः । अशोभत पताकाभिर्निरैरिव पर्वतः ॥ ३८७ ॥ ततः परिवृतो देवैः, शक्रः सामानिकादिभिः । कोटिसङ्ख्यैरराजिष्ट, स्रोतोभिरिव सागरः ॥ ३८८ ॥ विमानैरन्यदेवानां, विमानं तच्च वेष्टितम् । रुरुचे परिधिचैत्यैर्मूलचैत्यमिवोच्चकैः ॥ ३८९ ॥ अन्योऽन्यं चारुमाणिक्यभित्तिषु प्रतिविम्बितैः । विमानर्गमितानीव, विमानानि चकाशिरे ॥३९० ॥ मागधानां जयजयध्वानैर्दुन्दुभिनिखनैः । गन्धर्वानीकनाव्यानीकातोद्यध्वनितैरपि ॥ ३९१ ॥ दिङ्मुखप्रतिफलितैर्या दारयदिवाऽभितः । सौधर्ममध्यतोऽचालीत् , तद् विमानं हरीच्छया ॥ ३९२ ॥ सौधर्मोत्तरतस्तिर्यग्मार्गेण च तदुत्तरत् । अलक्षि जम्बूद्वीपस्व, पिधानायेव भाजनम् ॥ ३९३ ॥ हस्तियायिनितो याहि, न मे सिंहः सहिष्यते । सादिन्नपसर क्रुद्धः, कासरो वाहनं मम ॥ ३९४ ॥ मृगवाहन ! माऽभ्यागा, नन्वहं द्वीपिवाहनः । सर्पध्वज ! व्रजेतस्त्वं, पश्य मे गरुडं ध्वजे ॥ ३९५ ॥ किं पतस्यन्तरे मे त्वं, गतिविघ्नकरः पुरः । विमानं घट्टयसि भोः, स्वविमानेन किं मम ॥ ३९६ ॥ किं पश्चात्पतितोऽस्सेहि, शीघ्रं याति सुराधिपः । मा कुप्य घर्षणेनाऽद्य, सम्मदः खलु पर्वणि ॥ ३९७ ॥ सौधर्मकल्पदेवानां, देवेन्द्रमुपसर्पताम् । एवमौत्सुक्यजन्माऽभून्मिथः कोलाहलो महान् ॥ ३९८ ॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] महाध्वजपटं रेजे, तद् विमानं नभस्तलात् । अम्भोधिमध्यशिखराद्, यानपात्रमिवोत्तरत् ॥ ३९९ ॥ नक्षत्रचक्रमध्येन, मध्येद्रुममिव द्विपः । मतीकुर्वदिव दिवं, मेघमण्डलपङ्किलम् ॥ ४०० ॥ द्वीपाम्भोधीनसङ्ख्यातान् , वेगेनोल्लङ्घन्थ वायुवत् । अधिनन्दीश्वरद्वीपं, तद् विमानं समापतत् ॥४०१॥ तत्र दक्षिणपूर्वसिन् , गत्वा रतिकराचले । सश्चिक्षेप विमानं तदिन्द्रो ग्रन्थं सुधीरिव ॥ ४०२ ॥ समुल्लई समुल्लई, ततोऽर्वाग द्वीपसागरान् । ततोऽपि सनिपस्तञ्च, विमानं क्रमयोगतः ॥ ४०३ ॥ जम्बूद्वीपाभिधे द्वीपे, भरताद्धे तु दक्षिणे । आदितीर्थकतो जन्मभवनं प्राप वासवः ॥४०४ ॥ १ आसनपरावृत्ति। २ श्वेतच्छन्नम्। ३ बहिर्मण्डलस्थितचैत्यै. ४ इन्द्रेच्छया। * °ण प्राचलत्तरम् सं १ ॥ ५ हे अश्वारोह।। 20 25 30 - ·द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । 5 10 अथ तेन विमानेन, खामिनः सूतिकागृहम् । स प्रदक्षिणयामास, सुमेरुमिव भास्करः ॥४०५॥ उदयाच्यां तु ककुमि, स पूर्वककुभः प्रभुः । अस्थापयत् तद् विमानं, निधानं धामकोणवत् ॥ ४०६॥ ततो विमानादुत्तीर्य, मानादिव महामुनिः । प्रसन्नमानसः शक्रो, जगाम स्वामिसन्निधौ ॥ ४०७ ॥ प्रभुमालोकमात्रेऽपि, प्रणनामाऽमराग्रणी । उपायनं हि प्रथम, प्रणामः स्वामिदर्शने ॥ ४०८ ॥ ततः प्रदक्षिणीकृत्य, भगवन्तं समातरम् । अणनाम पुनः शक्रो, भक्तौ न पुनरुक्तता ॥ ४०९॥ मूर्मि बद्धाञ्जलि भिषिक्तस्त्रिदिवौकसाम् । भक्तिमान् स्वामिनीमेवं, मरुदेवामवोचत ॥ ४१० ॥ कुक्षौ रत्नधरे ! देवि !, जगद्दीपप्रदायिक ! । नमस्तुभ्यं जगन्मातस्त्वं धन्या पुण्यवत्यसि ॥ ४११॥ त्वमेवाऽमोघजन्माऽसि, त्वमेवोत्तमलक्षणा । पुत्रिणीषु त्वमेवासि, पवित्रा भुवनत्रये ॥ ४१२ ॥ धर्मोद्धरणधौरेयश्छन्नमोक्षाध्वदर्शकः । प्रथमस्तीर्थनाथोऽयं, भगवान् सुषुवे यया ॥ ४१३ ॥ अहं सौधर्मदेवेन्द्रो, देवि ! त्वत्तनुजन्मनः । अर्हतो जन्ममहिमोत्सवं कर्तुमिहाऽऽगमम् ॥ ४१४ ॥ भवत्या नैव भेतव्यमित्युदीर्य दिवस्पतिः । अवस्खापनिका देव्यां, मरुदेव्यां विनिर्ममे ॥ ४१५ ॥ नाभिसूनो प्रतिच्छन्द, विदधे मघवा ततः। देव्याः श्रीमरुदेवायाः, पार्थे तं च न्यवेशयत् ॥४१६॥ स चक्रे पञ्चधाऽऽत्मानं, पञ्चशक्रास्ततोऽभवन् । तस्याही स्वामिनो भक्तिनँका कर्तुमीश्यते ॥४१७॥ एकः सङ्क्रन्दनस्तत्र, पुरोभूय प्रणम्य च । भगवन्ननुजानीहीत्युदित्वा प्रेश्रयाश्रितम् ॥ ४१८ ॥ गोशीर्षचन्दनाक्ताभ्यां, पाणिभ्यां भुवनेश्वरम् । मूर्तिस्थमिव कल्याणं, कल्याणीभक्तिराददे ॥ ४१९ ॥ 15 जगत्तापापनोदैकातपत्रस्य जगत्पतेः । आतपत्रं दधौ मूर्द्धन्येकः शक्रस्तु पृष्ठगः ॥ ४२० ॥ स्वामिनः पार्श्वयोरन्यौ, बाहुदण्डाविव स्थितौ । बिभराश्चक्रतुश्चारुचामरे चाऽमरेश्वरौ ॥ ४२१ ॥ दम्भोलिदण्डं बिभ्राणो, वल्गन द्वास्थाग्रणीरिव । अग्रेसरः शुनासारो, बभूगऽन्यो जगन्पनः ।। ४२२ ।। वृताः सुरैर्जयजयेत्येकरावीकृताम्बरैः । उत्पेतुरम्बरेणेन्द्रा, अम्बरामलचेतसः । ४२३ ॥ उत्कण्ठितानां देवानां, निपेतुर्भगवत्तनौ । सुधासरस्यां तृषिताध्वगनामिव दृष्टयः ।। ४२४ ।। प्रभोस्तदद्भुतं रूपं, द्रष्टुं प्रष्ठा दिवौकसः । पृष्ठवर्तीनि नेत्राणि, कामयामासुरान्मनः ॥ ४२५ ॥ अतृप्ताः खामिनं द्रष्टुममराः पारिपार्श्विकाः । नाशकमन्यतो नेतुं, नयने लन्भिने झ॥ ४२६ ॥ अनुगास्तु सुरा द्रष्टुं, प्रभुमने यियासकः । पर्यस्वन्तो न हि निजं. मित्रस्वाम्याधजीगणन ॥ ४२७ ।। हृदयान्तरिवाऽर्हन्तं, हृदयद्वारि धारयन् । दिवौकसामधिपतिः, प्राप मेरमहीधरम् ॥ ४२८ ॥ तत्रान्तः पाण्डकवनं, चूलिकां दक्षिणेन तु । अतिपाण्ड्डकम्बलायां, गिलायाममलन्विपि ॥४२९ ।।25 सिंहासनेऽर्हत्सात्राहे, निजाङ्कस्थापितप्रभुः । सहर्ष न्यसदत् पूर्वाभिमुखः पूर्वदिक्पतिः ॥ ४३० ।। अत्रान्तरे महाघोषाधण्टानादप्रबोधितैः । अष्टाविंशतिविमानलक्षवास्थमनः ॥ ४३१ ॥ ऐशानकल्पाधिपतिः, शूलभृद् वृषवाहनः । पुष्पकाभियोग्यकृते, विमाने पुष्पके स्थितः ॥ ४३६ ॥ दक्षिणेनैशानकल्पमुत्तीर्णस्तिर्यगध्वना । अधिनन्दीश्वरमुदक्पूर्व रतिकराचले ॥ ४३३ ।। विमानमुपसंहत्य, सौधर्मेन्द्र इव द्रुतम् । आगात् सुमेरुशिरसि. भक्त्या भगवदन्तिकम् ॥ ४३४ ॥ विमानद्वादशलक्षीवासिभित्रिदशैर्वृतः । सनत्कुमारः सुमनोविमानस्थः स चाऽययौ ।। ४३५ ।। विमानलक्षाष्टकजमहेन्द्रोऽप्यन्वितः सुरैः । श्रीवत्सेन विमानेन, मनसेवाऽऽययो द्रुतम् ।। ४३६ ॥ चतुर्विमानलक्षस्थैर्वृतो ब्रह्माऽपि नाकिभिः । नन्द्यावर्तविमानेन. स्वामिनोऽभ्यणेमाययौ ॥ ४३७ ।। आगाद् विमानपश्चाशत्सहस्रीवासिमिः सुरैः । कामगवविमानेन. लान्नकोऽपि जिनान्निकम् ॥ ४३८॥ * अयं श्लोक मा पुस्तके न दृश्यते। १ एतदाख्यां निद्राम् । १ एतदाख्यां निद्राम्। ३ विनयसहितम्। ३ इन्द्र । - पार्श्वकाः खना ॥ एतदाख्यायां शिलायाम् । 20 30 त्रिषष्टि ६ ·४२ [प्रथम पर्व 5 10 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं चत्वारिंशत्सहस्राणां, विमानानां सुरैर्वृतः । प्रीतिगमविमानेन, शुक्रोगान्मेरुमूर्द्धनि ॥ ४३९ ॥ संहस्रारः सह सुरैः, षड्विमानसहस्रजैः । मनोरमविमानेनाऽऽययाऽपजिनेश्वरम् ॥ ४४० ॥ विमलेन विमानेनाऽऽनत-प्राणतवासवः । चतुर्विमानशतजैः, सुरैः सह समाययौ ॥ ४४१ ॥ आरणाच्युतराजोऽपि, विमानत्रिशतीसुरैः । तत्राऽऽगात् सर्वतोभद्रविमानेनाऽतिरंहसा ॥ ४४२ ॥ रत्नप्रभाया मेदिन्या, बाहल्यान्तर्निवासिनाम् । भवनव्यन्तरेन्द्राणामामनान्यचलंस्तदा ॥ ४४३ ॥ पुर्या चमरचञ्चायां, सुधर्मायां च पर्षदि । सिंहासने च चमरे, निषण्णश्चमरासुरः॥४४४ ॥ जिनजन्मावधेत्विा, लोकज्ञप्त्यै द्रुमेण च । पत्त्यनीकाधिपेनौघस्वरां घण्टामवादयत् ॥४४५॥ चतुःषष्ट्या सहस्रैः स, सामानिकदिवौकसाम् । त्रयस्त्रिंशिवायस्त्रिंशैश्चतुर्भिर्लोकपालकैः ॥ ४४६ ॥ पञ्चभिश्चाग्र्यदेवीभिः, पर्षद्भिस्तिसृभिस्तथा । सप्तभिश्च महानीकैस्तदधीशैश्च सप्तभिः ॥ ४४७ ।। प्रतिदिश चतुःषष्ट्या, सहरात्मरक्षिणाम् । वृतोऽपरैरप्यसुरकुमारैः परमर्द्धिभिः ॥ ४४८ ॥ पञ्चयोजनशत्युच्चं, महाध्वजविभूषितम् । पञ्चाशतं सहस्राणि, योजनानि तु विस्तृतम् ॥ ४४९ ॥ विमानमाभियोग्येन, सद्यो देवेन निर्मितम् । अधिरुह्याऽचलत् स्वामिजन्मोत्सवविधित्सया ॥ ४५० ॥ सङ्क्षिप्य शक्रवन्मार्गे, विमानं चमरासुरः। जगाम मेरुशिखरं, स्वाम्यागमपवित्रितम् ।। ४५१ ॥ बैलिश्च बलिचञ्चाया, नगर्या असुरेश्वरः । घण्टां घोषयता तारं, प्राग् महौधखराभिधाम् ॥४५२॥ महाद्रुमेण सेनान्या, सामानिकदिवाकसाम् । षष्ट्या सहस्रैराहूतैरारक्षश्च चतुर्गुणैः ॥ ४५३ ॥ त्रायस्त्रिंशादिभिश्चापि, वृतश्चमरवत् सुरैः । जगामामन्दमानन्दमन्दिरं मन्दराचलम् ॥ ४५४ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] नागेन्द्रो धरणो मेघखराघण्टाप्रताडनात् । पत्तिसेनाधिपतिना, भद्रसेनेन बोधितैः ॥ ४५५ ॥ षट्सामानिकसहस्यात्मरक्षस्तच्चतुर्गुणैः । पभिश्च पट्टदेवीभितोऽन्यैरपि पन्नगैः ॥ ४५६ ॥ योजनानां सहस्राणि, पञ्चविंशानि विस्तृतम् । सार्द्धद्वियोजनशतीतङ्गेन्द्रध्वजभूषितम् ॥ ४५७ ।। विमानरत्नमारुह्य, भगवदर्शनोत्सुकः । मन्दराचलमूर्द्धानमाससाद क्षणादपि ॥ ४५८ ॥ [चतुर्भिः कलापकम् ] भूतानन्दोऽपि नागेन्द्रो, घण्टां मेघखरां प्रता । पत्त्यनीकेशदक्षेणाहूतैः सामानिकादिभिः ॥ ४५९ ॥ वृतो विमानमारुह्याभियोगिकसुरोद्भवम् । जगाम त्रिजगन्नाथसनाथं मन्दराचलम् ॥ ४६० [ युग्मम् ] 25 इन्द्रौ विद्युत्कुमाराणां, हरिहरिसहस्तथा । सुपर्णानां वेणुदेवो, वे[दारी च वासवौ ॥ ४६१ ॥ इन्द्रावग्निकुमाराणामग्निशिखाग्निमाणवौ । समीरणकुमाराणां, वेलम्बाख्यभञ्जनौ ॥४६२॥ स्तनितानां सुघोषश्च, महाघोषश्च नायकौ । तथोदधिकुमाराणां, जलकान्तजलप्रभो ॥४६३॥ पूर्णो विशिष्टश्च द्वीपकुमाराणां पुरन्दरौ । तथैव दिकुमाराणाममितामितवाहनौ ।। ४६४ ॥ व्यन्तरेषु कॉलमहाकालौ पिशाचवासवौ । सुरूपः प्रतिरूपश्च, तथा भूतपुरन्दरौ ॥ ४६५ ॥ 30 यक्षराजौ पूर्णभद्रो, माणिभद्रश्च नामतः । इन्द्रौ भीममहाभीमनामानौ रक्षसां पुनः ॥ ४६६ ॥ किन्नरः किम्पुरुषश्च, किन्नराणामधीश्वरौ । तथा सत्पुरुषमहापुरुषौ किम्पुरुषपौ ॥ ४६७ ॥ अतिकायमहाकायौ, महोरमपुरन्दरौ । गीतरतिगीतयशा, गन्धर्वाणां तु वासवौ ॥ ४६८॥ तथैवाऽमज्ञप्तिपश्चप्रज्ञस्त्यादीनां षोडश । व्यन्तराष्टनिकायानां, वज्रिणः समुपाययुः ॥ ४६९ ।। तत्राप्रज्ञप्तीनामिन्द्रौ, सन्निहितः समानकः। धाता विधाता च पञ्चप्रज्ञप्तीनां त्वधीश्वरौ ॥४७॥ प्रयनिराशाय आ, त्रयस्त्रिंशः पारिषद्यैश्चतु सं १॥ न्याहूतैः सामानिकै सुरैः आ॥ ६ हस्तेभ्योग- रक्षकैश्च सं १ आ॥ 20 .

·- 15 द्वितीयः सर्गः] त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरितम् । ऋषिवादितकानां तु, ऋषिश्च ऋषिपालकः । तथा भूतवादितानामीश्वरोज्य महेश्वरः॥४७१॥ ऋन्दितानां पुनरिन्द्रौ, सुंवत्सकविशालको । महाक्रन्दितकानां तु, हासहासरती हरी ॥४७२॥ कुष्माण्डानां पुनः श्वेतमहाश्वेतपुरन्दरौ । पैवकपर्वकपती, पावकानां तु वासवौ ॥ ४७३ ॥ ज्योतिष्काणामसङ्ख्यातौ, चन्द्रादित्यावुपैयतुः । इतीन्द्राणां चतुःषष्टिराययौ मेरुमूर्द्धनि ॥ ४७४ ॥ आदिक्षदच्युतेन्द्रोऽथ, त्रिदशानाभियोगिकान् । जिनजन्माभिपेकोपकरणान्यानयन्त्विति ॥ ४७५ ॥5 अथ किश्चिदपक्रम्योत्तरपूर्वदिशि क्षणात् । ते वैक्रियसमुद्धातेनाकृष्योत्तमपुद्गलान् ॥ ४७६ ।। सौवर्णान् राजतान् रत्नमयान् काञ्चनराजतान् । स्वर्णरत्नमयान् स्वर्णरूप्यरत्नमयानपि ॥ ४७७ ॥ रूप्यरत्नमयान् भौमान् , कलशान् पूजिताननान् । रम्यान् प्रत्येकमष्टाग्रसहस्रं ते विचक्रिरे ॥ ४७८ ॥ [त्रिभिर्विशेपकम् ] भृङ्गारान् दर्पणान् रत्नकरण्डान् सुप्रतिष्ठकान् । स्थालानि पात्रिकाचाऽपि, पुष्पचङ्गेरिका अपि ॥ ४७९ ॥ 10 प्रत्येकं कुम्भसङ्ख्यातास्तद्वत्स्वर्णादिवस्तुजान् । तत्कालं ढौकयामासुरग्रे निष्पादितानिव ॥ ४८० ॥ [सन्दानितकम् ] कलशांस्तानुपादाय, ते देवा आभियोगिकाः । क्षीरोदधावाददिरे, वारि वारिधरा इव ॥ ४८१ ॥ तत्रागृह्णन् पुण्डरीकोत्पलकोकनदानि ते । तदम्भसामभिज्ञानमिव दर्शयितुं हरेः॥ ४८२ ॥ उदधौ पुष्करोदेऽपि, जगृहुः पुष्कराणि ते । निपान इव पानीयहारिकाः कुम्भपाणयः ॥ ४८३ ॥ भरतैरवतादीनां, तीर्थेषु मागधादिपु । तेऽम्भो मृत्स्नां च जगृहुः, कर्तुं कुम्भानिवाधिकान् ॥४८४॥ गङ्गादिकानां च महानदीनामुदकानि ते । समुपाददिरे खैर, शौल्किका इव वर्णिकाम् ॥ ४८५ ॥ ते क्षुद्रहिमवत्येत्यागृह्णन् न्यासीकृतानिव । सिद्धार्थपुष्पतुवरगन्धान सौषधीरपि ॥ ४८६ ॥ तत्र पद्माभिधहदादम्भांस्थम्भोरुहाणि च । विमलानि सुगन्धीनि, जगृहुः पावनानि ते ॥ ४८७ ॥ तेऽन्यवर्षधरेभ्योऽम्बुपमाद्याददिरे तथा । प्रस्पर्धिन इवाऽन्योन्यमेकसिन् कर्मणीरिताः ॥ ४८८ ॥ अगृह्णन्नखिलक्षेत्रवैताट्यविजयेष्वपि । अम्भोऽम्भोजादिकं तत्राऽतृप्ताः स्वामिप्रसादवत् ॥ ४८९ ॥ वक्षारकगिरिभ्योऽपि, ते पवित्रं सुगन्धि च । तत् तदाददिरे वस्तु, तदर्थमिव सञ्चितम् ॥ ४९० ॥ देवोत्तरकुरुभ्योऽपि, पूरयामासुरम्भसा । खमिव श्रेयसा तेऽथ, कलसानलसेतैराः॥ ४९१ ॥ भद्रशाले नन्दने च, सौमनसेऽथ पाण्डके । जगृहुः सर्वं तुवरगोशीर्षचन्दनादि ते ॥ ४९२ ॥ गन्धकारा इवैकत्र, गन्धद्रव्यं जलानि च । मेलयित्वा समाजग्मुर्मछु ते मेरुमूर्द्धनि ॥ ४९३ ॥ सामानिकानां दशभिः, सहस्रेस्तच्चतुर्गुणैः । आत्मरक्षैत्रायस्त्रिंशस्त्रयस्त्रिंशन्मितैस्तथा ॥ ४९४ ॥ तिसृभिः परिषद्भिश्च, चतुर्भिर्लोकपालकैः । सप्तभिश्च महानीकैरनीकेशैश्च सप्तभिः ॥ ४९५ ॥ आरणाच्युतकल्पेन्द्रः, सर्वतः परिवारितः । भगवन्तं स्वपयितुं, ततः शुचिरुपास्थित ॥ ४९६ ॥ [त्रिमिविशेषकम् ] ततः कृतोत्तरासङ्गो, निःसङ्गाभक्तिरच्युतः। उन्निद्रपारिजातादिपुष्पाञ्जलिमुपाददे ॥ ४९७ ॥ अस्तोकधूपधूमेन, धूपायित्वा सुगन्धिना । मुमोच त्रिजगद्भर्तुः, पुरस्तं कुसुमाञ्जलिम् ॥ ४९८ ॥ देवैरानिन्यिरे गन्धाम्भस्कुम्भाः सम्भिरर्चिताः । सयमाना इव खामिसानिध्योद्भूतया मुदा ॥ ४९९ ॥ चकासामासुरास्यस्थैस्ते पचैर्मुखरालिभिः । अधीयाना इव खामिनावमङ्गलमादिमम् ।। ५०० ॥ अलक्ष्यन्त च ते कुम्भाः, स्वामिलपनहेतवे । पातालतः समायाताः, पातालकलशा इव ॥ ५.१॥ * योजनान औ॥ ३ जलग्राहिण्य.। भिरतैरावता आ, सं २ ॥ ४जलकमलादिकम् । ५ आलस्यरहिताः। 20 25 30 १ कमलभेदा । २जलाशये।

·, 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व अच्युतेन्द्र उपादत्त, समं सामानिकादिभिः । कुम्भान् सहस्रमष्टाग्रं, फलानीव स्वसम्पदः ॥ ५०२ ॥ ते तेषां रेजुरुत्क्षिसभुजदण्डाग्रवर्तिनः । उदस्तोनालनलिनकोशलक्ष्मीविडम्बिनः ॥ ५०३ ॥ अच्युतेन्द्रः स्वपयितुमथाऽऽरेमे जगत्पतिम् । आत्मीयमिव मूर्धानं, कलसं नमयन् मनाक् ॥५०४ ॥ अथोच्चैर्वादयामासु किनः केचिदानकान् । गुहाप्रतिरवैरुच्चैर्वाचालितसुराचलान् ॥ ५०५ ॥ 5 दुन्दुभीस्ताडयामासुरपरे भक्तितत्पराः । मन्थायस्तमहाम्भोधिध्वानश्रीतस्करध्वनीन् ॥ ५०६ ॥ उत्तालाः कांस्यतालानि, केचिदास्फालयन् मिथः । पर्याकुलध्वनिस्रोतःकल्लोलाननिला इव ॥ ५०७॥ अवादयन् केपि तारं, भेरीरुन्मुखशालिनीः । ऊर्चलोके जिनेन्द्राज्ञा, सर्वतस्तन्वतीरिव ॥ ५०८ ॥ अपूरयन् महानादबहलाः केऽपि काहलाः । नाहेला इव गोशृङ्गाण्यद्रिशृङ्गस्थिताः सुराः ॥ ५०९ ॥ दुष्टशिष्यानिवोद्धोषहेतवे मुरजान् मुहुः । पाणिभिस्ताडयामासुः, केचन त्रिदिवौकसः ॥ ५१० ॥ 10 असङ्ख्यातागतार्केन्दुमण्डलश्रीविडम्बिनीः । स्वर्णरूप्यमयीर्देवा, झल्लरीः केऽप्यवादयन् ॥५११ ॥ गण्डैः पीयूषगण्डूषगर्भेखि समुन्नतैः । तारमापूरयामासुः, शङ्खान् केपि दिवौकसः ॥ ५१२ ॥ इत्थं विचित्रातोयेषु, वाद्यमानेषु नाकिभिः । अवादकमिवाऽऽतोध, द्यौरासीत् प्रतिशब्दितैः ॥ ५१३ ॥ जय नन्द जगन्नाथ :, सिद्धिगामिन् ! कृपार्णव ! । धर्मप्रवर्तकेत्यादि, चारणश्रमणा जगुः ॥ ५१४ ॥ विचित्रैर्बुवकैः श्लोकैरुत्साहैः स्कन्धकैरपि । गलितैर्वस्तुवदनैर्गधैरपि मनोहरैः ॥ ५१५ ॥ स्तुतिं पठित्वा मधुरां, कुम्भान् भुवनभर्तरि । शनैः प्रलोठयामासाऽच्युतेन्द्रः खामरैः समम् ॥५१६ ॥ तेऽम्भस्कुम्भा शुशुभिरे, लुठन्तः स्वामिमूर्द्धनि । सुमेरुशैलशिखरे, वर्षन्त इव वारिदाः ॥ ५१७ ॥ अमरैर्नाम्यमानास्ते, मूर्द्धन्युभयतः |भुम् । सद्यः सङ्घटयामासुर्माणिक्योत्तंसविभ्रमम् ॥ ५१८ ॥ कुम्भेभ्यः पूजितास्येभ्यस्ताः पतन्त्यश्चकाशिरे । वारिधारा गिरिदरीमुखेभ्य इव निर्झराः ॥ ५१९ ॥ उच्छलन्त्यो मौलिदेशाद् , विष्वद्रीच्यो जलच्छटाः । स्वामिनो धर्मकन्दस्य, प्ररोहा इव रेजिरे ॥ ५२०॥ 20 परिवेषेण विस्तीर्णं, मूभि श्वेतातपत्रवत् । ललाटपट्टे प्रसरचान्दनीव ललाटिका ॥ ५२१ ॥ कर्णयोः प्रान्तविश्रान्तनयनोपान्तकान्तिवत् । कपोलपाल्योः कर्पूरपत्रवल्लिवितानवत् ॥ ५२२ ॥ मनोज्ञयोरधरयोः, स्मितयुतिकलापवत् । कण्ठकन्दलदेशे तूद्दाममौक्तिकदामवत् ॥ ५२३ ॥ स्कन्धदेशोपरिष्टाञ्च, गोशीर्षस्थासकोपमम् । बाहुहृत्पृष्ठभागेषु, विशाल इव चोलकः ॥ ५२४ ॥ कटिजान्वन्तराले चोचरीयमिव विस्तृतम् । पतद् भगवति भेजे, क्षीरोदाधुंदकं तदा ॥ ५२५ ॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] स्वामिनावजलं तच, भूमावपतदेव हि । श्रद्धया जगृहे कैश्चिन्मेधाम्भश्चातकैरिव ॥ ५२६ ॥ क नाम प्राप्स्यतेऽसाभिर्भूयोऽद इति मूर्द्धनि । तत्पयः केचिदमरा, न्यधुर्मरुनरा इव ॥ ५२७ ॥ पयसा सिषिचे तेन, साभिलाषैश्च कैश्चन । भूयो भूयो वपुर्देवैीष्मारिव कुञ्जरैः ॥ ५२८ ॥ रयेण प्रसरन्मेरुगिरिप्रस्थेषु तत् पयः । अकल्पयन्निर्झरिणीसहस्राणि समन्ततः ॥ ५२९ ।। तत् पाण्डके सौमनसे, नन्दने भद्रशालके । उद्याने प्रसृतातुल्यकुल्यालीलामशिश्रियत् ॥ ५३० ॥ हरेः स्वपयतः कुम्भा, भवन्तोऽधोमुखा बभुः । स्नात्रस्तोकीभवद्वारिसम्पदा लजिता इव ॥ ५३१ ॥ तानेव विमराश्चा, कुम्भान् कुम्भान्तराम्बुभिः । आभियोगिकगीर्वाणा, कुर्वाणाः खामिशासनम्।।५३२॥ वृन्दारकाणां हस्तेषु, हस्तेभ्यः सञ्चरिष्णवः । बभ्राजिरे ते कलशाः, श्रीमतां बालका इव ॥ ५३३ ॥ ढौक्यमानाभितो नाभिसूनुं कलशधोरणी । आरोप्यमाणवर्णान्जमालालीलायितं दधौ ॥ ५३४ ॥ १ काविशेषान् । ३ वादकजनरहितम् । + योजनास्येभ्यस्ताः आ॥ 25 80 २ किराताः। प्रभोः आ, सं२॥ ५लकाटालासा ·द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । 20 10 15 पुनः पालोठयन् कुम्भानमराः खामिमूर्द्धनि । पय शब्दायितमुखानहत्स्तुतिपरानिव ॥ ५३५ ॥ स्वामिस्त्रात्रे हरे रिक्तरिक्तान् कुम्भानपूरयन् । अमराश्चक्रिणो यक्षा, निधानकलशानिव ॥ ५३६ ॥ रिक्तरिक्ता भृतभृता, रेजिरे सञ्चरिष्णवः । भूयो भूयः कलशास्तेऽरघट्टपटिका इव ॥ ५३७ ।। एवमच्युतनाथेन, यथेष्टं कुम्भकोटिभिः । खामिनो विदधे स्नात्रं, चित्रमात्मा पवित्रितः ॥ ५३८ ॥ दिव्यया गन्धकाषाय्याऽऽरणाच्युतविभुर्विभोः । अङ्गमुन्मार्जयामास, स्वयं मार्जितमान्यथ ॥ ५३९ ॥ सा रेजे गन्धकापायी, स्पृशन्ती स्वामिनो वपुः । प्रातःसन्ध्याघ्रलेखेव, मण्डलं चण्डरोचिषः ॥ ५४० ॥ सुवर्णसारसर्वस्वं, सुवर्णाद्रेरिवैकतः । आहृतं शुशुभे तादृगुन्मृष्टं भगवद्वपुः ॥ ५४१॥ अथाऽऽभियोग्या गौशीर्षचन्दनद्रवकर्दमम् । पात्रिकाभिर्विचित्राभिरच्युतायोपनिन्यिरे ॥ ५४२ ॥ विलेपयितुमारेभे, प्रभुं तेन पुरन्दरः । सुमेरुशैलकटकं, ज्योत्स्रयेव निशाकरः ॥ ५४३ ॥ अभितः खामिनं केचिदुत्तरासगधारिणः । उद्दामधूपदहनपाणयोऽस्थुरथाऽमराः ॥ ५४४ ॥ केपि तत्राक्षिपन् धूपं, स्निग्धया धूमलेखया । मेरोनीलमयीं चूलां, रचयन्त इवाऽपराम् ॥ ५४५ ॥ केपि श्वेतातपत्राणि, धारयामासुरुच्चकैः । कुमुदिव कुर्वाणा, अन्तरिक्षमहासरः ॥ ५४६ ॥ केचिदन्दोलयामासुश्वामराण्यमरोत्तमाः । आह्वयन्त इवाऽऽत्मीयान् , स्वामिदर्शनहेतवे ॥ ५४७॥ केचिद् बद्धपरिकरा, विभ्राणाः स्वस्वमायुधम् । परितः खामिनं तस्थुरात्मरक्षा इवाऽमराः ॥ ५४८॥ सुराः केचिन्मणिवर्णतालवृन्तान्यचीचलन् । उद्यद्विद्युल्लतालीलां, दर्शयन्तो नभस्तले ॥ ५४९ ॥ विचित्रदिव्यसुमनोवृष्टि त्रिदिववासिनः । हर्षोत्कर्षजुषोऽका, रङ्गाचार्या इवाऽपरे ॥ ५५० ॥ नितान्तसुरभि गन्धद्रव्यशोदं चतुर्दिशम् । अवर्षन्नपरे चूर्णमुच्चाटनमिवाहसाम् ॥ ५५१ ॥ खामिनाधिष्ठितस्याऽद्रेमेरोऋद्धिमिवाधिकाम् । चिकीर्षवः केऽपि सुराः, स्वर्णवृष्टिं वितेनिरे ॥ ५५२ ।। खामिपादप्रणामावतरत्ताराविडम्बिनीम् । केचिदुच्चै रत्नवृष्टि, त्रिविष्टपसदो व्यधुः ॥ ५५३ ॥ गन्धर्वानीकमधरीकुर्वन्तो मधुरखरैः । ग्रामरागैर्नवनः. केचन खामिनं जगुः ॥ ५५४ ॥ ननान्यथाऽवनद्धानि. वनानि शुपिगणि च ' वाढयामासुरानोद्यान्यन्ये भक्तिनिवधा :। ५५५ ।। निनर्तयिषय इत्र. वणशेलशिगंसाप । पादपानेः कम्पयन्गे. नन्नु केपि नाकिनः ।। ५५६ ।। नाव्यं प्रवत्तयामासुाचित्राभिनयोज्वलम् । त्रियाः मह जायाभिर्जायाजीका इनाऽपर ।। ५५७ ॥ गरुन्मन्न इबोन्यतुग्नगः केचिदम्बर । निपटुः क्रीडया केचिन् . नाम्रचडा इवाचन ।। ५५८ ॥ क्वल्युर्वल्गु केऽप्यङ्ककाग इन दिवौकमः ! केपे मिहा इवाऽऽनन्दान् . मिहनदं विननिरे ॥ ५५९ ।। उच्चकैश्चक्रिरे केचिन् . कुञ्जग इव लिम् । महा हेपिनं केचिन्, ननिरे तुरगा इव ॥ ५६० ॥ स्पन्दना इन केत्रिच, व्यवुघणवणाग्वम् । विड़पका इवाऽन्येषां चक्रुः शब्दचतुष्टयाम् ।। ५६१॥ कुदमानाः केपि नेमशिखराण्यविदः । अकम्पयन भृशं शाखिशाखाः शाखामृगा इत्र ।। ५६२ ।। उद्भटं नाडयानासुश्चपेटाभिर्महीनलम् । रणप्रतिज्ञाकग्गोधा बंग टवाऽपरे ।। ५६३ ॥ कोलाहलं विदधिरे, केचिन्जिनपणा इव ! म्कन्धातोयबदुत्फुल्लो. गल्लौ केचिदगढयन् ।। ५६४ ।। विकृतीभ्य विटवन . केपि लोकानहासयन् । केऽप्यग्र पाश्चयोः स्वाद् . बबल्गुः कन्टका इत्र ॥२६५|| केचिच्च मण्डलाय. गमावलयगायिनः । चकुनृत्तं मनोहारि. हल्लोमकमिव खियः ॥ ५६६ ।। केऽप्यज्वलन् ज्वलनबदनपन केपि मृयवन । जगजुर्मघवन् केऽपि. केपि विद्युयुनन् ॥ ५६७ ॥ केचिटोटनसम्पूणां छात्रा इव विचत्रिरे । तादृक् म्याम्यामिजानन्दः गश्यने केन गोपितुर ? ।।१६८॥ बहुप्रकारमानन्दविकारं धारयन्खपि । देवेष्वच्युतदेवेन्द्रश्चक्रे मतुविलेपनम् ॥ ५६९ ॥ समचार्या.! २ कुकुटा । 23 25 । 50 35 २ कुकुटा । ३ महा.।

·10 , . 1.5 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व पारिजातादिभिः पुष्पैर्विकसद्भिः स्वभक्तिवत् । ततोऽच्युतपतिः पूजा, चक्रे जिनपतेः स्वयम् ॥ ५७० ॥ अपसृत्य ततः किञ्चित्, स्वामिनं भक्तिवामनः । प्रणनाम ववन्दे च, सोऽन्तेवासीव वासवः ॥ ५७१ ॥ एवं द्वापष्टिरन्येऽपि, शक्राश्चक्रुर्जगत्पतेः । स्नात्राङ्गरागौ पूजां चाऽनुज्येष्ठं सोदरा इव ॥ ५७२ ॥ विकृत्य पञ्चधाऽऽत्मानमथ सौधर्मराजवत् । उत्सङ्गे त्रिजगन्नाथं, जग्राहैशानवासवः ॥ ५७३ ।। 5 तत्रैकोऽधान विभोर्मूर्भि, छत्रं कर्पूरपाण्डुरम् । मुक्तावचूलैः प्रेङ्खद्भिर्दिशां लास्यमिवोद्दिशत् ॥ ५७४ ॥ वीजयामासतुश्चाऽन्यौ, चामराभ्यां जिनेश्वरम् । विक्षिप्तकरणेनोच्चैर्नृत्यङ्ग्यामिव सम्मदात् ।। ५७५ ॥ शूलमुल्लालयन् पाणावपरः पुरतोऽभवत् । स्वामिनो दृष्टिपातैः खं, पूतीक मना इव ॥ ५७६ ॥ अथ सौधर्मकल्पेन्द्रो जगद्भर्तुश्चतुर्दिशम् । चत्वारि स्फाटिकोत्तुङ्गवृषरूपाणि निर्ममे ॥ ५७७ ॥ उत्तुङ्गशृङ्गरुचिरा, वृषभास्ते चकाशिरे । दिशां चतसृणां चान्द्रकान्ताः क्रीडाचला इव ॥ ५७८ ॥ तेषां स्फोटितपातालनालेभ्य इव सन्तताः । शृङ्गेभ्योऽष्टभ्य उत्पेतुर्वारिधारा नभस्तले ॥ ५७९ ॥ मूले भिन्नास्तोयधाराधोरण्यस्ता निरन्तराः । अन्ते मिलन्त्यः खे चकुर्नदीसङ्गमविभ्रमम् ॥ ५८० ॥ सकौतुकं वीक्ष्यमाणाः, सुरासुरवधूजनैः । ताः पेतुर्जगतांपत्यावपांपत्याविवाऽऽपगाः ॥ ५८१ ॥ शृङ्गेभ्यो जलयत्रेभ्य, इव निर्यद्भिरम्बुभिः । शक्रेण मपयाञ्चके, भगवानादितीर्थकृत् ॥ ५८२ ॥ दूरमुच्छलता तेन, स्वामिलपनवारिणा । आसन्' भक्त्या मनांसीव, वासांसााणि नाकिनाम् ॥५८३ ॥ चतुरोऽपि महोक्षांस्तानुपसंहृतवानथ । प्राचीनंबर्हिः सहसेन्द्रजालमिव जालिकः ॥ ५८४ ॥ नपयित्वाऽतिविच्छ देवं देवप्रभुः प्रभोः। रत्नादर्शमिवाऽमार्जदङ्गं देवाङ्गवाससा ॥ ५८५ ॥ अथ रत्नमये पट्टे, निर्मलै रूप्यतन्दुलैः । अखण्डैरालिखन् लेखाः, स्वामिनोऽग्रेऽष्टमङ्गलीम् ॥ ५८६ ॥ निजेनेवाऽनुरागेणाऽङ्गरागेण गरीयसा । अङ्गं विलेपयामास, वासवस्त्रिजगद्गुरोः ॥ ५८७ ।। खामिनः सेरवकेन्दुकौमुदीभ्रमकारिभिः । विशदैर्दिव्यवासोभिः, पूजां व्यधित देवराट् ॥ ५८८ ॥ 20 विश्वमूर्धन्यताचिह्न, मूर्द्धनि त्रिजगत्पतेः । वज्रमाणिक्यमुकुटं, स्थापयामास वज्रभृत् ॥ ५८९ ॥ न्यवत्त मघवा भर्तुः, कर्णयोः स्वर्णकुण्डले । व्योम्नः पूर्वापरदिशोः, सायं शशिरवी इव ॥ ५९० ॥ लक्ष्म्या विभ्रमदोलेव, दिव्यमुक्तालता तता । न्यक्षेपि पुरुहूतेन, स्वामिनः कण्ठकन्दले ॥ ५९१ ॥ सोऽङ्गदे निदधे बाहुदण्डयोस्त्रिजगत्पतेः । सुवर्णवलये भद्रकलमस्येव दन्तयोः॥ ५९२ ॥ वृत्तोरुमौक्तिकमणिकङ्कणे मणिबन्धयोः । स न्यधत्त प्रभोः शाखिशाखान्तस्तबकोपमे ॥ ५९३ ॥ स वर्णकटिसूत्रं च, कटिदेशे न्यधाद् विभोः । वर्षधरनितम्बस्थस्वर्णकूलाविलासभृत् ॥ ५९४ ॥ माणिक्यपादकटके, स न्यवीविशदीशितुः । अङ्खयोर्लग्ने देवदैत्यतेजसी इव सर्वतः॥ ५९५ ॥ अलङ्काराय यानीन्द्रो, भूषणानि न्यवीविशत् । अलङ्गतानि तान्येव, प्रत्युताङ्गैर्जगद्गुरोः ॥ ५९६ ॥ उन्निद्रपारिजातादिदामभिः परमेश्वरम् । भक्तिवासितचेतस्का, पूजयामास वासवः ॥ ५९७ ॥ कृतकृत्य इवाऽथाऽपसृत्य किश्चित् पुरन्दरः । पुरोभूय जगद्ध रारात्रिकमुपाददे ॥ ५९८ ॥ so ज्वलद्दीपत्विषा तेन, चकासामास कौशिकः । भाखदोषधिचक्रेण, शृङ्गेणेव महागिरिः ॥ ५९९ ॥ श्रद्धालुभिः सुरवरैः, प्रकीर्णकुसुमोत्करम् । भर्तुरुत्वारयामास, तत्रिस्त्रिदशपुङ्गवः ॥ ६०० ॥ शक्रः शक्रस्तवेनाथ, वन्दित्वा परमेश्वरम् । रोमाश्चितवपुर्भक्त्या, स्तोतुमित्युपचक्रमे ॥ ६०१ ॥ नमस्तुभ्यं जगन्नाथ !, त्रैलोक्याम्भोजभास्कर! । संसारमरुकल्पद्रो, विश्वोद्धरणबान्धव ! ॥६०२॥ चन्दनीयो मुहूर्तोऽयं, यत्र ते धर्मजन्मनः । अपुनर्जन्मनो जन्म, दुःखच्छिद् विश्वजन्मिनाम् ॥६०३॥ 5 युष्मजन्माभिषेकाम्मापूरैराप्लाविताऽधुना । अयलक्षालितमला, सत्या रसंप्रमा प्रभो ॥ ६०४ ॥ १ समुने। २ इन्दः। १ देवाः । 25 ·10 15. द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । मनुष्याः खलु ते धन्या, ये त्वां द्रक्ष्यन्त्यहर्निशम् । यथासमयमेव त्वां, द्रष्टारः कीदृशा वयम् ॥६०५॥ भरतक्षेत्रजन्तूनां, मोक्षमार्गोऽखिलः खिलः । त्वया नूतनपान्थेन, नाथ ! प्रकटयिष्यते ॥ ६०६॥ साऽस्तु तावत् तव सुधासधीची धर्मदेशना । त्वदर्शनमपि श्रेयो, विश्राणयति जन्मिनाम् ॥ ६०७ ॥ न कश्चिदुपमापात्रं, भवतो भवतारक ! । बमस्त्वत्तुल्यमेव त्वां, यदि का तर्हि ते स्तुतिः ॥ ६०८ ।। नासि वक्तुमलं नाथ !, सद्भूतानपि ते गुणान् । खयम्भूरमणाम्भोधेमातुमम्मासि का क्षमः ॥६०९॥ 5 इति स्तुत्वा जगन्नाथं, प्रमोदामोदिमानसः । विचक्रे पञ्चधाऽऽत्मानं, पूर्ववत् पूर्वदिक्पतिः ॥६१०॥ ईशानोत्सङ्गतः शक्रः, एकस्तत्रामद्वरः । रहस्यमिव जग्राह, हृदयेन जगत्पतिम् ॥ ६११॥ अपरे पूर्ववत् स्वानि, स्वानि कर्माणि चक्रिरे । विनियुक्ता इव स्वामिसेवाविज्ञा बिडौजसः ॥ ६१२ ॥ वृतो निजामरैः सर्पनम्बरेणाऽमराग्रणीः । जगाम धाम तद् देव्याऽलङ्कतं मरुदेवया ॥ ६१३ ॥ तीर्थकृत्प्रतिरूपं तदुपसंहृत्य वासवः । तथैव स्थापयामास, स्वामिनं मातुरन्तिके ॥ ६१४ ॥ तामवखापनी निद्रां, पमिन्या इव भास्करः । स्वामिन्या मरुदेवाया, व्यपनिन्ये दिवस्पतिः ॥६१५॥ कूलिनीकूलललितहंसमालाविलासभृत् । एकं दुकूलयुगलमुच्छीर्षे सोऽमुचत् प्रभोः ॥ ६१६ ॥ तत्रैव स न्यधाद् रत्नकुण्डलद्वयमीशितुः । बालत्वेऽपि समुद्भूतभामण्डलविकल्पदम् ॥ ६१७ ॥ एकं श्रीदामगण्डं च, स्वर्णप्राकारनिर्मितम् । विचित्ररत्नहारार्धहाराढ्यं हेमभासुरम् ॥ ६१८ ॥ उपरि खामिनो दृष्टिविनोदाय पुरन्दरः । विताने स्थापयामास, नमसीव नभोमणिम् ॥ ६१९ ॥ [सन्दानितकम् ] अथ स श्रीदमादिक्षत् , प्रत्येकमपि सम्प्रति । हिरण्यवर्णरत्नानां, कोटी_त्रिंशतं द्रुतम् ॥६२० ॥ नन्दासन-भद्रासनान्यथ द्वात्रिंशतं पृथक् । अन्यच्च वस्त्रनेपथ्यप्रभृत्यतिमनोहरम् ॥ ६२१॥ सांसारिकसुखोत्पादि, महाघ वस्तु सर्वतः । स्वामिनो भवनेऽमुष्मिन्निधेह्यप इवाऽम्बुदः ॥ ६२२ ॥ । निमिशिपरम् ] कुबेरः कारयामास, तत् सद्यो जृम्भमः । अाज्ञा हाडचण्ड'न'. श्चमा नह मध्यते ॥ ६२३ ।। अथाभियोगिकान् देवानादिदेशेति वामव ! उच्चरनेम्वचतुघुननामिदम् । ६२४ ।। अर्हतोऽर्हजनन्याथ, योऽशुभं चिन्तयियते । नख जकनगंबन, मनधा भन्सने शिर. ।। ६.५ ॥ भवनपतिव्यन्तरज्योतिर्वैमानिकेषु दत् । न मनुशुधा निप्या, बाचमुरांगेरिख । ६२६ ।। शक्रः सङ्कमयामास, नानाहाररसामृतम् । खाम्याटमनानाडाचक्र नगनुम्मिाऽम्मयम् ।। ६२७ ।। अर्हन्तोऽस्तन्यपा यसात् , किन्तु क्षुदय सनि । पान्न मुलेउजुष्टं. बम्ब ग्यवर्षिणम् ।। ६२८ : धात्रीकर्माणि सर्वाणि, निर्मापयितुर्गशितुः । यात्रीगमन्यः पञ्चाऽऽदेश घुमदापनिः ॥ ६२।। तदा च बहवो देवा, जिनस्तानन्तरम् । पुमेनोपबगडेव. वीर्ष नन्दोश्चर ययुः ॥ ३० ॥ श्रीनाभिसूनुसदनात्, सौधर्मेन्द्रोऽपि च हुनम् । ग्यौ नन्दो चरद्वीपं निकामं बगवासिनाम् ॥६३१.। तत्र शक्रः क्षुद्रमेरुप्रमाणे पूर्वदिक्यिने । नामनो देवरमगेऽजनाद्रावणवान् ।। ६३२ ॥ तत्र चैत्ये चतुरे, विचित्रमणिपीठक । चेत्यद्रुमेन्द्रध्वनाई, प्राविशद् दुमदापतिः ।। ३३ ।। ऋषभप्रभृतीरर्हत्प्रतिमास्तत्र शाश्वतीः । यथावत पूजयाम म. मोऽशाह्याम्म्मप्रवकम् ।। ६३४ ।। तस्य चाऽद्रेश्चतुर्दिक्स्थमहावापीविवनिपु । म्याटिकेषु दधिमुत्रपर्वतेपु वनुताप ।। ६३ ।। चैत्येष्वहत्प्रतिमानां, शाश्वतीनां यथाविधि ' चन्वारः ऋदिक्पालाश्चराह्निकोन्यवम् ।। ६३ ।। ईशानेन्द्रोऽप्यवावारीदुत्तराशाप्रतिष्ठित । रमर्णयाहये नित्यरमणरेऽचनाचले ॥ ६३७ ।। १ अग्रहल. केनाप्पानाक्रान्तः । २ ददानि । ३ सावधान ! ४ अजवृक्षस्य नवरीचन् । “ अनूना आपा यत्र तह अम्मयम् । 20 25 30 . - 33 ·[प्रथमं पर्व 5 10 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं तत्र चैत्ये तावतीनां, शाश्वतीनां तथैव सः । प्रतिमानामाईतीनां, चकाराऽष्टाह्निकोत्सवम् ॥ ६३८॥ तस्यापि लोकपालास्तद्वापीदधिमुखाद्रिषु । शाश्वताहत्प्रतिमानां, तद्वद् विदधुरुत्सवम् ॥ ६३९ ॥ चमरेन्द्रोऽप्युत्ततार, दक्षिणाशाव्यवस्थिते । नित्योड्योताभिधे रत्ननित्योझोतेऽञ्जनाचले ॥६४०॥ भक्त्या महत्या तत्राऽयमपि चैत्ये यथाविधि । शाश्वतीनां प्रतिमानां, विदधेऽष्टाह्निकोत्सवम् ॥ ६४१ ॥ तद्वाप्यन्तर्दधिमुखाचलेष्वचलचेतसः । चक्रुर्जिनप्रतिमानां, तदिक्पाला महोत्सवम् ॥ ६४२ ॥ अवातरद् बलीन्द्रोऽपि, पश्चिमाशानिवासिनि। स्वयम्प्रभाभिधेऽम्भोदप्रभाचौरेऽञ्जनाचले ॥६४३ ॥ शाश्वतीनामृषभादिप्रतिमानामसावपि । उत्सवं विदधे तद्वद्, दिविषदृष्टिपावनम् ॥ ६४४ ॥ तत्पुष्करिणीकान्तःस्थेपूच्चैर्दधिमुखाद्रिषु । चक्रुस्तस्यापि दिक्पालाः, शाश्वतप्रतिमोत्सवम् ॥ ६४५ ॥ इति नन्दीश्वरे चैत्यमहिमानं विधाय ते । पथा यथागतेनैव, खं खं स्थानं ययुः सुराः॥६४६ ॥ खामिनी मरुदेवापि, सम्प्रबुद्धाऽथ नाभये । नैशं स्वममिवाऽमर्त्यसम्पातं तमचीकथत् ॥ ६४७ ॥ ऊरप्रदेशे ऋषभो, लाञ्छनं यजगत्पतेः । ऋषभः प्रथमं यच्च, स्वने मात्रा निरीक्षितः॥ ६४८॥ तत् तस्य ऋषभ इति, नामोत्सवपुरःसरम् । तौ मातापितरौ हृष्टी, विदधाते शुभे दिने ॥ ६४९ ॥ तदा च युग्मजातायाः, कन्याया अपि पावनम् । सुमङ्गलेति पितरौ, यथार्थ नाम चक्रतुः ॥ ६५० ॥ शक्रसङ्कमितां स्वामी, निजाङ्गुष्ठे सुधामथ । पिबति स यथाकालं, कुल्याजलमिवाधिपः ॥ ६५१ ॥ भगवान् शुशुभे बालः, पितुरुत्सङ्गमाश्रितः । अङ्के शिखरिणः सिंहकिशोर इव भासुरः ॥ ६५२ ॥ शक्रादिष्टाश्च धान्यस्ताः, पञ्चापि परमेश्वरम् । महामुनि समितय, इवाऽमुञ्चन् न जातुचित् ॥ ६५३ ॥ स्वामिनो जन्मनः किञ्चिदूने संवत्सरे सति । सौधर्मवासवो वंशस्थापनार्थमुपाययौ ॥ ६५४ ॥ भृत्येन रिक्तहस्तेन, न कार्य खामिदर्शनम् । इति बुद्ध्येव महतीमिक्षुयष्टिं स आददे ॥ ६५५ ॥ "सेक्षुयष्टिः सुनासीरः, शरत्काल इवाऽङ्गवान् । नाभ्युत्सङ्गनिषण्णस्य, जगाम स्वामिनोऽग्रतः ॥ ६५६ ॥ ज्ञात्वा च शक्रसङ्कल्पमवधिज्ञानतो विभुः । तामिक्षुयष्टिमादातुं, करीव करमक्षिपत् ॥ ६५७ ॥ प्रणम्य शिरसा शक्रः, स्वामिने भाववित् ततः । अर्पयामास तामिक्षुलतिकामुपदामिव ॥ ६५८ ॥ यदिक्षुराददे भāक्ष्वाकुरित्याख्यया ततः । खामिवंशं प्रतिष्ठाप्य, दिवस्पतिरगाद् दिवम् ॥ ६५९ ॥ देहो युगादिनाथस्य, खेदामयमलोज्झितः । सुगन्धिः सुन्दराकारस्तपनीयारविन्दवत् ॥ ६६० ॥ गोक्षीरधाराधवले, अविले मांसशोणिते । आहारनीहारविधिलॊचनानामगोचरः ॥ ६६१ ॥ 25 उत्फुल्लकुमुदामोदसोदरं श्वाससौरभम् । चत्वारोऽतिशया एते, बभूवुर्जन्मना सह ॥ ६६२ ॥ वज्रऋषभनाराचं, दधत् संहननं प्रभुः । मन्दं चचाल पादाभ्यां, भूमिभ्रंशभयादिव ॥ ६६३ ॥ प्रभुईभाषे बालोऽपि, गम्भीरमधुरध्वनिः । नृणां लोकोत्तराणां हि, बाल्यं वपुरपेक्षया ॥ ६६४ ॥ संस्थानं खामिनस्तुल्यचतुरस्रमशोभत । श्रियां रिंसमानानां, क्रीडावेदीव काञ्चनी ॥ ६६५ ॥ सवयोभूय सम्भूयाऽऽयातैः सुरकुमारकैः । अरस्त वृषभखामी, तेषां चित्तानुवृत्तये ॥ ६६६ ॥ 80 धूलीधूसरसर्वाङ्गो, बिभ्राणो घर्घरस्रजम् । कलभोऽन्तर्मदावस्थ, इव क्रीडन् बभौ विसुः ॥६६७ ॥ जग्राह पाणिना स्वामी, यत् किश्चिल्लीलयाऽपि हि । महर्द्धिकोऽपि त्रिदशो, न तदाच्छेत्तुमीश्वरः ॥६६८॥ बलं परीक्षितुमधादङ्गुलीमपि यः प्रभोः। स श्वासपवनेनापि, ययौ दूरेण रेणुवत् ॥ ६६९ ॥ खामिनं रमयामासुः, केचित् सुरकुमारकाः । विचित्रैः कन्दुकै मौ, लुठन्तः कन्दुका इव ॥ ६७० ॥ चाटूनि जीव जीवेति, नन्द नन्देत्यनेकशः । केपि राजशुकीभूय, चाटुकारा इवाऽवदन ॥६७१॥ 35 खामिनो रमणायैके, केकीभूय दिवौकसः । केकाप्रधानाः पुरतो, ननृतुः षड्जगायिनः ॥ ६७२ ॥ हंसीभूयाऽपरे चेरु, पार्थे गान्धारराविणः । प्रभोः सलीलहस्ताब्जग्रहणस्पर्शवृष्णया ॥ ६७३ ॥ 20 , ·5 " 10 15 द्वितीयः सर्गः] त्रिपष्टिशलाकापुरुषचरितम् । ४९ क्रौश्चीभूयाध्यतः केपि, मध्यमाराविणोऽरसन् । स्वामिनः प्रीतिमदृष्टिपातामृतपिपासिताः ॥ ६७४ ॥ केऽपि पुंस्कोकिलीभूय, पञ्चमस्वरमुजगुः । स्थित्वोपस्वामितरुषु, तन्मनःप्रीतिहेतवे ॥ ६७५ ॥ आययुस्तुरगीभूय, धैवतध्वनिहेषिणः । स्वामियानतयाऽऽत्मानं, पिपावयिषवोऽपरे ॥ ६७६ ॥ केऽप्येयुः कलभीभूय, निषादस्वरराविणः । स्पृशन्तोऽधोमुखीभूय, करेण चरणौ प्रभोः ॥ ६७७ ॥ केचिच्च वृषभीभूय, ऋपभखरबन्धुराः । ताडयन्तस्तटीः शृङ्गैग्विनोदं व्यधुर्विभोः ॥ ६७८ ॥ महिपीभूय केऽप्यस्थुरञ्जनाचलसन्निभाः । युध्यमाना मिथो युद्धक्रीडां भर्तुरदर्शयन् ॥ ६७९ ॥ केऽपि भर्तुर्विनोदायाऽऽस्फालयन्तो भुजान मुहुः । मल्लीभूयाऽक्षवाटान्तराबासत परस्परम् ॥ ६८० ॥ एवं विनोदैविविधैर्वृन्दारककुमारकैः । उपास्यमानः सततं, परमात्मेव योगिभिः ॥ ६८१ ॥ ताभिर्धात्रीभिरुद्यानपालीभिरिव पादपः। अप्रमत्तं लाल्यमानः, क्रमेण ववृधे प्रभुः॥६८२॥ [सन्दानितकम्] अङ्गुष्ठपानावस्थायाः, परस्ताद् वयसि स्थिताः । गृहवासेऽपरेऽर्हन्तः, सिद्धमन्नं हि भुञ्जते ॥ ६८३ ॥ देवानीतोत्तरकुरुफलानि बुभुजे सदा । क्षीरोदवारि च पपौ, भगवान्नाभिनन्दनः ॥ ६८४ ॥ बाल्यं कल्यमिवोल्लङ्घन्य, मध्यन्दिनमिवार्यमा । विभुर्विभक्तावयवं, द्वितीयं शिश्रिये वयः ॥६८५॥ यौवनेऽपि मृदू रक्तौ, कमलोदरसोदरौ । उष्णावकम्प्रावस्वेदी, पादौ समतलौ प्रभोः ॥ ६८६ ॥ नतार्तिच्छेदनायेव, प्रपेदे चक्रमीशितुः । सदास्थितश्रीकरणोरिव दामाङ्कुशध्वजाः ॥ ६८७ ॥ खामिनः पादयोर्लक्ष्मीलीलासदनयोरिव । शङ्खकुम्भौ तले पाणी, स्वस्तिकश्च विरेजिरे ॥ ६८८ ॥ मांसलो वर्तुलस्तुङ्गो, भुजङ्गमफणोपमः । अङ्गुष्ठः स्वामिनो वत्स, इव श्रीवत्सलाञ्छितः ॥ ६८९ ॥ प्रभोर्निर्वातनिष्कम्पस्निग्धदीपशिखोपमाः । नीरन्ध्रा ऋजवोऽङ्गुल्यो, दलानीव पदाब्जयोः ॥ ६९० ॥ नन्द्यावी जगद्भर्तुः, पादाङ्गुलितलेष्वभान् । यदिम्बानि क्षितौ धर्मप्रतिष्ठाहेतुतां ययुः ॥ ६९१ ॥ यवाः पर्वखङ्गुलीनामधो वापीभिरावभुः । उप्ता इव जगल्लक्ष्मीविवाहाय जगत्प्रभोः ॥ ६९२ ॥ कन्दः पादाम्बुजस्येव, पाणिर्वृत्तायतः पृथुः । अङ्गुष्ठाङ्गुलिफणिनां, फणामणिनिभा नखाः ॥ ६९३ ॥ 20 हेमारविन्दमुकुलकर्णिकागोलकश्रियम् । गूढौ गुल्फी वितेनाते, नितान्तं खामिपादयोः ६९४ ।। प्रभोः पादावुपर्यानुपूर्व्या कूर्मवदुन्नतौ । अप्रकाशशिरौ स्निग्धच्छवी लोमविवर्जितौ ॥ ६९५ ॥ अन्तर्मनास्थिपिशितपुष्कले क्रमवर्तुले । एणीजङ्घाविडम्बिन्यौ, जो गौयौं जगत्पतेः ॥ ६९६ ॥ जानुनी स्वामिनोऽधातां, वर्नुले मांसपूरिते । तूलपूर्णपिधानान्तःक्षिप्तदर्पणरूपताम् ॥ ६९७ ॥ ऊरू च मृदुलौ स्निग्धावानुपूर्येण पीवरौ । बिभराञ्चक्रतुः प्रौढकदलीस्तम्भविभ्रमम् ॥ ६९८ ॥ स्वामिनः कुञ्जरस्येव, मुष्की गूढौ समस्थिती । अतिगूढं च पुंश्चिदं, कुलीनस्येव वाजिनः ॥ ६९९ ॥ तञ्चाऽसिरमनिम्नोचमहखादीर्घमश्लथम् । सरलं मृदु निर्लोम, वर्तुलं सुरभीन्द्रियम् ॥ ७०० ।। शीतप्रदक्षिणावर्त्तशब्दयुक्तैकधारकम् । अबीभत्सावर्त्ताकारकोशथं पिञ्जरं तथा ॥ ७०१ ॥ आयता मांसला स्थूला, विशाला कठिना कटिः । मध्यभागस्तनुत्वेन, कुलिशोदरसोदरः ॥ ७०२ ॥ नाभिर्बमार गम्भीरा, सरिदावर्तविभ्रमम् । कुक्षी स्निग्धौ मांसवन्तौ, कोमलौ सरलौ समौ ॥ ७०३ ॥ 30 अधाद् वक्षःस्थलं वर्णशिलापृथुलमुन्नतम् । श्रीवत्सरत्नपीठाङ्क, श्रीलीलावेदिकाश्रियम् ॥ ७०४ ॥ दृढपीनोन्नतौ स्कन्धौ, ककुमत्ककुदोपमौ । अल्परोमोन्नते कक्षे, गन्धखेदमलोज्झिते ॥ ७०५॥ पीनौ पाणिफणाच्छत्रौ, भुजावाजानुलम्बिनौ । चञ्चलाया नियमने, नागपाशाविव श्रियः ॥ ७०६ ॥ नवाम्रपल्लवाताम्रतलौ निष्कर्मकर्कशौ । अखेदनावपच्छिद्रावृष्णौ पाणी जगत्पतेः ॥ ७०७ ॥ दण्डचक्रधनुर्मत्स्यश्रीवत्सकुलिशाङ्कुशैः। ध्वजाजचामरच्छत्रशङ्खकुम्भाब्धिमन्दरैः ॥ ७०८ ॥ * णो बभुः स १, ख॥ १ मल्लयुद्धभूमिषु । २ आहूतवन्तः । 25 35 Sama- त्रिषधि, ७ ·५० [प्रथम पर्व 5 कलिकालसर्वज्ञनीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं मकरर्षभसिंहाश्वरथखस्तिकदिग्गजैः । प्रासादतोरणद्वीपैः, पाणी पादाविवाऽतितौ ॥ ७०९ ॥ [ युग्मम् ] अङ्गुष्ठोऽङ्गुलयः शोणाः, सरला शोणपाणिजाः । प्ररोहा इव कल्पद्रो, प्रान्तमाणिक्यपुष्पिताः ॥७१०॥ यवाः स्पष्टमशोभन्त, स्वामिनोऽङ्गुष्ठपर्वसु । यशोवरतुरङ्गस्य, पुष्टिवैशिष्ट्यहेतवः ॥ ७११ ॥ अङ्गुलीमूर्द्धसु विभोः, सर्वसम्पत्तिशंसिनः । दधुः प्रदक्षिणावर्ता, दक्षिणावर्त्तशङ्खताम् ॥ ७१२ ॥ कृच्छ्रादुद्धरणीयानि, जगन्ति त्रीण्यपीत्यभान् । सङ्ख्यालेखा इव तिस्रो, लेखा मूले कराब्जयोः ॥७१३॥ वर्तुलोऽनतिदीर्घश्व, लेखात्रयपवित्रितः । गम्भीरध्वनिराधत्त, कण्ठः कम्बुविडम्बनाम् ॥ ७१४ ॥ विमलं वर्तुलं कान्तितरङ्गि वदनं विभोः । पीयूषदीधितिरिवाऽपरो लाञ्छनवर्जितः ॥ ७१५ ॥ मसृणौ मांसलौ स्निग्धौ, कपोलफलको प्रभोः । दर्पणाविव सौवौँ, वाग्लक्ष्म्योः सहवासयोः ॥ ७१६ ॥ अन्तरावर्तसुभगौ, कौँ स्कन्धावलम्बिनौ । प्रभोर्मुखप्रभासिन्धुतीरथे शुक्तिके इव ॥ ७१७ ॥ 10 ओष्ठौ बिम्बोपमौ दन्ता, द्वात्रिंशत् कुन्दसोदराः । क्रमस्फारा क्रमोत्तुङ्गवंशा नासा महेशितः ॥ ७१८ ॥ अहस्वदीर्घ चिबुकं, मांसलं वर्तुलं मृदु । मेचकं बहलं खिग्धं, कोमलं श्मश्रु तायिनः ॥ ७१९ ॥ प्रत्यग्रकल्पविटपिप्रबालारुणकोमला । प्रभोर्जिह्वाऽनतिस्थूला, द्वादशाङ्गागमार्थमः ॥ ७२० ॥ अन्तरा कृष्णधवले, प्रान्तरक्ते विलोचने । नीलस्फटिकशोणाश्ममणिन्यासमये इव ॥ ७२१ ॥ ते च कर्णान्तविश्रान्ते, कजलश्यामपक्ष्मणी । विकखरे तामरसे, निलीनालिकुले इव ॥ ७२२ ॥ 15 बिभराञ्चऋतुर्भर्तुः, श्यामले कुटिले भुवौ । दृष्टिपुष्करिणीतीरसमुद्भिन्नलताश्रियम् ॥ ७२३ ॥ विशालं मांसलं वृत्तं, कठिनं मसृणं समम् । भालस्थलं जगद्भर्तुरष्टमीसोमसोदरम् ॥ ७२४ ॥ भुवनखामिनो मौलिरानुपूर्ध्या समुन्नतः । दधावधोमुखीभूतच्छन्नसब्रह्मचारिताम् ॥ ७२५ ॥ मौलिच्छत्रे महेशस्य, जगदीशत्वशंसिनि । वृत्तमुत्तुङ्गमुष्णीष, शिश्रिये कलसश्रियम् ॥.७२६ ॥ केशाश्चकाशिरे मूर्भि, अभोर्धमरमेचकाः । कुश्चिताः कोमलाः स्निग्धाः, कालिन्धा इव वीचयः ॥ ७२७॥ 20 गोरोचनागर्भगौरी, स्निग्धखच्छा त्वगावभौ । वर्णद्रवविलिप्मेव, तनौ त्रिजगदीशितः ॥ ७२८ ॥ मृदूनि भ्रमरश्यामान्यद्वितीयोगमानि च । निसतन्तुतनीयांसि, लोमानि खामिनस्तनौ ॥ ७२९ ॥ इत्यसाधारणैर्नानालक्षणैर्लक्षितः प्रभुः । रनै रत्नाकर इव, सेव्यः कस्यैव नाऽभवत् १ ॥ ७३० ॥ दत्तहस्तो महेन्द्रेण, यक्षरुत्क्षिप्तचामरः । धरणेन्द्रकृतद्वास्थ्यो, धृतच्छत्रः प्रचेतसा ॥ ७३१ ।। विष्वक् परिवृतोदेवैर्जीव जीवेति चादिभिः। अनुत्सित्तोजगत्वामी, विजहार यथासुखम् ॥७३२॥ [युग्मम्] देवानीतासनासीनो, बलीन्द्राकाहितक्रमः । चमरेन्द्राङ्कपर्यविन्यस्तोतरविग्रहः ।। ७३३ ।। अप्सरोभिरुभयतो, हस्तशाटकपाणिभिः । उपास्यमानोऽनासक्तः, सङ्गीतं दीव्यमैक्षत ॥७३४॥ [युग्मम् ] अन्येयुः क्रीडया क्रीडड्, बालभावानुरूपया। मिथो मिथुनकं किञ्चित् , बले बालतरोस्मात् ॥७३५॥ तदैव दैवदुर्योगाव, तन्मध्यानरमूर्द्धनि । तडिदण्ड इवैरण्डेऽपतत् तालफलं महत् ।। ७३६ ।। प्रहरू काकतालीपल्यायेम स तु मूद्धनि । विषयो दारकस्तत्र, प्रथमेनाऽपमृत्युना ।। ७३७ ।। 80 पयो सोऽल्पकमायाह, दिवं मिथुनदारकः । तूलमप्यल्पभारत्पादाकाशयनुधावति ।। ७३८ ॥ पुरा हि मृतमिथुवारीमाथि महारवगाः । भीडकाष्ठमिवोत्पाव्य, सद्यविक्षिपुरम्बुधौ । ७३९ ।। भ्रंशात् तसानुभावस, जादाची तरकलेवरम् । मस्यौ तथैवाऽवसर्पस्नभाका स्वक्सपिणी ।। ७४० ॥ मालिस द्वितीयाऽथ, मिसन्मोग्भ्यशालिनी न सा विक्रीसाबशिष्टेव, खस्यौ तरलिक्षणा ॥ ७४१ ॥ आदाय तो बक्यामिधुवं पर्यवीयम् । सामवेयं पुस्, सुनन्देति शिविर्यसे । ७४२ ॥ दिनैः कविपावत्या, पिपलौ पिवरावपि । जातापत्यानि युग्मानि, जीवन्ति कियदेव हि ११७४३॥ निर्गः। उत्तरकायः। ३ महापक्षिणः। हीमालाभावा । 25 35 ·५१ 5 10 15 द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । किङ्कर्त्तव्यजडा साऽपि, बालिका लोललोचना । यूथभ्रष्टा कुरङ्गीव, बभ्रामैकाकिनी वने ॥ ७४४ ॥ सरलाङ्गुलिपत्राभ्यां, सा पदाभ्यां पदे पदे । विकखराणि पानि, रोपयन्तीव भुव्यपि ॥ ७४५ ॥ जङ्घ काञ्चनतूणीराविव कामस्य बिभ्रती । आनुपूर्व्यपृथू वृत्तावूरू करिकरोपमौ ॥ ७४६ ॥ कन्दर्पद्यूतकृत्स्वर्णशाराफलकविभ्रमम् । विभ्राणेन नितम्बेन, मांसलेन गरीयसा ॥ ७४७ ॥ मुष्टिग्राह्येण मध्येनाऽऽकर्षेणेव मनोभुवः । तस्यैवाऽऽक्रीडवाप्येव, नाभिदेशेन शोभिता ॥ ७४८॥ रूपास्तत्रिजगत्स्त्रैणजयरेखात्रयीमिव । वलीतरङ्गत्रितयीमुदरेण च बिभ्रती ॥ ७४९ ॥ धारयन्ती रतिप्रीत्योः, क्रीडाशैलाविव स्तनौ । तयोरेव स्वर्णदोलायष्टी इव च दोलते ॥ ७५० ।। कण्ठेन च त्रिरेखेण, कम्बुविभ्रमहारिणा । अधरेण पराभूतपक्कविम्बफलत्विषा ॥ ७५१ ॥ दन्तरधरशुक्त्यन्तःस्थितैर्मुक्ताकणैरिख । नासया नेत्रनलिननालेनेवाऽतिहारिणी ॥ ७५२ ॥ गण्डौ भालस्पर्द्धयेवाद्धेन्दुलक्ष्मीमलिम्लुचौ । दधती कुन्तलांश्चाऽऽस्यपालमानलीनिव ॥ ७५३ ॥ सर्वाङ्गसुभगा पुण्यलावण्यामृतकूलिनी । वनान्तर्वनदेवीव, सञ्चरन्ती व्यराजत ॥७५४॥ दशभिः कुलकम् ] ततश्चैकाकिनी मुग्धां, मिथुनान्यवलोक्य ताम् । किङ्कर्तव्यविमूढानि, श्रीनामेरुपनिन्यिरे ॥ ७५५ ॥ एषा ऋषभनाथस्य, धर्मपत्नी भवत्विति । प्रतिजग्राह तां नाभिर्नेत्रकैरवकौमुदीम् ॥ ७५६ ॥ अत्रान्तरेऽवधिज्ञानप्रयोगेण पुरन्दरः । भर्तुविवाहसमय, ज्ञात्वा तत्र समाययौ । ७५७ ॥ प्रणम्य चरणौ पत्युः, पत्तिमात्र इवाऽग्रतः । स्थित्वा दिवस्पतिद्धाञ्जलिरेवं व्यजिज्ञपत् ॥ ७५८ ॥ अज्ञो ज्ञाननिधिं नाथं, यो मत्रणधिया पुमान् । प्रविवर्तयिषेत् कार्येष्पहासास्पदं हि सः ॥ ७५९ ॥ खामिनाऽतिप्रसादेन, सदा भृत्या हि वीक्षिताः । खच्छन्दमपि जल्पन्ति, कदाचिदपि किञ्चन ।। ७६० ॥ विदित्वा खाम्यभिप्रायं, ये प्राहुस्ते हि सेवकाः । अज्ञात्वा यद् ब्रुवे तत्राप्रसादं नाथ ! मा कृथाः ॥७६१॥ मन्ये स्वामी वीतरागो, गर्भवासात् प्रभृत्यपि । चतुर्थपुरुषार्थाय, सजोऽन्यार्थानपेक्षया ॥ ७६२ ॥ तथापि नाथ ! लोकानां, व्यवहारपथोऽपि हि । त्वयैव मोक्षवत्व, सम्यक् प्रकटयिष्यते ॥ ७६३ ॥ 20 तल्लोकव्यवहागय, पाणिग्रहमहोत्सवम् । विधायमानं भवनेच्छामि नाथ ! प्रसीद मे ॥ ७६४ ।। सुमङ्गलासुनन्दे च, देव्यो भुवनभूपणे । खानुरूपे रूपवत्यो, स्वामिन्चद्वोढुमर्हसि ।। ७६५ ।। खाम्यप्यवधिनाऽज्ञासीन् . कर्म भोगफलं दृढम् । त्र्यशीनि पूर्वलक्षाणा, यावद् भोक्तव्यमस्ति न ॥७६६॥ अवश्यभोक्तव्यमिदं. कर्मत्याधुनयन् शिरः । नम्थावधोमुग्वः स्वामी. तदा मायं सरोजवत् ॥ ७६७ ।। अथ भर्तुगभिप्रायमुपलक्ष्य पुरन्दरः । विवाहकमारम्भाय, सद्यो देवानजवन् ।। ७६८ ॥ अथाभियोगिका देवाः, पाकशासनगामनान् । मण्डपं ग्चयामासुः, सुधमाया इबाऽनुजम् ।। ७६९ ।। स्वर्णमाणिक्यरजतस्तम्भाम्नत्र चकाशिरे । मेरुरोहणताट्यचूलिका इव रोपिताः ॥ ७७० ।। शातकुम्भमयानत्र. कुम्भाः प्रद्योतकारिणः । चक्रिणः काकाग्नमण्डलानाव रजिर ।। ७७१ ।। सुवर्णवेदिकाम्नत्र, बभुरुधाद्भिरंशुमिः । पयस्यन्त्य इवाऽदित्यं. नेजोऽन्यदसहिष्णवः ॥ ७७२ ॥ प्रविशन्तो मणिशिलाभित्तिषु प्रतिविम्विताः । के के न प्रामुवलत्र, परिवारपरिक्रियाम् ॥ ७७३ रत्नलम्भव्यवष्टब्धाः, मङ्गीतश्रान्तनुतकीः । विडम्बयन्त्यस्तत्रोचे, शालभज्यो बभासिर । ७७४ ।। तोरणानि प्रतिदिशं, मन्नानतरूपल्लवः । तत्राभूवन धपीव, सजितानि मनोभुवा ।। ७७५ ॥ स्फाटिकद्वारशाखासु, पभुनीलाश्मतोरणाः । शग्दभ्रावलीमध्यस्थितकीगलिमनिभाः ।। ७७६ ॥ कचिन् स्फटिकवद्धोवीनिग्न्तग्मरीचिभिः । मोऽतनोन्मण्डपः क्रीडापीयूषमरीभ्रमम् ॥ ७७५ ॥ पद्मरागशिलाशोचिनिचयैः प्रमृतैः कचित् । सोऽदिशद् दिन्यविस्तारिकोसम्भांशुकमंशयम् ॥ ७७८ ।। १ मोक्षाय । * त्रिषष्टि पूर्व आ । २ पुनलिका । 25 ॥ 50 35 ·५२ [प्रथमं पर्व 5 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं क्वचिनीलशिलारश्मिप्ररोहैः सोऽतिहारिभिः । पुनरुत्तोप्तमङ्गल्ययवाङ्कुर इवाऽऽबभौ ॥ ७७९ ॥ क्वचिन्मरकतक्षोणिरश्मिदण्डैरखण्डितैः । आद्रोपनीतमङ्गल्यवंशशङ्का दिदेश सः ॥ ७८० ॥ श्वेतदिव्यांशुकोल्लोचच्छलेन गगनस्थया । गङ्गयेवाऽऽश्रितः सोऽभूत, तत्कौतुकदिदृक्षया ॥ ७८१ ॥ उल्लोचं परितस्तं च, लम्बिता मौक्तिकस्रजः । अष्टानां ककुभां हर्षहसितानीव रेजिरे ॥ ७८२ ॥ चतस्रो रत्नकलसश्रेणयोऽभ्रंलिहायकाः । पर्यष्ठाप्यन्त देवीभिर्निधानानि रतेरिव ॥ ७८३ ॥ आर्द्राः शुशुभिरे वंशाः, कुम्भावष्टम्भदायिनः । विश्वावष्टम्भदखामिवंशधृद्धेर्नु सूचकाः ॥ ७८४ ॥ आरभख स्रजो रम्भे, दूर्वामुर्वशि! सञ्जय । घृताचि ! घृतदध्यादि, वराीय समाहर ॥ ७८५॥ मक्षुघोषे ! म घोषयाऽऽलीवलमङ्गलान् । त्वं सुगन्धे ! सुगन्धीनि, वस्तूनि प्रगुणीकुरु ॥ ७८६ ॥ खस्तिकानुत्तमान् द्वारदेशे देहि तिलोत्तमे ! । मेने ! सम्मानयाऽऽयातानुचितालापभङ्गिभिः ॥ ७८७॥ 10 सुकेशि ! केशाभरणं, वधूवरकृते धर । सहजन्ये ! जन्ययात्रानृणां स्थानं प्रदर्शय ॥ ७८८ ॥ चित्रलेखे! लिखाऽऽलेख्यं, विचित्रं मातृवेश्मनि । प्रगुणीकुरु तूर्ण त्वं, पूर्णपात्राणि पूर्णिनि! ॥७८९॥ पुण्डरीके ! पुण्डरीकैः, पूर्णकुम्भान् विभूषय । त्वं स्थापय यथास्थानमम्लोचे ! वरमञ्चिकाम् ॥७९०॥ आपादय हंसपादि !, त्वं वधूवरपादुकाः । त्वं पुञ्जिकास्थले ! वेदिस्थली लिम्पाऽऽशु गोमयैः ॥७९१॥ रामे! किं रमसेऽन्यत्र !, हेमे! किं हेम वीक्षसे ?। ऋतुस्थले ! प्रमत्तेव, किमसि त्वं विसंस्थुला ॥७९२॥ 15 किंचिन्तयसि मारीचिा?,सुमुख्यसि किमुन्मुखी किमर्वागनाऽसि गान्धर्वि!?,दिव्ये!दीव्यसि कि मुधा? आसन्नं वर्तते लग्नं, ननु सर्वात्मना ततः । खे खे त्वरध्वं कर्तव्ये, विवाहोचितकर्मणि ॥ ७९४ ॥ मिथ इत्यादिशन्तीनां, नामग्राहं मुहुर्मुहुः । सरसोऽप्सरसा जज्ञे, तुमुलस्तत्र सम्भ्रमात् ॥ ७९५ ॥ [ एकादशभिः कुलकम् ] सुमङ्गलां सुनन्दां च, मङ्गलस्नानहेतवे । ततश्चाऽप्सरसः काश्चिदासयामासुरासने ॥ ७९६ ॥ 20 तयोरुगीयमाने च, धवले मङ्गले कले। व्यधुः सर्वाङ्गमभ्यङ्गं, तैलेनाऽथ सुगन्धिना ॥ ७९७ ॥ पतदुद्वर्तनीपुञ्जपवित्रितमहीतलम् । पिष्टातकैः सूक्ष्मपिष्टैश्चक्रुश्चोद्वर्त्तनं तयोः ॥ ७९८ ॥ पादयोर्जानुनोः पाण्योरंसयोरलिके तयोः । सुधाकुण्डानवेवाऽङ्गलीनांस्तास्तिलकान् व्यधुः ॥ ७९९ ॥ कौसुम्भसूत्रस्तर्कुस्थैरङ्गं सव्यापसव्ययोः । ताः पस्पृशुः समचतुरस्रतामिव वीक्षितुम् ॥ ८०० ॥ एवं ते वरवर्णिन्यौ, वर्णके ताभिरीहिते । प्रयत्नाद् वारयन्तीभिर्धात्रीभिरिव चापलात् ॥ ८०१॥ 25 तदैवोद्वर्णकमपि, वर्णकस्येव सोदरम् । व्यधुस्तेनैव विधिना, तयोस्ताः प्रमदोन्मदाः ॥ ८०२॥ निवेश्य चाऽऽसनेऽन्यसिन् , स्वर्णकुम्भोदकैरथ । स्वपयन्ति स तास्ते स्वकुलयोरिव देवते ॥ ८०३ ॥ विदधुर्गन्धकापाय्या, तयोरङ्गप्रमार्जनम् । केशांश्च वेष्टयामासुर्वाससा मसृणेन ताः ॥ ८०४ ॥ तास्ते क्षौमाणि संन्याय्याऽऽसयित्वा चाऽऽसनान्तरे । केशेभ्योऽश्रोतयन् वारि, मुक्तावृष्टिभ्रमं दिशत् ८०५ ईषदाानधूपायन् , दिव्यधूपेन कुन्तलान् । स्निग्धधूमलतापुष्टश्रीविशेषांस्तयोश्च ताः ॥ ८०६ ॥ पअखण्डपतद्धालारुणरोचिविडम्बिना । अमण्डयंस्तयोः पादानलक्तकरसेन ताः॥ ८०७ ॥ अङ्गनारत्नयोरङ्गमङ्गरागेण चारुणा । काञ्चनं गैरिकेणेव, विलिम्पन्ति स तास्तयोः ॥ ८०८॥ श्रीवाभुजायवक्षोजगण्डदेशेषु तास्तयोः । प्रशस्तीरिव कामस्य, लिलिखुः पत्रवल्लरीः ॥ ८०९ ॥ अलिके तिलकं चारु, चकुस्ताश्चान्दनं तयोः । रतिदेव्यवताराय, प्रत्यग्रमिव मण्डलम् ॥ ८१० ॥ तयोः प्रसाधयामासुर्नयनान्यञ्जनेन ताः । नीलोत्पलवनापातिभृगसब्रह्मचारिणा ॥ ८११॥ 35 तयोर्बबन्धुम्मिलमुन्मीलन्माल्यदाम ताः । पुष्पायुधेनेव कृतमायुधागारमात्मनः ॥ ८१२ ॥ स्थापिते। २परिचाप्य। ३लकाटे १ नवीनम् । 30 ·" 5 , 10 द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । पारिणेत्राणि वस्त्राणि, ताभ्यां ताः पर्यधापयन् । लम्बमानदशाश्रेणिन्यकृतेन्दुकराण्यथ ॥ ८१३ ॥ तयोरधिशिरो न्यासन् , विचित्रमणिभासुरौ । ताः किरीटौ पुष्पदन्तौ, पूर्वापरदिशोरिव ॥ ८१४ ॥ तत्कर्णयोमणिमयावतंसौ ता न्यवीविशन् । रत्नाकुरितमेरूव/गर्वसर्वस्वतस्करौ ॥ ८१५ ॥ ताः समारोपयामासुर्दिव्ये मौक्तिककुण्डले । तत्कर्णलतयोनन्यपुष्पगुच्छविडम्बिनी ॥ ८१६ ॥ निष्कं ताश्चित्रमाणिक्यदीतिदन्तुरिताम्बरम् । सजितेन्द्रधनुर्लक्ष्मीहरं कण्ठे न्यधुस्तयोः ॥ ८१७॥ हारमारोपयामासुरघिस्तनतटं तयोः । आतन्वानं स्थलारोहदवरोहनदीभ्रमम् ॥ ८१८॥ भुजयोर्योजयामासुः, केयूरे रत्नमण्डिते । पुष्पबाणधनुर्बद्धवीरपट्टोपमे तयोः ।। ८१९ ॥ आमुक्तौ च तयोर्मुक्ताकङ्कणौ पाणिमूलयोः । आवालाविव पानीयशालिनौ लतयोस्तले ॥ ८२० ॥ प्रवणत्किङ्किणीश्रेणि, श्रोणी व्यश्राणयंस्तयोः । मणिकाञ्ची रतेर्देव्या, इव मङ्गलपाठिकास् ॥ ८२१॥ तयोरारोपयामासुः, पादयो रत्ननपुरौ । झणज्झणिति कुर्वाणी, स्तुवन्ताविव तद्गुणान् ॥ ८२२ ॥ सञ्जयित्वैवमुत्पाव्य, देव्यौ देवीजनेन ते । नीत्वा मातृगृहस्साऽन्तरासिते काश्चनासने ॥ ८२३ ॥ विवाहसजीभवनायोपेत्य नमुचिद्विषा । विज्ञप्यमानो निर्बन्धात्, प्रभुर्वृषभलाञ्छनः ॥ ८२४ ॥ दर्शनीया स्थितिलोंके, भोक्तव्यं भोग्यकर्म च । अस्ति मे चिन्तयित्वैवमन्वमन्यत तद्वचः ॥ ८२५ ॥ [युग्मम् ] अथ खामी महेन्द्रेण, मपयित्वा विलिप्य च । यथाविधि विधिज्ञेन, भूषितो भूषणादिना ॥८२६॥ 15 वेत्रिणेव महेन्द्रेण, शोध्यमानायवर्त्मकः । उत्तार्यमाणलवणः, पार्श्वयोरप्सरोजनैः॥ ८२७ ॥ इन्द्राणीमिर्गीयमानश्रेयोधवलमङ्गलः । सामानिकादिदेवीभिः, क्रियमाणावतारणः ।। ८२८ ।। गन्धवौंधैर्वाद्यमानातोद्यः सद्योभुवा मुदा । स्वामी दिव्येन यानेन, मण्डपद्वारमाययौ ॥ ८२९ ॥ खामी स्वयं विधिज्ञोऽथ, यानादुत्तीर्य तत्र तु । अधिवेलेव मर्यादालताभूमाववास्थित ॥ ८३० ॥ तत्र त्रिदशनाथेन, दत्तबाहुर्बभौ विभुः । महीरुहमवष्टम्भ्य, स्तम्बेरम इव स्थितः ॥ ८३१ ॥ तटब्रटिति कुर्वाणलवणानलगर्भितम् । सरावसम्पुटं द्वारि, मुमुचुमण्डपस्त्रियः ॥ ८३२ ॥ रूप्यस्थालं च दूर्वादिमङ्गल्यद्रव्यलाञ्छितम् । काऽप्यग्रे धारयामास, राकेव मृगलाञ्छनम् ॥ ८३३ ॥ पश्चशाखेन वैशाख, प्रत्यक्षमिव मङ्गलम् । उत्क्षिप्याऽर्घाय काऽप्यग्रे, कौसुम्भवसनाऽभवत् ॥ ८३४ ॥ देह्यर्घमर्षदेऽाय, क्षणं प्रक्षणमुत्क्षिप । स्थालादुद्धेहि च दधि, पीयूषमुदधेरिव ॥ ८३५ ।। सुन्दरे ! नन्दनाऽऽनीतचन्दनद्रवमुन्नय । आहृतां भद्रशालोा, दूर्वा समृदमुद्धर ॥ ८३६ ॥ मिलल्लोकेक्षणश्रेणिजातजङ्गमतोरणः । तोरणद्वारि नन्वेष, जगत्रयवरो वरः ॥ ८३७ ॥ ऊर्ध्वस्तिष्ठत्युत्तरीयाच्छादिताशेषविग्रहः । गङ्गातरङ्गान्तरितराजहंसयुवोपमः ॥ ८३८॥ वातेनोद्वान्ति पुष्पाणि, चन्दनं च विशुष्यति । तद्वारि सुन्दरि ! चिरं, वरं मा धर मा धर ॥ ८३९ ।। देषस्त्रीमिर्गीयमानेषुच्चकैर्धवलेष्विति । अर्घ त्रिजगदाय, ददावथ वराय सा ॥ ८४० ॥ [पभिः कुलकम् ] प्रारब्धधवलेवोचः, कणद्भिर्भुजकङ्कणैः । मैथा चुचुम्ब विम्बौष्ठी, विर्भालं त्रिजगत्पतेः ॥ ८४१॥ सरावसम्पुटं सानि, हिमकर्परलीलया । पदा सपादुकेनाऽथ, वामेनाऽदलयद् विभुः ॥ ८४२ ॥ ततस्तयाऽर्षदायिन्या, कण्ठे कौसुम्भवाससा । प्रक्षिप्तेनाऽऽकृष्यमाणो, ययौ मातगृहं प्रभुः ॥ ८४३ ।। कन्देन मदनस्येव, मदनेनोपशोभितम् । वधूवरस्य हस्तेषु, हस्तसूत्रमबध्यत ।। ८४४ ॥ अग्रतो मातदेवीनामथोच्चैः काञ्चनासने । आसाञ्चक्रे प्रभुमेरुशिलायामिव केसरी ॥ ८४५ ॥ १ चन्द्रसूर्यो। ३मन्थानेन । 20 25 30 35 २ कण्ठाभरणम्।

·५४ , कलिकालसर्वज्ञश्नीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व शम्यश्वत्थत्वचौ पिष्ट्वा, हस्तालेपं ततः स्त्रियः । निदधुः कन्ययोः पाणौ, सरद्रोरिव दोहदम् ॥ ८४६॥ शुभलग्नोदये तूर्णमविहस्तस्ततः प्रभुः । हस्तालेपयुतौ हस्तौ, हस्ताभ्यामग्रहीत् तयोः ॥ ८४७॥ हस्तसम्पुटमध्यस्थहस्तालेपान्तरूमिकाम् । चिक्षेप तत्र सुत्रामा, पल्वले शालिचीजवत् ॥ ८४८॥ ताभ्यामुभाभ्यामुभयहस्तात्ताभ्यां बभौ विभुः । शाखाद्वितयलग्नाभ्यां, लताभ्यामिव पादपः॥ ८४९ ॥ 5 वधूवरदृशोऽन्योऽन्यं, तारामेलकपर्वणि । सरित्पतिसरित्तोयानीवाभिमुखमापतन् ॥ ८५० ॥ दृष्टिदृष्ट्या तदानीं च, निर्वातजलनिश्चला । मनसेव मनस्तेषां, परस्परमयुज्यत ॥ ८५१ ॥ कनीनिकासु तेऽन्योऽन्यं, रेजिरे प्रतिविम्बिताः । प्रविशन्त इवाऽन्योऽन्यं, हृदयेष्वनुरागतः ॥ ८५२ ॥ इतश्चाऽनुचरीभूय, सुराः सामानिकादयः । पार्श्वेष्वस्थुः प्रभोमेरोरिव विद्युत्प्रभादयः ॥ ८५३ ॥ वधूट्योः पारिपार्धिक्यश्चतुरा नैर्मकर्मणि । एवं कौतुकधवलान्, गातुमारेभिरे स्त्रियः॥ ८५४ ॥ 10 ज्वरीवाऽन्धि शोपयितुं, मोदकान् परिखादितुम् । श्रद्धालुरनुवरको, मनसा केन नन्वसौ ? ॥ ८५५ ॥ मण्डकेभ्योऽखण्डदृष्टिः, कान्दुकस्यैव कुक्कुरः । स्पृहयालुरनुवरो, मनसा केन नन्वसौ ? ॥ ८५६ ॥ आजन्मादृष्टपूर्वी किं, वटकान् रोरबालवत् १ । श्रद्धत्तेऽतुमनुवरो, मनसा केन नन्वसौ ? ॥ ८५७ ॥ तोयानां चातक इव, धनानामिव याचकः । पूगानां श्राद्धोऽनुवरो, मनसा केन नन्वसौ ? ॥ ८५८ ॥ ताम्बूलवल्लीपत्राणां, तृणानामिव तर्णकः । श्रद्धालुरयाऽनुवरो, मनसा केन नन्वसौ १ ॥ ८५९ ॥ 15 हैयङ्गवीनपिण्डस, बिडाल इव लम्पटः । श्राद्धचूर्णस्याऽनुवरो, मनसा केन नन्वसौ १ ॥ ८६० ॥ विलेपनस्य केदारकर्दमस्येव कासरः । श्रद्धां दधात्यनुवरो, मनसा केन नन्वसौ १॥ ८६१ ॥ निर्माल्यानामिवोन्मत्तो, माल्यानां लोललोचनः । श्रद्धानुवन्ध्यनुवरो, मनसा केन नन्वसौ ? ॥ ८६२ ।। एवं कौतुकधवलान्, कौतुकोत्कर्णिताननाः । आकर्णयन्तोऽस्थुलेखा, आलेख्यलिखिता इव ॥ ८६३ ॥ 'लोकेषु व्यवहारोऽयं, दर्शनीय इति प्रभुः । विवाद इव मध्यस्थस्तदुपेक्षितवांस्तदा ॥ ८६४ ॥ नावोरिवाञ्चलौ देव्योरञ्चलाभ्यां जगत्पतेः । महाप्रवहणस्येव, बबन्ध बलसूदनः ॥ ८६५ ॥ कव्यां स्वामिनमारोह्याऽऽभियोगिक इवाऽमरः । अमराधिपतिभक्त्याञ्चलद् वेदिगृहं प्रति ॥ ८६६ ॥ इन्द्राणीभ्यां द्रुतं देव्यावप्यारोट कटीतटे । अवियोजितहस्ताग्रं, चालिते खामिना समम् ॥ ८६७ ॥ शिरोरत्तैत्रिजगतस्ते तैः सह वधूवरैः । पूर्वद्वारेण विविशुमध्येवेदिनिकेतनम् ॥ ८६८॥ त्रायस्त्रिंशसुरस्तत्र, वह्निमहाय कोऽप्यथ । आविश्वके वेदिकुण्डे, पृथ्वीमध्यादिवोत्थितम् ।। ८६९ ॥ 25 समिदाधानतो धूमलेखा व्यानशिरे दिवम् । कर्णावतंसतां यान्त्यश्चिरं खेचरयोषिताम् ॥ ८५० ॥ तमुनिं परितोऽभ्राम्यत्, खामी स्त्रीगीतमङ्गलः । सुमङ्गलासुनन्दाभ्यां, यावत् पूर्णाष्टमङ्गली ॥ ८७१ ॥ सहैव पाणिमोक्षेण, तेषामञ्चलमोक्षणम् । गीयमानाभिराशीभिः, कारयामास वासवः ॥ ८७२ ॥ संकलत्रोऽथ मघवा, हस्ताभिनयलीलया । ननत रंङ्गाचार्यन्ति, स्वाम्युत्सवभवा मुदः ॥ ८७३ ॥ तमन्वनृत्यन् मुदिता, अपरेऽपि दिवौकसः । मरुता नर्तितं वृक्षमन्वाश्रितलता इव ॥ ८७४ ॥ कैधिजयजयारावकारिभिश्चारणैरिव । कैश्चिद् विचित्रचारीकं, नृत्यद्भिर्भरतैरिव ।। ८७५ ॥ गन्धर्वैरिख गायद्भिरपरैर्जातिबन्धुरम् । वादयद्भिर्मुखान्यन्यैरातोद्यानीव सुस्फुटम् ॥ ८७६ ॥ सम्भ्रमेण प्लवमानैः, प्लवगैरिव कैथुन । हासयद्भिर्जनं सर्वमन्यैर्वैहासिकैरिव ॥ ८७७ ॥ अपसारयझिर्लोकं, प्रतीहारैरिवाऽपरैः । हर्षोन्मः सुरैरेवं, दर्यमानखभक्तिकः ।। ८७८ ॥ सुमङ्गलासुनन्दाभ्यां, भूषितोभवपार्श्वकः । दिव्ययानाधिरूढोऽथ, खस्तानमगमद् विभुः ॥ ८७९ ॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] २ इन्द्रः। पहावकर्मणि। ४ अनुक्रको लेके "मणवर" शत प्रसिद्धः । देवा.। . इन्द्रः। * सपत्नीकोऽथ भा॥ रिक्षाचार्यवत् 12 * रक्षावन्ति । 20 30 35 १ अव्याकुलः।

