·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENA RES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF G. THIBAUT, PE. D. No. 146. श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायीव्याख्या। Arut YYT गूढार्थदीपिका। Jay Jk Ad पण्डितवर-श्रीधनपतिसरिकृता । रसव्याख्या चा श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वर-श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितशुद्धाद्वैत- संप्रदायविदुषा रसगोपालभट्टेन परिशोधिते। GUDHÂRTHADIPIKÂ, A Commentary on Råsa Panchådhyâyî of the Tenth Chapter of Srimad Bhâgawata, BY PANDIT DHANAPATI SŪRI; And RASAVYAKHYA. Edited By Ratna Gopal Bhatta. Fasciculus. 111. BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co. AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit "Book Depot, Printed at the Vidyâ Vilds Press By Harikrishna Dasa. ,BENARES. 1908.

·सुचौपचम्। ह. आपा १ १ 9 . ६ ६ १ খাবার: गोलप्रकाशः गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम तत्त्वदीप तर्कसंग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः (शिला -)) धातुरूपावली (शिला 1) বিমাথা বালিৰীয়া নাকি प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्य) फीककाप्रकाश बीजगणितम् (म०म०५० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ मनोरसा शदरनसहिता सटीक लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकौमुदीभाषाटीका ( মরুময় জন) हटिप्पणीसहित) लीलावती (म०म०पं० सुधाकदकताचप्पणीसहित) १ धसिष्ठसिद्धान्तः विष्णु सहस्रनाम व्याकरणकौमुदी (उपक्रमणिका का दूसरा भाग) शब्दरूपावली कार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिका নীজ্যামল सायचन्द्रिका टिप्पणीमहिला लिखान्तकौमुदी (पं० वामनाचायण संशोषिता) सिद्धान्तमुकावळी दिनकरी रिपणीसहिता उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी क्षेत्रसंहिता मुहूर्तमानण्डः १ २ १ १ ३ १ ·गूढार्थदीपिकापाम् । ३ अध्यायः (३१) १९३ निजजने यः स्मयस्तेन, निजजनस्मयध्वसनं स्मितं यस्य । अतो यथोक्तप्रवृत्तिं दृष्ट्वा वयमपि सम्प्रति मरणायोयुक्तास्तस्मात् तवा- स्मजीवनमपेक्षितं भवेत्तईि शीघ्रमागत्य भवत्किङ्करीरस्मान् भ- ज सेवनायाश्रय । शठं प्रति शठं कुर्यादित्युक्तत्त्वायथा सखापि भवानस्मद्दुखाय तिरोहितस्तथा सख्योऽपि वयं तव दुःखाय धू- तशिरोमणेस्तवाग्रे तिरोधानसाम भावान्मरिष्याम इति मूच. यन्त्यः सम्बोधयन्ति ॥ हे सख इति ॥ किश्च झटिति जलरुहाननं चारू दर्शय अन्यथा पश्चातापं करिष्यसीति भावः । यद्वा, जि- घांसन्तं जिघांसीयादित्युक्तत्वात् सर्वा दण्डायितुं किमर्थं प्रवृत्तो- ऽस्यत एता भवकिङ्करीः भज यथेष्टं सेवय, नोऽस्माकं तु चारु जलरुहाननमात्रं दर्शय । अपकर्तुरपि सख्युर्मुखदर्शनेच्छा न नि- वर्तते । इदं प्रार्थयामः । किं कुर्म इति, सख इति सम्बोधनाशयः ॥ नितिपक्षे, स्वानुग्रहादुपनिषत्सु लब्धाग्रहस्य व्रजो वेद लत्सम्बन्धिन आस्तिकशिरोमणिभूतस्य जनस्याति जन्ममरण- लक्षणसंसृतिदुःखं हरतीति तथा। यतो योषितां श्रुतिलक्षणस्त्रीणा- मस्माकमस्मदीयानां च रक्षणे परमसमर्थ ॥ रक्षणप्रकारमाहुः ॥ निजजनानां स्वभक्तानां स्मयस्याऽहङ्कारादिदोषस्य ध्वंसनाय स्मितं मन्दहासो यस्य । हासोजनोन्मादकरी च मायेति हासश- ब्दाभिधेयायाः सर्वानर्थबीजभूताया मायाया मन्दवं स्वभक्तेष्व- वर्तनं तस्माद, सखे सर्वदास्मसंपृक्त, भवकिङ्करीभवत्प्रतिपादन- रूपसेवापरायणा, अस्मत्प्रतिपाद्यतामाश्रयातथाच विवेक्यन्तःकरणे- ऽस्मत्मतिपाद्यतां प्राप्य, तस्य जलरुहस्य चतुर्दशभुवनात्मकपुष्कर- स्य कमलस्य चाननं सत्चास्फूर्तिप्रदं स्वरूपं दर्शय । को ह्येवाऽन्या- त् कः पाण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यादित्यादिश्रुत्या स. वसचास्फूर्तिदः परम स्म प्रतिपादित इति प्रकाशयेत्यर्थः ॥ ६ ॥ . २५ ·१९४ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । अन्याः प्रार्थयन्ति॥ प्रणनदहिनां पापकर्षण तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् ॥ फणिफणार्पितं ते पदाऽम्बुजं कृणु कुचषु नः कृन्धि हृच्छयम् ॥ ७ ॥ प्रणति ॥ पदाऽम्बुजं नः कुचेषु कृणु कुरु बहुवचनं समु. दाणाभिप्रायेण । ते त्वदीयानां न इति वा । ननु विरहानलज्वा. लातमेषु स्तनेष्वतिसुकुमारचरणस्थापनप्रार्थनं नोचितमिति चेत् तत्राहुः ।। फणिनः कालियस्य शेषस्य फणासु अर्पितम् । तथाच परमकोमलमपि विलक्षणशक्तिमतान्न केनापि पीडयितुं शक्य- मिति भावः । ननु तथापि स्तने चरणस्पर्को नोचित इतिचेत्तत्रा- हुः ॥ श्रीनिकेतनम् । लक्ष्म्यावासस्थानम् । तथाच श्रीयंत्र स- वंदा निष्ठति तस्य स्तनेषु स्पर्शेऽन्यासां कः मन्देह इति भावः । ननु कामाक्रान्नव तनया निकृष्टानां युष्माकमनुरोधो नोचित इनिचेन नत्राहुः ॥ तृणचरानुगम् ॥ यथा भगवता पाल्यमाना आप गावस्तृणं परित्यज्याऽमृतं नाश्नन्ति, किन्तु तृणमेव तासा- ममृतं तथापि कृपालुना त्वया नोपक्ष्यन्तेऽपि तु तदनुरोध एव क्रियत. नद्भगवदीया अपि वयं यद्यपि कामासक्तास्तथापि नो- पक्ष्या इति भावः । ननु तथा प युष्माकम जनोन्द्रयतादिसम्पादक प'प वर्ततेऽतम्नलचे कथं मत्पादस्पर्शाधिकारस्तस्मात्तन्निवर्तक- कर्मानुष्ठानानन्तरं तथा करिष्यामीनिचेन तत्राहुः ॥ प्रणतदेहिनां पापकर्षण प्रकर्षेण धर्मत्यागपूर्वकं ये नताः देहाभिमाननिवर्तक- नवज्ञानरहिताश्च तपां पापनिवर्तकयोः स्वधर्मतत्त्वज्ञानयोरभावाद ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३)। १९५ त्वत्पदाऽम्बुजमेव स्मृतं दृष्ट स्पृष्टं वा तन्निवर्तकं नान्यदतस्तथा भूना- नामस्माकं तेनैवपापानेत्तिसंभवान्नानुष्ठानान्तरमपक्षिनामिने भावः तत्र तदर्पयित्वाहच्छयं कामं कृन्धिविनाशय । तथाच न पापनिटत्ति- रस्माकमभिलषिता, किन्तु कामस्य निवृत्तिरिति भावः । यद्वा भवत्यः कामोपाधिकपीतिमत्यो न दर्शनमात्रस्याधिकारिण्य इति चेत् तत्रा- हुरेवश्चेत्तर्हि तत्पतिबन्धकं काममेव कृन्धि। कथमित्यपेक्षायामाहुः।। नः कुचेषु स्वपदाऽम्बुजं कुरु । ननु न जातु, कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति * हविषा कृष्णवत्व भूय एवाभिवर्द्धन इत्युक्तत्वा- त् तत्स्थापनेन न तन्नित्तिर्भविष्यति, किन्तु प्रत्युतामिद्धिरि- ति शङ्कापि पदस्थापनप्रार्थनया निराकृता । हस्तस्थापनस्य तदभि- वृद्धिहेतुत्वात् । ननु तत्स्थापनस्याऽभिवृद्धिहेतुत्वाभावेऽपि कथं तनिटत्तिहेतुत्वमित्याशङ्कयाहुः ॥ फणीति ॥ तथाच कालियफणा- पणेन यमुनाइदस्य निर्विषत्वं त्वया संपादितम् । तद् दृष्ट्वा देह- लक्षणफणिनः कुचलक्षणफणार्पणेन यमुनाइदस्थानीयहृदयस्य कामरूपविषस्य निःसरणेन निर्विषत्वयंपादनममर्थत्वमित्य नुमीमह इति भावः । न केलं दोषनिवर्तकमा किन्तु गुणाधायकमपीनि घोतनायोक्तं- श्रीनिकेतनम् ।। तथाच तत्वादर्भज्ञानशादिलक्ष- णश्रियः स्पर्शमावेणाधायकमिति भावः। ननु परमोत्कृष्टस्य मत्पदा- ऽम्बुजस्य स्पर्शोऽपि दुर्लभ इसाशङ्कनिरासायोक्तं-तृणचराऽनु- गम् ॥तथाचास्मदधिकाराभावेऽपि तब करुणया तस्य सौलभ्यमिति भावः । ननु तथापि पापनितिं विना कथं तत्सम्भव इत्याशङ्का- निवृत्त्यर्थमुक्तं- प्रणनेति॥ अनभिज्ञापले. अथ हृत्तापशान्तिकरोप- लेपौषधमिव बहिर्हदि अङ्गसङ्गमभीप्सन्स्यो दैन्येन चरणलङ्गमे- व प्रार्थयन्ते ॥ प्रणतेति ॥ ते पदाऽम्बुजमस्माकं तप्तेषु कुचेषु नि. घेहि । ननु पापभयानैवं कर्तुं शक्रोमीति चेत् तत्राहुः ॥ प्रणतानां ·१९६ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । नलकूबरादीनां स्थावरलादिप्रदपापस्य कर्षणमतस्तेन तब का पा- पप्राप्तिसंभावनेति भावः । यद्वा, ननु किमिति करपवस्थापनं न प्रार्थ्यत इत्याशङ्ख्या स्वापराधनिवृत्त्यर्थमादौ पदाऽम्बुजस्थापनमे- व प्रार्थ्यत इत्याशयेनाहुः ॥ प्रणतेति ॥ प्रणतानामस्मदादीनामए. राधनाशकामित्यर्थः । ननु नैवं प्रार्थनीयं, कठिनेषु तेषु स्थापनेन मृदुलस्य वरणस्य पीडोदयादित्याशयाहुः ॥ तृणाचरानुगम् ।। तृगशर्कराबत्यन्तकठोरवस्तुषु स्थापनादेवकृतेनाधिकं दुःखमिति भावः । अनेन यथा तृणचरानुग्रहवशात् तदनुगमनजन्यपादपीडा त्वया न गण्यते तथास्मदनुग्रहवशादपि सा न गणनीयेत्यपि ध्व- नितम् । ननु नानारबालङ्कारालङ्कनेषु युष्मत्कुचेषु पादार्पणं न शोभत इतिचेत् तत्राहुः ॥ श्रीनिकेतनम् ॥ नखचन्द्रादिशोभास्प- दत्वात्ततोऽप्यधिकालंकृतिकरमिति भावः । ननु युष्मद्धृदयस्थता पजन्यदाहः कथं सोढुं शक्य इतिचेत् तत्राहुः ॥ फणीति ॥ भव. तु किं तत इति चेत्तत्राहुः ॥ हृच्छयं कामं कृन्धि, पश्चाद्यथा कामोपशमः स्यात्तथा कुरुष्वेति भावः ॥ मानिनीपले, ननु युष्म- दर्शनमात्रस्य कामोद्दीपनत्वान्मानवनीनां युष्माकमालिङ्गनादेर्दुर्घट- वात कामवाधाभयानाहमाविर्भवामीतिचेद तवाहुः ॥ प्रणतेति ॥ अहो सत्यामिदं, तथाप्यागन्तव्यमागन्य च नः कुचेषु यथाकथञ्चि- त् पदाऽम्बुजं कृणु । एतावन्मात्रमस्माभिरनुज्ञायत इति भावः । नन्वेतावता मम प्रयोजनं कथं भवतीतिचेत् तत्राहुः ॥ कृन्धीति । अस्माकं लोकोत्तरसौन्दर्यत्वादेतावतैव तत्र च्युतिर्भविष्यतीति व्य- या। ननु सर्वोत्तमानां युष्माकं पदेन स्पर्श कृते पापं भविष्य- तीति नाहं तथा कर्तुं शक्रोमीति चेत्तत्राहुः ॥ प्रणतेति ॥ ननु प. रमकोमलस्य पदाऽम्बुजस्यातिकठोरयुष्मत्कुचस्पर्शेन पीडा भविष्य- ति, तथाच तया व्याप्तहृदयस्य मम रसाविर्भावो दुर्लभस्ततः करा- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३१)। १९७ ऽम्बुजार्पणमनुज्ञायतामितिचेत्तत्राहुः ॥ तृणेति ॥ अहो प्रत्यक्षाप- लापपरायण धूर्तशिरोमणे तृणशर्कराद्यपेक्षयाऽप्यस्मत्कुचाः किं कठोरा इति भावः। ननु भवतु, यथाकथञ्चित्स्थापयिष्यामि, तथा- पि तेन कुचानां शोभा नङ्ख्यतीतिचेत्तत्राहुः ॥ श्रीति ॥ शोभा. निवृत्तिभयं न कार्य, तव चरणस्य शोभास्पदत्वं त्वस्माभिर्जायत इति भावः। ननु मदीयेन तिरोधानरूपापराधेन भवतीनामन्तःकरणे म. हाक्रोधो वर्तते । तथाच क्रोधानलवालया तद्दाहावश्यम्भावात् क. थं रसानुभव इतिचेत्तत्राहुः॥ फणीति ॥ अहो किमिसेवमनु- भूताद्भुतसामर्थ्यानामग्रतो बहुविधचातुर्य प्रकाश्यते त्वया, न हि कालियविषाऽदग्धस्यान्येन केनचिद्दाहः सम्भवतीति भावः। तस्मा- द्भयं विहायागन्तव्यमिति भावः ।। निवृत्तिपक्षे, नन्वन्तःकरणशुद्धिं विनेदं कथं भविष्यनीति चेत् साऽपि त्वदधीनेत्याशयेनाहुः ॥ प्रणतेति ॥ तव पदाऽम्बु- जोपासनेन हि तस्य शुद्धिर्भवत्यतस्तन्नः कुचेषु कर्मोपासनप्रतिपा- दनभागेषु कुरू भगवत्पदाऽम्बुजाराधनमेव कर्मोपासनाकाण्डयोरर्थ इत्यधिकारिचेतसिं प्रकाशये सर्थः । यतस्तव पदाऽम्बुजं फणिनः शेषस्य फणास्वर्पितम् । तथाच नारायणपरा वेदाः नारायणपरा मखाः * नारायणपरा योगा नारायणपराः क्रिया इत्युक्तत्वाच्छेष- शायिनो नारायणस्य भगवतस्तव पदाऽम्बुजसेवनमेव काण्डद्वयार्थ इति भावः । यतश्च श्रीनिकेतनं भोगमोक्षश्रीप्रदम् । यतश्च साध- कानुग्रहार्थं रामकृष्णाद्यात्मनाऽवतीर्णस्य तव तृणचराऽनुगम् । गोमगाद्यनुगमनपरम् । तृणचरैस्त्यक्तसर्वभोगैस्तपस्विभिरनुगम्यत आराध्यत इति तदिति वा । यतश्च प्रकर्षेण नानिमात्रमपि कृतवतां देहिनां समस्ततापोच्छेदकम् । तदुक्तम् । एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधाऽवभृथेन तुल्यः * दशाश्वमेधी पुनरोति जन्म ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । कृष्णप्रणामी न पुनर्भवायेतिाएवम्भूनेन काण्डद्वयप्रतिपादितेन स- म्यगुपासितेन निजजनस्य हृच्छय कामं कृन्धि विनाशयेत्यर्थः॥७॥ अपरा एतावता दुःखनिवृत्तिमपश्यन्त्यः प्रार्थनानां किं दा. रियमिति विचिन्त्य परमोत्कृष्टं वस्तु प्रार्थयन्ते । मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण ॥ विधिकरीरिमा वीर मुह्यती- रधरसीधुनाऽऽप्याययस्व नः ॥ ८ ॥ मधुरयेति ॥ मां हि पार्थव्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोन- य: * स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् । कौ. नोय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति । सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शु. च इसादिरूपया मधुरया अर्थतोऽत्यन्तमिष्टया वल्गूनि मनोज्ञानि वाक्यानि यस्यां तया शब्दतोऽप्यत्यर्थं मधुरया । अत एव, बुध- मनोज्ञया बुधानां विदुषां हृद्यया विधिकरी किङ्करीरस्मान् । तथाच नास्माकमविचारतो प्रवृत्तिरिति भावः। संप्रति तिरोधानलक्षणया लीलया मुदतीर्मुछी मरणपूर्वावस्थां लभमाना इमा झटित्यागत्य द्रष्टव्याः । हे पुष्करेक्षण पुष्करे हृदयकमल ईक्षणं यस्य सः। तथाचान्तर्यामिणा त्वया सर्व ज्ञायत एव, नास्ति विज्ञापनकृत्यमिति भावः। विशालनेत्रेण त्वयेदमागत्य प्रत्यक्षेणोपलब्धव्यमिति वा। दृष्ट्वा च स्वाधराऽमृनेननोऽस्मानाघ्याययस्व मञ्जीवय । यनो हे वीर, नि. जजनातिनिराकरणमेव शौर्यकृत्यमिति भावः । याः स्वभावत एवा. ज्ञ.करीः संपति विरहदुःखेन मुह्य नीरस्मानागत्याप्याययख । कथ- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३१)। १९१ मिति चेदादौ गिरा । ननु वाणीमात्रेण कथं मोहनिवृत्तिरिति चे. तत्राहुः ॥ मधुरयेति ॥ मायामयस्य मोहस्य सच्चिदानन्दरूपस्य तब मुखानिःसनया माधुर्यव्याप्तया तापनिवृत्तिरवश्यं भविष्य. तीति भावः। तत्रापि मत्यप्रियहितार्थकत्वाद्वल्गूनि वाक्याने यम्यां सा । तत्रापि बुधमनोज्ञया ज्ञानरूपया। यच्च तन्नित्तौ प्रतिबन्ध- कं तदप्यागन्याविष्कुपित्याशयेनाहुः ॥ पुष्करेक्षण । तथाच लो. कोत्तरसौन्दर्य्याद्यलतविग्रहं दर्शियित्वा तद्दर्शनाभिलाषं निव- तय तथाऽधराऽमृतपानेच्छामपि तत्पदानेन पूरयेत्याशयेनाहुः ॥ अपरेति ॥ मर्वमपि कर्तुं प्रदातुं च ममर्थोऽसीति द्योतयन्त्यः स- म्बोधयन्ति ॥ हे वारेति ॥ अनभिज्ञापले, न केवलं बहिर्हदि लेप. मात्रेणास्य तापस्य शान्तिः कर्तुं शक्या किन्त्वनोपायबाहुल्यम- पेक्षितमित्याहुः ॥ मधुरयेति ॥ नोऽस्मानाप्याययस्वाऽऽहू, दय यतो मुह्यतीरुपान्त्यां दशां प्राप्ताः कथमिति चेत् तत्राहुः ॥ गिरा तत्रापि, न प्रतियात व्रजमिति वज्रयत्कठोरया, किन्तु मधुरया । नापि, स्वागतमितिवत् प्रतारणरूपयेत्याहुः ॥ वल्गुवाक्यया ॥ य. द्यपि सुग्धानामम्माकं नास्ति विवेकस्तथापि त्वया बुधजनमनो- जैव सा प्रयोक्तव्येत्याशयेनाहुः ॥ बुधेनि ॥ तथाचैवंविधया गिरा वयं वक्तव्या इत्येको मूर्छानिवृत्त्युपायः । द्वितीयमाहुः ॥ हे पुष्करेक्षण । तथाच कमलाद्विशालनेत्राभ्यां वयं सम्यग् द्रष्टव्या इति भावः । तृतीयमाहुः ॥ अपरेति ।। तथाभूतम् । अमृतरूपमौष- धं मृतानामप्यु जीवनकरं पाययितव्यमिति भावः। तत्रापि विल. बो नोचिन इत्याहुः ॥ इमाः क्षणमात्रमपि विलम्बामहाः । ननु भम का भवत्या यदर्थमै विधपरिश्रमो मया कर्तव्य इत्याशझ्या- हुः ॥ विधिकरीरिति ॥ तथाप्यनल्पमिदमौषधं दातुं न शक्नोमी- निचेत् तत्राहुः ।। वीर ॥ परमोदारवाद दानशूर सर्वस्वमपि दातुं ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । समर्थ । यद्वा यथोक्तोपायेन गतमूर्छा भवत्यो यथोक्तोपायकर्वे स- दायं मह्यं किं प्रदास्यथेति चेत्तत्राहुः॥ विधिकरीरिति ॥ जन्म- जन्मान्तरेषु तव किङ्कों भविष्यामो, न वाऽन्यत् किञ्चित् तुभ्यं दातुं वयं योग्यास्तस्मादेतत्मतिनिधिभूतस्येतरवस्तुनोऽभावा- च्छरीरमेवार्पयिष्याम इति भावः । तावतापि नास्ति ऋणपरिहारो- यद्यपि तथापि दानशूरेण स्वया न किमपि विचार्य, प्रत्युपकारान- पेक्षदानस्यैव सात्त्विकत्वाभिधानात् ॥ मानिनीपले, ननु नैतावता मम दृच्छयस्य शान्तिर्भविष्यति, तदुपशामकमस्त्येकं युष्मत्सन्निधौ वस्तु तथापि भयान्न तत्प्रार्थयामीति सदैन्यप्रार्थनामालक्ष्याहुः ।। मधुरयेति ॥ कठोरा भव मृद्री वा प्राणस्त्वममि राधिके * अस्ति नान्या चकोरस्य चन्द्रलेखां विना गतिरित्यादिरूपया मधुरया व- ल्गुवाक्यया प्रतारणरूपया अत एवाऽबुधमनोज्ञया गिरा पूर्व तब- वचनकर्यो वयं जाता, अत एव संप्रति प्रतारणफलभोगसमये मु. ह्यन्त्यः मरणोपान्त्यदशां प्राप्ता यद्यप्येवं तथापि सज्जनैरपकर्ताप्युप- कर्तव्य इति न्याममनुसृत्यास्माभिरनुज्ञायतेऽस्माकमधराऽमृतेन स्वात्मानमाप्याययस्वागत्याहादय भयात्तिरोहितो मा तिष्ठति भा- वः । भलक्षणधनुर्द्धयेक्षणलक्षणाऽक्षयवाणधीरो वीरशिरोमणिस्त्वं किमर्थं बिभेषीति संबोधनद्वयाशयः ।। निवृत्तिपक्षे, तस्मात्साधकानुग्रहार्थं लीलाविग्रहमादाय, न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते * उदाराः सर्व एवैते सानी वात्मैव मे मतम् । क्षेत्रज्ञं चापि मा विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत, अना दिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते, यदा भूतपृथग्भावमेकस्थम- नुपश्यति, तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदेत्यादिरूपया मधु- रया यथाभूनार्थप्रतिपादकत्वाद्रल्गुवाक्यया। अत एव बुधजनमनो. ज्ञया तवौष्ठपुटनिः मृताऽमृतरूपया नाऽस्मान् आप्याययस्व । य- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः (३१) तस्तत्तद्रायुद्भावितमिथ्याभूताऽतिकर्कशतर्काऽतिपुष्टवादान्धकारेण, मुह्यतीनचोपेक्ष्या, यतो विधिकरीभवदाज्ञारूपविधिप्रतिपादिका- स्तव किङ्करीभूताः । अतस्तथाभूनया गिराऽवश्यमस्मान् पालय । अनेन धर्मसंस्थापनरूपः स्त्रपालनहेतुरुक्तः। साधुपरित्राणरूपं द्यो न्त्यः संबोधयन्ति । पुष्करेक्षण ॥ सौन्दर्यादिगुणालंकृतविग्रहे- ण स्वस्मिन्नासक्तिसंपादनेनास्मान परिपालयेति भावः । अस्मत्पा- लनाय दुष्कृतिनोऽपि नाशयेत्याशयेनाहुः ॥ बीति ॥ ८ ॥ तव कथाऽमृतं तप्तजीवन कविभिरीडितं कल्मषापहम् ॥ श्रवणमडलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति यं भूरिदा जनाः ॥ ९ ॥ ननु युष्माकं प्रेमातिरेकपरीक्षार्थमन्तर्हिसोऽहं, ततश्च संमति ज्ञातवानह नाद्यापि भवत्यो मत्मेमातिरेक भूमिमारूढा, मदिरहेऽपि जीवनधारणादित्याशय,नास्माकमपराधस्तव कथा त्वत्सदृशगुणा- ऽस्माजीवयति, वयं किं कुर्म इत्याशयेनास्तवति ॥ तब कथाऽमृत. म्, अत एव तप्तानामस्म.कं जीवनम् । तत्र प्रमाणमाहुः ॥ कवि- भिः क्रान्तदर्शिभिः सर्वज्ञैर्नारदादिभिरीडितं स्तुतम् । एलेन प्र- सिद्धाऽमृतादुत्कृष्टत्वं सूचितम् । तद्धि विषयार्थिभिः स्तूयते, न तु कत्रिभिः । किञ्च कल्मषापहम् । न हि प्रमिडं तत् कल्मषं निवर्त- यनि, किन्तु निवृत्तकल्मषप्राप्यमिदं तु तन्नाशार्थ साधनान्तरं नापेक्ष- त इति भावः । किञ्च, श्रवणमङ्गलम् ॥ न हि तच्छवणमात्रेण मङ्गलप्रदमिदं श्रवणमात्रेण मङ्गलरूपम् । किञ्च, श्रीमत् ।। मसिद्धं तु नद् न श्रीप्रदम, इदं मोक्षश्रीपर्यन्तं समस्तश्रीप्रदम् । यद्रा श्रीमत्सु शान्तं, तच मादकम् । तत्राप्याततं चतुर्दशभुवनेषु व्या- .

