·इदं १८६७ तमेशाब्दम्य २५तमराज नियमानुमारेणायित्वास्य सर्वेऽपिधाराः स्वायनीकृताः मन्ति।

·प्रस्तावना। :- अथ प्रकाश्यतेऽय कुवटयानन्दकारिफाख्यो प्रन्यः श्रीमदाशाधर- पण्डितप्रणीतमुबोधव्याख्यासमलकृतः सहृदयहृदयानन्दथुमाविष्कर्तुम् । एतनीवातुमूतकुवलयानन्दप्रणेतुः मुगृहीतनानो विददप्रेसरस्य श्रीमद- प्पय्यदीक्षितस्येतिहत्तं साधनवैधुर्पायथावनिर्गतुमशक्यमेव । एतरिप- पिणी किंवदन्ती घेष ध्यते--अयहि पण्डितम्र्धन्यो द्राविडः श्रीत- स्मार्तोभयकर्मकाण्डकटापचणः सर्वतप्रस्वतनः विविधापौधपरम्परानि- वहणकवद्धपरिफराया धाराणां गतः कदाचित् प्रभाते कृतभागीर- धीमानो नियंतितप्रातराहिको निजनिकेत प्रत्यागच्छन् ? शयान रमणीयरमणीदत्तालेप प्रावृतालिटवर्माणमपि निर्मुक्तविस्ससाधषलशिरा कचन पुरषमद्राक्षीत् । भावीप त सप्रतिषविस्मपकरणाभिभूत:- 'किं निःशक शेषे शेषे वयसि स्वमागते मृत्यौ।' इति। तपद्यार्धमाकॉम्झिन्यप्रावरण पयोदोषफ यावदवलोकयति स शयालुतावदेन पण्डितराज जगन्नाथराय पुदा श्रीमदप्पप्यदीक्षितो झटिव्युत्तरार्धमभाणीत- 'अथवा मुख दायर्याय! नि' जागति जागा माता इन्यायतितीनाम्य पता जम्मकान मवगम्यत । राज शहाजहाना ययानसाबमामस्य समानारपय आमा । आंच नाम नि जानकरिताकागकलापचम कारतोपतात्तामा पदवीग सिन प्रथम क्याम प्रायम्नाय नमो नमा. शहाजहानमापनि ५६२ : नो सिना: मनमा १६५८ नम सिता. RAgar aur nama सन १६६५ नम Aahi ! पातोडा के याकाममा ३ . सवारणमनोन ५.शेषभागम् । एव दामलकम पार च ·२ कुवलयानन्दकारिकाणां आसीदिति छुटमेवेति रसगङ्गाधरप्रस्तावे निर्गीतवान् जयपुरमहारा- जाश्रितः पण्डितवरो दुर्गाप्रसादशर्मा । तेन कुवलयानन्दप्रगेतुः श्रीमद- पप्यदीक्षितस्य जीवनकालोऽपि सिस्तान्दीयसप्तदशशतकमेवेन्यासीयते । कुवलयानन्दस्य कोमलमतिबालाना दुरूहत्वाकेवलं कुबलपानन्दका. रिका एव पृथगुदृत्य श्रीमदाशाघरपण्डितेन सरलमुबोधव्यास्पया सनाथी. कृतनिद पुस्तकं महताप्रयासेन संपाचास्माभिः मुदितमासीत् तथापि तर पदग्छेदपरसवर्णादिवफल्यं मल्यमयधिकमिन्यापनिरसनापानाधुनि- अगालिकया ययाध्येन्यालमनोपिनोदारह स्यादिति प्याख्योदाहरणटि- गण्यादिभिः शोकवर्णक्रमकोशेन च मडपिया पुस्तकरूपेग मुदित संपामुपकाराय स्यादिन्याशास्ते- पिदुपामनुपरः पणशीकरीपाली यामुदेवशर्मा।

·कुवलयानन्दकारिकास्थालंकारानुक्रमः। पृ. .. ... ... १३ ... ... .. ... ... ...२८ ... .. ... ...२९ ... . दिपयः घट. विषयः सत्यलक्षणप्रकरणम् १ तुल्ययोगिता माटाचरणम् ... तुल्ययोगिताभेदः प्रन्यप्रतिक्षा दीपकालारः ... उपमाटार: ३ आत्तिदीपचालकारः सुमोपमायारा ४ प्रतिवस्तूरमालंकारः उपमानासकार: ६ स्यान्तालकारः प्रतीपालचारः निदर्शनालार प्रतीपभेदः निदर्शनाभेदाः कपालकार निरेकालकार परिणामालकार "गहोफिरलकारः उसालदार विनोतयलवार स्मृति-श्रान्ति-सदेहालकार - ममासोत्पलकार शुदापहवलकार परिकरालवार देवपाल्पलकार .. १५ परिवारालकार पयनारचलक संचालकार श्रान्तामन्यलवार अप्रस्नुनप्रमालकार नवाबदार ... ६१ . १r 2'जेदिन्दालकर 'नापामामायाक्षर मभावनाला वस्तूप्रक्षारकर प्रक्षाका ५. 141N'मला बनायनाल। १९ NIR- 14 V Hयाम . विमानासकार विकलकार भक्मानिलाकात चपलातिशयोक्ति अलन्तातिशयोकि ·कुवलयानन्दकारिकाणां विषयः पृष्ठं. ... ... ६७ ६८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... : ... ... ... ... ... ... ... ... ७२ ... ... ... ... ... ... ... ७४ ... ... ... ... ... पृष्टं ४ विधादनालंकारः ४] उल्लासालकारः ... ४६ [ अवज्ञालंकारः ४७ अनुसालंकारः ४७ लेशालंकारः ... ४९ [मुदालकारः ... ... रनावल्यलंकारः ५. तद्गुणालकारः ... ५. पूर्वरूपालकारः ... ५१, अतगुणालकारः ५१, अनुगुणालकारः ५१ मोलितालकार:... ५३ सामान्याल कारः ५३ उम्मीलितविशेषको ... ५४ गूहोत्तराल कारः... ५५ चित्रोत्तरालमारः ५६ सूक्ष्मालेचार ५६ रिदितालकार ५७ व्याजोक्यलकार गूढोत्तयलकार ... ५८ विकृतोतयलकार युक्त्यलगार लोक्यलार छकोतयलकार बोन्पलकार.... १ कामकोयलघर समावोस्पलबार ६१ मालिकार.... उदासालचा. ... ... ... ... विषयः असंभवालंकारः... असंगत्सलंकारः... विषमालंकारः विषमभेद: समालकारः विचित्रालंकारः... अधिकालकारः... अल्पालकार: भन्योन्यालकार: विशेपालकारः विशेषमलंकारः... व्यापातालकारः फारणमालालकारः एकावस्यलकार: मालादीपकालंकारः सारालकार. यथासहपालकार पर्यायालकार. परिवृत्यलकार. परिसम्यालकार विकल्पालकार ममुचयालका कारपदापकालकार समाध्यला प्रचनाकालकार काव्याथापायलकार काव्यविधाला अधान्तायामालकार विरमगतबार प्रया समवनर. मियameer MAN समस्या ... ... ... ... द ... ... ५८ ... . ६. ... . ... ... १ ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ४ बायुनयनहार नियर १५ पाला... वसर .. ... ... ८" ६ ...

·अलंकारानुक्रमः। my ३ पृट. ... ... ... ९३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... विषयः पृट. विषयः हेस्यलबारः ८५ सालंकारः हवलकारभेदः... ८५ भाचारालवारः उदिपारंपाप्रकरणम् २ यात्मनुष्यलंकारः रमवदलंधरः परिशेषप्रकरणम् ३ प्रेयोलकारः ८८मध्यलंकारः... ऊर्जस्यलकार: ...भाडीमावर्मकरः समाहितातकारः ... ८९समयाधान्यसंकरः भावोदयासकारः ८९ संदेहसंकरः ... मावसंप्यलकारः ... ९ वावशानुप्रवेशसंकरः मादपलालकार: ... ८९ चित्रसकरः प्रलवालबारः प्रतीरयलकार सादालंकारप्रकरणम् ४ उपमानालकार.... ९. साबन्धादयः ... शारदालकार: ..." अनुप्रासश्चतुर्विधः ऐतिमालकारः साटानुवासः मर्थापत्यलंकारः पश्यनुयाराः आरक्रियालकारः ९२ ऐवानुपामः संभवालकार: ९२ यमकालंधरः शुल्यलंकारः ... ९१ | पुनरुतप्रतीशालंकारः ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... . । समाप्तेयं कुयलपानन्दकारिफाणां विषयानुक्रमणिका ।

·No text on this page.

·मा: 1 कुवलयानन्दकारिकाः। अलंकारदीपिकाख्यव्याख्यासंवलिताः । लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् । श्रीकृष्णाय नमः। शिययोतनयं नत्वा गुरु प धरणीधरम् । कुर्वे फुवलयानन्दकारिकादीपिका मुदे ॥१॥ आशाधरेण फविना रामजीभट्टसूनुना । क्रियते फारिकाटीका पालानामुपकारिणी ॥२ अथ सत्रभगवानप्पय्यदीक्षितनामा कविः सहदयदयानन्दार्थ- मधीलंकाराणां लक्ष्यलक्षणोपेताः फारिफा: फत्वा तपास्यानरूपं घुवलयानन्दाप्यं प्रन्यं कृतवान् । फारिकाम नत उदृत्य प्रमेण लिखितवान् । तत्र निःप्रत्यूहाथ मद्गलमाचरति - मारापरणम् । परस्परतपःसंपरफलायितपरस्पर । प्रपञ्चमातापितरी प्रायी जायापती स्तुमः ॥१॥ परस्परति ॥ ययं परम्परस्य तपःसंपदा अन्योऽन्यतपोलक्ष्या - लायित फलयदापरित परस्पर याभ्यांसो सयोक्तो। पालक्ष्मी लम्वेव संपन्धतया भासमानौ पस्तुतस्तु नित्यसंपन्यावित्यर्थः । प्रपञ्चम्य विश्वस्य मातापितराजनको । प्रकृतिपुरपरपत्वादिति भावः। प्राण अथवा पूजाविषयीभवत इति प्राची। अहादीनां पूजाविषयीभवनमर्थ इति धातुसिकार । यता प्रकर्ष अश्वतो गच्छवसो प्राधीक. युक्तावित्यर्थः। जायापती दम्पती पर्यायोतविधया पार्वतीपरमेशरावि- त्यर्थः। स्तुमः वर्णयामः । वर्णनं हि वेदुत्कर्षफयन सापकर्पयन, 2- दापशन्दानरहिता बास्य ननुसनधया।

·२ कुवटयानन्दकारिकाः। याचिकनमस्कारत्वेन परिणमतीति नमस्कारात्मक मङ्गलमंद- सदोद्वयोध' इति फयदुवचनं तदनुसारेण क्रियायाश्चेवि संक्षे अध्यतृणां सिद्धयर्य पुनमगलमाचरति- अमरीकनरीभारभ्रमरीमुसरीकृतम् । दूरीकरोतु दुरितं गौरीचरणपङ्कजम् ॥२॥ अमरीति ॥ अमरीणां देवीना कारीमारेषु येणीगुम्ने भ्रमर्य: सौरमलोभादयस्थिताताभिर्मुसरीकृतं शब्दायमान योग्यत्वात्स्रीलिङ्गनिर्देशः पुंमां हि रे स्थितियुक्तनि । गोर पानं गायोः पायाश्चरणमेव परजं पादपमम् । घर परिणतं पद्यमित्यर्थः । दुरितमंन्तरायं दूरीकरोतु । हरवि- अनोत्तरपदार्यम्य परजम्य घरणत्येन परिणन्या दुरितदूरी योगात्परिणामालंकारो नतु सामुपमा या पाजम्य प्राधान्या रमाधारणधर्मप्रयोगाणति मंझपः । मत्र पहने गहासनिक ध्यम् । तम्य जलकीडागतदेवीसम्मभ्रमरीमंशधापरत:। भ्रमरीमात्रबन्धी घटने दयाकेशगतयं नु नैर ॥२॥ प्रायन যিনি বিরানীৰ अलंकाए यादानामवगाहनगिद्धय । मलितः क्रियने तंग लश्यलक्षणमदः ॥३॥ अलंकायिनि ।। बालाना बारमामानामन्ययुदीनामह परमादित प्रगान गये युगमायामा दिन मुम्दा माटा। सारगयोATER म. मंतिम र प्रार जालमा REATER 4 mit RTERE. Tre | अनि मामायानगर- HERE HAIRArratimrat ·एश्यटक्षगप्रकरणम्'१ ३ 4 दण्डी काव्यशोभाकरान्धमानलंकाराप्रपझते' इति गुणानो शोभा- करत्वेऽपि रसधर्मत्वान्नातिन्यातिः । शब्दालंकारास्त्विहन लक्षिता: मुगमरवान् ॥३॥ उरमालकारः। मुख्यत्वादुपमाखरूपमाह--- उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरहसति द्वयोः। हंसीय कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गद्गामवगाहते ॥४॥ उपमेति ॥ यत्र सोकादौ योर्दण्यांवर्ययोरर्ययोः सारश्य. लक्ष्मीः माधम्यंशोमा । शोभाविशिष्ट साधम्यमित्यर्थः। पूर्वपदा- यस्य विशेष्येस प्राधान्यान्वये पमत्काराम् । यया कुमारसंभवे-- 'तथैव वरथुः फणरमशोमा' इत्या । सगुतं. तर्कशाये- 'सवियोग हि विधिनिषेधी सति विशेप्पे पाधे विदोषणमुपसत्रामसः । सति विशेषणे या विशेष्यमुपसकामतः' इति । उल्लसति अधिक प्रकाराने , 'ये रस्साहिनो धर्माः शौर्याय पारमनः । उत्कर्षहेतयस्ते स्युरचलस्पितयो गुणाः ' हतियाणम् । स माधुर्योजःप्रयायाः तत्र गुणस्थानमाह- 'गलिखत्यमिपालादपदव्या दये पद । माधुर्य नाम हारे प्ररोई गाहते गुण भासादकत्यं माधुर्य शुहारे हतिकारणम् । करणे पिमलम्भे तध्यान्ते पातिशयान्वितम् ।' भोजोलक्षणमाह- 'दीत्यारमा यिस्मृतेतुरोगो धीररसस्पितेः। योमरसरोदरसयोस्तम्माधिस्य रमेष : मसामरितमित्र मनो जापते तोर इलः । मादलक्षणमा- मुकम्धनामिपास जलयसहसव पः। म्यामोत्यन्याप्रसादोइसी सपंच घिहितसितिः।' रामि पुनामिपत्थितः । माधुरं रूपसरायलार रोमुमो उपाय चित्तं पाटिर रसैन मनोति म मा सम्रपेपर रूपांमु रखनामुमार स्थित मापदे सक्षमनमलिमिः। २ 'गुणदोषी बुधो गृहमिन्दुरयेहाविधेश्वर। सिरसा साधते पूर्व परं कण्ठे नियष्यति। ४ पूर्वपदा पिपास प्राधान्यानो ·१ कामयानकारिकाः। गोषमागमानो गिरना in कीनि: गीत पाटेर । 'गादा गाभिना, वर्ग: नाहनदी भागादगे प्रविनिमो गुलमणादि মা:। স লসম্যান শিবাল বা देशः । मारश्यलगमाह मटः 'गम्योग गई मार गगुम्यो इति । अत्र वण्यमुपायं गुनगुणगांगुषमागमति गुणम् । प्रमि परागंपोरमेतविपशायामियायो Arari संप्रदायः ॥ ४॥ भम्योपमालंकारम्प पत्यारोन्यायाः । उपमेयं समा धर्म यापफोति । तेषां नियन्धने पूर्णा, ययाम गायीच ने सिद्धान्तः । स पूर्णा दसिंगा । इशानी माभदागाइ- यण्यापमानधर्माणामुपमायापकस्य च । एकद्वित्र्यनुपादानभिना लुसोपमाटधा ॥ ५॥ पर्येति ॥ योपमानपमाणां उपमेयोपगानसाधारणधमांग उपमायापकस्य सादरयद्योगकम्य इबादेयांगकाम्य गुम्यादवां चतुः मध्ये । निधारणे पष्टी। एकदिव्यनुपादाने गाय द्वीप प्रपत्र एक द्वियः तेषां अनुपादानोपैरष्टया भिमा दुमोपमा मयनि । माययया उपमा लुमोपमैनि मध्यमपदलोपोग्य द्रष्टव्यः । एकादीनां विषयों देऽपि माहित्यवियनायां द्वन्दः । यात्रीदौ तु एकदित्रा इनि म्यादिनि संक्षेपः ॥५॥ उदाहरणान्याह--- तडिद्गारीन्दुतुल्याम्या कर्पूग्न्नी नोर्मम । कान्त्या म्मरवधूयन्ती दृष्टा तन्वी रहो मया ॥ ६ ॥ तडिद्गगति ॥ नदिदिव गौरी गौरवणां । अब ममाम याच. कलोप. 'उपमानानि मामान्यवचनैः' इति ममामविधायक्रममूटः। इन्दुनुन्याम्या इन्दुना नुन्यमाम्यं मुम्म यम्या: मा मयोगा। आहार- कत्वेनेति शेषः । अय धर्मोपोऽविनामृल। गम्यमानार्थप्रयोग एव लोपोऽभिमनः' इनि केयटीः । प्रदर्शन लोप पनि ज्ञा. तेश्च । मम हमार्ने प्रयाः कमिव पाचर्गन कति कतिमा क. , 'आमश्रित पूर्वमविधमानवत' इति। नदिनाले गति नमूदोगा. टीयम्योधनवन्य मारयम् । --- ·लक्ष्यटक्षणमकरणम् १ पूरन्ती। प्रथमायां निपेऽपि कारिदगीकारात्कियन्ताहरःशनादेशः। अत्राप्यावादकत्वेनेवि शेप: ।स्य धर्मस्य लोप ऐच्छिकः । वापकस्य शिप्पत्ययस्यवशब्दस्य घ शावकतः । फान्त्या लावण्येन । आत्मान- मिति शेषः । स्मरवधूमिव रतिमिव आचरति मन्यते इति स्मरवधू. यति स्मरमध्यवि सा ज्योका । वं रतितुल्यं मन्यमानेपर्यः । सन्वी शाही मया रह रहसि । अध्ययमेतत् । इटाभित्र आत्मा- नमिसस्य गम्यमानन्यादुपमेयलोप ऐच्छिकः । इवराब्दस्य तु शा. रूपतः । पदाचित्काचिदिति शेपः॥६॥ यचया मेलनं तत्र टाभो मे यश्च तदतेः । तदेतत्काकतालीयमपितर्कितसंभवम् ॥७॥ यदिति ॥ सत्र रहसि मे मम तया तन्च्या सह यन्मेलनं समागमः च परं यः तद्रतः लामः तत्पूर्वानुभूतं एतदधुना मर्यमाणं द्वयमपीति मेपः । अविसतिसंभव अचिन्तितोपलम्भ हेतुभूतं विशेपणमेवकाकतालीयम् । मत्र समासे स्त्रीसमागमोपमा पत्र यापकोपमानलोपः । पद्विवार्थे च तदास्वादोपमा तत्रोपमानमाश- लोपः । वयादि । काफव तालमिव फायतालमिति इवा तत्पु- रुपः । सप्रेवशब्दस्य 'उकायांनामप्रयोगः' इति शाम्रसिद्ध लोपः। 'समासाच सद्विषयान्' इति झापकात् । 'मयूरख्यंसफादयश्च' इति मूचमामिः 'सह मुपा' इति था । उपमानलोपस्तु कामिनीकामुकयो- मेलन फाफ तालमित्युतः । पुरुपागमनस्य फाकागमनमुपमान यो- पागमनस्य तालफलपतनमुपमानं श्योर्मेलनम्य च काकतालमेलनमु. पमान दम्य गम्यमानत्वाहोप: समासार्थानन्तर्गवत्वादच्छिकः । एवं समासाथै वायफॉपमानलोपः । तद्धितार्थ तु फाफदालमिव काफवाटीयमिति इवार्थ छप्रत्ययः । वर काकतालसमागमजन्य आस्वादः कान्तकृतकामिन्युपभोगस्योपमानम् । तस्य गम्यमानत्वा- दैच्छिकलोपः । उप्रत्ययम्तूपमावाचकः । अवितकिंवसंभवमिति उभयत्र साधारणो धर्मः । काकवालशब्दयोनिजकर्मणोक्षणेवि संक्षेप: । चतुर्थे धरणे 'अमवतिक प्रवीमि इति पाठान्तरकल्पने समासाथै धर्मोपमानवाचकलोपः । तद्धिता प धर्मोपमानळोपः । अवितर्कितमभवमिति पदलोपान् । पाठान्तरकल्पनामावे तु मदीप पपमुदाहरणीयम्। यथा 'रामस्थ पधि राक्षस्याः सद्गमस्तपध यः। पुण्यैरजामपाणीयं मुनीनामभवायम् ॥ इति । एतेऽष्टो टुमाभेदाः विश्वामित्रादीनाम् । -- ·६ पुालयानन्दफारिकाः। मंमयन्ति । गरेको भेदम्मिलोपा धापमानपावरलोनि सोपपो भेदयतुष्टयम् । धर्मयागमा २ यारकोपमेनुमा कारकोपमानामा ४ धापमानमा पनि ५ पडलोपों पर भेदाः पापा धर्मनुमा उपमानण्डमा पनि ८ मोरमाणि दर्गाप्याहारेण पूपिमा मयनि गौतमीलंकारमूलमूना। तदुर्गचि अमीमांसायाम्-'उपभैका शैलपी संमाता चिनभूमिकाभेदावार काव्यर नृत्यन्ती सद्विदा घेतः ॥ इति । अन्य रिभेदाः कान्या काशकाव्यादशादिषु मन्ति। इह तु विस्तरमयान लिमिताः ।।७। उपमानाकारः। उपमानोपमेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः । इन्दुरिन्दुरिय श्रीमानित्यादी तदनन्ययः ॥ ८॥ उपमानेति। एकस्यैव वर्ण्यस्य वस्तुनः यदुपमानोपमेयत्वं उपमा नत्वं कल्पितमुपमेयत्वं तु यथार्थमिति योभ्यम् । तदिन्दुश्चन्द्र इन्दुः वि चन्द्र इव श्रीमान मुन्दर इत्यादी द्रात्यमिति शेषः । अनन्वयः नास्त्यन्वयः प्रकारद्वयसंवन्धो यस्मिन्स तयोक्तः । अत्रोपमेयस्यातु. स्यत्वे पर्यवसानम् ।। ८॥ पर्यायेण द्वयोस्तदुपमेयोपमा मता। धेर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव त्वयि ॥९॥ पर्यायेति ॥द्वयोवावर्ण्ययोः पयायेण परिक्रमेण तत्तु उपमानो. पमेयत्वं घेत्ताई उपमेयोपमा मता । उपमेयाभ्यां उपमा उपमेयोपमा इति व्युत्पत्तेः । कविभिरिति शेषः । परस्परतुल्यत्वेन इनरसादश्य- र्यवच्छेदः फलमस्याः । हे राजन्, त्वयि धर्मः सुकृतं अधः समृद्धि- नर्तकी। २ भिन्नभिनदेशान् । ३ रङ्गमण्डपे । 'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः। रामरापणयोयुद्धं रामरावणयोरिव ॥ इति । ५ पूर्वोदाहरणे श्रीमत्वस्य धर्मस्योपादानमति इह तु गगनादे पुस्यादिधर्मम्य नम्नास्तीति विशेषः। ६ 'खमिय जल जलमिव सं हंस इथ चन्द्रचन्द्र प हंसः। कुमुदाकायस्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ।' पूर्वत्र पूर्णधीरिति धर्म उपासः इह निर्मलत्वादियो नोगत इति भेदः। .

·एश्यरक्षणप्रकरणम् १ रिव पूर्णभी. संपूर्णशोमा भस्वीति शेषः । अर्थश्च धर्म इव पूर्णश्री: अस्तीन्यस्य गम्यमानत्वात्मायेणाप्रयोगः । 'अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथम- पुरपेऽप्रयुग्यमानोऽप्यस्ति' इति भाप्योक्तः । अनुलोमो विलोम क्रमः पर्याय इप्यते' इति शाश्वतः॥९॥ प्रतीकारः। प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । स्वल्लोचनसमं पद्मं त्वद्नसदृशो विधुः ॥१०॥ प्रतीपमिति ॥ उपमानम्य अधिकगुणस्य उपमेयत्वप्रकल्पन न्यू- नगुणत्ववर्णनं प्रतीपम् 1 प्रतिगच्छन्ति आपो यस्मिन्निति पती निनोनतम्थलं तरसादृश्यादलंकारे लक्षणा । 'प्ररक्पूर-' इत्यादिना समासान्तोऽकारप्रत्ययः । 'बन्तरूपसर्गेभ्योऽप ईन्' इति ईदादेशः। प्रतीपादयः स्वभावाहोणा एवेति प्राथो वृद्धाः । पर्ग फमलं पल्लो पनममं स्वन्नेनतुल्यै रुपति शेषः । अत्र पग्रस्य धयंत्वनियन्धनान- प्रस्य च तद्विपरीतत्वकल्पनाच लक्षणानुगमः । विधुश्चन्दस्वाफ- मशः । प्रिये, इति मधिन फल्प्यम् । पारत्वोतनार्य पुनर. प्युदाहरणम् ॥ १०॥ प्रतीपभेदः। अन्योपमेयलाभेन वर्ण्यस्यानादरश्च तत् । अलं गर्वेण ते पत्रकान्त्या चन्द्रोऽपि तादृशः ॥१६॥ अन्येति ॥ अन्योपमेयलाभेन अन्यस्य उपमेयत्वलाभेन पमेय प्रस्तुनस्यानादरश्च तत्प्रतीपम् । उपमानलाभकथनेन स्तुतिः पर्य- वमायिनी । हे प्रिये, ते वाकान्त्या मुरशोभया हेनुना गणाल न किंचित्साध्यम् । 'गम्यमानापि क्रिया कारकविभको प्रयोजित १ 'यस्पषसमानकान्ति सलिले मग्न तदिन्दीघरं मेघेरन्तरितः प्रिये तय मुखच्छायानुफारी शशी। यऽपि त्यगमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्यरसारयविनोदमात्रमपि में देयेन न क्षम्यते ।' अन कान्तीत्यादि योपादानापूर्वोदाहरणवलक्षम्य बोध्यम् । २ 'गर्षमसंभाव्यमिमं लोचनयुगलेन किं यहसि मुग्धे । 'सन्तीहशानि दिशि दिशि सरासुननु नीलनलिनानि ।' पूर्वोदाहरणे पान्स्येति समानधर्मोपादानामिह ने भेस।

·कुवलयानन्दकारिकाः। इति करणत्वात्तृवीया । अन्यथा चतुर्थी स्यात् । चन्द्रोऽपि तार- स्त्वद्वसदृशः । चन्द्रस्य न्यूनगुणत्वात्प्रवीपम् ॥ ११ ॥ वोपमेयलाभेन तथान्यस्याप्यनादरः। के क्रौर्यदपस्ते मृत्यो त्वत्तुल्याः सन्ति हि स्त्रियः॥१॥ वण्येति ॥ वोपमेयलाभेन वयं च तदुपमेयं च वयॊपमेय वस्य लाभेन प्रात्या । भावप्रधाननिर्देशो वा । अन्यस्यानादरोऽपि तथा प्रतीपमित्यर्थः । हेमृत्यो, वे तव क्रौर्यदर्पः क्रूरत्वगर्वः कः। प्रश्न कुत्सायां वा किंशब्दः। 'कुत्साप्रभवितर्केपु क्षेपे किंशब्द उच्यते' इति शाश्वतः । हि यस्मात्नियः स्वतुल्याः त्वदुपमेयभूताः सन्ति । अतो निरूपमत्वगर्वो व्यर्य इति भावः ॥ १२॥ यर्थेनान्यस्योपमाया अनिष्पत्तिवचश्च तत् । मुधोपवादो मुग्धाक्षि त्यन्मुखाभं किलाम्बुजम् ॥१३॥ चर्येनेति ॥ वयेन सह अन्यस्य उपमायाः अनिष्पत्तिवयः असंभवोफिरपि वत्प्रवीपम् । हे मुग्धाक्षि, अम्बुजं त्वन्मुखाभ त्वद कसरामिति मुधापवादो मिथ्याभिशापो नतु साम्यम् । किल प्रसिद्धम् ।। १३॥ प्रतीपमुपमानस्य कैमर्य्यमपि मन्यते । टं घेद्वदनं तस्याः किं पद्मन किमिन्दुना ॥ १४ ॥ प्रतीपमिति ॥ उपमानस्य कैमय व्यर्थत्वं मन्यते यचदपि प्रतीपम् । यत्तदोरम्याहारः । यदि सम्या: पदनं हट सहि पप्रेन कि इन्दुना पकिम् । न किंचित्साध्यमित्यर्थः । क्षेप किंशब्द. ॥१४॥ १ 'महमंय गुरु मुदायणानामिति हालाहल मा म बात रयः। ननु सन्ति मयारशानि भूपो मुयनंऽस्मिन्ययनानि पुगंनानाम्॥' २ ल उपमेयभूती याया ता.. परिर्गपनत्य नीया. वायरिमपिता शाम्पम्यापर्थम्योगमा तसा यर्थ, । • 'मापय समाक्षि पयनीयमिदं मुषि। सशास्तय पांग पामरयमीयते । ''तोशमानपयसालिनायिमा पतिपित्त दतपदा यहा। मनोति मानो परिवरतवात्तदापिधिःकुण्डलमा पियोरपि।

·श्पक्षणप्रकरणम् १ मरकाश विपश्यभेदतादृप्यरञ्जनं विषयस्य यत् । रूपकं तनिधाधिक्यन्यूनत्यानुभयोकिभिः ॥ १५ ॥ विपयोति ॥ यद्विपयस्य उपमेयस विषय्यभेदताप्यरचने विषयिण उपमानस अभेदतायाभ्यां भेदामावतपत्ताभ्यो रअनं रकीकरणं तदूपकम् । सदाधिस्यन्यूनत्वानुभयोतिभिः आधि- क्योचपा न्यूनत्योपया अनुभयोच्या ध विधा भवति । रूप- पत्करोति रूपयतीति रूपको लक्षणाविशेषः । रूपयुकं फरोतीत्यर्थः । सोऽस्त्वम्मिमितिरूपकमलकारः। अमरमपश्वस्तु मलते कोविदा- नन्दे इष्टव्यः ॥१५॥ अयं हि धर्जटिः साक्षाधेन दग्धाः पुरः क्षणात् । अयमाते विना मुस्तायोकपिटोचनम् ॥ १६ ॥ अयमिति ।। प्रतिलोमक्रमेणोदाहरणान्या विवक्षायाः स्वात. ब्यान् । 'पपुर्विवक्षापूर्षिका शब्दार्यप्रतिपत्तिः' इति व्यादिवपनान् । अयं राजा साझादूजटिः प्रत्यक्ष शिष एव । दिशब्दो निधया । येने क्षणात् पुरः । यद्यपि क्षणेनैवेदि पहुं युक्तम् अपवर्गे तृतीया' इति सूत्रात् । तथापि धुद्धिकल्पितापादानत्वस्वीकारामचमी । दग्धाः रिपूणामिनि शेषः । अत्र अनुभवाभेदरूपके राजा अर्थ तातीयीकविलोधन विना तृतीयने विना । तृतीयशदारस्वार्थ , 'चन्दज्योत्माविशदपुलिने संकते स्मिन्सरय्या पादप चिरनामसिनयनोः करोशित् । एको पनि प्रथमनिहत कैटभ समय- स्लरीम न्यं कथय भगपन्को तस्तत्र पूर्यम् ।' अय ही गुदाहरणेऽमदासोपहेतुभूत पुग्दादराय साधम्र्यमुपानम् ।। जगदसकमाथि म्यमानमिति भेट । , 'धा धा भ्रम नफे काम्नामु कनकेषु च। नासु तेप्पयनासनः साक्षाङ्गो नराहनिः। अपमान इल्युदाहरणे शभुमार य गम्यमानसिह लामा पY 'अव कृतीया । अवर्ग पटनमा ध्वनोरखातरोयोगे तृतीया सात ·. । गुणगान कारिकाः। करन्ययः । गुगले शिलो पो । 'माग पोराने इत्यस्य वृत्यर्थसं पानूनामनाथं गर। गूनामेदारन ॥ १३॥ भुर्विश्वमयस्यय स्वीकृत्य समदृष्टिताम् । अस्यों मुसेन्दुना सम्धे नेत्रानन्दे फिमिन्दुना ॥१७॥ गंमुरिति ॥ अगदानीम् । ':' इति पाठे यांनीयोऽमी राना शंभुः ममाष्टिता दिनेगर्व सीहत्य गृहीत्याममष्टिनाम्बीशार भासलोचनम्य गोपनेन विभितः। अन्यया आविस्य न मिध्यन्। पूर्व निपमष्ठित्यादिनि भावः । विश्वमयति जगदप्रति मनु संहरनीति मायः । अत्राविषयभेदरूपकम् । ताप्योदाहरणान्याद । अन्याः कामिन्याः मुसैन्दुना याचन्देश नेप्रानन्दे लम्धे प्राने मति इन्दुना किं प्रयोजनम् ।न किपिदित्ययः । अयानुभयतादयस्पकम् ।। १३॥ साध्वीयमपरा लक्ष्मीरमुधामागरोदिता। अयं कलकिनश्चन्द्रान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥ १८ ॥ 'स्वप्यागते किमिति वेपत एष सिन्धु- स्त्यं सेतुमन्यदतःकिमसी बिमति । द्वीपान्तरेऽपिनदि तेऽस्त्ययशंवदोग्ध त्यां राजपुंगव निवत पर लक्ष्मीः ।' शमुर्विश्वमित्यत्र विथसरक्षकच सारश्यमुपात्तम् । इह तु नेति भेदः । २"किं पद्मस्य रुचि न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न कि वृद्धि वा झपकतनस्य कुरुते नालोकमारेण किम्। वक्रेन्दी तय सस्ययं यदपरः शीतांशुरुज्जृम्भते दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यम्त्येव विम्याधरे ।' अस्या मुखेन्दुनेसत्र किमिन्दुनेति पुनरुपादानमात्र भेदविवाहापकम् । दह त्वपरशब्दम्या युपादानमिति विशेषः । ३ 'अचतुर्वदनो ग्रह्मा द्वियाहुरपरो हरिः । अभाललोचनः शंभुर्भगवान्यादरायणः॥' 'किममुभिग्लपितजंड मन्यसे मयि निमजतु भीममुतामनः। मम फिल श्रुतिमाह तदर्थकां नलमुखेन्दुपरां विशुधः स्मरः॥' अत्र दमयन्तीकृतचन्दौलम्भे प्रसिद्चन्दोन निर्माणकालिकमन प्रवेशतात्पर्य- विषयः । 'मनश्चन्द्र लोयत' इति श्रुतं । किंतु नलमुखचन्द एवेति । ततोऽसा- रूपकम्य सावयवस्वनिरवयवचाभेदापश्चन 'द्रव्यम्। ना ·टपटक्षणप्रकरणम् १ माध्वीति ॥ इयं साप्पी पवित्रताममुधासागरोदिता सुधासमुद्रा- दनुत्पन्ना अपरा द्वितीया लक्ष्मीरिति न्यूननादूत्यरूपकम् । अयं मुराचन्द्रः फलनिश्चन्द्रादतिरिभ्यते। निष्फलहत्वादधिको भवतीत्य- धिकताप्यरूपकम् ॥१८॥ परिणामालबारः परिणामः क्रियाश्चिद्विपयी विपयात्मना । प्रसन्नेन गब्जेन दीक्षते मदिरेक्षणा॥ १९ ॥ परिणाम इति ॥ विषयी आरोपविषययुक्तचन्द्रादिः विषया- रमना विषयो मुखादिः तपेण । क्रियायः क्रियायै इति क्रिया: क्रियासाधकत्ताद परिणामः । उदाहरणम् । मदिरेक्षणा मादक- नया फाचित्मसनेन गजेन ग्भूतं अर्ज गरज तेन 1 मध्यम- पदलोपी समामः । ननु मयूरख्यमकादिः । तस्य रूपफविषयवान् । वीक्षते पश्यति । कमलं हि स्वयं द्रधुमशक नेपं भूत्वा पश्यतीति परिणामः । अत्र अटफ टक् मंपावे नयाभूतं भूसमिति प्रथमायें सत्पुरुषः । एवंप परिणामाभिध्यगिन तु मयूरप्यसकादिः । समामान्तम्य स्परविषयत्वादिति नन्याः । एवमन्यत्र ॥ १९॥ उपालंकारः। यहुभिर्य धोटेखादकस्योडेख इप्यते । खीभिः कामोऽथिभिः स्थ₹ः कालः शत्रुभिरक्षिसः॥२०॥ बहुभिरिति ॥ एकम्य यन्तुनः परभिः कर्तृभिः पहुधा पहुभिः प्रकार: रहेगाद्वितद्धतोरहेपनामा पार इप्यते । उदाहरणाम । सकृष्णः ग्वीभि कामः कंदर्परूपगेलि वितरित । अधिभिर्यायः वर्गमम्प पेलि । शत्रुभिः काल मृत्युरुप पक्ष । अत्र रूपयमपि नेयम् ॥२०॥ 'नयां भूनामानिधशममरधुनीमान्मनाली नृतीय- स्तन सामित्रिमंत्रीमयमुपरनपानानरं नायिकाय । ध्याममायतनीभिः सपायुपतिभिः कौतुकोशक्ष एमादन्यीयमानः क्षणमपलमयो चित्रपट प्रम:' आत मूयम् । नुरेन उदरती अक्षिण रम्भिनर पा २'गजत्रातति पृताभिःधीकारत इति पोषतः। यथास्थित पालाभितरिसपानुरम् ।