·18 द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । एवं निवर्तितोद्वाहा, प्रभुं नत्वा स्वमाश्रयम् । ययौ समाप्तसङ्गीतो, रङ्गाचार्य इवाऽद्रिभित् ।। ८८० ॥ ततः प्रभृति सोद्वाहस्थितिः स्वामिप्रदर्शिता । पावर्त्तत परार्थाय, महतां हि प्रवृत्तयः ॥ ८८१ ॥ भोगान् वाम्ययनासक्तः, पत्नीभ्यां बुभुजे चिरम् । सद्वेदनीयमपि हि, न कर्म क्षीयतेऽन्यथा ॥ ८८२॥ विवाहाऽनन्तरं ताभ्यां, समं विलसतः प्रभोः। गतेषु किञ्चिदूनेषु, पूर्वलक्षेषु षदखथ ॥ ८८३ ॥ बाहुजीवपीठजीवौ, च्युत्वा सर्वार्थसिद्धतः । कुक्षौ सुमङ्गलादेव्या, युग्मत्वेनाऽवतेस्तुः ॥ ८८४ ॥ 5 तौ सुबाहुमहापीठजीवौ सर्वार्थसिद्धतः । च्युत्वा कुक्षौ सुनन्दायास्तद्वदेवाऽवतेरतुः ॥ ८८५ ॥ चतुर्दश महाखमान्, गर्भमाहात्म्यशंसिनः । तदैव मरुदेवीव, देव्यपश्यत् सुमङ्गला ॥ ८८६ ॥ खामिनी स्वामिने स्वमान्, कथयामास तानथ । चक्रभृत् ते सुतो भावीत्याख्यत् प्रभुरपि स्फुटम् ॥८८७।। सूर्यसन्ध्ये इव प्राची, श्रुतिद्योतितदिअखे । अपत्ये भरतब्रायौ, सुपुवेऽथ सुमङ्गला ॥ ८८८ ॥ अजीजनद् बाहुबलि-सुन्दयौँ सुन्दराकृती । सुनन्दा खामिनी प्रावृडिव वारिदविद्युतौ ॥ ८८९ ॥ 10 देवी सुमङ्गलैकोनपञ्चाशतमथ क्रमात् । अस्त सुतयुग्मानि, रत्नानीव विदूरभूः ॥ ८९० ॥ अवर्धन्त क्रमेणाऽमी, रममाणा इतस्ततः । महौजसो महोत्साहा, विन्ध्याद्रौ कलभा इव ॥ ८९१॥ शुशुभे वृषभखामी, समन्तात् परिवारितः। तैरपत्यैर्महाशाखी, शाखाभिरिव भूरिभिः ॥ ८९२ ॥ तदा च कालदोषेण, प्रभावः कल्पभूरुहाम् । अहीयत प्रदीपानामिव तेजो दिवामुखे ॥ ८९३ ॥' प्रादुरासन् कषायाश्च, मिथुनानां क्रुदादयः । लाक्षाकणा इवाऽश्वत्थपादपानां शनैः शनैः ॥ ८९४ ॥ अथ हाकारमाकारधिकाराख्यं नयत्रयम् । यतत्रयमिव व्याला, मिथुनान्यत्यलञ्चयन् ॥ ८९५॥ सम्भूय ऋषभनाथ, मिथुनान्युपतस्थिरे । तच्चाऽसमञ्जसं सर्व, जायमानं व्यजिज्ञपन् ॥ ८९६ ॥ ज्ञानत्रयधरो जातिसरः स्वामीत्यवोचत । मर्यादोल्लचिनां लोके, राजा भवति शासिता ॥ ८९७ ॥/ आसयित्वाऽऽसनेऽत्युच्चेऽभिषिक्तः प्रथमं हि सः । चतुरङ्गवलोपेतः, स्याउखण्डिनशासनः ।। ८९८ ॥ तेऽप्यूचुर्भव राजा नस्त्वमेव किमुपेक्षसे ? । ईश्यते नाऽपरः कोऽपि. मध्येऽसाकं य ईदृशः ॥ ८९९ ॥ 20 अभ्यर्थयध्वमभ्येत्य, नाभिं कुलकरोत्तमम् । स वो दास्यति राजानमित्यभाषत नाभिभूः ॥ ९०० ॥ राजानं याचितस्तैस्तु, नाभिः कुलकराग्रणीः । भवतामृपभो राजा, भवत्विति जगाद तान् ॥ ९०१ ॥ अथो मिथुनधाणो, मुदिताः समुपेत्य ते । अस्माकं नाभिना राजाऽपिनोऽसीन्यूचिरे प्रभुम् ।। ९०२ ॥ ततः स्वाम्यभिपेकार्थ, तेऽयुनीराय युन्मिनः । मिहामनं चाऽकम्पिष्ट, त्रिविष्टपपनेस्तदा ।। ९०३ ॥ विज्ञायावधिना राज्याभिषेकममयं प्रभोः । तत्राऽऽजगाम सुत्रामा. गेहाद् गेहमिव क्षणात् ॥ ९०४ ॥ 25 सौधर्मकल्पाधिपतिः, क्लस्वा काञ्चनवेदिकाम् । अतिपाण्डुकम्बलावन्. तत्र मिहासनं न्यधान् ॥९०५।। राज्याभिषेकमृषभखामिनः पूर्वदिक्पतिः । देवानतितीर्थतोयैः, साँवस्तिक इव व्यधान् ॥९०६ ।। स्वामिना वासयाञ्चके, दिव्यवासांसि वासवः । चारुचन्द्रानपमयानीव नर्मल्यमम्पदा ॥ ९०७ ॥ प्रभोगकिरीटस, किरीटादीनि वृत्रहा । रत्नालङ्करणान्यङ्गे, यथास्थानं न्यवेशयन् ॥ ९०८ ॥ आजग्मुर्युग्मिनोऽप्यम्भो, गृहीत्वाऽम्भोजिनीदलैः । उदर्घा इव तम्थुम्ते, पश्यन्तो भूषितं प्रभुम् ॥९०९ ॥ 30 दिव्यनेपथ्यवस्वालङ्कृतस्य शिरसि प्रभोः। न युज्यने क्षेप्नुमिति, तेक्षिपन् पाढयोः पयः ॥ ९१० ।। विनीताः साध्वी नेन, विनीताख्यां प्रभोः पुरीम् । निर्मातुं श्रीदमादिश्य. मघवा त्रिदिवं ययौ ॥९११॥ द्वादशयोजनायामां, नक्योजनविस्तृताम् । अयोध्येत्यपगभिख्यां विनीनां सोऽकरोत् पुरीम् ॥९१२॥ तां च निर्माय निर्मायः, पूग्यामास यक्षराट् । अक्षय्यवस्नेपथ्यधनधान्यनिरन्तरम् ।। ९१३ ॥ वजेन्द्रनीलवैडूर्यहम्यकिाररश्मिभिः । भित्तिं विनापि खे तत्र, चित्रकर्म विरच्यते ॥ ९१४ ॥ १ इन्द्रस्य । २ पुरोहित। मूर्तच सता ॥ ३ इन्द्र.। ४ निष्कपट । .. 35 ·5 10 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व सत्रोच्चैः काञ्चनैहम्युमेरुशैलशिरांस्वभि । पत्रालम्बनलीलेव, ध्वजव्याजाद् वितन्यते ॥ ९१५ ॥ तद्वप्रे दीप्तमाणिक्यकपिशीर्षपरम्पराः । अयनादर्शतां यान्ति, चिरं खेचरयोषिताम् ॥ ९१६ ॥ तस्यां गृहाङ्गणभुवि, स्वस्तिकन्यस्तमौक्तिकैः । खैरं कर्करकक्रीडां, कुरुते बालिकाजनः ॥ ९१७॥ तत्रोद्यानोच्चवृक्षाग्रस्खल्यमानान्यहर्निशम् । खेचरीणां विमानानि, क्षणं यान्ति कुलायताम् ॥ ९१८ ॥ तत्र दृष्ट्वाऽट्टहर्येषु, रत्नराशीन् समुच्छ्रितान् । तंदवकरकूटोऽयं, तय॑ते रोहणाचलः ॥ ९१९ ॥ जलकेलिरतस्त्रीणां, श्रुटितैरिमौक्तिकैः । ताम्रपर्णीश्रियं तत्र, दधते गृहदीर्घिकाः ॥ ९२० ॥ तत्रेभ्याः सन्ति ते येषां, कस्याऽप्येकतमस्य सः । व्यवहर्तु गतो मन्ये, वणिक्पुत्रो धनाधिपः ॥ ९२१ ॥ नक्तमिन्दुदृषद्भित्तिमन्दिरस्यन्दिवारिभिः । प्रशान्तपांसवो रथ्याः, क्रियन्ते तत्र सर्वतः ॥ ९२२ ।। वापीकूपसरोलः, सुधासोदरवारिभिः । नागलोकं नवसुधाकुण्डं परिवभूव सा ॥ ९२३ ॥ गतायां जन्मतः पूर्वलक्षाणां विंशतौ तदा । तस्यां नगर्यां राजाऽभूत् , प्रभुः पालयितुं प्रजाः ॥९२४ ॥ ॐकार इव मन्त्राणां, नृपाणां प्रथमो नृपः । अपत्यानि निजानीव, पालयामास स प्रजाः ॥ ९२५ ॥ असाधुशासने साधुपालने कृतकर्मणः । प्रत्यङ्गानि वकानीव, मत्रिणो विदधे विभुः ॥ ९२६ ॥ चौर्यादिरक्षणे दक्षानारक्षानप्यसूत्रयत् । सुत्रामेव लोकपालान् , राजा वृषभलाञ्छनः ॥ ९२७ ॥ अनीकस्याङ्गमुत्कृष्टमुत्तमाङ्गं तनोरिव । राज्यस्थित्यै राजहस्ती, हस्तिनः स समग्रहीत् ॥ ९२८ ॥ 15 आदित्यतुरगस्पर्द्धयेवात्युद्धरकन्धरान् । बन्धुरान् धारयामास, तुरगान वृषभध्वजः ॥ ९२९ ॥ सुश्लिष्टकाष्ठघटितान्, स्पन्दनान् नाभिनन्दनः । विमानानीव भूस्थानि, सूत्रयामास च खयम् ॥९३०॥ सुपरीक्षितसत्त्वानां, पत्तीनां च परिग्रहम् । नाभिसूनुस्तदा चक्रे, चक्रवर्तिभवे यथा ॥ ९३१ ॥ नव्यसाम्राज्यसौधस्य, स्तम्मानिव बलीयसः । अनीकाधिपतींस्तत्र, स्थापयामास नाभिभूः ॥९३२ ॥ • गो-बलीवर्द-करभ-सैरिभा-ऽश्वतरादिकम् । आददे तदुपयोगविदुरो हि जगत्पतिः ॥९३३ ॥ कल्पद्रुषु समुच्छन्नेष्वनपत्यान्वयेष्विव । कन्दमूलफलादीनि, तदा बुभुजिरे जनाः ॥ ९३४ ॥ शालि-गोधूम-चणक-मुगाद्या ओषधीरपि । तृणवत् स्वयमुत्पन्नास्ते चखादुरपाकिमाः ॥९३५ ॥ तसिन्नजीर्यत्याहारे, तैर्विज्ञप्तोऽवदद् विभुः । मृदित्वा त्वचयित्वा च, हस्तैस्ताः खादताऽधुना ॥ ९३६ ॥ उपदेशं जगद्भस्तेिषां पालयतामपि । काठिन्यादोषधीनां तु, नाऽऽहारो जीर्यति स सः ॥ ९३७ ॥ तैर्विज्ञप्तः पुनः खामीत्यूचे सङ्घष्य पाणिभिः । तास्तिमित्वा जलैः पत्रपुटे धृत्वा च खादत ॥ ९३८ ॥ ते तथा चक्रिरे तत्राऽप्यजीर्णाहारवेदनाम् । तैर्विज्ञप्तो जगन्नाथः, पुनरप्येवमादिशत् ॥ ९३९ ॥ पूर्वोक्तविधिमाधायौषधीर्मुष्टौ निधाय च । आतपे कक्षयोः क्षित्वा, भक्षयन्तु ततः सुखम् ॥ ९४० ॥ तत्राप्यजीर्णाहारेण, विधुरेषु जनेष्वथ । तरुखण्डे मिथः शाखाघर्षणादग्निरुत्थितः ॥ ९४१॥ तृणकाष्ठादि स प्रोषन् , दीपरत्नभ्रमेण तु । धावित्वाऽऽदातुमारेभे, प्रसारितकरैर्जनैः ॥ ९४२ ॥ तेनामिना दह्यमाना, भीताः प्रभुसुपेत्य ते । नूतनं भूतमुद्भूतं, किञ्चिदप्येवमूचिरे ॥ ९४३ ॥ 30 खाम्यप्यूचे स्निग्धरूक्षकालादेषोऽग्निरुत्थितः । नैकान्तरूक्षे नैकान्तस्निग्धे काले भवत्यसौ ॥ ९४४ ॥ स्थित्वाऽस्य पार्श्वतो वह्ने, पर्यन्तस्थं तृणादिकम् । अपसारयताऽशेष, पश्चाद् गृह्णीत तं ननु ॥ ९४५॥ ततः पूर्वोक्तविधिना, साधयित्वौषधीरिमाः । ज्वलनेऽसिन् परिक्षिप्य, परिपच्य च खादत ॥ ९४६ ॥ ते तथा चक्रिरे मुग्धा, दग्धाचौषधयोऽग्निना । आगत्य कथयामासुरिति च खामिने पुनः ॥ ९४७ ॥ खामिन् ! न किञ्चिदसम्यं, ददात्येष बुभुक्षितः । कुक्षिम्भरिरिवैकोऽत्ति, क्षिप्ताः सर्वत ओषधीः ॥९४८॥ तदानीं सिन्धुरस्कन्धाधिरूढः प्रभुरप्यभूत् । तैः समानाययामास, मृत्तिकापिण्डमाकम् ॥ ९४९ ॥ * दीप्रमा स३,२॥ तदावकरकू आ, सं २॥ प्लोषन् सता ॥ 20 25 + ·5 - 10 द्वितीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । कुम्भिकुम्मे मृदं न्यस्य, प्रवितन्य च पाणिना । पात्रं चक्रे तदाकारं, शिल्पानां प्रथमं प्रभुः ॥९५० ॥ खामीत्यूचे कुरुतैवं, भाजनान्यपराण्यपि । तान्यग्नौ न्यस्य पचतौषधीस्तदनु खादत ॥ ९५१ ॥ ततश्च चक्रिरे ते तु, तथैव खामिशासनम् । तदादि जज्ञिरे कुम्भकाराः प्रथमकारवः ॥ ९५२ ।। चक्रे वर्द्धपययस्कारं, गृहाद्यर्थ जगत्पतिः । विश्वस्य सुखसृष्टयै हि, महापुरुषसृष्टयः ।।९५३ ॥ गृहादिचित्रकृतये, कृती चित्रकृतोऽपि सः । सूत्रयामास लोकानां, क्रीडावैचित्र्यहेतुना ॥ ९५४ ॥ कुविन्दान् कल्पयामास, लोकसंख्यानहेतवे । सर्वकल्पद्रुमस्थाने, ह्येकः कल्पद्रुमः प्रभुः ॥९५५ ।। रोम्णां नखानां वृद्ध्या च, बाध्यमाने भृशं जने । जगदेकपिता स्वामी, नापितानप्यसूत्रयत् ॥ ९५६ ॥ तानि पश्चापि शिल्पानि, प्रत्येकं विशिमेदतः । शतथा प्रासरलोके, स्रोतांसि सरितामिव ।। ९५७ ।। तृणहारकाष्ठहारकृषिवाणिज्यकान्यपि । कर्माण्यासूत्रयामास, लोकानां जीविकाकते ॥ ९५८ ।। खामी सामदानभेददण्डोपायचतुष्टयम् । जगछ्यवस्थानगरीचतुष्पथमकल्पयत् ॥ ९५९ ॥ द्वासप्ततिकलाकाण्डं, भरतं सोऽध्यजीगपत् । ब्रह्म ज्येष्ठाय पुत्राय, ब्रूयादिति नयादिव ॥९६०॥ भरतोऽपि खसोदस्तिनयानितरानपि । सम्यगध्यापयत् पात्रे, विद्या हि शतशाखिका ॥ ९६१ ॥ माभयो बाहुबलिनं. भिधमानान्यनेकशः । लक्षणानि च हस्त्यश्वस्त्रीपुंसानामजिज्ञपत् ॥ ९६२ ॥ अष्टादश लिपीाहया, अपसव्येन पाणिना। दर्शयामास सव्येन, सुन्दर्या गणितं पुनः ॥ ९६३ ।। भानोन्मानाऽवमानानि, प्रतिमानानि वस्तुषु। पोनान् प्रोतांश्च मण्यादीन् , प्रभुःप्रावर्तयत् तदा ॥९६४ ॥15 राजाध्यक्षकुलगृहसाक्षिभिः समजायत । व्यवहारम्तदादिष्टो, विवादिप्रतिवादिनाम् ॥ ९६५ ॥ नागाधर्चा धनुर्वेदश्चिकिन्सोपासने रणः । अर्थशास्त्रं वन्धधातवधगोष्टयस्ततोऽभवन् ॥ ९६६ ।। अमौ माता पिता भ्राता, भार्या पुत्रो गृहं धनम् । ममेत्यादि च ममताऽभूजनानां नदादिका॥९६७॥ दृष्ट्वा स्वामिनमुराहे, प्रसाधितमलङ्कृतम् । प्रासाधयटलञ्चक्रे, लोकोऽपि खं ततः परम् ॥ ९६८ ॥ तदा दृष्ट्वा प्रभुकृतं, पाणिग्रहणमादिमम् । लोकोपि कुरुतेऽद्यापि, ध्रुवो बध्वा महन्कृतः ॥ ९६९ ।। दत्तकन्योपयमनं, प्रभृद्वाहान् प्रभृत्यभून् । चूडोपनयनश्वेडापृच्छा अपि ततोऽभवन् ॥ ९७० ।। एतच्च सर्व सावद्यमपि लोकानुकम्पया । खामी प्रवर्त्तयामास, जानन् कर्त्तव्यमात्मनः ॥ ९७१ ॥ तदानायान् कलादीदमद्यापि भुवि वर्तते । अर्वाचीनवुद्धिमद्भिनिवद्धं शास्त्ररूपतः ॥ ९७२ ॥ खामिनः शिक्षया दक्षो, लोकोऽभृदखिलोऽपि सः । अन्तरेणोपदेष्टारं, पशवन्ति नरा अपि ॥ ९७३ ।। तदोन-भोग-राजन्य-क्षत्रभेदैवतुर्विधान् । जनानासूत्रयद् विश्वस्थितिनाटकभूत्रभृत् ॥ ९७४ ।। आरक्षपुरुपा उग्रा, उपदण्डाधिकारिणः । भोगा मच्यादयो भतुवायस्त्रिंशा हरेरिख ।। ९७५ ॥ राजन्या जज्ञिरे ते ये, समानवयसः प्रभोः । अवशेषास्तु पुरुषा, बभूवुः क्षत्रिया इति ।। ९७६ ॥ विरचय्य नवामेवं, व्यवहारव्यवस्थितिम् । नवोढामिव बुभुजे, नवां राज्यश्रियं विभुः ॥ ९७७ ॥ यथाऽपराधं दण्ड्येषु, दण्डं प्रायुक्त नाभिभूः । व्याधितेषु यथा व्याधिचिकित्सक इवाऽगदम् ॥९७८॥ दण्डभीतलदालोकश्चक चौर्यादिकं न हि । एकव दण्डनीतिर्हि, सर्वान्यायाहिजाङ्गुली ॥ ९७९ ॥ क्षेत्रोद्यानगृहादीनां, मर्यादा कोऽपि कस्यचिन् । नाऽत्यक्रामन् प्रभोगज्ञामिव लोकः सुशिक्षितः॥९८० ॥ कालेऽवर्षजलधरः, सस्यनिष्पत्तिहेतवे । न्यायधर्म जगतर्गर्जाच्याजात स्तुवनिव ॥९८१ ॥ मस्यक्षेत्ररिक्षवाटैगोकुलेश्वाऽऽकुलास्तदा । रेजुर्जनपदाः खा, खाम्यगद्धाभिधायिनः ॥ ९८२ ॥ हेयादेयविवेकज्ञीकृतैलोकैwधाद् विभुः । प्रायेण भरतक्षेत्र, विदेहक्षेत्रसनिमम् ॥ ९८३ ।। * लोकानां गृहहेतोश्च, प्रभुयंधित वर्द्धकीन् मा ॥ १ तन्तुबायकान् । 'विंशमें स १, २, आ॥ २ परमतत्त्वम् । है दक्षिणेन । 'न्मानप्रमाणानि स १॥ ४ गजादिपूजा। ५ स्थिरः । ६ पशुवदाचरन्ति । ७ सपोशानी मादिया। त्रिषष्टि ८ 20 । 25 " 30 ·कलिकालसर्वज्ञश्चीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व , ? राज्याभिषेकात् प्रभृति, पृथिवीं परिपालयन् । त्रिषष्टिं पूर्वलक्षाणि, नाभिभूरत्यवाहयत् ॥ ९८४ ॥ प्रभुः सरकतावासे, मधुमासे समेयुषि । अगादन्येधुरुधाने, परिवारानुरोधतः ॥९८५ ॥ पुष्पवासगृहे तत्र, पुष्पाभरणभूषितः । आसाञ्चके जगत्स्वामी, पुष्पमास इवाऽङ्गवान् ॥ ९८६ ॥ गुञ्जद्भिः फुल्लमाकन्दमकरन्दोन्मदालिभिः । मधुलक्ष्मीर्बभूवेव, खागतिकी जगत्प्रभोः ॥९८७ ॥ 5 पूर्वरङ्ग इवाऽऽरब्धे, पञ्चमोचारिभिः पिकैः । अदर्शयल्लतालास्यं, मलयानिललासकः ॥ ९८८ ॥ कामुकेभ्य इवाऽऽश्लेषपादघातमुखासवान् । ददुः कुरबकाऽशोकबकुलेभ्यो मृगेक्षणाः ॥९८९ ॥ तिलकः प्रबलामोदप्रमोदितमधुव्रतः। अशोभयद् युवभालस्थलीमिव वनस्थलीमू ।। ९९० ॥ पुष्पस्तवकभारेण ननाम लवलीलता । पीनोरसिजभारेण, भूयसेव कृशोदरी ॥ ९९१ ॥ सहकारलतां मन्दमन्दं मुग्धां वधूमिव । विदग्धः कामुक इव, सखजे मलयानिलः ॥ ९९२ ॥ 10 जम्बूकदम्बमाकन्दचम्पकाशोकयष्टिभिः । प्रवासिनो हन्तुमलं, याष्टीक इव मन्मथः ॥ ९९३ ॥ प्रत्यग्रपाटलापुष्पसम्पर्कसुरभीकृतः । वारिवत् कस्य न ददौ, मुदं मलयमारुतः ॥ ९९४ ॥ अन्तःसारो मधुरसैर्मधूको मधुभाण्डवत् । मधुपैरुपसर्पद्भिश्चक्रे कलकलाकुलः ॥ ९९५ ॥ गोलिकाधनुरभ्यासं, कर्तुं कुसुमधन्वना । गोलिकाः सन्जिता मन्ये, कदम्बकुसुमच्छलात् ॥ ९९६ ॥ इष्टापूर्तप्रियेणेव, वसन्तेन प्रकल्पिता । वासन्ती भृङ्गपान्थानां, मकरन्दरसप्रपा ॥ ९९७ ॥ 15 सिन्दुवारेण दुर्वारकुसुमामोदसम्पदा । चक्रे घ्राणविषेणेव, महामोहः प्रवासिनाम् ॥ ९९८ ॥ वसन्तोद्यानपालेन, चम्पकेषु नियोजिताः । आरक्षा इव निःशङ्क, भ्रमन्ति स मधुव्रताः॥ ९९९ ॥ उत्तमानुत्तमानामप्यवनीरुहवीरुधाम् । श्रियं मधुर्दिदेश स्त्रीपुंसानामिव यौवनम् ॥ १००० तत्राऽवचेतुं कुसुमान्यारभन्त मृगीदृशः । महातिथेर्वसन्तस्य, दातुमर्घमिवोत्सुकाः ॥१००१॥ असास्वायुधभूतासु, सरस्थाऽन्यैः किमायुधैः । इति बुद्ध्येव कामिन्यः, कुसुमान्यवचिच्यिरे ॥१००२॥ उचितेषु च पुष्पेषु, तद्वियोगरुजार्दिता । अरोदीदिव वासन्ती, मञ्जुगुञ्जन्मधुव्रता ॥ १००३ ॥ मल्लीमुच्चित्य गच्छन्ती, काचित् तल्लग्नवाससा । तस्थौ निषिध्यमानेव, तया माऽन्यत्र गा इति ॥१००४॥ चम्पकं चिन्वती काचिदलियूनोत्पतिष्णुना । दश्यते साऽधरदले, क्रुधेवाऽऽश्रयभङ्गतः ॥१००५ ॥ उच्चैरुच्चैः सुमनसः, काचिदुत्क्षिप्तदोलता । जहार मनसा सार्द्ध, यूनां दोर्मूलदर्शिनाम् ॥ १००६ ॥ प्रत्यग्रपुष्पस्तबकसनाथीकृतपाणयः। रेजुः पुष्पावचायिन्यो, जङ्गमा इव वल्लयः ॥१००७ ॥ प्रतिशाखं विलग्नामिः, पुष्पोचयकुतूहलात् । रेजिरे शाखिनः स्त्रीभिः, सञ्जातस्त्रीफला इव ॥ १००८॥ मल्लिकाकोरकैः कोऽपि, कामिन्याः स्वयमुच्चितैः। सर्वाङ्गाभरणं चक्रे, मुक्तादामविडम्बकम् ॥ १००९ ॥ प्रियायाः कोऽपि धम्मिलं, विकचैर्निजपाणिना । कुसुमैः पूरयामास, कुसुमेपोरिवेषुधिम् ॥ १०१० ॥ पञ्चवर्णैः स्रजं कश्चिद्, अथित्वा कुसुमैः स्वयम् । विडम्बितेन्द्रधनुषं, दत्त्वा कान्तामतोषयत् ॥ १०११॥ सलील प्रियया कोऽपि, प्रक्षिप्तं पुष्पकन्दुकम् । प्रतीच्छति स पाणिभ्यां, प्रसादमिव किङ्करः ॥१०१२॥ दोलान्दोलनसञ्जातयातायाता मृगीदृशः । जनः पादैः पादपायान् , सापराधान् पतीनिव ॥ १०१३ ॥ दोलारूढा नवोदूढा, पृच्छन्तीनां धवाभिधाम्। काऽप्यालीनां लताघातान्, सेहे ह्रीमुद्रितानना ॥१०१४॥ कातराक्ष्या समं कश्चिदारूढा सम्मुखीनया । गाढमन्दोलयद् दोलां, तद्गाढालिङ्गनेच्छया ॥१०१५ ॥ प्रतिशाख लम्बमानदोलान्दोलनलीलया । रेजुरुवानवृक्षेषु, युवानः प्लवगा इव ॥ १०१६ ॥ एवं खेलायमानेषु, तत्र पौरजनेष्वथ । दध्यौ खामी किमीक्षा, क्रीडाऽन्यत्रापि कुत्रचित् १ ॥१०१७॥ 35 जज्ञेऽथाऽवधिना खामी, खासुखं चोत्तरोत्तरम् । अनुत्तरवर्गसुखं, मुक्तपूर्व स्वयं च यत् ॥ १०१८ ॥ भूयोऽप्यचिन्तयदिदं, विगलन्मोहबन्धनः । धिगेष विषयाक्रान्तो, वेत्ति नाऽऽत्महितं जनः ॥ १०१९ ॥ 20 25 30

·5
10
द्वितीयः सर्गः]
त्रिषष्टिशलांकापुरुषचरितम ।
अहो ! संसारकूपेऽसिन् , जीवाः कुर्वन्ति कर्मभिः । अरघट्टघटीन्याये हिरेयाहिराक्रियाम् ॥ १०२० ॥
धिर धिर मोहान्धमनसां, जन्मिनां जन्म गच्छति । सर्वथाऽपि मुधैवेदं, सुप्तानामिव शर्वरी ॥ १०२१॥
एते रागद्वेषमोहा, उद्यन्तमपि देहिनाम् । मूलाद् धर्म निकृन्तन्ति, मूषिका इव पादपम् ॥ १०२२ ॥
अहो ! विवय॑ते मुग्धैः, क्रोधो न्यग्रोधवृक्षवत् । अपि वर्द्धयितारं खं, यो भक्षयति मूलतः ॥ १०२३ ॥
न किञ्चिन्मानवा मानाधिरूढा गणयन्त्यमी । मर्यादालचिनो हस्त्यारूढा हस्तिपका इव ॥ १०२४ ॥
कपिकच्छूवीजकोशीमिव मायां दुराशयाः । उपतापकरी नित्यं, न त्यजन्ति शरीरिणः ॥ १०२५ ॥
दुग्धं तुषोदकेनेवाऽञ्जनेनैव सितांशुकम् । निर्मलोऽपि गुणग्रामो, लोभेनैकेन दूष्यते ॥ १०२६ ॥
कषाया भवकारायां, चत्वारो यामिका इव । यावजाग्रति पार्श्वस्थास्तावन्मोक्षः कुतो नृणाम् १ ॥ १०२७।।
अङ्गनालिङ्गनव्यग्रा, भूतात्ता इव देहिनः । समन्ततः क्षीयमाणमप्यात्मानं न जानते ॥ १०२८ ॥
तत्तत्प्रकारैराहारैरात्मनोन्माद आत्मनः । उत्पाद्यतेऽनर्थकृते, सिंहारोग्यमिवौषधैः ॥ १०२९ ॥
सुगन्धीदं सुगन्धीदं, किं श्रयामीति लम्पटः ? । मूढो भ्रमरवद् भ्राम्यन्न जातु लभते रतिम् ॥१०३०॥
आपातरमणीयैर्धिग्, रमणीप्रायवस्तुभिः । प्रतारयति लोकः स्वं, वालं क्रीडनकैरिव ॥ १०३१ ॥
वेणुवीणादिनादेषु, दत्तक) निरन्तरम् । स्वार्थाद् भ्रश्यति निद्रालुरिव शास्त्रानुचिन्तनात् ॥ १०३२ ॥
युगपद् विषयैरेभिर्वातपित्तकफैरिव । लुप्यते प्रबलीभूतैश्चैतन्यं धिक् शरीरिणाम् ॥ १०३३ ॥
एवं संसारवैराग्यचिन्तासन्ततितन्तुमिः । निःस्यूतमानसो यावद् , बभूव परमेश्वरः ॥ १०३४ ।।
तावत् सारस्वतादित्यवहयो वरुणा अपि । गर्दतोयास्तुषिताश्चाऽव्याबाधा मरुतस्तथा ॥
रिष्टाश्चेति नवमेदा, ब्रह्मलोकान्तवासिनः । देवा लोकान्तिकाः पादान्तिकमेत्य जगत्प्रभोः ॥१०३६।।
मूर्भि न्यस्तैरञ्जलिभिः, पद्मकोशसहोदरैः । आसूत्रितापरोत्तंसा, इवैवं ते व्यजिज्ञपन् ॥ १०३७ ॥
[चतुर्भिः कलापकम् ]
शक्रचूडामणिविभाम्भोमनचरणाम्बुज! । भरतक्षेत्रनिर्नष्टमोक्षमार्गप्रदीपक ! ॥ १०३८ ।।
लोकव्यवस्था प्रथमा, यथा नाथ ! प्रवर्तिता । प्रवर्त्तय तथा धर्मतीर्थं कृत्यं निजं सर ॥ १०३९ ।।
एवं देवास्ते प्रभु विज्ञपय्य, खं खं स्थानं ब्रह्मलोके दिवीयुः ।
प्रव्रज्येच्छुः खाम्यपि खं निशान्त, सद्योऽयासीनन्दनोद्यानमध्यात् ॥ १०४० ॥
15
20
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरिते महाकाव्ये प्रथमे पर्वणि
भगवजन्म-व्यवहार र-राज्यस्थितिप्रकाशनो नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥

·६. [प्रथमं पर्व 5 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत तृतीयः सर्गः। आजूहवदथ स्वामी, सामन्तादीन् समन्ततः । भरतं बाहुबल्यादींस्तनयानितरानपि ॥ १॥ प्रभुर्वभाषे भरतं, राज्यमादत्स्व वत्स ! नः । वयं संयमसाम्राज्यमुपादास्यामहेऽधुना ॥ २॥ खामिनो वचसा तेन, स्थित्वा क्षणमधोमुखः । प्राञ्जलिर्भरतो नत्वा, जगादैवं सगद्गदम् ॥ ३ ॥ त्वत्पादपनपीठाने, लुठतो मे यथा सुखम् । रत्नसिंहासने स्वामिनासीनस्य तथा नहि ॥४॥ त्वदने धावतः पयां, यथा मम सुखं विभो ।। सलीलसिन्धुरस्कन्धाधिरूढस्य तथा नहि ॥५॥ त्वत्पादपङ्कजच्छायानिलीनस्य यथा सुखम् । जायते मे सितच्छत्रच्छायाच्छन्नस्य नो तथा ॥६॥ त्वया विरहितः स्यां चेत्, तत् किं साम्राज्यसम्पदा। त्वत्सेवासुखदुग्धाब्धे, राज्यसौख्यं हि विन्दुवत् ॥७॥ खाम्यपीत्यवदद् राज्यमसामिस्तावदुज्झितम् । पृथ्व्यां च पार्थिवाभावे, मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते ॥८॥ 10 पृथिवीं तदिमां वत्स !, यथावत् परिपालय । आदेशकारकोऽसि त्वमादेशोऽप्ययमेव नः ॥९॥ सिद्धादेशं प्रभोरेवं, स लचितुमनीश्वरः । आमेत्यभाषत गुरुष्वषैव विनयस्थितिः ॥१०॥ प्रणम्य खामिनं मूर्धा, विनीतो भरतस्ततः । सिंहासनमलचक्रे, पिन्यं वंशमिवोन्नतम् ॥ ११ ॥ खाम्यादेशादथाऽऽमात्यसामन्तानीकपादिभिः । प्रमोरिव सुरैश्चक्रेऽभिषेको भैरतस्य तु ॥१२॥ तदा च शुशुभे छत्रं, पार्वणेन्दुसहोदरम् । स्वामिनः शासनमिवाऽखण्डं भरतमूर्द्धनि ॥ १३ ॥ 15 तपार्श्वयोश्चकाशाते, आपतन्तौ च चामरौ । भरतार्द्धद्वयादेष्यच्छ्यिोर्दूताविवाऽऽगतौ ॥ १४ ॥ चकासामास वासोभिर्मुक्तालङ्करणैरपि । गुणैरिव खैरत्यन्तविशदैर्वृषभात्मजः ॥ १५ ॥ शशीव स नवो राजा, महामहिमभाजनम् । नमश्चक्रे राजचक्रेणाऽऽत्मकल्याणकाम्यया ॥ १६ ॥ अथो ददौ बाहुबलिप्रभृतिभ्यो यथोचितम् । अन्येभ्योऽपि च पुत्रेभ्यो, विभज्य विषयान् विभुः ॥१७॥ सतश्च सांवत्सरिकं, दानमारभत प्रभुः । कल्पद्रुम इव खेच्छाप्रार्थनानुगुणं नृणाम् ॥ १८ ॥ यो येनाऽर्थी स तद् गृह्णात्वेवमाघोषणां विभुः । चतुष्पथप्रतोल्यादिस्थानेषूच्चैरकारयत् ॥ १९ ॥ चिरभ्रष्टानि नष्टानि, प्रक्षीणखामिकानि च । अतिप्रनष्टसेतूनि, गिरिकुञ्जगतानि च ॥२०॥ श्मशानस्थानगूढानि, गुप्तानि च गृहान्तरे । रजतस्वर्णरत्नादिधनान्याहृत्य सर्वतः ॥ २१ ॥ वासवादिष्टधनदप्रेरिता जृम्भकाः सुराः । ददतोऽपूरयन् भर्तुः, पयांसीव पयोमुचः ॥ २२ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] एका कोटी हिरण्यस्य, लक्षाण्यष्टौ च नाभिभूः । दिने दिने ददौ सरोदयादामोजनक्षणम् ॥ २३ ॥ वत्सरेण हिरण्वस्य, ददौ कोटीशत्रयम् । अष्टाशीति च कोटीना, लक्षाशीतिं च नाभिः ॥ २४ ॥ जातसंसारवैराग्या, दीक्षया स्वामिनो जनाः । शेषामात्रमदोऽगृह्णनिच्छादानेऽपि नाऽधिकम् ॥ २५ ॥ अथ वार्षिकदानान्ते, वासवश्चलितासनः । भत्त्याऽन्य इव भरतो, भगवन्तमुपास्थित ॥ २६ ॥ समं सुरवरैरम्भस्कुम्भहस्तैर्जगत्पतेः । दीक्षोत्सवामिषेकं स, चक्रे राज्याभिषेकवत् ॥ २७ ।। 80 मत्पनीतं सदधिकारिणेव बलारिया । दिव्यालङ्कारवस्त्रादि, पर्यवत्त जगद्विभुः ॥ २८ ।। अनुत्तरविमानानां, विमानमिव किञ्चन । सुदर्शनाल्यां शिविका, पत्ये हरिरस्त्रयत् ॥ २९ ॥ दत्तहस्तो महेन्द्रेण, शिबिकामारुरोह ताम् । प्रभुः प्रथमसोपानमिव लोकापवेश्मनः ॥ ३० ॥ आदी रोमाञ्चितैर्मत्यैरमत्यैस्तदनन्तरम् । उद्दधे शिविका मूर्तपुण्यभार इवाऽऽत्मनः ॥३१॥ वर्यमङ्गलतूर्याणि, ताडितानि सुरासुरैः । अपूरयन् दिशो नादैः, पुष्करावर्तका इव ॥ ३२ ॥ 85 चकाशे चामरद्वन्द्व, पार्श्वतस्त्रिजगत्पतेः । नैर्मल्यमिव मूर्तिस्थं, परलोकेहलोकयोः ॥३३॥ १ यथा गुरुलघुमत्यान् मत्स्याः भक्षयन्ति तद्वद् राजान विना लोका अपि एव कुर्वन्ति । * भरतेशितुःसं. २ खं 20 25 ·5 " 15 तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । प्रीणितश्रवणो नृणामुच्चर्जयजयारवः । चक्रे पत्युबन्दिवृन्दैरिव वृन्दारकवजैः ॥ ३४ ॥ नाथोऽपि शिविकारूढः, पथि गच्छन्नराजत । सुरोत्तमविमानस्थशाश्वतप्रतिमोपमः ॥ ३५ ॥ भगवन्तं तथाऽऽयान्तं, दृष्ट्वा सर्वेऽपि नागराः । सम्भ्रमादन्वधावन्त, पितरं बालका इव ॥ ३६ ॥ दूरतः स्वामिनं द्रष्टुं, जीमूतमिव केकिनः । उच्चपादपशाखासु, केचिदारुरुहुनराः ॥ ३७ ॥ केचिच्च स्वामिनं द्रष्टुमारूढा मार्गवेश्मसु । चन्द्रातपमिव प्रौढ़, सूर्यातपमजीगणन् ।। ३८ ॥ अश्वानारुरुहुः केपि, कालक्षेपासहिष्णवः । त्वरितं स्वयमेवाऽवा, इव पुल्लविरे पथि ॥ ३९ ॥ अन्तः प्रविश्य लोकानां, केपि वारामिवाऽऽतयः । अग्रे प्रादुर्भवन्ति म, स्वामिनो दर्शनेच्छया ॥ ४०॥ अभि त्रिभुवनाधीशं, धावन्त्यः काश्चिदङ्गनाः । वेगात् त्रुटितहारेण, लाजाअलिमिवाऽमुचन् ॥४१॥ आगच्छतो जगद्भर्तुरग्रे तस्थुर्दिदृक्षया । कटिस्थवाला आरूढपानरा इव वीरुधः ॥ ४२ ॥ भुजावुभयतः सख्योः, काश्चिदालम्ब्य सत्वरम् । कृत्वा पक्षानिवाऽऽगच्छन्, कुचकुम्भमरालसाः ॥४३॥ 10 गतिभङ्गकरान् भारान्, खान नितम्बान् मृगीदृशः । निनिन्दुः काश्चन सामिप्रेक्षणक्षणकासया ॥४४॥ शुभकौसुम्भवसना, वर्क्सवेश्मकुलाङ्गनाः । पूर्णपात्रान् दधुः काश्चित्, सेन्दुसन्ध्यासहोदराः ॥ ४५ ॥ काश्चिदप्यश्चलान पाणिपबैश्चपललोचना । चामराणीव चलयामासुरालोकने प्रमोः॥४६॥ काश्चिदप्यभि नामेयं, नार्यो लाजान् निचिक्षिपुः । आत्मनः पुण्यवीजानि, वपन्त्य इव निर्भरम् ॥४७॥ चिरं जीव चिरं नन्देत्याद्याशीर्वचनानि च । काधिजगुनिजकुलसुवासिन्य इवोच्चकैः ॥ ४८ ॥ निश्चलाक्ष्यश्चलाक्ष्योऽपि, मझुगा मन्दगा अपि । प्रभुं पश्यन्त्योऽनुयान्त्यश्वाऽभूवन् पुरयोषितः ॥४९॥ नमस्सथ समापेतुरपि देवाश्चतुर्विधाः । महाविमानैः कुर्वाणा, एकच्छायं महीतलम् ॥ ५० ॥ मदाम्भोवर्षिभिः केचित, कुञ्जरैर्निर्जरोत्तमाः। आपतन्तो विदघिरे, दिवं मेघमयीमिव ॥५१॥ अपारगगनाम्भोधेस्तरण्डैस्तुरगोत्तमैः । कशानौदण्डसहिता, आपतन् पतिमीक्षितुम् ॥ ५२ ॥ मूर्तिमद्भिः पवमानैरिवाऽतिशयिरंहसा । स्पन्दनैथुसदः केचिदासदन्नाभिनन्दनम् ॥ ५३॥ अन्योऽन्यं वाहनक्रीडाप्रतिज्ञातपणा इव । प्रतीक्षाञ्चक्रिरे मित्रमपि न त्रिदिवौकसः ।। ५४ ॥ खाम्यसो खाम्यसावेवं, कथयन्तो मिथः सुराः । वाहनानि स्थिरीचक्रुः, प्राप्तग्रामा इवाऽध्वगाः ॥ ५५ ॥ विमानहम्य करिभिस्तुरगैः स्पन्दनैरपि । नमस्समृद् द्वितीयेव, विनीता नगरी तदा ॥ ५६ ॥ परिवत्रे जगन्नाथः, प्रकृष्टसुरमानुपैः । मानुषोत्तरशिखरीवाऽहस्करनिशाकरः ।। ५७ ।। पार्श्वयोर्भरतबाहुबलिम्यामुपसेवितः । रोधोम्यामिव पाथोधिबमासे वृषभध्वजः ॥ ५८ ॥ अष्टानवत्या तनयविनीतैरितरेरपि । अन्वगामि जगत्वामी, यथनाथ इव द्विपैः ॥ ५९॥ माता पल्यौ च पुन्यौ च, स्त्रियोऽन्या अपि साश्रवः । सावश्यायकणाः पअिन्य व प्रामन्त्रगुः ॥६०॥ विमानमिव सर्वार्थसिद्ध प्राक्तनजन्मनि । नाना सिद्धार्थमुद्यानमाममाद जगत्पतिः॥६१ ॥ तसाच शिविकारतात, संसारादिव निर्ममः । समुत्ततार नामेयस्तत्राऽशोकतरोतले ॥ ६२ ॥ तानि वस्त्राणि माल्यानि, भूषणानि च नामिः । उझाञ्चकार सपदि, कसायानिक सर्वतः ॥ ६३॥ 80 कोमलं धवलं सक्ष्म, ध्यतं चन्द्रकरैरिव । देवदृष्यं देवराजः, स्कन्धदेशे न्यधान् विमोः ॥ ६४ ॥ तदा च चैत्रबहुलाएम्यां चन्द्रमसि बिते । नक्षत्र परापाढामहो मागेऽथ पश्चिमे ॥ ६५ ।। भवजयजयाराक्कोलाहलमिपाइ भृशम् । उद्गिरद्भिर्मुदमिक, वीक्ष्यमाणो नरामरैः ॥ ६६ ॥ उपसल पतमिदृष्टिमिः शिरसः कचान् । चतसृभ्यो दिग्भ्यः शेषामिव दातुमनाः प्रभुः ॥ ६७ ।। [त्रिभिर्विशेषकम् ] 20 25 35 , आति. जलनिवासी पक्षी। २ चैत्र कृष्णाहण्याम्।

·15 ६२ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व प्रतीच्छति स सौधर्माधिपतिः कुन्तलान् प्रभोः । वस्त्राश्चले वर्णान्तरतन्तुमण्डनकारिणः ॥ ६८॥ मुष्टिना पञ्चमेनाऽथ, शेषान् केशान् जगत्पतिः । समुचिखनिषन्नेवं, ययाचे नमुचिद्विषा ॥ ६९ ॥ नाथ ! त्वदंसयोः स्वर्णरुचोर्मरकतोपमा । वातानीता विभात्येषा, तदास्तां केशवल्लरी ॥ ७० ॥ तथैव धारयामास, तामीशः केशवल्लरीम् । याजामेकान्तभक्तानां, स्वामिनः खण्डयन्ति न ॥ ७१ ॥ 5 सौधर्मेशः क्षीरसिन्धौ, केशान् क्षिप्त्वाऽभ्युपेत्य च । रङ्गाचार्य इवारक्षत्, तुमुलं मुष्टिसंज्ञया ॥७२॥ कृतषष्ठतपःकर्मा, कृतसिद्धनमस्कृतिः । देवासुरमनुष्याणां, समक्षमथ नाभिभूः ॥ ७३ ॥ सावद्ययोगं सकलं, प्रत्याख्यामीत्युदीरयन् । मोक्षाध्वनो रथमिव, चारित्रं प्रत्यपद्यत ॥७४॥[युग्मम् ] स्वामिदीक्षोत्सवेनाऽऽसीनारकाणामपि क्षणम् । शरदातपतप्तानामिवाऽभ्रच्छायया सुखम् ॥ ७५ ॥ ज्ञानं प्रभोमर्यक्षेत्रमनोद्रव्यप्रकाशकम् । मनार्ययमुत्पेदे, दीक्षासङ्केतभागिव ॥ ७६ ॥ 10 वार्यमाणाः सुहृद्वर्ग, रुध्यमानाश्च बन्धुभिः । निषिध्यमाना भरतेश्वरेणापि मुहुर्मुहुः ॥ ७७ ॥ सरन्तः स्वामिनः पूर्वप्रसादमतिशायिनम् । तत्पादपद्मविरहस्याऽसहाः षटैंपदा इव ॥ ७८ ॥ हित्वा पुत्रकलत्रादि, राज्यं च तृणलीलया । या गतिः खामिनोऽस्माकमपि सैवेति निश्चयात् ॥ ७९ ॥ नृपाः कच्छमहाकच्छादय आददिरे मुदा । दीक्षां सहस्राश्चत्वारो, भृत्यानामेष हि क्रमः॥ ८ ॥ [चतुर्भिः कलापकम् ] आदिनाथं प्रणम्याऽथ, शचीनाथादयः सुराः । एवं विरचयामास, रचिताञ्जलयः स्तुतिम् ॥ ८१ ॥ गुणांस्तव यथावस्थान् , वयं वक्तुमनीश्वराः । स्तुमस्तथापि प्रज्ञा हि, त्वत्प्रभावाद् भृशीयते ॥ ८२ ॥ बसस्थावरजन्तूनां, हिंसायाः परिहारतः । स्वामिन्नभयदानैकसत्रिणे भवते नमः ॥ ८३ ॥ नमस्तुभ्यं मृषावादपरित्यागेन सर्वथा । पथ्यतथ्यप्रियवचःसुधारसपयोधये ॥ ८४ ॥ भगवन्नदत्तादानप्रत्याख्यानखिलाध्वनि । प्रथमायाऽध्वनीनाय, नमस्तुभ्यं जगत्पते । ॥ ८५ ॥ 20 अखण्डितब्रह्मचर्यमहातेजोविवस्वते । भगवन् ! मन्मथध्वान्तमथनाय नमोस्तु ते ॥ ८६ ॥ सर्वमेकपदे नाथ!, पृथिव्यादिपरिग्रहम् । पलालवत् त्यक्तवते, तुभ्यं मुक्त्यात्मने नमः ॥ ८७ ॥ तुभ्यं नमः पञ्चमहाव्रतभारककुमते । संसारसिन्धुतरणकर्मठाय महात्मने ॥ ८८ ॥ महाव्रतानां पञ्चानामिव पञ्चाऽपि सोदराः । बिभ्रते समितीस्तुभ्यमादिनाथ ! नमो नमः ॥ ८९ ॥ आत्मारामैकमनसे, वचःसंवृतिशालिने । सर्वचेष्टानिवृत्ताय, नमस्तुभ्यं त्रिगुप्तये ॥ ९ ॥ इति नाथमभिष्टुत्य, यथास्थानं ययुस्तदा । जन्माभिषेकवन्नन्दीश्वरमध्येन नाकिनः ॥ ९१ ॥ प्रणम्य नाथं भरतबाहुबल्यादयोऽपि ते । जग्मुर्निजनिजस्थानं, कथञ्चिदमरा इव ॥ ९२ ॥ अनुप्रबजितैः कच्छमहाकच्छादिभिर्नूपैः । अनुयातः प्रभुमौंनी, मां विहाँ प्रचक्रमे ॥ ९३ ॥ भगवान् पारणाहेपि, भिक्षां न पाप कुत्रचित् । भिक्षादानानभिज्ञो हि, तदैकान्तऋजुर्जनः ॥ ९४ ॥ केपि वेगपराभूतोचैःश्रवस्कांस्तुरङ्गमान् । शौर्यनिर्जितदिग्नागानपरे नागकुञ्जरान् ॥ ९५ ॥ रूपलावण्यविजिताप्सरसः केपि कन्यकाः । विद्युद्विभ्रमधारीणि, केचिदाभरणानि तु ॥ ९६ ॥ नानावर्णानि सन्ध्यामाणीव वासांसि केचन । माल्यदामानि मन्दारदामस्पर्धीनि केपि च ॥ ९७ ॥ केचित् काञ्चनराशिं च, मेरुशृङ्गसहोदरम् । रोहणाचलचूलाभ, रत्नकूटमथाऽपरे ॥ ९८ ॥ खामिने दौकयामासुर्लोका भिक्षार्थमीयुषे । राजानमेव नाथं स, जानते ते हि पूर्ववत् ॥ ९९ ॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] १ समुल्खनितुमिच्छन् । २ इन्द्रेण । * पर्याय खं आ, ॥ ३ अमराः । ४ भृश भवतीति भृशायते। + खिलेऽध्व ५ पत्रिकाय। 25 30 -- - --- ·? , तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । ६३ मिक्षामलभमानोऽपि, खाम्यदीनमनाः सदा । विहरन् जङ्गमं तीर्थमिव पृथ्वीमपावयत् ॥ १० ॥ सप्तधातुविनाभूतशरीर इव सुस्थितः । भगवान् क्षुत्पिपासादीनधिसेहे परीषहान् ॥ १०१॥ अनुयान्तः स्वामिनं ते, पोता इव समीरणम् । तथैव विहरन्ति स, राजानो दीक्षिताः स्वयम् ॥१०२ ॥ अथ क्षुदादिभिः क्लान्तास्तत्त्वज्ञानविवर्जिताः । खबुद्ध्यनुगुणं दध्युस्ते राजन्यास्तपस्विनः ॥ १०३ ॥ किम्पाकानीव नाऽत्येष, फलानि मधुराण्यपि । न खादून्यपि पिवति, क्षाराणीव पयांसि च ॥ १०४ ॥ 5 परिकर्मानपेक्षश्च, न स्नाति न विलिम्पति । वस्त्रालङ्कारमाल्यानि, नोपादत्ते च भारवत् ॥ १०५ ॥ आलिङ्गयते शैल इव, वातोद्भूताध्वधूलिभिः । नितान्त सहते मूर्भि, ललाटंतपमातपम् ॥ १०६ ॥ शयनादिविहीनोऽपि, नाऽऽयासमनुगच्छति । न परिक्लिश्यते शीतोष्णाभ्यां गिरिवरेभवत् ॥ १०७ ॥ न हि क्षुधां गणयति, न जानाति तृषामपि । सवैरः क्षत्रिय इव, निद्रामपि न सेवते ॥ १०८॥ असाननुचरीभूतान् , कृतागस इवाऽधुना । न प्रीणयति दृष्ट्याऽपि, सङ्कथायास्तु का कथा ? ॥ १०९ ।। 10 अपि पुत्रकलत्रादिपरिग्रहपराङ्मुखः । न जानीमः किमपि यच्चित्ते चिन्तयति प्रभुः ॥११० ॥ अथ कच्छमहाकच्छौ, भर्तुरभ्यर्णसेवकौ । आत्मवृन्दपुरोभूतावित्यूचाते तपस्विभिः ॥ १११ ॥ क्वैष खामी क्षुद्विजयी ?, क वयं चाऽनकीटकाः । क वा जितपिपासोऽयं?, क वयं वारिदर्दुराः १ ॥११२॥ क चाऽयमातपजयी?, क्व च्छायामत्कुणा वयम् ? । क्व शीतापरिभूतोऽयं ?, क्व शीतकपयो वयम् १ ॥११३॥ क्व च निद्रादरिद्रोऽयं ?, कनिद्राजगरा वयम् ? । काऽयं नित्यमनासीनो ?, वयं काऽऽसनपङ्गवः ॥ 15 व्रतेऽनुगमनं भर्तुस्तदसामिः प्रचक्रमे । उदन्वल्लङ्घनविधौ, काकैरिव गरुत्मतः ॥ ११५ ॥ किं निजान्येव राज्यानि, गृह्णीमो जीविकाकृते । किन्तु तानि गृानानि. भरनेन व गम्दताम् ? ।' किंवा बजामो भरतमेव जीवनहेतवे ? । अस्माकं स्वामिनं हित्वा. गताना तन एव मो' ॥ ११७ ।। तदायौँ ! कार्यमूढाना, किं कार्य ? ब्रूतमद्य नः । अग्रेऽपि नित्यमामन्त्री मावानितौ युवां विभोः ॥१८॥ तावप्येवं बभाषाते, स्वयम्भूरमणाम्बुधेः । आसाद्यते यदि स्तावो भावोऽपि खामिनस्तदा ॥ ११९ ।। 20 अग्रेऽपि खामिनाऽऽदिष्टमेव नित्यमकृष्वहि । अधुना कृतमौनस्तु, नाऽऽद्विशत्येप किञ्चन ॥ १२० ॥ वित्थ यूयं यथा नैव, विद्वो नाऽऽवां तथैव हि । गतिः समाना सर्वेषां बनाऽऽत्रां किमु कुवहे ? ॥१२॥ सम्भूयाऽऽलोच्य सर्वेऽपि, गङ्गातीरवनानि ते । भेजुर्बुभुजिरे खैरं. कन्दमूलकलाउथ ॥ १२२ ॥ प्रावर्त्तन्त ततः कालात् , तापसा वनवासिनः । जटाधराः कन्दफलाहाग इह भृनुले ॥ १२३ ॥ अथ कच्छमहाकच्छतनयौ विनयान्वितौ । स्वाम्यादेशाद् दूग्देगानगणि गनपत्रिणौ ॥ १२४ ।। 25 आयान्तौ नमि-विनमिनामानौ तद्वनाध्वना । अपश्यतां खपितरापित्यचिन्तयतां च तो ।। १२५ ॥ नाथे वृषभनाथेऽपि, किमनाथाविवेशीम् । अवस्थां प्रतिपेदाते. पितरवावयोरिमो ? । १२६ ॥ व तच्चीनांशुकमिदं, किराताह क वल्कलम् । क सोऽङ्गरागो वपुपि ?. भृग्जः क पशुचितम् ? ॥१२७|| क माल्यगर्भो धम्मिल्लः , क्व जटा वटवृक्षवत् । क गजारोहणं? कैप. पादचारः पदातिवत् ? ! १२८ ।। एवं विचिन्तयन्तौ तौ, प्रणम्य पितरौ तदा । पप्रच्छतुः कच्छमहाकच्छावयेत्रमचतुः ॥ १२९ ।। त्यक्त्वा राज्यं जगन्नाथो, भगवानृषभध्वजः । भुवं विभज्य भरनादिभ्यो उत्त्वाऽग्रहाद् वनम् ।।१३०॥ खामिना सममसामिरशेष रभसावशात् । तदा तद् व्रतमारेभे, हम्निनेवेक्षुभक्षणम् ।। १३१ ।। क्षुधापिपासाशीतोष्णप्रभृतिक्लेशपीडितैः । तद् व्रतं मुमुचेऽसाभिन्यम्ना धृः कमरिव ॥ १३२ ।। यद्यपि खामिनो गत्या, वयं गन्तुं न शक्नुमः । तथापि मुक्त्वा गाहम्ध्यं. वमामोत्र नपोग्ने ॥१३३॥ खामिनो भूसंविभागमावामप्यर्थयावहे । इत्युक्त्वा नमि-विनमी, स्वामिपादावुपयनुः ।। १३४ ॥ 35 निःसङ्ग इत्यजानन्तौ, प्रभु प्रतिमया स्थितम् । प्रणम्यैवं विज्ञपयाम्बभूवतुरुभावपि ॥ १३५ ।। 3 ·5 10 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व आवां प्रेष्य प्रेषणेन, दूरदेशान्तरं विभो ! । पुत्रेभ्यो भरतादिभ्यस्त्वया दत्ता विभज्य भूः ॥ १३६ ॥ मही गोष्पदमात्राऽपि, त्वयाऽऽवाभ्यां न कि ददे । इदानीमपि तदेहि, विश्वनाथ प्रसादतः॥१३७॥ दोषः किमावयोः कोऽपि, देवदेवेन वीक्षितः १ । यद् दत्से नोत्तरमपि, दूरेऽन्यद् देयमस्तु तत् ॥१३८॥ प्रभुन किश्चित् प्रत्यूचे, वदन्तावपि तौ तदा । निर्ममा हि न लिप्यन्ते, कस्याऽप्यहिकचिन्तया ॥१३९ ॥ न ब्रूते यद्यपि खामी, तथापि गतिरेष नौ । इति निश्चित्य तौ देवं, प्रवृत्तावुपसेवितुम् ॥ १४ ॥ जलं जलाशयानित्यमानीय नलिनीदलैः । ववृषुः स्वामिनोऽभ्यणे, रजःप्रशमहेतवे ॥ १४१॥ तावुझाञ्चक्रतुर्धर्मचक्रिणः पुरतः प्रगे। पुष्पप्रकरमामोदमाद्यन्मधुकरोत्करम् ॥ १४२ ॥ कृष्टासी च सिषेपाते, स्वामिनं पारिपार्श्विको । अहर्निशं मेरुगिरि, सूर्याचन्द्रमसाविव ।। १४३ ॥ त्रिसन्ध्यं च प्रणम्यैवं, ययाचाते कृताञ्जली । आवयो ऽपरः खामी, खामिन् ! राज्यप्रदो भव ॥१४४॥ अन्येधुर्धरणो नागकुमाराणामधीश्वरः । श्राद्धः समाययौ तत्र, स्वामिपादान् विवन्दिषुः ॥१४५॥ स्वामिनं सेवमानौ तौ, याचमानौ श्रियं ततः । बालाविव ऋजू नागराजः साचर्यमैक्षत ॥ १४६ ॥ स तो जगाद पीयूषस्यन्दसोदरया गिरा । कौ युवां ? किं च याचेथे, दृढं विरचितानहौ ॥१४७ ।। संवत्सरं जगत्स्वामी, महादानं किमीप्सितम् । प्रददावनवच्छिन्नं, तदानीं क गतौ युवाम् ॥ १४८ ॥ वर्तते सम्प्रति खामी, निर्ममो निष्परिग्रहः । रोषतोषविनिर्मुक्तो, निराकासो वपुष्यपि ॥ १४९ ।। 15 खामिनः सेवकः कश्चिदेषोऽपीति सगौरवम् । धरणं पन्नगाधीश, प्रत्यूचतुरुभावपि ॥ १५० ॥ भृत्यावावामसौ भर्ता, कचिदँप्यादिशत् स्वयम् । राज्यं विभज्य सर्वेभ्यः, खपुत्रेभ्यो ददाक्य ॥१५१॥ अपि प्रदत्तसर्वखो, दाताऽसौ राज्यमाक्योः । अस्ति नाऽस्तीति का चिन्ता ?, कार्या सेवैव सेवकैः ॥१५२॥ याचेयां भरतं गत्वा, खामिवत् स्वामिभूरपि । इत्युक्तौ धरणेन्द्रेण, पुनस्तावेवमूचतुः॥१५३ ॥ विश्वखामिनमाप्याऽमुं, कुर्वः स्वाम्यन्तरं न हि । कल्पपादपमासाघ, का करीरं निषेवते ? ॥ १५४ ।। 20 आवां याचावहे नाऽन्यं, विहाय परमेश्वरम् । पयोमुचं विमुच्याऽन्यं, याचते चातकोऽपि किम् ? ॥१५५॥ खस्त्यस्तु भरतादिभ्यस्तव किं चिन्तयाऽऽनया ?। स्वामिनोऽसाद् यद् भवति, तद् भक्त्वपरेण किम् ॥ तदुक्तिमुदितोऽवादीदथेदं पन्नगेश्वरः । पातालपतिरेषोऽस्मि, स्वामिनोऽखैव किङ्करः ॥ १५७ ॥ महाभागौ महासत्चौ, खाम्यसावेव नाऽपरः । सेवनीय इति दृढा, प्रतिज्ञा साधु साधु वाम् ॥१५८॥ भुवनस्वामिनोमुष्य, सेवया राज्यसम्पदः । पुमांसमुपसर्पन्ति, पाशाकृष्टा इव द्रुतम् ॥ १५९ ॥ 26 सेक्या चाऽख वैतात्यगिरी विद्याधरेन्द्रता | नितान्तसुलभैवेह, पालम्बफलवन्नृणाम् ॥ १६० ॥ सेवामात्रेण चाऽमुप्य, भवनाधिपतिभियः । अपलप्राप्यतां यान्ति, पादाकासनिधानवत् ॥ १६१ ।। असंच सेवमानानां, पुंसामुपनमत्यलम् । वशंवदा व्यन्तरेन्द्रश्री कार्मणवशादिव ॥ १६२ ॥ असैव सेवकं ज्योतिष्पतिश्रीरपि सत्वरम् । स्वयं वृणीते सुभगं, स्वयंवरवधूरिव ।। १६३ ।। भवन्त्यसैव सेवाता, पौरन्दर्योऽपि सम्पदः । वसन्तादेव जायन्ते, विचित्राः कुसुमईयः ॥ १६४ ॥ 80 असैव सेवनादाशु, लभन्ते दुर्लभामपि । अहमिन्द्रश्रियं मुक्तेरिख यामि कनीयसीम् ॥ १६५ ॥ असुमेष जयभावं, सेक्मानः शरीरभाछ । प्रामोत्यपुनरावृत्ति, सदानन्दमयं पदम् ॥ १६६ ॥ इह त्रिभुवनापीमा, सिद्धरूमा पत्र च । असाविर भवेद् देही, सामिनोऽसैव सेवया ॥ १६७ ॥ दासोऽहं खामिनोगुष्य, सुवामपि च सेक्कौ । तत्सेवायाः फलं विवायरैश्चर्य ददामि वाम् ॥ १६८ ॥ सामिसेवासमेवैतद्, बुन्यथा हन्त । माऽन्यथा । उसोतोऽरुणजन्माऽपि, सर्वजन्मैव यद् अवि ॥ १६९ ॥ 35 सम्बोध्यैवं ददौ गौरीप्रजमीप्रमुखां क्यो। अष्टचत्वारिंशद्वियासहली पाठसिद्धिदात् ॥ १७०।। * दादियान में, इप्यादिवेशव, मा. मगिनीम।

·५ 5 10 15 तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । आदिदेश च वैताब्ये, गत्वा श्रेणिद्वये युवाम् । नगराणि परिष्ठाप्य, कुर्वाथां राज्यमक्षयम् ।। १७१ ॥ नत्वार्हन्तं तौ विमानं, पुष्पकाख्यं विकृत्य च। आरुह्य च प्रचलितौ, पन्नगखामिना समम् ॥१७२॥ खामिसेवातरुफलभूतां तां सम्पदं नवाम् । गत्वा पित्रोः कच्छमहाकच्छयोस्तावशंसताम् ।। १७३ ॥ ज्ञापयामासतुः स्वर्द्वि, गत्वाऽयोध्यापतेश्च तौ । मानिनां मानसिद्धिर्हि, सफला स्थानदर्शिता ।। १७४ ॥ तत्र स्वजनमादाय, सर्व परिजनं च तौ । विमानवरमारोह्य, प्रति वैताव्यमीयतुः ॥ १७५ ।। प्रान्तयोलवणाम्भोधिवीचीनिचयचुम्बितम् । पूर्वापरदिशोरन्तर्मानदण्डमिव स्थितम् ॥ १७६ ॥ आघाटभूतं भरतदक्षिणोत्तरभागयोः । पञ्चाशतं योजनानि, दक्षिणोत्तरयोः पृथुम् ।। १७७ ॥ षड् योजनानि सक्रोशान्यवगाढं महीतले । उत्सेधं धारयन्तं च, पञ्चविंशतियोजनीम् ॥ १७८ ॥ प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यामिव दूराद् हिमाद्रिणा । गङ्गासिन्धुस्रवन्तीभ्यां, समाश्लिष्टं समन्ततः ॥१७९॥ भरतार्थश्रियो लीलाविश्रामसदने इव | ग्वण्डप्रपाता-तमिस्राऽभिधाने दधतं गुहे ॥ १८० ॥ सिद्धायतनकूटेन, शाश्वतप्रतिमाजुषा । विभ्राणमद्भुतां शोमां, सुमेरुमिव चूलया ॥ १८१ ।। नानारत्नमयान्युञ्चैलीलास्थानानि नाकिनाम् । नवौवेयकाणीव, नवकूटानि विभ्रतम् ॥ १८२ ॥ ऊवं योजनविंशत्या, दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः । दधानं व्यन्तरावासश्रेण्यौ निवसने इव ॥ १८३ ॥ आमूलचूलिकं चारुकलधौतशिलामयम् । पृथिव्यां पादकटकमिवैकं विच्युतं दिवः ॥ १८४ ।। मरुदन्दोलितोद्दामशाखिशाखाभुजैर्मुहुः । आह्वयन्तमिवाऽऽरात् ती, वैताब्यगिरिमापतुः ॥ १८५ ।। [ दशभिः कुलकम् ] क्ष्मातलाद् दशयोजन्या, उपरिष्टान्नमिर्नृपः । तत्राऽद्रौ दक्षिणश्रेण्यां, चक्रे पश्चाशतं पुरीः ॥ १८६ ।। प्राकिलरनेरगीतं, बहुकेतुपुर ननः । पुण्डरीकं हरिकेतु. सेतुकेतुपुरं तथा ॥ १८ ॥ सारिकेतुनगरं, श्रीबहुश्रीगृहं नथा । लोहार्गला-रिञ्जये च. स्वर्गलीलपुरं नया ।। १८८ ॥ वज्रागलपुरं वज्रविमोक्नगरं तथा । तथा महीसार-पुरचये सुकृतमुख्यपि ॥ १८९ ।। चतुर्मुखी बहुमुखी, रता च विरनाजपे च । आग्वण्डलपुरं चापि, विलासयोनिपत्तनम् १९० अपराजितं कांची-दामाख्ये सुविनयं नमः । क्षेमकरसह-चिहपुरं कुसुनपुर्यपि ॥ १९१ ।। सञ्जयन्ती शपुरं, जयन्ती वैजयन्त्यपि । विजया क्षेमङ्करं च, चन्द्रभासपुरं नथा ॥१९२॥ रविभासपुरं सप्तभूतलावाममेव च । सुविचित्रं महाघ्नं च. चित्रकूट त्रिकूटकम् ॥ १९३ ॥ वैश्रवणकूट-शशिंपुरे रविपुरं तथा । विमुखी-वाहिन्यो सुर्मुखी नित्योझ्योतिनी तथा ॥१९४॥ 25 श्रीरथनूपुरचक्रवालं तु नगगेत्तमम् । एषां पुगणां मध्यस्थमध्युवास स्वयं नमिः ॥ १९५ ।। तथैव चोत्तरश्रेण्या, विनमिः पयमत्रयत् । षष्टिं पुराणि मयोऽपि, नागराजस्य शासनान् ।' १९६ ।। पुर्यर्जुनी वारुणीच. वैरिसंहारिणी तथा । कैलासवारुणी विद्युतं किलिंकिलं नया ।।१९७।। चारचूडामणिश्चैव, चन्द्रभाभूषणं तथा । वंशवत् कुसुमचूलं, हंसगर्भ च मेघम् ।। १९८॥ शङ्करं लक्ष्मिहयं च, चामरं विमलं नथा । असुमत्कृतं च शिवमन्दिरं वसुमत्यपि ॥१९९।। 33 सर्वसिद्धस्तुतं चैक, सर्वशत्रुश्रयं तथा । केतुमालाङ्कनगरमिन्द्रकान्ताभिधं ननः ।। २०० ।। महानन्दनाशोकंच, वीनंशोकं विशोककम् । सुखालोका-लकतिलक-नभस्तिलकान्यपि २०१ मन्दिरं कुमुदकुन्दं, ततो गगर्नेवल्लभम् । युवतीतिलकसंजमवनीतिलकं ततः ॥ २०२ ।। सगन्धर्व मुक्तहारं, ततोऽनिमिषविष्टपम्। अग्निज्वाला गुरुज्वाला, श्रीनिकेनपुरं तथा ।।२०३।। ततो जयश्रीनिवासं, रत्नकुलिशपत्तनम् । वसिष्ठाश्रयं द्रविणजयंचाऽथ सभकम् ।। २०४॥ भद्रायपुरं तसाव, फेनशिंग्वरमप्यथ । गोक्षीरवरशिवराभिधानं तदनन्तरम् ॥ २०५ ।। त्रिषष्टि, ९ 20 ·10 कलिकालसर्वज्ञमीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व वैर्यक्षोभशिखरक, गिरिशिखरकं ततः। धरणीवारणीसंज्ञ, सुदर्शनपुरं ततः ॥ २०६ ॥ दुर्ग दुर्धर-माहेन्द्रे, विजयं च सुगन्धिनी । सुरतैनागरपुरं, ततो रत्नपुराभिधम् ।। २०७॥ एषां प्रधानभूतं तु, पुरं गगनवल्लभम् । विनमिः स्वयमध्यष्ठाद्, धरणेन्द्रमधिष्ठितः ॥ २०८ ॥ ते च विद्याधरश्रेण्यौ, शुशुभाते महर्द्धिके । ऊर्ध्वस्थव्यन्तरश्रेण्याविवाऽधाप्रतिबिम्बिते ॥ २०९ ॥ 5 ग्रामाननेकशः कृत्वा, तौ शाखानगराणि च । स्थापयामासतुः स्थानौचित्याञ्जनपदानपि ॥ २१० ॥ यस्माद् यसाजनपदानीत्वा तत्राहिता नराः । तत्संज्ञयैव तत्रापि, ताभ्यां जनपदाः कृताः ॥२११॥ तेष्वथो नमि-विनमी, पुरेश्वधिसभं विभुम् । स्थापयामासतुर्नाभिनन्दनं मनसीव तौ ॥२१२॥ मा विद्यादुर्मदा विद्याधराः कार्युः स दुर्नयम् । धरणेन्द्रस्ततस्तेषां, मर्यादामेवमादिशत् ॥ २१३ ॥ जिनानां जिनचैत्यानां, तथा चरमवर्मणाम् । प्रतिमाप्रतिपन्नानां, सर्वेषां चाऽनगारिणाम् ॥ २१४ ॥ पराभवं लङ्घनं च, ये करिष्यन्ति दुर्मदाः। विद्यास्त्यक्ष्यन्ति तान् सद्यः, कृतालसानिव श्रियः २१५॥ [युग्मम्] सात्मस्त्रीकं हनिष्यन्ति, ये नरं येऽपि च स्त्रियम् । रमयिष्यन्त्यनिच्छन्ती, विद्यास्त्यक्ष्यन्ति तान् क्षणात्॥२१६ उच्चैरुदीर्य मर्यादामेवमाचन्द्रकालिकीम् । अलीलिखदहिखामी, रत्नभित्तिप्रशस्तिषु ॥ २१७ ॥ विद्याधराधिराजत्वे, सप्रसादं निवेश्य तौ । विरचय्य व्यवस्थां च, धरणेन्द्रस्तिरोदधे ॥ २१८ ॥ गौरीणां नाम्ना गौरेया, मनूनां मनुपूर्वका गान्धारीणां तु गान्धारा, मानवीनां तु मानवाः२१९ 15 कैशिकीनां तु विद्यानां, कैशिकीपूर्वका मताः। विद्यानां भूमितुण्डानां, कीर्तिता भूमितुण्डकाः २२० विद्यानां मूलवीर्याणां, विश्रुता मूलवीर्यकाः। शङ्कुकानां शङ्कुकास्तु, पाण्डुकीनां तु पाण्डुकाः२२१ कालीनां कालिकेयास्तु,श्वपाकीनां श्वपाकका मातङ्गीनां तु मातङ्गाः,पार्वतीनां तु पार्वता:२२२ वंशालयानां विद्यानां, ख्याता वंशालया इति । विद्यानां पांसुमूलानां, प्रथिताः पांसुमूलकाः २२३ विद्यानां वृक्षमूलानां,विख्याता वृक्षमूलकाः। स्वस्वविद्याख्ययाख्याता, निकायाः षोडशाऽभवन्॥२२४॥ एवं विद्याधराणां तु, निकाया नमिभूभुजा । आदीयन्त विभज्याष्टावष्टौ विनमिना पुनः ॥ २२५ ॥ खके खके निकाये च, खकाय इव भक्तितः । स्थापयाश्चक्रिरे ताभ्यां, विद्याधिपतिदेवताः ॥ २२६ ॥ तौ नित्यमृषभखामिमूर्तिपूजाकृतक्षणौ । धर्मानावाधया भोगान् , बुभुजाते सुराविव ॥ २२७ ॥ द्वीपान्तजगतीजालकटकेषु कदापि तौ । रेमाते सह कान्ताभिः, शक्रेशानाविवाऽपरौ ॥ २२८ ॥ सुमेरुशैलोद्यानेषु, कदाचिन्नन्दनादिषु । सदानन्दौ विजहाते, खैरिणौ तौ समीरवत् ॥ २२९ ॥ नन्दीश्वरादितीर्थेषु, जग्मतुस्तौ कदाचन । शाश्वतप्रतिमार्चाय, श्राद्धश्रीणां फलं ह्यदः ॥ २३० ॥ तौ कदाचिद् विदेहादिक्षेत्रेषु श्रीमदर्हताम् । गत्वा समवसरणे, पपतुर्वाक्सुधारसम् ॥ २३१ ॥ चारणश्रमणेभ्यश्च, कदाचिद् धर्मदेशनाम् । तौ शुश्रुवतुरुत्कौं, गीतं युवमृगाविव ॥ २३२ ॥ सम्यक्त्ववन्तावक्षीणकोशौ विद्याधरीवृतौ । त्रिवर्गाबाधया राज्यं, यथावत् तौ प्रचक्रतुः ॥ २३३ ॥ ते तु कच्छमहाकच्छादयो राजन्यतापसाः । गङ्गाया दक्षिणे कूले, मृगा इव बनेचराः ॥ २३४ ॥ वल्कलाच्छादनधराः, पादपा इव जङ्गमाः । आहारमुद्वान्तमिवाऽस्पृशन्तो गृहमेधिनाम् ॥ २३५ ॥ चतुर्थषष्ठादितपःपरिशोषितधातुकम् । धारयन्तः कशतरं, रिक्तभस्त्रोपमं वपुः ॥ २३६ ॥ भुञ्जानाः पारणाहेऽपि, शीर्णपर्णफलादिकम् । हृदये भगवत्पादान्, ध्यायन्तोऽस्थुरनन्यगाः ॥ २३७॥ आर्यानार्येषु मौनेन, विहरन् भगवानपि । संवत्सरं निराहारश्चिन्तयामासिवानिदम् ॥ २३८ ॥ प्रदीपा इव वैलेन, पादपा इव वारिणा । आहारेणैव वर्तन्ते, शरीराणि शरीरिणाम् ॥ २३९ ॥ द्विचत्वारिंशता भिक्षादोषैर्भृशमदूषितः । स तु वृत्या माधुकर्या, काले ग्राह्योऽनगारिणा ॥ २४ ॥ अवापि यदि वाहारमतिक्रान्तदिनेष्विव । न गृहाम्यभिग्रहाय, किन्तुत्तिष्ठे पुनर्यदि ॥ २४१ ॥ 20 25 80 - 35 ·६७ 15 तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । अमी सहस्राश्चत्वार, इवाऽभोजनपीडिताः । तदा भङ्ग ग्रहीष्यन्ति, भाविनो मुनयोऽपरे ।। २४२ ॥ खामी मनसिकृत्यैवं, भिक्षार्थ चलितस्ततः । पुरं गजपुरं प्राप, पुरमण्डलमण्डनम् ॥ २४३ ॥ तसिन् पुरे बाहुबलिसूनोः सोमप्रभस्य तु । राज्ञः कुमारेण तदा, स्वमे श्रेयांसभूभुजा ॥२४४॥ अदृश्यत स्वर्णगिरिः, परितः श्यामलो मया। अभिषिच्य पयस्कुम्मैर्विहितोऽधिकमुज्ज्वलः।।२४५॥ युग्मम्] सुबुद्धिश्रेष्ठिनाऽप्यक्षि, गोसहस्रं रवेश्युतम् । श्रेयांसेनाऽहितं तत्र, ततोऽर्कोऽप्यतिभासुरः ॥ २४६ ॥5 अदार्श सोमयशसा, राज्ञैको बहुभिः परैः । रुद्धः समन्ताच्छ्रेयांससाहाय्याजयमीयिवान् ॥ २४७ ॥ त्रयस्ते सदसि स्खमानन्योऽन्यस्य न्यैवीविदन् । तन्निर्णयमजानन्तः, खं खं स्थानं पुनर्ययुः ॥ २४८ ॥ प्रादुर्भावयितुमिव, तदा तत्वमनिर्णयम् । भिक्षार्थं प्राविशत् स्वामी, नगरं हस्तिनापुरम् ॥ २४९ ॥ संवत्सरं निराहारोऽप्यायान् वृषभलीलया । ददृशे वृषभवामी, नागरैर्जातसम्मदैः॥ २५० ॥ उत्थायोत्थाय धावित्वा, धावित्वा च ससम्भ्रमम् । पौरैर्देशान्तरायातबन्धुवत् खाम्यवेष्ट्यत ॥ २५१ ॥ 10 कोऽप्युवाचैहि भगवन् !, गृहाण्यनुगृहाण नः । वसन्तोत्सववद् देव, चिरादसि निरीक्षितः ॥ २५२ ॥ कोऽप्यवादीदिदं सजं, स्नानीयं वसनं जलम् । तैलं पिष्टातकश्चेति, नाहि स्वामिन् ! प्रसीद नः ॥२५३॥ कोऽप्यूचे खोपयोगेन, स्वामिन् ! मम कृतार्थय । जात्यचन्दनकर्पूरकस्तूरीयक्षकर्दमान् ॥ २५४ ॥ कोऽप्युवाच जगद्रत्न!, रत्नालङ्करणानि नः । खाङ्गाधिरोपणात् स्वामिन्नलङ्गुरु दयां कुरु ॥ २५५ ॥ एवं व्यज्ञपयत् कोऽपि, गृहे समुपविश्य मे । स्वामिनङ्गानुकूलानि, दुकूलानि पवित्रय ॥ २५६ ॥ कश्चिदप्यब्रवीदेवं, देव ! देवाङ्गनोपमाम् । प्रभो ! गृहाण नः कन्यां, धन्याः सस्त्वत्समागमात् ॥२५७॥ कोऽप्यूचे पादचारेण, क्रीडयापि कृतेन किम् ? । इममारोह शैलामं, कुञ्जरं राजकुञ्जरः ॥ २५८ ॥ ; कोऽप्यजल्पन्मम हयान्, गृहाणार्कहयोपमान् । लिमातिथेयाग्रहणादयोग्यान् विदधासि नः १ ॥२५९ ॥ कोऽप्युवाचाऽऽदत्व रथान् , सनाथान् जात्यवाजिभिः। किमेभिर्ननु कर्त्तव्यं, पादचारिणि भर्तरि ॥२६०॥ कोऽप्यूचेऽमूनि पक्वानि, सहकारफलानि नः । उपादत्व प्रभो ! माऽवमंस्थाः प्रणयिनं जनम् ॥ २६१ ॥ 20 कोऽप्यभाषिष्ट ताम्बूलवल्लीपत्राण्यमूनि मे । क्रमुकाण्यप्युपादत्व, प्रसीदैकान्तवत्सल ! ॥२६२ ॥ बभाषे कश्चिदप्येवमपराद्धं नु किं मया ? । यदशृण्वन्निव खामिश्रुत्तरं न प्रयच्छसि ? ॥ २६३ ॥ इत्यर्थ्यमानोऽकल्प्यत्वादगृह्णन् किमपि प्रभुः । गेहं गेहमुपेयाय, ऋक्षमृक्षमिवोडुपः ॥ २६४ ॥ प्रातःकाले शकुन्तीनामिव कोलाहलं तदा । पौराणां परिशुश्राव, श्रेयांसः स्वाश्रयस्थितः ॥ २६५ ॥ किमेतदिति तेनाऽनुयुक्तो वेत्रधराग्रणीः । इति विज्ञपयामास, पुरोभूय कृताञ्जलिः ॥ २६६ ।। लुठद्भिः पादपीठाने, किरीटस्पृष्टभूतलम् । इन्द्रनरेन्द्रैरिव यः, सेव्यते दृढभक्तिभिः ॥ २६७ ॥ जीवनोपायकर्माणि, लोकेष्वेकानुकम्पया । दर्शयाश्चक्रिरे येन, पदार्था इव भानुना ॥ २६८ ॥ विभज्य भरतादीनां, युष्माकं चापि भूरियम् । ददे येन खशेषेव, तदा दीक्षां जिघृक्षता ॥ २६९ ॥ यः वयं त्वाददे सर्वसावधपरिहारतः । कर्माष्टकमहापङ्कशोषग्रीष्मातपं तपः ॥ २७० ॥ बतात् प्रभृति नाथोऽसौ, निःसङ्गो ममतोज्झितः । निराहारो विहरते, पादाभ्यां पावयन् महीम् ॥२७१॥ 30 सूर्यातपानोद्विजते, न च्छायामनुमोदते । तुल्य एवोभयत्रापि, खाम्ययं सानुमानिव ॥ २७२ ॥ न विरज्यत्यसौ शीतादशीते च नः रज्यति । वज्रकाय इव खामी, यत्र तत्रावतिष्ठते ॥ २७३ ।। युगमानं दत्तदृष्टिरमंद्रन् कीटिकामपि । पादचारं करोत्येष, संसारकरिकेसरी ॥ २७४ ।। प्रत्यक्षीकारनिर्देश्या, जगत्रितयदेवता । इह भाग्यवशादायात्ययं ते प्रपितामहः ॥ २७५ ॥ गवामिवाऽनुगोपालं, धावतां स्वामिनं ह्यमुम् । असौ सकलपौराणां, कला कलकलोऽधुना ॥ २७६ ।। न्यबीवदन खं, आ॥ + गृहाणानुसं १, २॥ । रमृदन् सं १, ख ॥ १ 25 - "36 ·5 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व दृष्ट्वा स्वामिनमायान्तं, युवराजोऽपि तत्क्षणम् । अधावत् पादचारेण, पत्तीनप्यतिलङ्घयन् ॥ २७७ ॥ छत्रोपानहमुत्सृज्य, युवराजेभिधाविनि । अच्छतोपानहा पर्षत, तच्छायेवाऽन्वधावत ॥ २७८ ॥ सम्भ्रमादुल्ललन् लोलकुण्डलो युवराड् बभौ । खामिनोऽग्रे पुनर्बाललीलामाकलयन्निव ॥२७९ ॥ गृहाङ्गणजुषो भर्तु ठित्वा पादपङ्कजे । श्रेयांसोऽमार्जयत् केशैर्धमरभ्रमकारिभिः ॥ २८० ॥ स उत्थाय जगद्भर्तुविधाय त्रिः प्रदक्षिणाम् । ननाम पादौ हर्षाश्रुवारिभिः क्षालयन्निव ॥ २८१॥ स ऊर्धीभूय पुरतः, स्वामिनो मुखपङ्कजम् । ईक्षाञ्चके मुदा चन्द्रं, चकोर इव पार्वणम् ॥ २८२ ॥ ईदृशं क मया दृष्टं, लिङ्गमित्यभिचिन्तयन् । विवेकशाखिनो बीजं, जातिस्मरणमाप सः ॥ २८३ ॥ विवेद चैवं यत् पूर्वविदेहे चक्रवर्त्यभूत् । भगवान् वज्रनाभोऽयं, जातोऽहं चाऽस्य सारथिः ॥२८४ ॥ तमिन्नेव भवे भर्तुर्वञसेनाभिधः पिता । ईदृशं तीर्थकुल्लिङ्ग, धारयनीक्षितो मया ॥ २८५ ।। 10 स्वामिनो वज्रसेनस्य, पादान्ते समुंपाददे । वज्रनाभः परिव्रज्यामहमप्यस्य पृष्ठतः ॥ २८६ ॥ अर्हतो वज्रसेनस्य, मुखादश्रौषमित्यहम् । भरते वज्रनाभोऽसौ, भावी प्रथमतीर्थकृत् ॥ २८७ ॥ खयम्प्रभादींश्च भवान् , पर्याटममुना सह । अधुना वर्त्तते खामी, ममैष प्रपितामहः ।। २८८ ॥ दिष्ट्या दृष्टो मया नाथा, समग्रजगतामपि । अनुग्रहीतुं मामेष, साक्षान्मोक्ष इवाऽऽगतः ॥ २८९ ॥ अत्रान्तरे कुमारस्य, प्रामृते केनचिन्मुदा । नवेक्षुरससम्पूर्णा, ढौकयाश्चक्रिरे घटाः ॥ २९० ॥ ततो विज्ञातनिर्दोषभिक्षादानविधिः स तु । गृह्यतां कल्पनीयोऽयं, रस इत्यवदद् विभुम् ॥ २९१ ॥ प्रमुरण्यञ्जलीकृत्य, पाणिपात्रमधारयत् । उत्क्षिप्योत्क्षिप्य सोऽपीक्षुरसकुम्भानलोठयत् ॥ २९२ ॥ भूयानपि रसः पाणिपात्रे भगवतो ममौ । श्रेयांसस्य तु हृदये, ममुर्न हि मुदस्तदा ॥ २९३ ॥ स्त्यानोनु स्तम्भितो न्वासीद्, ब्योग्नि लग्नशिखो रसः। अञ्जलौस्वामिनोऽचिन्त्यप्रभावाः प्रभवः खलु ॥२९४॥ ततो भगवता तेन, रसेनाऽकारि पारणम् । सुरासुरनृणां नेत्रैः, पुनस्तदर्शनामृतैः ॥ २९५ ॥ दिवि दुन्दुभयो नेदुः, प्रतिनादोन्मदिष्णवः । श्रेयांसश्रेयसां ख्यातिकरा वैतालिका इव ॥ २९६ ॥ रनवृष्टिरभूच्छ्रेयांसोकसि त्रिदिवौकसाम् । सममानन्दसम्भूतजननेत्राश्रुवृष्टिभिः ॥ २९७ ॥ दिवो देवाः पञ्चवर्णपुष्पवृष्टिं वितेनिरे । पृथ्वी पूजयितुमिव, खामिपादपवित्रिताम् ॥ २९८ ॥ सर्वामरगुकुसुमनिःस्यन्दैरिव सश्चितैः । चक्रुर्गन्धाम्बुभिर्वृष्टिं, त्रिविष्टपसदस्तदा ॥ २९९ ।। विदधानो दिवं दीव्यद्विचित्राभ्रमयीमिव । चेलोत्क्षेपः सुरनरैश्चक्रे चामरसोदरः ॥ ३०० ॥ 25 रोधशुक्लतृतीयायां, दानमासीत् तदक्षयम् । पर्वाक्षयतृतीयेति, ततोऽद्यापि प्रवर्तते ॥३०१ ।। श्रेयांसोपज्ञमवनौ, दानधर्मः प्रवृत्तवान् । साम्युपज्ञमिवाऽशेषव्यवहारनयक्रमः ॥ ३०२ ॥ खामिपारणकाद् देवसम्पाताचाऽथ विसिताः । राजानो नागराधान्येऽप्येयुः श्रेयांसवेश्मनि ॥ ३०३ ।। ते च कच्छमहाकच्छादयः क्षत्रियतापसाः । आजग्मुरुदाममुदः, स्वामिपारणवार्तया ॥३०४ ॥ राजानो नागराचाऽन्ये, जना जानपदा अपि । पुलकोत्फुल्लवपुषः, श्रेयांसमिदमूचिरे ॥ ३०५ ॥ भो भोः कुमार! धन्योऽसि, नृणामसि शिरोमणिः । यदिक्षुरस आहारः, स्वामिना ग्राहितस्त्वया ॥३०६।। प्रदीयमानमसाभिः, सर्वस्वमपि नाऽऽत्तवान् । नाऽमन्यत तृणायापि, प्रसन्नोऽसासु न प्रभुः ॥ ३०७ ॥ संवत्सरमटन खामी, प्रामाकरपुराटवीः । कस्साऽप्यादत्त नाऽऽतिथ्यं, धिगसान भक्तमानिनः ॥ ३०८ ॥ दूरेऽस्तु वस्तुग्रहणं, दूरे वेश्मसु विश्रमः । अद्य यापन वाचापि, खामी नः समभावयत् ॥ ३०९ ॥ * समुपात्तवान् से , ख ॥ श्रेयांसकल्याणानाम् । २ बन्दिनः। ३ वैशाखयतृतीयायाम्। ४ श्रेयांसोपज्ञ प्रथम श्रेयांसन प्रकटीकतो पानधर्मः प्रवृत्तवान् । ५ खाम्बुपाई प्रथमं ऋषभस्वामिना प्रकटीतोऽशेषव्यवहारमयक्रमः अवृत्त- मानवाखता ॥ 20 30 . कान् । t ·? 10 तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । पुत्रवत् वातपूर्वी ना, पूर्वलक्षाण्यनेकशः । असंस्तव इवेदानी, प्रभुरमासु वर्तते ॥ ३१० ॥ श्रेयांसस्तानुवाचैवं, किमेवमभिधीयते । न ह्ययं पूर्ववत् स्वामी, परिग्रहपरो नृपः ॥ ३११ ।। इदानीं वर्तते भा, भवावर्तीनिवर्तितम् । कृतनिःशेषसावधव्यापारविरतिर्यतिः ॥ ३१२॥ खानाङ्गरागनेपथ्यवस्त्राणि स्वीकरोति सः। यो भोगेच्छुः स्वामिनस्तु, तद्विरक्तस्य किं हि तैः ॥ ३१३॥ कन्यकाः स हि गृह्णाति, यः कामविवशो जनः। स्वामिनो जितकामस्य, कामिन्यः काममश्म॑वत् ।।३१४।। 5 हस्त्यश्वादि स गृह्णाति, यो महीराज्यमिच्छति । भर्तुः संयमसाम्राज्यभाजस्तदग्धवस्त्रवत् ॥ ३१५ ॥ फलादिकं स गृह्णाति, सजीवं यो हि हिंसकः । स्वामी त्वखिलजन्तूनामसौ जीवाभयप्रदः ॥ ३१६ ॥ एषणीयं कल्पनीयं, प्रांसुकं च जगत्पतिः । आदत्तेऽन्नादि तन्मुग्धा, भवन्तो न हि जानते ॥ ३१७ ॥ अचिरे युवराजं ते, खामिना ज्ञापितं पुरा । यत् किश्चिदपि शिल्पादि, तन्मानं जानते जनाः॥३१८॥ न ज्ञापितमिदं भर्चा, न जानीमस्ततो वयम् । त्वया पुनः कुतो ज्ञातमिति शंसितुमर्हसि ॥ ३१९ ॥ व्याजहार कुमारोऽपि, भगवदर्शनान्मम । जातिसरणमुत्पन्नं, धीरिव ग्रन्थदर्शनात् ।। ३२० ॥ अमुना खामिना सार्द्धमष्टौ जन्मान्तराण्यहम् । भृत्यो नामान्तराणीव, पर्याटं वर्गमर्त्ययोः ॥ ३२१ ॥ इतो भवात् तृतीयसिनतिक्रान्तभवे प्रभोः। पिताऽभवद् वज्रसेनो, विदेहमुवि तीर्थकृत् ॥ ३२२ ॥ तदन्तिके प्रबजितः, खामी पश्चादहं पुनः । तञ्जन्ममरणादेतदज्ञायि सकलं मया ॥ ३२३ ॥ तथा मे तातपादानां, सुबुद्धिश्रेष्ठिनोऽपि च । त्रयाणामपि समानां, प्रत्यक्षमधुना फलम् ॥ ३२४ ॥ 15 श्यामो मेरुर्मया दृष्टा, पयोभिः क्षालितश्च यत् । तपःक्षामः स हि स्वामीक्षुरसैः पारणादभात् ॥ ३२५ ॥ युध्यमानोऽरिभिर्यस्तु, राज्ञा दृष्टः प्रभुहि सः । मत्पारणकसान्निध्यात्, पराजिग्ये परीषहान् ।। ३२६ ॥ सुबुद्धिश्रेष्ठिना यच, दृष्टमादित्यमण्डलात् । गोसहसं च्युतं न्यस्तं, मयाऽथाऽर्कोऽधिकं बभौ ॥ ३२७ ॥ आदित्यो भगवानेष, गोसहस्रं तु केवलम् । तद् भ्रष्टं पारणेनाऽद्य, मयाऽयोजि बभौ च सः ॥ ३२८ ॥ एतच्छ्रुत्वा च ते सर्वे, श्रेयांसं साधु साध्विति । भाषमाणाः प्रमुदिताः, स्थानं निजनिजं ययुः ॥३२९॥ 20 कृतपारणका खामी, श्रेयांससदनात् ततः । जगामाऽन्यत्र नैकत्र, तिष्ठेच्छमस्थतीर्थकृत् ॥ ३३० ॥ भगवत्पारणस्थानातिक्रमं कोऽपि मा व्यधात् । इति रत्नमयं तत्र, श्रेयांसः पीठमादधे ॥ ३३१ ॥ त्रिसन्ध्यमपि तद् रनपीठं भक्तिभरानतः । श्रेयांसः पूजयामास, साक्षात् पादाविव प्रभोः ॥ ३३२ ॥ किमेतदिति लोकेन, पृष्टः सोमप्रभात्मजः । आदिकृन्मण्डलमिदमिति तं शंसति स तत् ॥३३३ ।। यत्र यत्र प्रभुर्भिक्षामग्रहीत् तत्र तत्र च । पीठं लोकोऽकृताऽदित्यपीठं तच्च क्रमादभूत् ॥ ३३४ ॥ स्वामी सम्पाप साया, निकुञ्जमिव कुञ्जरः । बहलीमण्डले बाहुबलेस्तक्षशिलापुरीम् ।। ३३५ ।। तसाच बहिरुधाने, तस्थौ प्रतिमया प्रभुः । गत्वा च बाहुबलये, तदायुक्तैर्यवेद्यत ॥ ३३६ ॥ अथाऽऽदिक्षत् पुरारक्षं, मापतिस्तत्क्षणादपि । विचित्र हट्टशोभादि, नगरे क्रियतामिति ॥ ३३७ ।। पदे पदेऽभवद् रम्भास्तम्भतोरणमालिका । लम्बमानमहालुम्बिचुम्बिताध्वन्यमौलिका ॥ ३३८ ।। मञ्चाः प्रतिपथं चासन् , रत्नभाजनभासुराः । विमानानीव भगवदर्शनायातनाकिनाम् ॥ ३३९ ॥ अनिलान्दोलितोद्दामपताकामालिकाच्छलात् । पूँ: सहस्रभुजीभूय, ननर्तेव मुदा तदा ॥ ३४० ।। नव्यहमपानीयच्छटाभिरभितोऽप्यभूत् । सयो रचितमङ्गल्याङ्गरागेव वसुन्धरा ॥ ३४१ ॥ भगवदर्शनोत्कण्ठारजनीजानिसङ्गमात् । पुरं तदानीमुभिद्रमभूत् कुमुदषण्डवत् ॥ ३४२ ॥ प्रातः खं पावयिष्यामि, लोकं च स्वामिदर्शनात् । इतीच्छतो बाहुबले, साऽभून्मासोपमा निशा ॥३४॥ तसामीपदिभातायां, विभावयां जगद्विभुः । प्रतिमां पारयित्वाऽगात्, कचिदन्यत्र वायुवत् ॥ ३४४ ॥ 35 १ रक्षितपूर्वी । र अपरिचित इव । ३ संसाररूपजलावात् । ४ पाषाणवत् । ५बहलोदेशे। * भूः सह से ॥ चन्द्रः । 25 80 ·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व प्रातश्च बद्धमुकुटैमहद्भिर्मण्डलेश्वरैः । भूयिष्ठैरिव मार्तण्डैः, परितः परिवारितः॥ ३४५ ॥ उपायानामिवाऽगारैरर्थशास्त्रैरिवाऽङ्गिभिः । शुक्राचैरिव भूयिष्ठैर्वरिष्ठैर्मत्रिमिव॒तः ॥ ३४६ ॥ जगलचनजङ्घालैर्लक्षसलपैस्तुरङ्गमैः । गूढपक्षैः पक्षिराजैरिव विष्वर विराजितः ॥ ३४७ ।। क्षरन्मदजलासारशमितक्षितिरेणुभिः । उत्तुङ्गैः शोमितो नागैर्नगैरिव सनिझरैः ॥३४८ ॥ 5 वसन्तश्रीप्रभृत्यन्तःपुरस्त्रीभिः सहस्रशः । पातालकन्याभिरिवाऽसूर्यम्पश्याभिरावृतः ॥ ३४९ ॥ सचामराम्यां च वारस्त्रीभ्यां सेवितपार्श्वकः । सराजहंसाभ्यां गङ्गायमुनाभ्यां प्रयागवत् ॥ ३५० ॥ धवलेनाऽऽतपत्रेणोपरिस्थेनाऽतिहारिणा । राकानिशीथशशिना, सानुमानिव शोभितः ॥ ३५१ ॥ सुवर्णदण्डहस्तेन, प्रतीहारेण चाऽग्रतः । शोध्यमानपथो देवनन्दिना देवराडिव ।। ३५२ ।। अन्वीयमानोऽश्वारूढः, रत्नाभरणभूषितैः । पौरैरिभ्यैरसङ्ख्यातैः, श्रीदेव्या इव पुत्रकैः ॥ ३५३ ॥ 10 शिलोचयशिलापृष्ठमिव पश्चाननो युवा । भद्रद्विपपतिस्कन्धमध्यारूढः सुरेन्द्रवत् ॥ ३५४ ॥ विराजमानः शिरसि, तरङ्गीभूतकान्तिना । रत्नमयकिरीटेन, चूलयेवाऽमराचलः ॥ ३५५ ॥ विनन्मुक्ताकुण्डले च, वदनस श्रिया जितौ । सेवाकृते समायाती, जम्बूद्वीपविधू इव ॥ ३५६ । स्थूलमुक्तामणिमयं, हारयष्टिं च धारयन् । हृदये मन्दिरे लक्ष्म्या, वप्रसब्रह्मचारिणम् ॥ ३५७ ॥ दोर्मूलयोर्दधानश्च, जात्यजाम्बूनदाङ्गदौ । दृढौ नबलतावेष्टाविवोच्चैर्भुजशाखिनोः ॥ ३५८ ॥ 15 मुक्तामणिमयौ विभ्रत्कङ्कणौ मणिबन्धयोः । लावण्यसरितस्तीरवर्तिफेनच्छटोपमौ ॥ ३५९ ॥ अङ्गुलीये च बिभ्राणः, कान्तिपल्लविताम्बरे । मणी इवाज्नणीयांसौ, पाण्योः फणिफणश्रियोः ॥३६०॥ चोलकेनाऽङ्गालनेन, सूक्ष्मश्वेतेन शोभितः । असंलक्ष्यविभेदेन, श्रीचन्दनविलेपनात् ॥ ३६१ ॥ चारुमन्दाकिनीवीचिनिचयस्पर्धिनी पटीम् । धारयन् परितो राकाचन्द्रमाश्चन्द्रिकामिव ।। ३६२ ।। विचित्रवर्णरुचिरेणाऽन्तरीयेण रोचितः । नानाधातूंपत्यकया, निषेवित इवाञ्चलः ॥ ३६३ ॥ 20 महाबाहुर्बाहुबलिः, पाणिभ्यां वर्तयन् शूणिम् । श्रीणामाकर्षणक्रीडा, कुटिकामुल्वणामिव ॥ ३६४ ॥ बन्दिवन्दजयजयारावपूरितदिशुखः । खामिपादपवित्रस्योपवनस्सान्तिकं ययौ ॥ ३६५ ॥ [एकविंशत्या कुलकम्] अवरुह्य करिस्कन्धाद्, वैनतेय इवाऽम्बरात् । छत्रादिप्रक्रियां त्यक्त्वा, तदुद्यानं विवेश सः ॥३६॥ व्योमेव चन्द्ररहितं, सुधाकुण्डमिवाऽसुधम् । तदस्वामिकमुद्यानमपश्यहषभात्मजः ॥३६७ ॥ क नाम भगवत्पादा, नयनानन्ददायिनः । इत्यपृच्छदतुच्छेच्छः, सर्वानुद्यानपालकान् ॥ ३६८ ॥ तेप्यूचुः किश्चिदप्यग्रे, यामिनीव ययौ विभुः । यावत् कथयितुं यामस्तावद् देवोऽप्युपाययौ ॥ ३६९ ॥ हस्तविन्यस्तचिबुको, बाष्पायितविलोचनः । अथेदं चिन्तयामास, ताम्यंस्तक्षशिलापतिः॥ ३७० ॥ खामिनं पूजयिष्यामि, समं परिजनैरिति । मनोरथो मुधा मेऽभूद्, हृदि बीजमिवोपरे ॥ ३७१ ॥ चिरं कृतविलम्बस्य, लोकानुग्रहकाम्यया । धिगियं मम सा जज्ञे, खार्थभ्रंशेन मूर्खता ॥ ३७२ ॥ 30 धिगियं वैरिणी रात्रिधिगियं च मतिर्मम । अन्तरायकरी खामिपादपावलोकने ।। ३७३ ।। विभातमप्यविभातं, भानुमानप्यभानुमान् । दृशावप्यदृशावेव, पश्यामि खामिनं न यत् ॥ ३७४ ।। अत्र प्रतिमया तस्थौ, रात्रि त्रिभुवनेश्वरः । अयं पुनर्बाहुबलिः, सौधे शेते स नित्रपः ।। ३७५ ॥ अथ बाहुबलिं दृष्ट्वा, चिन्तासन्तानसङ्कुलम् । उवाच सचिवो वाचा, शोकशल्यविशल्यया ॥३७६ ।। २ पूर्णिमारात्रिचन्द्रेण। ३ इन्द्रप्रतीहारेण । * वरागीभूत सं॥ ५ जम्बूद्वीप- स्थञ्चमी इव । जात्यसुवर्णकेयूरौ । • महान्तौ। ८ पर्वतासन्मभूम्या । ९ अङ्कशम् । + प्यारावपूरिताखिलदि आ ॥ १. महेछ। धारभूमौ । सुष्वाप नि आ, सं २ ॥ . 25 वेगवमिः। ४ केशरी।

