·- निवन्धाश्च नास्यां सर्वे मदुपज्ञाः। शैली-भेद-परिचायनाय प्राक्तनेभ्यो नवेभ्यश्च । उद्धृताः सन्दर्भा अत्र सगृहीताः । यथा बाणभट्टस्य कादम्बरीतो लक्ष्मी निन्दा ताच्च गोप्मतु-वर्णनं संकलितम् । दण्डिनो दशकुमारचरितात् कन्दुक-क्रीडा ता। अम्बिकादत्तव्यासस्य शिवराज-विजयात् श्रीनिवास-शास्त्रिणश्च 'चन्द्र- 1.' उपन्यासात् केचिदंशा मालायामस्या गुम्फिताः । एतेन रचना-प्रकार-विशे- विषयशस्तारतम्यं छांनाणां स्फुटतामायास्यतीति मे मतिः । अभिनवस्य चास्यो- |स्य व्यवहारोपयोगिनव-शब्द-निर्माण-पद्धति दिग्दशिका विदुपामस्मिन् पथि । इलमुल्लिखिता गन्याः, अन्येऽपि ममोतमर्णाः । होश्यारपुरस्थे विद्वत्परिवृढे- न्धुिशास्त्रिभिः संचालिते विश्वेश्वरानन्द-वैदिक-शोध-संस्थाने सुप्रतिष्ठिते सुर- -सेवा-समानेऽनुसंधायक-प्रवरी मनीषिणो श्रीमानमरनाथशास्नी विद्यानिधि- च निवन्धत्रय-रचनया गरीयस्यप्यस्मिनु कर्मरिण मम दत्तस्कन्धावजायेतामिति । कं: शब्द: प्रकाशयेयमिति न विभावयामि । श्री सूर्यनारायणः शास्त्री साव. संशोधनेन श्री ब्रह्मदत्तो वेदतीर्थः, शिवप्रसाद शास्नी, अगवालोपाह्वः सतीशकुमार ए. च पूर्वमुद्रनिरीक्षणादिना मम निष्कामं महत्साहाय्यमाचरन्निति नितरा- सोऽहं तेषाम् । पिपीलिका-संचारं सचरन्तो मुद्रणालय-कर्मकरा: सूर्य-प्रकाशना- श्रीतनसुखरामगुप्तश्च दीर्घेणाऽप्यनेहसा प्रकाशमनयन्निमां मालामित्यभि- यिस्तेपा पराक्रमः । लोकभापा-शानेऽपि संकोषमञ्चद्भिरस्थानेऽपि पदानि शकल- शब्द-ब्रह्मणो विगृहमवगृह द्भिः सीसाक्षरयोजक मुहुर्मुहुः संशोधनेऽपि वृते शुद्धयोग्य बिहिता मत्कृता वा तारा काश्चित् शुद्धि-पत्रे निर्दिष्टाः, अपराश्च -मार्गाटक: पाठकः स्वयमेवोह्याः । भाविनि पुनः प्रकाशने तासां निराकरणं 1 स्यते । वाल-निर्मोक-मोचन-चञ्चुभिः समालोचक-प्रवरंश्च निदर्शितानि मत्स्खलि- समानं स्वीकार्याणि स्युरिति तेपि स्वनियोगानुष्ठानायाभ्यय॑न्ते यथा द्वितीये रणे पा प्रायश्चित्तिः सुकरा जायेत। अन्ते च प्रतिलिप्यादि कार्येषु कृताभिनिवेशान् स्वशिष्यानाशीराशिभिः सभा- सापितकिपाला पिपिता परराषु भामाश्यापारस्यापा टार मयं जनः । तथाहि--. "हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नो विशुद्धिः श्यामिवाऽपि वा।। विदुषां यशवः शिवप्रसादो भारद्वाज ·क्रम संख्या पृष्ठांकार १४ - १० १२-१३ विषय-सूची विषयः लेखकस्याऽवेदनम् सरस्वती-स्मरणम् परिचय वर्णनात्मका निबन्धाः (१) प्रात: सुषमा (२) होलिकोत्सव -चन्द्र महीपते सकलित (३) ग्रीष्मतु: हर्षचरितात (दिल्ली विश्वविद्यालय एम ए. १६५४) (४) शरतु-वर्णनम् १ (प वि वि १६५७) (५) कयड्डी कोडा (प. वि वि १९५७) (६) श्मशान वर्णनम् विवरणात्मका निवन्धा (७) कन्दुकावत्या. कन्दुकक्रोज-दशकुमार-चरितात् (८) एवरेस्ट-विजय (8) कल्पिता यिमान-यात्रा (१०) प्रिया सिद्धि सत्ये भयति महता नोपकरणे-शिवराज विजयात् । २५-२५ (प वि वि १९५८) भावात्मका. (११) मम भारतम् २८-३० (१२) मम प्रियतम पुस्तम (प वि पि ५७.५८, दि वि वि १९५३) विवेचनात्मका:- (१५) वेद-वेदात मोमोसा-अमरनाय भारित्रण (पागरादि वि... १४-१६ १६-२१ २२-२४ - ·घ ४०-४४ (१४) वैदिको देवासुर-मीमांसा (रा. पू. वि. वि. १९५८) (१५) वेदोऽखिलो धर्ममूलम-विद्यानिधि शास्त्रियः (पं. वि. वि. १९५८) ४५-५३ ५४-५७ ५८-६१ ६२-६४ .. ७०-७३ ७४-७८ ७६.६२ ८३-८६ (१७) वरुणः (पं. वि. वि. १९६०) (१८) अश्विनी (पं. वि. वि. ५७) AE) पुनर्जन्मवादः-अमरनाथ शास्त्रिणः (दि. वि. वि. १६५६) (२०) काल-चक्रम् संस्कृत-शंने तत्स्वरूपं च (रा. पू. वि. वि. १६५८) (२१) निदुष्टं काव्यलक्षणम् (रापू. वि. वि. १६५६) (२२) फायेऽलंकाराणां स्थानम् (२३) काध्ये रसाः (पं. दि वि. १९५५, दिल्ली १६५७) (२४) व्यंजना-व्यापारः तत्स्वरूप परम्परा च । (२५) लक्षरणा-वादः (वाराणसेय सं. वि. वि. सा. मा. १९५६) (२६) कागेषु नाटकं रम्यम् (प्रागरा वि. वि. १९५६) (२०) मादिकविाल्मीक्षित (प्रागरा वि. वि. १६५२, दिल्ली ५५.५६, पं. ५७) (२८) कालिदासस्य काव्य-सोप्ठयम् (दि. वि. वि. ५२, ५६, ५७, पं. ५७) (२६) नाटकृत्कालिदासः (प. वि. वि. १९५५) (३०) तापद भा भारवैर्भातिक (३१) भवभूतिः (दि. वि. ५४, पं. ५७) ८७-६२ ६५.१०१ १०२-१०७ १०८-११३ ११४-१२३ १२४.१३० ·(३२) बाणोच्छिष्ट जगत्सर्वम् १३७-१४१ (मा. १६५६ दि ५३, ५७) (३३) संस्कृत-साहित्ये प्रकृति-चित्ररणम् १४२-१४७ (३४) साहित्ये काम-भावना १४०-१५२ (३५) एको रस. करण एव० १५३-१५५ (१० १६५७) (३६) वेदाः सम्प्रति तदध्ययनस्योपयोगिता च १५६-१५८ (ग्रा. ५६-५८, दि ५३-५५) (३७) साहसे थी नियति १५६-१६० (मा ५०, प. ५८) (३८) ज्वलितं तु क्षणं थेयो न तु धमायितं चिरम् (पा. ५६, ५७, पं. ६१) ३१) व्यतिपजति पदार्यानान्तरः कोऽपि हेतु १६४-१६६ (प. १९५६) (४०) उपाजितानां बितानां त्याग एव हि रक्षणम् १६७१६६ (प १९५८) (४१) हासस्य स्वरपमुपयोगिता घ १७०-१७२ 11४२) पुराणमित्येव न साधु सर्वम् १७३-१७५ (भा १९५१, प. ५७) (४३) लक्ष्मी-निन्दा- फादम्या: १७६-१७७ (४४) जननी जन्म-भूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी १७८-१८० (४५) पुमान पुमांस परिपातु विश्वतः १८१-१८३ (मागरा १९५५) (४६) सम्पुदययार. १८४.१८५ (चन्द्र महीपते.) (9) दुर्यग्नेयेह धर्माणि जिजीविपेच्छतं समा १८६.१८८ (मा. १९५६) (४८) स्यमन्त्यसदाम प मानिनो घरं त्यजन्ति न स्येवमयाचितव्रतम् । १८६-१९० (४६) रातो हि सन्देर-पदेषु यस्तुपु प्रमाणमन्त.परए प्रवृत्तयः । १६१.१६२ (५०) भारतीयनयाताध्याय सामा. १६३-१६५ L (पं० वि. १६५६) ·१६६.१६६ २००.२०४ । च ) (५१) स्यतन्मे मारते संस्कृतस्य स्थानम् (पा. ५०, पं. वि. ५) (५२) भारतीया संस्कृतिः तस्या प्रभावश्च । (पा. ५१, ५५, १. ५५, ५८, दि. ५४, ५५) "(५३) शिक्षा-पद्धलायपेक्षिताः परिष्काराः (प्रा. ५५) (५४) शिक्षा-पद्धतावाङ्गल-मापायाः स्यानम् । (मा. १९५८) (५५) मानो हि महतां धनम् (पं० शास्त्री १६६०) २०५.२०७ २०८.२१० ११.२१ २११-२१२ १५६) मृत्युः २१३-२१५ २१६-२१८ २१६-२२. २२१-२२३ २२४-२२५ २२६-२२८ २२६-२३१ २३२-२३३ २३४-२३४ (५७) अहिंसाया जीवनापयिकत्यम् (प्रा. ५०, रा. पू. ५८) (५८) वासुदेय जरा कष्टम् (५६) फष्टं निधन-जीवनम् ६०) चक्रत्वपरिवर्तन्ते दुखानि च सुखानि च (६१) भारतीय संस्कृती स्त्रीरो स्थानम् (मा. ५२) (६२) माचार-प्रभवो धर्मः (६३) माजवं हि कुटिलेषु न नोतिः (६४) महान्महत्येव करोति विक्रमम् (दि. वि. ५२,५६) (६५) काचः काञ्चन-संसर्गादत्त मारकतों च तिम् । (६६) भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व-संशयाः । (६७ पाशा हि परम ज्योति निराशा परमं तपः । (प्रा. ५५) (६८) यस्मिजीवति जीवन्ति बहवः सोऽत्र जीवतु TEE) संधै शक्तिः कलौ युगे (७१) कि विश्वरूषो मानवः? (७१) अणु-शक्तिः (पं. १६५६) (७२) माधुनिका उपग्रह-प्रयोगाः २३६-२३८ २३६-२४३ २४४-२४६ २४७-२४८ २४६-२५१ २५२-२५३ २५४-२५६ । २५७.९५८ ·( छ ) ७३) विश्वासघस्यावश्यकता ७४) भारतस्य परराष्ट्र नीति ७५) जनतन्त्र पद्धते गुणा दोषाश्च । २५६-२६१ २६२ २६४ २६५-२६७ (मा ५८) २६८ २६६ (७६) भारत-चीन-सोमा विवाद (प ६०) (७७) स्त्री-शिक्षा कीदृशी भवेत् । (ग्रा वि ५५) (७८) घराधम व्यवस्थापा उपयोगिता (आ ५०, दि ५२, ५५, ५६) (६) ग्रामोन्नति (८०) विज्ञानस्य लाभा दुष्परिणामाश्च (८१) भारतस्य पाध्चपिक्पो पोजना २७०-२७२ २७३-२७६ ૨૭ રહe २८० २८२ २८३-२८५ २८६२६० ८३) २६१-२६३ २६४२६५ २६६-२६८ २६६.३०२ (८२) योग फर्मसु कौशलम् . (प ६१) न ते धानस्य सख्याय देवाः (प ६१) (८१) मौन सर्वायं साधनम् (प ६१) (८५) धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्य मूलमुत्तमम (प ६१) KEE) कामी स्वता पश्यति (इण्डियन एडमिनिस्ट्रटिय राविस १९५९) (८१) मति पणे योना विश्व प्रतिफलति (प एम ए ६१) ) पत्र मास्तु पूज्यन्ते रमते तत्र देवता (पशास्त्री ६१) प्राय सर्वो भवति पपणा वृत्तिरान्तिरामा (ए स १६E) (२) हेम्न समश्यते घग्नौ दिनधि श्यामिकाऽपि या (प एम ए ६२) HE ३१८३२० ·( ज ) (१३) एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति ३२१-३२४ (प. एम ए ६१) Ker) स्वधर्मे निधन श्रेय ३२५३२९ (प. शास्त्री ६१) रूप-रेखाः ३३२ ३३५ ३३६ ३३७ (१) गतानुगनिको लोको न लोक पारमाथिकः (२) नीरक्षीर-विवेके हसालस्य त्वमेव कुरणे चेत. (३) सहसा विदधीत न क्रियाम् १४) भिन्न-रुचिहि लोक (५) बरम्या कपोल कोम्यूरत (5) स्त्रोणा प्रियाऽऽलोक-फलो हि वेप किमिव हि मधुराणा मण्डन नाऽऽकृतीनाम् 1) अनुत्सेक खलु विक्रमाऽलंकार (प १९५८) (६) ज्वलित न हिरण्य-रेलस चयमास्कन्दति भस्मना जन (भा ५९) (१०) गुणगृह्या वचने विपश्चितः ११) सेवाधर्म..परम गहनो योगिनामध्यगम्य (१२) इन्द्रियारणा प्रसङ्ग दोषमृच्छत्यसशयम् (श्रा ५६) (१३) विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येपा न चेतासि त एव घोरा । (१४) कामार्ता हि प्रकृति कृपणाश्चेतनाचेतनेषु । (१५) सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्ध त्यजति पण्डित । १६) न्याय्यात्पय प्रविचलन्ति पद न घौरा । (१७) बहुप्रमा नितिमाविवेश । (१८) फर्मक स्यकृतमन न भुक्त। (१९) उपनतमवधीरयन्त्यभष्पा । (मा ५१) (२०) सुखमुपदिश्यते परस्य । (श्रा ५१) ३४० ३४१ ३४२ ३४३ ३४४ ३४७ ३४६ ·अशुद्धि-पत्रम् (Errata) पृष्ठम् ४ पडित २० १३ ३ १६ २० २६ ३२ १६ २४ २५ १७ प्रशुद्धम् सौकार्याय कोप •तोष्ण ०ञ्चनान्नामिति • सेघमद बायो० यावान्त शिष्यद प्रत्य विस्पूजितसहतो ह्रादिनी, निहदि युत्त स्फोटट्या यस्तात् सौदामनी समयलो. यस्य पारगयो जुन भासी हपर्ण पाल्पाणि दहारमेर मप्रतयतों যাই शुद्धम् सौवर्याय पोश तोप्पो ० किम्चनानामिति • सेघमद. वायो. यावत्ते যিন भस्या स्फूजितसह. ह्रादिनी-निर्हाद. प्रयुक्त स्पोट्या० मकस्मात् सौदामिनी समवालो० यस्या पारणयोऽर्जुन भांसी० हं. पण • चान्या:णि द्वयारमेय प्रतियतो पोये . २१ " २२ २७ २८ २६ ३ २२ २३ ६ २३ २८ ३२ ·(न) ४० " २१ २० ४७ १२ " .११ २० २२ ८८ १ २१ १५ १२ ६४ सगर्थः बह्वश्च विद्ध्यन्त वान्गि ० त्तमिता पश्चाद्वृतिवत् संमासेर्तु वत्सरे० निर्णयतः सूर्यायाच Dios pouroi स्वमुयपजायते शब्यार्थी सौभाप्यादि वायें रोषयति बोघयताति कालिदास्य वगामव केनायु० निबधतीति परिणतो नत्यंमान स्तम्मभम्येति इति प्रस्य गर्घ कर्कन्धना० सौवर्ण कुबेरगुतां निविशते • रूपाधीन् चधुसा विमुदितानतश्व समर्थः बहवश्च वियते ० वाग्नि त्तम्भिता पश्चाद्वर्तिवृत्त० मास संवत्सर० निर्णयन्ति सूर्यायाश्च Dioskouroi स्वयमुपजायते হাঙ্গী सौभाग्यादि वाच्ये रोचयति बोधयतीति कालिदासस्य ०व्यामिव केनाप्यु निबघ्नन्तीति परिणतो नत्य॑मानं स्तम्भमभ्येति इति । अस्य गद्य फर्कन्धूना० सोवरों कुबेरगुप्तां निविशते रूपाधीन चक्षसा विमुद्रिताननश्च १११ १० ३ १२२ १२८ १३५ १२ १३८ १३६ २५ ४ " १५६ . . ४ ·( ट ) १३ प्रणीयनी अन्तक्लम यावजीवम् लञ्जयन्ति प्रणयिनी अन्तःस्लम यावज्जीवम् लज्जयन्ति २७ १८० " जनः जना: स्वातन्त्र्य १९२ १६३ २० लुण्टाका . " २७ " १६५ २ सकाशात् रुन्मूल्यते ० यातकस्थापनाय वों स्वीकृतम् माडग्ल परिचालितायामपि प्रशासनादि ८ १६७ १ " ३ १७ लताऽङ्क रिता २०० २०१ २०२ २० १७ २ स्वताध्य लुष्यका साशात् रून्मूल्यते ० याङ्कस्थापनाय बगों स्वीकृते मॉल. परिचालितास्यामपि प्रशासानादि लतइकरिता दर्शनेषु अन्त्येष्ट्रयां नुययिभि प्रसाई इत्युत्तवा निर्विवादम् तौरूस्की स्थन्तु महात्मामिः बृहितः प्रयातु भारतायाः न प्रतिशेतुम् पनुरोटया • मुगृरग्य २०७ २०८ १३ है २४ दर्शनेषु अन्त्येप्ट्या नुयायिमि प्रसारो इत्युक्त्वा निविवादम् तौरकी स्थास्नु महात्मभिः बंहितः प्रयातुम् भारतीयाः न पतिशयितुम् भनुरोद्धव्या मुत्गृज्य ६ ७ २११ २१३ २१४ २१५ ७ ६ ५ " ६ १५ ·(ठ) " २५ ४ २१८ २१३ . ३४ प्रतिविधान भजिष्यति दरहीणेदरा कपल्यो दारिद्रय एद अप्रति विधान भक्ष्यति दरदीर्णोदरा कल्पो दारिद्रय एवं दारिद्रय " २ २६ दारिद्रय २२२ २२३ २२४ २२५ नर नर १० १६ २१ घनघटासु विलोक्य २२६ भङ ग्यन्तरेण " २२६ २२७ २३ १७ १५ २२ २२८ २२६ २३० : २८ . २३२ २३३ घटनासु विलोक्य भइयन्तरण सुमगली मन्त्र द्रष्ट्रय क्वचित्त पावन प्रयन्त्र वहित्य निर्णयत प्राच्च वलम्देन निषिता इष्टिकाना तमेव मपावरीति पोटींपि प्रत्यागत्मान तह भुवनानि व्यवहार सपदक्तपा प्रमाजयन् दनुप्टिम् ४ सुमगली मन्न-द्रप्ट्रय क्पचित्तु पावन प्रन्या वह्नित्व निर्णयति प्राञ्च ०वलम्बने निशिता इष्टवाना तदेव अपावरोति कीटोऽपि प्रत्यगात्मानम् तव मुवनानि व्यवहार सपारस्या प्रमायन •दनुष्ठितम् २३६ २३७ १२ १ २७ २४० २४ २४६ २४६ २५३ २० ३ ·२५८ २ २६२ २४ १६ २२ २६ २ २७२ २८४ २८५ २८६ २७ ३ . अनावृष्टिश्च उच्छायम् साहाय्याम् यथार्थताम् प्रदानेन भारतस्य बुद्ध युत्कर्षण मातृल उच्चमाध्यमिकी Income Tax ० राचार्यः यज्ञदानादिभिः ग्रन्थिलाव स्वेच्छाचारेण कुशिम्भरिपु भवति ० करोतिइत्येव सिपाधयिपुः गन्यवहेन मनसिजजा तजिते. बुध्यते परुणा-वृत्ति ७ अनवृष्टि उच्छायम साहाट्यार्थम् यथाधताम् प्रदानेन भातस्य बुद्धयुत्कर्षया भातृत्व माध्यमिकी Incom Tax शचार्यः यशदानाभि. ज्यिलान् स्वेच्छाचारेण कुक्षिमंरिपु মৰি ० करोतित्येव सिपाधयीपुः गन्पबहेन मनासिरज. ताजिते. बध्यते करणा वृत्ति गरणा विष्णवरघः २८७ २८६ २६१ २६३ २६४ २६५ ३०१ ३०२ ५ १८ ३ ३१२ . १ . २५. ३२३ ३२४ विष्णवोरपः रू हंसालस्यं सरफलेनक. १ ३३२ ३४२ १४ १. हखालस्यं सरफसे नवा. रेण सदयते बुद्धिमस्तः ३४० ७ प.प्यते मुदिमन्तः ·संकेत-विवरणम् (Abbreviations) अथ मवे अथर्ववेद प्रवा-प्रत्यगामीयमूक्तम् ई -ईशोपनिपद उच-उत्तररामचरितम् उमे-उत्तरमेष -ऋग्वेद ऋनामू-ग्वेदे नासदीय सूक्तम् ऐया-ऐतरेयब्राह्मरणम् भौविच-पौचित्य विचार-चर्चा पउ-ठोपनिषद् पापल्प-याव्याल्पलतावृत्रि पाम-काव्यलद्धार पाप-काव्यप्रकाश पाव्या-पाव्यादर्श विरा-किरातार्जुनीयम् घुस-बुमारसभवम् गी-गीता छांट-घान्दोग्योपनिषद् वया-वयालोर नासा-नाट्यशास्त्रम् ने-पपीयचरितम् मनासा-भरतनाट्मास्तम् भा-महरिरातरम् भागम-भामह याव्यातरार भा-मामह भाषि-मामितीविनाम ममा-महाभारतम् ममापाप-महाभारत मादिपर्व मान-मासपियाग्निमित्रम् मे-मेपरम् यवे-यजुर्वेद यु-युद्धकाण्डम् वजी-वक्रोक्तिजीवितम् विक -विक्रमोर्वशीयम् विच -विक्रमाङ्कदेवचरितम् विस ---विरपुसहस्रनामस्तोत्रम् वेस--वेणीसहार वभूसा-वैयाकरणभूपएसार वैश-वैराग्यशतकम् वसिम -यावरणसिद्धान्तमज्जूपा वसू-वशेषिक-सूत्रम् रग-रमगङ्गाधर रव-रघुवरा राषि-रामायणे विविन्धाकाण्ठम् राया-रामायणे बाकाण्डम् श-पातपथग्रहणम् शया-पाठपथमाह्मणम् साा-शाकुन्तलम् साभवा-माकुन्तले भरतवाक्यम् शिय-शिशुपालवधम् FT]--शिशुपालवयम् श्वे--श्वेताश्वतरोपनिषद सार--साहित्यदर्पणम् सामू-सस्पषम्, गुगुलराण्यम् गुमन्दसाम् पम्पाय प्र-यस्थापना मा-मभिलागतम्।

·(२) भिन्न एव विचारणीयोऽर्थ स्वीक्रियते लोकेऽधुनेति न सोऽपि पर्यायाहः । परिभाषा-नितरा बन्यते वस्त्वेकमोति निवन्ध । तत् क्स्याप्यनधिकृतस्प विषयस्य स्पर्शोऽनपेक्षित एवात्र । तथा सति रस-भगो विवेच्य वस्तुनश्चासिद्धि सम्पद्यते । आमूलादेक वस्त्वधिकृत्य' यावदन्त तस्यैव सर्वाशत प्रतिपादने निवन्धकला- रहस्य निहितमिति साधु विभाव्य शिक्षाथिभि । इतिहास -निबन्धकलाया इतिहासोऽपि नातिप्राचीन । पश्चिमे सर्वासु समुन्नतासु भापास्वस्या प्रचुरो विकास ! प्राग्लभापाया मरे (Murrey) एप बेकनश्च (Bacon) अस्या प्रतिष्ठातारौ स्मृतौ । तयोविचारेण मिथोऽसवद्धाना भावाना सघात एव निवन्ध । परमद्यत्वे नैतन्मत समादरस्य विषय । तादृशी कृतिस्तु प्रमत्तभरिणतिमात्रत्वेन स्वीक्रियेत । इदानी स निबन्ध सुदृढभित्तिवत् परस्पर-सश्लिष्ट- वस्तूपन्यासात्मिका नाति विस्तृता, नाति-सक्षिप्ता, ताति-कर्कशा, नापि श्लथ- विचार-बहुला, साधु पद-विन्यासा, सुव्यक्तभावमधुरा, पृथुविवेकाऽपि मुग्धवचना, गभीराऽपि चपलगति विलासिनी, मुस्लिप्टा कृति । साहित्यस्याया विधा प्रायो मनोवेग- तरग भगी-विलोडिन्यो भावतत्त्वप्रधाना , पर निबन्धे सदसद्विवेक चातुरी-तुरीग्रथित- वस्तुपटे पटीयसि बुद्धितत्त्वस्यैव प्राधान्यम् । इतरत्तु गौणमेव । द्वयो समन्वयस्तु साधीयान, अत एव स विदुपा विचारकाणा समीक्षकाणाञ्च मस्तिष्ककण्डूविघटन- पटु । फ्रास देशस्य मोन्तेञ् सज्ञको निबन्ध लेखकाना मूर्धन्यो विचार-बहुलेऽप्यत्र ताणा गलहस्तिकामेव ददाति । तस्यायमेवाभिप्रायो यत वितर्ककर्कशीकृते सति निबन्धे मनोरञ्जवत्व तस्य व्याहन्येत येन काव्यत्व सत्र न स्वीक्रियेत । निबन्धस्य विचारस्य पूर्णतायामपि काव्य-गुणानामक्षतत्व एव । अन्यथा स शास्त्रायते। निवन्यस्य प्रकारा :-माधुनिक समीक्षक मुख्यतया चत्वार प्रसारा निबन्धस्य स्वीकृता । तेषु प्रथमस्तावद् वर्णनात्मक , अपरो विवरणात्मक , तृतीयो भावात्मक, चतुर्थश्च विचारात्मक । तत्र स्थान प्रभृतिवयंवर्णनात्मक माघ , यथा प्राभाति- को सुपमा, वसन्ततुं वाऽधिपत्य कृते लये तद्वशिष्ट्य-वर्णनमेव प्रियते । तत्र लेसक्स्य प्रतिनिरीक्षणशत्ति गगीक्ष्यते । द्वितीय च प्रकारे व्यतीत-वान सम्पातिनी घटना स्वय दृष्टा पठिता वा वर्धते । पूर्वो वर्तमान द्वितीयोऽय भूत यालस्पृशतीति तयो- . वैशिष्ट्यम् । जनाना जीवनकथाऽप्यस्यामेव विधायां रामापतनि । मस्मरणान्यप्यत्रया- न्तर्भवन्ति । तृतीय भेदे च पिमपि वस्तु स्थान या गमीय मानसी प्रतिनिया माय्यगुण- भारमन्थरमा गिरा व्यग्यते । मस्मिन् भावावेगम्य प्राधान्य यदुपयोगिनी ललित साफ्ल्य ·. . ललिता पदावल्यपीष्यते । एवविधे च व्यतिकरे तन गद्यमपि पद्यायते पद्यमपि गीतायते गोत च काव्यायते काव्य च मृद्वीकायते । गद्यगीतमपि तदा तलिवन्ध व्यपदिशन्ति काव्यमर्मज्ञाः । चतुर्थे प्रकारे सामाजिक समस्यामयाः, शास्त्रीया., नृपनयसम्बन्धिन:, दर्शनं स्पृशन्तः, साहित्य-गोचराश्च सर्वेऽपि विविध-विषयावगाहिन पालोचनामया गूढा अगूढा अपि परिकलिता भवन्ति । तेषा शैली प्रसाद-सुमुखी, सारवती, गभीरा, स्फुट- लघु-पद-विन्यासकगनीया, विचारचारतामयी, शास्त्रीयसूक्ति-प्रमाणाटीकन-पटीयसी, बाह्यकृत्रिमसज्जाआडम्बर-रहिताऽपि निसर्ग-भाव-भर-मन्थराऽमन्द-रस-निर्भरा, राग- दिवेक-समन्वयावदाता रमणीव किमपि रामणीयकमातनोति कृतौ । सिद्धवाचा विदुपा लेखनी स्वयमेव नृत्यति तेषु। निबन्धस्य वैशिष्ट्यम्-पूर्वमेवाकितं यन्न निवन्धे माहित्यस्येतस्प्रकारेष्विव रागात्मक तत्त्व प्रमुखता भजते । इह तु बुद्धि-तत्त्वस्यैव प्राधान्यम् । अत्र हि न नूतनया कल्पनया नवं वस्तु सृज्यते, यथा-रुचि वोद्भाव्यते । अपि तु सत्य जगत् सूक्ष्मैक्षिक्या निमाल्यते तोल्यते च सदसद्विवेक-सुलायाम् । परीक्ष्यते विविध-विचार-निकपः। कटिका इव मरिण-गण-जाति-समीक्षणेऽयीतानेक्वेचविद्याः, करतलाऽमलक चन राक्लमपि विचार-निघ्न वस्तु जानन्तो विद्वास एव प्रभवन्ति तेषा लेखने । अतो नासा कोऽपिडित्यो दवित्यो वा निबन्धे पाटव लब्धुगोप्टे । गम्भीरमध्ययनम्, लेखन्यामधिकार, विविधायु शैलीपु समान नैपुण्यम्, अनल्प-दाब्द-प्रयोगावसानः कोप-परिचय., अनुप- जात-सद्यो-विरामोऽभ्यास, कोविदान्तरलिसितलखानुशीलनम्, नव-नव-विचार- प्रमूति-कुसला नैसगिकी प्रतिभा, वस्तु-विवेचनक्षमा दृष्टिः, सूक्ष्मानुवीक्षण च जगतोअरिहायंम् निबन्धलेखने दक्षता लिप्समानस्य । स्येयानस्य महिमा साहित्यागस्य । लधाधिकारोऽत्र प्रसारयति यशो दिक्षु, आरोपयति प्रतारम्, उपकरोति जिज्ञासून्, - अजयति सम्मानम्, समर्धयति सरस्वती कोशम्, परिष्करोति भापाम्, तनोति विवि- घविषयविज्ञानम् । इयमनुपजात-क्षया श्रीः कस्यापि वाइ मयस्य । समीक्ष्यता विश्व- साहित्यम् । सर्वत्रानुदिनमेधते निवन्ध-रत्नराशि। उपचीयन्ते पटीयासः सर्वप्वपि विपये निकाय चन्दन-वन्दुराः सिद्ध-लेस्नीकर. मध्यावन्न.1 के काले हिन्दी साहित्य-समुन्नते: ? विसत्प्रायवर्षे. पूरितोऽस्य कोशः प्रतिभा प्रभोल्लासित-मणि- गरिव प्रवन्धरातिभि । नागुलिपरिमिताऽद्य तदीय-लेखकाना सस्या, अन्या अपि प्रान्तीया भापा. समृदा एव सम्पदाऽनया। का क्याऽग्लादीनाम् । पर हन्त ! मवृतमेव दरिद्रायतेन्दोऽमाव-प्रस्तम् । 'गध क्वीनां निवपं वदन्ति' इति मूक्तिनं बहुभिः कामविषयीकृता । निबन्धस्तु तत्र नाम्स्येव । कति.

·सरस्वती-स्मरणम् नवनम् ? ननु हस रथे मन सुकलामयि । मम वाणि । विधेहि मन शरणम् । करवाणि किमन्यदये सरण त्वरण विरसे परुपे कलुषे, बहु सेघति मोह-पथे । मम हसमिम सुरथीकुरु, ते चरण शरणम् ॥ मम वाणि । विधेहि शरणम् ॥ धेहि कलाममला- मयि चिन्मयि | मे हृदये सदये । सन्तमस, कुरु सन्तमस- शयमर्थमिहाविक्लस्फुरणम् मम वारिस । विधेहि मन शरणम् ।। गम लेतनिका सनितामयत्ता- मनुरूप-पदोज्ज्वल भाव-मणे । नव-चारु-विचार-रुचा रुचिरा रचना रचयेदिति ते स्मरणम् ॥ मम वाणि । विधेहि मन शरणम् ॥ ।

·परिचयः स्वरूपम्-मनोभावानामादान-प्रदान सौपर्याय भाव सर्वसाधनाना मौलि. भूतेति न कस्यापि विवादास्पदम् । बालोऽपि सुटदसमञ्जसपद किलकिलागर्ने '-- मा-मा-मप्पा' प्रभृतिभिरलभिव्यक्त-पद-विभागः स्वोद्गारमाविश्चिकीर्षति । सा च भापा भूयो भूयो व्यवह्रियमाणा सेस्क्रियमाणा च परिष्कृतां परिमार्जिता नव- नव-शब्द-रत्न-समपिता प्रौढमनोरमा नामाख्याततद्धित-कृदन्त कारक-स्त्री-प्रत्यया- ध्यया कौमुदी विविधवस्तुपन्यासा नैरन्यायदर्शना विवुधजनलक्षित व्युत्पत्तिवादा- नुदिनमुल्लासहितकाव्यप्रकाशा हृदयावजिमयूख-पीयूपवर्षचन्द्रालोका गुण-सहत्या गभीरादपि हृदपाद् भावरसानाहतुं क्षमा सती विकसित्तनवतारुण्या विद्वज्जन- मनोरमणी रमणीव रमणीया तनु वहन्ती साहिती-सज्ञामादधाति । साहित्य हि वाचा परिनिष्टितो विलास । वाग्विकल्पाना भूयस्त्वेन नेयतया परिच्छेद सभवति साहित्यस्य । 'अनन्ता वाङ्मयस्याहो गेयस्येव विचित्रता ।' गद्यम्, पद्यम्, चम्पू, नाटकम्, पाख्यानम्, स्था, प्रात्यायित्यादीन् तस्य प्रकारान् पूर्वसमृद्धान् नवनयाँइचोदयमानान् को नाम गणपितु प्रभवेत् । पर तय मुत्तक प्रबन्धश्चेति द्वौ भेदौ तस्यानायासेन सभवत इति कृत्वा द्विधंय तद् विभज्यतेऽरमाभि । प्रथम निरपेक्षागि पानि, गीतानि, मामाणकानि, वाणीविलासा, समस्यापूर्तय , मूत्तयश्च समाहतु' शक्यन्ते । अपर- स्मिश्च महाकाव्यम्. खण्डकाव्यम्, एकार्थकाव्यम्, पाख्यायिकाख्यानमानि, नाटकम्, क्या प्रभूनीनि चाङ्गानि । प्रबन्धो हि प्रणामूलादिति यावत् एकस्य वस्तुनो धन्य उपन्यास । यत्र कोऽपि विषय. सागोपागतया विशद विविच्यते, ताहनो लेखप्रकार प्रबन्यसनामावति । मुत्तव वाक्येषु न किमपि सागतयाऽभिधीयते । स च प्रबन्ध पधे गा चोभयपाऽपि भवितुमर्हति । प्रवृती निवन्धोऽपि प्रबन्धान्तर्गत एवं कश्चन तेनैव नाम्ना, प्रस्ताव-माया लेखाभिधानेन च प्रस्तूयते । पर सत्यपि वा सामान्ये निबन्यो नितरा पार्यक्यमा- यघ्नाति पर्यायतया स्वीतेभ्य । प्रन्पो हि गये पद्य च निविशेष । महावाप नाटकमपि प्रबन्धो न तु निबन्धस्तदभिन्न । स रालु प्रबन्धापेपा लपीयान् स्वस्मिश्च पूर्ण । कारमेनमारम्म रागाप्यंव य दिरम्यते । मत एव लेयोऽपि तदपेक्षया दापीमान् । रासतु मासिकपोस्वातः प्रराश्यमानो विस्तारमतिशयेन भाति । प्रस्ताव गन्दनापि - ·भिन्न एव विचारणीयोऽयं स्वीक्रियते लोकेऽधुनेति न सोऽपि पर्यायाहं । परिभाषा-नितरा बध्यते वस्त्वेकमोति निबन्धः । तत् क्स्याप्यनधिकृतस्य विषयस्य स्पर्शोऽनपेक्षित एवात्र । तथा सति रस भगो विवेच्य वस्तुनश्चासिद्धि सम्पद्यते । आमूलादेक वस्त्वधिकृत्य यावदन्त तस्यैव सर्वाशत प्रतिपादने निबन्धकला- रहस्य निहितमिति साधु विभाव्य शिक्षार्थिभि । इतिहास -निबन्धकलाया इतिहासोऽपि नातिप्राचीन । पश्चिमे सर्वासु समुन्नतासु भापास्वस्या प्रचुरो विकास । प्राग्लभापाया मरे (Murrey) एव वेकनश्च (Bacon) अस्या प्रतिष्ठातारौ स्मृती । तयोविनारेण मिथोऽसबद्धाना भावाना सघात एव निवन्ध । परमद्यत्वे नंतन्मत समादरस्य विषय । तादृशी कृतिस्तु प्रमत्तभणितिमात्रत्वेन स्वीक्रियेत । इदानी स निवन्ध सुदृढभित्तिवत् परस्पर-सश्लिष्ट- वस्तूपन्यासात्मिका नाति विस्तृता, नाति-सक्षिप्ता, तर्के ति कर्कशा, नापि श्लथ- विचार-वहुला, साधु पद विन्यासा, सुव्यक्तभावमधुरा, पृथुविवेकाऽपि मुग्धवचना, गभीराऽपि चपलगति विलासिनी, सुश्लिष्टा कृति । साहित्यस्याच्या विधा प्रायो मनोवेग- तरग भगी-विलोडिन्यो भावतत्त्वप्रधाना पर निवन्धे सदसद्विवेक चातुरी-तुरीग्रथित. वस्तुपटे पटीयसि धुद्धितत्त्वस्यैव प्राधान्यम् । इतरत्तु गौणमेव । द्वयो समन्वयस्तु साधीयान्, अत एव स विदुपा विचारकाणा समीक्षकाणाञ्च मस्तिप्क्कण्डूविघटन- पटु । फ्रास देशस्य मोन्तेञ्-सज्ञको निवन्ध लेखकाना मूर्धन्यो विचार बहुलेऽप्यत्र तारणा गलहस्तिकामेव ददाति । तस्यायमेवाभिप्रायो यत्त वितर्ककर्कशीकृते सति निवन्धे मनोरन्जकत्व सस्य व्याहन्येत येन काव्यत्व तत्र न स्वीक्रियेत । निवन्धस्य विचारस्य पूर्णतायामपि काव्य-गुणानामक्षतत्व एव । भन्यथा स शास्त्रायते । निबन्धस्य प्रकारा:-आधुनिक समीक्षकमुख्यतया चत्वार प्रकारा निबन्धस्य स्वीकृता । तेषु प्रथमस्तावद् वर्णनात्मक , अपरो विवरणात्मक, तृतीयो भावात्मक, चतुर्थश्च विचारात्मक । तत्र स्थानतु-प्रभृतिवण्यवर्णनात्मक माद्य , यया प्रामाति- की सुपमा, वसन्ततुं वाऽपिकृत्य कृते लेखे तवैशिष्ट्य-वर्णनमेव प्रियते । तत्र लेसक्स्य प्रतिनिरीक्षणाति समीदयते । द्वितीय च प्रकारे व्यतीत-वालमम्पातिनी घटना स्वय दृष्टा पठिता या वण्यंते । पूर्वो वर्तमान द्वितीयोऽय भूत पालस्पृशतीति तयो- वैशिष्ट्यम् । जनाना जीवनक्थाऽप्यस्यामेव विधाया समापतति । मस्मरणान्यप्यत्रवा म्तभवन्ति । साफल्य - तृतीय भेदे प पिमपि वस्तु स्थान या समीक्ष्य मानसी प्रतिक्रिया पाय्पगुण- मारमन्यरया गिरा व्यग्यने । अस्मिन् भावावेगस्य प्राधान्य यदुपयोगिनी ललित- ·ललिता पदावल्यमीप्यते । एवंविधे च व्यतिकरे तब गथमपि पद्यापते पद्यमपि गीतायते गीतं च काव्यायते काव्यं च मृद्वीकायते । गद्यगीतमपि तदा तन्निबन्धं व्यपदिशान्ति काव्यमर्मज्ञाः । चतुर्य प्रकारे सामाजिक समस्यामयाः, शास्त्रीया, नृपनयमम्बन्धिनः, दर्शनं स्मृरान्तः, माहित्य-गोचराश्च सर्वेऽपि विविध विषयावगाहिन पालोचनामया गूढा मगूढा अपि परिकलिता भवन्ति । तेपाली प्रसाद-सुमुखी, सारवती, गभीरा, स्फुट- लघु-पद-विन्याराकमनीया, विचारचारतामयी, शास्त्रीयसूक्ति-प्रमाणाटीकन-पटीयसी, वाह्य निममज्जाऽऽडम्बर-रहिताऽपि निसर्ग-भाव-भर-मन्थराऽमन्द-रस-निर्भरा, राग- विवेक-समन्वयावदाता रमणीव किमपि रामणीयकमातनोति वृतौ । सिद्धवाचा विदुपा लेखनी स्वयमेव नृत्यति तेषु। नियन्यस्य शिष्टमम् --पूर्वमेवावितं यन्न निवन्धे माहित्यस्येतर-प्रकारेविय रागात्मक तत्व प्रमुखतां भजते । इह तु युद्धि-तत्त्वस्यैव प्राधान्यम् । अत्र हि न नूतनया यल्पनया नवं वस्तु सज्पते, यथा-रचि वोद्भाव्यते । प्रपि तु सत्यं जगत् मूदमेक्षिकमा निभाल्यते तोन्यते च मदसद्विवक्तुमायाम् । परीक्ष्यते विविध-विचार-निकपः। वरटिया इव मरिण-गण-जाति-ममीक्षणेऽधीतानेकवेद्यविद्याः, परतलाऽमलय-वत् सक्लमपि विचार-निम्न वस्तु जानन्तो विद्वास एव प्रभवन्ति तेपा लेसने । अतो नानसा कोऽपि दित्यो डवित्यो या निपन्चे पाटच लब्धुमीप्टै । गम्भीरमध्ययनम्, लेसन्यामधिवारः, विविधामु गलीपु गमान नंपुण्यम्, प्रनल्प-शब्द-प्रयोगावसान: पोप-परिचयः, अनुप- जात-गद्यो-विरामोऽभ्याग', कोविदाम्नलिमितलेसानुगोलनम्, नव-नर-विचार- प्रमूति-युगला नंगिती प्रतिमा, वस्तु-विवेचनक्षमा दृष्टिः, गूधमानुवीक्षण च जगनोहारिहार्यम् निरन्धलेसने दक्षता लिप्तमानस्य । स्पेयानस्य महिला साहित्यागस्य । लम्याधियारोन प्रमारयति यगो दिशु, पारोपति प्रतारम्, उपकरोति निमामून, . मपनि गम्मानम्, समर्धयति गरम्यती धोराम, परिपरोनि भाषाम, तनोति विवि. पपिपरिमानम् । इयमनुपजात-शया श्रीः यस्यापि बाइ मयस्य । ममीक्ष्यता विर- माहिरयम् । मयंत्रानुदिनमेपने नियम-रलराशिः। उपचीयन्ते पटीयामः राप्यपि विषयेषु नियन्य-बन्धन बन्युरा: मिउरानीराः गम्यायन्नः । पर पानी हिन्दी- माहिप-मुलने: ' शिवाय वा. पूरितोऽन्य बोश. प्रतिमा प्रभोलागि-मंति- गरिय प्रत्यरातिभि. । नातिरिमिनार सदीय-सेपयानां मग्या, भन्या मार प्रालीया भाषा मला एक गमनाम्नया । का पपासादीनाम् । ! मगामेय दरिद्वादोन्दोमाप-प्रतम् । 'ग पीला निय पनि तिमूरिन पभिः पामगरिपपीता । निबन्धस्तु ता नारपेर। पति.

·पया दरिद्रा कृतीविहायाभाव एव दृश्यते तदीय-रचनानाम् प्राचीनसाहित्ये , प्रबन्ध- चिन्तामणिसदृश्यो नेमा कोटि वस्तुत स्पृशन्ति । अक्तिनैरेव कैश्चिरलेखक- विरचिता पुस्तिका नालमारीकु क्षिभरयो यत्र तत्रोपलभ्यन्त इति शोच्या दशा । अतो विदुपा तेपा चरणेषु विद्यामधिजिगासमानानामन्ते-वसता च कर्तव्यमिद दुरभावस्यास्यास्त-वरणम्, कोऽह सिद्धवाचामनुशासने, परमनभ्यस्तचरा अनुपगत- प्रौढयश्छात्रा एवं शिक्ष्यन्ते । नाल्पज्ञोऽनधिगत-सर्वविषयक-सामान्य-परिचयो.वा जन साफल्येन प्रभवति निवन्धाल्लेखितुमिति मनसिकृत्याऽनवरत शास्त्र-परिशीलन- परभवितव्यम्, विविधविषयावगाहनाय सयतने प्रकाशितपुस्तिकासु, मासिक- पत्रिकासु च पररचित-निवन्धाना विषयसामग्री शैली चाधिकर्तुमाग्रह अहिले सतनाम्यासे वर्तितव्यम् । शैल्यो हि गद्यस्य विपयानुसारिण्य ! पद्यऽपि निबन्धन सभवति पर विचार चक्रमण-चातुरी चर्याय न सा पद्या साधीयसी । 'मोज समास- भूयस्त्वमेतद् गद्यस्य जीवितम्, इति नैकान्तिको नियम । विगत-वृत्तिरल्पवृत्तिरपि वा पदावली परिष्कृता चेत् सुतरा वरीयसी विवक्षितवस्तु-प्रस्तावे। विषयानुसारिणी च परिवर्तमाना विराजते शैली । वर्णनात्मकेपु निबन्धेषु प्रवला भवति भावुकतेति काव्य- तस्वाना शोभनस्तत्रावसर । स्फुट-पद-विन्यासा लघुतरा वाक्यावली कवचन सवृत्तिका सानुप्रासराब्दकृतनाद-झाकारिणी वृत्तगन्धिगद्यमयी, सालकारा क्षगतेऽपूर्वा रुचिगा- धातु तेषु । गहन-विपय-गभीरेषु तु सरलाऽवृत्तिका विमर्शबहुलाउनाडम्बरा पद्धति प्रसादमासेदुपी प्रभवति विचारान् हृदयान्यारोपयितुम् । प्रारब्धशब्दक्रीडो हि तादृशेषु लेखेषु नावगाढु क्षमो विपयस्य तलम् । निबन्धागानि-शैलीमभ्यस्यता छात्राणा सौकार्याय निबन्धस्यागान्यत्र प्रस्तूयन्ते। तदनुमारेणव तैर्विवेचनीयविपयस्य विभागमयी रूपरेखा कार्या । भूमिका, हेतु , उपपत्ति, उपसहारश्चेति चत्वारि तस्यागानि । तत्र प्रथमे वस्तुपरिचय, द्वितीये कारणारिमका पृष्ठभूमि , किमप्यतिहासिक वृत्त मूले यदि स्यादव योग्यम् । पर नोदाहरणतया । ततश्च युक्ति प्रति-युक्तय , दृष्टान्ता , प्रमाणानि । अन्ते च निष्कर्ष इति संविभक्त वस्तुजात सुतरा साध्नोति निबन्धम् । सतुलित स्यादगोपन्यास । नाति-हस्व , नाति दीर्घ , नावगाढविषयान्तर', नाविमृष्टप्रकृतवस्तुक , नावाञ्छित सामग्री दूपितो निबन्ध सुतरा रोनते समालो. चकेभ्य । असमविभक्तावयवो हि भजत्युपहास जन समाजस्य । अतस्तथा प्रयतनीय छायथा ऋजुनैव पथा स्वल्पेनैव कालेनाभ्यस्तविविध शैलीका नाना विपयज्ञाना- धिगतम प्रोदि भजेयुर्लेखनक्लाया । किन्नाम नासाद्यतेऽभ्यास-शील ? तयाहि- "क्रिया सिद्धि सत्त्वे भवति महता नोपकरणे।" -- ·प्रातः सुषमा हन्त । विभाता रजनी ! अपसृत दिग्वधूवदनावगुण्ठन गहन तम । सहतो नामारुण-परिचारकेण मसृरण-किरण-सरणिमान्या गगनपथेऽवकीर्णस्तारकाव- करसकर । कुलाय-सकुल-खगकुलोत्कूजितराकुलिता नभ स्थली ! दूर्वासु मुक्तामया, किसलयेपु पद्मरागरुचय, शालेपु मरकत-शकलाकृतय , अच्छाच्छ-स्फटिक- शिलासु क्षीर लववपुपो रोचन्ते निशा नपुर मणिगगाइव हिमकणा 1 अवमीदति विपादो विरह विधुर-कोकमिथुन मनोगुहोपचित । प्रसरति प्रकाश. समीरेण समम् । नृत्यन्ति लता जनहृदय सह, वेपन्ते पत्राणि तिमिरकिशोरक साकम् । अपसरति क्षपदा-वृता चक्षुपोरगतिरुपचितया वपुग्लीन्या सार्धम् । समायाति जरदरुणशिख- शिखारणारुणरथा कूजद-विहग परिगीयमान विरुदगीता कुसुम-रस-पाटनरश्च- नूर्यमाणेचचरीके कृतजयनिनादा विकचिलकुसुममध्जरी प्रसाधना भगवत्युपा । समीक्ष्य तामागता समुद्घाटित-हृदयकवाटो वैदिक कविमुंदा गातुमारभते- एपा दिवो दुहिता प्रत्यशि ज्योतिषसाना सममा पुरस्तात् । ऋतस्य पन्थामन्वेति साधु प्रजानतीव न दिशो मिनाति ।। अागतयंव तया स-चटचा शब्द विमुद्रितानि कमल-कुड्मलानि । विरमति चक्करणखणत्कारमनोरमेण गोधूमपेपएपर-रमाकुल-गृहिणी करेण समाश्लिष्ट चक श्रमणात् । मुन्चन्ति नोडान् खगा, भारतीणं तृणवुससकुल शयन तर्णका, मन्दीकृतरोमन्य क्रिया हम्बारव सुरभय , नालाकृष्ट-जलविहितगुडगुडा शब्द निश्वास- सहकृत-वान्त-धूम हुदुत्का (हुक्का) कृषका । पालक्ष्यले चोच्छलता सलिलेन परिपूर्ण- कलश सनाय शिरस इतरारच चाटुशत विवोधित रुदित-वरसोपसमनव्यग्र-सहज- वात्सल्या, अपराश्च दुह्यमान-धेनु-सम्मुखोपधावितस्य वत्सस्य सत्कार ग्रहणे व्यस्तहस्ता, अन्याश्च गृहीत निशितदाकरा पृष्ठावलितोत्तरीयमुद्गगा, अनभिव्यज्य- मानक्लगीतिगानावधीरितखेद सपाटव लुनन्त्य शप्प ग्राम ललना । नगरेषु च तन्द्रिल-नयना अवशिष्ट निद्रासालमारसवपुष पृथु नितम्बिन्यो दीर्घ-जृम्भा विवृत- वदनास्तनु रुचि-विहसिताचिरविलासिन्यो विलासिन्य सानुरोध प्रियकर निरुध्यमानो. स्थानावैगा अपि पावधीरित-प्रणयि प्रणया जहति शयनीयम् । सालसाश्च युवानोऽध.

·शयाना पल्यकेषु सनाट्यमधरविचुम्बितोप्पोष्ण पानचपका, करगृहीतधूम्रवर्तिका मञ्चिकोपनत समाचार-पत्र परिशीलयन्ति, विलोक्यन्ते च गृहाद्-गृहम, रथ्यातो- रथ्याम्, विपणेविपरिण बभ्रम्यमाणा समाचार-वितरका 'गृहीत भो । समाचार- पत्रम्' (अखबार लेना जी) इति तारस्वर वदन्तो द्विक्रियया धावन्त भ्रमणप्रिया प्रवयस पृष्ठतोऽनुधावित पृथुका सरिन्मुखामलित-गमना । कि बहुना, निस्पन्दतामिवागत सकल जगत् सहसैव क्लप्रचलितयन्त्रवत् स्वे स्वे कर्मणि । प्रबुद्धा प्रवृत्तम् । हहो । किमिदमचिरेण बहुवर्णतामाकलयति भुवनम् १ क्षितिज कुहरे जर- न्मर्कटमुखप्रतिमा, असितजलधरकुलेषु धूमाकुल-दहनज्वालानिभा, शिखरि शिखरेषु प्रज्वलच्छिखि-शिखा-ताप्यमान-तापनीय-तरल-चपला महीरुह शिर सु सादर पिष्ट- किल्ल्वारि-कपिशा, सौध-मूर्धसु, चतुष्पथेषु, सरित्तटेषु क्रीडास्थलेषु, अविरल- प्रवाह-कूल-कपाऽतल वारिराशिपु सहसा प्रकोणीऽनुपम, अमित , असीम , अभेद्य प्रवाशको प्रये । अधिरूढो नभ पथ घन-शिशु विशद सोपान सररिणश्चराचराश्वासन- समाग्रहिसहस्रकरो भगवान् गभस्तिमाली। पादाक्रान्तानि सहसैव तेन भूभृच्छिरासि । प्रचलिता गोचराभि मुख पुर रारीकृत क्वरणत्किकिणीझणझणायित-ध्वनित दिगन्तर- गोवत्स-पटला वल्लव-मण्डली । उत्पतिता गगनाभिमुख कूजविहगवणी, प्रस्थित क्षेत्राभिमुख स्कन्धस्थबीज-गोरिणरग्रत स लागलसनाथगोमिथुन कृषीबल । प्रयाता मापणान् पण्यभारवाहितवामी-दासेरका सार्थवाहा । विसृजति प्रखरफरे करशर- प्रकरान् सर्वतोमुख विद्र ता गृहान् प्रति भ्रमणाथिन । वयमपि विरमामहे स्मृत-कृत्य- व्यूहा अधिक पल्लवनान्निवन्धस्य । पर स्मार स्मारमुपाकलितहिमकणहारिणी प्राभातिको सुपमा प्रसीदतितमा चेत ।

·. होलिकोत्सवः (चन्द्रमहीपतेः) ऋतुरय वसन्त होलिकोत्मवश्च, स्वच्छ नीलमम्बरम् । नातिशीतोष्णे वातस्तनु सुपयति । उडवो महता प्रयासेन जगत्तमोऽपहन्तु प्रयतन्ते । राजेवाकृत- वार्यान् विज्ञाय सैनिकान् धृतवाश्मीरवर्णवेशोऽशेपन्तमोमहन्तुमुपस्थितश्चन्द्र । राज- ताणरिव किरणं-हेलया नाशित तम । विचवाम तेन मनो मोदयता विजयेन धन्यवादमिव वितरद्धसदिव सर्वजगत् । विजयपटहवानमिव चक्र नंवोढा वलयनूपुर- मरिणमजोरशिन्जितम् । निशान्तेषु प्रसुप्तवान्तावसनध्वजच्छलेन मुवन विस्तारया- मासेव विजय वायु । प्रद्यतनपु दिनेषु सर्वत्र भङ्गाभवान्या सप्रेम पूजनम् । सा हि पस्पक वेल्लज- वातादद्राक्षाखाखस-बीज-पञ्चक वकुलदल मिश्रा मिश्रेयदुग्धसिताङ्गसङ्गिनी अङ्गिना साग-सामोद विनोद नोदयति । सम्प्रत्यहिपन प्राद्रियते, पासव मामूयते, निकुञ्जपु गजाया अनिभृत मेवा । गुलालस्य क्व का, या या वीथिरवलोक्यते गुलालरचितेवाभाति, पारक्तवासस्तया स्त्री-निविशेप पुरपा विदूरतो वीक्ष्यन्ते । बहुविध रागपूर्णेनिझरैजना जगदेव रजन्ति । बरामाला गर्दभानामयत्वे गरीयसो दु खस्य समय उपस्थित । एते या क्वापि भ्रष्ट-कूप निपाने, निपतितगृहमोणे, श्मशान- गृहे वाऽऽत्मान तिरोभावयन्ति तवते नागरिका दुर्बाला एतेषा वराकाणा पृष्ठ न शून्म कुर्वते । ताड्यमाना धाव्यमाना रेंकारशब्देनान्यान् सहयोगिन मूनयन्त इव व्यथा प्रकटयन्त इवाभित प्रेक्षन्ते। अश्लील शब्दहन्मुक्तमुखमानन्दयाम्राज्यमनुभूयते । एक्तो मनुष्या महता चमनद्धन ढक्केन सहोहोकार कान्ति, इतरतश्च कामिन्यः सवलयसपत्कार तार गायन्ति । एक्तो युवानो मध्य धृतमुरजा वतु सन्यासेन स्थिता दण्डखण्डेन दण्डखण्ड वादयन्ती गा दडदडायन्ते । अन्यतश्च वधूटयो यौवनच्छटा वचसा, वाससा, निरीक्षण पर्णश्चलनेन, गमनेन, हावहारोनोद्वमन्त्य खेलायन्ति । क्वचन काश्मीरागुरु पूर्ण मुष्टिरामृश्यते, क्वचन भरमगोमयगोमूत्राणि निपिच्यन्ते । प्रतीयते, सवत्सरसचिता पाशवप्रवृत्ति पुमानशेपेरण प्रमाष्टुं सज्जते । ७ ·( ८ ) विविध-कल्पा सविमाना सासवा सभस्मचूर्णा चरकसंहितेव बभौ होलिका । सुश्रुता वाग्भटेन केनाप्यनुत्तरेण नावतस्थे । नन्दन-विनन्दकेन पादपातित-चत्ररथपरि- मलेन सकलसंसारसुगन्धसारसृतेनेव कान्यकुब्जोद्भवेन जितेन्द्रियाणामपि प्राणमाकर्षयता, सुरभिलोलुप-मिलिन्द-वृन्द-विहित-पिधानेन निहारिणा द्रवेण पूरिता होलिकोत्सवाय परिकमला-भवनं स्थापिताः शुभ्रमरिणखचिता नील-पलिमिता तारस्तिमिव नमोऽनु- कुर्वत्यः स्नानजलकुण्डिका विशेषतो भवनं भासयन्ति । समयेऽस्मिन्नविगणय्य कमलिनी- सङ्कोचशोक रोलम्बकदम्वेनारब्धा झंकृतिरनुमुगन्धिद्रवम् । आमोदिना तेन दिशः प्ररोदुः । जन्मभूरिव सौरभस्य प्रभव इव पग्रिन्या भवनमवर्तत ।

·. वाला- . ग्रीष्मतुः (हर्षचरितात्) प्रत्रान्तरे कुसुम-समय-युगमुपसहरन्नजृम्भत ग्रीमाभिधान, फुल्लमल्लिका- धवलाट्टहासो महाकाल । प्रत्यग्रनिजितस्यास्तमुपगतवतो वसन्तसामन्तस्य पत्येष्विव पय पायिषु नवोद्यानेषु दर्शितस्नेहो मदुरभूत् । अभिनवोदितश्च सर्वस्या पृथिव्या सर्वकुसुमबन्धनमोक्षमारोत प्रतपन्नुप्णसमय । स्वयमृतु राजस्यागृह्यन्ताभिपे- काश्चिामरकलापो इव वामिनी-चितुरचया कुसुमायुधेन । हिमदग्धसक्ल-बमलिनी. कोपेनेव हिमालयाभिमुखी यात्रामदादशुमाली । सलाटन्तपै च तपति तपने चन्दन- लिखितललाटिकापुण्डकरलक-चीवर-समन्वितं स्वेदोदविन्दु मुक्ताक्षवलय-वाहिभिदिन- कराराधननियमा इवागृह्यन्त ललनाललाटेन्दु-द्युतिभिश्चन्दनधूलिधूसराभिरसूर्य- म्पश्यामि कुमुदिनीभिरिव दिवसमसुप्यत सुन्दरोभि । निद्रालसा रत्नालोक्मपि नासहन्त हरा किमुन जरठातपम् । प्रशिशिरसमयेन चक्रवाकमिथुनाभिनन्दिता सरित इव तनिमानमनीयन्त सोडुपा शवयं । अभिनवपटु पाटलामोदसुरभिपरिमल न केवल जल, जनस्य पवनमपि पातुमभिलापोऽभूत् । दिवसकर-सन्तापात् क्रमेण च खरखग- गयूष-खण्डितशंगवे, सुप्यत्सरसि, सीदत्स्रोतसि, मन्दनिझरे, झिल्लीकाझकारिणि, कातरवपोतकूजितानुबन्धवधिरितविश्वे, श्वसत्पतत्रिणि, करीपकपमरुति, विरल- वीरुधि, रुधिरकुतूहलि-केसरिकिशोर लिहमान कठोरघातकीस्तवके ताम्यत्स्तम्बेरम- यूथवमथुतिम्यन्महामहीधरनितम्वे, दिनकरदूयमानद्विरददीनवदनाश्यानदानश्यामिका- लीनमूकमधुलिहि, लोहितायमानमन्दारसिन्दुरितसीम्नि, सलिलस्यन्दसन्दोह- मुह्यन्महामहिप विषारणकोटिविलिख्यपान स्पुटरस्फाटिक हपदि, धर्ममर्मरितगति, तप्तपासुकुकूलविकरण-कातर-विकिरे, विवर-गरणश्वाविधे, तटार्जुन कुररकूजाज्वर- विवर्तनोत्तानशफरशारपडूशेषपल्वलाम्भसि, दावजनितजगन्नीराजने रजनी-राज- यक्षमणि कठोरीभवति निदाघकाले, प्रतिदिशमाटीकमाना इवोपरेषु प्रपाकटकुटी पटल- प्रक्टलुण्टका पक्चकपिकच्छूगुच्छाच्छोटन चापलरकाण्ड कण्डला कर्पन्त शर्करिला,. कर्करस्थली,. स्थूलपच्चूर्णमुचो मुचुकुन्दकन्दलदलनदन्तुरा, सन्तततपन. ताप-मुखरचीरीगणशीकर-शीक्यमान-तनवस्तरुणतरतरणितापतरले तरगिरिण मृगतृष्णिकातर गिरणीनामलीक वारिरिण शुप्यच्छमीमर्मरमारवमार्गलघन- लाघवजवजघाला, दावदहनपच्यमानचटकाण्डखण्डखचिततरकोटरकोटपटलपुटपाक- गन्धकटव प्रावर्तन्तोन्मत्ता मातरिश्वान । इव तरन्त 8 ·शरद्-ऋतु-वर्णनम् अहो । अपगता प्रापेण्या दुनिशा, विरता खलु तडिद्दीपितान्तरा नीलनीला कादम्बिनी। विगतो नाम भेकरटित कटुवर्णज्वर । उपारत उत्तु गतरगमगी- विबोधित सिन्धु कुलोत्साह । उपशान्त पिशुनकुलव्रतमिव मगकगणस्य कर्णेजपत्वम् । कल्पान्तकालिक इव सक्षय एव जातो विवर्धमानमिकुलशतस्य । अपकीर्य मुक्तहस्त सकलशुचि-सचित पयोराशि रित्तकोश स्तनितमात्र पौरपो याति शिथिल धाराधर । क्वचित् क्वचित् रुदत इवास्म स्वनत स्थूलात्रु विन्दव इव पतन्ति जलविन्दव । समीक्ष्य च त विगत व्ययितस्व पलिनपलित जजरतनु वातेनापि क्षिप्यमाणमलभमान पद गगनपथेऽपि सहृत लक्ष्मीका विलीना क्वाऽपि सौदामिनी। स्फुरति च परितो निशा- क्लुपघस्मरेऽच्छाच्छ कुमुद-शजि राजित-प्रतापे भुवनतलव्यापिस्फारातपे राजनि नक्षाकुल-सनाथे पलायित धु तिलवलाभदुर्विदग्धस्तस्करैरिवेतस्ततश्चक्रम्यमाणं- ज्योतिरिङ्गणं । वर्षासु मधुतमोऽपि केकिना केकारवोऽधुना विषधराशनसविष इव न रोचते जनेभ्य । निस्तीर्य च वनवास-कालमिव पाण्डवा जलधर-समय पुनरव- तसयन्ति धरणीतल क्लहसा । वर्णयति च महाकवि माघ समय एव फरोति बलाबल प्रणिगदन्त इतोव शरीरिणाम् । शरदि हसरवा परुषीकृतस्वरमयूरमयूरमणीयताम् ।। अधुनाऽभाति मही विपड्का, विरजस्का, अपरुपा, अतिमिरा, अपुष्कलकृमि , अवर्षबाधा च । पुनरिय शोभते विमलतारकित नीलाम्बरा, वसाना चीनाशुकमिव चन्द्रिकावरण झिल्ली भकृतिकलगीति सुखदा चन्द्रातप प्रतानधवलितनभोऽवकाशा श्यामा शरच्छवरी । वामिनीकल कठगोतो दूर प्रयाति जनर्णशप्कुली पूरयन् सुधापूर इव मधुरो गीतध्वनि । काशमयमिव, कुमुदभयमिव, पुण्डरीकमयमिव शेफालिका- मयमिव ष विभाति मुवनम् । गायति च भारतीविवास सोल्लास कालिदास काशाशुका विकच पद्य-मनोज्ञ वक्त्रा, सोन्माद हस-रव-नूपुर-नाद-रम्या। प्रापक्वशालिरुचिरा तनुगाव-यष्टि , प्राप्ता शरग्नयवयूरिय रूप रम्या । - - ·नगरौप्वदानी श्यानपङ्केषु राजमार्गेषु शफर्य इव सरित्सु प्रतिक्षणं पो-पो- ध्वनिभिरपसारितपुर सरा सरीसृपा इव धावन्ति दिशोदिश तैलसक्य । विहरन्ति स्वरमापणवीथिपु वातोधूयमान-चीनाशुका उपनेत्रश्यामायिताक्ष्य पृथुश्रोरिणविम्बा- मत्रितानुयात्रियो वस्तु क्य-व्यग्रा प्रमदा । अपाकृते वृष्टिजे मार्गवाघे, अनुप्लुते च यातायातकर्मणि द्विगुणितो व्यवसायिना व्यवमाय । आपूरिता विविध-खाद्यपेय- व्यजनादि-सभार पण्यवीय्य । प्रवर्तते च यथारुचि यथाकायं च पर्यटकाना यात्राक्रम । ग्रामेषु च सुरभिक्लम-मञ्जरीपिचरा, वातानतितशालिपरम्परानिरन्तरसस्या, तारघ्वनिपरक्षेत्रपति-वार्यमाणशुक्ला, मुद्रमापशिम्बीचुम्बितप्रान्तपालिका युगधर-सरवकृपीवलकृप्यमारण केदारा, क्षेत्रपति कुटुम्बिनीजनरोप्यमाणमरिचा- इरा जल सेकशिशिर-मूल-परिवर्धमानेरुदण्डा क्षेत्रमा । अपि च- सपन्न-शालिनिचयावृत भूतलानि स्वस्थस्थित-प्रचुर-गोकुल शोभितानि । हसः ससारस कुल. प्रतिनादितानि सीमान्तरारिप जनयन्ति नृणा प्रमोदम् ॥ शेफालिका-कुसुमै सुशोभितान्युद्यानानि कूजत्खगकुल-क्लरव खरयन्ति दश दिश । मुक्ताफलामलसलिल-शोभि शोभते चारु सरस्तलम् । नीडकलहसमिथुनानि, कारति प्रवरणमारस-युगसनाथानि च सरिता तटानि । पञ्जत्-खानमञ्ज -लीला विलोलितानि तरुलता गुल्मानि, मरक्तकण-रुचिरचिर नव-दूर्वाप्रवाल लालितानि हारीतहरितद्यु तिहारीरिण वाद्वलानि । किन्नास्ति नयन-विलोभि दृश्यम् । सर्वथा राजतेतमामिय शरत् स्व सुपमा-प्रपञ्चन । पर हन्त । किं सर्वेषामिय हृदयहरी ? रोगकपायिताननस्येव मधुरमशनम्, शीताकुलस्येव मुरधुनीस्नानम्, पतिव्रताया इव वारागना-सुलभ वैभवशतानि कृपणस्येव पात्रोत्सर्गपुण्यम, निघुणस्येव करुणोपदेश कोकमिथुनस्येव वास ती निशा न मदयति मनो दारिद्रमथितस्य क्षुधा जर्जरस्य जनस्य । तस्य कृते तु मलयवात्याऽपि निदाघ- ज्वालायते, लतामण्डपमपि दहून-कुण्डायते, कलकण्ठ वाकलीधिकरण-चञ्च रकामिनी- स्वरसनाथ बोरया क्वरिणतमपि कर्णज्वरायते । यत 'बुभुक्षित न प्रतिभाति किञ्चित् ।' स्वर्णसारवता पूरितोदरदरीणा विहारककतन्यानामेवानुभवयोग्या रसनीया सुखकरी चे शारदी सुषमा न तु क्षुदहनददह्यमान सप्त-धातूनाम अकिञ्चना-नामिति शम् । प्रत ·'कवड्डी' (क्रीडा) विविधकरणीयभारवति जगति जीवनमिव मनोरजनमपि परमावश्यरामिति न कस्यापि विप्रतिपत्ति । पुरुषार्थचतुष्टय नामास्य जीवितस्य प्रयोजन तच्च शरीरा- लम्बनम् । नित्यकार्यव्यापृतस्य जनस्य शरीरमिव मनोऽपि श्रान्ति सवैति तदपनोदार्थ च विनोद एवामोघौषधि । क्रीडाविहारभ्रमणादिपु विनोदसाधनेषु क्रीडा सर्वोत्तमा यथा शरीरस्य मनसश्न समकालमेव सिध्यति व्यायाम । बालानामिव यूना जरठाना च परमप्रीत्यास्पदमियम् । स्वदेश्या विदेश्या चेति द्विविधा क्रीडा । तत्र वैदेशिक्य महापंतया न सर्व-सुलभा इति भारतीया एवं सामान्य जनस्योपयोगार्हा । तासु कबड्डी- सज्ञा न स्वल्पमपि व्ययमहति देहबलस्य च वर्धयित्रीति रोचतेतमा ग्रामीणेभ्य । बलिष्ठा एव ता क्रीडितु क्षमा । भारतस्य चेय ख्याततमा क्रीडा । एतदथं प्रायश्चतुर्दश क्रीडका अपेक्ष्यन्ते ये क्रीडाक्षेत्रस्योभय-पाल्योस्तिष्ठन्ति । क्षेत्र चाक्षवाट-सम मसृणतल विमर्दक्षम च श्रेयस्कर येन क्रीडवाना न जानुनी हस्ती वा भज्येते । मध्ये-क्षेत्र चैका विभागरेखा पाल्यो विभनक्ति । एकश्च मध्यस्थस्तेपा क्रीडने क्रियमाणाम् अनियमितता निरीक्षते । क्रीडनकाले सर्वे केवलमन्तर्वस्न परि- दधति । प्रतियोगितासु चोभयपक्षगाना विशेष एव निर्देशको गणवेशो धार्यते येन दर्शका पृथक् सर्वान् विभागशो ज्ञातु क्षमेरन् । क्रीडारम्भे क्रमज्ञानार्य निरीक्षक काचिन्मुद्रामन्यद् वा वस्तु पक्षशो भागो निर्धार्योपरि क्षिपति । यस्य भाग उपरिप्टाद् भवति स एव' वारनिर्धारक्स्य (Toss) विजेता मन्यते । तत सर्वे कुमारा. स्व-स्व पाल्या क्षेत्ररक्षादि-विचारेण तिष्ठन्ति । प्रत्येक पक्षे कश्चिन्नायको (Captain) भवति यः स्वानुगाना नेतृत्वमाचरति । स्थितेषु स्व-स्व-स्थाने निरीक्षक सीत्कृति (Whistle) परोति यस्या ध्वनिना सहेव कुमारा कुमारणमारभन्ते । एक क्रीडक करतलेग जघे स्फालयन् मुसेन च कबड्डीति शब्दमुपाशु स्फुट वोच्चारयन् प्रतिपाली प्रविशति । विनव श्वासमोक्ष च प्रतिद्वन्द्विनः स्प्रष्टु यतते । ते च स्वपाली-गतमेव त दिधीर्षन्ति । धृतोऽपि ते श्वासस्य भगात्पूर्व- १२.

·मेव विभाग-रेखां गतश्चेत् तेन स्पृष्टास्तावतोऽनाव लुम्पन्ति परश्च पक्षस्तदधिकारी भवति । क्वचिच्च स्पृष्टा. क्षेत्राद् बहिस्तिष्ठन्ति यावन्न स्वयमपि तावतः प्रतिपक्षिणः स्पृशेयुः । निरीक्षकश्च सावधानं निरीक्षते यथा न कोऽपि प्रमादं (Fowling) कुंर्या- दिति । तादृशं प्रमादं पश्यत्ति चेत् क्रीडा पुनरारम्मयति । क्रीडाकाले क्षेत्रवहिर्गतो बहिष्ट्यः (Out) व्यपदिश्यते, क्वचित् पञ्चदरा विंशति र्वा जेयाङ्का भवन्ति । पक्षद्वये समानाङ्क-भाजि निरीक्षको वारमेकं पुनस्ती सेलयति । जिताधिकाङ्कच पक्ष जेतारं घोपयति । प्रतियोगिता-काले मुहूर्तमान' मध्यावकाशोऽपि भवति कुमाराणां विधामार्यम् । उभयपक्षप्रियाः क्षेत्रपरिधेबंहिस्तात् तिष्ठन्ति । ते स्वपक्षानुत्साह्यन्ति तेपा त्रुटीश्च बोधयन्ति । वहुधा दर्शकाना महीयान् संमर्दो (Crowd) भवति सायं रक्षा- पुरुषाश्च (Police) पाहूयन्ते । वहुकं वारदायिनमेक एव प्रतिपक्षी धरेदित्येव नियमो दृश्यते । भवति च तत्र वुमाराणा बलपरीक्षा । वलवत्तरस्तत्र भूयसोऽद्दानर्जयति। यदा कश्चिदपि पक्षो जयाभिलाषुकः कूटक्रीडामालम्बते, तदा कलिरपि पदं क्रोति । निरीक्षकोऽपि बहुधा प्रतारयन् कमपि पक्षमनुभवति ताडनम् क्रीडकानाम् । प्राणायामशक्तिरस्या क्रीडायामपरिहार्या । परपालीगत एव कश्चिदस्पृष्टरेखो मुक्तवासो ध्रियते चेल्लुम्पति सोऽप्यङ्कम् । कोऽपि बलयान धारक लत्ताप्रहारेण ताडयति पातयति च भूतले चेद् भूयसी रुक् तस्यापद्यते । अतो वर्जित-प्राय एव लत्ता-प्रहारः क्र्तरीबन्ध. (कंची) वा तादृशीषु क्रीडासु । वैमनस्य-प्रतिशोधनाय क्रीडिते तु बहुवारं क्रीडागण समरागण एव परिणमति । पक्ष-द्वये च केशाकेशि हस्ताहस्ति युध्यमाने सर्वः क्रीडारमो विनश्यति। रुचिरेय क्रीडा क्रीडिता चेत् शुद्धेन हृदा । अवाञ्छनीयोऽत्र कलहो विकास- श्चास्पा विधेय. । शरीरवलस्य विकासिकेयं व्ययविरहितेति सुगमा भारतीयानाम् । ।

·श्मशान-वर्णनम् अहो कीदृशं दृश्यम् ? एकत. पुरुषा अनेके विवर्णवदना अस्तव्यस्त- वसनाः शोचन्त उपविष्टाः, अपरतश्च सवक्षस्ताउन सतारक्रन्दनं रुदन्ति नायः सततरुदितोच्छून-नयना. । काचिन्मत्तेव, प्रमत्तेवोन्मत्तेव चेतेस्ततो विक्षिपन्ती करौ कदाचिद् धावति सरिति पातयितुमात्मानम्, अपरा च 'हा तात, क्व गतोऽसि, देहि मे प्रतिवचनम्, पश्येमा जननी विह्वला प्राणानगणयित्वा जले मुमूर्षन्तीम् । किमिति विस्मृता त्वया चिरम लालिता बाल्यत. स्नेह-परायणा भगिनी । कथ वा प्रभवसि त्यक्तु जनकमेन पलितशिरस त्वन्मुख चन्द्रदर्शनाप्त-संजीवनम् । अद्य मुपितं मे चक्षुः, केनारनीता मे करयष्टि.? केनोद्धृतो मे हृदयखण्ड. ? को लुण्ठति मम जीवनम् ? किं करोमि ? क्व गच्छामि हताशा ? कस्याधुना नवोदितमिव शशिन "वदनममलं प्रेक्षिष्ये, को मा सम्नेहमम्बेति भरिणत्वाऽलिगिष्यति,' इति तारतारं विलपति । कृच्छे ण ता सान्त्वयन्ति पावस्था द्विधा महिलाः । अये। केय वराकी किशोर्येवाष्टादशवर्ष-देशीया नवोद्भिन्न यौवनाऽनवद्य- लावण्य-कमनीयाऽचिर-विकच-कोकनदारुणच्छविकरतला विमुक्तवेणी-बन्धविकीर्ण- कुसुमप्रकरा गलितनक्षत्र-परिवर्धमानान्धकारेव निशा क्षोवेव, अपस्मार-ग्रस्तेव, पिशाच-भुक्त वापहृतमरिणरिव भुनगी चिरताडनभग्नकपाला बाला वृद्धाभिरनेकाभि. प्रयत्नेन धार्यते । हा मृष्टाऽपि सिन्दूर-रक्ताऽस्या. सीमन्तरेखाऽभिनव प्रज्वलित-मौभाग्य दहन-ज्वालेव दूरादपि दृश्यते । मन्ये, अचिरोढाया. अस्या. सपद्य व कालेन करालेन क्वलित प्रेयाद । अमी च पुरत. सकलैरपि करणरक्षतमपि विचेष्टं मानव शरीरं स्नपयित्वा वस्त्र-राशिरः पादावधि परिवेष्टितं निचिते काष्ठ-निवहे निदधति । अहह ! दीपितोऽ- परेण कृतानु सचट-चटाशब्दं परितो विस्फुरन् लेलिहानया करालया जिह्वयेव पपिलया ज्यालया पुरणपस्थिना मग्गा मेदस्वितामिव प्रजन् स्फूर्जता स्फुलिंग-निकरण रुचिमिव प्रकटयन् प्रवृत्तः शवमात्मसालतुंम् । अये. क एप नृशंस इव घातक इव सवर इव वह्निना ग्रस्यमानस्याप्यस्य वरावस्य कपालं वशकाप्टेन भिनत्ति । बलीया.

·(१५) ग्रही विलापोऽधुना बन्धूनाम् । नित्य वसन्तोऽपि तव साधु-परिचिता अपि तथा. विधाना दृश्याना वरुपयाऽश्रुकलुषा दृष्टि परिमृजन्ति । हा दग्ध प्राये परेते तृग्गमिव विहाय तथास्थितमेव त केचिन् सर्चल स्नाता प्रस्नाताश्चापरे गृह प्रति निवर्तने । सर्वेपा मुपे जगतोऽनित्यता, जीवनस्य क्षणभगुरता च चर्चाया विपय । एते गता , इतरे चाचिरेणवायाता । शिक्षयतीव ससृतेगतागत- प्रकृतिमिय भूमि । अहो ' सक्तमगलानामेकायतनमपि क्यिान् रौद्रोऽत्र विभावसु । शान्तिरप्यत्रोद्वेजयत्येव मन । न कोऽपि जीवन् वाञ्छवि स्वत इहागमनम् । प्राचीन-काव्येषु वर्णन श्मशानानामति भीपणम् । मालतीमाधवे तदीय प्रसगोऽतितरामुवेजको जुगुप्मितश्च । क्वचित् पिशाचाना कलक्ल, अन्यत ऋव्य- भुजा गृध्रानाम्, काकाना शिवाना वा ममर्द । एक्स्यापि मासखण्डस्य कृते परस्पर क्लहायन्ते । इतरच पिशाचाना शृ गारा दश नीया एव । शवमास भुानस्य प्रेत- रक्स्य वर्णन च स्वाभाविकमपि जुगुप्सिततरम् । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रयममय पृथूत्सेध भूयासि मासा- न्यसस्पिापृष्ठपिण्डाद्यवयव सुलभोन्युग्र पूतीनि पात , पर्यस्तनेत्र, प्रकटितदशन , दङ्कस्थादस्यि मस्थ स्थपुट-गतमपि व्यमव्यग्नमत्ति ॥ (मा० मा०) एवमेव क्षेमेश्वरस्य चण्डकौशिकाभिधाने नाटके । महाभारतेऽपि गृध्रगोमायु- सवादे श्मशानस्य वर्णन तथा विधमेव । यथा- प्रल स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् गृध्रगोमायु सफुले । ककालबहुले घोरे सर्वप्राणि-भयकरे । न चेह जोषित कश्चित्काल-धर्ममुपागत । प्रियो या यदि वा द्वेष्य प्रारिपना गतिरोदृशो॥ पर नाद्यत्वे तादृशी भीषणता जनानामन्तिम विश्राम-स्थलीषु । कातरतया काम विभेतु मानव न पर जुगुप्साया कारण तत्र लभ्यते, नगरेपु रमणीया श्म शान भूमय क्रियन्ते, ग्रामेषु च वहिस्तात् परिवज्यं गृहान् क्षेत्राणि च दूर विधीयन्ते । न तत्रापि तादृशी कुत्सिता स्थिति । काश्या मणिकणिकाघट्ट क्षणमप्यविरहिते शवरपि न तादृशी भीषणता प्रथेवेतेषु वणितपूर्वा । प्रतीते नगराद् ग्रामाद् वा बहिस्तात् कस्या मपि सिन्धोस्तटे तासा स्थितेरेतादृशी स्थितिरंभवत् । बहूनि वर्णनानि च रूढिकृतानि जग्ध्वा। प्रतरक परका- ·1 १६ ) पिशाचादीना ग्रन्थमात्रप्रसिद्धः। कापालिकानामघोरमतानुयायिना घ श्मशानानि सिद्धिभूमय. । मन्ये, पुराऽर्थलोभारकेऽपि धनपिशाचा दह्यमान एव शवे काष्ठानि जलेन निर्वाप्य विक्रयार्थमगृलन शवस्य चार्घदग्धस्य गृध्रादिभिर्दुर्गतिरेवाक्रियत । मर्वथा भावनाकृतेय भीषणता श्मशानभूमे। अन्यथा साहसिकानां न किमपि भय तस्याः, शरीरस्य निसर्ग-प्राप्तिस्थलीति कृत्वा नमस्तस्यै । -- ·कन्दुकावत्याः कन्दुक-क्रीड़ा (दण्डिनो दशकुमारचरितात) तावतोदरत रणितानि मरिणनपुराणाम् । प्रयासो जात-संभ्रमा 'प्राप्तवेयं भर्ट दारिका कन्दुकावती कन्दुक्-क्रीडितेन देवी विन्ध्यवासिनीमारापयितुम् । अनिषिद्ध- दर्शना चेयमस्मिन्कन्दुकोत्सवे । सफलमस्तु युप्मच्चक्षुः । प्रागच्च तां द्रष्टुम् । अमस्याः' सकारावतिनी भवेयम्' इत्ययासीद , तामन्वयाव चावाम् । महति रलरंगपीठे 'स्थितां, प्रथमं ताम्रोष्ठीमपश्यम् । प्रतिष्ठच्च सा सद्य एव मम हृदये । न मयान्येन वान्तराले दृष्टा, चित्रीयाविष्टचित्तश्चाचिन्तयम्-किमियं लक्ष्मीः। नहि नहि । तस्याः किल हस्ते विन्यस्तं कमलम् । अमुक्तपूर्वा चासो पुरातनेन पुसा पूर्व-राजश्च; अस्याः पुनरवद्य- मयातयामं च यौवनम् ।' इति चिन्तयत्येव मयि, मानघ-सर्वगात्री व्यत्यस्त-हस्त-- पल्लवानस्पृष्टभूमिरालोलनील-कुटिलालका सविमं भगवतीमभिपन्य भन्दुकमन्द- राग-रुपिताक्षमनङ्गमिवालम्वत । लीलाशिथिलं च भूमी मुक्तवती । मन्दोत्थितं च विश्चित्तुञ्चितागुष्ठेन प्रसृत-कोमलांगुलिना पाणिपल्लवेन समाहत्य हस्तपृष्ठेन चोन्नीय, चटुल-दृष्टिलाञ्छितं स्तवकमिव भ्रमरमालानुविद्धमवपतन्तमाकाश एवाग्रहीद , भमुञ्चच्च । मध्यविलम्बितलये दूतलये मृदु मृदु च प्रहरन्ती तत्क्षणं पूर्णपदम- दर्शयत् । प्रशान्त च तं निदंय-प्रहाररुदपातयत् । विपर्ययेण च प्राशमयत् ।। पक्ष- मृज्वागतं च वामदक्षिणाभ्यां कराभ्यां पर्यायणाभिघ्नन्ती शकुन्तमिवोदस्थापयत् । दूरोत्यितं च प्रपतन्तमाहृत्य गीतमार्गमारचयत् । प्रतिदिशं च गमयित्वा प्रत्यागमयत् । एवमनैक-करण-मधुरं विहरन्ती रङ्गगतस्य रक्त-चेतसो जनस्य प्रतिक्षणमुच्चावचः प्रशंसावाचः प्रतिग्रहती, प्रतिक्षणारूढ-विभ्रम-कोशदासमसेऽवलम्ब्य कण्टकितगण्ड- मुत्फुल्लेक्षण च मय्यभिमुखीभूय तिष्ठति तत्प्रयमावतीणं-कंदर्पकारित-कटाक्ष-सृष्टि- स्तदनुमाविलसित-लीलाञ्चित-5 लता, श्वासानिलावेगान्दोलितर्दन्तच्छदरश्मिजा- लीला-पल्लवैरिव मुख-कमल-परिमल-प्रहणलोलानलिनस्ताडयन्ती, मण्डल-भ्रमणेषु क्न्दुक्स्यातिशीघ्र-प्रचारतयाविशन्तीव मद्दर्शन-लज्जया - -पुष्पमयं पारम्, पञ्चबिन्दु- प्रस्तेपु पञ्चबाग-बाणान्युगपदिवाभिपततस्तासेनावघट्टयन्ती, गोमूत्रिकाप्रचारेषु घनदर्शित-राग-विभ्रमा विद्युल्लताभिव, विडम्व्यन्ती, भूपणमणि-रणित-दत्तलय- : १७."

·संवादि-पादचारम्, अपदेशस्मितप्रभानिषिक्त-बिम्बाधरम्, अस-न सित-प्रतिसमाहित- शिखण्डभारम् , समाघट्टित-क्वणित-रत्न-मेखला-गुणम्, अञ्चितोत्थित-पृथुनितम्ब- विलम्बित-विचलदशुकोज्ज्वलम्, पाकुञ्चित-प्रसूतवल्लितभुजलताभिहत-ललित- बन्दुकम्, प्रावजितबाहुपापम्, उपरि परिवर्तित-त्रिकविलग्नलोलकुन्तलम्, अवगलित- कर्णपूर-कनक-पत्र-प्रतिसमाधान-शीघ्रतानतिक्रमित-प्रकृतक्रीडनम्, असदुक्षिप्यमाण- हस्तपादबाह्याभ्यन्तरभ्रान्त-कन्दुकम्, अवनमनोन्नमन-नरन्तयं-नष्टदृष्ट-मध्ययप्टिकम्, अवपतनोत्पतन-नियंवस्थमुक्ताहारम्, अकुरितधर्मसलिल-दूपितकपोलपत्रभङ्ग- शोषणाधिकृत-श्रवण-पल्लवानिलम् प्रागलितस्तनतटाशुक्-नियमन-व्यापृतक-पारिण- पल्लव च निपद्योत्थाय निमील्य स्थित्वा गत्वा चैवातिचित्र पर्यक्रीडत राजकन्या । अभिहत्य भूतलाकाशयोरपि क्रीडान्तराणि दर्शनीयान्येकेनैव वानेकेनैव कन्दुकेनाs दर्शयत् । चन्द्रसेनादिभिश्च प्रिय-सखीमि सह विहृत्य विहृतान्ते चाभिवन्द्य देवी मनसा मे सानुरागेणेव परिजनेनानुगम्यमाना, कुवलयशरमिव कुसुमशरस्य मय्यपाङ्ग समर्पयन्ती सापदेशमसकृदावय॑मानवदन-चन्द्रमण्डलतग स्वहृदयमिव मत्समीपे प्रेरित प्रति-निवृत्त न वेत्यालोकयन्ती, सह सखोभि कुमारीपुरमगमत् ।

·एवरेस्ट-विजयः साध्विदमुक्तमभियुक्तः "नास्ति किमपीहासाध्यं साहसिकानाम्" इति । प्रास्केवलं बुद्धिबलाद् विवेकाच्चेतरं प्राणिजातं जयन् मानवोऽधुना वर्धितोत्साहोऽजेयां दुर्घषों च प्रकृतिमपि जेतुकामो नवनवानि साहसकर्माणि समाचरति । मूलं च तत्राजेय- विजिगीपा । तथाहि :- किमपेक्ष्य फलं पयोधरान् जनतः प्रार्थयते मृगाधिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसा सहते नान्य-समुन्नति यया । सैव प्रवृत्तिरेवरेस्टविजयप्रेरणादायिनी । अस्मिन् युगे दुस्तरान् नदानिव दुरा. रोहारिण पर्वतशिखराण्यपि भूयोभूय भारोहुँ यतते मनुजः । प्रकृतेराह्वानमिव प्रत्युत्तरपति स:। हिमालयस्योच्चतम २६००२ चरण(Foot) परिमितोत्सेघमदः शृङ्ग तिब्बत- भाषायां "चोमोलुङ्मा" संज्ञयास्यायते । वेषांचिन्मते तदेव गौरीशंकर-नाम्नाऽपि व्यवह्रियते । पग्लिशासनकाले राधानायनामा भूनिरीक्षणविभागस्य (Surveydepartment) कर्मकरः गणितबलेन सर्वोच्चतम पर्वतशिखरमिदमित्यबुध्यतामा- रणीच्च 'स्वाध्यक्षमेवरेस्ट-नामानं भवत्संशयवास्य गिरिशृगस्य व्यवहार उचित' इति । धन्या चाटुकारिता भारतीयानाम् ! क्वेदानीमांग्लशासनम् ? वासी चंवरेस्टसंशोs धिकृतः । परमद्यापि तस्यैव नाम्ना व्यपदिश्यते तददिशिखरम् । सततमतुलहिमानी-कृतावरणमिदं शलशिखरं पिच्छिलगण्डलिदुरारोहं झझ- ररावश्रुति-सुखानां निराणां फेनराजिभिद्वैगुण्येनवलक्षतामापादितं रवि-शशि- करोद्योत-द्विगुणित-भायुतं चिरादाह्वयते पर्वतारोहरसिकान् साहसिकान् । नेपालरा- ज्यस्य त्रिविष्टपस्य (तिब्बत ) च सीम्नि वर्तमानमिदमुभयतोऽपि गम्यम् । परं पूर्वा- पेक्षया परमति-दुष्करं कठिनारोहवत्त्वाद् । निरन्तरतुपारपातः प्रालेयराशि-शिशिरित- वारया-चक्रश्च भीपणां विपदमनुभवन्त्येतदारोदुकामा जनाः । पाश्चात्येभ्य एतादृशानि परमसाहसिकानि कार्याण्यतितमा रोचन्ते इति त एव गौरीशंकरविजयसूत्रधाराः ।

·( २० ) प्रादौ सर झासिस यंग हस्बन्डसज एतदारोहणायायतत । १८६६, १६०६, १९०६ तमेषु खोप्ट-वपु स गिरिशिखरमिदं विजेतुमुदसहत, पर व्यरमतास्मात्कार्यादनुपलब्ध- माहाय्य । अमफोऽपि तत्प्रयासे पश्चाद्-वतिन प्रारोडारस्तदनुभवानुपायुञ्जत । सर्वप्रथम बस-संशः सेनानीः १९२१ तमे वर्षे शिखरमिद जेतु दलमनेषीत् । प्राग्ल-देशस्यानुभविन भारोहिणस्तत्सदस्या अभूवन् । नेपाल-त्रिविष्टप राज्ययोः शिक्यमय-(सिक्किम) शासनस्य चानुमतिमुपलभ्य दलमिदमभिगौरीशकरशिखरमयात् । पिविष्टपवासिनो देव-भावेन पूजयन्त शिखरमिद न जात्वक्राम्यन् । पचविशति-सहस्र- सख्य-चरणमित प्रदेशमारूढा भप्योपजनस्य (माक्सीजन) न्यूनत्वादुत्तरोत्तर लघीया. श्वसनो न प्रारिणतुमासीदलमिति न प्राभवन् शिखरमधिगन्तुम् जडिम्न. समीरस्य पातिशयेन परावर्तितु वापिता मासन् । तदीयानुभवस्य सारः पर्वतशिखरस्यास्य वैशाखज्येष्ठमासयोर्न गाहपटक एवारोहण सभवतीति, परमुत्तरकालिकाभियातृणा कृते लाभप्रदोऽयमभूत् । प्रागामिन्यपि वर्षे तस्यैव नेतृत्वे त्रयोदशगौरागा पारोहिणः पण्टिना भारि- पाणाम्, विशरयुत्तरेण शतत्रयेण च वेसरादि पशूना साधं मई-मासस्य प्रथमदिने रागन बनाम स्थानमासेदुः, त्रयोविंशति-सहस्र-चरणं यावद् गन्तु धासमन्त । परमोपजनस्पोनता-यायोश्चातिमूक्ष्मता हानिकरीति ते तव चतुर्थ-शिखरेऽतिष्ठन् । मयमारक: राह चत्वारो गौरागा पने गन्तु प्रवृत्ताः, पर अमिक-चतुष्टयस्य रुग्णतया तनु निवत्यं स्वयं पञ्चमे शिविरे न्यवात्सुः । अन्येच च तेषामप्येवो रोगेण प्रस्त इति अयस्तमपि तत्रय परित्यज्य मने गन्तु प्रवृत्ता.। यावान्ते पचचत्वारिंशदुत्तर-पविशति- सहस्राणि मनवसताना परणानामारोहन्ति सावदेव दिनायसानकाल. रामाससाद । न घनावस्थान सम्भवतीति धतुशिविरे गमनं सुरक्षाया अपरिहार्यमासीत् । प्रवृत्तान ते नवरदरोड्न कश्चिद् यथा हिमे स्सलति । प्रालम्बितरज्जयः पृच्छुणावरह शिविरं प्राप्नुवन् निशा प प्यरयाययन् । मन्येद्य स्तान्निववं तत्स्थाने समरवेल, मलेरी, बापच पतुर्दश-राहचरः सहारोमुपमय . शिविरादेय मिषौवदानवो- पहिता पमपंन् । तुहिनस्य मृदुतया तत्र मग्ननाशंया पदे पदेऽवतंत । यदा घरगाना महत्यमेवायामिप्यन्, मलेरी विश्रामयाम. गिलामेयामधिष्ठायोपाविशत् । पपस्मादेव विस्रोटगूपर शिला सा मुवि न्यमग्नत् । यो यसरमा तया मलेरी पारपंचित ररसारमानम् । मन्येऽपि स्वयं निराम्यन, परं हन्त ! राप्त मारिसा परापास्तव मृता । हतारा पारोहिणः पापाएमयं ते स्मारवं निर्माण संस्थाप्य प यापूर्ण- पामा एप ग्यवान्त। पमितुमरंगोनविविगतमे वरपरे रोनं पापिकिमान्यामनी मई मागे पुतरिय शिसरमम्पपाद । भरय सुयं एव यस्याः पगरोहणे दया मागन् ।

·(२१) ते स्थाने २ निरमिमताश्रयशिविराणि, पक्षमन्त प सप्त-विशति-सहस्राणि पदानामा. क्रान्तुम् । परं सहसा समरवेल: शत्यातिशयकृतेन पासेन पीडितः, नाटनश्च तिमिरदोपा. देकमपि वस्तुद्वित्वेन लक्षयितुं प्रवृत्त इति पोडश सतोतराष्टाविंशतिसहस्राणि पदानां गतोऽपि मृत्युभयात् परावर्तनाय बाध्यतामगात् । मलेरीः एकविंशति-वर्ष-देशीय इविनश्च सहोषजनोगतावन्येच रारोढुं परं सहसैव नीहारपाताद् धनागमनाच्च मृतो मार्ग एय । तदा द्वितीयमहासमरावधि वृताः सक्ता अपि प्रयासाः विफलतामेवाभजन । द्विपंचाादुत्तरकोनविंशतितमेऽन्दे स्विट्जरलैण्ड-देशात पुनरेफममियातदलं समागच्छन् मार्गदर्शकत्वेन च तेनसिंह शेरपाजातीयमवृणात् । स रेमेन्ट-लेम्बर्ट-संज्ञके. मान्यतमेन सदस्येन सह प्राभवदप्टाविंगति सहस्राणि पंचदशोत्तरं शतकद्वयं च चरणानामपिरोदुम् . ऐच्छच्च शिष्टमपि संपयितुम् । परं हा रे मात्सर्य ! येन वशीकृतो दलाध्यक्षो नानुजानादिमं भारतीयं शिखर-विजयश्रेयोभाजनं भवितुम् । दुर्मना मनेन व्यवहारेण तेनसिंह अागामिनि वर्ष प्रांग्लदेश्याभियानदलाध्य- क्षेण सेनान्या हण्टेन भूयः साहाय्यायामन्धितः सत्यावश्यक त्वेऽनुमतिमेकाविनोऽपि शिखराधिरोहणास समयमकरोत् । नेता च सहमिदं स्वीकृत्याधिकृतसदस्यता तस्या- न्वमनुत पर नास्य चर्चा धूटनीत्या व्यधात् । अन्ततो हिलेरी-संज्ञकेनान्यसमेन सदस्येन सह तेनसिंहः पिचाशदुतरे कोनविंशतितमे हायने गिरिशिखरमजित-पूर्वमिदं विजित्यैव व्यथाम्यत् । नेपालाभिजनोऽपि दार्जिलिंग-वासाद तेनसिहो भारतस्य नागरिक इति तस्य विजयो भारतस्यैव मानं वर्धयतितमाम् । कस्य नाम सत्कारस्य भाजनता न सोऽग- मत्तदवधि ? भारतराजधान्यामितरस्थानेषु चाधिगतातिमान प्रांग्लदेशाधीश्वर्या सपरिजनो लन्दन-नगरे निमन्त्रित. पुरस्कृतश्चाभूत् । मधुना भारतीय पर्वत-रोहए. गोठ्या निर्देशकः सन् भारतीयान् शैलाभियान शिक्षयति । किन क्तुं शक्ता भारतीया उत्सहेरंश्चेद् ? युवकाना प्रेरणादायकमिद कर्म तेनसिंहस्य । अस्मिन्वऽपि दलद्वयेनंतदभियानं कृतम् । तत्र चीनाः स्वसाफल्याय विक्त्यन्ते पर न ज्ञायते, किमत्र सत्यम् ।

·कल्पिता विमान-यात्रा आसीत् तापसी निशा दीर्घतरदिवसकृत-सविभागेव तनीयसी, स्थवीयसी चास- रति समीरणे, पटीयसी मुहुरताम्यमानरसरसातृपोद्बोधने, लपीयसी च निद्राणशिशु- रुदित-विहित-कर्णज्वरे । अध्यास्त गगनशयनं सकल-दिशा-प्रसारित-करश्चन्द्रिका- धवलितजगतीतलो मज्जयन् भुवन धवलिम-सागरे तारा-सनाथो निशापतिः । स्ति- मित-गुणे नभसि, कुलायकवलिते विहगकुले, निर्मक्षिके भषणंपर-कोलेयक-कृत-जागर च जनपथे, भुगगगणपीत-शेष इव दूरागमन-जनित-श्रान्ति-हतगताविव च मन्दं वाति- वाते, विसर्जित-सक्लकरणीयः सपरिजनोऽहं हर्म्यपृष्ठमध्यासिपम् । पतित एव । चास्तृतास्त रणीये शयनीये, विगत-तापानुकलिते चिराभिलपिते जडिमनि विलय-काम इव सपद्ये व प्रतीक्षमाणयेव निद्रयाऽलिगितोऽभवम् । सुखसुप्तश्चाहं नाज्ञासिप क्व वर्त इति । अथातीते निशीथे शयान एवान्वभवम् कस्यापि महणतो पहसित-नलिनीद- लस्य रमणीकरस्य जनितरोमहर्ष स्पर्शम् । पालोकयं च कामपि निशाधिदेवतामिव प्रफुल्ल-सारवा, प्रहसितामिव शुचिस्मिता, चन्द्रिकामिव विकचकुमुदकर्णपूरी लाव- ण्यापहसित-सुररमणीरामणीयका शनैः शनस्तनी स्पृशन्ती प्रमदाम् । दृष्ट्वंव च चक्ति इव, स्तब्ध इव, जडित इव, तन्द्रित इव, विसंज्ञ इव न प्राभवं किमपि प्रतिपत्त निभालयन्, केवलं विस्फारितेन चक्षुपा मूर्तिमतीमिव सुन्दरताम् । न जाने पव गता तदा सदागतिमपि परिभवन्ती मनसश्चपलता, विलीना पस्मिन्नपि महा- मोहाम्बुधाविन्द्रियाणा स्फुरणा, कृतकृत्यतामलभत रप्टमादर्शनीयं नयनयुगलम् । तया स्थितं पविस्मयसागरे निमज्जन्नम्, पिवन्तं चाकण्ठं तदीयरूपसुधा मा स्नपयन्तीव स्मितरसदृष्टिमि, उज्ज्वलयन्तीवोन्मुद्रितमुखकमल-संपुटाद् विगलितेन विद्य दय ति- सरोन दन्तरोचिपा, प्रक्षालयन्तीव च नयनसितिम-सरित्-स्रोतसा, पलकण्ट-यावली. मपरयता मधुरतया मम श्रवण-युहरयोवंचोऽमृतमुदगिरत्--विमिति ससे ! न परि- चिनोपि मां वेत-दीपव-निलया तव बालससी मंजुलाम् ? चिरात् स्मरन्त्या मपि न भवान् नपनगोचर इति मनोज्वरं जुपारणाम प्रणिधानेनेह स्थितं भवन्तम- बोषिपं रणरणार-प्रपरिणता प सज्जित-नमोरपोदचलम् प्रमु देश प्रति । मपि पुरालिनी ( २२ ) ·है . दीर्घपक्ष युगल ( २३ ) से लोक-यात्रा ? विमिति जोपमास्से १ एहि, यापय दिनानि विगलितचिन्ता- ज्वराणि धिकृत पुरन्दर-पुर-कामनीय मम पुरे विहरन् । अत्तमिह मक्षिकानि- चयनिचिते होश्यारपुरे मरावतकणंदोणारव शुखा । इति वदन्त्येव विमपि गल्पितुम- प्रभवत्येव मयि विचारयत्येव 'केयम् , बुत इयम्, कपमिह समागता, मिमिति चिकी. पितमस्या , बालमख च मा भणति, नाभ्युपगच्छामि चिर स्मरन्नपि परिचितामि- माम् । मोहिन्यस्या प्राकृति । कुत्रेय निनीपति माम् ' न प्रभवाम्यात्मन । गते च मयि का दशा भविष्यति शिशूनाम् । किं प्रतिपत्स्यते वरावी गेहिनी ? कि वा विचारयिष्यति तत्र मदान् जनक | घरमे वयसि स वर्तते' इति बहुश सा सबल हस्तग्राह जमाहाचरम् च रहिस्तात् । मन्त्रमुग्ध इव चाहमुदचल मणिरणित- मुग्धमजोर-निक्वाणप्रतिस्वनिनि पपि तामनु । निष्कान्तेन च भवनाददृश्यत प्रसारित- गमना भिमुखतया सघधत्वारराब्द विशालकाय नभोयानम् । अपावृते च तद्द्वारे द्विज इव वैनतेयोदरे सकौतुक प्राविधाम् । मामनु च साऽप्युत्प्लव- मानेव सोपान-पये प्रविश्य द्वारे समजीघटत् । मयैव सहैवस्या मसणतरतूलिकाऽ- पपापा सुनमासन्द्या (स्प्रि गदार चेयर) उपाविशद, प्रतीक्षमाणमिव चावयोरुप- वेशनम् अगीकृतव्योमयान यानमुदपतत् । उच्चलति च तस्मिन् सहसाऽहतोऽपि सरभ- सोपतनाघातेन पतनोन्मुखोऽपि पूर्णनाभिमुखोऽपि तस्या स्पर्शापधेन प्रबोधित चैतन्य इय समाहितोऽभवम् । ततस्तस्या वार्तालापेषु सदानितमना नभसि विचरन् जालमार्गण बहिव्यं लोकयम् दृष्टयाश्च सक्लमपि ज्योतिर्मण्डल विभासयितुमिव प्रवृत्तमिद भुवन-सलम् । क्षीरस्तिग्घा पीयूपवर्षिणी कौमुदी दिगाभोगेषु शिखरिशिखरराजिपु, का तार- प्रान्तेषु, निद्राणकेसरि-घोणास्वरघोरासु गिरिगुहासु, सुप्त पतत्रिगण-द्विगुरिणतश्यामलि- मनि तरुलतापण्डे, उद्यानवीयीपु, प्रतोलीषु भवन मूर्धसु, लतामण्डपैपु, निमृतसुप्तक्षेत्र- पालासु केदारपालीषु च सुख स्वपन्तीवारोचत । क्रीडनकानोवा लिहानि हारिण, रजतरेखा इव शान्ततरग लेखा सरित , मणिगुम्फितदलानि क्रीडापर्वतक्ष पानीव हिमकणचितानि तरुलता गुल्मानि, पुत्तलिका इव नरनार्योऽदृश्यन्त पृथिवीस्थिता । वान्तपूमा सविषेव काल-भुजगी न्यभाल्यत कुटिल धावभाना धूम्रशकटी। क्वचिदुद्ग- मनाभिलापुका सोत्कण्ठेव गगनस्य धरणी प्रत्यस्मानुच्छ्वसन्तीव, क्वचिच्च पवत- शिखराणि परिरभमाणेव, क्वापि च लीयमानेव वसुमत्या शैलराजिरपरत्र च प्रति- दिशि घावमानेव तरुपरम्पराऽन्यत्र च शालानीवारण्यानि परतश्चारण्यानीव केदार सरणिपालक्ष्यत । सुधापूरस्नात इव निखिलेऽपि दिगाभोगे, चन्द्रिका-चन्द्रिते नभोमडले नीलाऽपि सपालिप्तेव मेघराजिरवर्तत, जलपरमण्डलगते च व्योमयाने जालमार्गमा- ·( २४ ) - . च्छादयति नीहार-राशी छन्ने इद चापी न किमपि निभालयितुं प्रामवताम् । रजत- फसायित, सुपापिण्डायितः, क्षोरफेनायित , दधिपत्रायितो नीलनीले वियति सुतराम- भासत निशावल्लभ । प्रतिकान्ते च दीर्घतमे पथि सैव निर्दिशन्ती किमपि मृणालललिते नागुलि- नाऽधरतलच्छरितया दन्तत्विषा द्विगुणयन्ती कौमुदीप्रवाह मौन-जननी विस्मिति-मुद्रा ममालुम्पद । सखे, न पश्यसि कि परस्तारिक्षतिजचुम्बि धवलधवलगिरिशिखरमुत्तरस्या दिशि अवोनीकृत-हिमाचलो युगशतात-हिमानीचयेन, अधरित-पय शस- सुधा शुक्ति-धवलिमा जडिम्नश्चरमा भूमि , प्रसूतिराश्चर्याणाम, कौतुकालय साहसि- कानाम् उत्तरी ध्रुव प्रदेश । इममेव पुञ्जीभूतमिव सकल-ब्रह्माण्ड-शुभ्रताया राशिमिव श्वेतिम्नो यथागुरण श्वेत-द्वीपमिति वदन्ति जना । वर्षशतनिचितेन शैवाल- जालेन शावलायितमिद हरित-द्वीपतयाऽपि (Green Land) व्यवहरन्ति । पुराननुमेयमात्रा पाश्रित-तुषार-कृत-जडिम-भीतो न मानव समस्पृक्षदिमा भूमिम् । पर चरमामुन्नति प्रजति विज्ञान-तत्त्वे परिवर्धिता सीमोत्साहोऽहमहमिकया चात्रत्य- हिमगुहागर्भ खनिजनिधिमपारममेयम दृष्टमश्रुतमात्मसात्कत लालसावश्य-हृदयो नरोऽद्य ममपि प्रदेश दूपयति पदस्पर्शेन । घनकुहाखिली-कृतेऽत्र विषये चाकचिक्य- प्रसूविस्मयावहोऽवस्य श्वेतोऽन्धकारी येन मनीषिणामपि मनो निमज्जति महामो• हाम्बुधो । कुरु तावत्समीपेन तस्सवं चक्षुषोर्गोचरम् । इति वदत्यामेव तस्या सहसव स्फोटित-कर्णकुहर सगडगडाशब्द घनाधन- घटाटोप-विस्फूर्जित सहकृतो ह्रादिनी, निर्हाद सहसवाजृम्भत । सकल-दिगाभोगवधिरी- करणपट्ठभाकारध्वनीना शतघ्नीना विस्फोट इव समजनि । समकालमेव छिन्नपुख , लूनगुण्ड इव गजपति , हुतमणिरिव विपपर, स्थानच्युतेवोल्काऽसयत- सफटफटा ध्वनि-स्फुटित तैलकुप्य यान स्वतोदीप्त-वह्नि ज्वाला-जटिल भूमिमभिचस्खाल । तदाघातनिहतो यावदह लोचन उन्मीलये, तावद् भूमिपतित विस्मितया समकाल प्रबुद्धया गृहिण्यो पहस्यमानमात्मानमलोकयम् । इव खेचर चलनयन्त्र ·क्ल. क्रिया-सिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे (अम्बिकादत्तव्यासस्य शिवराज-विजयात) मामोऽयमापाढ , मस्ति च साय समय , अस्त जिगमिषुभंगवान् भास्कर सिन्दूरद्रवस्नातानामिव वरणदिगवलम्बिनामरुण वारिवाहानामभ्यन्तर प्रविष्ट । पिकारचाटकररुतं. परिपूर्णेपु नीडेपू प्रतिनिवर्तन्ते, वनानि प्रतिक्षामधिकाधिका दयामता क्लयन्ति । अथाकस्मात् परितो मेघमाला पर्वतश्रेणीव प्रादुरभूत, क्षण सूक्ष्म-विस्तारा, परत प्रकटित-शिखरिशिखर-विडम्बना, अय दशित-दीर्घशुण्डादण्ड-मण्डित-दिगन्त- दन्तावलमयानकाकारा, तत पारस्परिक-मंश्लेष-विहित-महान्यकारा समस्त गगनतल पर्यच्छदीत् । अस्मिन् समय एक पोडशवर्ष-देशीयो गोरो युवा हयेन पर्वतश्रेणीरुपम्युंपरि गच्छतिस्म । एष सुधरित-दृढशरीर, श्याम-श्यामगुच्छ-गुच्छ, कुञ्चित-कुञ्चितं क्चक्लाप कमनीय-वपोल पालि , दूरागमनायासवशेन सूक्ष्म-मौक्तिक्पटलेनेव स्वेद- विन्दुव्रजेनाच्छादित-ललाट-वपोलनासाग्रोत्तरोष्ट, प्रसन्न-वदनाम्भोज-प्रदर्शित दृढ- सिद्धान्तमहोत्साह, राजतसूत्र-शिल्पकृत-बहुल-चाक-चक्य-वक-हरितोपणीप-शोभित , हरितेनैव च कञ्चुकेन प्रकटीकृतव्यूढ-गूढ चरता-कार्य , कोऽपि शिववीरस्य विश्वासपात्र सिंहदुर्गात् तस्यैव पत्रमादाय तोरण-दुर्गप्रयाति । तावदकस्मादुत्पितो महान् झञ्झावात , एक साय-समय प्रयुक्त स्वभाववृत्तोऽ न्धकार, स च द्विगुणितो मेघमालाभि । मभावातोघृतं रेणुभि , शोणपत्र , कुसुमपराग शुष्क-पुष्पैश्च पुनरेष द्वैगुण्य प्राप्त । इह पर्वत-श्रेणीत पर्वतश्रेणी, चना वनानि, शिखराच्छिखराणि, प्रपातात् प्रपाता, अधित्यकातोऽधित्यका, उपत्य- न कोऽपि.सरलो मार्ग, नानुभदिनी भूमि , पन्या अपि च नावलोक्यते, क्षणे क्षरणे हयस्य खुराविचक्करण पापापखण्डेपु प्रस्खलन्ति, पदे पदे दोचूयमाना वृक्ष- शाखा सम्मुखमाघ्नन्ति, पर हदसकल्पोऽय सादी ने स्वकार्याद् विरमति । परित सहहहहाशब्द दोधूयमानाना पर सहस्र-वृक्षाणा, वाताघात सजातपशपाण पाताना .( २५ ) . मात उपत्यका, . - ·( २६ ) प्रपाताना, महान्धतमसेन ग्रस्यमानानामिव सत्त्वाना अन्दनस्य च भयानकेन स्वनेन कवलीकृतमिव गगनतलम्, पर नैप वीर स्वकार्याद पिरमति । पदाचित् किञ्चित् किञ्चिद् भीत इव घोटक पादाम्यामुत्तिष्ठति, कदाचिच्चलन्नवस्मात् परिवर्तते, कदा- चिदुप्लुत्य च गच्छति, परमेप वीरो वल्गा संयच्छन्, मध्ये मध्ये संधिवस्य स्कन्धौ कन्धर च करतलेनास्फोटयन् चत्वारेण सान्त्वयश्च न स्वकार्याद विरमति। तावदा- रब्धश्चञ्चच्चञ्चल-चामीकररेखाकाराभिश्चञ्चलाभिरपि स्वचमत्कार । यावदेवस्या दिशि नयने विक्षिपन्ती, कर्णो स्फोटयन्ती, अवलोचकान् कम्पयन्ती, वन्यास्त्रासयन्ती, गगन कर्त्तयन्ती, मेघान् सौवर्णक्पयेव घ्नती, अन्धकारमग्निनेव दहन्ती चपला चमत्करोति, तावदन्यस्यामपि अपरा ज्वालाजालेनेव वलाहकानावृणोति, स्फुरणोत्तर स्फुरण गर्जनोत्तर च गर्जनमिति पर शतशतघ्नी-प्रचारजन्येनेव कन्दरि-कन्दरा प्रतिध्वनिभिश्चतुर्गुणितेन महाशब्देन पर्यपूर्यत सारण्यानी, परमधुनापि देह वा पातयेय कार्य वा साधयेयम् इति कृत प्रतिज्ञोऽसौ शिववीरचरो न निजकार्यान्निवर्तते । x x अथ किञ्चित् स्रोतस्समुल्लघमानोऽस्य तुरग कस्यापि दोधूयमानतरो शाखया तथाभिहतो यथोच्छलन् भूमी पपात सादिन चैकता समपीपतत्, किन्तु तत्क्षणादेव सादी समुत्थितो वाजिनो वल्गा गृहीत्वा सच्चत्कार ग्रीवा पृष्ठ नास्फोटट्याज्ञासीद् यद- श्व स्वेदै स्नातोऽस्तीति, तत् चक्षुषो विस्फार्य पार्श्वस्थपलाशिन निपुण निरीक्ष्य तच्छाखा- यामेव कानिचिन्निजवस्तून्यासज्य दक्षिण-करधृतरश्मिरश्व शनै शन परिभ्रमयितु मारेभे । अश्वश्च फेनान् पातयन् , कन्धरामुळूनयन् , हेपारवश्चिरपरिश्रम प्रकटयन्, प्रस्यन्द-जलसिक्तभूभाग , पमुत्सृष्टपुरीप , शुष्क-स्वेदी मुहूर्ताद्धेनैव विस्मृत परिश्रम सगतिस्तम्भ खुराग्रभूमिमुत्खनन्, कर्णावुत्तम्भयन्, लाङ्गल लोलयन् सादिनो दक्षिण- देशे पृष्ठ निकटयन् पुनरेन वोडु परतो धावितु च समीहा समसूसुचत् । तावदकस्सात् पूर्वस्यामतिरक्ताति प्रलम्बाति भयानका सकडकडा-शब्द सौदामनी समदेदीप्यत, तच्चमत्कार-चकित चाश्वमेप यावस्थिरपति तावत्सतडातड-शब्द पूगस्थूलै विन्दु- भिर्वपितुं मारब्धो मघवा । पर रामकार्यार्थ प्रतिष्ठमानेन मारुतेनेव न सह्यते कार्य हानि शिववीरचरेणातत्क्षणमेवासो पुन सज्जीभूय, समुत्प्लुत्य घोटक पृष्ठमारोह । घोटकश्च पुनस्त्वरित-गत्या प्रचलित । यदा यदा विद्युद् विद्योतते, तदा तदा पन्था अवलोक्यते, तदनुसन्धानेनैव वाहोऽय गिलातलानि परिकाम्यन्, लता प्रतानानि त्यजन् स्रोतास्युल्लघमानो गर्ताश्च परिजहदुच्चचाल । तावद् दूरत एवावालोक्यत तोरणदुर्ग- दीप । इतश्च चरस्य॑तस्य दृढ प्रतिज्ञता, निर्भीकता, सोत्साहता, स्वामिकार्य साधन- सत्य सक्ल्पता च परीक्ष्येव प्रशशाम वृष्टि , अम्लवलेन च दुग्धमिव खण्डशोऽभून्मेधमाला, दहशे च पूर्वस्या कलानाथ ।

·( २७ ) मय क्षरोनेव पर्वत-नदी-वेग इव निजंगाम भम्झावातोत्पातोऽपि । ततो मूतनवारिधारा-क्षालन-प्रक्ट-परम-हारित्याना पर वोटि-वीरपटल-परीतानामिव सम- वलोक्यत लोचन-रोचिका शोभा पलासिनाम् । सादी च चञ्चच्चन्द्रचमत्कारेण द्विगुणितोत्साहो माभूद् द्वार-रोघो मद्गमनात् पूर्वमेवेति सत्त्वर-सत्त्वरो भिल्लीरव- मिश्रित-कवच-शिजित, वापंवारि-ग्रज-विधूत-स्वेद बिन्दु-सन्दोह , साधुवाद-सर्पित- हेपमाण-हयोत्साह सपद्यवतोरण-दुर्ग-यामिक पादचार-परिमदिताया भुवि समाजगाम।

·मम भारतम् ? अहो इयं मम मातृभूमिः, मानव सभ्यताया माद्याऽवतारस्थली, प्रकृते-विहार- यनी, प्राचीनतमाया मायंसंस्कृतेः क्रीडांगणं भारतम् । त्रिषु दिक्षु प्रस्तावस्य चरणी स्फार-कल्लोलजालद्योतयन्निव स्वं मोदातिरेकं हिण्डीर-पिण्ड-छलेन गृहीत-नमल्य- कल्पो महार्णवः प्रक्षालयति सश्रद्धम् । कुमुम-भर-मन्थरा नव-वल्लरी किसलयच्छलेन गृहीत-चीनाशुका लालयन्तीरिव सततवंक्रमणपराः पतंगिका पानगोष्ठीमिवानुभावयन्ती 'चञ्चरीकान् प्रसाधयन्तो विविधवर्णकः सुमनोनिवर्हः पड्ऋतय पाराधयन्ति यत् पुष्पाञ्जलीनिव समपंयन्तः । उत्तरेण चास्य धवलधवलाःप्रालेय राशिच्छलेन रजतशिला- 'जटिता इय, वन-घटिता इव मनस्वि-मान-गिरय इव दुलंघ्याः शृंगपरम्परा वहन समु. दित-दिनकर-कर-निकर-प्रति-फलन-विहित-चाकचिक्यो हिरण्य-संभारमयतामिव दधानो हिमाचलो मुकुट इव राजते । विविध-तरु-लता-खण्ड-मण्डिता निदापदिवसेष्वपि वजित-रवि-किरण-प्रवेशाः सतत-यत-निझर-झर्झराराव-मुखरित-प्रदेशा गहनोद्दे शाः, मलील खेलयन्त्य इव ऋजुकुटिल-मपिण्य. सपिण्य इव फेन-राजि-पाण्डुराः स्वच्छता-च्छ- टामिव प्रवासयन्त्योऽ संख्याः सरित: सरसयन्ति यदन्तरं स्नेह-परम्परा-मिवान्न-राशि च जनयम्ति । स्निग्पश्यामाः क्वचिदपरतो भीपणाभोगरूक्षा'शीततमा उष्णतमा- श्च, समा दिपमारच, पावना भपादनाश्च, मनूपा मरुसिक तिलाश्च, शस्यश्यामला जार. वध्वश्च, लक्ष्मी-विलास-दुलं लिता दोगत्य-कलुपिताश्च नाना संख्याः प्रदेशा मस्प नेकविध महिमानं प्रतिपादयन्ति । पत्रय सरस्वती सारस्वत-विलास-ललिता 'वाजेभिर्वाजिनीयती' यस्यास्तटेऽविपटे तपोधन-संपटे पुप्पत चिरं मिठादिभिः ऋषिभिवेद-पोपः । मनव तमसा यस्या- स्नरल-तर-सीर-यातस्तपित-मनीपोगायत रामायणं बाल्मीकिः । मत्रय भागीरपी रोपसि पस्परमनु टैपायनः पुराण-संहितां महामारतं घ निममे । मस्या एव कुसेर. जायन्त मापात् । प्रमुसा दिग्जयिनः, सस-दल-दसनमलीमम पाण-पाएयोरजुन- सामा भटा, हनूमद्-भीष्म प्रमतयो ब्रह्मचर्य बताः, प्रतापभिवानी-तिसक पुर्या (२८) ·( २६ कमला, मुस-सु-मो- स्वावल्य भक्ता । अवाजनि रामभद्रो भद्रवर्मा भार्यापहरण कलस-पालीकृतं दशवदन- मुख शालयन् खड्ग धारा-जले । एपंव रगस्थली वैविश्य चित्रित-धरित्रस्य योगि- राजस्य श्रीकृष्णस्य येन गीता ऽद्यापि गीता हरति जनमानस-सचित मोहान्धतमसम् । प्रवासन्नम्मला मलघु विलासा प्रचपलाश्चपला, प्रहमवाहना हस. वाहना, पातिव्रत-प्रत-धुरीणा सिंहवाहिन्यो दुर्गा, अनवला प्रवला, पहसिव पप्रिन्य पगिनीप्रभूतयो महेला हेलानिजितरिपुमदा । इहैवाचरदास- फखान निशितासि विलास-रश्वशफ-पलुपानन बहुशोऽविजित-दुर्गा दुर्गा । मस्यामेव भुवि समजनि सतनुरिव भारतभाग्यलक्ष्मी पौरुपलक्ष्म-भूपणा साकारेय लक्ष्मी लक्ष्मीझांसी-दुर्गाधिदेवतेव महासमराषिप्ठात्रीव या स्वकोप-कुटिल 5 भगराहुणा गोरण्ड-दुर्मद-दोपायर मूल ग्रास जप्रस । इयमेव परणी प्रबलस्वातन्पभावनाधी- कृताग्ल शासनस्याहिंसरप्राणस्य गुणगण-जन-सम्मोहनस्य मोहनस्य गान्धिन । हा तदेव सदपि न तदिव भारतमद्य । क्वा धुना तदसाधारण पौरुष पुरपेपु? न सा निष्ठा नारीपु, न सा विद्या विद्वत्सु, न तत्साहस साहसिकेपु न बन्धुता बन्युपु, न मैत्री मित्रपु, न करुणा मारुणिकमन्येषु, नौदार्य स्वौदार्य-प्रख्यापकेषु । न जन- वात्सल्य जननायकेषु, न कर्मठता कर्मचारिपु, नाचायंताऽनार्येषु, न शिक्षाषिता शिक्षार्थिपु, न धर्मों धामिकेषु । अफलेदानोमुप्तबीजापि वन्ध्येव भूमि । सम्प्रति कौशल परप्रतारणे, पौरुप मानिनीमान मञ्जने, निष्ठा भोगे, अयपान वेशविन्यासे, पावनता पुस्तकेषु, दाक्षिण्य मुत्कोच ग्रहणे गर्व परमारीनराभिमर्श, पाटव धर्म- निन्दने, प्रागल्भ्यमात्म विज्ञापने । नाद्यावमानना करोति विमनसो भारतीयान् । न ते लज्जन्ते विक्रीणन्तो भगिनी, सुता भार्यां च पदाभिलाषेण । दूरे कथा देशरक्षाया, स्वप्रतिष्ठा-मैव स्थेयसी चिकीपंन्त परकृतामणान्युपेक्षन्ते, गृहीतोत्कोचाश्च रहस्यानि शासनस्य शत्रुसुवोधानि विदघति । नास्त्यद्य किमप्पनार्य कुत्सित हपण वैतेपा भारतीयाना कृते । प्रलापमानमद्य- 'गायन्ति देवा किल गीतकानि धन्यास्तु ये भारतभूमि भागे।' इत्युक्ति । साम्प्रतमिय कापुरुषाणा दम्भिनामनाचाराणा मालावृकाणां भुजगाना पिशुनाना वधियाना पाटच्चराणा च भूमिः । सर्पा इवते परेपां प्राएं खेलन्ति । घृणितान्यखाद्यान्यरिण द्रव्याणि भोज्येषु मिश्रयित्वा, कूटतुलाभिस्तोल- यित्वा कूटविज्ञापन कूटमूल्यैश्च वस्तु विक्रीय धनमर्जयन्ति । नैषा मनसि सवेदना, नारमाभिमान , न लज्जा, न विवेक न जुगुप्सा, न कर्मठता । अर्थशौच तु पलायित- ·1 १. ३० ) मस्माद् देशात् । विलीनं परदुःखकातर्येण । अद्य तु दुःखिताद् दुर्गताद, पापद्ग्रस्ताद- धिकं, जिहीपंन्ति वणिजः । परोपजीवतया प्राणायितमद्य समाजस्य । वैदेशिकाः सोल्लुण्ठं तिरस्कुर्वन्ति तान्, प्राकामन्ति तेषां भूमिम्, परं गिरय इव ते निष्कम्पाः कुक्षिभरण-मात्र प्रयोजनाः । विदेशेभ्यो गृहीतो महान् ऋणभारो दुःसाध्य रोगकरोऽनु-दिनमेधते । रक्तविन्दुभिः सह प्रजानां संहृतः कर-राशिौपदी- शाटीव प्रतिवर्ष-मुपचीयमानः कल्पते केवलमधिकृतां क्षुधा-हरणाय । दरिद्रा दरिद्र- तरा धनिनश्च द्विगुण-धनाः । राजा प्रजाश्च सर्वेऽपि प्रचारप्रिया', लुब्धाः, व्यसनिनः, लम्पटाः, नवनीत-हृदया, प्रात्मरताः, दम्भिनः, अशुचयः, अविवेकाः, अनात्मज्ञाः, अकर्मण्याः त्यक्तमानाश्च । तादृशी दुरवस्थामनुभूयापि नंते जाग्रति । ग्रामा नगराणि च रोग-प्रस्तानि, क्षुधाक्षामानि, भोगातिशयरूक्षारिण दिनाद्दिनं क्षीयन्ते । न जाने गेहेनद्दिनामेतेपा भारतीयानां का दशा भवित्री येया पौरुषं मिथो विग्रहे ऽवशिष्टम् । सर्वतः प्रान्तगतो जाति-गतः, सम्प्रदाय-गतो वर्गगतश्च विरोधो दृश्यते । खण्डशः कृतेऽपि देशे नेतेपा जाति विवेकइत्यही दुर्दैवस्य विलसितम् ।

·मम प्रियं पुस्तकम् सन्त्यत्र लोके शान-प्रदानि, मनोरंजफारिण समय-यापन-साधनानि पानेकानि पुस्तकानि । परं न सर्वाणि सर्वेभ्यो रोचन्ते। मुण्डे मुण्डे हि मतिभिन्ना। मम प्रेयान् अन्यस्तु भगवद्गीतंव। तस्या नामापि. कर्णशप्कुली स्परादेव तनु पुलकमति, हृदयं हर्षयति, वृती रमयति, बुद्धि स्थिरयति तरलयति च विचार-मरणिम् । नेयमुपन्यासवकिमपि कौतुवाकुलितं नव-युव-युवति-प्रणयरसपूरपूरितं विस्मयस्फीतिदं चमत्कृति-मयं वस्तूपन्यस्पति, न वा साहसिक कर्मपटुपाटघर- पाटवाटीवन तन्निग्रहमतिनिपुणवेप-सन्धायिप्रणिधि-कौशलवन्धं वोपदिाति, मपि तु कृत्याकृत्य-विवेक-मूढस्य गाढे तमसि विहाय सत्पथं निमज्जतो भान्सस्य जगतः प्रकाश स्तम्भो राजवीयी-समुपदेष्टा । इयं ध्यानं प्रासति न बकाचारम्, योगमनुशास्ति नाभियोगम, कर्मठतामुपदिशति नाकर्मतां विकमंतां वा। भक्तिं शिक्षपति न भोगासक्तिम् । एनामधीयानस्य न मृत्योभयं स्पृशति हृदयम् । लोकाः क्षणिकसुखासंगेन विस्मरन्यात्मनः , तं पातयन्ति, दूषयन्ति कलुपयन्ति ध। परमु- पनिपद इव साऽपि हिततमं बन्युतमं प्रियतम चात्मानमुपदिशति-- "उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । मात्मय ह्यात्मनो बन्युरात्मय रिपुरात्मनः ।।" पात्मनोऽमरता तस्या अपूर्वः सन्देशः । 'ननं छिन्दन्ति शस्त्राणि ननं दहति पावकः । न चनं क्लेदपरयापो न शोषयति मारुतः ।' (२।२३) लोके निवृत्ति: प्रवृत्तिश्चेति दो मार्गो विवादास्पदभूती । संसारे स्थित्वाऽपि कर्मणां त्यागं कृत्वा केचिन्मुक्तिमभिलपन्ति । अपरे चेह स्थिता नाना-भोग-परायणा अर्थ-कामावेव भजन्तो धर्म मोक्षं च विस्मरन्ति । केचन तु पाप-पुण्ययोः कर्तव्या- कर्तव्ययोविवेकेक्षमाः सन्तः कार्यमपि शास्त्रविहितं च कर्म यथेच्छमेवानुतिष्ठन्ति ।

·कर्तव्य-कर्मपरित्यागेन कापायधारण मात्रमेवेतरे सन्यास मन्वाना कालं याप यन्ति । गीता तेपामुत्पथ निवारणी । तस्या उपदेश - निवृत्ति प्रवृत्तिश्च समन्वितंव श्रेयसी। न केवल कर्मणस्त्यागात्ससार-त्याग सभवति । न कर्मणामनारम्भाग्नष्कम्यं पुरुषोऽननुते । यस्तु कर्म-फल-त्यागी स त्यागोत्यभिधीयते ।। सन्यास कर्मफल-सन्यासमेव विदु । न कोऽपि सर्वथा कर्माणि त्यक्तु समर्थ । नहि देह भूता शक्य त्ययतुं कर्माण्यशेषत । कार्यते ह्यवश कर्म सर्व प्रकृतिजमुरणे ॥ नारमा स्वय किमपि कर्माकर्म वा करोति । पर प्रकृतिरेव सत्व-रज-स्तमो- मयी शुभमशुभवाऽनुतिष्ठति । परमहकार-विमूढारमा कर्ताहमिति मन्यते । लोकस्य सुख दु खादि-भोगो निसर्गकृत , ये नाम मुक्ततादम्भिन प्रत्यक्ष विषयाञ्जहतोऽ- पि मनसा नित्यमेव तान्स्मरन्ति, ते मिथ्याचारा एव । अतएव कर्माणि कृत्वा तेपा फल भोगान्मुक्त्वाऽपि तेषा रसे चानासक्तिरेव सत्यो योग । 'योगो हि कर्मसु कौशलम् ।' फर्तव्येन कर्मणा कृतेन न पाप लिम्पति न च पुण्यम् । पप-पत्रमिवाम्भसा न फर्म-फलेन लिप्यतेऽनासक्तभावेन कर्मणामनुष्ठाता । कर्मण्यकर्म य पश्येदकमरिण च कर्म य । स बुद्धिमान मनुष्येपु स युक्त कृत्स्न-कर्मकृत् ।। जनकादयोऽपि जीवन्मुक्ता ब्रह्मज्ञानिन कर्मणव सिद्धिमास्थितयन्ता । मानवस्य कर्तव्य स्वकर्मानुष्ठान नतु फलानुसन्धानम् । कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्म फलहेतुर्भूमा ते सगोऽस्त्वकर्मणि ।। (२०४७) जीवस्य कर्तव्य जगति पुन स्वपद प्राप्ति । वेदोक्तकर्मानुष्ठानेन स्वर्गस्याधि- पति काम सम्पद्यते पर सा न स्थेयसी । क्षीणे पुण्ये हि पुनस्ते मत्य-लोक विशन्ति । प्रत परब्रह्मण प्रासय एव प्रयतितव्यम् । 'मत पद ततारिममितव्य यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूय । 'यत्नवा नापर लाम मन्यते नाधिक तत ।' तज्जन्य च 'सुख- मारयन्तिक यतबुद्धिप्राह्यमतीन्द्रियम् ।' इस ब्रह्मा प्राप्तिश्च ज्ञानेन भक्त्या च सभवति । पर शान सुदुप्पर येन सर्वभूतात्मवादो गृह्यते । भत्तिस्तु सुकरा । तया परिप्लुत-हृदयो जनो योग-क्षेम चिन्तामपि भगवति विन्यस्य तव रमेत ।

·मानवमात्र समदर्शितांसदाचारपरायणता, स्वधर्माचरणे मृत्युमपि स्वी- करणीयं च गीतोपदिशति । 'शुनिव श्वपाके च पण्डिता. समदर्शिनः।' न जातिभेदो भक्तिमार्गे वाधको भवति । सर्वेऽपि मनत्या प्रमुस्मरन्तः परमं पदं यान्ति । सा सामाजिकमर्यादारक्षणं सम्पडि नदिशति । चातुर्वण्यस्य स्वकर्मणि रुचिः समाजस्य क्षेमावहा । श्रेष्ठपुरुषा हि मर्यादास्तम्मा लोकस्य, तदाचरितमेव बन. समुदायोऽनुकरोति । यद् यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरोजनः । स यत्प्रमाणं कुरुते तोकस्तवनुवर्तते । मतः बर्माचरणं विहितं सदा विधेयम्, परं शास्त्रोक्तमार्गेण न तु स्वेच्छाचारेण । यत. 'या शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धि- मवाप्नोति न सुखं न परा गतिम् ।' मच्च कर्म विधीयते तत्सत्त्वेनावष्टब्धं कार्यम् । पतो रजोगुणेन तमोगुणेन च व्याप्त कम मुक्तिपरिपन्यि स्यात् । मुक्तये निदंम्भः कर्तब्यहितभावो जन एवेप्ट. । इत्थं गीता सामाजिकाचारं सर्वाधिकमुपदिशन्त्यपि शाश्वते ब्रह्मणि निलय कामयते । न च काम-भोगेपूदास्तै सा। 'धर्माविरुद्धौ भूतेषु कामोऽस्मि भरतपंम।' एव जीवनसंदेशदात्री नैराश्यहारिणी कर्तव्यपालने दर्शितव्रता नित्यमु- पास्य॑व क्षीरतरंगिणीव रसदा गीता। महामोहान्धकारस्य घनस्येव वात्योद्- धूननी, प्ररूदवेगस्य रागासगस्य प्रभंजनस्येव गमनी जलधारा, पयस इव नवनीत- मुपनिषदा सारः सा। 'गीता सुगीता कर्तव्या- किमन्य. शास्त्रविस्तरः । या स्वयं पचनामस्य मुखपमाद्विनि सता' । प्रतएव जीवनसगिनी सा कृत्याकृत्यविमर्शमूदे मनसि सत्परामर्शदात्री, उदोणे शोकावेगे सान्त्वयित्री चेतस , खेदाकुलाया बुद्धौ रमयित्री रसास्वादने, प्रकाशस्तम्भो भ्रान्तस्य, निदाघरविप्रभा निचितनैष्कर्मण्य- हिमस्य, कौमुदी विषयातपस्य, पपदर्शिका परम-पद-पथिकस्य, रसधारा भक्ति- पीयूषस्य, व्याख्यात्री साख्यस्य, प्रतिष्ठापयित्री विश्वमंत्र्या , ख्यापयित्री भूतकरुपाया, उपदेष्ट्री नि संगताया, बोधयित्री वासुदेवरूपस्य, पोषयित्री साम्यभावस्य गीता। गोस्तन्यमिव सर्वविकारहारी कस्य न सचेतसो मनसो मुदे स्यात्तस्या उपदेश । मत एवं कृपणस्य धनमिव, वृद्धायाः सुत इव, सुतस्य जननीव, जनन्या वारसत्यमिव, वात्सल्यस्य भावनिर्भरत्वमिव, साधकस्य सिद्धिगुटिकेव प्रिया, प्रेयसी प्रेष्ठा च मे . * सेति वाम् ।

·, . (३६) पठ्यते । ज्योतिषामयन चक्षुनिरुक्त श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा प्राण तु वैदस्य, मुख ध्याकरण स्मृतम्, तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ।' एव च शिक्षा, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्द , कल्प , ज्योतिषम् इति षड् अङ्गानि वेदविदुषा वेदितव्यानि भवन्ति । तत्र वेदाङ्गाना कथ वेदोपकारकत्वमिति वेदितव्यो विषय । शिक्षा-यथा विद्यारम्भे वालकस्य प्रथम वर्णमालोपदेश । एवमेव वेदमधि- जिगासूना वर्णमालास्थानीय शिक्षाऽभ्यास । शिक्षामेव तैत्तिरीया शीक्षामामनन्ति । तथा च तैत्तिरीयोपनिषदि स्पष्टमुक्तम्-'शीक्षा व्याख्यास्याम । वणं , स्वर मात्रा, बलम्, साम, सतान इत्युक्त, शीक्षाध्याय ।' प्रकारादिवरणस्वरूप, उदातादिस्वर- निर्णय , ह्रस्वादिमानोपदेश, स्थानप्रयत्नाम्या वणंबलपरीक्षा, द्रुतमध्यविलम्बित वृत्तिभेदे सत्यपि वेदवर्णोच्चारणसामन्जस्यमेव साम, सतान सहितापाठेन वेदमन्त्र पाठ इतीयान् विषय शिक्षाया वेदितव्यो भवति । तस्माद् वर्णमात्राकालादिव्यवहार शिक्ष्यतेऽनया सा शिक्षेति साध्वी व्युत्पत्ति सगच्छते । तत्र स्वरवर्णादिदोपेण वेदाधीती वाग्वजाहतोमा भूद् इति 'एक शब्द सुप्रयुक्त स्वर्ग लोके च कामधुग् भवति' इत्युपदेश शिक्षामूलम् । शिक्षा वेदस्य प्राणम् अङ्ग प्रचक्षते । वेदस्य प्राणस्थानीयता शिक्षाया कथ सिध्येदित्यपि विमृश्यम् । यया घ्राणेनेन्द्रियेण सुदूरस्थमपि सुगन्धिकुसुमोल्लसितम् उद्यान पुरुषो नेदीय इव पश्यति, तथा शिक्षोपदेशसस्कृतेन वर्णस्वरमात्रादिसूच्चारण- पूर्वक वेदपाठेन विप्रतिपन्नमतयोश्रद्धालवोऽपि पुरुषा वेदे बद्धादरा भवन्ति, वेदशि- क्षाया च प्रवर्तन्त इति सूर्यालोक इव प्राणस्थानीयतया शिक्षामा वेदोपकारकत्व- मनवद्यम्। ज्याकरणम्-वर्णस्वरादिज्ञानरूपाया वर्णमालायामुपदिष्टाया पदवाक्य. रचना बालानां सुकुमारमतीना शिक्ष्यते । तत्र 'यन्नवे मानने लग्न सस्पारो नान्यथा भवेत्'। इतिन्यायेन वाणीसस्वारदडिम्प साघुब्दानेवोपदिशान्ति नापशम्दानिति पान्दसाघुत्वासापुरवावधारणपूर्वक प्रकृतिप्रत्ययसबन्धोमिपित वेदार्थानुसन्धान मूल मामासापारण वेदाङ्ग व्याकरणम् । वेदपुरपस्य मुसमगमपि व्यानरण व्यपदि- शान्ति । मनोपि तदपि रच्यम् । यथा मुपदारेशाऽशितास्वादितविविधं, पौष्टि- करनादिव्यजने स्वपोष पुष्यमाण मानवशरीर मामपि यमनीपा पान्ति भजते । एपमानानि प प्रगामेपाबलानि पुरुषायुषजीवने सक्षम तन्निप्पादयन्ति । तथैव मुखेन ध्यापरणागन स्यम्यस्तनय वेदस्वरूप येदाङ्गानि चेतराणि मुरक्षाणि । प्रपाने व तो पल फलवान् भवति । 'सर्वे पदा हस्तिपदे निमग्ना इति' स्वरवर्णा धारणसोप्य- सपादिपा शिसापां प्रधौतायाम् प्याररणाप्यमन येदस्वरूप स्वणे गौरममिव सपा- यति । मतो वेदारम्भा पार पदापरादविवेपशानापं स्वरानुशीलनतो वेदापं- ·समधारणाय च मुयं व्याकरणम् अन्यसनीपम् । व्याकरणाम्यासेनेव च वेदा वेदाङ्गानि च सिध्यन्ति, नाऽवैयाकरणो बालिशो वेदस्वरूपं रक्षितुमभ्यवस्येत् । प्रतिपदपाठेन विश्य गन्दा न शक्पाः प्रतिपत्तुम् । बृहस्पतिश्च प्रवक्ता, इन्द्रश्चाध्येता, दिव्यं वर्षसहस्रम् मध्ययनकालः, तदपि नान्तं जगाम । किं युनरद्यत्वे, यश्चिरं जीवति पातं वरिण जीवति, तस्माल्लपुनोपायेन पन्दपारावारपारीणतामधिजिगमिषता वेदरक्षातिना पुरुपेरण मुखं वेदाङ्ग व्याकरणमवश्यंपाठ्यम् । अद्य खलु सांप्रदायिकाः स्वरं वेदमन्त्राणामय- संपादने प्रयतन्ते। परं स्वरमहलानुस्यूतवेदपाटन कर्मधारयबहुप्रीहिसमासकृत- स्वरभेदं पश्यन् न साघुदी वैयाकरणस्तथा स्वच्छन्दतामल समययेत् । व्याकरणनिधूत- वाणीवल्मपा एव मनीपिणो जगतां प्रातवंन्याः पाणिनिप्रभृतयः, येभ्यो वाग्देवी 'जायेव पत्य उगती सुवासा.' प्रात्मीयां तन्न' समपंपति । तस्माद् व्याक्रियन्ते शब्दाप- शब्दविवेचनया प्रकृतिप्रत्ययादिसम्बन्धेन व्युत्पाद्यन्ते शब्दा मनेन तच्छब्दानुशासना- ख्यमन्वयं नाम मुखं वेदाङ्ग व्याकरणम् । अत्रेदमवधेयम्-शाक्टायनादिप्रणीत- ध्याकरणानां लौकिकशब्दमानोपकारकतया न यथार्थतो वेदाङ्गत्वम् । इदं नाम पारिण- न्युपज्ञमेव व्याकरणमूर्धन्यं पन्यं व्याकरण यद् अञ्जसा वेदस्योपकरोति । प्रतिवेद- शाखमभ्यस्यमानानि ऋषिप्रवरप्रणीतानि प्रातिशाख्यादिव्याकरणानि सन्त्यपि, विषयनि- रूपरणासौष्ठवान् प्रतिपादनशलीवैविध्यान न वेदोपकारकाणि । अत एव मूपिक- दातकृत्तविकृत्ताक्षरपत्राणा बृहत्पुस्तकालयीयकक्षेषु प्राप्तशाश्वतविश्रमाणां तेपा प्राति- शाख्यग्रन्थानां नामापि न विविदिपन्ति विद्वन्मूर्धन्याः । कामं स्वल्पमप्युपकुर्वद् वेदस्य पाणिनीयं व्याकरणं विषयप्रतिपादनशैलीसौष्ठवादिगुणरद्य देशविदेशेवाबालं संस्कृता- ध्येतृणा वेदार्थगनप्रविविक्षणां वाजिह्या राजपद्धतिः । निरुक्तम्-वर्णमालोपदेशानन्तरं पदवाक्परचनापटीयानेद शब्दार्थज्ञानमध्य- वसातुप्रभविष्रपुरिति आपामरं वेति । शीक्षायां परीक्षितायां व्याकरणे कृतानवरत- श्रम एव निरुक्त नाम तृतीयं श्रोत्रस्थानीयं वेदाङ्ग द्रष्टुमलंभविष्णुः किमुत स्वाध्याये । 'अर्थनित्यः परीक्षेत' इति प्रणेतुर्यास्तस्य प्रतिज्ञा 'नाऽवैयाकरणाय निव्र यात्' इति निरुक्त' वैयाकरणेनं वाऽनुशीलनीयं नेतरेण विद्वन्मूर्धन्यम्मन्येनाविदुपेति तदीयो विश्वासः । 'वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरी वर्णविकारनाशी। धातोस्तदतिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविघं निरुक्तम्' इति निरुक्तस्वरूपं विदितचरं निर्वचनवेदितृणाम् । यद्यपि पास्ककालीनयाकरणरपि भवेदू वर्णागमाद् हंसः, सिंहो. वर्णविपर्ययाद गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णलोपाद 'पृषोदरम्' इति निरुक्तप्रतिपादितानि चत्वारि पदनिर्वचनानि विशदमाम्नातानि पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इति पाणिनिनाप्युप- ज्ञातानि समेपा विदितचरारिण। तत्र हन् 'गतो' धातोः सकारवर्णागम. हंसशब्दमूलम् । हिंस इति विपरीत द्वयक्षरमेव सिंहशब्दो निष्पद्यते । कामं तत्र घातुहिसार्थकः !