·मिटानादसारिकाः। करप्रायः । शंभुगमे शियो यतो । 'प्राम उसने इयर वृत्त्यर्यवं धानूनामनेार्यान्सूनामदासम्म ॥ १६ ॥ शंभुर्विश्वमयत्यय स्वीकृत्य ममष्टिताम् । अस्यां मुखेन्दुना लम्ध नेत्रानन्द फिमिन्दुना ॥ १७ ॥ गंभुरिति । अदानीम् । 'एप' उनि पाठे यांनीयोऽसौ राजा शंभुः ममष्टिना दिनेग्रत्वं स्वीकृत्य गृहीत्वा ममदृष्टिना म्वीकार माललोचनम्य गोपनेन विवक्षितः। अन्यया आधिक्य न मिध्यन् । पूर्व विषमष्ठित्वादिति मायः । विश्वमयनि जगदक्षति ननु मदरतीति भावः । अग्राधिस्यभेदरूपकम् । ताप्योदाहरणान्याह । अम्यान कामिन्याः मुम्पेन्दुना वकचन्द्रण नेवानन्दे लन्धे पाने सति इन्दुना किं प्रयोजनम् । न किंचिदित्यर्थः । अयानुभयताद यरूपकम् ॥ १॥ साध्वीयमपरा लक्ष्मीरमुधामागरोदिता। अयं कलकिनश्चन्द्रान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥ १८ ॥ १ 'स्वय्यागते किमिति येपन एव सिन्धु. स्वं संतुमन्यकृदतःकिमसी विभेति । द्वीपान्तरेऽपि नदि तेऽस्त्यवशंपदोऽध त्यां राजपुंगव मियत एवं लक्ष्मी शाश्वमित्यत्र विश्वसरक्षकत्व मावत्यमुत्तम् । इह नु नैति भेदः। २ 'किं पद्मस्य रुचि ने हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न कि वृद्धि या झपकंतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् । वन्दी नव सत्ययं यदपरः शीतांशुरुरम्मते दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यम्त्येव विम्याधरे।' अम्या मुखेन्दुनेल्यत्र विमिन्दुननि पुनरुणदानमात्र भेदविवक्षाज्ञापम् । इह त्वपराब्दस्यायुपादानमिति विशेष । ३ 'अचतुर्वदनो ग्रहा द्वियाहुरपरो हरिः। अभाललोचनः शंभुर्भगवान्यादरायणः ॥' ''किमसुभिग्लपिनर्जड मन्यसे मयि निमजतु भीममुतामनः। मम किल श्रुतिमाह तदर्थकां नलमुलेन्दुपरां वियुधः स्मर अत्र दमयन्ताहनचन्द्रौशलम्भे प्रनिदचन्दो न निर्वाणशालिकमन.प्रवेशतात्पर्य- विषय । 'मनश्चन्द लीयत' इति ध्रुने । किंतु नलमुराचन्द एवेति । ततोऽस्या- धिक्य प्रतिपादनादपिकतादृष्यम्पकम् । रूपकम्य सावयवन्दनिरवयवलाभेशायन तु चित्रामामाया श्यम् । - ·. लस्पटक्षणप्रकरणम् १ साध्याति ॥ इयं साध्वी पवित्रता भमुधासागरोदिता मुधासमुद्रा- दगुत्पना अपरा द्विवीया लक्ष्मीरिति न्यूनताद्रूप्यरूपकम् । अयं मुराचन्द्रः कलनियन्द्रादतिरिच्यते। निष्कलात्याधिको भवतीत्य- धिकताप्यरूपकम् ॥ १८॥ परिणामालारः। परिणामः क्रियार्थश्चेद्विपयी विषयात्मना । प्रसन्न हगन वीक्षते मदिंरक्षणा॥ १९ ॥ परिणाम इति ॥ विषयी आरोपविषययुक्तश्चन्द्रादिः विषया- त्मना विपयो मुखादिः वापेण । क्रियार्थः क्रियाय इति मियायः फ्रियासाधकश्वेत्ताह परिणामः । उदाहरणम् । मदिरेक्षणा मादक- नेमा काचित्प्रसन्नेन गजेन ग्भूतं अन्ज गजं तेन । मध्यम- पदलोपी समासः । ननु मयूरख्यंमकादिः । तस्य रूपकविषयत्वान् । यीक्षते पश्यति । फमलं हि स्वयं द्रष्टुमशक्त नेत्ररूपं भूत्वा पश्यतीति परिणामः । अत्र अदृक् फ् संपद्यते तथाभूतं दृग्भूतमिति प्रधमाः तत्पुरुषः । एवंच परिणामाभिव्यक्तिनं तु मयूरव्यंसकादिः । समामान्नस्य रूपरुविषयत्वादिति नव्याः । एवमन्यत्र ।। १९ ।। उमेरगलकारः। बहुभिर्वहुधोलेखादेकस्योहख इप्यते । स्त्रीभिः कामोऽधिभिः स्वर्दुः कालगभिरक्षिसः॥२०॥ बहुभिरिति ॥ एफस्य यन्तुनः बहुभिः कर्तृभिः पहुधा यहुभिः प्रकार उसाद्वितद्धितोगलेसनामालफार इष्यते । उदाहरणम् । स कृष्णः बीभि काम कंदपरूपः शि वितर्कित. । अधिभिर्याचः म्वर्गद्रुमरूप पेशि । शत्रुभिः कालः मृत्युरूप भि । अत्र रूपकमपि नेयम् ॥ २०॥ १ ती भूतेशमालिघजममरधुनीमारमनारसी तृतीय- स्तस्मै सीमिश्रिमंत्रीमयमुपस्तयानातरं नायिकाय । प्यामप्राथलनीभिः वापरयुयतिमिः कौतुगोदश्वदर्भ एच्यादन्यीयमानःक्षणमचलमयो चित्रकूटं प्रतम् ।' आतरे मूम्यम् । नुन उदबती अक्षिणी यस्मिन्बर्मगि रमा तपा। २'गजातेति पृद्धाभिः श्रीकान्त इति पीपतेः। पचास्पितय पासाभिएशोरिसकौतुरम् ।'

·१२ कुवलयानन्दकारिकाः। एकेन बहुधोखऽप्यसा विपयभेदतः । गुरुवचस्यर्जुनोऽयं कीती भीष्मः भरामने ॥ २१ ॥ एकेनेति ॥ एफेन की एकस्यति शेपः विषयभेदतः स्थानक- भेदात् । यहुया उल्लेखऽपि असायुलेसो शेयः । उदाहरणम् । अयं राजा वचसि वचनविपये गुरुमहान्वाचस्पतिश्च । कीती यशसि अर्जुनः शुभ्रः पार्थश्च । शरासने धनुपिभीष्मो मयंकरो गाह्रयश्च । अन श्लेपो रूपकं घ शेयम् ॥ २१ ॥ स्मृति-भ्रान्ति-संदेहालकारः। स्यात्स्मृतिभ्रान्तिसंदेहस्तदङ्कालंकृतित्रयम् । पङ्कजं पश्यतः कान्तामुखं में गाहते मनः ॥ २२ ॥ स्यादिति ॥ स्मृतिभ्रान्तिसंदेहैः स्मरणभ्रमसंशयैः करणैस्तद- कालंकृतित्रयं ते अड्डाः यस्य तत्तदट्वं तद्वाचकशब्दयुक्तनामक अलंक, तीनां प्रयं स्यात् । स्मृतिवर्णने स्मृतिमान, भ्रान्तिवर्णने भ्रान्तिमान्. संदेहवर्णने संदेहः । मत्वर्थीयोऽकारप्रत्ययान्तः संदेह इति केचित् । प्रथमज्ञानमनुभवः तस्य पुनर्नवीभावः स्मृतिः ! मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिः अनुभवभ्रमयोगः संदेहः । उदाहरणम् । पङ्कजं पश्यतः मे मनः कान्तामुखं गाते प्रविशति स्मरतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ अयं प्रमत्तमधुपस्त्वन्मुखं वेत्ति पङ्कजम् । पङ्कजं या सुधांशुर्वेत्यस्माकं तु न निर्णयः ॥ २३ ॥ १ 'अकृशं कुचयोः कृशं बिलग्ने विपुलं चक्षुपि विस्तृत नितम्ये। अधरेऽरुणमाविरस्तु चित्त करणाशालिकपालिमागधेयम् ॥' २वितर्वेऽपि। ३ 'दिव्यानामपि कृतविस्मयां पुरस्ताद- म्भस्तः स्फुरदरविन्दचारहस्ताम् । उद्धीक्ष्य थियमिव कांचिदुत्तरन्ती- मस्मानिलनिधिमन्धनस्य शौरिः ॥' पूर्वग्र स्मृतिमदुदाहरणे सहशस्यद स्मृतिरत्र साशलक्ष्मीस्मृतिपूर्वक तत्मव- विनो जलनिधिमन्धनस्यापि स्मृतिरिति भेदः । 7 'पलाराकुमुमनान्त्या तुकतुण्डे पतत्यलिः। सोऽपि जम्यूफलम्रान्त्या तमलि धतुमिच्छति ॥' अमान्योन्यविषयभ्रान्तिनियन्धनः पूर्वोदाहरणाद्विपोषः । ५ जीयनग्रहणे नम्रा गृहीत्या पुनरनताः।

·उहयटक्षणप्रकरणम् १ अयमिति । अयं प्रमत्तमधुपः उन्मचभ्रमर भत्तोमापश्यवि श्रेषः । त्वन्मुसं पजे वेति । अस्माकं तु परजं या मुधांशुषेति निर्णयोनास्ति किंतु संदेहवयमतीत्यर्थः।मधुपस्य तुभ्रान्तिरेय ॥२॥ सारखलकारः। शुद्धापडतिरन्यस्यारोपाथों धर्मनिहवः । नायं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगद्गासरोरहम् ।। २४ ॥ शुद्धेति ॥ अन्यस्यामस्नुतस्य आरोपार्थः आरोपहेतुको यो ध- मंनिहवः अपलाप: । निषेध इति यावत् । शुद्धा फेयला अपति- रलंकृतिभवति । मुद्धवं प निदुतम्य परस्मितारोपाभावः । उदाह- रणम् । अयं श्यमानः मुधात. पन्द्रो नाताई किम् । व्योमगहास- रोरदं स्वर्गद्वापुण्डरीकम् । अब सर्वनाम्ना धर्मनिर्देशः ॥२४॥ हेलपवलकार। स एव युफिपूर्वश्चदुध्यत इत्यपहुतिः । नन्दुस्तीमोन निश्यकः सिन्धारीयोऽयमुत्थितः ॥२५॥ म इति ॥ म धर्मनिहयः युक्तिपूर्वो इंतुयुक्तताद हत्वपह तिच्यते । हेतुयुना अपार्टिन्यपटुतिः । उदाहरणम् । श्यगानः किं. कनिष्टा किम न्यष्टा घटीयन्त्रमा दुर्जनाः ।' गहनता प्रनि भयरपिनकोटिक हतिभः । करिशमा जलनिधे प: परे मनिां सार कानिचिए मजगदि भूच्छायमच्छपरे । हन्दी परिनन्दनीबालश्याम दायत नन्सान्द्र निधि पातमन्यतम क्षमामी । 18 1441 + ८ मानामधामलाल सपहनमदिन पुरता माप । राया गूग काय पामनि पाचपनी पनि ।' ना मम्यान..

·कुवलयानन्दकारिकाः। तीनः संतापकारी अयमिन्दुन । निशिराबावर्कोऽपि न स्यात् । दित इति शेपः। तर्हि का सिन्धोगस्थित औवी औवस्तु वाडवो वडवानल' इत्यमरः । हरिवंशे उर्वस्स मुनेः क्रोधामिः सागरे स्थापित विप्र- सिद्धम् । कालिकापुराणे च कामदाह हरक्रोधामिडवरूपेण ब्रमशा जठरं गृहीतोऽद्यापि समुद्रे रक्षित इति स्थितम् । तन्मध्ये प्रथमपझे उर्वाजात और्व इति व्युत्पत्तिः ।। २५ ॥ पर्यस्खापत्रलंकारः। अन्यत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापतिश्च सः। नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशुः प्रेयसीमुखम् ॥ २६ ॥ अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र अन्यवस्तुनि तस्य प्रकृतस्यारोपायः यः धर्मनिद्रवः स पर्यस्तापछतिः । उदाहरणम् । अयं सुधांशुश्चन्द्रो न ताई कि यस्तु सुधांशुरिति प्रश्नः । प्रेयसीमुसं सुधांशुरित्युचरम् । चन्द्र पन्द्रत्वनिहवः प्रियामुखे तदारोपार्थः ॥ २६ ॥ भ्रान्तापल्यलकारः। धान्तापतिरन्यस्य शङ्कायां भ्रान्तियारणे । तापं करोति सोत्कम्पं ज्यरः किन सखि स्मरः ॥२७॥ १'हालाहलो नेप विष विषं रमा जनाः परं ध्यत्ययमत्र मन्यते । निपीय जागर्ति मुखेन नं शिया स्पशनिमा मुखति निद्रया हरिता' विष रमेसन बिनु इत्यस्याहार । पर केवलम् । व्यत्यय परीत्यम् । २ अब ताप करोनीति म्ममान्त कथिते सम्म परसापारण्यापा मन्या सर: किमिति ?, न मास इति तस्योरया भ्रान्तिकारणं कृतम् । यथावा- 'नागरिक समधिकोनतिरिहमदिलः कोऽयमुभयतःपुच्छः। नहि नहि करिफलमोऽयं गुण्डादण्डोऽयमय न तु पुष्य' पूर्वोदाहरणे मदहनान्निविषयमालापहरः । परः मिति प्रोन विषयमदहावगमा । पर महिनवनियम्पमान्तिविपयस महि. स्त्वम्यति ततो भर असा नवं नीलकयरलापोन गालं गलं कस्तुरीयं शिरसि शशिरंगा न फुगमम् ।

·एयरक्षगरसरणम् १ ५ भ्रान्तति ।। अन्यमा पाहायो पत्यो इग्लेन प्रान्तिकारणे एवं मनि धान्नानिः । उदाहरणमा मरिसोलापता का परोहिनि भन्या मा सिमिनि पृष्टं हं गयि, गरोन किंतु स्मर पनि सत्यमुच गरजम्य निदपो भ्रान्तिवारणार्यः ॥२७॥ सार। कतयार निर्यको व्याजाचनितिः पदः । निर्यान्ति म्मरनारापाः फान्तापातकतयात् ।। २८॥ अंतति ।। प्याजीरा पनिवेय॑चो मयां केतवापद्धतिः । उदाहरणम् । कान्तावपातसयान पामिनीकटाक्षमिषान् स्मरना. रापा: कामपाणा: नियान्ति कटाक्षयं मिपमा कामवागत्वं तु सतामित्यपद्रवः ॥२८॥ ऐसपललेघरः। कापडतिरन्यस्य नहातलष्यनिहाये। अंजल्पन्मत्पदे सनः कान्तः किं न हि नपुरः॥२९॥ स्पं भूमि निययिगजम्मा धपलिमा पुरागतिमान्या कुशुमार कि.मा प्रहरमि' दण्डावर नवाथ्यानोरमेन्युपमानंद मेने । यदाद- 'न पत्र मुग्नमयद न भृही चक्षुषी मे । इति बिम्पएमाश्यानन्यारवानोपमा मता । ति । नादानपधम बापा 'एवरचाभावात । निधय प्रवर्गदभाव । निवारिकथया पिपिनोद मध्यारम्भितमहानपनापतमा । কানাবাড়ি जिता प्रसार्य नग्बो जलमर्थयन्त ।। RT पानन पिपरायनवादया गपन्ने । : मावार शिक्षति प्रणयत्यधर तनानि गेमाश्चम । नागरिक किमिलिता नहि नहि मखि मनः पयन ॥' प्रजन्याम यु. यस्य वाक्यम्यान्यथा या जमिह वनमामितिमंद। 'वस्ययने स्मगाम सतत भाधो भयकुन्तले मीलं मुनि कि करोमि महिल. मीतोऽस्मि से पिमः। अत्र 447 ·कुवल्यानन्दारिकाः। छकेति ॥ अन्यस्य राहातः गवायां ससाम् । समम्यास्तसिन् । तथ्यनिहवे मति छेकापद्रुतिः छैकस्य चतुरस्यापद्धतिः । उदाहणम् । प्रजल्पन्सन् मत्पदे लग्न इति नायिकाया उत्तो कान्तः किमिति सख्याः प्रमः । कान्तो नहि नै। किंतु नूपुरो मवीरः । 'मीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । यद्यपि अल्पधातुयक्तायां वाचि प्रवर्तत तथापि धानूनामनेकार्थत्वादुपसर्गयोगाद्वा मजल्पन्निति नूपुर- विशेषः ॥२९॥ संभावनालकार। संभावना सादुत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मना । उकानुकास्पदाधात्र सिद्धासिद्धारपदे पर संभावनेति ॥ यस्तुहेतुफलात्मना यस्तुदेगुफलस्वरूपेण तदन्ये. पामिति शेरः। संभावना उत्प्रेक्षा म्यात् । स गता मेश हरिः प्रज्ञा या यम्यां मेति व्युत्सत्तः। वितर्क कुर्वतो निदि तया प्र. मिद्धा। वर्णनीयम्य वस्तुनः ताल्यवस्नुम्यरूपेण विन: यस्तूहलेक्षा स. रूपोत्प्रेक्षा चोच्यने । प्रकृतम्मानोर्टनुनाफलम्य फालन पकल्पना क्रमालूमेशा फलोरोभा योच्यन हनुमायां मृतीयान्नालाय. न्नाहा पर वादिगदः । फलोत्प्रेभायां पनुष्यन्नानुमन्नाता पर स्वादिरिति प्रायेग भेदः । वादिनु य नन कि प्रायः धुन माग किमु वा न ननु मर मित आहोमित उन नाही नाम लि. यापर विनकार्यानि 1 पागध्याहार गम्योप्रेक्षा। प्रयाहनपर पापि युन्मनुपश्याशाप दया पुन । मदावाद । भ. মালা অপা হনুমা পলিথিয়া খনি . विधययं । परंगागिद्वाप सिरिये प्रगिद्धविषय पनि प्रत्येक विधे । मायाम गोगने गमभावनामूराम ।। ३० ॥ 'युग्माममा निधाय माता निगिनो गया লেলাম কথা বাঙাবি, ': 'वनी arra Tणी नांगीधिया। पुडा पनि सामाग ·७ यस्तावालारः धूमस्तोमं तमः शङ्ख फोकीपिरहशुष्मणाम् । रिम्पतीय तमोजानि यातीवाशन नभः ॥ ११ ॥ उदाहरणम्-धूमेति ॥ समो वान्द कोकीविरमणा पावाकीविरहातीनाम् । 'पफया एके फोकः' इति वैजयन्ती। 'पहि: शुमा कृष्णवर्मा इत्यमरः । धूमनोमं धूमपटलं शहे। अनमो विषयः धूमनोमो विषयीत्युकारपदर मः अनानि लिम्पतीव म्यामोतीति शेषः । अत्र तमोग्यापनमध्यातविषयः । अङ्गलेपनं विषयीत्यनुक्तास्पदा । शोकपूरणार्थ पुनरप्युदादरणमा । नभ आकाशं अझन फार पपंतीय तमो ध्यानोतीति रोपः। ततो- नुकास्पदेयम् । प्रथमोदाहरणे पदाधोत्प्रेक्षा द्वितीयोदाहरणे पापया. योत्प्रेभेति भेद त्यो ॥ ३१ ।। देवरप्रेक्षाला रफी तपासी मृदुली भुपि विक्षेपणापम् । स्यन्मुसामच्या नूनं परायते शशी ॥ १२ ॥ पालगनुपायविकाराभापा पलातातिलोहिताना सपो पसन्तन समागताना नपसतानीय पनपलानाम् ।' We থানা কমফস নিমাৰ নাৱৰামাল MARREETसपपि मरानादाय संभावना सरिपया सा- पोप्रेक्षा । दाहाणे निमितभूतधर्मगधो गम्मः । भेदः । मकरदस्य पारस्यपरायन प्रतिवादुपातीयु. বেগ পেনশ্বমান বিধান সংশােমীম, नाबस्योरमासस्यामारा। "पिनप रहा: पानपादनम् । तपापापाणिलिंम्पतीय दिगाना' भनभनय र योReय पाय प्रथम समर मानt emy मारन शासनादम. 'रात्रीपरिपा दोरमापारिप समभु। भूमी प्रतापपी पपामरसतोदित ।' राशि REAIR. R TRICcam. भाषाnि REET HIt at am ·युवलयानन्दकारिकाः। रसाविति ॥ हे प्रिये, पर मृदुली कोमलाबद्री चरणी । पद विवरणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । मुवि विशेषगावमारोपणारिक रत्तो स इति शेषः । महजगत्वेनादतोरपि विशेषणम्य हेतुत्वं कलिन विभपणं प प्रत्यक्षमिद्धमिति मिद्धविपया हेनुलोमा । अत्र हेतुत्या- भावोपेतं विक्षेपणं विषयः । हेतुत्वरूपी धर्मों विषयी योध्यः । किंच शशी त्वन्मुसाभेच्छया त्वन्मुसमान्तिलिप्सया नूनं पद्मः सह वैरा. यते वैरं करोति । अत्र चन्द्रस्य कामिनीमुग्यकान्तिलिप्सा नास्तीत्य- मिद्धविपया हेतूत्प्रेक्षा । इयं कारणोत्प्रेभेति वदन्ति । हेतुर्ना कारणं यीजम्' इत्यमरोक्तः । अत्र हेतुत्वाभावविशिष्टा कान्तिालिप्सा वि. पयः । हेतुत्वरूपो धर्मश्च विपयी ।। ३२ !! फलोत्प्रेक्षालकार। मध्यः किं कुचयोधृत्य यद्धः कनकदामभिः । प्रायोऽजं त्वत्पदनक्यं प्राप्तुं तोये तपस्यति ॥३३॥ मध्य इति ॥ मध्यः कामिनीमध्यभागः कुचयोऽयै कि कनक- 'विवस्थतानायिपतेय मिश्राः स्वगोसहस्रेण समं जनानाम् । गावोऽपि नेयापरनामधेयास्तेनेदमाभ्यं खलु नान्धकारः।' अन विवस्खता कृत किरणः सह जनलोचनानां नयनमसदेव रामावान्य प्रति हेनुत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्यसिद्धविषया हेतूत्प्रेक्षा । यथा गोपालेन परकीयाभिर्गो. भिर्मियाः खीया गावो नीयन्ते। तधा गोपदवाच्यत्वसाजात्येन मिश्रिता विवखतापि नीना इवेत्यर्थ. । सलु सभावनायाम् । नेन नयनेन हेतुना इदमान्ध्यं न त्वन्धकार. रियन्वय । अत्र चानायिपतवेति विषयो प्रेक्षणपूर्वक तस्य हेतुत्वेनोत्प्रेक्षणमाते पूर्वस्माद्भदः । एव पूर्व इच्छयेति गुणरूपो हेतुम्नु क्रियारूप इत्यपि द्रष्टव्यम् । १ 'पूर विधुर्वर्धयितुं पयोधेः शङ्केयमेणाङ्कमणि कियन्ति । पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगे सशोककोकीनयने कियन्ति ।' अत्र चन्द्रेण कृत समुदस्य बृहण सदेव तदा तेन कृतस्य चन्द्रकान्तदावणस्य कोकानावाप्पसावणस्य च फलत्वेनोत्प्रेक्षेति सिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा । २ 'रथस्थितानां परिवर्तनाय पुरातनानामिव बाहनानाम् । उत्पत्तिभूमौ तुरगोत्तमानां दिशि प्रतस्थे रविपत्तरस्याम् ॥' रथस्थितानामिति । रवी रथे स्थिताना नियुताना पुरातनाना वाहनानां अश्वानां परिवर्तनायेव तुरगोसमाना उत्पत्तिभूमावुत्तरस्यो दिशि प्रतस्थ इत्यन्वयः। अनोत्तरायणस्यायपरिवर्तनफलमसदेव फललेनोत्प्रेक्ष्यत इत्यसिद्धविषया फलो- स्प्रेक्षा । प्रायोऽसमित्या कोमललस्य गुणस्य फललेनोप्रेक्षणमिह तु परिवर्तन. क्रियाया इति ततो भेद।

·सपटक्षणप्रकरणम् १ दामभिः त्रिवलिरूपैः पद्धोऽस्ति । अत्र प्रत्यक्षसिद्धायाः कुचधृतेः फालत्वेन फल्पना मिद्धविपया फलोत्प्रेक्षा अब फलत्याभाववती कु- चतिर्विपयः । फलस्वरूपो धर्मों विषयी। अम्जं पनं त्वत्पदेन सह गस्य मा प्रायः । अत्रापि रूपकातिशयोनिः । तोये जले तप. म्पनि तपश्चरति । अत्र पद्मम्य प्रियापदसायुज्येच्छा नाम्नीत्यसिद्ध- विपया फलोत्प्रेक्षा । इमां कार्योत्क्षामाहुः। 'कार्य फलं तथा व्युष्टि.' इति कोशात् । 'उपमा दूरगम्यापि न तु संभावना तथा । रूपके निधितारोप उत्प्रेक्षायां त्वनिश्चित' ॥३३॥ মৰিযকি:। रूपकातिशयोक्तिः स्याग्निगीयाध्ययमानतः। पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निःसरन्ति शिताः शराः॥३४॥ रूपकेति ॥ निगीर्य विषयमिति शेषः । विपयमनियध्येत्यर्थः । अध्यवसानत. माहार्यनिश्चयान् पाधकालीनमिच्छाजन्यं ज्ञानमाहार्य- निश्चयः। विपयिरूपेण विषयम्धीकारादित्ययः । रूपकातिशयोक्ति- भवति । रूपकयुक्ताऽतिशयोफिरिति मध्यमपदलोपः । उदाहरणम नीलोत्पलद्वन्द्वान् नेत्रयुगलान् शिताः तीपणा गराः फटाक्षाः नि सरन्ति । हे मित्र, त्व पश्य । अत्र नीलोत्पलद्वन्द्वशब्देन नेप्रयु शरशम्दन कटानेषु च गाणी लक्षणा योध्या । विशेपस्तु मत्रवे विद्यानन्दे द्रष्टव्य ।। ३४ ।। गापावानिशयोनि । यद्यपहतिगर्भन्यं मय मापहवा मता । त्वत्सूति सुधा गजन्भ्रान्ताः पश्यन्ति तां विधा । यदीति ॥ यदि अपद्धतिगमत्व म्यादिनि शप । of 1 पापी कापि म्फुगनि गगने नम्पर मक्ष्मपया मापानासीमधिगतवी पाचनमिन्द्रनाली। अंग्र शैली मुनिामुगमा चन्दनच्छन्नदशा नप्रन्याना सुलमममृत सनिधानानमुधाशो ' वाया नमार +11 • 'रविनती गज पक्षान्तशान्याधिनु पम् । सरो विशति न सानु गजमान हि निष्फल्टम् ॥ मर प्रवानि फरमाने ५ वनपदत्य पाध ·२० कुवलयानन्दकारिकाः। हया सैव रूपकातियोक्तिमता बुधैरिति शेषः । उदाहरणमा हे गजन्, त्वत्सूक्तिपु मुधा मधुरतास्पानि । भ्रान्तासां विधी चन्द्र पश्यन्ति । अत्र सुधाशब्देन मधुरतायां लमणा योध्या । तस्याश्चन्द्र पवोऽथे- सिद्धः ॥ ३५॥ भदकातिशयोक्तिः। भेदकातिशयोक्तिस्तु तस्यैवान्यत्ववर्णनम् । अन्यदेवास्य गाम्भीर्यमन्यद्धय महीपतेः ॥ ३६॥ भेदकति ॥ तस्य प्रकृतस्यैव अन्यत्ववर्णनं अन्यतया कयनं तु भेदकातिशयोक्तिः । भेदकस्य लोकोत्तरत्वस्यातिशयकयनान् । उदा- हरणम् । अस्य महीपतेः गाम्भीर्यमन्यदेव लोकोत्तरमेव । धैर्य धान्य- देव ॥ ३६॥ सबन्धातिशयोक्तिः। संवन्धातिशयोक्तिः स्यादयोगे योगकल्पनम् । सौधाग्राणि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डलम् ॥ ३७॥ संबन्धेति ॥ अयोगे असंबन्धे योगकल्पनं संवन्धातिशयोक्तिः स्यात् । उदाहरणम् । अस्य पुरस्य नगरस्य सौघाप्राणि सौघानां राज- गृहाणाम् । 'सौधोऽस्त्री राजसदनम्' इत्यमरः । अप्राणि शिरोभागाः विधुमण्डलं चन्द्रविध स्पृशन्ति ॥ ३७ ।। योगेऽप्ययोगः संवन्धातिशयोक्तिरितीर्यते । त्वयि दातरि राजेन्द्र स्वर्दुमान्नाद्रियामहे ॥ ३८ ॥ योग इति ॥ योगेऽपि सबन्धेऽपि अयोग. असंपन्धकथनमपि १'अन्येयं रूपसंपत्तिरन्या वैदग्ध्यधोरणी। नेपा नलिनपनाक्षी सृष्टिः साधारणी विधेः॥' वैदग्ध्यधोरणी । वैदग्ध्यं चातुर्यम् । धोरणी परिपाटी। २ 'कतिपयदिवसः क्षयं प्रयायात्कनकगिरिः कृतवासरावसान। इति मुदमुपयाति चक्रवाकी वितरणशालिनि धीररुद्रदेवे॥' अत्र चक्रवाक्याः सूर्यास्तमयकारकमहामेरक्षयसभावनाप्रयुजसनोपात्सबन्धी ३ अनयोरनयद्यानिस्तनयोजृम्भमाणयोः। अवकाशोन हत्तप यादुलतान्तरे।। शम्भमाणयोवर्धमानयोः। वर्णितः ।

·टपलक्षणप्रकरणम् १ संयन्धातिशयोतिरितीयते कथ्यते । उदाहरणम्। हे राजेन्द्र राजन् . शयि दातरि सति स्वईमान्कल्पवृक्षाप्ताद्रियामहे न गणयामः । अत्र कल्पवृक्षादरसंभवेऽपि निःस्पृहत्वद्योतनायानादरोक्तिः ॥३८॥ अजमानियोतिः। अक्रमातिशयोक्तिः स्यात्सहत्वे हेतुकार्ययोः। आलिगन्ति समं देव ज्यां शराश्च पराश्च ते ॥ ३९ ॥ अक्रमेति ॥ हेनुकार्ययोजनकजन्ययोः सहत्वे सदभावे अक्रमा- तिशयोक्तिः स्यात्। सहभावाभिधानेन क्रमरहितत्वात् । उदाहरणम् । है देय राजन् , 'देवः सूरे घने राशि' इत्यमरः । ते शराः वाणाः घ परं पराः शनयः । 'परोऽरिपरमात्मनोः' इति विश्वः । समं सहध । 'साफ मा समं सद' इत्यमरः । ज्यां मौवी भूमि प । 'मौर्वी ज्या सिरिजनी गुणः' इत्यमरः । 'ज्या कुर्वमुमती मही' इति पामरः । आलिशान्ति शन्ति । शरमंधानकाले शत्रवः पतन्तीत्यर्थः ।। ३९॥ घालातिशयोकि.। पपलातिशयोक्तिस्तु कार्ये हेतुमसरिजे । यास्यामीत्युदित तन्व्या यलयो भयर्मिका ॥४०॥ चपलेति ॥ फार्ये जन्ययम्नुनिनुप्रसनिजे कारणप्रसनजाने सनि । पपलानिदायोनि म्यान वारणप्रमदमात्रण कार्योत्पत्तिवर्ण नागपलन्यम् । उदाहरणम् । मन्च्या पामिन्या उमिका अहीभूषण प्रियेण याम्यामीन्युदिने वलय काणरूपमभनन् । करम्यातिशतो- त्पत्तावतीभूषण पाणथानीयना गमिन्यधं ॥ ४॥ १ 'मुश्चति गुश्चति कोश भजति न भजति प्रकम्पमरियर्ग । हम्मीरगीं त्यजनियति समामाःगु ।। गा को frracraft F....को तथा यो कम्पनयन मजा प्र.17 क्षमा-14thitaगाएसमा बाप कौशल्यागादिकावर धन-म। १ यामिन यामीति धये पनि पुरानाधन नन्याः। गलितानि पुगे यरयान्यपति संघ दलितानि ।'

