·QUE DATE SUP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA IRCI
Students can retain library books only for two
weeks of the most
BORROWERS
DUE DTATE
SIGNATURE
No

·॥ श्रीः॥ - काशी-संस्कृत-ग्रन्थमाला - १५३ 2050 lleo TRUMENT (व्याकरणनिभागे एकोनविंशं पुष्पम् ) LIBYART AUTAIT. श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिमुनिनिर्मितं व्याकरणमहाभाष्यम् ( नवाहिकम् ) 290 अष्टाध्यायीप्रथमाध्यायप्रथमपादव्याख्यानम् । श्रीमदुपाध्याययटनिर्मित प्रदीप'प्रकाशितम् । सर्वतन्त्रस्थतन्त्रथीमन्नागेशभट्टविरचित्तोड्योतोझासितम् । काशीहिन्दूविश्वविद्यालयाध्यापक व्याकरण-न्याय-वेदान्ताचार्य-लन्मस्वणपदक- पण्डितश्रीरुद्रधरझाशर्मप्रणीतया 'तत्वालोक' टीकया समुल्लसितम्। भूमिकालेसका महामहोपाध्यायश्रीगिरिधरशर्मा चतुर्वेदः चौखम्बा संस्कृत सीरिज, वनारस-१

·नपामादाम दरिदाम गुमः,
पोगदा-मन-मीरित धारिम,
दीपाराम,नाग-1
(उनीषा स्वपENT)
Tho Chowzhodba Songkrit Scrico Orlice.
P.O.Bx8, Banaras.
1051

·॥ श्रीः ॥ भूमिका लेखक -म० म० श्रीगिरिधरशर्मा चतुर्वेद , याचस्पति पाणिनीय-परिचयः। सुप्रथितमिदम्, यद् व्यवहारातीता भाषा व्याकरणसाहाय्यमन्तरेण न शक्या प्रतिपत्तमिति । शक्तिग्रह व्याकरणोपमानकोशाप्ताक्याद् व्यरहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यत सिद्धपदस्य वृद्धा ॥ इयभियुक्तोतेषु शक्ति माहकेषु व्यवहारस्तावच्छतिग्राहकशिरोमगिरिति सर्वपामैकमत्येनाभ्युपगम । फमपि शब्दमजा मान शिशुर्मान्यैरुपायैः शक्यो बोधयितुम् पाते व्यवहारात् । तत्तच्छब्दस्तेपु तेषु पदार्थेषु प्रवृत्तिनिवृत्ती वयोवृद्धानामावरत पश्यन् स भापाया व्यु पद्यत इति सतत प्रयतीकुर्म । अत एव येषा यालानामग्रे मातापित्रादय सर्वेऽपि वयोवृद्धा सस्कृतेनैव च्यवहरन्ति, ते विनाप्यध्ययन संस्कृत एव व्यु पना सस्कृतमेव भाषमाणा अवलोक्यन्ते, येषा तु समक्ष सर्वेऽप्याङ्गलभाषामेव सततमुच्चारयन्ति, ते विनाप्यध्ययनम् माङ्गलभाषा बुध्यन्ते चोचारयन्ति च तामेवेति सुप्रयक्षम । स एप व्यवहार सस्कृत भाषाया एवविधोऽद्यवे न दृश्यते, कैश्विदेवातिविररैलव्यु पत्यर्थमेवावलम्ब्यत इति तादृशमपवाद विहाय सस्कृतभाषा शिक्षणे नैवाधिगन्तव्या कालेऽस्मिन् । व्यवहारातिरिक्ता अन्ये उपमानातवाक्य-वाक्यशेषविवृतिसिद्धपदसानिध्याख्या शनिग्रहोपाया कचित्पदविशेष एवोपयुक्ता इति भापाज्ञाने न पूर्ण साहाय्यभावहन्ति । ततश्च व्यवहारपदात् प्रच्युताया भाषाया परिक्षानाय कोशो व्याकरण ति द्वावेन मुरयोपायौ । तत्रापि कोशो नान्ना शक्तिग्रहमान उपयुयते, भापाया स्वरूपसघन तु व्याकरण एव सर्वारमना आयतत इति निश्चमचम्। व्याकरणानि च यद्यप्यनेकानि स्मर्यन्ते- इन्द्रश्चन्द्र काशकृत्स्नापिशली शाफायन | पाणिन्यमरजैनेन्दा जयन्त्यष्टादिशाब्दिका ॥ इत्यभियुक्तोक्तिमनुस्याष्टी व्याकरणान्येभि प्रणीतानीति बहवो विश्वसन्ति । चि पद्यमिदमिथमपि पठ्यते- ऐन्द्र चान्द्र काशकृत्स्न कौमार शाकटायनम् । सारस्वत चापिशल शाकल पाणिनीयकम् ।। तही या अन्यान्यपि न्याकरणानि कौमारसारस्वतशाफलानि सियन्ति । परमिदानी समुपलभ्यमानेषु व्याकरणेषु पाणि नीयमेव व्याकरण सर्वत प्राचीनमिति बहुभिरभ्युपगतो युक्तिसिदोऽर्थे । श्रीसत्यननसामश्रमिप्रभृतीना विचारदक्षाणा तु मतमिदम्-यपागिनित प्राचीनमेवविध सर्वतोमुख व्याकरण नासीदे वेति । 'इन्द्रश्चद्र' इत्यादिपये दि अष्टाधादिशान्दिका इयत्रोक्तम्-न त्वेते व्याकरणकर्तार इति । शाब्दिक न तु शब्दशास्त्रमा ढत्वम्, शब्दशास्त्रपारङ्गत वम्, शब्दशास्त्रप्रचारक बमियादिभिरनेकै प्रकार शक्य व्यवहर्तुम् । शन्दशास्त्रपदेन च न केवल व्याकरणमेव, अपि तु कोश मीमासादिकमपि शक्यते ग्रहीतुम् । ‘पदवाश्यप्रमाणपारावारीण' इति महमु चिरा प्रयुज्यमाने विशेषणे "पद शब्देन व्याकरणम्, 'वाक्य' शब्देन मीमासा, 'प्रमाण' शब्देन च न्याय व्यपदिशति शिष्टा । शब्दपदेत च पद वाक्य चोभयमपि शक्यते सग्रहीतुमिति वाक्यार्थनिर्गायिका मीमासापि शब्दशास्त्रम् । ये चैतेऽटी शाब्दिका परिगणिता , तेषु विभिवप्रकारकमेव शाब्दिक व प्रमाणान्तरै प्रसिद्ध्यति । तथा हि-इन्द्रोऽत्र प्रथम शादिक पठित , तद्विपये दृश्यते पस्पशा टिके महाभाष्य एवैकमाभागकम्-एव हि श्रूयते-वृहस्पतिरिन्दाय दिव्य वर्षसहल प्रतिपदोक्ताना शब्दाना शब्दपारायण प्रोवाच, नान्त जगाम । बृहस्पतिश्च प्रवक्ता, इन्द्रश्चाध्येता, दिव्य वर्षसहस्रमध्ययनकाल , तथापि नान्त जगाम । कि पुनरावे- य सर्वथा चिर जीवति, स वर्षशत जीवति' इयादि । तेन इन्द्रस्य वृहस्पतिसकाशे प्रतिपदोक्तामा शब्दाना पारायणरूपेणाध्ययन प्रसिद्धयति । यया चाधीनम्-तथैर तेन व्याकरण निर्मित स्यादिति शब्दकोशरूपच्याकरणनिर्मातृत्वमेव तत्र सिद्धयतीत थीसामभ्रमी निरुत्तालोचने प्राह स्म । वस्तुतस्तु इन्द्रोऽयमनकविध । श्रुतिपु हि अनेकविधा देवाश्च देवविशेपा इन्द्राद्याश्च धूयन्ते-सन्ति अविग्रहा प्राणविशेपा जगन्निर्मातारो देवा इन्द्राद्या, सन्ति च तारामण्डलेऽपि इन्द्रादिपदभानो नक्षत्रविरमा .

·, , भूमिका। ३ धितेति शक्यमनुमानुम् । व्याकरण तु तत्प्रणीत यदि स्यात्, तर्हि बहुवार तन्मतनदर्शनाय नाम स्मयंन । शारल्य , गालव , गार्यश्च बहुधा पाणिनिना स्मृता - सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावना (१६) इकोऽमवर्ण शाकल्यस्य हरवश्व (६॥१२७) लोप शाररयस (८।३।१९) सर्वन शाकल्यत्य (५१) इति शाफल्य । इको हस्योऽडयो गारवस्य (३६१) तृतीयादिपु भापितपुस्क पुचद् गालवस्य (१७४) भड् गायेगाल वयो (१३।९९) नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम् (६७) इति गालव । जोतो गाय॑स्य ( ८।३।२०) (पूर्वोक्ते (७१३३९९) (६७)) इति गार्ग्य । तेषु शारत्य क्सहिताया पदपाठकतया प्रसिद्ध इति प्रातिशारयमपि किञ्चित्तेन निमित भवेत, तत एव प्रातिशारये- प्वपि 'शाकल्य' 'शाम्ल्यपिता' इत्यपि च स्मर्यते । तेन प्रातिशारयप्रणेतेन स सभाव्यते, सन्धिविषये तस्य कचित् वचिद्वि- भिन्ना विचारा एव प्रसिद्धा स्यु , व्याकरण न तेन निनद भवेदित्यपि शक्यते कल्पयितुम् । गाय॑स्तु निरुक्तता भगवता यास्के नापि बनेकधा स्मृत । तत्र (सर्वागि नामारयातनानीति शाकटायनो नैरक्तसमयश्च । न सर्वागीति गाग्यो वैयाकरणाना चै) निरन १) इयुक्तिस्वारस्येन तस्य नेरक्तेपु गणनाऽऽसीत् , न तु वैयाकरणेविति प्रतीयते । 'वैयाकरणाना चै' इयत पृथग् गार्य- नामस्मरणात् । यदि नाम गाग्र्योऽपि वैयाकरणोऽभविष्यत् , 'वैयाकरणाना चैके' इत्यनेनैव तर्हि तस्यापि गृहीतवाद गार्य, इति पृधड् नाभ्यधास्यत । यदि अन्यस्यापि कस्यचिद् वैयाकरणस्य विशियार नामनिर्देश स्यात् , तर्हि गाय॑स्यापि पृथड् नामनिर्देश समञ्जसो भवेत् , 'वैयाकरणाना चैके' इति सामान्योक्त्या तु ये वैयारणा निरुटान्यपि नामानि स्वीकुर्वन्ति, ते सर्व एवोपात्ता इति गार्यस्य पृथड् नामग्रहण न क्थमपि सामञ्जस्यमावहति–वैयाररणेभ्य पृथक् शाकटायनम्यापि नामान गृहीतमिति शाकटायनोऽपि न वैयाकरणन्वेन यास्कस्याभिमत इति सयवतसामश्रमिमहाशया मन्यते । मन्मते विद तेपा मत न सम्यक् प्रतिभासते-पक्षान्तरे शाक्टायनस्य नामग्रहणेन तादृशक्पनानुदयात् । 'सर्वागि नामानि धातुनानि न सन्ति, कानिचिढान्यपि सन्ति' इति मत केपाचिद्वैयाकरणाना प्रदर्शितम् 'वैयाकरणाना चे' इति । शाकायनस्तु वैयारणोऽपि सन् सिद्धान्तेऽस्मिनन्येभ्यो वैयाकरणेभ्यो विप्रतिपन्न , स हि सर्माणि नामानि धातुजान्यभ्युपगच्छतीति तस्य नामोल्लेस पक्षा न्तरबोधनायावश्यक एव । प्रयुत यदि शाकटायनो वैयाकरणो नाभविष्यत् , तत्तहि पक्षान्तरे वैयाकरणाना चै?' इति नाभ्य धास्यत । शास्टायनातिरिक्ताना वैयारणाना धातुतव्यतिरिक्त निरूढनामस्वीकारे सहमत चात् । शाक्टायन एव तत्र विमत , सोऽपि च वैयाकरण इति तत एव सर्वपापैयावरणानामेरमत्य नास्तीति सूचयितु 'चैयाकरणाना चैके' इत्युक्तम् । अन्यवोऽपि यदि स्वन सहमनो भवति, तस्य तहि प्राधान्येन नामोल्लिखन्ति पक्षाभिनिविष्टा इति सर्वननीनोऽय प्रन्यय । तत एव दैयाक रणे सह वाउ मुना भगरता यास्केन वैयाकरणस्य स्वपक्ष्यस्य नाम प्रथम गृहीतम्, 'सर्वागि नामान्या यातनानीति शाकटा यन' इनि। तदनु च सपक्ष्याणा नाम सामान्येन निर्दिष्टम्-'नैरनसमय' इति । समय-सकेन सिद्धान्त इति यावत् । अस्माक नैरताना तु नामार यातजानीति सिद्धान्त एवास्तीति तनाभिनियेश सूचित । पर नेरुक्तपक्ष्योऽपि गार्य सिद्धान्तेऽ स्मिन् नरुनेभ्यो विप्रतिपन्नो वैयाकरणमतानुयायीति तस्य नाम पक्षान्तरे निर्दिष्टम्-'न सर्वाणीति गार्य' इति । तस्य च सिद्धान्तस्य लघुवख्यापनाय 'वैयाकरणाना चैके' इत्युपात्तमिति लेखमामञ्जस्य सुष्टु सम्पद्यते । शाकटायनो हि वैयाकरणोऽपि सन् सर्वघा नाना धातुजल्वसिद्धान्ते तेभ्यो विप्रतिपच इति तस्य नामोल्लेख पृथग् युज्यते । गाय॑स्तु चैयाकरणानेवानुपरत्यस्मिन् पक्ष इति यदि स वैयाकरणेष्वेव प्रसिद्ध स्यात्-तर्हि वैयाकरणसामान्यातू पृथक् तनामोल्लेखो न समास स्यादिति सार । ब्राह्मगमिष्टन्यायाश्रयण स्वगतिकगति । गोवलीवर्दन्यायाश्रयण चापि तथैव । न च ब्राह्मणेषु वसिष्टम्येव गोषु वलीवर्दस्यघ वा वैयाकरणेषु विशिय प्रसिद्विरस्ति गार्यस्येति न तादृशन्यायावतारणमत्र युज्यते। जल प्रसनानुप्रसक्या। गार्ग्यस्य नैरक्त खमेव यास्कनिरकेन सिद्धयतीनि व्याकरणनिर्मातृना न शोभनकल्पनास्पदम् । पागिनिसूनेषु तत्साहचयगोपात्तस्य गालवस्यापि विषये तथैव कल्पन न्याय्य स्यात् । तस्मात्पागिनिसूनेषु समुल्लिखितनामान सवऽपि भिन्नभिन्नव्याकरगप्रवर्तका इति लघुत्रि मुनिकरुपतरुकृता कल्पना न विचाररमगीया। इदमपि चात्र वियेच्यम्-पागिनीयेषु सूत्रेपु मनभेदप्रदर्शनाय तत्तन्नामोल्लेखोs. यमाधिपेन सधिविषये स्वरविषये वा, सुबन्तसाधने केवलम् 'तृतीयादिपु भाषितस्क पुषद्गालवस्थ' इति पुबद्भावविधानार्थ गालवनामोल्लेको दृश्यते । तिइन्तमायने च 'अड् गायेगालवयो''तो भारद्वानस्य' इति अडागम इडागमे च नामोल्लेख , सोऽपि चापजनरूप पात् सन्धिमनियाविषय एव नैरुनप्रक्रियाविषय एव वा शक्यते वक्तुम् । तथैव तृपिगृपिकृशे काश्यपस्य' इति क्वाप्रययस्यागमविषयेऽपि च तथैव। तत केवलम् 'लह शाकटायनस्यैव' इति तिडादेशविपय नामोल्लेख परिशियते। अन्यपु विभक्त्यर्थसमामतद्वितस्वीप्रत्ययकृत्प्रत्ययादिविषयेषु सुमहत्स्वापि प्रकरणेपु, सस्वपि च तत्र बहुपु विकरपेषु न स्याप्या चार्यस्य नामोल्लेप । तनेदमपि शक्यतेऽनुमानुम्-यत्पाणिनिनिदिष्टनामानोऽमी महान्त आचार्या प्रानिशारयप्रणेतार ,तत्प्रवनारो वा भवेयु । प्रातिशाख्यानि हि सन्धिविषय स्वरविषय च केवल विचारयन्ति समुपलभ्यन्ते, न तत्र सुबन्ततिडन्तकृत्तद्धित समासादिसाधनप्रक्रिया काऽप्युपलभ्यते । तस्मात्सन्ध्यादिविषय एव तेषा मतभेद पागिनिना प्रदर्शित । पुवदारविपये जुमा. देशविपये च तादृशप्रयोगाभिरुचिरेव तेषा वोषिता स्यात्-न खेतावन्मानेग तुच्छेन मतभेदेन पृथग व्याकरणनिमातृव कश्वि द्विचारप्रवीग परिकल्पयत् । तदेवमापिशलिरपि कस्यचिप्रातिशाख्यस्य प्रवक्ता निर्माता वा सम्भवेत्, शब्दप्रयोगविषये परिग णनीय शिष्टो वा भवेत् , व्याकरणनिर्मातृत्व तु तस्य सशयविपयता नातिकामति, दृढतरप्रमाणानुपलब्धेरिति ।

·भूमिका शाकटायन । यद्यपि सुप्रसिदो वैयारण एवेति प्रत्यपीपदाम पूर्वम्, तथापि तद्रचित व्याकरण कीदृशमासीदिति न शस्यते क्यमप्यनुमानुम् । प्रमाणानुपलब्धे । यत्तु इदानी जैनसमुदाये शाम्टायननाम्ना प्रसिद्धमेक व्याकरण प्रचलति, मुद्रित. मपि प्राप्यते, तत्त न कथमपि पागिने प्रास्न भवितुमर्हतीति तद्भवनापरीक्षगेनैव स्पष्ट सिक्ष्मति । सदि सर्वरूपेण पागिनीयं व्याकरणमनुक्रोति, न केवल सूत्रकारस्य पागिने , अपि तु वार्तिकशरस्य भा यकारस्यापि च सिद्धान्ताननुबदन्ति तदीयानि भूनागि । एतद्विषये मनाग विवेचयाम । प्रचलितशाकदायनव्याकरणविचारः। पाशिनीये व्याकरग इवान शाक्टायनव्याकरगेऽपि 'अइउग्' इत्यादिसूत्रागि उपन्यत्वेनाश्रितानि, तदाधारण प्रत्या हारप्रक्रिया च सूत्रेषु निवदा। केवल चतुर्दा सूनागि प्रयोदशव प्रापिनानि, भेद प्रस्यापयितु किञ्चिद् व्यत्यास कृत , तत्र कारणमनुपद चिन्तयियाम । इमान्यक्षरसमानायरूपागि चतुर्दश सूनागि पागिनये महेश्वरेणोपदिष्टानीति सर्वजनीना चिर. न्तनी प्रसिदिः । नन्दिकेश्वरकृतकाशिकाया च तथैव विस्पष्ट प्रतिपादितम् । भारने प्रसिद्धासु अनेकविधासु वर्ण- मातृकासु इयमन्यतमा माहेश्वरी वर्णमातृका पृथगेव परिगण्यते । सोऽय माहेश्वरोपदेश साक्षाढा डमरुनादद्वारेण वा भवतु, 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये' इति प्रक्रियया बुद्धौ प्रादुर्भावनेन वा भवत, पागिने पूर्वमयमक्षरसमामायक्रमो नासीदिति, तदा- धारेग प्रवृत्ता चेय प्रत्याहारमनिया पागिन्युपक्षमेवेति च तस्या प्रसिद्धेर्मूलमभ्युपगन्तव्यमेव । 'न ह्यमूला जनश्रुति' ततश्च पागिने पूर्वकालभवेन शारदायनेन कथमेवविधो वर्गममानाय उपजीव्यत्वेनाधीयताम्, कय वा प्रत्याहारप्रक्रिया स्वसूत्रेवनू- द्यताम् ? अथ यत्परिवर्तन सूत्रेवेषु दृश्यते-नम्यापि मूलमन्विन्यनाम्-'कलक्' इति सूत्रे लूकारग्रहण वार्तिककारण प्रत्या- ख्यातम् (महाभाग्यस्य द्वितीयाहिके विचारोऽय द्रष्टव्य ) तत्रापि परित्यकम् । तेन सूत्रगरात् पागिने का कथा, वार्तिक काराद् वररुचेरपि परभव तमस्य शाकटायनस्य स्पष्ट सिद्धयति । तथैव 'अइउम्' 'रण' इत्युभयत्र कारोपादानमपि भाष्यकृता चिन्तितम् 'किं पुनवर्गोत्सत्ताविवाय णकारो द्विरनुबध्यते' इत्यादिना, साधिता च तेन 'प्यारयानतो विरोषप्रतिपत्तिर्नहि सन्दे हारदर क्षगम्' इति परिभाषा, इह तु सर्वमिम विवाद परिहतुं 'रण' सूत्रस्थोणकार परित्यक, लकारश्च पूर्वसूत्र एव हयवरल' इति निवेशित । तथैव अनुस्वारविसर्गाद्ययोगवाहानामपि असारोपरि शर्षु च पाठ कर्तव्य इति भाष्यकृता साधितम्, इहापि "शपमर' इति सूत्रे सकारात्परतोऽयोगवाहाना पाठो दृश्यते, तेन महामान्यकृत पतञ्जलेरपि परभवस्वमस्य शाकटायनस्य सिक्ष्यति । पाणिनिर्हि भगवान् स्वपूर्वज शाकगयनभादरेग स्वीयेषु सूत्रेषु त्मरति, यदि तेन शाकटायनस्येशानि प्रत्याहार- सूत्रागि दृष्टान्यभविश्यन् , कुनस्तर्हि तत्र सदेहोत्पादकमेव परिवर्तन व्यधास्यत। तस्मादस्य शाकटायनस्य पागिनिपूर्वभवन्वं न कथमपि कल्पयितु शस्यम् । तथा 'शरछोऽटि' इति पागिने सूत्रम्, वातिरकारेण च तत्र 'तच्छलोकेन' इत्यादि प्रयोगागी मिद्धये 'अटि' स्थाने 'अमि' इत्युपसरयातम् । इह तु इदानी प्रकाशिते शाकटायनव्याकरणे 'शरयोऽमि' इत्येव सूत्र दृश्यते । यदि हि पागिने पूर्वमपि तच्छलोकेन' इत्याद्या प्रयोगा प्राचलिप्यन् , तदन्दारयानपर च 'शरदोऽमि' इति स्पष्ट सूत्र पागिनिना अद्यन, तर्हि कय स तान् प्रयोगानुपेक्ष्य 'अटि' इति स्वसूले अवश्यत् । तस्मात्पमिद सिद्धपनि, यापागिनिना अतिरिक्त वर्गे परे छकारादेशो न दृष्ट, पूर्वमप्रवलितत्वावा अनवधानाद्धेत्यन्यदेतत् , तत एव तेन अटि पर एव चकारादेशो विहित , वार्तिककारेण तु रकारादावपि परे छकारादेश पश्यता तन्न्यूनतापूरण कृतम्। ततोऽपि परभवेन शाकटायनानेन वार्तिकमतमेव प्रमाणीकृत्य 'शरलोऽमि' 111४४ इत्येव सूत्र पग्निम् । तदिदमेव 'शरछोऽमि' इति सूत्रमस्य शाकटायनस्य पागिने कात्याय नाञ्च परभवव साधयितु उलझास्करससिभ प्रमाण न केनाप्येतिहासिकदृष्टिमताऽपरपितु शक्यम् । तथैव 'प्रौहा, प्रीट, प्रैप', स्वैर" इत्यादिप्रयोगागा मिश्ये वृद्धिविधान पागिनिसूत्रेषु न दृश्यने, वानिकना 'प्रादूहोदोढयेपैष्येषु' 'वादीररिगो' इत्याधु- पसख्यातम् । इह तु शाकायनीये तासाधना 'भस्योढोढयू पैन्य1111८४ 'स्वरस्वैर्यहोहिण्याम्' ८५ इत्यादि सूत्रागि दृश्यन्ते । यदि भगवता पाणिनिना सूत्रागीमानि दृष्टानि अभविन्यन् , कथ तर्हि स तत्समानार्थक सूत्र स्वम्याकरणे न प्रागेन्यत । कियदुदाहराम , चार्तिकता यत्र यत्रोपसख्यान कृतम् तत्सर्वमत्र सूत्रे वदित दृश्यते तच सर्व वानिककारात् परभव वमस्य साधयितु सुपर्याप्तम् । सिंच 'अचो रहाभ्या दे। इति पागिनिना रेफहकाराच्या परस्य यरो द्वित्व विहिनम्, एव सति 'मद्रहद इत्यादी हकारोत्तरवर्तिनो रेफस्यापि द्वित्व प्रामोतीति तत्र 'नेमो रही कार्यिगौ दिवचनस्य' इत्यादि माठरपरिवेपरन्यायेन स्वोकृय भाप्यता तर द्वित्वप्रतिरेध माधित । इह तु सूत्र एव स्फुटम् 'अचो हो हच 11: इति रेफहकारयोद्वित्वप्रतिरोध उपलभ्यत इति भाग्यकृतोऽपि परभव वमस्य शाकटायनस्स मुस्पष्टम् । प्राचीन थलु शाकटायनो निरवतो यावादपि पूर्वभव, यास्केन तन्मतस्य तन्नाम्नाऽनेकनानुदित वात् । एत सूत्राच्छा. कटायनस्तु न निरतपूर्वभव मिक्ष्यति । निस्तकता हि 'अरण्यानी' इति पद निवता 'बरग्यानी-अरण्यस्य पर्वा (निरन ९।३।८) इयुनम (९:२९) पत्री-पारयित्री देवनेति तयारयाता दुर्गा चार्य । पागिनिना भगवना पुयोग एवं तत्रानुरु होप च विदधता तदेवानुस्नम् । वार्तिकता तत्र 'हिमारण्ययोर्महत्व' इति विशेष ध्रुवता 'महदरण्यमरण्यानी' इति विग्रहो व्यक्षिन । इह च शाकटायनव्याकरणे 'हिमागण्याद गुरी' ॥३१५७ इति वार्तिकानुसार्येव सूत्र दृश्यते । तेन स्पष्टमिद सिदनि, यत्पूर्व निरू समाले पारिनिकाले च जडयोरपि हिमारण्ययो पतीवमारोप्य तदधिष्टातृदयेनाभिप्रायेण वा 'हिमानी' भाग्यानी'-प्रयोगौ प्राचर नाम, परतस्तु महावार्थला प्रमिझो जान इति महत्वार्य एवं वार्तिकता अनेन शाक्टायनेन च प्रयोगाविमौ साधिनौ। तदियमय शास्ायनो न पागिनेनापि वा निरक्षकारात् पाटन क्यमपि सिद्धयति । ताम्पा पूर्व आसीत् कश्चन शाकटायन इति सन्यम्, पर तेन किजिद् व्याकरण निर्मित न वेनि सन्दिग्धमेव । तयैव निरुतकृता 'सर्वागि नामान्याख्यानजानीति शार- . .

·५ भूमिका। टायन ' इति या शाकटायनस्य प्रतिज्ञाऽनूदिता, यच पदेन पदेतरार्द्वान् सञ्चस्कार शाकरायन , एते कारित च यकारादि च, अस्ते शुद्ध च सकारादि च' इत्यादिना या 'सन्तमथं माययतीति सत्यम्' इति सत्यशब्दव्युत्पत्ति प्रदशिता शाकटायनमतेन, न तादृश किमप्यत्रोपलभ्यते। तस्मादपि निरतत परिचितो नाय शाकटायन इति स्फुरीभवनि । एन शौनकेनापि रमप्राति शास्ये 'प्रथम शाक्टायन' (प०१ सू० १६) इति सूत्रे साकायनोऽवसाने या प्रथममेव व्यञ्जन ककारादि मन्यते । गार्यस्तु अवसाने द्वितीय व्यञ्जनमाहेत्युक्तम् । परमन शाक्टायन यात्रणे तु 'चर्नश' (६४) इनि विकल्पेनगावमाने चवं त्रुवता उभयमप्यनुज्ञातम् । तस्माच्छौनकपरिचितो नाय शाकटायन इति सिध्यति । तथैव कात्यायनप्रातिशाख्येऽपि 'परिण इति श' गायन (१८७) इयादिना 'युप्मदादेशस्य न' इति पदस्य पव यच्छाकगयनमनेनोक्तम्, तदपि नेह प्राप्यते इति त्यायनस्यापि परिचितोऽय शाकगयनो न भवति । किमन्यत् प्रातिशास्ये बहुन शाकरायननाम गृहीतमिति वेदिकशब्द- साधनमपि शाऊगयनेन पूर्वेण कृतमिति स्फुरीभवति। तस्मात् केवललौरिकव्याकरणप्रणेताऽय शाकटायन न पूर्वभव । किञ्च छान्दसस्यैव लिट स्थाने कसुकानचौ पागिनिना मिहिती। परतस्तु कविभिलों केऽपि तेपा प्रयोग आरध इति दृष्ट्वा लौक्किमेन व्याकरण केवलमुपनियनना अनेन शाक्यनेनापि धसुकानचौ विरिताविनि पागिन्यपेक्षया पर्वाचीन वमन्त्य सुस्पष्टीभवति । निवन्धशैल्यप्यस्य शाकटायनस्यावाचीना स्पुट प्रतीयते प्रेक्षावताम् । तथाहि-पव' 'दशन' इत्यादिप्रयोगार साधयितु पागिनि 'अभ्यावृत्तिगगनायाम् वसुप्रयय विवत्ते। इह तु शाकायने 'वारे कृवम् ।।३२ इति समुपलभ्यते। 'अभ्यावृत्तिगणना स्थाने 'वार' शब्दप्रयोग कियदर्वाचीन इति विवेचका एवात्र प्रमाणम् । तथैव पागिनिना 'अभूततदाने' चिप्रत्ययोऽन्वारयात , अनेन शाक्यनेन तु तत्र 'कर्मर्तृभ्या प्रागतत्तक्त्वे ॥४॥५५ इति विरिधान मृत्रितम्। 'प्राग अतस्य तत्त्वम्' इति अभूततापशब्दापेक्षया शब्दोऽय कियती प्राञ्जलना गाहते ऋपेर्मुनेर्ग किमीदृशी भापा भवितुमर्हतीति मुधिय एव विवेचयन्तु । अथ तिट तप्रकरणे पागिनिना 'युमधुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यम ''अस्मद्युत्तम ' इति युष्म दस्मच्छन्दयो कर्तृवे कर्म वे वा मध्यमोत्तमपुरपी विधाय तत 'शेपे प्रथम' इति तदतिरिक्त सामान्येन प्रथमपुरषो निहित । इह तु 'लोऽन्ययुग्मदस्मासु तिम् तसमि' १।४12 इत्यादिना सूनेग युगपदेव सर्व प्रथमाद्या पुरपा विहिता । तत्र युप्मदस्मच्छ. ब्दाभ्या प्रागुपात्तोऽन्यशब्द क्थ तदपेक्षयाऽन्य शब्द बोधयेदिति जानाति सूत्रकृदय । किञ्च 'सामानाधिकरण्यबोधनाय न कश्चि च्छन्दोऽनोपात्त ,म वा कुतश्चिदनुवृत्त , ततश्च 'अन्य-युग्मद्-अस्मद्-शब्देपु सन्निहितेषु प्रथमाया पुरपा स्युरिति 'देवदत्त त्या गच्छतु' इत्यादी युप्मच्छब्दसानिध्येऽपि कुतो न मध्यम इति मृग्यमत्र समाधानम् । 'अन्य घुमदस्मदर्थे प्रत्येक्मेकद्विबहुषु वर्त मानाद्धातोर्लस्य यथासरय तिप्-तम्-शि इत्यादेशा भवन्ति' इति प्रक्रियामग्रहकृतोत्तोऽर्थस्तु न क्थमपि बुद्धायुपारोहति, न दि 'स्व करोपि' इयादी कृथातुर्युप्मच्छन्दार्थ वर्तते इति केनापि शेमुपीनुपा शक्य वक्तुम् । 'युप्मदाद्यर्थपु वर्तमाना या क्रिया, तवाचकाद्धातो' इत्याद्यर्थफरणेऽपि न निर्वाह , इह हि क्रियाशब्देन व्यापारो वा विवक्ष्येत, फल वा ? आये 'त्व सत् क्रियसे' इत्यादी कथ मध्यम , व्यापारस्य युष्मदर्थेऽभावात् । अन्ये च 'स्वा सकरोनि' इयादो कुनो न मध्यम , फलस्य युष्मदर्थगामि त्वात् । तम्मात् 'सामानाधिकरण्ये' इत्येव पागिनेर्भगवत उक्ति सुपपादा भवति, न ता परित्यज्य सम्भवेदुपपत्ति । किञ्च त्व चाह च ते च गच्छाम' इत्यादी कुतो न मध्यमपुरुष प्रथमपुरपो वा युन्मदर्थस्य अन्यार्थस्य च क्रियाश्रयत्वात् । पागिनेस्तु युप्मदस्मच्छब्दसामानाधिकरण्ये जाग्रनि शेषपदार्थस्यासम्भवान तन प्रथमपुरषप्राप्ति , मध्यमपुरुषन्तु परत्वादुत्तमपुरपो बाधत इति न काप्यनुपपत्ति । एवमेव वहुधैतानि मूत्रागि न तोदक्षमागि न तद्ग्रथनशैली आपीति कृन विस्तरेण । यत्तु 'निमनिपु शाकरायनस्य' इनि पागिनिसूने यच्छाकटायनमनमुपात्तम्, तइन 'न सयोगे' ११११११९ इति सूत्रे दृश्यते, यच्च 'व्योलघुप्रयत्नतर शाकटायनस्य' इत्युचम, तदन 'अच्यस्पष्टश्रुतिश्च' 'घानुआत्' १११५४, ५५ इति मूत्रयोदृश्यते, तथा 'लइ शाकगयनस्यैव' इति यत्पागिनिना जुसादेश उक्त , सोऽप्यन 'आद् द्विपोझिर्नुस् वा' १०१०६ इति दृश्यते-तेन अयमेव शाकायन पागिने परिचित-इति साधयन्ति, तर क्षोदक्षमम् । प्रायेण पागिने सर्वाप्येव सूत्राण्यन शाकटायने नूदितानि शब्दान्तरदृश्यन्ते, तथैवैतान्यपि पागिनिसूत्राण्यत्रानूदितानी यपि शक्यते वक्तुम् । यतो हि शाक्टायनो द्विप परम्य लडो झेर्नुस मन्यने' इति पागिनिनोनम् । अर्थादन्ये न मन्यन्त इति सूचनाद्विकल्प सिद्धयति । न तु शाक्टायनोऽपि विकल्पेन मन्यत इति पागिनेरक्ति । इह तु सूत्रे शाकटायनोक्तऽपि विकल्प एव विहित इति पागिनेरनुवाद एवाऽय सिद्धयति, पागिनिना यज्ञाम गृहीतम्-स तु शाकटायनो भिन्न एवेति दृढाभियुक्तिभि प्रयपीपदाम। मतभेदोऽपि च दृश्यते, पाणिनिना शाकटाय नमतेन ल्धुप्रयलतरौ यकारवकारौ दर्शितो, इह तु अस्पष्टभुनी तो विहिती। यदि पाणिनिना एतत्सूनमनमुद्दत स्यात् तहि 'अस्पष्ट- श्रुती' इत्येवोक्त स्यात् । न हि पागिन शब्दान्तरै!पायित परमतमनुवदिनुमिच्छति, स्पष्ट शाक्टायननामग्रहणात् । तस्माद नेनैव शाकटापनव्याकरणकृता पागिनिमतमनूदितम्, लघुप्रयत्नतरशब्द स्पष्टीवक्तुं च तन 'अस्पष्टनुनी' इति निवेशितम् । सो यमस्पष्टभुतिशब्दो लघुप्रयसतरता स्पष्टमावेदयितु शनोति न वेयन्यनत्। किंच शाकटायनमते लघुप्रयत्ननरौ यकारवकारी भवत' । अन्यमते तु न भवत इति पागिन्युनया विकल्प फलनि, न नु शाकटायनोऽपि विकल्पमिच्छतीति पाणिनिसूनात् प्रती यते। इह तु लघुप्रयत्नतरौ स्वयमपि विकल्पेन विहिताविति पागिनिसूत्रानुवाद एवात्र फलतीति भाव्य सुधीभि । अन्यदपि विचार्यताम्-जैनमहाभागा उणादिसूनाण्यपि शाकटायनकृतानि मन्यन्ते, न चोपलभ्यमानानामुणादिमूत्राणामभि शाकटायन- सूत्रीककर्तृव सम्भवति । अय हि प्रसिदशाकायनन्याकरणप्रणेता केवल रौकिक व्याकरणमन्वाचष्टे, न तु वैदिकशब्दसाधनेऽस्य प्रयको दृश्यते । अत एवं वैदिक्शब्देषु इष्टम्वरसिद्धये येऽनुबन्धा पाणिनिना प्रत्ययागमादिष्वासञ्जिता, तेऽनेन परित्यक्ता । .

·. ६ भूमिका। तथाहि शरार्थमेर दीप्रन्यपे दीपूडीपोर्भद पाणिनिना कृत , अन शाकटायने तु 'डी' इत्येक एव प्रत्यय उभयो स्थाने दृश्यते, 'दिवादिभ्य श्यन्' इति पाणिनि , श्य एव तर शाकटायने । 'चिण' स्थाने (नि) इत्येवान्न शाकटायने दृश्यते । तेन स्वरार्थी अनुवन्धा नेह समाता इति स्फुटमेर । उपादिसूत्रेषु तु स्वरार्थमनुबन्धासनन स्फुट दृश्यते-उप्रययप्रकरणे हि 'धान्यं नित्' इति पठितमुणादिषु 'अणु' शब्दसिद्ध्यर्थम् । तर निख केवल स्वगर्थमेव विहितम्, नान्यकिमपि प्रयोजन नियम्य । तथा चास्मिन् शाकटायनीये न स्वरसिद्धयर्थं यत , उणादिषु तु स स्फुट इति कथमुभयोरेकवर्नुकतास्तु । तथैवान शाकटायने गुणवृद्धि सम्प्रसारणादिपज्ञा न दृश्यन्ते-उगादिपु तु ता एता 'रुहे द्विश्च' रोहिपो मृगविशेष , 'स्यन्दे सम्प्रसारण पश्च' सिन्यु , इत्यादि सूत्रेषु बहुशो व्यवहता । एव टिमज्ञापि शारायने न दृश्यते, उणादौ तु 'मुजेष्टिलोपश्च मलम्, इत्यादी सापि व्यवहृता । पिचप्रयुको डीप्रत्ययोऽस्मिन् शाक्टायने न विहित , उणादिपु तु डीप्रत्ययार्थ पित्त्व 'कृ शु धूप चतिभ्यः ज्वरचु' इत्यादी दृश्यते, शर्वरीत्याद्या प्रयोगाश्च तत एव मिद्धयन्ति । कियदुदाहराम , उणादिसूत्राणामेतस्य शाकटायनव्याकरणस्य चैकर्तृकव न केनापि सम्भापयितुमपि शक्यम् । तस्मान्नेद शाकटायनव्याकरण प्राचीनशाकटायनमुनिकृतम्, नापि वा इमानि उणादिसू- जाणि पागिनिपूर्वभवेन शाकटायनेन रचितानि । उपलभ्यमानेषु उणादिसूत्रेषु सर्वापि प्रक्रिया पाणिन्यनुसारिणी प्रतीयत इति पाणिने 'उणादयो बहुलम्' इति सूत्र दृष्ट्वा परभवेन केनचित् तद्विस्तारार्थमिमानि उणादिमूनाणि रचितानीत्युणादौ परिती कश्चि दपि जानीयात् । भवेयु कदाचित् पाणिने पूर्वमपि कानिचिट्ठणादिविधायकानि सूनागि, उपलभ्यमानानि तु न सम्भवन्ति पारिने पूर्वभगानि । एव च पागिने पूर्व शाकटायनध्याकरण न प्रमाणे प्रमियति । सस्कृतव्याकरणशास्नेतिहासलेखकेन श्री युधिष्ठिरमीमामफमहाशयेन तु एतच्चाक्टागनच्याकरणरचयितुनामापि 'पाल्गकीर्ति' इति जैनग्रन्धप्रमाणीव साधितम् । समयश्च तस्य नवमी दशमी दा विक्रमशताब्दी निर्दिष्ट इति नादानी विस्तरावश्यक्ता । आसीच्छाक्टायनो चैयाकरण, पति- प्राक्तन , तेन व्याकरण रचितमिति तु सन्दिग्धम् । अथामरजैनेन्दयोस्नु पाणिनिपरभरत्व मुमनिझमेव । तथैव पद्यान्सरे प्रोक्ताना सारस्वतादीनामाउनिकत्वेऽपिन कस्यापि विवाद । तदित्य पागिने पूर्व क्स्यापि व्याकरणस्य सत्तामनुमातु नास्ति दृढतर प्रमाणमिति श्रीमान् पाणिनिरेव प्रथमो व्याकरण कर्ता स्वीकार्य-इति श्रीमत सत्यव्रतसामश्रमिमहाशयस्य मत निरतालोचने विवृत दृश्यते--तदेवानोपवृहितमस्मामि । पाणिनेः पूर्वमपि व्याकरणसत्तासाधनम् । वय वा बूम । इदानीं पाणिने पूर्वभव किमपि व्याकरण सर्वाङ्गपूर्ण नोपरभ्यत इत्ति सयम्, किन्तु पाणिने पूर्व किमपि व्याकरण नासीदति न शक्यमभ्युपगन्तुम् । पूर्वमपि व्याकरणसताया बहुभि साहिमि साध्यमानत्वात् । तथाहि- पाणिनिरेव भगवान् 'आदि चाप' इति नूनीयाश्मिनेरेकवचनमाशब्देनाह, न च तृतीयकवचन तेन 'आङ्' इति पठित्तम्, किन्तु 'टा' इति । तत्र 'आडिति टासज्ञा प्राचाम्' इत्येव व्यारयातारो ध्रुवते । तेनेदमेव सिद्धयनि-य-प्राचीनेषु व्याकरणेषु तृतीयकवचनम् 'आइ' इत्येव श्रुतमासीत्, तस्वपरिभापाया डित्त्वप्रयुक्तानि कार्यागि परिहतुं पाणिनिना 'टा रूपता प्रापितम्, पर पूर्वभव यावरणसस्कारवशात्-तस्यापि स्मरणसरक्षणार्थ वा सूने 'आइ' अपि निर्दिष्ट । तथैव 'औङ आप' इत्यपि । न हि प्रथमाद्वितीययोर्दिवचने 'औड्' प्रत्यय पाणिनिना स्वव्याकरणे स्वीकृत , अपि तु 'ओ' 'औट्' इति । प्राक्तनव्याकरण सम्बारवशान्तु सूने 'और ' इत्यप्युञ्चारितम् । किमन्यत्-कर्मणि द्वितीया' 'ककरणयोस्तृतीया' इत्यादिषु द्वितीयातनीयादि नाम्ना विभक्तय पामिनिना चिहिता, न तु द्वितीयातृतीयादिसज्ञा स्वशास्त्रे कृता तत्रापि प्राक्तनव्याकरणदृष्टयनाभिरेवात्र ज्यवहार इति व्याचहते च्यारयातार । न च 'मु-औ-जम्' इयादीना क्रभेग गणनयैव प्रथम-द्वितीय नादिसिद्धेस्तदर्थ सज्ञा प्रयामो न कृन इति शक्य समाधातुम् । नियत्ययेषु प्रथम-मध्यमोत्तमताया अपि सनिवेशेनैव पिद्धतया तदर्थ सूनप्रणयन यर्यप्रसङ्गात् । प्रसिदो न्यार्थवोधक उत्तमशब्द सस्कृतवाड्मये। तस्मारपटप्रतिपत्तये सज्ञा वर्तच्या एचेति पागिने शैली, न च मा मुप्सु समाहनेति नत्र व्याकरणान्तरमज्ञायमाश्रयणमेव युक्तमापतति । तथैव 'तितुरतसिसुमरकसेषु च' इति दशसु कृन्मययपु इनिषेध पागिनिना पठिन । न चैतेषु यहव प्रयया पाणिनिशाखे कृप्रत्ययेषु पश्यन्ते तस्माद् व्याकरणान्तरस्था अन्यत्रानूदिता इन्येव वक्त य स्यात् । उणादिप्वेते पटिता इति चेत्, तदपि व्याकरणान्तरमेव, न पाणिनीयमित्यनुपदमेव साधितमम्मामि । मानधातु ,स्नग्भु-स्तम्भुप्रभृतयश्च न पाणिनीये धातुपाठे हश्यन्ते, सूनेषु तु पठ्यन्ते। यान् सौत्रान् धातूनाऱ्या रयानार । त एनेऽपि पूर्वव्याकरणमस्कारेणेव पागिनिना स्वसूत्रेषु निवदा इत्येव स्वीकर्तुमायततिएव 'चरीत च' इयदादिगणे परित पागिनिनाचार्यग, यहलुगन्त तेन गृह्यन इति व्यापातार आहु । न च पागिनीये घ्यापरणे यड्लुगन्त चीतमिति परि- भाष्यते, प्रात्तनेप्नव व्यारणेषु कारितमिनि गिजन्तम्, चिकीर्पितमिति सम्वन्तम्, चक्रीतमिति यडन्न, चकरीनमिनि यडलुगन्त व्यवहनमासीत् , निरनऽपिदृश्यते तथा व्यवहार तस्मात्याचीनव्याकरणसम्कारेणैव पाणिनिना धर्करीत च इत्यदादी निवशिनमा किंच प्रधानप्र ययार्थवचनमर्थस्यान्यप्रमाणन्वात् । कालोपसर्जने च तुल्मम् ॥२॥५७ इत्या प्रत्ययार्थस्य प्राधान्याय अनद्यतनादि. बालविवरणाय च वचन न पर्तव्यमिति पाणिनिना ताशवचन खण्डितम्, तद्वचन केपाचिद्यदा भवेत्, तदैव तत्खण्डनमुपयु ज्येत, निरपरम्वन्य सण्डनस्यायुक्त वात् , तच वचन पूर्वपा वैयाकरणानामेव भवेदित्यतोऽपि पूर्वन्याकरणसत्ता सुट सिद्धयति । किंचाव पूर्व 'लकि युक्तवद्वयक्तिवरने' इति स्वय रिङ्गवचन विधाय 'बदशिष्य सज्ञाप्रमाणत्वात् ।।५३ इति पाणिनिना तदर्थ मूतकरणानावश्यक्ता या प्रकटिता, तापीदमेव शक्य वक्तुम् यत्पूर्दव्याकरणान्यनुसृत्य पूर्व विधान कृतम्, तदनु च स्वमतेन तत्सण्डितमिति । तस्माद्गशन पागिनिरेव म्वर्वभवव्याकरणमत्ताया मुख्य सादी । अथ भाज्यस्यापि साध्य दृश्यताम् । अत एकहल्मध्ये' इत्यादिसूत्रे 'देभनु' इत्युदाहरति पतलि । 'मदे परस्य लिटि' इति सूनेच 'सस्वजे' इति । .

·७ - . भूमिका। तावेती प्रयोगौ पाणिनिसूत्रैर्न मियतः, दग्भधातोरुपधाभूतस्य मकारस्य, स्वअधानोरुपधाभूनम्य कारस्य च लिरि रोपाथ पागिनिना प्रयत्नाकरगात् । सयोगापरस्य लिट पागिनिपरिभाषाया किवाभावात् । तस्मात् 'श्रन्धिप्रथिदम्भिस्तथीना लिट किरव वा' इति व्याकरणान्तरमनयोरुदाहरणयोर्भाध्यकृतानुसृतमिति भट्टोजिदीनित आह । 'न द्रुहस्लुनमा याचिगौ' इति मूने च भारद्वाजीया पठन्ति-णिश्रधिग्रन्थि' इत्यादि महाभाष्यकृनोक्तम् त इमे भारद्वाजीया व्याकरगान्नराचार्या एर शक्या उररोकर्तुम् । 'ओड आप' इति सूने च द्विवचने डिवप्रयुक्त कार्य याडादि कुतो नेत्याशय 'अथवा पूर्वमूत्रनिर्देशोऽयम्, पूर्व सूत्रेषु च येऽनुबन्धा न तैरिहेकार्यागि क्रियन्ते' इति स्पष्ट भाष्यकार पूर्वसूत्रसत्ता स्त्रीकरोति । वार्तिकमपीह तदर्थप्रतिपादक पठिनमिति वार्तिकमा याभ्यामुभाभ्यामपि पागिने पूर्व व्याकरणान्तरमत्ताया स्पष्ट साक्ष्य दत्तम् । इदमेव भान्य व्यावज्ञागेन कैयरेनोक्तम् 'पूर्वाचाय? अपि द्विवचने डितो पठिते, न चेह (पामिनीये व्याकरगे) छचिदपि औड्मययोऽस्ति, सामान्यग्रहणार्थ पूर्वसूननिर्देश' इति । 'पृपोदरादीनि यथोपदिष्टम्', इति सूने च वार्तिकका तयाण्याया भाध्यकृना च 'नाम च धातुजमाह निरुने व्याकरणे शकस्य च तोफम्' इति स्फुगरैरेव शाकटायनव्याकरगपत्ता स्त्री कृता । शकटस्य तोकम्-शाकगयनो व्याकरगे नाम धातुजमाह-इत्युक्या तदीयव्याकरगसता स्पष्ट प्रतीयते-न तु तस्य मतमात्रम् । यद्यपि उपलभ्यमान शाक्टायनग्याकरण न पागिनित प्राचीन भवितुमर्ह तीति विस्तरेण मयपीपदाम,तथापि भासीत् किमपि शाकायन व्याकरण पागिने पूर्वमित्यत्र तु न सशयलेश । पागिनिना तमामप्रहगात्-निरुकार्तिकभाष्यादिषु तदु- प्याकरणनामोल्लेवाच्च । 'शताय ठन्यनापसते' ५११२३ इति सूतभाप्यन्यारयाया च स्फुट कैयर आह 'आपिरालिकाशकृस्नयोस्तु 'अप्रन्ये' इति वचनाद् अन्यत्र प्रतिषेधाभाव । नियतकालराश्व स्मृतको अवस्थाहेतय 'इनि मुनित्रपवचनेनाद्यचे साधमाउपाधि भाग ' इति । अनेन लेखेन स्पष्ट प्रतीयते यत् कैयटेन सयमापिशलिकाशस्नयोाकरण दएम् । तत एर च तन्मवे पागिनिसून पम्य स्पष्ट निदिपम् । अस्मिन् युगे च वैपाये पागिनीयव्याकरणमेव प्रमाग वेन मन्तव्यमि यपिस्वमतमुपन्यस्तम् । तत पूर्व भर्तृहरिगा च भा यस्य त्रिपादीच्यारयाया 'सर्वादिगणपाठस्य आपिशलिन्याकरगे क्रमा भिन्न इयुक्तम्' तेन च सोऽप्यापिशलिज्याकरण दृष्टवानिति स्फुट प्रतीयते । अनोभयत्र तदिसविषयक सुरन्तविषयकश्च निदश इति आपिशलिकाश. कृस्नयो प्रातिशारय ताभ्या दृष्ट स्यादित्यपि न वक्त शक्यम्, प्रातिशारये हि केवन स्वरविषय सधिविषयश्च भवतीति तद्वित. सुबन्ता दिविचारस्य तत्र न सभव । प्राचीनानि प्राविशारयानि सुपन्त-निडन्त-तद्धितादीनधि व्यारयाति स्मेति चेत्- व्याकरणान्येव तर्हि तानि, इति नाममात्रेऽय विवाद पर्यवस्यति । माधोऽपि धातुवृत्तौ तनादिगगे तिणु हिमायाम्' इति धातु प्रक्रबाह-'अत्र सर्वत्र पिद्ववचनेषु विकरगापेतो गुग सज्ञापूर्वको विपिरनिय' इति न भवतीत्यत्रयमयी। तथा चारालि शब्दविकरगे धातुगुगमभिधाय करातेश्व मृदेश्वेयसूत्रयत् । पुगन्तलघूपधस्य च इयत्र रविनेन चोक्तम् । शाकटायनक्षीरस्वामिभ्यामय धातुर्न पठ्यते । इयादि । तेन स्पष्टमिद मिध्यति-यन्माधवेनाप्यापिशल शाकटायन च व्याकरण दृष्टम्, तयोरुद्धरण वा आप्तम थे वचन दृष्टमिति । भट्टारकहरिश्चन्द्रादिभिश्च ऐन्द्रव्याकरणस्यापि सूनमुदतमिति तदपि बहुकालपर्यन्त प्रचलितमासीदिति प्रसिद्धयति । कि च या एता 'भपिद बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इयाद्या परिभाषाभा यकृता पागिन्यक्षरै साधिता , याभिविना पागिनीये व्याकरगे न भवति निर्वाह , ता अपि व्याकरणान्तरेषु वाचनिक्य इत्येव नागेशाया अभि मन्बते । तस्मा सर्वऽपि वेयाकरगा पागिने पूर्व व्याकरणान्तरसत्ताया दृढ साविग । अथ शास्त्रान्तराणामपि साक्ष्य गृह्यताम् । भगवता पागिनिना 'पाराशर्यशलालिम्या भिन्तुन सूत्रयो ' इति सूत्रयता पाराशर्यापरपर्यायव्यासविरचितशारीरकसूनागा सत्ता स्वस्मा पूर्व सुग्मभिव्यजिता । तदाचे तेपा मिडभिरध्येयवाद् भित्तुमूनागीति प्रपिदिभवनम् । व्याममूत्राणि चेमानि सर्वेभ्यो दर्शन सूत्रेभ्योऽक्तिनानि, सर्वेपामर समालोचनदर्शनात् । ततश्च सर्वागि दशनसूनागि पागिने प्राग्भवान्यवेति उररीकर्तव्य भवति । तत्र च गौतमीये न्यायसूने 'विकारादेशोपदेशात् सशय' इति सूत्र शब्दनि यवाकरगे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीये पादे दृश्यते । तस्यायमेवाशयो यत् केचन वैयाकरणा शब्देषु विकारान् विदधति, केविच्चादेशान् । विकारो नाम तस्यैव वर्गस्य वर्गान्तरतापत्ति , आदेशस्तु एकस्य वर्णस्य स्थाने वर्गान्तरप्रयोग । तनानयो किं सत्यमिति विचार्यते । एव प्रतिज्ञाय तेन उभावपि पक्षी चिन्तिती, आदेशपतश्व सिद्धान्तित । विकारादेशविधान चैद व्याकरगशास्त्रे एव सभरतीति तत पूर्व व्याकरणाना भत्ता सिद्धा भवति । तच्च व्याकरण पागिने पूर्वमवमेवेति तस्यापि साक्ष्य पूर्वभवव्याकरणमत्ता प्रमागीकरोति। न्यायसूत्रस्य पाणिनिपरभव वस्वीकारे समानकारिकत्वस्वीकारेऽपि च पारिनिरादेशवादी, इह चोभयारुपदेश रयापित इति विकारवादि व्याकरणमपि किञ्चि पूर्वमासीदेवेति सिद्धयति । चाल्मीकीये रामायणे च हनुमत प्रथमदर्शनकाले श्रीरामेग लक्ष्मण प्रन्युक्तम्--- नून व्याकरण कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् । बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपशब्दितम् । (वा रा कि काण्डे ) तेन तदात्वेऽपि व्याकरणसत्ता प्रतीयते । न च पागिनीयस्य तदावे समव इति व्याकरगान्तरमेव प्राग्भत्र स्वीकार्य स्यात् । किंबहुना वेदानेषु मुरयतया सर्वत्र व्याकरग पट्यते-याह्मणेष्वपि च तत्र तत्र व्याकरगविपया निदिश्यन्ते-इति एतद्युगना नपागिनिर्यन्त मुख्य वेदाङ्ग नैव प्रचलितमिति न कथमपि श्रदातु शक्यम्। चीनदेशादारतभ्रमगार्थमागत श्यूआनचूआन नामक पर्यटकोऽपि पागिनेविषये बहु लिखन्निदमपि जगादन्यत् पागिने पूर्व बहूनि व्याकरणानि परस्पर विप्रतिपन्नानि विश्डलानि च प्रचरन्ति स्म । तत्रेन्द्रस्य व्याकरगकर्तृतया स्पष्टमनेन नाम गृहीतम् । एतस्य लेखानामितिवृत्त. विषये बहुनर प्रामाग्यमभ्युपगम्यत ऐतिहासिक । युक्ततर च तत्, देशान्तरादागतेन स्पष्टमनिभ्या विलोक्य यतिवित तत्राविश्वासे कारगाभावात् । व्याकरणान्तरसत्ता यद्यपि न तेन स्वय दृष्टा-अथापि द्वादशशतमितवत्सरेम्य पूर्वमपीह - २ म० भू० ·भूमिका । जना पाणिने प्राग्व्याकरणसत्तामभ्युपगच्छन्ति स्म, नेभ्य एव तेन शुनमिति तु निविवादम् । ततश्च 'नह्यभूला जनश्रुति' इति न्यायेन न तत्र सदेहोऽवतरेत् । बृहत्कथामूलकेषु कथासरित्सागर-बृहत्कथामञ्जरीप्रकृतिप्वपि पागिने पूर्वमैन्द्रव्याकरणम्य सत्ता, पाणिनीयव्याकरणप्रसारोत्तर तहिलोपश्चेति स्पष्टमु प्यत एव । तस्माद्देवरातेन प्राणरूपेणेन्द्रेण ज्ञानाधिष्टात्रा मानुषी वाग् व्यावृत्तेति व्याप्यातपूर्व श्रुतेस्तात्पर्यमनभिशनीयमास्ता वैज्ञानिकदृष्टया, अथापि मनुष्य विशेषोऽपि पश्चिदिन्द्रो व्याकरणग्रन्थमपि कञ्चन निर्मितवानेवेति बहुमि सातिभि साधितोऽयमर्थो नापल्पनीय' कथ मपि । यद्यपि पस्पशाह्निके महाभाप्ये क्थ शब्दानुशासन कर्तव्यम् इति प्रश्नमुत्थाप्य शब्दाना प्रतिपदपाठ कर्तव्य इति पूर्वपतरूपेणोपन्यस्य तस्य शब्दप्रतिपत्तायनभ्युपायता प्रदर्य उत्सर्गापवादरूपेण नियमबोधकसूत्रनिर्माणमेवात्रोपाय इति सिद्धा न्तितम, तेन पागिनीयव्याकरणमेव सूत्रैनियमपरिकारकमिति ध्वन्यत इति केचिदागृहन्ति, बृहस्पतीन्द्रनामोल्लेसाद् बृहस्पति नेन्द्राय शब्दपारायणमेव शिक्षितम्-इति स्पष्टोक्त्या च बृहस्पतेरधीत्य शब्दपारायणरूपमेव व्याकरणमिन्द्रेण विरचित स्यादि त्यप्यनुमिन्वन्ति, पर महाभाष्यकारेणैव यदा पूर्वप्रदर्शितरीत्या नियमवद्वव्याकरणसत्ता पूर्वमपि स्वीकृता, तदेमे व्यञ्जनानुमाने न प्रसतुं प्रभवत । अपि तु लक्षणरूपस्य व्याकरणस्यावश्यकत्वमेव तेन व्याकरणप्रयोजननिरूपणावसरे रयापितम, तञ्च रक्षणरूप ध्यावरण प्राक्तन पाणितीय चेति सामान्येन सर्व सगृहीतमित्येवाभ्युपगन्तव्य स्यात् । अग्रे च शब्दस्य नित्यव- कार्यत्वविचारमुपक्षिप्य 'सग्रहे एतव्याधान्येन परीक्षितम्' इयादिना विस्तरभियात्र त विचारमुपेक्षमाणेन 'उभयथाऽपि रक्षण प्रवयंम्' इति वैयाकरणाना नैकत्राभिनिवेश इति प्रदर्शयता 'कथ पुनरिट भगवन पागिनेराचार्यस्य लक्षण प्रवृत्तम' 'सिद्धे शब्दा र्थसम्बन्धे' इति पागिनिव्याकरणविचारारम्भ मूचयता महाभाग्यकारेणैव स्फुटमिद ध्वनितम्-यत्पूर्वमपि सन्ति विभिनानामा चायांणा लक्षणानि, तेषु कानिचिच्छब्दस्य नित्यता कानिचिचानि यता लक्ष्यीकृत्य प्रवर्तन्ते-पाणिनिस्तु भगवान् शब्दनित्यता वादमेव लचीकृत्य प्रवृत्त इति । 'इद लक्षण कथ प्रवृत्तम्' इयुश्या लक्षणान्तराणामपि सत्ता धन्यत एवेति सुधिय एव विवे चयन्तु । इत आरभ्यैव पागिनीयस्य व्याकरणस्य विचारारम्भ इतत प्रागुक्त प्रयोजनादिक सर्वमपि सर्वव्याकरणसाधारणमित्यपि स्फुटीभवति, तेन लहगरप व्याकरण पागिनीयमेवेति पूर्वक्ता च्यञ्जना न पद लभते । आस्ता विस्तर । श्रद्धेयस्यापि सामन मिमहाभागस्य पागिने पूर्व व्याकरणान्तरसत्ता नासीदेवेति निरुतालोचनप्रदशित मत न वयमभ्युपगन्तु प्रभवाम । इदानी पाणिने पूर्वभव किमपि व्याकरण नोपलभ्यत इति तु स्फुटमेव । तेन तानि व्याकरणानि कियन्ति कीदृशानि वा नासन्-इत्यादि विधेक्तु नास्त्येव किमपि साधनम् । विप्रतिपत्तिस्तेपा कचित्कविदासीदिति तु पागिनिमूत्रेषु तत्तन्मतोद्धरणादेव प्रतीयते, चीन पर्यटकस्य लेखेनापि च तसिद्धयति । सन्यामपि ताटश्या विप्रतिपत्तावद्यत्वे पाणिनीय सिद्धान्त एवास्माभिरादर्तव्य इत्यपि च यटोकन्या प्रदर्शितपूर्वम् । प्रातिशाख्यानां पाणिनेश्व पौर्वापर्यविचारः । अथ यान्येतानि प्रातिशारयान्यद्यचे समुपलभ्यन्ते, तानि पाणिने प्राक्तनानि पश्चाभवानि वेत्यत्रापि विप्रतिपत्तिरेव। सत्य व्रतसाममिमहाशय पाणिनेरक्तिनान्येतान्युपगच्छति । युरोपीयास्तदनुयायिनश्च भारतीया गवेषका विद्वास केचन पागिने माननानि प्रातिशारयानि मन्यन्ने । केचिनु पागिनेरक्तिनानि । केचिनु शौनकादीनि प्रापनानि, कात्यायनादीनि चाक्तिनान्य भ्युपगच्छन्ति । आचर्यमिद याप्रातिशाख्यान्यपि पञ्चाशतोप्यधिकाना पूर्वाचार्यागा नामानि गृहन्ति, पर न कापि तेषु पागिने- मिग्रहणम्। पागिनिनाऽपि भगवता स्मृता केचिदाचार्या शारल्य-शाकगया-गार्य-गालव-काश्यपप्रभृतय , समुपलभ्यमान प्राविशारयप्रणेतृष्णा शौनिक-कात्यायन-बुधादीना नामानि तु न वापि स्मृतानि । ये तु ऋक्न प्रातिशारय शाक्टायनकृतम भिमन्यन्ते, तेपामपि नये न कतन्त्रप्रणेता शाक्टायन पाणिनिना गृहीतनामेति सम्भाव्यते-ताहगाना मतानामत्रादर्शनात् । न च ऋक्नन्नमाविशारयमिदानीमुपलभ्यमान पागिने पूर्वभव सम्भवती यनुपद दर्शयिष्याम । यदि क्वापि परस्पर नामोल्ले खोऽभविष्यत्तहि सुस पौर्यापर्यनिश्चयोऽभविष्यत् । ये तु शौनकादिभ्यश्छन्दसि (४ ३-१०६) इति शौनकनामग्रहणात् शौनक पागिने प्राक्तन सिपाधयिपनि ते नितान्त श्रान्ता । नात्र प्रातिशाख्यप्रवक्ता शौनको गृयतेति, प्रत्युत शौनक्प्रोक्त छन्दसि विवक्षित एव णिनिप्रत्यय पागिनिरनुशास्ति-वेदाङ्गे तु वाच्ये शौनकीया शिक्षा-इयेव तत्र प्रत्युदाहियते । अस्ति च मन्त्रद्रष्टापि शौनक सुप्रसिद्ध । ननु च अङ्गप्रवावर्तनाय यसूत्रे छन्दमीत्युपात्तम् तेन अङ्गप्रवक्तुरपि परिचय पाणिने सिद्धयति, अन्यथा कस्य व्यावर्तनाय 'छन्दसि पद सूत्रोपात्त स्यात् , तेन प्रातिशारयप्रणेता शोनकोऽपि पाणिने प्राक्तन सिद्धयतीति चेत्, तदपि भ्रान्तम् । 'शौनकीया शिक्षे नि प्रत्युदाहरणदर्शनेन शिक्षाप्रवतुरेव पाणिने प्राचन सिद्धे । न हि शिक्षाप्रवक्ता प्रातिशा- स्यप्रवक्ता च शौनक एक शक्य जास्थातुम, शौनकीये प्रातिशारये शिक्षाविषयाणा वर्णक्रम-स्थानप्रयावादीनामपि दर्शनात् । यदि हि भगवता शौनकेनानेनैव पृथक शिक्षा निरमास्यत, न तर्हि प्रातिशारये ते विपया समग्रहीप्यन्त, पुनरचय तस्मात् प्रातिशारयप्रवक्तु' शोनकस्य पागिनिपरिचितत्वे न किमपि मानमिति सुस्पष्टम् । यत्तु 'अष्टावाद्यानवसानेऽप्रगृह्यानाचार्या आहुरनुनासिकान स्वरान्' (शौ० प्रा०प० १ सू० ६३) इत्यत्र आचार्यपदेन पाणिनिरव शौनकेन स्मृत , तेन पागिनिपरभवव शौनकादीना प्रातिशारयकर्तृणा सिद्धयनीति सामथमिमहाशय आह स्म, तन्न युज्यते । यतो ह्यत्र अष्टानामपि स्वराणामवसानेs नुनासिकन्वमुत्तम, अष्टौ स्वराश्य शौनकेन 'अकारारावि उ ए ओ ऐ औ' इयादावेवोक्ता । तत्र दीर्घाणा परिगणनेऽपिन, भा, इ, ई, उ, ऊ, का, ऋ, इत्यष्टौ भवन्ति । ततश्च ऋकारस्याप्यत्रानुनासिक व विहितमिति स्पष्ट भवति । पाणिनिना तु 'अणोऽम गृह्यस्यानुनासिक' इति अणपदेन 'अ, इ, उ' इति त्रयागामेवानुनामिस्रव विहितमिति न ऋकारस्यानुनासिकत्व तन्मते मिति । अताण पूर्वणकारेणेव ग्रहणस्य भाप्यकृता मिदान्तितत्वात् । ततश्च सत्येव मनवैषम्ये 'आचार्या आहु' इति आचार्य ·भूमिमा। पदेन कथ पागिने प्रहग मिद्ववेत् । न हि पाणिनिरष्टानामनुनासिकपमाहेनि मृषा प्रलाप शोनकस्य तथा सति सिद्धयेन् । नम्मा दविचारिताभियानमेवेद मामअमिमहागयस्य । यदपि च तेनेवोक्त निरक्तालोचने 'व्याडिना पागिनीयानि सूनागि सग्रहे व्यारयातानि, व्याडेश्च नाम शौनकेन बहुधा स्मृनम्- परिमहे त्वनान्तिा तेन वैकाक्षरीकृतात् । परेपा न्यासमाचारं व्याडिस्त चेत् स्वरौ परी (पट ३१३) उभे व्याडि समस्वरे (३२२८) व्याडे सर्वाभिनिधानलोप (६४३) समापाद्य नाम बदन्ति पर तथा णत्व सामवाश्च सन्धीन् । उपाचार रगतश्व मिदमाचार्या व्याडिशास्त्चगाा (३३१) व्याडिन मिश्य मनुनासिक च ( १३॥३७) इयादिषु । तच्चेद व्याडेर्नामग्रहण पागिनेरेव नामग्रहण प्रयेनत्यम् । व्याडे पागिनिसूत्रत्यार पात वादिति । तदेतदपि न मनोरमम् । कोऽय व्याडि, कति च व्याडिनामान आचार्या, इति सर्वमेनाद्यावधि अस्फुटमेव । पागिनिनापि 'छ यादय शालायाम्' (हारा८६) इति सूत्रे हयादिगगे व्याडिपद सगृहीतम् । तेन पागिने प्राक्तनोऽपि कधिद्वयाडिरामीदिति निश्चश्वम् । च्याडिकृता विकृतिवनी प्रसिद्धयति, तत्र तेन बहुधा शीनकमत सगृहीतम् । मङ्गलाचरणे च-'नत्वादी शौनकाचार्य गुरु वंदमहानिधिम्' इति गुरचेन शौनक स्मृत इति सामश्रमिगैत्रोक्तम्। न हि शोनक स्वशिप्यस्य व्याडेराचार्येषु नाम गृलीयान् 'आचार्या व्याडिशाक्ल्यगार्या ' इनि। तस्मादन्यो विक्रनिवल्लीप्रणेना व्याडि, अन्यश्व शौनकेनाचार्यपु परिगगिनो व्याडिरियेव वक्तु युन भवति । शौनकेन च स्वरविषय एवं प्रायेण व्याडि स्मृन , जन्येष्वपि मानि शारयेपु तस्य नाम दृश्यते, इति प्रानिशार यप्रान वाय सम्भाव्यते । स एव च प्राचीनो ध्याडि पागिनिनाऽपि छ यादिषु पठितो भनेत् , शालासम्बन्धिन हि व्याडि पागिनि स्मरति, प्रातिशारयना चामन् परिपद शालाश्चेति श्रीवासुदेवशरणप्रभृतय प्रमाणे प्रमाधयन्ति इति । पागिनिमूनागि व्याडिना व्यारयातानीत्यपि फिवदन्तीमानम्, न तु प्रमागमिदम् । महाभा यकृता हि सग्रहप्रन्यस्य नाम गृहीतम् न तु सग्रहो व्याडिकृत इति, पागिनिसून याग्याभून इति वा तेन कचिदुक्तम् । नागेशानिमि किंवदन्तीमानमेवानित्य सग्रहस्य यातित्वादि रयापितम् । सग्रह स्वतन्त्र एवं अन्य शदविचारपरो भवेदि यपि सम्भा व्यत एव । अतिप्राचीनेन हरिगाऽपि तस्य लोप एवोक्त इति तद्विषयक यत्किमप्यनुमान कपोलकल्पनामात्रमेव । कथासरिया गरादौ पागिनिममकालिको व्याडिरच्यते, पर साममिमहाशय कथासरित्सागरम यथं तिनिन्देति कथतदाधारण पागिनिसम कालिक व्याडिमभ्युपगच्छतु । मान्यानपि पूर्वाचार्यान् नामसादृश्यभ्रान्ताननेकोपहयन् सामनमिमहाशय कय व्याडिनाम विषय एव विभ्रान्त इति न वय विक्तु प्रभवाम । तस्माद्याडिस्मरणेन पागिनेरवांग्भावमाधन प्रातिशाग्याना न दृढमिति पौर्वापर्य पागिनीयात् प्रातिशार याना सन्दिग्धमेव भवति । तथैव बृहदेवताया शौनकविरचिनायामेव 'भगवाना शौनक, शौनकस्य 'भगवान्' इति विशेषग दृश्यते । तस्मादयन्त विभिन्ना कति शौनका इयपि न निश्चित भवति । प्रातिशार याना पागिनिपूर्वभवव ये वदन्ति, तेपामेपा युक्ति-यत् प्रतिपदमुच्चार्य प वणवादिविधाने प्रातिशारय कारा ग्लिश्यन्नि, तत् पागिनेरत्तरभवाना न सम्भाति । पागिनिना प वणवायनुगमस्य तित्वात् , तादृशक्लेशस्य पश्चादनव सरदु स्थन्वात् । नया हि शौनकीये मम्मेदप्रातिशारये-पचमपटलस्यादित एव अष्टत्रिशसूत्रपर्यन्त पवप्रपञ्चो दृश्यने, तत्र च मलानेषु सूत्रेषु वहुर प्रतिपदमुच्चार्य पर विहितम् । तत उत्तर च तत्रैव जनच बारिश सूनमारभ्य सप्तपश्वाश सूत्र पालान्त यावण्णवप्रपञ्च कृत , तत्रापि बहुत प्रतिपदमुच्चार्य वविधिनिषेधौ दृश्यते । नथैव कायायनीये प्रातिशारयेऽपि नृतीयस्याध्या यस्य पझञ्चाश सूत्रमारभ्भ चतुरशीतितमजूनपर्यन्तमष्टाविशया सूत्र पवस्य विधिनिषेधप्रपञ्च , आधिक्येन च प्रतिपदपाठ एवं तत्र शरगोका , तत्ग्रे च तत्रैव पञ्चाशीतितम सूत्रमार-य प्रायेग नामग्राहमेवैकादशमि प्रलम्बे सूत्रैर्णत्वप्रपञ्च उक्त । अन्ये प्वपि प्रातिशाख्येषु सेयमेव प्रक्रिया प्रायेण दृश्यते । सोऽय प्रपञ्च स्वस्वशावार्थमेवेत्यपि न विस्मर्त यम् । पागिनिना तु भगदता लौकिकेषु वेदस्य सर्वासु च शाम्बासु अनुगतीकृत्य लघुमि पञ्चषष्टया मूत्र (अष्टमाध्याये तृतीये पादे ५५-११९ सूत्रै) सर्वोति परवनिधि समाप्ति , व च तदनुगनीकृत्य लोकवेदसाधारण्येन लघुभिरूनच गरिंशन्मिने सूत्रै मर्वमपि योधितम् (८॥४ २-३९)। एव विसननीयस्य कुत सकारो भवति, कुत्र वा पकार , क वा रेफ , व तु विमर्ग एवेत्येतदर्थ प्रतिपदग्रहणानि अति प्रलम्बानि ऊनच वारिंशत् सूत्रागि शौनकीये प्रातिशारप चतुर्थे पटले (२५-६३) अवलोक्यन्ते, कायायनोऽपि नृतीयाध्यायस्य पष्ठसूत्रमारभ्य एकच वारिशसूत्रपर्यन्त पनिशता सून स्वशाखीय विसर्गाणामुक्तविध विकार प्रत्यपादयत् । पामिनिस्तु ८०३४ सूत्रमारभ्य ८।४।५० पर्यन्तमेकविशया लघुभि सूर्लोकवेदसाधारण्येन विसर्गस्योत विधान् आदेशान् समनहीत्। इतोऽति- रित्तोऽपि 'अन्तरिच्छन्ति' 'प्रातरग्निम्' 'अविभरुपस्थे' इत्यादिपु, रेफस्योत्वव्यावृत्तये 'अन्तोदात्तमन्त''प्रात' 'अविभ' इत्यादि महान् प्रपञ्च शौनकस्य प्रथमे पटल उपलभ्यते । पागिनिना तु रोल्वम्, केवलस्य रेफस्य नोत्वमियनुगमेन मयं साधिनम् । तथैव एड पदान्तादति (६१३०९) इति पागिनिना यदुकारस्य पूर्वरूपमुक्तम्, तकुत्र भवति, कुन वा न भवनीन्येतस्य शौनकीयद्वितीय पटले चतुर्दशसूत्रमारभ्य पनिंश सून यावप्रतिपदग्रहणपुर सर महान् प्रपञ्चो दृश्यते । एतदि प्रातिशाग्प्येषु अभिनिधानमुच्यते। यजु प्रातिशारये चापि चतुर्थाध्यायस्य एकपरितम सूत्रमारभ्य घडशीनितमसूनपर्यन्तमस्यैव पूर्वरूपस्य महान् प्रपञ्च कृत । पागिनीये तु केवल सप्तभिरेव सूत्रैश्चन्दस्यपवादोऽनुगतीकृत्य दशित । कियदुदाहार्यम् । अनुगमाभावेन सर्वत्रैव प्रातिशास्येप्वेवमेव स्वरसस्कारविषये बिस्तरो दृश्यते । यदि हि पागिनीय व्याकरण पूर्वमभविष्यत्, तत्र चानुगमा प्रातिशाख्यकृदिग्दच्यन्न, तर्हि नैवमननुगमकृत क्लेशस्तै सोढव्योऽभविष्यत् । एवमेव वर्णा तदीयस्थानप्रय नादिविवरण चापि प्रातिशाख्यषु मुविस्तर निर्दिष्टमिति नैव पाणिनीयसदृशे व्याकरगे स्थिते सम्भवति । पदक्रमादीन विकृतिपाटानपिच प्रातिशाख्यानि विदधति, तच्चेद क्रमादिक स्वरवर्णविपर्यासपरिहारायैवाम्यस्यत इति सुस्पष्टमेव । पाणिनीय व्याकरणे तु स्थिते - ·. भूमिका। सर्वत्र प्रकृतिप्रययादिविभागपुर सर पद एव स्फुट सुस्पष्टमवगते न स्वरवर्गादिविपर्ययशति क्रमादिविधान व्यर्थमेवापतेत् । तस्मात्पागिने पूर्वभवान्येव प्रातिशारयानीति केचिन्मन्यन्ते । परेवेव प्रयवतिष्टन्ते-पागिनिना सुप्तिकृदादय सर्वेऽपि व्याकरणभागा सुस्पष्ट निरक्ता इति तत्रानुगम शक्यते कर्तुम् । प्रातिशारयानि तु केवल स्वर सन्धीञ्च विवृण्वत इति ते केन प्रकारेणानुगम क्तुं शक्नुयु । प्रतिपदपाठातिरिक्त किं तेषा शरणम् ? यथा-आदेशप्रत्यययोरिति पाणिनि पवमनुगमयति, केवल प्रातिशाख्यमधीयानस्तु आदेश प्रत्यय वाक्यपरिचिनोतु ' तत्तदुपसर्गयोगे तत्तद्धातोस्तत्र तत्र पवमित्यव पागिनेरनुगम । यस्तु धातुप्रत्ययादिक न सम्यक परिचाययति, स कथ तथा विधमनुगम प्रदर्शयतु ? तस्मात् पागिनेरनन्तरभाविभिरपि प्रातिशारयै प्रपञ्च तन्य एव स्यात् । किञ्च पाणिनिर्विकल्पनिर्देशन बाहुलकेन च वहुन सक्षेप करोति, सर्वशाखाना सर्वपा लौक्किानाज्ञ प्रयोगाणां नि_हकेण वर्तव्यमेवेद भवेत् । प्रातिशाख्यानि तु स्वस्वशाखामात्रनियतानि न विक्ल्पन वाहुल्केन वा प्रवतितु प्रभवन्ति । वेदपु हि बिन्दुविसर्गादिकमपि किञ्जित् कथमपि न परिवर्तित स्यादित्येतदर्थ प्राचामाचार्याणा महान् प्रयनो दृश्यते । तस्य प्रयत्नस्य प्रतिनिधिभूतान्येव प्रातिशारयानि । तानि यदि विकल्प वाहुलक वा निदिशेयु , कुन तर्हि पत्वादिकमिद प्रयोक्तच्यम् , कुत्र वा न प्रयोक्तव्यमिति सन्दिहाना एवं प्रयोक्तारो भवेयु । प्रातिशारयेषु तु तत्रैव विकल्पो व्यःहियते यन्न स्वशाखायामपि द्विविध प्रयोग उपलब्ध स्यात् , तनापि च विभागस्तत्र तत्र स्पष्ट तैाधनीयो भवति । तस्मात् स्थितेऽपि पाणिनीय व्याकरणे न निसन्देह वेदेपूञ्चारण सिधेदिति अन न्तरमपि सम्भवेदेव प्रातिशाख्यानामपेक्षा । यथा-पूर्वपदा (१३।१०६) इति सूत्रेण पूर्वस्थितापदापरस्य सकारस्य विकल्पेन पव पाणिनिना विहितम् , तेन 'दिविष्ट ' इत्यन्न प व जायते 'युव हिस्थ स्वपति' इत्यन्न तु न जायते । विकल्पविधानादेव । प्रातिशारयकृता तु नैतावता परितोष , यदि कश्चिद् ‘दिविस्थ ' इति पवाऽभावघटित प्रयुञ्जीत, 'युव हिष्ट ' इति च पत्वविशिष्टम्, सदपि पाणिनिरी या शुद्ध स्यात् । तथा च विप्लवो वेदे प्रसज्जेत । तदर्थ शौनकेन 'यक्षरेणैव सत् स्थ (५४) इति विशिष्य नियम प्रदर्शित । सद्, स्थ' इसनयो पदयोद्वर्थक्षरपूर्वयोरेव पत्व जायते इति तदर्थ । तेनासन्देहो जात । तथैव 'सुन' (३।१०७) इति निपातस्य सुन पूर्वपदस्थानिमित्तापरस्य अविशेषेण पव पाणिनिना विहितम् , तेन 'ऊपुण' 'अभी पुण' इत्यादि सिद्धयति । 'सुदीतिभि' मुदीदिहि' इत्यादी नु सुत्र पव यन्न दृश्यते तदर्थ न विशिष्य प्रयत्न कृत , विकल्पेन वाहुल केन वा त समाधान स्यात् । शौनकेन तु 'स्ववक्षरेण (41५) इति वचनाद्वह्वलरात्पदा परस्य पत्व न भवतीति स्पष्ट व्यवस्था कृता । एवमव व पु नो मरुतो मृल्यन्तु' (ऋ १११६९।५) इत्यत्र सुभ पव दृश्यते, 'त्वे सु पुन शवप' (ऋ ८९२५२४) इत्यत्र तु न दृश्यते तदथमपि 'एकारेणापि स्विति न पर चेत्' (५८) इति शौनकता व्यवस्था दृश्यते, पाणिनेस्तु विकल्पे नैव निर्वाह । विकल्पश्च कुत्र भवति कुन न वा भवतीति व्यवस्थित्यभावेन वेदेषु विप्लवाशङ्का । कात्यायनेन तु स्वशाखाया यावदुपलम्भम् 'ओकारासु' 'उश्चापृतात् (अ ३६१-६२) इति ओकारादुकाराचापृक्तापरस्यैव सुभ पव विहितम् , न ततोऽ. तिरिक्ता पवप्रयोगास्तस्या शाखाया लभ्यन्त इति । एव पागिनिना 'युष्मत्तत्ततञ्जवन्त पादम् (८।३।१०३) इति युष्म पशब्दापयवे तब्दावयये च तकारे परे सामान्येन पर विहितम् , पर 'तित्तिरिस्ते सर्पाणाम्' इत्यादौ यजुषि पवन दृश्यत इति नामग्राह तनिषेध कात्यायनेन कर्तव्योऽभूत् (३ अ ८५ सू ) यद्यपि कात्यायनेन तच्छब्दे परे सामान्यन पव न विहि तथापि यत्र विहितम्-तद्वयावृत्तयऽपि नाममाह निषेध आवश्यकोऽभूत् । एव 'सेक्तेव कोश सिसिचे पिबध्यै (ऋ ॥३२॥१५) 'बहुमाक सिलिचुरुसमुदिगम्' (२।२४।४) इयादौ 'आदेशप्रत्यययो' इति प्राप्तमपि पन्तमभ्यासा परस्य सकारस्य न दृश्यत इति नामग्राहमेव तसिपेध शौनकेन (५२९) कृत , नान्या गति । गत्वेऽपि वा भावकरणयो' (20) इति भावकरणार्थकप्रत्ययनिष्पन्नपानशब्दनकारस्य णव विकल्पेन पागिनिना विहितम् , किन्तु 'इद वपात्रमिन्द्रपानम्' (फ ६४४॥ १६) इत्यादौ नकार एच पाठ्य 'सुप्रपाण भववन्याभ्य (ऋ ५८३८) इत्यादौ तु णकार एवेति व्यवस्थार्थ शौनकेन (४३) प्रयन करणीय एवाभूत् । तथा जस्मदादेशस्य 'न' इति पदस्य 'नश्च धातुस्थोरुपुभ्य ' (८।४।२७) इत्यनुरातीकृत्य णरव पारिनिना दर्शितम् , परम् ईशानासो ये दधते स्वर्ण ' ( १९०६) 'अर्यमा णो अदिति ' (२५४१८) इत्यादिषु धातस्थोरुपुभिन्नम्वप्युपपदेषु णव दृश्यते सोमाभिरक्ष न' (९।११।४) इत्यादौ तु धातुस्थापकारात्परस्यापि न दृश्यते, तदिद पागिनीयैर्वाहुल कादेव समाधेयम् , शौनकीये प्रानिशारये तु तदर्थ विशिष्य प्रयन आवश्यक एवं वेदरक्षार्थम् , (शौ प्रा ५५८) यज प्रालिशारयापि 'इन्द् एणम् प्रथमो अध्यतिष्ठत 'समिरे णो मनसा नेपिगोभि' इत्यादी प्रतिपद मुच्चार्यैव णव विहितम् , नैतपागिनीय सूत्र सिद्धयति । तथैवाभिनिधानेऽपि 'अन्यादवद्यादवकमुरवतायमवन्त्वस्युषु च (11१६) इति पागिनीय सूत्र व्याचक्षाणेन कौमुदीकृतैव पटमुक्तम्-'यद्यपि बढचैस्तेनोऽवन्तु रयतू ' 'सोऽयमागा' 'तेऽभि' इयादी प्रकृतिभावो न क्रियते, तथापि वाहुरकात् समाधयम् । प्रातिशारय न वाचनिक एवायमर्थ इति । उबटे नापि शौनकमातिशारय याचतानादावेव प्रयाजनप्रस्ताव उक्तम्-'अथ व्याकरणे यसामान्यन 'ऋचिनुनुधमत्तङ्कनोरन्या णाम् (पा सू ६३१३३) इति । तद्वयवस्थापयितुमिदमारभ्यते-न सर्वाण्येतानि प्रोवानि पदान्यस्या शाखाया दीर्घागि भवन्ति, इयादि । तैत्तिरीयप्रातिशारयवृद्भिरपि च तथैव प्रतिपादितम् । अल्पमुदाहरणमात्रमिहास्माभिरुपदशितम्, सन्ति शतशो वैदिकास्तथाविधा प्रयोगा, ये फागिनीय सूत्रैरसन्दिग्ध न सिद्धयन्ति, बाहुलक वा विकल्पो वा तत्र शरणी करणीयो भवति । तत सन्देहनिवृत्तये सत्यपि पागिनीये व्याकरणे प्रातिशारयानामावश्यकता जागयेवेति नैतावता पाणिनि पूर्वभव व मातिशारयानां मुशक साधयितुम् । प्रत्युत परभव चमेव प्रकरणैरेभि सिषेत्, यदि पागिने पूर्वमेव प्रातिशारय कृद्धिोव पर वाभिनिधानादिविषयेऽनुगमविशेषा प्रादर्शयिप्यन्त, तर्हि तानाहोच्य पाणिनिरपि स्वीयेषु सूत्रेषु तदन्यकरिष्य देव । पर नैतदपि प्रमाणम् । एवं सर्वेषा प्रातिशास्याना प्रतिपदपाठान् यदि पाणिनि सगृहीयाव , तत्तर्हि तादृशो गुरु तम्, - ·, भूमिका। ११ भूतस्तद्ग्रन्थ स्यात् , यस्य प्रचारो नैव लोके सम्भवेत् । तस्मान्लौकिकाना प्रयोगाणा सर्वासा च वेदशाखानानु त्यरूपमेक व्याकरण निबध्नता विकल्पबाहुलकाद्याश्रयणीयमेव, नान्या गति । तदिथ सन्देहास्पदान्येवैनानि प्रमाणानि । पाणिनीये स्थिते क्रमादिविधान व्यर्थमेव भवेदिति च यश्चिदुपक्षिप्तम् , तदपि न मनोरमम् । नहि व्याकरणमधी यैव वेदा अध्येया-इयेपा परिपाटी युगेऽस्मिन् प्रचलतीति महाभाष्यकृतैवोक्तम् । ये च केवल वेदमेव वाल्यादधीयते तदधीनैवा धिक्येन वेदरक्षा । तस्मात्तेपा कृते पदवर्णविन्दुविसर्गाद्यन्यथाभावशङ्कानिवृत्तये अद्यापि पदक्रमाद्या विकृतयोऽपेच्यन्त एव । न च पागिनीयेन व्याकरणेन सर्वासु शापासु वर्णस्वरादिसन्देहा निवर्तयितु शक्यन्त इत्यनुपदमेव प्रयपीपदाम । तस्माद पोऽपि हेतु पूर्वापरीभावमाधनायाल भवति । किञ्च पागिनीयस्य व्याकरणस्य महान् व्यारयाता यो व्याडिरभ्युपगम्यते प्रायेण सवरैतिहासिक , तेन विकृतिवल्ल्या क्रम-जा-शिखा घनाद्यभिधा अष्टौ विकृतयो रक्षिता इति पागिनेरनन्तर विकृतीनाम नावश्यकता क कथ प्रतिपादयतु ? यदपि वर्णनिर्देशतत्स्थानप्रयत्नाद्यनुविधानदर्शनेन प्रातिशारयाना पाणिनिपूर्वभवव सिपाध यिपन्ति, तदपि नैवावरल्पते । पागिनिर्हि वैयाकरण, पदान्वारयान तस्य लक्ष्यम् । तत एव वर्णस्वरूप स्थानप्रय नादिवोध नार्थ म शिक्षा पृथड्न्यवध्नात् । प्रातिशारयानि तु शितामपि स्वस्वरूपेऽन्तर्भावयन्तीति शिक्षाविषया वर्णास्त स्थानाद्याश्च कथ तैर्न निरुच्येरन् । तदुक्त शौनकीयप्रातिशारयभाय उब्बरेन प्रयोजनकथनावमरे- शिक्षाच्छन्दोव्याकरण सामान्येनोक्तलक्षणम् । तदेवमिह शाखायामिति शास्त्रप्रयोजनम् ।। अयमभिप्राय वेदाङ्गतया रयातान्यपि पृथक् शास्रता प्राप्तानि शिक्षा, छन्द , ज्याकरणम्-इति त्रीणि यत् सर्ववेदलोकमाधारण्येन लक्षण ध्रुवन्ति, तस्य स्वशाखाया विशेषेणैव बोदव्यमिति निरूपयितु प्रातिशारयान्यारभ्यन्त इति । तथा च स्पष्टमेव शिक्षापि प्रातिशारयै स्वस्वरूपेऽन्तर्भाव्यत इति । विष्णुमित्रोऽप्याह- लक्षण यो न वेत्त्यक्षु न कर्मफलभाग् भवेत् । लक्षणज्ञो हि मन्त्राणा सकल भद्रमश्नुते । तस्मात्ताव पूर्व लक्षणमुच्यते । लक्षगपूर्वक ह्यर्थपरिज्ञानम् । तथा चोक्तम्- स्वरो वर्णोऽतर माना दैव योगार्थमेव च । मन्त्र जिज्ञासमानेन वेदितव्य पदे पदे । इति । स्वर , वर्ण , अक्षरम् , माना, इति तन प्रातिशारयविपया वेदितच्या । दैव योगार्थश्च निरुत्तविषया इत्यादि विवेच्यम् । तस्मात् प्रातिशारयै स्थानप्रयत्नादि स्वविषयतया निर्दष्टव्यमेवेति न तावता पौर्वापयसिद्धे कोऽपि सम्बन्ध । अथेदमपि विचार्य भवति-प्रातिशारयेषु शब्दोत्पत्तिविज्ञान विशिष्य प्रदर्शितम् , पागिनिना तु न तद्विषये विशिष्य किमपि स्वीये सूत्रपाठ उक्तम्। इदञ्च सस्कृतसाहित्यालोचकै सुस्पष्ट विज्ञायते-यप्राचीनाना ग्रन्यानामस्ति विज्ञानेन सम्बन्ध , अर्वाचीनेषु तु क्रमेण विज्ञानसम्बन्धो दूरीभवति । तदेष विज्ञानसम्बन्ध प्रातिशारयाना प्राचीन वमनगमयितुमल भवेदिति । तथा हि शौनकीये प्रातिशारथे- माण्डू केय सहिता वायुमाह तथाकाश चास्य मातव्य एव । समानतामनिले चाम्बरे च मवागस्योऽविपरिहार तदेव ॥२॥ 'अध्यामक्लुप्तौ शूरवीर मुतश्च वाड्मनसयोर्विवदन्त्यानुपूर्ये' इत्यादिना उपनिषदुक्त सहितास्वरूप वाड्मनमयो पूर्षापरीभावे विप्रतिपत्तिं च प्रदर्श्य- 'वामाणयोर्यश्च होम परस्परम्' इति तद्यतदधीते गायते वा, वाचि तदा प्राणो भवति, वाक् तदा प्राण रेढि, अथ यन्त्र तूर्णा वा भवति स्वपिति वा, प्राणे तदा वाग् भवति, प्राणस्तदा वाच रेढि (ऐत आ ॥६) किमर्था घयमध्येण्यामहे, किमर्था वय भक्ष्यामहे, वाचि हि प्राण जुहुम , प्राणे वा वाचम् , यो ह्येव प्रभव , स एवाप्यप (ऐ आ ३२६) इत्यादि श्रुत्युक्तो वाक्प्राणयोरन्योन्य स्मिन् होम स्पष्ट निर्दिष्ट , स एप विज्ञानस्य गूढतमो विषय । अग्रेच- वायु प्राण कोष्ठयमनुप्रदान कण्ठस्य खे विवृते सवृते वा। आपद्यते श्वासता नादता वा वस्त्रीहायाम् (शौ पट १३१) इत्यादिना वर्णोत्पत्तिविज्ञान विवृतम् । तथा कात्यायनीये वानसनेयप्रातिशारये-'वायु खात्' शब्दस्तत्' (अ १६,७) इत्यादिना वर्णोत्पत्तिविज्ञानमुक्तम् । किन्तु शौनकाद्यपेक्षयाऽतिस्वल्पन । ऋक्नन्ने च- 'अथ वाचो वृत्तिं व्याख्यास्याम , वायु प्रकृतिमाचार्या, वायुर्मूछन् श्वासीभवति, श्वासो नाद इति शाकटायन । वायुरयमस्मिन् क मूर्छति-अटतीत्येषोऽर्थ-स खलु खविशेष प्रतिपन्न श्वसितिर्भवति, सश्वसिति शिर प्रतिपन्न आकाशम- द्वारक नदतिभवति। इत्यादिना विशिष्य वर्णात्पत्तिविज्ञान विवृतम् । एवमन्यत्रापि । तथा च प्रातिशाख्यानामेपा पाणिनिपूर्वभवत्वमेवाऽनु मीयत इति । अत्राऽपि परे विप्रतिपद्यन्ते-प्रातिशाख्येषु हि शिक्षादिविषयोऽपि सगृहीत इत्युक्त प्राक् । वर्णोत्पत्तिविज्ञानप्रदर्शन .