·"वेद-वेदाङ्ग-मीमांसा" (लेखक :-अमरनापशास्त्री व्याकरणाचार्यः, सापु भाश्रम. होश्यारपुरम्) 'शरदः शतं पश्येम, जीवेम, शृणुयाम, प्रवाम, मदीनाश्च स्याम ; याचि- तारश्च नः सन्तु मा च याचिप्म कंचन' इति भद्रोपनतो मानवमात्रस्य सुखाभिलापः स्वाभाविकः । भयं च अभिलापप्रासादो न केवलमनोमोदककल्प. सकल्परलं निर्मातु सुशकः । प्रथमम् प्रात्माभ्यन्तरे ततो यथायथं परिजनेषु स्वजनेषु प्रामे नगरे जनपदे देशविदेशेषु, किं ब्रूमः सकलेऽपि जगतीतले सद्भावभूमिकः परस्परानुरआनो. निमषितप्रशान्त-वातावरणसुधालेपादिभिर्मण्डित एव च नितु शक्यः। प्रशान्तं वातावरणं च 'परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यय' इति विश्वजनीनं मूलमन्त्रम- पेक्षते । इयं परस्परभावना च न केवले भूलोक एव सुदूरदेशीयान् मानवान् माला• फारेण सद्भावसूत्र प्रोतप्रोतान् भावति, प्रत्युत अन्तरिक्षलोकस्थान् स्वलोंक- निवासिनोऽपि देवान् यज्ञसूत्रेण अभ्नाति । 'अग्नी प्रास्ताहुति सम्यग् प्रादित्यमु- पतिष्ठते, प्रादित्याज्जायते वृष्टि प्टेरन्त तत प्रजा' इति मानवं वच', 'यजाद् भवति पर्जन्यः' इति गीताव वनं चापीदमेव ध्रुवं सत्य विशकलयत । अयमेव त्रयोधर्मः। यो नाम ऋग्यजु सामानि । तत्र ऋचा स्तुति-मन्त्रारणा विनियोगेन देवता पावाह- यित्वा, साम्ना गीतिस्वरेण तासामभिनन्दन यजुपा च मन्त्राणा प्रयोगेण यज्ञविधया तासा परितोष इति परस्परभावनाभित्याश्रितस्त्रयोधर्मो मानवमात्रस्य भद्रमातनो- तीत्यतिरोहित शेमुपीजुषा विदुषामिति । यज्ञप्रक्रियाया कर्मकलाप व्यवहारेणाचरन्तस्यय एवत्विंजः । ऋग्वेदस्य होता, यजुर्वेदस्याध्वयु:, सामवेदस्योद्गाता चेति । अथर्ववेदस्य ऋत्विग् ब्रह्मा तु न वस्तुतो यज्ञकर्मव्यापत .. स्वाहाकारान्तेप, प्रद्रानेषु न बहाणे व्याशार ,जाते. जाते.म्खलताः दिदोषे स्वीययाऽनवद्यया विद्या तत्साधूकरणमेव तदीयो धर्म इति । 'ऋचा त्व. पोपमास्ते पुपुष्वान्, गायत्र वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जावविद्या यज्ञस्य मात्रा विमिमीत उ त्व', (ऋ सं. १०) । इति थ तेरेवेद रहस्यमनावृतम् । पर न ·केवलं यागप्रक्रियाप्रवतंका वेदा । वेदा हि विविधज्ञानविज्ञानराशि । प्रतो विविधविज्ञानदर्शन सामाजिकविवाहादिमानवसस्कारादिस्रोत प्रवाहेश्चाऽथववेद- मपि चतुर्थ गणयित्वा चत्वारो वेदा प्रमाणम् । वेदप्रमाणा भास्तिका, तेषा त्रयो वा चत्वारो वा वेदा परमादरास्पद जीवनसर्वस्वम् । निबिडेऽन्यतमसे भ्राम्यतामा- लोकवद् वेदा एवास्तिकाना जरामरीयवेदनामनुभवतामनन्यमभयारणमिति कमु. तिकम् । वेदाना मन्भप्रायत्वाद् तद्व्याख्यानतया यज्ञकर्मणा प्राधान्येनोपदेशकतया च ब्राह्मणान्यपि वेदा इति मतमम्यहितम् । मन्त्रमाह्मणयोर्वेदनामधेयम्, कर्मचोदना ब्राह्मणानि' इत्यापस्तम्बपिवचन वेदस्वरूपमभिरूप प्रतिपादयितुमलम् । 'प्रतीन्द्रिय- विषयाणा वेदनादेव चतुणी वेदाना वेदता सिध्यति । 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एत विदन्ति वेदेन, तस्माद् वेदस्य वेदता' इत्यन्वथं वचन चार प्रमाणम् । एतावता वेदा ज्ञानस्वरूप वा ज्ञानसाधन वा सिध्यन्ति । ब्राह्मणो मूतं शब्दरूप वेदा इति श्रद्दधता विपश्चिता नाऽनया करण-व्युत्पत्त्या सन्तोष । 'वेदयति विश्वपदार्थान भवगमयति, इति वेद' इति कहूं ध्युत्पत्त्यैव तेपा मनस्तोप । प्रस्तु । भारतीयसस्कृतेर्जीवातुभूताना वेदाना गुरुशिष्यपरपरानुगतसप्रदायत प्रवचन- प्रचारणाद्यर्थम् मा कश्मीरेभ्य पारामेश्वर ग्रामेषु चारण्येषु च चरणानि (विद्यास्या- नानि) प्रातिष्ठिपन्नाचार्या । चतुर्भिश्च प्रकारविद्योपयुक्ता भवति,-पागमकालेन, स्वाध्यायकालेन, प्रवचनकालेन व्यवहारकालेन, इति मूलमन्त्रेण भारतीयमावस्यान्तरङ्ग- तरङ्गभूतान् वेदानकुर्वन् । साक्षात्कृत-धर्मणा वेदविद्यानवद्यदर्शनानामृपीणा सप्रदायो यावद् गङ्गास्रोत प्रवाह इव प्रावहत् तेऽसाक्षात्कृतधर्मभ्योऽवरेभ्य ऋषिभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सप्रादु । प्रत्यल्पप्रज्ञत्वात् संप्रदायानुगत वेदोपदेश ग्रहीतु सर्वयाऽशक्तान् दुर्बोधाश्चावरान् शिप्यान् पश्यन्त उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे ऋषयो विल्मग्रहणाय विदिच्य पदपाठस्वरचिह्नादिभिर्वेदतत्त्वग्रहणायं ग्रन्यभूतान् वेदान् प्राग्रप्नन् । इदमेव रहस्य यास्काचार्यस्याभीष्टम् 'साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवु । तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृत- धर्मेन्य उपदेशेन मन्त्रान् सप्रादु । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहणायेम ग्रन्थ समाम्नासिषु , वेद च वेदाङ्गानि च' इति । वेदाङ्गानि -यथा चक्षु श्रौत्रादिभिरङ्ग पुरुष साङ्गोपाङ्ग प्रतीयते, अङ्ग रेख चाङ्गिन पुरुपस्य पूर्णताव्यपदेश , तथैव षड़ वेदाङ्गानि वेदपुरुषस्याङ्गानि, सवेदाङ्गस्यैव वेदराशेमहिमा न विकलाङ्गस्येति । यथा शाखापत्रादिक वृक्षस्यैव विस्तार तथा वेदाङ्गानि वेदस्येव प्रपञ्च । यया वृक्ष प्रचलन सहावयव प्रचलति, तथा वेदाङ्गानुस्यूत इव वेदविज्ञानोन्मेष । अत एव 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्म पडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञयश्च' इति व्याकरणमहाभाष्ये पातज्जल प्राञ्जलं वच समुन्मिपति । पाणिनीयशिक्षाया वेदाङ्गनिरुपए सम्यक् प्रतिपादितम् । यथा-'छन्द पादौ तु वेदस्य, हस्तौ कल्पोऽय - ·सपन्न । 'गूढ आत्मा इति शब्दो' मध्यस्थितस्य प्रावणंस्य प्रोकारीमावेन वर्णविकृत्या 'गूढोरमा पृपदुदरम् एव मध्यमतकारलोपाद पृषोदर वृत्तमिति तदाशय । तथापि धात्वर्थप्राधान्याद् नकधात्ववयवीभूतमेक पदमर्थ नियामकमिति यास्कस्य महर्षे- दर्शन स्वोपनमेव व म । यथा 'सत्यम्' इतिशब्द पाणिनीयर् अस् 'सत्तायाम्' इति धातोरेव निष्पाद्यते । नात्र व्युत्पत्ती कश्चन चमत्कार । पर यास्क' शब्द विलक्षणयंव प्रतिभया चमत्कृत निरवोचत्-सन्तमर्थम् माययति प्रत्याययति गमयतीति सत्यम् । निर्वचने द्वौ धातू । प्रथम, अस् धातु 'सन्तम् अर्थम्' इत्येताव- दशप्रत्यायक । ततो द्वितीयो धातु इ 'गतो' ण्यन्तावस्थापन्न 'मायि' इत्येवस्वरूपः परिशेप वाक्यमभिव्यनक्ति । एव च (अस्) सत्+यम् (<इ> प्रायि) इति द्वयो पदयो समासेनाऽभिनिष्पन्न. 'सत्यम्' गब्दो यास्कस्य स्वोपन । अत एव व्या- करणशास्त्रीयन्यूनतापरिहारपूर्वक कारस्य॑सपादक स्वतन्त्र वेदाङ्ग निरुक्तमिति-'प्रथा- पीदमन्तरेण मन्त्रेप्वयंप्रत्ययो न विद्यते । अर्थम् अप्रतयतो नात्यन्त स्वरसस्कारोद्देश । तदिद विद्यास्यान व्याकरणस्य कात्स्न्यं स्वार्थसाधक चेति ।' अपि च वेदाङ्ग निरुक्त वेदस्य श्रोयम् । यथा श्रोत्रमाध्यमेव जगतामर्थव्यवहार । श्रोत्रन्द्रियेण धुतमेव परकीय छन्द स्वच्छन्द जनो वाचा व्यनक्ति, मनसा मनुते, पाणिपादेन चाचरति, तथा निरुक्तश्रोत्रेण वेदार्थावबाघे सुमहत् मौकर्यम् । तस्माद् अवियोघे वेदाङ्गान्तरनिपेक्षतया पत्र पदजात निश्शेषेण प्रत्यङ्गपरीक्षयोच्यते तन्निरुक्तमिति सूपपन्नम् । छन्द -भारमानुरागस्य सगीतस्वरेणाऽभिव्यक्तिरेव छन्द । छन्दोबद्धपद्यानि नियतमात्राक्षराणि छन्द शास्त्रीयनियमानुप्राणितानि यथा सामाजिकाना ब्रह्मानन्दा- परपर्यायम् मानन्दसन्दोह जनन्ति न तथा जल्पितसामान्यानि । वेदा अपि वस्तुतो ब्रह्मण प्रात्मानन्दाभिव्यत्ति.। वेदमत्रा छन्दोमया । प्राचीन साहित्यमेव प्रायेण पवित्वमयम् । किमो भोजराजराज्ये काष्ठाहारा अपि पा रनवद्य: ममवदन्त । प्राणिमात्रस्पारमोल्लासाभिव्यक्तिसाधन छन्द एव । ययोद्यानात् कुसुमान्यवचित्य पपास्थान तानि सनिवेश्य हृदयहारि कुसुमवृन्त (गुलदस्ता) सपद्यते, तर्थव वर्ण- मात्राधनुरूपा विचितिरेव छन्दसा विचिति । पूर्व साक्षारतधर्मारो महर्षयो वेदार्य- सपादने स्वरतादोपरिहारा यथा वेदमन्त्रेषु स्वाचिह्नान्यकुर्वन्, तयव दिजातीयपद- प्रक्षेपादिना मा पेचन साप्रदायिरा वेदमन्भारणा स्वरूप नीनरान्निति नियतवर्णमाला- ऽनुपूरिधदोविचिते परिशीलनमुपदिष्टवन्त । वेदम त्रेषु छदमा परिशीलनं १ प्रतिवेदमनुक्रमणीय पप्रतिपादितया दिदाय सपद्यते । पिङ्गलमूत्र पदोनियमावबोधे महद उपकारि । येदमन्वेषु प्रायेण पिङ्गलसूत्रोपदिष्टाना वाणच्छन्दसो व्यपदेश । लौषिकेषु महाशमादिषु च मात्राच्ददा प्रायोव्ययहार । पतुविशयार गायत्रीच्छन्द इति ·( ३६ ), विश्रुतम् । तदेव चतुरुत्तररक्षरर् अर्थात् प्रप्टाविंशत्यक्षरुष्णिक छन्दः संपन्नम् । ततः चतुरधिकरक्षरः द्वात्रियदक्षररनुष्टुप छन्दो वृत्तम् । एवम् उत्तरोत्तरश्चतुरधिकरक्षरः संपद्यमानानि छन्दासि ययाक्रम बृहती (पतिदक्षरः), पंक्तिः (=चत्वारि- मादक्षरः), त्रिष्टुम् (चतुश्चत्वारिंशदक्षरः), जगती (अप्टाचत्वारिंशदक्षरः) छन्दांसि संपयन्ते । बन्दशास्त्र उच्चावचानि छन्दांसि निदिष्टानि, नेह तेषां सर्वेषां समावेशः कतुं मिष्टः । इमां छन्दोविचितिं वेदपुरुषस्य पादौ वदन्ति । यथा पादविकल: पुरुपो. ऽमपर्थः खलु जगद्व्यवहारं संचालयितुम्, एवमेव छन्दोज्ञानमन्तरेण वेदाध्यायः पुरुषो विकलाङ्ग इव । प्रत्यक्षरं शुद्धाशुद्धविमर्श संदिहानः क्वचित् चतुष्पथे प्रपन्नः कान्दिशीक इव किंकर्तव्यविमूढो वेदान्नाधीपीतेति छन्दोविचितिरपि वेदोपकारिणी सती पथा वेदाङ्गम् । कल्प:-कल्पो नाम कल्पनं विधान विधिः, तत्प्रतिपादकतया शास्त्रमपि कल्पः। पाश्वलायनप्रभृतिमहपिप्रपराह्मणग्रन्यप्रतिपादिता एव यज्ञयागादिविघयो विस्तरेण श्रौतसूत्रपु निरूपिताः । तानि श्रौतसूत्राण्येव कल्पसूत्राणि कल्पा देवि नाममाजि। यथा वेदमन्त्राणां व्याख्यानानि ब्राह्मणानि, तथैव ब्राह्मणव्याख्यानभूताः कल्पा इति वक्तु निश्चप्रचं शक्यम् । वस्तुतस्त्रयीप्रतिपादितस्य धर्मस्य व्यवहारशास्त्र कल्पः । तस्मात् पयोधर्मभनुप्रपन्न: कल्पशास्त्रज्ञानम् अवश्यंकार्यम् । यज्ञयागादिव्यव- हारोपदेशेन कल्पो वैदाङ्ग वेदप्रचारस्याऽनल्पमुपकरोति । कल्पं हस्तौ वेदस्य वदन्ति । प्राणिमात्रस्य सकलाङ्गव्यापारः प्राधान्येन हस्तायत्तः, क्ल्पं नाधीयानास्त्रयोधर्मम- जान्तिः कालेन नास्तिका मा भूवन्निति पल्पोऽध्येतव्यः । ज्योतिपम्-ज्योतिषां सम्बन्धादेव ज्योतिप वेदाङ्गमभिनन्द्यते । यागादिपु यज्ञकालार्थसिद्धय एव न ज्योतिपस्योपयोगः । प्रा मृप्टेर्मानवमात्रस्य दिव्यनक्षत्र- तारागणराध्यात्मिकः संवत्यः । जातमानस्यैव शिशोः सुखदुःखादिसवेदनासु नक्षत्र. तारादीनामभिनिवेशः। खगोलज्ञानमन्तरेण भूगोलविज्ञानमकिञ्चनमिति भूगोल विज्ञा. खगोलविद्यया नक्षत्रादीनां स्वरूपे विविदिन्ति । प्रत्यक्षमक्षिलक्ष्यीकिरमारणं मूर्यमण्डलं कियन्मानं लोकमुपकरोति, सूर्याचन्द्रमसोर्. ममावासादेवाऽमावस्या तिथिनिप्पन्ना। अमावास्यातियावुपदिश्यमान एव यागो दर्शयागः। सूर्याचन्द्रगो- म्यामेव दिनरात्रिचर्यारूपो मानवजीवनविकासः। अयमभिसंधिः-पुरुषः प्रापिति, अपानिति, जीवति म्रियते । सर्वासु क्रियासु ज्योतिपमेव शरणम् । 'सर्वस्य लोचनं शास्त्र यस्य नास्त्यन्ध एव स.' ज्योतिपमन्वयमेव वेदपुरुषस्य चक्षुः । चक्षुभ्यो यत् प्राणिमात्रस्पोरक्रियते, तदेव वेदाङ्गन ज्योतिपेण वेदानां क्रियत इति । तस्माद साङ्गमधीत्यंव ब्रह्मलोके महीयते इत्यवितयम् । -.-- ·वैदिकी देवासुरमीमांसा • वेदेषु, ब्राह्मणेषु, रामायणे, महाभारते, पुराणेषु च देवानामसुराणां च परस्परं सघर्षों विजयः पराजयश्च वयंन्ते । देवानामपि स्वरूप नै कविधम् । केऽपि देवाः शक्तिरूपिणोऽन्ये च पदार्था एव । यथा सोममर्दनोपयोगी ग्रावा, यज्ञशालाद्वारः, बहि- स्तादृशा एवान्ये च । क्वापि भाववचनान्येव देवताः । यथा नासदीयसूक्ते भाववृत्तम्, दानमूक्तं च दानम् । संस्यापि तेपा देवाना माल्पीयसो । क्वचिच्छतम्, क्वचित्त्रय- स्त्रिशत्, अपरत्रकादर्शव, अन्यत्रक एव देवो विविधनामा वण्यंते । यथेन्द्र एव सूर्यत्वेन । सूर्यस्य च रूपभेदाः पृथक्पृथड नामिः स्तूयन्ते । यथा सूर्यः, सविता, वरुणः, मित्रः पूषा, विष्णुः, मादित्यः तत्प्रभृतयोऽन्ये च । वह्वश्च पार्थक्येन, स्तुतिभाज. यथाऽग्निः, वरुणः, इन्द्रः, विष्णु, पूषा, भगः, ब्रह्मणस्पत्तिः, अश्विनी, उपाः, वृहस्पति । एव खलु देवाना यविघ्यं स्वरूपभेदरच लोकान् निमज्जयति भ्रमसागरे। अत एव पाश्चात्या वेदेषु बहु- देववादं (Polytheism) एकदेववादं च वणंयन्ति । पत्र विवेचनीयास्त्रयः पक्षाः। माधिदैविकः, प्राधिभौतिक, माध्यात्मियश्च । प्रपमे तापदिन्द्रादयो लोकोत्तराः (Supernatural) शत्तय एव । द्वितीपे प्राकृता एव माया देवत्वेन स्तूयन्ते । तृतीये तु मावात्मिक्य एव शरीरान्तर्गताः दात्तयो देवता- यद् वयंन्ते । याशिका मधिदेवपदाम्, ऐतिहासिका द्वितीय योगिनश्च तृतीयम- नुसरन्ति । सत्र वेदाङ्गत्वेन निरुक्तस्य मतं पूर्वमवेक्षणीयम् । तथाहि- 'यत्तामपियंस्या देवतायामार्यपत्यमिच्छन् स्तुति प्रयुड यते, तई वत्त. समत्रो भवति' । तास्त्रिविमा ऋचः-परोक्षता, प्रत्यक्षता., माध्यारिमषयच । मन्त्र परोक्षताः सर्वाभिर्नामवित्तिभियुंज्यन्ते प्रथमपुरुषपचास्यातस्य । 'इन्द्रो दिव इन्द्र ईदोपिय्याः, 'इन्द्राय सामगायत';...."मप प्रत्यक्षता मध्यमपुरुपयोगास्य- मिति पतेन सर्वनाम्ना। 'स्वमिन्द्रवलादधि', "विन इन्द्र कृषो जहि, अपापि प्रत्यक्ष पता: स्तोतारो भवन्ति परोक्षसानि स्तोतय्यानि । यथा 'मा चिदन्यद् विसंगत'...... .

·, (४) माध्यात्मिक्य उत्तमपुरुषमोगा महमिति चंतेन सर्वनाम्ना । ययंतदिन्द्रो वैकुण्ठो लवसूक्त वागाम्भूरणीयमिति', इति । एव मन्त्रेषु विध्येन देववर्णन कृत्वा प्राकृतानों पदार्या- नामदेवत्वमपि निस्प्यते । यथा-मपि हदेवता देवतावत्स्तूपन्ते, यथाश्वप्रभृतीन्योप- धिपर्यन्तानि । मथाप्यष्टो द्वन्द्वानि स न मन्येतागन्तूनिवानि देवतानाम्, प्रत्यक्षदृश्य- मेतद् भवति, माहाभाग्याद् देवताया एक मारमा बहुधास्तूयते, एक्स्यात्मनोऽन्ये देयो. प्रत्यङ्गानि भवन्ति, मपि च सत्त्वाना प्रकृतिभूममिपय स्तुवन्तीत्याहू प्रकृति सावं नाम्न्याच्च । इतरेतरजन्मानो भवन्तीतरेतरप्रकृतय, कर्मजन्मान प्रात्मज मान, आत्मवषा रयो भवति, भामाश्व , प्रात्मायुधम्, पारमेपव भात्मा सर्व देवस्य देवस्य ।' (नि दै १) निरुक्तकारस्यतासु पक्तिपु त्रयोऽपि पक्षा समायान्ति । यज्ञपढत्या खलु देवाना मिथ पार्यवय हविर्भापत्य सह स्तोतव्यता च। तदोलूखलमुसलादयोऽपि देवता- वस्तूयन्ते, पर स खलु भावतो व्यवहार । प्रत एव च देवानामावारचिन्तने तर पुरष- विघरवेन, मपुरपविधत्वेन, उभपधा च देवाकार प्रस्तुत । पर नरवतपक्षे पुरपविधा- नामेव देवाना यमरूपत्वेन बहूनामपुरपविघाना देवत्ववर्णना, यथा यज्ञो यजमानस्य । मथ किं नाम देवत्यम् । तत्र दीपनाद् वा द्योतनाद वा देवा । ये दीप्यन्तं दीपयन्ति वा । दीव्यन्ति यच्छन्ति वा। तन के ते देवा ? मीमासका मन्त्रगतानेव गदान देवत्वेन स्वीकुर्वते । याशिका पाहूयमानत्वेनेप्टा शक्तीरेव देवत्वेन व्यवहरन्ति, तेपा पक्ष पुराणानुकूल एव । नरवताना मत प्राय माधिभौतिकमेव । एतच्च वृत्रण सहेन्द्रस्य युद्धवर्णनप्रसगे यास्वेनैव प्रतिपादितम्- तत्वोऽय वृन 7 मेघ इति नैस्क्ता, स्वाप्ट्रोऽसुर इत्यतिहासिका , समानकर्मणा युद्धवर्णनानि भवन्ति, इति । अत्र च श्रुतिरपि भवति- यदचरस्तन्या वावधानो बलानीन्द्र प्रय वारणो जनेषु । मायेत्सा से यानि युद्धाग्याहुन शत्रु नु पुरा विवित्से ।। (ऋ० १०५४।२) शतपय ब्राह्मणेतु देवानाममुराणा चोत्पत्तिरेव वणिता- "स प्रास्येनैव देवानसृजत, ते देवा दिवमभिसृज्यन्त तस्मै ससृजानाय दिवे वास तदेव देवानान्देवत्वम्, अथ योऽयमवाड, प्रारण ! तेनासुरानसृजत इमामेव पृथिवीमभिपद्यासृज्ज्यन्त तस्मै ससृजानाय तम इवास । साऽवेत् पापमान वाऽमृक्षि यस्म मे राराजानाय तम इवाभूदिति, तास्तत एव पराभवस्तस्मादाहु तदस्ति यहवा. सुरम, यदिदमन्यास्याने त्वदुद्यत इतिहासे त्वत्ततो ह्य व तान्प्रजापति पाप्मनाऽविद्धचन्त तत एव पराभवन्निति । तस्मादेतपिरणाम्यनक्तम्-~ ·न रव युपुरसे कतमच्चनाहनतेऽमित्रो मपयन्कश्चनास्ति। मायेरसा ते यानि पुखान्याहु द्य पान तु पुरा युयुत्से ॥ ( १९११६१०) एतेनोर्ध्वगतयः प्रारणा एव देवा प्रवाङ मुसाश्चासुरा इत्युक्त भवति । अन्यत्र वृत्र पामेत्युक्तम् । यया- "पाप्मा व वृत्रो यो भूतेरियित्वा तिष्ठति कल्याणारकर्मण साधोस्तमेतदिन्द्र- पंव वृत्रघ्ना पाप्मान वृत्र हन्ति ।" (स १११११५.१७) अनेन शुभकर्मरो निवर्तयित्री प्रवृतिरेवासुरत्वेन व्यपदिश्यामाना सूच्यते । भसुपु रमन्ते हि ते । पर वरुणस्याप्यसुरपदेन व्यवहार, तत्र का प्रतिपत्ति ? तत्र सलु बलवत्त्वस्य प्राणदातृत्वस्य च प्रतिपादकोऽसुरशब्द । तस्यैदेय परिणतिर्यत्वारस्याना प्राचीनतमेऽवेस्तानन्ये मित्रावरुणयोरथे मिथशब्दस्य महुरमज्दाशब्दस्पच प्रयोगो लभ्यते । परमुतरवाले केवल भोगपरायणा दानादिवजिता असुरपदवाच्या अभवन् । एतदपि स्पष्ट पातपथब्राह्मणे "देवाश्च वाऽसुराश्च, उभये प्राजापत्या पस्पृधिरततोऽसुरा पति मानेनैव कस्मिन्नु वयजुहुयामेति स्वप्वेवास्येषु जुह्वतश्चेरुस्तेऽतिमानेनैव पराबभूवु- स्तस्मानाति मन्येत पराभवस्य हैतन्मुख यतिमान । अथ देवा अन्योऽन्यस्मिन्नेव तुह्वतश्चेरुस्तम्य प्रजापतिरात्मानम्प्रददौ ।" (श ११३१७) एतेनाप्यवतरणेनाहकारादसुराणामात्मपरताऽनन्तर्दशिता स्पष्टीकृता, तेन दानादि-कम-रहिताना भोगपरारणामसुरत्व साधितम् । परोपकारादि भावना• यन्तो देवाश्शेषाश्चासुरा । परमेतेन न समाधान मन्त्रेषु स्पष्टतो वरिणताना देवानाम् । प्रत्येक देवस्य पृयक कर्म यत्र तत्र वपते । यथा- इन्द्र मासान्नेता बृहस्पति क्षिरणा यज्ञ पुर एतु सोम । देवसेनानामभिभजतीनाञ्जयन्तीनामरुतो यन्वग्रम्॥ भवेन्द्रो बृहस्पति , सोम , यज्ञ मरुत, पृथग् वणिता । एवमेव अग्नीसोमी, इन्द्रावरुणो अग्नाविष्णू, मित्रावरुणाविति देवताद्वन्द्ववर्णनानयत्व सर्वेषा स्वीकतुं शक्यते । बहूनि च कर्माणि पुरुषविधानि तादृशा एव चाकारास्तेषा वर्ण्यन्ते । स्वचिच्चा पदेवस्य नामान्यस्मै प्रयुक्तम् । यया- यदद्य फच्च वृत्रहानुदगा पभि सूर्य । सर्वन्तदिन्द्र ते वशे । पत्रे द्रशन्दस्य सूर्याय प्रयोग । ऐतिहासिकानि च कयानकानि देवानां विषये यत्रतत्रोपलम्पन्ते । यथाऽश्विनोविषये । पौराणिकानि च दृत्तानि भारतेऽन्य- देशेषु तुल्यानि । यया ग्रीमदेशस्य पुराणेषु प्रोमेधिपस्नास्नो जनस्य स्वर्गदग्ने- - ·P रानयन परिणतम्, वेदेषु च मातरिश्वनो मानवाना हिताय स्वर्गाद वह रवतारण सूचितम् । भारतीया राची च ग्रीस्य पुराणेषु साइके (Psichey) सज्ञया वरिणतया ध्यक्त्या सवदते। पर ययाऽत्रत्या पौराणिकास्ता स्वर्गाधिपतेरिन्द्रस्य परनी वर्णयन्ति, वेदेषु च शक्तिरेव सा, तव तत्रापि तस्या निरन्तरसत्यजिज्ञासायें परिणतिरिति मूर्तवर्णनरमूर्तद्योतनास्मिका प्रवृत्ति । एवं चन देवतावादः स्पष्टतरो भवति । प्रस्मन्मते तु वेदस्य देवतासम्बन्धिनस्त्रय पक्षा । यत्रेतिहासस्यावरणे प्रति- पिपादयिपित्त विषयोऽन्तर्भावितस्तत्रतू, भूतास्यान नार्थवादादन्यत् । तत्राध्यात्मिको भौतिको वा पक्ष एवं प्रतीकरिणतो बोध्य । अन्यत्र तु व्यक्तीनामेवोल्लेखोऽतीत- चराणाम् । यथा चोक्त पतपये-'मा ह वा भने देवा पासु' (श १९३९।२।१२) मत केपाचिन्मयांना कर्मवलाद् देवभावमापन्नाना नराणा सा क्या भवेत् । मान किमप्यसभवम् । त्रिकालवृत्तवरिणत्याद् वेदस्य तत्तदनित्यता साधकम् । मप- रश्च पक्ष प्राकृतातीनाम् । तयाहि मूर्यचन्द्रादयो वेदवरिंगता देवा स्फुट स्व- महिमान द्योतयन्ति । तत्रेन्द्रशब्देन सूर्यस्य वायो ग्रहणमित्यन्यत् । यथा पर्जन्य स्येन्द्रपदेन विद्य तश्चाप्सर सजयोल्लेख । मित्रावरुणी च युगपदुच्यमानौ विज्ञाने मोषजन (Oxygen) उदजन (Hydrogen। तत्वयो प्रतीके । वृत्रश्च मेघो नीहारो वा । तस्मिन्नर्थे चाश्विनावपि रात्रे क्षपपितृणी द्वे नक्षत्रे । तृतीयस्त्वाध्यात्मिक पक्षो यत्र 'यत्पिण्डे सद् ब्रह्माण्डे' इत्युक्त यनुमार सकल- मपि ब्रह्माण्ड गरीर एव साध्यते । तन्द्रियाण्येव देवा , प्रात्मैवेन्द्रस्तदधिपति । शरीरस्य मस्तिष्क भाग एव द्यु लोक , मेरुदण्डस्थश्च पृथिवीलोक , सन्मध्येऽन्तरिक्षम् । प्राण प्रजापति , रेत एव सोम । तत्र सद्वृत्तीनामेवावरको वृत्र कुत्सिता वृत्तयः एवामुरा, गृत्स एव प्राण , मदश्चापान, तयो प्राणापानयो समेलन महाप्रारण । प्रारमा चेद्र । 'सप्त व शीर्षण्या प्राणा'त एव सप्त रश्मय , समिध , लोका ऋषयो वा। ता एव चेतनाधारा सप्तसिन्धव । आधुनिके शरीरशास्त्र (Anaromy) Cerebrum सज्ञयोक्तो धुलोक , Medula oblong ta middle region इत्याख्यश्चान्तरिक्षलोक , Spinal region इति पृथ्वीत्येव विधा विभक्तास्ते प्राणा एकविंशति सपद्यते । तदुक्तम् 'सप्तास्यासन परिघयस्त्रि सप्त समिघ कृता ।' प्राणापानावेवाश्विनी, च्यवनशील रेत एव च्यवन, रेतसो रक्षण तदुभव. श्वानन्द एव मषु यद्विद्या दध्यड इश्विभ्यामुपादिशत् । एष एवेन्द्र . - ·तत्र ( ४ ) 'इन्द्रोमायाभि. पुरुरूप ईयते इति बहुभिः कर्ममिः स्तूयते । तस्यैवाधोगामि- नीनां वृत्तीनां दमनं देवासुरसंग्रामसंज्ञया प्रतिपाद्यते । इन्द्रियाणि हि बहिर्मुखानि, मात्मान्तर्मुखः- पराञ्चि खानि ध्यतणतस्वयंभूस्तस्मात्पराइ पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद् घोरः प्रत्यगात्मानमसदावृत्तचक्षुरमतत्वमिच्छन् ।। (क-उ. २१) एप एवेन्द्र: सोमपायो, अयमात्माऽस्याध्यक्षः । देवसंख्या-वेदेषु देवसंख्या शताधिका तेषामेकरवप्रतिपादिका च । समन्वयार्थ बृहदारण्यके शाकलयाज्ञवल्क्यसंवादः प्रमाणम् । तदनुसारेण त्रयस्त्रिंशद् देवाः। महिमान एवंषामेते शताधिकाः । 'अप्टौ वसव एकादश रुद्रा, द्वादशादित्यास्त एकत्रिशदिन्द्रश्चव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशौ।' (बृ. ६९३) तत्र अग्निश्चपृथिवीच वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्योश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसव एतेषु हीदं सर्व- वसु हितमेते हीदं सर्व वासयन्ते तद् यदिदं वासयन्ते तस्माद् वसव इति । पुरुषे स्थिता दश प्राणा प्रात्मकादश एते रुद्राः । शरीरादुत्क्रम्य रोदयन्तीति रुद्रा इत्युच्यन्ते । संवत्सरस्य द्वादश मासा एव द्वादशादित्याः। 'एते हीदं सर्वमाददानायन्ति ।' 'स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिः ।' अग्निः, पृथिवी, वायुः, अन्तरिक्षम्, आदित्यो द्योश्चेति षड् देवा.। इमे यो लोका एव देवाः । अन्नं प्राणश्चेति द्वौ । योऽयं पवते सोऽध्यर्द्धः । एको देवः स ब्रह्मेति क्रमश ऊनिता देव संख्या व्यवहारजगतस्तत्त्वजगद प्रति ततश्च मूलं समन्वेति । अनेन बहुदेववादस्यैकदेववादस्य च न विवादः । 'माहाभाग्याद् देवताया एक प्रात्मा बहुधा स्तूयते । तस्यैव शक्तयः सूर्यचन्द्रादयः । तदेवाग्गिस्तदादित्यस्तद् वायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्र तद् ब्रह्म ता भापः स प्रजापतिः ॥ (य. ३२।१) एक मित्र वरुणमिन्द्रमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरस्मान् । एक सद् विप्रा बहुधा वदन्ति, अग्नि यमं मातरिश्वानमाहुः ।। इति इत्थ सुस्थिर एव निर्विवादो वैदिको देवासुरवाद इति शम् ।

·वेदोऽखिलो धर्ममूलम् (लेखक:-श्री विद्यानिधि शास्त्री व्याकरण-साहित्याचार्य: विश्वेश्वरानन्द वं. शो. संस्थानम्, होश्यारपुरम) नवनीतमिवानवगीतमयनोपनीतममृतविन्दुस्यन्दि वचनमिदमनुपममनुपहत. मतिना मनुना मुनिनाम्नायि स्वीये धर्म-समाम्नाये । तस्य महरिदं वचो युक्तिसिद्ध' बुद्ध पविरुदं मनुस्मृतावुपनिवढं सर्वत्र प्रसिद्धमस्ति । 'यत् किंच वै मनुरवदत् तद् भेपण भेषजतायाः' इत्याग्नानात् प्रमाणकोटिमाटीकमानं तद् न सलु टीका प कांचनाञ्चति । अस्य सनियंकदर्थनसमर्थस्यायमर्थः-~-अखिलोऽपि वेदः धर्मस्य मूलम् प्रभवः उत्पत्तिस्थानमस्तीति । कोऽसो वेद इत्याकाक्षाया म.- ऋग्यजु सामा- पर्वलक्षणो विलक्षणो मन्त्रसंहिताचतुष्टयाविरोधिबोधितशाखोपशाखोपबंहितो हितो महितो विध्यर्थवादनिषेधसहितो ब्राह्मणानुब्राह्मणाहितो विविधोल्लसत्सांगोपागो- पनिपरसूत्रारण्यकादिगण्यवरेण्यश्रुतिभेदभिन्नो महान् ज्ञानराशिप्रेन्यो वेद इति । किंलक्षणस्य धर्मस्य मूलमिति जिज्ञासायामुच्यते-लोकत्रयधारकस्य दुःखक्षय- फारकस्य सहृदयहृदयाभरणस्य पवित्राचरणस्य परिनिष्ठित-श्रेष्ठविद्वदनुष्ठितस्य सपिसापकस्य क्रू रकुटिलकप्टचेष्टादुरदृष्टबाधकस्य मुशिक्षपदक्षविचक्षणपक्ष- रक्षएाक्षमस्य विपक्षनृभक्षरक्ष.क्षपणस्य सकलभुक्ततलमंगलप्रीतिस्फीतिजननस्य दुःस्थितमनःसंवननस्य सुखशान्तिसमृद्धिवृद्ध यानन्दकनिघेः साक्षाद् विनिश्वसितस्य निवर्गकेतो. स्वर्गहेतोः पुण्यदयादानाध्ययनाग्निहोत्रादि रूपस्येति । तथा चोक्तं भगवति यजुर्वेदे पुरुषमूक्त -"तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्' इति । प्रथमत एव लोक- व्यवहारस्य साधुसंपादनाय परमेष्ठिना प्रजापतिनाऽनादिनिधनेन ब्रह्मणाऽभ्युदय- निःश्रेयसकराणि जनतातिहराणि हस्तामलकानीव मगलंकफलानि विमलमपुराण्य- विनश्यन्मर्माणि तानि धर्माणि शुभकर्माणि प्रजाना योगक्षेमसाधनानि धनानीवाभि- नपणीयानि वरणीयानि स्मरणीयानि रमणीयानि च निर्माय स्थिरोकृतान्यासन सन्ति भविष्यन्ति चेत्यर्थः । वेदे सर्वकालप्रत्ययविधेरिष्टत्वाद् 'प्रासन्' इति भूतकालक्रिया -- ·वर्तमानभविष्यतोरपि समन्वमनीया । इममेवाशयं प्रतिपादयन्ति वाक्यान्तराज्यपि बहुगः श्रुतिषु श्रुतिशएकुल्यवच्छिन्ने नभसि पतन्ति जगन्ति पुनन्ति विभान्ति। तद्यथा- वेदाद् धर्मो हि निबंभो । सर्वो घमों वेदादेव समुद्भूत इत्ययः । भूतं भव्यं भविष्यञ्च सर्व वेदात् प्रसिध्यति ॥ इति च । कालत्रयवतिनः सर्वेऽपि भावाः सुव्यवस्थितस्वप्रभावा भगवतो वेदपुरुषादेव समुत्पादमापद्यमानाः प्राणभृतां श्व.श्रेयसायालं भवन्तीति । किच- प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विवन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ।। वेद एवैतागप्रतिमप्रभावः प्रत्यक्षीकृतसकलवस्तुस्वभावः परमपरभागमुपेयि- वानपौरुपयो ग्रन्यविशेष इष्यते यत्रातीन्द्रियाणामप्यर्थानां साक्षाद् दर्शन विद्यते, तच्च सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्षणीयं परीक्षणीयं च भवतीति । अतएव बभरपुः कणादाः- तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम्।। इति तस्य धर्मस्य वचनात् प्रतिपादनात् तस्य ईश्वरस्य वा वचनाद् वाक्यत्वाद् आम्नायस्य वैदिकवाड् मयस्य प्रामाण्यमव्याहतं सपद्यते इत्यर्थः। "शास्त्रयोनित्वाव" इति वेदान्तमूत्रणाप्यरातोऽयमेवार्थः स्फुटीक्रियते । ऋग्वेदादिशास्त्र ब्रह्मए: तत्प्रतिपाद्यस्य धर्मस्य च योनिः कारणमिति, ऋग्वेदादेः शास्त्रस्य तत्प्रतिपाद्यस्य धर्मस्य च ब्रह्म योनिः कारणमिति वा व्य ख्याद्वयेऽपि न किंचिद् दुष्यति । सर्वथा धर्मस्य वेदमूलकत्वं सिध्यति । वेदे पुराण्यप्यक्षुण्णा कल्याणी सा वाणी, याऽद्यावघ्यपि निखद्या सकलसत्यविद्याविद्य द्योतद्योतिनी सद्योऽविद्यावद्यान्यवद्यतीति सत्यं प्रतीमः। एक. चव-प्रायाभिः सयुक्तिभिः प्रमारपश्चवजातीयक हुँ मन्यामहे वेदोऽखिलो धममूलमिति । इदमेवात्र प्रस्तुतं वस्तु वस्तुतः सस्तुतमपि संक्षिप्य निदिदर्शयिषामः सिप धयिषामश्च । इदं तु बोध्यम् --जादुपत्तः प्राग् वेदेतरगन्या- भावाद् वेदस्य चापौरुषेयवाक्यरवाभ्युपगमात् क्लेशकर्मविपाकाशयापरामृष्टपुरुष- विशेपेश्वरकृतत्वस्य च स्पष्टमिप्टत्वादत्र विषये नावपि सन्देश्यन्यम् । न च शङ्कापकलङ्काकुरेण बोत्पत्तव्यम् । तथाहि- तस्माद् यज्ञात सर्वहुत ऋचः सामानि जजिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् जुस्तस्मादजायत ।। इति मृष्ट्युपक्रमे सावष्टम्भं भगवतंव स्वयं शट्दायाः समाधानविधानात् । एवं गते सत्यपि ये पेलवधियो व्यामुह्य स्तान् प्रति विशेषेणायं क्रियते प्रयत्नः प्रकृ तवस्तुप्रतीति- निवन्धनम् । अतो हेतोः सम्प्रति मम्प्रतिपन्नायंममर्थ वेदवाक्यमायरेव चरितार्थी- क्रियमाण: साक्षाद् धर्मोपदेशः प्रस्तूयते-प्रादौ तावत् सर्वानुगतः सामान्यधर्मः ।

·- 1 ४७ ) अपर्ववेदीयद्वादशकाण्डे प्रथमोऽनुवाकः पृथिवीसूक्तमित्युच्यते । तदेव राष्ट्र- मुक्त स्वराज्यसूक्तमिति व्यपदिश्यताम् । त्रिषष्ट्या मन्त्रस्तत्र स्वदेशभूम्या गौरव के करभ्युपायैरव्यवायं साधु सेद्ध महतोति निश्चमवमवाचि । विमृश्य दृश्यतामास्वाधता पायो मन्त्रः "सत्यं यहहतमु दीक्षा तपो ब्रह्म यज्ञः पृपियों धारयन्ति । सा नो भूतस्य भय्यस्य पल्यू लोकं पृथिवी नः कृणोतु ॥" भयमभिसंधिः-प्रस्य दृश्यमानस्य जगतः स्थितिहेतुरस्ति कश्चन धर्मो नाम पदार्थः, यः खल्विदमखिलमवनितलमविक्लमविचलं च धारयतीति । सर्वेऽभिजना जना था, समजा: समाजा वा, सर्वा व्यक्तयः शक्तयो वा, जातयो व्याप्तयो वा, सर्वारिण बलानि चलान्यचलानि या सर्वाणि राष्ट्राणि स्वीयान्यन्यदीयानि जनकोयान्यारातीयानि दूरेत्यानि दाक्षिणात्यानि पाश्चात्यानि पौरस्त्यान्योत्तराहाणि वाऽनवयवेन येन धियन्ते स्थिरीकियन्ते स एव धर्म इति मन्त्र प्रतिपाद्यते । यतो हि धारणाद् धर्म इत्याहुधर्मों पारयते प्रजाः इति वाचोयुक्तियुक्तिमत्यनुश्रूयते । कोऽसो धर्म इत्यालो- चनायामाह--सत्यं बृहदिति । वृहदुपकारि मनोहारि सत्यं वाङ्मन.कायस्यकात्म्य- मिति, इदं प्रथमो धर्मः । 'सत्येनोत्तमिता भूमिः' इत्यूग्वेदेऽपि सूच्यते । सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः । सत्येन याति वायुश्च सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् । नहि सत्यात् पगे धमों मानतात् पातकं परम् । इति च गुणमहिम्ना तन्नाम्नाभ्याम्नातम्' श्रुत्यनुकूला स्मृतिश्च तमेवार्थ समर्थयति । ऋतमुग्रम् इति । निगरिपुगंण- प्राणहरणक्षम क्षात्रं तेजः शौयं धयं वीर्य बलं शक्तिसम्पादनमित्यपरो धर्मः । क्षत्र- शक्तिप्रशस्ति यसाऽक्षिलक्षीभवत्यन्यत्रापि । उपलक्षणं तु यथा यजुर्वेदे- यत्र ब्रह्म च क्षच सम्यञ्चौ चरतः सह । तं लोकं पुण्यं प्रज्ञपं यत्र देवाः सहाग्निना ।। अग्निहोत्रद्वारेण देवपूजवा ब्राह्मणा यत्र निवमन्ति क्षत्रियाश्चात्युच्चम्तेज: सम्पन्ना. समीचीनापराचीनाभिव्यक्तशवतयः सहयोगिनो भूत्वा चरन्ति स लोक: पुण्यभूमिरिति प्रज्ञायते प्रस्यायते च । न हि तत्र कदाचित् पापं पदं निधत्तं लोक- श्चामो नावसीदति नश्यति भ्रश्यति वा। दीक्षा विशिष्टशिष्टोद्दिष्टपवित्रतनियम- ग्रहणम् । देहेन्द्रियमनसा संयमनाय षोडशसंस्कारविधानमिति यावत् । अयं तृतीयो धमः । तपो द्वन्द्वसंपातानभिघात: सोऽयं त्यागलक्षणः सेवाधर्मश्चतुर्थः । ब्रह्म वेदा- ·( ४ ) भूतस्येति । भूतस्य शान्तस्यातिकान्तस्य, भव्यस्य नव्यस्य एप्यतो भविष्यतोऽव्यपदेश्यस्य चार्थसार्यस्य पत्नी, पालयित्री, साधयित्री च नो धरित्री सुचिरत्नशुचिरत्नसुवर्णवणं- मणिगणपरिपूर्गा सपन्नान्नमस्यादया सती लोकलोकमशोक सालोक्मुरु विस्तीर्ण- मनुच्छेदिन कृणोतु रोतीत्यर्थ । एतेनाभ्युदयापरपर्याया लौविवश्वर्यपरिनिष्ठा सूचिता । सूचित च सूचितकामावाप्तो सत्या सर्वकामनात्यागस्वरूप स्वत सिद्ध मोक्षाय नि श्रेयसम् । अत एव महर्षि कणाद कल्याणी वाणीमभारणोत्-यतोऽभ्यु- दनि थेपममिद्धि स धर्म इति । ऐहिक परम सुखमभ्युदय । मामुप्मिा च निश्चित श्रेयो नि श्रेयसम् इति तयोरुभयो सिद्धियंतो भवति स धर्म इत्ययं । जैमिनिना मुनि- .नापि समुचित जगदे-चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति । सर्व वाक्य सावधारण भवतीति मायाद् वेदविहित यमव धर्म इत्यथ । सुखस्य मूल धर्म । धर्मस्य मूलमर्थ । अर्थस्य मूलमिन्द्रियजय । कामस्य मूल धर्मार्थावर्थधौ वा इत्येव त्रिवर्गमापन मूत्रयताऽयशा- स्त्रप्रणेता राष्ट्रनेत्राऽऽयं चाणक्येनापि महाविदुपा वेदानुगुणमेवावणि । प्रथम मुख्य- माधार धर्म विना, अर्थकामो न पदाप्येकान्तात्यन्तिकमुखाय कल्पेते इति तस्य महा- मयस्णाय । प्रतश्च धर्मार्थकाममोक्षाभिधे पुरुषार्थचतुष्टये धर्मस्य प्रथम स्थान- मिप्यते । इतरेपामाधारकत्वात् । धर्म जिज्ञासमानाना च श्रुतिरेव परम प्रमाणमि- त्यसकृदाहु प्राञ्चो मन्वादिराजर्पय । सत्यप्रमुखा इमेऽपर्वमन्त्रोक्ता धर्मा सामान्या अपि समान्या. सर्वेषामभिनन्दनीया अनिन्दनीयाश्च सन्तो न प्रामाणिकगहणमहन्ती- स्याबालवृद्धमशेपेरण विशेपेण परिशीलनीया । राज्ञामाज्ञापि नेतान् व्याहन्तुमीप्ट इत्यनिद्भिरप्यच्छमतिभि परिच्छेतव्यम् । इदानी वर्णाश्रमसमाजस्त्रीजातिराजनीतिमूलाना धर्माणा वेदोदिता दिगुदा- ह्रियते- |तर वर्णधर्मा माहापोऽस्य मुखमासीद बाहू राजन्य कृत । ऊरू तदस्य पद वैश्य पा शूद्रो अजायत । रुचं नो धेहि ब्राह्मणेषु रुच राजसु नस्कृधि । रच विश्येषु शूद्रषु मयि धेहि रुवा रुचम् ।। यथेमा वाच कल्याणीमावदानि जनेभ्य । ब्रह्म राजन्याभ्या शूद्राय चार्याय चस्वाय चारणाय ।यजु ।। अन ब्राह्मणो मुखबाहूरुपज्जाना ब्राह्मणक्षत्रियवैश्य शूद्रारणा चतुर्णामपि वर्णाना क्रमेण लक्षणया ज्ञानवलधनसेवाधर्मा प्रोत्ता । अध्यापनमध्ययनमित्यादिवचनर्मनुना, श्रीभगवद्गीतासु महपिया व्यासेन च तेषामेव वेदोक्ताना वर्णधर्माणामन्वाख्यान व्याख्यान च कृतमित्यतिरोहित सर्वेषाम् । यथेमा वाचमिति मन्त्रेण चान्त्यज- शूद्रस्त्रीप्रभूतीनामपि कल्याणीवेदवाणीवीपाक्वणनेऽधिकारो दत्तो न तु धिक्कार ।

·(५०) - भानमधर्मा- ब्रह्मचर्यगृहस्थवनस्थसन्यासाख्याना चतुर्णामाश्रमाणा मूल वेदे विद्यते इति तदर्माणामपि सुतरा विधान द्रष्टव्यम् । तद्यथा-- ब्रह्मचर्येण तपसा देवा मृत्युमपाघ्नत । प्राचार्यों ब्रह्मचर्येण ब्रह्मचारिणम् इच्छते । प्राचार्य उपनयमानो ब्रह्मचारिण कृणुते गर्भमन्त ॥ इत्यादि ब्रह्मचर्यस्य, "इहैव स्त मा वियोष्ट विश्वमायुज्यश्नुतम्, क्रीडन्तौ पुर्नप्तृभिर्मोदमानी स्वे गृहे ॥ ऋग्वेद ॥ अनुयत पितु पुत्रो मात्रा भवतु समना ॥ अथववेद ॥ जाया पत्ये मधुमती बाच वदतु शन्तिवाम् ।। इति गृहस्थस्य ।। 'दीक्षातपसोस्तनूरसि ।। अभ्यादधामि समिधमग्ने प्रतपते त्वयि । प्रत च अदा चोपैमि, इन्धे त्वा दीक्षितो अहम् ।। तप' श्रद्ध ये ह्य पवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वासो भैक्षचर्या चरन्त ॥ इत्यादि वनस्पस्य, प्रकामो घोरो अमृत स्वयभू रसेन तृप्तो न कुतश्चनोन । तमेव विद्वान् न बिभाय मत्योरात्मान धीरमजर युवानम् ।। पतयो ये च तुष्टुवु । भगवो ये च तुष्टुवु ॥ ऋग्वेद ।। वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्या सन्यासयोगाद् यतय शुद्धसत्वा ॥ इत्यादि सन्यासस्य । अत्र ब्रह्मचर्याश्रमे प्राचार्योपनीतत्वात् तप सपत्तिजितेन्द्रयतया सकलविद्या ग्रहण धर्म । गृहस्थे यथाविधि सकलसासारिकैश्वर्योपभोगो धम दम्पत्यो प्रेमस्थेमा चावश्यक । वनस्थे पारण्यक व्रतमाश्रित्य तपोनुष्ठानमात्मनिरीक्षण च धम । सयासे चाप्तवामस्य वीतरागस्य लोकोपकार स्वच्छन्दपरब्रह्माम दान दास्वादश्च धम । समाजधर्मा- सं गच्छध्वस घवध्व स घो मनासि जानतम् । देवा भाग पयापूर्वे स जानाना उपासते ॥ समानी माकूति समाना हृदयानि समानी प्रपा सह छोऽनभाग ॥ सहृदय सामनस्यमविद्वेष कृणोमि माभ्राता भ्रातर द्विक्षन् मा स्वसारमुत स्वसा। सम्याच सवता भूत्वा वाच यवत भद्रया। मग्येष्ठासो परनिष्ठास एते स भातरो वायुपु सोभगाय ॥ - ·( ५१ ) निगदव्याख्यातान्येतानि । सामाजिक परसरमैक्य मंत्रीभाव संघटनगुरु- लयुभावोऽभेदभावश्च न्याय्य इत्यय समाजधर्म । 10554 स्त्रीधार स्त्री हि ब्रह्मा बभूविष ॥ ब्रह्मचर्येण कन्या युवान विन्दते पतिम् ।। उत स्वा स्त्री शशीयसी पुसो भयति घस्यसो।। नये स्प्रेणानि सल्यानि सन्ति सालायकारण हृदयायेता। पापमाहुर्य स्वसार निगन्धात् ।। ऋग्वेद ॥ भत्र स्त्रीणा ब्रह्मपर्यपूर्वक विद्याभ्ययन युवावस्थामा विवाहकरण विद्यावत्वैपि लज्जाशीलत्व धर्म । इतरपा शीलभङ्गारा वाऽऽताइ मुट्टयेत् । प्रशिक्षिताददानशीलाद- भगवद्भक्ताच्च पु सोऽपि ज्यायस्त्व प्रतिपादितम् । भगिनीसगम पापमतिस्त्रीप्रसक्ति- श्च वर्जनीयेत्यगादि। सफलमनुष्यजातिधर्मा - कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषैच्चत समा ॥ मित्रस्याह चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे ।। यजु । तिहायनपरिमित पूर्ण पुरुषायुष यावत् प्रत्येक मनुष्येण कविश्य कर्तव्य सर्वत्र च मित्रवद् व्यवहर्तव्यम् । पालस्य हि मनुष्याणा शरीरस्थो महान् रिपुरित्या- म्नातमन्यत्रापि । अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा शोचसतोपतप स्वाध्यायेश्वरप्रणि- धानानीति तु पूर्वमेव सामान्येन प्रतिपादिता धर्मा । तत्रापि विशेषेणाहिंसाया प्रमाणानि- 'म मा हिसीद्विपाद पशुम् अत्र द्विपात् पशुमनुष्य । अहिंसपैव भूताना कार्य श्र धोनुशासनम् । धाक चैव मधुरा लक्षणा प्रयोज्या भूतिमिच्छता ।। मनु ।। सत्यम्-सत्यमेव जयते नानृतम् । सत्य वद । धर्म घर।। प्रस्तेयम्-~न स्तेयमयि मनसोदमुच्ये ।। गृह्यसूत्रम् ॥ अपरिग्रह-तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा । त्यागपूर्वको भोग एव धर्म इत्यर्थ मा गृप । लोभ मा वार्षी । लोभनाश एव ज्यायान धर्म । इन्द्रियनिग्रह - -न जातु काम कामानामुपभोगेन शाम्यति ।। इन्द्रियारणा प्रसङ्गन दोषमृच्छत्यसशयम् । सनियम्य तु तान्येव तत तिदि निपच्छति ।। मनु ।।

·( ५२ ) सन्तोष -सन्तोष परम सुखम् । सतोपामृततृप्ताना यत् सुखम् इत्यादि स्वय व्याख्यातान्येतानि वाक्यानि व्याख्याभाप्य नापेक्षन्ते । ईश्वरभक्ति -श पद मघ रयीपिणे न काममवतो हिनोति न स्पृशद् रयिम् ।। ॥ सामवेद ॥ धनमिच्छत पुरुषस्य पूर्णशान्तिदायक भगवच्चरणमेव शरण मित्यर्थ । यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मान ततो न विचिकित्सति ।। यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मवाभून विजानतः । तन को मोह क शोक एकत्वमनुपश्यत यजु ।। भूतमात्र सर्वत्र भगवद्दर्शनमेव कर्तव्यमिति निष्कृष्टोऽर्थ । राजधर्मा -ब्रह्मचर्येण तपसा राजा राष्ट्र विरक्षति ।। अथर्ववेद ॥ मा त्वद्राष्ट्र मधिभ्रशत् । इहैवैधि मापच्योष्ठा पर्वत इवाविचाचलि ॥ राजा ब्रह्मचारी स्यात् तपस्वी स्यात् पर्वत इवाचलश्च सन् स्वा प्रजा परिपालयेदिति भाव । उत्क्राम महते सौभगाय ।। क्षत्रस्य योनिरसि ।। माभिमस्या । अहकाररहितो भवेति राजान प्रत्याशीर्वाद । शतायुष कृपुहि चीयमान । सुश्लोर' सुमङ्गल सत्यराजन् । इन्द्रो राजा जगत चर्षणीनाम् । वस्तुतो- ऽतिभवान्भगवानेव जगतो राजा त्व तु तदीय प्रतिनिधिरिति राज्ञा प्रत्यहमात्मा बोधनीय । 'धर्मोऽस्मि विशि राजा प्रतिष्ठित ।' इति । राजा धर्मपूर्वक प्रजा अनुशिष्यान्न कदाप्यधर्मशील स्यादिति धर्मानुगुणव राजनीतिदे निगदिता न तु धर्मप्रत्यनीका । एव च नीतिधर्मयो शाश्वतिक विरोध प्रतिपन्ना वेदवाक्यादवसन्ना पराहताश्च वेदितव्या । (ये तु अवते वेदा देवल कर्मकाण्डविधायका यज्ञप्रक्रियायामेवोपयुक्ता न लौविक व्यवहारमुपदेष्टु प्रवृत्ता । 'यत्पर शब्द स शब्दार्थ' इति न्यायेन तत्रार्थे तात्पर्याभावादिति तेपा मतमप्येतेन प्रत्युक्त प्रतिपत्तव्यम् । वेदे स्पष्टमुपलभ्यमाने समाने निरुपमाने लौकिधर्मविधाने क्यकारमाद्रियेत तद्विरद्धमशुद्ध प्रतिरुद्ध च रिक्त तद्वच । पर्यवसाने च- विद्यां चाविद्यां च यस्तद् वेदोभयं सह । मविद्यया मृत्यु सो विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ इति मन्त्रण ·( ५३ ) अविद्यारूपसत्कर्मणा मृत्युरूपससारार्णवतरण विद्यारूपात्मज्ञानेन चामृत- पदोपलब्धिरितीमित्यभूतार्थप्रतिपादनाद निर्वासनाना ज्ञानकर्मोपासनानामविरोधेन धर्मत्वमभ्युपगतम् । अतएव मनुना- योऽनघोत्य द्विजो वेदमन्यत्र फुरुते थमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वय. ॥ इति वचनाद् वेदमनधीयानाना सान्वय शूद्रत्वमुद्घोपितम् । तत्र वय तथात्व मा प्रतिपरस्महीतिभिया धर्मार्थमस्माभिर्वेदा अध्येतव्या प्रत्येतच्याश्च । वेदानधीत्य नितान्त तान्तस्वान्ता भ्राना अपि दान्ता कान्ताश्च भवन्त्याप्तकान्ता । गृहमेधिनो विषमस्था अपि शमस्था वनस्था इव पूर्ण पुरुषायुप लभमाना साभिमाना स्वात्मनि सावधानाश्च समुल्लसन्ति । दर्शपूर्ण- मासादियाग कुर्वाणोऽपि स्व निरिणनिर्माणानिर्वाण लब्धुमलकर्मीण एव सपद्यते । तदुक्त बृहदारण्यके-'तस्य तावदेव चिर यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये' इति । तस्मादस्माकमिदमावश्यक कृत्यमस्ति यद्वय वेदोदितमुदितधियो मुदितश्रियो गुहाया निहित धर्मस्य तत्त्व सम्यगनुसन्धाय हृद्यवधाय तदुक्तसिद्धान्तशय्यामधिशय्य विरहय्य चात्यन्तीना वयाकुली वलवद् भगवदनुग्रह वार वार स्मार स्मार पार गता स्यामापदापगानाम् इति शम् ।। -०- ·वेदेषु विशेषत ऋग्वेदे देवाना स्तुतयो वरिणता यथाऽवसरम् । तेषु च सर्वा. धिका प्रास्तिरग्नेस्ततो न्यूनाऽन्येभ्यश्चाधिका इन्द्रस्य । सर्वेऽपि देवा इह मानवी करणेन पुरुषाकारनिरूपितास्तेषु चेन्द्रस्याधिक स्पष्ट स्वरूपम् । स प्रार्याणा योद्धा देवः शूरत्वेन सादर स्तुत । स हरिश्मथ' सुशिप्र । वायुधोऽमो वृत्र सम्बर नमुचि वल शुप्ण रौहिण पनिहन्ति । मरुतस्तस्य साहाय्य वरि । स विशेषेण सोम-प्रिय । तस्य मदेऽतितरा शक्तिमान् सम्पद्यते । 'वज्रमम्मै स्वयं त्वष्टा ततक्ष ।' स च विद्य द्र पो लोहमप पाषाणकृतो वा। सभर शरासनमकुमश्च तस्यान्यास्त्रारिण, स शतक्रतु , शचीपति । सोऽतुलधनस्य दातेति मघवानिति स्तूयते। स्वर्णमय रथ हरिवणंतुरगचालित रपमारोहति स । द्यौस्तस्य पिता, भग्नि पूपा च भ्रातरी, अग्निना, विष्णुना, वरुणेन च सह समक्तिः । वायुना, सोमेन, वृहस्पतिना, पूष्णा च सह सामान्येन हविर्भार स निरूपित । स वृतस्य हन्ता, तस्य वर्णन वेदेषु त्रिधा लभ्यते, पुरुषाकारेण, प्रायत- रूपेणाभ्यामप्रकारे प्रपमस्तु यदैतिहासिवास्तमतीतरपानायकत्वेन ध्याचक्षते । यया येनेमा विश्या व्यवना कृतानि यो वासं वर्णमपर गुहार । इवानीव पोजिगीयो सक्षमाददयं पुष्टानि स जनास द्र. ।। पाश्चात्या भनेनानारिणा पराजपमेव मूचित मन्यन्ते । 'यो हत्याहिमरिणा गत सिम्पून यो गा उदागदपया धनस्य ।' इस्पनेनाऽपि सर्पहनन वा हताना गवा च मोपनममिति । 'म. गम्बर पर्यनेषु शियल परयारिया परपन्यविन्दत् ।' पत्रापि पाम्बराम्यस्यासस्य मार्गग परारिरया गरदा वयदि पुदस्य मवेत गूसन्ति । देवाभि गहमागहापम्याग्याभिपाामपि गापु परिणाम या पासा नेता महस्पतिरंसिला यम. पूर ए सोम । रेयसेनानामभिमन्मतोमा अयस्तोनामस्तो परषाम् ।। घा । -- ·ज्य वृत्र एवं च- माशु शिशानो वृषभो न भीमो धनाधनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् । संक्रन्दनो निमिष एक वीर शतं सेना अजयत्साफमिन्द्रः॥ इति । अत्र महायोद्धव स परिणत । अतएव यास्केनाप्युट्ट कित निरुक्त-तत्को. त्वाप्ट्रोऽसुर इत्यतिहासिका। मेघ इति नरुक्ता । उपमार्थेन युद्धवर्णनानि भवन्ति ।' इति । एव च नैरताना प्राकृत एव पक्ष । तत्रापि कतमा प्राकृती शक्ति- रिन्द्रत्वेन गृह्यत । वृष्टेदेवत्वेन वर्येत चेत् तदा पर्जन्येन तस्य को भेद ? सोऽपि हि वृष्टेर्देवता । द्यावापृथिव्योर्वा मेघयोरश्मनोरन्त स वैद्य तमग्नि जनयति । पर यदि स मेयेवग्नि जनयति तदा स सप्तसिन्धूना मोक्षणेन सह तस्य क सम्बन्ध ? कथ वा सगति- वंलकृताद् रोधाद् गोमोक्षणस्य ? चत्वारिंश्या शरदि च शम्बरस्य लाभ कथमुप• पद्यत ? दासवर्णस्याधरीकरणेऽपि किमौचित्यम् । यद्यपि प्रमाणान्तरेण मेघाना पर्वतत्व बरिणतमेव, 'य ईड खयन्ति पर्वतान् तिर समुद्रमर्णवम् ।' मतान्तरे चन्द्र सूर्य, । सूर्याय तस्य वर्णनमपि मन्ने दृश्यते । यया- 'यदद्य कच्च वृत्रहन्नुदगा अभि सूर्य । सर्वन्तदिन्द्र तेवशे।' पत्र 'वृत्रहत्' इति 'इन्द्र' इति सम्बोधन च सूर्यस्य विशेषणे। शामप्यदेश्यो हिलेवाण्ट-सज्ञो विद्वान् वृत्र नौहारमेव मनुते । तन्मते चेन्द्रो ग्रीष्मकालिक सूर्यो य खलु स्वप्रकाशैन तापेन च नीहार विनाश्य घनीभूत जलालपयित्वा सिन्धून प्रवाहयति । अस्मिन् मते वलयर्तृकावरोधाद् गवा मुक्तिपि सगच्छते । तथाहि-वेष्टनाकाद् घल्धातोनिर्मितो वलशब्दोऽपि प्रकाशरोधकार्थे प्रयुक्त । अतो येनाऽपि मेघेन पनी- भूतया कुहया च सूर्यस्य रश्मयो निरुद्धा प्रासन् ते रस्मय प्रसाराचं मुक्ता । परमेत- स्मिन्नपि मते वर्तते काप्यनुपपत्ति । यदि सूर्य एवेन्द्र नीहारश्च वृत्रस्तहि शम्बरस्य चत्वारिंश्या शरदि लाभस्य कय सगति स्यात् ' महतो वृष्टिकार्य इन्द्रस्य सहायका । पर पूर्वोदाहृतमन्त्रयोदेवसेनाभियान परिणत तस्य च कथ योजना ? कि मरुतोऽपि सूर्यस्य साहाय्यरत्र । पत्र लोकमान्यस्तिलवस्त्वन्यथैव समाधते । तस्य मतेनार्या पूर्वमुत्तरध्रुव- प्रदेशवास्तव्या पासन् । तत्र च पाण्मामिक दिन पाण्मासिकी निशा च भवत । प्रत सतन प्रवर्तमानस्य प्रकाशतमसोरय सघर्षो वृवेन्द्रवध रूपेण वयंते । तत्र प्रवहज्जलं च दिव्य प्रतिभाति सूर्यचन्द्रमसोर्गतिहेतुतया च प्रतीयने । यदि वृत्रो जलानि तानि रुन्ध्यात् मूपदिर्गतिरोधाद् हानिरेव भवेत् । मस्मिन् मते नाच सजलोऽवग्रहजलपर। सस्य निपातनेन नदीप्रवाह सगच्छत एव ।

·, । ( ५६ ) ग्रीष्ममूर्यस्येन्द्रत्वमन्यथाऽपि सिद्धम् । ऐतरेय ब्राह्मणे निरूपित यन्माध्यदिने मवने मरुद्धि सहेन्द्रस्य भक्तिर्वर्ण्यते। इन्द्रश्च सूर्यस्य प्रतिनिधि. यजे च सोमदिन सूर्येण तुल्य लिखितम् । प्रथमे सोमदिने बारम्भप्रतीके ग्रीष्मार्कस्य स्तुति. । स चेन्द्र । चत्वारिंश्यामिति तूपलक्षणम् । शरच्च शरदो दिनार्थे । पर तदा 'दास वर्णमधर गुहा क इत्यस्य कोऽभिप्राय ? यदि वर्णशब्दस्यावरकमिति दासस्य चोपक्षपयित लक्षणोऽर्थो गृह्यते तदा तस्यापि समाधानम् । तदाऽपि--'दासपत्न्यो अहिगोपा अतिष्ठन्' इत्यत्र 'अहिहत्येषु' इत्यादौ चाहिहननस्य कोऽभिप्राय । प्रसिद्ध चैतद् वृत्रहननरूप कार्य- मन्यजातिप्वपि । आर्मीनियादेशस्य पुराणेषु वाहन (Vahagn) नाम लम्यते तस्य कार्यम् अहिहन्ता (Dragon-slayer) इति शब्देन सूच्यते। अवेस्ताया च दासार्थे दाह (Daha) शब्दो वृत्रहन्नित्यर्थे च वरणगन इति नाम विजयाधिष्ठातृदेवस्य सज्ञात्वेन लभ्यते । सूर्यस्य सर्पहनन तु न समवति । अतोऽध्यात्मपक्षेऽस्य सगतिविधेया । अस्मिन् पक्षे विन्द्रस्तावदात्मा परमेश्वरश्च । 'इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयते' इत्यादी तु स परमेश्वर एव । तस्य विविधार्थमभिलक्ष्य यास्केन स शब्दो निरुक्त दृणातीति वा, इरा ददातीति वा, इरा दधातीति वा, इरा दारयत इति वा, इरा धारयत इति वा, इन्दवे द्रवत इति वा, इन्दो रमत इति वा, इन्धे भूतानीति वा, तद् यदेन प्राण समन्धस्तदिन्द्रस्येन्द्रत्वमिति ह विज्ञायते । इद कारणादित्याग्रायण , इद दर्शनादित्यौ- पमन्यवा इन्दतेवॆश्वर्यक्मण, इन्दञ्छणा दारयिता वा द्रावयिता वा आदरयिता वा च यज्वनाम् ।' (नि १०१६) एतासु व्युत्पत्तिषु चेन्द्रशब्दस्यत्रिविधा प्रप्या समायाता । ऐतरेयोपनि पदि तु-'तस्मादिन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्र सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवा । (ऐ० प्रा० ४।३।१४) इति वाक्ये समस्तैप्विन्द्रियेषु बहि- मुंखेषु सर्वधारमान द्रष्टु प्राभवदितीद द्रष्टा सन् परोक्षवृत्त्येन्द्रोऽभवदिति प्रतिपादितम् । तेनात्मैव सिद्ध यति । इन्द्रोऽन्तरिक्षलोक्स्य देवता । 'यत्पिण्डे तद् ब्रह्माण्डे' इनि मतेन शरीर एव मस्तकं तावद् | स्थानम् । सर्वासा नाडीना तरकेन्द्रम् । इन्द्रियाणि देवा , तेपामात्मैव अधिपनि । वीयं च सोम । योगिमतानुसारेण तत्र ब्रह्माण्डेऽधस्तादधोमुख कुण्ड यतते । ततोऽमृत स्यन्दते । प्रात्मा च तस्य पान क्रोति । तैत्तिरीयोपनिषद्यप्येतत्- मूचितम् --'स य एषोऽन्तहदय मावाश सस्मिन्नय पुरुषो मनोमय । अमृतो हिरण्मय । मन्नरेण तालुये य एष स्तन इवावलम्बते सेन्द्रयोनि.'। (० उ० ६।१) एवमिन्द्रस्या- स्मत्वे सिद्ध न तायदे वासुरसग्रामसिद्धि । अतएवोत्तम्-'शत्रुरिन्द्र जशिप ।' मन्यत्र पयया- ·. ( ५७ ) नंतदस्ति यद्दे वासुर यदिदमन्वास्याने त्वदुद्यत इतिहासे त्वत् । ततो ह्ये वैतान् प्रजापति पाप्मनाऽविध्यत्, ते तत एव पराभवन् इति । तस्मादेतपिरणाऽभ्यनुक्तम् । न त्व ययुत्से कतमच्च नाहन तेऽमित्रो मघवन् पश्चनास्ति । मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहु द्य शत्रु न तु पुरायुयुत्से ।। (श.११११।६।१०) एव च सर्वामामपि सड्काना समाधानम् । अन्यत्रचोक्तम्-'वृत्रो वं पाप्मा ।' वृत्र पापमेव । अतो दुवृत्तय एवासुरा । सदवृत्तयो देवा । तासा दुर्वृत्तीजेतु कृत- मभियान वणित वीररसेन । तत्रात्मन शान्ति वृणोतीति शवरो मोह । सप्तरश्मय सप्त चैतन्यधारा , अहिराहन्ताऽविद्या-विकार । एव समाधान भवति । पर न सर्वथा प्राकृत ऐतिहासिको वा पक्षोऽसगत । मन्त्रा ह्यनेकार्थका शत- पथब्राह्मण एवोक्तम्-'मा हवं अग्रे देवा आसु ' एव मा एव देवभाव प्राप्ता प्रात्मानोऽत्र वणिता भवेयुरिति सभाव्यते । न च तदा वेदाना नित्यत्वक्षति । त्रिकाल- दशिना योगिनामिव नित्यज्ञानमयस्य वेदस्य पश्चावृत्तिवत् प्रतिपादनसभवात् । पाश्चात्यविदुपा मतेनेन्द्रोऽयमार्याणा भारत आगमनात्पूर्वकालिको देव । प्रमाण चास्य पूर्वदर्शिता इन्द्रसमानार्थका शब्दा । अवेस्ताया च मान्द्र (Andra) शब्दस्तस्यैव परिवर्तित रूपम् । पर तत्र न स देवोऽपि तु दानव । अय च पश्चादार्याणां पारसीकाणा च प्रवृत्तस्य विरोधस्य परिणाम । जिमरमन (Zimmermann) सज्ञो विद्वान् इन्द्रशब्दम् इन् धानुना इवि धानुना वा व्युत्पादयति । स्वामिदयानन्दश्चैश्वर्यार्थ कादिदिधातोव्यु- त्पाद्य सूर्यवाचकमीश्वरवाचक चेम व्याचख्यौ । योगिराडरविन्दश्चेन्द्र प्राणशक्त प्रतिनिधि प्रज्ञाधिपति च स्परूपयत् । पाश्चात्त्य -०- ·वरुणः भवन वैदिकेषु देवेषु नितरा महद्गौरव भजन्नपि देवोऽयम् ऋग्वेदे द्वादशसु सूक्ते वेव स्तुत इति चित्रम् । अस्य स्वरूप साघु दर्शनीय स्पष्टतर च । स हस्ती स्पन्दयति, रथ चालयति, इतस्ततो भ्रमति। स्वर्णमय कवच कञ्चुक वा परिदधाति (बिभ्रद् द्रापि हिरण्मयम्) सहस्रदृगय दूरवर्तीन्यपि वस्तूनि साधु निभालयितु क्षम । प्रतएव सोऽन्तर्यामी, विश्वदर्शी भुवनाना चरितस्य द्रष्टा । वीरोऽधीश्वरश्चासौ क्षत्रश्री । "कदा क्षश्रिय नरमा वरुण करामहे । मृडीकायोरुचक्षसम् (ऋ १ २५६)" धु लोके सहस्रद्वार तस्य यत्र स्थित प्रजानामाचरितानि निरीक्षते । 'सत्यानृताववपश्यन् प्रजानाम् ।' प्रय सम्राट । नास्य कर्माणि कश्चिदपि भड क्तु समर्थ । कालकला सकला मपि जानाति । अतीतानागतवर्तमानानि प्राणिना कर्माणि वीक्षितु साध्वसौ समर्थ । शोभनकर्मा स । घेदमासो धृतपतो घरण पस्त्यास्वा, साम्राज्याय सुक्तु । अतो विश्वान्यद्भुता चिकित्वां प्रभि पश्यति । कृतानि या च का ॥ ( १ २२ ११) स यदा स्वसभाया सहस्रस्तम्भमय्या निपीदति, त परित सर्वे प्रणिधय तिष्ठन्ति । प्रत सर्वेषामपि कर्माणि माक्षात्करोति । नास्मात् कोऽप्यागस्कृदात्मान निलोतु समर्थ । निषसाद धृतवतो वरुण पस्त्यास्वा । साम्राज्याय सुक्रतु ॥ विभ्रद् द्वापि हिरण्मय घरुणो वस्तनिरिणजम् । परि स्पशो निषेदिरे ॥ (ऋ १२५ १३) वरुणो यो प्राणिनो रह सवादमपि श्रोतु समर्थ । यस्तिष्ठति चरति, यश्च वञ्चति यो निलाय चरति य प्रतङ्कम् । हो सनिषद्य यन्मन्त्रयेते राजा तद वेद वरुणस्तृतीय ॥ (प्रथ ४१६) ·( ५ ) वरुण खल्वृतस्याधिपती रक्षको नियन्ता च। ऋतस्यानेकार्थत्वेऽपि प्राय सत्यस्य पर्यायत्वेनेद गृह गन्ति । पर नान तत् तात्पर्यम् । ऋत तावत्सृष्टे शाश्वतो नियमोऽनुशासन व्यवस्था च । डा. घाटे सज्ञो विद्वान् त त्रिधा निरूपपति- 1.Cosmic order The regular recurrence of natutal Phenomena 2. Principles guiding and regulating the different aspects of sacrifice 3 The moral law which every rightious man must observe तदुक्तदिना व्यापारस्प शाश्वता नियमा यानाश्रित्य मूर्यचन्द्रादिग्रहमण्डल नक्षत्रमालाऽहोरात्र ममासर्तु वत्सरचक्र च प्रवर्तते, यज्ञविधय, मानवस्याचारा नुशासनानि, एतत्सर्वमभिव्याप्य शब्दस्पास्य प्रवृत्ति । वैदिकसिद्धान्तानुरोधेन ग्रह्याण्डस्योत्पत्तिरपि ऋतमूलव । निरूपित चेतत् 'ऋतञ्च सत्यञ्चाभीद्धातपसोऽ• ध्यजायत इत्यादी मन्त्र । तत्र सर्व प्रथममृतस्यैव वर्णनम् । तत्रावर्ततर्षीणा महतो निष्ठा । एव तावहनस्य महिमा गीत ऋतस्प हि शुरूष सन्ति पूर्वोत्तस्य घोति जिनानि हन्ति । ऋतस्प इलोको बधिरा ततद कर्ण बुधप शुधमान पायो । वरुण एवास्यर्तस्य पालको रक्षक । अयमेवेन्द्रात्तस्य भिन्नो महिमा । 'वाण्यन्य समिधेपु जिम्नते प्रतान्यन्यो प्रभि रक्षते सदा।' प्रतएव स प्राणिन सुपथे प्रवर्तयति । प्रार्थयत जन 'स नो विश्वाहा मुकतुरादित्य सुपथा करत् । प्रण प्रायू पि तारिपत् । मित्रेण सह स्तुति ---वरुणस्य बहुधा मित्रण सह स्तुतिर्वण्यते । द्वावपि सामान्येन ऋतस्य पालको सत्यधर्मारणौ च । ऋतस्य गोपावधितिष्ठयो रप सत्यधर्मारणा परमे ध्योमनि । यमत्र मित्रावरणावयो युव तस्मै वृष्टिमघुमत्पिन्वते दिए । एतौ दृष्टेरपि कारणभूताविति मन्त्रे प्रतिपादितम् । म यत्रापि- 'सम्रानावस्य भुवनस्य राजय । 'दृष्टि वा राघो अमृत सभामहे ।' इति स्तुतम् । मित्रोऽपि वरुणवदेवासुर इत्युक्त । यथा--'चित्रंभिरभ्रंरपतिष्ठपो सशा वर्षयपो प्रमुरस्य मायया। - ·(६० ) शुन शेपो वसिष्ठश्चास्य भमुखी स्तोतारो। तत्र ब्राह्मणेषु वसिष्ठ प्राण इति प्रतिपादितम् । वरुणो द्यु स्थानीयो देव प्रादित्यश्चोक्त । अत प्राए शुन शेपो वा वर्म बद्धो जीव. तापत्रयेर, नरपत्रयेण वा पाशेन बद्ध पारमनो मुक्तये वरुण प्रार्थयत इत्यपि विद्वद्भिर्वर्ण्यते । यथा- 'उदुत्तम मुमुग्धि नो वि पाश मध्यम चूत । प्रवाधमानि जीवसे ।' अथर्ववेदे तस्य पृश्निोर्वणिता सा सवला च । तस्या वर्णनमृग्वेदेऽपि काम न नामत । यथा- या गोर्वर्तनि पर्येति निष्कृत पयो दुहाना व्रतनीरवारत । सा प्रबुबाणा वरुणाय दाशुषे देवेभ्यो दाशढविषा विवस्वते ।। (ऋ. १०।६५) सा गौ प्रकृति खलु । प्रकृतिहि लोहितशुक्लकृष्णाजारूपेण परिणता । 'अजामेका लोहितशुक्लकृष्णा बह्वी प्रजाः सृजमाना समन्तात् (श्वेता० उ०।४।५) एषा गौ ताना नेत्री दिव्यकर्मभ्य एव स्व पय प्रयच्छति । अथर्ववेदस्य पञ्चमकाण्डस्यैकादशे सूक्ते ऽथर्वणा सह वरुणस्य सवादे वर्णित यदृऋतस्य पालक एवंना गा भोक्त मर्हति य साधिकार प्रतिजानीयात्- सत्यमह गभीर काव्येन सत्य जातेनास्मि जातवेदा. । न मे दासो नार्यों महित्वा व्रत मोमाय यदह धरिष्ये ॥ (प्रय ५११) स्वरूपम्-वरुणस्य किं तावत्स्वरूपमित्यत्रापि नैक मतम् । द्यु स्थानीयो. स्य वरुण मूर्यस्य कोपाधिभेद उच्यत इत्यपि मतम्, 'उद्यन्नसूर्य सविताऽस्त गच्छश्च वरुण इत्युच्यते' इति सायण । प्रादित्य इत्यपि तस्य सज्ञा। सूर्यस्तस्य नेत्रत्वेनोक्त । तदाऽमौ सर्वेपा कर्मसाक्षितया सूर्यस्य प्रतिनिधिरित्युच्यते, पर केचिदेन राश्या देवमपरे तु चन्द्रमस प्रतिनिधि वर्णयन्ति । मित्रस्य सूर्य प्रतिनिधित्वे पश्चाच्च तत्पर्यायता यातेऽपि वरुणस्य चन्द्रप्रातिनिध्य सभवतिप्रतिपादित- धर्मवभिद्यात् । यास्वस्तु सर्वस्यावरकत्वेन नभ एव वरुण प्रतिपादयति । अत्र बहि साक्ष्य- मपि साक्षि भूतम् । जिमरमैन (Zimmermann) सज्ञ पाश्चात्त्यो विद्वान् वृधातोरा- च्छादनार्यात् साधयनु तमावरक रवीकुवन् द्यावमेव वरुण प्रतिपादयति । तसा मतेन नक्षत्रमण्डित नील नभ एव वरुप । भस्य बहुधा समुद्रत्वेन वर्णनादपि जलाधिपत्व न ·सागरनिवासश्च प्रसिद्ध स्यादिति सभाव्यते । गीतायामपि 'वरुणो यादसामहम्' इति भगवतोक्तम् । ग्रीसदेशे च पाच्छादकार्थको यूरेनस शब्द प्रोरोनेस इति वाss- वरक (Encompasser) नभ एवोच्यने पर द्याव (Zeus) तस्य च नेकत्वम् । भवेस्तायामयमेव वरुण 'महुरमज्दा' इति सज्ञया लम्यते । असुरस्यैव विकृत रूपम् 'अहुर' इति । मित्रश्च तत्र 'मित्र' इति रूपेण परिचीयते । शामण्यदेश्य अोल्डनवर्गनामा विद्वास्तु कथयति--प्रायवरुण मादित्यश्च सेमेटिव जातीयेभ्यो वाबलूनदेश्येभ्यो गृहीताविति । पर नार्यास्तामा विचारहीना मभूवन् । तेषा मादृशी तावदृतस्य भावना लम्यते, तदधिपते वरुणस्य स्वरूपमपि भावयितु तेऽकल्पन्त । न तेषु देशेषु तादृश्युदात्तता वरुणस्य दृश्यते । न साधारण वस्तु ग्रहीतुमार्या परेपामधमर्णता गच्छेयु । योग्यरविन्दस्तु वरुण सत्त्वमय सच्चिदानन्दगतसदशस्य विशुद्धस्य बृहतो लोक्स्य प्रतीक निरूपयति । पश्चातिनि साहित्ये नास्य प्रतिष्ठा । तत्रायमष्टम लोकपालेप्वन्यतम पश्चिमाधिपतिजलाधिष्ठाता च ।

·अश्विनी धु स्थानीयेषु, नहि नहि सर्वप्वपि तावदिन्द्राग्निसोमव्यतिरिक्तेषु देवेषु सूक्ता. धिक्येनाश्विनावेव महत्त्व भजत । पञ्चाशदधिकेषु सूक्तेषु तयोमहिमा गीयते । लोकवद् वेदेऽपि तो देवाना भिपजौ । यथा चोक्तमाथर्वणे- 'प्रत्यौहतामश्विना मृत्युमस्मद् देवानामाने भिषजा शचीभिः । (प्र. वे० ७.५३।१) तो खलु महता कर्मणामनुष्ठातृतया दस्रो, ग्दा युवानो, मधुमन्ती चोच्यते । तयो रथोऽपि मधुमान् । उपकर्तृतयाऽतितमा परिचिततरी जनस्य । तो नरा, निचेतारा, मयोभुवा, मृड्यतमा, अरेपसा, सुदानू, मघवाना इत्यादिभिर्नामभिर्वर्ण्यते । नासत्या- विति तयोर्यथार्या सज्ञा न असत्यौ नामत्यो नासाभवी वेति तयो. स्वरूपमाध्यात्मिक- मिति साधनोति। तो कर्मणा नेतारौ (नरो) दर्शनीयाकारो (दस्रो) चतन्याधायको (निचेतारा) पापरहिती (भरेपसा) सर्वस्य सुखाय भवन्तौ (मयोभुवा) । तेपा रथ, अश्वा तन्नो दयित्री कशा च सर्वमपि मधुमत् । 'या वा कशा मधुमती', तो नियमेन कर्ममूपतिष्ठ- मानौ तेषा वर्षयितारो (ऋतावृधौ) नो कुशलौ शिल्पिनादपि, अश्वस्य खुराकुम्भाना शत सुराया असिञ्चताम् (कारू) । तयो कर्माणि विचित्राणि प्रशस्यानि च । साहा- ग्यार्थमाहूतावेव तो शत्रुपरिवृतस्य विमदस्य भार्या तद्गृह प्रापयताम् । तुपुत्र भुज्यु सागरादरक्षताम् । तेषा नौ शतारित्रवाहिनी जले नभसि चाविहतगमना, रयश्च तयो- महान् यत्र चकाणा शतम् । पेदवे राजे च श्वेत्मश्वमयच्छताम् । प्राङ्गिरस कक्षीवन्त मुबुद्धि व्यघत्ताम् । मग्नितप्ते नाष्ट्र क्षिप्तमवि विमोच्य तस्मै पुष्टिमदन्न प्रायच्छताम् । गोतमस्य पानाय कूपमेवोवंमूलमकुरुताम् । च्यवान ऋपि च युवानमकल्पयताम् । फ्लीब- पत्नीवध्रिमती हिरण्यहस्तेन पुत्रेणायोजयताम् शर्योवृद्धामपि गां सदुग्धा कृण्वन्ती । वृकाद वर्तिकामोक्ष , ऋचाश्वस्य सचक्षुष्कीकरण, जाहुपस्य मोक्षश्च तयो पुरुषार्थस्य निदानम्, संग्राम विश्पलायाश्छिन्ना जघा लोहमय्या जघया प्रत्यधत्ताम् । दिवोदासस्य यज्ञ गच्छतोस्तयो रथे वृषभ शिशुमारश्चायुज्यताम् ।

·(६३) इत्यमनेका पुराणकथास्तयोविषये । प्रतियोगिताया सूर्यस्य दुहितर विजित- वन्ताविति चास्यायते । दघीच शिर स्थानेश्वशिर सयोज्य तेन मधुविद्या श्रुत्वा पश्चात् तदीय शिरो योजयामासतुरित्यपि कथा । तत्को तावश्विनावित्यपि विचार्यते । प्रथम यास्कस्य मतम्-'यद् व्यश्नुवाते सर्व रसेनान्यो ज्योतिषाऽन्य । अश्व- रविनावित्योर्णवाभ ।' रसेन व्याप्नुतो ज्योतिपाति व्युत्पत्या प्राकृतयक्तिभेदा- वेवेति सिद्ध यति परमौर्णवाभव्युत्पत्त्यातु देवान्तरवत् पुरुषाकारी । पुनरनया शङ्कया विवशीकृतो यास्को मतभेद प्रदशयति । "द्यावापृथिव्यावित्येके, सूर्याचन्द्रमसावित्येके, राजानी पुण्यकृतावित्यंतिहासिका । तयो काल ऊर्ध्वमधराया प्रकाशीभावस्यानुविष्ट- म्भमनु, तमोभागो हि मध्यम , ज्योतिर्भाग मादित्य ।' इति । धु स्थानीयावेतौ देवाविति च निश्चितम् । आधुनिका बुधास्तु तो प्रातर्देशीयो नक्षत्रविशेपावेव निर्णयत । देशान्तरेषु तुल्या पुराएकथाऽप्येतेन मतेन सवदते । जिमरमन (Zimmer man) महोदय एतो लातिकदेवस्य (Lettic god) पुत्री परिचिनोति । अश्विनाविति शब्देन च केवलमश्ववत्व तयोर्बुध्यते । एवमेवप्रसिद्धिस्तस्य देवभेदस्य पुत्रयो, 'दिवो नपाता, इति विशेषण लातिक देवस्य (Lettic) Dewa Deli इत्यस्य तथा लिथुआनिमादेश्यस्य (Lithuanian) Dewo Sureles इति शब्दस्य चानुवाद इव । सूर्या वरण कथा च तत्रत्या Saules Menta सम्बन्धिनी कथा स्मारयति । पुनश्च ग्रीकदेशस्य पुराण कथाया वरिणती द्याव (Zeus) पुत्रौ Dioskouron यो लातिन भापाया (Latin) Caster and Pollux कास्तर एव पोलक्स इति ख्याती तयोर्भगिनी (Helena) हेलेना चाश्विनो सूर्यायाच समकक्षता मगन्ते । यतस्तेषा स्वभावोऽपि नासत्य योरिव परिणत । लातिकदेवस्य पुत्रो ग्रीस्यो Diospouron अथवा DIosseours सज्ञौ प्रकाशदेवत्वेन परिणतो, अश्विनी यद्यपि सहैवोच्येते, प्रतो न तो प्रभातस्य सन्ध्यायाश्च नक्षत्रविशेषाविति पार्थक्येन वक्तु शक्यते । लातिकदेश्यगीतेषु च सूर्यस्य सान्ध्येयतारात्यागपूर्वक प्रभाततारोद्वाह वर्णन गोयते, येनाश्विनो मूर्यावरणक्या कियदपि साम्य भजति । ते तयोर्भारोपीय- कालता सिद्ध यति । पर नक्षम विशेषत्वे तयो कथाना कि समाधानम् ? पत्र धाटे महोदयो वे समा- धाने पुरस्करोति १-निशान्ते मूर्योदयस्य वसन्ते दिनकरस्य चण्डता च रूपकेन वरिणता । इद मत Dawn and Spring Theory इत्युच्यते । २-उत्तर भव प्रदेशे दोहोरात्रयो क्यव रैभाविप्रभृतिभिर्नामभिर्वर्ण्यते । जले निलीपमान एव सूर्यो रेभ ! पर कालनिर्देशेन नाम्यां सन्तोष ।

·( ६४ ) प्राध्यात्मिकदृष्ट्या तु बधाऽन्मयंय परिएमति । प्राणश्चापानश्चेति देवावश्विनी व्यापन शीलो हि तो । 'परिपण्डे तद् ब्रह्माण्डे' इत्युक्तेमू धमाग एव | स्थानम् । तयोनित्यमेव सायुज्यम् । एतच्च निम्नया प्रतिपादित भवति- सकामता मा जहीतं शरीर प्राणापानौ ते सयुजाविह स्ताम् । मास जीय शरदो वर्धमानोऽग्निप्टे गोपा अधिपा वशिष्ठः । (७३५३।२) प्राणापानौ नासासचारिणाविति नासत्यो, तावेव नाडीसुद्धया निर्विकारता पारीरस्य समाचरत , मनेन विनव पप्ट रोगाणामपाकरण भवतीति प्रागविद्या देवी चिकित्सापद्धति । तनावस्थिषु नाडीपु च व्याप्त रसरूपं वाजो भवति रेत । तदेव सोम । शरीरस्य प्राणशक्तिश्च वाधंक्ये क्रमाक्षीयते । च्यवनशीलत्वात्तस्या एव च्यवनत्वम् । प्राणापानयोबलेन सा वधिप्पु सजायते । इदमेव च्यवनस्यतरणीकरणम् । रेतसो रक्षवाश्विनो सोमपानम् । इत्य सूक्ष्मतरोऽयमाध्यामिक पन्या अश्विनो स्वरूपनिर्धारणे।

·पुनर्जन्म-वादः (लेखक :---श्री अमरनायशास्त्री, घ्याकरणाचार्यः, विश्वेश्वरानन्द-वैदिक- शोधसंस्थानम् , होश्यारपुरम् ) 'कोऽहं कस्त्वं कुत आयातः' इति जातमात्रस्य चिकित्स्या नाम विचिकित्सा, भारतेऽस्तमितप्रायान लोकायतिकान्, · देशविदेशेषु मुहम्मदमतानुयायिन ईसामन्त- व्याभिनन्दिनरचान्तरेणाऽयं जीवनप्रश्नोऽद्यापि मानवमात्रस्य समाधानमपेक्षते । मा- स्तिकाश्चावकितरा नास्तिकारचजन्मप्रश्नमिममेव समाधित्सवः पुरपायुपसहस्र क्षपितवन्तः । दर्शनशास्त्राण्यपि तदीयानि नकधाव्याख्यानरुपवर्णनैश्च विषय मेतमद- दातवन्ति । अध्यात्मजहाना कापायवासता रथ्यारजम्सु सन्ततमाहिण्डमानाना विमानानां प्रत्यक्षसर्वभक्षाणा भिक्षुकलक्ष्मणा तु जीवनसर्वस्वं नामंप प्रश्नः । इममेव प्रश्न करणं शप्पुलीपु प्रसह्य भारतीयानामास्तिकानां श्रावयन्तो मत्सरा इव जीवितव्य- मात्सर्यमाचरन्ति ते । दुल्हो दुरवगमश्चायं सर्वस्य प्रश्नचिह्नाकलितो यथार्यः प्रश्नः । "पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः" प्रेत्य मृत्वा भावः पुनर्जन्मैव पुनरुत्पत्तिलक्षणं महर्षिों तमो व्याचप्ट । जीवमानं स्वीयः सदसत्कर्मविपाकाशयरुच्चावचेषु शुभा- 'शुभयोनिप्वावर्तत इति तद्रहस्यम् । एप जीवात्माऽजरामरधर्मा परमात्मस्वरूपोऽरूपः सन्नप्यविद्यायामन्तरे वर्तमान. स्वयंधीरः पण्डितम्मन्यमानः स्वीयैरेव प्रमादः पुन:- पुनर्जायते च म्रियते च, ज्ञातास्वादश्च गरलितेष्वपि विषयफरिणपु सुखं रमते न च तेभ्यो जुगुप्सते कदाचिदिति । भारते चारुवचसा चार्वाकानामेप स्वपोपं पुष्टो विश्वासः "यावज्जीवेत् सुखं जीवेद् ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत् । भस्मीभूतस्य देहस्प पुनरागमनं कुतः ॥" मरिचम स्वर्गा नास्वर्गीयानमारमा पारलौकिक....... नव वधिमादीनां क्रियाश्च फलदायिकाः ॥ भग्निहोत्रं प्रयो वेदाहिनदण्डं भस्मगुण्ठनम् । बुद्धिपौरुषहोनाना जीविका थातृ निमिता ॥ इत्यादि ।

·वानर- नायमात्मा पारलौकिक , कर्मफलानुशयं परात्परेषु लोकेषु सुखदु खाभिपङ्गा, स्वर्गापवर्गकल्पना बुद्धिपौरुषशून्याना जीविकाहेतु, वर्णाश्रमादिकल्पना बुद्धि- जीविना कपोलकल्पितो वागाडम्बर । तस्माद् यथाशक्ति सकलितसुखसभारश्चिरा. युप्मताऽसुमता वसुमता भवितव्यम् , वित्ताऽभावेऽमर्यादितव्ययाद् वित्तक्षये वा ऋण कृत्वाऽपि घृनमवश्यपेयम् । 'आयुर्वं घृतम्' इति दीर्घायुष्यजीवातुभूतस्य घृतस्या धिकाधिकपानमेव परम पुरुषार्थ । अन्यथाऽकालमृत्युना भस्मीभूतस्य शरीरस्य पुन रागमन प्रेत्यभाव सुदुर्लभ इति । यथा किण्वादिद्रव्य समिश्रितमंदिराऽनायास सपद्यते, कर्पू रादिसुगन्धिद्रव्य समवेतरमृतधारा निप्पद्यते, एवमेव पृथ्वी जल वायु-वह्नि- समाध्यै समवेतश्चतुभिभूतश्चतन्य स्वमुपजायते, देहनाशे च चत्वार्यपि भूतानि स्व- स्वभावेषु विलीयन्ते, कारणनाशात् कार्यस्य चैतन्यस्यापि सर्वथा लोप इति । 'अग्निरुष्णो जल शीत शीतस्पर्शस्तथाऽनिल । केनेद चित्रित तस्माद स्वभावात् तद्व्यवस्थिति ॥" इत्युक्तचराभि म्याभिर्वाचोयुक्तिभिरपि नाद्यापि चार्वाका जातमात्रस्य शिशो स्तन्यपाने स्वत प्रवृत्ति (प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलापात्' इतिन्यायदर्शनमूत्रमत्र परामृश्यम्) उत्पन्नमानस्य शिशोराघारशाखावलम्ब , सजन्मनां सोदर्याणाम् अन्यतरस्य राज्याभिषक इतरस्य च 'न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम्', अश्वत्यवृक्षस्यापामरेण सपर्या, अर्कवृक्षस्य च पूर्वपत्रेऽपि सशय , एक खलु धोरितकैर्गतिचापल्यै स्वाजित प्राज्य राज्यश्च सर्वजनाभिनन्दित सहस्राधिक्दीनारमूल्य सन्नश्व , अपर सजातीय कुलिशकठोर- कशाप्रहार प्रतिशिर निगलितशोणितधाराप्रवाहैमतप्राय कदश्व इति जीव- मात्रस्य जीवने प्रत्यक्षमक्षिलक्ष्यीक्रियमाणस्योत्तराधर्यस्य सन्तोषावहमुत्तर पुरस्कतुं न क्षमन्ते । 'समानमीहमानाना केचिदर्थयुज्यन्तेऽपरे न' इति व्याकरणमहाभाष्य- प्रणेतुर्वचो नाऽवितथम् । इति प्रत्यक्षाभिलापास्त प्रत्यक्ष मक्षिका असन्तोऽपि निषधन्त इव सताममीमास्या खलु । अन्ये विधर्माण ईसानुयाया मोहम्मदाराधकाश्च मरणादूवं त्रिमेखलेषु, सति वैभवे पक्वेप्टकचितेपु, अन्यथा मृच्चयेषु नामप्रामुत्कोर्ण- शीर्षण्येषु स्थण्डिलेषु कद्राभिषेषु स्वप्रमाणगर्तेषु निखाता माकयामताद (महा- प्रलयात) खुदाबन्दक्रीमस्य (स्वयभुव परमात्मन ) स्वस्वकर्मानुसारिण बहिस्त (स्वर्गम्) दोजख (नरकम्) वा निश्चेतव्य शयाना प्रतीक्षन्ते । तत ऊध्वमेव तद्गति । स्वर्ग-नरको तेषामपि समतौ । अनुक्षण व्यवहारे किस्मत मुकद्दराभिघ देवमभिक्रोशता पुनर्जन्मापि विश्वासभूमिरिति निश्चप्रचम् । दुश्चरितप्रायश्चित्तस्वरूप 'तोवा- कार मुल्ला मिशनरीमाध्यमेन कुर्वन्नोऽपि सुखदु साकार सुकृतदुष्कृतकर्मविपाक- फलीभूत प्रतिक्षणमूरीकुर्वाणा अपि ते यद्यपधदाभिभूता पुनर्जन्मसिद्धान्ताद जूगुप्सन्ते तां वचनीमा नाम खलु ते, नहि तत्र सचेतसा किमपि चिन्तनीय, सन्देह- ·। ६७ ) दोलान्दोलितचेतसा विचेतसामानहाहिलारा विश्वासशैथिल्याय नहि भूमण्डले प्रभावुकमोषधम् । तस्मात्स्वान्त सुखाय पुनर्जन्मप्रत्ययात्तचेतसा सचेतसा सिद्धान्त एप सुनिपुण परीक्ष्य । वृहदारण्यकोपनिपदि वाजसनेयिन आमनन्ति–'त विद्याकमणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च (वृ उ ४ ४ २) इति । इदमेव तथ्य सरलया भाषयाऽचार्यों विषामित्र पञ्चतन्ने प्रावघ्नात् 'पायु कर्म च वित्त च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि च सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिन ।' इति पातञ्जल योगदर्शनमपि नूनमनुभूतस्वरसमिव प्रकृत सिद्धान्त 'सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगा, 'क्नेशमूल कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीय , इत्येवकार सूबरनवा ग्रंथ्नाति । यथा मूलस्यैव शाखापत्रादीनि भवन्ति, न निमूनस्यैव जातो केचन' ब्राह्मणीगर्भाजनिमासादयन्त इतरेषा श्रद्धाभाजनानि भवन्त्यपरे न, आयुपि केचिन्धि- रायुष इतरे स्वल्पायुष , भोगेषु सुखदु खात्मकेषु च प्रत्यक्षीक्रियमाणमौत्तराधयं, जन्मान्त- राजितदैवानुविद एव विपाक कर्मविपाक कर्मफलमिति तदाशय । प्रेत्यभाव पुनर्जन्म मरणसमनन्तरमेव तत्क्षण जीव प्रतिपद्यते, पाहोस्वित् काल- क्रमादित्यत्र विदुषा भूयो विमर्श । अत्र वूम -यथा भुक्तपरिणामोऽन्नरसस्त्रध शरीरे विपरिणमत, १--प्रतिमूक्ष्मोऽशो मन , २- सूक्ष्मोऽशो मासम्, ३-स्थूलश्चांश पुरीप- भावेन नि सरति । अत एव 'यादृश भक्षयेदन्न तादृशी जायते मति' इति चरितार्थ वच । यथा पीतस्य जलस्य स्थूलोऽशो मूत्रम्, सूक्ष्म शोरिणतम्, अतिसूक्ष्मश्च प्राणरूप सद् विपरिणमत, घृतादि क्रमशोऽस्थि, मज्जा, वाक् च सण्द्यते । उक्त च-'अन्नमशित प्रेधा विधीयते, सस्य य स्यविष्ठो धातुस्तत्पुरीष भवति, यो मध्यमस्तन्मास योऽरिण- प्ठस्त-मन । आप पीतास्त्रधा विधीयन्ते, तासा य स्थविष्ठो घातुस्तन्मूय भवति, यो मध्यमस्तल्लोहित, योऽपिष्ठ स प्रारण ! तेजोऽशित रिघा विधीयते, तस्य य स्थविष्ठो पातुस्तदस्थि भवति, यो मध्यम स मज्जा, योऽरिणष्ठ सा वाक् ।" (छा० उ० ६-५-१-३) - तर्थव कृतस्य कर्मण सुचरितस्य दुष्कृतस्य वा त्रिधा परिणाम । प्रत्युग्रस्य विहितस्य सुकृतस्येहैव जमनि जानपदीपु स्यातिरूप पदवृद्धिराजसम्मानलक्षण सूदमस्य च च द्रतारकादिलोकावाप्तिलक्षण स्वर्गरूप, अतिसूक्ष्मस्य च सुखपरि- गामिजात्यायुर्भोगलक्षण पुनर्जन्मेति । 'प्राप्य पुण्यकृताल्लोषानुपित्वा शाश्वतो समा । शुचीना श्रीमता गेहे योगध्रप्टोऽभिजायत्ते,' इति भगवद्वचनमत्रोपोबलकम् । एव- मेवात्युलटस्य पापवर्मण स्यूलो भोग इहैव जन्मनि राजदण्डादिलक्षणो मनुष्यमात्रस्प प पिकरारस्वरूपोऽभिशाप, तजनितदैहिकमानसवेदनातिविक्षिप्तस्य 'मज्जीवति ·तन्मरण यन्मरण सोऽस्य विश्राम'। इति चातिमरणं, सूक्ष्मो भोगो रौरवादिनरक- लक्षण , अतिसूक्ष्मश्च दुर्दशापन्नजात्यायु गलक्षण । अथर्ववेद इदमेव तत्त्वमाह वेद- पुरुष'-'प्रथमेन प्रमारेण मेघा विष्वड विगच्छति । अद एकेन गच्छत्यद एकेन गच्छ- तीहैकेन निपेवते' इति, पुण्यकर्मणाऽद स्वर्गलोक, पापेन वमंणाऽदो विप्रकृष्ट नरकलोकं, पापपुण्येन मिश्रितेन वर्मणा चेहैव लोक निपेवत इति तत्र सायरणभाप्यम् । अत एव विष्णुमित्रस्य 'निभिर्व स्त्रिभिर्मास स्त्रिभि पक्षस्त्रिभिदिन । प्रत्युत्क्ट पापपुण्य रिहैव फलमश्नुते इति चरितार्था भवति साध्वी वाचोयुत्ति । "तद्य इह रमणीय- चरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीया योनिमापद्य रन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा । अय य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्त क्पूया योनिमापद्ये रनु श्वयोनि वा शूकरयोनि वा चाण्डालयोनि वा।" इति छान्दोग्योपनिषत् (५, १०॥ ७) अस्मत्प्रतिपाद्यमेवार्थ विशकलयति । 'वासांसि जीर्णानि यया विहाय नवानि गृह रणाति नरोऽपरागि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यायानि सपाति नवानि वेहो।' इति भगवतोऽवदात वचोऽपि वेचिदन्यथा पश्यन्ति । जीर्णवाससामिव पूर्व- देहस्य परिहाण, नवीनवाससामिव च तत्क्षणाज्जन्मान्तरस्य परिग्रह इति गीताभि- सधिरिति तदाशय । पर 'जीवितस्य क्वेराशयो न वर्णनीय' इति विदुषा समय' । यदि स्वीय काव्य व्याख्यातु कवि स्वयप्रभु, तर्हि तदनुवादार्थम यो वक्ता नापेक्ष्यो भवति, द्वितीयेऽध्याये गीतायामुक्तमेवेममभिप्राय पोपयत् पष्ठेऽध्याये 'प्राप्य पुण्यकृताल्लोका- नुपिरवा शाश्वती समा ।' इत्यनवद्य पद्य स्वत उपोद्वलक देहत्यागानन्तर तत्क्षणा- देव श्रीमता गेहे पुण्यकृतामपि जन्म न भवति प्रत्युत पुण्यलोकेषु शाश्वती समा उपित्वैव पुनर्जन्मेति तथ्यस्य । नवमेऽध्याये च 'ते त भुक्त्वा स्वर्गलोक विशाल क्षीणे पुण्ये मयै- लोक विशन्ति' इतीद घचनमुक्तस्यैवाभिसघेर्दायार्थ द्विर्वद्ध सुबद्धमिव सपादयति । प्रतो जीर्णवस्ताणा परित्यागेऽभिनववाससा च परिधाने नैरन्तयं न भगवत समीहित, मध्ये यथापेक्ष भोगान् भुक्त्वैव तु पुनर्जन्मेत्यय सृष्टे सामान्यो नियम । अघटितघटना- घटनपटीयस्या प्रकृतेरतक्तिोपनताना विलसिताना न म । तत्र सर्व सभाव्यते नरन्तयेगापि साक्षात् पुनर्जन्म प्रतिपत्तुमर्हम् । पर सोऽपवादो न विधि । वस्तुतो जलोकान्यायेन जीवस्य क्रमशो जन्मान्तरसक्रम । तद् यथा 'तृण- जलायुका तृगस्पान्त गत्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसहरति' ( उ. ४, ४, ३) तर्थव जीव क्रमिकमेव पुनर्जन्माऽदत्ते, पुनर्जन्म च कर्मायत्तम् । कर्मापि प्राधान्येन त्रिविधम् । सचित, प्रारब्ध क्रियमाण चेति । प्रहरहर्जीवो यानि फर्माणि करोति 1 ·( ६६ ) तानि क्रियमाणानि, तेष्वत्युत्क्टेषु सद्य इहैव सुखदु खादिलाभ , अन्यथा देवनिप्पत्ति' । 'पूर्वजन्मकृत कर्म तद् देवमिति कथ्यते ।' प्रारब्धः कर्मभिरेव मानवादिशरीरलाम । सचितान्येव कर्माणि भोक्तु प्रारब्धानि कारणीति विविच्यन्ते । एकेनव जन्मना कर्मणा समेपा नोपभोग इति परिशिष्टानि सचितानि भवन्ति जीवम् प्रा महाप्रलयात् तदूर्वमपि चानन्तपार योनिसहस्रपु सततमावर्तयन्ति । अस्य जन्ममरणावर्तस्या- ऽविद्याजनितस्य यथार्थमौषधं प्रत्यगारमस विद विदन्ति तद्विद । विद्ययाऽविद्याया भिद्यमानाया दाने शनं सचितकर्मक्षयाज्जीवन्मुक्त सपद्यते जीव , 'ज्ञानाग्निदग्ध- कर्माण तमाहु पण्डित बुधा ।' भूयो न स यावर्तते न स आवर्तते । यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परममेप्यता जीवन्मुक्तानां, पुनर्जन्मचक्रावर्तिना च भिन्ने हे सरणी । " सृती प्रचणव पितृणामह देवानामुत मानाम्" (यजु १६, ४७) "शुक्लकृष्णे गती ह्य ते जगत शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुन ।" इति गीतावचनेन शुक्लकृष्णतया तयो स्वरूपमपि प्रतिपादितम् । ज्योतिर्वत्मना प्रयियासता शुक्ला सृति , धूमवमना यियासता च कृष्णा सरणि । जीवन्मुक्ता हि क्षीगजरामरण- कल्मषा अन्तर्बहिर्योतिर्मया , 'अग्निोतिरह शुक्ल पण्मासा उत्तरायणम्' इत्यमुना वर्मना ब्रह्मरिण लीयन्ते न च पुनरावर्तन्ते । 'पृथिव्या अन्तरिक्षम्, अन्तरिक्षाद् दिवम्, दियो नाकस्य पृष्टात् स्वयोतिरगामहम्' (यजु १७, ६७ द्रष्टव्यम्) इत्येष पन्था विततो देवयान । अन्ये च य इमे इष्टापूर्ते दान चोपासते ते धूमाद् रात्रि कृष्ण- पक्ष षण्मासान् दक्षिणायन पितृलोकमाकाशमिति वर्मना चान्द्रमस लोकमभि प्रपद्यन्ते, तत्र सुकृतानि भुक्त्वा, पाकाशाद् वायु धूम्रमभ्र बोयिवादिक क्रमश प्रतिपन्ना रेतो भूत्वा गर्भ प्रतिपद्यन्ते (छौ उ ५, १०, ३-६ द्रष्टव्या)। इतीमे द्वे एव सृती पितृणा देवानामपि च मानाम् । अय पुनर्जन्मसिद्धान्तो भारतीयानां साक्षात्कृतधर्ममर्मणा महोरणा स्वाजितान्तरज्ञानोपज्ञात । भारतीयसस्कृतिसौरभ- स्रोतसवाय विश्वजनीन सपन्न इति वस्तुतत्वम् । प्रद्य पाश्चात्यदेशेष्वपि मेस्मरेज़िमवर्मना प्रेतबन्धिर्व सह सम्पर्क स्थाप- मन्त स्वर्गनरवादिवास च पुनर्जन्म च तेषा जिज्ञासन्तेऽध्यात्मप्रवणा जना । उप्त वीजमड कुरित यथा पुनर्नवता विधत्ते, तथा कृनानि कर्माणि जन्मान्तराङ्कुरितानि नवनवपुनर्जन्मसमुन्मेप नून कुर्वन्ति । भुक्त्वैव च क्षीयन्ते नाऽभुक्तानि । 'नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि' इति ध्रुवम् । तस्मात्पुनर्जन्मचक्रावर्ताद् अत्यन्तमोक्षायाचार्यस्यप उपदेश परिशीलनीय - यान्यस्माव सुचरितानि तानि रवयोपास्यानि नो इतरारिण' इति । 'अनेकजन्मस सिद्धस्ततो याति परा गतिम्' इति गोतावचनामृत चानुपयम् । सतत ·कालचक्रम् संस्कृतसाहित्ये तत्स्वरूपं च कालस्यानन्तो महिमा जेगीयते जगति विश्वस्य स्थितिरपि यमाश्रिता । अनेन कालेनैव संसारोऽयं संसारः। प्राणिनां जीवनचक्रस्य गतिरेनमाश्रयति । पलमुहूर्तपटीहोरादिभिरनन्तपरिमाणात्मकोऽयं नियन्ता जगद्-व्यापारस्य । अयमेव कलयति श्वासप्रश्वासानु जन्म-मृत्यु-मध्ये पातिनो येनासुमतां स्थितिः परिच्छिद्यते । ब्रह्मणः कीटावधि सकला अपि दिव्या अदिव्या; मा प्रमाः, चेतना अचेतनाः, प्रणवः स्थूलाः, लघवो महान्तः, किंबहुना यदपि दृश्यमदृश्यं वा किमपि चरा- चरात्मकं भूतजातं जगति निभाल्यते, अनुमीयते, उपमानादिना प्रमीयते, शब्द- प्रमाणेनापि वाऽधिगम्यते, निखिलमपि तत् कालवशगम् । तस्य महिमानं युधिष्ठिर एवमुद्घोपयति- अस्मिन् महामोहमये कटाहे, सूर्याग्निना रात्रिदिवेधनेन । मासर्तुदीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता । (महा० वनपर्व) कालः कस्मात् ? कलयति कालयति वा सर्वेपामपि जीवाना क्षणादिकं सृष्टिव्यापारं चेति व्युत्पत्तेः कल गतिसंख्यानयोरिति धातोः । गीतायां चायमेवार्थ:-'कालः कलयतामहम् ।' (गी० १०।३०) इति-वादिना कृष्णेन पिशुनितः । सृष्टेरारम्भ एव वेदेष्वस्योत्पत्तिः संवत्सरात्मक्तया सूचितव- "ऋतञ्च सत्यञ्चाभोद्धातपसोऽध्यजायत, ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो भगवः । समुद्रादणंवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधद् विश्वस्य मिपतो वशी। सूर्याचन्द्रमसौ धाता ययापूर्वमक्ल्पयत् । दिवं च पृथिवी चान्तरिक्ष- मपो स्वः।"

·(७१) अत्र पूर्व संवत्सरस्य, ततः परं तविभागहेतोरहोरात्रस्य, ततश्च तयोः कारण- भूतयोः सूर्याचन्द्रमसो. सृष्टिवर्णिता। कालापरनामा सवत्सरोऽयमादौ ऋतुत्रय एव विभक्तोऽभूदिति मन्त्रोऽय साक्षी- बसन्तोऽस्यासोवाज्यं, ग्रीष्म इध्मः, शरद्धविः । (ऋ० १०६०) पश्चाच्चायं पञ्चतु: पतुरिति च प्रख्यातः । कालोऽयं वेदादिषु चक्ररूपेण परिणतः, तस्यालंध्यश्च महिमा धर्मतया । चक्राकारस्य तस्यर्तव एवाराण्युच्यन्ते । प्रतीकरूपेण च बहुधा वर्णनं विधीयते । यथा- सप्त युञ्जन्ति रथमेकचकमेको प्रश्वो वति सप्तनामा । त्रिणाभि चक्रमजरमनवं यत्रेमा विश्वा भुवनाधितस्थुः ॥ (अस्प वा. सूक्तम्) अन्यत्र दुरत्ययता तस्य चोदिताः- पंचारे चक्र परिवर्तमाने तस्मिन्नातस्युर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभार. सनादेव न शीर्यते सनाभिः ॥ (प्र. वा.) पाथर्वणे कालः खलु प्राणिनामाशाप्रदतयाऽऽनन्दहेतु. । कालेन सर्या नन्दन्त्यागतेन इमाः प्रजाः । जीवनाश धनाशा च जीर्यतोऽपि न जीयति॥ (अथव० १५१५७) श्वेताश्वतर उपनिपदि कालो जीवात्मनो वशे निगदित । एतच्च परमस्य पुरुषस्य सर्वोपरितया जीवात्मनश्च तदभिन्नतया संगच्छते-~-- कालः स्वभावो नियति हत्या भूतानि योनि पुरुष इति चिन्त्या । संयोग एषां न स्वात्मभायादात्माप्यनीश, सुख-दुख-हेलोः॥ (श्वे० ॥१२) रामायणे तु स स्वतन्त्र एव वणित. सर्वोपरिशक्तिमत्तया। न कर्ता कस्यचिस्कश्चिन्नियोगे नापि चेश्वरः। स्वभावे वर्तते कालः, कस्य काल: परायए: ॥ परं भारतीयपरम्परा कालं दुरत्ययमनीश्वरमपि योगिना परावर्तिनं स्पत्करात्येव महामारतीप तस्य स्वरूपं प्रतीकात्मकतया परिणतम् - एक नाभि सप्तशता अरा.श्रिताः प्रधिष्वन्या विशतिरपिता पराः। अनेमि चक्र परिवर्ततेऽजर मायाऽश्विनो समनक्ति चपणी ।। एकं चक्रं वर्तते द्वादशार पाणाभिमेकाक्षमृतस्य पारणम् । यस्मिन् देवा प्रधि विश्वे विषक्तास्तावश्विनो मुञ्चतं मा विधीवतम् ।। (म० भा० मा०प० ३ प्रध्याय) .