·२४ युवग्यानन्दारिताः। गुणोत्कृष्टः समीकृत्य बचान्या तुल्ययोगिता । लोकपालो यमः पानी श्रीदः को भयानपि ॥ ४५ गुणेति ॥ गुणोत्कृष्टः प्रमिद्धगुणे मीत्य महशीकृत्य । व प्रस्तुतस्येति शेषः । अन्या तुन्ययोगिना । उदाहरणम् । यमो घ राजः पामी वरुण श्रीदः मुयरः शक्रः इन्द्रः भवांस्त्वमपि कपाल: । लोकपालशब्दम्य प्रत्येकमन्वयः । तेन प्रचनस्य रा यमादिममीकरणं योध्यम । अत्र लोकपालत्वेन प्रकृताप्रकृतयोस्त स्यत्वं वाच्यार्यः । प्रतापादिगुणोत्कर्षण तुल्यत्वं तु व्यग्यार्य । विशेषः । दीपके तु व्यङ्ग्यार्थी नाम्नि ॥ ४५ ॥ दीपकालकार। वदन्ति वण्यावण्यांनां धर्मक्यं दीपकं बुधाः । मंदेन भाति कलभः प्रतापन महीपतिः॥४६॥ वदन्तीति ॥ वण्यांवण्यांना प्रश्नाप्रतानां धमक्यं धन साम्यं युधाः दीपकं वदन्ति । दीपयनीति दीपकं इति ध्युत्पत्तेः उदाहरणम । कलभ' करिशावः । 'कलमः करिशावक' इत्यमरः मदेन दानेन भाति । महीपतिश्च प्रतापेन भाति शोमते । अ प्रकृताप्रकृतयोः शोभेकमान्वय. ॥ ४६ ।। १ 'संगतानि मृगाक्षीणां तडिद्विलमितान्यपि । क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति धनारम्यान्यपि स्वयम् ॥ इमा तुल्ययोगिता निद्धिमान कात्र 18 । बवाह जयंदेव । 'सिद्धिः स्यातेषु चेन्नाम कायंते तुल्यनोक्तये । युवामेवेह विख्याती स्व बलजलधिजेल. ॥' २ प्रस्तुताप्रस्तुनानामधर्मान्वयो दोपकम् । यया कलभमहापालयो. प्रस्तुना प्रस्तुतयोभानक्रियान्वयः । अत्रापि किमावशेषणानुनयविम्वप्रतिविम्वाभाव वोध्यः। ३ 'मणिः शाणोल्लीहः समरविजयी हेतिदलितो मदक्षीणो नागः शरदि सरितः दयानपुलिनाः । कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता वाटयनिता तनिम्ना शोमन्ते गलितविभवाचार्थिपु नृपाः ॥' भर प्रस्तुनानां नृपाणामवभ्यांनां मध्यादीनां शोभधमांन्वयः। पूर्वो दाहरण भादिदीपकमिह सन्तदोषऋमिति भेदः।

·एक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ आत्तिदीपवालाए। त्रिविधं दीपकावृत्ती भयदायत्तिदीपकम् । यर्पत्यम्युदमालेयं वर्षत्येपा च शर्वरी ॥ ४७ ॥ त्रिविधमिति ॥ दीपकावृत्तौ देहलीदीपकन्यायेनानेकोपका- रस्य पदस्यार्थस्सोभयो आवृत्तौ पुनरभिधाने त्रिविध विप्रकारमा- त्तिदीपक भवेन्। आवृत्तिप्रधानं दीपकमिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्। श्यमम्युमाला मेपपतिः वर्पति दोर्य सिञ्चति । एपा शर्वरी रात्रिश्च वपति वर्षमिवाचरति । यद्यप्यत्र प्रथमं 'यपु सेचने' इति धातोलटि रूपं द्वितीय वर्षशब्दस्याचारकियन्तस्येति पदभेदलयापि समानत्वे- नाभेदाभ्यवसायात्पदाचिः ॥ ४७ ॥ उन्मीलन्ति कदम्यानि स्फुटन्ति कुटजद्रुमाः। माद्यन्ति चातकास्तृप्ता माद्यन्ति च शिखावलाः॥४८॥ उन्मीलन्तीति ।। कदम्यानि नीपकुसुमानि उन्मोलन्ति विकसन्ति 'मुवर्णपुप्पां पृथिवी चिन्यन्ति पुरपात्रयः। शरथ कृतविधय यध जानाति सेयितुम् ॥' अत्र प्रस्तुनाना च युगपदौन्वय, । शाणोडीदो निकषोपलपतिः । देविदा लितो इनिभिरायुधदलिनो विशीर्णिन ,प्यानपुलिना श्यानानि शुष्पाणि पुलियावि जलनिर्मुफतटानि यामा ना । ननिम्ना तनो शम्य भावस्खनिमा पर्स देन । गलितविभवा गलिन सकान्तो विभव गमृदिपा ने ! १ 'उत्कण्ठयति मंधानां माला वर्ग कलापिनाम् । यूनां चोकण्टयत्यय मानस मकरध्यज ॥' उत्कण्टयति मेघाना माला पट्टि पराफ्निा मयूराया पर स्व- ण्टयान ऊर्च कण्ठो यस्य नादमा रगेनि । तथा मारपा ना तरुणाना मानममुत्कण्ठयन्युन्मुक करोनालयमदपि शादानिः । २ 'शमयति जलधरधारा चानकयना तृपं विरगताम् । क्षपयति च पधृलोचनजलधारा कामिनां वासरविम् ।' 'पदनन निर्जित तव निहीयते चन्द्रविन्दमबुकरे। अरविन्दपि च मुन्दरि निलीयते पादसा परे।' एक भारतीनां प्रस्तुताप्रस्नोभयविषयी दीपकन्यपदेशः।

·कुवलयानन्दकारिकाः। 'मीठ संश्लपणे' इविधातोरपसर्गयोगादर्यभेदः । किंच । कुटजगुमाः फुटन्ति विकसन्ति । लक्षणया वरपुष्पाणि गृह्यन्ते । मत्र क्रियापर द्वयस्वार्थमात्रावृत्तिः । चातकाः सारङ्गाख्यपक्षिणः हताः सन्तः मा- धन्ति हुप्यन्ति । शिखावला: शिखिनश्च । शिखास्ति येषामिति मत्वर्थीयो वलच् प्रत्ययः । मद्यान्ति 'मदी हर्षे' इति धातोर्लटि रूप- द्वयमित्युमयावृत्तिः ॥ ४८ ॥ प्रतिवस्तूपमालंकारः। वाक्ययोरेकसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता। तापेन धाजते सूरः शूरश्चापेन राजते ॥ ४९ ।। वाक्ययोरिति ॥ वाक्ययोः प्रकृताप्रकृतार्थयोः । एकसामान्ये समान एव सामान्य. एकश्चासौ सामान्यश्चेति कर्मधारयः। एकस्मि- समानधर्मत्वे सतीत्यर्थः। प्रतिवस्तूपमा मता । प्रतिवस्तु प्रत्यर्यमुपमा यस्यामिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । सूरः सूर्यः तापेन दीत्या भ्राजते शोभते । शूरस्तु चापेन धनुषा राजते शोभते । अत्र केषांचिदलकाराणां परस्परं भेदः कुवलयानन्दे दर्शिनः सक्षेपणोच्यते । तुल्ययोगितायां द्वावप्ययों कचिद्वर्णनीयौ। दीपके त्वको वर्ण्य इतरस्त्ववर्ण्यः । आवृत्तिदीप च वय॑विषयमेव । प्रतिवस्तूपमा चोभयविषया । तत्र धर्मस्य द्विरुपादानं दीपक तु न तथेति ॥ ४९॥ दृष्टान्तालकार । चेद्विम्बप्रतिविम्वत्वं दृष्टान्तस्तदलंकृतिः । त्वमेव कीर्तिमानराजन्विधुरेव हि कान्तिमान् ॥ ५० ॥ १ तथामृतस्यन्दिनि पादपङ्कजे निशितात्मा कथमन्यदिच्छति। स्थिते रविन्द मकरन्दनिर्भरे मधुयतो नेचुरस हि धीक्षते।' अत्र यापमेयवाक्येऽनिन्टा उपमानवाश्ये अवीक्षेति धर्मभेदः प्रतिभाति नयापि वीक्षणमात्रम्यावजनीयम्य प्रनिराधानहलादिच्छापूर्वकोशाप्रतिषेधोऽपम. निच्छापर्यवलित एवेनि धमक्यमनुमधेयम् । २ 'देयी याचमुपासते हि यादयः सारंतु सारस्वतं जानीते नितरामसी गुगलक्लिटो मुरारिः कपिः। अम्धिलंडन एष यानरमंटः कित्यस्य गम्भीरता- मापातालनिममपीयरतनुजानाति मन्याचलः ॥'

·सपलक्षणप्रकरणम् १ दिति ॥ पेपदि पाक्पार्थयोरिति शेषः । विम्यप्रतिविम्वत्व- प्रत्याकारतुल्यत्वं तचाहि दृष्टान्तो नामालंकृतिर्भवति । शब्द- महलिगम् । उदाहरणम् । हे राजन्, अति शेपः । त्वमेव मान यशस्वी त्वनुल्यो नान्य इत्यर्थः । तथा विधुरेख कान्तिमान अमावः । विजातीयधर्मयोः साम्यं विम्यप्रतिविम्यभावः । सजा: धर्मयोः साम्य वस्तुप्रतिवस्तुभाव इति विवेकः ॥ ५० ॥ निदर्शनालकारः। याक्यार्थयोः सदृशयोरक्यारोपो निदर्शना। या दातुः सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरंकलकता ॥५१॥ वाक्येति ॥ सहसयोस्तुल्ययोक्यिार्ययोरनेकपदार्ययोः । 'सु- सन्तपयो वाक्यं किया या कारकाविता' इत्यमरः । यत्तस्यामै- क्यारोपः अभेदारोपः । निदर्शना निश्चित्य दर्शनं सादृश्यप्रकटनं नि- दर्शना । शेय॑न्दात् खियां मात्र युन् । उदाहरणम् । या दातुः पुंसः सौम्यता सोम इव सोमः स एव सौम्यः तस्य भावः सौम्यता अक्रूरता सेयं पूर्णेन्दोः पूर्णचन्द्रस्य अकलता निष्कलर्ता । इह यत्तच्छदाभ्यामैक्यारोप' स्पष्ट । यदिनि पाठे शक्यं मांसः क्षुदप- मितियत सामान्ये नपुंसकत्वम ॥ ५१ ।। 'कामं नृपा. सन्ति सहस्रशोऽन्ये गजन्यतीमाहुरनेन भूमिम्। नक्षत्रतागप्रहसकुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसय भूमिः।' पूर्वोदाहरणे पोनिकायोर्विम्मतिविम्यभावप्रयोजक मनोहारियरूप सार- स्यमामिह तुगजज्योनियो प्राशाय नछानमिति भद 'यो:भीतो पसनी नाश भयन समुरागम । मदीयभयने सोऽयमिन्दीरमृननिहार' 'भापदि कृत पार्गगमुदानित म्पले क्षमपरोपित मुधिग्मपर यर्पितम । श्वपुरमयनामित अधिकर्णजाप कृती धृतोऽन्धमुनदर्पणो यदयुधोजन सपित. ॥' अत्राबुधमनवाया अरण्यरोदनादाना समोर ॥ पानपरपसाम्यवम्योपमेयवाश्यामा .

·. - २८ कुवलयानन्दकारिकाः। - पदार्यवृत्तिमध्येके बदन्त्यन्या निदर्शनाम् ।। वन्नेत्रयुगलं धत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः ॥५२॥ पदार्थति ॥ एके केचिन् पदार्थवृत्तिमपि ! पदायें वृत्तिरेक्या. रोपस्थितिर्यस्यां तादृशीमपि अन्या निदर्शनां वदन्ति । उदाहरणम् । हे प्रिये, त्वनेत्रयुगलं नीलाम्युजन्मनोरिन्दीवरयोलीलां शोमां घर तत्सदृशीमित्यर्थः । पूर्वत्र यत्तच्छब्दाभ्यामक्यारोपः इह तु परकी- यत्वेनेति भेदः ।। ५२॥ अपरां वोधनं प्राहुः क्रियया सत्मदर्थयोः । नैश्यद्राजविरोधीति क्षीणं चन्द्रोदये तमः ॥ ५३॥ अपरामिति ॥ प्रकृतस्स क्रियया असत्सदर्ययोः असतोऽनि- टस्य सत. इष्टस्य चार्थम्य च वोधनं अपरां तृतीयां निदर्शनां प्राहुः। उदाहरणम् । तमो ध्वान्तं चन्द्रोदये सति राजविरोधी चन्द्रवषि चेति लिष्टरूपकम् । 'राजा प्रमो नृपे पन्द्र यो क्षत्रियशक्रयो।' इति विश्व । नश्यदिति बोधयन् श्रीण भवतीत्यनिष्टार्यबोधनमेतत् ५३ उदयन्नेव सविता पद्मप्यर्पयति श्रियम् । विभावयत्ममृद्धीनां फलं मुहृदनुग्रहम् ।। ५४ ॥ उदयग्निति ॥ सविता भानुरुदयनगच्छन् । उत्पूर्यादयतेरात्म- नेपदम्यानित्यत्वालटः शत्रादेशः । पपु श्रिये शोमा अर्पयति , 'पियोगे गोडनारीणां यो गण्डतलपाण्डिमा । अायत सखर्जुर्गमवर्गगर्मरेणुषु ।' पूर्वम्मिगुताहरग उपमेय उपमानधमांगेगः । इस समान उपमेवधर्मारोप २ अत्र पर नेत्रयुगले नीलाम्बुगततीलापदारोग निदर्शना । १ उन्न पदमाय यो लघुलपय स पतदिति पम् । योगरगनः पूषाकणधापमायापुनः पतापयः' । यूडामणि पदे घने यो देपं रयिमानम् । मला कार्यानियोति पोधपगृहमधिन।' स्पार्व परंत: ममगत विवरणा गंगापयति एमपी गमागर्न मन .

·सस्पलक्षणप्रकरणम् १ निदधाति । कि पुरन् । सुदनुपई, खजनोपकारं समृद्धीनां तेजोद्धीनां फलं फलम्वरूपं विभावयन् पोषयन् समर्पयतीति पूर्व- प्रान्वय. । इसाधयोधनमेवतु ।। ५४ ।। व्यतिरेकालवार व्यतिरेको विशेषदुएमानोपमेययोः । वाला इयोन्नताः सन्तः किंतु प्रकृतिकोमलाः॥५५॥ ध्यतिरक इति ॥ उपमानोपमेययोः विशेष: न्यूनाधिक गुणत्वं पदण्यंते बाद व्यनिरको नामालंकारः । व्यतिरेफशयो मावे ए. सन्तः । उदाहरणम । सन्तः पुरुषाः गला व एता उलयः । किनु प्रकृतिकोमलाः स्वभावमृदयः । दलातुन तपेति विशेषः । अोपमानोपमेयरलोपादानादुपमाविशेषणे प्यतिरेक रति पूषितं । सेन न्यूनाधिकापकयोनातिव्याप्तिः । वध विषयविषयिशादाभ्यां प्यवहायत्किरिष्यूनरूपकमधिकरूपकं १ प्यतिरेषस्यैष प्रपथ श्यानु:॥५५॥ सदोलिरलारा सहोक्तिः महभायभामते जनरलनः । दिगन्तमगमत्ताय कीर्तिः प्रत्याधिभिः मह ॥ ५६ ॥ महोफिरिति ।। पाद जनरजमधमत्कारकाtt महभाष माभवन महब यारकषि याकरणमित्यर्थ । भात हा महाति, स्पष्टय । उदाहरणम । सम्य व मत्यभि मदर. सामन्तमगमन । सत्रको दिगन्तमगमन । कीर्तिप तपति नृपो- 'मुधव यसुधा रायमानन्दपनि माननम् । महासमषिकि दिशा समोदपति मतम ।' अधोमानभूमधान सभाशा HIRE NE भनि tuate। • 'पापा मथयत सविपिना भाग्न पाम्पसमें एल याति REE जर रामय मान गए । भागामामाधिनिप.. सम निदागभह मह प्रविनियमान भमादपुण्यसहसपादितमनिन्दितम् । घिना प्रामभूतारामविना पुरानापम् Reik १ ·३० कुवलयानन्दकारिकाः। कर्पव्यसकत्वाधमत्कारः । सह शिष्येणागवो गुरुरियादौ नास्ति चमत्कारः॥५६॥ विनीत्यलकार. विनोक्तिश्चेद्विना किंचित्प्रस्तुतं हीनमुच्यते। विद्या हृद्यापि साऽयद्या विना विनयसंपदम् ॥५७॥ 'विनोक्तिरिति ॥ चेद्यदि किंचिद्विना प्रस्तुतं वयं हीनमप- कृष्टमुच्यते तर्हि विनोक्तिः स्पष्टम् । उदाहरणम् । विद्या हृद्यापि हृदयंगमापि हृदयस्य प्रिया हृद्या । 'हृदयस्य हृदू-'इत्यादिना यत्प्रत्यये हृदादेशः । विनयसंपदं सौजन्याधिस्यं विना सावद्या सदोपा । 'अ- वधपण्यं-' इत्यादिना गोर्येऽवद्यशब्दो निपातितः। विना शिष्येणा- गवो गुरुरित्यादी हीनत्वानुत्तर्नालंकारः ।। ५७ ।। तच्चेत्किंचिद्विना रम्यं विनोक्तिः सापि कथ्यते । विना खलैर्विभात्येपा राजेन्द्र भवतः सभा ॥ ५८॥ तदिति ॥ चेद्यदि तत्प्रकृतं किंचिद्विना रम्यमुत्कृष्टमुच्यते तार्ह सापि विनोक्तिः कथ्यते । विधेयप्राधान्यात्त्रीलिङ्गनिर्देशः । उदा- हरणम् । हे राजेन्द्र, एपा भवतः सभा सलैविना विशेषेण विभाति । अभक्ष्य विना सर्वमभातीत्यत्र नालंकारः । रम्यत्वानुक्तेः ।। ५८॥ समासोसयलार। समासोतिः परिस्फूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत् । अयमेन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्थुम्वति चन्द्रमाः ॥ ५९॥ १ 'माधिभूते शशिनि तमसा मुध्यमानेय रात्रि. नैशस्वाचितमुजय छिन्नविष्ठपूमा । मोहेनान्तरितमुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा गहारोध:पतनकलुषा गृहतीय प्रसादम् ॥ २'मयिमुकुलितमालतीलतायां स्थितपतियानि दिनानिसंगतानि। अहद पिधिविधानतोऽधुन कपमपितानि पुनर्न पीक्षितानि।' इतिव्यविलामे। 'व्यापल्गनुचमारमाफुलकपंप्यालोलहारापलि मेमण्डलोमि गण्डयुगलं मसेदि पकाम्युनम् । सभ्याचप्पहारमधिसभ्यास रसादेतया पसास्करगुप सारं मुमगया संसायरो पाहती' ·रक्ष्यरक्षणप्रफरणम् .१ ममासोचिरिति ॥ पंचदि प्रस्तुते प्रकृतार्थ अप्रानुदम्य परि- फ्रानिः प्रतीदिः स्यातहि समासोधिः । समासेन मधेपेण अर्षय- बोरिरिति व्युत्पत्तः । विशेषणमात्रसानेकार्थत्वात्मक्षेपः । विशे- यस्मापि तयात्वे तु सेप एव । उदाहरणम । अयं पुरोषी पन्द्रमाः मुकश्च रको लोदित आमफय मन् मेन्ट्री इन्द्रस्येयमेन्द्री मापी परपनिता प सम्याः मुग पुरोमागं वदनं घ घुम्पति इमानि मुग्रे- नाम्पादयवि त्वं पश्य । अत्र रक्तादिपदवलेन अमग्नुसयोः फा- अफपरवनियोः परिग्कृतिरिति प्रणानुगमः । विसरः श्वव्या- नन्दे द्रष्टव्यः ।। ५९॥ परिरालंबारः अलंकारः परिफरः साभिमाये विशेषणे । सुंधांशुकलितोतंसस्तापं हरतु यः शिवः ॥ ६॥ अलंकार इति ॥ विशेषणे साभिप्राये गाते व्यापार्यसहित मतीत्यर्थः । परिफरो नामालंकारः । अलंकारशन्दम्य सर्वत्र मवीयमानत्वेऽपि वनित्यनिषेधार्थमुपादानम । परिकरोति प्रकृतार्य- मुपपरोनीति परिकरः माभिप्रायशपः सोऽस्मिनस्तीति परिफर' । मत्वर्थीयोऽप प्रत्ययः । भूपणार्थाभावान मुधगम । उदाहरणम । सुधाशुलितोत्तम गुधाकनिषदावतम शिवो वसा घरनु । भत्र विशेषर्णन शिवस्य तापमाणसमर्थत्व गम्यते । अत्र विशेषणस्य प्यारार्थत्वेन प्रकृतीपयोगिव पायलिश तु पाण्यार्थभ्यवहेतु त्वमिति तग्मादम्य भर । नत्रापि स्यनयाघभयो मार इति निर्णीतं एवलयानन्दे ।। ६ ।। परिकारामधर । माभिप्राय विशप्य मु भयपरिफराहुरः। चतुर्णा पुम्पाधाना दाना देयश्चतुर्भुः ॥ ११॥ माना 1. AR Raat मग मgaland 'तय मादागुमायुधोदिमाग मधुमंए । इत्या दरमापि पिना पाणप्पुति मम धम्पिनी' . फणीन्द्रत गुणान्या सिसिपाधिपः । मामासास. सन. मेन गुणाः।' पौन्दन मापन twk ·शारमानाRI गाभिप्रायति गमनागनाभि मानिना मी तु मरिकराहाः। परिफरम मार इति: । पपा मम्म গালিগামী সাrিe:। fাপ फरोन मारामागसम । हरगम | गणुमुंगो देश पिय पतुगी पुलामांना भांधकामांमागां दागाणि दोगी. कमाने पिलायो साहिनि गयो पाप गम्यने । मत्र पशु- भुगतारमा हलो जलवायनशमुंगमः' इति हलायुध । 'पर पागिशामुंगः' गमरकोगे पणुिगामयानात | देवगदार्थ प्रतिक्षिणपिन दोरः । अत्र विशेष्याम्देन नाम एति. यभितत्यानदिवशम्दाथ विनापि प्रयोगयोग्यत्याग । ययाह वामनः । "विशेषणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्ती सागराम्परायित्' इति । अमाधारणनिरोपगम्य विशेष्यनामध्यत्वादिति वदभिप्रायः ।।६।। वालंकारः। नानाधसंश्रयःपो वाययोभयासदः। सर्वदोमाधकः पायात्स योगंगामदीपरत् ॥ २॥ नानार्थेति ॥ यण्यांवोमयास्पदः प्रतापकनोमयविषयः नानार्थसंश्रयः नानाभिधस्मार्थस्याश्रयणं श्लेपःश्लिप्यतोऽयांवस्मिमिति व्युत्पत्तेः । क्रमेणोदाहरणानि । सर्वदः स माधव: विष्णुः मायाः रमाया धव पति मधोर्गोत्रापत्यमिति वा व्युत्पत्तेः । पायान् रक्षतु । यो विष्णु अगं मन्दरपर्वतंकूर्मावतारेण, गोवर्धनं वा कृष्णावतारेण,गां माम वराहावतारेण, अदीधरन् दधारेति हरिपक्षे । सर्वदा नित्यं स उमाधव पार्वतीपति पायान् । य. गङ्गां नाकनदी जटायामदीपर- दिति हरपक्षे । अयं प्रकृतलेपः हरिहरयोरुपास्यत्वेन प्रकृत- स्वान् ॥ ६२ ।। १ 'प्रातः काकोदरो येन दोग्धापि करुणात्मना। पूतनामा रणख्यातः समेऽस्तु शरणं प्रात इति । येन करणायुधान्तःकरणेन द्रोहकर्तापि अदरोभयशून्यः कालातो रक्षितः ननु हत्तः । स पवित्रनामा रणे उघवर्ण: स्यातो विम् रामो मे शरण- मस्वित्यर्थः । कृष्णपक्षे नु काकोदरः कालियसर्पः, पूतनाया मारणेन स्यात इति विशेषः । अत्र सोतव्यत्वेन प्रकृतयोः श्लेषः ।

·सपटक्षणप्रकरणम् १ अब्जेन वन्मुखं तुल्यं हरिणाहितसक्तिना।। उचरभूरिकीलाल शुशुभे वाहिनीपतिः॥६॥ अम्जेनेति । वन्मुसं हरिणा हितसक्तिना मृगोत्पादितसं- गन अब्जेन पन्द्रेण । 'अन्जो जैवाहकः सोमः इति दमः । गुल्यं सहसंपर्यते । अथवा हरिणा सूर्येण आहितशक्तिला उत्पादितसा- गर्थेन । 'हरिवातार्फ चन्द्रणयमोपेन्द्रमरीचिपु' इति विश्वः । अजेन जलजेन तुल्य इत्यमरः । मुग्यस्य वर्ण्यत्वेन अजयोरमत- स्वात् शेपालंकारे पकारशकारयोरभेदोपचारः प्रमिस एप । उ. रभूरिफीलालः प्रप्रयागधिरो बाहिनीपति: भीष्मः शुशुभे इति १ 'नीतामामालीमायं सुधभूरिशिलीमुः। सहन पनवृद्धानो कामलानां यदीक्षण ।' मीनानामिनि दयितां प्रति मारोमित दाणे मेरे गमलानो मामा हरिमान सो समया रसानाम् ।पने जले भररपति प्रासाना तथा घम्टोभशीले रिभिः शिरोधमा मा भीमा- मामिति पर हरिणसे सम्पांधः कमिभूरिशिप्तीगुण परल. भूतराजुलीभाष परसता नीतानामित्यर्थः । 'मगर कमले तिः সীমানাশী? যবিতা । 'भागापमारुदा कान्तिमान नामपाल पगारति लोकपप दुरी परे।' भराविति । र लिममादिक रसवर्णमनुरक्त माल मिय देवाय । राका बन्दो पचा मानभिनवपंचम । भत्र निकायतिवर्णनात प्रवपोनिकदETN नाभि- रिचय पते शेष सिफोबिन्दस्य अभिनवोरिसदायेस । २'भाषाशिमगराजरिबांसमिनि- रारोपितो गृपने पदी पदिया। मम्मतरपारनटारमा नादं करिष्यनिक हरिदाधिप भारी रत्रिम मा पनि रमा भर तो माया पाप ACR redir relier. मामिमान गमना पुराने रिकामे हाच निनो ke- भामरस निनादEket मिरर प्रगुते समाविमरेमादिभिरविरह ·ध्यानमारमा अगायः । पररिकीलाल प्रसादालोकः। 'हामाई मनियम सोः' इति शाप बाहिनीपनि नदीनि: नदी मेना पक- हिनी' इति यादयः । शुभ इनार्यः । ममतःशद अमास्वप इविकषित । अत्र विशेष मदत कोरिहानन्द द्रष्टव्यः ।।६३॥ अप्रातुनरागातारः। अप्रस्तुतमसमा स्यात्मा यत्र प्रस्तुताया। एकः कृती शकुन्तेषु योन्यं मान याचते ॥४॥ अप्रस्तुतेति ।। अप्रस्तुतप्रशंसानामालंकारः स्यात् । यत्र मा अप्रस्तुतार्यस्य प्रशंमावर्णना प्रस्तुताश्या प्रस्तुतमायतीति प्रस्तु- ताश्रया प्रश्नार्थपरा भवति । उदाहरणम् । शानेपु पनिषु। 'शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तराकुन द्विजाः' इत्यमरः । एकः चातक पत्र कृती कृवमनेनेति कृती कवार्थः । 'दशादिभ्यश' इतीनिप्रत्ययः । यः राकादन्यं । 'अन्यारान्-' इत्यादिना अन्यमादयोगे पञ्चमी । न या. चते किंतु शक्रमेव याचते । अत्र याचप्वेक एवं मनस्वी धन्यः यः सार्वभौमादन्यं न याचत इति तुत्यै प्रकृतार्थे पर्यवसानम्॥६॥ कार्ये निमित्ते सामान्य विशेपे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ।। ६५ ।। सामान्यनिवन्धना यथा-- 'विधाय चैरं सामर्षे नरोऽरी य उदासते। प्रक्षिप्योदपिं कसे शेरते तेऽभिमास्तम् ।' विधायेति । ये नरो मनुष्याः सोधौ शत्री वरं विधायोदासीना भान्ति ते कक्षे तृण उदर्चिपमानि निक्षिप्याभिमास्तं पवनाभिमुख चरते। निद्रां कुर्व- नदीत्यर्थः । अत्र प्रागेर सामर्षे शिशुपाले सक्मिणीहरणादिना वर दडीनवटा कृष्णेन तस्लिमुदासिनुमयुक्तमिति विशेष्य वक्तव्ये यें प्रस्तुते तत्प्रत्यायनाय सा. मान्यमभिहितम् । विशेषनिवन्धनो यथा- 'महाधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः। केसरी निष्ठुरसिमभृगय्थो मृगाधिपः' भडेति । मृगताम्हन इत्युच्यत इति शेषः । निधुरं शिप्तानि मृगयूथानि येन ·टक्ष्यटक्षणप्रकरणम् १ कार्य इति ॥ कार्य प्रस्तुते सति वदन्यस्य कारणस्य वाक- यननिमिचे कारणे प्रस्तुते सदि तदन्यस्य कार्यस्य । एवं सामान्ये विशेषस्य, विशेष प सामान्यस्य, मुल्ये पतुल्यस्वेत्यसौ पाया भवति । तत्र तुल्योदाहरणं दर्शिवम् । अस्य श्लोकस्स प्रक्षिप्तवाद- न्यान्युदाहरणानि न सन्ति । सतो नूसनानि कृत्वा पालयोपाय अंदर्यन्ते-'संसारानटतमोऽयं हरि शरणमिच्छति । हरेभक्ताह यहयो मुक्ताः संसारवन्धनान् ।।१।।' अन पूर्वार्धे संसारानलतप्तस्य तापशान्तिलक्षणमुक्तिरूपकार्ये प्रस्तुते हरिशरणम्पकारणमभिहित ततः कार्यावगतिः । अत्र उत्तरार्षे प मुमुक्षुभिहरिभतिः सर्वथा कर्तव्येति कारण प्रस्तुते सति भक्तजनमुत्तिरूपकार्यमभिहितं ततः फारणावगतिः॥१॥ 'अजामिलो दुरापारः स्मृतिमात्रादमुध्यत । धन्यो नारायणं जसनशानादपि मुक्तिभाक् ॥ २॥' अत्र पूर्वा नपविधमक्तिसामान्यमाहात्म्ये प्रस्तुने स्मृतिरूपविशेपमाहात्म्यम नाशिमरी महो मृगाधिप ल्युध्यत इति शेषः । अत्र प्रति बलभ- पाये मार्दव दूपणपर प्रस्तावनानुसारेण दूर एव स्यानिमाग्भवति : मृदुरिनि सामान्ये पतये नत्प्रत्यायनार्थ मप्रस्नुको विशेषोऽभिदितः । कार्यनियरधना यथा--- 'नाप स्वदहिनखधापनतोयलमा. स्नत्कातिलेशकणिका जलाधि प्रयिरा। ता पप तस्य ददनेन धनीभयन्स्यो नृन समुदनवनीतपद प्रपना ।' नाधेनानाय विठो, रणनयप्रक्षालनजरे गामा जगना सान्निलेशमणि' गनः प्रामाणिपालस्य AL मान्दता प्रामा नून समुद्रसपवनातरम्य प. प्रमा। गता पर्व । अत्र भगइपक्षानीय सामरिन , मारिवामाना नया कदममु. प्रविना मनान्यमानेन गमुनवग५६ रेन पनीयते। कारणनियन्धना था- (নামমঃ ম্যাষনা যা कृतमध्ययिल विलोक्यने नगम्भीरवनी बनी अत्राप्रासान केन्माइगनतयारमान मरमायमान रगेन तराया मारताना पसन्नीगानगर विशेष प्रदीयते।

·३६ पुलटयानन्दकारिकाः। मिहितं सतः सामान्यावगतिः । उत्तरार्ध १ अजामिलो धन्य इनि विशेष पकव्ये मुक्तिभाक् धन्य इति सामान्यमभिहितं तनो विश पावगतिः ॥२॥ 'हंसो धन्यो नदीरन्यास्त्यात्वा गहां य मा. श्रितः । प्रमितकारिकाः प्रोकाः पञ्च भेदाः प्रदर्शिवाः ॥ ३॥' अत्र मछो धन्यः यः क्षुद्रफलदा इतरदेवतोपासनाम्यस्त्वा मुक्तिफलदा हरिभक्तिमेवानिव इति तुल्य प्रस्नुते तनुल्यो वाक्यार्योऽमिदिवसतः प्रस्तुतारगतिः ॥ ३॥ ॥ ६५॥ प्रस्तुनारालंधरः। प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य द्योतने प्रस्तुताङ्कुरः। किं भृङ्गसत्यां मालत्या केतक्या कण्टकेद्भया ॥६६॥ प्रस्तुतेनेति ॥ प्रस्तुतेन वाक्यार्येन प्रस्तुतस्य वाक्यार्थस्य द्यो- तने कृते सति प्रस्तुतागुरः । व्युत्पत्तिः स्पष्टा । उदाहरणम् । हे भृग, मालत्यां सत्याम् । 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । मालवी भिन्नति केचिन् । 'कण्टकेदया केतक्या किं प्रयोजनं स्यात् । अत्र वाटिकायां कामुके शुण्यति सति मुहं प्रतीयमुक्तिरित्युभयोः प्रस्तु- तत्वालक्षणानुगमः ।। ६६ ॥ पर्यायोक्तं तु गम्यस्य वचो भझ्यन्तराश्रयम् । नमस्तस्मै कृतो येन मुधा राहुबधूकुचौ ॥ ६७ ॥ पर्यायति ।। गम्यस्य व्यङ्गयस्य मयन्तराभयं भवन्तरं प्र. कारान्तरमाश्रयाति तथाभूतं वचन्तु प्रर्यायोक्तम् । व्युत्पचिः सष्टा । पर्यायशब्द प्रकारान्तरवाची सादृश्यात् । उदाहरणम् । तस्मै नम अस्तु । येन राहुवधूकुचौ मुधा कृतौ मिथ्या कृती। गारीरनाशनेन भोगरहिती कृतावित्यर्थः । एतेन कृष्णाय नम- स्कारो गम्यते । गहुगरच्छेत्ता हि म एवेति लक्षणानुगमः ॥६॥ , अन्यासु तावदुपमर्दसहामु भृत लोल विनोदय मनः सुमनोलताम् । यालामजातरजस कलिकामकाले व्यर्थ कदयंयसि नियमल्लिकाया।' २ 'लोक पक्ष्यति यस्याधिः स यस्यानि पश्यति । ताभ्यामप्यपरिच्छेद्या विद्या विध्वगुरोस्तय' भत्र गीतमः पतसिष्प सामाधारणस्पाभ्यां गम्यो स्पान्तराभ्यामभिहिती।