·i 10 - 15 तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । अत्र स्वामिनमायातं, नापश्यमिति शोचसि । किं देव ! नित्यवास्तव्यः, स एव हृदि यस्य ते ॥३७७॥ कुलिशाङ्कुशचक्राञ्जध्वजमत्स्यादिलान्छितैः । दृष्टैः खामिपदन्यासैदृष्टः स्वाम्येव भावतः ॥ ३७८ ॥ श्रुत्वेति स्वामिनस्तानि, पदबिम्बानि भक्तितः । सान्तःपुरपरीवारः, सुनन्दासूरवन्दत ॥ ३७९ ॥ पदान्येतानि मा साऽतिक्रामत् कोऽपीति बुद्धितः । धर्मचक्रं रत्नमय, तत्र बाहुबलिय॑धात् ॥ ३८ ॥ अष्टयोजनविस्तारं, तच योजनमुच्छ्रितम् । सहस्रारं बभौ बिम्ब, सहस्रांशोरिवाऽपरम् ॥ ३८१ ॥ त्रिजगत्वामिनस्तस्य, प्रभावादतिशायिनः । सद्यस्तत्कृतमेवैक्षि, दुष्करं घुसदामपि ॥ ३८२ ॥ तत् तथाऽपूजयद् राजा, पुष्पैः सर्वत आहृतैः । समलक्षि यथा पौरैः, पुष्पाणामिव पर्वतः ॥ ३८३ ॥ तत्र प्रवरसङ्गीतनाटकादिमिरुटम् । नन्दीश्वरे शक्र इव, स चक्रेष्ष्टाह्निकोत्सवम् ॥ ३८४ ॥ आरक्षकानर्चकांश्च, तत्राऽऽदिश्य विशांपतिः । नमस्कृत्य च कृत्यज्ञो, जगाम नगरी निजाम् ॥ ३८५ ॥ भगवानप्यनायत्तः, समीरण इवाऽस्खलन् । नानाविधतपोनिष्ठो, विविधाभिग्रहोद्यतः ॥ ३८६ ॥ यवनाडम्बइल्लादिम्लेच्छदेशेषु मौनभाक् । अनार्यान् भद्रकीकुर्वन् , दर्शनेनाऽपि देहिनः ॥३८७ ।। उपसगैरसंस्पृष्टः, सहमानः परीषहान् । सहस्रमेकं वर्षाणां, व्यहरद् दिनलीलया ॥३८८ ॥ अयोध्याया महापुर्याः, शाखानगरमुत्तमम् । ययौ पुरिमतालाख्यं, भगवानृषभध्वजः॥३८९ ॥ तस्य चोत्तरतो रम्यं, द्वितीयमिव नन्दनम् । उद्यानं शकटमुखं, नाम न्यविशत प्रभुः ॥ ३९० ॥ कृताष्टमतपास्तत्र, न्यग्रोधस्य तरोरधः । प्रतिमास्थोऽप्रमत्ताख्यं, गुणस्थानं प्रपन्नवान् ॥ ३९१ ॥ ततश्चाऽपूर्वकरणमारूढः प्रत्यपद्यत । शुक्लध्यानं सवीचारं, पृथक्त्वेन वितर्कयुक् ॥ ३९२ ॥ प्राप्यानिवृत्तिं च सूक्ष्मसम्परायगुणं ततः । क्षणात् क्षीणकषायत्वं, प्रतिपेदे जगद्गुरुः ॥ ३९३ ॥ ऐक्यश्रुतमवीचारं, शुक्लध्यानं द्वितीयकम् । क्षणादासादयदथ, क्षीणमोहान्तिमक्षणे ॥ ३९४ ॥ पञ्च ज्ञानावरणानि, दृष्टयावृतिचतुष्टयम् । अन्तरायांश्च पञ्चेति, घातिशेषमनाशयत् ॥ ३९५ ॥ अथ व्रतात् सैंहस्राब्धा, फाल्गुनैकादशीदिने । कृष्णे तथोत्तराषाढास्थिते चन्द्रे दिवामुखे ।। ३९६ ॥ उत्पेदे केवलज्ञान, त्रिकालविषयं विभोः । हस्तस्थितमिवाऽशेष, दर्शयद् भुवनत्रयम् ॥३९७॥ [ युग्मम् ] दिशः प्रसेदुरभवन् , वायवः सुखदायिनः । नारकाणामपि तदा, क्षणं सुखमजायत ॥ ३९८ ॥ अथेन्द्राणामशेषाणामासनानि चकम्पिरे । तान् नोदितुमिव खामिकेवलोत्सवकर्मणे ॥३९९ ॥ प्रणेदुरिन्द्रलोकेषु, महाघण्टाः पटुःखनाः । सद्यो दूत्य इव वस्खलोकाकारणकर्मणि ॥४०० ॥ यियासोः स्वामिपादान्ते, सौधर्माधिपतेः सुरः । ऐरावणो गजीभूय, चिन्तामात्रादुपास्थित ॥ ४०१॥25 विराजमानस्तन्वा स, लक्षयोजनमानया । दिदृक्षुः खामिनं मेरुरिव जङ्गमतां गतः ॥ ४०२ ॥ अङ्गप्रभाभि हारधवलामिः समन्ततः । ककुभां चान्दनमिव, वितन्वानो विलेपनम् ॥ ४०३ ॥ गण्डस्थलगलद्दानजलैरतिसुगन्धिभिः । स्वर्गाङ्गणभुवं कुर्वन् , कस्तूरीस्तबकाङ्किताम् ॥ ४०४ ॥ कर्णतालेस्तालवृन्तैरिव लोलैर्निवारयन् । कपोलतलसम्पातिगन्धान्धमधुपावलीम् ॥ ४०५ ॥ कुम्भस्थलपराभूतवालमार्तण्डमण्डलः । आनुपूर्वीपीनवृत्तशुण्डानुकृतनागराद् ॥ ४०६ ॥ मॉभनेत्रदशनस्ताम्रपत्राभतालुकः । भम्भावृत्तशुभग्रीवः, पृथुगात्रान्तरालकः ॥ ४०७ ॥ अधिज्यीकृतधन्वाभपृष्ठवंशः कृशोदरः । चन्द्रमण्डलसङ्काशनखमण्डलमण्डितः ॥ ४०८ ।। सुगन्धिदीर्घनिश्वासश्चलदीर्घकराङ्गुलिः । दीर्घोष्ठपल्लवो दीर्घमेहनो दीर्घवालधिः ॥ ४०९ ॥ घण्टाभ्यां पार्श्वयोश्चन्द्रार्काभ्यां मेरुरिवाङ्कितः । देवदुकुसुमावेष्टं, कक्षानाडी च धारयन् ॥ ४१० ॥ • दर्शनावरणचतुष्टयम् । * सहनैकं का खं ॥ २ सहस्रवर्षेषु गतेषु। ३ आह्वानक्रमणि । * मधुवर्णनेत्रदन्तः । ५ शुण्डामः। ६ दीर्घपुच्छ.। 20 80 ।

·. 5 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत -[प्रथमं पर्व मुखान्यष्टौ हेमपट्टाश्चितभालानि तस्य च । बर्दिगष्टकरीणामिव विभ्रमभूमयः ॥ ४११ ॥ अष्टौ मुखे मुखे दन्तास्तिरवीनायतोन्नताः । दृढाश्चकाशिरे तस्य, महाद्रेरिव दन्तकाः ।। ४१२ ॥ दन्ते दन्ते पुष्करिणी, खादुनिर्मलपुष्करा । गिरौ वर्षधरे वर्षधरे हूद इवाऽभवत् ।। ४१३ ।। पुष्करिण्यां पुष्करिण्यामष्टावम्भोरुहाणि च । अब्देवीभिः कृतानीव, मुखानि पहिरम्भसः ॥ ४१४ ।। दलानि विपुलान्यष्टाम्भोरुहेऽम्भोरुहेऽपि च । क्रीडत्सुरस्त्रीविश्रामान्तरीपाणीव रेजिरे॥ ४१५ ॥ दले दलेऽष्टसङ्ख्यानि, नाटकानि विरेजिरे । चतुविधैरभिनयः, सनाथानि पृथक् पृथक् ॥ ४१६ ॥ द्वात्रिंशदासन् पानाणि, नाटके नाटकेऽपि च । निर्झरा इव सुस्वादरसकल्लोलसम्पदः ॥ ४१७ ॥ वासवः सपरीवारस्तं वारणवरं ततः । अग्रासनेऽध्यारुरोह, कुम्भाग्रच्छन्ननाभिकः ॥ ४१८ ।। आसीनसपरीवारवासवो वारणाधिपः । सहसा सकला कल्पः, सौधर्म इव सोऽचलत् ॥ ४१९ ॥ 10 क्षणादपि तदुद्यानमृषभखामिपावितम् । स पाप पालक इव, स्खवपुः सङ्क्षिपन् क्रमात् ।। ४२० ॥ इन्द्राः समं देवगणैरपरेऽष्यच्युतादयः । अहंपूर्विकयेवेयुस्तत्रोच्चैर्दधतस्त्वराम् ॥ ४२१ ॥ इतः समवसरणस्याऽवनीमेकयोजनाम् । अमृजन् वायुकुमाराः, खयं मार्जितमानिनः ॥ ४२२ ॥ गन्धाम्बुवृष्टिभिर्मेघकुमाराः सिषिचुः क्षितिम् । सुगन्धिबाष्पैः सोक्षिप्तधूपाधैवैष्यतः प्रभोः ॥ ४२३ ॥ व्यन्तराः वर्णमाणिक्यरत्नाश्मभिरुदंशुभिः । आत्मानमिव भक्त्या तद्, बबन्धुर्वसुधातलम् ॥ ४२४ ॥ 15 तत्रा धोमुखवृन्तानि, प्रोद्गतानीव भूतलात् । पञ्चवर्णानि पुष्पाणि, सुगन्धीन्यकिरंश्च ते ॥ ४२५ ॥ तोरणानि विचक्रुश्च, रत्नमाणिक्यकाञ्चनैः । चतसृष्वपि ते दिक्षु, तभूषाकण्ठिका इव ॥ ४२६ ॥ अन्योऽन्यदेहसान्तप्रतिबिम्बैर्वभासिरे । आलिङ्गिता इवाऽऽलीभिस्तत्रोच्चैः शालभजिकाः ॥ ४२७ ॥ स्निग्धेन्द्रनीलघटिता, मकरास्तेषु रेजिरे । प्रणश्यन्मकरकेतुत्यक्तकेतुभ्रमप्रदाः ॥ ४२८ ॥ भगवत्केवलज्ञानकल्याणभवया मुदा । हासा इव दिशां रेजुः, श्वेतच्छत्राणि तत्र च ॥ ४२९ ॥ ध्वजाश्च श्रेजिरे तत्र, भूदेव्याऽतिप्रमोदतः । उत्तम्भिता इव सुजाः, स्वयं नर्तितुकामया ॥ ४३० ॥ तोरणानामधस्तेषां, वलिपट्टेष्विवोच्चकैः । मङ्गलस्याष्ट चिहानि, स्वस्तिकादीनि जज्ञिरे ॥ ४३१ ।। तत्रोपरितनं वर्ष, विमानपतयो व्यधुः । रत्नमयं रत्नगिरेराहृतां मेखलामिव ॥ ४३२ ॥ नानामणिमयान्यासन् , कपिशीर्षाणि तत्र च । अंशुभिः सूत्रयन्ति यां, चित्रवर्णाशुकामिव ॥ ४३३ ॥ मध्यभागे पुनः स्वाङ्गज्योतिभिरिव पिण्डितैः । प्राकारं कनकैयॊतिष्पतयस्तत्र चक्रिरे ।। ४३४ ॥ 25 रविरचयामासुः, कपिशीर्षाणि तत्र च । सुरासुरवधूवक्ररत्नादायितानि ते ॥ ४३५ ।। रूप्यवप्रश्च भवनपतिभिस्तदहिष्कृतः । भक्तितो मण्डलीभूत, इव वैताठ्यपर्वतः ॥ ४३६ ॥ तस्योपरि विशालानि, कपिशीर्षाणि जज्ञिरे । सौवर्णान्यम्बुजानीव, दिविषदीर्घिकाजले ।। १३७ ।। भवनाधिपतिज्योतिष्पतिवैमानिकश्रियाम् । एकैककुण्डलेनेव, सा त्रिवप्रीकृता बभौ ॥ ४३८ ॥ माणिक्यतोरणास्तत्र, पताकामालभारिणः । रश्मिजालैविरचितान्यपताका इवाऽभवन् ।। ४३९ ।। 80 प्रतिवत्रं च चत्वारि, गोपुराणि चकाशिरे । चतुर्विधस्य धर्मस, क्रीडावातायना इव ।। ४४० ॥ इन्द्रनीलमणिस्तम्भायितधूमलतामुचः । द्वारे द्वारे धूपपयोऽमुच्यन्त व्यन्तरामरैः ॥ ४४१ ॥ प्रतिद्वारं विचके तैर्वापी काश्चनपङ्कजा । समवसरणवत्र, इव द्वास्चतुष्कभृत् ॥ ४४२ ॥ प्राकारस्य द्वितीयसाऽन्तरे चोत्तरपूर्वतः । देवच्छन्द विचकुस्ते, स्वामिविश्रामहेतवे ।। ४४३ ॥ तत्र प्रथमक्प्रस्य, द्वास्थौ प्रारद्वारि तस्थतुः । स्वर्णवर्णावुभयतो, वैमानिकदिवौकसौ n४४४॥ अन्तरद्वीपाणीव । * °कान्यभिनिन्यिरे स २, आ॥ २ पुष्पबन्धनस्थानानि । ३ पुत्तलिका । स्वामिप्रभा- प्रणश्यन्मकरकेतुभ्रमः सं ॥ ३ समवसरणभूमि । 20 ·10 15 तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । तस्यैव दक्षिणद्वारपार्श्वयोरिपालकौ । प्रतिबिम्बे इवाऽन्योऽन्यस्याऽस्थातां व्यन्तरौ सितौ ॥ ४४५ ॥ अभितः पश्चिमद्वारं, ज्योतिष्कौ द्वारपालको । रक्तवर्णी वितष्ठाते, सायमिन्दुरवी इव ॥ ४४६ ॥ तस्थतुश्च प्रतीहारावुत्तरद्वारपार्श्वयोः । भवनाधिपती कृष्णौ, मेघाविव समुन्नतौ ॥ ४४७॥ द्वितीयवप्रद्वारेषु, प्राक्क्रमेण चतुर्वपि । सर्वा अप्यभयपाशाङ्कुशमुद्गरपाणयः ॥ ४४८ ॥ देव्यो जया च विजया, चाजिता चाऽपराजिता । तस्थुश्चन्द्राश्मशोणाश्मस्वर्णनीलत्विषः क्रमात् ॥ 5 अन्त्यवत्रे प्रतिद्वारं, तस्थौ द्वास्थस्तु तुम्बुरुः । खट्वाङ्गी नृशिरःस्रग्बी, जटामुकुटमण्डितः ॥ ४५० ॥ मध्ये समवसरणं, चैत्यद्वय॑न्तरैः कृतः । कोशत्रयोदयो रत्नत्रयोदयमिवोद्दिशन् ॥ ४५१ ॥ तस्याऽधो विविधै रतैः, पीठं विदधिरे च ते । तस्योपरि च्छन्दकं चाऽप्रतिच्छन्दमणीमयम् ॥ ४५२ ॥ तन्मध्ये पूर्वदिग्भागे, रत्नसिंहासनं ततः । सपादपीठं ते चक्रुः, सारं सर्वश्रियामिव ॥ ४५३ ॥ तस्योपरि विचक्रे च, तैश्छत्रत्रयमुज्वलम् । स्वामिनस्त्रिजगत्वाम्यचिह्नत्रयमिवोच्चकैः ॥ ४५४ ।। यक्षाभ्यां तत्र दधाते, पार्श्वयोश्वामरौ शुची । हृद्यमान्ती बहिर्भूतौ, खामिभक्तिभराविव ॥ ४५५ ॥ सतः समवसरणद्वारे हेमाम्बुजस्थितम् । अत्यद्भुतप्रभाचक्र, धर्मचक्र विचक्रिरे ॥ ४५६ ॥ तत्राऽन्यदपि यत् कृत्यं, तत् सर्व व्यन्तरा व्यधुः । साधारणे हि समवसरणे तेऽधिकारिणः ॥ ४५७ ॥ चतुर्विधानां देवानामथ कोटीभिरावृतः । भगवान् समवसतुं, प्रचचाल दिवामुखे ॥ ४५८ ॥ सहस्रपत्राण्यजानि, मौवर्णानि तदा नव । विदधुनिंदधुश्वाध्ये, क्रमेण स्वामिनः सुराः ॥ ४५९ ॥ विदधे तेषु च स्वामी, पादन्यासं द्वयोर्द्वयोः । पुरः सञ्चारयामासुराशु शेषाणि नाकिनः ॥ ४६० ॥ पूर्वद्वारेण समवसरणं प्राविशत् ततः। चक्रे च चैत्यवृक्षस्य, जगन्नाथः प्रदक्षिणाम् ॥ ४६१ ॥ तीर्थं नत्वा प्रामुखोऽथ, जगन्मोहतमश्छिदे । खामी सिंहासनं भेजे, पूर्वाचलमिवार्यमा ॥ ४६२ ॥ रत्नसिंहासनस्थानि, दिक्ष्वन्यास्वपि तत्क्षणम् । भगवत्प्रतिबिम्बानि, व्यन्तरास्त्रीणि चक्रिरे ॥ ४६३ ॥ देवाः प्रभोः सदृग्रूपमङ्गुष्ठस्याऽपि न क्षमाः । कर्तुं ताशि तान्यासन् , पुनः खामिप्रभावतः॥ ४६४ ॥ 20 आविर्बभूवाऽनुशिरस्तदा भामण्डलं विभोः । खद्योतँपोतवद् यस्य, पुरो मार्तण्डमण्डलम् ॥ ४६५ ॥ प्रतिध्वानैश्चतस्रोऽपि, दिशो मुखरयन भृशम् । अम्भोद इव गम्भीरो, दिवि दध्वान दुन्दुभिः ॥ ४६६ ॥ भगवानेक एवाऽयं, खामीत्यूर्वीकृतो भुजः । धर्मेणेव प्रभोरग्रे, रेजे रत्नमयध्वजः॥४६७ ॥ प्रविश्य पूर्वद्वारेण, कृत्वा च त्रिः प्रदक्षिणाम् । तीर्थनाथं च तीर्थं च, नत्वा प्राकार आदिमे ॥४६८॥ स्थानं विहाय साधूनां, साध्वीनां च तदन्तरे। पूर्वदक्षिणदिश्यूस्तिस्थुर्वैमानिकस्त्रियः॥४६९॥ [ युग्मम् ] प्रविश्याऽपाच्यद्वारेण, विधिना तेन नैत्रते । क्रमेणाऽस्थुर्भवनेशज्योतिष्कव्यन्तरस्त्रियः ॥ ४७० ॥ प्रविश्य प्रत्यग्द्वारात् प्राग, विधिपूर्व मरुद्दिशि । अतिष्ठन् भवनपतिज्योतिष्कव्यन्तराः सुराः ॥ ४७१ ॥ प्रविश्योदीच्यद्वारेण, तेनैव विधिना क्रमात् । ऐशान्यां कल्पदेवाश्च, नरा नार्योऽवतस्थिरे ॥ ४७२ ॥ तत्राऽऽदावागतोऽल्पर्द्धिरागच्छन्तं महर्द्धिकम् । नमति साऽऽगतं तु प्रार, नमन्नेव जगाम च ॥४७३ ॥ नियन्त्रणा तत्र नैव, विकथा न च काचन । विरोधिनामपि मिथो, न मात्सर्य भयं न च ॥ ४७४॥ 30 द्वितीयस तु वास्य, तिर्यश्वस्तस्थुरन्तरे । वाहनानि तृतीयस्य, प्राकारस्य तु मध्यतः ॥ ४७५ ॥ प्राकारस्य तृतीयस्य, बाह्यदेशेऽभवन् पुनः । विशन्तः केपि निर्यान्तः, केपि तिर्यमरामराः॥४७६ ॥ अथ सौधर्मकल्पेन्द्रो, नमस्कृत्य कृताञ्जलिः । रोमाञ्चितो जगन्नाथमिति स्तोतुं प्रचक्रमे ॥४७७ ॥ खामिन् ! कधीदरिद्रोऽहं, कच त्वं गुणपर्वतः अभिष्टोष्ये तथापि त्वां, मक्यातिमुखरीकृतः॥४७८॥ क्षेतवर्णौ । २ खट्वाङ्गायुधधारी । ३ मुण्डमाली। ४ उच्छ्रयः। ५ अप्रतिममणिमयम् । ६ सुवर्णकमलस्थितम् । °वाऽनुवपुस्तदा आ ॥ ७ पतझशिशुवत् । दक्षिणद्वारेण। ९ वायन्यदिशि। १० इत्तरद्वारेण। त्रिषष्टि, १० 25 ·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व 5 अनन्तैर्दर्शनज्ञानवीर्यानन्दैर्जगत्पते । रत्नै रत्नाकर इव, त्वमिहैको विराजसे ॥ ४७९ देवेह भरतक्षेत्रे, चिरं नष्टस्य सर्वथा । धर्मस्याऽसि प्ररोहाय, बीजमेकं तरोरिव ॥ ४८० ॥ अनुत्तरसुराणां त्वं, तत्रस्थानामिह स्थितः । वेसि छिनलि सन्देहं, न माहात्म्यावधिस्तव ॥४८१॥ फलं त्वद्भक्तिलेशस्य, निवासः स्वर्गभूमिधु । यत् सुराणां ममग्राणां, महर्द्धिद्युतिभावताम् ॥ ४८२ ॥ 5 देव! त्वद्भक्तिहीनानां, तपोस्थतिमहान्त्यपि । अबोद्धृणामिव ग्रन्थाभ्यासः क्लेशाय केवलम् ॥ ४८३ ।। यस्त्वां स्तवीति यो द्वेष्टि, समस्त्वमुभयोस्तयोः । शुभाशुभं फलं किन्तु, भिन्नं चित्रीयते हि नः ॥४८४॥ शुश्रियाऽपि न तोषो मे, नाथ! नाथाम्यदस्ततः । भगवन् ! भूयसी भूयात् , त्वयि भक्तिर्ममाऽक्षया ॥४८५॥ इत्यभिष्टुत्य नत्वा च, निषसाद कृताञ्जलिः । नारीनरनरदेवदेवानामग्रतो हरिः ॥ ४८६ ॥ इतोऽपि च विनीतायां, विनीतो भरतेश्वरः । आजगाम नमस्कत, मरुदेवां दिवामुखे ॥४८७ ॥ 10 तनूजविरहोद्भूतैरश्रान्तरसारिभिः । जातनीलिकया लुसलोचनाजां पितामहीम् ॥ ४८८ ॥ ज्येष्ठः पौत्रो नमत्येष, देवि! त्वत्पादपङ्कजे । स्वयं विज्ञपयन्नेवं, भरतः प्रणनाम ताम् ॥४८९॥ [युग्मम्] स्वामिनी मरुदेवापि, भरतायाऽऽशिषं ददौ । हृद्यमान्ती शुचमिव, गिरमित्युजगार च ॥ ४९० ॥ मां त्वां महीं प्रजा लक्ष्मी, विहाय तृणवत् तदा । एकाकी गतवान् वत्सो, दुर्मरा मरुदेव्यहो। ॥४९१॥ सूनोश्चन्द्रातपच्छायमातपत्रं क मूर्द्धनि । सर्वाङ्गसन्तापकरः, केदानीं तपनातपः १ ॥ १९२ ॥ 15 सलीलगतिभिर्यानैर्यानं हस्त्यादिभिः क्व तत् १ । वत्सस्स पादचारित्वं, केदानीं पथिकोचितम् ? ॥४९३॥ क तद् वारवधूक्षिप्तचारुचामरवीजनम् ? । मत्स्नोः काऽधुना दंशमशकाद्यैरुपद्रवः १ ॥ ४९४ ॥ क तद् देवसमानीतदिव्याहारोपजीवनम् १ । क भिक्षाभोजनं तस्याऽभोजनं वापि सम्प्रति ? ॥ ४९५ ॥ रवसिंहासनोत्सङ्गे, महर्बेः क तदासनम् १ । मत्सनोः खजिन इव, क निरासनताऽधुना ? ॥ ४९६ ॥ आरखैरात्मरक्षैश्च, रक्षिते क पुरे स्थितिः १ । सूनोः क वासः सिंहाहिदुःश्वापदपदे बने ? ॥ ४९७ ॥ क तद् दिव्याङ्गनागीतं, कर्णामृतरसायनम् ? । सूनो कोन्मत्तफेरुण्डफेत्काराः कर्णसूचयः ॥ ४९८ ॥ अहो ! कष्टमहो ! कष्टं, यन्मे सूनुस्तपात्यये । पाखण्ड इव मृदुः, सहते वारिविद्रवम् ॥ ४९९ ॥ हिमचौं हिमसम्पातसंक्लेशविवशां दशाम् । अरण्ये मालतीस्तम्ब, इव याति निरन्तरम् ॥ ५००॥ उष्ण वुष्णकिरणकिरणैरतिदारुणैः । सन्तापं चाऽनुभवति, स्तम्बेरम इवाऽधिकम् ॥ ५०१॥ तदेवं सर्वकालेषु, वनेकासी निराश्रयः । पृथग्जन इवैकाकी, वत्सो मे दुःखभाजनम् ॥ ५०२ ॥ 25 ताडाखालं वत्सं, पश्यन्त्यग्रे दृशोरिव । वदन्ती नित्यमप्येवं, हा ! त्वामपि दुनोम्यहम् ॥ ५०३।। इति दुःखाकुलां देवीं, मरुदेवीमुदञ्जलिः । वाचाऽवोचन्नवसुधासधीच्या वसुधाधवः ॥ ५०४ ॥ स्थैर्यादेर्वज्रसारस्य, महासत्त्वशिरोमणेः । तातस्य जननी भूत्वा, किमेवं देवि ! ताम्यसि ? ॥ ५०५ ॥ तातखरीत सहसा, संसाराम्भोधिमुद्यतः । कण्ठबद्धशिलाप्रायान् , स्थाने तत्याज नः प्रभुः ॥ ५०६ ।। को विहरतो भत्ता, प्रभावाच्छापदा अपि । नोपद्रवं कर्तुमलं, पाषाणघटिता इव ॥ ५०७ ॥ 80 क्षुत्पिपासातपप्राया, कुसहा ये परीषहाः । सहायाः खलु तातस्य, ते कर्मवेषिसूदने । ५०८ ॥ न चेत् प्रत्येषि मदाचा, प्रत्येष्यसि तथाऽपि हि । तातस्य न चिराजातकेवलोत्सववार्तया ।। ५०९ ।। अवान्तरे महीभोपितों वेत्रपाणिना । नामा यमक-शसकौ, पुरुषावभ्युपेयतुः ॥ ५१० ॥ अस्स समकवत्र, भरतेशं व्यजिज्ञपत् । दिष्ट्याऽद्य वर्षसे देवाऽनया कल्याणवार्तया ॥ ५११॥ पुरे पुलिसवालाख्ये, कानने शकटानने । युगादिनाथपादानामुपद्यत केवलम् ॥ ५१२ ।। प्रणय रामकोऽप्युःखरमेवं व्यजिज्ञपत् । इदानीमायुधागारे, चक्ररत्नमजायत ॥ ५१३ ॥ , अश्रुजलैः । मेलाविशेषः । ३ मण्डकाख्यपशोः । ४ जलोपनवम्। ५ श्रीमत्तौं। . 20 85 ·10 , तृतीयः सर्गः]] त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरितम् । ७५ उत्पन्न केवलस्तात, इतश्चक्रमितोऽभवत् । आदौ करोमि कस्याऽर्चामिति दध्यौ क्षणं नृपः ॥ ५१४ ॥ क विश्वाभयदस्तातः ?, व चक्रं प्राणिघातकम् ? । विमृश्येति स्वामिपूजाहेतोः खानादिदेश सः॥५१५॥ यथोचितमथो दवा, पुष्कलं पारितोषिकम् । विससर्ज नरेन्द्रस्तौ, मरुदेवामुवाच च ॥५१६ ॥ देवि! त्वं सर्वदापीदमादिक्षः करुणाक्षरम् । भिक्षाहारो यदेकाकी, वत्सो मे दुःखभाजनम् ॥५१७॥ त्रैलोक्यस्खामिताभाजः, स्वसनोस्तस्य सम्प्रति । पश्य सम्पदमित्युक्त्वाऽऽरोहयामास तां गजे ।। ५१८॥5 सुवर्णवज्रमाणिक्यभूषणैस्तुरगैर्गजैः । पत्तिभिः स्पन्दनैमूर्तश्रीमयैः सोऽचलत् ततः ॥ ५१९ ॥ सैन्यैर्भूषणभाःपुञ्जकृतजङ्गमतोरणैः । गच्छन् दूरादपि नृपोऽपश्यद् रत्नध्वजं पुरः ॥ ५२० ॥ मरुदेवामथाऽवादीद्, भरतः परतो ह्यदः । प्रभोः समवसरणं, देवि ! देवैर्विनिर्मितम् ॥ ५२१ ॥ अयं जयजयारावतुमुलस्त्रिदिवौकसाम् । श्रूयते तातपादाजसेवोत्सवमुपेयुषाम् ॥ ५२२ ॥ गम्भीरमधुरं मातर्दिव्ययं दुन्दुभिनंदन् । तनोति हृदयानन्दं, वैतालिक इव प्रभोः।। ५२३ ॥ खामिपादाञ्जवन्दास्वृन्दारकविमानभूः । अन[ः किङ्किणीनादः, श्रवणातिथिरेष नः ॥ ५२४ ।। स्वामिदर्शनहृष्टानां, श्वेडानादो दिवौकसाम् । स्तनितं स्तनयिनामिवैष श्रूयते दिवि ॥ ५२५ ॥ गन्धर्वाणामियं गीतिग्रामरागपवित्रिता । स्वामिवाचो भुजिष्येव, पुष्यत्यानन्दमद्य नः ॥ ५२६ ।। शृण्वत्यास्तत् ततो देव्या, मरुदेव्या व्यलीयत । आनन्दाश्रुपयापूरैः, पङ्कवन्नीलिका दशोः ॥५२७॥ साऽपश्यत् तीर्थकल्लक्ष्मी, सूनोरतिशयान्विताम् । तस्यास्तदर्शनानन्दात् , तन्मयत्वमजायत ॥ ५२८॥ 15 साऽऽरुह्य क्षपकश्रेणिमपूर्वकरणक्रमात् । क्षीणाष्टकर्मा युगपत् , केवलज्ञानमासदत् ॥ ५२९ ॥ करिस्कन्धाधिरूढैव, स्वामिनी मरुदेव्यथ । अन्तकृत्केवलित्वेन, प्रपेदे पदमव्ययम् ॥ ५३०॥ एतस्थामवसर्पिण्यां, सिद्धोऽसौ प्रथमस्ततः । सत्कृत्य तद्वपुः क्षीरनीरधौ निदधेऽमरैः ।। ५३१ ।। तदादि च प्रववृते, लोके मृतकपूजनम् । यत् कुर्वन्ति महान्तो हि, तदाचाराय कल्पते ।। ५३२ ।। ततो विज्ञाततन्मोक्षो, हर्ष-शुग्भ्यां समं नृपः । अश्रच्छायार्कतापाभ्यां, शरत्काल इवाऽऽनशे ॥ ५३३ ॥20 सन्त्यज्य राज्यचिह्नानि, पदातिः सपरिच्छदः । उदग्द्वारेण समवसरणं प्रविवेश सः॥ ५३४ ॥ चतुर्भिर्देवनिकायैः, स्वामी परिवृतस्तदा । ददृशे भरतेशेन, दृक्चकोरनिशाकरः ॥ ५३५ ।। त्रिश्च प्रदक्षिणीकृत्य, भगवन्तं प्रणम्य च । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः स्तोतुमिति चक्री प्रचक्रमे ॥ ५३६ ॥ जयाखिलजगनाथ 1, जय विश्वाभयप्रद ।। जय प्रथमतीर्थेश !, जय संसारतारण ! ॥ ५३७ ॥ अद्याऽवसर्पिणीलोकपमाकरदिवाकर ! । त्वयि दृष्टे प्रभातं मे, प्रनष्टतमसोऽभवत् ॥ ५३८ ।। तेषां दूरे न लोकाग्रं, कारुण्यक्षीरसागर ! । समारोहन्ति ये नाथ !, त्वच्छासनमहारथम् ॥ ५३९ ।। लोकाग्रतोऽपि संसारमग्रिमं देव ! मन्महे । निष्कारणजगबन्धुर्यत्र साक्षात् त्वमीक्ष्यसे ॥ ५४० ॥ त्वदर्शनमहानन्दस्सन्दनिष्यन्दलोचनैः । स्वामिन् ! मोक्षसुखाखादा, संसारेऽप्यनुभूयते ॥ ५४१ ।। रागद्वेषकषायायै, रुद्धं जगदरातिभिः । इदमुद्वेष्ट्यते नाथ !, त्वयैवाऽभयसत्रिणा ॥ ५४२ ।। नानावस्कन्दसङ्ग्रामहतग्रामभुवो मिथः । मित्रीभूयेह तिष्ठन्ति, राजानस्तव पर्षदि ॥ ५४३ ॥ त्वत्पर्षधयमायाता, करंटी करटस्थलीम् । करेण केसरिकर, कृष्ट्वा कण्डूयते मुहुः ॥ ५४४ ॥ इतश्च महिषमिक, महिषोऽयं मुहुर्मुहुः, । स्नेहतो जिया मार्टि, हेषमाणमिम हयम् ।। ५४५ ।। लीलालोलितलाल, उत्कर्णोन्नमिताननः । प्राणेन व्याघ्रवदनं, जिघ्रत्ययमितो मृगः ॥ ५४६ ॥ पार्श्वयोरग्रतः पश्चाल्ललन्तं निजपोतवत् । अयं तरुणमार्जारः, समाश्लिष्यति मूषकम् ।। ५४७ ।। । मूर्तिमलक्ष्मीमयैः। २ महान् । किङ्कणीना खता ॥ ३ कर्णगाधरः । ४ सिंहनादः । हिदि खता ॥ ५ गजः । ६ भादं कुर्वाणम्। मूषिकम् खं, सं २, मूषिकाम् आ॥ 25 30 - .

·6 10 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व अयं च निर्भयो भोग, कुण्डलीकृत्य कुण्डली । अदधोरम्यणे, निषीदति वयस्यवत् ॥ ५४८ ॥ देव! ये केचिदन्येऽपि, जीवाः शाश्वतवैरिणः । निर्वैरास्तेऽत्र तिष्ठन्ति, त्वत्प्रभावोऽसमो ह्ययम् ॥ ५४९॥ इति स्तुत्वा जगनाथमपक्रम्याऽऽश्रितक्रमः । निषसाद महीनाथो, घुसनाथस्य पृष्ठतः ॥ ५५० ॥ क्षेत्रे योजनमात्रेऽपि, सचानां कोटिकोटयः । ममुस्तसिन् निराबाधं, तीर्थनाथप्रभावतः ॥ ५५१ ॥ प्रभुर्योजनगामिन्या, सर्वभाषास्पृशा गिरा । पञ्चत्रिंशदतिशयजुषेमां देशनां व्यधात् ॥ ५५२ ॥ आधिव्याधिजरामृत्युज्वालाशतसमाकुलः । प्रदीप्तागारकल्पोऽयं, संसारः सर्वदेहिनाम् ॥ ५५३ ।। न युज्यते तद् विदुषः, प्रमादोऽत्र मनागपि । का प्रमाद्यति बालोऽपि, निशोल्लङ्घये मरुस्थले १ ॥५५४ ॥ संसाराब्धाविहाऽनेकयोन्यावर्ताकुले जनैः । दुर्लभं मानुषं जन्म, महारत्नमिवोत्तमम् ॥ ५५५ ॥ परलोकसाधनेन, मानुष्यमपि देहिनाम् । पादपो दोहदेनेव, सफलीभवति ध्रुवम् ॥ ५५६ ॥ आपातमात्रमधुराः, परिणामेऽतिदारुणाः । शठवाच इवाऽत्यन्तं, विषया विश्ववञ्चकाः ॥ ५५७ ॥ पदार्थानामशेषाणां, संसारोदरवर्तिनाम् । संयोगा विप्रयोगान्ताः, पतनान्ता इवोच्छ्रयाः ॥ ५५८ ॥ आयुर्धनं यौवनं च, स्पर्द्धयेव परस्परम् । सत्वरं गत्वराण्येव, संसारेऽसिन् शरीरिणाम् ॥ ५५९ ॥ 'संसारस्याऽय गतिषु, चतसृष्वपि जातुचित् । नाऽस्त्येव सुखलेशोऽपि, स्वादु नीरं मराविव ॥ ५६० ॥ तथाहि क्षेत्रदोषेण, परमाधार्मिकैरपि । मिथश्वाऽऽक्लिश्यमानानां, नारकाणां कुतः सुखम् ? ॥ ५६१ ॥ 15 शीतवातातपाम्भोभिर्वधबन्धक्षुदादिभिः । विविधं वाध्यमानानां, तिरश्चामपि किं सुखम् १ ॥ ५६२ ॥ गर्भवासजनिव्याधिजरादारिद्यमृत्युजैः । क्रोडीकूतानामसुखैर्मनुष्याणां कुतः सुखम् ? ॥ ५६३ ॥ अन्योऽन्यमत्सरामर्षकलहच्यवनाऽसुखैः । सुखलेशोऽपि नैवाऽस्ति, कदाचिद् युसदामपि ॥ ५६४ ॥ अज्ञानाञ्जन्मिनो भूयो, भूयः संसारसम्मुखम् । तथापि परिसर्पन्ति, नीचाभिमुखमम्बुवत् ॥ ५६५ ॥ तद् भव्याश्चेतनावन्तो, निजेनाऽनेन जन्मना । मा पोषयत संसार, दुग्धेनेव भुजङ्गमम् ॥ ५६६ ॥ 20 संसारवासजं दुःखं, विचार्य तदनेकधा । सर्वात्मनाऽपि मोक्षाय, यतध्वं हे विवेकिनः ॥ ५६७ ॥ गर्भवासभवं दुःखं, नरकाऽसुखसन्निभम् । संसारखन्न मोक्षेऽस्ति, जीवानां हन्त ! जातुचित् ॥५६८॥ घटीमध्याकृष्यमाणनारकार्तिसहोदरा । नेह प्रसवजन्माऽपि, जायते जातु वेदना ॥ ५६९ ॥ बहिरन्तःपरिक्षिप्तशल्यतुल्या भवन्ति च । नाऽऽधयो व्याधयो नाऽपि, तत्र बाधानिवन्धनम् ॥ ५७० ।। अग्रदूती कृतान्तस्य, तेजःसर्वस्वतस्करी । पराधीनत्वजननी, न जरा तत्र सर्वथा ॥ ५७१ ॥ 25 सञ्जायते नारकिकतिर्यग्नृयुसदामिव । न तत्र मरणं भूयो, भवभ्रमणकारणम् ॥ ५७२ ॥ किन्तु तत्र महानन्द, सुखमद्वैतमव्ययम् । रूपं च शाश्वतं ज्योतिः, केवलालोकभास्करम् ॥ ५७३ ॥ स च सम्प्राप्यते मोक्षः, शीलयद्भिनिरन्तरम् । ज्ञानदर्शनचारित्ररत्नत्रितयमुज्वलम् ।। ५७४ ॥ तत्र जीवादितत्स्वानां, सझेपाद् विस्तरादपि । यथावदवबोधो यः, सम्यग्ज्ञानं तदुच्यते ॥ ५७५ ॥ मतिश्रुताऽवधिमनःपर्यायैः केवलेन च । अमीभिः सान्वयझेदैस्तत् तु पञ्चविधं मतम् ॥ ५७६ ॥ 30 अवग्रहादिभिभिन्नं, बहाद्यैरितरैरपि । इन्द्रियानिन्द्रियभवं, मतिज्ञानमुदीरितम् ॥ ५७७ ॥ विस्तृतं बहुधा पूर्वैरङ्गोपाङ्ग प्रकीर्णकैः । स्वाच्छब्दलाञ्छितं ज्ञेयं, श्रुतज्ञानमनेकधा ॥ ५७८ ॥ देवनैरयिकाणां स्यादवधिर्भवसम्भवः । षड्विकल्पस्तु शेषाणां, क्षयोपशमलक्षणः ॥ ५७९ ॥ ऋजुर्विपुल इत्येवं, स्यान्मनःपर्ययो द्विधा । विशुद्ध्यातिपाताभ्यां तद्विशेषोऽवगम्यताम् ॥ ५८० ।। अशेषद्रव्यपर्यायविषयं विश्वलोचनम् । अनन्तमेकमत्यक्षं, केवलज्ञानमुच्यते ॥ ५८१॥ सर्पः। * संयोगाः स्युर्वियोगान्ताः सं १॥ + अयं श्लोकः पा. पुस्तके न दृश्यते ॥ अयापितानाम् । २महानकुलस्य । जन्तोः।

·5 10 15. तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । रुचिः श्रुतोक्ततत्वेषु, सम्यक्श्रद्धानमुच्यते । जायते तनिसर्गेण, गुरोरधिगमेन वा ॥ ५८२ ॥ तथाह्यनाद्यन्तभवावर्त्तवर्तिषु देहिषु । ज्ञानदृष्ट्यावृतिवेद्यान्तरायाभिषकर्मणाम् ॥ ५८३ ॥ सागरोपमकोटीनां, कोव्यस्त्रिंशत् परा स्थितिः । विंशतिर्गोत्रनाम्नोश्च, मोहनीयस्य सप्ततिः ॥ ५८४ ॥ ततो गिरिसरिद्रावघोलनान्यायतः स्वयम् । क्षीयन्ते सर्वकर्माणि, फलानुभवतः क्रमात् ॥ ५८५ ॥ एकोनत्रिंशदेकोनविंशत्येकोनसप्तती । सागराणां कोटिकोटीः, स्थितिमुन्मूल्य कर्मणाम् ॥ ५८६ ॥ देशोनैकावशिष्टाब्धिकोटिकोटौ तु जन्मिनः । यथाप्रवृत्तिकरणाद्, ग्रन्थिदेशं समिति ॥५८७॥ [युग्मम् ] रागद्वेषपरीणामो, दुर्भेदो ग्रन्थिरुच्यते । दुरुच्छेदो दृढतरः, काष्ठादेवि सर्वदा ॥ ५८८ ॥ तीराभ्यर्णान्महापोता, इव वातसमाहताः । रागादिप्रेरिताः केपि, व्यावर्तन्ते ततः पुनः ॥ ५८९ ॥ तत्रैव तत्परीणामविशेषादासतेऽपरे । स्थलस्खलितगमनान्यम्भांसि सरितामिव ॥ ५९० ॥ अपरे ये पुनर्भव्या, भाविभद्राः शरीरिणः । आविष्कृत्य परं वीर्यमपूर्वकरणेन ते ॥ ५९१ ॥ अतिक्रामन्ति सहसा, तं ग्रन्थि दुरतिक्रमम् । अतिक्रान्तमहाध्वानो, घट्टभूमिमिवाऽध्वगाः ॥ ५९२ ॥ अथाऽनिवृत्तिकरणादन्तरकरणे कृते । मिथ्यात्वं विरलीकृत्य, चतुर्गतिकजन्तवः ॥ ५९३ ॥ आन्तर्मुहूर्तिकं सम्यग्दर्शनं प्राप्नुवन्ति यत् । निसर्गहेतुकमिदं, सम्यक् श्रद्धानमुच्यते ॥ ५९४ ॥ [युग्मम्] गुरूपदेशमालम्ब्य, भव्यानामिह देहिनाम् । सम्यक् श्रद्धानं तु यत् तद्, भवेदधिगमोद्भवम् ॥ ५९५ ॥ तच्च सादौपशमिकं, साखादनमथाऽपरम् । क्षायोपशमिकं वेद्यं, क्षायिकं चेति पञ्चधा ॥ ५९६ ॥ तत्रौपशमिकं भिन्नकर्मग्रन्थेः शरीरिणः । सम्यक्त्वलामे प्रथमेऽन्तर्मुहूर्त प्रजायते ॥ ५९७ ॥ तथोपशान्तमोहयोपशमश्रेणियोगतः । मोहोपशमजमौपशमिकं तु द्वितीयकम् ॥ ५९८॥ त्यक्तसम्यक्त्वभावस्य, मिथ्यात्वाभिमुखस्य च । तथाऽभ्युदीर्णानन्तानुबन्धिकस शरीरिणः ॥५९९ ।। यः सम्यक्त्वपरीणाम, उत्कर्षेण षडावलिः । जघन्येनैकसमयस्तत् सास्वादनमीरितम् ॥६००॥ अथ तृतीयं मिथ्यात्वमोहक्षयशमोद्भवम् ! सम्यक्त्वपुगलोदयपरिणामवतो भवेन् । ६०१ ।। वेदकं नाम सम्यक्त्वं, क्षपकश्रेणिमीयुषः । अनन्नानुवन्धिनां तु, भये जाने शरीरिणः ॥६०२॥ मिथ्यात्वस्याऽथ मिश्रस, सम्यग्जाने परिक्षये । क्षायिकसम्मुखीनस, सम्यक्वाऽन्त्यांशमोगिनः॥६०३।। शुभभावस्य प्रक्षीणसप्तकस्य शरीरिणः । सम्यक्त्वं क्षायिकं नाम, पञ्चम जायने पुनः ॥ ६०४ ॥ सम्यग्दर्शनमेतच, गुणतस्त्रिविधं भवेन् । रोचकं दीपकं चैव. कारकं चेति नामतः ।। ६०५ ॥ तत्र श्रुतोक्ततत्त्वेषु, हेतूदाहरणैविना । दृढा या प्रत्ययोत्पत्तिस्तद् गेचकसुदीरितम् ॥ ६०६ ॥ दीपकं तद् यदन्येषामपि सम्यक्त्वढीपकम् । कारकं संयमनपःप्रभृतीगं तु कारकम् ।। ६०७ ॥ शम-संवेग-निर्वेदा-ऽनुकम्पा-ऽऽस्तिक्यलक्षगैः। लक्षणैः पञ्चमिः मभ्यक्, सम्यक्त्रं तन्तु लक्ष्यते॥६०८॥ अनन्तानुबन्धिकषायाणामनुदयः शमः ! म प्रकृत्या कपागणां, विपाकेक्षणतोऽपि वा ।। ६०९ ॥ ध्यायतः कर्मविपाकं, संसारासारनामपि । यत् स्याद् विषयवैराग्यं, म मंवेग इतारितः ॥ ६१० ॥ संसारवासः कारैव, बन्धनान्येव वन्धवः । मसंवेगस चिन्तयं, या निर्वेदः म उच्यने ।। ६११ ॥ एकेन्द्रियप्रभृतीनां, सर्वेषामपि देहिनाम् । भवाब्धौ मजतां क्लशं. पश्यतो हृदयद्रता ॥ ६१२ ॥ तदुःखैदुःखितत्वं च, तत्प्रतीकारहेतुषु । यथाशक्ति प्रवृत्तिश्चेत्यनुकम्पाऽभिधीयते ॥ ६१३ ।। [युग्मम्] तत्त्वान्तराकर्णनेऽपि, या तत्त्वेष्वाहनेषु तु । प्रनिपत्तिनिंगकाटा, नदालिक्यमुदीरितम् ॥ ६१४ ॥ सम्यग्दर्शनमित्युक्तं, प्राप्तावस्य क्षणादपि । मत्यज्ञानं पुराऽभृद् यत्. नन्मतिज्ञानतां व्रजेत् ॥ ६१५ ।। जन्मिनो यच्छ्रुताऽज्ञानं, तच्छुतज्ञानतां भजेन् । विभङ्गबानमवधिज्ञानभावं च गच्छति ॥ ६१६ ॥ सर्वसावधयोगाना, त्यागश्चाग्निमिष्यते । कीर्तितं तदहिंसादिवतमेदेन पञ्चधा ॥ ६१७ ॥ 20 25 30 35 ·10 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व अहिंसा-सूनृता-स्तेय-ब्रह्मचर्या-ऽपरिग्रहाः । पञ्चभिः पञ्चभिर्युक्ता भावनाभिर्विमुक्तये ॥ ६१८ ॥ न यत् प्रमादयोगेन, जीवितव्यपरोपणम् । त्रसानां स्थावराणां च, तदहिंसाव्रतं मतम् ॥ ६१९ ॥ प्रियं पथ्यं वचस्तथ्यं, सूनृतव्रतमुच्यते । तत् तथ्यमपि नो तथ्यमप्रियं चाऽहितं च यत् ॥ ६२० ॥ अनादानमदत्तस्याऽस्तेयव्रतमुदीरितम् । बाह्याः प्राणा नृणामों, हरता तं हता हि ते ॥ ६२१ ॥ ts दिव्यौदारिककामानां, कृताऽनुमतकारितैः । मनोवाकायतस्त्यागो, ब्रह्माऽष्टादशधोदितम् ॥ ६२२ ॥ सर्वभावेषु मूीयास्त्यागः स्यादपरिग्रहः । यदसत्खपि जायेत, मूर्छया चित्तविष्ठवः ॥ ६२३ ।। सर्वात्मना यतीन्द्राणामेतच्चारित्रमीरितम् । यतिधर्मानुरक्तानां, देशतः स्यादगारिणाम् ॥ ६२४ ॥ सम्यक्त्वमूलानि पञ्चाऽणुव्रतानि गुणास्त्रयः । शिक्षापदानि चत्वारि, ब्रतानि गृहमेधिनाम् ॥ ६२५ ।। पङ्गुकुष्ठिकुणित्वादि, दृष्ट्वा हिंसाफलं सुधीः। निरागस्त्रसजन्तूनां, हिंसां सङ्कल्पतस्त्यजेत् ॥ ६२६ ॥ मन्मनत्वं काहलत्वं, मूकत्वं मुखरोगिताम् । वीक्ष्याऽसत्यफलं कन्यालीकाद्यसत्यमुत्सृजेत् ॥ ६२७ ॥ कन्यागोभूम्यलीकानि, न्यासापहरणं तथा । कूटसाक्ष्यं च पञ्चेति, स्थूलासत्यानि सन्त्यजेत् ॥ ६२८ ॥ दौर्भाग्यं प्रेष्यतां दास्यमङ्गच्छेदं दरिद्रताम् । अदत्तात्तफलं ज्ञात्वा, स्थूलस्तेयं विवर्जयेत् ॥ ६२९ ॥ पण्डत्वमिन्द्रियच्छेदं, वीक्ष्याऽब्रह्मफलं सुधीः । भवेत् स्वदारसन्तुष्टोऽन्यदारान् वा विवर्जयेत् ॥ ६३० ॥ असन्तोषमविश्वासमारम्भं दुःखकारणम् । मत्वा मूर्छाफलं कुर्यात्, परिग्रहनियत्रणम् ॥६३१ ॥ 15 दशवपि कृता दिक्षु, यत्र सीमा न लञ्चयते । ख्यातं दिग्विरतिरिति, प्रथमं तद् गुणवतम् ॥ ६३२ ॥ भोगोपभोगयोः सङ्ख्या, शक्त्या यत्र विधीयते । भोगोपभोगमानं तद् , द्वैतीयीकं गुणव्रतम् ॥ ६३३ ॥ आर्त रौद्रमपध्यानं, पापकर्मोपदेशिता । हिंसोपकारिदानं च, प्रमादाचरणं तथा ॥ ६३४ ॥ शरीरामर्थदण्डस, प्रतिपक्षतया स्थितः । योऽनर्थदण्डस्तस्यागस्तृतीयं तु गुणवतम् ॥ ६३५ ॥ त्यक्तातरौद्रध्यानस्य, त्यक्तसावधकर्मणः । मुहूर्त समता या तां, विदुः सामायिकवतम् ॥ ६३६ ॥ 20 'दिव्रते परिमाणं यत्, तस्य सङ्केपणं पुनः । दिने रात्रौ च देशावकाशिकवतमुच्यते ॥ ६३७ ॥ चतुष्पा चतुर्थादि, कुव्यापारनिषेधनम् । ब्रह्मचर्यक्रिया स्नानादित्यागः पौषधवतम् ॥ ६३८ ।। दानं चतुर्विधाहारपात्राच्छादनसमनाम् । अतिथिभ्योऽतिथिसंविभागवतमुदीरितम् ॥ ६३९ ॥ रत्नत्रयमिदं सम्यग्, यतिभिः श्रावकैरपि । उपासनीयं सततं, निर्वाणप्राप्तिहेतवे ॥ ६४०॥ आकर्ण्य देशनामेवमुत्थाय भरतात्मजः । ऋषभखामिनं नत्वार्षभसेनो व्यजिज्ञपत् ॥ ६४१॥ 25 स्वामिनिह भवारण्ये, कषायदवदारुणे । नव्याम्बुद इवाऽवर्षस्तवामृतमनुत्तरम् ॥ ६४२ ॥ तरण्ड इव मजद्भिः, प्रपेव च पिपासितैः । कृशानुरिव शीतात्तैस्तापात्तैरिव पादपः ॥ ६४३ ॥ ध्वान्तममैप इव, निधिदौस्थ्यस्थितैरिव । विषादितैरिव सुधा, रोगितैरिव भेषजम् ॥ ६४४ ॥ विक्रान्तद्विषदाक्रान्तैरिव दुर्ग जगत्पते । भवभीतैरसि प्राप्तो, रक्ष रक्ष दयानिधे ॥६४५॥[त्रिभिर्विशेषकम्] पितृभिवृमितपुत्रैरन्यैश्च बन्धुभिः । अनाप्तैरिव पर्याप्तं, भवभ्रमणहेतुभिः ॥ ६४६ ।। ३० जगच्छरण्य ! शरणं, संसारार्णवतारण! । त्वामेवाऽऽश्रितवानसि, दीक्षां देहि प्रसीद मे ॥६४७॥ [युग्मम् ] उक्त्वेति भरतस्याऽन्यैरेकोनैः पञ्चभिः शतैः । पुत्राणां प्राबजत् पौत्रसप्तशत्या च सोऽन्वितः॥ ६४८॥ भर्तुः केवलिमहिमां, क्रियमाणां सुरासुरैः। दृष्ट्वा मरीचिर्भरततनयो व्रतमग्रहीत् ॥ ६४९ ॥ विसध भरतेशेन, ब्रायपि व्रतमग्रहीत् । गुरूपदेशः साक्ष्येव, प्रायेण लघुकर्मणाम् ।। ६५० ॥ विद्वत्ता बाहुबलिना, जिघृक्षुः सुन्दरी व्रतम् । भरतेन निषिद्धा तु, श्राविका प्रथमाऽभवत् ॥ ६५१ ।। प्राणापहरणम्। अर्थम्। ब्रह्मचर्यम् । मोहन। , ५ गृहखानाम् । पुनः पौत्रसप्तशावा- वितो व्रतमाद से ·5 10 15 तृतीयः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । भरतः स्वामिपादान्ते, श्रावकत्वमशिश्रियत् । न हि भोगफले कर्मण्यभुक्ते भवति व्रतम् ॥ ६५२ ॥ नरतिर्यक्सुरेष्वेके, तदानीं जगृहुव्रतम् । श्रावकव्रतमन्ये तु, सम्यक्त्वमपरे पुनः ॥ ६५३ ॥ ते च कच्छमहाकच्छवर्ज राजन्यतापसाः । आगत्य स्वामिनः पार्श्वे, दीक्षामाददिरे सुंदा ॥ ६५४ ॥ साधवः पुण्डरीकाद्याः,साध्व्यो ब्राह्मीपुरस्कृताः। श्रावका भरतावास्तु,श्राविकाः सुन्दरीमुखाः॥६५५॥ चतुर्विधस्य सङ्घस्य, व्यवस्थेयं तदाऽभवत् । अद्यापि वर्तते सेयं, धर्मस्य परमं गृहम् ॥ ६५६ ॥ तदानीं चतुरशीतेर्गणभृन्नामकर्मणाम् । तिनामृषभसेननभृतीनां सुमेधसाम् ॥ ६५७ ॥ उत्पादो विगमो ध्रौव्यमिति पुण्यां पदत्रयीम् । उद्दिदेश जगन्नाथः, सर्ववाअयमातृकाम् ॥ ६५८ ॥ सचतुर्दशपूर्वाणि, द्वादशाङ्गानि ते क्रमात् । ततो विरचयामासुस्तत्रिपद्यनुसारतः ॥ ६५९ ॥ अथाऽऽदाय दिव्यचूर्णपूर्ण स्थालं पुरन्दरः । देवैर्वृतो देवदेवपादान्तं समुपास्थित ॥ ६६० ॥ अथोत्थाय गणभृतां, चूर्णक्षेपं यथाक्रमम् । कुर्वाणः सूत्रेणाऽर्थेन, तथा तदुभयेन च ॥ ६६१ ॥ द्रव्यैर्गुणैः पर्यायैश्च, नयैरपि जगत्पतिः । ददावनुयोगानुज्ञां, गणानुज्ञामपि स्वयम् ॥ ६६२ ॥ ततोऽमरा नरा नार्यो, दुन्दुभिध्यानपूर्वकम् । वासक्षेपं विदधिरे, तेपामुपरि सर्वतः ॥ ६६३ ॥ तस्थुर्गणधरास्तेऽपि, रचिताञ्जलिसम्पुटाः । खामिवाचं प्रतीच्छन्तो, मेघाम्म इव पादपाः॥६६४ ॥ मृगेन्द्रासनमारुह्य, पूर्ववत् पूर्वदिङ्मुखः । अनुशिष्टिमयीं खामी, विदघे देशनां पुनः ॥ ६६५ ॥ देशनोदामवेलायाः, स्वामिवारिधिजन्मनः । मर्यादायाः प्रतिरूपा, तदाऽपूर्यत पौरुषी ॥ ६६६ ॥ त्रान्तरे च कलमैरखण्डैर्निस्तुषोज्ज्वलैः । विनिर्मितश्चतुःप्रस्थीप्रमाणः स्थालसंस्थितः ॥ ६६७ ॥ दिविषन्निहितैर्गन्धैदिगुणीकृतसौरभः । प्रधानपुरुषोत्क्षिप्तो, भरतेश्वरकारितः ॥ ६६८॥ देवदुन्दुभिनिर्घोषप्रतिषिनदिअखः । अन्वीयमानः पोदीनमडलैर्ललनाजनैः ॥ ६६९ ॥ पौरैः स्वामिप्रभावोत्थपुष्यगशिरिदाऽऽवृतः । पूर्वद्वारेण ममग्नरले प्रशिद् वलिः ।। ६७० ।। प्रखं प्रदक्षिणीकृत्य, मेक्षिप्यत बलिः पुनः । वप्तुं कल्याणमसानामिव बीजमनुत्तमम् ।। ६७१ ।। अन्तरिक्षानिपततोऽन्तगलेऽपि ममाढते । तस्याऽधममन्मधपानीयनिव गनकः ।। ६७२ ।। तस्य भूमिगतस्याऽध, जग्राह भरनेश्वरः । शेपं तु गेत्रिण डच, विभज्य जगृहनाः ॥ ६७३ ।। पूर्वोत्पन्नाः प्रणश्यन्ति. रोगा. नवे नवाः पुनः । पण्मामान नैव जायन्ले. चलेग्नस प्रभावनः ॥ ६७४।। अथोत्थायोत्तरद्वारबर्मना निययः प्रभुः । अयमानो देवेन्द्रः. पाखण्ड इवाऽलिमिः ॥ ६७५ ।। रत्नमयस्वर्णमयवप्रयोरन्नम्धिने । व्यश्राम्य भगवान् देवच्छन्द ईमानदिक्म्धिने ॥ ६७६ ।। तदानीमृषभसेनो, गणभृन्मुखमण्डनम् । भगवत्पाडपीठम्यो, विदधे धर्मदेशनाम् ॥ ६७७ ।। स्वामिनः खेदविनोदः, शिष्यणा गुणहीपना । उभयनः प्रत्ययश्च. गणभृगनागुणाः ।। ३७८ ।। तसिन् गणधरे धर्मदेशनाविग्न मनि । प्रणम्य खमिनं म. म्यानं निजनिजं ययुः ।। ६७९ ।। तीर्थे तत्र समुत्पन्नो. गोमुखो नाम गुह्यकः । वराक्षमालागालिभ्या, दोर्ध्या दक्षिणपाश्वतः ॥६८०।। मातुलिङ्गपाश,यां, वामदोभ्यां च शोभितः । हेमवो गजन्य , पाश्वभ्योऽभन् ननो विभोः।।६८१॥[युन्मम्] 30 नामतोप्रतिचक्रेति, हेमामा गम्झामना । बग्प्रदपुभृचाक्रपाणिमिटेक्षिणभुजेः ॥ ६८० ।। * तु खंता॥ मानुरिङ्ग. 'जोजोर इनि भापायाम् । 2G 25 तदा सता॥ यकस ॥

·चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । ८१ चतुर्थः सर्गः। 5 10 15 इतश्च भरतश्चक्री, विनीतामध्यवर्त्मना । प्रययावायुधागारं, चक्रसोकोऽतिथेरिख ॥ १ ॥ तदालोकनमात्रेऽपि, अणनाम महीपतिः । मन्यन्ते क्षत्रिया यत्रं, प्रत्यक्षमधिदैवतम् ॥२॥ रोमहस्तकमादाय, भरतलदमार्जयत् । भक्तानां प्रक्रिया ह्येपा, न रत्ने तादृशे रजः ॥३॥ नपयामास तत् तोयैः, पावनैरवनीपतिः । उदयन्तमिव प्रायसरित्पतिरहप॑तिम् ॥ ४ ॥ स्थासकान् स्थापयामास, तत्र पूज्यत्वशंसिनः । पृष्ठे धुर्यगजस्येव, राजा गोशीर्षचन्दनैः ॥५॥ पुष्पैर्गन्धैचूर्णवासर्वासोभिभूषणैरपि । नृपस्तत् पूजयामास, साक्षादिव जयश्रियम् ॥ ६ ॥ तस्थाऽग्रे तन्दुलै रौप्यैरालिखत् सोऽष्टमङ्गलीम् । पृथक् पृथग् मङ्गलायेवैष्यदष्टककुश्रियाम् ॥ ७ ॥ पञ्चवर्णैश्च कुसुमैरुपहारं तदप्रतः । विचित्रचित्रामवनी, कुर्वाणमकरोन्नृपः ॥ ८॥ दिव्यचन्दनकर्पूरप्रायं धूपमथोत्तमम् । नृपः प्रयत्नाचक्राग्रे, द्विपद्यश इवाऽदहत् ॥९॥ त्रिश्च प्रदक्षिणीचक्रे, चक्र चक्रधरस्ततः । पदान्यपागात् सप्ताष्टान्यवग्रहाद् गुरोरिव ॥ १० ॥ वामं जानु समाकुञ्चय, दक्षिणं न्यस्य च क्षितौ । राजा चक्रं नमश्चक्रे, तमिव प्रणयी जनः ॥११॥ तत्रैव च कृतावासश्चक्रयाऽटाहिकोत्सवम् । चकार साकार इव, प्रमोदो मेदिनीपतिः ॥ १२ ॥ चक्रपूजोत्सवश्चक्रे, पौरैरपि महर्द्धिभिः । पूजितैः पूज्यमानो हि, केन केन न पूज्यते ? ॥ १३ ॥ तस्योपयोगमादित्सुश्चक्ररत्नस्य दिग्जयम् । स्नानागारं ययौ राजा, मङ्गलस्नानहेतवे ॥ १४ ॥ विमुक्ताभरणश्रेणिः, शुभखानीयवस्त्रभृत् । न्यषदत् प्रामुखस्तत्र, मानसिंहासने नृपः ॥ १५ ॥ सुरद्रुपुष्पनिर्यासमयैरिव सुगन्धिभिः । सहस्रपाकप्रमुखैस्तैलैरभ्याजि भूपतिः ॥ १६ ॥ संवाहनाभिर्मासा-ऽस्थि-त्वग्-रोमसुखहेतुभिः । चतुर्विधाभित्रिविधेर्मुदुमध्यदृढैः करैः ॥ १७ ॥ मर्दनीयामर्दनीयस्थानविज्ञाः कलाविदः । नृपं संवाहयामासुः, संवाहकनरास्ततः ॥१८॥ आदर्शमिव भूपालमम्लानद्युतिभाजनम् । सूक्ष्मेण दिव्यचूर्णेनोद्वर्त्तयामासुराशु ते ॥१९॥ काश्चित् करोद्धृतवर्णपयस्कुम्भा वरस्त्रियः । उन्नालनव्यनलिना, इव लावण्यवापयः ॥२०॥ स्त्यानीभूय पयांसीव, गतान्याधारतामपाम् । राजतानम्बुकलसान् , बिभ्रत्यः काश्चिदङ्गनाः ॥२१॥ लीलानीलोत्पलभ्रान्तिदायिनश्वारुपाणिषु । इन्द्रनीलपयस्कुम्भान्, दधानाः काश्चन स्त्रियः ॥ २२ ॥ नखरत्नप्रभाजालवर्द्धमानाधिकश्रियः । दिव्यरत्नमयान् कुम्भान्, बिभ्रत्यः सुभ्रुवोऽपराः ॥ २३ ॥ सुगन्धिभिः पवित्राम्बुधाराभिर्धरणीधवम् । क्रमेण स्वपयामासुर्जिनेन्द्रमिव देवताः ॥२४॥ कृतस्त्रानोऽथ भूपाला, कृतदिव्यविलेपनः । वासोभिः शोभितः शुभैः, ककुभासैरिवाऽभितः ॥ २५ ॥ ललाटपट्टे मङ्गल्यं, चान्दनं निल्दछन् यमोट्ठमस्साभिनत्र, प्ररोहन्तमिवाऽङ्कम् ।। २६ ।। मुनामगनलङ्कारान् . स्वयःपुजनिर्मलान ! तारकाप्रकगंलागस्तागपथ इबोद्वहन् ॥ २७ ॥ चञ्चन्मरीचिनिचवीडितो'णमरीचिना । प्रामादः कलसेनेव. किर्गठन विभपितः ।। २८ ॥ मुहत्क्ष्प्यिमागाभ्या. काग्नारीक्गम्बुजैः । कृणोत्सायमानाभ्यां चामराभ्यां विराजितः ॥ २९ ॥ खणकुम्भभृना श्वेनातपत्रणोपमोमितः । श्रीसद्मपनभृत्पदेन हिमवानिव ! ३० ॥ सर्वदा मनिधानस्थैः. प्रतीहारैरिवामिनः । भक्तेः पोडनाभयक्षमहः परिवारितः ।। ३१ ।। उत्तुङ्गकुम्भशिखरस्थगितेकादेगाननम् । आरोहद् वामव इवैरावणं ग्नकुञ्जरम् ।। ३२ ॥ 20 25 30 1 उत्कण्डिन । २ प्रमार्जनसावनावशेषम् । ३ प्रक्रम निर्वा। ४ पूर्वसमुह । ५ ' थापा इति नापानाम् । ६ राजगनम् । त्रिषष्टि 11 ·८२ 5 " , 10 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व स गर्जर्जितं नागकुञ्जरस्तत्क्षणादभूत् । उद्दाममदधाराभिर्धाराधर इवाऽपरः ॥ ३३ ॥ उत्क्षिप्य पाणीन् कुर्वाणैर्दिवं पल्लवितामिव । युगपद् बैन्दिनां वृन्दैश्चक्रे जयजयारवः ॥ ३४ ॥ दुन्दुभिस्ताड्यमानोऽथ, नदन्नुच्चैर्दिशोऽपि हि । नादयामास मुखरंगायनो गायनीरिव ॥ ३५ ॥ दूतीभूतानि निःशेषसैनिकाह्वानकर्मणि । प्रणेदुर्वर्यतूर्याणि, मङ्गलान्यपराण्यपि ॥ ३६ ॥ गजैः सिन्दूरभृत्कुम्भैः, सधातुभिरिवाऽद्रिभिः । अश्वैरनेकधाभूतरेवन्तश्विभ्रमप्रदैः ॥ ३७॥ मनोरथैरिव निर्विशालैश्च महारथैः । पत्तिभिश्च महौजोभिः, सिंहैरिव वशंवदैः ॥ ३८ ॥ प्रचचाल महीपाला, पूर्व पूर्व दिशं प्रति । संव्यानमिव तन्वानः, सैन्योत्थैः पांशुभिर्दिशाम् ॥ ३९ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम्] तत्सैन्याग्रेसरं यक्षसहस्राधिष्ठितं ततः । चक्ररत्नमभूद् बिम्ब, भानोरिव नभश्वरम् ॥ ४० ॥ दण्डरत्नधरो वाजिरनमारुह्य तत्परः । नाना सुषेणः सेनानीरत्नं चक्रमिवाऽचलत् ॥ ४१ ॥ निःशेषशान्तिकविधौ, शान्तिमन्त्र इवाऽङ्गवान् । पुरोधोरत्नमचलत्, समं वसुमतीभुजा ॥४२ ॥ सैन्ये प्रत्याश्रयं दिव्यभोजनापादनक्षमम् । अचालीद् गृहिरत्नं च, संत्रशालेव जङ्गमा ॥४३॥ स्कन्धाचारादि निर्मातुं, विश्वकर्मेव सत्वरम् । अलं वर्धकिरत्नं च, चचाल सह भूभुजा ॥४४ ॥ चचाल चर्मरत्नं च, च्छत्ररत्नमिवाऽद्भुतम् । चक्रिणः सकलस्कन्धावारविस्तारशक्तिमत् ॥ ४५ ॥ रत्ने च मणि-कौकिण्यौ, ध्वान्तविध्वंसनक्षमे । सह अचेलतुर्भाभिः, सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ ४६ ॥ ययौ सह नरेन्द्रेण, खङ्गरत्नं च भासुरम् । सुरासुरवरास्त्राणामिव सारैर्विनिर्मितम् ॥ ४७ ॥ ततश्च सचमूचक्रश्चक्रभृद् भरतेश्वरः । प्रतीहारानुग इवाऽगमञ्चक्रानुगः पथि ॥४८॥ पवनेनाऽनुकूलेनाऽनुकूलैः शकुनैरपि । सर्वतो दिग्जयस्तस्याऽशंसि ज्यौतिषिकैरिव ॥ ४९ ॥ विषमं सुषमीचक्रे, सैन्यस्य पुरतो व्रजन् । सेनानीर्दण्डरत्नेन, मतेनेव कृषिः क्षितिम् ॥ ५० ॥ 20 रुरुचे पृतनोतरजोभिः कृतदुर्दिनम् । रथद्विपपताकाभिर्वलाकाभिरिवाऽम्बरम् ॥ ५१ ॥ अदृश्यमानपर्यन्ता, सा चमूश्चक्रवर्तिनः । गङ्गाऽलक्षि द्वितीयेव, सर्वत्राऽप्यस्खलद्गतिः ॥ ५२ ॥ चीत्कृतैः स्पन्दना बाहा, हेषितैर्जितैर्गजाः । अतत्वरनिवाऽन्योऽन्यं, दिग्जयोत्सवकर्मणे ॥ ५३ ॥ अद्युतन सादिनां कुन्ताश्चमूत्खाते रजस्यपि । हसन्त इव तच्छन्नान् , दीधितीनुष्णदीधितेः ॥ ५४ ॥ आबद्धमुकुटै रेजे, राजभी राजकुञ्जरः । भक्तिमद्भिर्वृतो गच्छन् , शक्रः सामानिकैरिव ॥ ५५ ॥ गत्वा योजनपर्यन्ते, तच्च चक्रमवास्थित । जज्ञे योजनमानं च, तत्प्रयाणानुमानतः ॥५६ ॥ ततो योजनमानेन, प्रयाणेन व्रजन नृपः । गङ्गाया दक्षिणं कूलं, प्रापत् कतिपयैर्दिनैः ॥५७ ।। नृपोऽपि विपुलां गङ्गापुलिनोवी निरन्तरैः । विविधैः सङ्कटीकुर्वन्नावासैर्विश्रमं व्यधात् ॥ ५८ ॥ क्षरत्करिमदाम्भोमिा, पङ्किला कूलमेदिनी । तदा मन्दाकिनीनद्याः, प्रावृट्काल इवाऽभवत् ॥ ५९ ॥ जाह्नवीस्रोतसि स्वच्छ, स्वच्छन्दं जगृहुस्ततः । वारीणि रिणवरा, वारिधौ वारिदा इव ॥ ६ ॥ 30 अतिपारिलवत्वेनोत्प्लवमाना मुहुर्मुहुः । तत्र सस्नुस्तुरङ्गाश्च, तरङ्गभ्रमदायिनः ॥ ६१ ॥ सम्प्रविष्टैः श्रमादन्तर्गजाश्वमहिषोक्षभिः । जातनूतनैनक्रेवे, चके विष्वक् सरिद्वरा ।। ६२ ॥ अनुकूलयितुं कूलस्थितं नृपमिवाऽअसा । श्रमं गङ्गाऽहरचम्वास्तरङ्गोद्भूतसीकरैः ॥ ६३ ॥ महीभुजः सेव्यमाना, महत्या सेनया तया । कृशीबभूव गङ्गापि, सैद्यः कीर्तिरिव द्विषाम् ॥ ६४ ॥ जात्यकु° संआ॥ १ मेवः । कुर्वाणान् दिवं खता ॥ बन्दिवृन्देन च खता सं २॥ १ सूर्याचाः । ४ महापराक्रमै । ५ वस्नम्। तत्पुर, स १ ख॥ ६ दानशाला । ७ देवशिल्पी। ८ सूर्यस्य। ९ तटमेदिनी । RTAIE ITणवारा सं १॥ ११ अतिवेगेन । + 'नचकेव, खता ॥ १२ मत्स्यविशेषा, । || तदा कतिपयैर्दिने.सं॥ A 25 २मुख्यगायकः।

·८३ 5 15 चतुर्थः सर्गः त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरितम । तत्सैन्यगजराजानामयत्नालानतां ययुः । भागीरथीतीररहो, देवदारुमहीरुहाः ॥६५॥ अश्वत्थसल्लकीकर्णिकारोदुम्बरपल्लवान् । लुलुवुः पशुभिर्हस्तिकृते हस्तिपकाः क्षणात् ॥ ६६ ॥ कुर्वाणास्तोरणानीवोन्नमितैः कर्णपल्लवैः । विरेजुर्वाजिनो वद्धाः, श्रेणीभूताः सहस्रशः ॥ ६७ ॥ मैकुष्ठ-मुद्ग-चणक-यवादीनि जवात् पुरः । बन्धूनामिव निदधुरश्वानामश्वपालकाः ॥ ६८ ॥ बभूवुः शिबिरे तत्र, चत्वराणि त्रिकाणि च । आपणानां श्रेणयश्च, विनीतायामिव क्षणात् ॥ ६९ ॥ गुप्यद्गुरुस्थूलपटकुटीभिः पटचारुभिः । नाऽसरन् पूर्वसौधानां, सुस्थिताः सर्वसैनिकाः ॥ ७० ॥ शमीकर्कन्धुबब्बूलप्रायान् द्रून् लिलिहुर्मयाः । दिशन्त इव सैन्यानां, कार्य कण्टकशोधनम् ॥ ७१॥ स्वच्छन्दं जाह्नवीतीरतले सिकंतिलेऽलुठन् । भृत्या इव स्वामिनोऽग्रे, वेसराश्चलकेसराः ॥ ७२ ।। केचिदाजहुरेधांसि, सरिदम्भांसि केचन । दुर्वादिभारकान् केचित् , केचिच्छाकफलादिकम् ॥ ७३ ॥ प्रचख्नुभुल्लिकाः केचित् , तन्दुलान् केऽप्यखण्डयन् । केचिदज्वालयनग्निमपचन् केचिदोदनम् ॥ ७४ ।। 10 सस्नुः केऽप्येकतस्तत्र, खोकसीवोज्वलैर्जलेः । नाता धूपैरधूपायन्, केऽप्यात्मानं सुगन्धिभिः ॥ ७५ ॥ केचिद् बुभुजिरे स्वैरं, पुरो भुञ्जानपत्तयः । सँह स्त्रीभिर्विलिलिपुः, केचिदङ्ग विलेपनैः ॥ ७६ ॥ नाऽमस्त कटकायातं, कोऽप्यात्मानं मनागपि । लीलोपलभ्यसर्वार्थे, शिबिरे चक्रवर्तिनः ॥ ७७ ॥ अहोरात्रे व्यतिक्रान्ते, तस्मिन् पुनरपि पंगे। चक्ररलं जगामैकं, योजनं चक्रवर्त्यपि ॥ ७८ ॥ एवं योजनमानेन, प्रयाणेन दिने दिने । गच्छंश्चक्रानुगश्चक्री, मागधं तीर्थमासदत् ॥ ७९ ॥ नवयोजनविस्तार, दैये द्वादशयोजनम् । पूर्वाब्धिरोधसि नृपः, स्कन्धावार न्यवीविशत् ॥ ८० ॥ आवासान् सर्वसैन्यानां, तत्र व्यधित वर्द्धकिः । एकां पौषधशालां च, शालां धर्मैकदन्तिनः ॥ ८१॥ राजा पौषधशालायामनुष्ठानविधित्मया । उत्ततार करिस्कन्धात् , पर्वतादिव केसरी ॥ ८२ ॥ तत्र संस्तारयामास, दर्भसंस्तारकं नवम् । राजा संयमसाम्राज्यलक्ष्मीसिंहासनोपमम् ।। ८३ ॥ मागधतीर्थकुमार. देव मनसि कृत्य च ' यंदऽटममलं नोऽधमिद्विारमाटिमम् ।। ८४ ॥ म बैतांशुक्मृत त्यत्तदेपथ्यमविलेपनः । दानामः पृण्यपोपप, योषधमाटे ।। ८५ ॥ दर्भसंम्नान्क नसिन्. अनिडगमन् म पापम् । निक्रियो नृपनिम्नन्यौ. सिद्ध. वह इवाऽव्यो ।। ८६ ॥ अष्टमान्ने नृपः पूर्णपोषधः पौषधोकयः । टन्टाटियाऽऽदित्यो. निययावधियुतिः ।। ८७ ॥ राजा मवार्थनिष्णातः स्नानो लिविधि व्यवान् : यथाविधि विधिना हि, विस्मरन्ति विधि न हि || उन्पनाकध्वजम्नम्भ. प्रामादमिव जङ्गमम् । गन्धागागमिवाऽनकमणिविभूषितम् ॥ ८९ ।। चतुर्दिग्विजयश्रीणामिवातानार्थमुच्चकैः । टणत्कारकूनो घण्टाश्चतस्रचारुविधनम् ।। ९० ॥ पवनरिव जद्धालधारः पञ्चाननेवि ! अश्वः मनाथमध्यान्न, म ग्थं रथिनां वरः ॥ ९१ ॥ [त्रिभिविशेषकम् ] रानो भावविशेषज्ञो. वामवस्व मानलिः । नुनोड गाग्यी रथ्यान् गमचालनमात्रनः ॥ ९२ ॥ महाकरिगिरिस्तोमगे. महानोमकगेकर । विलोल्हयकल्लोलचित्रशबाहि पणः ॥ १३ ॥ उच्छलद्भरजोवेलो ग्थनिघोपगर्जितः । द्विताय इव णथेधिः, पायाधि प्रत्यगानृपः ॥ ९४ ।। [युग्मम् ] मंवर्द्धिनाम्बुनिघोपबन्तनऋकुलाग्वैः । नाभिडनं ग्थेनाऽम्भोम्मोनिघेः मोऽभ्यगाहन ॥ ९५ ॥ न्यस्सैकं लस्तके हम्नं. द्वितीयं न्वंटनीनटे । मोऽधिज्यं विदधे धन्व. पञ्चांन्दुविडम्बकम् ।। ९६ ॥ पाणिना किञ्चिदाकृष्य, धनुज्या भरतेश्वरः । धनुर्वेदोड्डारमिवोचष्टड्काग्मकारयन् ।। ९७ ॥ सिक्तामये। "सनारीका वि.स., आ॥ ६ प्रात काले। • शिविरम् । ८ मोक्षे । ९ स्तमरकरशन्दै । ७० नाभिप्रमाणम् । ६१ धनुर्मध्यभागे। 5. ज्यारोपणखाने । 20 25 .. 30 महामात्रा । २ धान्यकणविषा । ३ वृक्षान्' १ उष्ट्रा ·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व 5 10 15 पातालद्वारनिर्गच्छन्नागराजानुहारकम् । इषुधेराचकधू, निजनामाङ्कितं नृपः ॥ ९८ ॥ सिंहकर्णिकया मुष्ट्या, धृत्वा पुङ्खाग्रभागके । शिञ्जिन्यां निदधे बाणं, वज्रदण्डमरातिषु ॥ ९९ ॥ सौवर्णकर्णताडङ्कपद्मनालतुलास्पृशम् । आकर्णान्तं स आकर्षत, काञ्चनं तं शिलीमुखम् ॥ १० ॥ प्रसरद्भिर्महीभर्तुर्नखरत्नमरीचिभिः । शुशुभे स महावाणः, सोदरैरिव वेष्टितः ॥१०१ ॥ आकृष्टकार्मुकान्तःस्थो, दीप्यमानः स सायकः । व्योत्तान्तकमुखप्रेडजिह्वालीलामुपाददे ॥ १०२ ॥ धनुर्मण्डलमध्यस्थः, स मध्यमगत्पतिः । शुशुभे परिवेषान्तर्भानुमानिव दारुणः ॥ १०३ ॥ चालयिष्यति किं स्थानानिग्रहीष्यत्यथैष माम् ? । इतीव चुक्षोभ तदा, सर्वतो लवणाम्बुधिः ॥१०४॥ अथोर्वीशो बहिर्मध्ये, मुखे पुढे च सर्वदा । नागासुरसुपर्णादिदेवताभिरधिष्ठितम् ॥ १०५ ॥ आज्ञाकरं दूतमिव, शिक्षाक्षरभयानकम् । अभि मागधतीर्थेशं, विससर्ज शिलीमुखम् ॥१०६॥ [युग्मम्] उद्दामपक्षसूत्कारवाचालितनभोङ्गणः । निर्ययौ तत्क्षणं वेगात्, स पत्री पत्रिरॉडिव ॥ १०७ ॥ विद्युद्दण्ड इवाऽम्भोदादुल्काग्निर्गगनादिव । स्फुलिङ्ग इव सप्तालेश्यार्चिरिव तापसात् ॥ १०८ ॥ 'शिखीव सूर्योपलतो, वजं वज्रिभुजादिव । निष्पतन्नृपकोदण्डादशोभत स सायकः ॥१०९॥[सन्दानितकम्] योजनानि द्वादशाऽतिक्रम्य पत्री क्षणेन सः। सभायां मागधेशस्य, हृदि शल्यमिवाऽपतत् ॥११०॥ अकाण्डकाण्डपातेन तेन मागधतीर्थराट् । उच्चैथुकोप दण्डाभिंघट्टनेनेव पन्नगः ॥ १११ ॥ वक्रीकुर्वन् ध्रुवोर्युग्मं, कोदण्डमिव दारुणम् । दधानश्चक्षुषी ताने, दीप्ताग्निविशिखाविव ॥ ११२ ॥ भस्त्रापुटे इवोत्फुल्लीकुर्वाणो नासिकापुटे । स्फोरयन्नधरदलं, तक्षकाहेरिवाऽनुजम् ॥ ११३ ॥ ललाटे घटयन् लेखाः, केतूनिव नभस्तले । गृह्णन् दक्षिणहस्तेन, वार्तिकोऽहिमिवाऽऽयुधम् ॥ ११४ ॥ ताडयन्नासनं वामहस्तेनाऽरिकपोलवत् । वाचं विषार्चिःसध्रीचीमित्यूचे मागधाधिपः ॥ ११५ ॥ [चतुर्भिः कलापकम् ] 20 ऐरावणरदांछित्त्वा, कस्ताडङ्कान् चिकीर्षति ? । सौपर्णेयस्य का पक्षैरवतंसान विधित्सति ? ॥ ११६ ॥ का पन्नगपतेमौलिमणिमालां जिघृक्षति ? । सहस्रदीधितेः को वा, हयानपि जिहीर्षति ? ॥ ११७ ॥ अप्रार्थितप्रार्थका को, वीरमान्यविमृश्यकृत् ? । अस्माकमसिन् सदसि, प्रचिक्षेप शरं कुधीः १ ॥११८ ॥ सुपर्ण इव सर्पस्य, दर्प तस्य हराम्यहम् । एवं ब्रुवाणो रभसादुत्तस्थौ मागधाधिपः ॥ ११९ ॥ बिलादिवोरगं कोशात्, खड्गदण्डं चकर्ष सः । कम्पयामास च व्योनि, धूमकेतुभ्रमप्रदम् ॥ १२० ॥ वाधिवेलेव दुर्वार, परिवारोऽपि तत्क्षणम् । युगपत् सकलोऽप्यस्य, सकोपाटोपमुत्थितः ॥ १२१ ॥ खङ्गैः केचिद् दिवं चकु:, कृष्णविद्युन्मयीमिव । वसुनन्दैश्च विशदैरनेकेन्दुमयीमिव ॥ १२२ ॥ नितान्तनिशितान् कुन्तान् , खे केचिदुदलालयन् । कृतान्तदन्तशकलश्रेणीभिरिव निर्मितान् ॥ १२३ ।। परशून् केचिदुजहुर्वदिजिह्वासहोदरान् । खर्भानुभीमपर्यन्तान् , जगृहुः केऽपि मुद्रान् ॥ १२४ ॥ वज्रकोव्युत्कटान्यन्ये, शूलान्याददिरे करे । अपरे दण्डभृद्दण्डचण्डान् दण्डानुदक्षिपन् ॥ १२५ ॥ चक्रुः केऽपि करास्फोटं, वैरिविस्फोटकारणम् । क्ष्वेडानादं व्यधुः केऽपि, मेघनादमिवोर्जितम् ॥ १२६॥ केचिञ्जहि जहीत्यूचुः, केचिद् धर धरेति च । तिष्ठ तिष्ठेति केचिच्च, याहि याहीति केचन ॥ १२७ ॥ इत्यभूचित्रसंरम्भचेष्टो यावत् परिच्छदः । तस्य तावदमात्यस्तं, सम्यग् बाणं न्यरूपयत् ॥ १२८ ॥ १ धनुर्गुणे। २ प्रसारितयममुखचलजिह्वालीलाम् । ३ पृथ्वीपतिः । *चकाशे खंता ॥ ४ मण्डलान्त स्थित सूर्य ६ अमे. । । सूर्यकान्तादिव शिखी व खंता ॥ ८ अकस्माद् बाणपातेन । १. गारडिक.। ११ विषज्वालातुल्याम् । १२ कर्णभूषणविशेषान् । १३ अविचार्यकारी । साधनविशेषैः। १३ शाहुः। न्यभालयत् खंता॥ 25 30 ७ अग्नि । इव। तारनेन। १४ दरात्। ५युद्ध- ·८५ 10 चतुर्थः सर्गः] त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरितम् । महासाराण्युदाराणि, तत्र पत्रिणि मत्रिराट् । दीव्यमन्त्राक्षराणीवेत्यक्षराणि व्यलोकयत् ॥ १२९ ॥ गज्येन यदि वः कार्य, जीवितव्येन वा यदि । ततः सेवां कुरुध्वं नः, स्वसर्वखोपढौकनात् ॥ १३० ॥ इत्यादिशति वः साक्षात् , सुरासुरनरेशितुः । ऋषभखामिनः सूनुर्भरतश्चक्रवर्त्ययम् ॥ १३१ ॥ मन्त्री दृष्ट्वाऽक्षराण्येवं, विज्ञायाऽवधिना च तत् । दर्शयन् स्वामिनो बाणमुच्चकैरित्यवोचत ॥ १३२ ।। भो भोः सर्वे राजलोका !, धिग् वो रभसकारिणः । स्वामिनोऽर्थधियाऽनर्थदायिनो भक्तमानिनः॥१३३॥ 5 भरतो भरतक्षेत्रे, प्रथमश्चक्रवर्त्यभूत् । सूनुः प्रथमतीर्थशऋषभखामिनो ह्ययम् ॥ १३४ ।। स एष याचते दण्ड, दिधारयिपते च वः । पाकशासनवच्चण्डशासनः शासनं निजम् ।। १३५ ॥ अपि शोष्येत पाथोधिर्मेरुरप्युद्रियेत च । कृतान्तोऽपि निहन्येतोत्क्षिप्येताऽपि वसुन्धरा ॥ १३६ ॥ दम्भोलिरपि दल्येत, विध्याप्येताऽपि वाडवः । कथञ्चन न जीयेत, चक्रवर्ती महीतले ॥१३७॥ [युग्मम्] देवाऽयं वार्यतां लोकः, स्तोकधी(मतांवरः । प्रगुणीक्रियतां दण्डश्चक्रिणे प्रणतो भव ॥ १३८ ॥ आकर्ण्य मत्रिवाचं तां, दृष्ट्वा तान्यक्षराणि च । गन्धेभगन्धमाघ्राय, करीव प्रशशाम सः॥१३९ ॥ उपायनमुपादाय, तं चेषु मागधाधिपः । उपेत्य भरताधीशं, नत्वा चैवं व्यजिज्ञपत् ॥ १४० ॥ दिष्ट्या दृष्टिपथं प्राप्तोऽस्यधुना मम भूपते ! । स्वामिन् ! कुमुदखण्डस्य, शशाङ्क इव पार्वणः ॥ १४१ ॥ भगवानृषभखामी, प्रथमस्तीर्थकृद् यथा । प्रथमश्चक्रवर्ती त्वं, तथा विजयसे भुवि ॥ १४२ ॥ सुरेभस्य प्रतीमा को ?, वायोः प्रतिबली च कः ? । नमसः प्रतिमानं का?, प्रतिमल्लश्च तेऽस्तु कः ॥१४३।। 15 आकर्णाकृष्टकोदण्डानिर्यातं ते शिलीमुखम् । अलम्भविष्णुः कः सोलु, बिडौजस इवाऽशनिम् १ ॥१४४ ॥ प्रसादं कुर्वता त्वेष, प्रमत्तस्य मम त्वया । कर्त्तव्यज्ञापनायेषुः, प्रैषि वेत्रिपुमानिव ॥ १४५ ॥ अतः परमहं नाथ !, महीनाथशिरोमणे।। शिरोमणिमिवाऽऽज्ञां ते, धारयिष्यामि मूर्धनि ॥ १४६ ॥ स्वामिन् ! मागधतीर्थेऽस्मिन् , स्थास्याम्यारोपितस्त्वया। तवैव प्राग्जयस्तम्भ, इव निर्दम्भभक्तिभाक् ॥१४७॥ एते वयमिदं राज्यमेष सर्वः परिच्छदः । त्वदीयमेवाऽन्यदपि, शाधि नः पूर्वपत्तिवत् ॥ १४८ ॥ इत्युक्त्वा सोऽर्पयामास, चक्रिणे पत्रिणं सुरः । तच्च मागधतीर्थाम्भः, किरीटं कुण्डले अपि ॥ १४९ ॥ तब राजा प्रतीयेप. मागधाधिपतिं च नम् । मञ्चकार महान्दो हि. सेवोपननवन्मलाः ॥ १५ ॥ अथो ग्धं वालवित्वा, पथा नैनैव पार्थिवः । स्कन्धाबार जिमगात मुत्रामेवाऽमगवतीम् ।। १५१ ।। अवरूह्य ग्थाढॉ. प्रक्षाल्य नपरिच्छदः । चकागऽष्टमनतान्तपारगं भरतेन्नरः॥१५२ ॥ तहा मागधनाथस्स. महद्धया बसुधाधव । चक्रस्येवोपननस्थ. विदधेऽष्टाहिकोन्मवम् ।।१५३ ॥ आदित्यस्पन्दनस्रस्तमिव तेजोभिरुत्वणम् । अष्टाहिकोन्यवान्ने च, चक्ररत्रं चचाल खे ॥ १५४ ।। दक्षिणयां वरदामतीर्थ प्रति क्यो नतः । चक्रं तचक्रवर्ती च. धातुं प्रादिरिवाऽन्वगात् ।। १५ ॥ प्रयाणैः प्रत्यहं गच्छन . राजा योजनमात्रकैः । दक्षिणाधि ऋमान प्राप. मानम गजमवन् ॥ १५६ ।। एलालबङ्गललककोलबहल नृपः । मैन्यान्याव ययागम टालेगाम्भोधिगेधमि ।। १५७ ।। आवासान मर्वमन्यस. पोपामश्च बहकिः । पूर्ववद् ग्चयामाम शासनाचक्रवात्तनः ॥ १५८ ॥ वरदामामर वित्त. कृन्वाऽमनोऽकरोत् । नृपनि पापधागारे. पौषधं च ममाढदे ॥ १५९ ॥ पौषधान्ने बहिन्त्वा. नृपः पौषधवेश्मनः । उपाढढे धनुः कलपृष्ठं प्रष्टो धनुताम् ॥ १६० ।। पर्वतः वणरचिनं. वाचतं ग्बकोटिभिः । आमरोह ग्धं राजा. वामागार जयश्रियः ॥ ११ ॥ अधिष्ठितो नृदेवेनाप्त्युबाराकारधारिणा । प्रासाद इव देवेन, शुशुभे न महाग्थः ॥ १६२ ।। अनुकूलमरुलोलपनाकामण्डिताम्बरः । म स्पन्दनवगेऽम्भोधी, यानपात्रमिवाविशत् ॥ १६३ ॥ १ साहसकारण । धारयितुमिच्छति । ३ इन्द्रवत । ४ वसवानि । अल्पबुद्धि । 20 ज v تر .

