·TEXT PROBLEM
WITHIN THE
BOOK ONLY

·ettitietotste tietet ctet's
Bharata Itihasa Samshodhaka Mandala.
Stiya-grantha-mala No.41.
भारत-इतिहास-संशोधक--मंडळ
स्वीयं ग्रंथमाला क. ४१.
दक्षिणच्या मध्ययुगीन इतिहासाची
साधने.
खंड २रा.
Sources of
The Medieval History of the Dekkan.
Vol. II
BY
Ganesh Hari Khare.
deate
ले:-गणेश हरी खरे.
१८५६ ]
किंमत २ रु.
Price 2 Rs.
[ A. D. 1934
ଚିତି

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184518
LIBRARY
UNIVERSAL

·प्रस्तावना ४ साध. प्रस्तुत पुस्तक हा दक्षिणच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधनें या मालेचा दुसरा खंड आहे. यांत १३ प्रकरणे असून २० साधनाचा परामर्ष घेतला आहे. यांत ४ ताम्रपट व १२ शिलालेख यांची मूळे दिली आहेत व गहिलेल्या नांवर टिपणे लिहिली आहेत. या / साधनापैकी दौलताबाद ताम्रपटाचें मूळ इतरत्र प्रसिद्ध झालेलेच आहे. उरलेल्या तीन साधनांची मूळे मी देऊ शकलो नाही. या पुस्तकात जे ताम्रपट शिलालेख प्रसिद्ध झाले आहेत त्याची मुळे किंवा ठसे हे मडळाच्या सग्रहात आहेत. अभ्यासंना ते केव्हाही पहावयास मिळतील. या खंडात ज्या ताम्रपटशिलालेखांची मूळे दिली आहेत ते सर्व पहिल्या खंडाप्रमाणे नवीन आहेत. त्यांची मूळे इतरत्र कोठेही प्रसिद्ध झालेली नाहीत. फक्त असोगें ताम्रपट (प्रकरण क्र. १३) पहिल्या खंडात प्रसिद्ध झाला आहे. पण त्यावेळी तो केवळ मजकडे आलेल्या वाचनावरून प्रसिद्ध केला होता. पुढे तो ताम्रपटच प्रत्यक्ष मंडळसंग्रहात दाखल झाला. तेव्हा मूळ व मजकडे आलेले वाचन यात मोठी तफावत पडलेली दिसून आली. अर्थात त्याचे सुधारलेलें वाचन देणे भागच झाले. एपिग्राफिया इंडिका सारख्या अव्वल दर्जाच्या नियतकालिकांतही असे प्रसंग आलेले आहेत. उदाहरणार्थ, अमगाची ताम्रपट घ्या. याचे प्रसिद्धी- करण अनेकदा झालेले आढळतें. यात आलेल्या साधनांचे वर्गीकरण केल्यास ती कालदृष्टया श. ७३२ व १५२० या दोन शकामधील आहेत. भाषेच्या दृष्टीने पाहिल्यास ४ लेख ज्ञानेश्वर पूर्वकालीन मराठी, एक ज्ञानेश्वरकालीन मराठी, एक ज्ञानेश्वरोत्तर कालीन मराठी, ३ जुन्या कानडीतील आणि ७ संस्कृत आहेत. ज्ञानेश्वरपूर्वकालीन मराठी भाषेचे फारच थोडे नमुने आपणास माहीत आहेत. महानुभावाचे १।२ ग्रंथ जरी ज्ञानेश्वर पूर्वकालीन आहेत तरी या खंडांत प्रसिद्ध केलेल्या सावरगाव (श. १०८६), तेर (श १०८६), नेवासे (श. ११६१), या शिलालेखाच्या मानाने बरेच अलीकडचे आहेत. या खंडांतील व याच मालेच्या पहिल्या खंडांतील मराठी शिलालेस सोडून दिले तर इतरत्र प्रसिद्ध झालेले ज्ञाने- श्वरपूर्वकालीन शिलालेख सारे सहा आहेत. या दोन खंडात ज्ञामेश्वरपूर्वकालीन मराठी भाषेतील ५ लेख आले आहेत. ही संख्या थोडी असली तरी मराठीचे अति प्राचीन नमुने म्हणून या लेखांना फार महस्व आहे हे सांगण्याची जरूर नाही.

·(२) नेवासे येथील मराठी शिलालेख श. ११६१ चा म्हणजे ज्ञानेश्वरांच्या अगो- दर सुमारे ५० वर्षे कोरलेला आहे. या लेखात कणैरेश्वर देवाचा उल्लेख आहे. कणेरेश्वर हे करवीरेश्वर या रूपाशी संबद्ध असें रूप आहे. ज्ञानेश्वरांनी करवीरेश्व- राचे देवळांत बसून ज्ञानेश्वरी लिहिली असा प्रवाद आहे. तो खरा की खोटा हे सांगता येत नाही. पण नेवासे येथें करवीरेश्वर किंवा कणेरेश्वर या देवाचे देऊळ होतें येवढे मात्र या लेखावरून निश्चयाने ठरते. या खंडांतील परभणी ताम्रपटाकडे बन्याच लोकांचे लक्ष वेधलेले दिसते. त्यांत आलेल्या चालुक्य कुलाच्या माहितीमुळे ज्याप्रमाणे कानडी विद्वानाचे त्याजकडे लक्ष गेले त्याप्रमाणे त्यांत सोमदेव सूरी या जैन कवीविषयी माहिती आल्याने जैन विद्वानांचे त्याजकडे लक्ष लागले. दोघानाही वरील ताम्रपट आपआपल्या परीनें महत्त्वाचा वाटल्यामुळे त्यांनी तो अनुक्रमें प्रबुद्ध कर्नाटक व्हाल्यूम १५ अंक १ व एक जैन नियतकालिक यांत थोड्या फरकाने छापला., याशिवाय श्री गोविंद पै व श्री. पां. भि. देसाई यांनी भारती १ लें वर्ष ८, ९ व १० अंक व जय कर्नाटकाच्या १९७३ सालच्या डिसेबरचा अंक यात लेख लिहून परभणी ताम्रपटावरील विवेचना- संबंधी अनुकूल व प्रतिकूल विचार प्रकट केले आहेत. त्यातल्या त्यात श्री. गोविंद पै याचा लेख विस्तृत व विशेष विचारप्रवर्तक आहे. पण या विषयासंबंधीची चचा अजून .चालू आहे. तेव्हा त्याविषयी अनुकल प्रतिकूल विचार प्रकट करणे योग्य नसल्याने तो प्रश्न तसाच सोडून देतो. एकंदरीत तो ताम्रपट महत्त्वाचा ठरला येवढे मात्र निश्चित. तेर येथें कानडी लेख सांपडला हे विशेष आहे. आज तेरच्या आसपास कानडी बोलणाराचा मागमूमही नाही. पण सुमारे ८०० वर्षापूर्वी तेथें मराठी भाषा जाणणान्यांप्रमाणे कानडी भाषा जाणणारेही असावेत असे वाटते. काही अंशी तीच गोष्ट पुलुंज येथील लेखांचाही आहे. सध्या पुळुज येथे किंवा पुलंजच्या आसपास कानडीचा पत्ताही नाही. पण सात साडेसातशे वर्षांपूर्वी तेथें कानडी जाणणारे काही लोक होते येवढेच नव्हे तर पुलुंज व तिच्या आसपासची ग्रामनामेंही कानडी होती असें तेथील लेखांवरून दिसते. तेर व लातूर येथील लेखही महत्वाचे ठरल्याशिवाय राहणार नाहीत असे वाटते. या दोन्ही ठिकाणच्या लेखांच्या बाबतीत मी खात्रीने सागू शकतों की, लेखाच्या प्रसिद्धीकरणाने युरोपियन संशोधकांनी त्या गांवाविषयी केलेल्या संशोधनांत मी महत्वाची भर टाकली आहे. ज्येष्ठ शुद्ध १८५६ ग. ह. खरे.

·अनुक्रमणिका.
१
3
अनुक्रम
विषय
पृष्ठ
९ कदंब मारडदेव याचा सावरगाव शिलालेख श. १०८६
१. नेवासे येथील दोन शिलालेख श. ११६१ व श.. ..
११ यादव रामचंद्र याचा पूर शिलालेख श. १२०७
१२ वेळापूर येथील आणखी दोन शिलालेख श. १ व श. १२२
15 कदंब २ रा जयकेशिन् (गोवें ) याचा असोगे ताम्रपट श १ ५५ ९
१४ राष्ट्रकूट 3 ग गोविंद याचा बहुलावाड ताम्रपट श. ७२
१५ चालुक्य विजयादित्य याचा बोरगांव ताम्रपट श. ५२०
१६ दौलताबाद ताम्रपटाविषयी एक टिपण
१७ चालुक्य ३ रा अरिकेसरिन् याचा परभणी ताम्रपट श ८-
१८ पुळंज येथील कानडी शिलालेख श. ११२१ व श, ११४९
१९ भिवघाट येथील कानडी शिलालेख
२० तेर येथील चार शिलालेख
२१ लातूर येथील दोन शिलालेख...
?? Summary of this book in English
91
२३ सूची
३१
...
...
...

·शोधपत्रक पृ. ओ. शुद्ध. ३ १२ अशुद्ध. [नगाळा दिधली पट्टोग्गरिका पर्व १८” १६ पर निळयन्त १२ १६ " १६ 33 १५ दीधली कूपट्टोम्गरिका पूर्व आहे १८ आहे १६ परं निळयन्तं पाम्बर साहाण, देवेय शुद्ध १२ १५ ५२ ६८ पाम्बर साहणिदेवेय शुद्ध १५ १३ ८५ शेवटची ओळ इन साउथ ऑफ सदन संक्षेप इंडि. अँटि. व्हॉ. इडियन अॅटिक्वेरी व्हॉल्यूम. एपि. इंडि. व्हॉ. एपिमाफिया इंडिका व्हॉल्यूम. एपि. कर्ना=एपिग्राफिया कर्नाटिका. जे. बी. बी. आर. ए. एस. जर्नल ऑफ दि बाँबे बैंच ऑफ दि रोयल एशियाटिक सोसायटी. द. म. इ. सा. सं. दक्षिणच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधने खंड. भा. इ. सं. मं. त्रै.व. अं=भारत इतिहास संशोधक मंडळ त्रैमासिक वर्ष अंक. Ep-Epi. Ind.-Epigraphia Indica J. Journal J. R. A. S.=Journal of the Royal Asiatic society ·दक्षिणच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधने खंड २रा Dono- ९ कदंब मारडदेव याचा सावरगांव शिलालेख श. १०८६ ( श्री. ग. ह. खरे) *उपलब्धि-प्रस्तुत शिलालेख मला सावरगांव ता. ( तुळजापूर जि. उस्मानाबाद) येथे मिळाला. हा तेथील 'मलिकार्जुन' नांवाच्या एका जुनाट देवालयांत एका खांबाच्या दक्षिण बाजूवर लिहिलेला आढळला. याची लांबी व रुंदी अनुक्रमें १४ व १० इंच आणि ओळी ८ असून प्रत्येक ओळींत ११-१५ अक्षरे आहेत. अक्षरवटिका-अक्षराचें सामान्य स्वरूप ११ व्या शतकांतील देवनागरी आहे. 'स' व 'श' यांतील फरक स्पष्ट आहे. म' अगदी हल्ली सारखाच काढला आहे. पृष्ठमात्रा कोठेहि वापरलेली नाही. अनुस्वार पोकळ काढला आहे. भाषा-मराठी गद्य आहे हे सकु, सुध, देवीचेआ कीर्तनासि, वीसोवे, द्राम, माधवनायके, फेडी तो, वगैरे रूपांवरून सहज दिसून येणार आहे. काल- कालाचा उल्लेख 'सकु १०८६ तारण संवत्सरे आश्विन सुध १ गुरौ' असा आहे. जंत्रीप्रो गत श. १०८६ ला तारण संवत्सर येतो; पण आश्विन शु. १ ला शनिवार येतो. इंग्रजी तारीख इ. ११६४ सप्टेंबर १९ ही येते. विषय- या लेखांत मुख्य विषय दानासंबंधीचा आहे. दान देणारा पहिला गृहस्थ मारडदेव हा आहे. याच्या पाठीमागें कडंबकुलतिलक व महामंडलेस्वर अशी दोन उपपदे आहेत. आज आपणांस गोवें, हान- पा. स. १०।१८५२ ·३ द. म. इ. साधनें खं.२ गल व वनवासी या तीन ठिकाणचे कदंब माहीत आहेत. पण या तिन्ही कदंबाच्या वंशावळींत वरील नांव सांपडत नाही. महामंडलेस्वर पदावरून तो मांडलिक होता हे स्पष्ट आहे. पण कोणाचा हे येथे सांगितले नाही. त्याचा नोकर भाली याने अंबा देवीच्या कीर्तनासाठी काही विसोवे दिले. येथे कीर्तन या शब्दाचा अर्थ नेहमींचा म्हणजे गुणवर्णन हा नसून देऊळ हा घ्यावा असे मला वाटते. ताम्रपटशिलालेखांतून कित्येक ठिकाणी कीर्तन या शब्दाचा देऊळ असाच अर्थ करावा लागतो ( पहा-प्रसन्न कुमार आचार्य यांचा A dictionary of Hindu Architecture हा ग्रंथ; पृ. १३० ते १३२ ). विंशोपक या संस्कृत शब्दापासून (वीशोवअ, वीसोवा आणि त्याचे अनेक वचन वीसोवे ) वीसोवा हा शब्द बनलेला दिसतो. किती वीसोवे दिले हे लेखांत सांगितले नाही. माधवनायक व लाहिंपनायक या दोघांनी मिळून दरमहा २ दाम दिले आहेत. या दोन पुरुषाविषयी अधिक माहिती या लेखांत नाही. पण नायक हा शब्द हल्लीप्रमाणेच लेखकाली सावकारकाचक तर नसेलना ? विस्वे व दाम ही दोन नाणी आज आपणास अगदी क्षुद्र वाटतात पण जों जों मागील काळांत जावें तों तो विलक्षण स्वस्ताई असलेली दिसून येत असल्यामुळे त्यावेळी या देणग्याही कोरून ठेवण्याइतक्या महत्त्वाच्या असल्या पाहिजेत हे उघड आहे. ही देणगी मात्र देवीच्या नित्यनैमित्तिक खर्चासाठी असावी असे वाटते.कारण ती प्रतिमास द्यावयाची आहे. यापुढे जो या देणग्या फेडणार नाहीं, तो कुत्रा किंवा डुक्कर वगैरे पशू होईल असे सांगितल्याचे दिसते. पण फेडी याचा न फेडी हा अर्थ कसा होऊ शकेल ? फेडी याऐवजी न फेडी असे शब्द असते तर फारच बरे झाले असते. शेवटच्या ओळींत ' बहुभिर्व- सुधा भुक्ता राजभिः सगरादिभिः' या श्लोकाची दुसरी ओळ घेतली आहे; पहिली गाळून टाकली आहे. वाचन. ( १ ) सकु १०८६ तारण संव ( २ ) त्सरे आश्विन सुध १ गुरौ कडं [व] ( ३) कुलतिलक महामंडलेस्वर मा ( ४ ) रड (१)देवराणक तत्पादपद्मोपजी ·नेवासें शिलालेख. ( ५ ) वि भाली अंबादेवीचे कीर्तनासि वीसोवे म- (६) माधवनायके लाहिंपनायके मासप्रति द्रा ( ७ ) म २ दत्तन] फेडी तो स्वान गावपशु- ल य ( ८ ) स्य यस्य य [दा] [भ] मी तस्य तस्य तदा फलिं] १० नेवासे येथील २ शिलालेख श.११६१ व श.? (श्री. ग. ह. खरे.) *नेवासे येथील मुक्कामांत मला जे २ लेख मिळाले ते पुढे देत आहे. १ उपलब्धि-हा लेख मोहिनीराजाचे देवळाचे जवळच उत्तरेस असलेल्या एका वाड्यांत ( हा वाडा काण्णव देशपांड्यांचा आहे ) एका वाटोळ्या दगडावर खोदलेला आढळला. दगड सुमारे १॥ फूट व्यासाचा असून त्याला दोन्ही तोंडावर वाटोळ्या २ इंच रुंदीच्या व १ इंच जाड अशा अंगच्याच पट्टया दाखविल्या आहेत. माथ्यावर दोन इंच रुंद वर्तुळामध्ये असलेल्या खोल भागांत लेख खोदला आहे. लेखाच्या ओळी ६ असून त्यांत अनुक्रमें १३, १८, १५, १९, २५, २५, अक्षरें आहेत. शेवटच्या ओळीशिवाय बाकी लेख अक्षरवटिका- अक्षरांचे सामान्य स्वरूप १२ व्या शतकांतील यादवांच्या शिलालेखाप्रमाणे आहे. पृष्ठमात्रा कोठेही उपयोगांत आणलेली नाही. 'श्री' वर वेलांटी खेरीज डाव्या अंगास मात्रा दिलेली आहे. कोठे एक व कोठे दोन अशा चरणरेषा काढलेल्या आहेत. 'ए' म्हणजे उलटा समभुजत्रिकोण आहे. भाषा-या लेखाची भाषा संस्कृतप्रचुर मराठी असून अशुद्धता अगदी नाही. मी आंबे येथील २ या शिलालेखावरीलनिबंधांत सांगितलेले आहे. शाबूद आहे. १ ही ओळ अगदी खराब झाली आहे. अक्षरांचे थोडे थोडे भाग दिसत आहेत त्यावरून लिहिली आहे. पण हाच मजकूर तेथें आहे. पा. स. १०।१८५२, ·द.म.इ. साधनें खं.२ की, या वेळची मराठी भाषा कांहीं संस्कृत रूपे व काही मराठी रूपे यांनी बनलेली असते. हा लेख म्हणजे याचे आणखी प्रत्यंतर आहे. ईए, दे, देवें दीधली, ही रूपें ध्यानात ठेवण्यासारखी आहेत. काल-लेखाचा काल शके ११६१ विकारी सवत्सरे असा आहे. गत शक ११६१ ला विकारी संवत्सर आहे. या लेखांत राज्यकर्त्याचा उल्लेख नाहीं हे विशेष आहे. विषय- ज्या खांबाला टेकून ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली असें म्हणतात त्या खांबावरील लेख इंडि. अॅटि. व्हॉ. ४ मध्ये छापला आहे. त्यांत आरंभी 'ऑन्नमः [ कर ] वीरेश्वराय' असें वाक्य आहे. हा सर्व लेख संस्कृत भाषेत असून यांत बहुधा याच देवाच्या अखंडनंदादीपासाठी दर- महा ६ रुपयांची वृत्ती करून दिली आहे. मला लेखाचा ठसा घेण्यास सवड मिळाली नाही व इंडियन अँटिक्केरीमध्ये त्याची प्रतिमा दिलेली नाही. ओझरत्या दृष्टीने पाहिला असतां असे वाटते की, हा लेख मुसलमानी कालांतील असावा. त्या मानाने हा लेख जुना आहे. ज्याला मराठीत कण्हेर म्हणतात त्यालाच संस्कृतमध्ये करवीर असें म्हणतात. शिलालेखांत या दोन रूपांमधील ' कणैर ( ईश्वर ) असें रूप सांपडते. करवीर हे कदा- चित् कण्हेरचे संस्कृतीकरणही असणे शक्य आहे. 'कणैरेश्वर ' हे ज्या देवाबद्दल भूमी दान केली त्याचे नांव. नेवाशाचे लोक असे सांगतात की, हल्ली ज्या ठिकाणी ज्ञानेश्वरांचा खांब आहे तेथें पूर्वी करवीरेश्वराचे देऊळ होते. हे म्हणणे काहींसें खरें असावे असे वाटते. कारण देवळापाठीमागील इमारतीचे मधले दोन दर्शनी खांब हेमाडपंती पद्धतीचे खात्रीने आहेत. या देवाचा जुना वृत्तीकार शुक्लयजुर्वेदाच्या माध्यंदिन शाखेचा व शौनक गोत्री असून त्याचे नांव श्रीसिलूपंडित होते. पांपूवीहरि म्हणजे खलाल पिंपरी असावी. हे गांव नेवाशाच्या सीमेवर आहे. या गांवाच्या सीमेंतील १८ निवर्तने जमीन देवाकडे पूर्वीपासून चालू होती असे दिसते. ६ व्या ओळीवरून असे म्हणतां येते की तत्कालीन अधिकान्याने ही जमीन वृत्तिकाराच्या पोषणाकरितां पुन्हा नव्याने सनद देऊन चालू ठेविली. वाचन ( १ ) स्वस्ति श्री शकू ११६ १ विकारी सं ( २ ) वत्सरे ॥ श्री कणैरेस्वरदेवालये ॥ पुराण ॥

·पूर शिलालेख. ५ ( ३ ) वृत्तिकारः । शौनकगोत्रीयः । माध्यंदिनः ॥ ( ४ ) श्री सीलूपंडितः ॥ तथा पांपूवीहरिसीमागारे ॥ ( ५ ) पुराण वृत्ती भूमी निवर्तने सर्वनमसें अठरा १८ 'ईए भूमी ( ६ ) कणैरेश्वरदे मूली॥हे भूमि देवें पुरुषेण ॥ जीवणा दिधली ।। २ हा अगदी छोटा म्हणजे दोन ओळींचा शिलालेख नेवासें बुद्रुक- मध्ये नारदमुनीच्या देवळाजवळ एका दगडावर कोरलेला आढळला. या लेखाच्या दोन ओळी असून त्यांत अनुक्रमें १५ व १६ अशी अक्षरे आहेत. अक्षर अर्वाचीन म्हणजे तेराव्या चौदाव्या शतकांतील असून च, ण्य यांची रूपेंच कायती ध्यानात ठेवण्यासारखी आहेत. लेखाची भाषा मराठी पण अगदी अशुद्ध आहे. लेख असाः-- ( १ ) स्त्रिलादमाठ च उदकदाना च समस्त ( २ ) पुण्यपान देवाल्यं धा आकुरिमाहदेति याचा अर्थ असा दिसतो की, मठ बांधणे व पाणी पिण्याची व्यवस्था करणे ही कामें पुण्याची खाण आहेत. आणि देवालय बांधणे हे तर त्याहूनही फार पुण्यकारक आहे. ११यादव रामचंद्र याचा पूर शिलालेख श.१२०७ (श्री. ग. ह. खरे) उपलब्धि-*प्रस्तुतचा शिलालेख मंडळाच्या प्रदर्शनांतील असून तो सासवड ( सासवड-पुणे ) जवळच्या पूर गांवाहून आणिला असल्याचे समजतें. - १ . - १ येथे दगड फुटला आहे. पण 'ई' ची वेलांटी व खालचा भाग स्पष्ट दिसत आहे. २ 'ण' चा उजवा भाग दिसत आहे. 3 अगदी अस्पष्ट पण भाषेच्या दृष्टीने ध किंवा न्ह पाहिजे. · ली ' चा उजवा काना व वेलाटी ही स्पष्ट आहेत; ' ल ' अस्पष्ट. *पा. स. २११८५२ - ·द.म.इ. साधनें खं.२ वर्णन-ज्या दगडावर लेख कोरला आहे, त्याची उंची २॥ फूट, जाडी ५ इंच व रुंदी वरून खाली ९, १२ व ९ इंच अशी आहे. लेखाच्या वर डाव्या अंगास चंद्र उजव्या अंगास सूर्य काढले आहेत. त्या खाली ११ ओळी मजकूर असून मजकुराखाली गद्धेगाळाचं चित्र आहे. पहिल्या ९ ओळी सलग आहेत. शेवटच्या २ ओळींचें, गद्धेगाळाच्या चित्रांतील गाढवाच्या कानांनी, २ भाग झाले आहेत. दगड खडबडित असल्यामुळे अक्षरे उठून दिसत नाहीत. जो जो खाली यावें तो तों अक्षरे बारीक बारीक होत आली आहेत. शेवटच्या ओळींतील अक्षरें एकदम मोठी झालेली दिसतात. अक्षरवटिका- लेखाचे स्वरूप १२ । १३ व्या शतकांतील याद- वांच्या इतर देवनागरी लेखांप्रमाणेच आहे. पहिल्या ४५ ओळींतील अक्षरांचे वळण जितकें रेखीव आहे, तितकें बाकीच्या ओळींत दिसत नाही. र्षे (ओ. २), दौ ( ओ. ३) व, प्रौ ( ओ. ४) या ठिकाणी पृष्ठमात्रा आहे असे वाटते. स्रीवर मात्रा आहे भाषा-मराठी गद्य आहे. काल-लेखाचा काल शक १२०७ पार्थिव संवत्सर आश्विनादौ असा आहे. गत शक १२०७ ला पार्थिवसंवत्सर आहे. वार दिलेला नस- ल्याने मितीचा पडताळा घेता येत नाही. कदाचित आश्विनादौ याचा अर्थ आश्विन शुद्ध १ असेल. विषय-लेख घाण झाला असल्याने चांगलासा लागत नाही. पण जो लागतो त्यांत श्रीमत्प्रौढप्रतापचक्रवर्ति रामचंद्र देव, दफ्तरखान्यावरील मुख्य हेमाडिपंडित, सेनापति किंवा न्यायाधीश बोईदेव (?) स्रीपत पभुण ( ? ) नायक, व रामचंद्रदेव यांचे उल्लेख दिसतात. बहुधा राम- चंद्र देवाला काही तरी इनाम करून दिल्याबद्दलचे हे दानपत्र असावें. वाचन. ( १ ) स्वस्ति स्त्री सकू १२०७ (२) वर्षे प (पा ) र्थिव सवछरे ? १ शिलालेखाचा ठसा घेता येत नाही. तेव्हा प्रत्यक्ष पाहून जसा लागला तसे वाचन दिले आहे.

·वेळापूर शिलालेख ( ३ ) आस्विन ( ना ) दौ अोह स्त्री ( ४ ) मप्रौ ( त्प्रौ ) ढप्रतापचक्रव ( ५ ) ती स्त्रीरामच( )द्रदेवविजय ( ६ ) राज्यौदै तदपादपदुमोपजिवि स ( ७ ) कळकर्णा ( रणा ) धिप हमाडि पडि (८) तो । त बोइ दंडनायक । स्त्रीपत प(म) (भु?) ९) में नायक । रामचंद्रदेवों नाडिती जीवि...... (१०) ळक कुळ........ ( ११) सोडि... .... ..... १२ वेळापूर येथील आणखी दोन शिलालेख श.? व श. १२२२ ( श्री. ग ह. खरे) . नुकत्याच छापलेल्या दक्षिणच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधनें खंड' १ ला. या पुस्तकांत मी वेळापूर येथील दोन शिलालेख यथाशक्ति लावून प्रसिद्ध केले आहेत. मला त्याच गांवीं आणखी दोन शिलालेख मिळाले ते पुढे देतो. हे लेख आर्किआलॉजीच्या खात्यास सांपडल्याचे दिसत नाही . OM हा शिलालेख गांवाच्या मध्यभागी अर्धवट गाडलेला असा आढळला. त्यामुळे यास उकरून काढावे लागले. याची उंची ४ा फूट आणि रुंदी वर, मध्ये व खाली अनुक्रमें १॥ फूट १॥फूट व १। फूट अशी आहे. आरंभी सांब, त्या- खाली डाव्या अंगास सूर्य व उजव्या अंगास चंद्र काढला असून खाली २ ओळी मजकूर लिहून झाल्यावर त्या खाली कमलावर उभी असलेली २। 1पा. स. १२११८५२.

·८ द. म.इ. साधनें खं.२ फूट उंचीची दिगंबर मूर्ति खोदलेली आहे. हिच्या एका अंगास तलवार व दुस-या अंगास सवत्स धेनू आहे. या मूर्तीच्या डोक्याच्या दोन्ही अंगास लेखाच्या ४ओळी आहेत.हा लेख जैनांचा म्हणावा तर वर सांब आहे व वैदिक धर्मीयांचा म्हणावा तर दिगंबर मूर्ति आहे. असो. लेखाच्या एकंदर ६ ओळी आहेत; पण त्या पैकी फक्त पहिल्या ओळींतील 'स्वस्ति श्री' व ५ व्या आणि ६ व्या ओळींतील ‘मंगल महस्री' येवढी अक्षरें लागली आहेत. बाकीचा भाग लागत नाही. या शिवाय मानेयांच्या वाड्याच्या दर्शनी भागाजवळच एक चंद्र- सूर्याकित दगड आहे. त्यावर अक्षरांच्या कांहीं खुणा दिसतात पण लेख अगदी अस्पष्ट असल्याने ठसा घेण्याच्या भरीस पडलों नाही. २ उपलब्धि हा लेख गांवाच्या दक्षिणेस पूर्व पश्चिम वाटेवर असलेल्या एका खडबडीत दगडावर कोरलेला आहे. याची उंची ४ फूट व रुंदी १ फूट आहे. यावर आरंभी सांब, त्याखाली डाव्या बाजूस सूर्य व उजव्या बाजूस चंद्र अशा आकृति आहेत. लेखाच्या ओळी १४ असून प्रत्येक ओळींत १० ते १५ अक्षरे आहेत. अक्षरवटिकाः- अक्षरांचे स्वरूप प्रसिद्ध केलेल्या लेखांप्रमाणे असून पृष्ठ मात्रा कोठेही नाही. भाषा-भाषाही पूर्वीच्या दोन लेखांप्रमाणेच तत्कालीन मराठी आहे. काल-लेखाचा काल श.१२२२ शावरी संवत्सर असा आहे.गत शक १२२२ ला शार्वरी संवत्सर येतो. पुढे ज्येष्ठ असा काही तरी शब्द आहे पण तो शब्द मला अजून नीट लागला नाही. विषय-या लेखांत प्रौढप्रताप चक्रवर्ति रामचंद्रदेव [यादव] त्याचा [माणदेशसंबद्ध] सर्वाधिकारी श्री जोइदेव, त्याच्या हाताखालील ब्रह्मदेव- राणा व त्याचा भाऊ बाइदेव यांचे उल्लेख असून शिवाय बाइदेवाने वटेश्वर देवाला मठ करून ओवरी दिल्याचे सांगितले आहे. या लेखाचा लेखक दामोदर पंडिताचा मुलगा माइदेव हा आहे. कदाचित् मी प्रसिद्ध केलेल्या लेखांपैकी १ ल्या लेखाचा लेखकही हाच असू शकेल; कारण दोन्ही लेख एकाच गावांत व एकाच वर्षांत खोदले असून एकाच देवाविषयींचे आहेत.

·१३ असोगे ताम्रपट.
वाचन.
( १ ) स्वस्ति श्री शकु १२२२ सर्वरी सं व
(२) स(त्स)रे ज्येष्ठादौ श्रीमत्प्रोढ
( ३ ) प्रतापचकवर्ति श्रीराम
( ४ ) चंद्रदेवविजयराज्योदयि त
(५) दुपादपदुमोपजीवी सर्वाधि
( ६ ) कारी श्रीजोइदेव तं(त)नि(नि)रोपि
( ७ ) त ब्रह्मदेराणे तभ्रातर बाइ
(८) दे७राण माणदेशासंबंध वे
(९) लापुर तेथल ध [ में ] स्थल वटेस्व
(१०) राचे गुण मठअ केले वा। वोव
(११) र बाइदेवें दत पाली तो स्वर्गा
(१२) जाए न प(पा)ली तो नरका जाए लेष
(१३) क दामोदरपंडितसुत माइदेव मंगलं
(१४) महश्री
१३ कदंब २ रा जयकेशिन (गोवे) याचा असोगे
ताम्रपट श. १०५५
(श्री. ग. ह. खरे)
'दक्षिणच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधनें खंड १ ला' यांत
'असोगे' येथील ताम्रपट प्रसिद्ध केला आहे (पृ. २६ ते ३२.). त्या-
वेळी प्रत्यक्ष ताम्रपट माझ्या हाती आला नव्हता. आतां तो मिळाल्यामुळे
ताम्रपटावरून केलेले वाचन, लेखनासंबंधीची इतर माहिती व ताम्रपट- ,
वर्णन ही देत आहे. हा ताम्रपट दिल्याबद्दल त्याचे मालक श्री. गणपतराव
इनामदार ( असोगे ) यांचे आभार मानिले पाहिजेत.
+या अक्षराविषयी शंका आहे.
द. म. इ. सा. खं. २-२