·२८२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । सं प्रमिद्धन्तु नन्नैवम् । अतो ये भुवि गृणन्ति तेऽस्माकं बहुप्रदाः परमोपकारकास्तम्मादेन विवषड्गुणयुक्तेन भवत्तुल्येन जीवनहेतुत्वा- दतिरोहितत्वाञ्च किञ्चिदधिकेन च तव कथाऽमृतेन त्वत्माप्त्यर्थं जीवामोऽतो न वयं परीक्षायोग्याः, किन्त्वनुकम्प्या इति भा- वः ॥ अनभिज्ञापले. अहो महति संकटे निमग्नानां मरणमप्यस्मा- कं न भवति, किं कुर्म इत्याशेयनाहुः ॥ तव कथालक्षणममृतं प्रा- सानां मरणयोग्यानामप्यस्माकं जीवनसाधनं जातम् । ननु कुत- स्तल्लभ्यत इतिचेत् तत्राहुः ॥ कविभिः पूननाघातादिकानां भव- चारतानां ग तविशेषाचनायां कुशलैरीडित स्तुतम् । उत्तमश्लोक- नलादिचरितवत् कल्मषनिवर्तकम् । श्रवणमात्रेण मङ्गलकरं च यतः श्रीमत शोभायुक्तम् । न चैवविध किञ्चित् स्थानमास्त यत्र तन्नास्तीसाहुः ।। आननं व्याप्त, यतो ये भूरिदा महान्तो दा- तारस्त उत्तमश्लोकाच ते मुवि मर्वस्यामपि भूमौ तत्र तत्र स्थिता गृणन्ति । तस्मात् किमर्थ स्वविरहमंनापं भोजयितुं स्वकथाऽमृतेन जीवयमि यदि मर्वथा तवानागमननिश्चयः स्यात्तहि किञ्चिदस्म- मरणोपायं रचयित्वा निश्चितन्तया पलायस्वेति भावः । यद्रा, ननु मत्कथया क्षणमानजीवनं धार्यतामितिचेत् तत्राहुस्तव कथैव मृ- तिरुद्दीपनविधया मरणमाधनं यतस्तमे तैलादौ जीवनं जलमिव । अतः कविभिरननुभून थकल्पनाकुशलरेत्र कल्मपापहत्वेनेडितं स्तु- तम् । दुःखभागेन कल्मषनर्तकमिति वा । तथा श्रवणमङ्गल. मापातरम्यमनो व्यर्थमेव श्रीमदेन सौन्दर्याखर्वगर्वेण सर्वत्र प्रह तम । तस्मादम्म ग्रे ये गृणाल ने भूरिदा महाघातुकाः । दो- ऽवखण्डन हाते स्मरणात । तस्मादलं तव कथयति भावः ॥मा- निनीपक्षे. नन्वनेकगुणवत्त्वेन यत्कथाऽमृतं कविभिरीडितं तस्मि- नोप माय भवत्यी नानुरज्यन्त इत्याशझ्याहुः ॥ तव कथेति ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३१)। २०३ कविभिरतिशयोक्तिपरैस्तप्तजीवनवादिरूपेणेडिनमा पनवकथाऽमृतं भूरिदा उदारा अस्मत्तुल्या जनाः श्रीमदेन ततं व्याप्तं गृणन्ति । अतो नास्माभिस्त्वय्यनुरज्यत इति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे, किञ्च, नब चरित्रकथाऽमृतपानेनानेकेपामुद्धा- रो भविष्यतीत्याहुः ॥ तव कथाऽमृतं, यतः, तप्तानां विविधतापनमा- नां जीवनं तापनिवर्तकम् । यद्वा, पीता गाव इनिवत्तप्तानां ज्ञानिनां जीवनरूपम् । तप आलोचन इति स्मरण त् । यतः कविमिब्रह्म- विद्भिः सनकादिमिरी डिनम् । किञ्च, न तब कयाऽमृतविनां कृ. च्छचान्द्रायणादिकर्मापेक्षेत्याहुः ॥ कल्मषापहम् ॥ कथान्तरायभू. तनिरयप्रदपापकर्मनिवर्तकम् । तत्रापि. श्रवणमङ्गलम् ॥ कृच्छा- दि घोररूपत्वाच्छवणेऽप्यमङ्गलम्, नबोदारचरिताऽमृनं तु श्रवण- मात्रेणाप्यानन्दमदम् । नचापातरम्यमपि तु श्रीमद् वास्तवमम- स्तोद्धारशोभालंकृतम् । अत एवाततं सर्वत्र व्याप्तं, न लेकदेशि तस्माये भुवि अधिकारभूमौ गृणन्ति ते भूरिदा महान्नो दातारः सर्वयज्ञानुष्ठानसर्वस्वदक्षिणादिफलवन्तः । यद्रा ये जन्मान्तरेषु भू. रिदास्त एवास्मिअन्मनि गृणन्ति । यद्वा मुमुक्षूगाम सुग्रहार्थं ये गृणन्ति ते भूरिदा जना, अभयदानसमं दानं नास्तीत्युक्तवाद अभयदातृत्वेनानल्पदाः। यद्वा, गृणन्ति ते, भूरिदाश्च ते अजना विष्णुखरूपाश्च । हे भुरिदेति वा । तस्माल्लीलाविग्रहमादायास्मदु- द्धारो लोकोद्धारश्चावश्यं सम्पाय इति भावः ॥ १ ॥ ननु यावद्रमणं जातं तावतैव मंतोपो विधेय, इतः परं च म. स्कथाऽमृतपानेन जीवनी भिमद्ध्यानमेव संपायमिति चेत् तबाहुः प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् ॥

·२०४ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । : रहसि संविदो या हृदिस्पृशः कुहक ना मनः क्षोभयन्ति हि ॥१०॥ प्रहसितेति ॥ हे प्रिय, हे कुहक, यद्यपि परमात्मा त्वं कप. टलीलयाऽस्मत्प्रियविग्रहं प्रकटितवाँस्तथापि त्वद्विषयकरमणेच्छा. ऽस्माकं न निवर्तते । तादृशदोषवंशादेव मनः स्थिरं न भवति । नत्र भगवतस्तव प्रहसितं प्रेमपूर्वकवीक्षणं विहरणं क्रीडनं च एतत्त्रित- यं ध्यानेऽपि मङ्गलं, तथा रहसि याः संविदः क्रीडासंकेता हृदि स्पृशः अन्तःकरणे प्रविष्टास्तेऽस्माकं मनः क्षोभयन्ति क्षणमा तदनुसंधानपरायणमपि मनः हा संप्रति भगवत्प्रहसितादिकं नोप. लभ्यत इति वृत्त्युदये क्षुब्यं भवति । महसितादयो यद्यपि गुणास्त- थाप्यस्यां विरहदशायां दोषा जाता, आनो वयं कि कुर्म इति । बहु- वचनेन बहीनामनुभवं प्रमाणयन्ति । हिशब्देन प्रसिद्धिं द्योतयन्ति । अनभिज्ञापले, तब कथायां क्रियमाणायां तत्र नान्तरीयकतया स्मृतानि प्रहसितादीनि मारकाणि बहूनि स्मृतिपथमारुहन्तीत्या. हुः ॥ प्रहमितं प्रकर्षणोच्चैईमितम् । अस्मान् दृष्ट्वैवात्यन्तप्रसन्नता- विष्करणरूपं तव प्रहमितं संपति स्मृतं सदस्मन्मनःक्षोभकरं भव- नि । यतो हे प्रिय प्रियेण समक्षे कृतं यदानन्दावह प्रहसितं तस्य विरहदशायां मरणावहमेव भवतीति भावः । तथा महासानन्तरं यत् प्रेमपूर्वकं वीक्षणं विशिष्टं शोभनमीक्षणं कटाक्षद्वारा च केवलं वा तत् । तथा विहरणं सखिभिः सखीभिर्विहारः विशेषेण वेणु- नादादीनां हरणमाकारणमिति वा । एतस्त्रितयम् अध्यानमङ्गलं ध्याने स्मरणे मङ्गलस्वरूपं न भवति, किन्तु दर्शन एव । तथा र- हस्येकान्ते याः संविदस्ता अपि यतो हृदिस्पृशः फलपर्यवसायि- न्यः सत्यो हृदयविलौकमः । तदेतत्परमसुखकरमपि सर्व तत्रानया ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । ( ३१)। २०५ कपटपत्त्या परमदुःखाव सम्पन्न मत्याशयेन मंत्रोधयन्ति ॥ हे कुहकेति ॥ हि निश्चितं क्षोभयन्ति । अत्र संशयं विहाय स्वकुहक- तानिरामायास्मन्मनाक्षोभं निवर्तयेति भावः ॥ मानिनीपले, अहोऽस्माभिरदीर्घदर्शिवादबुध्वैव यदनुष्ठितं तस्य फलमिदानी. मुपस्थितमित्याशयेनाहुः ॥ प्रहसितेति॥ त्वया सह यदस्माकं प्रह- मितं यच्च पियस्य तब प्रेमपूर्वकं वीक्षणम् । हे प्रियेति वा। प्रियं मत्वति भावः । विहरणम् एतत्त्रयं ते ध्याने अहो एतामां कदा प्रहसि. तादिकं द्रक्ष्यामीति चिन्तने मङ्गलम् । यावत्तादृशं तव चिन्तनं स्थितं तावदेव त्वत्कर्तृकप्रार्थनादिरूपमस्माकममङ्गलं स्थितम् । सं- प्रति तव चिन्तनसिद्धावप्तरेऽस्माकं परममङ्गलं जातमिति भावः । तथा रहसि यास्तव हृदिस्पृशः संविदस्ताश्च नो मनः क्षोभयन्ति । अहो नायं महसितादिपात्रभूतः स्थितोऽतो तथैवानभिज्ञस्याकृतज्ञ. शिरोमणिभूतस्याग्रे प्रहसितादिकमनुष्ठितं कुटिल रूविजृम्भैश्चरणो- पान्तयोरवस्थितस्तस्मान्मौख्र्येण विपरीतमनुष्ठितमतः किं कुर्म इत्येवं स्मृतानि प्रहसितादीनि नो मनः पुनः पुनाकुलयन्ति । हि नि. श्चितम् । यथा कश्चिद्वश्चकः सेवको भूत्वा दैन्यसेवनादिना मनो रञ्जयित्वा स्वस्मिन् विश्वासमुत्पाद्य मादकवस्तु प्रदाय सर्वस्वमा- दाय पलायते तथा त्वमपि कृतवानसि । अहो कष्टं, किं कुर्य इति कार्यादेशेन संबोधयन्ति ।। हे कुहकेति ॥ निवृत्तिपक्षे, एवं रूपोऽपि त्वं जीवरूपेण स्वस्यैव वञ्चको जातस्तस्य वञ्चनहेतुभूतानि चेष्टितानि नो दुःखकराणीसाशयेना- हुः ॥ प्रेति ॥ दुःखे सुखताभ्रमस्तथा, हे प्रिय अनित्यासत्येषु नि- स्यत्वसत्यत्वभ्रमः । तद्विषयाणां प्रेमपूर्वकमीक्षणं तथाऽशुचौ शु. चित्वभ्रमाद्विहरणं तदेतत्वयं ध्यानेऽपि न मङ्गलम् । तथा रहमि विषयसंभोगतङ्केनास्तत्रापि हृदयविष्ठाः । सम्यगुत्पादिताभिनिवे.

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । शा एतानि कुहकत्वं प्राप्तस्य तव चेष्टितानि नो मनः क्षोभयन्ति अहो किमिति नित्यमुक्तपरमात्मना स्वबन्धचेष्टितान्याश्रितानीति क्षोभं जनयन्ति हि निश्चितम् ॥ १० ॥ चलसि यद ब्रजाचारयन् पशू- नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् ।। शिलतृणाङ्कुरैः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति ॥ ११ ॥ अहो रात्रौ परमकोमलपदपकृतपलायनस्यास्मत्स्वामिनः का वा पीडा जाता स्यादिसनुसन्धाय तु मूर्छावस्थामेवानुधावत्यस्म- न्मनो यनो दिनेऽपि पदा त्वं ब्रजाचलसि तदाऽपि मूविस्थामेव गच्छतीसाशयेनाहुः ॥ चलसीति ॥ यद्यदा व्रजात् पशून चारयन चलसि तदा हे नाथ नलिना स्थलकमलादपि सुन्दरं कोमलं ते पदं शिलैः सशूकवन्यधान्यकणिशैः तृणकुशकाशादितीक्ष्णाग्रवृणैर- कुरैश्च सद्यो भूमि निर्भिध निःसनैः मीदति क्लिश्येदिति नो मनः कलिलतामस्वास्थ्यं गच्छति प्राप्नोति । तत्र व्रजादिति प्रातरारभ्य खेदः । चलसीति चलनात् खेदः । त्वं चलसीत्युक्त्या तव पदं वस्मान् विहाय न गच्छति, त्वमेव बलाद तचालयतीति सूचितम् । तत्रापि पशून चारयन् पशवश्च पर्वतारण्यकच्छरूपायां भूमौ च. रन्ति, तदनुगमनं च नग्नपद्भ्यां भुम्याउनुग्रहार्थ प.ल्यानां चर्मणो- ऽपरिधेयताबुद्ध्या पादुकाग्रहण त् । नलिनरूपत्वाच्च कोमले स्थाने अस्माकं वा अङ्के स्थातुं योग्यम् । नाथेति मंबोधनाद् बहब एवात्रार्थे नियोज्याः सन्ति तथापि स्वयं चलतीत्यत्यन्तार्याम त ध्वनितम् । काम्नेति संबोधनात्तदेतदस्मदुःखावहमिति मूचितम्॥अनभिज्ञापले, किश्च,स्वस्मिन्नत्यन्तास्वान्तास्त्रस्मासु कपटाचरणं न न्याय्यमित्या. ।

·हु गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । ( ३१)। २०७ ॥ चलमीति ॥ यदा, न केवलमधुनैत्रास्मद्दुःखाय स्वात्मानं दुःखयस्यपि तु मर्वदैव तवेयं रीतिरित्याहुः ॥ चलसीति ॥ क- लिलतां व्याकुलताम् । यद्वा कलि कलहं लाति गृह्णातीति कलिलं तस्य भावः काललता कलहकर्तृता,तां गच्छति प्राप्नोति । वाक्कलहं करोतीति यावत् । तथाहि अहो वने भ्रपतः कृष्णस्य परमं कोमलं पदं सीदति, अर मनः नेवं, तथा चेत् प्रत्यहं तत्र न गच्छेत् । तस्मात् किमर्थं वृथा विघमि। अयि निर्बुद्धिगोपालिका मदीयं पादयुगलं स्थलपद्मादंवि कोमलतरं किं न पश्यत । अरे मुग्धमनः वालुकामय मुकोमले पथि पदं स्थापयत्यतो न सीदति । तत्रापि विचारवि- धुराः पशवः किं नथाभूते स्थले चरन्त्यतस्तान् चारयस्तदनुगच्छ- ति तदा तदीयं पदं शिलादिभिः कथं न सीदति । अरे प्रेमान्ध विशालनेत्रोऽमौ त्वदुपरि पदं किमर्थं स्थापयति। अयि प्रेमलेशेनापि विधुरा तदनुभ्रमणकाले तदुपर्यवश्यं पदं पतत्येव, तेन च पी. डा भवत्येव । अहो भो भ्रानश्चेतः सत्य मुक्तं त्वया, नास्त्यसा- बस्मदधीनो येन वयं तं चारयामोऽत एवंविधदुःखं सहन्त्यो जी. वेम । अम्मदर्थमेव विधात्रा सृष्टत्वान् । भो दुःखिन्यो जीवन्तु भ. वत्योऽहं तु युष्मत्कान्तपददुःखं द्रष्टुं नालमतो युष्मदेहेभ्यः प्राणः सार्द्धमधुनैव यामीति ॥ मानिनीपले, अहो वृथैव वयं त्वामुपाल- धुं प्रवृत्ताः । स्वाङ्गेषु दयालेशरहिनस्यान्यत्र तत्पसत्यभावादि- त्याशयेनाहुः ॥ चलतीति ॥ हे नाथ शोभनवस्तुपालनोपतापनस्त्र. भाव । यदा पशूट चारयन् चलसि तदा शिलादिभिः परमकोमलं पदं सीदनि, नो मनः कलिलनां दयया आदीभावं गच्छति परम- कठोरातःकरणस्य तव तु तत्र करुणालेगोऽपि नोत्पद्यते । अतः कान्त कस्य स्वकीयस्य परकीयस्य च सुखस्यान्त नाशक । तथाचैवंविधकठिनचित्तस्तु विधातृसृष्टौ कोऽपि मासीनास्ति न ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । भविष्यति चेति भावः॥ निवृत्तिपक्षे, पुनः क्षोभकाशं तच्चेष्टामावेदयन्ति ॥ यत् यदा बना देहमध्यात् पशूनिन्द्रियलक्षणान् चारयन् विषयलक्षणेषु मार्गेषु भ्रामयन् स्वयमपि चलसि, अहं श्रोता स्पष्टेत्याद्यभिमान- वान् भवसि तत् तदा पद्यते गम्यते इति पदं सचिदानन्दघनस्व- रूपं नालनं चतुर्दशभुवनात्मकपदं सुन्दरं येन पदाधिष्ठितं सत्सु. न्दरतया प्रतीयते तद तथाभूतपदं यथोत्या शिलतृणाङ्करस्थानी- थराध्यात्मकाधिदैविकाधिभौतिकसं?खैः सीदतीति कृत्वा नो मनः कलिलतां व्याकुलतां गच्छति । यतो हे नाथ स्वतन्त्रस्य तवैवं- विधं पारतन्ध्यमामाघ दुःखोपभोगो नोचित इति भावः । किञ्च, हे कान्त, कस्य सर्वस्यापि मुखस्यान्तः परिसमाप्तिरन्तर्भावो यस्मिन् सः । तथाच यथा वा शुष्कास्थिचर्वणं कुर्वन् स्वदन्तनिःसृत- मधिरमस्थिसंबन्धि मन्यते तथा स्वरूपभुतं सुखं विषयसंबन्धि मत्वा तदर्थ तथा खेदं प्राप्नुवन्तं त्वामालोच्यास्माकं खेदो भ- वतीति भावः ॥ ११॥ दिनपरिक्षये नीलकुन्नलै- वनरुहाननं बिभ्रदावृतम् ॥ धनरजस्वलं दर्शयन्मुहु- मनसि नः स्मरं वीर यच्छसि ॥ १२ ॥ भगवतस्त्वस्मदभाग्यवशात् करुणा नोत्पद्यते इसाशयेनाहुः ॥ दिनेति ॥ दिनस्य परिक्षये संध्याकाले । परिक्षयपदेन दिने प्रद्वे- षो ध्वनितः । दिनपरिक्षये आगत्य आयासीति भावः । प्रविष्टा- न्धकारक लेऽप्यागतः कमलम्पमाननं नीलवर्णैः कुन्तलैरावृतं स-

·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः (३१)
२०९
म्यगदृश्यमानं, तत्रापि, धनं गोधनवित्तयोरितिकोशागोरजोव्याप्तम्।
इतस्ततः प्रेक्षणेन पुनः पुनदर्शयन्नपि नो मनसि स्मरं काममेव
यच्छसि, न त्वङ्गतङ्गम् । तत्रापि कामबाणैर्वर्धयन् वीरत्वमेव प्रकटय-
सीति संबोधनाशयः ॥ अनभिज्ञापले, त्वं तु संयोगसमयेऽप्यस्मद्-
दुःखायैव यतस इत्याशयेनाहुः ॥ दिनस्य विरहनिमित्तत्वात् परम-
शत्रोः परिक्षये सम्यग्नाशे सायंकाले । अनेनोद्दीपनकाल उक्तः।
भ्रमरकुलमालातजलजवन्नीलकुन्तलाढतं मुखम् इत्यालम्बनस्य
सौन्दातिशयो व्यज्यते । तत्रापि धनरजस्वलमिति गोपोचितवेषे-
णोद्दीपनम् । तादृशं मुखं सर्वतो व्यावर्तनेन पुनः पुनर्दर्शयन् ।
तेन स्वापेक्षा सूचयन् नो मनसि स्मरं स्मरणमात्रेणापि क्षोभक-
रं बलोद्यच्छसि अर्पयसि । हे वीर अवैव त्वं वीरो, न तु काम-
युद्धेऽत एव सर्वदा स्मरमेव यच्छसि, न त्वङ्गसङ्गमिति तव सर्व
सकपटमेव चेष्टितमस्माकं तु तत्सकलं प्रेममयमिति भावः॥मानिनी-
पक्षे, यथा दयां विहाय वाङ्गेषु त्वया चेष्टितं तथाऽस्माखपी.
त्याहुः ॥ दिनेति ॥ तथाभूतं मुखं मुहुर्दर्शयन्नो मनसि स्मरं यः
च्छसि । तथाचास्मान् कामयुद्धाय बलात्कारणोद्योज्य सम्प्रति त.
युद्धावसरे पलाय्य गतोऽसीति दृष्टं तव वीरत्वमित्याशयेन सं.
बोधयन्ति ॥ हे वीरेति ॥
निवृत्तिपक्षे, तथा दिनस्य तत्स्थानीयस्य विवेकस्य परिक्षये
बनरुहस्य यथोक्तपद्मस्थाननं सत्तास्फूर्तिमदचैतन्यं नीलकुन्तल-
स्थानीयैः घटपटादिप्रत्ययैरावृतं बिभ्रत् । तथा धनरजस्वलं वित्ता-
चर्थ विक्षेपोत्पादकेन रजोगुणेनावृतं पुनः पुनस्तत्तंजन्मसु दर्श
यनोऽस्माकं मनसि स्मरमग्निं यच्छसि । स्मेत्याश्चर्ये । यतस्त्वं वीरः
अविवेकादिसमस्तशत्रुपराजये समर्थ इत्याशयेन संबोधयन्ति ॥ हे
बीरेति ॥ १२ ॥

·२१० रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम् । ननु यद्यहं करुणारहिनस्तबलं मया युष्माकमिति तत्कोपमा- शाया, हे भगवन्न वयं तयि दोषमारोपयामः, किन्तु स्वमन्दभाग्यं वर्णयामः । इतस्तव संगमप्रतिवन्धकदोषनिरासायेत्थं मार्थयाम इ. त्याशयेनाहुः। प्रणतकामदं पद्मजार्चितं धरणिमण्डनं ध्ययमापदि ॥ चरणपङ्कजं शंतमं च ते रमण नः स्तंनष्वर्पयाधिहन् ॥ १३ ॥ प्रणति ॥ ते तव चरणकमलं नः स्तनेष्वर्पय । यद्यपि त्व- दीयं चरणमरोजगन्नहृदयेऽस्माभिः स्थापयिषितं, तथापि तत् तत्र स्थापयितुमशक्यमनस्तत्र त्वमेव स्थापय । चरणस्यापि षविधै- श्वर्यसंपन्नत्वात्तत्स्थापनेनास्माकं सर्वप्रयोजनं सेत्स्यतीत्याशयेन सत्तप्रतिपादकानि विशेषणानि । तत्र प्रकर्षेण नतानामनन्यशर- णानां कामप्रदमभिलषितममस्तैश्वर्यप्रदं पदपद्मं तत् स्तब्धैर्ग्रही- तुमशक्यमतः प्रणनेत्युक्तम् । पद्मनेन ब्रह्मणा पद्मजया लक्ष्म्या च अश्चित मति धर्माधारतोक्ता। तथा धरण्या मण्डनमलङ्करणरूपमनेन. यशाधिकरणना निरूपिता । तथा आपदि ध्येयं श्रीप्रदानेना- पन्निवर्तकमिति श्रियोऽधिकरणता कथिता । शंतमं कल्याणतम- मिनि वैराग्यज्ञानाश्रयता दर्शिता । ततश्च हृदयस्थं कामाधि ना. शयति ध्वनयन्त्यः मम्बोधयन्ति ॥ हे आधिहन्निति ॥ तत्रि- वृत्तिाप नतावता, किन्तु रमणे कृत इत्याशयेनाहुः ॥ हे रमणे- ति । एवञ्चान्येषां तत्तत्फलप्रदमप्यस्माकं यथोक्तफलमात्रप्रदम- स्त्विति भावः । यद्रा, चरणपङ्कजमस्माकं स्तनेषु अपर्य । एतावतै- पास्माकं मनोरथपूर्तिभविष्यति । तस्य सर्वफलमदत्वादियाशयेन ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । ( ३१ । २११ आहुः। प्रणतेति ॥ एवं ब्रह्म म्यादिभिरपि तदेवाचितम् । निश्च धरणिमण्डनमतोऽस्मत्स्तनमण्डनं कथं न भविष्यतीति भावः । कि- ध्यानमात्रेणापन्निवर्तकं, स्पर्शेन वापल्लेशोऽपि न तिष्ठनीति भावः । किञ्च, शंतमं मोक्षपर्यन्तशान्तिमम्पादकम् । ततश्च तरस्प- शेनास्माकं मोक्षोऽपि नालभ्य इति भावःनचास्ति भगवतोऽस्मा- कं चानेन कश्चिद्दोष इत्याशयेनाडुः ॥ हे रमणेति ।। किञ्च सम- स्ताधिनाशाय कृतावतारस्य तबावश्यं स्वीयानामस्माकमाधिनाश: कर्तव्य इसाशयेनाहुः ॥ हे आधिहन्निति ।। अनभिज्ञापले, अतः संप्रति कपटं विहाय कुर्विति प्रार्थ- नामावेदयन्ति ॥ प्रेति ॥ प्रणतानां नाग-तत्पल्यादीनां कामपदं सर्वार्थप्रदम् । अत एव वत्साहरणान्ते पमजेनाञ्चितम् । धरणि- ध्वजादिचिह्नमण्डयतीति तथा । अनेन कृपालुवं सौन्दर्यातिशयव- स्वं च दर्शिनम् । तथाऽऽपदि ध्येयं महेन्द्रकुमवातवर्षाद्यापन्निव- तकत्वेनानुभूतम् । एवं मुखमाधनत्वमभिधाय मुखरूपत्वमाहुः ॥ शंतममिति ॥ एतावताप्यस्मदाधिनाशे तव किं छियते इत्याशयेन आहुः ॥ हे आधिहन् ॥ तत्र तदर्पणयोग्यश्च लमित्याशयेनाहुः ॥ हे रमणेति ॥ यदा तेन तत्रापि सुखमेव भविष्यत्यतो न वयम् । आयासकरे कणि त्वां प्रेरयामः, त्वं तु स्वार्थाविरुद्धमप्यस्मत्मयोजनं न सम्पादयस्यत्यन्तमाश्चर्यमिति ध्वनयन्त्यः सम्बोधयन्ति ॥ हे रमणेति ॥ मानिनीपक्षे, ननु युष्मदर्शनान्मम मनसि कामोद्दीपने सच्छान्त्युपायः को वा भवतीभिर्विचार्याङ्गीकृत इतिचे तत्राहुः ॥ चरणपङ्कजं स्वीयं नस्तनेष्वर्षय । तेन च खकीयाधि नाशयेत्याश- येनाडुः ॥ हे आनिहन् ॥ यत एतावनैव रतिसुखमवाप्स्यसीत्याश- येनाहुः ॥ हे रमणेति ॥ नचैतावताऽस्माकं मानहानिस्तव पादपद्म- स्य सर्वकामप्रदत्वात सर्वैराहतत्वाचेत्याशयेनाहुः ॥ प्रणतेत्यादि । ॥