·( २ ) अन्यत्र च सर्वव्यापाराणां नियन्ता कालस्तस्य च कर्म नियामकमित्युक्तम् । उभयोश्च परस्परं सम्बन्धः प्रतिपादितः। सर्वकर्मणां क्र्ता काल इति गीताया प्रत्यक्षम्- कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः। (गी० १११३२) "निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ।' (गी० १९३३३) इति च । नात्र विषये दर्शनैरास्तिकर्नास्तिकर्वा मौनमाकलितम् । वैशेषिके कालस्या- फाशेन सह नव द्रव्येषु गणना क्रियते । 'तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकाल. दिगात्ममनासि नवैव ।' अपरत्र तस्य चिह्नानि लोकप्रमाणरुदितानि- अपरस्मिन्नपरं युगपच्चिरं क्षिमिति काललिगानि । (दै० सू० २२२२६) न्यायदर्शनं न वैशेपिकाद् विभिद्यते । न्यायवार्तिकतात्पर्यटोकाया कालोऽस्ति न वेति विचारे कालमस्वीकुर्वतां मतं खण्डितं यया-- 'सूर्योदयास्तमयक्रियाप्रचयाल्पत्वबहुत्वविशिष्टात् पिंडादेव परापरत्वे भविष्यतः कृतमत्र द्रव्यान्तरेण कालेनेति चेत् न, सवितुः समवेतायाः क्रियाया. पिडेना- सम्बन्धात् ।' पुरुषायुपः समयनिर्धारणं यद्यपि सूर्यस्य गत्या भवति परं न सा मानवपिण्डेन सह सम्बध्यत इति तन्नियामकेंनापरेण द्रव्येण केनचिद् भवितव्यं तच्च कालः । एतेन च व्याकरणदर्शने कालस्य पूर्वापरव्यवहारहेतुत्व स्वीकृतम् । यथा- चिरक्षिप्र-व्यवहार-हेतुत्वम् कालत्वम् (वै० सि० म० पृ० ८४० ) न्यायमुक्तावलीटीकायां दिनकर्यां च कालस्य लक्षणमेवं कृतम्-. 'कालिकसम्बन्धावच्छिन्नकार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितमधिकरणतया निमि- त्तत्वं काललक्षणम् ।' अन्यच्च- 'जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मतः; परापरत्वधीहेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः ॥ इति जगदाधारत्वं तस्य प्रतिपादितम् । वैशेषिके कालस्याखण्डत्वमुक्तम् । परं नागेशेनाक्षिप्यते यत् कालस्या- खण्डले तस्य क्षणमुहूर्तपलादिविभागो न संगच्छते। क्षणादेश्च परिमाणं खण्ड- पदानव संभवति । पण्डकालस्यैवेदानी परत्वादिका उपाधयः ।

·( ७३ ) दीधितिकारस्तु दिक्कालो नेश्वरादतिरिक्तो मन्यते । ईश्वरस्यैव सर्वहेतु- तया सदाकारोपाधिभेदमात्रत्वात् । क्षणानामेव वाऽतिरित्तत्वस्वीकारेण जगद्- व्यवहारसिद्ध । पर व्यवहारजगति कालस्यास्वीकारे लोवव्यापाराणामसगति पौर्वापर्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वात् । आधुनिक विज्ञानेऽपि प्रतिपदार्थ कालाख्यमपि परिमाण स्वीक्रियत एव। साख्ये तु दिवकालावाकाशादिप्रमूतौ प्रकृतिगुणत्वेन नातिरिक्तौ स्वीकृती। दिक्कालावाकाशादिम्य । (सा० सू० २०१२) अस्मिन्मते हि नित्य खण्डश्चेति द्वयो कालभेदयो प्रथम प्रकृतिगुण- विशेष , अपरश्चाकाशादेरिति तत्रवान्तर्भवति । पर पौर्वापर्यादिव्यवहारहेतुभूतस्य कालस्य प्रकृतिगुणत्व न सगच्छते । योगदर्शने क्षए एव कालत्वेनाभ्युपगत । स च खण्डकाल एवं उत्तरक्षणस्य पूर्वक्षणविनाशानन्तरभावित्वात् । पर पूर्वापरभाव खलाया अगिन स्वीकार्यतया नित्यकाल सिध्यत्येव । मीमासकास्तु काल वैशेषिकवन्नित्य विभु विभक्तवत्प्रतीयमान च स्वी- कुर्वन्ति । सर्वत्र ज्ञाने च कालस्य सत्तामूरोकुर्वन्ति । यथा- "न सोऽस्ति प्रत्ययी लोकै यस्मिन्कालो न भासते।' वेदान्ते दर्शनेऽपि काल स्वीकृत किन्तु केवले व्यवहारजगति यदा जीवोs- विद्यया ग्रस्त पूर्वापरभावमनुभवति पदार्थानाम् । पर स न वैशेषिकवन्नित्योड विद्यामात्रानुभूतत्वात् । शैवागमेपु मायाकृते तत्त्वपचके काल बाद्य । बौद्धास्तु क्षणवादिन कालस्पातिरिक्तपदार्थता नागीकुर्वन्ति । अशरहितत्वस्वीकारे हि वालस्य पूर्व- परचाभावो नोपपद्यते । तदर्थ सावयवत्व तस्याम्युपेपमेव । तथास्वीकृतौ च कालोऽखण्डो नित्य इति मत निरस्तम् । पूर्वापरभावस्य पदार्थकृतत्वस्वीकारे च कालस्यैव स्वीकृतिनिष्फलेति तेपा निष्कर्ष । जनदर्शने च कालसम्बन्धे मतद्वयम् । प्राय नातिदूरे वैशेषियात् । तथापि कालस्य द्रव्यत्व, सृष्टिव्यापारनियामक्ख च स्वीकृतम् पर लक्षणे वर्तना, परिणाम, कि पूर्वप्रश्शाइभावाले विधनुष्टये बर्तन निमामाद लेति नहीला धारणा। अपरस्मिन् मते च वालस्य क्रमभावितपा पार्थक्य स्वीक्रियते । यथा-- प्रतिक्षण क्षणपर्याय कालो भिन्न ! कालस्याखण्डरवे हि सर्वसामपि घटनानामेक्दव बोध स्यात् । चिरतिप्रभावश्च प्रतिदिन बुध्यते। उपाधिकृतत्वे च भेदस्य कार्यस्यद भेद समापतति । तेन च वालस्य भेदोऽपि सिध्यतीति स स्वीकार्य एव । - ·निदुष्टं काव्य-लक्षणम् साहित्यक्षीरसागरमथनोपजातस्य विगलितवैद्यान्तरपरनिवृतिसाधनभूतस्य काव्यामृतस्य स्वरूपं निरूपयितुकामविचारितविचार्यराचार्यबहुधा प्रस्तुतानि स्वदर्शनानि । तेषु केचित् काव्यं शब्दगतमपरे तन्मुख्यार्थगतमितरे चोभयगतं मन्यन्त इति विविधस्तदीयोपन्यासः। लघावपि निबन्धेऽत्र परम्परागतानि लक्षणानि क्रमशो निरूप्यन्ते । भामह-कृतं लक्षणम्-काव्यस्य लक्षणकृतां भामह एव प्रथम प्राचार्यो यः खलु मेघाविरुद्रप्रभृतीस्वपूर्ववतिनो विवेचकानुल्लिखति न तु दण्डिप्रमुखानिति प्राग्वत्येव स तेषाम्, यद्यपि पाश्चात्या भामहं दण्डिन उत्तरकालिकमेय स्वीकुर्वते । पष्ठशतान्द्या स्त्रीप्टोदयाज्जातोऽयं काव्यलक्षणं निरूपितवान्- 'शदायों सहितो काव्यम् (का.प्र. १५१९) भत्र हान्दार्थयो साहित्यमेव काव्यत्वेन स्वीकृतम् । तेन न केवलं शन्द पमकारोऽयं चमत्कारो वा काव्यराब्दवाच्योऽपितु द्वावेव मिलिताविति प्राचाम्- 'बागविव संपृक्तौ' इति मतमेवानुरुध्यते । परं केवलो पदार्थों निविशेषी पाय्यता नाहंत इति शब्दस्यापेक्षपाश्रयत्वेन मुख्यतया विवक्षितरवेन ततोऽक्तिनो दण्डी (७ मशताब्दीभवः) स्वकाव्यादर्शऽन्ययव निरूपितवान्-'शरीरं तावदिष्टापं. व्यवच्छिन्ना पदावली।' (या. द. १३१०) मा ससाणेऽस्य विशेषणमात्रत्वेन विवक्षितरवमिति सदस्य माध्यमद वायरवम् । इप्टान्देन च चमत्कारजनकरवमेय प्रतिपिपादयिषितम् । पमरारजनकायोपवम्य पदसमूहस्प बाप्यारीरत्वं मिदम् । परं यचिन्छन्द- स्यारत्र पार्मम्यंच विधित्तिमूलतया विनिगमनाविरदासपं सारदम्दमात्रय पापरवं स्वीप्रियतेति विनिपत्ते स्वकाम्यामारे स्वदापापण 'ननु पदापों पापम् इति सहायता पुनः पापंपो सामान्यन काम्परूपमुररोगतम् ।

·( ७५ ) कवे कर्म काव्यमिति मतानुसारेण कविवर्णितपदार्थानामपि तदुपज्ञत्वात् । महाभारते निर्दिष्टचराऽपि शकुन्तला कालिदासकल्पनया तस्य मानस्येव सृष्टिरिति सत्कृत्यर्थगता च सेति काव्यविषयतया स्वीकतुं ता को विप्रतिपद्यत । एतावता कालेन च काव्ये रसाना महत्त्व स्वीकृतमासीत् । रुद्रटेनापि-'तस्मात्तत् कर्तव्यं यत्नेन महीयसा रसयुक्तम्' इत्युक्तम् । पर काव्यतत्त्वाना गुणालकारादीनाम- निर्देशान्निविशेष न सामान्यमिति सिद्धान्तानुरोधात स्वारस्याभावात्तत्र वामनेन कृत लक्षणमुपदिश्यते-'काव्यशब्दोऽय गुणाल कारसस्कृतयो शब्दार्थयोवंतंते, भक्त्या तु शब्दार्थमात्रवचनो गृह्यते।' अत्र शदार्थयोगुणालंकारविशिष्टयोरेव काव्यत्वमुक्तम् । आनन्दवर्धनस्तु शब्दार्थशरीर काव्य मन्वानस्तस्य जीवातुभूत रसमेव प्रतिपादयति । अस्य सिद्धान्ता- नुयायिन एवोत्तरकालिका मम्मटादय आचार्या । नवमशताब्दी चास्याविर्भावकाल । तदुत्तर सरस्वतीकण्ठाभरणकारो भोज काव्ये रीतिगुणालकारादीना समन्वय कुर्वन- 'भदोष गुणवत्काव्यमलकारैरलकृतम् । रसान्वित कवि कुर्वन्कोति प्रोतिञ्च विन्दति ॥ इति लक्षितवान् । अत्र साहित्य दर्पणकारो बहून्दोपानुट्ट कितवानिति तत्प्रसग एव तान्तिरूपयिष्याम । अत्र सर्वाण्यप्यगानि काव्यलक्षणे समाविष्टानि । पर शब्दस्या- यस्य वा काव्यत्वमभिमतमिति विचिकित्साया वितिगमनाविरहादनिश्चये रसस्य गुणाना चार्थेनैव सम्बन्धाद् दोपाणामल काराणा चोभयनिष्ठतया शब्दार्थयोरेव काव्यत्व तस्याभिमत प्रतीयते । पर भोजस्य ग्रन्यो दण्डिमतमनुसरतीति कृत्वा तस्यापि शब्दमाने काव्यत्वमभिप्रेत स्यादिति न निश्चेतु शक्यते । तस्मिन्नेव काले च वक्रोक्तिजीवितकार कुन्तकोऽपि- भाब्दायों सहितो वक्रवविव्यापारशालिनि । धन्धे व्यवस्थितौ काव्य तद्विदालादकारिणि ।। (व० जी०) इति लक्षणेन शब्दार्थयोरेव काव्यत्वमूरीकृतवान् । आनन्ददायी काव्य- बन्धश्च चमत्कारवान् स च रसगुणालवारादिमि सम्पद्यते । यद्यपि न रसगुणादयो लक्षणपटका पर वावविव्यापारशालिनीत्युक्त्यव तत्समापतति । एवमपि वक्रत विव्यापारेण कि विवक्षित लक्षयितु । सर्वोऽप्यलवारमार्ग, विशेपेरण सक्षणाधित वळ वविध्यापारेऽन्तर्भवति । रमस्यापि घ्वायमानतया तत्र प्रवेश सभवति । पर केवले प्रहेलिकादावपि वक्रवारस्य सत्त्वे केवले तस्यापि ग्रहण स्यात, लण्यानुसारेण च लक्षणानि कल्प्यन्ते । न चंतावता सर्वस्यापि नक्ष्यस्य स्पष्टतया ·अत्र बोधः संभवति तथा तु 'शब्याथों सहितौ काव्यम्' इति पूर्वोक्तमेव पर्याप्तं स्यातू । विवक्षितस्य वैशिष्ट्यस्यैतावताऽपि बोधाभावात् । यच्चाग्निपुराणे काव्यस्वरूपं लक्षितम्- 'संक्षेपाद् वाक्यमिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदाक्ली। काव्यम्...' इति । भत्रापि चमत्कृति-जनकता-समर्थार्थविशिष्टपदसमूहस्यैव काव्यत्वं वरिणत यन्न दण्डिनो वक्ष्यमाणाच्च रसगगाधरकृल्लक्षणादतीव भिन्नम् । अत्रापि पूर्वोट्टांकिता शब्दकाव्यत्ववादिना लक्षणे प्रस्तुतापत्ति यथापूर्व स्थितव । ततश्च काव्यप्रकाशकृतो मम्मटस्य विस्तृत लक्षण विचारणीयं भवति- 'तददोषो शब्दार्थी सगुणायनलकृती पुनः क्वापि' । गोविन्दठक्कुरकृतव्याख्यानानुसारेण दोपरहितो गुणसहितो धमिरसधर्मभूतमाधुर्यादिगुणविशिष्टो सर्वत्र सालकारी क्वचिदस्फुटालकारवन्तावपि शब्दार्थी काव्यम् इति विवक्षितम् । एतदवधेय यदेतत्कालावधि काव्यस्य पुरुपरूपेण कल्पना बहुभिः स्वीकृता- ऽऽसीत् । रसप्राधान्यबादिना तु सिद्धान्त एव तदाश्रित.। मम्मटेन च न यद्यपि लक्षणे रसस्य सन्निवेश कृतः परम्- 'मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद् वाच्य.' इति कथनेन रसस्य काव्यात्मत्वं गुणाना च-- 'ये रसस्यागिनो धर्मा शोर्यादय इवात्मन'। इति क्थनानुमारेण रसधर्मत्व साधु स्वीकृतमेव, परं लक्षणे रसशब्द- स्यानुपादानेऽपि माधुर्यादिगुणसहितत्वस्य स्पप्ट लक्षितत्वात्परम्परया ग्रहणमेव तेषाम् । ध्वन्यादेश्च प्रकारविशेषतया लक्षितव्याभावात् तत्र नोल्लेख. । 'अनलकृती' इति लक्षणारा दृष्ट्वा कथं नीरसस्याप्यनलकृतस्य काव्यत्व स्वीक्रियेत । न च नमोऽस्फुटाभिप्रायमीषदथं गृहीत्वा क्वचिदस्फुटालकारावपि पाव्दार्थों काव्य- मित्याशय इति वाच्यम्, प्रात्मभूतरमविरहे चमत्वारकारणे चालवारेऽप्यस्फुटे लोकोत्तरानन्दप्रदत्वाभावान् कि मूल काव्यत्व तत्र स्यादिति गोविन्दठक्कुराणाम- रुचि । अत एव चन्द्रालोमकार पीयूपवर्षोपाधिधारी जयदेव. वाव्य लक्षयन् पूरा लक्षणमाह- निर्दोया लक्षरावती सरोतिगुंगभूषिता । शालाररसानेश्वृत्तिविसराप्यनामभाक् ।। मसौरीति-गुग्गादिसम्पन्नामेव कृति पाव्यं स्वीकुर्वागगोलपारानू साव्येरि रापनिव मनुते । काव्य-प्रराशकारस्य लक्षणेनलकृती इति पदं स्पष्टमाक्षिपन्नाह- परमत्र ·(७७) अंगीकरोति य काम्य शब्दावनलंकृती। मसौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलकृती॥ परमेतदुपेक्ष्यम् केवल शोभावर्धकतत्त्वस्य स्वरूपघटकत्वेनास्वीकार्यत्वात् । मन्यया रसास्वादवति ध्वन्यात्मकेऽपि काव्येऽल काराभावे मान्यत्वमव्याप्त स्यात् सम्प्रदायविरोधश्चतेन प्रसज्जेत । अथ रसमेव काव्यरूपघटक मन्यमानो विश्वनाथ साहित्यदर्पणे 'वाक्य रसात्मक काव्यम्' इति काव्य लक्षयन् मम्मटकृतलक्षणे प्रति- पद दूपणान्युपन्यास्थत् । तस्य विचारेण सर्वथा दोषरहितस्य काव्यस्यासभवेन, दोघे सत्यपि रसास्वादेऽक्षते काव्यत्वस्वीकाराददोपाविति पदम्, शब्दार्थधर्मवोधभ्रमाव सगुणाविति पद स्फुटाल कारवत्त्वेऽप्यस्फुटाल कारत्वेनोदाहरणसगतेरभावादनल कृती इति पदमपि सदूपणमेव । पर रस काव्यात्मतया मन्वानोऽसौ कथ तमेव काव्यलक्षणघटकत्वेन प्रस्तौति ? आत्मा खलु सर्वेषा प्राणिना समानो धर्म , तेन मानवे लक्षणीये सात्मवच्छरीर- वत्त्व मानपत्वमिति लक्षण किं निर्दुष्ट स्वीक्रियेत राशब्देन पारदस्यापि कट्वम्लादि-, भोज्यास्वादस्यापि व ग्रहणीयतया किमायुर्वेदंगतपारदवर्णनपर मधुरादिरसविश्ले- परगारमक वा वाक्यमपि काव्य स्पादिति सामान्यधर्माणा शरीरस्वरूपविधातृणामनि- देशे क्य पूर्ण निर्दुष्ट च लक्षणमिति न विभावयाम । संन्धवादिपदवत् प्रसगेन नायुर्वेदादिगतपारदादिबोधो भविष्यतीति चेत् कथ पूर्वनिर्दिष्टाऽतिव्याप्तिरपाक्रियेत । रसस्य प्राधान्ये तु न कस्यापि विप्रतिपत्ति । प्रले च रसगगाधरकृता जगन्नायस्प 'रमणीयायं प्रतिपादक शब्द काव्यम्' इति लक्षण शब्दगतमेव काव्यत्व निरूपयति । परमास्वादोद्वोधवता खलु काव्य- प्रयोजनम्, तद् येन सिध्यति तदेव काव्यपदवाच्यम्, वाक्येऽपि ववचित्प्रहेलिकादौ सड्गबन्धादौ च शब्दमारे चमत्कार, अपरमानुप्रासविरहिण्यपि व्यग्यानुभूतिमयेऽर्थे वैविध्यमिति चमत्वृतिजनक्ताया शब्दमात्रगतत्वविरहात् वाच्य श्रुत काव्य बुद्ध- मिति व्यवहारस्य शब्दार्पोभयविषयगतत्वात् रथवार केवलस्य शब्दस्य काव्यत्व प्राह्य- स्पान्। मानवस्प रसाभिलापितया, दोषरहितस्य च वाक्यस्य तदर्थस्य च विशेपणानन्द- प्रदरवसभवात् पाव्यरय निर्दोषत्व सर्वस्यापीप्टम् । अतो लक्षणे दोपरहितत्व तूपायस- नीयमेव भवति । यया 'हतवृत्तो हतो नर' इति वचने 'धर्मेण हीना. पशुभि समाना' इरपानी पन हतपशब्दयोमुंख्या वृत्ति.। सक्षरएपा स्वरूपेणाभावेऽपि नरम्य नरपे गुणादिष्ट्येय तदभावस्य विवक्षितस्वम् । एवमेय निदोपत्व फाव्यस्य सर्वपाम- 'पोष्ट सरसलु परमरमणीय स्यात् । दुष्ट पामिति म्यवहारस्तु लोरे दुष्टो मानव ·। ७८ ) इतिवत क्व न लभ्यते । परमसभवति सर्वथा दोषरहित मानवे स्वरूपघातकत्वेनादुष्ट- त्वस्य किं दोषयुत्तत्व मानवत्वमिति लक्षण भवतोऽभिप्रेत स्यात् ? एवमेव काव्य- प्रकाशकारस्य लक्षणे सगुणाविति पदे दर्शिताऽनुपपत्तिरपि न सगच्छते। गुणाना रसधर्म- त्वे विवक्षितेऽपि व्यवहारे तदुवोधकशब्दार्थगतत्वेनैव प्रतीते स्वरूपघटकता तेषामेव न तु रसस्य। 'नहि गौ स्वरूपेण गौन प्यगोर्गोत्वाभिसम्बन्धात्तु गौरिति' पातञ्जलोक्त- दिशा गो स्वरूपाधायक गोत्व तच्च सास्नालागूलादिमत्त्व न त्वात्मवत्त्वम् । तथाहि 'मृतो गौ' इति वाक्ये गतात्मनो गो शरीर एव गोत्वव्यवहारो न तु मिणि । हस्त- पादाद्याकारविशिष्ट एव मानवो भवति न केवल प्रात्मा स्वतस्तस्य शुद्ध-निस्पाधि-रूप- त्वात् । एव च गुरगर्माधुर्यादिभि समन्विती शब्दायों काव्यमिति स्वीकारे को दोप. ? अलकारस्याऽस्फुटत्वे सर्वथाभावेऽपि वा माधुर्यादिमत्त्वाद् रसवत्त्वेन तस्मादास्वादस्या- क्षति । न हि कोऽपि सौन्दर्योदार्यादिबाह्याभ्यन्तरगुणविशिष्टोऽक्षतपाणिपादवान् जनो भूपणविहीन सन् मानवधर्मतोऽवहीयते । तथा सति धनिका एव कतिपये वेशप्रिया वा लोका मनुजपदवाच्या भवेयु । यच्च विश्वनाथेन 'य कोमार हर' इति पद्य वि- भावनाविशेषोक्त यो स्फुटत्वसिद्धये भावमुखेन तयोरुक्ति समायंत, तत्समर्थनमेवा नयोरलकारयोरस्फुटत्वे बीजम् । अभावमुखेन वक्तव्यस्यार्थस्य भावमुखेन प्रतिपादनात् । प्रत काव्यप्रकाशकृतो लक्षणमेव साधीयो निर्दुष्टत्वात् । -०- ·काव्येऽलंकाराणां स्थानम् । रक्षत विश्वस्मिन्नपि जगति चेतनम्, चेतने मानवः, मानवे वाणी, वाण्यां भाषा, भाषाया साहित्यम् तत्रापि काव्यम् सारः । तद्धि महतो वाडमयाम्बुधेनिर्मथ्यमानाद- मृतमिवोदभूतं नवनीतमिव दघ्नः । काव्यस्य साहित्यसारत्वं च प्रतिपादितचरं विह्नणेन-- साहित्य-पायोनिधि-मन्यनोत्थं काव्यामृतं हे कवीताः । यत्तस्य दैत्या लुण्ठनाय कायार्थ चौराः प्रगुरणीभवन्ति ।। गृह रणन्तु सयें यदि यथेष्टं नास्ति क्षतिः पवापि कवीश्वराणाम् । रत्नेषु सर्वेषु हृतेष्वमत्य रचापि रत्नाकर एव सिन्धु :॥ (वि. च) एवं सारभूतेऽपि काव्ये कि तावत्सारमिति विचिकित्सायां केचिदाचार्या मलंकारान्, केचिद् रसान्, भपरे गुणान्, इतरे रोती., मन्ये च भरिणतिभंगोविशेषानु सर्वोपजीव्यं तत्त्वमंगीकुर्वते। मलंकारात्मवादिनः काव्यस्य विशेषोलधायकान- लंकारान् मन्वानास्तदभाववतीरुक्तीर्वार्ता एवं कपयन्ति । तथाहि- गतोऽस्तमको भातीन्दुर्यान्ति यासस्य पक्षियः। इत्येवमादि कि काव्यं वामिना प्रचक्षते ।। (मा. का.म.) भादी च काव्येऽलंकाराणामेव प्राधान्यमासीत् । न यतस्तदवधि रस- वादस्य प्रतिष्ठा जाता। मामहायोलंकारपिनो रसं रसदलकारतपय स्वीकुर्वते । एवं च रसस्याप्यतंगारतयंव ग्राह्यत्वेनालंकाराणामेव प्राधान्यमापतति न वेपो मतेऽलंकारहीना कविता कविता, सत्यपि सा विषय न विराजते । उदाहृतं प-- - ·- । ८०) न कान्तमपि निभूप विभाति वनिताननम् । (भामह) अलकाराश्च चमत्कृतिपूणोंक्ति वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टावाचामल कृति । (भामह) अलकारेषु चार्थस्यैव महिमातिशय इति अर्थालकारा एव मुख्यत्वेन स्वीकि.. यन्ते । अलकाराश्च न वक्रोक्तिम्-भरिणति-वैचित्र्यमन्तरा साघु सम्पद्यन्ते । तथाहि- 'न नितान्तादिमात्रेण जायते चारुता गिराम् ।' संपा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयाऽर्थों विभाव्यते ॥ यत्नोऽस्या कविना कार्य कोऽलकारोऽनया विना । (भा. दण्डी च तानेव काव्ये महत्तमान् मन्यते, तैरेव शोभाया सम्पादनात् । काव्यशोभाकरान् पर्मानलकारान् प्रचक्षते । (काव्या०) तदुत्तर काव्यालकारसूत्रकारो वामनो रीतीरेव काव्यात्मृतया स्वीकुर्वाणोऽलका- रान् काव्यस्य शोभाधायकान् गुणाश्चापरिहार्यान् प्रतिपादयति । 'रीति काव्य- स्यात्मा', 'काव्य ग्राह्यमलकारान्', काव्यशोभाया कर्तारो गुणा , तदतिशयहेतवस्त्व- लकारा' इति । एव तस्य मते च रीति , गुणा, अल कारा इति पूर्वपूर्वभावेन प्राधान्यम् । नवम्या शताब्द्या च रुद्रटेनालकारान् विवेचयताऽपि रसस्यापरिहार्यता स्वीकृता, 'तस्मात्तत् (काव्यम्) कर्तव्य यत्नेन महीयसा रसैयुक्तम्' इति । अस्मिन् काले ध्वनिसम्प्रदायस्य महत्त्व रसस्य च ध्वन्यात्मकत्व ध्वनि- विषयस्य रसस्य काव्ये मुख्यत्व च साधितमासीत् । ध्वनिवादिभिरपि न स्वीकृतोऽ- लकाराणा विशेष , पर रसाद्यपेक्षया तेपा गौणमेव स्थानम् । ध्वनिसिद्धान्त स्वी- कुर्वन्तो मम्मटादयो रसमेव प्रथम स्वीकुर्वाणाश्चमत्कारावहतयाऽलकारान्ककरणादि- रूपेणेव काव्यस्य शोभाधायकान् मदते, तत्प्रधानस्य काव्यस्याधम वमेव स्थापयन्ति । अनलकृती पुन क्वापीति वदता मम्मटेन स्फुटमेतन्निरणायि । विश्व- नाथादयोऽपि तस्यैव पक्षमनुसरन्ति । ते हि काव्यपुरुषस्य शब्दार्थो शरीरम्, रस प्रात्मा, माधुर्यादयो गुणा सौदयादिवत्, रीतयोऽवयवसस्थानरूपिण्य , अलकाराश्च हारादिवत्, इत्येव प्रतिष्ठापयन्ति । "उपकुर्वन्ति त सत येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलकारास्तेऽनुप्रासोपमादय ॥' (का० प्र०) इति यद्यपि तत परमपि जयदेवोऽप्पय्यदीक्षितश्चालकारानेव विशेपेण काव्यशोभाकरान् मन्वाते पर रसस्यव प्राधान्य तदा वहुसम्मतमभूत् । जगन्नाथस्तु 'रमणीयार्थप्रतिपादक शब्द काव्यम्' इति काव्य लक्षयन तमालकारानपरिहार्यानेव ·, स्वीकरोति । वक्रोक्तिजीवितकारः कुन्तकः, औचित्यप्रतिष्ठापकः क्षेमेन्द्रश्च न तत्स- म्बन्ध उदासाते-1.काममलंकारा प्रारमतया शोभाधानमूलतया वा स्वीक्रियेरन्, काव्ये. तेषां स्थितिरकर्षाघायकत्वेन नानादरास्पदम् । न वस्तुतं एतानु विनोक्तिश्चारुता- मावति । प्रथमं सृष्टिकाव्यं वेदा अपि तान् प्रयुञ्जत एव । "प्रभ्रातेव पुस एति प्रतीची, गारुगिव सनये धनानाम् । जायेव पत्य उशती सुवासा उपा हस्रव निरिणीते अप्सः।" प्रत्रोपोवर्णन उपमालंकारस्य साधीयान् प्रयोगः। 'अनेजदेकं मनसो जवीय.' इति विरोवालंकारः, 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता' इति विभावनालंकारश्च साधु- प्रयोगावर्थमुपकुरुत एव। द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्षं परिपस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाति, मनश्नन्नयो अभिधाकशीति । अस्यामृचि रूपकातिशयोक्तिनं कथमपि साधारणी।। रामायणे, महाभारते च काव्यतयाऽलंकाराणा यत्रतत्र प्रयोगोऽयंवेशद्याय कृत एव । कर्भावो न वानन्तरा रोचक्तया स्फुटोभवति । बहुधाऽमूर्तभावरूपमितः पदार्यः प्रत्यक्षायते । यथा सुन्दरकाण्डे सीतावणं ने- मायतीमिव विच्छिन्नामाजामिव पिलोपिताम् । तां बुद्धिमिव संदिग्धामृद्धि निष्पतितामिव । विहतामिव च पदाम् पाशा प्रतिहतामिय । सोपसर्गा यया सिद्धि युद्धि सन्तुषामिव ।। (वा. रा.) एतासु पत्तिपूपमिताया. सोताया विरहदशा साधु व्यज्यते । पान्दालंकारा अपि यथास्थानं योजिता नादसौन्दर्य जनयन्त: कविताया हृद्यता. मापादयन्त्येवेति निश्चप्रचम् । अतएव पण्डितराजस्य काव्यमतिरायेन काव्यरसिकानु . रसयति रसम् । उपनिषदः परिपीता गीता च हन्त मतिपयं नीता । तदपि न हा विषुवदना मानससरनाद् यहिर्याति ।। पेनामादमरन्दे दलदरविन्द दिनान्यनापिषत । पुरजे पलु तेनेहा तेने हा मधुकरेए फयम् ।। (मा. वि.)

·- (१२) अस्मिन् पद्ये च शब्दानुप्रासेनार्थ-सौन्दर्यसहकारिणी नादझकृतिरतितमा प्रमोद- भावहति । आंग्लभाषायामपि काव्ये निर्डम्बरतया स्वीकृतेऽपि उपमा (Simale)रूपवम् (Metaphor) शब्दनाद (Onomatopoeia) मानवीकरणम् (Personification) विशेषणविपर्यय (Transferred Epithet) मादयोऽलकारा (Figures of Speech) इतिनाम्नां व्यवह्रियन्त एव । स्वच्छन्दतावादधात्या- ऽन्दोलितेऽपि हिन्दीकाव्ये भावाभिव्यक्तिसौकर्याय कवयो यत्र तत्राऽलकारानवश्यमेव स्वीकुर्वन्ति, न तेपा छायावादसम्बन्धिनी कविता समासोक्त्या रूपकेण वा परिहीयते । यथा सुमित्रानन्दनकवे 'परिवर्तन' कवितायाम्- 'सरल भौंहों का शरदाकाश घेर लेते घन घिर गम्भीर' पत्र पद्याश एकदेशविवतिनो स्पकस्य साधीयसी योजना । भद्यत्वे काव्येऽल काराणा प्रयोगविपये महाविवाद । बहवो जना एतान् भावाभिव्यम्जनाया मार्गे बाधकानु गहुभूतानेव मन्यते । अपरे च तान् विना काव्यस्य सत्त्वमपि न स्वीकुर्वते । एतादृशी विप्रतिपत्तिस्तु नाद्यतन्येव । पुराऽपि तेपा प्रयोगो निन्दित समर्थितश्च । 'मुण्डे मुण्डे मतिभिन्ना हि । परं कैस्तावदेतेषा सर्वथा वर्जन कृतम् । लोकेऽपि भूषणाना धारणमनावश्यक मन्वाना अपि प्रेयसरे लावण्यचाकचिक्यायित चक्षुर्विधित्सव के न तानि निर्मापयन्ति । कथ तानि निध्या- गारेषु (Banks) निक्षिपन्ति ? चिरन्तन्येव मानवस्य सौन्दर्यानहग्रहिला प्रवृत्ति । कविताया कामिनीत्वेनोपन्यासे कामनीयकमस्या एधयितुकामास्तामपि मधुरपद- झाकारिणी, मृदुभावाभिरामा हृदयारलेपकृतरोमहर्षा कामयन्ते कवय । नात्र सन्देहो यद् भूपणानि भूषणान्येव भावाश्च भावा । जीवनप्रतिविम्बायिते मनोवेग- मूलायिते काव्ये तस्याऽधारशिला भावसम्पदेव, न तु शब्दयोजना। जीवन्त्येव हि रमणी रमयति रमणीयमसृणस्वनक्वणकिंकिणी-भराभरणायितमञ्जीरम पद- क्रम मृतायास्तु भीषणतामेव जनयन्तिते । एन सौन्दर्य मात्रनिर्वाहकतया प्रयुक्ता अलकारा । स्वभावोपनत भावगरिमाण प्रतिच्छादयन्तस्तु तस्या नसगिकमपि सौन्दर्य नाशयन्त्येवेति शोभासाधनतया प्रयुज्यमाना काव्यस्यालकरण सम्पादयन्त एव ते शोभना । तादृशे तेषा प्रयोगे न कस्यापि वमत्य भवेदिति शम् । पर मलकारा ·- . काव्ये रसाः सकलमपि जगदिद प्रमेयात्मक भूत भविष्यद् चा ब्रह्म व, 'दावेद ब्रह्मणो रूपे मूतं चामूर्त च ।' ब्रह्माथ सत् चित् 'पान दघनश्च, सवधान दमयत्वाद् विलक्षण- रमणीयतामय पदे पदे नवनवरहस्यवश्य विश्वमिद चराचरात्मक तस्य काव्य यन्न क्षीयते, न च जीएंता व्रजति । 'पश्य देवस्य काव्य न ममार न जीर्यति,' तदेव रस्यते चक्षुरादिभि , अनुभूयते . हृदयेन, चि त्यते मनीषया, रसयिता रसिता च स्वयमेव जीवभूत ! सोऽपि रस रसते रस्यते च साक्षात्कर्तृभि । 'रसो व स रैम लब्ध्ववायमानन्दी भवति।' इति छादोगा । तस्यैव प्रतिकृति शब्दब्रह्मणा ग्रन्या- कारेण पुरत स्थाप्यते प्रस्तूयते, विधीयते च रसमयी। आनन्दो जीवधर्म । न रस प्रानन्दाद् व्यतिरिच्यते रस्यत आस्वाद्यत इति व्युत्पत्त । सकलोऽपि ड्यापार प्राणिना रसाभिलापमूल । न केवल काव्यजगति, व्यवहारजगत्यपि च प्राणवता रसमभिलक्ष्य- वाहारविहारादिप्रवृत्ति । आन दमुद्दिश्यैव हि विपयेष्वभिनिवेश । प्रतएव काव्यजनित प्रास्वादोऽपि रस एव । तस्य स्वरूप हि न ब्रह्मणो रूपाद भिद्यते- 'सत्त्वोद्रकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मय । वेद्यातरस्पशर्यो ब्रह्मास्वादसहोदर ॥ लोकोत्तरचमत्कारप्राण कश्चित्प्रमातृभि । स्वाकारयदभि नत्वेनायमास्वाद्यत रस ॥" तदथमेव काव्यरचनायामभिरुचि । अविद्यापतितस्यापि हि जीवनस्य काव्या- स्वादद्वारेण स्वचि मयस्वरूप-सुलभ मानन्दे काम । काव्यस्य प्रयोजन ह्यतम् । काव्य यशसेऽपंकृते व्यवहार विदे शिवतरक्षतये । सद्य परनिवृतये कातासमिततयोपदेशपुजे ।। (का०प्र० ११॥) सा द३। ५३ ·, . [ ४) • संघः परनिवृ तिरेय हि काव्यस्य जीवातुभूतो. रसः। तदर्थमेव झायं श्रूयते, पठ्यते, बुध्यते दृश्यते च सामाजिकः । एतदेवाभिप्रेत्य चोक्त भरतेनापि- न हि रसाहते कश्चिदर्थः प्रवक्ते ।' फर्य तावृत्तस्यानुभूतिः, नानाद्वन्द्वात्मकेऽनभिमतघटनाकटुकायिते हि जीवने कुतस्तादृशस्य चरमसुखस्योपलब्धिः ? सिताऽपि हि, मधुरमधुरा मिश्रितवंशच्छेदा विरसी भवति, छिनत्ति च रसनां स्वदमानस्य, इह तु जगति प्रत्यहं, प्रतिघटि, प्रति- मुहूर्त प्रतिक्षणं. च विषमविपमा परितोऽवसादयन्ति दशापरिणामाः । उच्यते, भवति सा भावोदयात् । मूलं हि सकलस्याऽपि व्यापारचक्रस्य य एते मनोभावा हर्षशोकादयः । घशीकृतास्तरलिता नुन्नास्तावदेभिर्वयं प्रवर्तामहे नेकविधासु क्रियासु । न हि तावदेतद्- विधोजनः कोऽपि यं न स्पृशन्ति ते । काव्य चं वर्णयतीतिहासमन्तजंगतो बहिर्जगन्मुखेन । विश्वमिदं हि निभालयत उद्यन्ति चेतसि विविधा वृतयः । काश्चिदनुभूतिपयंवसायिन्यो- ऽपराश्च पाकावसाना इति भेदात् स्पायितां सचारितां च प्रतिपद्यन्ते.. बुत्तीर्जागरयत् पदापंजात चालम्बनं तद्वर्धकं तूद्दीपनम् । उभये च विभावा विशेषेण भावयन्ति रसान पतः । उदितासु च तासु वृत्तिषु न स्थूला प्रतिपत्तिरिति विविधाभिरेव चेष्टाभि- संक्ष्यन्तेऽतोऽनुभावास्ता उदिताः। एव स्थायिन एव भावा विभावादिसहकारेण रसे. विपरिणमन्ति । उक्त च भरतेन- "विभावानुभावसंचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" इति । तयाँ च- 'यथाहि गुडादिभिद्र व्यव्यंजनेरोपधिभिश्च 'पाडवादयो रसा निवर्तन्ते, तथा नानाभावोपगता अपि स्पापिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति।' रसस्य परिणतिविषये च मम्मर्टस्य विश्लेषणमभिनवोक्त हृद्यतमं विशदं च- "लोके प्रमदादिभिः स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपाटववतां काव्य नाट्ये च तैरेव कारण- त्वादिपरिहारेण विभावनादिव्यापारवत्त्वादलौकिकविभावादिशब्दव्यवहार्येममवते, पात्रोरेवंते, न ममैवैते, न शत्रोरेवते, न तटस्थस्यैवते इति सम्बन्धविशेषस्वीकार- परिहारनियमानध्यवसायासाधारण्येन प्रतीतैरभिव्यक्तः सामाजिकाना वासनारमतया स्थितः स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायलातकाल- विगलितपरिमितप्रमातृभाववशोन्मिपितवेद्यान्तरसंपर्कशून्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सकल- सहृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार इवाभिन्नोऽपि गोचरीकृतश्चव्य॑माणतंकप्राणो विभावादिजीवितावधिः पानकरसन्यायेन पय॑माणः पुर इव परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन्नन्यत्सर्वमिव तिरोदधद् ब्रह्मानन्दारवादमिवानुभावयन्न: लौकिकचमत्कारकारी शृगारादिको रसः।' . म. ना.दा-७ ·> . . ( ८५) मात्मा हि शुद्धो बुद्धश्चिन्मयः, सत्त्वमय, प्रकाशमयः,' ज्ञानमयश्च निर्विकल्पः, उपाधिरहितः । तदवस्थतामनुप्रपन्नो हि सामाजिको द्वन्द्वमूल कंटुकमनुभवं सर्व जहाँति । 'मुखमात्यन्तिकं यतवुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।' अविद्यापदपतितस्यापि च 'जीवस्य नैसर्गिकोऽभिलाष. स्वपदप्राप्तौ । काव्यरसन-काले, काम न द्राधीयसी परं भवत्येव स्वरूपानुभूतिस्तस्य । महानयं लाभो रसंयितुः । रसोऽयं स्थायिभेदेन बहुविधतामापद्यते । स्त्रीसोरनुरागरूपिणी रति. विभावादिसहकृता रसरूपेण परिणता शृंगारसंज्ञया व्यवहरन्ति । एवमिष्ट-नाश- विपत्तिकृतविषादरूपः शोक एव करुणरूपे, विकृतवाक्चेष्टावेषादिदर्शनोद्भवो हासश्च हास्ये, शत्रुविजयादिगत उत्साहो धीरे, अपराधदर्शनानुभवोद्भूतक्रोधाख्यो भावो रौद्रो, मलमूत्रादिकृत्सितवस्तुवीक्षणजो जुगुप्साभिधश्च »बीभत्से, कौतुकजननहेतुरपूर्वपदार्थ- दर्शनादिकृतो विस्मयोऽद्भुते जगदनित्यतानुभवतत्त्वज्ञानादिकृतनिवेदाकारः शमः शान्ते परिणमति । रौद्रस्य च फलं भयानको नीचपात्राश्रयः । क्वचिन्च शुद्धोऽपि , स्थायी स्वाद्यते । तत्राप्यालम्बनादिसहकृतोऽनुभवः । काव्यस्य जीवातुभूततया रसस्य न किमपि तादृशं वस्तूपन्यास्यं येन मुख्यतत्त्वस्य प्रतीति- हिन्यते । प्रत एव च माधुयोंज प्रसादास्यास्त्रयो गुणा वेदाद्या रीतयश्च निरूपिता भाषायें। रसोचिव हि पदावली गुणादिमुखेनेष्टं रसं प्रत्याययति । यथा शृंगारे करणे च सलितललिता समासरहितव पदावली वियोपेण प्रभवति । शापिता सविधेऽप्यनीइवरा सफसोकर्तु महो मनोरथान् । 'दपिता • दयिताननाम्पुर्ण दरमोसन्नयना निरीक्षते ॥ (र. ग.) वोरे, रौद्रो भयानके च संयुक्तवर्णानां टवर्गप्रायाणा प्राचुर्य समस्तानाम- समस्ताना वाप्रभवति तदुद्वोधे । यथा- घञ्च जमिलचण्डगदाभिधास- संचूरिणतोयुगलस्य सुपोषनस्य । स्पानायनवयनशोणितशोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कांस्तव देवि भीमः।। (वे. सं.१) रसोऽप्ययं पूर्वरतंकारवादिभिराचार्य रसवस्प्रेय ऊर्जस्विरूपालंकारेण स्वी- कृत पानन्दवर्धनादिभिश्च प्वनिवादिभि. काव्यात्मतया प्राधान्यं नीतः। स एवं काव्यस्य मुस्योऽपं: । यथा- मुख्यापहतियॊपो रसश्च मुख्यः' (का.प्र.) . 1 ·। ७ व्यञ्जना व्यापारः, तस्य स्वरूप परम्परा व ध्वनिप्रस्थापक रानन्दवर्धनाचार्य प्रधानस्य काव्यायस्य दो भेदावुदिती- प्रर्य सहृदयश्लाघ्य बाध्यात्मा यो व्यवस्थित । यांच्यप्रतीयमानायौ तस्य भवायुभी स्मृती ॥ तत्र वाच्योऽभिधाबोध्य शब्दार्थ । प्रतीयमानस्तु ततो विलक्षण प्रतीयमान पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । पत्तत्प्रसिदाययातिरिक्त विभाति लावण्यमिदाङ्गनासु ॥ (प्यन्या.) यथा कामिनीशरीरे हस्तपादादिमति वर्णादिव्यतिरिक्ता काऽपिच्छाया रमिकहृदयान्यावर्जयति तद्वदेव कान्येऽपि शब्दार्यव्यतिरिक्त सुन्दरतमोऽन्य एवापः प्रतिभाति येन क्वीना वारणी निरातिगयाह लादजनक कमपि विशेष पुष्णाति । 'तपाहि- सरस्वती स्यादु तदर्थवस्तु निप्यन्दमाना महता योनाए । मतोक्सामान्यमभिव्यक्ति परिस्फुरन्त प्रतिभाविशेषम् ।। (ध्वन्या०) पया कालिदासस्य कुलला दृष्ट्वा 'अहो, लब्ध नत्रनिर्वाणम्' इति पपने सन्तलादर्शनोपजातोल्लामानिशानुभूति मुच्यते, सा च न शब्दस्यायं , सामादेव तु मूच्यते । यया 'गतोम्नमक ' इत्यत्राशब्दार्थोऽपि कस्यचिन्महापुरपस्य मृत्यु प्रतीयते । माम न रा बुध्येत स्यूनमतिभि, रसिकाना तु मुखेन बोध्य एव । प्रत एवोक्तम्- तयत्सचेतसा सोऽर्थों व्यापारविमुखात्मनाम् । बुद्धी तत्वार्यदशियां भटिस्येवायभासते ।। (ध्वन्या०) मयमेव विलक्षणोऽयों ध्यग्य , तद्दोधा. शब्दो व्यजक तस्प वृत्तिव्यंजना चेनि गितमावरम येषु। अस्मिन्नेवायें च ध्वनिशब्द प्रयुज्यते । पर स व्युत्पत्ति भेदन पाच्याचको, व्यायन्यो नि च प्रनिरादोत । यदाहर्राभनवगुप्ताचायो- 'तेन वाध्योऽपि पनि , वाघरोपिन्दो ध्वनि, द्वयोरपि व्यज्ञरख ध्वनतीति रा। गमिथ्यते विभावानुभावसवलनयेति व्यग्यो:पि ध्वनि, वन्यत इति कृत्वा । + 4 .

·( 4 ) पादनं शम्दः शब्दव्यापारः, न घासावभिधादिरूपः, पपि त्वात्मभूत, सोऽमि ध्वननं ध्वनिः । काव्यमिति व्यपदेश्यश्च योऽयः सोऽपि ध्वनिरुक्तप्रकारध्वनिचतुष्टय. मयत्वात् । तस्य निरूपणं ध्वन्यालोके ध्वनिरूपेण काव्यप्राशादिषु च व्यअनान्यापार प्रमुखोकरय कृतम् । ध्वन्यालोके हि तमर्थमधिकृत्यैव लक्षणम्- पत्राः दामो वा तमयमुपसर्जनीकृतस्पार्यो । प्यड, काग्यविशेष स निरिति मरिभि कथितः ।। (ध्वन्या०) पत्र समुदायेन वाव्यस्यैव ध्वनित्वमुक्तम् परमुक्तव्युरपत्त्या घ्यापारो. 'पायारयेन। विरतास्वभिपाधासु यथार्थों योप्यतेऽपरः । सा पत्तिमंजना नाम शबस्पार्यादिकस्य च ॥ (सा. द.) इति माहित्यदर्पणलक्षणं व्यन्जनाया. एव । उमगणाऽपि यातुन प्रायव निरूपणम्। पयपिरप्रकारमुरोनान्यत्र च स्वरूपमुसेनेति न कश्चिद् विशेष । भने ऽप्यानन्दवर्धनेनार्यमुसेनंव तद्विवेचन विहितम्, प्राचारन्यश्च वृतिमुसे व । सोऽयं पनिः पभिषामूलो लक्षणामूलश्च । लक्षणामूलोऽपि तावदविवद्विशतषाच्योऽभिषा- मूलर विवक्षितान्यपरवाच्य इति वपते । प्रथमोऽजहरुलक्षणामूलो जहल्लदाणामूत- नेति कृत्वा पुनद्विविधः । माघ स्वापंमजहदेवान्तर म्यनत्तीति अत्यन्ततिरस्कृत- याच्य इत्युच्यते । इतरस्तु सर्वथा स्वापं परित्यज्या यत्र पर्ययस्यन्नत्पन्ततिात. चाय इत्यभिषां यहति । यथा-- (तावरमापन्ते गुणा यावत्त सहरहाते । विनिरागृहोतानि भवन्ति रमतानि कमसानि ) (ध्वन्या.) पत्र द्वितीययमलसम्मः सायंमपरित्यगलेय सौरमसीमावादिविशेषकर 4 . . . मनास्ति। मन्मस्तु (पा. रा.) .रवि-संशाततोभाग्यातुपारावनमारसः । निश्वासात्य वारशामा म प्रायते ।। পােনাৰ বৰষদৰণীৰ মালেগা মনিলিয়াসিখ पपस्पन जोहोनरवदोमायानिवारयाद पोतमति । पमिपामूमा पदालिमाप्रपनी पानुपा. पगारागादिप पनी माममायामामामा पेलि दिपा परमे परमेय वाचार मोपातरं मायोपोंग्युमा र पलास्टिगूनो मानभूमाथि हिपा । तत्र গণমুদ যথা- ·.. . T . . . . "मत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नजृम्भत: ग्रोप्माभिधान: फुलमल्लिका घयलाट्टहासो महाकालः । अत्र शब्दवशिष्ट्याद् युगोपसंहारकारी महाकालास्यः शक्तिविशेष उगम्भ-. माणः प्रतीयते । सा च प्रतीतिः शब्दावेतावाश्रयतीति शब्दशक्तिमूला। प्रत्र वस्तुनो बोधाद् वस्तुध्वनिः । अव च प्रसक्ते ग्रीष्मवर्णनेऽप्रसक्तस्य महाकालस्य बोधाद- सम्बद्धार्याभिधायित्वं-मा प्रसाइ क्षीदिति महाकाल इव महाकाल इत्याकारक उपमानो. पमेयभावो द्रयोः सूच्यत इत्युपमालंकारध्वनिः । अलक्ष्यक्रमव्यंग्यस्तु रस भाव-रसाभास-भावाभास-भावोदय-भावशान्तिभाव:' संधि-भावशवलंतारूपी विभावानुभावादिबोधसहकारापेक्षः क्रमे सत्यपि बाच्याथ- प्रतीतिसमकालमेव तत्पिण्डीभावपरिणतः सहृदयैरवबुध्यत इति न लक्ष्योऽनुभवितुं शस्योऽपयोपक्रमो यत्र स इति व्युत्पत्त्या तयोच्यते । यस्य च भावानामानन्त्यादेकस्यापि रसस्य विविधानुभावमुसेन प्रतीतेनं विभाजनं सम्भवतीत्येकविध एव । एप च यत्र परस्याङ्गतामापद्यते तन रसवद, प्रेय., उर्जस्वि, समाहितम् इत्या- ख्या अलंकारीः सम्पद्यन्ते । यत्र चैते स्फुटायन्ते तत्र गुणीभूतव्यंग्यतैव तेषाम् । 'घण्टानुरणनरूपो वायेऽर्थे पर्यवसितेऽपि स्वसामथ्र्यमहिम्ना प्रतीयमानोऽर्थो यत्र सोऽर्थशक्तिमूलो ध्वनिर्वस्त्वलंकाररूपः स्वतः सम्भवी, कविप्रोटोक्तिसिद्धः, कविनिवद्ध- वक्तृप्रौढोक्तिसिद्धश्चेति त्रिविधः । यथापूर्वोदाहृते 'गतोऽस्तमर्क, इत्यादी शब्देष्वकार्ये- ध्वपि वक्त योद्धव्यादिवशिष्ट्यान्महापुरुषदेहावसानरूपो विपरिणसंग्रहात्मको वाऽयों योध्यते । कविप्रौढोक्तिसिद्धो यथा-- सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यमुखान् । अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्रलानङ्गस्य' धरान् । भत्र वसन्तारम्भदशा कविकल्पनासिद्धा । एवमेव कविनिबद्धवक्त प्रौढोक्ति- सिद्धोऽपि भवति । एपोऽग्गुरणनरूपो व्यंग्यः शब्दार्थोभयशक्त्युत्योऽपि । प्रत्र काश्चिन्नवा मान्यता. तथाहि मम्मटादीनामाचार्याणा मतेन शब्द-शक्ति- मूलो वस्तुध्वनिस्तत्रैव भवति यत्र शब्दस्यानेकार्थस्य प्रकरणदिवशादेकस्मिन्न । नियमनेऽभिधायास्तत्र विरतत्वातद्भिन्नोऽन्योर्थ क्यं बोध्य.। शब्दबुद्धिकर्मणा विरम्प व्यापाराभाव इति नयेनाभिषया पुनर्नान्तरवोयः । तत्र व्यञ्जनैव सहकारिणी भवति यया 'मत्रान्तरे' इत्यादौ । एतस्मिन् विषये जगन्नाथस्य मतं भिद्यते । तथाहि- भनेकार्थेषु पान्देषु प्रकरणादिवलादभिधायामेक्त्रा नियताया पुनस्तदन्यस्यायंस्य म नाभिषया बोष. संभवति तदबोधक पदस्य विद्यमानत्वात् । यथा पयो रमणीयमित्यादी स .

·. , यथा- (६०) पांसुरपादाः प्रथमं प्रसंगेन पयसो जलमेवाथं गृह णन्ति पश्चाच्च दुग्धगतं तात्पर्य- वुध्यन्ते । प्रकरणज्ञानेनान्यार्थ-बोधप्रतिवन्धे सति जलाभावेऽपि तत्र जलग्रहणं न सभवेत् । अतस्तन्मते योगरूढस्यलेऽभिधया रूढार्थावबोधे सति योगजार्थस्य न व्यञ्जना विना बोधः सभवति । यथा- अबलानां श्रियं हत्वा वारिवाहैः सहानिशम् । निष्ठन्ति चपला यत्र स काल: समुपस्थितः ॥ अत्रावला-वारिवाह-चपला-शब्दा: स्त्रीमेघविद्युत्सु योगरूढा इति न केवलं योगशक्त्याऽशक्तानां धनमपहृत्य जलवाहकः पुरुषः सह पुश्चल्यो रमन्त इति विशेपार्थस्यवोध. संभवति । अतो रूढार्थस्याभिधया बोधे सति द्वितीयस्य यौगिकार्थस्य व्यञ्जनया बोधः। अन्यच्च । जगन्नाथो रसभावादीन् लक्ष्यक्रमव्यंग्यानपि मनुते यत्र तेषां प्रतीतिः विभावादिपर्यालोचनसापेक्षा भवति, परं तर वस्तुरूप एव ध्वनिः । एवं वादिनि देवों पाइवें पितुरथोमुखी । लीलोकमलपनारिण गणपामास पार्यतो ।। प्रत्र कुमारीस्वाभाव्यादन्ययाऽपि लीलापत्रगणनस्य संभवात् पोलोवन- सापेक्षा अनुभावाश्रिता लज्जाहपंप्रतीतिरिति वाच्यार्यापेक्षया व्यंग्यस्य स्पष्टः पूर्वपश्चाद्भाविताकारः क्रम. । परं तस्य वस्तुव्यंग्यतास्वीकारे न रसादीनां लक्ष्यक्रमत्वं सिध्यति। इतिहास:-ध्वने:जानि रामायणादी प्राचीनकाव्येऽपि वर्तमानान्यपि नाचार्य- निरूपितान्यासन् । तथाहि-'रविसंक्रान्तः' इत्यादी पद्य ऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य ध्वनेः सत्त्वं पूर्व दर्शितमेव । महाभारते च- धृतिः क्षमा दया शौचं पारण्य घागनिष्ठुरा। मित्राणां धानभिटोहः सप्तता. समिधः धियः ।। पत्र समिच्छन्देऽन्यन्ततिरस्कृतवाच्यो धनि भामहादिभिराचार्यस्तु सामालिस्परसमे संवेसितोपि न रु प्रस्तुतः । पास सन्देहातमा रप्रस्तावे 'तस्याः पाणिरयं न मारुतचलतपत्रागुलिः पल्लव' इत्यादौ । संसपस्यौपम्यमूलस्वेनोपमातंगारस्प व्यंग्यतया तत्स्वीकरणमेव, परं पार्यरत्यार्पस्य विवेचनं . व्यधायोति घनिवार एव साधु साधितवान् । पाच्यम्य मुख्यतम सत्वं स्वीकृस्य रसाना म्यग्मता गुणीभावे म ते रसवदायांकारता स्थापितवान् । तस्य सहृदयालोकोप. न तैरा- एपा व्यग्यता प्रथम म ध्वनि ·(१) - . V नाम्नो धन्यालोक्स्य व्याख्या लोचनाल्या निर्मायाभिनवगुप्तो ध्वनिविरोधिना मतानि खण्डयित्वा ध्वनिसिद्धान्त साध्वपूपुपत्। पर कतिपये परम्परावादिन प्राचार्यास्तत्र विप्रतिपद्यन्ते । ध्वनिसिद्धान्तस्य मूल वैयाकरणाना स्फोटवादे सर्वप्रथम दृश्यते । तदनुसारेण प्रथम शब्द. पश्चाच्च घण्टानुरणनाकारेण तदुभवोऽर्थोऽपि ध्वनित्वेन स्वीक्रियते । यथाह भर्तृहरि- वाक्यपदीये- संयोगवियोगाभ्यां करगरुपजन्यते। स स्फोट शब्दजाइशब्दा ध्वनयोऽन्य रुदाहृता ।' स स्फोटस्त्वन्त्यबुद्धिनिर्ग्राह्य एव । तद्व्यञ्जका वर्णा अपि ध्वनयः । तदु- च्चारणे क्रियमारणे द्रुतविलम्बितादिवृत्तिभेदोऽपि ध्वनिपदवाच्य । एतत्सर्व वाक्य- पदीये- प्रत्ययरनुपारयेय हणानु गुणस्तया । ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यते।। अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारित मति । यदि वा नैव गृह णाति वर्ण वा सकल स्फुटम् ।। शब्दस्योलमभिव्यक्तेवृत्तिभेदे तु वैकृता । ध्वनप समुपोह ते स्फोटात्मा तन भिद्यते ।। इत्यादिना वरिणतम् । इत्थ भर्तृहरिणा स्वीकृतेऽपि व्यग्यव्यञ्जनभावे नागेश:. मन्तरी सऽपि वैयाकरणास्तत्रोदासत । पर नागेशभट्टन निरूपितोऽय पक्ष 'मुख्यार्थ- वाघनिरपेक्षत्रोधजनको मुख्यायंसवन्यासवन्यसाधारण प्रसिद्धाप्रसिद्धार्थविषयको वस्त्रादिवशिष्ट्यज्ञानप्रतिभाशु बुद्ध सस्कारविशेपो व्यञ्जना (परमलघुमघुपा) इत्यादिना । एव व्याकरणोपज्ञोऽप्यय ध्वनिवाद सहृदयालोपादेव प्रवृत्त । प्रस्य विरोधिनस्तु नैयायिका, मीमासका वेदान्तिनश्च । तेषु नैयायिवास्त्रि- विघाल्लिगलिंगिज्ञानाद् व्यग्यत्वेन निरूपितस्यार्थस्य बोध मन्यते । पर तन्मूनेऽनु- माने व्याप्तिमानस्यावश्यरत्वेन व्यग्येश्य च तस्य व्यभिचरिततया न तद्रोध सभवति । यथा 'गतोऽस्तमर्क.' इत्यादी वववोदध्यादिवशिष्ट्यकृतोऽयंवोष क्य व्याप्त्या सभवति तस्यापदार्थत्वात् । अनुमितोऽप्यसी सर्वान् प्रत्येयधव भवेल तु प्रतिव्यक्ति- भिन्न । महिमभट्टोऽमीपामनुमानवादिना मुस्यो व्यक्तिविवेककार । पश्चाच्च गुण- वृत्यव व्यग्यायोघ स्वीकुर्वाणा लक्षणाया व्यञ्जनाया अन्तर्भावमकुर्वन्नयायिका । जयन्तभट्टस्तु काधतगतो विलक्षणता स्वीकुर्वन् तस्या प्रभावे विवादमेव- + .

·(१२) 'अपवा नेदशी चर्चा कविमि सह शोमते ।' . 'परमगहनस्तकंज्ञानामभूमिरय नय ॥' इत्याधु क्त्वा त्यक्तवान् । मीमासकाश्चाभिधायामेव व्यजनामन्तर्भावयन्ति । तेष्वभिहितान्वयवादिनो- ऽवयार्थबोघेऽपि तात्पर्याख्या चतुर्थी वृत्ति स्वीकुर्वते निमित्तेन । अन्विताभिधानवादिना वाक्यार्थ एव समेतज्ञान मन्वानाना मते च पदार्थोऽपि नाभिधाविषयस्तहिं चतुर्थकक्षा- गतस्यार्थस्य तया वोघ इति नोपपद्यते । वेदान्तिनोऽपि निर्विकल्पकज्ञानेनाखण्डबुद्धिना 'सत्य शानमनन्त ब्रह्म' इत्यादावखण्डमेव वाक्यायं बुद्धिविषय तदयं चाभिषामेव समर्था स्वीकुर्वते । पर सविनल्पक ज्ञानदशामामवियाग्रस्तस्तरपि पदपदार्थकल्पना विधेया । तदा च पप व्यग्यत्वेनेप्टस्यार्थस्याभिषया प्रतीति स्यात् । इत्य सर्वेपामेतेपा मतानि निस्तक्ष्य ध्वनिसिद्धान्त प्रस्थापितवान् मम्मट । परमाश्चर्यमत्र यद् वक्रोक्तावेय घ्यञ्जना स्वीफुर्वाणस्य पुन्तरस्य न चर्चा कुत्राऽपि साहित्यदर्पणाहते। तत्वाऽपि स्वोपजीव्यस्य काव्यप्रवाशस्यैव सण्डने बद्धपरिसरो वाक्यमय मुक्त्वा विरराम ध्वनि स्वीपुर्वन्नपि । जगन्नायस्प तु ग्रन्थ एवापूर्ण इति विं वक्तव्यम् । एव साधीयान व्यन्जनामार्ग ।

·. लक्षणांवादः भावा हृदयसरोवर्तिन सलिलमिव जीवनमुवेल्लयन्ति । प्रभवति च तेपामुद्रेक परीवाहाय । सोऽपि वाचा चेष्टाभिश्व सभवतीति जनसम्मुख तेषा प्रकाशन वाण्या मुख्य प्रयोजनम् । साऽपि ,जाह्नवीव गिरिकुहराज्जनमुखान्नि सरन्ती ययोतर पटुप्रवाहा सम्प- द्यते महानद्या इव साहित्या स्वरूपमासादयतीति न कस्याम्यविदितम् । साहिती च वैचित्र्याधायिपदार्थनिर्भरा तारुण्यविलासविलासितलावण्यसातिशयकामनीयका कमनीया कामिनीव रसिकाना रसातिरेकान्मनो मदयति । वैचित्र्य च लोकोत्तरमार्गा- नुसरणेन वैदग्ध्यभगीभरिणत्या । यथा कस्यचिद् गेहेनदिन परपराभवमीरोभीरता प्रकटयितु 'ग्रामसिंहोऽयम्' इति प्रयोग । ग्रामसिंहश्च कुक्कुरो य खलु ग्रामेऽकुतोभय स्वबन्धूनशस्त्रानाश्च दृष्ट्वा वधितोत्साहो भपते, पर लगुडहस्ते, प्रबले वा समापतति दन्तानेव दर्शयति, लागूलमेव चालयति । तथाविधा वृत्ति रस्य यथाऽनेन शब्देन घोत्पते न तथा कुक्कुरशब्दप्रयोगेण । इयमेव वक्ता वचासि रोपयति, चेतश्चमक- रोति, भाव प्रसादयति । नाम शब्दस्य प्रचलितोऽयश्चित्त विधान्ति लभत इति तेन लक्षितस्य तत्सम्व- धिनो भिन्नार्थस्य लक्षणादिय वक्रता लक्षणा वृत्तिरिति प्रसिद्धा। अस्या स्वरूपनिहाय तस्वयमावश्यकम्-मुख्ये सकेतितेऽर्थे बाधोऽसगति , लक्ष्यमाणस्यान्यार्थस्य शक्यान सह सम्बन्ध , रूढिरन्यार्थसूचनाकार प्रयोजन वा निमित्तम् । तदेवोक्तम्-~~ मुख्यार्थबाये तयोगे रूढितोऽय प्रयोजनात् । प्रन्योऽयों लक्ष्यते यत्सा लक्षारणारोपिता क्रिया ॥ भतारोपिता क्रियेति विशेषार्थम् । प्रारोपस्तयाऽवर्तमानस्य पदार्थस्य तथा वतं मानेन सहाभेदीकरणम् । यथा सर्वथा भिन्नयोर्मुखच द्रयो सादृश्यातिरायमहि- म्नाऽभेदीकरण मुख चद्र इति । अय चाभेदारोप परस्परसम्बन्धसापेक्ष । सम्बधश्चा- नेकविधा, तादति समवायात् पाश्रयायिभावेन, मङ्गाङ्गिमावेन, स्वस्वामिभावेन, कार्यकारणभावेन साहश्येन च । यया चाग्निपुराण उक्तम् -- + ·घना याता अभिधेयेन सम्बन्धात् सामीप्यात्समवायतः । परीत्यात् क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता॥. एषु च सम्बन्वेषु यत्र सादृश्यकृत सम्बन्ध स एव गुणकृतस्तदाश्रिता च गौणी लक्षणेत्युच्यते, तद्व्यतिरिक्ता तु शुद्धा । यथा 'सिंहो माणवक' अत्र मानुष्यकमूल सिंहेन सहानुपपन्नोऽभेदान्वयो माणवकस्य सिंहवतिसाहनिर्भावत्वादिगुणविशिष्टता लक्षयति, गुणकृतोऽयमारोप । एसदतिरिक्ताश्चान्ये सम्बन्धा यत्र भवन्ति सा शुद्धा लक्षणा,यथा-- करशाखविषये 'करोऽयम्' इति प्रयोग । यथा वा 'गगाया घोप' इत्यत्र सामीप्यसम्ब- धात् गगाशब्दस्य तीरपदे लक्षणा । एपा च क्वचित् सकेतितमर्थमपरित्यज्यवार्थान्तरबोधनस्थले भवति, परम च यदा शब्द. स्वायं सर्वथा परित्यज्यान्यायं प्रकटयति । यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लबलाका शौकरिण पयोदसुहृदामानन्दकेका फला । फाम सन्तु, दृढ कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे, वंदेही सु कथ भविष्यति हहा हा देवि धोरा भव ॥ अत्र वक्तू रामस्य स्वविपये 'रामोऽस्मीति क्यन न सगच्छत इति सीता- निर्वासनयनवासकप्टसहिप्पुत्वादिविशिष्टरामत्व लक्षणा । अत्र रामशब्दो न स्वमर्थ जहातीति साऽजल्लक्षणा, उपादानलक्षणा वा पथ्यते । स्वार्थ सर्वथा परित्यज्या- र्थान्तर प्रवटयति शब्दे तु जहल्लक्षणा लक्षणलक्षणा वा भवति । यथाऽत्यन्तमप- पारिण प्रति- उपकृत बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रयिता भवता परम् । विदधदोहामेव सदा सखे सुखितमास्स्य सत शारदा शतम् ।। प्रापपारिणि न घटतेऽयमर्थ इति नितरामपकृत त्वया मम कि वक्तव्य तव दोजन्यस्य विपपे । न त्वादृशा जीवनाही इति विपरीतोऽर्थोऽय बोध्यते । एपा लक्षणा क्वचन लक्ष्ये लक्षिते च पशब्देन गृहीतेऽन्यत्र च लक्षिते लक्ष्येण प्रस्ते भवति । तदा पूर्वास्मिन स्पले विषयविपिणो सत्वे सारोपा, परस्मिन् च साम्यव- सानायिया -'मायु सम् । अत्रायुष्वारण घृतमित्यय योरभेदेनोक्ति' । घृतस्पायुषा निगरसेतु सेय माध्यवसाना। लक्षणा चन्दे प्रयोजनाद् वा भवति । रुढो मथा वदति विमिनीपत्रायनम्' इत्यादौ पनि क्रिया चेतनपमंगि का यिमितीपनमयोऽचेतने सगन्धमाना बोधय- तासि ससपति । यत्र तु रिमपि प्रयोजन प्रक्टपितु लक्षणोपास्यते तत्र प्रयोजनवती । A ·(६५) पंथा पूर्वोदाहृते -'स्निग्यश्यामलकान्ति' इत्यादी रामोऽस्मीति लक्षकशन्दस्य प्रयोगो हृदयस्य कठोरतातिशयं व्यनक्ति । प्रयोजनञ्चेदं व्यञ्जनयव बोध्यम् । यथा- लक्षणोपास्यते यस्य कृते तत्त. प्रयोजनम् । यया प्रत्याय्यते सा स्याद् व्यञ्जना लक्षणाश्रया ।। (सा. द. २) नचेदं पुनर्लक्षणया वोध्येत, शब्दबुद्धिकर्मणा विरम्य व्यापाराभावात् । अस्तु नाम वादिसन्तोपः । परं न तत्र लक्षणाया प्रसवित । यतो नात्र मुख्यार्थे बाधः । न च रूढिप्रयोजनयोरल्यतरनिमित्तम् । नापि प्रयोजन-विशिष्टे लक्षणा, तदापि प्रयो- जनान्तरमपेक्षितं स्यात् । तद्विशिष्टेऽपि लक्षणास्वीकारे पुनः प्रयोजनमिति नितराम- नवस्थाप्रसगः । अत एवोक्तम्- लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र वाघो योग. फलेन नो। एपमप्यनवस्था स्यात् सा मूलक्षयकारिणी ॥ .(का. प्र. २) प्रयोजनबत्यपि व्यंग्यस्य गूढत्वामूढत्वेन द्विविधा । एवं मम्मटोक्तानुसारेण. लक्षणा प्रथमं रूढा प्रयोजनवतीति द्विविधा । द्वितीयाऽपि शुद्धा गौणी चेति द्विविधा । गौरणी च सारोपा, साध्यवसानेति पुनद्विधा । शुद्धा खलूपादानलक्षणा लक्षण- लक्षणेति च द्विप्रकारा सती पुनः सारोपा साध्यवसाना चेति द्विविधा । एवं षट् प्रयो- जनवत्या एकश्च रूढ्या इति सप्तसु भेदेषु पुनः प्रयोजनवत्या गूढन्य ग्यत्वेनागूढव्यग्यत्वेन च द्वौ भेदो । एवं सपीड्य प्रयोजनवती द्वादशधा, रूदा त्वेकविधंवेति लक्षणा प्रयोदश- विधा । विश्वनाथस्तु लसणा गोणी शुद्धा चेति द्विविधा पुनारूढा प्रयोजनवतीति कृत्वा चतुर्धा, तत उपादानलक्षणा लक्षणलक्षणा चेति साऽप्टधा । ततः सारोपा साध्यवसाना घेति पोडसधा । पुनः प्रयोजनवत्या व्यग्यस्य गूढत्वागूढत्वाभ्या दो भेदा- विति सा पोडशधा । प्रयोजनस्य धर्मगतत्वेन धमिगतस्वेन च द्वविध्यमिति द्वात्रिंशत्- •प्रकारा तदाथया । रूढाया अष्टाभिर्मेदैः सह मिलित्वा चत्वारिंशद् भेदाः । पुनर्लक्ष- 'गाया: पदवाक्यगतत्वेनऽशीतिधा सा इति स्वीकरोति । वेचिच्च लक्षणाय. जहदजत्स्वार्याख्यं तृतीयं भेदमपि स्वीकुर्वन्ति । क्वचिदशे- ऽयंत्यागः क्वचिन्नेति तस्य मूलम् । परं नंतत्स्वीकारस्यावश्यक्ता । जहत्स्वार्थायामेव तस्य अन्तर्भावात् । लक्षणाया. स्वरूपविषयेऽपि त्रिविधा विप्रतिपतयो विदुषाम् । तथाहि तम प्राचा मते लक्षणापा: परिभाषा- शम्दण्यापारतो यस्य प्रतीतिस्तस्य मुल्यता। मविसेपस्य पुनलक्ष्यमाणत्वमुच्यते (प्रमिषावृत्तिमातृका) .

·(६६) इति । अन्येषां च लक्षणंश क्यसम्बन्धेनाशक्यप्रतिपत्तिरिति । कुमारिलमट्टस्य लक्षणं तु-मानान्तरविरोघे तु मुख्यार्थस्य परिग्रहे । अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिलक्षणोच्यते ॥ इत्यस्ति । केचित्तु शक्ये शक्यतावच्छेदकारोपमेव लक्षणां स्वीकुर्वन्ति । अन्ये च वक्तु- स्तात्पर्यमेव । अन्वयानुपपत्तिः तात्पर्यानुपपत्तिा लक्षणेत्यपि मतम् । परमस्ति किम- प्यस्वारस्यम् । तथाहि- यदि वाच्यार्यसम्बन्धेनान्यार्थस्य स्मरणमेव लक्षणेत्युच्यते, तत्तु नोचितम् । तथाहि स्मरणं स्वयमपि ज्ञानम् । अर्थबोधस्य कारणं न ज्ञानमपि तु वृत्ति : । सा च सम्बन्धविशेषः । कुमारिलस्य लक्षणेऽपि च वाच्यार्यस्याविनाभावेनान्यार्थज्ञानमेव लक्षणेति- स्वीकृतम् । अतस्तत्रापि पूर्ववरिणतवापत्तिः । शक्यतावच्छेदकस्यारोपोऽपि न तावल्लक्षणा । तादृशारोपस्वीकारे हि- कचतस्त्रस्पति वदनं वदनात् कुचकुडमले विभेति । मध्याद विभेति नयनं नयनादधरः समुद्विजति ।। मात्र न लक्षणाया उपयोगः । तयाहि पद्येऽस्मिन् कचानां राहो, मुखस्य चन्द्र, फुचकुड्मनस्य कमले, मम्पस्य सिंहे, नयनस्य मृगे, भघरस्य च पल्लवाथै लक्षणा । भारोपे चारोपणीयेन सहारोपितस्याभेदप्रतीतिभवति, सत्यां चाभेदप्रतीतो लक्षिता राहुप्रभृतयः केशायभित्ला एव भवेयुः । ततः प्रस्तुतं तात्पर्यमेवापहन्येत । नापि तात्पर्य लक्षणा, वक्ष्यमाणे हि मते तासर्यानुपपत्तिरपि लक्षणाया कारणत्वेन मता। परं स्वयं तात्पर्य लक्षणारूपेण स्वीकृतेऽनुपपत्तेलमेवोपहन्येत । मुख्यार्थस्य बाघोऽपि लक्षणाया मूलत्वेन स्वीकृतुं न शक्यः 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्'. अनाव्याप्तेः । मन हि न तापद याच्मायंशेधे कोऽपि वाधः। परं वक्त स्तात्पर्य न सिध्यति । दध्युपधातकेम्यो हि दप्नोऽत्र रक्षणमभीष्टम् । तात्पर्यानुपपत्तिश्चात्र विद्यत एव । परं तात्पर्यानुपपत्तिः किंरूपा? वाच्यार्यधर्मस्तात्पयान्वयविषयीभूतो वा धर्मों यत्र पृथक् स्यादथवा मुख्याथैत्वविशिष्टस्याभावो भवेत् । तत्र नाद्यः, तपा सति न पदारणाया प्रयोजनम्, गंगायो घोष इत्यादी गंगाराब्दस्य मुख्यार्थयों गंगावम्, सस्य तात्पर्य विषयीभूतोऽन्वय: प्रवाहदिना स्यादेव । एवं च गंगातटस्य घोषस्य पापाराधेपसम्बन्धवत्यातयोरन्वयः, स धर्मदच तटे वर्तते, तदविशिष्टं च'गंगालम, तत्र हि दरियं पावनत्वं च तिष्ठतः। एवं गंगायां तात्पर्य विषयान्वयित्वयिगिप्टरवं गंगा- पदे पतंत एव । एवं मुख्यायंतापच्छेदररूपेण तापमानुपपत्ताव लायोति सिद्धम् । .

·, (६७) यया गंगायां घोप इत्यत्र मुख्यार्थों गंगा तद्धर्मों गंगात्वम्, तस्य विशेषणं च तटः । घोषस्य तेन सम्बन्धेन न गंगापदेन सहाधाराधेयसम्बन्धाकारकोऽन्वय इति तात्पर्या- नुपपत्ति: । अतो नान्वयानुपपतिलक्षणावीजम्, मोनशेवालप्रभृतिभिः सहापि गगा- पदस्यान्वयसम्बन्धात् । न च केवलं तात्पर्यानुपपत्तिरेव लक्षणा बीजम्, तपाहि वक्त्रा किमपि कथिते यत्र कुनाऽपि तात्पर्याभावे लक्षणा स्यादिति रूढि-प्रयोजनयोरेकतरस्या- वश्यमपेक्षितत्वम् । प्रतः शक्यसम्बन्धो लक्षणेति लक्षणं सगतम् । तस्याशयः-शक्येन मुख्यान सह सम्बन्ध सत्यशक्याथेप्रतीतियंदा भवति, स व्यापारो लक्षणा । इदं जगन्नाथस्य मतम् । विश्वनास्य लक्षणमपि नासंगतम् । यथा- मुस्थार्थवाचे तद्य तो ययाऽन्योऽर्थः प्रतीयते । 'रूढः प्रयोजनाद् वाऽसौ लक्षणा शक्तिरपिता ॥ (सा. द.) एतदनुसारेण मुख्यायें वाच्या विश्रान्तिमूले वाघे तेन चलज्जलप्रवाहरूपेण गंगापदेन सह सामीप्यसम्बन्धेन युक्तोऽन्योऽयस्तटाकारको लक्षणमा बोध्यते । तात्पर्यानुपपत्तिश्चात्र लक्षणाया मूलम् । एवं लक्षणाभिघावोधितेऽर्थे तात्पर्यानघि- गतावेव भवतीति साऽभिधापुच्छभूतव । तस्याः प्रयोगं च भाक्त गुणवृत्ति वदन्त्या- चार्याः। परं भत्तिगुणवृत्ति विशेषण सादृश्यमूलाया लक्षणायां भवति । सा च रूपकालंकारस्यातिशयोक्तश्च मूलम् । शुद्धा लक्षणा तु प्रयोजनवती ध्वनेरविवक्षित- वाच्यस्य वीजम् । अतः काव्यकृद्धि : सततं सोपयुज्यते चमत्कारि च तदन्वितं काव्यं सम्पद्यते। -0- ·काव्येषु नाटकं रम्यम् यथा मानवस्य भौतिकमुदन्तजातमितिहासः स्फुटीकरोति, तथैव तदीयान् नहि नहि, समेपामपि प्राणिनां मानसान् व्यापारान् विशकलपति साहिती। तस्यां हि स्थूल- कार्याणां मूलभूता भावा एव प्रकाश्यन्ते । साहित्ये च विशालवाड, मयामिन्ने नव- नीतमिव दुग्धस्य काव्यं तस्य मारः। तद्धि रम्पतमं मनोवृत्तीपाश्रयति । तत्रापि नाटकं रूपकमिति यावत्, सर्वाधिक रमणीयमुच्यते । काव्यस्य हि दृश्यश्रव्यत्वेन वैविध्ये दृश्य रूपकम् तत्र नटेऽनुकार्यवस्तुन पारोपात् ।तथाहि- 'तद्रूपारोपात्तु रूपकम्' । (सा. द.) वस्तु, नेता रसश्चेति त्रयाणां तत्त्वानामुभयत्र सामान्येन स्थितावपि चतुर्थमभि- नयात्मकं तत्राधिकम् । अभिनयश्च तावदवस्थानुकारः। लोके मानवस्य परिस्थिति- विशेषेषु यादृशी स्थितिः संभवति सा रूपके दर्शकारणां पुरतः प्रस्तुता सती व्यतीतमपि वृत्तं प्रत्यक्ष कारयति । प्रकृतिसिद्धं चैतत् । घटितपूर्वा शब्दजालेन परिणता रोचिका- ऽपि घटना न तथा वशीकरोति मनो यथा स्वल्पमपि पुरस्ताद् वृत्ता। दिने दिने स्वभा- वोपनता घटना न जनेन लक्ष्यते न च समष्टिरूपेण तथा गण्यते । परं सैव यदा रंग- पीठेऽनुकर्तृ भिस्तथैव प्रस्तूयते विविधभावव्यंजनाभिः सह, प्रत्यक्षायिता कामप्यपूर्वा सविदं वेदयति सामाजिकान्, निमज्जयति परमानन्दमहोदधौ, विस्मारयति स्वपर- संविभागस्य, लुम्पति ययार्थजीवनस्य द्वन्द्वान् । सर्वव्यापिन प्रानन्दमयस्य प्रकाशात्मनो ब्रह्मण एवांशो लोकाधिकरणो जीव इति वेदरुपनिपद्भिश्चोदितम् । द्वा सुपर्णा सयुजी सखाया समान वृक्षं परिषस्वजाते । तपोरेकः पिप्पलं स्वात्ति, मनश्नन्नन्यो प्रभिचाकशीति ॥ अयं कर्मफलभोक्ता जीव इन्द्रियाणि समनास्यधिष्ठाय जगति विद्यमानोऽपि न परमानन्दमयी स्वस्थिति सर्वथा विमुञ्चति । तां लन्धुमेव निरन्तरं प्रयतते । कलानां ·(६) विकासेन, सौन्दर्योपासनेन, ऐन्द्रियोपभोगेन, विविविलासराशिमिरानन्दमेवायमनु- बुभूपति । तत एवोक्तम्- 'रसो के सः । रस ह्ये वायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । अतएव स मनो रयितुं विविधानि साधनानि समन्तादन्वेषयति । एतां प्रवृत्तिमभिजानद्भिविपश्चिभिराचार्य काव्ये नाटके विशेषतो रसपरिपाको मुख्य- त्वेन स्वीकृतः । स एव प्रधान प्रयोजन परनिवृतिरूपम् । नाटके च तस्य साधु समा- स्वादो भवति विविधस्य लोकवृत्तस्य तत्र परिचय. । देवा मानवा अमानवास्ति- र्यञ्च सर्वेऽप्यनेन रसाप्लुता. क्रियन्ते । कालिदासस्तावदस्य महत्त्वं साधु गीतवान्- देवानामिदमामनन्ति मुनयः कान्तं ऋतुचाक्षुषं रुद्रणेदमुमाकृतव्यतिकर स्वागे विभक्त द्विधा । गुण्योद्भवमत्र लोकचरितं नाना रसं दृश्यते नाट्य भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाऽप्येकं समाराधनम् ॥ (माल• ११४) कीदृशमुदात्तस्वरूपमुपवणितमत्र कविता नाट्यस्य नाटकं च तस्यैव प्रकार इति न तावद्भिद्यते । रूपकमेव तस्याभिप्रायः । आर्याणा संस्कृतिवेदमूला। सर्वा अपि प्रेरणास्तत एव गृह्यन्ते तः। अत एव नाट्यमपि तत एवोद्भूतमिति प्रतिपादित भरतेन- "जग्राह पाठ्यमृग्वेदात् सामन्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि ॥११॥ पञ्चमवेदत्वेन चास्य नाट्यस्य महिमा गीतः । सर्वप्रथममिन्द्रध्वजमहोत्सवे तस्य प्रयोग इति नाट्यशास्त्रे वर्णनम् -- मपं ध्वजमहः श्रीमान्महेन्द्रस्य प्रवर्तते । मदानीमयं वेदो नाट्यसज्ञः प्रयुज्यताम् ॥ (ना० शा० ११२१) लोक्वृत्तसारसंग्रहस्य विद्यमानतया न किमपि परिहीयतेऽत्र । ब्रह्मण उक्तिरे- वेदं साधयति- भवतां देवतानां च शुभाशुभविकल्पकः । सभाकामाक्षी नाट्यवेदो ममा तः। नैकान्ततोऽत्र भवतां देवानां चापि ओवनम् । त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम् ।। (ना. शा. १७२-७३) यत्किमपि लोके दृश्यतेऽनुभूयते, श्रूयते वा, तदखिलमपि प्रत्यक्षतामापद्यते सामा- जिकानामिति कथ न भवेत्तपा परितोपः । अत्र हि क्वापि द्वन्द्वः, क्वचिरक्रीडा, क्वाऽपि व्यवहारा., पवापि साम्यम्, कुत्रापि परिहासोऽन्यत्र युद्धम्, इतो विलासोपरम वधः ·- (१००) प्रदश्यते । धर्मिणा धर्माचरण, वामिना च कामेप्यासक्ति (७३ ७४) विविधभावाना जीवनस्य दशाना ज्ञापक लोकस्य वृत्तस्य यथावदनुवरणमेतस्मिन (१७) न केवलमवस्या- प्रत्यक्षीकरणमत्र, सन्मार्गप्रवर्तन घृतिप्रदान चार्तानाम् । गरीयसा लघीपसा मध्य- माना च मनोरमद्वारेण शिक्षाप्रदम्, सर्वेषामपि दुखिना वा विधान्तिदम् । शास्त्रम् शिल्पम्, सकला अपि विद्या, निखिला मपि कना, योग, कर्म वाऽशेप तत्र निवध्यते । (७८.८२) नेद स्वोपज्ञ तावत्, लोकस्य प्रवृतिरेव यायायेनात्र सुखदुखमयी साभिनया नाट्ये प्रस्तूयते । अतएव प्रकृतिरत्र वा लोकधर्मी नाट्यधर्मीति च द्वैविध्येन परिणा। सा च याथायनाविसवादिनी लोकधर्मीति कलाविन्यासेन रुचिरीकृता च नाट्यधर्मीति प्रतिपादिता । तेनैव हि रसप्रतिपत्ति । जीवन नेकधा सर्वेपाम्, उत्पान पतत च, सुख दुखम् च, हासो रोदन च, प्रेम घृणाऽपि, रोप प्रसादश्च, हर्ष शोकोऽपीति वैविध्य तत्र । एकस्यैव जीवने ता सकला अप्यवस्था, यपाकाल समापतन्ति । तेन न तावन्नाट्य केवलमानन्दमय सभवति । मत क्वाऽपि शू गारस्य, क्वापि करुणस्य, प्रारत्र च वीरस्य॑व परिपाक क्रियते । न च करुणे प्रधाने सामाजिकाना शोकोदयान्न तत्रानन्दानुभूति , पूर्ववृत्तस्यैव प्रस्तुतीकरणाद, अनुकार्यस्य तपाविद्यमानतया, नटे च कस्यापि भावस्यासत्वात् ' शोकोदयाप्रसगात् । अभिनयस्य च दर्शनाच्छ्वणाच्च वासनाकारो भाव सामाजिकाना सहसोद्भावितो हृदय द्रावयन् कामपि परामानन्दमयीमवस्यामनुभावयति । तदा लोक किल विस्मृतान्यानुभवश्चिन्मयी निर्वृति परमामास्वादयति । कटुप्राय खल्वनुभवो जीवनस्य । दैनिके व्यवहारे बहुधा वय जीवितेऽपि खेद भजामस्तव्यतिरिक्त च किमपि दिक्षाम । अनवसितश्रमधान्ता क्षणमप्येक विश्रामसुखमनुवुभूपाम । नेय पलायनामिका प्रवृत्तिर्जीवितमुपेक्ष्य, अपितु द्विगुण बलमेवाधीयतेऽनेन । 'मुस्ये चित्ते बुद्धय सस्फुरन्ति'हि । विधामापिना च मनोरजनस्य साधन किमप्यन्विष्यते । नाट्य च साधिष्ठ उपाय । अनेन तस्य वृत्तिस्तुष्यति । एक श्रमिकोऽपि परिहितराजाहवस्वस्तस्य भूमिका भजन अनुकुणिस्तस्यावस्था पर तोपमनुभवति परिचिनोति चावस्थान्तरम् । एव स्वात्मविस्तार सपद्यते, हीनता भावना घ लुप्यते । व्यग्यात्मकानि रूपकारिण दृष्ट्या च नृपा पनिकाश्च स्वस्खलितानि साधु विभावयितु क्षमा । विवि श्यं कृता विस्मयसृष्टिविकासयति लोकस्य चेत । भावानुसारेणव करुणप्रधानानि (Tragedies) हास्यप्रधानानि प्रहसनानि (Comedtes) एकाकानि (one act plays) व्यग्यरूपकाणि भाणारच- तामेव प्रवृत्तिमनुरुध्य विहिता । पाश्चात्येषु नाटकेपु सग्रामो वधो भोजन चुम्बनालिग- नानि च रगमचे प्रस्तूयन्ते । पर सस्कृतनाटकाना परम्परा नैतत् साधु मन्यते ।

·कामं तेषां लोके प्रतिदिनमनुभवः परं समाजः खलु किमपि वैशिष्टयमभिकामयते स्वविस्मरणाय । सितां सयितुमभिलपन कटुकदूनः पुनस्तस्यैवोपस्थिती खिद्यत एव । अधुना चलचित्राणि सर्वतः प्रचलितानि येषु गानं क्रोडा, संग्रामः, वधः, दूरादुरप्लवनं, वायुयानयुद्धम्, पोतभ्रंशः, सेतुध्वंस:, यानपतनम् किंबहुना प्रत्युतु परिवर्तमानानि प्राकृतहश्यान्यपि यायायेन दश्यन्ते । भौतूहलस्प मनोरमणस्य च साधीयसी पूर्तिस्त: सम्पद्यते इति नात्र विवादलेशः । परं न जनो विस्मरति कदापि पच्चित्रमिदम् । न नाटकस्य व्यर्थता तस्यास्तित्वेन साध्यते । परं स्वयमेव मन्दादरा जना नाटकेषु । शोभने सुलभसवंसाधने रंगमंचे कुशला अभिनेतारः पटीयसी कृतिमभिनपेयुश्चेत् स्मरेदपि न लोकश्चलचित्रस्य । स्वजीवनस्य प्रत्यक्षायितं यथा नाटकेन न तथा चित्रः। गानं नृत्यमातोद्यमभिनयश्च चत्वायंगानि निपुणं प्रयुक्तानि तिरश्चोऽपि रंजयन्ति का कथा मानवानाम् ? प्रतः साध्विदमुक्तम्-. 'काव्येषु नाटकं रम्यम्' इति ।

·आदि-कविर्वाल्मीकिः फूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् । प्रारुह्य कविता शाखा बन्दे वाल्मीकि कोफिलम् ॥ महो परमकारुणिकस्य स्वप्रतिभाप्रवर्तितकाव्यपीयूषप्रवाहस्य भगवतो वाल्मीमहिमा यस्याद्यापि चरमपरिपाका सरलाऽपि भावगहना, ऋजुरपि नाना- वृत्तकुटिला,णितभुवनाभिरामरामाऽपि योजितोचितविरामा शोभना मृद्वीकापाक- स्फीतरसा कविता वर्षाणामनेकसाहस्यामतीतायामपि जगन्मानस स्वरसै सरसी- करोति । निन्दन्तु नाम केऽप्यप्रमाणयन्तो महपि पर खिद्यते विश्वोपकारकरणाना तादृशाना प्रतिभाप्रभाकराणामुदन्तमनुपलभ्य । सर्वत्र द्विजोत्तमत्वेन वरिणतोऽप्ययं महर्षिः प्रामाणिकोदन्तालाभादद्य महत्तराणामेव (मेहतर) पूर्वजस्वेन ख्याप्यते इति महतो विस्मयस्य विषय । यथानुश्रुति पूर्वमय रत्नाकरनामा विप्रवशभूषणोऽपि दुर्दैवपशाव पाटच्चर. वृत्तिमाश्रयन् मार्गकण्टकीभूय पान्थानवलुण्ठ्य तदेव धनमुपजीवतिस्म । कदाचित्तस्य बन्धनमुपगतो देवपिर्नारद 'किमिति स्वार्थ-निरतेऽपि परिजने नृशसामुमपराधमाचरसि । तव धनस्य भागमिच्छन्त एते न त्वत्कृतस्य पापफलस्याशभागिन । कथ स्वपरलोक रलेशयमि पापाचार' इति वोधित कौटुम्विकैश्च न्यक्कृतस्तमेव कारुणिकमृषि पारगमगात् । देवपिस्तु सकल दुरितापनोदक्षम मन्त्रराज तस्मा उपदिश्य 'वल्याण तेऽस्तु' इत्याशीभिस्त नियुज्यायात् । रत्नाकरश्चोन्मुद्रितहृदयचक्षुष्को विरागस्तत्रव निरुद्धासिलवृत्तिनितरा सयतो रामेति मत्रमजपत् । तपोनिलीनस्य तस्य कायो वनी- भिरात्मसात्कृतो वल्मीकभावमापेदे। तेन वल्मीकात्थित इति वाल्मीक्सिज्ञया व्यप- दिप्टो लोकेनेति । महपित्वमापन्नस्यास्याश्रमपद तमसायाः (टोस) सरितस्तीरेऽवतंतेति प्रसिद्धम् । भारतीय-परम्परा प्रयममेन सस्कृतस्य कवि वर्णयति । नात पूर्व लोके पद्यमुपायुज्यत : १०२:

·देदेष्वेव तस्य वृते । तप कठोराणामपि तादृशामृपोखा वीततामस मानस मृदुतम भवतीति विरोधिनी विस्मयजननी च वृत्ति । कदाचित्कुशसमिदाद्यानयनाय वन गतो विहरत क्रौञ्च ( बगुला ) मिथुनस्य मध्याद् व्याघेन निहत प्रिय क्रौञ्ची च विरहविधुरा करुएकरुण विलान्ती निभाल्य करणा-तरलित मना सहसव शापव- चायमाणमपि सरसमिद पद्यमुज्जगार-- मा निपाद प्रतिष्ठा त्वमगम शाश्वती समा । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमबपी काममोहितम् ॥ अभूच्चायमनुष्टुभ प्रथम श्लोको जगति । तत परमेष्ठिना चोदितो नार- दोदित वृत्तमाश्रित्य स्वोपज्ञ रामायणमापकाव्यमरीरचत् । कथेय पश्चादतिमि कविभिर्वहुश मूचिता। ध्वन्यालोककृदानन्दवर्धन स्त्रमन्ये व्यग्यायं वर्णयानलिखन- काव्यस्यारमा स एवार्षस्तथा चादिकवे पुरा । प्रवचन वियोगोत्य शोक इलोकत्वमागत ॥ भवभूतिरपि स्वनाटक उत्तररामचरिते वृत्तमिद सचिकेत, महाकवि कालिदासश्च सीतात्यागप्रसग उदाहरत-- तामम्यगच्छद् दितानुसारी मुनि कुशेमाहरणाय यान । नियाद विद्याण्डज दर्शनोत्य इलोकत्वमापद्यत यस्य शोक ॥ (14) प्रय हेतुयंदसौ सस्कृत प्रादिपविपद सभाजयति । महरस्य वृति वाण्डपटनिवडा, रामकयाया जगति प्रवर्तिका, रामायणा- भिधाऽदिवाव्यसम्मानमागिनी परमरमणीया। बुद्धिवादाल प्राधुनिके जगति पत्र न जन स्वपितयषि विश्वरिति तकनिम , काम न विश्वसितु कालशास्यादि- पाव्यत्वे पर सररासरसया मधुरमधुरया सरससरसमा भावतरतया सहज प्रसृतया तमासानिमय कोसो हतसहृदयननमरोमन्थनया रमनया, स्वातसुखें प्रसादादिभिगदी गएनीयतामेयाति । परिनिष्ठिसतर्गय शैली वमोकजन्मनोऽस्मा प्रवृत्ता व्यासमपि कृताय ती कालिदासकाच्याम्बुधौ गमाविशत् । न तत पर दृश्यते वारस मामनीयक भगन्तीति विसरावादानुयामिनोऽयतमानावयते । रागवार प्रचा रिता रारम विपाय देशमिम पादय ती मानवमानसानि कतरपद देशानराण्यपि पावसामाम | च दिवपि येन केनापि या स्यानिमितय क्या भारतीया सस्कृति- मपितत्र तत्र सदिचदिति महानुपवारोऽनया कृत मायाणामिति विभावनीय सुपीभि ।

·( १०४) बुद्धिवादोपहता पण्डितम्मन्या भनेके जना अद्य रामकथा कपोलकल्पना वास्मी- किं च शशश गायमाण काव्य च खीप्टाब्दारम्भकालिकमेव स्वीकुर्वते । तत्र च- "यथा हि चोर स तथाहि बुद्धस्तथागत नास्तिकमत्र विद्धि" इत्यादि फ्लोके बुद्धनाम्नो दर्शनात्तदुत्तरकालिक केचिन्मन्वते । प्रक्षेपपाठ शाखाबाहुल्येन च रामा- पणमाकुलता गमिति नास्ति सन्देह । पर महाभारते रामकथा विस्तरशो वरिणता, पाल्मीकेर्नाम' च तत्रोल्लिखितमिति ततोऽपि पूर्वकृतत्वे रामायणस्य कुत संशय । तेनाऽपि सुतरामस्य प्राचीनता सिध्यत्येव । रामायणे रामस्य कथाऽविकला वणितेति महाकाव्यकोटि स्पृशदपि प्रणीततयपिणाऽख्यानपदमेव भजते । उपलभामहे च सक्लान्यपि महाकाव्योचितानि तत्त्वानि तत्र । भारतीय साहित्य शास्त्रानुमतानि पाश्चात्यालोचककृतानि च महाकाव्य- लक्षणानि तत्र सघटन्त इति चित्रम् । सुनिर्मल , सुवन्धश्च कथा-प्रवाह , पात्राणा चारित्र- वैशम्, निसर्गमधुरा सवादा, युगानुकूला आदर्शा, प्रसादमधुरा भावबन्धुरा नाना-वृत्त-मनोहरा, निडम्बरा, निष्काठिन्या च शैलीति कस्य न प्रसादयति चेत इमे गुणा । नारदणितस्य महामानवस्य चारित्र देवभावेऽपि तथा प्रस्तुत यथा सीलामानवोऽय विशिष्ट गुण शोल सपन्नोऽस्माक सनिकृष्ट एवं प्रतिभातीत्यही कौशल काव्यबन्धे । न काचिदेतादृशी वृत्तिर्याऽत्र न वणिता भवेत् सरला घोरा वा पावनी अपावनी का। प्रादर्श दृष्टिर्न च यथार्थस्प विस्मरति । वस्तुवानेऽति- नैपुण्य महाकवे । अयोध्याया लकायाश्च वर्णनयोर्न मुञ्चति भव्यता किमपि । लकावर्णन यथा--- कैलासशिखरप्रख्याम् मालिखन्तीमिवाम्बरम्। दीप्यमानामिवाफाशे काञ्चनर्भवनोत्तमै ॥ सपूरण राक्षसोरगिर भोगवतीमिष । पाप्राकारजघना विपुलाम्बुधराम्बराम् ॥ शतघ्नीशूलकेशा ताम् अट्टालक्वतसकाम् । अचिन्तां सुकृतस्पर्श कुबेराप्युषितां पुरीम् ॥ (सु २५) सकारया अपूर्ष अमित्व विस्मयपहा-- जाम्बूनदमयलिर् वयंकृतदिक । मरिणस्फाटिकमुक्ताभि प्रवालकृत भूमिभि । तप्तहाटकनियूं है रजतामलपांडुरं । बडूयततरावाद्यर हाटकान्तरतोरणं ॥ (सु २५) विरह विधुराया सीताया वर्णन मूर्तमप्यमूर्तापमान सूक्ष्मायितम् । १ वन० ८५३३७६ तीर्थयात्रा पर्व ।

·( १०५) "कुर्वती प्रभया देवी सर्वा मितिमिरा दिश । ता नीलकेशी विम्बोष्ठी सुमध्या सुप्रतिष्ठिताम् ।। पीनांचितगुरुयोगों वृत्तोरु सहतस्तनीम् । सीतां पापलाशाक्षी मन्मथस्य रतीमिव ।। X x x तो बुद्धिमिव सदिग्धशमृद्धि निष्पतितामिव । विहुतामिव च श्रद्धामाशा प्रतिहतामिय। हिमहत-नलिनी नष्टशोभा व्यसनपरपरयाऽनुगम्यमाना। सहचररहितेव चक्रवाको जनक्सुता कृपणा दशा प्रपन्ना ।। कथ न दावा रोदितु न वा दलतु वचस्य हृदय वर्णनमिद पठित्वा ? विरागोऽपि महर्षिरय न निरपेक्ष कोमलानुभूतिपु। वियुक्ताया सीताया लक्ष्मणमूर्छा जनितसतापस्प रामस्य च विलाप सुतरा ममभित्। यथा- हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राममात सह मे जन या। एषा विपद्ये भृशमल्पपुण्या महार्णवे नौरिव वायुनुना ॥ हा राम सत्यव्रत, दीधयाहो, हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवपत्र । हा जीवलोकस्य हित प्रिया स्वा वध्या न मा वेत्स्यसि राक्षसानाम् ॥ (सु २२ प्र) यथा वा- एष रावरणवेगेन लक्ष्मण पतितो भुवि । सर्पबच्चेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥ भ्रातर निहत दृष्ट्वा लक्ष्मण पासु गुण्ठितम । कि मे युद्ध न कि प्राणयुद्धकार्य न विद्यते । हा भ्रातर् मनुजश्रेष्ठ शूराणां प्रवर प्रभु । एकाफी कस्य मां त्यक्त्या परलोकाय गच्छसि ।। मोजोभूयिष्ठाऽप्युक्तिर्न परिहीयतेऽस्य । युद्धकाण्ड सर्वमप्युत्माहपूर्णम् । पोररोदवीमरसादभुतानामसाधारणा बनाना समस्यामाहमय लागे साधु व्यनत्ति- मास्मिन मुहतें न चिर सत्य प्रतियोमिव । परायणमराम वा जगद द्रक्ष्यय वानरा । राज्यनाश धने पास दण्डके परिसपणम् । वैदेहाश्च परामपं रक्षोभिश्च समागमम् । एतद् दुख महाघोर क्लेश धनिरामयम् । त्यक्ष्यामि सयमेयान्ह हत्येम रादास रण। (यु ८०८-६) ·( १०६) प्रकृतेर्वणने वाल्मीकिरप्रतिम एव । तस्य वर्षतुं वर्णन सश्लिष्टं सजीव च । यथा- रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुपारावृत-मण्डल । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।। स्निग्घरभ्रायत-च्छेदैर्बन्धु प्रारमिवाम्बरम् । फशाभिरिव हैमोभिर्विद्य द्भिरिव ताडितम् ॥ मता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्रा । रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्रा. प्रक्रीडिता वारिधर सुरेन्द्राः ।। क्वचित्प्रकाश क्वचिदप्रकाश नभ' प्रकोराम्बुधर विभाति । क्वचित क्वचित् पर्वतसनिरुद्ध रूप यथा शान्तमहार्णवस्य ।। (रा कि.) एवमेव शरऋतुवर्णनमपि कमनीयतरम्- स्निग्ध-गम्भीर-निघोषा शैलद्र म-पुरोगमान् । पूरयित्वा महामेघा प्रतिशान्ता महाद्य ते ।। दर्शयन्ति शरन्नद्य' पुलिनानि शन शनैः । नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योपितः ।। शरत्काले तु काशाता मञ्जयों मारतेरिता । घरासवमदक्षीबा विलोला इव योपितः ।। (रा कि) चन्द्रवर्णनमपि प्रकृष्टम्- ततोऽरुण परिस्पन्द मन्दीकृत-वपुः शशी। दधे फाम परिक्षाम-कामिनी गण्डपाण्डुताम् ।। या भाति सक्षमीभुवि मन्दरस्था तथा प्रदोषेषु च सागरस्था। तथैव तोयेषु च पुष्करस्या रराज सा पारु निशाकरस्या ।। हसो यथा राजति पुष्करस्य सिंहो यया सुन्दर-कन्दरस्थः । वोरो यया पित्त-कुञ्जरस्थश्चन्द्रो विवभ्राज तथाम्बररथ ॥ पाल्मीके प्रभाव -रामायणस्य परममहिम-मूल न पेवल पाव्यचारताऽपि तु तस्या प्रभावोऽपि । पति न क्वय कृतास्तेन स्ववस्तुराभारानुवरण ? रामययों तत उपादाय पति न याच्यानि दृश्यानि थव्याणि च रचितानि ? देशे विदेरो च सर्वत्रादिक्वेस्तस्य पोति पथयानया सह प्रमृताऽद्यापि श्रूयते । पविता-विलासिनी- पिलागः पालिदासस्तु स्फुटमेपास्याधमणः । रघुवरी, पुमारमभये मेघदूते प भूयानुभाय क्वे प्रत्यक्ष हस्य । हतूमयो दौत्यामेघदूतस्य सल्पनोददिति सिध्यत्यनेन पदपाओ । तयाहि-

·( १०७ )
'इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा।' (उ. मे )
एवच-'खिन्न खिन्न शिखरिषु पद न्यस्य गन्तासि यत्र।
अत्र-'महत्सु शू गेषु महीघरारणा विधम्य विश्रम्य पुन प्रयान्ति ।'
अस्य पद्याशस्य स्फुट प्रभाव ।
न स सकुचित पन्या येन वाली हतो गत । वचने तिष्ठ सुप्रीय मा वालिपथमवगा ॥
पत्रापि--
एकेनैव रणे वाली शरेणाभिहतो मया । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगा ॥
इत्यस्यानुकरणम् । अतो धन्योऽयमाद्योऽपि सदा नव सर्वेषा प्रेरणाप्रद कवयता
मूर्धन्यो महपिल्मिोकिर्यस्यामृतसरसया वाण्या वयमद्याप्यात्मान पुनीमह ।
कालदोपकृता प्रक्षेपास्तस्य कृति सलिलमिव क्षीरे क्षिपन्ति मिश्रणाम्बुधौ तथापि
स्वरूपतस्तस्य महिमाऽशत एवेति शम् ।
काम
.

·कालिदासस्य काव्यसौष्ठवम् केनापि कविनोक्तमासीत्--- पुरा कवीना गरगनाप्रसगे फनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासा। अद्यापि तत्त ल्य-कवेरभावादनामिका सार्यवती बभूव ।। एवभूतस्य कविताविलासस्य कालिदासस्य जीवनादिविषये न वय किमपि प्रमाणपुरस्सर जानीम इति महत खेदस्य विषय । भारतीया परम्परा विक्रमसवत्सर- प्रवर्तकस्य शकारातेविक्रमादित्यस्य पारिपद्यमेन मनुते। एव च तस्य काल खीष्ट जन्मत पटपञ्चाशद्वपंपूर्व निर्णयते । परमंतिहासिका विद्वास नैवविध कचन विक्रम जात- चर स्वीकुर्वते । तेषा मते शकोच्छेत्ता विक्रमादित्योपाधिधारी द्वितीयश्चन्द्रगुप्त एव । एव च कालिदास खीप्टाब्दस्य चतुर्थ्यां शताव्द्या सन्त प्रतिपद्यन्ते । तेपा विचारेण रघुवशे वरिणताना रघुवश्याना भूपाना मिपेण गुप्तवश्या एव नरपतयो वणिता । मातृ- गुप्त इति च तस्य वास्तविक नामेति साधयति । राजवली पाण्डेयस्तु तकरनेकै खीष्टाब्दारप्राचीन कालिदास स्वीकरोति । क्वे रचनासु शैवतत्त्वस्य वर्णनप्राचुर्यात्वेचन काश्मीरकमपरे वगभव प्रतिपादयन्ति । तस्य मृत्युविषयेऽपि च विविधा प्रवादा । पाश्चात्यविदुषो वेन्दालस्य मतेन सिंहले कस्याश्चिच्चम्भल्या पडयन्त्रेणास्य कविशि- रोमणेरन्तोऽभूत् । भोजस्य समकालिकमप्येन स्वीकुर्वते जना । अस्य कृति-विपयेऽपि मतभेद एव । यद्यपि रघुवशम्, कुमारसम्भवम्, ऋतुसहार, शाकुन्तलम्, मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, मेघदूतम् इति सप्त तस्य प्रसिद्धतमा सर्वसम्मताश्च रचना, तथाऽपि श्यामलादण्डकम, गगाप्टवम, ज्योतिर्विदा- भरणम्, श्रुतयोघ , नलोदयचम्मू, पुष्पवारणविलासश्चेत्येता कृतयोऽपि तत्वहुंकत्वेन व्यपदिश्यन्ते । वेषाचिन्मते समुद्रगुप्तप्रशस्तिहरिपेणनाम्ना, प्रवरसेनापदेशेन घ सेतुबन्धराव्य वस्तुत यालिदासेनैव कृने इति 'विवादस्य वास्पदम् । क्षेमेन्द्रस्यौचित्य- .

·(१०६) विचारचर्चाया कुन्तलेसरदौत्य वालिदासकृतमिति लिखितम् । केचित्त, शाकुन्तल- स्कम्, मालविकादेग्रंन्यपटकस्य द्वितीय ज्योतिविदाभरणादिकाव्यवर्गस्य रचयितार च तृतीय स्वीकुर्वन्ति । इत्य प्रतित्ति विचारभेदाद् दुसकोऽन्य कालस्य जीवनादेच निर्णय इति विरम्यतेऽम्मात् प्रयासात् । 'वाचो विग्लापन हि तत्' स्यात् । अतस्तस्य काव्यगता काश्चिद् विदोषता एवेह प्रस्नूयन्ते । पूर्वमुल्लिखितमेव यत् कालिदासस्याद्य कृतिसप्तक तत्कृतत्वेन बहुसम्मतम् । तत्र पूर्वास्तिस्त्र चरम च अव्यकाव्यानि । तप ऋतुसहार कराधा कृतिः । अथ प्रसादमरस श्लोक पडूतूना वर्णन सुन्दर पर न पश्चाद्वनिनी प्रोदि भजति । रसुवश कुमारसभवञ्च द्वै अपि भावाना काव्यगुणाना च गौरवेण प्रशस्यतमे रचने । पूर्वस्या लभ्यतेऽपूर्व गाम्भीर्यमादर्शाना बाहुल्य भावानामुदात्तता, वस्तुवनस्य चारत्व च । व्याम समासभेत्युभयविघे शेल्या- वत्र दर्शनीये एव । रावणस्यापि रामास्तो भित्त्वा हृदयमासुग । दिवेश भुवमारयातुमरगेभ्य इव प्रियम् ॥ (र व १२।११) पत्र कविनाऽल्पीयसाऽनुष्टुमा रादणे प्रहार तज्जन्यो लोकाना प्रमोदरच पणित । महाकाव्ये क्षकार वस्तुवर्णनेन, क्याविकासेन चरित्रचित्रणेन च भवित- ध्यमिति द्रष्टव्य रघुवो। नात्र कालिदासो भारविवत् माघ इव वा प्रकृतिचित्रणा- सत्तमना मुख्य क्यानक विस्मरति । कुमारसमवेऽपि प्रादौ पप्ठे सर्गे च हिमाचलस्य वर्णन प्रसगानुपत्त मेव । वसन्तोदयस्य निरूपणमपि प्रकृतस्थकामकृतशम्भुजयोद्योग- स्यैवागमिति न स्वतन्त्रम् । मेघदूते तु प्रकृति स्वय चेतनीभूता क्यानस्य पात्रता च नीता। कवेरस्य कृतय मोद्देश्या एव न तु निरुद्देश्या । कुमारसमवे- 'धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ।' इति प्रतिपाद्य जगज्जननीजनक- विवाह निरूप्य तत्फल देवसेनापते स्कन्दस्य जन्म वर्णयन् शिवेनैव जगत्कण्टकोडरण- रूपकायं भवतीति सूचितम् । रघुवशेऽपि चादर्शप्रतिष्ठाहेतोदिलीपादारभ्योत्तरोत्तर रामावधि महामानवाना चिनण पश्चाच्च ब्रमेण ह्रास । राघवभूपच्छलेन प्रस्तुतायामेकावल्या रामचरित नायकायते। तर दिलीपस्य रयोश्च चरिने विश्व साहित्येऽपि सर्वयाऽसाधारणे एव । तस्य नाटकेप्वपि दृश्यत्वयव्यत्वयोगुणा असाधारणी शोभा पुष्णन्ति । साकुन्तलस्य विपये क्यिद्धि समालोचक प्रदशित भादरातिरेक ? मालविकाग्नि- ·( ११० ) मित्रे विक्रमोर्वशीये च काम ततो न्यूना पर वर्तते काचिदभिनव च्छटा। स खलु सौन्दर्यस्य प्रेम्णश्च कवि । तस्य रूपवर्णनान्युदात्तानि । रतेरुद्र कश्च हृदयानन्दद । कोमलासु भावनासु सुतरा रमते तस्य वृत्ति । तथाऽपि नान्यरसव्यक्ती भजत्यूनता कस्माच्चिदपि । सर्वेऽपि रसा यथायथ व्यक्ता एव यत्र तत्र । तस्य शैल्या भाषायाश्च विषये पर्याप्तमुक्त विद्वद्भि । तस्य वैदर्भी रीति । 'वैदर्भी कविता स्वय वृतपती श्रीकालिदास वरम् ।' इति च तत्र विदुपा प्रतिपत्ति । 'इलेप प्रसाद समता, माधुर्य सुकुमारता। अर्थ- व्यक्तिरुदारत्वमोज -कान्ति समाघय । इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणा स्मृता' इति दण्ड्युक्तदिशा सर्वेऽपि काव्यगुणास्तस्य कृतिपु लभ्यन्ते । श्लेषादी शब्दक्रीडाया च न तस्य मनो रमतेऽत एव क्वचिदनुप्रासादीन् विहाय न शाब्दचमत्कारे स कृतादरो दृश्यते । 'सुवगा कालिदासस्य मन्दाक्रान्ता प्रवल्गति' इत्येव विधास्तस्यच्छन्दोविपये रसिकानामुक्तय । कालिदास खलु भारतीयसस्कृततालिक । न काऽपि रचना तस्यास्तत्त्वानि जहाति । तस्य पात्राणि मूर्तिमन्त प्रादर्शा । नाटकेषु प्रथमे मालविकाग्निमिने काव्य- गुण सह नाटकीयता समन्वेति । हासस्तु तत्रत्योऽद्वितीय । शृगारोऽस्य सर्वस्वम् । विक्रमोर्वशीये चोवंशोपुरूरवसो प्रेमच्छलेन मन्ये कवि पृथिव्या स्वर्गस्य च सम्मेलन चिकीपंति । त्रोटकाख्योऽय रूपविशेषो नातिशय प्रदर्शयति पवामि। पर क्लारमक वैशिष्टय तनावश्य लक्ष्यम् । विलासपरोऽस्य नायको मालविकाग्निमित्र- स्येव प्रकृतिकार्य उदासीन इवेति न तस्य चारित्र चाफ्तमम् । अभिज्ञानशाकुन्तल च कावेरपूर्वा सृष्टिरिति सर्वेषा विदुपा मराम् । शकुन्तलारूपेण कविना नर्वयापूर्वा स्त्री- रत्नसुप्टि कृता । प्रभवति चात्र तोक शाकुन्तले जगति ते कविता विधात ? मातोदरी प्रणय भूतल-सप्रतिष्ठा । भायातिरेकयिहिता नवनाकसृष्टि सत्य प्रजापतिपद सुकवेविषते । नवयुमुमलोभनीय महम-रमणीय गपुर, वनवासगुनमो मुग्धभाषः, विव मित. वयो जनितावयवारण्य तारण्यम्, अवसरोपसपिमेववादरो म मपयिपार, निसर्ग- गालीनप्रतिव पुर गभीरत्व तस्या अनुपम चारित्र गृजन्तितमाम् । हरिणसहपर्या- स्तस्पा प्रश्रया सह पया तादारम्पमदशि विना नान्यत्र सरमुलमम् । - .

·- ( १११) सत्यमेताः कृतयः सरसाः सनं पुण्याः सोदारभावाः परं न केवलं ताभि. कालि- दासस्य गौरवम् । काश्चिद् विशेषतास्तस्यानन्यसाधारणयः सन्ति यास्तं सकल-कवि- मूर्धन्यं साधयन्ति । यथा- अपूर्वोल्लासदा कविता-कालिदासस्य कविता सौन्दर्यसृष्ट्या पोठकान् उल्लासस्य परा भूमिमधिरोहयति । प्रानन्दश्चासौ सात्त्विको न भौतिक । यथा शाकु- न्तले शुद्ध वासना-प्रायश्चित्तात्मक्तपसा विरहाकारेण परमानन्दानुभूतिः। रघुवं. शाहते सर्वासामपि कृतीनामानन्द एव विश्रान्तिः । प्रेम्णः सौन्दर्यस्य च कविः –कालिदास. प्रेम्णोऽद्भुतः कविः । प्रणयस्य ताहशी सवित् केवल भवभूतावेच लभ्यते । परं स दाम्पत्यप्रेम्पश्चिमणे दक्ष.। कालिदासस्य पूर्वरागोऽपि महत्तर. । उद्विक्तो यदपि वासनासंपुटेन कालुप्यमयते परं तपसव तस्य शुद्धतां स्वीकरोति कवि. । मेघदूतमस्य परतरं प्रमाणम् । न शुद्धः प्रणयो मानवं वर्तव्यपथाच्च्यावयति । विरहविकलोऽपि दुप्यन्तः प्रकृतिकार्य परोत्येव । सौन्दर्यस्य तु सोऽपूर्वः सप्टा । न केवलं शकुन्तला, मालविका, उर्वशी, इन्दुमती, पार्वती, यक्षगृहिणी सर्वा अप्येता असाधारणसौन्दर्यशालिन्य. । तन्वी, श्यामा, शिखरिदशना, पक्वविम्बाधरोष्ठी, मध्येक्षामा, चक्तिहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः । श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद् युवतिविषये सृष्टिराद्य व धातुः।। (मे. दू उ. २१) यक्षपल्याः सकलमपि कामनीयकमन पद्य निवद्धम् । पुरुषपात्राण्यपि तादृशानि । ध्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुमहाभुतः । प्रात्मकर्मक्षम देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः ॥ (र. व. १.१३) मनेन श्लोकेन दिलीपस्य भव्याऽकृतिरक्षणोः समक्षमाविर्भवति । शकुन्तला च-मनाघातं पुष्पं, किसलयमलूनं कररुहै- 'रनाविद्ध रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । प्रखण्ड पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघ न जाने भोक्तार कमिह समुपस्थास्यति विधि ॥ (शा. २.१०) अस्ति कस्यचिदेतादृशी रूपवृष्टिः? अस्यैव प्रेम्ण : प्रभावेणोदारभावानु जनयति सुजनमनःसु महाकवेः कविता ।

·(११२) प्रादर्श प्रियोऽपि यथार्य वर्णयिता-कालिदास भादर्शप्रिय इति तस्य कृतय स्पष्ट व्यञ्जयन्ति । राज्ञा प्रकृतिपालकत्व स्त्रीया पातिव्रत, धनिना वदान्यत्वम्, कर्म- पराणा कर्तव्यपरायणत्व सोऽपरिहायं मन्यते । तस्य नायकास्तादृशा एव । रघुवशोऽप्यस्य निदर्शनम् । 'सोऽहमाजन्म शुद्धानाम्' इति प्रक्रान्त कवि स्त्रणे कर्तव्य- पराड मुखेऽग्निवर्णे मृते काव्य समाप्नोति । तस्य नायका मानवानामादर्शभूता । दिलीपस्य शासन रवि सुनन्दामुखेन प्रशसति-- यस्मिन् महीं शासति वाणिनीना निद्रा विहारार्धपये पतानाम् । वातोऽपि नासू सयदशुकानि को लम्बयेदाहरणाय हस्तम् ॥ (र ६७५) भस्त्यद्यतनाना शासकनामीश राज्यम् ? सर्वस्वदाता रघु, प्रजारजनाय प्राण- प्रियामपि त्यजन् राम , विरहविक्लोऽपि प्रजाना प्रेतप्रियवन्धुस्थान मात्मात स्थापयत् दुप्यन्त सर्वेऽपि निदर्शनानि । अग्निमित्र पुरूरवाश्च यदपि न वा भूमिस्पृशत ,पर शाकुन्तले मालविकाग्निमिने च याथातथ्य वर्णत्ययेव स । राजा प्रकृतिकार्यपरता सदेवाशसते- 'प्रवतंता प्रकृतिहिताय पायिव' तप. समन्वितस्य भोगस्य समर्थक -न स केवल भोगवादस्य समर्थक इति शृंगारप्रियतयाऽनुमेयम् । दुप्यन्त शकुन्तलयोर्वासनात्मकस्य प्रणयस्य दुरत दर्शयित्वा तपोऽन्वितमेव सुख विशिनष्टि स । यक्षस्य वियोगोऽपि तादृश एव । राष्ट्रीय कवि ---भारतस्यैवता तस्यादर्श । रथेनानुयातस्तिमितिगतिना तीरांजलधि पुरा सप्तद्वीपा जयति वसुधामप्रतिरप ॥ (शा ७ ३३) 'पा समुद्रक्षितीशानामानावरणवत्मनाम्' इति च तस्य भावना । श्रेष्ठतमो वंदर्भो माग-कालिदामविता वैदर्भ मार्गमनुसरति नव- नवालमारसज्जिता, पल्पनावितसिता, प्रसादमरमा, मव्योपमा प्रणयप्रवणाऽपि दलेषरहिता, इन्द्रवज्ञादिचारुतशालिनी, मनोविज्ञानानुपिनी च यस्य नाह लादयति हृदयम् । व्यसना-प्रधाा तस्य शैली काचिद् व्यासपायरन च समासरूमा यहति पामप्यसाधारणताम् । क्लनसोशल-विल सलिमपि यणंयति पिथमिव पुरत स्थापयति । दुमतीस्वपवरस्य, पार्वतीलावण्यस्य, युगतजलविहारस्य, हिमाचलस्य प पर्णनम्, रपुरशे च सागरचित्रराम बामपि प्रोति यन्ति । प्रकृतिचित्रपम्-न देवतमन्नर्गताया, भौतिक्या अपि प्रातेरिपत्रणे पालिदासोऽनुपमान । वाल्मीरे परसासस्पेय पाप गया यरिणता प्रति । सारन्तसे तु पानताया प्रत्या सह सापुग्यमेव कृतमिति चित्रम् ।

·सायंफालिको विइयजनीन. य वि~यालिदासो न पर भारतीयोऽपि तु विश्व- जनीन कवि । तस्य याव्याना प्रभाव वर न दृश्यते । मध्यमियाभागस्य दण्डिन मोलेवस्थानेऽजन्तास्थगुहामन्दिराणामव भित्ति चित्रामा रघुवरासम्बन्धिना सत्तास्य प्रमाणम् । फेडरिस सर्ट (शिलर) नामा जलवि स्वकाव्ये 'मेरी स्टुअर्ट' नाम्नि गेषदूताद भावानाजहारेति समीक्षकाना मतम् । के न प्रशसन्ति तम् । के एस्. रामस्वामी शास्त्री स्वग्रन्ये कालिदासम्- "Poet of all times and climes and of all minds and moods" इति निदिशति । विनयकुमारमरवारलामाऽऽलोचवश्च लिखति-'No body understands Asia who does not understand Kali. dasa--the spirit of Asin.' (प्राच्यदेवानामात्मभूत पालिदास यो न बुध्यते, न स क्षमस्तेपा प्रकृतिमपि बोद्धम् ।) कालिदासादुत्तरफालि कविभि रविप्रभृतिभि स्वकाव्येषु स्वयवरादि- वर्णने प्रेरणा गृहीता पर ते निपर्ग-मधुर प्रसाद प्रवण मार्गमुभित्वा चमत्कार- प्रिया प्रजायन्तेति कृषिमता तेपा कृतिषु प्रधानतया विलसति । तस्य मेघदूतमनु- कृत्य कानि न दूतकाव्यान्यरच्यन्त, पर कोऽलभत तस्य प्रकृति मरस द्राक्षापाप-सज्ञया विदित पुण्यम् । धन्मोऽसौ कवि , तस्यैव कविता धन्या या खलु--- शान्ता प्रसाव सुमुखी, रतिलालनीया, भावाभिलोभिनरता, सुरतोत्सुका च । इलक्षणा मन क्षरएकराधिगुणश्च मदाक्रान्ताञ्चित स्थिर-पदध्वनि-लोभनीया ।। सूति पुनस्चरति मानस-जन्मनो या भावामृत शिव विलोचनलोपितस्य । मास्वादिताऽपि सतत रसिकस्तदीय राग समयति नित्य-नवस्वरूपा ॥ सल्लक्षणा मधुर कान्ति विलक्षणा च श्लेष प्रभाव विकला सकलाफलापा। सा कालिदास कविता वनितेव भव्या चेतो न रज्जयतु कस्य रसाभिरामा ॥