·द.म. इ. साधने खं.२ वर्णन- ताम्रपटाचे ३ पत्रे असून प्रत्येकाची लांबी व रुंदी ८कट" व ६०" आहे. पहिल्या व शेवटच्या पत्र्यांच्या बाहेरच्या बाजू नेहमीप्रमाणे कोन्या आहेत. ताम्रपटाची कडी मजकडे आलेली नाही. चार बाजूंवर अनुक्रमें १२, १३, १२, १२ अशा ओळी असून प्रत्येक ओळींत २० ते २५ अक्षरे आहेत. अक्षरवटिका- अक्षरांचे स्वरूप १०।११ व्या शतकांतील देव- नागरी आहे. पृष्ठमात्रेचा सर्वत्र उपयोग केला आहे. अनुस्वार व विसर्ग बहुधा पोकळ काढले आहेत. धा काढतांना त्या वेळच्या पद्धतीप्रमाणे धची उभी रेघ व धाचा काना यांच्यामध्ये आडवी, दोन्ही उभ्या रेघांना जोडणारी रेघ काढली आहे. ए व ई यांची वळणे यादवांच्या उत्तरकालीन लेखांत सांपडतात त्याचप्रमाणे जवळजवळ आहेत. लेखनपद्धति- ब बद्दल व वापरला आहे. उदाहरणार्थ- विभर्ति ( ओ. ३), कादंव ( ओ. १०), वुधो (ओ. ४७) वगैरे. श बद्दल काही ठिकाणी स लिहिला आहे. उदाहरणार्थ- सौर्य (ओ. २१), गलगेस्वर ( ओ. २८), साके ( ओ. ३८). विसर्गापुढे श किंवा स आला असतां बहुधा विसर्गाचा परसवर्ण केला आहे. उदाहरणार्थ- वश्शिवश्शिवं ( ओ. २), दक्षिणस्सुमनसां ( ओ. १८), र्थज्ञश्शासनं ( ओ. ४९). वाचन. पत्रा पहिला बाजू दुसरी १ ) श्री भूयाद्विभूत्यै भवतां स वराहवपुर्हरिः [*] पोत्रप्रांतस्छि (स्थि) ता य।- ( २ ) स्य मुस्ता स्तंवायते मही ॥[१॥*]स वश्शिवश्शिवं दद्यान्मौलौ यस्य (३) हिमद्युतिः[*] विभर्ति नाकनलिनीमृणालशकलश्रियं ।।२॥*]पुरा पु ( ४ ) राणां विजये शभोः कतिचिदास्पदं । चक्कुललाटफलके श्रमस्त्रे ५) दोदविदव(वः)॥३॥*] कदंवतलमाप्तेभ्यस्तभ्यो नेत्रत्रयार्चितः [0"] चतुर्भ ( ६ ) जस्समभवस्छौ(च्छौ)धैर्यधरो नरः [॥४॥*]शक्तिमाविबुधानंदक ·१३ असोगे ताम्रपट (७)र(रः)स्कंद इवापरः।*]त्रिलोचनकदवाख्यां विभ्रदद्भुतविक्रमः[॥५॥*] (८)स नागवल्लीकलित कदलीषंडमंडिते । चकार कोंकणे वा (९) सं विलासवसातस्चि(श्चि)रं । [॥६॥*] ततः प्रववृते वंशश्शुद्ध श्शीतांशुनि (१०)र्मलः । अम्लानकमलोलाप्तो महेस्व(श्व)रकृतस्छि(स्थि)तिः ॥७॥*] कादंवप (११) दविख्यातो राजहंसोपशोभितः । अभंग इव गंगायाः प्रवा (१२) हो हिमवनि(१)रेः ।।६॥ एतस्मि(स्मिोन(च)यकेशिभूपतिरभूदं भधिगर्भो पत्रा दुसरा बाजू पहिली (१३) द्भवै रत्नैरर्थिहितैश्चकार सफलं यस्त्यागसिंहासनं। [1]निश्श(श्शं) (१४) कोंकतटे गृहीतसमरौ चालुक्यचोलाधिपौ कृत्वा रायपि (१५) तामहेति महतीमद्धा प्रसिद्धिं गतः । [९॥*] तस्माद्विजयादि त्यस्सत्यवता (१६) मग्रणीर्गुणैः प्रगुणः [*]जातम्स यस्य कीर्तिविलसति लोके पताकेव ॥ [१०॥*] (१७) जातोस्माज्जयकोशदेवनृपतिस्सी(स्सा)क्षादिवाघोक्षनः[*] क्षोणीर । + (१८) क्षणदक्षिणस्सुमनसामानंदसंदोहदः।।*]यो वाल्यो(ल्ये)पि यशोदयापा- (१९) रिगतस्सत्योलसन्मानसो दृष्टोदारपराक्रमो वलिजये (२०) लक्ष्म्या समालिंगितः [॥११॥*] अस्योसा(त्सा)हसखस्य साहसवतो निस्सं(श्शं)क (२१) सौ(शौर्यस्छि(स्थि)तेः(ते)र्माहात्म्यं महनीयमानमहसः किं वर्णयामो वयम् [*] (२२) यस्मै विस्मयवान्वितीर्य विधिना सर्वस्वभूतां सुतां सार्ध वानिगजब (२३) नेन पृथिवीनाथः कृतार्थोभवत् ॥ [१२॥*] कृतभोगपुरावासो वि।- ·१२ ६.म.इ. साधनें खं.२ (२४) लासवसतिपः । स.पुष्णन्नथिसार्थस्य विविधार्थैर्मनोरथान् ॥१३॥*] (२५) सरित्सह्याद्रिसंभूता शैवैलिगौनरंतरा [*] मलपहारिणीत्यस्ति सा पत्रा दुसरा बाजू दुसरी (२६) पपापापहारिणी।[॥१४॥*]क्षत्रक्षेत्रक्षयोद्धृतस्फूर्जवृजिनमार्जनात् । प्रा (२७) प्ता परशुरामस्य स्वस्य नाम्नो यथार्थतान्(म)। [॥१५॥*] तस्यास्ती रेस्ति भगवान् (२८) स्वयंभूर्भुक्तिमुक्तिदः । शंभुः प्रसिद्धस्छो (स्थौ)ल्येन गलगेस्व(श्व) रसंज्ञया ।[॥१६॥*] (२९) दत्तभक्तजनानन्दः पलसीदेशभूषणं(गः)। प्रकटीकृतमाहात्म्यस्तत्त ३०) द्वरसमर्पणात् । [॥१७॥*] तस्मै पूजोपचारार्थ जीर्णोद्धरणकर्मणे । त ३१) था चैत्रपवित्रादिपर्वणे सत्रसिद्धये। [॥१८॥*] तत्तद्भोगविभूत्यर्थ (३२) भक्तिनिर्भरमानसः । महामाहेस्व(श्व)रः प्रादाजयकशिमही (३३) पतिः । [१९॥*] कंपणे कालगिर्याख्ये पट्टोग्गरिकाभिधं ॥ ग्रामं त्रिभोग (३४) संपन्नं सर्ववाधाविवर्डिनतं ।[१२०॥*]नमस्यं सर्वलोकस्य यावदाचंद्रता (३५) रकं । प्रसिद्धचतुराबाट (ट )पर्खप्तीमासमन्वितं । [॥२१॥*] तपो निष्ठागरिष्ठस्य (३६) शिवशक्तेस्तपोनिधेः। वारिधारां समुप्त (त्स) ज्य पाणौ तत्पिडिकात (३७) टे । [१२२॥*] सर्वप्रधानसंमत्या पुरोहितपुरस्सरो[*] विद्यावदातवदने पत्रा तिसरा बाजू पहिली (३८) विद्वद्वर्गेन्तिकस्छि (स्थि) ते ॥ [२३॥*] सा(शा)के शरशराशांके प्रमादिपरिवत्सरे । (३९) फाल्गुने शुद्धपक्षस्य प्रतिपद्दिवसे शुभे। [॥२४॥*] सूर्योपरागे सौहि (४०) सर्वपर्वोत्तमोत्तमे । अत्रैव चित्रचारित्रः प्राह श्रीकोंकणेश्वरः [*] ·कदंब २ रा जयकेशिन् (गोवे ) याचा असोगे ताम्रपट श. १०५५ 2 2 4 4 6 मुलाला भावगीताशवशिवदयामानाटासा दिनानाति ताजावाजालनीनमाल रानाकयारियापुमा विदारयाला दातचिदात्यदावालिलारपालावायमान बादातर दवतलमाप्तित्यानात्यान नवदाचितम् दत समलवायाटीलिटीवीजनमाशिमाचिदानका सिताप वालावलकादयानावित विवाण मला में कमा पानातवादलीचडदिाताका नाकाकागवा अमितामसीतातमीततः पवतवाणगीनी गनि ATामालायामामादनातति कार्दप माता माविमापायनित गाईको गोटा प्रवा कानलिEि 6 8 8 10. 10 hindi 12 12 1 B. I. S. M. Collection of Cor perplates No. 17 scale i th 14 16 18 नाम पाताहताश 14 | मनातवाटानमा सवाशिवरियावदयामातालसा सादात पताजावाजालनीलगानुमानायरियामा मानिसीयाना तिचिदात्यदाचपुलिलारपनायायमा 16 18 बादावन दिवतलमाप्तित्यानात्यान नवदाचित चतु। अमनवमटीलेवनानमानिमाचिवदान देकर तापी वालापनकादयानातिन तविषाणा मला मेंदबावालात वादेली चडमद्विातावकानिकिकाग वा साजिनामवमतित्तिनातन पवातवारणोदीनगुनि 22 पानापानालाबासिामादलतति काविप गीता नीदान सा पानातिनाग नगद पूवा 24 20. 20 22 24. 4 B. I. S. M. Collection of Couverplates No. 17 ·26 26 28 28 30 30 मानवा मालमातीसितारावरियावदद्यामानादास्त मनात तारजादाजालनीमागाल राना मायापुनाय मांगातिदीयमाना दातचिदात्यदावमुलिलारपालापारामात बाद वदनानुदवातलमाप्तित्यासात्यानिकवद्याक्तिवत समलवातायात वीज नाजिमानिनुदानका तापमानामावलक्दयास्गानिवतावान 34 नजादवाना लातादिलीचरनशिताका नाकाकागदा प्रितगमनमीतातमीततम् वनातवारणमीना गति वाला व्यायामादल वानमिति कादवपा तानाहादसापामानितमाचगाव गट्रिा प्रदा 32 32 34 36 36 wati virail Ž B. I. S. M. Collection of Copperplates No. 17 38 4, 40 पाताहता 38 सामाजिता मातमाशातावरियावदयामाताटामा सोनाति नाजावाजामनीमामाल रामायरियामा मोगा नदीयमान दातचिदास्यदानालिलारपरलाषयमान 42 बादातदननादैवतलमाप्तित्यानात्यान नवदाचित तु | मननवतातिवमाननम्मानिमाचिनुदान देकर 41 वीपीवालाचन दयानातिवद्धतानपण मंगा में दावा तितवादली घटनादाताकानीकाकागवा 46 अमितामतीतात तितःप्रवचतवमामालगीनगान मानवालालोमोसालादानमिति कादवप दात को तानाजानमा पानिमचनगडकन गाष्ट्रिय पवा 41 40 48 Ť B. I. S. M. Collection of Copperplates No. 17 ·१४ बहुलावाड ताम्रपट. (४ १) आगामिभूपानभ्यर्थ्य धर्मोयं पाल्यतामिति ॥ [२५॥] सामान्योयं (४२) धर्मसेतुर्नृपाणां काले काले पालनीयो भवद्भिः। सर्लानेता (४३) न्भाविनः पार्थिवेंद्रान्भूयो भूयो याचते रामचंद्रः॥ २६॥*] स्व ।- (४४) दत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् । षष्टिं वर्षसहस्रा।- (४५) णि विष्ठायां जायते क्रिमिः। ॥२७॥*] श्रीशारदापदसरोरुहलोल ।- (४६) भंगः ख्यातिं गतो जगति जङ्गमभारतीति । श्रीसोमदेववि (४७) बुधो व्यदधादिदं श्रीत्रैलोक्यदेवतनुभूरुपमन्युगोत्रः ।[१२८॥"] (४८) अनल्पशिल्पकुशलो रामदेवाभिधः शुचिः । अलिखन्निखि (४९) लार्थज्ञश्शासनं नृपशासनात् ॥ [२९॥*] मंगल महाश्री ॥ * ॥ १४ राष्ट्रकूट गोविंद ३ रा याचा बहुलावाड ताम्रपट श. ७३२ यांनी खान. (श्री. ग. ह. खरे.) उपलब्धि- हा ताम्रपट श्री. सर. आवासो मुजुमदार देशांतून आणला. यावर पूर्वी म्हणजे श. १८४४ सालच्या दहाव्या संमे- लनांत श्री. चांदोरकर यांनी निबंध वाचला होता. त्या वेळी त्यांनी स्थल- निश्चयही केला होता. श्री. य. रा. गुप्ते यांनी 'जर्नल ऑफ इंडियन हिस्टरी' या नियतकालिकाच्या ११ व्या अंकांत एका ताम्रपटाविषयीं एक टिपण प्रसिद्ध केले आहे. त्या टिपणाच्या पादटीत श्री. गुप्ते यांनी, तो ताम्रपट श्री. आबा चांदोरकर यांनी वाचून त्यावर निबंध लिहिल्याची माहिती आपणास मिळाल्याचे सांगितले आहे. श्री. गुप्ते यांनी टिपणांत दिलेली माहिती व प्रस्तुत ताम्रपट यांची तुलना करतां असे दिसते की, ज्यावर श्री. गुप्ते यांनी टिपण लिहिलें तो ताम्रपट हा नव्हे. असो. वर्णन- प्रस्तुतच्या ताम्रपटाचे ३ पत्रे असून ते एका जाड कडींत ओवलेले आहेत. पत्र्यांची लांबीरुंदी १० ४५॥ असून ·द.म. इ. साधने खं.२ कडीची लांबी ४॥" आहे. आहे. कडीच्या जोडावर बैठ्या गरुडाची मूर्ति खोदलेली आहे. कडीचा व्यास ३” व मुद्रेचा व्यास२” आहे. नेहमीप्रमाणे पहिल्या व शेवटच्या पत्र्यांच्या बाहेरच्या बाजू कोन्या असून आतील बाजू व दुसन्या पत्र्याच्या दोन्ही बाजू लिहिलेल्या आहेत. चार बाजूंवर अनुक्रमें १६, १५, १९, ५, अशा ओळी असून प्रत्येक ओळींत ३० ते ४० अक्षरे आहेत. दुस-या बाजूच्या वरच्या दोन्ही अंगांचा व तिस-या बाजूच्या वरच्या दोन्ही अंगांचा भाग खराब झालेला आहे. यामुळे तेवढ्या भागांतील लेखन अस्पष्ट आहे. अक्षरवटिका-अक्षरांचे स्वरूप स्पष्ट देवनागरी पद्धतीवर गेलेले आहे. अक्षराच्या माथ्यावर रेघ आलेली आहे. काना हल्लीच्या स्वरूपांत दृष्टीस पडतो. मात्रा हल्लीच्या स्वरूपांतही आढळते व ब्राह्मी पद्धतीवर लिहिलेलीही आढळते. पण केवळ अक्षराच्या माथ्याच्या डाव्या अंगास आडवी रेघ न काढतां त्या आडव्या रेघेच्या टोकास उभ्या रेघेचा एक लहानसा तुकडा जोडलेला आहे. अशा प्रकाच्या मात्रेचें परिणत स्वरूप म्हणजेच पृष्ठमात्रा असावी असे वाटते. अनुस्वार व विसर्ग दोन्ही बहुधा पोकळ काढले आहेत. ग, श, ख यामध्ये असलेला फरक नीट ध्यानात ठेवला तरच तिन्ही अक्षरांत चटकन फरक करता येईल. स व भ यामधील फरकही सूक्ष्म आहे. लेखनपद्धति- ब बद्दल सर्वत्र व वापरला आहे. काही ठिकाणी न बद्दल अनुस्वार लिहिला आहे. उदाहरणार्थ- संवध्यमानकां ( कान् ) (ओ.३०), महत्तरादी (दीन्) (ओ. ३१), समेतोपि सं (सन्) (ओ. ८). रि बद्दल ऋ कांही ठिकाणी वापरला आहे. उदाहरणार्थ- कृतयुगश्रृ (श्रिय ( ओ. १४ ), कृ( क्रि )योत्सपर्ण(ओ. ४१), द्वालु (त्रि) शद ( ओ. ४०). भाषा- गद्यपद्यमिश्रित संस्कृत आहे. कालनिश्चय- यांत दान दिल्याचा काळ श.७३२ सर्वधारिन् संव- त्सर आषाढ बहुल अमावास्या सूर्यग्रहण असा सांगितला आहे. येथे ७३२ हा शकाच्या चालूं सालाचा आकडा आहे हे ध्यानात ठेवले पाहिजे. संव त्सराचे नांव नुसतें गत नसून गतगत आहे असे वाटते. चालू शक ७३२ म्हणजे गत शक ७३१ या वर्षी आषाढ वद्य अमावास्येस सूर्यग्रहण येत असून, त्या दिवशीची इंग्रजी तारीख इ. ८०९ जुलै १६ ही आहे (पिल्ले- - ·१४ बहुलावाड ताम्रपट. इंडियन एफिमेरीज व्हॉ. १, भाग १, पृ. २३० ). वणी ताम्रपटाच्या काल- लेखनांतही हीच पद्धत दिसून येते. तेथें, शक ७३० सांगितला असून संवत्सर मात्र गत शक ७२८ शी जुळणारा असा व्यय सांगितला आहे. स्थलनिश्चय- या ताम्रपटांत पुढील गांवें आली आहेत. (१) श्रीमयूरखण्डी- नाशिक जिल्ह्यांतील कळवण तालुक्याच्या दक्षिणेस असलेल्या डोंगराच्या ओळींतील मारकिंड नांवाचा डोंगरी किल्ला म्हणजेच मयूरखण्डी हे प्रसिद्ध आहे. (२) निम्बस्थलि-येथील ब्राह्मणाला दान केलें आहे. याचे हल्लीचं रूप नीमथळी-डी असे असावें. (३) व(ब)हुला- ज्या विषयांतील गांव दान केले त्या विषयाचें नांव. हा भाग हल्ली पूर्वखानदेश जिल्ह्यांतील पाचोरें तालुक्यांत मोडतो. (४) व(ब)हुलावार- दान केलेल्या गांवाचें नांव. हे गांव मजपाशी असलेल्या नकाशांत दाखविलेलें नाही. (५) व(ब)हुला नदी- ही पाचोरें तालु- क्यांत पाचोन्याच्या आग्नेयीकडून वायव्येकडे वहात येत आहे. (६) वरग्राम- हल्ली याचे रूप वडगांव असे असावें; पण लेखांत उल्लेखिलेल्या ठिकाणी हे गांव सांपडत नाही. (७) राजउरा- पाचोन्याच्या आग्ने- यीस ८ मैलांवर राजुरी बुद्रुक व राजुरी खुर्द अशी दोन गांवे आहेत. त्यांपैकी कोणतें तरी एक येथे विवक्षित असेल. (८) वारीखेर-पाचोन्याची आग्नेयी व पूर्व या दिशांमध्ये पाचोन्याहून ७ मैलांवर वारखेडी बुद्रुक व वारखेडी खुर्द अशी दोन गांवे आहेत. दोहोंमध्ये बहुला नदी आहे. तिच्या दक्षिण तीरावरील वारखेडी खुर्द में गांव येथे विवक्षित असावें. इतर माहिती- ज्या ब्राह्मणास दान केलें आहे त्याचे नांव महिधरभट्ट व त्याच्या बापाचें नांव श्रीधरभट्ट असे दिले आहे. त्याचे गोत्र आयवच्छ ( त्स) असून तो वच्छ( त्स )सगोत्री म्हणून सां- गितला आहे. वत्स हे सामान्य गोत्र व आयवत्स हे उपगोत्र असावें असे वाटते. ताम्रपट लिहिणारा, वणी व नेसरी ताम्रपटांचा लेखक जो श्रीवत्सराजसूनु अरुणादित्य, तोच आहे. दूतकाचे नांव मात्र श्री- वादेय्य असे आहे. तुलना-- या पुढे नेसरी ( श. ७२७), राधनपूर (श.७३०)* राधनपूर ताम्रपटांत नेसरी ताम्रपटापैकी २१ ते २५ लोकांशिवाय बाकी सर्व श्लोक आले आहेत. म्हणून त्याचा स्वतंत्र उल्लेख पुढील कोष्टकांत केला नाही.

·१६. द.म.इ. साधने खं.२ वणी ( श. ७३० ) व बहुलावाड ( श. ७३२) या तीन ताम्रपटांची तुलना करून त्यांत कोणते श्लोक कमी झालेले आहेत हे दाखवितों. वणी ताम्रपटांत काल श. ७३० व्यय संवत्सर असा सांगितला असला तरी त्यांत दिलेला कालाचा पुढील तपशील चालू श. ७३७ किंवा गत श. ७३६ या वर्षाशी जुळत आहे हे लक्षात ठेविले पाहिजे. श्लो. क्र. नेसरी वणी क्र. बहुलावाड के. स वोऽव्याद्वेधसा आहे १ आहे २ भूयोभवबृह २ २ पक्षच्छेदभया ३ तस्याभत्तनय ज्येष्ठोलंघनजातया ५ १ GMC oc WWW " अन्यैर्न जातु ६ " 9 vv " " " " " १५ " एकत्रात्मबलेन नाहीं नाहीं हेलास्वीकृत आहे आहे लब्धप्रतिष्ठ ८ १० प्राभूद्धैर्यवतः ९ ११ यस्मिन्सर्व १० १० १२ यस्याकारम आहे २ पाद*११ नाहीं १३ तस्मिन्स्वर्ग ३ पाद १२ आहे ११ १४ येनात्यंतदयालु आहे १३ नाहीं संधायाशु नाहीं आहे १२ १६ यत्पादानतिमात्र आहे १४ नाहीं विन्ध्याद्रेःकटके १५ आहे १३ १८ नीत्वा श्रीभवने १६ १४ १९ लेखाहारमुखो नाहीं नाहीं २० संत्रासात्परचक्र आहे १७ आहे १५ २१ पांड्यदेशाधिपा नाहीं नाहीं २२ अंध्रचालुक्य २३ कोसलावंति २४ इत्थमेतान्यथा २५ यश्चंचच्चतुरंबु २६ तेनेदमनिल १८ * यांत १२ व्या श्लोकाचे फक शेवटचे दोन पाद आहेत. यात १३ व्या श्लोकाचे फक्त पहिले 3 पाद आहेत. " " " " " " " " " " ·१४ बहुलावाड ताम्रपट १७ प्रस्तुतच्या ताम्रपटांत नेसरी ताम्रपटांतील क्रमांक ७,१२,१४,१६,१९, आणि २१ ते २५ हे श्लोक नाहीत. यांपैकी नेसरी ताम्रपटांतील २१ते२५ हे श्लोक नेसरी ताम्रपटांशिवाय इतर ताम्रपटांत आलेले नाहीत. क्र. ७ चा श्लोक इतर ताम्रपटांत आला असला किंवा नसला तरी तो गोविदाच्या बापाविषयी असल्यामुळे तो सोडून देऊ. बाकीच्या ४ श्लोकांत पुढील विषय आले आहेत. (१२) गोविंदाचा बाप गोविंदास कंठिका देतो, पण तो परत करतो. (१४ ) गोविंदाच्या बापानें गंगाला कैदेत टाकलें असतां त्यास गोविंद सोडतो; पण गंग प्रतिकूल वर्तन करूं लागल्यामुळे त्यास पुन्हा कैद करतो. (१६) मालव नायक स्वबलाचा विचार करून गोविंदापुढे नम्र होतो. ( १९) वेंगीश्वर शहराचा बाहेरचा तट बांधून देतो. या चार गोष्टी या ताम्रपटांत सहेतुक गाळल्या गेल्या आहेत किंवा यदृच्छया गळल्या आहेत याचा विचार केला पाहिजे. वाचन* वृत्तेः- १, १७, १८, २० अनुष्टुभ, २, ६, ८ वसंततिलका; ३ ४, ५, ७, ९, १५ शार्दूलविक्रीडित; १६ आर्या; १९, २१ इंद्रवज्रा; २२ पुष्पिताया. पत्रा १ बाजू २ (१) स वो व्याद्वेधसा धाम यन्नाभिकमल(लं) कृत(तं) हरश्च यस्य कान्तेन्दुक लया कमलं कृतं? [ ॥ १॥* ] [ भू] ( २ ) [यो]भववृहदुरस्थलराजमानश्रीकौस्तुभायतकरैरुपगूढ कण्ठः सत्या - न्विता(तो) [ विपु] ( ३) [ल ]चक्रविनिनितारि(रिः) चक्रो(के)प्यकृष्णचरितो भुवि कृष्णराजा [॥२॥* ] पक्षच्छेदभया शृश्रि) ताखिल महा (४) भूभृत्कुलमानितात् दुर्लध्यादपरैरने कविमलभ्राजिष्णुरत्नान्वितात् य श्वालुक्यकुलादनूनवि * हे वाचन मूळ नाम्रपटावरून केले आहे. ताम्रपट खराब झाल्पाने जी अक्षरे दिसत नाहीत ती चौकटी कंसात व जी अर्धवट दिसतात ती महिरपी कंसात घातली आहेत. ही दोन्ही प्रकारची अक्षरे वाचताना इतर ताम्रपटाचा उपयोग केला आहे. द.म.इ. सा.सं. २-३ ·१८ ६.म.इ. साधनें खं. २ (५) [ बुधवाताश्रयो वारिधेर्लक्ष्मी(क्ष्मी)न्म(म)न्दरवत्सलीलमचि. रादाकृष्टवां (वान् ) वल्लभः [॥३॥*]तस्याभूत्तनयः [प्रतापवि] (६) सरैराक्रान्तदिङमण्डलः चण्डांशोः सदृशोप्यचण्डकरा(र) ता*] प्रल्हादितक्ष्मातलः धोरो धैर्यधनो विपक्षव (७ ) नितावत्राम्बुजश्रीहरो हारीकृत्य यशो यदीयमनिशं दिङ्नायिकाभि- धृतं [ ॥४॥* ] ज्येष्ठोल्लंघन [ जातयाप्यम ] (८) लया लक्ष्म्या समेतोपि सं(स)यो(न्यो)भन्निर्मलमण्डलस्थितियुतो दोषाकरो न क्वचित् कर्णाधस्थित दा (९) नसंततिभृतो यस्यान्यदानाधिकं दानं वीक्ष्य सुलजि(जि)ता इव दिशां प्रान्ते स्थिता दिग्गजाः [॥५॥* ] (१०) अन्यैर्न जातु विजितं गुरुशक्तिसारमाक्रान्तभूतलमनन्यसमानमानं येनेह वद्धम (११) वलोक्य चिराय गंगं दूरं स्वनिग्रहं(ह)भियेव [क*]लिः प्रयातः [॥६॥* ] हेलास्वीकृतगौडराज्यकमलामत्तं प्रवेश्या (१२) चिरात् दुर्मार्ग मरुमध्यमप्रतिवत्र्यो वस्छ(त्स)राज वलैः गौडीयं शरदिन्दुपादधवलं च्छत्रद्व (१३) यं केवलं तस्मान्नाहृततद्यशोपि ककुभां प्रान्ते स्छि(स्थि)तं तत्क्षणात् [॥७॥*] लब्धप्रतिष्ठमचिराय कलिं (१४) सुदूरमुत्सार्य शुद्धचरितैर्द्धरणीतलस्य कृत्वा पुनः कृतयुगशृ(श्रि)य- मप्यशेषां चित्रं कथं निरु (१५) पमः कलिवालभोभूत् [॥८॥*] प्राभूधै झै)र्यवतः(त)त(स्त)तो निरुपमादिन्दुर्यथा वारिधेः शुध्दात्मा परमेश्वरोन्नतशि (११) रः संसक्तपादः सुतः पद्मानन्दकरः प्रतापसहितो नित्योदयः सोनतेः पूर्वांद्रेरिव भा ·१४ बहुलावाङ ताम्रपट. १९ पत्रा २ बाजू १ (१७) [नुमानभिमतो गोविंदराजः] सतां [॥९॥*] यस्मिन्सर्व गुणाश्रये क्षितिपतौ श्रीराष्ट्रक्टान्वयो(ये) जा(या)ते याद (१८) [ववंशवन्मधुरिपावासीदलंध्यः] परैः दृष्टाशावधयः कृतास्य सदृशा दानेन येनोद्धता मुक्ता [हार] (१९) [विभूषिना स्फुटमिति] प्रत्यर्थिनोप्यर्थिनां [॥१०॥*] तस्मि (स्मिन् ) स्वर्गविभूषणाय जनके जा(या)ते यशःशेषतामे कीभू] (२०) [यसमुद्यतान्वसुमती मंहारमाधिच्छ(त्स)या विच्छायां(यान् ) सहसा व्यधत्त नृपतीनेकोपि यो द्वादशख्यातान (२१) [प्यधिकप्रतापविसरै]स्संवर्तकोानिव [॥११॥*] सन्धायाशु शि- लीमुखां स्वसमयां वाणासनस्योपरि प्राप्त व (२२) [ तिवंधुनीवविभवं ] पद्माभिवृद्ध्यान्वितं सन्नक्षत्रमुदक्ष्यि यं शर- दृतुं पर्जन्यवद्र्जरो नष्टः क्वापि भया (२३) [तथा न समरं स्व] प्लेपि? पश्येद्यथा [ ॥ १२॥* ] विध्या (च्या )द्रेः कटके निविष्टकटकं श्रुत्वा चरैर्य निजैः स्वं देशं स (२४) [ मुपा]गत(तं) ध्रुवमिव ज्ञात्वा भिया प्रेरितः माराशर्वमहीपति द्रुतमगादप्राप्तपूर्वैः परैः । यस्ये । (२५) यस्येच्छामनुकूलयं(या) कुलधनैः पादौ प्रणामैरपि [॥१३॥*] नीत्वा श्रीभवने घनावनधनव्याप्ता (२६) म्बरां प्रावृषं तस्मादागतवा(वान्) समं निजवलैरातुंगभद्रातटं तत्रस्थः [स्ख*]करस्थितामपि पुननिःशेष (२७) माकृष्टवां(वान् ) विक्षेपैरपिचित्रमानतरिपुर्यः पल्लवानां शृ(श्रि)यं [॥१४॥*] संत्रासात्परचक्रराजकमगात(त्त) यस्ये ही अक्षरे गाळावी.

·द.म.इ. साधने खं.२ (२८) पूर्वसेवाविधिः व्यावद्धांजलिशे(शो)भितेन शरणं मूर्धा यदंद्र(घि) द्वयं ययद्दत्तपरायभूषणगणैर्नाल(ल)कृत(त) तत्तथा (२९) मा भैषीरितिसत्यपालितयशः थि(स्थि)त्या यथा तद्राि [॥१५॥*] तेनेदमनिलविद्युच्चंचलमवलोक्य जीवितमसारं (३०) क्षितिदानपरमपुण्यः प्रवर्तितो ब्रह्मदायोयं [॥१६॥*] स च परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वर[श्री] (३१) मद्धारावर्षदेवपादानुष्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमश्वरप्रभूत- वर्षपृथ्वीवल्लभश्रीगो (३२) विन्दराजदेवः कुशली सर्वानेवं (व) यथासंवध्यमानकां (कान् ) राष्ट्रपतिविषयपतिग्रामकूटायुक्तकनियुक्त (३३) काधिकारिकमहत्तरादी ( दन् ि) समादिशत्यस्तु वः संविदितं यथा श्रीमयूरखण्डीसमावासिते पत्रा २ बाजू २ (३४) । न , मया मातापित्रोरात्मनश्चैहिकामुप्मिकपुण्ययशोभिवृद्धये ॥ नि(नि)म्बस्थलिवाम्तव्यतचातु वि? (३५) द्यसामान्यवच्छ(त्स)सगोत्रते(ते)ति(त्ति)रीयसब्रह्मचारि आयवच्छ- (त्स) पौत्राय श्रीधरभट्टपुत्राय महिधरभट्टाय व (३६) { हु लाविषयान्तर्गतः वहुलावारोनामा ग्रामः तस्य चाघाटनानि पूर्वतः बहुलानदी दक्षिणतः वरना १ या लि विषयी शंका येते कदाचित् नि ही असेल. २ येथे मी गोत्राय असा शब्द वाचून चर्चा केली आहे. पण माझ्या एका मित्राने माझी वाचनांत चूक झाली असून पौत्राय असें वाचन केल्याने अर्थ जास्त सरस बसतो हे दाखवून दिले. म्हणून मी पौत्राय असे वाचन दिले आहे.

·१४ बहुलावाड ताम्रपट. (३७) मः पश्चिमतः राजउरा ग्रामः उत्तरतः वारीखेर ग्रामः एवमयं चतुराघाटनोपलक्षितो ग्रामः (३८) सोद्रंगः सपरिकरः सदण्डदशापराधः सभूतोपात्तप्रत्यायः सोत्पद्यमान- विष्टिकः सधान्यहिरण्यादेय (३९) अचाटभटप्रावेश्यः सर्व्वराजराजकीयानामहस्तप्रक्षेपणीयः अ(आ) चन्द्राकार्णवक्षितिसरित्पर्वतसमका (४०) लीनः पुत्रपौत्रान्वयकमोपभौ(भो)ग्यः पूर्वप्रत्तदेवव्रात्मदायरहितोभ्यं (भ्य)न्तरसिद्ध्या भूमिच्छिद्रन्यायेन शक (४१) नृपकालातीतभवत्सरशतेषु सप्तसु द्वा(त्रिं)शदाधिकेषु सर्व धारीनाम्नि संवत्सरे अ(आ)पाढवहुलअमा (४२) वास्यां सूर्यग्रहणपर्वणि वलिचरुवैश्यं(श्व)देवाग्निहोत्रातिथिपंचमहाय- ज्ञक(कि)योत्सर्पणार्थ (४३) स्नात्वा ह्योदकातिसर्गेण प्रतिपादितः यतोस्योचितया ब्रह्मदाय- स्थित्या भुंजतो भोजयतः कृ (४ ४ ) पतो कर्षयतः प्रतिदिशतो वा न कैश्चिदल्पापि परिपंथना कार्या तथागामिभद्रनपतिमि (४५) रस्मद्वंश्यैरन्यैर्वा सामान्यं भूमिदानफलमवेत्य विद्यलोलान्यनित्यैश्व- र्याणि तृणाग्रल (४६) ननलविन्दुच(चं)चं(च)लं च जीवितं(त)माकलय्य स्वदायनिर्विशेषो यमस्मदायोनुमंतव्यः प्रतिपालयित (४७) व्यश्च यश्चाज्ञानतिमिरपटलाव्व(वृ)तमतिराच्छिद्यादाच्छिद्यमानकं वा नुमोदेत सपञ्चभिर्महापात ·द. म. इ. साधनें ख.२ (२४) लासवसतिर्नुपः । स.पुष्णन्नथिसार्थस्य विविधार्थैर्मनोरथान् ।।१३॥*] (२५) सरित्सह्यादिसंभूता शैवैलिंगौर्निरंतरा [[*] मलपहारिणीत्यस्ति सा पत्रा दुसरा बाजू दुसरी (२६) पपापापहारिणी।।१४॥*]क्षत्रक्षेत्रक्षयोद्भूतस्फूर्जवृजिनमार्जनात् । प्रा (२७) प्ता परशुरामस्य स्वस्य नाम्नो यथार्थतान्(म)। [॥१५॥*] तस्यास्ती रेस्ति भगवान् (२८) स्वयंभूर्भुक्तिमुक्तिदः । शंभुः प्रसिद्धस्छो(स्थौल्येन गलगेस्व (श्व) रसंज्ञया ॥१६॥*] (२९) दत्तभक्तजनानन्दः पलसीदेशभूषणं(गः)। प्रकटीकृतमाहात्म्यस्तत्त (३०) द्वरसमर्पणात् । [॥१७॥*] तस्मै पूजोपचारार्थ जीर्णोद्धरणकर्मणे । त (३१) था चैत्रपवित्रादिपर्वणे सत्रसिद्धये । [॥१८॥*] तत्तद्भोगविभूत्यर्थ (३२) भक्तिनिर्भरमानसः । महामाहेस्व(श्व)रः प्रादाजयकशिमही (३३) पतिः । [॥१९॥*] कंपणे कालगिर्याख्ये पट्टोग्गरिकाभिधं ॥ ग्रामं त्रिभोग (३४) संपन्नं सर्ववाधाविवजितं ।[१२०॥*]नमस्यं सर्वलोकस्य यावदाचंद्रता (३५) रकं । प्रसिद्धचतुराबाट (ट )पर्खप्तीमासमन्वितं । [॥२१॥*] तपो निष्ठागरिष्ठस्य (३६) शिवशक्तेस्तपोनिधेः। वारिधारां समुप्त (त्सृ) ज्य पाणौ तत्पिडिकात (३७) टे। [।२२॥*] सर्वप्रधानसंमत्या पुरोहितपुरस्सरो।।*]विद्यावदातवदने पत्रा तिसरा बाजू पहिली (३८) विद्वद्वर्गेन्तिकस्छि (स्थि) ते ॥ [२३॥*] सा(शा) के शरशराशांके प्रमादिपरिवत्सरे । (३९) फाल्गुने शुद्धपक्षस्य प्रतिपदिवसे शुभे। [१२४॥*] सूर्योपरागे सौह्नि ४०) सर्चपर्वोत्तमोत्तमे । अत्रैव चित्रचारित्रः प्राह श्रीकोंकणेश्वरः [*] ·कदंब २ रा जयकेशिन् (गोवे ) याचा असोगे ताम्रपट श. १०५५ 2 v 4 6 6 सवतावलादपपुवामापापातशाताया तामामात सातारावरिशवदयामानादास्त मानानिपताजावाजालनीमागासरावाचरियामा यातिदायशाला दातचिदास्यदाचपुलिलारपालाचा राजा चवदनाक्दवतलमाप्तित्यानात्यानववदाचित वतन मजनववालिकामाजि माचिदानंदका 8 ताप मोजानापनकादयानातिवदतानी मंता में कमी कालतिवादलीदडमीक्षाताचकालांकीकागवा प्रमानवसतितिमानतापवातवारणतरणी नगुनि मानवामानामामामाद मनपातमितिकाविप तितानाहीतीसापानमनगवांगटिया प्रवा 8 8 10 10 12 40Aass 12 ANS-MATHE ... 4. J. ... CUIICCUIDIl OL Corperplates No. 17 scale th 14 16 16 18 नवायातमा रातारावरियावदयानातानसा 14 सानातिनाजावाजालनीनमालकाविहाना गाविदीयमाना तिचिदात्यदाचालिमार पलायंगणात 18 बाद वदवालवतनुमाप्तित्यानात्यानि ववदाचित तु सजनक्साटात वाजतमानि मानिनुदान दवा जिवाप मीनालाचनकादियानानिवडताना संभावितकालातलादली वडाद्वातपिका नाकावागावा सामनीतत्तिमानपवातिवादमीना गनि 22 निवासालोयोलामादनात तिन्कादक्ष जातानादारीमापागानित गठवनगाटापता 24 HEETan 20. 20 22 24 Home NEWwildadaweseart Here on 1 B. I. S. M. Collection of Copperplates No. 17 ·द.म. इ. साधने खं. २ वाचावयाचे हे समजत नाही. या शिवाय ताम्रपट बनावट असल्याने अनेक तन्हेची अशुद्धे इतकी आहेत की ती सुधारतांना मनुष्य बेजार होतो. या ताम्रपटांत देवनागरी अक्षरांचे में स्वरूप आढळतें तें स्वरूप देवनागरी अक्षरांना शकाच्या सहाव्या शतकांत आलेले नव्हते. आणि बदामी चालुक्यांच्या ताम्रपटांत देवनागरी अक्षर वापरलेलें माझ्या आढळांत नाही. त्यांचे सर्व लेख कानडी वळणांत लिहिलेले आहेत. लेखनपद्धति-विमथनैक हा शब्द विमथनयक ( ओ.१२,१३) असा व वैनतेय हा शब्द वटनतेय ( ओ. २७) असा लिहिला आहे. ओकाराबद्दल अनेक ठिकाणी ऐकार लिहिला आहे हे सांगण्याची जरूरी नाही. ब बद्दल नेहमी व वापरला आहे उ. वल ( ओ. १२), विवुध ( ओ. १७), वहुभि ( ओ. ४९ ). क्र बद्दल बहुतेक रि वापरली आहे. उ. क्रित ( ओ. ४), भिंग ( ओ. १५), महान्निपति ( ओ. ४० ). शव ष यांबद्दल कित्येक ठिकाणी स व श वापरले आहेत. उ. सरीर (ओ. ५), विसुद्ध (ओ. ८), 'भिशिक्त (ओ. २०,२१), परसु (ओ.२४); तर काही ठिकाणी स व श बद्दल श व ष वापरले आहेत. उ. भाशित (ओ. १८), शमस्त ( आ. २५), पंचसतीशु ( ओ. ३४ ), शर्व- नमश्यं ( ओ. ३९,४०). भाषा-ताम्रपट संस्कृत भाषेत आहे. पहिला व शेवटचे २ असे श्लोक सोडल तर बाकी सर्व भाग गद्यांत आहे. भाषेचा अर्थ नीट समजत नाही. हेतू- बहुधा चालुक्य कुलांतील विजयादित्याने, तीन वेदांमध्ये पारंगत आणि काश्यप व गोवर्द्धन गोत्री अशा ६४ ब्राह्मणांकडे पूर्वी दिलेलें दान चालू ठेवण्यासाठी हे दानपत्र करून दिले असावें. कालनिश्चय- या ताम्रपटांत कालाचा उल्लेख 'विसंत्योत्तरपंचस- तीशु सकवर्षप्रतीतीशु प्रवर्त्तमानात् विजयराज्यप्रवर्त्तमाने आनंदसंवत्सरे... पाल्गुणप्राप्तमावाश्यां व्यतीपातविहय्वातैवारे सूर्यग्रहणे' असा आहे. प्रचलित पद्धतीप्रमाणे गत शक ५२० ला कालयुक्त संवत्सर येतो. शर्क ५२० हे चालू वर्ष धरले तर संवत्सर पिंगल येईल. दोन्ही प्रकारांत आनंद संवत्सर येऊ शकणार नाही. पण ८५ किंवा ८६ वर्षानी संवत्सर ·१५ बोरगांव ताम्रपट २५ राचा क्षय करण्याची बार्हस्पत्य संवत्सरगणनेत पद्धत आहे. या गणने- प्रमाणे चालू शक ५२० ला आनंद संवत्सर येतो. मात्र चालू शक ५२० किंवा गत ५१९ च्या फाल्गुन अमावास्येस ग्रहण येत नाही. योग जुळतो की नाही हे पाहिले पाहिजे. स्थलनिश्चय- दानकाली राजाचा मुक्काम गोदावरीच्या उत्तर तीरी नंद्याल गावी होता. नंयाल म्हणजे नांदेड असावें.' दान दिलेल्या गांवाचें नांव “नगरशैगे" असें आहे. नगरशेंगे म्हणजे हल्लीचे नागरसोगें. हे गांव उच्छिव चाळिशीतलं होतं. उच्छिव म्हणजे आवसा असावे. याशिवाय या ताम्रपटांत जी गांवें व नद्या आल्या आहेत त्या त्यांच्या प्रस्तुतच्या नांवांसह तर्कावरून पुढे देतो. मुंडि= ? जवलग्रामे-जवळगांव धानर-धानोरे अंवयग्रामे-अंबगाव रक्ततटाक? वैरिवल-वेरूळ करुव= ? तुगिंग्रामे= तुंगी कुमारािरवैल-कुवारखेड नलंद नदी= ? करंज-करंजे ही सर्व गांव आवशाच्या जवळपास आहेत की नाहीत हे सूक्ष्म नकाशे मी पाहिले नसल्यानं सांगू शकत नाही. पण यांपैकीं तुंगी, धानोरें, आवसा, नागरसोगं ही गावं एकमेकांच्या जवळ आहेत. चर्चा- या ताम्रपटांत आलेली वंशावळ व चालुक्यांची सर्वमान्य घंशावळ या पुढे मांडून दाखवितो. त्यांवरून प्रमाणभूत वंशावळ व बनावट ताम्रपटांतील वंशावळ यांत कसा फरक आहे हे चांगले दिसून येईल. या ताम्रपटांतील वंशावळ प्रामाणिक वंशावळ पुलकेशिन् ( श. ४००-श. ४३०) पुलकेशिन् ( श. ४७२ सुमार ) कीर्तिवर्मन् ( ४३०-४६०) कीर्तिवर्मन् ( ४८८-५१९) । विक्रमादित्य ( ४६०-४९०) २ रा पुलकशिन् (५३१-५६४) विनयादित्य ( ४९०-५२० ) विक्रमादित्य (५७७-६०२) विजयादित्य ( ५२०-५५० ) विनयादित्य (६०२-६१८) विजयादित्य ( ६१८-६५६) , कर्नूल जिल्पांतील नंद्यालचा येथे संबंध दिसत नाही. द. म. इ. सा.-1 ·द. म.इ. साधने खं.३ प्रमाणभूत वंशावळींतील अत्यंत महत्त्वाचा पुरुष जो २ रा पुलकेशिन तोच या ताम्रपटांत गाळला आहे. असे मानलें कीं, कीर्तिवर्मनला विक्रमा- दित्य या नांवाचा आणखी एक थोरला मुलगा होता (पण कोणत्याही प्रामाणिक ताम्रपटांत कीर्तिवर्मन्ला विक्रमादित्य नांवाचा मुलगा होता असें सांगितलेले नाही. ) तरी प्रस्तुत ताम्रपटांत जो काळ दिला आहे (श.५२०) त्याचा व वंशावळ यांचा मेळ बसत नाही. मी आतांच दिलेल्या वंशावळीत प्रमाणभूत वंशावळींतील लोकांचे ठरलेले काळ दिले आहेत. या काळाचा विचार केला तर दर पिढीस सरासरी ३० वर्षे येतात. या ताम्रपटांत आलेल्या पुरुषांचे ३० वर्षाच्या हिशेबाने येणारे काळ दिले आहेत. त्यांत हा ताम्रपट देणारा राजा दानकाली नुकताच गादीवर आला होता असे धरले आहे. दोन्ही वंशावळीतील कालाचा विचार केला तर असे दिसते की, कोणत्याही एका पुरुषाच्या कालाच्या बाबतींत ६० ते १०० वर्षाचे अंतर पडते. तेव्हां ताम्रपट प्रामाणिक कसा मानतां येईल ? २ न्या पुल- केशिनपुढल्या पिढ्या मात्र दोन्हीकडे सारख्याच आहेत. या ताम्रपटांत जी उपपदं आली आहेत ती अशीच कृत्रिम आहेत हे तुलना केल्यास चांगले दिसून येईल. भा. इ. सं. मंडळाच्या ९ व्या वर्षाच्या २ च्या अंकांत चालुक्य विजयादित्य याचा बोपगांव ताम्रपट छापला आहे. ताम्रपट खरा आहे. यामुळे तुलनेकरितां तो घेण्यास हरकत नाही. दोन्ही ताम्रपटांतील परुष व त्यांची सर्व उपपदें खालील कोष्टकांत दिली आहेत. बोपगांव ताम्रपट बोरगांव ताम्रपट १ श्री पुलकेशिवल्लभ महाराज १ समस्तभुवनाश्रय श्रीपृथ्वीवल्लभ महाराजाधिराज परमेश्वर परमभ- २ श्रीकीर्तिवर्म पृथिवीवल्लभ महा डारक श्री पुलकेशीवल्लभ महाराज ३ सत्याश्रय श्रीपृथिवी० महाराजा० परमे० २ परमे०, परमस्तुत्य, समस्त० श्री- पृथ्वी०महाराजा० परमे० परम- भट्टा० श्रीकीर्तिवर्ममहाराज ४ विक्रमादित्य सत्या० श्रीपृथिवी० ३ परमे० परम० समस्त० श्री- महाराजा परमे० भट्टा० पृथ्वी. महाराजा. परमे०परम ·१५ बोरगांव ताम्रपट. २७ परमे० भट्टा० श्रीविक्रमादित्य परमे० ५ विनयादित्य सत्या० श्रीपृथिवी० ४ समस्त. श्रीपृथ्वी० महाराजा० महाराजा परमे० भट्टा० परम० श्रीविनयादित्य सत्या० परमे० ६ विजयादित्य सत्या० श्रीपृथिवी महाराजा परमे० भट्टा० ५ समस्तराजाश्रय परमे० समस्त. श्रीपृथ्वी०महाराजा० परमे०परम भट्टा० श्रीविजयादित्य परमे० या यादीवरून दिसून येईल की, घोरगांव ताम्रपटांतील उपपदं संख्येने जास्त आहेत; शिवाय समस्तभुवनाश्रय, समस्तराजाश्रय, परम- स्तुत्य व परमभट्टारक ही उपपदें बोपगांव ताम्रपटांत मुळीच नाहीत. येवढेच नव्हे तर बदामी चालुक्यांच्या कोणत्याही प्रामाणिक लेखांत नाहीत. भट्टारक हे उपपद शेवटच्या तिघांनाच लावलें आहे. सत्याश्रय, परमेश्वर, व महाराजाधिराज ही पहिल्या दोघांना नाहीत. परमेश्वर हे उपपद २ न्या पुलकेशिननें हर्षाचा पराभव केल्यावर त्यास मिळालें असें बदामी चालुक्यांच्या अनेक लेखांतून सांगितले आहे. याच चालुक्यांचे जो जों जास्त जुने लेख पहावे तों तो उपपदांच्या बाबतीत तर याहूनही साधेपणा दृष्टीस पडतो. उ. मंडळाने नुकत्याच प्रसिद्ध केलेल्या व मी लिहिलेल्या पुस्तकांतील लोहणेर ताम्रपटांत पहिला पुलकेशिन्, कीर्तिवर्मन् व दुसरा पुलकेशिन् यांचा पुलिकेशिवल्लभ महाराज, कीर्तिवर्मा, सत्याश्रय पृथिवीवल्लभ महाराज, अशा साध्या स्वरूपांत उल्लेख आला आहे'. यावरून बोरगांव साम्रपट बनावट असावा असे वाटते. लेखक-ताम्रपटांतील मजकुराच्या शेवटी ' महासंधिविग्रहि [क* ] श्रीरामपुण्यवल्लभलिखितं , असे म्हटले आहे. बदामी चालुक्यांपैकी विनयादित्याच्या जेजूरी व हरिहर या ताम्रपटांचा लेखक श्रीरामपुण्यवल्लभ आहे. पण हे ताम्रपट शक ६०० च्या नंतरचे आहेत व हा ताम्रपट तर ५२० चा आहे. तेव्हां याचा मेळ कसा बसणार ? द. म. इ. सा. सं. १ पृ. ४-५ २ एपि. ईति. व्हॉ. १९प इंडि. अंटि. व्हॉ. .