·5 10 ? कलिकालसर्वजश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व रथाङ्गनामिद्वयसं, गत्वा जलनिधेर्जलम् । रथस्तस्थौ स्थानस्थसारथिस्खलितैहयैः ॥ १६४ ॥ अन्तेवासिनमाचार्य, इव विश्वम्भरापतिः । आनतीकृत्य विदधेऽधिगुणं विशिखासनम् ॥ १६५ ॥ सामनाटकारम्भनान्दीनि?षमुच्चकैः । आह्वानमन्त्रं कालस्य, ज्याटङ्कारं चकार सः ॥ १६६ ॥ आकृष्य बाणधेळणं, न्यधाद् बाणासने नृपः । भालान्तरालरचिततिलकश्रीमलिम्लुचम् ॥ १६७ ॥ वक्रीकृतस धनुषो, मध्ये धूर्धमदायिनम् । शिलीमुखं महीनाथः, कर्णजाहमुपानयत् ॥ १६८ ॥ किं करोमीति विज्ञीप्सुमिव कर्णान्तमागतम् । विससर्ज शरं राजा, वरदामाधिपं प्रति ॥ १६९ ॥ शैलैः पतत्पविभ्रान्त्या, तायभ्रान्त्या च पन्नगैः । अब्धिना चाऽपरौर्वाग्निभ्रान्त्या सभयमीक्षितः ॥१७०॥ गमनं द्योतयन्नुच्चैर्गत्वा द्वादशयोजनीम् । बाणः सोऽपतदुल्केव, वरदामेशपर्षदि ॥१७१॥[युग्मम् ] विद्विषत्प्रेषितं घातकारं नरमिवाध्यतः। पतितं प्रेक्ष्य तं बाणं, चुकोप वरदामराट् ॥ १७२ ॥ उद्वेल इव पाथोधिरुद्धान्तभूतरङ्गितः । उद्दामां वरदामेशो, वाचमेवमवोचत ॥ १७३ ॥ केनाऽद्य केसरी सुप्तः, पदा स्पृष्ट्वा प्रबोधितः १ । कस्य वाचयितुं पत्रमद्योदक्षेपि मृत्युना ? ॥ १७४ ॥ कुष्ठीबोत्पन्नवैराग्यो, जीवितव्यस्य कोऽथवा ? । चिक्षेप यो रभसया, मम पर्षदि पत्रिणम् ॥ १७५ ।। तमनेनैव बाणेन, हन्मीति वरदामराट् । उत्थाय पाणिना बाणं, तं कोपपहिलोऽग्रहीत् ॥ १७६ ॥ मागधाधीश्वर इव, वरदामेश्वरस्ततः । तानि तत्राऽक्षराणीक्षाञ्चके पत्रिणि चक्रिणः ॥१७७ ॥ 1 तान्यक्षराणि सम्प्रेक्ष्याऽहिर्नागदमनीमिव । वरदामपतिः सद्योऽप्यशाम्यदिति चाऽब्रवीत् ॥ १७८ ॥ मण्डूक इव कृष्णाहेश्चपेटां दातुमुद्यतः । प्रजिहीर्षुर्विषाणाम्यामुर इव दन्तिनः ॥ १७९ ॥ पिपातयिषुरुकीं , दशनाभ्यामिव द्विपः । मन्दधीर्भरतेनाऽसि, युयुत्सुश्चक्रवर्तिना ॥१८० ॥ भवत्वद्यापि नो किञ्चिद्, विनष्टमिति स ब्रुवन् । उपायनान्युपानेतुं, दिव्यानि खान्' समादिशत् ॥१८१॥ ततस्तं शरमादाय, प्राभृतान्यद्भुतानि च । आर्षभिं सोऽभ्यगादिन्द्र, इव श्रीऋषभध्वजम् ॥१८२॥ स नत्वा तमुवाचैवमय क्ष्मापुरुहूत ! ते । दूतेनेव समाहूतः, पत्रिणाऽहमिहाऽऽगमम् ॥ १८३ ॥ वामिहाऽऽयातमुशि!, न स्वयं यदुपागमम् । सहख मे तदज्ञस्य, निहते दोषमज्ञता ॥ १८४ ॥ श्रान्तेनेवाऽऽश्रमः पूर्ण, तृषितेनेव पल्वलम् । खामिन्नखामिना स्वामी, मया प्राप्तोऽसि सम्प्रति ॥१८५॥ अब प्रभृति भूनाथ , स्थापितोऽहमिह त्वया । स्थास्यामि भवतो वेलाधरो गिरिरिवोदधे ॥ १८६ ॥ इत्युक्त्वा भरतेशाय, निर्भर भक्तिभागसौ । अर्पयामास तं बाणं, न्यासीकृतमिवाध्यतः ॥ १७ ॥ 25 कटीसूत्रं स्नमयं, रोचीरोचितदिसुखम् । राज्ञः सोऽदात् तिग्मरोची रोचिभिरिव गुम्फितम् ॥ १८८ ॥ पुस्तो भरतेशस, दौकयामास चोज्वलम् । मुक्ताराशिं यशोराशिमिव खं चिरसञ्चितम् ॥ १८९ ॥ महीपनेरुपददाववदातोद्यतद्युतिम् । रत्नाकरस्य सर्वखमिव रत्नोत्करं च सः॥ १९० ॥ तत् सर्वमग्रही राजाऽन्काहीद् वरदामपम् । अस्थाफ्यच्च तत्रैव, तं'कीर्तनमिव खकम् ॥ १९१ ॥ घरदामेशम्भाष्य, सप्रसादं विसृज्य च । जगाम जमतीनाथो, विजयी शिविरं निजम् ।। १९२ ॥ 30 अवतीर्य स्थात् स्नात्वाऽष्टमभक्तान्तपारणम् । चक्रे समं परिजनैः, स राजरजनीकरः ॥ १९३ ॥ वरदामाविषस्याज्य, स चक्रेऽष्टाह्निकोत्सवम् । लोके महत्त्वदानाय, महन्त्यात्मीयमीश्वराः ॥ १९४ ॥ प्रति प्रतीची प्राचीनबर्हिरन्य इवौजसा । चक्री चक्रानुगोऽचालीत् , प्रभासाभिमुखं ततः ॥१९५३॥ पूरयन् रोदसीरन्ध्र, 'नीरन्त्रैः सैन्यरेणुभिः । स प्रयाणैः कतिपयैः, पयोधि प्रापा पश्चिमम् ॥ १९६ ॥ र कर्णपर्यन्तम्। ७ पर्वतम्। भरतम् । ९हे पृथ्वीन्द। १० लघुजलाशयः। ११ कीर्तिकास्कमिव १६ पूजयन्ति । १५ गावाभूमी। 20 . ३ अन्यवडकाशिनाया। ४मेका। ६ मेषः । १२सजवख।

·5 10 15 चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । ततः क्रमुकताम्बूलीनालिकेरीवनाकुले । स्कन्धावारं विनिदधे, म रोषस्यपरोदधेः ॥ १९७ ॥ प्रभासनाथमुद्दिश्याऽष्टमभक्तं व्यधात् ततः । गजा जग्राह च प्राग्वत् , पौषधं पौषधौकसि ॥ १९८॥ पौषधान्ते समारुह्य, स्यन्दनं मेदिनीपतिः । प्रविवेश पयोराशि, पाशपाणिरिवाऽपरः ॥ १९९ ॥ अतिक्रम्य जलं चक्रनाभिदन्नं महीपतिः । स्यन्दनं धारयामासाऽधिज्यं च विदघे धनुः ॥ २०० ॥ जयश्रीकेलिवल्लंक्या, धनुर्यष्टेर्विशांपतिः । पाणिना वादयामास, मौर्वी तत्रीमिवोच्चकैः ॥ २०१॥ शरं चकर्ष शरीरधर्वेत्रदण्डवत् । आसयञ्च नृपो वाणासनेऽतिथिमिवाऽऽसने ॥ २०२ ॥ ततः प्रभासाभिमुखं, तं चिक्षेप शिलीमुखम् । आदित्यविम्बादाकृष्टमिवैकं किरणं नृपः ॥२०३ ॥ वेगाद् वायुरिवोल्लङ्घय, वार्द्वादशयोजनीम् । द्या भाभिर्भासयन् प्राप, म प्रभासेशवेश्मनि ॥२०४ ॥ क्रुद्धः सोऽपि शरं प्रेक्ष्य, प्रेक्ष्य तत्राऽक्षराणि च । सद्योऽशाम्यन्नट इव, प्रादुप्कृतरसान्तरः॥२०५॥ तं पत्रिणमुपादायोपदामप्यपरां खयम् । ययौ भूपं प्रभासेशो, नत्वा चैवं व्यजिज्ञपत् ॥ २०६ ॥ अद्य देव ! प्रभासोसि, भासितः स्वामिना त्वया । रवः करैः कमलानि, कमलानि भवन्ति हि ॥२०७॥ एष प्रत्यग्दिगन्तस्थः, सामन्त इव ते प्रभो । सर्वदा शासनं मूर्धा, धास्साम्यवनिशासन ! ॥२०८ ॥ इत्युक्त्वा भरतेशस्य, तमादौ प्रहितं शरम् । खलूरिकापत्तिरिव, प्रभासपतिरार्पयत् ।। २०९ ॥ कटकानि कटीसूत्रं, चूडामणिमुरोमणिम् । निष्कादि चाऽर्पयद् राजे, मूर्त तेज इव खकम् ॥ २१० ॥ तस्याऽऽश्वासकुने मर्च तदुर्गपतिग्ग्रहीन् । प्रभोः प्रमाढचिह्न हि. प्रा नाटानमादिम्म् ॥ २११ ॥ नत्रैव स्थापयिन्या नमवाल उ पादणम् । म आयया पुन म्बन्धावार वैििनवारणः ॥ २१२ ।। तत्काल गृहिग्नेन. कल्पावनिम्हेव मः । उपनीतर्दियभोज्यविष्टमपारणम् ।। २१३ ॥ नृपः प्रभासदेवस्थ. चक्रे चाऽष्टाहिकोत्सवम् । आम मानन्नमात्रलाग्युचिनाः प्रनित्तयः ।। २१४ ॥ अनुढीपमिवाऽऽटीकोनुच भूपतियया । तनः सिन्धोमहामिन्धो. गेधः प्राप च दक्षिणम् ॥२१५|| पूर्वाभिमुखमुनी, गचा तेनैव धना । निकंपा सिन्धुमदन. म्कन्धागर न्याविशन् !! २१६ ॥ अष्टमं विदधं तत्र. सिन्धुं मनमिकृत्य मः । आसनं सिन्धुव्याश्वाञ्चलद् वाताहनोनित्रन् ।। २१७ ।। ततः साध्वधिनाऽजासोडायातं चक्रवत्तिनम् प्रभृतः प्रामृनदिन्दतं चाचितुमुपायया ॥ २१८ ॥ ततो जयजयत्याशीःपूर्वकं सा नमास्थिता । इन्यचेनाऽसि ने चक्रिन्: किङ्करी करवाणि किम् ? ॥२१९॥ श्रीदेव्या इव पर्वस्वं. निगमिव मन्ततिम् । माटोत्ता ग्नकुम्भमहलं भभुने ददौ ।। २२० ॥ महोडोढुं प्रकृतयोखि कानिजयश्रियोः। यो नृपतयेऽयच्छङ्, ग्नभद्रामने च सा :। २२१ ॥ नागराजशिगेरनान्युद्धृत्येव विनिगमतान् । दीनावमयान् राजे. मा ददौ बाहरक्षकान् ।। २२२ ।। मध्योन्कीणाकविम्बामानइन कटकांच मा । मृदन्न मुटिग्राह्याणि. दिव्यानि वमनानि च ॥ २२३ ।। तन्स प्रतिजग्राह. म सिन्धोः मिन्युराडिव । नाम प्रसादालापन. अमोघ विससर्ज च ।। २२४ ॥ अथाऽभिनवराकेन्दुसोढरे वर्णनाजने । चकागऽष्टमभक्तान्न भोजनं भभुजा विभुः ।। २२५ ।। सिन्धुदेव्या नग्देवो. विदधेऽष्टाहिकोन्मवम् । दश्यमानपश्चणाऽन्वेव चचाल च ।। २२६ ॥ 37 दिशोदक्पूर्वया गच्छन् . क्रमंग भरतेश्वरः । भरना द्वयाघाट. प्राप वैताश्यपर्वतम् ॥ २२७ ।। निनम्वे दक्षिणे नस्य. स्कन्धावार न्याविशन । अन्नरीयमिव मापो, विस्तारायामशोभिनम् ॥ २२८ ॥ चकाराऽष्टमभक्तं च नत्र विश्वम्भगपंनिः । वनाट्यादिकुमारस, पयकम्पिट चाऽऽमनम् ।।२२९॥ • पश्चिमणमुद्रस्य । ४ रथ नाभिप्रमाणम् । ५ जयरनीकीडावीणणया । निषङ्गात् । • वृक्षविशेष । । साभ्यासभूमि । ९ वा स्थरमणिन्। १० दीनारादि। १० कल्पवृक्षण। १३ सत्कारा । १४ सापे। अभिनवपूर्णिमाचन्द्रसहो । १६ अग्रगामिना। १ नताद्वयसीमानम् । ३८ पृथ्वीपनि । 20 25 ६ पुगवृक्षा । ३दग्ण । 51 उपायनग्रहणम् ।

·८८ कलिकालसर्वज्ञश्रीक्षेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व 5 - 10 15 उत्पन्नो भरतक्षेत्रे, प्रथमश्चक्रवर्त्य सौ । इत्यज्ञासीदवधिना, वैतात्याद्रिकुमारकः ॥२३०॥ अथाऽभ्यगात् स भरतं, व्योमस्थश्चाऽब्रवीदिदम् । प्रभो ! जय जयेषोऽसि, सेवकस्ते प्रशाधि मास् २३१ स महाया॑णि रत्नानि, रत्नालङ्करणानि च । देवदूष्याणि च राजे, कोशायुक्त इवाऽऽर्पयत् ॥ २३२ ॥ भद्रासनानि भद्राणि, भूयास्यवनिशासिने । प्रतापसम्पदः क्रीडावेश्मानि विततार सः ॥ २३३ ॥ तस्य प्रत्यग्रहीत् तच्च, सर्व सर्वसंहापतिः । अलुब्धा अपि गृह्णन्ति, भृत्यानुग्रहहेतुना ॥ २३४ ।। नृपस्तमथ सम्भाष्य, विससर्ज सगौरवम् । महान्तो नाऽवजानन्ति, नृमात्रमपि संश्रितम् ॥ २३५ ।। चकाराऽष्टमभक्तान्ते, पारणं पृथिवीपतिः । चक्रे च वैतात्यगिरिदेवस्याऽष्टाह्निकोत्सवम् ॥ २३६ ॥ गुहां तमिस्रामुद्दिश्य, चक्ररत्नं ततोऽचलत् । राजाऽप्यगात् तस्य पदान्वेषकस्येव पृष्ठतः ॥ २३७ ॥ गत्वा तमिस्रासविधे, सैन्यान्यावासयन्नृपः । विद्याधरपुराणीवाऽवतीर्णानि गिरेरधः ॥ २३८ ॥ कृत्वा मनसि भूपालः, कृतमालमथाऽमरम् । चक्रेऽष्टमतपोऽचालीत, तस्य देवस्य चाऽऽसनम् ॥२३९॥ सोऽज्ञासीदवधिज्ञानादागतं चक्रवर्तिनम् । आजगामाऽर्चितुं तं च, चिराद् गुरुमिवातिथिम् ॥ २४० ॥ स्वामिन् ! तमिस्राद्वारेऽसिन् , द्वारपाल इवामि ते । इति ब्रुवन् महीभर्तुः, स सेवां प्रत्यपद्यत ॥२४१॥ स्त्रीरत्नयोग्यं तिलकचतुर्दशमनुत्तमम् । दिव्याभरणसम्भारं, विततार स भूजे ॥ २४२ ॥ तद्योग्यानि च माल्यानि, दिव्यानि वसनानि च । सोऽदाद् राज्ञे धारितानि, प्राक् तदर्थमिवाऽऽदरात् २४३ राजा तदाददे सर्व, कृतार्था अपि भूभुजः । न त्यजन्ति दिशो दण्डं, चिह्न दिग्विजयश्रियः ॥ २४४ ॥ प्रसादेनाऽतिमहता, सम्भाष्य विससर्ज तम् । शिष्यमध्ययनप्रान्त, उपाध्याय इवाऽऽर्षभिः ॥ २४५ ॥ भून्यस्तंभाजनैरने, भुञ्जानै राजकुञ्जरैः । स्वांशैरिव पृथग्भूतैः, समं चक्रे स पारणम् ॥ २४६ ॥ सोऽकरोत् कृतमालस्य, देवस्साष्टाह्निकोत्सवम् । प्रभवः प्रणिपातेन, गृहीताः किं न कुर्वते ? ॥२४७॥ सुषेणाभिधमन्येयुः, सेनापतिमिलापतिः । समाहूय हरिरिव, नैगमेषिणमादिशत् ॥ २४८ ॥ 20 सिन्धुसागरवैताट्यसीमानं सिन्धुनिष्कुटम् । दक्षिणं साधयोत्तीर्य, चर्मरत्नेन निम्नगाम् ॥ २४९ ॥ बदरीवणवत् तत्र, म्लेच्छानायुधयष्टिभिः । ताडयित्वा चित्ररत्नसर्वस्वफलमाहरेः॥ २५० ॥ ततः स सेनाधिपतिभृगाधिपतिरोजसा । तेजसा तेजसांनाथो, धिषणो धिषणागुणैः ॥ २५१ ॥ निम्नानां निष्कुटानां च, जलस्थलभुवामपि । अन्येषामपि दुर्गाणां, तजन्मेव प्रचार वित् ॥ २५२ ॥ सम्पूर्णलक्षणः सर्वम्लेच्छभाषाविचक्षणः । शिरसा शासनं भर्तुस्तत्प्रसादमिवाऽऽददे ॥ २५३ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] प्रणम्य स्वामिनं गत्वा, खावासे निदिदेश सः। सामन्तादीन् प्रयाणाय, प्रतिच्छन्दानिवाऽऽत्मनः॥२५४॥ अथ स्नात्वा कृतबलिमहीयस्वल्पभूषणः । संवर्मितः कृतप्रायश्चित्तकौतुकमङ्गलः ॥ २५५ ॥ जयश्रियाऽऽलिङ्गनाय, प्रक्षिप्तामिव दोर्लताम् । रत्नप्रैवेयकं दिव्यं, धारयन् कण्ठकन्दले ॥ २५६ ॥ शोभितश्चिह्नपट्टेन, पट्टद्विप इवोच्चकैः । गृहीतास्त्रः कटौ विभन्मूर्ती शक्तिमिव क्षुरीम् ॥ २५७ ॥ बिभ्राणः स्वर्णतूणीरावतुच्छौ सरलाकृती | पृष्ठतोऽपि रणं कर्तुं, दोर्दण्डाविव वैक्रियौ ॥ २५८ ॥ गणनेतृदण्डनेतृश्रेष्ठिभिः सार्थवाहिभिः । सन्धिपालचराद्यैश्च, युवराज इवाऽऽवृतः ॥ २५९ ॥ आरुरोह स सेनानीगंजरत्नं नगो.तम् । निश्चलापासनस्तेनाऽऽसनेन सहभूरिव ॥ २६०॥ [षभिः कुलकम् ] २ अवज्ञां कुर्वन्ति । ४ भूमिस्थापितपात्रैः। तीयेमां नदी रखचर्मणा खंता ॥ ६ सूर्यः । ७ बृहस्पति ८ बुद्धिगुणैः। १. प्रतिविम्बरूपान् । 1 महामूल्पस्वल्पाभरण. । १२ रसमय ग्रीवाभरणम् । १३ प्रधानहस्ती। १४ पर्वतोभतम् । १५ सहजातः इव । 25 30 पृथ्वीपतिः। भक्तस्य, खंता ॥ ३ भरत.. ९ मार्गवेत्ता।

·८९ 10 चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम । शोभमानः सितच्छत्रचामरैः सोऽमरोपमः । वारणं प्रेरयामास, चरणाङ्गुष्ठसंज्ञया ॥ २६१ ॥ समं राज्ञोऽर्द्धसैन्येन, स गत्वा सिन्धुरोधसि । अम्यादुद्भूतरजसा, सेतुबन्धमिवादधत् ॥ २६२ ॥ योजनान्येधते स्पृष्टं, यच्च द्वादश यत्र च । प्रातरुतानि धान्यानि, निष्पद्यन्ते दिनात्यये ॥ २६३ ॥ नंदीनदनदीनाथाम्भःसु यत् तारणक्षमम् । तत् सम्पस्पर्श हन्तेन, चर्मरत्रं चम्पतिः॥२६४॥ मन्दानितकम् नैसर्गिकप्रभावेन, प्रससार तटद्वयम् । तच्चर्मरत्नं प्रक्षिप्तं, मलिलोपरि तैलवत् ॥ २६५ ॥ संह चम्या चमूनाथश्चर्मरत्नेन तेन मः । उत्तीर्य पद्ययेवाऽऽपदापगायाः परं नटम् ॥ २६६ ॥ तं सिसाधयिषुः सर्व, सिन्धोदक्षिणनिष्कुटम् । कल्पान्तपाथोधिरिव, प्रससार चम्पतिः ॥ २६७ ॥ धनुर्निर्घोषबूत्कारदारुणो रणकौतुकी । लीलयैव पराजिग्ये, स सिंह इव सिंहलान् ॥ २६८ ॥ बर्बरानात्मसाच्चक्रे, मूल्यात्तानिव किङ्करान् । टङ्कणानङ्कयामास, राजाङ्केन हयानिव ॥ २६९ ॥ रत्नाकरमिवानीरं, रत्नमाणिक्यपूरितम् । अजयजवनद्वीपं, नरंद्वीपी स लीलया ॥ २७० ॥ तथा कालमुखास्तेन, जिग्यिरे ते यथाऽभवन् । अभुञ्जाना अपि मुखे, क्षिप्तपञ्चाङ्गुलीदलाः ॥ २७१ ॥ म्लेच्छा जोनकनामानस्तस्य प्रसरतः मतः। आसन् पराङ्मुखा वायोरिव पादपपल्लवाः ॥ २७२ ॥ अपरा अपि वैतान्यपर्वतोपत्यकास्थिताः । म्लेच्छजातीविजिग्ये सोहिजातीरिव वार्तिकः ।। २७३ ॥ प्रौढप्रतापप्रसरः, प्रसरन्ननिवारितम् । आक्रामत् कच्छदेशोर्वी, सर्वां दिवमिवार्यमा ॥ २७४ ॥ इति निष्कुटमाक्रम्य, पञ्चानन इवाऽटवीम् । समोया कच्छदेशस्य, तस्थौ सुस्थश्चमूपतिः ॥ २७५ ॥ 15 म्लेच्छभूपतयस्तत्र, विचित्रोपायनैः समम् । सेनापति समापेतुर्भक्त्या पतिमिव स्त्रियः ॥ २७६ ॥ रत्नवर्णोत्करान् केचित् , स्वर्णशैलतटोपमान् । केचिच्चलितविन्ध्याद्रिकल्पान् करटिनो ददुः ॥ २७७ ॥ केचिद् विश्राणयामासुर्वाजिनोऽत्यर्कवाजिनः । केचिदञ्जननिष्पन्नान , स्थान देवरथोपमान् ॥ २७८ ॥ तत्राऽन्यदपि यत् सारं, तस्मै सर्वेऽपि तद् ददुः । गिरिभ्योऽपि सरित्कृष्टं, रत्नं रत्नाकरे व्रजेत् ॥ २७९ ।। तवाऽऽयुक्ता इवाऽऽदेशकरा वयमतः परम् । स्थास्यामः खस्खविषयेष्वित्यूचुस्ते चम्पतिम् ॥ २८० ॥ महीभुजस्तान् यथार्ह, सत्कृत्य विससर्ज सः । पूर्ववच्च सुखं सिन्धुमुत्ततार तरङ्गिणीम् ॥ २८१ ।। म्लेच्छेभ्य आहृतं सर्व, तं दण्डं दण्डनायकः । दोहदं कीर्तिवल्लीनां, ढौकयामास चक्रिणे ॥ २८२ ।। सत्कृतः कृतिना सोऽथ, प्रसादाचक्रवर्तिना । विसृष्टश्च प्रहृष्टोऽगानिजावासं चमूपतिः ॥ २८३ ॥ अयोध्यायामिव सुखं, तत्राऽस्थाद् भरतेश्वरः । सिंहः प्रयाति यत्रापि, तस्यौकः खं तदेव हि ॥२८४॥ अन्येशुराहूय चम्पतिं भूपतिरादिशत् । उद्घाटय तमिस्रायाः, कपाटद्वितयामिति ॥ २८५ ॥ आज्ञां नरपतेर्मालामिवोपादाय मौलिना । अविदूरे तमिस्राया, गत्वा तस्थौ चमूपतिः ॥ २८६ ॥ कृत्वा मनसि सेनानीः, कृतमालमथाऽमरम् । चक्रेऽष्टमतपः सर्वास्तपोमूला हि सिद्धयः ॥ २८७ ॥ सेनापतिरथ स्नातः, श्वेतसंव्यानपक्षभृत् । निर्ययौ स्नानसदनात्, सरसो राजहंसवत् ॥ २८८ ॥ सौवर्ण धूपदहनं, लीलाखारविन्दवत् । सुषेणः पाणिना विभ्रत् , तमिस्राद्वारमासदत् ॥ २८९ ॥ तत्र चालोकयामास, कपाटौ प्राणमञ्च सः । महान्तः शक्तिमन्तोऽपि, प्रथमं साम कुर्वते ॥ २९० ॥ वैतात्यसञ्चरद्विद्याधरस्त्रीस्तम्भनौषधम् । अष्टाह्निकोत्सवं तत्र, स व्यवत्त महर्द्धिकम् ॥ २९१ ॥ अखण्डैस्तन्दुलैरष्टमङ्गली मङ्गलाबहाम् । मण्डलं मात्रिक इवाऽऽलिलेख पृतनापतिः ।। २९२ ।। वज्र वज्रधरस्येव, चक्रिणो वैरिसूदनम् । दण्डरनमुपादत्त, स्वहस्तेन चमूपतिः ॥ २९३ ॥ १ नदीहदसमुद्रजलेषु । सचमूकश्च खता। ५ पर्वतासनभूमि- ७ सिंह। गजान् । ९ अतिक्रान्तसूर्याधान् । १० नाकृष्टम् । । स्वेषु देशेण्वित्यूचुस्ते तंव Mantचालोकयाञ्चके खता॥ ११ सेनापतिः । त्रिषधि, १२ 20 25 80 २नद्याः। वशीचके। १नरच्याघः। स्थिता। ६ गाडिक । .

·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्दाचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व 5 10 आजिघांसुरपाक्रामत् , सप्ताष्टानि पदानि सः । मनागपसरत्येव, प्रजिहीर्षुर्गजोऽपि हि ॥ २९४ ॥ सेनानीस्तेन दण्डेन, त्रिः कपाटावताडयत् । उच्चैस्तरां कन्दरां तामातोधमिव नादयन् ॥ २९५ ॥ वैताब्यपृथिवीध्रस्य, विलोचनपुटे इव । बाढमुजघटाते ते, कपाटे वज्रनिर्मिते ॥ २९६ ॥ ततो विघटमानौ तौ, कपाटौ दण्डताडनात् । तडत्तडिति कुर्वाणौ, चक्रन्दतुरिवोचकैः ॥ २९७ ॥ उदरभरतखण्डाना, जयप्रस्थानमङ्गलम् । कपाटोद्धाटनं राज्ञे, सेनानाथो व्यजिज्ञपत् ॥ २९८ ॥ हस्तिरत्नं समारूढः, प्ररूढप्रौढविक्रमः । अथाऽऽययौ तमिस्रायां, नरेन्द्रश्चन्द्रमा इव ॥ २९९ ॥ मूर्द्धस्थेन शिखाबन्धेनेव येन कदाऽपि हि । उपसँर्गा न जायन्ते, तिर्यग्नरसुरोद्भवाः ॥ ३०० ॥ अन्धकारमिवाऽशेषं, येर्ने दुःखं प्रणश्यति । शस्त्रघाता इव रुजा, प्रभवन्ति न येन च ॥ ३०१॥ नृपो यक्षसहस्रेणाधिष्ठितं चतुरङ्गुलम् । उध्योतक भास्करवन्मणिरनं तदाददे ॥ ३०२ ।। [विभिर्विशेषकम् ] दक्षिणे कुम्मिनः कुम्भस्थले सोऽरिनिषूदनः । पूर्णकुम्भ इव स्वर्णपिधानं निदधे च तत् ॥ ३०३ ॥ चतुरङ्गचमूचक्रयुक्तश्चक्रानुगस्ततः । प्रविवेश गुहाद्वारं, केसरीव नृकेसरी ॥३०४ ॥ अष्टसुवर्णप्रमाणं, षदतलं द्वादशास्त्रिकम् । समतलं मानोन्मानप्रमाणयोगसंयुतम् ॥ ३०५ ॥ सर्वदाधिष्ठितं यक्षसहस्रेणाऽष्टकर्णिकम् । योजनानि द्वादशाऽन्धकारन्यकारकारणम् ॥ ३०६ ॥ 15 अधिकरणीसंस्थानं, सूर्यचन्द्रानलप्रभम् । नृपतिः काकिणीरत्नं, चतुरङ्गुलमाददे ॥ ३०७ ॥ [त्रिमिविशेषकम् ] गोत्रिकाक्रमात् तेन, स गुहापार्श्वयोर्द्वयोः । योजनान्ते योजनान्ते, मण्डलान्यालिखन् ययौ ॥३०८॥ धनुःपञ्चशतायामान्येकैकमेकयोजनम् । उझोतकारीण्येकोनपञ्चाशत् तानि जज्ञिरे ॥ ३०९ ॥ तावत् स्थायीनि तान्यासन् , गुहा चोद्घाटितानना । यावजीवति कल्याणी, चक्रवर्ती महीतले ॥३१०॥ मण्डलानां प्रकाशेन, तेनाऽप्रस्खलिता चमू । सञ्चचार सुखं चक्ररत्नानुगनृपानुगा ॥ ३११ ॥ सा गुहा सञ्चरन्तीभिश्चमूमिश्चक्रवर्तिनः । असुरादिबलै रत्नप्रभामध्यमिवाऽऽबभौ ॥ ३१२ ॥ अन्तः सञ्चरता तेन, चमूचक्रेण सा गुहा । आसीदुद्दामनिर्घोषा, मन्थानेनेव मन्थेनी ॥ ३१३ ॥ रथैः सीमन्तितः सद्योऽश्वखुरैः क्षुण्णकर्करः । जज्ञे पुरीपथ इव, स खिंलोअपि गुहापथः ॥ ३१४ ॥ अन्तास्थितेन सा तेन, सेनालोकेन कन्दरा । तिरश्वीनत्वमापना, लोकनालिरिवाऽभवत् ॥ ३१५ ॥ मध्यभागे तमिस्रायाः, संन्यानरसने इव । नृपः प्रापदथोन्मना-निमग्ने नाम निम्नंगे ॥ ३१६ ॥ याम्योदग्भरतक्षेत्रार्द्धाभ्यामागच्छतां नृणाम् । आज्ञालेखे इव कृते, ते नदी,अतोऽद्रिणा ॥ ३१७ ॥ तुम्बीफलमिवैकस्सामुन्मजति शिलापि हि । शिलेव तुम्बीफलम्प्यन्यस्यां तु निमजति ॥ ३१८ ॥ तमिस्रायाः पूर्वमित्तेर्निर्गते ते तु गच्छतः । भित्तेः प्रतीच्या मध्येन, सिन्धौ सङ्गममामुतः ॥ ३१९ ॥ बबन्ध बर्द्धकिः पद्यामनवद्यां ततस्तयोः । वैताब्याद्रिकुमारस, रहाशय्यामिवाऽऽयताम् ॥ ३२० ॥ पधा क्षणेन सा जज्ञे, चक्रवर्द्धके खलु । गेहाकारद्रुमेभ्यो हि, कालक्षेपो न वास्तुनः ॥ ३२१ ॥ भूयोभिरपि पाषाणैः, कृता सुश्लिष्टसन्धिभिः। रेजे तावत्प्रमाणैकपाषाणघटितेव सा ॥ ३२२ ॥ सा पाणिवत् समतला, वनवच्च द्रढीयसी । गुहाद्वारकपाटाभ्यामिवाऽलक्ष्यत निर्मिता ॥ ३२३ ॥ ससैन्योऽपि सुखेनैव, निम्नगे दुस्तरे अपि । समर्थः पदविधिवच्चक्रवर्युत्ततार ते ॥ ३२४ ॥ गुहाया उत्तरं द्वारमुत्तराशामुखोपमम् । सह चम्वा क्रमाद् गच्छन्नासदन्मेदिनीपतिः ॥ ३२५ ॥ त्रिवारम् । वैतान्यपर्वतस्य । न शेषं प्र खता ॥ ४ द्वादशकोणकम् । ६ सञ्चाररहितोऽपि। ५ अधोवस्त्रमेखले। + नवस खता ॥ नौ। ९ नदी मिषेण । १० एतदाख्यकल्पवृक्षेभ्यः। 20 25 80 ३ उपद्वा । ५ मन्थनधी।

·९१ 5 10 15 चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । आकांघातनिर्घोषं, याम्यद्वारकपाटयोः । भीताविवोजघटाते, तत्कपाटौ स्वयं क्षणात् ॥ ३२६ ॥ तदा विघटमानौ तौ, सरत्सरितिशब्दतः । सरणप्रेरणमिव, चक्रिसैन्यस्य चक्रतुः ॥ ३२७ ॥ गुहायाः पार्थभित्तिम्यां, तथा संश्लिप्य संस्थितौ । अलक्ष्येतां यथा तत्राऽभूतपूर्वाविवारी ॥ ३२८ ।। अथ प्रथमतश्चक्रं, पुरोगं चक्रवर्तिनः । निर्जगाम गुहामध्यादभ्रमध्यादिवायमा ॥ ३२९ ॥ महीयसा महीनाथो, गुहाद्वारेण तेन च । बलीन्द्र इव पातालविवरण विनिययौ ।। ३३० ।। तस्या गुहाया निःशङ्कलीलागमनशालिनः । निर्ययुर्दन्तिनो विन्ध्यसानुमद्गह्वरादिव ॥ ३३१ ॥ गुहातो वल्गु वल्गन्तो, निर्गच्छन्ति स वाजिनः । अम्भोधिमध्यनिर्गच्छदवाजिविडम्बिनः ॥ ३३२ ॥ वैताठ्यकन्दरादाढ्यकुंटीग दिवाऽक्षताः । नादयन्तः खनादैा, निरीयुः स्पन्दना अपि ॥ ३३३ ॥ पत्तयोऽपि विनिष्पेतुर्महौजस्का गुहामुखात् । सद्यः स्फुटितवल्मीकवदनादिव पन्नगाः ॥ ३३४ ॥ पञ्चाशयोजनायामां, तामतिक्रम्य कन्दराम् । उदग्भरतवर्षार्द्ध, विजेतुं प्राविशन्नृपः ॥ ३३५ ॥ किरातास्तत्र निवसन्त्यापाता नाम दुर्मदाः । आढ्या महौजमो दीप्ता, भूमिष्ठा इब दानवाः ॥ ३३६॥ तेऽविच्छिन्नमहाहयंशयनासनवाहनाः । अनल्पस्वर्णरजताः, कुबेरस्येव गोत्रिणः ॥ ३३७ ॥ बहुजीवधनास्ते च, बहुदासपरिच्छदाः । अजाताभिभवाः प्रायः, सुरोद्यानद्रुमा इव ॥ ३३८ ॥ अनेकसम्परायेषु, नियूँढवलशक्तयः । महाशकटभारेषु, महोक्षा इव ते सदा ॥ ३३९ ।। प्रसथ भरताधीशे, कृतान्त इव सर्पति । अनिष्टशंसिनस्तेषामुत्पाता अभवनिति ॥ ३४० ॥ चलद्भरतसैन्यप्राग्भारभारैरिवाऽदिता । प्रकम्पितगृहोद्याना, प्रचकम्पे वसुन्धरा ॥ ३४१ ॥ दिगन्तव्यापिभिः प्रौढ़ः, प्रतापैरिव चक्रिणः । अजायन्त दिशा दाहा, दावानलसहोदराः ॥ ३४२ ॥ क्षरता रजसाऽत्यन्तमनालोकनभाजनम् । बभूवुः ककुभः सर्वाः, पुष्पवत्य इव स्त्रियः ।। ३४३ ॥ दुःश्रवक्रूरनि?षा, आस्फलन्तः परस्परम् । पयोनिधाविव ग्राहा, दुर्वाता विजजृम्भिरे ॥३४४ ॥ निपेतुर्गगनादुल्का, उल्मकानीव सर्वतः । समस्तम्लेच्छव्याघ्राणां, प्रक्षोभस निबन्धनम् ॥ ३४५ ॥ अभवन् वज्रनिर्घाता, महानिर्घोपभीषणाः । क्रुद्धोत्थितकृतान्तस्य, हस्तधाता इव क्षितौ ॥ ३४६ ॥ स्थाने स्थाने काकचिल्लमण्डलानि नभस्तले । भ्रमुः समुपसर्पन्त्याछत्राणीवाऽन्तकश्रियः ॥ ३४७ ॥ अथ सौवर्णसन्नाहपरशुप्रासरश्मिभिः । सहस्ररश्मि कुर्वाणं, कोटिरश्मिमिवाऽम्बरे ॥ ३४८ ॥ दन्तुराम्बरमुद्दण्डैर्दण्डकोदण्डमुद्गरैः । ध्वजस्थव्याघ्रसिंहाहित्रस्ताम्बरचरीगणम् ॥ ३४९ ॥ महाद्विपघटामेघान्धकारितदिगाननम् । यमाननपरिस्पर्द्धिरथाग्रमकराननम् ॥ ३५० ॥ खुराघातैस्तुरङ्गाणां, पाटयन्तमिव क्षितिम् । जयतूर्यरवै|रैः, स्फोटयन्तमिवाऽम्बरम् ॥ ३५१ ॥ भौमेनाग्रेसरेणार्कमिव चक्रेण भीषणम् । आयान्तं भरतं दृष्ट्वा, किराताथुकुपुस्तराम् ।। [पञ्चमिः कुलकम् ] मिथः सम्भूय ते रग्रहमैत्रीविडम्बिनः । अवनीं संजिहीर्षन्त, इव सक्रोधमभ्यधुः ॥ ३५३ ॥ अप्रार्थितप्रार्थयिता, कोऽयं बाल इवाऽल्पधीः । पृथग्जन इव श्रीहीतिकीर्तिविवर्जितः ॥ ३५४ ॥ परिक्षीणपुण्यचतुर्दशीको हीनलक्षणः । असद्विषयमायाति, मृग. सिंहगुहामिव १ ॥ ३५५ ।। तदेनसुद्धताकारं, प्रसरन्तमपि क्षणात् । महावाता इवाऽम्भोदं, प्रक्षिपामो दिशोदिशि ॥ ३५६ ॥ इत्युचैर्विमुवाणास्ते, सम्भूय भरतं प्रति । उदतिष्ठन्त युद्धाय, प्रत्यब्दं शरमा इव ॥ ३५७ ॥ अमेधान् कूर्मपृष्ठाखिसकलैरिव निर्मितान् । समाहान् धारयामासुः, किरातपतयोऽथ ते ॥ ३५८ ॥ दिशन्ति मूर्धामुत्केशनिशाचरशिरमश्रियम् । ऋक्षादिकेशच्छमानि, शिरस्त्राणानि ते दधुः ॥३५९ ॥ १ कपाटौ। २ धनायगृहगर्भाद् इव । ३ क्षतरहिता.। ४ भूमिस्थिताः । ५ अनेकयुद्धेषु। ६ रजखकाः । विशेषाः। खेचरीगणम् । ९मालग्रहेण । १० विमामानिराहुकेतस्याः । १३ अापदा । २१ मलूलादि । 20 25 30 ७ मत्स- ·15 कलिकालसर्वज्ञश्रीक्षेमचन्द्राचार्यप्रणीनं [प्रथमं पर्व उत्साहेनोच्छ्सद्देहतया सन्नाहजालिकाः । त्रुटन्ति स प्रतिमुहुरहो ! तेषां रणोत्कता ॥ ३६० ॥ शिरोभिरुत्कचैस्तेषां, शिरस्त्राणान्युदासिरे । त्राता किमपरोऽसाकमित्यमर्षवशादिव ॥ ३६१ ॥ केचित् कुपितकीनाशभ्रकुटीकुटिलान्यधुः । धनूंषि शृङ्गघटितान्यधिज्यीकृत्य लीलया ॥ ३६२ ॥ केऽपि सङ्गरदुरांस्तरवारीन् भयङ्करान् । कोशादाचकृषुबलातल्पकल्पान् जयश्रियः॥३६३ ॥ 5 केचिदुद्दधिरे दण्डान् , दण्डपाणेरिवाऽनुजाः । कुन्ताननर्तयन् केऽपि, केतूनिव नभस्तले ॥ ३६४ ॥ शूलान्यधारयन् केपि, शूलाकर्तुमिव द्विषः । प्रीतये प्रेतराजस्थाऽऽमत्रितस्य रणोत्सवे ॥ ३६५ ॥ विद्विषर्तिकाचक्रपाणसर्वखतस्करान् । अयशल्यान् निदधिरे, श्येनानिव करेऽपरे ॥ ३६६ ॥ पिपातयिषव इव, नमस्तस्तारकोत्करम् । केचिदाददिरे सद्यो, मुद्रानुद्भुरैः करैः ॥ ३६७ ॥ विविधान्यायुधान्यन्येऽप्यधुरायोधनेच्छया । विना शस्त्रं न कोऽप्यासीद् , विना विषमिवोरगः ॥३६८॥ 10 उद्दिश्य भरतानीकमनीकरसलालसाः । अभ्यधावन्नेककालमेकात्मान इवाऽथ ते ॥ ३६९ ॥ भरतस्याग्रसैन्येन, सार्द्ध युयुधिरे स्यात् । म्लेच्छाः शस्त्राणि वर्षन्तोऽरिष्टाब्दाः करकानिव ॥ ३७० ॥ भुवो मध्यादिवोत्पेतुर्दिसुखेभ्य इवाऽपतन् । पेतुश्च व्योमत इव, तेभ्यः शस्त्राणि सर्वतः ॥ ३७१ ॥ भरतेशाग्रसेनायां, किरातानां शिलीमुखैः । न तदासीन यद् मिन्नं, दुर्जनानामिवोक्तिभिः ॥३७२ ॥ म्लेच्छसैन्येन पर्यस्ता, भरतेशाग्रसादिनः । नदीमुखोमय इवाऽवलन् वारिधिवेलया ॥ ३७३ ।। चक्रिणः करिणस्नेसू, रसन्तो विरसस्वरम् । निम्नत्सु म्लेच्छसिंहेषु, शिलीमुखनः शितैः ॥ ३७४ ॥ ताडिता म्लेच्छसुभटैश्चण्डैर्दण्डायुधैर्मुहुः । भूपतेः पत्तयः पेतु लन्तः कन्दुका इव ॥ ३७५ ॥ खच्छन्दं म्लेच्छसैन्येन, नृपानध्वजिनीरथाः। अभज्यन्त गदापातैर्वज्रघातैरिवाऽद्रयः ॥ ३७६ ॥ तिमिङ्गिलैरिव म्लेच्छेस्तसिन् समरसागरे । ग्रस्तत्रस्तं नृपचमूनकचक्रमजायत ॥ ३७७ ॥ अनाथामिव तां सेना, सेनानाथः पराजिताम् । पश्यन् सुषेणः कोपेनाऽनोदि राज्ञ इवाऽऽज्ञया ॥३७८॥ आताम्रनयनस्ताम्रवदनः स क्षणाद्भूत् । दुरीक्षो नररूपेण, वैश्वानर इव स्वयम् ॥ ३७९ ॥ रक्षोराज इवाऽशेषान् , ग्रसितुं परसैनिकान् । स्वयं संवर्मयामास, सुषेणः पृतनापतिः ॥ ३८० ॥ उत्साहोच्छ्सदङ्गत्वादतिगाढत्वमागतम् । सौवर्ण वर्म सेनान्यस्त्वगन्तरमिवाऽशुभत् ॥ ३८१ ॥ अशीत्यङ्गुलमुच्छ्रेित्यामेकन्यूनशताङ्गुलम् । परिणाहे दैध्ये पुनरष्टोत्तरशताङ्गुलम् ॥ ३८२ ॥ द्वात्रिंशदङ्गुलोत्सेधं, सततोन्नतमौलिकम् । चतुरङ्गुलकर्णं च, विंशत्यङ्गुलबाहुकम् ॥ ३८३ ॥ 25 षोडशाङ्गुलजङ्घाकं, चतुरङ्गुलजानुकम् । चतुरङ्गुलोचखुरं, वृत्तं वलितमध्यकम् ॥ ३८४ ॥ विशालसङ्गतनतप्रसन्नपृष्ठशालिनम् । दुकूलतन्तुभिरिव, कोमलैर्लोमभिर्युतम् ॥ ३८५ ॥ प्रशस्तद्वादशावर्त, शुद्धलक्षणलक्षितम् । सुजातयौवनप्राप्तशुकपिच्छहरिच्छविम् ॥ ३८६ ॥ कशानिपातरहितं, सादिचित्तानुगामिनम् । रत्नवर्णवल्गाव्याजाद् , दोभ्यां श्लिष्टमिव श्रिया ॥३८७ ॥ काश्चनैः *किङ्किणीजालैः, कणद्भिर्मधुरखरम् । अन्तर्ध्वनन्मधुकराम्भोजस्रग्भिरिवाचितम् ॥ ३८८ ॥ 30 पञ्चवर्णमणीमिश्रस्वर्णालङ्करणांशुभिः । रूपाद्वैतपताकाङ्कमिव बिभ्राणमाननम् ॥ ३८९ ॥ काञ्चनाम्भोजतिलकं, भौमाङ्कितमिवाऽम्बरम् । चामरोत्तंसानिमतोऽन्यौ कर्णाविव बिभ्रतम् ॥ ३९० ॥ वत्रिणो वाहनमिवाऽऽकृष्टं पुण्येन चक्रिणः । मुञ्चन्तं चरणौ वक्रौ, पतन्तौ लालकादिव ॥ ३९१ ॥ सुपर्णमन्यमूर्त्यव, मूर्तिमन्तमिवानिलम् । क्षणेन योजनशतोल्लङ्घने दृष्टविक्रमम् ॥ ३९२ ॥ कर्दमोदकपाषाणशर्करागर्चदुःषमात् । महास्थलीगिरिदरीदुर्गाचोत्तारणक्षमम् ॥ ३९३ ॥ १ रणोत्कण्ठता। २.खझान् । ३ लीलाशय्यासदृशान् । ५ लोहशल्यान् । ६ उत्पातमेघाः । पलान् । ८ महामत्यै। १० औद्रत्ये। ११ विशालतायाम्। * किङ्कणी खंता॥ 20 ४ यमय। ७ वर्षी ९ अग्निः ·5 चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । ईषद्भूलमपादत्वात्, सञ्चरन्तमिवाऽम्बरे । मेधाविनं विनीतं च, पञ्चधाराजितश्रमम् ॥ ३९४ ॥ कमलामोदनिश्वासं, कमलापीडमाख्यया । साक्षाजयमिवाऽऽरोहद्, बाजिराजं चम्पतिः ॥ ३९५ ॥ [चतुर्दशभिः कुलकम् ] पश्चाशदङ्गुलं दैध्ये, विस्तारे षोडशाङ्गुलम् । अर्धाङ्गुलं च बाहल्ये, स्वर्णरत्नमयत्संरु ॥ ३९६ ॥ अपास्तकोशं निर्मुक्तनिर्मोकमिव पन्नगम् । तीक्ष्णधारमतिदृढं, द्वैतीयीकमिवाऽशनिम् ॥ ३९७ ॥ विचित्रपुष्करश्रेणिव्यक्तवर्णविराजितम् । खगरलं स जग्राह, द्विषां पत्रमिवाऽन्तकः ॥ ३९८ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] जातपक्ष इवाहीन्द्रः, सम्बद्ध इव केसरी । बभूव खड्गरत्नेन, स तेन पृतनापतिः ॥ ३९९ ॥ तडिदण्ड इवाऽऽकाशे, तरलं भ्रमयनसिम् । वाजिनं 'प्रेरयामास, सायुगीनं चम्पतिः॥४०० ।। जलकान्तो जलमिव, स्फाटयन् विद्विषदलम् । विवेश वाजिना तेन, सुषेणः समराङ्गणम् ॥ ४०१॥ 10 सुषेणे निम्नति सुषिः केपि मृगा इव । नेत्रे निमील्य केऽप्यस्थुः, पतित्वा शशका इव ॥ ४०२ ॥ ऊर्धीभूयाऽपरे तस्थुः, खेदिता रोहिता इव । आरोहन् विपमस्थानं, केपि शाखामगा इव ॥४०३ ॥ केषाञ्चित् पेतुरस्त्राणि, पत्राणीव महीरुहाम् । आतपत्राणि केषाञ्चिद् , यशांसीव समन्ततः॥४०४ ॥ केषाश्चित् तुरगास्तस्थुमंत्रस्तब्धा इवोरगाः । केषाञ्चिदप्यभज्यन्त, स्पन्दना मृन्मया इव ॥ ४०५ ॥ खमप्यसंस्तुतमिव, प्रत्यैक्षन्त न केचन । आत्मप्राणान् गृहीत्वा तु, ययुम्लेंच्छा दिशोदिशम् ॥ ४०६ ॥15 पर्यस्तास्ते सुषेणेनाऽम्भःपूरेण द्रुमा इव । निःस्थामानो योजनानि, भूयांसि व्यपचक्रमुः ॥ ४०७ ॥ ते वायसा इवैकत्र, सम्भूयाऽऽलोच्य च क्षणम् । आतुरा मातरमिव, ययुः सिन्धुं महानदीम्। ४०८॥ तस्याश्च सैकते कृत्वा, संस्तरान् सिकतोत्करैः । ते सम्भूयोपविविशुरपस्नानोवता इव ॥ ४०९ ॥ नमा उत्तानका मेघमुखान् स्वकुलदेवताः । चित्ते नागकुमारांस्ते, कृत्वाऽष्टमतपो व्यधुः ॥ ११ ॥ तदष्टमतपःप्रान्ते, चक्रितेजोमयादिव । तेषां नागकुमाराणामासनानि चकम्पिरे ॥ ४११ ।। ते दृष्ट्वाऽवधिना तांस्तु, म्लेच्छानास्तिथास्थितान् । अर्त्या पितृवदभ्येत्य, प्रादुरासंस्तदप्रतः । ४१९ ॥ ब्रूत भो! भवतामर्थः, कोऽधुना मनसीप्सितः १ । अन्तरिक्षस्थिता एवं, ते किरातान् बभापिरं ॥४१॥ दृष्ट्वा मेघमुखान्नागकुमारानभसि स्थितान् । तेऽबन्नन्नञ्जलीन् भालेष्वत्यन्तवृषिता इव ॥ ४१४ ।। असद्देशमनाक्रान्तपूर्व कोऽप्यागतोऽधुना । यथा स गच्छति तथा, कुरुतेत्यूचिरे च ते ॥ ४१५ ॥ ऊचुमघमुखाचैवं, भरतश्चक्रवर्त्ययम् । देवासुरनरेन्द्राणामप्यजय्यो महेन्द्रवत् ॥ ४१६ ।। मत्रतत्रविषास्त्राग्निविद्यादीनामगोचरः। गिरिग्रावेव टङ्कानां, चक्रवर्ती महीतले ॥ ४१७ ॥ युष्माकमनुरोधेन, वयमस्य तथापि हि । उपसर्ग करिष्याम, इत्युक्त्वा ते तिरोऽभवन् ॥ ४१८ ॥ अम्भोधय इवोत्पत्य, भुवोऽम्भोदा नभस्तलम् । व्याप्नुवन्तोञ्जनश्यामरुचः सञ्जज्ञिरे क्षणान ॥४१९॥ तेऽतर्जयन्निव तडितर्जन्या चक्रभृचम्म् । ऊर्जितैर्गर्जितरवैश्वाऽऽचुक्रुशुरिवाऽसकृत् ॥ ४२० ।। ते तस्थुरुपरि मापस्कन्धावारस्य तत्क्षणम् । चूर्णनाय तत्प्रमाणोधतवज्रशिलोपमाः ॥ ४२१ ।। अयोग्रेरिख नाराचैरिव दण्डैरिवाऽथ ते । धारामिरम्भसां तत्र, पावर्त्तन्त प्रवर्षितुम् ॥ ४२२ ॥ मेघाम्भमा पूर्यमाणे, समन्तादपि भूतले । अनोव्यन्त स्थास्तत्राऽनकॉयन्त गजादयः ॥ ४२३ ।। काऽप्यगच्छदिवाऽऽदित्या, प्रणेशुरिव पर्वताः । तेन मेघान्धकारेण, स्फूर्जता कालरात्रिवत् ।। ४२४ ॥ १ खड्जमुष्टि । * चोदयामास सं २, आ. नोदयामास संता ॥ अपरिचितम् । ५ निर्बला । ६मृतस्नाने उद्यता इव । ७ पूर्वमनाक्रान्तम् । ९ पाषाणभेदनात्राणाम् । 10 विधुदूप- ११ कोहा। १२ नौवदाचरणमकुर्वत । २३ नवदाचरणमकुर्वत । " 25 " २रणकुशलम् । ३कपय । गिरिपाषाणः । तर्जन्यमुख्या।

·5 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथम पर्व एकान्धकारता चैकजलभावश्च भूतले । तदानीं युगपद् युग्मधर्माविव बभूवतुः ॥ ४२५ ॥ अरिष्टवृष्टिमुत्कृष्टां, प्रेक्ष्य तां चक्रवर्त्यपि । चर्मरत्नं स्वहस्तेन, प्रियभृत्यमिवाऽस्पृशत् ॥ ४२६ ॥ स्पृष्टं तचक्रिहस्तेन, चर्मरत्नमवर्द्धत । योजनानि द्वादशोदपवनेनेव वारिदः॥ ४२७ ॥ तसिन् जलसोपरिस्थे, घनाब्धेरिव भूतले । चर्मरत्ने समारुह्य, तस्थौ राजा ससैनिकः ॥ ४२८ ॥ मण्डितं नवनवत्या, सहरतिचारुभिः । चामीकरशलांकाभिः, क्षीराब्धिमिव विद्रुमैः ॥ ४२९ ॥ व्रणग्रन्थिविहीनेन, सरलत्वैकशालिना । नालेन नलिनमिव, स्वर्णदण्डेन शोभितम् ॥ ४३० ॥ तोयातपमरुद्रेणुत्राणक्षममिलापतिः । पस्पर्श पाणिना छत्रं, चर्मवद् ववृधे च तत् ॥ ४३१ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] छत्रदण्डस्योपरि च, ध्वान्तध्वंसकृते नृपः । तेजसाऽतिनभोरनं, मणिरत्नं न्यवेशयत् ॥ ४३२ ॥ 10 तरदण्डमिवाराजत् , सम्पुटं च्छत्रचर्मणोः । ततः प्रभृति लोकेऽभूद् , ब्रह्माण्डमिति कल्पना ॥ ४३३ ॥ चर्मरत्ने च सुक्षेत्र, इवोप्तानि दिवामुखे । सायं धान्यान्यजायन्त गृहिरत्नप्रभावतः ॥ ४३४ ॥ प्रातरुताश्च कूष्माण्डपालक्यामूलकादयः । दिनान्ते निरपद्यन्त, प्रासादा ऐन्दवा इव ॥ ४३५ ॥ उप्ता दिनमुखे चूतकदल्याद्याः फलद्रुमाः । दिवान्तेऽपि फलन्ति स, प्रारम्भा महतामिव ॥ ४३६ ॥ धान्यशाकफलान्येतान्यभुक्त मुदितो जनः । उद्यानकेलिगतवन्नाबुद्ध कटकश्रमम् ॥ ४३७ ।। चर्मरनच्छत्ररत्नमध्ये मध्यजगत्पतिः। प्रासादस्थ इव स्वस्थोऽवतस्थे सपरिच्छदः॥ ४३८ ॥ सप्ताऽभूवन्नहोरात्राण्यश्रान्तं तत्र वर्षताम् । तेषां नागकुमाराणां, तदा कल्पान्तकालवत् ॥ ४३९ ।। पापा केऽमी ममेदृक्षोपसर्ग कर्तुमुद्यताः १ । इति भावं नरेन्द्रस्य, विदित्वाऽथ महौजसः ॥४४०॥ सदा सन्निहिता यक्षास्ते सहस्राणि षोडश । सन्नद्धा बद्धतूणीरा, अधिज्यीकृतकार्मुकाः ॥४४१॥ दियक्षव इव क्रोधानलेन परितः परान् । एत्य मेघमुखान् नागकुमारानेवमबुवन् ॥ ४४२ ॥ अरे वराकाः! किं यूयं, हन्त ! निश्चेतना इव । न जानीथ महीनाथं, चक्रिणं भरतेश्वरम् ॥ ४४३ ॥ विश्वाजय्ये नृपेऽमुष्मिन्नारम्भो वोऽयमापदे । महाशिलोच्चये दन्तप्रहारो दन्तिनामिव ॥ ४४४ ॥ एवं सत्यप्यपयात, त्वरितं मत्कुणा इव । अदृष्टपूर्वो भावी वोऽपमृत्युर्बाढमन्यथा ॥ ४४५ ॥ इत्याकाऽऽकुला मेघबलं मेघमुखाः सुराः । संजहुरिन्द्रजालज्ञा, इन्द्रजालमिव क्षणात् ॥ ४४६ ॥ ययुः किरातांस्ते मेघमुखास्तचाऽऽचचक्षिरे। भरतं शरणं गत्वाऽऽश्रयध्वमिति चाऽदिशन् ॥ ४४७॥ 25 ततस्तद्वचनान्म्लेच्छा, भनेच्छा भरतेश्वरम् । शरण्यं शरणायेयुरनन्यशरणास्तदा ॥ ४४८ ॥ फणामणीनिवाहीनामेकतः पुञ्जितान् मणीन् । अन्तःसारमिव मेरोवारुचामीकरोत्करम् ॥ ४४९ ।। अश्वरप्रतिच्छन्दानिवाऽश्वानपि लक्षशः । उपायनेऽर्पयामासुस्ते नत्वा भरतेशितुः॥४५॥ [युग्मम् ] निबद्धाञ्जलयो मूर्भि, वाचा चाटूक्तिगर्भया । सगर्भा इव स्तानामिति चोचैर्बभाषिरे ॥ ४५१ ॥ विजयख जगन्नाथ !, प्रचण्डाखण्डविक्रम आखण्डल इवाऽसि त्वं, षदखण्डे क्षोणिमण्डले ॥४५२॥ 30 वैताव्यपर्वतस्याऽसवप्रस्यैकभूपते ! । गुहाप्रतोली त्वदृते, क उद्घाटयितुं क्षमः १ ॥ ४५३ ॥ ज्योतिश्चक्रमिवाऽऽकाशे, स्कन्धावार जलोपरि। अन्यो धर्तुमलभूष्णुर्जिष्णो! त्वामन्तरेण क१॥४५४॥ एवमद्भुतया शक्त्या, खामित्रापि दिवौकसाम् । अजय्य इति विज्ञातोऽस्यानागः सहस्व नः ॥ ४५५ ॥ उत्तरपवनेन । * ० श्चाररोचिषाम् सं १ ख ॥ + ° लाकानां, स १ खं ॥ २ प्रवालै.। ३ अन्धकारनाशार्थम् । ४ श्रतिकान्तसूर्यम् । ५ कूष्माण्ड, "कोलु" इति भाषायाम् । ६ सैन्यश्रमम् । दग्धुमिच्छवः । छास्ते भीता भ° स ॥ ९ अवरनप्रतिबिम्बानीच । १० सहोदराः। ११ बन्दिनाम्। १२ असभूमिदुर्गल। समर्थः। . 20 * ७ सपरिवार, ११मझानापराधम् 1 ·-- 10 15 चतुर्थः सर्गः] त्रिपष्टिालाकापुरुपचरितम । नवं जीवातुमधुना, पृष्ठे हस्तं प्रयच्छ नः । स्थास्यामोऽतः परं नाथ!, त्वदाज्ञावर्तिनो वयम् ॥ ४५६ ॥ भरतोऽप्यात्मसात्कृत्य, तान् सत्कृत्य च कृत्यवित् । विससर्बोत्तमानां हि, प्रणामावधयः क्रुधः ॥४५७॥ गिरिसागरमर्यादं, सिन्धोरुत्तरनिष्कुटम् । नृपाज्ञया सुषेणोऽथ, साधयित्वा समाययौ ॥ ४५८ ।। भोगान् तत्रोपभुञ्जानश्चिरं तस्थौ महीपतिः । आकिर्तुमियाऽनार्यान् , निजार्यजनसङ्गमात् ॥ ४५९ ॥ अन्यदाऽऽयुधशालाया, भाविशालं महीभृतः । चक्ररत्नं निरक्रामत् , प्रतिभूः ककुभां जये ॥४६० ॥ 5 गच्छतः पूर्वमार्गेणाऽभि क्षुद्रहिमवगिरिम् । ययौ तस्याऽध्वना राजा, प्रवाह इव कुल्यया ॥ ४६१ ॥ कैश्चित् प्रयाणकैर्गच्छन्, गजेन्द्र इव लीलया । नितम्बं दक्षिणं क्षुद्रहिमाद्रेः प्राप भूपतिः ॥ ४६२ ।। तसिंश्च भूर्जतगरदेवदारुवनाकुले । न्यधानरेन्द्रः शिविरं, महेन्द्र इव पाण्डके ॥ ४६३ ॥ उद्दिश्य क्षुद्रहिमवत्कुमारं तत्र चाऽऽर्षभिः । चक्रेऽष्टमं कार्यसिद्धेस्तपो मङ्गलमादिमम् ॥ ४६४ ॥ ततश्चाऽष्टमभक्तान्ते, निशान्त इव भास्करः । रथारूढो महातेजा, निर्ययौ शिबिरोदधेः॥ ४६५ ॥ वेगेन गत्वा हिमवत्पर्वतं त्रिरताडयत् । माटोपो रथशीर्षेण, शीर्षण्यः पृथिवीभुजाम् ॥ ४६६ ॥ हिमाचलकुमाराय, निजनामाङ्कितं शरम् । विससर्जाऽथ भूनाथो, वैशाखस्थानकस्थितः ॥ ४६७ ॥ द्वासप्तति योजनानि, विहायमा विहङ्गवत् । शरः स गत्वा हिमवत्कुमारस पुरोऽऽपतत् ॥४६८॥ स समालोक्य तं वाणमारां व्याल इव द्विपः । कोपादजनि तत्कालं, लोहितायितलोचनः ॥ ४६९ ॥ स करेण गृहीत्वेधू, तत्र नामाऽक्षराणि च । दृष्ट्वा शमं ययौ दीप, इव पन्नगदर्शनात् ॥ ४७० ॥ प्रधानपुरुषेणेव, राज्ञस्तेनेषुणा सह । उपायनान्युपादाय, स ययौ भरतेश्वरम् ॥ ४७१॥ उक्त्वा जयजयेत्युच्चैरन्तरिक्षस्थितोऽथ सः । आदौ भूपाय तं काण्डं, काण्डकार इवाऽऽर्पयत् ॥ ४७२ ॥ सोऽदाद् देवदुर्मुमनोमालां गोशीर्षचन्दनम् । सर्वोषधीहूंदाम्भश्च, राज्ञे सारं हि तस्य तत् ॥ ४७३ ॥ कटकान् बाहुरक्षांश्च, देवदूष्यांशुकानि च । ददौ नरपतेर्दण्डे, प्राभृतच्छमनाऽथ सः ॥ ४७४ ॥ खामिन्नत्तरदिक्प्रान्ते, तवाऽऽयुक्त इवाऽस्म्यहम् । इत्युक्त्वा विरतो राज्ञा, स सत्कृत्य व्यसृज्यत ॥४७५।। 20 अद्रेस्तस्य प्रस्थमिव, सह प्रस्थितमुच्चकैः । स वालयामास रथं, मनोरथमिव द्विषाम् ॥ ४७६ ॥ गत्वा ऋषभकूटाद्रिमृषभखामिभूस्ततः । जघान रथशीर्षण, त्रिदन्तेनेव दन्तिराट् ॥ ४७७ ॥ स्थापयित्वा रथं तत्र, पृथिवीपतिरग्रहीत् । पाणिना काकिणीरत्नं, रश्मिकोशमिवार्यमा ॥ ४७८ ॥ अवसर्पिण्यां तृतीयारप्रान्ते भरतोऽस्म्यहम् । चक्रीति वर्णान् काकिण्या, तत्पूर्वकटकेऽलिखत् ॥ ४७९॥ ततो व्यावृत्य सद्वृत्तः, स्कन्धावारं निजं ययौ । चकाराऽष्टमभक्तान्तपारणं च महीपतिः ॥ ४८० ॥ ततश्च क्षुद्रहिमवत्कुमारस्य नरेश्वरः । अष्टाह्निकोत्सवं चक्रेऽनुरूपं चक्रिसम्पदः ॥ ४८१ ॥ गङ्गासिन्धुमहानद्योरन्तरालमहीतले । अमाद्भिरिव वियत्युत्प्लवमानस्तुरङ्गमैः ॥ ४८२ ॥ सैन्यभारपरिक्लान्तां, सेक्तुकामैरिवाऽवनिम् । प्रस्रवद्भिर्मदजलप्रवाहं गन्धसिन्धुरैः ॥ ४८३ ।। उद्दामनेमिरेखाभिः, सीमन्तालङ्कतामिव । विधानैर्वसुमती, सन्दिभिः स्यन्दनोत्तमैः ॥ ४८४ ॥ पतिभिः कोटिसङ्ख्यैश्च, प्रसरद्भिर्महीतले । दर्शयद्भिर्नराद्वैतमिवाऽद्वैतपराक्रमैः ॥ ४८५॥ अश्ववारानुगो जात्यमतङ्गज इव वजन् । चक्ररत्नानुगश्चक्री, पाप वैताठ्यपर्वतम् ॥ ४८६ ॥ शिबिरं शबरीगीताविगीतादिजिनस्तवे । उदग्नितम्बे तसाऽद्रेनरेन्द्रः सन्न्यवेशयत् ॥ ४८७ ॥ ततो नमिविनम्याख्यौ, विद्याधरपती प्रति । प्रजिघाय विशामीशो, मार्गणं दण्डमार्गणम् ||४८८t १ सजीवनौषधरूपम् । २ कान्तिविशालम् । ३ पापडके बने। ४ प्रात काले। ५ अग्रणी । ६ अङ्कुशम् । ७ दुष्टगजः । ९ कल्पवृक्षपुष्पमालाम् । १० उपायनमिषेण । ११ मृत्यः । काकणी खता ॥ काकण्या, खंता॥ ११ प्रेरयामास । १५ दण्डयाचकम् । 25 30 + दबाणकारका। १२ नरमयम्। १३ बनिन्धः।

·15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व आलोक्य मार्गणं तं च, विद्याधरपती वरौ । कोपाटोपसमाविष्टावित्यमन्त्रयतां मिथः ॥ ४८९ ॥ द्वीपस्य जम्बूद्वीपस्य, वर्षेन भरतेऽधुना । उत्पेदे भरतो हन्त !, प्रथमश्चक्रवर्त्ययम् ॥ ४९० ॥ असावृषभकूटाद्रौ, चन्द्रबिम्ब इव स्वयम् । नामधेयं लिखित्वा खं, वलितोत्र समाययौ ॥ ४९१ ॥ आरोहक इवेभस्य, वैतात्यस्याऽस्य भूभृतः । पार्श्वे कृतपदोऽस्त्येष, भूपतिर्भुजगर्वितः ॥ ४९२ ॥ 5 तदेष जितकासी सनसत्तोऽपि जिघृक्षति । मन्ये दण्डं तदुद्दण्डं, चिक्षेपाऽसासु सायकम् ॥ ४९३ ।। तावन्योऽन्यमुदित्वैवमुत्थाय समरोन्मुखौ । प्रतस्थाते गिरिप्रस्थं, स्थगयन्तौ निजैर्बलैः ॥ ४९४ ॥ तत्र घुसखलानीव, सौधर्मेशाननाथयो । आज्ञयाऽथ तयोर्विद्याधरानीकान्युपानयुः ॥ ४९५ ॥ तेषामुच्चैः *किलिकिलारावैर्वैताव्यपर्वतः । जहासेव जगर्जेव, पुस्फोटेव समन्ततः॥ ४९६ ॥ विद्याधरेन्द्रभृतकाः, कलधौतमयान् पृथून् । दुन्दुभीन् बादयामासुर्वैताट्यस्येव कन्दरान् ॥ ४९७ ॥ 10 उदग्दक्षिणयोः श्रेण्योभूमिग्रामपुराधिपाः । विचित्ररत्नाभरणा, रत्नाकरसुता इव ॥ ४९८ ॥ अस्खलद्गतयो व्योनि, सौपर्णेया इवाऽचलन् । समं नमिविनमिभ्या, तन्मूर्तय इवाऽपराः ॥ ४९९ ॥ एयुर्विचित्रमाणिक्यप्रभोद्भासितदिसुखैः । विमानैः केऽप्यसंलक्ष्यभेदा वैमानिकामरैः ॥ ५० ॥ गर्जद्धिः शीकरासारवर्षिभिर्गन्धसिन्धुरैः । पुष्करावर्तकाम्भोदसोदरैरपरेऽचलन् ॥ ५०१॥ आच्छिनैरिन्दुमार्तण्डप्रभृतिज्योतिषामिव । सुवर्णरनरचितैः, स्यन्दनैः केचिदापतन् ॥ ५०२ ॥ गगने वल्गु वल्गद्भिर्वेगातिशयशालिभिः । केपि प्रतस्थिरे वायुकुमारैरिव वाजिमिः ॥५०३ ॥ विहस्तहस्ताः शस्त्रोथैर्वज्रसन्नाहधारिणः । प्लवमानाः प्लवङ्गवत् , केचिदेयुः पदातयः॥५०४॥ वावथोत्तीर्य वैताव्याद्, विद्याधरबलावृतौ । युयुत्समानौ सन्नद्धौ, भरतेश्वरमीयतुः ॥ ५०५ ॥ कुर्वन् मणिविमाना, बहुसूर्यमयीमिव । प्रज्वलद्भिः प्रहरणैस्तडिन्मालामयीमिव ॥ ५०६ ॥ उद्दामदुन्दुभिध्वानैर्मेधयोषमयीमिव । विद्याधरबलं व्योमन्यपश्यद् भरतस्ततः ॥ ५०७ ॥ 20 दण्डार्थिन् । दण्डमसत्तस्त्वं गृह्णासीति भाषिणौ । आहवायायेतां तौ, विद्यादृप्तौ महीपतिम् ॥ ५०८ ॥ अथ ताम्यां ससैन्याभ्यां, प्रत्येकं युगपञ्च सः । युयुधे विविधैर्युद्धैर्युद्धाा यजयश्रियः ॥ ५०९ ॥ युधा द्वादशवार्षिक्या, विद्याधरपती जितौ । प्राञ्जली प्रणिपत्यैवं, भरताधीशमूचतुः ॥ ५१० ॥ रखेपरि किं तेजो ?, वायोरुपरि को जवी ? । मोक्षस्योपरि कि सौख्यं ?, कश्च शूरस्तवोपरि ॥५११॥ ऋषभो भगवान् साक्षादद्य दृष्टस्त्वमार्षमे ! । अज्ञानाद् योधितोऽसाभिः, कुलस्वामिन् ! सहख तत् ॥५१२॥ 25 ऋषभखामिनो भृत्यौ, पुरा वामधुना तु ते । सेवावृत्तिन लजाय, स्वामिवत् खामिनन्दने ॥ ५१३ ॥ याम्योदग्भरतान्तिर्ववैितात्यपार्श्वयोः । दुर्गपालाविवेहाऽऽवां, स्थास्यावा शासनेन ते ॥ ५१४ ॥ इत्यस्य वचनस्याऽन्ते, विनम्य विनमिर्नृपः । विदधे दित्समानोऽपि, यियाचिषुरिवाऽञ्जलिम् ॥५१५ ॥ समचतुरस्राकारां, सूत्रं दत्त्वेव निर्मिताम् । त्रैलोक्यवर्तिमाणिक्यतेजापुञ्जमयीमिव ॥ ५१६ ॥ यौवनेन नखैः केशैः, श्रीमद्भिः सर्वदा स्थितैः । विराजमानामत्यन्तं, कृतज्ञैरिव सेवकैः ॥ ५१७ ॥ 30 सर्वामयोपशमनी, बल्या दिव्यामिवौषधीम् । यथाकामीनशीतोष्णसंस्पर्शा दिव्यवारिवत् ॥ ५१८ ॥ त्रिषु श्यामां त्रिषु श्वेतां, त्रिधु ताम्रां त्रिषूनताम् । त्रिगम्भीरां त्रिविस्तीर्णा, न्यायतां त्रिशीयसीम् ॥५१९॥ जयन्ती केशपाशेन, कलापान् प्रचलौकिनाम् । पराभवन्तीं मालेन, पक्षमध्यक्षपाकरम् ॥ ५२० ॥ २ जयाभिमानी। ३ देवसैन्यानि इव । * किलकिलास, २. ॥ सीकरा सं १, खं ॥ # म्याकुलदस्ताः। प्लवगवत् आ ॥ ५ वियोन्मत्तौ। ६ बेगवान् । ७ सर्वरोगोपशमनीम् । ८ बलहेतुकाम् । ९ यथे- रछशीतोष्णसंस्पर्धाम् । १० केशादिषु । ११ देहादिषु । १२ करतलादिषु । १३ स्तनादिषु। १४ नाभ्यादिषु। १५ नित- स्वादिषु । १६ कोसनादिषु । १७ उदरादिषु । १८ मयूराणाम् । १९ अष्टमीचन्द्रम् । . कृतस्थान:।

·5 10 " चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । रतिप्रीत्योरिव क्रीडादीर्घिके दधतीं दृशौ । नासां च भाललावण्यजलधारामिवाऽऽयताम् ॥ ५२१ ॥ कपोलाभ्यां नवस्वर्णादर्शाभ्यामित्र शोभिताम् । दोलाभ्यामिव कर्णाभ्यां, लग्नाभ्यामंसदेशयोः॥ ५२२ ॥ वित्राणामधरौ युग्मजातविम्बविडम्बिनौ । दन्तांश्च वज्रशकलश्रेणिशोभाभिभावकान् ।। ५२३ ॥ बिभ्राणां मध्यमिव च, त्रिरेखं कण्ठकन्दलम् । भुजे च नलिनीनालसरले विसकोमले ॥ ५२४ ॥ कुचौ दधानां कामस्य, कल्याणकलसाविव । स्तनापहृतवाहल्यमिव मध्यं च पेलवम् ॥ ५२५ ॥ वहन्ती सरिदावर्त्तसनाभिं नाभिमण्डलम् । रोमाली च नाभिवापीतीरदूर्वावलीमिव ॥ ५२६ ॥ नितम्बेन विशालेन, तल्पेनेव मनोभुवः । दोलासुवर्णस्तम्भाभ्यामिवोरुभ्यां च राजिताम् ॥ ५२७ ॥ जवाभ्यामेणिकाजो, अधरीकुर्वतीतराम् । पाणिभ्यामिव पादाभ्यां, पङ्कजानि निकुर्वतीम् ॥ ५२८ ॥ पाणिपादाङ्गुलिदलैर्वल्ली पल्लवितामिव । नखै रनै रोचमानै, रत्नाचलतटीमित्र ॥ ५२९ ।। शोभमानां च वासोभिर्विशालखच्छकोमलैः । चलन्मृदुमरुजातोत्कलिकाभिरिवाऽऽपगाम् ॥ ५३० ॥ मनोरमैरवयवैः, स्वच्छकान्तितरङ्गितः । भूषयन्ती भूषणानि, रत्नस्वर्णमयान्यपि ॥ ५३१ ॥ पृष्ठत छत्रधारिण्या, छाययेव निषेविताम् । सञ्चरचामराम्यां च, हंसाभ्यामिव पमिनीम् ॥ ५३२ ॥ अप्सरोभिः श्रियमिवाऽऽपगाभिर्जाह्नवीमिव । सहस्रशो वयस्याभिः, परितः परिवारिताम् ॥ ५३३ ।। नाम्ना सुभद्रां स्त्रीरत्नं, स स्वां दुहितरं ततः। राञ विश्राणयामास, स्थिरीभूतामिव श्रियम् ॥ ५३४ ॥ [विंशत्या कुलकम् ] 15 महामूल्यानि रत्नानि, भूभुजे नमिरप्यदात् । गृहागते स्वामिनि हि, किमदेयं महात्मनाम् ? ॥ ५३५ ॥ अथ राज्ञा विसृष्टौ तौ, राज्यान्यारोप्य सूनुषु । विरक्तावृषभेशाशिमूले जगृहतुव्रतम् ॥ ५३६ ॥ ततोऽपि चलितवतश्चक्ररत्नस्य पृष्ठतः । गच्छन् सोऽमन्दतेजस्कः, पाप मन्दाकिनीतटम् ॥ ५३७ ॥ नात्यासन्ने नातिदूरे, जाह्नवीसदनस्य मः । सैन्यान्यावामयामास, वसैंमत्येकवासवः ॥ ५३८ ॥ गङ्गां सिन्धुवदुत्तीर्य, नृपादेशाच्चम्पतिः । सुषेणः साधयामास, गाङ्गमुत्तरनिष्कुटम् ॥ ५३९ ॥ ततः सोऽष्टमभक्तेन, गङ्गादेवीमसाधयत् । उपचारः समर्थानां, मद्यो भवति सिद्धये ।। ५४० ।। राज्ञे विश्राणयामास, रत्नसिंहासनद्वयम् । अष्टोत्तरं रत्नकुम्भसहस्रं च सरिद्वरा ॥ ५४१ ॥ भरतं रूपलावण्यकिङ्करीकृतमन्मथम् । तत्राऽवलोक्य गङ्गाऽपि, पाप क्षोभमयी दशाम् ॥ ५४२ ॥ विराजमाना सर्वाङ्ग, मुक्तामयविभूषणैः । वदनेन्दोरनुगतैस्तारैस्तारागणैरिव ॥ ५४३ ॥ वस्त्राणि कदलीगर्भत्वक्सगर्माणि विनती । स्वप्रवाहपयांसीव, तद्रूपपरिणामतः ॥ ५४४ ॥ रोमाञ्चकञ्चकोदञ्चत्कुचस्फुटितकञ्चुका । स्वयंवरस्रजमिव, क्षिपन्तीं धवलां दृशम् ॥ ५४५ ॥ प्रेमगद्गदया वाचा, गाढमभ्यर्थ्य पार्थिवम् । रिंसमाना साऽनैपीद् , देवी रैतनिकेतनम् ॥ ५४६ ॥ [चतुर्मिः कलापकम् ] भुञ्जानो विविधान् भोगांस्तत्र राजा तया सह । एकाहमिव वर्षाणां, सहस्रं सोऽत्यवाहयत् ॥ ५४७ ॥ कथञ्चिदपि सम्बोध्य, सोऽनुज्ञाप्य च जाह्नवीम् । खण्डप्रपाताभिमुखं, चचाल प्रबलैर्बलैः ।।५४८॥ 30 गुहां खण्डप्रपाताख्यामखण्डितपराक्रमः । ततः स्थानान्नृपः प्राप, केसरीव वनाद् वनम् ॥ ५४९ ॥ अथ खण्डप्रपाताया, गुहायाः सोऽपि दूरतः । निवेशयामास बलं, बलेनाऽतिमहाबलः ॥ ५५० ॥ तत्र देवं नाट्यमालं, कृत्वा मनसि भूपतिः । चक्रेऽष्टमतपोऽचालीत, तस्य देवस्य चाऽऽसनम् ॥५५१॥ स ज्ञात्वाऽवधिना तत्राऽऽयात भरतचक्रिणम् । उपायनैरुत्तमर्णमधमर्ण इवाऽऽययौ ॥ ५५२ ॥ कण्ठमण्डलम् आ ॥ २ तिरस्कुर्वतीम्। ३ चलनमूदुपवनजातलहरीभिः । ४ पृथ्ण्यामेक ६ सम्भोगस्थानम्। ७ एकदिनमिव । त्रिषधि. १३ 7 20 25 ५ मृगीजङ्क। ५ गया।

·९८ 5 10 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व षट्खण्डमाभूषणस्य, स देवो भूरिभक्तिभाक् । भूषणान्यर्पयामास, सेवां च प्रत्यपद्यत ॥ ५५३ ॥ कृतनाव्यं नटमिव, नाव्यमालसुरं ततः । प्रसादपूर्वमुर्वीशो, विससर्ज विवेकयुक् ॥ ५५४ ॥ पारणं विदधे भूपस्तस्य चाऽष्टाह्निकोत्सवम् । सुषेणं चाऽऽदिशत् खण्डप्रपातोद्घाट्यतामिति ॥ ५५५ ॥ नाट्यमालं चमूनाथः, कृत्वा मनसि मत्रवत् । चक्रेऽष्टममग्रहीच, पौषधं पौषधौकसि ॥ ५५६ ॥ निष्क्रम्य पौषधागारादष्टमान्ते चमूपतिः । प्रतिष्ठायामिवाऽऽचार्यवर्यो बलिविधि व्यधात् ॥ ५५७ ॥ ततश्च विहितप्रायश्चित्तकौतुकमङ्गलः । महायखल्पनेपथ्यभृद् धूपदहनं दधत् ॥ ५५८ ॥ खण्डप्रपातां स ययावालोकेऽपि ननाम च । आनर्च तत्कपाटे च, लिलेख चाऽष्टमङ्गलीम् ॥ ५५९ ॥ पदान्यपेत्य सप्ताऽथ, कपाटोद्घाटनाय सः । उपाददे दण्डरत्नं, काञ्चनीमिव कुञ्चिकाम् ॥ ५६० ॥ तेनाऽऽहतं च दण्डेन, तत्कपाटद्वयं क्षणात् । व्यघटिष्टाऽशुमद्रश्मिस्पृष्टपङ्कजकोशवत् ॥ ५६१ ॥ आरूढः करिणः स्कन्धं, कुम्भदेशे च दक्षिणे । मणिरत्नं निवेश्योच्चैस्तां विवेश गुहां नृपः ॥ ५६२ ॥ अन्वीयमानः सैन्येन, भरतस्तिमिरच्छिदे । काकिण्या पूर्ववत् तत्र, मण्डलान्यालिखन् ययौ ॥ ५६३ ।। निःसरन्त्यौ गुहाप्रत्यग्भित्तेः प्राग्भित्तिमध्यतः। भूत्वा मिलन्त्यौ जाहव्या,सख्या सख्याविवाऽभितः॥५६४ ते उन्मग्ना-निमग्नाख्ये, निम्नगे पाप भूपतिः । प्राग्वच्च पद्यया सद्यो, ललचे सह सेनया ॥ ५६५ ॥ तद्गुहादक्षिणद्वारं, स्वयमुजघटे क्षणात् । सैन्यशल्यातुरेणेव, वैताख्येनाद्रिणेरितम् ॥ ५६६ ॥ निर्ययौ तद्गुहामध्यात्, केसरीव नरेश्वरः । स्कन्धावारं च निदधे, गाङ्गे रोधसि पश्चिमे ॥ ५६७ ॥ उद्दिश्य च निधीन पृथ्वीपतिश्चक्रेऽष्टमं तपः । प्राक्तपोर्जितलब्धीनामागमे मार्गदर्शकम् ॥ ५६८ ॥ अष्टमान्ते तमभ्येयुनिधयो नव विश्रुताः । सदा यक्षसहस्रेण, ते प्रत्येकमधिष्ठिताः ॥ ५६९ ॥ नैसर्पः पाण्डुकथाऽथ, पिङ्गलः सर्वरत्नकः।महापद्मः कालमहाकालौ माणवशङ्खको ॥५७०।। तेऽष्टचक्रप्रतिष्ठाना, उत्सेधे चाऽष्टयोजनाः । नवयोजनविस्तीर्णा, दैर्ये द्वादशयोजनाः ॥ ५७१ ॥ 20 वैडूर्यमणिकपाटस्थगितवदनाः समाः । काञ्चना रत्नसम्पूर्णाश्चक्रचन्द्रार्कलाञ्छनाः ॥ ५७२ ॥ तेषामेवाऽभिधानैस्तु, तदधिष्ठायकाः सुराः । पल्योपमायुषो नागकुमारास्तन्निवासिनः ॥ ५७३ ॥ स्कन्धावारपुरग्रामाकरद्रोणमुखौकसाम् । मडम्बपत्तनानां च, नैसर्पाद् विनिवेशनम् ॥ ५७४ ॥ मानोन्मानप्रमाणानां, सर्वस्य गणितस्य च । धान्यानामथ बीजानां, सम्भवः पाण्डुकान्निधेः॥५७५ ॥ नराणामथ नारीणां, हस्तिनां वाजिनामपि । सर्वोऽप्याभरणविधिनिधेर्भवति पिङ्गलात् ॥ ५७६ ॥ 25 एकेन्द्रियाणि सप्तापि, सप्त पञ्चेन्द्रियाणि च । चक्रिरत्नानि जायन्ते, सर्वरत्नाभिधे निधौ ॥ ५७७ ॥ वस्त्राणां सर्वभक्तीनां, शुद्धानां रागिणामपि । सञ्जायते समुत्पत्तिमहापद्मान्महानिधेः ॥ ५७८ ॥ भविष्यद्भूतयोर्ज्ञानं, वत्सरांस्वीन संतोऽपि च । कृष्यादीनि च कर्माणि, शिल्पान्यपि च कालतः॥५७९॥ प्रवालरजतवर्णशिलामुक्ताफलायसाम् । तथा लोहाद्याकराणां, महाकाले समुद्भवः ॥ ५८० ॥ योधानामायुधानां च, सन्नाहानां च सम्पदः । युद्धनीतिरशेषापि, दण्डनीतिश्च माणवात् ॥ ५८१ ॥ 80 चतुर्धा काव्यनिष्पत्ति व्यनाटकयोविधिः । तूर्याणामखिलानां चोत्पत्तिः शङ्खान्महानिधेः ॥ ५८२ ॥ ऊचुस्ते च वयं गङ्गामुखमागधवासिनः । आगतास्त्वां महाभाग, भवद्भाग्यवंशीकृताः ॥ ५८३ ॥ यथाकाममविश्रान्तमुपभुत प्रयच्छ च । अपि क्षीयेत पाथोऽब्धौ, न तु क्षीयामहे वयम् ॥ ५८४ ॥ वशं यातेषु निधिषु, नृपो व्यधित पारणम् । अष्टाहिकोत्सवं तेषां, निर्विकारश्वकार च ॥ ५८५ ॥ नृपाज्ञया सुषेणोऽपि, गङ्गादक्षिणनिष्कुटम् । पल्लीवल्लीलया सर्व, साधयित्वा समाययौ ॥ ५८६ ॥ १ मागण। २ प्रेरितम्। ३ आकर. खनि., जल-स्थलपथाभ्या यन्त्र भाण्डायागच्छति तद् द्रोणमुखम् । वर्तमानस्य। सप्ताष्ट, क°स २, आ॥

