·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·तामृतम्। महामहोपाध्याय श्रीजगदीशभट्टाचार्यकृतम् । पण्डितकुलपतिना, वि, ए, उपाधिधारिणा प्रीमज्जीवानन्द-विद्यासागर-भट्टाचार्यकृत- सशिप्तटिप्पनीसमेतम् । तदात्मजाच्या पण्डित-श्रीमदाशुबोधविद्याभूषण- पण्डित-श्रीमन्नित्यबोधविद्यारनास्या सस्कृत प्रकाशित। तृतीय-सस्करणम्। कलिकातानगम्ि वाचस्पत्ययन्त्रे मुद्रितम । सर्व खत्व सरचितम् । मूल्य रीयकमादम्।

·জাম এঘিনশীষ্মাজী-বিশ্বাস ঙিন স্বীলিলী-বিন্যা। সলিল { সামান- আপ হল, মানায় নাৰ ষ্ট্ৰীয় স্মাৎী এন্তু মুদ্ধি, লিজানা। সিম্ভব—বি, ভি, মুলী। ২ নং, বালাঘ হুসা দ্বী, কালিয়া। * কক্ষ ·तामृतम्। ब्रह्माद्या निखिलार्चितास्त्रिदशसन्दोहाः सदाऽभीष्टदा अज्ञानप्रशमाय यत्र मनसो वृत्ति समस्तां दधुः । श्रीविष्णोचरणाम्बुजं भवभयध्वंसैकबोजं परं हत्य विनिधाय तत्रिरुपमं तर्कामृतं तन्यते ॥१॥ अथ श्रुति: अयते,-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य:-" (वृहउप० २अध्या० ४ ब्रा. प्रमन्तः) इति ; अस्यार्थः, मुमुक्षुणा आत्मा द्रष्टव्यः, मुमुक्षो- हात्मदर्शनमिष्टसावननिति यावत् । आत्मदर्शनोपायः कः? इत्यवाह-श्रोतव्यः' इत्यादि, तेन आक्रमेण शब्दक्रमत्यतो भवति (१), 'अग्निहोत्रं जुहोति' 'यवागं पचति' इत्यादि- वत् ; तथा च श्रवण-मनन निदिध्यासनानि तत्त्वज्ञानजनका- नौत्युक्तं भवति। अत्र श्रुतितः कृतात्मश्रवणस्य मनधिः कार:, मननञ्च आत्मन इतरभिन्नत्वेनानुमान (२), तच्च भेद- प्रतियोगीतरज्ञानसाध्यं (३), तथाचेतरदेव कियत् ? इत्ये. तदर्थ पदार्थनिरूपणम्। सयतः पदार्थों विविधः (8), भावोऽभावश्च ; भाव: (१) कार्यस्य कारणोत्तरभावित्वात् । (२) आत्मा इवरभ्यो भिद्यते आत्मत्ववत्त्वात्, यत् इतरेभ्यो न भिद्यते, न वत् आत्मत्ववत् यथा घटादि न चायं तथा। (३) अभावज्ञान प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः । (8) अवान्तरविभानकीपाधिदयविभिष्टः।

·तारतम् । धय । षड्विधा,-ट्रव्य-गुण-कर्म सामान्य विशेष-समवायमेदात् । ट्रयत्व-गुणल्व कर्मवानि जातय (५), सामान्यत्वादीनि उपा द्रव्याण भव,-पृथिव्यतेजोवायाकाशकालदिगाम- मनासि। आकाशत्व-कालव-दिक्त्वानि उपाधय (६), अन्यानि जातयः। रूपरसगन्धस्पर्शसभापरिमाणपृथक्त्वसयोगविभाग- परत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वसंस्काराचतुर्दश गुणा' पृथिव्याम्। ततेव गन्ध विहाय स्नेह विनियोज्य चतुर्दश गुणा' जलस्य । रूप-स्पर्श सङ्ख्या-परिमाणथक व सयोग विभाग-परत्वापरत्वद्रकल- सस्कारा एकादश गुणा' तेजस । स्पर्शसलगपरिमागापृथक्त्व- सयोगविभागपरत्वापरत्वसस्कारा नव गुणा, वायो । शब्द मञ्जयापरिमाणपृथक्त्वसयोगविभागा षड् गुणा' गडापरिमाणपृयक्त्वत योगविभागा' पच गुणा. कालदियो । मडया परिमाचा पृथक्त्व-सयोगविभाग बुद्धिसुख दुखेच्छादेवप्रयत्न- धर्माधर्मसस्कारा. चतुर्दश गुणा आत्मन । सञ्चापरिमाण- पृथक्त्वस योगविभागपरत्वापरत्वस स्कारा अष्टौ गुणा मनसः । ज्ञानेशा-कति सङ्घयादिपञ्चकम् अष्टौ गुग्गा' ईश्वरस्य । अाकाशस्वी আ 'वायोर्नवैकादश तेजसो गुणाः जलक्षितिप्राणभृता चतुर्दश। दिकालयोः पञ्च घडेव चाम्बरे महेखरेऽष्टौ मनसस्तथैव च।' तत्र पृथिवीजलतेजोवायवो हिविधा', परमाणव साव- यवाश्च । आकाशकालात्मदिशो विभुरूपा'। मन परमाणु- रूपम्। तव सावयवा अनित्या, इतराणि नित्यानि , साक- (५) द्रव्यत्व सधोगविभागसमवाविकारणताऽवच्छे स्कतया, मुखल मुखपदशकावा- ऽवच्छेदकलया, कर्मत्व चलतीत्यनुमतप्रत्यक्षविषयतया च सिद्धन् । (e) उपाय अथइधर्मा।

·तामृतम्। [३] यवा अघि त्रिविधाः, शरौरीन्द्रियविषयभेदात्। मानुषं शरीरं पाथिर्व, जलोयं शरारं वरुणलोके प्रसिङ, तेजसं शरीर- भादिन्यलोके, वायवीयं शरीर वायुलोके। ब्राणेन्द्रियं पार्थिव, रसनेन्द्रियं जलीयं, चक्षुरिन्द्रियं तेजसं, त्वगिन्द्रियं वायवीय, धोत्रेन्द्रियं कर्णशष्व ल्यवच्छिन्ननमःप्रदेशः, एतानि पञ्च वहि- रिन्द्रियाणि ; मनोन्तरिन्द्रिय, तेन पड़िन्द्रियाणि । विषयाच शब्दादिरूपेण प्रसिद्धाः । आत्मा विविधः, जोवात्मा परमात्मा च ; तत्र जीवात्मानः प्रतिशरीरं भिन्नाः बन्धमोक्षयोग्याः। परमात्मा ईश्वरः । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षद्रव्याणि,-परमाणु हाणु के अप्रत्यक्षे, भहदुद्भूतरूपवत्त्वं यत्र, तानि पृथिवीजलतजांसि प्रत्यक्षाणि, 'प्रात्मा प्रत्यक्ष: (७)। वायाकाशकालदिननांसि तु अप्रत्यक्षाणि । वहिर्द्रव्यप्रत्यक्ष प्रति महत्त्वे सत्युद्भूतरूपवत्त्वं अयोजकम् (८)। अथ द्रव्योत्पत्तिप्रक्रिया, तत्रोत्पत्तिः कारणवतः ; अनन्यथा- सिद्धनियतपूर्ति कारणं, तत्त्वं कारणत्वम् । विविधानि कारणानि,-समवायिकारणासमवायिकारण--निमित्तकारणानि । बेसमवेतं कार्यमुत्पद्यते तत् समवायिकारणं, परमाणु: हाणुकस्य, कपालं घटस्य। समवायिकारणे सम्बई कारणम् असमवायिकारणं, यथा-परमाणुइयसंयोगो झणु- कस्य, कपालरूपं घटरूपस्य। एतदुभयभिन्नं यत् कारणं तत् निमित्तकारणं, यथा-घणुकै ईश्वर, घटे दण्डः। एतत्कारणत्रयं यथा- . (७) प्रत्यक्षाणि वहिरिन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यचविषयाणि। प्रत्यक्ष प्रत्यक्षः, मानसप्रत्यर्थनिरूपितलौकिकविषयताश्रय इत्यर्थः । (८) महत्त्वं परमाणुगणुकवारणाय। उतलं प्राणादिवारणाय । बत्वं वायुवारणाय।