·१२ भूमिका । च शिक्षाया एव विषय । पागिनिना च शिक्षा पृथगेव रचिता, न व्याकरणसूत्रेषु सगृहीता, तस्माद्वत्पित्तिविज्ञानस्य सूत्रेषु प्रसङ्ग एव नास्ति, शिक्षायान्तु पाणिनिनाऽपि वात्पत्तिविज्ञान विवृतमेव- आत्मा बुद्धया समेत्यार्थान् मनो युक्त विवक्षया । मन कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ मास्तस्तूरसि चरन् मन्द्र जनयति स्वरम् । इ यादिना। प्रत्युत प्रातिशारयै श्वासनादादिविवरणेन वैखर्या वाच एवोत्पत्तिरनुक्रान्ता । प्राणवायुच्यापारादुत्तरमेव ते व्यापार विघृण्वते, पाणिनिस्तु प्राणव्यापारात्पूर्वमपि आम-बुद्धि मनोव्यापार सगृहन् मध्यमा पश्यन्ती चाऽपि वाचमभिव्यञ्जयतीति तत्रैव विज्ञानाधिक्य स्फुटति । किञ्च मकनन्ने प्रथमे प्रपाठके विषयोऽय विवृत । स च प्रपाठको न व्याख्याना व्यारयात इति मूलप्रन्यापृथग्भाव एव तस्यानुमीयते, शौनकीयेऽपि प्रथमात्पटलात्यागेव विषयस्याऽस्य विवरणमिति प्राक्तनात्कस्माञ्चिद् ग्रन्थादन वैज्ञानिको विषयोऽय सगृहीत इत्येव प्रतीयते । अन्यषु तु प्रातिशाख्येषु न तथा प्रतिपाद्यते विज्ञानमिति नायमपि निर्णयहेतुदृढ प्रसिद्ध्यति । सन्देहास्पदमेवाऽद्यापि पौर्वापर्यम् । किञ्च पाणिनिरादेशवादी, प्रातिशाग्न्यानि तु विकारवादीनि । एकस्य वर्णस्य वर्णान्तरतापत्तिर्विकार इत्युच्यते, एकस्य वर्णस्य वर्णसमूहरूपस्य प्रातिपदिकस्य धातो पदस्य वा स्थानेऽन्यस्यो चारणन्तु आदेश इति । तर दार्शनिकरीत्या विचार्यमाणो वर्णपदादिपु विकारो नैवोपपद्यते । न शन्दनित्यत्ववादे, न वा अनित्यत्ववादे-उभयथापि विकारो न सम्भवति । नियतावादे हि कूटस्था अविचालिनो वर्णा इति कथ विकार सम्भवेत् । अनित्यत्ववादे च उच्चरितप्र वस्ता वर्णा न तावत् स्थिति लभन्ते-यावत् तानुपमद्य वर्णान्तर तत्रागच्छेत् । न च वर्णसमूहरूप प्रातिपदिकधातुपदादि वस्तुत स्वरूप धत्ते-वर्णानामुच्चरितप्रध्वस्तामा समुदायासम्भवात् , तस्माद् बुद्धिपरिकल्पिता एव धातुमा तिपदिकाद्या इम इति न तत्रापि विकारसम्भव । सोऽय विकारासम्भव शब्दानामनित्यत्ववादिना न्यायसूनकृता गोतमेन सूत्रेषु सम्यग्विवृत इत्यवोचाम । तत एव पाणिनिर्विकारपक्ष परित्यज्य आदेशपक्षमेव गृहीतवान्-'पष्ठी स्थानेयोगा' इति परिभाषमाण । विवृतञ्च विस्तरेण तन्महाभाष्ये । प्रातिशारयानि तु रिकारपक्षमेव परिगृहीतवन्ति । पदान्तादिष्वेव विकारशास्त्र पदे दृष्टेषु वचनात् प्रतीयात्' (पट २ सू०५) इति शौनकेन सन्धिशास्त्रप्रवृत्ती स्पष्ट विकारपद प्रयुक्तम् । ऋक्तन्त्रप्रणेताऽपि 'विकार' (सू ९१) 'सस्थान ' (सू ९२) इति स्पष्ट विकारपद प्रयुक्तम् । कात्यायनोऽपि 'तमित्ति विकार' (१३३) इति विकारमेव स्वीकरोति 'द्वितीयया विभवत्या यो निर्दिश्यते स विकार प्रत्येताब्य' इति तदर्थ , एवमन्यत्रापि । मूत्रणशैल्यप्येषा विकाररयापिकैव, 'ककारपकारयो सकारम्' (३२१) (ककारपकारयो परयोर्विसर्जनीय सकारमापद्यते-सकाररूपता गच्छति) इयादि कायायन । रौर्यम्' (९३) (स्वरी दीर्घमापयेते) इत्यादि भक्तन्त्रकार , 'हस्वपूर्वस्तु सोऽकारम्' (पर २२२७) (हस्वपूर्वस्तु स विसर्जनीय स्वरोदयो अकारमापद्यते) इत्यादि शौनक । 'औकार आवम्' (९।१५) (औकार यदा स्वरपर , भाव विकारमापद्यते) इत्यादि तैत्तरीयप्रातिशाख्ये । तस्मादसम्भवद्विकारवादिनातिशाख्यापेक्षया खादेशवादी पाणिनरेव वैज्ञानिकमूर्धन्य इति स्पुत्रीभवति । वर्णा अपि स्वस्वशाखोपयुक्तास्तैस्तै प्रातिशाख्यकृति सगृहीता इति तसरययापि पौर्वापर्य न निर्गतु शक्यते । भवतीद यद्यपि विचार्यम्-शौनकीये प्रातिशारये लकार स्वरेषु न परिगण्यते, पाणिनीये हस्व एव लुकारो गृहीत । दीर्घस्तु नास्येव । कात्यायन-कृत-त्रयोस्त्रिविधोऽपि तृकार परिगृहीत । तैत्तरीय प्रातिशारये च पागिनिवत् केवल हस्व इति । अद्यत्वेऽपि स्वरान्तरवद् हस्वदीघों लुकारौ वर्णसमाम्नाये गृह्यते । स्वरान्तराणामित्र तस्यापि भेदोऽस्त्येवेति, तमेत मतभेदमाश्रित्य पूर्वापरीभाव कथञ्चिदनुमीयेत । त्रिविधमपि लुकार गृहन्तोऽर्वाचीना , अगणयन्तस्तु सर्वत प्राचीना इति सम्भाव्यते । पर भाष्यटीकादिकृद्धि सधैरेव स्वशाखोपयुक्ता वर्णा इह सगृह्यन्ते इत्येवोक्तमिति नैतदप्यनुमान दृढ भवितुमर्हति । अथ सूत्रप्रक्रियाया अन्तरङ्गपरीक्षा कर्तव्या। तद्री या कायायनप्रातिशाख्यन्तु पाणिनेरर्वाचीनमेवानुमीयते । तस्य हि सूत्रमन्थनशैली पाणिनिना बहुतर सवदति । किञ्च 'तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' (अ ॥१३४) 'तरमादित्युत्तरस्यादे' (१९३५) 'पष्टी स्थानेयोगा' (१९३६) इति सूत्राणि स्पष्ट पाणिनिस्त्रानुकारीणि दृश्यन्ते । तत्र पाणिनिनैव प्रातिशाख्या दुद्भुतानीति विपरीतमेव किं नस्य दिति चेद्, नैपा परिभाषाशैली अन्यषु प्रातिशाख्येषु दृश्यते इति पाणिनेरेव शैली कात्यायनेनानुकृतेति मन्तव्य स्यात् । इदञ्च विशेषेणावधेयम्--पाणिनिना हि 'आदे परस्येत्येतदपेच्या 'अनेकाशित्सर्वम्य' इत्यस्य परस्व रक्षितुम् 'तस्मादित्युत्तरस्य' 'आदे परस्य' इति पृथग्योगी कृती, तेन 'अष्टाभ्य औश' इयादौ तस्मादित्युत्तरस्येति प्रवर्तते, 'आदे परस्ये'त्ये । 'अनेकाशित्मर्वस्ये'त्यनेन वाधित न प्रवर्तते, तदेत स्पष्टीकृत सिद्धान्तकौमुद्याम् । प्रातिशाख्ये तु 'अनेकालशि सर्वस्ये नि परिभाषणाऽभावात् पृथग्योगकरणस्य नास्त्यावश्यकत्वमियनुसन्धाय कात्यायनेनात 'तस्मादित्युत्तर स्यादे' इयेक एव योग कृत , तदेतत् पागिनेरनुकरण स्पष्ट बोधयति । किन्न 'पष्टी स्थानेयोगा' इति नाम्ति प्रातिशारयाना जैली, तेषु स्थानी न प्रायेण षष्ठ्या निर्दिश्यते, अपि तु प्रथमया निर्दिश्यते-'अमुको वर्ण भमुकरूपतामापद्यते' इत्यादि मेण, तदेतन्निदशिन प्राक् । कात्यायनेनापि प्रायेग सैव शैली सूत्रेप्वनुसृता-विसर्जनीय' (प्रानि ॥६) 'चछयो शम् 'तथयो ' सम्' (३२७-८)'तकारी ले रम्' (११३) 'मश्वानुमानिकम' (१५) 'सर्वो अकार ओकारम्' (४३) इत्यादिषु । कचिदेव तु स्थानपष्ठी निर्दिष्टा-'यकाराकारयोस्पिये पदे' (1) 'यवयो पदान्तयो स्वरमध्ये लोप' (UR) इत्यादी । तथापि 'पष्टी स्थानेयोगा' इति परिभाषा कृता तेन स्पष्ट प्रतीयते परिभाषेय पागिन्यनुकारिणी, सूत्रप्रणयन तु सजातीयतातिशाख्यमस्कारेणेति। .

·भूमिका। १३ 'अन्त्यावर्णापूर्व उपधा' (३५) 'समानस्थानकरणास्यप्रयत्नः सवर्ग (४३) 'मुग्पनामिकाकरणोनुनासिक' (७५) 'संख्यातानामनू देशो यथामरयम् (१४३) 'विकारी यथासम्भवम्' (111४२) 'विप्रतिषेध उत्तर बल्वदलो' (१५९) स्पर्शे परपजमम्' (१२) इत्यादीनि च सूत्रागि कात्यायनीये प्रातिशारये 'अलोन्त्यापूर्व उपधा' 'तुल्यान्द- प्रयत्नं मवर्णम्' 'मुग्मनामिकावचनोऽनुनामिक' 'यथामरयमनुदेश समानाम् स्थानेऽन्तरतम' 'विप्रतिपेरे पर कार्यम्' 'अनु. स्वारस्य ययि परमवर्णः' इत्यादिमि. पागिनिसूत्रै समानार्थानि किञ्चिपरिवर्तितातरागि दृश्यन्ते। क्मिन्यत्-पामिनिसूत्रेषु वार्तिककारोऽपि कात्यायन उच्यते, प्रातिशारयकृदति । तयोर्मनसंवाददर्शनादेर वमेवानुमीयते । तथा हि-अत्रैव 'तुल्याद- प्रयत्नं सवर्णम्' इति मूत्र आस्यपदस्य प्रयत्नविशेष तामभ्युपगम्य विभिन्नस्थानानामपि मवर्णमज्ञामाशय 'आस्य नुल्यदेश. प्रयत्नं मवर्णम्' इति न्यापो वानिक नोपितः, प्रानिशारपे च 'समानस्थानकरणाम्यप्रयन्न सपर्ण' इति आभ्यात् स्थानग्रहणं पृथक् कुर्वता सैव प्रक्रियाऽनुमृता । 'विप्रतिषेधे पर कार्यम्' इति पागिनीय सूत्रे 'ग्लोपयगयवाया वेकादेशेभ्य' इति लुरु. परापेक्षयापि वलवावं वार्निक उदृकिनम् , प्रातिशारये तु लुको रोपम्य च पार्यक्या- भावेन लोपमात्रे विप्रतिषेधविगिनिरुद्ध 'विप्रतिपेरे उत्तर वलपदलोपे' इति । विपी शरि वा विपर्गलोपो वनाम्य' इत्यप्यस्ति पागिनीये वार्तिकम् । प्रातिशारयेऽपि 'लुइ मुदि जिपरे (३३१३) इति तदनुवादो दृश्यते। तबृह्नो करपयोश्योर- देवनयो सुट् तलोपश्व' इति पागिनीय वार्तिकम् , 'तबृहतो करपयोम्नोपश्च' (३३) इति प्रातिशार तदनुवाद । यदि तवृहतो करपयोरित्येतद्गपाठे पारस्करादिगगे केचित् पठन्ति, पर भान्यकृता 'वक्त यः' इयुपन्यामा वार्तिकमेवेद प्रतीयते । न हि गगसूत्रागि भाग्यकृदनुवदति । भवतु वा गगसूत्रम् , तथापि पागिन्यनुकृतिस्तु प्रातिशास्य सिदैव । 'दाराचाहनोऽगन्तस्य च र' संज्ञायाम्' 'चारी वा' इति दाघाट-चाघाटादिशन्दसिद्ध्यर्थ प्रयन्न. पागिनिवार्निक्कारेण कृन', प्रातिशारयेऽपि 'स आद्यादनाइम्बरात्' इति तमिद्ध्यर्थ प्रयनो दृश्यते । प्रक्रियाभेदोऽत्र यो दृश्यने, स तु प्रातिशारयेवगादिप्रत्ययानामविवरणादेव । 'रपाभ्यां नो ण समानपदे' (1) इति पागिनीये सूत्रे'काराच्चेति वक्तव्यम्' इति वानिककृतोनम् , प्रातिशार वेऽपि 'ऋपरेफेभ्यो नकारो णकार समानपदे' इति ऋकार संयोज्य पाणिनिसूत्रमर्थनोऽनूदितम् । 'अट्याइनुमुव्यवायेऽपि' इति सूत्रेऽपि 'अन्यन्यवाये प्रनिषेध ' इनि वार्तिकबार , प्रातिशारयेऽपि 'स्वरयवहाच' (३८) इति सूत्रेग सग्राह्यन्यरघान- मुक्त्वा भन्ते 'शिलिसिवर्गमध्यमव्यवहितोऽपि (३३९५) इति प्रतिपिव्यवधाने नकारम्य प्रकृतिभावोऽपि विहित । भान्य. कृता मूत्रस्य नियमार्थतामाश्रिन्य वार्तिक यग्डिनमित्यन्यदेतत् । 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इति सूत्रे पर उत्वं दतृदर धासूत्तरपदादे टुत्वं च' इति वार्तिकमारब्धम्। प्रातिशारयेऽपि पड् दशदन्नयो मरयावयोर्थयोश्च' (३।४७) इनि तदेवानुकृतम् । अत्र तु उब्बट आह 'पोडन' इति, एनञ्च शिन्यव्युत्पादनार्थम् , नहि सहितायामुदाहरण लभ्यते, इति टीकान्तरे च शाबान्त- रस्योदाहरणं दर्शिनम् । तद्रीत्या नु स्फुटमेवेद भवनि, य पागिनीये वार्तिके यदुकम् , तन्मस्कारेण तदनुवाइरूपेणैव दन्नशन्दोऽन्न निवेशित इति । एवं पागिनीयवार्तिक 'वर्गाकार ' इति पठितम् , प्रानिशाल्येऽपि 'निर्देश इतिना, कारेण च' (३०) इति तदनूदितम् । यस्तु प्रातिशारये 'नानुस्वारयमविपर्जनीयजिह्वामूलीयोपम्मानीया' इति अनुस्वारादिशब्दभ्य कारप्रत्ययस्य निषेध भारयान , म त पागिनीये प्रत्याहारसूत्रेवेषां वर्गत्वेनाऽनिर्देशात्तत्रोपेहित इति प्रतीयते। एवमेवान्वियमागे प्रसढ़े बहुत्र पाणिनीयवार्तिकस्य वाजसनेयप्रातिशारयस्य च मतैक्यमुपलभ्यते। यानि तु वार्तिकानि न प्रातिशास्येऽनुमतानि तत्साध्या शब्दा अस्यां शासायां न सन्तीयच मायेग सिद्धयेत् । यदि हि वाजसनेयमातिशाग्य पाणिने पूर्वमभविन्यत् पाणि- निना विधानानीमानि तत्राद्वयन्त, तत्तर्हि, कथ स इमानि विधानानि स्वस्त्रे-पैनिन्यत । कथ शर्परे खरि विमर्गलोपस्तेन स्वसूत्रैर्न विहित. स्यात् । कथं च पोडशादिशब्दमियर्थ पप उत्वं न विधीयत । मनुन्यमुलभमनवधान शब्देषु सम्भवतीति सत्यम् परमन्पा विधीन् स्पष्ट दृष्ट्वापि कथमनवधानमनत्पमते । सम्भवेत् । तस्मात् पागिनेरक्तिनमेव यजुप्रानिशास्पमिति सिद्धयति । एव पागिनीया. समातद्धितादिपज्ञा अप्यत्रारम्भ एच म्फुटमुक्का-विकृतद्वितचतुष्टयममामा. शब्दमयम' (का० प्रा० ११२९) अत्र हि चतुष्टयेति समामविशेषणं स्पष्टं पागिनीयव्याकरणं स्मारयति । व्याकरगान्तरेऽपि कृत्तद्वितममामादिसंज्ञाः स्यरित्यभ्युपगमेऽपि समासस्य भेदचतुष्टयं तत्राप्यासीदिति क्ल्पनायां मानाऽभाव । नचैवविधा शन्दभेदा अन्येषु प्रातिशा- स्यपूपलभ्यन्त इति पागिनीयसस्कारेणैव कात्यायनेन विभागोऽयं प्रदर्शित इति सुस्पष्टं शक्यमनुमानुम् । एवं संज्ञाकरगपति- रपि यज प्रातिशार येऽनुमृता 'दन्तस्य मूर्धन्यापत्तिर्नति (१९२) इत्यादिना। न ह्यन्येषु प्रातिशाख्येपु बाहुल्येन सज्ञाकरणं दृश्यते । एवमेव एड परस्याकारस्य पूर्वरूपमभिनिधानशब्डेन शौनकादिभिरच्यते, कात्यायनेन तु 'एरोड्यां पूर्वमकार (12) इति पूर्वरूपशब्दं वदता पागिनिप्रक्रियेवानुमृता । 'नरहव्यप्रशान्' इति पागिनीयमकियायां च परं राघवमत्र 'चट्यो सम्' 'सथयो सम्' इति (२०१३४-१३५) प्रदर्शितम्-इत्याद्यनुसन्धेयम् । तेन यजु प्रातिशारयस्य पागिनिपरभवन्धमेवान्स- रङ्गपरीक्षया मियति । अभ्युपगम्यते चाप्यैतिहासिकैर्बहुभिस्तथैव । तैत्तरीयप्रातिशारयमपि अनेनव टल्ययोगनेमम् । तनाऽपि हि 'उच्चैल्दात्त' (१३८) 'नीचैरनुदात्त ' (१३९) 'समाहार स्वरिन ' (11४०) इति सून्नाग्यनूदितानि लभ्यन्ते । 'नस्या- दिन उदात्तमर्धद्वस्वम्' इति पागिनीयसूत्र च तस्यादिरस्तरामुदात्तादनन्तरे याबदहस्वस्य' 'उदात्तसम शेप' (1४१-४२) इति सूत्रद्वयनान्द्यने । भत्रापि हस्वपदं स्वार्थावप्रच्युनमेव पागिनीय सूत्र इत्र व्यारयावृदिरच्यते । 'एश्वर्ण पद्मपृच्त (५४) इत्याद्या संज्ञा अपि पागिनिनेव प्रपचिता । 'एक पूर्वपरयो' 'अन्तादिवञ्च' इति पागिन्यनुक्रगेन 'अयैकमुभे (101) इत्याद्यधिकारसूत्रम् 'आद्यन्तवच' (५) इति परिभाषावि किचिद्विषयभेदेनाधीयते । 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' इत्यस्य स्थाने 'तत्र पूर्व पूर्व प्रथमम्' (१३) इति विपरीत परिभाष्यते। 'वर्णाकारोत्तरो वारया' (१६)'न विपर्जनीय- निद्धामूलीयोपध्मानीयानुस्वारनामिक्यानाम्' (1, १६-१८) इत्यादि च कात्यायनेनेव विधीयते। अन्यदपि कात्यायनानुकर- णमत्र दृश्यते इति तस्यापि पागिनिपरभवत्वेन सन्देह । . - ·भूमिका । अथ ऋक् तन्त्रप्रातिशाख्यमेवमेवालोच्यते। तत्र हि सुडागमप्रकरणे बहूना सूत्राणा पाणिनिसूरक्षरश , किञ्चिद् व्यत्या सेन, अर्थतो वा पर साम्य प्रतीयने । नान्युदाहरिष्याम- " " पाणिनीये १ स सङ्करोती ( १८९) १ सम्परिभ्यां करोती भूषणे (६३१११३७) समवाये च (६१३११३८) २ अङ्गन्यवाये चागपर ( १९०) २ सुटका पूर्व (६११३५) ३ कृचकारमस्वय दृष्टे (१९१) ४ पर्युपभूषणप्राचुर्यवाक्येषु ( १९२) ४ सम्परिभ्याम् (पूर्वोक्तम् ) उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च (६॥३॥१३९) ५ अव मर्यादावचस्कयो (१९३) ५ वर्चस्केऽवस्कर ( १११११४८) ६ पार पर्वते ( १९४) ६ पारस्करप्रभृतीनि च सज्ञायाम (६५७) ७ अप रथे ( १९५) ७ अपस्करो रथाङ्गम् (६।१११५९) ८ फिरतावध्यामम् (१९६) ८ अपाश्चतुष्पाच्छकुनिष्पालेखने (६३३१४२) ९ उपप्रती हिमायाम (१९७) ९ किरती लवने (६111४०) हिंसाया प्रतेश्च (११११४१) १० वि शकुनौ (१९८) १० विकिर शकुनिविकिरो वा (६।११३५०) ११ कुस्तुम्बुरु जाति (१९९) ११ कुस्तुम्बुरूणि जाति (६४१४३) १२ आस्पदमाम्थायाम (२००) १२ आस्पद प्रतिष्ठायाम् (३॥१६) १३ अपरस्पर सात ये (२०१) १३ अपरस्परा क्रियासातत्ये (६११११४४) १४ प्रस्कण्य प्रापि (२०२) १४ प्ररकण्वहरिश्चन्द्रावृपी (५३) १५ गोप्पमुदकमाने (२०३) १५ गोष्पद सेवितासेवितप्रमाणेषु (६४५) १६ अगोप्पदमनाचरिते (२०५) १७ आश्चर्यमनित्ये (२०५) १७ आश्चर्यमनित्ये (६११११४७) १८ आस्का आरक्रमो विस्फुल्लिङ्गा (२०६) १८ x १९ समास ऋतु चन्द्रे (२०७) १९ हस्वाञ्चन्द्रोत्तरपदे मन्त्रे (६।१११५१) २० कास्तीगजस्तुन्दे नगरे (२०८) २० कास्तीराजस्तुन्दे नगरे (६५३ ) २१ नदी रथस्या (२०९) २१ रथस्या नदी (गगपाठे (६३१११५७) सूनोपरि) २२ मस्करो वेणु (२१०) २२ मस्करमस्करिणौ वेणुपरिवानकयो (६।११५४) २३ तस्कर स्तेन (२११) २३ तबृहतो करपत्योश्चोरदेवतयो सुट् तलोपश्च (गणपाठे ६।११५७ सूत्रोपरि) x x कश्चिदपि विचारक पुनद् यादेच, यदीश माश्य यादृच्छिक न सम्भवति, अवश्यमेन परस्य सूनपाठोऽनुकृत एव, तन केन कस्य पाठोऽनुकृत इति विचार्यम् । कतिपयेषु सूत्रेषु एकस्यापरेण भेदो दृश्यते, तत्र पाणिन्यपेक्षया प्रातिशाख्ये यन्त्र न्यूनता, नत्र तु शक्यमेव वक्तम्-यमामशास्वाया नादृशा प्रयोगा नोपलभ्यन्ते इयत प्रातिशारयकृता ते परित्यत्ता । यथा- 'मस्करमस्करिणी वेणुपरिबाजकयो ' इति पाणिने पाठ , 'मस्करो वेणु' इति लघुश्च प्रातिशारयस्य । तत्र परिव्राजकार्थो मस्क- रिशब्द सामशाखाया नोपलभ्य स्यादिन्येव प्रातिशारयकृता परित्यक्त इति सम्भाव्यते । तथैव 'प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी इनि पाणिनिसूनस्य हरिश्चन्द्रपद य प्रातिशाख्ये परित्यक्तम् 'प्रस्कण्व ऋषि' इति सूत्रे, तत्रापि 'समास ऋतुचन्द्रे' इति सूत्रेणैव हरि श्चन्दशब्दमिद्धिरिति हेतु सम्भाव्यते । पाणिनिना तु 'हस्साचन्द्रोत्तरपदे मन्त्र' इति सूत्रयतापि लौकिकहरिश्चन्द्रपदसाधनार्थ प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावित्यत्रापि हरिश्च दपदग्रहण कृतम् । एश्मन्यताप्ययम् । पर प्रातिशारयविधान यत्र पाणिनिना परियक्तम, तत्र हेतुर्न दृश्यते । यथा 'अवमर्यादावर्चसयो' इति मर्यादाया वचस्के च ऋक्तन्त्रकार अवस्करपद साधयति, पागिनिस्तु वर्चस्के एव । तत्र मर्यादायें अवस्करशब्द कथ पागिनिनोपेक्षित ? पाणिनिहि सर्ववेद-लोक्साधारण व्याकरण निबध्नातीति न सामशाखाप्रयोगस्तस्योपेच्यो भवितुमर्हन्ति । तथैव 'भारका आस्क्रामो विस्फुल्लिङ्गे इति कथ पाणिनिनोपेक्षितम् ? सम्भवति मनुष्यसुलभमनवधान तेपा श्रुयादिदृष्टाना प्रयोगाणामित्यवोचाम, पर यदि पाणिनिना ऋक्तन्त्रसूत्राण्यनुकृतानि स्यु , तर्हि मध्ये स्थितमेक सूत्र स स्थ परित्यजेत् ? प्रयक्ष परिदृश्यमाने मूने तु नानवधानमल्पमनेरपि सम्भाव्यते, किं पुनरनल्पमते । तस्मापागिनिना ऋकतन्त्रसूत्रागि नानुनानि, अपि तु ऋक्तन्त्रतेच पाणिनिसूनाण्यनुकृतानि, तत्र स्वशायाखायामदृष्टा प्रयोगविशेपा अर्थविशेषाश्योपेक्षिता , अनवधानेन विस्तरभयेन वा पाणिनिना त्यतास्तु स्वशासाया दृश्यमाना कतिचिदा प्रयोगा वा सगृहीता इत्येव सम्भाव्यते । तदि थमुक्तन्त्रस्यापि पाणिनिपरभववमेवान्तरङ्गपरीक्षया सिद्धपति । यत्तु 'किरताव ध्यामम' इयस्पष्ट प्रातिशारय उक्तम्, पागिनिना तु 'चतुप्पाच्छकुनिघालेखने' इति स्पष्ट तद्विवरण कृतम, तस्मात् पाणिने परभवत्वमेव केचिसाधयन्ति । तदेतदुक्तस्य प्रमाणस्याग्रे अतीव दुर्बलम्, चतुष्पादप शुकुनिरूप च विशेषमुपेदन सपेग अस्मात्ममित्येष प्रानिशारयता समुदतमि यत्र तथाविधविशेषाभावात् । हपजीविकाकुलायकरणाद्या विशेषास्तु वार्तिककृता दर्शिता, न सूत्रकृता पाणिनिनेति । , ·१५ " " x x x भूमिका मुत्रान्तरागामपि अक्तन्त्र सादृश्य दृश्यते- ऋक्नन्ने पाणिनीये १ उद स्थास्तम्भो (६७) १ उदस्थाम्नम्भो पूर्वस्य (६१) २ पृपोदरादीनाम् (६६) २ पृषोदरादीनि यथोपदिश्म् (६३।१०९) ३ सन्निकर्ष सहिता (६७) ३ पर सविकर्ष सहिता (१०९) ४ गो (७९) ४ सर्वत्र विभाषा गो (६।१२२) ५ न वा (८०) ६ वट वा (८१) ५ भाड् स्फोटायनस्य (२३) दीर्घप्रकरणे तु सकारप्रकरग इव विरोपेश सादृश्यमुपलभ्यते । यथा- ऋक्तन्ने पाणिनीये ०१५ कर्णस्य रे (काङ्ग)। २१६ वृपस्य करिमोदनीदभन्वेषु । (वृषामोदनी, वृपाकपि ) ११० को प्लीहाडाकडलोपरिणाघ्यननवागानाम् । कर्ग स्वस्याविष्टाप्टरबमगिभिवन्दिवच्छिद्रनुवस्वम्निकस्य (प्लीहाकर्गी, अडशाकर्गी, कुण्डलाकर्गी इत्यादि) (६५) २१८ विश्वस्य नरवमुरादमु। (विश्वानरः,विश्वावमु , विश्वाराट्) विश्वस्य चमुराटो (६३०१२८) नरे सज्ञायाम् (६।३।१२९) २१९ मित्र ऋपौ। मित्र चपी (६३१३०) २२० श्ववित्पदवराहकदन्तदट्रेवसम्प्रति चेत् । (श्रावित्, शुनो दन्नदष्ट्रार्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घा वाच्य (वा श्वापद , श्वावराह इयादि) तिकम्) २२१ सर्वनाम्नो दृशि । (कीम्, अस्मादृक् इयादि) इदकिमोरीश्की (६३९०) आ सर्वनाम्न (६३९५) ३२२ उत्तवेहती। (उज्ञापहनी) २२३ उपनश्वे । (उपानश्वो रोग) २२४ साझेन च समागमे। (हस्साहस्ति, मुखामुखि, केशा नन्येपामपि दृश्यते (६३३१३७) केशि, दण्डाष्टि) २२५ अष्ट । (अष्टाकपालम्) इन्दपि च (६।३।२६) अष्टन" कपाले हविधि (वातिकम्) (गवि च युक्त)(अष्टागवम, अष्टाकपालम) २२६ मा शताच । (अष्टादश, अष्टाविंशति ) दरष्टन सख्यायामबहुनीशासीत्यो (६।३।१०)(प्राक् शतादिति वतन्यम्) २२० पद-गोयुन दन्त-शालीये च तीथं। (अष्टापदम् , अष्टन सज्ञायाम् (१३१२५) अष्टागोयुनम् , इत्यादि) २२८ नाम्ना पाडि। (तुरापाट, यवापाट) छन्दमि सह (२०६३) विप्रत्यय उपाधावृद्धि ) २२१ घने यहरप्रमृतीना प्राच्यभरतसज्ञा चेत् । वनगिर्यो सज्ञायाम् कोटरकिंशुलुकादीनाम् (६।३ ११७) (औल्पावनम् , सुदरावनम्) २३० उपसर्गस्य घानावेकाक्षरे नामभूते । (उपानत् , प्राकृट) नहिवृतिऋषियधिरचिसहितनिपु क्षी (२०१३) २३१ इधहरे गुर्वादावकाराने (नीवर्त , परीवर्त , परीवाप) उपसर्गस्य धन्यमनुप्ये बहुलम् (६।३।१२२) २३२ प्रदन्त्यादी माददमङ्गमेनेषु । (प्रासाद, प्रासङ्ग, प्रामेन इत्यादि) २३३ न सत्वमा लुडिते थे।(प्रासादो गुरूणाम् , प्रमादो मृत्तिकाया) २३३ निष्ठायामित्तादौ (नीत्त , बीत्त', परीत) दस्ति (६३३१२४) २३५ उ च काशे दर्शने (चकारादिकारोऽपि गृहीत इक काशे (२३) (प्रतीकाशते, अनूकाराते) २३६ युग्म घु। (एवा ह्यपि, योना विन्द्र) दूयचोनस्तिड (६३९३५) २३७ उद्योधुनि घेपादि (तमू शुचिम् , अस्सस्य नू मह) ऋचि तुनुघमचनक्षेत्रोल्याणाम् (६३३३) २३८ इ (श्रुधी हवम् , यदी वहन्ति, शुही गिर ) २३९ सोऽस्मि दम्त्यऽने (कृषी न , अभीपुश, इत्यादि २४० कण्ट्ये अग्रेऽपि प्रानिशाप्ये दीर्घस्य बहुप्रपञ्च २५५ सूत्रपर्यन्तम् । नाममाह तत्र तत्र दीर्घविधानम् । तच्च प्रायेग 'ऋचि तुनुध' इति निदर्शिते सूत्रेऽन्तर्भवति । अमे पागिनीयेऽपि कतिचन सूत्रागि दृश्यन्ते येषा प्रतिरूपक प्रातिशाख्ये न लभ्यते। " " " " " x x x ३म० भू० ·भूमिका। यथा-वले (१॥३॥११८)। मतौ वह्वचोनजिरादीनाम् (६।३।११९)। शरादीनाञ्च (३१२०)। इको वहेऽपीलो (६३१२१)। चिते कपि (६॥३॥१२७) मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ (६।३।१३१)। ओपधेश्च विभक्तावप्रथमायाम (३॥१३२)। वा पपूर्वस्य निगमे (६५)(ऋभुताणम् , ऋभुक्षणम् ) इति । अनापीद सादृश्य यादृच्छिक न प्रतीयते, अवश्यमेकेन परस्य समन्थन दृष्ट्वाऽनुवाद कृत । तत्रापि पूर्वोक्ता युक्तिरनु सन्धेया, पाणिनीयसूत्राणा प्रतिरूपक प्रातिशाख्ये यत्र न दृश्यते, तत्र सामवेदे एतादृश प्रयोगा न लभ्यन्त इति वक्तु सुशकम् । ऋक्तन्त्रस्य केवल सामशाखीयत्वात् । सर्वशारखाना लौकिकप्रयोगै मह समुचायकेन पाणिनिना तु प्रातिशारये दृष्टास्तत्र तत्र विधय कुत उपेक्षिता इत्यत्र न किमपि समाधान स्यात् । विश्वावसु , विश्वामित्र, इत्यादौ प्रातिशारये दृष्टो दीर्घविधिर्यदि पाणिनिनादितस्तहि 'उपानस' 'उक्षावृहती' इत्यादिषु कुत उपेक्षित इति नैतदुत्तरयितु शक्यते । तादृशप्रयोगाणामनति प्रसिद्धवादुपेत्यपि सर्वत्र न वक्तु शक्यते--'वृषाकपि' इत्यादि प्रयोगाणा सस्कृतवाड्मये सुप्रसिद्धत्वात् । किञ्च 'श्वापद' 'श्वावराह' इत्यादो पागिनिनोपेक्षितमपि दीर्घत्व वार्तिककारेणोपसख्यातम, तेनापि प्रयोगाणामप्रसिद्धिर्न सम्यक् प्रतीयते । पाणिनिहिं 'द्वयटन सरयायाम्' इत्यष्टनशब्दस्य सामान्येत दीघं विधत्ते, 'अष्टसहस्रम्' इत्यादौ तु दीर्घ न दृश्यते, तदर्थ पाणि नेनं कोऽपि यन प्रातिशारणे नु 'प्राक् शतात्' इत्युक्तम् , वार्तिककारेणापि 'याक्शतादिति वक्तव्यम्' इत्यनुदितम् । तस्मादनेन प्रकरणेनाऽपि 'कतन्त्रप्रातिशाख्यस्था पाणिनिपरभवत्यमेव प्रतीयते । अनवधानेन मनुष्यसुलभेन पाणिन्युपेक्षिना प्रयोगा प्रातिशारये सामसहितायामन्विप्य विशेषेण सगृहीता , त एव च वार्तिककृता पश्चादनूदिता इत्येव कल्पना ज्यायमी । सूत्रा ण्येवविधानि समुखे स्थितानि यदि स्यु , तर्हि अनवधान न सम्भवतीत्यसकृदावेदितम् । किञ्च तिकृदादिप्रत्यया प्रातिशारयेषु नछापि विनियन्ते इयनेकधैतदुक्तम् । ततश्च इह दीर्घप्रकरणे निष्ठायामित्तादौ' इति यदिद 'दस्ति' इति पाणिनिसूत्रस्य प्रतिरूपक दृश्यते-त सर्वथास्य पाणिनिपरभवत्व साधयतीति कृत प्रपञ्चेन । इदञ्च वैविध्यमालोक्यते, यद्-ऋकतन्त्रकार समासे विभक्तिलोपार्थमपि सूत्र प्रणयति-विभक्तिलोप (६६) चकारे स्यादावभ्यास चापि चकारचरितमनुविधत्ते 'कृ चकारमस्वयदृष्टे' (पूर्वोक्ते ( १९१) सूत्रे) नहि समस्तपदाना तिङन्तादीना च साधनप्रक्रिया प्रातिशारयेषु काप्युपलभ्यते । समाम-धातु-निष्ठा-सर्वनामादिसज्ञाश्चाप्यस्य सूत्रेषु व्यवहृता दृश्यन्ते- या न विपया प्रातिशाख्यानाम् । नामैकदेशे नामग्रहणमिति परिपाट्यपि बहुधालोक्यते। सूत्ररचनाप्रणाली च वहुत्र पागिनि- मनुसरति, बहुत्र चातीव विलक्षणा । तच वैलक्षण्य बुद्धिपूर्वक सम्पादितमनेन प्रतीयते । तस्मात् पाणिनीयच्याकरणसस्काराया तमेवैतदिति सभवति । इद तु दृढ प्रमाणमस्य पाणिनिपरभवत्वेन्यो प्रयोगा पाणिनिसून सिद्ध्यन्ति, धार्तिककृता यदर्थ प्रयन उपसख्यात --तेप्यत्र साधिता दृश्यन्ते । अथा-'स्वैरिणी' 'अक्षौहिणी' इत्येतदर्थ 'भाषायां पिरयो । (९६) इत्यौरव विहितम् । सामशापाया व्याकरण विरचयतो भाषाविषषिणी चर्चा फियदुपयुक्तस्यपि विचार्यम् । अथवा भापायामिति ब्राह्मण भाषाभिप्रेता स्यात् । तथैव प्रौह , प्रेष्य वत्सतरार्णम् , इयादिपाणिन्युपक्षितप्रयोगसिद्ध्यर्थमपि 'उपसर्गादूहेप्यो प्रेप्याथै (२८) 'चमतरादीनामणि' (१०६) इति सूत्रयति, 'ऋते च तृतीयासमासे' इति वार्तिकमनुसरश्च 'मासे घमृति' (१०३) इति सूनयति । अत्र समासशब्दार्थे 'मास' शब्द एव प्रयुक्त , दीर्घशब्दार्थे च 'घ' शब्द इत्यपि वैलक्षण्यमालोच्यमेव । 'शुनो दन्तदष्ट्रा' इत्यादिदी/नुवादश्च दीर्घप्रकरणे दर्शित एव । यदि हि सूत्राणीमानि पाणिनिरचयत् , तहि क्थ तदनुसृत्य स्वय मपि वैरिज 'मोह' इफदि सिङ्ख्यधं वृद्धि न पचास्यत् । न ह्येवविधमाधान सम्भवतीत्यसदकोचाम । तस्मात् पाणिनि परभवत्वमेव ऋक्तन्त्रप्रातिशारयस्यापि स्पष्ट सिद्धयति । यत्त शाकटायनप्रणीत वप्रसिद्ध्या पाणिनिपूर्वभवस्वमस्य प्रातिशारयस्य साधयन्ति, परभववसाधकान्युक्तसूत्राणि च प्रतिप्तानि पश्चादिति वक्तुमीहन्ते-सदपि न दृढम् । शाकटायनप्रणीतत्वस्यैवामिद्धे भारम्भ एवार 'वासो नाद इति शाकटायन ' इत्येव नाग्नोल्लिखित शाकटायनानुवादो दृश्यते, यदि हि शाकटायन एव ऋकतन्त्र प्राणेप्यत् , कथ समतमेव स्वयमन्ववदिष्यत् ? किन भन्येषु प्रातिशारयेषु शाकटायनमन यद्यदुद्धतम् न त सर्वमिह निभाल्यते । तथा हि-प्रययमवर्ण मुदि पाकटायन का प्रा ३९) जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ शाकटायन (१२) परिण इति शाकटायन (३३८७) इति कात्यायन आह । शपसेषु परेषु विसर्ग शाकटायनमते शपसरूपतामाप्नोति, शाकल्यमते तु विसर्ग एव तिष्ठति । तथा कपयो परयोर्विसर्गस्य जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ भवत शाकायनमते, शाकरयमते तु न भवत । परि-उपसर्ग पर 'न' इति पदस्य नकारो णत्वमापद्यते शाकटायनमते इति तदभिप्राय । न तादृश किमपि विधानमेषु सूत्रेवालोक्यते । 'प्रथम शाकटायन (प १ सू १६) इत्यादि च शौनकेनोक्तम् , अवसाने प्रथममेव व्यञ्जन शाकटायनमतेन तिष्टति, न तु तृतीयन्यजनतामापद्यत इति तदभिप्राय । तादृशमपि किञ्चिन्नेहालोक्यते । तस्मान्नेद सून शाकटायनकृतमित्येव प्रतीयते । भवतु वा केनचिच्छाकटायनेन प्रणीनमिदम् , पाणिनिपरिचितस्तु शाकटायनोऽय नैव सम्भवति 'लह शाकटायन स्यैव' इत्याद्याना तिडन्तविधीनामत्र प्रसक्तेरेवाभावात् । माधवीयधातुवृत्तायुक्तपूर्वस्य हिणुधातोश्चाप्यताप्रसङ्ग । तस्मात पाणिनिपरिचित शाकटायनो वैयाकरण एव भवितुमर्हति, न प्रातिशारयकृत् । यत्तु पाणिनिपरभववसाधकानि सूत्राणि प्रति हानि, पश्चान्निवेशितानीत्युच्यते, तदपि प्रमाणाभावेऽनवधेयमेव भवति । भवतु वा प्रक्षिप्तरहित किजिसूत्र पागिने पुरातनम् , तस्य किं रूपमिति ज्ञानुमद्य दु शकमेव । अद्योपलभ्यमानन्तु पाणिनिपरभवमेवेति वय साधयाम । पुष्पसूनादीनि तु एतत्तुल्ययोगक्षेमाग्येवेति विस्तरभिया न पृथगालोच्यन्ते । अथ शौनकीयम् ऋग्वेदप्रातिशारय पर सन्दिह्यते। तस्य पाणिनिपूर्वभवत्वे परभवत्वे चोभयथापि युन्य मुद्धा सम्भवन्ति । पूर्वभव वे तावद्युनी प्रदर्शयाम - . - ·भूमिका। । अस्मिन् प्रातिशारये, सूत्रप्रक्रिया सुव्यवस्थिता न दृश्यते । कारिकारूपाणि प्रायेण सूत्राणि, पाणिनिकाले हि सूत्र स्मस्य सुव्यवस्थितता जाता, तत एव पागिनिपरभवेषु प्रातिशारयेपि सूनशैली पाणिनिसमानैव प्रतीयते । केपल शौनक प्रातिशाख्य एव कारिकादिरूपेण विलक्षणता दृश्यमाना तस्य पूर्वभाव रयापयति । २ सूत्रनिवन्धनशैल्यामपि गौरव दृश्यते । यथा हि पागिनिना 'तस्मिन्निति निदिष्टे पूर्वस्य' 'तस्मादियुत्तरस्य' इत्यादि परिभाय सप्तमीपञ्चम्यादिविभक्तिभि सोपेग स्वाभिमतोऽर्थो बोधित , कात्यायनादिमि प्रातिशारयकृतिश्चापि सोऽध्यानुसून । तथात्र शोनकीये न दृश्यते। तथा हि-अक मवणे दीर्घ ' इति पाणिनिसूनसमानार्थक सूत्र तत्रालोच्यताम्-'समानाक्षरे सस्थाने दीर्घमेकमुभे स्वरम (२५।१५ सू ) 'उभे समानाक्षरे सस्थाने (सवर्ण) एक दीर्घ स्वर प्राप्नुत इति तदर्थ । सवर्ण- सज्ञाया अकरणाद् ‘एक पूर्वपरयो ' इत्यपरिभाषगात् स्वरसन्ध्यादिप्रकरणविभागाभावाच कियगौरवमत्र संप्यमभूदिति पर्यालोच्यम् । तथैव भागण' इत्यस्य स्थाने च 'इकारोदय एकारमकार सोदय' (परासू १६) अन 'अने'-इत्यस्य स्थाने 'उदय' शब्द प्रयुक्त । इकार उदय परो यस्मात् , तादृश अकार सोदय -अग्रिमवर्णसहित एकारमापद्यते । अत्रापि तथैन गौरव दृश्यते । 'इको यणचि' इत्यस्य प्रतिरूपकम् 'समानाक्षरमन्तस्था स्वामकण्ट्र स्वरोदयम्' (२२२१) इति । स्वरोदयम्- स्वरपरन , समानाक्षरम्-अष्टौ समानातराण्यादित , इति परिभाषितम् इ-उ-वर्गादि, अकण्ठयम्-अकारभितम् , स्वाम्- स्वसदृशीम्-अन्त स्थाम्-अन्त स्थवर्णरूपतामापद्यत इति । तत्रापि याध्यबाधक्भावाद्यविचारात् सवर्णदीघरिषयेऽग्रे तनिषेध कृत 'न समानाक्षरे स्वे स्वे' (२२२२) इति । पाणिनिप्रक्रिया तु यदि शौनकेन दृष्टाऽभविष्यत् , न तर्हि गौरवग्रस्तेय परिपाटी तस्य सूबद्दयत । तत पागिनिपूर्वभववमस्य प्रतीयते । ३ सज्ञापरिभाषमनात्यल्पम् , यदपि दृश्यते-तद्विलक्षणमेव, तस्मात्यागिने प्रभावोऽत्र न कश्चिदपि दृश्यते । ४ अनुगम प्रायेण न दृश्यते, शब्दस्वरूपप्राहमेन तानि तानि कार्यागि विशेपेण विहितानि दृश्यन्ते । यथा-'आविह विज्योतिरित्युत्तररचे ककार ' (४०) इति विसर्जनीयस्य पव शब्दस्वरूपग्रहणपुर सरमेव निर्दिष्टम् । पागिनेस्तु 'इदुदुपधस्य चाप्रययस्य' इत्यनुगमो दृश्यते । तथैव पागिनि 'पठ्या पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोपेषु' (८॥३॥५३) इयनुगमेन पतिशब्दे पदशब्दे च सर्वत्र विसर्गस्य सत्यमुक्त गन् । शौनकस्तु प्रातिशाख्ये-'अन्त पाद विग्रहे दकारपूर्व पतिशब्दे द्वयतरे पुस्प्रवादे' (४२) इति पनिशदे परे सब विधायापि वास्तोरित्येत पतिशब्द उत्तरे (६) इति पुन पतिशब्दएव पष्टता एव सत्त्व विदधाति । पदशब्दे च परे पदानि गृटी वैव सत्त्रमनुविधत्ते (१५९ सूत्रे) एवं प्रायेण सर्वनेव, तस्मात् पागिनिप्रक्रिया नास्य परिचिता, पूर्वभववादित्येवमनुम' तु शक्यते । ५ कचिच्छौनकेन सामान्येन विहिते पागिनिकृतो विशेषनिर्देशोऽपि दृश्यते । यथा 'ओकार आमन्त्रितम प्रगृह्य ' (०६८) इति सम्बोधन ओकारस्य प्रगृह्य व सामान्येन शौनकेनोक्तम् , प्रकृतिभावस्तु अग्रे प्रकृन्येतिकरणादौ प्रगृह्या ' (२५१) इति इतिश दे पर एवोक्त । पागिनिना तु 'सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावना' इति प्रगृह्यसजैव इतिशब्दे पर एव कृता, तत्राप्यवैदिक इतिशब्दे इति सोऽय विशेष । तथैव सा प्रथमैरपधीयमान शकार शाकल्य पितुश्चकारम् (प ४ सू ५) इति शौनकेन वर्गप्रथमापरस्य शकारस्य सर्वत्र छकारो विहित । पाणिनिना तु 'शश्योऽटि' इति क्षय परस्य शस्य भटि पर एव छकारो विहित इति विशेष । तस्माद्विशेषनिदशक पाणिनि परभव एव सम्भाव्यते इति । अथ पागिने पूर्वभवन्वे शौनकप्रातिशारयस्य परभवत्वे च युक्तय प्रदर्श्यन्ते- शौनकीये प्रातिशारये मङ्गलार्थ पद्य दृश्यत आदौ । पाणिनिपर्यन्त सूत्रेषु मङ्गलाचरणपद्धतिर्न दृष्टा, अथशब्देन ओङ्कारेणैव या सूत्रकृना मङ्गलपूर्ति । तस्मात्प्रातिशारये श्रूयमाण मङ्गल सूत्राणामेषा पाणिनिपरभव'वमेव ध्वनयतीति विचार्य विमर्शकृद्धि । २ उपधासमामादिसज्ञा अस्मिन् प्रातिशारयेऽपि व्यवहृता, 'व्यवपूर्वाण्यसमासयोगे' (१९९) 'सहोपधो रिफिन एक वर्णवद्' (१६७) इत्यादिपु सूत्रेषु । न तु सज्ञाऽत्र पूर्व विहितेति पागिनीयसस्कारेणैव तत्तत्सज्ञाम्यवहारोऽनुमीयत इति परभव वमस्य सिद्ध्यति। ३ 'उत्तरौ च स्वरौ' (आकारमापद्यते) अनेन सूत्रेण 'अन्वेत वा उ' इयत्र प्रथमत आकार एव विधीयते, पाणिनीये तु पूर्वमायादेश वा ततो यकारलोप इति प्रातिशास्ये लाघव दृश्यते । यकारवकारलोप पाणिनीये विकल्पित , इह तु यत्र यकारादेलापो न दृश्यते, तर 'वायवायाहि इत्यादौ वकारागमो विहित । एवमेव 'सिर्जनीयो अरिफिनो दीर्घपूर्व स्वरोदय आकारम्' इत्यादिना 'या ओषधी' इयादौ विसर्गस्य स्पष्टमावमेव सरूपेण विहितम् । 'हस्वपूर्वस्तु सोऽकारम्' (२२२७) 'ओकार हस्वपूर्व' (२१) इत्यादिभिर्विसर्गस्यैवाकाररूपता ओकाररूपता च लाघवेन कृता। पागिनीये तु विसर्गस्य सत्वम् स्यम् , यवमुच वा, तदनु लोप सन्धिर्वति गोरव दृश्यते । लाघव चेद परवर्तिन एव सम्भवति, न हि पूर्ववतिनो राघव दृष्ट्वा परवर्ती गुरुभूतमुपायमारचयेदिति प्रकृतिसिद्धम् । तस्मात् परभववमेव प्रातिशारयस्यानुमीयते । ४ पागिनिना 'प्रकृत्यान्त पादमन्यपरे' (६५) इति च्छान्दसप्रक्रियासूने पररूपापवाद प्रकृतिभाव विद्धता भकाराद्यशरवकारयो परयो प्रकृतिभाव प्रतिपिद्ध, तत्र पररूप भवस्येवेति तदाशय स्पष्ट । परम् 'चतै सीक्षन्ते अवतम्' 'मित्रमहो भवद्यात्' इत्यादी वकारपरेप्यकारे पररूप न दृश्यते । तदिद पागिनीयैर्वाहुल कादेव समाधेयम् । प्रातिशारये तु यकारवकारयोलघु व यत्र, तत्रैव पररूपम् इति विशेष ब्रुवता 'लघुयकाराद्यतर पर चेदिति (२०३५) सूत्रेग उक्तोदाहरणयोर्व- .

·. . भूमिका। कारस्य सयुक्त्वेन सयोगपरत्वेन च गुरुत्व स्वपरिभाषयाश्रित्य पररूपसमाधान तत्र सम्यक् कृतम् । यदि पूर्वमेव पाणिनिनेद दृष्ट स्यात् , तर्हि न स 'अन्यपरे' इति सामान्येन ब्रूयात् । प्रत्यक्ष विधान दृष्ट्वा नानवधान सम्भवतीति । तस्मात्परभवत्वमेव प्रातिशारयस्यानुमीयते। ५ पागिनिना शरछोऽटि' इति झय परस्य शकारस्य अटि पर एव छकारो विहित । पर 'वनिन् छ्नथिहि' इत्यादावपि शक्रारम्य छत्वमानायते । सोऽय न झय पर, न वाटपरक ! तदर्थ प्रातिशाख्ये शौनकीये 'छकार तयोरुदय शकार ' (१२) इति सकारचकारयो परस्य शकारस्य परवनियममनानित्यैव छकारो विहित । यदि हि पाणिनि पूर्वमीदृश विधानमद्रक्ष्यत् । तहि अवश्य 'छ्नविहि' इत्यादिप्रयोगमिट्यर्थ स्वयमपि यसमकरिष्यत् । तेन परभवमेव प्रातिशारयमनुमीयते । ६ अधेदमेक विमर्गस्य सत्व विधायक सूत्र पाणिने शौनकस्य च वह्वशे सवदद् दृश्यते- क करत्करतिकृधिकृतेप्पनदिते (पा० ८।३।५०) कर कृत कृधि करत्करित्यपि परेषु ( शौ० प्रा० ४।४३ ) अत्र पाणिनीये 'करति' इति पदमधिकम् , न तयातिशाख्ये दृश्यते । प्रातिशारये च 'करम्' इयधिकम, न तत् पाणिनीये मूने दृश्यते । अदिते पर्युदासश्च पाणिनिना प्रोक्त., न तु शौनकेन । तपास्मास पूर्याक्ता युक्तिरत्राप्यालोच्या- पाणिनेर्योऽश प्रातिशारये त्यक्त , स तु ऋकशासायामनुपलम्भादिति शक्यसमाधि । यस्तु प्रातिशाख्याश पाणिनिना त्यक्त , तर समाधान न वस्नु शक्यम् । पाणिनीयस्य सर्वशाखासग्राहकायान् । 'सहस्करम्' इत्याद्या प्रयोगा कुत पाणिनिनोपेहिता-- इति नैतद्यज्यते समाधानुम् । तस्मात् परभवेन शौनकेनैव पागिनीय सूत्रमनुदितम् , तत्र च योऽश स्वशासाया अनुपयुक्त म परित्या , यश्चाश स्वशाखीयोऽपि पाणिनेरनवधानेन त्यक्तोऽभूत् स सगृहीत-इत्येव कल्पना ज्यायसी । ततश्च परभवत्व मेव प्रातिशाख्यस्य स्पष्ट सिद्धयति । ७ अथेदमतिदृढ प्रातिशाख्यस्य परभववे प्रमाणम्-दूढाश , दूणाश , दूढ्य , इत्यादीना सिद्धये पागिनेर्न दृश्यते प्रयन । वार्तिककृता तदर्थम्-'दुरो दाशनाशदमध्येपूचमुत्तरपदादे टुत्र च' इत्युपसरयातम् । शौनकीयप्रातिशाख्ये तु दृश्यते तदर्थ सूत्रम 'दुव्यदूणाशदूलभप्रवादा दुरदूभूतमक्षर नेपु नन्त ( प ५५५) यदि हि सूत्रमिद पागिनिना दृष्ट स्यात् , कथ तर्हि तेनेमे प्रयोगा उपेक्षिता स्यु । तस्मादनवधानेनैव विसृष्टा इमे प्रयोगा , वार्तिककारेण प्रातिशारयकारेण च पश्चात् सगृहीता इत्येव सम्भवति । ८ तथैव 'उप्मोदय प्रथमस्पर्शमेके द्वितीयमाहुरपदान्तभाजम्' (५ ६५४) इति शौनकीयसूत्रम् । तच्चेद 'चयो द्वितीया शरि पौष्करसादरिति वाच्यम्' इति वार्तिकस्यैवानुकृति । न हि पागिनिसूत्रेघिद दृश्यते । यदि हि पूर्वस्थिमिद पागिनिना दृष्ट स्यात् , तहि नैवोपेक्षित स्यात् । तस्मात्परभवन्वमेर प्रातिशारयस्य दृढीभवति । ९. नाकारा परम्यापि णविधानम् 'न मध्यमै स्पर्शवगैर्घ्यपेतम्' इति निपिद्धव्यवधानपरिगणन च कात्यायनीये प्राति शाख्य इवात्रापि दृश्यते । ततश्च तत्रोक्तयुक्त्यवास्यापि परमव वमेव सिद्धयति । १० शौनकीये व्याडेर्नाम दृश्यते । व्याडिश्च पाणिनिसूनागा च्यात्यातेति सुप्रसिद्धा किंवदन्ती । ततश्च व्याडेरवत्तिन शौनक क्थ न भवेत् पापिनेरर्वाचीन । ता एता पाणिनिपरभवत्वे युक्त्य । अत्र परभवत्वे उपात्ता युक्य एव दृढा प्रतीयन्ते । पूर्वभवत्वयुध्यस्तु बाहुल्येन प्रातिशारयसामान्योपक्रम एव समाहिता अस्माभि । कारिकाभि सूत्राणा प्रणयनन्तु पागिनेरत्तरकाले एव प्रायेण दृश्यते । स्वय वातिरकृता कायायनेनैव सूत्ररूपाण्यनेकानि चार्तिकानि श्लोकेरेवोत्तानि । सेय कायायनस्य शौनकस्य च समाना शैली न पाणिनिपूर्वभव व साययितुमीष्टे इत्यादि समाधेयम् । भाष्यकार उच्यतश्चापि प्रातिशारयस्यास्यप गिनीयशेप मेगाह प्रयोजनकथनावमरे-'तथा व्याकरणे यत्सामान्येन, यथा 'प्राचि तुनुधमनडुबोरयाणाम्' (पाणि ॥३।१३३) इयादि तस्यास्थापयितुमिदमारभ्यते । न सर्वनैतानि पदान्यस्यां शासाया दीर्घागि भवन्ति, इति । एव शिनाच्छन्दोव्याकरणैर्य सर्वासु शाखासु सामान्येन लक्षणमुच्यते, तदेवास्था शाखायामनेन व्यवस्थाप्यते' इत्यादि । आथर्वणप्रातिशारय तु स्वय खूप्रस्त्तवार्थोऽयमुपन्यस्त 'एवमिहेति च विभाषामा सामान्येन' (अथ प्रा २) इति । सामान्येन लक्षणन पागिन्यादि विहितेन यद्विकल्पमाप्तम् , तदेवमस्या शासाया व्यवस्थित भवतीति तदर्थ । यदि तु व्याद्विरय पागिने पूर्वभवोऽभिमन्यते, पाणिनिसूनव्यारयातृव तस्य नादियते, अन्यो या व्याडि कश्चन पागिने पूर्वभव स्वीक्रियते । प्रातिशारये चास्मिन् वहांऽशा भरिना पर्पयोजिना अनुमीयन्ते, दृष्टा अपत्यल्पप्रयोगा शब्दा पामिनिना सक्षेपपलपातेनोपेक्षिता एवेति च स्वीक्रियते, तर्हि स्वीक्रियता नाम प्रातिशारयस्य पूर्वभवरमपि । इदानीन्तु यम्मिन् रूपे शौनकीय प्रातिशारय पश्याम -तदिद रूप पागिने परभवमेवेति नितिमस्माभि । भवेयुरवश्य पागिने पूर्वमपि प्रातिशा ख्यानि कानिचित् , न तानीदानी दृष्टिविषयता कस्याप्यायान्ति । यानि त्वद्यग्य उपलभ्यन्ते व्याकरणानि प्रातिशारयानि वा तेषु सर्वत्त पूर्वभवो भगवान् पाणिनिरवेयरमाक युद्धौ निविवादम् । अत एव वैदिका अपि ब्रह्मयज्ञे वेदाने 'वृदिरादेच्' इनि पागिनेरादिसूनमेवाधीयते न तु प्रातिशाख्यादीनाम् । तस्मात् पागिनेरभ्यस्तित्व सर्व स्वीकृतमिति निर्विवादम् । तनच प्राचीनत्वमपि मुस्यो हेतुरस्त्यवति । - ·- . भूमिको। १४ निरक्तकृतः पौर्वापर्यम् । अथ निरनतो भगवतो यास्काचार्यात् पाणिनिर्भगवान् पूर्वभव परभगो वेत्येतदपि काल निर्णयप्रमझे विचार्यमेव । अत्र विषयेप्युभयथा प्रतिपत्तिरस्ति, उभयत्र च सम्मान्या युक्त्य सन्ति । श्रीसत्यवतमामश्रमिमहाभाग स्वीये निरवालोचने भगवन्त पागिनिं यास्काइ द्विवशताब्दीपूर्वभरमगीकरोति । तस्य चैता युन्य १ पागिने ‘पर सजिकर्ष सहिता' इति सूत्र निरक्ते प्रथमऽध्याये पष्टे पादे (१७ क ) उद्धन दृश्यते इनि सर्वन प्रधाननमो हेतु ।अर केचन शङ्कन्ते 'पागिनिनेव निरनादुघ्न मिति कुनो न मन्यते ? निलकृता स्वय तहक्षण सहिताया कृत स्यात् , तच्च सम्यगज्ञाया पागिनिनैवोद्दत स्यादित्यपि सभाव्यत इति । पर नेद ग्रन्थपालोचनया मिश्यति निरुतकारो हि न तत्र सहिता रक्षयितु प्रवृत्त । किन्तु परेपा सम्मतिरेव तेन तत्रोदश्तेति ग्रन्थपर्यालोचनया सिद्धयति । निरनशास्त्रस्य प्रयोजनानि तत्र यास्केन वर्ण्यन्ते, तेविदमपि तेनोपात्तम् 'अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते' इति । निरक्तेन तत्तपदस्यार्थे विज्ञाते पदविभागो वेदमन्नेषु सम्भवति, अर्थज्ञाने च निरन प्रधान सहायरमिति पदविभागोऽपि निरचमाध्य इति तदाशय । 'भवसाय पते रद्र मृल' इत्यस्मिन् मन्त्रे अवमायेति भवमशब्दम्य चतुर्यक्वचनम , तस्मादन पदकारैरवग्रहो न क्रियते । 'अपमाय अश्वान्' इन्यत्र अवोपसृप स्यतिय॑वन्त इति अवेत्युपसर्गपदेऽवग्रह क्रियते। पिनार्थज्ञान क्थमिद विज्ञायेत कुत्र ल्यवन्त कुन वा चतुर्यन्लमिति । एवमेव एकरूपमेत्र निया' इति पद 'दृतो निर्गत्या इदमाजगाम' इयत्र 'नित्या' इति पटयन्त मन्यते, 'परो निर्मत्या आचव' इत्यत्र तु 'नित्य इति चतुर्थ्यन्त विद्यते । तदिद विनार्थज्ञान क्थ सम्भवेत् , कुत्र पष्टयन्न कुन वा चतुर्दान्तमिनि । एव प्रयोजनमुक्त्वा अत्रैव 'पर सतिष महिता' इति 'पदप्रकृति सहिता' इति सूनद्वय मुटतम् । तत्र प्रथम पागिनीये, द्वितीय च व्यत्ययेन 'सहिता पदप्रकृति' इनि प्राकप्रातिशारये लभ्यते । अग्रे च निरुने पन्न कृतीनि सर्वचरणाना पार्षदानि' इत्युक्तम्। नत्र भा यकृद् दुर्गाचार्य 'पदविभागप्रसन्मना सहिताल क्षणमाह' इति सूत्रद्वयमव- तारयामाम। 'पदप्रकृति सहिता' इति चेवव्याचष्टे 'अत्र द्वेधा वर्णयन्ति-पदाना या प्रकृति सेय पदप्रति सहिता, सहितातो हि पदानि प्रक्रियन्ने, तस्माद्विकार पदानि । अपरे पुन पदानि प्रकृतिर्यस्या सेय पदप्रकृति । पदान्येव हि सहन्यमानानि सहिता भवनि । तम्मा पदान्येव प्रकृति', विकार सहितेति । मर्वेषा चरणाना शाखान्तरागाम, यानि पार्षदानि-मानिशार यानि तानि पदप्रकृतीनि, पद तेषु महिताया प्रकृतिवेन चिन्त्यते । तेषामपि स एस समय इयभिप्राय । अग्रे च श्रीदुर्गाचार्येण सहिताया प्रकृति व समर्थ्य 'समयमात्रमितरत्-स्वशाम्ननियतमेव' इत्याद्युपमहृतम् । एव सहितालक्षणमप्रसक्त प्रमगोपात्तमेवेति ब्यारयानो मन्यन्ते । अप्रपक्त च निरस्कृत् स्मय रक्षण याद्-इत्यपेक्षया परस्य लक्षणमुरेदित्यैव समुचित प्रनिभाति । पागिने शौनकस्य च सूने निरुक्तकृतोद्धते इयेव कल्पना सम्यग भवति । वयन्वत्र चूम - न केवल प्रपक्तानुप्रमक्या अप्रतकथनमेव यास्कस्य मन्नव्यम्-अपि तु प्रसक्तेन सुमगतमेवैतत् । तया हि-पदविभागो योग्य निरक्तम्य प्रयोजननयोपन्यस्त , तत्रेय शङ्का समुत्तिष्टने-यन्माभूत्पदविभाग, किं नरिछनम् , सहिताया ये मन्ना यथा पदिना , तेषा तथैव पाटेन वय कृतार्था । पत्यमानाया सहिताया एवादृष्टोत्पादकत्वादिति । तद याम्क्स्योत्तरम्-पदानि हि महिनाया प्रकृति, तान्येव मूलभूनानि । पदान्येव हि सहन्यमानानि सहिता भवति । यदि नाभवियन् पदानि-फयमिय सहिता प्रादुर्भवेत् । तस्मात् पदानामुपेक्षा न कतुं युयते इति । अस्यैव स्वपक्षस्य समर्थनाय तेन पागिने शौनकस्य च लक्षणे उद्यते । पदानामतिशयित सन्निधानमेव सहितात्वेन पाणिनिना मन्यते, शौनकेनापि च पदानि प्रकृतिर्थस्या सा सहितेयुच्यते । सांगि च प्रातिशास्यानि पदाना प्रकृतित्व ब्रुवत इति । तदिथ ग्रन्थस्य सुसङ्गति । अन्यदीय सूत्रद्वयमेव तत्रोद्धतमिति चास्मिन् परे सुस्पष्टम् । भाष्यकृद् दुर्गाचार्य पाठमात्रेणादृष्टफलोत्पत्तिबादी आधुनिक इति तेन सहिताया प्रकृतिव वादन ग्रन्थे समर्थितम् । यास्कस्तु अर्थपक्षपातीति पदानामेव प्रकृतित्व स ब्रवीति इति युक्त प्रतिभाति । ततश्च पागिने नस्मादपि परभवस्य शौनकप्रातिशाग्यस्य सूत्रम्य चोद्धरणात् पाणिनिपरभवन तस्य सुतरा सिद्धम् । २ निरुक्ते ( १ ख २५) अस्या इति अस्य इति च पदे प्रोक्न यास्केन 'अस्या इति चास्यति चोदात्त प्रथमादेशे, अनुदात्तमन्वादेशे, तीनार्थतरमुदात्तम्, अल्पीयोऽर्थनरमनुदात्तम् । इद च 'इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादी' इति पाणिनिसूत्र सवादि, तदनुकर मेव सूचयतीति पागिनिपरभव वमेगास्यानुमीयते । ३ पागिनिप्रोक्ता कृत्तद्धितसमासादिमज्ञा , उपधादिसज्ञाश्चापि निरक्कृता व्यवहृता पागिनिपरभवत्रमेव तस्य रयापयन्तीति। ४ 'न सर्वांगीति गायों वैयाकरणाना चैके (1) इति यद्यास्केन सर्वागि नामान्याख्यातजानि न सन्तीनि वैयाकरगमनमुपन्यस्तम्-तत्पागिनेरेव सुस्फुट दृश्यते, तेनैव 'अर्थवदधातुरप्रत्यय प्रातिपदिकम्' 'कृत्तद्वितममामाश्च' इति सूत्रयता स्फुट न्युपन्नाऽ युत्पन्न द्विविधप्रातिपदिकसत्ता स्वीकृतेति। ५ 'आपनीफरादिति फणतेश्चरीतवृत्तम्' (निरु २१६ ) इति यास्कोतिरपि पागिनिनान्वान्याता यड्लुगन्तप्रक्रिया स्मारयन्ती परभवत्वमेव ख्यापयति । श्रीसयनतसामनमिमहाशयस्तु निरुक्के बहुन यद् व्याकरगपद वैयाकरणपद च व्यवह्वियते, तसर्वमेन पाणिनिपरभवन्व रयापरु यास्कस्यति विस्तरेग प्रतिपादितवान् । पागिनिपूर्वभवस्य कस्यापि व्याकरणस्याभावादिति । तत्त्वतदस्माभिदृढतया पामिने पूर्व च्याकरगान्तरामा मत्ता समर्थयमानिराकृतमेव विस्तरेण । अत्रापि च प्रथमा युकि विहायान्या शिथिरप्राया एव । अस्या , अस्य, इति पदव्य वेदेषु उदात्तमनुदात्त च दृश्यते । तदेतविरुक्तकृता स्पष्टीकृतम्-तदेव च पाणिनिनानूदित. - ·- भूमिका । मियपि सम्भवति । नयन विनिगमक पश्याम --पाणिनिना यास्कमवमदित वा यास्केन पाणिनिमतमनूदितमिति । उभयथाप्येतत्सम्भवति । प्रयुत उदात्तानुदात्तयोर्लक्षणमिहाप्रधान यनिरुक्तकृतोक्तम्-तत्पागिनीयेन विरुद्धयते, तेन ध्वनिकृतयोरेवोदात्तत्त्वानुदातत्त्वयो स्वीकारात् । तथैव कृत्तद्धितादिसज्ञा पूर्वषु व्याकरणेवपि भवेयु । ता एवं निरुक्तकृता व्यवहता स्युरित्यपि सम्भाव्यत एव । पूर्वैरपि वैयाकरणैर्नाम द्वैविध्येन न स्वीकृतमिति को नाम मीष्टे, तेपा व्याकरणाना यावत् परिचयो न भवेत् । आपनीफगदिति चर्करीतवृत्तमिति तु प्रयुत विपरीतम्-चकरीतमिति नाम प्राचीनेषु व्याकरणेष्वेव प्रसिद्धमासीत्-इति हि स्फुट पूर्वमसाधयामेति । केवल सहितालक्षणस्योद्धरणमिति युक्तिरेवान प्रवला। 'दृष्ट वरमदृष्टत' इति न्यायश्वावश्य श्रीसामश्रमिगोऽनुकूल । पाणिनीये ह्युक्त सर्व स्पष्ट दृश्यते--अन्येषु तु केवल सम्भवमानमुच्यत इति पाणिनिपरभव वस्वीकारे दृष्टमूला कल्पना स्यादिति । अथ यास्कस्य पूर्वभवत्वे युक्तय आलोच्यन्ताम्- १ महाभारते यास्कस्य तदीयनिरुक्तस्य च नाम दृश्यते, पाणिनेस्तु न दृश्यते । तेन यास्कस्य महाभारतसहितापेक्षयापि पूर्वभवत्व स्पष्ट सिद्धयति। यास्को मामूपिरल्यप्रोऽनेकयज्ञेषु गीतवान् । शिपिविष्ट इति ह्यस्माद् गुह्यनामधरो ह्यहम् ॥ स्तुत्या मा शिपिविष्टेति यास्क ऋपिरुदारधी । मत्प्रसादादधो नष्ट निरुक्तमभिजग्मिवान् । (महा शा ३४२ अ ७०,७१ श्लो ) न च तथाविधप्रसङ्गाभावात् पाणिनेनाम तत्र नायातमिति शक्य वक्तुम् । यथा यास्केन शिपिविष्ट' नामनिर्वचन कृतम् , तथा पागिनिनापि 'वासुदेवार्जुनाभ्या पुन्' 'ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' इत्याद्यनेकधोक्तमेव । तत्र अर्जुनेन सह मा प्रकीर्त्य पाणिनिरेव सिद्धिं लब्धवानित्यादिस्त प्रसङ्गोऽस्त्येवाभगवत शङ्करस्य बहुधा माहात्म्यवर्णन महाभारते, तत्रैव पागिनयेऽभिनय व्याकरण दसम्' इत्यादि-कीर्तनस्यापि प्रसङ्गोऽस्त्येव, तथापि न पाणिने म तत्र स्मर्यते । प्रत्युत्त 'महान्त्रीह्यपरागृष्टीवास जावालभारभारतलिहिलरौरवप्रवृद्वेषु' (पा ६॥२॥३८) इति सूत्र पागिनिनैव महाभारतशब्द महच्छब्दस्य प्रकृतिस्वरो विहित । ततश्च महाभारतस्य परिचयोऽस्त्येव पाणिनेरिति स्पष्ट सिद्धयति । अहो । या महाभारतसहिता पतञ्जलितोऽप्यर्वाचीना सिपाधिपति सामश्रमिमहाशय , सा पाणिनितोऽपि प्राक्तनी सिद्धयति । महाभारतप्रसिद्धानि युधिष्ठिरादिनामानि कुरवृष्णि प्रभृतीना वशाश्चानेधा कीर्तितान्येव पाणिनिना स्वीयेषु सूत्रेषु । तेनापि महाभारतपरिचय पाणिने प्रसिद्धयत्येव । अन्या काचिदासीत् मा महाभारतसहितेति तु दुराग्रहमानम् । 'दृष्ट वरमदृष्टत' इति स्वयमेवानेडितोऽनेकधा न्याय इह विस्म्रियत इति किमन्यदाग्रहातिरिक्त शय वक्तु कारणम् । भास्ता नामाप्रकृतम् । पागिनेर्यास्कादर्वाचीनता वेव सुस्पष्ट सिद्धयती स्येव नो वक्तव्यम्। २ माणामर्थप्रतिपादक यमस्ति, पाटमात्रेणादृष्टोत्पादकत्व घेत्यस्ति निरुक्ते मीमासादर्शने च विचार । तयोरत्यथं साम्य दृश्यते । तथाहि- निरुत्तस्य प्रथमेऽध्याये पञ्चमे पादे ( १५ खण्डे ) मन्त्राणामर्थाभाव मीमासादर्शनस्य प्रथमाध्याये प्रथमपादे साधकपूर्वपक्षवाक्यानि मन्त्राणामर्थाभावसाधनाय पूर्वपक्षसूनाणि निरक्तसमानार्थानि । () नियतवाचोयुक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्ति । (१) वाक्यनियमात् । (मी सू १।२।३२) (२) भथापि ब्राह्मगेन रूपसम्पना विधीयन्ते उरुप्रथस्येति प्रथयति, (२)तदर्थशास्त्रात् । (मी सू ।।३१) मोहाणीति प्रोहति । (३) अथाप्यनुपपन्ना भवन्ति-ओषधे नायस्वैनम् । स्वधिते मैन हिंसी (३) अचेतनेऽर्थबन्धनात् । (१२।३५) रित्याह हिंसन् । (४) अथापि विग्रतिषिद्धार्था भवन्ति- (४)(१३६ एव सगृहीत ) अविद्य मानवधनात् (१९३४) इति वा (१) एक एव रद्रोऽप्रतस्थे न द्वितीय , असरयाता सहवाणि ये रुद्रा अधिभूम्याम् । (२) अशत्रुरिन्द्र जज्ञिपे। शत सेना अजयत् माकमिन्द्रः । इति । (५) अथापि जानन्त मप्रेप्यति 'अग्नये समिध्यमानायानुभूहि' इति । बुद्धशास्त्रात् (१२२३३) (६) अधाप्याह अदिति सर्वमिति । 'अदितिौरदितिरन्तरिक्षमिति' तदुप अर्थविप्रतिषेधात् । (१२३६) रिष्टाद् ग्यारयास्याम । (७) अयाप्यविस्पष्टार्था भवन्ति-अस्यग यादृश्मिन् जारयापि काणुका' इति । (७) अविनेयात् (१२२३८) अत्र पूर्वपते जैमिने सूत्रद्वयमधिक दृश्यते-स्वाध्यायवदवचनात् (१२२३७) इति, अनित्यसयोगान्मन्त्रानर्यक्यम (१२॥३९) इति च । नैतड्पप्रतिरूपक यास्की पूर्वपचे लभ्यते। यथा कश्चिदध्येता छचिद्-'अपघातमन्त्रमभ्यस्यति, तर चोपदिष्टा काचिद योपिद मुशलेन प्रीहीन अपहन्ति । तत्र समन्त्रस्तस्या योपितोऽवघातस्य प्रकाशक इति न केनापि शक्यते वकुम , तथैव यज्ञकारेऽपि अवघातसमये प्रयुज्यमानो मन्त्रो नावधात प्रकाशयतीति (३७) पूर्वसूनार्थ ।