·९९ 5 10 15 चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । तत्राऽस्थाल्लीलयाऽऽक्रान्तपूर्वापरपयोनिधिः । द्वितीय इव वैताब्यो, बहुकालमिलापतिः ।। ५८७ ॥ अन्येयुः साधिताशेपभरतं भरतेशितुः । अयोध्याभिमुखं चक्रमचालीद् गगनस्थितम् ॥५८८॥ भरतोऽपि कृतस्त्रानो, विधाय बलिकर्म च । नेपथ्यभृत् कृतप्रायश्चित्तकौतुकमङ्गलः ॥ ५८९ ॥ कुञ्जराधिपतिस्कन्धमारूढो देवराडिव । नवभिनिधिभिः पुष्टकोशः कल्पद्रुमैरिव ॥ ५९० ॥ निरन्तरं महारत्नैश्चतुर्दशभिरावृतः । सुमङ्गलायाः स्वमानां, पृथग्भूतैः फलैरिव ॥ ५९१ ॥ रॉज्ञां कुलश्रीभिरिवोढाभिहितृभिः क्रमात् । द्वात्रिंशता सहस्रैश्चाऽसूर्यम्पश्याभिरन्वितः ॥ ५९२ ।। तावद्भिर्जनपदभूस्त्रीसहस्त्रैश्च सुन्दरैः । अप्सरोभिरिवाऽत्यन्तचारुभिः परिशोभितः ॥ ५९३ ॥ श्रितो द्वात्रिंशता राजसहौः पदिकैरिव । चतुरशीत्येभलक्षैर्विन्ध्याद्रिरिव राजितः ॥ ५९४ ॥ अश्वै रथैश्च तावद्भिर्विश्वतोऽप्याहृतैरिव । भंटानां षण्णवत्या च, कोटिभिश्छन्नभूतलः ॥ ५९५ ।। आद्यप्रयाणदिवसादतिक्रान्तेषु सत्वथ । पेष्टौ वर्षसहस्रेषु, चक्रमार्गानुगोऽचलत् ॥ ५९६ ॥ [ अष्टभिः कुलकम् ] सैन्योतरजःपूरपरिस्पर्शमलीमसान् । खेचरानपि कुर्वाणः, कृतभूलुठनानिव ॥ ५९७ ॥ व्यन्तरान् भवनपतींचाऽपि भूमध्यवासिनः । सैन्यभारान्महीभेदशङ्कोत्पादेन भापयन् ॥ ५९८ ॥ गोकुले गोकुले गोपसुंदृशां विकसदृशाम् । गृह्णन् हैयङ्गवीनार्थमनयमिव भक्तितः ॥ ५९९ ॥ कुम्भिकुम्भस्थलोद्भूतमौक्तिकप्रभृतीनि च । प्राभृतानि किरातानामाददानो वने वने ॥ ६०० ॥ पर्वते पर्वते भूपैः, पार्वतीयैः पुरो धृतम् । रत्नवर्णखनीसारं, स्वीकुर्वन्नुर्वनेकशः ॥ ६०१ ॥ ग्रामे ग्रामे ग्रामवृद्धान्, सोत्कण्ठान् वान्धवानिव । अनुगृह्णन् सप्रसादमात्तानातैरुपायनैः ॥ ६०२ ॥ निजाज्ञायष्टिनोग्रेण, विष्वक् प्रसृमरानपि । ग्रामेभ्यः सैनिकान् रक्षन् , क्षेत्रेभ्यो गा इवाभितः ॥६०३॥ वृक्षाधिरूढान् प्लवगानिव ग्रामीणदारकान् । सहर्ष पश्यतः पश्यन् , जनकस्तनयानिव ॥ ६०४ ॥ धान्यैर्धनैर्जीवधनैः, सर्वदा निरुपद्रवैः । ग्रामाणां सम्पदं पश्यन् , निजनीतिलताफलम् ॥ ६०५ ॥ आपंगाः पकिलीकुर्वन . सरांसि परिशोषयन् । वापीकपांश्च कुर्वाणः. पातालशुषिरोपमान् ॥ ६०६ ॥ मलयानिलबल्लोकमुखं गच्छन् गनः शनैः । विनीनां प्रापढीशो, इर्विनीनारिगामनः ॥ ६८७ ।। [ एकादशमि कुलकम् । अविदूरे विनीतायाः. स्कन्धाकार न्यवेशयन् । नस्साः म्होटरमिवानि भृतं महीपतिः ।। ६०८ ।। कृत्वा मनमि ता गजधानी राजशिरोमणिः । क्या निम्पमगप्रत्ययं सोऽटमं नप ॥६०९॥ निष्क्रम्याऽष्टममताले. पोपधागारतो नृपः । गग्ण विन्ध दिव्यरसवत्या नृपः मह ।। ६१० ।। अयोध्यायां बवध्यन्न, तेग्णानि पढे पढे । दिगन्नरागनत्रीणां, क्रीडादोला इबोचकः ।। ६११ ॥ चक्रुः पौरा पधि पथि सेक उड्डमवारिभिः । गन्धाम्बुदृष्टिभिरिव. स्वर्गिणो जिनजन्मनि ।। ६१२ । मचान् विरचयामासुः स्वणम्तम्भैः पुर्गमहः । अनेको भ्य निधिभिः. पुरोभ्यागरिव ॥ ६१३ ।। अभानुभयनो मार्ग. मञ्चाम्नेऽन्योऽन्यमन्मुख.. । स्वषादय इब कुम्वमिनो टपञ्चकम् ।। ६१४ :। प्रतिमश्चमजायन्त, रत्नभाजनते.ग्णाः । प्राचीनवाहिकोढपडश्रेणिशोभाभिभाविनः ।। ६१५ ।। समं वीणामृगादिवादकैगायनीजनः । विमानेष्विव गन्धवानीकं मश्चेष्ववास्थित ॥ ६१६ ।। राजन्यकदुहितॄणां मूतानां नच्छियामित्र । डाविशता सहश्च नाद्वाना समान म + जैस्तथोच्चकै स॥ - वृनो मटै. पाणवत्या, म : आ ।' पष्टिवर म॥ गोवालसोगाम् । २ नवनीतम्। पर्वतीय स, म २ ॥ ३ महत् । ३ गृहीतागृहीते । ६ नही । ७ जनारच्छिद्रोपमान् । सेचनम्। ९ इन्दननु श्रेणिशोभनिरस्कारिण । 20 25 , 30 द ७ अमृतान् ।

·. 5 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व मुक्तावचूला मञ्चेषु, बभुरुल्लोचलम्बिनः । कान्तिस्तवकिताकाशा, वासागारेष्विव श्रियः ॥ ६१७ ॥ प्रमोदमानपूर्देव्या, हसितैरित्र चामरैः । दिवो मण्डनभङ्गीभिरिव चित्रकचर्मभिः ॥ ६१८ ॥ कौतुकादागतैर्धिष्ण्यैरिव काश्चनदर्पणैः । खेचराणां हस्तैशाटैरिव वासोभिरद्भुतैः ॥ ६१९ ॥ विचित्रमणिमालाभिर्मेखलाभिरिव श्रियाम् । उत्तम्भितेषु स्तम्भेषु, हट्टशोभा व्यधुर्जनाः ६२० ॥ [त्रिभिविशेषकम् ] प्रवणत्किङ्किणीमालाः, पताकाश्च बबन्धिरे । दर्शयन्त्यः शरत्कालं, कलनिर्हादसारसम् ॥ ६२१ ॥ प्रत्यर्द्ध प्रतिगेहं च, यक्षकर्दमगोमयैः । लिप्तेष्वदादङ्गणेषु, मौक्तिकस्वस्तिकान् जनः ॥ ६२२ ॥ अपूर्यन्ताऽगरुक्षोदैधूपघव्यः पदे पदे । उच्चै—मायमाना ग्रामपि धूपायितुं ध्रुवम् ॥ ६२३ ॥ प्रवेष्टकामो नगरीमारुरोह शुभे क्षणे । गजं मेघमिवोद्गर्ज, चक्री भूमेघवाहनः ॥ ६२४ ॥ 10 एकेनैवाऽऽतपत्रेण, कर्पूरक्षोदपाण्डुना । हिमांशुमण्डलेनेव, गगनं परिशोभयन् ॥ ६२५ ॥ सङ्क्षिप्य खं वपुर्भक्त्या, चामरद्वितयच्छलात् । अभ्युपेत्य समं गङ्गासिन्धुभ्यामिव सेवितः ॥ ६२६ ॥ वासोभिः शोभितः शुभैः, सुसूक्ष्मर्मसृणैर्धनैः । स्फाटिकाद्रिशिलासारं, त्वचर्यित्वेव निर्मितैः ॥६२७ ॥ प्रेम्णा रत्नप्रभाभूम्या, निजसारिखाऽर्पितैः । विचित्ररलालङ्कारः, सर्वाङ्गीणमलङ्कृतः ॥ ६२८ ॥ नृपैराबद्धमाणिक्यमुकुटैः परिवारितः । फणामणिधरैर्नागकुमारैरिव नागराट् ॥ ६२९ ॥ वैतालिकैर्जयजयारावपूर्व प्रमोदिभिः । कीर्त्यमानाद्भुतगुणः, सुत्रीमा चारणैखि ॥ ६३० ॥ मङ्गल्यतूर्यनिर्घोषप्रतिशब्दापदेशतः । रोदसीभ्यामपि भृशं, कृतमाङ्गलिकध्वनिः ॥ ६३१ ॥ तेजोबिडीजा नृपतिर्भाण्डागारमिवौजसाम् । यतेन कुञ्जरं किश्चित् , प्रेरयन् प्रचचाल सः॥ ६३२ ॥ [अष्टभिः कुलकम् ] अवतीर्ण दिव इव, भूमध्यादिव चोत्थितम् । चिरायातं नृपं द्रष्टुं, ग्रामादिभ्योऽभ्यगाजनः ॥ ६३३ ॥ सा राज्ञः सकला सेना, लोकश्च मिलितो बभौ । मर्त्यलोकः समग्रोऽपि, पिण्डीभूत इवैकतः ॥ ६३४ ।। नैरन्तर्यादनीकाना, लोकानां चाऽभ्युपेयुषाम् । मुक्तस्तिलोऽपि हि तदा, न पपात महीतले ॥ ६३५ ॥ स्तूयमानो मुंदोत्तालैः, कैश्चिद् वैतालिकैरिव । वीज्यमानोऽवलैः कैश्चिञ्चश्चलैश्चामरैरिव ॥६३६ ।। भालस्थाञ्जलिभिः कैश्चिद्, वन्धमानोऽशुमानिव । अर्यमाणफलपुष्पः, कैश्चिदारामिकैरिव ॥ ६३७ ।। प्रणम्यमानः स्वकुलदेवतेव च कैश्चन । कैश्चित् प्रदीयमानाशीर्गोत्रवृद्धाजनैरिव ॥ ६३८ ॥ प्रविवेश विशामीशश्चतुरां पुरीं स ताम् । पूर्वद्वारेण समवसरणं नाभिभूरिव ॥६३९॥ चतुर्भिः कलापकम्] प्रत्येकमपि मञ्चेषु, सङ्गीतानि तदाऽभवन् । युगपल्लमघटिकातूर्यनादा इवोच्चकैः ॥ ६४० ॥ पुरो गच्छति भूपाले, राजमार्गापणस्थिताः । मुदिताः पौरसुदृशो, लाजान् दृश इवाऽक्षिपन् ॥ ६४१ ॥ पौरप्रक्षिप्तकुसुमदामभिः पिहितोऽभितः । सोऽभूत् पुष्परथप्रायो, राजकुञ्जरकुञ्जरः ॥ ६४१॥ शनैः शनै राजपथे, प्रययौ जगतीपतिः । उत्कण्ठितानां लोकानामकुण्ठोत्कण्ठया पुनः ॥ ६४३ ॥ 30 नाजीगणन् गजभयमभ्यर्णेऽभ्येत्य भूभुजे । फलादीन्यार्पयन् पौराः, प्रमोदो बलवान् खलु ॥६४४ ।। ताडयन् सृणिदण्डेन, मध्येकुम्भस्थलं नृपः । मञ्चयोर्मञ्चयोरन्तः, स्थिरीचक्रे मतङ्गजम् ।। ६४५ ॥ मचानामुभयेषां चाऽग्रस्थाः प्रवरयोषितः । कर्पूरारात्रिकं चक्रुर्युगपञ्चक्रवर्तिनः ॥६४६ ॥ भूपतिः पार्थयोाम्यज्ज्वलदारात्रिकस्तदा । बमारोभयपार्श्वस्था—न्दुमेरुगिरिश्रियम् ॥ ६४७ ॥ 'मानभूदेव्या स॥ + श्रियः आ, स२॥ ३ अगरुचूर्णैः । ५कोमले। स्फटिका सं १२॥ ६ खण्डयित्वा। ७ सर्वाङ्गेषु । इयत्नेन खं! मदोत्सालैः सं २, आ ॥ ११ भृष्टवीहीन् । + जगतांपतिमा॥ १२ अशोष। 20 25 १ नक्षत्रै। २ हस्तपटै । १व्याजना १. तेजसा इन्द्रा ·5 10 चतुर्यः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । स्थालान्युत्क्षिप्य पूर्णानि, मौक्तिकैरक्षतैरिव । आपणाग्रे स्थितान् दृष्ट्याऽऽलिलिङ्गेव स वाणिजान् ॥६४८॥ मार्गासन्नेषु हर्येषु, द्वारस्थकुलयोषिताम् । मङ्गलानि प्रतीयेष, स्वसृणामिव पार्थिवः ॥ ६४९ ॥ दिदृक्षयान्तिकीभूतान् , जनान् परिजनानिव । वेत्रिभ्योऽरक्षदुत्क्षिप्ताभयप्रदकरो नृपः ॥ ६५० ॥ अग्रभूमावुभयतो, बद्धाभ्यामतिबन्धुरम् । सिन्धुराभ्यां राज्यलक्ष्मीक्रीडाद्रिभ्यामिवोच्चकैः ॥ ६५१ ॥ द्वारेणोभयतः स्वर्णकुम्भाभ्यामतिशोभिना । स्रोतसेव रथाङ्गाभ्यां, विशालेन विराजितम् ।। ६५२ ।। माकन्ददलपूर्णेन, तोरणेनाऽतिहारिणा । इन्द्रनीलमयग्रीवाभरणेनेव भूषितम् ॥ ६५३ ॥ क्वचिन्मुक्ताकणगणैः, क्वचित् कर्पूरपांशुभिः । क्वचिच चन्द्रमणिभिः, कृतस्वस्तिकमङ्गलम् ॥ ६५४ ॥ क्वचिञ्च चीनवासोभिर्दुकूलवसनैः क्वचित् । देवदूष्यैरपि क्वाऽपि, पताकामालभारिणम् ॥ ६५५ ॥ कचित् कर्पूरपानीयैः, पुष्पद्रुतिरसैः क्वचित् । कचिद् गजमदाम्भोभिरजिरे कृतसेचनम् ॥ ६५६ ॥ विश्रान्तपूषाणमिव, सुवर्णकलसच्छलात् । सप्तभूमं भूमिपालः, पित्र्यं प्रासादमासदत् ॥ ६५७ ॥ [ सप्तभिः कुलकम् ] तस्याऽङ्गणाप्रवलभीवेद्यां पादं निवेशयन् । उत्ततार द्विपाद् वेत्रिदत्तहस्तस्ततो नृपः ॥ ६५८ ॥ आचार्य इव सम्पूज्य, स्वाधिष्ठायकदेवताः । ताः षोडश सहस्राणि, व्यसृजजगतीपतिः ॥ ६५९ ॥ तद्वद्वात्रिंशतं राजसहस्राणि चमूपतिम् । पुरोहितं गृहपति, वर्द्धकिं विससर्ज सः ॥ ६६० ॥ सूदांश्च स त्रिषष्टीनि, शतानि त्रीणि भूपतिः । स्वस्थानायाऽऽदिशद् दृष्ट्याऽऽलानायेव मतङ्गजान् ॥६६१॥ 15 श्रेष्ठिनोऽष्टादशश्रेणिप्रश्रेणीर्दुर्गपालकान् । व्यसृजत् सार्थवाहानप्युत्सवान्तेऽतिथीनिव ॥ ६६२ ।। शक्रः शच्येव सहितः, स्त्रीरत्नेन सुभद्रया । द्वात्रिशता सहस्रैश्च, राज्ञीनां राजजन्मनाम् ।। ६६३ ॥ तावतीभिर्जनपदाग्रणीकन्याभिरावृतः । प्रत्येकं द्वात्रिंशत्पात्रैस्तावद्भिर्नाटकैरपि ॥ ६६४ ॥ मणिरत्नशिलाश्रेणिविश्राणितगुत्सवम् । प्रासादं प्राविशद् भूपः, कैलासमिव यक्षराद् ।। ६६५ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] तत्र च प्रामुखः सिंहासने स्थित्वा क्षणं नृपः । कृत्वा च सङ्कथाः काश्चिद्, ययौ स्नाननिकेतनम् ॥६६६॥ सरसीच द्विपस्तत्र, कृत्वा स्त्रानं नरेश्वरः । समं परिजनैश्चके, सुरसाहारभोजनम् ॥ ६६७ ।। तैर्नाटकैनवरसैः, सङ्गीतैश्च मनोरमैः । निनाय कालं कमपि, योगर्योगीव भूपतिः ॥ ६६८ ॥ तं च विज्ञपयामासुर्भक्त्या सुरनरा इति । सविद्याधरराजेयं, षट्खण्डाऽसाघि भूस्त्वया ।। ६६९ ।। असांस्तदनुमन्यख, शतमन्युपराक्रम! । महाराज्याभिषेकं ते, स्वच्छन्दं कुर्महे यथा ॥ ६७० ॥ राज्ञा तथेत्यनुज्ञाताः, सुराः पुर्या बहिऱ्याधुः । सुधर्मायाः खण्डमिव, पूर्वोदेग्दिशि मण्डपम् ॥ ६७१ ॥ देभ्यो इदिनीभ्यश्च, इदिनीनाथतोऽपि च । तीर्थेभ्यश्चाऽऽहरन्नीरमौषधीसृत्तिकाश्च ते ॥ ६७२ ॥ गत्वा पौषधशालायां, राजाऽष्टमतपोऽग्रहीत् । राज्यं तपसाऽऽप्तमपि, तपसैव हि नन्दति ॥ ६७३ ।। राजाऽष्टमे परिणमत्यन्तःपुरवृतो ययौ । वारणेन परीवारयुतस्तं दिव्यमण्डपम् ॥ ६७४ ॥ अन्तःपुरेण सह तैर्नाटकैश्च सहस्रशः। भरतः प्रविवेशाभिषेकमण्डपैमुन्नतम् ॥ ६७५ ॥ स मृगेन्द्रासनं तत्र, स्नानपीठं मणीमयम् । चक्री प्रदक्षिणीचके, मेरुशैलमिवार्यमा ॥ ६७६ ॥ पूर्वसोपानपद्धत्या, स्नानपीठं तदुच्चकैः । आरुरोह महीनाथः, शैलप्रस्थमिव द्विपः ।। ६७७ ॥ २ भगिनीनाम् । ४ अङ्गणे । * षोडशसहस्रसल्या, व्यस सं १, सं। सूदानां स ख ॥ ५ पाचकान् । राशीभी राजजन्मभिः आ, स२ ॥ ६ कुबेर । सर' आ, सं॥ विद्याधरराजसहिता। ९ ईशानदिशि। १० नदीभ्य । १२ गजेन। Tण सहि- || पमुत्तमम् ॥ 20 25 80 १ स्वीचकार। ३ गजाभ्याम्। १५ समुद्रात् । तैर्मा मा॥

·10 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व प्राचीपतेरिव प्रीत्या, प्राग्दिशोऽभिमुखस्ततः । रनसिंहासने तत्रोपाविशद् भरतेश्वरः॥ ६७८ ॥ 'ते द्वात्रिंशत्सहस्राणि, भूपाः कतिपया इव । सुखमारुरुहुः पीठमुदक्सोपानवर्त्मना ।। ६७९ ॥ चक्रिणो नातिदूरोया, तस्थुर्भद्रासनेषु ते । वद्धाञ्जलिपुटा देवमिव वैन्दारवो नृपाः ॥ ६८० ॥ सेनापतिर्गृहपतिर्वर्द्धकिश्च पुरोहितः । श्रेष्ठयादयोऽप्यारुरुहुर्याम्यसोपानमालया ॥ ६८१ ॥ 5 आसनेषु समासीनाः, वो चेतेषु यथाक्रमम् । बद्धाञ्जलिपुटास्तस्थुर्विज्ञीप्सव इव प्रभुम् ॥ ६८२ ॥ ततश्च नरदेवस्याऽऽदिदेवस्येव वासवाः । आभियोगिकदेवास्तेऽभिषेकाय डुढौकिरे ॥ ६८३ ॥ खाभाविकैबैंक्रियैश्च, पयोगभैंर्घनैरिव । वदनन्यस्तकमलै, स्थाङ्गविहगैरिव ॥ ६८४ ॥ पतत्पानीयनादेन, तूर्यनादानुवादिभिः । ते रत्नकलसैश्चक्रुरभिषेकं महीपतेः ॥ ६८५ ॥ [ युग्मम् ] तं द्वात्रिंशत् सहस्राणि, शुभेऽभिषिषिचुः क्षणे । नृपाः कुम्मै ठत्तोपैहर्षात् स्वनयनैरिव ॥ ६८६ ॥ ते शिरस्यञ्जलीन् बद्धवा, पद्मकोशसहोदरान् । चक्रिणं वर्द्धयामासुर्जय त्वं विजयख च ॥ ६८७ ।। सेनापतिप्रसृतयोऽपरे श्रेष्ठ्यादयश्च तम् । अभ्यपिञ्चन जलैाक्यैश्वाऽस्तुवस्तैरिवोज्वलैः ॥ ६८८ ॥ शुचिपक्ष्मलया गन्धकाषाय्या सुकुमारया । माणिक्यमिव तस्याऽङ्गममृजन्नथ ते भृशम् ॥ ६८९ ॥ गोशीर्षचन्दनरसै, राज्ञो विलिलिपुश्च ते । कान्तिपोषकरैरङ्ग, गैरिकैरिव काञ्चनम् ॥ ६९० ॥ शक्रप्रदत्तमृषभखामिनो मुकुटं ततः । मूर्ध्नि मूर्दाभिषिक्ताग्रेसरस्य निदधुः सुराः ॥ ६९१ ॥ 15 ते पर्यधापयन् राज्ञा, कर्णयो रत्नकुण्डले । चित्राखाती इव मुखहिमांशोः पारिपार्श्वगे ॥ ६९२ ॥ तत्कण्ठे ते न्यधुरिं, अथितं शुचिमौक्तिकैः । अलक्ष्यसूत्रैर्युगपन्मालारूपोद्गमैरिव ॥ ६९३ ॥ निवेशयाम्बभूवे चाऽर्द्धहारस्तैर्नृपोरसि । अलङ्करणराजस्य, हारस्य युवराडिव ॥ ६९४ ॥ अभ्रकान्तःपुटमये, इवाऽच्छच्छविशालिनी । वाससी देवदूष्ये ते, भूभुजा पर्यधापयन् ॥ ६९५ ।। उद्दामं सुमनोदाम, नृपतेः कण्ठकन्दले । ते प्राक्षिपन्नुरोवेश्मच्छायावप्रमिव श्रियः ॥ ६९६ ॥ कल्पद्रुम इवाऽनय॑वस्त्रमाणिक्यभूषणः । भूपतिर्मण्डयामास, स्वःखण्डमिव मण्डपम् ॥ ६९७ ॥ आह्वाय्य वेत्रिपुरुषैः, स सर्वपुरुषाग्रणीः । आयुक्तपुरुषानेवमादिदेश विशालधीः॥ ६९८ ॥ भो ! यूयं सिन्धुरस्कन्धमधिरुह्य समन्ततः । पर्यव्य च प्रतिपथं, विनीतां नगरीमिमाम् ॥ ६९९ ॥ अशुल्कामरादण्डाकुदण्डामविशद्भटाम् । नित्यप्रमोदां कुरुत, वर्षद्वादशकावधिः ॥ ७०० ॥ [युग्मम् ] तत् तथा तत्क्षणादेव, ते चारधिकारिणः । रत्नं पञ्चदशं ह्याज्ञा, चक्रिणः कार्यसिद्धिषु ॥ ७०१ ॥ रत्नसिंहासनात् तसादुत्तस्थावथ पार्थिवः । प्रतिबिम्बानि तस्येवाऽन्येऽप्युत्तस्थुः सहैव हि ॥ ७०२ ॥ निजागमनमार्गेणोत्ततार भरतेश्वरः । तथाऽन्येऽप्युत्तरन्ति स, स्वानपीठाद् गिरेरिव ॥ ७०३ ॥ खप्रतापमिवाऽसह्यमारुह्य वरहस्तिनम् । महीपतिर्महोत्साहः, प्रासादमगमन्निजम् ।। ७०४ ॥ तत्र स्नानगृहं गत्वा, तोयैः स्नात्वा च निर्मलैः । चकाराऽष्टमभक्तान्तपारणं धरणीधवः ॥ ७०५ ॥ अभिषेकोत्सवे वृत्ते, तसिन् द्वादशवार्षिके । स्नातः कृतबलिः प्रायश्चित्तकौतुकमङ्गली ॥ ७०६ ॥ गत्वा च बहिरास्थानीमात्मरक्षकदेवताः । तान् षोडश सहस्राणि, सत्कृत्य व्यसृजन्नृपः ॥ ७०७ ॥ ततश्च प्रासादवरारूढो वैषयिकं सुखम् । भुञ्जानोऽस्थाद् विमानस्थ, इव शको महीपतिः ॥ ७०८ ॥ चक्र छत्रमसिर्दण्डो, रत्नान्येतानि जज्ञिरे । एकेन्द्रियाणि चत्वारि, तस्याऽऽयुधनिकेतने ॥ ७०९ ॥ काकिणीचर्ममणयो, निधयो नव चाऽभवन् । श्रीगृहे श्रीमतस्तस्य, माणिक्यानीव रोहणे ॥ ७१० ॥ * द्वात्रिंशत्सहस्रसंख्या भू स १ ॥ सं॥ पारिपाधिके सं १, परिपार्श्वगे खं, आ, सं २॥ ४ अकरा अदण्डां अकुदण्डा इति पदत्रयस्थ समास । T षोडशसहस्रसया, स.सं १, ख ॥ ५ मायुधशालायाम्। ६काकणी खंता, सं३॥ . 20 25 30 २ वन्दनशीला.. ३ चक्रवाकपक्षिभिः। +राज्ञां कु° ·10 10 15 चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम । सेनापतिर्गृहपतिः, पुरोधो-वर्द्धकी अपि । चत्वारि नररत्नानि, स्वपुर्या तस्य जज्ञिरे ॥ ७११ ॥ गजा-ऽश्वरत्ने वैतात्य गिरेर्मूले बभूवतुः । उदग्विद्याधरश्रेण्यां, स्त्रीरत्नं तूदपद्यत ।। ७१२ ।। नयनानन्ददायिन्या, मूर्त्या सोम इवाऽशुभत् । दुःसहेन प्रतापेन, भरतो भानुमानिव ।। ७१३ ॥ अलब्धमध्यः सोऽम्भोधिरिव पुरूपतां गतः । प्राप्तो मनुष्यधर्मेव, मनुष्यस्वामितां पुनः ॥ ७१४ ॥ अशोभत महारत्नैः, स चतुर्दशभिः सदा । जम्बूद्वीप इव गङ्गासिन्धुप्रभृतिसिन्धुभिः ॥ ७१५ ॥ पादाधःस्थतया तस्य, नवापि निधयोऽनिशम् । हेमाब्जानीव वृषभप्रभोविहरतोऽभवन् ॥७१६ ॥ सदा षोडशभिर्देवसहस्रैः पारिपाश्चिकैः । अनल्पवेर्तनक्रीतैरात्मरक्षरिवाऽऽवृतः ॥ ७१७ ॥ नृपाणां नृपकन्यानामिव निर्भरभक्तितः । द्वात्रिंशता सहस्रैः स, निरन्तरमुपास्यत ॥ ७१८ ॥ द्वात्रिंशता सहस्रैः स, नाटकानामिवाऽनिशम् । जानपदीनां कन्यानामरंस्ताऽवनिवासवः ॥ ७१९ ॥ स जगत्यामेकभूपः, सूपकारवरैरभात् । शतैत्रिभिस्त्रिषष्ट्यौर्वासरैरिव वत्सरः ॥ ७२० ॥ श्रेणिप्रश्रेणिभिः सोऽष्टादशभिः पृथिवीतले । प्रावर्तयद् व्यवहारं, लिपिभिर्नाभिभूरिव ॥ ७२१ ॥ लक्षैश्चतुरशीत्याऽभात् , स रथद्विपवाजिनाम् । प्रत्येकं ग्रामपत्तीनां, षण्णवत्या च कोटिभिः ॥ ७२२ ॥ द्वात्रिंशतो जनपदसहस्राणामधीश्वरः । द्वासप्ततेः पुरवरसहस्राणां च स प्रभुः ॥ ७२३ ॥ सहस्रोनद्रोणमुखलक्षस्याऽधिपतिश्च सः । पत्तनाष्टाचत्वारिंशत्सहस्राणां च सोऽधिभूः ।। ७२४ ॥ कर्बटानां मडम्बानामिव साडम्बरश्रियाम् । चतुर्विशतिसहस्रसङ्ख्यातानां स ईशिता ॥ ७२५ ॥ म विंशतिसहस्राणामाकराणां करेश्वरः । तथा खेटसहस्राणां, षोडशानां प्रशासिता ॥ ७२६ ॥ चतुर्दशानां सम्बाधसहस्राणामपि प्रभुः । अधिपोऽन्तरोदकानां, स षट्पञ्चाशतोऽपि च ॥ ७२७ ॥ पश्चाशतः कुराज्यानामेकोनायाश्च नायकः । स मध्ये भरतक्षेत्रमन्येषामपि शासिता ॥ ७२८॥ विनीतायां स्थितः कुर्वनाधिपत्यमखण्डितम् । अभिषेकोत्सवप्रान्ते, सत्तुं प्रववृते खकान् ।। ७२९ ॥ षष्टिं वर्षसहस्राणि, विरहाद् दर्शनोत्सुकान् । अदर्शयन् निजान् राज्ञो, नियुक्तपुरुषास्ततः ।। ७३० ॥ 20 ततः कृशां ग्रीष्मकालाक्रान्तामिव तरङ्गिणीम् । म्लानां हिमानीसम्पर्कवशादिव सरोजिनीम् ॥ ७३१ ॥ प्रनष्टरूपलावण्यां, हैमनेन्दुकलामिव । पाण्डुक्षामकपोलां च, रम्भां शुष्कदलामिव ॥ ७३२ ॥ सोदरांबाहुबलिनः, सुन्दरी गुणसुन्दरः। नामग्राहं खपुरुपैर्दर्यमानां ददर्श सः॥७३३॥[विभिविशेषकम् ] तथाविधां च सम्प्रेक्ष्य, तां परावर्तितामिव । सकोपमवनीपालः, स्वायुक्तानित्यवोचत ॥ ७३४ ॥ किं कदाप्यसदीयेऽपि, सदने नौदनान्यरे ! ११न किं लवणपाथोधो, विद्यन्ते लवणान्यपि ॥७३५॥ 25 सूपकारा न कि सन्ति, तत्तद्रसवतीविदः । निरादराः किमथवा, तबमी वृत्तितस्कराः ॥ ७३६ ॥ द्राक्षाखर्जूरमुख्यानि, खाद्यान्यपि हि नेह किम् ? । न हि किं विद्यते स्वर्णमपि खर्णशिलोचये १ ॥७३७॥ किमुद्यानेषु ते वृक्षा, बभूवुरवकेशिनः ? । फलन्ति तरवः किं हि, न नन्दनवनेऽपि हि ? ॥ ७३८ ॥ न वा दुग्धानि धेनूनां, घटोधीनामपीह किम् ? । किं नु शुष्कस्तनस्रोताः, सञ्जाता कामगंन्यपि १ ॥७३९॥ अथ भोज्यादिसम्पत्सु, सतीष्वपि हि सुन्दरी । न किञ्चिदश्नाति यदि, तदसावामयाविनी ।। ७४० ॥30 आमयः कोऽपि चेदस्याः, कायसौष्ठवतस्करः । तत् किं बभूवुः सर्वेऽपि, कथाशेषो भिषग्वैराः १ ॥७४१॥ १ पुरोहित । पादाध स्थितयस्तस्य खता ॥ + पार्श्वकैः खं, स१॥ २ बहुमूल्यकीते । राजभी राजकन्या- भिरिव सं२, आ ॥ || नाटकैरिव चारुभिः । जानपदीभि कन्याभिरं स २, आ॥ सूदानामत्यराजत स १, खं ॥ स्त्रिदिनोनार्कवर्षवत् म, ख ॥ लक्षश्चतुरशीत्येभरश्वैरिव रथैरिव । स कोटिमिः षण्णवत्याऽभाद् प्रामैरिव पत्तिभिःस, ख॥ + जनरेश्वरः ख ॥ ३ अन्तरद्वीपानाम् । ४ हेमन्तकालचन्द्रकलामिव । ५ कदलीम् । ६ परावर्ति- तरूपामिव । ७ आजीविकाचौराः। ८ निष्फला. । ९ कामधेनुः। १० रोगिणी। ११ रोगः । १२ मृत्युञ्जताः । १३ वैचाः । - ? , * ·१०४ 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीक्षेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व यदि चौषधयो दिव्याः, प्राप्यन्ते नाऽसदोकसि । तदोषपीभी रहितो, हिमाद्रिरपि सम्प्रति ॥ ७४२ ॥ ये पश्यन्निमां क्षामां, दरिद्रतनयामिव । तदहो ! वैरिभिरिव, भवद्भिर्वश्चितोऽस्म्यहम् ॥ ७४३ ॥ प्रणम्य भरतं तेऽपि, प्रोचुरेवं नियोगिनः । सर्वमप्यस्ति देवस्य, देवेन्द्रस्येव समनि ॥ ७४४ ॥ किन्तु देवो यदायगाद् , दिग्जयाय तदाद्यसौ । आचामाम्लानि कुरुते, प्राणत्राणाय केवलम् ॥ ७४५ ॥ 5 तथा यदैव देवेन, प्रवजन्ती न्यषिध्यत । ततः प्रभृत्यसौ तस्थौ, भावतः संयतैव हि ॥ ७४६ ॥ कैल्याणिनेयि ! कल्याणि !, प्रविव॒जिषसीति सा । अनुयुक्ता महीनाथेनैवमेवेत्यवोचत ॥ ७४७ ॥ भरतोऽप्यमधादेवं, प्रमादेनाऽऽर्जवेन वा । अहमस्या इयत्कालं, व्रतविभकरोऽभवम् ॥ ७४८ ॥ अपत्यं तातपादानामनुरूपमसौ खलु । अंततं विषयासक्ता, राज्यातृप्ताश्च के वयम् १ ।। ७४९ ॥ आयुर्विनश्वरतरं, वार्द्धिवारितरङ्गवत् । जानन्तोऽपि न जानन्ति, जना विषयगृनमः ॥ ७५० ॥ 10 गत्वरेणाऽऽयुषाऽनेन, मोक्षः साध्येत साधु तत् । मार्गावलोकनमिव, विद्युता दृष्टनष्टया ॥ ७५१ ॥ यकृच्छकॅन्मूत्रमलस्वेदामयमयस्य यत् । प्रसाधनं वपुषस्तद्, गृहस्रोतोऽधिवासनम् ॥ ७५२ ।। आदत्से वपुषाऽनेन, साधु मोक्षफलं व्रतम् । क्षीरान्धितोऽपि रत्नानि, गृह्णन्ति निपुणाः खलु ॥ ७५३ ।। अनुज्ञाता नरेन्द्रेण, मुदितेन व्रताय सा । तपाकशाऽप्यकुशेव, प्रमदोच्छ्वसिताऽभवत् ॥ ७५४ ॥ अत्रान्तरे च भगवान् , विहरन् वृषभध्वजः। अष्टापदगिरावागाजगहिबलाहकः ।। ७५५ ॥ चक्रुश्च देवाः समवसरणं तत्र पर्वते । अपरं पर्वतमिव, रत्नकाञ्चनरूप्यजम् ॥ ७५६ ॥ कुर्वाणं देशनां तत्र, स्वामिनं गिरिपालकाः । एत्य विज्ञपयामासुर्भरतखामिने द्रुतम् ॥ ७५७ ॥ षदखण्ड भरतक्षेत्रविजयादधिकं ततः । तमुदन्तं समाकर्ण्य, मुमुदे मेदिनीपतिः ॥ ७५८ ॥ स्वामिनमागमययो भृत्येभ्यः पारितोषिकम् । ददौ कोटीः सुवर्णस्य, सार्दा द्वादश पार्थिवः ॥७५९ ॥ त्वन्मनोरथसंसिद्धिरिव मूर्ती जगद्गुरुः । विहरन्नाजगामेह, सुन्दरीमित्युवाच च ॥ ७६० ॥ अकारयनिष्क्रमणाभिषेकं भरतेश्वरः । तस्याः स्वान्तःपुरवधूर्जनैर्दासीजनैरिव ॥ ७६१ ॥ कृतलानाऽथ सा सद्यः, कृतपुण्यविलेपना । विलेपनान्तरमिव, पर्यधात् सदशांशुके ॥ ७६२ ॥ आमुमोच च सा रत्नालङ्कारानुत्तमानथ । तस्याः शीलमलङ्कारोऽलङ्काराः प्रक्रियाकृते ॥ ७६३ ।। तथास्थितायाः सुन्दर्याः, पुरतो रूपसम्पदा । स्त्रीरत्नं सा सुभद्राऽपि, चेटीवत् प्रत्यभासत ॥७६४ ॥ यो यद् ययाचे तत् तसै, वितताराऽविलम्बितम् । जङ्गमा कल्पवल्लीव, सुन्दरी शीलसुन्दरी ॥ ७६५॥ 25 कर्पूरधूलिधवलैर्वासोभिरुपशोभिता । कुमुदिनी मरालीव, शिबिकामारुरोह सा ॥ ७६६ ॥ निषादिसादिपादातस्पन्दनच्छन्नभूमिना । अन्वयायि नरेन्द्रेण, मरुदेवीव सुन्दरी ॥ ७६७ ॥ वीज्यमाना चामराभ्यां, श्वेतच्छत्रेण शोभिता । वैतालिकैः स्तूयमाननिबिडव्रतसंश्रवा ॥ ७६८ ॥ प्रातृजायाभिरुगीतप्रवज्योत्सवमङ्गला । उत्तार्यमाणलवणा, वरस्त्रीभिः पदे पदे ॥ ७६९ ॥ राजन्ती सह गच्छद्भिः, पूर्णपात्रैरनेकशः । खामिपादपवित्रं सा, प्रापदष्टापदाचलम् ॥ ७७० ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] सचन्द्रमिव पूर्वाहि, तमदि स्वाम्यधिष्ठितम् । दृष्ट्वा भरतसुन्दयौं, महान्तं हर्षमीयतुः ॥ ७७१ ।। स्वर्गापवर्गयो राज्यं, सोपानमिव विस्तृतम् । तं विशालशिलं शैलं, समारुरुहतुश्च तौ ॥ ७७२ ॥ तः प्रभृति। आचाग्लानि कुरुते च प्रा. खं ॥ ॥ श्लोकोऽय आपुस्तके नोपलभ्यते । २ दीक्षिता । ३ कल्यापमा अपत्य कल्याणिनेयी न सम्बुद्धा। प्रबजितुमिच्छसि । ५ पृष्टा । ६ निरन्तरम् । ७ कुशा दक्षिण भागस्थो मासपिण्यः । १० जगन्मयूरमेघ । ११ वृत्तान्तम् । स्वास्यागमयतां तेषां भृत्याना पा सं २, मा॥ १२साचारार्षम् । दासीबत् । 4 20 30 ९ मादनम्। १४ हसीव ·10 चतुर्थः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । ततः समवसरणं, शरणं भवमीजुषाम् । तौ प्रापतुश्चतुर्दार, ससितां जगतीमिव ॥ ७७३ ॥ भरतेश्वरसुन्दर्यावुत्तरद्वारवर्त्मना । अथो समवसरणं, विशतः स यथाविधि ॥ ७७४ ॥ समं हर्षविनयाभ्यामुच्छ्वसत्सङ्घचत्तनू । प्रदक्षिणीचक्रतुस्तावथ त्रिः परमेश्वरम् ॥ ७७५ ॥ पञ्चाङ्गस्पृष्टभूमिको, नेमतुश्च जगत्पतिम् । रत्नभूतलसङ्क्रान्तमपि द्रष्टुमिवोत्सुकौ ॥ ७७६ ॥ चक्रवर्ती ततो धर्मचक्रवर्तिनमादिमम् । स्तोतुं प्रचक्रमे चारुगिग भक्तिपवित्रया ॥ ७७७ ॥ सद्भूतान् गुणान् जल्पन् , जनः स्तौतीतरं जनम् । गुणान् सतोऽपि ते वक्तुमक्षमोऽहं स्तुवे कथम् १॥ तथापि हि जगन्नाथ, करिष्यामि तव स्तुतिम् । न ददाति दरिद्रः किं, श्रीमतामप्युपायनम् ॥ ७७९ ॥ युष्मत्पादैदृष्टमात्रैरन्यजन्मकृतान्यपि । गलन्त्येनीसि शेफालीपुष्पाणीन्दुकरैरिव ॥ ७८० ॥ दुधिकित्समहामोहसन्निपातवतामपि । स्वामिन् ! जयन्ति ते वाचोऽमृतौषधिरसोपमाः ॥ ७८१ ॥ चक्रवर्तिनि रङ्के वा, कारणं प्रीतिसम्पदाम् । समास्त्वदृष्टयो नाथ !, वार्षिक्य इव घृष्टयः ॥ ७८२ ॥ क्रूरकर्महिमग्रन्थिविद्रावणदिवाकरः । स्वामिनसादृशां पुण्यरिमां विहरसे महीम् ॥ ७८३ ॥ शब्दानुशासनव्यापिसंज्ञासूत्रोपमा प्रभो! । जन्मव्ययध्रौव्यमयी, जयति त्रिपदी तव ॥ ७८४ ॥ यस्त्वां स्तौतीह भगवंस्तस्याऽप्येषोऽन्तिमो भवः । शुश्रूपते ध्यायति वा, यः पुनस्तस्य का कथा १ ॥७८५॥ भगवन्तमिति स्तुत्वा, नत्वा च भरतेश्वरः । पूर्वोत्तरसां ककुमि, निषसाद यथोचितम् ।। ७८६ ॥ सुन्दर्यपि हि वन्दित्वा, खामिनं वृषभध्वजम् । कृताञ्जलिर्जगावं, गद्दाक्षरया गिरा ।। ७८७ ।। 15 मनसा दृश्यमानोऽभूरियत्कालं जगत्पते । प्रत्यक्षं बहुभिः पुण्यैर्दिष्ट्या दृष्टोऽसि सम्प्रति ।। ७८८ ॥ मृगतृष्णोपमसुखे, संसारमरुमण्डले । पुण्यैः प्राप्तोऽसि लोकेन, त्वं पीयूषमहादः ॥ ७८९ ॥ निर्ममोऽपि जगन्नाथ !, जगतोऽप्यसि वत्सलः । कथं विषमदुःखाब्धेस्तत्समुद्धरसेऽन्यथा ? ॥ ७९० ॥ कृतिनी खामिनी ब्राह्मी, नातव्याः कृतिनो मम । भ्रातृव्यजाच कृतिनो, ये हि त्वत्पथमन्वगुः ॥७९१॥ भरतेशोपरोधेन, यन्मयाग्राहि न व्रतम् । भगवंस्तदियत्कालं, स्वयमेवाऽसि वञ्चिता ।। ७९२ ॥ विश्वतारक ! मां दीनां, तात ! तारय तारय । गृहोझ्योतकरो दीपः, किं नोझोतयते घटम् ? ॥ ७९३ ॥ प्रसीद देहि दीक्षां मे, विश्वत्राणैकदीक्षित । संसाराम्भोधितरणयानपात्रनिभां विभो ॥ ७९४ ॥ साधु साधु महासत्त्वे !, ब्रुवन्निति ददौ विभुः । तस्यै दीक्षा सामायिकसूत्रोच्चारणपूर्विकाम् ॥ ७९५ ॥ महाव्रतद्रुमारामसुधासारणिसनिमाम् । अनुशिष्टिमयीं तस्यै, देशनां विदधे विभुः ॥ ७९६ ॥ मोक्षप्राप्तमिवाऽऽत्मानं, मन्यमाना महामनाः । अनुज्येष्ठं निषसाद, सा मध्येतिनीगणम् ॥ ७९७ ॥ देशनां स्वामिनः श्रुत्वा, पादपो प्रणम्य च । ययावयोध्या नगरी, मुदितो भरतेश्वरः ॥७९८॥ दिदृक्षोः खं जनं सर्व, पुनस्तस्याऽधिकारिभिः । आगताः समदर्यन्ताऽसार्यन्ताऽनागता अपि ॥ ७९९ ।। भ्रातूननागतान् ज्ञात्वा, स्वाभिषेकोत्सवेऽपि तान् । तेषामेकैकशो दूतान् , प्राहिणोद् भरतेश्वरः ॥८००॥ राज्यानि चेत् समीहध्वे, सेवध्वं भरतं ततः । दूतैरित्युदिताः सर्वेऽप्यालोच्यैवाऽवदमिदम् ॥ ८०१ ॥ विभज्य राज्यं दत्तं नस्तातेन भरतस्य च । संसेव्यमानो भरतोऽधिकं किं नः करिष्यति ॥८०२॥ 30 समापतन्तं किं काले, कालं प्रस्खलयिष्यति । किं जराराक्षसी देहप्राहिणीं निग्रहीष्यति ॥ ८०३ ॥ बाधाविधायिनः किं वा, व्याधिव्याधान् हनिष्यति । यथोत्तरं वर्द्धमानां, यद्वा तृष्णां दलिष्यति ? ८०४ ईदृक् सेवाफलं दातुं, न चेद् भरत ईश्वरः । मनुष्यभावे सामान्ये, तर्हि का केन सेन्यताम् ॥८०५॥ प्राज्यराज्योऽप्यसन्तोषादस्मद्राज्यं जिघृक्षति । स्थाना चेत् तद् वयमपि, तस्य तातस्य सूनवः ॥ ८०६ ॥ १ संसारभयवताम् । २ हर्षेणोच्छ्वसन्त्यो विनयेन सङ्कुचन्त्यो तनू कायौ ययोस्तो। असद्भूतगुखंता ॥ ३ पापानि । १ कृतार्था । ५ भ्रातृपुत्राः । ६ शिक्षामयीम् । ७ रोगरूपव्याधान् । ८ बलेन । त्रिषष्टि १४ 20 25 ·[प्रथमं पर्व - 5 10 कलिकालसर्वनश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं अविज्ञपय्य तातं तु, सोदर्येणाऽग्रजन्मना । त्वदीयवामिना योदु, न वयं प्रोत्सहामहे ॥ ८०७ ॥ ते दूतानभिधायैवं, तदैवाऽष्टापदाचले। स्थितं समवसरणे, वृषभखामिनं ययुः ॥ ८०८ ।। त्रिश्च प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणेमुः परमेश्वरम् । शिरःसु बद्धाञ्जलयः, सर्वेऽप्येवं स्तुतिं व्यधुः ॥ ८०९ ॥ देवैरप्यपरिज्ञेयगुणं कः स्तोतुमीश्वरः । त्वां स्तोष्यामस्तथापीश !, विलसद्भालचापलाः ॥ ८१० ॥ तपस्यतामप्यधिकास्त्वां नमस्सन्ति ये सदा । वरिवस्यन्ति ये तु न्वां, योगिनामपि तेऽधिकाः॥८११॥ नमस्सतां प्रतिदिनं, विश्वालोकदिनेश्वर । धन्यानामैवतंसन्ति, त्वत्पादनखरश्मयः ॥ ८१२ ॥ न किञ्चित् कस्यचित् साम्ना, बलाद् वा गृह्यते त्वया। त्रैलोक्यचक्रवर्ती त्वं, तथाऽप्यसि जगत्पते ! ॥८१३॥ खामिस्त्वमेको जगतां, समं चेतासु वर्त्तसे । पीयूषदीधितिः सर्वजलाशयजलेप्विव ॥ ८१४ ॥ त्वां स्तोता स्तूयते देव !, सर्वैस्त्वामर्चिताय॑ते । त्वां नन्ता नम्यते सर्वा, त्वयि भक्तिर्महाफला ॥८१५॥ त्वं देव ! दुःखदावाग्नितप्तानामेकवारिदः । मोहान्धकारमूढानामेकदीपस्त्वमेव हि ॥ ८१६ ॥ रोरीणामीश्वराणां च, मूर्खाणां गुणिनामपि । साधारणोपकारी त्वं, छायाद्रुम इवाऽध्वनि ॥ ८१७ ॥ इति स्तुत्वा भ्रमरवत् , स्वामिपादारविन्दयोः । निवेशितदृशस्तेऽथ, सम्भूयैवं व्यजिज्ञपन् ॥ ८१८ ॥ तदानीं तातपादैनः, संविभज्य पृथक् पृथक् । देशराज्यानि दत्तानि, यथार्ह भरतस्य च ॥ ८१९ ॥ तैरेव राज्यैः सन्तुष्टास्तिष्ठामो विष्टपेश्वर । विनीतानामलक्या हि, मर्यादा खामिदर्शिता ॥ ८२० ॥ 15 स्वराज्येनाऽन्यराज्यैश्चाऽपहतैर्भरतेश्वरः । न सन्तुष्यति भगवन् !, वडवाग्निरिवाऽम्बुभिः ॥ ८२१ ॥ आचिच्छेद यथाऽन्येषां, राज्यानि पृथिवीभुजाम् । अस्माकमपि भरतस्तद्वदाच्छेत्तुमिच्छति ॥ ८२२ ॥ त्यज्यन्तामाशु राज्यानि, सेवा वा क्रियतां मम । आदिदेशेति पुरुषैर्भरतो नः परानिव ॥ ८२३ ॥ वचोमात्रेण मुश्चामस्तस्याऽऽत्मबहुमानिनः । तातदत्तानि राज्यानि, क्लीबा इव कथं वयम् ? ॥ ८२४ ॥ सेवामपि कथं कुर्मों, निरीहा अधिकार्द्धषु ? । अतृप्ता एव कुर्वन्ति, सेवां मानविघातिनीम् ॥ ८२५ ॥ 20 राज्यामुक्तावसेवीयां, युद्धं स्वयमुपस्थितम् । तातपादांस्त्वनापृच्छय, न किञ्चित् कर्तुमीश्महे ॥ ८२६ ॥ अम्लानकेवलज्ञानसङ्कान्ताशेषविष्टपः । कृपावान् भगवानादिनाथोऽपीत्यादिदेश तान् ॥ ८२७ ॥ वत्साः ! पुरुषवीरैर्हि, पुरुषव्रतधारिभिः । योद्धव्यं वैरिवर्गेणाऽनर्गलं द्रोहकारिणा ॥ ८२८ ।। रागो द्वेषश्च मोहश्च, कषायाश्चेति वैरिणः । अनर्थदायिनः पुंसां, जन्मान्तरशतेष्वपि ॥ ८२९ ॥ रागो हि सद्गतौ पुंसामायसी पादशङ्खला । द्वेषश्च नरकावासनिवासप्रतिभूर्बली ॥ ८३० ॥ मोहो भवार्णवावर्त्तप्रक्षेपणपणो नृणाम् । कषायाः स्वाश्रयानेव, दहन्ति दहना इव ॥ ८३१ ॥ अनपायमयैस्तैस्तैरुपायास्वैर्निरन्तरम् । युवा युवा विजेतव्यास्तदमी वैरिणो नृभिः ॥ ८३२ ॥ सेवाऽपि हि विधातव्या, धर्मस्यैवैकतायिनः । तच्छाश्वतानन्दमयं, पदमीपत्करं यया ॥ ८३३ ॥ अनेकयोनिसम्पातानन्तबाधानिबन्धनम् । अभिमानफलैवेयं, राज्यश्रीः साऽपि नश्वरी ॥ ८३४ ॥ किं च या खासुखैस्तृष्णा, नाचव्यत् प्राग्भवेषु वः। साऽङ्गारकारकस्येव, मर्त्यभोगैः कथं त्रुटे १ ॥८३५॥ अङ्गारकारकः कश्चिदादाय पयसो दृतिम् । जगाम कर्तुमगारानरण्ये रीणवारिणि ॥ ८३६ ॥ सोऽङ्गारानलमन्तापान्मध्याह्वातपपोषितात् । उद्भूतया तृषाऽऽक्रान्तः, सर्व इतिपयः पपौ ॥ ८३७ ॥ तेनाऽप्यच्छिन्नतृष्णः सन् , सुप्तः खमे गृहं गतः । आलकलसनन्दानामुदकान्यमितोऽप्यपात् ॥ ८३८ ॥ तञ्जलैरप्यशान्तायां, तृष्णायामग्नितैलवत् । वापीकूपतडागानि, पायं पायमशोषयत् ॥ ८३९ ॥ १ सेवन्ते । २ हे विश्वप्रकाशसूर्य। ३ अवतंसवदावरन्ति । ५ दीनानाम् । ६ हे जगदीश्वर । ९ अमोचने । १० सेवाया अकरणे। ११ लोहमयी। १४ नित्यानन्दमयम् । १५ शुष्कजले। १६ जलपात्रभेदा.। 25 30 ७ नपुसका । ८निस्पृहा । १२ प्रतिनिधि । १३ रलह ।

·१०७ - चतुर्थः मर्गः ] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । तथैव तृषितोऽथाऽपात् , सरितः सरितांपतीन् । न च तस्य तृपाऽत्रुध्यन्नारकस्यैव वेदना ॥ ८४० ॥ मरुकूपे ततो यातः, कुशपूलं स रजुभिः । वडा चिक्षेप पयस, किमातः कुरुते नहि १ ॥ ८४१ ॥ दूगम्बुत्वेन कूपस्य, मध्येऽपि गलिताम्बुकम् । निश्चोत्य पूलं द्रमका, स्नेहपोतमिवाऽपिबत् ॥ ८४२ ॥ नच्छिन्ना यार्णवाद्यैस्तृट्, छैद्या पूलाम्भसा न सा। तद्वद्वः स्वःमुखाच्छिन्ना, छेद्या राज्यश्रिया किमु ? अमन्दानन्दनिःस्यन्दनिर्वाणप्राप्तिकारणम् । वत्साः ! संयमराज्यं तद् , युज्यते वो विवेकिनाम् ॥ ८४४॥ 5 तत्कालोत्पन्नसंवेगवेगा भगवदन्तिके । तेऽटानवतिरप्याशु, अत्रज्यां जगृहुस्ततः ॥ ८४५ ॥ अहो ! धैर्यमहो ! सत्त्वमहो ! वैराग्यधीरिति । चिन्तयन्तस्तत्स्वरूपं, दूता राज्ञे न्यवेदयन् ॥ ८४६ ॥ ज्योतीषीव ज्योतिषां ज्योतिरीशस्तेजांसीवाहपतिः पावकानाम् । वारीणीव स्रोतसां वारिराशिस्तेषां राज्यान्याददे चक्रवर्ती ॥ ८४७ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित महाकाव्ये प्रथमे पर्वणि भरतच- 10 कोत्पत्ति-दिग्विजय-राज्याभिषेक सोदर्यव्रतग्रहणकीर्तनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥४॥ १ दर्भपूलम् । * हतोत ख, सं १ ॥ २ स्वर्गसुखाच्छिन्ना।

·१०८ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व 10 15 पञ्चमः सर्गः। ततश्च भरताधीशा, सदासदनमीयिवान् । सुषेणसेनापतिना, नमस्कृत्येत्यभाष्यत ॥१॥ कृत्वाऽपि दिग्जयमिदं, तव चक्रं पुरीमिमाम् । अद्यापि न प्रविशति, स्तम्भं व्याले इव द्विपः ॥२॥ बभाषे भरतोऽप्येवं, षट्खण्ड भरतान्तरे । अद्यापि वीरः को नाम, ममाऽऽज्ञा न प्रतीच्छति ? ॥३॥ तदैव सचिवोऽवोचजाने देवेन निर्जितम् । एतद्धि भरतक्षेत्रमा क्षुद्रहिमवगिरि ॥ ४ ॥ जेयः किमवशिष्टोऽस्ति, दिग्यात्राकृत्यपि त्वयि ? । भ्रमद्धरट्टे पतितास्तिष्ठन्ति चणकाः किमु ॥५॥ पुर्यामप्रविशञ्चैतच्चक्र सूचयति प्रभो! । कमप्यद्याऽपि जेतव्यं, त्वदाज्ञालङ्घनोन्मदम् ॥ ६॥ देवेष्वपि न पश्यामि, जेतव्यं दुर्जयं च ते । आ ज्ञातमयमाऽस्त्येको, जेतव्यो विश्वदुर्जयः ॥ ७ ॥ ऋषभखामिनः सूनुः, स्वामिन्नवरजस्तव । महाबलो बाहुबलिर्बलिनां बलसूदनः ॥ ८ सर्वास्त्राण्येकतो वज्रमेकतश्च यथा तथा । एकतो राजेंक सर्व, स बाहुबलिरेकतः ॥ ९ ॥ लोकोत्तरो यथाऽसि त्वमृषभस्वामिनन्दनः । तथा सोऽपि तदेतस्मिन्नजिते किं जितं त्वया ? ॥१०॥ षट्खण्डे भरते दृष्टो, न कोऽपि स्वामिनः समः । तजये परंभागोऽस्तु, को नाम भरतेशितुः ॥११॥ अयं खलु जगन्मान्यां, भवदाज्ञां न मन्यते । तदसाधनतश्चक्रमेति हीणमिवेह न ॥ १२ ॥ उपेक्षितव्यो न परः, खल्पोऽप्यामयवद् यतः । तदद्याऽलं विलम्बेन, यतध्वं तजयं प्रति ॥ १३ ॥ दावाग्निमेघवृष्टिभ्यामिवाऽद्रिर्भरतेश्वरः। सद्यः कोपोपशान्तिभ्यामाश्लिष्टोऽथाऽब्रवीदिदम् ॥ १४ ॥ नाऽनुजोऽपि करोत्याज्ञामिति लजाकदेकतः । सार्द्ध कनीयसा युद्धमिति चैकत्र बाधते ॥ १५ ॥ खगृहेऽपि न यस्याऽऽज्ञा, तस्याऽऽज्ञा हासकुद् बहिः । प्रवादश्च कनिष्ठस्याऽविनयासहने मम ॥ १६ ॥ एकतो राजधर्मोऽयं, सानां दर्पशातनः । इतो भ्रातरि सौभ्रात्रं, सङ्कटे पतितोऽसि हा! ॥१७॥ अमात्योऽप्यभ्यधादेवं, स्वमहत्त्वेन सङ्कटम् । यद् देवस्य कनीयांस्तत् , स एव ह्यपनेष्यति ॥ १८ ॥ आज्ञा हि ज्यायसा देया, कर्तव्या च कनीयसा । आचारो रूढ एवाऽयं, सामान्यगृहिणामपि ॥ १९ ॥ भ्रातरं तत् कनीयांस, लोकरूढेन वर्मना । आज्ञापयतु देवोऽपि, प्रेष्य सन्देशहारकम् ॥ २० ॥ आज्ञां सर्वजगन्मान्यां, वीरमानी तवाऽनुजः । सहिष्यते न चेद् देव', पर्याणमिव केसरी ॥ २१ ॥ प्रशासास्त्वं तदा पाकशासनोगाढशासनः । न चाऽपवादस्ते लोके, लोकाचारानतिक्रमात् ॥ २२ ॥ तथेति प्रतिपेदे तद्वचनं मेदिनीपतिः । उपादेया शास्त्रलोकव्यवहारानुगा हि गीः ॥ २३ ॥ 25 अनुशिष्य ततो दूतं, नयज्ञं वाग्मिनं दृढम् । सुवेगं नाम नृपतिः, प्रैषीद् बाहुबलिं प्रति ॥ २४ ॥ खामिशिक्षा दौत्यदीक्षामिवाऽऽदाय स सौष्ठवाम् । सुवेगो रथमारुह्याञ्चलत् तक्षशिलां प्रति ॥२५॥ सारसैन्यपरीवारो, रथेनाऽसारंहसा । निर्ययौ स विनीताया, राजाज्ञेव वपुष्मती ॥ २६ ॥ कार्यारम्भविधौ वाम, दैवं पश्यदिवाऽसकृत् । पस्पन्दे लोचनं वामं, गच्छतस्तस्य वर्त्मनि ॥ २७ ॥ नाडी नाडीन्धमस्येव, वह्निमण्डलमध्यतः । उवाह दक्षिणा तस्य, रोगाभावेऽप्यनारतम् ॥ २८॥ समेष्वपि हि मार्गेषु, रथस्तस्याऽस्खलन्मुहुः । अप्यसंयुक्तवर्णेषु, जिह्वा लल्लगिरामिव ॥ २९॥ सादिभिर्वार्यमाणोऽपि, प्रेर्यमाण इवाऽसकृत् । कृष्णसारः पुरस्तस्य, दक्षिणाद् वामतो ययौ ॥ ३० ॥ तस्याने करटः शुष्के, निविष्टः कण्टकद्रुमे । अरसत् कटुकं घर्षश्चञ्चू शस्त्रमिवोपैले ॥ ३१ ॥ १ सभामण्डपम् । २ दुष्ट । | ३ लघुभ्राता । ४ राजसमूहम् । ५ उत्कर्षता । ६ लजितभिव । ७ शत्रु । गर्वनाशक । ९ज्येष्ठेन। १३ प्रतिकूलम् । १४ सुवर्णकारस्य । १५ स्खलदिराम् । १६ मृगविशेषः। १७ काक । १८ माषाणे 20 - 30 १० लघुना। ११ वाचालम् । १२ वेगवता।

·5 10 - 15 पञ्चमः सर्गः] त्रिपष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १०९ उत्ततार पुरस्तस्य, प्रलम्बः कृष्णपन्नगः । क्षिप्तागलेव देवेन, तद्याननिरुरुत्सया ॥३२॥ प्रतिकूलो ववौ वायुश्चक्षुषोः प्रक्षिपन् रजः । पर्यस्यन्निव तं पश्चाद् , विचारकविपश्चितम् ॥ ३३ ॥ तस्य दक्षिणतो भूत्वा, विररास च रासभः । अभोजितप्रस्फुटितमृदङ्गविरसस्वरः ॥ ३४ ॥ सुवेगोगादनिमित्तान्येतानि प्रविदन्नपि । सद्धृत्याः स्वामिनः कापि, काण्डैवत् प्रस्खलन्ति न ॥३५॥ ललछे स बहून् ग्रामनगराकरकर्बटान् । तद्वासिभिदृश्यमानो, वात्यावर्त इव क्षणम् ॥ ३६॥ तरुखण्डसर सिन्धुपुलिनप्रभृतिष्वपि । विशश्राम न स स्वामिकार्यतोत्र प्रवर्त्तितः ॥ ३७॥ किरातैः सजकोदण्डैः, भरन्यीकृतकुञ्जरैः । चम॒रुचर्मसंव्यानैर्जातुधानेरिवाऽऽकुलाम् ।। ३८॥ चमूलचित्रक-व्याघ-हरिभिः शरभैरपि । सगोत्रैरन्तकस्येव, क्रूरसत्वैर्निरन्तराम् ॥ ३९ ॥ युध्यमानाहि-नकुलवामलूरविभीषणाम् । भस्कीकेशधरणव्यग्रवालकिरातिकाम् ॥ ४० ॥ मिथो महिषसङ्ग्रामभज्यमानजरत्तरुम् । नाहलोत्थापितक्षौद्रमक्षिकाभिरसञ्चराम् ॥ ४१ ॥ अभ्रंलिहतरुस्तोमतिरोहितदिवाकराम् । रहोरतभुवं मृत्योरिवाऽऽप स महाटवीम् ॥४२॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] घोरां तामटवीं वेगात् , सुवेगो वेगवद्रथः । सलीलं लङ्घयामास, विपदं पुण्यवानिव ॥४३॥ मार्गान्ततरुविश्रान्तैरलङ्करणधारिभिः । संलक्ष्यमाणसौराज्यं, सुस्थैः पान्थवधूजनैः ॥ ४४ ॥ गोकुले गोकुले वृक्षतलासीनैः प्रमोदिभिः । गीयमानर्षभखामिचरितं गोपदारकैः ॥ ४५ ॥ भद्रशालादिवाऽऽहत्याऽऽरोपितैः फलमालिभिः । अलङ्कताखिलग्राम, बहलैर्बहुभिर्दुमैः ॥४६॥ पत्तने पत्तने ग्रामे, ग्रामे वेश्मनि वेश्मनि । दानकदीक्षितैरिभ्यः, शोध्यमानवनीपकम् ॥४७॥ आगतैर्भरतात् त्रस्तैरिवोदग्भरतार्द्धतः । प्रायेणाऽध्यासितग्राम, म्लेच्छैरक्षीणऋद्धिभिः॥४८॥ षड्भ्यो भरतखण्डेभ्यः, खण्डान्तरमिव स्थितम् । भरताज्ञानभिज्ञं स, बहलीदेशमासदत् ।। ४९ ।। [ सप्तभिः कुलकम् ] अमते श्रीबाहुबलिनं, राजान्तरमजानतः । जनान् जानपटान् मार्गेष्वनाान् वार्तयन् मुहुः ॥ ५० ॥ वनेचरान् गिरिचरान् , दुर्मदान् श्वापदानपि । द्राक् खञ्जीभवनः पश्यन् . सुनन्दानन्दनाज्ञया ॥५१॥ प्रजानामनुरागोत्या, महतीभिश्च ऋद्धिभिः । अद्वैतमनुमिमानः, श्रीबाहुबलिनो नयम् ।। ५२ ॥ भरतावरजोत्कर्षाकर्णनाद् विस्मृतं मुहुः । अनुसरन वाचिकं स, पाप तक्षशिलापुरीम् ॥ ५३ ।। [चतुर्भिः कलापकम् ] किञ्चिल्लोचनपातेन, पुरीपरिसरोषितेः । प्रेक्ष्यमाणः क्षणं लोकैरेकपान्थावलीढया ॥ २४ ॥ लीलोद्यानेषु सम्भूय, खेलेन खुरलीजुषाम् । सुभटानां भुजास्फोटेखस्यद्रथतुरङ्गमः ॥ ५५ ॥ इतस्ततः पौरऋद्धिप्रेक्षणव्यग्रताजुपा । दक्षिणस्थनाऽनिपिढोत्पथगामिस्खलद्रथः ॥५६॥ एकत्रेवेभरत्नानि, समस्तद्वीपचक्रिणाम् । बद्धान् वरगजान् पश्यन्, बहिरुद्यानगाखिषु ।। ५७ ॥ प्रेक्षमाणो मन्दुरोंच, बन्धुरास्तुरगोत्तमः । ज्योनिष्काणां विमानानि विहायेव समागतः ॥ ५८ ॥ भरतावरजैश्वर्याश्चर्यालोकनजन्मना । शिरोऽत्येव शिरो धुन्वन् . प्रविवेश स ता पुरीम् ॥ ५९ ।। [षड्भिः कुलकम् ] खच्छन्दवृत्तीनत्याढ्यानापणेषु वणिग्जनान् । अहमिन्द्रानिव पश्यन् , राजद्वारं जगाम सः ॥ ६॥ १ कृष्णसर्पः । * ननिषिषित्सया खता ॥ • विचारक्चनुरन् । ३ गईन । । बाणवत । ५ चक्रवात । ६ लक्ष्यी- कृतकुरैः । ६ चमूरच खता, स २, आ॥ * मृगविक्षेप । ; चमूरैश्चित्रात्रै खता, स २, आ॥ ९ वक्ष्मीका.। १२ सुखिन । १३ हिस्रपाणिन । १४ अनुमान कुर्वन् । १५ नीतिम् । १६ सन्देशम्। १९ अश्वशाला । ३० हद्वेषु । 20 25 30 ८ अष्टाप । १० घनै । ११ याचकम् । १७ शराभ्यासजुषाम्। १८साराथना।

·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीन [ प्रथम पर्व 5 सहस्ररोचिषो रोचीध्याच्छिद्यक विनिर्मितान् । कुन्तान् दधानः कुत्राऽपि, पत्यनीकरधिष्ठितम् ॥ ६१ ॥ बिभ्राणैरिक्षुपत्रास्यान्ययःशल्यानि पत्तिभिः । शोभितं कुत्रचिच्छौर्यद्रुमैः पल्लवितैरिव ॥ ६२ ॥ अभङ्गानश्मभङ्गेपि, विभ्रद्भिर्लाहमुद्गरान् । सनाथं काऽपि सुभटैरेकदन्तैरिव द्विपैः ॥ ६३ ॥ फलकासिधरैः क्वाऽपि, चन्द्रकेतुधरैरिव । शोभितं वीरपुरुषप्रकाण्डैश्चण्डशक्तिभिः ॥ ६४ ॥ आ नक्षत्रगणं दुरापातिमिः शब्दवेधिभिः । तूणपृष्ठैः कालपृष्ठपाणिभिः काऽप्यधिष्ठितम् ॥ ६५ ॥ उद्दामशुण्डादण्डाभ्यां, स्थिताभ्यां पार्श्वयोर्द्वयोः । इभाभ्यां द्वारपालाभ्यामिव दूराद् भयङ्करम् ॥ ६६ ॥ सिंहद्वारं नृसिंहस्य, पश्यन् विसितमानसः। द्वाःस्थप्रतीक्षितस्तस्थी, स्थितिरेषा.नृपौकसाम् ॥ ६७ ॥ [सप्तभिः कुलकम् ] गत्वा च बाहुबलये, द्वास्थेनेति न्यवेद्यत । त्वद्भातुायसो दूतः, सुवेगो द्वारि तिष्ठति ॥ ६८ ॥ 10 वेत्रिणाऽथाऽज्ञया राज्ञोऽनुमतो धीमतां वरः । बुधोऽर्कमण्डलमिव, सुवेगः प्राविशत् सदः ॥ ६९ ॥ आबद्धरनमुकुटैस्तेजस्त्रिभिरिलाधवैः । दिवाकरैरिव दिवो, भुवं प्राप्तैरुपासितम् ॥ ७० ॥ प्रदीप्तचूलामणिभिरधृष्यैर्जगतोऽपि हि । कुमारप्रवरैर्नागकुमारैरिव सेवितम् ॥ ७१ ॥ स्वामिविश्वाससर्वस्ववल्लीसन्तानमण्डपैः । सचिवैरुपधाशुद्धीमद्भिः परिवारितम् ।। ७२ ।। सहस्रशश्वाऽऽत्मरक्षनिष्कोशायुधपाणिभिः । उजिलैरिव फणिभिभीषणं मलयाद्रिवत् ॥ ७३ ॥ 15 वारस्त्रीमिरीज्यमानं, चामरैरतिचारुभिः । शैलं हिमालयमिव, चमरीभिर्निरन्तरम् ॥ ७४ ॥ वर्णदण्डधरेणाध्ये, शुचिवेषेण वेत्रिणा । सविद्युता शरद्वारिधरेणेवोपशोभितम् ॥ ७५ ॥ रत्नसिंहासनासीनं, तेजसामिव दैवतम् । ददर्श बाहुबलिनं, स तत्रोद्भूतविसयः॥ ७६ ॥ [सप्तभिः कुलकम् ] नरनाथं ननामाऽथ, ललाटस्पृष्टभूतलः । स करीव रणदीर्घतरकाञ्चनशृङ्खलः ॥ ७७ ॥ ततो संज्ञया राज्ञा, तत्कालमुपनायिते । प्रदर्शिते प्रतीहारेणाऽऽसाञ्चके स आसने ॥ ७८ ॥ तं प्रसादसुधाधौतदृशा पश्यन् नृपोऽब्रवीत् । सुधेग ! कुशलं कचिदार्यस्य भरतेशितुः ॥ ७९ ॥ तातपादैालितायां, पालितायां च सुन्दर ! । तखां पुरि विनीतायां, कञ्चित् कुशलिनी प्रजा ? ॥८॥ षण्णां भरतखण्डानां, कामादीनामिव द्विषाम् । निरन्तरायं विजयं, कचिद् व्यधित भूपतिः ॥ ८१ ॥ पष्टिं वर्षसहस्राणि, कृत्वा कटकमुत्कटम् । सेनान्यादिपरीवारः, कञ्चित् कुशलमागतः १ ॥ ८२ ॥ 25 सिन्दूरारुणितैः कुम्भैा सन्ध्याभ्रमयीमिव । वितन्वती करिघटा, राज्ञः कचिनिरामया ? ॥ ८३ ॥ आ हिमाद्रिमहीमेतां, समाक्रम्य समेयुषाम् । राज्ञो वरतुरङ्गाणां, वर्तते कञ्चिदक्तमः १॥ ८४ ॥ अखण्डाज्ञस्य सर्वत्र, सेव्यमानस्य पार्थिवैः । सुखेन व्यतिगच्छन्ति, कञ्चिदार्यस्य वासराः १ ॥ ८५ ॥ परिपृच्छयेति तूष्णीके, स्थिते वृषभनन्दने । कृताञ्जलिरनावेगः, सुवेग इदमभ्यधात् ॥ ८६ ॥ इलायाः सकलाया यः, करोति कुशलं स्वयम् । अस्ति तस खतः सिद्धं, कुशलं भरतेशितुः ॥८७॥ 80 पुर्याः सुषेणादीनां च, हस्त्यश्वस्य च किं क्षमः । देवोऽप्यकुशलं कर्तुं, येषां नेता तवाग्रजः॥ ८८॥ तुल्योऽधिको वा किं कोऽपि,क्काऽप्यस्ति भरतेशितुम पण्णां भरतखण्डानां,जये यो विप्रकृद् भवेत्॥८९॥ अखण्डिताज्ञः सर्वत्र, सेव्यते च नरेश्वरैः । तथापि भरताधीशो, जातु नाऽन्तः प्रमोदते ॥ ९ ॥ दरिद्रोऽपि कुटुम्बेन, सेव्यते यः स ईश्वरः । न सेव्यते तु यस्तेन, तस्वैश्वर्यसुखं कुतः ॥९१ ॥ १ सूर्यस्य । २ तेजासि। ३ नक्षत्रगणपर्यन्तम् । * धनु-पाणिभिः। ५ भूपतिभि । ६ काम-क्रोध-लोभ-सान-मद- हर्षाणाम् । * सुखेनैवातिग सं १, ख ॥ । एवमापृच्छध तूस २, आ ॥ १. नायकः। अन्तःकरणे। 20 ? ९पृथ्न्याः।

·10 . पञ्चमः सर्गः] विपष्ट्रिालाकापुरुपचरितम । पष्टिवर्षसहस्रान्तादेर्युषा ज्यायसा तव । उत्कण्ठया कनिष्ठानामार्गमाध्या निरीक्षितः ॥ ९२ ॥ सर्वे तत्राऽऽययुबन्धुसम्बन्धिसुहृदादयः । विदधुश्च महाराज्याभिषेकं भरतेशितुः ॥९३ ॥ आसतां तैः समायातैः, सुरैरपि मवासवैः । न हप्यति महीनाथोऽपश्यन् पार्थे निजानुजान् ॥ ९४ ॥ द्वादशस्खपि वर्षेषु, ज्ञात्वा भ्रातुननागतान् । तानाह्वातुं नरं प्रैपीदुत्कण्ठा हि बलीयसी ॥९५ ॥ कश्चिद् विकल्पं सङ्कल्प्य, भरतं न ममाययुः । ययुस्तु तालपादान्तं, दीक्षामाददिरे च ते ॥ ९६ ॥ 5 तेषां सम्प्रत्यरागाणां, न कोऽपि स्वो न वा परः । नैः कथं पूर्यते राज्ञो, भ्रातृवात्सल्यकौतुकम् ? ॥९७॥ तदेहि देहि हृदयप्रमोद मेदिनीपतेः । तवाऽपि यदि तत्राऽस्ति, स्नेहः सौभ्रात्रसम्भवः ॥९८ ॥ कुलिशादप्यधिकं वः, कठोरांस्तर्कयाम्यहम् । चिराद् दिगन्तादायाते, ज्येष्ठेऽप्येवं यदास्यते ॥ ९९ ॥ शङ्के वो गुर्ववज्ञानानिर्भयेभ्योऽपि निर्भयान् । शूरैरपि वर्तितव्यं, गुरौ हि समयैरिव ॥ १० ॥ एकत्र विश्वविजयी, विनयी चाऽन्यतो गुरौ । पारिपद्यैर्विचार्यालं, द्वैतीयीकः प्रशस्यते ॥१०१॥ तवाऽविनयमप्येवं, मोढा सर्वमहो नृपः । कणेजपानां किन्त्वेवमवकाशो निरङ्कुशः ॥ १०२॥ पिशुनानां गिरस्तत्र, न्वदभक्तिप्रकाशिकाः । दूपयिष्यन्ति तच्चेतः, क्षीरं शुक्तच्छेटा इव ॥ १०३ ॥ अत्यल्पमपि तद् रक्ष्यमात्मच्छिद्रं निजे प्रभो । छिद्रेण लघुनाऽप्यम्भः, सेतुमुन्मूलयत्यहो ! ॥ १०४ ॥ इयत्कालं नागतोऽसीत्याशङ्कां हृदि मा कृथाः। अधुनाऽप्येहि सुस्वामी, गृह्णाति स्खलितं नहि ॥१०५॥ त्वयि तत्र गते सद्यः, पिशुनानां मनोरथाः। विलीयन्तां हिमानीव, नभोमाजि नभोमणौ ॥ १०६॥ 15 तेजोभिश्चिरमेधख, स्वामिना तेन सङ्गमात् । अद्यैव पर्वणि दिवाकरेणेव निशाकरः ॥ १०७॥ खामीयन्तस्तमन्येऽपि, बहवो बाहुशालिनः । सेवाशालीनतां हित्वा, सेवन्ते प्रतिवासरम् ॥ १०८॥ अवश्यं सेवनीयो हि, चक्रवर्ती महीधवैः । निग्रहानुग्रहसहः, सहस्राक्ष इवाऽमरैः ॥ १०९॥ चक्रवर्तित्वपक्षेऽपि, तस्य सेवा त्वया कृता । अद्वैतभ्रातृसौहार्दपक्षमुझ्योतयिष्यति ॥ ११० ॥ भ्रातेति यदि निर्भीको, नाऽऽयास्थतन्न साम्प्रतम् । आज्ञासारा न गृह्यन्ते, ज्ञातेयेन महीभुजः ॥ १११ ॥20 अयस्कान्तैरिवाऽयोसि, देवदानवमानवाः । कुटाः प्रकृष्टैस्तेजोभिरायान्ति भरतेश्वरम् ॥ ११२ ॥ यमर्दासनदानेन, वासवोऽपि संखीयति । तमागमनमात्रेणाऽनुकूलयसि किं नहि ? ॥ ११३ ॥ वीरमानितया चेत् तं, राजानमवमन्यसे । तर्हि तसिन् ससैन्योऽपि, त्वमब्धौ सक्तुमुष्टिवत् ॥११४ ॥ चतुरशीतिलक्षास्तद्गजाः शक्रेभसनिभाः । सह्याः केनाभिसर्पन्तः, पर्वता इव जङ्गमाः १ ॥ ११५ ॥ तावतोऽश्वान् स्थांश्चाऽस्य, विष्वक् प्लावयतो महीम् । कल्लोलानिव कल्पान्तोदधेः कः स्खलयिष्यति ॥११६॥25 तस्य षण्णवतिग्रामकोटिभर्तुः पदातयः। तेंद्रामप्रमिता सिंहा, इव त्रासाय कस्य न? ॥११७ ॥ एक: सुषेणः सेनानीर्दण्डपाणिः समापतन् । कृतान्त इव किं शक्यः, मोढुं देवासुरैरपि ॥ ११८ ॥ अमोघं बिभ्रतश्चक्र, चक्रिणो भरतस्य तु । सूर्यस्येव तमस्तोमा, स्तोकिकैव त्रिलोक्यपि ॥ ११९ ॥ तेजसा वयसा ज्येष्ठो, नृपः श्रेष्ठः स सर्वथा । राज्यजीवितकामेन, सेव्यो बाहुबले! त्वया ॥१२० ॥ अथ बाहुबलिर्बाहुबलापास्तजगदलः । इत्यभाषिष्ट गम्भीरध्वानोऽर्णव इवाऽपरः ॥ १२१ ॥ साधु दूत! त्वमेवैको, वाग्मिनामग्रणीरसि । ममापि पुरतो वाचं, य एवं वक्तुमीशिषे ॥ १२२ ।। ताततुल्यो हि मे भ्राता, ज्यायान् सोऽपि यदिच्छति । समागम बान्धवानां, युक्तमेव तदप्यहो॥१२३॥ सुरासुरनृपश्रीभिर्ऋद्धः सोऽमाभिरागतैः । लजिभ्यतेऽल्पविभवैरागमायेति नो वयम् ॥ १२४ ॥ १ आगतेन। २ आगमनमार्ग। ३ पिशुनानाम् । ५ काक्षिकम् । ६ हिमसमूह । ७ सूर्ये । ८ स्वामिवदाचरन्तः। • इन्द्रः। १० अद्वैतभ्रातृवात्सल्यपक्षम् । ११ ज्ञातिभावेन । १२ लोहानि। १३ सखिवदाचरति । * कोट्यः षण्णवति सि सं २, आ ॥ ? 30 -- भरतस्य चेत। ६४अल्पमात्रा। १५ अग्रेसर ।

·११२ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व 15 पष्टिं वर्षसहस्राणि, परराज्यानि गृह्णतः । कनिष्ठराज्यग्रहणे, व्यग्रता तस्य कारणम् ॥ १२५ ॥ सौभ्रात्रं कारणं तस्य, यदि तत् प्राहिणोत् कथम् । भ्रातॄणामेकशी दूतान् , राज्यसङ्ग्रामकाम्यया? ॥१२६॥ को भ्राता ज्यायसा सार्दू, लुब्धेनाऽपि हि योत्स्यते ।। इति वुद्ध्या महासत्वाः, कनिष्ठास्तातमन्वगुः ॥१२७॥ तेषां च राज्यग्रहणेनाऽपि त्वत्स्वामिनो ध्रुवम् । छलमन्वीक्षमाणस्य, प्रकटं बकचेष्टितम् ॥ १२८ ॥ असावसाखपि स्नेहं, तादृशं दर्शयन्नहो । प्रजिंघाय विशिष्टं त्वां, वाक्प्रपञ्चविचक्षणम् ॥ १२९ ॥ प्रव्रज्य भ्रातृभी राज्यदानाद् याऽकारि तस्स मुत्। आगतेन मया रोज्यगृनोः किं सा करिष्यते ॥१३०॥ वज्रादपि कठोरोऽहं, यत् स्वल्पविभवोऽपि सन् । तस्य ऋद्धिं न गृह्णामि, भ्रातून्यक्कारकातरः ॥ १३१ ॥ स तु पुष्पादपि मृदुर्मायावी योऽनुजन्मनाम् । अवर्णवादभीरूणां, राज्यानि स्वयमाददे ॥ १३२ ॥ निर्भया निर्भयेभ्योऽपि, कथं दूत! वयं ननु । भ्रातृराज्यानि गृह्णन्तं, यदुपेक्षामहे स तम् ॥ १३३ ॥ 10 गुरौ प्रशस्यो विनयी, गुरुयदि गुरुभवेत् । गुरौ गुरुगुणीने, विनयोऽपि त्रपास्पदम् ॥ १३४ ॥ गुरोरप्यवलिप्तस्य, कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य, परित्यागो विधीयते ॥ १३५ ॥ तस्याऽऽच्छिन्नं किमश्वादि, भग्नं वा नगरादिकम् ? । येनाविनयमस्माकं, सोढा सर्वसहो नृपः॥१३६॥ दुर्जनप्रतिकाराय, न तत्र प्रयतामहे । विमृश्यकारिणः सन्तः, किं दूष्यन्ते खलोक्तिभिः? ॥ १३७ ॥ इयत्कालं नाऽऽगताः सो, यतो हेतोः स किं ययौ। अंनीहालक्षणः कापि, यामो येनाऽद्य चक्रिणम् ॥१३८॥ सर्वत्राऽप्यप्रमत्तानामलुब्धानां च नः सदा । स्खलितं किं स गृह्णीयाच्छलान्वेष्यपि भूतवत् १ ॥ १३९ ॥ किमप्यनाददानानां, तदीयं नीदादिकम् । वाम्येव नः कथं नाम, स भवेद् भरतेश्वरः ॥१४० ॥ भगवानृषभस्वामी, साम्येको मम तस्य च । मिथः स्वस्वामिसम्बन्धो, घटते कथमावयोः १ ॥ १४१ ॥ तेजोहेतोमयि गते, तत्र स्यात् तस्य कीदृशम् । तेजोऽभ्युदितवत्यर्के, तेजस्वी नहि पावकः ॥१४२ ॥ स्वामीयन्तोऽक्षमास्ते तु, निषेवन्तां क्षमाभुजः । एष येषु वराकेषु, निग्रहानुग्रहक्षमः ॥ १४३॥ 20 सेवा सिन् भ्रातृसौहार्दपक्षेणाऽपि मया कृता । चक्रवर्तित्वपक्षे स्याद् , यदबद्धमुखो जनः ॥ १४४ ॥ भ्राताऽस्म्यभीः स चाऽऽज्ञेश, आज्ञापयतु यद्यलम् । ज्ञातिस्लेहेन किं वज्र, वज्रेण न विदार्यते ॥१४५।। सुरासुरनरोपाँस्त्या, प्रीतोऽस्त्वेष मयाऽस्य किम् ? । मार्ग एव क्षमः स्तम्बे, रथः सजोऽपि भज्यते ॥१४६॥ तातभक्तो महेन्द्रश्चेज्येष्ठं तं तातनन्दनम् । आसयत्यासनस्याऽर्दै, स किं तेनापि दृप्यति? ॥१४७॥ ते त्वन्येऽसिन् समुद्रे ये, ससैन्याः सक्तुमुष्टिवत् । तेजोभिर्दुःसहोऽहं तु, हन्त ! खां वडवानलः ॥१४८॥ पत्तयोऽश्वा रथा नागाः, सेनानीर्भरतोपि च । मयि सर्वे प्रलीयन्तां, तेजांसीवातेजसि ॥१४९ ॥ करिणेव करेणोच्चैर्यः समादाय पादयोः । मयोदलालि गगने, बालत्वे लोष्टुलीलया ॥ १५० ।। गगने दूरमध्वानं, गत्वा यश्च पतन भुवि । मा भूत् परासुरित्येष, मया प्रत्यैषि पुष्पवत् ॥ १५१ ॥ चाटुभिश्चाटुकाराणां, निर्जितानां क्षमाभुजाम् । व्यसार्षीत् तदसौ प्राप्तो, जन्मान्तरमिवाऽधुना ॥१५२॥ चाटुकाराः प्रणश्यन्ति, ते सर्वेऽपि स्वयं स्वसौ । एकः सहिष्यते बाहुबलिबाहुबलाद् व्यथाम् ॥१५३॥ याहि दूत ! स एवैतु, राज्यजीवितकाम्यया । तातदत्तांशतुष्टेन, मयैवोपैक्षि तस्य भूः ॥१५४ ॥ चित्रकायैरिव दृढस्वाम्याज्ञापाशयत्रितैः । प्रकोपताम्रनयनैः, प्रेक्ष्यमाणो नरेश्वरैः ॥ १५५ ॥ रोषात हतेऽत्यन्तणद्धिः स्फुरिताधरैः । कटाक्ष्यमाणो विकटं, कुमारैश्च मुहुर्मुहुः ॥ १५६ ॥ जिय॑त्सुभिरिपोर्टूक, किश्चिचलितहेतिभिः । दृढाबद्धपरिकरैरीक्ष्यमाणोऽङ्गरक्षकैः ॥ १५७ ॥ प्रेषयामास। २ राज्यलुब्धस्य । ३ भ्रातृतिरस्कारकातर । ४ लज्जास्थानम् । ५ सावलेपस्य । ७ प्रहण महर्वाणानाम्। देशादिकम् । ९ स्वामिवदाचरन्तः। ११ निर्भीक । १३ उपासनया । १४ काण्डरहिते वृक्षादौ । १५ प्रत्यग्रहीष्ट । १६ अनुमिच्छुभिः । १७ अर्वीकृतभ्रकृटिभिः । १८ चलितखः। 25 30 ६ निस्पृहालक्षण । १२ आज्ञाकारक । १० भरत।