·[४] तर्कामृतम्। भावकायमात्रस्य। तव समवायिकारणं द्रव्यमेव। असम- वाधिकारणं. द्रव्ये गुणः, गुण गुणः कर्म च (८)। कार्यमा प्रति साधारणकारणानि,-ईखर:. तज्ज्ञानेच्छाकतयः, प्राग- भावकालदिगदृष्टानि। परमाणुदयसंयोगात् हाणुक- मुत्पद्यते. संयुक्ता हाणुकत्रयाचसरेणुः । एवं चतुरणकादि कपालान्तम् ; कपालयसंयोगेन घटो जायते %3 घटस्त्वन्त्या- तत्व वयवी। अथ द्रव्ये प्रमाणं कथ्यते-प्रत्यक्षद्रव्ये प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् ; अतीन्द्रियेऽनुमानम्। तत् पक्षहेतुसाध्यदृष्टान्तज्ञानसाध्यम् । विशेषो वक्ष्यते। परमाणुहाणुकानुमानं यथा,-वसरणुः सावयवद्रव्यारब्धः वहिरिन्द्रियवेद्यद्रव्यत्वात्, वहिरिन्द्रियवेद्य- द्रव्यं यत्, तत् सावयवद्रव्यारब्ध, यथा घट: ; अन त्रसरेणुः पक्षः, सावयवद्रव्यारब्धवं साध्य, वहिरिन्द्रियवेद्यद्रव्यत्वादिति हेतुः (१०), घटो दृष्टान्तः, अनेन ह्याणकं परमाणुश्च सिध्यति । आकाश-वायू शब्देन स्पर्शन चानुमौयेते, शब्दो द्रव्याश्रितः, गुणत्वात्, यथा घटरूपम्, अनेन द्रव्यान्तरवाधात् शब्दाश्रय वेनाशार्श सिध्यति (११)। पृथिव्यादिवयात्तिरयं स्पर्श द्रव्याश्रितः, गुणवादित्य नुमानेन ट्रव्यान्तरबाधात् स्वर्गाश्य- त्वेन वायुः सिध्यति। काले प्रमाणं यथा,-परवापरत्वे हिविधे, कालिके दैशिके (९) गुणः अवयवसंयोगादिः। गुणे कार्यस्य गुणे शुलरूपादौ, गुणः सम- बायिकारणस्य गुणः भुलरूपादिः । कर्म क्रिया, संयोगविभामयीरसमयायिकारण- मित्यथः। (१०) मनोवेद्यात्मनि व्यभिचारवारणाय बहिःपदम् । रूपत्वादी व्यभिचार बारणाय द्रव्यपदम्। (१) अन्यवासम्भवन परिशेषात् सिद्धि।

·तामृतम् । [] च। परत्वोत्पत्तिश्च बहुतररविक्रियाविशिष्टशरीरज्ञानात्, अघर- त्योत्पत्तिश्च खपतररविक्रियाविशिष्टशरीरज्ञानात् । तत् परत्वे ज्येष्ठत्वम्, अपरत्वं कनिष्ठत्वम् । तदनुमानं यथा,-परत्वजनक बहुतररविक्रियाविशिष्टशरीरज्ञानमिद (१२) परम्परासम्बन्ध घटकसापकं, साक्षासम्बन्धाभावे संति विशिष्टज्ञानत्वाला, लोहितः स्फटिक इति प्रत्ययवत्, परम्परासम्बन्धश्च स्वसम- वायिसंयुक्ततंयोगः (१३), तेन सम्बन्धघटकः कालः सिध्यति । ननु कालस्य भूतभविष्यवर्तमानभेदेन बहुत्वात् कुत एकलमिति चेन, उपाधिभेदेन भेदप्रत्ययात् कालोपाधको रविक्रियादिरूपा भिन्ना एव । एवं दैशिकपरत्वापरत्वाभ्यां दिशः सिद्धिः, ते च दूरत्व- अवधिसपिक्षबहुतरसंयोगविशिष्टशरीरज्ञानमिदं परत्वजनक परम्परासम्बन्धघटकसापेक्षमित्यादि तेन च दिश: सिद्धिः (१४)। न चाकाशमेव सम्बन्धघटक- समीपत्वे। पूर्ववत् ; (१२) शरीरविशेष्यकं दिनादिरूपरविक्रियाविशिष्टज्ञानं पचः। (१३) खा रविक्रिया, तत्समवायी रविः, तत्संयुक्तः कालः, तत्संयोगोऽस्मदादौ । (१४) अवधिसापेक्षेति ।-यथा प्रयागात् काशीतो गया परा। गयातः काशी अपरीति। श्रवादी अवधि: काशी, तदपेक्ष्या प्रयागावधिकबहुतरसंभोगवत्वं गयायाम्। द्वितीयेऽवधिर्गया, तपेक्षया प्रयागावधिकाल्पतरसंयोगवत्व कायाम् । न च प्रयागप्रतियोगिकबहुतरसंयोगा गयायां, न वा प्रयागसंयुकदेशीया:, किन्द प्रयागावधिकाः काश्यपेक्षया बहुतरा ये मध्यवर्तिदेशसंयोगास्तवत्वं, तच्च न साक्षात्. किन्तु तावामवायिसंयुक्तत्वरूपपरम्परयेति तावत्समवायिदि सिद्धिः । न च प्रयाग समीपवन्धिपि ताशयावसंवोमा श्रवदिक्सं योगस्य सत्त्वात् परत्वापत्तिः, प्रयामा वधिका ये काश्यपेक्षया बहुतरा: संधीगास्तदन्तःपाती तद्देशप्रतियोगिकसंयोगोऽपारित तत्प्रतियोमिकसयोमस्य तलिअन् साक्षात परम्परया चानडौकारात् ।