·६.म.इ. साधने खं. २ वाचन १ ला पत्रा २ री बाजू. ) ओं स्वस्ति जयन्त्यानिष्क्रितं विष्णोराहं क्षैभितार्णव[ ।* ] दक्षिणैन्नतदंष्ट्राग्रविभ्रान्तभुव ( २ ) न वपुः । श्रीमत् भुवनजनसंस्तुयमानव्यासगैत्र हारीतिपुत्रान् समस्तानेकमात्राभि ( ३ ) सप्तमात्रभिरचिरचितवर्द्धितानां कार्तिकेयपरिरक्षणप्राप्तकल्लयाणां पर- स्वरान् म ५) गवान्नारयणप्रसादासमासाधितवराहलांच्छनक्षणणावशीक्रितमशेषमही- भ्रिता ( ५ ) नां चालुक्यानां कुलमलिद्धविष्णोरश्वमेधीरवभ्रितस्नानपवित्रीक्रित- गात्रसरीरसा (६ ) समस्तभुवनाश्रयश्रीप्रिथ्वीवल्लभमहाराजाधिराजपरमेश्वरप ( ७ ) रमभट्टारकश्रीपुलकेशीवल्लभमहारस्य सुतः पराक्रमको (८) न्तेयंनरशाधिपरत्रिपमंडलफणिविद्धविसुद्धकीर्तित्रिपसिरदर्पणश्व (९) जविराजमननयमंगलपटहसंकनादनंदित दिलीपराजसुजनजन (१०) सरैवरराजहंस परमेश्वरपरमस्तुत्यसमस्तभुवनाश्रयश्रीपिथ्वीवल्लभ (११) माहराजाधिराजपरमेश्वरपरमभट्टारकश्रीकीर्तिवर्ममहान तप्रियम् (१२) तस्य अनेकत्रिपमणिमकुटमरीचिरंजितपादपीठरायवलजलविम (१३) थनरक मंदरदीधावरिसिरकंदुकविनैदनिगमदमैदरिपुरायगज २ रा पत्रा १ ली बाजू (१४) कुंभिकुंभस्तलविदुविदारणनिजखौचंचूणितक्रितविराजमानमानमाने। १ हे वाचन ताम्रपटावरून केले आहे. ताम्रपटांत अनेक अशुढे आहेत ना दुरुस्त करणे अतिशय जिकिरीचे आहे; म्हणून ती जशीच्या तशीच ठेविली आहेत. २ ओं खुणेने दाखविला आहे. ३ येथें वै च्या पाठीमागे उभी रेघ आह ·. १५. बोरगांव ताम्रपट. (१५) नतत्रिंगस्य परमेश्वरपरमस्तुत्यसमस्तभुवनाश्रयश्रीप्रिथ्वीवल्लभमहाराज (१६) धिराजपरमेश्वरपरमभट्टारकश्रीविक्रमादित्यपरमेश्वर तत्सनुस' (१७) मधिगतनिजविजयसमुचितविततराज्यविभवश्य विबुधरसिकसमगरि (१८) पुगतरिपुनरपतिसमुपलव्धकार्तिपताकावभाशितदिगन्तरस्य हिम (१९) करकुलविलयहेतुपल्लवपतिपराजयानान्तरपरिग्रहितका (२०) चिपुरचंचूर्णितचेरचोलपांड्यमाणमकुटकुटकिरणसनिलाभिशि (२१) क्तचरणकमलश्य त्रिसमुद्रमध्यवर्तिभुवनमंडलाधीश्वरश्य पितुराज्ञो (२२) पनितलशेषस्य श्वेतानिहत्य फलमारि(त्रि ?)समुद्भवमात्राभिराज्यफल (२३) मधिष्ट्रेससंमधिविषयप्रसमनादिहिततत्मात्रराज्ञोपनश्रिस्तान्त (२४) रतुलतुधादैविध्वर इव श्रीरामतद्वासुदेव इव त्रिपकंठगतपरसु १ या पुढील पाच ओळीशा जेनरी तात्रपटातील पुढील मजकगची तुलना करणे बोधप्रद आहे. मात्र अशी तलना करताना एक गोष्ट यानात ठेविली पाहिजे की, या ताम्रपटांतील हा मजकूर विक्रमादित्याच्या मुलासंबंधी आहे. तर तुलनेसाठी दिलेला जेजूरी ताम्रपटांतील मजकूर विक्रमादित्यामची आहे. 'विक्रमादित्यपरमेश्वरभट्टारकस्य पविसहाया(य)साहसमात्र समधिट( ग )तनिजवंशसमुचितचितराज्यविभवस्य विविधरसितासित समर मुखगतरिपुनरपतिविजयसमुपलब्धीर्तिपताकावभासितादगन्तरस्य हिमकर- करविमलकुलपरिभवविलयहेतुपल्लवपतिपराजयानन्तरपरिगृहीतकाञ्चीपुरस्य प्रभावकुलिशदलितपाण्ड्यचोळकेरळधरणिधरत्रायमान(ण)मानश्रृंगस्य अन- न्यसमवनतकाञ्चीपतिमकुटकट( कूट )किरणसलीलाभिषिक्तचरणकमलस्य त्रिसमुद्रमद्ध्यवर्त्तिभुवनमण्डलाधीश्वरस्य २ या व या पुढील एक अशा दोन ओळीशी जजूरी ताम्रपटात विक्रमादित्याचा मलगा विनयादित्य याविषयी आलेला पुढील मजकूर तलना करण्यासारखा आहे. 'समस्तविषयप्रशमनाद्विहिततन्मनोनुरञ्जनः अत्यन्तवत्सलत्वाद्युधिष्ठिर इव श्रीरामत्वाद्वासुदेव इव नृपांकुशत्वात्परशुराम इव राजाश्रयत्वाद्भ [ रत इ] व' उदै च्या पाठीमागे उभी रेघ आहे.

·१० द. म.इ साधनें खं.२ (२५) राम इव राजराजाश्रयैगरत इव शमस्तभुवनाश्रयश्रीप्रिथ्वी (२६) वल्लभमहाराजाधिराजपरमश्वरपरमस्तुत्यश्रीविनयादित्य २ रा पत्रा २ री बाजू (२७) मत्याश्रयपरमेश्वर तप्रियसुतस्य पराक्रमवय्नतेय दीनानाथन (२८) नमनोनिश्चलानेकन्त्रिपवेदंडमस्तकपिंडखंडितखर्गनखसंहारि (२९) तकैंकलाद्यानेकमालवखलिंगम्रिपदोच्चाटणाभुजवलावष्टंभ (३०) नान्याविधेयक्रितंजयजयछत्रचामरासिंहासनमस्तकस्तितस (३१) मस्तराजाश्रयपरमेश्वरसमस्तभुवनाश्रयश्रीप्रिथ्वीवल्लभमहार (३२) जाधिराजपरमेश्वरपरमभट्टारकश्रीविजयादित्यपरमेश्वर स (३३) कलकटकसामन्तसुकसंकथाविनोदराज्यप्रवर्द्धमाने विंसत्यो (३४) त्तरपंचसतीशु सकवर्षप्रतीतीशु प्रवर्त्तमानात् विजयरा (३५) ज्यप्रवर्त्तमाने आनंदसंवत्सरे वर्तमानां गोदावरीनद्युत्तरतटे नंद्याल ३६) मासन्ने पाल्गुणप्राप्तमावाश्यां व्यतीपातविहय्वातैवारे सूर्यग्रहणे राज (३७) विदितविप्रकुलविमलयज्ञोपवीतनायकवाजिकाश्यपगैत्रगैवर्द्धनत्रि (३८) वेदपारगा उच्छिवचत्वारिंसत् विषयाभ्यन्तरे नगरशेंगेनाम ग्रामे (३९) बटिके स्वेतछत्रसमेतपादप्रक्षालनधारापर्वकं शवनम ३ रा पत्रा १ ली बाजू ४०) श्यं महानिपातिदत्तयातगैवर्द्धनत्रिवेदपारगा तद्दानं चवुषष्टिद्विनानां (४१) पुननिं दत्तयेति तद्रामसीमान्तरे पूर्वदिशै भागे मुंडिनामग्रामे तस्य (४२) पश्चिमत नदधैत प्रमाणं । तस्य दक्षिणत नदनदसंगम प्रमाणं । तस्य दक्षिणत अं (४३) वयग्रामे तस्य पश्चिमत वहुपाषाणपून प्रमाणं । तस्य पश्चिमन करुष ग्रामे तस्यै १ ते च्या पाठीमागे उभी रेघ आहे.

·बोरगांव ताम्रपट. ३१ १४४) तर नदश्रेत प्रमाणं । तस्य पश्चिमत नलंदेन दिनदसंगम प्रमाणं । तस्य दक्षिणत ज (४५) बलग्रामे तस्यैत्तरत नदधैत प्रमाणं । तस्य पश्चिमत रक्ततटाक प्रमाणं । तस्यै (४६) त्तरत पाषाणपुंज प्रमाणं । तस्यैत्तरत तुगिंग्रामे तस्य पूर्वत नदिनदसंग (४७) मप्रमाणं । तस्यैत्तर धानरग्राम तस्य पूर्व नदत्रैत प्रमाणं । तस्यैत्तर वैरि (४८) वलग्रामे तस्य पूर्व तटाक प्रमाणं । तस्यैत्तर उच्छिवग्रामे त पर्व त्रिलैचनकुमारिखेलन (४९) माणं । तस्य पूर्व करंजग्रामे तस्य दक्षिण पाषाणपनं । भमिप्रमाणं अष्टादससहस्रं ॥ वहुभिवसु (५०) धा दत्तं राजमिस्सगरादिभिः यस्य यस्य यदा भूमि तस्य तस्य तदा फ (५१) लं ॥ स्वदत्तं परदत्तं वा हरन्ति वसुंधरा पर्टिवर्षसहस्राणि विष्ठा (५२) यां जायते क्रिमिः ॥ महासांधेविग्रहिश्रीरामपुण्यवलभलिखितं ।। यै १६ दौलताबाद ताम्रपटाविषयी एक टिपण ( श्री. ग. ह. खरे.) परभणी ताम्रपटावर मंडळाच्या गेल्या म्हणजे १९ व्या संमेलनांत निबंध वाचला होता हे वाचकांच्या लक्षांत असेलच. त्यावेळी त्या ताम्रपटांत आलेल्या सर्व गांवांचा पत्ता मला लागला नव्हता. पण त्यावेळी मी जी कल्पना केली होती त्या कल्पनेच्या आधाराने शोध करीत असतां त्या ताम्रपटांतील गांवांचा तर उलगडा झालाच, पण आण खीही एका ताम्रपटांतील गांवांचा उलगडा होत आहे तो असा- हैद्राबाद ऑर्किऑलॉजिकल सिरीज मध्ये कल्याणीचा चालुक्य राजा जगदेकमल्ल याचा दौलताबाद ताम्रपट छापला आहे २ खै च्या पाठीमागे उभी रेघ आहे.

·द. म. इ. साधने खं.३ ( *. २, इ. स. १९१७). या ताम्रपटांतील गांवें या ताम्रपटाचे संपादक श्री. का. ना. दीक्षित व प्रो. दे. रा. भांडारकर यांस ओळखता आली नाहीत. याचे कारण म्हणजे ती गावें कोठे पहावयाची हे ताम्रपटावरून मुळीच ध्यानात येत नाही. जेव्हां सोनवडे ताम्रपटावरील माझा निबंध छापून प्रसिद्ध झाला तेव्हा मला हा ताम्रपट पहावा लागला होता. या ताम्रपटांतील स्थलांचा निश्चय झालेला नाही हे माझ्या ध्यानात होते. पण पाभणी ताम्रपटांतील एका गांवाचा गांवाचा उल्लेख या ताम्रपटांत आला असेल अशी माझी कल्पना नव्हती. धारवाड येथील विद्वान कार्यकर्ते वकील श्री. द. प. करमरकर यांनी माझ्या एका पत्रास उत्तर घालून त्यांत कळविले की, दौलताबाद ताम्र- पटांत सव्वि असा जो देश आला आहे तो व परभणी ताम्रपटांतील सब्बि हे एकच असावेत. दौलताबाद ताम्रपटाच्या धर्तीचे जे इतर लख आहेत त्यांत व दौलताबाद ताम्रपटांत ब बद्दल व वापरला आहे. तेव्हा सब्बि व सव्वि ही नांवे एकदेशवाचक आहेत असे म्हणण्यास हरकत नाही. यांतही थोडा श्लेष आहेच. परभणी ताम्रपटांत सब्बिदेशसहस्र असा उल्लेख आहे; तर दौलताबाद ताम्रपटांत नुसता सव्विदेश असा उल्लेख आहे. पण हा फरक विशेष महत्त्वाचा आहे असे वाटत नाही. या देशनामाशिवाय पुढील ग्रामनामें या ताम्रपटांत आली आहेत. आत्कूरुसप्तति= ज्या देशभागांत दान केलेलें गांव आहे त्याचे नांव. नकरेगुम्मलु= दान केलेलें गांव मुच्चुंगुरूंकि दान केलेल्या गांवाच्या पूर्वेचें गांव पढ़वद्या कोप्पडा गोदणमिट्टा उत्तरेचे पुलगु करे- दान करताना जेथें राजाचा मुक्काम होता ते गांव. हे भीमेच्या उत्तरतीरावर होतं असेंही ताम्रपटांत सांगितले आहे. अलरु= ज्या तीनशे गांवांच्या गटांत राजाचा मुक्काम झालेले गांव होते त्या गटांतील मुख्य गांव. कोरेलूरु- ज्या बारा गांवांच्या गटात राजाचा मुक्काम झालेलें गांव होते त्या गटाचें मुख्य गांव. " दक्षिणेचें , पश्चिमेचें , " " " ·१७ परभणी ताम्रपट. दान केलेले व त्याच्या भोवतालची गावें शोधण्याच्या बाबतीत वरील संपादकद्वय म्हणतात की, मुच्चंगुरूंकि हे नाव ही गावें गुलबुर्याच्या आसपास कोठे तरी शोधिली पाहिजेत असे सुचविते. कारण गुर्की अंत्य- पद असलेली गावांची नावे सामान्यतः त्या बाजूस आढळतात. मला वाटते ही गावें परभणी ताम्रपटांतील गावांच्या आसपास पाहिली पाहिजेत. कारण (१) सब्बि हे देशनाम दोन्ही ताम्रपटांत एकच आहे व (२) मिट्टा अंत्यपद असलेली गावें वारंगळच्या पश्चिमेस आहेत. उदाहरणार्थ हैद्राबाद संस्थानापैकी करीमनगर जिल्ह्यांतील राजगोपाळपेठेच्या आग्नेयीस सुमारे ५ मैलांवर नरमिट्टा ( Nurmitta ) हे गांव आहे. मी स्वतः वरील विचारसरणीच्या अनुरोधाने शोध करीत असतां मला तीन गावें ताम्रपटांतील नावांशी जमणारी अशी आढळली. पैकी कोप्पडा चें हल्लीचे नाव Koyada व अक्षांशरेखांश ७९,९,१८,११ आणि गोणमिट्टाचे हल्लीचें नांव Gotlamitta व अक्षांशरेखांश ७९, १०॥ १८, १३ असे आहेत. ही दोन्ही गावें राजगोपाळपेठेच्या ईशान्येस आहत. याशिवाय कुंट आत्कूर व आत्कूर अशा दोन गावे आत्कूरु या नावाशी जळणारी आहेत. पण ती वरील २ गावांपासून बरीच लांब आहेत. मजपाशीं अतिशय सूक्ष्म नकाशे नाहीत. पण ज्यांपाशी ते असतील त्यांस आणखीही गावें या गावांच्या आसपास सांपडतील. या गावांच्या बाबतींत हैद्राबाद येथील एंजिनिअर श्री म.दा.गाडगीळ यांस पृच्छा केली असता त्यांनी पत्र पाठवून कळविले आहे की, या ताम्रपटांतील गाव ५६” या नकाशांत सांपडतात ती अशी- नकरेगुम्मलु= Nakarkomla, 98291=Pariwada casr=Ko'reda, TUTTAZI= Gotlamitta ( श्री. गाडगीळ यांचे ता. ४।४।३२ चे पत्र ). १७ चालुक्य अरिकेसरिन् याचा परभणी ताम्रपट श. ८८८ ( श्री. ग. ह. खरे व श्री. शं. ना. जोशी.) उपलब्धिः- प्रस्तुत ताम्रपट श्री. शं. ना. जोशी यांनी परभणी येथून द. म. इ. सा.-५ ·द. म. इ. साधने खं. २ श्री. नानल वकील यांच्या करवी आणिला. यांतील वाचन दोघांनी केले असून टीपा, भाषांतर व सर्व विवेचन ही श्री. खरे यांची आहेत. ताम्रपटवर्णन:- या ताम्रपटाचे ३ पत्रे असून त्यांची लांबी, रुंदी व जाडी अनुक्रमें १११", ५४" आणि " आहे. ज्या कडींत पत्रे ओवले आहेत तिचा व्यास ४४” असून सळईची जाडी ३” आहे कडीच्या जोडावर २३ व्यासाची मुद्रा असून तीवर 'श्रीमदरिकेसरिणः' हा मज- कूर नागरी लिपीत लिहिलेला आहे. या मजकुराखाली वाममुख व उर्ध्व- पुच्छ डुक्कर असून त्या खाली डावीकडून उजवीकडे क्रमाने शंख, सूर्य, चंद्र आणि अंकुश यांची चित्रं खोदली आहेत. पहिल्या व तिस-या पत्र्यांच्या आंतील बाजू व दुस-याच्या दोन्ही बाजू लिहिलेल्या आहे. लिहिलेल्या ४ बाजूंवर अनुक्रमें १४, १४, १३, १० ओळी आहेत. पत्र्यांच्या कडा उंचावलेल्या असल्यामुळे लेखन सुरक्षित रहावयास पाहिजे होते. पण दुर्दैवाने तसे झालेले नाही. अक्षरवटिकाः- यातील लिपी कानडी असून ९ व्या शतकांतील इतर प्रामाणिक लेखांशी जुळणारी आहे. म दोन प्रकार काढला आहे. पैकी एक प्रकारचा म मन्दिरं ( ओ. २), यशोधाम ( ओ. २७), या व इतर शब्दांत असून दुसरा प्रकार कमनीय (ओ ११), यथार्थमुच्चे ( ओ १२), नामधेय (ओ. ३७) या व आणखी काही शब्दांत आढळतो. वही दोन प्रकारचा आढळतो. य हे अक्षर स्वतंत्र काढतांना वेगळे काढले आहे व जोडतांना निराळ्याच पद्धतीनं काढले आहे. लेखनपद्धतिः- काही ठिकाणी जिव्हामूलीय आला आहे. उ. तेज- ४कान्ति ( आ. ५), सुत कमनीय (ओ ११), शिर कुट्टाक (ओ.१४ ), त्रिनेत्रयो कार्तिकेय ( ओ. २०), उपनिषद कविता ( ओ.२८), कचित् ठिकाणी उपध्मानीय आला आहे. उ० श्रिय पात्र ( ओ. ५), भीम- *पाण्डव ( ओ. ८). काही ठिकाणी अनुस्वाराबद्दल परसवर्ण केला आहे. उ० पात्रन्तस्या ( ओ. ५), निळयन्तं ( ओ. ९), धारन्दत्तः (ओ. ४२) सामान्योयन्धर्म ( ओ. ४४ ), वसुन्धराम् ( ओ. ४९ ). कित्येक जागी विसर्गाबद्दल परसवर्ण लिहिला आहे. आदर्शस्समस्त ( ओ. २७), चरण- स्सकळ ( ओ. २९), राजभिस्तगरा ( ओ. ४६ ), विनयस्स (ओ. २०). रेफापुढील अक्षरास सामान्यतः द्वित्त्व आहे; पण अपवादही आहेत. उ० १ ·१७ परभणी ताम्रपट. बभूवुर्बहवः (ओ. २५), आदर्श ( ओ. २७), स्वस्त्यकाळवर्घ (ओ.३१) अनेक ठिकाणी ल बद्दल ळ वापरला आहे. भाषाः- संस्कृत. पहिल्या २७ ओळीपर्यंत पद्य, पुढे ४४ ओळी- पर्यंत गद्य, पुढे ५० ओळीपर्यंत पद्य व पुढे पुन्हां गद्य असा क्रम आहे. दानहेतू:- दान देण्याचा हेतू पुढील प्रमाणे सांगितलेला आहे. ले- बुळपाटक नावाचं एक गाव असून ते दान देणारा जो अरिकसरिन् त्याच्या राजधानीचे शहर होते. त्यांत शुभधामजिनालय नावाचा एक जैन बस्ति होता. या बास्तविषयीची खंडस्फुटित, नवसुधाकर्म, बळि आणि नैवेद्य ही कमें चालावीत म्हणन एक गाव दान करण्यांत आले आहे. दान करणारा अरिकेसरिन हा आहे. काल श. ८८८. कालनिश्चयः- ताम्रपटांत कालाचा उल्लेख शक ८८८, क्षय संव- त्सर, वैशाख पौर्णिमा, बुधवार असा आहे. पैकी गत शक ८८८ ला क्षय संवत्सर येत आहे. पण वैशाख पौर्णिमेस बुधवार येत नसून रविवार येत आहे. याची इंग्रजी तारीख इ. स. ९६६ एप्रिल ८ ही आहे. अर्थात् वार सांगण्याचा चुकला आहे असे म्हणण्यास हरकत नाही. स्थलानश्चयः- ताम्रपटांत पुढील गावं आली आहेत. [ लें] बुळ- पाटक-३रा अरिकेसरिन् याच्या राजधानीचे गाव. याच गावांतील जिनाल- यास वनिकदुपुलु हे गाव दान दिले आहे. सबिदेशसहस्रांत हे गाव होते. रेपाकद्वादश या पोटभागांत तंच दान दिलेले गाव होतें. दरियूरु हे दान दिलेल्या गावाच्या पूर्वेचें गाव. कट्टाकूरु हें दानभूत गावाच्या उत्त- रेचे गाव. वेळाळपटु हे दानभूत गावाच्या पश्चिमेचे गाव. इळिंदिकुंट हे दानभूत गावाच्या दक्षिणेचे गाव. अशी एकंदर आठ ग्रामनामें दानाचे वर्णन करतांना आलेली आहेत. पैकी [लें ] बुळपाटक, रेपाक व कट्टाकूरु ही तीन गावें, करीमनगर जिल्ह्यांत (हैद्राबाद संस्थानपैकी) मला सांपडली. पण बाकीची सांपडेनात. यामुळे माझी गावांची ओळख चुकली तर नाहींना अशी शंका येई.पण या शंकेचे निरसन लवकरच झालें.वरील गावांविषयी व ताम्रपटा विषयी माहिती देणारा एक लेख मी निजामविजयांत प्रसिद्ध केला. (ता.११॥ ८।३१). त्यांत मी वरील गावांविषयी माझा तर्क प्रसिद्ध करून वाचकांस विनंति केली होती की, त्यांनी माझा तर्क खोटा किंवा खरा आहे हे सांगून ताम्रपटांतील गावांचा निश्चय करण्यास मदत करावी. या लेखास उत्तर ·द.म. इ. साधनें खं.२ म्हणून एक पत्र हैद्राबाद येथील एंजिनियर श्री. म. दा. गाडगीळ यांनी धाडलें (ता. १३।९।३१.). त्यांत त्यांनी माझा तर्क बरोबर असल्याचे लिहून ताम्रपटांतील गावें दाखविणारा नकाशा पाठविला. त्यावरून तर एकंदर ६ गावें सांपडली. फक्त सब्बि व दरियूरु ही दोन नावें सांपडली नाहींत. बाकी सहा गावाची नकाशांतील नावें Wemalwads, Wontudpulla, Reapac, Kutkoor, Vallamputla, Illandakoonta अशी आहेत. इतर:- शेवटच्या दोन ओळींत (५० व ५१ ) हे दान देणारा, सांगणारा व खोदणारा अशा तिघांची माहिती दिली आहे. पैकी दान देणारा अरिकेसरिन् आहे हे एकदा स्पष्ट झाले असूनही पुन्हा ५० व्या ओळीत ‘अरिकेसरिणा दत्तं' असे म्हटले आहे. या शेन्याची आवश्यकता होतीच असे वाटत नाही. या दानपत्राची रचना करणारा पेद्दणभट्ट नावाचा कवि आहे. याच्या विषयी कथितं कविपदणेन भट्टेन असें म्हटले आहे. पण येथे कथितं याचा अर्थ रचितं असाच असावासे वाटते. वेमुलवाडा शिलालेखांवरून तन्त्रपाल नागमार्य याचा मुलगा पेद्दण ना- मधारी होता असे दिसते. शिलालेखांतील व ताम्रपटांतील पेद्दण एकच असतील काय ? खोदणाराचें नांव रेव असें असन शुभधाम जिनालयाशी म्हणजे ज्या जिनालयाच्या योगक्षेमाकरितां दान दिले आहे त्या जिनमंदिराशी याचा काही तरी जवळचा संबंध असावा असें ‘शुभधाम- जिनाळयस्य' या पदावरून उघड होत आहे. चर्चा:- हा ताम्रपट अनेक दृष्टींनी महत्त्वाचा आहे. हा ज्या कुलाचा आहे त्याची माहिती माझ्या समजुतीप्रमाणे पंपाचे विक्र- १ हा दिगंबरजैनपंथी कवी असून मूळचा वेंगी प्रातातील राहणारा होता. पाने आपला आश्रयदाता जो २ रा अरिकेसरिन् त्याच्या सांगण्यावरून भारत किंवा विक्रमार्जुनविजय हा ग्रंथ लिहिला. हा ग्रंथ लिहिल्याबद्दल त्यास २ न्या अरिकेसरिन्ने बच्चेसहस्र या देशविभागांतील धर्मऊरु हे गाव बक्षिस दिले. पंपाने आपल्या ग्रंथांत खाली दिलेल्या वंशावळीतील २ न्या अरिकेसरिन्पर्यंतच्या पुरुषांची माहिती दिली आहे. पंपाने हा ग्रंथ श. ८६३ मध्ये पुलिगेरे-हल्लीचें लक्ष्में- श्वर-येथील सुंदर कानडीत रचिला. मी पंपभारताच्या राइम संपादित व कर्नाटक साहित्य परिषसंपादित अशा दोन्ही प्रतीचा उपयोग केला आहे.

·१७ परभणी ताम्रपट. मार्जुनविजय' किंवा 'पंपभारत', सोमदेवसूरी,' ' यशस्तिलक, ' प्रस्तुत ताम्रपट, वेमुलवाडा शिलालेख व कोलेपारा दानपत्र या पांच ठिकाणी मुख्यतः आली आहे. चामुंडपुराण व इतर साधने यांत या कुलाविषयी कांही माहिती आल्याचे कै. डॉ. का. बा. पाठक हे म्हणत असत. पण मला ती माहिती मिळालेली नाही. या सर्व साधनांचा अभ्यास करीत असतां मज पुढे जे प्रश्न उभे राहिले त्यांची उत्तरं यथामति देत आहे. तत्पूर्वी वरील ५ आधारांत जी माहिती आली आहे ती कोष्टकरूपाने पुढे देतो. तसेंच तीविषयीं दुस-या कोणी मतभेद प्रकट केला असल्यास तेही नमूद करतो. पंपभारत चालुक्य वंश ( १ )यद्धमल्ल- (१) १। लक्ष प्रदशावर राज्य करतो, (२) ५०० । हत्तीना तेलाची आंघोळ घालतो. अरिकेसरि-वेंगीच्या प्रधानासह निरुपम देवाच्या राज्या- । वर आक्रमण करतो. (३) नरसिंग, नरसिंह (४) भद्रदेव (५) दुग्धमल्ल ( युद्धमल्ल) (६) बद्देग-भद्रदेव- (१) ४२ लढाया मारतो, (२) सोळदगंड ही पदवी मिळवतो, (३) भीमास पाण्यांत शिरून पकडतो (७) दुग्धमल्ल (युद्धमल्ल) (८) नरसिंह, कलि नरसिंह, नरसिंग, नरग- (१) सुभद्र मुनीचें १ हाही एक दिगबर जैन कवी असून यार्ने यशाम्तलकचप , नीति वाक्यामृत, युक्तिीचतामणि, वगेरे संस्कृत ग्रंथ लिहिले आहेत. यान यशस्तिल- कचंपूच्या शेवटी स्वतःविषयी व ग्रंथरचनविषयी काही माहिती दिली आहे. तीवसन याने वरील चंपूकाव्य, श.८८१ मध्ये राष्ट्रकुट राजा श्रीकृष्ण हा मेल्पाटी येथें राज्य करीत असताना आणि त्याचा सामंत व अरिकेसरिन् चा पाहला मुलगा बद्यग हा गंगधारा येथें राज्य करीत असताना, तयार केले असे दिसते. 2 J. Andhra historical research Society Vol. VI pp. 185, 189.