·२१२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । निवृत्तिपक्षे, तस्मात्स्वात्मत्वेनाभिमतस्य जीवात्मनो यथोक्त- संसृतिप्रवाहोपशमार्थ स्वचरणसरोजं नस्तनेषु कर्मोपासनापरमा. गेषु अर्पय । ते तादृशवेदभागा भगवच्चरणारविन्दार्चनध्यानपरा इत्यधिकारिचेतस्याविर्भावय । ततश्च तदर्चनध्यानपरस्य तस्य स- व सेत्स्यतीत्याशयेनाहुः ॥ प्रणतेति ॥ अत एवं ब्रह्मादिभिरश्चि- तम् । भक्तपारवश्यमाह ॥ धरणीति ॥ स्वीकृतरामकृष्णाधवता- रस्य तत् आपदि गजेन्द्रादिभिध्येयं शतमम् आराधितं ज्ञानोदय- द्वारा मोक्षसुख प्रदं जीवरूपेण संसरणमीश्वररूपेण नित्यमुक्ततया- ऽवस्थानमाराधकभावश्चेत्येतत्सर्व तव लीलामात्रं, न तु वस्तुत इत्याशयेनाहुः ॥ हे रमणेति ॥ १३ ॥ इदं तु स्वदोषनिवृत्त्यर्थमस्माभिः प्रार्थितं, त्वं प्रसन्नश्चेत्तर्हि मुख्यमस्मदीयं प्रार्थनीयं शृण्वित्याशयेनाहुः ।। सुरतवर्द्धनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्ठ चुम्बितम् ॥ इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधराऽमृतम् ॥ १४ ॥ सुरतेनि ॥ हे वीर, स्वस्याधरामृतं वितर दहि । नन्वनेन कि भविष्यतीतिचेत्तत्राहुः ॥ सुरतेति ॥ यथा बन्नभोजनानुकूला क्षुद सत्करेण रसनोदोध्यते तथाऽपरिच्छिन्नकामेन त्वया संभोगयोग्य- तासिद्ध्यर्थं परिछिन्नस्यास्मत्कामस्य वर्द्धनम् । तत्रापि न लौकिक- साम्यमित्याशयेनाहुः ॥ शोकस्य नाशनं मोक्षपदमपि । लौकि- कं नैवं, तस्य प्रत्युत शोकोत्पादकत्वात् । किञ्च स्वरितेन नादि. तेन वेणुना मुष्ठु चुम्बितं परमभक्तेन वेणुना लोकोत्तरमाहात्म्य- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । ( ३१)। २१३ वत्वेन गीतं, ब्रह्मलोकपर्यन्तं ख्यातकीर्तीति यावत् । अत एवं नृणामपि इतरेषु सार्वभौमादिसुखेषु रागमिच्छां विस्मारयति वि- लाययति तथा तत् । किमुत वक्तप्यमस्माकमतो तदेवास्माकमपेक्षि- तत्वादवश्यं देहीत्यर्थः । यद्यपीदमनल्पं वस्तु तथापि दानशूरा- णां किमप्यदेयं न भवतीत्याशयेन संबोधयन्ति ॥ वीरेति ॥ यद्वा नृणां स्वरितवेणुना चुम्बितं सत् तच्छिद्रद्वाराऽऽनन्दरूपेण निःस. त्वं स्वस्य कर्णद्वारा हृये भविष्टं सत् इतररागविस्मारणे स्वरित- वेणुरूपेण परिणतेनान्तःकरणेन चुम्बितं सदिति वाऽस्माकं तु सा- क्षात्तद्ग्रहणेऽधिकारात साक्षादेव हि । यतः साक्षादेव पीतं सद् अस्माकं सुरतवर्द्धनं शोकनाशनं च भविष्यतीत्यर्थः । अनभिज्ञापले, हे वीर, यदि त्वं स्मरयुद्धकातरस्तर्हि स्तनेषु चरणाम्बुजमर्पय । य- दि च सुरतसमरप्रतिभटप्रियजनविजयसमर्थस्तीधराऽमृतं देहाति भावः । ननु दत्तमेव पूर्व, किमिति पुनस्तदेव प्रार्थत इत्याशयो- तं-सुरतस्य प्रेममयस्य भोगेच्छां वर्द्धयतीति तत् अनेन तस्य मध्वादिवन्मादकता, तत्र तस्य भावश्च दर्शितः । अत त्वद्विरहादिजनितशोकस्य नाशनं, तत्रापि स्वरितवेणुना मुष्टु चुम्बितं नादाऽमृतवासितमिति भावः । ननु लोकयशोनाश- निबन्धनशोकोत्पादकत्वात् कथं सर्वथा शोकनाशनमित्युक्त- मित्याशङ्ख्योक्तम्- इतरेषु लोकद्वयभोग्येषु रागं विस्मारयतीति । एवञ्च निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति भावः । तवाप नृणाम् । अनधिकारिणामपि यथा राहोः सुरादिरागविस्मारकम् अमृतं जातं तद्वत् । किमुत नारीणां तत्राप्यस्माकमिति भावः । यद्वा नृणां मध्ये तव यदेवंविधमधराऽमृतं तन्नो देहीत्यर्थः ॥ मानिनीपले, ननु नैतावता ममान्तःकरणनिष्ठदाहस्य नित्तिर्भविष्य- तीत्यतोऽन्यदपि किञ्चित् तदुपशामकं कर्म ज्ञायतामिति प्रार्थयन्त- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । मिवालक्ष्य विरहव्याकुलत्वादीषत्तिरोहितस्वभावाः सर्वमप्यनुजा- नन्ति ॥ सुरतेति ॥ नोऽस्माकमधराऽमृतं ते तुभ्यं स्वस्मै वितर देहि तेन तव मनोरथपूर्तिर्भविष्यति । यनः मुरतवर्द्धनं शोकस्याऽस्म- दप्राप्तिहेतुकस्य नाशनम्।अनुभूतपूर्वस्वादत्र संशयो न कर्तव्य इत्या- शयेनाहुः ॥ स्वरितो वेणुर्यस्य तेन त्वया पूर्व मुष्ठुचुम्बितम् ।कि- श्वेदममृतं वागगोचरमात्रानुभूतमाहात्म्यामिसाहुः ॥ इतरेषां सर्वेषा- मापि नृणां योषिदधरामृतमितरागविस्मारकत्वेन प्रसिद्धम् । असु- राणां मोहिन्यधराऽमृतपानाऽऽशया क्षीरोदमथनोत्थाऽमृतविषयक- रागस्य त्यक्तत्वादिति भावः । तथापि यथोक्ताऽमृतास्वादनसमये प्रायो नायकस्य पराजयो भवत्यतस्त्वया तदा नो वीरता विधे- या, नो चेदुपहास्यो भविष्यसीति हिनैषित्वात् प्रथममेव त्वां सूच- याम इत्याशयेन संबोधयन्ति ॥ हे वीरेति ॥ निवृत्तिपक्षे, ततश्च भवदर्चनध्यानाभ्यां येषामन्तःकरण शुद्धि- मैकाग्यं च प्राप्तं तेषां विवेकवैराग्यादिसाधनसंपन्नानामधिका- रिणां नृणांधारयत्यज्ञानादिकं सर्वामिति धरः सर्वाधिष्ठानभूतपरमा- स्मा तस्य सम्बोधनं, हे धर । ते नः, यथोक्तस्य तव प्रतिपादि- कानामस्माकमुपनिषदाममृतम् । अस्मच्छवणजन्यं ज्ञानाऽमृतं वि- तर करुणया देहि । यतस्त्वमेव वीरः, न हि ज्ञानेन सदृशं पवि- त्रमिह विद्यते * इत्युक्तत्वात् सर्वोत्तमज्ञानाऽमृतदातृत्वात्तदान- शूरस्तदन्तःकरणवृत्त्यारूढः सन्, तदज्ञानादिसमस्तशत्रुध्वंसकर- वायुद्धशूरश्चेद, ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते, तेषा- मेवानुकम्पार्थमित्यादि ध्वनयन्त्यः, हे वीरेति ॥ न च स्वस्य त्व- दभिन्नज्ञानवतस्त्वत्प्रतिनित्तिः शङ्ख्या । मियो हि ज्ञानिनोऽसर्थ- मित्याशयेनाहुः ॥ सुरतस्य परस्परप्रीतवर्द्धनम् । न चैतदमृतं विना जीवस्य शोकनित्तिः सम्भवतीत्याशयेनाहुः ॥ शोकस्य तदुप- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । ( ३१)। २१५ लक्षितबन्धस्य नाशनम् । तरति शोकमात्मवित, ब्रह्मविदामोति परं, तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते इति श्रुतेः । नचैतदस्मद्विचारमन्तरा लभ्यमिन्याशयेनाहुः ॥ स्वरितो ध्वनि- व्यझिनो वेणुस्थानीय उपनिषत्कदम्बो येन तेन वेदान्नाभ्यासवता पुरुषेण मुष्ठु चुम्बितं सम्यगास्वादिनम् । वेदान्तविज्ञानमुनि- श्चितार्था इत्यादिश्रुतेः । अनात्मपदार्थेषु राग एवानर्थकः । स च मिथ्याज्ञानविजृम्भितस्तत्त्वज्ञानाऽमृतेन मिथ्याज्ञाननिवृत्त्या निवर्तते इत्याहुरितरत्रानात्मपदार्थेषु यो रागस्तस्य नाशकम् । यं लब्ध्वा चापरं लाभमित्युक्तत्वात् ॥ १४ ॥ अटति यद्वानह्नि काननं त्रुटियुगायते त्वामपश्यताम् ॥ कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दृशाम ॥ १५ ॥ अहो अधराऽमृतायोग्यकालेऽपि त्वहिरहोऽस्माकमसह्यः, किमु वक्तव्यमस्यां राजावित्याशयेनाडुः ॥ अटतीति ॥ भवान् स्वतन्त्रो वारयितुमशक्यो यदा दिने दिने काननं वृन्दावनं प्रति अटति गच्छति तदा त्रुटिः क्षणस्य कश्चिदंशोऽपि वामपश्यतां व्रजस्थानां सर्वप्राणिनां युगवत् प्रतीयते, किमु वक्तव्यमस्माकम् । पुनश्च कथञ्चिद्दिनस्य परिक्षये त्रज प्रत्यागतस्य तव कुटिलकुन्तला- ननं श्रीमुख मुच्चैरीक्षमाणानां प्राणिनां दृशां पक्ष्मद् ब्रह्मा जडो मन्दः । भवच्छीमुखापेक्षयानि द्रमुखविषयदर्शनार्थ देवानां पक्षम न कृतवान् ! अलौकिकविषयदर्शनपराणामस्मदादीनां तु तत् कृ. तवान् । कालं च महान्तं कृतवानतस्तस्य जडत्वं स्पटमेवेति भाव:

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । तथाच निमेषप्रतिबन्धोऽपि यवासह्यदुःखप्रदस्तत्रैवंविधममये बहु- कालं वद्विरहं कथं सहामस्तस्मात् कृपां कुर्वियाशयः ॥ अनभिज्ञा- पक्षे, किञ्च प्रत्यह क्षणमपि त्वददर्शने दुःखं, दर्शने च सुखमनुभूय सर्वसङ्गपरित्यागेन यतय इव त्वामुपंगताः, त्वं वेवंविधा अप्य- स्मान् परित्यज्य गत इत्यहो कष्टमिति सकरुणमाहुः ॥ अटतीति ।। वामपश्यतां त्रुटिरपि युगायते, वं तु सूर्योदयादारभ्य तदस्तप- र्यन्तं वनमटति। तत्रापि तत्र गमनं यदा सार्थकं भवेत्तर्हि स्याद्यथा- कथञ्चित्सन्तोषः। परन्तु दिनमा वृथा काननमेवाटति, अस्माकं तु तदत्यन्तमसद्यमिति भावः । दर्शनसमये निमेषमात्रमप्यन्तरमसह्य- मिति दर्शनसुखमुक्तम् । उदीक्षतां मध्ये या पक्ष्मच्छेदकः स ए- वाऽजडः प्रतिबन्धकनिवर्नकत्वात् कुशल इति वा । तथाच तत्पति- बन्धकस्याङ्गम्यापि छेदनीयत्वात् तत्सुखस्योत्कर्ष इति भावः । य- द्वा अस्माकमयं मुखजनक इनि भ्रमाद्वयं दुःखसमुद्रे पतिताः, विचारे कृते दुःखजनकत्वमेव सिद्ध्यति । सर्वदा तथैव तव प्रवृत्तिदर्शना- दित्याशयेनाहुः ॥ अटतीति । तथाच प्रयोजनं विना चिरकालं बने भ्रमणं दर्शनकाले कुटिलकुन्तलैर्मुखस्याच्छादनं चेत्येतत्सर्व केवलमस्मदुःखायेत्यर्थः । किञ्च तवैव कोऽपराधो, दैवमध्यस्मद्- दुःखाय बद्धपरिकरमित्याहुः ॥ पक्ष्मकृदिति ॥ तस्माद् बहु जा. समितः परं करुणा विधेयेति भावः ॥ मानिनीपक्षे, ननु सम्प्रतीषद् गर्वशैथिल्यं जातं वर्तते, प्रकटिते तु मयि पुनर्गर्वगिरिशृङ्गारूढा भ. विष्यथ इतिचेदस्मदर्थं नागम्यतां, यासां तु त्वदर्शनादर्शनयोः सुखदुःखमागरप्रवेशस्तदर्थमेवागम्यतामित्याशयेनाहुः ॥ अटतीति। निवृत्तिपक्षे, यथोक्तज्ञानाऽमृतरहितानां क्षणमात्रमपि कालो दुःखकालत्वान्महानित्याहुः॥ अटतीति ॥ वामपश्यतामह्नि अविद्या- लक्षणे दिने संस्टतिलक्षणं यत् काननं तुद्भवान् यददति तत्र - का ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः (३१) टिरपि कालो युगवद् भवति । मुखं निःसरणे वक्त्र इति कोशाद श्रियो धर्मादिसम्पत्तेनिःसरणं यस्मात् तथाभूतं चेतनं, कुटिल: कुन्तलो जवो विषयाभिमुखो वेगो यस्य तादृशमुदीक्षतां मध्ये यस्तुभ्यं त्वत्माप्त्यर्थं दृशां चक्षुराद्यानां पक्ष्मनिरोधकः स एव अजडश्चेतनस्त्वत्स्वरूप इत्यर्थः ॥ १५ ॥ पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवा- नतिविलच्यतेऽन्त्यच्युताऽऽगताः ।। गतिविदस्तवोद्गीतमोहिताः कितव योषितः कस्त्यजेन्निशि ॥ १६॥ किञ्च, सर्वथा अत्याज्या अस्मान् किमर्थं त्यक्तवानसीति न विन इत्याशयेनाहुः ॥ पतीति ।। हे अच्युत भगवतोऽप्रच्युतस्वरूप पद कदापि तेन वियोगो न भविष्यतीति विचार्य पतयः मुताः अन्वयो वंशः भ्रातरः बान्धवाः संबन्धिन एते सर्वथाऽप्यलयास्ता. नयतिलय तवान्ति समीप आगताः। यनस्त्वं गतिवित् कम्र्मोपा- सनज्ञानफलज्ञाना तत्पदानाय साक्षाद्रष्टा । सर्वा अपि गतयो भगवत एव भवन्तीति । वयं वा गतिविदः । पत्यादिभजने भगवद्भजने च गतितारतम्यविद इति वा । किञ्च, स्वयाप्याकृष्टा इत्याहुः ॥ त. वोद्गीतेनोञ्चीतेन मोहिताः पत्यादिवैमुख्यापादकेन गिताऽमृतेन स्वयैव स्वस्मिन्नासक्तचित्ताः संपादिताः कस्त्यजेत् । यस्त्वं स्व. स्मिन्नासक्ताः स्वयमाहूय फलमदत्वा त्यक्तवान् स भगवान् क इति न विन इत्यर्थः । ननु स्वपत्यादिसन्निधावेवेतः परं गन्तव्यमिति चेत् तत्राहुः ॥ कितवानां त्वत्स्वरूपानभिज्ञत्वाद स्वपरवञ्चका- नां संबन्धिन्यः स्त्रियः । अतस्तदाभिमुख्यं कदापि मास्तु, त्वदेक- २८ ·२१८ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । भारणा वयं त्वयैव रक्षणीया इति भावः । अनभिज्ञापले, आस्तां तत्, अब तु अत्यन्तमनुचितं कृतमित्याहुः । पत्यादीनातक्रम्य तब समीपमागताः, यतस्तवोत्कृष्टेनोचैर्गीतेन मोहितः । यतस्तव गतिविदः । अस्मन्मोहकान् गीतगतिविशेषाजानतः । उदगीतेन मोहिता अवश्यमागमिप्यन्तीत्यस्माकं गतिविद इति वा । यद्वा सब गति स्वनावं जानन्त्यो विदग्धा अपि वयं मोइनमन्त्रात्मकेन उद्गानेन मोहिता एव स्वयमेवाहूता योषितो निशि अरण्ये त्वाम् ऋते कस्त्यजेत् । कापि स्त्रियो न त्याज्यास्तत्रापि निर्जनबने, तत्रा. पि निशि, तत्रापि यदर्थमाहूतास्तददत्वैवेति तवैव शठस्यैवविधं चे- ष्टितं सम्भवति, नान्यस्येति किनवेति संबोधनाशयः। यद्वा, हे कितव एवंविधः कितयोऽपि कश्चिन्नास्ति । स हि कैनवाल्लब्ध वस्तु स्वी- करोति, न तु तिरस्करोतीनि भावः। तथाच नास्त्यस्मत्यागे किम- पि कारणम् । प्रच्युतिलक्षणं तु तत् त्वयि नास्त्येवेत्यच्युतेति सं. बोधनाशयः ।। मानिनीपले, तिष्ठत्वस्मदर्थ गमनागमनविचार: एतास्तु पत्यादीननिलय तब ममीपमुपागताः किमर्थं त्यक्तवा- नमीत्याहुः ॥ पतीनि ॥ च्युतिरहितं मत्वा समागतास्त्वं तु स्वय- मेव पलायित इत्याश्चर्यमिति अच्युतेति संबोधनाशयः । शठं :- ति शठं कुर्यादिति न्यायमजानन वृथैव कितवः संपन्नोऽसि । स- रलाः प्रति कैतव्याचरणादित्याशयेनाहुः ॥ हे कितवेनि ॥ निवृत्तिपक्षे, एवंविधाधिकारिणमपेक्ष्यैव पत्यादिस्थानीयान- र्थान् वादिनो वाऽतिविलय, हे अच्युत, स्वरूपावबोधिका या. स्तवोद्गीतेन-समन्वयात्. स विजिज्ञामितव्यः, सोऽन्वेष्टव्य इत्यादि- रूपेण, मायै-विवेकज्ञानाय तत्प्रदत्वेनोहिताः, कितवेन कैतव्येन व्याजेन योषितः स्वाभीष्टपतिपरायणा योपित इव परब्रह्मणि तात्पर्येण संगता अस्मान् को वा विद्वानिशि कर्मादिरूपेण परि.

·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३१)। २१९ णतायामविद्यायां निशि त्यजेत् क्षिपेद, ब्रह्मातिरिक्तपरत्वप्रति- पादनेनान्धगर्ने क्षपयेत् पातयेत् सजेत् स विद्वानित्यर्थः ॥ १६ ॥ रहसि संविदं हृच्छ योदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् ।। बृहदुरः श्रियो वीक्ष्य धाम से मुहुरातिस्पृहा मुह्यते मनः ॥ १७ ॥ ननु किमर्थं परमेश्वरबुद्धिमाच्छाद्य रमणबुद्धिं कृतवत्यो य- थेदानी दुःखसागरे निमग्नाः । अनस्त्यज्यतां सा बुद्धिरित्याशय तव स्वरूपमेव तादृशबुद्धि पुत्पादितवान्, सा चेदानीमस्माभिर्निर्व- तयितुमशक्येत्याशयेनाहुः ॥ रहसीति ।। रहसि संविदः सङ्केना यस्मात् । अलुगार्षः। ए. छ यस्य कामस्योदयो येन । प्रहसितमाननं यस्य, प्रेमपूर्वकं वीक्षणं यस्य तथाभूतं त्वां श्रियः स्थानं तव बृहद्वक्षःस्थलं च पुनः पुनः वक्ष्यिास्थितानामस्माकम् । अतिस्पृहा जाता तया चास्मन्मनस्त- साप्त्यभवान्न्मुह्यते पुनः पुनर्वाञ्छां प्राप्नोतीत्यर्थः । यद्वा भाव- किवन्तः स्पृहिस्तथाचाऽस्मन्मनो वीक्ष्य तया मुह्यतीत्यर्थः । अ- तिस्पृहमिति कचित् पाठः । यदा स्पृहोत्पत्तौ कारणत्रयं- रहसि संविद्रूपमेकं, कामोदयकरं प्रेमपूर्वकत्रीक्षणविशिष्टं प्रहसिताननमि- ति द्वितीय, श्रियो धाम विशालमुरश्च तृतीयम् । तथाच त्वदीयं मोहिनीविग्रहमालोक्य दग्यकामो महारुद्रोऽपि यत्र मोहितस्तत्र त- तोऽपि कोटिगुणितमौन्दर्यादिविशिष्ट त्वयि सति बराकीणाम- स्माकं व्यामोहे किं चित्रमिति भावः ॥ अनभिज्ञापक्षे, त्वदर्शन. जन्यत्वदङ्गसङ्गस्पृहा स्ववियुक्तानामस्माकं रोगरूपा संपन्नाऽत:

·३१० रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्वाङ्गसङ्गेन तचिकित्सा त्वयाऽवश्यं विधेयेत्याहुभ्याम् । पूर्व- मस्माकं कामो न स्थितः । तव प्रहसितयुक्तस्य मुखस्य दर्शनेन उदयं प्राप्तः, प्रेमपूर्वकं वीक्षणेन स्थिरतां गतः, तनो रहसि सं- विदा सम्भोगचातुर्यसूचनेनातिसौन्दर्यविशिष्टस्य विशालस्योर- सो दर्शनाजातेन स्वयोग्यताज्ञानेन चोत्कण्ठा तच्छान्तिस्पृहो- पन्ना। तद्विषयालाभात्तयुक्तं मनः केवलं मुहर्मुहुर्मुद्यते, मृत्युरपि ना- पात्यत उभयभ्रष्टानां जीवनमरणान्यतररहितानाम् अस्माकं घिग् जीवनमित्यर्थः ।। मानिनीपले, यद्यपि भवान् सम्प्रति परोक्ष- स्तिष्ठति तथापि त्वदीयमनसोऽवस्थां वयं सम्यगवगच्छाम इत्या. शयेनाहुः ॥ अस्मत्कृतं त्वत्तोषार्थ सङ्केतं तथा कामोदये हेतुभूतं प्रेमवीक्षणं, प्रहसितयुक्तमस्मदीयं मुखं, श्रियः स्थानमुर:स्थलं च धीक्ष्य तत्माप्तिस्पृहया तव मनो मुह्यति तथाप्यस्मद्दुःखार्थ तादृशं दुःखमपि सहसे, न वागच्छस्यतः किं वक्तव्यमाश्चर्यं तव हृदयस्य माहात्म्यमिति भावः॥ निवृत्तिपक्षे, यद्यप्येवं तथापि कामिनोऽस्मदभिप्रायं ना- शयन्तीत्याहुः ॥ प्रमदाकृतां रहसि संविदं, तथा तदीयं यथोक्तमा- ननं यथोक्तमुरश्च वीक्ष्य कामरूपेण स्थितस्य तव जातया स्पृहया अस्माकं मनो मुह्यते तात्पर्यव्यसासं भजत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ खदुःखनिवृत्तेरनायाससाध्यतामावेदयन्ति ॥ व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहन्त्र्यलं विश्वमङ्गलम् ॥ त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम् ॥ १८॥ " ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३१)। २२१ बजेति ॥ हे करुणानिधे तवाभिव्यक्तिः सर्वेषां व्रजौकसा बनौकसां च विशेषेणात्यर्थं वृजिनहन्त्री दुःखनिरसनी । अतो दुःखप्रदानायान्तर्धानमनुचितमिति भावः । यद्वा वृजिनस्य पा- पस्य नाशिका । तथाच स्त्राङ्गमङ्गप्रतिबन्धकं पापमभिनाशयितुं समर्थस्यान्तर्धाने प्रयोजनं न पश्याम इति भावः । किञ्च, विश्वस्य सर्वस्याअर्थ मङ्गलरूपा । तथाच विशेषसम्बन्धवतीनामस्माकं सं. प्रति विपरीता सम्पन्नेत्यहोऽस्मदभाग्यमहिमेति भावः । अतः स्वाभिव्यक्त्यनुरूपैव चेष्टा न्याय्येत्याशयेनाहुः ।। नोऽस्माकं मना- गीपदायासरहितत्यागं किञ्चित् त्यजा अस्मभ्यं हि अनादरेणापि खया कृतेऽस्मत्कार्यं भविष्यतीति ज्ञापयितुं त्यजेत्युक्तम् । यतस्व- रयेव स्पृहायुक्त आत्मा अन्तःकरणं यासाम् । तथाचोत्कटस्पृ. हायुक्तान्तःकरणानामादरानादरविचारः कुतस्त्य इति भावः । किं त्याज्यमित्याकाङ्क्षायामाहुः ॥ स्वजनानां गोपीनां हृदयरो- गाणां यदेवं नितरां सूदनं नाशनं भवति तदेव तदभिज्ञस्त्वं देहि, तनाम न वक्तव्यमिति भावः ॥ मनागिति याचकरीत्या । वस्तु- तस्तु हृद्रुजामिति बहुवचनेन, निघूदनमित्यत्र निशब्देन च चि- रकालं निरन्तरं च लोकोत्तराङ्गसङ्गमुखं प्रार्थनीयत्वेनाभिप्रेतं ध्वनितम् ॥ अनभिज्ञापक्षे, स्वरोगोपशामकौषधप्रदानोत्साहम् उत्पादयितुं याचकरीतिमनुसरन्त्यः स्तुवन्ति ॥ तव व्यक्तिर्जन्म जिनस्य दुः- खस्य पापस्य च हन्त्री । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमअस्तरिष्यथेति गर्गाचार्येणोक्तत्वात् पूतनादिसंहारेण नलकूबरायुद्धारेण च त. क्वस्यानुभूतत्वाच्च । किञ्च, नैतावदपि तु सर्वस्यापि मङ्गलरूपा। तव जन्मप्रभृति काप्यमङ्गलस्यादर्शनात् । एवं स्तुत्या स्वाभि- मुखं प्रियमालक्ष्याहुः।।मनागीषद, न तु बहु, तनावश्यं त्यक्तव्यमेव ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । देहि त्यजाकिं तदित्यपेक्षावन्तमित्रालक्ष्य भिक्षुपादप्रसारन्यायमा. श्रित्याहुः ॥ स्वजनेति ॥ तथाच केषाश्चिद दुःखस्य नाशकः, केषा- चिन्मङ्गलरूपफलविशेषस्य प्रढाता, अस्माकं तु रोगस्य निवर्तको भवान्न तत्र कार्पण्यं तवोचितमिति भावः॥ मानिनीपक्षे, जन्मप्रभृ. ति यादृशस्तव स्वभावः स्थितः सम्प्रत्यपि तथाभूत एवास्माक. मपेक्षित इत्याशयेनाहुः ॥ व्रजेति ॥ तथाच यथास्माकमपि दुःखं न भवेन्मङ्गलं च स्यात् तथात्वयानुष्ठयमिति भावः । तहि कथ- मेवं भवेदितिचेत् तत्राहुः ॥ त्यजेति ।। हे स्वजन, नोऽस्माकं यत् हृदयकान्तीनां निषूदनमीषदौदासीन्यं तत् त्यज यतस्त्वत्कर्तृका या स्पृहा तस्यामात्मा मनो यासां त्वत्कृतमानासक्तचेतसा तथा. च संप्रति स्वीकृतमीषदौदासीन्यं विहायाऽऽगत्य पूर्ववत् प्रार्थना. दिकं कुर्वित्याशयः ॥ निवृत्तिपक्षे, तस्माद् यथाऽस्मत्संरक्षणं जीवानां समुद्धार- श्च भवेत् तथा त्वया कृपा विधेयेति प्रार्थयन्ते ॥ बजेति ॥ ब्रज- स्य वेदस्य मंसारारण्यपतितानां जीवानां चात्, जिनहन्त्री सर्वा- ऽनर्थनित्तिकरी । तथा विश्वस्यालं मङ्गलरूपा परमानन्दाविर्भाव- करी हे परमात्मस्तव व्यक्तिः साक्षात्कारः । तस्मात् स्वजना- नां स्वभक्तानामज्ञानाहङ्कारादिलक्षणरोगाणां यनिषूदनं तदम्म- संबन्धिविज्ञानलक्षणं किंचित् स्वजनेभ्यो देहि । यतस्त्वद्विषया याऽस्मजिज्ञासा तत्कर्तव्यतायामात्माभिप्रायो यासाम् । तथाचौ. पनिषदेन स्वविज्ञानेन स्वजनानुद्धरेति भावः ॥ १८ ॥ एवं बहूक्तेः परविरहव्याकुलस्वान्ता गतधैर्या रुदन्त्य आहुः। यत्ते सुजातचरणाऽम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु ॥

·गूढार्थदीपिकायाम । ३ अध्यायः । (३१)। २२३ तेनाटबीटमसि तव्यथते न किंस्वित् कूर्पादिभिर्भमति धीभवदायुषां नः ॥ १९॥ इति श्रीभागवते दशमस्कन्धे रासपञ्चाध्याय्या- मेकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ (३) ॥ यदिति ॥ यत्तव मुजानं चरणकमलं स्तनेषु भीताः सत्यः शनैः : दधीमहि भयेन शनैर्धारणे हेतुः-कर्कशेषु। नन्वेवं नहि किमर्थं धारयथेति चेत्तत्राहुः ॥ हे मिय, स्वमुखार्थं धाष्ट्र्थेन धारयाम: तत्रापि सुजाताम्बुरुहरूपत्वान सुगन्धि शीतलं हृदयस्थतापापशा. मकम् । प्रियपदमिनस्तद्धारणमिति मूचनार्थमुक्तम्- मुजातेति ॥ त्वं तु तादृशकोमलेनास्मान् परित्यज्यास्मद्वेपेण संप्रति रात्री अट: शर्करादिव्याप्तमरण्यमटसि भ्रमसि । किं स्वित् तत्पादपद्म तत्रत्य. शर्करादिभिर्न व्यथते । यद्यपि तेन तादृशवने भ्रमणेन तद् व्यथ- ते, न बोति संदेहो भवति, तथा नास्माकं संदेहोऽस्मदोषवशात् पलायितेन त्वया तदव्यथामगणयित्वा भ्रमणाश्रितत्वाद् व्यथत एवेति निश्चयात् । तथाच स्वमुखहेतुत्वात्तत्पीडापि यद्यस्माक- मसह्या, तदा परमदुःखकारणभूता वनभ्रमणजनितव्यथा वस- घतमाऽतोऽस्माकं बुद्धिस्तामनुसन्धाय भ्रमति घूर्णत इत्यर्थः । यतो भवदायुषां भवदेकप्राणानामस्माकं तादृशभवत्पाद नुसंध नेन मरणमेवोपस्थिनमहो कष्टमिति भावः ॥ अनभिज्ञापक्ष, अहो यत् प्रार्थ्यते तन्मयाऽवगतं, तथापि मदीयं पादसरोज युष्मत्स्त. नेषु स्थापितं व्यथामवामोति, तेषां कठोरत्वादनो भवतीनां प. रोक्षं वन एव भ्रमामीत्याशङ्य सरोदनमतिचित्रमाहुः ॥ यदिति ॥ सथाचातिसुकुमारत्वात् पीडाशयाऽस्माभिः कठोरेषु स्तमेषु ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । शनैः शनैः स्थाप्यते, तेन त्वमटवीमटसीयतिचित्ररूपोऽन्यायस्तवै. व शोभत इति भावः । स्तनस्पर्शजनिनदुःखासहनं, कूर्पादि- स्पर्श व्यथासहनं च किन्निबन्धनमिति तु वयं न विद्म इत्यप्यनेन ध्वनितम् । सव मनसोऽवस्थां को वेद कीदृशो वर्ततेऽस्माकं बु- द्विस्तु संशयचक्रारूढा स्थैर्य न लभते, किं कुर्म इत्याहुः ॥ तद् व्यथते परममुकुमारत्वादाहो स्विन्न व्यथते, भ्रमणे प्रवृत्तत्वादिति द्वयोः पक्षयोरेकस्यानिर्धारणादस्मद्धीभ्रमति । तथाहि । अहो तस्य पदं तु व्यथते, तथाप्यसावस्माखिव स्वाङ्गेष्वपि निर्दयः। किवाऽस्म- ददुःखार्थं स्वाङ्गे दुःखमुत्पाद्य सहते, किं वाऽस्मददुःखजन्य- मुखेन दुःखमपि मुखमेव मन्यते, किं वा दैववशाद्विरहं प्राप्तः प्रेमभराक्रान्तस्वान्तत्वादुन्माददशां प्रविष्टस्तत्पीडां नानुसन्धत्त इ. त्यादिप्रथमपक्षानुकूलतर्कन प्रति धावति । किं संसर्गजा दोष- गुणा भवन्तीति न्यायाद्यथा हृदयमतिकोमलमप्यस्मत्कठोरकुच- सङ्गेनातिकठोरमभूत् तथा त्वत्पदाऽम्बुजमप्यतो न व्यथते । किं वा मुकुमारसङ्गेन कूर्पादयः कोमलतां गताः, किं वा भूमिरेव कारुण्यान्माधुर्यरसास्वादनाय वा तदधः स्वजिह्वां स्थापयति, किं वा कयाचिदिन्द्रजालविद्यया भूमि स्पृशतीत्यादिद्वितीयपक्षे त- कान् प्रति धावति । ननु मिथ्येदं, प्राणधारणादिति चेत्तवाहुः ।। भवत्येव समर्पितमायुर्यासामतः मुखिनि त्वयि स्थितत्वान्न नश्य- तीति भावः ॥ मानिनीपले, अतिकोमलचित्तस्य परमसुकुमा- रावयवस्य स्वभावविपर्ययमालक्ष्य वयमतिव्याकुलाः संपन्नाः, किं कुर्म इत्याशयेनाहुः ॥ यदिति ॥ कुचानां कठोरत्वाचरण स्यातिसुकुमारत्वाद्धारणे मीयसे इति कृत्वा तद्धारणम् । य- तो हि प्रिय । तथाच तव संयोगोऽप्यस्माकं दुःखहेतुरेच, यतः कुचानां कठोरत्वे तव पादप, डाप्रयुक्तं दुःखं, प्रतादिना तत्कोमल- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः (३१) २३५ स्त्रप्रार्थनायो तब दुःखानुसन्धानेन दुःखमिति भावः । तादृशेनापि स्वमटवीमटसि । तत्तु निश्चयेन व्यथन एव, तब तु तस्मिन्नपि दया नोत्पद्यतेऽतस्तवस्वभावविपर्ययमालक्ष्यास्मद्धीभ्रंमतिमरणमूर्छा गन्तुं भत्ता, त्वं त्वस्मद्विहितोऽशिष्टास्मदायुभिरपि चिरै मुखेन न विहरसीत्याशयेनाहुः ॥ भवत्यर्पिताऽऽयुषामिति ॥ निवृत्तिपक्षे, जीवरूपेण संसरणं तु नास्मभ्यं रोचतेऽत: पुनरपि बदाम इत्याशयेनाहुः ॥ यदिति ॥ तब परब्रह्मणो यत् साधकानुग्रहार्थ प्रकटितं सगुणं स्वरूपं सुजाते चरणाऽम्बुरुहे य- स्य तदपि कठिनानुष्ठानप्रतिपादकेषु स्तनस्थानीयेषु कर्मोपासना- प्रतिपादकयागेशु, अहो निर्गुणस्य निरवयवस्य कथमर्चनादिकं मतिपादयाम इति भीताः मत्यः शनैः साधकचित्तशुद्धयादिक्रमेण तस्य ज्ञानोदयार्थ दधीमहि । तेनैव जीवत्वं प्राप्तेन रूपेण संसारा. वीमटसि तत् किंस्विन्न व्यथते ? किन्तु व्यथत एव । तत्रत्यैः कूर्पादिस्थानीयैराध्यात्मिकादिदुःखैः । यद्वा किं व्यथते न वेति अस्माकं धीभ्रंमति । अनेन संसारस्थानिर्वचनीयत्वं बोधितम् । यतो भवद्बोधनार्थमेवास्माकं प्रादुर्भावोऽत एव वदाम इत्याहुः ॥ भवदिति ॥ १९ ॥ इति श्रीधनपतिमूरिविनिर्मितायां गूढार्थदीपिकायां एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ (३)।