·भूमिफा! २१ यदि मन्त्राणामों मन्येत, तर्हि अनियाना देशनगरमनुयादिनाम्ना तत्र श्रवणावेदानामनादिता भयेत, तस्मानार्थप्रकाश मन्त्रा इत्येवाभ्युपगन्तव्यमिति (पारा३१) द्वितीयसूत्रार्थ । अथैतदुत्तरमपि पर्यालोच्यतामुभयर-निरुक्ते प्रथमाध्याये (पञ्चम मीमासादर्शने प्रथमाध्याये द्वितीयपारे पादे)(१६ सण्डे) (स्वतन्त्र साधनम्) (स्वतन्त्र साधनम्) अर्थवन्त शब्दसाम्याद्, एतद्वै यज्ञस्य अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ (४०) समृदयद्पसमृद्ध यत्कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदतीति च ब्राह्मणम्। लिङ्गोपदेशश्व तदर्थवत् (५१) क्रीडन्तौ पुर्नप्तृभिरिति। ऊह (५२)विधिशब्दाच्च (५३) अविरुद्ध परम् (४४) पूर्वपक्षम्योत्तरागि (1) यथो एतनियतवाचोयुक्तयो नियतानुपूर्ध्या भवन्तीति, रोकिकेव प्येतद्-यथेन्द्राग्नी, पितापुतापिति । (२) यथो एतद् ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते इति, उदितानुवाद गुणार्थेन पुन श्रुति (४१) परिमरमा स भवति (४२)अर्थवादो वा (४३) (३) यथो एतदनुपपदार्था भवन्तीति भाग्नायवचनादहिंसा प्रतीयेत। अभिधानेऽर्थवाद (४६) (४) यथो एतहिप्रतिपिदार्था भवन्तीति हौकिकेचप्येतद्यथा-असप गुणादविप्रतिषेध स्यात् (४७) नोऽय ब्राह्मण , अनमित्रो राजेति । (५) यथो एतद्-जानन्त मप्रेष्यतीति जानन्तमभिवादयते, जानते समैपर्मणो गर्हानुपलम्भ मस्कार मधुपर्क प्राहेति। स्वान (४५) (६) यथो एतद् अदिति सर्वमिति । लौकिकेन्वप्येतद् यथा सर्वरसा गुणादविप्रतिषेध स्यात् (४७) अनुप्राप्ता पानीयमिति । (७) यथो एतदविस्पष्टार्था भवन्तीति नैप स्थागोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति, पुरुपापराध स भवति । यथा- जानपदीषु विद्यात पुरुषविशेपो भवति । पारोवर्यविसु तु खल वेदितृषु सत परमविज्ञानम् । (४९) भूयोविद्य प्रशस्यो भवति । इति । उनश्च अनित्यसयोग (५०) परन्तु ध्रुतिसामान्यमानम् । (१११३१) विद्यावचनमसयोगात् (४८) अत्रापि विवेचकैविद्वदि स्फुट प्रतीयेत, यद् नेद मादृश्य यादृच्छिकम् , अपि तु एकस्य पूर्वोत्तरपनावपरेणानुकृतौ । तत्र केन कस्यानुकृति इति विचारे मीमासादर्शने निरुक्तस्यानुकृतिरित्येव बुद्धावुपारोहति । बहुपूर्वजव च निरक्तकृत सिद्धयति । तथा हि-निरुवदानामृपिपगीत बमभिमैति 'साक्षाकृतधर्माण ऋषयो बभूवु, तेऽचरेभ्योऽमाक्षानधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सप्रादु, उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहणायेम ग्रन्थ समाम्नामिपु, वेद च वेदानानि च' इति प्रथमाध्यायान्ते स्फुटीकृतस्तेन स्वाभिप्राय । 'एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्मपीणा मन्त्रदृष्टयो भवन्ति (अ) यत्काम ऋषिर्यम्या देवनायामार्थप त्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुक्ते, तदैवत स मन्त्रो भवति (भ७) 'इयो सो सलग दृष्ट्वैवमवच्यत्' (अ ) 'निन कूपेऽवहि तमेत सूक्त प्रतिवभौ' () इत्यादिषु च बहुत्र प्रापिकृत वमेन मन्त्राणां ध्वनितम् । अत एवं वेदेषु नास्तीतिहास इत्यपि विचा रस्तस्य नोदेति स्म, तत एव 'इत्यैतिहासिका' इति नैरुक्ता' इत्यैतिहासिकपक्षोऽपि तेन तत्र तत्रादित , 'देवापि शन्तनुश्च कौरव्यौ भ्रातरौ चभूपतु' (अ २) इत्यादौ च स्फुरमितिहासपरत्वेनैव मन्त्रन्यारपान कृतम् , 'तब ब्रह्मेतिहासमिश्रमृडमिश्न गाथामिश्र च भवति' इत्यत्र च स्फुटमितिहासप्रतिपादकता ब्रह्मणो वेदस्योक्ता । तत एव चात्र मन्त्राणामनर्थक वसाधनपने भनियाना देशनगरमनुप्यादीमा वर्णनेन वेदस्यानित्यता प्रमज्यतेति शङ्का तेन नोदाविता । जैमिनिम्नु,बौद्धादीना निराकरणाय वेदानामपौरुषेयत्वपतमभ्युपागमदिति वेदेग्वितिहाससत्ताया स्वीकृतायामनित्यत्वप्रसक्ति दोपवेन पूर्वपक्षेऽगणयत् , उत्तरपत्ते च श्रुतिमामान्यमान प्रनुवन् तरसमाधान चकार । तेन निरक्तकाले अपौरपेय ववादो न दृढ शिष्टममतोऽभूत् , मीमामादर्शनकाले नु तस्यैवामी प्रसार इति वहुपूर्वन व निरुतकृत सिद्ध्यति । तथैव अल्पबुद्धित्वाजनाना प्रत्यवघात गणयित्वा म घोषणाम क्रिया जैमिनिकाले प्रचलितेति 'स्वाध्यायवदवचनाद्' इति पूर्वसूत्रेण सिद्धयति, यथा ह्यद्यत्वेऽपि यानढय डिण्डिमघोपरताव दह मन्त्रमिम भूयो भूयो ररिप्यामीति दृश्यते मन्दबुद्धीनामभिनिवेश । निस्तकाले तु नासीप्रचलिता प्रक्रियेयम् , तत एवं पूर्वपक्षे नैतदपि सगृहीत तेने ति शक्यमनुमातुम् । एवमेव 'स्वधिते मैन हिंसीरित्याह हिंसन्' इत्युक्त्या केशच्छेदनेऽपि हिंसामभावना निरव समये आमीत् , तत एव 'भाम्नायवचनादहिंसा प्रतीयेत' इति समाधानमपि तेन कृतम् । मीमासाया तु स्वधिते मैन हिंसी , इत्यादौ तुरस्य सवोधनमेव दोषचेन पूर्वपक्षीकृतम् , न तु केशच्छेदने हिसाया सभावना कृता । एव- मेव मन्त्राणा नियतानुपूर्वीक्त्वम् इन्द्राग्नी', 'पितापुत्री' इत्यादिौकिकप्रयोगमाग्येनैव निस्तकृता कृतोत्तरम् , जैमिनिना तु नियतानुपूर्वाकपाठे अदृष्टमपि स्वीकृतम् इति अदृष्टवादस्य प्रयणु प्रचारो मीमासाकाले सिद्धयति, न तु निरनकाले। अन्य . , - ·, २२ भूमिका। दप्यालोच्यता सुधीभिरतत्र तत्र । तदित्य निरुतन्मीमासादर्शनकर्नुहुपूर्वज स्फुट सिद्धयति । पाणिनिस्तु उत्तरमीमासा प्रणेतुरपि परभव इति 'पाराशर्यशिलारिभ्या भिन्नुनपसूत्रयो' इति सूत्रदर्शनाबहवोऽभिप्रयन्ति, स्वय सामनमिमहाशयोऽपि च उत्तरमीमासाप्रणेतु परभवमेव पागिनिमभ्युपगच्छति, उत्तरमीमासा चेय पूर्वमीमासासमकालिकी परभवा वेति निरक्कृत पागिन्यपेक्षया बहुपूर्वनवमनयान्तरङ्गपरीक्षया सिद्धयति । किं च पूर्वमीमासायाम् 'आरया प्रवचनात्' इति ऐतरेयतैत्तिरीय- शाकलवाकलादिसज्ञा प्रवचनादेव जाता न तु विरचनातू-इति स्वमत प्रतिपादितम्-सदेवानुरुप पामिनिनापि 'कृते ग्रन्थे इयधिकारात् पृथक् 'तेन प्रोक्तम्' इति वेदविषयकोऽधिकार' कृत इत्यनुमीयते । भाप्यकृतापि कृतोऽत्र बहुतरो विचार इति तेनापि मीमामापरभववमेव पागिने सिद्धयति । ततश्च निरुतस्य मीमासातोऽपि पूर्वभवस्य पागिनिपूर्वजरवे न सदेहरेश । (३) वैदिको भाषा स्वसूत्रेषु 'छन्द ' पदेन पागिनिना व्यवहृता, निरक्तता तु 'नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम्' 'उभय मन्वध्यायम्' (१)इयादी अध्यायपदेन सा भाषा व्यवहृता । तदनेन निरक्तकाले वैदिकी भाषा अध्येतव्यभाषाऽऽसीत् , न तु च्छन्द पद तस्मिन् काले भापावोधक प्रचलितम् , पागिनिकाले तु च्छन्दोवाहुल्याछन्द पद वैदिकभाषाया प्रचलितमिति सतोऽपि बहुपूर्वज व यास्कस्यानुमीयते । (४) पागिनीयपरिभाषा प्रायेण निरक्तकृत व्यवहरति । तद्वितशब्दो यत्र तेन कचियवहृत , स तद्वितप्रययान्ताभि प्रायेण, प्रत्ययाभिप्रायेण तु 'वद्वितप्रत्ययस्थाने उपबन्धशब्दो व्यवहृत , तथा हि-अध्वर्युशब्दनिर्वचने 'अपि वा अधीयाने युरुपबध' अध्वरशब्दादध्येत्रथ युप्रयय इत्यर्थे उपबन्धशब्दः । 'सीमत ' इति शब्दव्यारयाया च 'सीमेत्येतदनक्रम, उप बन्धमाददीत पञ्चमीफर्मागम, सीन-सीमत -सीमात -मर्यादात ' इहाप्युपवन्धशब्द एव तद्वितप्रत्यय बोधयितुमुपात्त । तथैव कृष्प्रत्यय बोधयितु 'नामकरण' शब्द स प्रयुडत्ते-कक्षो गाहते , म इति नामकरण' 'तीर क्षरतेसेर्वा, ईरो नामकरण' इया दिषु वहुत्र द्रष्टव्यम् । गिजन्तसन्नन्तयडलुगन्तादीन् प्रयोगान् सूचयितु 'कारित' 'चिकीर्पित' 'चर्करीता दिपदान्येव तेन व्यवह तानि । सर्वत्र प्रत्ययव्यवस्थामपि निरुतकृन्न स्वीकरोति, बहुत्र अनेकान् धातूनेव सयोज्य नामानि निर्वक्ति। नैत सर्व पागिने रुत्तरभवस्योपपद्यत इति पागिनिपूर्वभवस्वमेव तस्य सम्भाव्यते। यास्तु पागिनीये दृष्टा सज्ञास्तेन व्यवहृता , ताव्याकरणान्तरेऽपि पागिने पूर्वभवे भवेयुरियेव सम्भावयितुमापतति । पागिनिकृतानि निर्वचनानि च प्रायेण निरक्ते नानुकृतानि । विलक्षणान्येव तु तत्र निर्वचनानि प्राप्यते । तथा हि-आडपूर्वाञ्चरतेय॑ता आचार्यशब्द पाणिनिरन्बाह, निरुनकृत-आचार्य-आचार प्रायति, भाचिनोत्यर्थान, आचिनोति बुद्धिम्' इति निर्वकि 'आचार ग्राहयतीति वदता आचारशब्देन 'या' धातु सयोग्य निरुक्ति प्रदर्शि तेति प्रतीयते । तथैव धुरितिशब्दो दिवुधातोरेव पागिनीयेऽन्यास्यायते, निरुक्ते तु 'घुरित्यही नामधेयम्-योतत इति सत इत्येव द्युतधातो स निरुच्यते । एवम् 'अर्थो अर्ते अरगस्थो वा' इति निरकम् । पागिनीये तु 'अर्थ उपयाभायाम्' इति प्रमिझो धातु । किमन्यत्-पाणिनि-आस्यदनादिपदानि दनचप्रययेन साधयति, निरुकत्तु दन्ननिति न प्रयय स्वीकरोति, अपितु दवधानोदयधातोर्वा दमशब्द निर्वतीति महद्वैपम्पम् । तथैव पागिनीये अस्वीकृता अपि वहचो धातवस्तन मन्यन्ते । तथा हि 'मातिधग्' इति मन्त्राश व्याचक्षागो निरुतत् 'मास्माननिदही ' मास्मानतिहाय दा' इयाह । अतिदही इति नैत पागिनीये दृश्यते । अतिहाय दा-इति च तदर्थकरण विलक्षणमेव । तात्पर्यायं कृत इति सम्भाव्यते । पागिनीयापेक्षया अर्थभेदा रूपभेदा श्वापि धानूना बहुधा निरुक्त दृश्यन्ते-यथा 'मृगो मार्गतिकर्मग' नहि मार्टियर्थक पाणिनीये दृष्ट । 'पर्च पुन' पृगाते ' नहि पृणाति पागिनीये पठिन, 'मीमति शब्दकर्मा, शृङ्ग गाते शम्नातेर्वा शग्नाति पागिनीये की कवा मीमति बहु न्येवविधान्युदाहरणानि शक्यन्ते सुधीभि पोलोचयितुम् दिड्मात्रमिदमुदाहृतम् । नैत सर्व पागिनिपरभवस्य युक्त प्रनीयत इति पागिने पूर्वभव एव निरुक्तकारो याम्क प्रतीयने । ता एता यास्कस्य पागिनिपूर्वभवावे दृढतरा युनय । एता पर्यालोच्येदमेव प्रतीयते यत् 'पर सन्निकर्ष सहिता' इति पागिनिपूर्वभवेऽपि धचिद् व्याकरणे पठित स्यात्, तदेव निरुत्वकृतोद्धृतम्-तदेव पागिनिनानूदितम् । भवतु यथास्यचित् । भनिश्चिन एवायमर्थ-पामिनि पूर्वभवो वा, यास्क पूर्वभवो वेति त्वस्माक मतम् । अनाधिकस्यान्वेपगस्य जागर्यद्याप्यपेक्षा । यत्तु कौल्म पागिने शिष्य इति 'उपसेदिवान् कौत्स पाणिनिम्' इति भाप्योरया सियति, कौत्समत चोद्धरति यास्को मत्राणामनर्थक वपूर्वपक्ष इति यास्कस्य पागिन्यवरनव साधयन्ति, तदप्यतिमन्दम् । कौल्म इति हि गोवनाम, एकैकस्मिंश्च गोत्रे शतशो व्यत्य सम्भवन्तीति क कौस पागिने शिष्य , को वा यास्केन स्मृत इति निश्चेतुमशक्यमेव । महाराजाघुका लेऽपि कालिदास 'कोस' प्रपेदे वरतन्तुशिष्य' इति कञ्चित् कौस प्रस्तौति किं सोऽपि पागिने शियोऽस्तु ? यश्च पागिनि यदिकेषु मन्त्रेषु अर्थपरिचयाय प्रकृतिप्रत्ययादिक विभजते, तस्य शिष्यो मन्त्राणामर्थाभावमभ्युपगच्छति इति नैतत् सम्भा वनास्पदम्। यत्तु सत्यव्रतसामश्रमिमहाशयेन 'अपार्णम्' इति निरक्तदृष्ट पदमुपादाय यास्कस्य पागिनिपरनत्वे प्रधानोऽय हेतुरिति महता हर्षोल्लासेन धूईतेवोक्तम्-पागिनिकाले ऋणशब्दे परे वृदिनवासीत् प्रचलिता, तत एव तेन तादृश विधान न कृतम् । निरुनकाले 'अपार्णम्' इत्येको वृद्विवरित प्रयोग प्रचलित , कार्तिकत्समये तु 'प्राणम्' 'वसतराणम्' इत्यादी बहुव्र वृद्धि प्रचलिता, परम् 'अपार्ग पद विलुप्त जातम्-तत एवं वाक्रिककृता कात्यायनेन 'प्रवत्सतरफम्बलवसनाणदशानामृगे' इति बहुत्र वृदिरपसरयाता, अपात्तु नोपसरयावेति च स्वाशयस्तेन सम्यग विवृत' । अत्र घूम-पाणिनिकाले अप्रचलिता एव शब्दा पाणिनिना नान्वारयाता , पश्चात प्रचलितत्वात् पश्चागवेन कात्यायनेन ·. भूमिका । २३ तउपसंख्याता:--इति पिद्वान्न एव तावतोपपद्यते। तथा हि कुलटामन्दं कुर+अग इयत्र पर पागिनिना नान्वारपातम्- वानिककृता शकावादिषु पालमुस्मसातम्-परं कुटाशब्दोऽय स्वयं पामिनिना 'लदाया वा' इति सूत्रे पाहतः । ततब पागिनेः पूर्व कुल्टाशब्दो न प्रचलित इनि क एतदनुन्मत्तो बन्न सक्नुयात् । 'स्पृहि-गृहि-पति-दयि इन्यादीन इका, 'भरते इत्यादी रितपा च पागिनिर्धातून निर्दिशति, 'इश्तिपी धानुनिशे' इति विधानं तु यानिक उपलभ्यते इति कयमुक्त विद्वान्तः पदं दध्यात्। पूर्वोतन वार्तिकनैव साध्यमानो 'दशार्ग' शब्द पागिनिकाले देशवाचको नामांदियरि कनन साहमि एवं शक्नोति वन्तुम, दशार्ग-देशस्य महाभारतादौ मुप्रपिदयात् । 'स्वैरी' 'स्वैरिगी' पयोधिन पागिनिनान्वारनाता, वार्तितो- पसंख्याता, इमे च पदे छान्दोग्योपनिषदि स्फुटं श्रूयते 'न ने स्लेनो जनपदे." "न स्वैरी स्वैरिगी कुत' इति। ताकि छान्दोग्योपनिषदपि पामिनिरभवा ? एवं प्रैपशब्द शतपयताहगे 1३।२३ 'यवत् प्रजापनिमिति प्रेष' इति भ्रूयते, स चापि प्रादूहोदोदीत्यादिकार्तिकेनैव मिश्यति। 'पोडश' शब्दोऽय पर उत्व दशधामु'यादिना चामिनैव सारित, पानिनेलदर्य प्रयरनो न दृश्यते, पर शन्नोऽयं महिताम्बपि धूयते-इति कथमन्य पागिने पश्चात् प्रचलितवं बनु शक्येत ! पागिनिना प्रपोद. रादित्वादेवास्य मिदिमनमि तेति चेत् 'दादा' 'अष्टादश' 'त्रयस्त्रिंशादिशन्दा पोदरादिन्चन नोपनिना, पोडाशन्द एवं तूपेक्षित इत्यपि वैचित्यमेवापतति । यत्तु श्रीयुधिष्टिरप्रभृनय आधनिका नकमुद्दाहरण योगारन्न प्रयोजयति' इति भाग्यमनु- सृत्य एकैकमयोगार्थ पागिनिना सूत्रागिन प्रगीतानीति समादधति, नदपि न विचारमहम् । एकैकस्योदाहरणस्य साधनार्यमरि पागिनेबहुसूत्रारम्भदर्शनात् । 'च' इयस्यैकमेवोदाहरगम्-'नृणाम्' 'न निमवतार' इत्रामयो. गन्दयोरेकैकमेवोदाह- रणम् । 'पचो छ''सायो म ' इत्यादीनामेकैकान्येवोदाहरगानि । मबस्यामप्यष्टाध्याय्यां सर्वनो वृहद्भूतम् 'अचतुरविचतुरे'त्यादि. सूत्रं तदनुर्ग दाधर्निधीत्यादि महानूत्र चैकैकान्येवोदाहरणानि सङ्कलव्य मम्मम् । 'मित्रे च ' इति सूत्रस्य चैकमेवोदाह- रगम-विश्वामित्र । शतश मूत्राग्यकैकोदाहरगाथं महन्यानि दृश्यन्त एवम् । मान्यकारेगनु यत्र यत्र तदाश्यं प्रोनम-तत्र एकस्योदाहरणस्याथै सामान्यो योगो न क्रियते इति तापर्यम् । यथा नामीनि सूत्रस्याने आमीति कृते पूर्व दीर्घ नुम् न स्या. दिति प्रस्तुने विचारे 'इस्वनद्याप' इति इस्रग्रहगं व्यर्थ सद्भूतपूर्वगतिमायिभ्यतीति समाधाने 'नृगाम्' इत्यादौ चारितार्थ्यमा. शङ्कय भाज्यकृता तथोक्तम्, एक्स्य 'नृगाम्। उदाहरणस्याथै सामान्येन हस्वप्रहणं नोचित भरतीति तदाशय, एवमन्यवान्य. वापि । नकोदाहरगमानाय सूत्रमेव न क्रियते-इति तदभिप्राय सामवति । अन एवं नया मनि 'नृनयार' इयेव घूयादिति भाष्यकृता शेष उक्तः । एतेन स्फुटमिदं जातम्यदेकस्याप्युदाहरगस्य कृते मूत्र तु भवति, सामान्यपदग्रहणं न भवतीति आस्तामप्रकृतम् । किं च केवनवैदिकप्रयोगपाधनाय 'इन्दपि' इति प्रकृय यानि मूत्रागि पागिनिना प्रगीतानि, तेप्वपि काया यनकृतानि बहून्युपसंख्यानानि दृश्यने वार्तिकपाठे च भाथे च । नदेवद्वता मने कथमुसयताम् ? न हि वैदिकाः शान्डा अपि पागिने. पश्चाप्रचलिताः, यइयं कात्यायनस्य प्रयनो दृश्येत । नस्मादनवानवशादेश पागिनिना केचन प्रयोगा. परित्यका', कात्यायनेन तदर्थ वार्तिकान्यारचितानीत्येव कल्पना सम्पगुपपद्यते । यद्यप्यनलपमनिभंगवान् पागिनि', यञ्च तेन कृतम्, ताहां न कोऽपि क्तुं शक्तः । सर्ववेदशापासूपयुक लौकिकपर्वप्रयोगबोध च क. कर्तुं शक्नुयाद् व्याकरणम् ? तथापि मनुष्यमुलभ. मन वधानं कचिद् भवत्येवेति त समाधानायैव कात्यायनस्य प्रयन । इदन्तु पयम्-पागिनिकाले भाषेयमेव व्यवस्थिता नामीद, शिविधा विचित्रा प्रयोगा अस्यां भापायां प्रचन्ति स्म । तत्र यज्यन्त रिला, ते पागिनिना परियका, ये तु कयचिदपि प्राप्तप्रचारा, ते विकासादिना मगृहोना । यथा कृवानोदत्तमपुतले 'कुर्मि' इयरि वाल्मीकीय रामायगे दृश्यते-तेन 'कुर्मि कुर्व' कुर्म' इति त्रिनयमप्यासीत् प्रयुन्यमानम्, तत्र 'कुर्मि' इत्येतदतिविरलप्रचारं मवा ममुपैनितं पागिनिना, 'कुर्व', कुर्म' इति तु संगृहीतम् । एवमेव 'गदां गृधे'त्याद्या महामारतादौ दृश्यमाना, शम्ना याद्याश्च निरमादिषु दृश्यमाना अतिविरलप्रचाराः प्रयोगा उपेक्षिता, प्रचलितास्तु सूबैरवारपाना । पर प्रचलिनेमध्येकप्रयोगार्थ सूत्र न निमितमिति न कयमरि सिहरति । ततश्च यान् विरलप्रयोगान् म वा पागिनिरुपेक्षते स्म, मनुन्यमुरभेन अनवधानेन वा विस्मरति स्म, ते कात्यायनेन उपपरयात्रा इत्येव युक्तमभ्युपगन्तुम् । एवं च पागिने पूर्वमपि यास्ककाले 'अपार्गम्' इति प्रचलितं भवत्-पागिनिना च विरलप्रयोगतया अनवधानेन वा त्यक्त भवेदियनि सम्मान्यत एव । किं च 'अपार्गम्' इति मिझ्ययं वार्तिकृतोऽपि न दृश्यते प्रयत्न , वार्तिक कृल्ममयेऽपि न प्रचलितोऽय प्रयोग , यास्ककाले तु प्रचलित इति कल्पनया वात्तिककृदपेनयारि यारस्यार्वाचीनत्वमापनति, न चैतदिष्ट कस्यामि । न वा सम्भवति, वानिककृता स्वय 'नाम च धातुजमाह निरुने इति अस्यैव निरुकस्योझेसाद । तस्माद- किविकरैवेयमार्गमाधारीकृत्य प्रवृत्ता कल्पना। मन्दिग्धमेव च यास्कपागिन्यो पौर्वापर्यम् । तत्राप्याधिस्यन यास्कस्यैव पूर्व- भवत्वं सम्भाव्यत इति प्रत्यपीपदाम । पाणिनिदेगकालौ। अथास्य पागिनीयज्याकरणस्य मुख्याचार्यागा पाणिनिकायायनपतङ्गीना देशकालादिविषयेऽपि किञ्चिद्विचारते । तत्र गुगाभ्याचिनवृहत्कथामाधारीकृत्य विरचिते कथासरित्सागरे पागिने पाटलिपुत्रेऽध्ययनम्, मन्दबुद्वितयाध्ययने साफल्यमना- गमनम्, महेश्वराइभिनबन्धाकरगावाप्ति , तत कामायनेन सह शास्त्रार्थ, महेश्वरहुकारेणैन्द्रव्याकरणस्य नार तन पागिनीयस्यैव प्रतिष्ठा-ऐन्द्रज्याकरगनारोन मूर्तीभूतस्य कायायनस्यापि तम्या महेश्वरप्रसादनम्, तव्यमादात्-पागिनी. यव्याकरगतिशनिलाम इत्यादि वर्गितमस्ति, यत्सर्वत्र प्रसिद्धम् । नन्दराजेन च पागिनेः प्रतिष्ठाकरगमरि तत्र वर्गितम्, तेन नन्दसमकालिक व पागिने सिद्धयति । पाणिनिकायायनयोश्च समलिक सियनि । नन्दराज्यकाले परं महती विप्र• निरत्ति , आधुनिका ऐतिहासिका, यीशुन. पूर्व चनुयो शताब्दया नन्दराज्यं वदन्ति । पुरागेषु तु- साद्य तमोऽय! . ४ मा भू० ·. २४ भूमिका। आरभ्य भवतो जन्म यापन्नन्दाभिपेचनम् । एतदर्पसहस्र तु शत पञ्चदशोत्तरम् ।। (श्रीभागवते १२ स्कन्धे २ अ २६ श्लो० । तथैवा यत्रापि ) इति परीक्षितो जमाान्तरम् १११५ वर्षेभ्योऽर्वाड न दराज्यप्रारम्भ , शत वर्षाणि च नवाना नन्दाना राज्यमिति लभ्यते । तत्रापि च विप्रतिपत्ति , पुराणानुशीलिन कले प्रारम्भ एव परीक्षितो महाराजस्य जन्म मन्वते, कलेश्चाद्यत्वे ५०५५ चगि व्यतीतानीति ततो १११५ वर्षागा नि मारणे ३९४० वर्षेभ्य पूर्व (ईमात पूर्व विशतितम्या शताब्द्याम् ) नन्दराज्यारम्भकाल प्रतीयते, वर्षशतकोत्तर च (ईसात पूर्वमूनविंश्या शताब्द्याम् ) नन्दराज्यसमाप्तिकाल । अथ राजनरनिग्यान्तु करे ६१३ वपवनीतेषु कुरुपाण्डवा अभवनियुक्तम्-'शतेषु पट्सु साढेषु भ्यधिकेषु च भूतले । कलेगतेषु वर्षाणामभवन् कुरुपाण्डवा, (१-५०) महाभारतयुद्धादनन्तर च परीक्षितो जन्मेति कलेरष्टम्या शताब्दया परीक्षितो जन्म लभ्यते। सदन तर पूर्वोत्तरीत्या १११५ वर्षानन्तर नन्दराज्यारम्भ इति कलेरेकोनविंशतितम्या शताब्दयाम् ईसात पूर्व द्वादश्या शताब्दया न दराज्यमायाति । केचिच्च पुराणान्तरसवादात् पूर्वोक्ते श्रीभागवतपद्ये 'ज्ञेय पञ्चशतोत्तरम्' इति पाठ मन्वाना परीतिज्ज-मानन्तर १५०० वर्षभ्योऽडि नन्दराज्यप्रवृत्तिरिति राजतरङ्गिणीरीत्या ईसात पूर्व सप्तम्यष्टमी वा शताब्दी नन्दराज्यकाल इति साधयन्नि। सेय विप्रतिपत्तिरद्याप्यैतिहासिकानामल्ललीलाप्राङ्गणभूतैवेति नान स्वल्पकाये निबन्धे वय तत्र पतितुमिच्छाम । पुरागभूमिकाया विषयमिम विवेचयियाम , एतावदेवतु वक्तव्यमनास्माकम् यत् कथासरित्सागररीत्या नन्दराज्ये पागिने समय मियति । त्रिमुनिकल्पतरुप्रभृतिप्यपि तदेवानूद्यते । आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्पे वौद्धग्रन्येऽपि पाणिनिना माणवेन सह महापद्मनन्दस्य सौहाद बभूवे युक्तम् । तेनापि नन्दममकालिकव पाटलिपुत्रनिवासश्च पाणिने सिद्धयति । पर कथासरित्सागरमद्यतना ऐतिहामिका न प्रमाणयन्ति, विनोदमानार्था कथास्तत्र सगृहीता इत्येव ते मन्यन्ते। बौद्धग्रन्थे च योऽय पाणिनि म माणव उपस, सोऽयमेव व्याकरणरचयिता पाणिनिरन्यो वा ? इति न तत सिद्धयति । माणव इति विशेषण च विपरीतमिव। न हीदृश आचार्य केनापि माणवपदेन विशेष्येत, तस्मात् स्वातन्त्र्येणैवान विचारधारा पा णिनिदेशकालविपये प्रवर्तनीया। तत्र त्रिकाण्डशेपे कोपे पागिनिनामसु 'शालातुरीय' इति पठनात् , गगरलमहोदधौ च जैनलेखकेन वईमानेन 'शाला तुरो ग्राम , साऽभिजनोऽस्यास्तीति शालातुरीयस्तत्रभवान् पागिनिरिति' तद्विवरणात् शालानुरो ग्रामोऽस्य भगवत पाणिनेर्ज न्मस्थानमि युररीक्रियते । काशिकाव्यारयाया न्यामग्रन्थेऽपि च ५५१ सूत्रव्याख्यायाम् 'अत शालातुरीयेण प्राक् टनश्च इति नोक्तम्'-इत्युक्तम् । तेनापि शालातुरीय व पागिने सिद्ध्यति । गुप्तशिलालेखेषु वलभ्या प्राप्त एकस्मिन् शिलालेसे (३१० सव रसरलिखिते) पाणिनीयशास्त्रकृते 'शारातुरीयतन्त्रम्' इति प्राप्यत इत्यपि श्रीवासुदेवशरणमहोदयेनोक्तम् । श्यू आन् चु आङ् नामकश्चीनदेशीय परिभ्रमणशील ईशुखिस्तस्य सप्तम्या शताब्यामिहायात स्वय शालातुरमामे गत , तेन स्पष्टमेव तत्रन्याना जनाना किंवदन्तीमाकर्य शालातुरप्राम पागिनेर्जन्मस्थानमिति लिखितम् । तदिथमनेकै प्रमागैनिश्चित पाणिनेर्जन्मस्थान शालातुरग्राम इत्येवैतिहामिका मन्यन्ते । अस्य च ग्रामस्य स्थाननिर्दे शोऽपि चीनदेशीयनोक्तन परिभ्रमशीलेन कृत , यदय शालातुरग्रामो गान्धारदेशे उद्भाण्ड इति प्रसिद्धात् स्थानात प्रायण कोशद्वया तरे लहुरग्रामसमीपेऽस्तीति । गान्धारदेश इदानी कन्धार इत्युच्यते-इति बहूना विश्वास । उद्भाण्डपुर चेदानीम्- ओहिन्दनाग्ना कुभाया (काबुलनद्या ) मिन्धोश्च सङ्गमस्थानेऽस्ति, तत्रैव पश्चिमोत्तरस्या दिशि रहुरनामको ग्रामोऽपि साव त्येव दूरे प्रसिद्ध इदानीमपि । त समीप एवासीत् शालातुरग्राम इति निर्णीतप्रायम् । तस्मिंश्च काले गान्धारदशोत्पन्न कश्चन पाल शिक्षार्थ पालिपुन गच्छेदिति न सम्भाव्यते, तस्मात् तत्रैव प्रान्ते स्थिते तक्षशिलाविश्वविद्यालये पाणिने शिक्षा बभूवे त्याधुनिका अनु मिन्यते। पञ्चनददेशे ये शब्दा किचिद्वैपयेणापि प्रवृत्ता, तेपामप्यन्वारयान पाणिनीये दृश्यते, यथा उदकच विपाश' ।।७४ इति सूत्रेण विपाशो नद्या उत्तरकूले स्थिताना कूपाना धारकेषु शब्देषु अप्रत्ययो विधीयते, विपाशो दक्षिणभागे स्थिताना तु वाचकेपु भण प्रत्यय । अगजोश्च केवत स्वरे भेद -सोऽय सूक्ष्मोऽपि भेदरतेनान्वारयात इति पञ्चनदेषु परिभ्रमण पागिने स्पष्ट सिद्धयति । पाटलिपुत्रे वर्षाचायसमापेऽध्ययन तु काल्पनिक्मेवायवे मन्यते पाणिनिना अन्थो विरचय्य महाराजसन्निधौ प्रेपित , तेन च पाणिनिर्बहु सम्मानित , ग्रन्थस्य प्रचारश्च पारितोपिकप्रदानादिना कृत इति चीनपरिव्राजकेनापि लिखितम् । रानसरेण का यमीमासाया चोत्तम्-'श्रूयते च पाटलिपुत्र शास्त्रकारपरीक्षा, अनोपरपंवपाविह पाणिनिरिगला विह व्याडि । घररुचिपतञ्जली इह परीक्षिता रयातिमुपजग्मु' इयादि। तेन ग्रन्यरच नोत्तर पागिने पारिपुत्र गमन सम्भाव्यते, तत्रैव तद्ग्रन्थस्य परीक्षा सम्पन्ना भवेत् । तत एव 'उद्दारकपुप्पभक्षिका' इत्यादि प्राच्यदेशप्रसिदकीडादिराचका शब्दा अपि पामिनिनावारयाता दृश्यन्ते । एव विधाना शब्दाना तत्तद्देशपरिभ्रमणमन्तरेण ज्ञातुमशक्य वात्। पोदअन्ये म धीमूलक्ल्पे समुद्यतनामा पाणिनिरयमाचार्य एव चेत्, तदपि सम्भवति । पाटलिपुत्रे परीक्षणानन्तरं ·भूमिका तत्रत्येन महाराजेनास्य सरयं सम्पन्न भवेदिति। स्वय पाणिनिनापि च 'तूदीशलातुरवर्म :: "(१३५९४) इति मिन्मुतवशिला- दिभ्योऽगौ' (१३९३) इति च प्रदेशाविमौ स्मृतौ । तदेव देश निर्गये प्रायेगैकम यमेवैतिहासिकानाम् । अथास्य कालविषये तु महती विप्रतिरत्तिः । यीशुसवमराठ्याक् चतुथ्यां पञ्चम्यां वा शताच्या पागिने प्रादुर्भाव इत्यातु- निका ऐतिहासिका मन्यते । तत्र चैता युक्तीरसन्यस्यन्ति- १ भगवतो बुद्दादयमर्वाचीन , 'कुमार. श्रमगादिभि' इति सूत्रप्रगयनात् । श्रमगशब्दो हि बौद्धपरिव्राजकेवेव प्रसिद्धः । तत्रापि च श्रमगादिगगे धमगाशन्द स्त्रीलिङ्गः पठ्यते । स्वीगां सन्यासग्रहणमपि बौदैरेव परिचालितम् । बुद्धश्चाय भगवान् यीशुत. प्रास् सप्तम्यां शताब्द्या जात इति तन्मतप्रचारादर्वाचीनोऽय पचग्या चतुया वा दातान्द्या भवेत् । २ 'पञ्चदातौ वर्ग वा' (५/१६०) इत्यस्ति तद्रिते पागिनीयं सूत्रम् । तेन पञ्चानां वर्ग पञ्चत् , दशानावर्ग' दशत् इति मियति । विकल्पे च पञ्चक , दशक' इत्यपि भवति, भय च पञ्चानां दशानां च वर्ग: प्रचारार्थ वौपरिवाजकेवर प्रचलित इति बौझानां महावग्गग्रन्थे स्पष्टमुलेस , पञ्चत् दशदिति शब्दावपि तत्र निर्दिष्टौ । तेषा साधनायैव पागिने. प्रयव इति सुतरा वुद्धादर्वाचीनत्वमस्य सिद्धयति । ३ पाटलिपुत्रनगरनिर्माण बुद्धदेवस्य जीवितावस्थायामेवारब्धमिति वौइग्रन्थेभ्य. प्रतीयते । तस्य नगरत्वप्राप्तिः, तत्र राजधानीप्रतिष्ठापनम्, तदुत्तरं पागिनिर्जातः । तत एत्र तचितस्य प्रन्यस्य नन्दराजधान्या पाटलिपुत्रे परीक्षग सम्भवति, इति वुझ्देवाद् द्विवशतान्दीपरत्वमेवास्य सम्भाव्यते । तस्मात् पञ्चमी चतुर्थी वा शताब्दी सुयुक्तोऽस्य कालः। ४ नन्दराज्ये पागिनीयव्याकरणस्य या परीक्षा उक्ता, बौद्धमन्ये च यत् पागिनेर्नन्दरानेन सत्यमुपवर्गितम्, तदप्येवमुप- पद्यते । नन्दराजस्य चतुर्यो पञ्चम्यां वा ईशात प्राक् दातान्यामेवैतिहासिकरवधारणात् । ५ कीथप्रभृनय आगलास्तु वदन्ति, यद् 'इन्द्रवरगमवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयबननानुलाचार्यागामानुस्' इति सूत्रे यवनशब्दपाठो दृश्यते । इह यानन्देन न माहम्मदा परिचेतु राम्यन्ते, यतो ह्येतन्मतप्रवर्तकस्य श्रीमहम्मदमहाभागस्य जातस्य चतुर्दश्यवेय शतान्दी । पागिनिस्तु ततो बहुपूर्वज इति । तस्माद् यूनानदेशवास्तन्या एवंह यवनशन्देनोपात्ता इति स्फुटमेव । यूनानदेशीयाना परिचयश्च ग्रेट अलैगजग्डर' सिकन्दरस्य भारताक्रमगकारादेव भारतीय प्राप्त इति सिकन्दराक्रमः णादागेव ईशात. पूर्व चतुर्थी शतान्येव पागिनेः कालो भवितुमर्हनि, न तत प्रागिति । ता एता अर्वाचीनत्वबादिनां युक्तय । प्राचीनत्ववादिनस्तु नैता दृढा मन्यन्ते । एरमुत्तरयन्ति च- (१)श्रमणशब्दोऽयं न चौद्धोपज्ञम्-दातपथब्राह्मगे १४ काण्डे ७ अध्याये १ ब्राह्मणे २२ कण्डिकायामपि स्पष्ट धूयमा णत्वात् , तत्र हि मुपुप्त्यवस्थानिरूपणप्रसङ्गे सोपाधिविनिवृत्तिप्रतिपादने (अत्र पिता आपता भवति, माता अमाता, लोका जलोका , देवा अदेवा. प्रमगो अश्रमग, तापसो मतापम ) इत्यादि धूयते । इह परिनाजकाभिप्रारणेव श्रमगाद' प्रयुक्त इति स्फुटं शाङ्करभाष्यादिषु । सन्यासश्च याज्ञवल्क्यस्य तदुपदेशान्मत्रेय्याश्चाहिंव कान्डे (वृहदारण्यकोपनिषत्सु) ध्रुत इति श्रमगपदेन श्रमगापदेन वा न बुद्धदेवादर्वाचीन व शक्य कल्पयितुम् । किं च बौदमतमपीद न शास्यसिहादेव प्रवृत्तम्- अपि तु बहुप्राचीनम् । 'कथमसत सजायेत' इत्यादिना उपनिषत्स्वेव बौद्धमतानुबादनिराफरगयोदर्शनाद । वाल्मीकीय- रामायणादावपि स्वय रामेग बौद्धमतस्योल्लेखकरगात् । बौद्धनन्धेवपि शाक्यसिंहोऽयमन्तिमो बुद्धः स्मर्यते, तत. पूर्व प्रादुरभूवन् वधो बुदा इति स्फुटमेव। ततश्च वौद्धमतप्रचारादर्वाचीनत्वे पागिने. सिद्धेऽपि न शाक्यसिंहादर्वाचीन व कथमपि सिद्ध्यति । वस्तुतस्तु ब्राह्मगशब्दः भ्रमणशब्दश्चेति द्वावपि शब्दौ विज्ञानमूलकादतिप्राचीनौ । ब्रह्मरान्दो हि 'ज्ञान' पर्याय, श्रमशब्दश्च क्रियापर्यायः । तत्र ब्रह्मैवेद सर्वमिनि य आतिष्टन्ते, ते बझेकाद्वयवादिनो ब्राह्मगाः, क्रियेव (श्रम एव) सर्वमिदम्, नातोऽन्यद् ब्रह्मास्नीति येऽभ्युपगच्छन्ति, ते भ्रमैकाहयवादिनः श्रमणा । ज्ञानेकाद्वयवाद. अकाद्वयवादश्वानादेः कालात् प्रवृत्त इति श्रमशदाधारेण कालनिर्गयोऽय वैदिकपरिमारानभिज्ञानामेव शोभते, न तु विवेचकानाम् । (२) पञ्चद्दशदादिशब्दा. पञ्चानां दशानां च वर्गे शारयसिंहापूर्वमपि प्रवृत्ता स्यु', पूर्वभवां प्रक्रियामेवानुसृत्याधुनिकै- वैदैिस्तथा वर्गा विरचिताः स्युरित्यरि बहुल सम्भाव्यते । बहुत्र बौदै. प्राक्तनी प्रक्रियानुसता स्फुट प्रतीयते । तस्मात्रेदमपि दृढं प्रमाणम् । यथा च नन्दराज्यादीनां काले विप्रतिपत्तिः, तथा भगवत शाक्यसिंहापरपर्यायस्य बुद्धदेवस्य कालेऽपि पौरागि- कानां विप्रतिपत्तिरस्त्येवेति शाक्यमिहात्परभवत्वेऽपि पागिनेरविप्रतिपन्नः कालो न पियत्येव । श्रीदेवमहायत्रिवदिप्रभृतय इतिहासविचक्षगा सर्वामपि आधुनिकाना कालकल्पना युक्तिभिः खण्डयन्ति, सहस्राधिकवर्पप्राचीनता च तदभ्युपगतकाला- पेच्या तत्तेषां साधयन्तोति कोऽयं यूरोपानुगामिधेव दृढतरो विश्वास ? (३) यदा कथासरित्सागर इतिहासविषये न प्रमाण मन्यते, बौद्धप्रन्योनच पागिनिर्मागमः पामिनेराचार्याद भित्र एवाभ्युपगम्यते, तदा पाटलिपुत्रपरिचयोऽपि पागिनेनं सिद्धयत्येवेति पाटलिपुत्रनिर्मागकालेन तकालावधारणमपि न दृढम् । नन्दराज्य इव पाटलिपुननिर्मागेऽपि पौरागिहशा महती कालविप्रतिपत्तिरस्त्येवेनि ततोऽपि न कार निर्णयः सुशस । (४) नन्दराज्ये पागिनिग्रन्यपरीक्षेति राजशेखरादीनां किवदन्तीमात्रोलेस । नन्दराज्यकालोऽपि च महासन्देहास्पद मितीयमपि युक्ति शिथिलमाया । .

·२६ भूमिका (५) यवनपरिचय आर्याणा सिकन्दराक्रमणानन्तरमेवेति नु महदुपहासास्पदम् । श्रीकृष्णकालेऽपि कालयवनकृतमथुरा क्रमणस्मरणात् , महाभारतयुद्धेऽपि च ययनादिसैनिकरर्णनात् , तस्मादतिचिरन्तनोऽय यवनपरिचयो भारतीयानाम् । एवमर्वाचीनत्वप्रतिपादिका युज्य शिथिला एव प्रतीयन्ते । इदानीन्तनेषु विरेचकेषु श्रीसत्यव्रतसामश्रमिहाभाग श्रीयुधिष्ठिरमीमामकश्वानिप्राचीनतावादी। एतौ हि 'कृप्यन्धक वृष्णिकुरुभ्यश्च' 'वासुदेवार्जुनाभ्या उन्' 'गवियुधिम्या स्थिर' 'राजे खश्' (जनमेजय ) इत्यादिसूनेषु महाभारतनिदिष्टाना व्यक्तीना कुलाना च नामोल्लेखात् तत्रोभूतव्यक्तिनाममाधनप्रयत्नाच महाभारतयुद्धपरभवत्वन्तु पाणिनेमन्येते, पर किञ्चित्परभवस्व मेव साधयत । तत्रापि सामनसिमहाशय - शतेषु पसु सा पु त्र्यधिषु च भूतले । कलेगतेषु वर्षाणामभवन् कुरुपाएडवा । (१-५०) इति राजतरङ्गिगीवचनमप्रनिहन प्रमाण मन्वान कलेरटम्यां शताब्द्याम् यीशुखिष्टात् प्राक चतुर्विश्या च शताब्द्या पाणिने प्रादुर्भावमभिमन्यते । श्रीयुधिष्ठिरमीमासकस्तु राजतरङ्गिणीवचनस्य पुराणादौ काप्यननुमोदितत्त्वानिर्मूलत्वमेव तस्य मन्वान क्ले प्रारम्भ एव महाभारतयुद्धमभिमन्यमान कलेस्तृतीयस्या शताब्द्याम, यीशुनिष्टाच पूर्वमूत्रिश्या शताब्धा पाणिनिप्रादुर्भाव मन्यते । सोऽयमान्तरोऽनयोर्भेद । प्राचीनत्वसाधने युक्तयोऽपि चानयोविभिन्नप्राया । तत्र सामनमिमहा शयस्यैता युनय , यत्पाणिनिरेव प्रथमो व्याकरणप्रणेना, तेन यत्र यत्रापि ब्याकरणनाम स्मयंते, तेभ्य सर्वेभ्यो ग्रन्थेभ्योऽय प्राचीन , निरुतकृतो यारकाद्, अन्येभ्यश्च वेदाङ्गग्रन्थनिर्मातृभ्य प्राचीनोऽयम् तस्मादत्यवरजस्वमस्य नैव सम्भवति । प्रधान भूता चेय तस्य युक्ति यद् व्यासपुत्रस्य शुकस्य वैयासकिरिति नाम श्रीभागवतादौ पठ्यते, न च वैयामकिशब्द पाणिनीय सूत्र सिद्धयति, बार्तिककृता तु 'सुधातुरकड च' (५९७) इति पागिनीये सूत्रे 'व्यासवरुणनिपादचण्डाल बिम्बाना वेति बातम्यम् इस्युपसख्याय, चैयालकिशब्द सावित । तेन स्फुटमिद प्रतीयते-यद्वयासपुत्रस्य शुकस्य यावन्न प्रसिद्धिरभवत् , वैया सकिपद च न प्राचरलोके, तावदेव समुत्पन्न पाणिनि , तत एव तेन वैयासकिशब्दमाधनाय न कृत प्रयत्न । बार्तिककृरकाले तु प्रचलित स शब्द इति तेन प्रयन कृत । तदित्य व्यासात् किञ्चित्परभवत्वमेव पागिने -सुप्रमियतीति । ता एना सामश्रमिमहाशयस्य युक्तयोऽपि शिथिलमाया एव । यतो हि पाणिने पूर्वमपि बहूनि व्याकरणान्यासनिति दृढाभियुक्तिभि प्रतिपादित पुरस्तादस्माभि । यास्कारपूर्वभवत्वमपि सण्डित प्राक् । किं च पाणिनिकाले अप्रचलिता एव शब्दा पातिककृताअन्त्राख्याता इयपि पूर्वमेव दृढतर निराकृतम्। एवमभ्युपगमे तु महती विशृङ्खलास्यात् , अश्वत्थामन्नश्चन्थामशब्दयो साधनार्थमपि न दृश्यते पागिने प्रयत्न , वार्तिककृतैव तु 'स्थाम्नोऽकार' 'भवार्थे तु लुग वाच्य ' इति शब्दौ तावन्वारयाती। ततश्च महाभारतयुद्धे सुप्रतिष्ठिताद्वीरादश्वथामतोऽपि पूर्वभवत्व पागिनेरभ्युपगन्तव्य स्यादिति भवदभ्युपगत महाभारतयुद्धाद- चीनत्वमपि न सिद्धयेत् । 'गवियुधिभ्या स्थिर' इत्यादिसूननिर्माण च निरालम्बन भवेत् । पृषोदरादित्वकल्पना तूभयत्रापि समाना। किं च 'बाह्य दैव' दैव्यादिशब्दा अपि 'देवाद्यभनी 'वहिपष्टिलोपो यञ्च' इत्यादिभिर्वातिकैरेव सिद्ध्यन्ति, अतिप्राचीना, श्रुतिषु धूयमाणा अपि । तस्मात्प्राक् प्रतिद्धा अपि बहर शन्दा अनवधानेन अल्पप्रसिद्ध्या पोदरादित्वाभिमानेन या पाणिनिना त्यत्ता, वातिककृता स्वन्वारयाता इत्येवानुमान सम्यग् भवत् । ततश्च वैयासकिपदाधारेण क्रियमाणा कल्पना अतिशिथिला । अथ युधिष्ठिरमीमांसकमहाशयस्तु यास्कशौनकपिङ्गलम्याडिप्रभृतीना पाणिनिसमकालिकत्व महत्यारमच्या प्रतिपादयन् , अस्य प्रातिशाख्यान शौनयस्य नैमिषादौ सूतात् पुरागाना श्रोतुश्च शौनकस्यक्यमभ्युपगच्छन् , तस्य जनमेजयकालिकत्व च मसाधयन् वर्षशत त्रयपरिमितमायुश तस्याभिमन्वान , शौनक्समकालिकत्वादेव पाणिनिमप्येतावत्प्राचीन साधयति । ता एता अस्यापि महाशयस्य युक्तय श्रद्धामाप्रसारा नैतिहापिकाना प्रमाणपरतन्त्रागा पुर स्थातुमुत्सहेरन् । यतो बनेके शौनका शौनकप्रगीतेभ्य एव अभ्य सियन्तीति प्रातिशाख्यप्रकरणे प्रागस्माभि सुप्रतिपादितम् । किमन्यत्-शौनकमणीतायामेव बृहदेवतायाम्-- 'काक्षीवत सर्वमिति भगवानाह शौनक (वृ दे ॥१५२) इति शौनकस्य भगवानिति विशेषण सामनमिमहाशयेन निरुकालोचने प्रदशितम् । न हि स्वस्यैव विशेषण भगवानिनि कश्चिदनुन्सत्तो वदेत् । मन्त्रद्रष्टाऽप्यस्ति शौनक , मण्डलदष्टापि, वेदाजप्रातिशामकृदपि, यारकादर्वाचीनो वृहद्देवतापगेनापि । नैका सर्वेषामैक्य कश्चिदपि प्रतिटिनशेमुपीक सभावयेत् । तस्माधदा बहर शौनका अभ्युपगन्तव्या एव, शौनक इति गोगनाम अनेकासु अतिविभिन्नालासु व्यक्ति प्रतिष्ठितम् , तदा पुराणाना श्रोतु प्रातिशाण्यकर्तुश्च शौनकस्यक्यप्रकरुपनमपि कल्पनामानमेव भवेत् । टीकाकृतो विष्णुमित्रस्य- शौनको गृहपतिर्वे नैमिपीयैस्तु दीक्षित । दीक्षासु चोदित माह सने तु द्वादशाहिके । इति शास्त्रागनारोनिरपि पैतिहापिराधकारकालप्रसूता किंवदन्तीमूनिकैव न प्रमाणकोटि प्रवेष्टुमीष्टे । वर्षशतप्रयायु: प्रकमपनमपि ध कलियुगप्रारम्भे सर्वसामागिकमन्यविरुद्धमिति कल्पनाचातुरीमेव क्यापर्यन्तैतिहासिक सप्यम् । यारकादीनां . .

·भूमिका समानकारिकत्वमपि न प्रमाणे सिद्ध्यतीति प्रागेव प्रत्यपीपदाम । 'पागिनिर्दाशीपुत्र इति भगवना भान्यारेणारयात , न्याडिरपि दाक्षायण इत्युक्त , तस्माद् व्याडिरय पागिनेर्मातुर ' इत्यादिकल्पना अपि वादरायणमरन्ध स्मारयन्त्यो विनोदाथैव प्रभवन्ति न तत्वान्वेषगनिर्धाय । गोगनाम्नामतिविभिनकाटेवायैक्यदर्शनात् , तदाचारेण कालक्ल्पनाया कथमपि दृहना सम्भवान्। तथैव वायुपुरागादौ पाणिनिगोत्रस्मरगमपि नास्य व्याकरगाचार्यस्य पागिने कार निर्णयाय समुपयुक्त भरत् , ग नागा मनिविभिनकालेधनुवृत्तिदर्शनात् । व्याकरणप्रणेता पागिनिरिति यदि पुराणेषु काप्युक्त स्यात्, तहि निश्चतु सक्य स्यातदीय काल । तादृश तु किमपि मीमासकमहाशयेन-नोहतमिति सन्देहास्पदमेवाद्यापि पागिनिसमय । ममविद प्रतिभानियत्पागिने कात्यायनस्य च समये चतुष्पञ्चशताब्दीपरिमितेनान्तरालेनापश्य भाव्यम् , नथैववाल्या यनस्य पतञ्जलेश्थापि समये तावदन्तरालमवश्यमपेक्ष्यते । तर सन्नि हेतव १-पागिनिना 'पुराणमोक्तेषु ब्राह्मणरल्पेषु' इति मूने ब्राह्मणानामपि पुराणोक्त व विशेषण ददता याज्ञवल्क्यस्य शतपथब्राह्मगस्य नवीन व्यजितमिव । अन्यथा विशेषणदानवैयर्यप्रसङ्गात् । कात्यायनेन तु तत्र 'याज्ञवल्ल्यादिभ्य प्रतिपय , तुल्पकाल वात्' इति शतपथस्यापि समानकालिक वमेव ब्रुक्ता नवीनर नोररीकृतम् । ततश्च स्पष्टमिद विज्ञायते यत् पागिने समय याज्ञवल्क्यायात्यन्तमक्तिन । तस्मिन् काले याज्ञवल्क्यस्य नवीनत्वप्रसिदिरासीदिति । कात्यायनकाल तु सा नवीनत्वप्रसिद्धिस्तिरोहिता, याज्ञवलपस्यापि अन्यबाम गप्रवस्तृणामिव प्राक्तनत्वमेव प्रसिद्ध जातम् । नैतावद् वैपग्यमन्तत चनु पञ्चशताब्दीव्यवधानेन विना सिद्ध्यनीति प्रथमो हेतु । यत्तु युधिष्टिरमीमासमहोदयन समानका लिकत्वकथनात कात्यायनस्य याज्ञवल्क्यसम्बन्धिब तकुल नव वानुमितम् , तदेतदुपहामारपदमिव। न हि कम्यचिकुलज सम्बन्धी वा नवीन प्राचीन रयापयितु सन्नद्धो भवेद्ययार्थवादी। एवविधानुमानेन तु कात्यायनस्यानाप्त व ध्वन्येतेति । नम्मात् कात्यायनकाले याज्ञवल्क्यस्यापि पुराणरवप्रमिद्विरेव जाता-इयेव वनध्य स्यात् । अतश्च व्यवधानाधिक्यमवश्यमुररी कर्तव्यम् । २-पागिनि सस्कृतभाषा भारापदेनैर व्यवहरति । तेन नस्य काले सस्कृतभाषैत्र भा यमागासीत् , भाषान्तरप्रवृत्ति न बभूव, अल्पीयसी वा बभूव इति स्पुग्मनुमीयते । कात्यायनस्तु 'लोकतोऽर्थप्रयुक्त गन्दप्रयोगे शानेण धर्मनियम' इति वदन् भाष्यकाररीत्या 'समानायामागतौ शब्दैश्वापश दैश्च शास्रेग धर्मनियम प्रियते' अर्थात् माशब्देरेव व्यवहारे धर्मो भवति, नासापुशब्दव्यवहारे इति सस्कृतभापाया धर्मजनाबमानेग उत्कर्ष बोधयति । तेन नस्य काले अपभ्रष्टशब्दघरिताया भाषाया बाहुल्येन प्रवृत्तिरामीदिति स्फुगीभवति । अथ भाप्यकारस्तु 'सन्त्येकैकस्य शब्दस्य वह्वोऽपभ्रशा , यथा गोशदस्य गाती गोणी गोता गोपोतलिके यादय' इति वदन धर्मनियमचापि 'याज्ञे कर्मगि स नियम अन्यनानियम ' इति यज्ञकर्ममाने व्यवस्थापयन् म्बकाले व्यवहारार्थमपभ्रष्टभापागामेव प्रयोगमभिव्यञ्जयति । नैत सर्वमत्पेन ममयेन सम्भवति-इति त्रयाणामेपा सुमहता कारव्यवधानेन अवश्यभाव्यम् । ३-पाजिनिगशारदेशसपीति रिहासिकानाकम र प्रार प्रादर्शमा कायापनपतली न प्रदेशवासिनी। लेन पागिनिकाले गान्धारप्रदेश , तत्सलग्न पचनदप्रदेशो वा विद्याकेन्द्रमासीदिति प्रतीयते । विद्याकेन्द्र एव एतादृशाना ग्रन्थाना मुद्भव सम्भवतीति । का यायनपतञ्जलिकाले तु माग्देश एवं विद्याकेन्द्रतामापेति प्रस्पुरमेव । इय घटनापि नाल्प -- , कालसाध्या। ४-पागिनिसूनागामुपरि अनेकानि धातिकानि प्रागपि विरचितान्यासन् , तदनन्तर कात्यायनेन स्वीयो वार्तिकपाठो विरचिन । तथैव वार्तिकस्यापि भा यान्तर प्रथममभूत् तदनु पाताल भाष्यम् , इति युधिष्टिरमीमामकमहोदया साधयन्ति । एत सर्व यदि दृढ निश्चित स्यात् , तहि इदमपि कालव्यवधानवाहुल्याय पर्याप्त भवति प्रमाणम् । किञ्च प्रातिशाख्यानि इयन्ति प्रायेण पागिनिकात्यायनयोरन्तराल एव विरचितानीत्यस्माभि साधितपूर्वम्, ततोऽपि कालव्यवधानाधिक्यमेव शरण मनुमातुम्। तदित्य भाष्यकार पतञ्जलिरीशुनिष्टत पूर्व द्वितीयम्या शता द्या जात , कात्यायनस्तृतीयस्या चनुयां वा पागिनिश्च चतुयां पञ्चम्या वा इत्यानिकानामैतिहासिकाना पिनिर्गयो न सम्यग् बुद्धायुपारोहति । कस्यचिदपि ग्रथस्य एन विस्तृतम्यारया नापेक्षा नाल्पीयसा कालेन शताब्दीमाग सम्भवतीति विचार्य सहृदये । तम्मादस्माक मते भाष्यकार पतञ्जलियदि ईशुन प्राक्तन्या द्वितीयस्या शतान्या जात , तर्हि कात्यायन प्राक्तन्या सप्तम्या शताब्याम् , पाणिनिश्चान्तन प्राक्तन्या द्वादश्या शता च्या जातो भनेदिति सम्भाश्याम । यदि नन्दराज्यकाल अस्मपुराणपर्यालोचनरीन्या इतस्महस्राब्दीत्रितयायाचन तदा नन्दस्य पागिनेश्च सम्बन्ध प्राक्तनेमेन्यकाररशिक्षित सत्यतया सिध्यति । यदि नु अर्वाचीननिहासिकदृष्टया नन्दराज्य मीशुनिष्टन पाक् चतुथ्यां शताब्यामेवेति सरयम, तदा नन्दस्य पगिनेश्च सम्बन्धकथा केवल काल्पनिक्येव, पागिनेस्तथा चीन वामग्भवात् । वास्ताझाम, इदमियभावेन कालनिर्णय कस्यापि मुदुष्कर , यैरपि क्रियते, तैरपि साहसमानमेवानुष्टीयते, केवटमेनावदेव वक्तु शक्यम् , यसपामिनिर्भगवान् भायकारादतन , सहस्राब्दीपूर्वभवोऽश्य स्नीकार्य इति । - ·भूमिका। अथ कात्यायनदेशकालो। अथ कात्यायनस्य देशकालविषये तु न स्फुट किमपि विज्ञायते । ऐतिहासिकैरपि एनद्विपये स्फुट निश्चेतु न पारितम्। कान्या- यन , वररुचि इत्यादीनि नामान्यपि वहुतरदेशकालव्यवहितानामनेकामा व्यक्तीना सम्भाव्यन्ते- इति सोऽय देशकालनिर्णये महानन्तराय । कात्यायनो हि शुक्लयजु धौतसूनकार एक, सोऽतिप्राचीन सम्भाव्यते। प्रातिशारयकर्नाऽपि कश्चित् कात्या- यन, पागिने सूत्रचार्तिककारोऽपि च कात्यायन , स्वर्गारोहणकाट्यनिर्मातापि च कात्यायन उच्यते । तदर कस्य कम्यैक्य को घा भिन्न इति जग्लिोऽय प्रश्न । तथैव वररुचिरपि एक कौटिल्येन स्वीयेऽर्थशास्त्र राजनीतेराचार्यत्वेन स्मृत । एकश्च विक्रमस्य सभाया नासु रत्ने'वपि स्मयंते, वाररुच काव्य चापि तत्र तत्रोल्लिस्यत्ते-इति तत्राप्यैक्य भिन्नत्व वा सुदृढ वक्तुं सुदुष्करम् । मतावदेव शक्यते वक्तम्-यकथासरित्सागरे पाणिनिकात्यायनयो समकालिकरय परस्पर विद्वेष शास्त्रार्थादिकञ्च यदुपनि वध्यते, तत्तु प्रायेण काल्पनिकमेव प्रतीयते । उक्तरीत्या पागिनिकात्यायनयोर्यहुकालव्यवधानमेवानुमीयते। पञ्च कथासरि स्मागरे कौशाम्बीनिवामित्व कात्यायनम्पोक्तम्, कौशाम्बी च प्रयागसन्निहितामेर सम्भावयन्यैतिहासिका , तदेतदपि अनुपपन्न मिव । भाग्यकारो हि 'प्रियतद्विता दाक्षिणात्या , यथा लोके वेदे चेति प्रयोक्तव्ये यथा रौकिकवैदिकेविति प्रयुञ्जते' इत्यादिना दाक्षिणात्यस्वेन बातिककारमुपहयति । तेनानेन दृढेन प्रमाणेन कात्यायनस्य दाक्षिणात्यत्व स्पुटीभवति । ततश्च प्रयागप्रान्तवा सित्व न तस्य सम्भवति । यदि तु कौशाम्बी दक्षिणप्रान्त एवं कचिद् भवेत्तहि सम्भवति कौशाम्बीवासित्वम् । भाष्यकार समये कुत भारभ्य दहिगदेशो गण्यते स्म, इत्यपि निश्चेतु दु शक्मे । ततश्चाभिजननिश्चयोऽपि कात्यायनस्य न पूर्णतया विधातु शक्य । दातिगात्य स भासीदित्येतावन्मात्र भाष्यरीत्या निश्चित प्रतीयते । अथास्य काल विपये यीशुसिष्टत पूर्व चतुर्थी शताब्दी तस्य काल इति कैश्चित्पाश्चात्यैरैतिहासिकैनितिम् । दृढं प्रमा णन्तु नत्र न किमप्युपलभ्यते, केचित्त 'पाण्डोडर्यण' इनि वातिककग्णान् पाण्ड्यराज्यपरिचय कात्यायनस्यासीत , पागिनेस्तु तदर्थ प्रयनाकरगात् पाण्ड्यराज्यपरिचयस्तस्य नामीदिति सम्भावयन्ति। पर सर्वमेतददृढानुमानमात्रम् । पाणिने परभवा एवं शब्दा कात्यायनेनोपसरयाता इनि मूलभूत सिद्धान्त ए सपरिकरमस्माभि सण्डित । पाण्ड्यराज्यस्य स्थापनकालोऽपि चाद्याववि सग्यङ्न निधित । तस्मात् कालस्य सम्यड् निश्चयो नास्ति । जस्मन्मते कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे ये राजनीतेराचार्या परिगगिता , तेपूतो वररचिरयमव स्यादिति विरोपेण सम्भाव्यते । पाणिनिप्रकरणोक्तरीत्या अस्य कात्यायनापरपर्यायस्य वर रुचे कौटिल्यपूर्वभवत्वसम्भवात् । भाष्यकृत पतञ्जले कात्यायनस्य च काले चतुष्पञ्चशताब्दीव्यवधानेनावश्य भवितव्य मिति प्रोक्तमेतदस्माभि । सत्यग्रतसामश्रमिमहाशयोऽपि चैतदेव साधयति । तत्रेदमपि प्रमाण तेनोप-यस्तम्, यद् वार्तिक कृता स्त्रीप्रयसिझ्यर्थ सभाशब्दाक्रियमाणे प्रत्यय यदनुबन्धासजनमुपसरयातम् , तद् भाष्यकृता 'कथ स्त्री नाम सभासु सानी स्यात्' इयुक्रया प्रत्यारयातम् । तेनेद शक्यतेऽनुमातु यत् कात्यायनकाले सभासु स्त्रीणा साधु वम अर्थाद् वक्तृत्वा- दिना भागग्रहण प्रवलितमासीत् , भाग्यकारकाले तु तनिवृत्तमिति । एवविध सामाजिक परिवर्तन भाल्पेन कालेन सम्भवती स्यनयोश्चतुप्पञ्चशताब्दीभ्यवधानेनावश्य भाष्यम् । अस्माभिरपि भापापरिवर्तनविधया तदेत साधितमेच। तस्मात् यीशुद्धि एत पष्टया सप्तम्या वा शताब्दया अर्वाड न सम्भवति कात्यायनकाल इत्यनुमिनुम । क्थासरित्सागरे तु नन्दराज्यकाले स्थित पामिनिसमसामयिक एवायमुक्त इति लिखितपूर्वमतत। तस्य चैतिहासिकदृष्टया न प्रामाणिकत्वमित्यपि चोल्लिखित- पूर्वम् । इदमपि स्मर्तव्यम्-सरूपसूत्रे 'द्रव्याभिधान व्याडि ' इति व्याडिनाम कात्यायन स्मरति । तेन च्याडिना पाणिनिसून- न्यारयारूप समहो निर्मित इति यदि सत्य तर्हि तस्मापरभवेनैव कात्यायनेन भवितव्यम् । तस्मात्पाणिनेरस्य च विशेषेण कारव्यवधानमावश्यकमेव । पतखलेशकाला अय भाष्यकारस्य पतञ्जलेस्तु कालनिर्णय अस्ति दृढे साधनम् । पाणिनिना हि भगवता भूतार्थे लकारत्रय विहितम्- लुङ्ग, लड्, लिट् चेति । तर भूतसामान्ये लुङ् , अनद्यतनभूते लड्, परोहानद्यतने लिडिति सूत्रोक्ता व्यवस्था। तनानघतने लडिति सूत्रे 'परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोस्तुदर्शनविपये' इति वातिककृतोक्तम् । तत्रोदाहरणप्रत्युदाहरणे आह भाप्यार 'अगद्ययन मातम्, अरुगद्यवनो माध्यमिकाम् । प्रयोकुदर्शनविषये इति किम्-'जघान कस किल वासुदेव ।' इति । एतद् ध्यारयानवान् कैयट । 'अननुभूतत्वात् परोक्षोऽपि प्रत्यक्षयोग्यतामानाश्रयेण दर्शनविषय इति विरोधाभाव । उद्योतनागे शशार व्यारयातवान् ‘भाग्ये जपानति-कमयो हि नेदानीन्तनप्रयोतुर्वर्शनयोग्योऽपीत्यर्थ । अरुणदित्युदाहरणे तु तुरुय- काल प्रवति योध्यम्। सर्वस्यास्येद तारपर्यम्, यद् या घदना स्वय न दृष्टा, पर स्वकाल एव जातरवेनद र्शनयोग्या लोक प्रसिक्षा च, तस्या बोध्यायां पाणिनिरीरया अदृष्टस्वेन परोक्षवाद लिडेव प्राप्ठ, पर तत्र 'ल' प्रयोक्तव्य इति वार्तिकता स्त्र मम्मति प्रदर्शिता । तत्र च पतञ्जलिना भाष्यकृता 'भगवरन सातम्, अरगद्यवनो माध्यमिकाम्' इत्युदाहरणद्वय दत्तम् । तेनेद स्फुगभवति-पद्यवनकृत साकेतावरोधो माध्यमिझायरोधश्न यपि पतञ्जलिना स्यय न दृष्ट, अथापि पतञ्जलिसम सामयिकरपाद् दर्शनयोग्यो लकप्रसिदश्चेति तत्र लड्डकारप्रयोगोदाहरण तेन दत्तम् । अयाय साकेनावरोधो माध्यमिकाव रोधश्च यवनकृत कदा यभूवेति ऐतिहासिकै सुस्पष्टमय निर्गतम् । ऐतिहासिया यीशुनिष्टत ३२७ वर्षभ्य पूर्वम् भरने नस्य (अजेण्डरस्प) आक्रमगम् । तदनन्तर चरगुतराध्यक्षाले मिष्यूकसनामा यवनो भारतमाधाम । चन्द्रगुप्तेन परा- ·. भूमिका। जितश्च स्वकन्यां तस्मै दत्त्वा गत इति सुप्रसिद्धा घटना । तस्यव मिल्यूश्मनाम्नोयिवनस्योत्तराधिकारी 'मीनाण्डर' नामाऽन्यो यवन पुष्यमित्रराज्यकाले पुनर्भारतमाचमाम । स सय यद्यपि मधुरापर्यन्तमेगायात , पर तमेनानायकैरयोध्या विजिय ततोऽपि पूर्वस्या दिशि बहुदूरपर्यन्तमाक्रमण कृतम्। अनन्तर तेऽपि तत्रावस्थानुमशक्ता परावृत्ता । मोऽय साकेतावरोध । एतम्सहचारिण्येव च सैन्यपहिरेका चित्रकूट (चित्तौड) प्रान्तेऽपि गता । तत्र च चित्तौडसमीपवर्तिनी माध्यमिका नगर्यपि तयाक्रान्तेति साधितमैतिहामिकै । अस्याक्रमगस्य वृत्तमस्मदीयाया गर्गसहितायामपि प्राप्यते । तत्र 'मैनन्द्र' इति 'मीना ण्डरस्य' नाम निर्दिष्टम् । सस्कृतीकृयैर तमाम भारतीय परिचितमिनि ऐतिहामिमा मन्यते । अत एव 'मेनन्द्र' नाग्नैव स्वरोष्ट्री त्याख्यायां लिप्या तन्मुद्रा अपि मथुराप्रान्ते समुपल था । ततश्च सुमिदमिद जात यत् पुष्यमित्रराज्यकार एव यवनस्य साकेनारोधकालो माध्यमिकाबरोधकालश्च । स एव च भाग्यकारम्य पतञ्जलेरपि समय । महाभाज्ये 'पुष्यमित याजयामहे' इत्यप्युदाहरणमुपलभ्यते । तेन पुष्यमित्रपुरोहितोऽयमित्यरि यहा ऽभिप्रयन्ति । रानसभा, चन्द्रगुप्तममा, इयुदाहरणदर्श नाचन्द्रगुप्तपरभवसमस्य पिययेव । पुष्यमित्रसमयश्चाधुनिकानामैतिहामिकाना दृष्टा यीशुस्त्रिष्टत पूर्वा द्वितीया शता दी। पौराणिकदृष्टया तु यीशुनिष्टन पूर्व सहस्रान्दीतोऽपि पुरातन पुयमिन इति सोऽय मतभेद सर्वनैव जागर्ति, न च लघुनिव न्धेऽस्मिन् स विवाद उपस्थापयितु शक्य इति प्रागेर न्यवेदयाम । तम्मात् पुप्यमित्रराज्यकाला य कोऽपि वा भवतु, म एन पतञ्जले काल इति सुनितिमेतावन्मानम् । देशोऽप्यस्य 'गोनर्द'। स्वयमेव भा यकृता स्वमनमभिनिवेशेन तत्र तत्रोपन्यस्यना 'गोनीयस्त्वा' इत्युक्तम् । यद्यपि केचिन्महाशया परमतमेवेदम्, अन्य एवं कश्चिद् गोनीय इ-यपि ध्रुवन्ति, पर प्रामागिक यारयाकृतो गोनयपदेन समत मेवोपन्यस्तमित्येवाभ्युपगच्छन्ति। वयमपि च तत्र तत्र भाष्यकारशैरी दृष्ट्वा व्यारयाकृतो मतमेवानुमोदामह। तेन गोनभिजनो गोनीयो भाष्यकार इति स्फुरीभवति । गोनर्ददेशश्वाय 'गोडा' इति प्रसिद्ध प्रान्त इति बहवो मन्यन्ते । पुष्यमिनस्य यद्यपि प्रधानभूता राजधानी पाटलिपुरमापीत् , अथापि अयोध्यायामपि तेनोपराज्यस्थान स्थापितमियप्यनिहामिका विवृण्वन्ति। ततश्व 'गोंडा' मान्तवामिन पतञ्जलेसम्भवस्ययोध्याया वसता पुयमिनेग सम्बन्ध । पुष्यमित्रेण अश्वमेघराजसूयायनुष्टान कृतमिति प्राप्तेभ्योऽभिलेखेभ्यो हरिवशादिभ्यश्चापि प्रसिद्ध्यति । एवविधेपु महमु यज्ञेषु पतञ्जलिसदृशो महाविद्वान् सम्मिलितो वभूवेनि क एतन्नानुमन्येत । अन्ये तु 'गोनई स्थानमुजयिनीप्रान्ते मध्यदेशेऽभ्युपगच्छन्ति। यस्य प्राकृत नाम गोनमियामीत्, व्यापारिगाश्च तत् केन्द्रस्थान बभूव । पुष्यमित्रादीना शुगरशीयाना च मूळस्थान 'विदिशा' नगरी । येदानीं ग्वालियसाज्ये 'भिलसा' इत्यारयायते । तदेवमभिजनस्थानसामीप्यात् पुरातन एव पतञ्जलिपुष्यमित्रयो सम्बन्ध इति तेपामभिप्राय । काशिकादिपु व्याकरणग्रन्येपु तु माग्देशे वेव गोनर्दस्य गगना कृतेति गोंडाप्रान्तमे गोनदपदन वयमधिक सम्भावयाम । इत्थ घडै प्रमागैनिश्चितयो पनाल्देिशकाल्यो पुनरपि केचिद्विप्रतिपद्यन्त एव । तत्र साममिमहाशयो नेदमनुम- न्यते, स तु अलने वाकनगात् प्रागेव बुद्धकालाय किबिर्वा मायेग पञ्चमी शता दी (ई पू) पतञ्जरिकाल मन्यते । तत्र चेम हेतवस्तेनोपन्यस्ता- १ अभिमन्युराज्यकाले चन्द्राचार्यादिभिर्विलुप्तप्रायस्य महाभाष्यम्य पुस्तकमेक सुदुर्लभ कश्मीरेयानीत तैरेव च तस्य प्रचारस्तत्र कृत इति राजतरङ्गिण्यामुक्तम्- चन्द्राचार्यादिभिलब्ध्यादेश तस्मात्तदागमम् । प्रवर्तित महाभाग्य स्व च व्याकरण कृतम् ।। रानतरङ्गिगीतर १० १७६ । हरिणा च वाक्यपदीये कश्चिद् विशेष उक्तः- पर्वतादागम लब्ध्या भायबीनानुसारिभि । स नीतो बहुशासत्व चन्द्राचार्यादिभि पुन । (वाश्यपदीय २१४८९) अभिमन्युराज्यकाले च अस्ति पाश्चात्याना विप्रतिपत्ति । विल्फईमहाशय यीशुपिष्टत ४२३ वर्षेभ्य पूर्वमभिमन्यु- राज्यकाल मन्यते। चोथलिङमहाशयश्च यीशु शताद् वर्षेभ्य पूर्वम् । प्रिंसिपमहोदय यीशुन ७३ वर्षेभ्य पूर्व तद् राज्या वमान मन्यते । लासेन-महारायश्च यीशुत ४० वर्षभ्य पश्चान्मन्यते । तदन चोथलिप्रिंसिपमहाशययोर्मन प्रायेण सवदतीति तत्रैव विश्वमिति सामश्रमिमहाशय । तथा च यीशुत्रिष्टत शताद् वर्षभ्य पूर्व दूरात् दाक्षिगायपर्वतप्रान्तान्महाभाष्यपुस्तक कश्मीरेषु गतम् । ईदृशस्य च महतो ग्रन्थस्य प्राच्यदेशे विरचितस्य दाक्षिगायेपु पर्वतप्रदेशेषु तस्मिन् काले प्रचारो यदा वाष्पशकल्यादिक नामीकिमपि यानसाधनम्, तदनु च तस्य विलोप , इत्येतदर्थमन्तत त्रिचतुश्शताब्दीममयोऽवश्यमपेक्ष्यते । तस्मात् यीशुनिष्टात् पूर्व पञ्चम्या शताब्दया अकि महाभाष्यकारममय कदापि न भवितुमर्हतीति । २ सङ्कलादिभ्यश्च' (१२।७५) इति सूत्रे पागिनिना साकठनगरस्य सत्ता प्रकटीकृता । तच्चेद नगर अलजेन्द्राक्रमण काले तेन विनाशिनमित्यैतिहासिकी प्रसिद्धि । महाभाष्यकृता च तर सूत्रे तद्विनाशविषये किमपि नोक्तम् । यदि हि महा भाभ्यात् पूर्वमेव साङ्कलनगरविनाशोऽभविष्यत् , तर्हि ईदृशी प्रत्यमा धरना तेनावश्य तत्र निरदेवरत-साङ्कलनगरमिदानी ध्वस्तमिति। N ·३० भूमिका ३ अलजेन्द्रेण पचनदप्रदेश क्षुद्रकेति प्रसिद्धा युद्धप्रवगा जातिविनाशितेत्यपि ख्यापितं यवनदेशीयैरैतिहासिकै । महा- भाग्ये तु 'एकाकिभि तुद्रजितमित्युदाहरण दृश्यने । यदि हि अलजेन्द्राक्रमणादनन्तरं महाभाप्य विरचितमिति मन्येत, तदा. नुपदमेव पराजिताया विनष्टायाश्च जातेर्विजयशीलवन कदापि तत्र वर्णित स्यात् । तस्मादलवेन्द्राक्रमणात् मागेव महाभा. प्यस्य निर्माणमिति । ता एना प्रधानास्तम्य युक्त्य । 'पुष्यमित्रं याजयामहे' 'चन्द्रगुप्तसभा' 'पुष्यमित्रसभा' 'अरुणधवन साकेतम्' इत्यादीन्युदाहरणानि तु स्वकल्पिनान्येवेति सामश्रमिमहाशयो वदति । यथा व्याकरणग्रन्थेषु देवदत्तयज्ञदत्तादीनि कल्पितान्येव नामानि तत्र नत्रोदाहियन्ते, तथैव पुष्यमित्रचन्द्रगुप्तादिनामान्यपि तदात्वे कल्पितान्येव महाभाष्यकृतोदाह तानि। पश्चात्तु तन्नामका राजानोऽपि बभूवुरित्यव कल्पयितुमुचितम् । पुष्यमित्रो हि यीशुत प्राग द्वितीयस्या शताब्द्या जात इत्यैतिहासिकाना मतम् । ततश्च एकशताब्दीमात्रे समये महाभा यसदृशस्य दूरदेशे प्रचारस्तद्विलोपश्चापि नैव सम्भव तीति न युज्यते पुष्यमित्रकाले भाग्यनिर्माणम् । किञ्च महाभाष्ये 'अनुशोण पाटलिपुत्रम्' इत्यप्युदाहरण दृश्यते । कुसुमपुरापर- पर्याय पाटलिपुत्र वेद बुद्धदेवकाले एव वामयितुमुपकान्तम् , वुद्भदेवेन 'महदिद नगर भविष्यतीत्याशीरपि दत्ता । तच्चेद प्राक शोणतीरे निवापितम् तद्नु च तन परिवर्त्य गट्टानीरे स्थापितमि येतत्सर्व बौद्धनन्थेभ्य प्रतीयते । इन्थ च यावच्छोणतीरे आमीपाटलिपुत्र ताचदेव महामान्य निर्मिनमिति तत्तोऽपि महाभाज्यस्य अर्वाचीनता न सम्भवतीति । ता एता सामश्रमिमहाशयस्य युक्त्य उपदर्शितदृढतरयुक्यग्रे नैव स्थानुमुत्सहन्ते । पुष्यमित्रचन्द्रगुप्तयो मनी स्फुट महाभाष्ये दृश्यते । पुष्यमित्रस्य यागकरणमपि तत प्रसिद्धयति । यमनकृत साकेतावरोधो माध्यमिकावरोधश्चापि यदेति हासेभ्य प्रमागीभवति, तदा सर्वमिद कल्पितमि युक्तिरुपहासायैव प्रेक्षावनाम् । एवमपलापे तु कस्यापि ग्रन्थस्य कालनिर्णय कदापि न सम्भवति । सर्वत्रैवमुच्छृङ्खलाना कल्पनाना जागरूकत्वसभवात् । तस्मात् ता प्रवलतरा युक्तय । 'सक्लादिभ्यश्च' इति सूत्रे भाग्यमेव न दृश्यते, तदा केवल नगरध्वसवर्गनायैव भा यकारस्त सूत्र ब्याचक्षीतेत्येतदप्युपहासास्पदम् । न हि भायमैतिहासिको ग्रन्य , यत्रैवविधा घटना अवश्यमुल्लिरपेरन् । शुद्रकजातिविषयेऽपि ऐतिहासिकैरन्यथैव प्रमागितम् । मालवा उद्रकाश्चेति जानिय पञ्चनदमान्ते सुप्रसिद्ध मामीत् । तयोश्च सर्वत्र युद्धादिषु साहचर्यमेव बभूव । परमलतेन्द्र स्थाक्रम मकाले तेन सह युद्धावसरे तयो साहचर्य केनचिदेतुना न जातम् । ततश्च मालवै पृथग युद्ध कृतम् , शुद्रकैश्च पृथक् । ते एने जानी तदा विनष्टे इत्यपि भारतीयैरैतिहासिक खण्डितम् । अग्रे तयोर्जात्योर्देशान्तरेषु निवास स्फुट सिद्धय- तीति । शुद्रका एकान्नतस्तदा परामिता इत्यपि जायसवालमहोदयो नानुमनुते । यद्यपि यूनानदेशीया स्वलिखित इतिहासे पुदकागा पराजय वदन्नि, परमिदमयनिहासिकैरुच्यते ययुद्धान्ते क्षुद्रकेभ्य ससम्मान समासु भोज्यादिक यूनानदेशीयैरप. हियते स्म । न हि परानितानामेवविध सकार सम्भाव्यते । तस्माद् युद्धे सन्धिरेवासीत् , तरच यवनैतिहासिकैर्यवनानां जयो भारतीयैश्च तुदकागा जय उद्घोप्यते स्म इत्यनुमीयते । तत्र भारतीयमतमेवानुसूय महाभाग्यश्ता 'एकाकिभि सुद्- कैजिनम् इत्युदाहृतम् । तादृशेन विश्वविजयिना महावीरेण सन्धिरपि नून जय एवेति जितमित्युक्तिन विरुद्धा। अत्र 'एकाकिभि' इति पद मालवपाहचर्षविरह व्यञ्जयत् स्फुटमेव अलक्षेन्द्रयुद्धघटना स्मारयति, तेन अलक्षेन्द्राक्रमणादनन्तरमेव महाभाष्य- निर्माण सुरसुरीभवतितराम् । पालिपुन चापि विस्तृनतम नगरम् , गङ्गाशोगसङ्गमसन्निधाने निवामितम् अनुशोणमिन्य. नुगङ्गमिति च उभयपापि स्यापयितुमद्यापि शक्यते । गङ्गाशोणसङ्गमश्च पूर्व यत्रासीत् ततोऽध पश्चिमस्या दिश्यागत इति प्राचीनाभिर्घग्नाभि सिद्धयति । तस्मात्तदावे अनुशोणमियुनिर्न कथमपि विरुद्वा । अभिमन्युराज्यकाले कश्मीरेषु भायपुस्तकगमनमवशिष्यते । परमभिमन्युराज्यकाल एवं यदा न निश्चितस्तदा नदधारेण कथ पतञ्जले कालनिर्णयो दृढ स्यात् । यदि लापेनमहोदयस्यैव मत सम्यक् स्यात् , यीशुशिष्टादनन्तर चाभिमन्युराज्यकाल सिद्ध स्यात् तदा पुष्यमित्रादनन्तरमपि द्विविशतान्दीध्यरधान सम्भाव्यन एव । किञ्च नैव राजतरङ्गिण्या न वा हरिगा प्रचारानन्तर महाभाग्यविलोप उक्त । पूर्व देशान्तरेषु प्रचार तदनु रिलोप इति कल्पनामात्रमिदम् । इदमपि सम्भाध्यते यत् पूर्व महाभा यप्रचारो नैव जात , कैश्विपतञ्जलिशिये गुरोरधीय तत् पुस्तक देशान्तरेषु नीत तदेव च क्थचिच्चन्द्रा चार्यादिभि प्राप्तम् । प्रचारस्तु तैरेव पश्चात् कृत इति । अस्या च कल्पनाया शताब्दीव्यवधानमात्रमपि पर्याप्त भवति । तस्माद् इतरत्रमागाऽग्रेऽनुमानसाधकानि प्रमागानीमानि दुर्वलान्येवेति पुग्यमित्रराज्यकाल एव पतञ्जलिकाल इति मन्या. महे । स तु काल कीदृश इनि विननिपनि शक्यनेत्र समाधातुमिनि निवेदितपूर्वम् । तदेव व्याकरगप्रधानाचार्याणां पागिनिकात्यायनपतञ्जलीना देशकालविषये यथोपलब्धि यथाशक्य च विवेचितम् । एषा चाचार्याणां 'यघोत्तर मुनीना प्रामाण्यम्' इति श्रीमहोजिदीक्षितप्रमृतयो वैयाकरणा आहु । पाणिनिसूनविपये यन्त्र काम्यायनेन काचिद्विप्रतिपत्ति प्रदर्शिता उपमरयानादिक वा कृत तत्र कात्यायनस्यैव वचन ग्राह्यम् । तरचनसस्कृता एप प्रयोगा साधुत्वेन मन्तव्या । यत्र च कापायनवचनानि खण्डयिन्या भाग्यकारेण कश्चित् प्रयोग समर्थित , वार्तिक वा प्रत्या- ख्यात तत्र भा पकारयचनमेवानुसृत्य प्रयोगागा साधुत्वमनुमधेयमिति वदाशय । एतेन भाग्यमारस्य प्रामाण्य सर्वोपरिस्थित मिति मिद भवति । यथा 'न बहुबोही' इति बहुव्रीहिममासे सर्वनाममहाप्रतिषेध कुर्वत सूत्रकारस्य मते बहुप्रीमवयवा नामपि सर्वनाम सामावे तराकान भरतीति 'स्व पिता यस्यस्यादि' विग्रहे स्वार्थिके क्प्रत्यये 'स्वपितृक ' इत्येव प्रयोग साधु- तयाऽभ्युपगन्तु युक्तः माप्नोति । पर भाष्यकारेग 'गोनदीयस्वाह अकस्वरी तु कर्तव्यौ प्रत्यङ्ग मुक्तसरायम्-स्वपिनुको मकल्पितरु इत्येव भवितव्यम्' इति स्वीकृतम् । तत्र भान्यकाराभ्युपगता एवं प्रयोगा साधुतया मनव्या इत्याधुनिका वैया करणा मन्यन्ते । इत्यमेव च 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपतिर्न हि सन्देहाइलक्षणम्' इति परिभाषयाऽपि सिद्धयति । पाण्या- ·- भूमिका तस्येवानया पूर्वसन्देहनिवारकत्वरूपस्य प्राबल्यस्य योधनात् । श्रीमन्तो दाधिमथाद्यास्तु 'यथोत्तर मुनीनां प्रामाण्यमिति घुवते। पागिनिरेव भगवान् मुख्यप्रमागभून इति तदाशय । आचार्यागा दृष्टया तदेव युक्तम् । स्वयमेव भा यकारादय पारि निपचन समभावेन प्रमागयन्तीति । आधुनिकपैयाफरगहष्टया तु प्यारयानरीत्या व्यारयेयस्य तापर्यप्रतिपत्तिगभशत् भाष्यरूप व्यारयानमेव मुरय मन्यते-इन्युभयो सामञ्जस्यम् । मीमासादर्शनभा यकृता प्रीशनरस्वामिनाऽपि दशमे याये अष्टमे पादे चतुर्थ सूत्रे प्रसङ्गादिदमुक्तम्-'सादिबाट पागिनेर्वचन प्रमागम् अासदादित्वाइन का यायनस्य' इति । नमसमाग्नेन नित्येन भवितव्य विकसितेन वेति तर विचार' । पागिनेर्विभाषाधिकारकरणात् तद्रीरया विकर नियति, वातिककारेण सु 'या वचनानर्थस्य च स्वभावसिदत्वात्' इति विभाषाधिकारखण्डन कृतम् । तदीया नमनासो निग्य सिद्धनीती पागि निवचनमनुसृत्य विकल्पित एव समासो मन्तव्य इति शबरस्वानिनोऽभिप्राय । अस्ति पिकप इति विएराऽभ्युपगमात् पागिनि सद्वादीति तेन स्यापित , नास्ति विकल्प इति कथनाच्च का यायनस्यासदादित्वमुक्तम् । स्तुतरनु र यायनस्य तलायमभिप्राय , समासविकल्पो न विधिसापेक्ष , अपि तु स्वभावमिद । एकार्थीमावो व्यपेदा चेति द्विविधापि शन्दत्य वृत्तिर्ववतुरिच्छाधीना । यो हि व्यपेक्षया प्रयोतुमिच्छति स राज्ञ पुरुष इति प्यपदघटित घात्यमेव प्रयुक्ते, यश्चेका भावेन प्रयोकुमिच्छति स राजपुरुप इत्येकपदता प्रापय्य प्रयुत इति व्यर्था तर सहादिरयासद्वादिरगवल्पना । स्पष्टीकृनमिद तत्रैव टुप्टोकाया महपादै । इद तु वार्तिकाना भाज्यस्य च पर्यालोचनया बहुत्र प्रतीयत एव-यत् वार्तिककार सूत्रात पागिनेन्यूनताप्रदर्शनमेवा भिलपय वार्तिकरूपन्याख्याकरगे प्रवृत्त । महाभा यकारस्य तु पागिनेगौरवरज्ञार्थमेव दृश्यते प्रवृत्ति । अत एव 'प्रमाणभूत आचायो दर्भपवित्रपाणि शुधावरकाशे प्राङ्मुख उपविश्य महता प्रयत्नेन सूत्रागि प्रणयति म्म, तनाशक्य वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितु किं पुनरियता सूत्रेण' (अ.! पा १ सू १ मा ३) इत्यादिकमनेकत्र तेनोपुष्टम् । अत एक कथासरित्सागरे पाणिनि- कात्यायनयोर्विद्वेपपूर्वक परस्परशास्त्रार्थकिंवदन्त्यपि प्रवृत्ता। यद्यपि श्रीवासुदेवशरणप्रभृतय वातिककारस्य न्यूनता-प्रद नियुद्ध्या विद्वेषयुया वा प्रवृत्तिरिति श्रुत्वा विमनायन्ते, अनुकूलवुद्धयैव व्यारयातरूपाण्येव चार्तिकानि तेन विरचिता नीति ते मन्यन्ते। पर किं कुर्मो वय यदा भाप्यकार ए तथा धनयति, तदाऽभ्युपगन्तव्यमेवेदं भवति । तथाहि-प्रत्याहारा. खिके 'भ इ उण' सून एवं 'भकारस्य विवृतोपदेश आकारग्रहगार्थ ' इति वातिक विवृप्पता भा यकृता स्पष्टमुक्तम्-आहो पुरुपिकामात्र तु भवानाह सवृतस्योपदिश्यमानस्य विवृतोपदेशश्योद्यते इति, वय तु धूम', विवनस्योपदिश्यमानस्य प्रयोजनम न्वारयायत इति । अत्र माहोपुरुविकेति पद स्फुटमेव चार्तिककृतोऽहकारपूर्विका प्रवृत्तिमन्याचष्टे । तथैव 'मलूर सूनभाया न्तेऽपि 'स एप सूत्रभेदेन लकारोपदेश प्लुयाद्यर्थ सन् प्रत्यारयायते सपा महतो वशस्तपालद्वानुकृप्यते' । एवं परिहास स्फुटमेव कात्यायनस्य न्यूनतात्रिफरणरूपी प्रवृत्तिमभिन्यनक्ति। किमन्यत् , सर्वमपि भाग्य पर्यालोच्यतामाधिक्येन न्यूनता. प्रदर्शनरूरागा वार्तिकाना निराकरणमेव भाष्यकृता कृतम् । सूनातरैरेव वार्तिकार्थलाभाय च प्रयतितम् । अत्यल्पानि बार्तिक कृत उपसख्यानानि तेन स्वीकृतानि । महाभाष्य चेद वार्तिकानामेव व्याख्यानमिति शक्यते यदितुम् , वातिकमे शवलम्व्य भाप्यस्य सर्वत्र प्रवृत्तिदर्शनात् । स्वातन्त्र्येण सूत्रागि तु कचिदेव व्याख्यातानि । येषु सूत्रेषु वार्तिकानि न दृश्यन्ते तत्र भा यमपि प्रायेण न दृश्यत एव । इद मपि वैलवण्य व्याकरगेऽनुसन्धेयम् यदन्यत्र मीमासा-वेदान्त-न्याय-योग दर्शन-प्रभृतिषु भाष्यस्य व्याख्यानभूत वातिकम् , इह तु वार्तिकन्यारयानरूप भाग्यमिति । अस्यापि इदमेव तारपर्य प्रतीयते यत् सूनेषु उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्ता कात्यायनस्या भीटाऽभूत् । तत एव तेन स्वीयस्य ग्रन्थस्य वार्तिकमिति नाम कृतम् । 'उक्तानुक्तदुरुक्ताना चिन्ता यत्र प्रवर्तते । न ग्रन्थ वार्तिक प्राहुर्वार्तिकज्ञा मनी पिग'-इविवाति कलक्षणात् । इद चाप्यतिदुष्करमापनित यत् कात्यायनकृत स्वतन्त्रो वार्निकपाठ इदानी नोपलभ्यते । भाग्यमेन तु दृष्ट्वा कैश्चिद्वातिकपाठ सग्जीकृत । पर नाय पाठ सर्वथाऽसन्दिग्धो गदितु शक्यते, यतो हि स्ववाक्यमपि यत्र ब्यारयायते तद् भाष्य भवतीति भाष्यललग वदन्त्यभियुक्ता ! 'सूनार्थो धर्यते यन वाक्य सूत्रानुसा रिभि । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाप्य भाष्यविदो विदु । दृश्यते च महाभाग्ये बहुत्र तथैव यन् महाभाष्यकृत् पूर्व सग्राहकवाक्य- मुक्वा ततस्तद्विवरग चितनुते इति । तेन कुत्र महाभाग्यस्यैव तत्सग्राहक वाक्य कुत्र वा वार्तिककृतस्तथा वातिकमित्यस दिग्ध दु शका निर्गय । 'वक्त य न वळ-मम्' इत्यादिभाष्यशैल्या कथचिनिर्णय सम्पाद्यते, परन्तु तथापि बहुत्र विप्रतिपत्ति . । नं निवर्तत एव । स्ववाक्यव्याख्याकरगरूपभाष्यपरिपाट्या बद्दी विप्रतिपत्ति प्रवृत्ता । यथा 'अथ शादानुशासनम्' इति यद्भाष्यकारस्य आदिम वाक्य तसूत्रमेवेति केचिन्महाशया मन्यन्ते । माधयन्ति च तदेव महरयारभट्या । वय तु तेपा भ्रान्तिमेव मन्महे यतो हिमाष्यकार स्वयम् 'वृदिरादे' सूत्रे वृद्धिपद मङ्गलार्थमाह । 'अनुवाद्यमनुक्त्वा हि न विधेयमुदीरयेत्' इति नियममनुस्य पूर्वमुद्देश्यकथन तदनु विधेयकथनमित्यस्त्याचार्यस्य शैली। यया 'इको यगचि, अक सवर्णे दीर्ध' इत्यादि । तथैव सज्ञासूत्रे ध्वपि 'भदे गुग' इत्यादिषु पूर्वमुद्देश्यकथन तदनु विधेयकथनमित्येव रीतिईश्यते । तथैव च रीत्या सज्ञा-सज्ञिभावो निर्णेतन्य इति मायकृता सिद्धान्तितम् । तत्रेय शङ्का 'कय वृदिरादैच् इति अन्न पूर्व विधेयनिर्देश फयमिति प्रश्नस्याशय । तत्रोत्तरयति भाष्यकृत्-'एतदेकमाचार्यस्य मालार्थ मृण्यताम् , माङ्गलिक आचार्यो महत शास्त्रीवस्य मङ्गलार्थ वृद्धिशब्दमादित प्रयुक्ते। 'मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रयन्ते वीरपुरुषाणि च भवन्ति आयुष्मपुरुषाणि च अध्येतारश्च वृद्धियुक्ता यथा स्युरिति । एतस्य भाष्यस्य तुलनाया यानि 'अय शम्दानुशासनम् इति वाक्यस्य सूत्रत्वसाघकानि प्रमाणान्युपन्यस्यन्ते तान्यतिदुर्बलानि। ब्रह्मयज्ञे ५म० भू० ·ર भूमिका च शिष्टाः आदिसूत्रत्वेन 'वृद्धिरादैच्' इत्येव परम्परया पठन्ति । तदेतदपि मुख्यं प्रमागं मन्तव्यम् । तथैव मिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इति वार्तिके मिद्धशब्दोऽपि मगलरूपतया भाष्यकृता व्याख्यातः । तस्मात् 'रतोहागमलध्वसन्देहा' प्रयोजनम्। इत्येतदा. दिमं वार्तिकं ये भन्यन्ते तेऽपि भ्रान्ता एव प्रतीयन्ते । किञ्च 'द्विरादैच्' इति वृद्धिपदेन सूत्रकृतो मङ्गलम् सिद्धे शब्दार्थ सम्बन्धे' इति मिद्वशब्देन च वार्तिककृतो मङ्गलम् इति ब्याचक्षाणः पतञ्जलिः स्वय महाभाप्यस्यारम्भे मङ्गलं न कुर्यादिति नैतदुपपद्यते । तस्मात् 'अथ शब्दानुशासनम्' इत्यथशब्देन तेन मङ्गलं कृतम्, इत्येव सम्यगाभाति । व्याख्यातं च प्रधानन्या- ख्यात्रा कयटेन 'भाग्यकारो विवरणकारवाद् व्याकरणस्य साक्षात् प्रयोजनमाह 'अथ शब्दानुशासनमिति । प्रयोजनप्रयोजनानि तु रक्षोहादीति पश्चाद् वच्यन्ते' इति । एतेनोभयमपि भाग्यकारवाश्यमिति कैयटम स्फुटीभवति । यादृशी च भाज्यकारस्य शैली, यद् वार्तिकमुल्लिख्य तदनु तद्वाक्यानुवादेन 'कर्तव्य" 'वकव्यम्' इत्यादि वदति, तथा रक्षोहागमलध्वसन्देहा' इत्यत्र न दृश्यते इत्येतदपि तस्य वातिकत्वाभावे बीजम् । यत्तु-मीमांसकविरुदभाजा श्रीयुधिष्टिरमहाशयेन, संस्कृत व्याकरणेतिहासे प्रोक्तम्-आदिशब्दो भाष्यकारस्य न सर्वादियोधक', अपि तु किञ्चित् परतोऽपि विद्यमाने मध्यगेऽप्यादिशब्दः प्रयुज्यते । एव. मेवान्त्यशब्दः मध्यगशब्दश्चापि तस्य व्यभिचारी। तत्र निदर्शन च 'भूवादयो धातव' इति सूत्रे 'भूवादीनां वकारोऽयं मङ्ग- लार्थ प्रयुज्यते' इति वार्तिक तदाप्य च । 'भूवादय' इति सूत्र हि नाद्यं नान्तिमंन वा मध्यगम, प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादादी घर्तमानत्वात् । तत्रापि च वशब्द' मङ्गलार्थवेनोक्त. तत्समर्थनञ्च 'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मगलान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते' . इत्यादिरीत्यैव कृतम् । तस्मात् तस्यादित्व मध्यगत्वं वा भाग्यकारेणाभ्युपगतम् । तेनैव सिद्धमिदं यदादिशब्दो मध्यगशब्दो या सर्वादिभूते सर्वमध्यगेवा प्रयुज्यतेति नैप नियमः। ततश्च 'अथ शब्दानुशासनमि त्यस्य सूत्रत्याभ्युपगमेऽपि 'वृद्धिरादैच' इति वृद्विशब्दस्य मङ्गलार्थता न विरुद्धयते । 'रक्षोहागमे त्यस्य वार्तिक्त्वेऽपि च 'सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे' इति सिद्धशब्दस्यापि मग- लार्थता युज्यते एव । तदिदमितिहासमीमांसकस्य वचन वालानामप्युपहासाय भवेत् । 'सति हि परस्मिन् यस्मात् पूर्वो. नास्ति स आदि., सति च पूर्वस्मिन् यस्मात् परो नास्ति सोऽन्त्यः' इति स्वयमेव भाष्यकृता आद्यन्तयोर्लक्षणं कृतम् । तच्च स्वकीयं लक्षण स्वयमेव स न मन्यते-इत्यहो तस्याप्तना समर्थिता । 'भूवादयः' इत्यत्र यद् वशब्दस्य मङ्गलार्थत्वमुक्तम् , नस्य तु धातुपाठमालार्थत्व प्रतीयते। सर्वो हि धातुपाठो 'भूवादयो धात' इति सूत्रेण संगृहीत., ततश्च संग्राहके सूने कृतं मगलं धातुपाटस्यैव मगले संघृत्तमिति तदभिप्रायः । सम्भवेच्च मध्यगशब्दस्य व्यभिचारित्वमपि, भावन्तौ विहाय सर्वेऽपि मध्यगा वक्तु शक्यन्ते । आद्यन्तशब्दौ तु व्यवहारे शास्त्रे च नियतौ न व्यतिक्रममहत.। 'धृद्धिरादैजिति सूत्रे हि 'एतदेक. माचार्यस्य महलाई मृप्यताम् , माङ्गलिक आचार्यो महत शाखौघस्य मङ्गलार्थं वृद्धिशब्दमादित' प्रयुक्ते' इति स्पष्ट- मादिशब्दो भाष्यकृतोपात्त । नैवं भूवादयो धातवः' इति सूत्रे आदिशब्दोपादानं दृश्यते । एवमेव सिद्धशब्दविपयेऽपि 'महत. शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थ सिद्धशब्दमादित. प्रयुक्ते' इत्यादिशब्दप्रयोगो दृश्यते । तस्मात् 'वृद्धिरादैजि'त्यतः प्राक् सूत्रकल्पना 'सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे' इत्यतः प्राग् वार्तिककल्पना च न कथमपि प्रामागिकी भवितुमर्हति । यैर्ग्रन्थकृङ्गिस्तथोल्लिखितं तद्भमारप्रमादाढेत्येव मन्तव्य स्यात् । भाष्यकृतस्तुलनाया तेषां प्रामाण्याभावात् । अद्यावधि सर्वेषु पुस्तकेषु व्यवहिय- माणेषु अध्यायाधङ्केषु प्राथम्यमेव 'घृदिरादैच' सूत्रस्य दृश्यत इति 'अथाशब्दानुशासनमित्यस्य सूत्रत्वकल्पना सर्वप्रामा- णिकविरुदेत्यास्तां तावत् । तस्माद् भाष्यकृत किं स्वकीयं वाश्य किं वा वार्तिककृतो वार्तिकम् इति निर्णयो दु.शक एवा- पतितः। भाज्यकारशैलीमेवावधानेन परीचय कथचित् नियत एवाऽभियुक्तै । सिद्धान्तकौमुयादिषु तु बहुत्र वार्तिकानि स्वरूपान्तरतामिव प्रापितानि दृश्यन्ते । केवलमर्थसम्बन्ध एव तत्रानुसृतः । भवनु नाम, वार्तिकपाठस्य प्रामाणिकस्योद्धारोs- न्वेषकाणां कर्तव्येषु मुख्यतया तिष्ठतीति अवश्यमवधेयम् । इदं तु असदिग्धमेव, यदद्यत्वे पागिनीयस्य व्याकरणस्य यादृशी प्रतिष्ठा दृश्यते, यथा च शास्त्रेषु व्याकरणस्य मुख्य स्थान गग्यने, मोऽय मोऽपि कान्यायनस्य, भाष्यकृत पतञ्जलेश्व प्रभाव । महाभाष्यं न केवलं व्याकरणनिबन्ध., भपि तु सर्वाण्यपि ज्ञातव्यानि विषयजातानि स्थाने स्थानेऽत्र सपरिकर विवेचितानि । लौकिका व्यवहारा, प्राक्तना इतिहासा आवश्यका धर्मा , दर्शनानां सिद्धान्ता', गृढतमानि विज्ञानानि चेति सर्वमेतन्महामाध्ये कृतपरिश्रमैस्सम्यक् परिचेतुं शक्यते । एपरिधया विवेचन यैव संस्कृतस्य व्याकरणशाखभियतों प्रतिष्ठां गतम् । न च पतञ्जलेरिव सरलगम्भीरा प्राञ्जलतमा भाषाऽपि कस्याप्यन्यस्य अन्यकृतो भामे विधिना निवेशिता। तस्मान्महाभाष्यमिदमलौकिकं वस्तु संस्कृतवाड्मयमन्दिरस्य सुवर्ण- कलशायमानमित्यत्र न सन्देहः । आश्चर्य विद यद्य. समयो माज्यकारस्य निर्णीयते स आधुनिकस्य भौतिकविज्ञानस्य न तादृशः प्रचारसमय शम्यते निर्धारयितुम् । भारतीय वैदिकं विज्ञानं तदात्वे विलुप्तप्रायमेव सम्भाव्यते, तथापि विज्ञानस्यापि गृढतमा' सिद्धान्ता महाभाष्ये तत्र तत्र प्राप्यन्ते । यथा स्थानेऽन्तरतमः' इति सूत्रे 'अचेतनेष्वपि-लोट लिप्तो बाहुवेग गरवा नैव तिर्यम् गच्छति, नोधमारोहति, पृधिनी विकार' पृथिवीमेव गच्छत्यान्तर्यत । तथा या एता आन्तरिक्ष्यः सूपमा आपस्तासां विकारो धूम, स धूम आकासे निवाते नैव तिर्यग् गच्छति, नार्वागवरोहति, अविकारोऽप एव गच्छत्यान्तर्यतः । तथा ज्योतिपो वि. कारोऽचिराकाशदेशे निवाते सुप्रग्बलिन नैव तिर्यग गच्छति, नार्वागवरोहति, ज्योतिपो विकारो ज्योतिरेव गच्छत्यान्तर्यतः इति । इह हि सजातीयाकर्षगसिद्धान्त स्पष्टतया कियन्निदर्शित इति वैज्ञानिका विद्वांस एवान प्रमाणम् । यमाकर्षणसिदान्तं न्यूटन महाशयेनाविष्कृतं पाश्चारया मन्यन्ते, स भारते यीशुनिष्टतोऽपि पूर्व विस्पष्टं प्रचलित भासीदिति नाल्य गौरवं भारतस्य । अनन्तरं सिद्धान्तोऽयम्- 'आकृष्टिशक्तिञ्च मही तया यत् खस्थं गुरु स्वाभिमुखं स्वशक्त्या । आकृप्यते तत्पततीव भाति समे समन्तात् क पतत्वियं खे । ( सिद्धान्तशिरोमणौ) । .