·२८ द.म. इ. साधनें खं.. प्रतिबिंब, (२) लाळ शरण येतात,(३) सात माळल ( माळव ) मुख्यांना लुटतो, घूर्जरराज सैन्याला पळवून लावतो व गंगेच्या पाण्याने घोड्यांना न्हाऊ घालतो, (५) महीपाल पळून जातो, (६) याचा मित्र संगाचा नाश करतो, (७) याची बायको जाकव्वे. (९) अरिकेसरि किंवा अरिग- गोज्जिग किंवा गुज्जिग यापा- सून विजयादित्याचे रक्षण करतो. (१०) वद्दिग (१) अरिकेसरिन्चा प्रथम पुत्र (२) राजधानी गंगधारा( यशास्तलकावरून) ४) डॉ. फ्लीट यांच्या मतें नरसिंहभद्रदेव हे एकच नाव असून ते पहिल्या अरिकेसरिन्च्या मुलाचे नांव होते असे त्यांनी म्हटले आहे. (डिनॅस्टिज् ऑफ दि कॅनरीज डिस्ट्रिक्टस् पृ. ३८० ). पण हे विधान अगदींच चुकीचे आहे हे सहज ध्यानात येईल. (८,२) ही गोष्ट डॉ. फ्लीट देत नाहीत. ( ८,६) ही गोष्ट डॉ. फ्लीट देत नाहीत व राइस शंका प्रगट करून देतात ( पंपभारत, प्रस्तावना पृ. ४ पादटीप १). (८,७) डॉ. फ्लीट याच्या बायकोचे नाव चंद्रानना असें देतात. राइस जातव्वे असें देतात ( पंपभारत, प्रस्ता. पृ. ४ ). श्री. आर. नरसिंहाचार्य जाकव्वे असें देतात. मूळांत पहिल्या आश्वासाच्या ३९ व्या कवितेत जाकव्वे किंवा जातव्वे असा कोणताच शब्द नसून जेथे हा शब्द असावयाचा त्या दुसऱ्या ओळींत कांहीं जागा मोकळी असून पुढे चंद्रानना असा शब्द आहे. त्यावरून डॉ. फ्लीट यांनी नरसिंहाच्या बायकोचे नाव चंद्रानना असे ठरविले आहे. पण राइस यांच्या म्हणण्याप्रमाणे ते विशषण असणे शक्य आहे. (९) याच्या बापाचें नाव डॉ. फ्लीट युद्धमल्ल असे देतात. पण ती अगदी स्पष्ट चक आहे. कारण पंपभारत, प्रस्तुत ताम्रपट व वेमुलवाडा शिलालेख या तिन्ही ठिकाणी नरसिंह असें नांव आले आहे. (१०,१) सोमदेव याला अरिकेसरिनचा प्रथम पुत्र असें म्हणतो. अर्थात् त्याच्या मताप्रो अरिकेसरिन्ला एकापेक्षा जास्त मुलगे असावेत असे वाटते. पण या ताम्रपटावरून भद्रदेव नावाचा अरिकेसरिन्ला एकच मुलगा होता असे दिसते.

·१७ परभणी ताम्रपट.
परभणी ताम्रपट
चालुक्य वंश ( आदित्यभव )
१) युद्धमल्ल-(१) सव्वा लक्ष प्रदेशावर राज्य करतो, ( २
हत्तींना तेलाची आंघोळ घालतो, (३) कलिंग
त्रयासह वंगीचे संरक्षण करतो.
(२) अरिकेसरिन्
(३) नरसिंह- नरसिंघ आणि (४) भद्रदेव.
(५) युद्धमल्ल
(६) बद्दिग- (१) संगमाला विद्ध करतो, (२) भीमास
। पाण्यांतील युद्धांत पकडतो.
(७) युद्धमल्ल
(८) नरसिंघ
(९) अरिकेसरिन्-(१) याची बायको प्रख्यात राष्ट्रकूट कुलांती
लोकांबिका
(१०) भद्रदेव- बद्यग ( १) शुभधाम जिनालय बांधतो.
(११) अरिकेसरिन्- (१) राजधानी लेबुळपाटक
(२) सोमदेवसूरीस दान देतो.
वेमुलवाडा शिलालेख
चालुक्य कुळ
( १ ) विनयादित्य ऊर्फ युद्धमल्ल (१) सवा लक्ष प्रदेशाचे रक्षण
करतो, (२) तेलाने हत्तींना आंघोळ घालतो,
(३) चित्रकूटाचे हरण करतो.
(२) अरिकेसरीश- बळेच वेंगी देश घेतो.
(३) नरसिंहवर्मन्- उर्फ राजादित्य ?
(?) युद्धमल्ल
।

·द. म. इ. साधने खं. २ (८) नरसिंहदेव- (१) गुर्जरराजसेना जिंकतो, ( २ )७ राजां. ना जिंकतो. - (५) अरिकेसरिन्- (१) गोविंदाच्या (गोज्जिग) राज्यहरणापासून बिज्जाचे रक्षणे करतो, (२) बायको रेवक्का ? कोल्लेपारा दानपत्र. चालुक्यवंश- रणविक्रम सत्याश्रय-- पृथिवीपति- महाराज - विनयादित्य युद्धमल्ल- अरिकेसरिन् मध्ययुगीन इतिहासांत ४ प्रसिद्ध चालुक्य कुले झाली. एक बदा- मीचें, दुसरें कल्याणीचं, तिसरे वेंगीचं व चौथे प्रसिद्ध कानडी कवि पंप व संस्कृत कवि सोमदेवसूरि वगैरेनी उल्लेखिलेले. यांपैकी बदामीच्या चालुक्य कुलांतूनच वेंगीचे चालुक्य कुल उत्पन्न झाले. यामुळे वेंगीच्या चालुक्य कुलाविषयी निराळे लिहिण्याची जरूरी नाही. कल्याणीचे चालुक्य स्वतःस बदामी चालुक्यांचे वंशज म्हणवितात. बदामी चालुक्यकाल व कल्याणी चालुक्यकाल या दोहोंमध्ये राष्ट्रकूटांची रियासत होऊन गेली. या मधल्या काळांत या दोन्ही कुलांना जोडणारे जे पुरुष होऊन गेले त्यां- विषयी निश्चयात्मक अशी माहिती मिळत नसली तरी कल्याणी चालुक्यांच्या लेखांतून या दोन्ही कुलांची साखळी जोडून दाखविली आहे. त्या साख- ळीशी आपणांस सध्या काही कर्तव्य नाही. आपणांस फक्त चालुक्यकुल सूर्य, चंद्र, नाग वगैरे कोणत्या वंशांतील आहे हे पहावयाचे आहे. बदामीचे चालुक्य स्वतःच्या लेखांतून आपण कोणत्या वंशाचे आहां हे सांगत नाहीत. ते स्वतःस मानव्यसगोत्राणां असं म्हणवितात. मानव्यसगोत्राणांया शब्दांतून कांही निश्चित अर्थ काढावयाचा झालाच तर तो असा निघू शकेल की, १ वेगी यथाल चालुक्य कुलाचा संस्थापक विष्णुवधन हा बदामीच्या चालुक्य कुलातील प्रसिद्ध गजा टुमग पुलकेशिन याचा धाकटा भाऊ होता. २ पहा सोनवडे ताम्रपट ( भा. इ. सं. म त्रै. व. १० अं. २ ) कवटे, दौलताबाद, मिरज है ताम्रपट याच ताम्रपटाच्या धर्तीवर आहेत. हे कोठे प्रसिद्ध झाले आहेत ते सोनवडे ताम्रपटाच्या लेखात दिले आहे. , पहा लोहणेर नाम्रपट ( दक्षिणच्या म-ययुगीन इतिहासाची साधने खंड १ पृ. १). या लेखावरून तत्कालीन इतर ताम्रपट कोठे प्रसिद्ध झाले आहेत हेही समजेल.

·१७परभणी ताम्रपट. ६१ यावरून हैं मनूच्या गोत्रांत उत्पन्न झालेले व चालुक्य यांचे गोत्र एकच होते. पण कुल सूर्यवंशी की सोमवंशी ठरूं शकत नाहीं; कारण मनू- पासून सर्वच मनुष्ये उत्पन्न झाली आहेत. तेव्हां सूर्य व सोम हे दोन्ही वंश उत्पन्न झाले असल्यास नवल काय ? वेंगीचे चालुक्यही अनेक लेखा- तून स्वतःस 'मानव्यसगोत्राणां' असे म्हणत असल्याने त्यांच्या लेखां- वरूनही हे चालुक्य कुल कोणत्या वंशाचे हे ठरू शकत नाही. कल्याणी चालुक्यांच्या काही लेखांतून 'मानव्यसगोत्राणां' असा शब्दप्रयोग येतो.' पण काही प्रामाणिक लेख असेही आहेत की, ज्यांत ते स्वतःस सोम- वंशी म्हणवितात. कल्याणीचे चालुक्य स्वतःस बदामीच्या चालुक्यांचे वंशज म्हणवीत असल्याने कल्याणीचे चालुक्य ज्या वंशाचे आहेत असे ठरेल त्याच वंशाचे बदामीचे चालुक्यही निदान कल्याणी चालुक्यांच्या मताने ठरेल. आज जो ताम्रपट हाती आला आहे त्यांत चालुक्य- कुल सूर्यवंशी होते असे सांगितले आहे. अर्थात् येथें परस्पर विरुद्ध विधाने आली. यामुळे ३ तर्क संभवतात. (१) चालुक्य कुल सूर्यवंशी असावें. (२) चालुक्य कुल सोमवंशी असावें. (३) दोन त-हेची चालुक्य कुले असून कांहीं सूर्यवंशी तर कांहीं सोमवंशी असावीत. या तीन विधानांपैकी कोणते विधान खरें हैं, मला वाटते, आणखी पुराव्याशिवाय निश्चयात्मक सांगता येणार नाही. पण तिसरें विधान शक्य दिसत नाही. हे चालुक्य कुल कोठे राज्य करीत असे हा यापुढील प्रश्न आहे. पंपाने आपला भारत किंवा विक्रमार्जुनविजय हा ग्रंथ लक्ष्मेश्वरच्या उत्तम कानडींत लिहिला असून त्यांत त्याने आपल्या आश्रयदात्याच्या कुलाची स्तुति केली आहे. यामुळे सामान्यतः सर्वांची अशी समजूत झाली की, कुल किंवा त्यांतील कांहीं पुरुष लक्ष्मेश्वर व त्याच्या आसपासचा प्रदेश यांवर राज्य करीत असावेत. उ० राइस म्हणतात की, "Meanwhile certain offshoots of the family ( =Chalukya) retained a measure of power in various parts, among whom were the , ५ वी टीप पहा. २ पहा Epi. Ind. १३, ३८,१५, १०६; १५, ३४९. 3 अस्त्यादित्यभवो वंशश्याळुक्य इति विश्रुतः (परभणी ताम्रपट) द. म. इ. सा.-६ ·११ द. म.इ. साधने खं.२ "२ ~ rulers of the state of which Puligere was the capital."" डॉ. फ्लीट म्हणतात, “ Also, as Pampa specifically states that he wrote in the pithy Kanarese of Puligere, the village of Dharmauru may be safely identified with the neighbouring Dambal in the Dharwar District ........ and this locates the authority of Arikesarin II रा. नरसिंहाचार्य, म्हैसूरच्या आर्किऑलॉजी खात्याचे माजी सुपरिंटेंडंट म्हणतात, ई कवि पुलिगेरेय राजनाद चळुक्यवंशोत्पन्ननाद अरिकेसरिय आस्थानपंडित- वागिद्दनु.' डॉ. बार्नेट यांनीही हे कुल व लक्ष्मेश्वर यांचा खात्रीने संबंध होता असे समजून असे समजून लक्ष्मेश्वर येथील एक लेख संपादित असतां या कुलावर एक टीप दिली आहे.' या टीपेची तेथें आव- श्यकता काय हे मला नीट समजत नाही. तथापि डॉ. बार्नेट यांच्या मताचा अंदाज करण्यास ते एक साधन आहे. तेही ' About this time Puligere was under the rule of Arikesarin II' TÉ FEITÄ आहेत. वर उद्धृत केलेल्या या वचनांवरून वरील विद्वानांच्या मते हे चालुक्य कुल किंवा त्यांतील एक पुरुष लक्ष्मेश्वरच्या बाजूस होता असे ठरूं पाहते. पण या मतावर माझे पुढील आक्षेप आहेत. या कुलाचा एकही लेख अजून कर्नाटकाच्या बाजूस सांपडलेला दिसत नाही. श्री. जोशी यांस मिळालेला ताम्रपट परभणीस म्हणजे तेलंगणाजवळ मिळाला. पंपाचा आश्रयदाता जो अरिकेसरिन् त्याचा, त्याच्या युद्ध मंत्र्याचा व राजधानीचा उल्लेख करणारा वेमुलवाडा लेख तेलंगणात मिळाला. कोल्लेपारा दानपत्रही तेलंगणांतच मिळाले. या सर्वात आलेली व दान दिलेली गावे आणि उल्लेखिलेल्या गोष्टी तेलंगणांतच घडल्याचे दिसते. उलट लक्ष्मेश्वरवर या २००।३०० वर्षांच्या काळांत या कुलांतील पुरुषांहून भिन्न व्यक्तींचा अंमल असलेला दिसतो. उदाहरणार्थ श. ७८७ ' . १ 'बिब्लिओथिका कर्नाटिका, मालेमधील राइस संपादित पप भारत किंवा विक्रमार्जुनविजय,, बंगलोर, इ. १८९८ प्रस्तावना पृ. १ २ बाँबे गॅझिटिअर व्हॉ. १ भाग २ पृ. ३८१ रा. नरसिंहाचार्य रुत 'कर्नाटक कविचरिते भाग १ पृ 30-3" • Epi. Ind. १३, ३२८, ·१७परभणी ताम्रपट. पार्थिव संवत्सर या वर्षी पुलिगेरेवर कुप्पेय नावाच्या गृहस्थाचा अंमल होता.' पहिल्या अमोघवर्षाच्या ६१ व्या वर्षी म्हणजे श. ७९७ या वर्षी पुलिगेरेवर बंकेयरस नावाच्या गृहस्थाचा अधिकार चालत होता.' श. ८३८ मध्ये महासामंत लंडेयरस याचा अंमल लक्ष्मश्वरावर होता.' श. ८५१ च्या एका लेखांत पुलिगरेचा उल्लेख आहे.पण त्या लेखांत कोणा सामंताचा अंमल असल्याचा निर्देश नसून फक्त रेवदास दिक्षीत व वीशोत्तर दिक्षीत या दोन गृहस्थांची नांवें आली आहेत; पण ते पुलिगरेवरचे अधि- कारी होते असे सांगितलेले नाही. धारवाड जिह्यांतील हेब्बाळ गावच्या एका लेखांत सत्यवाक्य कोंगुणिवर्म पेनडि भूतुग याने राष्ट्रकूट अमोघवर्ष वद्दिग याच्या मुलीशी लग्न केल्यामुळे त्यास पुलिगेरे, बेळवोल, किसुकाड, बाग- डगे हे देश आंदण मिळाल्याचे सांगितले आहे.' म्हैसूर सस्थानांतील आतकूर येथील श. ८७२ च्या लेखांत भूतुगाने राजादित्य चोल यास मारल्यामुळे राष्ट्रकूट तिसरा कृष्ण याने त्यास बनवासी, बेळवोल, पुलिगेरे, किसुकाड, बागेनाड हे देश दिल्याचे सांगितले आहे. ६ हेब्बाळ येथील लेखांत सांगितलेली गोष्ट श. ८३३ ते ८६२ च्या दान केव्हां तरी झाली असें डॉ. फ्लीट यांचे मत आहे.' श. ८९० च्या लक्ष्मेश्वर येथील लेखांत वरील भूतुगाचा मुलगा मारसिंह याने एका देवालयास दान दिल्याचे सांगितले आहे. धारवाड जिल्ह्यांतील अदरगुंची व गुंडूर येथील श. ८९३ व ८९५ च्या लेखांत मारसिंह पुलिगेरे व इतर प्रदेश यांवर राज्य करीत असल्याचे सांगितले आहे. ज्यास या पुढील कालांतील पुलिगेरेवरील अधिकारी पाहिजे असतील त्यानें Epi Ind. Vol XX No. III या पुस्तकाची ६५ व ६६ ही पाने पहावी. मला त्यांशी सध्यां कर्तव्य नसल्याने मी ते येथे देत नाही. यावरून दिसून येईल की, श. ८६३ च्या पुढे मागें उपर्युक्त चालुक्य कुलाचा पुलिगेरेवर अंमल ७ Epi. Ind. ७, २०१, • Epi. Ind. ७, २१७ बाँचे गॅझिटियर व्हॉ. १ भाग २ पृ. ११६ ४ टीप १३ पहा. ५ बाँबे गॅझिटियर व्हॉ. १ भाग २ पृ. ३०१, ३०५, १८, ६ सदर पृ. ११९, ४२१, ७ सदर पृ .०६ ·R द.म. इ. साधने ख.. असल्याचा उल्लेख मला सांपडला नाही. एकाया प्रकाशित वा अप्रकाशित लेखांत असल्यास तो मला कळविण्याची वाचकांनी कृपा करावी. डॉ. फ्लीट यांनी धर्मऊरु म्हणजे डंबळ असें जें सांगितले आहे ते बरोबर आहे की नाही हे निश्चित करणे कठीण आहे; कारण धर्म- उरु हे ज्या बच्चेसहस्र नावाच्या देशांत होते म्हणून सांगितले आहे त्या देशाचे नाव एका लेखांत बेळ्वलनाडच्या संगतीने आले आहे. तरी पण त्याची कर्नाटकांत कोठपासून कोठपर्यंत व्याप्ति होती आज निश्चित करण्यास साधन नाही.' हेही सांगणे आवश्यक आहे की, प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही कर्नाटकांतील लेखांत या देशाचा उल्लेख मला सांपडला नाही. उलट डंबळ ज्या देशभागांत होते त्याचे नाव मासवाडी असे असून त्यांत फक्त १४० गावांचाच समावेश होत होता असे सांगितलेले दिसते. वेमुलवाडा लेखाच्या संपादकांनी पंपाने 'जोळद पाळि यसा जो शब्द वापरला आहे त्यावरून डॉ. फ्लीट व मि. राइस यांप्रमाणेच निजामच्या राज्यातील रायचूर जिल्ह्यापैकी कोप्पळ गावापाशी असलेल्या कुकनूर या गावी शक १०८६ सुभानू संवत्सर या वर्षीचा एक अप्रकाशित लेख असून त्यात बेळवलनाड वत्सेयनाडधिकारि महाप्रधान दंडनायक अम्मणय्यंगळु' असा उल्लेख असल्याचे माझे मित्र श्री. पां.भि. देसाई हे कळवितात. या उल्लेखांतील 'वत्सेय ' या शब्दाचें बच्चे असें रूप होऊ शकेल. तसेंच 'बेब्वलनाड' व 'वत्सेयनाड' याच्या जोड उल्लेखावरून 'वत्सेयनाड वेब्वलनाडच्या जवळ असणे शक्य आहे. बेब्वल व पुलिगेर याच्या जोड उल्लेखांच्या विपुलतेमुळे हे तिन्ही प्रांत जवळ जवळ संभवतात. पण पुलिगेरे व बेब्वल हे प्रत्येकी तीनशेचे देश होते. व बच्चे ५००० चा देश होता. तसेच प्रो. गोकाक (फर्ग्युसन कॉलेज, पुणे ) यांचे मताप्रमाणे पुलिगेरे जवळचें धर्मपूर हेच पंपास बक्षीस मिळा- लेलें धर्मऊरु गाव होय असें धरले तर पुलिगेरे तीनशेच्या इतक्या जवळ बच्चे सहस्र सुरू होत असे असे समजावे लागेल. हे धर्मपूर गाव हल्ली ओसाड आहे, पण ६.७० वर्षांपूर्वी त्यांत वस्ती होती असें प्रो. गोकाक सांगतात, २ बाँबे गॅझिटियर व्हॉ. भाग २ पृ.१६५ पृ.३५. ज्या लेखांवरून मी घरील विधान केले आहे ते लेख श.८०० ते ९०० च्या दरम्यानचे नसून नंतरचे आहेत हे खरे. पण मला रवळ व मासवाडी यांचे उल्लेख असलेले तत्कालीन लेख मिळाले नाहीत मशून मागाहूनचे घेतले आहेत. - .

·१७ परभणी ताम्रपट. हे कुल जोळ प्रांतावर राज्य करीत होते हे खरें धरून जोळ प्रांत हल्लीच्या पानगलच्या बाजूचा प्रदेश आहे असे दाखविण्याचा प्रयत्न केला आहे. पण या शब्दाचा खरा अर्थ ऋण स्मरणारा, खाल्ले अन्नास जागणारा असा होतो हे श्री. नरसिंहाचार्य यांनी याच शब्दाचे रन्न, कर्णपार्य, व कुमार- व्यास या कवींनी जे प्रयोग केले आहेत त्यांवरून दाखवून दिले आहे. ( कर्नाटक कविचरिते भाग १ पृ. ३१ टीप) तेव्हां जोळद पाळि हे शब्द या कुळाचा अधिकारप्रदेश ठरविण्यास निरुपयोगी आहेत. मला वाटते वेमुलवाडा या राजधानीच्या आसमंतात बराच मोठा भाग या कुळाच्या अधि- काराखाली असावा.तसेच धर्मऊरु खरोखरच लक्ष्मेश्वर जवळ आहे असे समजले तरी लक्ष्मेश्वरकडे काही थोड्या वतनी मुलखाशिवाय जास्त प्रदेश या कुलाच्या ताब्यांत नसावा. एरवीं या कुलाचा एकादा तरी लेख लक्ष्मेश्वरकडे सांपडता. येणेप्रमाणे पूर्वीच्या मताला कोणताच आधार नाही हे दाखविले. आतां मला या ताम्रपटाच्या साहाय्याने असे म्हणावयाचे आहे की हे चालु- क्यकुल कर्नाटकांत रहात नसून तेलंगणांत रहात असावें. याची कारणे:- (१)या व इतर लेखांत जी गावें आली आहेत ती व दान दिलेली गावे ही तेलंगणांत आहेत . तलेंगणांत या कुलांतील पुरुषांचा (विशेषतः ३ रा अरि- केसरिन् याचा) अधिकार असल्याशिवाय ते त्यांतील गाव दान करूं शकणार नाहीत. (२) याच ताम्रपटांत ३ -या अरिकेसरिन्ची राजधानी [ लें ] बुळपाटक या नावाने उल्लेखिलेली असून हे गावही दान दिलेल्या गावां- जवळच आहे. म्हणजे ३ या अरिकेसरिन्ची राजधानीही तेलंगणांतच होती. ( ३) या कुलाचा मूळ पुरुष युद्धमल्ल हा तिन्ही कलिंगांसह वेंगीचें रक्षण करीत असे. ' हे कुल जर लक्ष्मेश्वरकडे होते असे मानले तर तेथून वेंगी व तीन कलिंग यांचे रक्षण होणे शक्य दिसत नाही. कारण वेंगी व तीन कलिंग आणि लक्ष्मेश्वर यांमध्ये फार मोठे अंतर आहे. सुधारलेल्या दळणवळणाच्या साधनांच्या अभावीं एकाद्या सामंतास कायमचे लक्ष्मेश्वराहून वरील प्रांतांचे रक्षण करणे अशक्य आहे. अर्थात् या कुलाचा अधिकार प्रदेश तेलंगणांतच असावा. मधल्या पुरुषांच्याविषयीं जरी विशेष माहिती मिळत नसली तरी मधले पुरुष तेलंगणांतच झाले असावेत. , यास आधार ताम्रपटातील पुढील वाक्य 'सकळिंगत्रयां वेंगि यो पति स्म पराक्रमात् ·इ.म.इ. साधनें खं. २ १ पहिला आणि शेवटचे दोन हे तर खात्रीने होतेच. निदान मधले पुरुष लक्ष्मेश्वरकडे होते असे म्हणण्यास मुळीच आधार नाही. या माझ्या विधानांवर दोन आक्षेप येण्यासारखे असून त्यांचे निराकरण मी करू शकेन असे वाटते. त्यांपैकी पहिला आक्षेप असा की, सोमदेव- सूरीने आपल्या पुस्तकांत ३ रा अरिकेसरिन् याचा बाप बद्यग याची राजधानी गंगधारा अशी सांगितली आहे त्याची वाट काय ? माझें यावर म्हणणे असंः हल्ली निर्णयसागरी यशस्तिलकचंपूची जी प्रत आहे तींत अनेक चुकीचे पाठ आहेत. तसेंच मी चंपूची जी हस्तलिखितें पाहिली त्यांत अनेक पाठभेद असून कित्येक अगदीच अक्षम्य आहेत. उदाहरणार्थ, सोमदेवसूरीनें उल्लेखिलेल्या बद्यग, गंगाधारा व मेल्पाटी या नावांपैकीं बद्यग किंवा बद्दिग याबद्दल वद्यगराज, वागराज, आणि वाद्यराज्य असे पाठ सांपडतात. गंगाधारा या शद्वांचे गंगाधरा, गंगधारा, मेल्पाटीबद्दल मल्पाटी, मल्याटी व मेल्याटी असे पाठ सांपडतात.' थोडक्यात सांगावयाचे १ गंगधारा हे गाव कोठे सापडत नाही: मेल्याटी हे गाव मात्र हल्ली मेल्पाडि या स्वरूपांत उपलब्ध आहे. शिवाय मेल्पाडि या गावाचा मेल्पाटी या स्वरूपांत क-हाड ताम्रपटात उल्लेख आला आहे ( Ep. Ind. IV, 281.) हा ताम्रपट श.८८० फाल्गुन वद्य १३ चा असून त्यावेळी दान देणारा राजा राष्ट्रकूट ३ रा रुष्णराज याचा मुक्काम मेल्पाटी येथे होता. सोमदेवसूरि हाच रुष्ण- राज श. ८८१चैत्र शुद्ध १३ ला मेल्पाटी येथे होता असं सागतो. अर्थात् दोन्ही उल्लेख एकमेकांशी जुळते आहेत. पडित नाथूगमजी प्रेमी यांनी सोमदेवसूरीचा नीति- वाक्यामृत ग्रंथ प्रसिद्ध करीत असतां त्याच्या प्रस्तावनेत याची माहिती देत अस. तांना कदाचित् मालखेड व मेल्पाटी ही दोन्ही गावें एक असावीत असें जें म्हटले आहे ते अर्थात् बरोबर नाही (पहा जेन-साहित्य संशोधक खंड २ अंक १ पृ.५६) क-हाड ताम्रपटाचे संपादन करीत असतां श्री. कै. डॉ. भांडारकर यांनी लिहिले आहे की, मेल्पाटी म्हणजे उत्तर अर्काट जिह्यातील चितूर तालुक्यांतील असले मेल्पाडि हे गाव असले पाहिजे( Epi.Ind.IV 281 ). डॉ. उल्श म्हणतात की, मेल्पाडि हे गाव उत्तर अर्काट जिल्ह्यांतील गुडियातम तालुक्यांत आहे ( Epi..Ind.IV 140 ). आणि — इन्स्क्रिपशन्स ऑफ दि मद्रास प्रेसिडेन्सी या ग्रंथांत हा गाव उत्तर अर्काट जिल्ह्यांतील वांदिवाश तालुक्यांत घातला असून त्या गावाची माहिती देताना कन्हाड ताम्रपटांतील मेल्पार्टी व मेल्पाडि ही दोन्ही नावे एकच असे सांगितले आहे (पृ. ११५). या तीन उल्लेखांपैकी शेवटचा उलेस जास्त प्रमाणभूत मानला पाहिजे. १ ·१७ परभणी ताम्रपट. हे म्हणजे या तिन्ही विशेषनामांबद्दल छापील व हस्तलिखित पुस्तकांतून आतिशयच घोटाळा आहे. यामुळे गंगधारा हे नांव तरी बरोबर आहे की नाही हे समजत नाही. शिवाय यशास्तलकांतील उल्लेखावरून वरील गंगधारा, हे गाव कर्नाटकांत होते असे कोणी दाखवू शकत नाही. उलट राष्ट्रकूट ३ रा कृष्ण मेल्पाडीच्या बाजूस कशासाठी गेला होता याचा जर विचार केला तर असे वाटते की, वरील गांव मेल्पाडीच्या आसपास ५।२५ कोसांत असावे व तेथे बद्यगाचा कांहीं काल वास झाला असावा.' दुसरा आक्षेप असा की, कुल जर तेलंगणांत होते व पंप मूळचा वेंगीकडील होता तर त्याने आपला ग्रंथ कानडींत कां रचावा ? याला असे उत्तर देतां येईल की, या वेळी कानडीस मोठे महत्त्व आलेले असल्यामुळे मोठे ग्रंथकार कानडीत रचना करीत. श. ९१२ च्या सुमारास झालेला नागवर्म नावाचा कवी वेंगीकडून आलेला असून त्यानेही कानडीमध्ये ग्रंथरचना केल्याचे प्रसिद्ध आहे. उलट संस्कृत ही मान्य भाषा असल्याने याच चालुक्य कुलाचा आश्रित अशा सोमदेवसूरीने आपली रचना संस्कृतमध्ये केली आहे हेही ध्यानांत ठेवले पाहिजे. तसेंच या चालुक्य कुलाची मातृभाषाही कानडी असेल व यामुळे आश्रितानें कानडीत रचना केली आहे. या ताम्रपटांत सोमदेवसूरीविषयीं जी माहिती आली आहे तीही अशीच वाद उत्पन्न करणारी आहे. यशस्निलकाच्या शेवटी सोमदेवाने आपली गुरुपरंपरा पुढील प्रमाणे दिली आहे. देवसंघ → यशोदेव → नेमि- देव →सोमदेव. या परंपरेवरून व प्रत्येक आचार्याच्या नावाच्या शेवटी देव हे पद असल्याने हे सर्व आचार्य देवसंघांत मोडत होते हे उघड आहे.' १ १ Epi. Ind. IV 281 ‘दक्षिणदि[ इम ]ण्डलानि भृत्ये[भ्यो ] जीवनं कर्तुं मडे( मण्ड) लेश्वरसर्वस्वानि प्रतिगृहीतुं कालप्रियगण्डमातण्डरुष्णेश्वरा यायतनानि निष्पादयितु मेल्याटीसमावासित श्रीमद्विजयकटकेन मया' २ पी. पीटर्सन यांनी मुंबई सर्कलमधील संस्कृत पुस्तकांच्या शोधा. विषयीच्या ४ थ्या अहवालात यशोदेवाचा गुरू देवसंघतिलक नावाचा होता असें सांगितले आहे ते बरोबर दिसत नाही. यशस्तिलकाच्या शेवटी कवीने स्वतःविषयी माहिती देताना प्रथमच 'श्रीमानास्त स देवसंघतिलको देवो यशःपूर्वकः ' असे म्हटले आहे. येथें देवसंघतिलक हा सामासिक शब्द देव शब्दाचे विशेषण आहे हे - उघड आहे.

·इ. म.इ. साधने खं.. पण प्रस्तुत ताम्रपटांत वरील गुरुपरंपरा असून संघाचें नाव मात्र गौड असें दिलें आहे. तेव्हां या दोन्ही नावांचा मेळ कसा घालावयाचा हा प्रश्न उत्पन्न झाला आहे. सोमदेवाची माहिती देत असतां ताम्रपटांत 'अपि च यो भगवानादर्श स्समस्तविद्यानां विरचयिता यशोधरचरितस्य कर्ता स्याद्वादोपनिषदः कवि (व) [*यि] ता चान्येषामपि सुभाषितानां' असे शब्द घातलेले आहेत. यापैकी यशोधरचरित म्हणजेच यशस्तिलक असल्यामुळे या माहितीविषयी वाद नाही. स्याद्वादोषनिषद् नावाचा ग्रंथ मात्र सोमदेवाने केला आहे की नाही हे निश्चित समजत नाही. विक्रमसंवत् १९६५ च्या श्वेतांबर जैन परिषदेने जैन ग्रंथावली नावाची एक जैन ग्रंथांची सूची प्रसिद्ध केली आहे. तीत सोमदेवाच्या नावावर ६ ग्रंथ दिले आहेत. त्या ग्रंथांत वरील उप- निषदाचे नाव नाही. श्रीयुत नाथूरामजी प्रेमी सोमदेवाने ५ ग्रंथ केले असें म्हणतात. त्यांतही हे उपनिषद् नाही. तेव्हां आज या सोमदेवाने केलेले स्याद्वादोपनिषद् लुप्त झाले आहे असे म्हणावयाचे काय ? स्याद्वादोपनिषदाप्रमाणे सोमदेवाने केलेली सुभाषितेंही आज उपलब्ध नाहीत. युक्तिचिंतामण किंवा नीतिवाक्यामृत या त्याने केलेल्या ग्रंथांच्या नावावरून कोणास वाटेल की यांपैकी एकादा ग्रंथ सुभाषितांचा असावा. पण पहिला ग्रंथ तर्कपर' तर दुसरा राजनीतिशास्त्रपर आहे. ही सु- भाषितेंही लुप्त झाली असे समजावयाचे काय ? जैन ग्रंथावलीत सोमेश्वर- देवाच्या नावावर सुभाषितावली नावाचा एक ग्रंथ दिला आहे. पण सोमदेव व सोमेश्वरदेव हे एक कसे समजावयाचे. ? * ताम्रपटाचे वाचन १ ला पत्रा २ री बाजू. (१) ओं जयति जगति जैनं शामनं धर्मचक्रककवविदळितैनश्चक्रवाळं नमस्यम्[॥*] १ जैन साहित्यसशोधक खंड २ अक १ पृ. १३ २ कित्ता ३ नीतिवाक्यामृताच्या समाप्तिसंकल्पात इति......श्रीमन्मोमदेवसूरिणा विरचितं नीतिवाक्यामृतं नाम राजनीतिशास्त्रं समाप्तं' असे शब्द आहेत. मूळ ताम्रपटावरून. , ओं चिन्हाने दाखविला आहे. २ मालिनी. 3 हे जैनधर्माची खूण आहे, ·चालुक्य अरिकेसरिन् याचा परभणी ताम्रपट श. ८८८ Parbhani plates of Chalukya Arikesarin S. 888 7 A తడు ఆ అన్న ప్రశ్న పతంగులు ముందు రగులా తీరం 2014 Gos త్రవ్రుల anna. హందంలో మున ఆ మన్నన ఇక అని నన్ను ఆ అమ ర ం . స్వాన్ని సంపా ద A man porn తలకు ఆ శరథ ర వ చెయ్యి తగు జట్లు (040) త 1989 జు 90 18 41- -- B. I. S II. Collection of copper-plates No. 9. Scale:14 16 10 २२ ఆకృతులు Bangla Meena మనందం ఉదా తం FO28 29 న్నను నా మన అజంతములు - పత్రికలు నా పూకు లో మనం తృ వియతో పారి పోతన గతంలో నగరం అమలు తీరుతుందని తనకు తన 8 204 అత్యంత మాయ స B. I. S. M. Collection of copper-plates No. 9. Scale 14.