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ द्वात्रिंशे गोपिकाऽऽलापविक्लिनहृदयोऽच्युतः ॥ तासामाविहितस्ताश्च पूजितः प्रत्यपूजयत् ॥१॥ इत्यं विरहव्याकुलचेतसां चेष्टावर्णनमुपसंहरति ॥ श्रीशुक उवाच ॥ इति गोप्यः प्रगायन्त्यः प्रलपन्त्यश्च चित्रधा ।। रुरुदुः सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसाः ॥ १ ॥ इतीति ॥ इत्येवं पूर्वोक्तप्रकारेण सर्वा एव गोप्यः प्रकर्षण उच्चैः परमप्रेम्णा गायन्त्यः, तथा चित्रधा अनेकप्रकारेण प्रल- पन्त्यः विरहव्याकुलत्वादनर्थकान्यपि वचासि प्रयुअन्त्यः । एवं कृतेऽपि यदा प्रेष्टदर्शनं न जातं तदा मुखरं करुणोत्पादकदीर्घ- स्वरेण रोदनं कृतवत्यः । एतत् सर्वं न स्वदेहरसाद्यर्थ, किन्तु कृष्णदर्शने लालसा उत्कटोत्कण्ठा यास ताः । यथा दु:खिता दु.खनित्यर्थ राजाग्ने रोदनेन तानिवेदयन्ति तद्वदिति सम्बोधना. निवृत्तिपक्षे, गोप्यः श्रुतयो मुख्याधिकारिणं प्रति प्रकर्षण मुख्यतात्पर्येण परमात्मानमेव गायन्त्यः कर्म प्रति प्रलपन्त्यः, अ- नर्थकवचनतेन प्रतिपद्यमानाः परमजडं प्रति रुरुदुः हा महाभू. खोऽयं सर्वथास्मद्विमुख इनि रोदनमेव कुर्वन्स: ! अधिकार्यभाव उपदेशवाक्यानां रोदनरूपत्वाभिधानात् । यतः कृष्णस्य सदा- नन्दरूपस्य परमात्मनो दर्शनं जीवानां मोक्षार्थं भवत्विति लालसा यासां ताः । आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः ॥ १॥ ततः परं भगवानप्यन्तर्धानतया स्थातुं नाशकत, किन्त्वति- ·गूदार्थदीपिकायाम् । ४ अध्यायः । (३३)। २२७ मबळेन तत्पेम्णा समाकृष्टता आविर्भत इत्याह ॥ तासामाविरभूच्छौरिः स्मयमानमुखाऽम्बुजः ॥ पीताम्बरधरः स्रग्बी साक्षान्मन्मथमन्मथः ॥ २॥ तासामिति ॥ मया ततमिदं सर्व जगदव्यक्तमूर्तिनेत्युक्तख. रूपेण सावत्कालं स्थितः पुनस्तदभीष्टो वासुदेवात्मना आविर्भूतः । एवं दुःखनिश्यनुकूलं शौर्य प्रकटनीयं, सर्वदुःखनिरासाय यहु- बंशेऽवतीर्णत्वात् । खापराधशङ्कया ग्लायमानमानसास्तास्तोषयितुं स्मयमानं स्मितयुक्तं मुखपनं यस्य सः । तथाच भवतीनां विरह- बलव्यदर्शनार्थमई तिरोहितो, न तु किश्चिदोष मनसि निघा- पातो यथोक्तवैलव्यमवलोक्यातिप्रसमोऽहमिति सूचयभिवेत्यर्थः तत्तोषोत्पादकं तत्स्वरूपं चाह॥ पीताम्बरधरः लक्ष्म्या सह रम- जयोग्येन वैकुण्ठस्वरूपेण । अत एव स्रग्वी ब्रह्मणा लक्ष्म्या या समर्पितया मालया अलङ्कतः । तत्रापि केवलकरुणयैवाऽऽवि - तो, न तु कामकृताऽऽकर्षणेनेति बोधनायाह ॥ साक्षाद् यो मन्मथमन्मथस्तस्य चैवम्भूतस्य नास्ति कामवश्यतासम्भावने. ति भावः ॥ अनभिज्ञापले, दुःखितः शुकः, क्षत्रियजातिवाचार मेमभराक्रान्तासु शौर्य प्रकटितवानिति द्योतयितुं शौरिरित्युक्त- वान् । अत एव दुःखिताखपि तामु स्मयमानमुखाम्बुजस्तत्रापि यः कामाधिष्ठातृदेवस्तस्यापि मन्मथः स्वस्मिन्मनासक्तिकरः । स. इशामु हासानौचित्यमभिप्रेत्य हाससंकोचार्थ मुखाग्रे हस्तेन पी. ताम्बरधरः स्रग्वी वनमालया शोभमानः साक्षान्मन्मथमन्मथ इति ॥ तासां ताशस्यापि विरहदुःखस्य विस्मरणार्थ तादृश इति भा- कः॥ मानिनीपो, शौरिरपि तत्प्रेमपराधीनत्वादाविरभूत् । स्मय- मानमुखाम्बुजः । अहो हासाथ मयेदमनुष्ठितमतः कामो न ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । विधेय इति सूचनार्थं तथाभूतः । अन्तस्तुष्यहिविरहात संतप्त एवे. ति भावः । अत एवापराधक्षमापनार्थं स्कन्धाभ्यां पुरोलम्बिनीकृत्य बद्धहस्ताभ्यां पीताम्बरधरः। युष्मत्परिधापितामेव मालां धारयन् । युष्मान स्मरन्नेव कचिदेकान्ते विकलिचित्त एवाई स्थितो, न तु कयाचिद्रममाण इत्यम्लानपुष्पां मालामवलोक्य प्रतीयतामिति सू. चयनिवेति भावः । ननु तथापि तासां कोपनिवृत्तिः कथं जातेत्या शायाह ॥ साक्षादिति ॥२॥ ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायामाह । तं विलोक्यागतं प्रेष्टं प्रीत्युत्फुलदृशोऽबलाः ।। उत्तर्युगपत् सर्वास्तन्वः प्राणमिवागतम् ॥३॥ तथाभूतमागतं विलोक्यं तासां विहलतादशायामाविर्भूतत्वाद तच्छरीरमुगन्धाघ्राणादिना ससंज्ञाः सत्यः, अहो आगतोऽयं मेष्ट इत्यमन्यन्तेति सूचयितुमागतमित्युक्तम् । प्रीत्या विकसितनेत्रप- प्राः प्रीतिप्राबल्याव कोपनिवृत्त्या ताशा जाता इति भावः । त- प्राप्यऽवलास्तत्सतीकारबलरहिता यदा विरहेण कृषतां गताः । बलरहिता अपि । यता, प्रेष्टम् ॥ तदर्शनमात्रेणागतबला इति भावः । सर्वा अपि युगपदेवोत्तस्थुः । आगतं प्राणं प्राप्य तन्वः करचरणादयः शरीरावयवा यथा । यद्वा, त्यक्तान्यनेकानि योगि. शरीराणि प्राणं प्राप्य यथा युगपदुत्तिष्ठन्ति तद्वत् । एक एव कृष्ण- स्तासां प्राण इति बोधनाय, प्राणमित्येकवचनम् ॥ ३ ॥ तत्र युगपदुत्थितानां सर्वासां मध्ये मुख्यानां पृथकचेष्टिता- न्याहुः। काचित् कराऽम्बुजं शौरैर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा ॥

·नहार्थदीपिकायाम् । ४ अध्यायः । ( ३२)। २२९ काचिद्दधार तहाहुमसे चन्दनभूषितम् ॥ ४ ॥ काचिदिति ॥ चन्द्रावली श्यामा शैव्या पया राधा ललिता विशाखा भद्रेत्यष्टौ मुख्यसख्यः । तत्राद्याश्चतस्त्रः सरलस्वभावत्वा- दक्षिणाः । उत्तराश्चतस्रः वामस्वभावत्वान्मानिन्यः । अत एवं मुनिनाऽपि सरलानां मध्य एकैकम्याश्चेष्टितमद्देनोक्तम् । वामानां मध्ये त्वेकैकस्या एकैकवृत्तेनोक्तम् । तत्रादौ कान्तपराधीनाया दक्षिणाया वृत्तमाह ॥ काचिच्छारेर्दक्षिणं करकमलम् अञ्जलिना संहतहस्तद्वयेन जग्राह । तत्रापि मुदा परमहर्षेण भ्रमणप्राप्तश्रमं म- वा स्पौत्कण्ठ्यात् करावलम्बनव्याजेन प्रेम्णा तगृहीतवतीत्यर्थः। इयं तु राधाप्रतिस्पर्खिनी चन्द्रावलीसंज्ञा । तथाचोक्तं विल्वमङ्गले, राधामोहनमन्दिरादुपगतश्चन्द्रावलीमूचिवान राधे क्षेममिहेति तस्य वचनं श्रुत्वाऽऽह चन्द्रावली * कं सक्षेममये विमुग्धहृदये कंमः क दृष्टस्त्वयाराधा केति विलाज्जितो नतमुखः स्मेरो हरिः पातु व इति अथ द्वितीयायाः स्वाधीनकान्ताया दक्षिणायाश्चेष्टितमाह ॥ का. चिच्चन्दनलिप्तं विरहतापोपशामकं तस्य प्रेष्टस्य बाई स्कन्धे मुदा दधार । इयं राधासुहृद्भूता श्यामलाख्या सखी ॥ ४ ॥ काचिदञ्जलिना गृह्णात् तन्वी ताम्बूलचर्वितम् ॥ एका तदनिकमलं संतप्ता स्तनयोरधात् ॥५॥ अथ तृतीयायाः कान्ताधीनाया दक्षिणाया वृत्तमाह ॥ का. चिच्छौरेस्ताम्बूलचर्वितं परमादरादअलिना गृहीतवती, न वेकेन हस्तेन, यतस्तन्वी कोमलाङ्गी तथा तदहणयोग्या इयं चन्द्रावली. मुहृद्भूता शैव्याभिधा सखी । अथैवंविधाया एवं चतुर्थ्या वृत्तमाह ।। एका तस्य वामभुजेन श्यामलाख्यां सखीमवलम्ब्य तिष्ठतः मेष्टस्य ·रामपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । दक्षिणमधिसरोरुहं स्वयमुपविष्टा सती स्तनयोरधारयत् संतमा । इयमपि चन्द्रावलीमुहद्भूता पमाख्या मखी ॥ ५ ॥ अथ वामासु प्रथमाया अतिवामायाः प्रखरायाः खाधीन. कान्ताया वृत्तमाह। एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसरम्भाविह्वला ॥ प्रतीवैक्षत् कटाक्षेपैः संदष्टदशनच्छदा ॥ ६॥ एका भृकुटिमाबद्ध्य ध्रुवौ कुटिलीकृय प्रेमसंरम्भेण प्रणय. कोपावेशेन विहला सती संदष्टाधरोष्ठा भूत्वा, कटाः कटाक्षास्तैर्य आक्षेपाः परिभावास्तैस्ताडयतविक्षत । इष्टेऽपि गर्बमानाभ्यां विबोकः स्यादनादरः इत्युक्तलक्षणो बिब्बोकाख्योऽयमनुभावः। सर्वाः परित्यज्य या नीता पश्चात् त्यक्ता च । सेयं श्रीरापाख्या मुख्या सखी गोपालतापिन्यां गान्धर्वीति नाम्ना ख्याता ॥ ६ ॥ अथ द्वितीयायाःप्रखरायाः स्वाधीनकान्ताया वामाया वृत्तमाह। अपराऽनिमिषदृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाऽम्बुजम् ॥ आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तचरणं यथा ॥ ७ ॥ अपरा अनिमिषग्भ्याम् अनिमीलिताभ्यां दृग्भ्याम् अलि- स्थानापन्नाभ्यां तत्रापि क्षरणशङ्कया अनिमिषिताभ्यां तस्य प्रेष्ट- स्य मुखाऽम्बुजं तत्रत्यलावण्यामृतम् आसमन्तात् पीतमपि जु. पाणा अत्रैवागमनं करिष्यतीति मानवशात् स्वस्थान एव स्थि. त्वा सेवमाना नातृप्यत् उत्कण्ठातिशयादलंबुद्धिं न कृतवती ।. त्रानुरूपदृष्टान्तमाह ॥ यथा ॥ ७ ॥ अथ तृतीयाया मृन्याः स्वाधीनकान्तावा वामायाश्चरितमाह।

·गूढार्थदीपिकायाम् । ४ अध्यायः । ( ३२)। २३१ तं काचिन्नेत्ररन्ध्रण हृदिकृत्य निमील्य च ॥ पुलकाङ्ग्युपगूह्यास्ते योगीवानन्दसंप्लुता॥८॥ तं प्रेष्टं नेवरन्ध्रेण हृदिकृत्य हृदयं नीत्वा प्रवेशनीयरूपस्यै. कत्वाइन्ध्रणेत्येकवचनम् । तन्निःसरणभयान्नेत्र निमील्य च ते. मन्तरेवालिङ्य तज्जन्यानन्दमग्ना पुलकाङ्गी रोमाञ्चिततनुरास्ते । अत्रैवागत्यालिङ्गन विधास्यातीति माननवम्भूता सती स्वस्थान एव स्थिता । यथाऽऽविर्भूनानन्दे निमनो योगी समाधावास्ते सद्वदित्यर्थः । इयमपि राधासुहृद्भूता विशाखाऽभिधा सखी। एवं सत्याऽत्राभिहिता, अष्टमी तु सरला भद्राख्या विष्णुपुराणेऽभि- ता। काचिदायातमालोक्य गोविन्दमतिहर्षिता * कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति माह नान्यदुदैरयदिति । चन्द्रावल्यादिनामानि तु स्कान्द- प्रडादसंहिताद्वारकामाहात्म्यादायुक्तानि ॥ ८ ॥ अथान्यासां वृत्तमा । सर्वास्ता: केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृताः ॥ जहुर्बिरहजं तापं प्राझं प्राप्य यथा जनाः ॥ ९॥ सर्वास्ता गोप्यः केशवस्य ब्रह्मायनुकम्पकस्य तेजोनिधेरव- लोकनाद् यः परमोत्सवस्नेन निता आनन्दिताः, विरहजन्य तापं जहुः । यथा प्राशं परमेशरं प्राप्य तदीया जनाः । यद्वा प्रा- झं ब्रह्मज्ञं प्राप्य मोक्षविरहजं तापं मुमुक्षवस्त्यजन्ति । यद्वा माझं सौषुप्तं पुरुषं प्राप्य विश्वतैजसावस्था जीवाः ॥ ९ ॥ एवम्भूताभिस्ताभिर्भगवानपि विशेषेण शुशुभ इत्याह । ताभिर्विधूतशोकभिभगवानच्युतो वृतः ॥ व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर्यथा ॥१०॥ : ।

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ताभिरिति ॥ भगवान् षड्विधैश्वर्यसंपन्नोऽपि अच्युतः स्व. स्त्ररूपादानन्दघनादमच्युतोऽपि विधूनशोकाभिस्ताभिरधिकं तत्रापि विशेषणारोचत पुरुषः स्वयमेव परमात्मा सत्वादिभिः शक्तिभि- यथा । यदा उपामको ज्ञानवलनीर्यादिभिर्यथा।अथवा पुरुषः सङ्घा. ताभिमानी सन्द्रियशक्तिभिर्यथा तथा स्वस्वरूपानतिरिक्ताभिः स्वशक्तिरूपाभिः । याभिर्गोपाङ्गनाभिर्भगवतः क्रीडानुकरणं संह- त्तमिति भावः । पुत्रवदनुकम्प्यत्वात् तवाग्रे मयेदं रहस्यं प्रकाशि- समिति तानसंबोधनाशयः । प्रमदाशतकोटिभिराकुलिन इत्यागमो- तेरमख्याता गोप्यस्तासां मध्ये, षोडशैव सहस्राणि गोप्यस्तत्र समागताः * चन्द्ररूपी मनः कृष्णः कलारूपास्तु ता मता: * एकैकशस्ताः संभिन्नाः सहस्रेण पृथक् पृथगिति स्कन्दोक्ताः षोड. शमहस्राणि मुख्यास्तासामपि मध्ये सहस्त्रसंख्याका मुख्यास्तत्रा- प्युक्ता अष्टौ मुख्यतरास्तत्रापि श्रीराधाचन्द्रावल्यौ मुख्ये । तत्रापि श्रीराधा परममुख्यतमेति विवेकः ॥ तासामियत आरभ्य निवृत्तिपक्षे, तासां श्रुतीनां संवन्धी शौरिः शूरः संमारविजयं कर्तुं प्रवृत्तोऽधिकारिदेहस्तत्र स्थितं वसु. देवशब्दाभिधेयमन्तःकरणं, तत्रैवोपलब्धियोग्यत्त्वाद्वासुदेव औपनि- पदः परमात्मा । तत्रैव मर्वमाधनसंपन्नाधिकार्यन्तःकरणलक्षणे धन एवाविरभृत् । अहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्मकटिनः । आत्म- न्येवात्मानं पश्यदित्यादिश्रुतेः । तत्रापि सगुणः स्मयमानमु. खा म्बुजवादिरूपेणानिशं ध्यातः । म एव साक्षान्मन्मथश्चासौ मन्पथश्च मर्ववृत्तिमाक्षिरूपः । प्रतिवांधविदितं मतमिति श्रुतेः । त सथाभतमागतमधिकारिचेतसि आविर्भूतएवलोक्याबलाः साक्षात- स्मकाशनबलरहिताः श्रुतयः स्वानुकूलाऽधिकारिणि प्रीत्योत्फुल्ला विकास प्राप्ता हा ज्ञानं यामाम् । अधिकारिणे प्रकाशिततत्वार्थ- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ४ अध्यायः (३२) मानाः सर्वाः काण्डत्रयात्मिकाः युगपदुत्तस्थुः । यथाभूतखार्था- भिमुखा जाता इत्यर्थः । काचिदित्यादौ जातावेकवचनम् । काश्चिद् भगवदवयवभूततत्तद्देवयजनप्रतिपादिका इति कर्मकाण्डश्रुतीनां सात्पर्य सूचितवान् । काश्चित्तदुपभुक्तनैवेद्यादिग्रहणपरास्तदधि- ध्यानप्रतिपादिकाश्चेत्युपासनाकाण्डश्रुतीनां तात्पर्य ध्वनितवान् । काश्चिन्मुख्या, नेह नानास्ति किञ्चन, मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीत्याचा भेददर्शनपरिक्रुद्धाः । काश्चित्तत्त्वमस्यह ब्रह्मास्मीत्याद्याः पदार्थद्वयाऽभेदपराः, काश्चिदात्मानमेव लोक- मुपासीतेत्याचा निर्गुणोपासनपरा इति ज्ञानकाण्डश्रुतीनां तात्पर्य सूचितवान् । सर्वा अपि ताः केशवस्य परमात्मनो योऽधिका- रिण आलोकः साक्षात्कारस्तन परमोत्सवस्तेन निता अहो अर्थ स्वात्मभूतपरमात्मानं न जानातीति तदीयविरहाज्जातो यस्तापस्तज्ज- हुः । ततश्च विधूतः शोको याभिः मसन्नाभिरिति वा, ताभिः श्रुतिभिर्द्रतः सगुणो निर्गुणश्चाधिकं व्यरोचत सच्चिदानन्दस्वरू- पतया प्रतिपाद्यः सन् सम्यगशोभतेत्यर्थः ॥ १० ॥ ताः समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभुः ॥ विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुमन्दोहध्वस्तदोषातमः शिवम् ।। कृष्णाया हस्तरलाञ्चित कोमलवालुकम् ॥ १२ ॥ तदर्शनाहादविधूतदुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः ।। स्वैरुत्तरीयैः कुचकुङ्कुमाङ्कितै- रचीक्ल पन्नासनमात्मबन्धव ॥ १३ ॥ ..

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ततः काश्चित् प्रियालापैः काश्चिद् भ्रूभङ्गवीक्षितैः * निन्ये. ऽनुनयमन्याश्च करस्पर्शेन माधव इति विष्णुपुराणोक्तहेतुभिर्वि- धूनशोकास्ताः सम्यग् इम्तधारणप्रियालापादिसमीचीनप्रकारेणा- दाय मह गृहीत्वा रासक्रीडायोग्यं कालिन्याः पुलिनं निर्विश्य भाभियंरोचनेत्यनुमंबन्धनीयम् । कलिं कलहं यति खण्डयतीति कलिन्दस्तस्याः कन्या कालिन्दी । तथाच तत्पुलिने गोपीनां पर- स्परं मया च कलहो न भविष्यतीति तव नयनस्याशयः। विभु- ध्यापकत्वात् सर्वासामैकमत्यसंपादकः । तत्र नयने समर्थ शतिषा। पुलिनस्य गसयोग्यतामाविष्करोति ॥ विकसत्कुन्दमन्दारैः मुर भियों वायुस्तस्मात् षट्पदा यत्र ॥ पुनश्च शरत्कालीनचन्द्रकिरणानां समूहैर्ध्वस्त दोषाया रा. यास्तमो यत्र तेन दिवसतुल्यकालवादत्यन्तशोभनम् । पुनश्च कृष्णसवर्णनामधेयाया भगवत्सख्या यमुनाया भगवद्रमणार्थ पुलिनभूमि संस्कृत्य स्थिताया हस्तरूपैस्तरङ्गैराचिता आस्तृता कोमलवालुका यत्र । तरङ्गैः पुलिनभूमेः समतासम्पादनाचेषां इस्तत्वनिरूपणम् । नथाच जलसुगन्धपुष्पवायुनादैः परितो वेष्टितं सुभकाशवत् शीतलं ममं चेति बोधितम् ॥ अथ गोपीनां कृत्यमाह । नस्य क्रीडोत्नुकस्य विभोर्दर्शनेन यो हादस्तेन नाशिता: सधियो यास ताः मनोरथस्यान्तं पूर्णकामतां ययुः। यथा श्रुनयः परमात्माने समन्वयं प्राप्य कृतकृत्या भवन्ति तद्वत् । ततः मुस्थिर चित्तःः भत्यः कुचकुङ्कुमेन स्वेदानाङ्कितैः स्वीयैरुत्तरीयैरासन कृतवत्यः। यत आत्मवन्धवे, अभिज्ञापले, अन्तर्यामिणे, तदुत्तरपक्ष. योधप्रेष्टाय । तथाच ईशोत्तरीयैस्तदासननिर्माणमुचितमेवेति भावः । एतेनाहो पूर्वमुपदेशं कत्तु प्रवृत्तोऽस्माभिनिवारित आसीद कदाचिद् दुःखादव तिरोहितः स्यादतोऽधुना प्रथम व्यासासनो.

·गूदार्थदीपिकापाम् । ४ अध्यायः । (३२)। २३५ पर्युपत्रेश्यैतन्मुखारविन्दादुपदेश एव ग्राह्य इत्याशयेनैवं कर्तुं प्र- वृत्ता इति ध्वनितम् ॥ नितिपक्षे,ताः श्रुतीः स्वप्रतिपादकत्वेन समादाय कालिन्या मायायास्तीरं शुद्धान्तःकरणं निविंश्य, विभुZरोचत विकास मा. तः । कुन्दमन्दारादिस्थानीयैर्यमनियमादिभिः सुरभिर्योऽनिल: निरुद्धः प्राणवायुस्तेन निरुद्धं षट्पदं षड्वर्गो यत्र । पुनश्च शरत्का- लस्थानीयन निष्कामभगवदाराधनलक्षणेन कर्मणोदितो यो वि- बेकाख्यश्चन्द्रस्तस्य विचारलक्षणानामशूनां सन्दोहेन समूहेन ध- तं रागद्वेवादिदोषलक्षणमासमन्तात् तमो यस्मिन् । अत एव शिवं कल्याणरूपं पुनश्च कृष्णाया अविद्याया हस्तैहस्तलक्षणस्तरङ्गैरा- स्मानात्माज्ञानभेदैरचिता असंस्पृष्टा कोमला वालुकास्थानीया - तयो यस्मिस्तस्य प्रत्यगभिन्नस्य परमात्मनो दर्शनेन य आह्लाद. स्तेन विधूतास्तद्वादिकल्पिता विपरीताभिप्रायरूपा हृदयरोगा या- सां ताः श्रुतयो मनोरथस्याखण्डैकरसरूपपरमात्मप्रतिपादनाभिला. पस्यान्तं समाप्तिं ययुः । कुचकुङ्कुमेन कर्मोपासनाकाण्डबोधितकर्मों- पासनाद्यनुष्ठानासादितपरमात्मानुरागेणाङ्कितः । स्वीयैरुत्तरीयैः खजन्यप्रत्यरात्मबन्धवे औपनिषदाय परब्रह्मणे आसनमभिव्य- क्तिस्थानं कृतवयः ॥ ११॥ १२ ॥ १३ ॥ तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगीश्वरान्तहदि कल्पितासनः ।। चकास गोपीपरिषद्गतोऽचित- बैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत् ॥ १४ ॥ स भगवानपि ईश्वरः स्वन्ततोऽपि तत्र तामिरुत्तरीयैनिर्मित ।

·रामपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । आसने उपविष्टः, किञ्च, योगीश्वरैब्रह्मादिभिरन्त इदि एकाने मनसि कल्पितमामनं यस्य तथाभूनोऽपि, यधप्येवं तथापि गोपी- परिषद्गतः तत्सभापतिस्ताभिस्ताम्बूलनमस्मितादिना अर्चितः सन् अधिकं शुशुभे । यतस्त्रैलोक्यस्य चतुर्दशभुवनस्य या सौन्दर्य- लक्ष्मी तस्या एव मुख्यं पदमायतनं पुनर्विग्रहं दधत् प्रकटयन् सन् यद्वा गोपीपरिषद्गतत्वादिरूपेण योगीश्वरान्तहृदि कल्पितासनः । अत्रोत्तरीयैरासनस्य निर्माणेऽपि तदन्तस्तादृशवस्त्रान्तरस्य स. चाव, तत्क्षण एवं भगवत्कृपया दिव्योत्तरीयोद्भवसम्भवाचन तासां रसाभासकरी नम्रता शङ्या ॥ निवृत्तिपक्षे, तब योगीश्वरान्तहृदि कल्पितासनो भगवानीश्वरः स परमात्मा गोपीनां गोपस्य स्वमत्तास्फूर्तिप्रदानेन सर्वपाल- कस्य देवस्यावबोधनपराणां श्रुतीनां समवायस्तत्प्रतिपाद्यतया भचिंतः निखिलप्रपञ्चशोभाया एवमधिष्ठानभूतं वपुर्दधत् ॥१४॥ एवं यथोक्तासनोपर्युपविष्टं भगवन्तं किञ्चित् पप्रच्छुरित्याह । सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा ॥ संस्पर्शनेनाङ्ककृताघ्रिहस्तयोः संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५ ॥ समाजयित्वति ॥ सं सम्मान्य ईषत्कुपिनास्ता बभाषिरे । यतः काम नानाविलासैदीपयनीति अनङ्गदीपनम् । केन सम्मा- न्येत्यपेक्षायामाह ॥ हासलीलापूर्वकं यदीक्षणं तेन विभ्रमो वि- हासो क्याः, तया ध्रुवा। पुनश्वाङ्कीकृतयोः स्वस्खाङ्के गृहीतयो- रनिहस्तयोः संस्पर्शनेन । ततश्च संस्तुत्य भवानेवास्माकं गतिः ·गूढार्थदीपिकायाम् । ४ अध्यायः । ( ३२)। २३७ परमानन्दप्रद इत्येवमादिवचनैः स्तुत्वा बभाघिरे ॥ मानिनीपक्षे, वहासलीलेक्षण विभ्रमभ्रुवा अनङ्गस्य दीपनं पक्ष्य तं, तेनैव स्वाङ्के कुयोरधिहस्तयोः संस्पर्शनेन संस्तुत्याहो तब करचरणकमलयोरपूर्व शैत्यं यत्संस्पर्शादस्मत्तापोऽपि निक वृते । तस्मात् सम्प्रति तापानभिज्ञश्चन्द्रवत् सर्वदा सख्येवासीति व्याजेन स्तुत्वा तदर्शनादिना कोपस्य कुण्ठितत्वादीषत्कुपिता षभाषिरे ॥ निवृत्तिपक्षे, अनङ्गस्य सवासनस्य सकारणस्य कामादेदीप नम् । तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः * नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भावतेति । सहासलीलापूर्वकेणेक्षणेनासंख्यातजग- दुत्पादकेन तत्सहितेन विभ्रमवत्या भ्रुवा तत्प्रलयहेतुभूतया उप- लक्षितम् । अघिहस्तयोरित्युपलक्षणम् । स्वस्मिन् प्रतिपाद्याना- मसंख्यातावयवानां संस्पर्शेन दूरतः सहस्रशीर्षा इत्यादिना प्रति. पादनेन संस्तुत्य । अहो अस्माकमप्यगम्य इत्येवमीषत्कुपिता - भाषिरे । तथाचैवंविधानां श्रुतीनां कथमगम्यः परमात्मेत्यधिका- रिचेतसि शङ्का समुत्थितेति भावः ॥ १५ ॥ अहो विज्ञातमस्माभिर्भवत उपदेशकरणे महत्युत्कण्ठा वर्तते. इत: सम्प्रत्यस्मत्प्रश्नानुसारेण यथेष्टमुपदिश्य सेन च प्रसन्नो भ- बेसि योतयन्त्यस्तस्याकृतज्ञतां तन्मुखेनैवोदघाटयितुकामा गूढा- ऽभिमाया लोकसत्तान्तमिव पृच्छन्ति ।। गोप्य ऊचुः ॥ भजतोऽनुभजन्त्येके एक एतद्विपर्ययम् ॥ नोभयाँश्व भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भोः ॥१६॥ भजत इति ॥ भजतः प्राणिनः, अनु पश्चात केचिद भजना- ·रासपचाभ्यायोव्याख्यायाम् । ऽनुसारेण भजन्ति । एके खेतद्विपर्ययं यथा भवति तथा । अ. भजतोऽपि नद्भजनानपेक्षा भजन्ति । एके तु उभयान भजतो. ऽभजनश्च न भजन्ति । एतत्पक्षत्रयमपि सोदाहरणं साधु सम्यक् नो हि । सावधानतयैदुत्तरं वक्तव्यमिति घोतयितुं, भो इति सम्बोधनम् ॥१६॥ तासामभिप्रायमवगत्य क्रमेणोत्तरमाह । श्रीभगवानुवाच ॥ मिथो भजन्ति ये सख्यः स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते ।। न तत्र सौहृदं धर्मः स्वार्थार्थ तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥ मिथ इति ॥ये मिथोऽन्योऽन्यं परस्परोपकाराकाङ्क्षया भज. न्ति ते स्वार्थ एवैकान्तत उद्यमो येषान्नथाभूताः । न त कश्चिदन्यं भजन्ति किन्तु स्वात्मानमेत्र दृष्टफलार्थिवाव प्रसिद्धं चेदम् । बहवश्यैतदुदाहरणभूता, अनो नाधिकमत्र वक्तव्यमिति द्योतनाय हिशब्दः । तत्र सत्कीर्तिकरं सौहृदम्, नियाजेन हितैषित्वं ना. स्ति । नापि धर्मो दृष्टोद्देशात् । यद्वा, नात्रैविधे भजने सौहृदं धर्म:, किन्तु मित्रतालक्षणो धर्मः । हि यतस्तद्भजनं स्वार्थ पशूनां परस्परकण्डूयनसदृशं नान्यथा । स्वार्थाभावे निवर्तते । हे सख्य इति संबोधयन् युष्माकं मम च नैवविधं मित्रत्वमपि तु निरुपाधिक सख्यमिति द्योतयति ॥ १७ ॥ द्वितीयप्रश्नस्योत्तरमाह। भजन्यभजतो ये वै करुणाः पितरौ यथा ।। धर्मों निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमाः ॥ १८ ॥ भजन्तीति ।। ये अभजनोऽपि भजन्ति ते द्विधा-संबन्धरहि- ·। गूढार्थदीपिकायाम् । ४ अध्यायः । (३२)। २३९ तास्तद्वन्तश्च । तत्राद्याः करुणा दयालयो यथा, द्वितीयाः पितरी पथा। अत्र प्रथमपक्षे निरपवादो धर्मो, निरुपाधिकरवादनवरः । द्वितीयपक्षे निरपवाद सौहृदम् । यद्वा पक्षद्वये निरपवादो धर्मः सौ. हृदं च । यता अत्र सौहृदरूपो धर्मों निरपवादः । मुमध्यमा इति संबोधयन् करुणायाः संवन्धस्य च विषयभूता भवत्य इति सूचयति । श्लेषण शोभनो मध्यमप्रश्नो यासां ताः । मुष्ठुमध्यमपक्षोदाहरण. भूता भवत्य इति वा ज्ञापयति ॥ १८ ॥ तृतीयप्रश्नस्योत्तरमाह। मजतोऽपि न वै केचिद्भजन्त्यभजनः कुतः ॥ आत्मारामाश्चाप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुहः ।। १९ ॥ भजत इति ॥ ते चतुर्विधाः - केचिदात्मागमा अन्तर्मुखाः, केचिदहिर्मुखा अपि पूर्णत्वादाप्तकामा उपकारापेक्षारहिताः । के. चिदकृतज्ञा उपकारानपकारज्ञानविधुरा अत्यन्तमूढाः । केचिद उपकर्ता गुरुः स्मृत इत्युक्ता गुर्वादय उपकारिणस्नान् द्रुह्यन्तीति ते । तथाच तदुपकारं न जानन्ति प्रत्युतापकारं प्रकुर्वन्ति ते अ. तिकठिना इत्यर्थः ॥ निवृत्तिपक्षे समानार्थकम् ॥ १९ ॥ एतेषु मध्ये भवान् क इत्यभिज्ञानापेक्षायाम,अहो स्वमुखेनैव चरमकोटिप्रविष्ट इति संतुष्टा अक्षिसंकोचैः परस्परं गृढस्मित. मुखीमानिनीश्चालक्ष्याह । नाहन्तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये ॥ १ ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । यथाऽधनो लब्धधने विनष्ट तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ २० ॥ एवं मदर्थोज्झितलोकवद- स्वानां हि वो मरगनुवृत्तयेऽबलाः ।। मया परोक्षं भजता तिरोहित मासूयितुं मार्हथ तत्प्रियं प्रियाः ॥ २१ ॥ न पारयेऽहं निरद्यसंयुजा स्वसाधुकृत्यं विधायुषापि वः ॥ यामाभजन दुर्जरगेहशृङ्खलाः विवृश्च्य तद्वः प्रतियातु साधुना ॥ २२ ॥ नेति ॥ हे सख्यः, अहं तु भजतोऽपि न भजामि । तुशब्देन पक्षान्तरव्यावृत्तिः । तचामजनं नाकृतज्ञत्वादिनिबन्धनं, किन्तु तदनुनिधारेच्छानिवन्धनमित्याशयेनाहा।अपीषा भजनां जन्तूनाम अनुवृत्तये निरन्तरध्यानप्रवृत्त्यर्थं नान्न भजामि । जन्तुमात्र प्रति यदेवं लदा मवीर्युष्माकं प्रति किं वक्तव्यमिति संबोधनाशयः । तथाच कारुणिकः परमसुहृदई, न त्वकृतज्ञ इति भावः । एतत् साष्टान्तमाह ॥ यथेति ॥ यथा अधनो दरिद्रो दैववशाल्लब्धधनो जानः पुनश्च नास्मिल्लब्धे धने विनष्टे सति तस्य धनस्यैव चिन्तया निभृतः पूर्णः, अन्यत् क्षुत्पिपामादिकमपि न वेद ।। एवं वो युष्मांक पय्यनुवृत्तये परोक्षमदर्शनं यथा लोकादित्यागे दुर्बला इनि नहाशयः मया लिरोहिनं निरोधाय स्थितम् ।यतो मदर्थो- झिलोकवंदवानां पदर्थमेव त्यक्तो लोकोयुक्तायुक्ताप्रतीक्षणाद, वेदश्च धर्माधर्मानादगत्, स्वज्ञातयश्च स्नेहसागाद् गाभिस्तासाम् ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । ४ अध्यायः ( ३२) ३४१ न तु भवतीवबलामु बलं प्रकटयितुं मया तिरोहितमिति सूचनाय संबोधनम् । हे अबलाः। भवसः, तथा भजतायुष्मप्रेमाकुलेन,अत एवं तत् तस्मात् प्रिय मामूयितुं दोषरोपेण द्रष्टुं यूयं मा अईथ, न यो ज्याः स्थ । यथाई युष्माकं प्रियस्तथैव यूयमपि प्रियाः । अत्रार्थे संशयो न कर्तव्य इसाशयेन संबोधयति ॥ हे प्रिया इति ।। मानिनी. पक्षे, यद्यप्येवं तथापि तादृशं मियं मां प्रिया युयमसूयितुं माईथे- ति मा, प्रियस्य प्रियाशु तथा प्रहत्तेरनुचितत्वादिति भावः ॥ आस्तामिदं परमार्थन्तु शृणुतेत्याह । नेति ॥ काममयस्त्रेन मनीयमा नाऽपि वस्तुतो निर्मलप्रेम- मयत्वेन निरवद्या निर्दोषा संयुम् मद्विषयकचित्तैकाग्रता अङ्ग- सङ्गमो वा यासां नासां वः खीयसमीचीनप्रत्युपकारकृत्यं विजु- पायुषा देवायुषा ब्रह्मायुषा वा विबुधानां ज्ञानिनां मतेनायुषा- ऽपि न पारये, प्रत्युन हेतुलोकवेदमर्यादा: विश्च्य निःशेष छिला मा मामभजन शरीराधर्पणं कृतवत्यः । तथाचाभिज्ञापले, भजनस्य जीवधर्मत्वात्तादृशभजनस्य मयि दुर्लभत्वान्न पारये । अनभिज्ञा. पक्षे मम चित्तस्य पितृभ्रातृवन्भ्वादिष्वपि स्निग्यवाद न पारये ।। मानिनीपक्षे, मम चितं बहीषु प्रेमयुक्तं, न बनन्यतां गतमतो न पारये । तत्तस्माधुष्माकमेव साधुना साधुत्वेन प्रतियातु प्रत्युपकृतं भवतु । तथाच युष्म-सौशल्येनैव ममाऽऽण्य, न तु मस्कृतेन प्र. स्युपकारेणेति भावः ॥ निवृत्तिपक्ष, भजनोऽपि जन्तूनहं न भजामि, विषयतया तेषां प्रकटो न भवामि । किमर्थमिति चेनबाह-अनुवृत्तये, प्रतिबोधविदि- तत्वसिद्धये । एतत् सदृष्टान्तमाह ॥ यशेलि । एवं वां युष्माकं मय्यनु- वृत्तये मदर्थोज्झिनलोकवेदस्वानां विवेकिनां परोक्ष रजता वर्तमा- नेन मया परोक्षतया लब्धेनापि मया तिरोहितम् अन्तनेिन स्थितम्। , ·२४३ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । सथाच यावद् ब्रह्मसाक्षात्कारो न भवति तावच्छवणाधाक्ति: कर्तव्या पराक्षतया भातस्य तिरोहित्वात् । तथाच भगवतो बादरा. पणस्य मूवम्-आत्तिरसकृदुपदेशादितीति भावः । तस्मात् प्रि- पाः, प्रतिपादकत्वेनाभिप्रेता यूयं प्रियं प्रतिपादकत्वेन संमतं माम् । अहो अस्मद्विचारपरस्य झटिति प्रत्यक्षतया कुतो न भातीत्यऽसू. यितुं माईथेत्यर्थः ॥ आस्तामिदं जीवरूपेण बद्धस्य मम बन्धननिवारकाणां यु. हमाककमुपकारस्य प्रत्युपकारं त्वहं न पश्यामीत्याह ॥ नेति ॥ निरवये कर्तृत्वादिदोषासंस्पृष्टे माय संयुजा नात्पर्येण संगतानां : स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषाऽपि न पारये, यतो भवत्यो दुर्जरा देह- गेहादिशृखला मदीयाः संश्च्य माभजन तत्तस्मात् युष्मत्साधुक- सं वः माधुत्वेन प्रतियातु, श्रुतिकृतोपकारस्य प्रत्युपकारः केनापि कमशक्य इत्यर्थः ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ इति श्रीधनपतिमिश्रकृती गूढार्थदीपिकायां द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (३३)। २४॥ अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ प्रयस्त्रिशे ततोऽध्याये हरेलीला निरूप्यते ।। बने जले च बहुधा राजप्रश्नोतरं तथा ॥ १ ॥ अथ रासोत्सवं वर्णयिध्यमादौ भगवतोक्कानुनपवाक्येन वा सम्पकप्रसमा सम्पमा इत्याह । श्रीशुक उवाच ॥ इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाच: सुपेशलाः ॥ जहुविरहजं तापं तदङ्गापचिताशिषः ॥ १॥ इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण भगवतः पूर्णस्याहं भवतीनामयमर्ण इत्येवंरूपाः, गोप्यः-भगवता स्वीयत्वेन स्वीकृता वयं न तु स्यक्ता इति निश्चयवत्यः, तादृशाधिकाराऽयोग्या अपि वयं भगवतैवमनु- नीता इति मनसि विचारयन्त्य इति वा, वाचः श्रुत्वा विरहज तापं जहुः । यतो भगवचः सुपेशला अतिमनोहराः । आपातर- म्यतानिरासाय सुपदं प्रयुक्तम् । यतश्चोपचिताशिषः लब्धमनो- रथाः। यद्वा तस्य भगवतोऽङ्गेन वपुषा करणाघङ्गै; उपचिताः समृद्रा आशिषो यामां ताः। यद्यपि पूर्व तापत्याग उक्तस्तथापि तादृशवाश्रवणादिना पुनर्विरहशङ्कानवगमाद्विरहजन्यतापत पुनरुक्तः । तासां गोपीनामङ्गस्पर्शादिना लब्धमुखा इति वा । एतेन प्रश्नोत्तरसमाप्तौ मानशान्त्या तदा आलिङ्गनचुम्बनादि- विलासा आसन्निति सूचितम् ॥ नितिपक्षे, अथ विद्वञ्चेतसि परमात्मनः श्रुतिभिः रमणं वक्तुमुपक्रमते ॥ इत्थमिति ॥ भगवद्भावं प्राप्तस्य प्रत्यगात्मनो य-

·বঙ্গাবাহীঘা।
थोक्ताः सुपेशला वाचः श्रुत्वा लब्धमनोरथास्तदा, हे राजन्, त.
चद्वादिभिः श्रुतिषु प्रत्यगभिन्नपरमात्मप्रतिपादनं नास्तीत्यादिना
प्रतिपादिततद्विरहाजातं तापं जहुः ॥ १ ॥
तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतैः ।।
स्त्रीरत्नैरन्वितः प्रीतैरन्योन्याबद्धबाहुभिः ॥२॥
सत्र ताभिः सहैकमत्ये सति, तस्मिन् प्रदेश इति वा गोवि.
न्दः स्त्रीरनैः समन्वितो रासक्रीडामारभन । नटैहीतकण्ठानामन्यो-
भ्यान्तःकरश्रियाम् * नर्चकीनां भवेद्रासो. मण्डलीभूय नर्तनमित्यु-
कं रासलक्षणम् । रसानां समूहो रासस्तन्मयी क्रीडेति तदव्युः
पत्तिः । एतदर्थमेव स्वीकृतगवेन्द्राभिषेक इति सूचयितुं गोविन्द
इत्युक्तम् । भगवता सादै रासक्रीडायोग्यता तासामेवासीदिति
सूचनाय ररित्युक्तम् । तत्राप्यनुव्रतस्तत्राप नान्यानुरोधन, कि-
न्तु पीतैः प्रीतिपूर्वकमुत्कटोत्कण्ठावद्भिः । कथमित्यपेक्षायामन्यो.
न्यं वा बद्धाः मथिता बाहवो याभिस्तैः । तथाचान्योन्याबद्धबा-
हूना भगवता गृहीतकण्ठानां नर्तनं सम्प्रवृत्तमित्यर्थः ॥
निवृत्तिपक्षे, तत्र श्रुतीनामैकमत्ये सति विद्वदन्तःकरण इति
पा। गोविन्दः श्रुत्यैकगम्यः परमात्मा श्रुतिलक्षणस्त्रीरत्नः श्रुति-
मस्तकैरविता प्रतिपाद्यमतिपादकसम्बन्धवान । रसो वै स इति
श्रुत्या रस आनन्दरूपः परमात्मा तदीयां तदाविर्भावकरीं क्रीडां
श्रुतिप्रतिपाद्यतालक्षणां लीलामारभत । तत्र कापि श्रुतिरद्वितीयब-
माननुस्ता न स्थिता इत्याशयेनाह ॥ अनुव्रतैः। तत्रापि न क्लिष्ट.
कल्पनया तत्र नीता इत्याशयेनाह॥ प्रीतरिति । तत्रापि परस्पर-
विरोधराहित्येनेत्याशयेनाइ॥अन्योन्येति ॥परस्परमावडाअविरोध
मामा बाहुस्थानीया पाक्यार्था येषां ते। ॥ २ ॥

·गूढार्यदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (३३)। २४५ चतुर्वर्णाधिकेन सार्द्धन तत्साहिसं दर्शयति । रासोत्सवः सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डितः ॥ योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये होईयोः ॥३॥ रासेति ॥तासां रासक्रीडालक्षण उत्सवो मनोविस्मापकाहाद. रूपः सम्यक् प्रवृत्तः। यथा उत्सवोऽनेकविधैाह्मणादिभिर्माण्ड- तो भवति तथाऽयमुत्सवो गोपीनां बहुविधैर्मण्डलैमण्डितः । क- थम्भूनानां तासां, कृष्णेन कण्ठे गृहीतानाम् । कथम्भूतेन कृष्णेन द्वयोर्द्वयोर्मध्ये प्रविष्टेन । कृष्णपदेनानवच्छिन्नानन्दसमुद्रे ता. सां निमग्नता सूचिता। नन्वेकस्य कथमेककालमेवंविधः प्रवेश इत्याशङ्कानिरासायोक्तं योगेश्वरेण ॥ योगः अघटितघटनापटी- पसी महामायाशक्तिस्तस्या ईश्वरेण । तथाच तादृशशतया तस्य तथा प्रतीतिरित्याशयेनाह ॥ यं श्रीकृष्णं स्त्रियः स्वनिकटं म- न्येरन् । अत्र गोपीद्वयान्तरितः कृष्ण इत्युक्त्या गोप्यर्द्धसंख्यक- कृष्णमूर्तिसंयुक्तो रासोत्सवः । तेन गोपीसमसंख्याकवन्मूर्तियुक्तेन वक्ष्यमाणेन तेन न पौनरुत्यम् । किञ्चान न तावत्संख्याकमुर्तिस्वी. कारः, किन्वेक एवातिलाघवेन तथा नृत्यति स्मात एव, यं मन्ये- रमित्युक्तम् । न तु तथा दृष्टवस इति । इयं च भगवल्लीला परमो- स्कृष्टा लक्ष्म्यादीनामपि प्रार्थनीया परमदुर्लभा चेति बोध्यम् । रा. सोत्सव इत्यारभ्य, कथालङ्कारार्थं पुरजनोपाख्याने नगरीवर्णनव- द्रासवर्णनमतो निवृत्तिपक्षविवरणप्रयवादुपरम्यते ॥ ३ ॥ प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्त्रनिकटं स्त्रियः ॥ यं मन्येरनभस्तावद्विमानशतसंकुलम् ॥ ४ ॥ तावत् क्षणमेवौत्सुक्याकृष्टचेतसा सस्त्रीकाणां देवानां विमान-

·रासपश्चाध्यायीध्यारुपायाम् ।
वातः संव्याप्त नभ आसीदिति शेषः । स्वर्गसन्धिवृत्तगीतादिक
तेषां तदानीं तुच्छमभूदिति सूचनाय दिवौकसामित्युक्तम् । रसा.
न्तरव्यग्रतानिरासाय, सदाराणामित्युक्तम् । ननु भगवल्लीला -
ष्टुमधिकाराभावात् कथं तत्र प्रवृत्ता इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तमो.
मुक्यति । तत्रापि यावत् तेषां दर्शनीयं स्थितं तावदेव तेषां दर्श
पामास भगवानिति द्रष्टव्यम् ॥ ४॥
देवा अपि न केवलं कौतुकद्रष्टार एव बभूवुरपि तु रासक्रीडाप.
रिकरतां ययुरित्याशयेनाह ।।
दिवौकसां सदाराणामौत्सुक्यापहृतात्मनाम् ।।
ततो दुन्दुभयो नेदुनिपेतुः पुष्पवृष्टयः ॥
जगुर्गन्धवपतयः सस्त्रीकास्तद्यशोऽमलम् ॥ ५ ॥
ततस्तदनन्तरं देवैर्वादिता दुन्दुभयो नेदुस्तथा तैरेव क्रिय.
माणाः रङ्गाधिष्ठानदेवतापूजार्थ स्तरणार्थं च पुष्पवृष्टयो निपेतुः।
नानाविधानां पुष्पाणां भिन्ना वृष्टय इति द्योतनाय बहुवचम् ।
ततो गन्धर्वपतयो गानाधिकारिमुख्या विश्वात्रसुप्रमुखा जगुः ।
भगवान श्रोष्यतीति मत्वा तत्पतयो जगुरित्याशयः । तत्रापि स.
स्त्रीका प्रेमाविष्टत्वात् तत्त्वादव्यग्रचित्ता इति भावः । तत्रापि तां
भगवल्लीलामवलोक्य न तेषां भगवति विषयित्वबुद्धिरासीदित्या-
शयेनाह ॥ तस्य तादृशक्रीडायां निष्ठस्य भगवतो निमलं यश इति
तथाच तदर्शनं शुद्धबुद्धीनां तेषां मलनिवर्तकमभूदितिभावः ॥५॥
एवं बाह्यवाद्यादिकमुक्त्वा नृत्यमध्ये रसोपयोगीनि वादित्राण्याह ।
वलयानां नपुराणाङ्किणीनां च योषिताम् ॥
सप्रियाणामभूक्छब्दस्तुमुलो रासमण्डले ॥६॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ६ अध्यायः । (३३)। २४७ वलयानामिति ॥ तत्वाप्युपरि योषितां वलयाना मध्ये नूपु. राणां मध्ये किङ्किणीनां शब्दो रासमण्डले तुमुलः संकीर्णोऽभूत तत्रापि प्रियेण श्रीकृष्णेन सह वर्तमानानाम् । तथाच तक्रियायां न कस्या अपि कृष्ण विश्लेष आमीदिति भावः। चकारेण संग्रहीतस्य करतालादिशब्दस्याप्राधान्यं व्यज्यते । ननु महामायानटीनर्तकस्य भगवतस्तत्र नृत्यतः का शोभेत्याशङ्याह ।। तत्रातिशुशुभे ताभिर्भगवान् देवकीसुतः ॥ मध्ये मणीनां हेमानां महामरकतो यथा ॥ ७ ॥ तवेति ॥ तत्र तस्मिन रासमण्डले भगवानपि देवकीमुतोऽपि अत्यर्थ शुशुभे । तत्र दृष्टान्तः । सौवर्णानां मणीनां मध्ये मध्ये महामरकतो नीलमणिर्यथा शोभते तद्वत् गोपीदृष्ट्याभिप्रायेणैव विनैव मध्यपत्तिकवचनम् । यद्वा कदाचिन्मण्डलमध्यगतो वेगुं वादयन् शुशुभे । तदुक्तं चिल्वमङ्गले । अङ्गनाममङ्गनामन्तरे माधवो माधवं माधवं चान्तरे चाङ्गना * इत्यमाकल्पिते मण्डले मध्यगः संजगौ वेणुना देवकीनन्दन इति ॥ ७ ॥ स पथा साभिः शुशुभे नथा ता अपि तेन विरेजुरित्याह । पादन्यासै जविधुतिभिः सम्मिन—विलासै- मज्यन्मध्यैश्चलकुचपटैः कुण्डलैर्गण्डलोलैः ॥ स्विद्यन्मुख्यः कवरसनाग्रन्थयः कृष्णवध्वो गायन्त्यस्तं तडित इव ता मेघचक्रे विरेजुः ॥८॥ पादन्यासैः संगीतशास्त्रोक्त वृत्तानुकूलपादगनभेदैः । भुजवि. धुतिभिरन्योन्यापद्धभुजानामपि यथोक्तक्रीडानुकूलैः कम्पनविशे- ।। यदा कदाचिदभ्योन्यापद्धशाहुमुत्सृज्याभिनयार्थ कृतैश्चालनैः

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।
सस्मितैर्भुवां विलासैः, कार्यात कुण्डलीभवन्मध्यभागः, चलद्भिः
कुचैस्तत्पटैश्च, गण्डेषुचञ्चलैः कुण्डलैः, खिद्यन्ति स्वेदबिन्द्रलंकृतानि
मुखानि यासा, कवरेषु रशनासु च दृढा ग्रन्थयो यासांताः। अग्रन्थय:
शिथिलग्रन्थय इति वा, तं कृष्णं गायन्त्यो विरेजुः । तत्रानेक-
मूर्तिः श्रीकृष्णो मेघचक्रमिव, गोप्यस्ताडितइत्र, खेदबिन्दवस्तुषार इत्र
गीतं गर्जिनमिवेत्यर्थात् मूचितम् । कृष्णवध्वः कृष्णभोग्यस्त्रियः
वधूपदेन तस्यैव वस्तुतः स्वाभाविकाः स्त्रियः इति सूचितम् । स्व.
वधूत्रदेव चेष्टां कृतवत्य इति वा । तडित इत्यनेन तथाभूता अपि
सा देवादिभिर्मेघचक्रे तडित इव कदाचित् शोभमानाष्टा इसापे
ध्वनितम् ॥८॥
केवलनृत्यमुक्त्वा सङ्गीतं तदाह ।
उच्चैर्जगर्नृत्यमाना रक्तकण्ठयो रतिप्रियाः ॥
कृष्णाभिमर्षमुदिता यद्गीतेनेदमावृतम् ॥ ९ ॥
नृत्यमाना नृत्यन्त्योऽप्युञ्चैर्जगुः । शानजार्षः। नृत्ये मानो गर्व आदरो
बा यामामिति वा । रक्तकण्ठ्यः। नानारागैरनुरजितकण्ठाः स्निग्ध-
कण्ठा इति वा । तथापि रतिरेव प्रिया यासाम् । यद्वा गानफलमाह ।।
रतिः कृष्णकर्तृका प्रीतिः प्रिया यासाम् । ननु तादृशचिर-
कालीनतृसे श्रमापनोदस्तामा केन जात इत्याशङ्याह ॥ कृष्णेन
सदानन्दरूपेण प्रेष्टेन कृतः अभितो मर्षः प्रोञ्छनादिरूपस्तेन
मुदिता मोदसागरे निमन्नाः । किञ्च तद्गीतेन सर्वैरपि सर्वे विस्मृतं,
सासां श्रमविस्मरणे किं चित्रमित्याह ॥ यासामुच्चैर्गीतेनेदं विश्व-
मावृतमासीत् । यद्वा यासां स्वयं कल्पितेन षोडशसहस्रभेदभिन्न
गतिनेदमावृतं व्याप्तम् । यद्वा सद्विषयकेण लोकैः स्वोद्धारार्थ
क्रियमाणेन गीतेनेदयावृतम् ॥ ९॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ५ अध्यायः (३३)
२४९
अथ पञ्चभिस्तासां प्रेमचेष्टितान्याह ।।
काचित्सह मुकुन्देन स्वरजातीरमिश्रिताः ॥
उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधुसाध्विति ॥ १० ॥
काचिदिति ॥
षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा।
धैवतश्च निषादश्च सर्वे स्युः श्रुतिसम्भवाः ॥
मयूरचातकच्छागक्रौञ्चकोकिलदराः।
मातङ्गाश्च क्रमेणाहुः स्वरानेतान् मुटुंगमान् ॥
रागस्तु जायते यस्याः सा जातिभिधीयते ।
शुद्धा चाविकृता चेति सा द्विधा परिकीर्तिता ॥
शुद्धाः स्युर्जातयः सप्त ताः षड्जादिखराभिधाः।
ता एव विकृताः सत्यो जाता विकृतसंजया ॥
षड्जर्षभा च गान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा।
धैवती चाथ नैषदी शुद्धा एतास्तु जातयः-
इत्युक्तजातीरमिश्रिता जात्यन्तरासंसृष्टा मुकुन्देन सह उभिन्ये
उत्कृष्टाः कल्पयामास । यद्वा कृष्णोनीताभिरसङ्कीर्णाः स्वरजाती:
षड्जादिवरालापगतीरुत्रिन्ये । सहशब्देन संख्यामाधान्यमुच्यते ।
ततश्च प्रीयमाणेन तेन साधुसाध्विति पूजिता संमानिता । वीप्सा
हर्षेण । इयं ललितानाम्नी श्रीराधासखी ॥ १० ॥
तदेव ध्रुवमुन्निन्ये तस्यै मानं च बह्वदात् ।।
काचिद्रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृतः ॥
जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथवलयमल्लिका ॥ ११ ॥

·रासपञ्चाध्यायीच्याख्यायाम् । , काचित्तु नदेव जात्युन्नयनमेव ध्रुवं ध्रुवाख्यं तालविशेष कृ. खोन्निन्ये उन्नीतवती । तस्यै तथा गानपरायै बहु यथा स्यात् त- था मानम् अदाद् । वस्त्रालिङ्गनादिदानपूर्वकं साधुवादं श्रीमुकुन्दः कृतवान् । विशाखाख्यैषा श्रीराधासखी ॥ एवं नृत्यगीतादि- पराणां भगवता संमानितानां मध्ये कस्याश्चिदतिप्रीतिविलसितं वृत्तमाह ॥ काचित् पार्श्वस्थस्य, गदां नटवृन्दाधिपत्युचितां ग- दाकारां यष्टिं बिभर्ति, गदति वर्णानिति गदां वंशीमिति वा । तथाचानायासग्रहणस्य खानिरोधपरस्य मध्यशङ्कुस्थानीयमूर्तेः प्रेष्टस्य स्कन्धं बाहुना जग्राह । यतो रासपरिश्रान्ता । यतः सौकुमा- यात् श्रमकायेन श्लथन्तो वलया गलन्त्यो मल्लिकाश्च कबर- स्था यस्याः । तथाच विश्रमाय तथा प्रवृत्तिपरा मध्यस्थप्रेष्टप्स निहिना स्वाधीनभर्तृका प्रियापदप्रतिपाद्या सर्वाधिका श्रीराधिका- ऽभिधालङ्कतेयमिति ध्वनितम् ॥ ११ ॥ तत्रैकांसगनं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् ॥ चन्दनालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह ॥ १२ ॥ तासु मध्ये एका रासपरिश्रान्तस्येषद्भाराकान्तस्य च कृष्ण- स्य खांसगनं बाहुं स्वभावत एव उत्पलतोऽप्यधिकं सौरभं यस्य तम् । तत्रापि चन्दनेनालिप्तं चुचुम्ब । यनो हृष्टरोमा अन्तर्मातुमश- क्यत्वाद्रोमद्वारा बहिनिःसृतेन हर्षेण युक्ता। प्रागल्भ्याख्योऽनुभा- वोऽयम् । निःशङ्कत्वं संप्रयोगे बुधैरुक्ता प्रगल्भतेत्युक्तेः। श्यामला- ऽऽख्यैषा सखी ॥ १२॥ कस्याश्चिन्नाव्यविक्षिप्तकुण्डलविषमण्डितम् ॥ गण्डं गण्डे सन्दधत्या अदात्ताम्बूलचर्वितम् ॥ १३ ॥ .