·भूमिका। ३३ इत्यादिना भास्कराचार्यप्रभृतिमि स्वसब्दैरेव स्पष्टीकृत इत्यन्यदेतत् । एवमन्यनापि तत्र तत्र द्रष्टयम् । शन्दविज्ञानन्तु पदे पदे महाभाष्ये जागत्यं । अनेकन तु भान्यस्ता निरूपित विज्ञानं व्यारयाकृभिरपि न बुद्धम् । तेन च भाष्यकारस्याशय एर तैर्गत पातितः। तत्र निदर्शन 'स्त्रियाम्' इत्यधिकार- सूत्रस्थं भाज्यम्-- संस्कृतभाषायामचेतनवोधरा खट्वा-वृक्षादिशन्दा अपि तत्तहिङ्गभाजोऽभ्युपगम्यन्ते । तत्र वैज्ञानिकहेतुमुपदर्शयन् महाभाग्यकारो भगवान् पतञ्जलि:- संस्त्यानप्रसनौ लिङ्गमास्थेयो स्वकृतान्ततः । संस्त्याने स्त्यायतेडून स्त्री सूतेः सप् प्रसवे पुमान् ॥ इति वार्निक व्याचनाग आह 'अधिकरगसाधना लोके स्रो, स्त्यायत्यस्या गर्भ इनि, कर्तृसाधनश्च पुमान् सूते पुमानिति । इह पुनरुभयं भावमाधनम् पस्त्यान स्त्री प्रवृत्तिश्च पुमान् , कस्य पुन सम्यान खी प्रवृत्तिर्वा पुमान् । गुणानाम् । केपाम, शब्द- स-रूप रस-गन्यानाम् । सश्च पुन. मूर्तय एवमामिका संस्थानप्रसवगुणा शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवय । यत्राल्पीयांमो गुगालत्रावरतस्त्रय. शब्द स्पर्शी रूपमिति, रसगन्धो न सत्र। प्रवृत्ति खत्वापि नित्या, न हीह काचिदपि स्वस्मिन्नारमनि मुहूर्तमप्यवतिष्ठते, वईते वा यावदनेन वदितम्यम्, अपार्थेन वा युग्यते, तचोभय पर्वत्र, यद्युभयं सर्वत्र, कुत्तो व्यवस्था, विध. क्षातः । संन्यानविवक्षायां स्त्री, प्रसवविवज्ञायां पुमान् , उभयविवक्षाया नपुपकम्' इति । अस्याभिप्रायः स्फुट एव-यत् सर्वत्र यज्ञप्रक्रियाविधया आदानप्रदाने प्रवर्तते । सर्वमपि पदार्थजात दृश्यमान न कदाप्येकरूपम्, परिवर्तमानमेव विदं सर्वमुप- लभ्यते । परिवर्तमानमपि च नैकान्तत सत्तां जहाति । तदिदं सर्व यज्ञकृतम् । स्त्रीयानां भावानामन्यत्रार्पणम्, अन्यतश्च भावा- नामादानमितीयमादानप्रदानप्रक्रिया यज्ञ । यया प्रदीप. प्रकाश सर्वनार्पयति, तैलावयवाश्चाजस्त्रमादत्ते, मल बल च सर्वत्र प्रयोजयति । तथैव वृक्षा अपि मूलानलमाददते, प्रसूनफलादिकं च ददति वाटवादिष्वपि च स्वप्रभावमर्पयन्ति । इष्टका-अस्त- रादिवत्यन्तजद्देष्वपि प्रक्रियेयं सर्वत्र प्रवर्तते । तत एव नवस्य पुरागत्वं सर्वत्रैव जायते इति विभाव्यम् । सोऽयमादान- प्रदानापरपर्यायोऽन्नानादभाव । तत्रादानविधताया स्त्रीलिङ्गशब्दस्तन प्रवर्तते, प्रदानविवक्षायां पुल्लिङ्गशब्द', ताटस्थ्य विव. नया तु नपुंसकलिङ्गशब्द इति । पर कैयटमहाभागो यज्ञमक्रियामिमामनमिलच्यैव शब्दस्पर्शादिरूपेण स्वकृतमपि भान्य- कृनो विवरणं गौणं मवा गुगशब्दस्य सांस्यप्रसिद्ध सत्वाद्यर्थमुपगम्य तदुपचयापचयौ च काल्पनिको मत्वा सर्वा वैज्ञानिक प्रक्रियां तिरोदधाति । नागेशभट्टाद्याश्च तदेवानुसरन्ति । विज्ञानप्रक्रियाया देशे विलोप एवात्रापराध्यतीति न प्रस्मतव्यम् । एव मेव 'उच्चैरुदात्त.' इति सूत्रेऽनि शब्दोत्पत्तिप्रक्रिया या वैज्ञानिकी महाभान्यकृतोक्ता, सा व्यारयाकृभिरन्यथैव नीता। उच्चैस्वं नीचैस्त्व चेदमव्यवस्थितम् , यदेव एकस्य कृते उच्चैस्तदेवापरस्य कृते नोचैर्भवतीत्याशङ्कय गावायामदाण्यादिना क्रियमाणा- मपि व्यवस्थामनवस्थिता निरूप्य 'पिइन्तु समानप्रक्रमपचनात्, सिमेतत् , कथम् समाने प्रक्रम इति वक्तव्यम् । क पुनः प्रक्रम', उर कण्ठ शिर इति' इत्येवं मुरयं समाधानमुनम् । वर्णानां हि द्विविधानि स्थानानि पागिनीयशिक्षादौ दर्शितानि, सवनस्थानानि, आस्यान्तर्गतस्थानानि च । वुझ्यार्थान् समात्मना प्रेरितेन मनमाऽभिहत कायाभिर्यदा शारीर मारुतं प्रेरयति, तदा स वायु उरसि, कण्ठे, शिरसि वा मनोऽभिप्रायानुकूलमेव चित्प्रक्रमं करोति, तान्येतानि त्रीणि सवनस्थानानि शिक्षायामारम्भ एव स्पष्टीकृतानि- मरुतस्तूरसि चरन् मन्द्र जनयति स्वरम् । प्रातः सवनयोगं त छन्दो गायत्रमाश्रितम् ॥ ७॥ कण्ठे माध्यन्दिनयुगं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम् । तारं तार्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम् ॥८॥ एवं त्रिषु प्रक्रमेषु कमेग मन्द्रमध्यमताराः स्वरा भवन्तीति प्रतिपाद्य अनन्तरम्- 'सोदीर्णो मूयमिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः । वर्णान् जनयते' , - ·भूमिका। इति मन्यम्यानेयु वर्गापनिरका । उरमि कण्ठे शिरमि वा क्षचिरभिप्रायानुसारेण केन्द्र प्रकल्प्य पुनर्वायुसम्माके न्द्रादुत्थाय भूपर्यन्त गच्चनि, तनवाभिवातमासाद्य मुग्ने प्राप्तस्ततस्थानसम्बन्धेन वर्णान् जनयतीति स्फुटोऽभिप्राय । आस्यगतम्यानेपि भनौम्य नानि धानाम् इयादिना उर काशिरामि स्थानानि शिक्षायामुकानि, तान्येतानि सबनस्या नेम्य पृथगभूनानि, अमेव हि कहानीचस्तनो माग 'उर' इत्युक्त , दन्तानां मूर्धा च गिर इति । तत्र ह्य, हा, इत्यादिषु हकारम्य उर स्थानमुक्तम् केवलस्य तु हकारस्य कण्ठ्य त्रमित्यादि सर्व तत्रालोच्यम् । सवनस्थानाना च स्पष्टीकरणमग्रेऽपि शिक्षायाम्- प्रान' पठेन्नित्यमुर रिथतेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन । मध्यन्टिने एठगनेन चैव चक्राहमजितसन्निभेन । तार तु विद्यान् सरनतृतीयं गिरोगतं तच सदा प्रयोज्यम् । मयूरहसान्यभृतस्यराणा तुन्येन नादेन शिर स्थितेन ॥ प्रया ममनुभवसिद्ध चेदम्-स्वसामर्थ्यानुसार कदाचि कश्चिदुरचर्वदति, कदाचिनीचे , कदाचिच्च समेन स्वरेण इति । मोऽय भेद सवनस्यानकृत एव । तान्येतानि सपनस्थानान्येव प्रक्रमशन्देनोक्या भाष्यकारेण उच्चस्त्वनीचैस्वयोरव्यवस्थाया समाधान कृतम, यद्ययाविधो यस्योपक्रम , तत्र यदुश्चैस्तदुदात्तमिति विज्ञातव्यम्-काम तदन्यापेक्षया नीचैर्मवतु, न तेनास्माक प्रयोजनमिति। पर कैयटमहाशय मवनस्थानानामास्यस्थानाना च भेदमविचार्यत्र भाप्ये स्पष्टमुक्तम् 'उर कण्ठ शिर' इति स्थानत्रयमष्टानामपि स्थानानामुलक्षण म वा तत्र च प्रत्येक स्थानेषु कालनिकमनुभवविरुद्ध विन्दुप्रयमुररीचकारेत्येकदेशिता वापराव्यति। एव महाभाष्यस्य गूढा आशया व्यार पाहता कृपया अन्यथैव नीता इति निदर्शनमात्रमिदम, सम्यगालोचने बहुपैय प्रनीयेन। इद नूसकारभार महामान्यस्य कैयटमहामागस्य नैव विस्मतव्यम्-यद् वहुत्र महामाप्य तव्याख्यौवाद्यास्मादशैर्बुध्यते, यदि नामविष्यत् कैपटकृत व्यारयानम, तहि दुरववोधमेव महामान्य बहुग्रामविष्यदिति। यद्यप्यन्या अपि व्याख्या महाभाप्यस्य बदर मन्तीनि श्रीयुधिष्ठिरमोमासकमहाशयेन सस्कृतव्याकरणशास्त्रस्येतिहासे स्फुटीकृतम्, हरिवद सेतुन्तु कैयट स्वयमा सम्बनावेन स्मरति, तथापि ता अनुपल या अप्रचलिता वा, प्रमिदप्रामागिक व्याख्यानन्नु कैयटस्यैव भा यमदीपारयमेवा हार ज्ञानिकमूर्धन्य इत्यत्र न सदेह , तदीयाद्वाक्यपदीयग्रन्यात्तयावगते , तन्त्रशास्नेम्वपि च तन्मतस्य मान्यताप्रसिद्ध, पर तदया व्याया क्रियाधिदेवाशो जर्मनपुस्तकालये प्राप्योऽस्ति। ततश्च तव्यतिलिपि पञ्चापविश्वविद्यालयेनापि आनाय्य स्वकीये पुस्त कालये रशिता दत केचिद्विद्वभिरति प्रतिलिपि कृता । प्रचारस्तु तम्या अद्यावधि नास्ति । स्वल्पपरिमाणैव च सा रवा इति भा पार्थावबोधते कैयट एवायावधि शरगम् । अस्य च काट दशमी एकादशी वा शतान्दो ऐतिहासिकर्मन्यते । कैपटकृतस्य भाष्यप्रदीपस्यापि कतिचियाख्यानानि सन्ति, पर तेषु प्रमिद्रो नागेशनो 'भान्यप्रदीपोयोत' विवरगा परनामा । तस्यापि च व्याप्या छायानाम्नी श्रीवैद्यनाथपायगुण्डनिर्मिता मुप्रमिदा । सा विस्तृतेति छात्रागा वनोत्माहाल्पता ममिला श्रीकृष्णदासगुप्तमहोदयेन व्याकरण-ज्याय-वेदान्ताचार्य श्रीरघासामहोदय पोसाय 'सवालोक' नाम्नी अभि नवा व्याख्या निमापिना। अयमपि तवाली प्रथमाहिके सुविस्तृत , तर भाज्यस्य प्रदीपस्थापि च प्रतीकान्युपादाय विशेपेग विवरण कृतम् । द्वितीयाविकातु कमेग मझेप । तृतीयादी च सोऽय स प नीचि यमेव प्राप्त , यादृश कारेऽस्मिन्नरक्ष्यते । सामहोदयन पालिद यपूर्ण विवरण कृतमि यत्र न सशय , पर वस्य प्रथम एवाय अन्यविरचनसम्पादनाऽध्यवसाय इति चित् कचित् त्रुटि प्रतीयते। शाधनेति कचिदनवधान लयते । तथापि पुस्तकस्योपयोगिताया अग्रे तदेत-पर्वमगग्यम् , पारान्तरे च मुद्गे ध्रुटीनामामा निराकरण सम्भाव्यत एव । अनेनाभिनवेन तरवालीकेन सम्यगुपटता स्युविद्वासश्चा नावे यह सम्भावये। धन्यवादश्च तवालोकनिर्मातार पग्टितमहाशय मस्तरसभाण्डागारस्य परिपूनयेऽभिवृद्धये च यशपर मराऽनुक्रमेग सतत बपरिकर चौग्यम्ना-बनारस-काशीहरिदासाचनेकमुप्रपिदप्रन्यमालाप्रकाराकनेष्टिमवरगोलोर सिधी. हरिदामगुहारमनश्रीजयकृष्णदासगुसमहामाय च सादरमभिनन्दयामीति । दीपावली वि० सं०२." विपी यशवद्रो- गिरिधरशर्मा चतुर्वेद ·BUDDRORSADORDSPOTDADDDDDDDD सम्मतिपत्रम् vanamananencrooranveoasranamamyahosaparabraordbraavaarsanoranra कवितार्किकचक्रवर्ती पण्डितश्रीमहादेवशाखो पाण्डेय: [काशीहिन्दूविश्वविद्यालयोयसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यतः] श्रीरुद्रघरमाशर्मणा विनिर्मिता, क्वविदतिसरलस्य कविच्चातिकुटिनस्यात एवामान नागराजकृति मस्या पयतो वैयाकरगधुरोगरनवरत सरद समुगस्यमानस्य महाभाष्यस्य व्याख्या त वालोकनान्ना समवतीर्णा मया न्यभालि । यत्र-भाष्यस्य, प्रदोषत्प, उदय तस्य च निगुडमैदम्पर्य सम्यक पर्यालोचित, पूर्व कृत व्याख्यान स्थाने स्थान चिन्तितम् । विभूज्यवैदुष्यसपनपा गभोरतर व्याहरणान्तरुदर प्रविविकूणामवरय चमकरिष्यति, अध्यापयतामपि साहाय्य कौतूहलय सवयिभ्यति, परोक्षार्थिनाथ श्रेयसे जागरिष्यतीति विद्भिराद्रियमाणा, सम्माश्यमानाचाधिकारिभिरेना भूयो भूय प्रशास्ते । पण्डितश्रीसभापतिशोपाध्यायः एम. एल. सो पदविभूषितः काशिक-विरलासंस्कृतमहाविद्यालयाध्यता [ उत्तरप्रदेश-विधानपरिषद सदस्य.] श्रीजयकृष्णदासहरिदासगुप्तकाशीमस्कृतमीरिजनन्थमानायामपम (२०११ वेरमे) प्रकाशित प्रदीपो इयोतगम्भोर-टोकोपेत नवमाहिकपर्यन्त पातथलमहाभाष्य तनत्यगूढार्थप्रदर्शनप्रपन्नपराया नन्नायारतत्वानोक व्याख्याया सहयोगेन विदुषा छानाणाच सन्तोष जनयेदिति मन्यते । पण्डितश्रीगणपतिशास्त्री मोकाटे [भूतपूर्व-काशिराजकीय संस्कृतकालेजप्रधानाध्यापकः] भाध्यप्रदीपोद्द्योतेषु व्यारयानभूतस्तत्वालोक आपाततो मया सकन्नोऽवलोकित तनाय विशेष- अवतरणमुखेन तत्तत्पदानामामिलापनेन च पतिलापन समीचीनमिति छानाणा कृते दुरूहोऽयों भारति हृदयङ्गमो भविष्यताति । अपरश्च विशेष -तति तदिति तेनेति तच्छन्दार्थप्रदर्शनेन तत्वालोक इति नामापि सार्यकमभूदिति, अतो विशेषतो व्याख्याकारमभिनन्दयाम्यहमिति । CATEGDGDPapamouponr पण्डितश्रीगोपालशास्त्री नेने [भूतपूर्व-काशिकराजकीयसस्कृतकालेजाध्यापक.] इद खलु पतझलिप्रगीतत्र्याकरणमहाभाष्यस्य नवीन सस्करण नवमालिकान्तमापाततो दृष्टिपथमागतम् । अस्मिन् सस्करणे कैयाकृतप्रदीप महाभाष्यव्याख्यानभूतन्तद्विवरण श्रीमन्नागानोभकृतोद्यौताभिघञ्च सन्निवेश्य यन तन महाभाष्यप्रदीपादयोतग्रन्थान् तदसाधारणत्र्याख्यानात्मक्न तत्वालोक्न सनाथीकृत्यास्य सस्करणस्य सर्वाङ्गीणसौ दर्यमापादित श्रीमता नवीनविदुषा झोपाख्येन सुग्रहीतनामधेयेन रुधरेणेति । एतन्मुद्रण नवीन- सुन्दरसोसकाक्षरैविकणार्गलेषु प्रवीणाक्षरयोजकद्वाराऽनुरूपाकार सुमहता प्रयत्नेन सम्पाद्य मुद्रणयन्त्रालयाध्यक्षै श्रीजयकृष्णदासमहोदयरल्पतरण मूल्येन विद्यार्थिजनमुलभतामासादितमिति मन्यऽहमनेन नवीनेन सस्करणेन महानुपकार संस्कृतविदुषा सस्कृतच्छाताणाच भवेदिति। POON जे ·निवेदनम् - . अयि मुरसरस्वतीप्रेयास' श्रेयासो विद्वासोऽन्तेवासिनद ? विदितमेवैतत्तत्रभवतां भवता यदृश्यमाने नामरूपात्मके जगति शब्दमन्तराऽर्थस्य व्यवहारप्रयोजक ज्ञानमपि नौदेति । रक्तच्च-'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शनानुगमाइते | अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वशब्देन भासते ॥' इति । तत्रापि शब्दान्तरजनकत्वात् , लौकिकालौक्किमक्लविषयप्रतिपादकत्वाच संस्कृतशब्दस्य महत्त्वं प्राचीनैराचीनश्च सर्वविद्वद्भिरनुमन्यत एवेति नाप्रकाशित वेषामपि शिक्षितानाम् । यदा पत्यापि शब्दराशे सौनिध्येन ज्ञान व्याकरणमन्तरा न भवति, तदा-'सप्तद्वीपा वसुमती, त्रयो लोकाः, चत्वारो वेदाः साझा. सरहस्या बहुधा भिन्नाः-एकशतमध्वर्युशासाः, सहस्रपा सामवेदः, एकविशतिधा वा- वृच्यं नवधाऽणो वेदः,वाकोवाक्यम , इतिहास., पुराणं, वद्यकमित्येतावान् शब्दस्य प्रयोगविषयः' इति, 'बृह- स्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्पसहस्रं प्रतिपदोक्ताना शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच, नान्तं जगामेति च महाभाष्येण यस्य मस्कृतशब्दराशेर्महाप्रयोगविषयत्वमपरिमितत्पश्च प्रत्यपादि, तस्य सौविध्येन ज्ञानं व्याकरणमन्तरा न सम्भवतीति क्मुि वकव्यम् । यद्यप्यस्य संस्कृतशब्दराशेरनायासेन ज्ञानाय नदविषं व्याकरणमस्ति-ऐन्द्रं चान्द्रं काशकास्नं कोणारं शाकटाय- नम । सारस्वत चापिशलं शाक्ल पाणिनीयकम् ।। इति श्रीतन्वनिधायुक्ते , 'सोऽय नवव्याकरणार्थवेत्ता' इति श्रीवाल्मी कोयरामायणे उत्तेश्च । तथापि लौकिकालौकिक्मक्लशब्दव्युत्पादकत्वात् , ममुपनिवद्धत्वात् , संक्षिप्तत्वाञ्च पाणिनीयमेव व्याकरणन्तेषु प्रधानमिति नान्नुमत वेषामपि सदसद्विवेचकानाममरवाणीप्रणयिनाम् । उत्तच्च--'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम् ।' इति । यद्यपि पाणिनीयव्याकरणेऽपि बहवो प्रन्या विराजन्ते,तथापि तेषु पाणिनिमुनिनिर्मिताया अष्टाध्याय्यास्तद्विवरणस्य पत- पुलिमुनिप्रणीतस्य महामाप्यस्य च प्राधान्ये न संशेरने केऽपि समालोचनपरायपार सचेतसो विद्वास.। यद्यपि महाभाष्यस्याप्यनेकाष्टीका समुपलभ्यन्ते, तथापि तामु कैण्टोपाध्यायविरचित प्रदीपो नागेशभप्रणीतोहयोतेन कियद्विद्योतत इत्यन तत्प्रचार एव प्रमाणम् । किन्तु तयोरपि क्वचिद्विवरणायानामप्यशानामविवरणात् , क्वचिच काठिन्यात् कोमलमतीछानान् , अतीक्ष्ण युद्धीरध्यापकायाध्ययनाध्यापनयो क्लेशमनुभन्तोऽट लोकमानेन दयाहृदयेन निजप्रधानसम्पाद- कन महत्सलेन प० श्रीरामचन्द्र झा व्याकरणाचार्यमहोदयेन प्रेरितै काशीस्थचौसम्वासंस्कृतपुरतकालयाध्यक्ष संस्कृतभाषो- पनिवद्धानामप्रचलितानामपि पुरतकानाम्प्रकार नेन सस्कृतानुरागिणा परमुपकार कुर्वाणोलोक्वासि-वेष्ठिप्रवर-श्रीहरिदासगुप्ता. त्मजः श्रीजयकृष्णदासगुप्रमहोदय महाभाष्य-प्रदीपोद्दयोताना टीका निर्मातु निवेदितेन मया छाया-विमला-शब्दकौस्तु- भादि समीक्ष्य प्रणीतं प्रथमाहिरय तत्वाले के वीक्ष्य सक्षेपणाय वाराणसेयवैयाकरण केशरिभिरागृहीतेन तथा निर्मितं द्वितीया- द्याहिवाना तम्पश्यद्भिद्विद्भिर्नावर्यचकितैर्भूयेतेन्याशासे । यदा सस्तव्याकरणानुरागिण सस्करणमिद समापयिष्यन् , तदा प्रस्तुतसंस्करणादपि सुन्दरं संस्करणान्तरं तेषाम्पुर- स्तादुपास्यास्यति सुदृढो मे विश्वास । यथाऽवधान सशोधितेऽप्यन सस्करणे मनुजसुलभेन भ्रमेण जाताऽशुद्धिरदलोक्येत चेत्तर्हि तदपनोदनभारोऽपि विदिरेव बहनीय इति सानुनयमभ्यर्थये । परमपूज्यपादा वदितार्किक्चरत्तिमहानुभावप्रभृतयोऽत्र संस्करण निजसम्मति प्रकाश्यान्दगृहनिति तेभ्यो भूमिका- लेसके यो विश्वविरयातबंदुष्ये यो महामहोपाध्यायमहोदयेभ्यश्च घन्यवादसन्तति मप्रणति वितरन् , तत्त्वालोकविषये- न कश्चिदपि वश्चितो जगति दोपलेशैविधिर्विघेरपि नरैः कृते किमकलङ्कयिध्येपणा । गुणैक्क्लनादराः परिहरन्ति दोपान् परं प्रकाशनपरा' खलाः प्रकटयन्ति तानुत्सुका ।। इति निवेदनमेव पर्याप्तं मन्ये । विजयादशमी वि० सं० २०११ श्रीरुद्रधरशर्मणः

·SG
श्रीमत्पतञ्जलिमुनिविरचितं
महाभाष्यम्
प्रदीफोहयोततत्त्मालोकैविभूषितम्-
प्रथमाध्याये प्रथमपादे प्रथममाह्निकम् ।
प्रदीप:-
मोपादानवारण
चान्मृदादिवत् ।।
कार्यतिरिक्तदृश्यम्वरूपाभागाद
मकार निगमार विश्वाध्यक्षमतीन्द्रियम् ।
निराकारत्वम् ॥ कतृत्वाद् विश्वाध्यक्षत्वम् । स ऐक्षतेत श्रुते ॥
सदसद्रपनातीतमदृश्यं माययावृत
अतीन्द्रियत्व विगनेन्द्रियत्वेन-पश्यत्यचक्षुः इया श्रुते ॥ सर्वप्र
सयक्षाकरण तु स्वरूप चैतन्येनैव इन्द्रिाविषयत्वेन वातान्द्रियत्वम् ।।
शानलोचनपलरय नारायणमज विभुम् ।
तदसदूपता प्रर'डपर्म । एतच स्त्रियामिति सूत्र वक्ष्यते। तामतीत
प्राय परमात्मान सर्वविद्याविधायिनम् ॥२॥
द्रहितमित्यर्थ । एव च सदेवेति भाव ॥ नन्त्रीदृशमस्माभिः कुतो
पुरुषा. प्रतिपद्यन्ते देवत्व यदनुग्रहात् । न गृह्मन इयन आह-आयमिन्यादि ॥ मायया घृतरित्यस्य
मरस्वतों च ता नत्वा सर्वविवाधिदेवताम् ॥ ३ ॥ कन्यमाह-ज्ञानेति । तत्त्वमस्यादिमहावाक्यजनितायण्टाद्वितीयस.
पदवाक्यप्रमाणाना पारं यातस्य धीमत ।
चिदानन्दब्रह्मागग वृत्तिवान तदेव लोचनं तेन मप्रेक्ष्यमित्यर्थ ।
गुरोमहेश्वरस्यापि कृत्वा चरणवन्दनम् ॥ ४ ॥
नारायणमित्यादि । सर्वनरसमूहान्तयामिणमित्यर्थ ॥ सर्वविद्या.
महाभाष्यावावारपागण विवृतिप्लवम् ।
वदरपा । नायिनम् ॥ वचनन्दर्भविशेषरूपे ग्रन्थे समुचितत्वादा.
क्थागम विवास्येऽ कैयटो जैयटात्मज ॥५॥
गधिदेवता नमनि-पुरुषा इति । देवच पाण्डिरम् ॥ मप्रदायशुद्धि
द्योतयन् गुरु नान-पदेति । ब्याकरणमाम सानाणामित्यर्थ ।।
भाष्याधि कातिगम्भीर' बाह मन्दमनिम्नत ।
धीमत उहापोहकुशलस्य : महाभाष्येति । व्याल्यातृत्वेप्यस्येथा-
छात्रा'मुपहास्यत्व याम्यामि पिशुनात्मनाम् ॥ ६ ॥
दिकथनेनान्वाण्यातृ-वादितरभाववैलक्ष येन महत्त्वम् ॥ अवारपार-
तथापि हरिबद्धन सारेण ग्रन्यमेतुना।
योर्भवम् । नूयते नेनेति प्लव मेतुम् ॥ यथागमम् । १प्रदायमनति-
क्रममाण शनै पार तम्य प्रातास्मि पगुवत् ॥ ७ ॥ लस्येत्यर्थ | औद्धत्य परिहरति-भाष्यति । मयूरव्यमकादिम
मासो रूपक चेति वध्यम् ॥ पिशुनत्व दुरत्वम् ।। नन्वेव कथ
उपयोतः-
प्रवृत्तिरत बाह-तथापिति ननत्यसाराशएमात्र दिवद्ध इनिभात्र ॥
नत्वा साम्दशिव देवी वागधिगनिका गुरून्। शनैरित्यनेनान्यनग्रन्थामकोचः । पगुवदि यनेन व्यारयेय शापरि
पाणिन्यादिमुनीन् वन्द्यान् पिनरी च सतीशिवौ ॥ १ ॥ त्यागो व्याख्यानमाविस्तृतत्व च वाध्यते ।।
नागेशभट्टो नागेशभाषितार्थविचक्षण ।
तत्त्वालोक-
हरिदीपितरादाम्जसेवनावानमन्मनि
नवीननीरदश्याम राम राजीवलोचनम्।
पाचकाना क्ल्पनरोररिकक्षहुताशनात् ।
जानकोजानिमानौमि चिदानन्दमयं विभुम् ।।
गवेरपुराधोशादामतो रमजोविक
नाविस्तीर्ण न विस्तीर्ण मध्यानामपि दोषकृत् ।
प्रदापे-श्य भाष्य व्याचिरन्यामु' कैयट शिष्टाचारपरम्प-
वेदबोधिताभि-
भाष्यप्रदीपव्याख्यान कुर्वेऽ तु यथामति ॥ ४॥
रानुमिः"वितध्वसकामो मगलमाचरेदि"ति
मतसमयविधेयनाक "मगार्शनि मद्गलमध्यानि मगलान्तानि च
मान्य व्याचिकीर्षु शिशचारप्राप्त महल शिधशिक्षाये निवतानि शाराणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि च भवन्त्यायुमत्पुरषाणि चाध्येता-
सर्वेति ॥ क्त्वान्नाना पञ्चमोकोत्तरायनान्वय । सर्वाकारत्व | रश्च सिद्धार्था यथा स्युरिति वृद्धिसूत्रस्थमहाभाष्यादिरमृतिसूचित-
॥ २ ॥

·२ आकार पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये १ पादे- सम्पाद्यनाकञ्च निजेष्टदेवादिनमनरूप मगल प्रारिमितप्रकृतपरिसमा , प्रदीपेति । भाष्यञ्च प्रदीपश्च भाष्यप्रदीपो, तयो व्याख्यानमिति मिप्रभृतिपरिपन्थिप्र यूयूह विनाशाय विधाय व्यारयातृश्रोतृणामनुप | व्युत्पत्ति । तुना प्राचीनव्याख्यानृविलक्षणता सूचिता । अभिधेयवि गतो मगलाय "शिष्या अप्येव सम्पादयेयुरि"नि शिक्षणाय च षयकाशानसशयानुकरणादीना निरासायाह-यथामतीति । प्रदीपे समुचितक्रमेण मर्वप्रथम व्यायानादो तावद निबध्नानि क्त्वान्तानां-प्रणम्येत्यादिक्त्वान्नपदार्थानाम् । अन नम इत्यु सर्वाकारमिति-सर्वे धागरा ( स्वरूपाणि ) यस्येति, सर्वेषाम् क्त्यैव निर्वाहे मत्यपि स्वेष्टदेवादिनमनस्य कार्याव्यवहितपूर्वकाला ( उपादान कारणम् ) इति वा व्युत्पत्ति । निराकार वश्यविधेयत्वमृचनाय क्त्वाप्रत्ययोक्ति । उत्तरार्द्धनेति-"यथागम मिति-निर्गता आयारा यस्मादिति, आकारेभ्यो निष्क्रान इति वा | विधास्येऽहमि"ति पञ्चमश्नोकोत्तरार्द्धवाक्यार्थघटकप्रधानविधानक्रिय विग्रह । विश्वाध्यक्षमिति-विश्वस्य अध्यक्ष ( सञ्चालक) इति । येत्यर्थ । अविरोधाय मनातरमुपेक्ष्य वास्लवाद्वैतमतेनाह-सर्वोपा- व्युत्पत्ति । केचित्त विश्वम् अध्यक्ष (प्रत्यक्ष ) यस्येति विगृह्णन्नि दानेति । “यतो वा इमानि भूनानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, तन्न, तथा सनि योगिषु विधाव्यक्षताप्रसस्ते । तेषामपि योगजस । यत्प्रयन्त्यभिमविशन्ती"नि श्रुत्या परमात्मन सर्वविवौपादानका निक्ण सकलविश्वप्रत्यक्षमत्त्वात् । परमा मनो जगत्कारणत्वेऽपि न रणवादित्यर्थ । मृदादिवदिति-यथा स्वपरिणामत्वात् स्वस्वरूप मायामादृश्यमिति मुचनायाह-सदमदूपतेति । आरोपितसत्त्ववा भूनाना घटादीनामुपादानकारणानि मृदादय , तथा स्वविवर्त्तत्वात स्तविकासत्त्ववत्तेत्यर्थ । अनिर्वचनीयतेति फलितार्थ । मर्वेपा पर स्वस्वरूपभृताना घटादीनामुपादानकारण परमात्मेति भाव । पर. मात्मा नादृश्य दर्शन मूचनायाह-माययावृतैरिति । अस्य पूर्वोत्त मात्मनो घनिकायतिरिक्तरस सस्कृताल करणपोपस्वास्य रान्वयिता तथा च चेतनस्वप्रकाशपरमात्मनो जन्तमोरूपमायाऽवृ सरवादाह-दृश्येति । बहिरिद्रियवोध्येत्यर्थ । अत्रापि मृदादिवदिनि तत्वादेवादृश्यता, पन एव च नमाकाराकारितान्त करणवृत्या (नय दृष्टान्त सम्बष्यने, किन्तूपपद्यते वैधम्र्येण, तथा हि-यथा मृदादीनां नेन ) माया ऽवरणनाशपूर्वक परमात्मन माक्षात्करणीयता-पि समु घटारिकायातिरिक्त वहिरिन्द्रियगोचरं स्वरूप वर्तते, तथा परमात्मनो पपद्यते इति भाव नारायणमिति–नार ( नराणा समूह ) घटादिकार्यातिरिक्त पहिरिन्द्रियवेद्य स्वरूप नास्तीति भाव । कर्तृ अयन ( स्थान ) यस्येति विग्रह । अजम्-जन्मरहितम् । ताम्- त्वादिति-विश्व येत्यादि । ऐक्षतेतीति-विश्वरचनाय तदीक्षणमकरो प्रसिद्धाम् पारम्-अशेपाशयम्। यातस्य-अवगन्नु । अपि च । परमात्मेत्यर्थ इन्द्रियाविषयत्वेनादृश्यत्वस्योपपिपादयिपिनतया अनी- अभिधेय प्रतिशतुमाह-महाभाष्येति । अवारच पारञ्च अवारपारे, | न्द्रियत्वोपपादनाय प्रकागन्तरमाह-विगतेन्द्रियत्वेनेति । अचतु - तयोर्भव अवारपारीण ( राष्ट्रावारपागद्धसाविति सप्रत्यय )। महद | चतुरिन्द्रियरहित । नन्वेव “स ऐक्षने"नि श्रुतिविरोध इत्यत आह- भाष्यम् महाभाष्यम् , तदेव अर्णव (समुद्र ) महाभाष्यार्णव , सर्वमत्यतीति । परमात्मा स्वरूपचैतन्यनैव विध साक्षात्करोति न तु तस्य अवारपारीण महाभाष्याणवावारपारीण इति व्युत्पत्ति । यथा मादृशवदिन्द्रियेगेति भाव । “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा रामस्य गुरकुलमित्यत्र राम विनैव तत्सम्बन्धिनो पि गुरो कुलेन सहे"ति श्रुत्यनुरोयेन विनिगमनाया अभावादाह-इन्द्रियति । तथा समाम , तथाऽत्र विहित सप्रयय विनैव तदन्वयिभ्यामपि अवारपा च ननो दुरर्थकत्वाद् दृशो शानार्थकत्वाञ्च दुर्शयत्वपरतया अदृश्यत्व राभ्या महाभाष्यार्णवस्य समान । विवृतिप्लवमिति-विवृतिरेव | मुपपायमित्याशय । ससार स्वाधिष्ठानब्रह्मगतसत्वेन स्वस्मिन्नारो- प्लन (मेतु ) इति व्युत्पत्ति । उभयत्र रूपक बोध्यम् ।। | पितन सन्निवाभानि, वस्तुनो सन्नेवेत्थाशयेनाह-प्रपञ्चेति । तद्वि- भाप्येति-भाष्यमैत्र अधिरिति विग्रह । क्वेति-भाष्यस्य धायिनम्-यल विना वेदाविभावकम् । सकलेनेन्द्रादिसाधारणदेवत्व मम च मध्ये महदन्तरमिनि भाव । ग्रन्थसेतुनेति-ग्रन्थ एव मेतु स्याप्रापणादाह-पाण्डित्यमिति । गुरुमिति-अत्रैक्वचनेन एकरमा रिति व्युत्पत्ति । देव गुरो विद्यालाम सूचित । व्याकरणादिशास्त्रार्थावगन्तृत्वादेव उद्योते--नत्वेति । अह नागेशभट्ट सापशिवादीन् नत्वा धीमत्त्वे सूचिते पुनरुक्तिपरिहाराय धीमन इनि व्याचष्टे-उहेति । पातालमाष्यप्रदीपव्याख्यान यथापति कुर्वे इत्यन्वय । नमधा ऊह -अशानोपादेयागुस्फुरणम् । अपोह.-शातहेयाशुत्याग । त्वर्थ -स्वावथिकोत्कृष्टत्वप्रसारकशानपूर्वक करशिर सयोगानुकूल व्याख्यातृत्वेऽपीति-व्याख्यानभूतत्वेऽपीत्यर्थ । भाष्यस्य व्या- व्यापार । क्त्वार्थ उत्तरकालीनता। द्वितीयार्थो विषयिता। वाग- ख्यानकर्तृत्वाभावात् यथाश्रुनानुपपत्या रक्षणाया (गोण्या वृत्त्या ) धिष्टानिकाम् वागधिष्ठात्री (सरस्वताम् ) गुरून्-गायराविद्या आश्रयणान् । एवम् 'अन्वाख्यातृवादि'त्याबपि बोध्यम्। अस्य- दीक्षागुरून् । अनाभ्यहितमुनिनमनात्पूर्व गुरुनतेरयुक्ततया गुरुपद प्रकृतभा पस्य । इष्टयादीति-आदिना उपनख्यानवाच्य-वक्तव्या जगदगुरपर सत् मुनिविशेषगमिति व्याख्यान न युक्तम् , “न्ति | दिमग्रह । अन्वारयातृत्वात्-पाणिनीयमत्राविरुद्धविवरणत्वाद । तत्त्व गुरोः परमि"नि वचनेन मर्वतो गुरूणामहितत्वबोधनात् ।। इति-दति हेतो । प्रकृते वेदानतिक्रमणक्यनस्यानुपयोगिन्वादाह- पितरी-मातापितरौ। च मकल्पूज्यसमुच्चयार्थ । ख्यात्यै म्वना | सम्प्रदायमिति । अविच्छिन्नगुरपर परामित्यर्थ । माप्याह-नागेशेति । नन्वेव तस्य दोप, “आमनाम गुरोर्नाम नामातिकृपणस्य च । पयस्वामो न गृहोगाष्ठापत्यरत्रयो ।" इति रूपकमिति-अस्य "विषय्यभेदताम्यरमन विषयस्थ यदि"ति स्मृते सत्त्वादिति चेन, तत्र न गृहीयादित्याय नोच्चारयेदित्यर्थेन । लक्षणम् । अन प्रो उपमानोपमेययोरभेदेन क्थनाद् रूपकम् । तेपा रेसने दोषाभावात् ॥ माध्यमदीपन्यारयानसम्पानियोग्यता | “पिशुनी सलमूचकावि"त्यमरकशन पिशुनशम्पस्य तदुभयवाच मूगनायाह-नागेशभापितनि । पतालिभापितभाण्याचाशयविश क्वे पि सूचकत्वस्य प्रकृतानुपयोगिवादाह-दुष्टत्वमिति । एवम्- इत्यर्थः । कृशता प्रमायितुमाह-हरिदीक्षितेति । सिद्धानार्थप्रनि | उपहासमभवे।तत्रत्येति -हरिनिबन्धस्थेत्यर्थ अन-प्रदीपे। भाव - पास्नोपयोगिवुद्धिस्थैर्यवोधनायाह-याचकानामिति । पनानेन सारसम्दस्वारस्यप्रतीयमान आशय । वोध्यते इति-यथा पगु राममिहवधि क्रमशो दानवारता युद्धारता तदुभयसाधिका उपदन्यामै प्राय सम पन्थान स्पृशन्नेव गम्य गच्दनि, तथाऽह रसार गरि पन-शुषकाननम् । निसारमानोगामुपपास "प्राय सल्ल परिपिएर देवेच्यन्नेव महामाश्य यताम्चनायाइ-नाविस्तीर्णमिति । अभिधेय प्रतितानाने-भाष्यः । व्यारयास्यामोनि भाव , .

·. प्रथमाह्निकम् ] प्रदीपोयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । (शास्त्रारम्भप्रतिज्ञाभाष्यम्) प्रयुज्यत इत्यनेन वर्तमाननिदेन मोक मिद्धमन्याधिकागयत्व अय शब्दानुशासनम् ॥ न तु वृद्धवादिवत्यारिभाषिक मिनि विनितम् । ननु विवर विकृत अथेत्ययं शब्दोऽधिकारार्थः प्रयुज्यते । शब्दानु मित्यधिक वाचरपदाभाान द्योतन्नानुनपत्तिश्चेन्यत श्रा--अने- केति । उन्यते यते क्रियते इनि । प्रतीयत इति । एतावनैव द्योत शासनं नाम शास्त्रमधिकृत वेदितव्यम् ।। व मिति भाव ॥ ननु भावमापनस्वानुशासन या पदेन (प्रदीपः) भाष्यकारी विवरपरत्वाद् व्यारम्पय माक्षा मामानाभिकरण्यमनुपपन्नमत आ--व्यारणम्य चेति । अन्वये स्वोतनमाह-अथ शब्दानुशासनमिति । प्रयोजनप्रयोतनानि तु । वप्रय नाभिगनोपपत्ति। नुरियन मानुशव्देभ्यो निय रक्षोहादोनि पश्चाद्वत्यति ॥ स्वाक्य यास्याउ नदवयवमयशश्य इप्यन नेनेति परत्युदन्ततमा शास्त्रपदन मामानमा निति तावद् व्याचष्टे-अथेत्ययमिति । इतिशब्दोयशब्दस्य स्वरूप वस्था भाव ॥ इदमेव मयितु भा ये नामपदापादानन् नामनार पनाय प्रयुक्त । एव हि पदान्नरै मामानापिकण्येन सदर मत्य भेशन्नाम शामिनि मामानाधिकरयन् ।। अनेनैवापभ्रशानाम् वध थशब्दो ब्यासानु शयन । स्वरूप वस्थितश्च सर्वनामा परामृपत यल मुचित वनाना च ।। क्पामिति प्रग्नन्तु नि तोकिकमत्रविपन अयमिति । शब्द इति स्वरूपक्थन विस्पप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ अधिका | गारायनादिया मधिनन् , उन वैरिकम विषय प्रानिगार यन् रार्थ इति । अरिकार प्रनावा चाय-नाम्य प्रयानमित्यय । नि इतानि परे॥ ननु कर्मणि चेनि निपेग कथ कर्मपश्यन्तेन ममसा - पानाना च द्योतक्त्व वाक्यरदाये नितीनन् । अथशब्दस्याधिकारा आङ्-मन चाचार्यस्येति । उभयोरपाइन एचोभयमाप्तिरि यत्म- र्थत्व यो वाक्मार्थ मपयन त दर्गानि-शब्दानुशासनमिति । अने | माने इनि मृत्रे भाग्ये स्वम् ॥ कर्तृकर्मणोगिनि पठयामपि ममाम कक्रियाविषयस्यापि शब्दानुगामनन्य प्रारभ्यमाता थशब्दमनिरा निषेध कुनो नेत्यत माह इमेति । चस्येत्यर्थक्नया कर्मात्युच्चार्य नेन प्रतायते। व्याकरणम्य चेदमन्वर्थ नाम-दादानुशामनमिनि। | विहितप या एक ममामनिपेर इनि भाव ॥ भाग्ये शास्त्रमित्यम्य अत्र चाचार्यस्य कर्तु प्रयोजनाभावादनुपादानादुभयप्राप्न्यभावा कर्तव्य वेनेति शेष । विवरणवारलाद ल्याण्यातव्यत्वेनेनि राप उचित खोभयप्राप्ती कर्मणान्यनेन पठा, अपि तु कर्तृकर्मणो कृतीत्यननम्न | इत्यये ।।शालत्व चास्य साधु वरूपैकप्रमाजनमबद्धन्वाबोध्यन् ॥ कर्मणि चेति समासप्रनिषेपाप्रमशादिध्मपत्रश्चनादित्नमाम ॥ (तत्त्वालोकः) भाष्ये-अथ शब्देति-अत्र प्रारब्यमिति किया (उध्योतः) यर्याप पार्णािनना "ब्राह्मणेन निष्कारण "इन्या । वधकापशम्दानुपादाने काशिस्त्रियामादायव दोपस्य सम्पादनायतया दिश्रुत मयोपामनादा वेव प्रत्यवायपरिहाराधिनयवोत्तमाविकारिप्रवृ समानमित्यानिनियामन्यात्य शब्दानुशामन ममाप्तमियादिभ्र त्तिर्मभवात् प्रयोजन नोक्तम् । वानिककृतापि शासपूर्वक प्रयोगेधर्म, मामयोधन मामशन्दनिशामवो पि निरनित्यापत्तिा या। व्या इत्यनेन मयमाधिकारिण परमायोजन दर्शिनन् । तथापि भगवान् | ग्येयभाष्यमभिशय व्याख्यानभाष्यनाह-अधेत्ययमिति। अब इन्द विवरणकारतान्मन्दाधिकाग्गिा प्रवृते प्रोचाप्रयोगनप्रनिपत्तिप्रव शरदिशपगत्तादिदम पुहिनता । ननु महतार्थताया अपि मम्भवा णत्वाम्यवहितेषु स्वग पूवादिष्वनाश्वामानाशा प्रमोनन श व्यु पति केवलम् अधिकारार्थ इनि स्थनमनुचितमन जाह-प्रयुज्यते इति । नक्षण ददतात्याह-भाष्यकार इति । नत्र शब्दहानको प्रयो ने | नया चान्यार्थमेव नायमानाना पूर्णकलशादानामित्र अधिकारार्धमेव उक्त विषयो प्युक्त एव । शान्वज्ञानविषयस्यैव शात्रविषयत्वा प्रमुज्यमानस्यापश इस्यापि मगलातेति भाव। वेदितव्यमिति- दिनि बेध्यम् । तजिलामुरधिकारा, प्रतिपायप्रनिषादकमात्र मान्ध | तादृशनिशानुभिरिति शेष । प्रकृनशास्त्रारम्भप्रतिहारमापनायास्या इनि अर्थादेव ल्यम् ॥ ननु कानि पुन रित्यादिना प्रयोजनानि १क्ष्य ध्याहारो युक्त , न तु भवात्यादेरिति वध्यन् । तथा च साश इ. नि। तेन पौनरस्यमत आह–सानादिति । नदेवाह-प्रयोजनप्र डापनार शब्दानुशामनमक ज्यावरणशाल व्यारयेय या प्रारब्ध योजनानीति। व्याख्यातुमिन्यस्य शन्दानुशामनमित्यादिनेनि | दोध्य जिहानुभिरिनि पलिनार्थ ॥ शप ॥ तावत् प्रथमन् । व्याचप्टे इति । पदार्थतनारान नय वर्थ प्रदाप-विवरणेति-उत्तञ्च स्वप्रतिपाद्याप्रतिपादकत्वम् । कत्वनिरासाय चेति शेष । भाष्यत्वानेव च स्वाक्यव्यारयानमिति साक्षात्प्रयोजनमाहेति-व्याकरणा ययने निगमनान्प्रवृत्तये तस्य भाव । नन्विनि विनाप्ययशब्दो चिनार्थ इन्येवोन्यतामन आह- साक्षात्प्रयोजन सायुशम्दानरूप क्ययन् दातारम्भप्रविशा वदनी एव हीति । पदान्तरै शन्नपदाधिकारार्थपदप्रयुज्यतइतिपः । त्यर्थ । तर साक्षात्खञ्च अव्यवगनेन जायमानलन् । प्रनिता म्याख्यातुमिति । अधिकागत्वनेनि शप ॥ अथेनिशब्दो विकाराच अव्य हिनेत्तरममयविधेयत्वप्रकारकवाधानुकून् शब्दप्रयागरूपो न्या इत्युक्ते आनन्नयाद्यर्थकचमनमागमिति भायेइतोऽयमिति भागे। पार ॥ प्रयोजनेति-याकरणा-ययनसाक्षात्प्रया नेत्यथ । स्ववा योऽयमस्मिन् वाक्ये स इत्यर्थ ॥ विस्पटेति । नतीन्याता थपर क्यम्-अथ शदानुशासनमित्यामारकम् । तदवयवम्- द्वात्यै ताया दर्शनेन तथा भ्रम निवर्तयितुमित्यर्थ ॥ ननु निपानाना द्योन क्देशन् । प्रयुक्त इति-तनानि शब्दे प्रभारप्रभृतिह, समाना कत्वादभियवाच्यर्थशन्दो नुरपन्नोज आर-अधिकार इति । चन्यतार्थकत्वस्य पदायविपर्यासकत्वस्य च न प्रसक्ति । एव हि- प्रस्ताव इति । प्रारम्भ इत्यर्थ || स चापाचाग्यायमानस्य । अर्थ यनो यश दम्य । नि शब्दममभिव्याहारात ) स्वरूपपरत्वे सति । शन्द प्रयोननवाचाति भाव | निपाताना च द्योतक्त्वमिति । च-नु। अस्य-असदस्य । इत्यर्थ इति-अब एवाधिकाराय इत्यत्रा निपाताना योन्पच चेयर्थ । उपमग निरिनिपाताना द्योतक्त्ववा विकार' (प्रारम्भ ) अर्थ (प्रयोतन ) यस्येदि व्युपत्ति 1 निर्णी- चकन्योभयस्वकारस्याव्ययविभक्तीतिसूत्र भागे घवान् । उपम तमिनि-अनेनात्रापशनस्य प्रारम्भवाचक्नैव कुतो ननि शङ्का गणा तु द्यानात्वमेवनि म्पत्र गतिर्गना वनि सूत्रे भाये इनि तवैव | निरस्ता। तमिति-नस्मिन्नेव समानुशासनपदाथ क्यान्निति शघ । निम्पयिष्याम । अत एव माभालियो गुररित्यादि मगञ्चन । प्रारभ्यमाणता-प्रारम्बना, “वर्तमानमानाप्ये पत्तनाद वि भूत प्रारम्भकियाविषयत्वद्य नवम्मापि अपशब्दम्य न्या न'यमानदध्या ला। विमिदमिनि तिहासाथामाद-शब्देति । अत्र- शम्दानाम दिवमङ्गलबम यात्युभयामपशब्द प्रयुज्यत इति करितम् ॥ पर नशामन ) शब्दानुगामनमि यत्र । आचार्यस्य-पाणिने । कत्तुं - वत्र वाचकन्वमेवेन्यन्नि। अतिमिति च तदर्थ -दन्ति ॥ भाये | शब्दकर्मकानुशामन( व्याकरण )विधातु । प्रयोजनाभावादि- ·शायमान प्रयाजक पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याय १ पादे- ति-प्रयुज्यतेऽनेनेति प्रयोजन ( फल ) त्दभावात् , कत्र्तृप्रयोग । पम् । न्यूनता निराकरोति-तत्रेति । प्रयोननादीना मध्ये महामा करणलाभावारित्यर्थ । यद्यप्यन पर्तुपादानम्य शकरायनेन्द्रा ष्यवाक्ये वेत्यर्थ । शन्देति-साशब्देत्यर्थ । विषय-साश दिविभिन्नव्याकरणाव्यावृत्तियं परमम्नि, तथापि (गन्दाना रूप । उन इति-स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यत्रेवेति भाव । मिदमनुशासन न त्वर्थानाम् । दति वा यन्यानिवृत्तिपरत्वाद | ज्ञानेति-सायुशमशाने यर्थ । शास्त्रविषयत्वादिति-शानघटकन्या कविशषनिवृतिपरत्वाभावाच स पि कर्तुरनिवश्याऽनुपादान | त्यपि समूहनीयम् । तजिज्ञासु -सानुश जिज्ञासु । इति- मिति भाव । उभयप्राप्त्यभावादिति-उभयस्मिन् (कत्तफर्मणो । इति तु। अर्थात्-अर्थापत्तिप्रमाणात् । लब्ध मति-एतावता म प्राप्ति (षष्ठीप्राति ) उभयप्रातिस्त भावादित्यर्थ । इध्मेति-इ-म नुवन्यचतुष्टय सूचनम् । तत्रानुवन्धत्वद्ध अध्ययनविषयकप्रवृत्ति स्य प्रत्रश्चन इनि विग्रह । प्रयोजकशानजनकशानविषय वम् । तदेवाहेति-साक्षात्परोपादानफ्ल. उद्योते-इत्यादीति-आग्निा (धर्म ष-गो वेदोऽध्येय' शेयश्च | मैवारेत्यर्थ । माक्षाप्रयोजनस्य किं प्रयोजनमियाकाक्षायामिति इति मगृह्यते । श्रुतेरिति-व्याकरणस्य वदाइत्वात्तदध्ययने वेदाध्य शेष । साशाशानभ्य व्याकरणाध्ययनसाक्षा प्रयोननवे सत्येव यने इव नित्यतया प्राप्त इति शष । एवेन फार्थितानिरासः। तत्साध्याक्षोहादीना प्रपोजनप्रयोजनतोपपद्यते इति भाव । पदार्थ नोक्तमिति-अत एव "तरनादिज्ञायमानत्वानोक्त शास्त्रकृता व ज्ञानाय-अथार्थवोधाय । वाक्यार्थबोधम्प्रति पदार्थशानस्य का यम्। शास्त्रण सर्वशदानामन्वाख्यानप्रयोजनम् । इनि भट्टोक्ति । रण वादिति भाव । नन्वयपदार्थ तया अननरादि प्रसिद्ध एवान सपि-तु। परमप्रयोजनमिति-परम्परया प्रयोननमित्यर्थ । परम | आह-आनन्तर्याद्यर्थकत्वेति । आदिना "मगलानन्तरारम्भप्रश्न पदस्य पार्यन्निकार्यकत्वात् । भगवान्-पतञ्जलि । विवरण का न्यध्वयो अथ" इति कोशोक्तप्रश्नकायमग्रह । तया च अत्रा कारत्वादिति-अस्य साक्षात्प्रयोजन व तीत्यनेन सम्बन्ध । विवरण यशम आनन्नर्यार्थ १ प्रश्नार्थो वा कारार्थी ? आय कथिता फारस्य मूलानुक्तावश्यकतिपयप्रतिपादनाया औचि याद् भाष्य नन्वर्यार्थ १ प्रकथिनानन्नयों वा १ शाम्पविषय जिठासानन्तर्याशे कारस्य पाणिनिकात्यायनानुक्तस्यापि व्याकरणा-ययनसाशात्प्रयो । वा? वेदाध्यनानन्तर्यार्थी वा ? नाद्य , प्राकस्यचिदकथनात् । न चनस्य कथन सगनमेवनि भाव । ननु-आचार्यादानाम् ( इमे व्या द्वितीय , नथा सति अव्यवस्थापानात् । न तृतीय , शाविषयजिज्ञा करणाध्ययने प्रवन्तामि त ) अभप्राये ज्ञान आप्ता एत हितकारणो साननर्यम्य शास्त्रविषयादिकथनेनैव सूचनात् , तथा सनि पुनरक्ति ऽस्मानः प्रवर्तयन्नान अवश्यमेवैवद् अस्मत्साय कल्याणकर मवे प्रभक्त । न चतुर्थ, वेदानन्याकग्णाध्ययने बदाध्ययनमस्कारि दित्यनुमायैवान नितासव प्रारन् । आह च- हितकारिभिरेवासो' । कताबोधिकाया "अनध्याये पगान्यधीयीन" इत्यादिस्मृने विरोधाद , को वशायमानो पि नैव स्यादप्रयो | अनधोतवेदस्यापि सा शब्दशानाय व्याकरणा-ययने प्रवृतिसम्भ- जैक ॥" इत। तथा चात्र प्रयोजनकथन नावश्यकम् । अन वाच । न प्रश्नार्थ , कोट्यन्तरानिर्वचनात्। न कालन्यार्थ तथा सति एवं शादकौस्तुभे आगे व्याकरणस्य विषय (सायुशब्द ) प्रति | सर्वेषा शब्दानामिनि वक्तव्ये "केपा श दानाम्" इत्यग्रिमकानस्या पाय ततस्त व्ययनस्य रक्ष हा.ाना प्रयोननाना निरूपणे नमश्च युक्तापरिनि कमेणात्राथश-दस्यानन्तर्याद्यर्थक रनिरासो दोध्य ।। किमिदमित्यादिना अधिकारिनिर्वचने प्रमगमगतिरपि भवता भाप्यत्वादेवेति-"मूत्रार्थो वयो यत्र वाक्य सूत्रानुमारिभि । स्वप त्याशयेन "प्रक्षा प्रवृत्तये व्याकरणस्य दिपय भगान् भाष्यकार दानि च वर्ण्यन्ते भाष्य भाज्यविदो वितु ॥” इति भाष्यलक्षणल प्रादर्शन य श दानुशासनति" इ त लि रममिति चेन्न, प्रवृत्तिम्प्रति शितभाष्यत्वादेवेत्यर्थ । अनेन भाष्य विविध व्यारयेयव्यारयान रष्टसाधनतासान कृनिसाध्यनाशन बलवदनिष्टाननुवधिवशनशे | भेदादिनि मुचितम् । स्ववाक्येति-अथ शम्दानुशामन मति वाक्ये- कारणम् । एज केचिद् जिगसुपु तादृशाताभिप्रायज्ञानोत्तर सा त्यर्थ । इत्येवेति-श्वेन अरमित्य'य व्युदास । अथाधिकारार्थ इति, मान्यत इष्टसापनत्वा मनुमित्या व प्रवृत्तष्वपि पेषाञ्चिन्मन्दनिदा 'अथ शोधिकरार्थ इति वोक्त अनन्तर कबिच्छमोऽशिया सना त तत्वमदायवना विशोष्टसाधनलाशानमनरा प्रवृत्तर इत्या प्रमितेरापत्ति । केचित्त वापक्षे "भन्यो यं वा शमोऽधि नुपपती दाणायान प्रया नक्धनस्या कन्वान् । कारार्थ" इति मशय आपयनति वन्तीत्याशयेनाह अथेतीति । 'अथा। न Gि"त्या) प्रय'जन निरू पतमिन्याशयेनाह आनन्तयति-कश्चिद् अयश ये याद भ्राम्येदिति-कश्चिद् अथ मन्दे ते । प्ररोचप्रयोजनप्रतिपत्तिप्रगत्वाद्-दष्टार नाया शहन्यानन याद्यर्थरत्वप्रमापक्केशव्यवहाग सो कारमधिका नरत् जर यथा श्व । नतत्यत्र फलानुपदेश स्वफ्लिपप | रार्थत्वक्थनममद्वमिति वा भ्राम्ये त्यपि बो यम् । योऽयमिति- ना, या माप या + आह-व्यहितेविति । व्यवहि तफत योऽयम् अथ शन्द "अथ शानुशसनमि"ति वाये प्रयुक्त ( इति विल्र्थ । त्मिन् वर्गात न्याहतानि ( पश्चाद्भावोनि ।। पदेन स्वरूप व थापिनश्च ) स इत्यर्थ । तेन त वयवमिति कैयर चैमानि कपन नि, था जनापन्धित व्यवदिनानि फलानि येषा सद्गग्छते । न घेतीत्यादी-न बति विभापेत्यागौ। इनिपसमभिश्या. नि पत्ति अथवा दो साचाद, अपूः च व्यवहितपमान हतन्वाशदाये देष । तथा भ्रमम्-अनापानिशा समपहिाय न्य रित्व सचापपत्ति असूवा -व्यवहितपूर्व जातकर्म सदस्य भाविनम् अर्थपरतभ्रमम् । स्तुति पार यो भ्रमनिरा मा पि व्यवहितपरकालभा । मुग दुस वा प्रनकार्याव्याहिर साय प्रस्तावार्थमाह-प्रारम्भ इति । स चार्थादिति-प्रारम्भश्चायां- पूर्वशायित्व टि शणताया उपपा नाय करियत कर्मजन्य पत्तप्रमागाद् व्याख्येयस्य (भ्याकरणम्य ) इत्यर्थः । अथ शानुशा कपनमध्य था ८ शर्मन्यारररूप क च पूर्वशम्देन क चच्च पुण्यपाप मनमिति क्थनाद । अर्थशब्द इति-अ धकारार्थ इत्यनेत्यादि । शम्देन व्यवहान्ला । नायर। जनारवामात्-नवधामा । शन्द प्रा विरोधि सद्धार सामान्याय चम्य व्युनम विगयार-निपाता. व्युत्पत्तिलक्षण- प्रान्प्र यय भााडानर) मा राजनरू नामिति । नचानामि यर्थ । तेन चेन वाचालाया. समुच्च यागह-उपसर्गति। उभयस्वीकारस्येति-नन्यव 'चतुर्विध पदे चार १.असी-प्रमोग्नप 1 .. प्रयोजक इति ३ अप्रयोजकः | चिस्या नर्णय । क्रियत मायापत्तनोंपस निपादयो । त्यो पतंच-पावरला रथा भिवाने हि ब्यापारोनर वियते । यदर्थयोनको तो नु वाचक स अन १ ·पुग। प्रयमाहिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैर्विभूपितम् । विचायते॥" इति भट्टोक्ति, "द्योतका प्रादयो येन निपानावादय । समस्त पदमित्यपारम्, गन्दानुशासने याख्याशासत्वस्यापि स्था।" इनि कारिका च विरद्योत चेन, तयो बना चादाना सत्वञ्च । अभेदात्-नादात्म्यात् । अर एव "ओमित्येकाक्षर ब्रह्म"-- घोतकतेत्यभिप्रायकवाद । चाप्य जरतीयासत्तेस्भय न स्वीकार्यन् , त्याद श्रुनि, 'यो य र मो यो योर्थ स राब्द" इति मह क्वचिदयादौ यो कना, क्वचिनिरर्यके हावारदोषनेत्येवमर्थ राय भयम् शेकमाघ मदित्यय वाती यादिन्यवहाराश्व ताया धोनक्वात्रदिमतेऽपि दुरित्वात् । न च निपाताना वाच सङ्गन्छने। अनेनैव-रामानुशासनरब्दस्य ब्यावरणार्थनामन्व कसे शोमन समुच्चय इत्यय शोभनश्चेति, तथाघटस्य समुच्चय इन्य नैव । नन्वेव मरयामावद क्य "था इदानामि त्यग्रिमभग्य घटस्य चैवि समायेनेति वाच्यम् , शन्दशक्तिम्बभागत् निपाताना स्थप्रश्नसग रियर अह-केपामितीति । इतीति-दति पूरशान- निवपरतन्त्रनया तत्र विशेषगयोगस्य पश्याश्चारमगात् ।। उपसा विषयमा याशयक इत्यर्थ । एकच लाक्कान मेव वा वैदिकानामेच भेदनिवेशफलमाइ-उपसर्गेति । अत एवोपास्यते गुररित्यादौ धातो रगनाम् (रहानुदासनमारब्धम् ) इनि तापर्यफ स प्रभ इति सदशास्त्रीयकर्मसहकार्यान्वय्यकन्वरूपसकर्मकत्वात् कर्मणि रकार । भार । परे-मामानुमारण (नाशादय ) । निरोधादिति- अत एव-उपसगांतिरित्तनिपावाना चोकवाया अपि स्वीकागदेव । समास ये याद। शब्दानुशासननित्यनेन शप । उभयो. चर्चे सङ्गच्छते इति-धातो. निरुक्तसकर्मकत्वेन कर्मणि लकारस्य विधाना | कर्नशे । त्या च कृयाा कर्तृकर्म गोभयरवागन ९५ कनृकर्म गणे दिति भाव । चादीना वाचकनास्वीकृतिफलन्तु घर पटद्ध पश्ये यादी | रुन्या परप्रांत , पत्रैव च "उमयमानाव"त मूत्रम्य प्राप्तता घरसमुच्चयादिमते घादीना रक्षणाया अकरणमेवेति वेभ्यम् ॥ त्याशय । समासनिषेध इति-कर्म ण चेयनेनेत्यादिः। चस्य- प्रारम्भेति-भूनेत्यादि । तेनाधिकारादिपदाना भूतकालायककर्मप्रत्य 'नंग चे"त दूसपटक्चरस्य। निपानानामनेकार्थ वादिनि यान्नता मूचिता। अत एव 'अधिकृतमिनि मा योक्ति सद्गछने। भय । भाव इति-जन “अदु वा यथ का अभयप्राप्तिस्तथापि मगरमिति-अत्र "ओङ्कारश्चायशब्दश्च द्वावमौ ब्रमण नक्षने उभमान वान सूत्रे विशय विनाति पक्षम्यापि वक्ष्य कण्ड भित्त्वा विनिर्याती तस्मान्माइटिकावुमौ ॥" इनि स्मृति स्मर• माणतया नियमावृतिपई आच यस्य शम्दानुशम्नमिनि प्रयोग गोया। उभयार्थमिति-स्वरूपनो मइलायेन् , अर्थतोऽधिकारार्थ भिवाद। पक्षणा'छो तु)" इति शम कीस्नुभो द्रष्टव्य । निनि भाव । तेन “सदुचरित. शब्द सदेदार्थ गमयतीति व्यु | झापनिष्ठकन यत्व रात्र जागेप्याह-कर्त्तव्यत्वेनेति । आरोप कर सत्तिनिरोधो न । तत्यानुभयार्थत्वे "आधकृत शब्दानुशासनमित्येव | णानिनायव दिया-विररणेति । यद्यपि प्रवन सायुशन्दा- वदेन । अन्यय विभक्तीति सूत्रायभाष्यानुसारेण प्रायुपसाभिन्नचात | नमेव व्युपायत्या प्रतुवता, तथा प -पा प्रतिपादक वाद व्याकर. निपानाना घोकन्ववाचरत्वे उभयस्निन् स्वीकृते वाचकशब्दसम मे पशास्वैव व्यारयेवता प्रस्तुतन्ग कथ्यत इति भाव । अस्य- न्याहारसहकृतल पवसत्से तैषा योजकता अनन्यलम्य शब्दार्थ इति व्याकरगन्य । न्याना सद्धार्थपरत्वेऽपि शमवार "एकप्रयो- न्यायाद, अन्यथा वाचकतति नियमन्यावश्याभ्युपगन् व्याया प्रकृते | नस बद्धार्थाना साफल्ये। प्रतिरा कत्वमेध ारस्य लक्षामित्य वारकाभाव'द अथशवाधिकारवाचकन्वमेव सम्यगिन्याशयेन स्व |भिप्रेत्या--साधुवैति । सम्बद्धत्वात्-सम्बद्धार्थवत्वात् । "प्रवृत्तिर्वा मामाह-परे स्विति । अत्र-अपशब्दे । एवेन द्योतकता व्युदस्य निवृत्तिवा नित्येन केन वा । पुसा येनोपदिश्यत तच्छाबमभिधी नन्वेवमयश-दत्य प्रस्तूयते इति सा यार्थवाचकतया नामशाना | यते।' इयनुमारेण तु प्रवृ यागुपदशक वारस्य शरना, एतदो. सिद्धार्थपर क्षरित्यत आह-अधिकृतमिति । न चैवमयशन्दम्य | पा साग एव प्रयत या नासा दश इत्यायुपदेशसम्म क्रियानाचकत्वानुपपत्तिा, यथा हिरगायनयाना सा यपरत्वामाचे पि वादिति बोध्यम् ॥ क्रियानावशिषगपरायैर क्रियावाचक वव्यवहारस्तयाऽत्यापि नदु- (अनुशासनीयशन्दनिर्णयाधिकरणम् ।) पपत्तै । वस्तुस्तु "चत्वारि प.जातानि" इयग्रिममाध्यै निरुतं च (आपभाष्यम्) नामनिपा-यो पृथगुपादानेनाव्यये नामवास्ताकारार् अथ शब्स्य सध्यवरत्वेऽपि न क्ष: । तदर्थम्-अथनार्थम् । अस्य- केपा शब्दानाम् ॥ अथ दरय। पारिभापिकमिति-मया धुना परिभाष्यत इत्यर्थ । (प्रदीप ) शब्दशब्दस्य सामान्यशब्दत्वाद्विना प्रकरणा विवरणे-व्याख्यानभाये। इति-इत्यादि । कैयटसरणिन्नुसृत्याह- | दिना विशषे वयानाभावात्तन्त्र शब्दकाववाशिाादानामप्यनुशासन वाचकपदामारादिति । अस्य देहला पन्यायेन पूर्वनोत्तरत्र च । प्रमद इति मत्वा पृच्छति-पामिति । उत्तरपदार्थ नर्गतम्यापि सबन्ध । एतावतेति-प्रकृते वाचकरादाममविस्य प्यथशवस्य पूर्वपदार्यत्य बुद्धया प्रविमा त्किमा प्रचवमर्श । यथा राजपुरुष प्रकरणादिवतात्पर्यवाहकन्यैव क्रियाविश्षाक्षेपकनारूपा द्योतकता, | इत्युक्ने 'कन्य रात' इति ।। प्रादेश विलिखतीत्याराविनि भाव । एवेोपसर्गस्येवोपसन्दानेन (उद्दयोत ) सामान्यशब्दत्वादिति । लोक्व्यवहारे ध्वना धोतवासाया व्यावृत्ति । याकरणप्रयोजनाभिधारित्वादशह-भाव- वपभ्रश च शब्दशनामसागादिति भाव । एउन ध्वनिव्यङ्गय एव साधनेति । शास्त्रपदेन-शिष्यत नेनेति व्युत्पनी निष्पन्नेन । व्या- | तपरस्त्रादौ शम्दगन्दप्रयोगदि चिन्त्यमित्यपालम् ॥ ननु ब्रीहीन् करणस्य चेतीति-अनेनात्र शत्रपदेन कस्न नमिति निवासा प्रेक्षतोन्यादी सामान्यशम्स्याप्यपूर्वीये विशेषेषु प्रवृत्तिवाचके ऽपि निवृत्त । ननु नामशब्दसानभानेन रूढस्यैव शब्दानुशासन साधो दिशेषे प्रवृत्ति वियतीत्यत आह-विनेति । नीहिशब्दस्य शस्य प्रवीत्य प्रदापे "साक्षात्प्रयोजनमाहे"ति कयमवनरणमित्यत | तु प्रकरणादिश प्रवृत्तिरिति भाव ।। वाशितादीनामियादिनापभ्र आह-अन्वर्थत्वादिति। ( शब्दानुरामनगदस्य ) यौगिकाय उपग्रह ॥ ननूत्तरपदार्थ-सृष्टपूर्वपदार्थस्य कथ सर्वनाम्ना परामर्शो. नुचारित्व दित्यर्थ । “सम्पूषन् विदुषानय यो असानुशासति” | ल आई-उत्तरपदार्थान्तर्गतस्येति । स्ट पृथगुरस्थित्यविषय इत्यादिश्रुतावनुपूर्वकशा विविच्य बोधने दृष्टवादाह-असाधुशन्दे | स्पेयर्थ ॥ घुझ्या-मानस्या, यदा वाम न्यबध्या । भ्य इति । विविच्य-विभज्य । इदमेव-शब्दानुशासनमिति व्याफ (तत्त्वालोक)माये-यथा राजपुरुष इत्युक्ते क्स्य राश इति प्रइने रणस्यान्वर्था सद्धेत्येव । अत एव नाम( प्रातिपदिक शामित्र ] किमा परामुष्टस्ट राइ सुटबाधाय राज इति वदति, तथा-त्र शम्मा- १ - ·६ - पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- नुशामनमित्युक्ते केषा शब्दानामिति प्रश्ने किमा परामृष्टस्य शब्द- 1 नियमाभावात्पदान्येव दर्शयति-गौरश्व इति । वेदे खानुपूर्वानि- शब्दस्य स्पष्टप्रतिपतये प्वाह-शब्दानामिति । यमाद्वाक्यान्युदाहरनिशं न इति ॥ प्रदापे-सामान्यति-ध्वनिकाकवाशितापनशसागरणेत्यर्थ । (उद्द्योतः) वेदाङ्गत्वादिति । तत्त्व चागमसिद्धम् । अनेन विशेषे-शब्दविशेषे (माधुशब्दे ) । शब्दशब्दस्येति शेष । प्रसङ्ग | तन्तीशदादानामविषयता मूचिता ॥ न च वेदाङ्गत्वादिका एव इति-अथ शब्दानुशासनमिति प्रतिज्ञयेति शेष । नया च सामुशब्द विषया स्यु । तत्र तन भाषाया छन्दसीत्यायुक्त्योभयोरपि विष जिज्ञासूनामिव असाधुशब्दजिशासनामप्यन प्रवृत्त्यापत्तिरिति भाव । यत्वात्॥ ननु चिदानन्दस्वरूपब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य लोकपदार्थत्वा ननु तन्न्यादिशब्दाना गान्धर्ववेदशकुनागमादिभिरेव निश्चयात् , तदन्याषि लोकान्तर्गतत्वाद् भेदेनाभिधान न युज्यन इत्यत आह- प्रकृतिप्रत्ययविभागामम्भवाच्च नात्र तेपामनुशासनीयताप्रमझोऽन | वैदिकानामिति । वैदिकाना लौकिकत्वेऽपीति पाठ.॥ तेषां स्विति । आह-मत्वेनि । पूर्वपदार्थस्य-शब्दपदार्थस्य। इतीति-इति प्रश्ने | लौकिकाना या कर्मण्येव तत्परिहार., तेषा तु सर्वत्रेति भाव ॥ समस्तरानपुरुपपदनन्यकोपस्थितिविषयस्य विशेषणस्यापि राशो बुद्ध्या | भाषाशब्दानामिति । भाषा प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धव्यवहारतत्र प्रयु विभज्य किमा परामर्शम्नथेत्यर्थ । एवमेव “दशैने राजमातङ्गास्त- | ज्यमानानामित्यर्थ । एवञ्च वेदमानान्तर्गतकर्णेभिर्देवासो गृभ्णामी- स्यैवामी तुरङ्गमा" इत्यादावपि समुपपत्ति । अथवा शब्दानामिति । त्याचतिरिक्तपरता लौकिकशब्दस्य, तम्नव्यवहारादर्शनात् । अत एव भाष्योक्तस्यैव किंशब्देन परामर्श, तदुपादानसामर्थ्यात् । पत्र गौरश्व इत्यादीना लौकिकोदाहरणत्वमगति । लोके स्वरानादरावदे कलये “दशैते राजमतमा" इत्यादी तत्पदपरामृष्ट राजमातङ्ग बाधिनस्य नदादराच्च स्वरविशिष्टाना वेदमात्रविषयतामभिप्रेत्य शं न इत्या तुरङ्गमस्वामित्वस्य "सविशेषणे हि विधिनिषेपी सति विशेष्यवाधे | दीना वैदिकोदाहरणत्वसङ्गतिरिति भाव ॥ ( भाष्ये लौकिकास्ता विशेषणमुपसटकामन" इति न्यायेन राजन्यन्वयादुपपत्ति , शिसी । वदिति । तावच्छन्दोऽनुक्रमे। पूर्व लौकिका उदाहियन्ते, पश्चादै वत इत्यत्रेवेति बोध्यम् । दिका इत्यर्थ । वैदिकाना प्रधानत्वेऽपि लौकिकाना पूर्वनिर्देशस्तर दादरसूचनार्थ ॥) लोके पदानामुदाहरणत्वोक्तौ वेदे वाक्यानामेव उपयोते-लोकेति-पियवृद्धत्यर्थ । चेन काकवाशिनाना तत्त्वोक्तावाशयमाह-तत्रेति । पदान्तसमभिव्याहारेण स्वरविशे समुच्चयः । एतेन-लोकव्यवहारे तत्र तत्र शब्दशब्दप्रयोगेण ! ध्वनि धाच्च वेदे वाश्यानामुदाहरणत्वोक्तिरित्यपि बोध्यम् ॥ लोकवेदसा व्यग इति-शब्दाना ध्वनिरित्यादिनेत्यादि । प्रयोगादिति-शब्द शब्दस्यानर्थत्वाचेत्यपि बोध्यम् । इदमिति-नन्त्राशब्दादीनामत्रानु । यायनादिव्याकरणत्येत्युत्तराशय परे । धारणतया पाणिनीयशब्दानुशासतम्यवानाधिकृतत्वम् , न नु शाक शासनीय वप्रसअनमि यर्थ । तथा च तपरसूने तादृशप्रयोगस्य तन्त्रो शब्दादीनामनानुशामनीयता नास्त्येवेतिमिद्वान्नाशयीत्वादेव सङ्गति (तत्वालोक ) भाष्ये-ध्याकरणस्य वेदाङ्गतया तत्र वैदिकाना बोध्या । शब्देति-नीहिशब्देत्यर्थ । विशेषेषु-व्रीहिविशेषेषु ? सिद्धान्ने मेवाभ्यर्हितत्वात् वैश्किानामित्यस्य प्रा वक्तव्यत्वेऽपि, निखिललोके- वाचकताया अपभ्रशसाधारण वा गह-साधाविति । तद्विशेपे-शब्द ब्वेकरूपेण ख्याताना साधुशब्दानामिहानुशासन नापशब्दाना प्रतिदेश विशेपे । प्रकरणात्-यागप्रकरणात् । विशेपे-बाहिविशेपे । ननु “सर्व भिन्नानामिनि सूचनाय मोचकाभावादव लोकशब्दस्य सकललोक नामा प्रगनपरामशिवमिति नियमात् शब्दानुशासनशब्दे विशे परतया रोकिकशब्दाना वैरिकशब्दापेक्षया व्यापकत्वात् प्रथम पणीभूतस्य शब्दशब्दस्य किमा परामर्शो न स्यादित्याशयेनाह-माह-लौकिति । तन-लौकिकवैदिकयोर्मध्ये । गौरिनि-गोदा. ननूतरपदार्थति । अनुशासनपदार्थका भावापन्नशब्दपदार्थस्ये दस्य सकललोकवेदसाधारणत्वात् , धर्मशास्त्रोक्तप्रभातदर्शनीयस्पेन त्यर्थ । सर्वनाम्ना-किमा । तत'-अनुशासनपदार्थात् । समतशब्दा मङ्गलस्य गोरूपार्थस्य वाचकनया मगलत्वात्, भोगमोक्षसाधक- नुशासनशब्दार शब्दानुशासनपदार्थयोरेकैवोपस्थितिरिति भाव । गोरूपार्थवचाच प्रथममुपादानम् , अनेन साधुशब्दै गो सदृशता शम्दानुशासनशब्दजन्यया विभागामभवादाह-मानस्येति । तत्र | मचिा) अ १३ वक्ष्यति “एक शब्दः सभ्यगशान सुपु प्रयुक्त नियमेन मानसबोधसते मानाभावादाह-यद्वेति । वाक्यति-शदा | स्वर्ग लोके च पामग्भवती"नि । शं न इति-अथ प्रामाणिकग्रन्थ नामिति वाक्यैकदेशेत्यर्थ । न च शब्दानामित्यस्य पदतया व ऋग्यजु सामायवेदाना क्रमश उपलब्धतया, प्रकृतेव्र्वयजु. वाक्यशब्दप्रयोगोऽसद्गत , "वाक्ये वाक्यैकदेश” इति न्यायाद ,सामा कमामवेदाना क्रमेणोदाहरणोपादान न युक्तमिति चैत्र, वेदाना यशार्थ क्षपदस्थल विशेो एकपदेऽपि वास्यत्वस्य जयदेवेनोक्त वाच्च तदुपत्ते । त्वाद् यज्ञोपादेयताक्रमेणैव नदुदाहरणानामभिधानात् । तथा हि- अथर्ववेदस्य “यरिथर्वा प्रथम पथस्तो ' इनि ऋकहितोक्त-यज्ञ (समाधानभाष्यम्) प्रक्रिया प्रथमप्रकाशकतावदथर्वमुनिप्रोक्तनाभ्यहिनत्वात् , सर्वत्र प्राग लौकिकाना वेदिकानां च । तत्र लौकिरास्तावद् विधेयमद्गलार्थकशम्पदेन कर्मादिनिरमनीयविननिवार कशान्त्यादिम- गौरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनिगो ब्राह्मण इति श्रेण च घटिन यात्, अथर्ववेदाध्ययनस्यैर "अथर्वाङ्गिरोभिधत्व वैदिकाः सल्वपि-श नो देवीरभिष्टये । इपे वोजें | मिति गोपथब्राह्मणवचनेन यशप्रथमवरण यमहत्वप्रयोजकत्वाच त्वा। अमिमीळे पुरोहितम् । अन पायाहि वीतय इति ।। प्रागथर्ववेदोदाहरणोपादानन् । ततो यजुर्वेदस्य "अध्वर्युविगि"नि क्रमप्रथमाध्वर्युर्ममन्त्रप्रर्शकत्वाद, तस्य गयात्मकतया पद्यात्मक (प्रदीप.) सिद्धानगदी तु व्याकरणम्य वेदाइत्वात्सामा ग्वेदगोत्यात्मकमामवेदापेक्षया मुमेय वाघ यजुर्वेदोदाहरणाभि. विशेषावगनिरिनि मत्वाइ-ौकिकानामिति । ले के विदिता इति- धानन्। तत ऋग्वेदस्य वाश्रितमाम दापेक्षया प्रधानत्वात् तदु- लोकसर्वलोकाप्रिति टन्। अथ वा भवाऽध्यात्मादित्वाइन् । दाहाणाधनम् । तत परिशेषा मामवदोदाहरणप्रतिपादनमिति एवं वेदे भवा दिवा । वैदिवाना लोषिकत्वेऽपि प्राधान्यख्यापनाय | बोयम् । देवीरिति-अय प्रममावदुवचनान । अभिष्टये इत्ति-अत्रे. पृथगुशहानम् । यथा---ग्राह्मणा आयाता वसिष्टोऽध्यायात इति कारलोष । ईळ इति-अव त्वन् । वसिष्ठस्य । तेषा तु प्राधान्य य नेनापन्नापरिहारात् । अथ वा माया प्रपि-प्रारणाभावेऽपि मामयस्य विशेषनिश्वायकराया सम्मानमेव सविस्वमिति भेदेन निर्देश ॥ तत्र लेये पाना । पान्यासबारेणाभिधानगाह-सामादिति । विदिता:-विख्या. -- ·७ । प्रथमाहिकम् । प्रदीपोदयोततत्त्वालाविभूषितम् । वा। लौकिकवैदिकत्युभयमाधारण्यानुगेशाह-अथवेति । तेपा , वायवे वादभूनगुगादोनामपि तवायचमिनि शहा वोया। नु प्राधान्यं वैदिशना प्राधान्य दु। तुना वैदिक्प्राधान्ये वसिष्टवाया अब गौरिति विज्ञाने इति मानान्योक्न्या नदाराप्रचक्षादिशने पि न्यतो विलक्षणता मूचिता। यलेन-मर्वथा । अन्यथा निश्मम्भवादिति गुणहोना सामन्यरूपेग मानन् । स व प्रचापि अनादी भाव । परिहारादिति-वोध्यमिति शेष । एफरूपेण रौकिग्वैदिको रमविशेषादितितामा, दिपनियामाया मामन्यापूर्वस्वादि. निर्देशे गावेन विनिगलनाविरहादान-अथरेति । तान्यो। त्यन्ये ।। निरूपित चै नपायान् ।। उद्योते-तत्वं-वेदाग चम्।आगमेति-"नामोन निकारगोधर्म (तावाटोक) भावे-अथ अनन्नान् मेकिकोदारी पद्नो देदोऽध्येयो शेवश्चति" थुनीत्यर्थ । अनेन-दाद वेन । आदिना- मेरस प्रागुपादानात् । प्रकृते पाह-गौरिन्योति प्रमानो कारवाशिनापभ्रशमनः । एवेन लोकिकमावृत्ति । उभयो कि उग्यो मात्रिक प्रभेत्तरापलशगा बोध्या । कवैदिकयो । भेदेनेति-गैकिग्वैदिक्य रल्यादे । पाठ इति-अनेन 'रोक्क्त्वेिन" इति पाठो निरत । लौकिकानामिति-अर्थगनायो प्रदा-इति इकाद। तनाय च इत्यादे म" । व्यवहा- च्चारणप्रसन्ने इनि शेष । अथवा तत्य नियमाका भया परिसक्दै रेति-आप्तेन्याई । दर्शनादिति-नायो ये इनि दाप गोरि . झोनावर । तदिनि-अपभ्रगयर्थ । तेषा-वै यानाम् । मोति- रूर वागवेन त्वनिश्चयात्, गुगीन नाराय तत्र मशानुदयेन गौरिति सम्पेक शद इनि प्रश्नम्यामन्भवाद् गो- अपनरपरिहार इति शेष । प्रयुज्यमानानां-रकानये यागनान् न यस्य न स्वरूपसरता, किन्तु ज्ञान कापरत यान-विज्ञाने इति । एवञ्च-प्रमोज्यप्रयो नकवृद्धव्यवहारे प्रयुज्यमानाना रोक्किो च । नै वर्गभरत्यादिभि । सदिति-प्रयोज्यमयोवृद्ध यर्थ । अत पती, मादन्य प्रतिभाममानेवियर्थकतया मफलता देया गावोगे प्रत्यशादी चेन्यथ अथ पत्तिमा हानन्यानोप एव-गौरव इत्यादीना पेदमात्रान्तर्गतत्वेन लौकिवादेव । ननु । न इत्यादीनामपि वेदमात्राननात पेन वा पायो । प्रतिभासमानेषु-विषयन्त । वस्तुपु-वस्तूना म ये। निग्रो मतमीविधानात् ॥ हरणतया भिधानम्मनित्यन आइ-लोके इति । तदिति-वरेत्पर्य । मानो लोकत्र्यावृत्ति । तद्वत्-वैदिक्वन। नोकिानामपि "" उदधाने-एवेन नेदव्य वृत्ति । शुक्राय गुरते घरस्य शुक्ल शब्द सम्भग्नात" इत्याश्रुि युक्तालवत्ता वैदिक्पदादमयतेने इनि, तथा गुरते घट गुरुइते क्रममा भेदेनाभेदेन च गुपगुण- भाव । पदानां-ौरव इत्यादिपदानामेव । वास्याना-श नो देवर नगे व्याहारो भवनि । किन्तु शन्दायो गोपदस्य व्यक्तिपरत्वे अयं स्त्यिादीनान् । तरवोक्ती-उदाहरण वोक्तो । आशयम्-भ घ्याशम् । गौरिन्यभेदेन व्यवहारस्य मत्त्वे पि, वस्य इन्दपरत्वे अस्य गरिनि ले के चित्र पदानुपूनियमनम्मवादा-पदान्तरेति । चेनानु | भेदेन व्यवहारो न भवान्या येनाह-शनि । ग'पदस्यत्यादि. पूर्वोनियम ममुच्चित्र । शुदागनुपूर्वानिया र मर्वत्रिक , सके तु नन्वेव गादा दचरज्ञान ननम्नया अय गरिति शब्दप्रयोगाभावात शाच कनेवि भार । स्वसरण्याइ-लोक्वेदेति-लौकिक्वैदिके क्यन्नेन गन्दार्थयोनादाम्य मे-स्यताति चेन्न, अय गरिग्व्यिव त्यर्थः । अत्र-अथ शब्दानुशासननिति महामा यात्ये। करणस्याधि | हरेणार्थभिन्न नया गन्दविषयक सानानननादयापत्त्या तयोस्तादात्म्य- करणत्वविवक्षया मतमी। अधिकृतत्वमिति-प्रतिपयत इत्र शेष । मिद्धे ॥ उत्तरीया मिटु नयस्तादान्य "दिर्बद्ध मुबद्ध भवती"ति व्याकरणस्येति-पैकिकनात्रविषयम्प, प्रानिगावस वैदिकमात्रवि न्यायेन ढयितु तत्र हेवन्तरनाह-पुरोवर्तीति । तदाका स्तु अय पयस्य वैति शेष । परे-भान्यानुयाचिन । अस्य प्रतिपाइनन्नात दप । मित्येव इत्यादि । सन्निहितं-मम'पदेशस्थ (मलादिमविनम् ) (आक्षेपमाप्यम्) प्रतीतेरिति-नयोवादात्म्यामा -योरभेदावगा हिमतारिनुपपद्येन, अथ गौरित्यत्र क' शब्द.१॥ अपयन च नया दावगा प्रनानिरिनि नाव । नन्द न्योता (प्रदीप ) अय गौरय शुक्ल इति शब्दामोरभेदेन लोके व्यत्र दत्य न्यनुपयेतार्थे शन्दस्ये दारूपाशक्तिरित्यत जाह-शब्दार्थयो- हारदर्शनाच्छन्दस्वरूपनिवारणाय पृन्दनि-अथेति । गोरितिदिन रिति । नादात्म्यञ्च नदिन्न । सनि तदभेदेन प्रतायनानलन् । भेदस्य वास्तवतया अभेदस्य चाध्यम्नामा नयोर विरोध । एब भेद- प्रतिभाममानेषु वस्तुपु क. शब्द इत्यर्थ ।। (उयोत')अभेदेन टोके इति । भेदनैवेयर्थ । शब्द स्यद्भूतत्वविवक्षा अस्वार्थम्याय वाचक इयादी पठा, त्या अभेद शाद को परत्वाभिप्रायेपास्य गोरिति प्रयोगभावारिति भाव । पुरोव व्यक्ति स्योद्भूतत्वविवक्षोन वृद्धिगनित्यादी प्रथमा। पश्यतो वाचकनिशामया दोयमिति प्रदन अय गोग्य वर्ग गुड यो परस्सग याम मिद्ध । म चादि यवनारदाश्वरकृतः। ननु इति प्रश्ने गौरित्यय शब्दो गीरित्यपन इत्येवरूपोतरदर्भनात् शब्दा इत्युत्तरस्थले सनिहितमुदित्य तागम्येन शमविपनामतानेरिनि शब्दाथनारन्यो या य मदापिततादाम्यत्व मनापरपर्यायस्य न्यो नात्पर्यम् ।। शब्दार्थयोस्नादार यमेव शक्ति । नप चई पातभाभाम्मे इनि मभूषायामम्माभिहयादिममनन्या व्युपातिन् । गत वापाचरमागरपयायसम्बन्धान्नररूपयले झापति सिद्धाने कयन्नादान्ये रक्तदप्रयोगः मगन्दन दनि चेन्न, त्स्य पदनिष्ठश जात्यादिव्यागोरिव "रामेति व्यतरं नाम मानभग पिनाकिन"। इन्यादौ शब्दार्थयोरपि अभेदन व्यवहार ॥ अथ गौरिनि नाध्ये- तुपाल या तत्र शक्तिशब्दव्यवहारापपत्त । एवेने धानिराम । अथेयस्य पृच्छ्यत इति शेष ॥ विपर, टाइ-गौरित्यत्रे- इदमिति-"स्थितोऽस्य वाचवन्य वाचेन मह मबन्ध । म वस्तू त्यादि । क शब्द इति । क शब्दाला भिरेय इति प्रदन ॥ प्रति- कप ईश्वरस्य स्थितमेवाभनन्बन्धमभिनवने, यथा वस्थित पिता भासमानेषु । शब्दजानियक्त्यादिषु ॥ नन्वव गुत्रियो शब्द पुत्रयो मन्दन्न मननायोत्यने-अय"न्य पिना, अयमभ्य पुत्र" वाशानुउपन्ना ! नहि ते अपि गौरितिशब्दान्यवेधे भात इति इत्यादिनेति शेष ॥"इन्द्रियाश स्व पये वादियोंग्या यथा । अना चैन्न । गुणगुणिनो कियाकिंगतोश्चानेदान् । शब्दार्थयोत तत्वात दरर्थे शब्दाना सम्बन्धी येग्यता या॥ मम्बन्धिश-दे मम्बन्धी तदभिन्नाभिवस्येति न्यायेन तदहोपपत्ते । यथा परमकारणा योग्यता प्रति योग्यशा ममगायोग्यवस के मागपुत्रादियोगबर ।। सति भिन्न कार्यकारराकम्य परमचारोनाप्यभेद । दहा गुगसमूहो प्रयत्नुत्व सन्दन्थे उपपद्यते। शञ्इस्यायें यार स्मात् मम्बन्धी द्रव्यमिति पत्रे तस्य भाव इति स्त्रन्यभाष्यममते ममुहम्य गोश प्रस्तीति गम्यते ॥' इत्यादिहरिप्रमृतिवचनानुमारेमाइ-हयादीति। एन ·८ पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पादे- प्युत्पादितमिति-शक्तिविचारे इनि शेष । अत एव-तयोस्ताग येगतलिङ्गमुपाददत इति कामचारतः स शब्द इति पुल्लिङ्गन निर्देश म्यादेव । आदिना गुणक्रियामबह । द्वितीयादिना "गर्वमङ्गो मार्ग (उद्दयोतः) यत्तदिति समुदायो यवृत्तार्थे वर्तते, सस्यैव पुन दम्य शीर्थभगश्च वालिन ,, ,दत्यस्य संग्रह । कि पृच्छयते इति- स्तवृत्तेन स इत्यनेन परामर्श । यदा सिद्धौ। मनु यत्यिस्य इनि शड्रायामिति शेष । तदाहेति-साधारणतया प्रथविषयीभूतम् नपुसकत्वेन तच्छम्दे पि नपुसमलिगमेवोचितमत आह-उपिश्य- (असाधारणीकृत्य ) वदनीत्यर्थ । स्पष्टपपिप ये जाह-प्रश्न इति- | मानेति । सिद्धवत्कीर्तनमुद्देश । प्रतिपाद्यतया विधेयतया वा कीर्तन शा-दबोधे प्रत्यक्षे च गर्व गोत्वमिव नादायेन गोगब्दोऽपि विशेषण |प्रतिनिर्देश , यथा "शैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य" इत्यादौ स्त्रीलिङ्ग तया भामते, नातिमदर्थस्य श देन याच्यवाचकभावस्य वादाम्यस्य च निर्देश ॥ तल्लिङ्गमिति । तयोलिङ्गमित्यर्थ ।। मत्वात् गृहीतशक्तिकाप्रति श देनायादेग्वि अर्थेन शदादेरपि स्मर (तत्वालोकः)माष्ये-किमिति-अस्य शब्द इत्युत्तर योनना । णे बापकामावात् । आह च-"न मोऽसि प्रत्यगे ले केय शब्दानु तथा अग्रेऽपि सर्वत्र सम्बन्ध । सास्नेति-अत्र समाहारदन्दोत्तरमिन् गमाइते । अनुविद्वमिव ज्ञान मव श देन मामो । नायव ग्राहक प्र यय , तेनावयवी नोध्यते। शब्दा-शब्दशम्दाभिधेय । एवमग्रेऽपि त्वच व शक्ती ते नसो यग नयैव उर्वशदानामेने पृथगवस्थिते ।। | सर्वन । तथा च य सानादिमानर्थ स शब्दः विमित्यर्थ । यत्मशाम्मरण नत्र न नदष्य यहेतुस्म् पिण्ट एव हि दृर मन् प्रीपे-निर्दिशतीति-प्रश्नवायव द्रव्यक्रियागुणसामान्याना संशा स्मारयितु हम ॥" या या येनाचर-शब्देति । एषा शब्दत्व सिद्धान्तिमुखानिरसितु तान्येव विशिष्य क्रमेण प्रश्न विषय शब्दस्योपस्थापकत्वात् , नातेविशेष पत्वात् , न्यतर्गुणाद्यविकरण वा तया निर्देशनीत्यर्थ । योगपयेनोभयरिङ्गासम्भवादाह-पर्यायेणेति । च क्रमेणोक्तिः। एवम्-श देत्यादे प्रतिभासमाने ध्वति कैयटस्य विशे । इति-दत हैतो । ग्यले । ते-गुण क्रये भासते इति गुणप्रिययो गोशादेन तादा उद्दयोते-यत्तदितीति-अस्य व्याख्यानान्तर्भूततया न प्रतोक ना । घटोs तीत्यादावुभयोरपि पदसमुदायात्मकवाक्यशब्दप्रयोग रम्यवाच्यवाचकभावयारसत्वादित्यागय । अभेदादिति-पट शुक्ल , गौश्चल इत्यादिप्रतीते तयो ममवायमनद्गीकृत्य दात्म्यस्य स्वारा दर्शनादाह-समुदाय इति । सर्वनामशब्दसमुदाय इत्यर्थ । यह- रादिति भाव । च तत्वात्-अभेदाच । भिन्नस्येति-नदमिन्नव तार्थे यदा यच्छन्देन वृत्त निष्पन्न यदिति तायार्थे । ते वय गया म इत्यायनुरोधादाह-यद्देति। यत्तदित्यस्य यदित्यर्थक्त्वादाह-यदि मिति शेषः । तच्छ केति-गुणक्रिययो शब्दत्वशन्देत्यर्थ । श दाभिन्न गुणिक्रियावदा भिन्नगुणक्रिययो शब्दाभिन्न त्वमिति तयोरपि शब्देन । त्यस्येति । नपुसक लगार्थाभिधायित्वादित्याशय । नित्यसम्बद्धयो- तादाम्यादिसत्त्वात् गोश जन्यत्र धे भासमानतया शब्दत्वशोप | यतदारेकविश्यतेत्याशयेनाह-उचितमिति। उद्देश्यस्यासिदत्वेऽपिसि द्वत्वेन कार्तनदर्शनादाह-सिदवदिति । प्रतिपाद्यताया असार्वत्रिक- पत्तिरिति माव । तत्र शानमाह-पथेति । मूलप्रतिरूपोपादाना मिनमहत्तत्त्वात्मक कार्यरूपकारणा भनाहदारात्मक कार्यस्य मूरप्रक कत्वादाह-विधेयतयेति । स्त्रीलिङ्गनिर्देश इति-उद्दिश्यमानशैत्य- त्याऽभेद इत्यर्थ । गुणादे मातादपि गोगब्दवाच्यता मम्भवतीत्या | प्रतिनिदेश्यमानप्रकृत्यारेकत्वमापादयत तच्छन्दस्य सनि लीलिङ्ग- दायेनाह-यदेति । गुणसमूह इति-निरन्तरत्वा मकायुतग्निद्धत्व निर्देश इत्यर्थ । तयोः-उद्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयो । विशिशवयव विशेषानुगतसाधारणासाधारणगुणादिसमुदाय इत्यर्थ । (आवेपबाधकमाण्यम्) अयुतसिद्धावयवविशेषानुगत समूहो द्रव्यमिति, गुणममुदायो द्रष्य नेत्याह । द्रव्य नाम तत् ॥ मिति च पत गलिवचनसत्वाद। भाष्येति-किं पुनद्रव्यम् ? के (प्रदीपः) नेत्याहेति । मिन्नन्द्रियग्राह्यत्वान द्रव्य शब्द इति पुनर्गुणा शब्दस्पर्शरूपरमगन्धा गुणा, तनोन्यद् द्रव्यमिति माये प्रतीतम्, अपि तु द्रव्यमिति । यदि च द्रव्यानुशासन विवक्षितमम त्य । तत्र स्पष्टनया क्यनादाइ-सम्मते इति । अन्यथा उक्त इति | वि यद् 'अथ द्रव्यानुशासन'मित्येवावश्यत् ॥ कययेदिति भाव । समूहेति-गुणादायादि । अवयवेति-ममुदाय (उद्द्योतः) भाष्योक्तहेतुमुपपादयनि-भिवेन्द्रियेति । सामा प्रतीत्यादि । आदिना कयासग्रह । तदिति-गारा देत्यर्थ । अत्र- | न्यन्यतिरिक्तत्वं सति श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्व हि शमलक्षणमिनि भाव । कैयद । तदिति-गौरिता यथ । आदिरा अनुमिनिसग्रह । अपिना | यदि घ द्वन्येति । यदि द्रव्य शब्दशग्दाभिधेयं स्यादित्यर्थ । शाग्दवोध समुचित । सामान्यति-रूपत्वाीत्यर्थ । विश्वरूपेण तु | तथा हि सति द्रव्यादीना तन्त्रान्तरे निरूपितत्वात्तस्य वैयपित्तिरि- तत्तदन्द्रियेशेव भानमिति भाव । भानमिति-रते सूचितामति | त्यपि बोध्यम् ॥ तत्र द्रव्यस्य क्रियायाश्रयत्वात्पूर्वमुक्ति । क्रियागुणों शेप । अत एव-प्रत्यक्षादिशने गुणादाना रूप वादना भानादेव। च जात्याश्रयाविनि तयोस्त पूर्वमुक्ति । वैशपिकसिद्धगुणानामपि अपिना-अनुमिदिमग्रह । आदिना गन्यावर पादमग्रह मयोगविभागादीना क्रियात्व वनयितु गुणात्प्रा त्रियाक्तिरितिध्येयम्। अन्ये-सिदानन । मन्नूपायामिति-शतवादे इतष । तथा यदि शुक्ल इत्यादी गुणस्य शम्दत्तशहापरे वाक्ये इतिशम्देन च गौरिति पाने विषयभूतेषु शम्दद्रव्यरमाणसामन्ये २ शम्दश प्रवारान मुरभ्यादिभेदभिनगन्यादिरिमख्यादिरूपगुणमयह इति दाभिधेय इति सारा ॥ न न्यूनता ॥ ननु शर स्यापि गुणत्वाद् गुणो नाम स रत्युत्तरमस (आपोपपादकमान्यम्) गतम् । नस्य द्रव्यत्स द्रव्य नाम तदियुत्तराम रिति चन्न । उक्त किं यत्तत्सारनालाइालक्कुदमुरविपाण्यर्थरूपं म द्रव्यानितो गुणो नाम स इत्याद ।। (तत्वालोक.) भाष्ये-उत्तरमनुवदति तटस्थ -नेत्याहेति । म सास्ना दमदस्तु श) इति वदति ( सिद्धान्तो) इत्यर्थ । कुन (प्रदीप ) मान्यैव वस्तूनि प्रमेन निर्देशति-कि यत्तदिति । एव मेत्यतम इ-द्रव्यमिति। यत इत्यादिः। नामशम्द प्रसार्थक । उदियमानप्रतिनिश्यिमानयोरेरचमारा यनि सर्वनामानि पया- स्वमोऽपि सर्वत्रा तथा च यत तत् (शम्द इति न प्रसिद्धम् , विन्तु) १. अत्र लोकपदोपदानेन शस्य निरल्पकाविश्यता द्रव्यम् (इति) प्रस्टिम् ( अत तया) रत्यर्थ । एचिता प्रदाऐ-यत इत्यस्यार्थमार-भिवेति । शम्दग्राहकलोग्रेन्द्रि- शन्दः ।।