·స atomic areena .. గల న అందం Jagan Raga గ మ పరమ Ma821న 37 36 3 ఆకులు తమ త త న్యాయ పడగా ఆ పాపం తు మరో పోరు 9 న క న న గురి పాత్రలో అత్యంత ప త జట్టు 10 త త ల revi 3. M J I. S. II. Collection of copper-plates No. 9. Sicile 14. ఆ 13 74 నవం రాజ తనం ను egnant అమపందంలో ముఖం వాము 1982 ఉన్న ఆ ងថាបទ RedCu6 ఆత్మ సంచారో కో రకం A Page 9 of 2 54 పర్యలు తీర్పరం చెయ్యి తనను ఇంతలో నాలు మంచం వింత అని నేను నములు లో నియమాలు B. I. S. M. Collection of copper-plates No. 9. Scale 14 ·१७ परभणी ताम्रपट (२) त्रिजगदधिपवयं मन्दिरं मंगळानां दधदधिकमनोज्ञं पंचकल्याण लक्ष्मीम् [॥१॥*] ( ३ ) अस्त्यादित्यभवो वंशश्चालुक्य इति विश्रुतः । तत्राभूयुद्धमल्लारख्यो नृपतिर्विक्रमार्णवः ॥ [ २॥* ] सपा ( ४ ) दलक्षभूभ" तैळवाप्यां सपोदने । अवगाहोत्सवं चक्रे शकश्रीमद दन्तिनाम् ॥ [ ३॥* ] सकळिंगत्रयां वैगिं (५) योवति स्म पर।क्रमात् [।* ] पुत्रो जयश्रिय पात्रन्तम्यासीदरि केसरी ॥ [ ४॥* ] नरसिंहो भद्रदेवस्तेज कान्ति ( ६ ) निधी स्वयं । तस्याभूतां सुतो(तौ) साक्षात्सूर्याचन्द्रमसावित्र॥ ५॥*] तंत्राभन्नरासंहस्य (७) युद्धमलस्तम्भवः । वन्दिचिन्तामणिस्तस्य बदिगोजनि नन्दनः॥ [६॥*] नानादुर्द्धरयु (८) द्धलब्धविजयश्रीसंगमाकर्णनाद्भीम पाण्डव एप इत्यसुहृदो य (९) स्मात्पर बिभ्यति ।।*] भीमं भीमपराक्रमैकनिळयन्त हेळयैवाग्रहीदुग्रं १०) ग्राहमिवान्तरंबुसमरे दोविक्रमाद्वदिगः ॥ [७॥*] औदार्यानजित- सुरद्रुमकामधेनो (११) होर्विक्रमक्रमतिरस्कृतकार्तवीर्यात् । [*] तस्मादजायत सुतः कमनीयकीर्तिः श्रीयुद्ध ( मागील टीपेवरून चाल ) जेव्हा एकादा तीर्थकर धर्मप्रचारास निघतो तेव्हा हे त्याच्या पुढे चालत असत अशी समजूत आहे. तसेच हें चक्र जैन धर्म श्रेष्ठ आहे असे दाखविते. हे पवित्र हेतू दाखविण्यासाठी जैन देख व शिल्पे यावर काढतात. १ पाच वल्याणे पुढीलप्रमाणे- गर्भकल्याण, जन्मकल्याण, तपःकल्याण, ज्ञानकल्याण, निर्वाणकल्याण.२ अनुष्टुभू. 3 शार्दूलविक्रीडित. ' वसंततिलक. द. म. इ. सा. सं. २-७

·प.म... साधने ख..
(१२) मल्लनृपतिः प्रथितप्रतापः ॥ [ <॥* ] कुर्वन्निवात्र निजनाम
यथार्थमुच्चैराविर्भवद्भुनपरा
(१३) क्रमडंबरेण । [।* ] शातासितीव्रनखराग्रविदारितारिवक्षस्थळो जनि
ततो नरसिंहराजः । [। ९॥*]
(१४) माघदरवैरिवारणशिर कुट्टाकदोःशाळिनः सिंहस्येव स केसरीह
नरसिंह
२ रा पत्रा १ ली
बाजू
(१५) स्य स्फुरद्विक्रमः । [*] तस्यासीदरिकेसरीति तनयो (यः) शून्यं कृतं
शैशवं येनोद्यक्षितिभृत्प्रधा
(१६) नकटकाक्रान्तिक्रमाक्रीडया ॥[१०॥*] आर्यच्छत्रयुगं हिमांशुविशदं
हैमारविन्दांकितं मायूरा
(१७) तपवारणं च ककुदं यद्यौवराज्यश्रियः । [1* ] अग्रे धावति यस्य
सम्प्रति स किं वयेत वीराग्र
(१८) णीवारोरुपराक्रमो गुणमणिः सामन्तचूडामणिः। [। ११॥* ]
राष्ट्रक्टकुळे ख्याते जाता लोकां
(१९) चिका सती । वीरश्रीरिव वीरस्य तस्यासीत्सुदती प्रिया ॥ [ १२॥* ]
भद्रदेव इति नन्दनस्तयोः शक्तिमान्स
(२०) विनयस्सदक्षिणः [ ॥* ] शैळराजतनयात्रिनेत्रयो * कार्तिकेय इव
कीर्तिमानभूत् ॥ [ १३ ॥* ] तस्माद
(२१) अनि तेजस्वी राजा नाम्नारिकेसरी । आनन्द चन्द्रवच्चक्रे कान्त्य'
कुवळया यः ॥ [१४॥* ]
१ वसंततिलक. २ शार्दूलविक्रीडित ३ येथे यतिभंग दोष दिसतो. या
पुढील अक्षरांविषयी शंका आहे. ५ अनुष्टुभ्. ६ रथाद्वैता.

·१७ परभणी ताम्रपट ५१ (२२) श्री गौर्डसघे मुनिमान्यकीर्तिन्नाम्ना यशोदेव इति प्रजज्ञे । [*] बभव यस्योग्र (२३) तपःप्रभावात्समागमः शासनदेवताभिः । [। १५॥* ] शिष्यो- भवत्तस्य महर्द्धिभाजः स्याद्वा (२४) दरत्नाकरपारदृश्वा । [।* ] श्रीनेमिदेवः परवादिदर्पद्रुमावळीच्छेद- कुठारनेमिः ॥ [ १६॥* ] तस्मात्तपःश्रि (२५) यो भर्ता(त्र्तुः)लो(लो)कानां हृदयंगमाः । बभूवुर्बहवः शिष्या रत्नानीव तदाकरात् ॥ [ १७॥* ] तेषां शतस्यावरजः (२६) शतस्य तथाभवत्पूर्वन एव धीमान् । [।* ] श्रीसोमदेवस्तपसः श्रुतस्य स्थानं यशोधा (२७) म गुणोर्जितश्रीः ॥ [१८॥* ] अपि च यो भगवानादर्शस्समस्तविद्यानां विरचयिता यशोधरच (२८) रितस्य कर्ता स्याद्वादोपनिषद कवि(व)[यि*] ता चान्येषामपि सुभाषितानामखिळमहासाम २ रा पत्रा २ री बाजू (२९) [ न्तसी ]मन्तप्रान्तपर्य्यस्तोत्सनक्सुरभिचरणस्सकळविद्वज्जनक- वतंसीभवद्यशःपु (३०) ण्डरीकः सूर्य इव सकळावनिभृतां शिरःश्रेणिषु शिखण्डमण्डनाय मानपादपद्मोभू (३१) त् ॥ स्वस्त्यकाळवर्षदेवश्रीपृथिवीवल्लभमहाराजाधिराजपरमेश्वरपरम- भट्टारकश्रीम (३२) दमोघवर्षदेवपादानुध्यातप्रवर्द्धमानविजयराज्यश्रीकृष्णराजदेवपादपद्मो १ इंद्रवजा. २ हा शब्द गोद असाही वाचता येईल. 3 प्रत्येक जैन तीर्थ- करास शासन देवता सांगितल्या असून त्या जरूरीच्या वेळी त्यास मदत करतात अशी समजत आहे. अनुष्टुभू.

·द.म.इ. साधनें खं.२
(३३) पनीविना ।। स्वस्ति समधिगतपंचमहाशब्दमहासागन्ताधिपतिसमस्तभुव'
(३४) नसंस्तूयमानचालुक्यवंशोद्भवाम्बरांकुशाम्मनगन्धवारणगन्धेमविद्याध
(३५) रप्रियगलत्रिभुवनमल्लोदात्तनारायणप्रत्यक्षवाद्वळिविक्रमार्जुन
(३६) गुणनिधिगुणार्णवसामन्तचूडामणिप्रमुखानेकप्रशस्तिविनयांकमा
(३७) ळिकाळंकृतेन [लें ]बुळपाटकनामधेयनिजराजधान्यां निजपितुः श्री
मद्यगस्य शुभधाम
(३८) जिनालयाख्यवस[तेः] खण्डस्फुटितनवसुधाकर्मबळिनिवेद्यात्थं शकाब्दे
प्वष्टाशीत्य
(३९) धिकेप्वष्टशतेषु गतेषु [प्रवर्तमानक्षयसंवत्सरवैशाखपो(पौ) oर्णमास्या
(स्यां) बुधवारे तेन
(४०) श्रीमदरिकेसरिणा अनन्तरोक्तार्य
अनन्तरोक्तार्य तस्मै श्रीमत्सोमदेवसूरये
सबिदेशसहस्रान्त
(४१) गतरेपाकद्वादशग्रामीमध्ये कुत्तवृत्ति वनिकटुपुलुनामा ग्रामः त्रिभो
गाभ्यन्तर
३ रा पत्रा १ली बाजू
(४२) सिद्धिसर्वनमस्यस्सोदकधारन्दत्तः ॥ तस्य पूर्वतः दरियरु । दक्षिणतः
इळिन्दिकुंट ।
(४३) पश्चिमतः वेळाळपटु । उत्तरतः कट्टाकूरु । एवं चतुराघाटघटित
भूमिरवातसू
(४४) य्र्योत्तरीयः ॥ सामान्योयन्धर्मसेतु पाणां काळे काळे पाळनीयो
भवद्भिः । सर्वा
(४५) नेतान्भावि[ नः] पार्थिवेन्द्रान्भूयो भूयो याचते रामचन्द्रः॥[१९॥*]
बहेभिर्वसुधा
१ अर्थाच्या दृष्टीने हा शब्द नीट लागत नाही. २ पूर्वोनाय पाहिजे.
3 या शब्दाचा अर्थ कळत नाही. पहा Epi. Ind. १६, ८१. ४ शालिनी
५ अनुष्टुभः
।

·१७परभणी ताम्रपट. (४६) दत्ता राजमिस्सगरा दिभिः ] । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फळम् ॥ [२०॥*] मद्वं (४७) शनाः परमहीपतिवंशजा वा पापादपेतमनसो भुवि भाविभूपाः ॥* ] (४८) ये पाळयन्ति मम धर्ममिमं समस्तं तेषां मया विरचितोंजलि (४९) रेष मूर्ध्नि ॥२१॥*] स्वंदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम् । षष्टिवर्ष (५०) सहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः ॥ [ २२॥* ] अरिकेसरिणा दत्तं कथितं कविपेद्दणेन (५१) भट्टेन । शासनमिदमुल्कीर्ण शुभधामजिनाळयस्य रेवेण ॥ भाषांतर. ओं, जगांत आपल्या करवतीने ज्याने पापाचा नाश केला आहे असें, वर्तुलाकार, नमस्य, त्रिजगांतील राजांना वंय, मंगलांचे घर, अधिक सौंदर्य व पंचकल्याणरूपी लक्ष्मी धारण करणा-या धर्मचक्र या जैनशास- नाचा जय आहे ( १ ). चालुक्य नावाचा एक प्रख्यात सूर्यवंश आहे. त्यांत शौर्याचा समुद्र असा युद्धमल्ल नावाचा राजा झाला (२). सव्वा लक्ष प्रदेशावर राज्य करणा-या व इंद्राचे ऐश्वर्य असलेल्या त्याने मत्त हत्तींना तेलाच्या विहिरीत स्नान घालण्याचा उत्सव केला (३). ज्याने पराक्रमाने कळिंगत्रयासह वेंगीचे रक्षण केलें अशा त्याचा जय व ऐश्वर्य यांचे स्थान असलेला अरिकेसरिन् हा मुलगा होता ( ४ ). त्याला नरसिंह व भद्रदेव नावाचे साक्षात् चंद्रसूर्याप्रमाणे तेज व कांती यांचे साठे असे दोन मुलगे होते (५). पैकी नरसिंहाला युद्धमल्ल मुलगा झाला.भाटांना चिंता- माणि अशा त्याला बद्दिग मुलगा झाला (६).निरनिराळ्या दुर्धर युद्धांत विजय व ऐश्वर्य मिळविलेल्या संगमाचा वेध करण्यामुळे हा पांडव भीम आहे असें समजून ज्याला शत्रू अतिशय भितात अशा, प्रचंड पराक्रमाचे एकच घर असलेल्या भीमास बद्दिगाने बाहुबलावर, क्रूर मकराप्रमाणे, पाण्यांतील युद्धांत ताबडतोब पकडलें (७). ज्याने औदार्याने कल्पतरु व कामधेनू यांना जिंकिलें व बाहूंच्या पराक्रमांच्या पंक्तीने कार्तवीर्यास तिरस्कृत १ वसंततिलक. २ अनुष्टुभ.

·द.म. इ. सांधने खं.२ केलें अशा त्याला ज्याची कीर्ती आकर्षक व प्रताप प्रख्यात आहे असा युद्धमल्ल नावाचा राजा मुलगा झाला (८). त्यापासून येथें जोराने प्रकट होणा-या बाहूंच्या पराक्रमांच्या समूहाने जणूंआपलें नांव सार्थ करणारा व धार लावलेल्या तरवारीप्रमाणे तीव्र अशा नखाग्रांनी ज्याने शत्रूची वक्षस्थळे फाडली आहेत असा नरसिंहराज झाला (९). माज- णान्या व दुर्धर अशा शत्रुरूपी हत्तींची डोकी फोडणारे हात असलेल्या नरसिंहाचा पराक्रम सिंहाप्रमाणे प्रकट असून तो येथे जणूं सिंह आहे. त्याला अरिकेसरिन् म्हणून मुलगा होता. याने सज्ज असणा-या राजांच्या मुख्य सैन्यांवर हल्ले करण्याच्या क्रमाचा खेळ सुरू करून बालपण शून्यवत् केले (१०). श्वेत कमलांनी अंकित व चंद्राप्रमाणे शुभ्र असें श्रेष्ठ छत्रद्वय, तसेंच यौवराज्याच्या ऐश्चर्याचे राजचिन्ह अशी जी मोराची अब्दागिरी ही ज्याच्या पुढे धावतात त्या वीराग्रणी, बहुपराक्रमी, गुणमाण व सामंतमुख्याचे काय वर्णन करतां येईल ? [ नाही हा भाव ] (११). प्रसिद्ध राष्ट्रकूट कुळांत उत्पन्न झालेली, चांगल्या दातांची, सती, लोकांबिका वीराच्या वीरश्रीप्रमाणे त्याची बायको होती ( १२). भद्रदेव नावाचा त्यांचा मुलगा, शक्तिमान, विनयी, शाहाणा आणि शंकरपार्वतीच्या कार्तिके याप्रमाणे कीर्तिमान होता (१३). त्यापासून अरिकेसरिन् नावाचा तेजस्वी राजा झाला. यानें (आपल्या) तेजानें चंद्राप्रमाणे कुवलयां(कमला) ना आनंद दिला ( १४ ). श्रीगौड संघामध्ये ऋषींना ज्याची कीर्ति मान्य आहे असा यशोदेव झाला. याच्या उग्रतपाच्या साम- र्थ्यामुळे याची शासनदेवतांशी भेट झाली होती (१५). त्या महानुभा- वाचा शिष्य नेमिदेव स्याद्वादरूपी समुद्राचा पैलतीर पाहणारा व प्रतिस्प र्त्यांच्या गर्वरूपी वृक्षपंक्तींना छेदण्यांत कु-हाड होता (१६). तपरूपी लक्ष्मीचा पति अशा त्यापासून लोकांना आनंद देणारे असे शिष्य खाणी- तील रत्नाप्रमाणे पुष्कळ झाले ( १७ ). त्यांच्या पैकी शेकडोंहून मोठा व शेकडोंहून लहान असा सोमदेव, बुद्धिमान, तप, विद्या व यश यांचे घर, गुणाने ज्याने ऐश्वर्याला उजळा दिला आहे असा होता (१८). तसेच हा भगवान सर्व विद्यांचा आरसा, यशोधरचरिताची रचना करणारा, स्याद्वादोपनिषदाचा कर्ता आणि इतरही सुभाषितांची जुळणी करणारा, सर्व महासामंतांच्या भांगांची हद्द ज्यांनी वेढली ·१७ परभणी ताम्रपट आहे अशा मालांमुळे ज्याचे पाय सुगंधित झाले आहेत, ज्याचें यशःकमल सर्व विद्वज्जनांच्या कानाचा दागिना होत आहे, सर्व राजांच्या डोक्यांच्या पक्तींच्या शेंड्यांना भूषविण्यासाठी ज्याची पदकमले प्रमाण झाली असा होता. स्वस्ति. श्रीपृथ्वीवल्लभ महारा- जाधिराज परेमश्वर परमभट्टारक श्रीमत् अमोघवर्षदेवाच्या पायांचे अनु- ध्यान असलेल्या व ज्याचा विजय व राज्य वाढत आहे अशा अकालवर्ष श्रीकृष्णराजदेवाच्या पदकमलांवर उपजीविका करणारा, स्वस्ति, ज्यास पंचमहाशब्द मिळालेले आहेत, महासामंतांचा आधिपति, सर्व जगाकडून स्तुती होत असलेल्या चालुक्यकुळांत जन्मलेला, मत्त हत्ती, विद्याधर, प्रिय- गल्ल, त्रिभुवनमल्ल, उदात्त, नारायण, प्रत्यक्ष वाद्वाळ, विक्रमार्जुन, गुणनिधि, गुणार्णव, सामंतचूडामाणि प्रभृति अनेक प्रशस्ति ( स्तुन्यर्थक विशेषणे ) व विजयचिन्हें यांच्या माळांनों शोभलेला, अशा त्या अरिकेसरिन्नें वेमुलवाडा नावाच्या आपल्या राजधानीमधील आपला बाप श्रीमत् बद्यग याच्या शुभधा- माजनालय नावाच्या बस्तीची किरकोळ मोडतोड, नवीन गिलावा (किंवा चुना देणे), बळि, नैवेद्य यासाठी ८०० आधिक ८८ शकवर्षे झाली असतां क्षय संवत्सर सुरू असतां वैशाखाच्या पौर्णिमेस बुधवारी आतांच वर्णिलेल्या त्या सोमदेवसूरीला सब्बिदेशसहस्रामधील रेपाकद्वादशांतील वनिकटुपुलु नावाचा गाव त्रिभोगाभ्यंतरसिद्धि व सर्वनमस्य यांसह उदक- धारेनें (उदक सोडून) दिला त्याच्या पूर्वेस दरियूरु, दक्षिणेस इळि- न्दिकुंट, पश्चिमेस वेळ्ळाळपट्ट, उत्तरेस कट्टाकूरु. अशा प्रकारे चार सीमांनी युक्त असलेल्या जमीनीने युक्त व वारा आणि सूर्य यांचे पांघरूण नसलेला हा गाव. सामान्यो. बहुभिर्व. मवंश. स्वदत्त० अरिकेसरिन्ने दिले. कवि पेद्दणाने सांगितले. हे शासन शुभधामजिनालयांतील रेव यानें खोदलें.* * हा ताम्रपट व वर उल्लेखिलेले इतर ताम्रपटशिलालेख यामध्ये आलेल्या ऐतिहासिक माहितीला इतरत्र आधार मिळतात की नाही हे पाहण्याची माझी खटपट चालूं आहे.

·...साधसं.२ १८ पुळुज येथील कानडी शिलालेख (श्री. ग. ह. खरे.) उपलब्धिः-पुढुंज हे गाव सोलापूर जिल्ह्यापैकी पंढरपूर तालुक्यांत पंढरपूरच्या पूर्वेस ६ कोसांवर आहे. या गावांत एक शिवालय असून त्यांत जे लेख मिळाले ते क्रमानें पढ़ें देत आहे. १ हा लेख मुख्य शिवालयाच्या दक्षिणेस एक लहानसे उत्तराभिमुख देऊळ असून त्या देवळाच्या बाहेरच्या सोप्यांत उभा करून ठेवलेला आढळला. ज्या शिळेवर हा लेख कोरला आहे त्या शिलेची लांबी, रुंदी व जाडी ६१ २१ व ५ अशा असून वरचा सुमारे एक फूट उंचीचा भाग तिकोनी केला आहे. या तिकोनी भागांत डावीकडून उजवीकडे क्रमाने चंद्र, शिवलिंग, सूर्य, दुग्धप्राशी वत्सासह धेनू व तलवार यांच्या आकृति खोदल्या आहेत व त्याखाली लेखाचा मजकूर खोदण्यास सुरवात केली आहे. या मजकुराच्या पहिल्या ७ ओळी लेखांत उल्लेखिलेल्या देवास त्याच्या भक्ताने मूळ लेख कोरल्यानंतर दिलेल्या दानासंबंधी व मागाहून कोरलेल्या आहेत हे त्या ओळीखाली ‘नमस्तुंग' हा श्लोक सुरू होत आहे व अक्षरांचे वळणही निराळे आहे यावरून उघड होत आहे. तेव्हां या लेखाचें वाचन देतांना त्या ओळी मी मागाहून दिल्या आहेत. लेखाच्या ओळी एकंदर ७३ आहेत. अक्षर आरंभी सुमारे १ इंच उंचीचे असून जो जों खाली जावें तों तो लहान होत गेले असून लेखाच्या शेवटी सुमारें है इंच उंचीचे झाले आहे. लेखशिलेचा पृष्ठभाग घोटीव असल्यामुळे लेखन-फक्त एका ठिकाणाशिवाय-उत्तम स्थितीत आहे. अक्षरवटिका- या लेखांतील अक्षरांचे सामान्य स्वरूप १२ व्या शतकांतील इतर लेखांप्रमाणेच आहे. म दोन प्रकारांनी काढला आहे. पैकी एक प्रकार माहेश्वर (८), मूड (५०), १ मं (६३), इत्यादि शब्दांत व दुसरा प्रकार चिंतामणि (१४ ), महाजनं (२१), मने (२४), माडि (३५), इत्यादि शब्दांत आढळतो. ळ दोन प्रकारचा आहे. एक ळ गळल्लि (२४), सकळ (१०), मकलु ( ३७ ), ·१८ पुढुंज येथील कानडी शिलालेख इत्यादि शब्दांत आला असून दुसरा म्हणजे नवीन ळ निळय (८),बळिय (२२), तळार ( २४ ), हळदिं (६२), इत्यादि शब्दांत आहे. र दोन प्रकारचा आहे. पैकी जुना र मूरु (२७), कुरुवलगे (४९), केरेयिं (५०), इत्यादि शब्दांत असून नवीन प्रकार, कळांतरदिं (२७), हिरिय (५६), रायसेट्टि (५५), इत्यादि शब्दांत आढळतो. व दोन प्रकारचा आहे. पैकी पहिला प्रकार, देव (१५), जादव (३०), हणवं ( ४२ ), पडुवलु (४९), इत्यादि शब्दांत आढळतो. दुसरा प्रकार भुवन(७), कवि (१९), पडुवलु (४६), इत्यादि शब्दांत आढळतो. ए दोन प्रकारचा आहे. एक सर्वसामान्य त-हेने काढला असून कित्येक ठिकाणी ऐ कार करण्यासाठी जो ए कार अक्षरास जोडतात तोच निव्वळ एकारासाठीही अक्षरांस जोडला आहे. उ. हळजेय (४६), बढेयिं (४६), निवेसन (४८). अनुस्वार अक्षरांवर व अक्षरांपुढे अशा दोन्ही रीतींनी काढ- लेला आढळतो. लेखनपद्धति-विसर्गाबद्दल काही ठिकाणी परसवर्ण केला आहे. उ. नमश्शिवाय (२). संस्कृत ल बद्दल अनेक ठिकाणी ळ लिहिला आहे. ल क्वचितच आला आहे. स, श, ष यांची अनेक ठिकाणी अदलाबदल झाली आहे. उ. भूशित (४), सरणागत (१०), सडु (११), स्रवण (१२), शर्म (१८), वरुशं (२८), सर्वनमश्य (२०), निवेसन (४८), सासन (४७). काही ठिकाणी क बद्दल रि वापरली आहे. उ. क्रिपया (४), विदयाकृष्ट (१९). ऐ बद्दल य वापरल्याची काही स्थाने आहेत. उ. शिवा- चारय्क, लिंगय्को (५). रेफाबद्दल रु ही काही ठिकाणी आला आहे. उ. दरुशन (१२), वरुश (२८). इ बद्दल यि ही वापरलेली आहे. उ. सोम यिति (३). पहिल्या दहा ओळीत अनेक ठिकाणी विसर्ग गाळले आहेत. यादव शब्दाऐवजी जादव (३०) व मात्सर्याऐवजी माच्छर्य (१२) लिहिले आहे. भाषा- या लेखांत संस्कृत व कानडी अशा दोन्ही भाषा उपयो. जिल्या आहेत. पहिल्या १० ओळींपर्यंत व पुढे ६४, ६५, ६६ या ओळींत संस्कृत श्लोक असून बाकी सर्व मजकूर कानडी गय आहे. १९ ओळी- द. म. इ. सा. खं. १-८ ·द. म.इ. साधने ख.२ पर्यंतचा भाग वरवर पाहणारास जरी संस्कृत दिसला तरी वस्तुतः तो मज- कूरही कानडीच आहे. कालनिश्चय- या लेखांत कालाचा उल्लेख 'सीद्धार्थ सवंत्सरद माघ सु ११ सोमवार व्यतिपातदंदु' असा आहे श. ११०० ते १२०० या दरम्यान श. ११२१ व श. ११८१ अशा दोन साली सिद्धार्थी संवत्सर येतो. पैकी श. ११८१ हे साल सिंघणाच्या मृत्यूनंतर येते. तेव्हां ते येथे विवक्षित असणे शक्य नाही. अर्थात् श. ११२१ हेच साल येथे विवक्षित आहे. मात्र श. १९२१ साली सिंघण राज्यावर बसला होता असे त्याच्या पाठीमागे जी विशेषणे आहेत त्यांवरून दिसते. सिंघणाचे काही शिलालेख असे आहेत की, त्यांवरून सिंघणास श. ११२२ साली राज्या- धिकार मिळाला असें ठरते. त्या लेखांचा विचार केला तरीही सिंघण ११२१ साली राज्यावर असल्याचे ठरू शकणार नाही. श. ११२०, ११२१ किंवा ११२२ या सालांपैकी कोणत्याही साली माघ शुद्ध ११ ला सोमवार येत नाही. तेव्हां वार व मिती यांचा मेळ नाही असे म्हटले पाहिजे. तिथी मुख्य धरली असतां तिजशी जुळती इंग्रजी तारीख इ. स. १२०० जानेवारी २८ ही येते. स्थलनिश्चय-या लेखांत जी स्थलनामें आहेत त्यांची हल्लींची मराठी व इंग्रजी नावें व मुख्य स्थलापासूनची अंतरें पढ़ें देतो. बहुतेक सर्व स्थलें ओळखता आली असून ती हल्लीच्या सोलापूर जिल्ह्यापैकी पंढरपूर, माडे व सोलापूर या तीन तालुक्यांत आहेत. पूर्ण-पर्णजा-जे, हूळजे (ओ. २, ३, २१, ३३, ४३, ४४, ४६) पुलं-लुज. द्वारावती (ओ. २९) द्वारका. इथ्थे (ओ. ३४)-इटे(Eeteh)- पुळुजची पश्चिम २ मैल. कवडि (ओ. ४०, ४१) = उत्तर कोंकण. पहा, मुंबई गॅझिटियर, व्हॉ. १, भाग २, पृ. २८३. सोइजण ( ओ. ४५ ) = सौदने (Sowduneh)= पुळजेची उत्तरेशान्य ७ मैल. कुरुवलगे (ओ.४९)- नाड (ओ. ५५) = कुरूल (Koorool)F पुळजेची पूर्वेशान्य ११ मैल. देगावे (ओ. ५२) = देगाव (Dehgaon)= पुळजेची आमेय ६ मैल. लळिगे (ओ. ५२, ५३) = नळी (Nulee) = देगाबची पश्चिम २। मैल. १ इ. स. १८५२ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीने करविलेल्या नकाशावरून.

·१८ पुढुंज येथील कानडी शिलालेख ५९. पत्थरिगे (ओ. ५६) = पाथरी (Pathree)= कुरोलीची पूर्व ५॥ मैल. कोरवळ्ळि ( ओ. ५६ )= कुरोली (Korowlee)= पुळजेची पूर्वेशान्य १६ मैल. चिंचवळ्ळि (ओ. ५८, ७०)-फूल चिंचोली (Chincholi Phool)= पुळजेची उत्तर ४ मैल. आसुठिगे ( ओ. ६० ) = अष्टे (Ashteh) = पुळजेची वायव्योत्तर १८॥ मैल. रवळपळ (ओ. ६०)-रोपळे (Ropleh)- अष्टयाची दक्षिण ५ मैल. तूंगतूह ( ओ. ६२) तुंगत (Toongat) = पुळ- जेची वायव्योत्तर १०॥ मैल. एवन्तिगे (ओ. ६२)-येवती (Yewtee) = तुंगतची उत्तर ४॥ मैल. पोरगावे (ओ. ६३, ६४ )-पोहरगाव (Pohurgaon)-पुळुजेची पश्चिम ४ मैल. लेखसार-यांत पहिल्या दोन श्लोकांत नमन झाल्यावर पुढे ज्या देवाला दान केले त्या पुळुजच्या सिद्धसोमदेवाचा व त्याचा भक्त अम्मिदेव याचा उल्लेख आहे. नंतर सिद्धसोमदेवासाठी म्हणून त्याचा भक्त अंमुगिदेव याला, पुढुंजचे महाजन, यादव सिंघण, संकेय, देवेय व दायियनायक हे साहणि, कुमार सोइदेव, गंगिदेव, संकमदेव, बिज्जराणा, रवेयिदेव, जोइदेव इत्यादींनी निरनिराळी दाने दिल्याचे सांगितले आहे. पुढे महामंडळेश्वर विक्रमादित्य याची बायको सिरियादेवी हिने त्याने वीर नागरसाचे देवालय बांधलें असतां, महाप्रधान सिंहेय साहणि, शिकारी तिपुरेय नायक, रायसेट्टि, जोइसेट्टि, महाप्रधानाचा खाजगी शिकारी इसय्य नायक, वामन नायक, लाहिदेव नायक व तंमय्य नायक यांनी दिलेल्या निरनिराळ्या दानांचें वर्णन आहे. शेवटी २ शापाशीर्वादात्मक श्लोकांनंतर दामोदर दंडनाय- काचा हिशेबी लेखक चामुंडरस नायक याने लेख लिहिल्याचे सांगितले आहे. वाचन. ( १ ) [चिन्ह* ] ओं नमस्तुंगशिरश्चंबि चंद्रचामरचारवे [*] त्रैलोक्य- नगरारंभमूलस्तंभाय शंभवे [ चिन्ह ] [॥१॥* ] ( २ ) नमश्शिवाय भक्तेभ्य परमानंददायिने।*]सदा समीहितप्राप्तिहेतु. ज्ञानविधायिने ॥[२॥*] पूं ठशांवरून. १ ओं पुणेचा. २ अनुष्टभू वृत्त.

·६ द.म.इ. साधने खं.२ ३) र्णजायां पुरे जातस्सिद्धसोम यि(इ)ति श्रुत(तः) [*] भक्ताना- मुपकाराय त्रि(न)णां पापापनुत्तये [ ॥३॥* ] (४) एवं भूतो महालिंगो (अ)हिकुंडळभूशित(तः) [*] क्रिपया चाम्भिदेवस्य प्रत्यक्वः(ग्वः) समजा (-५ ५) यत ॥ [४॥* ] तंत्पादपंकज गो मुनिवत्पूजितो यति(तिः) [*] शिवाचारक( रैक)निरतो लिंगय्को(गैको) लिंगवेदक(कः) [१॥*] (६) एतच्चित्रगुणैर्युक्तो ऑमिदेवो महामति(तिः) [*] चकार शासनं सम्यकू(ग्) गद्यपद्यसमन्वितं ॥६॥*] (७) [ चिन्ह* ] स्वस्ति समस्तभुवनस्तुत । समस्तजगतितळख्यात । समस्तजन सकारुण्य । वरदाभयहस्त । स (८) मस्तगुणगणनिळय । कामक्रोधलोभमोहमदमाच्छय॑दुरितकुळदूर । माहेश्व (९) रगणकुलांन्वयदिवाकर । अनादिसंसिद्धप्रसिद्धन । ससिद्धकुलां- न्वयार्णव । प्रव (१०) झुनसुधाकर । सर्वजीवदयापर । नगण्यपुण्यमूर्ति । सरणागतकर्म- निर्मूळन । सकळ (११) भूतचेतचैतन्यस्वरूप । नित्यनिरंजनप्रभावपरिपूर्ण सडुदरुशन- समाहि (१२) त । दूरस्रवण दूरदरुशन । ज्ञानसंपंन । अणिमाद्यष्टगुणपरि- পূwীঘানা (१३) आचारकुळकुमुदिनिसरश्चंद्र होंगे हेंगे मंगे निरूपेक्षितशरिर । अज्ञानां (१४) कुश । भक्तननचिंतामणि । गुरुचरणस्मरण । परिणतांत [*:] करण- स्वरूप । वीरनागरस १ अनुष्टुभ वृत्त ·१८ पुढुंज.येथील कानडी शिलालेख (१५) लब्धवरप्रसाद । श्रीसिद्धसोमनाथदेवश्रीपादपंकजभ्रमर । लिंगकदेहि । तेजोनिधिसर (११) सरणसंतान । श्रीअंमुगिधे(दे)वरसगें। [ चिन्ह* ] स्वस्ति समस्त- विज्ञातानेकवेदवेदांगतत्वज्ञानमत (१७) दज्वाळामंडित पुंडरीकाक्षब्रह्मलक्ष्मीलाक्षितविशाळवक्षस्थळहंसयुवति- विरा (१८) जितर्मनोंनतरं यजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहशट्कर्म निरतरूं। (१९) अष्टादशस्मृतिपुराणकाब्यनाटकभंगीभाषणकविगमकीवादिवामिन्हिद- याकृष्ट (२०) मंत्राक्षररुं प्रतिपंनशिलाक्षररुमप्य श्रीमतु दक्षिणवारणासी सर्वनमश्यदु (२१) तमदग्रहारं पूर्णजेयशेषमहाजनंगळु श्रीसोमनाथदेवणे वरि मुडवोल (२२) गण [प*] तिगेगेय्यि मूड गण[प*] तिगेय्य बट्टेयिं बडगलु वित्तिर आ केय्य बळिय मने सि (२३) द्वेश्वरदेवर केरियिं तेंकलु वुरुगोटे तनक केरि वरिं पडुवलु हूदोट १ में धारा (२४) र्वकं माडि कोट्टरु आ केरिय मने मळवकेयिगळाल्ल अपुत्रिकदंद आय दाय कोळ्ळि कळ्ळ तळार (२५) गूलि हालु कूळु बिट्टि वूगोटे बेलि सुक तोलगडे पालिकाय आ केरिय अंगडि घाणयि (२६) न्तिदेल्लवं सर्लाबाधेपरिहारवागि कादूडुवरु ॥ आ महाजनंगळिगे अंमुगिदेवरसरु १ या वाचनाविषयी शंका आहे. असे वाटते, २ ही गे गाळावी. मूळांत जास्त आहे

·द. म.इ. साधनें खं.२
(२७) दम्म १ र कळांतरदि कोट्ट प्रियश्राहे गजमल्लगद्याण ६ आ कळां-
तरद मुरु होनुमं
(२८) वरुशं प्रति नागरसन पर्वदलु आचंद्रार्कताम्बरं अशेषमहाजनंगळु
भोजन माडुवरु ॥
(२९) [चिन्ह* ] स्वस्ति समस्तभुवनभवनाश्रयं श्रीपृथ्विवल्लभं महाराजा-
धिराज परमेश्वर द्वारावतिपु
(३०) रवरादिश्वर विष्णुवंशोद्भव जादवकुळकमळकळिकाविकासभास्कर
गुर्जरहृदयजझर
(३१) माळवेश्वरमदनमहेश्वर दाहळहृत्कुतूहळ चोळगळगाळ प्रबळ.
तरहोड
(३२) सणलक्ष्मीहरण सकळलक्ष्मीपतिप्रतापचक्रवर्ति श्रीसिंघणदेवरसरु
सीद्धाथि सं
(३३) वत्सरद माघ सु ११ सोमवार व्यतिपातदंदु पूर्णजेगे बंदाल देवता
र्चनेय समयद
(३४) लु श्रीस्वयंभु सिद्धसोमनाथदेवगेंन्दायिथ्येयवनु सवनमश्यवागि
अंमुगिदेवरसम्र्गे
(३५) अकरपरिहारवागि धार[[*] पूर्वकं माडि कोट्टरु । आ हळ्ळियलु ।
तहभत्तके सुं
(३६) क अंबिलि गद्याण ओवाडविल(ल)[चिन्ह*] आ हळ्ळिय वोळगण
देवपमहलेयन प्रभुत्वद कम
(३७) त मत्तरु नूरुमं बळिसहितवागि श्रीसिद्धसोमनाथदेवर्णेन्दु अवर
मकल जतलट्टद संके
(३८) य साहणिदेवेय साहणि दायियनायक कुवर सोइदेवयिन्ती
नाल्वरूं अंमुगि
१ संस्कृत अ बद्दल कानडीत ए आदेश कधीकधी होतो. पहा. एपि.इंडि.१३,३७

·१८ पुढुंज येथील कानडी शिलालेख ६२ (३९) देवरसग्र्गे धारापूर्वकं माडि सव॑नमश्यवागि कोट्टरु आ हळ्ळिय कोळ्ळिवणवं श्रीसिद्ध (४०) सोमनाथदेवर्गे राजबिज्जअय्यण देवन पर्म(व)वेंदु गंगिदेव संकम- देव बिज्जराणेय कवडिय खे (४१) यिदेव कवडिय जोइदेवंगळु सवनमश्यवागि धारापूर्वकं माडि कोहरु । अल्लि फळितमं (४२) दे हाग हणवं कोंडवनु गोमाससुगपान माडिदवनु स्वानगार्द्धप(भ) चांडाळ । [चिन्ह* ] स्वस्ति समस्तप्रशस्तिसहि (४३) तं श्रीमनु महाम(मं)डळेश्वरं साहप्तोत्तुंग भुजबळभीम विक्रमादित्य देवरसरु पूर्ण (४४) जेयलु वीरनागरसन देवाल्ययम माडिसिदलि श्रीसिद्धसोमनाथदेवगर्गे स्वस्तियनवरतक (४५) ल्याणाभ्युदयसहस्रफळभोगभागिनियरप्प सिरियादेवियरु सोइजण दल्लि वरि तेंक (४६) हळजेय बट्टेयिं पडुक्लु तकेंलु लखुमादेविय केय्य सीमेइं पड्डवलु हळ्ळ बडगलु सा (४७) सर्सन मरियादे मत्तरु १०० अल्लि देवभावियिं तेंक हृदोट १ असगेश्वर देवर केरिइं (४८) हिंदे केरि १ बणबेय निवेसन १ मं सवनमश्यवागि धारापूर्वक माडि कोट्टरु ॥ [चिन्ह* ] मत्तं दे (४९) वर्गे श्रीमनु महाप्रधानं सिहेय साहणियरु कुरुवलगयल्लि पूरि १ पडुवलु मुं (५०) जळेय केरेयिं मूड मत्तरु १०० अदर बळिय मने नारायणदेवर केरियिं मूडगण १ हा स गाळावा, जास्त आहे.