·गूढार्थदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (३३)। २५१. कस्याश्चित्तु नाट्येन हत्येन विक्षिप्ते चञ्चले कुण्डले च स्वा- भाविकी गण्डविट् तत्समाहारः । नाट्यविक्षिप्तकुडलत्विषं तेन मण्डितं स्वगण्डं श्रीकृष्णगण्डे श्रमनिरासमनोरथेन सन्दधत्याः सं. योजयन्त्याः स्वसंमुखं कृत्वा ताम्बूलचर्वित मादात शैवाख्येयं सखी ॥ १३॥ नृत्यन्ती गायती काचित् कूजन्नपुरमेखला ॥ पार्श्वस्थाऽच्युतहस्ताजं श्रान्ताधात् स्तनयोः शिवम|॥१४॥ अव काचित्पदाऽऽस्या द्वे सख्यौ प्रोक्त इति ज्ञातव्यम् । तथाच कूजन्ती नूपुरे मेखला च यस्याः सा नृत्यन्ती काचित पार्श्वस्थाच्युतहस्तानं श्रमजनिततापनिवर्तकम् । अतः शिवं श्रम- निवृत्यर्थमञ्जलिना अधात् गृहीतवती । पूर्ववद्धस्तग्रहणाऽनुसाराव चन्द्रावलीसंज्ञेयं सखी ।काचित्तु गायन्ती तद्धस्तानं शिवं श्रान्ता सती श्रमनिवृत्त्यर्थं स्तनयोरथात् । चन्द्रावलीसाहचर्यात् स्तनयो- धारणस्य पूर्वसाम्याच पद्माख्या चन्द्रावलीमुहृदभूता सस्वीयम् । भद्रासंज्ञाऽष्टमी तु पूर्ववद्विष्णुपुराणादवगन्तब्या । काचित् परिलसदाहुं परिरभ्य चुचुम्ब तम् । गोपीगीतस्तुतिव्याजनिपुणा मधुसूदनम्- इति तत्रोक्तेः ॥ १४॥ एवं मुख्यानामष्टानां वृत्तमामिधाय सर्वासा तदाह । गोप्यो लब्ध्वाऽच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् ।। गृहीतकण्ठ्यस्तहोया गायन्त्यस्तं विजहिरे ॥ १५॥ गोष्य इति ॥ अच्युतं स्वखरूपात कदाप्यऽप्रच्युतं श्रियः एकान्तवल्लभम् अव्यभिचरितप्रेमविषयं, न तु तथात्वेन लब्धं का.

·२५१
रासपश्चाध्यापीच्याख्यायाम् ।
सं लब्ध्वा, तत्रापि तहोभ्या गृहीतकण्ठ्यो गायन्त्यः सत्यो विज-
हिरे । यद्वा श्रियः कान्तमात्र, स्वस्य त्वेकान्तवल्लभम् । एतेन
श्रियोऽप्यधिकसौभाग्यमासामुक्तम् । वक्ष्यते च, नाऽयं श्रियोऽन
र विनान्तरतेः प्रसाद इति ॥ १५ ॥
तत्र गायकेषु वादकेषु च सस्त्रीकेषु गन्धर्वादिषु साविशेषण
मुखत्म नृत्यत्सु चान्यामेव वाधादिसम्पति दर्शयन्नुक्तसौभाग्यं
स्फोरयति ।
कर्णोत्पलालकविटङ्ककपोलधर्म-
बक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवायः॥
गोप्यः समं भगवता ननृतुः स्वकेश-
सस्तस्रजो भ्रमरागायकरासगोष्ठयाम् ॥ १९॥
कर्णेति, द्वाभ्याम् ॥ कर्णोत्पलैश्च अलकविटकै कुटिलकुन्स-
लाऽलंकृतैः कपोलैश्च, घमैंः स्वेदबिन्दुभिश्च वक्त्रेषु श्री शोभा
पासामिति रासश्रमेऽपि शोभोक्ता । ननु श्रमेऽपि कुतो नृत्यमा
वृत्तिरित्याशङ्याह ॥ भगवता सममिति ॥ तथाच तत्साहित्या-
मोऽपि ताभिर्न गणित इति भावः । यतश्च गोप्यः ॥ गोपस्य
भगवतः संबन्धिन्यः । तथाच भगवति नृत्यति तदनुयायिनीनां
तासां विरामो नोचित इति भावः ॥ भगवता सममित्यनेन भ.
गवन्नृत्यसमं तासां नृत्यमिति कथितम् । वलयानां नूपुराणां च
घोषाः शब्दायमानाः किङ्किण्यस्तद्रूपैर्वायैर्वादित्रैः । पुनश्च भ्रमरा
एवं गायका यस्यां तस्यां राससभायां नतुः । अनेन लोकवि-
लक्षणता ध्वनिता । तदानीं स्वकेशेभ्यः सस्ता विगलिताः सजो
याभ्यस्ताः । एतेन नृत्यगतिसन्तुष्टाः खकेशाः सशिरकम्पं पादेषु
पुष्पदृष्टिमिव चरित्युत्लेक्षा दर्शिता ॥ १६ ॥

·पदार्यदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (२३)। २५३ पथा गोप्यो नानाविभ्रपैर्भगवता सह विजहरेवं भगवानपि खविलासैस्ताभिः सह रेम इत्याह । एवं परिष्वाकराभिमर्ष- स्निग्धक्षणाद्दामविलासहासैः ।। रेमे रेमेशो ब्रजसुन्दरीभिं- यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः ॥ १७ एवमिति ॥ रमाया ईशः पतिरपि ब्रजमुन्दरीभिरेवं रेमे, न तये. ति रमातोऽपि तासां प्रेमाधिक्यं सूचितम् । यद्वा, ननु प्राकृताभि- स्वाभिरमाकृतो भगवान् कथं रेम इत्याशयोक्तं,रमश इति ॥ तथाच सासु भगवदाजया रमा प्रविष्टाऽतस्तयैव भगवान् रेमे इनि भावः । तास्तस्याः प्रवेशयोग्या इत्याशयेनाह ॥ ब्रजमुन्दरीभिरिति ॥ यद्वा रमेशो ब्रजसुन्दरीभिरिति पदद्वयेन रमया परास्त्रीरूपमादाय रम- माणे भगवति द्वयोविलक्षणो रस उदभूत इति ध्वनितम् । एवं पदार्थमाह ॥ परिष्वङ्गेति ॥ आश्लेषश्च तासां करालम्भनं च त- न्मुखादीनां सप्रेमावलोकनम् उद्दामविलासः स्तनस्पर्शादिश्च भावव्यजकं स्मितं च तैस्तद्विलासानभिभूतस्यैव रतौ दृष्टान्तः, यथाऽर्भक इति ॥ स्वप्रतिबिम्बे विभ्रमः क्रीडा यस्यैवम् । एतेन स्वीयमेव कलाकौशलं सौगन्ध्यलावण्यमाधुर्यादिकं च तासु सञ्चार्य ताभिः सह रेम इंति दर्शितम् । यद्वा तासां रमणयोग्यतायां दृष्टान्तः । तथाच गुणलावण्यादिना स्वतुल्याभिः स्वबन्धुत्वयो. भ्याभिस्ताभिः रेमे । अत एव पूर्व कृष्णवध्व इत्युक्तम् । यद्वा य- था कश्चित् प्रतिबिम्बद्वारैव स्वमुखमाधुर्य्यमनुभवति तथा भगवा- नपि ताहशस्वप्रेयसीद्वारैवेत्येनेन व्यज्यते । यदा यथाऽर्भको मुग्ध- ·२५४ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्तद्वत् । तथाच तासु प्रेमाधीनत्वान्मौग्ध्यमेवाश्रितवान्न तु रमा- यामिव वैदग्ध्यमिति भावः । नन्वसंख्याताभिः कथमेकस्य रमण- मित्याशङ्ख्याह ॥ स्त्रप्रतिविम्बं प्रतिस्वरूपमेव विभ्रमो विलासो यस्य सः। तथाचैकैकया प्रियया सहैकैकस्वरूपः सन् रेमे इत्यर्थः । यद्वा परमेश्वरस्य नैवंविधा लीला घटत इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्तं यथार्भक इति । तथाच यथा बाललीलां कृतवाँस्तथेमामपीति भावः ।। पद्वा यथोक्तक्रीडादिना भगवति दोषापत्तिर्न शङ्या इत्याशयेनाह॥ खेति ॥ तथाच स्वप्रतिबिम्बभूताभिस्ताभिर्बिम्बभूतस्य परमेश्वरस्य क्रीडां कुर्वतः का दोषप्रसक्तिमभावनेति भावः । ननु तथापि कि- मर्थ तथा कृतवानिति चेत् तत्राह ॥ अर्भक इव ॥ तथाच बालकस्य कामक्रोधादिविनिर्मुक्तस्य विहारो पथा लीलामात्र, तथा भगवतोऽपि सृष्टयादिवदिदमपि विहरणं लीला- मात्रमिति भावः ॥ १७॥ अथ रासक्रीडाविरामहेतुं तासां भगवद्विलासैराकुलेन्द्रिय- त्वमाह। तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रियाः केशान् दुकूलं कुचपट्टिकां वा ।। नाजः प्रतिव्योढुमलं ब्रजस्त्रियो विसस्तमालाभरणाः कुरूद्वह ॥ १८॥ तदिति ॥ तस्याङ्गसङ्गैः प्रकृष्टा या मुत् हर्षस्तया विवशे- न्द्रियाः । यत एवमतः केशान् दुकूलं कञ्चुकी च शिथिलतां ग- तान्येतांनि अञ्जसा प्रतिव्योढुं यथापूर्व धर्तुं नालं, समर्था न बभूवुः। विसस्तानि मालाभरणानि यासां ताः । ननु केशादिशैथिल्ये हेतुभूतां क्रीडां लज्जां विहाय किमिति कर्तुं प्रवृत्ता इत्याशझ्याइ ·गूढार्थदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (३३)। २५५ व्रजस्त्रियः ॥ नगरस्त्रीणां तादृशः स्वभाव इति भावः। तत्रापि राज- बंशोद्भवानां स्त्रीणां नथा प्रवृत्तिनॊचितेति संबोधनाशयः ॥ १८ ।। कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खेचरस्त्रियः ॥ कामादिताः शशाङ्कश्च सगणो विस्मितोऽभवत्॥१९॥ साक्षाद्भगवता विक्रीडन्तीनां तासां व्याकुलेन्द्रियत्वे किं चित्रं, देवाद्यङ्गनानां तु दर्शनमात्रादेव व्याकुलता सातत्याश- येनाह ॥ कृष्णस्य सदानन्दरूपस्य परमात्मनः विक्रीडितमलौकिक क्रीडनं वीक्ष्य विशेषेणोपलभ्य कामादिताः सत्यो देवादयो मु. मुहुः विकलचित्ता बभुवुः ॥ खेचरस्त्रिय इत्यनेन तत्पनीनां पुरुष. स्वाद् गुह्यलीलादर्शनाभावो योगमायया संपादित इति सूचितम् । तत्सर्वमवलोक्य शशाङ्कश्चन्द्रः सगणः ज्योतिश्चक्रेण सर्वेण सहितः विस्मितश्चकितहृदयोऽभवताअनेन चन्द्रादिग्रहणां गतिविस्मृतत्वात कालदैये सूचितम् । तत्रापि योगमायया सर्वाऽपेक्षया याम- चतुष्टयात्मिका या गजिनी तस्यामेव क्रीडानुकूलदैर्घ्य संजात. मिति द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥ अथ रासानन्तरं विश्रम्य रहस्यकृतां लीलामाह । कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीगोपयोषितः ॥ रेमे स भगवाँस्ताभिरात्मारामोऽपि लीलया ॥ २० ॥ कृति, द्वाभ्याम् ॥ यावत्यो गोपाङ्गनाः तावन्तम् आत्मानं प्रकटीकृत्य नाभिः सह भगवान् शृङ्गाररसलीलया रेमे । रमणं चेदं पृथक् कुओघु, तत्रैव वा योगमायया विरचिनेषु नवीनेषु पर- स्परमदृश्येषु तदनुकूलप्रदेशेष्विनि ज्ञेयम् । अनेन, कात्यायनि महामाये महायोगीन्यधीश्वरि * नन्दगोपसुतं देवि पति मे कुरु ते ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम्। नमः, इति प्रत्येक तासां प्रार्थनायाः, याताऽबला ब्रज सिद्धा पोमा रंस्यथ क्षपाः * इति भगवता दत्तस्य वरस्य च चरिता. ऽर्थकता बोधिता ॥ २० ॥ अथ तासु भगवतः कृपातिशयमाह । तासामानिविहारण श्रान्तानां वदनानि सः ॥ प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शंतमनाङ्गपाणिना ॥२१॥ तासामिति ॥ अत्यर्थे रमणात्मकेन विहारेण, रनिविहारेणेति कचित् पाठः । श्रान्तानां वदनानि सः भगवान प्रामुजन् । त. वापि स्वहस्तकमलेन । तत्रापि शंतमेन । स्पर्शमात्रेण स्वभावत: मुखकरेण । तत्रापि कान्तोचिनप्रेमविशेषेण । यतः करुणस्तत्प- रिश्रमं द्रष्टुमक्षमः ! पाणिनेति वीजनोपलेपनादेरुपलक्षणम् । त- थाच तासां परिश्रममालक्ष्य तद्विहारानियतः सन् तथा कृतवा- नित्यर्थः ।। २१॥ सतः पूर्णाऽखिलमनोरथानां पुनर्मिलितानां तासां प्रहृष्टानां कृत्यमाह । गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलस्विड्- गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । मानं दधत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदाः ॥ २२ ॥ गोप्य इति ॥ स्फुरता कनककुण्डलानां कुन्तलाना न विषा या गण्डश्रीस्तया मुधितेनाऽमृतायितेन सहासाबलोक- नेन च गोप्यः, ऋषभस्य पत्युर्भगवतो पानं पूजां कुर्वत्यः तस्य कृतानि जगुर्यतः ॥ पुण्यानि ॥ स्फुरदिति तन्वा, मुषितेति मनसा, ·गूढार्थदीपिकापाम् । ६ अध्यायः (३३)। २५७ .. जगुरिति बाचेति विविध प्रहर्षणमुक्तम् । पुनश्च तस्य भगवतो नखस्पर्शन प्रमोदो यास ताः ॥ २२ ॥ ततो रातोरमवान्ते जातमवभृथस्नानमिव जलविहारमा । ताभिर्युतः श्रममपोहितुमङ्गसङ्ग- घृष्टस्रजः स कुचकुङ्कुमरञ्जितायाः गन्धर्वपालिभिरनुद्रुत आविशद्वाः श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः ॥ २३ ॥ ताभिर्युतः ॥ तासामङ्गसङ्गेन घृष्टाया मर्दिताया कुम्मस्रजा, अत एव तासां कुचकुङ्कुमेन रजितायाः सम्बन्धिभिः गन्धर्षपा. लिभिः। गन्धों मृगभेदे स्याद्वायने खेचरेऽपि चेति विश्वप्रकाशा गायनश्रेष्ठैमरैरनुद्रुतः स कृष्णः । भगवदङ्गसङ्गेन घृष्टस्रजः । अत एव खकुचकुङ्कुमेन रत्यावेशात् प्रसृतेन रञ्जिताखिलदेहा. स्ताभिर्युतस्तासां श्रमं निराकतु स्वयमपि श्रान्तः सन्, वाः पा. मुनं जलमाविशत् । श्रान्ततायां हेतुः-भिन्नतुः । भिन्नः सेतुली. लामर्यादा येन कृतलीलौद्धत्य इगर्थः । गजोऽपि विदारितवावा. द, श्रान्तः । गजस्यैव वेदं विशेषणद्वयम् । स्वयं चातिक्रान्तलोक. बेदमर्याद इति केचित् ॥ २३ ॥ सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिषिध्यमानः प्रेम्णोक्षतः प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्ग । वैमानिकैः कुसुमवर्षिभिरीब्यमानो रमे स्वयं स्वरतिरत्र गजन्द्रलीलः ॥ २४ ॥ अङ्ग हे गजन् , सः लीलाविलासचतुरः युवतिभिः जलकी ·रामपश्चापायीव्याख्यायाम । कर्तुमतिसमभिः अम्भसि इतस्ततः सर्वतः जलैः परिषिच्यमानः प्रेम्णेक्षितश्च स प्रेक्षणनान्तरापे सिच्यमानः । कचित् प्रेम्णोति. त इति पाठः । परिषिच्यमानं प्रेष्टमवलोक्य प्रकर्षेण हसतीभि. स्तदानीमपि पुष्पवर्षापरायणैर्विमानस्थितैर्दवादिभिः स्तूयमान: स्वयं साक्षात्पुरुषोत्तमविग्रहो रेमे । तत्र दृष्टान्तः। गजेन्द्रस्येव लोला यस्य । अत्रैवम्भूतरमणकालेऽपि वस्तुनः स्वरतिः । स्वस्मिन्नेव रतिर्यस्य, न बहिः । तथा तादृशरमणं कुर्वतोऽपि भगवतः स्व. महिम्न्येवावस्थानमेवामीदिति भावः । अत्र गोपीमण्डले, अम्भसि त्यन्ये ॥ २४॥ स्थलजलक्रीडां वर्णयित्वा धमक्रीडा वर्णयति । ततश्च कृष्णोपवने जलस्थल. प्रसूनगन्धानिलजुष्टादिक्तटे ॥ चचार भृङ्गप्रमदागणाऽऽवृतो यथामदच्युद् द्विरदः करणुभिः ॥ २५ ॥ ततो यथोक्तक्रीडानन्तरं च जलस्थलपुष्पाणां गन्धो पत्र तेन वायुना जुष्टानि दिशां तटानि अन्ता यस्मिन् तादृशे यमुना. या उपवने, सौगन्धासक्तानां भृङ्गाणां लावण्यासक्तानां प्रमदा- नां च गणेराहतः सन् विचचार विहृतवान् । यथा गज: मदच्यु. ततया भृङ्गगणातः करेणुभिश्चातस्तद्वत् ॥ २५ ॥ एवं प्रथमरात्रिकृतरासक्रीडामभिधायानुक्तं संस्मरन अपररा. त्रिषु तत्पकारमतिदिशन्नुपसंहरति । एवं. शशाङ्कांऽशुविराजिता निशाः स सत्यकामोऽनुरताऽबलागणः ॥

·गूदार्थदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (३१)। २५९ सिषेव आत्मन्यवरुद्धसौरतः सर्वाः शरत्काव्यकथारसाश्रयाः ॥२६॥ एवमिति ॥ सः श्रीकृष्णः अनुरक्तस्त्रीकदम्बस्था, सर्वा अपि शशाङ्कांविराजिताः शरदि भवाः काव्येषु कथ्यमाना ये रसास्तेषामश्रयभूता निशाः सेचितवान् । यदा, निशा इति द्विती. या अत्यन्तसंयोगे । तथाभूतासु निशानु शरदि प्रसिद्धाः काव्येषु याः कथास्ताः सिषेवे । सत्यसङ्कल्पस्य भगवतो रमणाधिकरण- भूताः सर्वा अपि ता निशाः शशाङ्कांशुविराजिता एव सम्पन्ना इति बोधनाय सत्यकाम इत्युक्तम् । तस्मिन्नाभिरमणे तासां नैर्व- त्यमेव स्थितमिति सूचनायाऽबलेत्युक्तम् । अन एवात्मन्येवावरुदः सौरतः चरमधातुर्न तु स्खलितो यस्येति कामविजयोक्तिः । यद्वा, सद्विादशमासिकाः । हायनोऽस्त्री शरत् समा इति कोशात् क्षारदि-संवत्सरमध्ये याः श्रीवृन्दावनीयकृष्णक्रीडाधिकरणीभूता आश्रित्य भूतभविष्यद्वर्तमानकविकृनकाव्येषु याः कथाः रसाश्च तेषामाश्रयभूना निशाः सिषेत्रे। रममाणश्च भगवानात्मन्यवरुद्धसौर- तः । आत्मनि मनसि अवरुद्धा अबरुध्य स्थापिताः सौरताः मुर• तसम्बन्धिनो भावा बिजोककिलकिश्चितादयः संलापप्रलापादयः वाम्योत्सुक्यहर्षादयः स्तम्भस्त्रेदवैवर्णादयः दर्शनस्पर्शनाश्लेषाद- यश्च येन सः । यद्वा, एकत्यामेव रजन्याममंख्याताः स्वयं क- लिपना निशाः स्वसङ्कल्पिनशशाङ्कांशुविराजिताः । यतः सत्यसङ्क- रुपः। समानमन्यत् ॥ २६॥ भगवत्कृतां रासलीलाम् आकर्ण्य सर्वसन्देहनिवृत्तये राजा पृच्छति। राजावाच ।

·মাধবখালীৰাথা। संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च। अवतीर्णो हि भगवानंशेन जगदीश्वरः ॥ २७॥ धर्मेति ॥ परित्राणाय साधूनाम् इत्युक्तत्वाद् धर्मस्य सम्यक् स्थापनायेतरस्याऽधर्मस्य च प्रकर्षण शमनाय भगवान जगदी. क्षरोंऽशेन बलदेवेन सहावतीर्ण इति प्रसिद्धम् । भगवानिति पदेना. ऽन्यथा पूर्णकामस्यावतरणं न घटत इति सूचयति । युक्तं चैवं भग बतो जगत्परिपालनमिति द्योतनाय जगदीश्वर इत्युक्तम् । यद्वा, अंशेन जगदीश्वरः । तदुक्तं-विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगदिति ॥ २७॥ स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताऽभिरक्षिता ॥ प्रतीपमाचरद ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम् ॥ २८॥ एवम्भूतः सः, धर्मसेतूनां तत्पतिपादकवेदादीनां वक्ता । तत्रापि, न केवलं वक्ता किन्तु तस्कर्ता तत्मतिपादकशास्त्रस्य निर्मा- ताच । किञ्च तदुक्ताऽऽचरणन तद्विरुद्धवादिनिराकरणेन ततू. भतिपक्षबलबधादिना च रक्षिता पालकश्च, कथं प्रतीपं धर्मसेवना प्रतिकूलं परदाराभिमर्शनरूपं साहसमधर्ममाचरतान केवलं कलम- भक्षणादिवदधर्ममात्रमियर्थः । नन्वीशचष्टितं कथं मया ज्ञातुं शक्य- मिति चेत् तत्राह ॥ हे ब्रह्मन् वेदमूर्ने सर्वज्ञ, तदभिन्नति वा ॥२८॥ नचाप्तकामस्य भगतो नाधर्म संस्पर्श इति चेत् तबाह । आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् वै जुगुप्सितम् ॥ किमभिप्राय एतन्नः संशयं छिन्धि सुव्रत ॥२९॥ आप्तकाम इति ॥ यद्याप्तकामस्तहि पुतरामिदं जुगुप्सितं कर्म ·बूढार्थदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (३३)। २६१ कृतवान् । तथाचालकामस्यावतारावस्थायां यदना परमधाम्मिका- गां पत्युरेवंविधं कर्म निन्दितमेव । ननु किमेवं परमेश्चरे दोष. मुद्भावयितुं प्रवृत्तोऽतीत्याशा, नाई तस्मिन् दोषमुद्भावयामि, किन्तु तदाचरणे तस्याभिप्रायं पृच्छामीत्याह ॥ किमिति ॥ कि. मभिप्रायः कृतवान् एतन्नोऽस्माकं सर्वेषां संशयं छिन्धि । न इति करचालनेन संशयाक्रान्ततां दर्शितवान् । यथा ब्रह्मचर्यादि- मुवतैर्भवद्भिस्तत्पतीपाचरणं न क्रियते तद्वत्तस्यापि तदकरणं शो. भनमिति संबोधनाशयः । यद्वा, हे संशयच्छेदनलक्षणसूत्रत ॥२९॥ ईश्वराणामपि दृष्टेन धर्मव्यतिक्रमेण साहसेन च दोषाभाव. निश्चयात परमेश्वरे कुतस्तच्छङ्कोत्थानमिति केमुत्यन्यायेन परि. हत सामान्यत ईश्वराणां वृत्तमाह । श्रीशुक उवाच ॥ धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम् ॥ तेजीयसां न दोषाय वह्नः सर्वभुजो यथा ॥३०॥ धम्र्मेति ॥ ईश्वराणां प्रजापतीन्द्रचन्द्रविश्वामित्रादीनां धर्म- स्य व्यतिक्रम उल्लङ्घनं, तथा साहसं सहसा प्रवृत्तिरधर्माचरणं च रएं, तत् तेजीयसां न दोषाय, प्रत्यवायाय न भवति । यथा च बढेः सर्वभुजः सर्वभुक्तं दोषावहं न भवति तद्वत् ॥ ३० ॥ नन्येवं तहि यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जन इति न्यायादि. तरस्यापि तदनुष्ठानं दोषाव न भविष्यतीति, तबाह । नैतत् समाचरेजात मनसापि ह्यनीश्वरः॥ विनश्यत्याचरन्मौढ्याद्यथा रुद्रो जुषन् विषम् ॥३१॥ नेति ॥ इतरस्तु एतन्मनसाऽपि कदाचिदपि न समाचरेत् ।

·रामपश्चाध्यायीभ्याख्यायाम् । वाचा देहेन समाचरेदिति किमु वक्तव्यम् । हि यतः अनीश्वरः देहादिपरतन्त्रः। विपक्षे बाधकमाह ॥ मौढ्यात् सामर्थ्यासामर्य- विवेकराहित्याचदाचरन् मन् विशेषेण भायशः । यथा रुद्रव्य. तिरिक्तो विषं जुषन् भक्षयन् विनश्यति तद्वत् ॥ ३१ ॥ ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् ।। तेषां यत् स्ववचो युक्तं बुद्धिमाँस्तत् समाचरेत् ॥३२॥ तस्मादीश्वराणां वचः सत्यं सर्वथाऽनुल्लङ्घनीयम् । तहि स- दाचारः प्रमाणमिति घण्टाघोषस्य का गतिरिति चेत् सत्राह ॥ तथैवेति ॥ कचित् तेषामाचरितमपि तथैव ससम् । तत्किमित्यपेक्षा. पामाह ।। तेषां यदाचरितं तेषां वचसा युक्तं तदेव बुद्धिमान स- म्यगाचरेदन्यथा निर्बुद्धिर्भवेत् । तथाच धर्मबुद्ध्या सद्भिर्यदनु- ष्ठितं तदेव प्रमाणतयोपादेयं, न सर्वमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ननु तेऽपि स्ववचोऽनुरूपं कुतो नाचरन्ति इत्याशय स्व. बचसो विधिनिषेधिरूपत्वात्, तेषां च तदप्रयोज्यत्वाभस्ववचनानु. सरणमित्याशयेनाह। कुशलाचरितनैषामिह स्त्रार्थो न विद्यते ॥ विर्यये न चानर्थों निरहंकारिणां प्रभो ॥ ३३ ॥ कुशलेति ॥ तथाचोक्तं भगवता- नैव तस्य कृतेनाऽर्थों नाच. तेनेह कश्चन * इति । यतस्ते निरहङ्कारिणः । तदुक्तं- यस्य नाहं. कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते * इति । तथाच तेषां तथा प्रवृत्ति रेतच्छास्त्र सार्थक्यामति भावः । यथा प्रभोस्तव न नामरूपनियम्यना तद्वत्वेषामपि नास्ति विधिनिषेधनियम्यतेति संबोधनाशायः ॥३३॥ किमुताखिलसवाना तिर्यङ्मयंदिवौकसाम् ॥