·नाटककृत कालिदासः . . कालिदास कविता-विलासो न केवल सरस-काव्यरचना-सौष्ठवेन भारते सस्कृत- कवीना मूर्धन्यता गत , नाप्युत्कृष्टस्य गीत-काव्यस्य मेघदूतस्य कर्तृतया चरमस्य यशसो 'भाजनम्, नाटककारतयाऽपि स सर्वानपि नाट्यकृतोऽतिशेते । तस्य वस्तूपन्यासकौशल, परिचित्रण, सवादा, देशकालनिवन्धन, शैली, रस परिपाक , अभिनय तत्त्वानि च सर्वाण्यपि निरुपमस्य नपुण्यस्य निदर्शनम् । मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तल चेति तस्य नाटक- क्रम । पाद्यमन्त्य च द्वे नाटके, द्वितीय च त्रोटक रूपक-भेद । तत्र प्रयममधैं तिहासिक मिश्र स्थानक धूयते । शुग वश शासन स्थापकस्य सेनापते पुष्यमित्रस्य पुत्रोऽग्नि- मित्रोऽस्य नायक । मुख्या कया प्रीति प्रधाना मालविका सम्बन्धिनी सा चाधिकारिकी। वैदर्भस्य यज्ञसेनस्य प्रसग , मिलिन्दस्य यवनेश्वरस्य चाक्रमण वसुमित्रसकाशात्तत्प राजयश्चेति प्रासगिक्य था । विदूषक-करे सर्पदशादि-कथा च प्रकरी। राझ्या धारिण्या समीपस्थे चित्रे मालविका समीक्ष्य राज्ञोऽग्निमित्रस्य तस्यामनुराग , विदूषक पड्यत्रेण साक्षात्करणम, मिथोदर्शनेन च रते पल्लवनम्, मालविकाया निग्रह , दोलाया पति धारिणी पादस्य सरुजवाद तामेव तपनीयाशोक्दोहद-कार्य नियुक्त, तस्या पाद- प्रहारेण च शीघ्रमशोकस्य पुस्तित्व ज्ञात्वा स्वय राजी तामग्निमित्र परिग्राहयति.। मस्मिन् मान्ये प्रणयरपा कविकल्पना-प्रसूता अन्या चंतिह्य सम्बन्धिनीति द्वयोमिश्रणम् । ” गारस्य प्राधान्येन कौतुहल य च रक्षाय कविमिलिन्दाक्रान्तिवथामन्ते वैदर्भ निग्रहा- योजन च प्रयम एवाझे निरूपितवान् । लक्ष्यमत्र वस्तु योजन पाटव तस्य । विदूषक- शेमुपीकौशल च कथानके द्वन्द्व जनयति वस्तु च जटिलता गमयति । घटनाचक्न च कपाया स्वाभाविक विरासे रमपति सामाजिकान् । स्थाया पल्लवन प्रीति विपाको पयोगितयेय वृतमिति समागमोपयिवा एव विवर्ता प्रा लभ्यन्ते । प्रथमेऽद्ध दर्शनी पयुत्त मारम्भी मुख-सन्धिश्च । द्वितीयेऽपि स एव । तृतीये तु यत्नावस्या प्रतिमुग- सन्धिश्च । प्रशोर पादापातन मनोरथपूर्या च प्राप्त्याशा । परमिरावस्यागमनेन - ·। ११५ ) विघ्नो नयिकापा निग्रहच गर्भसधि योजयति । चतुर्थेऽके चपेव स्थिति । परं विदूपक- पाटवेन मोक्षे समागमाता पुनरिरावती प्राप्त्या विघ्न इति जाटिल्यम् । अन्ते चोद्यान- पालिकायास्तपनीयाशोक पुष्पित दृष्ट्या विस्मय प्राप्ति निश्चिता सभावयति । पन्च. मेऽभारम्भ एव तपनीयाशोपदर्शनायामन्त्रण नियताप्ति विमसंसधि च सपादयति । मन्ते च मालविकाया परिचय प्राप्तिर्वसुमित्र-विजय समाचाराधिगतेरुल्लासातिशयः । तादृशे हपमये वातावरणे मालविका-परिग्रहेण नाटयस्यान्त इति परस्परानुवन्धिनी घटना-परम्परा । एव वस्तु-योजना नाटकोपयोगिन्येव । पाषु नायकस्याग्निमित्रस्य चरित्र नात्युदात्त धौरोदात्तस्य धीरललितस्य च कोटि स्पृशति । नृत्यसगीताद्यभिज्ञतया क्लाविदय विशेपेण शृगांर-निरता। पर न सर्वया कार्यभार मन्त्रिषु विसृजतीति न पूर्णतया तस्य सीमान प्रविशति । तथापि धारिण्या 'यदि राजकार्येप्वपीदृश्युपायनिपुणतायपुत्रस्य तत शोभन भवेत्' इति कपन तस्य धीरललितोपयोगिता द्रढयति 1 स दक्षिणो नायकोऽपि शठतामवलम्वते, स्त्रयोऽपि प्रताप धारयति, विलासपरोऽपि राजकार्यमपेक्षते, अन्यसक्रान्तहृदयोऽपि देवी बहु मानयति । एव मिथ तच्चरित्रमादर्शकोटि स्पृादपि न यायाध्यं परित्यजति । मालविका खलु मुग्धा नायिका नाति विकसितस्वस्पा । तदपेक्षयेरावती स्पष्टव्यत्तित्व- दशालिनी. मानवती, प्रगल्भा । धारिणी च धीराऽतिशयोदशतरूपा । विदूषकश्चास्य नाटक्स्य परिहास-निपुणो भोजन-प्रियोऽपि न तन्मात्र सीमित पाटव प्रत्युत्पन्नमति । नेतद्विधो विदपकोऽन्यस्मिन् सस्कृत नाटके । सवादास्तु सक्षिप्ता , व्यग्यमया सरसा- श्च । देशकालस्य विधान चावसरोचितमेव । चरित्र चित्रणे मनोविज्ञानस्य प्रयोग साधीयान् । शैली-नाटकस्यास्य भापा निर्माणकोशल च सर्वथा रूपकोपयोगिनी स्वरू- पस्य, भावाना स्थितेश्च यथावस्थान साधयत । प्रामाणकर्भापाऽस्य व्यवहार लघु । यथा-- 'बन्धन-भ्रप्टो गृह क्पोतश्चिल्लाया मुखे निपतित,' 'मुग्धे भ्रमर-सबाध इति वसन्तावतारसर्वस्व किं न चूत प्रसवोऽवतसयितव्य ,' विमर्द-सुरभि-र्वकुलावलिया पल्वहम्' इत्यादीनि वाक्यानि निदर्शनानि । नाटकीयता च नास्य कथमपि परिहीयते । अभिनय-नाटोऽस्मिन्न खल्वदर्शनीयानि दृश्यानि । पञ्चव चाका, न बहूना पामारण सरुमा पद्याशापा पद्यस्याधिव, सरलो सालपविण्यास, कथनापेक्षया चेष्टाना प्राधान्य चाभिनययोग्यतामस्य साधयन्ति । रस - गारोऽत्र प्रधानो रस । पर यत्र-तत्र वीरस्य हास्यस्य, अद्भुतस्य, रौद्रस्य, करुणस्य चाभिव्यञ्जना वर्तत एव । हास्यमत्रान्य-नाटकापेक्षयाति पटीय इति नाटक्स्य वैशिष्ट्यम् । मन्ये, युक्तमेवात्मनि विग्यमन् कवि साधिकारमस्य विषये कथयति- - ·पुराणमित्येय न साधु सयं न चापि फाध्य नवमित्यवद्यम् । सन्तः परोक्ष्याम्यतरद् भजन्ते मूढ परप्रत्ययनेय बुद्धिः॥ विक्रमोर्वशीयम- पोटवास्येऽस्मिन्नपि रूपके संव शृगारक्या। परमत्र रतिनं वेवल रूपावलो. वनसमुद्भवाऽपि तु वीर्यानुभववृततोपमूला नायिकायाम् 'पूर्व वाच्य स्त्रिया राग पुस पश्चात्तदिङ्गितं , इति वचनात् । नायकस्य तु सौन्दयंवीक्षणभवव । इलाया चन्द्रपुत्राद् बुधाज्जात पुरूरवा नृप देशिना हृता नारायण-तपो निर्मितामुवंशी नामाप्सरस मोच. यतीति मा तस्मिन्ननुरज्यते । राजाऽपि तल्लावण्य-पण्य-हृदय सम्पद्यते । राश्या प्रौशीनर्या भर्तृ-प्रसादन व्रतद्वारा तस्या उर्वश्या स्वच्छन्दोपभोगाय नायकोऽनुमन्यते । तया सह विहरन् गन्धमादने स्त्रीवजित कुमारवन प्रविष्टाया लतारूपेण परिगताया तस्या प्रियाया विरह-विधुरो नृप प्रमत्त चेप्टितानि धृत्वा सगमनीय मरिण करे कृत्वा पुन प्रेयसी लभते । पश्चात् कुमारस्यायुप प्राप्त्या नाटक्स्यान्त । क्थैयमतरेय ब्राह्मणे, पुराणेषु, महाभारते च परिणता पर स्वप्रतिभया कालिदास स्वोपज्ञामेव ता कल्पयति । केशिनो दानवान्मोचितोर्वशी न केवल रूपेणापि तु पराक्रमेण निजित-हृदया जायते । "दिनादिन परिवर्धमानोऽमी प्रणयो महेन्द्र-माहाय्यात्पर पोषमानीतो राज्योशीन- समागमाय परिकल्प्यते । अत्रापि पञ्चस्व पु क्रमशोऽवस्थाता सधीनाञ्च योजना विहितेति नाटयावलोपनेन परिज्ञायते । यस्तु पात्र देशकालापेक्षाया व्यापकम् । प्रथमे ऽड्डू, हेमकूटपर्वतो घटनास्थलम, द्वितीये तृतीये च प्रतिष्ठानपुरे राजभवनम्, चतुर्थे पुनर्गन्धमादनवनम् , पञ्चमे च पुन प्रतिष्ठान-पुरम्, इति नेक-देशव्याप्त स्थानकम, कालोऽपि बहीयानतिवतते । । अस्य पात्रपु चरित्र चित्रण दृष्ट्या नातीवोज्ज्वल पक्ष धीरोदात्तोऽपि नायक केवल स्व-प्रणयव्यापारे लीन इव लक्ष्यते । इन्द्रेण माहाय्यायाम्यथितस्यास्य महानुभावता यदपि मूचिता पर तस्य लोक रञ्जकपक्षे नितरामुदास्ते कविरिति खेदस्य विपय । स्नी पात्रेषु चारित्र गौरवण राज्येव तावत्मनितिशेते । उर्वशी तु प्रगल्भा नायिका वारागनेव सहजविश्रभ्भा पतिविरहभीरुतया जातमपि पुत्र च्यवनाश्रमे निभृत निक्षिपति । वात्सल्य विरुद्ध मेतत्कृत्य न जननी-हृदयसवादि । विदूपवस्तु मूढ एवास्य चपलो भोजन प्रियश्च । भूर्जपत्रलोपनमन्तरा न स कथानक्स्य विमप्युपकुरुते । परिकल्पना दृष्ट्या खलु महत्त्व विक्रमोर्वशीयस्य । त्रोटकस्यास्य दिव्य-मानुप-मश्रयतया मिथ चारित्रता नाट्य विधान च पार्थक्यमेव भजेते । चतुर्थेऽङ्क विविधाना जम्भलिका- शक्षिप्तिकाचर्चरिकादीना गीतीना योजना नाट्यशास्त्रानुसार चित्रव वृत्तादि सूचने मनो-दशा वणने च सोकर्यमाचरति । पाठ्यापेक्षयाऽङ्गिकाभिनयस्यात्र बाहुल्यमिति - ·(११७ ) विशेऽपि दिव्यादिव्योभयहश्योपयोगिनी रगशालाऽपेक्ष्यते प्रयोगायेति दुप्परताऽभिनये। रसराजस्व परिपावस्तु प्रश्नानुबन्यो वात्सल्य चित्रित परा प्रोटि भजति । परिनिप्टि- तस्थापभ्र शस्य योगोऽत्र वालिदास-पाले तस्य पूर्ण विकास सूचयति । भाषा तु सुतरा रमोपयोगिनीति न वपनस्यावश्यक्ता । अभिज्ञान-शाकुन्तलम् वलप भयात्प्रत्याचष्ट अत्र तावकालिदासस्य क्ला परमुत्कर्ष व्रजन्ती लक्ष्यते । नादसीया शकुन्तला महाभारतीयेव प्रगत्मा केवल फलाद्याहरणाय याते पितरि स्वजन्मोदन्त स्वयमेव श्रावयति, पुनराज्यप्राप्तिनिष्क्रयेण च रह ससर्गमाचरन्ती जनक न प्रतीक्षते । न चामो वाक्वीलवत्समाया राजान धर्माचरणमुपदिशति । नाऽप्यरय दुष्यन्तश्चौरो वा महाभारतीय इव सहसा दर्शनममकाल समागम प्राथयते । सभायामागताया चाभिजान नपि सुत द्वितीया ता । सर्वथा विसवादिनी सा क्या स्व प्रतिभाया स्वर्णोपलेन लोहमय्यपि काञ्चनायिता। प्रथमेऽके चतरागो दर्शने, वृतान्त श्रवणे च चितासग सकल्पश्च । अवारम्भ कार्यस्य वीजोत्पत्तिश्च । द्वितीय सैयप्रेपरणेन यल , विद्रूपकाय वृत्तात्तश्रावरणेनाधमवासनिमन्त्रणेन च प्रतिमुखसन्धि । तृतीये च द्वयो प्रजागयदि-वृता वामदसा, समागमश्चेति प्राप्त्याशा, भावि-दुर्चाम शापेन च वियोग-सभावनया गर्भमन्धि , पचमाझावधि स एव सन्धि । मुद्रिकालाभेन पप्ठऽ नियताप्तिविमश-सन्धिश्च । सप्तमे च फ्लागमो निर्वहण च । एव कथानकस्य क्रमिको विकास प्रणयस्य स्वाभाविक परिपाक सम्पादयति, सहसा भाविता (चट्ट रोटी पट दाल ) तु विनाकाक्षिणी । अत एव तृतीयाङ्क-गत समा- गमस्यानन्तर पुनर्वियाग पश्चात्तापेन च शुद्धि । अन पात्राणा चरित्र मातिशायि । नायको नायिका चोभे अप्यतामine स्वरूप । नायकश्चैदहता प्राग्रसरस्तहि नायिका मूर्तिमती सस्क्रिया । सा यदि मुनि- कन्या तहि दुप्यन्तो राजर्षि । सा तपोवन वविता, अमावपि सर्वभोग्य गृहस्थाश्रम मधितिष्ठति । शकुन्तला प्रकृति सात्विकता प्रमाणम् दुप्प तस्तु छलदम्भपरायणाया नागरसम्यनाया प्रतिनिधि 1 साध्वीय तुलना विशदीकृता पञ्चमेऽङ्के दाङ्गवेग- शाठयमशिक्षितोयस्तस्याप्रमाण वचन जनस्य । पराभिसवानमधीयते विद्येति ते सन्तु किलाप्नयाव ॥ (२५) एतादृशी क्टुभर्सना नान्यत्र सुलभा । प्रियवदानुसूये च स्वभाव विषमै अपि नायिकाया व्यक्तित्वस्यवासाविव पत्र प्रीति प्रतिभा च सहैव विलसत । जी पी भट्टाचार्यस्य वचनमा द्रष्टव्यमेव- प्राजमन ·( ११८) " " . "Priyamvada & Anasuya were but the two Shades of her own character-tenderness, imagination and innocence, as moulded by nature amidst her ever charming environments of an isolate hermitage." "किमत्र चित्र यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तते" । शकुन्तलाऽत्र प्रकृति-कन्या "A true child of nature तस्यास्तादात्म्यमेव लताभिर्वल्लरीभिर्वनवा- सिभिस्तिर्यग्भिश्च । तदेव ते प्रस्थानावसरे वासोऽलकाराणि च प्रयच्छन्ति, वियोगा- श्रूणि च मुञ्चन्ति । पानक कण्वोऽपि न केवल होम पाय-नयनोऽरण्यवासजड श्रोत्रिय , पर निश्छलवात्सल्य निर्भर प्रकृति , गौतमी च तादृशी नैष्ठिकी ब्रह्मचारि• ण्यपि वत्सलव । शाङ्गरव शारद्वतश्च तापस-युवानी तपस्तेजसोद्दामस्वभावी, प्रगल्भो । तावपि न समप्रकृती, शारद्वतो मितभाषी गम्भीरश्च पर शाङ्गरव कोधनो धर्षकश्च, पुरोहितो राजकुल सहवासाजित-नागर धर्मा व्यवहारनिपुण समयज्ञश्च । नात्र नायक पूर्वनाटक द्वय इव केवल भोग परायण कर्तव्य विमुखो वा । दान्त , शान्तो गम्भीर , प्रगल्भ , महानुभाव , घृष्गुरपि विनत , मधुकर-वृत्तिरपि प्रणयनिष्ठ, असन्ततिरपि सहज वात्सल्य , , शठोऽपि दक्षिण, मोहग्रस्तोऽपि सतत जागरूक , चपलोऽ. पिधीरवृत्ति । शकुतला तु मुग्धा नायिका । भाव प्रवणा सहजशालीना मानि यपि परवती, तरलिताऽपि धीरा, भोगोत्मुकाऽपि तापसी, प्रणयमूढाऽपि विवेकिनी, ह्रीमन्थराऽपि सहजाततेजस्विनी, वासना कलुपिताऽपि निसगपूता । सवादा अत्रापि चारित्रस्य प्रसगस्य चानुकूला व्यञ्जनामया सक्षिप्ताश्च । गद्यापेक्षयाऽत्र पद्यस्य बाहुल्यम् । देशकाल सम्बन्धिन्येकता तु नावाऽपि । कण्वाश्रम, हस्तिनापुरम् हेमकूटपर्वतश्चेति त्रीण्यस्य घटना स्थानानि । कालकृत च व्यवधान न स्वल्पम् । भाषाऽत्रोत्कृष्टतमा परिमार्जिताच । भावना कल्पना चानुकूले, अभिनयस्तु मालविकाग्निमित्रापेक्षयाऽस्य दुष्कर एव । रथचालन दृश्ये, सिंह शिशुना सह क्रीडन चातिकठिनम् । आकाशगमनस्य स्वरूप कथमभिनेय स्यात् ? पुरा भवतु नाम तादृशी व्यवस्था परमद्य तु चलचित्र एव साराभाव्यते । रसश्चात्रापि शृङ्गार एव । अन्ये तु यथास्थान पोपका एवाङ्गत्वेन व्यज्यन्ते । इत्य नाटक्ययस्य स्वरूपे सामान्येन विवेचिते सति कानिचिद् वैशिष्ट्यानि सस्य नाट्यकारतया सर्वोत्कृष्टता-मूलानि । तथाहि- विश्व जनीन कवि कालिदास स्वकलनया विश्वमात्रस मवानामनुभूतीनां भ्यजना चरति मा कस्यापि हृदये समाव्यन्ते । परिस्थितय काम भारत एवं ·(११६) संभवन्ति । पीयमहोदस्य कथनानुसारेण स प्रेमानुभूतेः करुणायाश्चासाधारणः कविः । मैदानलमहोदय स्वेतिहासे लिखति- "The richness of creating fancy which he displays in his plays and his skill in the expression of tender feeling, assign him a high place among the dramatists of the world. प्रेमानुभूतेमनोवैज्ञानिक विश्लेषण स परोति चतुर्थेऽके शाकुन्तलस्य- रम्यारिण धोक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दापर्युत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तु । तच्चेतसा स्मरति नूनमशेषपूर्व भावस्थिराशि जननान्तरसहिदानि । (शा ५२२) सौन्दर्यस्य चित्रकार. --सौन्दर्य-वर्णने न कोऽपि तमतिरोते । विक्रमोर्वशीये राजोर्वशी दृष्ट्वा विस्मयते- अस्णः सर्गविधौ प्रजापतिरभूत् चन्द्रो नु कान्ति-प्रद. शृगार करस. स्वयं न मदनो मासो न पुष्पाकरः । वेदाम्यासजड. कथं नु विषय-व्यावृत्त कौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूप पुराणो मुनि ।। (विक्र. १।१०) मालविकाया सौन्दर्येऽपि तस्य शब्दाश्चिमिव पुरत रथापयन्ति । शकुन्त- लाया. स्वरूपे तु तस्य कल्पना खगीव लोकान्तर गच्छति सभार-समाहरणाय-- चित्त निवेश्य परिकलित-सत्व-योगाद् रूपोचवयेन मनसा विधिना कृतानु । स्त्रीरत्न-सृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुविभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्या ॥ (शा. २९) भोगे योगस्य समर्थक -- गार-प्रियोऽपि विस्तप पूतमेव भोग समर्थयते । 'धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ।' अयमेव तस्य सिद्धान्त । उपाध्यायस्य भगवच्चरणस्य मतेन प्रथम परिणयोऽत्र वासना मय इति दुर्वासश्छलेन दण्ड एव प्रकृरया प्रत्याख्यान रूपो निपात्यले । तपोरूपेण पश्चात्तापन च प्रेम्ण शुद्धौ पुनर्मेलन भवति । मालविकाया विक्रमोर्वशीये च विरह-साधना तदर्थमेव । सतति विवाहस्य परिणाम स्वीकुर्वन् शकुन्तलाया उर्वश्याश्च प्रणय कुमार-भरतयोर्जन्मना सफल दर्शयति । तस्य कला मानवमनस्युत्तमभावजागरण विदधती शाश्वत प्रानन्द एय नयति जनम् । तस्य लक्ष्य हि- 'ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भध परिगतशक्तिरात्मभूः। (भा म. या ) ·( १२० ) फर्तव्य-प्रिय --न कालिदास स्वपानारिण कर्तव्य विस्मरन्ति द्रष्टु शक्त । राज्ञो हितञ्च प्रजाना रञ्जने । मालविकायामग्निमित्रस्तत्रोपेक्षावानिव दृश्यते, न यद्यपि मण्डलशासने । विक्रमोर्वशीये भुवनराज्याधिपतेर्नास्ति प्रभुत्व कृत कोऽपि तोप । पर त्रुटिरिय न शाकुन्तले । अत्र राजा विरह विक्लवोऽपि राजकायं पश्यति, स्वाभाव- दुखेन परस्य कष्टान्यनुमिमीते, आत्मान प्रकृतीना परेतबन्धुस्थाने गणयति, 'महमिव सतति दुखेन दुखितस्तपस्वी' 'गर्भ पित्र्य रिक्थमर्हति' 'अनिवर्णनीय पर-कलत्रम्' इति तस्योदार दर्शनम् । नेहशी प्रतिपत्ति कस्याप्यन्यस्य दृश्यते । धर्मारण्य प्रति तस्यादर । तपस्विना प्रतिष्ठा, तेपा व्रत लोपप्रतिरोधचिन्ता, श्रातंत्राणाय शस्त्रो- धमनम् । साधूच्यते- 'फुतो धर्म क्रिया विघ्न सता रक्षितरि त्वयि ।' (शा ५) कण्वस्य वात्सल्य-पूर्णोक्ति स्ववक्लव्य-वर्णन च सर्वस्मिन्नपि सस्कृत- साहित्ये दुर्लभे। यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदय सस्पृष्टमुत्कण्ठया कण्ठ स्तम्भित-बाष्पवृत्ति कलुपश्चिन्ता जड दर्शनम् । वैकलव्य मम तायदोदृशमिद स्नेहादरण्यौकस पोड्यन्ते गृहिण फथ न तनयाविश्लेपदु खनवे ॥ (शा ४६) शाश्वत सत्यमिह निहित पविना क्स्यापि कन्यापितुहृदयेन मन्त्रयितव्य विशेषत मार्याणामू । प्रकृतेरपासक---चेतनेवाचेतनाऽपि नियतिरियमस्माक चिर-सगिनी । रथ तादृश फविस्ता विस्मरेत् । अतस्तस्य पात्राणि तस्या एवाई निवृति लभन्ते । विक्रमोवंशीय नदी प्रणय वुपिता प्रियंव-- तरग-भ्र भगा क्षुभित विहग-थोरिए रशना विषय तो फेन यसमिय सरम्भ शियिलम् । पदाविद्ध यातो स्खलितमभिसम्घाय बहुशो नदोस्पेरोय प्र.वमसहना सा परिणता (विक्र ४१५२) सन्तनायास्तु तया सहात्मीयतव । सा स्वयमपि सतापिता- अपर किसलय राग कोमल विटपानुकारिणी याहू । कुसुममिय लोभनीय यौवनमङ्ग सन्नम् ॥ (शा १२१) पतिगृहाय प्रस्थास्यमानाय वृक्षा एव वस्त्राभरणान्युपहरन्ति, पिकोऽनुमनुते, मयूरा नृत्य जहति, मृगशिर्वस्त्राने पंति, भाषिनी विपद गूचयन्तोऽपि वृक्षा माशीराशीन विसति । न ता विना शकुन्तलाया पूर्णता । भतएव दुष्यन्त शकुन्तला. 1 ·काम ( १२१ ) चित्रे हिमाचलस्य पादाना वर्णन समाचरति । अत एवोवतमचेतनानपि चेतनोक्तान पदार्यान् दृष्ट्वा पेनाऽपि- "भावानचेतनानपि चेतनवचेतनान्यचेतनवत् । व्यवहारयति यच्छम्, घ्यग्यमयी प्रवृत्ति -प्रेम्ण पावनता दर्शयितुकामोऽयतये नायकनायिकयो स्खलन दर्शयति, तेन 'The Shakuntalam 1s Tragedy of errors' (स्खलिताना दुखान्तता) इति कथन सत्यम् । चतुर्थेऽव चन्द्रास्तमन राज्ञोऽहकृतेयंस । पचमे च दुप्यन्तो मानवस्यापिवित्रता (Human Vainity) सूचयति । दिव्ये मारीचाश्रमे तप कृता सफलता। शाश्वतानन्दे लक्ष्यम्-धर्माविरुद्ध भुवत्त्वाऽपि स्वपदप्राप्तिरेव जीवस्य लक्ष्यभूता। 'प्रवर्तता प्रकृतिहिताय पाथिय सरस्वती श्रुतिमहती महोयताम् । ममापि च क्षपयतु नील-लोहित पुनर्भव परिगत शक्तिरात्मभू । (शा भ वा) प्रतएव भोगेऽपि योग ससाध्य नित्यानन्दमुपदिसत शेवदर्शनस्य सर्वर व्यअना। फलाना सरक्षणम,-न कालिदास वेवल पद्य योजना पटु कवि । चित्र- कलायां, सगोते, नृत्ये च स गृहीतभण शाकुन्तले हसवत्या नट्याश्च गोती, विक्रमो- वंशीये चतुर्थेऽङ्क तबाहुल्यम्, मालविकाया नृत्यस्य सगोतस्य वर्णन च पुन शाकुन्तले चित्रकर्म तस्य रुचि व्यञ्जयन्ति । मालविकाया इद पद्य नादमाधुर्येण मृदगमिव वाद्यमानमनुभावपति- जीमूतस्तनितविङ्गिभिर्मयूरैरुद्ग्रोवरनुरसितस्प पुष्करस्य । निहादिन्युपहितमध्यमस्वरोत्या मापूरी मदयति मार्जना मनासि ।। (माल) अस्मिन्नाटके तस्य नृत्यनाट्यसगीतादिविषये पारदृश्वता स्फुटतामापद्यते । सार्वभौम राष्ट्रस्य चित्रम्-कालिदासोऽखण्डभारतस्य राष्ट्रप्रियता तस्य कृतिषु गूदा लभ्यते । 'प्रासमुद्रक्षितीशानाम्' इत्यादर्शस्तस्य । भक्त इय अतएव मारीच रथेनानुद्घातस्तिमितगतिना तीरांजलधि पुरा सप्तद्वीपा जयति वसुबामप्रतिरय । इहाय सत्याना प्रसभदमनात्सर्वदमन पुनर्यास्परयाएयां भरत इति लोकस्य भरणात् ।। (शा. ७।३३) इति भरतमाशास्त।

·( १२२) भूमिस्वर्गयोमेलनम्-कालिदासो भूमि स्वर्गरण सख्यभाज दिक्षु । अतएव विक्रमोवंशीये दिव्यादिव्ययो प्रीति शाकुन्तले च स्वर्गभूमी प्रेम्ण साफल्य देवमानुप• सहयोग यज्ञसस्कृते फल दर्शयति । नहि नहि, देवा एव मानवसहयोगाकाक्षिण प्रदश्यन्ते । अतएव स्वर्गामिनोऽपि दुष्यन्नरय पृथिवी प्रत्युदारोक्ति शैलानामवरोहतीव शिखरादुन्मज्जता मेदिनी, पर्णाभ्यन्तरलीनता विजहति स्कन्धोदयात् पादपा । सतानात् तनुभावनष्टसलिला व्यक्ति भजन्त्यापगा फेना युरिक्षपतेव पश्य भुवन मत्पाश्वमानीयते ॥ (शा० ७८) दूरारोहिणीय कल्पना । कि कालिदासेनापि कदाचिदन्तरिक्षयानमारूढ भवेत् ? 'तव भवतु विडोजा प्राज्यवृष्टि प्रजासु, त्वमपि विततयज्ञ स्वगिरण प्रीणयस्व,' इत्युक्त्या च स 'परस्पर भावयन्त श्रेय परमवाप्स्यथ' इति गीतावचनमेवानुमरति । पर स्मरन् 'क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति' इति कथन पुनर्भव. पणमेवात्यन्तिक थेय कामयते। कि बहुना, विपुनेनापि प्रबन्धेन न शक्यन्ते गणयितु कालिदासीयनाटकमरि- माण किं तावदेतेन क्षुद्रण निवन्धेन । स भारतस्य चित्रकार, प्राणदाता, सस्कृते- रुज्जीवयिता । केवल तस्य नाटकानि पठनि रम चास्वादयन्ति रसिया । न तत्र निहित शाश्वत जीवनमव समकालिक राष्ट्रस्य व्याफ्क चित्रच लक्षयितु पारयन्ते । प्रादर्शमुखी यथार्थ प्रिया च तस्य दृष्टि । अतएव शाकु तले पात्रवैविध्य दृश्यते । पप्ठेथे नगर रक्षिशो गरस्य च चरित धीवरस्य स्वाभिमानपूर्णोक्तिरक्षिणी विस्फार्य पठनीये । न वृथव पृता समालोचकरस्य क्वेभू यसी प्रशसा । कालिदास शेक्सपीयरच-प्राग्लभापाया' श्रेष्ठो नाटककार रोष पीयरो ऽपि कालिदासवदेव जीवनस्य यथार्थ स्वरूप प्रस्तौति, अन्तद्वन्द्व बहिर्द्वन्द्व च, समाज- भूतानि स्खलितानि, भन्यायाश्च, मानुपप्रकृतिसुलभा दुर्बलता साधु निरूपयति, पर स जीवने शश्वदनुभूतचरा अपि तास्तथैव प्रस्थापयन वेदनामेव मनमि मुञ्चति न कालिदासवत्सुपरिणामदर्शनेन शाश्वतानन्दे सामाजिपान्मज्जयितु क्षम । मनेन न स यालिदासस्य साम्य भजते। . कालिदासो भवभूतिश्च-सस्कृतसाहित्ये नाटता बाहुत्येऽपि भयभूतिरेय सरस्वतीविलामेन कालिदासेन मह स्पर्धते । सस्य तस्योतररामचरित सुन्दरतर करण- 3 रसपूरप्सावितम्, मज्जयति तनापिश गारतर गिरणी रसिव मनासि तरगयति तदपि जन- मनस्स्वनुभूतितीवताम्, पर वर्तते द्वयोमंहद् यपम्पम् । जी० पी० भट्टाचार्यस्य मतेन ·। १२३) कालिदामः संस्कृते भारतीयकाम्ये चातुलां भव्यतां सौन्दयं च, भवभूतिरपि तत्रापूर्या दिव्यतामुदात्तता प समचारयत् । तस्यैव पाव्देषु च- 'As kalidasa is an ideal poet of nature, So Bhav. bhuti is an ideal poet of human mind. kalidasa's art is suggestive and graceful like the evernew dawn and that of Bhavbhuti is expressive and eloquent glowing with everflowing solendour like the mid-day sun.' वस्तुतो भवभूतिर्दाम्पत्यस्म प्रेम्ण. कावि., कालिदासस्तु व्यापकस्य प्रेमतत्त्वस्य । कालिदासो व्यञ्जनाप्रियः, भवभूतिरभिधापटुः । कालिदासः परमरमणीया प्रकृतिमेव वर्णयति, भवभूति सौम्या पोरां च । कालिदामो वंदर्भमार्गस्य, भवभूतिगोहमार्गस्य वविः । कालिदासस्य वृतिषु नवनवा रमणीयता, क्लायाश्चरमो विवासो भवभूते रवनासु च मावानामुदात्तत ऽनुभूतीना तीव्रता च विद्यत इति द्वयोर्वेभिद्यम् । सन्ति कालिदासे ऽपि रखलिकानि; स्पृशति तस्य रतिर्वासनाकालुप्यम्, पतन्ति पाचाणि स्वोदात्ततायाः, पद्ययाहुल्येनाभिनये वाचिकत्वव्याप्तिः, समयविभागोपेक्षा, मलौकिकाला (Supernatural)हश्याना बाहुल्यं च । न चतानि सूक्ष्मेक्षिकया समी. सितेपु नाटकेपु तिरोदधति, पर रसपरिपाकेन विस्मरन्त्येव लोकास्तेपामिति शक्ति- कृता एव ते दोपाः। अतः सत्यमेव कालिदासो महान् नाटककारः । धन्या नन सुर- भारती, धन्येय भारतभूमिरतस्य प्रमः, धन्याश्च तकृतिरसमाधुरीलम्पटा रसिक- चथरीका इति शम् । . -- ·तावद् भा भारवे ति यावन्माघस्य नोदयः । उदिते नैषधेकाव्ये क्व माघः क्व च भारविः ॥ आदिकवेर्वाल्मीकासाच्चोत्तर पालिदास एव काव्यकामणज्ञोऽभूदिति समालोचकाना निष्प्रत्यूहा मति ।, तदवधि कवीना कौगल प्रसादामल कतिपय शब्दै प्रचुरतरस्य चमत्कारवतश्चार्थस्य प्रकाशने सचिशेषम् । व्यञ्जनामयी तेपा वृत्ति तिगूढ तिस्फुट सरसतमैर्भाव काव्यरस रसयति । श्लेपे, चित्ररचनायाम्, निर्मूलासु कल्पनासु च न तेपा प्रवृति । ध्वनिमयास्तेषा सदुत्त्यश्नीनाशुकावगु- ण्ठितमिव कामिनीवदनमभिनवा वामप्यपूर्वा भावच्छटामभिव्यनत्ति । तदुत्तर- कालिकाः क्ययस्तु विहाय तादृशी प्रवृत्तिमसाधारणीपु कल्पनासु पाण्डित्यप्रदर्शने, बहिरङ्गचमत्तारचणकृतिषु श्लेषाद्यलकारवन्धेष्यतिप्रसत्तवर्गानेषु सविशेष प्रवर्तन्ते । प्रस्था परम्पराया प्रादिम पविर्भारविर्यस्य किरातार्जुनीयनामये महाकाव्येऽर्जुनस्य पाशुपतास्त्रलिप्सोरिन्द्रकोलपर्वतमभि गमन, घोर तप, तुप्टेन एम- किरातेन शवरेण सह युद्ध परप्राप्तिश्चेतीयन्मात्र क्यानकर्मवाप्गदाभि सर्ग विस्तरेण वणितम् । भारविरय मेषाचिन्मते याचीपतेविष्णुवर्धनस्य पारिपद्य पश्चाद्वतिनो दण्डिनश्च पितामह तस्य कालश्च खीष्टान्दस्य पाठातमित्य होलस्थित रविवीत शिलालेखे- येनायोजि न येश्म स्थिरमविधी विक्निा जिनघेदम । स विजयता रविवोत्ति पविताधिनकालिदासभारवि कौति । इति प तस्य नाम्न उल्लेसात् सिध्यति । शिलालेसस्य च समय ६३४ सम श्रीप्टारदम् । :१२८:

·प्रस्यारम्भ (१२५) मस्य महारवे किरातार्जुनीयमित्ये कमेव काव्य वृहत्वय्यामन्यतम गण्यते । पस्य क्या विश्वकोपान महाभारताद् गृहीतेति न स्यापि विवाद । कौरवां तच्छतेन हृतसर्यस्वस्य यथासमयमतिवाहयतो वनवामयाल द्वैतवने निवसत पाण्डवोतमस्य युधिष्ठिरस्य पावें दुर्योधनशासने प्रणिहितम्य वनेचरस्य विदितवेद्यस्य प्रतिनिवृत्तभवति । गते च तस्मिन् निवेदित- रहस्ये नियारस्मृतिक्लुपनयना याज्ञसेनी पत्यु शमशीलता निन्दन्ती शोचन्ती च तस्पारण्यवास दुर्गतनिवर्तनाय पौरुपावलम्बनाय च नृपति प्रेरितवती । मध्यमपाश्च वृकोदर कर्जस्वल शब्दस्तस्या एव कथन समर्थितवान् । तदा नृपो धर्मात्मज. कोपपरीत. मानसमनुज सान्त्वयन् नयाश्रयणात्मक पक्ष पोपयतु सहसा समुपस्थितेन व्यासेन भीमादीना प्रतिरथाना पराक्रम प्रकाश्य शिवतोपगायेन्द्रादीना चोपास्त्यं वीरमर्जुन प्रेषयितु समादिष्ट । इन्द्रकील पर्वत गत्वा च घोर तपश्चरति कौन्तेये सहसा माया- किरातोऽरण्यकोलानुमारी प्रादुराम । तन्निमिते महीसगरे तवीर्यतोपितेन शिवनास्त्र- प्रदानेन मभाजितोऽर्जुन । 'बज जय रिपुलोक' पादपमानत सन् गदित इति शिवेन श्लाघितो देवसघं । निजगृहमय गत्या सादर पाण्डुपुत्रो धृतगुरुजयलक्ष्मीर्घर्मसूनु ननाम ।। श्रीशब्देन समारब्ध काव्यमिद प्रतिसर्गे लक्ष्मीशब्देनैव समाप्यते । एपेव लघीयसी कथा वर्णनपाटवेन भारविणाष्टादशभि सर्गाणा परिणतेति कलाप्रियता कवे स्फुट प्रतिभासते । महाका पमिति कृत्वेह सूर्यचन्द्रादिवर्णनानि कृतानि परमति- पल्लवनात् मूल कयाविषय मन्यरयन्ति काव्ये गडूयन्ते । लघुराज्यबहुल तस्मिन् युगे राजसरक्षिताना क्वीना विदुपा च वैदुष्य- प्रदर्शनमत्यभिमतमभूदिति भारविरपि तस्य. प्रवृत्तवंशवद । द्वितीये सर्गे तस्य राजनीतिपाटव दृश्यते । नवनवाना वलनाना पविताप्रासगिकविपयाधिता । अन्तिमे सर्गे च चित्रकाव्यस्य प्रवृत्ति पराकाष्ठा स्पृशति यत्रकाक्षरादिश्लोका बाहुल्येन वर्तन्ते । यथा- स सासि सासुसू सासो येया येया यया यय । लली लीला ललोऽलोल शशी शशि शुशी शाशन ॥ कल्पनाया अलौकिकत्व च यथा- उत्फुल्लस्थलनलिनीवनादमुष्मादुद्भूत सरमिजसभव वात्याभिवियत वितित समन्तादायते कनकमयातपत्रलक्ष्मीम् ।। भारवेरयगौरव प्रसिद्धम् । याज्ञसनीकृतमुद्बोधनमतितमामोजोमयम् । तस्या इयमुक्तिरतिश्रयमी- पराग ।

·(१२६) गुरगानुरक्तामनुरक्तसाधनः कुलाभिमानी कुलजां नराधिपः । परस्त्वदन्यः क इवापहारयेन्मनोरमामात्मवधूमिव श्रियम् ॥ (१ स.) श्लेषस्य तु भारवेः काव्ये प्राचुर्यमेव । पदे-पदे भावाभिव्यक्तये कविस्तमाश्रयते । उदाहत एव पद्ये गरीयसी श्लिष्टोपमा। नादसौन्दर्यमपि न सर्वथा न वर्तते । यथा युद्धप्रसगे- उन्मजन्मकर इवामरापगाया वेगेन प्रतिमुखमेत्य बासनद्याः । गाण्डीवी कनफशिलानिभं भुजाम्यामाजप्ने विषमविलोचनस्य वक्ष.॥ इति पद्य मारिकेलफलस मिते भारवेवंचसि रसिकाना गरीयसी साधनाऽऽपेक्ष्यते । न तस्य काव्यमेकपद एव क्लिप्टमिति कृत्वा त्याज्यम् । बोधयति च स्वयं महाकविः- सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । घृणते हि विमृश्यकारिण गुणतुम्धाः स्वयमेव सम्पदः ।। तदनन्तरं शिशुपाल-वधकर्ता माघः समायाति यो वलभीपते सभासदः श्रीधरस्य पौत्र इत्येव ज्ञातः । प्रतः सप्तमशताब्दीभव' म प्रतिपदं भारविमनुकुर्वाणोऽपि तमतिशेतुं घेप्टते । स सलु तदीयमर्थगौरवं भजन्नपि शब्दमौन्दर्यमवगाहते । ततोऽप्यधिक सक्लविपयनुम्बि पाण्डित्यं प्रदर्शयति । तस्य वर्णनच्छटा चित्राऽपि न प्रसेदुपी। सोऽपि श्रीराब्देन काव्यमारभमाणः प्रतिसगं श्रीराब्दमन्ते प्रयुक्त । सोऽप्यर्थबोधाय प्लेपालंकारमालम्बते- " 4. मनरसूत्रग्वन्यासा सत्ति. सग्नियन्धना । सामाविष नो भाति राजनीतिरपसमा । भारयेरिवास्यापि पाव्यस्य द्वितीये सगै राजनीतितत्त्वाना विस्तरमो. विवेचनम् । यनेचर इव नारदोऽत्र सन्देशहरः, भीम इव वलभद्रोऽत्र सग्रामव प्रिय. । पनादिवर्णन मिवानापि पा रेवतरपवंतवतियानावियामे विलम्बते । इन्दमदिष्टं शिशुपालवधप्रायनं राजसूयपिपाया मुधिष्ठिरात्माप्तं निमन्त्रणं घ समकालमधिगरय वियत्पत्ये मन्त्रिण उदयस्य सम्मरया श्रीकृष्ण इन्द्रप्रस्थ प्रति प्रातिष्ठन, गरवा च तत्र प्रवृत्त यने पाण्डवेन च प्रदत्ते प्रथमसरारे ममरी शिशुपाल: श्रीकृष्णं यहुमोऽधिनिक्षेप पश्चाच्चानमवीरपस्मरे संग्रामे तेन यदुयोरेण पृत्तमष्ठो मृतः । रपेव मम्मी पया दोविलम्बितवियरया मा यगिता । प्रतिमापरेयं गतियंस्नुनो न प्रन्यवापरणं स्वाद । विस प सर्गे भारयिनोऽपि विशिष्टं चित्र. पापपुवं मान प्रदर्शितम् । समपादपोजेके चन्पास्तव सम्पन्ले । समानेऽयं गौरव विपमे चित्रादिनपुष्प मापो यस्तु निम्मेण पादाम्पोननरा प भारवि समति- ·यत्र तत्र . ( १२७ ॥ होते । तस्य ऋतुवर्णनम्, वनविहार, जलविहार. क्षपाविलसित च मुतरा रोचकानि । नादसोदयं तत्रातिश्लक्ष्यम् । यथा- मपुरया मपयोपिनमाधयीमयसमृद्धिसमेधितमेपया। मपक्राङ्गनया मुहुरुन्मदध्यनिभूता निभूतासरमुजगे ।। द्वारकाया इन्द्रप्रस्थस्य च वर्णन नागरिकविभूति तद्गत च माघस्य वंशार- धमभिव्यक्ति । गजतुरगरासभादिपशुपक्षिप्रकृतिचित्रण तद्विपय च क्वेनॉन स्फुटता स्पृशति । पर सकलमिद कौशल न भारवेर्गाम्भीयं भजति । तत्र विलक्षणव कृत्रिमताऽऽयासकृता प्रत्यक्षायत समालोचकानाम् । प्रत तादृशेऽनसगिक- काव्यनिर्माणे मत्यमेव माघो भारविमतिकामति । यद्यपि न सहना प्रातिस्विकी न स्पृशति प्रतिमाम् । तस्य प्रभातवर्णने प्रकान्त - कुमुदवनमाथि धीमदम्भोजसण्ड, स्यजति मुदमुलूक प्रोतिमांश्चक्रवाः। उदयमहिमरभिर्याति चास्त हिमाशु- हेनविधिलसिताना ही विचित्रो विपाक ।। इति श्लोको रत्नायते सस्कृतकान्ये । कल्पनाक्षेत्रेऽपि न माघो भारवे कथम- प्यून । तस्य- उदयति विततोध्यरश्मिरज्जावहिमरवो हिमयाम्नि याति चास्तम् । वहति गिरिरय विलम्बिघण्टायपरिवारितवारण दलोलाम् ।। इति विशदकल्पनामय पद्य त घटापथमाघ सापयति । तदुत्तर महाकवि श्रीहर्ष कालिदासोतरकालिी विकाव्यमयी प्रवृत्ति चरम रूपं नयन तदनुसारिणा क्वीना चूडामणीयते । सड्गवन्वादिषु न स तादृशों रुचि भजते यथा श्लेपादिपु क्लिप्टकल्पनासु वा । नैसगिकी काव्यसुपमा नास्यापि कृतिपु सुलभा सत्यामपि विल- क्षणाया प्रतिभायाम् । अय खलु कान्यकुब्जेशस्य जयनचन्द्रस्य सभ्य कविरिति द्वादशीशताब्दी तस्य काल इति मतमनपाम् । स्वय च तेनोक्तम्- 'ताम्बूलद्वयमामन च लभते य का यकुब्जेश्वरान् ।' प्रय न केवल कवि परमताकिको ब्रह्मविद्याविशारदश्चेति- 'य साक्षात्कुरुते समाविसमये ब्रह्मप्रमोदाणदम ।' वाक्यमिद प्रक्टयति । अस्यागुता प्रतिमा स्वाप्रयभूत राजानमधिकृत्य पठितेनानेन दलोनेन स्पुटीभवति- ·(१२) गोविन्दनन्दननया च वपु श्रिया च मास्निन्नृपे कुरुत कामधिय तरुण्य । मस्त्री करोति जगतां विजये स्मर स्त्रीरस्त्री जन पुनरनेन विधीयते स्त्री ॥ अस्य कृतय नैषधीयचरितम्, गौडोर्वीशकुलप्रशस्ति', स्थर्यविचारप्रकरणम्, नवसाहसाचरितचम्पूः, विजयप्रशस्ति , शिवशक्तिसिद्धि , खण्डनखण्डखाद्यम् इति विशेपेण प्रसिद्धा । तत्र नेपधम् चिन्तामणिमन्वजपफलमिति कविना स्वयमुक्तम् । प्रत्र कवे पाण्डित्यप्रदर्शने रुचि पराकाष्ठा भजते । श्लेष (परीरम्भक्रीडा) यत्र तत्र बाहुल्येन प्रयुड क्ते यस्य चरमसीमा त्रयोदशे सर्गे हश्यते । इन्द्रवरुणयमानलाना नलस्य च युगपद् वर्णन तव लभ्यते यस्येदमुदाहरणम् - देव पतिविपि नेपघराजगत्या निर्णीयते न किमु न क्रियते भवत्या । नाय नल खलु सवाति महानलाभो यो नमुज्झसि वर. फतर परस्ते ।। (नै १३१३४) नेपघस्य रचना निपधाधिपस्य नलस्य वंदा दमयन्त्या सह प्रणय पश्चा- त्परिणय चाधिकृत्य विहिता । न तत्र सम्पूर्ण कथा दृश्यते । द्वाविंशतिसर्गेषु नलस्य प्रणयो हसस्य दमयन्तीसमीपे गमनम्, तदागयज्ञानम्, दमयन्तीविरहवर्णनम्, स्वय- घर, परिणये प्रथमसमागम इत्येतावती क्या विस्तरेण वरिणता । प्रय सर्गा स्वय- वरमेव निवघ्नतीति वैभिद्यम । दमयन्तीसौन्दयं चानेकवार वण्यंते मर्यादा च तत्र परिहीयते । स्थाने स्थाने कवि स्वपाण्डित्य प्रकटयति । मस्या मुनीनामपि मोहमूहे भृगुमहान यत्कुचलशीली। मानारदाशलादिमुख धितोपासो महाभारतसर्गयोग्य ॥ (नं ७१८६) न नेपध प्रसादगुणगुम्फित कालिदासकृतिवत् । स्वतोऽपि कठिने यविना विद्वच्छेमुपोनिकपायिता वाश्चन ग्रन्ययस्तत्र गूढ निहिता इति स्वयमुपोपपति-- प्रन्यग्रन्यिरिह पयचित्स्यचिदपि ग्यासि प्रयत्नान्नया। प्राजमन्यमना हठेन पठिती माऽस्मिन् खल खेलतु ॥ (२२३३) मत्पशा न तस्य रसने समर्या इति श्रीहर्षस्य तोपप्रदम्- यथा यूनस्तद्वत् परमरमरणीया रमणी। कुमाराणामत करपहरण नेर कुरते। मस्तिश्चेद तमंदयति सुधीभूय मुधिष, रिमस्या नाम स्यादरसपृश्यानावरभरं ॥ (२२॥१४२) यौहर्ष मानसोविदास्तारियानेय रमिरया स्वीररोति । मन्ये, एपंर प्रवृतिस्त विरहानेऽपि परपपप्पानुमानसापने नियोगपति पदमी पारिपनिंगूनाणि परिमापारय पत्र-वत्र निवेशयति ।

·(१२) श्रीहर्षवाव्य चमत्तारवादिनां कृतिषु मुस्पतमम् । अतएव तस्य वर्णनेषु न रसिकजनमुसदा मुकुमारता । न तस्योत्प्रेक्षा सहृदय हृदयासिनी । न तस्याति- पायोत्तयो पापालेशविद । विभिन्नशास्त्रावीण्यप्रकाशनविपये प्रयतेन काव्य- मिद शास्त्रीकृतम्। कपानक महाभारताद् गृहीतमिति तस्य प्रभाव स्पष्ट एव । पर मापभारवि. रत्नाकरादिचमत्कारवादिना प्रवृत्तिस्तत्र स्फुटा वर्तते । वणनेऽतिप्रसत्तिरेव वस्तुत प्रवाहमवरन्धे । नवरसाना परिसाये प्रयत्नशीलोऽपि कवि शृङ्गारे गृहीतक्षण । सपोगे विप्रलम्भे च तस्य तुल्या प्रवृत्तिरित्युमपत्राप्यलवारकोडा तनोति । दमयन्तीविरह- वर्याने काश्चिरकल्पना पतिसरसा । यथा-- भवरणपूरतमालदांकुर शशिकुरगमुते सखि निक्षिप। किमपि तुन्दिसित स्थगपायमु सपदि सेन तदुच्छ्यतिमि क्षणम् ॥ (१५६) शशिकरपीडिता मुकुरस्यस्य तस्य चूर्णनाय सखी निदिशति दमयन्ती। स्व. चकोरशिशु मृगस्य शिष्यता ग्राहयिपिपति सा । शृङ्गारे विशेषतो विप्रलम्भे श्रुति- कटुत्वस्य प्रतिकूलत्वेऽपि कविनितरामुदास्ते । अतएव- गुपहत्यपमृत्युविरूपता शमयतेऽपर-निर्जर-सेविता । प्रतिशपाध्यक्ष क्षतिपाता स्मर भवन्ति भवन्तमुपासित ॥ (1८५) मात्र तवारयकारसयोगोऽऽनेकदाऽगत कर्णयोरतीवारुन्तुद । हास्यो निबद्धोऽपि श्रीहर्षस्य न मर्यादासह । तथापि बहुशोऽय गम्भीरानपि स्मेराननानाचरति-- उभयो प्रकृति कामे सब्जेदिति मुनेमन । अपवर्ग सूतीयेति भगत पापिनेरपि ॥ (१७७०) श्रीहषों वैदर्भी रीतिमनुसरतीति तत्कृते पद्यमिदमुदाहरन्ति- घायाऽसि बंदर्भ गुणेरुदारयंया समाकृष्यत नषधोऽपि । इत स्तुति का खतु चन्द्रिकाया पदम्निमध्यतरलीकरोति । (३७११६) पर न तस्य वैदर्भी कालिदासरचनेव ममृगता बिति । बहुशो गौडी प्रधानता. भाकलयति, तत्र कवे प्रतिभा सुतरा प्रतिभाति । पर कानिचिस्थलानि सपा मार्मिकारणीति न सन्देह । यथा-- मवर्थस देशामुगालमन्पर प्रिय किपटूर इति त्वयोदिते । विलोकयन्या परतोश्य पक्षिण प्रिये से कोहाभरिता तव भए ॥ {१५११७) - ·(१०) पदलालित्यकृते सत्येव नपधख्याति.। नास्ति तत्र कतमदपि पद्यमनुप्रास. विरहितम् । उतुंगमंगलमवगनिनावभगोसनुवादविधिबोधितसाधुवोधा. । सौपम्रज. प्लुतरताकत पाभिनिन्यमंन्ये जनेषु निजताण्डवपण्डितरवम् ॥ (१॥६) प्रत्र पद-झकृतिरतिरायेन कर्णयो सुखदा । इत्यं विमर्शनिष्यप एतावान् यदखिलाः कवय कालिदासादत्तिनाश्चमत्कार- पादिता काव्यसौष्ठवायावश्यकत्वेनामन्यन्त । राजससदा प्रभावोऽपि तेपा विशेप- दिग्ग्रहरणहेतु । तेन सत्यामपि विलक्षणाया प्रतिभाया विद्यमानेऽपि कवित्वकौशले न प्रामवन् ते कवय मारमान निरोद्धम् पाण्डित्यप्रदर्शनात् । ततस्तदा वृषिमतामयं पाथ्य कतु मेव ते प्रायतन्त । तेषु च श्रीहर्षकाव्य सर्वोत्तमम् । अत एवोक्तम् । 'उदिते नषधेकाम्ये क्व माघ १२ च भारविः।'

·महाकविर्भवभूतिः कालिदासादनन्तर भवभूतिरेव सर्वोत्तमो नाटपवार । प्रसौ प्रेमिण, प्रकृति- वर्णने, मानव हृदयस्य स्फोरणे, नाट्यकोगले च साटोप क्वीनाह्वयते । कालिदास प्रशसरसु रसिकेषु कागारसप्रसगे प्रतिपादितमेव केनचित्- 'उत्तरे रामचरिते भवभूतिविशिष्यते' । नाम काविदप्यतिशयोक्तिरिति हृदयवृत्यभिज्ञाना मतम् । समय-भवभूति के कुत्र वा बभूव, किमस्य सत्य नामेति विचिकित्सा निराशे मनसि लभ्यते स्वल्पोऽपि तदुदित एवोदन्त उत्तररामचरितप्रस्तावनायम्- प्रस्ति खलु तत्र भवान्काश्यप श्रीकण्ठपदलाञ्छन पदवाश्यप्रमाणजो भवभूति. मि जातुकर्णीपुत्र ।" (उच प्र) अयमौदुम्बरगोत्र , पद्मपुराभिजन, तैत्तिरीयशासाध्यायी, नोलकण्ठस्य जातुकर्याश्च पुत्र श्रीकण्ठलाञ्छन, कान्यकुब्जेश्वरस्य यशोवर्मण परिषद- मलञ्चकारेति तस्यैव कृतिभिर्जायते । तस्यैव राज्ञोऽन्य सभ्य कधिविपतिर्भवभूति स्वकाव्ये 'गउडवहो' सज्ञे स्मरति, काव्यालकारकर्ता वामनश्च सर्वप्रथम- स्तमुल्लिखतीति खोप्टाब्दस्य ७३६ समीपे कादमीरेण मुक्तापीडललितादित्येन पराजितो यशोवर्मेति कल्हण रचिताया राजतरगिण्या लेखादष्टमशतान्या जातोऽयमिति सिध्यति । मस्योपाध्याय केचित्कुमारिल कथयन्ति । भवभूतिरिति तस्योपाधिरेवेत्यनु- श्रुति तपस्वी कां गतोऽवस्यामिति स्मेराननाविव । गिरिजाया स्तनौ वन्दे भवभूतिसिताननौ । इति श्लोक्मूला। प्रय पद वाक्य प्रमाणज्ञो वेदेषु, व्याकरणे, न्याये, काम- शास्त्रे च पारदृश्वा । कान्येऽप्यय सिद्धवागिति स्वयमेवोदाहरति- .

·( १३२) पं ब्रह्माणमियं देवो वाग्वश्यवानुवर्तते । उत्तर रामचरित तत्प्रसोत प्रयुज्यते ।। (उ. च. प्र) भोज-प्रबन्धेश्य भोजसभासत्तालिदास प्रति स्पर्धमानपच परिणतस्तस्यवाय लोकरच यथित हावाकृष्टानों कतिपयपदानां रचयिता जन स्पर्धालुश्चैदहह कविना वश्यवचसा । भवेदद्य वो वा प्रकृति-फुटिले पापिनि कलौ घटाना निर्मातुस्त्रिभुवन विधानुश्च फलहः ॥ इति । पर न भोजप्रबन्धो विश्वासाही यत्र प्राक्तना अक्तिनाश्च सर्वेऽपि कवर एका वरिणता समकालिन्तया। । पषिरय तथा प्रतिभावानपि नाप प्रतिष्ठा स्वकाल इति तस्य--- पे नाम केचिदिह म प्रययन्त्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि, तान्प्रति नेष यत्न । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा फालो हप निरयधिविपुला च पृथ्वो ॥ भनेन श्लोकेन प्रमाणीक्रियते । कृतप त्रीणि रूपकाण्येवाद्यत्वे भवभूतेमंन्यन्ते- महावीरचरितम्, उत्तर- राम चरितम्, मालतीमाधवञ्च । तत्राद्य नाटके तृतीयं तु प्रकरणम् । प्रथमे रामस्य जन्मत प्रभृति लकाविजयावधि द्वितीये च सीतापरित्यागसम्बन्धिनी कथा परिणता। मालतीमाधवे तु भूरिवसुपुत्र्या मालत्या विदर्भमन्त्रिपुत्रस्य-माधवस्य च प्रणय-वर्णनम् । महावीरचरिते कया रामायणोपज्ञाऽपि कवे फ्ल्पनया नवीकृता । न तत्र सीताहरणस्य मूल भूरिणखाया नासाच्छेदमानम् । ताडकावधप्रसगेन शिवधनुश्छेदे जानकीवरणा- स्प्रत्येक प्रवृत्त रामस्य रावणस्य च मियो वरम् । लकेशतेनाभिसन्धिना रामस्य मामो वदेही हरण वाति वदन्न । रानगाकलानाशाजलर माने रामाभिषेकेनैव नाटकस्य समाप्ति । मस्मिन्नादके वीररसो मुल्योऽन्ये च गौणा । नाट्यशास्त्रस्य मर्यादाना साघु पालनम् । कथाया परिवर्तने को कल्पना साधु प्रभवति । पर दिव्यदृश्यरभिनेयता नाटकस्यावहीयते 1 गोटी वृत्तिमावहाच दुर्योधतामा- चरति सामाजिवानाम् । मोजोनुरूपिणी शेली बौखणा तु प्रमोदावहव । तावान् कपा भारो विस्तृतोऽपि सप्तस्वट्पु निर्देशित । भाटवे वरिणत. पड्यन्त्र क्ये राजकीया पूटनीतय. साधु परिचिता लक्ष्यन्ते । वालिनो रावणेन सहाभिसन्मिस्तरकथनेन र राम ·हन्तुमुद्योग परिणती व्यापत्तिश्च नायरस्य चिरप्रवृत्त प्रन्छन्लवधरला परिमान्टि परमय दु सही रसभगदोषो नेतृपरिण मापातश्च यत् परशुरामेण सह प्रवृते समर- निमन्त्रके परा प्रोदिमागते विवादे रामस्य कपन पदणमोचनाय गच्चामोति तस्या- यसरापसपणशीलता द्योतयति । तेन च रणातरत्व तस्य सूच्यते । उत्तरे रामचरितेऽपि कथा रामापगोरव सोता परित्याग सम्बन्धिनी। पर छायासीतादर्शन कवे. प्रतिभाया उर्वरता प्रकटयति । मनेन रामस्य जानकी प्रति गाढा प्रीतिपरायणता स्पष्टतामादिना । मत्रैव च वासन्त्या सह सवादेन परुणस्य परा प्रोदि कृता । परमादितो गर्भसलिला सरस्वतीय शृगारधारा यावदन्त प्रवहति तस्यामेव च सीता-पुन -प्राप्त्या १ गारस्य॑व प्राधान्यम् । अतो मध्यगत वरुणविप्र- लम्भ एवं मन्तव्यो न तु शुद्ध वरुण । यद्यपि पवियत्र तत्र तस्यय प्राधान्य ध्वनयति स्वयं प्रतिपादयति च 'एको रस करुण एवं' इत्यादिना । ससमेऽई, मेलापकेन नव्यता प्रापितो रामायरीय पपा सन्दर्भ सुखान्तीकृत च नाटकम् । मालतीमायवे वस्तुनि समवन काचिल्लोरप्रवृत्ता क्य रूपान्तरीवृतेति विचिश्त्मिते वीयमहोदय । परमाताहरयानकोपलब्धि वृत्तस्य क्व्युपज्ञतव स्वी. कार्या भात् । प्रमाण विना हि ताहसी कल्पनाहोपुरुषिकामात्रम् । प्रकरणे च स्थानवस्य मौलिकत्व नाट्याचार्य प्रतिपादितचरम् । पद्मावती-सचिवस्य भूरिक्सो पुल्या मालत्या वैदर्भमम्मिणो देवरातस्य पुत्रेण मायवेन सह परिणये राज्ञो नमसचिवस्य नन्दनस्य प्रतियोगिताच्दलेन कविवस्तु नायकनायिक्यो प्रेमाण च रोमाचक (Romantic) समाचरति । मकरन्दस्य मालतीवेषधारण मदयन्तिकारक्षण च, माधवस्य नैराश्ये महामासविक्रय बालीमन्दिरे बाघोरघण्टसकासान्मालत्या मोक्ष , कपालकुण्डलाया प्रतिशोधयल , सर्वरप्येत नसगै- वस्तुनि बाह्यस्यातरङ्गस्य घ द्वन्द्वस्य, जटिलताया, हास्यस्य कौतूहलस्य च सष्टिवि. धीयते । प्रणयोऽपि नायकनाधिक्योमकरन्दमदर्या तकयोदच साधु परिपाय भजत्येतेन"" नाटकीया कामन्दकी मालविकाग्निमित्रस्य कौशिक्या सवदते। अघोरघण्टवृतस्तारका- लिकी वाममार्गस्य प्रबलता व्यञ्जयति । शृगारप्रधानेन धीरप्रशान्तो नायक, अन्येऽपि रसा माधु परिपाक द्रजन्ति । नाटककार सर्वास्वपि रचनारवलौकिकतत्त्वानि (Supernatural elements) यत्र तत्र समावेशयति । इदानीतनी विचारसरणिमनुसृत्य भाम तानि न रोचेरन् समालोचकेभ्य पर प्राक्तनी भारतीया परम्परा तु विश्वसित्यैव तेषु । तेन नात्र काचिद् विसवादिता 1 नाद्यतनो हि भवभूति ।

·कवेः झोली-कविरयमभिधाप्रधानोऽनुभूतीविस्तरेण वर्णयति । न स कालि- दासवत् 'मनोरथानामतटप्रपाता.' इति वदन् पाठकदशंकर्वा स्वयमनुभवनीयं किमपि विसृजति । प्रमसविदमपि विस्तरशो निरूपयति । यथा- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवतिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शों वपुपि बहुलश्चन्दन-रस. । अयं कण्ठे बाहु शिशिरमसृरणो मौक्तिफसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ।। (उ. च. १) कोथमहोदय. कालिदासेन तुलयन भवभूति लिखति-- "of the sweetness and charm of kalıdasa he has as little as of the power of suggestion displayed by his predicessor, but he excels in drawing with a few strokes the typical features of a situation or emotion. He Seeks propriety in his characters' utterances (कीथः स. डा. पृ० २०२) (भवभूतो न कालिदासकृतिवन्माधुर्यव्यञ्जकत्व रेखाभिः दशा भावाश्च वर्णयन् सोऽतिशेते । पारेव सकलमपि वस्तु स्फोरयति स.) मानसवृत्तीना निरूपणे कुशलो भवभूति ; चन्द्रकेतुर्लव स च त दृष्ट्वाऽन्तर्वृत्त्याऽऽकृप्टो मनसि सविस्मय मन्त्रयते- " च पर कतिपयाभिरेव यदच्छासम्पातः किमु गुणगरपानामतिशय , पुराणो वा जन्मान्तरनिविडयध परिचयः । निजो या सम्बन्धः किमु विधियशारकोऽप्यतिशय मर्मतस्मिन्दष्टे हृदयमवधान रचति ॥(उ. प. ५१६) प्रेमाकुलयोर्मालतीमाधवयोदशाऽस्मिन्पद्येऽतितरा स्फुटा- भूयोभूयः सविधनगरीरध्पया पर्यटन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतु गवातायनस्था । साक्षारकाम नवमिव रतिर्मालती माधय च गाढोरपण्डालुलिनलुलितरगकस्ताम्यतीति ॥ (मा. मा. १११८) गौडी रीति प्रति भवभूतेरत्याग्रह । समासबहुल. पदवन्ध. सर्वेष्वपि नाटकेषु प्रायो दृश्यते । वोरचरिते तस्यातिराया। शिवधनुभंङ्गज ध्वनि वर्णयति सः- ·( १३५ ) बोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुदंण्डायभङ्गोधत-- प्टकारवनिरायंबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिम । द्राक्पर्यस्तकपालसपुटमिलद्ब्रह्माण्डमाण्डोदर- भ्राम्पत्पिण्डितचण्डिमा कयमहो नाद्यापि विधाम्यति । हास्यवर्णने न भवभूते प्रवृत्ति । उत्तररामचरितस्य चतुर्थेऽङ्क दर्शितमसा- फल्य तेन । वात्सल्यस्याभिव्यत्तिरपि साध्वी। लव दृष्ट्वा रामपुमत्वेन सदिहानस्य सुमन्त्रस्य सीतापरित्याग स्मृत्वा वचन कारुण्ये पर्यवस्यति- मनोरथस्य यद् बीज त वेनादितो हृतम् । लताया पूर्वतूनाया प्रसवस्योदभव कुत ॥ (उ च ५।२०) क्वचिव वि शब्दचित्राण्यपि साधु प्रस्तौति । मयूर नतंयन्रया सीताया यथा- भ्रमिषु कृतपुटान्तमंण्डलावृत्तिचक्षु प्रचलितचटुलभू ताण्डवमण्डय त्या । फर-किसलय-तालमुंग्यया नय॑मानं सुतमिव मनसा त्या वत्सलेन स्मरामि ॥ (उ च ३३१९) दाम्पत्यप्रेम्ण स्वरूप भवभूनिरेव वर्णयितु शक्त'- प्रदत सुखदुःखयोरनुगत सर्वास्वबस्थासु यत् विधामो हृदयस्य यत्र, जरसा यस्मिन्नहार्यो रस । फालेनावरणात्ययात्परिणते यत्प्रेमसारे स्थितम् भद्र तस्य मुमानुपस्य कयमप्येक हि तत्माय्यते ॥ (उच १) भवभूति कालिदासवत्मकृतिप्रिय पर न केवल रम्येषु भीषणेष्वपि तस्या रूपेषु दृष्टिरामज्जतऽस्य , साऽपि विशेषेण भावान् प्रवोधयति । यया- स्निग्धश्यामा क्वचिदपरतो भीषणाभोगहमा स्याने स्याने मुखरफुभो झाकृतनिर्भराणाम् । एते तीर्यापमगिरिसरिद्गतकान्तारमिया सलल्लन्ते परिचित भुवो दण्डकारण्यभागा ॥ (उच २०१४) भोपण दृश्य च यथा-- निष्फूस्तिमिमा चितवचिापि प्रोचण्डसत्यस्यना स्वेच्यामुनगभीररभुमगावासप्रदीप्तानयः । सौमान प्रबरोदरेषु दिलसरस्याम्भसो पास्थय वृद्रि प्रतिसूर्यकरजगरस्पेदाव पोरते (उच २०१६) " ·न केवलं भौतिकवृत्तिर्मानस्यपि स्पष्टं विश्लिष्यतेऽनुभावमुखैन संविन्मुखेन वा, उभयोरपि हृदयविलेखनी तीव्रता । यथा मालत्याम्- पारं वारं तिरयति शोरुद्गमं वाप्पपूरः सत्संकल्पयोपहितजडिमा स्तम्मभन्येति गानम् । सद्यः स्विद्यन्नयमविरतोरकम्पलोलांगुलोकः पारिएखाविधियु नितर या रते कि करोमि ॥ (मा. मा. ११३८) मपरतश्च विरहस्य तीव्र मावेगः- हा हा देवि (फुटति हृदयं ध्वंसते देहबन्धः शून्यं मन्ये जगदविरलज्वालमन्तवलामि। सीदन्नन्धे तमसि विधरो मज्जतीयान्तरात्मा विवड मोहः स्थगति कयं मन्दभाग्यः करोमि ॥ (उ. १३८) मनोवैज्ञानिक विश्लेपणं चात्र लघुन्यपि पद्य- पूरोत्पीदे तटाफल्य परीयाह. प्रतिक्रिया। सोमसोमै घ हृदयं प्रलापंरेय पायते ॥ (उ. प. ३।२६) भयं तावन्निप्वपः । भवभूतिमानवह्दयस्य निपुणो व्याख्याता, प्रेम्णः पारुण्यस्य च सफलो वर्णयिता। परं वैदिकः प्रभावो गोही प्रति मोहच तस्य पृतीः पाठिन्यं नयतः । तस्य प्रेमा विशुद्धस्तीद्रानुभूतिमयश्चेति यासनामयी प्रीति यर्णयन्तं पालिदारामसावतिरोते। मानमीनां वृत्तीनां सादृशं भव्यं स्वरूपं न तत्र यर्तते । ममवन्यत्र पीपमहोदयस्प टिप्पण्यः- 'Bhavabhuti on his part, recognized with a truer insight sharpened perhaps by the obvious inferiority of his fortunes and failure to enjoy substantial royal favour, the difficulties and sorrows of life. His theme is not joys of a plealsure-loving great king.........but the bitter wocs of Rama and Sita, who have for us the reality of manhood.' (Sanskrit Dromo 197) भाभूतिः स्परटुपानुभयाना पाया पडतरामन्त प्टिमवाप । म गए पानियामवय गुगं माप राग्याश्रयात् । प्रास्ताय नायको विलामी नपोग, परा एवंग पाएं रगं मुग्यतमं मन्यो सर्यानुभूतिमूना- एकोण. ए निमितभेदाइ भिान' पृपा परिवायतो विपत पारादुरपुरतरंगमपारानाभो पपा मिलमेर तु तरसम् ॥

·वाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम् पन्यास्ते महाकत्रयोऽन्तंदृष्ट्या येऽनीन्द्रियमपि योगिनामपि दुराप वस्तु निमालयन्ति । प्रभातकस्पाया सार्वर्यास्तारा इव विचेया अगुलीपु विरला एव ते सहजाप्रतिहतप्रतिभा । तेषु धारण स्वकाव्यपाटवेन, वर्णनशक्त्या, कल्पना. वैचित्र्येण, सकलजगद्व्यापारसाक्षात्कारक्षमशेमुषीप्रभावेणासाधारण गौरव भजते । कवयोऽन्ये हि पद्यवन्धमात्रसीमितकौशला, कतिपय च गद्येऽपि चालयन्तो लेखनी कृत्रिमतासमावेशनिहितदृष्टय सुबन्धुसद्दशा इलेपयमकादिक्लिष्टाल कृति- चित्रगद्यबन्धे माभिनिवेशा विस्मरति स्वक्तव्यम् । एयेऽपि यदा कवयोऽपि वस्तु. वर्णनाग्रहग्रहिला सन्तश्च्यवन्ते समुद्दिष्टात्पथ का कथा कान्तारसदृशे मुक्तसीमनि गद्यप्रसगे यत्र वर्ण्य विस्मरन् फवयन दूरमेव व्रजेच्च्युतलक्ष्य इव शर । अत एव घोषित सूधमधीभिरालोचक 'गद्य कवीनां निकप परन्ति' तस्मिन्ननष्टसन्यानश्च्योतयन् रसधारा रसिकहृदयेपु, मदयन् फाव्यामृत सम्पटान्, प्रत्यक्षयन् विश्वमपि विश्व विश्वरूपधारी नारायण इव, मञ्जूपामिव नव- नवालकारचरितान्तराम, विलामिनीमिव पटुश्लेषाम् कादम्बिनीमिव प्रवृष्ट-रस-पूरा- मानवणीमिव रसालशोभनाम, शारदी सुपमामिव पुण्डरीवानुपक्तमहाश्वेताम्, हरभालशोभामिव हृद्यचन्द्रापीडाम्, बहुलपक्षनिशामिव वृद्धतारापीडाम् वर्धनकुल- राजलक्ष्मीमिव प्रढोच्छ्वासमयहर्षचरितान् मयामिव विविधप्रसगसगिनीम्, प्रणयिनीमिय' रतिप्रगत्मभावाम् पटीयसोम, गरीयसी पद्यछुरितामसाधारणी कृति कुर्वन बाण इव मर्मभेदनपटुवाण पञ्चाननायते । हर्षचरिते कादम्बयों चानेन बिस्तरशो वरिणत एव स्ववृत्तान्त इति नायासाय विदुषां तस्य जीवनकया । वात्स्यायनगोत्रजोऽय चित्रभानो पुत्रो मौखरिपूजिताद्- भत्सोविद्यामनवद्या सिन्धोरिव पीयूपमाजहारेति स्फुटमेव । बाल्य एवाधिगतसमल- ·( १३८ ) - जय पैतृकेन धनेन सम सह विविधाचारविचारवंयस्य प्रान्तेष्वनेकेषु भ्रमल्लोक- साक्षात्कारेण जगदप्यनुभवाक्षिलक्ष्यीचकार । उपारूढयौवनश्च स्थाण्वीश्वराधीशस्य हर्षवर्धनस्य पारिषयता भेज इति तस्य हर्षचरितात्स्फुटम् । अतस्तस्य कालनिर्धारणमपि सुशकमेव ख्रीष्टस्य सप्तम्या शताब्द्या पूर्वार्धमिति कीथमहोदयस्य मतम् । प्रय बाण सर्वशास्त्रविशारदो विद्वदभिजनो लोकस्य राजकुलस्य च सकल- न्यवहाराभिज्ञ प्राकृतव्यापाराणा सूक्ष्मेक्षिक्या निरीक्षक, मानसशास्त्रस्य विशेषज्ञ सिद्धवाक् । कादम्बरी, हर्षचरितम् इति द्वे गद्यकाव्ये तस्य यश स्तम्भभूते । मुकुट- ताडितकभारण , पार्वतीपरिणयश्चण्डीशतक चेति त्रीणि पुस्तकान्यपि तत्कृतान्युच्यन्ते। पर वामनभट्टबाणोऽपि तत्क्र्ता सभवति । वैचित्त हर्पकृता रत्नावलीमपि वस्तुतस्तद्र- चितामेव मन्यन्ते । पर वाणस्यासाधारणी प्रतिभा न तत्र स्फुरतीति नादरणीय तन्मतम् । धाययनाम्नाऽपि तीप्रगत्या धावन् बाग एचौपम्यार्थेनोच्यत इत्यपि प्रवाद । बाल्येऽपि विशेपेण प्रतिभावानयमध्येतु कस्यचित्सम्बन्धिनो गृहे वसन् प्रसगादागतेन मातुलेन तद्वदुष्यचमस्कृतेन 'किमश्नासि' इति पृष्टोऽय पद्यामिदमनुप्रास. पूर्णमुत्तरयश्चमच्चकार तम्- 'मशेषशेमुषीमोष माघमश्नामि मातुल ।' इति प्रस्य हपंचरितमंतिहासिककाव्यतया स्वीक्रियते । प्राख्यायिकात्वेन परिगणित तदप्टोच्छ्वासपरिमित वर्धनवराभूपरणस्य राज्ञो हर्षवर्धनस्य वृत्त वर्णयति । माद्यौ तृतीयस्य चोच्छ्वासस्याधं क्वेरात्मवृत्त प्रस्तुवन्ति । तत. पुष्पभूते कुले प्रभाकरवर्ध- नस्योदय , राज्यश्रिया विवाह , राज्ञो मृत्यु, ज्यष्ठपुत्रस्य हूगविजयाय गतस्य राज्यवर्धनस्य प्रत्यागमनम्, मालव पतेराममण राज्यश्रियो निग्रह च श्रुत्वा तस्य पायुविनाशाय प्रस्थानम्, सुन्तलस्य गौडाधिपन छलेन राज्यवर्धनस्य वधोदन्ताहरगम, पंस्य प्रतीयारप्रतिज्ञा, गोडेशोन्मूलनानन्तर राज्यथियोऽन्वेषणम्, एतावदेव वृत्तमत्र यरिणतम् । इतिहासेन समद्धमपि घटनाचक्रयणनहष्ट्या नैतत्तथा महत्त्वपूर्णम् । तालालिरसामाजिकाचाराणा देशावस्थायाश्च साधुनिदर्शवमिति तु न कस्यापि विवादास्पदम् । पुलवेशिकृतपराभवेणंव दिग्विजयोत्साही हतो हास्येत्यपि समाव्यते- पूर्ते पारणम् । पादम्बरीत पूर्वमस्य रचनति तु काय्यशेल्या स्फुटम् । मादम्बरी तु पपा। मत्रोग्गयिनी-पनेस्तारापीउस्य चन्द्रापीडाख्यसुतोत्पत्ति, विवाग्रहणान तर प यौवराज्येऽभिपेय , दिग्विजयाय प्रस्यानम्, तत्प्रमगेनाच्योदरारो- ६न महाश्येतया च परिचय, गन्धर्वलोक हेमयूट गन्वा यादम्बरीसाधारपार, राजधानी प्रति प्रत्यायनम्, मन्त्रि-पुत्र धरागायो संन्यमारमारोप्य राजधानीमाप्ति, ·( १३६) पत्रलेखामुखेन च नायिकाया वृत्तोपलब्धिरित्येतावती कथा पूर्वार्धे वरिणता । उत्तराध च तत्सूनुना पुलिन्देन भूपणभट्टेन वा कृतम् । कथाविच्छेदहेतुश्च बारणस्य मृत्युरेवेति 'यातेदिव पितरि' इति कथनेन सिद्धयति । पश्चाद् वैशम्पायने संन्येन सह नायाति चन्द्रापोडस्य तदानयनाय गमनम्, महाश्वेतासकाशात्तन्मृत्यूदन्त, ततश्च चन्द्रापोड. स्यापि हृदयभेदैन मृत्यु , पादम्बर्या आकाशवाणी श्रुत्वा तच्छरीररक्षण पुन पति- प्राप्तिश्चेति तत्र वणितम् । इय कथा च पूर्व शूदक प्रति शुकेन पश्चाच्च जाबालिमुनिना स्वशिष्येभ्य धाव्यत इति त्रिधा कथाया प्रारम्भ । मूलकथा च न कविना स्वय कल्पिताऽपि तु पूर्व बृहत्कथाऽऽश्रिते कथासरित्सागरे बृहत्कथामजाँ च वणितेति तदुरव । पर बाणेन स्वप्रतिभाशय नोवरया कल्पनाशक्त्या च नवीकृता तत्प्रतिभातव प्रतिभाति । कथानके विविधप्रसगासगेन भूयसी जटिलता कौतूहलस्य च साधीयसी रक्षा तया सपद्यते । लोकोतरतत्त्वाना (Super Natural elements) बाहुल्य तत्र विस्मयस्य सृष्टि माधयति । दीवंतरवणनयंद्यपि यत्र तत्र कथा विच्छिद्यते पर न सर्वपा कौतूहलोच्छेदाय प्रभवति । प्रसाधारणो रसपरिपाक , वस्तुवर्णनवं शिष्टयम्, प्रकृते सूक्ष्म प्रसगानुकूल च वर्णनम्, अविच्छिन्ना भाव खला च पाठकान तथा रमयति यथा ते विस्मरन्ति मकलमपि कार्यम् । अत एव 'कादम्बरीरसज्ञानामाहारोऽपि न रोचते', इत्याभागकम् । वैदेशिका कीय-वेवर-प्रभृतयोऽप्रभवन्तो बाणस्य ग्रन्थमवबोद्ध नि दन्ति तम् । वेवरस्तु नस्य कृतिषु धन शब्दकान्तार वर्णयति । उपपन्न चतत्तपा कृते ययाहि न तमत्यभाषासु प्राय सामासिको वृत्तिः । बागस्य तु काव्यवन्धे गद्यस्यादर्श एय भिन्नोऽभूदिति हर्षचरितश्लोकानायते । नयाहि- नवोऽयों जातिरग्राम्या, श्लेषोऽश्लिष्ट स्फुटो रस । विक्टाक्षरबन्याय कृत्स्नमेषत्र दुष्करम् ॥ न च तस्य गप सर्वत्रव दीर्घसमामक्लिष्टम् । प्रसगानुकूला हि युत्ति । हपंचरिते सलु वीररमप्राये लम्यत तबाहुल्यम् । पर झारप्रसगषु मवादेषु च सति सघीयासि स्पुटतराणि च वाक्यानि । ममागस्योजोबहलमेव निदर्शनच- "कुनिशिसरबरासरप्रचयप्रचण्ड्यापाटितमतमातमोत्तमागच्छटारितचारुकेसर- भारमास्वरमुखे पेसरिणि।'

·( १४०) अन सिंह-वर्णनेऽतीवानुकूल्य भजत्येतादृशो बन्ध । नवनवकल्पनासप्टि शब्दरत्नभास्वरा कवियशोहेतु स मन्यते । यया- प्रन्यवर्णारावृत्या मन्पचिह्ननिगूहन। भनाख्यात सतां मध्ये कविश्चौरो विभाध्यते ।। सुखप्रयोपललिता सुवर्णघटनोज्ज्वल । शम्वैराख्यायिका भाति बस्येव प्रतिपादकै । परमधिगतवाग्रहस्याना सकलकाव्यतत्त्वपारदृश्वनामेव सा रचना सुख- प्रबोधा सभवति न तु कतिपयपुस्तकाधीतिना भाषाशास्त्रसहकारमात्रेण संस्कृत- मधिचिकीर्पूणामस्पृष्टशास्त्राणाम् । बाणस्य कृतिषु रसस्याजसप्रवाहो, भूयसी कल्पना शक्तिरसाधारण वर्णनान- पुण्यमिति न लेखनस्यावश्यकता । महाश्वेताया प्रथमप्रणये कादम्बरीसाक्षात्कारा- वसरे च भावानुभावाना यादृश्युदात्ता सृष्टिस्तर विद्यते न साऽन्यत्र सुलभा । कादम्बयाँ हपंचरिते च तदीया प्रकृती रोदिति हसति च पात्र सह । पात्राणि तस्य सजीवानि, व्यक्तित्व तेपा विशिष्टम्, सवादा सरसा स्वाभाविकाश्च । मानसवृत्तीना सूक्ष्म विश्लेषणम् । हपंचरितेशरवक्त्राणामपूर्वा व्यजकता तीवा सविद जनयति । वाण पाञ्चाली रीति साधिकार प्रयुक्त । तस्य गद्यबन्ध उत्कलिका- प्रायश्चूर्णक्यहुलश्च । अलकागणा च परम्परा परस्परानुबन्धिनी । श्लेपे तस्य विशेषण रुचि । हर्षचरितस्यारम्भरलोषा अपि श्लिप्टा पर विविध-पवि काव्यनेपुण्यः ख्यापका इति भृशमुपकारका । तस्य प्रेष्ठा प्रलकारास्तु-श्लेष, परिसख्या, विरोधाभास , उत्प्रेक्षा उपमा, समासोक्ति , रूपक चैति । तेपा परम्परा प्रावृषि धारासार इव निरन्तरमितरेतरानुवन्विनी। न चास्पाने तेपा प्रयोग । तर रसनोप- माया सुदरमेक निदर्शनम्- 'क्रमेण च वृत मे यपि वसन्त इव मधुमासेन, मधुमाग इव नवपल्लवेन, नवपल्लव इव कुगुमेन, पुसुम इव मधुवरेण, मधुर इव मदेन नवयौवनेन पदम् ।' पद्यविपये, 'यादृग्गवियो बाए पधचन्चे न ताहश' इति प्रसिद्धाषि म सर्वथा परिहीयते । हपंचरितस्यारम्भगता वादावरीमुसस्थारच लोया सरा सलिताश्च। निष पवारणस्य दूरगामिनी क्ल्पाशक्तिर्यानोद्रियानपि विषयानापलपति सप्रत्यक्षायितान् । साधारणमपि वस्तु तत्र भव्यापितम् । मिनाम परिहोयेन तस्य ·सिद्धवाचो हष्टेः । भूमण्डतार्दिकपुरुषवपं यावत्तेन क्याक्षेत्रोकृतो देशः । मदृष्टमश्रुत- मचिन्तितं च पदार्थजात चिरपरिचितमिव रमणीयतरमिव प्रतीयते । सन्ति यद्यपि कानिचित् स्खलितानि परं न तान्यशक्तिकृतान्यव्यु-पत्तिमूलानि वा, रसस्याविच्छिन्ने प्रवाहे विस्मृति प्रजन्ति । न केवल कलना, बुद्धिमप्युजयन्ति कानिचित् स्थलानि पपा शुकनासोपदेशः । न लभ्येत लक्ष्म्या राजमदस्य च तादृशं विवेचनं यथा कादम्बर्याम् । हर्षचरिते दाहज्वरग्रस्तस्य प्रभाकरवर्धनस्य मृत्युबर्णनमतीव मार्मिकम् । सरसा परुषप्राया चोभयविधाऽपि शैली तत्र तस्य कृतिषु दृश्यते । पक्वणस्य, शूद्रकस्नानस्य, चाण्डालकन्याया रूपस्य, जरद्दविहधार्मिकस्यापि निरूपणं बीभत्सविस्मयहासजनकं वलक्षण्यमेव भजते । तस्यैतादृशी सूक्ष्मा दृष्टि- मेवाभिलमोदितं केनापि --'वाणोच्छिष्ट जगत्सर्वम्' इति ।

·? (१४३) चित्रं देवानामुरगादनीकं चक्षुमित्रस्य घरुणस्याग्ने । मा प्रा द्यावा पथियो अन्तरिक्ष सूर्य प्रात्मा जगतस्तस्थुषश्च ।। एतावानुल्लासो वैदिकस्य कवे.। कय न नृत्यतु प्राकृतः पादिकवेवाल्मीकेरिणी च न पाम्यति प्रकृतिमुपश्लोकयन्ती । मनेकधा तत्र तस्या निसर्गरमणीया शोभोपवरिणता कविना । सा च क्वचिदुल्लासमयी क्वचन च प्रसगागतक्षोभसहचरी दूयमानेवेति सत्य सहगामिनी जीवनस्य । यथा प्रावृड्वर्णने- रविसकान्तसौभाग्यस्तुपारावृतमण्डल । नि श्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।। स्निग्धरभ्रायतच्छेदबंन्धुप्राणमिवाम्वरम् । कशाभिरिव हैमोभिरविद्य भिरिव ताडितम् ॥ मेघकृष्णाजिनपराधारा यज्ञोपवीतिन । अन्त स्तनितनि?षा सवेदनमिवाम्बरम् ॥ क्वचित्प्रकाश चिदप्रकाश नभ. प्रकीर्णाम्बुधर विभाति । क्वचित्क्वचित् पर्वनसनिरुद्ध रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ।। मत्ता गजेन्द्रा मुहिता गवेन्द्रा वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्रा । रम्पा नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्रा. प्रक्रीडिता वारिधर सुरेन्द्रा. । वियोगद्यमाना वृशाङ्गी सीता पश्यतो हनूमतश्चन्द्रस्य स्वरूपमपि तादृशमेव क्षामक्षामम्- ततोऽणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपु शशी। दर्भ कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥ (रा. सु १ । २०) गगनाजिरे विहरतस्तारापतेरतिशयरामणीयका शोभाऽतितमा रात्री हारिणी- या भाति लक्ष्मी वि मन्दरस्या, तथा प्रदोषेषु च सागरस्था। सयेव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चार निशाकरस्या॥ हसो यथा राजति पुष्करस्य. सिहो यथा सुन्दरफन्दरस्य । धोरी यया पितकुञ्जरस्य चन्द्रो विवभ्राज तपावरस्य ॥ स्थित कुसमानिध तोरणशृङ्गो महाचल श्वेत इवोच्चशृङ्गः। इस्तीव जाम्यूनववर-गृङ्गो विभाति चातः परिपूर्णविम्यः ।

·7 (१४) वात्मीयरुतर महासस्य महाभारत पदोजसासहशम् । तत्रापि प्राकृतामा पदार्थाना सुन्दराणि चित्राणि सुलभानि । प्रस्तुते सागरवणंननिदर्शनम् -- तिमिगिलमपाकीरणं मकररावृत समा सत्त्वश्च बहुसाहस्र नानाध्य. समावृतम् । उपमित्यमनाथप्य फूर्म ग्राहसमाकुलम् ॥ शुभ दिव्यममानाममृतस्याफर परन् । अपमेपमचिय च सुपुष्यजनमद्भुतम् । घोर जलचरारावरोद भैरवनि स्वनम् । गम्भीरावतंकलित सर्वभूतभयंकरम् वेलादोलानिलचल क्षोभोदेगसमुत्थितम् । शोषीहस्तं प्रचलितनत्यन्तमिव सवंश । गभीर तिमिमफरोप्रसन्न त गजन्त जलचररावरौद्रनाद । विस्तीपं दक्षानुरम्बरप्रकाश सेऽगाय निधिमुस्माभसामन तम् । एतयो पश्चाद कालिदास एव प्रकृतिवर्णने सर्वाततिशते । यदपि मासोऽस्माद प्राचीन स्वनाटकेपु साधु वएंयति ताम् क्पाले मार्जारी पय इति फरांल्लेढि मशिन- स्तवच्छिद्रप्रीताबिसमिति फरी सकलयति। रतान्ते तत्पस्यान्हरति वनिता ऽपशुकमिति प्रभामत:चन्दो जगदिदमहो विप्लवपति ।। मत्र पद्य शशिरमीना सरला स्वाभाविको ३ वर्णना। कालिदासस्य प्रकृति प्रति विशेष एव मोहोमिलस्यते । तस्य पानाणि प्राय स्वकार्यनिरतानि अपि तस्या कामनीयक प्रति कृतानहाणि । विश्वाय समासन व्यासेन च यथावसर ता वर्णयति । शाकुन्तलस्य प्रस्तावनापामैकेनव पद्यन स सोमस्य स्वरूप प्रत्यक्षीकरोति- सुभगतलिलावगाहा पाटलससगंसुरमिवनवासा । प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसा परिणामरमणीया ॥ (शा ११३) प्रयमेव असहारे पितरशो निरूपित । हिमाचलस्य कुमारराभवे, वसन्तागमस्यापि तत्रव माकुन्तले च, ग्रोप्मस्य व पुदशे चारचित्रणम् । विक्रमो. यंबोये यनपोरतिरमणीया । मेघदूत तु प्रकृतिश्चेतनतामापादितेति विनष्पम् । धाकृन्तले कुन्तलया सह तादात्म्प भजन्तो प्रकृति दस्पा विरहे रोदितीव ।

·-- ( १४५ ) उग्गिण-दम्भ-कवला मिमा परिच्चत्त-पच्चरणा मोरी। मोसरिम-पाहुपत्ता मुप्रन्ति प्रस्सू विन लदानो । (४११२) तव चतुर्थेऽ प्रभातवर्णनं रमणीयतमम्- कन्यनामुपरि पटलं रञ्जयस्पग्रसन्ध्या घाभं मुञ्चत्युटज-पटलं बीत-निद्रो मयूरः । चेविप्रान्तारखुर-विलिखितादुयितश्चेष सद्यः पश्चादुच्चभवति हरिणः स्वाङ्गमायच्छमानः । (४४) पश्चाद्वतिनां कवीनां प्रकृतिचित्रणानि प्रायशोऽनंकृतानि । न तेऽलंकार. फ्रीडां जातु विस्मरन्ति । प्रस्तुवन्ति नियति तां तयव शल्या । भारविः किरातार्जुनीये- मंशुपाणिभिरतीव पिपासुः पपज मधु भृशं रसयित्वा । पलीवतामिव गतः क्षितिमेप्यल्लोहितं पुषवाह पतङ्गः ॥ पत्र पद्यऽस्तं गच्छतः सूर्यस्प सुपमा साधु वणंयति । माघश्च शिशुपालवधे बहुभिदछन्दोभिः प्रकृति वर्णयति :- धूमाकारं यति पुरः सौवर्ण वनाग्नेः सहशि पुरः पश्यामी । श्यामीभूताः कुसुमसमूहेलीना लीनामालीमिह तरवो विधारणाः ॥ मन भ्रमराकलितायास्तरमालिकायाश्चार्वी शोमा प्रस्तुता। कुमुदयनमपधि श्रीमदम्मभोजखण्ड स्पति मुवमुलफः प्रीतिमश्चिक्रवाकः। उदयमहिमरश्मिर्याति घास्तं हिमांशु- हंत विधि-लसिताना ही विचित्रो विपाकः ।। प्रभातवर्णनस्येदं सुन्दरतमं निदर्शनम् । वसन्तस्य च- मपुरया मधुरोपितमाघवीमधुसमृद्धिसमेधितमेघया। भघुफराङ्गनया मुहमवध्वनिभुता निभृताक्षरमुज्जगे ॥ पर धोमन रूपम् । प्राकृतवणंने भवभूतिरतितमा सम्मानाहः । न स देवलं सुबुमार भोपएमपि रूपं साधु वर्णपति । तत्र मानवी संविन्निहिता वर्तते या पालिदास बाणं च परित्या ग्यान्यत्र दुर्लभा। निाए-सामाः स्वधिदपरतो भीपणामोगदक्षाः स्पाने स्पाने मुतरफभो महतनिसाम् ।

·॥ " : . पोयते ।। है (१४) एते तोधिमगिरिसरिगसमान्तार मिश्रा. संदृश्यन्ते परिचितभुयो दण्डकारण्यभागाः इदं पद्य रभसादस्मान् दण्डकारण्यं प्रत्यामन्त्रयति । निष्फूजस्तिमिताः पवचित्वचिदपि प्रोचण्डसत्यस्वनाः स्वेच्छासुप्तगभीरभोगभुजगश्यासप्रदीप्ताग्नयः । : सीमानः प्रदरोदरेषु विलसत्स्वाम्भसो यास्वयं, तद्भिः प्रतिसूर्यकरजगरस्वेदद्रयः मत्र भीपणदृश्यं साधु · प्रस्थापितम् । एवं च--- .. :: . 'अर्थतानि मदकलमयूरकण्ठकोमलच्छविभिरवकीर्णानि पर्यन्त रविलनिविष्ट- नीलबहलच्छायतरणतरंषण्डमण्डितान्यसभ्रान्तविविधमृगयूथानि पश्यतु. महानुभावः प्रशारतगम्भीरारिए मध्यमारण्यकानि।' पत्र सुकुमाररमणीयं रूपं प्रस्तुतम् । उदितमेव पूर्व यत्कालिदासानन्तरं व्यापिनी प्रकृतिनिरीक्षणशैक्तिर्वाण भट्टस्यय । अलकारप्रायाऽपि तस्य शैली स्पृशतीव तस्या मात्मानम्, प्रत्यक्षीकरोति बरस्वरूपम्। वैविध्येन संस्कृतकविभिर्वर्ण्यते प्रकृतिः । प्रातिस्पिकराया, उद्दीपनतया उपमानतया च । क्वचितप्रसगानुपातिप्रभावोद्भावनाय । कादम्बयां च चतुविधा भपि प्रकारा लक्ष्यन्ते यथावसरम् । नोऽप्यत्र सर्वेऽप्युदाहतुं शक्यन्त इति एकमेव प्रस्तूयते । यथा- 'क्षपमुपगताया सन्ध्यायां तद्विनाशदुखिता कृष्णाजिनमिव विभावरी तिमिरोद्गममभिनदमवहत् । अपहाय मुनिहृदयानि सर्वमन्यदन्धकारतां तिमिरमनयद । अमेण च रविरस्तं गत इत्युदन्तमुपलभ्य जातवैराग्यो धौतदुकूलवल्कलधवलाम्बर, सतारान्तःपुरपर्यन्तस्थिततनुस्तिमिरतमालवृक्षलेख सप्तपिमण्डलाध्युपितमधतीसंचरण- पूतमुपहितापाठमालक्ष्यमाणमूलमैकान्तस्थितचास्तारकाम्गममरलोकाश्रममिव तलममृतदीधितिरध्यतिष्ठत् ।' ... ..." गगन- (का. नाबालिवर्णने) प्रत्रावतरणे कविरसंकृतमागण.. बन्द्रोदय, प्ररतीति ।..एवमेव ,हपंचरिते प्रभाकरमधनमृत्यूप्रसंगे कृतं. प्रत्यूपरानमवसरानुरूपं विपादमयं गाम्भीर्य ,म्यनक्ति ।

·। १४७ ) चचाल पमा- "ततः शुचेव मुक्तकण्ठमारटरसु फरवावुकुलपु, गृहगिरितक्षशिखरेभ्यः पातयत्स्वात्मानं मन्दिरमयूरेषु, परित्यत्त निजनिवासेषु च यनाय प्रस्थितेषु पत्ररथेपु. सद्यस्तनूमूते ताम्यति तमसि, मन्दीभूतात्मस्नेहेप्वमावमभिलपत्सु प्रदीपेषु, स्कुरदरुण- किरवलकलप्रावृतवपि प्रवज्यामिव प्रतिपन्ने नभसि, प्रभात समयेन समुत्तीर्य मागासु पाथिवास्थिशफलास्विव क्लविककन्परानुसरासु तारकासु. भूमृद्धातुगर्भकुम्भ- धारिषु विवियसरःसरितीर्घामिमुरोपु प्रस्थितेषु वनकरिकुलेपु, शावशुचिसिक्य. पटलपाण्डुरे पिण्ड इवापर-पयोनिधिपुलिनपरिसरे पात्यमाने शशिनि पोपस्नानाय देवो हपः।" (ह. ५उ.) एवंविधानि प्रसंगोचितानि वर्णनानि न सर्वत्रोपलम्यन्ते । परस्ताद्वतिभि: कविभीरूढिपालनायव प्रायो मधीयत प्रकृति-चित्रणम् । तर न लभ्यते हृदय- सशिनी सवित् 1 पया हरविजयक्तूं राजानकरत्नाकरस्य सागरवणेनं रसुवश- गतस्य जलधिस्वरूपस्य कलामपि न स्पृशति । यथाहि-. लीलाविलोलक्लकण्ऽविहंगकेनिकोलाहलाफु नफुलायकुलामला। करकोलाग्दकदलीलवलोलवगलीलाललामचलमञ्जुलकूलकच्छे ।। इदं भापासमालंकारमेव साधयति पद्य न तु वर्ण्यस्य स्वरूपं चार प्रत्यक्षी- करोति । अस्मात्त माघकृतमेव वर्णनं समुद्रस्य सुन्दरतरम् । यथा- प्रादिलप्टभूमि रसितारमुच्चलॉलद्भुजाकारबृहत्तरंगम् । फेनायमान पतिमागानामसायपस्मारिणमाशश। (शि. य. ३) श्रीहर्पस्य वर्णनमपि प्रकृतिस्वरूपापेक्षयाश्लकारकौतुक्मेद पूरयति । यया प्रभात-वर्णने- तिमिर-विरहात्याप्स्यन्ते दिशः कृश-तारका, कमलहसितः श्वेनोवोन्नीयते सरमी न का। शारणमिलितध्वान्तध्वसि प्रभाऽदरधारणाद, गगनशिखरं नोलत्येक निर्जरयशोभरः (ने. १६३१) । एतादृशान्येव वर्णनानि दृश्यन्ते प्रायः पश्चात्तनाना क्वीनाम् । लम्येत नाम क्वचित् काचित् सरसा फ्ल्पना सर्वथा तस्या अविरहात् । पर प्रवृत्तिरेव न तादृशी शिष्टा ! प्राकृतव्यापाराणा न तथा मूक्ष्मेक्षिक्या निरीक्षण विहित यया कालि- दासादिभिः। अद्यतना काव्यकृतस्तु नवभावनोपेताः प्रयतन्तेऽभावमिममपाकतुंम् । मस्ति तेषां वर्णने यायायम् । प्रशस्या तावदेषा प्रवृत्ति.।

·-
साहित्ये कामभावना
'प्रायो दृश्यते सर्वासामपि भापाणा साहित्येषु काममावनायाः प्राधान्मार ।
गये, पचे, नाटकेषु, गल्पेषु च तस्या. स्वरूपं प्रत्यक्षतोऽप्रत्यक्षतो वा लम्यत एवं
भीमनस्य विश्लेपणे न सा कथमपि परिहातु शक्या। पाब्रह्मस्तम्यपर्यन्तं सर्वत्रा-
ऽपि तनेऽधेतने च यथारथंचिदीक्ष्यत एवास्याः मस्वम् । कं नपा खिलीकरोति सति
सामर्थ निरिन्द्रियाणा हतौजसां व्यापारान्तरप्रसक्तिविस्मृतात्मनां पा
कामं
भवेदितो पिरतिर्न तु सर्वस्य।
फशः, कारणः, खम्मा, श्रवणरहितः, पुच्छ-विकला,
सुधाक्षामो रक्षः पिठरफकपालाक्तिगलः ।
वर्ष पुतिक्लिग्नः कृमिपरिवृतराततनुः
शुनीमावेति वा तमपि मदयत्येष मवमः ।। (मो. पि. प.)
काम एव वासना-संशया व्यवह्रियते या विना न मानवो रसं रसिक्षमः।
सवासनानो सम्पानां रसस्यास्वादनं भवेत् ।
निरानास्तु रंगान्त. काष्ठकुड्याश्मसन्निभाः ।।
(सा. ६.३)
पासना नात्र लोकप्रचलितार्थे प्रयुज्यतेऽपि तु सूक्ष्मरूपेण हृदयसंनिहिताया
इच्छाया मामृते नहि प्रभवति जनः किमपि कतुंम्। सैवोद्विक्ता विरसमपि जीवितं
सरसयति । क्य न खलु सा? गतासौ लोष्ठपिण्डे !
कामस्तव समवतंताधि, मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् ।
सतो पन्धुमसति निरविन्दन्, हदि प्रतीच्या कवयो मनीषा ॥ ,
(ऋ. १०१२६४)
कामोऽन 'बहु स्या यह प्रजायेय' इत्याफारामविस्तारकामनव, गया प्रेरितो
न स्वस्मिन्नेम निलीयमानो जनोऽनुरागद्वारेण परैः सह सम्बध्नाति तांश्च स्वामिन्नाद
:१४८ :

·(१४) करोति । पत एव पति पली प 'देहो भिन्नस्तत्रारमारवभिन्न' इति करवा मियो- ऽङ्गिता भजत । महत्यपि कुटुम्बे सम्बन्धविस्तारेण सा सर्वानपि सदस्याम् व्याप्नु वत्पमिलता तानंक्यसूत्रेण अप्नाति । परमस्यय संपल्पारमकस्यक रूप स्त्री पुरुपयो समागमविषय विशेषत पामाम्देन प्राधान्येन व्यादिश्यते । सा च यौनभावना (sex) पाऽनुरागरहिता सती फुरसामेय धारयति । तामेव प्रणयसरसा नानयन्ती समाजे कटुक्ता विसलता र 'धर्मायिस्तो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ।' इति स्वीकृतवान् गीताया तत्रभवान् कृष्ण । जीवनस्य पुरुषार्थचतुष्टये कामस्य तृतीय स्थानम् । तेषा च परस्परानुबन्धि- सोत्तरोत्तर प्राधान्य च । यया जीवनस्य प्रथम लक्ष्य पमं तन्मूतश्चापं । धर्म- सहकारेणोपाजितोऽर्योऽनिन्दितो भवति । एव च धर्मोऽयंस्प साधनता गतस्तरपेक्षया गौणतामेव भजति, तान्या च सस्कृतपुरषकारो जन काममुपभुड,क्त इति तयो काम साधनताऽपतति न च स एव चरम प्रयोजन जीवितस्येति मोक्षप्राप्तिस्तदन्ते प्रधान- लक्ष्यत्वेन परिणता। निवृत्तिमार्गपरा सर्वपंव सा कामप्रवृत्ति निन्दन्ति जीवस्य बन्धकारिणीति परवा निषेधन्ति च । परमविद्यापस्ता लोफे तयाऽऽकृष्यन्त एव । एव सा जीवनस्य स्था- भाविको वृत्तिरिति जोवितप्रतिविम्बायिते साहित्ये निरूपरपोयव । पाश्चात्यो विचारक फायडनामा काव्यस्य मूलकारण कामभावनामिमा स्वीकरोति । तस्य कथनेन वृत्तिरिय जीविते प्राबल्य भजन्त्यपि सामाजिकमिक- राषिकर्या व धनं विफलीकृता कुण्ठिता सती फलास्वभिव्यज्यते । दृश्यते चेय प्रवृत्ति- लोके यत् स्ववाञ्छितमलभमानो नर काव्ये, चित्रे, सगीते वा मनोरप स्फुटीकरोति । पेघदूतस्येद पद्य समर्थयति तत् । वामालिख्य प्रणयकुपितां पातुरागं शिलाया- मारमान ते चरणपतित यावदिच्छामि कर्तुम् । प्रस्तावन्मुहरुपचित प्टिरालुप्यते क रस्तस्मिन्नपि न सहते सगम नौ कृतान्त ।। (मे उ ४४) मस्मिन् यक्षवाक्ये सर्वेषामपि विहतमनोरथाना फलितमौनानां प्रत्यक्ष वा स्दा प्रणयिना करुणफरुणा क्या स्फुटीकृता । मतो दृत्तरस्याश्चित्रण स्वाभा- विकमेव । पर केवल हासनारूपेण तस्या वएन न स्वास्थ्यावह समाजस्य । मग्नताया' ·(१५०) पशुप्रायतया न सा मानवेषु संगच्छते । अत एव प्रणयरूपेण तत्परिपाकेण प. विदा परिणता सा सक्ला मर्यादित, च संपद्यते । काव्ये कामभावनायाश्चित्रणेन मानवजीवनस्य चित्रणं व्यक्तित्वस्य च निरूपणं साधु सम्पद्यते । केवल स्वरूपाख्याने न तथा संवित् संभवतीति कृत्वा तस्या रमरूपेणैव वृत्तिनिरूपिताऽचार्यः । इदमेव कारणं यत् काव्ये भृङ्गारस्य प्राधान्यं सर्वत्र लक्ष्यते । अनेन प्रणयवृत्तश्चारुता परिणतिश्चानन्दमयी जायते । म काव्यं वीतरागाणा श्रोत्रियाणां वा कृते ये समलोप्ठारमकाञ्चना. शुष्कहृदया वा । लोक- स्थिती वर्तमानास्तेऽपि शृंगारतरंगिण्या निमज्जन्त्येवेति तैरपि दुस्त्यजेयं कामवृत्तिः। तया काव्यजगत् सत्यमेव रसमय भवति यत्र मग्नं मानवीय मनो द्रुतं सत् तेनैव रसे- नेकतामिव प्रजति । तामेव चमत्कृति वीक्ष्योक्तमानन्दवर्धनेन- अपारे फाट्यसंसारे कविरेक. प्रजापतिः। ययास्मै रोचते विश्वं तया तत्परिवर्तते ।। शृङ्गारी चेत्कविः काध्ये, जातं रसमयं जगत् । स एव घोतरागश्चेन्नीरस सर्वमेवतत् ।। तस्मादेव कालिदामादयः श्रेष्ठाः कवयः काव्ये शृगारमेव प्रमुखतया म्यरूप- यन् । न तस्याश्रयाः केवल मानवा अपि तु तिर्यञ्चोऽपि तत्तरलिता परिणतास्तैः । यथा कुमारसभवे- मधु द्विरेफ: कुसुमंकपाने पयो प्रियां स्वामनुवर्तमानः । शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ।। (कु॥३६). मन तिर्यग्गतोऽप्यनुरागः परां सरसतामातनोति परिस्थितेः । फूबेरगु ता दिशमुपरस्मो गन्तुं प्रवृत्ते समय विलंघ्य । दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन ध्यलोकनिश्वासमियोत्ससर्ज ।। (कु. सं ३१२५) पत्र स्वयं प्रकृतिरपि प्रणयतरंगिणीमवगाहमाना दृश्यते । पर्याप्तमुण्यस्तवकस्तनाभ्यः स्फुरत्प्रवालौष्ठमनोहराभ्यः । लतावघूम्यस्तरवोऽप्यापुरिनम्रशाखाभुजबन्धनानि ।। (कु सं. ३३३९) देवा पपि वृत्याऽनया विलंध्यन्ते, न केवलं मानवा.--- हरस्तु किंचित्ररिपृतधर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे शिम्बफलाघरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ (क. सं. २०६५) ·भयदा- पशुपतिरपि ताम्यहानि कृच्छादगमयदद्विसुतासमागमोत्क । कमपरमवश न विप्रकुयु विभुमपि त पदमी स्पृशन्ति भाषा ॥ (कुमा ६६५) तदेव कारण यज्जीवनस्य मूलभूततया प्रणयस्य तन्मूलतया च शृङ्गारस्य भोज गारमेव रसराज प्राधान्येनंक सर्वेषा रसान्तराणामाश्रय च स्वीचकार । स हि स्वर्णोपलो यस्य स्परॉन वीरादयोऽपि रसा पोपातिशय वहन्ति । तपाहि- कपोले जानक्या करिफलभदन्त तिमुषि स्मरस्मेरस्फारोड्डमरपुलक यत्र कमलम् मुह पश्यन् शृण्वन् रजनिचरसेना कलकल जटाजूट प्रन्य प्रययति रपूर परिवृद्ध ॥ रामस्य रणोत्साहवर्णनेऽत्रानुरागस्य मपुट शोमातिशय पोपपति । शृ गारस्य कामवृतेर्वा जीवने तादृश महत्त्व समीक्ष्येव वीतरागरपि वाल्मीकि-व्यासादिभियंभ तत्र तस्या प्रतिपादन कृतम् । तत्कृते न ते दृष्या । अन्यभाषाकाव्येष्वपि कामवृत- रस्या प्राधान्य वर्तत एव । माधुनिक युगे साहित्येषु विविधा प्रतिवाद स्पृशन्स्य प्रवृतयो लक्ष्यन्ते । ययावादस्यादर्शवादस्य च विवाद पर वैषम्य तत्रानयति, । जीवितस्य यथार्थ चित्रण पाण्यस्य मन्यानास्तन्मिपण यामवृत्तीस्तथातिरेकेण वर्णयन्ति यया ता जुगुप्सा जनयन्ति । चीनाशुकावगुण्ठनान्तरेण नि सरणपरमुपमानिझर रमणी मुखमिय प्यग्यापित कामवर्णनमेव सविशेष रुचिपोप तोपयति रसिकान । सथा चोक्तम्-- मान्ध्री पयोधर इयातितरां प्रकाशो नो गुर्जरो-स्तन इवानितरा निगूट । प्रों गिरामपिहित पिहितश्च कश्चित्सौभाग्यमेति मरहट्टवधूफुवाभ ।। प्रपरे तु काय्यस्य घरममुद्देश्य रचिपरिप्पारेण जीवनस्यादर्शीकरणमेव मन्वते । मादर्शवादस्य भत्तास्ते काव्यमुपदेशमय कृत्वा गुप्वमेव तत्तुवते । परम काव्य स्मृति मन्थोशी तु कान्तासमित शब्दरेष शिक्षा ददाति गुडमितिकार । सदेव कारण यदस्वपोषस्य बुद्धचरितापेक्षया सौ दरन दमेव पास्तरम् । सत्र हि मुदर्या नन्दस्य च प्रगपातिरायवरांनेन प्रसुरा सरमता पतत एव । पस्तुत स्त्रिया पुरयस्य च प्राय पुरुषप्रकृत्योरेव मियोऽनुराग । सन एष मृष्टेविकास ममवति । अस्य बलेन नर नि न परोति, महत्तर साहम समाचरति । नारी प्रेरणव नरस्य । तयोमिप ऐप ब्रह्मरण एव मायया सयोग । मानन्दमयस्य च ·(१५२) प्रहमांशभूतस्य जीवस्य पुनः स्वकीयानन्दमयस्वरूपप्राप्तिरेव पुरुषार्थः । माया. हपिण्या स्त्रिया सह संगतोऽर्धनारीश्वरतां व्रजन समेवानन्दमधिगच्छति । 'रसो दै सः रसं लब्ध्ववायमानन्दीभवतीति ।' यच्चामावग्रस्तेऽपि जगति, दारिद्र यज्वरग्रस्तजीवोल्लापाय पुरुषायें कर्तव्ये न शृंगारस्यावसर इत्युच्यते, तदपि नातिचारुतमम् । देशकालातीतस्यव काव्यस्य सर्वोत्तमत्व विश्वजनीनभावनमेव । युगविशेषापेक्षया कृतं च काव्यं न सर्वदा महीयते । कामवृत्तिश्च शाश्वती । अत एवोक्त लोलम्बराजेन- येषां न चेतो ललनासु लग्नं मग्नं न साहित्यसुधासमुद्रे । मास्यन्ति ते कि हि मम प्रयासमन्या यया पारवधूक्लिासम् ॥ अतो नेयं कामवृत्तिः सर्वथा निन्दनीया।

·'एको रसः करुण एव निमित्तभेदाद् . जीवनमस्माक विविधमावान्दोलितम् । कदाचित् प्रेमाऽन्यदा घृणा, अधुना हस्तदा च शोक , ववाऽपि रागोऽपरम विरागः । इत्थ विविधानुभूतिचित्रिते जीविते विशेपेण प्रभविष्णुर्भाव शोको यस्य परिपाक वरुणो रस पालवारिकाणाम् । प्रय यथा विषयभेदादेकोऽपि भिद्यते तथैवानुभावमुखेनाभिव्यक्तिप्रकारभेदाच्च बहुविध- तामाकलपति, पालम्बनभेदादाश्रयभेदाच्च वैचिश्यमावहन्नय नवधा द्रावयति हृदयम्, पितापुत्रयोतिभगिन्योर्मातापुत्रयोदम्पत्यो सख्योर्वा परस्परवियोगकृतोऽय विवतंभिदा भाकलयन् प्राणिना मनास्थाकुलयति । इमामेव प्रवणतामाश्रित्य महाकविना भवभूतिना प्रतिपादितम् उत्तररामचरिते- एको रस फषण एवं निमित्तमेदाभिन्म पृथक्पृथगिवाघयते विवर्तान् । पावतमुदखुदतरगमयान् विकारानम्भो पथा सलिलमेव तु तरसमप्रम् ।। (उ.च ३) यया जलमेक भ्रमिवुयुदादिरूपभेदानाकलयति, तथैव करुण एक रसो अभिध भजति । स एष वियोगश गारे, करुणविश्लम्भे च परिणमति । तस्याभि- व्यक्ति तीव्रतमा सुकुमारा च सरभस ललितासु फलामु प्रादुर्भवति तासो च रसिक. मनस्सु साधीयसी स्थेयसी च प्रभविष्णुता। भारतीया काव्यपरम्पराऽनुरुध्यते पेरकाव्यस्य मूलमयमेव करणो रस । सपापोक्त ध्वनिकारण- कायस्पारमा स एवार्थस्तया चादिक्ये पुरा। क्रौञ्चदन्द्रषियोगोत्य शोक लोकत्वमागत ॥ (ध्व. ११५) विविधवाच्यवारकरचनाप्रपञ्चचारण पाव्यस्य स एवायं सारभूत । तथा पादिवाल्मीनिहतराहचरीविरहकातरकोञ्चानन्दजानित पोर एव प्लोक्तया परिपतः।" (प्य १) ·(ध्व. ४) ( १५४ ) पुनश्च-"रामायणे हि फरणो रस स्वयमादिकविना सूनित. 'शोक. इलोक- रखमागत इत्येववादिना । नि' ढश्च स एव सीतात्यन्तवियोगपर्यन्तमेव स्वप्रवन्धमुपरचयता। न केवल सस्कृते भाषारचनास्वपि करुणस्य तन्मूलाया व्यथाया वा काव्य- जनकत्व प्रतिपादितचरम् । यया हिन्दी-क्वे सुमित्रानन्दनपन्तस्य- वियोगी होगा पहला कवि माह से उपजा होगा गान । उमड फर प्रखिों से चुप चाप बही होगो कविता अनजान ॥ एवमेव बच्चनोपाधिधारिणो हरवशरायस्य- "मैं रोया, तुम कहते हो गाना। मैं फूट पडा तुम कहते छन्द बनाना ॥' प्राग्लभाषामा शैलेकविरपि करणभावैरेव सुन्दरतमाया कविताया उद्भव मन्यते- 'Our sweetest songs are those, That tell of Saddest thoughts' (Sky Lark) अनुभवसिद्धमेवैतत्, परमाह्लादकरी प्रीतिभावनानिर्भराऽपि कविता न तथा द्रावपनि मनासि रसिकाना यथा करुणाप्लाविता । अत एव शृगारस्य परिपोष कामयमानैराचार्य विप्रलम्भस्य निरूपण तत्रावश्यकत्वेन निदिष्टम् । तथा हि- 'न विना विप्रलम्भन सभोग पुष्टिमश्नुते ।' भवभूतेरपि 'इय गेहे लक्ष्मी' प्रभृतिषु पद्ये पु न ताहशी द्राविणो शक्तियथा- देव्या शूयस्य जगतो द्वादश परिवत्सर । प्रनष्टमिव नामापि न च रामोन जीवति ।। (उच ३।३३) दुखसवेदनापंव रामे चंतन्यमागतम् । मोपघातिभि प्रारवंञ्चकोलायित हृदि । (उच, १४७) मनयो पथयो । यदा तु रसान्तरेण मिश्रिता स्यादनुभूतिस्तदाऽतितरा सम्पद्यते मर्मभित् । पत एवोत्त रामवचन मुंह्यती सीता प्रति तमसया- नंता प्रियतमा पाच स्नेहार्दा शोरदारणा । एतारता मपनो पाराश्ध्योति सवियास्वयि ॥ (उ प ३४७) ·लताः॥ मस्यंव करणस्य प्रभावादभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थोऽङ्कः प्रभावाति- शायी यत्र- उद्गोएंदर्भकवला मगी परित्यक्तनतंना मयूरो। अपसृतपाण्डुपत्रा मुञ्चन्त्यभूगोव (शा. ४.१२) उत्तररामचरितस्य च तृतीयोऽङ्कः प्रभविष्णुतमोऽस्यानुभावाद् यत्र खलु- 'मपि ग्रादा रोदित्यपि दलति वचस्य हृदयम् ।' का कथा नवनीतसरसचेतसा रसिकानाम् । करुणपर्यवसायिना नाटकानां विदेशेषु भूयान्प्रचारोऽस्य तीव्रतमानुभवकृतानन्दमुद्दिश्यैव । मयं रस: करुणविप्रलम्भेन विप्रलम्भेन च शृंगारस्य पोषकः, परिपन्थिललना. विलापपरिनिष्ठितो वीरस्य रोद्रस्य परिपाककारी । क्रन्दनातिशये कपालविस्फोटा- दिना बीभत्सस्यानर्यकारिणो भये सति संश्रयगतो भयानकस्यापि जनकः । पालम्बन- स्मृत्यादिनाऽद्भुतस्य प्रमतादौ हासस्य जगतो दुःखावसानसूचनाच्छान्तस्य चोद- भावक इति सत्यमेवायं रसान्तराणां मूलम् । प्रयं स रशनोत्कर्षों पीनस्तनविमर्दनः। नान्यूरजघनस्पर्शो नौवीवित सनः फरः ।। प्रत्र शृंगारेण करणस्य तीव्रताऽसाधारणी। एवं च-- नामन्त्यः क्षतकोमलांगुलिगलत: सदर्भाः स्थली: पादः पातितयावरिष पतद्वाप्पाम्बुधौतानमाः । भीता भर्तृ करावलम्बितारास्त्ववैरिनार्योऽघुना दावाग्नि परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यदविवाहा इव।। पत्र वयंवरिनारीणां करुणदशा वैवाहिक विधिनोत्प्रेक्षिता प्रस्तुतस्य शौर्याति- पायं व्यनक्तीति स्फुटव करुणस्य रसान्तरमूलता सर्वातिशायिनी द्रावशक्तिश्चेति शम् । -०- ·वेदाः, सम्प्रति तद्ध्ययनस्योपयोगिता च प्रार्याणां संस्कृतेः, धर्मस्य, दर्शनानाम्, साहित्यस्य, ज्ञानस्य, विज्ञानस्य फलानाम्, शिल्पस्य, किंबहुना, सकलस्यापि वाड मयस्य प्रेरणास्रोतो वेदः । नास्ति जीवनस्य कोऽपि भागः, क्तमदपि क्षेत्रम् यत्र वेदा न प्रमाणम् । धर्म, प्राचारे, संरकारेपु, व्यवहारेषु च वैदिक्येव व्यवस्था तेपां मान्या । प्रदुष्टमपि प्रसिद्धमपि परिचितमपि किमपि कर्म वेदेनाप्रमाणित सदकरणीयताकोटिमेव निर्विशते । तस्मात् को नामार्यो नागीकुर्याद् वेदस्य माहात्म्यम् ? किन्नाम वेदत्वमिति विचिकित्सायाम् ज्ञानार्थकाद् विद्धातो. "विदन्ति समल- धर्मार्थ-रहस्यमनेनेति वेद." इत्येव व्युत्पाद्यतेऽभियुक्तः । तथा चोक्तम्- "प्रत्यक्षेरणानुमिस्या था यस्तूपायो न युध्यते । एतं विदन्ति येदेन तस्मात् घेदस्य येवता ॥" तस्मादेय स्मृतयः, सूत्राणि, दर्शनानि विषये कस्मिन्नपि विवदमानानि कपि निर्णयं नाभ्युपगच्छन्ति वेदमेव प्रमाणवेनोपतिष्ठन्ते । प्रापालेयालयाद कुमारी यावदार्याणां विवाहे, सुतजन्मोत्सवे, नामर्मसंस्थारे, विद्यारम्भे च वेदमन्त्ररेक सकस- फर्मणामनुष्ठानमनुष्ठीयते । मतएव सवर्णानो वेदाध्ययनमनिवार्यतामापादितमाचार्यः । तपाहि- १. स्वाध्यायोऽप्येतभ्यः । २. ब्राह्मणेन निफारएं पालो घेदोऽध्येयो शेयश्च । ६. पोऽनपीत्य दिजो दानपत्र पुरते थमम् । स जीपन्नेय शूद्रत्वमाशु गच्छति येदाध्ययनस्य न येवलं गुपपाठिय या रारटनमपेक्षितं मनुष्याणाम् । जीवन प्रयोजनीभूतस्य पुरुषापंचतुप्टमस्य सापनानां नानाविषयाणा साधु परिशीलनमपि सान्दयः ॥

·(१५७ ) . - तष समाविष्टम् । वेदाश्चरवार उपवेदा, ब्राह्मणानि, मारण्यकानि, उपनिषद', पडगानि, गाथा, इतिहास, पुराणानि वेदाध्ययनकक्षाया परिगणितानि । परा मपरा चोभे भपि विद्य परिणतेष्वेषु समाविष्टे । वेदा हि प्रधानविपया, न तेषा परिशीलन ब्राह्मणानि, पडङ्गानि, गाया , इतिहास पुराण चानधीत्य साधु सभवति । उक्त च- छन्द पादौ तु वेदस्य हस्तौ फल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिपामयन चक्षुनियक्त धोत्रमुच्यते । शिक्षा प्रारण तु वेदस्य मुख व्याकरण स्मृतम् ।। इत्येतेपा पण्णामप्यङ्गानामध्ययन वेदाध्ययनप्रयोजवामित्यपरिहार्य सत्परिशीलनम् । ब्राह्मणाना तु मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयतया स्वग्राह्यत्वम् । वेदे सदग्राहिणा मत तु तैत्तिरीयसहिताया ब्राह्मणस्यापि सहवर्तितया मन्त्रभागे न चारु । धनुर्वेद , गान्धयंवेद प्रायुर्वेद , शिल्पवेदश्चेति चत्वार उपवेदा अपि साकल्येनासुलभा अपि पुरुपायोरर्थकामयो साधका इति निर्विवादमध्येपा एव । तेपुतेषु मन्त्रेषु, माझाएमागेपु चोपाख्यानादिसत्त्वाद् गाथा , इतिहास, पुराणानि च तत्परिज्ञानाया- घश्यकानि । इत्येव सप्रधार्योक्तम्- 'इतिहास-पुराणाम्पो वेद समुपव हयेत्' भारण्यकान्युपनिषदश्च पराया विद्याया मधिगमस्तृितमा सर्वस्याऽप्यध्येया एव । परा च 'परा यया तदक्षरमधिगम्यते' इत्यभियुक्तोक्त याविधंव। सा च मोक्षसाधनमिति परमपुरुषार्याधिगतिकारणम् । ततस्तस्या परिशीलन सकलविद्या मूर्धन्यतामाकलयति सिद्ध च तेन साङ्गस्यापि वेदस्य निखिलपुरुषार्थोपायरूपरवमव- पपमम्येयस्व च । परमिम पार्सा स्पृशति युगमतीत यदा म यक्षिप्यत हृदयगुहाविद्योतिनी विद्योदरपूरणोपायतककोटी । न यदाऽऽकण्ठमाकलितसरस्वतीगाढमज्जना सञ्जना मधीयते स्म दास्य-मात्रक-लक्ष्या । तदा स्वाध्यायो शानाय, सरायकलुपनिशानिरासाय नवचेतनाय, स्फूर्य, पृत्य, मत्य, शान्ये, गत्यं, मोहापनोदाय, नैराश्यदोदाय चाभूद । सप्रति तु शुका इव धान्यक्णानु प्रशाशतया बहून् विपयानु स्वदमाना परीक्षामेव दुस्तरामुत्तितीपंव उपाधिपत्राधिन एव न तु विद्यार्थिन । पालोचना प्राध्यापको. पदिप्टसारसग्रहांश्च (notes) सावधानमधीयाना न घेप्टन्ते विपयतलपशिता प्रष्टम् । सगन्यते च तेषु प्रवाद - गुरोगिर पञ्चविनान्यपोरय वेवा तशास्त्राणि दिनत्रपञ्च । प्रमोसमामाय ष सधायासमागतस्कुमिमपा॥

·(१५८) . 1 ते खलु तमेव विषयमधीयते यस्य व्यवहारजगति भवति जीवनायोपयोगिता। कथं न ते विज्ञानमधीयेरन् येन यान्त्रिकाः, चिकित्सकाः, प्रौद्योगविदः (technician) रसायनविदः, भूगर्भशास्त्रियो वा स्युः । कथं न वा मुखनुम्बितधूम्रवतिका गृहीतांग्ल. भाषावैदुष्या: पाश्चात्येषु सत्सभ्यताभावितान्तरेषु च जनेषु संगतं विधायान्तर्राष्ट्रीय- सांस्कृतिकसम्पर्कद्वारेण विदेशयात्रासौभाग्यं लभैरन् । ताशा पैदेशिया इव वेदानजापालगीतसंग्रहानधिकान् मन्यमानाः कथं तदध्यनाय स्पृहयेयुरिति समापतति सतर्के प्रश्न-शतके विवक्षितं यदद्यापि वर्तत एव वेदाध्ययनस्य महत्त्वम् । तत्र फारणानि- वेदा विश्वस्य प्राचीनतमा ग्रन्या इति सर्वपा मतम् । ततोऽतीतवृतानु- सघायकानां तदध्ययनमपरिहार्यमेव । २. सामयिक मूल्याभावेऽपि प्राक्कालिक गौरवमनुरघ्य सुरक्षितानि विधीयन्ते वस्तूनि पुरातनानि सम्य.; वेदाश्च पुराणतमा इति तदुद्वारोऽपेक्षितः । स चा- ध्ययनापेक्षः । ३. मानव सभ्यतायाः संस्कृतेश्च प्रथम वरदान वेदाः । ततोऽपि तेऽध्येया एव । ४. अघुना न सृष्टीतिहासो सहस्र चतुष्टयान्दवर्षपरिमितोऽपि तु दीर्घतरा। तस्य च सुलभः प्रावतनतमो भागोऽनवमो वेदेषु । तदर्थमपि नोपेक्ष्यस्तेपामभ्यासः। ५. मानव मातेरैतिह्यज्ञाने भाषाशास्त्रस्य महानुपयोगः सर्वैरप्यूरोकृतो बुधः । तच्च वैदिकभापाध्ययनं बिना पङ्ग वेवेति नितरा समर्थितं तन्महत्त्वम् । ६. भार्याणां संस्कृतेरुत्सायित वेदैरिति चाध्येयास्ते स्वसंस्कृतिरक्षणापिभिः संस्कृतमन्यः। क्यं न तेऽम्यस्येरन् ? तदनुशीलने विस्मृते सति तेषां विलोपो विलुप्तेषु पतेपु संस्कृतेरपि निरसनमेव विधीयेत-- छिन्ने मूले नैव शाखा न पत्रम् । इति । नेतावदेव । तत्र सन्निहितः सलु महान् विज्ञानराशिः समाहिताना ज्ञानपारसिकानामन्येपणीयः । प्राचेतसदिशाप्रभवविबुधः यतेऽपि महत कार्य मावसित प्रपोजनमद्यापि वेदानुशीलनस्येति तदुपयोगिता स्वीकार्यवेति राम् ।

·3 साहसे श्रीनिवसति निखिलमपि मनुजजात भुवनगत ससाधन विसाधन चेति द्विधा विभक्तम् । प्रयमे खलूपचितजीवनीयोपकरणा सुख काल यापयन्तो नरा अपरे च वञ्चिता जीवितुमपरिहार्येभ्योऽपि पदार्थसारेभ्य । नाभावभावित जगत् तेपामकिञ्चनता. निमितम्, पर विविधानि वस्तूनि समीहमानानामपि जनानां नास्ति प्रयत्नाहते किमपि सर्वसम्पन्नतासाधनम् । सकलेऽपि समोहिते पुरुषार्थानुरोधिनी सफलता । आत्मा- नमकिञ्चन न विभावयतामभावदोष च विलोपयितु सोद्यमाना न किमपि टुष्करम् । जीवन न केवल परिमलललितसुखास्तर कुसुमरायनम् । पदे पदेन विपद् विपद- नुवन्धिनी। तत्कातरान्तरा नवनीत-मनसोक्षमा समुखागतापत्प्रतीकाराय । देव सर्वमूलत्वेन प्रमाणयता तद्विधाना दुष्कर एव पुरुषकार । सकलविभूतिमति जगति साहसक-रसिका विदधतो मागं विशल्य विलुम्पन्तोऽमा- वदूषणानि, तिरय तोऽक्षमताकलङ्कम् अमुमेव लोक स्वर्गायितु कल्पन्ते । मालस्यपित्त- तिक्तीकृतरसना न रमने प्रभवन्ति पुरुषार्थमाधुर्यस्य । केचित् फेरव इवासफलता-शम्पा-सम्पात भीरव पूर्वमेव कार्याद विरमन्ते । तेषां सकल्पतरी शकातकझझादोलिता विकल्पशतावतकवलीता स्वप्नेऽपि कृत्या. पार-पार-दर्शनाय नालम् । निश्चयरज्जुसदानित हृदयाना साहस-ज्योतिोतितान्त- राणा मनस्विना कृते सकल्पित न खलु न फलिनीभवति । उक्त च- अङ्गनयेदी वसुधा, कुल्या जलधि, स्थली च पातालम् । घल्मीकश्च सुमेह कृतप्रतिहस्य केचनेवार तादृशा गर्मोपनतस्वणंचपका, तरलितसौभाग्य भाजना प्रचालितपाणिपादा इहस्था एव स्वर्गलोक दुर्लभानपि भोगान् भुजते । स्वहस्ताजितवीरगन्दा विवशीकृतदेवगतय सुमतयो ऽनवरतारतोयमेनव स्वभाग्य निर्मिमते । तेपा सलु विदेश स्वदेशायते, स्वदेशो नगरायते, नगर भवनायते, भवन गृहायते, विपिन निष्कुटकायते । भुज-बलाधिगतमृगाधिपपदा हि पञ्चानना.. धोरस्य॥ अन्यथा १५९:

·उस च-- फो देशोऽत्र मनस्थिन स्वविषय को या विदेश स्मृती य देश श्रयते तदेय फुरते पाहुप्रतापाजितम् । पहष्ट्रानखांगुलपहरण सिहो यन गाहते, तस्मिन्नेव हतदिपेन्द्रवधिस्तृिष्णां छिनस्यारमन ॥ पुनश्च- सुवर्णपुष्पिता पृथ्यों चिन्ति पुरुषास्त्रय । शूरश्च कृतविद्यश्च पश्च जानाति सेवितुम् ।। तेषां साहसमेव सफलताहेतु । सत्यपि भुवनावधारणाय प्रभवति भुजयले- sतुले नाल सिंहधर्षणाय मत्तमातग । दूरादेव शक्तिविपद पदे पदे स्खलितपदा सपद्य ते हास्यास्पदानि नवनीतहृदया कातरा । ससाहसा सहसा सहसाऽऽस्फालित. जवातला परतलेनाह्वयन्ते स्वयमापदा । ते सोत्फालमविरतोद्वान्तज्वालामुखेपु शिखिशिखरिशिखरिषु कूर्दन्ते, गर्जद्घोरघोरिणपु निनदरसे सरिकरालेषु वृहत्कुम्भि- वृहितेषु गहन गहनेषु सहेलमाहिण्डन्ते , स्फूर्जनित्रचक्रभीपणे चोत्तालहिल्लोल-जाले वारानिधी निरुपप्लवम् प्लवन्ते, अनाधारेऽपि गगनागणे ज्योतिरिंगणे- ऽवधीरितसदागतिगतय पतत्रिचार सचरन्ति । सततोपजातश्वेतान्धकार- दुदिनमविरत प्रवर्धमान जडिमजडितनाडीस्पन्दन प्रालेय-राशि विलोपितप्रालया- द्रिमद ध्र वप्रदेशमदभ्रहिमानीविलीनखनिजनिचयमनुसधित्सव सचारपथीन विदपति, अनाक्रान्तपूर्वाणि विलिखितगगनमुखानि पर्वत शृगाणि प्रिपसममपि जीवित सशये जिहासत मारोढु प्रयतन्ते । तेषामेव कथन पद- \न सशयमनावा नरो भद्राणि पश्यति । सशय पुनरावा यदि जीवति पश्यति । म किमपि दुष्कर तेषाम् । साहसैवरसिकानामिपं भू । नाथ पाटचरतादि कुत्सितमात्रवचन साहसशब्द । सत्त्वोत्कर्ष एवं प्राणिनां तेन सूच्यते । पततु नाम जीवित सशय-सागरे । पर स एव तेपामभ्युदय गिरि शिखरश्रयणाय सम्पद्यते सोपान- सरणि । तस्यैव बलाद पुरा तुरुष्का भुजयलावलेपलुप्तविवेका सोल्लुण्ठ लोठित- रिपुशिर पटलमलुण्ठन् देशान्तराणि , तेनैव प्रेरिता काका इव लघितागवा, गुधा इव दूरावलोकितवैदेशिक सपदामिषनवो देशान्तरेषु स्वराज्यानि स्थापितवतो हरिवपंजा। मखिलोऽय साहसस्य महिमा यदय मानवो नवनवोन्मेष- प्रपणयोमुपीको लोकान्तरेष्वपि शासन सिपाधयिपति । तस्मात् सरपमुक्तमभियुक्त:- साहसे वसति श्री। स्व ·'ज्वलितं हि क्षणे श्रेयो न तु धूमायितं चिरम्' है चतुरशीतिलक्षयोनिषु सर्वोत्तमा मानुषी पुण्यशनं सौभाग्यसहस्रबलश्चव सुलभेति यस्य नाम नादरो भवेत् तां प्रति । परिगणिता एव श्वामा जीवितानु- बन्धिनोऽमुलमा , अपुनरावतिन , अचिरस्थायिनश्चेति मूचयन्ति विमपि नामासाधारण प्रयोजनम् । सत्यपि गोतवातातपासहे चिरपरावलम्बिनि वपुषि प्रादायि नियस्याऽस्म विवेकीमुपीयनमितरदुलंभ येनामो दुर्धर्षा प्रवृतिमपि सुख धर्षयति, द्विगुणीजसो हिसान्पशूनपि सुतरामभिभवति, दुर्जयानपि रिपून गतायास जपति । सत्यप्येतागि दुरतिक्मे पराक्रमे कृमिकोटादिमामान्येन वलित वार्पण्यो दीन जीवन् विपीदति चेद वि तस्य जीवनेन ? अमुलमानामसूना प्रशस्यतमे कुत्रापि कर्मणि विधेयो नियोगस्तेषा साफल्यमर्जयितुवामेन । न मानव इतरतनुर्मानपर इव किमप्यानपति जन्मना सह जगति जायमानो रिक्तहस्तो न या निनीपन्नपि प्रभवति तृणमपि सहैव नेतु त्यान् जीवितम् । स्वेनय पौरपेणोपार्जयति विपुल वैभव समदक्टवरटिसक्ट सुभटानीकातरक्षित या साम्राज्यम् । तस्यायममाधारगो महिमा यदजेयामपि पालस्य गरीयसी प्रभुर्ता तनयति । मदागतिमपि स्तिमित दहनमपि शीतल निम्नाभिमुखगामि जलमपि विपरीतयानं क्तुं क्षमोऽसौ । तादृशक्तिमतो मानवस्य जीवन न यार्पण्याय, नावसादाय, नापमानाय, न वमनाय, न कालपापनाय, नाऽऽनाय, न खटवाभञ्जनाय, न च रुदिताय । स खलु भुव शृगार , प्रकृते पूर्णता, गुणानामालय प्रोजसो निधानम्, कलानामालम्ब, लक्षम्या स्वय वृतो भर्ता, नियते प्रतिमानम् विपदा परिपत्यी मानस्य च भाजनम् । प्राशास्ते तस्मारिकमपि मगलायित दीन जगव । सिंहस्येव सप्रतापस्य, चातकस्येव दृढव्रतस्य, पयोमुच इव जीवनदस्य, गजस्येव मनस्विन , सुरभेरिव परहितरतस्य, शशिन इव ताप-हारिण, रबेरिव तेजस्विन एव तस्य जीवन जीवनम् 1 कुक्षिरितामात्र. , 7 ·(१६२) त्याना कुक्कुराणामिव परपादावलुण्ठनमापौरपाणा, चाटुकारितककोदालाना- मुपेक्षितस्वाभिमानाना जीवन्मृताना जनुपा रज -बलुपिततनू रोदितीय मही भार भूतानाम् । उक्त च- येषा न विद्या न तपो न दान न चापि शील न गुणो न धर्म । ते मृत्युलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मगाश्चरन्ति । तेषामेव जीवन जीवनम्, सैषामेव प्रसू प्रमू , तरलता मही, तरेव प्रसाधित जगत्, तैरेव भूपिता मानवता यामित भुवन स्वमानेन, पं. सेविता प्राणिन स्व. विभवेन, ये खिलीकृत जगत् स्वात्मगुरुतया । तथाहि -- कुसुमस्तबकस्येव दे गती स्तो मनस्थिम । मूनि या सर्वलोकस्य विशीर्यंत यनेऽथवा ॥ असाधारणेन गुणगरिम्णा, शौर्यशौण्डीण, यशोनिधानेन धीरताधुरीणतया मनस्विता-प्रमाणेन परिशीलयन्ति ते निखिलमपि जगत् । पातयतु नाम विपद्वष विधाता, वर्षतु वा प्रसादमुखदा लक्ष्मी न ते सहजा प्रकृतिगुरुतो जीवितस्यापि हेतोज हति, तैरेव जित जगत् सरलरनृजुपौरुषविरल वन-बन्धुभि । तथाहि- यस्य न सम्पदि हाँ विपति विषादो रणे च भीरुत्वम् । त भुवनत्रयतिलक जनयति जननी सुत विरलम् ।। मतथाविधाना तु भस्त्रावदेव श्वसता मृतकल्पाना जीवित वृथव । जननीयौवन वमच्छेदकुठारास्तादृशानु प्रसूयापि न तेषा प्रसू प्रसवित्रीषु सगर्व मस्तक कतुं क्षमा गुरिण-गण गएनारम्भे न पतति कठिनी ससम्भ्रमा यस्य । तेनाम्बा यदि सुतिनो यद धध्या कीदृशी भवति ।। प्रपिच- स जातो येन जातेन याति वश समुन्नतिम् । परिवतिनि ससारे मृत को था न जायते ॥ यस्मिजीवति जीवन्ति यहव सोऽत्र जीवतु । वासि किन्न कुर्वन्ति चञ्च वा स्योदरपूरणम् ॥ एकेनापि सुपुत्रेण सिंही स्वपिति निर्भयम् । सहकावशभि पुत्र र वहति क्मेितेपा काकोदराणामिव परममंविधा वर्ष सहस्रजीविनामपि सुनामिष दानोदर-प्रदर्शनाविष्कृतकार्पण्यानामुपानहामिव परचरणाश्रयणंकवतानामनजित मानानामनधिगतप्रतापानामनुपातयशसामलधशोषण्यपदानामनुपमुक्तशिष्टसमादराणा. गर्दभी।

·- . मस्तित्वेन । स्वल्पमपि तेपा ससम्मानमुच्छ्वासन पल्पगतावधि जीवितादपि प्रगुणम् । न ते हि परेषामनादरभाजनतामनुभवन्ति नातुचित् । 'ज्वलित न हिरण्यरेतस घयमास्कन्दति भस्मना जन'। न ते बिलीकियन्त जन , नावधीयन्ते वृपणं न पश्यले भुजगे, न प्रतान्ति विटं । न लोम्यन्ते मृगमरीचिक्या, नावधूयन्ते लघुजनोचितदुक्तं , न यगोनियन्ते दुर्भाग्यविलमिन , नानाद्रिपन्ने पनि । विमेतेपा चिरजीविता, न प्राय एतादृशानि भागधेयानि परप्पा यत् तेषा पादरजोभिर्दीर्घ काल यावत् पावनीकृता भवेत् । पर धवलयन्ति त तावतवानेहमा समपि भुवनमरपोरितशिकिरणरोचिषा मासा । कृतार्थपन्ति तावद्भिरव दिनं पार्ववर्तिन , मश्रामिण , भुवनवतिनच जनान् । भूपन्ति स्वोदारचरित्रण मानवताम्, स्थापयन्ति निर्मलमिव यशस्तम्भ गीतादर्शम् । धन्यास्ते विभूतिभूता भुवनस्य येपा जीवन गापयति लोक मुहुर्मुहुः- 'को न प्रारिणति, तेजसा यसति यतज्जीवित जोषितम् ।' प्रताप गिवाजी च नाभूती दोघंजीविनी पर स्वत्यागादर्शन गती जगत्यमरताम् । अभिमन्यु पोडशवर्षदेशीयोऽपि पालकवलितोऽभूत् । विन्तु दुर्घपंगत्रुदलधर्षा-व्यक्त- प्रकणातुलेन बलेन नामो मृत । ताहामेव जीवित श्रेयस्कर स्वस्य भुवनस्य च क्षेमायेति दाम् ।

·व्यतिपजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुः । । लोकोऽय विविधप्रवृत्तिशालिना प्राणिना समवाय इव चित्रवस्तूनाम् । भोवो जीवस्य जीवनमिति घोषिते जन्तुस्वभावे रत्तपातो, हिंसनम्, परस्परवैरभावो मात्सर्यमित्येवमादीनि विरोधिता-प्रमाणानि बाहुल्येन निभाल्यन्ते लोके, तथापि दृश्यते बहुधा जहानामपि पदार्थाना मिथ स्निग्धता या वथा पुनश्चेतनानाम् । न केवल मानवास्तिर्यञ्चोऽपि बाध्यन्तेऽनया समरसया प्रीत्या। शशिनि समुदिते माद्यति जलनिधिरपि मुहुरुतानकल्लोलबाहुर्गाढमाश्लेष्टुमिव पयुत्सु कश्चिरवियुक्त राकापति गगनमभ्युत्तिष्ठति । आच्छादयति नभोमण्डल धनाधने प्रसारितचन्द्रको मृदगध्वनीकृतस्तनितघोपो नृत्यन्न श्राम्यति शिखावल । सहजगरलकुटिल- प्रकृतिरपि भुजगमो जहात्यसून्वियोजितमणि । अचेतना अपि वीरुध सरभस• मादिलप्यन्ति परिसरगतान् तरून् मलयजपरिमललालिते सुरभिप्रणयिनि प्रावृषेण्ये वा शोकरासारशिशिरीकृते वाति वाते। प्रखर-तेजसमपि दिनकर वृतवती बल्लभतया कमलिनी न जातुचिद् भजति राग निशापतौ। किमन वारण, कोऽमी निर्बन्ध केन योजित. सम्बन्ध , किंमूलोऽयमाग्रह इति विचिकित्साया महाकवे भभूतेत्ति- रिय समादधाति- (उच.) यतिषजति पदार्थानान्तर कोऽपि हेतु- नं खलु पहिरूपाधीन् प्रोतय सश्रयन्ते । विकसति हि पतगस्योदये पुण्डरीकम् द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्त ॥ उदयगिरिभाजि तारापतौ स्फुटपटलदशना भवति स्मेरानना कुमुदिनी । ज्योत्स्नासनाथे नभोमण्डले मुधाकररपानमत्ता यापयति सक्ला निशा समीक्षमागो ऽमृताशुविम्ब जीवजीव । जानन्नपि तरलता वञ्चक्ता च तस्य न जहाति मोह 'सलिलस्य शफर ।

·व्यवहार-क्षेत्र भवति जनानां सकारणा प्रीति । तत्र न नामापि वस्तुत प्रेम्ण । वृत्तिकोशलमेव तल्लोकस्य । आप्रयोजनमेव च तस्या स्थिति । सत्य चेन्न प्रणय कारणान्तरमपेक्षते । दृश्यते हि सोदाराणामपि समानकुलशीलशिक्षाणामपि प्राणान्तकृद वैरम् । अनुभूयते प्रतिदूरवासिनामपि विपरीतरुचीनामपि विषम-कुल- सोसवतामपि सदीक्षितानामपि चिरस्यमपि सौहृदम् । जन्मान्तरेऽपि न तद् विच्दिद्यते । धर्म, पदमभिजन , जाति वा न तदन्तरयति । न सत्यप्रेम्ण उपासको गरणयति प्रणयपथीनो मृत्युमपि । सहजश्च सरप्रेमा सरसीकरोति दुगंतमपि जीवनम् । भावयन्ति विगता मपि भावास्तदनारतम् । भवति च वागत्र कालिदासस्य सुकवे- रम्याणि वीक्ष्य मधुराश्च निशम्य शबान् पत्सुको भवति यत्सुखितो ऽपि जन्तु । सच्चेतसा स्मरति नूनमयोधपूर्व भावस्थिराखि जननान्तरसौहृदानि ।। इति- न सहजा प्रोतिराश्रयति रूपम, अपेक्षत कुलम्, गणयति शीलम्, उदोभते धनम्, कारणीकरोति पदम् । प्रियस्य दोपा अपि गुणायन्ते प्रियायै । तथाहि- न कामवृत्तियंचनीयमीक्षते। वदन्तु नाम तुल्यवयोरूपकुलशीलवता स्थिरा प्रीति नीतिविद पर न सा परीक्षित-नया हृदये पदमादधाति । अथवा- मनश्चेद् रासभीमग्न का कथा देवयोषिताम् । सकारणे प्रेमिण न तादृशी पावनता स्थिरता च यादृशी सहजे । अधुनापि चारुरूपलावण्यमात्रमुग्धमनसो युवानो युवतपश्च मिय प्राकृष्टचेतसो भवन्ति । पर दृष्टमात्र ततोऽधिक हृदयहारिणि जने पटुवेशतारुण्यसुषमाया रमण्या वा नयनगोचर गताया तत्मक्रान्तमानसा शिथिलमबन्धा सम्पद्यन्ते । न तेषा हृदि भवति वस्तुत प्रीतिरपि तु वासना या जनाञ्जनमभिलपति । सत्यस्य प्रेम परिचयस्तु भवभूतेरेव पचास- प्रखंत सुखदु खपोरनुगत सर्यास्यवस्थासु यत् विधामो हृदयस्य यत्र, जरसा यस्मिन्न हार्या रस । कालेनावरणास्ययात्परिणते यरस्नेहसारे स्थित भद्र तस्य सुमानुषस्य कथमप्येक हि तत्प्राध्यते ।।

·( १६६) नाय सशयो यत्सत्यस्य प्रेम्ण प्रास्पद विरला एव जना भवन्ति । प्रीतिर्नाम साहरा स्वर्णप्रस्तरो यस्य स्पर्शमात्रेण प्रियस्य सकला मपि दोषा गुणायन्ते । भवति चात्र भगवान् वेद- 'योषा हि जारस्य चक्षुसा विभाति ।' जाराय रोचते चेत् कुरूपापि नारी निरतिशयरूपशालिनी प्रमदेव भाति । अप्रिया चेत् सौन्दर्यापहसितमाररमणीरामणीयकापि विरूपैव सम्पद्यते । प्रीति. बलादेव दारिद्र यातिशयपीडितावपि दम्पती साम्राज्यसौख्यमिवानुभवन्तौ जीवनमेव यापयत । स्वर्गायते तयोर्न रकमपि । कृच्छशतदुभंगाऽपि जन्मस्थली स्नेहवशाद. तितमा प्रेयसी भवति । सर्वस्वमिव,प्राणा इव, तनुरिव प्रतीयते प्रेमास्पद वस्तु । यथा चोक्तम् - न किंचिदपि कुर्वाण सौख्यर्दु खान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्य यो हि यस्य प्रियो जन ।' (उच) प्राग्लसूक्तिरपि प्रभवत्यत्र- "Love is blind" न प्रेम्णि जायत उचितानुचितविवेक । नीतियन्त्रणा, प्राचारबन्धनानि, स्वायंपातकानि न तस्य सीमान स्पृशन्ति । तस्य बलात्करोति दुप्फराण्यपि कर्माणि नर । इष्यते खल्वद्य तद् रसायन द्वेषज्वरानलदग्धस्यास्य भवस्य प्रशमाय } पर अवतादृशे स्वार्थपूर्तिदुर्विदग्धे काले तद्विधस्य सहजस्य प्रेम्ण उद्भव । सति सम्भवे विश्वमिद स्वर्गकल्प सपद्यत जनस्येति शम् । - ·उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् । सभारा यदपि मसारे सक्लानामपि विभगाना पर न निसिलमपि सर्वस्यो- पनतम् । वञ्चितोऽस्त्यत्राखिलोऽपि जनो धनेन, गुणं क्लाभि , मन्नेन, पुरुषार्थन, रूपेण का निरामतुं तमभाव प्रयतन्ते प्राणिनोऽपितु म्व ममोहितम् । निधना श्रमेण, विद्याप्रदर्शनेन, विविध जीवनीयोपवरणरचनाभि सचिन्वन्ति धनम् । प्रज्ञाश्च सदा तृषितान्तरा विद्यापिपासया धनोत्सर्गेणापि वाञ्छन्ति बुधीभवितुम् । पर विशेषतोत्र जगति द्रव्यस्यव महत्त्वम् सर्वारम्भमूलत्वात्तस्य । अयंप्रधाने हि लोये द्रव्यमधिकृत्य सर्वे सव्यवहाराः । उक्त च- "सर्वारम्भारतण्डुलप्राथमूला।" इति शक्तिरनि द्रव्यस्य तादृशी । नास्त्यसम्भव किमपि वर्मार्थवतामिह । दुर्लभा अपि पदार्था सुलभास्तेषा कृते । सर्व समाश्रयन्ति धनिन धनाराया गुणिन क्लाविदो युधाश्च प्रच्छा. यशीतलमिव तरु निदाघधर्मादिता । मवन्ते तमेव जना सुदोहा गामिव क्षीरार्थिन । तस्यैव बलेन प्रभवति पुमान् धर्मार्थकामाश्च सेवितुम् । इहस्थ एव स उपभुडक्त सुरलोकसुलभान् भोगान । मुख्पा , दक्षा, सकलकलाविदग्धाश्च प्रमदा धनलोभवश्य- हृदया कुरिसताङ्गवेषरूपवयोवपुष्मन्तमपि धनिन पतित्वेन दृणते । एतदेव समीक्ष्य पुरोक्त केनापि प्रांग्ललेखन- 'Money makes the mate go' पर नंतावत् प्रयोजनमर्थस्य यत्स्वयमुपसुज्येत सचीयेत वा । न कृतार्थता तस्य पूरित चेन्निधान स्वणसभार । कृपणानां धन पुष्पवत्या इव वपुनं कस्याप्युपभोगाय । न ते स्वयमप्युपभुञ्जते सञ्चयमात्रायासिता, का क्या दानस्य । तेषा सन्ततिस्तूपेक्षि- तगुरूपदेशा मुक्तहस्त लुण्टयति तद्रव्य विविधव्यसनपु, ज्ञातयो वा विभजन्ते मृतेर्ज के । तत एव केनचिदुक्त लोकभाषायामू- "त्यक्त्ववाजितमत्र यान्तु कृपणा, भोक्ष्यन्ति जामातर ।" (जोड जोड मर जायेंगे, माल जवाई खायेंगे।) .