·[] तामृतम्। मास्तामिति वाचं, तस्य शब्दाश्रयत्वेनैव धर्मिग्राहकप्रमाण- सिद्धत्वात् न रविक्रियाद्यपनायकत्वसम्भवः (१५)। “अहं सुखी" इत्यादिप्रत्यक्षमात्मनि प्रमाणम् । ईश्वरे चानु- मानं यथा, क्षितिः सकतुका, कार्यत्वात्, घटवत् (१६) । तेने- खरस्य तवत्तिनित्यज्ञानाच्यावतीनां तत्सार्वज्ञास्य च सिद्धिः । मनसि प्रमाणं यथा,-मुखादिप्रत्यक्षमिन्द्रियजन्यं, जन्यप्रत्यक्ष- वात्, घटप्रत्यक्षवत्, तथा चेन्द्रियान्तरबाधे मनस: सिहिः। अथ द्रव्यनाशप्रक्रिया-द्रव्यनाशो हिविधः, क्वचिदसम- वायिकारणनाशात्, कचित् समवायिकारणनाशाच्च। तत्राद्यो यथा,-परमाणुइयसंयोगनाशात् हाणुकनाश: । द्वितीयो यथा,- कपालनाशाहटनाश:, घटनाश: उभयतः सम्भवति (१७)। आकाशकालदिगात्मपरमाणवोऽवृत्तयः, समवायश्च । पृथि- ब्यादिपञ्चानां भूतत्वं, पृथिवीजलतेजोवायुमनसां क्रियावत्व- मूर्तले (१८)। पृथिव्यप्तेजोवायवो द्रव्यसमवायिकारणानि । (१५३ धर्मिण आकाशस्य ग्राहक यत् प्रमाणं 'पूर्वोक्तशब्दपक्षकानुमितिः शब्दाश्रयत्वेन तुन्यवित्तिवेद्यतया तद्दिषयत्वादित्यर्थः। तेषां सम्बन्धघटकल्वे हिमवन्यपि विन्ध्यवत्त्वप्रतीत्यापत्तिः, कालदिशीस्तु यत्सम्बन्धघटकत्वेन सिद्धिस्तहिशिष्ट बुद्धिनाज- नियामकलेन अनतिप्रसङ्गात् । रविक्रियाद्युपनायकत्व रविक्रियोपनीतभान- विषयत्वम् । (१६) क्षिति: यणकमित्यर्थः, तेन चितित्वसामानाधिकरदन सक त्तकाव- साधने सिद्धसाधनम्, अवच्छेदकावच्छेदैन तत्साधने बाध: पंटादौ कुविन्दादि कनक- त्वस्य सिद्धेः. नित्ये परमाखादौ च सकर्तृकत्वस्य अभावादिति प्रत्युतम् । प्रागभाव प्रतियोगित्वे सति ध्वंसप्रतियं गित्वं कार्यत्वं, तेन वंस न व्यभिचारः।' (१७) उभयत: समवायिकारणनाशात् असमवाधिकारणनाशाच्च । ব্দ नाशन्तु न तथा तलमव विकारणस्य परमाणीनित्यान् । (१८) पहिरिन्द्रिय विशेषगुणवत्त्वं भूतत्वम् । क्रियासमवायिकारणता इवच्छेदकतया सिद्धी जाविषयों मूर्तत्वम् ।

·सर्कामृतम्। [] মন कालस्य कालिकसम्बन्धेन सर्वाधिकरणत्वम्। दिशो दैशिक- सम्बन्धेन सर्वाधिकरणत्वम्। इति द्रव्यनिरूपणम् । गुणाः कथ्यन्ते,- रूपरसगन्धस्पर्श सङ्ख्यापरिमाण- पृथक् त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वबुद्धिसुखदुःखेच्छाहेषप्रयत्रगुरुत्व- द्रवत्वस्नेहसंस्कारधर्मावर्मशब्दाश्चतुर्विंशतिगुणाः । वादीनि सर्वा येव जातयः । रूपं पृथिवीजलतेजोत्ति, तच शुक्लकणरक्तपीतचित्र दिभेदेन * बहुविधं पृथिवीकृत्ति । अभाखरशुलरूपं जलवत्ति। शुक्लभाखरं तेजोवृत्ति। रमः ঘিৰীলবনি, मधुरलवणकटुतितालकषायभेदात् पविध: रस: पृथिव्याम् । जले मधुर एव रसः । गन्यो दिविधः,-सुरभिरसुरभिश्च पृथिवीमात्रवृत्तिः । स्पर्श: पृधिञ्चादि- चतुष्टयत्तिः, म च विविधः,-शीत: उष्णच. अनुष्णांशीतश्च । अनुषणांशौतस्पर्ण वायुपृथिव्यो:, जले शीतः, तेजसि उष्णतः । सङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागा नव दव्यबत्तयः॥ परत्वापरत्वे पृथिवीजलतजोवायुमनोवृत्तिनी। बुद्धिसुखदुःखेच्छा- इषप्रयत्नभावनाधर्माधर्मा आत्मवृत्तयः । गुरुत्वं पृथिवी- जलवत्ति। द्रवत्वं पृथिवीजलतजोवृत्ति ; तत् हिविधं, नैमि- तिकं सासिद्धिकञ्च ; आद्यं पृथिवीतजसोः, हितौयं जले। स्नेहो जलमात्रवृत्तिः। संस्कारः पृथिवीजलतेजोवायात्ममनो- कृत्तिः, स विविधः,-वेग: भावना स्थितिस्थापकश्च। तत्र वेगः पृथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तिः; द्वितीय आत्महत्ति: ; बतीयः पृथिव्यादिचतुष्टयवृत्तिः । * शुक्ला नौलपीत-रती-हरित कपिश-चित्रभेदात्. सप्तविधं पृथिव्याम् ति का संपु० पाठः। + स्वच्छशुक्नम् इति सोसाइटीपुस्तकपाठः । * पृथिव वायोः इति क० सं० पु० पाठः ।

·सर्कामृतम्। शब्दो विविधः, ध्वन्यात्मकः वर्णात्मकच आकाशमाव. वृत्तिः। रूपरमगधया नेहसांसिद्धिकद्रवत्व शब्दबुद्धिसुखदुःखेच्छा- द्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावना विशेषगुणाः सयापरिमाण- पृथक्त्व-संयोग-विभाग-गुरुत्व नैमित्तिकद्रवत्व-वेगस्थितिस्थापकाः सामान्यगुणाः। अथ नित्य गुणाः, जलतजोवायुधरमाणनां विशेषगुणा: परमाणु वृत्तिस्थितिस्थापकश्च, विभूनां परमाणूमाञ्च एकत्वं परिमाणपृथक् वानि, ईश्वरेच्छाज्ञानकतयश्च नित्यगुणाः । अथा- प्रत्यक्षगुणाः,-गुरुत्वधर्माधर्मभावनास्थितिस्थापकाः, परमाणु- हाणुकहत्तिगुणाः, अतीन्द्रियत्तिसामान्यगुणाः, बमरणोः रूपं विहाय अन्धे गुणाः अतीन्द्रियाः । रूपरसगन्ध स्पर्श स्नेहप्रत्यो महदृत्तिवे सति उद्भूतत्वं प्रयोजकम् ; सामान्यगुणप्रत्यक्ष तु आश्रय प्रत्यक्षं, बुद्धिप्रत्यक्षे खत्तिविशिष्टज्ञानत्वं, सुखादिप्रत्या खबत्तिसुखत्वादिक- मेव (१८)। अन्त्याद्यशब्दो विहाय सर्वः शब्दः प्रत्यक्षः । अथ गुणोत्पत्तिप्रक्रिया,-अवयववृत्तिविशेषगुणाः अवय- विनि स्वसंमानजातीयगुणान् (२०) आरभन्ते। पृथिवीविशेष- गुणाः पाकजा:, ते विविधाः,-पाकप्रयोज्याः पाकजन्याश्च । कारगुरुग्रक्रामजन्या: पाकप्रयोज्या: अग्निसंयोगजन्याः तथा चोक्तम् ।-रूपं गन्धो रसः स्पश: लेहः सांसिद्धिकी द्रवः । बुद्धवादिर्भावनान्तश्च शब्दो वैशेषिको गुणः ॥ इति सोसाइटीपुस्तके अतिरिक्तः पाठः । (१६) प्रयोजकमित्यर्थः (२०) स्वात्तिरूपत्वादिव्याम्यजातिमतो गुणान् ।