·योगप्रभावंत्रिधुताऽ गूढार्थदीपिकायाम् । ६ अध्यायः । (३३)। २६१ ईशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वयः ॥ ३४॥ तथाच यथोक्तरीत्या यदैवं तदा तिर्यगाधखिलसवाना नियम्यानामीशितुनियामकस्य सर्वकर्मणां यथायथं फलपदस्य स्वतन्त्रस्य परमात्मना नियम्यानां कुशलाकुशलाभ्यामन्वयो निय- म्यतारूप: संबन्धः कुतः । सर्वथा न विद्यते इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ किञ्च जीवानामापे तदनधिकारिणां नास्ति कर्मबन्धो यदा परमेश्वरस्य कुतस्तत्संभव इत्याह । यत्पादपङ्कजपरागनिषवतृप्ता ऽखिलकर्मबन्धाः स्वैरं घरन्ति मुनयोऽपि न नह्यमाना- स्तस्येन्छयात्तवपुषः कुत एव बन्धः ॥ ३५ ॥ पदिति ॥ यस्य भगवतः पादपद्मयोः परागाणां कान्तिलक्ष. गरेणूना नितरां सेवनेन ध्यानादिना वा अन्यत्र जाताऽलम्प्र. सया यत्पादपङ्कजपरागेषु निषेवो येषां ते च ते तृप्ताश्चेति वा । एवम्भूना भागवतप्रधानास्तथा ज्ञानयोगप्रभावेण विधुता निराकृता अखिलकर्मणां बन्धो येषां ते तत्त्वज्ञा मुनयोऽपि न नद्यमानाः क. मभिरबध्यमानाः वैरं विधिनिषेधककर्मविनिर्मुक्ताश्चरन्ति तस्ये खेच्छया स्वीकृतनरदेहस्य परमेश्वरस्यैव कुतो बन्धः । सर्वथाऽपि तव नाऽऽशङ्कनीयमित्यर्थः । यद्वा, यद्भक्ता लब्धज्ञाना मुनयोऽपी. वि व्याख्येयम् ॥ ३५ ॥ एवं गोपीना-परदारत्वं तदभिमर्शनजन्यदोष चाङ्गीकृत्य समा- हितम् । वस्तुतस्तु नास्ति तामा परदारत्वमतो नास्ति तत्सेवाकृत- होषगन्धोऽपीस्याह ॥

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । गोपीना तत्पतीनां च सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ योऽन्तचरति सोऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देहभाक् ॥३६॥ गोपीनामिति ॥ यः गोपीनां तत्पतीनां च, किञ्च, सर्वेषामेव देहिनामन्त वरूपेणान्तर्यामिरूपेण चरति स एवाध्यक्षस्तदेहा. दिनियन्ता क्रीडनेन क्रीडार्थ देहभाक् गृहीतलीलाविग्रहो, न स्व. ऽस्मदादिवत् कर्मभोगाद्यर्थं देहभाक् । अतो नास्ति तत्र दोषगन्ध- स्य शङ्कापीति भावः ॥ ३६ ।। नन्वस्वे, तथापि लोकहष्ट्या निन्दितस्य कर्मणोऽनुष्ठाने भगवतः कोऽभिप्राय इति चेत् तबाह । अनुग्रहाय भूतानां मानुषं देहमास्थितः ॥ भजत तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्वा तत्परो भवेत् ॥३७॥ अनुग्रहायेति ॥ भूतानां संमारिणामनुग्रहाय मानुषदेहमा. स्थितः । अतस्तादृशी क्रीडा भजते याः श्रुत्वा तत्परः स्वक्रीडानु. सन्धानपरो भवेत् । तथाच शृङ्गारमाकृष्टचेतसोत्पन्नवहिर्मुखा अपि पपरा भूत्वा उदधृतास्युरित्यभिप्रायेण तदाचरणमिति भावः॥३०॥ नन्वेवं प्रवृत्ते भगवति तत्पतीनामस्या कथं नोत्पनेत्याशमाह। नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया ॥ मन्यमानाःस्वपार्श्वस्थान स्वान स्थान दारान् ब्रजौकसः३८ नोति ॥ जौकसा तत्पतयः कृष्णाय नास्यन् यतस्तस्य पोगमायया मोहिताः । ननु कोऽसौ मोहो मूर्छारूपः किंवाऽन्य. था भावरूप इत्यपेक्षायामाह || स्वस्वान् दारान् स्वपावस्थान पन्यमानाः । एतेनान्येऽपि भिन्नाचाराः स्वचेष्टितमेव बदन्तीत्याश- शापि निरस्ता । यथोक्तवार्यरहितानामन्यथाचरणे पापिस्वायग- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (३३)। ३६६ । मात् । तस्माद, न देवचरितं चरोदित्युक्तवादेवंविधा प्रत्तिर्न क- स्यापि मनुष्यस्य भवतीति भावः ॥ ३८ ॥ इतः परं मंशयमनुचितं मन्यमानः खिमचित्तः श्रीशुको रासक्रीडावर्णनमुपसंहरति । ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवाऽनुमोदिताः ॥ अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान् भगवत्प्रियाः॥३९॥ ब्रह्मरावे इति ॥ ब्रह्मरात्रौ समासान्त आर्षः । सत्यसङ्कल्प. स्य भगवतः सङ्कल्पवशाद् यामचतुष्टयात्मिकायां रजन्यां सहस्स- युगपरिमिते यथोक्तलीलानिर्वाहके काले उपावृत्ते सम्यग् एकाम् आवृत्तिं गते सति । नचात्र विस्मयः कार्यः । भगवद्योगमायया सर्वसम्भवात् । तथाच यथा वृन्दावनस्य कस्मिंश्चित् प्रदेशे असं. ख्यातानि ब्रह्माण्डानि प्रतिष्ठितानि ब्रह्मणा दृष्टानि । यथा वा बाल्ये स्थितस्य स्वल्पस्य स्वोदरस्योपर्य्यपरिमितानि दामानि बद्धान्य- ऽवलोकितानि व्रजौकोभिः । यथा वा भगवन्मुखे चतुर्दशभुवनानि इष्टानि श्रीयशोदया। तथा स्वल्पदेशे क्रीडायोग्यदेशस्य स्वल्पे काले तद्योग्यकालस्य चानुभवे नास्ति किञ्चिदपि चित्रम् । ब्रह्म- रावेर्नाले मुहूर्ने उपाहत्तं मतीन्यनेन वासुदेवेनाऽनुमोदिताः। पामुदेवपदेनानरवस्थितेन तेन तासामन्तरगमनोयोग स्वयमेवो- पाय बहिरप्यनुमोदिताः। अत एवानिच्छन्त्योऽपि खगृहान् ययुः। भगवानेव प्रिया यासां ताः । तथाच गमनागमानाभ्यां भगवत्- प्रियमेव यामां मम्पायमिति भावः । यद्वा स्वगृहान् प्रति गता अपि भगवतः प्रीतिविषया एवेति भावः ॥ ३९ ॥ अथ भगवतः कामविजयरूपमलीलावतंसरामक्रीडाश्रवणा- देर्यथायोग्यपरमोत्कृष्टं फलमाह ॥

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।
..
विक्रीडितं ब्रजधूभिरिदं हि विष्णोः
श्रद्धान्वितोऽनुशृणुयादथ वर्णयेद् यः ॥
भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं
हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरण धीरः ॥ ४०॥
इति श्रीभागवते महापुराणे दशमस्कन्धे रासक्रीडा-
नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
विक्रीडितामिति ॥ इदं मया वर्णिनं व्रजवधूभिर्विष्णोः पूर्ण-
स्य क्रीडानुरूपरूपाणि प्रकटीकृत्य विविधं क्रीडितं श्रद्धान्वितः
सर्वलोकोद्धारार्थमाप्तकामेन भगवतेदं विक्रीडनं कृतमिति विश्वास-
युक्तः योऽनु निश्चयेन मंशयकलङ्करहितः शृणुयात् अनुदिनं
वा शृगुयात् । अथ तथा यः कीर्तयेत् म भगवति परां प्रेमलक्ष-
णां भक्तिं प्रतिलभ्य भगवदनुग्रहादचिरेण धीरस्तत्ववित् सन् हु-
द्रोग सर्वानर्थभून काममाशु शीघ्रमपहिनोति परित्यजति । तथाच
सर्वानर्थनितपरमानन्दप्राप्तिरूपपरमपुरुषार्थफलकोऽयं पश्चाध्या.
यात्मको ग्रन्थः परमादरेण श्रोतव्यो वर्णयितव्यश्चेति भावः ॥४०॥
श्रुतिगोपाङ्गनाभिर्यः क्रीडते मत्सु मानसे ॥
वने तं धनपत्याख्यो नौमि कृष्णं परात् परम् ॥ १॥
इति श्रीमत्परमहंमपरिव्राजकाचार्यबालगोपालतीर्थश्रीपाद.
शिष्यदत्तवंशावतंसरामकुमारमूनुधनपतिमरिकृतायां
श्रीमद्भागवनगूढार्थदीपिकायां दशमस्कन्धे
त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥

·BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT VOLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF G. THIBAUT, P8, D Nos. 131,142 & 146. श्रीमहागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायीव्याख्या। गूढार्थदीपिका। पण्डितवर-श्रीधनपतिसरिकृता । रसव्याख्या च। श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वर-श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितशुद्धाद्वैत- संप्रदायविवुषा रत्नगोपालभट्टेन परिशोधिते । GŪDHÂRTHADIPIKÂ, A Commentary on Rasa Panchâdhyayî of the Tenth Chapter of Srimad Bhàgawata, BY PANDIT DHANAPAI Sûri; And RASAVYÂKHYÁ. Edited By Ratna Gopal Bhatta. BENARES: Published by the Proprietors Mensa's. Braz B. Das & Co, AND SOLD BY H. D GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sansk it Book Depot, Printed at the Vidyâ Vilas Press By Harikrishna Dasa. BENARES, 1908. Registered under Act XXV.of 1867 (ALL BIGHTS RESERVED.)

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः। श्रीमद्भागवतीय-जन्माद्यस्येत्याद्यश्लोकविवृतिः । रसव्याख्या। विदरश्रीजगन्नाथसुधीविनिर्मिता। अथ कलिमलकलुषीकृतचित्तानां कलियुगोत्पन्नानां जना- नामञ्जमा श्रेयस्ममधिगन्तुकामानां तत्प्राप्तये परमकारुणिको भ- गवान् बादरायणो भगवद्गुणवर्णनप्राधान्येन परमधर्ममतिपादकं श्रीमद्भागवत पुराणम्पारिप्सुस्तत्प्रतिपाद्यं सत्यात्मकं परमधर्म ध्यायन ग्रन्थसमाप्तिपचयगमनाभ्यामन्यानुपशिक्षयन्नादौ मङ्गल- माचरति । ॐ जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञस्स्वराट तेने ब्रह्महदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः ॥ तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र निसर्गो मृषा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥१॥ ॐ जन्मेति ॥ अत्रेत्थं व्यवस्था । कृतयुगे साङ्गश्चतुष्पाद्धर्मः नोऽऽदिषु क्रमेण पादशो हीनत्वात् कलौ धर्मपादः सत्य- मेवाऽवशिष्यते । पादास्तु- तपः शौचं दया सत्यमिति पादा- विभोर्नृपेति । इदानीं धर्मपादस्ते सत्यं निवर्तयेद्यत इति चात्रैव वक्ष्यति । तच्च मुख्यं सत्यं भगवता निर्णीतम् । सत्यञ्च समदर्शन- मिति । समशब्दो ब्रह्मवचनः । निर्दोष हि समं ब्रह्मेति च भगवद्- ·२ श्रीमद्भागवतीय-जन्माधस्येत्याधश्लोकविकृतिः । वचनात् । तस्य चाऽतिदुष्करत्वात् तत्साधनत्वेन वेदविद्भिः सर्व परिभाषितम् । तथाहि पाझे । दृष्टानुभूतमर्थश्चेदिष्टानिष्टं न गृह- से * प्रथा भूतवादो हि इत्येतत् सन्यलक्षणम् । तथा सत्यप्र- तिपादकत्वात् सत्यविषयत्वात् सत्यप्रापकत्वाच नामसङ्कीर्तनादि भगवद्भजनमेव सत्यम् । अतो द्वापरान्ते पुराणविभागात कलि. युगोत्पन्नानामेवोपकारकत्वं मुख्यमाभप्रेत्य सत्यप्रधानत्वमेवास्य पुराणस्य युक्तम् । अन्येषां ज्ञानादीनां युगान्तरीयाधिकारविषय. स्वेनात्राप्युदाहरणत्वेनेदानीन्तनानां प्रायशोऽनधिकारित्वाचानु. पादरूपत्वं संगच्छते । तथा छत्रैव प्रतिज्ञायामनन्तरपद्ये, धर्मः मोज्झिनकैतवोऽत्र परम इत्यादि । अन्यत्र च, रामेति वर्णद्वय- भादरेण सदा स्मरन्मुक्तिमुपैति जन्तुः * कलौ युगे कल्मषमानसा- नामन्यत्र धर्मे खलु नाधिकारः॥ हरेनीमैव नामैव नामैव मम जीवनम् कलौनास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा॥ कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं ब्रजेदित्यादि । तथाच मनुः, सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात् मत्यमप्रियम् * प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥ इत्यादि च शतशः प्रमाणानि सन्ति । तेनेत्थं व्याख्या सम्भव- ति । यथा- सत्यं सत्यात्मकं धर्म धीमहि ध्यायेम । तत्रैवोभय- विधसत्यात्मके धर्मेऽस्माकं चित्तवृत्तिरस्तु । सत्यस्य समानाधि- करणं विशेषणद्वयम् । यथा, परं सर्वधम्मोत्कृष्टम् । तथाच गायत्री- भाष्ये, नास्ति सत्यात् परो धर्मो नानृतात् पातकं परम् * न गायत्र्याः परो मन्त्रो न देवः केशवात् पर इत्यादि । पुन: धाम्ना खेन सदा निरस्तकुहकम् ॥ स्वेन धाम्ना स्वरूपेण प्रभा- वेन वा, सदा कालत्रयेऽपि निरस्तकुहकम् । निरस्तः कुहको माया यस्मिन् येन वा तत् । एवञ्च सप्तभिळधिकरणविशेषणैः सत्यस्य परमत्वं स्फुटयति ।। जन्माधस्य यतोऽन्वयादिति ॥ यतो ·रसव्याख्या ३ यस्य सत्यस्य अन्वयात् संबन्धाद् अस्य श्रीवासुदेवस्याऽपि ज- न्मादि श्रीमूर्तिप्रादुर्भावो, मनुष्यनाट्यश्च, भवतीति शेषः । अनेन भगवशीकरणत्वं भगवत्मापकत्वञ्चास्य सत्यस्योक्तम् । वक्ष्य. ति च, सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिमत्यमित्यत्र । चः समुच्चये । पुनः, स्वराट् ॥ स्वेन स्वयमेव राजते, न तु द्रव्यदेशादिमाधनैः । अनेन पूर्णत्वं सुसेव्यत्वञ्चोक्तम् । पुनः, यः सत्यात्मको धर्मः कवये स्वनिपुणाय, ब्रह्महृदा वेदरहस्येन, उपासनया सह, आदि सर्व- कारणकारणं ब्रह्म तेने प्रकाशितवान् स्वनिष्ठेभ्यः । एतेन भूत- निर्देशेनाऽस्य प्रमाणसिद्धत्वमुक्तम् । नाऽस्त्यत्र प्रमाणाऽन्तरापेक्षा ऐतिह्यस्यापि प्रमाणत्वात् । कथम्भूतम् ॥ आदि ॥ यत आदि प्रति सूरयो मुह्यन्ति तत् । अनेनाऽलभ्यप्रापकत्वमुक्तम् । पुनः, इतरतः। षष्ठीबहुवचने तसिल । इतरेषां सकामानाम् अर्थेषु प्रयोजनेषु धर्माऽर्थकामेषु अभिज्ञः । तदातृत्वेन निपुणः । अनेन चतुर्वर्गप्रदत्वेन सर्वोपकारकत्वं सर्व सेव्यत्वञ्च दर्शितम् । पुनः यत्र. यस्मिन् सत्ये सति विमर्गस्त्रयाणांतपःशौचदयानां सर्गो विस्तारः अमृषा ससम् । यथा तेजोवारिमृदां सर्गो विस्तारः सत्ये स. त्येव अविनिमयो भवति व्यावहारिकसत्यतापन्नो भवति तथेति दृष्टान्तः । सत्याभावे तपआदीनां दम्भहेतुत्वेनानर्थप्रापकत्वात् । एवं यत्तदोनित्यसंबन्धत्वेन तं सत्यात्मकं धर्मे धीमहीति योज्य- म्॥१॥ यद्वाऽनेन पद्येन वर्णनीयस्यास्य महापुराणस्य दशलक्षणत्वं स्मरन्, तेषु च नवभिलक्षणैर्लक्षितं श्रीवासुदेवं समग्रग्रन्थगोचरं ध्यायन् मङ्गलमाचरति ॥ जन्मेति ॥ तानि च द्वितीये वक्ष्य- माणानि । यथा, अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः मन्वन्तरेशाऽनुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥ दशमस्य विशुद्ध्यर्थ - .

·श्रीमद्भागवतीय-जन्माधस्येत्यावश्लोकविकृतिः । नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनाऽर्थेन चालमा इति ॥ यतः ॥ चतुर्थीस्थाने तसिल् । यस्मै यं श्रीवासुदेव- मनुकूलयितुं ज्ञातुं वा । सति शोभनेऽत्र पुराणे, आद्यस्य महदा- दिकरणवर्गस्य जन्म वर्ण्यते इति शेषः । तेन भूतमात्रेन्द्रियधियाँ जन्मसर्ग उदाहृत * इत्युक्तलक्षणः सर्गो वर्ण्यते इयर्थः । चेति समुच्चये । पुनः, अन्वयादितरः । अन्वयो वंशविस्तारस्तस्यादि. ब्रह्माऽन्वयादिरतिशयेनान्वयादितरः पुरुषावतारः । विसो व- यते । विसर्गः पौरुषः स्मृत इति । पुनः, अर्थेषु तत्तल्लोकपालनेषु प्रयोजनेषु अभिज्ञो निपुणस्तत्तल्लोकपालो वर्ण्यते । स्थितिवैकुण्ठ- विजय इति । पुनः स्वराट् ॥ स्वे भक्ता राजन्तेऽनेन । स्वै राजने इति वा । स्त्रराट् । अनेन पोषणं वर्णितम् । पोषणं तदनुग्रह इति । पुनः, ब्रह्म वेदं तज्जन्यज्ञानं वाहरतीति ब्रह्महृत् । वासना ऊतिपदवाच्या वर्णिता । ऊनयः कर्मवासना इति । यत् यस्मि- न सूरयो विद्वांसोऽपि मुह्यन्ति । अर्थात् सद्धर्मो मन्वन्तरपदवा- च्यो वर्ण्यते । मन्वन्तराणि सद्धर्म इति । पुनः, यैर्भगवदवतारै- स्तद्भक्तैश्च तेजोऽवारि भवसिन्धुशोषणं कर्म स्वीकृतं ते च ईशा वयन्तेऽर्थात्तेषां कथा इत्यर्थः । अवतारानुचरितं हरेरस्यानुवर्ति- नाम् * पुंसामीशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता इति । पुनः यन्त्र निरोधे मृदा मईयन्ति पीडयन्ति भूतानीति मृदो दुष्टरा- जानस्तेषां यथा यथावाद्विनिमयो विनाशो निरोधपदार्थो वर्णितः । निरोधोऽस्यानुशयनमात्मनः सहशक्तिभिरिति । यत्रेति पदमुभ- यत्र सम्बध्यते । यत्र यस्यां मुक्तौ त्रयाणां गुणानां सर्गोऽमृषा वा मृषा भवति सा मुक्तिर्वण्यते । मुक्तिहित्वान्यथा रूपं स्वरूपे. ण व्यवस्थितिरिति । पुनः, स्वेन धान्ना सदानिरस्तकुहकं ब्रह्म श्रीवासुदेवः। आश्रयपदार्थो वर्ण्यते।आभासश्च निरोधश्च यतश्चा- ·रसव्याल्या .. ऽध्यवसीयने * स आश्रयः परं ब्रह्मः परमात्मेति शब्यते इति तम् अं श्रीवासुदेवं धीमहीति सम्बन्धः । अस्यैव समानाधिकर. णविशेषणं-परमिति ॥ चतु!हनवव्यूहोपास्येषु श्रेष्ठम् । व्यधि- करणविशेषणद्वयम् ॥ आ इति ॥ आसतेऽस्मिन् भूतानीति । आः। किबन्तस्यास्ते रूपम् । पुनः यः श्रीवासुदेवः कवये उपासकाय आदि सर्वकारणं स्वरूपं ब्रह्म तेने प्रकाशितवान् । एतेन वासुदेव- स्मरणेनाऽस्य वाचकस्य द्वादशाक्षरमनोविवरणरूपमिदं पुराणं, तेनैव च मन्त्राक्षरसमसंख्यस्कन्धकल्पनञ्च प्रतीयते इति ॥ ३ ॥ यद्वा, न पूज्यते गुरुयंत्र नरैस्तत्राफला क्रिया इति स्मृतेः, यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरावियादिश्रुतेश्च भगवान् वेदव्यासोऽन्यानुपशिक्षयन् स्वयमपि स्वगुरुं श्रीनारदं नमस्य - स्तदनुस्मरणात्मकं मङ्गलमाचरति ॥ जन्मेति ॥ यः श्रीनारदः, आ- दिकवये श्रीवाल्मीकये, हृदा नमस्कारमात्रेणैव ब्रह्म श्रीरामस्वरूपं तेने तं धीमहि । अनेन स्वगुरोः परमकृपालुना बोधिता । कथम्भू- तो यः, जन्माद्यस्य यतोऽन्वयात् । यतो यस्य श्रीनारदस्यान्व- यात् सन्ततेरस्य वर्णनीयत्वेनोपस्थितस्य श्रीभागवतपुराणस्य ज- न्मादि । जन्म आदिर्यस्यास्तित्वलक्षणस्य तज्जन्मादि भविष्यतीति शेषः । नित्यस्यापि श्रीभागवतस्य लोकेऽस्मिन्नप्रसिद्धत्वात् प्रादु- विमानं मत्तो भविष्यतीत्यर्थः । स्वगुरोः सर्वज्ञतामाह, पदा- भ्याम् ॥ इतरतः, अर्थेष्वभिज्ञ इति ॥ इतं ज्ञानं तत्र रतः प्राप्ता- ऽनुरागो विषयवैतथ्यदर्शनात् । ज्ञानश्च शास्त्रीयम् । यथाह-परोक्ष- मपरोक्षश्च ज्ञानं द्विविधमिष्यते * परोक्षमस्थिरं प्रोक्तमपरोक्षं तु मुस्थिरम् ॥ हेतूपदेशगम्यञ्च परोक्षं तत् प्रचक्षते । अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद मजायते इति । तत्र परोक्षज्ञानं दर्शितमपरोक्षमा- ह॥ अर्थेष्वभिज्ञ इति ॥ अर्थो वस्तु परमात्मा तस्मिभिष्वभिः ।

·w श्रीमद्भागवतीय-जन्माद्यस्येत्याधश्लोकविवृतिः। यथा धनुर्धरो जनो लक्ष्यवेधनामिषुप्रयोगं चिरमभ्यस्य इध्व- भिज्ञो भवति, तथा श्रीनारदोऽपि बहुजन्मसु भगवति लक्ष्ये मन- इषुमभ्यस्य इदानीं तथा जात इति । तज्ज्ञापकं तस्य परमानन्द- स्वमाह ॥ स्वराडिति ॥ स्वरैर्निषादर्षभादिभिः सहाऽटतीति । अन एव, विनिमयः ॥ परिदानं परीवर्ती नैमेयनिमयावपीत्यमरः । विगतो निमयो विपर्यासो यस्य सः । अनेनास्य सर्वदाऽद्वया. वस्थानमुक्तम् । एतदेव स्फोटयति ॥ यत्र यस्मिन् श्रीनारदे त्रि- मर्गो मृषा त्रयाणां जायदादीनां सर्गः स्वभावो मृषा । सदा स. माहितत्वात् । यच्छब्दानां तदा(') सम्बन्धः । तं परं भगवद्भक्तेषु श्रेष्ठं सत्येऽभिनिविष्टत्वाच्च सत्यं धीमहि । निर्गुणस्य ब्रह्मणो रामस्वरूपत्वाय तं विशिनष्टि ॥ यथा येन श्रीरामस्वरूपेण ब्रह्म- णा. मृदां मर्दयन्तीति मृदो रावणादयो राक्षसास्तेषां तेजोऽवारि स्वीकृतं नाशितं वा । ननु तादृशानां नाशायेच्छामात्रमेवालं कि- मिति प्राकृतसदृशेन रूपेणेत्यत्राह ॥ धाम्ना स्वेन सदा निरस्त- कुहकम् ॥ स्वेन धाम्ना श्रीरामविग्रहेण सतां साधूनाम् । आ सम्यग् निरस्तः कुहको येन तत् । एतेन, परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् * धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे इति स्वप्रतिज्ञा निष्पादिता । कथम्भूतास्ते ॥ मुह्यन्ति यत्सूरयः ।। यत् येषु मृत्सु सत्सु सूरयो विवकिनोऽपि मुनयो मुह्यन्ति । व- र्तमाननिर्देशेनाद्यापि तत्तुल्यै राजसतामसस्वभावैर्मुह्यन्तीति प्रत्यक्ष ज्ञापिनम् । अत एव तादृशस्य श्रीरामचन्द्रस्य नामकाऽऽदि- कीर्तनैरद्यापि ते नश्यन्तीति ॥३॥ यद्वाऽनेन पद्येन सर्वेषां भगवद्भगवदीयानां पदार्थानां स्व. रूपं नमस्कुर्वन् वक्तव्यत्वेन च हृदि ध्यायन् मङ्गलमाचरति ॥ (१) तदा-तच्छब्देन ।

·रसव्याख्या जन्मेति ॥ यतो याभ्यां देवकीवसुदेवाभ्यां यत्र येषु च स्थानेषु मथुरागोकुलवृन्दावनद्वारकादिसंज्ञेषु, अस्य सर्वकार्यकारणात्म- कस्याखण्डस्वरूपस्य । यद्वा, अकारो वासुदेवः स्यादित्येकाक्षरा- त्, श्रीवासुदेवस्य वस्तुतो जन्मादिशून्यस्यापि जन्मादि अभू- दिति शेषः । आदिशब्देन वृद्धिस्थितिबाल्यकौमारादिस्वर्गारोह. णान्ता लीला गृह्यन्ते । अनु पश्चाजन्मानन्तरं यश्च श्रीवासुदेवो यन्मिथुनं नन्दयशोदारूपम् । अयात् अगमत् । यत्र च यासु लीलासु स्वेन धाम्ना तत्तदाधिकारिषु अधिकारतारतम्यतः क- चिनिर्गुणसच्चिदानन्दकन्दसन्दोहरूपेण, कचित् कोटिकन्दर्पदर्प- परिमर्दनसुन्दरेण श्रीविग्रहेण ब्रह्म ब्रह्मानन्दं तेने । तच्च ताश्च धीमहीति सर्वेषां यच्छब्दानां लिङ्गसमन्वयेन तदा सम्बन्धः । आनन्दं विशिनष्टि ॥ सदा निरस्तकुहकम् ॥ सतां कृष्णक्रीडा- कथादिपराणाम् । आ सम्यनिरस्तं कुहकमज्ञानं येन तत् । तथा सत्यविषयत्वात् सत्यप्रापकत्वाच्च सत्यम् । परं सर्वमुखाश्रयम् । यदपेक्षयान्यस्य सुखस्य समत्वमधिकत्वञ्च नास्तीत्यर्थः । अत एव तदा तेषां विसर्गस्त्रिविधो भूतेन्द्रियदेवतारूपः सर्गो, मृषा मिथ्याऽभूत् । देहेन्द्रियाध्यासाभावेन सदा समाहितत्वात् । के. पाश्चित्तु अमृषा सत्यं वाऽभूत् । ताश्च लीलाः क्रमेण निर्दिशति ॥ यः श्रीकृष्ण इतरेषां बहिर्मुखा- णां पूतनादीनामपि, अर्थेषु यथाधिकारं भोगमोक्षलक्षणेषु अभिज्ञो निपुणः स्वयं सम्पादक इत्यनेन राजसतामसदैत्यादिभूभारक्ष- पणलीला, परमदयालुता च निरूपिता। पुनः, स्वराट् ॥ स्वाश्च स्खे च स्खे एकशेषः । तैः स्वैः वत्मवत्सपालगोपालयादवकौरवादि- भिः, गोगोपीयादवीकौरवीप्रभृतिभिश्च कौमाराद्यवस्थासु यथोप- योगं यथावसरं राजते इति स्वराद् । तेन सर्वानुग्राहकत्वं सर्वो.