·5 10 पञ्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । ११३ हनिष्यते वराकोऽयं, केनाऽपि रभसाजुषा । नः स्वामिपैदिकेनेति, चिन्त्यमानश्च मत्रिभिः ॥ १५८ ॥ सजीकृतेन हस्तेन, पादमुत्क्षिप्य तस्थुषा । कण्ठे धर्तुमिवोत्केनोत्थापितो वेत्रपाणिना ॥ १५९ ॥ सुवेगो धैर्यमालम्ब्य, मनसि क्षुभितोऽपि सन् । निर्जगाम समुत्थाय, सदासदनतस्ततः ॥ १६० ॥ [षड्भिः कुलकम् ] क्रुद्धतक्षशिलाधीशतारशब्दानुमानतः । द्वारस्थया पत्तिँचम्वा, रोषाभितया भृशम् ॥ १६१ ॥ आस्फाल्यमानैः फेलकैर्नय॑मानैर्महासिभिः । उदस्यमानैश्चक्रैश्च, गृह्यमाणैश्च मुद्गरैः ॥ १६२ ॥ स्फाट्यमानैस्त्रिंशल्यैश्च, पीड्यमानैश्च तूणकैः । आदीयमानैर्दण्डैश्योद्यम्यमानेच पशुभिः ॥ १६३ ॥ सर्वतोऽप्यात्मनो मृत्युमिव पश्यन् पदे पदे । स्खलत्पदो नृसिंहस्य, सिंहद्वारात् स निर्ययौ ॥ १६४ ॥ [ चतुर्भिः कुलकम् ] क एष नूतनो राजद्वारान्निरगमत् पुमान् ? । आगतः खल्वयं दूतो, भरतस्य महीपतेः ॥ १६५ ॥ राजा किमपरः कश्चिदप्यस्तीह महीतले ? । भ्राता बाहुबलेज्येष्ठोऽयोध्यायां भरतेश्वरः ॥ १६६ ॥ अत्र च प्रजियायेमं, स दूतं केन हेतुना ? । आकारणाय खभ्रातुः, श्रीबाहुबलिभूपतेः ॥ १६७ ॥ इयत्कालं गतः काऽऽसीद्, भ्राताऽसत्स्वामिनो ननु । षट्खण्डभरतक्षेत्रजयाय स गतो ह्यभूत्॥१६८॥ उत्कण्ठितः कनिष्ठं स, किं समाह्वयतेऽधुना? । अन्यराजन्यसामान्यां, सेवां कारयितुं ननु ॥ १६९ ॥ तस्याऽसारान् नृपान् जित्वा, किं कीलेनाऽधिरोहणम् । अखण्डश्चक्रवर्तित्वाभिमानस्तत्र कारणम् ॥१७०।। 15 कनिष्ठेन जितो राज्ञां, खं कथं दर्शयिष्यति ? । न वेत्ति जितकासी स, भाविनं स्वपराभवम् ॥ १७१ ॥ मत्रणे नाऽखुरप्यस्ति, भूपतेर्भरतस्स किम् ? । भूयांसो मत्रिणः सन्ति, मतिमन्तः क्रमागताः ॥१७२॥ स कण्डूयियिषुस्तुण्डमहेः किं तैर्न वारितः । न वारितः प्रेरितः किन्त्वीदृशी भवितव्यता ॥ १७३ ॥ नागराणामिति मिथो, जल्पतामुच्चकैर्गिरम् । आकर्णयन् रथारूढो, नगर्या निर्जगाम सः ॥ १७४ ।। [दगमिः कुलकन् ] 20 देवताभिरिव प्रादुष्कृतां द्वारे ब्रजनमो । आर्षभ्योत्रिग्रहकथामिनिहाममिवाऽमृणोन् ।। १७ ।। क्रोधात् वरिनमप्यस्य. गच्छनः स्पर्धवेव मा । वमनि बग्नितर. नद्विग्रहकथा ययौ ॥ १७६ ।। वार्तयाऽपि नया राजादेशनेव क्षणाद् नटाः । प्रतिग्रामं प्रनिपुर. कटकाय ममजिरे ॥ १७७ ।। स्थान् साकामिकान् कृष्ट्या, गालाम्योऽक्षानिमिनः । केचिद् दृढतरीचक्रुः गरीगाव योगिनः ॥१.७८.। आरुह्याऽऽरुह्य बाह्याल्या. धानिरपि पञ्चभिः । कर्नु रणमहानश्वान् . केपि श्रममजापयन् ॥ १७९ ॥ अयस्कॉरगृहे वेत्य, कृपाणाठिकमायुधम् । अपर नेजयानासुस्तेजोमनिमिव प्रभो ॥ १८० ॥ संयोज्य शृङ्गसाराणि. उद्धवाभिनवतत्रिभिः । यमभ्रमोढराण्यन्ये. गागधन्वान्यमत्रयन् ।। १८१ ॥ वर्मादिवहनायोष्ट्रानरण्यान् केचिदानयन् । नूयाणि प्राणवन्तीय, प्रयाणेषु प्रणादिनः ॥ १८२ ।। सबाणान् वाणधीन् केचिन् , सशिरस्काश्च कटान् । दृद्वानपि हीचक्रुः, सिद्धान्तानिय तार्किकाः ॥ १८३॥ केऽपि गुप्यद्गुरुन् काण्डपटान् पटकुटीरपि । गन्धर्वभवनानगव. वितत्याऽऽलोकयन् श्रणान् ॥ १८४ ।। स्पर्द्धयेव मिथः मर्वे, भक्ता बाहुबली नृपे । युधि मज्जाभवन्ति स. जना जानपटा अपि ।। १८५ ॥ आप्तेन तत्र यः कोऽपि, न्यवार्यत रणोन्मुखः । अनामायव नर्स सोऽयद् भक्तिचिकीनृप ।। १८६ ।। १ साहसिकेन । २ स्वामिपत्तिना । ३ उत्कण्ठिनेन । ४ पदातिसेनया। ५ अम्बनिभाननिवार दार इन लोक । ६ शस्त्रविशेषै। प्यते ख, स १ ॥ १० बाहुबलि-भरनयो । ११ सैन्याय । १२ स्थावयवादिभि । १३ अश्वपाटकायाम्। ११ अश्वगनिनि । लोहकारगृहेषु । यमसदृशानि। निपलान् । १८ वर्माणि। १९ “कनात "इति लोके । - 25 30 निपा । ८ भूपक । ९मुखम् । त्रिषधि १५ ·10 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व प्राणैरपि प्रियं राज्ञोऽनुरागेण चिकीर्षताम् । जनानामेवमारम्भ, स ददर्श पथि व्रजन् ॥१८७ ॥ श्रुत्वा दृष्ट्वा च तल्लोके, *पर्वतीयनृपा अपि । प्रतिराजानमद्वैतभक्तिमानितयाऽमिलन् ॥ १८८ ॥ गावो गोपखरेणेव, निकुञ्जेभ्यः सहस्रशः । तेषां गोशृङ्गनादेन, किराताः प्रधाविरे ॥ १८९ ॥ द्वीपिपुच्छत्वचा केचित् , केकिपिच्छैश्च केचन । लताभिः केपि वेगेन, बबन्धुः कुन्तलान् भटाः ॥१९०॥ 5 दन्दशूकत्वचा केऽपि, तारव्या केचन त्वचा । केचिद् गोधात्वचाऽबध्नन्, परिधानं मृगत्वचम् ॥ १९१॥ प्रावहस्ता धनुर्हस्ताः, प्लवमानाः प्लवङ्गवत् । स्वपतीन् परिवत्रुस्ते, पतिभक्ताश्ववद् भृशम् ॥ १९२ ॥ अद्य दो बाहुबलिप्रसादावक्रयं चिरात् । भरताक्षौहिणीक्षोदादिति तेषां गिरोऽभवन् ॥ १९३ ॥ तेषामप्येवमारम्भ, ससंरम्भं निरूपयन् । मुवेगचिन्तयामास, मनसैवं विविक्तधीः ॥ १९४ ॥ पैतृकेणेव वैरेण, त्वरन्ते रणकर्मणे । अहो! अमी बाहुबलिगृह्या विषयवासिनः ॥ १९५ ॥ "किराता अप्यमी हन्तोत्सहन्ते हन्तुमागतम् । असद्धलं बाहुबलिबलाने समरेच्छवः ॥ १९६ ॥ तं कञ्चन न पश्यामि, यः सञ्जति युधे नहि । विद्यते स न कोऽपीह, रक्तो बाहुबलौ न यः ॥१९७॥ शूराश्च स्वामिभक्ताच, बहल्यां हलिनोऽप्यहो! । तत् किं देशस्वभावोऽयमुत बाहुबलेर्गुणः? ॥१९८॥ भवन्तु वेतनक्रीताः, सामन्तायाः पदातयः । अहो ! अस्य गुणक्रीती, पत्तीभूताऽखिलाऽपि भूः ॥१९९॥ बह्वीमपि चक्रिचमू, मन्ये लध्वीं लघीयसः। श्रीबाहुबलिसैन्यस्य, तृण्यां वह्वेरिवाऽग्रतः ॥२०० ॥ 15 महावीरस्य किं चाऽस्स, न्यूनं बाहुबले पुरः । कलभं शरभस्येव, शङ्के चक्रिणमप्यहो। ॥२०१॥ ओजस्वी भुवि चत्रयेव, वज्येव दिवि विश्रुतः । तयोरन्तरवर्द्धवर्ती वा लघुरांर्षभिः ॥ २०२॥ अपि तच्चक्रिणश्चक्रमपि वजं च वत्रिणः । मन्ये विफलमेवाऽस्य, चपेटाघातमात्रतः ॥ २०३॥ ऋक्षः कर्णे तदात्तोऽयं, महाहिर्मुष्टिना धृतः । विरोधितो यदसाभिरहो ! बाहुबलिबली ॥ २०४ ॥ मृगमेकमिव द्वीपी, गृहीत्वा भूमिखण्डलम् । सन्तुष्टोऽयं मुधाऽसाभिस्तर्जयित्वा खलीकृतः ॥ २०५ ।। 20 अनेकनृपसेवाभिः, किमपूर्णं नृपस्य १ यत् । अयमारम्भि सेवाये, वाहनायेव केसरी ॥ २०६॥ धिग् मत्रिणः स्वामिहितमानिनोऽसानपीह धिक् । यैषिद्भिरिवोपेक्षाञ्चके स्वाम्यत्र कर्मणि ॥ २०७ ।। गत्वैकेन सुवेगेन, विग्रहश्चालितः प्रभोः । भणिष्यतीति लोकस्तु, धिग् दौत्यं गुणदूषणम् ॥ २०८ ॥ एवं विचिन्तयन् नित्यं, दिनैः कतिपयैरपि । सुवेगो नगरी प्राप, विनीता नीतिकोविदः ॥२०९ ॥ नीतः सभायां द्वास्थेन, प्रणामरचिताञ्जलिः । न्यषीदत् सोऽथ पप्रच्छे, सादरं चक्रवर्तिना ॥ २१० ॥ किं नाम कुशलं बाहुबलेर्मदनुजन्मनः । यत् त्वं सुवेग! वेगेनाऽऽगतोऽसि क्षुभितोऽसि तत् ॥२११॥ अथवा तेन पर्यस्तस्ततस्त्वरितमागतः । वीरवृत्तिरियं युक्ता, मद्धातुस्तस्य दोष्मतः ॥ २१२ ॥ सुवेगोपि जगादैवं, देव! देवोऽपि न क्षमः । तस्याऽकुशलमाधातुं, तवेवाऽनवमौजसः ॥ २१३ ॥ स उक्तः खामिसेवार्थ, पूर्व विनयपूर्वकम् । मया तवाऽनुजन्मेति, नितान्तहितकाक्षिणा ॥ २१४ ॥ मेषजेनेव तीव्रण, परिणामोपकारिणा । सोऽवाच्यवचनीयेन, वचसा तदनन्तरम् ॥ २१५ ॥ न साना न खरेणापि, देवसेवां स मन्यते । किं नाम भेषजं कुर्याद्, विकारे सानिपातिके ? ॥२१६॥ मानसारस्तृणायैतत् , त्रैलोक्यमपि मन्यते । स सिंह इव जानीते, प्रतिमल्लं न कञ्चन ॥ २१७ ॥ असिन सुषेणसेनान्यां, सैन्ये च तव वर्णिते । किमेतदिति दुर्गन्धादिवाऽभासीत् स नासिकाम् ॥२१८॥ प्रभोर्भरतपट्खण्डविजये प्रस्तुते च सः । अनाकर्णितकं कुर्वन्, बँदोर्दण्डौ निरीक्षते ॥ २१९ ॥ भूभुजः पार्वता अपि खता। पार्व स ॥ ५ पर्वतसम्बन्धिनो नृपाः । २ लतागृहेभ्यः । ३ व्याघ्रपुच्छत्वचा । ४ मयूरपिच्छै । ५ सपत्वचा। * अयं श्लोक आ पुस्तके पतितः। रेकच खं ॥ ७ कृषीवला:। ९ बाहुबलि । १२ तीक्ष्णेन । १३ स्वभुजदण्डौ 25 30 ६ तरुसम्बन्धिन्या। १० बलवत.। ११ उत्तमपराक्रमस्य। ८ तृणसमूहम्।

·5 15 पञ्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । तातदत्तांशतुष्टस्य, ममैवोपेक्षया ग्रहीत् । भरतो भरतक्षेत्रषट्खण्डमिति चाऽऽह सः ॥ २२० ॥ पर्याप्तं सेवया तस्य, प्रत्युताऽऽह्वयतेऽधुना । रणाय देवं स व्याघ्रीमिव दोहाय निर्भयः ॥ २२१ ॥ ईदृक् तावत् तव भ्रातौजस्त्री मानी महाभुजः । गन्धद्विप इवाऽसह्यः, सहते नाऽन्यविक्रमम् ॥ २२२ ॥ सभायां तस्य सामन्ता, हरेः सामानिका इव । प्रचण्ड जशौण्डीर्या, न हीयन्ते तदाशयात् ॥ २२३०॥ कुंमारा अपि तस्योचै, राजतेजोभिमानिनः । रणकण्डूलदोर्दण्डास्ततो दशगुणा इव ॥ २२४ ॥ तन्मन्त्रमनुमन्यन्ते, मत्रिणोऽप्यस्य मानिनः । यादृशो भवति स्वामी, परिवारोऽपि तादृशः ॥ २२५ ॥ तस्याऽनुरागिणः पौरा, अप्यन्यं पार्थिवं न हि । जानन्ति न सहन्ते च, सत्योऽपरपतीनिव ॥ २२६ ॥ जना जानपदा ये च, तस्याऽष्टकरविष्टयः । भृत्या इवाऽनुरागेण, तेऽपि प्राणैः प्रियैषिणः ॥ २२७ ॥ वनेचरा गिरिचराः, सिंहा इव भटाश्च ये । मानसिद्धिं चिकीर्षन्ति, तेऽपि तस्य वशंवदाः ॥ २२८ ॥ अलमुक्त्वा बह्वथवा, स वीरो वर्त्ततेऽधुना । युयुत्सया दिक्षुस्त्वां, स्वामिन्नुत्कण्ठया न तु ॥ २२९ ॥ 10 यदात्मने रोचतेऽतः परं खामी करोतु तत् । दूता न मत्रिणः किन्तु, सत्यवाचिकवाचिनः ॥ २३० ॥ युगपद् विसयामर्षमर्षहर्षादि तत्क्षणम् । नाटयित्वा भरतवद्, भरतोऽथाऽब्रवीदिति ॥ २३१ ॥ सुरासुरमनुष्येषु, तुल्यो नाऽमुष्य कश्चन । अर्थोऽनुभूत एवाऽयं, शिशुक्रीडास्वपि स्फुटम् ॥ २३२ ।। जगत्रयस्वामिसूनोस्तस्याऽसदनुजन्मनः । त्रिलोक्यपि तृणायेति, वास्तवं न पुनः स्तवः ॥ २३३ ॥ सर्वथा श्लाघ्य एवाऽहमनेनाऽवरजन्मना । भाति नैको गुरुर्बाहुद्वितीयसिन् लघीयसि ॥ २३४ ॥ सिंहः सहेताऽऽलानं चेच्छरभो वा वशं व्रजेत् । वश्यो बाहुबलिश्च स्यात् , किं हि न्यूनं तदा भवेत् ॥॥२३५॥ तत् सहिष्यामहे तस्य, वयं दुनियानपि । यदि लोका अशक्तं मां, वदिष्यन्ति वदन्तु तत् ॥ २३६ ॥ सर्वमप्याप्यते वस्तु, पौरुषेण धनेन वा । न भ्राता प्राप्यते काऽपि, तादृशस्तु विशेषतः ॥ २३७ ॥ किमेवं युज्यते नो वा?. नृणीमास्थाय कि स्थिताः 'उडास.न' इव य?. यथार्थ त मत्रिणः॥२३८॥ क्षमया स्वामिनो बाहुवलेविनयेन च । प्रहारणव इनोय. ग्नानारित्यवोचत ।। २३९ ।। ऋषभखामिनः सनो.. मुप्रभो रतेशिनुः । उचिव क्षम किन्तु. कणाभाजन उने ।। २४० ।। वसेद् ग्रामेऽपि यो यस्य. नसाधीनः म जायने । स देशमपि भुजानो. वाचापि न वानव ।। २४१ ॥ प्राणापहार्यपि वरं, वैरी तेजः प्रबर्द्धयन । न तु वन्धुरपि भानुन्तजोवधविधायकः ।। २४२ ॥ कोशैः सैन्यैः सुहृद्भिश्च, ननयंत्रपुपाऽपि च । नेडो रक्षन्ति गजानतेषां नेजो हि जीवितम् ।। २४३ ।' किमपूर्ण स्वराज्येनाऽप्यमद् भनुः कृतस्तु यः । पदसण्डभरनक्षेत्रविजयसंजमे म तु ।। २४४ ॥ एकत्रापि क्षतं तेजः, सर्वत्र क्षनमेव हि । एकटापि सती लुमगोला यादमी मठा ।। २४५ ।। संविभागो धनेष्वेव, गृहिणामपि बान्धवः । गृह्यमाणं नेपि नेनो. नोपेक्षन्ने मनामपि । २४६ ॥ सकलं भरतं जिष्णोर्यदिहाऽविजयः प्रभोः । उत्तीर्णस पयोराशि, गोप्पद तन्निमजनम् ।। २४७ ॥ किश्च श्रुतमिदं काऽपि, दृष्टं वा काऽपि यद् मुवि । चक्रिणोऽपि प्रनिम्पद्धो. गजागज्यं भुनक्किच? ॥२४॥ तत्राविनीते यः स्नेहो, भ्रान्सम्बन्धमात्रजः । तदनदकहनेन, नालिकावाडनं विभोः ।। २४९ ।। वेश्याजन इवाऽस्नेहे, तत्रापि नहला प्रमुः। एवं निगदनो नश्चनिषेधनि निपंधतु ॥ २५० ॥ शत्रून् सर्वान् विजित्याऽन्तः प्रवेक्ष्यामीति मंश्रवान् । निषेधिना कथं चक्रं. बोद्यापि बहिःस्थिनम्।।२५१।। भ्रातृव्याजाद् द्विषनेष, युज्यने न छुपेक्षितुम् । अमुमर्थ प्रभुः पृच्छन्वगनपि मात्रणः ॥ २५२ ॥ १ गन्धहस्ती इव । २ प्रचण्डमुनपगमा । कि न तस्य कुमारा अप्योजस्ने खन ॥ ३ कण्ड्युनमुन । पतिव्रता लिया। ५ योद्धुमिच्छया। : सन्यमन्देशव चिन • स्तम् । -गजन्येको गुरबाइन द्वितीयेल खंता ॥ ९ बन्धनम् । १० दयापात्रे । 1 गृहिणोऽपि • ने नेहोऽयं खता, 20 । 25 ३) सूत्रधाग्वन् । ० समुद्रम् ।

·? 10 15 ११६ कलिकालसर्वज्ञश्रीक्षेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व सम्मुखालोकनेनाऽनुयुक्तो वसुमतीभुजा । वाचस्पतिसमोऽवोचदथैवं सचिवाग्रणीः ॥ २५३ ॥ सेनानीरक्तवान् युक्तं, कोऽन्यो वक्तुमिदं क्षमः । स्वामितेजो धुपेक्षन्ते, विक्रमायासमीरवः ॥२५४॥ तेजसे स्वामिनाऽऽदिष्टा, अपि प्रायो नियोगिनः । रचयन्त्युत्तरं खार्थे, व्यसनं वर्द्धयन्ति वा ॥ २५५ ॥ अयं तु सेनाधिपतिर्देवकीयस्य तेजसः । पवनः पावकस्सेव, केवलं वृद्धिहेतवे ॥ २५६ ।। 5 चक्ररत्नमिव स्वामिन् !, सेनाधिपतिरप्यसौ । अपि स्तोकं द्विषच्छेषमविजित्य न तुष्यति ॥ २५७ ।। पर्याप्तं तद् विलम्बेन, दण्डहस्तैस्त्वदाज्ञया । प्रयाणभम्भा तेऽद्यैव, ताड्यता प्रतिपक्षवत् ॥२५८ ।। सर्पता तन्निनादेन, सवाहनपरिच्छदाः । मिलन्तु सैन्याः सुघोषाघोषणेव दिवौकसः ।। २५९ ॥ विधातु प्रयाणं च, देवस्तक्षशिलां प्रति । उत्तराभिमुखं तेजोवृद्धये भानुमानिव ॥ २६० ॥ गत्वा स्वयमपि स्वामी, भ्रातुः सौभ्रात्रमीक्षताम् । वेत्तु सत्यमसत्यं वा, सुवेगमुखवाचिकम् ॥ २६१ ॥ तद्वचो भरताधीशस्तथेति प्रत्यपद्यत । युक्तं वचोऽपरस्थापि, मन्यन्ते हि मनीषिणः ॥ २६२ ॥ ततः शुभेऽह्नि भूपाला, कृतयात्रिकमङ्गलः । आरुरोह प्रयाणाय, नाग नगमिवोन्नतम् ।। २६३ ।। स्यन्दनाश्वरथारूढः, पत्तिभिश्च सहस्रशः । यात्रातूर्याण्यवाघन्ताऽन्यराजैकचमूनिभैः ॥ २६४ ॥ नादैः प्रयाणतूर्याणां, सर्वसैन्यान्यथाऽमिलन् । समहस्तकनिषैरिव सङ्गीतकारिणः ॥ २६५ ।। नरेन्द्रमत्रिसामन्तचम्पैः परिवारितः । अनेकमूर्तिर्भूत्वेव, नगर्या निर्ययौ नृपः ॥ २६६ ॥ अथ यक्षसहस्रेणाधिष्ठितं भरतेशितुः। अभूत् सेनापतिरिव, चक्ररत्नं पुरस्सरम् ।। २६७ ॥ राज्ञः प्रयाणपिशुनाः, पांशुपूराश्चमूत्थिताः । दूरमाशु प्रससूपुरपसर्पा इव द्विषाम् ॥ २६८ ॥ तदा प्रचलितैस्तस्य, लक्षसङ्ख्यैर्मतङ्गजैः । अलक्ष्यन्त गजोत्पत्तिभूमयो निर्गजा इव ॥ २६९ ॥ चलद्भिस्तस्य तुरगैः, स्यन्दनैर्वेसरैर्मयैः । निर्वाहनमभून्मन्ये, सर्वमन्यन्महीतलम् ॥ २७० ॥ पादीतं पश्यतां तस्य, बभौ नरमयं जगत् । अम्भोधि वीक्षमाणानामम्भोमयमिवाऽखिलम् ॥ २७१ ॥ साधितं भरतक्षेत्रं, क्षेत्रमेकमिवाऽमुना । पूर्वाणीव मुनिः प्राप, रत्नान्येष चतुर्दश ॥ २७२ ॥ आयुक्ता इव निधयोऽस्याऽभूवन वशगा नव । एवं सति कुतो हेतोः, क वा प्रास्थित पार्थिवः १ ॥२७३॥ यदृच्छया गच्छति वा, स्वदेशान् वैष वीक्षितुम् । द्विषत्साधनहेतुस्तश्चक्रमने प्रयाति किम् ? ॥ २७४ ।। ध्रुवं दिगनुमानेन, याति बाहुबलिं प्रति । अहो ! अखण्डप्रसराः, कषाया महतामपि ॥ २७५ ॥ स तावच्छूयते देवासुरैरपि सुदुर्जयः । तं जिगीषुरसौ मेरुमङ्गुल्योर्तुमिच्छति ॥ २७६ ॥ 25 जितोऽनुजोऽनुजेनापि, जित इत्ययशो महत् । महीपतेरुभयथाऽप्यत्र नूनं भविष्यति ॥ २७७ ।। इति प्रवादा लोकानां, ग्रामे ग्रामे पुरे पुरे । मार्गे मार्गे च भूपस्य, गच्छतो जज्ञिरे चिरम् ।। २७८ ॥ [सप्तमिः कुलकम् ] वर्द्धिष्णुमिव विन्ध्याद्रिमन्धकारमिवोच्छलत् । उत्पतत्पांशुपूरेण, सर्वतोऽपि प्रदर्शयन् ॥ २७९ ।। हेषाहितचीत्कारकरास्फोटरवैर्दिशः । नादयन् पृतनाङ्गानां, चतुर्णामानकैरिव ॥ २८० ॥ 80 शोषयन् मार्गसरितो, ग्रीष्मार्क इव सर्वतः । पवमान इवोद्दामः, पातयत्रध्वपादपान् ॥ २८१ ।। बलाकिनीमिव दिवं, कुर्वन् सैन्यध्वजांशुकैः । सैन्यादितामिभमदैर्भुवं निर्वापयन्निव ।। २८२ ।। दिने दिने नरपतिर्गच्छंश्चक्रपदानुगः । राश्यन्तरमिवाऽऽदित्यो, बहलीदेशमासदत् ।। २८३ ।। [पञ्चभिः कुलकम् ] प्रवेशे तस्य देशस्य, निवेश्य शिबिरं नृपः। अवतस्थे समर्यादो, मर्यादायामिवाऽर्णवः ॥ २८४ ॥ १प्रेरितः। २ देवसम्बन्धिन.। मन्तैश्चमू स २, मा॥ ६ पदातीनां समूहम् ।, ७ उमाल्यवायविशेषै। १० मेषादिराश्यन्तरम् । 20 । ३ शत्रुवत् । ८पवनः। ४ प्रयाणसूचका । ९बलाकायुताम्।

·पञ्चमः सर्गः] ११७ 5 10 15 त्रिपष्टिशलाकापुरुषचरितम् । अज्ञासीदागतं तत्र, सुनन्दानन्दनोऽपि तम् । राजनीतिगृहस्तम्भैः, सद्यः प्रणिधिपूरुषैः ॥ २८५ ॥ अथ बाहुबलिर्यात्राहेतोभम्भामवीवदत् । प्रतिनादैनिनदन्ती, यां भम्भीकुर्वतीमिव ॥ २८६ ।। कृतप्रस्थानकल्याणः, कल्याणमिव मूर्तिमत् । आरुरोहोत्साहमिव, भद्रं बाहुबलिपिम् ।। २८७ ।। नृपैः कुमारैः सचिवैः, प्रवीरैपरैरपि । सद्योऽपि परिवत्रे स, सुरैरिव पुरन्दरः ॥ २८८ ।। महाबलैर्महोत्साहैरेककार्यप्रवृत्तिभिः । अभेद्यस्तैरात्मनोऽशैरिव बाहुबलिबभौ ॥ २८९ ।। निषादिनः सादिनश्च, रथिनोऽथ पदातयः । तस्येयुर्लक्षशः सद्यस्तन्मनोधिष्ठिता इव ॥ २९० ।। ओजस्विभिरुदौः खैरेकवीरमयीमिव । स वीरै रचयन्नुर्वी, चचालाऽचलनिश्चयः ॥ २९१ ॥ अहमेकोऽपि जेष्यामि, परानिति परस्परम् । तद्वीरा व्यवदनिःसंविभागजयगृनवः ॥ २९२ ॥ तत्र सैन्ये वीरमानी, कोहलावादकोऽप्यभूत् । सर्वेऽपि मणिताभाजः, कर्करा अपि रोहणे ॥ २९३ ॥ महामाण्डलिकच्छत्रमण्डलैरिन्दुपाण्डुभिः । पुण्डरीकमयीव द्यौस्तदानीं समजायत ।। २९४ ।। ययौ बाहुबलिः पश्यन् , प्रत्येकमपि भूभुजः । भुजानिव निजानुच्चैर्मन्यमानो महौजसः ॥ २९५ ।। भुवं भारैरनीकानां, जयतूर्यरवैर्दिवम् । आस्फोटयदिवोदामैत्रजन् बाहुबलिः पथि ॥२९६ ॥ स्वदेशसीम्नि दूरेऽपि, शीघ्रं बाहुबलिययौ । वायुतोऽपि भृशायन्ते, समरोत्कण्ठिताः खलु ॥ २९७ ।। गङ्गातटे बाहुबलिः, स्कन्धावारं न्यवेशयत् । नात्यासन्ने नातिदूरे, शिविराद् भरतेशितुः ॥२९८ ॥ प्रातयुद्धोत्सवायाऽथ, मागधैर्ऋषभात्मजौ । निमन्त्रयामासतुस्तावन्योऽन्यमतिथी इव ॥ २९९ ।। अथ बाहुबलिनक्तं, राजकानुमतं सुतम् । चक्रे सेनापति सिंहरथं सिंहमिवौजसा ॥ ३० ॥ मूर्ध्नि पद्विपस्थेव, रणपट्टोऽस्य भूभुजा । स्वयं न्यवेशि सौवर्णः, प्रताप इव भासुरः ॥ ३०१ ॥ स राजानं नमस्कृत्य, लब्धया रणशिक्षया । भुवेव प्राप्तया हृष्टो, ययावावासमात्मनः ॥ ३०२ ।। राजा युद्धार्थमादिश्याऽन्यानपि व्यसृजन्नुपान् । स्वयं रणार्थिनां तेषां, सत्कारः स्वामिशासनम् ॥३०३ ॥. कुमारनृपसामन्तसम्मतां भरतोऽपि हि । रणदीक्षां सुषेणस्य, ददावाचार्यवर्यवत् ॥ ३०४ ॥ *सिद्धिमत्रमिवाऽऽदाय, सुषेण खामिशासनम् । चक्रवाक इव प्रातः, काम्यन् निजगृहं ययौ ॥३०५॥ कुमारान् बद्धमुकुटान् , सामन्तानितरानपि । आहूय भरताधीशः, समरायैवमन्वशात् ॥ ३०६ ॥ सेनापतिः सुषेणोऽयं, रणे मदनुजन्मनः । अप्रमत्तैरहमिवाऽनुगम्यो हे महौजसः ॥ ३०७ ॥ भो भो ! भवद्भिर्भूयांसो, भूभुजो भुजदुर्मदाः । महामात्रैरिव व्याला, व्यधीयन्त ववदाः ॥ ३०८ ॥ वैताब्याद्रिमतिक्रम्य, किराताश्च दुराक्रमाः। विक्रान्तै ढमाक्रान्ता, हन्त ! देवैरिवाऽसुराः ॥३०९ ॥25 जीयन्तां हन्त ते सर्वे, यतस्तेषु न कोऽप्यभूत् । अपि तक्षशिलाधीशपत्तिमात्रस सनिमः॥३१० ॥ एकोऽपि सोमः सैन्यानि, तूलानीव समीरणः । दिशो दिशि क्षेसुमलं, ज्येष्ठो बाहुबले सुतः ॥३१॥ कनिष्ठो वयसा तस्याऽकनिष्ठो विक्रमेण तु । महारथः सिंहरथा, शत्रुसैन्यदवानलः ।। ३१२ ।। किश्च बाहुबले पुत्रपौत्रादिष्वपरेषु च । एकैकोऽक्षौहिणीमल्ला, कृतान्तस्यापि भीतये ॥ ३१३ ।। सामन्ताद्याश्च ये तस्य, स्वामिभक्त्या बलेन च । तोल्यन्ते तेऽपि तैः साई, प्रतिमानस्थिता इव ॥३१४॥ 80 अन्यसैन्ये अणीर्यादृग्, भवत्येको महाबलः । सर्वेऽपि तादृशाः सैन्या, सैन्ये तस्य महौजसः ॥ ३१५ ।। दूरे बाहुबलिस्तावत् , स महाबाहुराहवे । एतस्यैकोऽपि हि व्यूहो, दुःस्फोटो हन्त ! वज्रवत् ॥ ३१६ ॥ तयुद्धायाऽभिगच्छन्तं, सुषेणमनुगच्छत । प्रावृषेण्यं पयोवाह, पौरस्त्यपवना इव ॥३१७ ॥ सुघोपमगिरा भर्तुरन्तस्ते पूरिता इव । स्फारीबभूवुर्वपुषः, पुलकेन समन्ततः ॥ ३१८ ॥ गुरुचरै। ३ रोहणाचले। १चारणै । ५ रात्रौ। * सिद्धम सं., खं॥ ६ दुष्टगजाः । ॐ पराक्रमेण श्रेष्ठः । ८ प्रतिबिम्बस्थिता इव । ९ युद्धे। १० सैन्यरचनाविशेषः । ११ मेघम् । १२ पूर्वदिक्पबनाः। 20 २ कास्याख्यवाविशेषः।

·११८ 5 . 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व विसृष्टास्ते नरेन्द्रेण, जयश्रीणामिव स्वयम् । वरणं प्रतिवीराणां, कुर्वाणाः स्वगृहं ययुः ॥ ३१९ ॥ द्वयोरपि तदाऽऽर्षभ्योः, प्रसादार्णमहार्णवम् । तितीर्षवो वीरवराः, ससजू रणकर्मणे ॥ ३२० ॥ कृपाणचापतूणीरगदाशक्त्यादिकान्यथ । आनचुर्दैवतानीव, स्वानि खान्यायुधानि ते ॥ ३२१ ॥ शस्त्राने वादयामासुस्तूर्याण्युच्चैर्महाभटाः । तालं पूरयितुमिवोत्साहाञ्चित्तस्य नृत्यतः ॥ ३२२ ॥ आत्मानं मार्जयन्ति स्स, चन्दनोद्वर्त्तनैनवैः । महाभटाः सुरभिभिः, स्वयशोभिरिवाऽमलैः ॥ ३२३ ॥ चक्रुर्भटा मार्गमदीर्ललाटेषु ललाटिकाः । आबद्धमेचकपटवीरपट्टविडम्बिनीः ॥ ३२४ ॥ शस्त्राणि जाग्रतां भाविशस्त्राशस्त्रिकथाकृताम् । सैन्यद्वयेऽपि वीराणां, निद्रा भीतेव नाऽऽययौ ॥ ३२५ ॥ सैन्यद्वितयवीराणां, प्रातयुद्धाभिकाशिणाम् । त्रियामा शतयामेव, कथञ्चिदपि सा ययौ ॥ ३२६ ॥ आर्षभ्योर्वीक्षितुमिव, रणक्रीडाकुतूहलम् । अथाऽऽरुरोह चण्डांशुरुदयाचलचूलिकाम् ॥ ३२७ ॥ 10 मन्दरक्षुब्धसमुभ्यत्पयोधिपयसामिव । पुष्करावर्त्तमेघानामिव प्रलयजन्मनाम् ॥ ३२८ ॥ दम्भोलिताज्यमानानामिव सानुमतां महान् । प्रणादो रणतूर्याणां, सैन्ययोरुभयोरभूत् ॥३२९॥ [युग्मम् ] उत्कर्णतालास्तत्कालं, वित्रेसुर्दिमतङ्गजाः । सभयभ्रान्तयादस्काथुक्षुभुश्च पयोधयः ॥ ३३० ॥ गुहासु विविशुः क्रूराण्यपि सत्त्वानि सर्वतः । रन्ध्रादपि हि रन्ध्रेषु, न्यलीयन्त महोरगाः ॥ ३३१ ॥ गण्डशैलीभवच्छृङ्गाः, शैलाश्च प्रचकम्पिरे । विभीय सङ्घचत्पादकण्ठं कमठराडपि ॥ ३३२ ।। बाढमध्वंसतेव द्यौर्विदद्र इव मेदिनी । रणातोद्यप्रणादेन, तदा तेन प्रसर्पता ॥ ३३३ ॥ [चतुर्भिः कलापकम् ] राजदौवारिकेणेव, रणतूर्येण चालिताः । उभयोः सैन्ययोः सैन्याः, ससज्जुरथ संयते ॥ ३३४ ॥ रणोत्साहोच्छसदेहात् , त्रुट्यन्तीवर्मजालिकाः। भूयो भूयो नवनवास्ताः केऽपि समचारयन् ॥ ३३५ ॥ .' आरोचकितयाऽश्वान् केऽप्यात्मना समनाहयन् । खतोऽपि ह्यधिक रक्षा, भटाः कुर्वन्ति वाहने ॥३३६॥ सन्नाटाऽऽरुह्य केऽप्यश्वान् , परीक्षितुमवाहयन् । दुःशिक्षितो जडचाऽश्वः, शत्रवत्येव सादिनि ॥ ३३७ ॥ सन्नाहगाहणे केपि, हेषमाणांस्तुरङ्गमान् । आनर्देववद् युद्धे, हेषा हि जयसचिनी ॥ ३३८ ॥ लब्धावान् केऽप्यसन्नाहान् , सन्नाहान् विजहुर्निजान् । शौण्डीरदोष्णां समरेष्विदं हि पुरुषव्रतम् ॥३३९॥ अस्खलन सञ्चरेोरे, रणे मत्स्य इवार्णवे । दर्शयेः कौशलमिति, शशासुः केऽपि सारथिम् ।। ३४० ॥ पथिका इव पाथेयैरवैः केऽपि निजान् रथान् । समन्तात् पूरयामासुः, पश्यन्तः समरं चिरम् ॥ ३४१ ॥ दूरादात्मख्यापनाय, केऽपि वैतालिकानिव । उत्तम्भितस्वखचिह्नान् , ध्वजस्तम्भान् दृढान् व्यधुः ॥३४२॥ स्थेष्वायोजयन् केपि, सुश्लिष्टयुगशालिषु । परसैन्यपयोराशिजलकान्तांस्तुरङ्गमान् ॥ ३४३ ॥ सारथिम्यो ;ढीयांसि, तनुत्राणानि केऽप्यदुः । स्थाः सँरथ्या अपि हि, निष्फलाः सारथिं विना ॥३४४॥ उद्दामलोहवलयश्रेणिसम्पर्ककर्कशान् । आनर्मुर्दन्तिनां दन्तान् , केचिनिजभुजानिव ॥ ३४५ ॥ करिष्वारोपयन् शारीः, पताकामालभारिणी । केचिद् वासगृहाणीव, समेष्यन्त्या जयश्रियः॥ ३४६ ॥ 30 सबस्फुटद्गण्डगजमदैZगमदैरिव । जल्पन्तः शकुनमिति, तिलकान् केऽपि चक्रिरे ॥ ३४७॥ परेभमदगन्धाढ्यं, वायुमप्यसहिष्णवः । कैश्चिदप्यारुरुहिरे, मनोवद् दुर्धरा गजाः ॥ ३४८॥ सौवर्णान् ग्राहयामासुः, सर्वैः सर्वेऽपि सिन्धुरैः । समरोत्सवशृङ्गारचोलकानिव कङ्कटान् ॥ ३४९ ॥ उन्नालनीलनलिनीलीलया लोहमुद्गरान् । कुञ्जरैाहयामासुः, कराग्रेषु निषादिनः ॥ ३५० ॥ * ललाटालङ्कारान् । २ कृष्णवस्त्र बोध्यम् । ३ शस्त्राशस्वियुद्धकथा कुर्वाणानाम् । ४ भयं प्राप्तः । ५ युद्धाय । ६ कवचजालिका. । शत्रुववाचरति । ८ अश्वशब्दः । ९ पराक्रमिभुजानाम् । १० चारणान् । ११ रढतमानि । १२ कवचानि । १३ अश्वसहिताः । १४ गजकवचान् । १५ कस्वरीभिः । 20 25 , ·5 पञ्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । ११९ कालायसमयान् कोशानाशु हस्तिपका शितान् । यमस्येवाऽऽहतान् दन्तान् , दन्तिदन्तेषु विन्यधुः॥३५१॥ वेसराः शकटाश्चाऽस्त्रपूर्णास्तूर्ण प्रयान्त्वनु । अन्यथा लघुहंस्तानामस्त्रं पूरिष्यते कथम् १ ॥ ३५२ ॥ वर्मपूर्णाश्च यान्तूष्ट्रा, वर्माण्यग्रे धृतानि यत् । त्रुटिष्यन्ति हि वीराणामत्रुटद्रणकर्मणाम् ।। ३५३ ॥ रथान्तराणि गच्छन्तु, सजानि रथिनामनु । भज्यन्ते हि रथाः शस्त्राशनिपातान्नगा इव ॥ ३५४ ॥ श्रान्तेषु प्रथमाश्वेषु, युद्विनो मास भूदिति । सादिनां पृष्ठतो यान्तु, शतशोऽश्वान्तराण्यपि ॥ ३५५ ॥ एकैकं बद्धमुकुटं, भूयांसोऽप्यनुयान्त्विभाः। न निर्वहति यत् तेषामिभेनैकेन सङ्गरः ॥ ३५६ ॥ गच्छन्तु महिषाश्चाऽनुसैनिकं वारिवाहिनः । रणायासनिदाघ“तप्तानां जङ्गमपाः ॥ ३५७ ॥ कोश इवौषधीशस्य, सारं हिमगिरेरिव । उत्पाव्यन्तां च गोणीभी, रोहणौषधयो नवाः ॥ ३५८ ॥ रणे राजनियुक्तानामित्याज्ञापनजन्मभिः । कोलाहलैरताविष्ट, रणतूर्यमहारवः ॥ ३५९ ॥ [ अष्टभिः कुलकम् ] 10 विश्वं शब्दमयमिव, तुमुलैर्विष्वगुत्थितैः । अयोमयमिव चाऽऽसीत् , सर्वतः प्रेवदायुधैः ॥ ३६० ।। सारयन्तश्चरित्राणि, पूर्वेषां दृष्टपूर्विवत् । शंसन्तो रणनिर्वाहफलं व्यासवदुच्चकैः ॥ ३६१ ॥ उद्दीपनाय वीराणां, कीर्तयन्तो मुहुर्मुहुः । उपस्थितान् प्रतिमटान् , सादरा नारदर्षिवत् ॥ ३६२ ॥ प्रतिनागं प्रतिरथं, प्रत्यश्वं पर्ववन्मुदा । वैतालिका रणोत्तालास्तन भ्रमुरनाकुलम् ॥ ३६३ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] 15 अथ बाहुबलिः स्नात्वा, प्रययौ देवमर्चितुम् । देवागारे गरीयांसः, कार्ये गुप्यन्ति न क्वचित् ॥३६४॥ ऋषभखामिनस्तत्र, प्रतिमां गन्धवारिभिः । भक्त्या सोऽनपयजन्माभिषेक इव वासवः ॥ ३६५ ॥ दिव्यया गन्धकाषाय्या, निष्कषायस्ततः स ताम् । ममार्ज परमश्राद्धः, श्रद्धयेव निजं मनः ॥ ३६६ ।। प्रतिमायास्ततो यक्षकर्दमेन विलेपनम् । चक्रे दिव्यांशुकमयं, रचयन्निव चोलकम् ॥ ३६७ ॥ राजा जिनार्चामानर्च, विचित्रैः पुष्पदामभिः । सुर<सुमनोदामसोदररिव सौरभात् ॥ ३६८ ॥ सौवर्णे धूपदहने, दिव्यं धूपं ददाह च । तमै रचयन् पूजां, नीलोत्पलमयीमिव ॥ ३६९ ॥ ततः कृतोत्तरासङ्गो, मकरस्थ इवाऽयमा । प्रतापमिव जग्राहाऽऽरात्रिकं दीप्रदीपकम् ॥ ३७० ॥ तदाऽऽरात्रिकमुत्तार्य, प्रणम्य च कृताञ्जलिः । आदिनाथं बाहुबलिभक्तिमानेवमस्तवीत् ॥ ३७१ ॥ अवज्ञायाऽज्ञतां स्वस्थ, सर्वज्ञ! त्वां स्तवीम्यहम् । यन्मां मुखरयत्येषा, दुर्वारा भक्तिमानिता ॥३७२।। जयन्त्यादिमतीर्थेश !, त्वत्पादनखदीप्तयः । वज्रपञ्जरतां यान्त्यो, भवॉरित्रस्तदेहिनाम् ॥ ३७३ ॥ देव! त्वचरणाम्भोजमीक्षितुं राजहंसवत् । धन्याः प्रतिदिनं दूरादपि धावन्ति देहिनः ॥ ३७४ ॥ घोरसंसारदुःखात्तैः, शीतारिख भास्करः । शरणीक्रियसे देव!, त्वमेवैको विवेकिमिः ॥ ३७५ ॥ ये त्वां पश्यन्ति भगवन् !, नेत्रैरनिमिषैर्मुदा। परलोकेऽप्यनिमिषीभावस्तेषां न दुर्लभः ॥३७६ ॥ देव! त्वद्देशनावाग्भिर्याति कर्ममलो नृणाम् । क्षीरेण क्षौमवस्त्राणामिव मालिन्यमाञ्जनम् ॥ ३७७ ।। स्वामिऋषभनाथेति, जप्यमाना तवाऽभिधा । आलम्बते सर्वसिद्धिसमाकर्षणमत्रताम् ॥ ३७८ ॥ न वज्रमपि भेदाय, न शूलमपि हि च्छिदे । तेषां शरीरिणां नाथ!, येऽधित्वद्भक्तिवर्मिताः ॥३७९ ॥ भगवन्तमिति स्तुत्वा, नत्वा च पुलकाञ्चितः । निरगाद् देवतागारानरेश्वरशिरोमणिः ॥३८० ॥ : कृष्णलोहमयान् । २ हस्तलाघववताम् । ३ अविच्छिन्नरणकर्मणाम् । ४ रणप्रयाप्पग्री मतप्तानाम् । ब्रणमंरोहणी। ८ रोहमयमिव । १० सुगन्धिव्यमिश्रिनविलेपनविशेषेण । ११ कल्पवृक्षपुष्पमालासमानवि। . कृत उत्तरासङ्गो येन म , सूर्यपक्षे कृत उत्तरदिश सङ्गो येन स । १३ नकरराशि. १४ सूर्य । १५ सपाररिपुत्रस्तप्राणिनाम् । १६ देवन्वम् । १७ कजलमम्बन्धि। 20 25 30 ५जङ्गमजल- सत्राणि । ६ चन्द्रस्य। ९ महान्त । स्थित ।

·10 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व जग्राह वज्रसंनाहं, हेममाणिक्यमण्डितम् । विजयश्रीविवाहाय, स कञ्चुकमिवोच्चकैः ॥ ३८१ ॥ शुशुभे वर्मणा तेन, भासुरेण नरेश्वरः । धनविद्रुमसंहत्याऽधिपतिर्यादसामिव ॥ ३८२ ॥ शिरस्त्राणं च शिरसि, न्यधत्त धरणीधवः । शैलशृङ्गनिविष्टाभ्रमण्डलश्रीविडम्बकम् ॥ ३८३ ॥ पृष्ठेऽवनाच तूणीरौ, लोहनाराचपूरितौ । महाफणिगणाकीर्णपातालविवरोपमौ ॥ ३८४ ॥ 5 युगान्तसमयोदस्तयमदण्डसहोदरम् । कोदण्डं वामदोर्दण्डे, धारयामास भूपतिः ॥ ३८५ ॥ आशास्थमानः स्वस्तीति, सौवस्तिकवरैः पुरः । जीव जीवेत्युच्यमानः, स्वगोत्रजरतीजनैः ॥ ३८६ ॥ नन्द नन्देत्युच्यमानो, जरदाप्तजनैः पुनः । चिरं जय जयेत्युच्चैर्गद्यमानश्च बन्द्रिभिः ॥ ३८७ ॥ मेरुङ्गमिव खारोट्र, महेभं स महाभुजः । आरुरोहाऽऽरोहकेण, दत्तहस्तावलम्बनः ॥ ३८८ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] इतस्तदानीमेव श्रीभरतेशोऽपि पुण्यधीः । जगाम देवतागारं, कोशागारं शुमश्रियः ॥ ३८९ ॥ प्रतिमामादिनाथस्य, स्वपयामास तत्र सः । दिग्जयानीतपादितीर्थतोयैर्महामनाः ॥ ३९० ॥ ममार्ज राजशार्दूलो, देवदृष्येण वाससा । प्रतिमां तामप्रतिमां, शिल्पिवर्यो मणीनिव ? ॥ ३९१ ॥ हिमाचलकुमारादिदत्तैर्गोशीर्षचन्दनैः । विलिलेप प्रतिमां तां, खयशोभिरिवाऽवनीम् ॥ ३९२ ॥ पबैर्विकखरैः पैमासमपद्मसहोदरैः । रचयामास पूजां च, नयनस्तम्भनौषधीम् ॥ ३९३ ॥ प्रतिमायाः पुरो धूपं, निर्ददाह महीपतिः । आलिखभिव कस्तूरीपत्राली धूमवल्लिभिः ॥ ३९४ ॥ निःशेषकर्मसमिधामग्निकुण्डमिवोल्वणम् । आदत्ताऽऽरात्रिकं दीपदीपकं राजदीपकः ॥ ३९५ ।। तदुत्तार्याऽऽदिनाथाय, नमस्कृत्य च भूपतिः । विरचय्याञ्जलिं मूर्भि, स्तोतुमित्युपचक्रमे ॥ ३९६ ॥ त्वां जडोऽपि जगन्नाथ !, युक्तमानी स्तवीम्यहम् । लल्ला अपि हि बालानां, युक्ता एव गिरो गुरौ ॥३९७॥ देव ! त्वामाश्रयन् जन्तुर्गुरुकर्माऽपि सिध्यति । अयोऽपि हेमीभवति, स्पर्शात् सिद्धरसस्य हि ॥ ३९८ ॥ त्वां ध्यायन्तः स्तुवन्तश्च, पूजयन्तश्च देहिनः । धन्याः खामिन्नाददते, मनोवाग्वपुषां फलम् ॥ ३९९ ।। पृथ्व्यां विहरतः स्वामिन्नपि ते पादरेणवः । महामतङ्गजायन्ते, पापद्न्मूलने नृणाम् ॥ ४०० ॥ नैसर्गिकेण मोहेन, जन्मान्धानां शरीरिणाम् । विवेकलोचनं नाथ !, त्वमेको दातुमीशिषे ॥४०१॥ सुचिरं चञ्चरीकन्ति, ये भवत्पादपद्मयोः । तेषां न दूरे लोकाग्रं, मेर्वादि मनसामिव ॥ ४०२॥ देव ! त्वद्देशनावाग्भिर्गलन्त्याशु शरीरिणाम् । कर्मपाशा जम्बुफलानीव वारिदवारिभिः ॥४०३ ।। इंदं याचे जगन्नाथ !, त्वां प्रणम्य मुहुर्मुहुः । त्वयि भक्तिस्त्वत्प्रसादादक्षयाऽस्त्वन्धिवारिवत् ।। ४०४ ॥ आदिनाथमिति स्तुत्वा, नमस्कृत्य च भक्तिमान् । निर्ययौ देवतागारान्नरदेवदिवाकरः ॥ ४०५ ॥ भूयो भूयोऽपि शिथिलीकृत्य माने विनिर्मितम् । अङ्गेन हर्षोच्वसितेनाऽऽददे कवचं नृपः ॥४०६ ॥ रेजे तेनाऽङ्गालग्नेन, दिव्येन मणिवर्मणा । माणिक्यपूजया देवप्रतिमेव महीपतिः॥४०७॥ वर्णरतशिरस्त्राणं, मध्योचं छत्रवर्तुलम् । द्वैतीयीकमिवोष्णीषं, बभार भरतेश्वरः॥४०८॥ 30 नागराजाविवाऽत्यन्ततीक्ष्णनाराचदन्तुरौ । पृष्ठे निषङ्गौ बिभराञ्चके विश्वम्भराधवः ॥ ४०९ ।। उपाददे ततो वैरिवीमं वामेन पाणिना । कालपृष्ठं महाचापं, वजीव ऋजुरोहितम् ॥ ४१० ॥ अन्यतेजखिनां तेजो, असमानो ग्रहेन्द्रवत् । लीलास्थिरपदन्यासं, क्रामन् भद्रगजेन्द्रवत् ॥ ४११॥ वणवद् गणयन्नने, प्रतिवीरान् मृगेन्द्रवत् । दृष्ट्याऽपि दुर्विषहया, भीषणः पन्नगेन्द्रवत् ॥ ४१२ ॥ १ वज्रकवचम् । २ विपुलप्रवालसमूहेन । ३ यादसा अधिपति समुद्र । ४ पुरोहितैः । ५ इन्द्र । * शिवधि खंता ॥ ६ लक्ष्मीगृहपासहशैः। ७ समप्रकर्मकाष्ठानाम् । ८ स्खलिता। ९ सुवर्णीभवति । १० अमरायन्ते। एक खंता॥ शिरोवेष्टनम् । १२ पृथ्वीपतिः। १३ वैरिप्रतिकूलम् । 20 25 ·5 10 15 पश्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । बन्दिवृन्दारकैरुचैः, स्तूयमानो महेन्द्रवत् । नरेन्द्रो रणनिस्तन्द्रमारुरोह महागजम् ॥ ४१३॥ [विभिर्विशेषकम् ] मागधेभ्यः प्रयच्छन्ती, द्रविणं कल्पशाखिवत् । पश्यन्तावागतान् सैन्यान् , सहस्रक्षणवभिजान् ॥४१४॥ बिभ्राणौ बाणमेकं च, मृणालं राजहंसवत् । कुर्वाणौ रणवार्ता च, रतवार्ता विलासिवत् ॥ ४१५ ॥ महोत्साही महौजस्को, नभोमध्यं दिनेशवत् । उभावप्यापभी स्वखसैन्यमध्यमथेयतुः ॥ ४१६ ।। | त्रिभिर्विशेषकम् ] भरतो बाहुबलिश्च, निजसैन्यान्तरस्थितः । बभार जम्बूद्वीपान्तर्वतिमेरुगिरिश्रियम् ॥ ४१७ ।। तयोश्च सेनयोरन्तर्वर्तिनी भूरलक्ष्यत । विदेहक्षेत्रभूमीव, मध्ये निषधनीलयोः ॥ ४१८ ॥ उभे अपि तयोः सेने, पतीभूयाऽभ्यसर्पताम् । कल्पान्तसमये पूर्वीपरवारिनिधी इव ॥ ४१९ ॥ बहिर्विस्फुव्य गच्छन्तो, न्यवार्यन्त पदातयः । राजदौवारिकैर्वारिप्रवाहा इव सेतुभिः ॥ ४२० ।। मिथः समपदन्यासं, चेलू राजाज्ञया भटाः । ते तालेनैकसङ्गीतवर्तिनो नर्तका इव ॥४२१ ॥ अलवितनिजस्थानं, चलद्भिः सर्वसैनिकैः । पताकिन्यौ तयोरेकतनू इव विरेजतुः ॥ ४२२ ॥ दारयन्तः शताङ्गानां, रथाङ्गैरायसाननैः । अयाकुद्दालकल्पैश्च, खनन्तो वाजिनां खुरैः॥ ४२३ ॥ . भिन्दाना वेसरखुरैरर्द्धचन्द्ररिवाऽऽयसैः । क्षुन्दन्तश्च पदातीनां, चरणैर्वज्रपाणिभिः ॥ ४२४ ॥ खण्डयन्तः क्षुरप्राभैर्महिषोक्षखुरैः खरैः । मुद्गराभैः करिपादैचूर्णयन्तश्च मेदिनीम् ॥ ४२५ ॥ छादयन्तो रजोभिर्यामन्धकारसहोदरैः । द्योतयन्तश्च शस्त्रोत्रैर्भानुमद्भानुबन्धुभिः ॥ ४२६ ॥ भूयसा निजभारेण, क्लिश्नन्तः कूर्मकर्परम् । दंष्ट्रां महावराहस्य, नामयन्तः समुन्नताम् ॥ ४२७ ।। गाढं शिथिलयन्तश्च, फणाटोपं फणीशितुः । दिग्गजानपि खर्वाङ्गीकुर्वन्तो निखिलानपि ॥ ४२८ ॥ ब्रह्माण्डमाण्ड श्वेडाभिर्वादयन्त इवोच्चकैः । करास्फोटप्रणादैश्च, स्फोटयन्त इवोत्कटैः ॥ ४२९ ॥ उपलभ्योपलम्योपैथुिनेः केतुलाञ्चनः । नामग्रहं च वृण्वन्न., प्रतिवीरान् महौजसः ॥ ४३० ॥ अन्योन्यमाह्वयमाना. मानौण्डीयगलिनः । अग्रमेन्यग्ग्रमन्या. अमिलन् सैन्ययोद्वयोः ।। ४३१ ।। [ नवभिः कुलकम् । गजिनो गजिनां यावद्, गठामि चाटमामिव । मादिनां माडिनो यावद् चिनामिव चयः ॥४३२॥ रथिनां रथिनो यावद् , वायनामिव वायव । पर्नना पत्तयो यावच्छृङ्गिणामिव शृङ्गिणः ।। ४३३ ।। प्रामं प्रामस्याऽमिमसमुद्रं मुद्रस्य च । डण्डं दण्डस चाऽम्पान्मेलयन्नो डुडौकिर ॥ ४३४ ॥ नावन्नमसि सम्भ्रान्तासटोक्योन्मायया । उपयुपरि गीवाणं, गीर्वाणाः समुपागमन ।। ४३५ ॥ [ चमिः कलापकम् ] सद्धपः कोऽयमापभ्योः, स्वक्योरिव हम्नयोः ? । इत्यामृशन्तन्ते प्रोचुरुभयोः मैनिकानिति ॥४३६|| ऋषभखामिनोत्राऽऽज्ञा, योद्धव्यं कनचिन्न हि। युष्माकं स्वामिनी यावद्, वोधयामो मनखिनौ ।।४३७॥ आत्रया त्रिजगत्तरुभयेऽपि हि मैनिकाः । नथैव नस्स्त मवेऽप्यालेख्यलिखिना इव ॥ ४३८ ॥ किममी बाहुवलिनः?, कि वा भरनतः मुगः। एवं तु चिन्तयामासुः, सैनिकास्ते तथास्थिताः॥४३९॥ न व्यनश्यदहो कार्य, भद्रं लोकाय सम्प्रति । इनि त्रुवाणा गीर्वाणाचक्रिणं ययुरादितः ॥ ४४० ॥ दत्वा जयजयेत्याशीवादं देवाः प्रियंवदाः । युक्तियुक्तन वचमा, तं मत्रिण इवाऽवदन् । ४४१॥ साधु पट्खण्डभरनक्षेत्र भूपाम्बया जिताः । नृदेव : देवगन, पूर्वदेग इवाजमनः ॥ ४४२ ।। पूर्वपश्चिमममुड़ा। ३ रथानाम्। ४ च । ५महिपवृपखुर । ६ सूर्यकिरणपहशे । कर्मपृष्टम् । कुब्जीकुर्वन्त । ९सिहनादे । चित्ररिजिना इव । न त्रिनष्टम् । १२ असुर । 20 25 30 ? गजद्वारपार । त्रिषष्ठि १६ ·१२२ " कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व तवौजसा तेजसा च, तेषु राजेन्द्र! राजसु । मृगेषु शरमस्येव, प्रतिमल्लो न कोऽप्यभूत् ॥ ४४३ ॥ अपूर्यत रणश्रद्धा, तैनूनं भवतो नहि । हैयङ्गचीनश्रद्धेव, वारिकुम्भैविलोडितैः ॥ ४४४ ॥ द्वितीयेनाऽऽत्मनो भ्रात्रा, सहाऽऽरेमे त्वया ततः । युद्धमेतत् वहस्तेन, स्वहस्तस्येव ताडनम् ॥४४५ ॥ दोकण्डूरेव ते राजंस्तद्रणे कारणं ध्रुवम् । गण्डकण्डूरिवेभस्य, महातरुनिघर्षणे ॥ ४४६ ॥ ..5 भुजक्रीडाऽपि युवयोर्जगतां प्रलयाय हि । वनभङ्गाय सम्फेटो, मत्योर्हि वनेभयोः ॥ ४४७ ॥ विश्वं संहर्तुमारब्धं, क्रीडामात्रकृते कुतः १ । क्षणिकप्रीतये मांसादिना खगकुलं यथा ॥ ४४८॥ जगत्रातुः कृपाम्भोघे ऋषभादाप्तजन्मनः । अग्निवृष्टिः सुधासतेरिवेदं किं तवोचितम् ॥ ४४९ तद् घोरात् सङ्गादसात् , सङ्गेभ्य इव संयमी । विरम क्षोणिरमण, निजं ब्रज निकेतनम् ॥ ४५० ॥ त्वय्यायाते समायातो, याते यास्थत्यसावपि । तवाऽनुजो बाहुबलि, कार्य हि खलु कारणात् ॥४५१॥ 10 शुभं भवतु वां विश्वङ्ख्यांह परिहारतः । उभयेभ्योऽपि सैन्येभ्यश्चाऽस्तु क्षेमं रणोनिात् ॥ ४५२ ॥ त्वत्सैन्यभारसम्भूतभूमिभङ्गविरामतः । भूगर्भवासिनः सन्तु, भवनेन्द्रादयः सुखम् ॥ ४५३ ॥ भूमिः शैलाः समुद्राश्च, प्रजाः सत्त्वानि सर्वतः । क्षोभं त्यजन्तु त्वत्सैन्यविमर्दविरहादिह ॥ ४५४ ॥ युष्मत्समरसम्भाविविश्वसंहारशङ्कया। विना भूताः सुखं तिष्ठन्त्वपि सर्वे दिवौकसः ॥ ४५५ ॥ इत्युदित्वा कार्यवाद, विरतेषु सुपर्वसु । बभाषे भरताधीशो, गिरा स्तनितंधीरया ॥ ४५६ ॥ 15 इमां विश्वहितां वाचं, के ब्रूयुर्भवतो विना ? । जनो धुदास्ते प्रायेण, परकौतुकमीक्षितुम् ॥ ४५७ ॥ किन्त्वत्र समरोत्थानकारणं वतुतोऽन्यथा । युक्त्याऽन्यथा तु युष्माभिरूहितं हितकासिभिः ॥ ४५८ ॥ कार्यमूलमविज्ञाय, स्वयमभ्यूह्य किञ्चन । शासितुः शासनं मोघं, भवेत् सुरगुरोरपि ॥ ४५९ ।। दोष्मानसीति सहसा, सङ्ग्रामेच्छुन खल्वहम् । सति भूयसि किं तैले, शैलाभ्यङ्गो विधीयते १ ॥४६०॥ षट्खण्ड भरतक्षेत्रे, नृपतीन् जयतो मम । प्रतिमल्लो यथा नाऽऽसीत् , तथाऽद्याऽपि न विद्यते ॥४६१॥ 20 प्रतिमलो द्विषन्नेव, जयाजयनिबन्धनम् । बाहुबलिस्त्वहमेव, जातभेदो विधेर्वशात् ॥ ४६२ ॥ निर्वादभीरुर्लजावान् , विवेकी विनयी सुधीः । पुरा तातमिवाऽमंस्त, मां हि बाहुबलिः खलु ॥४६३॥ पष्टिं वर्षसहस्राणि, कृत्वा दिग्जयमागतः । तं वीक्षेऽन्यादृशमिव, भूयान् कालोऽत्र कारणम् ॥ ४६४ ॥ !', ततोऽभिषेकवर्षेषु, द्वादशखपि मां न हि । आगाद् बाहुबलिस्तत्र, प्रमादस्तर्कितो मया ॥ ४६५ ॥ आह्वानाय मया दूते, प्रहितेऽप्येष नैति यत् । तय॑ते मत्रिणां मत्रदोषस्तत्रापि कारणम् ॥ ४६६ ॥ ४ अहमप्याह्वयाम्येनं, न लोभान च कोपतः। किन्त्वन्तन विशेच्चक्रमेकसिन्नप्यनानते ॥ ४६७ ॥ न चक्ररत्नं नगरी, प्रविशत्येष मां न च । परस्परस्पर्द्धयेवेत्यनयोः सङ्कटेऽपतम् ॥ ४६८॥ से एकवारमायातु, मम भ्राता मनस्व्यपि । अन्यो-मपि गृह्णातु, मत्तः पूजामिवातिथिः ॥ ४६९ ॥ !' विना चक्रप्रवेशं मे, नाऽन्यत् सङ्ग्रामकारणम् । नतेनाऽप्यनतेनापि, न मे मानोऽनुजन्मना ॥ ४७० ॥ अथोचिरे सुरा राजन् !, महत् सङ्घामकारणम् । अल्पेन कारणेनेदृक्, प्रवृत्तिर्न भवादृशाम् ॥ ४७१ ॥ 80 उपेत्य बाहुबलिनं, बोधयामोऽधुना वयम् । युगक्षय इवाऽऽगच्छन् , रक्षणीयो जनक्षयः ॥ ४७२ ॥ भवानिव युधः सोऽपि, याच्चैः कारणान्तरम् । वदेत् तथापि युद्धेन, योद्धव्यमधमेन न ॥ ४७३ ॥ दृष्टिवाग्बाहु-दण्डाद्यैर्युद्धोद्धव्यमुत्तमैः । वधो निरपराधानां, गजादीनां यथा न हि ॥ ४७४ ॥ तथेति प्रतिपेदाने, चक्रवर्तिनि नाकिनः । द्वितीयसिन् 'बले बाहुबलिराजानमभ्ययुः ॥ ४७५ ॥ प्रतिस्पर्धी । '२ नवनीतश्रद्धा । ३ युद्धम् । ४ मांसभक्षिणा । ६ विश्वक्षयपापपरिहारत । ७ रण- त्यागात् । ८ देवेषु । ९ मेघगर्जनगभीरया । १० उदासीनो भवति । ११ वितयै । १२ बलवान् अस्मि । १३ पर्वतमर्दनम् । १४ अननीभूते। १५ सैन्ये । . , ५ चन्द्रात् ।

·15 पञ्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । अहो ! अधृष्यो मूल्ऽसौ, दृढावष्टम्भगर्भया । इत्यन्तर्विसयजुषस्ते तमेवं बभाषिरे ॥ ४७६ ॥ चिरं जय चिरं नन्द, वृषभखामिनन्दन ! । जगन्नेत्रचकोराणामानन्दैकनिशाकर ! ॥ ४७७ ॥ अम्भोधिरिव मर्यादा, नोल्लयसि जातुचित् । विभेष्यवर्णवादाच, समरादिव कातरः ॥ ४७८ ॥ निजसम्पत्स्वनुत्सेकी, परसम्पत्स्वमत्सरी । विनेता दुर्विनीतानां, विनीतच गुरुष्वपि ॥ ४७९ ॥ विश्वाभयकृतो देवस्याऽनुरूपस्त्वमात्मजः । उच्छेदायाऽपरसाऽपि, नाभ्ययुक्था मनागपि ॥ ४८० ॥ तत् किं ते भ्रातरि गुरावारम्भोऽयं भयङ्करः । त्वत्तः सम्भाव्यते नैष, पञ्चत्वममृतादिव ।। ४८१ ॥ इयत्यपि गते कार्य, न विनष्टं मनागपि । तद्रणारम्भसंरम्भ, खलमैत्रीमिव त्यज ॥ ४८२ ॥ सम्परायरयाद् वीरान् , निवारय नरेश्वर ! । निजाज्ञया प्रसरतो, मत्रेणेव महोरगान् ॥ ४८३ ॥ भरते भ्रातरि गुरौ, गत्वा भव वशंवदः । एवं च श्लाघ्यसेऽत्यन्तं, शक्तो विनयभागिति ॥ ४८४ ।। तदिदं भरतक्षेत्रं, षट्खण्डं भरतार्जितम् । मुड खोपार्जितमिव, युवयोहि किमन्तरम् ? ॥ ४८५ ॥ 10 इत्युदित्वा विरतेषु, तेषु वृष्ट्वा धनेष्विव । एवं बाहुबलि साऽऽह, सित्वा गम्भीरया गिरा ॥४८६॥ आवयोर्विग्रहे हेतुमज्ञात्वा परमार्थतः । निजखच्छतया यूयमेवं वदथ हे सुराः। ॥ ४८७ ॥ तातभक्ताः सदा यूयमावां तातस्य चाऽऽत्मजौ । इति सम्बन्धतोऽप्युक्तं, युक्तं युष्माभिरीदृशम् ॥४८८॥ पुरा हि दीक्षासमये, तातोऽर्थिभ्यो हिरण्यवत् । विभज्य देशानसभ्यमदत्त भरताय च ॥ ४८९ ॥ वयं सर्वेऽपि तिष्ठामः, सन्तुष्टाः स्वस्वनीव्रता । धनमात्रकृते हन्त !, परद्रोहं करोति का ? ॥ ४९० ॥ असन्तुष्टस्तु भरतो, जग्रसे भरतोदधौ । मत्स्यानिव महामत्स्यो, राज्यान्यखिलभूभुजाम् ॥ ४९१॥ राज्यस्तैरप्यसन्तुष्ट, आधून इव भोजनैः । आचिच्छेद स राज्यानि, खेषामवरंजन्मनाम् ॥ ४९२ ॥ पितृदत्तानि राज्यानि, भ्रातॄणामाच्छिनत्ति यः । गुरुत्वमात्मनस्तेन, स्वयमेव निवारितम् ॥ ४९३ ॥ वयोमात्रेण न गुरुमुरुगुरुवदाचरन् । गुरुत्वं दर्शितं तेन, मातृनिर्वासनादिदम् ॥ ४९४ ॥ भ्रान्तेनाध्यमियत्कालं, दृष्टो गुरुधिया मया । स्वर्णबुद्ध्या पित्तलवन्मणिबुझ्या च काचवत् ॥ ४९५॥ 20 पित्रा वंश्येन वाऽन्यस्याऽप्युर्वी दत्तां निरागसः । न हरेदल्पराज्योऽपि, किं पुनर्भरतेश्वरः ॥ ४९६ ॥ हृत्वाऽनुजानां राज्यानि, नूनमेष न लजितः । जितकासी राज्यकृते, मामप्याह्वयते यतः ॥ ४९७ ॥ जित्वाऽसौ भरतं सर्व, रयादास्फलितो मयि । तीवोऽम्भोधि पोत इव, दन्ते तटमहीभृतः ॥ ४९८ ॥ ज्ञात्वा लुब्धममर्याद, क्रव्यादमिव निघृणम् । असुं ममाऽनुजन्मानोऽप्यभजन लज्जया नहि ॥ ४९९ ॥ तस्य केन गुणेनाऽहं, भवाम्यद्य वशंवदः १ । ब्रूत माध्यस्थ्यमास्थाय, सभासद इवाऽमराः ॥ ५०० ॥ 25 अथ स्खविक्रमेणाऽयं, मां करोति वशंवदम् । तत् करोत्वेष पन्था हि, क्षत्रियाणां वशंवदः ॥ ५०१ ।। एवं स्थितेऽपि ह्यालोच्य, वलित्वा हन्त ! याति चेत् । एष क्षेमेण तद् यातु, लुब्धोऽहं न बसाविव ।।५०२॥ तहत्तं भरतं सर्व, भुजेऽहमिति किं भवेत् ? । केसरी केनचिद् दत्त, किमश्नाति कदाचन ? ॥ ५०३ ॥ भरतं गृङ्गतस्तस्य, वर्षषष्टिसहस्यगात् । इदं यद्यजिक्षिष्यमग्रहीष्यं तदाऽपि हि ॥ ५०४ ॥ कालेनैतावता तस्य, जातं भरतवैभवम् । तर्द्वनस्य धनमिव, कथं भ्राता हराम्यहम् ॥ ५०५ ।। करीब जातीकवलेनाऽमुना वैभवेन चेत् । अन्धम्मविष्णुर्भरता, सुखं न स्थातुमीश्वरः ॥ ५०६ ॥ तदेतद् भरतक्षेत्रवैभवं भरतेशितुः । हृतमेव मया वित्थोपेक्षितं घनपेक्षया ॥ ५०७ ॥ मद्यमर्पयितुं कोशं, हस्त्यश्वादि यशोऽपि च । प्रति भिरिवाऽऽनीतोऽमात्यैः खसदृशैरसौ ॥५०८ ॥ धर्षितुमशक्य.। २ गवरहित.। ३ नाभियोगमकुरुथा.। ५ युद्धवेगात् । ६ निजहृदयनर्मल्येन। स्वस्वदेशेन । ८ भरतक्षेत्रसमुद्रे । ५ उदरपूरक । १० लधुभ्रातृणाम् । ११ बन्धुनिष्कासनात् । १२ राक्षसम् । १३ निर्दयम् । १५ जानीय । १६ प्रतिनिधिभिः। ? 80 ४ मरणम् । ११कृपणत्या ·15 - कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व युद्धानिषेधतेनं तद्, यद्यस्य हितकाङ्गिणः । अयुध्यमानेनाऽन्येनाऽप्यहं युध्ये न जातुचित् ॥ ५०९॥ ऊर्जितं तद् वचस्तस्य, पर्जन्यस्येव गर्जितम् । आकर्ण्य विसयोत्कर्णास्ते भूयोऽप्येवमभ्यधुः॥५१०॥ इतो जल्पन युधे हेतुं, चक्री चक्राप्रवेशनम् । न शक्योऽनुत्तरीकृत्य, निरोद्धं गुरुणाऽपि हि ॥५११ ॥ युध्यमानेन युध्येऽहमिति जल्पन् भवानपि । युद्धान्निरोद्धं नियतं, शक्रेणापि न शक्यते ॥५१२ ॥ 5 द्वयोरप्यूषभखामिदृढसंसर्गशालिनोः । द्वयोरपि महाबुद्ध्योर्द्वयोरपि विवेकिनोः ॥ ५१३ ॥ द्वयोरपि जगत्रात्रोयोरपि दयावतोः । भाग्यक्षयेण जगतां, युद्धोत्पात उपस्थितः ॥५१४ ॥ [युग्मम्] थापि प्रार्थ्यसे वीर, प्रार्थनाकल्पपादप! । उत्तमेनैव युद्धेन, युध्येथा माऽधमेन तु ॥ ५१५ ॥ अधमेन हि युद्धेन, युवयोरुगतेजसोः । भूयिष्ठलोकप्रलयादकाले प्रलयो भवेत् ।। ५१६ ॥ दृष्टियुद्धादिभिर्युद्धेर्योद्धव्यं साधु तेषु हि । आत्मनो मानसिद्धिः स्याल्लोकानां प्रलयो न च ॥ ५१७ ॥ 10 आमेति तसिन् वदति, नातिदूरे दिवौकसः । तस्थुर्द्रष्टुं तयोर्युद्धं, नगर्या नागरा इव ॥ ५१८ ॥ अथाऽऽज्ञया बाहुबले, प्रतीहारो गजस्थितः । गर्जन् गज इवोर्जखि, जगादेति स्वसैनिकान् ॥५१९॥ भो भोः ! समस्तराजन्याश्चिरं चिन्तयतां हि वः । उपस्थितं खामिकार्यमभीष्टं पुत्रलाभवत् ॥ ५२० ॥ परं वः स्वल्पपुण्यत्वाद् , देवैर्देवोऽयमर्थितः । भरतेन सह द्वन्द्वयुद्धहेतोर्महाभुजः ॥ ५२१ ॥ खतोऽपि द्वन्द्वयुद्धेच्छु।, किं पुनः प्रार्थितः सुरैः । स्वामी खाराजतुल्यौजाः, समैराद्वो निषेधति ॥५२२॥ हस्तिमल्ल इवैकाङ्गमल्लो युष्माभिरेष तत् । युध्यमानः प्रेक्षणीयस्तटस्थैरमरैरिव ॥ ५२३ ॥ वालयित्वा स्थानवान् , कुञ्जरांश्च महौजसः । अपामत तद् यूयं, वक्रीभूता इव ग्रहाः ॥ ५२४ ॥ खड्नान क्षिपत कोशेषु, करण्डेष्विव पन्नगान् । कुन्तान् केतूनिवोदस्तान् , मोचकान्तर्विमुञ्चत ॥ ५२५ ॥ मुद्गरान् न्यञ्चतोदस्तान्, हस्तानिव महाद्विपाः। उत्तारयत कोदण्डान्मौवीं भालादिव ध्रुवम् ॥५२६॥ भूयोऽपि बाणधौ पाणं, निवत्ताऽर्थ निधानवत् । शल्यानि संवृणुत च, विद्युतो वारिदा इव ॥ ५२७ ॥ प्रतीहारगिस वज्रनिर्घोषेणेव घूर्णिताः । सैनिका बाहुबलिनश्चेतस्येवं व्यचिन्तयन् ॥ ५२८ ॥ अहो! रणाद् भाविनोऽपि, भीतैर्वाणिजकैरिव । भरतेश्वरसैन्येभ्यो, लब्धोत्कोचैरिवोच्चकैः ॥ ५२९ ॥ प्राग्जन्मवैरिभिरिवाऽकसादसाकमागतैः । हा प्रभुं प्रार्थ्य विबुधै, रुद्धो युद्धोत्सवोऽधुना ॥५३०॥ [युग्मम्] अग्रतो भाजनमित्र, भोजनाय निषेदुषाम् । पर्यवतः सूनुरिव, लालनायोपसर्पताम् ॥ ५३१ ॥ आकर्षणीरखुरिव, कूपानिर्गच्छतामहो।अहारि दैवेनाऽसाकमागतोऽपि रणोत्सवः ॥५३२॥ [युग्मम्] 25 अन्यो भरततुल्यः का, प्रतिपक्षो भविष्यति । स्वामिनो येन सङ्ग्रामे, भविष्यामोऽणा वयम् ॥५३३॥ मुधोपादायि दायादेखि स्तेयकरैस्वि । सौवासिनेवैरिव चाऽस्माभिर्वाहुबलेधनम् ।। ५३४ ॥ *नूनं गतं सुधा बाहुदण्डवीर्यमिदं च नः । अरण्यभववृक्षाणामिव प्रसवसौरभम् ॥ ५३५ ॥ की स्त्रीणामिवावाणामसामिः सङ्ग्रहो मुधा । व्यधायि शस्त्राभ्यासश्च, शास्त्राभ्यासः शुकैरिव ॥५३६॥ इदं चाऽगृह्यताऽसाभिः, पादातमपि निष्फलम् । कामशास्त्रपरिज्ञानमिव तापसदारकैः ॥ ५३७ ॥ 30 मुधैव कारिता माराभ्यासमेते मतङ्गजाः । वाजिनश्च श्रमजयममाभिर्हतबुद्धिभिः ॥ ५३८ ॥ सुधा गर्जितमसाभिरिदैरिव शारदैः । महिषीभिरिवाऽसाभिर्विकटं च कटाक्षितम् ॥ ५३९ ।। सुधा सन्नद्धमसाभिः, सामग्रीदर्शकैरिव । तच्चाहङ्कारगर्भत्वमपूर्णे युद्धदोहदे ।। ५४० ॥ एवं विचिन्तयन्तस्ते, विषादविषगर्भिताः । ससूत्काराः सफूत्कारा, इव सर्पा अपासृपन् ॥ ५४१ ॥ . मेपला इन्द्रतुल्यपराक्रमः। ३ युद्धात् । हस्तिश्रेष्ठः । ५ वक्रगतियुक्ताः। ६ ६ कोशान्त.। नीचे. कुरुत। १ लांच' इति लोके । १. ऋणरहिता.) ११ चौरैः। १२ चिरपितृगृहवासिनीस्त्रीपुत्रैः । भा, स २॥ १३ युद्धमनोरथे। 20 डाटा * मन्ये ग ·5 10 15 पञ्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १२५ तत्कालं भरतेशोऽपि, क्षत्रव्रतमहाधनः । स्वामपासारयत् सेना, वेलामिव महार्णवः ॥ ५४२ ॥ चक्रिणा सैनिकाः खेऽपसार्यमाणा महौजसा । एवमालोचयामासुर्धन्दीभूय पदे पदे ॥ ५४३ ॥ स्वामिना कस्य मत्रेण, मत्रिव्याजेन वैरिणः । द्विबाहुमात्रकेणेव, द्वन्द्वयुद्धममन्यत ? ॥ ५४४ ॥ खामिना यो हि सभामो, यद् भोजनमुदविता । पर्याप्तमेव तदहो, कि कृत्यं नस्ततः परम् १ ॥५४५॥ षट्खण्डभरतक्षेत्रभूभुजां रणकर्मसु । कोऽपि नः किमपक्रान्तो, यनिषिध्यामहे रणात् १ ॥५४६ ॥ युक्तं भृत्येषु नष्टेषु, विजितेषु हतेषु वा । युद्धं भर्तुर्नाऽन्यथा तु, विचित्रा हि रणे गतिः ।। ५४७ ॥ 'खामिनः संशयं युद्धे, जातु शङ्कामहे न हि । विनैकं बाहुबलिनं, प्रतिपक्षो भवेद् यदि ॥ ५४८॥ उदग्रवाहुना बाहुबलिना सममाहवे । विजये संशयः पाकशासनस्यापि केऽपरे ? ॥ ५४९ ।। महाकल्लोलिनीपूरस्येव दुस्सहरंहसः । तस्य प्रथमतोऽप्याजौ, स्थातुं भर्तुर्न युज्यते ॥ ५५० ॥ असाभिर्योधिते पूर्व, भर्तुस्तत्रोचितो रणः । पूर्वमश्वदमैर्दान्ते, वाजिनीवाऽधिरोहणम् ॥ ५५१ ॥ अन्योऽन्यं सैनिकानेवं, गृणतः प्रेक्ष्य चक्रभृत् । भावज्ञ इङ्गिताकारैः, समाहूयेत्यभाषत ॥ ५५२ ॥ तमोनिर्दलने भानोर्यद्वदग्रेसराः कराः। द्विषदायोधने तद्वद्, यूयमग्रेसरा मम ॥ ५५३ ॥ युष्मासु सत्सु योधिषु, न मां कोऽप्याययौ रिपुः । परिखायामगाधायामिव वप्रतटं द्विपः ॥ ५५४ ॥ अदृष्टपूर्विणो युद्धं, ततो मे यूयमीदृशम् । आशङ्कध्वे मुधा भक्तिीपदेऽपीक्षते भयम् ।। ५५५ ।। सर्वे कुरुवं सम्भूय, दोर्बलालोकनं मम । शङ्का नश्यति वो येनाऽगदेनेव गदः क्षणात् ॥ ५५६ ॥ इत्युदित्वा क्षणेनापि, चक्री खनकपूरुषैः । अतिविस्तीर्णगम्भीरं, गर्तमेकमखानयत् ॥ ५५७ ॥ तीरे दक्षिणपाथोघेरिव सह्यमहीधरः । अवटस्य तटे तस्योपाविशद् भरतेश्वरः ॥ ५५८ ॥ वामे स दोणि निबिडाः, शृङ्खलाः प्रतिशृङ्खलाः । अबन्धयल्लम्बमाना, वटवृक्षे जटा इव ॥ ५५९ ॥ ताभिः सहस्रसङ्ख्यामिः, सहस्रांशुरिवाशुभिः । महागुरिव वल्लीभिश्वकासामास चक्रभृत् ॥ ५६० ॥ सोऽथ राज्ञ उवाचैवं, यूयं सबलवाहनाः । महाशकटवद् गोवो, मामाकर्षत निर्भयम् ॥ ५६१ ॥ सर्वे सवौंजसा कृष्ट्वा, मां गर्ने पातयन्त्विह । मद्दोबलपरीक्षार्थ, खाम्यवज्ञाछलं न वः ॥ ५६२ ॥ दुःखमोऽप्ययमसामिदृष्टस्तत् प्रतिहन्यताम् । स हि मोघीभवेदेव, चरितार्थीकृतः स्वयम् ॥ ५६३ ।। भूयो भूयश्चक्रिणेवमादिष्टास्ते ससैनिकाः । कथञ्चित् प्रत्यपद्यन्त, स्वाभ्याज्ञा हि बलीयसी ॥ ५६४ ॥ चक्षुः शङ्खलाजालं, सैन्याश्चक्रिभुजस्य ते । नेत्री तमहिं मन्थगिरेवि सुरासुराः ॥ ५६५ ॥ गाढलनाः प्रलम्बासु, चक्रिदोशङ्खलासु ते । उत्तुङ्गशाखिशाखाग्रेष्विव शाखामृगा बभुः॥५६६ ॥ इभानिवाऽदि मिन्दानान्, कर्षतः खं च सैनिकान् । कौतुकप्रेक्षणायोपेक्षाञ्चक्रे चक्रभृत् वयम् ॥५६७॥ हृद्यङ्गरागं चक्रेऽथ, चक्री तेनैव पाणिना । मालाबद्धघटीमालान्यायात् ते तु सहाऽपतन् ॥ ५६८ ॥ निरन्तरं लम्बमानैः, सैनिकैश्चक्रिणो भुजः। रराज खजूरतरुशाखा खजूंरकैरिव ॥ ५६९ ॥ हृष्यन्तः स्वामिनः स्याम्ना, सैन्यास्तद्धाहुगृङ्खलाः । प्राकृतामिव दुःशङ्कामुज्झाञ्चक्रुः क्षणादपि ॥ ५७० ॥ चक्रभृत् कुञ्जरारूढस्तदेव समराजिरम् । जग्राह प्राक्तनं भूयोऽप्युदाहमिव गायनः ॥ ५७१ ।। उभयोः सैन्ययोर्मध्ये, विपुलं विपुलातलम् । गङ्गायमुनयोरन्तर्वेदिदेश इवाऽऽबभौ ॥ ५७२ ।। जगत्संहाररक्षातो, मुदिता मरुतस्ततः । आयुक्ता इव शनकैस्तत्रोक्महरन् रजः ॥ ५७३ ॥ गन्धाम्बुवृष्ट्या समवसरणोर्विमिवाभितः । तां मेदिनीमभ्यषिञ्चनुचितज्ञा दिवौकसः ॥ ५७४ ॥ तण। * अयं श्लोक ख पुस्तके नोपलभ्यते ॥ २ शत्रु.। ३ इन्द्रस्य । ४ दुस्सहवेगस्य । ५ युद्ध। युद्धे । ६ एतदाख्या 6 भुजे। १० मन्थनरज्जुभूतम् । ११ मन्दराचलस्य । १४ पृथ्वीतलम् । १५ देवाः। 20 25 30 पर्वतः ७ गतस्य। ९वृषभाः। १२ कपया।