·तामृतम्। द्वितीयाः। "श्यामघटे अग्निसंयोगेन श्यामरूपनाशानन्तरं घटे रक्तं रूपसुत्पद्यते” इति नैयायिकमतम् । “अग्निसंयोगन घरमाणौ पाके सति परमाणुषु रक्तरूपमुत्पद्यते, पुनर्घटोत्पत्ती सत्यां कारण गुणप्रक्रमेण घटे रतरूपमुत्पद्यते” इति वैशेषिक मतम्। कपालं नीलमेकम्, एक पोतं यदि, तदा घटे चित्ररूपमुत्पद्यते। रसादावेवं सति अवयविनि रसो न जायते, चित्ररसाखौकारात्। गुरुत्वस्थितिस्थापकयो कारणगुणप्रक्रमजन्यता। हित्वादयोऽपक्षावुद्धिजन्याः (२१)। परिमाणां चतुर्विधम्,- अणु, महत्. इखं, दीर्वच । कारण- गुणप्रक्रमजन्यं खावयवबहुत्वं महत्त्वजनकं, यथा नसरेणू- नाम् ; अवयवानां शिथिलः (२२) संयोगः प्रचयोऽपि तज्जनकः यथा तूलस्य परिमाणम्। पृथक्त्वं कारणगुणप्रक्रमजन्यम्। ननु तत्र कि प्रमाणम् ? घटात् पटः पृथगिति प्रत्यक्षं, तस्यान्योऽन्याभावविषयकत्वमिति चेन्न, अन्योऽन्याभावप्रत्यये प्रतियाग्यनुयोगिनो: समानविभक्ति- कवनियमात्, यथा घटो न पट इति। अन्योऽन्याभावस्थ पृथक्त्वरूपत्वे घटात् पटो नेत्यपि प्रयोगापत्तेः। घटादन्यः पट इत्यत्र कथमन्योऽन्याभावप्रतीतिरिति वाच्यम्, अन्यत्वस्यापि पृथकल्वरूपत्वात् । संयोगस्त्रिविधः (२३),-अन्यतरकर्मजः, उभयकर्मजः, संयोगजस । आद्यो यथा,-मनःकर्मणा प्रात्ममनसोः संयोगः । (२१), मानकत्वावगाहिनी बुद्धिरपेक्षाबुद्धिः । (२२) किञ्चिस्वयवानवच्छिन्नत्व शिथिलत्वम् । शिधिखलं जातिक- (२३) संयोगवि गयोरनपेक्षकारणं कर्मवि सूत्रम् ।

·[१०] तर्कासतम्। ~A । न - हितीयो यथा, -मेषयोः कमणा तयोः संयोगः । तीयो यथा,- कारणाकारणसंयोगात् का कार्यसंयोगः, यथा, हस्ततर- संयोगात् कायतरसंयोगः । विभागोऽपि विविधः,-अन्यतरकर्मजः, उभयकर्मनः, विभागजश्च । आयो यथा -मनःकमणा आत्ममनसोविभागः । हितोयो यथा,-मेषयोः कर्मणा तयोविभागः। विभागजविभागी विविधः, कारणमात्रविभागजः, कारणाकारणविभागजय। आद्यो यथा, कपालकर्मणा कपालद्दयविभागः, ततः कपाल- हयसयोगनाश:, ततो घटनाशः, ततः कपालस्याकाशादि- देशाविभागजो विभागः च विभाग: खात्पत्त्य- नन्तरमेव विभागजविभागं जनयत्विति वाच्यं, द्रव्यनाशसह- तस्यैव तस्य तज्जनकत्वात्, तत्र द्रव्यस्य प्रतिबन्धकत्वेन सति द्रव्ये तदसम्भवात् (२४)। नं च कर्मैव एकदा कपालद्दय- विभागमाकाशकपालविभागञ्च जनयत्विंति वाच्यं, यत् द्रव्यानारम्भकतंयोगविरोधिनं विभागमारभते, न तत् द्रव्या- रम्भकसंयोगविरोधिनम्, अन्यथा विकसत्कमलकुद्मलदलकर्म- स्थतिव्याप्ति: (२५)। न च संयोगेऽप्येवमस्तु, तत्र अवि- रोधात् । हितीयस्तु कारणाकारणविभागात् कार्याकार्य- विभागः, यथा,-करतरुविभागात् कायतरुविभागः। परत्वा- परत्वोत्पत्तिः कालप्रकरणे उता। (२४) विभागजविभागासम्भवात् । (२५) विकसत्कमलकुमलभङ्ग एवं विपक्षबाधकस्तर्कः। दच वैशेषिकमतम् । नैयायिकनये तु कर्मणी बैलचखेन दलकर्मणोऽतथात्वेऽपि कपालकमणस्तथावे बाधकाभावात् कारणमावविभागजविभागखौकारात् । कपालकम ट्रव्यानारम्भक- संयोमविरोधिविभागाअनकं ट्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागमनकत्वादिति व्यतिरक्यनं. माने च वैआत्यमुपाधिरिति रहस्यम् ।

·तारतम् । [११] बुद्धिर्ज्ञानम् ; तद्विविधं,-स्मरणमनुभवश्च । स्मरणमपि दिविध,-यथायमयथार्थच। तहति ताकारकत्वं यथार्थत्वं (२६), तदभाववति तनकारकत्वमयथार्थत्वम्। पूर्वानुभव: संस्कारहारा स्मरणं जनयति, तत्र पूर्वानुभवस्य यथार्थत्वायथा- थत्वाभ्यां स्मरणमपि उभवरूपं भवात । अनुभवो हिविधः,-प्रमा अयथार्थश्च। तत्र प्रमा चतुर्विधा, सा वक्ष्यते। अयथार्थ ज्ञानं चतुर्विध-संशयः, विपर्ययः, खना, अनध्यवसायश्चेति। संचयो यथा,-समानधर्मवर्मिज्ञानविशेषादर्शनकोटिहयार- जयं स्थाणुर्वा पुरुषोवैति ज्ञानं जन्यते, स एव संशयः। विपर्ययस्तु --समानधर्मवहर्मिज्ञानविशेषादर्शनंककोटिस्मरणैः शुक्ताविद रजतमिति जान जन्यते। तत्र गुरुमते इदमित्यनुभवात्मकं ज्ञानं, रजतमिति स्मरणात्मकम् ; तेन ग्रहणस्मरणात्मक ज्ञानदयं, न तु रजतत्वविशिष्टज्ञानमिदन, अन्यस्यान्यथाभानसामग्रा- भावात्। प्रहत्तिच खतन्नोपस्थितेष्टमेदाग्रहात्। नैयायिक- मत प्रवर्तक * विशिष्टज्ञान, तेन भ्रम. सिध्यति। खप्रस्तु अनु- भूतपदार्थस्मरणैरदृष्टेन धातुदोषण च जन्यते । सायञ्च किञ्चिदिति ज्ञानं विशेषादर्शनाद्भवति। अत्र, 'यदि अयं निङ्गिः स्यात्तदा निर्धूमः स्यात्' इति तर्को विपर्ययमध्ये तत्र नैयायिकमले समानध्यवसायौ विपर्ययमध्ये प्रविधी; तेन तमते अयधार्यज्ञान हिविध,-संशयो विपर्याय- अनध्यव- बोध्यः। क्षेति। सुखं धर्मजन्यम् । दुःखमधर्मजन्यम् । इच्छा इष्टसाधनता- , (२८) विध्यत्य सप्तम्यर्थ, वस्य च निरूपितत्वससगैस तत्प्रकारकोऽन्वय', বিনালিছঘিনমিক্সালিঙ্কন্তু घानेच्छातिनिष्ठ यथार्थत्वम् । प्रवर्चकम् एकम् इति ए० सी० पु० पाठः।