·'द.म. साधन सं.२ (५१) मरदिं तेक केरि १ म(मं) धारा*)पूर्वकं माडि कोट्टरु ॥ मत्त श्रीसिद्धसोमनाथदेवर्गे श्रीमनु महापसा (५२) यितं बेटेकार तिपुरेय नायकरु देगावेयल्लि वूरिं पडुवलु लळिगेय सीमाथि (५३) पडुवलु लळिगेय बट्टेयिं बडगलु मत्तकै २६ अदर बळि उरुगव- नीय मूड मने १ उ.रिं म् (५४) ड बाविय मूडदेसेय हूदोट १म(म) सर्वनमश्यवागि कोट्टरु [चिन्ह ] स्वस्ति समस्तप्र (५५) शस्तिसहितं श्रीमतु रायसेट्टि गंडभेरुंड जोइसेट्टियरु तमकुरुव- लगे नाडोळगण को (५६) रवळ्ळियल्लि वूरिं मूड चट्टण हळ्ळदि मूड पत्थरिगेय बट्टोय बडगलु हिरिय हळ्ळदि (५७) तेंकलु कोलमत्तकै २६ कंचगार गेरिइं बडगलु मेळिसंखरदेवरि मूडलु केरि १ बणजे निवेशन [चिन्ह* ] मत्तं (५८) चिंचवळ्ळियल्लि वरि तेंक हळ्ळदि मूड चंमुराणेयन मळवदिं पडुक्लु हूदोट १ सवनमश्य (५९) वागि कोहरु स्वस्ति समस्तप्रशस्तिसहितं श्रीमनु महाप्रधान मंनेय बेटेकार इसय्य नायकरु (१०) श्रीसिद्धसोमनाथदेवगै आसुठिगेयलि रवळपळद बट्टे बिवदळेइं पडवलु बित्ति १ जक्कियर भावि (६१) रेवण मड्डव हदोंट १ वासुदेवन मनेय हत्तिद मने १ सर्वनमश्य धारापूर्वकं माडि कोहरु (१२) श्री वामन नायकरु तुंगतूहदलु वरिं बडगलु हळ्ळदिं पडुवलु एवन्तिगे बढ़ेइं मुड हदो १धा ओळी खाली लहान काढला आहे. २ या पुढील आकडा नीट लागला नाही. , जक्कियर भावि या शब्दप्रयोगासाठी पहा. एपि, ईडि. १३, १९ ·१८ पुढुंज येथील कानडी शिलालेख (६३) ट १ निवेशन १ मं सर्वनमश्यवागि कोट्टरु [ चिन्ह* ] श्रीमत् ल (आ.)हिदेव नायक तंमय्य नायकरु पोर (१४) गावेयल्लि इरेयद सिद्धेश्वरदेवर केयि( यि ) पडव मत्तरु १२ मं सर्वनमश्यवागि कोट्टरु ॥ बहुभिर्वसुधा दत्ता (६५) राजभिस्सगरादिभि [:1*] यस्य यस्य त(य)दा भूमि [:*] तस्य तस्य तदा फलं। स्वदत्तं(त्तां) परदत्तं(त्तां) वा यो हरेत वसुधरा(रां) शष्टिव (६६) रुश सहस्राण (णि) विष्टायां जायते क्रिमिः ॥ श्री दामोदर दंडनायकर श्रीकरणं चमुंडरस नायकर लिपि [ आरंभी पण मागाहून खोदलेला भाग* ] (६७) चट्टिसेट्टि चाडिसेट्टि देवल्या इदु (६८) गे-रयन्तरदु कोट्टरु आत्यंतिकवागि (६९) अंमयंगळ केय्यलि ओंदु होन कोंडु सर्वमान्यवागि सोमनाथदेवरि (७०) गे चिंचवळिय चट्टेयिं पडु बलु जज्जुगी नायकन स्तळाद मूडलु झंझे- श्वरदेवल ( र ? ) केइं तें (७१) कलु गणपतिय केयिं बडगलु एरडुहन्नि मत्तरु केइय स्तळ वनुसळ पढियागि आ (७२) केय्य बणवे खेयियनिं तेंकलु सोमय्यानं बडगलु आ केरे खेयियनि पडुवलु... (७३) म- अंमयंगळिगे वाइयनु क्रयवागि मारिदरु आ वित्तिगे अशेष महा जनगं•........ भाषांतर. ( ओ.१-६ ) ओं. नमस्तुंग (१). भक्तांना परम आनंद व इच्छित प्राप्तीच्या हेतूंचे ज्ञान देणान्या शिवाला नमस्कार [असो] (२). भक्तां. पर उपकार करण्यासाठी व मनुष्यांचे पाप नाहीसे करण्यासाठी पूर्णजा. पुरांत झालेला, 'सिद्धसोम' असा म्हटला जातो ( ३). अशा प्रकारे १ सु खाली घ काढला आहे. २ हा सात ओळीचा मजकूर चांगलासा लागत नाही, म्हणून पुढे भाषांतर दिले नाही. द. म. इ. सा.सं. २-९ ·६५ ३.म.इ. साधने खं.२ शालेला, सर्पकुंडलानी भूषित, असा महालिंग अम्मिदेवाच्या कृपेनें पुन्हां उत्पन्न झाला (४). त्याच्या पदकमलीं भंग असलेला, ऋषीप्रमाणे पूजिलेला, शिवाचारांमध्ये पूर्ण निरत, लिंगरूप, लिंगज्ञानी, अशा विलक्षण गुणांनी युक्त, महामति, अशा अम्मिदेव यतीने [हे ] उत्तम गयपययुक्त शासन केलें (५,६). (ओ.७-२८) स्वस्ति. सर्व जगाने स्तविलेला, सर्व जगतीतळावर प्रसिद्ध, सर्व लोकांविषयीं दयाळू, वरद व अभय अशा हातांनी युक्त, सर्व गुणसमुदायाचें घर, काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य या पापसमुदा- यापासून दूर, माहेश्वरगणांच्या समुदायांतील कुळांना सूर्य, अनादिकालापा- सून उत्कृष्ट सिद्ध असलेला, सिद्धसमुदायाचा समुद्र वाढविण्याचे कामी चंद्र, सर्व जीवाविषयीं दयापरायण, अगण्यपुण्याची मूर्ति, शरणागताचे कर्म निर्मूल करणारा, सर्व प्राण्यांच्या चित्तांचे चैतन्यरूप, नित्य व निरं- जन अशा प्रभावांनी परिपूर्ण, षड्दर्शनांनी युक्त, लांबचे ऐकणारा, लांबचें पाहणारा, ज्ञानसंपन्न, अणिमादि अष्टसिद्धींनी पूर्ण असा खवळलेला समुद्र, आचारसमुदायरूपी कुमुदवेलींच्या तळ्याला चंद्र, सोने, स्त्री, जमीन यांना शरीरानेही तिरस्कृत केलेला, अज्ञानाला अंकुश, भक्तजनांना चिंतामणि, गुरूच्या चरणांचे स्मरण असणारा, ज्याच्या अंतःकरणाचे स्वरूप परिणत आहे, वीर नागरसाकडून वररूपी प्रसाद मिळालेला, श्री सिद्ध सोमनाथ देवाच्या श्रीपदकमलांच्या ठिकाणी भुंग, लिंगरूप देह झालेला, अशा श्री अंमुगिदेवाला स्वस्ति, अनेक वेदवेदांगतत्वज्ञाने ज्यांनी पूर्ण जाणली आहेत, विष्णूच्या विशाल छातीवरील, ब्रह्म, लक्ष्मी, सरस्वती, यांच्या चिन्हांनी युक्त, मनाने उन्नत, यजन, याजन, अध्ययन, अध्यापन, दान, प्रतिग्रह या षट्कर्मात निरत असलेले, ज्यांच्या उपदेशाची अक्षरे अठरा स्मृति, पुराणे, काध्ये, नाटके, कोटिक्रम, कषि, गमकी' व जाणणाऱ्या वाग्मीचेही हृदय ओढतात, ज्यांना शिलालेख समजतात अशा, दक्षिण काशी, सर्वनमस्य, ध अग्रहार असलेल्या पूर्णजा गावांतील सर्व महाजनांनी श्री [सिद्ध ] सोम- नाथ देवासाठी, गावाच्या पूर्वेस, गणपतीच्या शेताच्या पूर्वेच्या, गणपतीच्या शेताच्या वाटेच्या उत्तरेच्या २ वृत्ति [व] त्या शेताशी संलग्न असलेले घर, १ गमकी = वाचक, लिपिय नोडुवं. पहा किटेल कोश.

·१८ पुढुंज येथील कानडी शिलालेख ६७ सिद्धेश्वर देवाच्या रस्त्याच्या दक्षिणेस, गावाच्या कोटापर्यंत[असलेला] रस्ता, व गावाच्या पश्चिमेस असलेली एक बाग धारापूर्वक करून दिली. त्या रस्त्या- घरील घर व मळई शेत याबाबतीत निपुत्रिक, आय, दाय, लूट,चोर, तराळ, बेगार, दूध, दुष्ट, वेठ, गावाचा कोट, कुंपण, जकात, तोलगडे', पारिकार्य, त्या रस्त्यावरील दुकान, घाणा या सर्व गोष्टींचा त्रास होऊ नये अशा रीतीने ती दान करून दिली. त्या महाजनांना अम्मुगिदेवरसाने १ दाम वार्षिक व्याजाने दिलेल्या ६ गजमल्ल गयाणांवरील व्याजाच्या ३ होनांत दरवर्षी नागरसाच्या पुण्यतिथिकाली चंद्र सूर्य तारे आकाश असेतो सर्व महाजन भोजन घालतील. ( ओ. २९ ते ४३ ) स्वस्ति, समस्तभुवनाश्रय, श्रीपृथ्वीवल्लभ, महाराजाधिराज, परमेश्वर, द्वारावतिपुरवराधीश्वर, विष्णुवंशोद्भव, यादव- कुलरूपी कमलकलिकेचा विकास करणारा सूर्य, गुर्जरांच्या हृदयांना जर्जर करणारा, मालवराजरूपी मदनाला शंकर, दाहळदेशीय मनुष्यांचे कुतूहल, चोळाच्या गळ्याचा काळ, प्रबळतर होइसणां( होयसळां ) ची लक्ष्मी हरण करणारा, सर्व ऐश्वर्याचा मालक व प्रतापचक्रवर्ति अशा श्रीसिंघण. देवाने सिद्धार्थी संवत्सराच्या माघ शुद्ध एकादशीस, सोमवारी, व्यतिपात असतां, पुळुजेस येऊन देवतेच्या पूजासमयीं, श्रीस्वयंभू सिद्धसोमनाथ देवासाठी म्हणून इथ्थे हे गांव अंमुगिदेवरसाला कायमचे सर्वनमस्यरूपाने उदकपूर्वक करून दिले. त्या गावांतील तपस्व्यांनी सुंक, अंबिलि, गयाण ही यावयाची नाहीत. त्या गावापैकी 'देवपमहलेय' च्या मालकीचे १ मळव हा शब्द किटेल कोशांत सांपडत नाही. याचा अर्थ मळई जमीन असा असावा. २ तळार हा शब्द तद्भव असून स्थळवार या शब्दांत त्याचे मूळ असल्याचे किटेल सांगतो. याच्या कामाचे 'चोरी झाली असतां ती भरून यावी' असें जें वर्णन आहे त्यावरून या शब्दाचा तराळ या शब्दाशी संबंध जोडावासा वाटतो. पहा एपि. इडि. १५, ८० ३ या शब्दांचे अर्थ नीट ध्यानात येत नादीत. 7 प्रिय या शब्दाचा अर्थ ध्यानात येत नाही. पिरिय किंवा हिरिय शब्दाशी संबंध असेल काय ! श्राहे शब्दाचा अर्थ घारा महिन्यांचा काळ. पहा इंपि, एंडि. १५, ८. टीप २ ·६. द. म. इ. साधनें खं. २ १०० कंमतं मत्तर, बलिसह श्रीसिद्धसोमनाथ देवाला म्हणून, त्याची मुलगी, अतलाचा संकेय साहणिदेवेय, साहणि दायिय नायक, कुमार सोइदेव या चारांनी अमुगिदेवरसाला धारापूर्वक, सर्वनमस्य रूपाने करून दिले. त्या गावाचें कोळ्ळिवणे, श्रीसिद्धसोमनाथदेगला, राजबिज्ज अय्यण देवाच्या पर्वदिनी गंगिदेव, संकमदेव, बिज्जराणा, कवडी (द्वीपा)चे खेयिदेव व जोइदेव यांनी सर्वनमस्यरूपाने उदकपूर्वक करून दिले. तेथें उत्पन्न झालेल्याचे हागं, पण घेणारा, गोमांस खाणारा, सुरापानी, कुत्रा, गाढव. चांडाळ आहे. (ओ. ४३-५४ ) स्वस्ति, सर्व प्रशस्तिसह असलेला, महामंडळेश्वर, मोठा साहसी, भीमासारखा शक्तिमान, अशा विक्रमादित्य देवानें पुरजेंत वरिनागरसाचे देवालय बांधिले असतां, श्रीसिद्धसोमनाथ देवासाठी, अखंड कल्याण व अभ्युदय यांची हजारों फ भोगण्यांत भाग घेणारी सिरिया- देवी हिनें, सोइजणमध्ये, गावाच्या दक्षिणेस, हळजेच्या वाटेच्या दक्षिणप. श्चिमेस, लखुमादेवीच्या शेताच्या सीमेच्या पश्चिमेस, नाल्याच्या उत्तरेस, १०० मत्तर, ( तसेंच ) तेथील देववापीच्या दक्षिणेस एक बाग, असगेश्वर देवाच्या रस्त्याच्या पाठीमागील एक रस्ता, कगाचे ( क व्यासाठी) एक घर, सर्वनमस्यरूपानें, उदकपूर्वक ( दान ) करून दिले. आणि देवासाठी, महाप्रधान सिंहय साहाण यानं, करुवलगे गावांत, गावाच्या पश्चिमेस, मुंजळेच्या तलावाच्या पूर्वम, १०८ मत्तर, त्यांतील घर, नारायण देवाच्या रस्त्याच्या पूर्वा व अडच्या दक्षिणम एक रस्ता, उदकपूर्वक (दान ) करून दिला. आणि श्रसिद्वगानाथ देवाला, ( राजाची) फार मी असलेला शिकारी, तिपुरय नागक यान देगाव १ कम्मत म्हणजे माकाने स्वत:न्य म. ५.१० मन । रपी कसलेली (जमीन). पहा. एपि. इडि १५, ३२८ पि २ २ कोळिवण या शब्दाचा अर्थ नीट भमजत नात का शब्दाचा कोलीत असा अर्थ किोल देतो. कदाचित भी रान मा या शब्दाचा अर्थ असेल. 3 हाग-7 पण. एक नाणं. 7 महापसाायेत याचा राजाच्या कपड्यावरचा मुख्य अमा दुमरा अर्थ आहे. पण तो येथे लागू पडत नाही. पहा. एपि. इडि. १३, १४.

·१८ पुढुंज येथील कानडी शिलालेख - मधील, गावाच्या पश्चिमेचे, लळिगेच्या सीमेच्या पश्चिमेचे, लळिगेच्या वाटेच्या उत्तरेचे २६ ( ? ) मत्तर, त्या गावापैकी वेशीच्या पूर्वेचं एक घर, गावाच्या पूर्वेच्या विहिरीच्या पूर्वेचा ए बाग, सर्वनमस्य म्हणून दिला. ( ओ. ५४-५९) स्वस्ति, सर्वप्रशस्तियुक्त, रायसेट्टि, गडंभेरुंड जोइसेट्टि,यांनी कुरुवलगे देशापेकी,कोग्बळिमधील, गावाच्या पूर्वेस, चट्टाच्या ओढ्याच्या पूर्वस, पत्थग्गेिच्या वाटेच्या उत्तरेस, थोरल्या ओट्याच्या दक्षिणेस, ( असलेले ) कोल मत्तर २६ (१), कासाराच्या रस्त्याच्या उत्तरेस, मेळिसंखरदेवाच्या पूर्वेस, ( असलेला ) रस्ता, कडब्याच्या गंजीसाठी घर, आणि चिंचवलिपैकी गावाच्या दक्षिणेस, नाल्याच्या पूर्वस, चंमुराण्याच्या मळईच्या पश्रिमेय असलेला एक बाग, सर्वनमस्य रूपाने दिला. ( ओ. ५९-६६ ) स्वस्ति, सर्व प्रशास्तींनी युक्त, महाप्रधन खाजगी शिकारी इसय्य नायक याने श्रीसिद्ध गोमनाथ देवाला, आसुठिगे गावापैकी रवळपळ्याची बाट व विवादळे यांच्या पश्चिमेस एक वृत्ति, यक्षींची विहीर, रेवणकृत एक बाग, वासदेवाच्या घरास लागलेले एक घर, सर्वनमस्यरूपाने धारापूर्वक करून दिले. श्रीवामन नायकानं तुंगतूह गावापैकी, गावाच्या उनोस, नाल्याच्या पश्चिमेस, एवन्तिगेच्या वाटेच्या पूर्वस, एक बाग व एक घर, सर्वन मस्यरूपाने दिले. श्रीमंत लाहिदेव नायक व तंमय्य नायक यांनी पोरगा पपैकी इरेयाच्या सिद्धेश्वरदेवाच्या शेताच्या पश्चिमेस असलेले १२ मत्तर सर्वनमस्यरूपाने दिले. बहुभिः० स्वदत्तां० श्रीदामोदर दंडनायकाचा हिशेबी लेखक चमुंडरस नायक याने लिहिलें. , २ हा शिलालेख मला पुटुंज येथेच मिळाला. येथील मुख्य देवाच्या म्हणजे लिंगेश्वराच्या देवळास सेमाडपंती थाटाच २ सभामंडप आहेत. या दोहापैकी दर्शनास जातांना प्रथम लागणारा मागाहूनचा असून त्या- पुढचा अगोदरचा असावा. पहिला मंडप ओलांडून दुस-यांत जातांना जें दार लागते त्या दाराच्या डाव्या अंगास भिंतीत हा शिलालेख आहे. 3 गवनी याचा अथ गावाची वेस असा आहे. पहा एपि. इडि. १३, २१ ·७० ६.म.इ. साधने खें.. याच्या पुढेच नवीन मंडपाचा खांब आला आहे व भिन आणि खांब यां. मधील फट कमरेइतकी बांधून काढली आहे. यामुळे लेखाचा बहुतेक भाग बुजन गेला आहे. जो भाग दिसत आहे तोही तिन्ही बाजूंनी फुटून गेला आहे. यामुळे लेखाचा फारच थोडा भाग शाबूत आहे. दिसणान्या भागाची लांबीरुंदी ११ व ९ इंच आहे. अक्षरांचे सामान्य स्वरूप मागें वाचलेल्या लेखाप्रमाणेच कानडी वळणाचे आहे. लेखाची भाषा कानही आहे. लेखाचा काल २७ व्यय संवत्सर सुध ...... सोमवार असा आहे. २७ हे वर्ष राज्याभिषेकाचे आहे. या वर्षाला जुळतां असा संवत्सर व्यय हा दिला आहे. मी पूर्वी वाचलेला लेख सिंघणाचा आहे. हाही लेख सिंघ- णाचा आहे असे वाटते. यादवनारायण, प्रतापचक्रवर्ती व सिंहण हे शब्द फुटक्या भागांतून लावतां येतात. सिंघणाचा काळ शक ११३२ ते श. ११६९ असा आहे. या काळाच्या दरम्यान गत शक ११४८ ला व्यय संवत्सर येतो. श. ११४८ हे जर राज्याभिषेकाचे २७ वें वर्ष आहे तर श.११२२ हे राज्याभिषेकाचे पहिले वर्ष येते. डॉ. फ्लीट यांनी इतर २ लेखां- च्या आधाराने श. ११२२ हे सिंघणाच्या यौवराज्याभिषेकाचे पहिले वर्ष मानावे असे नमूद केले आहे. या लेखानेही तीच गोष्ट सिद्ध होत आहे. मागील लेखांत पुढुंज गांवाला संस्कृत भागांत पर्णजा व कानडी भागांत हूळजे असे म्हटले आहे. येथे ' पूर्नजे ' असा शब्द आला आहे. हा व पाठीमागील लेख आणि येथील इतर लेख यांत अंमुगिदेवाचा उल्लेख येतो. यास निरनिराळी दाने दिली आहेत. हे देऊळ पूर्वी वीरशैवांचे होते व हल्लीही आहे. आर्. नरसिंहाचार्य यांनी आपल्या 'कर्नाटककवि- चरिते' या ग्रंथाच्या पहिल्या व्हॉल्यूममध्ये पृ. १९४ वर अमुगिदेवय्य नांवाच्या एका वीरशैव वचनकाराची माहिती दिली आहे. त्याचा काल त्यांनी सुमारे ११६० इसवी हा दिला आहे. श. ११२१ च्या लेखांत एका अमुगिदेवाची काही माहिती आली आहे. तेव्हां नरसिंहाचार्य यांनी उल्लेखिलेला अमुगिदेव व या लेखांत आलेला यांचा काही संबंध असेल काय ? शिलालेखांत अमुगिदेव असे नांव आहे व नरसिंहाचार्य अमुगिदेव असें नांव देतात. त्याच्या वचनांत अमुगेश्वरलिंग असें नांव येते, येवढा तिहीमध्ये फरक आहे. काल मात्र जवळ जवळ एकच आहे,

·१९भिवघाट येथील कानडी शिलालेख.
७
(१) मुगिदेव'...........
( २ ) [ श्रीम ] तु यादव [ना]....
( ३ ) ....ण प्रतापचक्रवर्ती सि [ह]....
(४) ....र्षद २७ नेय व्यय सं [व]....
(५) ....क सुध.......सोमवारदं
(६)[स] नमस्य पूर्नजय....
(७) ... [न]गळिगे अंमुगिदेवन तं....
(८)....ककेगे द समेय
)
*
१९ भिवघाट येथील कानडी शिलालेख
( श्री. ग. ह. खरे)
उपलब्धिः-प्रस्तुत शिलालेख मु. नेलकरंजी ता. आटपाडी स.
औंध येथील रानांत असलेल्या भीमाशंकराच्या देवळांत होता. पूर्वी तो लेख
स्थानिक लोकांनी देवळाच्या बांधकामांत घातला होता. पण श्रीमंत पंत.
प्रतिनिधि यांच्या नजरेस ती गोष्ट येतांच त्यांनी तो बांधकामांतून काढवून
औंध येथे आणविला आहे. लोकांनी तो बांधकामास योग्य करण्या-
साठी त्याच्या उजव्या अंगाचा भाग तोडून काढल्यामुळे प्रत्येक ओळीचा
उजव्या बाजूचा शेवटचा काही भाग नाहीसा झाला आहे. या लेखाची
लांबी, रुंदी ४' ४ व १' १” ते १' ४” असून वरचा सुमारे ९ इंच भाग व
खालचा २।३ इंच भाग कोरा आहे. पैकी वरच्या कोन्या भागांत पूर्वी
शिवलिंग वगैरे चित्रे असण्याचा संभव आहे. सध्यां तो छिनून काढलेल्या
स्थितीत आहे. लेखावर ऊन, पाऊस, वारा व मनुष्याने अज्ञानाने केलेले
आघात यांचा परिणाम होऊन तो अगदी अस्पष्ट होऊन गेला
१ या ओळीतील अक्षरें इतर ओळीतील अक्षरांच्या मानाने लहान आहेत.
२ पुढंजचे आणखी दोन लेख मजपाशी आहेत. ते पुढे सवडीने प्रसिद्ध करीन.
पा. स. १८५५

·६.म.इ. साधनें ख.. असल्याने वाचणे व त्याचे ठसे घेणे अवघड झाले आहे. बन्याच ठिकाणी लेख अगदी लागेनासा झाला आहे. लिपी, लेखनपद्धति व भाषा:-लेखाची लिपी शकाच्या १२ व्या शतकांतील कानडी लिपीशी जुळणारी आहे. जुने र व ळ यांचा उप- योग क्वचितच केला आहे. म चे एकच रूप आढळते. जिव्हामूलीय व उपध्मानीय यांचा उपयोग कोठे केलेला दिसत नाही. व, स, क, या अक्ष- रांबद्दल काही ठिकाणी य, श, ख ही अक्षरे वापरलेली दिसतात. या लेखां. तील आरंभींचा ‘नमस्तुंग०' हा श्लोक सोडून देतां बाकी सर्व लेख जुन्या कानडी भाषेत असून गद्य आहे. जुने कानडी संस्कृतप्रचुर असल्याने या लेखांतही संस्कृत शब्दप्रयोग पुष्कळ आहेत. काल:- या लेखांत कालाचे दोन उल्लेख आहेत. पैकी पहिला विजय संवत्सर पौष शुद्ध १५ सोमवार उत्तरायणसंक्रमण या अर्थी आहे. या उल्लेखावरच कळचर्य सोयिदेव राज्य करीत असतांना असे म्हटले असल्याने हा विजय संवत्सर त्याच्या कारकीदीतील होय. सोयिदेव श. १०८९ ते १०९८ पर्यंत राज्य करीत होता व श. १०९५ ला विजय संवत्सर येत असल्याने या विजय संवत्सराच्या उल्लेखाने गत शक १०९५ हे साल विवक्षित आहे. या साली पौष शुद्ध द्वादशीला सोमवार होता पण मकरसंक्रांत आणखी एक आठवड्याने म्हणजे सोम- पार पौष वद्य तृतीया या दिवशी लागत आहे. श. १०९४ किंवा १०९६ या दोन्ही वर्षी वरील त-हेचा योग जुळून येत नाही. तेव्हां मितींत कोठे तरी चूक झाली आहे असे म्हणावे लागते. पौष शुद्ध द्वादशीस इंग्रजी तारीख १७ डिसेंबर ११७३ ही येते. कालाच्या दुसन्या उल्लेखांत संकमदेव राज्य करीत असतां येवढ्याच अर्थाचे शब्द लागतात. कळचर्य संकमदेव श. १०९८ ते ११०२ पर्यंत राज्य करीत होता. तेव्हां या लेखांतील दुसन्या भागांतील दान श. १०९८ ते ११०२ या दरम्यान झाले असावें. स्थळ-या लेखांतील स्थळांची नावें नीटशी लागत नाहीत. पण एक गोष्ट मात्र स्पष्ट आहे की, ज्या गांवांतील जमिनी देवास दान केल्या आहेत ती गावें पाडे नांवाच्या नाडांत म्हणजे देशांत होती. ज्या गावाच्या हद्दीत हा लेख होता ते गांव आटपाडी तालुक्यांत आहे. पूर्वी ते आटपाडी महालांत होते. या महालाची दक्षिणेकडील स्वाभाविक हद्द भिवघाटाचा ·१९ भिवघाट येथील कानडी शिलालेख. ७. डोंगर आहे. तेव्हा येथे पाडे या शब्दाने आटपाडी हे गांव विवक्षित असावें. संस्कृत ईकारांत स्त्रीलिंगी ग्रामवाचक नामें कानडींत एकारांत नपु- सकलिंगी होतात. जसें वनवासी-→बनवसे वगैरे. त्याप्रो येथे पाडीचे पाडे झाले असावें. दानांत ज्या गावांचा उल्लेख आला आहे त्यांची नावे करज- यरव(खे )ड व नारविगावे अशी लागतात. या दोन नांवांचे मिळून कदा- चित् नेलकरंजी असें जोड नांव झाले असण्याचा संभव आहे. भिवघा- टाच्या बरोबर दक्षिणेस २।३ मैलांवर करंजें नांवाचे एक गांव आहे. तें करजय या नांवाने विवक्षित असले तर वरील संभव ठरत नाही. मग नारविगावे हे दुसरीकडे कोठे तरी शोधले पाहिजे असे होते. पहिल्या दानाच्या वेळी सोविदेवाचा मुक्काम मंगळवाड येथील स्थिर शिबिरांत होता असें लेखांत नमूद आहे. मंगळवाड म्हणजे हल्लीचे भंगळवेढें हे गांव असावें. पूर्वी हे गांव फार प्रसिद्ध असून तेथे एक लहानसा संस्थानिक असल्याचे संस्कृत व फारसी साधनांत नमूद आहे. श. १०६९ च्या म्हसवड येथील अप्रसिद्ध लेखांतही मंगळिवेड हे कळचुर्य बिज्ज. णाचे स्थिर शिबिर होते असे सांगितले आहे. आणखीही अनेक ठिकाणी मंगळवेढे हे स्थिर शिबिर असल्याचे कळचर्याच्या लेखांत नमूद आहे. मात्र बहुतेक ठिकाणी मंगळवेड असें रूप आहे. ज्या देवाबद्दल दाने झाली तो देव 'भंडिवण' मध्ये होता असे लेखांत आहे. लेखसार- लेखामध्ये आरंभी 'नमस्तुंग' हा श्लोक असून त्यापुढे १३ ओळींपर्यंत ज्या देवास दाने दिली आहेत त्या 'भंडिवण' मध्ये वास्तव्य करणाऱ्या भीमनाथ किंवा भीमेश्वर या स्वयंभू देवाची स्तुति केली आहे. हा स्तुतीचा भाग चांगलासा लागत नाही तरी विष्णु, ब्रह्मदेव, इंद्र, गंधर्व, विद्या- धर, ऋषि, योगी, भोगी वगैरे याच्या पदकमलाच्या ठिकाणी रत असतात, हा भक्तजनांना इच्छिलेलें देतो, वगैरे अर्थाची स्तुती केल्याचे दिसत आहे. या स्तुतीनंतर १४ ते ३४ ओळीत पहिल्या दानाचे वर्णन आहे. त्यांत प्रथम समस्तभुवनाश्रय, पृथ्वीवल्लभ, महाराजाधिराज, परमेश्वर, इत्यादि सार्वभौमत्वदर्शक पण सामान्य विशेषणांनी व परममाहेश्वर, काळांजर. पुरवराधीश्वर, सुवर्णवृषभध्वज, डमरगेसूर्यनिर्घोषण, कळचुर्यकुळकमळ मार्तड, कळचुर्यकुळप्रतापचक्रवर्ति, रायमुरारि, इत्यादि कळचुर्यकुळासंबंधी प वैयक्तिक विशेषणांनी सोयिदेव याची स्तुति करून तो मंगळवाड येथे द. म. इ. सा. सं. २-१० ·७४. द.म.इ. साधने खं.२ राज्य करीत असतां त्याचा चाकर महाप्रचंडदंडनायक (१) याच्या विनंती- वरून विजयसंवत्सरी पौष शुद्ध द्वादशीला उत्तरायण संक्रमणाच्या पर्वकाळ- प्रसंगी वरील देवाला त्याचे अंगरंगभोग व जीर्णोद्धार वगैरेसाठी पाडेनाडा. मधील करजय गांवांतील दोन मत्तर जमीन दिल्याचे नमूद केलें आहे असे वाटते. ३४ व्या ओळींत पुढील दानाला सुरवात करतांना प्रथम कळचर्यकुळप्रतापचक्रवर्ति, निःशंकमल्ल या पदव्यांनी युक्त असा सोयिदे- वाचा भाऊ संकमदेव हा राज्य करीत होता असे सांगून त्याच्या महाप्रधान महामंडळेश्वर वगैरे विशेषणांनी युक्त अशा कोणी नारविगावे मधील जमीन दान दिल्याचे सांगितले आहे. यापेक्षा जास्त माहिती लेख घाण झाला असल्याने मिळू शकत नाही. २० तेर येथील चार शिलालेख.' (श्री. ग. ह. खरे) तेर हे गांव बार्शीलाइट रेल्वेच्या कुर्दूवाडी-लातूर फाट्यावरील तेर या स्टेशनपासून पूर्वेस सुमारे २-२॥ मैल आहे. सध्या हे गांव हैद्राबाद संस्थानापैकी धाराशीव अथवा उस्मानाबाद जिल्ह्यांत मोडते. हे सामान्य लोकांत गोरोबा कुंभार नांवाच्या संतकवीचें समाधिस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. युरोपियन विद्वानांत, टालेमीनें व परिप्लूसमध्ये उल्लेखिलेलें तगर म्हणजेच सध्यांचें तेर अशी समजूत आहे. पैकी डॉ. फ्लीट यांनी तगर म्हणजेच तेर हे सिद्ध करून दाखविलें' असून डॉ. बार्नेट यांनी डॉ. फ्लीट पा. स. १८५६ १ डॉ. फ्लीट यांनी एके वेळी कोल्हापूर किंवा त्याच्या जवळचें करवीर म्हणजेच तगर असे प्रतिपादन केले होतें (बाँबे गॅझिटियर १ ला व्हाल्यूम २ रा भाग पृ. ५०). पण पुढे त्यांनी आपलें हैं मत बदलून घरील तेर म्हणजेच जुनें तगर असें ठरविण्याचा प्रयत्न एका लेखांत केला आहे. याचे आरंभी तगर शहराविषयीची त्यावेळच्या विद्वा- नांमध्ये प्रचलित असलेली मते देऊन ती कशी तकांधिष्ठित नाहीत हे दाखविले आहे आणि नंतर आपण तगर म्हणजेच तेर असे का म्हणतो याची कारणे दिली आहेत. ती अशी-(१) नगरचे ज्याप्रमाणे नेर किंवा क्वचित् नार होते त्याप्रमाणे तगरचे (तगर - तयर - तेर या कमा) तेर हैं रूप होईल. (१) गांव शहर ·२० तेर येथील चार शिलालेख. यांचा सिद्धांत बरोबर आहे असे मानले आहे. मि. कझिन्स व बर्जेस यांनी डॉ. फ्लीट यांचा सिद्धांत बरोबर असल्याबद्दल जरी स्पष्ट विधान केले नसले तरी त्यांचे मते हे गांव फार प्राचीन आहे. हिंदी विद्वानांत कै. राजवाडे याखेरीज इतर विद्वानांनी डॉ. फ्लीट यांचे मत गृहीत धरलें आहे. कै. राजवाडे यांनी मात्र पूर्वीचे तगर म्हणजे हल्लींचें, निजामच्या राज्यांतील कनकगिरीपासून उत्तरेस सहा, कोसांवर अललेलें तवरगिरी, तावरगेरे किंवा तवरेसर हे आहे असे सिद्ध करण्याचा यत्न केला आहे. अगदी अलीकडे निजामच्या राज्यांतील पुराणवस्तुसंशोधन- म्हणूनच सर्वत्र समजण्यात आल आह. ( 3 ) परिप्सच्या म्हणण्याप्रमाणेच भडोच ते पैठण व पैठण ते तेर ही अतरे आहेत. त्याने सांगितलेली दिशाही जवळजवळ बरोबर आहे (J. R. A S. 1901P.537). हेच मत त्यानी पुढेही सांगितले आहे. पहा एपि. इंडि. ७,२२४:१२,२५३ २ पहा एपि. इंडि. १९,३१ आणि अँटिकिटीज ऑफ इंडिया पृ.२६२ ३ पहा अॅन्युअल रिपोर्ट ऑफ दि आर्किऑलॉजिकल सर्वे ऑफ इंडिया १९०२-०३ पृ. १९६, प्रोग्रेस रिपोर्ट ऑफ दि आर्किऑलॉजिकल सर्वे ऑफ वेस्टर्न इंडिया इ. १९०१११९०२ पृ. १ आणि J.R.A. S. 1902 P. २३०. या तिसन्या ठिकाणी डॉ. बर्जेस यांनी, कझिन्स यांनी पुराणवस्तुसंशोधनाच्या दृष्टीने तेर गांवची चार दिवस पहाणी केली असता त्यांना काय माहिती किंवा वस्तू मिळाल्या याचे थोडक्यांत वर्णन दिले आहे. त्याचे सार असें-(१) सत्यपुर (म्हणजेच तगर ) महात्म्य (प्रश्नाच्या दृष्टीने निरुपयोगी ). (२) श. १०७६ च्या एका लेखाचा छाप, फोटो व ओतीव प्रतिरुति. (३) एक बौद्ध चैत्य व तेर गावाबाहेर पश्चिमेस असलेल्या अर्वाचीन जन देवालयांतील . बौद्ध शिल्पें. ( ) दोन अतिशय जुनी, विटांची व उत्तम कोरीव काम असलेली लाकडी दरवाजांची देवळे. (५) २५० वर्षांचा जुना व तेरच्या काझीचा उल्लेख असलेला एक फारसी ताम्रपट. ६)५ नाणी: 3 मुसलमानी, १ अस्पष्ट व १ अस्पष्ट पण आंध्र. पहा McCrindle's Ancient India as described by Ptolemy and edited by S. N. Majumdar p. 385 ५ पहा इतिहास आणि ऐतिहासिक वर्ष दुसरे अंक १५ वा पृ.२५७. या लेखांत कै. राजवाडे यांनी श. ५३४ च्या हैद्राबाद ताम्रपटात आलेल्या हकीकतीवरून तगर गांवाचा निश्चय करण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्याचे तात्पर्य असें–ताम्रपट देणाराः वातापिनगरीत असणारा चालुक्य दुसरा पुलकेशिन. दान घेणाराः तगरा- धिवासी ज्येष्ठशर्मन. दान दिलेला गावः माकरप्पि. उत्तरेस व दक्षिणेस अस. लेले गावः कदप्प व रोल्कूरुकी. यात कै. राजवाडे पुढील अनुमाने काढतात, ·३. म.इ साधने खं. २ खात्यामार्फत त्यांचे वार्षिक रिपोर्टात तेर येथील एक फोटो प्रसिद्ध झाला आहे व एक परिच्छेद त्यासाठी खर्चला आहे.' यापेक्षा जास्त प्रयत्न तगर शहराची निश्चिती ठरविण्यासाठी झाल्याचे माझ्या पाहण्यांत नाही. मला स्वतःला डॉ. फ्लीट यांचे म्हणणे जास्त पटले. तसेंच डॉ. फ्लीट यांच्या लेखानंतर कझिन्स यांनी या गांवाला प्रत्यक्ष जाऊन जी माहिती . (१) तगर वातापी (-बदामी ) जवळ असले पाहिजे. (२) माकरप्पि हे गांव नगर शहरी राहणा-या बाह्मणाला चालवितां येईल इतकें तगर शहराजवळ असले पाहिजे. (३) तगर वातापी व माकरप्पि यांच्या जवळ कोठे तरी असले पाहिजे. (1) माकरप्पि हें गांव माकरब्बि या रूपाने हल्ली बल्लारि जिल्ह्यांतील हूविन हड गल्लि (=हडगल्ली!) तालुक्यांत विद्यमान आहे. (५) तेव्हां असें गांव म्हणजे तवर- गिरी किंवा तावरगेरे हे होय; कारण हे बदामी पासून ३०३५ कोस व माकरब्धि पासूनही तेवढेच आहे. ( ६ ) या गांवाच्या आसपास शिलामय प्रदेश असल्यामुळे त्यास शिलाहार हे नांव देणे योग्य होते. ( ५ ) म्हणून तगरहून निघालेल्यांनी शिला- हार हे नांव धारण करणे योग्य होते. पण कै. राजवाडे यांच्या सिद्धांतावर अनके आक्षेप घेता येण्यासारखे आहत. पहिला आक्षेप असा की, तगर व तवरगिरी-गेरे ही दोन्हीं गांवे एक ठरविल्यास पेरिप्लूस व टॉलेमी यांच्या हकीकतांचा मेळ कसा घालावयाचा. त्यांनी तगर हे गांव पैठणच्या पूर्वेस किंवा पूर्वोत्तरेस आहे म्हणून सांगितले आहे आणि तवरगिरी तर पैठणच्या किती तरी दक्षिणेस आहे. दिशेचा प्रश्न बाजूस ठेवला तरी दोघेही तगर पैठणपासून दहा दिवसांच्या अंतरावर होते असे म्हणतात. पैठण व तावरगेरे यामधील अंतर यापेक्षा कितीतरी जास्त आहे. दुसरा आक्षेप असा की, तवरगिरीस प्राचीन अवशेष आहेत काय ! ज्या गावाचा व्यापारी शहर म्हणून परके लोकही उल्लेख करतात तेथें प्राचीन अवशेष खात्रीने सांपडावेत. पण कै. राजवाडे असे अवशेष असल्याचे दाखवू शकले नाहीत. कांही शिलाहार जसे स्वतःस तगरपुराधीश्वर म्हणवितात तसे काही स्वतःस कोपण परपरमेश्वर हे बिरुद घेतात. तेव्हा शिलाहार व तगर या दोन नांवाचा नसता मंबंध जोडणे योग्य नव्हे. शिवाय शिलाहार हे जर देशवाची नांव असते तर ते शेकडोंनी उपलब्ध झालेल्या लेखांत कोठे तरी आले असते. असे अनेक आक्षेप कै. राजवाडे यांच्या विधानांवर घेता येतील. सारांश काय की, प्रतिग्रही ब्राह्मण तगराधिवासी होता तेव्हां त्याला मिळालेले गांवही तगराजवळच असा येवढाच काय तो मुद्दा विचारणीय आहे. , पहा हैद्राबाद संस्थानच्या आर्किऑलॉभी खात्याचा रिपोर्ट इ.१९२९-३० पृ. ५ व चित्र ·२० तेर येथील चार शिलालेख. मिळविली व जी त्यांनी आणि डॉ. बर्जेस यांनी प्रसिद केली तीवरून मला तेर येथे जाण्याची विशेष इच्छा उत्पन्न झाली व मी तेथे गेलो. तेथें मला चार शिलालेख मिळाले. ते पुढे देत आहे. तत्पूर्वी येथे एक गोष्ट सांगून १ मला या ठिकाणी जे पुराण अवशेष आढळले ते असे-गांवांत त्रिविक्रमाच्या देवळात म्हणजे ज्याला इतरांनी त्याच्या शिल्पावरून यौद्ध चैत्य म्हटले आहे त्यांत मुख्य मूर्ती त्रिविक्रमाची असून त्याशिवाय नारायण, बलिपत्नी इत्यादि मूर्ती आहेत. या सर्व मूर्ती भम आहेत. त्रिविक्रमाचा वरचा भाग शाबूत आहे. नारायणाची मूर्ती दोन तीन ठिकाणी भंगलेली असली तरी दागिन्यांनी खूप खचलेली आहे. त्याच्या गदेवर गरुडाची मूर्ती खोदलेली आहे. जिला बळीची बायको असे म्हणतात ती उभी व हातांत ओवाळण्यासाठी ताम्हन वगैरे वस्तू घेतलेली असून ती ज्या भम सिंहासनावर उभी आहे त्याच्याच दर्शनी पट्टीवर कानडी लेख आहे. या सर्व मूर्ती देवळाच्या अगदी आंतल्या दालनांत आहेत. बाहेरच्या दालनांत समोरच नम भैरव असून त्याच्या डावीकडे कार्तिकस्वामी आहे. भैरवाचे खालचे दोन्ही हात तुटलेले असून वरच्या दोन हातांत डमरू व त्रिशूल ही आयुधे आहेत. कार्तिकस्वामी मोरावर बसलेला असून त्याच्या तीन हातांत तलवार ? खड्ग, ढाल ही आयुर्वे आहेत व चौथा हात कमरेवर आहे. तोंड एकच आहे. बाहेरच्या दालनापुढे लाकडी मंडप आहे. दरवाजाही लाकडी आहे. दरवाजाच्या समोर कांही वीरगळ व मूर्ती भिंतीच्या कट्टयांत यस विलेल्या आहेत. मूर्ती इतक्या महत्वाच्या नाहीत. वीरगळांत दोनच दालने आहेत. की पहिल्यांत लढाई में दृश्य व दुसन्यात मृतवीर कैलासांत शिवपूजा करीत अस ल्याचा देखावा असा क्रम आहे. या देवळाच्या सभोवती पूर्वी ओपन्या व इतर बांधकाम असावे असे वाटते. सध्या सभोवती जोतें, खांबांचे तळखडे इत्यादि अवशेष दिसतात. गांवांतील दुसरे महत्वाचे देवालय म्हणजे उत्तरेश्वराचें. हे देऊळ विटांचें बांधलेले आहे. त्याचा दरवाजा लाकडी असून त्यावरील नक्षीकाम व शिल्पकाम अतिशय सुंदर आहे. पण कोणाचे लक्ष नसल्यामुळे सध्या हे देऊळ जमिनीत अर्धवट गाडले गेले आहे. या देवळाजवळच मध्ये कमळ व भोवती यारा राशी काढलेला दगड पडला आहे. याशिवाय दोन भाम सूर्यमूर्तीही आहेत. दोन्ही उभ्याच आहेत. प्रत्येक मूर्ती- च्या दोन्ही बाजूस एक एक खी उभी असून एकीच्या दोन्ही हातात कमळे पण सालचा भाग अस्पष्ट झालेला व दुसरीचे दोन्ही हात अस्पष्ट असून खाली घोड्यांची सात तोंडे आहेत. घोड्याची सात तोंडे किंवा कमळ यावरून त्या मूर्ती सूर्याच्या आहेत हे स्पष्ट आहे. गावाबाहेर पश्चिमेस नागठाण व पार्श्वनाथ बस्ती अशी दोन जैन स्थान आहेत. नागठाण म्हणजे एक चौकोनी, दुदालनी दगडी देऊळ आहे. आंतल्या दालनात भिंतीत समोरच चैत्य व त्यावर नागवृक्ष काढलेली एक शिला बसविलेली आहे, नागवृक्षास फांया, पाने वगैरे ऐवजी नाग व त्याचे फणेच काढलेले आहेत. चैत्वाच्या ·६. म.इ. साधनें खं. २ ठेवतों की, माझ्या कोणत्याही लेखांत तेर या गांवाचें नांव तगर या रूपांत आलेले नाही. पण त्या बरोबरच हेही सांगून ठेवण्यास हरकत नाही की, तेर येथे मुसलमानपूर्वकालीन अवशेष फार मोठ्या प्रमाणात अस्ताव्यस्त पडलेले किंवा गाडले गेलेले असून उत्खनन केल्यास फार मह. त्वाची माहिती उपलब्ध होण्याचा संभव आहे. १ उपलब्धि व वर्णन-हा लेख त्रिविक्रमाच्या देवळांत गाभाऱ्यात असलेल्या एका भन, घोटीव, काळ्या दगडाच्या सिंहासनाच्या दर्शनी पट्टीवर खोदलेला आहे. सिंहासनाप्रमाणे लेखही थोडा फुटलेला आहे. लेखाची लांबी १-१" व रुंदी ११" आहे. ओळी दोन आहेत, पण दुसरी अधीच आहे. अक्षरवटिका, लेखनपद्धति व भाषा-अक्षरांचे स्वरूप शकाच्या अकराव्या शतकांतील कानडी अक्षरांशी जुळणारे आहे. लेखनपद्धती. विषयी काही सांगण्यासारखें नाहीं. भाषा कानडी आहे. दोन्ही बाजूंस प्रत्येकी दोन भक्त काढले आहेत. शिवाय मध्यभागी व बाजूस बहुधा पार्श्वनाथ तीर्थकरांच्या मूर्ती आहेत. नागठाण सोडून पार्श्वनाथ बस्तीत गेलें म्हणजे एक चार दालनी इमारत लागते. तिच्या अगदी बाहेरच्या दालनांत उत्तर व दक्षिण बाजूंच्या भिंतीत समोरासमोर बैठ्या तीर्थकर मूर्ती आहेत. पैकी दक्षिणेकडील पार्श्वनाथ आहे. उत्तरेकडील कोण हे लांछन काढलेले नसल्याने समजत नाही. आंतल्या दालनांत उजव्या व डाव्या बाजूस प्रत्येकी एक खोली आहे. त्यांपैकी उजवीकडच्या खोलीत एक उभी पार्श्वनाथ मूर्ती असून बाजूंस तिच्या भान सिंहा. सनावर एक लेख आहे. हे सिंहासन मूळ या मूर्तीचे दिसत नाही. अगदी शेवटच्या दालनांत उंच सिंहासनावर तीर्थकरांची बैठी मूर्ती व एक एक चौरीधर आहे. सिंहासनावर काढलेल्या सिंह लांछनावरून ती मूर्ती चौविसावा तीर्थकर वर्धमान किंवा महावीर याची आहे हे स्पष्ट होते. याशिवाय मुख्य इमारतीच्या आमेय कोपन्यांत एक खोली असून तीन तीर्थकर मूर्ती आहेत. तेर हे गाव व हा बस्ती यांच्या मध्ये एक हेमाडपंती थाटाचे नवरंगी शिवालय आहे. हे शिवालय, यस्ती व त्रिविक्रमाचे मंदिर या तिहीविषयी एक गोष्ट ध्यानात ठेवण्यासारखी आहे ती ही की, यांपैकी कोणालाही शिखर नसून द्राविडी शिखरावर ज्याप्रमाणे शेवटी एकाद्या कवरीच्या दगडासारखा भाग असतो तशा आकाराचा भाग आहे. असे इतरत्र फारसे कोठे आढळत नाही. गांवाबाहेर कनक भावी नांवाची एक विहीर आहे. भावी हा वापी शब्दाचा कानडी भाषेत रूढ असलेला अपभ्रंश दिसतो. मराठीत बाव, घावड़ी शसा अपभ्रंश होतो.