·5 15 १२६ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व मात्रिका मण्डलावन्यामिव तत्र रणावनौ । उन्मेषेवन्त्यनिमिषाः, कुसुमानि विचिक्षिपुः ॥ ५७५ ॥ कुञ्जरादवतीर्याऽथ, तावुभौ राजकुञ्जरौ । कुञ्जराविव गर्जन्ती, प्रविष्टौ समरावनिम् ॥ ५७६ ॥ उभावपि महौजस्को, सर्पन्तौ लीलयाऽपि हि । पदे पदेऽरोपयतां, कूर्मेन्द्रं प्राणसंशये ॥ ५७७ ॥ दृष्टियुद्धेन योद्धव्यं, प्रतिज्ञायेति तस्थतुः । सम्मुखावनिमेषाक्षौ, शक्रेशानाविवाऽपरौ ॥ ५७८ ॥ सम्मुखौ मुखमन्योऽन्यस्यैक्षेतामरुणेक्षणौ । उभयत्र स्थितार्केन्दुसायाह्नगगनश्रियौ ।। ५७९ ॥ उभौ मिथो निध्यायन्तौ, ध्यायन्ताविव योगिनौ । चिरकालं वितस्थाते, तौ निश्चलविलोचनौ ॥५८०॥ दिवाकरकराक्रान्तनीलोत्पलवदीक्षणे । ज्येष्ठस्य ऋषभस्वामिनन्दनस्य न्यमीलताम् ॥ ५८१ ॥ कीर्तेर्महत्या भरतषट्खण्डजयजन्मनः । वारीवाऽस्रजलव्याजाददातां चक्रिणोऽक्षिणी ॥ ५८२ ॥ तदा शिरांसि धुन्वानाः, प्रत्यूषे पादपा इव । विदधुर्बाहुबलिनि, पुष्पवृष्टिं दिवौकसः ॥ ५८३ ॥ 10 विजये बाहुबलिनो, वीरैः सोमप्रभादिभिः । हर्षकोलाहलश्चक्रे, सूर्यस्येवोदये खगैः॥ ५८४ ॥ जयतूर्याण्यवाद्यन्त, राज्ञो बाहुबलेर्बलैः । तत्कालं कीर्तिन-क्या, नृत्तारम्भ इवोद्यते ॥ ५८५ ॥ अभूवन भरतस्यापि, सैन्या मन्दायितौजसः । मूर्छिता इव संसुप्ता, इव रोगातुरा इव ॥ ५८६ ॥ ते विषादप्रमोदाभ्यामयुज्येतामुभे बले । अन्धकारप्रकाशाभ्यां, मेरुपार्थाविवाधिकम् ॥ ५८७ ॥ विजितं काकतालीयन्यायेनेति स मा वदः । वाग्युद्धेनाऽपि युध्यस्खेत्यवोचच्चक्रिणं नृपः ॥ ५८८ ॥ फणीव चरणस्पृष्टः, सामर्षश्चक्रवर्त्यपि । जितकासिन् ! भवत्वेवमित्यभाषत भूपतिम् ॥ ५८९ ॥ ईशानोक्षेव निनदं, शभ इव बृंहितम् । स्तनितं वारिद इवोचैः क्ष्वेडां भरतोऽकरोत् ॥ ५९० ॥ रणेक्षकाणां देवानां, विमानान् पातयन्निव । नभस्तो ग्रहनक्षत्रतारकाः संसयन्निव ॥ ५९१ ॥ कुलाचलानामत्युच्चैः, शृङ्गाणि चलयन्निव । समन्ताजलराशीनां, जलान्युच्छालयन्निव ॥ ५९२ ॥ व्यानशे प्रसरंस्तस्य, श्वेडानादः स रोदेसी । महास्वन्त्याः परितः, पूरवारीव रोधंसी ॥ ५९३ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] रश्मि नाजीगणन् रथ्या, गुर्वाज्ञामिव दुर्धियः। सैंणीन् नाऽमानयन् नागाः, पिशुना इव सद्गिरम् ॥५९४॥ अश्वा नाऽज्ञासिषुर्वल्मां, कटुत्वं श्लेष्मला इव । मैया नाऽगणयन् नासारखं लजां विटी इव ॥ ५९५ ॥ न वेसराः कशाघातं, भूताविष्टा इवाऽविदन् । त्रस्यन्तस्तेन नादेन, न केऽपि स्थैर्यमादधुः ॥ ५९६ ॥ अथाऽऽपतत्पक्षिराजपक्षनिर्घोषबुद्धितः । पातालतोऽपि पातालं, विविक्षुभिरिवोरगैः ॥ ५९७ ॥ अन्तःप्रविष्टमन्थाद्रिमन्थनध्वानशङ्कया । मध्येजलधि यादोभित्रस्यद्भिः सर्वतोऽपि च ॥ ५९८ ॥ भूयो जम्भौरिनिर्मुक्तदम्भोलिध्वनितभ्रमात् । क्षयं खस्याऽऽशङ्कमानैः, कम्पमानैः कुलाचलैः ॥ ५९९ ॥ कल्पान्तपुष्करावर्तमुक्तविद्युद्धनिभ्रमात् । लुठद्भिरवनीपीठे, मध्यलोकनिवासिभिः॥ ६०० ॥ अकाण्डागतदैत्यावस्कन्दकोलाहलभ्रमात् । आकुलैचाऽमरकुलैः, श्रूयमाणोऽतिदुःश्रवः ॥ ६.१ ॥ लोकनालिस्पर्द्धयेव, वर्धमानोऽधरोत्तरम् । विदधे बाहुबलिना, सिंहनादोऽतिभैरवः ॥ ६०२॥ [षभिः कुलकम् ] भूयो व्यधत्त भरतः, सिंहनादं महाबलः । वैमानिकांनां वनितावासयन्तं मृगीरिव ॥ ६०३ ॥ एवं क्रमेण चक्राते, चक्रिभूपौ महाध्वनिम् । जगतो मध्यमस्याऽस्य, क्रीडया भीषकाविव ॥ ६०४ ॥ हस्तो मतङ्गजस्व, शरीरं दृक्श्रुतेरिख । अहीयततमां शब्दः, क्रमेण भरतेशितुः॥६०५॥ १ विकसितानि । २ देवा । ३ ईशानेन्द्रस्य वृषभ इव । ४ ऐरावत इव । ५ द्यावाभूमी। ६ महानद्याः। ४ प्रग्रहान् । ९ रथयोजिताश्वा । १० अङ्कुशान् । ११ श्लेष्मरोगिण । १२ उष्ट्रा. । १३ जारा.। १४ गरुड. । १६ सर्पस्य । १७ अतिशयेन हीनोऽभवत् । 20 25 80 ·5 10 15 पञ्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १२७ सिंहनादो बाहुबलेवृधे त्वधिकाधिकम् । प्रवाहः सरित इव, सज्जनस्येव सौहृदम् ॥ ६०६ ॥ शास्त्रीयवाग्युद्धेऽप्येवं, वादिना प्रतिवाद्यसौ । वीरेण बाहुबलिना, विजिग्ये भरतेश्वरः ॥ ६०७॥ अथ तौ बाहुयुद्धार्थमुभावपि हि बान्धवौ । बबन्धतुः परिकरं, बद्धकक्षद्विपोपमौ ॥ ६०८॥ अथ बाहुबलेगर्जनुद्वेल इव वारिधिः । स्वर्णदण्डधरः साऽऽह, प्रतीहाराग्रणीरिति ॥ ६०९ ॥ वज्रकीलानिव शैलानवष्टभ्य विशेषतः । आस्थाय स्थौम चाऽशेषमपि पृथ्वि! स्थिरीभव ॥ ६१०॥ परितः पूरयित्वा च, कुम्भयित्वा च मारुतम् । हे नागराज! नगवद् , दृढीभूय धरां धर ॥ ६११॥ लुठित्वा वारिधेः पङ्के, विहायाऽग्रेतनं श्रमम् । पुनर्नवीभूय महाक्रोड ! क्रोडीकुरु क्षितिम् ॥ ६१२ ॥ वज्रमानिन् ! निजाङ्गानि, सङ्कोच्य परितोऽपि हि । स्वपृष्ठं कर्मठप्रष्ठ , द्रढयित्वा महीं वह ॥ ६१३॥ प्रमादतो मदतो वा, निद्रां मा धत्त पूर्ववत् । सर्वात्मना सावधाना, वसुधां धत्त दिग्गजाः ! ॥ ६१४ ॥ वज्रसारो बाहुबलिर्वज्रसारेण चक्रिणा । यदसौ मल्लयुद्धेन, योद्धुमुत्तिष्ठतेऽधुना ॥ ६१५ ॥ महामल्लौ तडिद्दण्डताडिताद्रिरवोपमम् । विदधानौ करास्फोटमाह्वासातां मिथोऽथ तौ ॥ ६१६ ॥ तौ सलीलपदन्यासं, चेलतुश्चलकुण्डलौ । सार्केन्दु धातकीखण्डात्, क्षुद्रमेरू इवाऽऽगतौ ॥ ६१७ ॥ तावन्योऽन्यं कराभ्यां चाऽऽस्फालयामासतुः करौ। नदन्तौ बलवदन्ती, दन्ताभ्यां दन्तिनाविव ॥ ६१८ ॥ अयुज्येतां क्षणेनापि, व्ययुज्येतां क्षणेन च । तावासन्नमहावृक्षाविवोद्दण्डानिलेरितौ ॥ ६१९ ॥ उत्पेततुः क्षणेनाऽपि, क्षणेनापि निपेततुः । वीरौ तौ दुर्दिनोन्मत्तमहाम्भोधितरङ्गवत् ॥ ६२० ॥ अथ स्नेहादिवाऽमर्षाद् , धावित्वा तावुभावपि । अङ्गेनाऽङ्गं पीडयन्तौ, सखजाते महाभुजौ ॥ ६२१ ॥ क्षणादधः क्षणादूचं, कदाचित् कश्चिदप्यभूत् । नियुद्धविज्ञानवशात् , प्राणी कर्मवशादिव ॥ ६२२ ॥ उपर्यसावधोऽसावित्यज्ञायेतां जनैर्न तौ । जलान्तर्मत्स्यवद् वेगान्मुहुर्विपरिवर्तिनौ ॥ ६२३ ॥ चक्रतुर्बन्धविज्ञानं, महाही इव तौ मिथः । निरासतुश्च सद्योऽपि, चपलौ प्लवंगाविव ॥ ६२४ ॥ मुहुर्महीलुठनतस्तावुभौ धूलिधूसरौ । बभासाते प्राप्तधूलीमदौ मदकलाविव ॥ ६२५ ॥ असहिष्णुस्तयोर्भारं, शैलयोरिव सर्पतोः । पादनिर्घातनिर्घोषादारंराटेव मेदिनी ॥ ६२६ ॥ अथ बाहुबलिः क्रुद्धः, करेणैकेन चक्रिणम् । शरभः कुञ्जरमिवोदग्रहीदुग्रविक्रमः ॥ ६२७ ॥ व्योमन्युल्लालयामास, स तं रूपमिव द्विपः । अहो ! निरवधिः सर्गो, बलिनो बलिनामपि ॥ ६२८॥ चापादिषुरिवोन्मुक्तः, पाषाण इव यत्रतः । तारोपथपथे दूरं, जगाम भरतेश्वरः ॥ ६२९ ॥ भरतेशादापततः, शक्रमुक्तात् पैवेरिख । पलायाश्चक्रिरे सर्वे, खेचराः समरेक्षिणः ॥ ६३० ॥ हाहारवो महान् जज्ञे, सेनयोरुभयोरपि । कस दुःखाकरो न स्यान्महतां ह्यापदागमः ॥ ६३१॥ धिर मे बलमिदं बाह्रोधिग् धिग् राभैसिकं च माम् । एतत् कर्मोपेक्षकांच, धिग् राज्यद्वयमत्रिणः ॥६३२॥ किंवा विगहितैरेभिर्यावदद्यापि मेऽग्रजः । पतित्वा मेदिनीपृष्ठे, कणशो न विशीर्यते ॥ ६३३ ॥ तावत् पतन्तं गगनात् , प्रतीच्छामीति चिन्तयन् । तल्पकल्पौ भुजौ तस्याऽधो दधौ बाहुबल्यपि ॥६३४॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] 30 ऊर्ध्वबाहुव्रतीवोर्ध्वबाहुर्बाहुबलिः क्षणम् । तस्थौ दिनकरालोकव्रतीव च तदोन्मुखः ॥ ६३५ ॥ पादानप्राणतस्तिष्ठन्नुत्पित्सुरिव स क्षणात् । निपतन्तं प्रतीयेषाँग्रजं गेन्दुकलीलया ॥ ६३६ ॥ भरतोत्क्षेपणोद्भूतं, विषादं द्रागबाधत । चम्बोस्तद्रक्षणाद्धर्ष, उत्सर्गमपवादवत् ॥ ६३७ ॥ १ बलम् । २ स्तम्भयित्वा । ३ हे महावराह । ४ मध्येकुरु । ५ हे कूमश्रेष्ठ। ६ आलिङ्गिन्तवन्तौ । ७ वानरौ। ८ हस्तिनौ । ९ आचुक्रोश । १० अष्टापदः । ११ पशुम् । १२ गगनमागें। १३ वज्रात् । १४ साहसिकम्। १५ शय्यातुल्यौ । १६ उत्पतितुमिच्छुः । १७ अग्राह' । १८ कन्दुकलीलया। 20 25 ·5 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व लध्वर्षिभेविवेकेन, भ्रातरक्षणजन्मना । विद्या शीलगुणेनेव, पौरुषं तुष्टुवे जनैः ॥ ६३८ ॥ उपरिष्टाद् बाहुबले, पुष्पवृष्टिं व्यधुः सुराः । तादृग्वीरव्रतजुषस्तस्येदमथवा कियत् ॥ ६३९ ।। तदा वैलक्ष्यकोपाभ्यां, युगपद् भरतेश्वरः । धूमध्वज इव धूमज्वालाभ्यां समयुज्यत ॥ ६४० ॥ अथ बाहुबर्लिानमद्वदनपङ्कजः । वैलक्ष्यं ज्यायसो हर्तुमित्युवाच सगद्गदम् ॥ ६४१ ॥ मा विषीद जगन्नाथ!, महावीर्य ! महाभुज! । दैवात् कदाचित् केनापि, विजय्यपि विजीयते ॥६४२॥ एतावता नाऽसि जितो, विजयी चाऽसि नेयता । घुणाक्षरन्यायभवं, मन्येऽद्याप्यात्मनो जयम् ॥६४३॥ इयत्यपि त्वमेवैको, वीरोऽसि भुवनेश्वर ! । अमरैर्मथितोऽप्यब्धिरन्धिरेव न दीपिका ॥ ६४४ ॥ फालच्युत इव द्वीपी, षट्खण्डभरतेश्वर ! । किं तिष्ठसि ? समुत्तिष्ठोत्तिष्ठव रणकर्मणे ॥ ६४५ ॥ बभाषे भरतोऽप्येवं, निजदोषस्य मार्जनम् । करिष्यत्येव दोर्दण्डो, मुष्टिं प्रगुणयन्नयम् ॥ ६४६ ॥ 10 ततो मुष्टिं समुद्यम्य, फणामिव फणीश्वरः । प्रकोपताम्रनयनोऽपेत्याऽधावत चक्रभृत् ॥ ६४७ ॥ भरतो मुष्टिना तेनाऽऽजघान नृपतेरुरः । कपाटं गोपुरस्येव, दशनेन मतङ्गजः ॥ ६४८॥ प्रदानवदसत्पात्रे, बधिरे कर्णजापवत् । सत्कारवच पिशुने, जलवृष्टिवदूपरे ॥ ६४९ ॥ सङ्गीतवदरण्यान्यां, हिमान्यां वह्निपातवत् । मुधाऽभूचक्रिणो मुष्टिप्रहारः पार्थिवोरसि ॥६५०॥ [युग्मम् ] असभ्यमपि किं क्रुद्ध, इत्याशङ्येक्षितोऽमरैः । उचिक्षेपोच्चकैसृष्टिं, सुनन्दानन्दनोऽप्यथ ॥६५१॥ 15 मुष्टिनाऽताडयत् तेन, स चक्रिणमुरःस्थले । कुम्भस्थले महामात्रोऽयोगोलेनेव कुम्भिनम् ॥ ६५२ ॥ घातेन तेन दम्भोलिनिपातेनेव पर्वतः । पपात मूर्छाविधुरो, भूतले भरतेश्वरः ॥ ६५३ ॥ चकम्पे पतता तेन, भूः पत्येव कुलाङ्गना । पर्वता अप्यवेपन्त, बान्धवेनेव बान्धवाः ॥ ६५४ ॥ क्षत्रियाणां कुहेवाका, कोऽयं वीरव्रताग्रहे ? । विग्रहो निग्रहान्तोऽयं, यत्र भ्रातर्यपीदृशः ।। ६५५ ॥ न जीवेदग्रजश्चेत् तज्जीवितेन ममाऽप्यलम् । एवं मनसि कुर्वाणः, सिञ्चन् नयनवारिभिः ॥ ६५६ ॥ 20 खमुत्तरीयं व्यजनीकृत्य बाहुबलिस्ततः । भरतं वीजयामास, यो बन्धुर्वन्धुरेव सः ॥ ६५७ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] चक्री सुप्त इवोत्तस्थौ, लब्धसंज्ञः क्षणादथ । ददर्श च पुरो भृत्यमिव बाहुबलि स्थितम् ॥ ६५८ ॥ अधोमुखौ वितस्थाते, बान्धवौ तावुभावपि । पराजयो जयश्वाऽपि, लजायै महतामहो। ॥ ६५९ ॥ किञ्चित् पश्चात्पदन्यासमपचक्राम चक्रभृत् । पुंसामोजायमानानां, युयुत्सालक्षणं ह्यदः ॥ ६६० ॥ युयुत्सुः पुनरप्यायः, शके युद्धेन केनचित् । नोज्झन्ति मानिनो मानं, यावजीवं मनागपि ॥ ६६१ ॥ अवर्णवादो बलवान् , भावी बाहुबले खलु । भ्रातृहत्याभवो मन्ये, नैवाऽन्तेऽपि विरंस्यति ॥ ६६२ ॥ इति सञ्चिन्तयामास, यावद् बाहुबलिः क्षणम् । तावचक्रधरो दण्डं, दण्डपाणिरिवाऽऽददे ॥६६३ ॥ तेनोदस्तेन दण्डेन, चकासामास चक्रभृत् । चूलयेवाऽचलश्छायापथेनेव भरुत्पथः ॥६६४॥ अथ तं दण्डमुत्पातकेतुभ्रमविधायिनम् । नभसि भ्रमयामास, क्षणं भरतभूपतिः ॥ ६६५ ॥ 80 पश्चाननयुवा पुच्छदण्डेनेव महीतलम् । शिरस्यताडयचक्री, तेन दण्डेन भूपतिम् ॥ ६६६ ॥ समास्फलन्त्या सह्याद्री, वेलयेव महोदधेः । तन्मूर्ध्नि चक्रिणो दण्डघातेनाऽभून्महान् ध्वनिः ॥६६७ ॥ दण्डेनाञ्चूर्णयच्चक्री, किरीटं मूर्ध्नि भूपतेः । अयोधनेनाध्य इवाऽधिकरण्यामवस्थितम् ।। ६६८ ॥ किरीटरत्नखण्डानि, निपेतुर्नुपमूर्धतः । वातान्दोलितपक्षाग्रादिव पुष्पाणि भूतले ॥ ६६९ ॥ भूपतिस्तेन घातेन, क्षणं मुकुलितेक्षणः । तनिघोषेण घोरेण, लोकश्च समजायत ॥ ६७० ॥ १ बाहुबलिनः । २ अनि । ३ ज्येष्ठस्य । ४ वापिका । ५ अपमृत्य। ६ मूर्खे। ७ क्षारभूमौ । ८ महति अरण्ये । ९ महति हिने। १० अङ्कशेन । १३ कुखभावः । १२ तालवृन्तीकृत्य । १३ यमराजः। १४ सिंहयुवा। १५ लोहशिलायाम् । , 23 ·6 10 15 पञ्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १२९ उन्मील्य नयने हस्तेनाऽऽददे बाहुबल्यपि । उद्दण्डमायसं दण्ड, सानामिक इव द्विपः ॥ ६७१ ॥ पाटयिष्यत्यसौ कि मां, किं मामुत्पाटयिष्यति ? । इत्याशशङ्के स द्यावापृथिवीभ्यां यथाक्रमम् ॥६७२॥ रेजे बाहुबलेर्मुष्टौ, लोहदण्डः स आयतः । पर्वतस्याऽग्रभागस्थवामटर इवोरगः ॥ ६७३ ।। दूरतोऽप्यन्तकाह्वानसत्रावस्त्रमिवाऽथ तम् । भृशमुझमयामास, दण्डं तक्षशिलापतिः॥ ६७४ ।। निर्दयं हृदये तेन, चक्रिणं बहलीपतिः । ताडयामास लकुंटेनेव 'वीजस्स मूटकम् ॥ ६७५ ।। तेन घातेन घटवद्, द्रढीयानपि खण्डशः। विशीयते स सहसा, सन्नाहश्चक्रवर्तिनः ॥ ६७६ ॥ निरभ्र इव मार्तण्डो, निर्धूम इव पावकः । शीर्णवर्मा चक्रवर्ती, दिद्युतेऽमर्षतोऽधिकम् ॥ ६७७ ॥ क्षणार्ध विह्वलीभूतो, नाऽचेतयत किञ्चन । भरनः सप्तममदावस्थाप्राप्त इव द्विपः ॥ ६७८ ॥ प्रियमित्रमिवाऽऽलम्ब्याऽविलम्वाद् बाहुपौरुषम् । चक्रभृद् दण्डमुद्यम्य, भूयो राज्ञेऽभ्यधावत ॥६७९॥ पीडयन्नधरं दन्तै कुटीमङ्गमीषणः । भरतोऽभ्रमयद् दण्डमौवावर्तविडम्बिनम् ॥ ६८० ।। मूनि बाहुबलिं तेन, चक्रपाणिरताडयत् । तडिदण्डेन कल्पान्तजीमूत इव पर्वतम् ॥ ६८१ ॥ ममजाऽऽजानु घातेन, तेन बाहुबलिर्भुवि । लोहाधिकरणीमध्ये, वज्रोपेल इवाऽऽहतः ॥ ६८२॥ आस्फल्य बाहुबलिनि, वज्रसारे व्यशीर्यत । खेन तेनाऽऽगसा भीत, इव दण्डः स भारतः ॥ ६८३ ॥ आजानु मग्नो मेदिन्यामरगाढ इवाऽचलः । निष्क्रान्तशेषः शेषाहिरिव बाहुबलिबभौ ॥ ६८४ ॥ अधूनयत् स मूर्धानं, धातवेदनया तया । अन्तश्चमत्कृत इव, ज्यायसो भ्रातुरोजसा ॥ ६८५ ॥ आत्माराम इव योगी, न किञ्चिदशृणोत् क्षणम् । तदा बाहुबलिस्तेन, घातेन प्राप्तवेदनः ॥ ६८६ ॥ निर्ययौ मेदिनीमध्यात्, सुनन्दानन्दनस्ततः । आश्यानकूलिनीकूलपङ्कमध्यादिव द्विपः ॥६८७ ॥ लाक्षारसारुणैदृष्टिपातैरातर्जयभिव । स्वौ दोर्दण्डौ च दण्डं चाऽपश्यत् सोऽमर्षणाग्रणीः ॥ ६८८ ।। दुष्प्रेक्षं तर्फकमिवाऽभीक्ष्णं तक्षशिलापतिः । ततस्तं भ्रमयामास, दण्डमेकेन पाणिना ॥ ६८९ ॥ सुनन्दासूनुना दण्डो, भ्रम्यमाणोऽतिवेगतः । राधावेधपरिभ्राम्यञ्चक्रलक्ष्मीसुवाह सः॥ ६९० ॥ कल्पान्तसागरावर्तगर्तभ्रान्तादिमत्स्यवत् । स भ्राम्यन् प्रेक्ष्यमाणोऽपि, भ्रमि व्यधित चक्षुषाम् ॥ ६९१॥ उत्पतस्तपेनं कांस्यपात्रवत् स्फोटयिष्यति । भारुण्डाण्डवक्षेशमण्डलं चूर्णयिष्यति ॥ ६९२ ॥ तारागणानामलकीफलवद् भ्रंशयिष्यति । वैमानिकविमानानि, नीडवत् पातयिष्यति ॥ ६९३ ॥ पैतन् पर्वतशृङ्गाणि, नौकुवद् दलयिष्यति । महातरुनिकुञ्जानि, निष्पेक्ष्यति तृणौघवत् ॥ ६९४ ॥ अपक्कमृत्तिकागोलवञ्च भेत्स्यति मेदिनीम् । हस्तादमुष्य दैवाचेद् , दण्ड एष पतिष्यति ॥ ६९५ ॥ इत्याशङ्काकुलैः सैन्यैः, प्रेक्ष्यमाणोऽमरैरपि । भूपतिश्चक्रिणं तेन, दण्डेन शिरसि न्यहन् ॥ ६९६ ॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] तेन दण्डाभिघातेन, चक्रवर्ती महीयसा । आकण्ठं प्रविवेशोन्या, मुद्गराहतकीलवत् ॥ ६९७ ॥ यथाऽसत्स्वामिनो दत्तं, विवरं देहि नस्तथा । इतीव पेतुर्मेदिन्यां, विषण्णाश्चक्रिसेवकाः ॥ ६९८ ॥ राहुग्रस्त इवाऽऽदित्ये, भूमग्ने चक्रवर्तिनि । तुमुलोऽभूद् भुवि महान् , नृणां दिवि दिवौकसाम् ॥६९९।। 30 निमीलिताक्षः श्यामास्यः, षट्खण्डभरतेश्वरः । लजयेव महीमध्ये, क्षणमेकमवास्थित ॥ ७०० ।। अथैकस्य क्षणस्याऽन्ते, तेजसा मोतिभासुरः । निर्ययाववनीमध्यानिशान्त इव भास्करः ॥७०१॥ सोऽथैवं चिन्तयामास, युद्धेषु निखिलेष्वपि । जितोऽहममुना द्यूतेष्विवाऽन्धद्यूतकारकः ।। ७०२ ।। १ दण्डेन । * बीजान्नमूटकम् स २, आ ॥ २ निर्मेधः । ३ वडवानल. । ४ कल्पान्तमेघ । ५ वज्रमणि । ६ शेषनागः । ७ शुरुकनदीतटपङ्कमध्यात् । ८ नागविशेषम् । ९ सूर्यम् । १० भारण्डपक्षिण. अण्डवत् । ११ चन्द्रमण्डलम् । १२ एतदाख्यवक्ष- फलवत् । १३ पक्षिगृहवत् । अय लोक. खं पुस्तके पतित । १५ वल्मीकवत् । १५ कोलाहल.। १६ राज्यन्ते । त्रिषधि. १५ 20 25 ·19 ॥ 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीक्षेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व किं सादस्योपयोगाय, साधितं भरतं मया ? । गोदोहकसेव गवा, जग्धं दूर्वाणादिकम् ॥ ७०३ ॥ एकसिन् भरतक्षेत्रे, युगपञ्चक्रवर्तिनौ । उभावसी कोश इव, न च दृष्टौ न वा श्रुतौ ॥ ७०४ ॥ इन्द्रो विजीयते देवैश्चक्रवर्ती च पार्थिवैः । अनाकर्णितपूर्व नश्चेदं खरविषाणवत् ॥ ७०५ ॥ अमुना विजितश्चक्रवर्ती किं न भवाम्यहम् ? । मयाऽप्यविजितो विश्वाजय्यस्तच्चक्रवर्त्यसौ ? ॥ ७०६ ॥ एवं चिन्तयतस्तस्य, चिन्तामणिविडम्बकैः । यक्षराजैः समानीय, चक्रमारोपितं करे ॥ ७०७ ॥ तत्प्रत्ययाच्चक्रिमानी, चक्रं भ्रमयति स्म सः । वात्यावर्त इवाऽम्भोजरजोमण्डलमम्बरे ॥ ७०८ ॥ कालानल इवाऽकालेऽप्यौनिल इवाऽपरः । वज्रानल इवाऽकसादुल्कापुञ्ज इवोच्चकैः ॥ ७०९ ॥ रविबिम्बमिव भ्रस्सद्, विद्युगोल इव भ्रमन् । ज्वालाजालकरालं तच्चक्रं व्योमन्यलक्ष्यत ॥७१०॥[युग्मम्] भ्रम्यमाणं प्रहाराय, तच्चक्रं चक्रवर्तिना । निध्याय दध्यौ मनसि, मनखी बहलीपतिः॥ ७११॥ 10 धिक् तातपुत्रमानित्वमस्य क्षत्रव्रतं च धिक् । मयि दण्डायुधे चक्रादानं यद् भरतेशितुः॥७१२ ॥ समक्षं धुसदामयोत्तमयुद्धप्रतिश्रवम् । धिगहो ! बालकस्येव, संव्यानादानमीदृशम् ॥ ७१३ ॥ तेजोलेश्यां तपस्खीव, रुष्टश्चक्रं प्रदर्शयन् । यथैषोऽभापयद् विश्वं, मां विभाययिषुस्तथा ॥ ७१४ ॥ निजदोर्दण्डदण्डानां, सारं विज्ञातवान् यथा । असौ तथा राङ्गस्याऽप्यस्य जानातु विक्रमम् ॥७१५ ॥ एवं चिन्तयतो बाहुबलेर्दोबलशालिनः । प्रेर्य सौंजसा चक्रं, मुमोच भरतेश्वरः ॥ ७१६ ॥ दण्डेन दलयाम्याशु, किमिदं जीर्णभाण्डवत् १ । किंवा कन्दुकवत् पश्चात्, क्षिपाम्याहत्य हेलया ॥७१७॥ शङ्खलावत् किमथवा, लीलयोल्लालयामि खे१। यदि वा मेदिनीमध्ये, न्यस्यामि शिशुनालवत् १ ॥७१८॥ गृह्णामि पाणिना किं वोल्ललचटकपोतवत् १ । अथाऽपहस्तयाम्याराद्, वधानपिराधिवत् १ ॥ ७१९ ॥ अथाऽधिष्ठायकानस्य, सहस्रं यक्षकानमून् । दलयाम्याशु दण्डेन, घरटेन कणानिव १ ॥ ७२० ॥ विधेयमथवा सर्वमिदं पश्चादमुष्य हि । जानामि प्रथमं तावदलकीणतावधिम् ॥ ७२१ ॥ 20 एवं विमृशतस्तक्षशिलाभतुरुपेत्य तत् । चक्रे प्रदक्षिणां चक्रमन्तेवासी गुरोरिव ॥ ७२२ ॥ [षद्धिः कुलकम् ] न चक्रं चक्रिणः शक्तं, सामान्येऽपि स्त्रगोत्रजे । विशेषतस्तु चरमशरीरे नरि तादृशे ॥ ७२३ ॥ चक्र चक्रभृतः पाणि, पुनरप्यापपात तत् । वासयष्टिं खग इव, तुरङ्ग इव मन्दुरीम् ॥ ७२४ ॥ विषं विषधरस्येवाऽमोघं मारणकर्मणि । इदमेवाऽस्त्रसर्वस्वमस्य नाऽन्यदतः परम् ॥ ७२५ ॥ मयि दण्डायुधे चक्रमोक्षादन्यायकारिणम् । तदेनमेष मृगामि, सचक्रमपि मुष्टिना ॥७२६ ॥ अमचिन्तयित्वैवं, सुनन्दानन्दनो दृढाम् । मुष्टिमुद्यभ्य यमवद्, भीषणः समधावत ।। ७२७ ॥ करीवोन्मुद्गरकरः, कृतमुष्टिकरो द्रुतम् । जगाम भरताधीशान्तिकं तक्षशिलापतिः॥७२८॥ मर्यादोामिवोर्दन्वांस्तत्र तस्थौ स्यादपि । एवं च स महासत्चश्चिन्तयामास चेतसि ॥ ७२९ ॥ अहो ! राज्यस्य लुब्धेन, लुब्धकादपि पापिना । असुनेव समारब्धो, धिर धिग् भ्रातृवधो मया ॥७३०॥ 80 यदादावपि हन्यन्ते, भ्रातृभ्राव्यकादयः । शाकिनीमत्रवत् तस्य, राज्यस्याऽर्थे यतेत का ? ॥ ७३१ ॥ राज्यनिया प्राप्तयापि, यथेच्छं भुक्तयापि च । सुरयेव सुरापस्य, पुंसस्तृप्तिन जायते ॥ ७३२ ॥ भवेदाराध्यमानापि, प्राप्य स्तोकमपि च्छलम् । राज्यलक्ष्मीः क्षणात् क्षुद्रदेवतेव परामुखी ॥ ७३३ ॥ राज्यलक्ष्मीरमावास्यारात्रिवद् भूरितामसा । उज्झाञ्चकार तृणवत्, तातोऽप्येनां कुतोऽन्यथा ? ॥७३४ ।। तस्य तातस्य पुत्रेण, सताऽप्येषा मया चिरात् । दुवृत्तत्वेन विज्ञाता, ज्ञास्यत्यन्यः कथं ह्यमूम् ? ॥७३५॥ १ भुक्तम् । २ वडवानि । ३ दृष्ट्वा । ४ चक्रस्य । ५ उत्पलपत्रिकावत् । ६ पराक्रमावधिम् । ७ शिष्य. 1 0 अश्वशालाम् । ९ भरतस्य। १. समुद्र । ११ व्याधात् । १२ भातु. पुन्नादयः। १३ मदिरापानकारकस्य । 25 ·१३१ 10 , 15 पश्चमः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । सर्वथा त्यजनीयेयमिति निश्चित्य चेतसि । महामना बाहुबलिरित्यूचे चक्रवर्त्तिनम् ॥ ७३६ ॥ तितिक्षख क्षमानाथ !, राज्यमात्रकृतेऽपि यत् । द्विषन्निव मया भ्रातरेवं त्वमसि खेदितः॥ ७३७ ॥ महाभवह्रदेऽमुष्मिस्तन्तुपाशसहोदरैः । भ्रातपुत्रकलबाथै, राज्येन च कृतं मम ॥ ७३८ ॥ त्रिजगत्स्वामिनो विश्वाभयदानैकसत्रिणः । एष पान्थीभविष्यामि, पथि तातस्य सम्प्रति ॥ ७३९ ।। इत्युदित्वा महासत्वः, सोऽग्रणीः शीघ्रकारिणाम् । तेनैव मुष्टिना मूर्ध्न, उद्दधे तृणवत केचान् ॥ ७४० ॥ 5 साधु साध्विति सानन्दं, निगदन्तो दिवौकसः । बाहुबलेरुपरिष्टात् , पुष्पवृष्टि वितेनिरे ॥ ७४१ ॥ सोऽप्येवं चिन्तयामास, प्रतिपन्नमहाव्रतः । किं तातपादपद्मान्तमहं गच्छामि सम्प्रति ? ॥ ७४२ ॥ नो वा यासामि पूर्वात्तव्रतानां ज्ञानशालिनाम् । मध्येऽनुजानामपि मे, यल्लघुत्वं भविष्यति ॥ ७४३ ॥ इहैव दग्ध्वा घातीनि, कर्माणि ध्यानवह्निना । अवाप्तकेवलज्ञानो, यास्यामि स्वामिपर्षदि ॥ ७४४ ॥ मनखी चिन्तयन्नेवं, प्रलम्बितभुजद्वयः । कायोत्सर्गेण तत्रैवाऽस्थाद् रत्नप्रतिमेव सः ॥ ७४५ ॥ भरतस्तं तथा दृष्ट्वा, विचार्य स्खं कुकर्म च । बभूव न्यग्नितग्रीवो, विविक्षुरिव मेदिनीम् ॥ ७४६ ॥ शान्तं रसं मूर्तमिव, भ्रातरं प्रणनाम सः। नेत्रयोरश्रुभिः कोष्णैः, कोपशेषमिवोत्सृजन् ॥ ७४७ ॥ भरतः प्रणमस्तस्याधिकोपास्तिविधित्सया । नखादशेषु सङ्क्रान्त्या, नानारूप इवाऽभवत् ।। ७४८ ॥ सुनन्दानन्दनमुनेर्गुणस्तवनपूर्विकाम् । स्वनिन्दामित्यथाऽकार्षीत् , खापवादगदौषधीम् ॥ ७४९ ॥ धन्यस्त्वं तत्यजे येन, राज्यं मदनुकम्पया । पापोऽहं यदसन्तुष्टो, दुर्मदस्त्वामुपाद्रवम् ॥ ७५० ॥ खशक्तिं ये न जानन्ति, ये चाऽन्यायं प्रकुर्वते । जीयन्ते ये च लोभेन, तेषामसि धुरन्धरः ॥ ७५१ ।। राज्यं भवतरोबीजं, ये न जानन्ति तेऽधमाः । तेभ्योऽप्यहं विशिष्ये तदजहानो विदन्नपि ।। ७५२ ॥ त्वमेव पुत्रस्तातस्य, यस्तातपथमन्वगाः । पुत्रोऽहमपि तस्य स्वां, चेद् भवामि भवादृशः ॥ ७५३ ॥ विषादपङ्कमुन्मूल्य, पश्चात्तापजलैरिति । तत्पुत्रं सोमयशसं, तद्राज्ये स न्यवीविशत् ॥ ७५४ ॥ तदादि सोमवंशोऽभूच्छाखाशतसमाकुलः । तत्तत्पुरुषरत्नानामेकमुत्पत्तिकारणम् ॥ ७५५ ॥ ततो बाहुबलिं नत्वा, भरतः सपरिच्छदः । पुरीमयोध्यामगमत् , स्वाराज्यश्रीसहोदराम् ॥ ७५६ ॥ भगवानपि तत्रैकस्तस्थौ बाहुबलिमुनिः । भूमेरिव समुद्भूतोऽवतीर्णो गगनादिव ॥ ७५७ ॥ ध्यानकतानो नासान्तविश्रान्तनयनद्वयः । निष्कम्पः स मुनिः शङ्कुरिव दिक्साधनो बभौ ॥ ७५८ ॥ विकिरन्तीं वह्निकणानिवोष्णान् वालुकाकणान् । उष्ण वात्यां देहेन, स सेहे वनवृक्षवत् ॥ ७५९ ॥ अग्निकुण्डमिव ग्रीष्ममध्यन्दिनरविं च सः । शुभध्यानसुधामनो, नाऽज्ञासीन्मयपि स्थितम् ॥ ७६० ॥ 25 आर्शिर प्रपदं ग्रीष्मतापात् स खेदवारिभिः । रजःपकीकृतैः क्रोडे, इवाऽभात् पङ्कनिर्गतः ॥ ७६१ ॥ स प्रावृषि महाझञ्झानिलघूर्णितपादपैः । धारासारैर्गिरिरिव, नामिद्यत मनागपि ॥ ७६२ ॥ विद्युत्पातेषु निर्यातकम्पिताद्रिशिरःखपि । न कायोत्सर्गतो नाऽपि, ध्यानतः प्रचचाल सः ॥ ७६३ ।। अधोवहद्वारिभवः, शैवलैश्चरणद्वयम् । तसोक्सग्रामवापीसोपानवदलिप्यत ॥ ७६४ ॥ हिमत्तौं हिमसाद्भूतद्विपदनसरित्यपि । सोऽस्थात् कर्मेन्धनप्लोषोयुक्तध्यानामिना सुखम् ॥ ७६५ ॥ हैमनीषु हिमढुष्टद्रुषु रात्रिषु कुन्दवत् । धयं ध्यानं बाहुबलेरुजजृम्भे विशेषतः ॥ ७६६ ॥ तसिन्नरण्यमहिषा, विषाणाच्छोटपूर्वकम् । महातरुस्कन्ध इव, स्कन्धकण्डूयनं व्यधुः ।। ७६७ ॥ १ तन्तुपाशसहशै । २ केशान् । ३ नम्रीभूतग्रीव । ४ प्रवेष्टुमिच्छु । ५ अधिकोपासनां विधातुमिच्छया । * लिनुपः खंता ॥ ६ स्थाणुरिव । ग्रीष्मर्तृवातसमूहम् । ८ आमस्तकपादानम् । ९ सूकर । वापीसोपानवद । ११ हिमसातगजप्रमाणसरिति । १२ हेमन्त सम्बन्धिनीषु । १३ हिमदग्धवृक्षासु। १५ शबाच्छोटनपूर्वकम् । 20 30 न १. निर्जननाम- सुमवत् ।

·5 10 , कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व वपुषा तद्वपुरवष्टभ्य शैलतटीमिव । वार्षीणसकुलान्यन्वभूवन्निद्रासुखं निशि ॥ ७६८ ॥ सल्लकीपल्लवभ्रान्त्या, तत्पाणिचरणं मुहुः । कर्षन्तः कटुमसहा, वैलक्ष्यं करिणो ययुः ॥ ७६९ ॥ उत्कण्टककरालाभिर्जिह्वामिः करपत्रवत् । विश्वस्तास्तं लिहन्ति सोदाननाश्चमरीगणाः ॥ ७७० ॥ लतामिः शतशाखाभिः, प्रसरन्तीभिरुच्चकैः । मुरजश्चर्मव/भिरिव सोऽवेष्ट्यताऽभिंतः ॥ ७७१ ॥ परितस्तं शरस्तम्बाः, प्ररोहन्ति स सन्तताः । पूर्वलेहवशायातशराढ्यशरधिश्रियः॥ ७७२ ॥ उद्ययुः पादयोस्तस्य, प्रावृट्पङ्कनिमग्नयोः । चलच्छंतपदीगर्भा, अदभ्रा दर्भसूचयः ॥ ७७३ ॥ प्रचक्रिरे कुलायांच, तदेहे वल्लिसङ्कुले । परस्पराविरोधेन, ते श्येनचटकादयः ॥ ७७४ ॥ अरण्यकेकिकेकातस्त्रस्तास्तत्र महोरगाः । वल्लीवितानगहने, समारोहन् सहस्रशः॥ ७७५ ॥ शरीरमधिरूढेस्तैर्लम्बमानैर्भुजङ्गमैः । बभौ बाहुबलि हुसहस्रमिव धारयन् ॥ ७७६ ॥ पादपर्यन्तवल्मीकविनिर्यातैर्महोरगैः । पादयोर्वेष्टयाञ्चक्रे, स पादकटकैरिव ॥ ७७७ ॥ इत्थं स्थितस्य ध्यानेन, तस्यैको वत्सरो ययौ । विनाऽऽहारं विहरतो, वृषभखामिनो यथा ॥ ७७८ ॥ पूणे तु वत्सरे विश्ववत्सलो वृषभध्वजः। आहूय भगवान् ब्राह्मीसुन्दर्यावेवमादिशत् ॥ ७७९ ।। स इदानीं बाहुबलिः, क्षीणप्रचुरकर्मकः । शुक्लचतुर्दशीरात्रिरिव प्रायेण निस्तमाः ॥ ७८० ॥ मानात् स मोहनीयांशाज्ज्ञानं नाऽऽमोति केवलम् । तिरोहितः काण्डपटेनाऽप्यों न हि दृश्यते ॥७८१॥ 15 युवयोर्वचसा मानं, सधस्त्यक्ष्यति सोऽद्य तत् । यातं तस्योपदेशाय, समयः खलु वर्त्तते ॥ ७८२ ॥ तामाज्ञां शिरसाऽऽदाय, नत्वा च चरणौ प्रभोः । प्रति बाहुबलिं ब्राह्मीसुन्दरों चेलतुस्ततः॥७८३॥ ज्ञात्वाऽपि तन्मानमुपेक्षाञ्चके वत्सरं प्रभुः । अगूढलक्ष्या अर्हन्तः, समये घुपदेशकाः ॥ ७८४ ॥ ते आर्ये जग्मतुस्तत्र, देशे वल्लीतिरोहितम् । रत्नं रजश्छन्नमिवाऽलक्षयेतां न तं मुनिम् ॥ ७८५ ॥ मुहुरन्वेषयन्तीभ्यां, ताभ्यामथ तथास्थितः । उपालक्षि कथञ्चित् स, वृक्षेभ्यो यविशेषभाक् ॥ ७८६ ॥ 20 • निपुणं लक्षयित्वा तं, कृत्वा त्रिश्च प्रदक्षिणाम् । महामुनि बाहुबलिं, ते बन्दित्वैवमूचतुः ॥ ७८७ ॥ आज्ञापयति तातस्त्वां, ज्येष्ठार्य ! भगवानिदम् । हस्तिस्कन्धाधिरूढानामुत्पद्येत् न केवलम् ॥ ७८८ ॥ इत्युदित्वा भगवत्यौ, जग्मतुस्ते यथागतम् । सोऽपि विसयमानोऽन्तर्महात्मैवमचिन्तयत् ॥ ७८९ ॥ त्यक्तसावधयोगस्य, कायोत्सर्गजुषस्ततः । असिंस्तरोरिवाऽरण्ये, ममेभारोहणं कुतः १ ॥ ७९० ॥ इमे भमवतः शिष्ये, भाषेते न मृषा क्वचित् । तत् किमेतदहो! यद्वा, हुं ज्ञातं हि चिरान्मया ॥७९१॥ 25 को हि व्रतगरिष्ठानां, कनिष्ठानां नमस्क्रियास् । कर्त्तति मान एवेभस्तमारूढोऽसि निर्मरम् ॥ ७९२ ॥ जमत्रपारोस्तस्य, चिरं सेवाजुषोऽपि मे । नाऽभूद् विवेकस्तरणं, कुलीरसेव वारिणि ॥ ७९३ ॥ प्रतिपक्वतेष्वादौ, खातषु महात्मसु । कनिष्ठा इति यत् तेषु, नाऽभून्मम विवन्दिषा ॥ ७९४ ॥ इदानीमपि गत्वा तान्, वन्दिष्येऽहं महामुनीन् । चिन्तयित्वेति स महासत्वः पादमुदक्षिपत् ॥ ७९५ ।। लतकलीक्त् त्रुटितेष्वभितो पातिकर्मसु । तसिन्नेव पदे ज्ञानमुत्पेदे तस्य केवलम् ॥ ७९६ ॥ 30 उत्पत्रकेवलज्ञानदर्शनः सौम्यदर्शनः । खेरिव शशी सोऽथ, जगाम स्वामिनोन्तिकम् ॥ ७९७ ॥ प्रदक्षिणां तीर्थकृतो विधाय, तीर्थाय नत्वा च जगमस्यः । महामुनिः केवलिपर्षदन्तस्तीर्णप्रतिज्ञो निषसाद सोऽथ ॥ ७९८ ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरिते महाकाव्ये प्रथमे पर्वणि बाहुबलिसङ्ग्राम-दीक्षा-केवलज्ञानसङ्कीर्तनो नाम पञ्चमः सर्गः ॥५॥ १ माण्डकास्य पक्षविशेष अर्वमुखाः। ३ मृदङ्गः । कीटविशेषः । ५ नीडानि। ६ अटवीमयूरवाणीत.। . पटखण्डेना। 6 गम्छतम् । ९ हत्यारोहणम् । १० कर्कटस्य जलजन्तुविशेषस्य । ११ वन्दितुमिच्छा । १२ जनता बसस्करणीयः ।।

·पष्ठः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । १३३ 5 10 15 षष्टः सर्गः। इतश्च खामिनः शिष्यो, मरीचिर्भरतात्मजः । एकादशानामङ्गानामध्येता निजनामवत् ॥ १॥ सहितः श्रामणगुणैः, सुकुमारो निसर्गतः । कलभो यूथपेनेव, विहरन् स्वामिना समम् ॥२॥ ग्रीष्मे मध्यन्दिने भीष्मैर्दिवाकरकरोत्करैः। नाडीन्धमैरिवाऽऽध्मातेष्वभितो मार्गपांशुषु ॥३॥ अदृश्याभिर्हतवहज्वालाभिरिव सर्वतः । महावात्याभिरुष्णाभिः, खिलीभूतेषु वर्त्मसु ॥४॥ आपादमस्तकोद्भुतखेदधारानिरन्तरे । अग्नितप्लेषदाधःसधीचि निजवमणि ॥ ५ ॥ पयःसंसिक्तसंशुष्कचर्मगन्धवदुद्धते । प्रस्खेदक्लिन्नवस्त्राङ्गमलगन्धे च दुःसहे ॥ ६॥ पादयोर्दह्यमानथाऽवतप्ते नकुलस्थितम् । नाटयंस्तृष्णयाऽऽक्रान्तश्चेतसैवमचिन्तयत् ॥ ७ ॥ [सप्तभिः कुलकम् ] केवलदर्शनज्ञानार्केन्दुमेरुमहीभृतः । ऋषभखामिनस्तावदसि पौत्रो जगद्गुरोः ॥ ८॥ अखण्डषदखण्डमहीमण्डलाखण्डलस्य च । विवेकैकनिधेस्तस्य, पुत्रोऽसि भरतेशितुः ॥९॥ चतुर्विधस्य सङ्घस्याऽन्वक्षं च स्वामिनोन्तिके । प्राब्राजिषं पञ्चमहाव्रतोचारणपूर्वकम् ॥१०॥ एवं सति स्थानतोऽसालजयानलितस्य मे । न युज्यते गृहे गन्तुं, वीरस्येव रणाजिरात् ॥११॥ श्रामणं गुणभारं च, महाद्रिमिव दुर्वहम् । मुहूर्त्तमपि चोद्वोढुमलमसि न साम्प्रतम् ॥ १२ ॥ इतः कुलायमलिनमितश्चाऽसुकरं व्रतम् । इतस्तटीतः शार्दूलः, सङ्कटे पतितोऽसि हा! ॥ १३ ॥ आ ज्ञातमथवाऽस्तीह, सुषमो विषमेऽपि हि । पर्वते दण्डकपथ, इव पन्था अयं खलु ॥ १४ ॥ मनोवाकायदण्डानां, जयिनः श्रमणा बमी । तैरहं विजितोऽसीति, भविष्यामि त्रिदण्डिकः ॥१५॥ अमी मुण्डाः शिरकेशलुश्चनेन्द्रियनिर्जयैः । अहं पुनर्भविष्यामि, क्षुरमुण्डशिखाधरः ॥ १६ ॥ स्थूलसूक्ष्मप्राणिवधादिभ्योऽमी विरताः सदा । स्थूलप्राणातिपातादिविरतिर्भवतान्मम ॥ १७ ॥ एते यकिञ्चना मेऽस्तु, वर्णमुद्रादि किश्चन । एतेऽनुपानहोऽहं तु, परिधारसाम्युपानही ।। १८ ॥ एतेऽष्टादशशीलाङ्गसहस्याऽतिसुगन्धयः । शीलेनाऽहं तु दुर्गन्ध, आदाखे चन्दनादिकम् ॥ १९ ॥ अपमोहाः साधवोऽमी, मोहच्छन्नोऽस्म्यहं ततः । तच्चिह्न धारयिष्यामि, च्छत्रकं मस्तकोपरि ॥२०॥ श्वेतवस्खधरा एते, कषायकलुषस्त्वहम् । तत्स्मृत्यै परिधास्यामि, काषायाण्यंशुकान्यहम् ॥ २१ ॥ पापभीताः प्राज्यजीवं, जलारम्भं त्यजन्त्यमी । अस्तु स्नानं च पानं च, पानीयेन मितेन मे ॥ २२ ॥ खवुद्ध्या कल्पयित्वैवं, मरीचिलिङ्गमात्मनः । बभार तादृशश्वाऽथ, विजहे स्वामिना सह ॥ २३ ॥ नाऽश्वो न च खरः किन्तूमयांशोऽश्वतरो यथा । न संयतो न च गृही, मरीचिरभवत् तथा ॥ २४ ॥ महर्षिषु विजातीय, मरालेष्विव वायसम् । तं निरीक्ष्य जनो भूयान् , धर्म पप्रच्छ कौतुकात् ॥ २५ ॥ मूलोत्तरगुणप्रष्ठं, साधुधर्ममुपादिशत् । स्वयं च तदनाचारे, पृष्टोऽशक्ति जगाद सः ॥ २६ ॥ प्रतिबोध्याऽऽगतान् भव्यान्, परिविव्रजिषून सतः । मरीचिः प्रेषयामास, समीपे स्वामिपादयोः ॥२७॥ प्रतिबुध्यागतानां च, तेषां दीक्षा स्वयं ददौ । निष्कारणोपकारैकबन्धुः खाम्वृषभध्वजः॥२८॥ मरीचे स्वामिना साई, एवं विहरतोऽन्यदा । शरीरे रोग उत्पेदे, काष्ठे घुण इवोल्वणः ॥ २९ ॥ पालम्बभ्रष्टकपिवद्, व्रतम्रष्टो बहिष्कृतः । खयूथ्यसंयतैनँव, मरीचिः प्रत्यपाल्यत ॥ ३० ॥ अजातप्रतिचारोऽसौ, बबाधे व्याधिनाधिकम् । इक्षुवाट इवाऽऽरक्षवर्जितः सूकरादिना ॥ ३१ ॥ १ अग्नितप्लेषदाकाष्ठसमाने । २ स्वशरीरे। ३ प्रत्यक्षम् । ४ काञ्चनादिरहिता । ५ चर्मपादुका- रहिता.। ६ मोहरहिताः। ७ प्रवाणि । ८ हंसेषु । ९ कामम् ।। इत आरभ्य ५२ पर्यन्त लोका. स. १, खपुस्तकयोन सन्ति । 20 25 30 * करैरसौख ॥

·15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व रोगे निपतितो घोरे, महारण्य इवाऽसखा । एवं विचिन्तयामास, मरीचिनिजचेतसि ॥ ३२ ॥ अहो ! मम भवेऽत्रैवोदीणं कर्म शुभेतरम् । मां यदेते परमिवोपेक्षन्ते खेपि साधवः॥ ३३ ॥ यद्वा दिवाकरस्येवोलूकेऽनालोककारिणः । दोषो न कस्यापि मयि, साधोरप्रतिचारिणः ॥ ३४ ॥ सावधविरतास्ते हि, सावधनिरतस्य मे । वैयावृत्यं कथं कुर्युम्लेंच्छस्येव महाकुलाः ॥ ३५ ॥ न तान् कारयितुं युक्तं, वैयावृत्यं ममाऽपि हि । व्रतभ्रंशोत्थपापस्य, सन्तानाय हि तद् भवेत् ॥३६ ॥ तदात्मप्रतिचाराय, मन्दधर्माणमात्मवत् । अन्वेषयामि कमपि, युज्यन्ते हि मृगैर्मृगाः ॥ ३७॥ मरीचिश्चिन्तयन्नेवमुल्लापः कथमप्यभूत् । कालादनूपरत्वं हि, बजत्यूषरभूरपि.॥ ३८ ॥ अन्यदा खामिनः पादपद्मान्ते दूरभव्यकः । कुतोऽपि कपिलो नाम, राजपुत्रः समाययौ ॥ ३९ ॥ विश्वोपकारकरणप्रावृषेण्यपयोमुचः । कुर्वनो देशनां भर्तुर्धर्मस्तेन च शुश्रुवे ॥४०॥ 10 ज्योत्लेव चक्रवाकायोलूकायेव दिवामुखम् । प्रक्षीणभागधेयाय, रोगितायेव भेषजम् ॥ ४१॥ शीतलं वातलायेव, छागायेव धनागमः । स धर्मः स्वामिगदितो, रुरुचे कपिलाय न ॥४२॥ [ युग्मम् ] धर्मान्तरं तु शुश्रूषुः, क्षिपन् दृष्टिमितस्ततः । प्रेक्षाञ्चक्रे मरीचिं स, स्वामिशिष्यविलक्षणम् ॥ ४३ ॥ मरीचिं खामितः सोऽगाद्, धर्मान्तरजिघृक्षया । महेन्याट्टाद् दरिद्रादृमिव क्रायकबालकः ॥४४॥ धर्म तेनाऽनुयुक्तस्तु, मरीचिरिदमभ्यधात् । नेहाऽस्ति धर्मो धर्मार्थी, यदि तत् स्वामिनं श्रय ॥ ४५ ॥ ऋषभस्वामिनः पादाभ्यणं भूयो जगाम सः । पुनराकर्णयामास, धर्म तत्र तथैव तम् ॥ ४६ ॥ खकर्मदूषितायाऽसै, खामिधर्मोऽरुचन्न हि । चातकस्य वराकस्स, सम्पूर्णसरसाऽपि किम् ? ॥ ४७ ॥ मरीचिमाययौ भूयः, स इत्यूचे च किं तव । योऽपि सोऽपि न धर्मोऽस्ति, निर्धर्म किं व्रतं भवेत् १ ॥४८॥ मरीचिश्चिन्तयामासाऽनुरूपः कोऽप्ययं मम । अहो ! दैवादयं जज्ञे, योगः सदृशयोश्चिरात् ॥४९॥ सहायो निःसहायस्थ, ममास्त्विति विचिन्त्य सः । तत्रापि धर्मोऽस्त्यत्रापि, धर्मोऽस्त्येवमभाषत ॥५०॥ 20 दुर्भाषितेन तेनैकेनाऽप्युपार्जयदुल्बणम् । अब्धिकोटीकोटिमानं, मरीचिर्भवमात्मनः ॥५१॥ अदीक्षयत् स कपिलं, खसहायं चकार च । परिव्राजकपाखण्डं, ततः प्रभृति चाऽभवत् ॥ ५२ ॥ अथ साग्रं योजनानां, शतं लोकान् रुजां क्षयात् । अनुगृहंस्तापशान्त्या, प्रावृषेण्य इवाऽम्बुदः ॥५३॥ पतङ्गमूषकशुकमायेतेरप्रवृत्तितः । अनीतेरिव भूपालः, सुखयनखिलाः प्रजाः ॥ ५४ ॥ नैमित्तिकानां वैराणां, शाश्वतानां च सर्वतः । प्रशमात् प्रीणयन् जन्तून्, रविवा॑न्तक्षयादिव ॥५५॥ 25 व्यवहारप्रवृत्त्याध्ये, सर्वसौस्थ्यकृता यथा । आनन्दयनमार्या च, परितोऽपि प्रजास्तथा ॥५६॥ अत्यन्तवृष्ट्यनावृष्टी, अजीर्णातिक्षुधाविव । प्रभावेनाऽगंदेनेव, जगतोऽप्यपसारयन् ॥५७ ॥ खान्यचक्रभवेनाऽन्तःशल्येनेवाऽपगच्छता । सद्यः प्रीतैर्जनपदैः, क्रियमाणागमोत्सवः ॥ ५८ ॥ सर्वसंहारधोराच्च, रक्षन् दुर्भिक्षतो जगत् । रक्षसो मान्त्रिक इव, स्तूयमानो भृशं जनैः ॥ ५९ ॥ भामण्डलं दधानथ, जितमार्तण्डमण्डलम् । बहिर्भूतमिवाऽनन्तं, ज्योतिरन्तरसम्मितम् ॥ ६० ॥ चक्रवर्तीव चक्रेण, निःसाधारणतेजसा । प्रसर्पता पुरो व्योग्नि, धर्मचक्रेण राजितः ॥ ६१॥ लघुध्वजसहस्रेण, पुरो धर्मध्वजेन च । सर्वकर्मजयस्तम्भेनेव तुङ्गेन शोभितः ॥ ६२ ॥ वयं शब्दायमानेन, दिव्यदुन्दुभिना दिवि । क्रियमाणप्रयाणाहकल्याण इव निर्भरम् ॥ ६३ ॥ नमास्थितेन स्फटिकरत्नसिंहासनेन च । पादपीठसमेतेन, यशसेवोपशोभितः ॥ ६४ ॥ सुरैः सञ्चार्यमाणेषु, सौवर्णेष्वम्वुजन्मसु । कुर्वाणश्चरणन्यासं, सलील राजहंसवत् ॥ ६५ ॥ ३ नीरोग। ४ वातरोगिणे। ५ मेषाय। पादसमीपम् । ९ औषधेन। ११ केवलज्ञानम् । १२ कमलेषु। 30 असहायः। २ स्वकीया अपि। १० खचक्रपरचक्रभवेन । ६ धनाध्यापणात् । ७ पृष्ट।

·5 10 . 15 पष्टः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरितम् । १३५ भिया रसातलमिव, विविक्षुभिरघोमुखैः । तीक्ष्णतुण्डैः कण्टकैरप्यनाक्लिष्टपरिच्छदः ॥ ६६ ॥ *उपास्यमानो युगपद्, ऋतुभिर्निखिलैरपि । कर्तुं प्रायश्चित्तमिवाऽनङ्गसाहाय्यपाप्मनः ॥६७ ॥ मार्गावनीरुहैरुचैर्दूरान्नमितमूर्द्धभिः । अपैसंज्ञैरपि नमस्क्रियमाण इवाऽभितः ॥ ६८ ॥ तालवृन्तानिलेनेव, मृदुना शीतलेन च । अनिलेनाऽनुकूलेन, सेव्यमानो निरन्तरम् ॥ ६९ ॥ न शुभं खामिवामानामिति ज्ञात्वेव पक्षिभिः । प्रदक्षिणं प्रोत्तरद्भिर्लङ्घन्यमानाप्रवर्त्मकः ॥ ७० ॥ जघन्यतः कोटिसङ्खथै, राजमानः सुरासुरैः । यातायातपरैलातरङ्गैरिव सागरः ॥ ७१ ॥ भक्तिप्रभाववशतः, सप्रमेण दिवाऽपि हि । इन्दुनेव नभःस्थेनाऽऽतपत्रेण विराजितः ॥ ७२ ॥ इन्दोर्मरीचिसर्वस्वकोशैरिव पृथकृतैः । गङ्गातरङ्गधवलैर्वीज्यमानश्च चामरैः ॥ ७३ ॥ तपसा दीप्यमानैश्च, सौम्यैश्च श्रमणोत्तमैः । लक्षशः परिकरितः, उडुनाथ इवोडुमिः ॥ ७४ ॥ प्रतिग्रामं प्रतिपुरं, भव्यजन्तून् प्रबोधयन् । प्रतिसिन्धु प्रतिसरः, पङ्कजानीव भास्करः ॥ ७५ ॥ ग्रामाकरपुरद्रोणमुखकर्बटपत्तनैः । भडम्बाश्रमखेटाद्यैश्वापूर्णा विहरन् महीम् ॥ ७६ ॥ विश्वोपकारप्रवणो, भगवानृषभध्वजः । अपरेधुः क्रमात् प्रापदष्टापदमहाचलम् ॥ ७७ ॥ [पञ्चविंशत्या कुलकम् ] शारदानामिवाऽभ्राणां, राशिमेकत्र कल्पितम् । संस्त्यांनीभूतदुग्धाब्धिवेलाकूटमिवाऽऽहृतम् ॥ ७८ ॥ जन्माभिषेकविकृतपुरन्दरककुमताम् । एकं ककुंअन्तमिवोत्तुङ्गशङ्गमिव स्थितम् ॥ ७९ ॥ नन्दीश्वरमहाद्वीपवर्तिपुष्करिणीसदाम् । मध्याद् दधिमुखाद्रीणामिवैकतममागतम् ॥ ८ ॥ जम्बूद्वीपारविन्दस्य, बिसखण्डमिवोद्धृतम् । उद्भटं मुकुटमिव, श्वेतरत्नमयं भुवः ॥ ८१ ॥ नैर्मल्याद् भासुरत्वाच, नित्यमेव धुसद्गणैः । स्मप्यमानमिवाऽम्भोभिर्मज्यमानमिवाऽशुकैः ॥ ८२ ॥ स्फटिकोपलकूलेषु, निर्मलेष्वङ्गनाजनैः । उपलक्ष्यसरिद्वारिं, वातोद्भूताब्जरेणुना ॥ ८३॥ शृङ्गाग्रभागविश्रान्तविद्याधरमृगीदृशाम् । वैताब्यक्षुद्रहिमवद्विसारणभवान्तरम् ॥ ८४ ॥ आदर्शमिव रोदेसोर्दिशां हासमिवाऽसमम् । ग्रहनक्षत्रनिर्माणमृत्स्नास्थलमिवाऽक्षयम् ॥ ८५ ॥ मध्यभागसमासीनक्रीडाश्रान्तकुरङ्गकैः । शिखरैर्दर्शितानेकमृगलाञ्छनविभ्रमम् ॥ ८६ ॥ आमुक्तामलसंव्यानमिव निर्झरपतिभिः । उत्पताकमिवोदञ्चदर्ककान्तोपलांशुभिः ॥ ८७ ॥ तुङ्गनिर्मलशृङ्गाग्रसङ्क्रान्तेन विवर्खता । मुग्धसिद्धपुरन्ध्रीणां, दत्तोदयगिरिभ्रमम् ॥ ८८ ॥ अत्याईपत्रबहलैः, सन्ततच्छायमचिपैः । मयूरपत्ररचितैरातपत्रैरिवोरुभिः ॥ ८९ ॥ खेचरीमिर्लाल्यमानेष्वेणपोतेषु कौतुकात् । उत्प्रस्रवमृगीक्षीरसिच्यमानलतावनम् ॥ ९ ॥ कदलीपत्रसंव्यानशबरीलास्समीक्षितुम् । श्रेणीकृताक्षिपत्राभिः, सुरस्त्रीभिरधिष्ठितम् ॥ ९१ ॥ रतश्रान्तोरगीपीतदरिद्रितवनानिलम् । वनानिलनटक्रीडाप्रनर्जितलतावनम् ॥ ९२ ॥ किन्नरस्त्रीरतारम्भमन्दिरीभूतकन्दम् । अप्सरोमजनभरोत्तरङ्गितसरोजलम् ॥ ९३ ॥ शारा तपरैः क्वाऽपि, पानगोष्ठीरतैः क्वचित् । क्वचनाऽऽबद्धपणितैर्यक्षैस्तुमुलितोदरम् ॥ ९४ ॥ कचिच्छबरनारीभिः, किन्नरीभिः क्वचित् पुनः । क्वचिद् विद्याधरस्त्रीभिः, क्रीडाप्रक्रान्तगीतिकम् ॥१५॥ पक्वद्राक्षाफलोन्मत्तशुकै काऽपि कृतारवम् । क्वाऽपि चूताङ्कुरोन्मत्तपिकोद्राहितपञ्चमम् ॥ ९६ ॥ * इमौ ६७-६८ तमौ श्लोको ख पुस्तके न विद्यते। १ कामसाहाय्यपापस्य । २ मार्गवृक्ष । ३ निवेष्टः। प्रतिकूलानाम् । ५ साधूत्तमै । ७ नक्षत्रै । ८ घनीभूतक्षीरसमुद्रवेलाकूटम् । ९ वृषभम् । १० नालखण्डम् । ११ देवसङ्घ । १२ उपलक्षणीयनदीजलम् । १३ द्यावाभूम्यो । १४ सूर्येण । १५ वृक्षः। १६ मृगशिशुषु । फलकधूतपरै । १८ कोलाहलीकृतमध्यम् । . 20 25 30 ४स्वामि- १७ पाश- ·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व 10 " 15 कचिन्नवबिसावादमत्तहंसखरोद्धरम् । मरित्तटोन्मदक्रौञ्चक्रेङ्कारमुखरं क्वचित् ॥९७ ॥ काऽप्यासन्नघनोन्माद्यत्केकिकेकारवाकुलम् । क्वचित् सर परिसरत्सारसखरसुन्दरम् ॥ ९८ ॥ कौसुम्भवाससमिव, रक्ताशोकवनैः क्वचित् । तमालतालहिन्तालैनीलाम्बरमिव क्वचित् ॥ ९९ ॥ पीतांशुकमिव कापि, किंशुकैः कुसुमाञ्चितैः । श्वेतवस्त्रमिक कापि, मालतीमल्लिकावनैः ॥ १० ॥ 5 अष्ट्रयोजनमानेनोच्छ्रायेणाऽभ्रंलिहं ततः । गिरि गिरिगरिष्ठस्तमारुरोह जगद्गुरुः ॥ १०१ ॥ [चतुर्विशत्या कुलकर ] मरुत्कीर्णैर्द्धकुसुमैस्तथा निर्झरवारिभिः । त्रिजगत्स्वामिनः सोऽद्रिरर्घपाचे व्यधादिव ॥ १०२ ॥ अष्टापदगिरिः सोऽथ, खामिपादैः पवित्रितः । न हीनमान्यभून्मेरोस्तजन्मस्नानपावितात् ॥ १०३ ॥ प्रहृष्टपरपुष्टादिकूजितव्याजतो मुहुः । जगाविव जगन्नाथगुणानष्टापदाचलः ॥ १०४ ॥ क्षेत्रे योजनमात्रेऽथ, तृणकाष्ठादिकं क्षणात् । बर्द्धनीजीविन इव, जहुर्वायुकुमारकाः ॥ १०५ ॥ विकृत्य सद्योऽप्यभ्राणि, पानीयमहिपानिव । गन्धाम्बुभिस्तां सिषिचुः, क्षिति मेघकुमारकाः ॥१०६॥ स्वर्णरत्नशिलाभिश्च, विशालाभिर्दिवौकसः । सममादर्शतलवद्, बवन्धुर्धरणीतलम् ॥ १०७ ॥ पञ्चवर्णाः शक्रधनुःखण्डोत्करविडम्बिनीः । जानुदनीः सुमनसो, ववषुय॑न्तरामराः ॥ १०८ ॥ व्यन्तरास्तत्र कालिन्दीवीचिश्रीतस्करान् व्यधुः । द्रुदलैस्तोरणानाः, ककुप्सु चतसृष्वपि ॥ १०९ ॥ तोरणान्यभितः स्तम्भेष्वराजन्मकराकृतिः । सिन्धूभयतटस्थास्नुमकरश्रीविडम्बिनी ॥ ११० ॥ तेषु श्वेतातपत्राणि, चत्वारि च चकाशिरे । दिग्देवीनां चतसृगां, राजता इव दर्पणाः ॥१११ ॥ रेजुर्वजपटास्तेषु, समीरणतरङ्गिताः । आकाशगङ्गातरलतरङ्गभ्रान्तिदायिनः ॥ ११२॥ अधोऽधस्तोरणान्यासन् , मौक्तिकस्वस्तिकादयः । जगतो मङ्गलमिहेत्यालेख्यलिपिविभ्रमाः ॥ ११३ ॥ तत्रोया रचिते पीठे, वयं वैमानिकाः सुराः । रत्नाकरश्रीसर्वस्वमिव रत्नमयं व्यधुः ॥११४ ॥ 20 तैश्चक्रे तत्र माणिक्यकपिशीर्पपरम्परा । चन्द्रचण्डांशुमालेव, मानुषोत्तरसीमनि ॥ ११५ ॥ वलयीकृत्य हेमाद्रिशृङ्गमेकमिवाऽमलम् । प्राकारं मध्यमं ज्योतिष्पतयः काञ्चनं व्यधुः ॥ ११६ ॥ चक्रिरे कपिशीर्षाणि, तत्र रत्नमयानि ते । सचित्राणीव सुचिरं, प्रेक्षकप्रतिबिम्बितैः ॥ ११७ ॥ विदधुर्भवनाधीशा, रौप्यं वप्रमधस्तनम् । कुण्डलीभूतशेषाहिभोगभ्रमविधायिनम् ॥ ११८ ॥ चकुस्ते काञ्चनीं तत्र, कपिशीर्षपरम्पराम् । क्षीरोदंतीरनीरस्थसुपर्णश्रेणिविभ्रमाम् ॥ ११९ ॥ वने वने च चत्वारि, चक्रिरे गोपुराणि तैः । तदा विनीतानगरीप्राकारे गुडंकैरिव ॥ १२० ॥ गोपुरेषु च माणिक्यतोरणान्यक्रियन्त तैः । प्रसारिभिः शतगुणानीव खैरेव रश्मिभिः ॥ १२१ ॥ द्वारे द्वारे न्यधीयन्त, व्यन्तरैबूंपचारकाः । चक्षुरक्षाञ्जनलेखासदृग्धूपोर्मिधारिणः ॥ १२२ ॥ मध्यवप्रान्तरे पूर्वोदीच्यां विश्रान्तये विभोः । देवच्छन्दं व्यधुर्देवा, देवालयमिवौकसि ॥ १२३ ॥ त्रिकोशमानश्चैत्यद्भुर्विचक्रे व्यन्तरामरैः । अन्तःसमवसरणं, पोतान्तरिव कूपकः ॥ १२४ ॥ 30 पीठं रत्नमयं चकुस्तऽथ चैत्यतरोरधः । ते मूलतः पल्लवितमिव कुर्वाणमंशुभिः॥ १२५ ॥ मृज्यमानं मुहुचैत्यशाखिशाखान्तपल्लवैः । तस्योपरिष्टात् पीठस्य, ते रत्नच्छन्दकं व्यधुः ॥ १२६ ॥ तस्यान्तः प्राक् साङ्गिपीठं, रनसिंहासनं व्यधुः । कर्णिकामिव विकचाम्भोजकोशस्य मध्यतः ॥ १२७ ।। .. 25 * कदलैः सं १॥ १ गगनपर्यन्तोन्नतम् । + गरिष्ठं त° स १॥ २ अयंपायोदके। ३ प्रहर्षितकोकिलादिकू- जितमिषार । ४ मार्जनीजीविन । ५ जानुप्रमाणा । ६ पुष्पाणि । ७ यमुना। 1 अथ श्लोक खंपुस्तके पतित । मूर्द्धनि ४ मण्डलीकृत्य । ९ क्षीरसमुद्रतटजलस्थगरुडपतिविनमाम् । १० यक्षे । ११ किरणैः। खायितधू खता । १२ प्रवहणान्तः पस्तम्भ इव । १३ चैत्यताम् ।

·वदन्, 10 षष्ठः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १३७ छन्दकस्योपरि च्छत्रत्रितयं ते विचक्रिरे । आवर्तितं त्रिपथगास्रोतस्त्रयमिवाभितः ॥ १२८ ॥ कुतोऽपि हि समाहृत्य, पूर्वसिद्धमिव क्षणात् । इत्थं समवसरणमस्थाप्यत सुरासुरैः ॥ १२९ ॥ ततश्च पूर्वद्वारेण, मोक्षद्वारं जगत्पतिः । भव्यानां हृदयमिव, प्रविवेश तदुच्चकैः ॥ १३० ॥ तत्कालं श्रवणोत्तंसीभवच्छाखान्तपल्लवम् । ततः प्रदक्षिणीचक्रे, तमशोकतरुं प्रभुः ॥ १३१॥ नमस्तीर्थायेति पूर्वाशाभिमुखोऽथ तत् । राजहंस इवाऽम्भोज, भेजे सिंहासनं विभुः ॥१३२ ॥ 5 दिक्ष्वन्याखपि तिसृषु, रूपाणि परमेष्ठिनः । रत्नसिंहासनस्थानि, विचकुर्व्यन्तरामराः ॥ १३३ ॥ पूर्वद्वारा विशन् साधु-साध्वी वैमानिकस्त्रियः । प्रदक्षिणीकृत्य नेमुर्जिनं तीर्थं च भक्तितः ॥ १३४ ॥ प्राकारे प्रथमे तत्र, धर्माराममहाद्रुमाः। पूर्वदक्षिणदिश्यासाञ्चक्रिरे सर्वसाधवः ॥ १३५ ॥ तेषां च पृष्ठतस्तस्थुरूर्द्धा वैमानिकस्त्रियः । तासां च पृष्ठतस्तस्थुस्तथैव बेतिनीगणाः ॥ १३६ ॥ प्रविश्य दक्षिणद्वारा, प्राविधानेन नैर्ऋते । तस्थुवनेशज्योतिय॑न्तराणां स्त्रियः क्रमात् ॥ १३७ ॥ प्रविश्य पश्चिमद्वारा, तद्वन्नत्वाऽवतस्थिरे । मरुद्दिशि भवनेशज्योतिष्कव्यन्तराः क्रमात् ॥ १३८ ॥ तदा च नाथं समवसृतं विज्ञाय वासवः । छादयन् द्यां विमानौघैस्तत्र सत्वरमाययौ ॥ १३९ ॥ प्रविश्योदीच्यद्वारेण, स्वामिनस्त्रिः प्रदक्षिणाम् । कृत्वा नत्वा च सुत्रामा, भक्तिमानेवमस्तवीत् ॥१४०॥ अपि सर्वात्मना ज्ञातुमशक्या योगिपुङ्गवैः। स्तुत्याः क ते गुणाः ? स्तोता, काऽहं नित्यप्रमद्वरः॥१४॥ तथापि नाथ ! स्तोष्यामि, यथाशक्ति भवद्गुणान् । दीर्धेऽध्वनि वजन खञ्जः, किं केनाऽपि निवार्यते ॥१४२।। 15 भवदुःखातपक्लेशविवशानां शरीरिणाम् । छत्रच्छायायमानात्रिच्छाय! त्रायख नः प्रभो ॥ १४३ ॥ कृतार्थस्त्वं स्वयं नाथ, कृते लोकस्य केवलम् । एवं विहरसे स्वार्थायोद्याति किमहरकरः ॥१४४ ॥ मध्यन्दिनादित्य इव, त्वयि प्रतपति प्रभो ! । सङ्घचत्यभितः कर्म, देहच्छायेव देहिनाम् ॥ १४५ ॥ तिर्यञ्चोऽपि हि धन्यास्ते, ये त्वां पश्यन्ति सर्वदा । भवद्दर्शनवन्ध्यास्तु, त्रिविष्टंपसदोऽपि न ॥ १४६ ॥ प्रकृष्टेभ्यः प्रकृष्टास्ते, भविकास्त्रिजगत्पते । एको हृदयचैत्येषु, येषां त्वमधिदेवता ॥ १४७ ॥ एकं याचे भवत्पादान्, प्रामाद् ग्रामं पुरात् पुरम् । विहरन्नपि मा जातु, विहासीहृदयं मम ॥ १४८ ॥ प्रसुं स्तुत्वेति पञ्चाङ्गस्पृष्टभूमिः प्रणम्य च । पूर्वोत्तरस्यां दिश्यासाञ्चक्रे दिविषदां पतिः ॥ १४९ ॥ तथा च समवसृतं, स्वामिनं शैलपालकाः । शशंसुश्चक्रिणे तत्र, तदर्थ स्थापिता हि ते ॥१५० ॥ स वदीन्यो ददौ स्वर्णकोटीर्वादश सार्द्धिकाः । तेभ्यो जिनं ज्ञपयमः, सर्व स्तोकं हि तादृशाम् ॥१५१॥ सिंहासनादथोत्थायाऽभिमुखं भगवदिशः । गत्वा पदानि सप्ताऽष्टान्यनमद् विनयात् प्रभुम् ॥ १५२ ॥ स्थित्वा मिहामने भृयो. भय आजहवन्नृपान् । स्वामिपादान्तयानाय. पुरन्दर इवाऽमरान् ।। १५३ ॥ आययुः मवतो भूपाः, न भरताजया । देलवेव पयोगगम्चैवींचिपरम्पराः ।। १५४ ॥ जगजुदन्तिनन्तारं. गजिन जिहेपिरे ! वग्यन्न इव स्वामियानाय स्वाधिगेहकान् ॥ १५५ ।। रथिनः पत्तयश्वेयुः, प्रमोदपुलक चिनः । गजाड वद्याने. मुगन्धित्वपसनिभा ॥१५६ ॥ मैन्यान्यायापदायोध्यं. न मान्नि म स्थिगन्यपि । महानिझरिणीपरपयांसंवाऽऽनटीद्वयम् ॥१५७॥2) श्वेनानपत्रमायुगनपत्रैश्च वियत्यपि । मन्दाकिनीयमुनयोदेगीमङ्ग इवाऽभवन् ॥ १५८ ।। म्गदिवारकराग्रस्थाः. म्फुरद्धिः म्वमरीचिभिः । कुन्ना अपि ममुन्चिमकुन्ता इव चकाशिर ॥१५९ ।। गद्भिर्जितं हपाढाईबाग्लुञ्जरः । कुञ्जरा अपि चोदूढकुञ्जग इन गेजिरे ॥ १६ ॥ गङ्गाप्रवाहत्रयम् । • प्रथमनिप्पन्नमिव । ३ पूर्वदिनानिमुत्र । ७ पादविक्र । ८ सूर्य । ९ सूर्य । ९ देवा । - श्रेष्ट । 'समाऽटो ननामाऽन्वक्षवत् प्रभुम् खता ॥ भूय सैन्याना- जूहवत् स २, खता, आ ॥ सेना खना ॥ 11 महानदीपरपामाच । 20 25 है धमाद्याननहावृक्ष । माध्य . त्रिषष्टि १८ ·10 " १३८ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व चक्रितोऽप्यौत्सुकायन्त, सैन्या नन्तुं जगत्पतिम् । असिकोशस्तदसितो, नितान्तं निर्शितोऽभवत् ॥१६॥ सर्वतो मिलिताः सैन्या, महाकोलाहलेन ते । द्वास्थेनेव न्यवेद्यन्त, मध्यस्थस्यापि चक्रिणः ॥ १६२ ॥ अथाऽङ्गशौचं मानेन, प्रचक्रे चक्रवर्त्यपि । रागद्वेषजयेनेव, मनःशौचं मुनीश्वरः ॥ १६३ ॥ भरतेशः कृतप्रायश्चित्तकौतुकमङ्गलः । पर्यधाद् वस्त्रनेपथ्यान्युज्वलानि खवृत्तवत् ॥ १६४ ।। 5 मूर्ध्नि श्वेतातपत्रेण, चामराभ्यां च पार्श्वयोः। भ्राजमानः स शुभ्राभ्यां, ययौ वेश्मान्तवेदिकाम् ॥१६५॥ पूर्वाचलमिवाऽऽदित्यस्तामारुह्य महीपतिः । नभोमध्यमिवोदग्रमारुरोह महागजम् ॥ १६६ ॥ मेरीशङ्खानकप्रायवर्यतूर्यमहारवैः । अनुवानोऽम्बराभोग, यत्रधाराजलैरिव ॥ १६७ ॥ दिशो गजैर्निरन्धानोऽम्बुदैरिव मदाम्बुभिः । तुरङ्गैरछादयन्नुवी, तरङ्गैरिव सागरः ॥ १६८ ॥ हर्षत्वराभ्यां युग्मिभ्यामिव कल्परन्वितः । सान्तःपुरपरीवारः, सोज्गादष्टापदं क्षणात् ।। १६९ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] सोऽवरुह्य गजात् तसादारुरोह महागिरिम् । गृहस्थधर्मादुत्तु, चारित्रमिव संयमी ॥ १७० ।। उदग्द्वारेण समवसरणं प्रविवेश सः । प्रभुं ददर्श चाऽऽनन्दकन्दलोद्गमवारिदम् ॥ १७१ ॥ त्रिश्च प्रदक्षिणां कृत्वा, नत्वा च चरणौ प्रभोः । बद्धाञ्जलिः शिरस्येवमारेमे भरतः स्तुतिम् ॥ १७२ ॥ कुम्भैर्मानमिवाऽम्भोधेः, स्तवनं मादृशैस्तव । स्तोष्यामि तदपि खामिन् , भत्त्या ह्यसि निरङ्कुशः॥१७३॥ 15 त्वदाश्रितास्त्वया तुल्या, भवन्ति भविनः प्रभो। यान्ति दीपस्य सम्पर्काद्, वर्त्तयोऽपि हि दीपताम् ॥१७४॥ माद्यदिन्द्रियदन्तीन्द्रामदीकरणभेषजम् । तव खामिन् ! विजयते, शासनं मार्गशासनम् ॥ १७५ ।। हत्वा घातीनि कर्माणि, शेषकर्माण्युपेक्षसे । भुवनानुग्रहायैव, मन्ये त्रिभुवनेश्वर ! ॥ १७६ ॥ पादलनास्तव विभो!, लञ्चन्ते भविनो भवम् । उदैन्वन्तं पक्षिराजपक्षमध्यगता इव ॥ १७७ ॥ जयत्यनन्तकल्याणद्भुमोल्लासनदोहदम् । विश्वमोहमहानिद्राप्रत्यूषं दर्शनं तव ॥ १७८ ॥ 20 त्वत्पदाम्भोजसंस्पर्शान, दीर्यते कर्म देहिनाम् । इन्दोर्मूदुभिरप्युर्दन्तिदन्ताः स्फुटन्ति हि ॥ १७९ ।। वृष्टिर्वारिधरस्येव, मृगाङ्कस्येव चन्द्रिका । जगन्नाथ ! प्रसादस्ते, सर्वसाधारणः खलु ॥ १८० ॥ एवं जगत्पति स्तुत्वा, नत्वा च भरतेश्वरः। निषसाद हरेः पृष्ठे, सामानिक इवाऽमरः ॥ १८१ ॥ दिवौकसां पृष्ठतश्च, निषेदुरपरे नराः । नराणां पृष्ठतो नार्य, ऊर्द्धा एवाऽवतस्थिरे ॥ १८२ ॥ इत्थं प्रथमवप्रान्तस्तस्थौ सङ्घश्चतुर्विधः । चतुर्विधो धर्म इवाऽनवद्ये स्वामिशासने ॥ १८३ ॥ प्राकारे च द्वितीयसिस्तियश्वस्तस्थुरुन्मुदः । विरोधिनोऽपि हि मिथः, सस्नेहाः सोदरा इव ॥ १८४ ॥ तार्तीयीके पुनर्वप्रे, नृपादीनामुपेयुषाम् । देशनाकर्णनोत्कर्णास्तस्थुर्यानैपरम्पराः ॥ १८५ ॥ सर्वभाषानुगामिन्या, मेघनिर्घोषधीरया । गिरा त्रिभुवनस्वामी, विदधे धर्मदेशनाम् ॥ १८६ ॥ आसक्तभारनिर्मुक्ता, इवाऽऽसेष्टपदा इव । कुवाभिषेककल्याणा, इव ध्यानस्थिता इव ॥ १८७ ॥ प्राप्ता इवाऽहमिन्द्रत्वं, परं ब्रह्म गता इव । शृण्वन्तो देशनां हर्षाद, तस्थुस्तिर्यग्नरामर ॥१८॥ [युग्मम्] देशनान्ते च भरतो, भ्राहनातमहाव्रतान् । निरीक्ष्य समनस्तापो, मनस्येवमचिन्तयत् ॥ १८९ ॥ बन्धूनां गृह्णता राज्यमेतेषां किं कृतं मया । अनारतमत्सेन, भसकामायिनेव हा ॥१९॥ अन्येभ्योऽपि ददानोऽसि, लक्ष्मी भोगफलामिमाम् । तच्च मे भसनि हुतमिव मूढस्य निष्फलम् ।।१९१॥ काकोऽप्याहूय काकेभ्यो, दत्त्वाऽन्नायुपजीवति । ततोऽपि हीनस्तदहं, भोगान् मुझे बिना ह्यमूर ॥१९२॥ कीयमानान् यदि पुनर्भोगान् भूयोऽपि मच्छुभैः । आददीरनमी भिक्षा, मासर्वोपणिका इव ॥ १९३ ।। ४ रश्मिभि । * रुन्मदाः स. २॥ ५ भमकरोगिणेव। मासोपवासिनो मुनयः। 25 30 २ तीक्ष्ण । ३ समुद्रम् । ५ वाहनपरम्परा ३ उत्सुका अभवन् । ६मनःसन्तापसहित। .

·5 10 षष्ठः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । एवमालोच्य भरतः, पादमूले जगद्गुरोः । भ्रातृन निमन्त्रयामास, भोगाय रचिताञ्जलिः ॥ १९४ ॥ प्रभुरप्यादिदेशैवमृज्वाशय! विशाम्पते । भ्रातरस्ते महासत्त्वाः, प्रतिज्ञातमहाव्रताः ॥ १९५ ॥ संसारासारतां ज्ञात्वा, परितस्त्यक्तपूर्विणः। न खलु प्रतिगृह्णन्ति,भोगान् भूयोऽपि वान्तवत्॥१९६॥ युग्मम् ] एवं निषिद्धो भोगेषु, स्वामिना भरतेश्वरः । भूयो विचिन्तयामास, सानुतापेन चेतसा ॥ १९७ ।। यदि तावदमी त्यक्तसङ्गा भोगान् न भुञ्जते । तथापि तावदाहारं, भोक्ष्यन्ते प्राणधारणम् ॥ १९८ ॥ एवं विचिन्त्य शकटशतैः पञ्चभिरुच्चकैः । आनाय्याऽऽहारमनुजान्, न्यमत्रयत् स पूर्ववत् ॥ १९९ ॥ खामी भूयोऽप्युवाचैवमन्नादि भरतेश्वर ! । आधाकर्माऽऽहृतं जात, यतीनां न हि कल्पते ॥२०० ॥ एवं निराकृतो भूयोऽप्यकृताकारितेन सः । अनेनाऽऽमत्रयाञ्चके, शोमते सर्वमार्जवे ॥२०१॥ राजेन्द्र ! राजपिण्डोपि, महर्षीणां न कल्पते । एवं भूयो निराचके, चक्रभृद् धर्मचक्रिणा ॥ २०२ ॥ स्वामिना प्रतिषिद्धोऽसि, सर्वथेति महीयसा । अयताऽनुतापेन, राहुणेव निशाकरः ॥२०३॥ उपलक्ष्य विलक्षत्वं, सहस्राक्षः क्षमापतेः । पप्रच्छ खामिनमिति, कतिधा यादवग्रहः १ ॥२०४॥ खाम्यपि व्याजहारैवं, पश्वधा स्यादवग्रहः । इन्द्रचक्रिनृपागारिसाधुसम्बन्धिमेदतः ॥ २०५॥ उत्तरेणोत्तरेणैषां, पूर्वः पूर्वः प्रबाध्यते । विधिः परोक्तो बलवान् , यत् पूर्वोक्तपरोक्तयोः ॥ २०६ ॥ शक्रोऽप्यूचेऽवग्रहे मे, साधवो विहरन्ति ये । तदमीषां मया देवानुजज्ञेऽवग्रहो निजः ॥ २०७ ॥ इत्युदित्वा खामिपादान् , वन्दित्वाऽवस्थिते हेरौ । एवं सञ्चिन्तयामास, भूयोऽपि भरतेश्वरः॥२०८॥ 15 एभिर्मदीयं मुनिभिर्यद्यप्यन्नादि नाऽऽदृतम् । अवग्रहानुज्ञयाऽद्य, कृतार्थः स्यां तथाऽप्यहम् ॥ २०९ ॥ सम्प्रधाउँति हृदये, हृदयालुमहीपतिः । शक्रवत् स्वामिपादाग्रेऽन्वज्ञासीत् खमवग्रहम् ॥ २१० ॥ सब्रह्मचारिणमिवेत्यपृच्छद् वासवं च सः । मया कि कार्यममुना, भक्तपानादिनाऽधुना ? ॥ २११ ।। गुणोत्तरेभ्यो दातव्यमिति शक्रेण भाषिते । एवं स ढध्यौ मम के. विना साधन गुणोत्तराः १ ॥२१२॥ आ! जानमथवा मन्नि. विग्नागिताः खलु । गुणोत्तगः श्रावका मे, नेभ्गे देशमिदं मया ॥ २१३ ।। 20 कर्तव्यं तच निश्चित्य, चक्रवती दिवस्वनः। मास्वढाकृनि स्पं. दृष्ट्या पप्रच्छ विसितः ॥ २१४ ॥ किमीशेन रूपेण, यूयं खगपि तिष्ठय ? । रूपान्तरेण यदि वा, कामरूपा हि नाकिनः ॥ २१५ ॥ देवराजोनवाइ राजन्निदं रूपं न तत्र नः । यन् तत्र रूपं तन्मन्येन इष्टुमपि पायने ।। २१६ ॥ भरतः पुनरप्यूच, सहस्राक्ष : ममोच्चकैः । चोप्माकीणस्य रूपस्स. ढशने नस्य कौतुकम् ॥ २१७ ।। तस्या दिव्याकृतः स्वस्था. दमनेन दिवस्पते । परिणय में चक्षुश्चकोरमिव चन्द्रमाः ॥ २१८ ।। बं पुमानुत्तमोऽसीति, मा नेऽभून् प्रणयो मुधा ! तदेकमगावयचं, दर्शयिष्यामि भूपते ॥ २१९ ॥ इन्युटीय शुनामागे, योग्यालङ्कारशालिनीम् । म्वाङ्गुली दर्शयामाम, जगम्मकदीपिकाम् ।। २२० ॥ पार्वणेन्दुमिवोढन्वान् . विकसद्भामुरधुनिम् । नां महेन्द्राङ्गुली दृष्टा, मुमुढे मेदिनीपनिः ।। २२१ ॥ भगवन्तं प्रणम्याज्य. गजानमनुमान्य च । शनमन्युम्निरोऽधत्त, सन्ध्याभ्रमिव तत्क्षणात् ।। २. स्वामिनं प्रणिपत्याऽथ. चक्रवत्यपि शक्रवन् । कृत्यानि चिन्नयंश्चित्त. विर्नानां नगरी ययौ ॥२२३।। 30 शक्राङ्गुली न्यख रानी. भरतोष्टाह्निका व्यधान् । भक्तो नेहेऽपि च पना, कर्तव्य तुल्यमेव हि ॥२२४॥ इन्द्रस्तम्भं समुत्तभ्य. नतः प्रभृति सर्वतः । इन्द्रोन्सवः समारब्धो. लोकरद्यापि वतने ॥ २२५ ॥ विजहार नतोऽन्यत्राऽष्टापदाद् भगवानपि । भव्याजबोधका क्षेत्रान्. क्षेत्रान्तमिवाऽयमा ॥ २२६ ।। भरनोऽथ ममाहय, श्रावकानभ्यधादिवम् । गृहे महीये भोक्तव्यं, युप्माभिः प्रनिवासरम् ॥ २२७ ।। कृष्यादि न विधातव्यं, किन्तु स्वाध्यायतत्परः । अपूर्वबानग्रहणं. कुवोणेः स्थयमन्वहम् ।। २२८ ।। १पवासापलहितेन । २ सरलव । नायंकरण : ॐ इन्द्र । ५ इन्द्रे। 25 ॥ 35 ६ प्रार्थना।

·5 10 15 १४० कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व भुक्त्वा च मेऽन्तिकगतैः, पठनीयमिदं सदा । जितो भवान् वर्धते भीस्तसान्मा हन मा हन ॥ २२९ ॥ प्रतिपद्य तथा ते तु, भुञ्जते स तदोकसि । तथा च तद् वचः पेटः, स्वाध्यायमिव तत्पराः ॥ २३० ॥ रतिमन्नो देव इव, नृदेवोऽपि प्रमद्वरः। तच्छब्दाकर्णनादेव, किञ्चिदेवं व्यचिन्तयत् ॥ २३१ ॥ जितोऽसि केन ? हुं ज्ञातं, कषायैर्वर्धते च भीः । कुतो मे तेभ्य एवेति, मा हन्यां प्राणिनस्ततः ॥२३२॥ एवं च सारयन्त्येते, नित्यमेव विवेकिनः । अहो ! मम प्रमादित्वमहो ! विषयलुब्धता ॥ २३३ ।। औदासीन्यमहो! धर्मेऽप्यहो ! संसाररागिता । अहो ! महापुरुषतोचिताचारविपर्ययः ॥ २३४ ॥ अनया चिन्तया धर्मध्यानं पावर्तत क्षणम् । गङ्गाप्रवाहः क्षाराब्धाविव तसिन् प्रमादिनि ॥ २३५ ॥ भूयोऽपि भूपः शब्दादिष्विन्द्रियार्थेष्वसज्यत । कर्म भोगफलं कोऽपि, नाऽन्यथा कर्तुमीश्वरः ॥२३६ ॥ सूदाध्यक्षस्थाऽन्येयुरेवं व्यज्ञपि भूपतिः । श्रावकोऽश्रावको वाऽपि, भूयस्त्वान्नोपलक्ष्यते ॥ २३७ ॥ आदिशद् भरतः सूदान्, श्राद्धा यूयमपि स्थ यत् । परीक्षापूर्वकं देयमतः प्रभृति भोजनम् ॥ २३८ ॥ को भवान् ? श्रावकोऽहं, तद्वतानि कति शंस नः। तानि न श्रावकाणां स्युः, किन्त्वस्माकं सदापि हि ॥२३९॥ अणुव्रतानि पञ्चाऽथ, सप्त शिक्षावतानि च । एवं परीक्षानियूँढास्तैस्तेऽदय॑न्त भूपतेः ॥ २४० ॥ ज्ञानदर्शनचारित्रलिङ्गं रेखात्रयं नृपः । वैकक्ष्यमिव काकिण्या, विदधे शुद्धिलक्षणम् ॥ २४१ ॥ अर्द्धवर्षेऽर्द्धवर्षे च, परीक्षां चक्रिरे नवाः । श्रावकाः काकिणीरलेनाऽऽलम्ब्यन्त तथैव हि ॥२४२॥ तल्लाञ्छना भोजनं ते, लेभिरेऽथाऽपठन्निदम् । जितो भवानित्याधुच्चैर्माहनास्ते ततोऽभवन् ॥ २४३ ॥ निजान्यपत्यरूपाणि, साधुभ्यो ददिरे च ते । तन्मध्यात् खेच्छया कैश्चिद्, विरक्तैर्बतमाददे ॥ २४४ ॥ परीषहासहैः कैश्चिच्छ्रावकत्वमुपाददे । तथैव बुभुजे तैश्च, काकिणीरत्नलाञ्छितैः ॥ २४५ ॥ भूभुजा दत्तमित्येभ्यो, लोकोपि श्रद्धया ददौ । पूजितैः पूजितो यसात् , केन केन न पूज्यते ? ॥२४६॥ अर्हत्स्तुतिमुनिश्राद्धसामाचारीपवित्रितान् । आर्यान वेदान् व्यधाचक्री, तेषां स्वाध्यायहेतवे ॥२४७॥ क्रमेण माहनास्ते तु, ब्राह्मणा इति विश्रुताः । काकिणीरत्नलेखास्तु, प्रापुर्यज्ञोपवीतताम् ॥ २४८ ॥ इयं भरतराज्येऽभूत् , स्थितिरर्कयशाः पुनः । स्वर्णयज्ञोपवीतानि, चक्रे काकिण्यभावतः ॥ २४९ ॥ महायशःप्रभृतयः, केचिद् रौप्याणि चक्रिरे । पट्टसूत्रमयान्यन्येऽपरे सूत्रमयानि तु ॥२५०॥[युग्मम्] भरतादादित्ययशास्ततश्चाऽऽसीन्महायशाः। अतिबलो बलभद्रो, बलवीर्यस्ततोऽपि च ॥२५१॥ कीर्तिवीर्यो, जलवीर्यो, दण्डवीर्यस्ततोऽष्टमः । इत्यष्टौ पुरुषान् यावदाचारोऽयं प्रवृत्तवान् ॥२५२ ॥ 25 एभिभूपैश्च बुभुजे, भरतार्घ समन्ततः । भगवन्मुकुटः शक्रोपनीतो मूय॑धारि च ॥ २५३ ॥ शेषैर्महाप्रमाणत्वान्न स वोढुमपार्यत । हस्तिभिर्हस्तिभारो हि, वोढुं शक्येत नाऽपरैः ॥२५४ ॥ जज्ञे साधुविच्छेदोऽन्तनमदशमाहतोः । एवं सप्तवन्तरेषु, जिनानामेष वृत्तवान् ॥ २५५ ॥ वेदाचाऽर्हत्स्तुतियतिश्राद्धधर्ममयास्तदा । पश्चादनार्याः सुलसायाज्ञवल्क्यादिमिः कृताः ॥२५६ ॥ इतश्च भरतस्तस्थौ, दिवसानतिवाहयन् । श्राद्धदानैः कामकेल्या, विनोदैरपरैरपि ॥ २५७ ॥ 30 अवनि पावयन् पादैर्गगनं चन्द्रमा इव । अन्येधुभगवानागादष्टापदमहागिरिम् ॥२५८ ॥ सद्यश्च तत्र समवसरणे निर्मिते सुरैः । आसाञ्चके जगन्नाथो, विदधे धर्मदेशनाम् ॥ २५९ ॥ तथास्थितो जगत्वामी, समेत्याऽऽयुक्तपूरुषैः । शशंसे भरतेशाय, त्वरितैरनिलैरिव ॥ २६०॥ पूर्वप्रमाणं तेभ्योऽदाद्, भरतः पारितोषिकम् । दिने दिने कल्पतरुर्ददानो न हि हीयते ॥२६१॥ 20 , १ पाचकाधिपतिभि । २ तिर्यकक्षावलम्बी हारभेद । काकण्या खता॥ काकणी खंता॥ काकणी खता काकणी खंता॥ ६ काकण्य संता ॥ ३ सुविविशीतलाख्यतीर्थकृतोः। इतः खता ॥ नियुक्तपुरुषैः ।