·. 1 ( १६८) पत द्वावेव मार्गों ज्यायासी धनस्योपयोगस्य । पात्रेपूरसगं स्वय चोपभोग । येन सचित्य धन सुखित जीवन सक्लसौविध्यसम्पादन , पयंटितो देश , पाठिता वाला , दृष्टानि दर्शनीयानि, प्रास्वादितानि विविधानि सरसस्वानि वस्तूनि, रक्षिता प्रसहाया, पालिता निधना, निर्मापिता सर्वजनोपभोग्या शालाः, चालिता मानसा- 'धकारापहरणपटवो विद्यालया , किं न कृत ते सफलीकृतजीवन ? जित ते सक- लमपि भुवनम्, 'इहैव तंजित स्वर्ग ।' काम ते भवन्तु दरिद्रा विसर्जितधना पात्रेषु पर कृतकृत्या उपयुज्यावश्यमपायशील द्रव्य साधु मार्गे । भवति तेषा कृतेऽय श्लोक सतप्त पर्वत-कुल तपनोमतप्तमुद्दामदायदहनानि च काननानि । नाना-नदी नदशतानि च पूरयित्या रिक्तोऽसि पज्जलद संघ तपोत्तमा श्री ॥ अपुत्रा अपि मृतास्ते कल्पस्थास्नुयशसोऽमृता एव लोके । "कोतिर्यस्य स जीवति ।' विलासादिषु च नियोजितधनोऽकृतपरहितोऽपि निन्द्यत एव जन । न तस्य द्रव्य कस्यापि योगक्षेमाय कल्पते । तस्यैव गर्दा कृता केनाऽपि क्षारसागरव्याजेन- मादाय वारि परित सरितां मुखेभ्य कि तायदर्जितमनेन दुरएंवेन । क्षारीकृत घ घडवादहने हुतञ्च, पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशित च ॥ को लाभो देशस्य प्रजाना राष्ट्रस्य वतेपा धनन ? दोपानेव ते प्रसारयन्ति समाजे दुविनीतंरात्मचेष्टितं । गर्हयन्ति ते कुल जातिमपि स्वचारित्रण । मन्ये निशाऽपि विभेति तेषा कलककालीकृतमुखावलोकनात् । लोके-- जीवन्तोऽपि मृता एव तद्विधा क्षुद्रजन्तव । पर्यस्य सर्वयोत्कों दानेन यदि पाये सुक्षेत्रे वा युज्यते । किं तावद् दुराचारस्य कुक्षिभरितामात्रप्रयोजनस्य स्वय पूर्णस्य वा प्रदानेन ? गुप्त प्रत्यक्ष वा स्वार्थ समीक्ष्यापि कृत दान न प्रशस्तम् । तत्रापि हि न पात्राय दान दीयते । अत एव सात्त्विकदानस्यैव सर्वत्र प्रशसा यस्मिन्न प्रतिदानवाञ्छा स्यात् । अद्यत्वे दरिद्रोद्धारार्थ धनस्य, भूमे, श्रमस्य, हलादेश्च यत्किमपि निर्व्याज दीयते, तस्य कथ न प्रशसा भवेत् पर वाजश्रवस इवानुपयोगिपदार्थदातु क पाशसा विदधीत । न चाभरगचौरम्य तत्प्रायश्चित्ते च सूचिकादानार्थिनोपि दान दानत्वेन गण्यम् । श्रद्धया केवल यश कामनया प्रयच्छतामपि न तथा शस्त यथा श्रान्तस्य निर्धनस्य स्वपरिश्रमाजिताद् द्रव्यात्पणमात्रमपि प्रत्तम् । धन्य खलु तेपाम- जित येन समाजस्य, देशस्य, राष्ट्रस्य विश्वस्य च श्रेयोऽनुष्ठीयते । न केवल भारते विदेोष्वपि भनेके धनिका स्वश्रमार्जित पुष्कल सार परसेवार्य समुत्सृजन्ति । न तेषा ·(१६६) दान घृते मेदोमिश्रणं कृत्वाऽजयित्वा च कोटिशो मुदा शतं प्रदायव दानवीर-पदाका. डि.क्षणामिव दम्भदानम् । रक्तशूल . Redcross) लाञ्छना प्रन्नरर्राष्ट्रीय-सस्था द्रव्येण, श्रमेण, चिकित्सा-सोवियेन, मार्गनिर्मारणेन, भूकम्पाद्याधिदैविकविपद्व्यसनिना वस्त्रादिप्रदानसाहाय्येन व यावन्तमुपवार करोनि कयकारं तस्य माहारम्य वर्गात । उक्त हि- 'परोपकाराय सतां विभूतय.।' किं तेन कृपपधनेन न यत्स्वस्य परस्य वा किमपि धेय समाचरति । वृपंव तेभ्यो ददाति लोकजीवनसाधन सारं भूतभावन । सर्पा इव ते निधिरक्षणप्रहरिणो येषु मृतेष्वेव तद्व्यमुपयुज्यते । उक्त हि- कृपणानां धनं, नागानां फसमरिणः, केसरारिण सिंहानाम् । कुलबालिकानां स्तना कुत स्पृश्यन्ते ममृतानाम् ॥ मनुपभुक्तस्य, अप्रत्तस्य तस्य विनाश एव भवति । अत एव- दान भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यस्तु ददाति न भुङ्क्त तस्य तृतीया गतिभवति ।। राजान प्रजाहिताथिनो रतिभिर्धनमाददति विड्भ्य , परमुपयुझते तासामेव श्रेयसे । रविरपि सभृतमक्लमरित्सागरजलो निदाघे तपन वर्षति सहस्रगुण वारि प्रावृषि । पिबन्ति नदनदी-सरोवर-सलिल जलपरा, पयो मुञ्चन्ति च धरणीसताप-हरणम् । भवन्ति हि सन्त परोपकारक-प्रयोजन-सचितधना । मादान हि विसयि सतां वारि-मुचामिव । तादृशानेव दातृनभिलक्ष्य साधु प्रतिपादित पण्डितराजेन- प्रचि दलदरविन्द स्पन्दमान मदि तय किमपि तिहन्तो मञ्जु गुञ्जन्ति भृड गाः । दिशि विशि निरपेक्षस्तावकोन विवृण्वन् परिमलमयमन्यो बान्धवो गन्धवाह ॥ (मा. वि) -.- ·हासस्य स्वरूपमुपयोगिता च मानवानां चैतसीषु प्रवृत्तिषु हारास्यापि नोपेक्षणीयं गौरवम् । सत्यवसरे सर्वोऽपि जनो भवति विकसिताक्षो विमुदिताननश्च । विवाहाच त्साहकाले शुष्क- मुखश्चतुर्दशी-चन्द्र इव निस्तेजा हृतमिष्टान्न इव याल., कुपितप्रणीयनी-निराकृत इव भुजंग., हृत-सर्वस्व इव कितव., व्ययितधन इव कृपण., क्षामक्षामगनुदित- वाप्पं रुदितकल्पमास्यं वहन् प्रेयानपि निमन्त्रयन्निवाशकुन नाभिनन्द्यते जनः । गभीरोऽपि, दान्तोऽपि, मनस्व्यपि मानवो वहत्येव स्मैरो कपोलावीपछुरितदन्त द्य ती चाधरौ हासकाल उपसर्पति । अन्यथा-प्रवृत्तिश्चोपहस्यते सदा प्रसादसुमुखेन समाजेन । मानसध्यापारमूलत्वेन जोवनस्यान्तर्जगदिश्लेषणप्रवृत्तं राचार्यश्चित्तवृत्तीना परिगणनावसरे हासस्य स्थायितया स्वीकृतिस्तस्य माहात्म्यं द्योतयति । यद्यपि नाट्याचारण भरतेन- "शृङ्गारानुकृतिहाँस.,' 'शृङ्गाराद्धि भवेदास्यम्" इत्युक्तम् तथापि कार्यकारणभावानुरोधेन स्वतन्त्र विभावानुभावाद्यनु- विधायितया न तस्य म्वातन्त्र्य व्याहन्यते । उक्त च तस्वरूपम्- यागादिबकृतश्चेतीविकासो हास इप्यते । (सा. द. ३ प.) कोपि नरो वीक्ष्यास्वाभाविक वेषादिकं ध्रु स्वा चासंगता वाचो हसति । न तावत्स्वाभाविकीरुक्ती निशम्योचितानि च कार्याणि दृष्ट्वा मतिमान् स्मय फरोति । तया कुर्वन् मूर्खः क्षीब उन्मत्ती वा स मन्येत । क्वचिद् गौरोक्तिरपि गूढव्यंग्या बोद्धृणा हास जनयति । अनेन हासेनव हास्य रसस्य निष्पत्तिः । यथा- विकृत:कारवाग्वेपदेष्टादे कुहकाद् भवेत् । हास्यो हासस्यायिभावः श्वेतः प्रमय-वैवातः 1 (सा. द. ३ प.) 1 ·. सत्रास्थामवस्तुविन्यासोऽसमजसचेष्टितमुपहासिन्युक्तिश्च द्रष्ट्राणा श्रोतृणा वा हास जनयन्ति । यथा- गुरोगिरः पञ्चदिनान्यधीत्य येवातशास्मारिण दिनप्रयं च । प्रमी समाघ्राय आ सकंवादान् समागता फुक्युटिमिश्रपाता । मात्र पण्डितम्मन्यस्य कस्यचिदुपहासस्तस्याल्पज्ञता सूचयति । मसारे सलु ससारे सार श्वशुरमन्विरम्। हरो हिमालये ते हरि शेते महोदधौ। प्रत्र हरि-हरयोरम्बुधि हिमाचल-निवासस्य स्वशुर-गृहत्व-निमित्तोपन्यासेन हामोद्भूति । अथवा- कमला कमले शेते हर शेत हिमालये। हरिमहोदधौ शेते मन्ये मत्कुणशक्या । इत्युक्तो हरहरिकमलाना मत्कुणकृतभीतिवर्णना हास्यहेतु । हासस्य सर्वपा ललित स्वरूप नायकनायिकापरिहामे सखीना मवादे वा । तदेव नमसज्ञ शृङ्गार- रचनासु स्वारस्य तनोति । शाकुन्तले प्रियवदाया उक्तय, मालविकाग्निमित्रे च बकुलावलिकायास्तादृश्य एव । उक्त च नर्मण स्वरूप विश्वनायेन- वेदाध्यकोडितं नम (मा द ३५) नैसर्गिक्तया सक्लेवपि जनपु विद्यमानोऽपि हासो विविधता वहति प्रकृति- भेदेनेति षड्विध उदित प्राचार्यरत्तममध्यमाधमणिगतत्वेन । तथाहि- ज्येष्ठाना स्मितहसिते, मध्याना विहसितावहसिते च । नोचानामपहसित तथातिहसित तदेप षड्भेद । तेपुच- ईद्विकासिनयन स्मित स्यात्स्पन्दिताघरम् । किचिल्लक्ष्यद्विज तत्र हसित कथित बुधं ॥ मधुरस्वर विहसित सासशिर कम्पमवहसितम् । अपहसित सास्राक्ष विक्षिप्ताङ्ग च भवत्यतिहसितम् ।। हासस्य हि व्यापकत्वेऽपि हास्याश्रयप्रकृतिवंचिश्यादेव वैविध्यम् । शिक्षिताना हि वाचो रसनिर्भरा शिष्टजनसमतानि च चेष्टितान्यह पणानि । मर्यादातिक्रमे ·पुराणमित्येव न साधु सर्वम्.... जगति विविधप्रवृत्तिमति मति-भेदाद् दृश्यते विचारवैविध्य जनानाम् । स्थितिहि विषमा विश्वस्य मततपरिवर्तनशालिनी,जीवन इव समाजे, राज्ये, देशे पाले च सदैव शुभाशुभदशापरिणामोऽनुभूतप्राय । पत्राद्य फेरधूप कुलाशिव-- .रसितस्वन एय धूयते , हिया प्राणिन एव संरचार चरन्ति, दूर यावन्न मानुषी तनुहं प्टिगोचरतामायाति तत्रैव पालान्तरे गगनचुम्बिहम लीट, दोधूयमान- लसस्पताव निरन्तरच क्रमापरजन विदितघण्टापथ नगर विलोक्यते । माधुनिर प ममृद्धतम निदशगरणस्पृहणीयवंभव नानोद्यानराजिविराजितम् पुरमपि न चिरात्पशु- गणपुरीपरीपनिचिनमरण्यम्पलमेव सम्पद्यते । भतम्वोक्त भवभूतिना--- पुरा पय स्रोत पुलिनमधुना त सरिताम विपर्यास यातो धनयिरलभाय क्षितिषहाम् । महोट पालादपरमिव मये घनमिद निवेश बालानां तदिदमिति बुद्धि द्रढयति ।। (उच २) स्वभाव एवाय परिवर्तनस्य, नित्य नवप्राया विनारा वर्णशष्कुली स्पृशन्ति, नुतना माविष्काराश्चेतो विस्मापयन्ते, अभिनवा सभ्यता उदयन्ते, करगिरया श्रुता कपोलकल्पिता इति स्वोक्ता एघ पदार्था अक्षिलक्ष्यीभवन्ति । अचिन्तिताश्च कला विवसन्ति, असभावितहृद्यानवद्यकल्पनाविलासतुदिलाश्चेतोरमा कृतय क्रियन्ते, अनालोचितपूर्ववस्तुविन्याससमन्विता ग्रन्था अथ्यन्ते । क्रिमेतावता, प्रतिदिन जनानां वेशाल कारादिप्रवारा परिवर्त्यन्ते । विदेश सह,सपण तरत्या वेशविशेषा [फैशन] भारतीय सरुचि स्वीक्रियन्ते, ची चण्डातक (स्वेट] धारिण्यो वारुणेया महिलाश्च भरतदेशस्त्रीप्रियपरिधान शाटिका साग्रह गृह,रान्ति । पचनदप्रमदाना परिधेय लम्बकन्चुक शीलवार (सिलवार) चान्यप्रान्ती. या नार्य सादर परिदधति । अद्यास्मद्द शे वास्तुपद्धतिरपि पश्चिमकलामपर्कसम्पृक्ता ·( १७४ ) . नवीनमेव प्रकार स्वास्थ्यानुकूल रूपमगीकरोति । प्रध्येयेषु विपयेषु नाधुना वेदा, पुराणानि, काव्यानि च । न धर्मशास्त्रम्, परम् प्राग्लभाषा, मरिणतम्, भूगोलशास्त्रम्, लोकभाषासाहित्यम्, कृषिशास्त्रम्, विज्ञानम्, यन्त्रविद्या (Engineering) चिकित्साशास्त्रम् एतेषां च विषयाणां शाखा अधीयन्ते, अधीतक्लाविषयाश्च पार्य- क्षमताय प्रशिक्षण (Training) लभन्ते। अर्थोपार्जनमोकर्याय प्रौद्योगिक (Techni. cal) शिक्षा च शिक्ष्यते । दर्शनानि च भारतीय सह पाश्चात्यान्यप्यधीयते । एव सम्प्रति प्राचीनताया नवीनतया सह साड्वर्य दृश्यते । पर द्विधा खलु मानवीया प्रवृत्ति । मुह्यति पुरातन वीक्ष्य, प्रलोभ्यते च नवीनन । अद्य मानव पश्चादवलोक- यन्त्राचीन जीवनप्रकार परिचिनोति यत्र नगरादिकल्पना विरहित नदीतटादिस्थल मुक्तो वास , वेदानां गानम्, पर्णकुट्य , वल्कलानि मृगचर्म चाच्छादनम्, गोयानश्च यात्रा, उपम, दिव, सिन्धोश्च स्तुति मर्वमिद स्मारयति गतस्य युगस्य । सन्ति तद. भिज्ञान चिह्नान्यपि । अद्यापि राजमार्गे ससीत्कृति धावमानाभिस्तरन्तीभिरिव तेल दाक्टीभि सह वृषभशकटी प्रतिस्पर्धते, भीलवारेण मह चण्डातवमपि धार्यते । वाप्पया- मेन पादचारेण च यात्रा विधीयत एव । एतादृशे व्यतिकरे सन्ति केचित्पुराणप्रिया ये वर्तमान जीवनमाडम्बरप्राम मन्वाना नामगहं गहन्ते । नाद्यतनी शिक्षापद्धति , नेदानीतनो जीवनप्रकार, नाधुनियो व्यवहारस्तेभ्यो रोचते । सामाजिकी स्वच्छन्दतां तु न ते कूणितेनाप्यग्गा सोलु क्षमा। तेषां विचारेऽनुदिन ह्रास सभ्यताया , अवमाद ममाजस्य, पतनमाचारस्य, उदय पापस्य, भ्र शो युद्धे ध्वसो नीते । किंबहुना, आडम्बरप्राय माधुनिक जगति ते निसारमेव सर्व समारे मन्यते । नवसम्यतापय पषिकास्तु तान् दागीहतकान् वाक्यदुविलसित-ग्रस्त- मतीन निश्चिन्वन्तो न तैपा याक्येषु श्रद्दधते । न तेम्यो प्राचीनानि शास्त्राणि, वस्तुनि, विद्याश्च रोचन्ते । ते तु भूमण्डलमेव तथा परिणयितु व्यवस्यन्ति न यथा तृण- मात्रमपि दोपबहलस्य मौयंपूर्णस्यासस्कृतस्यासभ्यस्य च प्राक्तनस्य जीवनस्य दोपोऽप्यवशिष्यत । ते प्रज्वलितविद्य दोपदीप्तिदीपितभवनपु भूपावेपवेशयिरोप- पायनिक्यायितधमपरिधाना मनोरमणी रमणीविलोक्यपन्तः, गोष्ठी-गृहेषु (पलय) स्वराहारविहारस्नाभि गहारमान पुरिसावण्टकादिभिविविधरण पपामित भोजनमास्वादयन्तो न स्मतुंमपि कामयन्ते पुरातन जीयनम् । पुरापोनानि गृहाणि रोपो त गर्भगृहाणि, वेदादीनि गास्त्राणि मुघा विश्वासभूरीणि प्रमात अस्पितानि, प्रामा भराप्रापा, विचारा प्रविचारिनपारा । प्रापीनगत सर्वमाय. शान-विम्मितमिव तस्विरयते । बिनोदयन्त , ·( १७५) परम् 'मति सर्वत्र वर्जयेत्' इति नीतिकाराणा मतम् । दोपैकहक्ता विहाय, मूक्ष्मेक्षिक्या निमाल्येत चेदुभयत्रापि मुखा दोपाश्च सन्त्येव । अद्य विज्ञानवलात् परिस्थितय एव नव्या , यासु वय श्वसिम । तदनुवूलाय जीवनापास्माभिनव्या प्रकारा समाह्या एव । प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, प्राचारेषु विचारेषु च वर्तत एव किमप्यनु- भूत सत्य तदप्यगीकार्य मेव । अन्यथा वयमप्यन्धविश्वासिन । सदा हेयवजे गुण- प्रहण एवाग्रहो विधेय ! माडम्बरप्राये नि सारतमे केवलमक्षिसुखप्रदेऽद्यतन. वस्तुनिवहे सारप्राये लाभवहुले निडंम्बरे च प्राचीनकालापरिणामे किं नास्ति विशेष ? गर्भगृहनिभेषु वातप्रवाशजितेषु प्राचीनेषु स्वास्थ्योपयोगिषु च नव- गृहेषु न कोऽपि भेद ? सर्वथा त्यक्तपक्षपातरनागहिभिरेकप्रप्रयुक्तबुद्धिविवेक गुणमाहिभिरेव भाव्यम् । न केवल नवीनत्वेन पुरातनत्वेन वा किमपि वस्तु निर्दोष विपरीत या । गुणा दोषाश्च सर्वत्रव भवन्ति । विदुषा पुरुषार्थस्तेषा विश्लेषणे। एतदेव समीक्ष्योक्त पुरा कालिदासेन- पुराणमित्येव न साघु सवं न चापि काय नवमित्यवद्यम् । परीक्ष्यायतर भजन्ते मूट परप्रत्ययनेयबुद्धि ॥ सन्त ·लक्ष्मीनिन्दा (वारणभट्टस्य कादम्वर्या) ड्य . खङ्गमण्डलोत्पल वनविभ्रमभ्रमरी लक्ष्मी क्षीरमागरासारिजात- पल्लयेभ्यो रागम्, इन्दुशकलादेवान्तवक्ताम, उच्चै धवसश्चञ्चलताम्, कालकूटा• मोहनशक्तिम्, मदिराया मदम्, कौस्तुभमरणे ष्ठुर्यम्, इत्येतानि सहवासपरिचय. वशाद्विरहविनोदचिह्नानि गृहीत्ववोद्गता । नो वविधमपरिचितमिह जाति विचिदस्ति यथेयमनार्या । लब्धाऽपि खलु दुखेन परिपात्यते, हदगुग्गसदाननिष्पन्दी- पृताऽपि नश्यति। उद्दामपंभटसहस्रोल्लासितामिलनापञ्जरविनाप्यपमामति । मदजतदुर्दिनान्धयारगजपरितधनघटापरिपालिताऽपि प्रपलायते । न परिचय रक्षति, नाभिजनमोक्षते । न रूपमालोक्यते । न कुलकममनुवर्तते । न शील पश्यति न वदग्ध्य गणयति । न श्रुतमार्णयति । न धर्ममनुरुध्यते । न लक्षण प्रमाणीकरोति । गन्धर्वनगरलेखेव पश्यत एव नश्यति । प्रधाग्यास्दमन्दर- परिवर्तावतंभ्रान्तिजनितमस्वारेय परिभ्रमति । धमलिनीसचगव्यतिकरलग्न- नगिननालकण्टवेच न क्वचिदपि निर्भरमावघ्नाति पदम् । प्रतिप्रपत्लविधुताऽपि परमेश्वरगृहेषु विविधगन्धगजगण्डमधुपानमतेय परिस्वति । पारप्यमिय शिक्षितुमसिंधारामु निवसति । विश्वरूपत्वमिव ग्रहीतुमाश्रिता नारायणमूर्विम्, मप्रत्ययाला प दिवसान्तामलमिय समुचितमूलदण्डयोरामण्डलमपि मुध्यति भूमुनम्, लतेच विटपमानम्यारोति । गगेव यमुजनन्यपि तरंगबुबुदचञ्चला, दिवमा रातिरिव प्रकटितविविधमक्रान्ति , पातालगुहेव तमोयहुला, हिग्वेिय भीममाहलेकहासंहृदया, प्रावृडियापिरच तिकारिणी, दुप्टपिशाचोय दमिताने पुरपोछाया, स्वागसत्त्वमुन्मतीकरोति । सरस्वतीपरिगृहीतमीप्यंयेव नातिनाति । जन गुरुदन्तमपवित्रपिय र राति । उदारसस्यममणपिन यार, मल्यो । गुजनमनिमित्तमिव न पश्यति । अभिजातमहिमिय सपयति । परिहरति, दातार दुस्वप्नमियम स्मरनि । विनीत पानिमिव नोपमपनि, मनम्यिनमुन्मत्तमियोपहात, परस्परविरुदमिन्द्रजालमिय दांपन्ती प्राटपनि पूर पटरमिव ·( १७७) जगति निजं चरितम् । तथाहि, संततमूष्माणमुपजनयन्त्यपि जाड्यमुपजनयति । उन्नतिमादधानाऽपि नीचस्वभावतामाविष्करोति, तोयराशिसंभवाऽपि तृष्णा सवर्षयति । ईश्वरता दधानाऽप्यशिवप्रकृतित्वमातनोति । बलोपचयमाहरन्त्यपि लघिमानमापादयति । अमृतसहोदराऽपि कटुकविपाका, विग्रहवत्यप्यप्रत्यक्षदर्शना, पुरुषोत्तमरताऽपि खलजनप्रिया, रेगुमयीव स्वच्छमपि कलुषीकरोति । यथा यथा चेय चपला दीप्यते तथा तथा दीपशिखेव कज्जलमलिनमेव कर्म केवलमुद्वमति । इय हि सवर्धनवारिधारा तृष्णाविषवल्लीनाम्, व्याधगीतिरिन्द्रियमृगारणाम्, परामर्श- धूमलेखा सच्चरित्रचित्राणाम्, विभ्रमशय्या मोहदीघनिद्राणाम्, निवासजीर्णवलभी' धनमदपिशाचिकानाम्, तिमिरोद्गतिः मास्त्रदृष्टीनाम्, पुर पताका सर्वाविनयानाम्, उत्पत्तिनिम्नगा क्रोधावेगग्राहाणाम्, प्रापानभूमिविपयमधूनाम्, सगीतशाला भ्र विकारनाट्यानाम् प्रावासदरी दोषाशीविषाणाम्, उत्सारणवत्रलता सत्पुरुषव्यवहाराणाम्, प्रकालप्रावृड् गुणकलहसकानाम्, विसर्पणभूमिर्लोकापवाद- विस्फोटकानाम्, प्रस्तावना कपटनाटकस्य, कदलिका कामकरिण, वध्यशाला साधु- भावस्य, राहुजिह्वा धर्मेन्दुमण्डलस्य । न हि त पश्यामि यो परिचितयानया न निभरमुपगूढ यो वा न विप्रलब्ध ।

·जननी जन्म भूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी अहो कीदृश्युदात्तभावना निहितास्मिन् पर्छ । सुखेकनिलयो भोगानामाय- तनमद्वितीय, सत्यकर्मभि सतत वाञ्छित स्वर्गलोकोऽपि ययाऽधरीकृत । लुठन्नपि भुवनस्पृहणीयाया विभूती, भुजानोऽपि विदशदुर्लभान् विलासरसाद, विहरन्नपि रामणीयकानातनन्दनाया प्रकृतिरगस्थल्या घरण्याम् विलसन्नपि सहजला- वण्योपहसितदेवागनारूपगरिमभिर्तीलास्मितक्लिविञ्चितसुल लिनविभ्रमलालिताभीरमणी- भिलात् जनो यस्या स्मार्यते , स्तन्यमिव निसर्गसरसमतिसुखदममृतमिवापर यदीप जल पाय पाय तोको गात्रपोप पुष्णाति शरीरम्, वात्सल्यपरिमललालिते यदी- योत्सगे क्रीड क्रीड रजसैव निचिता वद्य रनितेव नो देहयष्टि , यदञ्चलसस्पर्शशीतलो वायुरपि निकाम शिशिरयति भृगतापदग्ध मनो वपुरपि , क्थ न सा जन्मदा जननीय मातृभूमि स्पृहणीयता प्रजेत् ? अपितु सा जन्मदान्या जनन्या अपि जननीति ततोऽपि महतो गौरवस्य पात्रमिति कस्यास्ति सन्देह ? पया बाल पिबन्नपि काममजासुरभिप्रभृतिदुग्ध वञ्चितस्तु मातृस्तन्येन न जातु पुष्टिमातनोति वपुप ; एवमेव विदेशेषु नाना-साधनसापितेषु वसन्नपि स्वमातृ- भूमनिसर्गसस्वारसमाविष्ट बीजवशात् रत्तसम्बद्ध रजो जल समीर वा विना न तथा स्वास्थ्यभ ग् भवति गनो यथा स्वभूमी। प्रत्यक्षमिद बात्ये शिरावो न तथा पर्यव, लालिता प्रसादमारोप्यमाणा अपि साधु पुष्णन्ति स्व यथा लुठन्तो जन्मभू रजमि । मायभूगलमपि पा सहजवात्सल्य रसनिर्भर जननी क्रोडापते, रजोऽपि मुमन परागायते, जलमपि क्षीरायते, क्षीरमपि-प्रोपपीयते, प्रोपधिरपि सुघायते । गमीरोऽपि, साद्यमपि, फ्लायपि, तृगतरुलता-गुल्मसुपमाऽपि रसायनतामा- चरन्तीति पो नाम गायितु क्षमस्तस्पा माहात्म्यम् ? प्रथम वय. तस्या उपकार दातानाम् । भवेम नाम मुता यज्ञादिभिर्देवान् श्रादादिवर्मपुत्रोत्पादनादिभि पितृणान्, स्वाध्यायादिना चपित्राणान्, पर न मुच्येम जातुचित मातुर्जन्मभूमेश्य तारसाशात् । एतदेवाभिप्रेत्याभिहित पुरा मर्यादा गुरुपोत्तमा रामचन्द्रेण-- : १७८

·( १७६ )
अपि स्वर्णमयी लड़ान मे राक्षस रोचते।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।
भनार्या. स्याम वयमुपेक्ष्य स्वजननी जननी ता करुणावात्सल्यनिर्भरा-
न्तराम् । अतएव वैदिकोऽपि ऋपिर्भक्तिपूर्ण उद्घोपयति-
'माता भूमि पुत्रोऽह पृथिव्या' ।
पित्रा लालितोऽपि पोपितोऽपि, पाठितोऽपि शिशुर्न तथा सरसहृदयता प्रति
यथा मातृस्तन्यवधित । संव नैसर्गिको प्रीतिर्जन्मभूमेरपि । राष्ट्रकवेमथिलीशरण
स्येमा पडक्तय स्वर्णाक्षरैरङ्कनीया-
जिसकी रज मे लोट लोट कर
घुटनों के बल सरक सरक कर पडे हुए हैं
परमहस सम बाल्यकाल मे सब सुख पाए
जिसके कारण धूल भरे होरे कहलाए।
हम खेले कूदे हर्षयुत जिसकी प्यारी गोद मे
हे मातृ भूमि, तुझको निरख मग्न क्यों न हो मोद मे ॥
कश्चिदाग्ल कविरपि सश्रद्ध स्वजन्मभूमि प्रणमति ---
'I vow to chee my country
प्रय देशप्रेमैवाघुना राष्ट्रीयतानाम्ना व्यवह्रियते प्रशस्यते च । वस्तुत
नितरामपरिहार्या मातृभक्त भर्भावना नागरिकाग्गा मन सु । ता विना न तावद्देश.
वासिन स्वकत्तंव्ये जागरूका भवन्ति । दुर्भाग्यस्यैव विलसितमिद, यत्रत्या मानवा
पुराघुपन्-
समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले ।
विष्णुपनि नमस्तुभ्य पादस्पर्श क्षमस्व मे ।।
तरत्या एव नरा स्वार्थाय मातरमेव विक्रीणीयुरिति रो नाम विश्वसेत् । जय.
पदेन पिपराभूतेन स्वय गोराधिप दाहाबदीनमाहूत स्वमातृप्वसेयस्यैव विनाशाय ।
मोदाल-सामान्य-मस्यापको बरोऽपि शासकरिहस्य रेवेप्याशीतविवेकाधे.
मावारमिव पारतनन्य स्वयमामन्त्रित । न तैरुपहतमतिभिनानुचिद् विचारित यत्
पोहशीय शृखला स्वगले निक्षिप्यते। हतोजगामायनरपतोना न गान कोही
दुर्भतिरभूत्यतातिभ्यो विरुध्य विदेश्याना साहाग्यमावरताम् ।

·( १८०) स्वतन्त्रतानन्यभक्तस्य राजपुत्रकुलमुफुटमणे प्रतापसिंहस्यैव बन्धवस्तरप्रतीपस्प सम्राजोऽकंवरस्याकुण्ठशस्त्रतामाचरन् । न जाने नाम व्यामोहोऽजायतात्रस्याना भूपतीना यर्दास्यनिगरच्छेदोद्यताना विरलानामपि विरोध एव कृत तेषामेव मूढधिया पारस्परिककलहैराग्लदेश्या प्राभवन्निम महादेश स्वायत्तीकत्तुंम् । तेषा शासनकालेऽपि तादृशी राष्ट्रद्रोहिता प्रदर्शिता भारतीयाँ स्मार स्मार गुरुत्रपाभार- नतमुत्तमाग नोदच्यते । सप्तपञ्चाशदधिकेऽष्टादशशततमे वर्षे विष्वग्व्याप्त एव क्रान्ति. काले गोपादिपतिना (ग्वालियरनरस) पञ्चनदस्थराज्याधिपतिभिश्चाग्लाना साहाय्य विधाय वैदेशिकाना नष्टप्रायमपि शासन सुदृढतामानीतम् । गौराङ्गप्रभूणामाधिपत्या- वधावपि भूपतिभिरधिकारिभिश्च स्वबन्धूनामेवोपरि के नाम नात्याचारा विहिता केवल स्वामिन प्रसादयितुम् । निजाधिकारलालस सरयज्यात्ममानसपद निखिलमपि कुत्सित कर्मानुष्ठितम् । भारतीयस्वाधीनतासग्रामस्येतिहासे तेपामाचरितान्याय- साक्षररइितानि न कदापि लोप्यानि । अद्यापि राष्ट्रीयतायुगे भारतीया पात्मन फुक्मंभिलअन्ति राष्ट्रम्। अधिकारिपूत्कोचप्रियता, मन्त्रिपु स्वार्थपरायणता कर्तव्योपेक्षा क्षिरिता च, कर्मचारिषु नित्यमात्मपरताऽशुचिता कृत्यपराड, मुखता, वरिणवसु नि सीमाऽर्थलोभ , सकलमपि तन्त्रमाकुलति । भारतवासिनो- ऽपि से स्पृहयन्ति परवेपभूपाऽऽचारसस्कृतिभ्य । नित्य परकीयामेव भाषामादरेण पश्यन्ति । देशानुरागेऽद्य वैदेशिका एवारण्यो ये स्वमातृभूमे!रवापं सर्वस्वमपि होतु न सकुति । पर तेपा राष्ट्रीयताऽतिसवीर्णा भीषणपरिपारवलुपिता चेति न सर्वथा स्पृहणीया । स्वदेश मर्वोपरि मन्यमानास्ते तस्य भूत्यै सकलमपि विश्व भस्मसाद क्तुं मपि नित्यमुद्यता । गतमहासमरे क्षीणशक्ति फासिस्टवादो नाजीवादन तस्यैव भावस्य कुफलम् । साम्राज्यवाद मापिका प्रभावाश्च तस्या एव दुष्परिणाम । 'उदार-चरिताना तु वसुधैव कुटुम्बकम्', इति भावना न तद्गतारमना हृदयपि स्मृति कदाचित् । मावश्यक्ता चास्यैव सिद्धान्तस्य येन मनुष्यमात्रमपि नेतरमपि तु स्वशातिभावनयंव गृह्यत । तदेव वस्तुन समतामानीय राष्ट्रोन्ननिभविष्यति । स्वार्थ परित्यग्य देशहितमेयात्मकर्तव्य मन्यमाना विश्ववन्धुतामाप्रयन्तो यदि जन स्वदेशापं शुचितावत गृहीत्वा सर्वस्वमपि जुहपुस्तदेव पचन साघु भवेद- 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।'

·पुमान् पुमांसं परिपातु विश्वतः । जगति विविधभाववति विस्तृततमे परमे धामनि नानाचरित्रशालिना प्राणिना मानवो मानबोधमतिविवेकशीलतयाऽमुमता मूर्धनि मत सुमतिभि । आहारविहारादिषु विद्यमानाऽपि समताऽममता तैनव गुणेन साधयति मनुमुताना यदभाववान् दानवता बजति मानव । तथाहि- पाहार-निद्रा-भयमंयुनानि सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् । ज्ञान हि तेषामधिको विशेपो ज्ञानेन होना पशुभि समाना॥ जान चेह कर्तव्यावर्तव्यविनिश्चयात्मकमभिमत यन्न मनुजस्य धर्म विलोपयेत् । तादृश विवेक्लक्षण ज्ञानमपरिहार्यमेव यदनुमृत्य नरो न पराशर्मकर कर्म समाचरेत् । यदनभिमत स्वस्य, यदरुन्तुद मानमस्य, पदुदीरित शूलायते कर्णयो, यदाचरित जनयत्यसौविध्य स्वपरकृत्यन्यूहस्य यच्चेष्टित हानिकरमात्मनस्तदेव परेपामपि भवेदनाकाशित विप्रिय चेति दूरत परिहरेत् । एतदेवाभिमघायाभियुक्त रुक्तम्- 'मात्मन प्रतिकूलानि परेपा न समाचरेत् ।' परमा कोहशी स्थितिरस्य जगत । मत्स्यन्याय सर्वन प्रवतते । बलिनो निवलम्, समाज क्षुद्रराज्याधिपतीन्, घनिनो निधनान, अधिकृता अधीनस्थान, शासका शासितान सर्वग्रास जिग्रसिपन्ते । सकलभुवनविद्याभिगतिनिदान विज्ञानमरि विहाय लोरक्षेममार्ग लोक-घस्मराणा तेषामेवोयोडवाना पाचनाग्नि धमतितमाम् । विस्मृतनमगिकृति प्रतिरपि विकृतिपरा तानेवानुविदधती, विरोधिनामेवाचरति जगत । तयाहि शीतपर्मितया विदित सलिलमपि जनयति दहनम् । वैद्य तोऽग्निरपि ममीरयति शिशिर-शिशिर ममीरम् । उष्णतम जल परिणमति तुहिनतनो।

·कलुपकलुपाण्युल्मकान्यपि दधति हीरक्ताम् । प्रद्य हिममपि दहनायते, दहनोऽपि सलिलायते, सलिलमपि पवनायते पवनोऽपि शक्तीयते । ईदृशमघटितघटनापटीय प्रमापितसकलवस्तुविधान विज्ञान विधाय सहाय क रक्मोपहसितदानवो मानवोऽद्य जलौका इव, मत्कुण इव, यूकेव, ऋक्ष इव, पिशाच इव पररक्तशोपणं शमयति निजा तृपाम् । क्रव्यादिव कलितनरमुण्डमालो रुद्र इव शवावलोकनसमुजातहर्षो मृत्युरिव महासमराय स्पृहयति । तेनासख्याना नरनारीणा रक्त सिन्धून प्रवाह्य देशान्तराणि स्वतान्त्र्य-सौख्य-भाजि बलात्कारेण दासीकृत्य तत्रत्यजनता शोप शोप धनिकनिर्धनाना वर्गभेदा स्थापिता । अधुना चामीकरराशि- पूरितकोपो देवमन्योऽधनान् पीडयति, दलयति, ताडयति, दशति, समूलघात हन्ति स्वर- त्याचारं । तेनैव धनमददुर्मदेन स्वात्याचारप्रचाराय, दुर्दमरक्तलिप्साप्रशमाय च वस्तु- सारान् सहृत्य तदणुभि सहतगुरूणि लोकसहारक्षमारिण पिण्डानि(Bombs) निर्मितानि । अधुना नान्तर्राष्ट्रीयप्रक्षेपाम्पनिर्माणेन वायव्यायुध(Gas) कल्पनश्च कल्पान्तकालो नेदिष्ठतामानीत । अतीतेपु पञ्चचत्वारिंशद्वर्षेषु द्वे विश्वव्यापिनी महायुद्धे तस्यैव मनुजकुलघस्मरया रणलिप्सया कारिते ययो महती सख्या जनानाम- काण्ड एव कालकवलिता समपद्यत। कोटिकल्पा नरा. प्रहृतप्रहरणविमुक्तविषदुष्प्र- भावाद् दुश्चिरित्स्याना रुजा भाजनानि समजायन्त । एक्स्यापि नामारगुपिण्डस्य निर्माणे यावतो धनस्यापव्यय क्रियते, तस्य सहस्रतमेऽशे प्रतिजन वितीर्णे लक्ष जना दारितदारिद्रयदर्य सौस्येन काल नेतु क्षमा । एतावतोन्नेयमेतत् कियानर्थव्ययोऽप्रकृत- सहारकास्त्रभण्डारसज्जाया विधीयते परनाशाभिलापिणा नरेण । प्रादित कालान्मनी- पिभि साक्षात्कृतमनुजप्रकृतिभिरस्या दुर्दमाधिकारलिप्साया गर्दैव सर्वन कृता । परमा सुरी वृत्तिन तेषा वचने तिष्ठति, न तेभ्य करणी ददाति, न तान् परिगणयति । प्रसिद्धिरिय न व्याघ्रो व्याघ्र खादतीति, सकलकाननविनाशोत्सुका अपि हिंस्रा श्वापदा न सगन्धेषु प्रहरन्ति । पर मानव एवेश कुटिलो निपुणश्च जीवो य प्रात्मीयानेव ग्रसते । स्वार्थान्धो नामौ गणयति परपीडाम्, न क्लयति स्वपरसविभागम्, नापेक्षते सस्कृतिम, न स्मरति करुणाया , न परिचिनोति पापम्, न प्रतीक्षते सुजना- नुशासनम् । न थद्दधाति शास्त्रेषु, न विश्वसिति धर्म, न बिभेति पापात्, न जिह्रति लुण्टाक्वृत्त्या, नापनपते कुकर्मणा, केवल गजनिर्मालिक्या सक्लस्यापि शुभावाक्षिणो जगतोऽनुरोधमुपेक्षमाण स्वपशुबलवृद्धय एवानुदिन प्रयतते । सहारसाधनसंभारान समुच्चेतु न चिन्तयन् प्रतिवेगि-राष्ट्रहानिम्, प्रवीर्यमाणविविधघातकरोगाणुनिचयाश्चा• पश्यन् निमितान्याणवास्त्राणि परीक्षते। एधते च दिनादिन साम्राज्य प्रसार लिप्सा, वर्चस्वाधिक्यप्रेप्साऽधिकाधिकनाराक्षमशक्ति-बुभुत्सा च तस्य । चन्द्रादिषु लोकान्तरेषु , ·(१८३) च यानरापरणप्रतियोगिताया मूलमियमेवाधिकार-लालसा यया वशीकृतो नरो न पृथिवी- राज्यमावेण तुष्यति । अस्मादेव हेतोवृत्त गत महासमरद्वय पाश्चात्यै प्राच्यदेशाना शोषणं च कृतम् । पुनश्चयमासुरी पिपासा तृतीय भीषणतम सगरमामन्त्रयति यस्मिन् प्रवृत्ते क्य यास्यति मानवीया सभ्यतेति केन ज्ञायते । अत इण्डोनेशियादेशस्य बाण्ड ग- नगरे वृत्तायामेकस्या प्राच्यदेशपरिपदि भारतप्रधानमन्त्रिणा जवाहरलालेन शान्तिस्था- पनाय पचशीलस्य सिद्धान्त प्रस्तुत । तथाहि- १. परराष्ट्रेण सह विवादाना मन्नणाभि. ममायानम् । २. इतर-राष्ट्राणामान्तरिकेपु सघर्षेष्वहस्तक्षेप । ३. अन्यसार्वभौमसत्ताया पादर । ४. सहास्तित्वे विश्वास. ५. परेषामनाक्रमणनीते पालनम् । शक्तिशालि राष्ट्रेभ्यस्त्रस्तान्तरं स बहुमान स्वीकृता समथिताश्च बलिष्ठाभि शक्तिभि सिद्धान्ता इमे न प्रयोगेण सत्यापिता राष्ट्र । मिस्रदेशोपरि मासीयानामा- ग्लानाञ्चाक्रमणम्, चीनस्य तिब्बतलीलनम्, अफ्रीकाद्वीपे च पाश्चात्याना स्वाधिवार- रक्षाय दर्शित नृशसत्वम् विपरीतमेव पचशीलव्रतस्य । राष्ट्राणां परस्परद्वेपिणी नीति सम्प्रति विद्यमान शीतयुद्ध तृतीये युद्धे परिणमयितु सुक्षमा । तदा न द्रक्ष्यते मृष्टि , न मानव , न पृथिवी, न वैभवम्, न सस्कृति , न राज्यम्, न द्रव्यम्, न धरणी, न सत्ता यदय जना हुदुयोघ युध्यन्ते । सम्प्रति न केवले रूसामरीके विमनायेते, साम्यवादसमेधितोग्रभावश्चीनोऽपि दाशिनमिव विधुन्तुदो निखिलमेव भुवन जिपत्सति । अाक्रान्तश्च तेन मैत्री विसम्भ- घातिना भारतस्य पुरुतमो भाग । ईदृशमाचरण स्फुलिङ्गायमानमपि सहसैव भीपणतमे समराग्नो परिणन्तु क्षम येन दन्दह्यमान निखिलमपि भुवन विधातापि न मातु पारयत । मतोऽक्ष्यते धरणीलस्य सविभवत्रा नरेगा सप्रयोग, साचरण, सविश्वास , स. सकल्प , ससमर्थन , स-प्रचार सर्वतो डिण्डिमघोपोऽस्य मन्त्रस्य-'पुमानु पुमांस परिपातु विश्वत इति'। . -.- ·सर्वे भवन्तु सुखिनः (सर्वाभ्युदयवादः) (श्रीश्रीनिवासशास्त्रिण 'चन्द्रमहीमति' सजादुपन्यासात्) समाजो हि सहयोगिना सहकर्मिणा पारस्परिकभावपूर्ण सामञ्जस्ये सामरस्ये च समाश्रित समुदाय । परमद्य तस्मिन् केचनासहकर्माणोऽनुत्पाद्यापि सर्वाधिक विश्रमनीविनश्च भूता व्यपेत-लज्जा । एतानन्तरेण न कापि समाजे क्षति । यथाच- % 3D (१) व्याजोपजीवो-कस्यापि शतमुद्र भूपण क्षेत्र गृह पश्वादि वा न्यस्य प्रावश्यकतापीडिताय पञ्चाशन्मुद्रा ददाति न्यासधर । एतस्य कुसीद दशमुद्रा प्रति- मासम् । न्यासावर्तनावधिर्मासत्रयम् । परिस्थितिपीडितो भ्यासकरोऽवधिमध्ये कथमपि न्यास प्रत्यावर्तयितु न समर्थ । न्यास धरस्य कुसीद चक्रवृद्ध्या यथा प्रति- भरणमेघते इतरस्य तथैव ह्रास । अत एव स महाजन । जनो दृश्यमानोऽप्यजन जनेतर =मानवोचितगुणरहित , सोऽपि न सामान्योऽपि तु महान् । अथवा प्रज गतिक्षेपणयो -मजन , न्यासेन सह न्यासघरस्यात्मसात्करणे सस्पृह सफलश्च, सो. ऽपि महान् । दस्युराजस्तु सम्पन्नेभ्योऽपहरति, परमय वराकानकिञ्चनान् प्रभद्र भागान, भग्नमनसो विषण्णान खिन्नानवसादयति । अत एव प्राकृत स 'बाबू', 'लाला' मादि पद सम्बोध्यते । . (२) व्यसनोपजीवी-परषा व्यसनेन, कष्टन, विपत्त्या यो लामावितो भवति स । यया पाकीलो बंधश्च । शान हि परेषां रामणे, यो शान विक्रीणानो लोरस्य विपत्त्या लाभान्वितो वुभूपति, स कि ज्ञानोपासक ? 'ते हित्वा काञ्चन राशि पाशुराशिमुपासते', स तु व्यापारी भगवत आशिष माशासानो भक्त इव " म भक्त सवं वरिषक।" य मूलमारोप्यमाणात् पञ्चसहन मुमूर्षोश्च यत जिघृक्षति । विचार्यता स वोहरा ' 'यो मर्तु कामादपि हतुपाम ।' (१४) ·(१८५) . मार्थाय मापि कामार्थमय भूतदयर्या प्रति । वर्तते यश्चिकित्सा स सर्वमतिवर्तते ।। (घरक.) एतादृशास्तु राष्ट्रस्य गौरवम् । परमद्य कियन्तस्तादृश । प्रद्यत्वे चिकित्सका प्रथम रुग्ण न हि, तस्य धन दिदृक्षन्ते, स जीवतु म्रियता वा। (३) शुल्कोपजीवी-गृहशुल्केन शकटशुल्केन जनवाहनशुल्कैन जीवति शत सहस्र वा मानवाना नियतवेतनेन नियोज्य यन्त्रादीना परिचालनेन वार्थमुपायति स । (४) घटक -केवल वार्तावित उभयोपभोक्ता उभयार्थहरश्च । (५) समानशीलस्य धनिन पोप्यपुनोऽपहृतहिरण्यस्य परिरक्षको लगुडी च । प्रद्य वय सर्वाभ्युदयाय कृतसकल्पा समवेता, सर्वेण सर्वस्मै, सर्वस्मात् सर्वस्य सर्वस्मिन्नभि उदय =सर्वाभ्युदय । सर्वेषामेकाङ्गिन्युदये न मन्तुलन सभाव्यते, प्रत समन्तादुदयोऽस्माकमभीष्ट । स चाधिदैविकीनामाधिभौतिकीनामाध्यात्मिकीनाञ्च शक्तीनामभितो दिशामुत्कर्ष स्वभाव-बाधिकाया बाधाया अपनयनञ्च । सोऽय दरिद्राङ्ग- भगिदोपानुपगिपुञ्जवादोत्तु गभुजङ्गभङ्गी, अभिमानभीप्मोष्मग्रीष्मक्लान्तामृतस्यन्दी जगन्निर्वेदसेदच्छेदी पराभूतभूतवर्गानुकम्पी, पुजवादहु कारकातरातुरहर्षवर्षी, भव- भयाग्निविविग्नामृतवर्षी समददपंज्वरकी प्रान्तरगुहागहनगेहगृहितध्वान्तविध्वसी कलकसकरशकरो मायामत्तगिजगदगदवार शस्यमहसा प्रियोऽभयकरो मन्दीकृत- भीतिभृद्विपद्, जगच्छर्मकर्मी अानन्दधामा, दिग्देशकालकलननिरपक्ष क्षपितातङ्क उदहेमरुचाम् सकलकर्म फलोपलम्भ , कनकवर्षघनोऽपक्षघनोऽयक्षपातम्, दीनजि- धनिदृग्विलसितोष्मशमनीतसुभगसुरभिसमीर , पुजवादप्लुष्टपीयूपसारशिशिरो धसिन्धुलहरीनिमल कीलितभाग्योत्कीलक , विपन्नबन्धु , समस्ततापोपेतापन्नपालन- प्रथितप्रवीण, प्रायशो विश्वजनवाइ मनसानुमोदितो महीमहितो विश्वस्य निश्शेष- क्लमशमक्षमोशेषजनचिन्तामणिनि सामान्यो वदान्यमान्यो वादमूर्धन्योऽस्माक प्राक्तन प्रादर्श परस्पर फलानपेक्ष स्वभाव । सोऽत्र मर्वस्मै न पक्षाय, न सम्प्रदायाय, अपि तु लोकाय । 'वसुधैव कुटुम्बकम्', 'यो वै भूमा तत्सुखम्', म चाय परस्परमभेदभावेऽद्वैते सहयोगेच प्रतिष्ठित । सम्पत्तरप्ययमेवार्थ । मम्यक् पदनम् प्राप्ति (पदगतो, या प्राप्ति ममेम्य सम्यग् जायते सैव) सम्पति , या च विशिष्टरूपेण (केवल विशिष्टेम्य प्राप्ति) सा विपत्ति । यत्रको निषीदति, नवनवतिश्च नराणां शते विषीदति सा विपत्ति पुअवादस्य फलम् । ।

·कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीवियेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥ (ई. उ २) अगायोऽय जीवनाम्बुधि , मनन्ता उत्पात-वाता इव विपन्निपाताः विरलाश्च दाम्पासाता इत्र भवन्ति सप मधाता । माश्रयन्ति निष्पादयन्ति च कामपि जीविका जीवितुकामा यावज्जीव जीवा । सपर्पमूले हि जीविते विजेता जीवति चिर सुभेन, पराजितस्तु काम भस्येत श्वसितु दौगंत्ययापित कालो यथा क्यचित् पर न तज्जीवन जीवनम् । तथाहि- 'काकोऽपि जीवति चिराय बलि च भुड क्त ।' मत पुरुषार्थमार्थों जन. स्वोद्योगेन लोपामिम स्वर्गायित यतुं कल्पते । पर महास्तत्रायामोऽनुभूयत इति पापुम्पा भातराः कर्मकृच्छाद ससारमय जिहामन्ति । पर क्यवार हीयेत समार मरन्या दवारा मरणो, धगद्धगज्ज्वलति न जाठरेऽग्नी । ततस्स्यावर्मपयोऽपि गृहीततुम्योपात्र प्रौदरिक इव गृहादगृह भक्ष्यमटति । राहगा भस्मसाद् भवति धुपाहिज्वालाजाने सम्लोऽपि वैराग्यभाव । म एवाचावन्ध, ग एव परिपहामिलाप , मैय कायाराक्ति , तदा कि तेन त्यत्त समार 'अटिसो, मुगी, सुञ्चिता, पापायरयातप । करतसमिक्षा, तरतसवामस्तदपिन मुख्यपानापास ॥" शुनगास्त्ररया 'प्रवश्यमेव भोतव्य कृत पर्म गुभाशुभम् विनम्ना, पर्मबन्धादेव भूयो भूयो मरण जनन प जायोश गएर स्याम्प इति निवृतिमार्गाभिमुपा भयन्ति । पर वर्णन वापरायणेगृहत्यागा दान गाने मिति । मान सरपंरियाम, तदपि 'शान भार किरा गिा' इति गिसालानुरोपार १ ·(१८७ ) साधना सापेक्षम् । साधनाऽपि कीदृश्येव भवेद, कमं तु तत्रापि करणीयमेव । तहिं कथं न स्वे प्रवृत्ति-मागं एव प्रवतेत ? उक्तं च गीताण- 'स्वे स्वे कर्मण्यभिरत: ससिद्धि लभते नरः।' तथाच- कर्मणामनारम्भान्नैष्कम्यं पुरुषोऽश्नुते ॥ कार्यते हवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजः।।' परं कस्तदाऽभ्युपायः संसारबन्धनिवृत्तेः ? कर्मफलाशात्यागादेवेति नमः । 'यस्तु कर्मफलत्यापी स त्यागीत्यभिधीयते।' संसारबन्धः खलु पुण्यपापाराया बध्नाति जीवम् । कर्तव्यभावनया कृतं वे. न्न तल्लिम्पति फलेन ! महदिदं कर्मक्षेत्रं योऽमो समारः। परश्शता दुखिनोऽत्रापेक्षन्ते साहाय्यं जनेभ्यः । विहायोदरिक्त्वं विस्मृत्य च स्वं योगक्षेमं सुखदुःखद्वन्द्वं च, धिकृत्य पापपुण्यचिन्तां विधूय हिताहितभावना सेव्यन्ते चेत्ते यथोरलब्धसाधन- संभारः कार्यन, वाचा, मनसाऽपि, जितं तेन । लाभालाभचिन्तया कृत हि कर्म लिम्पति । 'सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ।' लोककल्याणाय कृतं कर्म न कर्मत्वेन मन्यते । कर्तव्यभावना तत्र विधेया। यस्मिजीवति जीवन्ति बहवः सोऽत्र जीवतु । वांसि किन कुर्वन्ति चञ्च्वा स्वोदर-पूरणम् ।। तपोमूलेयं सृष्टिः । उच्चतमं लक्ष्यं कृत्वा कष्टमाधनमेव तपः। प्रात्मन उन्नतिरपि तपसव । तदपि कमव । तल्लोका अभिजानन्ति- "कि कर्म किमकति कवयोऽप्यत्र मोहिताः।' (गौता) अयमेव कर्माकदिवेको लोकक्षेमहेतु.। लोका. प्रायो विनाशङ्कया हानि- भीतादच कर्मणो विरमन्नि। परं नंतदुचितम् । वर्तव्य भावनया 'करणीयमेवंतत्करोमि' इति बुद्ध्या कर्मस्वासज्जते जनस्वेन तम साफल्यामाफल्यचिन्ता । कर्मण्येव हि जनस्याधिकारी न फले । दुभिक्षाशड्या किं कृपो बीजमेव न वति ? याचका माग. मिप्यन्तीति कि भोजनमेव न पच्येत ! यस्तथा कुर्याद् विवस्वान् ? एवमेव फलासा विहाय कर्तव्यबुद्ध्या कर्म विधेयमेव । नानाधान्ताय धोरस्ति इति रोहित शुश्रम। पापो नृपवरो जन इन्द्र इच्चरत. सखा।

·(१८९) पुष्पिण्यो धरतो जंघे भूष्णुरास्मा फलेग्रहि । शेरेऽस्य सर्व पाप्मानः श्रमेण प्रपये हताः॥ घरन् चे मधु विन्दति चरन् स्वादुमुदुम्बरम् । सूर्यस्य पश्य मारण यो न तन्द्रयते चरन् । घरवेति चरैवेति । (प्र.बे.) 'म ऋते श्रान्तस्य सख्याय देवा' इति च । यदा जीवनरक्षायं कर्म करणीयमेव जनेन, तदा कर्मपालनाय कय न कुर्यात् । कर्तव्यभावनया क्रियमाणे च कर्मणि रुचिरभियोगश्चोत्पद्यते। साधु कृत हि कर्म फलवद् भवति, प्रतो न तदुपेक्षया विधेयम् । 'योगः कर्मसु कौशलम् ।' कर्मज बुद्धि-युक्ता हि फल त्यक्त्या मनीपिणो जन्मवन्धविनिर्मुक्ता मनामय पद गच्छन्ति । के खलु ते महात्मान कर्मत्यागिन ? ससारत्यागस्तेषा स्वसुखनिरभिलाप- त्वेन । पराथं तु कर्म कुर्वतो राजानोऽपि मुक्ता अभवन् । कर्मणव हि प्राञ्चो जनकादय ससिद्धिमास्थिता । सम्यक् साधनादेव ते हि साधव । Handsome is who handsome does.' इत्युक्तिरप्यत्र भवति । कर्मकरण नाम जीवनस्य धर्म । प्रवाहो नद्या , दाहो वह्न, गमन वायो स्वाभाविक कर्म, तदेव धर्म । न खलु धर्म त्यक्त्वा तेषु नदी-वह्वि-वायुत्वव्यवहार स्यात् । एवमेव विहाय कर्म कुतो जीवस्य जीवत्वम् ? यथा च कबीर'- हाड बडा हरि भजन कर, प्रम्य या कछु बेह। प्रफल बडी उपकार कर जीवन का फल येह ।। मतो नि सगभावेन कर्म कुर्वाणेनैवात्र भवितव्यमिति शम् ।

·त्यजन्त्यसूशर्म च मानिनो वरं त्यजन्ति न वेकमयाचितवतम् । (नैषधम् १) ससारेऽस्मिन्नपारे वैचित्र्याघारे पठ्यन्ते श्रूयन्ते च नानाविधानि द्रव्यजातानि । पर न तानि सर्वेषा मुलभानि । विलसन्तोऽपि सुरलोकस्पृहणीयेषु रमणीयेषु भोगेषु वञ्चिता केनाऽपि वस्तुना लालायन्त एव तदर्थम् । पौरपकधना पुरुषकारेण तल्लिप्सन्ते । कातरास्तु ममावितानर्थे तस्मिन् पथि न प्रभवन्तश्चलितु कुटिलेन मार्गेण तदधिगतये प्रयतन्ते । तत्रापि तस्करता मार्गरण वेत्येतावान् विकल्प । न च स्तेय सुकरम् । न खलु नवनीतहृदया (Chicken hearted fellows) क्षमास्तदा- चरितुम् । साहस तत्रापेक्ष्यते । निग्रह प्राणमशयश्च सभवत । प्रत्यर्थ प्रियाश्च प्राणा प्राणिनाम् । सुगमतरमुपाय तेऽन्विष्यन्ति कमप्यन्यम् । म च याचनमेव । पर याचना सुकरा तेषां कृते निहतो यरात्मा, न ये परिगण्यन्ति पराभवम्, नानुरुन्धते ये मनस्विताम् । परताडना भत्संना च मुहुमुहुरनुभवन्तोऽपि लघयन्त्येव देहली परेपाम् । पर जागति येषां मन , प्रात्मनो य माधवा , न क्षोदीयसि कमरिण येषा प्रवृत्ति , न ये सोढु क्षमा परस्य कलुपनिरीक्षणम्, भिनत्ति येपा मर्माणि परिभव', वर नामालिङ्ग युमत्यु न ते हस्त-प्रसारण कक्षमा । मानधना हि ते । लालसा- सालसमनस एव सतमस प्रियासव सकलमपि कर्मोचितमनुचित वा सुखेनानु- तिष्ठन्ति । इरमुदरदरी दुरन्तपूरा यदि न भवेदभिमानभगभूमि । कथमपि न सहे भवाशाना कुटिलकटाक्षनिरीक्षण नपाणाम् ।। मानिनस्तु न गणयन्ति प्राणान् , नापक्षले शरीरम् , न स्यन्ति भोगेन्य, न रोचते तेम्प पराभवसहतो विलास' । न ते क्षमा श्वान इवोदरपोपणरता गृहादु गृहमा- हिण्डमाना मत्स्यंमानास्तज्य॑मानास्ताङ्यमानारच रोटिवाखण्डरितस्ततो लन्धरदर पूरपन्त काल सापयितुम् । बन्धूनपि न समर्पा याचितुम् । परामयो महाँस्तत्र-- १८१.

·(१६०) वरं वनं व्याघ्रगजादिसेवितं जनेन होनं बहुकण्टकावृतम् । तृणानि शय्या परियानवल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवितम् ।। तेषामेव चोक्तिः "वयं नो ते विप्राः प्रतिदिवसमासाद्य कृपरगान धनं ये याचन्ते परिगणितनक्षत्रतिथयः ॥" महती खल्बवमानना याचकानाम् । रिक्ता हि ते लघिष्ठा जगति- 'रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ।' तृणः खल्वसाराणा निदर्शनम् ततोऽपि विशेषेणोपेक्षणीयो भवति याचकः । तृणाल्लघुतरस्तुलस्तूलादपि च याचकः। थायुना कि नीतोऽसौ यन्न याचेन मामिति ।। परसम्मुखे हस्तप्रसारणसमकालमेव गलति लज्जा, देहीति कथनेन समं त्यजति धीरता, दृष्ट्या सममेव नमत्यात्मा, स्थैर्येण सहेव व्रजति मानम् । सादरं दोगत्येनापि जीवन्नरः परां मुदमनुभवति । अत एव तपस्विनो वनेऽवसन्न नगरेषु । तृणायामन्यन्त सम्राजोऽपि । सत्यामप्यनिवार्यताया ते महत एव याचन्ते न कृपणान् । चातको लपीयान विहगोऽपि स्वातिकरणानेवार्थयते । तुल्येपु तु नव संभवति याचने प्रवृत्तिः । सुदामा सखाऽपि कृष्णस्य गतोऽपि द्वारवतीमनुभूयाऽपि गरीयांसमतिथिसत्कारं नवायाधत किमपि । स्वभावोऽयं मानिनाम् । न जोवनं मानहीनानां धरणी च तेहगीयते । अधिवाद् याचने नानादरस्य संभव इति तान् कदाचिद् याचेरन्नपि । तथाहि-'याना मोघा वरमधिगुणे नाधमे लन्धकामा' । प्रतः साधूक्त श्रीहरण- त्यजन्त्यश्शमं च मानिनो वरं, त्यजन्ति न त्वेकमयाचितव्रतम् ।

·- सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः । इह विविधप्राणिमति प्रकृतिविचित्रिते जगति विलोक्यन्तेऽसुमता बहुविधा प्रवृत्तय । शुभा अशुभाश्च तेपा चेष्टा मानसीमवस्था सूचयन्ति सस्कृतामसस्कृता वा । देहभृता हि क्रिया भावप्रेरिता भवन्ति, भावाश्चान्त करणोद्भवा । अन्त करण च 'मनोबुद्धिरहकारश्चित करणमान्तरम्' इत्युक्तदिशा चतुरगात्मकम् । एव भावाना- मुत्थानानन्तर बुद्धया तर्कवितर्काश्रयेण कृत्याकृत्यरूपेण चिन्तन सहजबुल्या या खल्वन्त प्रेरणेत्युच्यते, साध्वसाधु वा बोधित चेतनाबलेन सम्पाद्यते । इत्थ प्रत्येक क्रियमाणे कार्य मूले मानसो व्यापारो भवत्येव । मनस पूर्व च कामस्योदयो भवति । अनुभूयते लोके यद् भावुका विचलितमानसाश्चास्थिरचिन्तिता भवन्ति । न तेपा सकल्पेषु दृढता विलोक्यते । ते क्षणे किमपि चिन्तयन्ति तदितरच्च विदधति । कतु मीहन्ते तावदन्यथैव न तु तथाऽनुतिष्ठन्ति । एतत् खलु भावाना विचाराणा चाशुचित्वेन भवति । सद्भावनाभरितान्तरा सद्बुद्धय सत्कर्माणश्च न जात्वनुचित मृपा वा समाचरन्ति, न कथयन्ति न च तथा चिन्तयन्ति । तेषा मनोवाक्कायकर्मसु न वपम्य भवति, अतएव ते सत्यचारित्रा सस्यस्य प्रतिमूर्तय एव सिध्यत्ति । न स्पृशत्यपि तेषा हृदय कलुषम्, तदा कथ ते वदेयु कुर्यु तथा, एव शुचिनि मानसे मुपुर इव मुख निखिलमपि भूत वर्तमान भविष्यद् वा लोक-वृत्त प्रतिफलति । इदमेव योगिभि प्रणिधानमुच्यते । न ते केवल तनु पर्शयन्ति, कर्मेद्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि वा निगृह णन्ति, तेषा सचालक मनोऽपि वशीकृत्य लक्ष्ये नियोजयन्ति । सत्यपि विकार न प्रभवति तदुत्पथमाश्रयितुम् । अतएव ते सदा प्रार्थयन्ते- सुपारपिरश्यानिव मन्मनुष्याग्नेनीयतेऽभोशुभिर्वा जिन इव । हरप्रतिष्ठ यदजिर जविष्ठ तन्मे मन शिवसकल्पमस्तु । मनोव्यापारस्य मक्ल्प एव निदानम् । अत एवोक्तम्- कामस्तदनसमवतंताधि मनसो रेत प्रयम यदाप्सीत् ।' (ना.) . १६५.

·(१९) तस्य पावनत्वे बुद्धिरपि न विक्रियते । यथा तिर्यञ्चोऽपि सनिहितायामापदि सहजयाऽन्त प्रेरणया (Intution) प्रबोध्यन्ते सावधानाश्च सुरक्षायै प्रयतन्ते । तथैव ते सत्सकल्पा विक्रियमाण एव मनसि तत्क्षण निगृह, रणन्ति तत् । पारद इव चपलमपि तद वैराग्येणाभ्यासेन च नियच्छन्ति । "विकारहेतो सति विक्रियन्ते येषां न चेतासि त एव धोरा ॥" एव नियन्त्रित तपा मानस सानुशासन सैनिक इव सदा वशे तिष्ठति, नोच्चरते । तस्य वृत्तय एव कृत्याना चिन्तितानामौचित्येऽनौचित्ये या प्रामाण्यमा- तिष्ठन्ति । तदनुसारिणी हि तेपा क्रिया । ये तु नित्य दुर्भावनाभरितान्तरा दु सगेन, दु परिशीलनन, दुरम्यसनेन नियत मलुपमेव चिन्तयन्ति, तदेव तेषा वाचि समायाति, विदति च तथव । पर ततोऽपि दुई ता धर्म- पकिनो मिथ्या पारिमा, येपा चिन्तित, रथित विहित प सदेव विसवादितामाक्लयति । विडम्बनामात्र तेपा जीवनम् । 'प्रन्त शाक्ता हिश्शवा सभामध्ये च वैष्णवा।' त दम्मिनो विपरीतमय साधूना सदाऽनुतिष्ठन्ति । निखिलमपि तेपो जीवन माडम्बरेण छलेन वैतथ्येन चावृत भवतीति चालितचेतसस्ते न अवापि प्रामाण्यमर्हन्ति । फदकार ते प्रमाणता गच्छेयुर्येषाम् - 'मनस्यन्यत् पयस्यन्यत् कर्मण्यन्य दुरात्मनाम् ।' तेवा मन , वाणी, चरितम्, मारमा, गरीरम् सक्लमपि वञ्चना मात्रम् । परामारमानश्च यञ्चपन्ति पूर्ता । प्रतोऽन्त करण साधूनामेव प्रमाणतां याति येषां मलु- 'मनस्येक पघस्येक कर्मण्येक महरमनार ।' मारमा हि तपा महान् जागरूप प्रहरी। पदमपि न गन्तु प्रभवति तन्मन सत्पात् विस्टम् । प्रसस्ते मतव्येऽरतम्य पारमानमेवान्त करणमेय विशन्ति योपपति प ततान् सदसद् वा सन्मित्रमिव । प्रसन्तो न तस्य वचने मिष्ठान्न परिभूपन्त पान्तगतबंहिगंतश्व त्रुभि । पर तस्य निदेश परिपालयन्त सन्तो न भ्यन्त पेनापि । एप प यत प्रमर रयात्मविषय- "सतो हि सग्देहपदेषु वस्तुयु प्रमाणमन्त परप्रवृत्तय " - ते - ·भारतीय स्वतन्त्रताया लाभाः खोप्टस्य विशतितमा शताब्दी स्वातन्त्र्यस्य शताब्दी ध्यपदिश्येत चेतन काऽप्यतिरमितता। दिशोऽनुदिशम्, कोणाकोणम्, देशाद्देशं प्रतिवर्ष स्वाधीनता- ज्योतिरपाकुर्वदवाञ्छित दास्यतिमिरं भूमण्डलात्प्रसरतितमाम् । शिपिलाऽद्य नाडी माम्राज्यवादस्य, व्यथते मनो राजतन्त्रस्य, नष्टमूर्जः सामन्तवादस्य, कम्पते पदमुपनिवेश- प्रथायाः, छिद्यते ” खला परतन्त्रतायाः, कालो गतः परदेश विजयस्य । नाधुना तादृशी सरला मूढा वा जनता या सभ्यताशिक्षणन्याजेन धनादिप्रलोभन वशीक्रियेत। चिरायोपभुज्य राजतन्त्र भूयोऽपि स्वभाग्य-निर्णयाधिकार स्वयमुपभोक्त मुद्यतो जनो ऽधुना । भवति ताहो व्यतिकरे कथं नाम निसर्ग-भारत भारतमद्यापि बहेत वैदेशिक- कुशासन-धुराम् । कल्याणी वत गाथेय लौकिकी प्रतिभाति मे । एति जीवन्तमानन्दो नर वर्षशतादपि । इति कपनमनुसत्यराहस्रकल्पेभ्योऽदेम्यो ऽनन्तर पुनरपि भारत स्वातन्त्र्य- नाशि-किरण-मुखमन्वभवत् खोप्टस्प सप्तचत्वारिंशदधिकोनविंशतिशततमे वत्सरे भगस्त-मासस्म पञ्चदशे दिने । परमेतदर्थ वियन्तोऽत्याचारा न सोढा एतद्- देश्य, विनानुभूतो महान् कारागारवासायासः ; वि नाहुतं स्वाधीनतामहाहवमये, प्राणा, धनम्, सुताः, जननी, प्रेयसी, भगिनी, सर्वस्वम् चान्यविधम् । श्राव श्रावमति. रोमहर्पणानि - कृत्यानि पिशाचोचितानि विदेश्यानामधापि पोऽपि तरलायते, प्रावापि द्रवायते । गतम पायन्य बद्धा, पशुधात हताः, मूलदाहं दग्याः । चौरा इव, जारा इव. लुण्यवा इय, गोपातिन इव दुष्टाहता इव निर्वासिता. सहया, स्वातन्त्र्यभता जनाः। परं न तेपामात्माहुतिस्परायिता फलाधिगतये । कामं देश- विमाननेन महायं न. स्वाधीनता पर गाभिमानमधोनमयन्ति शिरो भारतीयाः। नमोऽपि शिष्टमम्मी नाद' प्रमवति तान्दुराग्रहमन्तरा। (१३) ·- पूर्वोक्तप्रकारेण सर्वस्वहोमपणेन लब्धा स्वाधीनतेय मधुरतमा । तस्या प्रभावेरा देशयासिनः स्व-भाग्य-निर्णयाधिकारिण । सार्वभौमगणतन्त्रतापदमनु- भवतीद राष्ट्रम् । यथावसर, यथावकाश, यथायोग्य, यथाक्रम, यथागुण प्रत्येवमपि जन मामूलादुन्नतमपदाहः । न तत्र कुलविशेषस्य वर्गविशेपस्यैव वा पात्रता । भनहंताऽद्य गुण योग्यता-देशभक्त याद्यभावकृता न तु जातिहेतुकी। अधुना राष्ट्र-द्रोही भराधो न तु राष्ट्रीयता । न सम्प्रति शामन-प्रमाद दर्शदशंमपि वाचयमत्वमपेक्ष्यते । नेदानी वेश-भूषाविशेष-धारणेन, स्वद्रोहेरा चाटुकारितया च प्रभुप्रसादनमात्र कर्तव्यम् । स्वकीय शासनम्, राष्ट्रम् जनपदो वा । सर्वस्यापि शिरसि समापतितो भारः पुननिर्माणस्य । मात्मनंय वयमद्य स्व-विधान निर्मातार , भाग्य- निर्णायका, प्रभाव- निराक्रश्च । प्रत्येक जनोऽघुना शासनेन रक्षणीयो न केवलमायकरप्रदायकाः । स्वातल्याधिगतेरनन्तर क्रान्तिरेव भारते दृश्यले । प्रयतते नव शासन दरिद्र- तायाः, बुभुक्षाया, प्रभावानाम् अकौशलानाम्, अपटुताया, अशिक्षाया, अयोग्य ताया , अनर्हताया , अज्ञानस्य, असमानस्य, असमानतायाश्च समूलनाश विनाशाय । नकोऽपि जनो विषीदन्नन्नकणाय क्षुधाग्निकवलितो भवेदिति प्रतिज्ञानुसार यत कुतोऽपि सुलभखाद्य वस्तुनो देशारखाद्यपदार्था मानाय्यन्ते। मा तावदवसरवादिना साभ-लोलुपानों परिणजा साशात्कृपकाणा शोपण भूदिति जागरूके शासने न सम्प्रति पूर्वयद् विपीदन्ति देन्यक्लान्तानना कृषीवला । स्थानास्थान प्रति निर्मिता यादवर्ष धूप्रकटीना, भारबहानो द्विवक्रिकारणा च धावनयोग्या कुहिमतला. योजिता रथ्याभि प्रायशो ग्रामा नगर सह । कोणे कोणे ऽधुना चिा विद्यालयाः, न्यायालमा, रक्षि-सस्थानानि, व्यापार- केन्द्राणि च जन दिशि दिशि महाविद्यालया , विश्वविद्यालया, शिल्प-शिक्षणालया, यन्त्र विज्ञान-दीक्षा-सस्थानानि सस्थाप्यन्ते । नाऽधुना भारतमानाययति धूर मन्त्रात्सूचिका पर्यन्त विमपि वस्तु विदेशेम्य । स्थाने स्थाने गन्त्र पोत-वार निर्माण-शाला स्थापिता स्थाप्यन्ते यासु लक्षारिण भारतीया आजीविका प्रौद्योगिक-शिक्षा सस्था यथावश्यकमुद्घाट्यन्ते । संचारसाधनानि सुलभो. पयानो विकण्टवा विधीयन्ते । नारी-जाते. शाश्वत-कलक-प्रक्षालनाय वृत्तिरून्मूल्यते , सहकारि-कोप-स्थापनया मोच्यन्ते कृषवाः कुसीद जी श्रमिका प्रपि यथावसर नव-नव-नियम-विधान सरक्षिताः। अपास्ता भ्रम स्विन्न-कृपीवले प्रयत्नाजिता सपद भुञ्जाना भू-स्वामिन । स्वय क्षेत्र-पालो स्व-भूमे । जनकल्पापाय पञ्चवा योजना प्रायोजिता । नास्माक सेन वीरताय. पराक्रमरणाय च, नारक्षिण प्रजा-दमनापाइ-स्थापनाय वा। पत्याना कत्सालयात सौरम म जन- ·( १८५) मनु-निष्ठन्तीति न पस्याऽप्यविदितचरम् । सर्वोऽयं स्वाधीनतायाः प्रभावो यदद्य प्रति नगर, प्रनि-प्राम, प्रति-पत्वरंप स्वरमालोच्यते गासा-वर्गो न च प्रभवति यो ऽपि तत्पुम मुद्रणाय । प्रकारणं पारिन माधिकारिकः कोऽपिसमर्थश्छन्दतो न्यायालये तानभियोक्तम् । जन-प्रतिनिधिभिः पूरिता मंसदस्माकं विधायिकेति सा. स्माभिनियन्यने । को नाम लामो नाजिरः सर्वः याममातः। माधुनिक युगे मह- तरीक्षणम् गणतन्त्र-गद्धतेः प्रियते भारते । लोय मल्याण-राज्यमिदं विधातु यतते हार्दिव शासनम् । एका परं महतो हानिस्तदधि रामजनि समाजस्य पद राष्ट्रस्य दिनाद्दिनं चारित्रमाहीयते । स्यातल्यस्यायः स्वेच्छाचारिता निरंयुरात्वं च स्वीकृते जनः । नाद्य जनो विधानं गणयति, न शासनाद् विभेति, न धर्म मन्यते, न सौहार्दै मंतिष्ठले, न मानवतामोसते, न सौजन्यमाद्रियते, न पारावात् जिहति चेष्टितात, नापनपते भार्यात् । कि बहुना, स्वयं सागका लंधितमर्यादा जलधय इव समाज मुवैलयन्ति । कोऽमापनाचारो यत्र तेषां न समागक्ति । उत्सोचं विना न को ऽप्यधिकृत: प्रार्थना श्र.गोति । स्व-गुता, भगिनी वनितां या प्रत्यप्यं लोकाः कार्य माधयन्ति दण्डनीयस्तस्करं दस्युभिर्भुजगश्चमंत्री। गिथिल दण्डतया तेषां शासनस्य परक्षितमिदानी जनस्य जीवन, धनं मानं वा। मध्यदिन पश्यतो लोकस्य लुण्टाका लुण्टन्ति धनम्, हिन्दन्ति प्नन्ति वा मानवान्, न परं कश्चिद् वारणस्तेपामुत्पथ- गामिनाम् । दरिद्रा दरिद्रतरा धनिनन धनवतरा भवन्ति । मुमूर्पोरपि कौपीनमप्यद्य जिहीपंन्ति निघृणाः कृपणाः पण्पजीविनः । नितरा विलासनिरतास्तृणीकृतात्ममाना बपुरपि विक्रीणन्ति रमण्यः । को नाद्य क्तव्यच्युतो जनः । एवं कामं भौतिकी भजन्ति भारतीयाः समृद्धि स्वातन्त्र्यलाभमूला परमात्ममंपद् विलीयते सर्वथा। प्रतो न भारतीयैस्तथा लब्धं यथा हारितम् । प्रजा राजानमनुमरन्तीति शासकारचारित्रधनाः सन्मार्गप्रवर्तकास्तीक्ष्णदण्डा, अलुब्धाः, अनृशंसाः, अपक्षपातिन., अलूक्षाः, प्रस्वैरिणो भवेयुश्चेत् सपदि सम्पद्यत प्रजास्वपि तादृशी सद्वृत्तिरिति स्वातन्त्र्यस्य गरीयान लामो भवेत् ।

·स्वतन्त्रे भारते संस्कृतस्य स्थानम् जगति नास्ति कोऽपि देशः समाजो वा पस्य स्वकीया संस्कृतिनं स्यात् । मानवस्य परिष्कृता मानसिकी दशा संस्कृतिरित्युच्यते । संस्कृतेरोन्नत्यमेव कस्प चित्समाजस्य विकासावास्थायाः प्रमाणम् । अतएव प्रत्येकं सम्यजगति संस्कृतेर्विकासाय रक्षणाय च भूयान् प्रयत्नोऽनुष्ठीयतेतमाम् । भारतीया-संस्कृतिदेशिकसंस्कृतेः समक्ष पारतन्श्यात् परामुपेक्षामन्वभवत्, तस्या उपोद्वलकं साहित्य संस्कृत एवेति संस्कृति- समुद्घाराम संस्कृतस्योनतिरपरिहार्येति निश्चप्रचम् । संस्कृतं कदाचिद् भारतस्य लोकभाषा राज्यभाषा चाभूदितीतिहासविदाम्मतम् । गुप्तवंशजानां भूपानां शासन-काले तस्य प्रसाधारणः सौभाग्योदयः समपद्यत । साहित्ये, दर्शने, गणिते, ज्ञाने, विज्ञाने, शिलो, कलामु, किंबहुना, नाभूत कतमदपि क्षेत्रं यत्र तस्योत्कर्षोऽपहन्येत । प्रतीताया खोप्टाब्दस्य दशम्या शताब्द्याम् झंझा-प्रकोपे इंव तुरुष्काक्रम- णेऽकाण्ड एवोत्क्षिप्ते, राजकुलेषु तत् प्रतिरोधाकुलेषु, संघ-शक्त रभावात प्रतिहते तेषा प्रयले भारतमिद चिराय यवनराज्यपूर्वाहनतामभजत् । तदाऽपि बहवः प्रगल्भमतयः पण्डित-तल्लजा मन्दिरेपु, सरितटेपु, तरुलतागहनेषु गहनेषु सुदूरवति-पर्वत-कन्दरासु घोपहसितसुरपति-मन्दिरामु कालक्षेपं विदधतो ग्रन्यरत्नानि प्राणपुः । न तु तदा राजपरिषदि जनसंसदि च पुरेव प्रायुज्यत सस्कृतम् । ईदृशे दुर्दशाधननिशाकरालितेऽपि. काले कश्चित् समाश्वास्यत- तावत्कोकिल विरसान् यापय दिवसान बनान्तरे नियसन् । पावन्मिलदलिमानः कोऽपि रसाल: समुल्लसति ॥ परं हन्त भोः। 'समाश्वासनमिद कालापलापमात्रे प्राभवद । दुविलसिताद देवस्य मार्जार-मुखाभ्रष्टो गृह-कपोतश्चिल्लाया मुखे निपतितः1 गोरण्डभेद-गौण्डे. हिन्दवो यवनाश्च स्वदासता प्रपिता नियोजिताश्च शासन-पाकट-पूः-परिवहने । भारतीय (१६६) ·( १९८) मेयाध्ययनाप मुसरं मन्यने । एपा परमरा सपा परिणति पयोत्तरोनरं मंससा- ध्यापिनो छामापां गंगारचीयतेतमाम । अधीतेऽपि सरते परमाता उत्तीयं एम्. ए. पास्त्रिप्रभृति-परीक्षा इतो भ्रष्टस्तो भ्रप्ट इति संरपानां दशा भजन्ति लोषाः । पेचनय गौमाग्यवशादपिगतोच्चादा: स्वरीयमेव स्वाप मापयन उमाम्या पारिणम्यो पनं मंगृह ग्गन्ति; न संस्कृतमानां दुरवस्था, परा प्रोदिमधुना देवभाषा भरतीति घोपनि । प्रस्नु । पिन्नाम स्वातन्त्र्यापिगतेरननर भारत-गवंशारा नमिति समीक्षापर. मेतावदेव युध्यते यदेक पायोगः समाना तदवम्याऽवगतये तदुन्नमनमान्वेिपरणाम प तेन नियुक्तः, येन यर्षय यायत देशस्य यतिपयेषु म्यानेषु परिभ्रम्य पश्चाद् विवरण प्रदतम् वेचित् प्रस्तावाश्य प्रस्तुताः । मधुना तदनुगारिणा सर्वकारण्या समिति- नियुज्यते इति श्रूयते । प्राचीन-पद्धरया संस्कृत पाठयन्ति सस्थानानि पन माहाग्येन प्रोत्माहयिष्यन्ते । दिल्ली-नगरस्यया गाहित्याकादमी-मजया सस्यया प्रतिभानाम्नी पाण्मासिपी पत्रिका प्रकाश्यते यस्या नननाना प्रतिभावता पवीना रचना. प्रवाश्यन्ते । सुरभारती-मयानुरागिणः प्रययसो मनोपिण. प्रतियमयं सहवृत-मम्मान-प्रदानेन सम्मान्यन्ते । पर नेतावदेवाल तदुन्नत्यं । एते खल्वविचित्वराः शुद्रतरा अनुपेक्षणीया भपि मार्गा.। केचित्प्रयला उपाया. ममाश्रयणीयास्तदुन्नतये सत्यमेवोन्नमयिविपत्ति सस्कृत चेत् सर्वकारः । ते चाऽनुक्रम प्रस्तूयन्ते- १. संस्कृत मूलादारभ्योच्चकक्षावधि सर्वासु कक्षासु प्रधान-विषयेप्वन्यतमत्वेन निर्धारित भवेत्तत्र चोत्तीणंताऽनुपेक्षणीया स्यात् । २ संस्कृताध्यायिना पठनोत्तर साधीयानुपजीविका प्रबन्धो निरलस विधेयः । तेपा कृते च वेतनसभाराद्यन्यभाषाविज्ञाना वेतनादेः समक्शमेव भवेन् । बाक्ये च विश्रामवेतन व्यवस्था स्यात् । ३. नवीनपद्धत्या संस्कृत शिक्षमारणानामत्पीयसी विषये योग्यता सम्पद्यते ! तादृशा च सख्यावृद्ध या विदुषा परिमाणमनुदिनमपचीयमानमनुभूयते । सग्रह-पुस्तका- घ्यायिना तेषा न सामथ्र्य मूलग्रन्यावबोधे । मत, प्राचीन-परिपाटीमनुसृत्य शिक्षयन्त्यः सस्था. सरक्षणीया सर्वकारेण । ४. भूतनाना कवीनामुत्तमा. कृतय प्रशिता भवेयु परीक्षादिषु च पाठयत्वेन “नियोज्येरन् । प्राचीनस्य लुप्यमानस्य वाड मयस्य सरक्षण पुन प्रकाशन च विधेयम् । ५. विद्वास सस्कृत व्यवहारयोग्य वर्तमान युगीनसकलविषयोपयुक्तग्रन्थसमृद्ध च विधातु बद्धपरिकरा. प्रयतेरन् । नव-शब्द-निर्माणे, नवतम-विषय-विषयक लेख. लेखने च दत्तावधानताऽपेक्ष्यतेतमाम् ।

·(१६)
६. संस्कृताध्यापकः प्राध्यापकंश्च छात्रा. संस्कृताध्ययने साभिनिवेशा विधेयाः ।
७. स्थाने स्थाने प्राचीन-पद्धत्या नवीन-पद्धत्या च संस्कृताध्ययनस्य व्यवस्था
स्थाद, प्रोत्साहनीयाश्च भाक्तन्यः सस्थाः।
एतः प्रयत्नरुपायश्च साग्रह रवयं लोक-प्रियता तस्य समेधिप्यते । ऐतिहासिस्या
दृष्ट्याप्यद्यत्वे तदध्ययनं महीय.। भापा-विज्ञान-परिशीलने देववाणी दिव्यतामेर
साधयति नव नव-प्रन्यि समुद्घाटनेन । अतो पल्लवनाहिरमन्तो वयम् तस्य महत्त्वं
संसाध्येत्येवाशास्महे--
भवेद् देववाणी प्रिया लोकवाणी
बुधानां रसायां चिर राजताम् ।
तथा वीत-कालोन-शालीन-सत्-
साहितो-पोतिराशु व्यवस्थाप्यताम् ।
न च स्याटुपेक्षाऽनपेक्षा कृता तत्र
लोकस्य चायो समीक्षायताम्,
निहत-सर्व-दु खयजा सेवकानां
सदा भारती मानसे भासताम् ।।

·भारतीया संस्कृतिः, तस्याः प्रभावश्च सस्कृतिमि प्राचीन तमेषु भारतीय ग्रन्थेषु सस्कार-शब्द एव लभ्यते यस्याथ सशोधनमेव । जन्मना जातो मरिगरिव न मानव स्वयमेव सव गुरण-सम्पन्नो जायते प्रकृति शिक्षा च द्वे पारणे तस्य । प्रकृती सामाजिक पैतृकश्च प्रभाव कारणम् । शिक्षया च साधारणान्दोषानपाकृत्य सुविचाराणा सक्रमण कुप्रभावारणा च निराकरण विधीयते । तदेव शाणोल्लिखितो मरिणरिव "निसर्ग-सस्कार विनीत' नर सम्पद्यते । प्रतएव मनुना द्विजाते सस्कारेणेव द्विजत्व प्रतिपादितम्- 'जन्मना जायते शूद्र सस्काराद् द्विज उच्यते ।' इत्युक्तवता । मानवमात्रस्य मानस्या बौद्धिक्याश्चोन्नते सस्कारा एव कारणम् । सस्कृतेरर्थो ऽपि सशोधिता सत्युञ्चता प्राप्ता जनस्य मनोऽवस्थेति । यदा नर कुक्षिरिता विहाय सामाजिकता भजते, परित्यज्यात्मपरता, न लीन सन्नाहार विहारादिषु हिताहित कृत्याकृत्य च विचारयितु क्षम कार्यकलापे, विचारे जीवने, धर्मे, राज्यकृत्ये, कलासु च परिष्कृता रुच धारयति, तदैव स सस्कृत इत्युच्यते । प्रतएव कस्यापि समाजस्य सत्योन्नति सस्कृतेरु नमन एव निहिता । भद्यतनी भारतीया सस्कृतिमूलत प्राचीनतमाऽपि न स्वरूपत । तस्या मादिरूपमार्य सस्कृतिरेव या खलु काल क्रमेण विविधाबाह्यान प्रभावानात्मसाद विश्पती समयानुरूपाणि तत्वानि स्वीकुर्वती बलीयस्तरा ऽजायत । भार्य-सस्कृति रासीत् वैदिको सस्कृतियंस्या स्वरूप वेदेषु वेदाङ्ग रामायण, महाभारते, पुराणेषु, दर्शनेपु, सत्कालप्रतिविम्बेपु राजनीति नयेषु स्मृतिषु कलामु किं बहुना सर्वेष्वपि जीवनीयादशेषु 'सूत्रमरिण गणा इव' सर्वत्र प्रोतम् । यस्या प्रभावोऽद्यापि तिलेपु तैलमिव, क्षोरे नवनीतमिवास्मासु निहितो लक्ष्यते । काम सा पुराऽपि नासीदेक विधा पदाचित्सूक्ष्मोपासनापयो, प्रन्यदा च यज्ञ मयी भवन्ती पर न तस्या मूल-तत्त्वा ( २००) ·(२०) तासा म्यभिचन्त । महाभारतादनन्तर व वैदेशिकेप्यासन्यु वरमापनया समागतेषु तानपि जाह्नवीद सपित-सकल-क्लुपा नदानिवात्मसाद् विदघतो पुष्टतामयासीत् । - पार्थिव-कुषाण पहलव-प्रभृतयोऽनेका जातयोऽव लीना । सस्कृतीना कलामया गुणास्तयाऽप्यगृह्यन्त परमात्मा तु तासा स्वाभिन्न एवं व्यधीयत । प्रमाण चास्य-ग्रीस-देशस्य राजदूतेन हेलियोडोरस-नाम्ना विदिमाया (भेलसा) स्थापितो गडध्वज-नामा स्तम्मः । श्रूयन्ते नामेनि-हासेषु समेरवानाम् (सुमेरिया) असुर्याणाम्, (प्रसीरिया) बावलून्यालाम् (वेबिलोनिया) मिधाणाम् (मिसर) च प्राचीनतराणा सस्कृतीना- माख्यानानि । धाध रक्तरक्त तिह्यानां पश्चिमकाधिपतीना रोमिलानाम् (रोमन) चिह्नम ? सर्वेऽपि कालस्य दष्ट्राक्रकच चवितास्तस्ययोदरसादजायन्त । पर- संघा- . धार्यसंस्कृतिः काम रूपान्तरेण यातेप्दपि सहस्रशो लक्षाधिवे पु वर्षेषु भागीरथी- वाविरत प्रवाहा सिन्धुवेलेवालधित-मर्यादा, रवि-प्रभेव भाम्बरा, उपा इव विति-दोषा शाटीवानल्पगुग्गा कौमुदीवानुरञ्जित-निखिन-लोका वात्येव देशकालोपगत रगो- घूमरा कान्तेव कमनीय-रूपा माहिमादे राकुमारि निरन्तरमनुप्राणयति भारतीयान् । प्रद्यापि पावनतमाः पूज्यतमा मात्यतमा। प्रामाणिवतमा अध्येयतमाश्च वेदा घाारणाग । इदानीमपि भजति रसना पूरयति पणी, सस्करोनि हृदय तेपा गायत्री- मन्त्र । अधुना ऽपि जन्मनि, चौल कमणि, उपनयने, विवाहे, कि बहुना अन्त्यष्ट्रय च श्रुतय एवोच्चार्यन्ते । राम , कुप्यो, युद्धो, महावीर', शकरश्च क्व न ते स्मयन्ते सादर सघद च । क नाह लादपति रामायणी महामारतीया का यथा? प्राकृत्या, प्रवृत्या, रोत्या, नीत्या, शिक्ष्या, दीक्षया, पाहारण, विहारण, प्राचारेण, विचारेण च मिन्नेष्वपि कोणालोग भारतीयेषु वर्तते प्रतिदेह भिन्नेष्वपि व्यापरमात्मतत्त्वमिव किमपि मूत्र यत्ताद सजीव, हार इव, स्तबा इव गुम्फस्येव मिथ । प्रमाणानि चार प्रतिवर्ष तीर्थयायिता जनाना समूहा । तत्सूत्र सा सस्कृतिरेव यया दय श्वमिम उच्छ वसिमः प्राणिम सस्क्रियामहे, अनेकेऽप्येको क्रियामहे । सन्ति तस्या केबिंद गुणा यः सदानिता नौरिव कराले भीषण विवत्तवित चक्रविकरालेऽपि कास- पारावारे वैदेशिकाक्रमगझझारिताऽपि नागाच्चिरम्मरणीयताम् । तेषु सर्वप्रथमो गुरण- . सहिस्णुता--प्रस्माक मस्कृति, परान् स्वान् प्रति च सत्यपि वैमत्ये गुर प्राहितामेव निक्षयति । अतएवानेश्वरवादिभि सहानीश्वरवादीनि दर्शनान्यपि सामान्येन प्रामाण्यममनन् । यथा सास्य पूर्वमोमासा च । वैदिक सह वेदविरतानि जैर-बौद-चाकीयानि दर्शनान्यपि यथाऽत्र विकमितानि, तदपि सर्वे जानन्त्येव ।

·(२.२) विश्वस्मिन्नपि विधर्मिणामुपरि कृतानामत्याचाराणां विदितैव क्या प्रेमसंदेष्टु- रीशस्यानुयिभिर्मोहमदमतावलम्बिभिश्चानुष्ठिनानाम् । परमत्र नास्तिका आस्तिका- श्च वेद-भक्तास्तन्निन्दकाश्व सहैव प्रतिष्ठामलभन्त । धर्मस्य प्राधान्यम्-भारतीया संस्कृति. सर्वेष्वपि जीवन-क्षेनेषु धर्मस्यैव प्राधान्यमंगीकरोति । राजनीतावपि सदसत्पक्षो, युद्धेऽपि सामान्य-धर्मस्य पालनम्, अर्थोपार्जने च तस्य कारणता प्रमाणम् । ज्ञाने विज्ञाने, त्यागे विरागे, दर्शने साहित्ये कलासु च तस्य प्रमुखता । कामोऽप्यत्र धर्माविरुद्ध एवाङ्गीकृतः । समन्वय-भारना-पत्र जगतो मूलशक्तिः सर्ग-रक्षा-विलय-हेतुतया त्रिविधा मता ब्रह्म-विष्णु-महेश-नामभिः । तस्या एव माहात्म्यात् त्रयस्त्रिंशत् तावत्कोटिसंख्या- श्च देवाः स्वीकृताः । एतेनैकत्वेऽप्यनेक्त्व-प्रसारई ऽन्यत्र दुर्लभः । मा तावद् विचार- भेदेन कलहोऽभूदिति कृत्वा परस्पर समन्वयात्मिका वृत्तिश्च, पुराणेप्वेककस्य देवस्यो. स्कृष्टत्व-वर्णनेऽयमेव हेतु. 1 अन्ते च 'तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद् वायुस्तदु चन्द्रमा.' इत्युत्तवा सर्वेषामेव स्मिन् देवे लय. । प्रतएव वुद्धस्य जैनती करस्यर्षभदेवस्य चावतारेषु गणना। माध्यात्मिकता-भारतीयसंस्कृतेर्जीवन तत्त्वमाध्यात्मिक्तव । मात्मनोऽ- मरता 'अनेक-जन्म-संसिद्धस्ततो याति परा गतिम्' इत्याशावादः, मोक्ष लक्ष्यीकृत्य शाश्वतानन्दे लय एव मानव-जीवनस्योद्देश्यम्, 'सर्वभूतस्थमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योग-युक्तात्मा सर्वत्र सम-दर्शनः ।' इति सर्व-भूतात्मवाद, 'सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामया. । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुख. भाग्भवेत् ।' इति विश्व-पल्याण-कामना, वर्णाश्रम व्यवस्थाद्वारा मानव-जीवितस्य सम्यग्विभाजनम्, संग्राहिका शत्ति श्चेति गुणा इमामनुप्राणयन्ति । 'श्रेयास्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्' इति स्वकर्तव्यपालनम्, भोगेऽपि त्यागस्य वृति', सर्वासा विद्याना कलाना च परमात्मनि सायुज्यमेव चरमपुरुषार्थोपदेश इत्येतानि वैशिष्ट्यानि तस्या प्रमरतायाः कारणम् । अतएवात्मतत्त्वज्ञो युध्यमानोऽपि जये पराजये चानातक्त 'स्वर्तव्यम्' इति भावनयव युध्यते । 'हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्' इति सर्वथा कल्याणानुबन्धिन्येवाशा। यतः प्रभृति दृष्टिरिय विशाला त्यक्ता ऽऽय , विहायाध्यात्मिकता भौतिक्ता ऽऽलिङ्गिता, सत्यं रूपं धर्मस्य विस्मृत्य बाह्याचार एव तद्बुद्धिः स्थापिता, सर्व भूतात्म- वादिता परित्यज्य स्वेष्वपि परभावना घृणा च स्वीकृता 'वृत मे दक्षिणे हरते जयो मे सव्य माहित' इति पुरुषार्थे मति हित्वा 'भाग्य फलति सर्वत्र न विद्या न च पोपम् ·इति भाग्यवाद उहिता स्था, तदवध्येव तेपा पतनम्, दोगत्यम्, देयम्, पराभूतिः, निवर्यिता च । स्व काञ्चनमपहाय काचे प्रणयस्तेषाम् । सिंहोऽद्य शृगालता भजते । 'हवा मनस्विता तैपाम् ।' कलहपरता, गेहेशूरता, पात्रेसमितता चागीकृता ते. । अतएव विपीद पवसीदन्ति च। विश्वस्मिन् लोके प्रभाव -नाभूवन्नार्या' पुरा गेहेनदिन । 'इक्ष्वाणामिय पृषी सर्शलवनकामना ।' 'रथेनानुद्घातस्तिमितगतिना तीर्ण जलधि , पुरा सप्तद्वीपा जयति वसुधामप्रतिरथ ।' इत्यभूतेषा लक्ष्यम् । उदन्यति, प्राकाशे, महीघरेषु च सपा रथस्य गतिर्नहि विजघ्ने । दूर सागरेपु तेपा पोता वाणिज्यमकुर्वन् । नासीत्तदवधि- अङ्गवगलिगेषु सौराष्ट्र-मगधेषु न । तीर्थगाया विना यात पुन. सस्कारमहति ।' इति कूपमण्डूक्वाद । प्राभवस्त ज्ञान विज्ञान च। तेषा सास्कृतिक-विजयस्य लम्यन्ते ऽद्यापि यदा कदा प्रमाणानि । सुदूरेऽमरीकायाममलेश्वरनाम्न शिलिगत्याधि गति : स-देदो, परवदेशे च प्राञ्चि प्रापंचिह्नानि, पवद्वीपे (जावा) स्वर्णद्वीप (मुमात्रा) वालिद्वीपे (वाली) वरुण-द्वीपे (बोनियो) मलयद्वीपे (मलाया) च भार- तोयाना रामायण-महाभारतादि-ग्रन्थाना क्या तत्तद्देश्यमापासु सस्करणानि च सार्थयन्त्येतत्कपनम् । चम्पादेशे (मनाम) भारतीयब्राह्मणस्य कौण्डिन्यम्य राज्य- स्थापनम्, भकोरवाटस्य मन्दिरम्, वाम्बोजेषु च बोरोबदुरस्थाने भव्य देवायतनम् कि साध्नुवन्ति । स्याम-देदो चाद्यापि वैदिकः प्रभाव' । पदाधिकारिणा गस्हते मना, राज्याभिषेकेगु वेद-मन्त्राणा प्रयोग व्यक्तीना नामानि च सूचयन्ति तमार्य मस्कृते- मुंद्राम् । सिंहलद्वीपे भारतीय एवं राजयुमार स्पशायन स्थापितवान् । प्रशोत स्व- पुत्र महेन्द्र कुमारी सघमिया च बुद्धगदेवा तत्र प्रचारयितु प्राहिणोन् । तत्र विदुषो युद्धघोषस्य मिहल्या विपिटवानुवाद, कुमारजीवगान्तिरक्षितादीना बोद्धपण्डि. ताना चीने, प्रिविष्टपे, कुरु देशे (कोरिया) जयपाणी (जापान) च प्रवास भारतीया- नामारणा मास्कृतिक विजय दिगन्ति । परवदेशे हारूगीदनामा पासो भारताद विदुप मानाय्य घरव सहिताया अन्य प्रन्याना चातुवाद कारयामामति प्रमाण- मन्ति नामतिविद । प्रशाम्तारतादवाधिगता इति तेयो हिदमासमा सत्याप. पति । नाय प्रोदिवाद । पश्चिमेन सह पुन मपरऽपि नापीयान् प्रभायो भारतस्य तर । स्वामी रामतीर्य स्वामी विवेवान दइच बहुमो गतो पार्यधर्मस देश च धावया भासतुः । अद्यापि दृश्यन्ते तत्र महसदो गृहीततुलमीमाला गीता-गाठ परायणा रामचरित मागरिशीलन-प्यमनिनो जना । एनीमेट नाम्नी पाचाग्यमहिमा ऽभूत् परमा कृष्णे गृहीनभक्ति । भारत पाम पय विज्ञाने पृष्ठन न पर पश्चिमेषु गतानामत्रायानां प्रन्यान! प्रभावो: वायुपाना निर्माणे। प्रूयते प मागा पुस्तकानि गमंचदेशे।

·(२०) मचापि युद्ध-विभीषिकाकुलं जगत् स्मरदिवातीतं गौरवं भारताभिमुखमेव पश्यति शान्तिकामम् । तस्य पञ्चशीलस्य सिद्धान्तो जनिताशस्तपां मनःसु । गांघेवुद्धस्य चाहिंसोपदेशो भूयः स्पृशति विश्वकर्णशप्लीम् । ताहशीयं भारत-संस्कृतिरमृता ऽमरता संदिशन्ती चिराद् भूतजातस्य श्रेयोऽभिलापिणी पाश्चात्यसभ्यतानादेन कलुपिता सती भौतिकतया स्पृष्टाऽपि नात्मनः प्राण-तत्वं जहाति । व्रजति सफलतामस्याः प्रयत्नो विश्वशान्ती चेद् भूयोऽपि प्रभविष्यति मनोरुक्तिरियम्-- "एतद्देश-प्रसूतस्य सकाशादप्रजन्मनः। स्वं स्वं चरित्रं शिक्षरन् पृथिव्यां सर्प मानवाः ॥"

·"शिक्षा-पद्धतावपेक्षिताः परिष्काराः" प्रावर्तत पदवधि भारते. स्वातन्त्र्यादोलनम्, यदा चालभत जनवाणी महत्त्वमनुपक्षणीयम्, नेतृभि सर्वैरपि भूयो भूयोऽयुप्यत प्रचलिताया. शिक्षापद्धते- रखाञ्छनीयता । प्रणालीय वैदेशिक शासकै स्वद्यागनपुरावनाम नर्मचारि-ममूह प्रस्तोतु चिरस्थायिता चाधिकारस्य सम्पादयितु प्रवर्तिता केवल लेखनी- पालनक्षमस्यासन्दीभञ्जनपटोवर्गस्य निर्माणे समर्था । मधीत्यापि दादरावारिण, सचित्योपाधिपत्रमुद्गरम् अपहा पुनरागामिनीमवर्जनीया दृष्टिम्, विलुप्प च सकल- भोगमूलमारोग्यमकालवृद्धा सन्तोऽपि वृत्तिहतोराद्वारमटन्तोऽकृतापी शर्म न लभन्ते जना । गेय राष्ट्रीय-चरित्रमुद्यच्छति, न देश भक्ति शिक्षपति, नात्मनिर्भरता पाठयति, नकर्मठता ग्राहयति, नाजीविकालमत्व सम्पादयति नात्मगौरव जनमति, न मनोपलमुत्पादयति, न धीरता धारयति । मपि तु शिक्षिता मपि न प्रभवन्त उदरभरणाय, कि कर्तव्यविमूढा अपारयन्तो विवल्पाय नदीपु, भृगुपु पूप्रशवटीपयेषु पनिपारयात्मान प्नन्ति । तादृशे व्यतिकरेन हस्ते हस्त निधाय स्थित्वा । महतीय राष्ट्रहानिरवरोदव्या परिवर्तनेन शिक्षापद्धते । परमुपशान्तोऽय घोष स्वतन्त्रताधिगत्या सह । अधुनाऽपि त एव नेतास, ता एव भारतीया प्रजा, संव च शिक्षा प्रणाली, सर्वमपि चन यथापूर्व भ्रामति, परि- यतिता केवल शासवा तेपा विचाराच। ये नेतृगणा पूर्वमेता प्रणालीमहर्निशमा- कोगन्तो नाबाम्पन्, तस्या परिवर्तनीयत्य डिण्डिमयोपमधुपन्, त एवाय देशस्य कासनमूत्रधारा प्रयातेऽपि दीघकाले प्रयोदशवर्षाणा स्वातन्त्र्यप्राप्तपत्तर यथावस्थामेव स्पितिमनुरुयते । वेवल यदाकदा ययावसर प्रवृत्त समारोहेपु, पानगोप्टीपु सम्मेलनेषु घोपहृतमधुरतमररागुलिकासरमकण्ठा कृतज्ञताप्रकाशनाय शिक्षापद्धते परिवर्तनीयता भेवरटितमिवारन्ति, परतल-चनिना सहैव च ममाप्यत तेपामिति-क्तव्यता । स्पापिते विविधेष्वापोगा, नियोजितासु घ यहपु समिति', प्रकाशितेषु सन्मतेषु- भाम्पलहानश मे उपभो मुञ्चति न समाप्रभुषम् । (२०५) ·(२०६ ) सत्य नाम जटिलायते वर्तमाना परीक्षा-प्रणाली, यथायथोपचीयते विषयभार पुस्तकसभारश्च पाठ्यक्रमे तयातथाऽनुदिनमपचीयते शिक्षाविना व्युत्पत्ति । विरला एवाघुना विद्यार्थिन । प्राधान्य खलूपाधिपत्राधिना यथाकचित्सरीक्षातरणार्थि- नामुत्कोचेन देहाणेन वा परीक्षणानुपलोभ्य परीक्षाकार्यालयकर्मचारियो का वशीकृत्य परीक्षास्थलेषु वा पुस्तकादिसाहाय्यमुपयुज्योद्देश्यसाधकानाम् । शिक्षणालयेषु छात्रषु छात्रासु शिक्षकेषु च प्रसृतोऽनाचार इमामतितमा कलुपयति । परीक्षासमितिषु च व्याप्तो महान् भ्रष्टाचारो येन छात्रहितान्युपेक्ष्य पाठ्यक्रमेषु स्वार्थवशेन न पुस्तकाना साधु निर्वाचन भवति । प्रकाशका धनवलेन न कश्चित् सदस्य म विलोभयन्ति । अविचार्य विद्यार्थिना बुद्धि वैभव गर्दभ इव दुवंहो भार पुरतकानामा- रोप्यते छात्रस्कन्धे य नामी वोढु क्षमा । तदुपरि महाघता कराला पिशाचीव तत्सरक्षकाणा पोपण रुधिर पिबन्ती न तृप्यति यन्न पारपन्ते ते शिशूना सश्चिका- मासिक गुलाादिव्यय निर्वोदुम् । मुतरा व्ययसाध्यो ऽद्यतन शिक्षणप्रयासो बालानाम् । पर कि फल तस्य छात्रा प्रध्यापकाश्च दलवन्धव्यस्तमतय शान्ततयाभीप्सिता शक्षणिकी स्थिति दूषयन्ति । अनुदिन प्रतिनगर प्रतिसस्थ च धूयन्तेऽनुशासनविरहिताना छात्राणागकाण्डताण्डवितानि तेपा चरममुच्छ्र खलत्व प्रमाणपन्ति । धामिरतिक्षायाः पाठ्यक्रमेऽनिवेशानुदास्यते चरित्रनिर्माण प्रति। अस्या एवं शिक्षापद्धते प्रभाया- तुमारीप्यपि शालीनता दिलीयते, चारित्र च लुप्यत । यासु सस्थासु प्रदीयते धाम्यो धार्मिको शिक्षा, प्रायास्ता. सम्प्रदायविशेषमनुवघ्नन्तीति परमतानुयायिन प्रति द्वेषभावना सकीर्णता च विक्ष्येते । नौदार-भावना विद्यार्थिना हृदयेषु पूर्यत इति धार्मिक मलहम्य निदानमेव प्रस्तूयते । शिक्षणसस्थासु धानभिज्ञातरुचय शिक्षा शिक्षणाय नियुज्यन्ते । नचेष्टते उद्घोपपति नेतृवर्ग मदेव साम्प्रतिपरयात्रवर्णो राप्दस्य भावी पर्णधार इति पर तदनुसारम् । शिक्षव देशोन्नतमू लमिति जानन्नपि न निमपि परोतीति कीहती विडम्बना? शिक्षण-प्रमे विदेश्यमापाया अनिवार्यता धानमतेरनावश्यको गरीमान भार इति नात्रायाः कर्णधारा विभावयन्ति । तस्या माध्यमेन योच्चशिक्षाप्रदानाद प्रतिदिन योग्यता हीयत एव । पेवल मंदान्तिको निक्षास्त्र प्रदीयतं न प्रायोगियीनि हेतोयंमकी शिक्षिता न प्रभवन्ति जीपनमहागगरे स्थातुम् । प्रौद्योगिर शिक्षा- प्रदान गाना मामिानितएकमे (BIGIC Education) निष्प्रयोजनो भूयाायंम्पपो विधीयते मयंगारेण । मबाराय स गृहीतमणो न पस्तुन विमपि गर्नुम् । प्रतो यदि सरपमपेयने देशहितम् प्रस्तुत-गमस्याना ममापान प सहि विपास्तवापोसिविता परिमा ·२०७ ) १. शिक्षा स्वल्पव्ययसाध्याऽर्थकरी सर्वसुलभा घ कार्या । २. निष्पक्षतयाऽध्यापने सरुचिमनसो जना उपयुक्तवेतनसभाजिता नियोज्याः। ३. विषयभारापेक्षया योग्यता-संपादनप्रकार एव विशेपेगावधेयः । ४. शिक्षाया माध्यमं छात्राया मातृभापंव स्यात्, प्रांग्लभाषा सहकारितयंव पाठ्या। ५. धानाणा परिवनिर्माणायोच्छुसलता-विनाशाय च धार्मिको शिक्षा पाठ्यक्रममा समावेश्या, परं सोदारभावनाभरितः पुस्तक रेव देवा यथा न साम्प्रदायिती विरोधिता पदं लभेत । ६. शिल्पादिशिक्षाया व्यवस्था प्रत्येक पात्रस्य मुलभा स्यात् । कलाविभागे (Arts faculty) स्तोका एवं छात्रा. स्यानं लभेरन् । ७. भारमनिर्भरता भृतिमात्रकानुपजीविता च छात्रहृदयेषु संक्रामणीया । एते परिप्वारा दुतमेव प्रयोगाहिताः स्युः । मक्षमा इमे कालहरणस्य । मन्यपा देशोन्नते. सर्वेऽपि प्रयत्ना बन्ध्या एव स्युरिति निर्विवादम् ।

·(२०६) भरत्या जनभाषा शिक्षणे, शासने, व्यापारे, प्रचारे मिप सविहारे व तथाऽलभत पदमागलमापा मारते यथा न केवल वापी मानसमपि तन्मय भारतीपाना जातम् । न घेवल कार्यालयेषु, स्वर-गोष्ठीपु, विद्यालयेषु, गृहेषु च संव नवशिक्षितमुसे श्रूयत । सस्कृतादि-प्राच्यभाषाविदोऽनधीयानास्तामध्यगच्छन् परमुपेक्षापदम् । अदृश्यत ताहशो जन प्राग्नगीविनि पशुगृहान्मुक्त माफीकेयो जन्तुरिव । न तद्विधाना कृतेऽशिप्यत पत्तमदपि दोममाजीविकाय । ते भ्राम्यन् पण्डिता मध्यपण्डिता. शिक्षिता भप्यशिक्षिता, सस्कृता प्रप्यसस्कृता, सम्या भप्यसभ्या , पप्राम्या अपि प्राम्या, अवबंरा अपि वर्वरा मरिपुरुषा पपि पुिरुषा । किं बहुना, नाऽभूत् कतमदपि तदनादरपद यत्तेभ्यो नादीयत । सर्वतो मणिपन्धघटितपटीमन्त्राणा पश्चातापिनामिय चित्रगलबन्धनिगडित- ग्रोवाणा पमरापितोपानदानपादाना परलोरदर्शनमिवान्तरयितु गुरुप्पीपका (हैट)- छिन्नमूना वस्त्रहम्बराऽऽडम्वरितवेषधारिणामुळूमधूम्रवर्तिका व्यप्र-मुखम्लेच्छायित- वनसा लेखनीघर्ष काणामेव परम्परा ऽवलोक्यत जनं । तादृशानामेव लेखनीयन्त्राणा निर्माणस्यलान्यवर्तन्त विद्यालया । मप्रगल्भ प्राग्ल-भाषाया कुशाग्रशेमुपीकोऽपि मूषिक इवाधिगत्यापि सकलग्रन्य न तात्पर्य ग्रहीतुमशकज्जन. । निर्दय व्ययितेऽपि पुष्पले घने क्षपिते च नेत्रज्योतिपि, क्रीते चानपगामिनि गदशते न पाण्डित्यमवाप तत्र छात्रगण । प्रतिवर्ष चानुस्तीणंस्यंधमाना छात्रवर्गस्य सस्या द्रौपदी शाटीव दुःशासना- कृष्टा नाऽपाचीयत । उच्चशिक्षामिलापिणा प्रभूताना विद्यार्थिना गरीयसी सध्या नारपत स्वमनोरय सफलयितुम् । सर्वोऽप्यय दोष प्राग्लभाषामाध्यमस्य येन सुबोधोऽपि विषयो दुर्बोधो विधीयते । स्वतन्ने भारतेऽपि ह्रस्यमानमाग्लभाषाज्ञानस्तर प्रतिवर्ष मेधमाना च तत्तविषये अनुत्तीर्णाना छायाणा सख्या विलोक्य निदानान्वेपिणा विपश्चितामासन् रिविधा विप्रतिपत्तय । तपानेकेपा विदुपा मतन सुकुमारमतीनाविद्यार्थिना मस्तिष्क बलात् पारेसमुद्र निवसता विदेश्याना भाषाया दुर्वहभारारोपण तेषा विकासपणे रोधशिला (stumbling stone) एवेति तस्या अनिवार्यता परिहरणीया शिक्षा- क्रमात् । विज्ञानादीनपि विषयान् यथा ते मातृ भाषाया पाठिता साधु बुद्ध यन्त न तथा- मङ्गलभाषायाम् । ये केचन तस्या विशेषेण प्रगल्भा स रुचयो वा, काम तेऽमुमधोयेरन् । बह्व शिक्षाविदोऽस्य विचारस्प समर्थकाः। इतरे तु बात्यादेवाग्लगिरमधीयाना ग्रु वारणा सर्वत्रतयैव व्यवहरन्तश्च सहसा न फल्पन्ते ता विना विचारयितु कृत्य जातस्य यथापूर्व-भाविताम् । तेपा विधारे परित्यक्तालिवाणीप्रयोगा भारतीया अवनति रसातले महु निमक्ष्यन्तीति कृत्वा सर्वत्र व तस्या पर्चसाक्षुण्णतयैव भवितव्यम् । न ते स्वप्नेऽपि विधारयन्ति यत् ·(२१० ) स्वतन्त्रराष्ट्रस्य कलक हेतुरेव वैदेशिक्या मापाया प्रधानता। एतन्मानस दास्यन भारतस्य गौरवाय ते तयन्ति च विज्ञानप्रौद्योगादिविषयबन्धवो अन्या भाग्लभापाया- मेव । ततच्छास्त्र शासन तवैषयिक पारिभापिक शब्दवोधमतरा न सभवतीति तदध्ययनायाग्लभाषावैदुष्यमनिवार्य मेसिन शिक्षापद्धतेस्तस्या मावश्यकत्व परिहेयम् । पर प्रौढिवादोऽय नाम तपाम् । रूसजयपाण्यादिदेशा स्वभापाया विज्ञानादि-नव-नव- विषय-शिक्षा प्रदायासाधारणी कतुं प्रभवन्ति समुलति चेत् कप तर्हि भारतस्य स्वभापाया तेषा शिक्षणेनावनति सम्भाव्यते ? स्वीकृत चैतद् भारत-सर्वकारेण शने शनं पाठ्यक्रमेऽनिवार्यतोऽग्लभाषा- ध्यापनस्य नियममपाकर्तुम् । बहुपु प्रदेशेषु च शिक्षा विभागेन स्वीकृता सा वैकल्पिक- विषयतया ऽध्यापयितुम् । खोप्टानुयायिन रवमातृ-भाषा मन्यमानास्तस्पा मध्ययन मूलादेव विदधति । परमद्यापि बहु शिष्यत एतदथं कर्तुम् । विदुपा कर्तव्य तत्तद्- विपरकन यान् स्वमातृभाषाया निर्माय लोकभापासूनपुस्तकाभाव निराकतुंम् । सर्वकारेण च विद्वासस्तविग्रन्य रचनाय प्रोत्साहनीया । छात्रा प्रपि स्वभाषा- माध्यमेनाध्येतु विषयान् महषि प्रवर्तेरन् । ये केऽपि विमल मतय प्रभवन्त्यवगाहुमाग्लभाषा ते पाम परन्तु साम् । अन्ता- राष्ट्रीय व्यवहारे तत्प्रयोगस्य सुप्रचलत्वाद, तस्या मानमपीप्यत एव । मच्छिाविपयाचे व पाठ्यक्रमे मा निर्धायैत । प्रद्यापि विशेषशानापेक्षिए फच्च. जमनादि यथारुचि शिक्षन्त एव । राजनयिय-दृष्ट्या महत्त्वे विद्यमाने तजमारतदाऽपि सविशेष मान्या भविष्यन्नि, तन तपा श्रमो निष्प्रयोजनो भविष्यतीति न ते तव्यम् । एव भिक्षाप्रसारस्य जनरल्याएस्य च पियाालभाषाया पापाय शिक्षा• पदतनिराकरणीयमेवेति पम् ।

·मानो हि महतां धनम् जगति जीवता प्राणिना कृते भोजनादिमाधनान्तरवन्मानोऽपि नितरामनुपे- क्षणीय । दुर्गतोऽपि, वयसा होनोऽपि, विद्यादि-विक्लोऽपि जनोऽनुभवति किमप्या- स्मगौरवम् । तस्मिन्हन्यमाने क्षुभ्यति स, शक्तश्चेत् प्रतिकरोति कमप्यन्यमुपाय वा श्रयते। मानो नाम धनादि मूल । स तु अहकार एव य सदा निन्दितो महात्ममि । पर मानस्यात्रायमेवाभिप्रायो यन्न स्व नयेद् दैन्यम् । मनस उच्चता, परत पराजयस्या- स्वीकृति । किमप्ययाचनम्, अकार्पण्यम्, अनादराऽनुपलम्भ , अयशसोऽभाजनता, परेपा चाटुकारिताया प्रभाव , दैन्येऽपि निकृष्टवृत्तरतालम्बनम्, तिरस्कार-मिथस्य महतोऽपि वैभवस्य त्याग , अनादरस्यामपणम् इत्येते गुणा मानस्य लक्षणानि । विनय शीलोऽपि, निराडम्बरोऽपि सुशीलोऽपि, वयसा, कुलेन, पदेन, धनेन, व्यवसायेन वा हीनोऽपि शक्नोति भवितु मानी । मनस्विता न केवल सद्वृत्तनिष्ठा । दुवृत्ता अपि, कनक भाजनान्यपि पापाचारा अपि भवन्ति मनस्विन । रावणो दुर्योधनश्चास्य निदर्शने । मन्त्रिभित्रा पल्या च बोध्यमानोऽपि न रावण सीता मुमोच न च रामेण मह सदवे। तस्योक्तिरिय प्रास्यव- 'जानामि सीता धरणी प्रसूता जानामि राम मधुसूदनोऽयम् । प्रह हि जाने स्वयमस्य वध्यस्तेनाऽहता मे जनकात्मजया ॥ न कामान् नैव च क्रोधात् त्यजामि जनकात्मजाम् ॥' ( रा० यु० फा०) धार्तराष्ट्रो दुर्योधनोऽपि 'अपि नाम भवेन्मृत्युनं च हन्ता वृकोदर'। इत्येव सदाऽभिललाप । कृष्णेन सन्धये सम्बोध्यमानोऽपि 'सूच्यग्र नैव दास्यामि विना युद्धन केशव' इत्येवोदतीतरत् । न मानिन कदाचित्परोपजीविनो भवन्ति, पुरुषकारावलम्बिनस्ते । मानिपु प्रतिष्ठावान सिंह 'मदसिक्तमुखमृर्गाधिप करिभिर्वर्तयते स्वय हतं ।' न जातुचित्स क्षुधा-सामोऽपि घासमत्ति परहतान्पशून् वा भक्षयति । मानिना स्वभावोऽपि लोकोत्तर । न ते जात्वपि मानविरुद्ध स्वर्गमपि कामयन्ते।

·(११२)
.
मत काकाना राजहसाना ध प्रकृति स्वत्तो विभिद्यते-
कोलूक नख प्रपात विगलत्यक्षा अपि स्वामयम्
ये नोऽझन्ति पुरोष पुष्ट-वपुषस्ते केचिदन्ये द्विजाः।
तु स्वर्गतरगिणी विसलता सश्लेष सपिता
गाग तोरमपि त्यजन्ति मलिन ते राजहसा वयम् ।।
(भा० वि०)
अनादरस्तपा कृते मृत्योरपि दुखावह । 'सभावितस्प पाकीतिमरणादति
रिच्यते ।' सभावना सा सुकमण सुपदाच्च जाता । नातस्तेऽनुचितमारभन्त ।
"वय नो ते विप्रा प्रति दिवसमासाद्य कृपलान्
धन घे याचन्ते परिगरिएत-नक्षत्र तिथय ।
प्रतएव 'सेवा श्ववृत्तिराख्याता।' वा हि लागल चालनम् अपश्चरणाव
पातमुदरप्रदर्शन च करोति । पासवृत्तावपि जनस्तयवाचरति । स्वामिन प्रसा
दाय चाटुकारिता कापण्य याचना चानुतिष्ठति । पर पतनमिदमात्मन । बहि
प्रेष्ठ सर्वेपामात्मा । न तस्यावपातन कदापि विधेयम् । प्रतापोद्भावितयवन
हृत्ताप प्रतापोऽवृणात् कानन वास न तु यवनेश्वराधिपत्यम् । रण दुर्मदो हम्मीरश्चा
फागयत राज्य अश, कुलनाश च, न पर तस्याज शरणागत यवनम् । मानिन'
सदोत्कर्षायव यतन्ते-
कुसुम स्तबकस्येव देवृत्ती तु मनस्विन ।
पूटिन वा सर्व लोकस्य विशोर्यंत बयया ॥
पायु तले धीवरस्य रक्षा पुरुषा प्रति स्वाजीविका निन्दत उक्ति स्वाभिमान
पुण्या-
सहज फिल यद विनिन्दित न हि तत् कम पिवर्जनीयकम् ।
पशु मारण फर्म द्रावणोऽनुकम्पा मृदुकोऽपि भोत्रिय ।।
घस्तुतो नास्ति जीवन गान विना मानवानाम् । लघीयत्व मान दिना।
मनस्विनो महान्त इत्युध्यन्ते । मानो हि महता धनम् । मतो न मानो जोपन-साये
ऽप्यूपेक्षणीय ।
है

·मृत्युः महो, कोदश भीषणं नाम यादयव महतामपि भटशिरोमणीना हरम कम्पते, विपझभावातेप्वपि निष्कम्म धेयं ध्रियमाणमपि विगलतितमाम, चलति साहस सहरा सक्टाकूपारपारदृश्वनाम् । दुलंध्यतवास्य तादृशी यनिक्षेयक कराल- कररचण्डमुशुण्डिकामण्डितसन्य , भावारवनिसहयारवान्यगोलकापातनिपातितदुर्गशत- रातघ्नीवलवृहित सैन्यदलरावेष्टितादपि भवनान्नानोपविजाल जटिलीयतादपि शरीरात पञ्जरादिव पोत मार्जारो झटिति धरति जीव वलीयसामपि मृत्यु । नाय स्निह्यति धनिकपु, न दयते दीने, न कातर कृपणे, न जिह्नति स्त्र, न रज्यते रूपे, नासज्जते यौवने, न रक्षति परिचयम् । सर्वान् ययावसर वशीकरोति । दुगंतोऽपि, रोगातुरोऽपि, पाघि प्रस्तोऽपि जीवो नाभिलपति मरणम्, मार्गयते मोक्ष तस्मात् । पर दुनिवार प्रहारस्तस्य । देवा अपि पाम युगक्षये, भवन्ति तस्याक्षिलक्ष्या । तथाभूतोऽय दुश्चिकित्स्पो व्याधिः । सृष्टेरारम्भादेवानुल्लपितामोऽय मत्यरगत्यंच, पशुभिर्महद्भिश्व, बलिभिनिर्दलश्च, सुरूप कुरूपश्च, धनिभिनिर्धनैश्च । भव न तस्य वर्णनम् ? वेदेषु, ब्राह्मणेपु, पुराणेपु. काव्येप, दराने विज्ञाने च । कम तावन्मृत्यु ? अन गोपथब्राह्मणाम्-'स समुद्रादमुच्यत, स मुच्युरभवत्त था एत मुच्यु सन्त मृत्युरित्याचक्षते परोक्षेण ।' शतपणे च~'एष वै मृत्युपत्सवत्सर । एष हि मानामहोरात्राम्यामायु क्षिणोत्यय म्रियते ।' (श १०४।३।१) अन्यत्र मूर्य एव मृत्युरिति कथित । क्वचिदशनाया (ध्रुधा) मृत्युत्वेन प्रतिपादिता । मैत्रायण्या 'मृत्युस्तम' इत्युक्तन् । यजुप्पु च मृत्युर्जीवित्त च प्रजापते- स्थायात्वेन वरिपते- 'यस्य न्याया अमृत यस्य मृत्यु।' एक मृत्युस्तावज्जीवितस्यैवापर पक्ष । कय तर्हि तस्माद भीति ? प्रज्ञानमूलेति व म । न हि तत्वज्ञास्तस्माद् भयमश्नुवन्ति । तेषामेव कथनम्- 'मृत्योधिमेचि कि बाल न स भोत विमुञ्चति ।' 'पद्य वाऽन्दशतान्ते वा मृत्यु प्राणिना सुवः॥'

·- गीतायां तु मृत्युर्जीवस्य दशाविशेष एवोक्तः । 'जातस्य हि प्र वो मृत्यु जन्म मृतस्य च ।' यथार्थजास्तस्यावश्यंभाविता विज्ञाय न मुह्यन्ति, अविवेकिनस्तु विस्म- रन्त्येवैतत्- 'महन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् । शेषा जीवितुमिच्छन्ति, किमाश्चर्यमत. परम् ।। रण-सुभटा प्रपि मृत्युञ्जयिन एव ये न तस्माद् विभ्यति स्वय च तमामन्त्रयन्ति । समरमपास्य नास्ति मृत्योभंयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रपातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तो. किमिति मुधा मलिनं यश. कुरुष्वे ।। (वे. सं ३)' महाकवि कालिदासस्तु मरण प्रवृति जीव च विकृति मन्यते- 'मरणं प्रकृति. शरीरिणां विकृतिर्जीवनमुच्यते युधः ॥ परमपुरुषस्य भक्ता अपि न मृत्यु भयदायकं मन्यन्ते, प्रियस्य परग्रहाणो लम्भकतया स्वागत योग्य एव स. । भक्त: कबीरः कथयति- जा मरने से नग डरे मेरे मन मानन्द । फर मरिहों कर पाइहाँ पूरन परमानन्द ।। लोक भापाया प्रसिद्धा कवयित्री महादेवी मृत्यु सुन्दरोत्वेन वर्णयनि- 'हे सृष्टि-प्रलय के प्रालिंगन, सीमा प्रसीम के मूक मिलन, कहता है तुझको कौन घोर, तू चिर रहस्यमय कोमलतर ।। तेरे हित जलते दीप-प्राण, खिलते प्रसून, हंसते विहान । श्यामांगिनि, तेरे फौतुक को बनता जग मिट मिट सुन्दरतर ॥ प्रिय प्रेयसि तेरा लास्य अमर ॥" मृत्योरनुभूतिरपि नवविधा । वेचिदतितमा पीडामनुभयन्ति मरणयाले । प्रपरे तु सुमेनैव तमालिंगन्ति । प्रतिसोतलस्तस्यानुभवो वरिपत. फेरपि । परं निश्चितमेतद यद् भावनावृतंव तस्य भीपणता। वस्तुनो जीवनस ग्रामस्य विश्राम-दर्शव मृत्युरिति पथ्यते । सदाहि जीवो द्वन्दातीतः रापलपाधन-मुतश्च सम्पते । उक्तं च सायालयविना- "All was ended now, the hope, and the fear and the sorrow: All the aching of heart, the restless unsatisfied longing. All the dull decp pain and constant anguish of patience." (longfellow) (यो राति ससा पापयो साथमच, माया भनुभूतपन दिनोयने) ·{ २१५ ) पन्यः कविः सिनेवा (Seneca) संज्ञ: प्रकृति-विहितमिति पृश्या मृत्युममि- नन्दरयेव । तपाहि- "What is death but a ceasing to be what we were before; We are kindled and put out, we die daily; Nature that begot us, expels us, and a better and a safer place is provided for us. (अस्माकं सत्ताया लय एव मृत्युः, प्रकृति यति हन्ति चास्मान्प्रतिपादयति च मुरक्षिततरं स्थानान्तरमस्मभ्यम् ।) अनेन प्रकारेण न केवलं मारतायाः, परं पाश्चात्या अपि विचारकाः स्वाभा- विकमवयंभावि घ मरणं मन्यमाना न तस्माद् भयमुचित मन्यते । अज्ञानवृतं हि तद् भयम् । मन्यया- देहिनोऽस्मिन्यया हे कौमारं पौवनं जरा। तया देहान्तर-प्राप्तिर्षीरस्ता न मुह्यति ।। इति गीतानुसारेण दशापरिणामाभिन्नादरमालपं भीतिः। प्रतः ससाहा स्वागत- योग्य एवासाविति विभावनीयम् । 1 -0- ·अहिंसाया जीवनोपयिकत्वम् "भगवन् मुनिरयं विश्वामित्रोऽद्यापि द्रुह्यति भवते । कथं भवान क्षाम्मति तम्।" "देवि, नान्यथा विभावनीयम् । महाप्रभावोऽयं राजपि. स्वतपसो महिम्ना जातो ऽधुना ब्रह्मपिपदाहं.। केवल क्रोध एव तस्य परिपन्थी । निष्क्रोधश्चेत्स्यात्, न् प्रभवेत् कोऽपि तमतिशेतुम् । ब्राह्मणाना पुनः 'क्षमव परमो धर्मः। हिंसाभावः प्रति- हिंसामेव प्रमूते।" इत्थमासीत्सवादः कुट्या महर्वसिष्ठस्याऽरुन्धत्याश्च । बहिरतिष्ठच्च कृपाण-पाणि कौशिकः प्रतिशोध-भावनया विकलान्तरः प्रतीक्षमाणो महरकाकिताम् । पर श्रुत्वैतानि शान्त-स्तिमित-निर्योपाणि वचनानि तितिक्षा-सरसानि विश्वामित्रः पश्चाताप सतप्त-नेता. सहसा प्रविश्या-न्तमु नेवसिष्ठस्य चरणयोः पपात । महर्षि- मनावरणस्तु निरीक्ष्य तं प्रेम्णा 'मागच्छ, स्वागतं ब्रह्मः' इति कथयामालिलिंग। अपमासीदहिंसाया विजयः । हिंसा प्रतिहिंसा च मानवता-विरद्ध न यदापि मंत्री जनपितु क्षमे। हृदयमिदं भावानामाधिष्ठानम् । तस्य वृत्तय एव देवमासुर च धर्म पहन्स्यो मानवस्य गुभाशुभवर्मणा हेतु-भूता., देवी वृत्तिरेव गीतायां देवी संपदिति प्रतिपादिता। तत्प्रतियूला चासुरीति दिव्य-गुणाभि-कामर्दैवी वृत्तिरेवानुरोदया। तत्र हि धर्माचरणम् धर्मस्याङ्गषु च 'महिंसा सत्यमस्तेयं घोचमारमविनिग्रहः ।' इति 'पहिया, समता, तुप्टिः' इत्यादिना च सर्वप्रथममहिंसाया एव परिगणना। तस्यैदमायूतम् । मानयः सलु सामाजिकः प्राणी। समाजोऽपि विविधाचार-विचार-शालिना. मपि परस्परमंग्यवता जनाना संघः। सोनस्थितिस्तेषां मिषः सहयोगेन । तदर्थ घ पन्धुता नितरामपेक्ष्यते। सा च विधमानाया हिंसावृत्तो शरायगपल्पव । हिंसा हि देप-मूला । न सलु मंत्री विद्वेषश्च सामान्यं ममतः। मभयं परेपो तत्रापरिहार्यम् । हि ये समति स्नेह समारो | मोपि मोशलिमनुस्मार स्वीपाऽहिसा। स्थाप-प्रायो जनः । स्वेपु स स्निपति परेम्परष इयतीनि राग-पाभ्या भेद भावना । तन एक प्रयोजन-साधनाय नरः स्यानु रक्षति पराश्य जियोमनि । एव प ·( २१७) मत्स्य-न्याय प्रवर्तते । लोक-साय-कारिय समामा, सामाजिका प्रत्याचारा, परपीडनम, पर्म-कृतो वर्ग-गतो जाति-गतपय विरोप सर्व एवाशान्ति हेतवोऽस्या हिंसक-वृत्या उपजीविन । मतोऽपि विश्वस्य स्थितये ऽहिंसा ऽपेक्ष्यते । न हिंसा प्राणि-वध मात्रम् । परपीडनम्, मम-भिदा वचनानो कपनम्, इतरेषां भावनाया उपघात , कि बहुनाऽन्येषा हृदप येन कर्मणा व्यपते, तदेव हिंसा । मत सर्व- प्रपम मनमो वैरभावमुल्य सर्व भूतात्मवाद स्वीकार्य , सवंत्र स्व-बुद्धिरामेया। अपगत- वैरभावे, प्रबले च प्राणि-मात्र प्रति बन्धुत्व स्वतो निहन्यते हिंसक्ता । 'समो ऽह सर्व भूतेषु न मे डेप्यो ऽस्ति न प्रिय' एतादृशी स्थितियदि कस्यचित्स्यात् शान्त तदा लोक- विरोधेन । त्यक्त दिष्ट भावाना महात्मनां ससर्गेण प्रकृति हिंसा प्राणिनोऽपि त्यत. हिंसाभावा प्रजायन्तेति धूमते । महात्मा गोतम क्रूर-कर्माणमगुलि-मात दस्यु स्व- प्रेम्णांव विजिग्य इति स्यात चरम् । स्थापद-बहुले कानने तपस्यतामृषीणामासोदिय स्पिति । सिंहा मृगाश्च व्यचरन्तेषामाश्रमेवदुतोभया । पर स्थितिरेपा बीत राणाणाम्। मात्र भवति वाचिद् विप्रतिपत्ति । शास्त्राप्युपदिशन्ति 'मा हिस्यात् सर्व- भूतानि' इति । पर व्यवहार-क्षेत्रे नैतत्मभवति । विलोक्यते तत्र स्व परभाव , रागो टेपश्च । तथाहि~- सुनेरपि बनस्पस्य स्वानि कर्माणि कुर्वत । उत्पद्यन्ते प्रय पक्षा मित्रोदासीन शत्रय ।। तदा सम्मुखमागप्रति पातके ऽवृते च प्रति विधाने स हन्यादेव । कथमहिंसया तस्य प्रतीकार' ? प्रतिधाते तु हिंसा सम्पद्यत । अतोन लोके सभवति सर्वथा ऽहिंसा । वीतरागाणामेव कृते सा। प्रतदेवोत्तर यतस्या जीवने सामञ्जस्य विधेयम् । प्रभवति कश्चिच्वेत्स्व हृदयादामूलमुच्छेत्तु वैरभावम, शान्तश्चेद् रागो देपो वा, तस्य सपर्कादेव विगलति रज परस्य घातरस्यापि । नास्ति तत किमपि भद्र-तरम् । न सभवति चेल स्वार्थाय पर-पीडा कार्या। अधिक हिंसा-मयस्याचरणस्य समक्षमल्पीयो हिसावत कमरणो ऽनुष्ठानम् । परस्यात्माचारादबलस्य रक्षणम्, अन्यायस्य प्रतिरोधो ऽप्यहिंसव । सत्यपि प्रतीकार-सामर्थे प्रतिविधान हिंसाया अहिंसा । एवहिंसा सबलस्यायुधम् । निवलस्थापि शान्त भावेन निर्वरेण चान्याय मपणे परस्य हृदय- परिवर्तन सम्पद्यते । वस्तुत 'पात्मन प्रतिकूतानि परेपा न समाचरेत्' इति तावदहिंसायास्तत्त्वम् । एतादृशाचरणे न कश्चिद् विरुध्येत न च हिल भावो जागृपात् । स्व-मनोगता हि हिंसा प्रतिहिंसामुत्पादयति । नहि जातु वलेन सभवति हिंसा निवृत्ति । अग्निना न शाम्य- .