·२० तेर येथील चार शिलालेख. ७९ काल व स्थल-यांत कालाचा उल्लेख नाही; पण पुढे केलेल्या चर्च- वरून तो श. १००० च्या आसपासचा आहे असे दिसते. वारिस्तळे असा एका स्थानाचा उल्लेख आला आहे. ते कोठे आहे हे सध्यां समजत नाही. चर्चा-या लेखांत महामंडळेश्वर जोगमरस या नांवाची एक व्यक्ति आली आहे. जोगमरसाचा उल्लेख दोन तीन ठिकाणी आला आहे. हैद्राबाद संस्थानांतील हिरे मुद्दनूर येथील लेखांत याविषयी महामण्डलेश्वर जोगमरस अथवा जोगमराण, सूर्यवंशी, दरिकाडु नाडाचा मालक व मंगळ. बाडाचा मंडळेश्वर, बायको तारादेवी, मुलगी सावळदेवी (हीच चालुक्य सहावा विक्रम याची बायको असून ती श. १००० च्या सुमारास नव. न्याने अंगभोगासाठी दिलेल्या नारेगल प्रांतावर अधिकार चालवीत होती) अशी माहिती आली आहे.' माडगीहाळ शिलालेखांत कुंतळ देशांत तरिकाडु (दरिकाडु) नाड असून त्यांत मंगळिवेड (=मंगळवेड=मंगळ- वेढें) हे गांव आहे असे सांगून नंतर कल्याणीच्या कळचुर्याची वंशावळ दिली आहे. तींत जोगम हा बिज्जलाचा आजा म्हणून सांगितला असून ती गोष्ट इतर प्रामाणिक लेखांशी जुळणारी आहे.' एपिग्राफिया कर्नाटिका मध्येही तलिकाड जोगमनृप असा एक उल्लेख आला आहे. हे सर्व उल्लेख कळचुर्य जोगमाविषयींच आहेत असे डॉ. बार्नेट यांचे म्हणणे असून मान्य करण्यासारखे आहे.' या लेखांतील जोगमरसही कळचर्य जोगमच असावा. मात्र येथे एक शंका येते. हिरे मुद्दनूर लेखांत जोगमाला सूर्यवंशी म्हटले आहे आणि कळचर्य कुळ तर सोमवंशी म्हटले जाते. तेव्हां सूर्यवंशी जोगम व सोमवंशी जोगम एक कसे मानावयाचे ? पण हा प्रश्न सोडविणे कठीण नाही. आपण पाहिलेच आहे की, एकच चालुक्य कुल सूर्य व सोम अशा दोन्ही वंशांतील सांगितले आहे. तेव्हां येथे तसे होणे अशक्य नाही. कोल्हापूर ताम्रपटांत 'सूर्यान्वयांबररविस्सच बिज्जणोपि चके गृह ते १ बाँये गॅझिटियर व्हॉ. १ भाग २ पृ. ४४८ व टीपा ,. २ एपि. इंडि. १५,३१९. ३ एपि. कर्ना. व्हॉ. ११ Dg42 (पृ८८ 7 एपि. इंडि. १५,३१८ टीप ३ री. ५ बाँबे गॅझिटियर व्हॉ. १ भाग २ पृ. १६ ६ पाठीमागें पृ. १.

·है.म.इ. साधने खंड ३ ३ सुरपतन्मुवि यस्य कोपात्' असे विधान आहे.' यांतील बिजण काही लेखात सांगितल्याप्रो जोगमाचा बाप मानला तर हे कुल सूर्यवंशी होते असे ठरेल. कोल्हापूर ताम्रपट श. १०३७ चा असल्याने जुनी कल्पना काय होती हेही समजते. ज्या भोजाविषयीं वरील विधान आले आहे त्याने माझे मते श. ९९० पासून पराक्रमास सुरवात केली असल्याने कालाच्या दृष्टीने जोगमाचा बाप बिज्जल व भोज हे एका काली येऊ शकतात. दक्षिणेतील अनेक लेखांतून अनकोज, कालकोज, केदारोज, दासोज, देमोज, देवोज, नागोज, मल्लोज, माचोज, मुद्दोज, हरोज अशा त-हेची शिल्प्यांची नावे येतात.' तेव्हां वारिमल्लोज, हे शिल्प्याचें नांव आहे हे उघड ठरते. वाचन (१) श्रीमत् महामण्डळेस्वर जोगमरसर विद्यामन्तरू वारिमल्लोजर पुत्र बिरुदरू वारिस्तळेय कालभैरवरू (१) न बेस मंगळ महाश्री ॥ ९ अर्थ श्रीमंत महामंडळेश्वर जोगमरसाच्या विद्यावंत, वारिमल्लोजाचा पुत्र ( ) बिरूद असलेल्या वारिस्थळीच्या कालभैरवाची कृति मंगल महाश्री २ उपलब्धिः-हा लेख तेर येथें गांवाच्या पूर्वेस नदीच्या जवळच असलेल्या मारुतीच्या चौकोनी पाराच्या पश्चिम बाजूस टेकून ठेव- लेला आहे. वर्णन:-या लेखाची लांबी ४-३, रुंदी १ ते १-१॥" व जाडी अदमासे १' आहे. या दगडाच्या पहिल्या १-२॥ जागेत डावीकडून १ दक्षिणच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधने खढ १ ला पृ. ओळी १०, २१. २ ए डिक्शनरी ऑफ हिंदू आर्किटेक्चर परिशिष्ट २. , वाचन प्रत्यक्ष पाहून व ठशावरून केले आहे. ४ या अक्षराविषयी शंका आहे. ५ येथून पुढील तीन अक्षरांचे खालचे भागच फक्त दिसत आहेत. ६ या आकन्यांसारखे चिन्ह आहे. ३८ .

·२० तर यथाल चार शिलालख. उजवीकडे सन्मुख ब्रह्मदेव व शिवलिंग असून त्यांच्यावर सूर्यचंद्र आहेत. खाली लेख सुरू होतो. पण तो इतका अस्पष्ट आहे की, शेवटच्या ९ ओळीखेरीज बाकीच्या मजकुरांतील दहापांचापेक्षा जास्त अक्षरे लागत नाहीत. तेव्हां पुढील माहिती ही शेवटच्या भागाविषयी आहे असे समजावें. अक्षरवटिकाः- अक्षरांचे स्वरूप शकाच्या अकराव्या शतकांतील नागरी अक्षरवटिकेशी जुळणारे आहे. लेखनपद्धतीविषयी विशेष सांगण्यासारखे नाही. भाषा जुनी मराठी आहे स्थल-या लेखांत गांवाचें नांव आलेले नाही. काल-यांत कालाचा उल्लेख शक १०८६, सभानु संवत्सर, गुरुवार, वैशाख शुद्ध त्रयोदशी असा आला आहे. चालू शक १०८६ ला जुळता संवत्सर सुभानु येतो. तेव्हां येथील उल्लेख चालू शकाचा धरला पाहिजे. चालू श. १०८६ च्या वैशाख शुद्ध त्रयोदशीस गुरुवार येत असून त्या दिवशी त्रयोदशी मध्यममानाने ४३ घटका ४८ पळे होती. या मितीशी जुळती ख्रिस्ती तारीख इ. स. ११६३ एप्रिल १८ ही येते.' चर्चा-हा लेख मराठी आहे यांतच महत्त्व आहे. यांतील भुमि, चालीसां निवर्तनां, मले, तीनि, तेयां, देववित्यासिए, वहिला, नीतणे, मान्ये त(स)लटीची, इत्यादि शब्दरूपें ध्यानांत ठेवण्यासारखी आहेत. सार-या लेखांत आरंभी महत्वाची माहिती आली असली पाहिजे हे उघड आहे. पण तो भाग लागत नसल्याने फुकट गेला आहे. जो भाग लागतो त्यांत पुण्यस्थानाच्या उद्यापनसमयीं दिलेल्या दानांचा तप- शील आहे. , या लेखाचे बाबतीत मि. कझिन्सनी पुढील मत दिले आहे . Beside the platform stands & slab containing a long but much abraded inscription with a date whioh is hardly legible (Annual Report of the archaeological survey of India 1902- 03 p. 196) १ डॉ. चर्जेस यांनी याचा काल शक-१०७५ असा दिला आहे. पण तो क दिसतो. द.म. इ. सा.सं.१-१" ·६.म.इ. साधनें खं. वाचन' (१) स्वस्ति श्री शकु १०८६ ॥ सुभानु संवत्सरांतर्गत वैसाख ( २ ) शुद्ध त्रयोदश्यां गुरौ पुण्यस्थान तदूधापन समयु स ( ३ ) मागता स-ते महानन स्वरसप्रत्त देसास भुमि ( ४ ) चालीसां निवर्त्तनां त्रिस्रोत्रमान्य । क्रयगृहीत म (५) ले तीनि च तेयां देववित्यासिए ॥ वहिला महाजे ( ६ ) न स्थलिं निवेद्या तिस्तालिवणा नीतणे ४ मा (७) न्ये ॥ त(A)लटीची नीतणे २(३१) ३ मान्ये । स्वदत्तां परदत्तो वा (८) यो हरेत वसुंधरां । षष्ठिं वर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृ (९) मिः। ३ उपलब्धि-हा लेख तेर गांवच्या पश्चिमेस असलेल्या जिन बस्तींतील एका. पार्श्वनाथमूर्तीच्या सिंहासनावर कोरलेला आहे. लेख कोरण्याची पद्धति व त्यांतील मजकूर यांचा विचार करतां लेख असलेले सिंहासन हल्लीच्या पार्श्वनाथमूर्तीचे नसावें हे निश्चित ठरते. वर्णन-लेखाची लांबी २' १" आणि १ १" व रुंदी १०" आहे. म्हणजे त्याचा आकार असा आहे. लेखाच्या ओळी ६ आहेत. पैकी शेवटच्या ओळीची अक्षरे अगदी लहान आहेत. लेख मध्येच फुटला आहे व पार्श्वनाथाची मूर्ती बसविताना तिच्या पायाखाली घातलेल्या चुन्याने भरून गेला आहे. तो चुना खरवडून काढला तरीही अक्षरांत चुना जाऊन बसल्याने व लेखाचा काही भाग मूर्तीच्या जवळजवळ पायाखाली गेल्याने त्याचा छाप चांगला येत नाही. अक्षरवटिका, लेखनपद्धति, भाषा-अक्षरांचे स्वरूप १३१४ व्या शतकांतील नागरी असून त्यांतील दोन विशेष म्हणजे श्रीवर काहीं ठिकाणी मात्रा आहेत व काही ठिकाणी पृष्ठमात्रा आहेत (स्वस्ति श्री ओ. १, श्रीमूल ओ. २, बुधवारे ओ. १ ). शिष्य ऐवजी सिष्य ( ओ. ४) लिहिले आहे. १ वाचन मूळ व ठसा या दोहोंच्या सहाय्याने केले आहे.

·२० तेर येथील चार शिलालेख. ८. काल-यांतील कालाचा उल्लेख श. १३१३ [प्रजापति ] सैंवत्सर, फाल्गुन वय ११ बुधवार असा असून तो पिल्ले जंत्रीप्रमाणे बरोबर येतो. या जंत्रीप्रमाणे श. १३१३ फाल्गुन वद्य ११ मंगळवार व बुधवार या दोन दिवशी येत असून बुधवारी अगदी थोडी आहे. त्या दिवशींची खिस्ती तारीख स. १३९२ मार्च २० ही येते. स्थल-लेखांत स्थलाचा उल्लेख नाही. चर्चा-वर्धमानस्वामीच्या चैत्यालयाचा जीर्णोद्धार केल्यावेळी आलेल्या एका गृहस्थांनी दान दिलेल्या पादुकासंबंधी हा लेख आहे. अर्थात् श. १३१३ पूर्वी तेथे जुनें, वर्धमान म्हणजेच महावीर याचे देऊळ होते हे स्पष्ट झालें. मि. कझिन्स यांना हा जैनबस्ती अर्वाचीन वाटला तें बरोबर नाही, असे यावरून सिद्ध होतें. वाचन' ( १ ) ॥ स्वस्ति श्री शाके १३१३ [ प्रजापति ] संवस्छरे फाल्गुन वदि ११ बुधवारे ॥ (२)॥ श्री मूलंसंघीय श्री [ वर्धमान ] स्वामि चैत्यालयकृत जीणों ।। ( ३ )॥ द्धारे समायात सिद्धांताचार्य श्रीमत्पूज्यपादस्वामिनां प्रिय ।। ( ४ ) ॥ सिष्य श्रीविद्यानंद स्वामिनां संजा (५)॥ता-गा [धि - स्येयं पादुका ॥ श्री ॥ (६)॥ दालासुतस्य न-स्व ( स्य)॥ ] ........ उपलब्धि-हा, तिसरा लेख ज्या बस्तींत सांपडला त्याच बस्तीच्या पुढील सोप्यांत पडलेला आढळला. वर्णन-हा लेख संपूर्ण नाही. पण जो भाग सापडला आहे त्याची लांबी व रुंदी, अनुक्रमें २-३” व १-८" असून आरंभी, डाव्या बाजूस व उजव्या बाजुस अनुक्रमें ४, २, २” इंच जागा मोकळी सोडून मधल्या जागेत लेख आहे. लेख जसा फुटला आहे तसा अस्पष्टही झाला आहे. त्यामुळे नीट लागत नाही. यांत एकंदर ओळी २० आहेत. लेख पाहून व ठशांच्या सहाय्याने केले आहे. , वाचन मूळ ·६.म.ह. साधने खं.२ अक्षरवटिका, लेख नागरी लिपीत आहे यापेक्षा जास्त काही सांगता येत नाही. काल-लेखांत कालाचा उल्लेख शक १५२० विलंबी संवत्सर भाद्रपद मास, शुक्लपक्ष, पंचमी, शनिवार असा आहे. गत शक १५२० ला विलं. बी संवत्सर व भाद्रपद शुद्ध पंचमीला शनिवारही येतो. या मितीशी जुळती. खिस्ती तारीख इ. स. १५९८ आगस्ट २६ ही आहे. स्थल-लेखांत तैर किंवा तेर येवढे एकच ग्रामनाम आले आहे. तैर हे रूप तगर → तयर → तैर असें साधता येईल व ते तगर या रूपाशी तेर या रूपापेक्षा जास्त जवळचे आहे. सार-या लेखांत आरंभी ' श्रीमत्परमगंभीरस्याद्वादामोघलांछन । जीयान्त्रैलोक्यनाथस्य शासनं जिनशासनं ' हा श्लोक थोड्या अशुद्ध रूपांत आला असून पुढे मितीचा तपशील आला आहे. पुढील भाग अग- दीच अस्पष्ट आहे. पण त्यांत तैर किंवा तेर गांवाचें नांव व वर्धमान आणि पार्श्वनाथ यांच्या चैत्यालयांचा मात्र निश्चित उल्लेख आहे. २१ लातूर येथील दोन शिलालेख (श्री. ग. ह. खरे.) लातूर हे गांव निजामच्या राज्यांतील उस्मानाबाद जिल्ह्यापैकी लातूर तालुक्याचे मुख्य ठिकाण असून बार्शी लाइट रेल्वेच्या कुर्डवाडी- लातूर फाट्यावरील मुख्य ठिकाण आहे. मी या ठिकाणी गेलो असता मला जे दोन लेख मिळाले ते पुढे देत आहे. पैकी पहिला फार महत्त्वाचा आहे. १ उपलब्धिः-हा लेख गांवाच्या दक्षिण अंगास भूतनाथाचे म्हणून एक देऊळ असून त्याच्या मंडपांत, गाभा-यांत शिरतांना, डाव्या अंगास, गाभारा व मंडप यांस दुभागणान्या भिंतीपाशी अर्धवट पुरलेला असा आढळला. वर्णनः-हा लेख ज्या दगडावर कोरला आहे त्याची लांबी, रुंदी, जाडी, २' ५", १ व १०" असून त्याच्या तीन बाजूंवर लेख आहे व चौथ्या बाजूवर चित्रे काढली आहेत. लांबीपैकी वरचा ५” भाग चोहों- गा८५६ *पा. स.

·२१ लातूर येथील दोन शिलालख. बाजूंनी निमुळता केला आहे. तेव्हा त्यावर लेख नाही हे उघड अ... तीन बाजूंवर जरी लेख आहे तरी त्यावर लोकांनी पाणी ओतल्यामुळे तो इतका खराब झाला आहे की, त्याची आरंभींची बाजूच फक्त काहीशी लागत आहे. पण तीवरूनही बरीच महत्त्वाची माहिती उपलब्ध होत आहे. अक्षरवटिका, लेखनपद्धति, भाषा:-अक्षरांचे स्वरूप शकाच्या अकराव्या शतकांतील नागरी अक्षरांशी जुळणारे आहे. पृष्ठमात्रा वापरलेली दिसत नाही. न बद्दल अनुस्वार (तस्मिं ओ. ७) वापरला आहे. काहीं ठिकाणी श बद्दल स वापरला आहे (विस्रुत ओ. ३, पुरस्रेष्ठ ओ. १२). भाषा संस्कृत आहे. काल:-या लेखांत कालाचा उल्लेख अक्षरी व आकड्यांनी अशा दोन्ही तन्हांनी आला आहे. दोन्ही उल्लेख दुसन्या बाजूवर आहेत (ओ.७-११). उल्लेख असे-'शक नृपकालात् एकोनपंचाशदुत्तरे वत्सरसहस्र अतीते १०४९॥ प्लवंग संवत्सरे फाल्गुने मासि शुक्लाष्टम्यां सुक्रवारे ' दक्षिणी पद्धती. प्रमाणे गत श. १०४९॥ ला प्लवंग संवत्सर येतो व फाल्गुन शुद्ध अष्टमीला शुक्रवारही येतो. याशी जुळती विस्ती तारीख इ. ११२८ फेब्रुवारी १० ही येते. . स्थलः-या लेखांत लत्तलौर असें एकच स्थलनाम आले असून त्याविषयी विवेचन पुढे आले आहे. चर्चा- या लेखांत कल्याणी येथील चालुक्यांच्या, आहवमल्ल, त्याचा मुलगा परमर्दि व त्याचा मुलगा भूलोकमल अशा तीन पिढ्या दिल्या असून त्या इतर प्रामाणिक लेखांशी जुळणान्या अशाच आहेत. मात्र येथे एक गोष्ट ध्यानात ठेविली पाहिजे की, आहवमल्ल, परमर्दि व भूलोक मल्ल ही नांवें नसून, पहिला सोमेश्वर, त्याचा मुलगा सहावा विक्रमादित्य व त्याचा मुलगा तिसरा सोमेश्वर यांची बिरुदे आहेत'. तिसरा सोमेश्वर श. १०४८ मध्ये गादीवर बसला असें त्याच्या लेखांवरून म्हणता येते यामुळे विरुदें किंवा तारीख यांत वैशिष्ट्य नाही. पण हा लेख एका निराळ्यार कारणाने महत्त्वाचा ठरला असल्याने त्याचे विवेचन येथे करणे जरूर आहे १ पहा बाँबे गॅझिटियर व्हॉ. १ भाग २ पृ. ४२०, समोरील वंशावळ पृ. १८, ६ व ५५ 3 कित्ता १. १५५ हिस्टॉरिकल इन्स्क्रिप्शन्स इन साउथ इंडिया पृ. .

·८६ ६.म.इ. साधनें खं. २ दक्षिणेतील अनेक कुलांतील राजपुरुषांनी स्वतःच्या मूलस्थानाचे दर्शक असें एक बिरुद आपल्या नावाबरोबर लाऊन घेतलेले दिसते. उदाहरणार्थ शिलाहार स्वतःस तगरपुरवराधीश्वर असें, कदंब वनवासी पुरवराधीश्वर असे किंवा कल्याणीचे कळचर्य स्वतःस कालांजन-जर किंवा कालजरपुराधीश्वर असें म्हणवीत. त्याचप्रमाणे मालखेडच्या राष्ट्रकूट वंशा- तील पहिला अमोघवर्ष याने आणि सौंदत्तीच्या काही रट्ट राजांनी स्वतःस लत्तलूरपुरपरमेश्वर, लत्तलूरपुरवरेश्वर, लत्तलूरपुरवराधीश्वर इत्यादि प्रकारचे एक बिरुद लावून घेतलेले आढळते. या बिरुदाचा अर्थ लत्तलूर हे मूलस्थाने असलेले अथवा लत्तलूरपुराहून निघून आलेले असा करावा लागतो हैं सिताबल्दी येथील लेखावरून स्पष्ट होत आहे. त्यांत धाडिभडक अथवा धाडिभंडक या नावाच्या मोठ्या राष्ट्रकूट वंशातील राजाला व त्याचा अधिकारी वासुदेव याला लतलौरविनिर्गत हे विशेषण लावले आहे. निरनिराळ्या लेखांतून या गांवाचे नांव निरनिराळ्या रूपांत आले आहे. निळमुंद व शिरूर' या लेखांत याचे लत्तलूर असें रूप सांपडते तर मंटूर व इट्टगी लेख आणि सौंदत्ती येथील दोन लेख यांत लत्तलूर असें रूप येते. तेरदळ' लेखांत याचे लत्तनूर असें रूप आलेले दिसते तर कल्होळे येथील लेख, भोज येथील ताम्रपत्र व सौंदत्तीचा आणखी एक लेख यांत याचे उत्तनूर असें रूप येते. आणि सिताबल्दी लेखांत तर यांचे लतलौर असें रूप आले आहे. हे गांव कोठे असावे याविषयी निरनिराळ्या विद्वानांनी निरनिराळे तर्क केले आहेत. पैकी दोनच येथे नमूद करण्यासारखे आहेत." डॉ.फ्लीट यांनी एक वेळ असे सुचविले होते की, मध्यप्रांतापैकी बिलासपूर जिल्ह्यांतील रतनपूर म्हणजेच लत्तनूर असणे शक्य आहे. कारण लवर यांची अदलाबदल , एपि. इंडि ६,१०३. २ इंडि. अँटि. १२,२१८. ३ इंडि.अँटि. १९,१६. एपि. इंडि. १३,५ ५ जे. बी. बी.आर्. ए. एम. १०,२१३ व १९६. ६ इंडि. अँटि. १२, १८. ७ जे. बी. बी. आर. ए. एस् १८, २२१. ८ इंडि. अटि. १९, २४७. ९ जे. बी. बी. आर. ए. एस. १०, २६०. १० एपि. इंडि. १३०६. ११ याकींच्या करितां पहा एपि.इंडि.५,२२५ टीप र आणि गोवकारांची गोयाभायली वसंणूक पैलें सैड पृ. ३१, १५.