·5 षष्ठः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । "अष्टापदे च समवसृतं स्वामिनमेत्य सः । प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य चक्रीति तुष्टुवे ॥ २६२ ॥ त्वत्प्रभावात् स्तवीमि त्वामप्राशोऽपि जगत्पते ! । शशिनं पश्यतां दृष्टिर्मन्दापि हि पट्रयते ॥ २६३॥ मोहान्धकारनिर्मग्नजगदालोकदीपक ! । आकाशवदनन्तं ते, स्वामिन् ! जयति केवलम् ॥ २६४ ॥ प्रमादनिद्रामन्नानां, नाथ ! कार्येण मादृशाम् । एवं गतागतानि त्वं, करोष्यक इवाऽसकृत् ॥ २६५ ॥ जन्मलक्षार्जितं कर्म, त्वदालोकाद् विलीयते । कालेन दृषदीभूतमप्याज्यं वह्निना द्रवेत् ॥ २६६ ॥ एकान्तसुषमातोऽपि, साध्वी सुषमदुःषमा । यत्र कल्पद्रुमेभ्यस्त्वं, विशिष्टफलदोऽभवः ॥ २६७ ॥ समस्तभुवनेशेदं, भुवनं भूषितं त्वया । राज्ञा पुरीव ग्रामेभ्यो, भुवनेभ्यः प्रकृष्यते ॥ २६८ ॥ पिता माता गुरुः स्वामी, यत् सर्वेऽपि न कुर्वते । एकोऽप्यनेकीभूयेव, त्वं हितं विदधासि तत् ॥२६९॥ निशा निशाकरेणेच, हंसेनेव महासरः । वदनं तिलकेनेव, शोभते भुवनं त्वया ॥ २७० ॥ इति स्तुत्वा नमस्कृत्य, भगवन्तं यथाविधि । निषसाद यथास्थानं, विनयी भरतेश्वरः ॥ २७१ ॥ 10 आयोजनविसर्पिण्या, सर्वभाषानुर्यातया । भारत्या भगवान् विश्वोपकृत्यै देशनां व्यधात् ॥ २७२ ॥ देशनाविरतौ नत्वा, स्वामिनं भरतेश्वरः । रोमाञ्चितवपुर्बद्धाञ्जलिरेवं व्यजिज्ञपत् ॥ २७३ ॥ नाथेह भरते यूयं, यथा विश्वहितास्तथा । कत्यन्ये भाविनो धर्मचक्रिणश्चक्रिणः कति ? ॥ २७४ ॥ तेषां च नगरं गोत्रं, पितरावर्भिधाऽऽयुषी । वर्ण मानान्तरे दीक्षागती च ज्ञापय प्रभो ॥ २७५ ॥ अथाऽऽचचक्षे भगवान् , भरते भाविनोऽपरे । त्रयोविंशतिरहन्त, एकादश च चक्रिणः ॥ २७६ ॥ 15 जिनौ च विंशद्वाविंशी, तत्र गोतमवंशजौ । काश्यपान्वयजास्त्वन्ये, सर्वे निर्वाणगामिनः ॥ २७७ ॥ अयोध्यायां जितशत्रु-विजयातनयोऽजितः। द्वासप्ततिपूर्वलक्षायुष्को निष्कसमद्युतिः ॥ २७८ ॥ अर्द्धपञ्चमकोदण्डशतान्युत्तुङ्गविग्रहः । पूर्वाङ्गोनपूर्वलक्षपर्यायोऽसौ भविष्यति ॥ २७९ ॥ तथा मदीयनिर्वाणाऽजितनिर्वाणकालयोः । मागगेपमकोटीनां. लग्नाः पञ्चाशदन्तरम् ॥ २८० ।। श्रावस्त्यां जितारि-सेनामः स्वणभश्च सम्भवः । पष्टिपूर्वलायुकचनुधन्वयनोच्छयः ॥२८॥ चतुःपूर्वाङ्गहीना च, पूर्वलक्षऽस्य तु बने । मागमेपमकोर्टानां. लक्षागे त्रिशनन्तरम् ।। २८२ ।। विनीतापुर्यां संवर-सिद्धार्थाजोन्निन्दनः । पञ्चाशत्पूर्वलक्षायु , माईवन्यनत्रयः । २८३ ।। वर्णाभः पूर्वलक्षाऽष्टपूर्वाङ्गोनाऽस्य दु बने । सागगेपमकोटीना. दमलक्षाणि चाऽन्तरम् ।। २८८ ॥ तत्पुर्या सुमतिर्मेघ-मङ्गलाभः सुवर्णस्छ । मद्विचन्गरिंशन्पर्वलक्षायुविधनुःशत. ।। २८५ ॥ द्वादशपूर्वाङ्गहीना, पूर्वलक्षाऽस्य तु बने । नागरोपमकोर्टानां. नवलभाणि चाऽन्तरम् ।। २८६ ॥ कौशाम्ब्यां धर-सुसीमासूनुः पद्मप्रमोऽरुणः । त्रिशन्पूर्वलक्षायुष्क.. सादधन्वगतद्वयः ॥२८७।। षोडशपूर्वाङ्गन्यूनो, पूर्वलक्षोऽस तु बने । अन्धिकोटिमहमाणां. नवतिः पुनग्न्तग्म ।। २८८ ।' वाराणस्यों तु प्रतिष्ठ-पृथ्वीमनुः मुत्रणस्न् । सुपाचों विगनिपूर्वलवायुद्धिधनुःशतः ॥ २८९ ।। विंशत्यङ्गविहीनोऽस्य, पूर्वलक्षो बन पुनः। मागरोपमकोटीना. महखाणि नवान्नम् ॥ २९० ।। चन्द्रानने महासेन-लक्ष्मणामः शिप्रभः । दशपूर्वलक्षायुष्कः. शुभ्रः साईधनु-शनः ॥२९१।। 30 चतुर्विंशत्यङ्गहीना, पूर्वलक्षाऽस तु व्रते । मागरोपमकोर्टानां मनानि नव चाऽन्नम् ॥ २९२ ।। काकन्यां सुग्रीव-रामाननयः सुविधिः मितः । पूर्वलनद्वयायुष्क. एक्थन्वशनोच्छ्रयः ॥२९३|| अष्टाविंशत्यङ्गहीना, पूर्वलक्षाऽस तु बने । मागगेपमकोटीनां. नवनिः पुनग्न्तग्म् ॥ २९४ ॥ शीतलो भद्रिलपुरे, नन्दा-हदरथात्मनः । स्वणामः पूर्वलक्षायुधनुनवनिमुच्छिनः ॥ २९५ ।। * इमौ द्वौ २६२,२६३ तमौ श्लोक उपुन्तरे पनि। • न्यानीमूतन् । ३ वृतन् : जुगामिन्या। ५ तीर्थकरा.। ६ नान । सुवर्णकान्ति । ८ शरीरम् । चत्वरिशत्यूर्वलक्षायुर्धनुखिशामितः स २॥ - 25 । • समय ननि। "वनापा- - ·१४२ 5 . 15 कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व अमुष्य तु व्रते पूर्वसहस्राः पञ्चविशतिः । अन्तरं तु सरिनाथोपमानां कोटयो नव ॥ २९६ ॥ सिंहपुरे विष्णुराज-विष्ण्वोः सूनुः सुवर्णरुक् । श्रेयांसस्तु जिनोऽशीतिशरासनसमुन्नतिः॥२९७॥ वर्षाणां चतुरशीत्या, लक्षैः प्रमितजीवितः । अमुष्य तु व्रते वर्षलक्षाणामेकविंशतिः ॥ २९८ ॥ षड्विंशत्याऽब्दसहस्रैः, षषष्ट्या वर्षलक्षकैः । तथार्णवशतेनोनार्णवकोटिर्जिनान्तरम् ।। २९९ ॥ चम्पापुर्या वासुपूज्यो, वसुपूज्य-जयात्मजः । द्वासप्तत्यब्दलक्षायुर्धनुःसप्ततिमुन्नतः ॥ ३०॥ रक्तोऽस्य चतुःपञ्चाशद्वर्षलक्षाणि तु व्रतम् । तथा सागरोपमाणां, चतुःपञ्चाशदन्तरम् ॥ ३०१ ॥ काम्पिल्ये च कृतवर्म-श्यामाभूर्विमलो जिनः । षष्टिवत्सरलक्षायुः, षष्टिधन्वा सुवर्णरुक् ॥३०२॥ अमुष्य च पञ्चदश वर्षलक्षाणि तु व्रतम् । वासुपूज्यान्ततन्मोक्षान्तरे च त्रिंशदर्णवाः ॥ ३०३ ॥ अयोध्यायां सिंहसेन-सुयशोभूः सुवर्णरुक् । अनन्तस्त्रिंशल्लक्षाब्दायुः पञ्चाशद्धनूनतिः॥३०४॥ 10 सार्दानि वर्षलक्षाणि, सप्त तस्य पुनव्रतम् । विमलमोक्षतन्मोक्षान्तरे च नव सागराः ॥ ३०५ ॥ धर्मो रत्नपुरे भानु-सुव्रताभूः सुवर्णरुक् । दशाब्दलक्षायुः पञ्चचत्वारिंशद्धनूनतिः ॥ ३०६ ॥ पर्यायस्तस्य वर्षाणां, सार्द्ध लक्षद्वयं खलु । अनन्तमोक्षतन्मोक्षान्तरेऽर्णवचतुष्टयम् ॥ ३०७ ॥ पुरे गजपुरे शान्तिर्विश्वसेना-चिरासुतः । स्वर्णवर्णोऽन्दलक्षायुश्चत्वारिंशद्धनून्नतिः ॥ ३०८ ॥ पञ्चविंशतिरब्दानां, सहस्राण्यस्य तु व्रते । अब्धित्रयं पल्यचतुर्भागत्रिकोनमन्तरम् ॥ ३०९ ॥ कुन्थुर्गजपुरे वर्णवर्णः सूर-श्रियोः सुतः । पञ्चनवत्यब्दसहस्रायुः पल्या कान्तरः ॥ ३१० ॥ पश्चत्रिंशद्धनुस्तुङ्गः, पर्यायेऽस्य तु वत्सराः । त्रयोविंशतिसहस्राः, सार्द्धसप्तशतानि च ॥ ३११ ॥ वर्णाभोऽरो गजपुरे, देवी-सुदर्शनात्मजः । चतुरशीत्यब्दसहस्रायुस्त्रिंशद्धनूनतिः ॥ ३१२ ॥ पर्याये तस्य वर्षाणां, सहस्राण्येकविंशतिः । पल्यतुर्यांशोऽब्दकोटिसहस्रोनो जिनान्तरम् ॥ ३१३ ॥ मल्लिनाथो मिथिलायां, कुम्भ-प्रभावतीप्रसूः । पञ्चविंशतिधन्वाऽब्दकोटीसहस्रकान्तरः ॥३१४॥ 20 नीलोऽस्याऽब्दसहस्राणि, पश्चपञ्चाशदायुषि । एकवर्षशतोनानि, पूर्वोक्ताब्दानि तु ते ॥३१५ ॥ पद्मा-सुमित्रसू राजगृहे कृष्णस्तु सुव्रतः। त्रिंशद्वर्षसहस्रायुधनुर्विशतिमुन्नतः ॥ ३१६ ॥ सप्तवर्षसहस्राणि, सार्द्धान्येतस्य तु व्रतम् । चतुष्पश्चाशदब्दानां, लक्षाणि तु जिनान्तरम् ॥ ३१७॥ मिथिलायां स्वर्णवर्णो, वप्रा-विजयभूमिः । दशवर्षसहस्रायुः, पञ्चदशधनूनतिः ॥३१८ ॥ समासहस्रद्वितयं, सार्द्धमतस्य तु व्रतम् । मोक्षान्तरं मुनिनम्योर्वर्षलक्षाः षडेव हि ॥ ३१९ ॥ *शिवा-समुद्रविजयात्मजः शौर्यपुरे शितिः। नेमिर्दशधनुस्तुङ्गः, समासहस्रजीवितः॥३२०॥ शतानि सप्त वर्षाणां, प्रव्रज्यायाममुष्य तु । मुक्त्यन्तरे नमिनेम्योर्षलक्षाणि पञ्च तु ॥ ३२१ ॥ वामा-ऽश्वसेनभूः पार्थो, वाराणस्यां विनीलरुक् । नवहस्तप्रमाणाङ्गा, शतवत्सरजीवितः ॥३२२॥ विर्षाणां सप्ततिस्तस्य, तेऽन्तरे तु वत्सराः । सहस्राणि त्र्यशीतिः सार्दानि सप्तशतानि च ॥ ३२३ ॥ कुण्डग्रामे महावीरः, सिद्धार्थ-त्रिशलासुतः। वर्णाभः सप्तहस्ताङ्गो, द्वासप्तत्यब्दजीवितः ॥३२४॥ 30 द्वाचत्वारिंशदब्दानि, प्रवज्यायाममुष्य च । पार्श्ववीरान्तरालं तु, सार्द्ध वर्षशतद्वयम् ॥ ३२५ ॥ काश्यपाश्चक्रिणः वर्णवर्णा अष्टैषु मोक्षगाःत्वं मयीवाजिते सत्राऽयोध्यावां सगर खलु ॥ ३२६ ॥ हुँक् सुमित्र-यशोमत्यो, सार्द्धधन्वचतुःशतः । द्वासप्तत्या पूर्वलक्षः, स तु अमितजीवितः ॥ ३२७॥ श्रावस्त्यां मघवा भद्रा-समुद्रविजयात्मजः । पञ्चाब्दलक्षायुः सार्द्धद्विचत्वारिंशधवक ।। ३२८ ॥ सनत्कुमारोऽन्दलक्षवयाधुहस्तिनापुरे । प्राग्मानादेकचन्वोना, सहदेच्यश्वसेनभूः ॥ ३२९ ॥ इमौ द्वौ ३२०, ३२१ तमौ श्लोकौ खं पुस्तके नोपलभ्येते ॥ १ श्यामवर्ण । वर्षाणि खता । तेऽणादन्तरे पुन. २आ, दीक्षान्त गुमः # १ ॥ २ काश्यपगोत्रिण.। ३ पुनः । , ·, 5 " 10 15 " षष्ठः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १४३ धर्मशान्त्यन्तरे चैतौ, तृतीयस्वर्गगामिनौ । शान्तिः कुन्थुररश्चैतेऽर्हन्तश्चक्रभृतोऽपि च ॥ ३३० ॥ तारा-कृतवीर्यसुतः, सुभूमो हस्तिनापुरे । षष्टिवर्षसहस्रायुरष्टाविंशिधनूवतिः ॥ ३३१ ॥ अरमल्यन्तरे भावी, सप्तमं नरकं गमी । वाराणस्यां पुनः पद्मो,ज्वाला-पद्मोत्तरात्मजः ॥३३२॥ त्रिंशद्वर्षसहस्रायुधनुर्विंशतिमुच्छ्रितः । काम्पिल्ये हरिषेणस्तु, मेरा-महाहरिप्रसः ॥ ३३३ ॥ दशवर्षसहस्रायुः, पञ्चदशधनवतिः । मुनि म्योर्विहरतोवप्येतौ भविष्यतः ॥ ३३४ ॥ वप्रा-विजयभू राजगृहे द्वादशकार्मुकः । जयंख्यब्दसहस्रायुर्नमिनेमिजिनान्तरे ॥ ३३५ ॥ काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्तु, चुलनी-ब्रह्मनन्दनः । सप्तवर्षशतायुष्का, सप्तधन्वसमुन्नतिः ॥ ३३६ ॥ श्रीनेमिनाथश्रीपार्श्वनाथतीर्थान्तरे त्वसौ । रौद्रध्यानपरो गामी, सप्तमी नरकावनीम् ।। ३३७ ।। तत्र प्रभुरपृष्टोऽपीत्याख्यञ्चय विक्रमाः। त्रिखण्डावनिमोक्तारो, वासुदेवा नवासिताः ॥ ३३८ ।। अष्टमः काश्यपकुलस्तेषु शेपास्तु गौतमाः । सापना भ्रातरस्तेषां, बलदेवाः सिता नव ॥ ३३९ ।। त्रिपृष्ठः केशवस्तत्र, नगरे पोतमाह्वये । प्रजापति-मृगावत्यो, सुतोऽशीतिधनून्नतिः ॥ ३४० ॥ महीं विहरमाणे तु, श्रेयांसजिनपुङ्गवे । चतुरशीत्यब्दलक्षायुरन्त्यं नरकं गमी ॥ ३४१ ॥ द्वारवत्यां द्विपृष्ठस्तु, धनुःसप्ततिमुन्नतः । भुवं विहरमाणे तु, वासुपूज्यजिनेश्वरे ॥ ३४२ ॥ द्वासप्ततिवर्षलक्षायुः पद्मा-ब्रह्मनन्दनः । गमिष्यति च सोऽवश्यं, षष्ठी नरकमेदिनीम् ॥ ३४३ ॥ द्वारवत्यां खयम्भूस्तु, धनुःषष्टिसमुन्नतः । षष्टिवत्सरलक्षायुर्विमलखामिवन्दकः ॥ ३४४ ॥ भद्रराजस्य पृथिवीदेव्याश्चैष तनूरुहः । गमिष्यति च पूर्णायुः, षष्ठिका नरकावनीम् ॥ ३४५ ॥ तस्थामेव नगर्या तु, पुरुषोत्तम आख्यया । पञ्चाशत्कार्सकोत्तुङ्गा, सोम-सीतातनूरुहः ॥ ३४६ ॥ वर्तमाने जिनेऽनन्ते, शिल्लक्षाब्दजीवितः । समासायुरसौ षष्ठी, नरकोवीं गमिष्यति ॥३४७ ॥ अश्वपुरे तु पुरुषसिंहो नाना भविष्यति । धर्मनाथजिने पञ्चचत्वारिंशद्धनूनतिः ॥ ३४८॥ शिवराजा-ऽमृतासनुवर्षलक्षाण्यसौ दश । आयुरनुपाल्य षष्ठी, नरकोर्वी गमिष्यति ॥ ३४९ ॥ चक्रपुर्यां तु पुरुषपुण्डरीकोऽभिधानतः । अरमहयन्तरे लक्ष्मीवती-महाशिरम्सुतः ॥ ३५० ॥ एकोनत्रिंशतं चापानयमुन्नतविग्रहः । पञ्चषष्टिसहस्राब्दायुः षष्ठं नरकं गमी ॥ ३५१ ॥ दत्तो वाराणसीपुर्या, षड्विंशतिधनून्नतिः । जिनान्तरे तु तत्रैव, शेषवत्यग्निसिंहभूः ॥ ३५२ ॥ षट्पञ्चाशत्सहस्राणि, वर्षाणामस्य जीवितम् । गमिष्यति च पूर्णायुः, पञ्चमी नरकावनीम् ॥ ३५३ ॥ नारायण इति ख्यातः, पुरे राजगृहाह्वये । द्वादशाब्दसहस्रायुभुनिनम्यन्तरे त्वसौ ॥ ३५४ ॥ सुमित्रादशरथभूर्धनुषोडशकोअतिः । गमिष्यति च पूर्णायुस्तुरीयां नरकावनीम् ॥ ३५५ ॥ कृष्णस्तु मथुरापुर्या, देवकीवसुदेवभूः । वन्दिता नेमिनाथस्य, दशधन्वसमुच्छ्रयः ॥ ३५६ ॥ सहस्रमेकं वर्षाणामायुरस्य भविष्यति । ततो नरकमेदिन्यां, तृतीयायां गमिष्यति ॥ ३५७ ॥ प्रथमो बलदेवस्तु, तत्र भद्रासुतोञ्चलः । पञ्चाशीतिवर्षलक्षाण्यायुरस्य भविष्यति ॥ ३५८ ॥ द्वितीयस्तु बलदेवो, भावी विजय आख्यया । सुभद्राभूः पञ्चसप्तत्यब्दलक्षाणि जीविता ॥ ३५९ ॥ 30 तृतीयस्तु बलदेवो, भद्र इत्यभिधानतः । सुप्रभाभूः पञ्चषष्टिवर्षलक्षाणि जीविता ॥ ३६० ॥ चतुर्थस्तु बलदेवः, सुप्रभो नामधेयतः । सौदर्शनेयोऽब्दपञ्चपञ्चाशल्लक्षजीवितः ॥ ३६१ ॥ पञ्चमो बलदेवस्तु, भावी नाना सुदर्शनः । समदशवर्षलक्षजीवितो विजयासुतः ॥ ३६२ ॥ षष्ठो बलो वैजयन्त्याः, सूनुरानन्द आख्यया । पञ्चाशीतिसहस्राणि, वर्षाणामस्य जीवितम् ॥ ३६३ ॥ नम्वन्तराले तु, द्वा खता ॥ २ जयाख्यश्चक्री। ३ कृष्णवर्णा । ४ गौतमकुलाः । । इस आरभ्य ३४४ पर्वन्तं शोका खंदके पतिताः इमौ द्वो ३५४, ३५५ तमौ श्लोकौ खंपुस्तके न दृश्यते । । कैकेयीद खता, सं॥ 20 25 १ पद्माख्यश्चक्री।

·१४४ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथम पर्व , 5 ? 10 15 सप्तमो बलदेवस्तु, नन्दनो नामधेयतः । पञ्चषष्टिसहस्राब्दायुर्जयन्तीसमुद्भवः ॥ ३६४ ॥ अष्टमस्तु बलदेवः, पद्मोऽपराजितासुतः । पञ्चदश सहस्राणि, वर्षाणामस्य जीवितम् ॥ ३६५ ॥ नवमस्तु बलदेवो, राम इत्यभिधानतः । द्वादशाब्दशतायुष्को, रोहिणीतनुसम्भवः ॥ ३६६ ॥ तत्राष्टौ मोक्षगा रामो, ब्रह्मकल्पं गमिष्यति । उत्सर्पिण्यां स भरते, कृष्णतीर्थे तु सेत्यति॥३६७॥ अश्वग्रीवस्तारैकश्च, मेरैको मधुरेव च । निशुम्भ-बलि-प्रह्लाद-लकेश-मगधेश्वराः॥३६८॥ वासुदेवप्रतिमल्लाः, सर्वे चक्रप्रहारिणः । हनिष्यन्ते निजैश्चक्रैर्वासुदेवकरङ्गतैः ॥ ३६९ ॥ श्रुत्वा तद् भरताधीशो, भव्यसत्त्वैः समाकुलाम् । दृष्ट्वा च तां सभां हृष्टः, पप्रच्छ स्वामिनं पुनः॥३७०॥ जगत्रय इवैकत्र, सामस्त्येनापि तस्थुषि । तिर्यग्नरामरमये, सदसि त्रिजगत्पते ॥ ३७१ ॥ अत्र किं कश्चिदप्यस्ति, भगवन् ! भगवानिव १। तीर्थ प्रवर्त्य भरतक्षेत्रं यः पावयिष्यति ॥३७२॥ युग्मम् ] शशंस भगवानेवं, य एष तव नन्दनः । मरीचिर्नामधेयेन, परिव्राजक आदिमः ॥ ३७३ ॥ आर्तरौद्रध्यानहीनः, सम्यक्त्वेन च शोभितः । ध्यायंश्चतुर्विधं धर्मध्यानं च रहसि स्थितः ॥ ३७४ ॥ दुकूलमिव पङ्केन, निश्वासेनेव दर्पणः । कर्मणा मलिनोऽमुष्य, जीवः सम्प्रति वर्त्तते ॥ ३७५ ॥ शुक्लध्यानामिसंयोगादग्निशौचमिवाऽशुकम् । जात्यं सुवर्णमिव च, स क्रमाच्छुद्धिमेष्यति ॥ ३७६ ॥ इहैव भरतक्षेत्रे, नगरे पोतनाभिधे । त्रिपृष्ठो नाम दाशाह, प्रथमोऽसौ भविष्यति ॥३७७ ॥ क्रमात् प्रत्यग्विदेहेषु, मूकायां पुरि चत्र्यसौ। तुग् धनञ्जय-धारिण्योः, प्रियमित्रो भविष्यति ॥३७८॥ चिरं च संसृत्य भवे, भविष्यत्यत्र भारते । अयं नाम्ना महावीरश्चतुर्विशस्तु तीर्थकृत् ॥ ३७९ ॥ इति श्रुत्वा खाम्यनुज्ञामादाय भरतेश्वरः। मरीचिं वन्दितुं भक्त्या, भगवन्तमिवाऽभ्यगात् ॥ ३८० ॥ नाम्ना त्रिपृष्टः प्रथमो, दाशार्हाणां भविष्यति । चक्रवर्ती विदेहेषु, प्रियमित्राभिधश्च यत् ॥३८१ ॥ न तद् वन्दे न चेदं ते, पारिवाज्यं न जन्म च । किन्तु वन्दे चतुर्विशो, यत् त्वमर्हन् भविष्यति॥३८२॥ 20 इति ब्रुवाणः शिरसि, बद्धाञ्जलिपुटस्ततः । तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य, ववन्दे भरतेश्वरः ॥ ३८३ ॥ [त्रिभिर्विशेषकम् ] अथ नत्वा जगन्नाथं, जगाम जगतीपतिः । अयोध्या नगरी नागराजो भोगवतीमिव ॥ ३८४ ॥ मरीचिस्तद्राि दृप्यस्त्रिः करास्फोटपूर्वकम् । जातप्रमोदोभ्यधिकं, वक्तुमेवं प्रचक्रमे ॥ ३८५ ॥ यद्यायो वासुदेवानां, विदेहेषु च चक्रभृत् । अन्त्योहन भविताऽसीति, पूर्णमेतावता मम ॥३८६ ॥ पितामहोऽर्हतामाद्यश्चक्रिणां च पिता मम । दाशार्हाणामहं चेति, श्रेष्ठं कुलमहो ! मम ॥ ३८७ ॥ त्रैलोक्यमेकतः सर्वमेकतश्च कुलं मम । एकतोऽन्यद् गजकुलं, यथैरावण एकतः ॥ ३८८ ॥ आहेभ्य इव चण्डांशुरुर्दुभ्य इव चन्द्रमाः । सर्वेभ्योऽपि कुलेभ्यो मे, कुलमेकं प्रकृष्यते ॥ ३८९ ॥ एवमात्मकुलमदं, कुर्वाणेन मरीचिना । लूतयेव पुटं नीचगोत्रं सत्रितमात्मनः ॥३९० ॥ पुण्डरीकप्रभृतिभिर्वृतो गणधरैरथ । नाथोऽप्यचालीत् प्रघुनन्, विहारव्याजतो महीम् ॥ ३९१ ॥ 80 'कृपया पुत्रवद् धर्मकौशलं कौशलान् नयन् । तपस्यमुग्धान् मगधान्, कुर्वन् परिचितानिव ॥ ३९२ ॥ काशीन् विकाशयन् पनकोशानिव दिवाकरः । आनन्दयन् दशार्णाश्चार्णवानिव निशाकरः ॥३९३ ॥ देशनासुधया चेदीश्चतयन् मूञ्छितानिव । मालवैर्मालयन् धर्मधुरा वत्सतरैरिव ॥ ३९४ ॥ कुर्वन् पापविपन्नाशानिर्जरानिव गूर्जरान् । सौराष्ट्रान् पटयन् वैद्य, इव शत्रुञ्जयं ययौ ॥ ३९५ ॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] *सिद्धिगा खता॥ १ सिद्धिं गमिष्यति । २ प्रतिवासुदेवा । ३ पुत्रः । ४ परिव्राजकत्वम् । ५ नागपुरीम् । ६ चरमतीर्थकरः श्रीमहावीरः । ७ नक्षत्रेभ्य. 10"रोलियो" इति भाषायाम् । ९ पवित्रीकुर्वन् । १० पापविपत्तिविनाशात् ।.११ देवानिव । 25 ·षष्ठः सर्गः] 5 10 15 त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । विदेशमिव वैताब्यं, क्वचिद् रूप्यशिलाचयैः । वर्णग्रावोच्चयैः काऽपि, मेरोस्तटमिवाऽऽहृतम् ॥३९६॥ क्वचिच रत्नखानीभी, रत्नाचलमिवाऽपरम् । काऽप्यौषधीभिर्हिमाद्रिमिव स्थानान्तरस्थितम् ॥ ३९७ ॥ आमुक्तचोलकमिवाऽसक्तसंसक्तवारिदैः । स्कन्धावलम्बिसंव्यानमिव निर्झरवारिभिः ॥ ३९८ ॥ शिरोऽभ्यर्णजुषा सूर्येणोकिरीटमिवाऽहनि । नक्तं च चन्दनरसतिलकाङ्कमिवेन्दुना ॥ ३९९ ॥ सहस्रमूर्द्धानमिव, शृङ्गैर्गगनरोधिभिः । अनेकदोर्दण्डमिव, तुङ्गैस्तालमहीरुहैः ॥ ४००॥ नालिकेरीवनेचैः, पाकपिङ्गासु लुम्बिषु । निजापत्यभ्रमाद् वेगोत्पतत्प्लवगसङ्कुलम् ॥ ४०१॥ चूतोवचायसक्तानां, सौराष्ट्रहरिणीदृशाम् । आकर्ण्यमानमधुरगीतिर्मुत्कर्णितैर्मृगैः ।। ४०२ ॥ उद्बुद्धसचिव्याजेन, सञ्जातपलितैरिव । जरद्भिः केतकीवृक्षरशून्याधित्यकाभुवम् ॥ ४०३ ॥ स्थाने स्थाने सिन्दुवारैः, श्रीखण्डद्रवपाण्डुभिः । कृतसर्वाङ्गमङ्गल्यपुण्ड्रावलिमिवोच्चकैः ॥ ४०४ ॥ शाखास्थितगोलोङ्गललाङ्गलजटिलीकृतैः । चिञ्चाद्रुमैरनुकृतप्लक्षन्यग्रोधपादपम् ॥ ४०५॥ अद्भुतखपरीणाहसम्पदा मुदितैरिव । नित्यं कण्टकिलफलैः, पनसैरुपशोभितम् ॥ ४०६ ॥ श्लेष्मातकैरमौरात्रितमःसब्रह्मचारिभिः । अञ्जनाचलचूलाभिराहताभिरिवाऽङ्कितम् ॥ ४०७ ॥ किंशुकैः शुकचञ्चूवदारक्तकुसुमर्द्धिभिः । शोभमानं महानागं, कुङ्कुमस्थासकैरिव ॥ ४०८ ॥ काऽपि द्राक्षाभवं क्वाऽपि, खारं काऽपि तालजम् । मध्वापिबद्भिराबद्धगोष्ठीकं शबरीजनैः ॥ ४०९ ॥ अमेरिककिरणेषूणामस्खलतामपि । सन्माहमिव विभ्राणं, ताम्बूलीवनमण्डपैः ॥ ४१० ॥ आर्द्रदुर्वाङ्कुराखादंसुहितैर्मुगमण्डलैः । आबध्यमानरोमन्थं, महाविटपिनां तले ॥ ४११ ।। सहकारफलास्वादमनचञ्चूपुटैश्चिरम् । शुकैर्निरन्तरैर्जात्यवैरिव मण्डितम् ॥ ४१२ ॥ केतकी-चम्पका-ऽशोक-कदम्ब-बकुलोद्भवैः । परागैः पवनोद्भूतै, रजस्खलशिलातलम् ॥ ४१३ ॥ पान्थसास्फाल्यमाननालिकेरीफलाम्भसा । परितः पड्किलीभूतोपत्यकातटभूतलम् ॥ ४१४ ॥ भद्रशालप्रभृतीनां, मध्याद् वैशाल्यशालिना । वनेनैकतमेनेव, तरुखण्डेन मण्डितम् ॥ ४१५ ॥ पञ्चाशयोजनं मूले, शिखरे दशयोजनम् । तमष्टयोजनोत्सेधमारुरोह गिरिं प्रभुः ॥ ४१६ ।। [ एकविंशत्या कुलकम् ] तत्र सद्योऽपि समवसरणे सुरनिर्मिते । सर्वीयो भगवानासाञ्चके चक्रे च देशनाम् ।। ४१७ ॥ गम्भीरया गिरा भर्नुर्विदधानस्य देशनाम् । अनूवादेव स गिरिर्गहरोत्थैः प्रतिखनैः ॥ ४१८ ॥ वृष्टेरिव पयोवाहा, प्रावृषि त्रिजगत्पतिः । गतायामथ पौरुष्यां, व्यरंसीद् देशनाविधेः ॥ ४१९ उत्थाय च ततः स्थानान्मध्यप्राकारमण्डले । देवच्छन्दे देवदेवो, न्यषीदद् देवनिर्मिते ॥ ४२० ॥ ततश्च स्वामिनः पादपीठे गणधराग्रणीः । श्रीपुण्डरीको न्यषदत् , सम्राजो युवराडिव ॥ ४२१ ॥ तथैव हि निषेदुष्यां, सभायां गणभृद्वरः । भगवल्लीलया धर्मदेशनां विदघेतराम् ।। ४२२ ।। सोऽपि द्वितीयपौरुष्यां, पारयामास देशनाम् । अवश्यायसुधासेकं, समीरण इव प्रगे ॥ ४२३ ।। एवं सत्त्वोपकाराय, कुर्वाणो धर्मदेशनाम् । कश्चित् कालं तत्र तस्थावष्टापद इव प्रभुः ॥ ४२४ ॥ अन्यतश्च प्रतिष्ठासुरपरेबुर्जगद्गुरुः । गणभृत्पुण्डरीकं तं, पुण्डरीकं समादिशत् ॥ ४२५ ॥ महामुने! प्रयास्यामो, विहन्तुं वयमन्यतः । गिरौ तिष्ठ त्वमत्रैव, मुनिकोटिभिरावृतः॥४२६ ॥ १ फलगुच्छेषु । २ आम्रावचयनासक्तानाम् । मुत्कणकैर्मू खंता, सं १ ॥ ३ अशून्यपर्वतोपरिसमभूमिकम्। ४ वृक्ष- विशेषै । ५ कपयः । ६ अम्लिकावृक्ष । ७ विस्तार । ८ अमावास्यारात्रितम समानैः। ९ महागजम् । + दमुदितैर्मुस १ ॥ १. बाबध्यमानचर्वितचर्वणम्। ११ आसन्मभूमि । १२ विशालत्वशोमिना । १३ अष्टयोजनोच्छ्रितम् । १४ सर्वहितकारी १५ विरामं प्राप्तवान् । १६ मण्डलेश्वरस्य । १७ हिमामृतसिजनम् । १८ प्रातःकाले । ३९ प्रस्थातुमिच्छुः । त्रिषष्टि. १९ 20 25 80 9 ·कलिकालसर्वज्ञश्रीक्षेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व अत्र क्षेत्रानुभावेन, भवतोऽचिरकालतः । ज्ञानं सपरिवारस्योत्पत्स्यते केवलं खलु ॥ ४२७ ॥ इहैव शैले शैलेशीध्यानमासेदुषस्तव । परिवारसमेतस्याऽचिरान्मोक्षो भविष्यति ॥ ४२८ ॥ तथेति खामिनो वाचं, प्रतिपद्य प्रणम्य च । तत्रैव सोऽस्थाद् गणभृत् , सहैव गणकोटिभिः ॥ ४२९ ।। तीरगर्तेषु रत्नौषमुढेल इव वारिधिः । मुक्त्वा तं तत्र नाथोऽगादन्यतः सपरिच्छदः ॥ ४३० ॥ 5 पुण्डरीकः स्थितस्तत्र, पर्वते मुनिभिः समम् । उदयाद्रितटे सार्द्धमृक्षैरिव निशाकरः ॥ ४३१ ॥ ततः परमसंवेगावेगान्मधुरया गिरा । पुण्डरीको गणधरः, श्रमणानित्यभाषत ॥ ४३२ ॥ गिरिः क्षेत्रप्रभावेण, सोऽयं सिद्धिनिबन्धनम् । जिगीषूणां दुर्गमिव, सीमान्तावनिमाधकम् ॥ ४३३ ॥ कार्या संलेखना मुक्तेः, साधनान्तरमप्यहो । भवति द्विविधा सा तु, द्रव्यभावविशेषतः ॥ ४३४ ॥ सर्वोन्मादमहारोगनिदानानां समन्ततः । शोषणं सर्वधातूनां, द्रव्यसंलेखना मता ॥ ४३५॥ 10' यो रागद्वेषमोहानां, कषायाणां च सर्वतः । नैसर्गिकद्विषां छेदो, भावसंलेखना तु सा ॥ ४३६ ॥ इत्युदित्वा पुण्डरीकः, समं श्रमणकोटिभिः । सर्वानालोचयामासातीचारान् सूक्ष्मबादरान् ॥ ४३७ ॥ महाव्रतारोपणं च, भूयश्चक्रेऽतिशुद्धये । क्षौमस्य क्षालनं द्विस्त्रियतिनैमल्यकारणम् ॥ ४३८ ॥ जीवाः क्षाम्यन्तु सर्वे मे, तेषां च क्षान्तवानहम् । मैत्री मे सर्वभूतेषु, वैरं मम न केनचित् ॥ ४३९ ॥ इत्युक्त्वा भवचरमं, निराकारं सुदुष्करम् । प्रतिपेदे सोऽनशनं, समस्तश्रमणैः समम् ॥ ४४०॥ 15 क्षपकश्रेणिमारूढस्यात्रुट्यन्नभितोऽपि हि । घातीनि कर्माणि तस्यौजखिनो जीर्णरज्जुवत् ॥ ४४१ ॥ साधूनां कोटिसङ्ख्यानां, तेषामपि हि तुत्रुटुः । सद्यो घातीनि कर्माणि, सर्वसाधारणं तपः॥४४२ ॥ मासान्ते चैत्रराँकायां, पुण्डरीकस्य केवलम् । ज्ञानं बभूव प्रथमं, पश्चात् तेषां महात्मनाम् ॥ ४४३ ॥ शुक्लध्याने स्थितास्तूर्ये, नियोंगे ते च योगिनः । प्रक्षीणाशेषकर्माणो, निर्वाणपदवीं ययुः ॥ ४४४ ॥ समागत्य दिवो देवा, मरुदेव्या इव क्षणात् । भत्त्या विदधिरे तेषां, निर्वाणगमनोत्सवम् ॥ ४४५ ॥ भगवानृषभखामी, प्रथमस्तीर्थकुद् यथा । तथाऽभूत् प्रथमं तीर्थ, शत्रुञ्जयगिरिस्तदा ॥ ४४६ ॥ यत्रैकोऽपि यतिः सिध्येत् , तीर्थं तदपि पावनम् । किं पुनर्यत्र तावन्तः, सिषिधुस्ते महर्षयः १ ॥४४७॥ अथ शत्रुञ्जयगिरौ, चैत्यं रत्नशिलामयम् । अकारयन्मेरुचूलाप्रस्पर्द्धि भरतेश्वरः॥४४८ ॥ पुण्डरीकप्रतिमया, सहितां प्रतिमां प्रभोः । चेतनामिव चेतोऽन्तस्तन्मध्येऽस्थापयन्नृपः ॥ ४४९ ॥ नानादेशेषु विहरन् , भविनो भगवानपि । अन्वग्रहीद् बोधिदानाच्चक्षुर्दानादिवाऽन्धलान् ॥ ४५० ॥ प्रभोराकेवलज्ञानाच्छ्रमणानां तु जज्ञिरे । चतुरशीतिसहस्राः, साध्वीलक्षत्रयं तथा ॥ ४५१ ॥ स पश्चाशत्सहस्रं तु, श्राद्धलक्षत्रयं तथा । श्राद्धीलक्षाः पञ्च साचितुःसहस्रसंयुताः ॥ ४५२ ॥ सहस्राणि तु चत्वारि, तथा सप्त शतानि च । पञ्चाशदधिकान्यासन्, श्रीचतुर्दशपूर्विणाम् ॥ ४५३ ॥ *अवधिज्ञानिसाधूनां, सहस्राणि नवाऽभवन् । केवलज्ञानिसाधूनां, सहस्राणि तु विंशतिः ॥ ४५४ ॥ जातवैक्रियलब्धीनां, श्रमणानां महात्मनाम् । षदशताभ्यधिकान्यासन् , सहस्राणि तु विंशतिः॥४५५॥ पृथक् पृथग वादिनां च, मनापर्ययिणां तथा । द्विादशाऽऽसन् सहस्राणि, सपश्चाशच षदशती ॥४५६ ॥ अनुत्तरविमानोपपातिनां च महात्मनाम् । द्वाविंशतिसहस्राणि, चाऽभवन् भुवनप्रभोः ॥ ४५७ ॥ एवं चतुर्विधं सङ्घ, भगवानादितीर्थकृत् । धर्मे संस्थापयामास, व्यवहार इव प्रजाः ॥ ४५८ ॥ दीक्षाकालात् पूर्वलक्षं, क्षपयित्वा ततः प्रभुः । ज्ञात्वा खमोक्षकालं च, प्रतस्थेऽष्टापदं प्रति ॥४५९॥ शैलमष्टापदं प्राप, क्रमेण सपरिच्छदः । निर्वाणसौधसोपानमिवाऽऽरोहच्च तं प्रभुः ॥ ४६० ॥ १ नक्षत्रैः। २ वस्त्रस्य । ३ चैत्रपूर्णिमायाम् । ४ पादे । * इमौ द्वौ ४५४-४५५ तमौ श्लोकौ खपुस्तके नोपलभ्येते ॥ 1° पर्यायिणां सं १, २ ॥ ६ द्वादश सहस्राणि सचतुर्विशतिषट्शतीं सं० १॥ ५ मोक्षप्रासादसोपानम् । . 20 25 . 80 ·षष्ठः सर्गः] 5 10 त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १४७ समं मुनीनां दशभिः, सहस्रः प्रत्यपद्यत । चतुर्दशेन तपसा, पादपोपगमं प्रभुः ॥४६१ ॥ तस्थिवांसं तथा विश्वनाथं पर्वतपालकाः । आशु विज्ञापयामासुर्गत्वा भरतचक्रिणे ॥ ४६२ ॥ प्रभोश्चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानं निशम्य सः । शोकेन शङ्कुनेवान्तःविष्टेन व्यवाध्यत ॥ ४६३ ॥ ततोऽकशेन संस्पृष्टः, सद्यः शोककशानुना । तरुः सिमिसिमा बिन्दूनिवाऽश्रूणि मुमोच सः ॥ ४६४ ॥ सान्तःपुरपरीवारो, दुरासुखपीडितः । प्रतस्थे पादचारेण, प्रत्यष्टापदमार्षभिः ॥ ४६५ ॥ नाजीगणत् कर्करान् स, कर्कशानपि पादयोः । वेद्यते वेदना नैव, हर्षेणेच शुचाऽपि यत् ॥ ४६६ ॥ अक्षरन् रक्तधाराश्च, पदोः कर्करदूनयोः । आसीचालक्तकाङ्केव, तस्याविन्यासपद्धतिः ॥ ४६७ ।। अवाजगणदुर्वीशो, जनान् यानोपनायिनः । आरोहणक्षणेनाऽपि, मा भूद् विघ्नो गतेरिति ॥ ४६८ ॥ आतपत्रे शिरःस्थेऽपि, तप्ततप्तो जगाम सः। न तापो मानसो जातु, सुधावृष्ट्याऽपि शाम्यति ॥ ४६९ ॥ शुग्विहस्तो हस्तदातुनपहस्तयते स सः। मार्गे विलगतः शाखिशाखाप्रान्तानिवोच्चकैः ॥ ४७० ॥ अग्रेसरान् वेत्रधरानपि, पश्चाञ्चकार सः । स्यात् तरीव तीरद्रून्, सरिदायामगामिनी ॥ ४७१ ॥ पदे पदे स्खलन्तीश्च, वेगाचामरधारिणीः । चक्री प्रतीक्षाञ्चके न, चित्तवद् गन्तुमुत्सुकः ॥ ४७२ ॥ उच्छल्योच्छल्य वेगेनोरःस्थलास्फालनैर्मुहुः । विशीर्णमपि नाऽज्ञासीन्मुक्ताहारं महीपतिः ॥ ४७३ ॥ प्रभौ गतमनस्कत्वात् , पार्श्वस्थानप्यजूहवत् । भूयः प्रष्टुं खामिवार्ता, वेत्रिणा गिरिपालकान् ॥ ४७४ ॥ नाऽपश्यत् किञ्चिदप्यन्यन्नाऽमृणोत् कस्यचिद् वचः। दध्यौ स प्रभुमेवैकं, ध्यानस्थ इव योगवित्॥४७५।। 15 लघुकुर्वन्निवाऽध्वानं, रंहसा भरतेश्वरः । समीरण इव प्राप, क्षणेनाऽष्टापदाचलम् ॥ ४७६ ॥ परिश्रममजानानो, जनवत् पादचार्यपि । अध्यारुरोह भरतस्ततोऽष्टापदपर्वतम् ॥ ४७७ ॥ ईक्षाञ्चक्रे चक्रवर्ती, शोकहर्षसमाकुलः । तत्र च त्रिजगन्नाथं, पर्यङ्कासनसंस्थितम् ॥ ४७८ ॥ तत्र प्रदक्षिणीकृत्य, वन्दित्वा च जगत्पतिम् । देहच्छायेव पार्श्वस्था, समुपास्ते स चक्रभृत् ॥ ४७९ ।। इत्थं स्थिते प्रभावतेऽप्यसासु कथमासते ? । इति हेतोरिवेन्द्राणामासनानि चकम्पिरे ॥ ४८०॥ अवधिज्ञानतो ज्ञात्वाऽऽसनकम्पस्य कारणम् । इन्द्रा जिनेन्द्रमभ्येयुश्चतुःषष्टिरपि द्रुतम् ॥ ४८१ ॥ तेऽपि प्रदक्षिणीकृत्य, जगन्नाथं प्रणम्य च । विषण्णाश्च निषण्णाश्च, तस्थुरालिखिता इव ॥ ४८२ ॥ तथाऽस्यामवसर्पिण्या, तृतीयस्सारकस्य तु । पक्षेष्वेकोननवताववशिष्टेषु सत्सु च ॥ ४८३ ॥ माघाभिधानमासस्य, कृष्णत्रयोदशीतिथौ । पूर्वाह्न मीचिनक्षत्रे, शशियोगमुपागते ॥ ४८४ ।। तथा निषण्णः पर्यङ्कासने स्थित्वा च बादरे । काययोगे बादरौ वाक्चित्तयोगौ रुरोध च ॥ ४८५ ॥ सूक्ष्मेण काययोगेन, काययोगं च बादरम् । रुद्धवा रुरोध सूक्ष्मौ च, योगौ वाक्चित्तलक्षणौ ॥ ४८६ ।। इति सूक्ष्मक्रियं नाम, शुक्लध्यानं तृतीयकम् । अस्तसूक्ष्मतनूयोगं, क्रमात् प्रभुरसाधयत् ॥ ४८७ ॥ ततश्च ध्यानमुँच्छन्नक्रियं नाम तुरीयकम् । पञ्चईखाक्षरोच्चारमितकालमशिश्रियत् ॥ ४८८ ॥ सर्वदुःखपरित्यक्तः, केवलज्ञानदर्शनी । क्षीणकर्मा निष्ठितार्थोऽनन्तवीर्यसुखर्द्धिकः ॥ ४८९ ॥ बन्धाभावादूर्ध्वगतिरेरण्डफलबीजवत् । प्रभुः खभावादृजुना, पथा लोकाग्रमासदत् ॥ ४९० ॥ प्रपन्नानशनास्तेऽपि, सहस्रा वतिनां दश । क्षपकश्रेणिमारूढाः, सर्वेऽप्युत्पन्न केवलाः ॥ ४९१ ॥ मनोवचनकायानां, योगं रुद्धा च सर्वतः । क्षणादासादयामासुः, खामिवत् परमं पदम् ॥ ४९२ ॥ स्वामिनिर्वाणकल्याणानिर्वाणो दुःखपावकः । अदृष्टसुखलेशानां, नारकाणामपि क्षणम् ॥ ४९३ ॥ * ० प्रतिष्ठेन खंता, खं ॥२ महता। ३ शोकाभिना । ४ अत्यन्तदु खपीडित । ५ कठोरान् । ६ अतितप्तः । ७ शोकेन विहल । ८ नाविका। जयोगिवत् स १, २॥ 1 °मुत्सन्न स १॥ ९ अ इ उ ऋ इति पञ्चस्वाक्षरोचारे भावान कालो जायते तावकालमितं कालम् । सहस्राणि दशर्षयः संता ॥ 20 25 30 १कीलेन।

·5 10 ? कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व महाशोकसमाक्रान्तश्चक्रवर्ती तु तत्क्षणम् । पपात मूर्च्छितः पृथ्व्यां, वजाहत इवाञ्चलः ॥ ४९४ ॥ महत्यप्यागते दुःखे, दुःखशैथिल्यकारणम् । विदाञ्चकार रुदितं, न कश्चिदपि यत् तदा ॥ ४९५ ॥ दुःखशैथिल्यहेतुं तच्चक्रिणोऽज्ञापयत् खयम् । शक्रश्चकार रुदितं, महापूत्कारपूर्वकम् ॥ ४९६ ॥ अनु सङ्कन्दनं चक्रे, क्रन्दनं त्रिदशैरपि । समा हि समदुःखानां, चेष्टा भवति देहिनाम् ॥ ४९७ ॥ तेषां च रुदितं श्रुत्वा, संज्ञामासाद्य चयपि । उच्चैःस्वरेण चक्रन्द, ब्रह्माण्डं स्फोटयनिव ॥ ४९८ ॥ रुदितेनाऽस्फुटद् राज्ञः, शोकग्रन्थिमहानपि । पालीबन्धो महास्रोतोरंहसेव महीयसा ॥ ४९९ ॥ सुरासुरमनुष्याणां, रुदितै रुदितैस्ततः। त्रैलोक्ये करुणरस, एकच्छत्र इवाऽभवत् ॥५०० ॥ ततः प्रभृति लोकेऽपि, देहिनां शोकसम्भवे । रोदनाध्वा प्रववृते, शोकशल्यविशल्यकः॥५०१॥ नैसर्गिकमपि त्यक्त्वा, धैर्य भरतभूपतिः । दुःखितो विललापैवं, तिरश्चोऽपि हि दुःखयन् ॥५०२॥ हा तात ! हा जगद्वन्धो , हा कृपारससागर ! । अज्ञानिह भवारण्ये, त्यक्तवानसि नः कथम् ? ॥५०३॥ अम्लानकेवलज्ञानप्रकाशेन विना त्वया । तमसीव ऋते दीपं, स्थास्यामोऽत्र कथं भवे ॥५०४॥ छमस्थस्येव ते मौनं, किमेतत् परमेश्वर ! १ । कुरुष्व देशनां नाऽनुगृह्णासि किममुं जनम् १ ॥ ५०५ ॥ लोकाग्रमथवाश्यासीभगवन् ! भाषसे न यत् । आभाषन्ते दुःखितं मां, तेऽपि मद्वन्धवो न किम् ? ॥५०६॥ हुं ज्ञातमथवा ते हि, सदा खाम्यनुगामिनः । स्वामिनोऽननुगो नास्ति, मत्कुले मां विनाऽपरः ॥५०७॥ 15 तातो जगत्रयंत्राता, बाहुबल्यादयोऽनुजाः । स्वसारौ ब्राह्मीसुन्दयौँ, पुण्डरीकादयः सुताः॥५०८॥ श्रेयांसाद्याश्च नसारो, हत्वा कर्मद्विषोऽखिलान् । ययुर्लोकाग्रमथापि, जीवामि प्रियजीवितः॥५०९॥ शोकाजीवितनिर्विष्णं, मुमूर्षमिव चक्रिणम् । दृष्ट्वा बोधयितुमिति, प्रारेमे पाकशासनः ॥ ५१० ॥ भरतेश! महासच!, खाम्यसौ तावदावयोः। संसाराम्भोधिमतरत् , तारयामास चाऽपरान् ॥५११॥ एतत्कृतेन तीर्थेन, तीर्थेनेव महानदीम् । उत्तरिष्यन्ति संसारं, चिरं संसारिणोऽपरे ॥ ५१२ ॥ कृतकृत्या स्वयं ह्येष, भगवानपरानपि । कृतकृत्यान् जनान् कां, पूर्वलक्षमवास्थित ॥ ५१३ ॥ अनुगृह्यामखिलं लोकं, स्थानं तदपुनर्भवम् । आसेदुषो जगद्धा, राजन् ! किं नाम शोचसि ? ॥५१४॥ प्रत्यं यो योनिलक्षेषु, महादुःखैकवेश्मसु । अनेकशः सञ्चरति, परीसुः स हि शोच्यते ॥ ५१५॥ तत् किं न लअसे शोचन् , प्रभावन्यजनेष्विव १ । शोचितुः शोचनीयस्य, चोभयोरपि नोचितम् ॥५१६॥ एकदाऽपि हियोऽौषीत् , स्वामिनो धर्मदेशनाम् । न सोऽपि शोकहर्षाभ्यां, जीयते किं पुनर्भवान् ॥५१७॥ 25 महाम्भोधेरिव क्षोमा, कम्पो मेरुगिरेरिव । उद्वर्त्तनमिवाऽवन्याः, कुलिशस्येव कुण्ठता ॥ ५१८॥ पीयूषस्यैव धेरैस्समनुष्णोशोरियोष्णता । असम्भाव्यं महीनाथ!, तवेदं परिदेवनम् ॥५१९॥ [ युग्मम् ] धीरो भव धराधीश!, विद्ध्यात्मानं यदीशितुः । जगत्रयैकधीरस्य, तनयस्तस्य नन्वसि ॥ ५२० ॥ गोत्रवृद्धनेष वृद्धश्रवसैवं प्रबोधितः । आललम्बे नृपो धैर्य, सहजं शैत्यमम्बुवत् ॥ ५२१ ॥ अथ खाम्यङ्गसंस्कारोपस्कराहरणे द्रुतम् । आदिदेश शुनासीरस्त्रिदशानाभियोगिकान् ॥ ५२२ ॥ ततः सङ्कन्दनादेशान्नन्दनोद्यानतः क्षणात् । गोशीर्षचन्दनैधांसि, समानिन्युदिवौकसः ॥ ५२३ ॥ इन्द्रादेशादथैन्यां ते, स्वामिदेहस्य हेतवे । वृत्तामारचयामासुश्चितां गोशीर्षचन्दनैः ॥ ५२४ ॥ कृते तथा महर्षीपामिक्ष्वाकुकुलंजन्मनाम् । दिशि व्यधुर्दक्षिणखां, यस्राकारां चितां सुराः ॥५२५॥ अन्येषामनगासमा, कृते च त्रिदिवौकसः । चतुरस्रां चितां चक्रुस्परयां पुनर्दिशि ॥ ५२६ ॥ महाप्रवाहवेगेन । २ रोदनमार्ग.। ३ पौत्रा । ४ कर्मशत्रुन् । ५ मर्तुमिच्छुम् । ६ इन्द्रः। ७ जलावतारमार्गेण । मोक्षस्थानम्। ९ भूखा। १० मृत.। ११ रसराहित्यम् । १२ चन्द्रस्य । १३ बिलाप । १४ इन्द्रेण । १५ इन्द्रादेशाद । पूर्वविशि। *लजन्मिनाम् ख ॥ . . 20 30 ·१४९ 10 15 पष्ठः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । अथ क्षीरोदपाथोधेः, पुष्करावर्त्तकैरिव । देवैरानाययामास, द्रुतं पाासि वासवः ॥ ५२७ ॥ तेन च स्वपयामास, पयसा भगवत्तनुम् । गोशीर्षचन्दनरसैविलिलेप च वज्रभृत् ।। ५२८ ॥ वासवो वासयामास, वाससा हंसलक्ष्मणा । ततस्तद् देवदूष्येण, शरीरं परमेशितुः ॥ ५२९ ॥ सर्वतो भूषयामास, दिव्यैर्माणिक्यभूषणैः । परमेष्ठिशरीरं तत् , त्रिविष्टंपसदग्रणीः ॥ ५३० ॥ अन्ये तु देवा अन्येषां, मुनीनामपि तत्क्षणम् । इन्द्रवद् विदधुर्भक्त्या, तत् सर्व सपनादिकम् ॥५३१॥ 5 जगत्रय्या रत्नसारैः, पृथक् पृथगिवाऽऽहतैः । सहस्रवाह्याः शिविकास्तिस्रश्चक्रुर्दिवौकसः ॥ ५३२ ।। प्रणम्य चरणौ भर्तुर्वपुश्चाऽऽरोप्य मूर्धनि । शिबिकायां निचिक्षेप, स्वयमेव पुरन्दरः ॥ ५३३ ॥ वपूंषीक्ष्वाकुवंश्यानामपरस्यां दिवौकसः । शिबिकायां शिवपदातिथीनां परिचिक्षिपुः ॥५३४ ॥ शिविकायां तृतीयस्थामन्येषामर्नेगारिणाम् । निदधुर्विवुधाः कायान् , निजेष्वारोप्य मूर्धसु ।। ५३५ ॥ अथ तां खामिशिविकामुद्दधार स्वयं हरिः । मुनीनामपरेषां तु, शिबिके अपरे सुराः ॥ ५३६ ॥ अप्सरम्सु ददानासु, तालरासकमेकतः । कुर्वाणासु च सङ्गीतं, मधुरध्वानमन्यतः ॥ ५३७ ॥ पुर-पुरो धूपघटीर्धारयत्सु सुपेर्वसु । धूपधूमच्छलाद् वाष्पं, वमन्तीरिव शोकतः ॥ ५३८ ॥ क्षिपत्सु पुष्पदामानि, शिविकोपरि केषुचित् । शेषाहेतोश्च तान्येवोपाददानेषु केषुचित् ।। ५३९ ॥ देवदूष्यस्तोरणानि, पुरस्कुर्वत्सु केषुचित् । ददत्सु केषुचिद् यक्षकर्दमै सेकमग्रतः॥५४०॥ केषुचिद् विलठत्खये, यत्रभ्रष्टाश्मगोलवत् । धावत्सु पृष्ठतोऽन्येषु, मोहचूर्णाहतेष्विव ॥ ५४१॥ उच्चैःशब्दायमानेषु, नाथ ! नाथेति केषुचित् । मन्दभाग्या हताः सः खमिति निन्दत्सु केषुचित् ॥५४२॥ शिक्षा नो देहि नाथेति, मुहुर्नार्थत्सु केषुचित् । को धर्मसंशयं छेत्स्यत्येवं जल्पत्सु केषुचित् ॥ ५४३ ॥ वयं यामोऽन्धवत् केति, सानुशयेषु केषुचित् । दैदातु भूतॊ विवरमित्याकाङ्क्षत्सु केषुचित् ॥ ५४४ ॥ वाद्यमानेषु तूर्येषु, तो स्वामिशिविका हरिः । उपचित्यं निनायाऽन्ये, निन्युश्च शिविके सुराः ॥ ५४५ ॥ [ नवभिः कुलकम् ] 20 पाँचीनबर्हिः प्राचीनचितायां खामिनस्तनुम् । शनकैः स्थापयामास, स्वपुत्र इव कृत्यवित् ॥ ५४६ ॥ चित्यायां दाक्षिणात्यायामिक्ष्वाकुकुलजन्मनाम् । वपूंषि स्थापयन्ति स, सनीभय इवाऽमराः ॥५४७।। अन्येषामनगाराणां, शरीराण्यपरे सुराः । प्रतीचीनचितायां तु, समीचीनविदो न्यधुः ॥५४८॥ अथ गोत्रभिदादेशान्नाकिनोऽग्निकुमारकाः। चितासु तासु तत्कालमनिकायान् विचक्रिरे॥५४९॥ शक्राज्ञया विचकुश्च, वायून वायुकुमारकाः। अभितो ज्वालयामासुर्वह्निमहाय ते ततः ॥ ५५० ॥ चिताखिन्द्राज्ञया देवाः, कर्पूरादीनि भारशः। निदधुः कुम्भशश्वाऽपि, सपीषि च मधूनि च ॥ ५५१ ॥ मुक्त्वास्थि धातवो यावद् , दग्धास्तावञ्चितानलम् । व्यध्यापयन् सुराः क्षीराम्भोभिर्मेघकुमारका॥५५२॥ प्रतिमावत् पूजयितुं, स्खविमाने पुरन्दरः । अग्रहीदुपरितनी, दंष्ट्रां वामेतरां प्रभोः ॥५५३ ॥ ईशानोऽप्युपरितनी, तइंष्ट्रां दक्षिणेतराम् । अधस्तनी दक्षिणां तु, चमरेन्द्र उपाददे ॥ ५५४ ॥ बलिर्वामामधोदंष्ट्रां, जग्राहाऽन्ये तु वासवाः । शेषदन्तान् नाकिनोऽन्ये, जगृहुः कीकसानि तु ॥५५५॥३॥ मार्गन्तः श्रावका देवैर्दत्तकुण्डत्रयाग्नयः । ततः प्रभृत्यभूवंस्ते, ब्राह्मणा अग्निहोत्रिणः ॥ ५५६ ॥ ते हि खामिचितावहि, गृहे नित्यमपूजयन् । रक्षन्ति स च निर्वातं, लक्षदीपमिवेश्वराः ॥ ५५७ ॥ इक्ष्वाकुवंश्यशेषानगाराणां ते चितानलौ । निर्वाणौ जीवयन्ति स्म, स्वामिचित्याकृशानुना ॥ ५५८ ।। इक्ष्वाकूणां महर्षीणामपि चित्याकृशानुना । अन्यानगारिचित्यानि, ते निर्वाणमबोधयन् ॥ ५५९ ॥ २ हसचिह्न । ३ इन्द्रः। ४ साधुनाम् । ५ देवेषु । ६ याचमानेषु। * इदमुसरार्ध खंपुस्तके नास्ति । ७ इन्द्रः। महोबा। ९इदाबाद। १० भीमाम् । १२. अवानि । ११ स्थीति । १३ अमिस । 26 ·5 १५० कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीत [प्रथमं पर्व अन्यानगारिचित्याग्निं, चित्याश्योरन्ययोः पुनः । न हि सङ्कमयन्ति स, द्विजेष्वद्याऽप्यसौ विधिः ॥५६०॥ केचित् तु लब्धमसानो, भत्तया भस ववन्दिरे । ततः प्रभृति जाताच, तापसा भसभूषणाः ॥ ५६१ ॥ चितास्थानत्रये देवा, रत्नस्तूपत्रयं ततः । अष्टपदगिरेनव्यं, शृङ्गत्रयमिव व्यधुः ॥ ५६२ ॥ ततो नन्दीश्वरद्वीपे, शाश्वतप्रतिमोत्सवम् । कुर्वाणास्ते तु गीर्वाणाः, सेन्द्राः खं खं पदं ययुः ॥५६३॥ इन्द्राः खस्त्रविमानेषु, सुधर्मायां च पर्षदि । अधिमाणवकस्तम्भ, वृत्तवज्रसमुद्गके ॥ ५६४ ॥ न्यवेशयन् स्वामिदंष्ट्रा, आनर्चुश्च निरन्तरम् । तासां प्रभावात् तेषां च, सदा विजयमङ्गले ॥ ५६५ ॥ भरतस्तत्र च स्वामिसंस्कारासन्नभूतले । प्रासादं योजनायाम, निगव्यूतसम्मुच्छ्रयम् ॥ ५६६ ॥ नामतः सिंहनिषद्यां, पद्यां निर्वाणवेश्मनः । उच्चैर्वर्द्धकिरत्नेन, रत्नाश्मभिरकारयत् ॥ ५६७ ॥ तस्य द्वाराणि चत्वारि, स्फटिकाश्ममयानि च । रम्याणि स्वामिसमवसरणस्येव जज्ञिरे ॥५६८॥ 10 प्रतिद्वारमुभयतो, बभूवुस्तत्र षोडश । रत्नचन्दनकलसाः, कोशा इव शिवश्रियाम् ॥ ५६९ ॥ द्वारे द्वारे रत्नमयास्तोरणाः षोडशाऽभवन् । साक्षादिव समुद्भूताः, परितः पुण्यवल्लयः ॥ ५७० ॥ द्वारे द्वारेऽष्टमङ्गल्यो, मङ्गल्याः षोडशाऽभवन् । प्रासादद्वारविन्यस्तप्रशस्तिलिपिसन्निभाः ॥ ५७१ ॥ द्वारेषु तेषु चाऽभूवन् , विशाला मुखमण्डपाः । दिक्पालानां चतुर्णामप्याहृता इव पर्षदः ॥ ५७२ ॥ तेषां चतुर्णा च मुखमण्डपानां पुरोऽभवन् । श्रीवल्लीनां भण्डपान्तः, प्रेक्षासदनमण्डपाः ॥ ५७३ ॥ 15 तेषां प्रेक्षामण्डपानां, मध्यभागेषु जज्ञिरे । अक्षवाटा वज्रमयाः, सूर्यबिम्बोपहासिनः ॥ ५७४ ॥ अक्षवाटेऽक्षवाटे च, मध्यभागे मनोहरम् । रत्नसिंहासनमभून्मध्येऽब्जमिव कर्णिका ॥ ५७५ ।। प्रतिप्रेक्षामण्डपाग्रं, बभूव मणिपीठिका । चैत्यस्तूपास्तदुपरि, चाऽभवन् रत्नशालिनः ॥ ५७६ ॥ तेषां च चैत्यस्तूपानां, पुरतो धोतिताम्बरा । प्रत्येकं च प्रतिदिशं, महती मणिपीठिका ॥ ५७७ ॥ प्रत्येकं तदुपरिष्टात् , पञ्चधन्वशतप्रमाः। चैत्यस्तूपसन्मुखीनाः, सर्वाङ्ग रत्ननिर्मिताः ॥ ५७८ ।। ऋषभा बर्द्धमाना च, ततश्चन्द्राननाऽपि च । वारिषेणेति पर्यङ्कासनासीना मनोहराः॥ ५७९ ॥ शाश्वत्या प्रतिमा जैन्यो, नेत्रकैरवचन्द्रिकाः । नन्दीश्वरमहाद्वीपचैत्यमध्य इवाऽभवन् ॥ ५८० ॥ तेषां च चैत्यस्तूपानां, प्रत्येकं पुरतोऽभवत् । अनयमाणिक्यमयी, विशाला चारुपीठिका ॥ ५८१ ॥ पीठिकानां पुरस्तासां, प्रत्येकं चैत्यपादपाः । चैत्यद्रूणां पुरस्तेषां, प्रत्येकं मणिपीठिकाः ॥ ५८२ ॥ उपरीन्द्रध्वजस्तासां, प्रत्येकमपि चाऽभवत् । जयस्तम्भो दिशि दिशि, धर्मेणेवाऽधिरोपितः ॥ ५८३ ॥ इन्द्रध्वजानां च पुरः, प्रत्येकमपि चाऽभवत् । नाम्ना नन्दा पुष्करिणी, त्रिसोपाना सतोरणा ॥ ५८४ ॥ खच्छशीतजलापूर्णा, विचित्राम्भोजशालिनी । मनोहरा दधिमुखाधारपुष्करिणीनिभा ॥ ५८५ ॥ आसीत् सिंहनिषद्याया, महाचैत्यस्य तस्य तु । मध्यभागे सुमहति, महती मणिपीठिका ॥ ५८६ ॥ तस्याश्चोपरि समवसरणस्येव मध्यतः । चित्ररत्नमयो देवच्छन्दकः समजायत ॥ ५८७ ॥ नानावर्णाशुकमय, उल्लोचस्तदुपर्यभूत् । उद्भावयनकालेऽपि, सन्ध्याभ्रपटलश्रियम् ॥ ५८८ ॥ 80 उल्लोचस्याऽन्तरे पार्श्वतश्च वज्रमयाङ्कुशाः । आसन्नुल्लोचशोभा तु, तथाऽप्यासीनिरङ्कुशा ॥ ५८९ ॥ सुधाधारोपमा हारा, अङ्कुशेष्ववलम्बिताः । कुम्भमेयैरामलकस्थूलैर्मुक्ताफलैः कृताः ॥ ५९० ॥ हारप्रान्तेषु चाऽभूवन् , विमला मणिमालिकाः । त्रैलोक्यमणिखानीनामाहृता इव वर्णिकाः ॥ ५९१ ॥ प्रान्तेषु मणिमालानाममला वज्रमालिकाः । आलिका इव भादोभिरालिङ्गन्त्यः परस्परम् ॥ ५९२ ॥ तद्भित्तिषु गवाक्षाश्चाऽभवंश्चित्रमणीमयाः । स्वप्रभापटलैर्जाततिरस्करिणिका इव ॥ ५९३ ॥ 35 दह्यमानागरुधूमस्तोमास्तेषु चकाशिरे । गिरेस्तस्य नवोद्भूतनीलचूलाभ्रमप्रदाः ॥ ५९४ ॥ देवा.। २ नेत्रसुदन्मोत्सा 1 ३ आमलकफलवत् स्थूलै. । ४ सख्म । ५ कान्तिभुजै.। ६ जातजवनिका। 20 25 ·5 . 15 षष्ठः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् १५१ देवच्छन्देऽभवन् रत्नप्रतिमास्तत्र निर्मलाः । ऋषभखामिमुख्यानां, चतुर्विशतिरर्हताम् ॥ ५९५ ॥ प्रतिमाः स्वखसंस्थानमानवर्णधरास्तु ताः । साक्षादिव स्वामिनोऽभान्, शैलेशीध्यानवर्तिनः ॥ ५९६ ॥ तत्र षोडश सौवर्यो, राजावतकृते उभे । द्वे स्फाटिक्यौ द्वे चैडूर्यमय्यौ शोणाश्मजे उभे ॥ ५९७ ॥ तासां चाहत्प्रतिमानां, सर्वासामपि जज्ञिरे । लोहिताक्षप्रतिसेका, अङ्करत्नमया नखाः ॥५९८॥ नाभीकेशान्तभूजिह्वातालुश्रीवत्सचूचुकम् । तलानि हस्तपादस्य, तापनीयानि जज्ञिरे ॥ ५९९ ।। पक्ष्माणि ताराः श्मश्रूणि, भ्रुवो रोमाणि मूर्द्धजाः । रिटरनमयान्यासन् , वैद्रुमा दन्तवाससः ॥६००॥ दन्ताश्च स्फटिकमयाः, शीर्षघव्यस्तु वज्रजाः । नासाश्चाऽन्तलौंहिताक्षप्रतिसेकाः सुवर्णजाः ॥ ६०१ ॥ लोहिताक्षप्रतिसेकप्रान्ता अङ्ककृता दृशः । इत्यनेकमणीमय्यः, प्रतिमास्ताश्चकाशिरे ॥ ६०२ ॥ तासां च पृष्ठे प्रत्येकमेकैका रत्ननिर्मिता । छत्रधारप्रतिमा च, यथावन्मानशालिनी ॥ ६०३ ॥ मुक्ताप्रवालजालाई, सकुरण्टकदामकम् । श्वेतातपत्रं स्फटिकमणिदण्डं दधत्यभूत् ॥६०४॥ [ युग्मम् ] 10 प्रत्येकं पार्श्वयोस्तासामुत्क्षिप्तमणिचामरे । चामरधारप्रतिमे, रत्नमय्यौ बभूवतुः ॥ ६०५ ॥ नौगयक्षभूतकुण्डधाराणां प्रतिमे उभे । प्रत्येकमने भगवत्प्रतिमानां बभूवतुः ॥ ६०६ ।। ताः कृताञ्जलयो रत्नमय्यः सर्वाङ्गमुज्वलाः । निषेदिवांसः प्रत्यक्षा, इव नागादयो बभुः॥ ६०७ ॥ देवच्छन्दे रत्नघण्टाचतुर्विशतिरुवलाः । सजितादित्यबिम्बामास्तथा माणिक्यदर्पणाः ॥ ६०८ ।। स्थानस्थदीपिका हैम्न्यस्तथा रत्नकरण्डकाः । पुष्पचङ्गेरिकाश्चङ्गाः, सरिदावर्त्तवर्तुलाः ॥ ६०९ ॥ लोमहस्तपटल्योऽथ, विभूषणकरण्डकाः । हैमानि धूपदहनकानि चाऽऽरात्रिकाणि च ॥ ६१० ॥ रत्नमङ्गलदीपाश्च, रत्नभृङ्गारका अपि । स्फाराणि रत्नस्थालानि, तापनीयाः पतद्हाः ॥६११ ॥ रत्नचन्दनकलसा, रत्नसिंहासनानि च । रत्नमय्योऽष्टमङ्गल्यो, हैमास्तैलसमुद्भकाः ॥ ६१२ ॥ धूपभाण्डानि हैमानि, हैमाश्चोत्पलहस्तकाः । पुरो बभूवुश्च चतुर्विशतेः श्रीमदर्हताम् ॥ ६१३ ॥ इति नानारत्नमय, त्रैलोक्येऽप्यतिसुन्दरम् । मूर्तेन धर्मेणेवेन्दुकान्तवप्रेण शोभितम् ॥ ६१४ ॥ ईहामृगोक्ष-मकर-तुरङ्ग-नर-किन्नरैः । विहङ्ग-चालक रुरु-शैरभैश्चमरैपिः ॥ ६१५ ॥ वनलताऽब्जलताभिर्विचित्राद्भुतभङ्गिकम् । बहुद्रुममिवोधानं, रनस्तम्भसमाकुलम् ॥ ६१६ ॥ व्योमगङ्गोर्मिभिरिव, पताकामिमनोरमम् । उन्नतैर्दन्तुरमिव, ध्वजदण्डैश्च काश्चनैः ॥ ६१७ ।। ध्वजस्थकिङ्किणीकाणैः, प्रसरद्भिनिरन्तरैः । खेचरखैणरसनादामध्वनिविडम्बकम् ॥ ६१८ ॥ उपरि भ्राजमानं च, विशालद्युतिशालिना । पद्मरागाश्मकुम्भेन, माणिक्येनाऽङ्गुलीयवत् ॥ ६१९ ॥ क्वचित् पल्लवितमिव, संवर्मितमिव क्वचित् । कचिद् रोमाञ्चितमिव, क्वचिलिप्तमिवाऽशुभिः ॥ ६२० ।। गोशीर्षचन्दनरसमयस्थासकलाञ्छितम् । अतिसुश्लिष्टसन्धित्वादेकग्राव्णेव निर्मितम् ॥ ६२१ ॥ माणिक्यशालभञ्जीभिश्चेष्टावैचित्र्यचारुभिः । अधिष्ठितनितम्ब चाऽप्सरोभिर्मेरुशैलवत् ॥ ६२२ ।। द्वारदेशमुभयतो, लिप्ताभ्यां चन्दनद्रवैः । कुम्भाभ्यां पुण्डरीकाभ्यां, स्थलजाभ्यामिवाङ्कितम् ॥ ६२३ ॥ धूपितैर्दामभी रम्यं, तिर्यग्बद्धावलम्बितैः । कुसुमैः पञ्चवर्णैच, रचितप्रकरं तले ॥ ६२४ ॥ कर्पूरागरुकस्तूरीधूपधूमैश्च सन्ततैः । कालिन्येव कलिन्दाद्रि, प्लाव्यमानमहर्निशम् ॥ ६२५ ।। अप्सरोगणसङ्कीर्ण, धोः पालकमिवाऽऽगतम् । वैतात्यमेखलाखण्डमिव विद्याधरीवृतम् ॥ ६२६ ॥ अग्रतः पार्श्वतः पश्चाच्चारुभिश्चैत्यपादपैः । माणिक्यपीठिकाभिश्च, भूषणैरिख भूषितम् ॥ ६२७ ॥ १ राजावतख्यरत्नविशेषकृते । २ लोहिताक्षमणिरसच्छटा । ३ अङ्काख्यरत्नविशेषमया । ४ स्तनाग्रभाग । ५ सौवर्णानि । ६ रिष्टाल्यरत्नविशेषमयानि । ७ ओष्ठा । ८ वे नागप्रतिमे, द्वे यक्षप्रतिमे, द्वे भूतप्रतिमे, वे कुडधारप्रतिमे च । ९ चामरसमूहाः । १२ मृगविशेष.। १३ अष्टापद.। १४ यमुनया । 20 25 30 १.पात्राणि।

·. . १५२ कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं [प्रथमं पर्व अष्टापदाद्रेर्मूर्धन्यमिव माणिक्यभूषणम् । नन्दीश्वरादिचैत्यानां, स्पर्द्धयेवाऽतिपावनम् ॥ ६२८ ॥ तञ्चैत्यं भरतस्याऽऽज्ञातुल्यकालं कलाविदा । तेन वर्द्धकिरत्नेन, व्यधीयत यथाविधि ॥ ६२९ ॥ [षोडशभिः कुलकम् ] तत्रैव कारयामास, दिव्यरत्नशिलामयीः । भ्रातॄणां नवनवतेः, प्रतिमा भरतेश्वरः ॥ ६३० ॥ 5 शुश्रूषमाणां प्रतिमामात्मनोऽपि महीपतिः । कारयामास तत्रैव, स हि भक्तेरवृप्तिकः ॥ ६३१ ॥ चैत्याद् बहिर्भगवतः, स्तूपमेकमकारयत् । भ्रातॄणां शतमेकोनं, स्तूपांश्च भरतेश्वरः ॥ ६३२ ॥ अत्र माऽऽशातनां कार्बुर्गमनागमनैनराः । इत्यकार्षीत् यत्रमयान् , लौहानारक्षकान् नृपः ॥ ६३३ ॥ आरक्षपुरुषैलौहैर्यत्रायुक्तैश्च तैरभूत् । नृणामगम्यं स्थानं तन्माद् बहिरिव स्थितम् ॥ ६३४ ॥ दण्डरत्नेन रत्नेशो, दन्तांश्चिच्छेद तत्र च । ऋजूच्चस्तम्भवत् सोऽदिरनारोह्यस्ततोऽभवत् ॥ ६३५ ॥ 10 नृपो नृभिरलङ्घयानि, योजनान्तरितानि च । पदानि मेखलारूपाण्यष्टौ तं परितो व्यधात् ॥ ६३६ ॥ ततः प्रभृति शैलोऽसौ, नाम्नाऽष्टापद इत्यभूत् । लोके हराद्रिः कैलासा, स्फटिकाद्रिश्च कीर्त्यते ॥६३७॥ इति चैत्यं विनिर्माप्य, प्रतिष्ठाप्य च चक्रभृत् । श्वेतांशुकधरस्तत्राविशन्मेघ इबोड्डेपः ॥ ६३८ ॥ कृत्वा प्रदक्षिणां तत्र, प्रतिमास्ताः सुगन्धिभिः । उदकैः स्वपयामास, भूपतिः सपरिच्छदः ॥ ६३९ ॥ ममार्ज देवदूष्यैश्च, भरतः परितोऽपि ताः । रत्नादर्श इवाऽभूवंस्तास्ततश्चाऽधिकोज्ज्वलाः ॥ ६४० ॥ 15 गोशीर्षचन्दनरसैर्विलिलेप नृपोऽथ ताः । सुगन्धिस्त्यानतां प्राप्तोत्लापूरैरिवाऽमलैः ॥ ६४१ ॥ ताः क्षमापतिरानर्च, विचित्रै रत्नभूषणैः । दिव्यदामभिरुद्दामैर्देवदूष्यांशुकैरपि ॥ ६४२ ॥ ददाह वादयन् घण्टा, धूपं तभूमवर्तिभिः । कुर्वन् चैत्यान्तरं नीलवल्लरीभिरिवाङ्कितम् ॥ ६४३ ॥ ततश्चोत्तारयामास, कर्पूरारात्रिकं नृपः । संसारशीतभीतानामग्निकुण्डमिव ज्वलत् ॥ ६४४ ॥ ऋषभखामिनो नत्वा, प्रतिमां भरतेश्वरः । आक्रान्तः शोकभक्तिभ्यां, स्तोतुं प्रस्तुतवानिति ॥६४५॥ कल्याणैः पञ्चभिर्दत्तसुखाय श्वधिणामपि । जगत्सुखाकर ! नमस्तुभ्यं त्रिजगदीश्वर! ॥ ६४६ ॥ खामिन् ! विश्वजनीनेन, त्वया विहरताऽन्वहम् । रविणेवाऽनुगृहीतं, चराचरमिदं जगत् ॥ ६४७ ॥ अप्यार्याणामनार्याणां, प्रीतये व्यहरश्विरम् । गतिः परोपकाराय, भवतः पवनस्य च ॥ ६४८ ॥ उपकर्तुमिहाऽन्येषां, व्यहाभिगवंश्चिरम् । मुक्तौ कस्योपकाराय, गतोऽसि परमेश्वर ! १ ॥६४९ ॥ लोकाग्रमद्य लोकाय, भवता यदधिष्ठितम् । मर्त्यलोकोऽयमद्यैव, मर्त्यलोकस्त्वयोज्झितः ॥६५० ।। अद्यापि साक्षात् त्वमसि, तेषां भव्यशरीरिणाम् । विश्वानुग्रहकरिणी, देशनां ये सरन्ति ते ॥ ६५१ ॥ रूपस्थमपि ये ध्यानं, त्वयि नाथ ! प्रयुञ्जते । प्रभो! प्रत्यक्षमेवासि, तेषामपि महात्मनाम् ।। ६५२ ॥ यथा संसारमत्याक्षीरशेष परमेश्वर ! । निर्ममोऽपि तथा जातु, मा त्याक्षीर्मानसं मम ॥ ६५३ ।। आदिनाथमिति स्तुत्वा, जिनेन्द्रानपरानपि । नत्वा नत्वेति प्रत्येकमुपश्लोकयति स सः ॥६५४ ॥ जयाजित!जगन्नाथ, कषायविषयाजित विजयाकुक्षिमाणिक्य, जितशत्रुनृपात्मज|६५५॥ 80 जितारिसूनो श्रीसेनाकुक्षिसम्भव! सम्भव ! । भवव्योमातिक्रमणप्रभाकर! नमोऽस्तु ते ॥६५६॥ सिद्धार्थापूर्वदिक्सूर्य, संवरान्वयमण्डन । विश्वाभिनन्दन! विभोऽभिनन्दन ! पुनीहि नः ॥६५७॥ भगवन् ! मङ्गलादेवीमेघमालैकमौक्तिक ! । मेघान्वयावनीमेध!, सुमते ! भवते नमः ॥६५८ ॥ खामिन् ! धरधराधीशसरित्पतिनिशाकर! | सुसीमाजाह्नवीपम!, पमप्रभ! नमोऽस्तु ते ॥ ६५९ ।। श्रीसुपार्श्वप्रभो! पृथ्वीमलयावनिचन्दन । श्रीमतिष्टकुलगृहप्रतिष्ठास्तम्भ ! पाहि माम् ॥६६० ।। " सुगन्धिधनताम् । ५ चैत्यमध्यम् । ६ नारकाणाम् । कारण। मोक्षम्। ९ सर्वलोकोत्तरम् । ६०मनुष्यलोकः । ११मरणोचितलोक। 20 25 माझासमनन्तरम्। ३चक्री। ३ शशी।

·षष्ठः सर्गः] त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् । १५३ महसेनान्वयनभश्चन्द्र ! चन्द्रप्रभ ! प्रभो!। भगवन् ! लक्ष्मणाकुक्षिसरसीहंस! रक्ष नः॥ ६६१ ।। श्रीरामानन्दनाराममहीकल्पमहीरुह! । सुग्रीवसूनो सुविधे!, विधेहि शिवमाशु नः ॥६६२ ॥ नन्दादेवीहृदानन्द !, खामिन् ! हढरथात्मज! । जगदाह्लादशीतांशो!, श्रीशीतल! मुदे भव ॥६६३॥ श्रीविष्णुदेवीतनय, विष्णुराड्वंशमौक्तिक।निःश्रेयसश्रीरमण !, श्रेयांस ! श्रेयसे भव ॥६६४॥ जयाविदूरभूरन , वसुपूज्यनृपात्मज! । वासुपूज्य! जगत्पूज्य !, विश्राणय शिवश्रियम् ॥ ६६५ ।। । श्यामाशमीशमीगर्भ !, कृतवर्मनृपात्मज! । भगवन् ! विमलखामिन् !, विमलीकुरु मे मनः ॥६६६॥ श्रीसिंहसेनभूपालकुलमङ्गलदीपक! । सुयशःस्वामिनीसूनोऽनन्ताऽनन्तं सुखं तडः ॥ ६६७ ।। सुब्रताप्राग्गिरितटीमानो! भानुनृपात्मजः । श्रीधर्मनाथ! भगवन् !, धेहि धर्मे धियं मम ॥६६८॥ विश्वसेनकुलोत्तंसाऽचिरादेवीतनूद्भव! । श्रीशान्तिनाथ ! भगवन् !, भव नः कर्मशान्तये ॥६६९॥ सूरान्वयवियत्सर, श्रीराज्ञीकुक्षिसम्भव ! । कुन्थुनाथ! जगनाथ!, जयोन्मथितमन्मथ ॥६७० ॥10 देवीशरच्छ्रीकुमुद!, सुदर्शननृपात्मज ! । अरनाथ ! वितर मे, भवोत्तरणवैभवम् ॥ ६७१ ॥ कुम्भाम्भोधिसुधाकुम्भ, प्रभावत्यङ्गसम्भव । कर्मक्षयमहामल्ल!, मल्लिनाथ! शिवं दिश ॥६७२॥ सुमित्रहिमवत्पनहद ! पद्मावतीसुत । मुनिसुव्रततीर्थेश, नमस्ते परमेश्वर ! ॥६७३ ।। वावजाकरमहीवज्र! श्रीविजयात्मज! । जगन्नमसपादाब्ज!, नमस्तुभ्यं नमिप्रभो ॥६७४ ॥ शिवगामिन् ! शिवासनो, समुद्रानन्दचन्द्रमः ! अरिष्टनेमे ! भगवन् !, नमः कारुणिकाय ते॥६७५॥15 अश्वसेनावनीपालकुलचूलामणे! प्रभो । वामाखूनो! नमस्तुभ्यं, श्रीमत्पार्श्वजिनेश्वर ! ॥ ६७६ ॥ सिद्धिसम्प्राप्तिसिद्धार्थ !, सिद्धार्थनृपनन्दन । त्रिशलाहृदयाश्वास, श्रीवीर ! भवते नमः ॥६७७॥ इति स्तुत्वा नमस्कृत्य, सर्वान् प्रत्येकमर्हतः। चैत्यात् सिंहनिषद्याया, निर्ययो भरतेश्वरः॥६७८॥ विलोकयन् वलद्धीवं, तचैत्यं प्रियमित्रवत् । उत्तताराऽष्टापदाद्रेर्भरतः सपरिच्छदः ।। ६७९ ॥ प्राग्विलममना लगवस्त्राञ्चल इवाञ्चलत् । मन्दं मन्दं प्रत्ययोध्यमयोध्याधिपतिस्ततः ॥ ६८० ॥ सैन्योद्भूतै रजापूरैः, शोकपूरैरिवाऽऽकुलाः । दिशोऽपि कुर्वन् शोकार्गस्तां पुरीं प्राप भूपतिः ॥ ६८१ ॥ तहुःखदुःखितैर्बाद, सोदरैखि नागरैः । सास्रग्मिदृश्यमानो, विनीतां प्राविशनृपः ॥ ६८२ ।। सारं सारं स्वामिपादान् , वृष्टशेष इवाऽम्बुदः । सोऽसाम्बुविभुषो वर्षन्, खं विवेश निवेशनम् ॥६८३॥ तिष्ठन् गच्छन् स्वपन जाग्रद्, बहिर्मध्ये दिवा निशि । दध्यौ स प्रभुमेवार्थ, हृतार्थ इव तद्धनः ॥६८४॥ अप्यन्यहेतुनाऽऽयातानष्टापदतलानरान् । प्रभु प्रथयतः पूर्व, स पूर्ववदमन्यत ॥ ६८५ ॥ आदौ पशुवदज्ञानं, व्यवहारनये जनम् । इमं प्रवर्त्तयामास, गृहवासस्थितोऽपि यः ॥ ६८६ ।। आत्तदीक्षश्च भगवानचिरोत्पन्नकेवल । उद्दिधीर्घर्भवाम्भोधैर्धर्मे प्रावर्त्तयजगत् ।। ६८७ ॥ कृतकृत्यः स्वयं कृत्वा, कृतकृत्यान् जनानपि । यः पदं परमं प्राप, तं कथं नाम शोचसि ॥६८८ ॥ शोकाकुलकुलामात्यैः, कथञ्चिदपि बोधितः । शनकै राजकार्येषु, पावर्त्तत महीपतिः ॥ ६८९ ॥ [चतुर्भिः कलापकम् ] 30 शनैः शनैः शोकमुक्तो, राहुमुक्त इवोडपः । बहिर्विहारभूमिषु, विचचार नरेश्वरः ॥ ६९० ॥ खामिपादानसौ स्मृत्वा, गजो विन्ध्यस्थलीमिव । विषदन्नेत्याऽऽसजनैः, सदाऽऽसन्नैय॑नोबत ॥ ६९१ ॥ परिवारानुरोधेन, कदाऽप्यारामवीथिषु । विनोदोत्पत्तिभूमिषु, जगाम जगतीपतिः ॥ ६९२ ॥ स्त्रीराज्येनेवाऽऽगतेन, समं स्त्रैणेन तत्र च । लतामण्डपशय्यासु, रेमे रम्यासु भूपतिः ॥ ६९३ ॥ १ सूरवंशगगनसूर्य ।। २ देवीशरलक्ष्मीकुमुद ।। ३ सुमित्रहिमाचलपमनद । ४ अश्रुजलबिन्दून् । ५ कृपण । १ उद्यमिच्छु.। ८ खीसमूहेन । 20 25 - ७ भागत्य। त्रिषष्टि, २० ·[प्रथमं पर्व 10 " कलिकालसर्वशश्रीहेमचन्द्रामार्यप्रणीतं कुसुमाहरणां विद्याधराणामिव तत्र सः । कुसुमावञ्चयक्रीडां, यूनामैक्षिष्ट कौतुकात् ॥ ६९४ ॥ अथित्वा पुष्पनेपथ्यं, परवामनुवा स्वयम् । प्रसूनचल्वनः पूजामिव तस्योपनिन्यिरे ॥ ६९५ ॥ सर्वाङ्गपुष्पाभरणाश्चिक्रीडस्तत्पुरोगनाः । मातुत्रिय इमाऽसञ्जयीभूतास्तं समुपासितुम् ॥ ६९६ ॥ सराज राजराजोऽपि, सर्वतः पुष्पभूषणः । तासामृतुदेवतामामिवैकमधिदैवतम् ॥ ६९७ ॥ 5 कदाचित् क्रीडितुं क्रीडादीर्षिकां संवधूजनः । राजहंस इव स्वैरं, प्रययौ भरतेम्बरः ॥ ६९८ ॥ सत्र चक्रे जलक्रीडां, वामनेत्राभिरार्षभिः । करेणुकामिः सहितो, रैवायामिव कुञ्जरः ॥ ६९९ ॥ आलिङ्गन्यः क्षणं कण्ठे, क्षणं दोष्णोः क्षणं हृदि । समापेतुः पयोवीच्यो, वामाक्षीशिक्षिता इव ॥७०० ॥ अवतंसीकसाम्भोजश्चलन्मौक्तिककुण्डलः । भरतो पणः साक्षादिवाऽलक्ष्यत वारिणि ॥ ७०१॥ लीलाविलाससाम्राज्यनिषेशायेव भूपतिः । अहंपूर्विक्रया स्त्रीभिर यषिच्यत वारिभिः ॥ ७०२ ॥ अप्सरोभिरिव जलदेवतामिरिवामितः । जलकेलिप्रसक्तामी, रेमे तामिर्महीपतिः ॥ ७०३ ॥ खप्रतिस्पर्द्धिनां वारिजम्मनामिव दर्शनात् । बारिभिस्तानातामापुर, रङ्गकदृशां दृशः ॥ ७०४ ॥ अजनानामगरागैरङ्गाद् विगलितैर्घनैः । आषः सकर्दमा यक्षकईमत्वं प्रपेदिरे ॥ ७०५ ॥ सङ्गीतकं कारयितुं, कदाचिदपि शक्रवत् । विलासभण्डपास्थानीमातस्थौ पृथिवीपतिः ॥ ७०६ ॥ ॐकारमिव मनापामाधं सङ्गीतकर्मणाम् । सुखरं पूरयामासुर्वेणुं वैणाषिकोत्तमाः ॥ ७०७ ॥ 15 अध्यादिभिः श्रुतिसुखैर्व्यक्तैर्व्यञ्जनधातुभिः । वैणिका वादयामासुर्वीणा एकादशापि ताः ॥ ७०८ ॥ तत्तत्कविस्वानुगतं, नाना प्रस्तारसुन्दरम् । राचार्या दधुस्तालं, मृत्ताभिनयमातरम् ।। ७०९॥ प्रियमित्रवदन्योज्यममुझम्तो भनागपि । मार्दशिकाः पाणविकार, खं खं वाद्यमवादयन् ॥ ७१० ॥ जासिरागान् नवनवान , खरगीतिमनोरमान् । गायनाच जगुहाहाहहङ्कारहारिणः ॥ ७११॥ चित्रीयमाणाचित्रैश्चाऽङ्गाहारैः करणैरपि । पूर्वक्यो अन्तस्तारं, लाखताण्डवपण्डिताः ॥ ७१२॥ 20 प्रेक्षाचक्रे प्रेक्षणीयानीत्यविनं महीपतिः । यत्र तत्र प्रखकानां, प्राणां को हि बाधकः १ ॥ १३ ॥ सांसारिफसुखान्येवं, भुझानो भरलेश्वरः । स्वामिमोक्षदिनात् पूर्वलक्षाः पश्चात्यवाहयात् ।। ७१३ ॥ अपरेषुः कृतस्नाना, प्रकृतवालिफर्मकः । देवदूण्यांशुको मृष्टशारीह सिण्विकम्तलः ॥ ७१५ ॥ मोशीर्षचन्दनकवसर्वाङ्गीणविलेपनः । सर्वाजनिहिवामय॑द्रिश्यराविभूषणः ॥ ७१६ ॥ सोऽन्तःपुरनिकेवान्तर्वरस्त्रीपरिवारितः । वेत्रिण्या दर्यमानाभ्या, सादग्रहं ययौ ॥ १७ ॥ [विभिषिक प्रतिविम्बितमस्यच्छे, गगनस्कट्रिकोपमे । वयाप्रमाणं सर्वाङ्ग, रूपं तत्र यते ॥ ७१८॥ तत्र च प्रेक्षमाणस्य, खं वपुर्भरतशितुः । अङ्गुल्या एकतमास्या, निषयाताऽङ्गुलीयकम् ॥ ७१९ ॥ सदगुल्या गलितमप्यङ्गुलीयं महीपतिः । माऽज्ञासीद् बेहिंगो बहभागद् अहमिवैवकम् ॥ ७२० ॥ वपुः पश्यन् कमेणेक्षानके तां चयनूमिकाम् । अङ्गुली गलितज्योत्या, दिवा शशिकलामित्र ॥ ७२१ ॥ अहो ! विशोभा क्रिमसावजुलीति विचिन्तयन् । ददर्श पतितं भूमावङ्गुलीयं नरेश्वरः ॥ ७२२ ॥ किमन्यान्यपि विशोभान्यङ्गान्यामरणैर्विना ।। इति मोक्तुं स आरेमे, भूषणान्यपणण्यपि ॥ ७२३ ॥ आदाबुत्तारयामास, माणिक्यमुकुटं नृपः । तद्धीनं च शिरोऽपश्यच्युतलामिवोमिकाम् ।। ७२४ ॥ माणिक्यकुण्डले प्रोड्य, तडीनी श्व ददर्श सः । कर्णपाशावमर्केन्द्र, पूर्वापरदिशाविव ॥ ७२५ ॥ १ कामदेवस्य । २ नर्मदाचाम् । ३ भुजयी.। जलदेव । इस धारभ्य एतचिह्नपर्यन्तं पाठो चास्ति खपुस्तके । ५कालानाम् । नाना सं., खं। सूत्रधाराः। ८ पणववादका । सिग्धकुम्तलः आ॥ बिश्यत खता ॥ भरतेश्वरः सं २, म ॥ ९ मयूरस्थ । १० पिच्छम् । ११ सूर्यचन्द्ररहिते। 25 30 ७मृदङ्गवादका।

·5 10 पष्टः सर्गः] विवक्षिालाकापुरुषचरितम् । १५५ अवेयकमहासीच, ग्रीवां बद्रहितामथ । नृपो ददर्श नि:श्रीकां, निम्नंगामिव निर्जलाम् ॥ ७२६ ॥ हारमुत्तारयामासाऽऽलोकयामास च क्षणात् । वक्षास्थलं तद्विहीनं, व्योमेव गततारकम् ॥ ७२७ ।। केयूरे चाऽमुच बाहू, तन्मुक्तौ च ददर्श सः । उद्वेष्टितार्द्धलतिकापाशौ सालगुमाविव ॥ ७२८ ॥ कङ्कणौ चाऽत्यजत् पाणिमूले ताभ्यां च वर्जितै । निरामलसारकाग्रत्रासादवदुदैवत ॥ ७२९ ॥ अन्यान्यप्यङ्गुलीयानि, तत्याजाऽऽलोकयञ्च सः। तद्धीना अङ्गुलीभ्रष्टमणीः फणिफणा इव ॥ ७३० ॥ तत्याज पादकटको, ददर्शाशी तदुज्झितौ । गलितस्वर्णवलयौ, राजेभदशनाविव ॥ ७३१ ॥ इति क्रमेण भरतस्त्यस्कसर्वाङ्गभूषणम् । स्वमपश्यत् गतश्रीकं, शीर्णपर्णमिव द्रुमम् ॥ ७३२ ॥ अचिन्तयच्च धिगहो, वपुषो भूषणादिभिः । श्रीराहायैव कुंड्यस्य, पुस्तायैरिव कर्मभिः ॥ ७३३ ॥ अन्तःक्लिन्नस्य विष्ठाद्यैर्मलैः स्रोतोमवैबहिः । चिन्त्यमानं शरीरस्य, किमप्यस्य न शोभनम् ॥ ७३४ ॥ इदं शरीरं कर्पूरकस्तूरीप्रभृत्तीन्यपि । दूषयत्येव पाथोदषाथांस्यूपरभूरिव ॥ ७३५ ॥ विरज्य विषयेभ्यो यैस्तेपे मोक्षफलं तपः । तैरेव फलमेतस्य, जगृहे तत्त्ववेदिभिः ॥ ७३६ ॥ इति चिन्तयतः सम्यगपूर्वकरणक्रमात् । क्षपकश्रेण्यारूढस्य, शुक्लध्यानमुपेयुषः ॥७३७ ॥ घातिकर्मक्षयादाविरासीत् तस्याऽथ केवलम् । सूर्यप्रकाशो जीमूतपटलापगमादिव ॥ ७३८ ॥ सहसाऽऽसनकम्पोऽभूत्, तदानीं च दिवस्पतेः । महङ्ग्यो महतामृद्धिमपि शंसन्त्यचेतनाः ॥ ७३९ ॥ भक्त्या तमभ्यगाचेन्द्रो, भक्ता हि प्रतिपत्तिदाः। खामिवत् खामिपुत्रेऽपि, किं पुनः प्राप्तकेवले १ ॥७४०॥15 शक्रोऽभ्यधाद् द्रव्यलिङ्ग, प्रतिपद्यख केवलिन् ! । यथा वन्दे विदधे च, तव निष्क्रमणोत्सवम् ॥७४१॥ ततश्च बाहुबलिवद्, विदघे भरतेश्वरः । प्रव्रज्यालक्षणं केशोत्पाटनं पञ्चमुष्टिकम् ॥ ७४२ ॥ उपनीतं यथा सनिहितदेवतया ततः । रजोहरणमुख्योपकरणं भरतोऽग्रहीत् ॥ ७४३ ॥ ववन्दे देवराजेन, ततश्च भरतेश्वरः । न जातु वन्द्यते प्राप्तकेवलोऽपि यदीक्षितः ॥ ७४४ ॥ राज्ञां दशसहस्राश्च, प्राव्रजन्नाभिं श्रिताः । तादृशखामिसेवा हि, परत्राऽपि सुखाकरी ॥ ७४५ ॥ अथ विश्वम्भराभारं, सोढुर्भरतजन्मनः । राज्याभिषेकमकरोदादित्ययशसो हरिः॥ ७४६ ॥ आरभ्य केवलोत्पत्तेषभखामिवत् ततः । ग्रामाकरपुरारण्यगिरिद्रोणमुखादिषु ॥ ७४७॥ धर्मदेशनया भव्यान् , देहभाजः प्रबोधयन् । पूर्वलक्षं विजहार, भरतः सपरिच्छदः॥७४८॥ अष्टापदगिरौ गत्वा, ततश्च भरतेश्वरः । चके चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानं यथाविधि ॥ ७४९ ॥ अथैकमासपर्यन्ते, चन्द्रे श्रवणऋक्षगे । सिद्धानन्तचतुष्कोऽसौ, सिद्धिक्षेत्रमुपाययौ ॥ ७५० ॥ एवं च भरतः पूर्वलक्षाणां सप्तसप्ततिम् । कुमारभावेऽगमयत्, प्रभौ शासति मेदिनीम् ॥ ७५१ ॥ एकं माण्डलिकत्वे च, सहस्रं शरँदामसौ । अतिवाहितांश्छद्मस्थतया भगवानिव ॥ ७५२ ॥ एकवर्षसहस्रोनपूर्वलक्षाणि षट् तथा । आर्षभिर्व्यतिचक्राम, चक्रवर्तित्वमुद्वहन् ॥ ७५३ ॥ उत्पन्न केवलज्ञानो, विश्वानुग्रहकाम्यया । विजरे पूर्वलक्षं च, दिवसं भानुमानिव ॥ ७५४ ॥ इत्यायुषा चतुरशीतिमतीत्य पूर्वलक्षाणि मोक्षमगमद् भरतो महात्मा । शक्रेण मोक्षमहिमा विदधे च तस्य, देवैः समं सपदि कन्दलितप्रमोदैः ॥ ७५५ ॥ A 20 25 30. A ग्रीवाभूषणम् । २ नदीम् । * चाऽमुचत् खं ॥ ३ भित्ते । ४ लेप्यकर्माचै । ५ क्षारभूमि । तमन्वगास २ ॥ नृपा दशसहस्राणि प्रा आ, सं २॥ ६ परलोकेऽपि । ७ श्रवणनक्षत्रगे। ८ वर्षाणाम् ।

·कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यप्रणीतं
[प्रथमं पर्व
खामिप्राग्भववर्णनं कुलकरोत्पत्तिः प्रभोर्जन्म चो-
द्वाहादिव्यवहारदर्शनमथो राज्यं व्रतं केवलम्
चक्रित्वं भरतस्य मोक्षगमनं भर्तुः क्रमाञ्चक्रिणो-
ऽप्यस्मिन् पर्वणि वर्णितं वितनुतात् पर्वाणि सर्वाणि वः ॥७५६॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरिते महाकाव्ये प्रथमे पर्वणि
मरीचिभव-भाविशलाकापुरुष-भगवनिर्वाण-भरतनिर्वाणवर्णनो
नाम षष्ठः सर्गः॥६॥
समानं च श्रीऋषभखामि-भरतचक्रवर्तिप्रतिबद्धं प्रथमं पर्व ॥१॥