·ह --- प्रथमाह्निकम् ] प्रदीपोइयोततत्त्वालोकैर्विभूषितम् । यभिनचनुरादीन्द्रियग्रायत्व दित्यर्थ । तपदार्थमाह-द्रव्यमिति । नेत्यर्थ । वैशेषिकदर्शनक्रमेणाइ-गुणक्रियेति । निराकृते-निराकृत- द्रव्यत्वेनाभिमत (मालादिमवस्तु ) इयर्थ. नामपदार्थमाह-प्रतीत । प्राये। प्रपश्चार्थम्-जिज्ञासुबुद्धिवेशद्याय तस्य तस्य तेन रेन रूपेण मिति । प्रसिद्धमित्वम् । तहि केन रूपेण तत् प्रसिद्धमित्यत आह- प्रसिद्धः ज्ञानाय वा। तत्-नप' शब्दत्वम् । चोधेति-प्रश्नेत्यर्थ । अपि तु द्रव्यमितीति । प्रसिद्धम् , गुणा प्रयत्वाद् गुणसमूहत्वादति निराकरोति-निरासन निदिशति गोशब्दार्थे-मास्नामिति पिढे। शेष । ननु शब्दशब्दस्य कर्मपान्ततया कुतो नार्थ द्रय स्य | एषा-क्रियादानाम् । पूर्ववदिति-भिन्ने न्द्रयग्रा या शब्द सन्दतेत्यत अह-यदि चेति । अथेति-नहीत्यादिः। एवेन शब्दानु- इति प्रतीतम् , अपि तु क्रियेनि । य द च क्रिया नुशासन विगतम शासनव्यावृत्त । भविष्यत् अथ 'क्रया नुशासनमिःयेरावल्यदिति री येत्यर्थ । तद्र- उद्योते-हेतु- यन द्रय नाम तदित्याकारकम् । नत्र हेनौ | इशितादित्रयमध्ये। कायपरिस्पन्द:-गमनागमनारद हेतुमाह-सामान्यति प्रत्र "येने न्द्रयेण या यक्तान तद्गता | पार.-निमालनोन्मीलनादि । जानिस्तदभाव-ब तेनैवे न्द्रयेग गृह्यते' इति नियमेन शदने तथा उद्बोने-निरस्ते-निरस्तप्राये। गुग्णादौ शदवशद्वाया कारण श दाभावे प्रमज्यमनाया अति याप्तेवारण य सत्यन्तमुपातम् , तथा स्योद्योने विश्षाया विचारितत्वादन मक्षपेणाह अभेदेति गोशम्दाभि भापत्ये सताति देयम् । एव द्र यादावनिप्रपक्ति नरा नाय विशष्यदलम्। नगवार्थाभिन्न क्रियादीना गोशब्दभिन्नतया गोरिति हाने भासमानत्वात् हि-यर । यथाश्रुतानुपपत्या भावार्थमाह-यदि द्रव्यमिति । स्या तत्र शम्दतशकोपपत्तिरित्याश्येनाह-तेति । तत्र क्रियादीना दिति-अनेनावश्यदित्यस्य वदेदित्यर्थः मूचित । ननु द्रव्यस्य दा दद्र साशादपि भासमानता सम्मवतीत्यभिप्रेत्याह-यति। गुणसमूहे- व्योमयशब्दवाच्यत्वेन विनगमनाविरहात् शादानुशासनमिति कथि- गुणादिसमुदायान्मके (डायमाने )। समूहितया-अवयवतया । सम्भ तमित्या अह-तथा हीति । आदिना गुणादनिल्पणय तत्रान- वात्-शनसम्मवात् । कायपरिस्पन्द इत्यनेन शरीरव्यापारस्य रस्यावश्यक गमुचनात् तम्यैव वैयर्य कुतो नेनि शब्दा निरामवात वक्ष्यमाणलात शरीरन्यापार यस्याथान्तरमाह-रोमाचादिरिति । न्वेति-शास्त्रत्यर्थ । तस्य-द्रव्यानुशासनम्य । तत्र-पोरिति शाने | अनेन "मात्र इङ्गयने येन तदिनिमि' वि युपन्ति सचिता। भासमानाना वस्तूना मध्ये । तयो -क्रिया गुणयो । ततः-जातित । (निराकरणभाष्यम्) ननु गुणस्य क्रिया पेक्षया चिरस्थायित्वे नान्यहिनत्या प्रागुपादान कुलो नेत्यत आह-वैशेषिकेति । मनिष । गुणस्य शब्दत्व नेत्याह । क्रिया नाम सा॥ शहाकाले भिरेय प्रसाद वाह-यत्तीति । प्रकारेति-सादृश्ये (आपोपपादकभाप्यम्) त्यर्थ । अत एवेति पदस्य सफलता। गन्धादीति-आदिना स्पर्शा यत्तर्हि तन्छुलो नीलः कपिलः कपोत इति, स दिमग्रह । सरयादीति-आदिना शक्तिरूपकारकममह । गुणस्य | शब्दः ।। शब्दत्वनिराकरणावसरे विधेया शदा प्रसङ्गादत्रैवोपस्थापयति- नन्विति । तस्य-शब्दस्य । द्रव्यत्वे-द्रव्यत्वे तु। उक्तेति-सास्ना (प्रदीप.) शुक्लो नील इति । द्रव्यस्य प्रागुपन्यासाद् गुण दिम दत्यर्थ । इत्यर्थात्-इति "गुणो नाम स" इत्युत्तरार्थात् । भावाभिधायिनोत्र शुक्लादयो द्रष्टव्या ॥ एतेन "द्रव्य नाम तरि"त्युत्तरस्य वक्ष्यमागुणामयो द्रव्य नाम (तत्वालोक) भाष्ये- टस्थ उत्तरमनुवदनि-नेत्याहेति । न त देत्य. सूचित । केचित्तु द्रव्य नाम गुणो नामेत्यादी द्रव्यगुणयो (तदिह्निनादि शब्द) शनि ददति । सिद्धान्ती । इत्यर्थ । कुत श्रोत्रामा यौन विशपिनाया शदस्य मनदेन द्रव्यत्वे गणत्वे दान इत्यत आह-क्रियेति । यत (श्रोत्रमिनचक्षुरादिग्राह्यत्वाव) सा तरस्यामहनिरिति वदन्ति । (इंगितादिन्यत्तिः शब्द इति न प्रसिद्धिः किन्तु झिया ( इति प्रसिद्धि (प्राधान्येन कृदन्तधातुवाच्यत्वाद, अत इयर्थ । यत्त (भाक्षेपोपपादकभाप्यम्) हीति- यदि तदिगिनादि क्रिया, न शब्द ) नहिं यः तदुक्लादि यत्तहि तदिङ्गित चेष्टित निमिपितमिति, स शब्दः १) | स ( द्रव्यक्रिय भिन्नत्वात् ) शब्द किमित्यर्थ । अत्र य इति वक्तव्ये (प्रदीप ) अनेनैव न्यायेन गुणक्रियासामान्याना निराकृते पि | प्रयुक्तस्य यदित्यस्याव्ययत्वात्सा ।। कपोत -चित्र । शब्दो प्रपञ्चायं चोधपूर्वक निराक्रोनि-यत्तहीति । गोशब्दायें प्रदीपे–मनु "गुणे शुक्रादय पुमि गुणिलिगास्तु ताति' चैषा मभवाच्छब्दसमाराइत । परिहारस्तु पूर्ववत् ॥ नङ्गितमभि | इति कोशाद शुक्लादिशब्दाना गुणगुण्युभश्वाचस्तया अत्र के प्रापस्य सूचक गरीरल्यापार । चेष्टित कायपरिस्पन्द । निमिपित- | वाच्या इत्यत आह-द्रव्यस्येति । मात्रेण गुणवदद्न्यन्यावृत्ति । मक्षिव्यापार ॥ (निराकरणभाप्यम्) (उद्द्योतः) श्रोत्रानाद्यत्वादेव क्रियादीना शम्दत्वे निरस्ते किमुचरनन्येनत्यत आह-अनेनैवेति ।। गोशब्दार्थे चैपां सभ- नेत्याह । गुणो नाम सः॥ वादिति । अभेदमभवात् , तेन तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिनि (आक्षेपोपपादकभाष्यम्) न्यायेन शब्दत्वाशा तेषामिनि भाव ॥ यदा गोशब्दार्थ गुणसमूहे यत्तहि तद्भिन्नेवभिन्नं छिन्नेष्वच्छिन्नं सामान्य- समूहितया एषा मभवादित्यर्थ ॥ शरीरव्यापारो रोमायादि ।। भूतं, स शब्दः?॥ (तत्त्वालोक ) माध्ये-यत्तहीति- यदि सारनादिमती व्यक्ति द्रव्य न शब्द ) तहिं यत् तदिजितादि तत् (द्रव्यान्य वात् शब्द (प्रदीप) भिन्लेवभिन्नमिति । अनेन सामान्यस्यैकत्व कथ्यते ॥ छिन्नप्वच्छिन्नमिति । अनन नु नित्यत्वम् ॥ सामान्य किमित्यर्थ । प्रदापे-अनेन-सास्नादिमति द्रव्ये शब्दत्वनिरासकेन । लोक भूतमिति । सत्तास्य महासामान्य गोखादे सामान्यविशेषस्यो पमान निर्दिष्टन् । सामान्यमिव सामान्यभूतम् । भूतशम्द उपमा, व्यवहारानुसारेणाह-न्यायेनेति । श्रोत्रभिन्नचतुरादिग्राह्यत्वेन हेतु- यया-पितृभूत इति ।। २ म.

·पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- (उद्द्योतः) एकरवमिति । अनेक समवेतत्वस्याप्युपलक्षणम् । | सदृशवाचकता कुतो नेत्यत आह पितृभूत इति । इति इनि न्यायेन। नित्यत्वेन सयोगनिरास । एकत्वेन प्रत्यभिज्ञानप्रत्यक्षरूपं प्रमाणं अस्य-भूनशम्दस्य । दिगिति-एतदर्थस्तु प्रकृते सामान्य च तद्भूतश्चेति दर्शितम् ॥ भूतशब्दप्रयोगानुपपत्ति परिहरति-सत्ताख्यमिति । कर्मधारय । त्था गोत्वादिसामान्यस्यागवादिव्यावृत्तरूपत्वे तस्यायं एवं हि वृक्षवदान दयाघारते । सामान्यश्रुते सर्वसामान्यविषयत्वेन | गौरय गौरित्याद्यनुगताकारप्रतीतिविधिमुसप्रवृत्तशम्दविषयत्वायोगेना प्रवृत्ताया मकोचे कारणाभाताच्च । उपमाकथनस्य प्रकृते-नुपयोगाच्च। | प्रामाणिकत्वापानात् तस्य तद्रूपता यावर्तनाय परमार्थवाचको भूत अध्याहारे गौरवाच्च नेदं युक्तम् । किं तु खरूपवाची स | वृद्धिसंश- शब्द उपात्त इति बोध्य । सूत्रस्थमाष्यप्रयोगन्य प्रमाणभूत' इत्यस्य स्वय करिष्यमाणव्याख्या (निराकरणभाप्यम्) नरीत्या स्यापि व्याख्यानमभवात् ॥ पितृभूत इत्यत्राप्यन्यत्रान्यश- ब्दप्रयोगः सादृश्यपर इति सादृश्यप्रतीतिर्न त्वस्य सादृश्यवाचकत्वे नेत्याह । प्राकृतिर्नाम सा॥ मानमस्तीति कि। (उद्दयोत.) भाज्ये-आकृति ति सस्थान च । आक्रियते (तत्वालोकः) भाष्ये-स तदनुवाति-नेत्याहेति । न तच्छु- | व्यवच्छिद्यते स्वाश्रयोऽनयेति व्युत्पत्तेरिनि भाव ॥ शनापरभा'ये क्लादि शन्द इति वदति । स ) इत्यर्थ । कथमि यत आह- सामान्यभूमित्यस्य तद्यञ्जक चेत्यप्यथो बोध्य ॥ जातिमात्रपरत्वे गुण इति । यत । श्रोत्रभिन्नचनधित्वात् ' स । शक्लानि शब्द | 'जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थ इति गौतमसूत्रेण तस्यापि पदार्थ इति न प्रमि म् , अपितु गुप ( इति । प्रमिदम् । द्रयकर्मभिन्न | त्वबोधनात, प्रत्यक्षादौ तदानाच्च, तस्य शब्ददाशदात समाधाना सति सामान्यतत्त्वाइ , अत । इत्यर्थ । ननु शरूपयो गुणत्वेना- भावेन न्यूनता स्यात् ॥ सिद्ध शब्दार्थति वार्तिकव्याख्याने भाष्ये भैगत् शव रूपेऽपि शशल्यवहार कुतो नेति चेन्न, नयो तस्यापि पदार्थत्वम्। नियत्व च कयटो वक्ष्यति । तदभिन्नाभिन्नस्य गुगत्वेनाभेदे पि श दश व्यवहार्यताप्रयोनकस्य श्रोत्र माह्यगुणावत्य | तदभिन्नत्वमिति न्यायस्तु यन स्वाभिन्नद्वारक स्वस्वरूपानुगमस्त- शब्द निरिक्तमत्त्वात् यत्तहीति-(य ितन्दुक्लादि गुणः न शम दिषय । यथा परमकारणकार्योपादानक परमकारणाभेद ! अन एव तहि यत् । तम्य सकलगोषु सर्वदा वृ येक गोत्व ) तत् (द्रव्य सुदु सयोनैक्यम्, नापि कुण्टरकटकयोस्तत् । कुण्टलारम्भकस्वर्णा क्रियागुणान्यत्वात् शर किमित्यर्थ । वयवानुगमस्य कटके भावात् । एव गुणसमूहस्यानुद्भूताश्यवभेदस्य प्रदीपे-तुना उक्तवैक्षश्य बोध्यते । मत्ताजाने द्रव्यगुणकर्म- वाच्यत्वऽपि समूहिना तत्तद्रूपेणापाच्यत्वान तेषाशत्वशङ्केति भाव ॥ वृत्तित्वात् सफलजा यक्ष या अधिक देशत्तिनेत्याशयेनाह-महेति । (तत्वालोकः) भाष्ये-उतरमनुवदति तटस्थ -नेत्याहेति । सामान्यभूतं-महानामान्यस'शम् । प्रानसामन्यशपस्य महासा न । तस्य गोत्व शरद ) इति वदति (सिद्धानी) इत्यर्थ । कस्मा मान्यपरत्वात् । उपमार्थ-पाहत्ये। पितृभूतः-पितृमदृश । देवमित्यत आह-आकृतिरिति । यन (श्रोत्रभिन्नचतुरादिग्राह्य उदोने-कैयटन्य न्युनना निरसितमाह-अनेकेति । एतावना त्वात् ) सा गोत्वादिष्यक्ति शम् इति न प्रसिद्धम् , किन्तु आकृति एकत्वे सति नित्यन्ये पनि अनेकनिरूपिनसमवायसम्बन्धावन्छिन्नवृत्ति जातिरिति ) प्रसिस (नित्यत्वे सत्यनेक समवेतत्वाद् , तस्तथा ) इत्यर्थ । तावत्व सामान्यलक्षम मचितम् । तत्रात्यन्तामाऽतिप्रमक्तिनिरामाय समवायेति । गगनपरिमा गनिन्याप्तिवारणायानेकनिरूपितेति । उद्योते-अत्रातिशब्दस्य न जानिमात्रपरता, जातिशब्दमनुपा- द्वितीयस यन्नकृयमाह-संयोगनिरास इति । अनेन विमवयस दाय आकृतिशब्दोपादाने सत्र जातिसंस्थानोभयबोधकतारूपस्येव योगास्वीकारः मचित । अन्यथा निये तत्रानिप्रमङ्गल्युगसाय मयोग दीजस्य सत्वादित्याशयेनाह-संस्थानमिति । अवयवमयोगविशेष भिन्नत्वे सनीति, पटालावनिच्यामिवारणाय नित्यत्वे मतीति च सम्- | इत्यर्थ । प्रकृते सस्थान गुण क्रियादिमत्सास्नायवयवसन्निवेशविशेषरू- ध्येत । प्रथम सत्यनस्य व्यावर्तकनगत् स्वरूपपरिचायकनामात्र मति ] पगवाकार । अत्रोत्तरपरभाध्ये आकृतिशन्देन गृहीते सस्थाने शब्द- सचयितमाद-एकरवेनेति । प्रत्यभिज्ञा-मोऽय गौरित्याखाकारिका' स्वनिराकरणस्य सद्गतये "प्राप्तो सत्या निषेध" इति नियमैन तत्र प्रमाणमिति-गोत्वारिमामान्य पदभावे इयादि । कैयटकथित कर्स | शमत्वशङ्कोपपत्तेरावश्यकतयाऽह-शक्षापरभाष्ये इति । तम्या यनि-एवं होति । सामान्य विशेषयोरुपमा पमेयभावस्वीकारे होत्य क-सामान्यछापक (मस्थानम् ) । एवव्याख्याने युक्त्यन्तरमाह- थं । एनन्वितपत्रम्यनाना ने युक्तमि यत्र सम्बन्ध । सामान्य | जातिमात्रपरत्वे इति ! आकृतिसामान्यभूनशब्दयोरित्यादि । श्रुते-भत्र ) सामान्ये तशादप्राणस्य । सर्वसामान्येति-मामा- | पदार्थ इति-"गौने पदा स्पष्टव्ये 'त्यत्र जाति पटायों व्यक्त्यारती न्यविशेषरूपमकलजातीत्यर्थ । सोचे-महासामान्यमात्रपरः । विशेषणे। "पिटकमथ्यो गाव" इत्यत्राकृति पदार्थों जातिव्यक्ती विशेषणे । मध्याहारे इति-गोत्या दरूपजातिविशेषवाचकशम्दस्यय 'द । इदम्- | "गोर्ग छती"त्यत्र व्यक्ति पदायों जात्यारा विशेषणे इति बोध्यम् । सामान्य विशेषयोरुपयानोपमेयभावाहीकरणम् । प्रकृते साम न्यभूनेति- | तस्य-वस्थानस्य । बोधनादिति-अत एव “गानिस त्यादौ गा. शब्दप्रवणेन शानिति बोरोपपत्तये भूतशम्दस्यायनरपरतामाह- रस्य रेसनकर्मत्वोपपत्ति । तदानात्-पस्थानभानात् । स्यादिति- किरिवति। स-भूतशब्द । गनु माय स्वरूपवाचकावे मानाभाव | केचित्तु भवयवमयोगविशेषरूपमन्यानस्य गुणत्वादेव तत्र शब्दत्वशवा- इत्यत आइ-दिसज्ञेति । व्याख्यानेति-"प्रामाण्य प्राप्त इत्यर्थ । ममाधानयोरुपपन्नतया न मायनो न्यूनता, न वा प्रकृते आतिश- भ प्राप्तावित्यायाऽषादेनि गिजभारे रूपम् । वृत्तिविषये च प्रमा सदस्य जातिमस्थानोमयपरतेति बदन्ति । सस्थानस्य पदार्थले भग्य. गशद प्रामा ये वर्तते।' ने व्यापानेत्यर्थ । अस्य-पामान्यभ. | उत्सम्मतिमाह-सिटे इति । तस्यापि-मस्थानस्यापि । पदार्थत्व. तस्य । सम्भात्-म भाय। तथा चात्र सामान्यशम्दस्य | मिति-कपितमिति शेष । ननु तदभिन्नाभिन्नस्यति न्यायेन क्रियादिषु सामान्य वररतया, प्राज्यर्थक भूगतो "आ पादेति णिजभावे रु | विदिलाया शमत्वगाया 'नेत्याह । क्रिया नाम से"त्यादिरीत्या प्रत्यये च सिदस्य भूतशम्भस्य प्रापाकनया च सामान्य तमित्यस्य | निराकरणे तस्य न्यायस्य निविषयत्वापत्तिरतरेग तेषा भेदबोधनादि- सामान्य प्राप्तमित्यर्थः। ननु पितृभूत इत्यत्रैवात्रापि भूतशम्दस्य । त्यत भाइ-तमिन्नति । खेति-कारणेत्यर्थ । परमेति-परमकारण - - ·. - प्रथमाह्निकम् ] प्रदीपोइयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । ११ मूम्प्रनिः, तत्कार्य महत्तवम् , तपादानके अहङ्कारे, इयर्थ । | वाचक वनस्वा आइ-एकस्मृतीति ॥ नन् तस्य नियतले सर्व अत एव-नत्य न्यायस्य ताशविषयतादेव। तद-ऐक्यन् । कुन एक- दातानिप्रमझे न जार- इ-नादेते । नाशे वर्ग ॥ ननु येन भने मिन्यन आद-कुपडलेति । वन्नुव कुग्टन ककयो, कारणलेगाभेद , पानुभूता वास्तव मे गैरन्न पादाना वाचा न गना- कार्यगना भेद । अब एगह-'कार्यले नानात्वममेद कारणा त्यविश्वना, अन्यथा तयारि -ना पाटयक वायुसगार स्मना । हेमा मना यथा भेदः कुम्हलाया मना मिशाइने । कथ पूर्वेद पान्निम्भारम्बाराय: आह–विस्तरेणे दे। इसमेक एवम दृशमेव तामिन्नेति न्यानोदाहरणमाति दोयम् । यदा कल्पन | परमेक वाक्यमिप्रिय 'टम नदेन च प्रनान् । अनुम तत्र तयाङ्कायानेव निराकरलतापर्यनह-एवमिति । तदित्यर्थ ।। वक्रनेत्र स्मरणमित्यर्थे भनाभावाच नेानुभूतान व्यक वाच्यत्वेऽपीति-गादिशब्दस्य यादि । समूहिनाम्-अवयवानान् मेरि स्मरगदर्शनाव । मम तु यथा पट नाना प्रकद्र नादि नाल (इगि शुक्लादानान् । तत्तद्रूपेग-ननदशेषरूपेण इङ्गितत्वादिना । | कोपराा कला,तथा का मन्नव नभिन्नुञ्चार - नान नत्त तेषां-क्रियादीनाम् । दर्ग वरूपानुराा सच थिर, तम्य च मनसा महानिीि न दोष ॥ अत्र येनत्येकवचन विपाणिनामिनि बहुवचनन चा वा (आक्षेपोपसंहारमाप्यम्) चारणविषयगोरित्यस्कय पचि म् । एव च तनैव दयान्नन घट कतर्हि शन्दः? ॥ पठादिबोधकमापार येन वाचकस्यैकत्र मूचि म्। भेदमन्यास्चात (प्रदीप.) द्रव्यादि निरस्तेषु पृयनि-कस्तहीति । दिक इत्याधाम मथुपारा शक्तिमदे द्रष्टव्यन् ॥ नन्वय न य तालोष्ठपुग्न्यापारविश्यवाभावाचारितेनेत्यनुत्तमन आह-प्रकाशि- (उद्दयोत) पृच्छतीति । प्रश्नविषयविशेषानराभावार सामा- | तेनेति । अभयरिति । न्यरूपेण पृन्तीत्यर्थ । (तत्वालोक) मध्ये-हासनग्याप पदत्यानक शिनस्य (तत्वालोक-) उद्बोने-अथ "कि य शयने स शब्द । - नेत्याह, अर्थरूप तद्” इत्येक प्रसिद्धमन्म मियो | बोपकवामावादाइ-उच्चारितेनेति । स-साट । तथा च सपने येनति व्युत्पची घनत्यमित्याइ-शब्द इति । - क्तिरनुसतेनि चेन, मन्दधिया स्पष्टदोधाय नयाऽमिधानाद । तथा प्रदारे-उत्तरमिति-सिद्धानात्याद । पदस्थापिपलिववादाह- च प्रोबायाचत्वार व्यक्रियामानान्याना न शम्भनेति सिद्धान्त'। पूर्वप्रश्नापेक्षया प्रतिप्रश्ने दैलपम्यमाइ-प्रश्नेति । विशेपान्तति- वाक्यस्य वैति । परंतु-पक्ष पि । उभयत्र मकरादिवाना व्यावर्चशब्दत्ववदित्यादि । अत एव शब्दस्य प्रश्नयोग्यस्य मत्वेऽपि | सान्याशह-अविरोपेति । तदिति-वत्यर्थ । व्यवस्थापित इति- तथा च सोटाभिप्राये गैड येनत्यवचनप्रयाग इन भाव । नासङ्गति । (समाधानभाष्यम्) योने-अवयवद्वारेति-ई सखण्लो स्थल । स्कोटस्थर तु साक्षात् । लक्ष्यन्ते इति-अनेन नना निराकृता । येनोच्चारितेन सास्नालागूलककुदखुरविपाणिनां ज्ञानम्-अनुभवरूपन्। केचित् 'एकमा निदानमारसम्बन्धिन सप्रत्ययो भवति स शब्दः ।। स्मारयत"ति नियमेन पदचान र जापमानार्थमन्प्रत्यय' म्मर- (प्रदीप ) उत्तग्नाइ-पेनोच्चारितेनेति । वैयारणा वर्ग पालक व मवनानि वदन्ति, न, पदार्थोत्थित स्मृतित्वम्य व्यतिरिक्तन्य पदस वाक्यस्य वा वाचकचनिच्छनि। दाना मञ्जूषामा सडिनाद । समूहामिप्रायम्-अनुवयबविशेष प्रत्येक वाचकावे द्विनायादिवोच्चारमानाप्रमझाइ। आनर्धक्ये तु | वर्गसमुदापात्पर्यम्। तत्-एक्वत्रनन्। समूहस्यैते-दत्रे प्रन्येकनु पतिपत्रे चौगायन सरसभावार अभिव्यत्तिाने तु मेरो | त्यादि । स्थिरस्य-चिरस-यनि । वानानुपरमिन्यवा वाभिव्यक्त्या समुदायाभावादेकस्मृ मारूदाना वाचक सरो रस यौपद्यासम्भवान कनक या रेप किवाद् अ ग्रमवाममये पारातिपरत्वविश्वमहात्या रिक्त स्टो नादाभियङ्गयो | पूर्ववर्ग यान यानादाह-अशक्यावादिति। द्वितीयमनूय दूषयति- वाचको विस्तरे। वायरसावे व्यवस्थापित ।-उच्चारितेन । प्रा आयपोक्त पनन्द दिया निराकर ति । वाघमार- शिनेनेत्या प्रत्येक मति-नाना प्रयेक वाचर व दिवायादिवाना वैयर्षे (उद्दयोत ) भान्चे उच्चारितेनेति । शारोरमारुताभिहक वियर्थ । शष पूरय ने-समुदायस्येति । तत्तु-नदय। तत्र- ण्ठादिस्थानैरवयवदागभियान ये तत्यर्थ । अत्र दिशन्तरवय | समूहख वाचको। नयेति-नायर्थ । उत्पद्यमाने त-उपद्य- वैदिप्पलक्ष्यन्ते ।। सप्रत्ययो ज्ञानन् । ननु प्रत्यायशदस्य मानाना सनुदाय इति विव्ह । एमय में। क्रोयन युक्तिमाह- उत्पन्नेति वर्गमनूहरूपतया ये नेत्येश्वबननयुक्तम् । न च वनमि देवत् समूहा- । उपना चेपनभित्र्यतिरिधि न्युपचि । मसदस्य भिप्राय नत् । समूहम्य थिरम निरूपनिनुमशक्यत्वाइन आ-- रामवाचकवारत्त्या पूर्वपूर्ववानुभव नन्यस का सहजचरमवय वैयाकरगा इति । वयितिरितपशनभ्युपगमे एकैकस्य वत्यि | वाचावासम्मकारामनार-पूर्वपूर्वति। या च करपद्ये मि वाचकव, सनुदारस्य वा, नाय इयाह-वर्गाना प्रत्येकमेत । सनुपपत्चिरिती भाव । तस्य-गोन्य। वर्ग इति-अनेन नि द्वितीयमनूय दूषयनि-भानयंक्ये तु प्रत्येक मति। प्रयेक्नान निरला । मिनाक्ये ध्वनी साशा स्पोटभिश्चषकवस्तामा र्थक्ये तु समुदायस्त्र वाचकन्वनुपेयन् , त्तु न युक्तम् इति शेष। दित्वाशन । प्रसङ्ग इति-तथा च स्फोटो नान्युय इति भाव । यतस्तत्र नयनन्-उपचमानसमुदायस्वाभिचबमानसनुदापत्य अन्यथा-अनुभवक्रम स्नै विषयत्वानभ्युगिने । त्वया स्कोर वा वाचक्त्वनिति। त्वाय दूषयति-उत्पत्तिपः इति । उत्पय वा देना । पूर्वोक्ते-अप्रता शपप्रसङ्गलार्थ । अन माह- - भावादित्यस्य सनुशयाभावादित्यननान्दय ॥ द्वितीय दूपति- “यस्वानवपब माटो व्यज्यते वांबुद्धिाम । सोऽये पर्यनुयोनि अभिव्यक्तीति । उत्पन्नाभिव्यर्विसत्तादित्यर्थ ॥ ननु पावे मि पूर्वपूर्ववगनुभव नमस्कारसहकृतात्यवानुभवहेतुकैकस्मृयुवालाना १ यस्येति-नो इति शेष । ० पर्यनुयोगेन-प्रदन्न । व्यसंग्ड- 7 क का ·१२ पातञ्जलमहाभाष्यम्-- [१ अध्याये । पादे- न केनापि विमुच्यते ॥” इति । तदैक्ये-स्फोटैक्ये । हेवन्तरेण स्फोट वर्णात्मक । एवमग्रेऽपि । अनुभवादिना वर्णस्थल आवश्यकतामुपेतै ससाध्य वर्गसमुदायस्य वाचकवादिमने नदी, दोन इत्यानादर्थ , ध्वनिभिरेव स्फोटाभिव्यक्तिसम्भवे तातिरित्तवांगीकारे गौरवाद् प्रतीत्यविशेषप्रसङ्गरूपदोपदानाय अनुभवक्रमविपरीतक्रमेण स्मरण ध्वनय एव वणा इति भाव । उच्यते इति-अनेनावोत्तरे सिद्धा विषयतामुपपादयितु युक्तिमाह-अनुभवेति । अत माह-"मानुन्त्यसम्मति सूचि ।। अन्वयव्यतिरेकान्या भ्वने शब्दतासाबनाय भूतिक्रमादर्णा कमिका स्मृतिगोचरा । गोचरोऽनुभवो न स्यात्त । हानोपादानोपेक्षापत्र विधव्यवहारे तस्य शब्दताप्रसिद्धिमुपपादयति- नमस्ले कुन पुन ॥” इति । दर्शनादिति--तृतीयदिनानुभूनहष्ण , तद्यथेति । ध्वनि कुर्वन्नत्येवमुच्यत इत्यन्वय । अथवा ध्वनि कुवन्ने मूत्ति विहाय द्वितीयदिनानुभूतरामप्रतिमास्मृतिस्थल इति भाव । वमुच्यते इतोति योनना। वापदे एववाचव एवमिति । तस्मात्- अयवस्फोटवादिनस्लवैव कथ सामाचस्पमित्यन आह-मम लोकव्यवहारात् । स्विति । तस्मिन्-स्पाट। क्रमेणेति-न तु व्युत्क्रमेणेति भावः । प्रदीप-दोष-अभेदापादनरूप । हि तस्य व्यवहारस्य वाभि स-फोट । स्थिर इति-अन एव न वर्णवत क्षणिकताप्रयुक्तानु, बयसम्भवादाह-अप्रयुनेति । अस्य- वान कुर्दनित्यस्य। एक प्राय इत्यत आह-व्यादय इति । प्रवृत्तम्प्रति प्रेरणानिषेधयो पपत्ति । स्फोटस्य श्रोत्रामाह्यत्वादाह-तस्येति । स्फोटरयेत्यर्थ । अत्र-भाष्ये। विभिन्नोञ्चारयितकनया विभिन्नविषयकनया चोच्चारण | नान्वयसम्भवेऽपि समूहन तदसम्भवादाह-त्रिभिरिति । शब्द स्थानेकनेत्याशयेनाह–अनेकोच्चारणेति । सूचित्तमिति तथा च सुरु इत्यादिवाक्यत्रयेग यर्थ । विषाणिनामित्यत्र प्रश्नवात्य वैकवचनमेव कुतो नेति निशसा | उद्योते-लोके इत्यस्यार्थमाह--व्यवहर्तृप्विति । त्रस्य पदार्थ निरस्ता । एवञ्च-स्पोटस्यैकत्वसूचने च । वाचकस्य-रपोटस्य । शब्दलक्ष्यार्थघटकबोधे प्रतीशब्दाथघटकप्रसिद्धौं पा सम्बन्ध । वर्ण- सूचितम्-समुचितम् । नन्वेव कय घटपटादिशब्दाना परस्पर । रूपेति-वर्णात्मकता ध्वनौ समूहे च बोध्या। ननूतस्थितौ कथ भेदप्रतीतिरित्यत आह-भेदप्रत्यय इति । औपाधिक -पादि | ध्वनेस्तत्समूहस्य चार्थवोधकता सभवतीत्यत पाह-तस्येति । वर्णात्मकोपाथिभेदप्रयुक्त । एव-फोटस्य वर्णानिरिक्तत्वे । तस्य- वनेस्तत्समूहस्य चेत्यर्थ । नन्वव कथ ध्वनेस्तत्समूहस्य च शब्द स्पोटस्य । यणाना बटुवा वर्ग रेव व्यञ्जितात् स्फोटादर्थबोधस्येष्ट | त्वाक्तिरत आह-ताशस्येति । अविचारितरमणीयस्येत्यर्थ । स्वाचाह-अभीति । नवलोकिकस्फोटस्य शब्दपदार्थत्वे लौकिक एतेन तदस्य वैयथ्यं सूचितम् । अन्न-यट। दानवैखरी-वैसरी शब्दानुशासनप्रतिश विरणद्धीनि चैत्र, व्यजकानुशासनद्वारा व्यगया नार ( श्रोरपाय ) । नादवैसरीचि पाठो युक्त । नुशासनस्यैव विवक्षणात् ॥ ( इत्यनुशासनीयशदनिरूपणाधिकरणम् ) (समाधानान्तरभाष्यम्) अथवा-प्रतीतपदार्थको लोके ध्वनि शब्द इत्यु (शब्दानुशासनशास्त्रप्रयोजनाधिकरणम्) च्यते । तद्यथा शब्द कुरु, मा शब्द कार्की, शब्द- (आक्षेपभरण्यम्) कार्यय माणवक', इति ध्वनि कुर्वन्नेवमुच्यते । तस्माद् कानि पुन. शब्दानुशासनस्य प्रयोजनानि ॥ ध्वनिः शब्द ।। (प्रदीप) कानि पुनरिति । किं सध्योपासनादिवयाकरणा (प्रदीप ) अथवेति । अयर ध्वनिस्कोटयोभदस्य व्यवस्थापि ध्ययन नि य कमाथ काम्यमिति प्रश्न || तत्वादिहाभेदेन व्यवहार पि न दोप, द्रव्यादयो न शपशब्दवाच्या (उद्दयोत )भा ये कानि पुन शब्दानुशासनस्यति । शब्द इत्यत्र तात्पयात् । धनि कुन्निति । विधिधियोरप्रवृत्तविषयत्वा ज्ञानफल कन्याकरणाध्ययनस्ये यर्थ । तदाह---किं सन्ध्येति । शब्द कयमस्य त्रिभि सबन्ध । उच्यते-शब्द कुर्वमपि शन कुर्वियुच्यते गनदारास ययनस्य तदशानप्राप्तप्रयवायपरिहार पलमुन तदतिरि विरामाशङ्काया तन्निवृत्तये। तथानभिमतशम्दश्रवणोजितेनोच्यते- तमपि किंचिदिति प्रग्नाशय इ यर्थ ॥ प्रयोजनशद करणव्युत्पत्त्या मा शम्द कापारिति॥ प्रयोकपरोपिातेन व्याकरणा-ययनस्य प्रयोजर किंचिस्ति न वेत्यपि (उद्दयोत मध्ये अथवा प्रतीतपदार्थक इति । लोके व्यव प्रश्नाशयो बोध्य ॥ अन एवोत्तरे आगमपदोप दानम् ।। नपुसकमन- हपु पदार्थदायकायेन प्रसिद्ध योजेन्द्रियगायत्वावर्णरूपध्वनिममूह पुसकेने येक्ष । तत्रैकवद्भावस्य वैकल्पिक व प्रइने बहुवचनमुत्तरे एव शब्द इत्यर्थ । तम्यार्थदधकनाप्यविचारितरमणीयस्यैव लोके | एफवचन बोध्यम् ।। सिदा तादृशस्यैव शारणावार यानमिति तात्पर्यम् । तदाह-मन्य. (ताचालोक ) भा ये-अथा ये दानधीने धावपययात् स्वन प्रेति । ममहादौ तपरसूत्रे भाष्ये चे यर्थः । ध्वनिपदेनार दानवैसरी, पुरषार्थयो मुवन्य दु साभावस्य च साक्षात् परम्परया वा साधन स्फोटपदेनाभित्र्यनकवादिको मध्यमावस्थ अतर शब्द उच्यते। ताया सर्वर मारल्ययावश्यसापनीयतया प्रहते व्याकरणाध्ययनेन फथमस्येति । कुर्वनि यस्य वर्तमान र्थत्वादि यर्थ ॥ साधुशरशानद्वारा तदशानद्वारा तदशाननपापक्षयाम्काष्टकार्यमात्र (तवालोक) भाग्ये-नन्वेवमर्थप्रत्यायकनया मनोग्रायपोटस्य | तादृशष्टा यादृशादृष्टकायाणि सम्पाद्य स्वा पुरषार्थमाधन पादि शमय भोपामगुगत्वस्य दलक्षणनानुपपघेत,विरक्ष्यत चार्यान साधयनीति निशमया पृच्छति-कानीति । पुनरिति-विशगत्यर्थ । स्यायकनया गानामशम्दतले तषा शमव्यवहार्यतेत्यत आह- सामा येन प्रयोजनस्य माधुशग्दज्ञानस्योत्त्वात् । अथवा पश्चात अथवेति । पदार्थ एव पार्थक । स्व थै कन् । प्रतीतश्चमी पदार्थक र साशब्दानान वरन् ) इत्यर्थ । ति व्युत्पत्ति । पदार्थामस्य पदार्थबोधके रक्षगा। अथवा प्रात प्रदीप-नित्यमिति-अत्र नित्यत्व न वसाप्रतियोगिव सति पदार्थो यस्मादित विमह । भगाकरणलापवाद । स्वनि-कादि मागभावाप्रतियोगित्वन् , कर्मवैन उन्ये सन्ध्यादाव्या । नाप दैनिकानुनविषयत्य तद, तथा मनि 'वसन्ते म ते ज्योतिषा १ गोचर इति-अनुमवान्तरेत्यादि । २ तदित्ति-अनुभवेत्यर्थ । 'यजे"ति श्रुत्या वतन्नमात्रानुष्ठानविषये ज्योनिमयागऽव्याप्ने । , ·व्या च - प्रथमाहिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । १३ माप्यनायनन्नफलकत्वं तत्, एव मति “अग्निहोत्र जुहुयात् स्वकान" भ्रमनिवृत्ति , ब्रशरावया तेवविश्वामात् ॥ वेदार्थावगमहारापि प्याक इति श्रुत्या ज्न्यस्वपिन के ग्निहोत्रेव्याने। किन्तु अपरणे पापन्न रा पुरुषार्थसाधनमित्या-वेदार्थ चे ते। व च वाहाना क्ले मनि करणे फ्ल विशेषाजनकत्व नित्यत्वम् । एव कायम पे शुद्धनत्तन्मन्त्रैरतदिहितकम नुडानेन स्व'मुग्मन् , उपनिषदा न न गन्ना विधयतम् , या सनि जानाति, इन्दति, यतते हने वदयमारीत्या जमशन पुस्पारा व्यारणा ययनस्य परमिनि कात्य सत्त्वेन प्रवृत्तिविषयमाने का यत्वारः। किन्तु अननुष्ठाने भाव ॥ विकार इति । लोपस्तु न विकार इति पगणित । प्रत्यय यामापनले सनि अनुशने परविशेषनापनत्व तत् । एवन् भावरूप व चादेशोत्र विचार || हृग्रहोर्भ इति। ६. च गान अननुष्याने पार नको मति करण फ्लविशेष ननकत्व नैमित्ति- । त्याद्यर्थमावइयरन् । एतेन 'उग्राभनिग्राभौ चेत्यनेनैव भत्यपि क्त्वमिति बोध्यन् । मिद्धत्वादेतदुपन्यासश्चिन्य' इति पराम्नन् । जन्यर्थमावत्यान उदद्योत-व्याकरणस्य स्वस्पत रक्षायावर वाव प्रस्ते शब्यानु तेनैव भस्य निदो तदंशे निपातनाश्रयायथ्य त् निबदमा शासनसदस्य व्याकरणात्मकप-च्यार्थपरताया अनुपपत्या तस्य । विधायकाभावादार-उद्ग्रामनिग्राभी चेति ॥ लक्ष्यार्थनाह-शब्दज्ञानेति। तदाहेति-लक्ष्यार्थमनुमन्य वदनो । (तत्वालोकः) भाष्ये रक्षोहेति-व्याकरपा ययनप्रयोज्यना त्यर्थ । व्याकरण ध्ययनस्य माइश दज्ञानरूपनाशाप्रयोजनस्य तनया धुशन्दरानस्य रक्षादयो दृष्ट प्रयो नमत्यर्थ । अय प्रश्न, वस्य पारम्परागप्रयोजननिहासयेत्यभिप्रेरयाह-शब्द रक्षार्थमिति-अवार्थशब्द प्रयोननवाचक । तथा व्याकरण ध्य ज्ञानति । अध्ययनस्य-चाकरमाध्ययनस्य । तदिति दनेन सानुदानावलादान' रक्षाय असम्मावाद वेदपदोपानम् । शन्देत्यर्थ । तदिति-तादृश्प्रन्यायपरिहारेत्यर्थ । अपिना व्याकरणेनानपानेन स्वत्पमता वेदरक्ष या दु मारवादाह-अध्ये- ताइशपापरिहारस्य ममुच्चय । किञ्चिदिति-फलमिनि शेष । यमिति । शन्दानुगाम्नशम्ममुपादाय ने प्रश्ने व्याकरणरन्दनुपा मारणाध्ययनस्यायपक्षे नित्यना, द्वियीयपक्षे दाय कृतेनोत्तरे । त्यो पर्यायना सूचिग। ननु व्यावरणम्य पाराय काम्यनेने फ्लति । उत्तरे प्रवर्तकागमोल्लेखानुरोपादाह- । पल्पाप्ययनेन क्य वेदरक्षा स्यादित्यन पाह-रोपेति । अस्य प्रयोजनेति । करगति-प्रयुज्यते प्रवर्त्यनऽनेनीत्यर्थ । कचित्तु प्रकृतिप्रययविभागदेरप्युपलक्षणव्या प्रकृते व्याकरणा-ययन न पाठ प्रयो यनाति क्तृव्यु पत्या दादुरकार कर्तृत्युडन्तस्य प्रयोगन मात्र विवक्षितम्, किन्तु वाक्यार्थबोधपर्यम्, म्त्येव हि तादृशा ययने शब्दस्य प्रवर्तकपरना कथयन्ति अपिना परपरश्त्यस्य समुच्चय । | अशनादिनिवृत्या वेदरक्षा मम्भवनि नायथा। अत एव च "माझ न प्रोडक्पर प्रयो नराम्द पुटिन । एनपरो परः म क्लदै । ऐन निधारण" दनि शुनौ "यश्च"ति प्रत्यपादि । मन एवोमयोरेक्शे वक्ष्यति "नपुसकमि"त्यनेन । प्रदार-व्याकरणाध्ययनेन साधुश दशानदारा तदशन-पापक्षया तथा च रक्षोहलघदेहा व्यावरणाच्ययनस्य शन्दवानदारा दिरूपाशनि वेदरशादिस्पदृष्टानि च कार्याणि सपाय स्वत पुर पलान, तथा गम नस्य प्रयो क इन भाव । तेन-प्रया घ सारन धर्मादि सापयति तदथ्येनेत्यभिप्रायेाह-पारम्पर्येगेति । जनशम्दस्य प्रवर्तकपरत्वन। प्रश्नाशय इति । साउशब्दासानन | अस्य-व्याकरणा-ययनस्य । भ्राम्येदिति के आमना, देवा , पाक्षभिन्नमपि किझिद् न्यावरणाध्ययनस्य प्रयोनकमस्ति, अथवा तदामकमेवालोलाए प्रश्नारय इत्यर्थ । अत एव-वर्तक वपये.पि , बहद, उमाहामत्यादाबदष्टम् गोपन्,असुगागन, लपरागी, प्रश्नमत्वादेव । एकशेष -प्रयोक्नश्च प्रयोनमाने चे ते विहे प्रयो। मादेशम् , क्रमशो दे त्मना देवपु, देवास बामणान , अदुह, नानान्यम्य सिद्धये स्लो लिङ्गस्य तस्यैवशेष । ननु प्र.नोक्षरयो । उग्राममित्यादौ विलीन्य तत्र त्र वैदिक्पा परित्ज्य लोक कुनो वचनभेद इत्यत आइ-तत्रेति । एवरेपे इत्यर्थ । प्रश्ने- पाठ कल्पये इत्यर्थ । न भ्राम्यतीति-प्रत्युन "मन्त्रवाट्यादरात्मन' "काना"नि माष्यस्थे । उत्तरे-"रक्षाहे' ति मा यस्थे । इत्यनन नाकारलोष तथा “आजसरनु गत्वा देना तत्रागाग मादि जानानाति भान । तत्र-ले पादाना मध्ये। लोपामयोस्त य (समाधानभाष्यम्) पृथक् पृथा उदाहरणस्य मत्त पि लापवादेकत्राइ-लोपागमयोरिति । रक्षोहागमलध्वसदेहाः प्रयोजनम् ।। क्वलन्य विकारस्य गृभ्गामार दाहरणमत्वेपि विश दीप (रक्षापदार्थनिरूपणभाप्यम्) दा दसप्रत्ययनलिस्य (त्योदा रममाह-उद्ग्रामचेति । “उद् रक्षार्थ वेदानामध्येय व्याकरणम् । लोपागमवर्ग-ग्राम-चेनि जुनुयच्छत, निग्रानञ्चेत उपमन नियच्छना' ति वच विकारतो हि सम्यग्वेदान्परिपालयिष्यतीति ।। नाव जुहूपमनोरेव ग्रहणम् , ताभ्या न सुचोरिति बोध्यम् । उद्योने-पुरपार्थ -स्वन पुरषार्थसाधनन् । चेनार्थकाममो: मन (प्रदीप ) पारम्पया पुरपार्थसानिनामस्वाह-रहेति । ह । अत एव “ऊहतस्य हि आविज्यल भेन द्रव्यप्राप्निदारा ऐहासु लेके लोराबदृष्ट पदे दृष्ट्वा नाम्येदवैयाकरण , वैयाकरणस्तु न भ्राम्य खसिद्ध फल मि ति उद्योत वक्ष्यनि । शिष्याचार्यसम्बन्ध -गुरशि निबेदार्थ चायवन्यति । तत्र लोपागमयोरदाहरण देवा अदुहृति। व्यपरन्परा । व्याकरगेन-व्याकरणाध्ययनन । नन्वस्तु प्रम , दुलंदो झन्यादादेशे ते लोपस्त आत्मनेपदेप्विति नन्गेप , वहुलं क्षत्यम'वादित्यत आह-भ्रमेणैति । ग्रंशेति-पाठनरत्यर्थ । आम छन्दसीति रूट सति रूपनेनत् । वर्णविकारो यथा-उहाभ च नेति पठि व्ये प्रमादाद मनेति पठन्याचार्या इति शयेति भावः । निप्राम निा हग्रहोर्भश्छन्दसि हस्तेतिवतन्यमिति हत्य भवार । | तेषु-आचार्येषु। वेदार्थावगमहारा-पैदावगमपूर्वकवदरक्षाद्वारा । उदि ग्रह इत्याग्राभनिनाभौ च च्छन्दास सुगुद्यमननिपातन- अनेन वेदार्यावगमरक्षाप वरयावान्तरप्रमोजन पचि म् । अपिना योरिति । पंचनादुन्निपूर्वादग्रहेन् । वैववेदरक्षादरसमुच्चय ! व्याकरण-व्याकरणाध्ययनन् । एवञ्च- (उद्द्योतः) पुरपार्थो धमों मोक्षश्च ॥ शियाचार्यमवय व ध्याकरण ययनस्य वदार्थनिश्चयक्त्वे च । 'नो वाचो निवन्ते" महान् वैदामातुः, किं व्यावहोनेशन अह-लोके इति । श्रा-! इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मो वयविषयकदाइ-वश्यमापति र मानुहिक म्येदिति । अमेग पाठन्नर क्रपयेदित्यर्थ । न चाचार्यवचनाद | प्रपोजनोपपादनावसरे इत्यादि । चेनै हकनुवमनुच्चय । ननु लोप- - म ल ·- पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पादे- स्थापि वर्गविकारत्वात्तस्य पृथभिधानमनशतमित्यत आह-लोपस्त्वि. प्रदीपे-इह-वेदे। इतिकर्तव्यता-विधानप्रकार । सा-स याग । ति। विकार.-विकारत्वेनाभिमत । अन्य "अभावल्पत्वादि' ति | येन सौर्यादिना । वस्तुतस्तु यत्र यागे मकलादानि समुपदिधनि सा शेष । चो हेनो । अत्रेति-अनेनान्यत्र लोपन्य विकारत्वे.पि क्षन्य प्रकृतिः । यत्र या ना नि नापदिष्टानि स विकृत्तरिति बोध्यम् । भाव मूचिन । आदिना जभारेत्यस्य मग्रह । एतेन-"हुग्रहो" | लिङ्गादिग्रहणस्य प्रकृत्यादेर ग्रुपलक्षणत्वावराह-प्रकृतीति। आदिना रित्यस्य तदर्थमावश्यकवेन । अपिः धसमुच्चायक । एतदिति- लिसङ्ग्रह । सम्यक् यथोचितम् । तत्र-प्रो। अग्नेमन्त्रः- "हमहो' इतात्यर्थ । अन्येति-गृभ्णामोत्यादौत्यर्थ । तेनैव- | अग्नि सम्बन्धिनिर्वापप्रकाशकमन्त्र । तत्र-विकृती। इति सौर्य चरी- "हृप्रहो"रित्यनेनैव । तदशे-मादेशाशे । उत्पूर्वाद् ग्रहे घमो विधाय- इति विहिते सयदेवताक चरद्रव्यकयागे। कस्य "उदि ग्रह" इति सूत्रस्य लोके सत्त्वाशह-निपूर्वादिति । तथा व उग्राभमित्यत्र लोकांसदस्यैव घनोऽनेनानुवाद । नियाममित्यत्र | वेऽपि परिगणनादेव समुच्चयस्य रामसम्भवादाइ-खल्वपीतीति । उद्योते-खल्वपिशव्दयो क्रमशो निश्चय समुच्चयार्थयो बोधक- तुघलो लोकामिद्धस्वादनेन विधिरिति भार । मन्त्रा इति-यथेवति शेष । न वेवमपि केन प्रकृतिविकृतिभाववोध (उहपदार्थनिरूपणभाष्यम्) इत्यत आह-प्रकृतिविकृतीति । प्रकृतिविकृविभावेत्यर्य । अन्यत्र- उहः खल्वपि-न सर्वलिङ्गैर्न च सर्वाभिर्विभ- प्रकृतौ । अन्यत्र-विकृती । यथेति-यथा प्रकृनौ पठितान्यज्ञानि येनो- तिभिर्वेद मन्त्रा निगदिताः। ते चावश्यं यज्ञगतेन पकारेण प्रकृतिमुपकुवन्ति, तथा विकृतात्यानि तानि तेन दोपकारेण विकृतिमध्युपकुर्वन्तीत्यर्थ । विकृतिरपीति-सोपकारा अनुयते पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः । तान्नावैयाकर इत्यनुषज्यते । तरपृष्ठभावेन-उपकारानुसारित्वैन । विकृताइपकार- णा शम्नोति यथायथ विपरिणयितुम् । तस्मादध्येयं विधानायैवातिदेशवान्येन प्रतिस्थान ना तत्रातिदेश । अन एव व्याकरणम् ॥ विकृती तेन सामान्यतो प्यतिदिष्टाना प्रकृतिस्थाहानामुपकारासम्भवे (प्रदीप.) उह खल्वपीति । इह यस्मिन् यागे इतिकर्तव्यतो | कचिन्माकल्येन निवृत्ति , कचित्त्वाशिकत्वेन । यथा प्रतापकार- पदिटा यागान्तरेणोपजाव्यते सा प्रकृति । येनोपजीव्यते सा विकृति ।। कस्य "अवरक्षो दिव सपत्न व-यास में"त्यवघातमन्त्रस्य कृत्स्नस्य प्रकृतिवद्विकृति. कर्तव्येति मामासकैर्व्यवस्थापिने न्याये प्रतिप्रत्यः | विकृतावुपकारकनाया असम्भवानिवृतिः। यथा च प्रको तुष्योप- यादीनामूह वैयाकरण सम्यग्विनानाति । तत्राग्नेर्मन्त्रास्ति-अग्नये | कारिणोऽवसतस्य कृष्णलेधूपकारिनाया असम्भवानिवृत्तिरिति बोध्यम्। त्या जुष्टं निर्वपामोति । तत्र 'सौर्य चकै निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकाम" | साकाङ्कत्वादिति-उत्पद्यमानोत्पत्त्यनुकूल उत्पादकव्यापारविशेषो इति सौर्ये चरौ मन्त्र ऊह्यने-सूर्याय त्वा जुष्टं मिर्वपामीति । भावना। सा द्विावधा। तत्रैका पुरषप्रवृत्युत्पत्त्यनुकूलोत्पादकन्यापरवि- विस्तरेण भर्तृहरिणा प्रदर्शित उह ॥ शेषरूपा लिड्त्वावच्छिन्नवाच्या शाब्बी भावना। अपरा च फलेच्छा- जनि कया वषयव्यापारविशेषात्मिका आख्यातत्वावच्छिन्नवाच्या आयी (उद्दयोनः) मध्ये उह सल्लपात्यस्य प्रयोजनमिति शेष । भावना। उभयो भावनयो कि भावयेत्, कन भावयेत्, कथ भावये सत्वपीति निपातसमुदायो निश्चयार्थ ॥ ननु यत्र प्रकरणे ये मन्त्रा दिति साध्यसायनेनिकत्त यताऽकाक्षात्रयी नियता। तत्र कममात्रस्य. पठिनास्तन तेषा तयैव प्रयोग इष्ट इति नोहेन प्रयोननमित्याशङ्कय तिकत्तय विवाद, शतक” यता विना माध्यसायनयो भावनाया। प्रस्तावूहाभावेऽपि पिकताह इति दर्शयितु प्रतिशब्दार्थमाह-इहेति। मन्वयस्यासम्भवाच्च भावनाया इतिकर्तव्यगाया माकाक्षन ऽऽवश्य. यस्मिन् आग्नेय दो । यागान्तरेण सौर्यादिना । प्रतिविमृत्यवगमश्च [ योनि माव । नन्व पदाथातिदेशेऽपि कथ मन्त्रातदेश इत्यत आह- द्विदेवत्यत्वकोदेवत्यत्यादिसाम्येन वाध्य । अन्यत्र पठितमन्त्रणा पदार्थेति । तत्र-प्रकृती। ''अग्नये त्व"त्य दिमन्त्रस्य प्रकृति रम्बद्धा. कथमन्यत्र गमनमत आह-प्रकृतिवदति । यथा सोपकारा प्रगतिर | निसबन्धनिर्वापप्रकाशनात्मकप्रकृत्युपकारकारकत्वाद् विकृषिसम्ब. नुपीयने, तथा पितिरपाति तदर्थः । तदनेनोपकारातिदेशे त पृष्ठभागेन | इमर्यसम्बन्धिनिर्यापप्रकशनरूपविश्युपकारम्याप तन्मन्त्रवियना- पदार्था अप्यनिदिश्यन्ने, इनिकर्तभ्यताया मा निाया साक क्षत्वात् ।। मापन्नस्य अग्निशम्मघटितेन तेन विधा मशक्यता-ह-तदपहा. एतन्मूलयमेव प्रकृतिवदिताति मामासकसरणि ॥ पदाथान्नाता | येति । अग्नये इति पदमपहायेत्यर्थ । ननु किमपराधमेकारेणेति मन्त्रा। अग्निबन्धिनिवापपराक्रम स्थग्निपदस्य मूर्यनव चेन्न। अदन्न भन्न सन्निहितकारेण वाच्यस्य सम्प्रदानत्वस्य चिनिर्वापप्रकाशकमन्यस्य ग्निपदस्य गर्यमदन्पिनिर्वापप्रकाशनासमर्थ- अप्रसिन्निहितयारेणेव प्रायो वायया प्रकृते निमिनापाये स्वात.पहाय तस्थाने सूयायेत्यूयमित्याह-तत्राग्नेरिति । मन्त्र नैमित्तिकस्याप्यपाय पति नियमेन निवृत्ते ग्निशम्दै एकारस्यापि ऊयत इति । ययप्यूहे न मन्त्रत्वम् , तथ प्येकदेशस्योदेपि अनेकादःनिरोदुरित्वात् । तथा चा ग्नश स्थाने सूर्यशब्दे समागते एकार- समुद ये मन्नत्यप्रत्यभिज्ञान तटिने ममुदाये मन्त्रवत्र्यवहार कर्मग सागव चेति बोध्यम् ॥ सोय प्रत्यूह । अन्येपूया । जय स्थाने यशब्द अ गत इति भाव । "अनाम्नाता अमन्त्रा" इत्यायाप स्तम्पादिवचनानुसारगाह-न मन्गत्वमिति । अनेकेति-अव शण्टे. हि अतिज्यल भेन द्रव्यप्राप्तिदारा ऐहिकसुखसिदिः फलमिति बोध्यम् । मध्ये टिझपदं च प्रा यादेरुपलक्षगम् ॥ यथायथमिति । त्यादि । “एकदेशविकृतमनन्यवदि"नि न्यापे नाह-मन्त्रवेति । सो- अर्थप्रकाशनसामाननिरहनेनेत्यर्थ ॥ ऽयम्-अग्नये इत्यत्र सूर्यायेन्यूह । एकारस्थानेय काररूपप्रत्ययोहस्य नानरोक्कत्वादस्य नोमयोहतेति भार । अन्ये-प्रत्ययलिडोहा । (तस्वालोकः) भाग्ये-यथाम्ममूहमुरपादयनि-उह इति । यथ "देवारा शुद्धा " इत्यप्म विनियुक्तन्य मन्त्रस्याव्ये वर न, मच इत्यनयो निगदिसा इत्यनेनान्वय । सबैलि -पर्वरित "देवाय शुद्धम हो"स लिगोह ।यथा च "मा भर्ना मविक्या" शारकप सर्वाभिविभक्तिभा-सकलविभक्त्यन्नाद। अनया पति पुरोटारो.वानमन्त्रस्य धानामह "मा भैट मा सविध्वमिति "रिसा" तिन ।ते-न्या । चो हो। विपरिणयितम्या.-म प्रत्ययोह' । हीति-अस्य चायकाया स्वर्गासाविसमुचापाप दत्तला देवोधपदपरिक्तराठिन्या ।तान्-मन्यान् । यतश्त्यादि !! सिद्धिरित्युत्तरं योजना । चेन विभरिसमुच्चयः । - ·प्रथमाहिकम् ] प्रदीपोदयोततत्त्वालोकैविभूपितम् । (आगमपदार्थनिरूपणभाष्यम्) कराच्छन्दसांमध्ये व्याकरणम्यावस्या येयतामूचनाय तस्य ज्योति आगमः खल्वपि-"ब्राह्मणेन निकारणो धर्मः | पादितो मुख्य वमाह-प्रधानजे ते । व्याकरणाध्ययनम्य सारल्य पडङ्गो वेदोऽध्येयो शेयश्च" इति ।। प्रगनं च पट्यङ्गेषु माह-अधाने चेति । अस्य कचि चकाररहित पाठो स्नोति उद्यो- । व्याकरणम् । प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान्भवति ।। प्रदीपे-कथ प्रयोजनपदार्थ प्रवर्चको पीत्या जाह-प्रयोजनेति । (प्रदीपः) आगम इति । आगम प्रयोजन प्रवर्तको नित्यक- [ फ्लापेक्षाया एवातापि प्रवृतिप्रयोनकले सत्यनारायणपूननादिरूप मंता व्याकरणा-ययनम्य दर्शयति । प्रयोतनशब्देन च फल प्रयोजक काम्यतामात्रात्कमणीव सागवेदा-ययनादापि फलनिष्पत्त्यनन्तर श्वोच्यते । निष्कारण इति । दृष्ट कारणमनपेक्ष्येत्यर्थ ॥ प्रधानं चेति। प्रवृत्तावालस्य स्यादित्या प्रकृते नित्याया एवं प्रवृत्तिप्रयोजकता, न पदपदार्थावगमस्य व्याकरणनिमित्तत्वात्तन्मूलवादाक्यवाक्यार्थावसा- | तु रक्षादिफलापेक्षाया इनि लक्षणया सूचयतो नित्यनाबोधकनिका' यस्येति भाव ॥ णरामस्य नान पालामावबोधकता येनेह रक्षादिफलकथन नोपपोते- (उद्द्योतः) ननु वक्ष्यमाणागमस्य न व्याफरपालतमत | त्याशयेनाह-दृष्टं कारणमनपेक्ष्येति । व्याकरणनिमित्तत्वात्-या आह-प्रवर्तक इति ॥ नित्यकर्मतामिति । एनेन नित्यकाम्यता | करणाध्ययनकारणकत्वात् । तन्मूलत्वात्-पदपदार्थबोधनिमित्तकावा व्याकरणा-ययनस्ये युक्तम् । नित्यत्व चाध्येयशेयपदार्थ विशेषगोभूना त् । वाक्यवाक्यार्थावसायस्य-वेदवेदार्थावबोधस्य । ध्ययनशानयो-यम् । श्व ब्राह्मणेने युक्तेग्न्यम्यत्रमययनं काम्यमे उयोने-वक्ष्यमाणागमस्य-"माह्मणेन निष्कारणो धर्म" इत्या- वेति सूचयतीति कश्चित् ॥ निष्कारण इति । करणशद फ्ल्पः ॥ | दिश्रुने । प्रयोजनशब्दस्य फलपरतमभिप्रेत्याह-व्याकरणफलत्व ननु नित्यावे पि प्रत्यायपरिहाररूपं फ्लमस्त्यवेत्या आह-दृष्टमि- | मिति । व्याकरणाध्ययनस्य फलत्वमित्यर्थ । ननु नित्यतामानवोन- ति । अध्ययनादिनिष्ट कारणानपेक्ष व विषये आगेप्य निष्कारणो | नाय नित्यकर्मताशब्दस्य प्रयोगे तत्र कर्मपत्वैयर्यमित्यन पाह- वेद इनि प्रयोग । आगमपदेन श्रुति । श्रुतावपि जनमेजयायुपाग्यान | एतेनेति । ( फरकामेन यस्मियते नरकर्मेति व्युत्पत्ते ) काम्यपरक- वापौकरेयव्याकरणस्यापि नित्यन बोधनमुपपयले । यहा तेन प्रोक्तमि- कर्मश घटिनकथनेनेत्यर्थ । ननु विमानकाना मिथो विरुद्ध कथ ति मूत्रभाष्योन्यावेदावश्याक णार्योंपि अनादित्वरूपनित्यतावानिति | कर्मविभाजकनित्यलकाम्यत्वयोरेकवावस्थानमिति चेन्न, “कम्य तूम- श्रुत्या तस्य नित्यचवोधनमिति बोध्यम् । धर्मत्वं च वेदस्य पुरषयन- यवै सयोगपृथक्त्वमिति न्यायेन प्रमाणसत्वे एकस्यापि विरद्धधर्म- सा यतया धर्म नाभिमता ययन तानकर्मत्वेनौपचारिकमित्याहु ॥ दयवनाया दोधनार “मज्ञा च परिभाषा च विधिनियम एव च । षडङ्गः । शिक्षाक्ल्पयाकरणनिरुक्तच्छन्दोज्योतिषाङ्ग पहित । वेद । अनिदेशी धिकारश्च षड्विध सूत्रलक्षगम्' ॥ इत्यनेन भूरिभाजक्योरपि स्वशायारूप । अध्येय इत्यत प्रेरणाविषया'-ययनकौनि बोध ॥ विधिवमशात्व यो स्वादिमूत्र दर्शनात् । प्रमाणप्रमेयेति न्यायशनादि- यद्यपि नेन प्रोक्तमिति मूत्र भाष्ये वक्ष्यमाणया रीत्या वेदत्व शब्दत मपूत्रण पदायविभाजकयोरपि प्रमाणत्वप्रमेयत्वयोरिन्द्रियेऽवलोकनाच दर्थोभयनिष्ठम् , तथापि ज्ञेय इत्यस्य सम्यगर्थबोधपर्यव नायव्ययन | एकत्रावस्थितयोरपि विमा नकनाया निर्णयात् । आह च हेत्वाभासगा- कार्यमित्यर्थे तात्पर्यम् । अत एव 'समानमोहमानानामधीयानानां | दापर्याम् "उपर्धेयमकरे पि उपाधैरसादांदि"नि । तथा च रक्षोहा- च केचिदयुज्यन्ते केचिन्नेति वश्यति माष्यकत् । अध्ययननयाशा दिफ्लचतुण्यात प्राक् पश्चादा पठनीयस्य प्रवर्तकागमस्य मध्ये पाठेन नयोश्च ममुच्चय । अनेनातादृशस्याधर्मच सूचयति। श्रुत्या मिलित | साहवेदाध्ययनादे सन्ध्यादेरिवाकरणे पापजनकत्मनित्यता एव स्यैव धर्मवबोधनात् । तथा च व्यास - रक्षादिपलक्त्वाकाम्यता च सूचितोपपद्यते ॥ आनुपूर्त्या अनित्यतया "वेदार्थज्ञो जपं जवा तथैवाध्ययनं द्विजः। माङ्गदस्य नित्य वामभवादाह-नित्यत्वमिति । अन्न-प्रकृतागमे । कुर्वन् स्वर्गमवाप्नोति नरकं तु विपर्यये" ॥ इति । अन्यस्यैवमध्ययनमिति-क्षत्रियस्य वैश्यस्य च सागवेदस्या'ययन जपपद मन्त्रसाध्यकर्ममात्रोपलक्षणम् । इशानोश्च ज्ञानानुकूलो | झान चे यर्थ । कश्चित्-रत्नरत् । स्मृत्या सकल द्विजाना कृते साग- मन प्रणिधानविषयेन्द्रियमयोगमपादनादिरूपो व्यापारो.स्तस्यैवात्र | वेदा ययनादे नित्यता वगमार, कश्चिदित्यनेन तत्रारुचेर्शनाच्चात्र विधेयत्वम् । एतेन-शानस्याविधेयत्वादिदं चिन्त्यमित्यपास्तम् ॥ ननु | बामणशब्द त्रैवर्णिकानुपरक्षयतीति प्रतीयते । केचित्तु "कलो न गुणाना परस्परसबन्धाभावात् षडङ्गेषु प्रधान मन्यनुपपनमा आह - क्ष प्रयाः सन्ति कलौ नो वैश्यजातय । माझणाश्चैव शूद्राश्च कली पदेति । एव च वेदार्थज्ञाने व्याकरण प्ररान कारणमिति मात्र भाष्ये | वर्णद्वय स्मृतम् ।" इति स्मृतिप्रतिपादि कलिका लकक्ष त्रयवैश्याभा- प्रधाने कृतो यत्न इति । प्रानविषये निवृत्त इत्यर्थ । अन्यथा यन- | वसूचनायैवोपात्तमत्र ब्राह्मणपद यथावतार्थकतयेवोपपद्यते इति वदन्ति, विषयकृतेरमभवादमगति स्पष्टैव ॥ भाष्ये फलवामित्यत्र फ्लपदेन | तन्न । वेदाना कलियुगपरत्वा भवात् । फछपर इति-कार्यतेऽनुष्ठा- वाश्यार्थावगमो विवक्षित । एतच्छास्त्र च पदपदार्थ वगमद्वारा वाक्या- | प्यते नेनेति व्युत्पत्तरिति शेष । तथा च कारणानात इति व्युत्पत्त्या यांवगमोपयोगानि दो यम् । एव च व्याकरणान-ययनप्रयुक्तस्य वेदा- | निष्पन्नस्य निष्कारणशब्दस्य नित्यार्यकले त भाव । आदिनाज्ञान- थांशनप्रयुक्तस्य च प्रत्यायस्य परिहारकनयाऽस्य नित्यत्वमिति | मग्रह । केचिद् ब्राह्मणेने त्यादेरुपलभ्यमानश्रुतिष्वनुपलम्मात् ग्मृतिता कल्पयन्न, तन्न, आगमपदस्य वाच्यवेदपरनयोपपत्तिमम (तत्वालोक.) माये-क्रमागतमागममवगमयनि-आगमः लक्ष्यस्मृतिपरत्वकल्पनाया अनुचितत्वाद्, उपलभ्यमानस्मृति वनुप- खल्वपीति । प्रयाजनमिति शेष । खल्वपीति निपातसमूहो निश्च- | लन्भेन तुल्यत्वाच्चैत्यभिनेत्याह-आगमपदेनेति । आग येते प्रमायेने यार्थक । तमेवागम-ह-ब्राह्मणेनेति । अस्य षडगो वेदोऽध्येयो ज्ञेय | हिताहि प्राप्तिपरिहारावनेनेनि व्युत्पतरिति शष । ननु कथमपौर- श्वेत्यनेनान्वय । तथा च निष्कारणशदलक्ष्यफलापेक्षारहितस्य घड. पेयवेदेन पौरुषेयव्याकरणायध्ययनादि नित्यतया विधीयते इत्यत वेदविशेषगाध्ययनशानयोरन्वयेन ब्राह्मणकर्तृकफटापेक्षारहिताय- | आह-श्रुतावपीति । “धाग यथापूर्वमकापयदि"त्यादिश्रुने "अना- यनशानरूपधमविषयोभूत प-जो वेद इति बोध । पडङ्ग इति-पट् | दिनिधना नित्या वागुत्सुण स्वयमुवा। आदौ वेदमयी दिव्या अनानि यस्येति व्युत्पत्ति । वेदाहाना व्याकरणज्यौतिष निरुतशिक्षा यत सर्वा प्रवृत्तय "॥ सर्वेका सन्तु नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । -- ३ - - बोध्यम् ॥ - 1 ·- . प्रयमाह्निकम्] प्रदीपोद्दद्योततत्त्वालोकैविभूषितम । त्यादि । विप्रेरध्यापनयाजनरूपनि नजोविकासञ्चालनाय माधुराम । करणस्य तु सर्वथा अनिर्णय एव, स्वरणानाभावानुकूननिश्चयस्य, शानस्यापेक्षिततया तस्य प्रतिपदपाठादिना दुसाध्यत्वात् तदर्थ । वृचिहानाधभावा प्रतिकूलनिर्णयरप चासम्भवाद ।। लपायशानाय व्याकरणमध्येयमिति भाव । उद्योते-तस्य-अ यन्ताभावग्य निन्यस्वात्-प्रागभावाप्रतियो गित्ते सति ध्वसाप्रतियोगित्वात् । एतन नभ्य प्रागभावप्रतियागि कन्या (असंदेहपदार्थनिरूपणमाष्यम्) प्यफलवाभावः सूचित , व्यापकाभाने व्याप्यामाजस्यावश्यभावात् ॥ असदेहाथ चाध्येयं व्याकरणम् । याज्ञिका. पठ- ध्वसम्प्रति प्रतियोगिन कारणवादाह-तदसभवादिति । मन्देवध्व न्ति-स्थूलपृपतीमामिवारुणीमनड्वाहीमालभेतेति । मासम्भवादित्यर्थ । तदिति-मन्देहास्पदे र्थ । तथा च मयोगबद तस्या सदेह -स्थूला चासौ पृपती च स्थूलप्रपती, स्थूला- वैयाकरणत्वमव्याप्यत्ति { स्वाभावसमानाधिकरणम् ) इति भार । नि पृपन्ति यस्याः सेय स्यूलट्रपतीति । तां नावेयाक- | वेदनार्थे हि तत्र प्रत्यय इति-यतो वैयाकरणशन्दे जाना प्रय रण. स्वरतोध्यवस्यति-यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व ततो | य इत्यर्थ । अनवस्थापत्त्याप्रागभावस्य प्रागभावास्व'काराद स्य न्य बहुव्रीहिः, अथ समासान्तोदात्तत्व ततस्तत्पुरप इति । त्वयाप्यफलवाममवादाह-तत्परिपालनमिति । म्न्देह-भावररि पारनमियर्थ । शाति-व्याकरणेत्यर्थ । स्वरूपमिति-मर यप्रा (प्रदीप ) असदेहामिति । संदेहस्य प्रागभावोत्र द्रव्यो | गभावस्येत्यादि । तस्य-प्रगभावस्य । ननु निरवयवभागभावस्य पो ननु प्रध्वमाभाव' । न हि वैयाकरणस्य सराय उत्पद्य विनश्यति, षणा घसम्भवाद कथ तस्य परिपालन मम्भवताभ्यन प्रार-तापालन इतरस्यैव तदुत्पादात् ॥ स्वरत इति । पूर्वपदप्रकृतिम्बराहुनीला- मिति। सन्देहभागमावपालनभित्यर्थ । विध्वमनमिति-प्रतियोगा वसाय इत्यर्थ ॥ सन्देह , तस्य ननक यत् निश्च यरूपप्रतिबन्धकम्याभावात्मक कारण, नदिनाशनमित्यर्थ । ननु कप तादृशस्य विष्वसन तपालन मत्यत (उहयोत.) नन्धर्मदेह सदेहाभाव । स च नात्यन्ताभाव , तस्य नित्यत्वात् । न च ध्वस ,नत्तद्विषयकव्याकरणशानवत मदेहत्यवा' आह-प्रागमावस्येति । तथा च 'याफरणा ययनेन नि यो विषय, येन सशयप्रागभाव एव मा निष्ठेदित्याशय । यशपदरय लक्ष्यार्थ भावेन तदममात्।यस्य त्वोनयाकरणस्यापि कचित्संदेह ,सतद्विप यकवैयाकरणत्वाभावव'नेव, वेदनार्थे हि तत्र प्रत्ययो त आइ-प्रागभाव | माह-यज्ञकाण्डे ति । के चत्त यन विद नीति यु-पत्तो उज्यादित्वात इति । तत्परिपालन च शाग्याध्ययनफलम् । न तु स्वरूप, तस्यानन्य ठक याशिका पनि साधयन्ति। ननु कथ शब्दाना पाठक नेत्यत वात् । तत्पालनच प्रतियोगिजनककारणविध्वसन, गगमावस्य पनियो- आइ-ऋपिरिति । तथा चोभयत्र तातरि तदाक्पदस्य लक्षणया गिनन्मनाइयत्वादिति बोध्यम् ॥ भाष्ये याज्ञिका पठन्तीति । यका- | प्रयोग इति भाव । तव पूर्ववाक्ये तस्प्रयोग प्रमाणयितुमाह-सन्सून ण्डभवा वैदिका शब्दा याशिकारले पठतीत्यर्थ । 'ऋषि पठति | इति । स्थूल पृथतीशदे दर्शिनस्यार्थमायस्य स्थीत्यसन्देहद्वारा गन्येव शृणोत प्रावाण' इतिवन्प्रयोग । तत्र ऋषिर्वेद ॥ सन्सूने | तिनु माया निर्णयस्यानुकत्वाद सन्देह एव तिष्ठन्त्यिभिप्रा पयवसानमभिप्रत्य स्थूलपृषत्रीमिति विहाय व्याचष्टे-अनड्वाहीमि माय एष प्रयोग ॥ ताम् । अनड्वाहीम् । कस्तर्हि निश्चयरतत्राह- येणाद-कस्तहीति । पूर्वपदेति॥ ( तत्वालोक ) भाज्ये क्रमप्राप्तममन्देहरूपप्रयोजनमाह- (व्याकरणाध्ययनसाधकागमप्रतीकमाण्यम्) असन्देहामिति । सशयप्रागभावपरिपालनायेत्यर्थ । ननु क्वावैया इमानि च भूय शब्दानुशासनस्य प्रयोजनानि- करणस्य सशय इत्यत आह-याज्ञिका इति । अनडवाहीम्-गाम्। | तेऽसुरा. । दुष्टः शब्दः। यद्धीतम् । यस्तु प्रयुते । तस्या-श्रुतौ ( स्थूलपृषत्याम् ) पृषतीति-अनेन मत्वर्थनक्षणया पृष अविद्वास ।विभक्तिं कुर्वन्ति । यो वा इमाम् । चत्वारि । त्वती ( बिन्दुमती ) गोरच्यते । कर्मधारये गयेव स्थोस्यान्वयाद् विन्दू | उत त्वः । सक्तमिव । सारस्वतीम् । दशम्या पुत्रस्य । ना स्थूलत्वे तनुत्वे वोपेक्षा। पृषन्ति-बिन्दव । बहुव्रीही पृषत्स्वेव | सुदेवो असि वरुण इति ।। स्यौल्यान्वयाद गो स्थूलत्वे कृशले वाञ्नादर । ननु स्वपदार्थप्रथा नत्वेन प्रबलात्कर्मधारयादन्यपदार्थानत्वेन बहुबाहेर्दुर्बलत्वात्कुतोत्र (प्रदीप)मुस्यानि प्रयोननानि प्रदर्यानुषनिकाणि प्रदर्शयति- तस्य सम्भावनेवि चेन्न,अन्यपदार्थप्ररानानिवारणोपदसन्निशनेन तस्या इमानि चेति ॥ भूय इति । पुनरित्यर्थ ॥ आनुषङ्गिकत्वापा 1 पि सभवात् । तत्र सन्देहकारणाभावाय ता वैयाकरण स्वरतो निश्चि वर्गद्वयोपादानम् ॥ मोतीति व्यनिरेकेणाह-तामिति । अभ्यवस्यतीति-अत एव च मशेते (इयोतः ) ननु अम्नेछत्वादीनां बहुत्वादहूनामनुग्रहो इनि भाव। नच ब्यारयानार सोऽपि निश्चिनुयादिनि वाच्यम् , न्याय्य इति प्रथमनोऽभिधान युक्तमत आह-मुख्यानीति । प्रथा सर्वत्र व्याख्यातुदोर्लन्यात् । स्वरनोऽव्यवसायप्रकारमाह-यदीति । नत्वादेव तेषा प्रथमतो भिधानमिनि मात्र ॥ तेषा प्रधानत्व च पद १ पूर्वपदेति-"बहुब्रोही प्रत्या पूर्वपदमि"नि सूत्रात्यादि । समामे | पदार्थानाधीनत्वेनान्तरगत्वाद् । वक्ष्यमाणाना च बहिरङ्गशब्दापश- पुति-समासस्ये"ति सूत्रे त्यादि । तत्पुरुष कर्मचारयरूप । ब्दप्रयोगविधिनिषेधविषयत्वादानुषङ्गिकन्व बोध्यम् ॥ ननु भूय इत्ये प्रदीपे-अत्रेति-न तु सर्वत्रत्याशय । केचितु प्रकृते सन्देहात्यन्ना कवचनमनुपपन्न प्रयोजनानीत्यनेन सामानाधिकरण्यादत आह- भाव एवासन्देहपदार्थ , अन्यथा शङ्कासमाधानपरभाध्यामतेरिति पुनरीति । इमानि चेति । च. समुच्चये ॥ भाष्ये प्रयोजनानीति । र वदन्ति, तन्न, अवैयाकरणवैयाकरणभेदेन शङ्कासमाधानयोत्पपादनादा | प्रवर्तकानि फलानि चेत्यर्थ । तत्र वक्ष्यमाणवाक्यानि प्रवर्तकानि, है इतरस्य-प्रवैयाकरणस्य । तदिति-मशयेत्यर्थः। पूर्वपदप्रकृति | तदोध्यानि पानीति विवेक ॥ ननु रक्षादिभि सहैवैतानि कुवो स्वरादिति-पध्यमानादित्यादि । अवसाया-निर्णय । अर्थविशेष न पठितानि ' इत्यत आह-आनुपङ्गिकत्वादिति । एषामानुषङ्गि बोधकबहुव्रीहिप्रयुक्तपूर्वपदप्रकृतिस्तरस्य विधानाय स्थूलशब्द फिट । कव तेषा प्रधानत बोधयितु तथोक्तिरिति भाव ॥ - स्वरेणानोदाच कृत , तथा च तस्य निश्वायकता युक्तत्याशय । अवैया । (तत्वालोक) भाष्ये-इमानि च-वक्ष्यमाणानि च । बोध्या ३ म० न स , ·1 - १८ पातालमहाभाष्यम्- [१ अभ्याये। पादे- नोति शेष । व्यारयेयप्रयोजनानामियत्ताया बोधनाय यथासम्भव । ह्मणभागस्वाक्यमाह-तेऽसुरा इति । हेलयो हेल्य इति- तेषामादिभाग प्रतीकीकृत्य तानि गणयितुमाह-तेऽसुरा इति । | है अरयो हे अरय इति वक्तव्ये इत्यादि । कुर्वन्त -प्रयुआना । निषे विभकि कुर्वन्तीति-नन् तदाक्याक्थनम्। सारस्वतीमिति- धस्य मविषयानुष्ठातृनिन्दाया अपेक्षिततया पराबभूवुरित्यनेन प्रयो इदं तदास्यमध्यस्थपदम् । क्तृनिन्दा कथयन् विषयस्य निन्दामाह-म्लेच्छो ह वेति । यद् यस्माद् उद्योते-इति-इति न्यायेन। तेपां-रक्षोहादीनाम । ज्ञाने । एषोऽपशब्दो म्लेच्छो म्लेच्छत्वेन प्रसिद्ध , नस्मात् ते सुरा देवाप्रति ति-शानमात्रैत्यर्थ । वक्ष्यमाणानां-तेऽसुरा इत्यादीनाम् । विषय- अपशब्द प्रयुसाना परभिवमापु, तस्माद् ( अत प्व) बामणेनाप रवादिति-दहिरहो यो श दापशब्दप्रयोगयोविधिनिषेधौ तद्विषयत्वादि शग्दभाषण सर्वथा त्याज्यमित्यर्थ । उक्तवाक्येनापशब्दाभाषणत्याम्ले त्यर्थ 1 प्रहने शात्रोपस्थितिकत्वमा तरङ्गत्वम् , तथा विलम्बोपस्थिनिकत्व च्छताफलकत्वाद् व्याकरणाध्ययनस्याम्लेच्छत्वालकत्व मिद्धमिति बहिरङ्गत्वमिति भाव । पुनरितीति-भूय इत्यस्य पुन (पश्चाद) | स्वयमुपमहरति-म्लेच्छा मेति । एवमग्रेऽपि सर्वत्र । उपमहतस्य रत्यर्थकाव्ययनया साधुनेति भाव । भाष्ये इति-अस्य देहलोदीपन्या | मध्यवर्तितया दृढोकरणार्थम् "एकमम्वन्धिानमपरसम्बन्धिन रमार येन पूर्वोत्तरत्र चा वय । प्रयोजनशब्दम्योक्तरीत्या प्रतेऽभ्यर्थद्वय । यतीति न्यायेन समस्लम त्रस्मारणाप प्रतीकमेव कथयति-तेऽसुरा माह-प्रवर्तकानीति । तत्र-नयोर्मध्ये। वक्ष्यमाणवाश्यानि-ते इति । एवमयेऽपि मर्वत्र । ऽमुरा इत्यादीनि । तरोध्यानि-अम्रेच्यत्वादीनि । एपाम्-अम्लेच्छ प्रदीपे-ग्लेच्छितवा इति-लेच्छितव्यमित्यनेन त्वादीनाम् । तेषां रोहादीनाम् । कैयटस्थवकारस्य हेतुोधकनया म्लेपन मपशब्दभाषणम् । मनु तेषा पराभवारण मच्छत प्रने, कोदृशमित्यत आह-तत्रेति । श्रुतावित्यर्थ । प्रकृतिभावे-"प्लुनम यन षामानुषङ्गिकन्वम् , अतस्तेषां प्रधान वमियाद्यर्थो बोध्य । गृया अचि नित्यमि"त्यनेन प्नुनप्रयुत्ते प्रकृतिमा । तदिति-नुन. तथा-पार्थयेन। प्रकृतिभावेत्यर्थ । कृत्यार्थे इतीति-शम्ददये ) कृत्यार्थ तन्वेन्य (भाष्यम्) विन" इति सूत्रेणेत्यर्थ । कर्मणीति-ग्लेच्छयते इतीति व्युत्पत्तावि तेऽसुराः- त्यर्थ । तत्र कर्मणि करणे वा घनित्यपरे । उद्यो-निन्दार्थवादेन-निन्दार्थवादपूर्वकम् । तथा च "तेऽसुरा हेलयो हेलय इति कुन्ति पराबभूवुः । “ग्लेच्छो हे"ति बोधित म्लेच्छत्वमेवापशम्दभाषणफलमिति भाव । तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै नापमापितवै, म्लेच्छो ननु रात्रिसत्रन्यायेन “ते.सुरा" इत्यस्यार्थवादिकफलनिर्देशकतेव हवा प यदपशब्दः" ।। कुतो नेन्यत आह-द्रव्यसस्कारेति । अपापश्लोकश्रवणस्य-पाप- इलोकभवणाभावस्य । उभयर मात्रशब्देन स्वार्थपरतानिरास । म्लेच्छा मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम् । तेऽसुराः॥ अस्य-तेन्तुरा इत्यर्थवादस्य । नन्वपशब्दभाषणनिषेधस्य द्रव्यायन्य. (प्रदीपः) तेऽसुरा इति निदार्थवादेन न ग्लेच्छित्तवा इनि | तमत्वाभावा कमानतया कथ-तत्र "द्रव्यमस्कारे' ति न्यायप्रवृत्ति म्लेच्छन निषियने । तत्र येचिदाहु 'हैहेप्रयोगे हैहयो. इति प्लुते | रित्यत आइ-प्रकरणादिति । भाप्यकारोऽपि “यणिस्तर्वाणो नामे - प्रतिभावे च करें ये नदकरण म्लेच्छनमिति । पढदिवचने कार्य त्यारावुत्तरअन्ये निषेधस्यास्य क्रत्वना स्पष्टीकरिष्यति। च-तु । वाक्यदिवचन लत्वं च म्लेच्छनमित्यपरे न म्लेच्छितवा इत्यस्य करवङ्ग इति-अङ्गशब्दस्य "अग शरीरावयव" स्यादिकोशनोनित्य पर्यायो नापभापितवा इति । कृत्याथै इति नवप्र यय । लिच्छ इति । क्लीलिङ्गनया ऋत्वमिति पाठ । अथवा अङ्गशम्दादर्श प्रापचि कर्मणि घन॥ क्रनुरको यस्ये ते बहुव्रीही, अथवा क्रत्वान्वपरात् क्रत्वदशम्दादर्श श्रा घधि प्रतिपाठ एव सार । सर्वस्य द्वे इति-अत्र केचित् "पदस्य"- (४०) ननु पराभूयस्तरमादमामणेनेति श्रुती पराभवत्यापशद त्यस्याधिकारमेव क्थयन्ति । इदं-दलयो हलय इति । प्रयोग भाषणपरत्वावगने ‘पराभूता मा भूमेत्य येयम्' इति वक्तुमुचितमत | इति-तात्पर्ययोतनायेति शेष "अनावृत्ति शब्दादनावृत्ति शमादि". आह-निन्दार्थवादेनेति। द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थरवारफलश्रुतिर | ति न्याससूत्रवदित्याशय । नचैव तत्राटिनस्वरानुपपत्ति , तत्त स्वर र्थवाद स्यादिति ( ५० मी० ४१३१) न्यायेन यस्य पर्णमयी जुहू रहितस्यैव तस्य पाठाभ्युपगमादित्यभिप्रेत्याह-रत्वमिति । हेन्यो भवति न स पाप श्लोक शृणोती यादापापभोक्श्रवणस्य प्राशस्य हेल्य इति माध्यदिनाना शतपयमामणस्य पाठे वत्वस्यापि म्लेच्छ मात्रपरत्ववादस्य निन्दामात्रपरत्वादिति भाव ॥ प्रकरणाच क्रत्वोय ना म्लेच्छभाषेति--ग्रेच्छ ( यानादि ) भाषा ( निषेध्यत्वेन ) निषेध । फेचिदाहुरिति । अत्रा(चिवीज तु 'सर्व' प्लुतः साहसमः | विषयो यस्यैनि व्युत्पत्ति । “न म्लेच्छभाषा शिदि"त्यस्य सत्त्वा- निश्छता विमा कर्तव्य ' इति ॥ पदेति। सर्वस्य हे स्न्यत्र पदम हणम्य वारिलोक्तवादिति भाव ॥ ननु ने द्वित्व, किं स्वैच्छिक | वैदिवशम्ममात्रापभाषणविषयता, विन्तु माशम्दसामान्यापभाषण दाह-अमेति । हचै इति-समुदायो दो वा। प्रतनिषेधस्य न पुन प्रयोगोत्र श्राइ-टप चेति । न म्हेच्छित्तवैरत्येकमा पोनियमिति भ्रमनिवृत्त्यर्थं तद्विारण नापभाषितवै इति । ह धै इति स्यायनान्वेति । लच्छपुरवाश्रयत्वाईशस्य म्लेच्छता, अथवा विषयतेति सूचनायाह-अपशब्दस्वमिति । एवो ब्युलम्य शम्द प्रसिदी 1 अपशम्दात व्याकरणानुगतरा-मस्येपशद्मशन एव प्रसिद्ध च्छदेशस्थिनवा सुरम्य मनछतेत्यत्र लिनिगमनाविरहामाह-देशे. मिति माई ॥ ननु म्लेच्छो नाम पुरुषविशेषो देशविरेको वा स कथ माशमोत आह-घमिति । निन्दावचाम्लिरतेरिति भाव । ति। धातूनामनेकार्थवादाह-निन्देति । शाखेति-शास्त्रबोधिना दिपरोनत्योचारणविषयत्वादिनेत्यर्थ. एवर-छनिन्दाको frन्दा चशमवाधिनविपरीतोचारणेन पापसापनत्वात् । एवच म्ल. च । नया चारसम्दग्य नाशोधारणविषयत्वेन पापसाधनवाद च्छयाय निन्या इत्यर्थ इति वि॥ निन्यता, एवमपशम्दमापितु सायोचारणकतया पापकारिता (तापालोक) मापे-माननिर्दिया जिनि प्रयोगनपरदा मच्यामनिमम असणारेपलादिएर मारपनि उनमेमोपस्थापयित प्रथम वर्गापराये दोपशेष वेदना समभाषारित्यागय व्याकरणमध्येयमिति भाव ।