·श्रीमद्भागवतीय-जन्माचस्येत्यावश्लोकविकृतिः ।
पास्यत्वञ्च स्वस्य दार्शनम् । विशेषतो ब्रह्ममोहनलीलामाह ॥ कव-
ये कवि ब्रह्माणमानन्दयितुम् आदि स्वरूपं प्रपञ्चाञ्चितं प्रपञ्च-
वश्चितञ्च तेने अदर्शयत् । अनेन, सर्व विष्णुमयं जगत्, नेह
नानास्ति किश्चनेत्यादिश्रुत्यर्थो दर्शितः । ननु किमाशय एवम-
तिरहस्यं स्वरूपम् अदर्शयत, तमाशयमाह ॥ अमुह्यन्ति सूरय
इति ॥ सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्यनया श्रुत्या प्रत्यक्षप्रमाणासिद्धस्य
प्रपञ्चस्य वाधेन सर्वत्राऽखण्डब्रह्मज्ञानस्यातिदुर्घटत्वाव सूरयो
विद्वांसोऽपि मुह्यन्ति । तादृशदर्शने असम्भावनाविपरीतभावना.
दिभिर्व्याकुला भवन्ति । अनया लीलया श्रुत्युदाहरणरूपया तु
अमुह्यन्ति । अ इत्यव्ययं निषेधे । लिङर्थो लट् लकारश्छान्दसः ।
तेन सूरयो न मुह्येयुरिति सम्भावयितुं तथाऽदर्शयदिति । तदापि
हृदा मनसा सङ्कल्पमात्रेणैव, न बहुप्रयत्नैरिति । विशेषतो रास.
लीलामाह ॥ यत्र तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो जातः । यत्र
रासलीलायामनन्तानन्तमूर्तेः स्वस्य तथा श्रीमतीनां गोपीनाञ्च
चमत्कृतकन्दर्पकदम्बरुचिरतरमरीचिचयचुम्बितचारुमुखचन्द्रवन्द-
चन्द्रिकामुषमाभिस्तेजसां सकलकलाघरादीनां ज्योतिर्गणानां. प्र.
काशकानामपि प्रकाश्यभावं तेने । तेन, न यत्र सूर्यों भाति न
चन्द्रनारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः * तमेव भान्तम.
नुभाति सवै तस्य भासा सर्वमिदं विभातीत्यादिश्रुत्यर्थो दर्शि.
तः । तथा निजवेणुकलरवेण वारिमृदां वारिणो यमुनाजलस्य
सदा स्वतः प्रसरणस्वभावस्य स्तब्धत्वेन मृद्भावत्वं कठिनत्वं निश्च-
लत्वं, तथा मृदा मृद्भेदानां गोबर्द्धनतरुलतानां स्थावराणामचेत-
सामपि द्रवपुलकादिना जङ्गमचेतनधर्मत्वञ्च तेने । अनेन कर्तुमक-
तुमन्यथाकर्तुं समर्थवस्येश्वरत्वस्य सूचनेन स्वभक्तानां सर्वथा स-
भीष्टसाधकत्वं व्यजितम् ॥ ४ ॥

·रसव्याख्या। यद्वा, अष्टादशसहस्र श्लोकात्मकं श्रीमद्भागवतमालामन्त्रं चो- तयन् मन्त्रदेवतयोश्चाभेदमुपदिशन् भगवान् कृष्णद्वैपायनः श्री. मद्गागवतमेव ध्यायन् मङ्गलमाचरति ॥ जन्मेति ॥ यत् श्रीमद्भा- गवतं यतः पुरुषस्य जन्मादि अस्य = निरस्य ब्रह्मस्वरूपं तेने । ब्रह्मैव सन ब्रह्माप्येतीति श्रुतेः । तद्धीमहीति सम्बन्धः । यतते इति यत् तस्य यतः प्रयत्नं कुर्वतः स्वनिष्ठस्येत्यर्थः । प्रयत्रो नाम, आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रीतः । तत्र श्रवणं तु, उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वताफलम् * अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये इत्युक्तषलिङ्गैः समग्र- ग्रन्थस्य तात्पर्यावधारणम् । मननश्च, श्रवणावधारितेऽप्यर्थे रज- स्तमोभ्यां प्राप्तस्यासम्भावनाविपरीतभावनादेस्तत्तदुक्तयुक्तिभि- निरामः । निदिध्यासनं तु, संशयादिशून्यस्य शास्त्रार्थस्याविच्छिन्न- धाराप्रवाहेनाऽनुचिन्तनमिति । अस्येत्यत्र अमुधातोः त्वाप्रत्य. यस्य समासं विनाऽपि ल्यबादेशश्छान्दसः । आदीति ब्रह्मविशे- षणम् । अनेनैव सांख्याभिमताः षड्भावविकारा निरस्ताः । चे- ति समुच्चये । पुनः यत्पदोक्तस्य श्रीभागवतस्य सर्वशास्त्रेभ्यः सर्वथा श्रेष्ठत्वप्रतिपादकानि समानाधिकरणानि षविशेषणानि। यथा- अन्वयातू, इतरतः, अर्थेष्वभिज्ञः, खराट्, धान्ना खेन स- दा निरस्नकुहकं, ससं परम् इति । तत्र, अन्वयः सन्ततिः। सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयावित्यमरः । सा हि द्विधा । पुत्रपौत्रादिरूपा, शिष्यपशिष्यादिरूपा च । अन्वयेन शिष्यादि- सन्तत्या अत्यते गम्यते प्राप्यते वा इत्यन्वयात् । यद्वा अनु प्रति- पदम् अयं शुभाऽदृष्टं धादिजनकम् आतयति प्रापयतीति अन्य यात् । यद्वा, अन्वयमनादिसंसारसम्बन्धम् अत्तीति अन्वयात, संसारनिवर्तकमित्यर्थः ॥ इतरत इति ॥ इतं ज्ञानं राति ददातीति % 3D , २ ·श्रीमद्भागवतीय-जम्माद्यस्येत्यावश्लोकविकृतिः । इतरं, प्रथमैकवचने तसिल् । अनेन संसारनिवर्तकत्वमुपपादितम् । यद्रा, अन्वयादितरत इत्येकमेव पदम् तत्र पञ्चैव विशेषणानि । अत्र पक्षे अन्वयस्य संसारमम्बन्धस्य आदि मूलाज्ञानं, तव तरतः ततुका. मस्येति षष्ठ्यन्तम् । यत इत्यस्य विशेषणम् । पुनः, अर्थेष्वाभिज्ञः खराट् इंति पदद्वयम् । अर्थेषु प्रकरणाऽभिधेयेषु ये अभिज्ञा उ. नयुक्त्या तात्पर्यावधारणचतुरास्तेषु स्वेन स्वरूपेण राजते इति । यद्वी, एकमेव पदम् । अत्र अर्थोऽवधारितं वस्तु परमात्मा । तस्मि. निष्वाभिज्ञास्तल्लक्ष्यसाधने दक्षास्तेषु स्वराट् । तदुक्तं कठोपनिष- दि- आत्मानं रथिनं विद्धीयादिना । अत्रापि वक्ष्यति-आहुः शारीरं स्थमिन्द्रियाणि हयानभीषून मन इन्द्रियेशम * वानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्र बृहद्वन्धुरमीशसृष्टम् ॥ अक्षं दशप्रा- णमधर्मधम्मौ चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम् । धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यामिति ॥ श्रीभागवतस्वरूप- च गौरीतन्त्रे श्रीशिवेनोक्तम् - प्रथमश्च द्वितीयश्च चरणौ द्वौ प्र- कीर्तिनौ * तृतीयश्च चतुर्थश्च द्वावूरू समुदीरितौ ॥ पञ्चमो नाभिदेशश्च षष्ठो हृदयमेव च । सप्तमश्चाष्टमश्चैव बाहू द्वौ परि- कीर्तितौ ॥ नवमः स्कन्धदेशः स्यादशमो मुखमुच्यते । एका- दशो भालतटं द्वादशास्तु शिखोच्यते ॥ एवं सर्व भागवतं श्रीहरे- तिरुच्यते । रसिकास्तद्विजानन्ति नान्येषां पदमत्र हीति ।। यद्वा सत्स्वरूपमत्रैव वक्ष्यति । यथा, कृष्ण स्वधामोपगते धर्मज्ञाना. दिभिः सह * कलौ नष्टदशामेष पुराणाकोऽधुनोदित इति । अ. वेदं तत्वम् । विलोकतिमिरहर्ताऽर्को हि त्रिलोक्या एव, बाह्यमेव, दिनेष्वेव, सावशेषमेच, अतिरोहितमेव तमो हन्ति, न सदा सर्वतः । अयन्तु श्रीमद्भागवताऽर्को ब्रह्मायनन्तान्तस्य लोकस्याऽऽभ्यन्तरं तिरोहितमपि तमः सर्वदा सर्वप्रकारेण निःशेषमेव हन्तीति द्विती- ·रसव्याख्या। ११ याऊदयो विफल इत्यपि नाऽऽशङ्कनीयमिति । अस्यार्करूपकत्वमित्थमनुसन्धेयम् । गगनमण्डलस्थो हि सू. र्यो, द्वादशात्माशीघ्रमन्दसमगतिभिश्चलन् लघुदीर्घममदिनानि प्रकटयन षट् ऋतुषु रसविशेषान् शीतोष्णादीननुभावयति तथा श्रीमद्भागवतार्कोऽपि द्वादभास्कन्धाऽऽत्मा कर्मज्ञानोपासनागति- भिश्चरन भोगमोक्षप्रेमभक्तिसुखानि प्रकाशयन् षट्स ज्ञानेन्द्रि. येषु लोकोत्तरान रसविशेषाननुभावयतीति । पुनः, धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकम् ॥ स्वेन धाम्ना स्वरूपेण सघनघनश्यामद्वि- भुजमुरलीधरवासुदेवरूपेण उक्तार्करूपेण वा सतां स्वनिष्ठानाम् आ सम्यग् निरस्तं कुहकं येन तत् । पुनः सत्यं सत्यविषयवाद । पुनः परम् । उक्तयुक्त्या सर्वशास्त्रोत्तरम् । अयं भावः। भगवान वेदव्यासो द्वापरान्ते वेदेतिहाससप्तदशपुराणानि विभज्य विचा- यपि आत्मप्रसादमलभमानस्तत्र तत्रापरितुष्यन् परमकारुणिक- तया सर्वेभ्यो वेदेतिहासपुराणादिभ्यः सारं सारं समुदधृत्याधिका- रिजनचित्तप्रसादायैतत्पुराणश्चकार। प्रथमस्कन्धे प्रथमाध्या ऋ- षीणां प्रश्नः । त्वया खलु पुराणानीत्यारभ्य, अतः साधोऽत्र यत् सारं समुद्धृत्य मनीषया * ब्रूहि नः श्रद्दधानानां येनाऽऽत्मा मुप्रसीदतीत्यादिः । दशमस्कन्धे, इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिष- द्रस: * समुद्धृत इत्याधभ्यासश्च । सर्ववेदान्तसारं हि श्रीभाग- वतमिष्यते * इत्युपसंहारश्चममेवाऽर्थमावेदयतीति । ननु, तेने इति भृतनिर्देशेन इदानीन्तनेषु स्वरूपं न प्रकाशयतीत्येवावगम्यते । स- बाह ॥ मुह्यन्ति यत्सूरय इति ॥ ये शास्त्रकुशलाः सूरयो हृदा नमनेन । उपलक्षणमेतच्छवणादीनाम् । श्रवणादिभक्तिरसावेशन मुह्यन्ति रसविवशा भवन्तीति वर्तमाननिर्देशेन तेषाश्च सदैव तनो. तीत्याक्षिप्यते इति । रसविधात्वञ्चालङ्कारविद्भिः सारिखकगुण- ·० श्रीमद्भागवतीय-जन्माघस्येत्याद्यश्लोकविवृतिः । त्वेनोक्तम् । यथा, स्वेदस्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः * वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सत्त्विका मता इति । अवापि च- यदा विकारो ने जलं गावरुहेषु हर्ष इति । गौरीतन्त्रे च, रसिकास्त- द्विजानन्ति, नान्येषां पदमत्र हि * इति । पुनः कथम्भूतम् ।। यत्र त्रिसगों मृषा इति ॥ यत्र यस्मिन् भागवते विचारित इति शेषः । तिमृणामवस्थानां जाग्रदादीनां सर्गः स्वभावो विश्वादि- Hषा भवति । तुरीयस्यैव सत्यत्वाद । यद्वा, त्रयाणां कायिकादीनां कर्मणां सर्गस्त्यागः सन्यासो मृषा भवति । तेषामपि भगवद- पितत्वेन भक्तिद्वारा तत्त्वज्ञानपर्यवसायित्वात् । वामदेवे भ. गवति भक्तियोगः प्रयोजितः * जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानश्च यद- ऽहैतुकमिति वचनात् । यद्वा, त्रयाणां ब्रह्मादीनां भेदयुक्तानां सर्गो निश्चयो मृषा भवति । वस्वैक्यविकाशेनौपाधिकभेदस्यावास्तव- स्वात् । यद्वा त्रयाणां गुणानां सर्गः सृष्टिः । सर्वोऽपि प्रपञ्चो मृषा भवति। अज्ञानकाय॑स्य ज्ञानकनिवर्त्यत्वाद् रज्जुसर्पवदिति । अव दृष्टान्तः ॥ कवये तेजोवारिमृदा यथा विनिमय इति ॥ क. पये कवेः, तदर्थं वा । कविरत्र सांख्यादिशास्त्रज्ञः । विनिमयो- ऽन्यस्मिन्नन्यप्रतीतिः । तेनाऽयमर्थः । तेजसो महाभूतभेदस्य वि- निमयो ग्रहनक्षत्रदीपादिः।वारिणो विनिमयो फेनोपलतुषारादिः। मृदो विनिमयो नगरक्षादिः । ते तु अतिमूढस्य वस्तुतस्तत्त्वान्तर- तया पतीयन्ते । कवेस्तु कार्यकारणभावेन कारणतयैव प्रतीयन्ते । यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं भवति । वाचारम्भ- णं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव मत्यमित्यादिश्रुतेः। कार्यकारण- धस्त्वैक्यमर्शनं पटतन्तुबद * इतिस्मृतेश्च । तथा श्रीमद्भागवते वि- चारिते सर्वाण्यपि कार्यकारणानि परमकारणतया प्रतीयन्ते इति । नेह नानास्ति किञ्चन, सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यादि । तथा सर्व " ·रसव्याख्या। विष्णुमयं जगत्, सकलमिदमहश्च वासुदेवः, वासुदेवः सर्वमिति म महात्मा मुदुर्लभ इत्यादिश्रुतिस्मृतिसारार्थस्यैवाऽत्र प्रतिपादनात् । द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च * वासुदेवात् परो ब्रह्मन्मचान्योऽर्थोऽस्ति तत्वत इत्यादिष्विति ॥५॥ यद्वा, यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः * वृत्रासु. रखधोपेतं तद्भागवतमिष्यते इति मत्स्यपुराणात् । तथा, ग्रन्थोऽष्टा- दशसाहस्रो द्वादशस्कन्धसम्मितः * हयग्रीवब्रह्मविद्या यत्र वृत्रवध. स्तथा।गायच्या च समारम्भस्तद्वैभागवतं विदुरिति वामनपुराणात् । गायत्रीभाष्यरूपोंऽयं द्वादशस्कन्धसंयुतः * ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्र: श्रीमद्भागवताभिध इति गौरीतन्त्राचास्य पुराणस्य गायत्रीभाष्यरू- पत्वं, गायध्यारम्भत्वश्च प्रतीयते। तच्च गायत्रीभाष्यं नाम तद्विवरणम्। तच जीवश्वेश्योः शुद्धतत्त्वम्पदयोरेकत्वेनोपपादनम् । पत्ते रूप कल्याणतमं तत्ते पश्यामि, योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽहमस्मीति श्रुतेः । तच्च श्रीमद्भिः सर्वज्ञैः स्वामिपादैः मुविस्तरं समग्रग्रन्थेनो- पपादितम् । गायध्यारम्भस्तु, धीमहीति पदेनैव गायत्र्याः प्रा. रम्भेण च गायव्याख्यब्रह्मविद्यारूपमेतत्पुराणमिति दर्शितमित्युक्तं, न स्वानुपूर्येण । अत एवेदानी जन्माघस्यति पधेन गायध्यर्थों निरूप्यते । तथाषहुभिर्विशेषणैरुपपच्या चास्मिन्नेव पधे सामान्यतो भाष्यरूपत्वञ्चोपपादितं शेयमिति । तत्र गायत्र्यारम्भो नाम, तद सवितुर्वरेण्यमितिमन्त्रेणैवारम्भ इति चन्न । पुराणस्य वेदविवरण- रूपत्वाद् गायध्यर्थप्रतिपादक श्लोकेनाऽऽरम्भ एव गायध्यारम्भो विवक्षितो, न तु गायत्रीस्वरूपेण । तथा सति श्रुतिस्मृत्योर्भेदाप्र- तीतेरिति । तदुक्तं स्मृतौ । पुराणं धर्मशास्त्रश्च घेदार्थपरिबृंहण. मिति । श्रवणाछुतिरित्याहुः स्मरणात् स्मतिरुच्यते इत्यादि । श्रुतेरिवार्थ स्मृतिरन्वगच्छदितिशिष्टोक्तेश्च । तत्रादौ गायत्री यथा, ·श्रीमद्भागवतीय-जन्माद्यस्येत्याधश्लोकविवृतिः। तत्मवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयादिति । अस्या अर्थस्तु, तत् तस्य प्रसिद्धस्य देवस्य दिवि द्योतमानस्य सवितुर्विश्वप्रसवकर्तुर्यो भर्गोऽज्ञानादिद्वैततृणभर्जको मण्डलस्थः पुरुषविशेषस्तेजोरूपो नोऽस्माकं जीवानां धियो धीवृत्तीः प्रचो. दयात् दृष्टादृष्टफलजनकेषु कर्मसु प्रेरयति तं घरेण्यं वरणीयं स- त्तमं पुरुषम् आत्मत्वेन धीमहि ध्यायेम इत्याशंसा ॥ वस्तुतस्तु सवितुर्देवस्येत्यव उपचारे षष्ठी, राहोः शिर इतिव- त् । तेन यः स प्रसिद्धः सविता देवो भर्गः सर्वानर्थमर्जको नो- ऽस्माकं धियः प्रचोदयात् तं वरेण्यं धीमहीत्येव प्रतिभातीति मनसि निधाय भगवान कृष्णद्वैपायनो मङ्गलमाचरति ।। जन्माद्यस्येति ॥ यतः यस्मात् सवितुरस्य विश्वस्य जन्मादि भवतीति शेषा,तस्य तेजो भर्गो धीमहीति सम्बन्धः । यच्छब्दस्य उद्देश्यसमर्पकत्वात सवित. समर्पकत्वं युक्तमेवं भर्गपदस्य भर्जनकर्तृत्वाद्युक्तमेव सेजोवाच्यत्व- मिति । तथोक्तं योगियाज्ञवल्क्येन । सविता सर्वभूतानां सर्वभा. वान् प्रसूयते * सवनात् पवनाच्चैव मवितेत्युच्यते हि सः॥ १॥ भ्रस्जो पाके भवेद्धातुर्यस्मात् याचयते ह्यसौ । भ्राजते दीप्यते पस्माजगच्चान्त हरत्याप ॥ कालाग्निरूपमास्थाय सप्ताचिः सप्तर- श्मिभिः। भ्राजयेद्यत्स्वरूपेण तस्माद्भर्गः स उच्यते। तथा च, भेति भोषयते लोकान् रेति रञ्जयते प्रजाः * ग इत्यागच्छत्यजस्रं भ. गवान् भर्ग उच्यते इति । यच्छन्देनोक्तस्य सवितुर्विशेषणं स्वरा- डिति । स्वः स्वर्गे आसम्यगटनीति स्वराट् । यद्वा खेन असाधार- णस्वरूपेण राजते इति स्वराट् । अनेन देवपदं व्याख्यातम् । यदाह योगियाज्ञवल्क्यः । दीव्यते क्रीडते यस्माद्रोचते द्योतते दिवि * तस्मादेव इति प्रोक्तः स्तूयते सर्वदैवतैरिति । चः समु- चये । पुनः कथम्भूतः सविता ॥ अरिमृदां हृदायः ॥ अरिभिः ।

·रसव्याख्या। कामादिभिः षडिन्द्रियैर्वा मृयन्ते पीड्यन्ते इति अरिमृदो बुद्ध्या- दिपरतन्त्रा जीवास्तेषां हृदायः । हृत् अन्तःकरणम् । आययति दृष्टादृष्टार्थकर्मामु प्रेरयतीति हृदायः । एतेन पदवयेन, धियो यो न: प्रचोदयादिति पदचतुष्टयं व्याख्यातम् । यथाऽऽह स एव । चिन्त. यामो वयं भर्ग धियो यो नः प्रचोदयात् * धर्मार्थकाममोक्षेषु बु. द्वित्तीः पुनः पुनारति ॥ धीमहीति स्वरूपमेवोक्तम् । यच्छब्देनैव तच्छब्द आक्षिप्यते । यथाह स एव, यच्छब्देनैव तच्छोब्दो बो- व्यः सततं बुधैः * उदाहृते तु नच्छब्दे यच्छब्दः स्यादुदाहृत इति । तेजसो विशेषणं परमिति ॥ परं मर्वोत्तममित्यर्थः । एतेन वरेण्य- पदं व्याख्यातम् । एवमेभिरुक्तपदैः सर्वो गायध्यर्थों व्याख्यातः । अवशिष्टानि पदानि भाष्यरूपत्वप्रतिपादनाय यथासम्भवं विशेषण- तया योज्यानि । यथा तेजमोऽग्न्यादिनेजोव्यावर्तनाय वरेण्यत्व. प्रतिपादनाय च चत्वारि विशेषणानि- आदीति, यथा विनिगयो यत्र विसर्गो मृषेति, धाम्ना खेन सदा निरस्त कुहकमिति, सत्य- मिति च । तत्र आदिपदेन, तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भामा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेः सर्वतेजसा तेजस्वेन वरेण्यत्वं सिद्धम् । एवं यत्र, पस्मिन् तेजसि मृपाऽपि त्रिसर्गः त्रयाणां मायागुणानां सों भुनेन्द्रियदेवतादिरूपो, यथा यथावदेव, वा एवार्थे । विनिमय सत्यरूपो व्यवहारदशायां भातीति शेषः । तत् यत्सत्यतया यूपा- सर्गोऽपि रज्जुसर्पवदाधिष्ठानसत्तयैव सद्वन् प्रतीयत इत्यर्थः । अ. सङ्गो धयं पुरुष इति श्रुतेः । प्राप्तत्रिसर्गसम्बन्धं वारयति ॥ धान्ना खेन सदा निरस्तकुहकमिति ॥ सदा कालत्रयेऽपि स्वेन महसव निरस्तं कुहकं सङ्गदोषो येन तत् । अत एव, सत्यं सर्पभ्रमस्य अधिष्ठानावधित्वाभ्यां रज्जुवत् । कालत्रयव्यापिपूर्णमित्यर्थः। पुनः यत इत्यस्य सवितृसमर्पकस्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वोप- ·श्रीमद्भागवतीय-अम्मायस्थेत्याधश्लोकविकृतिः । पादकं विशेषणम् ॥ अन्वयादितरत इति ॥ अन्वीयते नामरूपा- भ्यामन्यतया प्रतीयते इत्यन्वयः कार्य तस्मात् । इतरतश्च का. दिन्यस्माच्च यथा मृदेव नामरूपाभ्यां घटशरावादितया प्रती- यते तेभ्यो भिन्ना च तथा । अनेन सर्वात्मकत्वं सिद्धम् । तत्र सां- ख्याभिमतं प्रधानस्य सर्वात्मकत्वं वारयन् विशिनष्टि ॥ अमुह्यन्ति यत् सूरयः कवये ब्रह्म तेने इति षभिः पदैः । यदित्यव्ययम् । ये सूरयो विवेकिनः, कषये, कौति घेदं याज्ञवल्क्यादिभ्यो वा । कस्य ब्रह्मणो विपक्षीति सङ्केतं नाम, कविहसः, तस्मै । तं प्रसा- दयितुम् । अमुह्यन्ति न प्रमत्ता भवन्ति, तेषां ब्रह्मस्वरूपभूतं ज्ञानं तेने तनोतीत्यर्थः । तत्र हेतुगर्भविशेषणम्- अर्थेष्वभिज्ञः ॥ अर्थेषु भक्तानां तत्तत्प्रयोजनेषु अभितः सर्वमुपायं जानातीति अभिज्ञः । अयम्भाषः। ये भक्ता येष्वर्थेषु धर्मादिषु तत्तनिमित्तं भजन्तो न मुह्यन्ति ताँस्तु सर्वान् स्वयं सर्वज्ञो भगवान् विवेकिनो विधाय अर्थाद्यर्पयस्तद्भोगावसरे तेषामर्थेष्वननुसन्धानेन वैराग्यमुत्पाद्य स्वरूपं ददातीति परमकृपालुत्वसर्वज्ञत्वजडविलक्षणत्वसन्ति-- मित्वादि सम्पादितम् । यः सर्वज्ञः सर्ववित्, सूर्य आत्मा जगत. स्तस्थुषश्च, तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुञ्चरत्, परोरजः सवितु- र्जातवेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान * सुरेतसादः पुनराविश्य चष्टे इंसं गृध्राणं नृषद्रिनिरामिम इत्यादिश्रुतेः ॥ ६ ॥ वासुदेवप्रसादेन वासुदेवप्रसादिनी ॥ कृता कृपालवेनेमां समीक्षन्तां कृपालवः ॥ १॥ मोदन्ते पितरः प्रायोऽबद्धैर्बालकभाषितैः ॥ इति साहसमास्थाय कृतेयं कृष्णतुष्टये ॥२॥ श्रीजगन्नाथनाथेन श्रीजगन्नाथशर्मणा ॥ जन्माद्यस्येतिपद्यस्य रसव्याख्या कृता मुदा ॥ ३ ॥ इति श्रीमद्भागवतीय-जन्माधस्येत्याद्यश्लोकाधिवृति. रसव्याख्यासमाख्या संपूर्णा ॥

·विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीजनानी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । ই যে বুজালী হাঁ বা নবি। গা মাথা লিখা অনু: মান্ধাবা মা ভীমা: জালান্তনা নানা না মুনি ঋলি। না ম্যাৰু জাহিঙ্কজান্ধা- যনিবাহান্তীয়বানা অন্য বিৰিাৰ মাঘবনি। যা- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे. কন্ধ ঘন্য জুন। সূর্য সাবস্ত্র = ২:। অর্থ- হাবী: দানিৰিলু ভালিল্লা িন জ য়ালা কুর १० मूल्यं प्रापणव्ययश्च देय इति । নম্ন ৪দিনা খা:। ই ৬ বিনৰজ: থানি ও জগল্প: লীনাবান্তবাহিন নাক্ষি থলি ? অজ্ঞানমহাসরি ঘুমাবিষ্ণু দক্ষ ও ও ব্যাঙ্কে কাহিঙ্গাথা অস্থির বাঘমু খান ও (মথলমা: মথানীয় তুষার ভান । জিলযান: ক্ষান্ধা- জনুইকালীহ্মাধছি কাল ) মাষ: গুলি ও থা: ৫ স্বাঞ্চল জিগীৰৰক্ষায় ক্ষাকায় যাতে হিস্কাৰসঞ্চয়ন ও কক্ষগৰাৱ: ঋথালি ও বিজাফলমগীহফাজত ৰখাদ্য ২ যালব গে, জ্ঞান ও যাবোখাবিহ্মাৰাম্বা ঘয়ালি গানঃ ধৱীৰাষাভহিনঃ খ ·२ २ १ तत्त्वदीपनम । पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम् ) खं० ८ ८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविचित. नण्डानि ३ ३ टुण्टीका खण्डानि ४ पातञ्जलदर्शनमाश्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽग्यवृत्ति स० १ व्याकरण मिताक्षरा । श्रीमदनभप्रणीता खण्डानि १० रसमञ्जरी । व्यङ्गयार्थकौमुद्या प्रकाशेन च साहता ख० ३ ३ भेदधिकारः व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रम- पराकमसहितः खण्डे २ बोधसारोनरहरिकृतः तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकयास ख. १०० ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता खण्डे २ देवशकामधेनुः अर्थात प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डानि ३ ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । योस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य व्याख्या समेतम् खण्डानि १५ तत्त्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वत्रयचुलक संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । श्रीभाष्यवार्तिकम् । श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनपरम् । यतीन्द्रमतदीपिका च । श्रीगोविन्दाचार्यसूनु- श्रीनिवासाचार्यकृता । सकलाचार्यमतसंग्रहश्च । स्वण्डे २ गूढार्थदीपिका । श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायी- व्याख्या। रसव्याख्या च । खण्डानि ३ ३ आश्वलायनसूत्रप्रयोगदीपिका । श्रीविद्वद्वरमंचनाचार्यभट्ट- विरचिता खण्डे २॥ काव्यालंकारसूत्राणि । पण्डितवरवामनविरचितवृत्तिसमेतानि कामधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि खण्डे २। श्रुत्यन्तसुरद्रुमः । श्रीपुरुषोत्तमप्रसादविरचितः खण्डानि ३ ३ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः। श्रीभट्टोजदीक्षितसंकलितः खण्डे २ २ श्रीविद्वन्मण्डनम् श्रीविठ्ठलनाथदीक्षित विरचितम् । गोस्वामि श्री- पुरुषोतमजीमहाराजविरचित सुवर्णसूत्राख्यव्याख्यासहितम् २ . सांख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । कौमुंवरवास्तव्यपण्डितवरवासुदेव विरचितः। ब्रजभूषण दास और कम्पनी बनारससंस्कृत सीरीज़कार्यालय बनारस सिटी ૨

·No text on this page.