·[१२] तामृतम् ज्ञानजन्या। देषोऽनिष्टसाधनत्वज्ञानजन्यः। अतिस्त्रिविधा,- जीवनयोनियत्नरूपा, प्रकृत्तिः, नितिश्च । आद्या जीवना- दृष्टजन्या, हितीया इच्छाजन्या, हतीया द्वेषजन्या। धर्मः अतिविहितकर्मजन्यः । अधर्म: श्रुतिविरुवाचरणजन्यः । वेगाख्यः संस्कारः आद्यक्रियाजन्यः हितोयादिक्रियाजनकः, यथा,-वेगेन वाणश्चलतीति । भावनाख्यः संस्कारो विशिष्ट- ज्ञानजन्यः । स्थितिस्थापकाख्यः संस्कारः कारणगुणप्रक्रमजन्यः । गुरुत्वं कारणगुणप्रक्रमजन्यम् । नैमित्तिक द्रवत्वं जतुत- द्रुतसुवर्णादीनामग्निसंयोगजन्यम्। स्नेहः कारणगुणप्रक्रम- जन्यः। शब्दस्त्रिविधः,-संयोगजः, विभागजः, शब्दजश्च ; आद्यो भरीदण्ड संयोगजन्यः, द्वितीयो वंशादिदलद्दयविभाग- जन्यः, टतोयस्तु संयोगन विभागेन च आये शब्दे जनिते तेन शब्देन निमित्तवायुसहकृतेन वोचितरङ्गन्यायेन कदम्बगोलक- न्यायेन वा जन्यते इति गुणनिरूपणम् । उत्क्षेपणावक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्च कर्माणि । उत्क्षेपणवादोनि पृथिवी-जल तेजो वायु-मनो- वृत्तीनि कर्माणि सर्वाणि अनित्यानि ; अतीन्द्रियहत्तौनि अतीन्द्रियाशि, प्रत्यक्षवृत्तीनि प्रत्यक्षाणि । अथ कर्मप्रक्रिया,- संयागन नोदनाख्येनाद्यं कर्म जन्यते, हितोयादि वेगजन्यम् । क्रियातो विभागः, विभागात् पूर्वसंयोगनाशः, ततः उत्तरदेश- संयोगोत्पत्तिः, ततः कर्मविभागयो श: इति कर्मनिरूपणम ॥ सामान्यं विविध,-व्यापक, व्याप्यं, व्याप्यव्यापकञ्च। व्यापकं सत्ता, व्याप्यं घटत्वादि, द्रव्यत्वादि व्याप्यव्यायकम् । *व्यक्तरभेदस्तुल्यत्व सङ्करोऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्गहः ।" नित्यत्वे सत्यनकसमवेतत्वमिति सामान्धलक्षणम्। जातयः। 3B ·तामृतम्। [१३] सामान्यानि नित्यान्येव, अतीन्द्रियवृत्तीनि अतीन्द्रियाणि, प्रत्यक्षवृत्तीनि प्रत्यक्षाणि॥ नित्यद्रव्यवत्तयोऽन्त्या विशेषाः। ते च बहवो नित्या अतीन्द्रियाश्च। प्रलये परमाणनां भेदाय ते खौक्रियन्ते, तेषां वैधर्म्यव्याप्यत्वादिति। खसम्बन्धिभिन्नो नित्यः सवन्धः समवायः, तेन स्वरूप- सम्बन्धस्य संयोगस्य च निरासः। 'इह घटे घटत्वम्' इति प्रतीतिस्तत्र प्रमाणम्। नैयायिकमत समवायः प्रत्यक्षा, स च एको नित्यश्च । ननु अन्यान्यपि अन्धकारसुवर्णादीनि द्रव्याणि सन्ति, आलस्यादयो गुणा अपि सन्ति, कथं नवैवेत्यादि ? मैवम्, अन्धकारो न द्रव्यं, किन्तु तेजोऽभावः। सुवर्णं तेज एव । आलस्यं कल्यभाव एव । एवमन्यदपि बोध्यम् । अभावो विविधः,-संसर्गाभावोऽन्योऽन्याभावश्च । स्विविधः,-प्रागभावः, ध्वंस:, अत्यन्ताभावश्च । प्रागभावो विनाशी अजन्यः। ध्वंसो जन्यः अविनाशी च। भावान्योऽन्याभावी त्वजन्यौ अविनाशिनी। योग्यानुपलब्धया अभाव: प्रत्यक्षः; अन्यत्र तु अतीन्द्रियः। अथ प्रमा कथ्यते, सा चतुर्विधा,-प्रत्यक्षानुमित्युपमिति- शाब्दभेदात् ; तत्करणानि प्रमाणानि चत्वारि,-प्रत्यक्षानु- मानापमानशब्दभेदात्। तत्र प्रत्यक्षं हिविश्वं,-निर्विकल्पक, सविकल्पकच। प्रत्यक्ष करणानि षडिन्ट्रियाणि,-प्राण-रसन- चक्षुल्लक-बोत्न-मनांसि। एतानि सन्निकर्षसहितानि प्रत्यक्षं जनयन्ति। सभिलपश्च लौकिकोऽलोकिकञ्च, अलौकिक स्विविधः, --ज्ञानलक्षणा, सामान्यलक्षणा, योगजश। लौकिक: बवित्रः,-संयोगः, संयुक्तसमवायः, संयुता समवेतसमवायः, प्राय- अत्यन्ता- NP ·तामृतम्। WvA समवायः, समवेतसमवायः, विशेषणता चेति। संयोगेन द्रव्य- ग्रहः, मंयुक्तसमवायेन शब्दान्यगुणकर्मद्रव्यवत्तिजातीनां प्रत्यक्ष, संयुक्त समवेतसमवायन शब्दमात्रवृत्तिजातीतर-गुणवृत्तिकर्म- वृत्तिजातीना प्रत्यक्षं, समवायेन शब्दस्य, समवेतसमवायेन शब्द- वृत्तिजातीनां, विशेषणतया अमावस्य, समवायस्य च प्रत्यक्षम् । अलौकिक: स यथा,-ज्ञानलक्षणया 'सुरभि चन्दनम्' इति चाक्षुषं ज्ञानम् , सामान्यलक्षणया घटलेन रूपेण यावश्वटज्ञानम्, योनजधर्मेण या गिनां सर्वज्ञानम् । तत्र निर्विकल्पक विशेष्य- प्रकारादिसहितं वस्तुखरूपमात्रज्ञानं, सविकल्पकं सप्रकार- कम्। भासमानवैशिष्ट्यप्रतियोगित्वं प्रकारत्वं, यथा,-'अयं घटः' इत्यत्र अय विशेष्यः, घटत्वं प्रकारः भासमानवैशिध्यं, तयोः ममवायः, तस्य प्रतियोगि घटलम्। सविकल्पकमेव विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानम् , यथा,–'अयं दण्डो' इत्यत्र दण्डत्व- विशिष्टस्य वैशिट्यं पुरुष भासते। अथ प्रक्रिया, प्रादौ इन्द्रिय- सन्त्रिकर्षात् 'घट-घटत्वे' इति निर्विकल्पक, ततः 'अयं घटः' इनि विशिष्टज्ञानम्। तत्र ‘परतः प्रामाण्यग्रहः' इति नैयायिका, यथा,-आदौ 'घटः' इति व्यवमायः, ततः 'घटमहं जानामि' इत्यनुव्यवसाय:, ततः 'प्रामाण्याप्रामाण्ये' इति कोटिहयस्मरणम् ; अथ चतुर्थे 'इदं ज्ञानं प्रमा १ न वा ?' इति प्रामाण्यसंशयः, ततो विशेष- दर्शनानन्तरं प्रामाण्य ग्रहः - इदं ज्ञान प्रमा, समर्थ प्रवृत्तिजनक- त्वात् ज्ञानान्तरवत्। स्वतः प्रामाण्य ग्रहः इति त्रयो मौमां- सकाः, तत्र गुरुमते,–'अयं घटः' इति ज्ञानं विषयम्, आत्मानं, ज्ञानप्रामाण्यञ्च ग्रहाति। मुरारिमिश्रमते, –'अय घट.' इति ज्ञानानन्तरं घटमह जानासोत्यनुव्यवसाय:, तेनैव अड्. । भट्टमते, ज्ञानस्यातीन्द्रियत्वेन जानमनुमेय यथा, प्रासाण्य- ·तर्कामृतम्। [१५] तथा तइत्ति प्रामाण्यञ्च, तथा हि 'अयं घटः' इति ज्ञानानन्तरं घटे ज्ञातता उत्पद्यते, ततो 'ज्ञातो मैयाँ घटः' इति ज्ञातता- प्रत्यक्षं ततो व्याप्यादिप्रत्यक्षानन्तरं ज्ञानानुमानम् ; यथा,- अहं घटत्वप्रकारकज्ञानवान् घटत्वंप्रकारकज्ञाततावत्त्वात्, तावतैव तस्य धर्मधर्मिविषर्यकत्वेन प्रामाण्यानुमानम् इति प्रत्यक्षनिरूपणम्। अनुमितिकरणमनुमानम्, अनुमितिलं जाति, व्यापारवत् कारणं करणं, व्यापारश्च तज्जन्यत्वे सति तजन्यजनकः । हेतुज्ञानादि करणं, परामर्शो व्यापारः। परामर्शश्च व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मताज्ञान, बथा, 'वनियाप्य मवानयम' इति । आदौ महानसादौ धूमे वह्निसामानाधिकरण्यग्रहे सति 'धूमो वहिव्याप्यः' इत्यनुभवो जायते, ततः कालान्तरे पर्वते धूम दृष्टे सति व्याप्तिस्मरणं, ततश्च व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानं 'वहिव्याप्यधूमवानयेम्' इति तीलिङ्गपरामर्शः सहितेन तेन 'पर्वतो वह्निमान्' इत्यनुमितिर्जन्यते। व्याप्तिश्च हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्य- सामानाधिकरण्यम्। न च 'अयं संयोगवान् द्रव्यत्वात्' इत्यवं अव्याप्तिा, प्रतियोगिधधिकरणहेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावा- प्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यमित्यर्थात् * । पक्षता च सिषाध- यिषाविरहसहकतसिद्धाभावः । अनुमानं विविध,-खा) परार्थच। तत्र पराध पञ्चावयव- साध्यम्, अवयवाश्च प्रतिज्ञा हेतूदाहरणोपनयनिगमनानि यथा,-अयं वह्निमान् (१), धूमात् (२), यो यो धूमवान् स स वह्निमान्, यथा महानसम् (३), वहिव्याप्यधूमवान् अयम् (8) पक्षता- * 'नच इत्यादि इत्यर्थात्' इत्यन्त, पाठः क० स० पुस्तके नास्ति ।