·१७ टक्ष्यारक्षणकरणम् १ पायोचालंकारः। पर्यायोक्तं तदप्याहुर्यद्वयाजेनेष्टसाधनम् । यामि चूतलतां द्रष्टुं युवाभ्यामास्यतामिह ॥ ६॥ पर्यायति ॥ व्याजेन फपटेन परस्प स्वस्प वा यदिष्टसाधनं सदापि पर्यायोक्तमाहुः । तत्रापि प्रकारान्तरकल्पनामस्वान् । उदा- हरणम् । अहं घूनलतां द्रष्टुं पुष्पिता न वि निश्चेतुं यामि । यु. पभ्यां बीमाभ्यामिह आस्यतां स्थीयताम् । रहसंपादनाय दूत्याः पटोक्तिरियमिति लक्षणानुगमः ॥ ६८॥ उक्किाजस्तुतिनिन्दास्तुतिभ्यां स्तुत्तिनिन्दयोः । कः स्यधुनि विकले नयसे पापिनो दिवम् ॥१९॥ उक्तिरिति । निन्दाग्नुतिभ्यां नियद्धाभ्यां स्तुतिनिन्दयोगम्य- मानयोगक्तिव्याजस्तुनिः । व्युत्पनिपटा । उदाहरणम् । हे स्पधुनि ग। 'बाहिनी तटिनी धुनी' इनि शाधतः । से तय को विवेकः । या पापिनो दिवं नयमे । अब गद्गाया निन्दाव्याजेन स्तु- तिर्गम्यते ॥ १९॥ रमणीयन माजेन मग मग परम्य वा इम्य यसाधन दिन त्यपि पर्यायोचम् । २ मा नायिका नायकेन उगमय चूतलतादर्शनव्यानेन निर्गपाया गया सन्सायन्यसंपादनापेटापन पर्यायोक्तम् । 'दैदिमत्यान्दुक राधे परिधाननिहितम् । इति विसपनावी तस्याः कृष्णो मुदेऽस्तु यः।' पूर्वत्र परेगाधनम पन्दुशोधनार्थ नीवाविसमलव्याजेने मानिमित भेद । परिधान नगदित परिधानेनापरवाण निगृहितमारहादितमिल ३ निन्दया स्तुते स्तुत्या निन्दाया का अदगमन व्याजानुनि । - करने शौर्यमदो यो म्पय्येकंमतिमास्थिते । समसनिसमाम्दा भयन्ति परिपन्धिनः॥' 'अर्धे दानयवैरिणा गिरिजयाप्य शियस्याहतं येथं शगतीनले हारहराभाषे समुन्मीलति । गमा सागरमम्पर शशिकला नागाधिपःमातलं सत्यमधीभ्यरत्यमगमायां मां व भिक्षाटनम् ।' अभादोदाहरणे रामगतिगतपमुलनिन्दामाजेन निगम्यते, दिलीपोदार्ण सर्वशः सर्वेश्वरोऽगीति रावला मानरुपया मदीपवंदुप्पादि सामसदिस Tod ·गामि पुनः गा को । गन्मानिागिनोनि.॥ मालिन. IT ITE Hitri Time TALIM FREE TAfrr. नाnि fami मागणाम कामिनार fireritamin lal.1 निन्दाया निन्दगा गनिमांगनिन्दनि गीयते । नियम निन्यो यो प्रागंगारिकरः॥७॥ निन्दाया इति ॥forem निन्दा न. पना व्या अनिन्दा नगी । म अमन, ममिको गिन्धः । अत्र पर्यायोमेन गिगे गृवत । य शिरा पूर्वमेकमेव पञ्चमं सिरोहरत । मर्वाण्यात नायिकारान हरनिन्दया दुःसमयपधावेन यष्टनिन्दा गम्यते ॥ १ ॥ आसरकार । आक्षेपः स्वयमुक्तस्य प्रतिषेधो विधारणात् । चन्द्र मंदयात्मानमधवानि पियामुम्बम् ।। २२ ॥ आक्षेप इति ।। म्बयमुनतम्याथम्य विचारणान म्बयमेव प्रनि. १ मा ना युदाहाण मेमन 4पया निन्दया नन्। वितु "तुमन -शारेणानिति नन्दानगम्यते । २ अत्र हानिन्दया विषमविपाई नमार बना विधभित्र्यया निन्दा याजनिन्दा । 'विधिरेव विशेषगर्हणीय. करट त्वं रट कस्तवापराधः । महकारतरी चकार यस्ते सहवास सरलेन कोकिलेन ।' "शिवगिणिक नुनाम कियश्चिर किमभिधानमसावकरोत्तपः । तण येन तवाधरपादल दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥' शिखरिणीति । नायिका प्रति नायकम्योक्ति. । हे नारी असो शुरुवालक । मदिन। बनु कस्मिञ्दिासरिणि पर्वने कियकाल चिर रिमभिधान किनामक | अकरोत् , येन हेतुना नवापरवपाटल रक्तवर्ण विम्यफल दशनीयन्वय । मुस्शावास्तुत्या भाविकाघरमाभाग्यातिशयलुनियज्यते।

·३९ टस्यटक्षणप्रकरणम् १ च आक्षेपः स्पष्टम् । उदाहरणम् । हे चन्द्र, आत्मानं मंदर्भयाऽथवा नयामुग्यमस्येव । आहादकत्वेन मुग्यमेव पन्द्रकार्यकारीति चन्द्रा- सादर आक्षेपः ॥७२॥ निषेधाभासमाक्षेपं बुधाः केचन मन्यते । नाहं दूती तनोस्तापस्तस्याः कालानलोपमः ॥ ७३ ।। निधेति ।। केचन युधाः पण्डिता निषेधाभासं निषेधवदास- नं वचः आक्षेपं आक्षेपालंकारं मन्यते । उदाहरणम् । अहं दूती । मिथ्यावादिनी नेत्यर्थः । तस्यासनोः शरीरम्य फालानलोपम. स्पान्तानिसमः । अतिदाहक इत्यर्थ । ताप: कामबरो पर्तते । उस्मात्मा नोपेक्ष्येति भावः । नायकं प्रति दूनीवचनमिदम् । अत्र नाहं दूतीति निषेधस्स मिध्यावादित्वे पर्यवसानादाभासत्वम ।।७३|| आक्षेपान्तरम् । आक्षेपोऽन्यो विधी व्यक्त निषेधे च तिरोहिते। गच्छ गच्छसि घेरकान्त तव स्यालनिर्मम ॥४॥ आक्षेप इति ॥ विधी व्यक्ते प्रकटे सति निषेधे प तिरोहित गूदे मति अन्य. प्रागुरुभिन्न भाक्षेप स्यात् । विधि फर्न. व्योपदेश निषेधस्तु द्विपरीत । उदाहरणम । हे फान्त, गच्छसि घेन् गच्छ । कामचारानुशाया लोद । मम जनिर्जन्म तय तरिस- भेव देश म्यान भवन । मभावनाया लिए । अन्ते या मति मा गतिरिति न्यायेन त्वद्विरहानमाया मम विरहजन्यमरणानन्तरं त्व समागमयोग्य देश जन्म भविष्यतीत्यर्थ । मञ्चीवनमिछमि चे मा गच्छेति निषेधो गढ || ४ || आभामत्वं विरोधस्य विरोधाभाम प्यते । विनापि तन्यि हागण यक्षोजी तय हारिणा ॥ ॥ विदलम न एय पधो बाधित समधाम ५ २'न चिर मम नापाय नय यात्रा भविष्यति । यदि यास्यसि यातव्यमलमासयापित। अत्रापि न चिर मम या समारसगुनन मन ग. ३ भाभारा इलाम १५ मामासान युसर । पमूलको बिशभर 4वामामालन। ।

·१० । कुवलयानन्दकारिकाः। आभासत्ये इति ॥ विरोधस्य आमासत्वे सति विरोधामानो नामालंकार इप्यते । अस्माभिरिति शेपः । अन्येस्तु विरोध इति । उदाहरणम् । है तन्त्रि, तब वोजी सनौ हारण एकावल्यादिना विनापि हारिणो हारवन्ताविति विरोधः। हरतश्चित्तमिति व्युतात्ता र्थान्तरकल्पनेन तत्परिहारादाभामत्वम् । इदमुदाहरणं श्लेषमकर्म प्रकारान्तरेणापि काव्यादर्दो दृश्यते । काव्यप्रकागे तु जात्यादिम- दाद्दशविधोऽयम् । वस्तुतस्तु सेपमूलश्चमत्कारकारीति स एवा- नोकः॥ ७५॥ विमावनालंकारः। विभायना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेत् । अपि लाक्षारसासिकं रकं त्वचरणद्वयम् ॥ ७६ ॥ विभावनेति ॥ कारणं प्रसिद्धकारणोक्ति विनत्यर्थः । कार्यजन्म कार्योत्पत्तिरभिधीयते चत्तर्हि विभावनालंकारः स्यात् । विभाव्यते विचार्यते कारणमस्यामिति व्युत्पत्तेः । बाहुलकादधिकरणे युन् । उदाहरणम् । त्वचरणद्वयं टाक्षारसासिक्तमप्यलतकाच्छुरितमपि । पाठान्तरे लाक्षारसेनासमन्तासिक्तं न भवतीति रक्तमस्ति । स्वमा- यादेवेति भावः । पूर्वम विरोधोच्या चमत्कारः । इह तु कारणान्त- रोक्त्या चमत्कार इति भेदः । अत्र श्लेषमूलत्वं नास्तीत्यपरो । विशेष ।। ७६ ।। १ विभाव्यते कारणान्तरं यस्यामिति व्युत्पत्ते. । कारणाभावश्च । २ अन्न लाक्षारसाकस्पकारणाभावेऽपि रक्तिमा कविता । सामाविबैन रोपारिहार । यथा वा- 'अपीतक्षीयकादम्यमसंमृष्टामलाम्यरम् । अप्रसादितशुद्धायु जगदासीन्मनोहरम् ॥ परद्वगंतमेतत् । अपशिवि। अपीताः पानग्रन्याः धीया मत्ता: कादम्बाः कल. मा यत्र तथा असंपृष्ट समानल्यममलमम्बरमादाय यत्रैतमप्रमादितं वनगाल. नक्षोदरशेपादिना यत्प्रगान तान्य गुरम सम्पायु ययमूर्त जगन्मनो- रमागीदिल्यन्वयः।

·११ पक्षणप्रकरणम् बापिण्यापारः। हेतुनामममप्रत्ये कार्योत्पत्तिच सा मता। अगरतीक्ष्णकटिनगमयति मन्मथः ।। ७७ ॥ हेतूनामिति ॥ हेनूगां कारणानाममममत्वे अपुष्कलत्वे सत्यपि कात्पितिः सद्वर्णनमित्यर्थः । मा विभावना मना । उदाहर- पम् । मन्मय: कामः अतीक्ष्णकठिनः मीक्ष्णानि हादीनि फटि- नानि गदादीनि महिौ. पुष्परूपः कोमलैरसैः जगदिदं जयत्यमि- भपनि । 'जि अभिभ' इति धातोलंद । 'जि जये' वकर्मकः । अत्र अनाणामने विषत्वाभायादपुप्पटलं तयाविधानामपि विधा- हपरेण जगनपगाधनन्वमिनि विधातृवरोजिनस्य फागस्य प्रसिद्धा. ग्मनिरपेक्षन्वेन मामध्यसंपादकत्वाभिधानागमत्कारः । अत्रापि वि- रोधोची तात्पर्य नाति ॥ ७ ॥ भन्या कायॊपतिः। कार्योत्पत्तिस्तृतीया मां सत्यपि प्रतिवन्धके । नरेन्द्रानेय ते राजन्दशत्यमिभुजगमः ॥ ७८ ।। कायति । प्रतियन्धके पाथकारणे सत्यपि कार्योत्पत्तिः तृतीया पूर्वोत्रकारहर्याभमा मा गया। कार्योत्पत्ती प्रतियन्धकामावग्यापि फारणत्व नाहीकागत । उदाहरणम । राजन, ने तब अमि. पर: म एव गुजद्गम मर्प नन्दानव नृपान पियानि शिरूप- कम । 'नग्न्द्रो वानिक गतिविपि वान्यान' इति विश्व दशनि लनगया नाय । अप्रवियव दानफियाया प्रति यन्ययावं.पिच प्रवाभिव्यगया चमत्कार ॥ ८ ॥ यमरामप्रवीण वादगुणवत्यम् ‘ালমান শাহ। उदयन्ति पाम्बानामम्पृशन्तोऽपि लोचने ।' नने सामने ' यणि नयनीयर्थः । अब पापोदमना नम मंत्र -441 - 'चित्रनपति गजेन्द्र प्रतापनपनस्तय। अनानपप्रमुनमज्य सातपत्र द्विपदणम् ।' चित्रमिति । प्रनाय न मयं ।'तपन गरिना रवि.' इत्यमर महिनमनाना आपण महिन सातपत्रम् ।

·कुरध्यानन्दकारिकाः। अकारणात्कार्यजन्म चतुयीं स्वाद्विभावना । गैद्धाद्वीणानिनादोज्यमुदति महदद्भुतम् ।। ७.॥ अकारणादिति ॥ अकारणात कारणमहान् यानुनः कार्य- जन्म चतुर्थी प्रागुताभिमप्रकाग विमानना म्यान् । उदाहरगम् । गद्धात महत्वेनाध्यम्नात्कामिनीकण्ठादिति रूपकातिगयोतिः । अयं वीणानिनाद: मघुरालाप एव । वीणानिनाद इत्यत्रापि रूपका- तिशयोक्तिः । उदेतीति महदद्भुतमग्नि । पोरध्वनिकारणस्य गहम मधुरालापकारणत्वमित्याश्चर्यम् । तत्रापि परकीयकार्यकारित्वमिति महत्त्वं वीणाशययोः शब्दकारणत्वेन सादृश्यं नत्रयः । ययाहुः शाब्दिकाः 'वत्सादृश्यं तदन्यत तदापत्वं विरोधिता । अपागम्यम- भावश्च नत्राः पद प्रकीर्तिताः ।। इति ॥ ७९ ॥ विमावनामेदः। विरुद्धात्कार्यसंपत्तिदृष्टा काचिद्विभावना । शीतांशुकिरणास्तन्वी हंत संतापयन्ति ताम् ॥ ८॥ विरुद्धादिति ॥ विरुद्धान् प्रसिद्धकारणविरुद्धादित्यर्थः । का- यसंपत्तिः कार्योत्पत्तिः काचिद्विभावना दृष्टा । उदाहरणम । हन्तेति विदे । शीतांशुकिरणा: उष्मांशुविरुद्धा इति गम्यते । ता प्रोपितम- तृकां तन्वी कामिनी मंतापयन्ति । अत्र केपुचिच्छोकेपु पादपूर- णार्थ प्रयुक्तान्यधिकान्यपि पदानि सन्ति । न नत्र दोए शय प्र- कृतमहनत्वान । एव चयवाहीन्यादीनाममगनानामेवाधिस्त्र दोष- १ 'उदिन कुमारस्य कुवलयमुल्लसति भाति नक्षत्रम् । मुकुलीभवन्ति चित्र पग्गजकुमारपाणिपद्मानि ।' उदिन इनि । कम्पचिद्राजकुमारम्य प्रतापवर्णनम् । कुमारम्पे मूर्ये दिते मति को पृथिव्या वलय मन्टलमव कुवलय कुमुदमुद्दाम प्रायोति । अत्र क्षत्रि. सकुल न भानि, अब व नक्षत्र भावीति विषम । नया परंपा गजामागमा पाणिकमलानि मुकुवाभान्नि सन्ति । अलिइन्धानवाकृतीनि भवन्नीत्यर्थ । 'तिलपुष्पान्ममायाति यायुश्चन्दनमारमः । इन्दीवग्युगाचि निःमरन्ति शिलीमुखाः ॥' २ अविवेकि कुचद्वन्द्वं हन्तुं नाम जगवयम् । श्रुतिप्रणयिनोरक्ष्णोरयुक्तं जनमारणम् ॥' दाहरणयो. कारणम्य कार्यविरोधिय साभाविद्यम् । इह तु अनिप्रणयिव पागन्तुकगुगायुरूनिलि भेदः ।

·सत्यरक्षणप्रफरणम् १ दाकारान् । एवं पविम्यूनपदत्वमपि न दोष । आफाहितपदाध्या- मरमापनमनत्वान्टीमप्रतीतायाहारे तु दोपः ।। ८०॥ भारनालेवार । कार्याकारणजन्मापि दृष्टा काचिद्विभायना । यगःपयोराभिरभूत्करवल्पतरोसव ।। ८१ ॥ कार्यादिति ॥ फार्याग् फार्यत्येन प्रसिद्धान् घम्तुनः कारण- শুন ব্যালন বিমীরি হাবিব ঘমাকা- रिणी विभारना दृष्टा । उदाहरणम । हे नृप, तव फरफल्पतरोः पर.पयोगशिरभूत । अप पयोरामि. कारणं फल्पतमध कार्य- मिनि प्रमितिः। महिपरीनयर्णनात रूपकमकोणा विमारना। फीचे दोपो गामीत्ल पक्ष्यामः ।। ८१॥ विशेषोचिरलबारः पायर्याजनिर्विनेपोक्तिः मति पुष्कलकारणे। हदि नहक्षयो नाभूत्स्मरदीप ज्यलत्यपि ॥ ८२ ॥ कार्येति ।। पुरलकारणे पूर्णा. फला यम्येति पुष्कलमन्यूना- गम् । पृषोदगदिन्यामाधु । नाविध फारणे मयपि कार्यानि पायर्यानुत्पननिविशेपोनि. विशेषम्य नवीनप्रकारभ्योगिरिति vs यते । उदाहरणम । म्यादी अननदीपके हदि पदये । पर न्यादिना हदयम्य दृदादश । यद्वा टि मनमि । 'म्यान्न इन्मान मन यमर । पर्यात टीयमान मपिसाय श्री नरचान शिकएकम । मनाटिकरम दृश्य म्याददयापि नि विधानम्य नागा मानन जान । दीपचलने गपि प्रया न जात:न्यपिशादी विगगनर न चार विरोध हर कार्य यये नभ्यानगीफागन । नापि विभावना। कारभार पान यान । अम्माम्नु कार्यामारप्रधानन्यमिति ।। जाना ताहिर जानु लतायां न जायते शल मप्रति नहिपत कनकलतायां गिरिदय जातम् । अनुगगवनी सध्या दियमानपुर मर। अमीदेवतचित्रा नथामिन समागम ॥' पदिाहरणानुनमना । देवििचया निमिसम्यो जातिभेद ।

·४? पुरलगानन्दयारिता अर्ममारः। असंभवोऽर्थनिप्परसंमान्यत्ववर्णनम् । को चंद गोपशिशुकालमुत्पाटयिष्यति ।। ८३ ॥ असंभव इति ॥ अर्थनिप्पत्तेः प्रहवायमिदेः अमंमान्यतन्त्र आधयंत्वस्य वर्णनमममयः । उदाहरणम् । गोपनियुकः नन्दा मारः । स्वार्थ का अल्पायें वा ।शेलं गोवर्धन उत्सायियतीति को घेद आश्चर्यमेतदिन्ययः । गोपाहणं तपोमनाथमावसूचनार्थम् ॥८३॥ अमेगललंकारः। विरुद्धं भिन्नदेशत्वं कार्यहत्योरसंगतिः। विपं जलधरः पीतं मूच्छिताः पथिकागनाः ॥८४॥ विरुद्धमिति ॥ कार्यहेत्वोः कार्यकारणयोः । 'लक्षणहेत्वो.' इति ज्ञापकान हेतुशब्दस्य परनिपातः । विरुद्धमप्रमिद्धं भिनदेशव भिन्नौ देशौ ययोती भिन्नदेशौ तयोमादो भिन्न देशत्वं भिन्नदेशाव- स्थानवर्णनमित्यर्थः । अमंगतिः । उदाहरणम् । यदा जलधरैर्मेत्रिय उदकं गरलं चेति लिष्टरूपकम् । 'विपंतु गरले जले' इति शाश्वतः । पीतमात्मनि निहितं तदा पधिकागनाः पान्यत्रियो मूच्छिता: मोहं प्राप्ताः । 'मूर्छा मोहसमुच्छाययोः' इति धातोः कतरिक्त । अत्र विरुद्धमित्युक्तेहन्ध क्षेत्रधान्यमुत्पाटयतीत्यत्र नामंगति ।। ८४ ॥ 'अयं पारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः। क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः।' २ ययो. कार्यहेलोनिदेशत्व विरुद्ध नयोन्नग्निपध्यमानमसपसलकारः । यथान विषपानमूच्छंयोनिदेशत्वम् । 'अहो सलभुजङ्गस्य विपरीतो यधक्रमः। अन्यस्य दशति थ्रोग्रमन्यः प्राणवियुज्यते ।' 'उपकारिमुलेन्दुम्यमन्यदेव पचोऽमृतम् । क्वचित्नयति कस्यापि जायते जीवितोदयः॥"

·लक्ष्यरक्षणप्रकरणम् १ अन्यत्र फरणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा। अन्यत्कर्तु प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा ॥ ८५ ॥ अन्यत्रेति ।। अन्यत्र फरणीयम्पायस ततोऽन्यत्र सरमादन्य- स्थले पतिः करण साऽमंगति. । अन्यन् क्रियमाणभिन्नं वस्तु फतु प्रवृत्तम्य तद्विरकृतिः तस्माविरुद्धार्थस्य करणं प क्या असंगतिरि- स्यपरो भेदः । अत्रैकस्मिन् सोक प्रक्रमभङ्गमनात्य भेदद्वयं लक्षितं उत्तरलोक प तदुदाहन परंतु प्रथमभेदोदाहरणानन्तरं द्वितीयभे- दस्य लक्षणोदाहरणे क्रमेण यतुं युके अविलम्येनार्थबोधे चमत्कारा- धिक्याम् ॥ ५॥ अपारिजातां यमुधां चिकीर्षन्यां तथाऽकृथाः। गोत्रोद्धारप्रवृत्तो हि गोत्रोद्भेदं पुराकरोः॥८६॥ अपारिजातामिति ॥ भगवन् , घसुधां अपारिजातां अप- गतं परिजात शत्रुपन्दै यस्यामाशी चिकीर्षन फर्तुमिच्छन् यां दिवम् । 'मुरलोको घोदिवो प्रियाम्' इत्यमरः । सथा अपारिजा. पत्रण प्रति दशमम्म सोपालम्भवचने भुवि चिकीर्पिततया सत्रकरणीय अपारिजानत्व दिवि कृतमयेगसंगति । पुरा गोवाया रहारे प्रात्तेन वराम. पिणा दिस्ट गोत्राणा दलन गुरन तिमिति निश्चिापिलेपोत्यापिता। २ 'त्यासहपण्डितमपदापिलामिनीनां मृग भयन्यभिनया भुयनकपीर । मंत्रण करणमयोगषु पयली चोलेन्द्रसिंह निलक करपालयेषु।' हे भुवनेक वीर, चोलोमा, नव राजन राना ये गाना शत्र नामिनामिनीनामनिनना अभूपा भरणानि भवन्ति । यया ने अलकणमेवबाग बलय मदनी नया । अनि ममुगे। उस्णु म पत्र कहा सब पत्रिकाचना पायेषु तिलयुक्त जलमय सन्नाटभूषणमिति का 'मोद जगप्रयभुयामानेतुमेत- दादाय पगिलेश्वरदेहभानाम् । निसीमकान्तिरसनारधिनामुनव मोह प्रयर्धयसि मुग्धयिलासिनीनाम् ॥' मोहमिति । ६ मिलेगा, जगरयवनिना देहधारिणां मोहमपनेतु पणशरीरमादाय मासिकात कान्तिम्प सगमुद्रणामुनव रूपेण मुन्द मोह प्रवर्धयसोयन्वय ।

·गुलानकारिता सामच्या कामान् । पारिजानन नानि पारिजाती नमः गयोगामिनि कि द्वितीयम । शाहरणम् । गोधारमन गोमायाः पृशियाः उसारे गमुद्राउग सावन गाणे प्रमाण गोपोन्द पर्यनो भित्यु पनि EिR I पुग पूमिगे। यता कृष्णा नारे गोत्रोतामणः भुगो भारहाणेन म्याने प्रा. सोऽपि गोरो गोरधनोंदमिति । अयया गोत्रम्म यदुकुलम्य :- सारे विभगापनियननेन मंकटादुद्धरणे प्रवृत्त गौत्राद्रिद कुलो- मदमिति विरुद्धमतिः ॥ ८६ ।। पिपमाचारः। विषमं वर्ण्यते यत्र घटनाऽननुरूपयोः । कैयं शिरीषमृदगी छ तादृङ्दनन्धरः ॥ ८७ ।। विपममिति ॥ यंत्र द्वयोरर्थयोरननुरूपयोः मनोरसहमवेन विवक्षितयोरित्यर्थः । घटना अनुरूपत्वनिषेधरूपा वर्णने वैलण्य- वाचकशब्दप्रयोगेण स्फुटीक्रियते । तत्र विपमं समाद्विपरीतं विषम- मिति व्युत्पत्तः । उदाहरणम् । गिरीपमृदङ्गी शिरीषकुसुमकोमलगा- रीरयं क । स इव दृश्यते इति तादृक् अनिर्वचनीय । यद्वा स इ- वेति ताक् 'ताहगादौ सूत्रमते कर्मकर्तरि कृत्स्मृत । महामाध्ये विवेत्यर्थे गदशौ तद्वितो मतौ।' इति वामन । मदनचर मदन- कृतो ज्वर मंतापो मदनन्धर इति मध्यमपदलोपी ममाम । क । नोभयं समत्वेन घटत इत्यर्थः । प्रायणायं कशब्दद्वये मन्येव भवति ॥८७॥ विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिरपरं विपमं मतम् । कीर्ति प्रसूते धवलां श्यामा तत्र कृपाणिका ।। ८८ ॥ विरुद्धति ॥ विरुद्ध कार्यस्य कारणविरोधित्वेन प्रमिद्वम्य का- यस्य उत्पत्तिवर्णनमपर विषम मतम् । 'विरूपकार्यस्य' इति पाठे- : । विरुद्ध रूपं यस्य तन् । उदाहरणम । तर श्यामा का तरवारि धवलां शुभ्रा कीर्ति प्रसूने । अवामिताया कु- १'अभिलपसि यदीन्दो वक्रलक्ष्मी मृगाक्ष्याः पुनरपि सरदब्धी मञ संक्षालयाकम् । सुविमलमध विम्ब पारिजातप्रसूनैः सुरभय बद नोवेव क तस्या मुखं च ॥ ।

·सदपरभणप्रपारणम् १ पिकाया. मिनत्वेन विग्मायाः पीतेग्त्पचिरपति लक्षणानुगमः। पास पारणम्पापि विग्रवाद्विमावनायामन्तीयः । यत्र फार. प्रतिविमित्यविवक्षा तय विभावना । यत्र प कार्यस्य सथा- स्वविवक्षा सत्र विपमम् । यत्र पोभयोसत्र मंकर इति मिद्धान्तान। यरतुतस्तु नाश्यनाशकभावरूप विरुद्धत्व विभावनायां प्रकारभेदरूपं रित्वं विषमालफारे इति भेद । एवं विरूपकायस्पेति पाठः माधुः । विभिनं भिन्नप्रकारं रूपं यम्येति विरूप ताप तत्कार्य पनि व्युत्पत्तिः ।। ८८॥ विपनद.. अनिष्टस्याप्ययाप्तिश्च तदिष्टार्थसमुद्यमात् । भत्याशयाहिमङ्गपां दृष्ट्वाखुसेन भक्षितः ॥ ८९ ॥ अनिष्टस्येति ॥ इटार्यसमुधमान् इष्टायेति इटार्थः स पासो मुधमनग्मान् अनिएस्याप्यवानि । अपिशब्दादिष्टानवाविश्व तद्धि- मम । उदाहरणम । आयुर्मूपक भक्ष्याशया मोदकादितृष्णया महिमवृषा सर्पटिकां दृष्टा विलोक्य प्रविष्ट इति रोपः । 'दृष्ट्वा' इति पाठे विदार्येत्यर्थः । केचित्तु द्रष्टेनि तन्प्रत्ययान्तं वयोगे म. पादप 'न लोक-::-पष्टीप्रनिषेध । तारा म तेना- हिना भक्षित । अत्र भक्ष्यलाभो न जात म्यर्य चाहिना भनिन नि धानवानिपविभानियावाति । प्रकागन्तामपि कुवलयानन् एव्यम् ॥ ८॥ मम म्याद्वर्णनं यत्र द्वयोरप्यनुरूपयोः म्यांनुरूपं कृतं मा हारेण कुचमण्डलम् ।। ९० नममिनि ॥ ययानुरूपयो सायार्योन्ययोर्वा द्वयोग्य 'दि क्ष-मरन दुध नमादीप्य दशाननः । मामीयम्य पुर सद्यो दहनमन्वभून् । तर कलामहातुमय मृगानी जातो मुग्ग तय पुननिलपलेन । नवापि कल्पयसि नन्धि कलामां नार्य समाधिनजन हि फलति ।' कौमुदीय नुदिनांगुमण्डलं जाहीय शशिपण्डमण सीतिरनुरूपमाश्रिता त्यां विभानि नरसिंहम ममा का ·४८ कुवलयानन्दकारिकाः। पनं तत्रापि मममलकार: म्यान । मह तुल्यनया मीयते इति म मिति व्युत्पत्तेः । 'ममिरपि शक्य नुदपनेतुम्' इनि माध्यप्रयोग सामान्य नपुंसकत्वम् । उदाहरणम् । हारण गुम्छादिना कुच ण्डलं स्वानुरूपं समदृशं वयोग्यं वा मग्र स्थानं कनम् । अग्लोभ तुलस्वाचिरत्वाभ्यामनुरूपत्वम् ।। ९० ॥ सारूप्यमपि कार्यस्य कारणेन समं विदुः । नीचवणता लश्मि जलजायास्तथोचिता ॥ ९१ सारूप्यमिति ॥ कार्यस्य कारणेन मह सारूप्यं समान चयोले मरूप तयोर्भावः मारूप्यं तुल्यरूपत्वमपि समं विदुः उदाहरणम् । हे रश्मि, जलजायाः सागगेदितत्वाजलजायास्तवन चप्रवणता नीचं प्रदेश अधमं च प्रकर्षेण वनति अयतीति नीचर- णा । 'वन पण संभक्तौ' इति धातोः पाद्यच् । तस्या भावो नी प्रवणता उचिता योग्या । 'उच समवाये' इति धातोः कर्मणि ॥९॥ बिनानिष्टं च तसिद्धियमर्थ कर्तुमुद्यमः । युक्तो यारणलाभोऽयं शालते धारणानिथः ॥ ९२ विनति ॥ यमर्थ कर्तुमुद्यम क्रियते । अनिष्टमन्तगयं विना तसिद्धिश्च समम । उदाहरणम् । वाग्णाधिनो गजाथिनो निपंध थिनश्चेति निरूपकम । युन उदितोऽय वारणलाभ प्रतिवन्धत मिर्गजप्राप्निश्चति शिरूपकम । शालने शोभने । न चात्र प्रतिवन लाभम्यानिष्टत्व अङ्यम । लोकदृष्ट्या अनिष्टत्वेऽपि पभित्तिका दाध्ययमायेन तन्नाम्नीनि । यद्वा । अर्धद्वयमनाश्रित्य समालका प्रवृनौ पुन नेपालकारप्रवृत्त्या चमत्कारातिशय इनि वाया नान नि। ग्यमन्यत्रापि योध्यम । लक्षणे 'यदर्थ कर्तुमुद्यम ' इति केप चिपाट म्पठार्य ।। ५२॥ 'दबदहनादुनानो धृमो धननामुपेत्य वस्तम् । यरछमयति नधुन मोऽपिहि दवमेव विनिहन्ति । ' उग्दनमर्थयमान एव यामाश्रयीत्रद चिगपितोऽस्मि राजन् । उपाटन न्यमपि लम्भयसे नदेय मामघ नेय विफला महनां हि सेवा ।' .