·( २१८) त्यग्निः । जलमेव तदर्थमपेक्ष्यते । मंत्री च सर्वथा शीतलमुदकं यत् परिपन्थिनामपि रामपति मनांसि द्वाप-दहन-दग्धानि । एवं यथाशक्ति हिंसकता-वर्जने हिंसा-मूलानांप परित्यागे समाजस्येव प्रति-मूतिः सम्पद्यते। कुतस्तदा वरम्, क्व गमिष्यति पुर्णा, कुत्राश्रयं भजिष्यति हिंसेति को जानाति । अतएवोक्त वुद्धादिभिः- 'महिसा परमोधर्मः।' धर्मश्च विश्वस्य जगता प्रतिष्ठा । तदर्थ सर्वधर्मानुयायिभिरहिंसाऽचरणं विधेयम् । स्व कर्तव्य-पालने धर्म-रूपे न हिंसा भवति, इत्यप्यवधेयम् । नहि प्रतिहिंसामुभावयति सा। इदमेवाहि. सायास्तत्वम् । -- ·वासुदेव ज़रा कष्टम् । 'महह ! प्रभो। कोसी दशा प्रापितोऽस्मि ? क्वयते वक्ष सोदन्ति नाम • सर्वागाणि, न स्फुरतो हस्तौ परिण, न प्रसरत पादौ भुवि, न गच्छति दृष्टिलक्ष्ये, नभृत शब्द परणों, क्षीयते प्राणनि , अपचीयते बसम्, न परिणमति भुतम्, एधते ऽनुदिन वायु । स्थियानि ? अपगलित-दशन स्फुटितजलवन्दुकमिव जात यल्लाला-मिलन मुखम् । उपचित-श्यामलिम बान्तारावटायतेऽक्षिकूपम्, विगत. मसूणिमानी गाढगता घट सपंरायते कपोली, जरतारावत-पक्ष धूसरे कलुपितापाङ्ग दग्धकपर्दबायेते मनीनिये, रोम सवुले घर्ष रायितस्वने दृश्येते तृणजालजटिले नासिके, बली चलपिता तिलकालकाविता दलपत्वक् दरहोणेदरा लूनावशेषकाण्डा क्षेत्रस्थलीव प्रतिभाति तनु , भग्नमेरुदण्ड कृष्टशरासन इवाभाति पृष्ठवंश , शिथिल वसन-वेष्टिते शुष्क वायष्टी इव प्रतीयते जघे, नरडमरूरिव नृत्यति कम्पमाना ग्रीवा । गतावपि, मतावपि, वचने ऽपि श्रवणेऽपि, स्मरणेऽपि भवति सदा स्खलनम् । नाधुना करोति कणे सुत , न सम्प्रति तिष्ठति वचने पत्नी, नेदानो सहते दर्शन स्नुषा, न परामृाति हित बन्धुवर्गः । कोलेयकस्येव पति खण्ड-मात्र प्रयोजनस्य न स्ति गृहे कश्चिदादर । कि करवाणि कर वा गच्छानि ' क वा शरण यानि । वञ्चितोऽस्मि मृत्योरपि ।' इत्य भवति शोचनीयावस्था जराजीर्णकलेवरस्य मनुजस्य । दशामिमा गमिने शरीरे क्षीयते सकलमपि सनिहित शक्ति-पुन परमनुदिन- मेघते तृष्णा । उक्त च- जीयन्ते जीर्यत केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यत । जोर्यतश्चक्षुषी श्रोत्रे, तृष्णंफा तरुणायते ॥ तथा च- मङ्ग गलित पलित मुण्ड, दशनविहीन जात तुण्डम् । वृद्धो यालि गृहीत्वा दण्ड तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम् ॥ माधमेपते वृद्धस्य तृष्णा, प्रगुणो भवति सुत दारेषु मोह , वाधुपिक कुसोद- वद् वर्धते प्रतिदिन कोप, करपुटाकलितसिक्तानिकर इव परिहीयते दिने दिने शक्ति , तरगिणीतरगमगीभग्नपुलिनकपल्पो लघीयान् गायते ऽन्वहमादर । दशमोहतक इति, वृद्धापसद इति, जराविकलमतिरिति च सोल्तुण्ठ हस्यते वार्धक्ययस्तो जनेन । .

·. . (१२. ) महान यद्यपि दोघंजीवनकृतो ऽनुभयो परस्य कल्याणाय कल्पते शिवनाम, तथापि न त प्राद्रियन्ते यौवन-मद-गत्त-मनसो वाद्धंक्य-विजृम्भितमिति वदन्तः । क्षीणे वयसि जीणे वपुषि व बहुधा अभ्यते मतिरपि प्रक्यसाम् । तदा ते विस्मय. -करं मौख्यं मनुतिष्ठन्ति । बहुधा रोगादिक्लान्तशरीरास्ते खिलीकुर्वन्ति सकलमपि परिजनं निजया विचित्रमा वृत्मा । वर्तमाने ऽशोभमागे भौतिकता-प्रधाने युगे दुरवस्थैर वृद्धानां पुत्रसारकृतार्थजातानाम् । परिणीत एव सुतः परित्यज्य पितरी वात्सल्य. निर्भरौं पृथगेव बासं करोति पन्या सह । मावृद वर्तते तयोरिधिकारे धनम् तावदेव संभवति शुश्रूषा । परं न सर्वे ऽपि लक्षाधीशाः पुष्कलपना वा येन्नाम स्वाधिकारे धनं रक्षेयुः । तनयानां दयामात्रमाश्रयन्त एव वृद्धा यथाकथंचित्कालं व्यत्यायन्ति । पर तामवस्था प्राप्ता प्रप्यमी नोपहाम-योग्याः । रोख्या एव सुताना महतो ऽनुभवान लोकोपकाराय रक्षता। परं नायमादयः पाल्यते जनः । भतो जरा-जीर्ण-जनाना दुर्दशैव समाज इति कष्टं जरा ।

·कष्टं निर्धनजीवनम् सुखदुःगमररेऽस्मिन्नीपने दारिद्रप नाम वृष्टि-विरहितो दारुणो पनिपात, पतापूर्वर. पात्म प्रवेश, प्रतिस्पो दु महो दाह , परत दर्शनारिपातः, मद्रण- भूयिष्ठ कुष्ठम् । पस्तावदस्मिन् जगति दोगस्य खिलीकृतो य सुस जीवति ? चिन्ता- दावन्दग्ध मनमा दरिदाणा पस्तुनो न जीवना जीवनम् । मिसाध्यते तं प्रपोजनामिह विविपगार-राशि-सरसोक्तेऽपि भुवने । सर्वाण्यपि विकास-साधनानि गीतान्यपहतान्यधिकृतानि च धन-पनिभिः । तेपा शिशय सुररा- रसापनायित-भोग्यपुष्टयपुर पुहिमेषु बीउन्ति पर निधनाना पृघुया मुष्टि-मित- पृथुक करणेग्योऽपि दन्त सुरक्षाम-कण्ठा यात्य एयानुभवन्ति चिरनिद्राम् । न तेषा शिक्षा नापि दीक्षा, न सस्तार बुतो मयस्कार, न परिधानम्, दूरे देशविधानम्, नोदरपूति यव भोगना स्फूति । सस्मृता भपि द्रव्यवहिपता न मानवोचित जीवन जीवन्ति पनहोना । सर्वायपि विकास क्षेत्राणि न तेषामाशाप्रदानि । पायाति घसन्तः मर्यंपामुल्लासकृत् । ग्रीष्म नानादेश पर्यटनौरसुक्यमानयति, वर्षतुं पामयति ताप रवि-करजेन सह मानपमपि, शीततु' सन्दिशति विविध- भोगायतनता वपुप उल्लाप हेतुताना पर निर्णनानां कृते विपद-चच-पातनमेवंतत्सर्वम् । निदाघे प्रखर-कर-कर-दादग्धा, प्रावृषि निरन्तर-वृष्ट-जलधर-धारा सारवंस्त- परणा, पीते च काले शिशिरतर-समीरण-वेपमान-जडीवृताङ्गा प्रज्वाल-जठरानल- पोत-शोरिणता न जातुचित विन्दन्ति वाम-लेशम् । उक्त च केनचित्- रात्रौ नानुदिवा भानु कृशानु सध्ययोदयो । एष शीत मया नोत जानु-भानु-कृशानुभि ।। दारिद्रय-खिलीकृते जीवने स्वजना मपि दूह्यन्ति, मित्राग्यपि रायन्ते, शातयोऽपरातीयन्ते, परनी सपत्नीयते, माता विमातरति । तथाहि- मम्बा तुष्यति न मया र स्नुषया साऽपि नाम्बया न मया। महमपि न तया न तया, बद राजन् कस्प दोषोऽयम् । महतोऽपि कुटुम्बस्यकस्मिल्लपादेव को निदासोऽतिदु खद तस्मिन्नेव गृहोदरे रसयती, सत्रय सा कपनी सोपस्करणानि तत्र शिशवस्मय यास स्वयम् । - ·( २२२ ) सर्व सोढवतोऽपि दुस्थगृहिण किंब महै तो दशाम् अद्य श्यो-जनयिष्यमारण-गहिरणो तत्रैव यत्कु यति ।। (पैनतेय कवे), साधनानामभावे तु तद्दारिद्रयमतिशयेन दु ख-प्रद सम्पद्यते - वृद्धोऽन्ध पतिरेप मञ्चक गत , स्थूणावशेष गृहम् कालोऽभ्यराजलागम , कुशलिनी वत्सस्य वार्ताऽपि नो । यत्नात्सञ्चिततल-विन्दु घटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भ-भरालसा मिजवधू वधू पिचर रोदिति ॥ निर्धनश्चारित्रधनोऽपि सर्व सन्दिह्यते, सर्वेऽपराधास्तत्र सभाव्यन्ते, मलीकोऽपि दुनंयारोपस्तत्र सत्यापते । न स क्वापि शान्ति लमते । नष्टप्रायता तस्य । तपाहि- दारिद्रयाद्धि पति, ह्री-परिगत सत्वात्परिभ्रश्यते, नि सत्व परिभूयते, परिभवान्निधंदमापद्यते । निविण शुचमेति शोकनिहतो बुद्ध्या परित्यज्यते, निर्बुद क्षयमेति, हा निघनता सर्वारदामास्पदम् ॥ अस्यैव दारिद्यस्य कारणात् परेपामवमानना तूप्णी महते, निकृष्टमपि धर्म क्रियते, पापेऽपि चरणो निक्षिप्यते, नेप्ठुर्यमूरीक्रियते, कारुण्य शिक्कियते । पिता तिरस्करोति सुतम, भगिनी धिवकरोति सोदरम्, जननी म्यवर रोति तनयम्, पत्नी घापाररोति पतिम् । दृश्यते च, अनेन विवशीकृता पतिव्रता अपि पराङ्गगता भवन्ति, सवित्री मुत विक्रीणाति, पिता निहन्ति तनुजम् । किन्तज्जघन्यतर कृत्यमस्माद् यत्स्व- सुता भगिनी वल्लभा वा धनिना मन्मय ज्वालाया इन्धनीक्रियते । अस्यैव पापस्य कारणाद् घृणितामपि याचना-कदर्थना परावहेलनामपि यजन्ति जना । न केवल जन्म-दुर्गता, प्रयंवन्तोऽपि पश्चादर्थ विपला मानवास्तामेव दुरवस्थामनुभवन्ति । सानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम, सा पुदिरप्रतिहता, यचन तदेय । प्रर्षात्मणा विरहित पुरप स एवं भिग्न' क्षणेन भवतीति विचित्रमेतद ।। पश्यलोवान् विविध-भोग-भाजनानि दीन स्वप्नेऽपि नाम तं सह तुलपति निजामवस्याम, पन्यनापामपि मभावपति से सामान्यम्, पर न जातुचिदनुभयनि फसिनताम् । सत एवोत्तम्-- 'उरपामोश्याय तोमते परिताप मनोरपा।'

·। २२३ ) न लेखनी प्रभवति कृत्स्नयो दर्शयितुमस्प दोगत्यस्य दोपान् । सर्वषा जीवन्तो- ऽपि मृता एव जना भवन्ति सिलीकृता एतेन । तत 'Poverty is a churse' (दारिद्रपमभिगाप एव) इसांग्लोक्तिरपि सगन्छ । तेन च सत्यमेव- 'कष्ट निधन-जीयनम् ।

·चक्रवत्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च । जीवनमिद तरगावर्त-बुबुद-सकुलाम्बु सनिभ नित्य-परि-वर्तमान-सम-विपमा दशा-परिणाम-कटुक नव-नवानुभव-शवलितम् । न कोऽप्यत्र शश्वदानन्द कष्ट वाऽनु- भवति नियमेन । अद्य सुरासुर-दुर्लभान्भोगान् भुजानो ऽपि, सुधा-सार-पूगापिता- पदार्थान् स्वदमानो ऽपि परिमल ललित-कुसुम पटल-मसृरण-शय्यामधिशयानोऽपि जन श्व कथ भवितेति 'को वक्त मीप्टे? महातरु-स्कन्ध-दोलान्दोलन-दुलंलिता वात्येव पनापनरनारत गियतिरिय क्रीडति प्राणिना भागधेय । भ्र कु स इव प्राकृत-मनोरमण- निपुरणा, पारदारिक-विट-वञ्चना पटीयसी योपैव विविध भूमिकावगाहिनी क न प्रतार- पति पुरुष-विशेष कमला । रजनीव चन्द्रकान्ता परिहसतीव पक्षान्तरेण रज्जयन्त्यपि स्फुट सहमोपनत विपादा मानव श्री । चञ्चलेय रमयति नर पर दयति च कचिद- पाङ्ग-भड ग्या। फलित दिवस-मुखरागा सावित्रीव विमा हासाभिलक्ष्य-दन्तुर-मुखा सुदर्शना, भोगाभिराम योनिराहत सर्वस्व राजकान्ता संन्यव्रज-भूपणा सूदव परि- लक्ष्यमाणा निसर्ग प्रेम-भर-मन्थरेव च स्थिरीकृताऽपि न नियतमनपगामिनी माम्राज्य- लक्ष्मी । अचिन्तितोपनतान्यपि देवानुकूलता प्रकटयन्त्यपि दुप्परिमेयानि लीयन्ते सहस- बन्द्रजालिक-क्रीडितानीव वैभवानि । विपरीत चास्यानुभूयते लोवे । पाजन्मनो ऽविज्ञात-सुखोपाधय , रज पणा इव लुठन्तो जनानां पादयो , कुक्कुरा इवाहिण्डमाना द्वाराद्वारम्, अपारयन्त परि-पूरयितु- मुदर-दरी विडम्वनामात्र मनुष्यताया कालान्तरे लक्ष्यन्ते धिमकुर्वन्त इव कुवेर- मपरिमितविभव। ऋमि तुल्यतयोपहसितो ऽद्यतनो जनो भोक्त, क्षमो भविष्यति सावंभोम राज्यम् । इह भवति मुहूर्तेन राजिकारण क्षितिघरोपम क्षितिधरश्च वनति राजिवा-बराताम् । 'पचिन्तित तदिह दूरतर प्रयाति, पच्चेतसाऽपि न गत तदिहान्युपैति ।। प्रातभंयामि पसुधाधिप चक्रवर्ती साय मामि विपिन जटिलस्तपस्यो ।" इरय न पस्यचिन्छुभाऽशुमा वा दशा स्पेयसी। जीवनस्य सरसतंव सदा पर्यायरा दुसानि सुखानि पापतेयुश्चेत् । उक्त प- 'सुन हिंदुमाग्यनुभूय शोभते धनान्यकारेठिय दीप-दर्शनम् ।' : २२४:

·पया पत्निया विरहमनुभूय संगतस्तयाऽधिका प्रोतिमनुभवति प्रेमा । नैसगिकीय गति सुस-दुःखयो पर्यायश पातिनी । मराणि यया रथचक्रस्योचरपश्च यान्ति, तथैव समा विषमारच दशा भवन्ति प्राणिनां जीवने । पपा भासम्मोदितम्-- 'कालक्रमेण जगत. परिवर्तमाना चकार-पतिरिव गच्छति भाग्यपङ्क्तिः ।' (स्वप्न-वासवदत्ते) कालिदासस्य च- 'कस्यात्यन्त सुसमुपनत दुःखमेकान्ततो वा नौचंगंध्यत्युपरि घ दशा घमनेमि-झमेण ।' (मेघदूते) । लोकास्तु नेत्य विचारयन्ति । कुल पद पुरुषार्याधिगत विभूतय कदाचिद् यदि पतन्ति सकट महोदधौ, तरणापटव इव सहसा भवन्ति विकला न प क्षमन्ते शान्त्या त काल यापयितुम् । प्रावृषेण्या सरित इव क्षिप्र भवन्त्युवेला सपरप्रसूती क्षामता च दपति निदाप इव कृच्छ विसरे । न ते चिन्तयन्ति यन्नकातिकीय स्थिति । कल्याणी बत गायेय लोकिको प्रतिभाति मे। एति जीवन्तमानन्दो नर वर्षशतादपि ।। (वा. रा सु.) न सर्वदा पस्पचिज्जीवने केवल दुख सुख वा निहितम् । अद्य यदि सक्टानि वो नियत सुख भविता । सघनासु घनटास्वपि विद्योतते विद्युत् । "If winter comes, spring cannot be far behind." (शैले) प्रतो धैर्य धनैर्भूत्वा जननें तावद विभवेषु प्रमदितव्य न वा विपदि भेतव्यम् । सुसे दुख दुखे च सुख निहितमिति श्रृंखला तयो । न कस्याऽपि वैभव सदा तिष्ठति, कि मूलस्तहिं दो विधीयेत ? नापि शाश्वतमत्र दु ख यद् विलोक्य व्याकुलता भजन्ति लोका । अथवा साधूच्यते- दोरय सास न लेहु दुख, सुख साईहि न भूल । 'दई दई क्यों करतु है, दई दई सु कबूत ॥ (बिहारीलाल) प्रत सत्यमेवोक्तम्-चक्रवत्परिवर्तन्ते दुखानि च सुखानि च ॥"

·। भारतीय-संस्कृतौ स्त्रीणां स्थानम् जीवनस्य तावद् दो पक्षो पुरुषार्थो भावना च । तन्त्र प्रथमस्याश्रय पुरुष भपरस्य च नारी । लयोरक्येनैव जीवनस्य पूर्णता । सभ्यसमाने स्वीकृताऽपीय स्थितिर्बहुत्र विसवादिनी । अतो मूलादेव विचायते कीदृशी सा भारतीय संस्कृती। किमारम्भतो गरीयसी विपरीता वा। भारतीया सस्कृतिश्च न मूलतोऽद्यतनी । प्रथम वैदिकी पश्चाच्च सा पुरा- मोक्ता पद्धतिमनुमति। पर प्राचीनतमाकालातस्या नार्या स्थिती यानि परि वर्तनान्यभूवन् तान्यत्रकस्मिन्नेव पद्यभड यन्तरेण वर्णान्ने~ पुराऽभूवस्माक प्रथममविभिन्ना तनुरियम, ततो नु त्व प्रेयात् वयमपि हताशा प्रियतमा । इदानी नाथस्त्व वयमपि कलत्र किमपर, हताना प्रारणाना कुलिश कठिनाता फलमिदम् ॥ एतदनुसारेणादौ मानव जीवनस्य पूर्णतैव नार्याऽभवत् । यद्यपि तस्या सृष्टि सन्तति प्रसवार्यवासीत्, पर तदाऽऽर्याणा वीर पुत्र प्राप्तिरेव परमाऽशाऽभूत् । वस्तुत- स्तात्कालिक आदर्श एवं सन्तत्वं दारपरिग्रह । पर नेतेन तस्या अपत्य प्रसव मात्र मूल्य बोध्यम् । साह्यत सहधर्म चारिणीवेन । तदानी बधूरभूव मुमगली । न यद्यपि का याजन्म प्राध्यंत पर दृश्यते क्वचित् पुन शत समकक्षा सुता वणिता । न तया विना यज्ञस्य पूर्तिरमन्यत । लक्ष्यते च तदा पुरुषवतासामप्युपनयने वेदाध्ययने चाधिवार । लोपामुद्रा थोपा, विश्ववारा च मन्त्र-द्रप्ट्रय , गार्गी च ब्रह्मवादिनी बभूव । प्रादौ कुलस्य गणना मातृमूलाऽभवत् । 'मातृमान् पितृमानानार्यवान् पुरुषो वेद 'मातृदेवो भव', 'पितृदेवो भव', प्राचार्यदेवो भव', इत्यादी मातृरूपेण नार्येव प्रथममादरपदमभजत् । 'कन्यारत्न दुष्कुलादपि गाह्मम्' इत्यादिवननै स्त्रियो जाति- कृताऽयोग्यता न.सिद्धपति । पत्युवरणे सा पितृप्रदेयाऽपि स्वयवराऽप्यासीत् । क्वपित प्रदाने तस्या अनुमतिरपि ग्राह्याभूदिति दृश्यते । मासीत् स्त्रोणा पूर्ण शिक्षा-व्यवस्था। चतु पष्टि कला, कामशास्त्र, वेदा, वेदाङ्गानि च ता पूवमध्येयत । पश्चादेव 'स्त्रीशूद्रो नाधीयाताम् एतादृशी व्यवस्था ऽभवत् । नाभूत् पत्यु स्त्रीत्यागाधिकार । भरणपोपणार्थं च पत्या तदर्थ द्रव्य -- : २२६, को ·( २२७.) देयमासीत् । पत्यू रुग्णत्वे, नपु सनत्वे चावर्तत तस्या देवरादिवरणाहता । मासीत्तदा गृहस्य सुख शान्तिश्च गृहिणीसौख्याश्रिते । उक्त च मनुना- नार्यस्तु यत्र पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता.। यतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राऽफला किया । स्त्रीणामासीत्पतिव्रतात्व धर्म. पर पुरषाणामपि पत्नीव्रतत्व कृत्यमभूत् । पुराएकालेऽपि न सर्वथा परिहीणा तासा दशा । पुरुषे परब्रह्माशतया स्वीकृते नायपि तस्य शक्तिरिति पूजितद। 'देव्य समस्तास्तव देवि भेदा स्त्रिय समस्तार सकला जगत्सु ।' तदानी- मपि तासा हितरसण भतु : क्र्तव्यमासीत् । शिवस्याघ-नारीश्वरत्वेन बर्णने स्त्री- पुरुषयोरियमेवाभिन्नता विवक्षिता । तदा यद्यपि-- पिता रक्षति कौमारे भा रक्षति यौवने । पुत्रो रक्षति पार्टपये न स्त्री स्वातध्यमहति ॥ एतादृशी व्यवस्थाऽविद्यत पर न नारीणा विकासस्याऽभावोऽभूदिति ध्येयम् । 'गृहिणी, मचिव सखी मिथ प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ ।' अजस्यास्मिन् विलापे तात्कालिक नारीविषय दर्शन दृश्यते । तदानीमपि विज्जका, विकटनितम्बा वरदाम्बिकासदृश्य कवयित्र्योऽभूवन् । मध्यकाले तु नार्यों भोगस्य प्रधान ! साधनम- मन्यन्त । बालविवाहस्तासा विकास एवारुध्यत । यवनानामा क्रमणस्तासा पावन ताऽहीयत । कालक्रमेण जातेषु जनेप्दशिक्षितेयु, ता प्रति सर्वाणि कर्तव्यानि त्यक्तानि पुरुष । पादुकेव साऽगण्यत तययाकाम चागांत । परमय प्रभावो यवनसस्कृत्या पत्र नार्या मूल्य वासनापूर्तिः सन्तानोत्पादनमात्र च-- 'उपयन्तुहि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी।' (शाकु ५) इति भावना च विकारमेवाभजद् येन स्त्रीणा जीवनमतिशोचनीयतामगाद । एव भारतीया सस्कृतिर्वेदकालिकी पौराणिकी च न नारीणा विषय उदास्ते । न सा सिद्धान्ते तथा तिरस्करणीयोपेक्षणीया च यथा समाजे प्रवृत्तिरुपलभ्यते । अद्य शिक्षिता भारतीय स्वी पुन स्वातपिकाल्लिामरे । सर्वोन्नति, क्षेत्र नम्रमा प्रवेश । लिङ्ग भाद- सालाऽपि प्रनहता विधानेन नाशिता, पर जागरणमिद पाश्चात्य- 'सम्यतामूलम् । मत काम सा स्वकीयमपहृतप्राय गौरव पुनर्भजते पर तया प्राय पावनता स्वकीया त्यक्तव । नाद्य सा पूर्ववच्छोल गरगयति । एव प्रवृत्तिमार्गे भारतीया सस्कृतिमूलतो नारी प्रति न सकीर्णा । पर सामयिका प्रभावस्तामधोदशामनयत् । यत् सत्य सैव प्राचीना सस्कृति रक्षति । तहिं कथ तस्या कृता तस्या ·... . " ( २२६). लषीयसी स्थितिः। स्वीक्रियेत । निवृत्तिमार्गावलम्बिनस्तु स्त्रियो निन्दन्त्येव । तेषां विचारेण ता.' सिद्धिमार्गस्य बाधिका एव ! कामांस्त्रत्वेन परिगणितास्ताः स्वरूप- संपदा प्रलोभयन्ति साधकान् । ब्रहाणो, मार्यवैषा या नाम स्त्री । प्रनया वशीकृतो न प्रभवति जनो निवर्तमितुमात्मानं विषय-प्रपञ्चात् । अत एवं तैरुक्तम् । दशम्भु-स्वयम्भु हरयो हरिणक्षणानt,. येनाकियन्त सततं गृह-फुम्भ-दासाः । माचामगोचर-चरित्र-विचित्रिताप तस्मै नमो भगवते मकर-ध्वजाय !!. भतृहरिणां च निन्दितेयं कवयरचोपहसिताः । स्तनो मांसाधी फनक कलशावित्युपमिती, मुखं श्लेष्मागार तदपि च शशांकेन तुलितम् । सवमूत्र-क्लिन्न.. करि-वर-कर-स्पषिजपनम् । पहो निन्य रूपं. कवि-जन-विशेषगु कृतम् । (वै.'श: २०). ' महाभारतेऽपि नारीणों महती गहाँ कृता । . सांऽपि ज्ञानमार्गप्रवृत्ताना', "वैराग्योद्योधनाय । नीतिकारस्तु क्वचित् प्रसंशाऽयन्त्र च निन्देति, द्विधर्व वगिता.१ } प्राहारी: द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुगुरगा। पगुणों व्यवसायश्च कामश्चाप्ट गुणः स्मृतः ।। "परं साहसिकाः स्त्रियः”, “मधु तिष्ठति : जिह्वा हृदये तु हलाहसम्,' ''इत्यादिमिवंचनैनितरीः निन्दैव तस्या विहिता ।परं गार्हस्थ्यस्याधिष्ठात्री, जीवनस्य सरसता, मूर्तिमती प्रीतिरी, न.सर्वथाऽनपेक्षिता ।. सृष्टेनिर्माणाय विकासाय च प्रादुर्भावितेयमात्मनः कला विश्वात्मना कथं साऽनादरणीया - यो विना निपतिरपि सहमा निरन्ध्यात् स्वकार्यम् । मानवतायाः पूर्णता न तामन्तरा संभवत्तीति महत्व पूर्णमिव तस्याः स्थानम् ।

·- 'प्राचार-प्रभवो धर्मः भारतीय दर्शने धर्मस्य मानवजीवने निरतिशय महत्त्वम् । जीवनस्य पुरपार्थ- चतुष्टये धर्मस्य प्रथम स्थानम् । न स वेवर परलोकार्यवोपास्य , लोकेऽपोह तस्य नितरामपरिहायंता । तया हि लौकिक-जीवितेऽयंस्तदाश्रितश्च काम सांसारिवा भोगा इति यावत्, प्राशिनामिप्टो। पर तयोरपि कारणत्वेनोक्तो धमों मुख्य । अस्मिन् लोके सुसमवस्याय परलोकेऽपि सौख्यावाप्तिरेवासुमता कामना विषय । तत्प्राप्तिश्च . धर्मानुष्ठाने व सभवति । अत एव 'यतोऽभ्युदय निश्रयस-सिद्धि स धर्म.' इति धर्मलक्षण- मुक्तम् । अभ्युदयो हि वर्तमान एव जीविते, निश्रेयसस्य कल्याणस्य च सिद्धि परत्र । 'भवश्यमेव भोक्तव्य कृतं कर्म सुभाशुमम्, 'कम व स्वकृतमन न भुङ्क्ते.' इत्याउनुमारेण च शुभस्यामस्य च कर्मण. कृतस्य परिणामोऽवश्य भोक्तव्यो जीवेनेति शुभकर्मणा फ्ल" स्वर्गादि लोकान्तरप्राप्तिरेव । 'ते त मुक्त वा स्वर्गलोक विशाल क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति । एव अयोधर्ममनुप्रपन्ना गतागत यामकामा लभन्ते 'गीताया इति- प्रमाणेन च न धर्मानुष्ठानेनात्यन्तिकश्रेयसो मोदास्याधिगतिर्भवेति । तेन तस्य त्रिवर्ग- साधनता कथिता पर नंतरसत्यम । मुमुक्षो स्थित प्रज्ञस्य स्थिरबुद्धेर्यानि लक्षणा- न्युक्तानि तदर्थमपि धर्म-स्वस्पत्वेनोक्ताना, तानामनुष्ठानमव मूलम् । केवल फला- काङ्क्षया कृताना चान्द्रायणादि-प्रतानां स्वगादिमात्र प्रयोजनत्वम् । धर्मस्य धर्मत्व तु महाभारते, 'धारणाद् धर्म इत्याहुधर्मो धारयते प्रजा' इत्युक्तम् । तेन प्रजाना लोके साध्ववस्थितिरपि धर्म मूलव । वय तु पदार्थाना स्वरूप रक्षणाचरणमैव धर्म स्वीकुर्म । न च तेन प्राचीनोक्तानि लक्षणानि बाध्यतेऽपि तु तेषामेव पुष्टि ! यथाऽपा शीतस्पर्शवत्त्य मलेदत च धर्म । तस्मि हीयमाने नापामय भवेदिति तासा स्वरूपहानिरेव । तथंव वान (सदा गमनम् ) वायो , दाह प्रकाशन च वह्नधर्म । तस्मिरत्यक्त वायोर्वायुत्व वह्नश्च वह्नित्व न रक्ष्येन । सैव स्थितिमनिवानाम् । मनुष्यानुष्ठेयाना जातिस्वाभाव्यादपरिहार्याणा कर्मणा करण एव मानुप्यक-रक्षा। सत्य, क्षमा, धृति , शौच, स्थर्यभात्म विनिग्रह । हिंसा समता, तुष्टिस्तपणे दान यश ॥ इति गीतापा प्रतिपादितानि तत्त्वानि धार्मिक सग्राह्यारिण। २२६ ·। (२३० ) घृति समा दमोऽस्तेय शौचमिन्द्रिय निग्रह । धीविद्या सत्यमक्रोधो दशक धर्म-लक्षणम् ।। धर्मस्यैतानि दश लक्षणानि जीवनेऽनुष्ठीयन्ते चेत्तदैव धर्मस्य स्थितिना यथा । प्रतो न धारणेनंव धर्मस्य धार्यत्व धारकत्व चेष्टम् । प्रथम प्रजाभिधू तो धर्मो धारयितु क्षम । तत एव- 'धर्म एवं हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित ।' इत्यभियुक्तोक्ति सगच्छते । न चाहिंसादय केचित्पदार्था येपा गृहे रक्षणेन मिद्धि स्यात् । वर्तव्याना पर्मणा परण न च कर्तव्याना त्याग इत्येव धर्मस्य स्थिति । नाचरणमन्तरा चाहिमादिवत-सिद्धिरित्याचारमूठ एव पम । अत एव सदाचारो धार्मिकोनापारो दुराचारो वाऽधार्मिक इति कथ्यते । प्राचारोऽपि यथा देशकानावपेक्षते, विपदि चापद्धर्मस्यानुष्ठान विधीयते, तेनाऽपि क्रियात्मक्ता (Practicalness) धर्मस्य सुसरा साध्यते । धार्मिकाणा जनानामाचरितानि दृष्ट्वैव लोका धर्माधर्मों निर्णयत । यथोक्तम्- यद्यदाचरति थप्ठस्तत्तदेवेतरो जन । स यत्प्रमाण फुरते लोकस्तदनुवर्तते ॥ महाभारतेऽपि यशयुधिष्ठिर सवादे श्रेष्ठ पुरुषाचरणस्यव धर्म-मार्गत्यस्वीकरण निरूपितम् । यथा हि- "तर्कोऽप्रतिष्ठ, अतयो विभिन्ना नैको मुनियस्य मत प्रमाणम्। धर्मस्य तत्त्य निहितं गुहाया महाजनो येन गत स पया ॥" गीताया परिणता देवी सपदपि धर्माचरणमेय प्रतिपादयति । तादृशान् गुणा- नारमयावलयन्नेव जनो धार्मिर इति पथ्यते । 'स्वे स्व कर्मण्यभिरत ससिद्धि समते नर ।' धेयास्य धर्मो विगण पर धर्माप्स्वनुप्ठितात् । स्यपमें निधन थे पर-पर्मो भयावह ॥ यपि धर्मस्यापार-भूपतामेव साधयति । सयत जीवन हि सदाचारयद भवति, सयमच पर्मस्याङ्गम्। पापारा प प्रान उपादिशननुष्टयानि मर्माणि । पपा गरीयोपिदि- "वेदमवण्याचार्योन्तेवागिनमागास्ति, सत्य यद, पर्म घर, रायामा प्रमद । मापार्याय प्रिय धनपादप प्रजागन्तु मा प्यपद्धेसी । गम्यान प्रमणियम, 7 .

·( २३१) धर्मान प्रमदितव्यम् । युनान प्रमदितव्यम् भूत्यं न प्रमदितव्यम्, स्वाध्याग- वचनाम्या न प्रमदितव्यम्, देव पितृ कार्याम्मान प्रमदितव्यम् । मातृ देवो भव, पितृ- देवो भव, भाचार्य देवो भव, अतिथि देवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि नो इतराणि । मान्यस्माक सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि नो इतराणि । ये के चाऽस्मच्यच्छयासो प्राह्मणा, तेषा त्वयाऽमने न पश्यसितव्यम्, श्रद्धया देयम् भश्रद्धया देयम, थिया देयम् ह्रिया देयम्, भिमा देयम, सविदा देयम, अथ मदि ते कर्मविचिकित्मा या वृत्त विचियित्मा स्यात् ।। ये तत्र ब्राह्मणा समशिन युक्ता प्रायुक्ता, अलूक्षा धर्मकामा स्यु , यथा ते तेषु यतैरन्, तथा तेषु वर्तथा । प्रथाभ्याख्यातेषु । तप ब्राह्मणा समशिन युत्ता प्रायुक्ता, मलूक्षा धर्मकामा स्यु , यथा ते तपु वर्तेरेन, तथा तपु वर्तथा । एप मादेश एपा वेदोपनिषत् । एतदनुशायनम् एवमुपासितव्यम् एवमु चैवदुपास्यम् ।" एप एवाचारोपदेशो पो देश । न यस्तुत कश्विदस्माद् व्यतिरिक्तो धर्म । सार्वभौमोऽय न शिक्षयति परद्वप घृणा वा। शाश्वतस्य मानवमानाचरणीयस्य लक्षणमिद धर्मस्य । मद्यत्वे सम्प्रदायत्वेनोक्ता एव देशालभेदकृता प्राचारभदा' । मूल तु सर्वेषा धर्माणामाचार पूतत्वम । बौद्धानामहिंसा समता च, जिन धर्माव- लम्बिनामपि सर्वपाऽहिंसा निष्ठा, अपरिग्रहवृत्ति । मोहमद (मुहम्मद) प्रवर्तित धर्म च शुचिस्वम् (ईमान), खीष्टमते (ईसाई) कारुण्य मैत्र्य च ता सावभौमे धर्म समाधिष्टान्येतानि तत्वानि । पाचरलेतदनुसारेण सत्यानुष्ठानो न दूह्याद् भूतेभ्य कदाचित् । अद्य धर्म-नाम्नव लोका साहं नामा सकोचति । केचिदतीत गुगीन पर च सभी विषय त प्रतिपादयति । इतरे तु वाचाटा प्रवचनेषु धर्म पोषयन्तस्तद् विरुद्धमेवा चरन्ति । धर्मोऽध लोके संद्धातिकत्ताभूमिमारोपितो जीवनाच्च बहिष्कृत । प्रत एवं मानवो हीयते मानवताया । पापरति स दानवानामाचारान् । धमध्वजा मपि त शोच्या एव दूपितरात्म चेष्टितं कलङ्कयन्त्येव थमम् । अतो भूयोऽपि योग क्षेम काम शान्ति कामः पुष्टिकामस्तुष्टि कामयशस्कार्म धोकामश्चाऽऽधेयो धर्म माचारेण जीवने । तदेव तेपा क्लेशनिवृत्ति समवति नायथा । ।

·आर्जवं हि कुटिलेषु न नीतिः . अत्र संसारे विविधप्रवृत्तिमतां प्राणवतां वसतामेका समाजे भवन्ति मिय: संव्यवहारा: संसर्गमूला: । ते च भद्रा प्रभंद्राश्चेति नेकविधा लोकानां प्रकृतिवशात् । केचित् तावन्निसर्गेणैव पापाणा इव कटुस्वनाः, कण्टकदन्मर्मच्छिदः, मशका इव कर्णेजपाः, मत्कुणा इव पररक्तलोलुपाः, सर्पा इव छिद्रवृत्तय., उत्पाता इव हानिकराः, अङ्गारा इव दाहकाः, उल्मका इव कलुपितमुखा., लूता इव कृतजालप्रपञ्चाः, वका इवोदरपरायणाः सखीनां रिपूर्णा च हानिकरा एव सिध्यन्ति । परे तु स्वप्नेऽपि न चिन्तयन्तोऽन्यस्याशुभं सर्वेषा हितायव चेष्टन्ते । तत्र साधुमार्गेण तितिक्षावलम्बने सति पूर्ववरिणताना सलानां साहसस्य वृद्धिरेव भवतीति न तान्प्रति सन्नीते. प्रयोगो युज्यते । तेषां कृते तु कूटनीतिरेव प्रदर्शिता . नीतिविद्भिः। नीतिप्रयोगस्याधिकारिण. केवलं सन्तो येषां हृदयं स्फटिकोपमम्, कर्माणि फरतलामलक्वत् स्फुटानि, तदनुवूलाश्च सुधामुचो वाचः । न स्वप्ने ऽपि तेपा मनो वनः कार्य वा छलं स्पृशति । न ते स्वप्ने ऽपि परानिष्टं भावयन्ति. परैः पीड्यमाना मपि सुखयन्ति जगद् । उक्त खलु तेषा कृते- पाटीर !, तव पटीयान परिपाटीमिमामुरोकतुंम् । यत्पिपतामपि नृणां पिष्टोऽपि तनोपि परिमलः पुष्टिम् ।। तेषु प्रयुक्ता नीतिः सुक्षेत्रे पिरिव सुफला सम्पद्यते । यद्यपि सर्वथा साघुरािनो महास्मानो नालोचयन्तः खलाना इतपताना पुत्सितानि चेप्टितानि, तानुपकुर्वत एव, परं न तेन पश्चिरलाभ: संमयति । दुप्टान घोषिता पणि बुध्यन्ते, शिक्षिता अपि शिक्ष्यन्ते, संभाविता अपि सस्क्रियन्ते, पाटिता मपि पाठयन्ते । तैपा प्रवृतिस्तु नलारोपितं स्वपुच्छमिव न स्नेहनादिना सुनमा । दण्ड एप तेपा पिनेता, सड्ग एवं तेषा सादा, भयमेन रोषा शास्तृ । सामयादस्तु पाहताऽमीपामेपतेतराम्। बहुधा सलः युटिलमतिभिः सह वृतस्य सद्व्यवहारस्य भूयान दुष्परिणामो- ऽनुभूयते । असमावयन्तः प्रतिक्रिया परस्मात् भूयोऽपि द्विगुणतरमायाप्यमापरन्ति, दोवत्यं सतो मन्यमानास्तेन प्रोडन्ति । पौरपं जाते गति गूदनमा व बहिः सस्पं कः ·( २३३ ) प्रदर्शयन्त पश्चाच छिदान्वैपिण समये प्रहरन्ति । न तेषा प्रतीवारस्तदा सभवति । एउच्चोक्त भारविणामाधारणप्रतिभाविमारविणा किरातार्जुनीये- प्रजन्ति ते मूढघिय पराभय भवति मायायिपुये न मायिन । प्रविश्य हि नन्ति शास्तथायिधानसवृताङ्गानिपिता इवेषव ।। कटु सत्यमिद प्रमाणोनियते भारतस्यैतिवन । तपोधना शान्ति स्ना ऋपर मुरणपारानं सततमवाध्यन्त । राज-खड्ग एवाभूत् तेषा शास्ता । धर्मपथ- पथिका पाण्डवा बुटिलमनिभिर्धात राष्ट्रसदाऽनुदन्त । महाभारत युद्धमेवाभूत तेषा चिकित्सा । ग्रीस्य प्रानान्ताऽवक्ष्येन्द्र (सिकन्दर) पुरणा युद्धेन समावित एव परावर्तत । तस्य सेनानी शल्यौरा (सेल्यूकस) अपि मौर्यसम्राजश्चन्द्रगुप्तस्य निशित- खड़ा पाराजले निर्वाप्प स्वदिग्विजिगीयामय प्रतापम् शाम । मिलिन्द (मीनेण्डर) पुष्पमित्र पौत्रेण वसुमित्रण निगृहीत एवात्यजद् भारतजयोद्योगम् । साध्ववतद- कृते प्रतिकृत कुर्यात् हिंसके प्रतिहिंसनम् । न तत्र दोष पश्यामि शठे शाठ्य समाचरेत् ।। ये तु न तथा विदघति भुजत एव ते दुष्परिणामान । पाञ्चालदेश्या जयपाल- प्रभृतयोऽयोत्स्यन्त चेन्गहामदेन गजनीपतिना, नात्यक्ष्यच्चेच्चाहानदीन दिल्लीश्वर पृथ्वीराज प्रपमविजयेऽपि न समधास्यन्त यदि मुगलं सह भारतीया' क्षत्रिया प्रजाश्च, न भारतमपि पराधीनताकालुप्यकलुपितमभविष्यत् । राजनीती तु भवति चपेटिकाया उत्तर मुष्टि-वर्ष इप्टिकाना चाश्मवृष्टिरेकस्यापकृतस्य शत प्रत्यपकृतम् । प्रथापि भारतीया शासका कुटिलं पापस्थानीयश्चीनंश्च सह मैत्रीमेव दर्शयन्ति, तं कृतानपकारान् मर्षयन्ति, तस्यैव फलित महति भागे चीनानामधिकार , पाक स्थानस्य च स्वार्थसिद्धि 1 न ते विभावयन्ति 'पय पान भुजगाना केवल विपवधनम्' इति गरलदन्तमग एव तेषा चिकित्सा । अन एवानुदिन परामव । वस्तुत सामकाले साम्न प्रतापकाले तु प्रतापस्य वाश्रयण भवति नय । दुर्बला भपि पराजीयमाना शक्ति सम्रह विधाय पालातरे विजेतार प्रहरति नाशयति च तम् । कण्टक सावत् कण्टकेनवोध्रियते । हस्तेनामिमृष्ट तु गहन प्रविशति प्रकोप च कुरते । दूपित रक्त शिरावेध एव प्रतिक्रिया भवति । न जाल्मा (जालिम) जातूप- क्रियमारणा अपि शाम्यन्ति । बिभेति जन पौरपाधिरूढाद् एव । दाक्षिण्य भजन रवि- रप्याश्रयति मन्दप्रतापताम् । भवत्याग्लभाषायामपि तावदामाणकम्--- *Tit for tat' मत साधूक्त श्रीहर्षेण~ 'प्रार्जध हि कुटिलेषु न नीति' ·- महान्महत्येव करोति विक्रमम् इह जगति भवन्ति प्राणिना मनोऽनुकूला विचारास्तदनुकूलाश्चाचारा: । प्रति- कलति तेपामाशय. कर्मसु ; अतो येषां कर्मसु, वचनेषु व्यवहारेषु च गौरवं दृश्यते त एव महान्तः । महत्त्वमधिथयति तेषां सत्त्वम् । नानुकतुं क्षमस्तान नि.सत्त्वः । तथाहि- व्यालोलकेसरसटाजटिलांसभित्तिरारोपितो मृगपतेः पदधीं यदि का। मत्तेभकुम्भतलपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य ।। महत्त्वं च तेषा प्रतापाश्रयम् । पौरपेणव तेऽजयन्ति राज्यम्, उपहसित- सुरलोक-सपदः संपद: । दृष्टिहिं तेषामुत्कर्षगामिनी । न कदाचित्परिभवं सहन्ते परस्मात् ते । विप्रकृतास्त्वरितं ते तेजोऽधितिष्ठन्ति । ज्वलति चलितेन्धनोऽग्निविप्रकृतः पन्तग' फरणां कुरुते । प्रायः स्वं महिमानं क्षोभात् प्रतिपद्यते हि जनः ।। (म. शा. ६, ३१) परं पौरपमाश्रयन्तोऽपि न विदधति कदाचिते दीनान्कृपानि स्वपराक्रमलक्ष्य भूतान् । साटोपं गर्जति, सजघनास्फोटं तर्जयति, दर्पविसर्पतपिते बलिन्येव प्रयुञ्जते बलम् । भवति तेन सह युद्धे तेषां निरतिशयः परितोषः। कृपणाना तु प्रत्युत्तरणेऽपि लज्जते महान् । 'अनुहं कुरुते धनध्वनि न हि गोमायु-रुतानि केसरी।' यथा कस्यचिद् विदुपः परा प्रीतिमस्तिष्क-कण्डू-व्यपनयन-पटौ जटिल-प्रन्थि- प्रन्थिले महति ग्रन्थ एवाधीते भवति, श्रेष्ठस्य वैज्ञानिकस्य महत्याविष्कारे जायते रुचि, गरीयात् दार्शनिको यया गूढतमसमस्या-समाधाने भजते सुतरा तोषम्, तथैव महान वीरो वीरायेव द्राति, तमेवानामति यमवलोकयति रणदुर्मदम् । उक्त च- दिगन्ते श्रू यन्ते मद-मनिन-गण्डाः फरटिनः करिग्य. कारुण्यास्पदमसमशीला: खलु मृगा. । इदानी लोकेऽस्मिन्ननुपम-शिखानां पुनरयं नसानां पाण्डित्य प्रकटयतु फस्मिन् मृगपतिः ॥ वस्तुतो विक्रान्तेन सह विरोधे भवति शौर्योत्कपः, विजये यश. पराजयेऽपि च प्ररासा जायते । सदनुरूपतामावलपितु क्रियते व्यायाम. । एतेनाशक्तोऽपि पात्तता + :२३४.

·(२३५) . व्रजति । तदर्थमेव प्रोक्त भारविरमा- "समुन्नयन भूतिमनार्यसंगमाद् वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः ॥" अल्प-वलेन सह विरोधे तु परामिणो लज्जैव भवति । तथाहि विजये न किमपि यश., 'किमनेन कृत वराकोऽसौ जितश्चेत् ।' यदि तु कथमपि पराजितो भवेत्तेन, अपरिमार्जनीयमयशो नितरामुपहासश्च जायेतेति जये पराजये चोभयतोऽपि हानिः । कालुष्यं कलंक-जनितं परिहतुन वीरोऽवीरे प्रहरति शस्त्रम् । लज्जते स तत्रास्त्र चालयन् । अतएवान्विष्यति सुभट-शिरोमणिशौर्य-दर्प-निकपायित दोर्दण्ड-कण्डू- ध्यपनयन-पटुं प्रतिभटं यूरः । तत एव वीर-भट-मुकुट-मणेमेघनादस्योक्तिर्गरोयसी--- क्षुद्राः संघासमेते विजहत हरय' क्षुण्पशव भकुम्मा युष्मद्दे हेषु लज्जा दधति पुनरमी सायका निष्पतन्तः । सौमि तिष्ठ, पात्र त्वमसि नहि रुषां, नन्वह मेघनाद' किञ्चिद् भ्र भंगलीला-नियमितजलधि राममन्वेषयामि ।। शोभते वीरेण सहैव वीरस्य प्रतिस्पषिता। तदेव भवति तस्य पराक्रमस्य परीक्षा । कृपणे बल-प्रयोगः प्रयोक्त रेव ह्रिये । न केसरी मूपिकं प्रहरति, मद-मत्त- मातग-कुम्भ-भेदेन एव तस्य परितोषः। न कदापि विद्वान् विवदतेऽल्पज्ञेन सह । न स्पर्धते धन-कुबेरः कमलाविलास-लालित. स्तोक-द्रव्येण सह । का तुलना सानुमतो गण्डर्शलेन सह । समवलेन सह मंत्री वैरं चोभयमपि शोभते । बलीयसा विरोधे मानिनां पराभवोऽप्पुरसवायव । न वीरः स्वतो दुर्वलं रोगिणं स्त्रिय शरणागत, शस्त्र-हीनं प्रमत्तं शयानं वानामति । युक्तिरापदि यद् गम्यः परस्तन्मानिनो हिये। विधुविधुतुदस्पेव पूर्णस्तस्योत्सवाय सः॥ (शि. व. २,४५) प्रकृतिरिय मनस्विना सत्वानुकूलमेवाचरितुम् । न ते जातुचित् लपीयसि प्रहां मुरसहन्ते । मतः साध्विदमुच्यते- तृणानि नोन्मूलयति प्रभजनो मृति नीचं प्रणतानि सर्वतः । स इच्छितानेय सहन प्रवापते महान्महत्येव करोति विद्यमम्" -... -- ·-- घनस्थस्य श्रयः पक्षा काचः काञ्चनसंसर्गाद्धत्ते मारकती द्युतिम् । सामाजिकस्य मानवस्य जीवनं मरणं च समाज एव भवति. समजोऽपि तिरश्चां तस्यात्मनीनः सम्पद्यते, किम्पुनः सजातीयो मनुष्य. । कामं स भवेत्यक्तासङ्गः मानने वसन्, तत्रापि तस्य ययाकथंचन संसों जायत एव । तथाहि- मुनेरपि स्वानि फर्माणि कुर्वतः। उत्पद्यन्ते मित्रोदासीनशत्रवः ।। यदा मुनीनामपीयं दशा, का कथा रागापहृताना जनानाम् । अतो न संभवति पर-संसर्गाभावः सर्वथै कान्त-वासो वा। एवमवश्यं-भाविनि पर-सगे कस्य ससर्ग उचितः कस्य वा मेति विचिकित्सायां सतामेव सङ्गः करणीयत्वेन खलानां च परिहरणीयरवेन प्रतिपादितः। मात्मनस्तावोन्मुखी वृत्तिः । काय-क्लेश-कर्म-विपाकादिमये रागादिबहुले शरीरे ऽस्मिन् न जीवस्य शाश्वती स्थितिः। शुद्धस्य सतश्चित प्रानन्दमयस्य च ब्रह्मणो ऽभिन्नत्वेन तमेव प्रकाशमयमव्ययमनपायमरजस्तमोमयं स्वं पदं प्रविविक्षुः स नितरामुद्यतते । येषां संगेन तथाविधा प्रवृत्ति र्जागति रागासक्तस्य चेतसि, त एवं वस्तुतः सन्तः । येषा संगतिस्तु चेतनामहरहो ऽवपातयति महा-मोह-कदमे पाकपड़े सद्विचारानव-लुम्पति, जनयति कुत्सितान् विचारान्, प्रवर्तयति च दुष्कर्म-पये, कारयति सकृदचिन्तितान्यपि महापातकानि, निमज्जयति दुस्तरेऽज्ञानान्धकारे विप इव परिहरणीय एव तेपा संगः । वह्निज्वाला इवास्पृश्यास्ते । नरकवासरल्पस्तन्मध्ये सवासः । सरणमपि कृतस्तेषा संपर्को बहूनुत्पादयति दोपान्, किं पुनस्त: सह संभाषणम्, मैत्री निवासो ऽनुरागश्च । अतः प्रतिपादितमभियुक्त:- दुर्जनः परिहतंथ्यो विद्यया ऽलंकृतो ऽपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किममो न भयंकरः। उष्णोदकस्य मम्पर्केरण शीतलमपि जलं भजत्यूष्माणम् । अयस्कान्तो मणि- रचण्ड-कर-प्रकर-प्रतिफलनेन दहनं सूते ; उपलोऽपि चन्द्रकान्तः शशिकिरण-संसर्गण क्षरति रपम् । सम्पर्काद् भवन्ति दोषा गुणाश्च । भ्रात्रोरेव सजन्मनोः संग-वशाद दृश्यन्ते भिन्नाः प्रकृतयः । यथा खलु ययन-सहवास-शिक्षित-गाली-प्रदानस्प शुकस्य - -- । : २३६ :

·( २३७) कटूक्तोराकण्यं कुपितं नृपं प्रति मुनि-वने वसतो हारीतस्य वचनम्-- गवाशनाना स अ णोति वाक्यमहं हि राजन्वचनं मुनीनाम् ।। न चास्य दोषो न च मद्गुणो वा संसर्गजा दोष-गुणा भवन्ति ।। प्रभाव एव दुसंगत्य तादृशो योऽनेकार दुगुणान् जनयति गुणांश्च नाशयति । पात्रमपात्रीकुरुते दहति गुरणं स्नेहमाशु नाशयति । अमले मलं निपच्छति दीपज्वालेव मतः परिहत्य सकलाविनययोनि तंदु संग सतामेव संगतिः कार्या यया गुणानां संचारो जायते, भगुणोऽपि गुणवान्, अविद्योऽपि विद्वान् अश्रुतोऽपि खलमंत्री॥ श्रुतवान संपद्यते। नाड्यं धियो हरति, सिञ्चति याचि सत्यम्, मानोन्नति दिशति, पापमपाकरीति। चेतः प्रसादयति, दिक्षु तनोति कीर्तिम्, सत्संगतिः कथय, किं न करोति पुंसाम् ॥ अन्यच्च- दरीकरोति कुति, विमलीकरोति चेतश्चिरन्तनमधं चुलुकाकरोति । भूतेषु किं च करुणां बहुलीकरोति, संगः सतां विमु न मगलमातनोति ।। स्फुरति मतिस्तेषा प्रभावेण, उदयते कारुण्यम्, जायते कर्मसु पाटवम्, विलीयते व्यसनं दोपेषु, चलति चित्त सत्पथे, रमते दृत्तिः सुव्रते । होयते हि महिस्तात होनः सह समायमात् । समैश्च समतामेति विशिष्टैश्च विशिष्टताम् । भाग्यवन्त एव सतां संग लभन्ते, दैवानुकूल्याद् वा यदा कदा जापते पर- मल्पीपानपि भूयांसं गुणं फरोवि रसायनमिव । पायाऽपि तेषां कल्मपहारिणी जीवनरय । गंगा पापं, शशी ताप, दैन्य पत्पतहस्तथा। पापं तापं च दन्यं च नन्ति सन्तो महाशायाः ॥ नैसगिको शान्ति सते सतां मुखे, ययाऽन्येषामपि तापः शाम्यति । पौयूप- पारा इव वाक्छपनारच्योतन्ति ततो, यया प्रीयते हृदयम्; सजीवनरस इव जीव- विकासनोऽपूर्व प्रेमास्रवतीव तेषा दृष्टेयंत्र स्नातयता गलति कालुष्पं सर्वमपि ।

·( २३८)
कोटोऽपि सुमनःसंगादारोहति सता शिरः।
पन-पत्र-स्पितं तोयं, पत्ते मुक्ताफल-थियम् ॥
प्रतो भूयसा प्रयतनीयं दुःसंगपरिहाराय । प्राणपणेनापि च कार्यः सत्संसर्गः
यः सह विरोधोऽपि लाभायव सम्पद्यते । का कथा मैत्र्याः । मत एवोक्त केनाऽपि-
काचः काञ्चनसंसद्धित्ते मारफती धतिम् ।

·भिद्यते हृदयग्रन्धिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्टे तस्मिन्परावरे ॥ . इह जगति दे विद्य निगदिते वेद्य पराऽपरा च। तत्रापरया विश्वमिद नामरूपात्मक सविशेष वेद्यते। शिष्टा च 'परा यया तदक्षरमधिगम्यते' इत्यनुसारेण ब्रह्मरण पात्मनश्च प्रतिपादयित्री, यदक्षर परम वेदितव्य पच्च वेदविदो विति, यच्च वीतरागा यतय प्रविशन्ति । यस्मिझाते न किमपि ज्ञातु शिष्यते । यथा चोक्त याज्ञवल्क्येन-'पारमा वा अरे ज्ञातव्य , श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति । प्रात्मैव ज्ञानाधिकरण परमात्मा जीवात्मा चेति द्विधा विभक्त एक एवाने. करवमापन्न । भोगाधिकरण देहमधिष्ठायाविद्याकृत क्लेशकर्मविपाक मुजान एवास्मिञ्जगति विहरति स जीवात्मा मायया मुक्तोऽमावेव 'अह ब्रह्मास्मि' 'सोऽहम्' इत्यभेदबुद्धिमापन पुनरपि शाश्वत स्वरूप प्रविशति । नामरूपात्मकेऽस्मिजगति निखिलमपि पदार्थजात केवल सन्मय, चिन्मय. मानन्दमय वा सविकल्पोपाधिक तस्य प्रजापतेरेव व्यक्त रूपम् । अत न केवलमस्मिन्नापातरमणीये विश्वस्मिन्नपि केवल रन्तव्यम्। मुलालचक्रवन्नित्य प्रवर्तमानस्यास्य जगतो वर्तते पश्चिन्नियन्ता येन प्रेरितो जीवनिवहो विविधानि कर्माण्यनुतिष्ठति । ईश्वर सर्वभूताना हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि पाहदानि मायया ॥ परमप्र विषये द्विविधा प्रतिपत्ति मानवानाम् । एके देहात्ममानिन शरीराद व्यतिरिक्त न यमपि दृश्यमदृश्य वात्मभूत मन्यन्ले, परमात्मनस्तु कथंव का । तेपा मत भोगाधिकरण देहोऽयमेवात्मा, भस्मसात्कृतेऽस्मिन सोऽपि नश्यति । प्रतो भोगानेव ते परमार्फत्वेन स्वीकुर्वाणास्तव रमन्ते। "पावज्जीवेत्सुख जीये ऋण कृत्वा त पियेत् । भस्मीभूतस्म देहस्य पुनरागमन कुन । इत्येव तेषा विश्वास। . २३६:

·(२४० अपरे चात्मतत्त्वं स्वीकुर्वाणा मन्यमानाश्च परमात्मसंज्ञं मन्दिरे, तीर्थे वा परिमार्गयन्ते । तेषु केचन तत्प्राप्तये तनु ग्लयन्ति, तपःक्लेशं सहन्ते, प्रतानि च चरन्ति । वस्तुतस्ते सर्वेऽपि न यथार्थ-दर्शिनः । न स सर्वथा विस्मर्तव्यो नाप्यन्य- त्रान्वेष्टव्यः । अन्तरेव स सर्वेषां रमते बुद्ध्या ज्ञानेनव द्रष्टव्यो लभ्यश्च । तनुरियमेव हितस्याधिष्ठानं वैकुण्ठलोकश्च । यथोक्तम्-- प्रष्टचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या । तस्यां हिरण्मयः कोशः स्वर्लोको ज्योतिपाऽऽघृतः ।। छान्दोग्याश्चामामान्ति- 'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराफाशस्तस्मिन्य- दन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद् वाव विजिज्ञासितव्यमिति । तं चेद ब्र.युर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश. किं तदत्र विद्यते यदन्वेप्टव्यं यद् वाव विजिज्ञासितव्यमिति ! सब याद् यावान् वाऽयमाकाशस्तावानेपोऽन्त दयः प्राकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथियो अन्तरेय समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च मूर्याचन्द्रमसावुभी विद्य नक्षत्राणि यञ्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्व तदस्मिन्समाहितमिति । तं चेद् ब्रू युरस्मिश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहित सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैनज्जरा- माप्नोति प्रध्वंसते कि ततोऽतिशिष्यते इति । स ब यान्नास्य जरयतज्जीर्यति न बघेनास्य हन्यते । एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामा समाहिताः । एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युविशोकोऽविजिधित्सितोऽपियास. सत्यकाम सत्यसंकल्पः......।' एवं स्वान्तस्थ एव तस्मिन्कुत्र व्रजेत्तमवबोद्धम् ? महिमाऽस्यतादृशो यन्नक्या परिभाषमा निरूप्यते। परपोरगीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोनिहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति बीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ।। (क. उ.१.२०) सन्नप्ययमात्मा न सह श्येत गुहास्यत्वात् । इन्द्रियाणि हि बहिर्मुखानि कथं वाऽधोक्षजमेत पश्येयुः । पराञ्चि खानि व्यतृणस्वयंभूस्तस्मात्पराड, पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद् धीरः प्रत्यागत्मानमक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् । (क. उ. ४) मात्मन पात्मत्वं हि- यच्चाप्नोति यदाते पच्चात्ति विषयनिह । मश्चात्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कोयते ॥

·(२४१) स एव शरीरेऽधियज्ञरूपोऽग्निः । यथा गीतायामुक्तम्- 'अधियज्ञोऽहमेवान देहे वेहभृतां वर ।' अरण्योनिहितो जातवेदा गर्भइय सुभृतो गभिरगोभिः । दिवे दिव ईड्यो जागुवद्भि-हविद्यमद्धिमनुष्येभिरग्निः ।। एतद तत् ।। (क. उ. २, १.६) इत्यं सोऽग्निश्चायनीयः पस्कामः । चयनप्रकारस्तु न दुर्लभः । तथाहि-- स्वदेहमरणि कृत्वा प्रणयं चौतरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासात्पश्येद्दवं निगूढवतु ।। तस्मिन्नेव दृष्टे, साक्षात्कृतेऽनुभूते च परमार्थसिद्धिः । स एव हि चरमः पुरुषार्थो यत्र लोनो न भूयो मृत्युमृच्छति, उदके प्रास्तो लवणइव तत्रैव लीयते । यथाह याज्ञवलय. "स यया सैन्धव खिल्य उदके प्रास्त उदकमिवानुविलीयते नाहास्योद्- ग्रहणायेर स्याद्यतो यतस्वाददीत लवणमेव वा पर इदम्महद्भतमनन्तमपारं विज्ञानधन एवैतेम्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संजास्तीत्यरे ब्रवीमि ।" (बृह) न चात्र विश्वस्मिन्नपि किमपि तद्व्यतिरिक्तमस्ति । स एव विविधरूपो वर्तते। "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरम्पश्यति तदितर इतरञिघ्रति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरम्मनुते तदितर इतर विजानाति । यत्र स्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कम्पश्येत्तत्केन फजिव तत्वेन कमभिवदेत्तत्मोन के भृणुयाद तत्केत कम्मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् । येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयाद् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ।" (तह.) स एवास्याधिष्ठाता नानारूपोऽत्र श्यो ज्ञेयश्च । प्रजापतिश्वरति गर्भ-मन्तरजायमानो बहुधा विजायते । तस्य योनिम्परिपश्यन्ति धोरास्तस्मिन्ह तस्य वनानि विदया। वेमस्तस्पश्यन्निहितं गुहा सद् यन्त्र विश्व भवत्येक-मीरम् । तस्मिन्नि संघ विवैति सर्वस मोतप्रोतश्च विभुःप्रजाम्।। (मजु ३२८) मपमेवानन्द, प्रस्मा एवान्नमयं, प्राणमय, मनोमयं विज्ञानमय च कोशमति- मम्य पराक्रवमाश्रियत मारमा। 'रसो वं सा, रसं लन्वंवारमानन्दी, भवति ।' सुखमात्यन्तिकं यत्तद्युद्धिप्रामतोन्द्रियम् ।

·? तथा च-- 'यल्लध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।' कथं नाम न स दुविज्ञेयो ज्ञेयो यस्य ज्ञानमन्तरा न मृत्युमत्येति-- वेदाह्मतं पुरुषम्महान्तमादित्यवरणं तमसा परस्तात् । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय ॥ मृत्युरेव हि महद् भयं लोके तद्यदि जितं सर्वथाऽभयमात्मन. । पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अय धोरा अमृतत्व विदित्वा ध्र वम वेटिवह न प्रार्थयन्ते । (क. उ. २, १, २) महानयं संसारमार्गो दुर्गमो यत्र पतिसा जीवा मज्जन्ति मोहान्धकारे, स्वपन्ति च विषयनिशायाम् । तेषामेव दु खम्, तेषामेव सशयः, तेपामेव मृत्युभथम् । जाग्रतामप्रमादाना च तत्र कुतो भयम्, कुतो दुःखम्, क्व शका अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयंधोराः पण्डितमन्यमानाः । दन्द्रभ्यमारणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैय नीयमाना यथान्धाः ।। (क उ. १, २, ५) ते प्रेयोमानं श्रयाणा संसारबन्धनान्यश्नुवन्ति । विज्ञानसारपियंस्तु मन प्रग्रहवान्नरः। सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णो. परम पदम् ॥ (फ. उ. १, ३, ६) त ज्ञातवान् पुरुपस्तु- "स पर्यगाच्छुक्रमकायमवरणमस्नाविर शुद्धमपापविद्धम् । कविर् मनीषी परिभू स्वयभूर्यायातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीम्यः समाम्मः॥" (ईश.) एवं च-- भशब्वमस्पर्शमरूपमध्यय तथाऽरस नित्यमगधयच यत् । अनाधनन्तं महतः परं ध्रुव निचाप्य तमृित्यु मुखात्प्रमुच्यते ।। तस्य ज्ञानमेव चरमः पुरपार्थः । त ज्ञातवान् सर्वत्रक्मेवात्मानमनुपश्यति । न स परस्य पप्टाय क्रमते । निर्मोहो विशोको धीरश्च भवति । यस्तु सर्वाणि भूतानि प्रात्मन्येयानुपश्यति । सर्वभूतेषु चारमान ततो न विजुगुप्सते ॥ (ईश.६) ·( २४३ ) तथाभूतस्यैव चोपदेश ईशावास्यमिदं सर्व परिवञ्च जगत्या जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीया मा गृप कस्य स्विद् धनम् ॥ (ईश १) संसारबन्धहेतु सपन्मयोमसभूतिमुपासमाना एवात्महन. । तेषामेव कृते ऋपे- रुद्बोधनम् - उत्तिष्ठत जापत प्राप्य वरान्निबोधत। सुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पयस्तरकवयो वदन्ति ।। (फ उ १॥३।१४) ततो जागृताना कर्तव्य तस्य परमतत्त्वस्य ज्ञानेनामृतत्वप्राप्तिरेव-~- न सदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चननम् । हृदा मनीया मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद् विदुरमतास्ते भवन्ति ।। एवच- यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह प्रत्यय । प्रय मोऽस्तो भवत्येतावर यनुशासतम्॥ (पा. उ २, ३, १५) मतो यावानासौ पुरुषो विदितस्तावदल एव जनः । स च जगत्यन्तहित । हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहित मुखम् । तत्व पूषन्नपावृण सत्यधर्माय हष्टये ।। दृष्टे च तस्मिन्सशया नश्यन्ति । मत साध्वेवोक्तम्-- भिद्यते हृदयनियश्छिद्यन्ते सर्वसशाया। क्षीयते चास्य कर्माणि दृष्टे तस्मिन्परावरे ।।

·आशा हि परमं ज्योतिनैराश्यं परमं तपः इह जगति सुख-दुःख-बहुले संपतिपददिपमायिते नकदशाकपायिते मृत्युभय- विरसीकृतेऽपि भवन्ति प्राणिनां विविधाः संव्यवहाराः । नास्ति कोऽपि जनो यः खलु क्लेशकलुपितमतीवं विचार्य दैन्यमलिनं च वर्तमानमप्यनुभवद् न शुभं भविष्यन्त- माशास्ते । जानन्तोऽपि लोका जीवितं क्षणभंगुरं प्रयतन्ते सरसीकतुं मिदम् । दारिद्रय- पारित-मना अपि दुर्गतो भाविनि काले संभावयत्येव वैभवभूयिष्ठभाजमात्मानम् । ईति विफलितपिरपि कृषीवलो द्विगुणपालाराया पपत्येव चीज क्षेत्र तावतंव पोत्साहेन सिञ्चति रक्षति च। मृत्युभयेऽविकलेऽपि को न प्रगतये रामाचरति पूर्ण प्रयासम् । मातप्रायस्प शिशोरपि वात्सल्यविक्सा सवित्री संभावयत्येव पयोविलास- गुमगं बाल्यं निखिल-सौख्य-सरसी-कृतं यौवनं सन्ततिफलिनं विवाहं जरसि च सेन विधीयमानां सेवाम् । प्रकृतिरियं प्राणिनां भूतस्य स्मरणं,भविष्यतश्चाशा। यस्तुतः प्रेरणादात्रीयमाशा भूतानां यया फच्छ बहुलमपि जीवनं सौख्यमयं विधीयते । विरहिणी मिलनारायैव प्राणाधिवस्यापि पल्लमस्य विरहकालं पान्त्या ध्यत्याययति । पाशामधः कुसुमसा प्रायशो सङ्गनानाम् सद्यः पाति प्ररायिहृदयं पिप्रयोगे राति ॥ (पू. मे.) न निराशस्य स्फुरतः फरी किमपि विधातुम्, न प्रवर्तते मतिः, क्षीयते वप्तम्, मपहीयो साहसम, नीयत उत्साहः, गति यान्तिः, ग्लायते रोगः, साम्यति प्रतापा, मस्पति पौरपम् । न रा जीवितुमपि प्रभवति तपा सन् । मल्पनाः, योजनाल, प्रेरणा, प्रयटनाः, प्रापंनाच सपना मपि भविष्यति सापुसंभावनामूलाः । पाशावादिन एव जनाः प्रमोन्त नौब महान्ति सापण यतुंम् । स एवा. तिहानि भवनानि निर्माणपन्ति, पाश्चमसारपणाः गुपसाः शिधान्त, देशालराणि पिपतुं मुरगहन्ने । पपयापिनो सामाशय वाणिग्य.

·(२४५) मनुतिष्ठन्ति । नवदम्पती मंगलमयस्य एव भाविनो जीवनस्य कामतयंव दाम्पत्ये सरस- तामनुभवतः । कश्चिद छात्रोऽपि पूर्वमेव परीक्षोतरणे विद्याला .निराशश्वेन जातु परीक्ष्यता स्वीकुर्यादध्ययनं वा समाचरेत् । आशामन्तरा न लोको जीवितुमपि प्रमुः। पाशावादगुरुकया दृष्ट्या (optimistic outlook) सबला जातिरेय विश्वं न्यक्कतु क्षमा। किं तादृशो वराकः कतुं प्रभवति कर्मासाधारणं यः खलु उत्तिष्ठनु शयानो वा जीवितमानोशन विधातु मृत्युमेव कामयते । मन तु ताहेश एवा- रोढुक्षमः प्रगतिगिरिशिखरं यस्य भावना नित्यम्-- "पश्येम शरदः शतं. प्रश्नवाम शरदः शतं अणुयाम शरदः शतमदीनाः स्याम पारदः शतं भूयश्च शरदः शतात् ।" इति- 'उतो पश्यन्नश्नुवन् दीर्घमायुरस्तमिवेजरिमाणं नगम्याम् ।' इत्येवंविधा च वर्तते । विपदन्धतमसनिविडितेऽपि कण्टकसनुले ऽपि साधना विकले ऽपि च कर्मपथेऽतुलममन्दमप्रघृष्यमुत्साहस्नेहप्रदीपितमाशादीपं वहन साधारणोऽपि जनः कल्पत- सफलताश्रियं चुम्बितुम् । नैराश्यकुहूमलिनाशयस्तु सबलोऽपि, ससहायो ऽपि ससाधनोऽपि स्यज्यत एवं फललक्ष्म्या। सुखमयमपि जीवनं सिपममिव मधुरमपि भोजनं विरसतामेति तस्य । मत माचैव उत्कृष्ट-तमं ज्योतिरप्रदीप-कृतम्, भरवि-प्रभासितम्, भगशिकर-कल्पितम्, मनग्नि-शिखा-प्रसृतम् । पर निन्द्यते ऽपि सा विचारकरितरः। यदा परतो धनलाभ-कामना, सुसंपणा वा ऽऽशा-पदेन गृह्यते तदान प्रशस्यते । विरत्तिमागविलम्बिनः परमार्थ परिपन्थिता. मस्या मन्यन्ते । एनामधिकृत्य हि. मानवः कां न फदर्पनामनुभवति ? नोचानामपि पनिनां स चाटुकारितामङ्गीकरोति, न सत्कृतामवमाननां गणयति, न भरसनपा सज्जते, कान्तारपपमप्यतिकामति, तरति दुर्गमानपि जलनिधीन् । प्रनया खिलीकृतो निन्दितान्यपि कर्माणि कतुं मुद्यतते । अतएव निन्दता तामुक्त मतहरिणा- पाशा नाम नदी मनोरयजला कृष्णातरंगाकुला रागग्राहपती वितर्कविहगा यह मध्वंसिनी मोहावतंसुदुस्तराऽतिगहना प्रोत चिन्ता सटी तस्याः पारणता विधुदमनसो नंदन्ति योगीश्वराः॥ (दै. दा. ४५) पाशावन्तो हि दुर्मदाना पनिना पटुवचनानि सहन्त, मुसमयमपि जीवन विदपति मटुवापितम् । सकलमपि भुवनं तेषां सत्कारपात्र भवति- "मामाया ये दासास्ते पासा. सर्वलोकमा पामा पेपो दासो सेवा रासायते लोकः।।"

·। ( २४६ )
न ये कामपि लाभसभावना जगत आवहन्ति सम्राजोऽपि ते न तृणाय
मन्यन्त--
वयमिह
परितुष्टा वल्कलस्त्व दुफूल
सम इह परितोपो निर्विशेषो
विशेष ।
स हि भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला
मनसि तु परितुष्ट कोऽर्थवान् को दरिद्र । (वै हा ५०)
वस्तुत प्राशाग्रह्मस्ताना जीवन विडम्बनैव भवति ।
एहि गच्छ' पतोत्तिष्ठ पद मौन समाचर ।
एवमाशाग्रह प्रस्त
फ्रीडति धनिनोऽयिभि ।
नित्यमेवाधिकाधिक विभवादिकमाशासानाना न कदापि भवति शान्ति ,
प्रशान्तस्य च सुख कुत । मत उक्त केना ऽपि-
प्राशा हि परम दुख नैराश्य परम सुखम् ।
सद्भिरस्मादेव कारणात् सर्वप्रथममियमाशा नि द्यते ।
'चाह गई चिता मिटी मनुमा बेपरवाह ।
जिनको कडू न चाहिये तेई साहसाह ॥"
एवं निप्य व्यवहारसमे जगद्व्यापारहेतुभूततया जीवनापाररूपिणी
नोपेदापीया तावदासा, पर निवृत्तिपक्षे परस्माल्लाभेच्छाया च सा गाँव यतस्ता.
मसितीत्य मनस गन्तिरपि दुनमा सतु । तत साधूत्तम्-
'माशा हि परम ज्योतिनैराश्य परम तप ।'

·'यस्मिजीवति जीवन्ति बहवः, सोऽत्र जीवतु ।' अस्मिन्नाना-चरित्र-विचित्रिते विविध-विभूतिमति जगति दृश्यन्ते प्राणिनां नेकविधाः प्रवृत्तयः ! केऽपि बहु-साधन-साधित-सकलसंपदोऽपि नित्यमेव विलासक- संग्रह-परा आत्म-पोपण एव सकलमपि जीवनं यापयन्ति । क्षणमपि न ते कमपि स्वकीयेन धनेन, वचनेनान्तःकरणेन वा सुखयितु क्षमाः । शुनामिवोदर-पोपएंक- व्रताना शूकराणामिव विषयलम्पटानाम्, ऋक्षाणामिव पर-रक्त-पायिनाम्, मत्कुणा- नामिव परोपजीविनाम्, लुब्धकानामिवान्य-जीवापहारिणाम, स्वर्णकाराणामिव पश्यतोहराणाम्, लोक-घस्मराणा तेषां धूमकेतूनामित्रोदयो भुवन विनाश-पिशुन एव । इतरेषां विपदि स्वकीयाया सम्पदि च ते हृष्यन्ति; क्षुत्क्षाम-कण्ठेऽपि निखिले जनेऽनावश्यकमाकण्ठं भुजाना अजीणं-प्रस्ता अपि कञ्चन वोक्ष्य भक्षयन्तमुदर-छूलेन नियन्ते । समारो भवति धनकृतः, परं भारेणेव तस्यते खलाः कदर्थ्यन्ते । तद्-व्यतिरिक्ता भवन्ति केचन कामं विरलाः परं सरलाः परविपदि तरलित- हृदः, येपा जीवितस्य पलमानमपि पर-हित एवोपयुज्यते । पारमाऽपि तेषां न स्वार्थे; कण्ठ-गतेष्वपि प्रारणेषु न जातु जहति तेऽन्य-हित-व्रतम् । यदि सत्यं नेपामेव सता शशि-कराणामिव परताप-हारिणाम, सुमनसामिव सुरभित मनसाम्, श्रीखण्ड- खण्डानामिव दाह-लोपिना जीवितं जीवितम् । पन्या तावदेकाऽपि घटी याऽन्य-कार्य उपयुज्यते । पर-हित-बतिनां साधूनां जन्मेव भुवन-कल्याणस्य जायते । कथं न ते तथा भवेयुः ? मानुपं तावदिदं शरीरम् ! नास्य कृतार्थता कुक्षिभरिता-मात्रेण । जातः फूर्मः स एकः, पृथ-मुवन-भरायापितं येन पृष्टं श्लाघ्य जन्म ध्र वस्य भ्रमति नियमितं यत्र तेजस्वि-चनम् । संजात-ध्ययं-पक्षाः परहित-करणे नोपरिप्टान पायो ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर्मशकवदपरे प्राणिनो जात-नष्टाः॥ (वै..) :२४० ·, (२४८ ) पक्षियोऽपि स्वोदर-पूरणं विदधति । किं तेनैव कर्मणा चतुरसीति-नक्ष-योनि- चंक्रमणानन्तरमुपलब्धस्य मानुप्यकस्य साफल्यम् ? किमपि गुरुतरं कृत्यं कारयियिषति शरीरेणानेन सुदुर्लभेन धाता। वृथव यर्यापितोऽयमवसरः, पश्चात्ताप एव तेषा भवति । नाम्यस्ता भुवि वादि-वृन्द-दमनी विद्या विनीतोचिता, खड्गाने: फरि-कुम्भ-पीठ-दलनकि न नौतं यश. । कान्ता-कोमल-पल्लवाधर-रसः, पीतो न चन्द्रोदय, तारुण्यं गतमेव निष्फलमहो शून्यालये दीपयत् ॥ (वं. श. ८६) वस्तुतो ये स्वजीवनमिहाऽऽ गत्य लोक-हिताय, समाज-संस्काराय, दरिद्र-दैन्य- दुर्दलनाय, पापि-पाप-प्रणोदाय, दुर्वल-रक्षणाय, देशोदाराय चोत्सृजन्ति, महनिदा परहित-साधन-रताः स्व-योग-क्षेममपि विस्मरन्ति, - राफलीकृतं तेर्जीवितम् । तेषामेव सवित्री सवित्री, तेपामेव कुल : कुलम्, तभूपितव धरणी परणी । पावनीक्रियते तैरिदं भुवनम् । एकेनापि सुपुत्रेण सिंही स्वपिति निर्भयम् । सहकादशभिः पुर्भार वहति गर्दभी॥ विरला अपि ते भूपणता प्रजन्ति लोकस्य । खेदं तेऽनुभवन्ति परहित- क्षमताऽमावे। फस्त्य भोः कथयामि, देवहतकं मां विद्धि शापोटकं घेराम्यादिय बक्षित ? साघु विदितम्, पस्मादिवं कथ्यते । यामेनात्र वटस्तमध्यग-जनः .सर्यात्मना सेवते न छापाऽपि परोपकार-करणो मार्गस्थितस्यापि मे ॥ मजा-गल स्तनस्येव तस्य जन्म निरपंयमेव येन न रक्षिता मवलाः, न येन सराहाया अराहाया', न पाठिता. पाठाथिन', न तपिता मर्यायिनः, नानुगृहीता पनु- ग्रहाथिन, न शमिता प्ररय.: नोनीत घुलम्, न पायोयतः समाजः, न सापिता सापुता । यस्याश्रयेणानाया मपि सनापता यान्ति, प्रबन्धवोऽपि पन्युता भगन्त, प्रसरणा मपि सशरणता प्रजन्ति, अवता प्रपि सबसता गच्छन्ति, हतासा मपि प्रसापिता मातामाश्रयन्ति, तस्य जनुपेय पपीता जननी । पयोमुपामिव सादृशा. मुदयो सोकाम्युदयाय सलु । मत. साविदमुच्यते- यस्मिन्जोयति जोयन्ति यहवा, सोल जीवतु । पासि पिन्न पुनि धा स्योवर-पूरणम्॥ .

·संघे शक्तिः कलौ युगे। मासीत कोऽपि कालो यदा मानवस्य व्यक्ति-गतं. पलमेवापेक्ष्यत मानादि- रक्षणाय । स्ववीर्य-गुप्ता हि मनोः प्रमूतिरिति सदैवायुज्यत कथनम् ! परं चिरातीतं तद् युगम् । अद्य न तावती शक्तिः, न तेजः, न प्रभावः, नापि क्षमता मनुष्ये यदेकल: कश्चिन्महत्या अपि सत्तायाः प्रतिरोघे प्रभवेत् । कामं वैयक्तिकीमापदं प्रतिक शक्नुयात्सः । समुदायकृतान्यद्याक्रमणानि, येपामुपायोऽपि मामवायिकं बलमेव । वर्ष हि वणव तक्ष्यते । अतो वर्तमाने संघ एव सर्वातिरिक्ता शक्तिः । यद्यपि संघोऽपि व्यक्तीनामेव कल्प्यते, व्यक्तयः सशक्ताश्चेत् संघो ऽपि तासां शक्तिमान् स्यात्, प्रभवत्कस्याप्युपकाराय विपदा वा प्रतीकाराय । निर्बलानां समवायस्य तु न भवेत्काऽपि प्रभवितुतेति संघहेतो व्यक्तिगतं सामर्थ्यमेव प्रथम तावदपेक्ष्यम, सत्यमेतत् । सबलाना संघटन बलातिशयाय कल्पते । परं निर्बलानामपि समुदायो न निर्वलोऽपि तु संहतशक्तिमत्त्वादधृष्यता व्रजति । तथा चोक्तम्- बहुनामप्यसाराणां समवायो पुरत्ययः। तृगरावध्यते रन्जुयंम्यन्ते मत्तदन्तिनः ।. तृणं नाम भवति लघुतमं द्रव्यम्, तत्कल्पितेनाऽपि दाम्ना यदि मत्त-मातंगा निबद्ध शक्यन्ते सहि हस्त-पादादि-मतो विवेक-सहायानो मानवानां संघस्म शक्तिः किविधा सम्पत्स्यते इति विचारणीयमेव । पाणेरेकस्यापेक्षया युगलस्य शक्तिद्विगुणा। एवमेव पृथक्पृयग् यतमानानां वनं महति कार्ये बहुधा ने फलिनता ब्रजति विशेषतश्च तिष्ठति बहुपरिमाणे प्रतिबले। परं संघशक्तया महानपि रिपुः पराजीयते । पग्निस्फुलिंगा अपि निचिता एकत्र दहन्ति ग्राममपि । विन्दुशः संचितमपि जलं शमपति करालतामुपधूपस्य । भूयसा समुदि- तान्यपि तारकारिण विभासयन्ति गगनांगणम् । सिंहोऽपि बलाद् धृप्यते शृंगायुधाभि- रजामि। परं संपोमावस्य न तावत् समदं एव जनानामर्थः । पर्वणि समता लक्षसो :२४६॥

·( २५०) ऽपि जना न संघतां व्रजन्ति, सहसा ऽपि समागते संकटे प्राणरक्षणार्थ पुच्छमुत्याप्य पलायन्ते । बुद्धि-मन:-करणानामिवानेकव्यक्तीनामकमत्यमेक-व्रतत्वम् समनस्त्वम् सयोगत्वं ससंकल्पत्वं च सघीभावायावश्यकम् । यथाह वेदः- सहृदयं , सामनस्यमविपं कृणोमि घः । प्रन्यो अन्यमभि हयंत वत्सं जातमिवान्या । समानी प्रपा सह वोऽन्नभागः समाने योक्त्रे सह पो पुनग्मि ! सम्यञ्चोऽग्नि सपर्यतारा नाभिमियाभितः॥ (म.वे. ३,३०) समानी व प्राकृतिः समाना हृदयानि यः । समानमस्तु यो मनी पथा वः सु सहासति ।। (आ. १. १९१,४) इत्यमेवीभूतमनस एवं संघीभावाय कल्पन्ते । पर न संघभावना नायासेन संभवति । नेतुः शासन-पालनं तदर्थमनिवार्यम् । न च नेतारं विना पस्यापि संघट- नस्य साफ्ल्यम् । त विना हि सर्वे स्वेच्छयव कार्य कुयुः। तेन च सर्वषा व्यवस्था अनुशासन-सूत्रेणेव भिन्न रुचयो ऽपि लोका ऐक्य-बनाः सम्पयन्ते । तदुत्तम्- स्पाद। "प्रनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति मनाया", ए सेनापाम्, रक्षापुरपेषु, (Police) संहितेषु च पासपु, यासपरेषु (Scouts) रक्षादलेषु (Home Guards), क्रीडयमण्डली (Games. team) मंपभावना (Party-spirit) अनुशामनं च गर्वथा नियायें । संपटासे जनानामेताहमाः सपा एव साहाय्याय पल्पन्ने। ग येवलमस्मिन् जनयुगे, पुराऽपि संह्ननस्याऽभूदायरयाता! सदमाये प महती हानिरम्माभिरनुभूता। महाभारत-मुदस्य पारणं परस्पर भेद एपामीत् । संहिनीभूप पाकरणस्य पारस रमायेय स्तोरगंन्या पपि ययना भारतमधिर प्रामवन् । पत्ररयाः सागरास्तु मिपः पमहापमाना घर-प्रति-गोपापानामाणामेर साहाम्पमाचरम् । रो परमरन युधिष्टिरस्य ययगम्- पररपर-विरोप वर्ष पञ्चदानं च। प्राय: पर्व परमोतरण ·( २५१) अत एवाल्पीयास एव गोरण्डा भारतीयान् परस्परं योधयित्वा स्वयं महादेश- मिममधिचक्र : । अधुना स्वतन्त्रे ऽपि भारते पुनः संघभावना लुप्ता लक्ष्यते । सर्वे संकीर्ण-दृष्टय सम्प्रदायस्य, धर्मस्य, जातेदलस्य भापायाः, प्रान्तस्य चापदेशेन देशं खण्डश. कतुं प्रयतन्ते । न ते दूरदर्शिन ; ये स्वकलहेन प्रगत्य चेष्टमाना मातृभूमि संशयसागरे मज्जयन्ति । भद्रं तदेव, यदा ते स्वार्थ-भाव परित्यज्य भारतीयतामात्र- मनुरुध्य मन्त्रमिममनुसरेयु'-'सघे शक्ति को पुगे' इति ।

·- 4. किं विश्वरूपो मानवः ? ( Is man a multi-personality ? ) मानवः सृष्टि-भूपणम् ; तस्य चैतन्यस्य विस्तारः कलासु, शिल्पेषु, सर्वप्वपि विद्याक्षेत्रेयु, गम्येष्वगम्येषु च विषयेषु द्रष्टुं शक्यः । स एको हि नामातीन्द्रियान जानका- घिगम्यान विषयानपि सीमातीतान्तिदृष्ट्या साक्षात्कतुं प्रभवति, दैव्यासुरी च प्रवृत्ति- स्तस्यात्म-क्षेत्रमधितिष्टत. । प्रथमाया प्राबल्ये स विश्व-कल्याणाय कल्पते, अपरस्यार सबलत्वे तु जगतो रुजे । समस्ताना कल्याणानामुपाधीना च स स्फुट निपानम् । न केवल शारीर-बलेन, भात्मबलैनापि 'गुरुतरेणाज्ञात-पूर्वाण्यपि, प्रदृष्टचराणि कुतोऽप्य तान्यपि क्षेत्राणि साक्षात्कतु दुरधिगमानपि विषयान्समधिगन्तुं क्षमोऽसौ। मनुजस्तावदभिमतोऽखिल-जगदीज-भूतस्य परमात्मनो व्यक्तरूपः प्रतिनिधिर्य- स्तस्य कलामात्मनः प्रतिभया, पोरुपेण साधनया च लघु . यतते । यो विश्वारमा 'एकोऽहं बहु स्या बहु प्रजायेय' इति संकल्पेन सूक्ष्ममतीन्द्रियमकरणगोचरमात्मानं जगदरूपेण व्यक्तीभावमधिगमयति, सोऽपि विश्वरूपो विराडिति कथ्यते । तस्य व्यक्तित्वं नकथा प्रतिभात्यस्मिन् विविध प्रवृत्ति-मत्ति जगति । प्रजापतेः शक्तः साक्षानुपधानं नरोऽद्य त सर्वेष्वपि क्षेत्रेषु यतते समतिशेतुम् । विश्वात्मतया जगति व्याप्तस्य तस्य गतिः क्व व्याहन्यते ? अपाराणामगणित- नक-मकरचक्र जलावतं-शतवन-मरुदराल-हिरुलोलजाल-दुप्पाराणामकूपाराणा वा सु जलघरपटाभिदुरासु धनतरुलतातॄणश्यामलिममेदुरान्धकारासु दुरारोहासु गिरिशि- खासु क्रीडाशिखरिष्वव स्वर विहरद, स्वच्छन्द खग इव च नभसि पर्यटन, सदाशीते- प्पनुपयुक्तचण्डरश्मितापेषु प्रालेयालयेषु प्रदेशेषु स्वालय इव सुख वसन् विज्ञान-वलेन सततोद्यमेन च दुर्धर्षायाः प्रकृते रपि विजेताऽसौ । वैज्ञानिक. सन् सोऽद्य दुश्चिवित्स्याना रजा नाशायामोघशक्तीनोषधीनाविष्करोति, मासुर्या प्रतिभयाऽधिष्ठितः राहारराक्ति स्वकरे संगृह्य निर्माणपीजरेवाणुभि. गृष्टि विध्वंससाधनानि निमिमीते, सिंहादिभिरुष्णोप्यरत्तपायिभिहिंसजीव रुद्ध-मानय-गति प्रसरेषु कान्तारेषु विद्य दीपोज्ज्वल-विभा-विभासितहम्य राजिपपचकायितमानयाक्षि- । २५२ .

·( २५३ ) वृन्दानि नगराणि प्रतिष्ठापयति येपु निवासायाकलनीयविभवलासिता घनपतयोऽहम- हमिकया स्पर्धन्तेतमाम् । एकतः स एतादृशॉनि विस्मयकराणि मृष्टिश्रेय:साधनानि प्रजनथ्य विधातुमहिमानमपिनिगमिपत्ति, परतश्चाग्नि-गोलकंबहुजन-संकुलानि महापुराणि समूलदाहं निर्दह्य प्रलयकारिणः पशुपतेः पदमपजिहीपति । स एव मानवोऽपुना स्वाप्रतिहत-पाक्तिप्रभावात मुख्यत्रमायाः शक्त पदमधिंगतवाद स्वभावनर्यय कस्मिलप्पदृष्टचरे परमात्मनि विश्वसिति प्रतः स स्वपमीश्वरस्य कल्पयिता जनयिता च मन्यते । विज्ञानवित् सन् सर्व-विद्यानां निपानम्, माश्चर्याणां वर्ता, संहार-यजस्यानुष्ठाता, सृष्टिकतोः प्रतिष्ठापयिता, आमपहता, शिल्पानामुभा- वयितोन्नमयिता च । नासादिदानीमात्मानं सार्वकालिक मृत्युकवलं मनुते मृत्युञ्जयत्वं सधुर सतत प्रयत्नमनुतिष्ठति । भद्य स एव प्रभुः, ईश्वरः, यद्धयोपास्यः, सेव्यस्तोप्पश्च। तस्मिन हृष्टे, तुष्टे, पुष्ट, स्वस्थे, सुस्थे, 'मारोग्य-गालिनि, मधिगतसकलजोननीयानिवार्य-वस्तुजाते, विदुषि, रला अधिजग्मुपि, विश्वमेवेदं त्रिविष्टप-पदवीमधिष्ठा स्यति । स एव कौपीनधारी दरिद्रो नारायणः सुप्ाकारसोवांसि मागव-मनासि प्रबोधयितुं मिश-पात्रं परे थानो रप्यासु परिभ्राम्यति । इन्द्र-स्पृहणीप भोगान मुञानः स एव निधनान घनमदान्धः कोट-मशक-वल्पान् परिपश्यति । समाज-सेवी दुर्गताना रोगिरणां परिचर्या चरन्नथूणि प्रमाजयन् मधुर- पचनहरम मोदं संचारमन् करुणा-प्रतिमूतिविमादि । साम्राज्यलोलुपोऽनाण्ड एव पण्ड रण-ताण्डवं वितण्डस् स्वरसुलेषु लोकेषु विनाशवष्यमनध्र पातपति । जनानां प्राणदासाउन्नदाता तुप्टिदाता, पुष्टिदाता, कर्ता, पर्ता संहा च स एव । तस्वंव विस्तार: सर्वत्र । स एव प्रमवति निखिलेषु क्षेत्रेषु। तस्यैव महिमानं यापमानारिंण स्थावर- जंगमानि प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष वा पायन्ति । स. विराट् विश्वस्पः भूमा, सर्वेषां घेतरेषा विशेषणानों भाजनम् । कमि धाग्दस्तस्य गरिमा रद्वयेत ?. केयलमैतायदेव थत्तम्यं यत् तस्य देव्याः प्रतिमायाः प्रसार एव जगत उपपाराप हामो न स्वासुर्या । पौराणिको नारायणः स्वमृष्टान् प्रागिनः स्वयं ममपि तु प्रतयं-पर- त्रिपुरारितारएंव पातमति । परमपं मानवापारः पयनिर्मा जगती नानामुस-सायन: मविभयाऽऽविष्कृतः मुरलोक-रल्ला परिकल्प्य स्वकरणवाग्निवर्ष न दहेन । एषा विभीषिका मानवस्य विकल्प बातोःश्रेयसे प्रत्यायपति । सारमा धैरसा, नहिं सहराशी पुर: सहरसा: सहयात् ति परिणतः । মানাশিসেবার বীর বীথিনী মস ইনায়ার মির । पति निश्चम्।

·अणुशक्तिः विश्वस्येतिहास पासीत्तद् विस्मयकर दिन यस्मिन्नि स्पन्दश्वासेन, स्तिमित- नाडी गतिना, स्थगित-पक्ष्म तारक चक्षुषा मानवेन श्रुतं यदमेरिकासन्याधिकारिभि पातितेनैकेनारगुपिण्डेन ( Atom-bomb) जयपारिणदेशस्य ( जापान ) नागा- साकिनगर लक्षत्रय जन कोलाहलपूरित निमिप-मात्रेण भस्मसादनुष्ठिम् । न तत्र मानव, न भवनम्, न तरु, न तृणम्, न च क्षुपम् (Plants) क्वाप्यशिष्यत । सकलाऽपि शस्य श्यामला धरणी क्षरणेन पक्व मृण्मयीव कपिलोपरायिता च । सैव दशा हिरोशिमा- पुरस्यापि समजनि । भभूतपूर्वेयमासीद् घटनाऽकाण्ड एव यथा मनुष्यस्य रक्त लिप्सा- ताण्डवेन ताण्डवितम् । तादृशोऽभूदस्य नवास्त्रस्य लोक घस्मरश्चमत्कारो येन विस्मि- तस्याऽपि जगतोऽजायत भयाक्रान्त मन । स्मारिता सर्वे प्राक्तनस्य महाभारतस्य या वायव्यानि, कानिवानि, वारुणानि चायुधान्यक्षिप्यन्त । क्रीडनवीकृतानि नवेनामुना पारमाणव-पिण्डेनासाधारणविनाशवमेन प्रलयकारिणा खडग भुशुण्डी शतघ्नी-प्रभूति प्रहरणानि । सकलाऽपि सृष्टि पदार्यानामरणुभिनिर्मिता, मूक्ष्मतमोऽरणुश्च स्वतन्त्र इति वैज्ञानिकाना प्राधामभूमतम् । भारतीयदाशनिकास्तु- जालसूर्यमरीचिस्य सूक्ष्म यद् दृश्यते रज । तस्प पष्टितमो भाग प्रसरेणु स कम्यते । तस्य पष्टितमो भाग परमाणुरिति स्मृत ।। इति प्रतिष्ठापयामासु । परमामरीपेयो वैज्ञानिको अल्वर्ट माइन्स्टाइनसशस्तेपा- मपि परस्परसम्वद्धतामजूधुषत् । तस्य सिद्धान्त सापेक्षवाद (Relativity) इति प्रसिद्ध । तन्मतानुसारेण दार्मण्यदेशस्य विज्ञानवित् मोटो हॉननामा परीक्षण शतानि कृत्वाऽणूना सण्डने समर्षोऽभवत् । डा. रदफोर्ड, चनर होजन वर्ग, मैक्सयान लेन एते वैज्ञानिका अपि तत्रानेकान् प्रपोगान् व्यदधु । पश्चाच्छामण्यदेशे (जर्मनी) थेष्ठानामाविरोपशाना मण्डन भीषणतमस्य पारमाणवास्तस्य निर्माणे सलग्नमासीद। L~- ·- ( २५५) केचिदामरीकेयाः प्रणिधयोऽस्तुरहस्यं विज्ञाय स्वदेश्येन्यो विज्ञानविद्भ्यो निवेदितवन्तः। देवगादेतस्मिन्नन्तरे शार्मण्यदेशो युद्धे पराजित इति तत्रत्या वैज्ञानिका ने प्राभवन् तदस्त्र-निर्माणे। अागरीकेयास्तु रहसि प्रयतास्तत्र कर्मणि कालान्तरे सफलतामभजन । प्रथम परीक्षणं च तस्य माक्षिक (मैक्सिको) द्वीप लासंवेगास स्थाने • प्रशान्तसागरस्य तटेऽक्रियत । महीयस मायस-स्तम्भस्य मुसे पारमाणवः पिण्डो न्यधीयत । दूरे च सूक्ष्मदर्शकान् गृहीत्वा विज्ञान-विदोऽतिप्ठन् । विद्य द्वर्तनेन (Electric Switch) तस्य स्फोटने कृते महत्तमोऽथुतपूर्वोऽदृष्टपूर्वश्च विस्फोटनाद: समजनि । तदुद्भवेन गुरुतमेन प्रकाशेनकस्य दिदृक्षोदृष्टिरेवालुप्यत । कोटिशो मत्स्या व्यनश्यन् । लौह- स्तम्भस्तु घूमेनैव सहालीयत । विलोक्यतादृशीमदृष्टचरा शक्तिमस्त्रस्यास्य वैज्ञानिका नित रामप्यन्। जयपाणिश्च (जापान) कथमपि पराजयं न स्वीकुर्वन् तस्य शरव्यताम् (Victim) अगाव । . विज्ञानविदामनुभवेनागूनामप्यशा भवन्ति । अनक्त्रोना (इलैक्ट्रोन) प्रोतनाः (प्रोटोन) न्यूतनाः (न्यूट्रोन) च कणा अणून परितो नामन्ति । तदर्थ यूरेनियम-२३५ संज्ञः योरियमसंतश्च पातुरतिशयेनोपयोगिनी । हेलीयगेपेण (हेलियमर्गस) निरन्तरप्रहार• रलकत्रोनिकाः प्रोतनिकाश्च कणा. पृथग् जायन्ते । एतेन गरीयसी शक्तिपद्यते । अतः पिण्डनिर्माणे तामेव पद्धतिमनुरुन्धाना वैज्ञानिका. पिण्डेपु यूरेनियम-सज्ञं धातु निक्षिप्य तदशाश्चर्शथिल्यानयनाय गधुसारेण (मोम) मिश्रयन्ति । पिण्डस्य विस्फोटे कृतेऽणुकणाः परस्पर-समन खण्डशो भवन्तः शक्ति जनयन्ति । स्थूलवस्नूना सूक्ष्मशक्तो परिणमन मेवास्पाः पद्धतेलम् । प्रस्थापरिमितेन यूरेनियमधातुना या शक्ति संगृह्यते सा महदपि नगर क्षणाद भस्मसात्वतुं शक्यते । वैज्ञानिकानुसारेण सौरचक्र ऽप्यसावेव प्रक्रिया कार्य करोति । अतोऽणु- सावत्या भविष्यति काले निगगूर्यनिर्माण वृष्टे. करणं घातूना परिवर्तन च सम- विष्यति । यन्त्रचालनम् यानगति , विद्य ज्जननम्, मरुभूमे. शावले परिणमन चारगु- प्रमावेण सुकरम्, प्रकृति-विजयाय प्रयतमानो नरोऽधुना सृष्टिनिर्माणस्य मूलतत्त्वान्यपि वशीक्तुं समर्थ. 1 अधुनाऽथित्यामुक्ति' दुश्चिकित्स्या अपि गदा निराक्तु भावयन्ते, अक्षयेत्यनमारेण लोकान्तरयायाऽपि साधीयसी सम्पत्स्यते। कृत्रिमसुवर्णरननया दुसद दारिद्रयमपि नामशेष करिष्यते । परं नाय पक्ष. साधितोऽद्ययावन्मानवेन, लोक्सहारक्षमा शक्तिमेव स संग्रहीतु निरन्तरं यतते। अण्वस्त्रनिर्माण नाता प्रगतिमवेक्ष्य प्रथम, परमाणुपिण्डो धुगा बात- कीडनकायते । उदजन्यमाः (Hydrogen bomb) किरणवमा घातकानि वायव्या- स्माणि च भाण्डागारेषु सगृहोतानि । प्राक्तनान्यस्त्राणि पूर्वपः स्थापितानीदानीम् ।

·- अणुशक्तिः विश्वस्येतिहास प्रासीत्तद् विस्मयकर दिन यस्मिन्नि स्पन्दश्वासेन, स्तिमित- नाडी गतिना, स्यगित पक्ष्म तारक-चक्षुषा मानवेन श्रुत पदमेरिकासैन्याधिकारिभि पातितेनैकेनारगुपिण्डेन ( Atom bomb ) जयपाणिदेशस्य ( जापान ) नागा- साक्निगर लक्षत्रय जन कोलाहलपूरित निमिप मात्रेण भस्मसादनुष्ठिम् । न तत्र मानव । ने भवनम्, न तरु, न तृणम्, न च क्षुपम् (Plants) क्वाप्पशिष्यत । सकलाऽपि शस्य श्यामला धरणी क्षणेन पक्व मृण्मयीव कपिलोपरायिता च । सैव दशा हिरोशिमा- पुरस्यापि समजनि । प्रभूतपूर्वेयमासीद घटनाऽकाण्ड एव यपा मनुष्यस्य रक्त लिप्सा ताण्डवैन ताण्डवितम् । तादृशोऽभूदस्य नवास्त्रस्य लोक घस्मरश्चमत्कारो येन विस्मि- तस्यापि जगतोऽजायत भयाक्रान्त मन । स्मारिता सर्वे प्राक्तनस्य महाभारतस्य यत्र वायव्यानि, कार्शानवानि, वारुणानि चायुधान्यक्षिप्यन्त । क्रीडनकीकृतानि नवेनामुना पारमाणव-पिण्डेनासाधारणविनाशवमेन प्रलयकारिणा खड्ग भुशुण्डी शतघ्नी-प्रभूति प्रहरणानि । सकलाऽपि सृष्टि पदार्यानामणुभिनिमिता, सूक्ष्मतमोऽरपुश्च स्वतन्त्र इति वैज्ञानिकाना प्राचामभूमतम् । भारतीयदाशनिकास्तु- जालसूर्यमरीचिस्य सूक्ष्म यद् दृश्यते रज । तस्य पप्टितमो भाग असरेणु स कश्यते । तस्य पष्टितमो भाग परमाणुरिति स्मृत ॥ इति प्रतिष्ठापयामासु । परमामरीकैयो वैज्ञानिको अल्बर्ट आइन्स्टाइनसशस्तेषा. मपि परस्परसम्वद्धतामघुषत् । तस्य सिद्धात सापेक्षवाद (Relativity) इति प्रसिद्ध । तन्मतानुसारेण शार्मण्यदेशस्य विज्ञानवित् प्रोटो हॉननामा परीक्षण-शतानि कृत्वाऽणूना सण्डने समर्थोऽभवत् । डा. रदफोर्ड, पर्नर होजन वर्ग, मैक्सवान लेन एते वनानिका अपि तत्रानेकान् प्रयोगान व्यदधु । पश्चाच्छामण्यदेशे (जर्मनी) श्रेष्ठानामरणुविशेषज्ञाना मण्डल भीषणतमस्य पारमाणवास्त्रस्य निर्माणे सलानमासीत् । , :२५४.