·२१ लातूर येथील दोन शिलालेख. होत असल्याने लत्तनूरपूर या शब्दापासून रतनपूर व्युत्पादणे अवघड नाही.' पण पुढे त्यांनी, वरील तर्क अप्रतिष्ठित वाटल्यामुळे सोडून दिला आणि नवीनच तर्क पुढे मांडला. त्यांत त्यांनी असे सांगितले की, मला लत्तलूर विषयीं जरी कायमचा निकाल लावता येत नसला तरी लातूर या गांवीं शोध घेतला असता त्याचा परिणाम लातूर म्हणजेच लत्तलूर अशी माहिती मिळण्यांत होईल असा मला पक्का भरंवसा आहे. पण या सूचने. कडे कोणीही लक्ष दिले नाही व वरील प्रश्न तसाच राहिला. अलीकडे शणै गोयबाव श्री. वा. र. वर्दे वालावलकर यांनी असें सुचविले आहे की, पोर्तुगीज हिंदुस्थानांतील (गोवे प्रांतांतील) साक्षी महालांतील लोटली हे गांव म्हणजेच पूर्वीचे लत्तलूर होय. या विधानाला त्यांचा पुरावा म्हणजे लोटलीस प्राचीन अवशेष पुष्कळ सापडतात येव- दाच'. यापेक्षा जास्त पुरावा देण्याची त्यांनी खटपट केली नाही येवढेंच नव्हे तर डॉ. फ्लीट यांचे हे नवीन मत खोडूनही काढले नाही. उलट जें मत डॉ. फ्लीट यांनी स्वतःच सोडून दिले तें मात्र कसे चुकीचे आहे हे दाखविण्याचा प्रयत्न केला. त्यावरून येवढे मात्र दिसते की, श्री. वर्दे यांना डॉ. फ्लीट यांचे नवीन मत ठाऊक नसावें. १ एपि. इंडि. ५,२२५ २ याचे सयुक्तिक कारण डॉ. फ्लीट यांनी कोठेही सांगितले नसले तबी त्यांनी तसे कां केले असावे हे श्री. वर्दे यांनी स्पष्ट केले आहे. ते असे-ज्या लेखात रतनपुराचा उल्लेख आला आहे त्यांतच असे सांगितले आहे की,जाजल्लदेवाचा आजा रत्नराज किंवा रत्नेश्वर पाने हे शहर वसविलें. या लेखाचा काल जाजल्लदेवाच्या कारकीर्दीतील म्हणजे इ. स. १११ हा आहे. दर पिढीला २५ वर्षे हा काल दिला तरी जाजल्लदेवाचा आजा जो रत्नराज त्याचा काल इ. स. १०६ च्या सुमाराचा बेईल व या वेळी रतनपुराची स्थापना झाली असें ठरेल. पण लत्तलूराचा पहिला उल्लेख तर यापूर्वी सुमारे २०० वर्षे म्हणजे श. ४८८ (इ. स. ८६६) चा आढळतो. अर्थात् लत्तलूर रतनपुराच्या अगोदर दोनशे वर्षे तरी अस्तित्वात होते. तेव्हा वा दोन शहरांचे ऐक्य दाखविता येणार नाही ( गोयकारांची गोथाभायली वसणूक पैलें संर पृ. ३६) ३ एपि. इंडि. ५, २२६. - डॉ. पार्नेट यांनी दोन ठिकाणी डॉ. फ्लीट यांचा.तकंच प्रमाण मानला आहे (पा एपि. इंडि. 13, १ व ऑटिक्विटीज ऑफ इंडिया पृ.२६२). ५ गोषकाची गोयाभायली वसणक पेलें खंड प्र.३६.१७. : कित्ता पृ.॥

·६.म.इ. साधने सं.. नंतर मी महाराष्ट्र साहित्य पत्रिकेच्या ४ थ्या खंडांत (पृ.२६५) या संबंधी एक लेख लिहिला. त्यांत श्री. वर्दे यांचे वरील मत कसे सुप्रतिष्ठित नाही हे दाखवून माझ्या मते योग्य असलेली लत्तनूर या शब्दाची व्युत्पत्ति दिली व तीवरून ते गांव राष्ट्रकूटांचे मूळ गांव कसे होऊ शकते हे सांगितले आहे. व्युत्पत्तीबाबत माझे तेथील विवेचन अगदीच सूत्ररूप असल्याने तेंच म्हणणे थोडेसे वाढवून पुन्हा येथे मांडतो. लत्तनूर याचे मूळ रूप रहनूरु किंवा रदृरूरु असे असावे. या दोन शब्दांचे विग्रह रट्टन + ऊरु आणि रट्टर + ऊरु असे आहेत. हे दोन्ही शब्द कानडी असून त्यांचा अर्थ अनुक्रमें रट्टाचे गांव आणि रट्टांचे गांव असा होईल. दोहोंत फरक येवढाच की, रट्टन हे रट्ट शब्दाचे षष्ठीचे एकवचन आहे, तर रहर हे त्याच शब्दाचे, त्याच विभक्तीतील अनेकवचन आहे. रहनूरु शब्दापासून लत्तनूरु व रट्टरूरु शब्दापासून लत्तलूरु असे अपभ्रंश होऊन नंतर लत्तनूर व लत्तलूर ही साधी रू झाली असे म्हणावयास हरकत नाही. किंवा लत्तनूर शब्दापासूनच न चा ल होऊन लत्तलूर हे रूप बनले अथवा लत्तलूर यामध्येच ल चा न होऊन लत्तनूर हे रूप झाले असाही युक्तिवाद करता येईल व तोही अपभ्रंशाच्या नियमांना धरूनच आहे. तात्पर्य माझ्या मते लत्तनूर किंवा लत्तलूर हे ग्रामनाम कानडी आहे. आणि ते तसे धरलें म्हणजे व्युत्पत्तीवरूनही लत्तनूर किंवा लत्तलूर हे राष्ट्र- कूटांचे किंवा रांचे मूळ गांव असें ठरते. लत्तनूर पासून लतलौर व लातूर ही रूपें कशी तयार होतात हे डॉ. फ्लीट यांनी इतरत्र दाखविलें असल्याने त्याची पुनरुक्ति येथें करीत नाही.' अशा त-हेनें भाषाशास्त्राच्या दृष्टीने जरी जुनें लत्तनूर व नवें लातूर ही एक ठरली तरी प्रत्यक्ष त्या गावी जाऊन वरील तास अनुकूल अथवा प्रतिकूल पुरावा मिळतों की काय हे पाहणे आवश्यक असल्याने मी तेथे गेलों व सांगण्यास आनंद वाटतों की, मला डॉ. फ्लीट यांच्या विधानास अनुकूल असा पुरावा मिळाला. तो असा-पुढे दिलेल्या लेखांत 'अस्ति दिव्यं पुरस्रेष्ठं लत्तलौराभिधानकं । महाजनैः पंचशतैर्वेदविद्भिर्मि- षेवितं ॥ देवोस्ति प्रथितस्तत्र नाम्ना पापविनाशनः । यं दृष्ट्वा देवदेवेश सिध्यंति मनुजा भुवि ॥' असे दोन श्लोक आहेत. यांत लत्तलौर हे एका गांवाचे जुने नांव आले आहे व तेथे पापविनाशन नावाचा देव होता १ एपि. इंडि. ७.२२७ ·२१ लातूर येथील दोन शिलालेख. .... .... म्हणून सांगितले आहे. सध्या ज्या देवळांत शिलालेखाचा दगड आहे त्यास भूतनाथ म्हणतात. पण या देवळाजवळ जी मोठी विहीर आहे तिचे नांव पापनाशी असें असून हा शिलालेख पूर्वी या विहिरीत होता व विहीरीची अलीकडे जेव्हां दुरुस्ती केली तेव्हां तो या देवळांत आणून बसविला असें तेथील लोक सांगतात. तेव्हां लत्तलौर हे नांव लातूर करि- तांच आले आहे हे उघड होते. आणि अशा त-हेनें राष्ट्रकूटांचे मूळचे गांव कोठे व कोणतें होते ही गोष्ट निश्चित ठरते. वाचन (१) (२) (३) २स्वस्त्यस्ति विस्रुतगुणै ( ४ ) कनिधिश्चलुक्यवंशो यशो(शः)कुसुमवासि ( ५ ) तडि-कायः ॥ शंभोरवाप्तनननो जनरं ६ ) जनश्रीभूकामिनीविपुलकुंतलमंड (७) लाभ(भः)॥१॥*] तस्मि(स्मिन् )आहवमल्लदेवनृपति ( ८ ) र्जातो पृथिव्या(व्याः) पतिः ॥ तत्सूनुः परमर्दि (९) देव इति या(यः) ख्यातो महेंद्रप्रभः [*] तस्या (१०) त्मप्रभवे जयांकिततनौ भूलोकमल्ले (११) नृपे [*] राज्यं शासति रामवत्सुविपुलं (१२) धा-भू सुप्रजाः ॥२॥*] 'अस्ति दिव्य पुरस्र (१३) छं लत्तलौराभिधानकं । महाजनैः पं (१४) चशतैर्वेदविद्भिनिषेवितं ॥ [२॥*] 'देवो[s*]स्ति १ प्रत्यक्ष पाहन व ठशांचे सहाय्याने केले आहे. पहिल्या दोन ओळी व तिस-या ओळीच्या आरंभीचा काही भाग मुळीच लागत नाही. हा सर्व मजकूर लेखशिलेच्या एका बाजूवरील आहे. मितीचा मजकूर वर काल या सदरांत दिला आहे. त्याशिवाय इतर काही शब्द लागतात. पण त्याचे निश्चित स्वरूप समजत नसल्याने ते येथे दिले नाहीत. २ वसततिलका वृत्त ३ शार्दूलविक्रीडित वृत्त. अनुष्टुभवृत्त ·६.म.इ. साधनें खं.२ (१५) प्रथितस्तत्र नाम्ना पापविनाशनः । यं (१६) दृष्ट्वा देवदेवेशं सिध्यंति मनुजा भुवि ॥ [४॥*] २ उपलब्धि-हा लेख लातूर गांवाच्या पश्चिमेस असलेल्या सिद्धेश्व- राच्या देवळांत मंडपांतील पिंपळाच्या बुंध्यापाशी व त्यांत घट्ट बसलेला असा आहे. यावर घाणीचा जाड थर बसला असल्याने अक्षरें खोल खोदली असूनही अस्पष्ट झालेली आहेत. वर्णन-लेखशिलेची लांबी रुंदी २,७” व १', १" ते १', ४” आहे. आरंभी योनीसह लिंग व वाममुख नंदी असून त्याखाली १० ओळी लेख आहे. लेखाखाली पुन्हां मोकळी जागा आहे. अक्षरवटिका, लेखनपद्धति, भाषा-लेखांतील अक्षरांचे स्वरूप सामान्यतः शकाच्या १२।१३ व्या शतकांतील नागरी आहे. सर्वत्र पृष्ठ मात्रा आहे. श बद्दल स ( स्रीसिद्धेस्वर ओ. १) व ब बद्दल व (ब्राह्मण ओ. ४) वापरला आहे. भाषा संस्कृत आहे. स्थल व काल-कालाचा उल्लेख नाही. स्थलाविषयी शंका आहे. सार-सिद्धेश्वर देवालाच म्हणून ३६ निवर्तने जमीन दिलेली आहे. ब्राह्मण व तपस्वी यांचाही तीवर अधिकार नाही असे सांगितले आहे. वाचन ( १ ) स्त्री सिद्धेस्वरदेवस्य वसते (२) हा र ने य अकरधारो अरे- ( ३ ) री एं ग्रोमें हलं निवर्त्तनानि ३६ ( ४ ) प्रतिपालनयिम् । ब्राह्म ( ५ ) णतपोधनानामधिका (१) रो नास्ति । स्वदत्तां परदत्तां (७) वा यो हरेत्त(त) वसुंधरी (रां) षष्ठी[ष्ठिं] (८) वर्षसहस्राणि विष्ठां(ष्ठा)यां (९) जाया(य)ते क्रि(कृ)मि(मिः) । मंगल मह (१०) श्री ॥ १ ठशावरून केले आहे. २ या अक्षराविषयी शंका आहे. ३ अनुभू वृत्त ---- ·t Suminary of Articles. (G. H. KHARE ) Ś 1086.--Sävargaon (Tuijapur, Usminābad, Nizana's dominions) Marathi inscription of of Kadamba Māradadēva (p. 1). Date-सकु १०८६ तारण संवत्सरे आश्विन सुध १ गुरौ ( A. D. 1164 Sept. 19 ) It first mentions the tributary prince Kadamba Măradaděva Rānaka and then his tw) officers Madhava Nayaka and Lāhimpa Nayaka who granted 2 damas per month for the upkeep of the temple of Ambādovi. 10 Two Marathi insoriptions from Novása (Ahmadnagar) (p. 3 and 5 ). 1 s'. u61.-In & private house near the Mohiniraja temple in Newäsă Khurd. Date-शक ११६१ विकारी संवत्सरे (A D. 1239) The hereditary worshiper of Kanaireśvara was sllü Pandita who belonged to the Mädbyandina branoh (of white Yajurvēda) and Saunaka gotra. 18 nivurtanas of land within the limits of Pampūvihari (Pimprl) were granted to the said God. 2 Near the Närada temple in Newäsa Budruk. No date. Here it is given that to build stone monasteries and to give water to the poor is the store of merit. # Continued from the number of the last al ticle in the provious malama ·९२ द.म.इ. साधनें खं.. 11 s'. 1207.-Půr (Saswad, Poona) Marathi inscription of (Yādava) Rāmacandra (p. 5) Date-सकू १२०७ वर्षे प (पा) र्थिव सवछरे आस्विन (ना) दौ Here mention is made of (Yādava ) Rāmacandra, his subordinate Hēmādi Pandita, the keeper of accounts, and some officers, whose names are not quite legible 12 Two more inscriptione from Veļāpur (Sholapur ) (p. 7 and p. 8). ܢܕ Notice of a much damaged aina inscription in the village. 2 s'. 1222.-On & blab to the south of the village. Date-शकु १२२२ सर्वरी संविस सत्सरे ज्येष्ठादौ. are Here mentioned the King (Yadava ) Ramacandra, his subordinate Jõ déve, his subordinate Brahmadé va Rānë and his brother Bārdēva Rāna who built a monastery and some rooms near Vatēśvara at Velāpura in Мара country. The writer was Māideva, the son of Dāmādara Pāṇdita. 13 S'. 1055.--Asögě plates of Kadamba Jayakesin (III of Goa' ) (p. 9). Revised text, with some remarks on the description, characters and orthography of the plates, is given here after examining the original'. 1. For the summary of those platos, the reader is roquostod to refer to the Sources of the Mediaoval History of the Dokkan vol I p. 92.

·BUMMARY OF ARTICLES 14 S'. 732 ( 731 ).-Babulāvāda (East Khandesh) plates of Răstrakūta Govinda (III) (p. 13). Date-( 11. 40-42) 37 771iatariatetag HE ge( f) शदधिकेषु सर्वधारी नाम्नि संवत्सरे अ(आ)षाढ बहुल अमावास्यां सूर्यग्रहणपर्वनि ( A. D. 809 July 16, when there was a solar eclipse visible in India). As regards the main part, these plates have all the verses found in the Nesail plates' excepting nos. 7, 12, 14, 16, 19, 21-25 of the latter. Govinda III, while at Mayūrokhondi granted the village Bahulāvåra to Mabi(bi)dbarabhatta who belonged to the Vatea yotra ani! was residing ut Nimve(ba)sthali. Arunāditya, the son of Vatsarāja wrote the grant and Vadaiyya was the messenger, 15 S'. 520.--Borgaon (Nizam's dominions) spurious plates of Calukya Vikramaditya (II) (p. 23). Date---(11 33-36) सितलोत्तरपंचसतीशु सकवर्षप्रतीतीशु...आनंद संवत्सरे पाल्गुणप्राप्तमावाश्या व्यतीपातविहवातवारे सूर्यग्रहणे (No solar eclipse was visible in India at the time.) In the Cālukys tam ly was born Pulakēģin ; his son Kirtivarian; his son Vikraudāditya; his son Vinayāditya, who first took the kingdo il of the Pallavas aud then Kāñci and subdued the Cēra, Colas and Pandyas; his son Vikramā. ditya who subdued the Kings of Kaimkala, Mālava and Kalinga. This Vikramāditya granted to Govardhana? of the Kaśyapa yctra the village Nagarsaige (Nagarasõge), which had been already given to this and other bråhmans. Śri Rāmapunya-Vallabhu, the grand minister of peace and war, wrote the grant 1. Sources of the Mediaeval History of the Dekkan vol. I p. 18.

·द.म. इ. साधने खं. २ 16 A Note on the Daulatābād plates' of Cālukys Jayasiſha II (p. 31). In this note both the village which was granted and the villages which surrounded it, are identified. 17 s'. 888.--Parbhani(Nizam's dominions) plates of Calukya Arikesarin (III) (p. 33). Date-(11. 38-39) TATUTRITT qedy tag [#] SATsavaranai () SAFTI () a A D. 966 April 8) In the Cālukya family which belonged to the solar race, was born Yuddhamalla, wbo (:) ruled on a quarter and one lack country, (2) caused to bathe his elephants in oil at Podana and (3) protected Vengi with the three Kølingas; his son Arikēsarin (I); His sons Narasimha or Narasingha (I) and Bhadradēva; Narasimha's son Baddiga, who confined Bhina, who on his part pierce'l Sangamna, in a seafight; his son Yuddhamalla (II); his son Nerasingha ( II ); his son Arikēsarin (II), who married Lõkāmbika belonging to the Rástrakūta family ; their son Bhadradēva or Badyaga, who caused the construction of Subhadhāma-Jinālaya; his son Arikēsarin (III), whose capital was Lernbulapātaka and who was the donor of the present grant. To the Gauda-Sanghs belonged Yaśõdeva; his disciple Nēmideva; his disciple the poet Sõinadēva, the author of Yaśõdharacarita, Syādvādāpanisat and other witty verses. Arikësarin, the vassal of Rāstrakūts Krisna Rāja (III) granted to the above-mentioned poet Somadēva, the village Vanikatupulu for the sake of partial repairs, new plastering, Bali and other offerings to the shrine Subhadhāma-Jinālaya situate in the capital Lembuļapātaka. The grant was composed by the poet Peddana and engraved by Rēva of the Subhadhāna-Jinālaya. 1. Foi the originals the londer may refer to the Uyderabad Archaeplogical Series No 3, of 1917, ·SUMMARY OF ARTICLES 9 18 s'. (1121).-Two Kanarage insoriptions from Puļuaja ( Pandiarpur, Sholapur ) ( p. 56 ) 1 Date-सीद्धात्यिं संवत्सरद माघ म ११ सोमवार व्यतिपातदंदु ( A. D 1200 Jan. 28 ) After extoling the God Siddha-Sõmnadeva and his devotee Ammidēva, the inscription goes on to record several grants to the God made by the Mahājanas of Puluñja, Yādava Sin. gbona, the Sāhanis Sankoya and Dēvēga, Dāyiva-Nayaka, Sõidēva, Gangidėva, Samkamudēva, Bija Rānē, Khêyidēva and Joideve. Then it introduces a tributary prince Vikramā. ditya who built the temple of Viry Nagarasa and records various grants made by Siriyādēvī, the wife of Vikramaditya, the prime minister Simhēya Sāhani, the favourite royal hunter Tipurēya-Nayaka, Rāyasetti, Joisetti, Isayya-Nayaka, the private hunter of the prime minister, Vâmana-Nayaka Läbidēva-Nāyaka and Tammayya-Nāyaka. Cāinundarasa, the accountant of Dāmādara the gener. al, wrote the record, 2 Date-1569. (x)... Puhtee ola). .. (The data shows that Singhana ascended the throne in $. 1122 ) 19 s'. ( 1095).--A Kanaiese inscription from Bhirghat (Satara) (p. 71 ) Notice of a damaged inscription apparently written, partly during the reign of Kalacurya Soyidēva and partly during the reign of his brother Sankamadeva, in which occurs the praise of the God Bhimadēva or Bhimanàtha situate in Bhandivana and then records some grants made to the God within the limits of two villages Karajaya-Khoda and Näravigåvo belonging to the Pade country.

·द. म.इ. साधने खं.. 20 4 inscriptions from Ter (Usmånăbăd, Nizam's dominions ) (p. 74). 1 On the pedestal in the temple of Trivikrama; undated ; mentions that the pedestal was the work of Kālabhairava who had the biruda, the son of Värimalloja, and was the servant of a tributary prince Jõgamarasa. 2 s'. 1086.-On & slab resting against the plinth of Māruti temple to the east of the village. Date-9906€ .. सुभानु संवत्सरांतर्गत वैसाख शुद्ध त्रयोदश्यां गुरौ (A. D. 1163 April 18 ) This inscription though much dumaged is in Marathi and seems to record some grants of land in nivartana mossure. 3 s'. 1313.-On a pedestal in the Jaina Caitya outside the village. Date-शके १३१३ [प्रजापति ] संवस्छरे फाल्गुन वदि ११ बुधवारे ( A. D. 1392 March 20). The pedestal was dedicated by...... Vidyananda, the disciple of Pujyapāds who had been there at the time of the repairs of the Vardhamana Caityalaya belonging to Müle- Sangha. s'. 1520.-Notice of a dainaged inscription in the same Caitya. Date-शके १५२० विलंबि संवत्सरे भाद्रपदे मासि शक्लपक्षे पंचम्यां शनी (A. D. 1598 August 26 ). The inscription seems to refer to the Caityås of Vardhamána and Parsvanātha and to the village Ter, in the form Tair or Ter.

·SUMMARY OF ARTICLES 21 Two inscriptions from Lātūr (Usmanābād Nizam's dominions ) (p. 84). 1 s'. 1049.-In the temple of Bhūtanātha. Date-शक नृपकालात् एकोनपंचाशदुत्तरे वत्सरसहस्रे अतीते १०४९ ॥ प्लवंग HTC Soraja ATTU 1751EA1 A2 (A. D. 1128 February 10 ) In the family of Călukyas was born Ahavamalla (Sõmēs. vara I), his son Paramardi (Vikramāditya VI), his son Bhūlokamalla (Sõmēśvara III). Then the record goes on to extol the God Påpavināśana situated at Lattalaura, the modern Látūr. (The suggestion of the Late Dr. Fleet that the ancient Lattalūrs or Lattanūra is modern Lātūr seems to be significant and the inscription decides finally the question of the identification of Lattalūra or Lattanūra, which is mentioned in several inscriptions as a place from which Rāstrakūtas and Rattas seem to have hailed. The editor suggests that the word Lattanura and Lattalūrs can be derived from the Kanarese words Rattanūru and Rattaruru which mean the village of Ratta and Rattas. This derivation, if accepted, shows that even from the point of etymology Látūr seems to be the original place of the Kastrakūtas and the Rattas.) 2 At the temple of Siddhēśvara; undated; but mentions that 36 nivartanas of land were granted for the upkeep of the temple.

·सूची. अमोघवर्ष ( रारा ) ५१ अंबय ( गा). अंबादेवी २ अमिदेव ६० अंमुगिदेव ६१,६२ अरिकेसरिन् (१ ल)९ अरिकेसरिन् ( २ रा) ५० अरिकेसरिन् ( ३ रा) ५०,५२,५० अरीए १ ( गा)९० अरुणादित्य २२ अर्रलूरु ( गा) ३२ असगेश्वर (दे)६० आस्कूरुसप्तति (वि )२ आयवत्त २० आसुठिगे (गा)६ आहवमल्ल (चारा ) ८९ इथ्थे ( गा) ६२ इसय्य नायक ६ इळिन्दिकुंट ( गा) ५२ उच्छिव (गा)३१ उच्छिव (वि). उत्तरायण संक्रमण ७४ उपमन्यु ( गो एवन्तिगे ( गा) ६. कटाकूरु ( गा) ५२ कडंब (कु)२ कणैरेस्वर (दे) १.५ कदंब १० करजयखेड ( गा) . करंज ( गा) ३१ करुव ( गा) ३० कलिंग (देश). कळिंगत्रय (देश) कवडि (गा)६३ कांचि ( ची ) (गा ) २९ कादंव (कु) ११ कार्तिकेय (दे) २८ कालगिरि (वि) १२ कालभैरव ८० काश्यप ( गो). कीर्तिवर्मन् (चारा ) २८ कुमारिखैल ( गा) १ कुरुवलगे ( दश ) ६३, ६. कुपट्टोग्गरिका ( गा) रुष्णराज ( रारा ) १७ रुग्णराज ) रा ( रारा) ५१ कैकल (देश) 30 कोंकण (देश) ११ कोंकणेश्वर ( २ रा जयकेशिन् ) १२ कोप्पडा (गा) ३२ कारवळ्ळि (गा)६१ कोरलूरु (गा) २ . Y )१७ क= कदंब, कु = कुल, गा= गांव गो = गोत्र, चा= चालुक्य, ती = तीर्थकर, दे- देव, न = नदी, ना = नाणे, प= पर्वत, ममं = महामंडळेश्वर, या = यादव, रा- राजा, रारा राष्ट्रकूट राजा, लो- लोक, वि% विषय ·सूची गणपति ६५ ३०- सेयिदेव ॥ जोइदेव सर्वाधिकारी गंग (रा)१८ जोहसेटि ६४ गंगिदेव ६ जोगमरस ( ममं ). गजमल्ल (ना) ६२ झंझेश्वर (दे)६५ तमय्य नायक ६५ गयाण (ना) ६२ गलगेश्वर (दे) १२ तिथि १-२,१२, ५-८४, ११-६२, गूर्जर ( रा ) १९ ( लो ) ६२ ८०; १२-७; १३-८२, १५-५२, गोणमिट्टा (गा) ३२ २१,३० गोदावरी (न). तिपुरेय नायक ६४ गोवर्धन ५ तेर-तेर ( गा) गोविंदराज 3 रा ( राग) १९,२० तैत्तिरीय ( शाखा )२ गौड (संघ) ५१ तुंगभद्रा (न) १९ चट्ट ६४ तुंगि ( गा) १ चहिसेट्टि ६५ तूंगतूह ( गा) ६. चमुंडरस नायक ६५ त्रिलोचन ( करा)११ चमुराणे ६० त्रैलोक्यदेव १७ चाडिसेहि ६५ दरियूरु ( गा) ५२ चालुक्य (कु) ११,१५,२८,१९,५२ दाम (ना) २, ६२ ८९ दामोदरपंडित ९ चिंचवळ्ळि (गा)६,६५ दामोदरदंडनायक ६५ चेर (लो) २९ दायिय नायक ६२ चैत्र ( पर्व) १२ दाहळ (देश) ६१ चोल-ळ (कु) ५१,२६,६२ दिलीप (रा) २८ जंगमभारती (पदवी) १३ देगावे ( गा) ६४ अज्जुगी नायक ६५ देवपमहलेय ६२ जतलह ६२ देवभावी ६३ जयकेशिन् १ ला ( कग) ११ देवेय साहणि ६२ जयकेशिन् २ रा ( कग) ११,१२ द्वारावति ( गा) ६२ जवल ग्रामे ( गा) १ धानर ( गा) १ जोइदेव ६३ धारावर्ष ( रारा) २. क= कदंब, कु% कुल, गा= गांव, गो = गोत्र, चा= चालुक्य, ती तीर्थका - देव, न = नदी, ना= नाणे, प= पर्वत, ममं = महामंडळेश्वर, या याद रा = राजा, रारा - राष्ट्रकूट राजा, को = सोक, वि = विषय . . .

·६.म.ह.साचने खं.२ घोर ( रारा) १४ पोदन (गा) नकरेगुम्मलु ( गा)२ पोरगावे ( गा) ६५ नगरशेगे (गा). बहुला (न)२. नंयाल ( गा). बहुला (वि) २० नरसिंह (चारा)९ बहुलावार ( गा) २० नरसिंह २ रा (चारा ) ५० बाइदे गणे नलंदे (!)१ बिज्जअय्यण ६३ नारविमावे (गा) ७r बिज्जराणे ६३ नारायणदेव ६३ विवदळे (गा ) ६४ निम्वस्थलि ( गा) २० यद्विग १ ला (चारा) ४९ निरुपम ( रारा) १८ बद्यग २ रा (चारा ) ५०, ५२ निवर्नन ( जमिनीचे माप )५,८२,९० ब्रह्मदेवराणे । नीतण ( जमिनीचे माप ) ८२ भंडिवण (अरण्य )२ नेमिदेव ५१ भद्रदेव १९-१ ला ( चारा ) ४९ पत्थरिंगे ( गा) ६. । भद्रदेव २ रा ( चारा ) ५०, ५२ परमर्दि (चारा ) ८९ भीम (चारा) परशुराम ( दे) १२ भीमनाथ ऊर्फ भीमेश्वर (दे) ७३ पर्रुवद्या (गा) ३२ भूलोकमल्ल (चारा ) ८१ पलसी (देश) १२ मंगळवाड (गा ) ७३ पल्लव (लो) १९,२९ मत्तर (जमिनीचे माप ) ६२-६५,७४ पवित्र ( पर्व )२ पाडे ( नाड) मयूरखण्डी (गा) २. पांड्य (ग)२९ मलपहारिणी (न)१२ पापविनाशन (दे) ९० महि (ही) धर २० पापूर्वीहरि ( गा) ५ माइदेव ९ पार्थनाथ (ती) er मानव्य (गो) २८ पुलकेशिन् (!) ( चारा ) २८ माण (देश) पुलुगु करे ( गा ) ३२ माधवनायक १ पूज्यपाद स्वामी ८० माध्यंदिन ( शाखा ) ५ पूर्णजा ६०-६३ मारडदेव ( करा )२ पेद्वण ( कवि ) ५३ माराशर्व (ग)१९ काल, कुकुल, गा गांव, गो- गोत्र, चा, चालुक्य, सी-नीर्थकर देश, म माही, मामाणे, ५ - पर्वत, मर्म = महामहोत, याकार राणा, सरा- रात मजा, कोष, विकिन, मंनेय ६४ - , ·१०१ आषाढ २१ फाल्गुन १२,३०,८७ भाद्रपद ८ मालय (देश)०,६२ मीश लसुमादेवी . आश्विन २,७ लत्तलौर ( गा)८९ लळिगे ( गा) ६ ज्येष्ठ ९ लाहिदेव ६५ पौष ७४ लाहिंपनायक २ लेबुळपाटक ( गा ) ५२ लोकांबिका ५० माघ ६२ वटेश्वर (द) वैशाख ५२, ३ वत्स (गो) २० माहेश्वर ( गण) ६. वत्सराज २२ मुच्चुंगुरूंकि ( गा) २ वत्सराज (रा) १८ मुंजळे ( गा) ६३ वनिकटुपुल (गा) ५२ मुंडि ( गा) 30 वरग्राम (गा) २० मूल (संघ ) वधमान (ती)८३, यशोदेव ५१ वर्ष २७ ( गज्याभिषेकाचे ) ७१ यशोधरचरित ( ग्रथ) ५१ वादेय्य २१ यादव (कु) १९,६२,७१ वामननायक ६ युमल्ल १ ला ( चग) ९ युद्धमल्ल २ रा ( चारा) ४९ गुरु २, ८२ बुध ५२, ८३ रवि. युद्धमल्ल ३ ग (चाग) ४५ शनि १२,८४ सोम ६२,१,२ रवळपळ (गा ) ६१ वारिमल्लोज ८० राजउरा ( गा) २१ वारिस्तळे (गा!). रामचंद्रदेव ( याग ) ९ वारीखेर ( गा) २१ रामदेव ।। वासुदेव ६४ राम पुण्यवल्लभ ३१ विक्रमादित्य (चारा ) २९ गयपितामह (पदवी ) ११ विक्रमादित्म (ममं) रायसेट्टि ६४ विजयादित्य (करा) राष्ट्रकूट (कु) १९.५०, विजयादित्य (चारा ) . रेपाक द्वादश ( वि ) ५२ विद्यानंदस्वामी ८३ विनयादित्य (चारा ) 3. के कदध, कु% कुल, गा गांव, गो = गोत्र, चार चालुक्य, भी बनाकर, दे देव. म = मदी, मा - माणे, ५- पर्वत, मर्म - महामापर, वा- - राजा, रारा-राजूट सला, को-कोष-विप - -- वार ·इ.म... साध खे.२ . चिन्न्य (प)१९ परि नागरस ६०,६२,६३ वीसोवे (ना)२ वैगि (देश) ९ बेलापूर ( गा) वेळाळपट्ट ( गा) ५२ परिवल (गा)१ व्यतिपात ( योग) ३०,६२ प्रीहि ( करण). शक५२०-३०,७१२-२१,८८८-५. १.१.८५,१०५५-१२,१०८६-२, ८२११६१ -१,१२०७-६,१२२२.९, "१७-८३,१५२०-८४ शिवशक्ति १२ शुभधाम ( जिनालय ) ५२,५३ शौनक (गो)५ श्रीधर २० श्रीपति प्रभुणे श्रीभवन (गा) १९ संकमदेव ६३ संकमदेव ( करा ) संकेय साहणि ६२ संखरदेव ६० संगम ९ सपादलक्ष (देश) सडिय (देश) ३२,५२ संवत्सर- आनंद ३० क्षय ५२ सारण २ पार्थिव ६ प्रजापनि ८३ प्रमादि १२ लंवग ८५ विकारिन् • विजय विलंयिम् . व्यय ७१ शार्वरिन् ९ सर्वधारिन २१ सिद्धार्थन् ६२ सुभानु ८२ सह्य (प) १२ सिंघण ( यारा ) ६२ सिरियादेवी ६३ सिंहेय साहणि ६० सिंहण ( यारा) ७१, पहा सिंघण सीलूपंडित ५ सिद्ध सोमनाथ (दे)६०-६४ सिद्धेश्वर (दे) ६१,६५,९० सुभाषिते ५१ सूर्यग्रहण १२,२१,३० सूर्यवंश ९ सोइजण (गा ) ६३ सोइदेव ६२ सोमदेव १७ सोमदेव सूरी ५१,५२ सोमनाथ ६५ सोयि-वि देव ( कग). स्थाद्वादोपनिषत् ५१ हारीति २८ होइसण ( कु) ६२ होन (ना) ६२,६५ हूळजे ६३ हेमाडि पंडित ७ क= कदंय, कु = कुल, गा = गांव, गो = गोत्र, चा = चालुक्य, ती = ती-सीर्थकर, द- देष, ननदी, ना = नाणे, प% पर्वत, ममं - महामंडलेश्वर, या = यादव, रा= राजा, रारा - राष्ट्रकूट राजा, लो = लोक, वि-विषय .

·भारत-इतिहास-संशोधक-मंडळ-पुरस्कृत-ग्रंथमाला या मालेतील ग्रंथ सभासदांस मोबदल्यात मिळत नाहीत; सवलतीने मिळतील. (१) मठगांवचा शिलालेख आणि ब्राह्मण सामंत राजवंश (पृ. २४३-रा. व. वा. अ. यांबर्डेकर. रु. २ व रु. १०१४) (२) पर्णालपर्वतग्रहणाख्यानम् (मूळ व भाषांतर)=शिवाजीची पन्हाळ्यावरील स्वारी (पृ. ५०-स. म. दिवेकर. रु. १०व०८) ( 3 ) श्री शिवभारत (कवीद्र परमानन्दरुत ) मूळ व मराठी भाषांतर (पृ.५८५ -स. म. दिवेकर. रु. ६ व ५०१२) (7) शिवचरित्रप्रदीप (पृ. ३२५- द. वि. आपटे. व स. म. दिवेकर, कागदी व कापडी. रु. ३॥ व आणि रु. ३॥ व ॥) (५) हिंदी शिल्पशास्त्र भाग १ ला. (पृ. २००-कै. रा. सा. रु.वि.वझे रु.३ व रु.२) ६) शिवकालीन जंत्री शके १५५१-१६५० (पृ. २००-कै. ग. स. खरे रु.५) (७) साधन-चिकित्सा (पृ. ३२०-वा. सि. बेन्द्रे. रु. ॥ व रु. ३) (८) ऐतिहासिक पोवाडे (पृ. ६१५-य. न केळकर. रु. 3 व रु. २॥) (९) वाठारकर निंबाळकर-इतिहास (पृ. ३०० रु. १॥ व १०००) (१०) भूतेश-आख्यान (पृ.७५ ११२ व १०) (११) कन्हाड, (पृ. ५४-य. रा. गुने, बी. ए. ४८) (१२) ऐतिहासिक प्रस्तावना (पृ. ६००-कै. वि. का. राजव डे रु. ३ व २०६ १६) (१३) राजवाडे यांचे संकीर्ण निबंध (पृ. २९१ श्री. शं. ना. जोशी रु. २ रु.१॥) (१४-१६ तयार नाहीत.) (१७) पुरंदरे-दप्तर, भाग २ रा. उत्तर पेशवाईतील पत्रव्यवहार (रु. ३ व रु. २॥) (१८) The Deliverance or the Escape of Shivaji the Great from Agra ( R. S. G. K. Deshpande रु. 3 व रु. २॥) (१९) लोककथा, पुस्तक लें (शं. ग. दाते कापडी कागदी रु.१॥ व रु.१, ११व १ ) (२०) पानसे घराण्याचा इतिहास (रा. च. पानसे रु. ३ व रु. २॥) (२१) कै. वासुदेवशास्त्री खरे-चरित्र (दा. मो. भट रु. २॥ व रु. २) (२२) लोककथा भाग२रा. (पृ.८०-श्री.शं.ग. दाते रु.१०८ व १४४ व १०व०१) (२३) संपूर्ण भूषण (पृ. २३०-श्री. रा. गो. काटे-रु. १४८ व १४४) (२१) शिवचरित्रसाहित्य खंड 3 रा (पृ. २८२-श्री. शं. ना. जोशी व श्री ग. ह. खरे रु. ३ व रु. २०८). (२५) राजधानी रायगड (पृ. १६r-श्री. वि. वा. जोशी. रु. १ व १२) (२६) Shivaji the Founder of Maratha Svaraja (pp. 410 -C. V. Vaidya Rs. 3 and Rs. 2-8-0) (२७) आळंदी (पृ. २०-श्री. ग. ह. खरे ०२) (२८) मठगांवचा शिलालेख आणि कुडाळपांताचा प्राचीन इतिहास (पृ. १६५- अ. ब. वालावलकर रु. १०२ १२) (२९) पुरंदरे दप्तर भाग 3 रा ( पृ. २५०-श्री. रु. वा. पुरंदरे ३ रु. व रु. २०८) (३०) मध्वमुनीश्वराची कविता (पृ. २५८-श्री. प्र. व्यं. गुब्पी ३ व २०८) (३१) मराठ्यांच्या उत्तरेकडील मोहिमा (पृ. ९०-श्री. वि.गो. दिघे रु.१ व १२) (33) ज्ञानप्रदीप (पृ. १२५-प्रो. द. वा. पोतदार रु. १ व ४१२)

·Ready for Sale.
We have got a few sets of the following books for sale
at a considerably reduced price. We hope the public will
take advantage of the opportunity.
No.
I Selections from the Bombay Secretariat Records :
Home Series Vol. I (Surat letters 1630-1700;
Bombay letters 1677-1742; Surat Diaries 1660-
1781); pp. 450; price Rs. 5.
No. II Selections from the Bombay Secretariat Records :
Home Series Vol. II (Bombay Diaries 1722-1788
with 7 appendices); pp. 450; price Rs. 5.
TO
No. III Index Selections ( Bombay Secretariat
Records); Maratha Series Vol. I Part I, II, III;
Home Series Vol. I and II; price Re. 1.
No. IV Selections from 'Travels and Journals' (From
the Bombay Secretariat Records) pp. 253;
price Rs. 4.
The whole set will be sold for Rs. 10 and the members
of the Bharata Itihasa Samshodhaka Mandala will get it at
the concession rate of Rs. 5 per each.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.