·. प्रथमाह्निकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । १६ (भाष्यम्) प्रदाप-तसिरिति-अयम् "इतराभ्यो.पि दृश्यन्ने" | वचनात्तृतायार्थे नात एव वर्गत इत्यत्रापि। प्रतिपादयन्निति- दुष्टःशब्दः अस्ति, अत एवेति शप । नत्तत्स्वरवणानुवाकमेव पदादि तत्तदर्थ "दुष्टः शब्द. स्वरतो वर्णतो वा कमिति तत्तथैव प्रयुक्त सत् न तमय वोपनि न न्ययेन्याशय । स्वर- मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । दोषादिति-ननु सरस्य छन्दोमानविश्यानया कथ लौकिकेऽपि म वाग्मत्रो यजमान हिनस्ति इन्द्रशनुगम्दे स्वरबैगुण्यप्रयुक्तोष इनि चैन, स्वरविधौ इन्दोऽनधि यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोपराधाद् ॥” इति ।। कारात् । भेदस्तु पेदे निस्वरतैकत्ता नियमन ममानात, लोके दुष्टाञ्छब्दान्मा प्रयुक्ष्महीत्यध्येय व्याकरणम् ।। वैच्छिकवैकल्पिकत्वेनत्येव वाध्य । यजमानमितिन्नन्वत्र यजमान पुत्रस्य नाशमत्वे यनमाननाश कर कथित इनि चेन्न, पितृपुत्रयो दुष्टःशब्दः॥ नादाभ्या यासममित्य तथा भिधानात् ।। पुरा दिल कष्टा इन्द्रेण (प्रदीप ) दुष्ट शब्द इति । स्वरेण स्वरत । आगदित्वात्त | विश्वरूपनामके पुत्र हने कुपित इन्द्रहन्तुरधिपादयिषया आभिचारि सि मिथ्याप्रयुक्त इति । यदर्थप्रनिपादनाय प्रयुक्ततनोर्थान्तर स्वर वर्णदोषात्प्रतिपादयनाभिमनमर्थमाहेत्यर्थ । वागव वज्रो हिंसकत्वात् । | नम्याय विपक्षितोऽथ -हे अग्ने तुभ्यमिट वाहुन पुनरिन्द्रस्य कयाग हम विदधत् मन्चममुमुच्चारितावान् 'म्वाहेन्द्रशत्रुवस्वे"ात । यथेन्द्रशत्रुशन्न स्वरदोषायनमान हिसिनवानित्यर्थ । इद्रस्यामि शातयिता (सिक ) कश्चित्पुरषो भूत्वा वर्धनि । मोऽग्नियावना चारो वृत्रेणारब्धस्तरेन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति मन्त्र ऊहिन । नत्रैन्द्रस्य | कानोर्वजालारूपोभूत्वा पराभूतमिन्द्र कर्तुं विध्याम'त्युचनो' भवति, शातयिना शमयिता भवेति क्रियाशब्दोत्र शत्रुशन्द आश्रितो न तुतावनि काले मन्त्रगतस्वरापरान वढि स्वयमेव विरतोऽभूज्या रूढिशब्द , तदाश्रयणे हि बहुव्रीहितत्पुरषयोरभेद । तान्द्रामित्रो ला शान्नेति वैदिककथा नुसारेणाह-इन्द्रस्येति । सत्र तन-आभि सिद्धे सतान्द्रस्य शत्रुर्भवेत्यत्रार्थे प्रतिपाये.नोदाचे प्रयोक्तव्य आयु. चारिक या। विनिगमनाविरहादाह-शयितेति । अत्र-ऊहित दात्त ऋत्विजा प्रयुक्त इत्यर्थान्तराभिधानादिन्द्र एव वृत्रस्य शातयिता मन्न । तदिति-रूटिशब्देत्यर्थ । हि-यन । अर्थाभेद इति-स्वरभेदे मपन्न । इन्द्रशत्रुत्वस्य च विधेयत्वात्मबोधनविभत्रनुवाद्यविषयत्वा ऽपि अयभेदो न भवेदित्यर्थः। यौगिकशब्दाश्रयणे तु अथभेद इत्या दिहाभाव 1 यथा-राना भव युध्यस्वेति ॥ उद्यमानग्य चामन्त्रत्वा धज्ञकर्मणीति जपादिपर्युदामेन मन्त्राणामेकश्रुतिविधीयमानेह न | परित्वमेव कथ न विधेयमित्यत पाह-सिद्ध इति । अत एवेन्द्रस्य ह-तत्रेति-हितवाक्ये इस्यर्थ । प्रत्य प्रयोक्त यादावन्वय । नन्विन्द्र भवति ॥ शातयितेत्यर्थस्य प्रतिपाद्यते न भाव । शनुः-शातयिता। अन्तोदास (उद्द्योत) अमर्वनामत्वात्तमोप्राप्तेराह-स्वरेणेति भाद्या इति-तपुरुषसमासनिमित्तके "समासस्येति सूत्रण विहिने इत्यादि । दिस्वादिति च । वमिन्यस्य यन्यादापेक्षित्वादाह-यदर्थेति । मिथ्या | आद्युदात्त इति-इन्दरोणानि के "ऋजेन्द्राय"त्यादिना रन्प्र यये कृने प्रयुक्त इत्यस्य विवरण-ततोर्थान्तरमिति ॥ न केवल तदर्थ नाहेत्ये | निष्पन्नस्येन्द्रशब्दस्य नित्त्वादायुदात्तत्य तस्य “बदुनीही प्रत्या नावत् , किंतु प्रयवायोत्पादनद्वारा हिंसको पीत्याह-वागवेति । पूर्वपदमिनि पूर्वपदप्रकृनिम्वरेण बहुनाहिद्योतक म इनि भाव । यथाध्वर्युटतादोमायजमाने धर्मोत्पत्ति , एव तन्नापशब्दप्रयोगात्त- | अर्थान्तरेति-द्र शातयिता यस्येतीत्यादि अनुवायेति-सिद्ध स्मिन् प्रत्यवाय इत्याराय ।। तत्र दृष्टान्तमाह- यथेति । वृनेगेति । त्यर्थ । इह-इन्द्रशउशन्दे । युद्धधस्वेतीति अब गनत्वस्य विधेयतया हेतौ तृतीया। फलमपोह हेतु ॥ मन्त्र इति। न चोहि स्य कथमन्त्रत्व राजशदात्मम्बोधनविभक्तरनुपपत्त , तस्य नुवाद्यत्वे तु रानन् मिति वाच्यम् । मन्त्रशब्दस्य बोधकपरत्वात् । अत एव 'मन्त्री हीन । युद्ध वस्वेत्यत्र मा भवत्यैपति भाव । स्वरत । इति प्रसिद्धमपि शिक्षापाठ विहाय भाष्ये दुष्ट' शब्द इति उद्योते-तस-“पञ्चम्यास्तमिलि"नि नसिल । यत्तदोनित्य पठिन तत्रत्यमन्त्रशब्दस्य शब्दमात्रपरतेति मृचयितुम् ॥ शत्रुशब्दम्या । सम्बन्धमभिप्रेत्याह-यच्छब्देति । अ याहाराकरण ननिनलापवाशये मित्रपयित्वे बहुनीहितत्पुरषयोरविशेषोऽत श्राह-तत्रेन्द्रस्येति । नाद-विवरणमिति । प्रतिपादयन्नित्यन्नमिति शप । तदर्थमिति- शर्ण्यन्तादौणादिक कुन्। प्रशादिगणे निपातनाभूस्वत्वम् । शमेस्तु अत्र कर्मचारय । प्रत्यवायेति-यजमानस्ये यादि । नन्वपरापदण्डयो. त वम् ।। सवोपन विभश्यभावायाह-इन्द्रशस्वस्येति । न वत्र यज्ञ- सामानाधिकरण्यनियमात् कथमावगपरान यजमाननाश इत्यन कर्मणीत्येकश्रुती प्राप्ताया पूर्वपदप्रकृनिस्वरकरण खरापराध इति वक्त | पाह-यथेति । तदिति-अ ववित्यर्थ । तस्मिन्-यजमान । तत्र- युक्तम् । न च तवैवास्तु । शतपथब्राह्मणतदाष्यविरोधात् । तर हि | हिंसायाम् । नन्दिन्द्रहिमकवृत्रासुरोन्पादरूपफ्लाय (पष्टुराभिचारिक आधुदात्तत्वकरणमेव स्वगपराध उक्त इत्यादि स्पष्टमस्मत्कृत कश्रुत्य यागकत्तृतया कथ वृत्रेणेत्यत्र नृनायेत्यत आह-हेताविति । ननु वादेऽत आह-जयमानस्य चेति । तदुक्तम्- अनाम्नानेश्वमन्त्रत्वम् कथ ( योग ) नियतपूर्ववर्तित्वयटनहेतुता पि नत्रत्यन आइ-फल- (पू० मा० २।१।३४)-'इनि । नचास्यामन्त्रत्वे लौकिकशब्देन कि मिति । तथा चाभिचारिकय गफललरूप हेतु वेनैव वनेणेत्यत्र ततायेति यमाणम्य कर्मण कथ फ्लजनकत्वमिति वान्यम् । मयाय (वत्यादे भाव । “अनाम्नाना अमन्त्रा" इत्यापस्तम्बोक्त्यनुसारेगाह-ऊहित लाकिकरटितस्य उह विधायकशास्त्रबलेन फल-नकत्वबदुपपरित्याहु॥ स्येति । सकलस्येति शेष । ' एकदेशविकृतमनन्यवदि' त्यादिन्यायेन (तत्वालोक ) माये-क्रमागत स्वरापराध दोषदोधक शि मन्त्राशाविन्यविनाशाभ्या मन्त्र वाव्याघातादिनि भाव । अत एव- धावाक्यमाह-दुष्ट शब्द इति । दुष्ट.-अन्यथाभूत । तम्-अभि | उहितस्यामन्त्रत्वादेव । पठितमिति-ध्यक्तमपीति शेष । अन्यथन्द्र मनम् । स-स्वरादिदुर शब्द । वाग्वत्र -ऋविवचनरूपवज्र । शत्रुश दरूपालासगनिरेव स्यादित्याशय । तनत्येति-शिक्षापा हिनस्ति-हस्यात्। लिडर्थे वैदिकलेट ।अपराधादिति-हिमितवानिति | ठस्थेत्यर्थ । शब्देति-बोधकत्यर्थ । अमिति-सपनेत्यर्थ । शष । अध्येयमिति-ऋत्विवचने स्वरादिदापाद् यजमानो नश्यतीति । मपत्न-वन्य समानरूपेणोभयनिधनया अर्थभेदाममवादाह-अविशे- जानन् यजमानोऽवैयाकरण कयमपि ऋविकत्वेन न वृणुयादिति ॥ इति । शत्रुशब्दसारनप्रक्रियाया विषयविशेषमाइ-शदेरिति । ऋत्विग्वृत्त्या द्रव्यावर्जयितु याकरणमध्येयमिनि भाव । तत्वमिति-प्रशादिगण निपातनादित्यनुपज्यते। मत्र-इन्दशत्रुर्वर्धस्वेति , ·यदधीतम् ॥ तस्या शरणम् ॥ पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- मन्त्रे । शतपथेति-अथ यदबबीत्-इन्द्रशत्रुर्धर्धस्वेति तस्मादु | धात्वोरर्थभेदसूचनायेति भाव । पाठभेदेऽपि नार्थभेद इत्याह- हैनमिन्द्र एव जपान । अथ यद्ध शमदवक्ष्यत्-इन्द्रस्य शत्रु | तत्रेति । तथापीत्यर्थ । पूर्वर परत्र चानुक्तस्यात्रोक्तस्य तस्मादित्य वस्वति शश्वदुह स इन्द्रमेवाहनिष्य" ।। इति शतपथे १ का० ५५० स्यायमाह-अनेनेति । यधोतमित्यादिनेत्यर्थः । २ ब्राह्मणम् । “स त्वष्टा ग्रहप्रवारसमये इन्द्रशनुरिनि पूर्वपदाधु ( भाष्यम् ) दाततया इन्द्र शत्रुर्यस्येति बहुव्रीहिसमाम मृत्वा मन्त्र प्रयुक्तबानत समिन्द्रो जधान । यद्यसो अन्नोदात्ततया तत्पुरुषसमामेन वा इद्रस्य यस्तु प्रयुक्ते- शत्रुरिति व्यस्तनिदेशेन वा व्यात्तदा निश्चिमेव स इन्द्र हायात्" “यस्तु प्रयुङक्के कुलशो विशेष रति शतपयवालणसायणभाष्यम्। आद्युदात्तत्वेति-अन्नोदातत्वे शब्दान्यथावद् व्यवहारकाले । कर्तव्ये इत्यादि । तदुक्तमिति-जैमिनिना भेदलक्षणे ऊह्यमानस्य सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र मन्त्रलमुन नेति सन्दिह्य मन्त्रैकवाश्यतया मध्यनिवेशान्म-वत्वमिति वाग्योगविद् दुष्यति चापशब्दै ॥" पूर्वपक्षे इति शेष । अमन्नत्वमिति-कथितेष्वेवामियुक्तप्रमिया क.?॥ मन्त्रता शायते, न वापि मन्त्रकवाक्यतयेति भार । अस्य-इन्द्रश वाग्योगविदेव ॥ वर्धस्वेत्यस्य । अग्नये वा जुष्ट निर्वपामीनि मन्त्रे अग्नये इत्यत्र कुत्त एनत् ।। मूयायेत्यस्योह इत्याशयेनाह- सूर्यायेति । लौकिकेति-ऊहितावै यो हि शब्दा जानात्यपशब्दानप्यसौ दिक (सूर्याति) इत्यर्थ । जानाति । यथैव हि शब्दज्ञाने धर्मः, एवमपशब्दज्ञा- (भाप्यम) नेऽप्यधर्मः । अथ वा भूयानधर्मः प्राप्नोति । भूयां- यदधीतम्-- सोऽपशब्दाः, अल्पीयांसः शब्दा इति । एकैकस्य "यदधीतमविज्ञात निगदेनैव शब्द्यते । हि शब्दस्य बनोऽपभ्रंशाः । तद्यथा गौरित्यस्य अनन्नाविव शुकधो न तज्ज्वलति कर्हिचिन शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्यादयो तस्मादनर्थक माधिगीष्महीत्यध्येय व्याकरणम् ॥ बहवोऽपभ्रशाः । अथ योऽवाग्योगविद् , अज्ञानं (प्रदीपः) अविज्ञातमिति । अविदितस्वरादिसस्कारवादी (प्रदीपः) यस्तु प्रयुक्ते इति । अनेनाभ्युदयहेतुन्वं व्याकर- परिवाना ॥ निगदेनेति । पाठमात्रेण । न तज्वलतीति । निष्फ-गिाध्ययनस्य दर्शयति । विशेष इति । स एव शब्द कचिदर्थे केन ल भवति । अनर्थकमिति । निष्प्रयोजनम् ।। चिनिमित्तेन प्रयुक्त साधुरन्यथाऽमाउ । यथाऽऽस्वशब्दो धनाभा (उइयोत ) न-वधीतमविशतमिति विरुद्धमन आह-अविदि । वनिमित्तक साधु विनित्तको साधु । गविच गोणीशम साधार तेति । शुष्कैध इति मातकोवैध शम्देनादन्तपुलिनेन वा निधिम् ॥ युक्त साधु तिप्रयुक्तस्त्वसाधु ॥ क इति । वाग्योगविदः शुनरबाहो निक्ते तु यद्गृहीतमविज्ञातमिति पठयने । नत्र गृहीतं शब्दत । पदर्शनाच प्रश्न ॥ पष्टेव परमनमारावधाह-वाग्योगविदेवेति ॥ अविज्ञातमर्थन पनि वोयम् ॥ भाज्ये-रास्मादनर्थकमिति अनेन । एवमपशब्दज्ञानेऽपीति । यथा श्लैष्मिकद्रव्यसेवया श्लैष्मिको व्या- निन्दावादेन नियोजना-ययनेऽनौचित्येन निष्प्रयोजन नाध्यमि धिर्भवति तद्विपरीनसेवया त्वारोग्य तथाभापि यथोक्त न्याय्यमिति तिनिषेधकरपनादिति भाव । ओ निपिद्धमध्ययन मा भूदिति | भाव || भूयासोऽल्पीयांस इति । परमतापेक्षया प्रकर्षे प्रत्यय । व्याकरणमध्येयमिति तात्पर्यम् ।। यदि मन्यसे बह्व शम्दा अपेऽपशन्दा अङ्गभूयस्त्वाच फलभूयस्त्व (तवालोकः) भाष्ये--यथाक्रममाह-यदधीतमिति । ९१ | मनि । तन्न। यस्माद्यासोऽपशम्दा अल्पोयास शन्दा ॥ अज्ञान- सर्वत्र वोध्यम् । शब्धते-भूयोभूय उच्चायते । भैयँव ध्वनिमानमेवा | मिति । यथा च निरश्वा ब्रह्महत्यादिफलाभाव ॥ भिव्यज्यो तनेति भाव । अनग्नाविति-न अग्निय नेति बहुम्रीही भरमनायर्थ । न अग्निरिधि तत्पुरुषे नमो विरोधार्थकतया जले, तथा | श्रुतिमुलकमाह-माये-यस्विति । अभ्युदयहेतुस्वमदृष्टद्वारा पु. (उ०) एक पूर्वपरयोरित्यत्र भाष्यपठितक शब्द इत्यादि- पर्युदा-कितया भस्मनीत्यर्थ । प्रक्षिप्तमिति शेष । ज्वलति-दाप्यने पार्थमाघनत्वम् । कुशलोऽधीतव्याकरण । रक्षणस्मरणपूर्वक य प्र (प्राशते । अध्येयमिति-स्वरादिशनपूर्वकवदपारस्यैद सफर युक्ते इति परति । विशेष इति । अर्धविशेष इत्यर्थ । तदाह-सए तया तशनाय व्याकरणमध्येयमिति भाव । प्रॉप-अविदितेति-अविदित स्वरादिमस्कारो यत्रेति युप वेति ॥ साधात् साधम्र्यमूलकादभेदारोपाद ॥ भाष्ये यथावत् ति । रथापुरय भारदार विगभूदधीत्य वेद न विजानानि यो थन् । रत्व तदत्तानि वाग्योगवित् ॥ श्रुतस्यादिति । एकत्र जयाप्तिदोपपोश्च• श्रम्बूरनादिशेषरहितम् ॥ वाचो योग प्रतिप्रत्ययविमागेनार्यविशेषण यो शासन भद्रमनुत नाकमेति शनविभूतपाप्मा ॥ इति श्रुन्या धनुमरेणानस्य प्रायमभिप्रेत्याइ-अति । तस्य भावार्थ | हरयाधर्मस्तुत्व दोष इत्यर्थ । वादिनिवादिपूर्वपक्षोसरपक्षनया वारेण ममुच्चयप्रतिपादनाचेत्यपि बोध्यम् ॥ दोपदर्शनादिति । शा माह-निपालमिति । वाच्यार्यसत्तार, दान्तानुरोधाध स्थार्थ व्यारयान सामजस्य मतार-प्रष्टैचेति ॥ माध्ये-कुन एतदिति । माह-निष्प्रयोजनमिति याग्योगविदो दोष कुन इत्यर्थ ॥ ननु मातुशानस्य यथा धर्मगनवता उदरे-माउरय स्वरूपो विशनलाराइ-अधीतमिति । वि. मोक्तान तामाउणनस्यापमं जनकता शास्त्रोक्त त्या आई- निगमवाभाागर-अदन्तेति । पाठपते इति-मायाना मन्त्रो ययेति । चापशम्दानमधमाधन धर्मनुशासनविरोधिवात, हान इरपत्र दुध मनियर सहमित्याधीतमिलनुस्न कामह | यदिरोधि दिशेधिषक यमा मयद्रम्यमवेत्यनुमान प्रमाण १ए-वाम एवति भार । मिति भाव । व च शापस्यामनुरया तर प्रनिने स्यादिनि ने - ·. प्रथमाहिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्वालोकैविभूषितम् । वगे व्याकरणाध्ययनानुपापक ग्यादिति तात्पर्यम् ॥ नन्दस्वधोऽपि, | शेष । अतोऽनेन हेतुना अवाग्योगविद एव वेनोपस्थिति । तथापि धर्माधिक्यायाध्येय व्याकरणमत अाह-माये-अथवेति । दोषदर्शनादिति । कैयरस्य वायागविदो पशम्दानायुक्तदोषदर्श अगभूयस्वादिति । भगाना धर्मजनकाना भूय-स्वादित्यर्थ । नादित्ययों न युक्त , म्य नादृशायक ने हेतुत्रया वागविद एव एव च यतादे पापननकवेऽप्यधिकधर्मननकलायया सत्र प्रवृत्तिस्था | कर्तृत्वेन स्थिते कोटवन्रानुपसिना नरभाम'वान प्रानानुपपरे । प्रक्रते पोति भाव । अल्पीयांसः शब्दा इति । एव च हनिप्रक्षिप्त मध्ये एक्वेति शेषरमा वैया रानाञ्चेति मात्र । नास्य झरवदनुपादेय नदिशन मिति माव ॥ नन्वेव सामदिवाग्योग । दुष्टत्वेनासिद्धान्तलादाह-असामक्षस्थमिति । दोप इति-वा- देव दुयनात्यत्र कताऽरवत आइ-भाष्ये-अय योऽवाग्योगविदिति॥ विद कईले शाहस्याधर्महेतुत्वरूपदोष आपयन नथा च कुन (तत्त्वालोक) मान्ये-शब्दान-साधुरामा । स्व सर्वत्र । (कथ) तत् (नस्य कवि ) समन्धत इत्यर्थ । अन्येऽदा यो वद ययावदिति-अत्र योग्यतार्यकयथाशम्दान्मनुप्प्रत्यय । अनन्त एव क् युक्तेति भाव । न तयेति-नया च यथैवेवादिभाष्या मित्ति-अत्रानन्न्ता चैहिकापेक्षयाप्त्यधिक्कारावम्यापिना, नाविना सहनिरिवि भाव । एवञ्च-दृष्टा तसत्वे च । विषय त्यम दह- शिता, अन्वमावस्य सन्ततानियमाव । नत्र कप सद्गछने "मपान | यदिति । एवञ्च-अनुमानमानसत्व च । इदंन्यस्तु प्रयुक्त सोमममृता अभूमेनि," "आभूनमन्व स्थानममृतत्व हि मायने" | अपीति-विदुष एवेति शेष । साधुशब्दहानाय शत्रा ययनेन विधा इत्यादिसत्त्वात् । जयम्-विशिष्टोत्कर्षम् । परत्र-परलोके । दुष्यति- । यम नेन नालायकत्या जनितारसाधुशम्दशन धर्म , नस्य कूप अपकर्ष प्राप्नोति । यो हि शब्दान् जानाति, अपशब्दानप्यसो नाना सानन्यायेन मशमशान नितमोशेनैव नारा मादित्यभिप्रेत्याह- येवेति न निम , किन्तु ममत्र इल्याशयेनाह-यो होति । अप्यधर्म | धर्मेति । धर्माशेत्यर्थ । उपकारकचनप्यहत्त्वमित्याशयेनाह-धर्मजन- इति-अमर्मोऽपान्यन्वय । इति-ति हेनो । ननु साधारणननै कानामितिः साधुराकानमिति रेप । एवञ्च-उपन्यापरवीगारे च । व्यवहाराय मकतिवानामपश दाना कथ साउशब्दारेशना भूयस्य- (पापेनि-पथदिहिंसाननितेत्यादि । तत्र-यवाद । प्रकृते-व्याकर मित्यत पाह-एक्स्येिति । बहव इति देशकानपुरषदवस्थादीमा गायरना एवज्ञ-अधिकापतनाने च। झरविशेषस्य पुस्कुरचर्म भेदादित्यादि । अयशब्द प्रश्नवाचक । एवमयेऽपि । विधिनिये | पात्रान्तर्गतत्ववत् साधुराब्दस्य दवपशम्दव्यारवाद दृष्टान्तमाह- यादीन् नान्तामेव सर्वत्राधिकारदर्दनादार-अज्ञानमिति । निषेध वस्तीति । श्वचर्मपानेत्यर्थ । तदिति-माधुशब्दपथ । एवम्-उक्त शानागनमित्यर्थः । तथा च विधिनिषेधद्यारू जानवा विदुषामेवा । रीत्या वाट्योगविदोऽधिकपापप्रसक्तं । यस्तु प्रयुक्ते इत्यस्य व्याकरणा न्यसायुशन्दशनजनितनुण्यापेक्षया अधिकारशन्दवान-नितपापाधि ध्ययनाप्रवक्त्वापची। कतति-स्य बहुपारसम्मवेऽवागयोग कला, न मूर्याषा निषेधशाबाशनादिति स्थिती व्याकरणाध्ययनस्य | विदो गणितपारसमावनेति भाव । नित्यतयेत्र विशेषता युक्ता, न पुण्यजनकमाथुरदशानजनक्रया न्या (बाधकभाप्यम्) सनि बहुपापजनकताया एव सभवन बहुपारनकाल्पपुष्य नकाना प्रेक्षादिरग्राह्यत्वात् प्रान्स्यने निषेध एव प्रसज्येोत्याशय समा विपम उपन्यासः । नात्यन्तायाज्ञान शरणं भ- धातुरेकदेशिन ॥ वितुमर्हति । यो ह्यजानन् वै ब्राह्मणं हन्यात्सुरां वा प्रदापे-अनेन-यस्तु प्रयुक्ते इति पद्येन। अस्वे-दरिद्रे जातीति- पिवेत्सोऽपि मन्ये पतित स्यात् ।। अश्वत्वत्यर्थ । जातीति-गोस्वेत्यर्थ । मसाधुरिति-नया च एकत्रायें (प्रदीपः) नात्यन्तायेति । पुरधापा विधनिषेधयोरधिकारा निमित्तविशेष शब्दसाधुत्वामाधुत्वान व्याकरणैकसाध्यमिति तदर्थ परिक्षाने प्रयत्नम्य न्याय्यवाद । नध्येयमिति फरनि । आइ च हरि -" प्रतितत्वाना सम्दा व (उ०) अत्यन्तमित्यये त्यन्तायेति । अव्ययम् । पुरुषाणा- निबन्धनम् । तत्वावबोध शब्दाना नास्ति व्याकरणाइते ॥” इति।। मिति । मनुष्याणामित्व । निरश्वामत्यन्तायोग्यवादसवान शरण द्रव्येति-दयादीत्यर्थ ।याधि'-कासश्वामादिरोग । तविपरीतेति- मनुष्याणा तु योग्यत्वात्तैनिविदानुष्ठानवर्जनार्थमवय शास्त्र विशेषम् । लेष्मनशुण्ठीपिपत्यादीत्यर्थ । प्रत्ययः-यमुन् । पूर्वपक्षिगो विव अतो वाग्योगविदो महाननर्थ इनि भाव ॥ सत्र नात्यतायेयनेन क्षितम्य साधुशदाना बहुत्वन्यासाशम्दाना न्यूनत्वस्य च पाटन शावासानच शरण देवदयामजाद। कि तु क्यादे गावा- परे त्रैकदेशिमने परमतापेक्षया प्रकर्षस्य तात्पर्यविषयत्वादिति माव । नमैव पापासवे प्रयोजकमिति ध्वनितम् ॥ मये-यो राजानचिति । कैचित्तु प्रको स्वार्थ ईयसुन् , अत्यान्तरमित्यत्र वरदिवेनि वदन्ति। तन्न, तस्यागतिकगतिवाद ।। निषेधशावमजानत कमजनिवदोषामा निषेधशावमानन् मालगत्वादानपूर्वक तदधादि कुर्यात्सोपि पदिन एवेत्यर्थ ॥ दृशान्तमाह-ययेति। उद्योते-एक इति-निषेधविधिविषयपानि प्रतिपाद्य राज्य (तखालोकः) माध्ये विषम-अनइ । उपन्यास हेतु- विधिविषय फल्नुपपादयन्नित्यादि । इत्यादीति-आदिना 'सम्यग् पार । अवा योगविदो न निषेरशानाहानमार अपरान्दभाषण शाउ मुष्ठु पयुक्त स्वर्गे होके च कामामवती"त्यस्व सग्रह । जनिवपापान्मुक्ति , पापजननाय नि पद्धनापेशितस्याधिकारस्य वाप पूर्वापरसगनये वदति-अहष्टेति। अविशेषे-शस्यलक्ष्ययोत्याय- मचादित्याशयेनाइ-नात्यन्तायेति । हि-यन । मन्ये-निन्दिनोमि। न्यतमरूपे । सामनस्यायाह-साधर्म्यमूलनेति । वाच-शब्दस्य । प्रदी-पत्यादीना निषेधावधिकारामावादेव नि पद्धाधनुष्ठान- केचित्तु वाचो योग ( घटना ) वेत्तीनि वायोगविदिति व्युत्पत्ति कथ- जनिदफ्लामावो, न निषेधशलाशना दत्यमित्रायेगाह-पुरमाणा- यन्ति । मध्ये द्वितीयतया हेत्वन्तरमाह-एकत्रेति । प्रथमेनानेन च मिति । तदिति-विधनिोधैत्यर्थः । हेटुना वागयोगविद्र व कर्तृत्वेनोपस्थितन्वादुकरभाष्ये एक्कार उद्दयोने-अत्यन्तं-सईया । अव्ययम्-विमतिप्रतिरूपकमन्य प्रयोग । प्रश्नकार रामरायायात्र कोटिद्वयोपस्थितेरावश्यकतायामुक्त यन् । विधिनिषेप्यो मनुष्यमात्रविकारस्य शस्नेग निधि नया रोमैककोगेपस्थितत्वात् तृतीयहेलो कोट्यन्नरोपस्थापनममर्थम न्यूनतानिराकरणापाइ-मनुष्योवे । मनुष्यपक्षियो भैदाइ-तिर- माह-शास्त्रस्येति । दोष इति-प्रमज्येन वाग्योगविद कट्टेल इति श्वामिति । तै-मनुयै । शासम-निषधशास्त्रम् । अनर्य-प्रत्यवाय .

·एर तर्हि- किचात । । पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पादे- एव । ननु "अयन्नायेत पद विना पि निवाइमम्मवे कथ तरक्त (समाधानभाष्यम्) मित्यत आह-तति । भा'ये इयर्थ । शाति-निषेध याद । भ्राजा नाम शोका.॥ दोपद्धयेति-शाम्प्राधाननिषिद्धानुष्ठानन यजनितेत्यादि । किन्वि (उयोत ) भ्राना नाम कात्यायनप्रणाता इलोका इत्याहु ॥ ति-अशान किनिन् शरणमपि यथति । बयादेरिति- (तावालोक) भाज्ये-आधारभूतश्लाकपरिचायकमाइ- थम्य मामणवादो सम्बध 1 प्रकाततया निषधशास्त्रस्यवानानन्नि भ्राजेति। त्यनान्वयो न तु बामणस्येन्याह-निषेधेति। (नापमाष्यम्) (सिदान्तण्याख्यामाप्यम्) किंच भो श्लोका अपि प्रमाणम् ।। 1 सोऽनन्तमाप्नोति जय परत यदि श्लोका अपि प्रमाणम् , अयमपि श्लोक वाग्योगविद् दुष्यति चापशब्दै ॥ प्रमाण भवितुमर्हति- 11 'यदुदुम्बरवर्णाना घटीना मण्डल महत् ॥ अवाग्योगविदेव । अथ यो वाग्योगविद्, विज्ञान पीत न गमयेत्सर्ग कि तत् ऋतुगत नयेत् इति। तस्य शरणम् ।। (प्रदीप ) आप्तोक्तत्वापरिज्ञानादाह--किंच भो इति ॥ य (प्रदीप ) प्रकरणात्मामथ्र्य बलोय ह याद-अदाग्योगावदि । दुदुम्बरेति । अय श्लोक मौत्रामगियागे मुरापानस्य दुष्ट वमुद्रावयति। ति । वाग्योगवित्तुभयशोपि शन्दा प्रयुक्ते नापशन्दानिति ज्ञानपू (उत्योत ) भाष्ये कि चात इति । अन प्रभारिक विवक्षित चकप्रयोगादभ्युदयमाग्भवति ॥ मित्यर्थं ॥ उदुम्बर नानम् ॥ दुष्टत्वमिति । इदमुपलक्षणम् । अन्य (उयोत ) प्रकरणादिति । मनिररित्यर्थ ।। नन्नव वाग्योग वाप्यदुत्वस्य । विवो पशानादधर्म स्यादन पाह-वायोगेति । स्वचापशब्द (तत्वालोक )प्रमाणमिति 1-अस्य विभक्तिप्रतिरूपका ययतया, प्रयोग एवाधहेतुर्मानमार मिति न दोष हान भाव ॥ प्रम णते श्कत्वान्वयेन वा प्रकृत मामानाधिकरण्यापपत्ति । तथा"धर्मा (तावालोक ) माध्ये एवम् प्रवागयोगविदोऽन्यथा गन्यभावाद घीना कलशीनाम् , महत् विशालम् , मालम् ( मण्डलस्य स्वरूप धर्मयो'रित्यादि । यदुदुम्बरेति-उदुम्बरवाना, रक्तवणानाम् , दोषिवस्यावश्यवाव्य व । सिद्धाता सम्यगुत्तर वक्तुमनुवदति-सोऽन नो पेय त्वारलक्षणया) म लन्थम् , (मद्य ) पान (सत् ) यद् तमिति । विज्ञानमिति- बहुवाहिणा लनणया वा) लक्षणम्मर यदि (पातार ) स्वर्ग न गमयेत् , तत् तहिं कतुगतु सात्रामणग्रहपा एप्वकमर्थविशपे सागरप्रयोगरूपमित्यर्थ । अस्य (स्वल्प मद्य ) पान (सद पातार ) किं ( स्वग) नयेत, अबान प्रदाप-इस्याह-प्यभिप्रायेण मिदाना वदति। उभयज्ञ - नयेदिति शम्दार्थ । भावास्तु यदि कती स्वपमपि मच पातं सत् माघमायुशग्द" । पानार स्वग नयेत् , नहि पानागार पयाप्त मद्य पान सदवश्यमेव उद्योत उभयाकाक्षरूपप्रकरणम्यासम्भवादाह - समिधेरिति । पातार सग नयादति हेतो यापेक्षया पानागार एव मद्यपान श्रम अ पराकाक्षापात् पानास्यप्रमाणादि यर्थ । एवम्-अवाग्योग , स्करमिति । अथ यदि पानागारे मय न प यन दोषसम्भवात् , ताह विदोषकतत्वस्वापार। वागयोगविद -माग्योगविदोऽपि । एव तु सत्यत सदा न पा उमरद देवस्य पाहानि दिनार अ-बागयोगविदोपशम्दाप्रमोकवे च । ज्ञानेति-अपशम्स्येन्यादि । मद्यपान विधायको वेद तदोध्ययशादिश्वसर्वया हय एवेति पयवसिनार्थ दोष इति-बागयोगविद प्यार । “यस्तु प्रयुक्त ' "एक शब्द प्रदापे-आप्नोत्तरवति-नागास्यालोकानामित्यादि । शमार्थप प्रत्यादिना सादरय प्रयोग धर्मो न तु शनमान इति चिन्न यवसिायाभप्राय गाह-दुष्टत्वमिति । अपसदस्य प्रयोग धमों न तु शनमारे इति फ्लनि । तथा च वार उद्योत-अत इति केचितु किश्चात इति निपातसमुदाय किमि याबिंद मध्वसाधुसम्पदवार अपशम विहाय साशब्दप्रयोगक त्यर्थक , तथा च इलाकामाण्ये किमनिटमित्म्य इति पनि । रथा में वाप्नोति, अवागयोगविनु अपशब्दप्रयागारणनापर्ममेवा भावार्थमभिप्रत्याह-इदमिति । अन्यत्र-यागातिरिक्त पानागारादो। नोतान भाव । अपिना । यागस्य ममुच्चय । अदुएरवस्य-मद्यपानादृष्टत्वस्य । (आक्षेपमाप्यम्) (समाधानभाष्यम्) क पुनरिद पठितम् ॥ प्रमत्तगीत एप तत्रभवत । यस्त्वप्रमत्तगीतस्तन (प्रदीप ) क्रयापरिकानापृच्छति-क पुनरिति । प्रातिप माणम् ।। यस्तु प्रयुक्ते॥ दिमाप्रश्न ए नाग्यम्-किं तदस्ति यत्रद पठिनमित्यर्थ 1 अन (प्रदीप )प्रमत्तगीत इति । प्रमादन विप्रनिएनवान गर पद सोका हति प्रथमा नोत्तरम् । अन्यया रोकेविति वाम्य इयर्थ 1 कात्यायनोपनिवदमानास्यासाकमध्यपग्य स्वग्य शोररय श्रुतिरनुपाहिकास्ति-"एक शब्द सम्यग् ज्ञात शा (तापालोक ) माये-इ- 'यग्नु प्रयुक्त इनि पगन् । मान्चित मुभयुक्तः स्वर्ग लोके कामधुाभवतीति । प्रदा-छोरस्थति-या) कार रस्त्यथ । प्रातिप (जयोत ) ना करिता प्रमत्तशम्दस्य ग नशनसमा दिति-विभा यर्थप्रकारके यादि । अ य शाइसेशाविषयवादार सनुपपन , तनमवत रत्पनन मामा शत्लादत आह-प्रमादेनेति। पारपर्यमिति । अत आर-किन्तदिति । भयं -कमिता । भत मा तात मात्र ॥ विप्रतिपावेन बदायविप्रनित्याप्रय एव-मरने वासयादव न । तस व स्मनारोग्य देश्यनाशाय पूज्यस्यापि भगवान काय - स्यात् ।। -- ·२३ . प्रथमाहिकम् ] प्रदीपोदयोततत्त्वालोकैविभूपितम् । योक्तिरिति म न प्रमाणमिनि माद ॥ माये यस्वप्रमादेन गोतो | भाष्ये-खीवदिति । तदत्वरणेन शाबगदानि वकृतापमानप्रयुक्तदु यस्य कस्यापि नत्प्रमाणमित प्रतिनिर्देशलिङ्गम् ॥ ननु कथ शतम्- समानो मा भूमेति भाव ॥ 'अयमप्रमत्तगत 'त्यत आइ-श्रुतिरनुपाहिकेति । (तत्वालोकः) भाज्ये काम-ययम्। तेषु-अवैयारणषु । (तत्वालोक) भा'ये-निरमितुमाह-प्रमत्तेति । तत्रभवत ' तुनोत्तवलक्षण्य म यते । अपमिति-नामगोत्रादिरहि म् । 'अयमह पूययुद्धस्य एष “यदुदुमरेनि" श्लोक' प्रमत्तगात इति योरना ममिवादये" इ त वदन् प्रगामाभिनयेन विहिना रलिपुटरय हृदयदेशा ननु “यस्तु प्रयुक्त" इत्यस्येव “यदुदुम्बरे"त्यस्यापि वपन्न प्रामाण्य नयनादभिवाइनभ्रमोत्पादनावैयाररणान् प्रीणयन् । अथवा नमा मित्यन पाह-यस्त्विति । मीत्यादिरहितम् "अयमह ममानिस्तव दर्शनाये' त्यैः कथयन्नुक्त प्रदापे-अस्य-"यस्तु प्रयुक्त" इत्यस्य । इतीति-अत्र सा उशन्दे रात्या तान् प्रसादयेत, न तु "अभिवादये शाटिल्यगोत्रो देवचन्द्र- ध्वपि अधिक मूत्रसिद्धाना प्रयोगे पलविशेषवाधिका 'नाकमिटमुब। रामाऽहमा' इति वदन् तेषा पानी गागादित्यर्थ । अध्येयमिति- यान्ति सुयुर्वन्वारथै । अथ परवाषिणो यान्ति येच मतभाषि न्यावरणाध्ययनन नुताने मनि आमादान नरप्रयोग्याशीवाद ए ॥ इत्यादय स्मृतयोपि बोध्या । वाश्योपात्ताभिवाद कनामद लुनकरणात् वीणामिवाभिवायता न भव उद्योते-कतरि-प्रमायताति प्रमत्त इति व्युत्पत्तौ । साकारत्वा नीति स्वासाम्यामारलाय व्याकरणम येयम्, अयथा 'माग्य दुव दिति-माकाक्षरवाद 'सापेक्षमममध मिति न्यायेनासामथ्यादित्या | रमेवेनि माव । शय । कान्त इति-प्रमचन्द इति शेष । विप्रतिपत्तीति-विकता प्रदा-यथाविधि अभिवाममयामगदनयो लियो अभिवाया प्रतिपत्ति ( मनि ) विप्रतिपत्तिरिति व्युत्पत्ति । ननु को.य तर मिवादको पुण्य प्राप्नुनो नान्यथेति हेतो विध्यनभि । नाभिवाया भवान् ? यदि भगवान्, तहिं क्थन्लत्र विप्रतिपत्ति । यति तदन्य , इयार येनाह-प्रत्यभिवादे इति । गुरणा-प्रणम्येन । “आयुष्मान तहि क्यन्तत्र पूज्यनादोषमम्भवादित्यत पार-तत्त्वमिति । श्रुतिविषय | भव मोयेति वाच्यो विप्राऽभिवादने । प्रकारश्वास्य नाम्नोन्ते पविनिपत्तित्त्वमित्यर्थ. 1 आरोपकारणमाह-दैत्येति । ननु वदनि दा वान्य पूवाक्षर. नुत ।' इन मनुवचनानुसारेणाह--प्लुत' कार्य दारा अधर्ममात्रप्रचारकस्य बुद्धस्य कथमाश्वरता, भगदतो हि "यदा इति । देवदत्तोऽहमिति ननु "अभिवादात्पर विप्रो ज्यायामम यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मान | भिवादयन् । अमौनामाहमस्मीति स नाम परिकीर्तयेत् ॥” इति सनाम्यहम् ॥ परित्राणाय साबूना विनाशाय च दुमृताम् । धर्ममस्था स्मृत्या नामोचारणस्य नत्र विहिततया, “आत्मनाम गुरोन म नामा पनायाय सम्भवामि युग युग" ॥ इत्यादगातादिना धममामस्थाप तिकृपणस्य च। प्रेयस्कामो न गृहीया-ज्येष्ठापत्यकलत्रयो ॥" इति कत्वादिति चेन, अधिकारणा कर्मप्रवर्तनस्येवानधिकारिणा कमनिव स्मृत्या नामोच्चारणस्य निषिद्धतया च षोडशिग्रहणग्रहो पाक्षि तनस्यापि धर्मसस्थापनान्तनितया तस्मिन्समये वैदिक्कमसु प्रवर्त्तमा क्नया नामग्रहणाग्रहणे स्यानामिति चेन "निर्दिशेयजमान स्व नानविकारणो वेदनिन्दादारा तेभ्यो निवर्त्य बुद्धन धमलस्थापनस्यैव नाम साब्यवहारिकम् । नाक्षत्र च यथा कृष्णशर्मा रोहण इत्यपि ॥" कृवत्वादित्याशयेना-भगवत इति । "सर्वशता तृप्तिरनादिवोध इत्याश्वलायनीतकारिकोकरा, "अमुष्य सविनि पतिनाम गृही स्वतन्त्रता नित्यम नुतशक्ति । अचिन्त्यशश्व विभोविधिशा पटा यादात्मनश्चे"त्यादिगृद्यवाक्यालोचनन “नवाला तु नामाहमस्मि हुरहानि महेश्वरस्य"इत्यादिमुचितषडविधश्वर्यरत इत्यर्थ । ईश्वरस्य- मत्यकामो नाम (ममि" इनि वेदवाक्येन च निषेधस्मृते विहिता- नियामकस्य । तथा-वेदविरुद्धा। प्रमत्तपदस्य भावतान्तताऽभिप्राये तिरिक्तस्थलविषयताकल्पना ।। सस्कृतेति-यथाविधिप्रयुक्तीयथ । गाह-अप्रमादेनेति । नत्रभवत इत्यन्याप्रमत्तगीत इत्यत्रासम्बन्धमूच उद्योने-यया श्रुतानुपपत्त्या देरित्यादिशेष प्ररयन् च्यार यातुमाह- नाया-यस्य कस्यापीति । लिमिति-नदित्यत्र वियप्रमाणलि वचने इति । आशीवादवाक्ये इत्यर्थः । तथा "प्रयुक्तस्ये"ति शेष । हुनया क्लव निगमित्यर्थ । अयम्-“यस्तु प्रयुक्त" इनि इलोकः। फलितार्थमाह-निशङ्कमिति । आहुरिति-सिद्धानविद इति शेष । (भाप्यम्) अत्र-कैयट ( वाक्येनेत्यर्थ इत्यनोऽग्रे ) । उक्तहेतुयेन ममासासम्भ वादाह-सोऽपपाठ इति । तेन समासाभावादेव "अत्र गतिसमामे-पि अविद्वास:- अन्य वामायमित्यादाविवानुकरणवाद विभत्तेर्न लगि"ति देषा "अविद्वासः प्रत्यभिवादे नाम्नो ये न प्नुति विदु.। चिक्तिरप्यपारला । तद्रकरणेन-त्रीवदिनि कथनेन । नच त्रिमात्र: काम तेपु तु विप्रोप्य स्त्रीष्विवायमह वदेत् ॥" स्नुत इत्यादिलोकप्रसिद्ध व प्लुनशानसम्भवान्नदं व्याकरणाध्ययन अभिवादे स्त्रीवन्मा भूमेत्यध्येय व्याकरणम् ।। प्रवर्चकमिनिवाच्यम्, तादृशलोकप्रमिद्धेरेपि व्याकरणशाम् मूलकत्वात् ।। अविद्वांसः ॥ (भाष्यम्) (प्रदीप.) स्त्रीप्विवेति । प्रत्यमिदादे हि गुरुणा प्लु३ कार्य । विभक्तिं कुर्वन्ति- यस्तु प्नुन कर्तुं न जानाति म स्त्रीवक्तव्योऽयमहमिति, न 'अभि याक्षिका., पठन्ति-"प्रयाजा सविभक्तिका' बादये देवदतोऽइम्' इत्यादिना मस्कृतवाक्येनेत्यर्थ । कार्याः" इति । नचान्तरेण व्याकरण प्रयाजा: (उड्योत) भाष्ये (अविद्वांस इति)। अत्र योग्य वयाकर सविभक्तिकाः शक्या' कर्तुम् ॥ विभक्तिं कुर्वन्ति । ण कर्मबोध्यम् ।। प्रत्यभिवादे अभिवादानन्तरप्रयोज्ये वचने नाग्नोऽ भिवादकनाम्न प्नति कर्तुं येन जानन्ति तेषु कामं नि शङ्क विप्रोग्य (प्रदीप)प्रयाजा इति । प्रयासमन्त्रा मह्यमानाग्निशम्दप्रक- प्रवासादेन्य । यदा काम विन्यनुमारमतरवेत्यर्थ । अयमहभित्पनुक्र- | तिकविभक्तियुक्ता इत्यथ । यथा समिध समिधोऽस आज्यस्य णस्यानितिपरत्वेऽपि योगाभावानिवाभावेन वदेदित्यतिमत्वेन | न्यन्तु अग्ने म" इति । च समासाभाव इत्याह ॥ अव चिद् अयममिति वदेत् । अनुक (उद्योतः) ननु प्रकृनौ प्रयाजमन्त्रा सविभक्तिका एव पटवन्ते रणं चानितिपरमिति गनिवासमास इति पाठो दृश्यने मोपपाठ॥ | नकिमनेन वच्ने नेत्यत आह-प्रयाति । ऊ ह्यमाना यामि ·। २४ पातालमहाभाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- शम्दप्रकृतिकविभस्तिस्लयुक्ता इत्यर्थ ॥ नवग्निशब्दप्रकृतिकेन्यसह (तत्वालोक ) भाष्ये-यो वा इति-यो चै निश्चयेनेमा तम् । अपूर्वविभक्तिमात्रविधाने न केवल प्रत्यय इति निषेधात् यत्कि | सन्निहिता प्रत्यक्षा वाच श्रुतिरूपा घाणी पदश पद पद स्वररा स्वर चिप्रातिपरिकप्रतिका सर्वा विभक्तय प्रयोक्तव्या इति प्राप्नोतीति | स्वरम् अक्षरश अक्षरम् अक्षरम् विदधाति सस्करोति स प्राषिजीनो चेन । खमग्ने प्रयाजानुयाजाना पुरस्तात्त्व पश्चादिति मत्रवर्गः | यजमानो यानको वा भवतीत्यर्थ । तत्र यजमानस्याप्रत्यक्ष स्वर्गादि नाग्निशम्दप्रकृतिका एव ता इयारायात् । तत्राग्नेर्देवताया एकत्वा फलम्भवति, याजकस्य तु प्रत्यक्षमेव धनलाभादि फलम्भवनि। ननु देकवचनमेव । विभक्तयश्च प्रथमादिनीयानृतीयाषष्ठीसप्तम्य एवेति | प्रने किमागनमेतावनेत्यत आह-आख़िजीना इति । यननयाजनयो श्रौतमप्रदाय ॥ विद मात्रस्याधिकाराद्वदुष्यस्य सिद्धये व्याकरणमध्येयमिति भाव । प्रदीपे-शसिति-एव स्वरशोक्षरश इत्यनयारपि बोध्यम् । (तत्वालोक ) भाष्ये-कुर्वन्तीति-विभक्त्यन्त दुर्युरित्यर्थ । लिड लेउविधानाद। कुत्रेनि जिज्ञासायामाह-याज्ञिका इति । | अक्षरशम्दस्य पृथगुक्तिमामथ्यान्नात्र स्वरपदेनाचा ग्रहणमिनि सूच किमागतमेतावते यत आह-नचेति । च-यत । प्याकरणम्-व्याक नायाह-उदात्तेति । अक्षरब्रह्मव्यावृत्तये आह-ज्यअनेति। रणाध्ययनम् । फ मिति-श्रतो ध्येय व्याकरणमिति शेष । व्यअनस्याप्रधानत्वादच्सहित यानमिति न प्रत्यपादि। वार्तिकेन- प्रदीपे-यागस्य सविभक्तिकत्वासम्भवेन प्रयाजपदस्य मन्त्रपर वातिकनैव । इति-इति श्रुते । द्वयोन्यननयाननयो । वाराह-प्रयाजमन्त्रा इति । दिग्दर्शनायाश्वलायनायुक्त प्रयाजमन्त्र उद्योते-यधनसहिताचोक्षरपदग्रासताया मानमाह-यथेति । प्रयोगस्वरूपमाह-यथा समिध इति । भाष्यात्-उत्तराहिकस्यात् । वर्णमात्रम्-व्यञ्जनसहितोऽच् , बा उद्पोने-प्राधानोत्तर यजमानस्य विपद्ग्रस्तत्व नैमित्तिकत्वेन । अजेव । विहिताया पुनराधयेष्टी समाग्नात "प्रयाजा सविभक्तिका" इति (भाप्यम्) अभिप्रेत्याह-प्रयाजेतीति । प्रथमदोषमाह-नन्वानीति। अपूर्वेति- चत्वारि- यतयादि । द्वितीयोष बोधयन्नाह-सर्वा इति । प्रथम समाधत्ते "चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा स्वमग्ने इति । प्रयागानां पुरस्तादनुयाजाना पश्चादिति क्रमेणान्वय । द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । मन्त्रवर्णेनेति । कचित्तु निरुक्त देवताकाण्डे-अथ "किं देवता प्रया विधा बद्धो वृषभो रोरवीति जानुयाजा" इति प्रश्ने "आग्नेया इनि तु स्थिति" इत्युपसहारेणेति वदति। ता-प्रयागानुयामा। द्वितीय समाधातुमाह-तति । महो देवो मा प्राविवेश" इति ॥ सकलविभक्तीनामपि मध्ये रत्यर्थ । अथ "अग्नेऽग्नेऽग्नावग्नेऽग्नि चत्वारि शृङ्गाणि । चत्वारि पदजातानि नामा- नाग्नेऽग्निमग्ने" इति चतुर्पु प्रयाजेषु चतस्रो विभक्ती दाति हत्या | ख्यातोपसर्गनिपाताश्च ॥ त्रयो अस्य पादा । नय' काला पस्तम्पोक्त्या अगिशम्दप्रकृतिकसम्बुद्धिसप्तमीतृतीयादितीयैकवचनानि | भूतभविष्यद्वर्तमाना ॥ द्वे शी। द्वौ शब्दात्मानौ मादिक्रमेण याज्यात पूर्वमग्निशम्दात्पूर्व वा प्रयोज्यानोति निर्णय । | नित्य' कार्यश्च ।। सप्त हस्तासो अस्य । सप्त विभक्त्यः । अथवा "यक्षरा सलो द्वित्वेनावृत्त्या चतुरक्षरा भवली"ति वचनाद् | त्रिधा पद्ध' । त्रिषु स्थानेषु बद्ध उरसि कण्ठे शिर- यदिभात्यन्ताना दिवे कृते चतुरक्षरत , तद्विभक्त्यन्तानामेव प्रयोगस्य | सीति ।। वृपभो वर्षणात् ।। रोरवीति शद करोति ।। विहिततया सम्वृद्धिततोयाचतुर्थ्य-त ना कृतेऽपि दिवे कृते चतुरक्ष रत्वामावाद "नराष्ट्रजामि पठेत् । शम्दजामि हि तद्भवति य पर कुत एतद् ?। म्यन्तम्" इति वचनेन पश्चन्या निषेधाच थमादितीयाषठोसप्तम्येकव रोति' शब्दकर्मा ॥ महोदेवो मयां पाविवेशेति । चनान्तानामेव प्रयोगो विधेय इति सिद्धात । तदेत मतदयमभिप्रे महान्देव शब्दः ।। मा मरणधर्माणो मनुष्यास्ता- त्याए-विभक्तयति। नाविवेश। महता देवेन न. साम्यं यथा स्यादित्य- (भाष्यम्) यो या इमाम्- ध्येयं व्याकरणम् ॥ "यो या इमा पदश स्वरशोऽक्षरशश्च वाच विद. (प्रदीप ) घरवारोति । शम्दस्य वृषभत्वेन निरूपणम् ॥ धाति सात्विजीनो भवति" आत्विजीना' स्यामेत्य- व्याकभेदेन । सप्त विभक्तय इति । सुप इयर्थ ॥ केचित निगम प्रय कला इति । एडादिविषया ॥ नित्य कार्यवेति । व्याय ध्येयं व्याकरणम् । यो वा इमाम् ।। परिग्रहप्रसमात्सह शेषेण सप्त पारयाणि विभक्तिशम्दाभिधेयानीति (प्रदीप ) पदश इति। पर पदमिति संख्यैकवचनाच म्याचपते ॥ वर्षणादिति । कामाना कानपूर्वकानुशनफ्र वाद ॥ धीप्सायामिति शम्॥ स्वरश इति । स्वर उगतादि | परश महतेति । परेणा दाणेत्यर्थ ॥ इति । अक्षर व्यशासहितो॥ भारियजीन इति । ऋतिज महत्याविनीतो यतमान । ऋविकमाईतीति यार्जकोप्प्यादिजीन । शास्त्रप्रतिपायरयेत्यर्थ । नृपमागर शमशापप्रतिपाय गम्भो रोर (उद्योत) चरवारीति ॥ ऋड्मन्य ॥ शब्दस्येति । सम्म पशावण्या घपप्राविति गूण पाविम्या तत्कर्माहतीति पनि मदान् देवोनामिरूप सम्मो मानाविवेश ग्वाभेदमावि पोपण्यानमिति पानिकोच रान्॥ विद्वान्यजेत विद्वान्या | तवानिति मन्त्रात्पर्यम् । महतो देवस्य शम्दनमो व्याकरण जये तियोरपि विपोरधिकारा॥ साप्यतया व्याकरणस्तदाविष्टः भवतीति यावत् ! भाप्ये पद (उद्घोतः) प्यानसहित इति । यथा “ये यजामहे" इति | जातानि परापरय तीमध्यमावेसरीरूपाणि । अत्र वामे निपाताश्चति पमापनि पर्ग पाहु पूर्वसूत्र इति माप्यार वर्गमात्रमित्यते ॥ चकार संगच्छते।नामाख्यातेति । नामसम्देन मुनि, नम याख्या साप्रतिनीनशस्योमयपरत्वे युक्तिमार-विहानिति । तार्थ प्रति विशेषणीभवतीति शुरचे । माख्यात विनम् । उपसर्ग दापर्य ॥ निपातयो पृपगुपासन गोक्टोवई न्यायेन ॥ म्यद्य आना।

·प्रथमाहिकम्] प्रदीपोद्दपोततत्त्वालाविभूषितम् ।। म्यञ्जको देखरीरूप ॥ तिविमझोना बरदाराह-सुप इति ॥ दन्य प्रधान चिता स्वरूत प्रशानभूती शन्दो स्टन दो ताति सह शेरेगेति । त्र पयर्थ । तत्महितकारकाभिशापकचेन मति वदन्ति । अपरे तु पायतमा प्रधानमायाँ गतिव्यका उम्दस्या कोरमयोरपि ममह इति मात्र ॥ मान्य-उरमीत्यादि । मानाविति स्थानि सुप-प्रयनादित्व स्त्यिादकिया । 'हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तस्यामिश्च सयुतम् । मुसिडी विमतिथे.पि मुनेत्र विकास मसवाद स पदसइव औरस्य त विजानीयात् ।" स्युर्मूर्धन्या ऋटुरपा' मस्पिदेन देष मेद बोध इत्याश्यनाइ-तिडामिति । य नाग स्खुव शिर ॥ कन्ठ इयनेन मुखालाकादियान | नैन तिला सग्रहार करित्नेनावारच दच झामाना मुपलक्ष्यते ॥ ननु वर्षने मूत्रा भूमि सिलति वृषम रयते | स्वा पवादानान् । अनुष्टानेति-माधुरम्दो यर्थ । तत्कय शर एवमियत आह-कामानामिति ।। उदकमिव उद्योते-गिति-ऋग्वेदेन्यर्थ प्रदत्य नम জনশৰিছিন রানা সমী) কানন বালা वासम्म गाह-सन्दशास्त। शद इति नाद शब्द- दित्ययं । दिद्विपाददिकरकठनात्रलोकिकमावस्य पनि शदद्ररूप । स्वानेदमित-नेविति रे ननु प्रकृने किमता रेक ॥ किं रोरवाति, तत्राइ-माध्ये महान् देव स्न्यादि । महान् बनेगाव या इ-महत इति । ज्ञान्यतया-नान नदि परब्रह्मस्वरूपो देवो.नयामिरूप शुन्दो मत्येवारि ॥ तदा षयतया । प्राय बिना व विश्वासमादाह-इवेतिपात वेशफलमाइ-महता देवेनेति । साम्य सायुज्यन् । तदुर हरिण- पदस नामादिनाकरता कृष्णापुतान चेनति चनार तस्या अप प्रयोत्तुरात्मान शन्दमन्तरवस्थितम् । माद-परेति । तत्र निनार-त एवेति । पद पदेन परा पाहुमहान्तमुपम येन सायुज्यमिप्यते । पश्यन्मादीना प्रहादेवे यर । च परश्यन्यासिनुच्च रक' प्रारदाताप्रति विशेषतामा स्वाद बस्यैव मत्त्वाइ- माह च-चवारि मात्रयो अस्य पादा इत्यादि शामत्व । रह 'दो शम्दानाने कार्यों नित्यश्च । नात्य सर्वेश्वर सर्वशति आस्यातार्य मति। आख्यातम्-आल्या शन्तान न पदनोसास्यापि बोपस मवावा-उपसर्गेति । न्यायनेति- हान् शब्दवृषमन्तस्मिन् खलु वाग्योगविद शास्त्रशदानपूर्वक मासाशिवन्यारक्यननुचिनन् “पशब्द सापवीतानेव वाचक प्रयोगाक्षापार पुरुषो विन्दियाइकारनन्थीन् अत्यन्त ससत्यः इति तदर्थ तयाख्यातार ॥ प्रायव"त्येकशेषकरणान्या गौरवईन्यासोपादानन्यायुतत्वात् । एवञ्चोपमर्गादेन पायोकतनावगनुपसगा या निपात- (तत्वालोकः) मध्ये-याकराध्यपनत्य नियमसाधन त्वमाइ-चचारीति । भनेति-अन्य गृत्दिा "उन्दन्दसि पामत मेद । मान्तर नित्यो म समावन्यः । वैखरीरूप का पदेन धायद्योगकरवाचक चोभयवानुसानिरित्तनिपताना मह बडुलम"न्दनेन चिलोप नलप्पे च कृते सिद्धि । अथवा 'मुपा मुलुक अत्रनस । तिष्दभक्तीनामिति-त्रिका निति शेषः । पारपर्य - पूर्वसनाच्छेयाडाब्यागनाल" इत्यनेन शेडाशे निपत्ति । स्वसानिमयादितन्दबल्ल । ननूरस कर दिदहिम नया स्यानन्त्र "प्रकृन्यान पादमव्यपरे" इत्यन्न प्रक्रतिमारे “एड पदनाती" त्यनेन जल्मानमवादाइ-वयो अस्यैति । "उत्तमान शिर शीर्ष नप्रनिनित्य आइ-हकारमिति । पञ्चम-उकारादिभि । नन्त मूर्धा ना मलको पियामि 'ति कोशाय कारा तलपटियाश स्थामि-यबरले । मूर्धवेति-एवेन माविक दिव्यावृति । तेन शिरपदेन नासिकल स्यान ग्रामनि"नि वैपनि कपनम्याउरला दस्तस्य रूपमा-शीर्षे इति । हस्तानन “आजरमुगि"त्यने नाम के देवास रविवपमाह-हस्ताप्त इति । पूनार्यमइयात सूचना । न्यूनगनिराकरणयाइ-कण्ठादीति । उच्यते इति- कर्मणि (मद्यत इतीति व्युपती) “वनय कविधान में यनेन का लोकैरिति इष । एवम्-वृषभ रतुः। इवेति-अय शरूम त्यये सति रूपमाह-मह इति । महानित्यर्थ । शन्दे चतुशमादि क्षम सकलान् कानान् वर्षजति उप। अघ हेनुनका "कामाना मि"ति कैयामाइ उत्तेति। प्रयोगेोति-साउथत्य यादि। मवृषभरूपन या बापादयागया रोधो न स्यारतो गौ या वृत्त्या सम्म सदरूपवृषमत्य लौकिकश्मद् विपटदानवेन भेज दिल विनमय दमाह- चत्वारीति । मत एव "शन्दस्य वृषमत्वेन निरू पामिति कैयर । रङ्गाणि । मृगस्थानीया ने । एवमपि । | विया दिपावत । अस्य शम्दरूषमत्य । त्यतिरेक- यावेनापि मैद स्याह-विदेति । भतिमादयो करव त्रिमि प्रकारे इत वान्यायाशयेनाद-त्रिप्विति । बद-यन भेद । तत्राह-दत्रार्थमाइ । फलमाह-फल सूचयन्नेन वत्कयनस्य कदन्यनुत्पादेनमिन्यतया स्थित ! वृधातोरोगादिकऽमचि तस्य कित्व च निष्पन रूपमाह-वृपम इति। सकलालवर्षक पलिनमाइ। सायुज्यम्-ऐक्यम् । अत्र मानम ह-तदुक्कमिति । इत्यर्थ । वर्षणात्-ज्ञानपूर्वकप्रयोग कामाना वर्षपाद । कृत प्राधाविति शष । कार्य -ककारादिवरुन । नित्य-सोटल। आहन्तमाइ । अस्य ऋडमन्त्र इत्यनेनन् य । इह-मन्ने । एतदिति-कामाद रोरचीती यस्य शम्भ करोड यर्थ इत्यर्थ । त्रि-पोये। तस्मिंश्चिति-अस्य सत्यो स्यनेन मभन्ध । अस्योत्तरमाह-ौतिरीति । भानुरित्यर्थ । कि रोरवनायत | वाग्योगदित्-ताशवैयाकरण । तदेति-इरिशारित्यर्थः । ननु श्राह-महोदेवो इति। नदर्थमाइ-महानिति । तानू-मनु यान् (विदुषः )। देवेन-शान । अध्येयमिति "हाविद ब्रम | कथ शम्दस्य शब्दकदेखि चैन्न, शब्द स्काटरूप श व्ययक करोति अपेझने स्वाद, परापश्यन्त्यान्धुि पूर्वस्या परकत्वसत्ताव मवती"वि श्रुया ब्रदत्वा विभावकवाया शम्दब्रह्मचाने सत्ताचदर्थ तदुपाते ।'चवारि मृति मन्त्र के चिन्प्रकारान्तरेण याचने- व्याकरपमध्येयमिति माव । तथाहि, अन्य ब्रह्मा, चत्वारि ऋग्यजुहानायवेदाख्यानि, शृङ्गा प्रापे-बनु अभूतकालस्य कथ पादरूपाव"वोत्या प्राद- प्रस्थानीयानि (एवम ) वय कर्मोगमनाइन ख्य पा,दे टडादीति त्या च लडातीना दशन्वात् त्रिचासमवेऽपि ल्हाद वावेशाने रे सत भूर्मुलह न यस्या अनविन द्योत्यप्रसिद्ध कागना त्रिवत् तादृशकाग्त्रये चिहिया देश-ख्या मुनग्नुलाटरसातळागाननशनस्वाय हसास करदयस्थान या, कानपि लडादीन् या दिमय भूतादिकालत्रयदोतकाविविधा टडा विधा रजसत्त्वतमोगा दद्ध , वृक्षम वृक्षमम्य , शिव कल्यपनय , दय पाशस्त्यर्थ । व्यङ्ग्येति । केचि शब्दात्मानाविन्यात्मश | रोरवति कयाति, शेष प्राग्वद । ४म० ।