·सपटक्षणप्रकरणम् १ विश्विालार विचित्रं तत्मयसश्चेद्विपरीतफलेच्छया। नमन्ति सन्तरवलोक्यादपि लम्धुं समुन्नतिम् ॥९॥ विचित्रमिति ॥ पंद्यदि विपरीतफलेच्छया प्रयRः स्यातदि विचित्र स्पष्टम् । उदाहरणम् । सन्तः साधयः त्रैलोक्यादपि । प्रयो लोया पर प्रैलोक्यमित्यय पातुर्वण्यादित्यान् प्य । 'पचमी वि- मत इति पञ्चमी । समुप्रति उत्कर्प उपत्वं पति सिष्टरूपकम । नमन्ति प्रवीभवन्ति अनुसतम्बमावा भवन्ति पति शिट. कम् । अत्र नमतिरवर्मफः वन्दनार्यस्तु मकर्मक इति प्रपधित विन्दौ॥९॥ अधिग्रलपरः। अधिकं पृथुलाधारादाधेयाधिक्यवर्णनम् । ग्रंशाण्डानि जले यत्र तत्र मान्ति न ते गुणाः॥२४॥ अधिकामिति ॥ पृथुलाधारान् विशालाधिकरणात् आधेयम्य परतुनः आधिक्यवर्णनमधिकत्वोक्तिरधिकम् । उदाहरणम् । यत्र जले प्रमाणहानि मान्ति नत्र मम्मिने तव गुणा न मान्तीति गुणा- नामाधिक्यवर्णनादधिकम । अथ गुणशरदन तगणनार्थो वर्णविन्या- मो सभ्यते ॥१४॥ पृथ्याधेयाघदाधाराधिक्यं तदपि तन्मतम् । फियद्वाग्ब्रह्म यत्रत विश्राम्यन्ति गुणास्तर ।। ९५ पृध्विति ॥ पृथ्वाधयाविशालादाधेयान या आधाराधिक 'मलिनयितु गलयटन यिमलयति उगम्ति देष कीर्तिस्त मित्राहाद कर्नु मित्राय दशति प्रतापोऽपि ।' 'युगान्तकालानिमहात्मनो जगन्ति यस्यां मयिकाशमासत। तनी ममुस्तत्र न फैटभद्विष स्तपोधनाभ्यागमसभया मुद.' 'महो विशाल भूपाल भुषनत्रितयोदरम् । माति मातुमरामयोऽपि यशोराशिर्यत्र ते.' ३ ·कुवलयानन्दकारिकाः। तदपि तदधिक मतम् । उदाहरणम् । वाग्म शब्दब्रह्म कियन परिमाणमस्येति कियत् । 'किमिभ्यां वो घः' इति यतोवस्य सस्य यादेशः । यत्रैते तव गुणाः विश्राम्यति गद्यपद्यात्मक हि भ उदग्रामणि वर्णितानां गुणानां विश्रामो भवति । एतच्छब्देन प्रत्यक्ष चाचिना असंख्यातत्व विवक्षितमिति लक्षणानुगतिः ।। ९५॥ अन्यालंकारः। अल्पं तु सूक्ष्मादा याद्यदाधारस्य सूक्ष्मता । मणिमालोमिका तेऽद्य जपमालायते करे ।। ९६ ॥ अल्पमिति ॥ मूक्ष्मादाधेयान् यत् आधारस्य सूक्ष्मता वर्ण्य- 'तत्तु अल्पमलंकारः । तुशब्दः पूर्वालंकारबैलमण्यद्योतकः। उदा- हरणम् । अद्य ते तब करे मणिमालोमिका मणिपतिखचितमुद्रिका जपमालायते । अतिविशाला भवतीत्यर्थः । तेन अङ्गुल्याः करम्य वा सूक्ष्मता गम्यते ॥ ९६॥ अन्योन्यालकारः। अन्योन्यं नाम यत्र स्यादुपकारः परस्परम् । त्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया ॥९॥ अन्योन्यमिति ॥ यत्र परस्परं क्रियाविशेषणमेतत् । उपकारः मत्कार: उपयोगो वा स्यान तत्र अन्योन्यं नामालंकारः। उदाह- रणम । त्रियामा रात्रि । प्रथमयामस्य धर्मशाने दिवसतुल्यत्वाभि- पानानियामत्वम | अथवा द्विमुहूर्ता सायंसंध्या द्विमुहूती घ प्रानःमध्या तदवशिष्टाच रात्रिरिति त्रियामत्वम् । शशिना चन्द्रण भाति, शाशी च त्रियामया भाति इत्यन्योन्यसत्कारपभे । उपयोगपभे नु 'अन्योन्यतः पथि वताविभतामिभोष्ट्री' इत्युदाहरणम् । अन्यो- न्यम्मान्मेपावुपमरत इत्यत्र तु नालंकार । चमत्काराभावात् ॥९॥ 'यन्मध्यदेशादपि ते सूक्ष्म लोलाक्षि श्यते । मृणालमूत्रपि ते नेव माति स्तनान्तरे।' यदिति । है चचलाक्षि तत्र मध्यभागादपि यत्सूक्ष्म दृश्यने तन्मणालाव- मपि तव सनयोरन्तरे मध्येनमानीलन्दयः । २ 'विनयमांति विद्ययं विनयो भाति विघया। धनेरामान्ति दानानि दानेमाक्ति धनान्यपि १ ·एश्परक्षणप्रफरणम् १ विकासका पिपः स्यातमाधार विनाप्याधयवर्णनम् । गतेऽपि सूर्य दीपस्थास्तमछिन्दन्ति तत्कराः ॥९॥ विशेष इति ॥ म्यात प्रसिद्धं आधार विनापि आधयवर्णन विपः स्पष्टम् । उदाहरणम् । सूर्य गतेपि असमिते दीपस्थास्त- स्वरारकिरणाः । 'सूर्यतेजः सायमी मविशति' इत्यागगः । तमो जान्न जिन्दन्ति नासायन्ति । अन सूर्यकिरणानामापारः सूर्य एव प्रसिदः । सूर्ये दूरं गतेऽपि तस्यैव करासमरिन्दन्ति इत्यप्रमिदफ- धनं विशेपः ॥९८॥ विशेषमरद्वार। विशेषः सोऽपि ययेकं वस्त्यनेकत्र वर्ण्यते । अन्तयहिः पुरः पश्चात्सर्वदिक्ष्यपि संप मे ॥ ९९ ॥ विरोप इति ।। यदि एक वस्तु अनेकन स्थितं वर्यते साई मोऽपि विशेषः । उदाहरणम् । अन्तर्मनसि पहियोधप्रदेश पुरः संमु- सप्रदेगे पाठदेशे। कि पाहुना, मे गम सर्वदिश्वपि सेव प्रेयसी भासते । इत्येवलाः कामिन्याः युगपदनेकदेरावर्तित्वकयनं वि- गंप। ९९॥ किंचिदारम्भतोऽशक्यवस्वन्तरकृतिश्च सः । स्यां पश्यता मया लब्धं कल्पद्रुमनिरीक्षणम् ॥१०॥ १ दियमप्युपयातानामाफल्पमनरूपगुणा येषाम् । रमपन्ति अगम्ति गिरफथमिय पश्यो ते पन्या. हिमिति । दिदमुपयानानामगि येयामनन्यगुणगमायुषा गिर बाप पन्न जगन्ति भुषनानि रमयन्तीजन्दय । २'पदपानापयातोऽसि दिशु समुपसे । पत्स राम गतोऽसीति संतापेनानुमीपसे ।' पुषतरूपमुमतापायलन रयां सृजतानवपषिधम् । विधिना सरजे नयो मनोभूर्भुपि सत्यं सपिता वृहस्पति एकरदिति । उत्कट प्रतापसपो ग्यतनोऽभिसंस्थेल. । उतारिष सा गाना विपिना भुवि नमो मनोभवाति गराधे मिस्वरः।

·५२ कुवलयानन्दकारिकाः। किंचिदिति ॥ किंचिदारम्मतः कस्यचिदारम्मः किंचिदारम्भः मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । ततः पञ्चम्यास्तसिल् । अशक्यवस्व- न्तरकृतिः अशक्यस्य वस्त्वन्तरस्यान्यवस्तुनः कृतिः करणं च सः। उदाहरणम् । हे राजन्, त्वां पश्यता मया कल्पदुमनिरीक्षणं देवा. क्षावलोकनं लब्धम् । अत्र त्वमेव कल्पवृक्ष इति रूपकालंकारो व्य- ज्यते । तन्मूला च पृथिव्यां कर्तुमशक्यकल्पद्रुमावलोकनस्य कृति- रिति विशेषः ।। १००॥ व्यापातालकारः। स्याव्याधातोऽन्यथाकारि तथाकारि क्रियेत चेत् । यैर्जगत्मीयते हन्ति तैरेव कुसुमायुधः ॥ १०१ ॥ स्यादिति ॥ चेदि तथाकारि प्रसिद्धार्थकई वस्तु अन्यथाकारि तद्विपरीतकारि क्रियेत नियध्येतेति यावत्। ताई व्याघातो नामालंकारः स्यात् । यः पुष्पैः जगत्मीयते तुष्यति । मीणातः कर्मकर्तरि छन् । तैरेव पुष्पैः कुमुमायुधः कामो हन्ति वाडयति । अत्र प्रीतिकरत्वेन प्रसिद्धानां कुमुमानां ताइनकरणत्वमन्यथाकारित्वं तानि युसुमानि चोकानि । नर्मदामाहात्म्ये । 'अशोकमरविन्दं प पूतं च नयम- ल्लिका शिरीपकुमुमं ते पश्चयाणस्य सायकाः।।' यस्तुसस्तु शब्दा. दयः पश्य विषया एव याणत्वेन वर्ण्यन्ते इत्याहुः ॥१०१ ।। सौकर्येण नियद्धापि क्रिया कार्यविरोधिनी । दया चंद्वाल इति मग्यपरित्याग्य एय ते ॥ १०२ ॥ साकयेणति ।। या सौकर्येण मुकास्पेग । मुखकरत्वनेत्ययः । निरक्षा मारल्या किया कार्यविरोधिनी मुकररावविरोधिनी दुःखका. रिणी भवति अगापि घ्यापातः । उदाहरणम् । राणम्, गपि बाल इति मत्वा दया पत् असि ताहणे जिमिपुणा येतवाद- मारियाय एड गेहे न सापनीय एन । किंतु धुर गई गम्य दग्धं मनगिजीवपरित शिश नपिनीलाः स्तुये पामलोयना।' . 'गुम्यो नविएप मरो पारिप्रता दाताविपिप तर मनुरारपा ·लक्ष्यरक्षणप्रकरणम् ५३ इत्यर्थः । अत्र गजा गुफरत्येन प्रारम्भं गेहे रक्षण शुरम्स कुमारस दुःमतर जासमिति कार्यविगेषित्वम् ॥ १०२॥ कारणमालासंगरः। गुम्फः कारणमाला स्यापधा मकान्तकारणः । नयेन श्रीः श्रिया त्यागरत्यागेन पिपुलं यशः ॥१०॥ गुम्फ इति ॥ यथा प्रशान्तकारणैः भान्तानि प्रथमोपरिक्षा- न्यनतिक्रम्य इति ययामकान्तं ययामकान्तमुत्तानि कारणानि यथा- प्रशान्तकारणानि | मध्यमपदलोपी समासः । तेस्खयोकैर्गुम्फो रचना कारणमाला स्पष्टम स्याम् । उदाहरणम् । नयेन फारणेन श्रीः कार्य मयति । श्रिया कारणेन यागः फार्य भवति । मेन त्यागेन प विपुलं यशो भवति । अत्रयापि कार्याणामपि माला वियते तथापि कारणगुणवर्णनमेष फविसरम्भ इति विवक्षापूर्विका हि शब्दार्थ- सिसिरिति न्यायेन कारणमालेत्यभिधानम् ।। १०३॥ एकावल्यलेधारः। गृहीतमुफरीत्यार्थश्रेणिरेकावली मता। नवे कर्णान्तविभ्रान्त कौँ दोस्तम्भदोलिती ॥ १०४॥ गृहीतेति ॥ गृहीतमुक्तरीत्या आदी गृहीतं पभान्मुक्तमिति गृहीतमुक्तं सस्य रीया निवन्धनप्रकारेण । यद्वा गृहीतं मुक्त यम्यां मा गृहीसमुगा सा पामी रीतिश्चेति तथेति विपदः । अर्थश्रेणिः , उत्तरोनरपारणभूतपूर्णः पूर्वधारणभूतोत्तरोत्तरी बम्नुभिः नो गुम्फाकारणमाला यथावा। 'भयन्ति नरकाः पापात्पापं दारिपसंभवम् । दारियमण्यदानेन तस्मादानपरो भवेत् ॥' २ नेत्रपति । तस्य भूभुज इति सर्वत्र दो सम्भयो जस्तम्भयोदी- हितमान्दोलन पयोमदोलनाविति पाठे दोला दोलन यसोरनीति विग्रहः । 'मधूनि पो पिपति दिरेफ पर्व विमाति भयणे मियाया। स्पृशत्यमुप्या भ्रषणं च नेत्र नियांन्ति मैत्रायरपरकटाक्षाः इति प्रायपिसासे । उत्तरोत्तर पूर्वपूर्वदिशेणमात्र । पूर्वपूर्वोत्तरोत्तरस विशेषणमानोबा गृहीतमुत्तरीति. 1 ·५४ कुवलयानन्दकारिकाः। अर्थपतिः एकावली मता । एकावली हारविशेषः । तत्सहात्वान् । उदाहरणम् । तस्य महीभुज इत्युत्तरश्लोकादपकृष्यते । नेत्रे कर्णा- न्तविधान्ते कर्णपर्यन्तमायते कौँ च दोसम्भदोलितो भुजस्तम्भ- लम्बिनौ । 'भुजबाहू प्रवेष्टो दोः' इत्यमरः ।। १०४ ॥ दोस्तम्भी जानुपर्यन्तप्रलम्बनमनोहरी । जानुनी रत्नमुकुराकारे तस्य महीभुजः ॥ १०५ ॥ दोस्तम्भाविति ॥ दोःस्तम्भौ जानुपर्यन्तप्रलम्बनमनोहरौ । जानुनी च रनमुकुराकारे रनदर्पणतुल्ये । 'मुकुरो मणिभेदे स्यान्म- ल्लिकायां च दर्पणे' इति केशवः । अन्न पूर्वपदानां विशेष्यत्वमुत्तरप. दानां च विशेषणत्वमिति संप्रदायः । प्रकारान्तरं च कुवलयानन्द इएव्यम । अत्र केयांचित्पदानां पुनरक्तत्वेऽपि दोपो नारायः! मकलकषिर्ममतत्याचमत्कारित्याग । एवमात्तिदीपकेऽपि यो- ध्यम ॥ १०५॥ मालादीपकालकार.. दीपककारलीयोगान्मालादीपकमुच्यते स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वयि कृता स्थितिः ॥१०॥ दीपकति ॥ दीपकावलीयोगात दीप इय दीपकम् । अनेको. 1 'नसलं पत्र मयार पान पतपदलीनपदपदम् । नपदपदोडमा कलयमितो न यो न गुजिन गन महार यम्मनः । 'अथ प्रयति पुण्यन यियेक मतिता। थियेकम्तु ममाग्मानमामा हरिपदव्यम् ।' सन कापविलामे। ५ ‘मंग्रामाणमागतेन गपना यापेममारोपित दयाकर्मय येन येन गाहमा याममागादिसम्। कोदण्डन रा. निशिग्ननापि भूमण्डल नेन न्यं मयता य कीतिरनुमा करपा र सोशत्रपम् ॥ पून बसार धनुषा र मागादिला: मनमा RATAR माल मानस पासt: गगारित: भला माता * 4 HRRRIMinारः।

·एयरक्षणप्रकरणम् १
पफारफपद नाय कावस्या योगाडेतोमालाटीपर्क नामोग्य ।
मालया एकायल्या युग दीपकमिति प्युपते । मरेण नम्या: n.
मिन्याः हरये स्थितिः पृता । न च कामिनीमनमा स्वयि धिमिः
कृता । प्र शिविरदम्यावेदपकर याडम्य गृहीणमुकदा-
देकावली पायुभयोर्योगः ॥ १०६ ।।
शागलपर.
उत्तरोपरमुत्कर्षः मार इत्यभिधीयते ।
मधुरं मधु पीयूपं तम्मात्तम्मात्कचः ।। १०७॥
उपरोगरमिति ॥ उत्तरं यधोनागुपर्ष गार भिधी.
'माग लोकेषु विनांगरपु माग थियेफिगः ।
मप्यनुपानकाररतपुरगुपदानुगाः।'
लायविकारो।
'गुणापुतालादपि पावकः ।
पापुना निमीतोडणी मामय मातिति
'मिदगिंधिहानाधर्मभो मदन ।
गभगोरिमांERोपामारीय

·कुवलयानन्दकारिकाः। यतें कथ्यते । उदाहरणम् । मधु क्षौद्रं मधुरं सादु तस्माच पीयूष ममृतं मधुरं तस्मान् कवेर्वचो मधुरम् । 'पञ्चमी विभक्त' इति पञ्चमी ॥ १०७ ॥ यथासंट्यालकारः। यथासंख्यं क्रमेणैव ऋमिकाणां समन्वयः। शत्रु मित्रं विपत्तिं च जय रञ्जय भञ्जय ॥१०८॥ यथासंख्यमिति ॥ ऋमिकाणां क्रममामानां क्रमेणैर समन्वयो यथासंख्य स्पष्टम् । उदाहरणम् । हे राजन्, त्वं शत्रु जय पराभव । 'जि अभिमवे' इति धावोलोद । मित्रं च रचय पीणय । विपत्ति लोकानां कष्टं च भत्रय । न चायं शब्दालंकारः । अन्वयकालेऽपि ऋमस्य विवक्षितत्वात् ।। १०८ ॥ पर्यायालकारः। पर्यायो यदि पर्यायेणैकस्पानेकसंश्रयः। पद्मं मुक्त्वा गता चन्द्रं कामिनीवदनप्रभा ॥१०९॥ पर्याय इति ॥ ययेकस्य वर्णनीयवस्तुनः पर्यायेणानुक्रमेण अनेकसंश्रयः अनेकपदार्थाश्रयणं नियध्यते तहि पर्यायः। परिपूर्वा दयते व घम् । उदाहरणम् । कामिनीवदनप्रभा फान्तास्यकान्तिः पद्म पङ्कजं मुक्त्या चन्द्र ग्लायं गता रामाविति शेपः। निदर्शनासं- कीर्णमेतत ।। १०९॥ एकस्मिन्यधनकं वा पर्यायः मोऽपि संमतः। अधुना पुलिनं तत्र यत्र स्रोतः पुराऽजनि ॥११॥ एकस्मिन्निति ॥ यदि वा एकस्मिन्पदायें अनेकं परनु वयंते मोऽपि पर्यायः ममतः । उदाहरणम् । यत्र यरिमम् प्रदेश पुग 'नन्याश्रयम्पिनिरियं तप फालकूट फेनोत्तरोत्तरयितिरपदोपदिया। ग्रामयम्य हृदये गरमोथ की धुना यासि पायि पुनः थलागार ।' नन्यायनि । प्रसाद, उत्तरोनरविनिमुटं पदं स्थान पर लाए. पौरमायाम्धितिमा केनोरियादयः ।

·एक्ष्यटक्षणप्रकरणम् १ मोतः अजनिजायतेस्मा 'दीपजन इत्यादिना कर्वरिष्लेचिण। अधुना मंप्रति सत्र पुलिनं वर्तते । अवैकस्सिन्सरित्प्रान्ते वर्षामु प्रवाहो मीमे घ पुलिनत्वमित्यनेकवर्णनम् । 'सोतोऽम्युसरणं स्वतः' इति 'बोयो- स्थितं वत्पुलिनम्' इत्यमरः । नन्वनेकशब्दस्यकवचनमयुकं द्वियहु- वाचित्वादिति घेन । अभिधीयमानसमुदायस्पैकवचनराधाभावात् । यथा माघे 'सेव्यतेऽनेकया सन्नतापाया' इति । 'भवन्त्यनेके जल- धेरियोर्मयः' इत्यत्र खवयवपरत्वात्समुदायबाहुल्यादहुत्वं युक्तमेवेति दिर॥ ११०॥ परियायतकारः। परिवृत्तियिनिमयो न्यूनाम्यधिकयोमिधः । जग्राहकं चार मुक्त्या कटाक्षात्स रिपुश्रियः॥१११॥ परिवृत्तिरिति ॥ न्यूनाभ्यधिकयोः भादद्धयोः मियः पराप- रम् । "मियोऽन्योन्यं रहस्यपि' इत्यमरः । विनिमयो व्यत्ययः परि- गृतिः परिवर्तनं व्यत्ययकरणं परियत्तिरिति व्युत्पत्तः । उदाहरणम् । म राजा एक एकत्वसंख्याविशिष्टम् । संख्यागुणवाचिना एकशब्देन मविशिष्टद्रव्य लक्षणा । 'एकोन्या प्रधाने प प्रथमे फेवले तथा । माधारणे समानेऽल्पे संन्यायां प प्रयुज्यते' इति मेदिनी। शरं गेप मुक्त्वा रिप्रति क्षित्वा दवा पेति शिष्टं रूपकम् । रिपु. प्रियः अस्लिमयाः गजतुरगादिगंपतिरूपाया पायाधेति शिष्ट- रूपकम् । 'शोभासंपत्तिपपासु लक्ष्मीः श्रीरिव एश्यते' इति केशवः। कटाक्षान् वदीयपस्तुलाभानित्यर्थः । कृपासूपफवसायेन तेषु कटाक्षत्यारोपान् पनित्यर्थः । 'बहुपु पहुवचनम्' इति यूवाहतुश- दाभावेऽपि फटाक्षाणां याहुत्वं एकाम्पमयोगादेकवपनाच शर. संकत्वमिति न्यूनाधिकभाव । जग्राह स्वीपकार, उपादे पति शिटरूपकम् । ततश्च गश. शूरत्व रिपूणां च पलायन गम्यते ॥ १११॥ तस प प्रषयसो जयगुरः सगिपः निमिय सोप्यतेऽधुना। येन जसरफसेयरप्पयारधीतमिन्दुफिरणोपयलं परा' तस । प्रत्यसोतारम्प अम्युषो भविशेषस सर्य नमस पोरनीयम् । नलिई । योग र परीर सपोरन मह से स्वागतमापराः तम् । स सरोममिलन ·कुवलयानन्दकारिकाः। परिसंख्यालंकारः। परिसंख्या निपिध्यकमेकस्मिन्यस्तुयन्त्रणम् । नेहक्षयः प्रदीपेषु न स्वान्तेषु नतध्रुवाम् ॥ ११२॥ परिसंख्येति । एकस्मिन्प्रकृते एकं किंचिद्वस्तु निषिध्य यत्र तस्यान्यत्र नियमनं परिसंपन्या । परिसज्य संख्यानं नियमनं परि- संख्येति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । मेहक्षयः तैलक्षयः प्रीतिशयश्चेति शिष्टरूपकं प्रदीपेष्वेव भवति । नतध्रुवां कामिनीनां स्वान्तपु चि- तेषु तु न भवति । अत्र स्नेहक्षयस्य प्रदीपे नियमनं मुन्दरीस्वान्तेषु तनिषेधस्पष्टीकारार्थमिति लक्षणानुगमः । स यथा सायं प्रातवां- शनमिति श्रुतावशनस्य सायंप्रातःकालयोनियमेन अन्यकाले तनि- त्तिरर्थलभ्या । 'परिसंख्या विधेः फलम्' इति मीमांसकाः । तथा- प्रापि स्नेहक्षयस्य नियमादर्थलभ्योऽन्यत्र निषेधः स्पष्टप्रतिपत्तये निबद्ध इति परिसंख्याविधिसादृश्यान् परिसंख्यालंकाराभिधानम् । केचित्तु काल्यार्थापत्तिकाव्यलिङ्गयोरिव तात्रिकाभिमतविधिलक्ष- ण्याय काव्यपदं पूरणीयमित्याहुः । मुखं व्यादाय स्वपितीत्यादिवन् नियमनोत्तरकालं निषेधेऽपि निषिध्ये सत्र क्त्वाप्रत्ययः पूर्वभावस्य बुद्धौ स्थापितत्वात् । एवं च कुवलयानन्दे संगतानि मृगाक्षीणामिति लोके स्त्रीसंगतस्य क्षणिकत्वोक्तर्विद्धेति चेन्न । तत्र हि स्नेहस्य विषयभेदविवक्षा नतु नाशविवक्षेति ॥ ११२॥ विकल्पालकारा। विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पालंकृतिर्मता । सद्यः शिरांसि चापान्या नमयन्तु महीभुजः ॥११३॥ विरोधे इति ॥ तुल्यत्रलयो. समप्राधान्ययोविरोधे याध्यवा- धकभावे मति विकल्पालंकृति. विकल्पनामालंकारः मता बुधः म्वीकृता । उदाहरणम । महीमुजो नृपाः समः शिरांसि नमयन्तु । चक्रवर्तिनी विजययात्रारम्भमात्रेण त्या संधिं कुर्वन्त्वित्यर्थः । अथवा । 'निषीय मदिरा दुरोदरवशो घसापदिलं सदासि पिशितं हित न खलु घेद नैवाहितम् । अयं यतति धावति भ्रमति मूर्च्छति भ्यायति प्रताम्यति पलायते प्रजपति स्फुरत्यश्चति ॥ इनकायविसामे।

·सश्यरक्षणप्रकरणम् १ चापाकोदण्यान 'अर्थः पुंसि घ' इति पुंस्त्वम् । नमयन्तु नमने- नाधिन्यागत्या निप्रहं दुर्वन्वितायः । अत्र इतवाक्ये मैधिविमहयो. ध्यापकत्वाद्विरोधः । गम्यमानम्याप्यलंकृतिशब्दस्य पुनदपादा. मान् पारत्याभावेनालंकारः । यथा शृंगालः काको वा स्पृशतु यदि या पाण्तनयः' इत्यादी याध्ययाधकमात्रो नचाहत्वानुः ॥ ११३॥ समुख्यालकार.. बहूनां युगपनायभाजां गुम्फः ममुच्चयः । नश्यन्ति पश्चात्पश्यन्ति भ्रश्यन्ति च सय द्विपः११४ पहनामिति ॥ युगपदावभानां युगपदयनं युगपदावः समज- नशीलानां पहुनामांनां गुम्फः संदर्भः समुशय. स्पष्टम् । उदाह- रणम । हे नृप, तब द्विपः नश्यन्ति पलायन्ते पात्पश्यन्ति पृष्ठ निरीभन्ते । किंच अश्यन्ति अध. पतन्ति । त्रामादिति भावः। अत्र पौर्वापर्य सत्याप शतपत्रपत्रातभदन्यायेन युगपकाको योभ्यः । अमापि पात्यानुवृत्ते. हिरिस्त्यो मो प रक्षत्वित्यत्र समुषयमात्र नालंकारः।।११४॥ अप्रथामिकाभाजामककार्यान्ययोऽपि सः। कुलं रूपं ययो विद्या धनं च मदयत्यमुम् ॥११५॥ अहमिनि ॥ श्री प्रथमा यम्यामिन्याप्रर्धामफा । दीपादिभाषा' निक. ममामान । या अकादम्य श्रीरबामिनोना 'युनिया । पूर्वप्रथमाध्यामिनायवान । नयादि । अहं 5. चमिनि गर्ने र अपने मा ममिका । स्वार्ध कन । मत्वर्थीयो पाटन । चारप्रर्थामका विकानाम युगपदेक कार्यकाणत्यग मा परमादीनामचनन वान मानानि तनुल्यायामन्वय योग्यता- ा सणा ना भनीन नोमानामर्थाना पम्पोपमटेनान्वय. पोयानारियर्थ । वर्गस्यय प्रियासनन्धोऽपि म ममु- ' 'रन प्राय गत्य जलधिपरिगे भूमिपल माही मुन्ना मुना निग्यधि एत कार्यमशिलम् । पानी सप्राप्त समुचितपद धीग्रायने शुगाल, करको या रातु यदि पा पातनयः ·कागानन्दसारिकाः। परः। उदाहरणम । कुल गोत्रम । 'गुल गाने गण गृहे' इति विषः । कप मौन्दर्य ययो गौग्न तमोर मदतुल्यान् विगा भुयादिः धनं ममु प ममुं भाग्यमन्तं मदनि गदगुल्म करोतीति मदयनि । 'मकरोनि गदा नि गिजगारकरि हटो रूपम् । अत्र कुमा- दीनां मलेकपोनन्यागेन मममायान्यं पारत्याहतुः ॥ ११ ॥ शारदीरामनार ऋमिककगतानां तु गुम्फः कारकदीपकम् । गच्छत्यागच्छति पुनः पान्यः पश्यति पृच्छति ११६ ऋमिकेति ॥ ऋमिकैकगतानां क्रमप्राप्तानामंकानयानां च यहूनामर्थानां गुम्फो रचना कारकदीपकं कारकं कर्टकर्मादि दीर इव दीपकम। अनेकोपकारक यति व्युत्पतेः । उदाहरणम् । पान्य: गच्छति पुनरागच्छति पश्यति पृच्छति च किंचिदिति शेषः । अत्र पान्यराब्दस्य कर्तृकारकस्यानेकक्रियान्वितत्वादीपकसाहश्यम् । अत्र कियाणां योगपधंन विवक्षितमिति ममुषयानेदः ॥ ११६ ।। समाप्यलकारः। समाधिः कार्यसौर्य कारणान्तरसंनिधः । उत्कण्ठिता च कुलटा जगामास्तं च भानुमान ११७ समाधिरिति ।। कारणान्तरसंनिधेः अन्यकारणसांनिध्यान् कार्यसीकर्य कार्योत्पत्तिलापवं समाधिः सम्यगाधानमुत्पादनमिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । च यदा कुलटा पांसुला उत्कण्ठा उत्सुकना संजाता यस्सा इत्युत्कण्ठिता । तारकादित्वादिवच् । च तदा भानु. मानसं जगाम । अत्रौत्सुक्यमात्रस्य पांमुलेप्सितसंपादकत्वेऽपि सूर्यास्तोल्लसिततमोरूपकारणान्तरसांनिध्यात्सोकये जातमिति लक्ष- णानुगमः ॥ ११७ ॥ १ 'निद्राति नाति भुत चलति कचभराशोपयन्स्यन्तरास्ते दीव्यत्यर्न चायं गदितुमवसरो भूय आयाहि याहि । इत्युद्दण्डै प्रभूणामसकृदधिकृतरितान्दारि दीना- न्पश्यासान्ये सरसिरुहरुचामन्तरगरपाहै।'

·१ लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ प्रत्पनीकालकार... प्रत्यनीकं बलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रमः। जैत्रनेत्रानुगी कर्णावुत्पलाभ्यामधः कृता ॥ ११८ ॥ मत्यनीकमिति | थलवतः शत्रोः पझे सहायपले । “पक्ष: विगरुत्साम्यसहायवलभित्तिपु' इत्यमरः । पराक्रम पराभवः हिनमिति यावन् । प्रत्यनीक अनीके इनि प्रत्यनीकम् । विभक्त्यर्थे- व्ययीभावः । यद्वा अनीकं लक्षीकृत्येति प्रत्यनीकम । 'लक्षणेना- भपती आभिमुख्य इन्यव्ययीभावः । उदाहरणम । उत्पलाभ्यां मलाभ्यां जैत्रनयानुगौ माधु यया तथा जयत. ते जेतृणी । 'आ- स्तरछीलतद्धर्मतत्साधुकारिपु' इति साधुकारिणि तून प्रत्ययः । तृणी एव जै जै पते नेत्रे प जैत्रने तयोरनुगौ समीपष. नो सेयको पति शिष्टरूपरम् । कर्णाधाकृती भारेणाक्रान्ती तेरस्कृती पति शिष्टरूपकेण लक्षणानुपम । मेन पोपलयोविजि- पुत्वारोपो व्यग्यते इत्यलंकारेणालंकारपनि । भेदान्तर कुक्ल- गनन्दे दृष्टध्यम ।। ११८॥ पाव्याश्यलपार । फैमुत्यनाथसंसिद्धिः काव्यार्थापत्तिरिप्यते । स जितस्वन्मुखनन्दुः कायाा मरसीरुहम् ॥११९॥ फमुत्येनेति ॥ मुत्येन किमुतभाव फैमुन्य सेन किमुतशब्द- प्रयोगणेत्यर्थः । अर्थससिद्धि. व्यतार्थप्रतिपत्तिः । काव्याापतिः १ पत्र परेलीयान् लय अनुभवाय. प पक्षाधितर्पलस्य जिया इतर पनि भषयमलकारः । 'मराकोऽयं तापत्तथ पदमसौन्दर्य विजय मुधापामा धाममसररभसादेश्य पदमा। सरोजानं जानु रफुटनदफारीति मतितो निशाया सापाहायपि मलिनायेप सहसा ।' 'मधुमतापः पुपिना सीपमधुमपानिमीलनेन । पि समागम्य पसायुधांशपरमपमातनोति।' १'अपरोऽपमधीपाला पाजीपममाहरः। भन्यजीयम हलहरतानि पिमहतम् ।