·[१६] तर्कामृतम् । इति। तस्मात् वगिमान् (५) इति । खार्थञ्च खोयव्यात्यादिज्ञान- साध्यं, न तत्र परप्रतिपत्त्यर्थमेवम् आह शब्दप्रयोगम् । तच्चानुमानं विविधं, केवलान्वयि-केवलव्यतिरकि-अन्वय व्यतिरेकिभेदात्। यत्र साध्यव्यतिरेको न कुत्राप्यस्ति, स केवला- न्बयो, यथा,-'घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वात्' इत्यत्र अभिधेयत्वस्य साध्यस्य व्यतिरको न कुत्राप्यस्ति * । यत्र साध्यप्रसिद्धिः पक्षातिरिक्त नास्ति, स केवलव्यतिरको, यथा,-'पृथिवी इत- रेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वात्, यत्र इतरभेदाभावः तत्र पृथिवी- वाभावः, यथा जलादौ। व्यतिरेकव्याप्तौ तु साध्याभावो व्याप्यः, हेत्वभावो व्यापकः । यत्र साध्यं साध्याभावश्चान्यत्र प्रसिद्धः, सोऽन्वयव्यतिरेको, यथा-'पर्वतो वह्निमान् धूमात्' अन्वयव्यतिरकिणि हतौ अवश्यं पञ्चरूपोपपन्नता अपेक्षणीया,-पक्षपत्तित्वं, सपक्षसत्त्वं, विपक्षव्यात्तत्वम्, अबाधि- तत्वम्, असत्प्रतिपक्षितत्वञ्चेति पञ्च रूपाणि । केवलान्वयिनि विपक्षव्याहत्तत्वरहितं, केवलव्यतिरकिणि सपक्षसत्त्वरहित चतूरूपमेवापेक्षितम्। यत्र साध्यसन्देहः स पक्ष: ; यत्र साध्य- निश्चयः स सपक्षः; यत्र साध्याभावनिश्चयः स विपक्षः; साध्या- भाववान् पक्षो बाधः ; साध्यविरोधिसाधको हेतुः सत्प्रतिपक्षः । सोपाधौ पक्षसपक्षसत्त्वाद्यन्यतमभङ्ग आवश्यकः; सोपा धिश्च स्वव्यभिचारितासम्बन्धन उपाधिविशिष्टः। उपाधि त्रिविधः,-साधनाव्यापकत्वे सति शुद्धसाध्यव्यापकः (१), साधना- व्यापकले सति पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकः (२), साधना- व्यापकत्वे सति साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकश्च (३)। आद्यो यथा, -'अयोगोलकं धूमवदहे.' अत्र आन्धनप्रभववह्निमत्त्वमुपाधिः Catement * व्यतिरीकाप्रसिडेः इति ए० सी० पु० पाठः।