·२६ पातशलमहाभाष्यम्- [१ अभ्याचे पादे- (माप्यम्) वाविश्यमन्त्र व्याख्यातुमाह-अपर माहेति वागपरिमिवेति- अपर आह- वाच शब्दस्य परिमिवानि चत्वारि (एव) परादानि नामादोनि "चत्वारि वाक्परिमिता पनि च पदानि सन्त्रि, तानि सर्वाणि विदन्ति त एव, ये प्रामणा मनोधि पश्चेत्यर्थ । ब्राह्मणा इति-नस साझोपावेद विदन्तीति मामगा। तानि विदुर्ब्राह्मणा चे मनीपिणः । छान्दसत्दाद् "ब्राह्मोजाताविति टिलोपामाव इति भाव । पदनार गुहा त्रीणि निहिता नेगयन्ति तानि-पदसमूहानि । पदशन्नो नात्र मुष्टिडन्तपर, किन्तु दोषकमा तुरीय वाचो मनुष्या वदन्ति ।" अपर, । मन शब्दस्य जातिवाचकतया "सुप्यजातौ मिनिस्ताच्छील्ये" 'चत्वारि वाक्परिमिता पदानि ।' चत्वारि पद- इति सूत्रस्याप्राप्ते मन ईषन्तीति मनीपिग इति न सभव दे । किन्तु जातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्च ।। 'तानि विदु - मनस रवि कर्मणि पष्ठी, कतरि प्रौपादिकनिविधानेन पन्जाति ह्मणा ये मनीषिणः।' मनस ईपिणो मनीषिणः । ईपिण इति निष्पत्ते । तथा च दाववादित्वात्पररूपे मनापा 'गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गायन्ति ।' गुहाया त्रीणि नि । इत्यस्य सिद्धिरित्याशयेनाह-मनस ईपिण इति । निहितेति- अस्य निहितानीति प्राप्ते 'शेश्छन्दसि बहुलमि"ति शेन पे निपचि । हितानि नेङ्गन्यन्ति न चेष्टन्ते । न निमिपन्तीत्यर्थः ।। तया च यतो गुहायाम् अज्ञानान्धकारे प्रोणि पराप यन्तीमध्यमाख्या "तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ।' तुरीय वा एतद्वाचो नि, त्रिमिरशे परादिमि युदानि नामाख्यातोपसानिपाख्यान यन्मनुष्येषु वर्तते चतुर्थमित्यर्थः ॥ चत्वारि ॥ च पानि निहितानि सन्ति, अतो व्याकरणदीपमन्तरा तानि न (प्रदीप ) चत्वारीत्यनेनैकदेशेन सदशेन टाक्यानरमपि निमिपन्ति प्रकाशन्ने प्रति भाव । नन्वेव क्यमवैयारणा सग्देन सूच्यत इयाह-अपर आहेति । परिमिनानाति प्राप्ने शेश्छन्दसि व्यवहरन्तीत्यत आह-तुरीयमिति । वाच परादेस्तुरीय तथा नामादे बहुलमिति शेर्लोप परिमितेति भवति । परिमिनानि परिच्छिन्नान्ये प्रत्येकस्य चतुर्थभाग वैखरीरूप मनुष्या वैयाकरणा वदन्तीत्यर्थ । वार त्ये वेत्यर्थ ।। मनीषिशब्द पोदरादित्वात्सासु । कथ मनीषिणा वैति निश्चये। प्रदापे-एकदेशेनेति-प्रकृवमन्त्रयोरित्यादि । तया "मानि च एव विदन्तीत्साह-गुहेति । सानभेर गुहा तम्यामि यर्थ । सुप भूय" इत्यादि माध्योक्तप्रतीकसमुदायमध्योरेनेति शेष । वाक्या सुलुगिति । सप्तम्या टक् । व्याकरणप्रदोपेन तु नानि प्रकाशन्ने । स्त्र चतुर्गा पदलातानामेकैकस्य चतुर्थांग मनुष्या प्रवैयाकरणा ददनि एतावन्ति-चन्दारि । मनापिन्शब्दस्य शक् धादिग्णातिताकल्प नरसचनकारणमाह-सदृशेनेति । परिच्छिनानि-परिगणितानि । नेत्यन्तीत्यस्यैव न्याख्यानं न चेटते, न निमिपनोति ।। नेपि "तच टे." इत्वस्य माग्येऽदर्शनाद सकार पार्थ पृषोदरादित्व (उपयोत ) एतावत्येवेति । वाक्परिमितानीति षष्ठीतत्पु- | स्यावश्यक्त्पनीयतया सर्वया तेनैव निर्वाहसम्मो शकन्ध्वादिगा रुष ॥ पदजातानि । परापश्यन्तीमध्यमावैसर्य । नामादीनि च। निता न करसनीया गौरवादित्याश्यनाह-पृपोदरादिस्वादिति । नाम दिमध्ये च एकै चतुष्पादम् ॥ भाग्य-मनस ईपिग । चित्त | इत्याह-रत्यतोऽन्येषा तदवेदने हेतुमाह । अज्ञानमेव-व्याकरणश- शुद्धिक्रमण व करो विषयान्नरेभ्यो व्यावृत्या हिंसका वा । तेच कायदानमपि । अत एव "हृदयादिरूपाचे"त्युद्योतोति साने। बयाकरणा । अन्येषा सदशाने हेतुमाह-गुहेति । कैकस्य नामादि | गुशयामिति प्राप्ने आह-सुपामिति। मनीषिणा परादित्रयशने रूपस्य चतुर्थ भागन् । केकस्य चतुरशवाद ॥ परादीना वा त्रयोंश | हेतुमाह-व्याकरणेति । तानि-रापश्यन्तीमध्यमाणानि । तत्र- मध्यमान्ना' । गुहा अशान हृदयादिरूपा च । वैयाकरणग्नु शानद | तेषाम् । चतुर्णानामादीनन् । चतुर्यभाग-वैखरारूपन् । रेन तल्लन्धयोगेन च गुहान्धकार विदार्य मर्व जानातीनि मार ॥ व्याख्यानमिति-फुटप्रतिपरये इ शेष । न निमिपन्तीति । जानसामान्यविषयत्वामात्र उच्यते । माष्ये यन्म. टदोते-तत्पुरुप इति-अन्न वागित्यस्य "मुपा मुगि" नुप्येषु पर्तत इति । छानविषयतया दाचश्चतुर्थनित्यन्वयः । रमा लुपषध्धन्तताक्पनाया अयुक्तता भूचिता । पदतातपदस्य नामादि त्मकलाशनाय मनीषिद्वार वाऽध्येय ग्याकरणमिति ष । मात्रपरता कययता कैयटादीना न्यूनतानिवारणाय निपाताश्चेति हरिरप्पाह-वैसर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याचैतदद्भतम् । चकारसमुचिनानामपि पदजनपदार्थत्वमाह-परेति । विराषकपनाय अनेकतीर्थभेदायाखय्या वाच परं पदम् ॥ माम्योत पदनाउपदामनुवदति नामेति । तुरायमिन चरमराया तत्र यत्र विषया खरी । मध्यमा हृदयदेशस्या पदप्रत्यक्षानु नुरोधेनाइ-नामादिमध्ये चेनि। चतुष्पादमिति-परापर त्यादि पपत्या व्यवहारकारान् । परयन्ती तु टोकव्यवहारावाता 1 योगिना मिरेवेत्यादि । तथा च नामात्यारोपस निपाताना माये प्रत्येक तु मत्रापि प्रातिप्रत्ययविभागावगविरति। परायां तु नेति नया | परापश्यन्तीमध्यमासरीभेदेन चतुर्विध मिति मात्र । रित्यस्या माह-चित्तेति । पादनामनेकान्या वर कर पाना मजन " इयुक्फन्- उन्" इत्यस्य "श ऐश्वर्ये' इत्यय वा परोदरादिलात्वनाम स्वरूपज्योतिरेवान्त' परा घागनपायिनी। प्रयतो रूपमीषिग खोत्यारयेन ह-वशीति । ईष गतिहिनादर्शनेयु' तस्यां एस्वरूपायामधिकारो निवर्तते ॥ इत्यस्य रूपन्नादिमिताये गह-हिंसका इति। मनमो विषयान्तरल्या युते । अनेकतीर्थमेदाया नामाल्या दिवगरे मदनराश दृतिरेव हिवा, न तु मुख्या, भापम्मवादित्याय । अन्येपाम् भने दिरूपा कभेदाया । बार खपि चावारि वापरिमिता पदानीति याकरमानान् । तदिति-परादित्रयेत्ययं । परादिपशे भाइ-परेति । দসি বা मध्यमान्ता इति-गुहानिरिणा, अवतामा चतुर्थच वैसरारूपम् (समालोकः ) माये-मायभराव प्रनेपादक भेदेन | अवैयाकरणा वदन्त ति और । दयादीति-आदिना नाभिमूनाग प्यार प्यामिपार-अपर साहेति । यदा व्याख्यातमन्य | रचक्रे मरते। परा पान मूलचक्रया परयन्ता नामिम स्थग । र केनचिन्दा सापग्नि विषयत्वे कवि शिभ्यारेणेतनसन्दिप | दिलामन्यमा ऐया यसरी कष्टदेगा।" इति स्मृते । स्याका ·२७ प्रथमाह्निकम् ] प्रदीपोदयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । कैययाशयमाह-वैयाकरण इति । नामोपसर्गादिकल्पे आ शाखेति। | प्यापरिज्ञानान्न पश्यतीत्यर्थ । उतो इति । उत उ इति निपातसमा- व्याकरणशास्त्रेत्यर्थ । परापश्यन्त्यादिकल्पे आह-तरलेति । शाय हार ॥ अविद्वासमाहामिति । अविद्या क्षणमर्थमर्च आहेत्यर्थ ॥ दलेत्यर्थः। गुद्दान्धकारम्-अशानायकार, हृदयायन्धकारन । सर्व- (उद्दयोत) उतत्व इति । उत शब्दो प्यर्थे । बहूनामपि परादिचनुप्रयम्। धातूनामनेकार्थताममिप्रेत्याह-ज्ञानेति । समानपृष्ठोदरपाणिपादानाम ययनमधीयानानामेक कश्चित्पश्यन्नपि एव "न निमिष तो"त्यस्य "न प्रकाश ने" इत्यर्थ सक्छते। स्वभ्यताध्ययनो पि तोशत्रुद्धिरपि सन्न पश्यति अर्थानमिगत्वात् । आकाशवृत्तिशब्दस्य मनुष्यवृत्तिवासम्मवेन ययात्रुतानुपपतेराइ- अर्थपरिशानफला हि वागि यभिप्राय । एवमेक शृण्वन्नपि न शृणो. ज्ञानेति । भाष्यको न्यूनता निराकरोनि-तस्मादिति । नामादि त्येना वाचम् । य एष ह्यध सम्यगनुध्यते तेनैव सा सम्यक् श्रुना पक्षे आह-सकलेति । परादिपक्षे आह-मनोपित्वायेति । वा-च। भवनि ॥ एवमर्धनाविद्वाम निन्दित्वाऽर्धान्तरेण विधाम स्तोनि- शेष इति-चतुर्थमित्यथ इति भाग्यस्येत्यादि । परादे व्याकरण | उतो खस्मै। अप्येकस्मै कस्मैचियाकरणाय तव शरीर विसने वोध्यत्वे मानमाह-हरिरिति । अनेकेति-अनेके तीर्थत शारूतो | विवृणोति प्रकाशयति । मन्य ज्ञान हि प्रकारानमर्थस्य । अर्थों हि भेदा यस्या रत्यर्थ । नया-पराया। तया च तस्या वाच , एतद् व्या वाच शरीरम् ।। अथोपमायुक्तमोत्तमया वाचा प्रसादेन त्मेव सौनि- करणम् , अद्भुतं (अन्यतो ) विलक्षण, पर श्रेष्ठ, पद स्थानमस्तस्य यथा नाया विवृतसांगावयवाभूत्वोशनी कामयमाना मनं प्रेम्णा थे । तपारयानमाह-तत्रेति । तासा मध्ये इत्यर्थ । श्रोनेति- आत्मानम् । कास्मन् क ले ? यदा सुवासा निर्णितवासा नीर- ओत्र विषय (ग्राहक ) यस्या इति व्युत्पत्ति । मध्यमा वागेवास्य- | स्का ऋतुकालेधु । वदा सतितमा स्त्री पुरष प्राथयने । यथा तत्पुरु- पर्यन्तमागच्छना पायुना कण्ठदेशमागत्य मूर्द्धानमाइत्व परावृय पस्ता यथावत्पश्यति भृणोनि च तदचनार्थ नान्यदा पनपटप्रावृतशरी- कण्ठत वापभिवातेन स्थानविशेषेवभिव्यक्ता प्रोत्रमाह्या सती वैखरी-| राम्। वंस ना वाच पदश प्रकृतिप्रत्ययविमागेन विवृद्धार्थम पदाभिधेया। पत्यन्ती गगव हृदयपर्यन्तमागच्छना वायुना हृदयदेश स्या पश्यति शृणोति चेत्यर्थ । अयमयों निरुक्ततद्भाष्ययो (१० मागत्याभिन्यका अर्थपदविशेषोल्लेसिबुद्धिविषयीभूता सूचमा कथ. १९ स० ) स्पष्ट । भाष्ये वाग्विदे वैयाकरणय ।। श्चित स्वश्रुतिगोचरासनी मध्यमाशब्दवाच्या। परा वागेव नामिपर्यन मागच्छा वायुना तत्रामिव्यक्ता मनोमात्र वाह्या सक्ष्मतरा योगिना (तत्त्वालोकः) भाये सरस्वतीप्रसादसाधनञ्च व्याकरणाव्य- समाधी सविकल्पकज्ञानविषयीभूता मनी पश्यन्तीपदवाच्या। मूला यनमित्याह-उतरव इति । अपि खल्विति वारयालकारे। एक- धारचक्रे सस्कृतवयुचलनेनाभिव्यक शन्दना स्वप्रतिष्ठतया निस्सन्द । ( वैयाकरणेभ्य ) अन्य । ददर्श विसने इत्यनयो , दृश सूधातुभ्यां सूक्ष्मतम योगिना समाधी निर्विकल्पज्ञानविषय परा वाा । उक्त "दन्दस लुडलडलिट" इति स्नैण वर्तमाने लिए विहित इत्याशये च-वेसरी शब्द निष्पत्ति मध्यमा श्रुतिगोचरा । आन्तरार्या च | नाह-पश्यतीति । वक्ष्यति च विपृणुने हात । एनाम्--वाचम् । पश्यन्ती सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥' इति । तन्नापि-पश्यन्यामपि । इति शोकाधाथसमाप्तौ। अत उपसहरति-अविद्वासमिति । पराया वाचि प्रतिप्रत्ययविमागज्ञानविषयत्वाभावे हेतुमाह-स्वरूपति । अनेन दिाममाहोत्तरार्धमिति चितन् ! अस्मै-वैयाकरणाय ।" अनपायिनी-नित्या । तस्या-परायाम्। दृष्टस्वरूपायां-सा | मि पूर्व” इत्या "वा इन्दमी" त्यनुवृत्ते यण विगयाह-तन्वमिति । तायाम् । अधिकार -लौकिकाधिकार । भाख्यातादीति-आदिना | अस्यैव व्याख्यान तनुमिति स्वमान्मानमिति, स्वात्मानमिति च । उपसर्गनिपातयो मग्रह । शब्दादीति-आदिना भेरीशब्दापभ्रा सर्वेषा स्वसकलस्वरूपमित्यर्थ । विवृणुते इति वागिति शेष । दिसमह । नदिति-हरिकारित्यर्थ । प्रकाशयतीत्यर्थ । धातूनामनेकार्यत्वात् । उक्तदृष्टान्तमुपपादयति-तध थेति । वश कान्ताविति धातो शतमम्प्रमारणादौ सति नि पन्नस्यो- (भाष्यम्) शतीपदस्यार्थमाह-कामयमानेति । वागिति व्याकरणाध्ययनप्रम "उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाच- नेत्यादि । सकलफलितमाह-धागिति । न -अस्मभ्यम् । प्रदीपे-स-उतशब्द । भिन्नक्रम-पश्यन्नित्युचरमवित मुत त्वः शृण्वन शृणोत्येनाम् । पश्यन्नपी यादेरर्थम'ह-प्रत्यदेणेति । समाहार इति-अप्यर्थक इति उतो त्वस्मै तन्व विसले शेष । अविडल्लक्षणमर्थमिति-अवैयाकरणरूपमर्थमित्यर्थ । उद्दिश्ये जायेव पत्य उशती सुवासा." ति शेष । अर्धर्च इति-ऋचोऽर्थमिति व्युत्पत्ति । "अर्थचा पुसि 'उत त्वः' अपि खल्वेक' पश्यन्नपि न पश्यति / चे 'ति पुछिद्गता। आहेति-नि दामित्यादि । वाचम् । अपि सन्वेकः शृण्वन्नपि न शृणोत्येना | कैवल्याशयविशेष इन सूचनायै वत्राह-उतशब्द इति । लोकव्य उद्योने-अप्यय इति विहाय अपिशब्दस्याथें इति कथनेन मिति । अविद्वासमाहार्धम् ॥ उतो त्वस्मै तन्व विसो | वहारानुमारणाह-अध्ययनमिति । अध्ययनविषयमित्यर्थ । यथाश्रु तनुं विवृणुते ॥ जायेव पत्य उशती सुवासाः । तानुपपत्त्या लक्षणायणात् । एक-(अर्थविदभ्यः) अन्य । तद्यथा जाया पत्ये कामयमाना सुवासाः स्वमा- | पश्यन्नपीति-स्वरूपनो वाचमित्यादि । न पश्यति-न (सकल ) मान विवृणुते, एवं वाग् वाग्विदे स्वात्मान जानाति । हि-यत । अभिप्राय इति-अज्ञानामावे शब्दाभ्यसनम विवृणुते ॥ वाङ्गो विवृणुयादात्मानमित्यध्येय | किञ्चित्करमेवेत्याशय । एवमिति-तेषा मध्ये इनि शेष । शृण्वन- व्याकरणम् ॥ पीति-स्वरूप इत्यादि । न शृणोति-न सम्यक भृणोति । हि- उत स्वः॥ (प्रदीप) उत स्व इति । त्वशब्दोऽन्यवाची। उतशब्दोऽपि यत । सा-बाम्। भवतीति-अधशनासत्वे शब्दश्रवण निष्फलमेवेति मार 1 हि-यत । ननु तथापि कथ शरार प्रकाश इयत आह- शब्दस्यार्थे । स च भिन्नक्रम । प्रयक्षेण शदस्वरूपमुपलभमानोs | अर्थ इति । हि-यन । वाग-नाये'त्यादिरूपया। तमेव-वैया १ आन्तरेति-स्वरूपज्योतिरित्यर्थ १२ सूक्ष्मा-सूरमतमा करणमैव। अनेति-( यथाश्रुनानुपपत्त लक्षणया) शरारेत्यर्थ । उत त्व- ·२८ पतिञ्जलमहाभाष्यम्-- [१ अध्याये । पाद- निर्णित्वासा-सुधौतपूरमतमवज्ञा । नीरजस्का-ऋतुस्नाता। | तुदधातो कर्मणि डउः सन्वच्चेति भाव ॥ ध्यानं शानार्थमार तरपुरुष-तस्या पुरुष । तद्वचनार्थम्-तचनरूपमर्थम् । अथवा नम् ॥ मनसेति व्यापारपर, तदाह-प्रज्ञानेनेति ॥ भाष्ये केति । उस्या वचनेन अर्थम् (प्रयोजनम् ) । घनेति-निविदेत्यर्थ । स- किं तद् , यत्र सायुज्यानि प्राप्नुवन्ति' इति प्रश्न । उत्तरयति- वैयाकरण । अस्या-वाच । पश्यति-जानाति । शृणोति चेति- | य एष इति । दुर्गमार्गप्राप्यत्वाद्दुर्गमागवोपचार || दुर्गत्वमेवाह- शम्दद्वारेति शेष । अत्र मानमाह-अयमिति । एकेति ॥ ज्ञानेनैवेति । निर्विकल्पकशानेनैवेत्यर्थ । अत एव दुर्गत्व 'नान्यः पन्था' इति श्रुतेरिति भाव ॥ भाज्ये वागविषय इति च्छेद । (भाष्यम्) सक्तुमिय- | अत एव श्रवणेपपत्ति । वाग् वेदरूपात्र ॥ वेदान्तेष्विति । सत्यं ज्ञानमित्यादिषु । परमार्थसविलक्षणा परमार्थबममात्रविषयज्ञानवि "सक्तुमिव तितउना पुनन्तो षयाऽखण्डाथरूपा सैषा वाचि निहितेत्यर्थ । सर्वोऽपि वेदस्तेषा ब्रह्मपरो यत्र धीरा मनसा वाचमकत । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इत्युक्तरिति भाव ॥ अय भाव -ये शाखत अत्रा सखायः सख्यानि जानते प्रकृतिप्र ययविभागेन साधून शास्वा शालार्थध्यानवन्तो मानसशनेन भद्रपां लक्ष्मीनिहिताधिवाचि ॥" वाचमसाधुभ्य पृषक कृतवन्तस्ते तज्ज्ञानपूर्वकसाघुशब्दप्रयोगैर्लम्धान्त सक्त-सचतेदुर्धावो भवति, कसतेर्वा विपरीता- करणशुद्धयोऽत्र य एष दुर्गा मागों मरूपतत्रात्मना सह समान रूपातपस्यकाभेदभालना सल्पालि समुच्याति प्राप्नुवने । या द्विकसितो भवति । तितउ-परिपवनं भवति-ततवद्वा एपा वाचि वेदाख्ये ब्रह्मणि या भद्रा लक्ष्मी सर्वभामकब्रह्मरूपा तुम्नवद्रा । धीरा ध्यानवन्तः । मनसा प्रज्ञानेन | वाच-सा अघि अधिक निहिता भवति। एतच्छानसाध्यप्रयोगव्यङ्गयस्य मक्त वाचमकृपत। | ध्वनिरूपवैसरीरूपरूषितस्यैव नैर्वाचकत्वस्वीकारेण तस्य चात्यन्तवि- अन्ना सखायः सख्यानि जानते । अन्न सखायः चारे ब्रह्मातिरेके मानानुपलम्भेन तन्दुपाधिभिन्नचित एव बोधकतया सन्तः सख्यानि जानते। तैर्ग्रहात् । एव सर्वबोधके ब्रह्मबुद्धौ जाताया तेनैव दृष्टान्तेन सर्व पदार्थेषु ब्रह्मवुद्धियाकरणानामिति ॥ यस्तु पदपदार्थवाक्यार्थमर्यादया य एप दुर्गो मार्गः, एकगम्यो वाग्विपयः ॥ सत्यमित्यादितस्तेषां तदोषात्सा तेषा वाचि निहितैति ॥ तन्न, यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुत्या ब्राह्मणस्तन्मर्यादया के पुनस्ते ।। शम्दाबोध्यत्वोक्ते । तत्र छप्राप्येत्यस्य सबन्धनानेऽविषयीभूयामध्य वैयाकरणा ॥ चैत्यर्थ । आद्य शब्दे, अन्त्य मनसि ॥ शुद्धचित्तस्य तूमयमपि बो. फुत एतत् । धकमखण्टविषयस्य-श्यते स्वप्रयया बुद्धति श्रुत्यन्तरात् । न तु 'भद्रैपा लक्ष्मीनिहिताधिवाचि ।' पदपदार्थमर्यादयेति बोध्यम् ॥ लक्षणादिन्यम्य व्याख्या भासनादि एपा वाचि भद्रा लक्ष्मीनिहिता भवति । लक्ष्मील. | ति ॥ परिपृढा मशननिवर्तने प्रभ्वी ॥ एते च मन्त्रा सर्वानुकम- क्षणादासनात्परिवृढा भवति । सक्नुमिव ।। भाग्येन्यत्र विनियुक्ता अपि भाष्यप्रामाण्यादेत तात्पर्यका अपीति हो ध्यम् ॥ चत्वारीत्यादि ऋचतुष्टय प्याकरणस्य मोक्षजनकत्व प्रति (प्रदीप ) सचतेरिति । पच सेचन इत्यस्य । दुर्धाव इति ।। पादयति ।। दुशोध । यथा ति उना मक्तोस्तुपाद्यपनीयते तथा व्याकरणेन वा (तत्वालोक )भाष्ये - क्रमप्राप्त व्याकरणाध्ययनस्य ब्रह्मसा- योपादा इत्यर्थ ॥ फसतेरिति । पृषोदरादित्वावर्णव्यत्यय ॥ युज्यावासिसाधनताया सूचकमन्यदप्याह-सक्तुमिवेनि । सस्त: ततवदिति । विस्तारयुक्तामत्यर्थ । तुयवदिति । बहुन्छिद्रम् ॥ रिति-(यत ) सन्तु सक्तुशब्द सचते पच सेचने, षच समवाये भीरा इति । वैयाकरणा' ॥ वाघमकतेति । अपशब्देम्पो विविका प्रत्यनयोरन्यतरस्मात् कमणि औणादिके तुनि को च निष्पन्न , कृतवन्त । मन्त्रे घसेति । ललकि सत्यतेति रूपम् ॥ अत्रास- अत ) दुर्भाव दुर्भावार्थबोधको भवतीत्यर्थ । दुर्घाव इत्यत्र दु खेन खाय इति । अचि तनुषेति दार्थ । ससाय समानख्यातयो भेद- धावयितु योग्य इति व्युत्पत्तो छ पूवादावे “पद सुपु कृच्छाकृछा मएस्य निवृत्या सर्वमक मति मन्यन्ते ॥ सण्यानीति। मायुज्या | षु खलिपति सूत्रेण कर्मणि खन्। विनिगमकामावादाइ-फसते नात्यर्थ ॥ एकगम्य इति । शाननैव प्राप्य ॥ वाचीति । वेदास्ये रिति । अथवा यत (सक्नुशम्द ) कमते फसगावित्यरमाद विप नक्षाण या रश्मावान्तेषु परमासावल्ल क्षणोक्ता सैषा निहितेत्यर्थ ।। रोताव पृषोदरादितया कृतवणे यत्ययात् । कर्मणि तादृशे तुनि (योत ) मान्ये (समिवेति)। ये यत्र याकरणे धीरा | निष्पन्न , अत ) विकसित विकसितार्यदोधको भवतीत्यर्थ । धातू- ध्यानवन्न सालतउना सक्त मर ध्यानयुक्तननसा वतरणकशानन | नामनेकार्थत्वादिति भाव । तितउ इति-अत्र "तनोतेर्ट उ सन्व" पाचमकत मनपा मसाधुभ्या विरिकां कृतवनस्ते तत्करणेन शुद्ध । त्यौणादिकेन ढउ । विरामोच्चारणमामथ्यादसन्धिः। परित पूयतेऽ. चितामा नाप्रतिगादकशम्दे शमायोरभेदबुद्धया सखाय समा नेनेति व्युत्पत्ती करणे याट निपनमाइ-परिपवनमिति। परिशोधन नख्याशय समानाना ! वचम्दे प्रमकवान बन्नस्त व दृष्टान्तन | करणवस्यान्यत्रापि सत्वाद मितउशदव्युत्पठिमाह-वतवदिति । सरपदा पुनमनिरूपितामेश्यनन्त सख्यानि सायुभ्यानि जानते | तारास्याप्यविप्रसक्त वारा-सुवरदिति । धीरा इति-याधातो মানুষ । यो वाचि भद्रा रहमी स्वप्रकाशमहरूमा रोगादिके कनि 'घुमास्थेती"वे साधु । पानामनेवार्यत्वादार- मधि अधिक निहिता स्थिता मयताति सार्थ ॥ सचतेधाव इति । भ्यानेति । भ्याकरणविषयकेत्यादि । पाघमकृपत-चाच गुदा कुन पः सचतरो दुशधार्यप्रनिराको मानाय ॥ विशद इस वन्न , भत्रा ससाय इयत्र न नभावरचनायाह-अन्न ससराय इति । सापासका पाटनी तिला पुमानिति कोलिन जान-प्रानुन्ति । एक-एक गाय : तालिका विस्तारेति । सनाते सम्पन्चेति म्युरिति भव ॥ सुति । कर्तुरनुस्नेतरा के पुनस्ते इति । ते सायुज्यप्राप्तिकार पुन - ·प्रथमाहिकम् ] प्रदीपोद-योततत्त्वालोकैविभूपितम् । के इत्यर्थ । एतत्-वैयाकरणानामेव सायुज्यप्राप्तिकत्वम्। उत्तर प्रायश्चित्तीया मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम् ॥ यति-मद्वैषामिति । यत इत्यादि । तदर्थमाह-एषामिति । वैया सारस्वतीम् । करणानामित्यर्थ । लक्ष्मीशब्दार्थमाह-लक्ष्मीरिति । अस्य रथ (प्रदीप') प्राय श्चत्तीयामिति । भवार्ये वृद्धाच्च ॥ प्राय- दर्शनाइनयोरित्यस्मात् “लक्षेर्मुट चे"त्यनेनौणादिके मुगार च वित्तीया इति । प्रायश्चित्ताय पारशोधनाय श्रुतिस्मृतिविहिताय निम्पत्ति । कर्मणे हितास्तन्निमित्तोसादना मा भूमेत्यर्थ ॥ प्रदीपे-दुःशोध इति-अत्र (तुपादाक्रान्तनया) दुखेन शेष यितु शक्य इति व्युत्पत्नौ पूर्ववत् सल्। अपशब्दा इति-अपनोयन्ते (उयोत ) भवार्थे इति । प्रायश्चित्तसापनत्वन तद्वत्वम् ।। इति शेष । तत विस्तृतमस्यास्तीति व्युत्पत्तौ मतुषि याशयेनाह (तावालोक') माध्ये अग्निमादधानेन व्याकरणमवस्यमभ्येय विस्तारेति।तुन्नानि दिद्राणि सन्त्यस्येति व्युत्पत्तौ भून्नि मतुवि याशये मित्याह-सारस्वतीमिति । अन्यस्यापशङ'प्रयोगे दोषो नेति नाह-बद्विति । अत्र वहुनौहि । एपामिति-वाचीति शेष । अथवा | सूचनायाह-आहिताग्निरिति । यसमध्ये इति शेष । ननु अनार वाचीत्यस्यावृत्त्योभयत्रान्वय 1 भ्याधीन “मानून वदेदिति सामान्यनिषेधेन प्रथा नृतस्येव शम्दा. उद्योते-च्याकरगे-याकरणविषये । सक्तुमिव-मस्तु | ननस्यापि त्याज्यत्वात् मवेंषा रजतस्थाने रगदानेनेव सानुशास्थाने पुनन्त इव । शुद्धौ सव्यापारमनस काणत्वादाह-तस्करणेति । | अपशब्दप्रयोगण दोषमम्भवात् कथन्नत् सूचितमिति चेन, याग तस्करगेन-चाकशुद्धतामम्पादनेन। ब्रह्मप्रतिपादकशब्द-न्याकरण | प्रकरणपठितेन तादृशवाक्येन यशेऽपशब्दप्रयोो क्रनपुरषोमयस्य प्रतिपाये । तच्छन्दे-ब्रह्मप्रतिपादकशब्दे। कुत एलदित्यत आह- | दोषो न्यत्र पुरुषमात्रम्येति सूचनायैव श्राहिताग्निपदोपादानात् । यत इति । एपाम् वैयाकरणानाम् । भवतीति-अन इति शेष । सारस्वती-मरस्वतीदेवताकाम् । प्रायश्चित्तीया इति-प्रायश्चिताय सचतेरिति-रूपमिति शेष । इत एव-इतोऽपि। तस्य "स्यावास्तु | हिता इति व्युपत्तो “वृद्धान्छ " इति छ । हि तितः" इति त्रिकाण्टशेषेणापि क्लीवरिगनासूचनात् । नपुसक प्रदीपे-भवार्थे–प्रायश्चि भवेति व्युत्पनी। चर्मणि दापिन नपुसकलिङ्ग । नन्वेवममरकोशासगतिरित्या आह-चालनीति । हन्तीत्यत्रैबार निमित्तार्थे मप्तमी । तन्निमित्तोत्पादना:-तस्य भत्र पुमानिति पद पुल्लिद्गत्वायोगमात्रस्य व्यवच्छेदक न स्वन्ययोग वादशकर्मरूपप्रायश्चित्तस्य निमित्त यशकर्मण्यपशब्दप्रयोग तरयो स्यापीति सकलसामञ्जस्यमिति भाव । प्रश्नोत्तरयो सामानाधिक त्पादना कार । रण्यायास्य प्रातिपदिकार्थमात्रपरतामाह-किं तदिति । दुर्गेति उद्दयोते-ननु पानाशकश्रुतिस्मृतिविहितकर्मण प्रायश्चित्तलया ब्राह्मण इत्यादि । दुर्गस्वमिति-ब्रह्मप्रापकमार्ग इत्यादि । सवि । कयन्तद्पाधिकरणे हरे भवत्वमित्यत आह-प्रायश्चित्तेति । तथा कल्पकल्यावृत्तये आह-निर्विकल्पकेति । अत एव-तत्प्रापकमार्ग चात्र प्रायश्चित्तपदस्यान करणशुद्धिपरतया तत्र (तदर्थम् ) इप्टे स्यातियानसाध्यनिर्विकल्पक्शनमात्रत्वादेव । तत्र मानमाह नान्यः | भवत्वमम्मवादिति भाव । तदिति-प्रायश्चित्त्यर्थः । पन्या इति । विद्यते यनायेति शेष । छेद इति-कचित्तु “यतो वाचो निवर्तन्ते" इति श्रुतिमनुरध्य "अवागविषय" इति छेद विद (भाष्यम्) धति । अन एव-ब्रह्मणो वग्विषयत्वादेव । ननु कोदृशवाविषयता | दशम्यां पुत्रस्य- तस्येत्यत माह-वेदेति । ज्ञानमिति-अनन्त ब्रह्मेति शेष । न वेव याज्ञिकाः पठन्ति-"दशम्युत्तरकालं पुत्रस्य जा. कथन्तस्या लक्ष्म्या सकल वेदवृत्तितेत्यत आह-सोपीति । तेषां- वैयाकरणानाम् । ब्रह्मपर ब्रह्मतात्पर्यक ! उपक्रमादिषड्विालहै तस्य नाम विध्याद् घोपवदाद्यन्तरन्तःस्थमवृद्धं प्रतिष्ठिततम वेशना ब्रह्मातात्पर्यंकतानिश्चयात् । आह च-“उपक्रमोपसहोरावस्या | भवति । द्वयक्षर चतुरक्षरं वा नाम कृत कुर्यान्न तद्धि- त्रिपुरुषानूकमनरिप्रतिष्ठितम् । तद्धि मोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपनो च लिङ्ग तात्पर्य निणये।" इति । तत्र मानमाह-वेदैश्चेति । शास्त्रत -ग्याकरणत । साधून-सातु शब्दान् । वाचम्-शुद्धा वाचम् । असाधुभ्य -असाधुशध्देभ्य । नचान्तरेण व्याकरण कृतस्तद्धिता वा शक्या तदिति-प्रकृतिप्रत्ययविभागेत्यर्थ । ध्वनिरूपेति-ध्वनिरूपा या | विज्ञातुम् ।। दशम्यां पुत्रस्य । वैसरी तस्या रूपेण रूषितस्य ( मालिङ्गितस्य ) इत्यर्थ । सैन्या (प्रदीप ) दशम्युत्तरकालमिति । दशम्या उत्तर इति पञ्च- करणे । एवमऽपि। तस्यव्यङ्ग्यस्य । चित -ब्रह्मण ! सत्य-मीति । योगविभागात्समास । तत कालशब्देन बबाहि. । क्रिया मित्यादित -सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्मेत्यादिश्रुते । तेपी-वैयाकरणा | विशेषण चैत्र । दश दिनान्यौच भवतीति दशम्युत्तरकालमित्यु नाम् । तदिति-ब्रह्मामेदेत्यर्य । सा-स्वप्रकाशब्रह्मरूपा लक्ष्मी । कम् । ये पि गृह्यकारा पठन्ति दशम्या पुनस्येति, तैरपि दशम्या चन्मर्यादया-पदपदार्यादिमर्यादया। अप्राप्येत्यस्योभयत्रान्वयायाइ- मिति सामीपिकमधिकरण ब्याख्येयम् ।। घोषवदादीति। घोषवन्तो ये तत्रेति । उभयम् वामनतरूपम् । एते-चत्वारीत्यादय । वर्णा शिक्षाया प्रदर्शितास्तदादि । अन्तरन्त स्थमिति । मध्ये यर अन्यत्र-अग्निध्यानादौ । एतत्तात्पर्यका-व्याकरणाध्ययनस्य मोक्षादिसाधन वपरका । लवा यस्य तदित्यर्थ ॥ त्रिपुरुषानुकमिति । नामकरण योऽधिकारी पिवा तस्य ये त्रय पुरुषास्ताननुफायत्यभिधत्त रति त्रिपुरुषानूकम् । (भाष्यम्) अन्येषामपि दृश्यते इति दीर्घ ॥ सारस्वतीम्- (उड्योत ) पञ्चमीति योगविभागादिति । सुम्सुपेति तु यु तम्॥ ननु दशम्यापुत्रस्येति प्रयोजनस्वरूपगणने माध्ये उक्तम् । गृोपि याक्षिकाः पठन्ति-"आहिताग्निरपशब्द प्रयुज्य तथैव पश्यतेऽतो दशम्युत्तरकालमित्ययुतमत आह-तैरपीति ॥ प्रायश्चित्तीया सारस्वतीमिष्टिं निर्वपेद्" इति ॥ शिक्षायामिति नेच हा ॥ अ तरन्न स्था यस्येत्यर्थ । त्रिपुरपार तम्" इति ॥

·-- - ३० पातालमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पादे. भूकम् । त्रिपुरुषशब्दे द्विगु । मुरविमुगादित्वाक | माध्ये अनरी-] ने षष्ठो। यस्माचे काकुः तानु प्राप्य मिन्यव समममुद्रस्पा' ति । अमनुष्येरिमिन्ने इति वार्य । साविभत्यो नुक्षरन्ति प्रकारले प्रत्ययं ॥ अनेकार्थत्वादिति । (तस्वालोकः) माग्य-व्याकरणा-ययनल नामकर-प्युपयो । वदेरधिकरण धनइति क । रवन्नुवत्पररूप पोदरादिस्वाद. गमाह-दशम्यामिति । याज्ञिकाः-या रमवा वैदेवशमा । कन्यकारत्य लोपः । नुदेवाधिदरऐक । पोदरादित्वानुलोप ॥ ऋषि (वेद.) पठनीजिवन प्रयोग । को गांदरमित्यत्रैव दरम्यामि | सूमी शोभनामय प्रतिमाम् मुपिराम्, उपमुपीति रप्रत्ययेन सन्दि त्यत्रीपदलषिकऽधिकरपे सतमात्यभिप्रायेगाह-दशग्युत्तरेति । द्रा प्रविश्या निर्यथा तत्रत्य मल मस्मात्य प्रतिमा सुद्धा करोति एव अघई-वृद्धमाकमिन्नम् । हि-यन । वृतं कृदन्तम् । नियमपालन तानुदेशे प्रकाश प्राप्य विभत्यो विमस्यन्ता शब्दा शारीर पापम जनितम्यानिच्च्या तद्धिवान्तनामकरणे-पि प्रवृत्ति. स्यादित्यन्त | पाकुर्दनीत्यर्थ ॥ अनेन स्वप्राप्ति परमित्युक्तम् ।। निपथदि-न तद्धितमिति । न तद्धिनान्वमित्यर्थ । तथा च तद्विना (तत्वालोकः) माध्ये क्रमप्राप्त व्याकरणाध्ययनस्य सत्यदेव दनामकरणे न केवल पुण्याप्राप्ति , किन्तु पापावाप्तिरपीति माव । लावा प्नफ्लकनामचरन् ऋग्वेदमन्त्रमाह-सुदेवो असीति । मन्त्र नन्वेतावता किं फलितमित्याह-नचेति । नहीत्यर्थ । व्याकरण 'प्रत्यान्त पादमब्यपर" इवि सण प्रतिभावान 'एट पदान्ग व्याकरणा-ययनन् । विज्ञातुमिति-प्रमोध्येय म्याकरण मिति शेष । दती"नि सूत्रेण पूर्वरूपापति । हे वरण । त्व "नुदेवो असि" यस्य प्रदार-पञ्चमीतीति-“पटना मयेने ति सूत्रे इत्यादि । बहु-व्याख्या सत्रदेवो.सानि । तत्र सत्यदेवलासाधनाय हेतुमाह-यस्यति । घोहि-दशम्युचर' पालो यस्मिन् (कमि ) इति व्युत्पत्ती । तालुरूपार्थे काहुपद न रूढ, किन्तु यौगिक मित्युपपादयनि-कार सामीपिकम् और पिक्न् । व्याख्येयमिति-अननवशयेन "दश रिवि । न दृष्टान्तमाह-सम्यमिति । तमुपपास्यति-शोमनामिति । म्या पुनस्येति प्रताक दशम्युचरकालामति गृह्मवचनानुसारेण व्या अनेनोमिद एवाय प्रतिमावाचक , न भूमिशम्द इति मूचि म्। स्यात मायकवा, अन्यथा असनारेवि भाव । घोपबन्त:- उपनयमाह-एवमिति । निगमनमाइ-तेनासीति । परितार- घोषप्रयत्नवन्त । त्रयः पुरपा:-पितृपितामहप्रपितामहा । तानिति-सत्येति । तेषामन्यतममिति पटिलार्थ । दीर्घ इति-अनूक मत्यत्रानेरुकार प्रदापे-वरुणम्येति-वाहस्पत्यै प्रगाथे इत्यादि । सम्पूर्णमन्त्रमा स्येनि शेष । वार्थमाह-यत इति । व्याकरणशनाचतो हेतो प्रवृतिप्रत्ययपिमाग ज्योते-योगदिमागम्य माप्ये दृष्टतया प्रामाणिकत्वाइ- दानपूर्वक साघुशम्दप्रयोगादित्यर्थ । अन्ये वैयाकरणाः । नद्य इति- सुप्मुपेतीति । द्विगु:-माहारदिगु । पात्रादित्वात् "अकारान्तो (यथाश्रुतानुपपत्ते लक्षणया ) सागरा इत्यर्थ । इवेन मन्ये तुप्नो परपदो द्विगु लिया मिट" इति लीव न । काकै शब्दे' इति पमा सचि।। अध्याहत्याह-अनुमाप्येति । एवमुद्योतेऽपि । "समर्मी पात' कात्यय । केचित् प्रथम कर्मरूनोपदाविधानान् “भातश्चोप- | स्यूग य प्रनित्यमरकोशादिवो दीवान्ततामूर्मिशम्दरयाभिप्रेत्याह- सो" इति क्प्रत्ययेनानकपद स्युरपाय पश्चात कर्नसन्बन्धे कर्मषष्ठय | सूर्मामिति । म्नेन पठन-पुरुष समापिय विरानुकमिति साधयन्ति । अमनु उद्दयोते-सत्येन-साधुशरमात्रप्रयोगाख्येन । अयं शब्द-मन्य प्ये इति-देवगाविधि परितार्थ । अरिभि इति-मित्रादाविति | देवशम्द । अन्येपु-वैयाकरणेषु । पष्टीति-व्यत्ययेनेत्यादि । सप्त पलिठार्य। विभकया-प्रथमादिसम्नत्रिरूपा बिमक्तत्र । प्रकारान्ते इति- (भाप्यम्) मूतिमत्य इत्यादि । अा रत्यन्तश्च । धातूनामनेरास्त्रमभिप्रेत्याह- सुदेवो असि- वरिति । उत्क्षेपयादिति शेष । धमर्थे इति घनर्थे कविधन मिति वकिन । शकन्धुवदिति-वत सम्प्रसारणपूर्वरूपयो काकोरटमिटि 'सुदेवो असि वरण यस्य ते सप्त सिन्यवः। विग्रहे षष्ठ समासे चैयादि । विनगमना बिरहादाह-पृपोदरादि- अनु क्षरन्ति काकुदं सूम्यं मुपिरामिन ।' त्वावति । सप्रसारणाधकरणानल पवभिप्रेत्याह-नुदेति । मुदेवो असि वरण सत्यदेवोऽसि । यस्य ते सम | पृषोदरादित्वादिति-कारोदमिति उत्पन्चौ पष्टीक्सर पे इत्यादि । सिन्धव सर विभक्तयः। अनुक्षरन्ति काकुदम् । क्सादयेऽपि "साऽस्मिन्नुदने" इति भान्य पटियनपरमेवेति काकुद वालु। काजिता, साऽस्मिन्नुद्यत इति काकु मधमोर" इति वदीयम्श्रेण । मप्योक सामरम्ममर्थ विश मद । अययतमाम्-रोहमयों मूडिम् । लपसुपीति-"उपमुष दम् । मूर्य मुपिरामिव । तद्यथा-शोभनाभूमि मुषि-दान्याह-प्रविश्यति । अन्न इत्यादि । ताल्विति-परणस्ये? रामनिरन्तः प्रविश्व दहति, एवं ते सप्त सिन्धवःसन | उ । पापम्-पास मलन् । गे क्यपि विनष्टमटाना वस्तूना विभत्तयस्ताल्वनुक्षरन्ति । तेनासि सत्पदेयः।। सत्य चोतननिव सानुगम्दप्रयोग विन्यारलपमन्य वरणन्य याक देयाः स्वामेत्यव्येय व्याकरणम् ।। मुदेवो असि॥ रजस्य च पोवन मिति नयो गत्यदेवतेनि मात्र । अनेन-वैपाकरणे (प्रदीप) मुदेवो अमीति । दर न्येय स्तुति । यतो देना स्वासिता भवदिति व्याकरणाध्ययनन्ये शेषः। सत्यदेवतेन दरगसदृदयानिदिनन । बरगदेव यावरणस्थति कानासमनदोसतो हेटोल्ये मि दवा मदनात्या * मिन्यव इति । नपख विमस्य रयर्थ । अनुसरन्तीति । (उप्रयोजनप्रन्योपपत्तिप्रकरणम्) तानस्य प्रशासन वयं ॥ मास्मिभुपत इति। बकापंचा सदाशित ॥ सम्ममिति । नामित त अमि पूर्व (पापभाष्यम्) दिया पन्दमी दनुादा श॥ किं पुनरिदं व्यापरणमेगाधिज़िगांसमानेभ्यः प्र (जात) सत्यदेव इति । वसे या मत्येन दायी योजनमन्वान्चायते, नपुनरन्यदपि किंचित् । इत्यु दोन्नद गय समस्या परयर्थ ॥ यस्येति । परमस्या क्या वृत्तान्तराः शमित्येवमादीन् शदापठन्ति ? ॥

·- प्रथमाहिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूपितम् । ३१ (प्रदीपः) किं पुनरिति । ननु कानि पुनरस्येति येन , (समाधानभाष्यम्) म एव कथ पृच्छति-किं पुनरिति । एय वहिं भाग्यकार प्रयोन पुराकल्प एतदासीत्-संस्कारोत्तरकालं ब्राह्मणा नान्याख्यानस विषयविभागं दर्शयति । पुरा वेदाध्ययनासूर्व व्याक व्याकरणं स्माधीयते । तेभ्यस्तत्तस्थानकरणनादानु- करमधीयते ते वाचान्प्रामसमा इति न प्रयोजनमन्वख्येपम् । | प्रदानशेभ्यो वैदिकाः शब्दा उपदिश्यन्ते । तदद्यत्वे न अपवे तु स्वयाधापूर्वम्व वेद प्रधानन्धीयते तन समर्थला तथा । वेदमधीत्व त्वरिता वत्तारो भवन्ति- दयाकरमाध्यपनत्य प्रयोजन पृच्छन्नीत्यवश्या वरयेय प्रयोजनम् ।। न पुनरन्यदिति वेदमप्यरिनिगासमानेभ्य इयर्थ ॥ ॐ मितुस्वे 'वेदग्न्नो वैदिकाः शब्दाःसिद्धा लोकाच लौकिकाः, वि । अभ्युपग येयर्थ । वृत्तान्तश इति । वृवात प्रगठक उन्य अनर्थकं व्याकरणम्' इति । तेभ्य एर विप्रतिपन्न- ते। वृक्षात वृत्तान पठन्तीत्यर्थ ॥ बुद्धिभ्योऽध्येतृभ्यः सुहृद् भूत्वा आचार्य इदं शास्त्र- (उद्येत') एवं तौति । 'वेदातिरिक्तविषय प प्रयोपना- | मन्वाचष्टे-इमानि प्रयोजनान्यध्येयं व्याकरणम्-इति। न्वाख्यान, न तु वेदविषये' इत्येवरूप विषयनिभागम् ।। तृतीय य (प्रदीपः) अद्यत्र इति । अयत्वेशम्दो निप'नो म्मिन् काठ प्रश्न प्रत्यन्ये । किंचि पदार्थमाह-वेदमपीति। शेषपुरानन्यत् । कि इत्यत्रा वाद ॥ स्वरिता इति । विवाहादौ ॥ तकिचिदित्याराक्षायामाइ-माध्ये-ओमियुक्वेति। पटन्ती-यम् । (उद्योतः) माध्ये उत्तरमाइ-पुराकल्पे इति । युमान्नर । नन्तरमेतेम्योऽपीति शेष ॥ पवंच वेदमनिमाममान्भ्यो वेदा य त्वयं ॥ सस्कार उपनयनम् । फरणमाभ्यन्तरप्रयत्न ॥ अनुप्रदान यनप्रयोजन किमिति नान्वारस्यायत शत प्रमः ॥ वेदा ययनवर व्या नादादिवाह्यप्रयत्न । ननारीतच्यावरणशिदेभ्य इत्यर्थ । ते तदानी- कराध्ययनमपि प्रयोजनमन्लाद करिभ्यतीति प्रयोजनविचारोन्य मपि कर्मानुष्ठानरलकत्व वेदत्य जानन्तो नित्यत्व वा तदध्ययनस्य यं इति तात्पर्यन् ॥ न वोमित्यधिकमत आह-अम्युपगम्येति । विनै । जानन्तो न नदध्ययन प्रयोतन छन्नति न कदाचिदपि वेदाध्यय व प्रयोननानमिति शेष ॥ नप्रयोननोपदेश दनि तात्पयम् ॥ न तथेति । किं तु विपरानमित्यथ ॥ (तत्वालोक') माये-पुनरिति-अयमुभयन हेवर्थे वाक्या माध्ये भाचार्यपदेन शाजा यापको माष्यदेव विवक्षिन ॥ इदं लारे वा । इदमिति-अन्य प्रयोजनमिन्यनेन मन्बन्ध । अन्यत्-शासमिति । प्रयोजनावारयानमित्यर्थ ॥ व्याकरण भिन्नम्। वैदिकोदाहरणे प्रयनोक्तददाह-शमिन्येरमादी. (तत्वालोक.) भाध्ये-एतदिति-अस्यैव क्रियाविशेषणस्या। नीति । "शन्नो देवीरमिथ्ये" रत्येवमादीन त्यर्थ । मरकारेत्यादिरूपदिश्यने श्यन्न माह्मणा-द्विना । तेम्य' या प्रदोपे-किं पुनरितीति-अस्य प्रतीकला, नया सग्रिमस्य प्रश्ना करणेभ्य । स्थान-कण्ठादि। नादपदेन विवारादय उपलक्ष्यन्ते। कारतेति भाव प्रयोजनानाम् अवझ्यान्वाल्येयता विशय तानि | दिश्यन्ते इति-नीति शेष । वक्तार इति-अस्य "वेदानित्यादि, पृच्छत तदन्वाख्याने वैयर्यशाया असम्भवातस्यान प्रश्नो न | तीत्यन्त" कर्म । न-अम्माकम् । कत्तुं शष पविवक्षणात पो। सम्भवतीत्याशयेनार-मनु कानीति । माष्यकार इति-एवेति | लोकाच्च-नोकव्यवहाराच । विप्रतिपन्नेति-विप्रतिपन्ना विद्धा शेष । दर्शयतीति-प्रश्नपूर्वकमित्यादि । चिरनन्ये मापता विषयिणा बुद्धियपा मान व्युत्पत्ति । अन्वाचष्टे-करोति । विशि- दर्शितमेव विषयमागमवाद-पुरेति । युगान्तरे श्यर्थ । ते-अध्ये | वाचकपदाना मनि विशेष गवाचकपदसम्बान विशेष्यमात्रपरत्व नार । प्रष्टुमिति-व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोनन मित्यादि.। पुरा दिन | मिनि न्यायात् । यथा 'सकीचकर्मास्तपूर्णरन्न'रित्यत्र कीचकपदस्य सहसायुवाद साहोप्राङ्गवेदा अध्येया इन विचारयन्तो गुरव वगुमात्रसरता ॥ कुन इत्यन आर-इमानोति । श्नानि प्रयोजनानि अनायव्ययनोचरमानिनोऽध्यापनेन विशेषलामो मवेदित्याशयेन वेदा सन्तात्यनोऽध्येय व्य करणमिति कथयतुमित्यर्थ । प्राग्व्याकरण येवाभ्यापयन्नि म । सम्प्रति तु सततोऽप्यस्पायुटवात् प्रदापे-त्वशब्दमार्थक्यबोधन याइ-अद्यत्वे इति । शेषं कय- "अनन्तशाल बडुला च विया अल्पश्च कालो बहुविनता च । यत्सा यनि-विवाहादाविति । तयो मुका सन्त इत्यर्य । रभूत तदुपासनीय हसैर्यया क्षारमिवाम्बुमध्यात् ।।" इत्यादि समालो उदयोने-केचित्तु किचिदित्यन्त पूर्वपक्ष , ओमि यादिग्त्तरपक्ष चयन्नो गुरव प्रानतया परमावश्यक वेदमेवान्नादित प्राक् पाठय इति वदति, वदयुत्नां मूचयन्नाह-उत्तरमिति । अष्टवर्ष ब्राह्मण. न्तीति माव । वीप्सायां शमित्यभिप्रेत्याइ-वृत्तान्तमिति। मुपनयीत, तमध्यापयाते"ति अतिम् , “उपनीय तु य शिष्यं वेद- उद्योते-मिन्न भिन्न विषयमित्येवरूप विषयविमागमिति मध्यापये दिन । सकर सरहस्य तमाचार्य प्रचक्षते ॥” इनि भ्रमनिरामायाह-वेदेति । प्रकारान्तरेणापि प्रातभाव्यस्य सामजस्य स्मृविज्ञानुसन्यायाइ-उपेति । प्रकृतिप्रत्ययदिविभागेन शब्दार्थक सम्मवतीनि बोधनायाइ-तृतीयस्येति। प्रमोननप्रष्वक्वृभिन्नस्येत्यर्थ । थनप्रकारन्य, स्थानादे वर्णोचारगरीनेच व्याकरणशिक्षयो सत्त्वा शेरेति-अनुपनेणेत्यादि । प्रदीपोत्तकिञ्चित्पदार्थस्य माध्यैकपाश्यत्वा दाह-अधीतेति । ननु व्याकरण शिक्षा ययनोत्तर वेद पिपठिष्णा याइ-किं तदिति। आह-विशिश्याइ । अत एव सामवस्यायाह- | प्रौइनया वेदाध्ययनप्रयोग्नप्रश्नकरणसामर्थ्यात् कथा न कृतो वेदा- एनेम्योऽपीति । प्रयोजनमन्वाख्यायने रयम्यानुषङ्ग । ननु किम्फ ध्ययनप्रयोजनोपदेशो ततस्तदर्थमेवेत्यत आह-ते तदानीमपीति। लि उमेतावनेत्यत आइ-एवञ्चेति । व्याकरणाध्ययनप्रयोजनावाख्यान | अर्थात याकरणशिशा (वेदा ययनकाले ) प्रौढनायामपीत्यर्थ । चेत्या । वेदेति-वेदाध्ययनप्रयोगना पाख्यानेऽकृते चेत्यादि । फलकत्वम्-स्वरूपार्थबोधनद्वारा। तदिति-वेदेत्यर्थः। इनि-इनि प्रयोजनमिति-प्रयोजनशन मत्यर्थ । अधी'वेलाचार्यवचनादित्या | हेतो । (कदाचित्पदप्रयोग मूचिताद ) बालास्तु सामर्थ्याभावा दि । प्रयोजनमिति-प्रयोनिशानमित्यर्थ । अधीनेत्याचार्यवचना- | देव न तत्पृच्छन्तानि हेतोश्च । विपरीतम्-(अल्पापुष्ट्वाद ) वेदा दित्यादि । ओमित्यधिकम्-मोमित्युक्त्वेत्यधिकम् । अत इति- | ध्ययनोचरं व्याकरणायव्ययनम् । व्याकरणन्वाख्यानस्यानुवरत्वाद्, विशिष्टस्यामिति शेष । अम्युपेति-आचार्येण अधीध्वेत्युक्ते तदाशा- र शास्रमित्यनेन तत्परामा सम्मवाद, उत्तरग्रन्थानुरोधाच्च तदर्थमाह-प्रयोजनेति। - - मित्यादि।

·. ३२ पातखलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पादे- (अनुबन्धचतुष्टयोपसंहारमाध्यम्) गाच्यादिपूपदिष्टेषु गम्यत एतद्-गौरित्येष शब्द-इति ।। उक्तः शब्दः । स्वरूपमप्युक्तम् । प्रयोजनान्यप्यु (प्रदीपः) यद्यपि प्रतिपति स्पष्टा, गौरवं तु भवतीत्याइ.. तानि॥ अन्यतरेति । शब्दापशब्दयोरित्यर्थ । अन्यतरान्यतमशम्भादव्यु (सहयोनः) माध्ये (उता शब्द इति)। लौकिकानां वै. प्रामु पञ्चन नियम्यमान सामादन्येभ्यो निवर्तते । त्पन्नौ स्वभावाद दिबहुविषये निर्धारणे वर्तेते ॥ पञ्चेति। अथित्वा दिकानां चेत्यनेन विषयभून शब्द उक्त इत्यर्थ ॥ स्वरूपमपीति । न त्वय विधि , अप्राप्तरभावात् ॥ अथगौरित्यादिना । अयमुपसहारो ग्रन्थस्य, विषयप्रयोजननिरूपण (उहयोतः)कियत्तद्भथोऽन्यत्र उतराभावादाह-अन्यतरान्ये मेलावता कृतमिति बोधयितुम्। तेनैव सबन्धाधिकारिणावुक्ताविति नौ पृथग्नोक्तौ ॥ ति । तत्र सुशन्दोपदेश प्रयोगविध्यर्थोनुवाद । अपशब्दोपदेशस्तु प्रयोगप्रतिषेधार्थ ॥ पञ्च पञ्चनखा इत्यत्र नियमत्वं दर्शयनि- (तरवालोकः) भाप्ये-वक्ष्यमाणप्रविवेकाय शिष्यसौलभ्याय | अथित्वादिति । नियम्यमान पुन शम्देन बोध्यमानमित्यर्थ ।। लोक सगृहाति-उक्त इति । स्वरूपम्-शब्दम्वरूपम् । प्रयोज• ननु अस्य परिसङ्ख्यात्वात्कथ नियमत्वेन व्यवहार । अस्ति च नानीति-कानि पुनरित्यादिना , उक्त शन्द्र इत्यत प्राक्तनग्रन्थे | नियमपरिसख्ययोर्भेद पाक्षिकाप्राप्तिकाप्राप्ताशपरिपूरणफलो नियमा नेत्यादिः। अन्यनिवृत्तिफला च परिसंख्येति चेन्न। नियमेष्यप्राप्ताशपरिपूरणरू उद्दयोते-विपयभूतः-व्याकरणशास्त्र विषयभूत । वादिनेति- पफलदोधनद्वारार्यान्यनिवृत्ते सत्वेन अभेदमाश्रित्योके ।। विधि ध्वनिः शब्द इत्य-तेनेति शेष । ननु किमर्थमय सग्रह इत्यत आह- रिति । अपूर्वविधिरित्यर्थः ॥ ये तु पञ्चपदस्य तदतिरिक्त लक्षण भयमिति । अन्यस्य-प्रागुक्तस्य । इदं मध्यमणि यायेन पूर्वोत्तरत्र भयपदस्य चाभक्ष्ये सेति वदन्ति तेषा पददये लक्षणागौरवम् । चा वेति । विषयेति-"अथ शब्दानुशासनमि"नि प्रथमवाक्यमूचित । अस्यैव नियमत्वेन भनियमेनाऽभक्ष्यप्रतिषेधो गम्यत पति मित्यादि । तेनैव-विषयप्रयोजनयोरभिधानेनैव । उको-उक्तप्रायो। | भाष्यविरोधश्च । नियमपदस्य तरोधके लक्षणाया सैव दोष' । अझ तौ-सम्बन्धाधिकारिणौ पृथक्-माक्षात् । रास्वारस्य च । नियम्यमान भक्षण सामर्यादन्येभ्यो निवर्तन रवि (इत्यनुबन्धचतुष्टयनिरूपणम् ॥) कैयटासगतिश्च । दृष्टान्तदानितकयोरत्य तवैषम्यापत्तिश्च । अन्य. (अथ शास्त्रनिर्माणरीतिनिरूपणाधिकरणम्) निवृत्तिफला परिसख्येति अभियुक्तोक्ति विरोधश्च । सिद्धस्य पुनर्विधानात्प्रापकप्रमाणस्य तदितराविषयत्वरूपसकोचकरपनम् । तेना (आरोपभाष्यम्) न्येषा भक्षणाभाबस्तद्भक्षणे प्रायश्चित्त च सिध्यति । एवसमभिल्या शब्दानुशासनमिदानी कर्तव्यम् । तत्कथं कर्त | हारे सोपि स्फुटमस्यार्थस्यैव घोवक । अययोगव्यवच्छेद एवकारार्थ व्यम् । किं शब्दोपदेशः कर्तव्यः, आहोरिवदपशब्दो- इति तु सामा यप्रमाणसकोचफलितमर्थमादाय नेयम् ।। भक्ष्यनियम इति । भक्ष्यानुमतिरूप उपदेश इत्यर्थ ।। पदेशः, आहोस्विदुभयोपदेश इति । (तवालोकः) भाष्ये-विनिगमनाविरहेणैकाश्रयणाधम्भवादा' (प्रदीप) उभयोपदेश इति । हेयोपादेयोपदेशे स्पध प्रतिपद-अन्यतरेति । कृत-कृतकृत्यता । अस्थोपपादनायौदाहरणमेवाद- तिमवतीत्युभयोपदेश उद्भावित ॥ तद्यथेति । यथेत्यर्थः । अथवा तद् अन्यनरोपदेशेनेटसारक यथे- (तत्वालोकः) भाष्ये शम्मानुशासनविधानपकारनिरूपणाया । स्यर्थ. । भक्ष्यनियमेन-रागत प्राप्तस्य भक्ष्यग्य पुनः शमतो वि. ह-पन्देति । इदानीम् । अनुबन्धचतुष्टयनिर्णयसमये । कर्तव्य- धानेन । गम्यते-अर्थोपत्त्या शायते । एवममेऽपि । "पञ्च पञ्चनखा मिति-ति सिमिति शेषः। साध्वसाधुशम्दान्यतरोपदेशे अकृता- | भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव । शशकः शरलको गोथा खड्गी फोऽय र्थना, तयोमयोपदेशे गौरव सम्मा-य शम्दानुशमनम्य दुष्करता वि पञ्चम ॥" इति स्मृतेरंशमाह-पोति । एव ग्रासनियमेनार्यादयास भावयन् सामा यतस्तावर पृच्छति-तस्कयमिति । तत्-म्दानु निषेधावगती हशान्तमुपपाच हेयनियमेनार्थादुपादेयप्रतीताबुदाहरण शासनम् । अथ विशिष्य पृच्छति-किमिति । आहोस्विद्-अथवा । | माह-अभपयेति । अभक्ष्यप्रतिपेयोपदेशेनेत्यर्थ । दार्शन्तिकमुपपाद- उमपेति-समापशब्देत्यादिः। पति-एवमिति । गौरित्यादेः साइबोकादाद् गा यादीनामसाधु प्रदीपे-ननु गौरव दुमयोपदेशो न मम्भवतीति स कपमुदमा ( वशनमित्युक्त्वा गाव्यादरसाधुत्वोक्तावाद गौरित्यादीनां साधुत्व वित रत्यत गर-हेयेति । इति-रति हेतोः। शानमित्याह-अयेति । ननु कीदृशी कतिविध च साधुता असा धुता च शास्त्रकाराभिमतेति चेद, स्त्रोच्यते, 'अनपभष्टता नादि (समाधानमाध्यम) यंदाऽभ्युदययोग्यता। व्याक्रिया व्यजनीया वा जाति कापोह सा. अन्यतरोपदेशेन कृतं स्यात् । तद्यथा भक्ष्यनियमे- धुता" इति स्मृतिसमीक्षया- अनपटना-मन्ययाऽनुच्चारितता, नामक्ष्यप्रतिषेधो गम्यते । 'पञ्च पश्चनखा भदया.' २ अनादि-अनादिना { भावप्रधाननिगर), ३ मभ्युदययोग्यता, इत्युक्त गम्यत एतद्-अतोऽन्येऽभक्ष्या इति ।। अम. ४व्याविया न्यजनीया कापि जाति -शषतत्त्वविदगम्यो जातिविशेश क्ष्यप्रतिपेपेन वा भक्ष्यनियमः । तद्यथा 'अभक्ष्यो। या । इवि चतुर्विधा साधुना तया एतदिपरीता-१ 'अपभ्रप्रता, २ सा. प्राम्यफुक्कुटः अमत्यो प्राम्यसूकरः' इत्युक्त गम्यत | दिवा, ३ प्रत्यवाययोग्यता, ४ तदवच्छेदकजातिविशेषो वा' इति चतुर्धा मसाउता गरकारसम्मतेवि। एतद्-भारण्योभदय इति।। एषमिहापिायदि तावच्छ- प्रदीप-यद्यपीति-उमयोपदेशे विशेष.। गौरवमिति- ब्दोपदेशः क्रियते, गौरित्येतस्मिन्नुपदिष्टे गम्यत एतद्-तथापि तप्रेत्यादि । दयाह-त्यत सिरायैकदेश्याह । इत्यर्थ- गाच्यादयोऽपशब्दाइविधियायपशब्दोपदेशः क्रियते, इत्यादि । स्वभावाद-गुम्दाकिस्तामाया। द्विवद्धिति-पत्र , ·- कामाप्तिकाप्रसाश, . प्रयमाह्निकम्] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकै वभूषितम् । ३३ ययासस्थमन्वय । अपिग्वात्-रागिचा। मदगमिति-युगपत् | एत्रकार ५। अस्य-राग पञ्चपञ्चनतराविषयोऽन्तु इत्याकारकस. सर्वेषामित्यादि । अत एव'इ-सामादिति । "विपिरत्यन्तनप्राप्ती | छोच ५। विरोष निराफरोनि-अन्ययोगेति । इति तु-इति नियम पाभिके सति । तत्र चान्य च प्रती परिन येनि गयते ॥" | प्रामाणिकाश्यतु । सामान्येति-पामारागल्पप्रमाण य य पत्र- ति स्मृत्यनुनारेगाह-न ग्विति । अयं-पत्र पचना मना पचनसनराविषयत्व त्यसकोच , सत्य फलितम् "एतदन्ये अभक्ष्या" एक्यन् । अप्राप्तैरिति-पसदनसमक्षयेत्यादि । इत्यर्थमादायेन्यर्थ । नेय-मदननीयम् । तर नियनवामावादाह- उदयोते-"किंयत्तदोनि गरगे योरेकस्य दतरनिति तो मयानुमतीति-वैचित्तु पात्यावरणविषयसुद्धिस्थ पञ्चलम किंरचय पत्र हरचो विगनमियायेनाइ-फियत्तस्य इति। त्यावनि पादस्य रक्षगा । अवधारपञ्चार स्वायवरयापिकरणान- तत्र-शदाश दान्यवरोपदेशे । प्रयोगेति-शदे यादि । मन्धि सनभित्र्याइतप्रकारकानरूपन् , तेन "अन्ये मत्ता' इति प्रयोगेति-त्रास देत्यादि । नियमस्यामानाशपरिपूरणकत्वेन | फलवाति सिद्धान्तिमात्र यति ॥ विधिरूपेण प्रवृजे, कैयो पुनरक्यापरवाइ-पुनरिति । नाना गय. (आपमान्यम्) नसायक्रमामानेकसपनपानिपने अप्रातमाश्नस्य प्रको पिर नियम देवि । यया मोहीनवहनीत्यादि । नामघातन पविदल. किं पुनरन याय ?॥ नादिनाना पनसान्यविनुष करण कवाया नरविदलनप्रापिसे (प्रदीप )किं पुनरिति । उमयोपदेशाद् गुरोदावपि प्रशन्यो अप्रारदातस्य प्रापक या स्य नियम विदिता। उमसोश्च युगपत्रमा तयोः को सायानित्यर्थ । वितरव्यावृत्तिपरो विधि परिमच्याविधि । यथ पत्र पवनस भल्या (तावालोकः) मान्ये-साउशम्दोपदेशे विवरताया स्पष्टीकर- इति । पञ्चनलमापनसमवायो युपसतावपचनसमशान णाय पचन-किं पुनरिति । ज्याय -अतिश्येन प्रशस्यम् । वृत्तिपरकाया स्य परिसरमा विरितेत्यारायेना"-नन्यस्येति । पत्र प्रदीरे-उमयेति-दाम्दापशग्देत्यर्थ । द्वावपि-शन्दोपदेशापश- पजनजा भन्या इत्यस्येत्यर्थ । च-यत । भेदनेवाह-पातिकेति। दोपदेशयो प्रयेकमपि । तयो -शब्दोपदेशापशब्दोपदेशयो मध्ये। पाक्षिकी समातियस्य स पक्षिकामासिक , स चामौ अप्रानाश पाशि (समाधानभाष्यम्) दस्य परिपूरग पाक्षिकाप्राप्तिकानापाशपरिपूरण तत् फल यस्यैनि व्युत्पत्ति । अन्येति-अन्नस्य निवृत्तिर वनवृत्ति, लघुत्वान्छन्दोपदेश । सा फल यस्या इति व्युत्पत्ति । च-तु। अपिना परिमरयमनु लघीयाञ्छन्दोपदश । गरीयानपशब्दोपदेशः। च्चन । आर्यान्यनिवृत्तेरिति-आयां चैमियनिवृत्तिरति घुपत्ति । एकैकस्य शब्दस्य बहवाऽपभ्रशा । तद्यथा-गौरित्यस्य यया होनबह तात्यनेनावपातविधिना अर्थानसविदलननिवृत्ति । शब्दस्य गावीगोणीगोतागोपोतलिकेत्येवमादयाऽप अभेदमिति-नियमपरिसस्ययोरित्यादि । उक्त-(अस्य ) निय मन्वोके । पदर्थवेन प्रान्तरेणाप्राप्तस्य तदर्यतेन प्रापको यो भ्रशा । इष्टान्वाग्यान सल्वपि भवति ।। विमि सोऽपूर्वविधि । यया यनेत सकाम इति। स्वार्षिकन्वेन (प्रदीप') इटेति । सासुरादप्रयोगाद्धर्मावाप्तरित्यर्थ । प्रमाणान्नरेगामातत्य यागस्य तदर्यवेन विधायकत्वादस्यापूर्वविधिता। अथदा उपादेयोपदेशात्साक्षात्प्रतिपत्तिर्भवतीति भार ॥ प्रते तु नियमविधिरित्याशयेनाह-अपूर्वेति । ननु परिमख्खाया (तत्वालोक ) माभ्ये-शदोपदेश इति । ज्यायानिनि शेष । शादान्यनिवृत्तिस भवे कथमा यनिवृत्तिरुतत्यत आह-येविति। लघीयान्-अनित्येन लघु । गरीयान्-अतिशयेन गुरु । शब्दो- पञ्च पञ्चनखा भदया इत्यत्रेति शेष । पञ्चनवपदस्य वापर्यप्राइकना एककस्यति । शब्दोपदेशे न लापवमेव, अपि तु तेनोपदेष्य वेष्ट पदेशकसे लाये बानभूनामपशब्दापेक्षया शब्दापतामुपपादयति- ममित्याइ-तदिति । पञ्चपञ्चनसे यर्थ । सा-लक्षणा । तया च पञ्चपञ्चनस निरिक्ता मध्यत्वाभाववत इति बोधाद नमान्यनिवृत्त धर्ममपि प्राप्नोति, तथा प्रोता सत्र शब्दाशुदोधमप्यवानोनात्याशये शान्ता फलिनेवि मात्र । तेषां तेषान्मते । ननु फलमुखगौरव न नाह-इष्टेति। श्वेदमन्वारयानमिति व्युपत्ति । इष्टजनकमपि दोषाधायकमिन्यत आह-अस्यैवेति । तदतिरिका अमदया इत्युक्ता यस्यैवेल्पय । ननु अर्थतो मध्यानयनवोपन शब्दमयनवृत्त । खनुपदस्य निश्रयायकनाया , अपे मिनक्रमस्य च स्वकाराद। प्रदीपे-उपदेशकाभित्रायेगाइ-साधुशादेति । अत्रभिप्रायेगाह- निमत्यर्थ । सैव-रक्षणैव । तया मति अध्यातिप्रायलाच | अथवेति । उपादेयेति-प्रानाशब्देत्यर्थ । क"गन्यते' इति पदस्वारस्यदानिश्चेत्याशयेनाह-अपरेति । तस्या (आक्षेपभाष्यम्) शादत्वे कैयटासाङ्गत्यमपीत्याह-सामदिति । अर्थतः न तु अथैतस्मिशब्दोपदेशे सति किं शब्दाना प्रतिपत्तौ राम्दत इति माव । अन्येन्यः--अमक्यम्य । तत्र मते दृशन्नेऽन्य प्रतिपदपाठः कर्तव्य । गौरश्व पुरपो हस्ती शकुनिर्मंगो वि। तर मतेऽन्यनिवृत्ते शब्दावन फलवत्तरयुक्त्याशया-- ब्राह्मण इत्येवमादयः शदा. पठितव्याः १ ॥ विरोधश्चेति । ननु पञ्चति वाक्यस्य पञ्चपञ्चनसमक्षगबोधको (उद्योत') भाष्ये-प्रतिपत्तावियम्योपायभून इति शेष ॥ तदतिरिकानामभक्ष्यवान शयेत, तया च वद यमक्षणे प्रायश्चित्तव (तत्त्वालोक)मा ये-एव शब्दोपदेशे काव्यत्वेन निश्चितेऽपि पानवैयध्यमापयेतेत्यन स्वमने सामजस्यमाइ-सिदस्यति । गत) | तत्र प्रकारविशनिडामया पृच्छनि-अयेति । अनन्तरमियर्थ । प्रामस्य ( पञ्चपञ्चमसमागस्य) स्न्यथ । पत्रेति वाक्येनेति शेषः। एतस्मिन्-लबुभ्ने, सायके च । शब्दोपदेशे इति-विधेयत्वेन प्रमाणस्य-रागरूपस्य । तदिति-पञ्चपञ्चनखेत्यर्थ । तेन-तत्कयनेन | व्यवस्था पते इति शष । किमिति प्रश्ने । प्रतिपदेति-पद पद प्रति अन्येषा-पञ्चपञ्चनवमिन्नानाम् । तदिति-अन्यत्यर्थ । सममि । प्रतिपदं, तस्य पाठ प्रतिपदपाठ । पदस्य पदस्य पाठ इत्यर्थ । व्याहारे पि अन्यनिवृत्तरायीत्वमुपपादयितुमाह-एवेति । सोप- प्रदेव प्रतिपदपालस्वरूपमाइ-गौरिति । ५ म० ।