·६२ कुवलयानन्दकारिकाः। काव्यसंबन्धिन्यापतिः । काव्यपदं ताधिकार्यापचरणार्य तस्याः प्रमाणालंकारेप्वन्तर्भावान् । इप्यते बुधैरिति शेपः । उदाहरणम् । हे प्रिये, त्वन्मुखेन सः प्रसिद्धः पद्मसंकोचक इन्दुर्जितसहि सरसी- महं पगं जितमिति तु का वाता । वार्ता विनापि जातमेवेसर्यः । मुत्यशब्दस्योपलक्षणत्वात् तदर्यशब्दान्तरस्यापि प्रयोगे इत्याहुः । अत्र पद्मजेतरि चन्द्र जिते पद्मं तु जितमेवेति दण्डापूपिकान्याये । व्यायाधिपः ॥ ११९॥ कायलितालारः। समर्थनीयस्यार्थस्य काम्यलिटं समर्थनम् । जितोऽसि मन्द कन्दर्प मचित्तेऽस्ति त्रिलोचनः १२८ समर्थनीयस्येति ॥ समर्थनीयस्य समर्थनसापेमस्यायस राम धनं दृढीकरणम् । हेतुपु दर्शनमिति यावत् । कालि काव्याभिगत लिस तकशाम्राभिमनसिनव्याननीयं काव्यपदम् । न्यायोऽनुमान हेतुश्च लिङ्ग युक्ति. समर्थका इति गोवर्धनः । हेतुम्बापं घोचमनि पुराणे-'सिमाधयिपिताम्य हुनुभवति माधरः । फारको मापक धनि द्विधा मोन्युपदिश्यते ।। इति । तत्र दण्डेन पट श्यादिकार. कहना चमत्कागभावान काव्याल त्वम् । आदरणम । मन मृमं कन्दप, मया जिनोमि त्यमिनि नेपः । यतः मणि प्रिटोपनः शिवराति । अत्र मरम्य अयो दुष्करल्यारममयनगाभः । तम्य ममबन पगमाभिव्योम्या कृतमिति वाक्यातुर बाध्यमि। पदानुकतु प्रविनय-यानभवियोपनारम्य गामि. प्रायवारिकगण परिण या मन्य मेनिस | १२०॥ उनिम्यान्नान्यामः म्यागामान्यपियोः । हनुमानग्धिमनारपर कि महात्मनाम् ॥ १२१ ।। 14441414141 Angre E: पी. NEETrivikrainers wri ran मादी infrisaheirat. Bermitteekrritiirmiriti अप-44-ALI ·टक्ष्यरक्षणप्रकरणम् १ अफिरिति । सामान्यविशेषयोः बद्न्यापकाल्पत्यापच्योरर्थ- योरक्तिः युगपदिति शेषः । अर्थान्तरन्यासः स्पष्टम् । उदाहरणम् । हनुमान् यमानः अधि सागरमवरन् उहितवान् । धातूनाम- नेकार्थत्वान् । सथा हि । महात्मनामलौकिकानां दुष्करं किम् न किंचिदित्यर्थः । अब प्रावार्थविशंपन्य समर्थनार्थ सामा. न्यायोतिः । सामान्यविशेपत्वेनोक्तिरान्तरन्यासः । हेनुहनुमा- वैनोति: कार्यालगामिति निर्णयः कुवलयानन्द । कार्यकार- णमायनोतिस्तु कायलिनेऽन्वर्भवनि । अर्थान्तरन्याम इति कैपितू ॥ १२१ ॥ विशेषस्य सामान्येन समर्थनमुदाहृत्य सामान्यस्य विमेपेण सम- धनमुवाहरवि- गुणवस्तुसंसर्गाधाति स्वल्पोऽपि गौरवम् । पुष्पमालानुपङ्गेण सूत्रं चिरमि धार्यते ॥ १२२ ॥ गुणयदिति ॥ गुणयद्वस्तुमंमगान गुणयुक्तपदार्ययोगात् स्य- स्पोऽपि पदार्थो गौरवं महत्त्वं यानि । सथादि । सूर्य कामादि- सन्तु पुष्पमालानुपनेण कुमुमहिमगन शिम धार्यते । शिर . शब्दोऽत्र घण्टपर अथ गन्धगुणयुगाना पुष्पाणामनुप- मान मूत्रम्य पदार्थम्य गाग्र भारवचमादगे वा जान इति लक्षणानुगम । अत्र पुष्पाणा किल्कन. तुशालि जगद्गुणयन्यमिनि कचिन । तन्तुप्रतिपादियो । सगन्धशातिरादिति तु माग । गुणदो प्रिय मानना प्रमिलो ना कि नवादी केशव - 'गुणोप्रधाने पाटी मोरया गो फोटो लाभ सवाहिमामादिविनाशिरिनादिपु । इति ।।। नयाच यस्मिन्यिशेपमामान्यविंगपाः म विकम्बरः । मन जिग्य महानो हिदुधमा मागग इव ॥१२॥ , 'भनन्तरपरभया पाहिम न भागविलोरिजालम । एको दिदो गुणमनिपाने निमतान्दो विरणिया ·६४ कुरलयानन्दकारिकाः। यस्मिमिति ॥ यस्मिन् विशेषसामान्यतिरोशः क्रमेण मागि स विफसरः । विकसन साकरोति विकसर इति व्युतः । 'कम् विकास' इति धातोः साधुकारिणि करप् । शमयिलरोयरिगारम विकसनतेनाभिमतः । तामत्कारपिसारोऽलंकारः । उदाहरणम्। सरामा परेन जिग्ये । हि यस्मान्महान्तो दुपीः दुर्जया भाति । कम । गागरा इस । यथा महत्वात्सागरा दुषः । गोषमान विषयार्थप्रगविन्यागः प्रकारान्तरमप्यति कलगानन्दे । प्राभा मो लाग्नरम्गासयो: मंफरोऽयं न सलंकारान्तरं तय नामान्तो वा॥ १२३ ॥ प्रौगोपकारः। पाटोतिरक्ताधाहतोल तुल्यप्रकल्पनम् । कथाः कलिन्दजातीरतमाललोमगंधकाः ॥ १२५ ॥ पाटोतिरिति । उहायानोः उपासाला मातो. ग. सुखरायन वर्णनीयफारगनाभिधानं प्रगति प्रदान भीगना. मुनितिपणे भिकल्पनाशालिनो धीमा हाम राम कमा कंशा करिनानीरमानोगा। या जगता यमुना नमानी मोगा: सामा । सो सामगोपदेश नयामा गामा गमनानीलगतीमाग Aft frमानियनमntinen. 44141 . ममापन पद- माराम पिपं। या विना गाना ||१२९ मनामिन Name matuat AmraTI traft.ruritiuirirala ·रपटक्षणप्रकरणम् १ ६५ प्रवीतये यदीत्थं स्वादित्यवविध उदो विवर्ष: संभावन परम् । पधादिप्रयोगपूर्वफत्वाभिधानानातिच्यामिः । उदाहरणम् । हे देव, यदि पचा शेषः सहस्रमुसो भवन् शेपो वा पका भवम् साद सेन वर गुणाः कथिताः स्युः । अत्र ययादिपयोगपूर्वकवितण गुणा- नामगण्यत्यसिद्धिः॥ १२५ ।। मिप्यायपतित्पलंगा। किंचिन्मिध्यात्यसिद्धार्थ मिष्यार्थान्तरकल्पनम् । 'मिप्याभ्यपसितिश्यां पश्यत्ययज पहन ॥१२६॥ किंचिदिति ॥ पायचिन्मिध्यावं किंचिन्मिध्यात्वम् । पष्ठीक- खुरापः । किमः पविमतिकाम बाथै विदिति निपातः प्रत्ययो वा। चिन्तय सत्पुरुप पठया लुक । सम्पनिये इति सिम- বাধা থিম বর্ন মূষন पमान मियाध्यमितिरिति घ्युत्पतेः । उदाहरणम् ! पपज गगनामुममाला पहन मन वेश्यां गणिकां पायेन पसीपुर्यात् । पत्र पपुष्पमालावदनोवत्या वेश्यावशीकरणय मिथ्यात्वमितिः । प. धादिप्रयोगामायाप पूर्वमाः ।। १२६ ।। एडिताला प्रस्तुते पण्ययाक्पार्थप्रतिबिम्परप पर्णनम् । टेलितं निर्गते नीरे गेतुमेपा चिकीर्षति ॥ १२७ ।। ‘সম হালিশ: থাবা ছিলাঃ ংযথা मशापधुपापमाणपभिरमायाः विलापीतयः । गीयर मरमटयता जानेन पयोदय मानो प्रकरण धर्मरमणीदुग्धोधषि' भावापर ANTRATESTinner उपलक्षित र बाजारपणाच लारामा भर लिया पुष गोरमी reph Tvti titi RefRERA) १. सूर्यप्रभवो वपापविषया मतिः। निती(ईना मोहाडामालियाम् ।' भगापि लिन समजा. MRITERAR T frejntry.. नमन NिPUCAREEREN ·गुरवरानन्दारिकाः। प्रस्तुत इति ॥ प्रगुने पानी पर्णनीयो यो याममा गमा निरिम्पः प्रतिनिधिला वर्ग सन्दिपष्टम् । मादागम् । गपा नायिका नीरे नि मनि मर्नु पालिपिकीपति फर्नुमिति । সর মতাে নাকি শ নযঃ মা মণি সানন লুনি- सीति यर्णनीयो यागार्गः । तत्प्रतिनिधिमूगायवर्णनाभणानुगतिः । गति प्रानुगनिर्देशापकाविशयोगितमृतिनो भेदः ।। १२७ ।। प्रदर्षगातंपरा उत्कण्ठितार्थसमिद्धिविना यल प्रहर्षणम् । तामेय ध्यायते तस्म निसृष्टा सैव दूतिका ॥१२८॥ उत्कण्ठितेति ।। यन्नं प्रयामं विना उत्कण्ठितार्थमंसिद्धिः उ. त्कण्ठितस्य संजातोत्कण्ठस्यायिनः अर्थसमिद्धिः कार्यनिष्पचिः प्रह- पंणं स्पटम्। उदाहरणम् । तामेव प्रियानुनयकुशलतयाभीप्सितामेव दूती ध्यायते चिन्तयते तस्मै नायकाय । क्रियाप्रणाचतुर्थी । तनु- दिश्येत्यर्थः । सैव तदभीष्टैच दूतिका चेटिका निसृष्टा प्रहिता सा मानिनी मां प्रत्यनुकूलां दूती कदा प्रेपयिष्यति इत्युत्कण्ठितस्य नाय- कस्य यत्रं विना देवान्नायिकया सब दूती प्रेपितेति लक्षणानुगमः। उत्कण्ठालक्षणं चोकं कुवलयानन्दे ॥ १२८ ॥ वांच्छितादधिकार्थस्य संसिद्धिश्च प्रहर्पणम् । दीपमुद्योतयेद्यायत्तावदभ्युदितो रविः ॥ १२९ ।। १ मेधैौदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालदुमै- नक्तंभीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय । इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्यकुजम राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहः केलयः॥" अन्न राधामाधवयो. परसरमुत्कण्टिनप्रसिद्धतर अत्र प्रन्यारेण निवामि- खत्रोदाहरणे लक्षणानुगतिः । २ 'चातकस्त्रिचतुर पयाकणान्याचते जलधरं पिपासया। सोऽपि पूरयति विश्वमम्मसा हन्त हन्तमहतामुदारताम् ।। पश्येवि शेपः । - ·लक्ष्यरक्षणप्रकरणम् १ यान्छितादिति ॥ वासितादीप्सिताधिकायस्याधिकगुण- स्वाधीन्वरस्य संसिद्धिलांमश्च प्रहर्पणम् । पकारवटैन प्रतीतायपि पुनर्पदणं पारतरत्वार्धम् । उदाहरणम् । यावी उद्योजयेत्तावद्र- विरभ्युदितः । अत्र दीपेच्छोकलामः । प्रभातो यत्रं विना जात इति सक्षणानुगतिः ॥ १२९ ।। यतादुपायसिद्धयर्थात्साक्षाशामः फटस्य च । निध्यञ्जनापधीमूलं खनतासादितो निधिः ॥१३०॥ यदादिति ।। उपायसिद्धार्याकारणलाभनिमित्ताधमा मा- क्षाफलम्स कार्यस्य लामय प्रहर्षणमिति संभ्यते । उदाहरणम् । নিশ্ৰনীৰ লিখিীঘলন নিন নিশ্বনাথ औषधी निष्यसनीपधी। 'ओपथ्यः फलपाकान्ताः' इति फोशान् । 'दिकागदनिनः' इति डीपन्तोऽपि ओपधीशदोऽग्नि । मयु 'ओपधि: स्यादीपधीय फलपाकादमानिका'न्याह । तस्याः मूलंग्यनता विदारयता घुमा निपिनमरयः भासादिनः प्रार. । विधिना भव. विर्भेदाः पशहादयो निः' इत्यमरः । अत्राअनर्मपादफलि- फामहणाय भूमि सनतस्तत्रैव निधैर्दगनं जातमिति लक्षणा- नुगमः॥१३०॥ विषादनालकार इप्यमाणविरुद्धार्थसंप्राप्तिस्तु विपादनम् । दीपमुघोतयंधावनिर्वाणस्तापदेय सः ।। १३१ ।। इप्यमाणति ॥ इप्यमाणविग्दासप्राति इप्यमाणादीस्मिता- धान विरदी विपरीतो योग्यतस्य संप्राति सम्यग्लाभरतु विपादनं स्पष्टम । उदाहरणम | यावीपमुद्योतयेम् प्रेहाणेन प्रापर्यन् सावदेव प्रदीपो निर्वाण नएः । निर्वाणो पावेदवि निधानत्वम् । 'निर्वाण निती मोक्षे विमा गजमत्रने' इत्यमरः ।। १३१॥ 'निर्गमिष्यति भविष्यति गुममातं भाम्पादेप्पति सिप्पति पदममीः। रथं विचिन्तयतिशगतेरिफे हालत मरिनी पर महार।'

·कुवलयानन्दकारिकाः। उसासालचरः। एकस्य गुणदोपाभ्यामुलासोऽन्यस्य तो यदि । अपि मां पावयेत्साध्वी स्नात्वेतीच्छति जाह्नवी १३२ एकस्यति ॥ एकरस कस्यचिद्वस्तुनः गुणदोषाभ्यामुत्कर्षापका- भ्यां अन्यस्य वस्तुनो यदि ती गुणदोपौ वयेत सदोल्लासः सम् । यद्यपि गुणदोपाध्यामित्यत्र साहित्यासंभवात् द्वन्द्वसमासो दुर्घदस्त- थापि भिन्नानि लक्षाणि युद्धिस्थानि कृत्वा साहित्यं समाधेयम् । उदाहरणम् । साध्वी सती साध्वी पवित्रता'इत्यमरः। नात्या मामपि पावयेत् इति जाह्नवी नित्यमित्यच्छति । अन साध्याः पवित्रता- गुणेन जागन्याः स गुणो वर्णित इति लक्ष्णानुगमः ॥ १३२ ॥ दोषण दोपो यथा- काठिन्यं कुचयोः सृष्टं याछन्त्यः पादपायोः । निन्दन्ति विश्वधातारं त्वद्धाटीयरियोपितः॥१३॥ १ 'यदय ग्यमशोभादसेनांसो निपीडितः। एका ती तदहेषु शेषम भुयो भर र नायिका मन्दिप गुणेन नदनारितम्य मागम सितगुणो वर्णितः । २ यत्र कम्य गद्गुणेनान्यम्प गुणो दोग दोषो गुणेन दोगे दोषेण गुणों का बतेग श्रम । उदाहणानि । 'लोकानन्दन चन्दनदुम सो मास्मिग्यने पायता दुवंश कटिनामादयंगशालमेतानम् । धन्यान्यनिराशालनगालावरहीगंला न साम्यय दानि कयलमिद गय वपुर्पनम् ।' बना परमरमामलोगनारायणे । दानाधिनी मधुकरा परिकताले. गरता करियाण मराज्या। माय गारयुगमन भृा. पुनरियापन परति । अमापन गरी "भागात पित गरि गुणी मर्पित Pr. या मुरि नागंन मनगा माता मध्यराट पसलोनारप. समाश्यामनिमा गुीह माना। ram netrykriti ·टक्ष्यटक्षणप्रकरणम् १ ६९ काठिन्यमिति ॥ कुचयोः मृष्टं काठिन्यं पलायनकाले पाद- पनयोवांछन्त्योऽरियोपितः निहनवैरिवनिताः सदाटीपु धाराभि- ग्टन्तीति धाट्यः पृपोदरादित्वात्साधुः वाजिवाहिन्यः वास्वागतासु विश्वधातारं प्रमाण निन्दन्ति । मर्तृवधानातवैधव्यानामस्माकं व्यर्थ कुचकाटिन्यं सृष्टवन्तं पलायनोपयोगिपादतलकाठिन्यं पासृष्टव- न्तमपतुरं विधातारं धिगिति दुःसाद्गाईयन्नीत्यर्थः । अत्र कुचका- टिन्यव्यर्थत्वदोपेण विधातुनिन्दादोपो वर्णितः ॥ १३३ ॥ गुणेन दोपो यथा- सदभाग्यं धनस्यैव यन्नाश्रयत्ति सजनम् । लाभोऽयमेव भूपालसेवकानां न चेद्वधः ॥ १३४ ॥ तदिति ॥ तत् धनस्यैव अभाग्यं भाग्यहीनत्वम् । वत्किमित्यत आह । यद्यस्मात्सजन साधुम् । 'साधुसभ्यार्यमननाः' इत्यमरः । नामयनि न मदते । अत्र सजनस्य सेव्यत्वगुणेन धनस्यामाग्यत्व- दोपो वर्णितः । दोपेण गुणो यथा-घेद्यदि भूपालमेवकानां वधो न भवेत्तहि, धनप्राप्ति विनाप्ययमेव जीवनरूप एव लाभः । अत्र राक्षः कार्यदोपेण सेवकानां वधाभादो गुणवेन वर्णितः । केरिनु है भूपालेति संयोध्य राजानं प्रति सेयकस्पेयमुक्तिरित्याहुस्नन्न । सेव- कस्यैवंविधप्रागल्भ्यानौचित्यात् ।। १३४।। अवज्ञारपार । ताभ्यां तो यदि न स्यातामझालंकृतिस्तु सा । स्वल्पमेवाम्यु लभते प्रस्थं प्राप्यापि सागरम् । भोलन्ति यदि पद्मानि का हानिरमृतद्युतेः॥ १३५॥ 'मदुक्तिदन्तर्मदयति सुधीभूय मुधियः किमशा नाम शादलमपुरुषानादरभरः । यथा यूनस्तरलरमरमणीयापि रमणी कुमाराणामन्तःकरणहरण नैय पुरते।' मचिरिनि।ममोकिदिता मुधिोऽल परण मुधीभूपामृदीमय पन्नति तोषयति तदाम्या मदुले रगानी नीरसानां पुराणामनादरसमू कि नाम मात्र ·कुवलयानन्दकारिकाः। ताभ्यामिति ॥ यदि ताभ्यां गुणदोपाभ्यां तौ गुणदोषी न स्यातां तर्हि सा अवज्ञालंकृतिः । अत्र गम्यमानोऽप्यलंकृतिगदा- मत्काराल्पत्वेऽपि वाधामात्रद्योतनार्थः । उदाहरणम् । गुगेन गुणा- मावो यथा । प्रस्थं प्रस्थपरिमितजलपानं सागरं वारिधि प्राप्यापि खल्पमेवाम्बु सलिलं लभते । अत्र सागरस्य महत्त्वगुणेन प्रस्थस्या- धिकजललाभगुणाभावो वर्णितः। दोपे दोपाभावो यथा-मौल- न्तीति । यदि चन्द्रोदये पद्मानि मीलन्ति संकुन्ति तर्हि अमृत. झुतेः सुधांशोः का हानिः । अत्र पद्मनिमीलनदोपेण चन्द्रस्य हानिरूपदोपाभावो वर्णितः । सुधांशुत्वगुणवलेन पद्मद्वेषरूपदोपस्य तिरस्कारान् पट्पदी ।। १३५ ॥ अनुनालकारः। दोपस्याभ्यर्थनानुज्ञा तत्रैव गुणदर्शनात् । विपदः सन्तु नः शश्वद्यासु संकीर्त्यते हरिः ॥१३६॥ नकिचिदित्यर्थ. । क्वचिदलसेति पाट. । परमरमणीयापि रमणी श्री यूनस्तरणस यथान्तःकरण मदयति न तथा बालाना तद्वदित्यन्वयः। 'त्वं चेत्संचरसे वृपेण लघुता कानाम दिग्दन्तिनां व्यालैः कङ्कणभूपणानि कुरुपे हानिन हेनामपि । मूर्धानं फुरपे जलांशुमयशः किं माम लोकत्रयी. दीपस्याम्मुजयान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं घूमहे ।' ल चैदिति शिव प्रति कस्यापि करुक्ति. जलांशु चन्द पक्षे जहाशमाक्षम्युज बान्धव पूर्य । अन्यत्रसटम् । अत्राये कवितारमणीगुणाभ्यामलायालहदयोलाराम पगुणाभावो वर्णित । द्वितीये परमेश्वरानजीकारतोपेण दिग्गमादीनो लघुनादिदो. पाभावो वर्णितः । इत्यवज्ञातवारः। ,'मध्येय जीर्णतां यातु यत्ययोपरतं कपे। नरः प्रत्युपकारार्थी विपत्तिमभिकांशति ।' इय हनूमन्तं प्रति राघवम्योक्तिः । अग्र प्रन्युपकारामायो दोषः तरभ्युपगमहेनु। गो विपश्याराहाया अप्रगक्ति गा च व्यारेकमुगप्रयुक्तेन गागाग्येन विशेषग- मर्यनम् गायान्तरम्यासेन दर्शिना । यथा दा- 'भजेम भयदन्तियं मतिमत्य पैशाचिकी किमित्यमरमंप प्रमथनाथ नाथामहे । भयद्यनदेहलीगलनुपडदपणाहरि पुटम्मुटफोटिभिघयदादिगिभूपतं ।'

·टश्यलक्षणप्रकरणम् १ बीकानेर, (रासपु७१ दोपस्येति ॥ दोपस्याप्रियस्मप्यभ्यर्थना अनुशानामालंकृतिः । दोपाभ्यर्थनायां हेतुमाइ । नत्रैव दोपे एवं गुणदर्शनात् । गुणकल्प- नादित्यर्थः । उदाहरणम् । नोऽस्माकं भक्तानां शनित्यं विपदः सन्तु । यामु विपत्म हरिविष्णुः संकीर्त्यते । अन विपरोपप्रार्थना हरिकीर्तनगुणानुगुणत्वादिति लक्षणसंगतिः ॥ १३६ ॥ देशालंकारः। लैशः स्यादोपगुणयोर्गुणदोपत्यकल्पनम् । अखिलेषु विहङ्गेषु हन्त स्वच्छन्दचारिपु । शुक पञ्जरवन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥ १३७ ॥ लेश इति ॥ दोपगुणयोः अमत्मदर्थयोः गुणदोपत्वफस्पनं दो- पस्य गुणत्यफस्पन गुणस्य पदोपत्वलनमित्यर्थः । लेशोऽलंकारः मात् । सदाः फल्पनालेशोऽस्त्यस्मिमिति लेशः । रूपकाविधिक सो- पपत्तिफल्पनाभावावेशत्वम् । उदाहरणम् । हन्तति रोदे । अरि- रेषु सर्वेषु विदंगेपु पक्षिषु स्वच्छन्दवारिषु खेन्डाविधारिषु राम है शुकः, से तव पसरपन्धः पखरारोपणम्पो पन्धः मधुराणां प्रियाणां गिरां पायां फलम् । अत्र सर्वपक्षिणामवाग्मित्वदोपो गुणत्वेन . पास वाग्मित्रगुणो दोपत्वेन प पर्णितः । अप्रस्तुतप्रशंसायर भवति ।। १३७॥ मुवारवार । सूच्यार्थसूचनं मुद्रा प्रकृतार्थपरः पदः । नितम्पगुची तरणी हग्युग्मविपुला प मा ॥१८॥ सूच्याति ।। प्रकृतार्थपर प्रस्तुतार्थप्रतिपादक पंद सूया- पम्प गुणत्वकल्पन गुणस्य दोपसम्पन २२ । २ 'सन्तः गरिनोदयस्यामनिनः मादुर्भपणाः सर्पप अनापपादधपिता जीपन्ति पुष सदा । अध्युत्नमति एतेन न सणा मेपासता पालो युक्तायुन पिफम्पादयो पायो जनः मान २ चिनी वस्तु भूप मन्दिर मन्दिर परतु ते पुनर्पगु ऐपतीपतिकानिएरोपया तिपावनतिमोभव M- ·काम्यानन्दकारकाः। मंगूननं घ्यलागयोधनं मुठा मुद्रणम् । प्राचार्य अनानिये शनं मुद्रति गुपनः । मादरणम | मा नगगी युपनिः मिनाम गुर्गी निवारयोगुनी पीननितम्या: । ग्युग्मविपुला व विशाल नगनयुगलेलगः । मन प्रस्नुनायगरे युग्मरिगुलाशब्द छंदनानुः परन्दोविशेषाभिधानं मूख्यो । अस्य शोकमा द्विपयवान् । गर्व इलायुधमनायां छन्दःगाप्रती सन्छिन्दोनामानि मूचितानि विष्णुभफिकम्पलनायां प तिथिवारादिनामानि मूचिनानि । तत्र मुद्रानाभैयालंकारः॥ १३८॥ ग्वारस्यलकारः। फमिकाप्रकृतार्थानां न्यामं रनावली विदुः । चतुरास्यः पतिलक्ष्म्याः सर्वज्ञस्त्वं महीपते ॥१३९॥ ऋमिति ॥ ऋमिकामकृतार्यानां क्रमं प्रामानामप्रस्तुनवम्नूनां न्यामं नियंगनं रनारली विदुः। कथयन्तीत्यर्थः । गौणोऽयं रनावली. शब्दः । यथा रत्नपद्भिः मुवर्ण गचिता भवति तथा प्रस्तुतार्यपतिः प्रस्तुतवाक्ये निवेशिता यत्र भवतीनि मादृश्यानुगमान् । उदाह- रणम् । हे महीपते, त्वं चतुगम्यः सुन्दरवन चतुर्मुखश्चेति लिष्ट- रूपकम् । लक्ष्म्याः पति. सपत्तिशाली रमापतिश्चनि लिष्टरूपकम् । मर्वज्ञ, सर्वविच्छंकरश्चति श्लिष्टरूपकम। 'सर्वज्ञम्बिपुरान्तकम्पिनयनः' इति हलायुध. । अत्र पते राज्ञि प्रसिद्धक्रमाणा ब्रह्मादीनामारोपः मुद्राल कारे सूच्याथम्य प्रकृतान्बयो नाति इह मोऽस्तीति भी ।।१३।। तद्रुणालकार । तद्गुणः स्वगुणत्यागादन्यदीयगुणग्रहः । पंझरागायते नामामौक्तिकं तेऽधरत्विपा ॥ १४० ॥ १ 'रत्याशमियलान्छने कठिनतावासे रसालिगिने प्रसादैकरसे फ्रमादुपचिते भूभृगुरुत्वापहे। कोकस्पर्धिनि भोगभाजि जनितान) खलीनोन्मुखे भाति श्रीरमणावतारदशकं वाले भवत्याः स्तने ।' अनितान जनित अनः अरहित मौनादि येन तस्मिन् । इत्यनेन योद्धा- वतार मूचिनः । २ 'धीर त्वद्रिपुरमणी परिधातुं पल्यानि संस्पृश्य । नहरति वनभुवि निजकररुहरुविखचितानि पाण्डुपत्रधिया ।' -- ·वक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ तद्गुण इति ॥ स्वगुणत्यागान् स्थवर्णपरिहारेण अन्यदीयगुण- महः परपीयवर्णग्रहणं महतः मः । परकीयगुणो यस्मिमिति व्यु. त्पत्तः । अत्र गुणशदो वर्णवाधी कोशस्तु प्रागुक्तः । उदाहरणम् । हे प्रिय, से सब नामामौकिकं नासाभरणं भौतिकमिति मध्यमप- दलोपी समासः । अपरविपा अधरोधकान्या पारागायते कुरुवि- न्दायते । 'कः क्या इत्याचारे क्या प्रत्ययः । अत्र मौक्तिकस्य शुष्टगुणत्यागेनाधरशोणवर्णमहणान् तद्गुणः । अत्र गृपमाणगुण- वोत्कृष्टत्वमसिमिति नोक्तम् ॥ १४ ॥ पूर्वम्पालंकारः। पुनः स्वगुणसंप्राप्तिः पूर्वरूपमुदाहृतम् । हरकण्ठांशुलिप्तोऽपि शेपस्त्ययशसा सितः ॥१४१॥ पुनरिति ॥ पुनः स्वगुणमंप्राप्ति स्वगुणस्य परेण तिरोहितस्य पुनः ममाभिः पूर्वरूपम् । पूर्व प्रापीनं रूपं यस्मिमिति व्युत्पत्त । उदाहनमुदाहरणम । हरकण्टालिमोऽपि हरकण्टांशुभिनीलवर्णे- बोरतिरोधीर, वरिवामिनी बनभुवि परिधान बर्नु पटवानि परेण संस्पृश्य पापत्रमा नाति महानि । कीदानि । निजगहाणा गाना सध्या भनसान्त्या सचितानन्यामानी । , 'विभिनयर्णा गाडाजन गर्यम्य ध्या' परितः स्फुरत्या । ग्दी पुनर्यत्र गया रच म्वामानिन्यिा यशार्गग्नील.' विभिनतिमा बनागरिवर्णनमतता गरा जेनारणन विभिप्रवणांमधिन वर्षा पम्य ग्भ्या अधा पथ गिर सामान के परित म्पुर-न्या रया म्वा च नारतिमानिमियर मानाव.' चा विभिप्रणा वामय । द्वार साहिभिगवृत दिप प्रविनगगजे. किभिारमन्मणिधगध्यामिता भूमयः । हाम्न महिपाभिग्य दापन व्यतिहि मन्दिर राजसंच चिन्तनप्रणयिनी वन्येऽपि राज्यस्थितिः' द्वारमिता हे राजन, मिस्टरेशन्येऽपिवितन भयो रस्सा. व राज्यय स्थिनिर्मदा तीन च । पोद्वार महिनापभिरेष मापारिभापि भूर मसिमगाता । मन्त-पुरमा विलमुम्भपिशारिभि काम सरेर विदामि । न सस्पं नर.. सीधी गतिवि महिषधीभिगमन ·कालयानन्दकारिकाः। लिमोऽपि श्यामीकृतोऽपीत्यर्थः । शेषः फणिराजः सयसमा झरेक पुनः सितो जातः । भमूर्यस्यापि यशसः सितत्वं कवयो यर्मयन्ति । सथाम वाग्भः । अप्यटश्यों सितां कीर्तिमकाति पततोऽन्यमा इति । निपनीयादिति शेषः ॥ १४१ ॥ पूर्वावस्थानुगृत्तिश्च विकृते सति परतुनि । दीपे निर्वापितेऽप्यासीकाधीरर्मिहन्महः ॥१५२॥ पूर्वेति ॥ यम्मुनि षर्ण्यमानपदा विकृते रिकार प्राने सति । निकारी द्विविध । गाशो रूपान्तरापत्तिय, पूर्वावस्थानुति: पूर्ण यस्थानाविध । पशन पूर्वरूपमाष्यते । गुपगति की निगा रिनेपि शमिनेऽपि सुरतहियनि शेषः । फाचीरभै रशनागिमि: मदाधिक महम्नेश मामीत् । मत्र दीपमोरिकारेऽपि रमलेगा मन. पूर्वावधानुवृति विशेषालंकारे प्रातवानुनः स्थानान. मानवर्णनम । इह तु वस्त्यन्तरण तरकामधिपणनमिति मरः १४२ प्रणाम.. मंगतान्यगुणानहीकारमाहुरतद्गुणम् । चिरंगिण मधिस निहितोऽनिराप ||१४॥ मंगनेति ॥ माता-यगुणानी मंगत मीडितमापन गे गुगभगानीकारमण भागः qp791 dia for furor rifoftwares fortriit. 44IEA मनिमम first lim. Mini Om+ म । : Kisill main fruft ut. fifeoir femrat airsमामा। परमा हिमपाmafuul arrialmeniax. + •rt: An Int ·लक्ष्यरक्षणप्रकरणम् १ स्ट्रज्यसि इति पाठे रविवादिकोऽकर्मकः अवरागिणि चेतसि निहितस्य रागाभाववर्णनमतद्रुणः विशेपोतिसंकीर्णोऽयम् ॥ १४ ॥ अनुगुणालंकारः। प्राकृसिद्धस्वगुणोत्कर्पोऽनुगुणः परसंनिधैः । नीलोत्पलानि दधते कटाक्षरतिनीलताम् ॥ १४४ ।। प्रागिति । परसंनिधैरन्यसांनिध्यात् माक्सिद्धस्य पूर्वमेव स्वतः- सिद्धस्य स्वगुणस्पोत्कर्पोऽनुगुणः । गुणमुपकारमनुगच्छवीत्यनुगुण इति व्युत्पचेः । उदाहरणम् । नीलोत्पलानि इन्दीवराणि कटाक्षः कटानि पक्राणि अक्षीणि अवलोकनानि कटाक्षाः बकमेक्षणानि ते: अविनीलता नेत्रमहसा नीलतमत्वं दयते। अत्र कर्णोत्पलानां परसां- निध्यात्स्वतःसिद्धगुणोत्कर्षों वर्णितः । समाम्यलंकारे पपरमा. निध्याम्नाटिति कार्योत्पत्तिरिति ततो भेदः ॥ १४४ ॥ मीसितालंकारः। मीलितं यदि सादृश्याद एव न लक्ष्यते । रसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारणे ॥ १४५ ॥ मीलितमिति ॥ यदि सादृश्यावस्तुदयस्य भेदो नित्यमेव न सक्ष्यते लाद मीलिवम् । नपुंसके मावे कः । उदाहरणम् । सहजा- रणे धरणे पादतले लाक्षाया रसो यावको नालक्षि मिसया न बातः ॥ १४५॥ सामान्यालंकारः। सामान्यं यदि साहयाद्विशेपो नोपलक्ष्यते । पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुध्रुवाम् ॥ १४६ ॥ • कपिरपि च कापिशायनमदमत्तो चिकन संदरः। भपिय पिशाचप्रस्तः किंमोघेहतं तस्य ।' मात्र कपिस्वमाया स्वत सिरतस्य मधमेहादिभिकर्षः। १ लिामशिष्य लोसयसम्पासिविखरे । १ मलिकामाल्यमारिण्यः सोहीणाईचन्दनाः। सोमपस्यो म लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः भत्रोदाहरणे चन्दिाभिमारिकाना परिमगुणसाम्पादेशानपरायः। रतस्तम्भेषु संशास्तप्रतिविम्वनिषतः। लोभ्यरः सभामभ्ये महातो पालिस्नुना।' मीलितातपोएनापि परसरभिप्रसपानसभागा मोटर रिम- मान्याउँघरे न मिसावभावेऽपि व्यावतरितो मोपला नि मेरा ·काम्यानन्दकारिकाः। सामान्यमिति ॥ यदि साहयाशियो भvinो भो पबश्यते न शायरी। विनीतापनि भारः । मामा ममानोमानः सामान्य इति मुलतः पाकरनिशाना गाहानाम् । यत्रा पामगृहे विधानाम् । 'पपारामा मात' यमरः । गुभग दरोगा मुर्ण नाशिपथ प्रतापमाने शिवाम्माभिधर्मपिना मुलमेतदिनि गजातम् || १४१॥ उम्मीलितविक्षेत भेदयशिष्ठयोः पूर्तात्म्मीलितपिशेषकी। हिमादि सपोर्ट गराः शीगंग जानते । लक्षितागुदित पन्द्र पनानि च मुलानिय॥१४॥ भेदेति ॥ भोशिष्टायो मिरिशिपोः रामपा. मम्मीरियो ममः । भागनांतीनिने मीनिजाती सिमोन षिक: मामागधीमाना। मी या गजल, मुगः : सायगई NTRA भाटिनम मो शुद्धानमणि को ৭ । ( অমনি নীলশা:। ছিমা ধিগণ! श्रीमान । सान गुमनाम:' मानो हिमाnिafafits मनी लाना। full aft पानि मुगनि frite opp fyrsti follit olutturfagift nur Alt tarunni TRATHITAमुना ATtant समाRAN 41 ॥१५॥ मिलि मारनामनरम । परमानंद पानी मुराम ॥ १५ ॥ ent anurymantrik Time • .cimमिनाantrART RATI Eritretariat isht . RMERement.tilm.