·तर्कामृतम् । साधनाव्यापकत्वे सति शुद्धसाध्यव्यापकः । द्वितीयो यथा,- 'वायुः प्रत्यक्षः, प्रत्यक्षस्याश्रयत्वात्' अत्र वहिव्यत्वाव- च्छिन्नस्य प्रत्यक्षत्वस्य माध्यस्य व्यापकम् उद्भूतरूपवत्त्वमुपाधिः । हतीयो यथा,-'ध्वंसो विनाशी, जन्यत्वात् अत्र जन्यत्वाव- च्छिन्नविनाशित्वव्यापकं भावत्वमुपाधिः । हेवाभासाः कथ्यन्ते,-सव्यभिचार-विरुद्ध-सत्प्रति- पक्षासिद्ध-बाधिताः पञ्च हेलाभासाः। सव्यभिचारस्विविधः, साधारणासाधारणानुपसंहारिभदात; साध्याभाववदृत्तित्वं साधारणत्वं, यथा,-'धूमवान् वड़े'। -'धूमवान् वङ्गे'। सकलसपक्षव्यात्तत्वम् असाधारणत्वं, * यथा,-'पर्वतो वह्निमान्, पर्वतत्वात्। सर्व- पक्षकत्वम् अनुपसंहारित्वं, यथा,-'सर्व प्रमेयम्, अभिधेयत्वात् । साध्याभावव्याप्तो हेतुविरुद्धः, यथा,-'घटो नित्यः, सावयव त्वात्' । सत्प्रतिपक्षो यथा,-'पर्वतो वह्निमान् धूमात्' 'पर्वतो वाभाववान् महानसान्यत्वात्। असिद्धस्त्रिविध:,-आश्रया- सिद्धः, स्वरूपासिद्धः, व्याप्यत्वासितश्च । यत्र पक्षोऽसन् सिद्ध साधन वा, स आश्रयासिद्धः, यथा,-"शश विषाणं नित्यम्, अजन्यत्वात्' 'शरीरं हस्तादिवत्, हस्तादिमत्तया प्रतीयमानत्वात् । यक्षाहत्तिहेतुः स वरूपासिहः, यथा,-'पर्वतो वह्निमान्, महा- नसत्वात्। स च विशेषणासिद्ध-विशेष्यासिद्ध-भागासिद्धभेदाइहु- विधः। श्राद्यो यथा,-'शब्दोऽनित्यः, चाक्षुषत्वे सति जन्य- त्वात् । हितोयो यथा,-'शब्दोऽनित्यः, गुणले सति परमाणु- वृत्तित्वात्। टतीयो यथा.--'एतानि द्रव्याणि, निरवयवत्वात् । सोपार्थािप्यत्वासिद्धः, यथा,-'धूमवान् वङ्गेः'। बाधो यथा,-- 'जलदो वह्निमान्, द्रव्यत्वात् । तेन एतद्दोषरहितो हेतुः सद्धेतुः। इत्यनुमानं व्याख्यातम् । १ * सकलसपक्षविपक्षव्याहत्तत्वमिति ए० सी० पु० पाठः ।

·[१८] तको मृतम्। - उपमितिकरणमुपमानम् । 'कोदृशो गवयः ?' इति प्रश्ने 'गोसदृशो गवः' इत्यत्तरिते यंदा गोसशं प्राणिनं पश्यति, तदा पूर्वोक्तं वाक्याथ स्मरति, अनन्तरम् ‘अयं गवयपदवाच्यः' इति शक्ति ग्रहः, सेयमुपमितिः । इत्युपमानं व्याख्यातम् । आप्तोतः शब्दः प्रमाणं, प्रतवाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञान- वान् प्राप्तः। पदज्ञानं करणं, पदार्थोपस्थितिापारः। आकाङ्गा-योग्यताऽऽसत्ति-तात्य यज्ञानानि सहकारीणि, फन्न शाब्दबोधः । खरूपयोग्य वे सति अजनितान्वयबोधकत्वम् आकाङ्गा, तेन 'घटः, कर्मलम्. आनयनं, कृतिः' इत्यत्र नान्वय- बोध:, स्वंरूपायोग्यत्वात्। 'अयमेति पुत्रो राज्ञः, पुरुषोऽष- सार्यताम्' इत्यत्र 'राज्ञः पुरुषः' इति नान्वयबाध:, पुत्रेण जनितान्वयबोधकत्वात् । बाधकप्रमाविरहो योग्यता, तेन 'वङ्गिना सिञ्चति' इत्यत्र नान्वयबोधः, अयोग्य वात्। अव्यव- धानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिरासत्तिः, तेन 'गिरि क्तं वह्निमान् देवदत्तेन' इत्यत्र नान्वयबोधः। तत्तदर्थप्रतीतीच्छयोच्चरितत्वं तात्य यं, तेन भोजनप्रकरणादौ 'सैन्धवमानय' इत्युक्ते अश्वा- न्वयबोधो न भवति । वृत्त्या विना शब्देन नान्वयबोधो जन्यते। वृत्तिर्हि विधा;-- शक्तिलक्षणा च। शक्तिः घटादिपदस्य घटादौ ;, लक्षणा यथा,-'गङ्गायां घोषः प्रतिवसति' इत्यत्र गङ्गापदार्थे प्रवाहे घोषान्वयानुपपत्त्या गङ्गापदस्य तौर लक्षणा कल्पाते; तया वृत्त्या उपस्थित तौर घोषः प्रतिवसतीत्यन्वयबोधो भवति । गोणी वृत्तिरपि लक्षणेव, यथा,-'अग्निर्माणवकः', 'गो- होकः' अत्न लक्षणयां अग्न्यादिसादृश्यं प्रतीयते । शक्तं पदं चतुर्विधं,-यौगिक, रूढ़, योगरूद, यौगिक आद्यं यथा,-पाचकादिपदं योगार्थे पाककर्तरि .

·तांस्तम्। [१] प्राद्या लभ्यः। शक्तम् । द्वितीयं यथा,-विप्रादिपदं रूच्या ब्राह्मणवाचकम् । कृतीयं यथा, पङ्कजादियदं योगरूळ्या पङ्कजनिकर्तृत्वेन पद्मत्वेन च पद्मवाचकम्। चतुर्थं यथा,-उद्भिदादिपदं यौगिक तकूगुल्मादेः, रूढ़ यागविशेषस्य वाचकम् । लक्षणा हिविधा,-जहत्खार्थाऽजहत्खा च। यथा,-'गङ्गायां घोषः' इत्यादी। द्वितीया यथा,-'सर्वे छत्रिणो यान्ति' इत्यादी ; अत्र छत्रिण: तदितरस्यापि गमनान्वयः । अथ शाब्दबोधप्रक्रिया,-'देवदत्तो ग्रामं गच्छति' इत्यत्र ग्रामकर्मक-गमनजनक वर्तमानकतिमानित्यन्वयबोधः। हितो- याया अर्थ: कर्मवं, धातोगमनं, जनकत्वं संसर्गमर्यादालभ्यं, लदो वर्तमानत्वम्, आख्यातस्य कतिः, तत्सम्बन्धः संसर्गमादा- यत्र कर्तरि कृतेर्बाधः, तत्र आख्यातस्य व्यापारादौ लक्षणा, यथा,-'रथो गच्छति' इत्यत्र गमनजनकवर्तमान- व्यापारवान् रथः। 'दधि पश्यति' इत्यादौ हितीयालोपस्थले दधिशब्द एव अजहत्वार्थलक्षणया दधिकर्मवं बोधयति । एकवचनाद्युपस्थितमेकत्वादि सर्वत्र प्रथमादिपदमुप- स्थापयति । 'देवदत्तेन गम्यते ग्रामः' इत्यस्य देवदत्तत्तिति- जन्य गमनजन्य-फलशाली ग्राम इत्यर्थः । वृत्तित्वं संसर्ग- बललभ्यं, हतीयार्थश्च कतिः, जन्यत्वं संसर्गः, गमनं धात्वर्थः, जन्यत्वं संसर्गः, पलं कर्मात्मनेपदार्थः, शालिवं संसर्गः । भावप्रत्यये तु 'देवदत्तेन सुष्यते' इत्यस्य देवदत्तहत्तिकतिजन्यः खाय इत्यर्थः। भावप्रत्ययस्थले फलाभावात् आत्मनेपदार्थों न भासते। भविष्यत्त्वं लटोऽर्थः, तच विद्यमान-प्रागभाव- प्रतियोग्युत्पत्तिकलं, तेन गमिष्यति' इत्यत्र विद्यनानप्राग- तेन 'दधि पश्यति' इत्यादौ का पदाभावेऽपि एकवचनेन तिङा कर्तृ- पदनुण्याप्यते इति भावः। प्रथमादिपद प्रथमान्तपमित्यर्थः ।