·केचिदामरीकेयाः प्रएिधयोऽगुरहस्यं विज्ञाय स्वदेश्येभ्यो विज्ञानविद्भ्यो निवेदितवन्तः। दैववशादेतस्मिन्नन्तरे शामण्पदेशो युद्धे पराजित इति तवत्या वैज्ञानिका न प्राभवन तदस्त्र-निर्माणे। ग्रामरीकेयास्तु रहसि प्रयतास्तत्र कर्मणि कालान्तरे सफलतामभजन् । प्रथम परीक्षणं च तस्य माक्षिक (मैक्सिको) द्वीपे लासंवेगास स्थाने प्रशान्तमागरस्य तटेऽक्रियत । महीयस आयस-स्तम्भस्य मुखे पारमाणवः पिण्डो न्यधीयत । दूरे च सूक्ष्मदर्शकान् गृहीत्वा विज्ञान विदोऽतिष्ठन् । विद्यु वर्तनेन (Electric Switch) तस्य स्फोटने कृते महत्तमोऽश्रुतपूर्वोऽहष्टपूर्वश्च विस्फोटनादः समनि । तद्भवेन गुरुतमेन प्रकाशेर्नकस्य दिदृक्षोदृष्टिरेवालुप्यत । कोटियो मत्स्या व्यनश्यन् । लौह- स्तम्भस्तु धूमेनेव सहालीयत । विलोक्यतादृशीमहष्टचरा 'शक्तिमस्त्रस्यास्य वैज्ञानिका नितरामहृप्यन् । जयपारिणश्च (जापान) कथमपि पराजयं न स्वीकुर्वन् तस्य शरंव्यताम् (Victim) भगात् । . विज्ञानविदामनुभवेनाणूनामप्पशा भवन्ति । अलकत्रोना (इलेक्ट्रोन) प्रोतनाः (प्रोटोनं) न्यूतनाः (न्यूट्रोन) च कणा आणून परितो भ्रामन्ति । तदर्थ यूरेनियम-२३५ संज्ञः थोरियमसंज्ञश्च धातुरतिशयेनोपयोगिनौ । हेलीयगेपण (हेलियमगंस) निरन्तरप्रहार- रलोनिया: प्रोतनिकाश्च कणाः पृथग जायन्ते । एतेन गरीयसी शक्तिरुत्पद्यते । अतः पिण्डनिर्माणे तामैव पद्धतिमनुरुन्धाना वैज्ञानिकाः पिण्डेषु यूरेनियम-सशं धातु निक्षिप्य तदंशाश्चथिल्यानयनाय मधुसारेण (मोम) मिश्रयन्ति । पिण्डस्य विस्फोटे कृतेऽरणुकणा: परस्पर-समन खण्डशो भवन्तः शक्ति जनयन्ति । रथूलवस्तूनां सूक्ष्मशक्ती परिणमनमेवास्याः पद्धतेमूलम् । प्रस्थापरिमितेन यूरेनियमधातुना या शक्तिः संगृह्यते सा महृदपि नगरं क्षणार भस्मसात्वतुं शक्यते। वैज्ञानिकानुसारेण सौरचन ऽप्यसावेव प्रक्रिया कार्य करोति । अतोऽगु- दशक्त्या भविष्यति काले कृत्रिमसूर्यनिर्माणं वृष्टेः करणं घातूना परिपतनं च संभ- विप्यक्ति । पत्रचालनम् यानगतिः, विद्यज्जननम्, मरुभूमेः शावले परिणमनं चारण- प्रभावेण सुवरम्, प्रकृति-विजयाय प्रयतमानो नरोऽधुना मृप्टिनिर्माणस्य मूलतत्त्वान्यपि वशीक समयः । अधुनाश्रित्यामुपत्ति दुश्चिपिस्या अपि गदा निरावतुं शक्यन्ते, अक्षयेन्धनसारेण लोकान्तरयानाऽपि साधीयसो सम्पत्स्यते। निमसुवर्णरचनया दुखदं दारिद्रयमपि नामशेष करिप्यते परं नायं पक्षः सापितोऽधपावसानवेन, लोपसंहारदामा पतिमेव स संग्रहीतु निरन्तरं यतते। अण्वस्त्र निर्माणे जातां प्रगतिमवेक्ष्य प्रथमः परमाणु पिरोःपुना याल- बोडनकायते । उदजन वमाः (Hydrogen bomb) पिरणवमा पातकानि वायच्या. स्वाणि च भाण्डागारेषु संगृहीतानि । प्रास्तनान्यस्त्राणि पूर्वपो स्थापिठानीदानीम् ।

·( २५६ ) एषां परीक्षणेष्वपि विसृमरास्तरंगायिताः कणा दुसाध्यरोगाजनयन्ति, पायुमण्डले चासाधारणी विक्रियामाचरन्ति, ययाऽतिवृष्टिरनवृष्टिश्च दु.खाकरोति भुवनम् । प्रतः शान्तिप्रियारिंण राष्ट्राणि जिजीविपन्त्यश्च तेपा जनताः सधिक्कारं गईंयन्त्येतानि परीक्षणानि । अप्रतीकाररमीभिरस्त्रः समीपमानीतो युगक्षय इति गरीयसी तृतीय युद्धविभीपिका। अपेक्ष्यते च संप्रति शक्त ररया जनकल्याणार्य प्रयोगः । यावानर्थ उपयुज्यते दोहेतुकानामस्त्राणा निर्माणे, तावता सकलस्यापि जगतो दारिद्रयस्य नाशः संभवति । पुजवादेन सुतरा पीडिताः प्रजाः सरोपा अस्य नाशाय घोडु क्ता.। तेनाऽपि प्रलय-कल्प एव संहारो भविष्यति । अतः पूर्वमेव सर्वैरपि संभृतः साधतरशान्ति-हेतोरस्यदारिद्रयः स्यैव प्रलयो विधेयः 1 चिरं पीडिता दलिता शोषिता च मानवजातिरय भोजनमपेशवे नास्त्राणि, विकास काक्षति न विनाशम्, बोधमभिलपति न मुद्धम्, प्रीतिमीहते न वरम् । प्रतएव भारतेन पुननिर्माणाय प्रयतैनाणुशक्तः प्रयोग. प्रजाकल्याणाय शान्ति- स्थापनाय च विधीयते । मुम्बापुर्या. (बम्बई) समीपे त्र्यम्बकपुरे (ट्रावे) स्थापिता- गायी प्रयोगशाला, प्रायोजितश्चैकोऽप्यायोगः (अणु-कमीशन )। अगुयन्त्रस्य ((Atomic plant) स्थापनेऽमरीकाशासनेन भूय. साहाय्यं कृतम् । गुरुजल. ( Heavy water ) प्रभृतीन्युपकरणानि प्रतानि । डा० भाभा-सशो पंशानिक- प्रवरोऽस्य निर्देशकः। अप्सर.सज्ञा धमनिका (मरणु भट्टी) स्वयायं कर्तुं प्रवृत्ता। अधुना भारतसर्वकारोऽणुशक्ति-चालितानि विद्युत्प्रतिष्ठानानि स्थापयितु विचारयति । सर्वाण्यपि राष्ट्राणि प्रयु जीरश्चेद् शान्तये योगक्षेमाप च जनानामिमा दाक्तिम्, मल्पीयसा कालेन सफलोऽपि दारिद्रय-दोपः प्रजाना गच्छत् स्मरणीयताम् ।

·आधुनिका उपग्रहप्रयोगाः लोकाः पुराणेषु बहुधा अपठन नारदादीनां मुनीनां लोकान्तरेषु गमनम् । महाभारतेऽपि सन्त्येवविधानि वर्णनानि । बाल्येऽपि च पितामही मातामही वाऽश्रावयदुड्डयनग्वट्वाम् (उड़न खटोला) मारुह्य राज्ञश्चन्द्रस्य राज्ञी तारामुपयियसोः क्याम् । सर्वाणीमान्याख्यानानि विस्मयबराणि कपोलकल्पितान्येवामन्यात जनः । अभूतथापि मानवस्य कौतूहल वितत-पक्षान्पक्षिणो दर्श दर्शम्, भासमानानि च चल- प्रमाणि तारकाणि रजत-पुष्पाणीव नीलनीलायां शाट्याम् । प्रकामयत सोऽपि मुक्त- वन्धनो विगलितसीमवन्धे वितु नीलाम्बरे। व्यचारयन् नैज्ञानिका बहूनि वरिण यावदन्तरिक्षयात्रायम् । कथमुड्डीयता मानवो नभसि ? कथंकारं भविष्यति तस्य भार- संतुलन तत्र ? कः प्रकारोऽस्य तस्मिन्नवस्यानस्य क उपाय, पतनाभावस्य ? इत्यादयो वहुविधा प्रश्ना अभूवन तेपा मनसि, परं विमानाविष्कारेणानेपा तेए समजनि समाधानम् । स्वनादपि तीव्रगामिभिः सेट-पानंदूरीकृतः स्थानकृतोऽन्तराय. । स्वल्पेनव चानेहसा दुर्गमानपि प्रदेशानदिमध्यगतान् समुद्रवन स्थितांश्च भूभागान गन्तु साक्नोति जनः। एवविध व्यतिकरे वैज्ञानिका प्रकल्पयन् पस्यचिद् द्वि-भूमिमस्य यानस्य रचनाम् यत्केनाऽपि प्रवलशक्तिमताशयेणेन्धनेन चालित भवेत, पन्न पृथ्व्या गुरुत्वा. कपणेन कृप्येत, नोल्काभिर्वाध्येत, न तास्तप्येत, न ब्रह्माण्डादिक्रिएंधूप्येत न जाड्याज्जडीक्रियेत । प्रथमे महायुद्ध शार्मण्यदेश्यर्वेशानिनिर्मिता वी (V) समा. स्तीनगामिनः स्वतश्चालिता अग्नि-वाणा प्रभूवस्तेपामादर्शा. । परं द्वितीय-महायुद्धस्य मध्य प्रापतनादतिष्ठन्नपूरणी एव सर्वा योजनाः । हितीयमहासमरानन्तरं तु प्रक्षेपास्त्रनिरिणेन सह पुनः प्रावल्पमगादयं प्रश्नः । अमरीक्या रूस्याश्च प्रतिमटतामगन्छन् चन्द्रलोकामियानोद्योगे। परं सहसा विस्मितेन जगता श्रुतं यद खोप्टान्दे १९५७ तमे मनुवरमासस्य चतुर्षे दिने स्याः २५७३ ·( २५८ ) सार्धमणद्वयमात्रमुपप्रहं वियति प्रेपयितु प्राभवन् । प्रक्षेपणीयेन क्षिप्तोऽयं भूग्रहः शताधिक्योजनात्मकमुच्छाय गत्या स्वप्रक्षेपकात् पृथग्भूतः प्रतिहोरमष्टादशसहस्र. क्रोशल घिन्या गत्या पचोनशतेन फलाना (Minute) पृथ्वी परिकार्मात । न यावदमरीका प्रहिणोति स्वकीयं प्रथमं कृत्रिमं ग्रहम्, रूस्या अपरमपि ततोऽपि गुरुतरं सध्वनिग्रहयन्त सप्रसारणकलं (Radio) साधिदेवतमिव लाइकाख्यया शुन्या पुनः प्राक्षिपन् । गतेनान्तरिक्षयात्राया प्राणिना शरीरे का प्रभावो भविष्यतीति विपये लब्धा भूयासः सकेताः। मासययानन्तनरमामरीकेयरपि वैज्ञानिकः प्रक्षिप्तो लघीयानुपग्रह. । सहस्रा. धिकयोजनोच्छाय गतोऽय प्रतिहोरमेकोनविंशतिसहस्राणि क्रोशाना गत्या लंघयन् पडुत्तरेण शतेन पालाना भुवं पर्यकाम्यत् । अपरावप्युपग्रही तदीयरेव वैज्ञानिकः सृष्टी साधारणावेव । रूस्याना तृतीय उपग्रहो गुरुतमः सार्ध-टन (Ton) भारात्मकोऽपि तीन- गत्या गगने चक्रमणपरो विस्मयावहः । चतुर्थे वारे च प्रक्षेपणास्त्र चन्द्रमण्डलमपि निभिद्य सूर्याभिमुख मगच्छत् । एतस्मिन्नन्तरे रूस्याश्चन्द्रस्य पृष्ठदेशं द्रष्टुं तदीय- प्रदेशाना चित्राणि च ग्रहीतुमकल्पन्त । तैः गागारिन-तितोवनामानी द्वो पारिणी प्राकाशे प्रेपिती पुनरानीतौ च । गते ग्रीष्मकालेऽमरीकावासिभिरुत्सृष्टे कृत्रिमग्रहे मानवोऽपि यात्रा व्यधात् । कामं स नाधिकोच्छ्रायं गतः । भारतस्य तद्दशस्यो राजदूतश्च ग्रहस्थ-याविष्वभूदिति समाचारपत्रेभ्यो ज्ञातम् । इत्यं दिनानिं लोकान्तरयात्राया दिशि प्रगतिरेव भवति । प्रान्तदेशे अमरीकाया च विंशत्यधिकः सहस्र जनाना चन्द्र-लोक-गमनाय याने स्वस्थानानि सुरक्षितीतानि । चन्द्रः खलु भूमण्डलस्य नेदीयान् प्रतिवेशी इति प्रथमं तन्मुल्येव यानाऽज्योज्यते पर रूस्यास्तु चन्द्रलोक्यात्रा पूर्णकल्पा मन्वाना मंगलग्रहयात्राय परामृशन्ति । सन्ति यद्यपि काश्चनासमाहिताः समस्यास्तेषा समक्षम् । यथा १-पायाशे यानास्थानस्य (हवाई मड्डा) निर्माणम् । २-मानवशरीरे ब्रह्माण्डादिकिरणाना प्रभावस्य निवारणम् । ३-तत्स्थलीयशीतादेर्मानवस्य सुरक्षा । ४---पुनः परावर्तनस्याव्याहतता ५-प्रक्षेपणावेगसह्यता मार्ग भोजनादेर्मलमूत्रत्यागादेश्च सुविधा पयं स्यादिति च प्रश्नोऽघुनाऽपि न रागाहितः । प्रतः शिष्टमद्यापि तत्र भूयः मार्यम् । प्रतीशते जगद् विस्फारितेन चापा सकोतुयेन चान्त करणेन सत्यतामस्य स्वप्नस्य ।

·विश्वसंघस्यावश्यकता सृप्टेरारम्भादेव यथा यथा मानवेषु मियः कलह प्रवृति प्राप पद तथा तथा समजनि भावना सघटनस्य । भात्मनिर्भरतायामपि बहुषु कार्येषु परापेक्षतयाऽन्य- राहयोग सर्वरपीप्यत इति सामाजिकताऽऽद्रियते । यथा सामान्यजीवने फोटुम्बिनता जातीयता च जनाना सश्नेपहेतुस्तथैव राष्ट्रीयता मित्रभावश्च राष्ट्राणा बन्धन- मूलम् । राजनैतिकेप्याक्रमणेषु सत्सु मिथ साहाय्येन प्रतिरोधोऽक्रियत । इत्थ नगर- राष्ट्र सहविशालाना राज्याना राज्यश्च साम्राज्यानामुदयोऽभूत् । इय सघभावना विशेपेण विरोधस्य सग्रामस्य चान्तायव समुदिताऽऽसीत् । निर्मितेषु च सधेपु, कुटुम्वेप्विव लघुराष्ट्रप्वपि नाभवन सहसा रण । तेपा सख्या न्यूनताममजत् पर मीपणता नितरामघत । नाजायत तादृशी जनहानिर्लधुषु कलहेषु, यादृशी महासमरेप्यभवत् । केवल कतिपये ग्रामा प्रथम सम्मिलिता प्रभवन पर व्यापके युद्धपु जनपदा मासन योधिन । हत्य सपराय सहैव सपोभावस्यापि क्षेत्रमगाद् वृद्धिम् । अथ तु स्थितिरेप विलक्षणा । एकलो देवता, जातिकृता, यएंकृता , वर्गकृता सिद्धान्तकृता भेदाश्च मानवान् दूराद् दूरतर नयन्ति, परतस्तु विज्ञानमूला माविष्कारा बहुधा भिन्नमपि विश्वं विघटितप्रायमपि सघटयन्ति । एकत्र प्रवृत्ते युद्धे न रामीपस्थो देशोऽविकृत स्थातु सम । साधारण्यपि प्रान्तिःपाद् द्वीप पात्येव सकलमपि भुवन चालयति । सर्वेऽपि प्रदेशा, सर्वाण्यपि राज्यानि, निखिता यपि राष्ट्राणि तयाऽद्य नेकट्य भजन्ते यया विकासे हासे वा प्रगताववनती वा परिस्पितिध्वेवान्या यकामति । शताब्दीय नवसभ्यताया , नवनवाधिकाराणाम्, पमिनव-विकासस्य च । मानवेनास्यामश्रुतपूर्वरप्टपूर्वाऽचिन्तितपूर्वा वृता समुन्नतिरिति प्रामो विरत्यन्तै लोपा । परमेतावदपि ते जानति यत्पूर्वाप एवास्या विश्वघरमरे मनातपूर्व दे महायुद्धे भुवनेन दृष्टे। तृतीयस्य भये चाजारपापोयायेन सर्वेपी गिरसि ·( २६० ) जागति । याद्दशी भीषणता गतयोर्महासमरयो धूयत्ते, न तादृशी महाभारतेप्वने- केष्वपि स्यात् । - चक्र इमामेव विनाशलीला समीक्ष्य प्रथमयुद्धानन्तर पृथ्व्या सग्राम नामशेषता नेतु राष्ट्रसघ (League of Nations) संस्थापित प्रासीत् । पर नादोयन्त तस्मै केऽप्यधिकारा , न च बलवन्ति राष्ट्राणि व्यश्वसन तस्य शान्तिप्रियेषु सिद्धान्तेषु । विशेषत इटली, जयपारिण शर्मण्यश्चेति त्रयो देशा 'धूराष्ट्राणि (धुरी राष्ट्र) इति प्रसिद्धा भातकप्रिया नीतिमाश्रयन् । प्रथमेन 'मयीसीनिया, 'लीबिया', 'अल्बानिया' इति राष्ट्रश्य बलवदानम्यात्मसात्कृतम् । स्पेनदेशे तसत्येन सेनापतिना फाकोनाम्ना विद्रोहेगा प्रजातन्त्रस्य लोपो विहित । पर सर्वमिद घटना नाटकीयदृश्यमिवानायासेनवाजायत । क्लीव इव च राष्ट्रसघ' केवल पश्यतु नापारयत किमपि प्रतिकतुम् । तस्य परिणतिश्च वित्तीयो महासमर । मस्यान्ते च पुन सयुक्तराष्ट्रसघस्य स्थापनाऽक्रियत तमेव प्रथम लक्ष्य पुरस्कृत्य, कृतानि च तेन महान्त्यनेकानि कार्याणि । तथाऽपि स्वार्थपराणा राष्ट्राणा दलबद्धता पक्षपरिपोपनीतिश्च तस्मिन् दृश्यते । अद्यावधि तत्र गौराङ्गाणामेव प्रभुत्वम् । न तेऽन्यायत श्वेतागजातीयराष्ट्रस्य प्रतीप किमप्याचरितुमुद्यता । प्रत्युत स्वार्थ-वशेनान्यायमेव बहुत्र समर्थयन्ति । सयुक्त राष्ट्रसघीयो मञ्च पक्ष द्वयस्य सपर्षमञ्चायते । अद्यापि तत्र बहूना राष्ट्राणां न्यायोचिताऽपि सम्मतिररण्य- रुदितमिवोपेक्ष्यते। वर्णद्वेषो वर्गद्वेषश्च तत्रापि दृश्येते। अफ्रीकामहाद्वीपस्य बहुपु भागेपु श्वेताङ्ग कृतानत्याचारान् स पढ इव पश्यति न तान्प्रति दण्डायोत्सहते । साम्यवादेन सधितसाहसचीनोऽद्य भुवनमाह्वयते । सोऽपि जनसख्या शक्ति चाधिपत्य विश्वस्य महाराष्ट्रम्, पर न संयुक्तराष्ट्रपघस्य सदस्यताभागद्यापि । इत्य निरस्त प्राया सकलाऽप्याशा नीतिमिमामनुसरताऽमुना सधेन । प्रत एव युद्धिमतो नीतिविदोऽघुना सग्रामस्य सर्वपा लोपाय विश्वसघस्य स्थापना समर्थयन्ते यस्मिनु सपलमपि भुवनमेवमात्र राष्ट्र भविष्यति, सक्ला भपि मानवा एक्स्या पृषिष्या पुना. सन्त ऐक-मत्येन ता प्रार्थयिष्यन्ते- पायो समुद्र उत सिन्धुरापो यस्यामान कृष्टय सबभूयु। यस्यामिर जिन्यति प्रारणदेजतू सा नो भूमि पूर्वपेये दपातु ।। (मप. १२, १३) विश्वम्भरा यसुयानी प्रतिष्ठा हिरण्यपक्षा जगतो नियेानी। पंपानर विनती भूमिाग्निमिद्रसपमा द्रविणे नो दधातु ।। (प्रप.१२.१५) ·(२६१) न यत्र कश्चित्सुघया न चापरोऽजोन विनाक्ष्यति, न यत्र जातिकृतो वणं- कृतो वर्गकृतो देशकृतो लिङ्गकृतश्च भेद कलह जनयिष्यति, न या संन्याना, रसापुरुषाणा, दासकाना च दपंककंशा बागुदेष्यति । न मनुष्यो मनुष्यस्य र पातयिष्यति ; कुटुम्ब इव, कुल इव, जाताविव, वर्ग इव समाज इव सकलेऽपि भुवने जन सामान्येन सम्मान भजिष्यति, परम् "उद्यमेन हि सिध्यन्ति वार्याणि न मनोरथ' इत्यनुसारेण न सकल्पमात्रेण तादृशस्यादर्भस्य प्रतिष्ठा सभवति । यावन्न मानवस्य हृदयात्पातकमिव स्वार्थपरता, परस्परमविश्वासश्च निकामति, यावन्न स स्वपरभाव क्लुपमिव जहाति, यावन्न स सकलमपि भुवनमात्ममयं पश्यति, कप लावदस्य स्वप्नस्य साफल्यम् ? तथापि लोकक्षेमकहेतोरस्योद्देश्यस्य पूर्ये प्रयत्नो - विधेय एव ।

·भारतस्य परराष्ट्रनीतिः नीति विवेचयता माघेनोक्तगासीत्- तन्यावाप-विदा योगमण्डलान्यधितिष्ठता। सुनिर्माह्या नरेन्द्ररण फणीन्द्रा इय शत्रवः ।। (शि. व. २०६८) एतदनुसारेण शासकैः स्वराष्ट्रस्य परराष्ट्रस्य च चिन्ता विधीयते । यथासमयं राष्ट्रान्तरः सह सन्धिविग्रहोऽवानुष्ठीयते । यावदभूत्साम्राज्य विस्तार-चिन्ता, तावत्तु परराष्ट्र-विभागस्य कार्यमासीन्मित्रराष्ट्रः सह सन्धिदाढ्यम्, उदासीनेषु च बलवता सत्यापादनम्, निबंलानां च निग्रहणम् । परमद्य प्रजातन्त्र-युगे साम्राज्य-भावनाया नास्ति महत्त्वम् । 'राजा पृणी प्राह्मणः सर्वभक्षो' इति मतमद्य नादरास्पदम् । कोणे-कोणे, धरण्या दासतायाश्चिरपरिचिताः शृंखला सरभसं शकलीग्नियन्ते, व तदा नवविजय- प्रसंग: ? तथापि घ्यापारादि-सौकर्याय पक्ष-पोपणाय च कूटनयप्रयोजितो मन्य सम्बन्धी योज्यत एवेति न निष्प्रयोजनोऽयं विदेश-सम्पर्कविभागः । भारतस्य दास्यकाले वैदेशिकाः शासका एव स्व-हितानुरोपात् विदेशः सह नीति- बन्धम् अकुर्वन, परं स्वातन्त्र्य-लाभानन्तरं भारतीया एव प्रभवः पक्ष-विपक्ष-निर्धारणे इति ते देश-हितं पोलोच्य तटस्थनीतेरेवाश्रयणं प्रेयस्यरममन्यन्त 1 काले परिमन् साम्यवादिनां जनतन्त्रवादिनां च विरुदो पक्षो । प्रथमस्य नायो रूसोऽपरस्य पामरी- येति प्रतिद्वन्दिनायेती । भारतं च चिरकालिक-पारतन्ध्यवशात् साधन-हीनम्, विज्ञाना- दिपु च नगण्यम् । पक्षद्वये ग स्व-प्रमाव-प्रसाराय प्रपतगाने, पौरस्यपश्चिगाम्यां दिगम्यां सहय तत्तद्देशेषु च विभक्तप, तृतीय-महायुद्ध-विभीपिका-रामानान्ते जगति प्रौद्योगादि-दृष्ट्या निवलेए प्राच्य देशेषु, स्वास्तिरसराणाय मनुपेदापोये पाक्ति संग्रहोद्योगे, अपरिहार्य विश्वतोमुगे विकासे, साधन-संभार-समाहरणाय मागंणीये साहाय्ये न समभावि केनापि पचावतिनो राष्ट्रस्य तटस्पत्यम् । परं दूरदशिभिः भारतनेमिः गुचिन्तितमेव चिन्तितं यदेश्तर-पक्षाथपणेऽपरस्य विरोप: स्यात् । पर-प्रभारे प साहाटयार्यमनुचितोऽपि समपः (Condition) स्वीगर्यो भवेद् यो : २६२:

·( २६३) राष्ट्रीयसंमानस्य हितस्य च परिपन्थितामाश्रयेत् । केनचिदपि विरोधे सति वृथैव व्यायाम-कालेऽपि युद्धादिना शक्तिहासो हानिकर सम्पयेत । पर वाराङ्गनेव नृपनीति स्वार्थानुबिन्धनीति न न्याय्य इति कृत्वा कश्चि पक्षस्त- पादरस्य विषय । प्रत. प्रथम भारतस्य नीतिमधिकृत्य सर्वेऽपि समशेरत । हगरी राज्ये कृत दमनचक्र भारतीया शासका निनिन्दुरिति रूस्या अकुप्यन् । मिस्रदेशोपरि चाग्लीयस्य फासीयस्य चाक्रमणस्य विरोध तेऽकुन्निति पाश्चात्या अपि रष्टा । अमरीका-प्रदत्तामन्न-सहायता सपणामिति राष्ट्र समान विरोधिनी कृत्वा प्रत्यादि- शन्निति तदीयनीतेर्दाढ्यं मपि स्फुटतामगात् । कुरुदेशे (कोरिया) सिन्धुचीने (हिन्दचीन) च शान्ति स्थापनाय भारतस्य कार्य प्रशस्यतममभूदिति भूयानजित आदर । दलित- राष्ट्राणा पक्ष-पोप अत्याचारिणा च विरोध कृत इति साधिता न्याय-प्रियता दुर्बलाना विश्वास-भावना च । 'शान्ति-स्थापना न सुरक्षा-संघटन (Defence Organizar tion) शस्त्रसग्रहैर्वा भवित्री, साम्राज्यवादस्य (Imperialism) पुजवादस्य (Capitalism) शोपणनीते (Policy of exploitation) चान्तेन, दारिद्रय- ग्रस्तानामवनताना च विकासेनैव सा सभवति । सयुक्तराष्ट्र-सघस्य सापल्य न सवल- राष्ट्राणा प्रभावेण अपितु बहिष्कृताना प्राच्यदेशाना सहयोगेन भविष्यति, निप्पपानया सर्ववाऽन्यायो निराकरणीय , इति भारतस्य घोषणा । सबलानामपि विवादाना मन्त्रणाभि समाधाने विश्वसभिरदसीयः दासकेनं पाकस्थान (पाकिस्तान) पूर्तगाल (पुर्तगाल) वा स्व-प्रदेश-मोक्षाय बलास्कियते । अनया तटस्थतानीत्या निवदमागतोऽपि तृतीयो महा-समरो दूरीकृत । अद्य परिचिनोनि विश्वमस्यनीतेयथार्थताम् प्रत शान्ति- स्थापनार्य प्रार्थ्यते तस्य योग । श्रूयते तस्य वाणी । समर्थ्यते च तस्य पक्ष. । सर्वत- स्तस्य प्रगतये धनेत, विशेषज्ञप्रेपरणेत, प्रशिक्षण-प्रदानेन, यन्त्रागार-प्रतिष्ठापनेन च साहाय्य विधीयते विरोधिभिरपि राष्ट्र.। कानिचिद् दुराग्रहपराणि राष्ट्राणि वर्जयित्वा सर्वैः सह भारतस्य मंत्री। तत्र वाद , वर्ग वर्णो वा बाधक । अय तार- देवतर पक्षस्तस्य नीतेः। मपरस्मिन् तु महनी हानिरप्यनया समपद्यत । तथाहि, महत्त्वाकाक्षिभि कुटिल-मतिभिर्वलदपिनश्च कश्चिद् राष्ट्रस्तस्य तटस्थता नीति- दौर्बल्यप्रमाणमित्येव स्वीकृता । अतोऽतीतेष्वपि प्रयोदशाधियेषु वपु नाथापि स्यक्त पूर्तगल्लीमतिस्य प्रदेश । पाक्स्पानमपि फूटनयेनाग्लामेरिकामाहाय्येन वृद्धसाहस नाधिकृत कश्मोरमाग युञ्चति । निरन्तर भारतमपयुर्वदपि तदस्माr शास सामदानाम्यामेव तोप्यते, स्वहिताना बलिदानेनापि तत्प्रसाद्यते । जामत- मवगणय्यापि तेन सह सन्धिविधीयते । राख्य माया-जालप्रतारितरतदेशस्य महान्मामश्चीनहरित । मंत्र्यैव गोपि मोचयिष्यत इति मर-मरीचिता भाले- स्तरदापि पीने विश्वासो विधीयते । पस्या नीतेस्तावदय परिणामो यत्- ·(२६४) न यत्र स्थैमानं दधुरति-भय-भ्रान्त-नयना गलदानो कभ्रमदलिकदम्बाः करटिनः। लुठन्मुक्ताभारे भवति परलोकं गतयतोः । हरेरद्य द्वारे शिव ! शिव ! शिवानां फलकलः (भा वि.) वस्तुतो युगमिद शक्ति-संतोलनस्य । सर्व-विध-शस्त्रास्त्र-समृद्ध-सैन्यस्य, विविध-चमू-परिवृढ-बलस्य राष्ट्रस्य शब्द एव प्रामाण्यमर्हति लोके । उक्त च-- प्रवन्ध्य-कोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्ष-शून्येन जनस्य जन्तुना न जात-हार्देन न विद्विपावरः ॥ (किरा.१ । ३३) प्रती वर्तमानायो स्थिती शक्तिसंग्रहाय युद्धस्य प्रत्यादेश एवोचितः। सम्मानस्य रक्षाय कामं रणस्यानिवार्यताऽऽपतेद, परं यावच्छत्यं तद् दूरीकृत्य देशस्य सर्वतोमुखं निर्माणमेव करणीयम् । तदर्थं च तटस्थतानीतिरेवापेक्ष्यते । भनया च लोकमतमपि स्वपक्षे क्रियते । संकट-काले तदपि सहायकं स्यात् । अनया सह कूटनीतियद्याथीयते राजनयानुसारेण सा हितानुयन्धिनी भवेदित्यपि नयज्ञाना मतम् ।

·जनतन्त्र-पद्धतिः, तस्या गुणा दोषाश्च मद्यत्वे राजनीति-शास्त्रस्य (Political Science) दृष्ट्या शासनस्य राजतन्त्रम् (Monarchy) भधिनायक-तन्त्रम् (Dictatorship) प्रजातन्त्रम् (Democracy) शिष्ट-तन्त्रम् (Autocracy) सैन्यतन्त्रम् (Beaurocracy) इत्येवं प्रकारेणानेकाः पद्धतयो निरूप्यन्ते, तासु जनतन्त्र प्रणाल्येव सर्वाधिका लोक- प्रिया। वर्तमाने युगे विश्वस्मिन्नपि विरलान्येव राष्ट्राणि वर्तन्ते, पत्रान्या विशेषण राजतन्त-पद्धतिवर्तते । साम्यवादिषु देशेष्वपि न राजतन्त्रमपि तु जनतन्त्रस्यैव विकृतः प्रकारोऽधिनायक-तन्त्रमधिकृतम् । इंग्लैण्डादिषु देशेपु, यत्र राज्ञा न सर्वथाऽभावः, केवलं सामन्त-युगस्यावशेष-सूचकम् राजतन्त्रम् । तत्रापि जन-ससदा तेपामधिकारा नियम्यन्ते । विधानानुकूला. शासकास्ते प्रजा प्रतिनिधिभिनिर्णीतस्य प्रामाण्यमाचरन्तो हस्ताक्षर-यन्त्रमात्रम् (Signing Machine)। जनतन्त्रस्य परिमापा नव-जगत् (New world) सज्ञया स्यातस्यामरीका-देशस्य - राष्ट्रपतिना भग्राहम लिंबनेनवं कृता- 'Democracy is a government for the people, of the people, by the people.' अर्थात् जनाना हित जननिर्वाचितानां जनानां शासनं जनतन्य इति । अस्या जनतन्त्रपदत्या अनेके गुणाः । अस्या शासनाधिकार प्रत्यक्ष परोक्षं वा प्रजानामेव । लोकेन स्व-मतदानेन निज-प्रतिनिधीकृत्य प्रेषिता जना एव बहुसंख्ययाः सन्ता, शासनं पालयन्ति । अतो नवतन्त्र इवास्या व्यक्तिगत स्वातन्त्र्यमपहन्यते । प्रति-गृहं, प्रतिविपणि, प्रति-चत्वरं शासक्दलस्य स्वरमालोचनं तु शक्यते, पथो भ्रष्टेषु शासवेषु रुष्टा जनता यथा-नियममान्दोलन संमदि चाविश्वाम-प्रवटन: पासन-कर्टन पदान्यावयितुमर्हन्ति । प्रत्येक वयस्को (Adult) नरः नारी या स्वमतदानस्याधिकारिणी । नात्र व्यक्त रेवस्या उचितानुचिता बेच्दा निग्रहानुग्रहयोः प्रभुः लोराः हितमहित वा विमृगन्तीति लोवतन्त्र-शासने ते स्वयल्याणं साधु यतु सामाः। विचार-स्वतन्त्रता तदमिम्पत्ति-सामप्पं पास्या. प्रणाल्या विशेषता । मत एप ।२६५ ·( २६६) समाचार-पत्राणा प्रजाना प्रातिनिध्यमाचरता वैशिष्ट्यमत्र । न कोऽपि निरपराधो यथानियम न्यायालयस्य निर्णय विना निग्रहीतु शक्य । तथा कुर्वच्च शासन- मप्यभियुज्यते । प्रजातन्त्रे विधात सर्वोपरि । तस्य समक्ष शास्ता शासितो वा समान । लिङ्गकृता, जातिकृता वर्ग-कृता वाऽयोग्यता न तत्र विहिता । किमपि कार्य बहूना विचारेण भवतीति नैकस्येच्छा राष्ट्र स्वर्ग रसातल वा प्रापयितु क्षमा । मन्यासु प्रणालीषु योग्या अयोग्या वा कतिपये जना प्रजाना भाग्य-निर्णयमनुतिष्ठन्तीति भूपानन्यायाक्सर । पर नैतत्प्रजातन्त्रे सभवति । योग्या परीक्षिताश्च निर्वाचिता स्युश्चेत्तपा व्यवस्था लोक-कल्याणार्यव कल्पेतेति न सशय । विश्वस्य प्राचीन इतिहास प्रायो राजतन्न-प्रधान एव । प्रतीते सर्वत्रापि सामन्त-वादस्यैव प्रभुत्वमभूत् । राजा महाराजाना सम्राजा च वर्चस्वमक्षुण्णमासीत् । पर सभ्यन्ते तादृशानि प्रमाणागि य प्रागैतिहासिककाले जनतन्त्रस्य सत्ता सूच्यते । यथा वेदेवेव- 'स्वाराज्य राज्य पारमेष्ठ्यम्, राज्य महाराज्यमाधिपत्यमयम्' इति । एतेषु स्वाराज्य विशेषेण वैराज्य राजविहीन शासन प्रजातन्त्र मेव सूचयति । एतादृशश सन-प्रधानानि राष्ट्राणि च गणा इत्युच्यन्ते स्म । महाभारतस्यानुशासनिके पर्वणि राजधर्म प्रसगे युधिष्ठिरस्य गणाना विषये भीष्म प्रति प्रश्नो लभ्यते । बौद्धमाहित्यानुशीलनेन गोतम-बुद्धस्य समये लिच्छिवीना शाक्याना मल्लाना जीना च गणराज्यान्येवासन् । लिच्छिनीना शक्तिमद् राष्ट्र वैशाल्या (इदानी वसात इति ख्यातो ग्राम) यभूव, शिशुनागवश्येन विम्बसार- गुणाजातशत्रुणा च यस्तमभूदिति प्रसिद्धम् । अलक्ष्येन्द्र (सिकन्दर) स्याक्रमणकाले पञ्चनदेपु मद्रका , यौधेया , निगर्ता, क्षुद्रया , अन्ये च गणा प्रासन् । एव मारते जनतन्त्रपद्धति पुराऽप्यासीदिति निर्विवादम् । समुद्रगुप्सस्य जयेन तस्या अन्तोऽजायत । अद्य यद्यपि योणात् योग विश्वस्य राजतन्त्रस्य शृ सता रात इस्सार त्रुट्यन्ति, प्रतिशयेन लोक प्रिया चैपा प्रजातन्त्र-पद्धति तपाऽपि न सर्वथा निर्दोपा । तथाहि- योग्या मयोग्या वा शिक्षिता अशिक्षिता वाऽत्र प्रतिनिधी-भाव मतदान चाहन्ति । बहुधा एलेन पन प्रदानेन वाऽनहीं अपि ससदा सदस्या भवन्ति । तादृशा स्वार्यमेव साधपन्ति न परमायंम् । पुनबहु-सस्पषन्दने सामने सति, तस्यैव नीतिरुचिनाऽनुचिता वा, राष्ट्रस्य भाग्य निर्णय परोति। मत स्खलितान्यपि सभवन्ति। प्रत्येर पार्य ससद स्वीकृत्या स्यात् इरयात्यक्षिके याऽपि वृपा विवादेन विलम्बो जायत। निर्वाचन- म्यवस्थापा पोपणादिषु च महान् अव्यय सपद्यते ।

·शासन खलु मन्त्राधीन भवति । न च भूयासो मन्त्र रक्षरणे समर्या । उक्त च- मन्यो योष इवापोर सर्वाङ्ग सवृतैरपि। चिर न सहते स्थातु परेभ्यो मेद-शकया ॥ (शि व रा१६) भीष्मेणापि युधिष्ठिरकृत प्रश्नमुत्तरयता गणराज्याना दोपा वृद्धि-प्रवाराश्च वरिणता । यथा- 'चार मन्त्र बलादान सामदान विभेदन । भय व्यय-भयोपाय कर्शयन्तीतरेतरम् ।। तत्र दानेन भिद्यन्ते गणा. सघात वृत्तय । मिन्ना विमनस सर्वे गच्छन्त्परिवश भयात् ।। मैदान गरणा विनश्यन्ति भिन्ना सूपजपा परं । तस्मात्सघात योगेष प्रयतेरन् गरणा सदा ।। अर्पा र वाधिगम्यन्ते सधान बल-पोल्पात् । बाहाच मंत्री कुर्घा त तेषु सघात वृत्तिषु ।' इत्थ गणतन्नेपु विविधाना दलाना शासने मन्त्रभेदस्य भय भवति । तदर्थमपि भीमेरा प्रोक्तम्- "मन्त्रगुप्ति प्रधानेषु चारश्चामिवकर्शन । न गया कृत्स्नशो मन्त्र श्रीतुमर्हन्ति भारत ।" परेपामुपजापेन गणा शत्रुयश यान्ति । ते कृतादुपद्रवाद भय महदुत्तिप्यति । उत्कोचादिवाहुल्येन, प्रमादेन, चरित्र-दोषाच्च गणतन्त्राणा दोपा उद्भवति । एतान् पोपानभिवीक्ष्य स्पप्टीभवति जनतन्त्रस्य दोबल्यम । पर शिष्टेषु ततोऽप्यधिका उपाधय इति जन प्रजातन्त्र-प्रणाल्येव विशेपेण स्वीक्रियते । मद्य लोक-तन्त्र स्वीकृत्य राष्ट्र प्रत्याशितोन्नति कृता । अमरीका देश , रूस, मिश्र , भारतम् अन्ये च प्रजातन्त्र एव नवनिर्माण व्यधु । पर उत्साफल्याय जनाना शिक्षा, स्वकर्तव्य प्रति जागरूकता, दृढमनुशासनम्, योग्यतमाना परीक्षिताना च हस्तेऽधिकार, मालोचकाना साध्वी सख्या चानिवार्या । अन्ययाऽवसरवादिना हस्ते गत शासन राज-तन्त्रादप्यतितमा क्लेदाद भवति । + ·भारत-चीन-सीमा-विवादः प्राच्य देशेषु भारतवर्षवत् चीन देशोऽपि नितरा प्राचीन सभ्य उन्नतश्च । तस्यापि सस्कृतिरतिपुराणी समुन्नता च । गुप्तकाले कुमारजीवशान्तिरक्षित प्रभृतयो महापण्डितास्त देशमगच्छन् बुद्धस्य सदेश च तत्र समदिशन् । चिरादेव भारतेन सह तच्छासवाना मैत्री सम्बन्ध एवाभूत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यलाभानन्तर प्रधानमन्त्री जवाहरलालोऽपि चीनाना स्वागतभाजनतामगात् । तत्रत्यो मुख्यामात्यश्चाउ एन-लाई नामा चास्माक देशस्य यानामन्वतिष्ठदस्मत् सत्क्रिया चागृह,रणात् । सर्वत 'भारतीया- श्चीनाश्च भ्रातर ' (हिन्दी चीनी भाई भाई) इति घोष प्रामरत् । विश्वेन ज्ञातम्, द्वी महादेशी भिन्नादर्शावपि मिथ सख्याबद्धो जगति विमपि नव परिवर्तन परिप्यत । चीनस्य प्राचीना पासका विशेपेण माञ्चूवश्या सम्राजोऽतिविस्तारवादिन साम्राज्य लोलुपाश्वासन् । पर गत शताब्दया सर्वत प्रवृत्त प्रजातन्त्रवादे डा० सनयात रोन नाम्नो नायकस्य नेतृत्वे तत्रापि क्रान्तिर्जाता राजतन्त्रस्य समाप्त्या च सह जनतन्त्र प्रतिष्ठित । गत-महायुद्धानन्तर प महति गृह-क्लहे साम्यवादिना विनयेन चीन-देश साम्यवादप्रणालीमनुरुन्थे। - भारतस्योत्तरसीम्नि पृथिव्या पृष्ठदेशत्वेन (ससार की पत) स्यातस्त्रिविष्टप. देश (तिब्बत) चिरन्तन• बौद्ध धर्मानुगामी च । पदाचिदय चीनरधिकृत पश्चाच्च स्वातन् यमभजत् । पागल शासन-याले तत्र भारतीया व्यापारादि सीयर्याय बहनधिषा- रानभुञ्जत । पस्मार संन्य-गुल्माश्च तत्राभयन् । विस्तृता पर्वत शृसला त देश. मामाद विभजते । १६१४ तमे खीष्टान्दे शिमला नगरे माग्न चीन तिब्बत-प्रतिनिधि- सम्मेलने मेकमौन-सजेनोग्न प्रतिनिधिना निर्धारिता सीम रेसा स्यीयताऽऽसीत् । धोत्रमिद गिरि-मध्यवर्ति नितरां दुर्गम मार्ग होत च । लद्दाख दोषे 'सुगूल' सलमेर मेय यातास्थानम् (हवाई अड्डा)। यस्तुतो भारत-गवरारेण चीन मैत्री विश्वस्तैन न तस्मिन् भागे सुरक्षा-व्यवस्था व्यवस्थापिता। यावत् त्रिविष्ठप देग सतन्त्र मासीन, ताद नान्यभूपत विमपि पाटियम् । पर यदा घी मनिशानमणेन त्रिविष्टपो वशीकृत , तदपि विवादारमोऽपि : २५८ :

·( २६६) जात ! चीनाक्रमणस्य सवनं सर्वैरपि देगेविरोधे कृते भारत-शासक?पित यत् त्रिविष्टपश्चीनस्य वाङ्गमिति । एतेन धितोत्साहैश्चीनं पूर्णतया त्रिविष्टप प्रायत्ती- कृत । पर तदा स्वायत्त शासन तस्य स्वीकृतम् । अयमेव राजनैतिक प्रमादो भारत स्थापि शिरोव्ययाया मूलम् । काममद्य भारतीया प्रधानामात्या न स्वत्रुटि स्वीकुयु परमयमभूद् राजनतिकोऽभम्पोऽपराव । तेनैव भारतीय क्षेत्रोपरि चीनाक्रमण सुकरमभूदिति स्वय कोतेय विपत् । न चेयमाकान्तिराकस्मिकी, अपि वायोजित-पूर्वा । अत एव चैनेषु मान- चित्रषु विस्तृत भारतीय क्षेत्र चीन सम्बन्धितया दर्शितम् । बहुश सीमा निर्धारणाय चोदिता अपि चनाधिकारिणोऽवहनामवाचरन् । विविप्टपे स्व योजना सत्यापयितु तरनुष्ठितेभ्य कार्येभ्यो भीतास्त्रविष्टपा शासका भारते शरणमगृह,रणन् । अधुना भारतीयाना निविप्टपे व्यापारादि कार्य निरुद्धम् । शक्ति-मद-हप्ताश्चीना अस्मान विस्तारवादिनो वदति, स्वय च विस्तृन भारतीय क्षेत्रमधिकृतम् । एक्दा रक्षा- सैनिकाना गुल्मोऽप्याक्रान्तो निर्दय च हता निदशङ्का सैनिका । अद्यापि भारतस्य शासका न प्रत्याक्रमण विदधति, पर्यन्त-भूमिपु मार्गादि- निर्माण रक्षा प्रयत्नानाचरन्ति । परमधिकृत-क्षेत्राणा मुक्तये न किमपि सम्प्रति प्रति. विधातु शक्यते युद्ध-भीत । तेषामुद्यमो न खल्वमैत्रीपूर्णम् । इत साम्यवादिनो भार- तीया अपि धोने समवेदना भजन्तोऽन्त कोप समाचरन्ति । अन्ये गणास्तु (Parties) त प्रति कठोरा प्रतिक्रियामर्थयन्ते । अधुना स्थितिरियमति विपमा । युद्धायिन प्रमोदन्ति दर्श दर्शमिम सीमाविवादम् । भारतीया प्रजा अनुभवन्ति कातयं न प्रतिविदधता शासकानाम् । राजनंतिकानि दलानि समस्यामा प्रस्या अपदेशात् सभावन्ति विजय निर्वाचने । दासकारचास्माक- मुभयत पाशारज्जु मध्ये पतिता । स्व क्षेत्ररक्षणाय प्रत्याक्रान्तु चेप्टेरन् चेत्स्वल्प- मपि युद्ध महासमरे विपरिणमेत् । उदासीरन चेत्क्षुधा प्रजा क्दयेयु तान् । सभा- वितस्य तृतीय-समरस्य क्षेत्र माभूद भारतमित्यपि तेषा प्रयास । तपा मति देशम्यव विस्वसो भवेदित्यवाननीयमेतत् । पश्यना सर्वपा स्वक्षेत्रस्य परहस्त गमन राष्ट्रीय- सम्मानस्यय हानिकरम् । पर यदि न समाधीयते विवादोश्य माम्ना, दुष्परिणामो. प्रय सपर्पस्य परिणमेस्यामि विरोध रूप । सस्कृततमयो प्रनतमयोमहतोदेशयो. रनयोर्मन्यव लोरोपाय कल्पेत । पर सातिकामनोभयतस्त्यागमपक्षते । दुराग्रह तु मृगतृष्णंच समाधानासा ।

·स्त्री-शिक्षा कीदृशी भवेत् ? अय प्रश्न इदानी भारतीयाना समक्ष भूयोभूय आयाति यत् स्त्रीशिक्षा कोद्दशी स्यात् ? कथ तावदस्योद्भूति ? नाभूत्प्राचीनकाल एतादृशी समस्या । तदा वाला इव बालिका अपि पाठ्यन्तेस्म । गार्गी, घोपा, विश्ववारा, लोपामुद्रा चंता नार्यों ब्रह्मवादिन्यो मन्त्र द्रष्ट्र यश्चासन् । जनक-सुलभोपाख्यानाच्च सुलभाया वैदुप्य स्फुटी- भवति । महाभारते कुन्त्या विदुलायाश्च यादृश परित्र चिनितम्, रामायणे च कैकेयी तथा सीता यादृश्यो वणिते, तदपि तासा साधु शिक्षितत्व साधयति । प्राद्यशकरा- चार्यस्य मण्डनमिश्रपल्या सकाशात्पराजय , 'या वैदर्भगिरा वास कालिदासा- दनन्तरम्,' विजयासम्बन्ध इयमुक्ति, नीलोत्पलदलश्यामा विज्जिका मामजानता, वृथव दण्डिना प्रोक्त सर्वशुक्ला सरस्वती ॥' इति सरस्वती प्रतिमूर्ति-विज्जिवा- प्रशस्ति , 'काले माप मापे मास यश्च शकास वदति सकाशम् । उष्ट्र लुम्पति र वा प घा, तस्मै दत्ता मिनट-नितम्वा ॥' इति विक्ट-नितम्यामा दोसिस्तिरुमलाम्बि- प्रौढ-गद्य निर्भरा वरदाम्बिका परिणयचम्पू सर्वमेतत् स्त्रीणा शिक्षितत्व साप्नोति । ताश्चतु पष्टि फलाना ज्ञान विज्ञान साहित्य कामशास्त्र च साध्यध्ययत । राजकुमारीणामभिजातवन्याना च शिक्षणाय समानिता भाचार्या न्ययुज्यन्त । साधारणेपु जनेषु कीदृशी व्यवस्थाभूदिति न प्रमाणमद्योपलम्यते । परमनुमीयते यत्तदर्थमपि कश्चित्प्रवन्धोऽवश्यमेवासीत् । मध्ययुगे विशेषेण यवनागगनात्प्रभृति नारी-शिक्षा निद्धाऽभवत् । नेपा समाने स्त्री वासना शमनस्य साधनम् उपभोगसामग्री चेति विजय-मद-मत्ता अनत्या' पन्या सवलात्यारमपन्निति ताराा पितरो बाल्म एव पारिणममात्यन् । तस्य परिणतिरतितमा समाजघातिका समजनि । ययाऽवत्याः स्त्रिय सर्वथाऽज्ञानान्धकारे न्यमज्जन् । पामेव विचारवता सन्तति साक्षरा सती शिक्षितेति सम्मानममजत् । माग्लाना शासनकाले नव-शिवापद्धति-प्रसारेण सहैव कन्याना गिवणस्यापि प्रश्न समजायत । प्राचीन-परम्परानुयायिनः 'न स्त्री स्वातन्त्र्यमहति' इति बचने काया : २०० ·विधीयते, (२७१) 'स्त्रीशुद्रौ नाधीयाताम्' इति कथने च श्रद्दधाना सर्वथा नारी-शिक्षाया विरोधिन । प्रगतिशीलास्तु पुरुषाणामिव स्त्रीणामपि विकास समाज-कल्याणाय मन्वानास्तासा शिक्षाया पक्षपातिन । वस्तुतो न वोऽपि सभ्यमन्यो नारीमशिक्षिता दिदृक्षेन् । जननी- भगिनी, पुषी गृहिणी चेति वहु-व्यक्तित्वशालिनी नारी शिक्षाभावे कथ समाजस्यो- नतमङ्गं स्यात्, पथ वा कस्यचिच्छिष्टस्य विदुपोऽर्धाङ्गिनी पद भजेत् । शिक्षितंव पुरुषस्य सह धर्म-चारिणी सत्या जीवन-सहचरी च भवितु समर्था । संव सुदक्षा गृहिणी गृह लक्ष्मी-विलासोचित विधातु प्रभविष्णु । मौढ्यमेवैतद् यदि सुशिक्षिता नारी गृह-सचालने ममर्या मन्येत । न च केवल शिक्षा तासा शील भग-हेतुः। कि माऽशिक्षान्धकार-मग्ना अनाचार दूपिता जायन्ते ? शिक्षा-प्रभावात्तु तासा विवेको जागति, यस्य प्रसादात् चरिन-न श-दोषोल्लम्पटाश्च पुरुपान् साधु परिचेतु क्षमा स्यु । नार्या धैर्यमात्मवल साह च जागृत स्यात्, पथो न यथा स्वैच्छया बलाद् वा भ्रश्येत । पर शिक्षेप कीदृशी देयेति प्रश्नोऽद्यापि शिप्यति । वस्तुत स्त्रीरणा चारित्र- भ्रशाशकेमा पाश्चात्य-शिक्षामधिकृत्यंव, यत्र विपयारणामभ्यासो शीलसम्बन्धे तूदास्यते । यादृशमद्य शिक्षा-सस्थाना वातावरण विशेपेण सह-शिक्षा- प्रधानानाम्, सत्र छात्राणामुच्छ खलतानुदिन वर्धते । ते विद्याध्ययनेन साध पत्नी- नामन्वेपणमपि विदधति । मार्गे सहपाठिनीरनुधावन्ति, ता. श्रावयन्तोऽश्लीलानि गीतानि गायन्ति, विशेपेशाक्पकारिण वस्त्राणि परिदधति, चलचित्रादि प्रदर्शनेन ता: प्रलोभयन्ति । एतेन शालीना अपि कन्या शीलान्च्याव्यन्ते । महाविद्यालयेषु विश्व- विद्यालयेषु तु स्थितिरतितमा दूपिता यत्र (प्राध्यापया स्वय स्व-शिष्या काम- पिपासा-साधनानि विदधति । ताश्व वराक्यस्तान प्रसादयितु परीक्षाया भूयसोऽवारच लघुमात्मानमर्पयन्ति । यदि कन्याना स रक्षका शिक्षामेव तासा दूपिका मन्येरस्तहि यस्तेषा दोष ? विद्यार्थिन्योऽपि पतिवरा इव क्लुप्त” गारा कटाक्षपात परिहासरचाह्य- यन्तीव सतीनिध्यापकाश्च । चलचित्रारणा वातावरणस्य च ताहरा प्रभावी येन सर्वत्र तादृश्युच्छ्र खलता सम्यते । यदा- सम्ज, पररहित पुष्धविकलो प्री, पूषिलग्न कृमि कुल गतंरावृत-तनु । जीणं पिठरक-कपालापित-स गुनीम येति स्या, समपि मदपत्येष मदन ॥ (म.) पा था तहिं सपावकुच्युटामोबिना पूर्षिरा पिच्छिल मनसां पूनाम् । इस्यमिय पारपात्यशिया पपरच्यावयित। तसि पन्या बेपत गीतारामायणादिक पुषा क्षामो ·( २७२) पठेयु , पूर्ववद् वा 'प्रसूर्यम्पश्या' तिष्ठेयु ? तसभाव्यतेऽस्मिन् युगे । यदा तासा कृत सवारिण क्षेत्राण्युन्मुक्तानि, यदा ता स्वसाहसेन बुद्धयुत्कर्षेण च पुरुषान् पराजयन्ते, संन्यसपासने, विमानचालने, मल्लयुद्धे, सागरतरणे, यान्त्रिकविद्याया प्राविवार- व्यवसाये च तासा तुल्या गतिस्तदा रथ ता दर्वी हस्ताश्चुल्ली धमन एव काल नयेयु ? केपाचिद् विदुषां मत यत् स्त्रीया कृते पाठ्यक्रम एव पृथक् स्यात् । भापाया जानेन सह क्ला, शिल्पम्, साधारणी चिकित्सा (First-ard), पार- प्रिया, गार्हस्थ्य विज्ञानम् (Domestic Science), गणित, व्यवहारज्ञान चेति तासा शिक्षा विपये सर्व समावेश्यम् । नारीणा दाम्पत्यं मोमृत्व च यथा सफल भवेत्तथा ता गिरणीया । यतो न तासा कायोग पुरुपाणमिव । तासा विषयेषु। एतेषु प्रतिभाया विकास साधु सभवति । शालीनता गृहकार्यदक्षता च स्त्रीणामनुपेक्षणीया। वस्तुतो नात्र काचिद् विप्रतिपत्ति । नारीणा साफल्य मातृत्व एवेति प्राय सर्वा एव ता दाम्पत्य स्वीकुर्वन्ति । अतो यथा ता सुख सयौशल च गार्हस्थ्यमाचरेयु- स्तथा शिक्षणीया। शिक्षयित्वाऽर्जिनसामर्थ्य तासामवश्यमापादनीयम, येन सबटकाले न पराश्रयणमपेक्षित स्यात् । स्त्रियो हि प्रायोऽर्थकायनेव मार्ग- भ्रष्टा भवन्ति । तासा शिक्षा चरित्रनिर्माणेन सह व्यवसायोपयोगिनी स्यात् । पास्तु विशेषेण प्रतिभावत्यस्ता अन्यानपि विषयान् शिक्षितुमहन्ति । न तत्रावरोप यायं । मला , थम शिक्षा, इतिहास, विविध भाषाए। परिचय , याम शास्त्रम्, व्यवहार- शिल्पम्, पार मिया, प्रामुक्त (प्रचार मुरब्बा प्रादि) प्रभृति वस्तु-विज्ञानम् ताराराममी विषया पनियायी स्यु । भूमि पराया मया पिमुधान शिक्षा चाम्पस्येयु । ललितकलागु स विशेपरचम तत्रापिय प्रयतेरन् । यौन विज्ञानस्य सामान्य ज्ञानमपि सासा सर्वांसा स्यात् । एताही शिक्षा स्वस्ये क्षेत्र प्रता सतो नारीणा दोमाय पल्पेत । क्ला ·वर्याश्रम-व्यवस्थाया उपयोगिता ऋग्वेदस्य दशमे मण्डले चतुर्णा वर्णानां विराटपुरुपाङ्गत्वेन वर्णनं लम्यते- ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः। अरू तदस्य यद् वैश्यः, पद्भ्यां शूद्रो अजायत ।। मायः समाजस्य वर्ण-चतुष्टये जीवनस्य च चतुर्वाश्रमेषु विभाजनं कृतम् । वर्णे ब्राह्मण. ममाजस्य' मुख-स्थानीयः, क्षत्रियश्च बाहु-स्थानीयः, वंश्यो संघा- स्थानीयः, शूद्रश्च चरण-स्थानीयः, एवमाश्रमेषु जीवनस्य प्रथमः कालो ब्रह्मचर्यस्य, द्वितीयश्च गार्हस्थ्यस्य, तृतीयो वानप्रस्थस्य चतुर्थस्तु संन्यासस्येति सकलस्थापि शतवत्मिकस्य पुरुपायुपस्य पूर्णो विभागः सोद्देश्यः । प्रद्य यं व्यवस्था प्रायो निन्द्यते लोकः, अनुपयोगिनी हानिकरी च साध्यते । परं वैज्ञानिकीयं न तैः साधु परिचीते । वस्तुनो वर्ण-व्यवस्था समाजवाद प्राणाम् । तथाहि विद्याया अध्ययनमध्यापनं यजन याजन प्रतिग्रहो दानं चेति ब्राह्मणस्य कर्तव्यानि । शासनं, प्रजाना रक्षणं बलकार्य क्षत्रस्य । कृषि रिणज्यं पशुपालनं चेति वैश्यस्य कर्माणि । वर्णत्रयस्य सेवा स्वजातीय-कर्मणामनुष्ठान च शूद्रस्य कार्य निदिष्टम् । ब्राह्मणस्य मुसस्थानीयता तत्कर्मापेक्षया । तथाहि विद्याया अध्ययन- मध्यापनं वा यज्ञादि च मुखेनैव क्रियते । तस्य स्वय ज्ञान-ग्रहणं ज्ञान-प्रदानं मस्तिष्क. कार्य बौद्धिकता प्रकटयति । बुद्धिवलस्य शरीरबलापेक्षया श्रेष्ठता स्वीकृतोपकारकत्वात्। शारीरंतु पासवं पर-पोडनेऽपि प्रभवतीति ततो निकृष्टम् । पर समाज-रक्षण-कार्य- मधिकारयुक्त नियन्त्रितं सत् कल्याणाय कल्पतेऽनियन्त्रितं तु न्यितया पीढनं कुर्यात् । अतो बुद्धिबलस्य शारीर-बल-निपामकत्वम् । वस्तुतः केवल बुद्धिबलं शारीरं वा न पिये । द्वयोः समन्वय एवं समाजस्य क्षेमाय । पयोक्तम्- मन्त्र ब्रह्म च क्षयं च सम्मञ्चो परत: सह । लोक पुष्यं प्रज्ञेयं यत्र देवाः सहाग्निना ।। : २७३:

·( २७४ ) - । - परं न केवला बौद्धिकता देहवलं वा श्रेयसे संभवति । अन्नाधीना. सलु प्राणिना प्रारणा । व्यवहाराश्चार्थ-साधना । अत एव समाजस्य पालन कृषि वाणिज्याद्यधीनम् । तत्कर्म च वैश्यानाम् । यतोऽध्ययनाध्यापनादिकर्मणि न वरिणवृत्ति- रुचिता, रक्षरणस्य चोत्तरदायी न कृष्यादेरतिरिक्त भारमहति व्यवस्था भङ्गात् । वंशानुक्रमागते व व्यवसाये नैपुण्योदभव इति सततेरपि पैतृकोद्योग एव प्रवृत्तिविहिता । समाजस्य क्षेमाय शर्मणे च चतुर्थ-वर्णस्य शूद्रस्य स्वीकृतिः । विद्या-सत्तादि-विहीनोऽयं वर्ग: सेवा-धर्मेणब नि.श्रेयसाय कल्पते । बुद्धि-कर्म मस्तिष्कस्य, तच्चोत्तमाङ्गमिति ब्राह्मणस्याम्महितत्वम् । परं न तस्य धनार्जनादिना सम्बन्ध । तत्र प्रवृत्तो हि स स्वकर्मण्युदासीत । क्षत्र च क्षतात्त्राणम् तत्पीश्याधीन तदर्थ बाह्वोरेव प्रयोग इति वाहु-स्थानीयो राजन्य.। न तस्य दानादि- ग्रहणं तपश्च नियत कर्म । दानस्य पौरुष-विपरीतत्वात्तपसश्च दोबल्यावहत्वात् । शिक्षा रक्षा चेत्युभय समाज-भदायावश्यकम् । प्रतएव ब्रह्म क्षत्रयो परस्पर सह-योग उचितो मत। जंघे यया गमनादि-व्यापार-प्रवतिके, तान्या दिना पङ्ग रेव प्राणी; तथैव पृष्यादिविना न सामाजिका व्यापारा. संभवेयुरिति लोकयामाया माधार-भूतो वैश्य-वर्ग: । पादयोर्वपुप स्थितिरिति शूद्रस्य समाज-स्तम्भत्वमिष्टम् । इय वर्ण-व्यवस्था जन्म-मूलाऽऽसीत् कर्म-मूला वेति विचिकित्साया द्विबिधे अपि प्रमाणे उपलभ्यते। 'चातुर्वण्यं मया सृष्ट गुण-कर्म विभागशः' इत्यत्र 'मया' इति पदेनेश्वर-कर्तृ करवं वर्ण-चतुष्टयस्य मन्यते । नोपतिष्ठेत य पूर्या नोपास्ते पश्च पश्चिमाम् । स शूद्रयद् बहिष्कार्य. सर्पस्माद् द्विजकर्मण.॥' इति मनुवचनात् 'स्त्री-शूद्री नापीयाताम्' इति सूत्रकारोक्तश्च जन्म-मूलता वर्णाना सिध्यति । परं महाभारते यक्ष-युधिष्ठिर-सवादे वृत्तवत एव ग्राह्मणत्वोक्त विश्वामित्रस्य ब्रह्मण्य प्राप्स्युद्योगोपाख्यानाच्च कमराव वर्णाना स्थितिः प्रमाणी. क्रियते । गीताया चतुर्णामपि वर्णाना स्वाभाविकानि कर्माण्युक्तानि । यथा- माहाए-क्षत्रिय-विशां शूवारणां च कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभाव-प्रभवगुणः॥ पामो दमस्तपः शौच शान्तिराजयमेव च । मान वितानमास्ति ब्रह्म-कर्म स्वभावजम् ।। सौ सेमो पुति पिं युठे पाप्यपसायनम् । दानमीश्वर-मावरष क्षत्र-मं स्वभावजम् ।। परन्तप ।

·(२७५) कृषि गो-रक्ष्य वाणिज्यं वश्य कर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मक कर्म शुद्रस्यापि स्वभावनम् ॥ (गीता १८ । ४१-४४) एतेन तु वर्णाना जन्मजातत्व सिध्यति । एवमेव चतुर्णामाश्रमारणा व्यवस्थाऽपि विचार-पूविक्व । जीवनस्य विशेषण तिन एव दशा भवन्ति-कौमार यौवन जरा च । एतासु प्रथमा निर्माणात्मिका, द्वितीया विकासात्मिका, तृतीया च ह्रासात्मिका। सृष्टि-यज्ञ इवास्मिन्नपि जीवन-यज्ञे शिव वसन्त यौवन ग्रीष्म , जरा च शरत् । प्रादौ सप्त-धातूना वृद्ध्या पुष्ट्या च सह वुढे मस्तिष्कस्य मनसश्च विकास सभवति । तदर्थ शक्ति सचयस्यावश्यक्ता । यथा घटे पूर्यमाण एव छिद स्याच्चेत् सलिलस्य निष्क्रमणे न स पूर्येत । एवमेव यौवन-प्राप्ति- पर्यन्त शक्तीना विकासे जायमाने तासा रक्षणमपरिहार्यम् । अत पच विंशति-वाणि यावद् ब्रह्मचर्यस्य कालो निश्चित । अस्मिनु मतो बुद्धि शरीराणा विकासादतिरिक्त न किमपि चिन्तनीयम् । विकासे पूणे सति गार्हस्थ्ये सचिताना शक्तीनामुपयोगोऽर्थ कामयोपभोगे। सन्तति प्रजननेन सृष्टेविस्तार पितृणान्मुक्ति चापाद्य नि सगतया विषयाणामुपभोगोऽस्याश्रमस्य धर्म । न जातु काम कामानामुपभोगेन शाम्यतीत्युक्त . शन शनैविपयेभ्यो मनस वानप्रस्थाश्रम रोव्योऽभूव । पुनादी गृह भार विन्यस्य धर्मार्जनाय विराग ग्रहणमस्य धर्म । पचाशद्वोपरि प्रवृत्तस्यास्याश्रमस्य तपसि लोक कल्याणायारमन श्रयसे चोपयोग । पञ्चसप्तत्युत्तर तु शिथिलानामिन्द्रियाणा सर्वथा विषयेभ्य उपरागानिवृत्त-कर्मणोऽधिगतब्रह्मज्ञानस्य परम पदाधिगतये प्रयास एव सन्यास । ब्रह्मचर्य कालेऽध्ययन प्रवृत्त्या न जनाना जीविका चिन्तोचिता । गार्हस्थ्यस्य पचविंशति वर्षेषु चार्थाजन कामोपभोग-प्रवृत्तेरवसर पारितोपपत्ति । पचाशदुपरि च धनार्जनादि-कार्येभ्यो विरतेनेवानामागन्तुकाना कृते कर्मक्षेत्र मुक्तमभूत्, तदूवं ब्रह्मचर्य-पालनेन च सन्तति-निग्रहोऽप्यनायासेन साधित । इत्यमवलोकनेनार्याणा वर्णाश्रम-व्यवस्थाया वैज्ञानिक्ता मूच्यते । प्रत्येक जनस्य वृत्तनिर्धारणाद कस्यापि जीविका हरणस्य शकंव नवमभूत् । एतेन न सम्प्रतीव कार्याथै जना द्वाराद द्वारमभ्राम्यन् । माश्रमैश्च नियमिता समाजस्य जीवन- सस्था । कौमार एव विवाहे सति वार्धक्य यावत् सतति जनयता यावज्जीव चार्जिने ससत्त-मनसा क्य शान्ति , सौख्य वा स्यात् ? केचित्तु वर्ण-व्यवस्था सामाजिकान्यायहेतुमाश्रम-व्यवस्था च परोपजीविता. मूल वदन्तो निन्दन्ति ताम्। तेषा मते वर्ण-व्यवस्ययंव समाजे जनितोत्तमाधम-मावता। ब्रह्मचारिणा वानप्रस्याना सन्यासिना च निष्प्रयोजनो भारो गृहस्थाना स्यन्व भारोपित । कालक्रमेण तरेको मिशोपजीवी वर्ग एवोदशादित । वस्तुत मार्याणा उपरामाय ·(२७६ ) भावनाऽऽसीद त्यागपते भोगे। धनमर्जयतो नरस्य दानादिना चान्यग्र प्रयुञ्जतो न सीमातिरिक्त द्रव्य सचीयते। प्रकारान्तरेण तव समाजस्यैव पार्श्व आगच्छति । एवमभाव ग्रस्तानामप्यभाव-निवृत्ति सम्पद्यते । ब्रह्मचर्य-वानप्रस्थाम्या भोगेमि नियन्त्रण कृतम्, तेन बहु-प्रजा-मूला निऋतिन पीडयत् । सामाजिर-पम्यरम मूल स्वकर्तव्य-परित्याग । 'स्वे कर्मण्यभिरत ससिद्धि लभते नर.' इति विस्मृत्य लोका पराजीविकामपहरन्ति । अतएव वृति शल्यम् । यदा बाह्मणा स्वाध्यायादि-कर्म परित्यज्य चमविक्रय रस-व्यवसाय चाचरन्त शूद्राणां वैश्याना च जीविका हरन्ति, तदा तेऽपि किमप्यन्यत्कार्यमाजीविकाय समाच रन्ति । वाणिज्य-प्रिया परिएजो भृति-वामरिण (नौकरी) क्षत्रिया व्यापारे शूद्राश्चाध्यापने सज्जन्त इति स्वकर्मलोप एव पम्यस्याशान्तेश्च मूलम् । यदा च व्यापारादे रक्षक पासन स्वयमेव वाणिज्यमाचरेत् वय न तदा वृत्ति-शल्यम् (Unemployment) उदियात् ? यदि सर्वे वर्णा स्व स्वमेव वमं शुचितपा (ईमानदारी) समाचरेयु , यथा नियममाश्रम-व्ययस्थामा पालन ब विदव्युस्तहि नयमुपलभ्यमाना विशु खलता वैषम्म च समापतेदिति न वरश्रम-व्यवस्था हानिकरी दूषिता वा । तस्या भयया-पारपा एव तदोपमूलम् ।

·- ग्रामोन्नतिः आसीत् कश्चित् कालो यदा ग्रामीणाना विषये केनचित्तविना लिखित- मासीत्- तरुण सर्पपशाक नवोदनं पिच्छिलानि च दधीनि । अल्पच्यपेन सुन्दरि ग्राम्यजनो मिष्टमश्नाति ।। काममत्र समीक्षका ग्राम्यत्वदोष पश्येयु पर निराडम्बरस्य ग्राम्यजीवनस्य स्वनिरत्र विद्यत एव निगराणा कृषिमसभ्यताया प्रभावान्मुक्ता भारतीया ग्रामा अभूवन स्पृहणीयनिवासा. रवगुणः। कृषिसमुट्या गृहोद्योगश्चात्मावलम्बिनो ग्रामीणा श्रममय जीवन यापयन्तः शान्या कालं नयन्ति स्म । राजानोऽपि तत्र गत्वा शान्ति- मेवामजन्त । राजनीति-कृत कोलाहल न तानस्पृशत् । कर्मारा, रयकारा , स्वर्णकाराः, भिपज., सूचीकारा, वगिनश्च सर्वविधा व्यवसायिनो ग्रामेऽवसन्निति राष्ट्रस्य स्वतन्त्रंकिका (Unit) सोऽभवत् । राष्ट्रस्य ग्रामभाग एव जनपदसज्ञया प्रसिद्धि- मगमत् । पुरवासिभि प सह तेपा सपर्को यदाकदैवाभूत् । उत्पादनस्य पप्ठमश कर- रूपेण प्रदाय शिष्ट ग्राम्या उपायुञ्जलेति न ते दारिद्रयदुर्गता प्रवर्तन्त । प्रधानतवान ग्रामाणाम्, नगराणि च कतिपयानीति न समभवत् तेषामुपेक्षा । स्वातन्यात्पूर्व समने मारते ग्रामसध्या लक्षसप्तकमासीत् । यद्यपि यवनानामधिकाराप्रभृत्येव तेपा स्थिती हासस्यारम्भ प्रवृत्तः परमालशासने ग्रामाणा दशा शौचनीयव जाता। बूटवरिएज इमे राजनीत्या व्यापारण चोभयथाऽपि देशमलुण्टन्निति स्वयम्वनिर्मित- वस्त्रयकरादि विक्रयाय ग्रामाणा वसनोद्योग गुडव्यवसाय च नष्टप्राय चक:। पूर्व सक्लोपि विनिमयोऽनेनापि समभवदिति नान्वभूवन् ग्रामीणा घनस्यावश्यक्ताम् । राजकरोऽपि तदानद्वारेणाप्यंत । परमाग्नै सर्वेष्यपि कार्येषु मुद्रामा एव व्यवहार कृत इति जानपदा म्ववस्तुविझयाय नगराणि गन्तुमचाध्यन्त । तर लामजीविभि- वंरिणग्मि कूटतुलाभि फूटवतंक (पाट) च स्वल्पमूल्येन तेया प्रमफलमक्रीयत भूयसा च व्यनीयत । एव लाभाशेन वञ्चिता कृषवा घोरे दारिद्रय-सागरेऽमज्जन् । नगराणा :२७७:

·। २७८) . - ईतयोऽतिथय, - . - सम्पर्केण तेषु कृषिमतापि प्रसृता । पूर्व ग्रामेषु लोकाः शुद्ध सद्योदुग्ध स्वादीयस्तकं पुष्टिद हैयगवीन सतीन शिम्बिका-वृन्ताक-मेथिका राजिका-कूष्माण्डगोजिह्वादि. शाकान् विविधानि च फलान्युपभुज्यं पौराणा स्पृहणीयस्वास्थ्या भभूवन् । दुग्धस्य घृतस्य वा विक्रय सुतस्य कन्याया वा विक्रयेण तुल्यममन्यन्त । तदवधि यक्षमसहशा रोगा नाभवन्कर्णगोचरा अपि । पर नागरिकाणामर्थपरता तेपामात्मनि सक्रान्ता तानपि क्षीरादिवञ्चितान् व्यधात् । तेषा स्थान दुर्व्यसनानि लम्पटता चा ऽभजत् ! अधुना दुग्धादि नगरेषु विक्रयायं गच्छति, ग्रामीणा स्वय तक्रायापि लालायन्ते । पूर्व पञ्चायतनेषु तेषा विवादा समाधीयन्त, परमिदानी न्यायालयास्तेपामालया , मदिरा- लया विद्यालया , कलहा एव क्रीडा, दुर्भिक्षारिण मित्राणि, रोगा बन्धव , दौर्बल्य सखा, अकालमृत्युञ्जति , कोटारणव सहचरा, अभियोगी व्यवसाय , पैशुन्य विनोद, पराभिपग प्रमोदावसर । क्वाद्य सा ग्रामधीर्यस्या अबलोकन- मात्रणामोदत म्लानमपि मन ? इतोऽवकरसकर, ततो गोमयकूटम्, मध्येमार्ग विरगन्धा प्रणाली, रथ्यापालीपु विष्ठाऽविष्टा। प्रविशन्तमेव मक्षिवाणा मशकाना दशाना च सेनाऽभिपेण्यतीव । गृहाणि च मृत्तिकाकुड्यानि तृणाच्छन्नपटलानि, मदत्तवातप्रकाशप्रवेशानि सकीर्णानि च यत्र प्रेयसीव महिषी पुच्छाधूनन विकीरणं- मलमूत्रा सतताम्यासनिर्गन्धीकृतनासा सहेव स्वामिना स्वपिति । एव स्मिन्नेव गर्भ- गृहवल्पे सकोणे प्रकीर्णनिखिलवस्तुनि कक्षे सकलोऽपि परिवारो विश्राम्यति । अवस्था तेपा गृहाणाम्- तस्मिन्नेय गृहोदरे रसवतो तय साकण्डनी तत्रोपरकरणानि तत्र शिवावस्तत्रय यास. स्वयम्। सर्व सोढवतोऽपि दु स्थगृहिण किं महे तो दशाम जनयिष्यमारणगृहिणी तत्रय यरफुपति ।। इति पद्यं न स्फुटतामायाति । पशिखावशात्प्रयास्वैव तेषामास्था, विवाहेषु मृत्युभोजेषु चातिसामप्पों व्यपस्तान् मुसीदजीविनामृणपाशे तथाऽपारायद् यया भाम गृह वृषभान हल नि बहुना, जीवितमपि दत्त्वा नाघमण्यादमुच्यन्त । दूरे कोपि विस्मृतिवशारस्पापित- चिकित्सालयश्चैन्न तत्र चिरित्सप , सति तस्मिन न भैषजम्, विद्यमानेषुग पु नातुर- पक्ष उत्तीचार्य द्रव्य यस्यााणेन राज्यस्य येतनभोगिनोऽप्येते चिपिरमजयपुपो पमता पृच्छेपुरामयमामपि । मारिचाहिमा वर्णन परितो पूतलिमयनमोमण्डला रिदाय सतप्तरज पणा येषु गच्चन पायो नरवस्येय पधानमनगरति । न तेषा शिक्षा-दीदा यया से स्वास्थ्यावह जीयनप्रसार प्रद्य श्यो जानुदपया, पीते च ·, ( २७६) भजेयु । अत एव महिपादि-स्नानादिले पल्वले मानवा अपि स्नान्ति बहुधा पिबन्ति च तत्तीयम् । तेन दु साध्यरोगाकान्ता कोटवन् म्रियन्ते । तेपामुद्धाराय राष्ट्रीयरार्वकारेण प्रयतित बहुधा । यथा ग्रामे ग्रामे पाठशाला मौलिकशिक्षाप्रचार , यत्र तत्र चिकित्सालयाना स्थापना, कूपादिनिर्माणाय दीर्घ- कालिकर्णप्रदानम्, कुल्याप्रसार, गोमयादगतेषु पूरणेनोर्वरके परिवर्तनम्, रासाय- निकोवंरकवितरणम्, रात्रि विद्यासयाना स्थापना, विद्युत्प्रापणम्, प्राकारावाणी- यन्त्राणा ग्रामेषु सप्रसारणम्, पशु चिकित्सालयप्रतिष्ठा चेति ग्रामोन्नतये प्रमुखानि कार्याणि । मध्यकाले भूदारा (जमीदार) कृपकारणा सर्वकारस्य च मध्यपातिनो ऽमरवल्लरीव परोपजीविन, कृषीवलानामुत्पादनस्य महान्त लाभाशमपाहरन् । राष्ट्रीय- सर्वकारेण विधेयक (कानून) निर्माय तेपा वर्ग एदोन्मालप्त । तालगुडस्य, मधुमक्षिका- पालनस्य, कौशेयकृमिलालनस्य, हस्तनिर्मयवसनस्य (Handloom) चोद्योगाय साहाय्य क्रियते । पचायतनानि पुनरुज्जीवितानि । न्यायालयानामधिकारा यथोचित तेभ्यो दीयन्ते । मन्नमूल्यस्य ह्रासो निरुध्यते । पाचवर्षिक-योजनासु द्रव्यस्य महती राशिमोन्नतय एव निश्चिता। कुमोदजोविना सकाशात्कृषकाणा मोक्षाय सहकारि- समितीना तादृशनिधीना च स्थापना कियते । तत्राल्पकुसीदमाश्रित्यर्णदानस्य व्यवस्था । एता समितय उचितमूल्येन कृषकस्योत्पादन विक्रीणन्ति, वीजादिक च क्रीणन्ति । नाथुना लेखपालेम्य (पटवारी) कृषकाणा तयाभयम् । तथापि बहु करणीयमेतद्विषये ऽद्यापि । यावत्प्रचारित न तावरकायं जात तत्र । राजकीया अधिकारिण प्रायो न ससृज्यन्ते ग्रामीणं सह । निवासादे विकासस्प शिक्षणादेश्च न तयाविध सौविध्य ग्रामेषु यन्नागरिका प्राकृष्टा भवेयु । स्वय ग्राम्या इदानीमपि विहाय गृहाणि पुर प्रति पावन्ति । शिक्षितेभ्यो न कृष्यादिकार्य रोचते गृहोद्योगाना न तावान् विकासो यावान प्रचार । सत्योन्नतिस्तदैव बुध्येत यदा न केवल ग्रामीणाना पलायन निरुध्येत, नागारिका अपि पुराणि विहाय ग्रामवासाय स्पृहयेयुतिदेव मन्येत ग्रामाणामुनति ।

·। . दुशमा विज्ञानस्य लाभा दुष्परिणामाश्च हन्त ! अदम्पा मालवस्य मृगतृष्णा ! दुदंमनीया महत्त्वपरणा, प्रशमनीया नियतिविजयदुराशा । अनतिक्रमणीया सकलविभवनिविभागाधिकारपिपासा । दुरभिभवो जगतीपरिणाह-परिच्छेदाभिलाप अनन्ता चानधिगत-विषय-विषयिणी जिज्ञासा, चानतिक्रान्त-प्रदेशातिचिक्र सा, असुल घ्या नामादृष्टपूर्व- पदार्थ-दिदृक्षा ययाऽनुदिवसम्, प्रतिक्षण प्रहिता' साहस क-रसिका नवनवाभियाने. प्वभिरुचि दधति । तन्मूल एव च मनुसन्ततः सततमविरतोचमोऽननुभूतभावानुभूती । प्रद्य नासी करितुरग-वृषभ-यान साधनस्सन भूमि-भ्रमण-मात्रेण सन्तुष्यति, परं मीन इवाजस्रोन्मीलित-यन्त्र-नयन उद्वान्त-घूमराशिच्छलेन गगन-पारिता जलधिविजय- पताका भविष्यनभोऽभि-भव-शसिनी व्यापयन् सायानिक-सहस्राधिरोहपाकिञ्चन. मार पोतमारूढो नि शङ्ख निरातकमतल-पाय पथै विहरति, खेचर इव विस्तारित- पक्षसन्तति साहसक-पाथेयो निशाकर इव धोतिततारक , रविरिवविष्वक प्रतिष्ठित- प्रताप यतिरिव नियतमविद्यमानानभिगमनीय-स्थल-विशेषो वृन्दारन इव विष्णुपये परिधमति । वराह इव भूदारको मशक इव रन्ध्र-प्रवेश-निपुण भ्रमर इव सार- प्रतिगहैव-रसिक , कस्तूरिका-मृग इव गन्धाभिनिवेशी भूगर्भपु प्रविशति, दुरवगाहमन्म- पूरपवगाहते, सततोद्गच्छदनल शिखा-सख शिखि-शिखरि-शिसरविल साधक इस सिद्धिमार्गी गन्धकग्रहणायाभिमाति । विज्ञानमेव तस्य मार्गदीप. । मस्येव विज्ञानस्य बलादा घातका अपि दुश्चिकित्स्या व्यापय सुचिकित्स्या । उदरादि-गूढ-स्थान-स्थाना गर्भगतानामिप घटनाना वस्तूना दर्शन पा विरणादि (X-Ray) साधनं सुपरम् । एतस्येव महिम्ना देश-याल-वृतोऽन्त रायो निरस्तो लपुरतो या। तत्प्रसादादेव वलयनीया अप्यध्वानो द्विधरेव दिनरतिशम्यन्ते । यात्रासोनपाय सपिण्य इव कुटिलगतय, कृशानुग्वाला इप धूम-रेसा वमन्स्य, योगिन्य इव लौह-पय-गामिन्य, बाल-गतय इवाहनिरा चरन्त्यो धूम्रगवट्यो देशाचा स्वल्पामिरेव होरामिः शीघ्र-क्षपादयोराभि प्राणिनो महतोपि भार ममारांश्च :२८.:

·(२८१) " प्रापयन्ति । तयं इव महानदीषु दिवालिश धावन्त्य प्रतोत्रीपु तेल-शकट्य स्वर्णसारखता विहार-सौकर्यमाचल्त्येव । विज्ञानवलादेव दुग्धसार इव दुग्धाद, नवनीतमिव दघ्न. चामीकर-करणा इवाकररजस सौदामिनी जलान्नि होता, रसायन-बलाद बाप्पशक्त्या चोत्पादिता । सामुना प्राणिना प्रियतमेव जीवन-सगिनी, परिचारिकेव वचने स्थिता, वार-बनितेव सर्वभोग्या, पर वरिवास्पृश्या, मृत्यु घटीव कराली, व्यालीव विलीनसरणि, मित्रामेव हित सापिनी, नभ -प्रकृतिरिव ध्वनि विस्तारिणी, ऋतु सम्पदिव नाना- रूप-दर्शिनी, मायिक विद्यव प्रकटित विविधचमत्वारा कि नाम नाचरति जनस्य । प्रकाश ताप च यच्चन्ती स्पृशत्यधिकारक्षेत्र रखे । रोगानपाकुर्वन्ती स्मारयति धन्वन्तरे । गूढ लक्षयन्ती तुलयति महिम-शालिनो योगिन , शीतमाणे विपरीन च विदधती जयत्यूतुझमम्, निवाते मन्द समीरस्पर्श ददती पुनरक्तयति सदागतिम् । भोज्य पचन्ती समाचरति सहकार वैश्वानरस्य, दूरभाष (Telephone) द्वारेण विदूरे स्थितानपि जनानालापयन्ती करोति मेलापकम्,नभोवाक्-प्रसारण (Radicbroadcasting) लघयति सन्देश-प्रदान-व्यापारम्; यन्त्रचालनेन सहाकलयति व्यवसाय-विकासम्, कृत्रिम-वृष्टि-वर्पणेन प्रत्याचप्टेऽवग्रहम् ; पारिणग्रहादिपु हर्षावसरेषु प्रदीप्त-दीप दीप्तिच्छरित विभा-विभासनात् समाक्लयति शक चाप शत-च्छटाम्, सूत्र- सन्तान-(Wire)-सहाया कतिपयाभिरेव होराभि प्रापयति योजन-महस्रमपि सन्देशम् । आयपीपु ऋजु-कुटिल सरणीषु वरण-घटिका-रणरणायितापसारित- पादयात्रिका कोणाकोणमनवरत कर्तव्यभाराकुला इव धाबमाना विद्युच्छकट्प (Tram way) पथिकानामतिरायेन मनोमुदमातन्वन्ति महानगरीपु। अनया जलमाकृष्यते, व्याविधृप्यते, भार उद्यते, यास्यानि पच्यन्ते यन्त्रारिण चाल्यन्ते, पुस्तकानि मुद्रयन्ते, शिलासघाता निमेपपात-समकाल घुद्यन्ते, वस्त्राणि क्षाल्यन्ते, क्षरणमुहूर्तपलातिग्रमणकलनेन क्ला कल्यन्ते । विज्ञानस्यैव चाय प्रभावो येन यन्त्र विशेष विनो झमा प्रकोपस्य दिशा कालश्च पूर्वमेव ससूच्यते । ऋतवोऽनेन नियम्यन्ते, रालिलस्य निम्ना गतिरदच्यते, विसूत्र- सूत्र-यन्नं (Wireless) गन्तुः पूर्वमेव तस्य सप्राप्तिर्गन्तव्य-स्थानेषु सप्रेष्यते, तस्करास्तदङ्ग लिभिर्गवेप्यन्त दूरादपि वक्तृणा नर्तवाना च गिर सचित्रा समीक्ष्यन्ते । लघु-मुद्रकाणा (Typewriter) दूर-मृद्रभागा (Teleprinter) च कल्पना विभान-बलादेव । तस्य प्रसादादय पलियुगमित्यन्वर्थनामा वाल । मानवा प्रद्य पूर्व- पसे स्थापिता । वस्त्राणां प्रक्षालाम्, भोजनस्य पचनम् रस्मि-ग्रहणम् निवात- द्रव्योधरणम्, रत्नासराद् रलाहरणम्, भूगर्भ चाग्नेय-लस्थिति ज्ञानम्, उच्चारण स्वर-तन्तु पमनानम्, विक्रय मूल्यादानम्, सरलनादिव्यापार, मानग्रहणादिक्षाः ·(२८२) क्रियाश्च सुख स्वचालित-यन्त्रविधीयन्ते । नरैवर्षमात्रेणापि वेतुमशक्य वस्त्रजात वयनयन्त्रण (Weaving Mills) एकस्मिन्नेव दिने वेतु शक्यते । वृषभ- शतकर्षरणीया भूमिश्च कृषियन्त्रण होराभिरेव साधु कृष्यते । गजसहस्रणाप्य. नुत्यापनीयो दुर्वहो भार उत्तोलन-यन्त्रेण (Crane) निरायासमुत्तोल्यते । किन्लामाता पर यन्नास्ति किमपि कार्यमद्य यद् वंशानकी प्रक्रियामृते साध्येत । तस्य वलादेवाध प्रजननसदृशमपि कर्म परानपेक्ष सूचीवेघादिना (Injection) क्रियते । विज्ञानस्यैव शक्त्याऽद्य कन्दुका इव उपग्रहा मानवनिर्मिता नभसि प्रहीयन्ते । चन्द्रलोक भित्त्वा प्रक्षेपणी (राकेट) सूर्यमण्डलमपि प्रवेष्टुं प्राभवत् । चन्द्र लोकस्य चित्रापि विज्ञान- प्रभावादेवागृह्यन्त । तस्य साहाय्येनानन्तप्रालेयालये ध्रुव-प्रदेशे भूगर्भ गतानि खनिज- द्रव्याण्यादातु प्रयत्यते नर । न केवल जीवनोपयिकानि पर समर-साधनान्यपि परमघातकानि तस्य शक्त्या विरचितानि । देवासुरैरिव वैज्ञानिक रत्नसार इवानलाणव. सागरादिव कानिव- द्रव्येभ्य उद्धृत्य पाशुपतमिव जगत्सहारक्मस्त्र पुजीकृतम् । उदजनास्त्र ततोऽपि गुरुतर वायव्यानि च प्रहरणानि (Gas) रिपु विजिगीपया महताऽव्ययेन निर्माय भाण्डारेपु निहितानि । सकेतका (Signals) सन्देशप्रेपका (Transmetres) टाः (Tanks) प्रक्षेपातघ्नीना परम्परा माधुनिक सगर भीषणतर विदधति । तैश्चोपकारकमपि विज्ञानमिद विनारामूलमिव प्रतिभाति । न च नर एतावतैव तुष्यति, स्वानुपम साफल्य द्विगुणिताभिमानश्चन्द्रमण्डलादि लोकान्तराणि जिगीपति । अस्यैव कारणादय नाऽधुनान्य सृष्टे फार घातार वा मन्यते । स्वयमसौ शभु स्वयभूर्या परमात्मनोऽपि निर्मातेति विकत्थमानो लोक्पालाधि. कारेभ्य स्पृहयति । तेन धर्माचरणमाडम्बरे, शास्त्राणि धपोल कल्पनायाग, न्यायवादो मौढ्य , सदाचारो याचेप्टिते, सत्यभाषणमनैपुण्ये, दुरभिमानिता प्रतापे, गुरु-वचन वाक्यविजृम्भिते स्थापितानि । तस्माद् बहव एतन्निन्दन्ति, विनासहेतुरिति गर्हयन्ति, नैतिकपतनमूलमिति वदन्ति । कार्यसौर्य विदधताऽनेन लोका दुर्गता व्यवसायजीविन माजीविया-रहिता विहिता । इत्य विज्ञानमिद वरदानमिव प्रेयस्वरमभिशापो वेति विधिविरसायामेताय- देवोच्यते यदभिरूपानुसारेण नासो बहोषो यदेन पश्चिदागारे निक्षिपति । विनासायं एव प्रयोतारोऽस्य वचनीपा । अतएव भारत तोपल्याणाय सद प्रयुयुतते येन दारिदय परण्या नामोपमेय जायत ।

·भारतस्य पाञ्चवर्पियो योजनाः चिराद परकीय-शासनोपनतम् मत्सह्य दुवंह दास्यभार वहद भारत लम्भयदिव सर्वस्वाहुति तप स धन-फल स्व-सुतार, खीष्टाब्दस्य दिवसयुगाइ शशाइ-समितस्य (१९४७) अगस्त्यमासे (August) पञ्चदशे दिनाङ्के (Date) पुनरपि स्वातन्त्र्य- रवि-विभा-रतमभवत् । विगते च तमोमये दूपणमय इव कलुपिते दास्य पाशे हताशा फणि बुटिल धूपोद्गार-धूमच्छलेन मलीमसानिद श्वासान् मुञ्चन्ती सहसा व्यलीयत जन हृदय भुवन-कुहर-सचिता विपाद-काल निशा । पर सत्यपि साहशेऽसाधारए उल्लास परितो गृहे गृहे, जने जने व्याप्तस्य दारिद्र यस्य गरीपान सतापस्तथाऽजीजालन्मानमानि भारतीयाना पया निखिलोऽप्यानन्द सन्दोहस्तथ भस्मसाद मभूत् । प्रतो निराकरिष्ण- वस्तमसामान्य प्रजासु विष्वगाचितमिव, अन्तरिव प्रविष्ट दारिद्र्य प्रधानमत्रिणी जवाहरलालस्याध्यक्ष नाया योजना योगस्य ( Planning Commission ) नियुक्तिमकुर्वन्नेतार । फनतश्न महता प्रयासेन सावधान सूक्ष्मेक्षिकया सकलामपि सतरदोत्रीयामवस्याम् समीक्ष्य भायोगेन विस्तृत विवरण भारत-रावकारस्य समक्ष प्रस्तुतम् । सदेवानुमृत्य प्रथमा पाञ्चवर्षिकी योजना शशिशरग्रहभू (१९५१) सख्यकेन्दे प्रयोगपयोनाजायत । तदन्तश्च कृपालति कृष्यभूमे सेचनापं नदोपु सेतुबन्धाना (Dam) ततश्च मूल्यानाम् (Canals) निमाणम्, भूदार (जमींदारी) प्रपाया उन्मूलनम् तत्र तत्र प्रामेषु सहकार-समितीना (Co-operative Societies) सहनिपि गृहाणाम् (Co-operative banks) च प्रतिष्ठाऽजनि । सामुदायिक-वल्याण योजनाभिश्च पामारणा सर्वतो-मुखा प्रगतिरक्रियत । यातायातव्यवस्थाया समुन्नमनाय दुट्टिमानाम् (पना) पदुट्टिमानाम् च तैलादियानयोग्याना लोरपयाना सवंत प्रसारी व्यपीयत । प्रधिक्तमान्नोत्पादनस्य विदेशम्य कौतस्य न सावराचे महापंमान्दोलनमाचरितम् । देशे वाष्पयानगवाणा वायुमानाना पोतानां च निर्माणमाता प्रस्पापिता । पूप्रयान- पक्षाणां च पाना स्वदेश एय गर्नु म्यवस्पितम्, तदीय-तृतीय-यरिण यातां कृते व B२८३.

·. (२८४) सौविध्यमाचरितम् । कार्यासाना (सूती) पणमयाना च (पटसन) वस्त्राणा निर्माणे वृद्धिरजायत । अस्या योजनायाः साफल्याय वसुयुगनयनयुगलकोटयः (२२४८ करोड) मुद्रारणा व्ययीकृना.। ऋतुशरमहशशिमिते (१९५६) वर्षे द्वितीया योजना प्रथमाया. स्थानमलभत । भस्या उद्देश्येषु देशेऽस्मिन् महतामुद्योगानामुन्नति , प्रावश्यकाना गुरुयन्त्राणा निर्माणशालाना स्थापनम्, पप्टिलक्षोत्तर-वोटिसप्तक-टरपानि अन्नस्य, अप्टा- पञ्चाशल्लक्षाणि भारा तूलस्प, सप्तति तक्ष टणानि तैलीयपदार्थानामुत्पाद्यानि, सेचन- साधनाना निर्मातुं प्रशान्ताना पूर्ति । यन्वादिषु चात्मनिर्भरताऽऽपादनम्, समाजे नितरा व्याप्तस्य वृत्ति-काश्यस्य निराकरणम्, जनस्वास्थ्यस्य, कला-विज्ञान प्रौद्योगादि- विषयक-शिक्षाया, वाणिज्यस्य च विस्तार, वैदेशिक-मुद्रार्जनाथं विविध-वस्तु नियतिपु वृद्धि, एवविधा प्रन्याश्च प्रगतयोऽभूवन् । तदनुसृत्य देशे रूस्येन वाग्लेन पश्चिमशर्मण्य- प्रदेशस्य च शासनेन सह सहयोगामिकामाथिको सन्धि विधाय तत्सहकारेण मध्य प्रदेशे भिलई नाम स्थले, बगेषु दुर्गापुरसजे स्थाने, उत्कलेषु च राउरकेलाऽभिधे ग्रामे विशाला- ना लोहमार निर्माण-शालाना स्थापन व्यधीयत । ग्रामेषु कृषिक्षेत्राणा चक्रवन्धोऽक्रियत येन कृपकाणा भूमिर्न खण्डशो विकीर्णा स्यात् । यत्रैश्च कृपि सुकरा महता परिमाणेन च जायेत । एता योजना पूर्णतामानेतु पूर्व पट् पञ्चाशदर्वममितो स्प्यक-राशिय॑याय निश्चित पर पश्चादर्थ-साधनाना लाघवात् षट्पञ्चाशत् कोट्यधिकमप्टाचत्वा- रिंशदर्वपरिमित द्रव्य स्वीकृतम् । विपुलोऽयमर्थ-राशि शासनकोपात, राष्ट्रीयाहणाद वैदेशिकात साहाय्याच्च समगृह्यत । अस्या योजनाया साफ्ल्य च पाकस्थानस्य भारत-विरोधि-नीत्यनुसरणेन विदेशेभ्यश्चाणु शस्त्र-समाहरणेन चीन कृत-भारतीय- क्षेत्राधिकरणेन च राष्ट्रीय सैन्य-व्यय-वृद्धः किञ्चिद् विनितमभूत् । तथाऽप्यस्मिन् कालेऽगु-शक्ति-जनित्रागारस्य (Atomic generator) स्थापना जाता तस्य चाप्सर-सज्ञिका धमनिका स्वकार्ये प्रवर्तत इति महतो हर्षस्य विषय । मस्य प्रतिष्ठानस्याध्यक्षेण भाभामहोदयेन घोपित यदधुना भारतमपि स्वल्पेनव काले- नारसुवम-निर्माणे समर्थम । द्विषष्ट्युत्तरकोनविशे शतके तृतीया प्रयोग सामिष्यति, गदर्थं मुदाणाम- द्वयाधिक खर्व एको निश्चिता। तत्र चत्वारिंशदर्वसमितोऽर्थराशि सार्वजनिक व्यवसाय-क्षेने तत्प्रभुभिर्विनियोक्ष्यते, शेषस्यापि चार्थो भाग केन्द्रकोशाद् व्ययमेष्यति शिष्टश्च मण्डल-राज्य-कोशेम्य । अस्या लक्ष्येषु च देशस्यान्नोत्पादन प्रात्मनिर्भरता, शकंराया वस्त्रारणाञ्च निर्यातन-सामथ्र्यम्, उर्वरकाणा लोहसारस्य चोत्पादनेऽतिशयिता वृद्धि, शिक्षालयेषु माध्यमिकी कक्षा (High School) यावत् नि शुल्क-शिक्षा• प्रदानम्, सर्वेषा यन्त्रागा यानानामस्त्र-शस्त्राणाञ्च स्वदेशे निर्माणम्, चिकित्सालयाना ·- ( २८५ ) वृद्धि , विद्य तश्च अष्टादवालसोत्तर-कोलवाट-परिमाणमुत्पादनम् इत्यादि कार्यजातमस्ति । अणु शस्त्वा च लक्षयकोलवाट परिमिता विद्यच्छक्ति सम्पाया। याप्प-तल-यानी- चिताना नवमार्गाणा विस्तार कार्य । घटीयन्त्रागा कृप्युपकरणानाम् (Agracultural Empliments) च भारते निर्माणाय तदनुसारेण व्यवस्था विधेया। देशस्य समृद्धये खनिज-तैलस्यस्वावश्यकतामनुरुध्योत्पादनमपरिहार्यम् । खम्भात-प्रक- लेश्वरप्रभृतिषु स्यानेषु तस्योपलव्धिदेशस्य भाविनीमृद्धि निकटवर्तिनी द्योतयति । द्वितीय-योगना-काले प्रारब्धाना कार्यारणा पूर्तिनिष्पतिश्चास्या योजनाया पूर्षि समाप- नीया यथाऽरव्य व्यवसायेन्योऽर्थस्योपार्जन सुकर स्यात् । राष्ट्रीयायस्य प्रतिशत पञ्चमुद्रास्मिता वृद्धिर्यथा सम्पद्यते तथा प्रतिविधेयम् । एवविधानि बहूनि लक्ष्यानि देशस्य विकासायास्या योजनाया येपा सिद्धी भारतस्य स्वरूपमेय' नव सम्पत्स्यते । पर दारिद्र यपिशाच प्रस्ते वैषम्य-पहले राष्ट्र कृत एतावतो ऽतिमहतोऽयं-रादौरपलब्धिरिति विचिकित्साया समापानमेतावदेव पच्चतुस्मिशत्सहस्र- कोटयो मुद्रारा स्व-साधनेभ्य एवोपलप्स्यन्ते । द्वाविंशति सहस्राणि कोटयश्व वैदेशिक- शामनेम्य साहाय्य प्राप्स्यन्ते । शिष्टानि च पञ्चाशदुत्तर-पोडश सहस्राणि कोटयोs तिरिक्त करलोकादेव समाहरिष्यन्ते । वस्तुतो योगनाना स्वरूप तदय या न गाय । चेत्सत्यम्, देशस्य सर्वतोमुखा प्रगतिरेताभि साघु सम्पाद्य व । परमद्य राष्ट्रीय चरित्र तया पतित यथा का क्या प्रजानाम्, शासका , मन्त्रिण पदाधिकारिणो ये भारतस्य भागपेपाना निर्मातृपदमधि तिष्ठन्ति, सर्वेऽपि नवनीत हृदया पाञ्चन शामिनी वा दृष्ट्रव च्यवन्ते क्तव्य- पपात । अशीच (बईमानी) जनाना प्राणेष्वपि प्रविष्टम् । सर्वेऽपि भद्रवेश धर्मकम्नु- क्लिस्तृणध्यनकूपोपमा उत्कोर (Bribers) सकुचित-सत्याचारा यथावपमपि द्रव्य- मेवापनिहीपंन्तोऽयनर प्रतीक्षन्ते । नेपिदिका (Contractors) अधीक्षका. (Overseers) अथियान्त्रिका (Engineers) सर्वेऽपि कृत गूढ-समया लेपाश्मन (Cement) लोहापास्तूपाना चौर्य सिक्ताप्रयोगे च निरताः । सर्वदो लन्यस्य धन- स्पाप तेषामन्यैपा चाधिकृताना व ग्रन्थिमेवोष्णपति । जनं पूर्वमेव कोपोन-शेपर. भारेण पुनविशेषेण बलिषु देयेषु धर्मशेषरेद भवितव्यमित्यपरोऽय तेषा गण्डस्योपरि विसोट । व्यवमायिभिरतस्यापारस्य (Incom Tax) कारण नीरमा खग्रह क्रियते चेन् तावतंव पराणामुद्देश्य सिध्येत् । मत सारदा एवं दिश एता प्रनि । बया मर्यकारेण पोपिता सायाद्वारच प्रचारमात्र मान्तीति भविष्पदेय हविपये प्रभवति गूषयितुंग्या दिशा देशप दाया पतितामिति ।

·योगः कर्मसु कौशलम् मस्यापारस्य दुस्तरस्य भव-सागरस्य सन्त रणाय परम-कारिणः प्राक्तनैरा- चायः प्रवृत्ति निवृत्तिश्चेति मार्ग-द्वयं निरूपितम् । तत्र प्रवृत्तिः कर्म-मार्गोऽपरश्च मुक्ति- मार्ग इत्युच्यते । यज्ञ-दानाभिरन्यजन्मनि सुखं परलोके च स्वर्गादि-कामनेत्येव प्रथमः प्रवृत्ति-मार्ग , संसारकर्मणां परित्यागेन लोक-निःस्पृहतया ससिङ्गविमुखीभूय प्राणायामादिकाष्टाङ्गयोगसाधनं तद्द्वारेण च ब्रह्मभूयोऽधुनरागमनं चेति निवृत्ति- मागं उच्यते । तत्र प्रवृत्ति-मार्गानुयायिनः शंशवादारभ्य जरावधि लोकयात्रा-साधनेषु शुभेष्वशुभेपु वा कर्मसु प्रवृत्ताः स्वस्य, परिजनस्य, ज्ञातीनाम्, समाजस्य, राष्ट्रस्य विश्वस्थापि वा कल्याणे निरता यावज्जीवं निरलसाः कर्मठाः पौरुषकघनाः कर्मरता एव लोकमिमं जहति । परं निवृत्ति-मार्गानुयायिनः प्रायस्तान् निन्दन्ति 'मूढा एते, भोग-परा एते, प्रासक्ता एते, कृमिकीटपतंगवद् देह-पोषणरता इमे, भोग-कोटा इमे, भव-सुख-प्रलुब्धा इमै' इत्यहनिशं गर्हयन्तस्तान केवलं स्वयोगक्षेमाय सोद्यमाः क्लिष्टं शोचनीयं दुर्गतं च पावस्थमपि निरीक्ष्य 'निःसङ्गा वयम्, किमस्माकमेतेन ? स्वकर्म- फलमेव भुञ्जत एते' इत्युदासीनाः स्वं ज्ञानिनं परांश्चाज्ञानिनो मन्वते । कर्मरतान् प्रति च तेषामवव प्रस्फुरति- उपायाः शिक्षामाणानां बालानमुपलालनाः। मसत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समोहते ॥ (वै. भू. सा.) ते व केवलं लोक-कर्म-परित्यागमात्मरति चव योग मन्वते । परं संकुचित एवंष तेषां पन्थाः ।, काम,पातञ्जल-योग-सूत्रे चित्त-वृत्ति-निरोधो योग इति प्रोक्तः परं न तस्या- यमभिप्रायो यत्संसारस्योपेक्षा । वस्तुतश्चितं चेतनामयं सूक्ष्म-व्यापार-परम्परात्मक नित्म प्रवाहीलम् । तदेव च सकल-जगत्कर्म-प्रपञ्च-सिद्धि-हेतुः । न मनसः सततं नियोगाभावे जनः किमपि क्तुं साधु वा कृत्यं सम्पादयितु क्षमः । अनुष्ठेये कर्मणि न समाहितं चेच्चेतः, दिवसकरणीयमपि सप्ताहेत पण मामेन : २५६:

·(२८७) 7 वस्थवयनन्यन्त्र पाऽपि न सम्पद्यते । कश्चिदधीयानो वाल प्रातरारम्य किमपि पुस्तक साय यावद- समाहित चेता पठनति पुणवन्नकमप्यक्षर बोद्ध, समर्थ । समाहितस्तु स्वल्पे नैवानहसा तयाऽवबुध्यते बोध्य न मया कालान्तरेणापि विस्मरति । योजनमेव योग प्रवृत्तिरिति यावत् । पारमापिके लौकिके वा कस्मिल कणि योगोऽपेक्ष्यते नियुक्तो जन कश्चिद प्रमत्तश्चेत् स्वाङ्ग हानिमेव विदध्यात प्राणान् वा लुम्पेन का कथा वस्त्राणाम् ? न स प्रन्यिलान् तन्तूनपि दियावयितु क्षम । तैलयानस्य विमानस्या पि वा चालकोऽसयत चेता सन् यानान्तरेण सह सघट्टन कुर्यात् कपि वाऽधो मृदुनीयात् पानमेववाऽध पातयेत् । प्रात्मन भारोहिणा च प्राणहानि कुर्यात् । चित्रकार, नर्तको गायक, कवि, सैनिक, चिक्सिक, वणिक, तापस , लेखक, मृगयु कश्चिदपि नामान्यमनस्क क्षम कर्म सम्पादयितुम् । सर्वत्र हि मनसो नियोग । स च नितरां - योग प्रवृत्ति । भ्रान्ता एव ते ये कर्मणो निवृत्तिमेव योग मन्वाना 1 मोसलब्ध्यं प्रणि घानारमकोऽपि योगश्चेन्न कि तत्र कर्मापेक्ष्यते । नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनग्नत । न धातिस्वप्न-शोलस्प जापतो नैव चार्जुन ॥ (गी ६।१६) युक्ताहार विहारस्य युक्त-चेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नायघोषस्य योगो भवति तु खहा ।। (गी ६।१६) किमेताम्या श्लोकाम्या प्रतिपाद्यते कि यथा समयम्, यथानियमम् यथोचित चाहारादिव्यापारा न कर्माणि ? लोप-सग्रहमुपेक्ष्य लोकयात्रार्थमेव कमरिण निरतस्य तु शुन इबारग-परतव जायेत या न लोकस्य कस्मं चिदप्युपयोगाय । तादृशा योगिनो यदि सर्व एव जना भवेयुस्तहि लोक्स्य व क्षति स्यात् । क्व तावद् दृश्येत समाज ' मोक सग्रही नाम सर्वस्यापि परमार्थ । तदर्थ कमणि प्रवृत्तिनितरामपरिहार्या । प्रतएव पतंव्यमिति भावनया कर्म कुर्वाण साफ्ल्यासाफल्यानपेक्ष सतत कृरये युनान एष योगी । कर्मपा परित्यक्ता तु न । या चोक्त भगवद्गीतायाम् - प्रनाधित कर्मफल कार्य कर्म करोति य । सन्यासो च योगी बन निरग्निन चाक्रिय ।। (गी ६१) धर्मफलाना सुष-मृगतृष्णिकाना वासानो या स यस्ता योगी। तस्य न स्वप पाश्चित् कामो भवति पर लोग-सग्रहाय कर्म भरोस्येव स । वस्तुत कम कुलपि न प मारमान पर्तृत्वामिमानिन मनुते । सपा मुनु लिप्येताहकारेण, तेन च राग,

·(२८)
रागेरणासक्तिः, ततः फलानुसन्धानम्, तेन च सासारिकेपु प्रलोभनेषु सज्जते मनः ।
अतः-सकल्प त्याग एव योगः।
य संन्यासमिति प्राहुर्योग तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसन्यस्त-संकल्पो योगी भवति कश्चन ॥ (गी. ६।२)
योगस्य मूलमपि कमवोक्तम्-
प्रारुरुक्षोमुनर्योग कर्म कारणमुच्यते । (गी. ६१३)
कर्मणो त्यागो नापि तु कर्मफलाना त्याग एव सन्यास इत्युदीयते ।
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । (गो. १८०२)
स सन्यास एव योगः । अनासक्त-भावेन सिद्धावसिद्धो वा निस्पृह कर्तव्यमिति
भावनया कर्म कुर्वाण एव परमार्थतो योगी ।
सिद्ध यसिद्ध यो. समोभूत्वा समत्वं योग उच्यते । (गी.२ । ४८)
अज्ञानेन कर्म कुर्वतामेव तादृशी फलासक्तिर्भवति । ज्ञानवन्तस्तु न तमासज्जन्ते,
न च तेन लिप्यन्ते। कर्म पृत्वाऽपि तत्फलायास्पृहयन् पुण्य पाप वा ज्ञानाग्निना दहति ।
न तेन स कर्मफलाना भाजनम् ।
ज्ञानाग्नि-दग्ध-कारणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ।
कर्म अकुर्वाणोऽपि मनसि तत्काम दधानोऽपि न योगी । स हि तत्रासक्त ।
महासन्यस्तसकल्पो योगी, भवति कश्चन ।
ज्ञानमेवाश्रित्य मानवः कर्म कृत्वाऽपि न तत्रासज्जते । तेनोत्पन्न दुप्फलमपि ततो
निवर्तते । ज्ञान हि तस्य शरणम् ।
रावं ज्ञानप्लवेनैव वृजिन सन्तरिष्यसि ।
प्रयं ज्ञानप्लव एव वुद्धियोग. कर्म-मार्ग-प्रदर्शक । न तेन पथि भ्राम्यति जन. ।
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
बुद्धों शरणमनिच्छ कृपणा फल-हेतव.। (गी. २ । ४६)
बुद्धियुक्तो न पुण्यपापभावना जातु हृदये धारयति । मतो न स लिप्यते फ्लेन ।
फलासक्तिरेव ताश कर्मबन्ध जनयति ।
युद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतवुष्कृते ।
सरनाद्योगाप पुग्यस्य योगा कर्मसु कौशलम् ॥ (गी. २ । ५०)
.

·। २९६) कर्म च धर्मानुकूलमेवानुष्ठेयं न तु तद्विरुद्धम् । कर्म, प्रकर्म, विकर्म च पुरतो पर्तते । एषां परस्परं भेदोऽवश्यं ज्ञेयः। कि कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अर्मणामभावोऽकर्म, विरुद्ध कर्म तु विकर्म । तत्त्यक्तवा कर्माकर्मणोः सम- न्वय एव सापीयान् भवति । कर्म कृत्वाऽपि न तत्कृतं मन्वानः कर्मप्यपि कृतेऽकमंवत् पश्यति । स एव कर्मणि कुशलः । कर्मण्यकर्म यः पश्येदकमरिण च कर्म यः। स बुद्धिमान मनुष्येषु स युक्त कृरस्नकर्मकृत् ।। (गी. ४ ॥ १८) कर्म कुर्वाणश्च कर्तव्यबुद्ध यव तत्र प्रसज्जेतेति बहुधोक्तम् । परं वर्तव्यस्य पालन तदैव निप्पद्यते यदा तद् यथोचितेन पथाऽनुष्ठीयते । स्वेच्छाचारेणोपेक्षया च नानुष्ठित- मपि कर्मानुष्ठितं सम्पद्यते । अतः कर्मामविकमंनिर्णये शास्त्रस्य प्रामाण्यं सर्वोपरि । यः शास्त्र विधिमुत्सम्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुख न पर गतिम् ॥ तस्माच्छास्त्र प्रमाण ते कार्याकार्य-ध्यदस्थिती। शारया शास्त्रवियानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ (गी. १६ । २३-२४) स्वभावानुकूलं कर्म च धर्मः । तदेव बुनु मानवः साफल्यं लभते । स्वधर्म-विरुद्धं कर्म कृत्वा न कोऽपि लाभ.। स्वे स्वे कर्मम्मभिरत: ससिद्धि लभते नरः। स्व-कर्म तिरत: सिद्धि यया विन्दति तच्छ ए ।। (गी. १८ । ४५) तस्मिनु स्वभावविहित कर्मणि कृते मानवस्य स्वतः सिद्ध धर्मानुष्ठानम् । थेपान स्वधर्मो विगुणः परधर्मास्यनुप्टितात् । स्वभावनियतं कर्म कुवंग्नाप्नोति किल्विषम् ।। (गी. १८ । ४७) काम कर्म स्वाभाविक दोपयुत्त परं तदपि न त्याज्यम्, यतो नास्ति किमपीह जगति यत्सर्वथा निर्दोषं स्यात् । दीप्ततमोऽग्निरपि घूमेन भूतिना च वृतः । सर्व-यालुप्य- नाशिनी गंगापि नाना-नदानीत-मलवलुपतामापरते। धेनुरपि पुरीपाशिनोति न दोप- मात्रेण यग्यते । प्रतः स्वधर्मानुकूनं कर्मानुप्ठेयमेव । नास्ति लोके कश्चिदपि विनय पर्म य: सिदि सभेत । ब्रह्मनिष्टो रारपिनको. ऽपि स्यामणि मातोऽभवत् । पूर्णकामा ऋपयोऽपि तपोनुष्ठाने सोपल्याणे पामि- रता मासन् । महामा बुला, तीपंकरो महावीरसव पतसंसार-बन्धनावपि प्राणिमात्रस्य ·(२६) सेवासामरमेताम् । सर्वे महापुरुषा यावज्जीवं कर्मनिरता भूत्वष मृता अप्यमरता लभन्ते । न ते शय्यायां शयाना मातुरा इव मृत्यु कामयन्ते । तेषा तु जीवन- अतमिदम् -- कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एम त्वयि नान्यतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ (ई. उ.२) मारब्धं कर्म यथाशक्यं साधु भद्रं शुचित्वेन (ईमानदारी से) चानुष्ठेयम् । पतः 'Handsome is who handsome does' इत्याङ्गलोवत्यनुसारेण साघुकर्मकतव सुकर्मा। न कृतेनैव कर्मणो निष्पत्ति । जीवतो लक्षणमिदं यद् यावज्जीवं कर्मानुष्ठानम् कर्मठतानुप्राणितस्य सोसाहस्य सौजसो जीवनस्य यापनम् । गुहामधिशयानाः केवलं स्वक्षेमाय प्रयतमानाः कुक्षिम्भरमः पशु- म्योऽपि हीनप्रायाः । अत साध्वेनोक्तम्-योगः कर्मसु कौशलमिति ।

·न ऋते श्रान्तस्य सख्याय देवाः जगदिद निधान विविधाना सरसता-प्रसूतीना भूतीनाम्, महीयसा श्रेयसा । प्रनल्प-जीवनीयोपकरण-पूरित सकल-सुख-साधनसाधित च भुवनमखिल श्रम शील- स्यैव जनस्यामावहर नाथान्तस्य । यथा सत्यपि मधुरतरे पुष्टि-करे तुष्टि-करे रोग-हरे च बहुलेऽपि पुर स्थापिते चतुर्विधे खाद्य-जाते न चालयन् पाणि मुख च न क्षमेत कोऽपि भोक्तम्, तथैव विद्यमाने- ध्वपि सकल-मणिगणादि-द्रव्य-राशिषु वसुधाकुक्षिभरिपु रजत-स्वर्णादि-खनिज- पदार्थेषु धनिक-जन-कोश-पूरेषु तल्लब्धयेऽयतमानो मानवो न विभुः कारिणीमप्यधि- गन्तुम् । कटु कण्टकानि विदलित-सुरभि-पाटल-पटलानि च सहैव वर्तन्ते जीवने भुवने यने च, यथोद्योग यथाकौशल च कल्पन्ते मनुजा सचयाय तदेकतरस्य । केवल विधि- हतक-विलसित भणन्त स्वदोगत्य प्रतिकूल काल-कीलित वा वदन्त स्व-साफ्ल्य गोमय- विनायका इव मोदक-दूपणा अजगरा इवाङ्कागत-सत्त्व वृत्तय , मत्कुणा इव पररक्त- जीविन ठूलोपवीं इव शय्यामात्र विभूषणा मृत्पिण्डा इव भुवो भारभूता गोवृन्दारका इव रथ्यास्वाहिण्डमाना गेहेनदिन. पात्रेसमिता उदर-भरणक-प्रयोजना. कृमि-कीटवद् दारिद्रय एवोत्पद्यन्ते विलीयन्ते च । पर कमलिनीषण्डा इव पद्धेहा अपि विमल-सलिल-तलादुपरि स्फुरन्तः सोद्योगा. ससाहसा मनस्विनोऽविञ्चना अपि जन्मत स्व-पौरुष-बलात् कुल-तिलकतामुपसीदन्ति नातिचिरेण । नास्ति किमपीहा. साध्य सश्रमाणाम् । निदाघ-प्रखर-वर-कर निकर-विकिरण-दहनायमानवालुके मरु- प्रदेदोऽपि निरन्तराविरलवारिराशि-परिपूर्ण-गह्वर सागर सम्मादयितु धामन्ते ते, मपी- मलीमस-गहनतम-स्तोम-मेचका बहुलतमिस्रामपि दिनकर-विमा-विमासुरामिव विद्य- दीप-दीप्ति-दीपिता वासरापिता विदति । त एव प्रभव, परतलेऽपि सर्पपारिण रोपयितुम् । भगवानपि भूतभावनो जगदिद सिसास्तप एवाश्रयति । नातपस्का यम- रहितो वा निमपि लघु रतुं वा समपं. । देवा मपि प्रम-शीलस्येव साहाम्यमा- : २६ ·1 २६३) चरन्ति । ऐतरेय ब्राह्मणे रोहितं प्रति शक्र ग गीता गाथाऽपीदमेव गायति- नानाधान्ताय श्रीरस्ति इति रोहित शुश्रम। पापो नृपतरो जन इन्द्र इच्चरतः सखा ॥ चरैवेति चरैवेति ॥ पुष्टिपण्पो चरतो जंघे भूष्णरात्मा फलेपहिः । शेरेऽस्य सर्व पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हताः॥ चरन् खे मधु विन्दति चरन् स्वादुमुदुम्वरम् । सूर्यस्य पश्य मारणं यो न तन्द्रयते चिरम् ।। चरैवेति चरैयेति ।। (ऐ. बा. ३३३३) अन्यत्रापि च देवेभ्य प्राशास्तेऽन्य ऋषि 'कृधी न ऊध्वं चरथाय जीवसे।' दीर्घ-जीवनस्य प्रयोजनं सततं श्रम एवोन्नतये । को नामार्थस्तन्द्रिलस्य चिरायुपा । श्रमाथित जीवनमिद न किमपि सम्पद्यते तमन्तरा । फुपन्नित्काल प्राशितं कृणोति यन्नध्वानमपवृडक्त चरित्रैः । बदन ब्रह्माऽयदतो पनीयान् पृणग्नापिरपृणन्तमभिष्यात् ।। (ऋ १०, ११७, ७) सश्रमाणामैव कृते धरणी विविध विभव-धारिणी नाना-विलासलास्य-तासिनी च । सुवर्ण-पुत्पितेयं श्रम-शील रेव चीयते, भुज्यते, अभिलषित-बहु-बिहारवनी च विधीयते । “उद्योगिनमेव पुरुष-सिहं लक्ष्मीरुपैति ।" भोरुनलसं कापुरुषोपहसन-व्यसनिनी वनितव लब्धाऽपि सा दूरतः परिहरति । नाथमशीलो देवानामपि साहाय्यस्य अनुप्रहस्य वा पात्रम् । तेऽपि तस्यैव सहाय-कृतो य उद्यमी साहसी धीरो गुणवान विद्वाश्च । पुरुषार्थः केवलो लोकस्य देवानां चानुकम्पपिता प्रभावयिता समपंयिता समर्थयिता च । जीवितमपि न श्रमं विना चिरं भवितुमुत्सहते । इन्द्रियाणि हि तस्यैव सक्षमाणि यः सदा श्रमेण नित्यं व्यायच्छति । श्रमेण जीविकामुपार्जयतः नाति प्रचुरोऽप्यर्थः क्षेमावह, । प्रश्रमोपनतस्तु विभवो व्यसनेषु विलासेषु च व्येति चौरा ह्रियते चिकित्सक रपि वा मुज्यते दायादैर्वण्ट्यते वा । अपावनं तादृशं द्रव्यं न सुकृते युज्यते श्रम एव विश्वस्य समाजस्य सर्गस्य च प्रतिष्ठा । भारभूता एव प्रजाना विनंव श्रमं द्रव्याण्यु- पहरन्तोऽकर्मण्या दुश्चरितान्येव स्वानि लोके प्रत्यापयन्ति । न ते घमस्य महत्त्वं वेत्तु क्षमाः । प्रद्य तु यमस्य सर्वत्रादरः । शासनेऽपि स महिमानमनुभवति । 'वृतं मे दक्षिले हस्ते जयो मे सध्य माहितः।'

·. ( २९३) इति येपामुद्योगिना सङ्कल्पस्त एव सकल-विभूति विभूषित जगदिद दुहन्ति । किमत्र श्रमं विना ? न विद्या, न यश , न सुखम्, न प्रभाव., न श्रेय , न वा प्रेयः । पालस्यालयास्तु पृथ्वी-भार-भूता भाग्यमेवाक्रोशन्तो यथागतास्तथैव व्रजन्ति लोकादस्मात् । देवास्तपोऽपेक्षन्ते प्रसादाय । कप्ट तु तप , महांस्तत्र ताप । सृष्टविकास- स्तपसव । तत्तपोऽपि किन श्रमः । श्रमेणव भाग्यस्य जागरण भवति प्रश्रमशीलस्य तु भाग्यमपि स्वपिति । यथोक्त रोहित प्रति सकण- प्रास्ते भग प्रासीनस्योर्ध्वस्तिष्ठति तिष्ठत । शेते निपद्यमानस्य चराति चरतो भग । चरैवेति । (ऐ या ३३१३) प्रमशीलस्य श्रमेण जगत सर्व व्यापारा, प्रवर्तन्ते सर्वा क्रिया, विकास , प्रगति , अभ्युदय सर्वमेतत् किं श्रम विना सभवति ? कलि. शयानो भवति सजिहानस्तु द्वापरः । उत्तिष्ठस्नेता भयति कृत सम्पद्यते चरश्चरैवेति । (ऐ. ना. ३३१३) श्रमेण कृपकोऽन्नमुत्पादयति, श्रमेणव श्रमिको वस्त्र वयते, अमेणव शिल्पी चित्राणि शिल्पकार्याणि क्रोति निर्मिमीते चोपयोग्यानि वस्तूनि । गृहे बद्धा पयस्विनी घेनुरपि श्रममन्तरा बिन्दुमात्र पयोऽपि न यच्छति । वैज्ञानिकाना श्रमेणानेके सुख-प्रदा प्राविष्कारा प्रमाक सौविध्याय जाता । परेपामपि श्रमेण चेद् वय मुविन क्थ न स्वयमपि श्राम्यन्त सुखिन स्याम । अथान्तस्य तु भोजनमपि न साधु परिणमति । कुतस्तस्य निद्रा यस्या मानन्द दिवा-धान्त भर्करा-क्शाया, नग्नायामेव भुवि पापाणमेकमुपाय शयानोऽपि कर्मक्रोऽनुभवति । दुराशामात्रमेतद्यदि पाणी पाणि निघाय 'घाता कृपालुश्चेद् गृहपटलमप्युपाट्य स्वय नपि प्रदास्यति' इत्युक्त्वा स्थीयते तूप्पणीम् । परश्रमाणित घनमुपभुजानास्तु मरकुगायन्ते परोपजीविन । 'नाय लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्य कुरु-सत्तम ।' प्रतो देवाना कृपावाक्षिभिरपि श्रम एव विधेयो येन ते प्रसीदेयुरिति विविच्योक्तम्--- 'न ते पान्तस्प सत्याप देवा ।'

·मौनं सर्वाथ साधनम् नाना-फर्म-प्रपञ्च चञ्चुरे जात्यस्मिन् समापतितेषु प्रयोजन-जातेषु कि- फर्तव्यता-विमूढा जनाः प्रायशो विविधानि साधनान्यनुधावन्ति । सफलतामधिगच्छन्तु मानवा न वाऽङ्गीकृतस्तस्तरुपायैः स्वार्थेषु परं सर्वेष्वमोघतममव्यय-साध्यमकष्टमय- मनपायमपरहार्य सकलार्थसाधनं साधनं मोनं नाम यस्मिन् प्रयोग-नियोजितेऽकुशलोऽपि कुशलः, अपण्डितोऽपि पण्डितः, नोरीकृतमपि चोरीकृतं सम्पद्यते । फस्यामपि विबुधगणमण्डिताया परिषदि समाकलितभद्रवेशो देवानां प्रियोऽपि शृण्वन् वावदूकाना वचांसि स्मयमान इव केवलं शिरः कम्पयन् जोपमास्ते चेत् सकल- रपि वशीकृत-वाग्रहस्यः 'अधिगत-सकलागमः सर्व-विद्यासु कृत-भूरि-परिश्रमोऽयम् किमपि स्खलितं विभावयन् वदताममीपा दाक्षिण्यानुरोधान्न प्रकटीकरोति' स्येव गृह्यते । उक्तबति तु किमपि तस्मिन्, विज्ञाय दोषपूर्ण वचनं 'मूर्ष एवायं कलित- विद्वदाडम्बरो वञ्चयितुमस्मानागतः, इत्यभिज्ञायतेऽवमान्यते च । इत्थं साधीयानयं स्थाज्ञता-प्रच्छादनोपायो पन्मौनम् । कृतापरापोऽपि जनोऽभाषमाणोऽन्यः समीपवतिभिः सह किमपि पठनिष शमान इव चाभिनयन क्षम. स्वाकार-संवरणे । वृथैव कृतालापस्तु वारिसावेश-धशात् प्रसङ्ग फस्मिन्नपि रहस्यं प्रकाशयेन्निगृह्यत च । अर्थी च स्वार्थवशात् कमपि वदान्यं विशेषाधिकारसम्पन्न पदाधिकारिणं बोपगतः प्रार्थयमानः प्रयोजन-सिद्धि तृष्णी तिष्ठति तस्मिन् साफल्यमेवाऽशास्ते । 'मौनं स्वीकारलक्षणम्' इति हि प्रतिपादितमभियुक्तः। न यावत्स प्रत्याचष्टे, प्रयतनीय- मेव तत्र । भन्ते च स प्रसीदरयेव । प्रतियादिनाऽभियुज्यमानोऽभियुक्तो न्यायाधिकरणे वावरीलन-पटुना वन- स्खलितेषु सविशेषमवदधता वास्कीलेन बहुधा पृच्छ्यमानोऽपि पदा न किमप्युत्तरपति तरा स्व-पक्ष्येण प्राद्विवारेन समाधीयते "विनलवोऽयमुन्मत्तो न वेति फरणीयम- ·- ( २९५) करणीय वेति वृथवास्मिन् प्रश्ना । जड एतद्विध किन्नानुतिष्ठति किमस्य दोषानु- सन्धानेन' इति । अगत्या च बहुधाऽभियोगमुक्त स जायते, पर वारमेकमप्युत्तरपद 'वञ्चकोऽयम्,' 'धूर्तीऽयम्' 'दण्ड्योऽयम्' कृतदम्भोऽयम्' इति क्रुद्ध धर्माधिकृतं सुतरा दण्ड्येत । नैतावदेव । कोऽपि सप्रयोजनो जन उत्कोचदानेनापि स्व-कार्य सिपाधयीपु कमपि नियोगानुकूलमयिकारिण निभृतमुपसरति निवेदयति च स्वार्थम् । कालेऽस्मिन् लुग्धोऽधिकृतो यदन्नप्रसक्त प्रकृते कर्मण्युदास्त एव, न त प्रत्याचष्टे, न वाङ्गीकुरुते । तस्य मौनाकलन सम्मति-लक्षण लक्षयित्वा धार्थी स्वय तस्मं यावच्छक्यमर्य जातमुप- हरति । असावपि मौनमाकलयन्नधिकमेव लमते । बहुभिर्बलवद्भिरनपराधमेवाकातो दुरात्मभिदुर्वलोऽप्रतिकुर्वन् मौनमास्ते चेत् त्वरित तैमुच्यते । प्रतिरोधे तु कृतेऽतितरा क्षति लभेत । कामपि प्रणयिनी कामपमान कामुक्स्तस्या नाङ्गीकुर्वत्यामपि न प्रत्याचक्ष- पाया पोषिताशो दान मानादिना ता तोषयति । तस्या मौनमेवामुष्य मनोरथ पूर्ति-हेतु । बहुधा मौनमाक्लयन्ती सा बलादपि क्रियते विट । प्रकामयमाना तु पाद-पुष्पिका. प्रहाररेय तस्य तथा प्रसाद कुरुते यया न भूयोऽभिकामयते ताम् । यत्र चानेकेषा कमपि प्रश्नमधिकृत्य विवाद तत्रापि मौनमेव श्रेयस्करम् । तथाहिं कतरस्यापि पक्षस्य समर्थनेऽन्यस्य विरोध क्रीत स्यात् । प्रक्षालनाच्च पकस्य दूरादस्पर्शन वरम् । बहुधा फलहाना मूलमप्रिया वागेव । विवाद शतापक्षया मौनाश्रयणमेव वरम् । न च तस्मिन् साधिते वाचो विलापन जायेत । मित-मापण हि वाक्सयम । प्रसयम तस्मा मिथ्यावादिता तस्या च निरनुभावता सम्पद्यते । यतवादिना हि वागमोपा निग्रहानुग्रहयो प्रमुः। तेषामेव वाणीमर्योनुधावति । इत्य मौनमतितमा गुणावह दोप-हर च । पर प्रायिकमेवंतत् । कदाचिद्धि मौनमनमन्त्रकमपि सिध्येत् । यया समाया विद्वानपि वाचयम । सन् सरस इत्येव मन्येत । वृथाऽऽक्षिप्तो लोकेन निदोषोऽप्यप्रत्याचक्षार सत्य दोषेणामियुज्यत । भीलवती योपाऽधिसिता दुर्जन शालीना जोपमासाना मलाक्रियेत बलद्विता वा स्यात् । निर्वाचनावसरे वाचाटा एव थय लभन्ते न तूप्णीभावुका । पारमप्रस्यापनस्य युगेरिमनू मौन-प्रतिना नैध निर्वाह ! उदर-भरणेऽपि तेऽसमा स्यु । मतो नाय सार्वत्रिको रादास्त मौन सर्धाप-सापनमिति।

·धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् अस्मिनु सकल-सुख-साधन-साधिते बहुविध-वैभव-विभाविते जगति जीव- निकायस्य निखिलस्यापि पाधिव-सौख्य-भाजनताऽऽकारः कामो विद्यत एव । सत्र शिरोमणेानवस्य कृते तु धर्मार्थकाममोक्षात्मकाः पुरुषार्थाः प्रतिपादिता मापार्य; परं तेपा सिद्धिरपेक्षतेऽखिल-कृत्य-सम्पादन-क्षमं नीरुजं शरीरम् । विकलकरणा विकल- करणा अपि चाहनिश रोग-क्लान्ता न स्मं पिदप्यर्याय कल्पन्ते । तथाहि-पर्म एय प्रय विमावनीयः। संय आहाराचार-नियम-पालनम्, स्वाध्याय., पित्राचार्यादि- पूजा यज्ञानुष्ठानम्, आश्रिताना पालनम्, शरणागतस्य भयाद् रक्षणम्, वर्णाश्रम-धारया. घरणम्, एतानि विशिष्टानि चान्यानि कर्माणि धर्म एवान्तर्भूतानि । तेषु कतमदपि साध्वसाधु वा सम्पाद्यं गद-परिक्लिष्ट-वपुपा । रोगेषु हि न मन. समाधीयतेऽनुष्ठेये कृत्ये, न निगृह्यते तदपथ्यात्, न स्थिरतामेति विधेये, न प्रस्फुरन्त्यङ्गानि, न भुक्तमपि परिणमतीति कुतो बलम् । न नावलः क्षमते व्रत-कृतमायासं सोढुम, पपवारंच स प्रभवेद् बलीयसो रक्षितुशरणागतम्, पालयितुमाश्रितान्, भजयितु निखिल-साधन. साधनं धनम्, स्थिरगितुं च प्रभु-पद-समधित-प्रभाव राज्यम् । महद खलु सप्टं तपसि । एवं प्रथमः पुरुपायः सतत स्वस्थस्य सवसस्यैव च साध्य । द्वितीयस्तावदर्थः दव्यानमिति यावत् । सर्वपामपि लोरव्यवहाराणा भूर्ण द्रव्यम् । उपभोग्यानि वस्तूनि हि तेनैव श्रीयन्ते । दासा अर्थमयं वेतनं लिप्रान्ते । यामलोचनाय नव-नवसज्जा-विशेषान चित्राणि पामरणानि निस्ति-वितास- रासीरच यामयमाना पनिनमेवोपनिष्टन्ते, पर स्वस्यो नीरोगश्चय निरणायमपं. मयितुमो न सु करणः । रोगी तु पतृवमन्येन या प्रतं राग्यं धन पन रशिनुमपि पातः किमिति स्वयमुपाजयितुम् । पापरणस्य यसग्रहस्य पादश्यमंतावदेव यत् सामारिमाणा' विषयाणा मुपभोगः । विविध-रम-गरम चतुर्विषं भोग्यम्, पथ-गौम्या विहारा', पित्रा प. भूराः मतुला दिलासा., भनुरमा पहसिन गुरागनापागनीसरा सामिप्य सर्वेऽप्यते : २६९ :

·( २६७) विषया मारोग्य-कृपा-भाजनानामेव कृते सुखावहाः । रोगी तु तान्न भोक्त नापि हातुं कल्पते, केवलं दर्श दश धुनोति शिक्ष, भोगाय प्रयतमानस्तु जीवितेनाऽपि वञ्च्यते । एवं जीवनस्य तृतीयः पुरुषार्थ: कामोऽपि रोगहीनस्यव सुखाय । चतुर्थस्तु चरमः परम-कृच्छ-साध्यो मोक्षो नाम न य: स्वस्थेनाऽपि सुकरोऽधि- गन्तुका कयाऽस्वस्थस्य ? "अनेक-जन्म-संसिद्धस्ततो याति परां गतिम्' इत्युक्त्या नंक- जन्म-कृत-साधना-सापेक्षोऽयं निराकांक्षः, निस्पृहैः, निर्विकारः, निलिप्तः, यदृच्छालाभ- सन्तुष्टः, यथोपसन्न-जीवनयात्रः, परमहंसरेवाधिगन्तव्यः । रोगी तु प्रत्यक्षेऽपि जीवने पुर्णरिव रोगैरन्तरा भैक्षितः केवलं पथ्यम्, भैषजम्, पौष्टिक खाद्यम, अपरुपा शय्याम्, प्रोत्साहनानि ससान्त्वनानि च वचनान्यपेक्षते । क्व से प्रारणयामादि-साधना साप्नुयात् ? एवंविधे व्यतिकरे जीवनस्य साफल्यमपि नौरोगतांपेक्षम् । महाभारते जीव. लोकस्य सुसेषु सदाऽरोग्यमपि परिगणितम् । तथाहि- अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च । वश्यश्च पुत्रोऽर्यकरी च विद्या पड जीबलोकस्य सुखानि राजन् ।। (म.मा.उ.) संसारत्यागिना योगिनामपि कृते शरीरस्य रोगेभ्यो रक्षणाय सशोधनवार्याणि “वणितान्याचार्यः । तेषामपि स्वास्थ्य-साधनं युक्ताहार-विहारता नितरामनुपेक्षणीया । या चोक्त भगवद्गीतायाम्- नात्यानतस्तु योगोऽस्ति म चंकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्न-शोलस्य जापतो नैव चार्जुन ॥ (गी ६११६) युक्ताहार-विहारस्य युक्त-चेष्टस्य कर्मसु । युक्तरवप्नायबोधाम मोगो भवति .सहा ।। (मी.६।१७) सर्वेषामपि भोगानामेकापत्तनमिदं हि शरीरम् । तस्मिन्नारोग्यभाजि भोगा भोगा अन्यथा तु ते रोगा एव । अतो पर्माचरणार्य शरीरं स्वास्थ्यं वोपेक्षमाणा जना बोध्यन्त धर्माचार्य शरीरमा सलु धर्म सापनम् । भारोग्य-समिति काय एवं स्थिरं मनः, विदोष-स्कुरणा-यो बुद्धिपि मस्याहतं प्रस्फुरति । न रोगिणो मस्तिष्कमपि कृत्ये प्रभवति । इयमुक्तिधात्र - - 'स्याये रिक्त पुटपः प्रस्फुरन्ति' ·( २६८) तपाच- 'Sound mind in a sound body.' प्रत: प्राक्तनराचार्यः सर्वेषामपि नराणां कृते नियम-परिग्रहस्म विषानं ऋतम् । अनियत-जीवना हि कदय॑न्ते विविध रोगः। प्रारोग्य-शालिनां स्वर्गायतेऽयमेव लोकः । स्वस्थो जनो यथा परुप-परुपायामपि पापारण-निचितायामपि मुवि निर्द्वन्द्र निद्रा-रसमनुभवति, क्षानपि चणकान सरुचि भुञ्जानः सुधा-सारमिय स्वदते न सपा रोग-प्रस्तो मसण-मसणाया तूलिका ऽऽ स्तरण-सुस्तरामा शय्यामा शयानः पीयूप- मयानीय मधुरतराणि फलानि भक्षयन निद्रासुखमाहार-निति वा भजते । इत्यं सकन-जीवनानन्द-प्रदमारोग्यमेव जगतीह कमनीयतममभिलपणीयतममास्वादनीय- तममिति सुतरामुक्तमभियुक्त:- धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्य मूसमुत्तमम् । :- --- ·कामी स्वतां पश्यति अस्मिञ्जगति विविध माप-पन्धुरे स्वाभीप्सित-सिद्धि-मधुरे नित्यं पटन्ति नका घटनाः फलन्ति विविधा अवस्थाः उत्स्यन्ते नाना पाणि वस्तूनि, लक्ष्यन्ते सुरूपाः कुरूपारच जना., स्पृश्यते तुपार-गिरि-शिखिर- हिमराशि-ललितो नन्दन-दन-विकचिल- नवस-प्रगून-परिमिल-ललित-सुरभि दहन-शिखा-परिप्लुप्ट इद निदाघ-दिवस-दिवसकर- किरण-कृत-ताप-तपनायितश्च समोरणः, मुज्यन्ते सुपा-माधुरी-मपरयन्तो मधुरतर- मधुरसेन कटु-तिक्त-धार-कपायाश्च पदार्थाः । तेषां साघुताऽसाधुता या केवलमारमनो रुपेरनुबन्धिती । पत्र सलु प्राणिना कामो भवति तदेव वस्तु साधु नान्यत् । पदुक्त' बृहदारण्यकोपनिषदिन वा मरे पत्यु कामाय पतिः प्रियो भवति, प्रारमनः कामाय पतिः प्रियो भवति; न जायाया. फामाय माया प्रिया भवति, प्रात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति, न था मरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भपरयात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति न वा परे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रिप भवति न वा परे ब्रह्मण. कामाय ब्रह्म प्रिय भपत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रिय भवति न वा प्ररे क्षत्रस्य यामाय क्षयं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय धात्रं प्रियं भवति ने वा भरे लोकाना कामाय लोका. प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय मोकाः प्रिया भवन्ति न या परे देवाना यामाय देवाः प्रिया भवन्ति पात्मनस्तु मामाय देवाः प्रिया भवन्ति न या मरे मूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति, म या प्ररे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रिय भवति ।" (४ उ.२०४५) एपंवारमपरता विविध-भवृत्ति-निवृत्ति-मूल जनानाम् । यत्र पाम उदयते जनस्प, सरसर्वमात्मनीनमिव बलयति । यथा रस्मिदिपस्तम्जर-गते पुरे रति ययेन्ध स्वाभि- प्रेतमेव तदर्य परिचिनोति समर्पयते च जनः । रादविकः (हसपाई) पूर्णिमामिदो रिहिरिमाण-प्रेरणामेय सस्पारायं पपति, गार-विक्रमी प स निषिध्य तारस्परं परति, 'नहि नहि सुमोनं परति यास्तुक्म, सापंपम्, गतीना गुञ्जनानि, तमत्तगणि, :२१: - ·.) गोजिह्वाम, पटोलकानि क्रीसीत' इति । साधुः कश्चित् प्रत्याचक्षणस्तम् बोधयति, 'रे भोगपरायणा: ! शुकोऽप्ययं प्रबोधयति वो राम रामेति जपितुम्' इति, लुण्टाकाश्च 'अरे, बध्नीत, मारयत लुण्टतेमम्' इत्येवं भावं तस्य स्वीकुर्वन्ति । कोऽपि पलायित- स्तस्करः स्वभावादप्यात्म-मुखे पश्यन्तं रक्षिणं (Policeman) दृष्ट्वा भयाव 'अभिज्ञातोऽहमनेन, अत एव बद्धकतानया दृष्ट्या मां पश्यति' इति बुद्ध्वा स्विन्नगात्रो जायते । रथ्या-गतं पान्थं वस्तु-कौतुकादपि विपरिण-निहित-दृष्टिं परिणश्चिक्रीयुमेव कलयति । स्वभावादपि वातायनोपहितमुखी बहिई श्यानि निभालयन्ती तरुणीं विलोक्य विट: 'ध्र वं मामियं कामयते, तत एव मयि बद्ध-चक्षु' रिति चिन्तयनु प्रसीदति । सदोपश्चेत् परेण कथितां स्वाभाविकीमपि निर्दोषामप्यन्य-परामपि वाचं स्वाधिक्षेपपरामेव प्रत्येति । कारणो यथा ममदर्शितायास्तात्पर्य कारणत्वमेव जानाति । अभिलापुकः सर्वमपि स्वाभिप्रायानुसारमेव बुध्यते । एतदेव मनोवैज्ञानिकं सत्यं समुद्घाटयता कालिदासेनोक्तम्- स्निग्धं योक्षितमन्यतोऽपि गमने यत् प्रेरयन्त्या तया यातं यच्च नितम्बयोगुरुतया मन्दं विलासादिया मा गा इत्युपरुद्धया यदपि सा सासयमुक्ता रुखो सर्व तत् फिल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति ॥ (शा.२०२) इयं कामवृत्ति. सर्वत्र प्रत्यक्षमेति । तयाऽनुरुद्धो जनो बहुधाऽचेतनेष्वपि स्वाभिप्रेत-भावनां करोति। तदवोवंशी-विरह-पयुत्सुकः पुरूरवा नदीमपि स्वप्रिया- मेवाकलयति- तरङ्ग-भू-भङ्गा क्षुभिन-विहग-धोरिण-रसाना विकपंन्ती फेन वसनमिय संरम्भ-शिथिलम् । पदाविद्धं यान्ती स्खलितमभि सन्याय बहुशो नदीरूपेरणेयं ध्रुयमसहना सा परिणता (विक्र.४।५२) प्रावणमासे लुप्तदृष्टिनिखिलमपि जगत् शप्प-श्यामलं पश्यति । काम-परवशः सकलमपि वृत्तमात्मपरमेव निभातयति, स्वकीया भावनाऽन्यत्राऽप्युनुभूपते तेन । स्वराग-रक्तमिव भुवनं प्रतीयते । विक्रमोर्वश्यां प्रिया-विरहितो राजा मयूरं सौन्दर्य- प्रतिद्वन्द्विन्या: कलाप-प्रतिभट-केशकलाप-धारिण्या उर्वश्या विनाशेन मुदितं विभावयति वदति - मृदु-पवन-विभिन्नो मत्प्रियाया विनाशाद् पन-रुचिरक्सापो नि.सपरनोऽध जातः । रति-विगलित-बधे केशपाशे मुकेश्या। मति कुसुम-सनापे कि कोरपेष नहीं ॥ (विक्र. ४१२२) ·अन्यत्र च स एव गगन-निचुल-नीलकण्ठ-जलघर-सहज-चेष्टितेषु स्व-सत्कार- मिवानुमवति-- विद्युल्लेखाकनकरुधिर श्रीवितानं ममान ध्यायन्ते निचुल-तरुभिमंजरीचामरामि । घमंच्छेदास्पटुतरगिरो बन्दिनो नीलकण्ठा: धारासारोपनयन-परा नैगमाश्चाम्बुवाहाः ॥ (विक्र. ४.१३) कामेन तथा स्वपरायणो मानवो भवति यथा जीवितायितां प्रियामात्मविरह- कर्कशा ज्ञात्वा न विद्यतेऽपि तु प्रसन्न एव भवति । उत्कण्ठा-कृशामपि मदनलुप्त-शक्ति- कामपि सुन्दरतरा जानन् सत्यवसरे तथावस्थामेव रमयितु प्रयतते । तत एव सुरतमृदिताया बालयनितायास्तनिमा तं सुखयति- मणिः शापोल्लोढः समर-विनयो हेति मिहतो मदसौगो नागः शरदि सरित: श्याम-पुलिना । कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गलित-विभवाश्चापिपु नृपाः ॥ दमयन्ती-वियोग-कथितो नलो लता राग-विह्वला विलासिनीमिद पश्यति । चम्पक-कोरकावली. कामस्य बलिदीपिका मन्यते, दाडिम लता च विरहिणीमाक्लयति, नागकेसरं च मदन-शर-कल-तीदणीकरणोपयुक्त शाए स्वीकुरुते । नवा लता गन्धबहेन चुम्वित्ता करम्बितानी मकरन्द-शोकरः । दृशा नपेग स्मित-शोभिकुदमला दरादराम्यां दरपिनो पपे ॥ (न.च १८५) सकुन्तला-मुख-कमल-मुग्धी-कृतमिव तामभिचञ्चूपमाणं दुष्यन्तस्य- चलापागां दृष्टिं स्पृशसि पहगो वेपथुमतीम् रहस्यात्यापीय स्वनसि मृदु कात्तिक-चरः। करौ ध्याधुन्वत्याः पिबति रति-सर्वस्वमपरम वयं तत्त्वाग्वेषान्मधुकर हतारवं खलु कृतौ ॥ (शा.१॥२३) इपमुक्तिस्तस्य कामवृत्तिमेव स्फुटो-करोति । यत्र स्वात्म-विषयेऽनुरागस्य वृत्तो सन्देह स्तनंताशीनां चेष्टा स्वविषया माधु प्रतीयते । केनाऽयंशेन ताहशेषु लसणेपु स्फुटीभवत्सु भूयसा सा प्रतिपत्तिः । मालविकायामियं प्रवृत्तिः स्पष्टं पुष्टिमुपैति यदा मालविकाया गीतं नृपं च युवा दृष्ट्वा च राजा मनसि मन्त्रयते- पृङ्ग' विलोक्य ·( ३०२ जनमिमनुरक्त विद्धि नाथेति गेये वचनममि नपन्त्या स्वाग-निर्देशपूर्वम् । प्रणयगतिमहष्ट्या पारिणी-सनिकर्षा- दहमिय सुकुमार-प्रार्थना-घ्याजमुक्तः ॥ (मा.प्र.२।५) परीक्षागताया अपि मालविकाया गानादिकमात्मपरतया चिन्तयन राजा कामिनामात्म-परायणता साधु समर्थयते । विरह-वेदनायां च स वसन्तस्यात्मानं प्रति समवेदनामिवानुभवति । मामत्तानां श्रवण-सुमर्गः कूजित: कोकिलानां सानुक्रोश मनसि रुजः सह्यतां पृच्छतेव । पडू चूत-प्रसव-सुरमिक्षिणो मारुतो मे सान्द्रस्पर्शः करतल इव व्यापृतो माधयेन ॥ (मा.प्र.३१४) दमयन्ती-वियोग-दूनो नलः केतकं दृष्ट्वा दीपितघ्यथस्तत् स्स-पराग-दानं. शरान क्षिपतः कामस्य साहाय्यमिवाचरन् लक्षयति- धनुर्मधुस्विन्नकरोऽपि भीमगा-परं परागस्तव धूलि हस्तयन् । प्रसून-पन्या शरसाकरोति मामिति कधाऽ श्पत नेन केतकम् ॥ ((ने.स.१८१) दोहद-धूपितेषु दाडिमी- मेषु निलम्बितान् दाडिमानपि विदर्भ-सुता-स्तन- पीनतामधये धूमपायिनोऽधोमुखीभूय लम्ममानान् तपस्विन इवालोक्यति विदर्भसुभ्र-स्तनतुगताप्तये घटानिवापश्यवलं फलानि धूमस्य बयानधोमुखान् रा दाहिमे दोहर-यूपिनि प्रमे। (नय. १८२) नल-विरह-विपुरिता दमयन्ती च चन्द्रोदयादुद्दीप्तमन्मया 'मनरचन्द्र निसीयते' इति श्रुतिवास्यं स्वाभिप्रायानुकूल बुध्यते- मिसुभिाल पितजं मन्यसे मपि निममतु भीम-गुता-मनः । मम फिल पतिमाह तपिका नल मुखेन्चु-परा थियुषः स्मरः ।। (नं.४५२) निसोऽयं कामिना ये स्व-नृत्येव विश्वं निमालयन्ति, घेतनमचेतन वान पक्ष्यन्तः स्योपकारएतयोफ्युजते ते । 'कामा हि प्रति-पपाश्चेतना घेतनेषु ॥' (पू.मे.) हेपा भायनया रागानुरकृमिय, प्रियमयमिय, क्रीडाममिवारम-प्रतिविम्यमयमिय पेपनवामयमिय मलामममिव सोन्दर्यममिव मुपनं जायते । एतरामोदय पृष्ठम्। शामीस्पता परपति इति। तपस्पतः।

·मति-दर्पणे कवीनां विश्वं प्रतिफलति वैदेष्वात्मनो विषये निगदितम् 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू' इति । मनन-शक्ति- सम्पन्नः, भ्रमण-परिशीलनादिना सर्वस्य जगत परितो भवन् नव-नवोन्मेष-शालिन्या प्रतिभया प्रतिभात-वस्तु-वर्णन-वैचित्र्येण नव-कल्पना-परिकल्पन-सामन च स्वय नव सृष्ट्य-प्रमयन् देश-कालादि-सीमातिकान्तमपि वस्तु गोचरीकुर्वन्नन्तदंश फ्रान्तद्रष्टा कविभवति । मतएवापटित-घटना-पटुर्विधाता कवि. सृष्टिश्चेय पक्ति- चकितं विदधनी जनमन स्ववैविध्येन तस्य काव्यमुच्यते- पश्य देवस्य काव्यं न ममार न जीर्यति । तस्येव परमात्मनः प्रतिरूपोऽय मानव कविरपि स्वप्रतिभया निस्य-नव-रसाला मायोवंर परमालादनी सृष्टि सृजति, नहि नहि, विधातुरपि कृतेर्गुणमयी कृति फतुं स कृती। एतदेव विभाव्योक्त मम्मटभई' नियतिकृतनियमरहिता लादकमयोमनन्य-परतन्वाम् । नव-रस-रुचिरा निमितिमादयतो भारती कयेजयति ॥ (का. प्र. १) न तस्य रचना धातु कृतिरिव देशकाल-सीम-सीमिता सुखदुःखादि-मिश्रितानु- भूतिमपी, प्राकृतनियमाधीना केवल पडसमयी च । तस्य सुष्टिः काव्यमेव यत्र सोन- मुत प्रजापतिः । तस्य लेखन्येव तूलिकायाश्छेदन्याश्च (छेनी) सर्व व्यापारमनुतिष्ठति, पान्दमयान्यपि, भावमयान्यपि, कल्पना-प्रसूतान्यपि, अमूर्तान्यपि द्रव्याणि धर्मास्थिमयानि, धनानि यपार्थानि मूर्तानि च सा प्रस्तौति । न तस्य सृष्टेः साक्षाएकरणं शोक-पृषा- ममादिकोवेग-जननाय रत्पते । मत एवोक्त केनाऽप्यमियुक्तन- '- अपारेकाप्य-ससारे कविरंक: प्रजापतिः । पचास्मै रोचते विश्व संयंतत्परिवर्तते ।। भङ्गारो घेरकवि. काम्ये जात रसमय भगत । स एव वीतरागश्नेग्नोरसं सर्वमेव तत् ।। (ध्वन्या. ३) ·( ३०२) जनमिमनुरक्तं विद्धि नाथेति गेये वचनमभि नयन्त्या स्थान निर्देशपूर्वम् । प्रणयातिमदृष्ट्वा धारिणी-संनिकर्षा- 'दहमिय सुकुमार-प्रार्थना-प्याजमुक्तः ।। (मा.प्र.२१५) परोक्षागताया अपि मालविनाया गानादिकमात्मपरतया चिन्तयत् राजा कामिनामात्म-परायणतां साधु समर्थयते । विरह-वेदनायां च स वसन्तस्यात्मानं प्रति समरनामिवानुभवति । प्रामत्तानां श्रवण-सुभगः कूजितः कोकिसानों सानुक्रोशं मनसि रुजः सातां पृच्छतेव । मङ्क चूत-प्रसव-सुरभिर्वक्षिणो मारुतो मे सान्द्रस्पर्शः फरतल इय व्यापतो माधयेन ॥ (मा.भ.३।४) दमयन्ती-वियोग-दूनो नलः केतकं दृष्ट्वा दीपित व्यथस्तव स्व-पराग-दानः शरान क्षिपतः कामस्य साहाय्यमिवाचरन् लक्षयति- धनुर्मपुस्विन्नकरोऽपि भीममा-परं परागस्तव धूलि-हस्तपन् । प्रसून अन्धा शरसात्करोति मामिति कधाऽक श्यत तेन केतकम् ।। ((न.प.१००१) दोहद-धूपितेषु दाडिमी- मेषु निलम्बितान् दाडिमानपि विदर्भ-सुता-स्तन- पोनतामधये धूमपायिनोऽधोमुखीभूय लम्ममानान् तपस्विन इवालोकयति विदर्भसुभ्र-स्तनतुझताप्तये घटानियापश्यवस तपस्पतः । फलानि धूमस्य धमानपोमुखान् स दारिमे दोहव-यूपिनि मे ।। (नंच. १६२) नल-पिरह-चिपुरिता दमयन्ती च चन्द्रोदयादुद्दीप्तमन्मया 'मनरचन्द्र निलीयते' इति श्रुतियाश्यं स्वामिप्रायानुकूलं वुध्यते- किममुभिग्लपितर मन्यसे मयि निमजतु भीम-मुला-ममः । मम किल प्रतिमाह तदपिका नल मुखेन्चु-परा वियुषः स्मरः ।। (प.॥५२) निसर्गोऽयं कामिना ये स्व-वृत्त्येव विश्वं निमालयन्ति, घेतनमपेतनं वान पपयन्तः स्योपकरणतयोपयुजते ते । 'कामार्ता हि प्रति-पताश्चेतना चेतनेषु ।' (पू.मे.) तेया मावनया रागानुरक्तमिय, प्रियममिय, क्रीडाममियारम-प्रतिविम्ममयमिए भेवनयामामय मालामममिव सौन्दर्यममिद मुबन जायते । एतरसमोर पापुलम् पामी स्वता परपति पति।

·मति-दर्पणे कवीनां विश्वं प्रतिफलति वैदेष्वात्मनो विषये निगदितम् 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः' इति । मनन-शक्ति- सम्पन्नः, भ्रमण-परिशीलनादिना सर्वस्य जगतः परितो भवन् नव-नवोन्मेष-शासिन्या प्रतिभया प्रतिभात-वस्तु-वर्णन-वैचित्र्येण नव-कल्पना-परिकल्पन-सामन प स्वयं नव सृष्ट्य-प्रमवन् देश-कालादि-सीमातिकान्तमपि वस्तु गोपरीकुर्वन्नन्ताः शान्तद्रष्टा कविर्भवति। मतएवाघटित-घटना-पटुविधाता कविः मुष्टिश्रेयं नामित. चक्तिं विदधती जनमनः स्ववैविध्येन तस्य काव्यमुच्यते-- पश्य देवस्य काय्यं न ममार न जीयति । तस्यैव परमात्मनः प्रतिरूपोऽयं मानवः कविरपि स्वप्रतिभया निरप-गण-रामा भावोर्वरां परमाह्लादनी सृष्टि सृजति, नहि नहि, विधातुरपि कृतेर्गुणमयी कृति पातुं स कृती । एतदेव विमाव्योक्त मम्मटभ :- नियतिकृतनियमरहिता द्वादकमयोमनन्य-परसत्राम् । नव-रस-चिरा निमितिमादपती भारती कयेजयति ॥ (का. प्र. १) न तस्य रचना धातुः कृतिरिव देशकाल-सीम-सीमिता सुखदुःखादि-मिश्रितानु. भूतिमपी, प्राकृतनियमाधीना केवलं पासमयी च । तस्य सुष्टिः फायमेव पत्र शो- भुतः प्रजापतिः । सस्य लेखन्येव तूलिकायाश्छेदन्याश्य (टेनी) सर्व व्यापारमनुतिष्ठति, शब्दमयान्यपि, भावमयान्यपि, कल्पना-प्रसूतान्यपि, अमूर्तान्यपि द्रव्याणि धर्मास्थिमयानि, धनानि यथार्यानि मूर्तानि च सा प्रस्तौति । न तस्य सप्टे: सायाकरणं शोक-पृणा- अयादिकोद्वेग-जननाम कल्पते । मत एवोक्त केनाऽप्यभियुक्त म- पारेकाय्य-संसारे कविरेक: प्रजापतिः । पपास्म रोमते विश्वं सतत्परिवर्तते ।। पहारी घेरकविः कापे नातं रसमयं जगत् । ॥ एष भीतरामश्वेग्नीरस सर्वमेव तत् ॥ (ध्वन्या. ३) .