·-. प्पलक्षगप्रकरणम् १ किंचिदिति ॥ रिपिदावसहित सिंविष पदार्ट पैविक- मंपारपः । तेन शहित युधमुचरं गूढोत्तर स्मात् स्पष्टम् । दाह- रणंम् । हे पाय परिष, यत्रासो घेवसी सन्न इयं सरिन् मुवरा मुरोन वीयतेऽसो मुतरा । ईपरित्यादिना कर्मणि सत्प्रत्ययः। मन सरिदायपी चान्त पान्य प्रति बेतसीकु संवस्थानमाव- योरित्यभिप्रामेणोचरमिति लक्षणानुगतिः । म पनित्वेऽग्यटका- रन दीयते इति प्रायः॥१४८॥ चित्रोत्तरालारः। प्रश्नोत्तरान्तराभिन्नमुत्तरं चित्रमुत्तरम् । केदारपोपणरताः के खेटाः किं चलं ययः ॥१४९॥ प्रश्नति प्रभोत्तरान्तराभि प्रभच चरान्तरं वि बन्दः ताभ्याममि यदुतरं तपित्रमुत्तरं पित्रोत्तरमित्यर्थः । यमप्यत्र पायेन संगानगमात्ममासो युक्तस्तथापि मुरं द्विपनित्यादी शापिसमासेऽपि संसात्वमसीति न दोष, पतिविर्य प्रमाभित्र- मुचरान्तराभिन्न पेति । भाई यया । दारपोपणरता. पलीपोपण- वस्परा के इति प्रमः । फेदारपोषणरता क्षेत्रपालनवापरा इत्युचरं । तब प्रभामिनं चित्रोचरम । द्वितीयं यथा । सेटाः खगाः प्रत्येक: प्रमः । पलं लोट फिमिति द्वितीय Rयोरप्युत्तर वयः पक्षिणः विसदस्य जसि पम । किं. १ । यो माल्यादि । वयः पक्षिणि 'पाल्यादावपि इत्यमर । भदर्य पमंकीर्णम ॥ १४९ ।। मृधमालकार। सूक्ष्मं पराशयाभिज्ञतरमाकूतष्टितम् । मयि पश्यति सा कंशः मीमन्तमणिमावृणोत् १५० सूक्ष्ममिति ॥ पराशयाभिशेतामाकूतपेष्टित पराशयभित परभाववेदी य इतरोऽन्यस्तस्य यन माकूतपेष्टित माभिमायरिया- 'प्रामेऽस्मिन्प्रनामायन किचिम्पान्य विपते। पपोपोनिमा पस्तुमिष्यसि ।' भारसरणादिसमयमान पान्य न्युरिभम् । मनोगत ता मh ''मंतकालमनस विट होन्या विदग्धया। मासीत्रापिताकत लीलापनं निर्धारितम् ।।

·इरानकारका
मर गादरम्गा कामिनी माल पाली
Ener प्रेक्षमाणे मी सीमान
मरने गोEिAAI भाr: IANTRA
PAHITE | भानामोनिगम । पूनममा सया
marnगर्भ नि गापमानानिमाप
faITTETrया परभाषाभिमानविनमा
| मन मेलिना मानना
पाना||५||
किनारा
For नामज्ञानु गाधिना।
निय' दागने पानः कामा नग१५१
raftIRAT पानांममा भाaily
+ife Tag : महानगर
पानि मा In
KI wrrism भामिनामा:
Prime : पान RHIT NATKHATRI
HARI प्यानT 111 WITrirani
Himanimal TImafat
writasant rmful Teasil
wwinner furfinitin |
affaiALI ATAINMना ।
PREM areritTrust
Rainarar In RTRAITRE KI
.
न

·सपलक्षणप्रकरणम् : परागः भवनवाटिकारजोभिः । 'परागः पुष्परजसिटिमानीययोर. पिइति विश्वः। धूमरा मलिना अस्मि पश्य । कामपापः कर्म ! - . स्थानयाहि विभाति गहा' इविवन् । अत्र भूमौ जारोपमोगजन्य- धूसरम्प पयगरपतुिकलीच्या समर्मगोपनं कृतम् ॥ १५९॥ होजयभारः। गूदोफिरन्योद्देश्यं घेघदन्य प्रति कथ्यते । पापेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षकः ।। १५३ ।। गूदोफिरिति ॥ पेदि अन्योरेपर्य भन्यप्रति व योग्यं यत् धास्य वा अन्य पदिनप्रति कथ्यते ताई. गुदोधि । सष्टम् । उदाहरणम् । हे पृए पलीबर्द, कामुक पेति सिष्टरूपकम् । परमेचा दन्यकेदान् अन्यदारभ्यश्चेति लिएरूपकम् । अपदि दूरं गच्छ । क्षेत्ररक्षक क्षेत्रपतिः आयाति । अत्र परदारास कामुकंपति पतन्य वाक्यं परक्षेत्रप्रविष्ट पारिश्योई प्रागुताहरे शेष दिना- त्यन्यायप्रतीतिः । अत्र तु शेपमाहिति दो भेदः ॥१५३।। विनोत्तयारः। विदूतोक्ति लिटगुप्तं कविनाविष्कृतं यदि। पापहि परक्षेत्रादिति पक्ति ससूधनम् ॥ १५४ ।। वितोफिरिति । यदि शिष्टगुमम् । शिष्टंप पर पति पर्मधारय मावालिगवन् । परनु अविना प्रावि बापये नि- पद्धं भवति ताई विकृतोक्तिः । विपुलस्य प्रकाशिवस्यार्थयोकि- रिति व्युत्पतेः । उदाहरणम् । र बलीव हे पुरवि feer पकम् 'परोत्रान् परापपनान् परषियाधेति शिरूपकम् । अपेदि 'मायो मे पिपणि गतो न गणयस्पेशा सपनी पुग- যথা মামি যুধিনি হবে মামা খুমে। शप्पामासदापिनी परिजमा धाम्तोम मासेषते ग्वामिभागमलामीय जन सामीपते र माम् ।' भागमेन देन हाल नीयनुल, पो भागमेनापमने सालार बहनीय । मनमवीपनिनानो गलाममाTERATEाय भगवती भाजीराव प्रसादनम् । 'या पदाप गोपालपा तिमिया सेनेहातिनामिनाथ पतिता तिमाम माम्बसे। एफा विषमे नियम पालामा पनि गोधपंदित पलेरामपतानो परिभिरम् ।

·८० पुवलयानन्दकारिकाः। दूरं गच्छति ससूपनं यया तथा पति पिकनिदिति शेरः। सूपन घेत्थं, परक्षेत्र सस्यानि परतो अलीबईस शिक्षामिण पर निवासमिनस्योपदेशः क्रियते इति व्यापार्थस्य प्रकाशना मा. मकाव्यमेतत् ।। १५४॥ युक्तपलंहारः। युक्तिः परातिसंधानं क्रियया मर्मगुप्तये । स्यामालिसन्ती दृष्ट्वान्यां धनुः पाप्पं करेऽलिलत् १५५ युकिरिति ॥ ममंगुमय मर्मसात गोप्या गुपये गो. पनाय लियया रेष्टया परातिसंधानं परम पञ्च युक्ति: । ऽमी युक्तिरिति व्युत्पत्तः । उदाहरणम् । हे सये, सारो भारि. पती पित्रयम्ती भन्यो स्वगतीभिन्न कापिया करे चित्र पाणी पोप धनुः अलिषा । मन पिप्रितमा मः पाणी मालिक पुरापापावलेपनक्रियया कामो मया मिश्रित इति पापा से मेन वर्णनीयम्य काममाह बन्यो । १५५ ।। मोनयकारः। टोकमवादानुकृतिलोकोफिरिति कापते। मदम्य कतिधिन्मासान्मीलविरया शिलोपा ॥१५॥ टोति ॥ सोफप्रधानानुतिः सो यः प्रचार प्रमिमोर प्रभागनिगाय 'हनिममामः म्यानुनिरमाया नुमारिवामिन । होनि सोशामागुत: प्रा. सने । निनामा स्यने मायने । हमारी. सविता तिषिामामामा मात्र वनिमTic. मनोटिहवामानुपाणी वाचार्य नेमीनमाला माविमा मिनीगारगम् ॥ १५॥ . मोनियंत्र मोमो मायांग्तरगभंगा। मुत्र मानीतं ममनपा ॥ १५॥ महामावाला froin नमिष्टमग मी प्रमाण पर। TET शिvिi Arift-nanirn.

·परगप्रकरणम् मोफिरिति !! परहोमोसोमपादस्य अमान्तरग. भता मित्रापुणा लामोतिर अनुरस्मोसिरिति पुरपरी दाहापाई सर्य, भुजाः पंपामुगापरणं सर्प- पाई जानीत । पदिराकटत्वादन्यख मति सोमोटिभुज गप्रतीति मुगाः । एलएर मुगापरणं ससपेरिवं जानते इत्ययान्तरपनापतीवि क्षणसंगतिः ॥ १५ ॥ सोनपारा पत्रोपिकाकुम्यामपराधप्रकल्पनम् । मुर्य मानं दिनं प्रासं नेह नन्दी हरान्तिक ॥१५॥ बमोफिरिति ॥ संपन्यां शेषण काका पवमः । भने- मा पुगपसी निवेशलान् ! साहित्यसंभवेन समासो कुछ एवरपुरम् । अपरान अपरस्परविपक्षिमित्रार्यस्य प्रकल्प संपादन पत्रोपिस पारिति म्युरषोः । पादरणम् । परोपिया पिये, मान मुभ दिन भात प्रात:- १ मा मयूरो नस्पति गुरगाननपक्षसः कथं नुत्पम् । महिनदितत्र कलापीमुपसापी प्रिये कोऽस्ति ।' विबारमासमो अहो करती बुरिदारणा तप निर्मिता। त्रिगुणा भपते दिन दुपाएमपी वित्त मपित्री रम्मोर विदशपदनम्लानिरघुना सते रामः स्थाना म युधि पुरनो लक्ष्मणसरः । पर्य याम्पायुपपदमधुना पानरचम मंपिछदं पहायपरवितोपं पट पुनः ।' समिदं दोषमूलापा कोकरदाहरणम् । माल्या का कपाटं प्रहरति पुरिले माधयः कियसन्तो मोची कबुदालीनदिधरणिधर दिजि फर्णन्दिः। नाई घोपदिमदी किमसि बगपतिनों हरिः किं कपीन्द्र राधे राधाथियादप्रतिपश्ययनः पातु या पद्मनाभाग मिक्षार्थी प्रयात सुता पलिमपे तापड काप भने मन्ये पदापनान्कनु समृगशिगुनय जाने पपहम् । पाले कपिल र जरठपपतिगोप एपात्र पेशा लीलासलापत्थं जलनिधिहिमपरकन्यपोलापतांमः' ·८२ कुवलयानन्दकारिकाः। कालो जात इति पुरुषस्योक्तौ खिया इहात्र स्थले नन्दी न नन्दि श्वरो न । 'नन्दिनौ नन्दिकेश्वरी' इत्यमरः । किंतु हरान्तिके दि समीपे सोऽस्तीति श्लेषणार्थान्तरं कल्पितं प्राप्त हस्तगत नन मा मुश्चेति सभद्गः श्लेपः ॥ १५८ ॥ काकुवक्रोक्तिर्यथा- असमालोच्य कोपस्ते नोचितोऽयमितीरिता। नयोचितोऽयमिति तं ताडयामास मालया ॥१५॥ असमालोच्येति ॥ हे प्रिये, ते तव असमालोच्य अविच अयं कोपो नोचितः न युक्त इति कान्तेनेरिता प्रार्थिता काचिन् र कोपो नैवोचित इति काका विरुद्धार्थमुक्त्या तं मालया माल्येन 'माला माल्यं सौमनस्यम्' इत्यमरः । ताडयामास रोपचिहमेतम विपरीतार्थसंपादकः तोचारादिः शब्दविकारः काकुः । अत्र नक रैवकारयोः संधी प्लुतोकारो विपरीतार्थद्योतकः । 'काकुः बियां : कारो यः शोकमीत्यादिमिलनेः' इत्यमरः । पत्रकोति: शाक सिद्धा काकुवक्रोक्तिमत्वैच्छिकीति विशेषः ॥ १५९ ।। स्वभावोतयलकारः। स्वभायोक्तिः स्वभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णनम् । कुरहरुत्तरङ्गाः स्तब्धकर्णरुदीक्षितम् ॥ १६० ॥ म्वभावोक्तिरिति ॥ नात्यादिस्यस्य ज्ञातिगुणादिनियतस्य स्य भाषम्य वर्णन भावोति स्पष्टम । शाहरणम् । उत्तरका उत्तरदायधिकरणयुक्तान्यनीणि येषा सेः तापकर्णैः स्तर जडीभूता कणां येषां तैश्च कुरमुंगेः उनीभित पचलनपा अ धिक विलोकितम् । नपुंमक भावे न. । गुगतानि समारोह नदवलोकनक्रियामभाशे वा आदिवास्योवस्ताविकारादिग्यभार , भारदरितिपालभालविगलाम्मेवाग्थुगेकोरता भारतियाटेनियमलागेलगग्मानगा। शुस्यशोणितरी गगापुर गावसकरा मादनाम्तपिसोयनं प्रतिदिन पनि पाशिनमा ४ टन माल रा गरी मरा Austral ·एश्परक्षणप्रकरणम् ८३ उनपराः । प्राचां मते तु जावरेव स्वभावोक्तिः । अनएव 'स्वभावो. सिरसौ.जातिः इति वाग्भटेनासा जातिरिवि नामान्तरमुच्चम् १६० भारिपकारः। भाविकं भूतभाव्यर्थमाक्षात्कारस्य वर्णनम् । अहं विलोकयेऽद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुरामुराः॥१६॥ भाषिकमिति ॥ भूतभाव्यर्थसाक्षात्कारस भूसभाविनोरर्थयोः चितम्य करिताविनोऽयंस यः साक्षात्कारोऽनुभवस्तर वर्णनं भाविकम् । भावाय साक्षात्काराय प्रभवतीवि भाविकमिति व्युत्पत्तेः। उदाहरणम् । अत्र मुरासुराः सुरामुरविरोधस्स राग्यहेतुरुत्वादाम्बु- विडालादिवत् स्वाभाविकत्वाभारादेकवद्भावो न। युध्यन्वे इत्यह- मयापि विलोकये पश्यामि । भूतार्थसाक्षात्कारोऽयम् । एवं भाषि- नोऽप्युदाहरणमूसम् ॥ १६१ ॥ उदात्तापरः। उदात्तमृद्धिधरितं सायं घान्योपलक्षणम् । सानी यस्याभयद्युद्धं सर्जटिकिरीटिनोः ॥ १६२ ॥ उदात्तमिति ॥ अति संपतिः शयं स्तुत्वं परितमपदाप। 'भयदा महत्कर्म' इत्यमरः ।। अन्योपलक्षण अन्यस्स उपलक्षण भा- प्यवायोधक सत् उदात्तम् । उत्कर्षगादीयते गृपतेस्मेत्युपातम् । भावे कर्मणि जाशायद ऋद्धिविपणत्वे लिविपरिणामो योभ्यः । उभारणम् । यस हिमाद्रेः सानो शिखरे तत्प्रसिद्ध धूटिकिरी- टिनोः धुरि अमे जटा यस्य धूजटिः शिवः । प्रपोदरादिस्वात्साधुः । सप प्रदान किरीटमिन्द्रसमस्यास्तीति किरीटी धनंजयः सप तयोर्युरमभून् । अब भाप्पपरित हिमाचलगायतापोपसमिति पिलोमक्रमेणोदाहरणम् ॥ १२ ॥ दिया- रसस्तम्भेषु संकान्तः प्रतिविम्यरततिः। सातो लईश्वरः कृपादासनेयेन तत्वतः ॥१६॥ रशस्तम्भप्विति ॥ बताभेपु रामरसम्भपुसंयन्तः प्रविष्टः प्रतिविम्यानो शतैः सम्हः । पाभिः प्रतिलिरिदः । मरमानुए- योगाrrer नेपाल निरी ·कुवलयानन्दकारिकाः। हुन्नमिति बहोः' इति । वृतः परिवारितो लंकेश्वरो रावण: आपने- येन अखनाया अपत्येन हनुमता तत्त्वतः परमार्थतः कचयात् शावः । ल्यन्लोपे पञ्चमी । कृच्छ्रे प्राप्य ज्ञात इत्यर्थः । अत्र श्लाघ्या संपतिः पोल. स्त्यस्य महत्त्वं सूचयति ।अन संयन्धातिशयोकिरप्यस्तीत्साह ॥१६॥ अस्युक्त्यलंकारः। अत्युक्तिरद्भुतातथ्यशीयौदार्यादिवर्णनम् । त्वयि दातरि राजेन्द्र याचकाः कल्पशाखिनः १६४ अत्युक्तिरिति ॥ अद्भुत आश्चर्यमूर्त अतथ्य मिथ्याभूठं ययौ. यौदार्यादिवर्णन तदत्युक्तिः । उदाहरणम् । हे राजेन्द्र, स्वयि दासरि सति यायकाः फल्पशाखिनो भवन्ति । अब राश: फल्पशासितुस्य- स्वनाश्चर्य याचकानां तु यावे चित्रमेवेत्यत्युक्तिः । संयन्धातिशयो. करतध्यत्वमा विशेषः । अराध्यस्याप्यभिधानमद्भुतत्वेन धमका रकारि। फेचितु कल्पशासिनोऽपि यापका भयन्तीत्यत्ययं मन्यन्ते । फल्पद्रुमाणामपि यापकत्ये कैमुतिकन्यायेन सर्वेपी यापकत्वमर्थ- सिद्धमिति दानात्युक्तिः ॥ १६४ ॥ निरत्यकार: निरक्तियोगतो नाम्नामन्यार्थत्यप्रकल्पनम् । रिश्चरितर्जाने सत्यं दोपाकरो भयार ॥१६५ ॥ निरुतिरिति ।। नामाभिधानानां योगतो व्युत्तरपा अ. न्यात्विकल्पन भिन्नार्थपरतया योजनं निमन्ति निधिसोधि निनिरिति व्युत्पत्त । आदरणम । पन्द्र, शाहिला. देवरितः मवान दोपाकर इति मन्यं जाने। अन पोति रात्रिपा. पकमध्ययम । दो करोतीति दोपाकर इनिमियोऽयः शे. नामाका इतनुमति कलितोभ निशानुगमः ॥१५॥ प्रतिकार प्रनिपंधः प्रमिद्धस्स निषेधरणानुकीर्तनम् । न नगारिकलप पानं निशितः परः ॥ १५ ॥ নিয়৷ যrিধ যুষে নিধনুষ্ঠান निरोप I me Ik fantICR , नरनाant सनम । मा पुरय .

·No text on this page.

·कुवलयानन्दकारिकाः। लक्ष्मीविलासाः संपत्प्रसारा एव । अत्र कटाक्षाणां हेतूनां विला सानां हेतुमतां चाभिन्ननिर्देशेन लक्षणसंगतिः । अभेदोक्तिश्च कार्य शघ्यप्रत्यायनाय । न चायं रूपकेऽन्तर्भवति, ततोऽपि विच्छित्तिवि शेपसद्भावान् । नाप्यतिशयोक्ती, तद्नेदेभ्यो वैलक्षण्यसंभवान् । नापि परिणामे, क्रियाया अतिवन्धनादित्यलमतिविस्तरेण ॥ १६९ ।। इत्थं शतमटकारा लक्षयित्वा दिनर्शिताः। प्राचामाधुनिकानां च मतान्यालोच्य सर्वरा॥१७०।। इत्थमिति ॥प्रकर्षण कालाधिक्येनावन्ति गच्छन्तिस्मेति प्राचः पूर्वकालयर्विननेपाम् । पुरातनानामित्यर्थः । आधुनिकानां अधुना भवानां पण्डितानां च सर्वा. सर्वाणि मतान्यालोच्य शर्त शतसंख्याका अलंकारा इत्थमनेन प्रकारेण लक्षयित्वा निरूप्य निदर्शिता । उदाता इत्यर्थः । नन्नावतः प्रयत्नस्य फलमनुदिश्य प्रवर्तित कथं घटते इति चत्मत्यम । 'एक. शब्दः मम्यक् ज्ञात मुप्रयुक्तः म्वर्गलोके कामधुग्भवति' इनि भाष्यकारोक्तं शब्दप्रयोगम्य पारलौकिक फलमन्येव । किंच काव्य यशमेऽर्थकृते' इन्यादि प्रा. माणिकपण्डितोक्त गजप्रमादादिकमैहिकमपीति । एवं श्रूयते-अप. दीभिना नाम दाविद पण्डितो रङ्गराजमूनु । म पितुराशया वैवटादिराजमुपजगाम । म च गझाभ्यर्थिनचन्द्रालोकं नाम प्रन्य चकार । गला वामदन दच्या प्रदिनालकारविचनाय प्राधिन- धमा कारिका कुपटयानन्द च कृत्वा बटेश प्रमादयामामेति । गरणी गुरुचणारणीकरणाकुवलयानन्द । पनिमा मानवः वा इति मचायतु प्रयनोऽयम ।। १७० ।। अपामारणा शिष्टा-५ वरनाकारानाट । यपि नेपां ल- श्यलक्षणयोपि वचनावनि नथापि गानान्तरमाकाहुलेन यालंदुग्रहन्वादुरंशमात्रणाभिधान युगम । तथाहि - चन्याग रमयन् ग्रंय ऊजम्मी प ममाहितम् । भावम्य धोदयः मंधिः गलत्यमिति त्रयः ॥१७॥ पत्यार इति ॥ "मादन्यानपि पसालंकाराम पुधाः विदुः । लक्षणया कथय-नायव । नरमपन, प्रेय, मी, मगा- हिनामनि पवार,रिप भारमय भाषयोः संधिः भावानां परन्द पनि प्रय सभामुमा प्रत्यक्षादय. ॥११॥ .

·सकिरपारणम् २ अशमगाणारधाराः प्रत्यक्षप्रमुग्याः प्रमात् । एवं पदमाप्यन्यानलंकारान्पिदुपाः ॥ १७२ ।। इति श्रीमदरामसमतिपनपुरीणरङ्गराजापरीन्द्र एनोरप्पप्पदीक्षितस्य कृती पुवलयानन्दे मूटकारिकाः समाप्ताः॥ अटो प्रमाणावागः प्रमाणान्यपारंपारा इति ।। १७२।। प्रति भीषदयावयगापपारापारीगगमगीमहात्मनाशापरमपिर- पितायो पुपयागदपारिकाम्याग्यायामलंकारदीपिका. समाया प्रथम बदलक्षणप्रकरण ममानम् ।। उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ एतेशं सक्षणं पक्ष्ये मक्षपालश्यमंयुतम् । पायानामुपकाराय राष्टः संकरस्य च ॥१॥ एतेषामिति ॥ स्पष्टार्थ ॥१॥ सरसर. अन्याहरवे रमस्य स्याद्रसयमाम तथा । गहो स्पूतसरीरार्थः गंभुर्देव्या पगीकृतः ॥२॥ अन्यति ॥ सम्प यहाग भन्यारत्वेऽन्यस्प मजासीयम्य विजातीयम्य वा अङ्गत्वे उपफारफत्वे सति रसवन गमोऽस्मिलस्तीति ग्सका नाम म्यान । मामान्ये नपुंसकत्वम् । ताथा। ययाशब्दो निदर्शने । उदाहरणम । अदो इत्यायें । देव्या षशीकन शंभु' स्यूनशरीराध: स्पर्शसुखलोमात मंभिएशरीरा? जातः । संमो- राप्येवं काममोद ददन्येपा का गतिरिगाधर्यम । अत्रा सरमो मुग्यः झारस्तु तस्यामिति रमवदलकारः । रमस्वरूपमुक्त काव्यप्रकाशे-दारणान्यय कार्याणि सहकारीणि यानि ।। रत्यादिस्थापिनो लोके तानि पेमात्यकाव्ययोः ॥१॥ विभाषा अनुभाषाय कथं से व्यभिचारिण. । ध्याहः स विभावार्थः स्थायि- भायो रस स्मृतः ॥२॥ स्थायिभाषध नवविधः । स यया- 'रविदासन शोषयकोपोत्साहौभयं च्या जुगुपापिणयसमाः था- पिभाषाः प्रकीर्तिताः ॥३॥ इति स्थायिभाषभरात्वं प्राप्य नववियो

·८८
कुवलयानन्दकारिकाः।
भवति । म यया-'गृहमारहायकमनद्रवीरभयानका बीमन्मा-
झुवमान्नाग्या नव नाटय रमाः स्मृताः ॥ ४॥ इति । एप लम-
णादिविनरस्नु रमपिलामे द्रष्टव्यः ॥ २॥
प्रेयरिंग:
भावत्य चापराङ्गवं प्रयोऽलंकार इरितः।
धिक् तारुण्यमिदं यत्र प्रिया देवेन दूरिता ॥३॥
भावस्यति ॥ मावम्य बन्यमाणम्वरूपम्य अपरागार सजाती-
यस्य विजातीयस्य योपमजनले प्रेयोऽलंकारः । अनिमयन प्रिय-
मिति प्रेय इति व्युत्पत्तेः । ईरित उत्तः । उदाहरणम । इदं मन
तामण्यं यौवनं घिस् । घिग्योगे द्वितीया । यत्र यम्मिन् प्रिया कान्ता
देवेन दुरदृष्टेन दुरिता दूरीकृता । अत्र निर्वेदाग्यो माशे विश्लम्म-
ङ्गारस्थानमिति प्रेयोऽलंकारः। मावखरूपमुलं काव्यप्रकाग-रति-
देवादिविषया व्यभिचारितयाञ्चितः । भारः प्रोतसदामामाम्वनी-
चित्यमवर्तिताः ॥ १॥ इति । व्यभिचारी पत्रपम्प्रिदः । स
यथा-'निर्वेदग्लानिशङ्काथ्यावयासूबामदअमाः ॥ मालम्यं चैत्र
देन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः॥पीडा चपलवाहपं आवेगो जहता
तया । गर्यो विपाद औत्सुक्यं निद्रापरमार एव च । स्वप्नो विवोधो-
ऽमपंचाप्यवहित्यमयोग्रता । मतियाधिमयोन्मादस्तया मरणमेव
च ।। ग्रामश्चैव विनश्च विझया व्यभिचारिणः । त्रयशिदमी
भावा. ममारयावास्तु नामतः ।।' इति । विसरस्तु काव्यमदीपे
रमविलासे च दृष्टव्य ॥ ३॥
ऊजयलकारः।
.
आभामस्यागता यत्र तत्रोजस्वि मतं बुधः ।
परदारस्तनस्पशी दिगः पश्यति कम्पितः॥४॥
आभामस्येति ॥ आभामस्य भावाभामस्य रमामासस्य वा
यत्रानता गौगता भवति युधमत्रोखि मतम् । ऊजः शोमा
पाटवमम्यानीत्युजस्वीति निकिः । उदाहरणम् । परदारसनसर्ग
कश्चन कामुकः कम्पितः मंजानकम्प: मन् दिशः पश्यति।कप्रिन्मां
पश्यदिति मयादिति भावः । अत्र शृङ्गारामासो भयानकरमसार
अनौचिन प्रवृत्तः । आमासलमणं सूक्तं प्रात् ॥ ४॥

·हिलंकारप्रकरणम् २ समाहिवालंधरः। ममाहितं तद्भावस्य शान्तर्यत्र पराहता। मुषमाना स्ययं साभूत्तर्जिता धनगर्जितः ॥५॥ समाहितमिति ॥ यत्र मासस्य शान्तर्विरतः पराङ्गता रसा. पहवं तत्ममाहिल स्पष्टम् । उदाहरणम् । सा कान्ता पनगजिस्त- जिंसा भीपिता इयति गम्योमेक्षा । सती स्वयं मुफ्माना स्वयमेष त्याग अभूम् । अमर्पता पकता हित्वा स्वयमेवाशिष्टपती- त्यर्थः । अयामपस्यिमावस्य शान्तिः पहारस्याङ्गम् । अत्र प्रहपंणा- संफारोऽप्यलि ॥५॥ मावोरयालकार। भावोत्पत्तः परागत्ये भावोदय इति स्मृतः । सा मियं वीक्ष्य नधास्था नाराफर मीप्सितम्॥६॥ भावति । भापोत्पते: पराङ्गवे सति भाषोदय इति प्रसिद्धो. ऽलंकारः स्मृतः । युधैर्गदिश इत्यर्थः । उदाहरणम् । सा कान्ता प्रिय वीप नाम्या स्त्रयाऽधोमुखी सती ईप्सितमर्थ वक्तुं नाशकम् । अप्रीडायभायस्योत्पतिः महारस्थानम् । नायिका सुसना- प्रधानत्वान्मुग्धा ॥६॥ भावसंध्यसंवारः। पराग भाययोयाँगो भावसंधिरलंकृतिः । यान्ती घेला प्रतीक्षन्ती विलम्व्य नियमाप सा ॥७॥ परामिति ॥ पपई रसाबगभूतो यो दयोवायोर्योगः स भावमधिनांमालपतिः स्पष्टम् ।। उदाहरणम । सानायिका यान्ती सती पेला प्रतीभन्सी सती पविलम्स्य प्रिय आप । अत्रौत्सुक्यस्य शायाध संधि रहारस्याङ्गम् । असारूदो हि नारीणामकालको मनोभवः' इति न्यायादीत्सुक्येन यान्त्यपि घलामन्तरेण फेलिग्रहो मियसमागमो न स्यादिति मत्वा विलम्ब्य यातेति भावः ॥७॥ भावशालका. तभावशयलत्वं स्यादहूनां पेत्पराङ्गता। भिडमां भोगरतं सन्तः किं वक्ष्यन्ति त्यजामि तान् । तदिति ॥ पेशदि बहूनां भावाना परापासाचा माश-

·९०
पुषध्यानन्दकारिकाः।
सन्वं नामालंकारः । त्रिविल्मालगायर यमरः।
उदाहरणम । मांग विषयामतं गां धिम् । पिगिनि निन्दायां
संमोग दिनीय । निन्द्योऽहमागीयर्थः । मन्तः ययति मद
सदेति न येचीपर्यः । मम्माटान तान् मोगान राजामि । अत्र
पिरफास्य निदेशवामीनां शानरमभ्यागत्यम ॥८॥
परशालm.
प्रत्यक्षमिन्द्रियज्ञानवर्णनं पद्धिं तु तत् ।
श्रुत्या स्पृक्षा च दृप्या च रमित्याघ्राय यां जनः ।
मोदत घृतपकां तां शकुलीमर्पयामि ते ॥१॥
प्रत्यक्षमिति ।। इन्द्रियनानवर्णन इन्द्रियजन्यमानस वर्णनं प्र.
वाम् । अदण मी प्रत्यक्षमिनि मामीच्याऽव्ययीभावः ।
अभाणां समीपे इति या । तम पटियम । श्रौत्रत्वाचचाचपरासन-
प्राणजमानसभेदात् । उदाहरणम । जन' या पचनकाले शब्दाव-
मानां श्रोत्रेण ध्रुन्वा तत: त्वचा स्पष्टा चक्षुषा दृष्ट्वा रसनेन रसित्ता
नासया पानाय मनसा मोहन मुखिताऽस्मीति वेत्ति । हे देव,
घृतपकां तांदाकुली पमिद्धा ते तुभ्य अर्पयामि । अनुक्रमेण पट्टियस्या-
पीन्द्रियज्ञानस्य वर्णनमिति प्रत्यक्षालकार || पदपदी गायेयम् ॥९॥
प्रतीत्वलकार ।
प्रतीतिलिंगिनो लिङ्गादनुमानमदृषितात् ।
निःश्वामात्सोप्मणो ज्ञातं हाद कामाग्निस्ति ते ॥१०
प्रतीतिरिति ॥ अदृषितात यामचा गतिदोपहितात लिङ्गा-
दुसाधारणचिह्नान लिगिनो लिङ्गवतोऽयम्य प्रनीतिरनुमान स्पष्टम् ।
उदाहरणम । हे ससे, ते नत्र ददि कामाग्निरम्नानि सोप्मणो धर्म-
सहितानि श्वामाद्धनोतिम । अत्र कामाग्निलिङ्गिन मबाप्पनि वा-
सरूपलिझान प्रतिरक्त्यनुमानम् । न चात्र लिङ्ग दोपदिति
शयम । विलक्षणस्य लिङ्गिनो विलमलगौचिन्यात । यथा तन-
तोयस्थवरमण इति दिक् । एनत्प्रपञ्चस्तु न्यायशास्त्र प्रव्य ।।१०।।
उपमानालकार
सादृश्यावस्तुनो भानमुपमानं प्रकीर्तितम् ।
हिङ्गुलं पद्मरागाभं तद्वर्णा हिगुलाम्बिका ॥ ११ ॥

·.
रपिालकारप्रकरणम् २
सारयादिति ॥ पारस्यादपमानातुनः प्रशनस्य इदमेव
मामयनितिभा प्रतीतिरपगानं प्रफीतिनं स्पष्टम् । मादरणम ।
रानाभं पम्प पोग्नदम्प गगन रागो यति पगगो
माणिवं गम्यामा इस मामा यम्पति तयोक्तं रख द्रव्यं दिहल-
छापा तनुत्यगगा अग्यिका देवी हियुका मित्रोपमान-
प्रपनमायासमरिः । दिलरविकारणं पपपुराणस्ये आफाश-
पष्टय्यम ।। ११॥
पदाकार।
नृत्यादिवास्यविन्यामाप्तिश्चयः शब्द उप्यते ।
नांपशंभुः परं ब्रह्म फैवल्योपनिपतेः ॥ १२ ॥
श्रुत्यादीति ॥ मुत्यादियाविन्यासाद्विवादिषपनोपन्यासानि-
भ्यः सदादाग्न्यनगापमुख्यने स्पष्टम् । उदाहरणम् । साम्य-
मुः भादया महिवः शिव एव संपल्योपनिपपुनः तदारयश्रय-
पात्परं निर्गुणं ममंति जानामि ॥ १२ ॥
एनिधारकारः।
एतिचं किंवदन्ती पत्प्रमाणत्वेन भण्यते ।
तिटमात्रमिदं रिहं पर्पप विदुर्जनाः ॥ १३ ॥
एतिहामिति ॥ परादि किंवदन्ती जनवार्ता । किंवदन्ती
जनभुतिः' इत्यमरः । प्रमाणवेन भण्यते सहितिवं इतिद प्रमित
एर तिहानिनि ध्युत्पत्त. ।। उदाहरणम । इ पूर्ववति शिवस्स लि
तिलमा यर्पवध वर्षे वर्धते सयाभूमं जना विदुः । कथयन्तीत्यर्थः ।
अशियलिङ्गस्य वर्षे वर्षे तिलमारवृद्धी जनवार्ता प्रमाणमिति
वियम ।। १३ ॥
अर्धापश्यलगार।
कल्पनं धान्यधासिद्धार्थस्यार्थापत्तिरिप्यते ।
गना पतिमता माक्षादन्यधाग्निं विशेत्कथम् ॥१४॥
कल्पनमिति ॥ अन्यथासिद्धा प्रकारान्तरण सिध्या अर्थस्य
स्पतमापत्ति. इयत्त । उदाहरणम् । पतिव्रता साभाम् गहा।
अन्ययानिं फथं विशेन् । गहावे तु पहिमशो न दुर्पट इति
भावः ॥१४॥