·[२०] सामृतम्। भावप्रतियोग्यत्पत्तिकगमनानुकूलकतिमानित्यर्थः । लुटोऽर्थः अनद्यतनत्वमपि। लुडोऽर्थः उत्पत्तिर्भूतत्वञ्च ; भूतत्वमती- तत्वं, तच्चोत्पत्तौ अन्वेति, तथा च विद्यमानध्वंसप्रतियोग्युत्पत्ति- कत्वं लब्धम्। लिटोऽनद्यतनत्वं, परोक्षवम्, अतीतत्वञ्चार्थः, तदन्वयः पूर्ववदुत्पत्तो। लडोऽनद्यतनत्वमतीतत्वञ्चार्थः । विधिलिडोऽर्थः कतिसाध्यत्वे सति बलवदनिष्टाजनकेष्ट- साधनत्वम् ; 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादी कृतिसाध्य-बलवद- निष्टाजनकष्टसाधनयागकर्ता वर्गकाम इत्यर्थः। आशीलिङ- लोटोरर्थः वनिच्छाविषयत्वम् ; तेन 'घटमानय' इत्यत्र घट- कर्मक-मदिच्छाविषयानयनानुकूलकतिमान् त्वमित्यन्वयबोधः । व्याप्यक्रियया व्यापकक्रियाया आपादनं लुडोऽर्थः ; तात्पर्य वशात् काचित् भूतत्वं. काचिद्भविष्यत्त्वञ्च टङा बोध्यते । सनः कर्तुरिच्छा अर्थः, सन्नुत्तराख्यातस्याश्रयत्वे लक्षणा, सविषयकार्थकप्रक्रतिकाख्यातस्य आश्रयत्वे लक्षणाया 'वटं जानाति' इत्यादो लप्तत्वात्। यङोऽर्थः पोन:पुन्यं, तत्वञ्च तदानीन्तनप्रात्य सजातीयक्रियान्तरध्वंसकालीनल्वे सति वर्त- मानादितिविषयलं, 'पापचते' इत्यादी तादृशकालीन- त्वमेव या प्रत्याय्यत, आख्यातस्य चरमदलवाचकत्वात् न विशिष्टवाचकत्वं यङः, तदानीन्तनत्वञ्च स्थूलकालमादाय । पूर्वकालीनत्वं कर्ता च क्वार्थः, पूर्वत्वञ्च सन्निहितक्रिया- ऽपेक्षया बोध्यम् ; तत्पूर्वकालीनत्वं तत्रागभावकालवृत्तित्वं, तदुत्पत्तिकालौनध्वंसप्रतियोगिकालवृत्तित्वं वा, तन मुबा ब्रजति' इत्यत्र गमनागभावावच्छिन्नकालहसिओजनकर्ब- मिन्द्रो व्रजलौत्यर्थः, समानविभक्तिकृताम् अभेदेन धर्मि- वाचकत्वात्, अव्ययत्वेन बायरविभक्तिनापात् । तात्पर्यवशात् ब्यवहिताव्यवहितसाधारणो बौद्धन्यः, सेन - .

·तोता। 'पूर्वस्मिन् अब्दे गत्वाऽस्मिन्नन्दे समागतः' इत्येतादृशप्रयोग- सङ्गतिः। इच्छावान् तुमुनोऽर्थः ; 'भोक्तुं ब्रजति' इत्यस्य भोजनेच्छावान्. ब्रजतीत्यर्थः । 'भोक्तुमिच्छति' इत्यत्र तु कर्तरि लक्षणा, भोजनकर्तारमात्मानमिझतीत्वधः । 'सविशेषणे हि' इति न्यायात् विशेषणे कताविच्छान्वयः। प्रकृतधात्वर्थ कर्ता शशानचोः, धात्वर्थजन्यफलवान् कर्म शानचोऽर्थः। शत्रादीनां कर्ता वाच्यः; सविषयार्थकप्रकृति- लक्षणा। एवं कर्तृकर्मलतां तेन तेन रूपेण कर्ता कर्म च वाच्यम्। भावकतास्तु नवादीनां प्रयोगसाधुत्वमानं, धावतिरिक्तस्य भावकता अनुषस्थापना- कानाम आश्रयत्वे दिति। ननु 'नील घटमानय' इत्यादौ हितोयाइयश्रवणात् कर्म- इयबोधापत्तिः, न तु विशिष्टस्य कर्मत्वमिति चेत् ? न, अब विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्य, अथवा विशेषणविभक्तरभेदोऽर्थः अनायं विशेषः,-द्वितीयपक्षे वाक्यसमासयोः पायता न घटते, वाक्ये 'नौलं घटम्' इत्यादी अभेदस्य पदार्थलेन प्रकारत्वात् न संसर्गत्वं, 'नोलघटम्' इत्यादौ कर्मधारये लक्षणाया अस्वीकारणाभदस्यापदार्थत्वेन संसर्गत्वात् ; तथा च वाक्यसमासयोः पर्यायानुरोधेन षष्ठीसमाक्षे 'राजपुरुषः' इत्यादौ षष्ठार्थसम्बन्धे लक्षणा न घटते, सम्बन्धस्व संसर्ग- मर्यादालभ्यत्वात्। वस्तुतस्तु विरुद्धविभक्त्यनवरुवस्व अभेद- बोधकत्वव्यत्यत्तेः मुख्यार्थराजाभेदस्य बाधेन राजषदस्य राज- सम्बन्धिनि लक्षणा। एवं बहुव्रीही चरमपदस्यान्यपदार्थ लक्षणा ; तथा च इन्दकर्मधारयान्यसमासे सर्वत्र तत्तदर्थे लवणा। एवं नअर्थोऽभावः, 'अघट भूतलम्' इत्यादी घटभिन्ने ·[२२] तामृतम् । Vvvvv 'न कलर्ज भक्षयेत्' इत्यादी बलवदनिष्टजनके लक्षणा। क्रियासङ्गतस्य एवकारस्यात्यन्तायोगव्यवच्छेदोऽर्थः, यथा.-'नौल सरोज भवत्येव'। विशेषणसङ्गतस्य अयोगव्यव- च्छेदः, यथा,-'शङ्ख' पाण्डर एव' इति । विशष्यसङ्गतस्य अन्य- योगव्यवच्छेदः, यथा,-'पार्थ एव धनुईर.' इत्यादौ। एवं दिशा सर्वत्र बोध्यम् । इति श्रीजगदीशभट्टाचार्यविरचितं तर्कामृतम् । समाप्तोऽय अन्य।

·No text on this page.