·(३०४) कवेरन्तदृष्टिनं क्वापि प्रतिहन्यते । सूक्ष्मतमाः स्थूलतमाश्चापि पदार्थाः प्रत्यक्षाः परोक्षाश्च योगिन इव प्रणिधानेन प्रतिमानवशात् पुरत एवं प्रस्फुरन्ति । नास्ति कि. मपि तत्त्वं यत्कवेरगोचरम् । तथाहि- न तच्छास्त्रं न सा विद्यान तच्छिल्पं न सा फला। जायते यन्न काव्यागमहो भारो महान् कवेः ।। प्रतः सकलमपि न न तस्यान्तहशः पुरो भवति । दिवाऽपि गहनतमस्तोम-वशाद् बहुल-पक्ष-तमी-मयेष्विव कान्तारपथेषु, अविरलाऽन नोदवमन-ज्वाला-जटाल-शिखर- कुहरेषु ज्वालामुख-शिखरिपु, अमितनक-चक्रमकरनिकर-करालितेषु प्रचल-वीचि-माला. दोलाखोल-जलराशिपु वारिराशिषु च भुवो गर्भऽपि, स-गह्वरेऽपि द्य-चत्वरेऽपि कवेष्टिरवायं प्रतिपद्यते विमर्शनीयं वस्तु । न केवले जगति विद्यमानं सम्भायितं च स पर्णयितुं क्षमः ; नवामपि सौन्दर्य- प्रवरणा निखिल-जन-विस्मय करीमभूतपूर्वामश्रुत-पूर्वामहष्ट-पूर्वामवाड मनसगोधरा- मतीन्द्रिया सृष्टिमपि रचयितु समर्थः। तस्य हि यल्पना-शक्ति-द्विविधा प्राहिका निर्मायिका च । एकयाऽनुभूतमपि पदार्थ भावातिरेकात् स्मृति विषयमपि स्व-प्रतिभया पुरोवतिनमिव ययाथथं वर्णयति । एव तस्य प्रतिभा पाश्चात्य-काव्य-विद्भिः इमेजिनेशन (Imagination) अथवा कल्पनाशक्ति: Imaginative Power इत्युद्यते । परया तु स स्वानुभवं कल्पना चाश्रित्याभाविनीमपि विस्मयावहां चारिमातिशय- शालिनी नवामेव सृष्टि निरूपयति । इयमुत्प्रेक्षणशक्तिः फैन्सो ( Fancy ) इति संशयाऽऽस्यायते । इमे दे अपि शक्ती कषि योगिनमिव त्रिकालदशिनम्, विशानिनमिव वस्तु-तत्त्व-विदम, चित्रवारमिव चित्रकर्मपटुम्, विलासिनमिव प्रवृद्धरागम, ऐन्द्रजालि. ममिवास्थानोग्नतवस्तु प्रस्तावकम् सकल-शास्त्र-विशारदमिव पहुश्रुतम, भूचमिव ध्र व-भ्रमणगीतम्, ताकिकमिव न्यायवृतिम्, बहुप्रजम, बहुश्रुतम्, बहुशिनम्, महार. शीलिनम, बहुचिन्तनं विधत्तः । किन से प्रस्तोति स्वकृतिपु? भाजीवनमदर्शनीयां मपि सुरलोकगोषराः कमनीयतमा रमण्यस्तासां च चित्रीयापायक सौन्दर्यम्, यस्प-शत-दुसमाः सम्पदः, 'विचित्राणि वृति निबध्नन्ति दर्शवाणा दृश्यानि सल्पनाया मप्यगोपरतां गतं देवलोक- दुर्लभ यस्तु, अनुभवक्वेद्यः गुमनप्ता ललितमसूणः परिमसः सर्वमपि कये: प्रतिमाया विषयः । विरश्यां विविभान व्यापाराद, बालानो सहज-मधुराः क्रीहाइप मानय-पेप्टा. सामान्येनैव स हैसयेव वर्णपति । भूतिकसायाः परमं कौशल शिपासपपस्य निम्मे प सापु विभाव्यते- विसपा कृत्रिम पति-पात कपोत-पासीपु निकेतनानाम् । मारमप्यायत-निश्वमा यस्य नमः निममेव मे ॥ (nिg-१) ·( ३०५ ॥ मन्त्र विवेकवता मानवानामपि भ्रमनिरूपणारसजीवतव शिल्पि-विरचित-विटङ्क- गत-खगकुलस्य सुतरा प्रतिभाति । अन्यत्र चादृप्टनगरवंभवस्य वन्यवारणस्य पलायित- नृप-सदन-गतस्य विस्मयोऽपि द्रष्टव्य - धन्यो हस्ती स्फटिक-घटिते भित्तिभागे स्वविम्ब दृष्ट्वा दूरात प्रति-गज इति त्वद्विषा मन्दिरेपु। हत्या कोपाकुलितरदनस्तत्पुनर्वोक्षमारणो मन्द मन्द स्पृशति फरिणीशङ्कया साहसाथ ॥ (का. कल्प. ४।४) कचे काव्य-जगति न तरुलता अपि स्वसमय सीमान पालयन्ति, कालिदासस्याल- कायाम् तु पर्यायलम्यान्यपि कुसुमानि नित्यसुलभानि । हस्ते लीला कमलमलके बालकुन्दानुविद्ध नीता लोध्र-प्रसव-रजसा पाण्डुतामानने थी.। चूडा पाशे नवकुरवक चारु कर्ण शिरीष सोमन्ते च त्वदुपगमज यत्र नोप वधूनाम् ।। (उ. मे. २) प्रपिच मनोन्मत्त-भ्रमर-मुखरा पादपा नित्य पुष्पा हस-श्रेणी-रचित रशना नित्य पमा नलिन्य । कोत्कण्ठा भवन शिखिनो नित्य नास्वत्कलापा नित्य ज्योत्स्ना प्रति-हत-नमो वृत्ति रम्या प्रदोषा ।। (उ मे ३) विस्मय-लोकस्य सृष्टिस्तस्य मन्ये विस्मयमपि विस्मापयते । अभिज्ञान-शाकुन्तले मारीचस्याश्रमे-- प्राणानामनिलेन तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे यने तो काञ्चन पद्म रेणु कपिशे पुण्याभिषेक क्रिया। ध्यान रत्न-शिला गृहेषु वियुर-स्त्री-रानिधौ सपमः पद्वाञ्छन्ति सपोभिरन्य मुनयस्तस्मिस्तपस्यन्त्यमी ।। (शा ७/१२) इतोऽपि विस्मयारं हृदयहर बुद्धि-वैभव-पावार वाड मनसागोचर सौन्दर्य- श्वर्यचित्र-व्यापारवन्धुर च जगत् कवि-पश्चाननस्य वाणस्य काव्यवन्धे । तत्र वैभव दारिद्रयम् च, उत्तासातिशय शोषस्य च चरम परिपार , उपहसित-सकल-लोक-मर्यादः सविलास-राशि-द्विगुणितानुरागो राग कृतमन्यु हृदय पविभागो विरागश्च, पार्थिव हुनूहलवर दिव्य च मन्यरित-मति-प्रमर सौन्दर्यम्, प्रविज्ञान-वेदानुभवी नर्म-परिहास, विपुरित-स-मलापश्च विलाप, सुष्प कुरूप च नगर-मुषमा वनश्रीश्न, पादन ·तपोवनं सवल-कुत्सानामङ्गणं पक्वणं च मानवानां तिरश्चां च निसर्ग-चित्राश्चेप्टाः, नियति रमणीयानि धिकृत-सुर-वन-रामणोयकानि रोमाञ्चोदञ्चनानि च विकट-गिरि- कटक-कुटिल-कूट-गह्वर-कटु-कान्तार-मीपणानि प्रकृतेः स्वरूपाणि नय-प्रपञ्च-वनाः स्वभाव-सरसाश्च व्यापारा: सर्वमपि प्राचुर्येण सुलभम् । उदयमानस्यास्तं यतश्च प्रभाकरस्य निशा-वसन-चटुल-करस्य दिग्वधू दुबूलायिताच्छाच्छातपस्य प्राचीमुख चुम्बतः वार्धक्य-पलितस्य इव पाण्डरिमाणं वहतश्च रजनी-पतेरतिशयशोभनीया छटा भूयो भूयः प्रस्तूयते । शिञ्जद्वारवाणाना सैनिकाना पुरस्कृत-गजित-पान प्रयाणम्, आखेटक- व्यसनिना शवराणा क्रूरकर्माणि, विभवानुरूपयन्यका-परिणय-संभारा नियमावस्य प्रभाकरवर्धनस्य पातुरजनोचिता , पितृ-व्यसन-विषण्णस्य भ्रातृवध-वृतान्तश्रवग्ग-क दस्य च हर्षवर्धनस्यावस्ये, विजय-मद-मत्त-भट-दल-विलुण्ट्यमानाना ग्रामीणाना चीत्काराश्च समानयोगलेन तत्रोपरिणताः । न केवलं चक्षुषोर्गोचर एव मानसेऽपि चानुभूतिमात्रवेद्य क्वीनामप्रतिहता प्रतिभा । तेपामुनिपु जीवनस्य सनातन सत्यमालक्ष्यते शब्दमयम् । 'अविवेकः परमापदा पदम्' 'दिने दिने यत्नवतामुपैति तदेव रूप रमणीयतायाः'। 'मागाबन्धः धुसुम-सदृशं प्रायशोह्यङ्गनाना, सद्यपाति प्रणयि हृदय विप्रयोगे रणदि,' 'कामी स्वता पश्यति,' 'सवं कान्तमात्मीयं पश्यति,' 'ज्ञातास्त्रादो विवृतजघना को विहातु समर्थ ।' 'सुखमुपदि. श्यते परस्य' एतामूक्तिपु न तयाऽऽनुभूयते मानसी वृत्ति यंपा निम्नावितेपूद्धरणेपु- रम्पाधि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शरदान पर्युस्सुकोभवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः । तच्चेतसा स्मरति नूनमयोयपूर्व भाव स्थिरासि जननान्तर-सौहृदानि ॥ (शा. २) "दृष्ट्वा च प्रथम रोमौद्गमः ततो भूपणरवः, तदनु यादम्परी समुत्तस्थौ । अथ तस्याः युमुमायुध एव स्वेदमजनयत्, समंभ्रमोत्यानो ध्यपदेगोऽभवत् । उपम एव गति रोष, नपुररवाकृष्टहसमण्डलमाश्यगो लेभे । निश्यासमवृत्तिरेयाशुरू पलं नयार, चामरानिलो निमित्तता ययो। अन्तः प्रविष्टचन्नापीटापगंलोभनय निपपारा हृदये हस्त , स एव करः स्तनावरण्याजो यभूव । मानन्द एयाजसमपातया पमित. वर्गावतम- मुमरजो व्याजमासीन् ।" मा चन्द्रापीरदर्शनेनोभूनरागोदगमायाः पादम्पर्या हृदय-शा अनुभायपुगेन यरिणता. । मन्यत्र च तस्या अन्तरमः- 'चपन, लिमिरमारापम्' इति निग्रहीनय समया, 'गन्धर्वराज-मुनि, रमे पगम्' प्रमुपासम्मेव विनयेन, मपममायगुपनो पारभाव परपुरहणीय , ·. ( ३०७ ) मुग्यतया, 'स्वैरिणि, मा कुरु यथेष्टमेवाकिन्यविनयम्' इत्यामन्त्रितेव कुमारभावेन, 'भीर नाय कुल-कन्यकाना क्रम' इति गवितेव महत्त्वेन, 'दुविनीते, रक्षाविनयम्' इति ताजितवाचारेण, 'मूडे मदनेनानेन लघुता नीतासि इत्यनुशासितेवाभिजात्येन.. इत्यादी। कौशलमेवेद कवेर्दु वियाकूते लज्जा कवाट-घटिते कुमारी हृदये प्रविश्य तव्यापार-समीक्षण यत् । "यत्र च कन्यकाजनस्य कपोल तलालोक एव मुखप्रक्षालनम्, लोचनान्येव कर्णोत्पलानि, हसितच्छवय एवाङ्गरागा , निश्वासा एवाधिवासगन्धयुक्तय अपरा तिरेव कुडू ममुस्वानुलेपनम्, पालापा एव तत्रीनिनादा, भुजलता एव चम्पक्वैव क्ष्यमाला, करतलान्यव लीताकमलानि, स्तना एव दर्पणा निजदेहप्रभवाशुकावगुण्ठनम् जपन- स्थलान्येव विलासमणिशिलातलानि कोमलाङ्ग निराग एव चरपालतकरस, नखमणिमरीचय एव कुहिमोपहार-कुसुमप्रकरा । 'यर चालतकरसोऽपि चरणातिभार , बकुलमालिकामेखला क्लनमपि गमन- विघ्नकरम्, अगरागगौरवमप्यधिकश्वासनिमित्तम्, प्रशुकभारोऽपि ग्लानिकारणम् । (काद पू) एवविधानि सौन्दर्यातिशयस्य विस्तृतानि वर्णनानि क्वे प्रतिभाया दूरगामिता व्यायन्ति । अपरम तु स सहृदयान् विस्मय सागरे निक्षिपन् व्यञ्जनयव ताहसी चित्रीयावहा सृष्टि द्योतयति- चित्त नियम परिकल्पितसत्वयोगा रूपोच्चयेन विधिना रचिता शाङ्गी। स्त्री-रत्न-सृष्टिरपरा प्रतिभाति मा मे धातुविभुत्वमनुचिन्त्य यपुश्च तस्या ।। (शा २६) प्राकृतेषु वर्णनेषु अधीना दृष्टितितरा मूक्ष्मा। तुं यच्च प्रभवति महोमुच्छिलीघ्रामयन्ध्या सच्टुरया ते प्रवण-सुभग जित मानसोका । प्रा पतासाद् विसक्सिलयच्देदपायेयवन्त सम्पत्स्य ते नति भवतो राजहसा सहाया ॥ (पू मे ) पृष्म्या घनापनरसितश्रवणकृतमुद्गतशिलीनत्वमुर्वरत्वस्यापन च विसरिसतय-सनाय चञ्चूना भेषेन सह यान खग ह्दय परिचय पात्याना राजहमाना प सह्याविषन्तानमत्व परन्तवृत्ति-परिचितन्य च बोधयति । मन उदयति विततोवरश्मिरममावहिमाचौ हिमपानि याति चास्तम् । वहति गिरिराम विलम्यिपण्यायपरिवारितदार- ·। अत्रोदयमानस्य खेरस्तमनोन्मुखस्य चन्द्रमसश्च सहेव क्षितिजोमयकोण- स्पशित्व कति घण्टाद्वयपरिवारितस्य शक्रगजस्य शोभायाः स्मारयति । पवचिच्च दुर्गमा वनकरिवप्रकेलिदन्तुराः पाषाणशिला अस्लिखन वृद्धवेश्या अपि काव्यविषयतामानयति । प्रयमतिजरठा. प्रकाम-पूरितघुविलम्बि-पयोपरोपरवाः । सततमसुमतामगम्यरूपाः परिणत-दियकरिफास्तटोविति ॥ (शिशु.४१२९) अन्यत्र विमानहश्यं जाह्नवी कालिन्दी-सरस्वतीनां मेलनं रलमालामिवानेर- रागां पुरतः प्रस्तौति। वचिरप्रभालेपिभिरिन्द्रनीलमुक्तामयी पप्टिरियानुविसर । अन्यन्न माला सित-पजानामिन्दोवरपरसचितान्तरेव ।। यचित्खगानां प्रियमानसानां कादम्वसंसर्गवतीय पर क्ति । प्रत्यत्र कालागुरु-दत्तपत्रा भक्तिभुवश्चन्दन कल्पितेव ॥ श्वचित्प्रभा चान्द्रमतो तमोभिरछायाविलीन: शबलीकृतेव । अन्यत्र शुभ्रा शरदनलेखा रविवालक्ष्यनम प्रदेवा ।। क्यचिच्च कृटरपोरग-भूपसेव भरमागरागर तनुरोस्वरस्य । पश्यानवद्याङ्गि ! विभाति गङ्गा भिन्न-प्रवाहा यमुना-तरङ्गा(रपं.१३।५४-५७) भीपणेषु संगरेपु, प्रकृते रोमहर्षकेषु प हमेषु न कवीनां दृष्टिः प्रतिहताः । सान्यपि ते तेनेय नैपुण्येन ययाययं वयन्ति यथा शोभनानि । शिलीमुलोत्कृत-शिरः फलाद्या युतः शिरस्त्रंदचषकोत्तरेय । रणक्षितिः शोणितमाकुल्या राज मृत्योरिय पानभूमिः ॥ (र.पं. ४६) प्रकृतेश्च भीषणं दृश्यं यथा- निपूजस्तिमिता: पयचिस्वचिदपि प्रचण्ड-सत्यापना: स्येच्छागुप्तगभीरभोगभुजगश्वासप्रदीप्ताप्नयः । सीमान. प्रदरोदरेपु विलसत्त्यल्पाभतो यास्यप तृप्यादिः प्रतिसूर्य करनगरस्पदद्रयः पोयते ॥ (च. १, २११) स एय भवभूतिरन्यन सिपाङ्गनाता प्रमोदायुला सग्गा पम्पति- म कल्पित माल-प्रतिसरा स्त्री-हस्त-रा. प्पक्तोतं गतः पिनए सहमा हापुरीरसत्रः । एका. कोणितपयुद्धमजुपः भूप रातः पिय गरिप-स्नेह-गुरा -:प्रीता: farना॥ (मा. मा. 16)

·( ३०६)
एतत्सवं कवे प्रत्यक्षदृश्यमिव प्रतिभाति ।
एतावता सिद्धमेव यन्नास्ति जगति तत्सूक्ष्म स्थूल वा दिव्य पार्थिव वा
सौकिकमलौकिक सभवमसभव वा किमपि वस्तु यन्न कवे प्रतिभागोचरता जति
सस्यान्त प्टि प्रत्यक्ष परोक्षे वा सर्वत्र विषये तुल्य प्रस्फुरति । तदैवानन्दनिप्यन्दनानि
माव्यानि ते निर्मातु प्रभवन्ति कृतयश्च तेषा सामाजिशाना मनासि बलादात्मसाद्
विदधति । ततो नातिरञ्जनेय यदुक्तम्-
मति-दर्पणे कवीना विश्व प्रतिफलति।

·यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः सृष्टिरिय सक्लाऽपि प्राणिना पु स्त्वे स्त्रीत्वे चेति लिङ्गद्वये (Two Sexes) विभक्ता । पुरुषो नारी चोभे अपि जगदिद पल्लवयत । यया न केवता भूमिर्नापि केवल वीज वृक्षोद्गमाय प्रभवति, तथैव नकल पुरुषो न वैकाकिनी नारी सन्तते प्रजननाय । काममद्य सूचीवेधादिना (Injection) रेतसि सचारिते स्त्री कल्पते प्रसवाय, पर बीज तत्त्व रेत पुरुषस्यैव न तु स्त्रिया । यस्तुत स्त्रिय पु स च योऽय सयोग , ब्रह्मणो मायायाश्च, पुरुषस्य प्रकृतेश्च स्रष्टुस्तस्य शक्ती भवति । उभयो- मिथुनीभाव एवार्धनारीश्वरत्व नरो गच्छति । इत्थ नारी नरश्च मियोऽन्यस्य पूरको । नैक विनेतरस्य सामग्र्यम् । अत समाजे पुरुष स्त्री चोभे अपि समानमेव महत्त्व भजत । ना भर्ता गृहपत्तिश्चेत् नारी सदनस्य लक्ष्मी शोभा वा। नित्य कर्ममय पौरुपमय व्यवसायमय सघर्षमय च क्लेश बहल नरस्य जीवन रसामिरामा रामव तारुण्य सहन विभ्रम-विलास रामणीयकर्जनयन्ती रस (प्रेमारणम्) सरसयति । एतादृशी महिम मयी जननी भगिनी पुत्री प्रेयसीति नैकरूपता बिभ्रतीय योषा बहुधा लोकरनाद्रियते । केचन ता विलामैक प्रयोजनामपरे च सन्तत्युत्पादन कार्थी स्वीकुर्वन्तो निराद्रियन्ते । न तस्या मनोभावानामादर , न सम्मानस्य चिन्ता, न शीलस्यापेक्षा, न सुग्घ दुख सभावना, न विकासस्यावमर, न जीविते सौविध्यम, न स्वावलम्बिता । सभ्य रपि वर्वरैरिव सोपेक्ष्यते सर्वेषु कार्यपु पुरुषरिति महान खेद । विस्मरन्ति ते तस्या एवं सवित्र्या कुक्षे प्रसूता यामसहाया सावहेल बलात् कुर्वन्ति । न जातु घ्यायन्ति, यामनादरेण सभावयाम सैव शिान न पितामही सती कार्यव्यग्राया जनन्या वहुधा लालितवती । कुत्सितया दृष्ट्या वीक्षितव रमणी सोदरारूपेण पावन स्नेहमस्माक मन सु सचारयति । युगेभ्यो निराकृता निन्दिता च योपिदात्मजा भवन्ती वात्मल्य-योतासि प्रवाहयति मानसेषु । तस्या यहुरूपतामेवाक्लय्य प्रतिपादित पविषुल. गुरुणा कालिदासेन- : ३१..

·गृहिणी सचिवः सखी मिथ. प्रियशिष्या ललिते कलावियो । वरुणा-विमुखेन मृत्युना हरता त्वा यद किं न मे हृतम् ।। (र व.८।६७) परमादर्श वचनमिदम् । क्वैतादृशी दृष्टि पुरुषस्य स्त्रीषु आसीत्कश्चित्कालो यदा पुरुषस्यार्धाङ्गत्वेन स्वीकृता नारी यज्ञादिषु कर्मसु दक्षिणं भाग भूपयन्ती तस्य मूर्तिमती दीक्षेवाभवत् । यदा सदेहा सस्क्रियेव सा पत्यु प्राणायिता तस्य गृहस्वामित्वम- गात् । नेकला सा पातिव्रत-धर्म बद्धा बभूव निरङ्कुश पुरप कृत्वा । सोऽपि पत्नीव्रत- बद्धोऽपक्ष्यत । मासीत्तदा व्यवस्था न यद् भर्ता तस्या परामर्श विना किमपि कतुम- चेप्टत । सातारा भारतीव सा स्वज्ञान प्रकाशेनादीप्यत प्रादाशयच्च शिशूनामन्तरम् । तदा वधूरामीत् सुमगली याऽऽशास्यत विवाहावसरे- सम्राजी श्वशुरे भय, सम्राज्ञी श्वश्वा भय । ननान्दरि सम्राजी भव सम्राज्ञी अधिदेवृषु ।। (ऋ.१०।०५।४२) इति । इत्थ गृह-राज्यस्य सम्राज्ञी सा सपा पालक्तया ममभाव्यत । तद- धीन कुलस्य योग-क्षेम इति कृत्वा सोपादिश्यत- अघोर-चक्षुरपतिम्यघि शिवा पशुम्य सुमना मुवर्चा । धीरसर्देव कामा स्योना शं नो भव द्विपदे श चतुष्पदे ॥ (ऋ१०१८५०४४) तया सुमगल्या सहाभिन्नतनुत्वेन विहरत पत्युरभूत् स्वर्गायित गृहम । तस्ये- यमासौदाशीहूं द्या तदा- इहैव स्त मा वियोप्टं विश्वमायुव्यंश्नुतम् । लोडस्तो पुनंतृभिर्मोदमानी स्वे गृहे ।। (ऋ१०६५।४.) 'देवि, सुभगे, शुभे, भद्रे, प्रिये, पार्ये' इत्यादिभि सम्मानमयं. मम्बोधन सम्बोधिता सा प्रतिष्ठामन्वभवत् । न वेवल नारी परेते भर्तरि तमन्वगात्, पतिरपि तस्या मृताया स्वजीवितास्यापि प्रदानेन यमालयादपि ता न्यवतंयत् । प्रमतिपुत्रो रुरुरस्य निदर्शन य स्वप्रिया प्रमद्वरा सर्पदश-मृता स्वायुषोऽध प्रतिपाद्याजीवयत् । (तु. म.भा. मा. ६२५) पर बालान्तरे देवस्य प्रातिवूल्येन, पुरपस्याभिमानेन वा, तस्यैव निरङ्क त्वन वा, स्वदैत्येन वा मोहेन, अपया, जाड्येन शोलेन वा क्रौर्येण वा चारव्यवस्थापकानाम् शोचनीयतमा दीन-दीना दशा साऽभजत् । ग्रहो, महदयं योपित । विन तया मोढम् ? उपानदिव सदा चरणस्थाना, गुनीव कटुगदर्भात्मता, मनायवोपेशिता, मार्ग धुलिरिव पादमृदिता, पतितेर रार्वाधिकारवञ्चिता, गर्भदामोर गृह्यसम्पादनयापितकाला, दुशोसेव परषालापपानी, रासभोव निदंय ताहिता, शून्य-गृह वलभीव दीन-दाना, ·- कौशिकीव असूर्यम्पश्या, बन्दिनीव विहिताम्यन्तरनिवासा शिक्षया, दीक्षया, सम्मानेन, मर्यादया, प्रेम्णा च वञ्चिता परिजनस्य, घणायाः, गालीनाम्, ईाया, असूयायाः, उपहासस्य, कुविचाराणाम्, अत्याचाराणाम्, वलात्काराणाम् पात्री जाता। पाहारो द्विगुण. स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा। पड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृत ॥ 'परं साहसिका. स्त्रिय.' 'क्रू र-हृदया अविश्वसनीया नारी', इत्येतादृशी संकीर्णतमा भावना तासा कृते समाजे बलीयसी जाता। स्वयं परनारीलम्पटोऽपि वार-बनिता-कटाक्ष-विक्षेप दर्शन-समकालमेव ध्र कु- स इन नृत्पन्नपि दासी-चरण-रजो-घसरललाटोऽपि कुमारी-शत-शील-भजनोऽपि स्व-कर्मारिण जातु निरीक्षवे पर दोपहव् सतीमपि सुशीलामपि, सुगुणामपि सुदा- क्षिण्यामपि सदा दु शीलामेव साइते । तस्या. प्रत्येक कृत्यमन्यथैव सभावयति । गवाक्ष- जालेन बहि पश्यन्तीमपि पर-पुरुषमिव प्रतीक्षमाणा जानाति । सरतमपि तस्या व्यवहार यश्चनगाटवमेव मनुते । मोव्यमपि मौदयपक्षे करोति । लज्जा-विनय-शालीनता शालिनी- मपि वशीकरण-प्रयोगनिपुणामाकलयति । विद्यावतीमपि मिथ्याभिमानपरुषोऽकिपिज्जा. मेव ख्यापयति । सुमार्ग बोधयन्तीमपि स्वाभिपद्गरता वध्यते । स्वल्पेऽपि तस्याः स्खलिते. श्रव्यानास्ये गराह्यगालीप्रदानेन सम यथोपलब्ध-साधनस्ता ताइयति । सततात्याचार- दूनायामसाध्य-रोगगस्ताया च तरया नोचिता परिचर्यामाचरति । बहुधंतादृशामत्याचाराणा मूल धनमेव भवति । देवाद् यदि निधनसुता पनि वेनोह्यते, मध्यवित्तगृहे वा धनिन पुत्री परिणीयते, तदा यौतुक्लुब्धा श्वशुरादयस्ता• मधिकाधिक पीडयन्ति निभृत घ्नन्ति च । कुलवधूना विपद कारण प्राय. स्त्रिय एव । श्वधू' यातरो ननान्दारो वा ताः सतत पदर्थयन्ति । मिथ्याभियोगर्जननी सुत पन्या विरजयति । अयंपारवश्येनापि स्त्रीणा दुदंशा। यावत बालात् पति-पत्न्यो र्भत भार्याभाषः समपद्यत तदवधि पुमान् स्त्रिय स्वाश्रिता कीतामियान्नवण. शीलयति यथेच्छ प पीडपति । इस्थमनेकदाप स्त्रीणा पुरपारणा च मध्ये दौमनस्मस्य महान् खातो निखातः । वय तावदेकात्मता व चाद्यतनी विषमता भर्तृ भार्यात्ववृतभेदमूला । इयमेव दशा पऽस्मिन् केनाऽपि कविना नायिकामुसेन परिणता- पुराऽभूदस्माकं प्रयमयिभिन्ना तनुरियम् सतातु स्य प्रेयान, ययमपि हतासाः प्रियतमाः। इदानी नायास्वं ययमशिलत्रं रिमपरं हताना प्राणानां कुलिारटिनाना पसमिदम् ।।

·- - . क्रमश प्रवृत्त ईदृशे भेदभावे नारोणा दशा दिने दिने दीनतरा ऽजायत । यदोपानहीव पल्या पत्यु सर्वाधिकार सजातस्तत एव समाजस्य दौर्भाग्येनाऽपि साधु व्यलासि । अन्यथा कथ कालिदासोऽपि दू यात्--- 'उपयन्तुहि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी।' (शा० ५।२६) नार्या भोगेकप्रयोजनत्वमपि तदवघ्येव जातम् । तेनाऽपि तस्या गौरवमवा- हीयत । एतस्य प्रतिध्वनि कालिदासस्य शब्देषु- अपि स्वदेहात् फिमुतेन्द्रियार्यात यशोधनाना हि यशो गरीय । (रघु० १४।३५) कि सीतेन्द्रियार्थमानम् । एतावदेव मूल्य भारत-महिष्या ? धिग् धिग् एता- दृशी भावना तत्रैव यत्रोदीरितमासीत्- विद्या समस्तास्तव देवि मेदा स्त्रिय समस्ता अखिला जगत्सु । (मार्क० पु.) अनया भावनया प्रेरित रेवाच योपितम् - 'स्त्रोशूद्रो नाधीयाताम् इति । प्रसूर्यम्पश्या, प्रज्ञातजगद्गतय , यावज्जीवन चुल्लीघमनेन शिशूत्पादनेन वा कृतार्थीकृतदेहा पशुवत्काल यापयेयुः । विवाहे, गृहकर्मसु. समाज-कल्याणे न ववापि नारीणा मूल्यम्, न भावानामादर', न सुखदु खादिजिज्ञासा, न समानम् न मर्यादा। न केवलमैतादृशी स्थितिरार्येष्वय, यवनेषु ततो ऽपि हीनतरा यत्र तस्या प्रयो- जन सत्यमेव काम तृप्तिर्ना यत् । केवल विवाहे तद्विच्छेदे च तस्या सम्मतेमहत्त्व नान्यत्र । अतएव ते पयावसर स्वजातीया परकीया वा कया पत्नीलाद् दूषयन्ति विक्रीणन्ति बहुघाऽत्रमानयन्ति च । मद्य पाश्चात्य समाज एव नारी साधु सम्मन्यते । तत्र पुस्पस्तुल्या एव तस्या अधिकारा । सर्वेष्वपि क्षेत्रेषु तस्या अवसर । न तत्र तासा विपय- 'पर साहसिका स्त्रिय, 'माहारो द्विगुण स्त्रीणा बुद्धिस्तासा चतुगुणा । पड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाप्टगुण स्मृत ।' 'म स्त्री स्वातन्त्र्यमहति' इत्यादयो ज्यायपरा व्यवस्थाः । सर्वोच्चमपि पद सार्हति । तत्र विपम परिवार-जीवनम् । मक मारते यर तर पाते, यो विषमा दश प्रपना स्म, एताही पली लब्ध्वा कि सुए मया ऽनुभूतम् । नित्य बलहायते सा, प्रतस्तु वधुर्यमेव सुखाय, इत्यादि। मन्यतश्च विषण्णवदना पाण्ड-कवलितवास्यिमयीव दीना नारी परुण पिलपति । जीवन दुहमाराषितम्, पाल-पलिता केशा, योयन एप वाधक्य स्वागतम् । प्रातरारभ्य कलह, प्रशान्ति, विनण्डा, भरपेना, मदमाद । कि नानुभूपते पटुतरम् । सर्वमिद स्त्रीणामुपेशामूलम् । सुशिक्षिता, सुसस्कृता, मुपोषिता रमणी रमयति मन - ·(१४) पुष्पस्य । गृह तया स्वर्गायते । यदि कर्तव्यपरायणा वधू पति प्राणानिव, तस्य पितरी चात्मन पितरौ, बन्धून् स्वबन्धूनिव, गृहच स्वगृहमनुभवति पतिरपि तस्या सुखे दुखे च सहचर, तस्या कष्ट-प्रदानि कारणानि यावच्छश्यमपास्यन्, तदहं सम्मान प्रदर्श यन्, तद्विरक्तिहेतून् परिहरन्, तस्या गुरुभ्योऽप्यात्म गुरुजनेम्य इव पूर्ण विनय दर्शयन् प्रेम्णा लालयति ताम्, श्वसुर. श्वश्रूश्च स्वसुतायामिव तस्या निर्व्याज स्निह्यत , न परगृहादागता विभावयत , न पार्थक्य दर्शयत , तस्या परिचरितानि स वात्सल्य- मभिनन्दत , न कदापि तस्या अवमानना विधत, ननान्दा च न तस्या लालनमीया- कलुषाक्षी गर्हयति, भ्रातृजायोचित सन्मान तस्य प्रयच्छति, निश्छलस्य होहल्यादान प्रदान च करोति चेत् को विशेष स्वर्गस्य तस्माद् गृहात् ' अद्य पाश्चात्य गार्हस्थ्यजीवन, तत्रत्यस्य नारी समाजस्य सम्मानपूर्णा दशा समीक्ष्म स्वदुरवस्था चानुभूप भारतीया स्त्री स्वदास्यभूला सामाजिकी रूढी गावहेल धिक्करोति, शास्त्रीयेभ्य सामाजिकाचारेभ्य सा तिरस्कार गुह्यति । अद्य प्रतिशोध- भावनया- 'manu is fit to be hanged on the altar of progress' एप तस्या घोप.। भारते ऽपि सा शनं शनैरधिवरोति सर्वमपि क्षेत्रम् । लममाना प्रगतयेऽवसर सुविधाश्च सर्वत्राऽपि स्व-प्रतिभायाश्चमत्कार स्फुटीकरोति । पर नाद्यापि सा सर्वथा सुखमनुभवति । नेदानीमपि भारतीयरवगत जीवन दर्शनम् । ते क्रोशन्ति निन्दन्त स्वगार्हस्थ्यमनारतम् । यतो भूयसेदानीमपि दुर्दशैव नारीणा प्राय समाजे । नाहभाव सम्प्रत्यपि मतो विलय पुरुषस्य । स स्पृहयति पाश्चात्य- कौटुम्बिकसुखाय पर न जानाति तस्य मार्गम् । सत्यश्चेत्तस्य कामोऽचिरेण सोऽनु भवतु यथार्थस्थितिम् । सन्मानयतु नारीम्, प्रयच्छतु तस्या अधिकारान्, अपायरोतु तस्या कष्टकारणानि । अर्पयतु यथार्थ स्नेहम्, दर्शयतु तदहम् रान्गानम्, आचरतु तस्या. प्रतिष्ठाम्, अनुपालयतु मर्यादाम्, धुनोतु चिरसश्चित स्वश्रेष्ठतानुभावुक मिथ्यामदम्, परिचिनोतु तस्या गुणान्, परिशीलयतु तस्या ऋणानि, नचिराद् भूय सोऽधिगमिप्यति पृथ्वीस्थ एव स्वयं सुखम् । पाशबन्ध मारणीयतया घोषितस्य मनोरेव वचन तेन विभावनीय पालनीय परीक्षणीय च-- यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता । यतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफिला क्रिया ॥ (मनु०) ·प्रायः सर्वो भवति करुणा वृत्तिरार्द्वान्तरात्मा प्राणिनामखिलानामिह जगति सर्वेऽपि व्यापारा प्राश्रयत्ति विविधान् मनो भावान् । ते च चतसी वृत्तिमनुहरन्ति । जडानामपि हि पदार्थाना वृत्ति स्वसत्वानु- रोधिनी। अन्तनिहित जलमय सारा हि प्रयुक्ता मलिलवणान् श्च्योतयन्ति । ज्वलनारगु- निमितानि च द्रव्याणि दहन करणानव मुञ्चन्ति । प्रमाण चात्र प्रकृति । तत्र हि सिक तिलानि, पापाण मयानि च वरतूनि सतत जल-सेक पिच्छिन्ना यपि नान्त फ्लेदनमनुभवा त खण्डिता यपि नीरसतामेव प्रदशयति । पर वनस्पतय सतिल तत्त्व प्रधाना निष्पीडिता खण्डिताश्चूरिणता अनलसास्कृता वा रसकरणान् प्रस्नुवन्ति । अम्मयो निशारोऽपि स्व रश्मिभिर्हिम करणानव वर्षति । धातवोऽपि दहन-तत्त्व प्रधाना धृष्टास्ताडिताम्तापिताश्च स्फुलिङ्गानुभावयन्ति तरलता वा वन्ति । मूर्य पर वह्निमयो दाहकमेव तेजो वमति । एषैव प्रवृत्तिर्मानवानाम् । ये केचन रूक्ष प्रकृतय. निस्नेहा स्वय तुप्टा , आत्मरता , प्रागु कोपना, अमर्पणा, विनोदे क्रीडासु काव्येषु चागृहीत-रुचय , भूया एव ते प्रेम करुणादि कोमल भावानुबन्धेन । न कदापि द्रवति तेपा हृदय परेषा परुण करुण ऋदिनमावर्ण्य शोकोद्भावन वा दृश्य वीक्ष्यापि । कोमल वृत्तयोऽतितरा भावुका सहमव प्रस्नुता भवति कचिद् दुर्गत वष्टायमान पीडितमातुर वा विलोक्य । तरल प्रकृतिहि स्वल्पमपि समीपे भजन्नूप्माण व्रजति द्रुतताम् । वाप्पसारो हि मेघोधिगतोमा स्पृष्ट सहसा शीतल समीरेण सवनि सलिलम् । उपएजलेन जाड्यातिशयेन च घनता मता हिमानी लब्ध्वा स्तोक्मपि ताप पुन सलिलता भजते । सरस-प्रकृतिहि शोष-तापमधिगत्य विद्वत हृदयश्चरिणा- थुकरणान मुञ्चति । प्रेमा, हर्ष , शोक , शम , लज्जा, दया च कोमला इमे भाषा न रूक्षे मनसि- स्थितिमनुरुषते । मन्यस्य षष्ट समीक्ष्य यदि कश्चिद् व्यथामनुभवति संव परणा। न च रोपणो रूक्षो वा भावंराकुलितो जायते। भावुवा एव सरस प्रवृतप । यथावसर येषा हृदय भावादोलित सम्पद्यते ते भावुका । न ते जातु न प्रतीभवन्ति मन • ·प्रमाथिभिहं श्यं । तिर्यक्षु दृश्यत एसादृशी वृत्तिः। नादानुरोधी गृग परिचयवशाद विजातीयानामपि मानवाना स्नेहेनाकुलो जायते । मद-विह्वलोऽपि वारणो वीणा- ध्वनि-परवशो जायते, सोऽपि नितरा प्रभु-भक्त । बहुधा स्वामिनि मृते स्वयमपि विजहतोऽमून् श्रूयन्ते गजाः। एपंव वृत्तिनांगाना ये न रा अपि जाङ्गलिकर्वीणा ध्वनि परिगृहीता निगृह्यन्ते । अश्याना तु स्वामिप्रियता सगीत-रतिदच विश्रुतचरैव । एवं भावुकताया. प्रेमादिपरवशतायाश्च परस्परानुवन्धिता सुतरा मिध्यति । एवं व वृत्ते. सरसता मानवाना कलासु राग जनयति, प्रतिभा च नद परि-कर्मणेऽल भावुकीमुद्- भावयति । अनपेय भावुकतया वशीकृतो भगवान् वल्मीक्जन्मा-निहत सहचरी विरह- विधुर-कोञ्च कन्दन-श्रवण-समुपजात कारुण्योऽनुकम्पोपनतप्रतिभ. सहसव त व्याध शशाप- मा निपाद । प्रतिष्ठा स्वमगम शाश्वती: समा । यत्प्रौञ्च-मिथुनादेकमवधी. फाममोहितम् ॥ (रा.या) एनामेव गाथा कवे कारुण्यस्यापिका महाकविः कालिदासो रघुवश एवं गीतवान्- तामभ्यगच्छद् रुदितानुसारी मुनि फुशेष्माहरणाय पात । निषाद विद्धाण्डज दर्शनोत्थ श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोक ॥ (र.व १४।७०) प्रायो गुणिन उदाराभिजना विलासानुरागिणो भवन्तीति तेषु भावुकता सुतरा जायते । कारणान्तर काम पारप्य ते मनस्यादध्यु पर कृत्रिममेव तद् भवति । अतो विगलति प्रयत्नाहित काठिन्य तेपा हृदयाव समुपस्थिते कस्मिंश्चिदपि कारणे। फरकर्माप्यशोक, कालिङ्ग-समरे वृत्त घोर नरवंशस समीक्ष्य तथा विद् तहृदयोऽ- भवद् यथा जीवमात्रस्य हिंसन युद्ध च सर्वथा वजितवान् । पुरातनी मानसी सरसतव तस्य पुन प्राबल्यमयाद् या त सर्वथा सग्राम-वर्जनाय प्रेरितवती । वस्तुतश्चेतनाया एव धर्म. सरसता । अत एव पशुपक्षिश्वापदाना सर्वेषा यदा कदा कारुण्य-परवशत्वं श्रूयते । कालिदासस्य सरसतमाया शाकुन्तलाख्याया सृष्टी पतिगृह-गमनोद्यताया शकुन्तलाया विरहेण तपोवनस्य न केवल तिर्यञ्च , लता अपि कातरता वजन्तीति चित्रम्-- उदगीर्ण दर्भ-कवला मृगी, परित्यक्तनतना मयूरो। भपसृत-पाण्ड-पया मञ्चन्त्यथूरणीय लता ॥ (शा-४।१२) रघुवशेऽपि वाल्मीकि-तपोवने परित्यक्ताया सोताया करुण-वन्दनेन पाच- पतिन्या: प्रकृतेरपि सशोकत्वं वरिणतम्- ·( ३१७ ) . . नृत्य मयूरा, कुसुमानि क्षा वृदर्भानुपात्तान् विजहुर्हरिण्य । तस्या. प्रपन्ने समदु खभावमत्यन्तमासीद् रुदित बनेऽपि ।। (र व १४१६९) एनामेव सरसता हृदयान्तर्वतिनी मानवत्वेन सभावयन् दूतीकृत मेघ कविः करुणामय मनुते । कथ न स्यात्स करुणामय ? पुष्करावर्तकाना महता मेघाना विश्व- विश्रुनेऽभिजने जात इत्युच्च-कुलज, त्रिलोकनाथस्य वृष्ट्यधिपतेर्महेन्द्रस्य वरिष्ठ कर्मचारीति गुरु-कर्तव्य-भार पुन सारवत्त्वेन सभावितः सुहृत्कार्य करिप्यामीति प्रतिपद्यमान , पाश्रयीभूतस्य सानुमत आम्रकूटस्य दायाकारमुपप्लव सतत-वृष्ट्या शमयन्, यत्र तत्र विश्रामनिशासु प्रियतमया विद्यु दु विलासिन्या रममाणः कृपक-वधूना भ्र विलासानभिज्ञदृष्टिप्रसादाना भाजनम्, नगर-वार योषाणा रति-नखाङ्केषु शिशिर- शीकर सेक विदधत् तासा कर्ण-शिरीष चुम्बि-कटाक्ष क्रीडन्, भक्ति नम्र शूलिन परि- चरन् कुसुमावचयखिन्न-कुसुमलावीना छाया-प्रदानेन परिचय जनयन् अलका प्रयाति । एव सरसप्रकृतिः स थ न यक्ष-दशा तत्पन्याश्च विरहनता निरीक्ष्य विद्रुतान्तर सम्पद्यत ? सरसता हि प्रकृति-सुकुमारा न जातु सन्निकर्षे ताप सहते । परमारणव एव ते तादृशा ये रसमया सन्त तापाधिक्येऽधिक रस त्यजन्ति । तत्कि- मिति न दूपता दयालुदंयनीया दश दीनाना दर्श दर्शम् ? न हि करुणा वचसारे क राणा मनसि सन्तिष्ठते । तत्र तु दव-दहन-प्लुष्टा लतेव लघ्वेव लोप प्रजेत् । कमलिया इवागाघसलिल-पूर-पूरित प्रेमादि-सुकुमारवृत्तिसश्रयीभूतमन्त • करणमेव करुणाया पास्पदम् । न सा दयनीयमेव, दयालुमपि नितरामुपकरोति तया सुतरा शोभते देही । जीवनस्य स्वारस्यमेव तया सम्पद्यते । अत एव भावुका श्रुत्वव पस्यापि शोचनीया दशा विक्लवा भवन्ति । करुण रसप्रधानानि रूपकागि विलोक्याद्यापि दृश्यन्तेऽश्रुधारा मुञ्चन्त सहृदया । केवलं चित्रमिदमिति विभाव- यन्तोऽपि न शक्नुवन्ति विद्रवणात् चेतो निरोद्धम्, न पारयन्ते कण्ठ-गद्गदत्व नियन्तुम, न प्रभवन्ति वाच्छन्तोऽप्यात्मान सपतीपतुंम् । सर्वमिद सरसवृत्ते फलम् । तत एव क्रोधपरुषोऽपि दोने, स्त्रीपु, मातुरे, वाले शस्त्र न प्राहरत् । मतः साधूक्त महापविना कालिदासेन- 'प्राय. सर्वो भवत्ति करणा-वृत्तिरार्द्रान्तरात्मा,' (उमे) सर ·हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नो विशुद्धिः श्यामिकाऽपि वा। न अस्मिलन-तेशारे पारावारकल्पे ससारे साध्वसाधु वा गुणा दोपा वा मदमच्च, विधाऽविद्या घ, सुकृत दुप्कृत च, क्लेश कफलानि श्रेयोऽतिशयफरारिण च कर्माणि हामो विकासश्च, उत्थान पतन च स्वर्गो नरक च धर्मोऽधर्मश्च, अमृत गरल च, प्रकाशस्तिमिर च कि बहुना सर्वमपि शुभमशुभ च विद्यते। मसृण- सान्द्र परिमल लालित पाटला-कुसुम मर्मभिन्ति च कण्टकानि सहैवैकस्मिन्नेव वृन्ते दृश्यन्ते । गन्धसारतरोरेव तले गरल करालित फणी निरन्तर निवसति । न च प्रत्येक वस्तु निखिलस्यापि कृते । मतिमास्तु सारग्राही ततो ग्राह्य चिनोति हेय चोपेक्षते । पर नास्ति शक्तिरखिलस्य प्राणिजातस्यासत. सदुद्धर्तुम् । सन्नेव सद् ग्रहीतु- मसच्च हातु क्षम । येपा करतलामलकायित विश्वम्, ये केचनागाधादपि सागरात्सूक्ष्ममपि मुक्ताफल घेतु प्रभवन्ति ये कुवैकटिका इवासाररपि वर्णमात्रसुदर्श मै प्रतार्यन्ते, न येषामाडम्बर एव श्लथते दृष्टि, समीक्षण- विचक्षणाना येपा पुरतो दोपा दोषा गुणाश्च गुणा भवन्ति ते एव स्फटिकमिव (फिटकरी) जलाद पदम् अवद्यादनवद्य पृथका सगा । कथ खलु पाण्ड कथित पाण्डर पाण्डु च विभेदयितु कल्पेत ? स तु प्रत्युत दुष्टमेव निर्दुष्टत्वेन स्वीकुर्यात् । यथा उच्यते- गरणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुण भवन्ति दोषा । किराती करि-कुम्भ-जाता मुक्तां परित्यज्य विर्भात गुजाम् ॥ न च स्व कृतिमपि मनुगो यापार्थेन विभावयति । निज काव्यम्, आत्मन कर्म, स्वजनस्य रूप वा न कोऽपि निन्दति । अरमणीयामपि रमणी कामयमानो प्राप्य यथा ·( ३१६) प्रकाश योर्वाचो भेद एव काका समान. पुन'॥ जनो न रम्भाया अपि स्पृह्यति । 'सर्वः कान्तं ह्यात्मीयं पश्यति ।' तत्र निर्णयाय परीक्षका एवं प्रभवः । तं शिवं सुन्दर सत्यं वा निति चेत् तथैव ज्ञेयं तत् । अत एव परीक्षका: सर्वत्र पूजिता:- परीक्षका यत्र न सन्ति देशे तान्ति रत्नानि समुद्रजानि । भाभीर-देशे किल चन्द्रकान्तं त्रिभिवंराट विपरगन्ति गोपाः ।। दृष्टे विवेकस्य चोपयोगो हेय-वर्जने ग्राह्य-ग्रहणे च । पल्लव पि सारवेन गृह, गन् को नाम मतिमानिति समर्खेत ? विवेकी-चेत् तादृशोऽपि तहि को विशेषोऽविवेक्निस्तस्मात् ? एव तिमिर-निराकरिष्गु., दहन एव च वलुप दाह-प्रभुः । एवमेव सदसद्विवेकी क्षमो दोपगुण निर्णये । का-कोकिलयोर्न कश्चिद् भेदः स्वरूपतः। पर यदा पटुर्मधुरो वा वर्णगोचर , स्फुट काकः काकरवेन कोकिलरच तत्त्वेन स्वय निश्चीयते । प्रत एवोक्तम्- कोकिलोऽहं भवान् कालिमाऽवयोः। प्रन्तर कथयिष्यन्ति काकती-कोविदाः न कश्चिच्चेत् प्रभवति तयोर्भेदज्ञाने, न स तहि समर्थों रसालमपि निम्ब- फलात् मधुष्टि च (मुलहठी) गुडूच्याः (गिलोय) पृथगवगन्तुम् । किं स स्वदेत वैधेयः सरस सगीतम् ? तस्मै तु गर्दभी-रेड्वारोऽपि तन्त्री-झङ्कार एव । कि पुरो. भागी तादृशो निर्णतु प्रभवेत् गुणदोपयोरेकतरम् ? विपरीतमपि विपरिणमयितु पल्परे स. । अतो न तादृशोऽध्यंते जातु दोष-गुण-विभागाय । परं सत्यवसरे गुणदोष परोक्षायाः, न विदुपा करणीयमालस्य, न दर्शनीयमो- दासीन्यम्, नाश्रयणीयोपेक्षा । तथा कुर्वन् हि स गुणाना गुणवतो वा तिरस्कार कृत्वाऽपयश एवाधयेत् पतंव्याकरण-कृत च दोष समाश्रयेत् । उभयपापि हानिः । यदि गुणवान् विद्वान् वाऽऽधरगुणश्च स्व-तुल्यो मन्यते, तापाया तस्यान्त'- सम्मत् । दौर्भाग्यमेवंतत्सम्पद्यत गुणानाम् । गुणाश्च दोपा मन्यन्ते चेत् स्वतो दोपारा गुणत्वमापतति, लोकश्च तानेव गुणान् मन्यमानी मनसि निधातु प्रयतमानो वञ्च्यते, सर्वमपि तन्न चाकुलीभवति, विपरीनंद गति. परिणमेत् । प्रतो न सन्नुदामोत गुण-दोष-निर्णये, नावसर दद्यात् दोपारणा प्रभवितुम, हमो यथा नौरात् क्षीरमाददाति, तयंव विद्वानपि सहसा दोम्यो गुणान् पृथक्कुरुते । नीरक्षीरयियेके हंसालस्य त्वमेय कुरुष चेत् । विश्वस्मिन्नघुनाऽन्यः कुल-व्रतं पालयिष्यति कः ॥ (मा. वि) ·( ३२०) - - चेत ॥ नहि तस्मादन्य तादृश दुष्कर कर्म कतु प्रभु, तस्य कर्म को ऽन्यो विदधीत । जगति सभवति कलुपस्यापाकृति क्षारद्वारा । यस्य मलीमस भस्मसात्क वर्तते शक्ति , स एव तद् दूरीकरोति । किं न मिश्रयन्ति पश्यतोहरा स्वर्णे लोहम्, ताम्रम्, सोसम्, अपुश्च ? अन्यदपि यत्किञ्चिदन्तर्धातु तत्र सभवति, सर्व तत्र निक्षिप्यते चोरित सुवर्ण-भार पूर्य । न च तन्निमितानि भूपणानि निभाल्य कश्चिदपि प्रत्येति तत्र मिश्रित धातुम् । निवपऽपि बहु वार घृष्ट सब मिश्रणमेव प्रत्याययति न तु मिश्रित वस्तु । पर प्रज्वलिते वह्नी निक्षिप्यते चेत् सर्व कलुष पार्थक्य प्रजाति काञ्चन च दग्ध श्यामिक द्विगुण भासते । एवमेव विदुपा पुरत कृतीना गुणा दोपाश्च, विशुद्धि छल च प्रस्फुटति । अतएव धीमन्त स्वयमेव न किमपि साध्व साधु वा निर्णयन्तो विदुषा समक्ष प्रस्तुवन्ति । तं साधु निर्णीत चेद् गुणवत् तत् कार्य नान्यथा । एतदेव समीक्ष्योक्त शाकुन्तले कालिदासेन- भापरितोषाव, विदुषां न साधु मन्ये प्रयोग विज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानात्मन्यप्रत्यय (शा प्र प्र) बहवो मिथ्याभिमानिन स्वरचिते कथिते पठिते वा लेशमात्रमपि दूपणानां न स्वीकुर्वते सर्वोत्कृष्ट च तल्ल्यापयन्ति । लोके न तद् बहु मन्यते । यथा मुरारिरन राघवे- देवी पाचमुपासते हि बव तु सारस्वत जानीते नितरामसौ गुरुकुल क्लिष्टो मुरारि कवि । अब्धिलंचित एव वानर भट किन्तवस्प गम्भीरता- मापाताल निमग्न-पोवर तनु जानाति मन्याचल ॥ (मन प्र) न लोके भवति किमपि स्वतो गुणवद् विगुण वा। आत्मान श्लाधमानो न जातु जनोऽन्यैरपि प्रशस्यने । पर साधुभि प्रशस्यते चेत्स सत्य श्रेष्ठश्च । विद्वास एव निकपोपला सारवत्ताया असारताया वा। एतदेव समर्थ्यते कविकुलगुरुणा रघुवशे- श्रोतुमर्हन्ति सदसव्यक्तिहेतव । हेम्न सलक्ष्यते यग्नो विशुद्धि श्यामिकाऽपि वा ।। (रघ १३१०) सार प्रशस्य त सन्त ·. एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति जगतीह सकलानामपि विधेयाना भूताना भव्याना च नियन्ता कश्चिद- गोचरो शक्ति-विशेष इति प्राय सर्वेपामास्तिकाना मतम् । सा च शक्तिरीश- देव-खुदा-गॉड ब्रह्मादि पदव्यपदेश्या यथामत स्वीक्रियते । केचिच्च सर्वशक्ति- मतस्तादृशस्य परमात्मन स्थानेऽनेकान् देवानर्धदेवान् वा कामदातृत्वेनोपासते । पार्येषु च बहुदेववाद , एकेश्वर वाद , अनीश्वरवाद एवविधानि अन्यानि च मतानि विद्यन्ते । वैचित्र्यमिदमार्यसंस्कृतेर्यस्यामेकस्माद देवादारभ्य त्रयस्त्रिशत्कोटिं यावत् स्वीक्रियन्ते यथाविधि पूज्यन्ते च येन रहस्यमजानन्तो वैदेशिका आधुनिक हिन्दू- धर्म बहूनामुपासनाना सम्प्रदायानामसगतिमयमाडम्बर कथयन्तो निन्दन्ति । वेदेष्वपि हि अग्निरिन्द्र , विष्णु , सविता, पूपा, भग , मित्र , वरुण', अर्यमा, सूर्य, उपा, धौ, पृथिवी, बृहस्पति , ब्रह्मणस्पति , एवविधा अन्येऽपि च देवा ऋक्षु स्तूयमाना उपलभ्यन्ते । उपनिषत्सु तु एक्स्यैवात्मन प्रतिपाद्यत्वेऽपि विष्णु-शिव नृसिंहादि- देवेष्वन्यतमस्य सर्वनियन्तृत्व निरपितम् । पुराणेषु तु देवाना सख्या प्रयस्त्रि- शत्कोटि-समिताऽन्यतश्चब्रह्मविष्णुमहेशाना यथावसरमुपास्यत्व साधितम् । एतमेव प्रपञ्च समीक्ष्य विचारक रायधर्मे बहु-देववादस्य ( Polytheism ) एकेश्वरवादस्य (Monotheism ) चास्तित्व वर्णितम् । शर्मण्यदेशोद्भवेन मोक्षमूलर महोदयेन ( Max Mullar) इच्छादेववादस्य च (Henotheism) सत्त्व निरूपितम् । देवाना पृथ्व्यादिरूप प्राकृतत्व प्रतिपाद्य तजडत्वमेव तेषां साध्यते । मोद तत्वम् । यदा देवाना महती सख्या निरूप्यते तत्र ते प्रकृति शक्तीना- मेवाकार-विशेषा ( Different aspects of Natural Powers) सिद्ध्यन्ति । यथा बृहदारण्यकोपनिषद--'अप्टो वसव , एकादश रुद्रा, द्वादशादित्यास्त एकत्रिशदिन्द्रश्चव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिशो,' इति निरूपितम् । अष्टौ वसवश्च अग्नि , पथिवी, वायु, भन्तरिक्षम्, मादित्य , द्यौ., चन्द्रमा , नक्षत्राणि । एतेषु - - ·( ३२२) हीदं सर्व वसु हितमेते हीदं सर्व वासयन्ते । एवं रुद्राः खलु दश प्राणाः, प्रात्मकादशः। संवत्सरस्य द्वादश मासा एव द्वादशादित्याः। मेघ एव इन्द्रो यज्ञश्च प्रजापतिः । एतेन यद्यपि प्रकृतिशक्त्यभिन्नत्वं सिद्ध यत्येव परं नार्या जडोपासकाः। तेषां हि सिद्धान्तोऽयम्- 'अन्ध तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते।' सर्वस्य जगत एतच्छक्ति चालितत्वाज्ज्ञेयत्वं भवति तेषाम् । परं यस्तु सर्वेषां साक्षी द्रष्टा थोताऽभिमन्ता च स एक एव ब्रह्मति । अध्यात्मभावनया ( Metaphysical Conception ) तेषु सर्वेषु देवेषु तस्यैव ब्रह्मरणः सत्त्व म्वीक्रियते । नह्यग्नीन्द्रादीनां तत्त्वेनोपासनोच्यते ऽपि तु ब्रह्मण एव विभूति-स्वीकारेण । इन्द्रो ह्यारमा 'तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो हवं नाम तगिदन्द्र सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परीक्षण, परोक्ष-प्रिया हि देवाः ।' इत्यतरेयोपनिषदि दर्शितत्वादात्मवेन्द्रः । प्रकाशक- स्वाच्च स एवाग्निः । व्यापकत्वात्स एव विष्णुः, वृहणाच्च ब्रह्मा, द्योतनाच्च स एव सूर्यादीनां पुरुषाकारत्वं ( Anthropomorphism ) दृश्यते । वस्तुत प्रार्याणां दर्शनमेकस्मिलनेकेपामनेकेषु चकस्यैव तत्त्वस्य प्रतिपत्तिः । 'एकस्यैव पुरुषस्य माहाभाग्यादेक एवात्मा बहुधा स्तूयते । यदाऽसौ सर्वात्मा देवो ऽनेकासु शक्तिपु विविधाकारो दृश्यते, तदा पार्थक्येनानेकश एव तस्य स्तुतिः । यदा तु तत्त्वतः सर्वेपो देवानां तदभिन्मत्वं प्रतिपाद्यते तदा तस्यैवैकाकिनः प्रशंसा। इति बुध्यस्तु न ना मुह्यति तत्र। इदमबुद्ध्यैव पाश्चात्यैरार्याणां बहुदेवोपासकत्वं काम-देवत्वं च प्रतिपादितम् । परं बहुदेवोपासनया सह ब्रह्ममयत्वस्यापि प्रति- पादनं विद्यत एव । प्रतएव- प्रग्नि मिनं वरुणमिन्द्रमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति अग्नि यमं मातरिश्वानमाहुः ।। एवं च यजुप्पु स्वयंभुवो ब्रह्मण एवानेक देवात्मत्वं निरूपितम्-- तदेवाग्निस्तदादिरयस्तद् वापुस्तदु चन्द्रमा । तदेव शुक्र तद् ब्रह्म ता प्रापः स प्रजापतिः ।। ( य. ये. ३२१) न च तस्मादन्यत् किञ्चिदिहास्ति । सर्वमपि चेतनाचेतनात्मक विश्वंस एका एपो हि देवः प्रदिशोनु सर्वाः पूधों ह जातः स उ गर्ने मन्तः । स एव जातः स जनिप्यमाण.प्रत्पड जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ (यवे. ३२१४ ) ·( ३२३) स एकएव परमात्मा ज्ञेयः स्तुत्यश्च । न तस्मादन्यत् किंचनेह विद्यते । वेनस्तत्पश्यन्निहितं गुहा सपन विश्वं भवत्येकनीडम् । तस्मिन्निद सं च विचंति सर्वस प्रोत- प्रोतश्च विभु. प्रजासु ।। (य. वे. ३२१८) निखितेयं सृष्टिमत्युश्च तस्यवाश्रय इति को नामापरो देवस्तमतिशयीत । यस्य ब्रह्म च क्षत्र च उभे भवत प्रोदन. । मृत्युर्यस्योपसेवनं क इत्या वेद यत्र सः।। ( क. उ. २१२५) एव सहितासु मर्वत्र वस्या एव देवतायाः स्तुत्यत्व लभ्यते । उपनिषत्सु च स एवोपास्यत्वेन वरिणतः । एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एक रूपं बहुधा य करोति । तमात्मस्यं येऽनु पश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ (कठ. ५, १२) तस्यै कात्मनो विज्ञानमेवोपनिषदामुपासना । न संदृशे तिष्ठति रूपमस्प न चक्षुषा पश्यति काचननम् । हृदा मनीषा मनसाभिवलुप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ।। (कट ५, १२) तस्मिन्नाते सति तेन सहाभेदेनात्मनो भावनमेव चरमः पुरुषार्थ उपासना. फलम् । आत्मैव तत्र लीयते । न यया लवणमुदके विलीन पुनरुद्भियते सायुज्य तु गच्छति, तथैव परमात्मनि तस्मिनु लीन मात्मा न पुनः पार्थक्यं याति । 'स यथा सत्यव-खिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानु विलीयेत । नाहास्योद्- पहणायेव स्याद्यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवयं वा अरे इदम्महद् भूतमनन्तमपारं विज्ञान-धन एवतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति ।' पुराणेषु यद्यपि देवतावादस्य विकासो ब्रह्म-विष्णु-महेशानां चोपास्ति-प्रस्तावो लम्यते यत्र तत्र तेषामेकतमस्प श्रेष्ठत्वं चोपलम्पते तयापि सर्ग-स्थिति-सहार-रूप- ध्यापार-कर्तृतया एक्स्यैव परमात्मनो भेदत्रय स्वीकारेण मर्यापत्त्या एक्स्यय देवस्योपासना सा फात । ब्रह्मए प्रशंसया विपणो प्रत्यास्यान शिवस्य प्रस्त्या च ब्रह्म-विष्णवरपारणं साध्यते । एतेन मियो ऽभेदात् न कतमोऽपि तेषां गरिष्ठो लपिष्ठो वेत्यर्यापत्याऽऽपतति । अयमेवार्य कविकुलमुकुटमणिना पालिदामेन प्रतिपादित बुमारमभवे- एकंव मूतिविभिदे प्रिया सा सामान्यमेपो प्रपमायरस्वम् । विप्पोहरस्तस्य हरित पदाचिद येपास्तयोस्तावपि पातुरायौ। (m) ·. - ( ३२४) कथमनेन बहूनामुपासनं सिध्येत् ? न खलु नाना-रूप-नाम-धारण-मात्रणक- एवं वास्तविक भूयस्त्वमधिगच्छति । नामान्यपि चकस्यैव बहूनि । तथाहिस एव एकः परमात्मा रमणाद् रामः, रमन्ते हि योगिनोऽस्मिन्निति, वरणात् कृष्णः, पंति हि परेपां हृदयमात्मा- भिमुखमपस्कान्त: ( Magnet ) इप लौहम् । शयनाच्छिवः, अन्तरात्मतमा सर्वस्मिन्नपि चराचरे ह्यसौ शेते । वृहणादेव स ग्रह्मति विराङ्ह्यसौ जगदात्मा । रोदनाद रुद्रः, रोदयति हि कालारमना प्राणिनः। ईशनादीश्वरः, कतुंमकर्तुं मन्यथा च स प्रभुः । इन्दनात् स इन्द्रः, ऐश्वर्यवान् इदं सर्व द्रष्टा हि सः । अङ्गनात् प्रकाश- नात् स एवाग्निः । प्रसौति प्रेरयति सर्वान् प्राणिन इति सविता । स्वरणाद प्रकाशनात्-सूर्यः, वेवेष्टि व्याप्नोति सर्व जगदिति स विष्णुः । पुष्णाति सर्वमपि चराचरमिति पूषा। बृहणशीलानां वाचां स्वामी । यथोक्तम् वृहदारण्यके-'तस्यैव रे महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद् यद् ऋग्वेद) यजुर्वेदः मामवेद.' इत्यादि । सर्वभूतानारमनि वासयत इति स वासुदेवः । वसन्त्यस्मिन्सर्वाणि भूतानीति वासुः स चासो देव इति वासुदेवः। एवं स एवैको देवो विविधमिभिरुच्यते पूज्यते च। ये केचनान्यदेवानपि भजन्ति वस्तुतः प्रकारान्तरेण तस्यैव परमात्मनः सा भक्तिः । एतच्चान्यत्रोक्त केनापि- माकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ।। (वि. स. ना.) एवं बहु-विध-विमर्शनेनैतावदेव सिद्ध यति यदेकमेव सन्तं परमात्मानं विद्वासो महिम-ख्यापकरनेकर्नामभिः स्तुवन्ति । न सेन वस्तुतः स स्वरूपात भिद्यते । अग्निर्यथको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो रहिश्च ।। एतदेवाभिप्रेत्य साधूक्तम्- इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपरणों गरुत्मान् । एकं सविप्रा बहुधा वदन्ति अग्नि यमं मातरिश्वानमाहुः ।।

·स्वधर्मे निधनं श्रेयः पर-धो भयावहः नाना-प्रकृति-विचित्र-चरित्र-शालिना प्राणिनामालयेऽस्मिन् जगति परिवर्तन- शीलतया सकलानामपि मूक्ष्मारणा स्थूलाना वा पदार्थाना धारणा अपि जनाना नित्यं नैक-विधा । तदेव श्वो वजत्युपेक्षणीयता यदद्य प्राणेभ्योऽपि प्रियतर लोकस्य । ह्यस्तनं हेयमपि समाश्रयत्युपादेयतामद्य । सैव स्थिति. साम्प्रतिके युगे धर्मस्यापि जाता। प्रासीत्वदाचन मानवस्य जीवने तस्याक्षुण्ण प्रभुत्वमसाधारणं वर्चस्वमसविभक्त प्राधान्यम् । विश्व-साम्राज्यान्यपि सुरलोक-वैभवान्यपि सर्वोच्च-पदान्यपि सुरासुर- दुर्लभानि सुखान्यपि तदर्थमुपेक्ष्यन्त । जीवनस्य सर्वप्रथमः पुस्पार्थः, त्रयाणामप्युत्तर- परमार्थाना मूलम्, राजनीते , दर्शनस्य, कलानाम्, साहित्यस्य, प्राचाराणाम्, विचारा- णाम्, आहाराणाम्, विहाराणाम् लोक-सव्यवहाराणा च नियामको धर्म एवाभूद, परमध स्त्रीणाम् निष्कमण्यानाम् च स विषयः । राजनीती, साहित्य, शिल्पे, कलासु, वाणिज्ये, न्याय-कर्मणि शिक्षायाञ्च सर्वत्र तम्य बहिष्कारः । नेदृशो कस्याप्युपेक्षाऽध यादृशी धर्मस्य । सहस्र प्वेको याथायन धर्माचरणं करोति सोऽप्युपहस्यते भोग- परोपएंजनैः। ततोऽपि विपमा स्थितिरस्य धर्म-ध्वजः कृता येऽस्य नाम्ना सकलानपि भोगान् भुञ्जते । नास्ति कतमदपि कुत्सित कर्माधिभूमि यन्न तवंञ्चकरनुष्ठीयते । लोकस्याक्षणोधूलि प्रक्षिप्य धर्मात्मानमात्मानं प्रख्याप्य दम्भः पाखण्डश्च स्वाना. चारान् प्रच्छादयन्ति । तेपामाचरितानि दर्श दर्श च धर्म श्रद्दधाना अपि जहति तम प्रद्धा निष्ठा च। कैश्चित्तु धर्मों व्यवमाय-साधनीकृत । सुखानां प्रलोभनेन, पदाकांक्षया, रमण्यापवत्या राज्य-नाम-प्रत्याशया वा परम्परागत धर्म तेऽरुचिकर वसनमिव परि. त्यज्यापर स्वीकुर्वते । इतरे च दम्मिन, स्वमेव धर्म सर्वोपरि मन्यमानाः परेपा च सगुणमपि धर्म विनिर्दोषप्रत्यापन. कुत्सयन्त, पद-धन-वान्ता-प्रदानादिभिः प्रलोभ्य स्वेषु धर्मषु दीक्षयन्ति । परं धर्मोऽन्ययैव तेगु होतोऽनुष्यमानंरस्य यथार्षतस्तत्त्वम् । ३२५.

·( ३२६) " प्रय धर्मस्पान्य मापागु रिसोजा (Religion) मजहर-पन्य-प्रभृतय. पर्यापा प्रचलिता न ये यस्तुतस्तदयं वोपर्यात । एते पन्दा समयापेक्षया परिवर्तमानान् सम्प्रदायान् गूपयन्ति ये प्राचार विचार-भेदेन देश-पालादि भेद व्यपेक्षया यत्रतत्र प्रचलिता । न ते शास्वता रानातनारच, प्रत्युत रागपिकान प्रापिपाच स्वार्थान लक्ष्यीयस्य मतिता। न सलु एवं पलाम इव धरणे २ परिवर्तनीयम्प स्वेच्छाचारमयः । न या महत्त्यानाशाणा पूरय परीक्षाप्रमाणपत्रगिय प्रार-साधन स । बुद्धी, मनस्याबारे प निविशेप रामाधीयते सनिष्ट । धर्मस्य लक्षणानि यहधा प्रतिपादितान्याचार्य । 'चोदनालक्षणो धर्म, 'यतोऽम्युदय नि श्रेयम सिद्धि रा धर्म 'धारणाद् धर्म इत्याहुधर्मो धारयते प्रजा, 'स्वरुप रक्षाणो धर्म' इत्यादीनि । प्रथमेन लक्षारणेन प्रवृत्तियोगन्यमणामनुप्ठानस्य, निवृत्ति योग्याना प पमपा परित्यागस्य येग प्रेरणा क्रियते म धर्म । 'सत्य बद, पहरह सन्ध्यामुपासीत, स्तेय मा वार्षी 'मृत्युरेप यो वै पाम , त जहि' एताहर प्रत्याकृत्यप्रवृत्ति निवृत्ति प्रतिपादकर्वाक्य यस्य विधान विधीयते म धर्म , यस्य च निषेध सोऽपमं इति प्रतिपादित भवति । भन्येन व लक्षणेन लोरेऽस्मिन् कायिय वाविर मानसिकास्मिरसस्कारेण सहाथियों ममृद्धि सम्पादयता मृत्योरुत्तर चामुटिमल्लोरे कल्याण साधयता कर्मणा. माचरण धर्म इति प्रतिपाद्यते । दुष्कर्मभिरधर्माचरणेन वा घाममैश्वर्यस्य पराकाष्ठा चुम्बेज्जन, सर्वातिशायी बलवान् मनीपो वा काम जायेत परम् पात्मा तस्य नित्य पतयालुता मनति । अर्व-पवियत्वमात्मनो धर्म प्रकृति, पर दुराचारेण धर्म प्रति- कूल-कर्मानुष्ठानेन ता देहिनामात्मा मुञ्चति । मूलत स दिनादिन हीयते । अपरस्मिश्च लक्षणे प्राणिना 'धारको पनं' इत्युक्त । एतच्च स्वभावोपनतस्य पर्मणोऽनुष्ठानेन साध्यते । स एपाराय शिष्टाया परिभाषाया । वस्तुतो यस्य पदार्थस्य यत्स्वभावोपनत चेष्टित तदेव तस्य धर्म । तस्या धरणेन न प्राणी स्वरूपतोऽवहीयते । प्रग्नेर्यथा दाहकत्व धर्म , यावद् दहति, तावदेव सोऽस्ति, रहनसामर्षे पहलेऽस्यास्तित्वमपि न स्वीक्रियते । शीतस्पर्शवत्वमा लक्षणम् । दात्य हि तासा धर्म । वह्न सनिवर्षात दिनवरतापसम्पदि वा शंत्य विहायोप्मा ताभिरङ्गीक्रियते चेदस्वाभाविक तटाचरितम । पुनस्तापकारणेऽपाकृते. जाड्य नैसगिक ता भजन्ति । सारणा कोयम्, सूर्यस्य प्रकाशन तापदान च तेजोमयत्व वा धर्म । निस्तेजस्कस्य तु भाक्तमेव सूर्यत्वम । एव मानवस्य दीनेषु दयनम्, दु खिना रक्षणम्, अशरणानाम, अनाथानाम असहायानाम् च वाञ्छितपूरणम्, भीताना भयारणम्, सर्व भूत मैत्री न ऋजुत्वम् प्रबुद्धत्वम्, अपारुष्यम्, शुचित्व चा यानि च ·( ३२७) कर्माणि यस्तस्य मानवत्वं न विडम्बनामावति । तान्येव कर्माणि तस्य धर्माः । विरहितस्तैरन्य सामान्यं भजन न मनुजतापदार्हः सः । यत: स्वरूप-रक्षको धर्मः, ततः सहज एव स ावरणीयो न तु कृत्रिमोन्य. स्माद् वा गृहीतः । यतः- स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते नरः । (गी.१८:४५) प्रकृति-समंजस: स्वाभाविक-कर्म-सम्पदा सम्पन्न एव धर्मः प्राणिनां कल्याण- कृत् । अन्येन तु नेह न चामुत्र कश्चिल्लाम. । यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्ययं सिद्धि विन्दति मानव. ।। (गो.१८१४६) यदकमिन्द्रियं नेतरस्य कर्मानुतिष्ठति तदा कथं मानवः स्व-धर्म विहायान्य पालयेत् । प्रद्य जनानां कृते स्वधर्म परित्यज्यान्यधर्मस्य ग्रहणं सामान्यं कर्म जातम् । परं धर्मः खलु प्रकृतिमनुसरति । एको निरामिष-भोजी वैष्णवो यावनं खीष्टं वा सम्प्रदायं स्वीकरोति चेत्" कयं तस्य परम्परागतानां संस्काराणां परित्यागः संभवेद कथं वा स सर्वभक्षिभिः सहकारम्य स्थापयेत् । दृश्यतेऽद्यापि यथा बहवो हिन्दवो मृत्यु भयादयं-लोभाद् वा यवनाः ख्रीष्टमतवादिनो वा संवृताः परं न सर्वपा तेषां प्राक्तनाः संस्कारा अद्यापि लोपं गच्छन्ति । अन्ये च यवना स्वीकृत-हिन्दू-धर्मा अपि हृदयाद् ययापूर्वमेवानार्य माव-वन्तः । स्व-संस्कारानुकूस एव धर्म मानवः सिद्धि विन्दति । प्रत एवोक्तम्-- सहज फर्म कौन्तेय सदोपमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण घूमेनाग्निरिवावृताः ॥ (गी.१८४८) यदि निर्दोष एव धर्मोऽन्विष्येत, निष्फल एव सकलो प्यारम्भः सिध्येत् । यतः क्वचिज्जातिभेदोमरत्र संकीर्णताज्यत्र मिथ्याविश्वासा इति क्व निर्दोषत्वम् ? वस्तुतस्तु न धर्मा अनेकाः । एक एव धोऽङ्गभेदेन वहुत्वं गतः । यतो वदिवस्यक धर्मस्याहिमा-तत्त्वं मुख्यत मादाय बौदो जन-धर्मश्च प्रवृत्तः । सपा देवानामेकदेवत्वं निराकाररूपं च परमेश्वरस्यादाय शिष्ययमस्य (मिस) प्रवृत्तिः । सरयम्, सुचित्वं चौपादायकस्य परमात्मन. मत्वमुररीकृत्यस्लाम धर्मस्य प्रचसनम्, सर्व-भूत-मंत्रीम्, दोनेपु परणाम, ईश्वरम्य मोरित्वं ज्ञानावारामुपागनामा रोघां पादाय वीष्ट-धर्मस्य जन्म । एवं नाम्ना भैदेऽपि मूलतः कि पामेषत्वम् ? दोषाणां मागणे पन पस्मिस्ताय दोषाः ? विहिसावादिभिरपि बौद्धनं पारितानि ·( ३२८) न विश्वस्मिन्नकाण्डे मृत्युताण्डवानि ? किं न तत्रापि वामाचारा मिथ्याविश्वासा था त्याग-वृत्तिमयेऽनीश्वरवादिन्यपि जिन धर्म कि बहुदेवदेवीनामन्धश्रद्धायाश्च विद्यमानता? जाति-साम्यवति सिखधर्मेऽपि न कि कर्गल निर्मित एव लिपिप्राये पुस्तके गुरोरीश्वरस्य च भावना ? किं न तत्रापि विचाराणा सकीर्णता ? सूद्धार- (सुधार) परिणत्या प्रसिद्ध इस्लाम धर्मेऽपि किं न विद्यते पीर-पैगम्बरादि पूजा ? कि न ते समाधि स्थलेषु (कन्न) प्रार्थना विदधति ? किं न तत्र शिया सुन्नी कादिया- अहमदिया प्रभृतयो भेदा ? कि न तेषु सकीर्णताया अन्यधर्मान् प्रति घणाया वा पराकाष्ठा ? तद्धर्मानुयायिना चगेज-तैमूर नादिरशाहप्रभृतीना सधर्मसु विधर्मसु च कृता भीषणा अत्याचारा अद्यापि विश्वेतिहासस्य पृष्ठानि रक्त-रक्तानि दर्शयन्ति । भूतमैत्री करुणा बुद्धिवाद च गृहीत्वा प्रचलिते खीप्ट धर्म न कि दोषा ? न किं तस्य धर्मगुरुभि (पोप) स्वानुयायिना वृते स्वर्गस्यकाधिकार सुरक्षितीकृत ? न कि तेरात्रने धनदातृणा कृते देवलोक्स्य प्रवेशपत्राणि दत्तानि । न कि त सधर्मसु रोमहर्षणा क्रू राचारा अनुप्ठिता । सभ्यमन्यरेतर्दशित पाशव तु सर्वाण्यपि प्रापा- नानि वृत्तानि प्रत्याययत्युपेक्ष्यारिण । अद्यापि ते न केवले स्वर्गे, विश्वस्मिन्नपि ब्रह्माण्डेऽपि खीष्ट-धर्मे श्रद्दधानान् निवासाननेिव स्वीकुर्वते । तेऽपि काममेकेश्वरवादिन' पर देवान्तरेष्वपि विश्वासमाज । कुल धन-कृतस्तेपामपि समाजे परस्परमुच्च- नीचावारो भेद. । एवविध व्यतिकरेऽविद्यमाने वास्तविके भेदेऽपि सामान्येन च दोपारणामस्तित्वे सर्वेषु धर्मपु, वस्तावल्लाभ एकतमस्य त्यागेऽन्यतमस्य च ग्रहणे स्वस्यैव धर्मस्य पानन तदा श्रेयस्कर सिध्यति । 7 भार्याणामतिह्य धर्मस्य कृते मर्वस्वमप्युपहरता दुलंभानपि प्राणान त्यजता महाप्राणाना हामानवान चरितं सनापितम् । सवलेष्वपि राजमण्डलेषु मुगल- सम्राजोऽक्वरस्य गतेषु सामन्तभावम्, राजपुत्रवपि स्वभगिनी सुता वा प्रदाय राज्य पराधिकार वा कोणत्सु, स्वधातु सगर सिंहस्य सुते च यवनधर्म स्वीकृत्य मोहम्वता सशालामेन मृत्यत्यपि स्व धर्म-पुरमरो मेद पाट वसुन्धरा परिवृढो प्रत्यल्प हप- बुटिलया पडग-धारया पवच-वलुप यवनोर पटेपु विय ता सधारामपीलेपन स्व. प्रतापमुद्रा लिसन्नेक लोऽपि प्रतापो न विधर्मभि सह सन्धिमियेष। नव-या देशीयोऽपि बालो हकीकतो यहा याध्यमानोऽपि यूटमल्ल (पठमुल्ले) यंबनधमंमल्ल प्रेयमारणोऽपि पितृभ्यां मृत्युमेवाचकाक्ष न तु धर्म-गुल्ला नयाभ (नवार) बन्याम् । विपक्ष-पस-सपण-पटु पराक्रमस्य, मदमत्तावरगजीव-गजपति वहपिनी-पोया सिंहाय शिष्याणां दाम-गुरो सौर्य-दोडलस्य गोविन्दसिहस्य प्रथया पपि पिता सेगबहादुर ·( ३२६) बालावपि बालारुण-कराल तेजसौ कुसुम-मृदुल-कलेवरी सुतौ च प्राणव्ययेनापि स्वधर्म ररक्षुः । पार्य-धर्म-धोरेयस्य, महाराष्ट्र-मेदिनी-दास्य-कतुप-भार-लुण्टाकस्य शिववीरस्य (शिवाजी) तनयः स्त्रणोऽपि वारविलासिनी-भू-भंग-कम्प्र-हृदयोऽपि प्रणयिनी-मान-दुर्ग- भजन-मान-पौरपोऽपि शम्भुवीरो (सम्भाजी) विजयदर्पात् पित्रा दत्तपूर्वाणामिव पराजयाना निष्क्रयमिव राज्योपहारमवरंगजीवेन क्रियमाण धर्ममूल्यं सावज्ञ थियकुर्वन् प्रतिफले घातकः तं शिरच्छेदमेव बहु मेने। धर्मव्ययेन जातोऽपि स्वर्गलाभो न सुखाय । न जानन्ति ते घराका नियतापायिना प्रारणाना वैभवाना च कृते परधर्मदीक्षा स्वीकुर्वाणा धर्मस्य गरिमाणम् । 'धर्म एव हतो हन्ति धमो रक्षति रक्षितः।' 'यतो धर्मस्ततो जयः' 'धर्मों विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा' इत्यादीनि वचनानि च तत्र प्रभवन्ति । स्व-सहज-धर्म-परित्यागेऽपरस्य च धर्मे गृहीते सर्वत्र व्यवस्थाया प्राकुलीमाव-प्रसङ्गः। अतएव विविच्योक्त भगवता श्रीकृष्णेन- येयान स्व-धर्मो विगुणः पर-धर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्म निधनं श्रेयः पर-धर्मो भयावहः ॥ (गी.३३३५) ·रूपरेखाः गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः मानवो बुद्ध्या, गरीर-वलेन, साधनं विद्यया च युक्तः श्रेष्ठः प्राणा। बुद्ध- रुपयोगी विवेके भवति । नाब कोऽपि पूर्णः। सदसदविवेकेन वस्तुनो ग्रहणं प्रशाया: फलम् । लोकानामनुकरणे प्रवृत्तिः । मूढः परप्रत्ययनेय-बुद्धिः । तातस्य कूपोऽयमिति अपाणाः क्षारं जलं कापुरपाः पिबन्ति । नवानुसन्धाने, सत्यान्वेषणे च विद्याया विवेरस्य सदुपयोगः, रूढिग्रस्ता नरा न याथायं-स्पृशः। मूर्खाणामन्धपरम्परानुयायि- नां प्रथा-पालन मामहः। प्रयाना पालनं च नापि तत्त्वेन वायं नापि त्याज्यम् । निदानमनुसन्धेपं कथमस्या मारम्भ इति । प्राप्त-वाक्यस्यापि रहस्य जिज्ञासितव्यम् । गरिका प्रवाहेव तदनुमरता न भवति तलपर्श उद्योगः । मतो यहधा प्रतारणमपि तेषां भवति । न निष्प्रयोजना लोक-संव्यवहाराः । कस्यापि कार्यस्य करणात्पूर्व प्रयोजन मन्येप्यम् । तेन रहस्यमुभिद्यते । यूटनीतिज्ञा दार्शनिका वैज्ञानिकारक न विना विश्लेपणं विमपि स्वीकुर्वन्ति । अतीन्द्रिये विपये सत्यप्यनुकरण मावश्यक तत्व मानायावस्यं प्रयतितव्यम् । अन्यथा मन्धेनव नीयमाना यथान्याः । क्वचिच्छता राक. विरहिना ग्राह्या मन्यते परं जिज्ञासा तत्रापि न हैपा। यद्यपि संशयालुता न सर्वोचिता परं सर्वया तदभावोऽपि हानिकर एव ।

·२-नीर-क्षीर-विवेके हसालस्यं त्वमेव तनुपे चेत् । विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः॥ जगदिद दोपैगरमृतेन विपेण पथ्येनापथ्येन च पूर्णम् । शीतमुष्ण, सुख दुख, पाप पुण्य चेति यथा द्वन्द्वास्तथैवान्येऽपि क्वचिद् दोपा गुणाश्च परस्पर मिश्रिता न लक्ष्यन्ते । तदा विवेकिना सदसद्विश्लेषण शक्तिमता कार्यमिद यत्तन विचार्य सतो:- सतश्च विवेक कुयु । विद्वास एवं तत्र समर्था । त एव निक पोपला शुभस्य अशुभस्य च । हेम्न सलक्ष्यते ह्यग्नो विशुद्धि श्यामिकाऽपिवा । मूर्खषु गुणा अपि दोपा जायते । परीक्षका यत्र न सन्ति देशे नार्धन्ति रत्नानि समुद्रजानि । प्राभीर देशे किल चन्द्रकान्त त्रिभिवराटविपणन्ति गोपा ॥ प्रज्ञेषु यदि तिष्ठन् विद्वान्न सत्यासत्यस्य कृत्याकृत्यस्य सतोऽसतो वा विभाग कुर्यात् रस्त जानीयादय बुध इति । विदुष एवेद कार्यम्, 'पाप-पुण्य गुण दोष मय विश्व कीन्ह करतार । सन्त हस गुण गहहिं पय परि हरि वारिविकार (तुलसी) । काक कृष्ण पिक कृष्ण को भेद पिक काकयो । प्राप्ते वसन्तसमये काक काक पिक पिक ॥ रे रे कोकिल मा भज मौन किञ्चिदुदञ्चय पञ्चम रागम् । नो चेत्त्वा मिह को जामीते काप कदम्बक-पिहिते चूते ।। (भा वि) ( ३३१ ) ·: ३---सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्य-कारिणं गुण-लुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ मानवो बहुधा भावावेशेन किमपि कार्य करोति, पश्चात्तपति च पालेन तस्य । क्षिप्रकारिता बहुधा हानि-करी रामद्यते । करणापूर्व फलस्य विमर्शो विधेयः । अवि- चार्य किमपि विदधतो लोका न जातु मोदन्ते । सहसा कथनेऽपि मुखादवाच्य वचनं निस्सरति यस्य परिणति. कलहे युद्ध विनाशे च जायते । अतो विज्ञा॥ शान्त हृदयेन विविच्यैव परिप्यमारण कर्म तत्फलं च पूर्व निश्चिन्वन्ति पश्चाच्चानुतिष्ठन्ति । तस्य फलमपि सूप्तबीजस्येव भवति । "उचितमनुचित या फुर्वता कार्य जातं परिणतिरयधार्या यत्नत. पण्डितेन । प्रति-रभस-नानां कर्मणामाविपत्तभवति हृदय-दाही शल्य तुल्यो विपाक ।।" मावेश-प्रशान्मानव. पूर्व किमप्याचरत्यनुचित धर्म । विवेके तु जागृते तप्यते । हानिकर फलं स प्रत्यक्ष पश्यति । न तु लज्जया कस्मैचिद् वक्त मुत्सहते। योजना- बद्धस्य कार्यस्य विपरीते परिणामेऽपि भवति प्रतीकारः । पर नाविचारितस्य । चतुरग- क्रीडायामिय (शतरंज) चिरकारी न मेनापि जीयते । रभस-कारिणो नृपा. शत्रुभिरभि भूयन्ते । विमृश्यानुष्ठातृणां तु बायं सत्फले नैवानुमीयते । अतो न सहसा विपि पापम्। (१२) ·४-भिन्न-रुचिहि लोकः संसारे-विविध-वस्तु सारे प्राणिनामपि प्रवृत्तयो नैक-विधा । एकमेव द्रव्य न सर्वेषा कृते शोभनम् । यद् दृष्ट्वको जनोऽनुरज्यते तदेवाभिवीक्ष्यापरो विरज्यते । परिचन्मधुरान्ने कृताभिनिवेश., इतरस्य रसना अम्ले रसे विशेषेण स्वरते। कोऽप्या- डम्बर-प्रियस्ता न्योऽकृत्रिमवेपमेव बहु मनुते । चित्त-वृत्तचित्र्यमिदमेव मानवाना चारित्र-भेद तनुते । काका निम्ब-फलानि सविशेपमदन्ति, कोकिलास्तु रसालमञ्जरी- रास्वादयन्ति पर क्रमेलक: पारियान-फलानि कण्टकाश्च जिघत्सति । तदुत्तम्- 'कमेलकं निन्दति कोमलेच्छुः क्रमेलक. कण्टकलम्पटस्तम्।' प्रत एवंको गुणवान न खलाना रुच्यनुकूल.। दुष्प्रवृत्तयो जना सद्वृत्तीना नादर विदधति । पङ्कज रविं दृष्ट्वा विकसति शशिनि समुदिते तु मुद्रा भजति । घकोरस्य चन्द्रमसा, मयूरस्य जलदेनैव सह स्नेहः । नहि कोऽपि रूपगुणवयोऽभिजनवा- नपि विकस्थितु शक्तः सर्वासा कामिनीना प्रियोऽहम् इति । अभिनवरसानुभूतिसरसं नाटक पश्यन्तोऽपि श्रोत्रिया न तत्र रसमनुभवन्ति । रुचेरेव भेदादेकस्या एव शक्त. ह्मणो रूपे देव-विशेषे लोकाना भक्ति । रुचीना वैचित्र्याजुकुटिल नाना-पय-जुषा नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव । 'मुण्डे मुण्डे मतिभिन्ना,' 'त काम-वृत्ति- पंचनीयमीक्षते।' ।

·५-वरमद्य कपोतः श्वोमयूरात लोकानां प्रवृत्तिरुज्ज्वल भविष्यदाशया वस्तुपु जायते । नीतिरपि समृद्धायति कर्म समर्थयते । परं भाविनः सुखस्याशया वर्तमानस्य त्यागो नोचितः । श्वो ऽहं भूयसी सम्पदं लब्धास्मीति कृत्वाऽद्यतनं सुखं कोऽप्युपेक्षते चेन्न स मतिमानु मन्येत । अनिश्चिता हि नियतिः प्राणिनाम् । 'करतलगतमपि नश्यति यस्य पुनर्भ- वितव्यता नास्ति ।' को जानाति किमनुभविष्यत्यागामिनि मालेऽद्यतनो धनिकः । धू तकारा यथा विजयाशयाऽजितमपि विभवनाशयन्ति, तथैव भविष्यदाशया लब्ध. मपि सुखं त्यजन्ति मूर्खः । विदुषा च वचनानि उपस्थितं परित्यज्यानुपस्थितस्य कल्पने मानाभावः । 'उपस्थितस्य गतिश्चिन्तनीया ।' 'ध्र वाणितु परित्यज्य यो ऽध्र वारिप निषेवते । धवारिण तस्य नश्यन्ति मनवं नष्टमेव तत् ।' अत एव 'वर्त- मानेन कालेन वर्तयन्ति विचक्षणा।' भूरि-लामस्य संभावनायो वर्तमान उपलब्धो ऽल्पोऽपि नोपेक्षणीयः। मागामिनो नास्ति निश्चयः । लोक-मापायामपि वदन्ति- 'नौ नकद न तेरह उधार।' (३३४) ·६-स्त्रीणां प्रियालोक-फलो हि वेषः । नारीणां सौन्दर्यस्य प्रयोजनं विशेषतः प्रियाणा लोभनमेव । कामो हि मनो- भवः संकल्पमात्र-जन्यः । तस्य प्रथमाऽवस्था चरागः । चक्षुरिन्द्रियस्य विषयश्व रूपम् । यत्र लावण्यं सविशेष नयनानामुत्सवद तत्रैव नयन-प्रवृत्तिरिति लोके दृश्यते । प्रसाधनः सज्जा-विशेषेण भूपणादिभिश्च रूपस्यवोत्कर्षः साध्यते । अत एव साधारण-सौन्दर्य-सम्पदपि कामिनी चारुवयोवेशशालिनी वारमेकं यूना दृष्टि- मामन्त्रयत्येव । शोमयितुमात्मानमेव दर्शनीयं वासो धार्यते । निविशेषा हि परेपा- मवलोकने कामं जीणं कन्या: परिदध्युनग्ना वा नृत्येयुस्तुल्यैव स्थितिस्तेषां कृते । परं यदा मनसि जायतेऽमिलाप', 'अपि नाम स मयि दृष्टिपातं कुर्यात्, अप्यहं तस्मै रोचेय' इति, तदाऽधिकाधिका कामिन्याः शृगारे प्रवृत्ति जायते । उद्देश्यं च तस्य स्वाभिमतस्य प्रियस्य विलोभनम् तस्य प्रणयस्य च प्राप्तिः । अत एव न विधवानां तपस्विनीना विरहिणीना वा प्रसाधनमुचितमुक्तम्, वासक-सज्जाना पतिवराणा कुमारीणा वेश्यानां च न प्रतिकूलम् । यदि कृतेऽपि शृङ्गारातिराये न प्रेयसो मोहनाय क्षमेत, वैफल्यमेव तस्य । अत एवोक्तम् 'प्रियेषु सौभाग्य-फला हि चारुता ।' "कि वा हि तद् रूपं न येन चक्षुर्वशीक्रियते । 'योषा जारस्य चससा विभाति ।'

·७-किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् लोके भूपणानि स्वरूपमुज्ज्वलयितुमेव मार्गन्ते यथा साधारण्यप्याकुतिस्तैः सविशेष रोचना सम्पद्यत । अत एव लोकस्य मोहकाना वस्याणां कुसुमादिलजां भूपणाना च धारणे प्रवृत्तिः । परं बहुधा परिघातुर्वर्ण-रूप-यो-वेपोनित्यादि- सापेक्षता परिघाने परीक्ष्यते । पस्मिन्नवसरे कीहशस्य बरानस्य' गण्डनस्य वोपयो- गिता स्यादिति विचारयन्ति लोका. ( क्वचिच्च मुन्दरमपि वासो न सज्जते, यथा श्यामा-शरीरे रक्त वर्णोज्ज्वल था। परं गोराङ्गयाः कपोलयोस्तिलकालकोऽपि रामरणीयकमातनोति । शोभनाऽऽकृतिहि स्वयं मण्डनम् । अतिरिक्त प्रसाधनं न सापेक्षते । धारितमपि तत् स्वयं कृतार्थता व्रजति । सर्यास्ववस्वासु हि तस्या रमणीयता। अत' किमपि परेपा दूपकमपि धारितं सुन्दरस्य चारुतामेवादधाति । यथोदितं कालिदासेन- सरसिजमनुविद्ध वल्कलेनापि रस्य मलिनमपि हिमांशोलेपम लक्ष्मी तनोति । इपमधिक-मनोज्ञा पकलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणी मण्डनं नाकृतीनाम् ॥ उर्दू कविनाप्युक्त केनापि- 'नहीं मोहताज नपा का जिसे पूपी खुदा ने वो।'

·८-अनुत्लेकः खलु
विक्रमालंकारः
प्रकृतिरिय प्राय प्राणिना यत्किमपि कृत्वोजित कार्य विकरथन्तेतमाम्,
गर्वातिशयस्तेपा जायते स्वस्मिन् पौरुषातिरेक सभाव्य । पर विक्रमस्य सर्वथोत्कर्षों
यदा वीरोऽपि जनी विनयालकृत स्यात् । उक्त चे 'क्षमा शक्ती हि भूपणम् ।'
विक्रान्तोऽपि, गुणवानपि, विद्वानपि, धनवानपि, घोलयानपि श्लाघते बेदारमान,
कम्प लवमेव तन्मयते) 'सपूर्णकुम्भो न करोति शब्दमर्थो पटो घोपमुपैति
नित्यम् ।' बल-दुर्मदा हि खला स्व-शक्ति-प्रदर्शनेन दुर्बलेवानक विधिसति ।
पया-
विद्या विवादाय धन मदाय शक्ति परेपा परिपीडनाम ।
खलस्य, साधोविपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ।।
प्रत एव न सज्जना पराक्रमे सत्यपि मुखेन वदन्ति, नात्मान श्लाघन्ते,
सत्ययसरे तु सिंहा इव सोत्काल रिपूनभिभवन्ति । न ते परस्मादपि म्व-स्तुति
सुश्रूपन्ति ।
शरदि न वर्षति गर्जति, वर्षति वर्षासु नि स्वमो मेघ ।
नोधो वदति न कुरुते, सुजनो न वदति करीत्येव ॥ तया
'अद्यापि दुनिवार स्तुति कन्या वहति कौमारम् । सद्भ्यो न रोचते सा
सन्तस्तस्य न रोचन्ते ।।' प्रतएव पिकत्यमान रावण प्रति लक्ष्मणस्योक्ति-
'राजन्न गजन्ति
महाप्रभावा, कि कायसे प्राकृतवत स्वमा ।'
सर्वथा शोभते वीराणा विनयोत्तर शौर्य प्रकपं ।
( ३३७ )

·है ---ज्वलितं न हिरण्यरेतसंचयमास्कन्दति भस्मनां जनः यथा लोका: शान्तं शीतलं भस्म-पुञ्ज निभयं लड्डयन्ति परं ज्वलन्तं कृशानु लंघयितुनोत्सहन्ते, एवमेव तेजस्विनं शक्तिशालिनं वा जनं न कोऽप्यवमन्तुं समर्थः, निर्मलं क्षमा-शीलं नग्न-स्वभावं तु सर्वेऽपि तिरस्वतुं सामं विदधति । कामं नरः सुदीलो दयालुः समवेदनाशीलो भवेन्न परं स्व-तेजः सर्वथा त्यजेत् । यथा पालितं शान्तं लालयन्तं च गृह-कुक्कुरं शिशवोऽपि पुच्छादि कपणेन पीडयन्ति, परमासेट- कुक्कुरं तीक्षण-प्रकृति वीक्ष्य वयस्का अपि गइन्ते, का कथा पीडनस्य । सर्वथाऽतेज- स्फस्य नात्र भुवि निर्वाहः । 'विष भयतु मा वास्तु फटाटोपो भयंकरः ।' 'मवन्ध्य- कोपस्य विहन्तुरापदा भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्प-शून्येन' जनस्य अन्तुना न जात-हार्दैन, म विद्विपादरः ॥' पाण्डवा: शमशीलतयैव कष्टं सैहिरे ; ऋपयः शान्तास्तपः कृशा इति रक्षसां पीडनीया प्रभवन् । सिहं नैव गजं नववृकं नैव च नैव च । मजा-पुत्र बलिदद्यात् देवो दुर्बल घातकः ॥' मार्जारः श्वानं दृष्ट्वा भीत. पलायते, परं निवटे सन् रोपाकुले चक्षुपी दर्शयति चेत् सारमेयोऽपि त्रस्यति । विनयेनान्यायं महमानं जनं सर्वोऽपि पीडयति । जगति प्रेमादरोवा भयेनंव जायते । 'बस पुराई जासु तन, ताही को सनमान । भले भले कहि छोडिये, खोटे ग्रह जप दान ।।' (बिहारी) यिपोऽभिभवन्त्यविक्रम रहपत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरोपान्न पदं नृप-प्रियः ।। प्रतः सर्वैरपि स्वं तेजःप्रतिपत्तव्यम् । - ( ३३६) ·१०---गुण-गृह्या वचने विपश्चितः 1 लोके सन्मार्ग-प्रदर्शका प्राचार्या गुरवो भवन्ति, सदा च ते मान्यन्ते । पर शिक्षा यतोऽपि लभ्येत, तत एव स्वीकाया । न तस्मिन्नवसरे शिक्षयितुर्जातियो लिंग वा समीक्ष्यते । विद्वाम मदा कथने गुणानेव पश्यन्ति न योग्यताम् । यथाऽसुधि- स्थाने पतितमपि माञ्चन ग्राह्य भवति, तथवागुचे कुत्सितादपि श्रेयस्कर वारय श्रोतव्यम् । न तन कोऽपि दोष । गुण-ग्राहिषु गुणा गुणत्व विभ्रति नागुणशे पु। 'गुणा गुणज्ञपु गुणा भवन्ति ते निर्गुण प्राप्य भवन्ति दोपा । यथा किराती करि- कुम्भ-जाता मुक्ता परित्यज्य विमति मुखाम् ॥' 'बालादपि सुभाषित ग्राह्यम ।' दत्ता- त्रेय दवान मार्जार मूपमपि च स्व-गुरुत्वेनामन्यत । महात्मा गाधी वानरस्य मूर्ति- प्रयादिमा शिक्षामगृह णात् । १-परस्य दोपान्मा पश्यत । २-न पर-दोपान- शृणुत । ३-परच्छिद्र दृष्ट्वा श्रुत्वाऽपि न वदस । व्यासपुत्र शुको घमंग्याषा- ज्ज्ञान प्राप। स्त्रियो नरो वा वृदा बाला वा नीचा उच्चा येऽपि गरीयासोगुण- वन्त स्तन एव गुण ग्रहण विधेयम् । गारपि हित यदन्मानयितव्य । विमिणामपि श्रेयास प्रादर्गा प्राहा । 'गुणा पूजा स्थान गुणिषु न च निंग न च वय ।' 'कनर-भूषण सप्रशोचितो यदि मरिणस्त्रपुणि प्रति बध्यते । न म विगति न चापि स गोमते भवति योजयितु बंसनीयता।' 'परीक्षका यत्र न सन्ति देशे नापंन्ति रलानि समुद्रनानि । माभीरदशे क्लि चन्द्र काल त्रिभिर्व राट विपणात गोपा ॥' ( ३३६) ·११-सेवाधर्मः परम-गहनो योगिनामप्यगम्यः संसारे परेषा सेवा परिचर्याऽतिप्रशस्ता, इह सन्त्यनेके कारणा असहायाः क्षुधिता अनाथा विपद्ग्रस्ता वा। तेपां साहाय्यं सर्वोत्कृष्टो धर्मः । सदुपयोगो ह्ययं प्राणिनां साधनानाम्, 'परोपकार-शून्यस्य घिड, मनुष्यस्य जीवितम् । जीवन्तु पशवी येषां चर्माऽप्युपकरिष्यति ॥' सेवा च केचिदर्थाऽशया केऽपि प्रसादाभिलापेण पगिनां राज्ञा वा कुर्वन्ति । वस्तुतः सैव सेवा दास्य-वृत्तिरुदिता, 'सेवा श्ववृत्तिराख्याता, तव मानवाना मानहानिः सत्त्व-ध्र शो वा जायते । परमसहायाना निर्बलानाम- परिचिताना विनव स्वार्थ या सेवा विधीयते, सैव सेवा । 'दरिद्रान भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्योपधं पथ्यं नीरुजस्य किमोपधः।' भवति सेवाभावे महत्कष्टम् । स्वार्थस्तत्रोपेक्ष्यते, व्याधिः क्रीयते । प्राणा: संकटे क्षिप्यन्ते । परं न ये तथाप्युद्विग्ना भवन्ति स एव परमार्थे सेवकाः। न तत्र प्रत्युपकारपणा विधेया । 'इयमुन्नत-सत्व-शालिनां महता कापि कठोर-चित्तता। उपत्य भवन्ति दूरतः परतः प्रत्युपकार शंकया ॥ न च कोऽपि जनो विचारयेत् कि मेऽन्य साहाय्येन, न मम केनचित्प्रयोजनमिति ।' सति काले सर्वैरपि पर-साहाय्यमपेक्ष्यते। 'दन्तस्य निष्कोपएकेन नित्यम् कणस्य कण्डूयनकेन वापि। तृणेन कार्य भवतीश्वराणां किमङ्गवाग्धस्तदता नरेण ।' सेवा-प्रती न पराक्षेपेण कष्टाक्षुभ्यति, नात्म-मौख्य- मसौविध्यं वा गणयते, परीक्षा नाम सा सत्त्वस्य । तमोत्तीर्णोनरो विश्वमेव जयति । भूमिरपि सेविता रस प्रपच्छति तरवो मधुराणि फलानि लताश्च सुमनंसि वित- रन्ति । पर योऽविचलः सेवा-व्रते, स सेवकः । अत एव योगिनामपि सेवा-धर्मो दुर्लभ उक्तः। { ३४०) ·१२-इन्द्रियाणां प्रसंगेन दोपमृच्छत्यसंशयम् ससार सलु विपवृक्ष उत्तो विपयामवत्या । ज्ञानेन्द्रियाणि हि प्राणिना मनासि विषयानभिवर्तयन्ति । 'इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः।' इन्द्रियाणा हि चरता यन्मनोऽनु विधीयते । तदस्य ह्रति प्रज्ञा वायुनावमिवाम्भसि ।।' अतएवे- न्द्रिय-निग्रहेणानासरत्या विषयोपभोगेन वा विरज्यते । विषयासंगो हि आत्मनो विनिपात-हेतुः । 'सगात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते । क्रोधाद् भवति संमोहः, समोहात्स्मृनि-विभ्रमः । स्मृति-भ्रंशावुद्धिनागोवुद्धि-नाशात्प्रणश्यति ।।' ( गीता ) रूपरस-गन्ध-स्पर्श शब्दा इन्द्रियाणा माया । 'मानास्पास्तुि कौन्तेय शीत प्रण-सुख- दु खदा। अागमापायिनोऽनित्यास्तास्तितीक्षस्व भारत ।' मृगो नादासक्ततया व्याघेन वध्यते । जिह्वा-लौल्येन वानरो निगृह्यते । भोगासक्त्या पुरुषा वारागनाभिः खिलीक्रियन्ते । रूपासक्त्या चक्षू रज्यते काम-यातना चानुभूयते । इन्द्रियाणीमानि दारीररथस्य हया । मनस्तु सारथिः । पर तत् खल्वसंयतेन्द्रिय वेलाद ह्रियते । तदै- वात्मा भव-सागरे निमज्जति । वशीकृतानीन्द्रियाणि येन, मुक्तः स संसार-बन्धनात् । न स कर्मभि-लिप्यते । अन्यथेमानि जीवमेत तथा वशीकुर्वन्ति यथा जन्म शतेनापि न मुच्यते । अतो निग्राह्याण्येवेन्द्रियाणि । ( ३४१) ·१३--विकारहेतो सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः जगति चपल-वृत्तयो धीर-प्रातयश्चोभय-विधा जना । स्वल्पेऽपि सकटे समुप- स्थिते कातयं प्रजन्त , रूपादिषु अनुभून-मात्रेषु हृतेन्द्रिया प्रथम-विधाः । ये तु सत्यपि भयकारणे न बिभ्यनि, विपादमूलेष्वपि समुपस्थितेषु न विपीदन्ति, विद्यमान रपि विषयन हिपन्ते ते खलु धीर-पद-वाच्या । भन्ये तु विडम्बना पात्राणि । 'ननु प्रवातेऽपि निकम्मा गिरय ।' साधारणीषु स्थितिषु तु सर्वेऽपि घयं प्रदर्शयन्ति, क्षोभ- कारणे विद्यमानेऽपि न येषा विनमति मनः, प्रविभ्यतस्तत्प्रतीकारायैव प्रयतन्ते, विदित्वाऽपि भय-कारण साहमात्तत्र प्रवृत्तिविजयश्च तस्य सत्मा धीरता । मन्त्रिणा भिन्न सम्घाने भिपजा सान्निपातिके । कमरिण व्यज्यते प्रज्ञा, स्वस्थे को वा न पण्डित.।' जातमात्रेपि विधारे ते नियच्छन्ति तम् । तत्रोपित्वाऽपि निलिप्तता तु विस्मय- कारिणी। प्राणानामनिलेन वृत्तिचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चन पप-रेण कपिशे पुण्याभिषेक क्रिया । ध्यान रत्न-शिला-तलेषु, वियुध-स्त्री-सनिधौ सयम यद् वाञ्छन्ति सपोभिरन्य-गुनपरास्मस्तपस्यन्त्यमी ।। (शा ७/१२) मत साधूक्तम्-विकारहेतो सति विक्रियन्ते येषा न चेतासि त एव धारा । (१४२) ·१४-कामार्ता हि प्रकृति-कृपणाश्चेतनाऽचेतनेषु कामो नाम प्राणिनामचिन्तित उपप्लव., सहसोपनतो वात्याऽऽधातः, मनभ्रः करकापातो येन सहमद मध्यन्ते तेषामिन्द्रियारिण, लुप्यते विवेकः, वशीक्रियते मानसम्, नाश्यते ध्यंम्, विफलता नीयते ज्ञानम्, विडम्ब्यते तपः, चाल्यते समाधि.। न स्फुरति मति कृत्येऽकृत्ये वा। रागासगेन हृतासनेव निर्वास्यते लज्जा, सन्तोऽपि तेन खली. क्रिपन्ने । संकल्प-प्रभवोऽय कल्पते महतोऽपि खिलीकर्तुम् । 'शम्भु-स्वयम्भु-हरयो हरिण-क्षणानां येनाक्रिपन्त सततं गृहकुम्मदासाः।' पाचागोचर-चरित्र-विचिभिताय तस्मै नमो भगवते मकर-ध्वजाय ।' अस्य बलादनुनिष्ठनि ते दु सामानि, तरन्ति जलधिम्, लंघयन्ति गिरीन, विशन्ति पातालम् । विकार-हृत-विवेका पूज्यानगम्यानपि गच्छन्ति । पराशरस्य धीवर-सुनायाम्, प्रजापते स्व-दुहितरि, विभाण्डकस्य मृग्याम्, वृहस्पते. स्वभ्रातृ. जायायामभिलाष । नापंपि वशीकृतानेन पितरं भ्रातरम् मन्य वा न विचारयति यः पावतो भवति लतेव त परिवेष्टयन्ति ।' हृत-विवेकाः काम-विक्ला सजल-जलदानपि प्रहर्तुं न वुध्यन्ते, लता अपि प्रेयसी-भुज-वदाचरन्ति ! तरु-शाखा अपि विलासिनी-देह- यष्टोरिवानिगलि । पुष्पाण्यपि वल्लभा-करतलमिव वक्षसि धारयन्ति । रासम्यपि देवागनायते तेषा कृते । महिष्यपि प्रौढेव रमयति तान् । वाक्-रताद् भीताऽपि प्रमद गहनान्धार-मलीमसै पथि निभयं व्रजति काम-सहाया । मात्रा स्वला दुहिया यान विवितासनो भवेत् । पलवानिन्द्रिय प्रामो, विद्वांसमपि दिया कारुताद् भीता रानौ तरति नर्मशम् । तत्र सन्ति असे प्राहा ममंशा संप सुन्दरी ।। वलीयान रिपु. मामः प्राणिनाम् । क्षति ॥ (४३) ·१५-सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्ध त्यजति पण्डितः सर्वेपा प्रवृत्तिरिह जगति भवति प्रियस्य वस्तुन सग्रहेऽप्रियस्य च हाने । न कोऽपि वाञ्छति त्यक्त मिष्टम्, सत्यवसरे नश्यत् च रक्षितु प्रयतते । पर बहुधा समापतति सकटे न सभवति सर्वथा रक्षणम्, प्रतिभाति प्रत्यक्ष सर्वस्वहानि.1 किमत्र प्रतिविधेयम् ? तत्र केचिदबुद्धिमन्तो हठादखिलमपि त्रातु प्रयतमाना स्वयमपि नश्य- न्ति । अन्ये च न शतावय प्रतिकतुम, गच्छति चेद् गच्छतु' इति सवस्वमपि नाशय- न्ति । पर त नीतिमतामय पन्था । तैपा यावच्छवय भवति प्रयत्नो रक्षणे, यदा तु न समस्तस्य रमा सभवति तदात्यागेनापि त्रायन्ते शिष्टम् । पल्गुनस्त्यागेन सारवतो ग्रहण तत्र क्रियते । यथा जलयाने ब्रुडति सागरे लघूकरणाय तस्य, प्राण रक्षाय वस्तुसभारा जले क्षिप्यन्ते । रत्नाना समक्ष धातवस्त्यज्यन्ते । पर बहुधा धर्म विचार्य स्वात्मनाऽपि दीना परिपाल्पन्ते । यथा पोता रितीक्रियमाणात् पूर्व स्त्रिय. शिशव- श्चावतार्यन्ते। दुर्गाद् वाऽवरुद्धात् तेपा कर्मचारिणामाश्रिताना च निष्कामणमहम् । आपदर्थ धन रक्षेद् दारान रक्षेद् धनैरपि । प्रारमान सतत रक्षेद् दाररपि धनरपि । त्यजे- देक कुलस्याणे, ग्रामस्यायें कुल त्यजेत् । ग्राम जनपदस्यार्थे प्रारमार्थे पृथिवी त्यजेत् ।। सर्वनाशे समुत्पन्ने प्रघं त्यजति पण्डित । प्रर्धन कुरुत कार्य सर्वनाशो हि दु सह ॥ राष्ट्र-रक्षाय राजा पुत्रस्यापि त्याग विदध्याच्येत्तदपि क्ल्यारणाय कल्पते । (३४) ·१६-न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः विद्वास प्रकृत्या सन्मार्गमनुरुन्धते, खलाश्चासन्मार्गम् । कोकिलाना रसाले काकाना तु कटुनिम्बे रुचि । न च सरल साधु पथ , प्राय. कण्टकाऽऽकीर्णोऽयम् । अनुभूयन्ते तत्र महान्ति कष्टानि, अय॑ते खल-विरोध , सह्यन्ते प्रायेण परेपामाक्षेपाः । पर न सख्यावन्त कदचित् सख्यान विवेक स्वदृढता वा त्यजन्ति । 'तुङ्गत्वमितरा नाद्रो नेद सिन्धावगाह्ता। अलघनीयताहेतुरुभए तन्मनस्विनि ।।' एव मनस्विनस्ते नीतिमार्गमनुरुन्धाना राज्ञामपि विरोधमुपेक्षन्ते । 'नरपति-हित-कर्ता द्वेष्यता याति लोके जन-पद-हित कर्ता त्यज्यते पार्थिवेन्द्र । इति महति विरोधे वर्तमाने समाने नृपति- जनपदाना दुर्लभ कार्यकर्ता।" वस्तुतो न्याय मार्ग स एव य सन्तोऽनुसरन्ति, यतो ह्य दयतेरवि सैव प्राची । न स जातु दिगधीन उदेति । "वयमिह पदविद्या तकमान्वीक्षिकी वा यदि पथि विपर्थे वा वर्तयाम स पन्या । उदयति दिशि यस्या भानुमान, संवपूर्वा, नहि तरणिरुदीते दिकपराधीन-वृत्तिः॥ 'तर्कोऽप्रतिष्ठ श्रुतयो विभिन्ना नको मुनियस्य मत प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्व निहित गुहाया महाजनो येन गत स पन्था ॥ 'न जातु कामान्न भयान्न लोमाद् धर्म त्यजेज्जीवितस्यापि हेतो.।'"निन्दन्तु नीति निपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् । अद्य व वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पप प्रविचलन्ति पद नघीराः॥

·१७-बहु-प्रजा नितिमाविवेश लोके प्रजा सन्तानापिन्य , पाणिग्रहणस्य प्रयोजनमपि सन्तले रधिगतिरेव चोदिता शास्त्रकारैः। पितृणामृणान्मुक्तिरपत्याधीना। प्रकृत्याऽपि जनो वात्सल्य. निर्भर । 'अपुत्रस्य गृह शून्यम्' इति चोच्यते । पर बहु-मन्तति र्दोषायद सम्पद्यते । धनिकानामपि बहा पुत्रा पुनिका या स्युश्चेत् सर्वदा दाय विभजनंर्गोत्र श्री शीघ्रमेव क्षयमेति, पत्रीगा वा विवाहे यौतुवादिना गच्छति । दरिद्रस्य तु वह्वपत्यता कुष्ठे पामेवातिशयेन कप्ट-प्रदा। यतस्तेपा भरण-पोषणे शिक्षणे च भूपसोऽर्थस्य व्ययोऽ पेक्ष्यते । परम् 'भोजने यत्र सन्देहो धनाशा तत्र कोदशी ।' तत्रापि सन्तति सद्गुणा स-विद्या च स्याचे तोपोऽपि क्रियेत । पर रामभीमूनाविध च बाल्ये रूपेण पिभोमनो मोदयति पश्चाच्च दुर्व्यसनदुश्चरितेन च कुल क्लकति सुते शल्याविद्धमिव हृदयम् । एकेनापि पुत्रेण कुल समुन्नीयते, बहुभिरपि किंशुरिव निर्गुण शिशिर-समयरिव वहुल-दोष, मूलरिव मर्मवेधिभि, सपैरिव कुटिल गतिभिवंशस्यापवीति यते । 'एकेनापि सुपुरण मिही स्वमिति निर्भयम् । राहैकादशभि पुत्र र वहति गर्दभी।' 'यरमेको गुणी पुत्रो न च मूखंशतान्यपि । एक्श्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणोऽपि एव निगुणाऽपि जायमानाऽधिका सन्तति केवल क्लेशाय करपते । अद्यत्वे चाग्न- सरटे राति प्रतिदिनमुपचीयमाना जनसंख्या कठिना समस्या । प्रतिवर्ष पञ्चाशल्लक्षा परिमाणा वृद्धि । परिवार नियोजन कृत्रिमरुपाये. साध्यते । तैरनाचारस्यैव वृद्धि । कुमारीणामपि नि शकतया सहवामे प्रवृत्ति । स्त्रीणा स्वास्थ्यहानि । वितास-प्रधानेऽपि काले नियन्त्रितोपभोगस्यैव व्यवस्था साधीयानुपाय । . ( ३४६ ) ·१८-कर्म कः स्वकृतमत्र न भुङ प्राणिनो जीवन्त शुभान्यशुभानि वा कर्माणि निशक्मनुतिष्ठन्ति । शुभानि सत्परिणामानि । तद् विपरीतानि चाशुभानि । केपा चित्फलमिहैव जन्मनि । इतरेषा चान्यस्मिन् । 'पूर्वजन्म कृत कर्म तई वमिति कथ्यते।' इत्य स्वय कर्म-बलात्स्व- भाग्य निर्माण क्रियते । भारतीय दर्शनानुसारेणात्मन शरीरधारण तत्कर्म फलानु- रोपादेव । सत्कर्मणा फल नासाधु जायते । 'नहि कल्याण कश्चिद् दुर्गति तात गच्छति ।' अवश्यमेव भोक्तव्य कृत मं शुभाशुभम् ।' स्वोद्यमस्य परिणतिपंथा सुखे तथैव सत्कर्माऽऽचरणेन नि श्रेयस-मिद्धि । सकलस्य जीवनस्य विनंव क्लेश यापनाय शुभाना कर्मणामेवानुष्ठानम् । पापकर्मणा फल तविपरीतमेव प्रच्छन्नस्यापि स्मरण परिणामो नापलाप्यते । 'त्रिभिर्वस्विभिर्मासस्त्रिभि पक्ष स्त्रिभिदिने । प्रत्युत्कटं पाप-पुण्यरिहैव पतमश्नुते ॥' पुरुषारणा कुष्ठाद्य पभोग स्त्रीणा च वेश्या वृत्त्या दुरन्तश्च दुष्कर्मणा सूचका । अद्य कर्मफलश का-हीना जना यथेच्छ पापानि कुर्वन्ति । पर पीष्ठन व्रतता गतम् । पर नोपेक्षया कोऽपि परिणत्या रक्ष्यते । अतो यथा साध्य शुभमेव कर्मानुष्ठेयम् ।

·१६.--उपनतमवधीरयन्त्यभव्याः लोकेऽस्मिन् प्राणिना जीवने सर्वेषामपि सम्पदा विपदा च काल प्रायाति । कल्याणो बतगाथेय लोषिको प्रतिभाति में। एति जीवन्तमानन्दो वर्षशवादपि॥ बहूना सम्पद् विपद् वा स्वयमजिता भवाति । यथाऽवसर च निखिलोऽपि जनो लभते गाधनानि सुविधाश्च यासा प्रयोगेरण राकलमपि जीवित सुखयित प्रभवेत् । बुद्धिमस्त. ता अभिनन्दन्ति, कृत्वा सदुपयोगमायतिमुज्ज्वला विदधति । परे चालस्थे- नोपेक्षया गर्वेण वा वाले ता अनादृत्य पश्चात् प्रत्यानतु चेष्टन्ते । न खलु गत समयो भूप उपसभ्यते । यथा कोऽपि पुरस्थ भोजन निराहत्यान्यत्र भोक्त माशास्ते, पर न लभते स क्वापि । उपनतस्यावसरस्य साधनाना व सदुपयोग कार्य । न तानि पुनरावर्तन्ते । बुद्धिमन्तो ऽभिज्ञाय तत्र गृहीत क्षणा जायन्ते । जीवितमपि नेद सामा- न्यम् । नंतदुपयुज्य सन्मार्गे वृथव यापयन्ति ये, तेपा पश्चात्ताप एव शिष्यते । अन्यो यथा गले निधीयमाना सज सर्प-शक्या धुनोति, पश्चाच्च लन्धु कामयते । तथैव प्रभद्रा अकल्याण दशिन , अनात्मज्ञा समक्षमागत शुभ तिरस्कुर्वन्ति । Time once gone cannot be recalled ' इत्याग्लोक्तिरपि तत् समययते । अत समुखा- गतस्य भद्रस्य सावधानमभिनन्दन विधेयम् । यत श्रीनिहिता तत्र । . ( ३४- 1 ·२०-सुखमुपदिश्यते परस्य जोवितेऽस्मिन् सक्लोऽपि जनोऽनुभवति सशय पातानि । जायन्ते प्राय स्खलितानि तस्य । समापतन्ति पुरत प्रमादावमरा । अभिभवन्ति त व्यसनासगा । न कोऽपि वञ्च्यते तदनुभूतिभि । पर दृश्यते, स्व प्रमादे विपाद, परस्य चोपहास । दुश्चरितोऽपि प्रतिवेशिनमाक्षिपति, तमुपदिशति साध्वाचरणाय, नात्मानमालोक- यति । बहुधाऽन्य सकट उपहस्यते जनै । पर मूलाविद्ध एव तत्पीडा जानाति । 'न हि बन्ध्या विजानाति गुर्वी प्रसव-वेदनाम् ।' स्वय विपदि पतितो विकार-काले वाऽविकृत मना सत्य पण्डित । स एव परोपदेशे प्रभवति । प्रारमना रोगातुर पर पथ्यमुपदिशन् विडम्ब्यत एव तोके । 'परोपदेशे पाण्डित्य सर्वेपा सुकर नृणाम् ।' आत्मालोचन खलु विधेयम् । 'गच्छत स्खलन क्वापि भवत्येव प्रमादत । हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादपति सज्जना ॥' 'खल सपंपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । प्रात्मनो विल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥' अत सुमतय स्वय माध्वाचरन्त एव परानपि तयोप- दिशति। तेषामेव शिक्षा दर्पण इवान्येषा मनसि प्रतिफलति । तव परीक्षा। 'मुखमस्तीति वक्तव्य दश-हस्ता हरीतकी ।' को न क्षमत उपदेष्टुम् । 'ज्ञान भार किया विना।' 'क्थनी तज परनी कर पण्डित जानो सोय।' प्रत स्वयमाचरण पथ्यम् । तव पप्टम् । मुखमुपदिश्यते परस्य ।

·सहायक-ग्रन्थ-सूची (Bibliography) ग्रन्थ रचयिता (१) ऋकरा हिता (२) अथर्वस हिता (३) यजु सहिता (४) शतपथब्राह्मणम् (५) ऐतरेयोपनिपद् । (६) छान्दोग्योपनिषद (७) तैत्तिरीयोपनिषद् (८) ईशोपनिषद (c) कठोपनिषद (१०) बृहदारण्यकोपनिषद् (११) चंदिक माइथोलोजी भैया डानस (१२) वाल्मीकि रामायणम् (१३) महाभारतम् (१४) पोरिजिनल टेक्स्टस प्रोव संस्कृत (१५) सस्कृत डामा कोप (१६) रघुवंश मालिदास (१७) कुमारसम्भवम् (१८) हर्षचरितम् वाण भट्ट (१६) ऋतुसहार कालिदास (२०) शाकुन्तलम् (२१) विक्रमोर्वशीयम् (२२) मालविकाग्निमित्रम् (१३) मेघदूतम (२४) कादम्बरी बागभट्ट (२५) काव्यमीमांसा राजशेखर (२६) काव्यप्रकाश " " मम्मट ·( ३५११ क्षेमेन्द्र जगन्नाथ माघ भारवि नरेन्द्रनाथ चौधरी विश्वनाथ भवभूति बलदेव उपाध्याय चन्द्रशेखर पाण्डेय कीय चिन्तामणी विनायक वंद्य " (२७) पौचित्य विचार चर्चा (२८) रसगङ्गाधर (२६) शिशुपाल वधम् (३०) किरातार्जुनीयम् (३१) काव्यतत्व समीक्षा (३२) साहित्य दर्पण (२३) मालती माधवम् (३४) संस्कृत साहित्य का इतिहास (३५) सस्कृत-माहित्य की रूपरेखा (३६) सस्कृत-साहित्य का इतिहास (३७) संस्कृत साहित्य का इतिहास (३८) Riddles of Ramayana (३६) महाभारत-मीमांसा (४०) कालचक (४१) महाभाष्यम् (४२) वाक्यपदीयम् (४३) वृत्ति-वातिकम् (४४) गङ्गा वेदा (४५) वैदिक ज्योति (४६) उरु ज्योति (४७) वैदिक मलेक्शन ३य मस्मरण, भाग । (८) वैशेषिक मुत्रम् (४६) ध्वन्यालोक (५०) साहित्यदर्पण भूमिका (५१) वैदिक संस्कृति और माहित्य १५) भारतीय दर्शन (५३) कुवलयानन्द (५४) पालिदाम एण्ड भवभूति (५५) कालिदागाभारत वर्ष (५६) कालिदास (५७) नेपघीप परित सिद्धेश्वर वर्मा पतञ्जलि भर्तृहरि अप्पयदीक्षित प्राचार्य यद्यनाथ वासुदेवदारण अग्रवाल पीटर्मन मानन्द वर्धन वणे बलदेव उपाध्याय मजयदीभित जवी भट्टाचार्य भगवदारण उपाध्याय पन्द्रयती पाडेय धीहर्ष