·कुवलयानन्दकारिकाः।
लत्वं नामालंकारः। 'चित्रं किमरिकल्मापावलेवाश्य कथुरे' इत्यमरः।
उदाहरणम् । मोगरनं पियामतं मां धिक् । विगिति निन्दायां
उद्योगे द्वितीया । निन्द्योऽहमस्मीत्यर्थः । मन्तः किं वक्ष्यति सद
सद्वेति न वैद्मीत्यर्थः । तम्मादृष्टान् तान् भोगान न्यजामि । अत्र
विरक्तवाक्ये निर्वेदशहामतीनां शान्तरमस्याङ्गत्वम् ॥ ८॥
प्रत्यक्षालंकारः।
प्रत्यक्षमिन्द्रियज्ञानवर्णनं पड्डिधं तु तत् ।
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च रसित्वाधाय यां जनः ।
मोदते घृतपक्वां तां शप्कुटीमर्पयामि ते ॥९॥
प्रत्यक्षमिति ।। इन्द्रियनानवर्णनं इन्द्रियजन्यज्ञानस वर्णनं प्र.
त्यक्षम् । अक्षणः ममीपे प्रत्यक्षमिति सामीप्यार्थेऽत्र्ययीभावः ।
अक्षाणां ममीपे इति वा । तच पट्टियम् । श्रीमत्वाचानुपरामन
घाणजमानसभेदात् । उदाहरणम् । जनः यां पवनकाले शब्दाय-
मानां श्रोत्रेण श्रुत्वा ततः त्वचा स्पृष्ट्वा चक्षुषा दृष्ट्वा रसनेन रसित्वा
नासया चानाय मनसा मोदते मुखितोऽस्मीति वेत्ति । हे देव,
धृतपका तां शकुली प्रमिद्धांवे तुभ्यं अर्पयामि । अनुक्रमेण पड्दिधस्सा
पोन्द्रियज्ञानस्य वर्णनमिति प्रत्यभालंकारः ।। पदपदीगायेयम् ॥९॥
प्रतीत्वलचर।
प्रतीतिलिङ्गिनो लिगादनुमानमदूषितात् ।
निःश्वासान्मोप्मणी ज्ञातं हृदि कामाग्निरस्ति ते ॥१०
प्रतीतिरिति ॥ अपिनात व्यभिचारादिदोषरहितान् लिङ्गा-
दमाधारणचिहात लिगिनो लिङ्गवतोऽर्थम्य प्रतीतिरनुमानं स्पष्टम् ।
उदाहरणम । हे मये, ते नव इदि कामानिरस्तीति सोमणो धर्म-
सहितानि श्वामाटेनोोनम । अब कामानिलिङ्गिनः मवाप्पनिःश्वा-
सरूपलिङ्गात प्रतीनिम्तन्यनुमानम । न चान लिङ्गं दोपदिति
शयम । विलनणम्य लिझिनो विटभलिङ्गौचित्यान् । यया सत्र-
तोयस्थवहरुप्मण इति दिक् । एतत्पश्चानु न्यायशास्रष्टव्यः||१०॥
उपमानामधार ।
मादृश्यावस्तुनो भानमुपमानं प्रकीर्तितम् ।
हिगुलं पद्मरागाभं तद्वर्णा हिलाम्बिका ॥ ११ ॥

·লিংগ ২ দারিনি। মান সময় गिनिजीनियमान प्रानि पट । उदाहरणम् । एगगार्भ पग फोरनदम राग र गगो एति रागो मालिप नामा मामा पनि सोस. नदिहरू गवां नगा भाग्परा पी दिला नोपान- प्रमापागाए । रितिकारणं पपपुगगग्य भाषाग- हम ॥११॥ सुत्पादियाफ्यपिन्यागाषिधयः साद उप्यते । परभुः परं मार पायल्योपनिषपातः ॥१२॥ भुत्यादीति ॥ दिसापिन्यायाधादिषपनोपन्यागनि- मादायमाणगुन्यो पिष्टम । उदाहरणम | माम्य- संयु: भम्पा महिला सिर যানিশ পাষ- पार निगुनि जानामि ॥ १२ ॥ पनि फियटना घप्रमाणत्यन भण्यते । तिलमात्रमिद रिटं वर्षय यदुर्जनाः ॥ १२ ॥ एतिहामिति ॥ n; पन्नी निवाना । फिवरती नान Yin. म. ... ...rndiनगि " f.ni निसमा पालना न विद । ययम्नीयथ । मनासय ५५ ३० मा नाना प्रणमिनि गतम || पाल्पन पान्यभामिद्धमायग्याापनिरिप्यते । गदा पनिप्रना माक्षादयधानि विशेवयम् ॥१४॥ कल्पनमिति ।। • गिरा फागन्तरण सिरा अर्थस्य परमात इयर । गणम । निम्ना साधात् गहा। अन्यपानि पनि । गाव तु यदिप्रमोन दुर्पद इति ·। २२ कुवलयानन्दकारिकाः। अलंफियालंकारः। प्रमाणत्वेन निर्दिष्टानुपलब्धिरलंक्रिया । अयशस्तव नास्तीति सत्यं यन्न श्रुत क्वचित् ॥ १५॥ प्रमाणवेनति ॥प्रमाणत्वेन प्रमाणकरणत्वेन निर्दिष्टा निदर्शिता अनुपलब्धिरप्राप्तिः । अत्यन्ताभाव इति यावत् । अलंक्रियालंकारो भवति । उदाहरणम् । हे राजन् , तयाऽयशो नास्तीति लोकवचासत्रं यथार्थमेव । यद्यस्मात्कचिदपि न श्रुतमस्माभिरिवि शेपः । अस्ति चेदयशः श्रूयेत इति भावः । अत्रायशसोऽभावं प्रति श्रवणाभाषः प्रमाणत्वेन दर्शित इत्यनुपलब्धिः । अभावाख्यमेतत्पमाणमभावप्रा- हकमिति वेदान्तिनः ।। १५ ।। संभवालंकारः । संभवः स्यादलंकारः प्रमाणत्वं प्रयाति यः। स्यान्मे कदाचिदिन्द्रत्यं चित्रा कर्मगतिर्यतः ॥१६॥ श्रुतिलिङ्गादयः शब्दाः प्रपश्यन्तेऽपि दर्शिताः। भेदाः कुवलयानन्दे संक्षेपात्तानपि ब्रुवे ॥ १७ ॥ संभव इति ॥ यः संभवः प्रमाणत्वं प्रकृतार्थनिर्णायफत्वं प्र- याति स संभवो नामालंकारः स्यात् । उदाहरणम् । मे मम कदा. चिदिन्द्रत्वं स्यान भवेत् । संभावनायां लिङ् । यतः कर्मगतिः कर्म- फलप्राप्तिः चित्रा नानाविधा । ततः कस्यचित्कर्मणः फलमिन्द्रत्वमपि भवत्येवेति भाव । अत्र चत्वारि प्रमाणानि काणादादीनां । पटू वेदान्तिनां अष्टो मीमांसकानामालंकारिकाणां घेति प्रसिद्धः पन्थाः ॥ १६ ॥ १७॥ श्रत्यलकार.. प्रकृतार्थस्य शब्देन निर्वाहो यत्र सा श्रुतिः। मृत्यु हरसि भक्तानां तुष्टो मृत्युंजयोऽसि यत् ॥१८ प्रकृतार्थस्येति ।। यत्र प्रकृतार्थस्य शब्देन प्रमाणभूतेन निर्वाह: समर्थन सा श्रुतिः । उदाहरणम् । हे देव, त्वं तुष्टः सन् भक्तानां मृत्यु हरमि । मोभं ददासीत्यर्थः । अत्र प्रमाणं दर्शयति । यघरमा न्मायुंजयोऽसि । प्रमाणभूतमृत्युंजयशब्दवाच्योऽसीत्यर्थः । मृत्यु हरणसामर्थ्य विना मृत्युंजयशब्दवाच्यत्वं न स्यादिवि प्रतार्थ- समर्थनम् ।। १८॥

·उदिष्टायंकारप्रकरणम् २ लिहालंकारसंकरः। तडिझं नाम यत्र स्याद्वर्ण्यचि प्रमाणता। त्रिलोक्याः शंकरः साक्षी विभिनेत्रः प्रतीयते ॥१९॥ तदिति ॥ यत्र वर्ण्यचिष्टे वर्ण्यम्य शिवादः विह त्रिनेत्रत्वादी प्रमाणता प्रमाणत्वेन प्रकृतोपयोगिवं स्यात् वाहिनामालंकारः स्याम् । उदाहरणम् । शंकरः त्रिलोक्याः साभी । 'गाभाइष्टरि सं. शायाम इति निपातनात्माधुः । विभिनेः प्रसीयते सायते ग्रिलोकी। नित्यमाक्षात्कारार्थमेव ग्रिलोचनत्यमिति भावः । अब लिगराब्दस्य पिडपरस्यान् अनुमानालंफारे नातिव्यामिः । पास्यप्रमाणं तु दि. यात्रमुदाहत तम्य पान्येऽपि श्रौतस्मातपौराणिकत्यादयो भेदाः स्वयमूसाः । प्रकरणस्थानममारुयानां त्रयाणां मीमांमकोचममाणा- नामलंफारत्वं नास्ति । कुषलयानन्देऽनुशाहसत्यात् ।। १९॥ भाचारालपर। प्रकृतार्थोपयोगित्वं यत्रापारस्य तत्र सः। गोपस्यापि दधि प्राचं काश्यांभक्षन्ति सूरयः ॥२०॥ प्रकृतेति ॥ पत्राधारस्य शिष्टापारस्य प्रतोपयोगित्वं पर्य- समर्थकत्वं तत्र म आपारो नामालंकारः । उदाहरणम् । गोपस्स नीपजातेरपि दधि काश्यां प्रायमेवान्यत्र नु नेत्यर्थः । यतस्तत्र सू. स्यः पण्डिता अपि सन्ति तस्मात् 'यादापरति भेट" इति न्या- येन सर्वेषामपि सरमणे दोपो नास्तीति भावः । अयं प देशपाम- दुलापारादिभेदादनेकविधः ॥ २० ॥ भामयलपरः। मात्मतुष्टिरलंकारो यत्र स्यानिर्णयस्तया । भटमे मासि मीमन्तो युगो मयं हि रोचते ॥२१॥ इति श्रीपदयाफ्यप्रमाणपारावारीणरामजीमहारमजाशापर- भहसमुदिटनामक दितीयं प्रकरण समाप्तम् ।। आत्मेति ।। चारमहिनाम प्रमागाभारः । यत्र वयात्म. मुहा निर्णयो निमय: स्यात् । मादरणम् । अष्टमे मामि मीमन्तो- अपनारय कर्म नतु पठे मासीयर्य: । सत्र प्रमाणे संचार परमात्मा रोचते । 'हत्याना भीरमान मानत्याशी अत्र पणितानामेवात्मनुष्टिः प्रमाणे न सपा । बाहि 1 ·कुवलयानन्दकारिकाः। 'पष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तः' इति यामवल्क्यस्मृतौ विकल्पे मत्यपि तदुत्तरं नियमानां सुंफरत्वान् द्वितीयः पनो युक्तः साध्य इति प्रथमपत्र- स्वीकारे तु नियमा दुर्घटा इति । एवं 'गर्भाप्टमेऽष्टमे या ब्राह्मण- स्योपनायनम्' इत्यादावपि नेयम् ॥ २१ ॥ एते प्रमाणालंकाराः प्रकृतार्थसमर्थनात् । काव्यलिङ्गप्रपञ्चत्वमुपयान्येव वस्तुतः ।। १ ।। धरणीधरपादाब्जप्रसादासादितस्मृतेः। आशाधरस्य वागेपा तनोतु विदुषां मुदम् ।। २॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजाशाधरभट्टविरचि. तायां कुवलयानन्दकारिकाव्याख्यायामलंकारदीपिकासमा- यायां उद्दिष्टालंकारनामकं द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम् ॥२॥ परिशेपप्रकरणम् ३ अथ मुक्ताप्रवालादिमिशहारादिसंनिभान् । अनुक्तान्पच संक्षेपात्संसृष्ट्यादीन्द्रवीम्यहम् ॥१॥ अथेति ॥ स्पष्टम् ।। १ ।। समष्टिरतकार । संसृष्टिमिश्रतैतेषां तिलतण्डुलवत्तु या । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नभः ॥२॥ संसृष्टिरिति ॥ एतेषामलकाराणां तिलतण्डुलवन निलतण्डुल- योरिव । 'तत्र तस्येव' इति वतिप्रत्यय । नण्डुलशब्दम्य 'कणि- तनितादिभ्यश्च उलच् तण्डश्च' इत्युणादिसूत्रेण सिद्धो हुकारमध्य इत्याहुः । या मिश्निना सा संमृष्टिः । तिलतण्डुलदृष्टान्तेन परम्पर- निरपेक्षत्वं पोक्तम । उदाहरणम् । लिम्पतीवेत्यादि । अत्रोत्प्रेक्षाद्वयं परस्परनिरपेक्षं स्पष्टम् ॥ २॥ अधाशीमावरांकरः। उत्थाप्योत्थापकले स्वादानीभावसंकरः। रासाद्वीणानिनादोऽयमुदति महदद्भुतम् ॥ ३॥ उत्थाप्यति ॥ त्याप्योत्यापकत्ये उपकार्योपकारकमा सा- ·: परिषभरणम् ३ ९५ कारले सतीत्यर्थः । अङ्गागीभावसंकरः। अहं उत्यापर्क फरपर- पादिवन् । अनी तूत्याप्य: । चिप्रत्ययाभावे तु अगागिनोर्भाव इति षष्ठीसमासः । तत्र दीर्घाभावेन छन्दोमद्भपात् विप्रत्ययान्त- पक्षः साधुः । यो वशन्दै परे चिमत्ययान्तत्वं योध्यम् । स धामी संकरश्चेति फर्मधारयः । उदाहरणम् । शद्वादित्यादि । अत्र सपकातिमयोक्तहत्यापफत्वं विभावनायाश्चोत्याप्यत्वमिति परस्पर- माफारकम् ॥३॥ समप्राधान्यसंकरः। इयोरपि प्रधानत्वे समप्राधान्यसंकरः। रसस्तम्भेषु संकान्तप्रतिविम्यशतैर्वृतः॥४॥ द्वयोरिति । द्वयोरप्यलंकारयोः प्रधानाचे परस्परोपकारकत्वेन तुल्यत्वे ममप्राधान्यसंकरो भवति । अहानीभावव्यत्ययादिति भावः। उदाहरणम् । रनस्तम्भेस्वित्यादिना । अत्रोदात्तस्माविशयोक्तरगत्वं तम्याश्योदात्तालंकारस्येति समप्राधान्यम् ॥४॥ संदहमकरः। द्वयोरन्यतरस्याभेदकः संदेहसंकरः। चतुणा पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः ॥५॥ द्वयोरिति ॥ द्वयोरलंकारयोर्मध्ये अन्यतरस कस्यचिदभेदकः नाति भेदक यस्मिन्स सधोक्तः संदेहमंफरः स्यात् । उदाहरणम् । चतुर्णामिनि । अत्र चतुर्भुजस्य देवविशेपणले परिकरालंकारः। सामान्यविदोपभावसंबन्धनोभयोरपि भेदाद्विशेषत्वविवक्षायां तु दा- मति विशेषणान्वयानुरोधापरिकरार प्रति भेदकाभावाश्योरेफवर- स्यानिधय. । आत्मनुष्टिप्रामाण्येन परिकरोदाहरणं कृतमिति पो- प्यम् ॥५॥ पावाप्रवेशसंकर । एकवाचकानुप्रवेशे संकरः स्यात्तथाविधः । तदेतत्काकतालीयमवितर्कितसंभवम् ॥ ६॥ एकति॥द्वयोरटंकारयोरेफवाचकानुप्रवेशे सामानाधिकरण्येना- वस्थाने तथाविधवाचकानुप्रवेशनामालंकारः । एकराब्दानुषवेश इति पाठान्तरकल्पनेनाक्षराधिययं परिहरणीयम् । उदाहरणम् । h Inte ·कुवलयानन्दकारिकाः। अत्रैकस्मिन् काकतालीये शब्दे उपमाद्वयं प्रविष्टं संसृष्टेस्वका क्यसमानाधिकरणेऽप्येकशब्दमात्रसामानाधिकरण्यं नास्ति तर विशेषः ॥ ६॥ विचित्रसंकरः। एपां परस्परं योगे विचित्रः संकरो भवेत् । गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीर्ती भीष्मः शरासने ॥७॥ एपामिति ॥ एषां संसृष्टवादीनां परस्परं योग सामानाधिकरण सति विचित्रो विचित्रनामा नानाविधत्वात्संकरो भवेत् । उदाहन णम् । गुरुरिति । अत्रोडेखालंकारस्य मालारूपकेण सह समप्राध न्यसंकरः । तत्रापि श्परूपस्योरगानिभावसंकरः । एवमन्यत्रापि मुधीभिरुदाहार्यम् ॥ ७ ॥ एषां दोपा गतार्थत्वादयंदोपतया पुनः। नोक्ताः कुवलयानन्दे शब्दानां चाप्यलंक्रियाः ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजा- शाधरभद्दविरचितं तृतीयं परियोपप्रकरणं समाप्तम् ॥३॥ एपामिति ॥ एषामलंकाराणां दोपाः काव्यप्रकागादाबुदाहृताः। पुनस्तु शब्दार्थे । अर्थदोपतया अर्थाश्रयत्वेनेत्यर्थः।गतार्थत्वात् गत- प्रयोजनत्यात । अर्थदोपाणां हि काव्यनिरूपणे यमुचितत्वात अलकारप्रकरणे नदभिधानापेक्षाभावादित्यर्थः । कुवलयानन्दे नोहाः। किंच । शब्दानाम यक्रिया यमकादयो नोक्ताः । तेषां केवलम- ध्यमकाव्यविषयत्वादिनि भाव. । न घालंकारेषु पालानामिति प्रतिज्ञाभन शक्य । नत्राल कारदादम्योपमादिषु लाभणिकत्वान् ।।८ आशायरकवर्वाच वाचोयुक्तिविशारदाः । अनुगृहन्तु बालम्य काकली कम्य नो मुदे ॥१॥ 'काफली तु कले मुश्म ध्वनी च मधुरापुटे' इति विश्वः ।। इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीगरामजीभट्टात्मजाशापर- महतायां एवलयानन्दकारिफाभ्यारयायां तृतीय प्ररितोपप्रकरण समासम् ।। ।

·दान्धाराप्रकरणम्। अथ शब्दालंकारप्रकरणम् ४ अप नादापाग निरूप्यन्ते। बापन्धादयश्चित्रा गतमन्यागतादयः । पनयन्धादयश्चय ज्ञेयाः श्लोका यथातथम् ॥१॥ ग्याति ॥ गन्धादयो गन्यागतादयः पचपन्धादयन रचित्राः पिचार फागया । भोकधरणेषु मन्युन्धमपा- राज्यां गमप्रत्यागत: आदिशदेन एकापमानाविध । यया 'मा- नमा नदमागमा गाराभा बनमानमा || पाति पारविमामामा भामामापिरपा नया ।। १ ।। अअय्युजमपाटन प्रथमपरणान् दि. भायपरणं मृतीयपणागधंपरणं इति गनपत्यागन चित्रालंकारः। भोगायानु नगतीदेवीला नमानी नभवतीयनमा अभिमा- निनी नषमा नपदीरिः । मारण कामनाभातीति मारामा पनाय जलमार्नु मानम चिर्म यग्या इति घनमानमा । व्या पाविभया उनमदीया मागहमी मातीति पारविभामाभा । भामा मन्य- भामा सम्या भाषोऽभिप्रायोऽम्यामनीति भामाभाविनी मा पामी गए पति दया । विशिष्टा विशेषणे पात्र तृतीया । अयं भारः । यम्पा रचि सत्यभामाया अपि भावमिष्टति ममापीरशी रुप म्यान नाटल्या नया विशिष्टा हनीया गमा मा अनि अतिक्रम्य याति गच्छति ॥१॥ अनुप्रामश्चतुर्विध । स्फुटानुप्रासो लाटानुप्रामो मृत्यनुपाम है- मानुप्रासधेति । तत्राप। पादादिषु पदावृत्त्या स्फुटो वर्णविभेदतः । योगी भोगीय संयाति पश्य त्यमुभयच्युतम् ॥ २॥ पादादिप्यिति ॥ पादम्यादी मध्ये अन्ते या वर्णस्य पदमय- धिनोहल स्वरम्य वा विभेदेन भिन्नत्वेन कृत्वा पदम्याच्या पुन पुननिरूपणान स्फुटानुप्रामालंकार । उदाहरणम । हे मित्र, योगी गृहाश्रमत्यागपूर्व कृनयोगाभ्यामः पश्चाद्योगारयुनो भोगीव भोगवान् गृहस्थ इव मंयाति तमिममुभयलोकम्युनं स्वं पश्य । अत्र योगी भोगीति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनारफुटानु- प्रामः । यथा या मित्रम्नोत्रे 'जनः कश्चित्कामी सव धरणगामी अय ·-- कुवलयानन्दकारिकाः। यदि तदा पदं ब्रह्मादीनामपि हरति दीनाहितमिव । महेश र यी यदि पुनरमायी तु पुरुपस्तदा कि निर्माय नहि पदममाय अति सः ॥' अत्र प्रतिवरणमेव कामी गामी दीना दीना । मायी मार्य मायं इति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनात् भयति शु प्रामालंकारः । फचित्पदे पूर्ववर्णविभेदः फचिन्मध्यवर्णविभेदः चिदन्त्यवर्णविभेदः अन्यत् सममिति योध्यम् ॥२॥ अथ द्वितीयो लाटानुप्रास- लाटानुप्रासभूभिन्नाभिप्राया पुनरुकता। देवेशवेशवीक्षातो दुर्वामास्तोपमाप्तवान् ॥ ३॥ लादेति ॥ यदा शब्दषु पुनराता भिन्नाभिप्राया अभेद यनिता भयति तदा लाटानुग्राम लाटानुमामारंकारः। उदाहर देवेश इन्दः तम्प येशः शोभा पादयं तम्य पीशासः पीपणेन: ममो गुनेमोरप्रानिजाता । स्यकीम हार च ददामिति दोषः । देवापदे भिनाभिप्रायम्याथम्य पुनरुपया लादानुभागः । यमा अयचम्पपन्य . आठभिनलिनीले प्रतिदिन गालि मारामारनया पुन पुपायाने ममामपिता । निगम दिनमोल्कर प्रेयमी पिश चल काबपोशाम्प नि॥'अयलका बनवलदिया माभिमायभ्यामेरे निय नम्प चलाया पुन मनि दादानुभागाकारः आगमनमामादयः । जगञ्जनियामशाना नाकि योध्यनम् ॥ ४ आवृत्तनि ।। iya कविता m. ", य? 14 miner:IT fमनमा यारा न Antamani pan प्र. farmitte मा" mATTO "int Tukataru ·सम्मापारमरणम् . राविरित धामः बरापिणी । भायातं महिलाविलागनिपुगं प्रा. पनि कामिनी लिपिहिमपत्याचसपरमेशपले पश्यति ॥ भत्र कारपकारपोरेपारयोः भिसम्परयोभिमदलोरफारवर्णयोर. यनेपा आसिमस्याम्यति इत्यनुमामनामालंकारः॥४॥ अप पनुपानुपाम:- मन्यजनम्यरावृत्ती कानुमास इप्यते । भव्ये गये पाटयानां रचिर्मण्ड व्यजायत ॥५॥ मम्यानेति ।। गध्यसनानां शरागामातो मत्या टेकानुमा- मालपारः । अयं भायः । यदलयुक्तो योऽभिहितः सहलयुक्तस स- यातिरिति । अनु परावृत्तिरावश्यकी व्यसनासिरप्याचक्ष- भिमा । साटानुमा गुमरलस्वरव्य जनानामावृतिः शरदपुनर- स.नयोक्तत्वादिति भेदः । उदाहरणम । भव्ये मुन्दरे गये गोसंय. धनि म मरतुनि तामनादेव प्रामणानां रुपिय॑ज्ञायत । पा. यो इति शेषः । अत्र भय्ये गये इति मध्यनरपराया है. कानुप्रासाप्योऽलकारः । यथा इयफल्पलमायाम्-पञ्चमीलाश्म- स्लोवारिधिविदितमनोमयानान्तराले पसे मसभाम्गरसलगपरि- लगन्मोतियानीय भानि । सव्ये सध्येऽय इसे फल्यति कलया व्याजनः शीतभानो: काश्मीरीरश्मिरीत्या सुरति मृगमदामामिनी कामिनीव ॥' अत्र नीला लीला धसे मसे फाश्मीरी रश्मिरीत्यादि पदेषु सध्यानस्वराकृत्तिलाइयति ऐफानुप्रासालंकारः ॥ ५॥ अप यमकालकार सस्वरव्यअनावृत्त्या स्तयकं यमकं भवेत् । देवं नारायणं वन्दे रमणीरमणीयकम् ॥ ६॥ मस्वरति ॥ यदा राम्यगणां व्यत्तनानामावृत्त्या परषा स्त. पकं पर्णसमूहो भवनि तदा यमकालंफार । अप्राय भाय । यात्स्व. रयुषो यो यो हलममुदायोऽभिहितस्तरात्म्यागुतस्य भितार्थस्य सस. गुल्मगुदायस्यावृत्तिरिति । उदाहरणम। रमणी रामारमणीया यस्य लक्ष्मीकान्तमित्यर्थ । समामान्त क.। तपाभूतं नारायण देव भी- हरि चन्देसीमिअप्रमिलाम्य रमणीयपदस्वायत्या यमकालेबाट। यधारदयफल्पलसायाम - - पपुप पुभिराहताङ्गीसंगीतसंगीतप. उम्परा पण स्तिस्वहसा यामाक्षि यामाधिपतीनणा- ·कुवलयानन्दकारिकाः। न्तम् ॥' अत्र भिन्नार्थानां पञ्चपुपवित्यादिपदानां मध्ये प्रति- चरणमेव सस्वरव्यवनावृत्त्या वर्णसमूहत्वाद्भवति यमकालंकारः । अत्र बहुत्वसूचकं स्तवकमिति महिना व्यक्षरप्रमृतिषु नाहगावृत्ति-- सत्ने यमकालंकारो डाक्षरावृत्तिसत्त्वे च लाटानुप्रास इत्येवार्य भेदः॥६॥ अथ पुनरुक्तप्रतीकाशो नामालंकारः- पुनरुक्तप्रतीकाशं पुनरुक्तार्थसन्निभम् । केसरी कानने भाति बनेभातिविमर्दकः । भवान् सिंहासने भाति भातिसिंहासनेभवान् ॥ ७॥ पुनरिति ॥ वस्तुत. पुनरुक्तार्थकमिवापाततोऽवभासते यदा- क्यं तत्पुनरुफप्रतीकाशो नामालंकारः । यथात्रैव केसरीति । अम कानने भाति वने भाति इति शब्दयोः पुनरुतार्थकत्वमापाततोऽत्र- भामते । वास्तवं तु नास्ति । तथा हि । कीदृशः केसरी । यनेमा- तिविमर्दक: वनमंयन्धिनामिभाना हस्तिनामत्यन्तं विमर्दको मर्दन- कर्तेति । एवं सिंहासन भाति भातिसिंहासने इति शब्दयोरपि पु- नरुक्तार्यकत्यमापातत एवावमामते नतु वाम्नयमस्ति । तथा दि । किंभूती भवान् भानिमिहासनेभवान भान्ति ते भाः सिंहासन नि- हतस्वफुम्भोपवेशनं तदनिकान्त यनेऽतिमिहासना । माघ मेड- तिमिहामनाथेनि कर्मधारय । मिहेरपि ये हन्नुमाक्रमितुं या न शक्यले ताहमा दमा हम्निनोऽभ्य मनीति भातिमिहामनेमयान इनिपुनरलायमनिममन्यादि भनि पुनरवतीकाशमलंकारः।।७।। वीभगाय मदमद्विवकिना शिक्षणाय लयुधुद्धिमालिगाम् । लभरह विचिन्तनमया मिना वकृतपापद्धनि ॥१॥ इति श्रीचिजीरिममायाकनकायविनाम अलंकारमया द्वितीया ही मां ॥

·अथ कुवलयानन्दकारिकाणां टिप्पणीस्थपद्यानां च फोनः। . शुभाप.भिमन्दपुष्पगंदोह पी. मोर पृष्ठ. अ अपीतक्षीपकादम्य. विभा.. प्रकारणारायजन्म कार्यो.५२ अप्रस्तुतमासा स्ान् सम.३४ भाषां कुचयोःश. उ.१२ भाजन रपम्पुर्ण नुल्य शेषा.३३ सफमातिशयोक्तिः मा.२१ अभिलपनि यदीन्दो विष. 'भरपि शशहिरे. भााधिरोपितमृगः अग्र. अमरीकपरीभार. मंग, माल्या क: कराटं प्रहाति वोट अरण्यरदिन हन शर. अचनुवंदनी प्रमा. पका... मयं प्रमत्तमशुपः भ्रान्ति.१२ भत्यन्तातिशयोति. मत्य.२२ अब पारामेको भभ.४४ भग्युत्तिरद्धनातथ्य. अत्यु.८४ मयं दि धूर्जटिः साक्षात् रुप.. भय मुकामपालादि. १४ दानपरिणा. भचयनि पुण्येन एका.५४ ধাঃ খছি। परि.१ अधरोऽयमधीगड्या काया..चलंकारेषु पालाना अधिकं पृथुलाधारात् भधि.४९ थप तु आमादा. भल्पा... अनन्नवप्रभवम्प विक. भविकिस्मत पनयोग्ननाति क... अपाको ताना शत्र" निष्टम्यायपाधि पिप४७' भरिनी बगनु भए मुमा.." अनुगमनी मध्या fail अशे प्रमाणापागः प्रमाणिोदोषी १५५ असमालोप्य कोपस्ने पा.८२ प्रपत्र फरणीयम्य सारंग४. अमावस्यमा म्यत्र नागापर्यता.१४ भरभषोऽर्थनिप्पत्तेः धम. पागाइन्य रसम्मम्मान स.८. अम याने दिन यामुनामी अन्य सारिप पर मा. अममिवामा भयोगमामरा थम्यो ५० अहमेव गुरु mr. आपापभयमाभन प्रती.. महोरियो भगं पोधन प्राप्त निद.२८ अहो मुस पारिजानां पातुधां भग.४५ होमिट विभा १ 4. + .

·युवलयानन्दकारिकाणों ८७ पिनो. पृटं. ग्रेड आ उपमा यत्र सारश्य उ.३ भाकर्णय सरोजाक्षि. प्रती.. आक्षेपः सयमुक्तम्य क्षे.३८ एफयायकानुप्रयेशे पाय.९५ भासेपोऽन्योविधीम्य.माझे.३९ एकस्मिन्यचनकंपा पो.५६ आमान परिमुम्बित उपा.१८ एकम्य गुणदोषाभ्यां गा.६८ भारमतुधिरलकारो. भारम.९३, पकेन पहुधोलेते गले.११ भारमाग्रिमगटा. पा. एतेषां लक्षणं पाये भामाराम्य विरोधमा विरो.३९ एषां दोगगतार्थग्यात् आमासम्पाहता पत्र उर्ज.८८ पपां परायोगे विधि.९॥ आदिानिशालभाल मभा.८२ ऐ आरिने प्रशिनि भासयणमंपूर्ण ऐतिहां पियरगती पे ऐति.... गृत्य...८. क भाडादव मार्ग ओ जो कपिक्षिय. गर.. सीशियन. नगगे गित उम्मी" कलानं यायपापियामपा.११ समलंकागः ८१ कपीन्दागामामन् रयमाणविन्या विवाद.. गाणी 3 सोनम योर प.. इनिरोग्ताम्याम' या १२ नियाज तिर्न था." कालियो गर rane Mrमानिमिा. नरिटायर्माता 14taniuriffaint दमनाम नलिन मामात्र शायरी प्रा. InHn. fin fati. antar जानन हा fafaaman final अनु.५ 48 +1 if4f1 Awar mymunity ..

·No text on this page.

·१०६
कुरलपानन्दकारिकागो
पृष्ट.
म्टोरः
यदन्ति यायानां दीप.२४
मदन्नौ जायमान्न ऐका.१६
यण्यानामितरेषां या. तुल्य. २२ शमयनि जलपरभारा.
। शंभुर्विश्वमयत्यय
मा.१५
पायेनान्यस्योपमाया प्रती. ८ कारणं कि प्रान्नानि
सारा ५५
पोपमानधर्माणां
उप. ४' शिलरिगि कनु नाम.
पण्यापमेयलाभन
प्रती.८
याश्यपोरेकसामान्य प्रनि.२६
(गुमापद तिरन्यय याप.१३
यायायोःसशयोः निद.२७
शुक्रन्पनाशिक
भुन्यादियाश्यविन्या.
।

·१०७
अकारादिवर्णकमः।
भोकः
पृष्ट.
श्रोतः
टं.
माभिप्राये विशेष्यनु परि.३१ स्फुरदनस्पमुन्ना
वि.५१
सामान्य यदिमायामामा७९, मात्स्मृतिम्रान्तिसं. स्मृति.१२
माग लोकेषु विद्वांग मारा ५५ न्यायाधातोऽन्यथा. व्याया.५२
मामप्यमपि कार्यम्य समा.४८' स्वमायोनिः म्यमा. स्यमा.८२
सिरीय विधानंयन् यिध्य.८५
ह
मितिःच्यानेगु नाम
सिदि. हालाहलो नव विन.
पयाता.१४
गोन्कार शिक्षयनि ऐका १५ हिताहिते पृमितोल्पं तुल्य.२३
गुरव यमुधा मन्य यनि.२९ हेतुनुमतोरक्य
मुरण पृथिवी दीप २५ हेतुनामसमप्रत्ये कायो.४१
सूक्ष्म पराशयाभिने मूक्ष्मा.७७ हतोहंमुमता साध
पूच्या सूचनं मुद्रा मुद्रा.७१ नमामिवन्तु
साकयेंग नियज्ञापि ध्याघा.५२ हृदयामपयानो गि
अप३५
मायालयानन्दवाग्विाण वांप्रमणिय।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.