·। ३४ पातालमहाभाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- उदयोते-प्रतिपत्तावित्यत्र निमित्तायें सप्तमोमभिप्रेत्य समुचिता | शब्दसमाप्तिनं जाता, तहि का सम्भावना सम्प्रति सर्वथा होनानां न्वयायाह-उपायेति। वस्त्रादीना समवधाने प्रतिपदपाठेन शब्दसमारित्याशयेनाइ-कि (समाधानभाष्यम्) पुनरिति । अस्मिन् समये प्रतिपदपाठेन शदानामन्त गमिष्यतोनि किं पुनर्वाच्यमित्यर्थ । अद्यत्वे इति-अस्य देहलोदीपन्यायेन पूर्व नेत्याह । अनभ्युपाय एप शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रति- बोत्तरत्र च सम्बन्ध । सर्वथा अत्यन्तम् । वर्षशत-वर्षाणा शतम् । पदपाठः ॥ एव हि श्रूयते-"वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्य | "कालाध्वनो"रित्यनेन द्वितीया । प्रक्रियते व्यवन्दियतेऽनेनेति व्युत्प वर्षसहस्र प्रतिपदोक्ताना शब्दानां शब्दपारायण प्रोवा- तौ पत्रमभिप्रेत्याह-प्रकारैरिति । सामान्य यावर्तकै दिशेरि च नान्त जगाम"}बृहस्पतिश्च प्रवक्ता, इन्द्रश्चाध्येता, त्यर्थः । विद्या-विद्यते शयने नवेति विधा । उपयुक्ता-सफला । दिव्य वर्षसहस्रमध्ययनकालो, न चान्त जगाम, किं चतुर प्रकारानेव स्पष्टयति-आगमेति । ननु किमागतमेवावतेत्यत पुनरद्यत्वे । य. सर्वथा चिर जीवति वर्षशत जीवति । | आह-तन्नेति । चतुर्णा कालाना मध्ये इयर्थ । अस्य-अध्येतु । चतुर्भिश्च प्रकारैविद्योपयुक्ता भवति-आगमकालेन, कृत्स्न-सकलम् । तस्मात्-प्रतिपदपाठेन सर्वशब्दशनायसम्मवार । प्रदीप-ननु प्राशस्त्यनिन्दायतरपर वाक्यमर्थवाद । स च लक्ष स्वाध्यायकालेन, प्रवचनकालेन, व्यवहारकालेनेति । णया विधेयनिषेध्ययो प्राशस्त्यनिन्दितत्वे प्रतिपादयनीति सिद्धान्त । तत्र चास्यागमकालेनैायु कृत्स्न पर्युपयुक्तं स्यात् । तथा च कथमनेनार्थवादेन प्रतिपदपाठस्य शब्दप्रतिपत्त्यनभ्युपायद तरमादनभ्युपायः शब्दाना प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठ ॥ दोध्यते इत्यत आह-प्रतिपदेति । शमा प्रतिपदपाठेन तुमशक्या (मदीप ) पृहस्पतिरिन्द्रायेति । प्रतिपदपाठस्याशक्यत्व | आनन्त्यादिति बोधनद्वारा अथवादेन प्रातपदपाठस्य तदनभ्युपाय प्रतिपादयितुमयमर्थवाद ॥ शब्दानामिति । शम्दपारायणशब्दो त्वबोधनसम्भवादिति मात्र । प्रतिपादयितु-प्रतिपादयत । भयम्- योगरूढ शास्तविशेषस्य, तत्र प्रतिपदोकानामिति विशेषणाभिधानाय | धृहस्पतिरित्यादि । योगरूद इति-श दाना पारमन्तभयते गच्छति गम्यमानार्थस्यापि शम्दानामित्यस्य प्रयोग ॥ एकदेशोपयोगादपि | येनेति व्युत्पत्ती निष्पन्नस्य "शम्दपारायण"शदस्य प्रतिपदोक्तश लोके उपयुक्तमित्युच्यते, यथोषपसस्कृतधृतमात्रै देशोपयोगे उपयुक्त दप्रतिपादक शास्त्रविशेषे रूढत पान तद्घटकशब्दशब्दस्य भ्यर्थनेति घृतमिति व्यवहार , तथेह नेति प्रतिपादयति चतुर्भिरिति । भागम- | भाव । तन्त्र-श्रुतौ । प्रयोग इति-शब्दपारायणशब्दस्य योगरूड कालो ग्रहणकाल । स्वाध्यायकालोऽभ्यासकाल । प्रवचनकालो तया तेन ते पिशम्दे "पदार्थ पदार्थना बेति, न तु पदायकदे ऽध्यापनकाल । व्यवहारो या कर्मवि। शेने"ति नियमेन प्रतिपदोक्तानामित्यस्यान्वयासम्भवात् तत्र तद (उद्योतः) अनम्युपाय इति ॥ तत्व चाशक्यत्वेन कुल्ला न्वयाय शम्दानामिति प्रयुक्तमि याशय । अपिना समुदायमग्रहः। भिमतानभ्युपायत्वाव । तत्रार्थवादमाह-पृहस्पतिरिति ॥ ननु | औषधेति-औषधेन औषधसम्बघिसारभागादिना सस्कृता परियो शम्दानामिवि पुनरुक्तमत आइ-योगरूठ इति । अर्थशौनरुक्त्य तिा या घृतस्य मात्रा परिमिति तदेकदेशस्योपयोगे सेवनेऽपि इत्यर्थ । भाषाय निराकरोति-तत्रेति ॥ ननु यावदेवाऽध्येभ्यते तावदेवा । इह-शाले। व्यवहार इत्यस्यानुषा । ग्रहणेति-अध्ययनेत्यर्थ । भ्युपयुक्त स्यात् । भत आह-माष्ये चतुभिरिति ॥ उक्तमेव नदाश अभ्यासेति-मननेत्यर्थ । व्यवहारशब्दस्य यागपुरषोमयार्थकर्मादी यमार-एकदेशेत्यादि । विद्योपयोगाधारभूताना कालाना विद्या यथायोग्यमुपयोग इत्यभिप्रेत्याह-याज्ञे इति । प्रवचनस्य व्यय प्रत्यप्यापारत्वाद तस्य च करणत्वविवक्षा नोध्या। चतुर्ष कालेषु । हारत्वेऽपि पुरषमात्रार्थत्वेनोमयार्थत्वात् पृथगुक्ति । विधोपयुपते रति फलिनोऽथ । तत्रायोविवार्यय बुद्धिमानित्यादर उदयोने-ननु लक्षणन प्रत्याहारमशादिशानपूर्वकशदाना पूर्वकमनवखादिलामरूप उपयोग । तृतीय प्रतिष्ठा सन्दियाभा पेक्षया प्रतिपदपाठेन साक्षाच्छन्दशनस्य लघुतया कम प्रतिपदपास्य रायंप्राप्ति सत्कारविरोषश्च । चतुर्थे यशायनुभनकालेऽपशब्दप्रयोग | शदशानानुपायस्व माध्यकृतोक्तमित्यत पाह-तत्वचेति । (तस्य प्रयुक्तप्रायश्चिचामाव बर्ममाता दक्षिणाला प्रतिष्ठा चेत्युपयोग । तत्र ) अनम्युपायत्वञ्चेत्यर्थ । शम्दानामान त्यात प्रपिपदपाठेन द. ताशचोपयोग सांध्ययन एव ।। भाये पर्युपयुक्तमिति । समा तगमनस्येति शेष । कृस्नेति-इएसकलशब्दप्रविपत्यनभ्युपायत्वा समित्यर्थ । पर्यवसन्नमिति पाठान्तरम् । न पाटि । विघोच्छेदा दित्यर्थ । प्रतिपदपारयेत्यादि । तत्र-मनभ्युपायत्वे । शब्दाना पसे । कर्मम प्रायश्चितविधियोपवेश्च ।। मितीति-शम्दपारायणघटकशम्दपदमियर्थः। न वेवमपि शम्दया (तरवालोस) माये-नटस्थ उत्तरमनुग्दति-नेत्याहेति । न रायणपदस्य योगरूदतया तनव समाना पारायणविषयत्वादावि (शम्गनाय प्रतिपदपाठ कन्य ) इति (सिमानी) वदती स्यादिति शम्दानामित्युपादाने अर्थपुनर चिरस्त्येवेत्याशयेनार- सय । कुन प्वमित्यत भाइ-अनम्युपाय इति । या इत्यादि । अर्येति । भाशय-तदाराहा हदये निधाय । अभ्युपयुधम्-प्रमो एप-गोरप इत्यादि । प्रतिप पाठस्य सानानुपायता सापयि | साधकम् । स्यादिति-नथा च कि समाप्त्येनि रोप | मायाले तुमाह-एवमिति । हि-यत । यते-प्रति । मनुभ्याणामेकवर्ष पटाशयो न भिन्न इत्याह-उपमेवेति । मदुक्तमेवेत्यर्थ । सदाशय देशनामेकाहोरात्र इनि मानकममभिप्रत्याइ-दिव्यमिति । "काला मिति-"चतुभिरिनि भाग्याशयमित्यर्थ । सानमिति शेष। धनोरत्पन्नमयो" इति स्ण दिनया। शम्दानामिति-योधक । ननु कालाना विद्योपयोगागरतेऽपि विधानागरवाद कथ "चतु मिति शप । राम्दपारायण-शपारायणशासविषन् । अन्न- मिश्च प्रकाररि"त्यादि "व्यवहारकाने त्यनमा ये तेषां विद्या प्रति समानाम अगाम-जगामेति । सुने पनि गर्थमाइ-पृहस्पति प्रकारका प्रमाग्रिन्या भाइ-पियोपयोगेति। फालानामिति- खेति । कारो समवन्द्रयो साधनसपना गुचपली माधुरी परम्परयेति ष । आधारवादिति-नां प्रति प्रकारवाऽभयगमिति साध्यापकाध्यत्रोलादिर पोतपः । न च-नैव। पुरा सर्वथा । मनु कागना विचारले कप तत्र तत्र तुचीयोपपतिरियत सालाना बायोवसमदानां समस्थाने रि परि सिसाठेन मार-तस्य चेति । मापारस्य चेत्यर्थ । तप-चतुणा मध्ये। 1 ·प्रयमादिकम् ] प्रदीपोहयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । आद्ययो-आगमस्वाध्यापकालयो । पूर्वकमिति-परैर्दानादिति (भाक्षेपमाष्यम्) शेष । उपयोग इति-वियामा इत्यादि । तृतीये-अध्यापनकाले। विशेषश्चेति-धर्मविशेषो-पि बोध्य । विद्याया उपयोग इत्यस्यानुषङ्ग । | कोऽपवादः ॥ कथंजातीयकः पुनस्त्सर्गः तव्यः, कथंजातीय- चतुर्थे-व्यवहारकाले। उपयोग इति-विद्याया इत्यस्यानुपतम्य मध्यमणिन्यायेन पूर्वत्रोतरत्र चान्वय । पर्यवसामिनि पामरा- (उयोतः) मध्ये कथजातीयक इति । केन प्रकारेणेत्यर्थ । नुरोधेन "आगमका नेने"ति तृतीयान्तपाणनुमारेण चाह-समाप्त- एतेनैवतातोयकेन शास्त्रेण मुशब्दोपदेशप्रवृत्ति पाणिनरचितेति मिति । केचित्तु "भागमकाले" इति सप्तम्यन्तपाठमभ्युपगम्य तेषां | सचिवन् ॥ कालाना मध्ये आगमकालादारभ्य समाप्तिपर्यन्तम् अाधुनिकम्य (तत्वालोकः) माध्ये-सामान्यविशेश्योरुदाहरणे शातु सकलमायु नै पर्युपयुक्त पर्याप्त स्यादित्ययं वदन्त । अभिपदपाठेन | विशेषेग पृच्चनि-कथमिति । ननूकार्यानामप्रयोग इति नियमस. शम्दोपदेशे अध्येतुरागमका नैव सकलायुष समाप्ति स्यादित्या स्वाद कथ प्रते एक स्मिवैव प्रकाररूपा यमुजातीयत्यययो विगा पचाविष्टता निराकरोनि-न चेति । विद्युति-नया सत फलाभावा मिति चेन, एतादृशमाष्पकप्रयो गणोक्तनियमत्यानित्यनाचना । दित्यादि । अध्ययनकालेनैव सर्वायुष समाप्ततया कानुष्ठानास अथवा प्रकारमात्र प्रशान्वति जानीयरित्यर्थ भेदाश्रयणात् । न म्मवाद कर्मनु कृवानामपरराधाना निवर्त्तनाय यद्यत् प्रायश्चित्त विहित | चैकेनैव मम्मानि निर्वाह कथमुमपमाश्रितमिति वाच्यम्, स्वतन्ने. तस्य तस्य बैयप्यं चापद्यतेत्य शयेनाइ-कर्मस्विति । च्छस्य मुने पर्यनुयोगानरत्तान, शिंशा वृश्च इनिवदुपपत्तेश्च । उद्योते-एवंजातीयकेन-उत्सर्गापवादनातीयकेन । शास्त्रेण- (आवेपमाप्यम्) अटाध्यायीरूपेण। कय तहटमे शब्दाः प्रतिपत्तव्याः ॥ (समाधानभाष्यम्) सामान्येनोत्सर्गः कर्तव्यः । तद्यथा -"कर्म- (समाधानमाष्यम्) एयण" । तस्य विशेपेणापवादः । तद्यथा-"आतो. किंचित्सामान्यविशेषवलक्षणं प्रवर्त्यम् । येनाल्पेन अनुपसर्गे कः" ॥ यत्नेन महतो महतः शब्दीपान् प्रतिपद्येरन् ।। (तस्वालोकः) भाज्ये-प्रकृतसामान्यविशेषशब्दयो सूत्रपरता किं पुनस्तत् । सूचयन् तयो क्रमश उदाहरणे श्राइ-सामान्येनेति । तस्य- उत्सर्गस्य । उत्सर्गापवादौ । कश्चिदुत्सर्गः कर्तव्यः, कश्चि. (जातिव्यक्तिपदार्थनिर्णयाधिकरणम् ।) दपवादः॥ (आक्षेपभाष्यम्) (प्रदीप.) किंचिदिति । सामान्यविशेषौ यस्मिस्तत्मामान्यवि. किं पुनराकृतिः पदार्थः, पाहोस्विद् द्रव्यम् ! ।। शेषवत् । कर्मण्यण , मातोऽनुपसर्गे क इत्यादि । (समाधानभाष्यम्) (उद्दयोत. ) ननु तदात्मकत्वालागस्य मनोरनुपपत्तिरत उभयमित्याह ॥ आइ-सामान्यविशेषाविति । लपणं शासमित्यर्थ ॥ (तस्बालोकः ) माये-ये शब्दा स्वरूपत उपदेशेनापि शातु कथ ज्ञायते १1 कथन्ने शास्त्रेण बोचुमनुगन्तुञ्च योग्या उभयथा ह्याचार्येण सूत्राणि पठितानि । प्राकृति उत्पाशयेन पृच्छति-कथमिति । इमे-प्रतिपदपाठन दुया । उत्तर- | पदार्थ मत्वा-"जात्यास्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यत- यति सिद्धान्नी–किञ्चिदिति। लभूतमित्यर्थ । तदित्यादि । ननु | रस्याम्" इत्युच्यते । द्रव्य पदार्थ मत्वा "सरूपाणा- कि स्याचेन प्रवर्तितेनेत्यन प्राइ-येनेति । शास्त्रेणेति शेष । यत्नेन- | म्-" इत्येकशेप भारभ्यते ॥ आयासेन । महतो महत इति-अस्य शम्दोघविशेषणस्य वीमाया "नित्यवीप्सयोरि"ति सूत्रेण द्वित्वम् । अथवा त्यो प्रथम पञ्चम्यन्त , (प्रदीप') सकलशास्त्रज्यवस्थैकतरपक्षाश्यणे न सिध्यतीति चरमस्तद्विशेषणम् । तथा च विशालादपि विशालान् शब्दसमुदाया पक्षयाश्रयण प्रश्नपूर्वक करोति-किं पुनरिति । आकृतिपने केवल नित्यर्थः। गास्त्रीयसामान्य विशेष कोशावत्याशयन पच्छान- | प्रात्रीयमाणे सकृतौ विप्रतिषेध इत्यादि नोपपयते, केवलेपि व्य- किं पुनरिति । तत्-सामान्यविशेषयो. स्वरूपमा त्यति | तिपक्षे पुन प्रसङ्गविज्ञानादित्यादि न घटने । तस्मा लक्ष्यसिद्धये गति । फलिनमाइ-कश्चिदिति । शासे योग इत्यादि अपवाद कचित्प्रदेशे कश्चित्पक्ष परिगृह्यते । तत्र जातिवादिन प्रातु-जानि- रेव शब्देन प्रतिपाद्यते, व्यक्तीनामान त्यासंबन्धग्रहणामभवात् । प्रदीपे-मामान्यविशेषवदित्यत्र सामान्यविशेषशब्द समासान्त. सा च जाति सर्वप्यक्तिचेकाकारप्रत्ययदर्शनादस्तोत्यवसोयते । तत्र रस्य, मादृश्या वतुपश्च भ्रमो मा भूदित्याशयेनाह-सामान्येति । गवादय शम्दा भिन्नद्रव्यसमवेता जातिमभिदधति । तम्या प्रतीतायां सामान्यविशेषयो. स्वरूप क्रमश भायोले एवाह-कर्मणीति । तदावेशातदवच्छिन्न द्रव्य प्रतीयते । शुक्लादयः शम्दागु णसमवेता आदिना-'करि शप ,दिवादिभ्य इयन्' इत्यादिमग्रह । जातिमाचक्षते। गुणे तु नसबन्धात्प्रत्यय , द्रव्ये संबन्धिसबन्धात। उदयोने-उदात्मकत्वात्-सामान्यविशेषलपकत्वात् ।मतो:- | सज्ञाशब्दानामप्युत्पत्तिप्रभृत्याविनाशात् पिण्टस्य कौमारयौवनाय- सामान्यविशेषवश्छन्दयटकमतुप । नन्वेव लक्षणपदप्रयोगो न | वस्थाभेदेऽपि स एवायमित्यभिन्नप्रत्ययनिमित्ता दित्यवादिका जाति- युच्यते रत्यन आह-शास्त्रमिति । पाणिनीय याकरणमित्यर्थ । वर्वाच्या । क्रियास्वपि जानिविद्यने मैव धानुवाच्या। पठनि पठत. परिगणितुञ्च न शक्या, इति कर्तव्य इत्यस्यानुषड्ग । " ·पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- पठन्चोन्यादरमिनस प्रत्ययस्य सदाकाउनिमितगत्यम्युपमम ॥ सिद्धान्तीत्यादि । अन्यवरपक्षायपो सकरशालयवस्थाया असदि व्यक्तिव दिनसबाहु -सदस्य व्यक्तिरेव वाच्या, जास्तूपल इगभाने । मुपपादयितुमुपरक्षणतयाह-आकृतीति । व्यक्तिपक्ष-यावर्मनायाह- नाश्रयगानन्यादिदोषानवकार || | केवले इति । परिभाषामाह-सदिति । भादिना “यति (उपोत ) साकृतिपने इति । तत्र उद्देस्यतावच्छेदक ना नास्तिने"त्यस्य सग्रह। जातिपक्षन्यवच्छेदशयाह-केवलेऽपीति । केवले व्यक्तिपक्षेप्पोत्यन्वय । आश्रीयमाणे इत्यस्यानुष । परिमारा प्याक्राने कचिच्चरितार्थ योदयो सत्प्रतिपक्षन्यायेन विरोधस्थले उम योरप्यमानो विप्रतिषेधे परमिति विध्ययम्, न तु नियमामिति माह-पुररिति । आदिना "सिमि" यस्य सह । SET सकृद्रतावित न सिमति । व्यक्ती तु तचइति विषययोराप शास्त्र कथय नुपमहरति-तस्मादिति । सकल शाखन्यवस्थापा एकतरपक्षा योरचारिताध्यापयायेोभयप्राप्नो नियमार्थ तदिति पुन प्रसङ्गेत्यादि | अयणेऽसिद्धादित्यर्थ । व्यक्तिपशेऽपि यत्र वने अन्याहुवृक्षसत्तेऽपि न सिमोन । ६ च विप्रतिषेधसूत्रे निल्पयि यत ॥ मध्ये अवयक्तिरेकैव तत्र लक्षगया जातिपरत्वे ह भामा मन्नोति प्रय बास्याफ्यायामिति । यतो पदार्थे सपन्ना बाहय इति व्यक्तिबहुत्ता स्य साधनाय "ज त्यास्थायामि"ति सूत्रस्म, तथा जातिपक्षेऽपि हरम बहुवचन सिमेवात म्यथ तत्त्यादिति भाव । सरूपाणामिति । त्यादौ नानार्थानुरोधात् "मल्पाणामिति सूत्रस्य चावश्यक दा आकृतरेकायदेवैकशन्दप्रयोगारपत्तौ तदुझिमभवो व्यक्तिपक्ष एवति । उभयचरस्थायुक्ता सूचनाह-लक्ष्येति । ल्ल्यानुरोध र भाव । न चाहतिपक्षेऽपि अक्षा पादा इत्यायथं स आवश्यक प्रति | स्थलभेदेन जातिव्यक्त्यो पदार्थवाऽभयरो कारणमियाश्य । कृषि वाच्यम् । तावतोपु काचिदेका जाति स्वीस्य तस्या एव शब्दका त्पत' यथायोग्य जातिपक्षो व्यक्तिपक्षो वा। प्रसङ्ग जातिव्यदि च्यत्वपरम्परयात्र व्यक्तिप्रत्यय इति सरूपात्रे कैयटेन व वक्ष्यमाणला क्रमेणोपपादयितुमाइ-तनेति। जातिव्यक्तिपक्षयोर्मध्ये इत्यर्थ । ६ । नाती न जातिरिति परेषा दर्शन नास्माकमिति च तत्रोक्तम् ॥ शम्दाना व्यक्तौ शक्तिरिति पक्षे "नारहीनविशेषणा बुद्धि विशेमे पजायत' इति न्यायेन जातावपि शक्तर्वाच्यत्वार गौरवमिति लपदा तस्या प्रतीतायामिति । र दात्यन्येन गृहीवाथामिन्यथ । एवम भिदधतीत्यस्याभिधाविषयत्वेन गृहन्तात्यर्थ ॥ तदावेशाव तत्स तात्याशयेनाइ-जातिरिति । किन यत्किप्रियता जातादेव शक्तिर्वाच्या, आह च-"विशेष्य नाभिधागच्छेत् क्षीणात मायात् ॥ प्रतीयत इति । अधिनाभावाच्छन्दजन्यवाविषयो शक्ति ? सफल-यक्तिषु वा इति विकल्प मायस्य शतितानामारे मनीत्यर्थ ॥ प्रत्ययोजनम् । उपलक्षणभावेनेति । शक्यतावच्छे दको नेत्यय तत्र तु न शक्तिरात मजुषाया प्रतिपादिवम् ॥ ऽपि यत्किञ्चिद् शक्त्यनाश्य )पक्त शब्दरोधोदयेन ब्यतिरेकाम भिचाराद दूषिततया द्वितीय निराकरोनि-ध्यक्तीनामिति । सम्बन (तावाटोक) मध्ये -सामा यविशेषशम्दयो सूत्रपरता न्धहणेति-शक्किानेत्यर्थे । आतिस्त्वे मानमाह-सा घेति । सूचयन् तयो क्रमश उदाहरणे आइ-सामान्येनेति । तस्य- एकाकारप्रत्ययेति-अय गौरय गौरित्यायनुगतागारमनीनीत्यर्थ । उसस्य उसर्गापवादसूत्रपरकपदानामर्थ क त जिज्ञासया | जातिपक्ष सामायेनोपपाय विशेषतयोपपादयति तत्रेति । द्रव्यगुणस पृच्छति-किं पुनरिति । आकृति'-जाति । प्राक्रियते व्यवच्छियते । शक्रियाशम्दाना मध्ये रत्यर्थ । भिन्नेति-नाना( गादीत्यर्थ । स्वाप्रयो नये तिरिति व्युत्पत्ति । ग्यम्-व्यक्ति । पदार्थ त्य तस्या- गोत्वादि) जाली। विशिवुद्धिम्प्रति विशेषणानस्य कारण स्यानुष । वादाइ-प्रतीतायामिति । तदिति-गतीत्यर्थ । शुगेति-भुखादी उचरमनुवदति तटस्य -उभयमिति । उभय (नातिव्यक्ती त्यादि । तदिति- शुलन्चादि ) आत्यर्थः । द्रव्ये शुलादिगुणव पदार्गा) शवदान । सदा तो) इत्यथ । लक्ष्य नुरोधाद कचि त्पट दौ। सम्बन्धिसम्बन्धात्-शुक्रवादिजातिसमवयस्लादिगु जात कचित्यक्तेश्च वाचक पदमाश्रित्यााध्यायो रचित पाणिनि समवायात् । प्रत्ययायस्यानुषा । ननु प्रयोजनामावाद एकमात्र नेति उत्सगापासूत्रपटकराना कचिजाति पचियाकवार्य इति । वृत्तिधर्मस्य न जावितेति निर्णयाद सशाशम्दत्यले सहिन पिपस्यक माव । सूत्रता जाति व्यक्ति वा पदार्थमाप्रित्य शास्त्र प्रणातमित्यत्र या तवृत्तिधर्मस्य जातिलाभावेन सासदस्य जातिवाचक्दासम्म कि प्रमापनिति जिलासया सिमातिवचनमावानभिशे रक्षकच वात् कय नम निव होन मते इत्यत आह-संज्ञाशब्दानामपीति । शुष्क पृच्छनि-कामिति । ज्ञायते इति-उभय पार्थ इतीति । अस्य अतिव च्येत्यत्रान्वय । मन कमप्रविपादने तात्पर्याभावादेव शेप । उतरयत्येक देशा-समय ते । जातियाविन्यक्तिपदाथा- गुणानन्तर क्रियां विहाय महा समुरादितेति भाव । अभिरेति-- अयगल्पप्रकारदयेनत्यर्थ । हि-यः । आचार्येण पाणिनिना । ननु अमिन्नत्ययो निमित्त यस्या इति व्युत्पत्ति । हिाधेति-रित्या स्वारपस्याहार्यतया १५ सूत्राजानि बहुवचनन्त साधत हो | काममयो इसी विचस्व मयो मृग" स्यादिफोरात रित्याश्य चेन, मारवा 'अपामपि उगहरणोपसमा सम्मगच्च । उभय महारदा । सैव-जानिरेख । चेति शेष । ननु क्रियानुनातिरस र पत्यारे प्याल्यान करात-आकृतिमियादिना । यदि सर्वत्र व्यक्ति कि मानमित्यन बाह-पठनीति । तद्विमित्तजातीति-अभिनप्रत्यय रे पर सागर प्याल्यादौन्य तरहुत्दादेव रवचनस्य निमित्तपटन वादिनीत्यर्थ । गदादिमाना गोदिजावो पति सिम्ला "जयातायामि" न प नरभैर, पदारमते हो |तित पवे अननगादिव्यनियटिस्य गरतरा मोन्सविशिष्टनकल निश्चीयते नानावि पदार्थ तनि मार। इतीति-अमित शेष। गोमवेतत्वादिरूपस्य गत्वत्पाद शक्य गवोदकाया , गवारवि भावाय यस्पानुपा । इति-पत्यादि। एम्शेप-कपविभाकायकोलादिप्रकारक्शादीपति गोस्वादि कानप पारगान पोग जिने । भाचार्य यस्यानुषा । यदि सदर बावित गरमतारच्छेकवादाच प्रमाणात वाह-वादस्पति । शादि। पदार्थ स्वाभरेक पाद सबका समयी देव निवाहेग एकता | तिरेवव्याभिचाररवयो सारा उस्मानेकरामानामसार “सरूनागमति स्थ भारत, या रोत-तर-गतिपदा चिदिति-याच व परररि समारमोसोनिमारक पदार्थ त ति मात्र । पानशेष दियोरिति-विमोरिति । सम्पतिपत्न्यायन- मार-शाति-पापा । प्राप्रपणे इति- मायामायाप्पवान् १ अपि । यो निस्य पान सविल इति-वतो । जापानुरोपने करोतीति-गदपाविित वादन नियत्वदायमा स्ववान् दल - १ ·- ॥ प्रयमाहिम्] प्रदीपोद्दयोवतत्त्वालोकैविभूषितम् । ३७ परामर्श, तथा शन्दोऽनित्य कार्य गद् घन्वदिन प्रतिदिन | त्याशयेन ह-अन्ये विति । पदस्पोटमिति-अत्र नित्य शब्दमिन्यनु अनित्यत्वयाप्यकार्यवान् शन पनि परामर्ग, तर कचरामर्श | पज्यते । ननक्तमतये घरमानवेन्येक वारयमिति प्रताति पयहारयार ऽप्रामाण्यवान सूव परस्परमनिव पाल कप्यनुनितिर्भवतात न्यापेन । | नुपपत्तिरित्यत आह-वाश्यस्फोटमिति । अत्र तु नित्य सन्द मन्यस्य विरोधस्थले इति-कचिदेकरेत्यादि । प्रमग पर सरप्रवदध दिन | वर्गव्यतिरिक्तमिनस्य चानुश्न । सझिरन्ते-निपादयनि कार्य - शष । नियमार्यमित्ति-उभय प्रतावास्य नियमार्यवादिन भाव । | प्राामावतियोगा। नृतायावृति-वसमतयोगिता पि तस्य बोध्या । म्यको व्यक्तिरक्षे । तुरतवरशयमचक । तत्तद्व्यक्तिविपययो - तद्व्यतिरेकेगान्यस्य-शनि मनतया स्फोटस्य । सकनन्यस्त्युश्यकयो । बत्य हेतुामविशेषगता शास्त्रयोरिति- उदयोते-तदाशय-ममासकागय । अन मने-नीमामकमत । व्यक्त्यन्तरे शत शेष । तत्-"विप्रतिपये पर कापनि"नि मूतन् । आदौति-प्रतीतिव्यवह रवि रेप । अन्ये इति-अत्य "इनि" इति बोहय इति-नोइय स्या। तत्-"कायाख्यायानि ति मूत्रम् शेष वयारणा इति-अस्य 'इयर्थ ने शप । त एव-वैया तदिति-सरूपयर्थ । स'-"सरूमा म न य ग तारतीपु- | करगा एव । तेपा-पदानाम् । वास्यस्यैवेति-अनत्यपद वमा रये दिभित्राक्ष-वादिशनि । एकामिति-अक्ष नादिरूपा मन ऐप त्यादि । तद्माव-मुत्रदैयाकरणाशय स-वान'। अत्र मो तस्या-सोनया । वाच्यत्वमिनि-च 'क्रयतामिति शेष नवव्याकरपालनावस्यकमित्यारायनाइ-एवञ्चेति । वन दै बध्ये मत्राशन बायायनानाक्ष बादिनानिदे. व्यक्तिधानुपतिरि | चेयर्थ । तस्य-वात्मक बने त्यत आइ-परम्परयेति । नत्ममवाविनमायेनेत्यय । न वनाय पाताजातीन नातिरिति निर्णयान कर स्वोनयने मनसा (समाधानमाप्यम्) दिनातावरत वादिनतिरियत आइ-जाताविति । परेपा-वैशेषका सग्रह एतत्प्राधान्येन परीक्षितम्-निन्यो वा स्या गान् । दर्शन-भतम् । तत्र-सपने। कैया नैवेनि शत्र । तर | त्कार्यो वेति । तत्रोक्ता दोपा , प्रयोजनान्यायुक्तानि । तन्वेगैर निवाइस मवात् कैयरनैवेत्य नारच चिता। प्रत नाया तत्र वेप निर्गय -यद्येव नित्व, अधापि कार्य', उभ- मित्यनेनाभिदधीत्यस्यैकवाक्यता लिहावलोकन सायनाइ-एवमि ति । एवमऽपि । न्दवच्छिन्नमित्यनेन तशिरूमायन्यैव विधि यथापि लक्षग प्रवर्त्यमिति ॥ तत्वदनेनापि तदरस्येव क्यने तेन पुन:ति स्यादिनि हेनोरयान्न (प्रदीप ) समह इति । अन्यविशपे । रमाइ-तरसमेति । अत एवारे तसवाडि केगे वक्ष्यति । (उदयोत ) सग्रहो याडिकृतो लझरलोकमरमो अन्य इन लक्षगाश्रयणवारणायाइ-अविनामावादिति । व्यक्ति बिना जातिमा प्रसिद्ध भाग्ये उमपचापीति । एव च निकाय नस्यासम्भवारिति मात्र । कान्ता मनस्य गृहा वादिस्यलयका | विचार इने मात्र ॥ साधुन्चनाय उभययापि शास्त्रमावस्यकनिनि कादिनिष्ठोपलक्षादात्रमनिराकरणायाह-शक्यतेति । नय तिर मात्स्यन् ॥ पि वाच्यत्वापचिरिति चैत्र, अकार्य ३ऽपि शक्यतावच्छेदकत्वमम (तत्त्वालोक) माध्ये-प्रने प्रनन पाते शब्दनित्यवानित्यत्वे वात् । अत एव लक्ष्यतावच्छेदक न लपेनि नैयायिक निर्माय । रत्या यदि विवेचित अपि स्याता दि नयैव शगानुशामन याख्यानस्य मायेनाद-तति । यता उदके इत्यर्थ । प्राधान्याद , मयदे तु ते मुख्यतया या विधिले लोऽः नथ (सन्दनित्यत्वानिस्यत्वविचारभाष्यम्) निगयानुमारेनैवात्र कार्य विषय, न मुगा नसोर्विचारे समतो यापनीय इत्याशयेनोरियत निद्वाती सप्रहे इति । एसदार्थमाइ-नित्यो (आक्षेपमाप्यम) वेति । तत्र-उमयत्र । दोषा-सदस्य नित्यत्वे नियस्य । विकारा किं पुननित्य शब्दः, पाहोस्सित्कार्य । सम्मवादादेशायनुपपत्ति । अनित्यत्व तु पूर्वशदनाशेन पूर्वरंग (प्रदीप ) किं पुनरिति । विप्रतिपत्त्या माय । केचिद्धवन | नयंपसहिताया उत्तरशम्देऽसमवाद मन्ध्यनुपपत्तिरियादिदोषा । म्यङ्गय दात्मक निर शब्दमाटु । अन्ये वर्ग पनिर पदसाट | प्रयोजनानि-शब्दस्य नित्यत्वे "इको याची त्यादिना सानुत्तमा मिच्छन । बाल्यको मपरे मारने । अयेतु निरव शद सम्पादनम् । अनित्यत्वे तु नित्योटस्य यजक पनिधर्मशान्य च वातावरेक्यान्यत्यानुपल मादित्याचक्षते ।। ख्यानमित्यादिप्रयोतनानि । ननूमयत्र दोषप्रयोजनमोरया शन्द (उयोत') विप्रतिपायेति । शदाना नित्यत्वे व्यर्थ व्याकर | नित्यतानित्यत्वयोरन्यनरम्य'निश्चयाद् व्यर्थैव तत्र तयो परराक्षा पशत्रमिति प्रश्नाशय । केचित् । मामाका | वर्गाममिति। विचारत्य निर्गमफलक वारित्यत आह-तत्र विति । सत्रहे एत्रे पदवाये च वर्गसमूहरूपे एवेति नदाशय । म पनि त्यर्थ । योव-ययपि । शम्दस्य नित्यत्वा नत्यत्वामयपशेऽपि दोष त्या नपचराइ-अन्ये वैयाकरणा ॥ अपरे त एव मुल्या । पदे | निरान इत्याशयेनाइ-उभययाऽपीति । पचदये पात्यर्थ लिव- वर्गानामिव वाक्ये पदाना कदिनत्वात् । तेषामर्थवत्त्वमपि काल्पनि व्याकरणशाखम्। कमिति वाक्यस्यैव शब्दत्वमिति तद्भाव ॥ अन्ये विति । वैशषि उत्थोते-एवञ्च-मग्रहे उमयया व्याकरणशालप्रवचनस्थावश्य कादय ॥ध्वनिरिति । म च वर्गावगात्मकरलेन द्विविध । कले निगति च । अय-बाद नित्योऽनित्यो पैत्यपन्। ननु कप कठादवच्छात्रमपि तस्य कारणमित्याशय ॥ नत्र प्रथम वदावश्यकनानियोतिरेवेत्यत भाइ सासुवेति । शास- (तत्त्वालोकप्रदा-विप्रतिपाया विरुद्धानेककोटयुपत्यित्या। न्याकरणशाछन् । तात्पर्यामिति-न्यारेरिति शे । अस्य "अय' नियादि । किमिदमियाकारकनिष्कोकिज्ञानस्यापि म (निस्यशब्दवादेपि शास्त्रस्य धर्मजनकताधिकरणम् ) शयन्वानि मव । सशया-निसाकारणाभूतानम् । विप्रतिरति (आक्षेपमाघ्यम्) मेवोपपादायमाइ-केचिदित्यादि । घनिन्याय-ककारादिध्वनि व्ययम् । पावात्ययो वर्गातिरिक्तत्व नेत्याशयेनाइ-वर्गात्मक कथ पुनरिद भगवत' पाणिनेराचार्यस्य लक्षण मिति । स्को-मिति शेष । अस याविमाकस्य पदस्यैव शम्दतमि प्रवृत्तम्- एव च ·पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- (माक्षेपसाधवार्तिकप्रथमखण्डम् ॥१॥) इति । स विरूप इत्याकाक्षाया वैयाकरणादिमतेनाह-जातिकोट- लक्षण इति । जातिरकोटाः ( वनानिस्फोट-पदजातिस्लोर-वाश्य- ॥ * ॥ सिद्धे शब्दार्थसंयन्धे ॥ * ॥ जातिस्फोटा लहान (स्वरूपाणि) यस्येनि व्युत्पत्ति । व्यकि- (व्यास्यामाप्यम्) स्फोटलपण इतिव्यक्तिोटो (पदव्यक्तिस्पोट-वाक्य व्यक्तिम्पोटौं) लक्षणे ( स्वरूपे ) यस्येति व्युत्पत्ति । अनित्यवर्गव्यक्तिसोटामग्रह सिद्धेशन्देऽथे संपन्चे चेति ।। सूचनायैव जातिव्यक्तिसोटयो पार्थक्येनोक्ति । वाशम्देन अवण्डप (प्रदीप ) कथं पुनरिति । किमाचार्य स्व स्रष्टा शदार्थ । दस्फोटाखण्डवाक्यस्कोटयो समुच्चय । नन्वेवमपि वैशेषिकादाना संबन्धानाम् , अथ स्मनि प्रश्न | सिद्ध इति । नत्र नित्य शब्दो मवे शब्दस्यानित्यवान्नतदुत्तर समस्तमित्यत आह-कार्यशन्दि. जातिस्फोटमणो व्यक्तिकोटलक्षगो वा । कार्यशदिकानामपि मते कानामिति : अपिना मोमासकादिसमुच्चायकेन समतेऽव्यय प्रकार प्रवाद नित्यतया । अर्थस्याप जाविलक्षणस्य नित्यत्वम् । द्रव्यपक्षेऽपि | मम्मवतीति सूचितम् । महाप्रलयास्वाकमिनाह-प्रवाहनिरयतयेति। सवंशदानामसत्योपाध्यवच्छिन्न ब्रह्मतत वाच्यमित नित्यता प्रवा अनामनन्तष्टिसाइप्रलयप्रवाहान्तर्गततयेस्यर्थ । नित्य शब्द इत्य इनित्यनया वा । मबन्धस्यापि व्यवहारपरम्परयानादित्वा नित्यता ।। नुषज्यते । जातिरूपत्वाद् वाच्यत्य नित्यतेनि जातिपक्षवादिमोमासक (उदयोत.) अथ पाणिनिमूत्रव्याख्यानभूत वातिरनवारय । मतेनाइ-अर्थस्येति । अभिधेयस्येत्यर्थ । अपिना शमाह। जातिलक्षणस्य-गोवादिनातिरूपस्य । जगतो नाविवर्तनाया मि ति-कथ पुनरिति । अन एवाव पाणिनिनामग्रहणम् । स पूर्व प्याभूतगोत्यादिनानिरूपोपाध्यवच्छिन्नगवादिरूपयानत्वस्यक निखिल तु सपातिकशास्त्रान्वाख्यानप्रयोजनविषयप्रदर्शनपरो माज्यकारस्यैव रगवादिशब्दवाच्यतया वाच्यस्यैव चार्यत्वादों नित्य इत्या अन्य रति बोध्यम् ॥ शब्दार्थसबन्धानामिति । शम्दाश्चार्याश्च सरन्धाइवेति दन्द्र । एव च किमपूर्वशदनिष्पादनदारार्थविशेषमान्य शयेनाइ-नग्यपधे इति । व्यक्तिपते इत्यर्थ । अपिना जातिपक्ष | सग्रह । इति-इति हैतो । अर्थस्येन्यनुषज्यने । ननु व्यक्तिपक्षवा निपादकत्व शास्म, कि पा सिदशदार्थमबन्धकोषकत्वमिति दिनो-पि ये जगतो ब्रह्मविववा नाभ्युपगच्छनि त मते का गतिरि- प्रश्नार्थ इति तात्पर्यम् । सिद्ध शब्दार्थसबन्धे इति वार्तिके समादा त्यत आह-प्रवाहेति । अर्थस्य नित्यतेति शेष । सम्बन्धस्य-शमा रदन्द सप्तमा । मधश्च प्रत्यासत्या शमार्थयोरेव । प्रयाणामात्य थसम्बन्धम्य । अपिना-शुदाययो सग्रह । न्तिकाविश्लेषप्रदर्शनाय नमाहार'नर्देश शनि वोध्यम् । व्यक्तिस्फो उद्दयोते-अय-विषयप्रयोजनादिनिरूपणानन्तरम् । पाणिनिसूय. टेति । सा पदवास्यरूपा निस्येवेति नदार । एतचोपपादित प्राक् ॥ / व्याख्यानभूत-पाणिनिरचिताटाभ्यायीरूपल्याकरणशास्त्रस्य धर्मनि कार्यशाब्दिकानामिति । कार्यशादिकानामिति लापाठ । उत्तरपद यमार्थताप्रतिपादकम् । प्रथममिति शेष । अत एव-भस्यमवा पदुमतात ॥ असरयोपाधीति । जातिरूपेत्यर्थ । जातिहि तन्मते कित्वादेव । एवेन पूर्व यावृत्ति । अत पाइ-इत इति । पति- माविधको धर्म विशेष । यदा मर्वेपो धर्माणा ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन एकि अष्टाध्यायीरूपशम्दानुशासनशास्त्रेयर्थ । एवेन-वातिककारण्या- रजतादिशाने शुकत्यादीना विशेष्यावर सर्वाधिष्ठान भव । वृत्त । केचित्तु "तस्यतस्य व्याकरणग्य प्रयोजनविशेषरे वररुचिना विशेयम् । विशेष्यमेव च द्रव्यमिति भाव | शब्दाथयोनित्यत्वाशे । वानिके दशिन-"रोगमरवसन्देदा प्रयोजनमि"नि । एतानि सरसन्यस्य नित्यऽप्यनित्यत्वप कथ सबवस्य नित्यत्वमत पाह- रसादिप्रयोजनानि प्रयोजनान्तराणि च महामाध्ये पतनलिना सष्टी संवन्धरयेति । प्रवाइ नित्यतया तयारिव नस्यापि नित्यवमिति | कृतानि' इति ऋमहिवामाप्योपोद्गतरथमायगायायवचनन 'मथ रामार्थयो सबन्धश्च शचिप तादाम्यवेत्यन्यत्र शम्मानुशमनम् , रसोदागमरवसन्देशा प्रयोजनम्" यादि वा प्रपजिवन् । क्यानि वाविककारस्यैव, पायान्तराणि मायकारस्य मन्तीति वदन्ति, (तपालोफर) माध्ये-शदायसम्ब-बाना नित्यत्वमनित्यत्व । नन्न, तथा सनि 'सिद्ध शब्दार्थसम्बन्ध" इति प्रतवात्तिकस्यसिद वामित्य पागिनिरष्टाध्यायी रचित्रवानित्याशयेन पृच्छति-कथा | सदस्य महापंचोपरादनास मालिक भाचार्यो मन शास्त्री मिति । इदम् -भष्टाध्यायारूपम्।शतकयो विरोधविधास्यमान पग्य मङ्गलाई सिदशमदमादिन प्रयुक्" इनि भायोक्तग्य "मिर सूत्रमननका कराटनयो युकलाय ममपेक्षिता वार्षिक दया दमादिन " इत्यत्यानुपपा । “अयशानुशासनमि"वि प्रथम ग्यायधिकरदा सूचय नाह-मगवत इति । -याकरण ख्य दाम्यस्थापशम्दस्य माला वक्यनेन माष्पकतो भूनताश्च । मन पपप्पोरया याचिका "सम्मासम्पन्न निरे (नित्ये तत्र "प्रयोजन विश्षो पररुचिना वामिक दशित " हत्येशन मास्य मति) शम्दप्रयो। (च) कोयुक्त ( अर्थशानाय प्राप्ते सति प्रतिपानापनेन मसामवस्याच्च । तथा च सकल प्राक्तनायो शामेण मंनियन (दियो ) यया टोविकर्वेदिकपु' इत्यर्थकम् | मायबारस्यति निर्णय ॥ ननु मनानिदिने का शत- "सिद सदायमाय स्कनो प्रयुके शारुण धर्मनियमा यथा | मायामकामालमित्यत आइ-एक्शेति । शब्दमान लोकिकदिक"त्येक नपा पनि प्रतिम् । तथापि यो सारा पाणिनिनिशानाममित्यार-किमर्वेति । "टोकर" निकाराधिगोलकन्यापेनोमयान्वयर पर या वादक भान पान नियम-किं घेति । हापर्य-कैथरता म्याशासान स्वयमामा-सिदे इति । सम्बन्धे पति-न् । समाहारादाद-समाहारमन्दनिष्पन्नाद (म. प्रारमित हो । सम्मासम्बाला नियाद मया परिनिरामदार)। प्रयाणाम् राममन्यानाम् । सा-यति । ज्यायोप्रकाशिमार । पदवास्यस्पा-पवयस्येव । म मिन्नन । एथेन- प्री-आचार्यमा भनिअय-अपना । सासमन्धे वर्षम्य दिया सहार-गपनि समाव । एतध-पवार सिना (निरो) मा उमाविमारननि। मासम्म भ्य कसोटयो नित्यता प्रामगोटरय समतारयारनावमरे । नाना मध्ये ई । माविम निरोमावलियो.पि काराधि | सरपदेविकाशमितानिन "दानि माअादिम्य पदी निय उधिनावराक्षिणा देनार नित्य । उमस्दानमिनु वहिन कि लिने हाम् M ·, प्रथमाहिकम् । प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । ३६ इत्यादि । अनुशनिकादिषु तस्यापाठादुमयपदवृद्धि न सम्भवती | वैशेषिकादिमते आकाशस्य पारमाथिकनित्यता, न धावधियोरित्य यभिप्रत्याह-दुर्लभत्वादिति । तन्मते-व्यक्तिपक्षवादिवेदान्तिमते। मित्य पार्थक्येनाह-आकाशस्येति । एवञ्च-सिद्धशब्दस्य नित्य शिष्यबुद्धिवेशद्याय प्रकारान्तरेणाइ-यवेति । धर्माणां-वृत्तितापताम् । वाचकत्वे च । योगादिबलीयसीति न्यायैनाद-सत्रेति । नित्ये शुक्तिरजतादिज्ञाने-शुक्त्यध्यतरनतादिवाने (इद रजवमिया । इत्यर्थ । वाचकस्यति-सिद्धशन्दरयेति शेष । एवेन योद द्याकारके भ्रमे) । अधिष्ठानभूतानामिति शेष । सर्वत्र-सर्वत्र ज्ञाने कार्यवाचकस्य सिद्धशब्दस्य व्युदामः। द्रग्यम्-व्यक्ति । त्था च व्यक्तरस्य प्रक्षाभिन्नतया नित्यतेनि (भाक्षेपभाष्यम्) मात्र । तदिति-शब्दात्यर्थ । अनिस्यत्वेति-तयोरित्यादि । ननु च भोः कार्येप्वपि वर्तते । तद्यथा--सिद्ध सम्बन्धस्य-शब्दार्थसम्बयस्य । अन्यत्र-मजपायाम् ।। ओदन', सिद्ध. सूप', सिद्धा यवागृरिति । यायता (वार्तिकनटकसिद्धशब्दार्थनिरूपणभाष्यम्) कार्येष्वपि वर्तते, तर कुत एतन्नित्यपर्यायवाचिनो प्रह- (आक्षेपभाष्यम्) णम् , न पुन कार्ये य' सिद्धशब्द इति ॥ अथ सिद्धशब्दस्य क पदार्थ १॥ (प्रदीप ) ननु चेति । सिदशम्दाक्रियानि पन्नोऽप्यथाऽवग- (प्रदीप) सिद्धशब्दस्य नित्यानित्ययोदर्शनारान्छति- म्यत इत्यर्थ ।। अथेति ॥ (तत्वालोक) माध्ये-कार्येष्विति-अबानित्येष्विति वक्त ये (उपयोत ) भाष्ये सिदशब्दस्य क पदार्थ इति । अत्र कार्यजित्युक्ति कार्यत्वहेतुकानित्यवाशाफ्नाय। अत एव वक्ष्यति पदार्थशम्दो रूट । मिद्धशम्दमबन्धी क पदार्थ इत्यर्थ ।। कैयर क्रियानिष्पन्न इति । अपिना नित्यमग्रह । वर्तते-प्रयुज्यते । (तत्वालोक') मान्य-पदार्थ- (नित्योपनियो वा)। सिद्धशब्द रत्यनुष यते। शन्तमाह-तद्यथेति । यावतायत । अवार्थशम्दो न प्रयोजनपर किन्तु वाच्यपर इनि सूचनाय पद तत्रेति-प्रतवात्तिके इत्यर्थ । अन इत्यादि । एतन्नित्यपर्यायवा. पदमिति परे। चिन.-एतेषु (नित्यकार्यवाचिषु ) नित्यपर्यायवाचिन । सिद्धशब्द- प्रदीपे-दर्शनादिति-प्रयोगदर्शनादित्यर्थः । वस्तुनोरित्यादि । स्येनि शप । कार्ये इति-प्रयुयम न इनि ष । शब्द इति-तस्य सश्योदये इति शेष । ग्रहणमिति शेष । इति-समाप्तो। उद्दयोते-रूढ'-अर्थे रूढ । सिद्धशब्दसम्बन्धी- मिशब्दनिरू (समाधानभाष्यम्) पितशक्तिमान् । सग्रहे तावत्कार्यप्रतिद्वन्द्विभावान्मन्यामहे नित्यप- (समाधानमाप्यम्) र्यायवाचिनो ग्रहणमिति । इहापि तदेव ।। नित्यपर्यायवाची सिद्धशब्दः ॥ कथ ज्ञायते ॥ (प्रदीप.) सग्रहे तावदिति । तत्र हि किं कार्य शम्दोऽय यस्कूटस्थेष्वविचालिघु भावेषु वर्तते । तद्यथा-सिद्धा | सिद्ध' इत्त पक्षश्यविचार कृत । नत्र कार्यप्रतिपक्षाभिधायो साम द्यौ, सिद्धा पृथिवी, सिद्धमाकाशमिति ॥ यात्सिद्धशम्द इति स्थितम् । त समानतन्त्रत्वादिहापि तथैव (प्रदीप ) निस्येति । नित्यरक्षणस्यार्थत्य पर्यायेण वाचवस्त युक्तमित्यय ॥ मैवार्थ कदाचिन्नित्यशब्द आहे कदाचित्सिद्धशन्द रत्यर्थ ॥ कूटस्ये (तत्वालोक ) मा'ये-प्रकृत निश्चायकमाह-संग्रहे इति । विति । सविनाशिघु ॥ अविचालिध्विति । देशान्तरप्राप्तिरहितेषु १ तावदिति वाक्यालझारे मिशब्दस्येति शष । कार्यप्रतिद्वन्दूि- (उद्दयोत.) कूटस्थेष्विति । कूटमयोधनस्तद्वत्तिष्ठन्ति ये तेषु, शेष । इति-ति हेतो । इहापि-प्रकृतवात्तिकऽपि । तदेव-नित्य भावात्-कायप्रतिपक्षिभानोपादानाद । वाचिन इति तस्येवि मसगिनाशेपि स्वयमनटेम्वित्यर्थ ५ नन्वयोवनस्यापि नहिं नित्यल स्यादत आह-अविचालिष्विति । भाष्ये द्यावापृथियाधपि व्यावहा पयायपाचिनो ग्रहणमेव । रिकनित्यत्वाभिप्रायेण दृष्टान्तितम् । आकाशम्यापि व्यावहारिकनित्य- प्रदीपे-तत्र-मग्रहे । हि-यत । इति-दति विप्रतिपत्तिवाक्येन । त्वमेव चामिमनम् । एव च तन रूढत्यानित्यवाचकस्यैव ग्रहण पसवयेति-शब्दनित्यत्वानित्यत्वोमयकल्पेत्यर्थ । कृत -उपत्यापित । मिति मात्र ॥ तन-तस्मिन् वाक्ये। अर्थति-नित्यैत्यर्थ । अन्यस्यासम्मवादाह- (तत्वालोक) माध्ये-अथ सिद्धशब्दस्य क पदार्थ इति | सामर्थ्यादिति । तत्समानतन्त्रत्वात्-मनसदृशशानघटकत्वात् । प्रश्नस्य सिद्धशब्दस्य नित्य पदार्थ रत्युत्तर विशेष्यविशेषयभावय सादृश्यञ्च शब्दानुशासनत्वेनेति भाव । तथैव-नित्यवाचिसिद्धश त्यामेनार्थतो बोधयितुमाइ-निस्येति । नित्यपर्यायवाची सिद्धशब्द | दस्य ग्रहणमेव । इति केन प्रकारेण ज्ञायते इत्याशयेन पृच्छति-कयमिति। उत्तरयति- (समाधानान्तरभाष्यम्) यदिति-यस्मादित्यर्थ । दृशन्तमाह-वधयेति । अथवा सन्त्येकपदान्यप्यवधारणानि । तद्यथा- प्रदा-नित्यलक्षणस्य-नित्यस्वरूपस्य । वाचक इति-मिद्ध शब्द इति शेष । अस्य नित्यवाचकवा योगवाधिकया अवयवायान | भक्षयतीति गम्यते । एवमिहापि सिद्ध एव, न अम्भतो वायुमत इति-अप एव भक्षयति, वायुमेव पेक्षढ्योति मात्र । सिद्धशब्दस्य पयायेण तदाचकतामुपपादयति- तमेवेति । नित्यमेत्य । सिद्धशब्द इति-आइत्यनुष यते। साध्य इति ॥ उदयोने-अयोधनः-लौइकारेण लौह सस्थाप्य येन लौहमुद्गरेण (प्रदीप )अथवेति । एवशब्दप्रयोगे द्विपदमवधारण, घोतक- वाझ्यते स लोहमुद्गरोऽयोरन । अयोधन सम्बन्धिना प्यनष्ट नैव शहरयाणात् । यश तु दोन कालरेण सालोदशारण एव तिष्ठनीयत प्राइ-तदिति । अपिना-मत्सर्यनाशसग्रह । गम्यते तदा तदेकपदमित्युच्यते । तत्र मर्व एवापो भक्षय तीन्यामक्षश्रुति ·- पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्यारे१पादे- सामोनियममवगमयत्यप श्व भक्षयन्तीति । हापि नित्यानित्य । पदयोर्लोप इति लोपविधायक तहिं किमर्थमन आह-होपस्त्यिति । व्यतिरेकग राश्यन्तरामावारिसद्धाग्दोपासनानियमोऽवगम्यते सिद वर्णानाम् देश यादीनाम् । तत्रापि कचित्पूर्वपदस्यैव पचिरपरस्येन एवेति । कायाणा तु पदायांना प्रागमवप्रध्वसामावयोरपि सवात चिदुभयोरिति लोकव्यवहारेण निर्णयम् । एव पण न शनत्यमावोविं सिद्धता नास्तीति न ते सिद्धा एव । तत एव निर्णेय इति तत्वम् ॥ निष्पनरवेति । विधमानकालसन्धों (उदयोस') ग्रन्थानरानालोचने पि नियामकमाइ-माप्पै | निप्पधन्वम् ॥ अथवेति । एतेन तत्समानत त्यादयत्येकवादोऽपि तव स्या (तावालोक)माये-नन्वेवम् प्राकारादिषु चिरकालावस्या दित्यपास्तम् ॥ ननु एकपदानीत्युक्त्वा मन इत्यस्य पदयात्मक पित्ताशयेन नित्यसिद्धशम्दप्रयोगसम्भवेऽपि वास्तासिदत्वाभावार स्योदाहरण वममतमत पाह-एवशब्देति । भाष्ये अप एवेति । तद्यथा मिद्धमाकाशमि यादिष्ट तो नोपपयेते या आइ-भय गम्यते इति । वाक्ये व समासे पि सामर्थ्यात तदनिरिकमणा । वेति । "विनापि प्रत्यय पूर्वोत्तरपदयोर्वा लोपो वाय" रवि वतिः मावो गम्यत इत्यर्थ ॥ नियमप्रत्यायकसामयं दर्शयति-इहापी- नेति शेष । अत्र पदार्थमाह-अत्यन्तेति । दृष्टान्तमाह-तपथेति । ति । कार्यवाचिन एव ग्रहणामाने मूलमाइ-कार्याणामिति । प्राय प्रदीपे-ननु यस्य देवदत्तशमा नाम, न तु दत्तादिश द , तस्य स्वावस्ययोरिनि पाठ ॥ बोधनाय कय दत्तादिशब्द प्रयुयने यायेन पृच्छति-कथमिति । (तावालोका) माये--एकपदानीति-एक पद येवित्ति संज्ञारवेन-मशिवाचकत्वेन । विनियुक्त-सङ्केतिते । एकदेश-दता भ्युत्पत्ति । उदाहरणमाइ-तधयति । इति इत्यनेन । इतीति- दिशन्द । हि-यन : असौ-रकदेश । एकदेशात दत्तादिशात् । अवधारणमिति शेष । एवमध्यमाइन्न साध्य इतीति-गम्यते । एकसम्बधिशानमपरसमन्धिन स्मात्यताति न्यायेनेति शेष । इत्यनुपज्यते। समुदायस्य-देवदत्तादरूपस्या वाचकायम्-सचिवाचकत्यम्। प्रती प्रदापे-सुप्तिदन्न पदमित्यनुमारेगाह-एवेति । अग्भक्ष एवेत्या | यमानस्य-रमर्यमाणस्य । शब्दस्येति शेष । प्रत्यायकत्वासम्मवार- दावित्यादि । घोतकरवेन-अवधारणपोतकत्वेन। यदा विति- अर्थोपस्थापकत्वासम्भवात । उत्तरयति-एवमिति । यदि उक्तयुक्त्या अग्भक्ष इत्यादाविति शेष । घोतकम्-एवशम्दम् । सामर्थ्यात्- | उच्चायमाणस्यैव वाचकवेत्यर्य । अनुनिष्पादिन्य'-देवदत्त नि सा अमक्ष इत्याधुपादानसामर्थ्यात् । अवधारणम्-अप एव मक्षयति ( विधानानन्तर समिनि प्रयोज्या । भवयवसरूपा देवदत्तशम् कदे (न तदगिरिरूम् । हत्यादिरूपम् । तत्-अवधारणम् । समासे प्रदर्य शादिसशा दशादिशम्दा । सज्ञा-मसायोग्या । विनियोग वाश्ये दर्शयति-तोति । नियमाकारमेवाह-अप एवेति । राश्य काले-(पिवादिना) देवदत्त ति नामकरणकाने। सशवेन ससि न्नराभावात्-कल्पानरासम्भवात् । नियममैवाइ-सिद्ध एवेतीति । नीति शेष । विनियुक्ता-विनियोजिता । अनावश्यर्थत्वात् । अपिना अपनामावादिसमह । सिद्धता-सिद्धने व । इति-इति | एव-एवेत्यभ्युपेयते । लोपस्तु-रोपविधायकवातिक तु। भूदिति- हेतो । ते-कार्यपदार्था । मपि तु तत्र दत्त'दोनामपि साधुत्व मवत्विति शेष । इति इति उदयोने-प्रन्थेति-समहरूपेत्यादि । नियामकम्-सिरशन्द | हेतो । मन्दाक्ष्यायते-वात्तिकरता प्रवयते। इहापि-प्रतवाति स्यै गात्र महणमिति नियमबोधकम् । एतेन अथवाकल्पानुसारणेन। | ऽपि । सिद्धश्रुति -सिद्धरा दमवणम् । सदिति-महेत्यर्थ । अपिना नित्यवाचकसिदशम्दमयस्य सग्रह। उपयोते-एतत्-प्रतीयमानस्यायप्रियायकवम् । एवमेव-समु तव-मायान । गस्त परमिन्यनुसारेणह-पदहयेति । अप एवेति । दायाच्यस्य एकदेशेनापि धायलादेव । घटपर कशपदप्रतिपाचार्य गायते इति- एरेत्यादि सम्यने त्यतामिनि । वाक्य-प्रपरे मम प्रतिकारकनिय पर कारपणाचन प्रयोमेनि यतीत्यादी । समासे-अभक्ष इत्यादौ। तदिनि-प्रगदीत्यर्थ । कलशपर्याप-करशपदपर्याय । अन्यथा-समुदायेन वाध्यस्य निपमेति-मिडस्यैवात्र ग्रहणमिति नियमेन्यर्थ । प्राकमध्वसामाव एकदेशागध्यत्वे । पर्यायवाचीति-कलशरदपर्यायवाचालित समु योरिति माचिकपालो न युक्तोऽनन्वयापत्तरित्याशयेनाइ-प्रागिति । दायैकदेशयो समानार्थवाचकत्वादेव पयायवाचशादस्याने पयाय (समाधानान्तरभाष्यम्) शमेन निर्वाहो भवति नान्यथेति भाव । तनापि-देवदत्त रस्य मापि । पूर्वपदस्यैवेति-साधुलामति शेष । एवमनिमयोरपि। तत अथवा पूर्वपदलोपोऽत्र द्रष्टव्य -अत्यन्तसिद्धः एव-कव्यवहारादेव । सिद्ध इति । तद्यथा-देवदत्तो दत्त , सत्यभामा (समाधानान्तरमाध्यम्) भामेति । अथवा "व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्दे. (प्रदीप ) अपयेति । कथ पुनर्देवदतर सहावेन विनियुक्त हादलक्षणम्” इति नित्यपर्यायवाचिनो प्रहणमिति कर प्रयुज्यते । न यमौ संशाधेन विनियुक्त । नकदेशात्मय व्याख्यास्याम'। मारय ममुगयस्य वाचरत्वमुरपयो। प्रायमानस्य पायकल्ला समवाधार्यमापरवेव पाचपन्यार। ६५ तनुनिमादिन्योऽवयवस अधयेति । मह संदेहमाचारला मातिIT प्रमागरण (प्रदीप) •यापाता निरपव रीना स्पिनियाद- का सहा विनियोगगी विरियुक्ता प्य । लोपस्तु वान सास्व मा मुदिपवारयायते। पि नित्यानित्ययोनिममत्वादिमि । निश्चयोत्पादाद ।। छवियागमय-अत्यन्तमिद इति । (उदयोन) निरस वा साना दिसतरापि (उद्घोत)मपति शाशय कागानाप्रयन्त समगार माइ-न्यायाइति । इदार नt सिमलमति मार ॥ प्रतीयमानस्येति । एतदिन उपाय नियाव समपादो स्पिमिट बरपान' सिन र प्ति एवं सहोति । परपस मादाय इस्पारमयोगा । समित्य। अपमापयशव प्रदोय स्वाद ॥ विनापि प्रत्पर्य पूर्वोहर (पाबाटोक)माये-हि-या । इति-नि परिमारामा - ·प्रयमादिकम्] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । रेत। वाचिन इति-सिद्धशम्दस्य प्रस्ते इति शेष । व्याख्यास्यामः- | तानि" सुत्पत्तिविरोधो नापद्यते ॥ यारयेयमध्यमुक्ला व्याख्यान व्याख्यानेन व्यवस्थायिमान । भाग्यमार-मानटिक इति 1 आचार्य-शचिनोति च शतमा प्रदीपे-न्यायात्-वृद्धव्यवहाराद । आदिना अर्थमावधये | चार स्थापयपि । स्वयमाचरते यम्भदाचार्यसेन चौ यते ।" इत्या सग्रह । स्थितम्-थापितम् । इत्याह-इति न्यारयानमेव प्रकृते चार्यशगलक्षितो वररुचि । शास्त्रोधस्य-शहाणा वत्त्यिानामोग निर्णायकमिति बोधनाया । उक्तपरिमापार्थनार- नहोति । अल- | समूहत्पमन्यस्त । अथवा शा मेघ वाचव"मूगनकर यस्तस्य। रुगता-अोरकता। सामायेनाल्यानान र विशेषेणख्यान भर अस्य 'आदिव" इत्यनेनापि सम्बध ! मद्गलार्थ निर्मिनसमाप्ति तीत्याशयेनाह-पुनरिति । उत्पादादिति-पारयान्न विशप | प्रचारादिसा कमानार्थन् । आदित-जादौ । प्रयुक्वे-प्रायुक्त। वत बोषादिति शेष । मानसामप्ये वर्तमानवनि सूलेग भूने ला। कुछ व मत्यत उधेने-अयुक्तमिति-अमायमित्यर्थः । "नुकुलमप यादि । महरादीनीति । हि-यत । प्रथन्त-चिर प्र यायन्ते। वीरपुपा कुन त अाह-विपरीतस्यापीति । नित्तिक्त्याग्न्यानस्येनि | णीति-वीरा सामन्यव नदन पुरया अ येतरो भवन्ति येभ्य शेष । मत आह-इन्यतोत्र व्यारयाने सयुचिता देअपितुमार। इति युपत्ति । एवमपि आयुग्म पुरपणि चेति-भवन त्यनु पदार्थसम्बन्धानामिति-पदानि चार्य - सदाश्चेति इन्द्र । घज्यने स्युरिति- था मदरस पादकानि च भवन । नशेष इति- तदेव-नित्यत्वमेव । प्रहते शब्दार्थनम्बयानामिनि शेष । इत्या द । आइना स पूणानि च भवन त्याने मन । अनुमयने इतिशय । (आक्षेपमाष्यम्) प्रदा--अगहितैति-नाहिना निम्निा चेचन् मार्य न्य कि पुनरनेन वण्र्येन । कि न महता पराठेन नित्य- समातिप्रचारादि) सिद्धार न न्युपति या न धर्मदाग वा दव शब्द एवोपात्त यस्मिन्नुपादीयमानेऽसन्देहास्यात् ।। महान अनिवपकावन्नवसद्वारा समाप्या द साय पनि मात्र । (प्रदीप) वार्येनेति । प्रय नव्यारवान येनेत्यर्थ ।। तत्प्रयोजन इति-न्द मद्दल प्रयो-नम येत उप च । प्रथने हेतु- (तावालोक ) माये-किं पुनरिति-नियत्य पनागिरि , माइ-अभ्ययनस्येति । वीरनामाने नुमाह-श्रोतृणामिति । आयु प्रमोन्न सम्ममिनिष । अनेन-सिद्धशब्देन । वयेनेति-मन्दे कत्ताया हेतुमाइ-शास्नेति । शाहारकर्मत्यर्थ । तेपाम्- हनिराकरणायेयादि । उपादीयमाननेनि शष । किं नेति-कुनो | येणान् । नेत्यर्थ । यदि तेन नित्य वमेव बोध्यं नहोयादि । सदोष वाक्य उदयोने-ननु मगलान्यताशद्धि कथमुक्त महत्त्वमित्यत मयादुपार यने, निर्दोषन्तु मयामावादु चैरिति लोक्यवदार नुमारेण आइ-तस्या इति । ताइसि रित्यर्थ । कार्य इति-आयुबै नित्यशब्दस्य सन्देह ननकतालपोषामावभूननायाह-महता कण्ठेने | पृतमि 'त्यत्रायुषा धृतत्वाम त्यादि । तत्-मगन् । इति-ते ति । उचे श देनेत्यर्थ । एवेन सिमपात । उपादीय उपची तत्र-मा। तन्निबन्धनस्य-मपरखनत्य । तदिवि- माने-मादप्यमानमात्रे। असन्देह-मन्देहप्रागमात्र । परिपारिन | अध्ययनेत्यथ । इत -सर शम्दार्यसम्बन्धे सस्माद ॥ तन मद्गल इति शेष। ( कल्यागतनक) विविध कायिकदाचिकमान सकभेदात् । तत्र (समाधानमाप्यम्) कायक-मालागारगमनादि । वाचिक-गोपारगीनानादि । मान मिक-मशविध्यानादि । एव मङ्गल मफलम् अवितिशिष्टाचार मङ्गलार्थम् ।। विषयवादित्यनुमानेन तस्य मफरत्वे मिद्ध-प्राचाना -उपस्थितत्वाद माङ्गलिक श्राचार्यो महत' शास्त्रीपस्य मङ्गलार्थ | विनध्वसद्वारा समाप्ति मात्पन्न् । दरवन नजन्यत्वे सति सिद्धशब्दमादित. प्रयुङ्क्ते। मङ्गलादीनि हि शास्त्राणिजन्यनक्त्वम् । स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकून कृतिमत्तासम्बन्येन प्रथन्ते वीरपुरपाणि च भवन्ति, आयुष्मपुरपाणि | समाप्ति प्रति रस यदिधनध्वसवतासम्व धन मझल कारणमिति च चाध्येतारश्च सिद्धार्था यथा स्युरिति । समाप्तिमगरयो कार्यकारणमाव । म विघ्न बसवत्ता स्वरूप (प्रदीप') मानटिक इति । प्राहिनाभीवर्धमिद्धिर्मल तत्प सम्बन्धेन । समाप्तिश्च चरमवर्णवसरूपा। इनि वदन्ति । नवीन स्तु योजन 'प्राचार्यों मालिक ॥ प्रयन्त इति । प्ययनस्य विन्छेगन् । भोगेनाप बिनध्वस समाप्तेर्जननाव का प्रतिम्मद्गरस्यान्यय सिद्ध वीरपुरुषाणीति । श्रोनण पररपग याद ॥ आयुप्मत्पुरपाणीति । त्वात् विघ्नध्वम एव मगरफलम् । स्वरूपस वपन विग्न परम्प्रति शास्रानुष्ठाने धर्मोपचयादानुर्वर्धनाद । सिद्धार्था इति । अध्ययननि खन्यापूर्ववत्वसन्द पेन मङ्गलकारणामति च मगलविघ्नध्वसयो बृत्तिरेव तपा मिद्धि ॥ कार्यकारणभाव इति वदन्ति । दिलरस्तु अस्तकृतमुक्तावल तत्त्वालोके (उदयोत ) सिद्धिर्मगलमिति । नस्या मदरत्व च कार्य का रणरूपोपचारादिनि बोध्यम् । तत्प्रयोजनमस्य ते प्रावते यान्त्र (समाधानभाष्यशेषभाप्यम्) महानुशनप्रयो नान्याइ-माष्ये मगलादीनीत्यादिना ! ग्रथे निबन्धनस्य फलमाह अध्येतारश्चेन्यादिना। भानुषङ्गिकम 'लमम्प अयं सनु नित्यशब्दो नावश्य कूटस्थेवविचालि- स्येत्यर्थ । अध्ययननिवृत्ति समाप्ति । सिक्षिसिसिविषयोऽयं ॥ पु भावेपु वर्तते ।। मालार्थमित्य नेत एव वाकप्रवृत्ति सूचना । किं तहि ॥ (तत्वालोक') मध्ये-मगलार्थमिति-अत्रार्थशब्द प्रयोन वाचक । मङ्गलाञ्चति पाठ । तत्र चेन नित्यत्वबोधनमबह । तथा आभीक्ष्ण्येपि वर्तते । तद्यथा नित्यप्रहसितो नित्य- च स्वरूपतो मनतारन, अर्थगे नित्यत्वोपनार्य निशब्द प्रयुक्त प्रजल्पित इति । यावताभीक्ष्ण्येऽपि वर्तते तत्राप्यनेनै- रति फलिशार्थ । अत एव “समचारत अद सकृदेवाय गमय वार्थः स्यात्-'व्याल्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सदे ६म० दूध ये। ? - ·पातालमहाभाष्यम् - [१ अध्याये १ पारे- हादलक्षणम्” इति । पश्यति त्वाचार्यो मङ्गलार्थश्चैव सि (निस्यतासाभरपक्षनिर्णयाधिकरणम्) शब्द आदितः प्रयुक्तो भविष्यति, शदयामि चैन नि- (माक्षेपमाष्यम्) त्यपर्यायवाचिनं वर्णयितुमिति । अतः सिद्धशद एवो. अथ के पुनः पदार्थ मत्या एप विग्रहः क्रियते सिद्ध पात्तो न नित्यशब्दः।। शन्देऽर्थे सबन्ध चेति ? ॥ (प्रदीप) नावश्यमिति। ततश्चानी येन ये सदा . (समाधानमाप्यम्) ज्यन्ने अगोपालाइन पानेमान्याख्यान स्याद् न विरलप्रयोग प्राकृतिमित्याह । गान् । विनापि च क्रियामोमपचिनित्यशः प्रयुज्यते। कुत एतत् ?॥ यथा आश्चर्यमनित्ये निम्यवीप्सयोरिति । आकृतिहि नित्या द्रव्यमनित्यम् । (वद्योतः) असदिग्धो नित्यराष्ट्र किं न प्रयुक्त युक्तम् । (साक्षेपभाप्यम्) तत्रापि सन्देहमार-माष्ये भय परिवति । भाभीक्ष्ण्येन दाहुल्येन । अथ द्रव्ये पदार्थ कथ विग्रहः क्तव्यः १ ॥ अमोनित पाप्ययमेव ॥ प्रयुज्यन्त इति । साक्षाच्छन्दे आभार यासमा प्रयोगद्वारा ग्रामन् । एव च नियशम्दोपादा (समाधानमाम्यम्) नेपि सप्रयोजनकोदयन्दरसम्मरन तत्रापि सन्देह एवेति भाव निस्ये सिद्धे शब्दे अर्थसबन्धे चेति । नित्यो हविताम शब्दार्यसंयन्धे इत्यत्य शब्दार्थमान्य ज्ञाने सति नित्ये नित्यप्रयो | रभिसंबन्धः॥ गविषये शम्देश प्रवृटमित्यर्य त्या देति तापर्यम् ।। नन्वाम (प्रदीप ) अर्थसरन्धे चेति । द्रव्याचे द्रवरयानिय पार्थ क्यवाचिनो नित्य नियारसाकडधता कथ देवरस्य प्रमोगो-त | महण मदन्धविशेषामुपातम् ॥ नित्ये कथ मदाय नित्य भर-विनापि चति वैत वेद, योग्यशरमावारकपरम । ररयाश शदाप्रयत्वाचद- (तत्त्वालोक) माग्ये-खलु-अपि । तया च अय नित्यरमोड स्थ च नित्यत्वाइशेष ॥ पात्यावर । अवश्य-वनम् । तहि म्योन्यत्र क स वजे इत्या (उद्दयोत ) नवमयमांमधमन अह-द्रव्यपक्षे इति । शयेन पुच्ची-किमिति । वर्तते-स वर्तते । उदाहरणमाह-त- योग्यता भजनरत्ययोग्य तराशयन् । नदुक भाष्ये नियो येति । पारता-पन । तत्रापि-नित्यरोपादाने पि । अस्य अवतामिति । शम्दानामि ॥ ननु र सान्यतेक "अ" इत्यादि । अर्थ-निय । पनेनेत्यनेन निर्देश्यमाह तस्य नियत्वमिति चेन। नटमा विवस्तुनो पिसदेन धानोरार्थन म्याश्यानत इति । "मानतामध्ये वर्चमानवी सूने भूते | तस्स दादराम्य नित्यमित्यायरात् । शम्दविधर्मस्वात्तपमान- मनमाड-परपतीति । अविचारयदि यर्थ । पन इत्यादि। माग्नस्य तादायलेनादोच ॥ भन्दस्य च नियवादिति । तथा च सिदशम स्वादिव प्रयुतो मालणेऽपि | अदास्वनिए शोऽपि नित्य । मटकामागच न सोनम मविष्यतीत्यन्वयः । एवेन नित्यम्दया । इदि भाव ॥ सिमाम्दन्। (ताचालोकः)मध्ये-जनियतिवायो मा प्रकान्दतया प्राप-नन्दस्वामोर याचिन एव विशदस्येह प्रयोग | मण्योदयाद पन्धवि-अधेति। नानिधिसातिर । क्षमावादित भारततश्चेति । आमयाक नित्यदभयो । र इत्पन्न निर्देश्यम इ-सिटे इति । उत्तर नुवति स्टस्य - चेत्यर्थ । भागोपाटानमिति-गोरवधूपर्यन मित्याः । सामर) नाति मल्याहेति । काति जाति (पहा मत्या ५ विनर निति मा । एवम्यावाना-विरलप्रयोगागामिति । पाच किने) इति वदति (सिशनात्य । ननु कुगे जाना स्वयोगविना शम्दानानिय । विनाप्रपामा मिति विद्या क्रिएडे न तु परिष र पापेन दत-कुत इति । भार । बन्दास्थान स्यादिपायते । श्रामीदम्पति:-प्रमो यन सामन्याना मध्ये प्रत्येक मनु मिना नियादा वाचक । धन्नमा-यथेति । अन्य जनरले सम्मवीन तुभ्यक्तिरसे न त्यभिमाटर- ने-असन्दिग्ध-न्देहमागमावग्नप्रयोजन । अरय यति-आकृतिरिति । तिरियर्थ । हि-दस । द्रय व्यक्ति । "य" स्यादि । प्रयुक्त इति परिकार । उकमिति- स्वममेर। फ्य-विमारब । घेतीति-अकारको विमो पूर्वधि, अशी । सवापि नित्यरदोगदाने शिकवियोवर विनय सन्द र ाि भयमेव-मायनेत्या । सद्-समारय । एवा-यास मन्वय स्न्या आइ-निग्य इति । हि-पत्र । अर्धनामिति- भाइ यसरि मारे च। सप्रयोजनकोरपन्तति-मसवाय या) सन्देगन् (पानाम् ) गरि । নাৰীৱনধাৰাবাৰৰ प्रसार-पाप-दादरसादास। अनिन्दा धमापि-निएन । मन्देह-य निपामा स्वादिति-प्रसिगा मन माहिर । यिाय- दसरा गावाच' वेदराक मरद । मार इति-माप र । उपासम् तम् । स च नमामि भार! मनिष । नामानिमित्ताने वर पो. मप्रथानियले मानिपाईनगारे पायेन से-अनिये स्थमित्यागा-निाये हति । सापर्य मत-मामाचिन्तित | इति । ( स पार ) नये (4) पर। होने पर परदे । पाचिन इति-यमित योग्यतेने साय परदेशी स्व-रिपाराला । योग । तपा-गा। पदारत- मादो दस्तानिया पाग्य PRAREE है ·प्रथमाधिम् ] प्रदीपोद्दपोतनत्वालोकैविभूपितम् । ४३ माग तम्यानित्यपि सम्बन्यस्यानित्यता नारयते इति मार । एनित्यादि । तदेव-शाश्व । यस क पगमा मयाद (उदयोने) एवम्-अ मिताया प्रनन्वये । तादाभ्य | नेकनि शरीरात माजोन र आमा लिन गायनित्यानि स्येति-शब्दायोरिति देष । सम्बन्ध इति-सम्ममय दिर नया एकमेव द्रय कारमेादनेका पान सम्यानानि ) प्राप्नो. खार, नादान्यायानुयोतियोगिता का अरसानियत पर नि.मारिनिति मारः। शेष । तस्य-मन्त्र धन्य । बौद्धार्थन-बुद्धिन्याथेन (नित्येन ) मह । प्रदीन-चाच्यमित-न नु पदादिश्यन् , " नाम तरिति तस्य-शम्भस्य । दोहानिहारतमा प्याद-रान्दवृत्तिधर्मस्येति । मेष । अर्थ -माव । वस्तुनम्नु "वाचा मा विशागे नामवय पादिशामवृत्तिरवादिधर्मत्ये य अयंवृत्तिधर्माभेदम्-रसाद / मृत्तिरेत्या मन्यमि' निबमसभा पानुमा र कालिका वृत्तिग्लादिधमाभेदम् । तथा 7 दादा'वृत्तिमनादास्यादेव घारमपेक्षया मृदो निकलावन्यायला सच थारायन दरम्य शम्दानगर्मियोतादाम्यमि यार । नमिष्ट -प्रामानिष्ठ नियमो करित्य ये । ब्रह्माने-दविष्टिवादिवेदान्तदछन जावे. अपिना परिमादिननद । ननु शपत्र नित्यत्वे क्थन्न तस्य रिति-भविषमतयेति शेष । अपिना मत्तानमनह । कुन निन्दा सर्वोपन रिमरित्यत भाइ-व्यकेति । नियन्यापि गुब्दस्येन्या यो त्या पार-बाग्मेति । समिति- नानाभि दि । तु-रख। विधनेनिष । (दव्यपदार्थाम्युपगममाप्यम्) उदयोने-घटादिदग्यस्येति-द्रयादबायस्येने प रच-मरेमारिय। नदस्यगरवातिरूप इन्दु बादिमदाक अथवा द्रव्य एव पदार्थ एप विपदो न्याय - रादि यद्यपरत्वादिनदिमा । सव्यङ्ग्यम् यी 'मस्थान) सिद्ध शब्दे अर्थे सरन्ये चेति । दन्यं हि नित्यमा यार निम्नम् । तदपि नानिबसमपि । भाविद्यमान- तिरनित्या ॥ अविद्यावान-वन । व्यति- यान्त्यर्थ । अनेन-नातेरच कथ वायते । नित्यनि क्यनेन । व्यायन्यजकोमयति-मानित स्थानोमरे यर्थ । एव हि दृश्यते लोके मृ कयाचिदात्या युक्ता व इन्वयम्दाय व्यनारतया मानिसदत्य निनानोमय पिण्डो भवनि, पिएाकृतिमुपमृद्य घटिकाः विपन्ने पर या २ या व्यक्तिवानिक नाना पदार्थनापा मारकयो मयचिनासानन्याच समाद-गौतमेनन । अन् मवनि लवा घटिकाकृतिमुपन्य कुण्डिका. प्रियन्ते । तथा सुवर्ग यादोयल ने करवदाइ-अच्यन्ते विकृतेरिति । टया कयाचिदात्या युक्तं पिण्डो भनति, पिएडा कृतिमुपमृद्य चत्र कुटलया कत्ततय भवन रपत्र द्विवचनापति रति मात्र । रुचकाः क्रियन्ते, रुचकाकृतिमुपमृद्य क्टकाः नियन्ते, (आकृतिपदार्थान्युपगममाप्यम) कटकाऊतिमुपमृय स्वस्तिफा' मियन्ते । पुनरावृत्त आस्तावपि पदार्य एप विग्रहो न्यायः-सिद्धे सुवर्णपिग्डः पुनरपरयारल्या युक्तः पदिराङ्गारमणे शन्दे अर्थ सान्ये चेति ॥ कुण्डले मयतः । थाकृतिरन्या चान्या च भवति, द्रव्य (उद्यत ) अतिपदेन वानरियमित्राने माने थाकृता- पुनस्तदेव । अान्युसमन द्रव्यमेवावशिष्यते ।। चपि पदार्य इति । (प्रदीप) दव्य हि नियमित्ति । अम याायदा (तत्वालोकः) माये-मुत्तदयवादिर दान्तिमान समय ब्रह्मतत्वं द्रन्य शब्दवा समित्यर्थ । पाकृतिरिति । मुन्यानन् । याय नित्यचार तिवापानयोनियावन्याश च म विनर प्रदर्शन च गवादितानेरप्यस यत्वानिपतम् , 'आमैद सर्व ममानयुपाद मात्रमा मन्तृप्टिवा दवनिम्तन जान म्' इति श्रुतिवचनात् ॥ त्यावहाजिकच वात् ना पनि म बन्द मुम्भव रायना (उद्दयोतः) ननु पद्रियाय ५ नियन्दत पा-आकृताधित । अथवत्यादि । अपित द्रव्यमप्रदः । पप रयनन अस घेति । स च बुवावादिनदासादिकालबागपापा निर्देश्यमाह-मिद इति । बा ! माथ्ये यय कृतिय देन तद मनुष्यने २१ दवा यवन दान-जातिरिति-व गृन्तन शेष ॥ न्यवरानिय वैन चनिपनियाद-जातेरपी त । अनने तयार स्थाक्रतिपदस्य याय यशक'मयरता पनि । गौतननायुका (आरम्मारगमाध्यम) "जायाकृतिन्यतय पदार्थः" इति । मध्ये पदिगदारसबर्ग ननु चोक्तम्-श्राकृतिरनिन्या-इति ।। कुपदले मस इति प्रयान्न विन व दोयम् । (ममाधानमा यम्) (तत्वालोकः) भागे-पस्त्यन्न निर्देश्यनाद-मिढे इति । नेतहस्ति निन्याऽऽतिः। हुन एवमिन्दत अइ-दयमित्ति । हि-या । पृन्दी-कयमिति । केन प्रकार । ज्ञायते इति-दय नियमा निरनियत त्रि नचिदुपरलेति मन्या मनोपरनामति । द्रव्या- शुषः । उत्तरयनि-एवमिति । दि-यन लोक व परसवर । दृश्यमान-मृदिति । मृधिमन्यम् । उपमृद्य-विनाश्य । अन्नमावि न्तरन्या नृपलभ्यते। वयवाद। एवम । रुचकरस्वन्तिका-याविशेषा । (प्रदीप ) न चिटुपतति । प्ररमिरी । यौन आवृत्त सनिवाति विना कुनादिना वर्नुमपित । लोक वहानाबादब्दवहार चालें कालापानी नुवान वम् ।। म्बदिराद्वारमवर्ग-दिगग्निमनानव, । रवि मात्र । (उद्यत ) वटपर वा न मोरयदर स्वारम्मकारवाये ना न पूर्व मनायाननर दया का नाम नाम सत्र मर विन्दमत प्रार-अन न्वाइद्रयान्तरो पाद पति व विमा युगाया-आकृतिरिति मिन । ननु परमार या सर्वनने दमन भाइ-अनदेवे । -- कथम् ॥

·- देव- ४४ पातञ्चलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- निस्यत्वमिति । सर्वदा एकाकारपरामदर्शनेन यावद्यवहारकाल तु अन्यदपि नित्यशामल ति शेष । इदमियोन निदेश्यनार- तस्या थपि भुवादिवेन नियत्वमिति मार ॥ | ध्रुवमिति । ननु किमन्यत् नित्यरक्षणमियत आइ-तदपीति । (तावालोक') माध्ये-प्रस्नोत्तौ पूर्वोक्त्या विरोध हत्या यस्मिन्निति-न्टेऽपोति शेष । तस्य-घटादे । भाव-नवृत्तिधर्म शयेनोक्न स्मारयनि-ननु चेति । भवतेति शेष । विरोधपर | रूपघटत्वादि । पमहरति-आकृताविति । अवयवमस्थानरूपापामा हाण्याह-नेतदिति । नाते ( लाने ) अनित्पत्तमित्यर्थ । लावि यर्थ । नायामिनि शेष । तावम्-नव्यगायनाविरूपस्त कि तहोत्या आह-नित्येति । ननु कथ शयने नानिमित्येतीत्यायन | चिरम । न विहन्यते इति-अश्यप्रवाहाविच्छेदार , मन संस्थान पृथति क्यमिति । उत्तरयनि-नेति। बातिरिति शेष । द्रव्येति- रूपा कृतिरपि निये ते देष । तु (कितु) द्रव्यानरस्था उच्यते इयवय । तथा च नष्टघटा प्रदापे--असत्याचे इति-अवयवमस्थानरूपाया शाररित्या दिल्यक्ती अनमिन्यतापि घटत्वादिनानि विद्यमानपटारावमिव्यक्त दि.। तया च ताहने तपन (परमार्यन ) असत्यत्वेऽपोत्य वेतितो व्यक्तिनाशेऽपि नारनाशाचस्या नित्यत्वमिति मात्र । न्वय । जाते-नाति यजक वयवर्मस्थानरूपाने । ध्रुवमित्यादिलक्ष. प्रदो-अद्वैतेन-मणा। व्यवहाराभावादिति-नगतो च्या पपटकविशेषण यदर्शनाय भूमिका रचयति-त्रिविधा पानित्य वहारिको सत्ता गन्द येति शेष भाकृते - गोवादि } पाने । तेति । संसानियतापरिणामातित्यनाप्रध्वसानित्यनामेदादिति शेष । एकाकारपरामहितुरवात्-प्रय गौरय गौरित्यायेकाकारानुगनप्रती अनि यतात्रय तद गोपपादयितुमाह-ससगेति। स्फटिकस्येति- तिहेतुत्वात् । शुक्लरूपस्यापीत्यादि । लामाधुपधाने-रक्तादिरूपाक्षानपापुममा उदयोने-उपरम -परले यत्रोपपूर्वपरमधात्वर्थ । पात्मकोपाधिसन्निधाने । स्वरूपैति-नि शुक्ररूपेत्यर्थ । पररू यदि । तहाँति रेप । तरकारे-नाशकाने । सर्व-बमातिरिक्त सक पेति-अधिरतादिरूपे यर्थ । उपधानापगमे-उपाधिविगमे तु । लम् । अनिरयमिति-नहिं आकृति कथ नियति शेष । तस्या- परिणामामाव -उपाधिरक्तादिरूपप्रतिमामामा । उपाधिससर्गसत्ते भात (। ध्रवादित्वेन-शुवकूरस्थदिवेन । एवोपये रूपातरमासो नान्यथेति भाव । प्रतिक्षेपेण-निराकरन । (समाधानसाधकनित्यलक्षणभाष्यम्) परिणामानित्यतेति-परिहने यनुष यते । एवममेऽपि । उदपोते-कयटोतस्य यथाथुना पोनरक्त्यमापदघेतातोऽ श्रथया नेदमेव नित्यलक्षणम्-ध्रुव फूटस्थम- | न्यथा व्याचष्टे-अयेति । "न यचिदुपरने" त्यादिना धानिरूपाया विचारयनपायोपजनविकार्यनुत्पत्त्यद्धयव्यययोगि यआकृते निन्यत्वसाधनानन्तरमित्यर्थ । प्रकारान्तरेण-मित्यरक्षा त्तिनित्यमिति । तदपि नित्य यस्मिंस्तत्त्व न विहन्यते ॥ । न्तरेण । अनेन-अविचालीत्यना। 'मापाये यादिना प्रध्वसानिया किं पुनस्तत्त्वम् ॥ परिहत"ति कैपटकथन न युक्त, अपये पेनाच मा रिसितु शल्याया प्रथ्वसाहित्यया निरासाय परावशेषगोगस्य वैप तस्यभावस्तत्त्वम् ॥ आतावपि तत्व न विन्यते॥ यात्। दिनु नायने अस्त व विरिणमो अपक्षीयने नस्यती (प्रदीप ) अयवेति । अयत्वेऽपि तत्त्वतो लोकन्यवहारा त्येव रूपषमावधिक रनिरसय मनपायेचादान पविषागु ययन नायव मापने। रिया चानित्यता, ससर्गानित्यता पातानीति दोषयितु प-भाव कारकमेगह-उत्पत्तेरिति । पृदिल- यथा-पटकन्य राशायुपनि सरूप तरोधानेन परपमास । | ण'-वृद्धिरूप । विधारो रिस्त इति शेष । स्वमपि । अप उपधानापगमे स्वरूपप्रतिभासतरिणामामात्र ॥ परिणामानित्यता पयास । एतद्पति-पचयरूपे यर्थ । सदर्य-अनपायर यथा-वदराफलस्य श्यामवानिरोमारे रोहित्यस्याविर्भाव ॥ प्रय पार्थ । इदश-उदविविधपत्र। संसगान यादिविविधानियता सानित्यता। सामना विचार । एत्रिविधानि यताप्रति उपेण | सत्यत्वरूपमेन, त्या तापमान वकाररहितवपपरमिति नित्यता प्रतिवादयितुमुक ध्वमित्यादि। तब भुव पूरस्थमिति भाव । परयनिय पिनेना य । पदाति-नादिरूपेत्यादि। ससगनित्यता परिदता, अपिचालीति परिमानि यता, अनपाये । भयमेव उक्तद्विविधरूपवाने । अताश्यपि-पत्नविविधरूपामाव त्यादिशा प्रश्वसानिया1 वरि प्रवयवरयानरूपारायस्मिन्-अवयवस्य नरूपे पग- (उद्घोत.) यथावयवमन्दानरूपाया जानिय निकाया भार पारे । तद्पत्तिधर्म-जट वा जातिरूप । प्रवाहनिम्यता- वसा तेया सहारकाल मध्ये मध्ये उत्पत्तो नापि प्रकारान्तरेण प्रतियोगिसगीयगा । भनेन-पो यो। सदिति-अवयव नित्य उमा-मामे अपवेति । निस्य लक्षप भुवपदस्वैव न्यारवान संस्थानरूपातीयर्थ । आश्रयेतिषमाये पर्य। पूटरमिति । रूपान्तरा विचाट । यथा पयसो पादिरूपता। (नित्यानिग्याविचारस्यामतपयोधकभाष्यम्) भना परिपमानिया | उस सचानवादनुत्पत्ती. स्यनेन न ममयारूपो गरविकारो शिरतो । अपदोत्यनेन तायो यन्नित्य त पदार्थ मत्वैप विग्रह पियते-सिद्ध अधना कि न एतेन-इन नित्यमिदमनित्यमिति । पलिया । अनुपननेति चतुर्थ परिणाम । मनपायति पामो पचाविकाररहिनदि सम्पति पो दिनार । शम्देऽर्थे मयन्ये चेति ॥ पविष नियत्व पापा हारमेवरूास्पियाविषय प॥ (प्रदीप)पनियमिति । मितिमाम चलाया मदन, प्राविणायाश्यवहारा सम्पत्यारितसदमा परामिनियम रित्यार-मये तदपीति । यस्मिंस्तापमिति । पम्मिविज्ञानिया सदमों न हि ॥ वारा बोला। तय मो नस्पति । भासप्रगतिमा (उड्योठ)यरियमिति र गदा येथे दमदर्थ ॥ मागिनो कपलियां सस्त (सापाटोमा) माये-नेमेर निपटरमिति-रि | वाम गात ग-युटमतिमास इति । गायों न ·। प्रयमाहिकम् ] प्रदीपोइयोततत्त्वालोकैविभूपितम्। शादको विषयः, किंतु बौद्ध । म च वाइनित्य इति मात्र किन्दादि । सम्वे इन शेष । नय च किन्नु वैयाकरासन धमन्नूषाना विलग निरूपिन् । नासार समये सत्वर्थ । (तत्वालोक)मध्ये मागन्दव्यु पादनाय प्रत्चानानमार दो-अन्यथा-असारे। निन्येषु इति-वनुपु तोक- नन्ति कमवि प्रयोजन विषय विशेने निवला नवविवेचन वाश्ये, व्यवहार इत्यनुष ने । उपत्य स च मिनो याहा नान-अथवेति । किमिति-प्रयोन्नमिनिमेष मकरमाफन् प्युपादादिमाह-शान्द इति । समन्वयार्थ । व्यवहार- एतेनेति-विचारे विशेष । एनेनेत्यन्न निर्देदया-इमिति ।। सोम। अनादीति-नादि या वृद्ध पन्न बहार एष इत्यनेन निदेश्यनाइ-सिद्धेशति। परन्परा, ना या व्युपदि (समदानाद) नवा पिय प्रदो-दिप्रतिभास-देदाः । वेनि कम । शन्दार्थ:-शब्द | इति-सी हेगे । सवैउस पसूचक । अक्रियाधिभि:- बन्यवधवषय । तत्र हेतुमाइ-यदा यति। -न्य व खेड नारिवाथिमि । अन्यत जुगलाइव सत्वे वेत्यर्थ । वति शेषः शब्द-शक्षिक अर्याकारेति- किन्वयादि । एक-यगदय सान्यत प्रानोपने पाद वनाजुत्ता अर्थ अकारो यत्या इति व्युत्पचि । इत-इति हेतो । एवम्चेत बोरसम्बने। शेष । अर्थस्य-बौद्धम्य । अर्थ:-माव । उदयोने--उत्तरीला निझेन करसनिवारवनैव शब्द उद्योने-पदार्यानामिति- ये पनि । बाह्य-वति नित्वानुमायने, अपश जन्यम वन्यवहारविता यावार पर वर्तमान । बौद इति-पदार्थ त्यनुज्यते। सच-बौद्धपदाच वेन शम्दे न्दनाववैनाय नचवननुमायने इसारायेनाह- एतच्च-चौडार्यस्य प्रवाइनित्यतया नित्य । व्याकरणेति। (आक्षेपोसंहारमान्यम्) (प्रत्यापभाष्यम्) यदि तर्हि लोक एषु प्रमाणम् , किं शावेण क्रियते? क्थं पुनायते-सिद्ध शब्दोऽर्थः समन्वयेति ।। (! समाधानभूतं तृतीयखइन् ॥३॥) (प्रत्याक्षेपसमाधानवार्तिक द्वितीयसग्डम् ॥२) ॥ * ॥ लोकनोर्थप्रयुक्त शब्दप्रयोगे ॥ * ॥ लोकतः॥*॥ शान्त्रेण धर्मनियमः ॥ * ॥ (माप्यम्) यन्लोकेऽर्थमर्थमुपादाय शब्हाप्रमुखते, (भाग्य) निवृत्ती यत्नं कुर्वन्ति । ये पुनः कार्ग भावा नित्तो लोक्तोऽर्थप्रयुक्ते शन्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनि- तावत्तेषां यत्नः क्रियते । तद्यथा-घटेन का करिष्यन् । चमः क्रियते ॥ कुम्भकारक्ल गत्वाह-कुरु घटं मिनेन करिष्या. किमिदं धर्मनियम इति । मोति । न नद्वच्छन्दान्प्रयुयुनमाणो वैयाकरणकुल घ र नियमो धर्मनियम', धर्मार्थों घा नियमो गत्वाह-कुरु शब्दान्प्रयोक्ष्य इति । तावत्येवार्थमुपा- धर्मनियमः, धर्मप्रयोजनो वा निरमो धर्मनियमः ॥ दाय शब्दान्प्रयुञ्जने । (प्रदीप) अत्र मारकात म्मवलमप्येकापतानना. (प्रदीप) लोकत इति । अन्दर कार्येषुवन्तुषु लोकन्याहार , नियनत्यन् । कय हायत इति प्रश्ने लोकतो छापने इवि दिनी- निरवक्त्रम व्यवत्यापिनन् । सिद्ध शब्दार्यलंबन्धे दान प्रवृत्त अन्यथा निन्येनु । सदश्च व्य हारो नादिवृद्धवारपरम्परा व्युत्पत्तिपूर्वक ने अपना नित्यचन् । पायरवर्धक्रियान्दिप्रयोग इति प्रोनन में न तु जाननावार' यन् । लोक्त पाया टेकतोऽयमयुक्त रया दे नापन् । मिरन्यव आनन उपादविनाशजुत्ता परम्पन्न । व सदा दय ॥ ताबन्येवार्थमिति । दया वत्नु निरूप्येयर्थ ॥ |युत भवन । अथेना मचायनार युध्यन् ॥ धर्माय नियम इति । चतुश्या नादचे प्रतिपादने । महामनाये तुषा (उद्योतः) शन्दादीनां नियमित व्याकरणनिगाव | विधाय सनान क्य, चतुयांसमासन्य प्रकृतिविक नाव व त्वनित्यर्थः ॥ तादन्येवेति । वैयाकरणकुमावेत्यर्थ ॥ धिनाद ॥ धर्माय इति । पार्थचा नयन व धर्मशम्देनामिक (तस्वालोक)माये-नन्वर्यसन्दको व्याकरणानिमारत्वेन हते कगारय समात ॥ धर्मप्रयोजन इति । लिगतिविषयेय निमोरवैन धर्मेपक रत्य नित्यानियेऽपि व्याकर निप्परादे नुवो निश्चीयने निरत्याश येन पञ्चति-कमिति। उत्तरयदि-लोकत इति। ज्ञात इति शेष । (उद्घोतः) ननु मदन य लोकत रचय पुनरर्थप्रयुक्त यत्-यत । अहरह मन्थ्य नासति मान्धातायन्न सन्यवान यनेनान्य कथन् । वनिमें चैवात्ययवान्वर प्रायश आइ- माया आवश्यकताना व शब्दमयोकाले अयपादानलारवाया | अत्रेति । मनानियेते। नन रिहागपैयर्थ । लोकत स्वस्थ सूचनाय साम्बा मान्-अर्थमर्थमुपादायेति । अर्थ बुद्धिपियरत्यै चलेक्यवहारत इव । माय मर्यप्रयुक्त इति । अहान्यो- वेत्यर्थः । मन्त-केन्विता दे । एषां मनानान् । निवृत्ती-निम जनेन तु दत्त । परस्य विशावो भव विशद युदडे, जो न नि मेतार्थे सतना। ये इति-प्रपि विन्यादै । मावा- गोविनशदानेनार्थ दानादिति मा० ॥ व प्रो सन्दरको पदार्थ पनि पत्ये दनस्य करपन, सदनभरदे तयाकरतो जाये तर प्रत्यक्षमादेप्रत्याविमारतान्दार मा. चारलेनोपपादयिनुनाइ-तद्यथेति । अनेन बना तद्वत्-तस्पधा दर एव प्रभुता धर्म ना, न गवार रति निरन क्रिस्त व कुलारकुलगमनादिवत् । प्रयोये इति-वानित्यादि । तादतीति-तापर्य। विधानादिति । तदर्थत्यतोषनाय तवं प्रयोग ·. ४६ पातञ्जलमहाभाष्यम्-- [१ अध्याये ! पादे- इति माव ॥ चतुर्थीति योगविमागो न मयारूद । सुप्सुपेति । इदम्-विशेषोपगदनम् । तन्मते-प्रभाक्रम । हि-यत । दिदि समास इत्यप्यगतिकगतिरित्येव व्याख्यानम् ॥ द्वितीयपक्ष तृतीये ति-वर्गकामो यजेनेत्याावित्यादि । तदेव-अपूर्वमेव । प्रयुजान- विशेष दर्शयनि-लिडादीति । प्रभाकरागीकृतमतेनेदम् । नियोजयत् । स एव-नियोर एव । तेन-म। स च-मप्रयोर समते हि रिद्वादोनामस्वमस कार्य वाच्यम् । तदेव च स्वस्मिन् ] नश्च । असाध्विति-असाधुशम्देत्यर्थ । प्रयोज्य इति-नियम त्य. पुरुष प्रयुनान नियोग इयुच्यते। स एव धर्मस्लेन प्रयुज्यते आक्षि / नुषन्यते । अयम्-असाशनिवृत्तिरूप । नत्र हेतुमाह-असा- प्यने इति कर्मयुन प्रयोजनसम्म । म चामादुनिवृत्तिरूपो नि | स्विति । शम्देति शेष । भूत इति-म नियम इति शेष । तत्र हेतु यम । धर्मप्रयोजन इनि पासमाम । एवच द्विताये धर्मफलको माह-नानृतमिति । वाक्येनेति-कापशम्दमायो इन दोष । नियम इत्यर्थ । तताये धर्मप्रयोज्य इत्यर्य इति भेद ॥ केचित्तु शब्द इति-सन्यग शान मुष्ठ प्रयुक्त सॉ लोके च काम युग भव धर्माय नियम इत्यनेन प्रत्यवायपरिहाररूपधर्मायायं नियम ॥ नीति शेष । नियमादृष्ट-नियमपान ननिनपुण्य । पुरपार्थकर- असाधुप्रयोगऽधोत्पत्ते ॥ धर्मार्थी नियम इत्यनेन धर्मस्य यादेर | अर्थकामादि। अभूत इत्यर्थ ! नानृतं वदेदिति ऋत्वद्राक्येन क्रतुवैगुण्यस्य बोध (1वार्तिकचतुर्यखण्डम् ॥ ४॥) नात् ॥ धर्मप्रयोजनो नियम इत्यनेनैक शब्द इति श्रुतेनियमादृष्ट पुरपाकर सूचित मित्याहु ।। ॥ॐ ॥ यथा लौकिकवैदिकेषु ॥ॐ ॥ (तत्वालोक) भाष्ये - ननु शम्दस्य व्याकरणानिष्पायवे (भाप्यम्) व्याकरणशत्रस्य वैयर्यमापयेत, "अप्राप्तं शाममर्थवदिति न्यायादि प्रियतद्धिता दाक्षिणात्या:-'यथा लोके वेदे चे' त्याशयेन पृच्छति-यदीति । तहाँति-अस्य किमित्यनेनान्वय । एषु- ति प्रयोक्तव्ये 'यथा लौकिकवैदिके' विति प्रयुञ्जते ॥ शम्देउ प्रमाण-व्युत्पत्त्यापायकम् । अथ शम्दापशब्दयो प्रयुक्तयो अथवा युक्त एवात्र तद्धितार्थः । यथा लौकिकेपु वैदि- रर्थरमारय वसान्येऽपि शमशानपूर्वकोच्चार्यमाणशब्दस्यैव धर्मनन- केपु च कृतान्तेषु ॥ ता नापशम्यस्येति नियमविधायकन्या शाघस्य सार्थकतत्य शयेनो तरयनि-लोकत इति । धर्मनियम इत्यत्र क ममास इत्याशयेन लोके तावद् 'अभक्ष्यो ग्राम्यकुस्कुटः, अभक्ष्यो पृच्छति-किमिदमिति । ग्राम्यमूकर' इत्युच्यते । भक्ष्यं च नाम सुत्प्रतिघातार्थ- प्रदापे-अत्र-"सिद्ध शम्दा नि वारिके। एकवाक्यताम्- | मुपादीयते । शम्यं चानेन श्वमासादिभिरपि क्षुत्पतिह- लोक यवहारल शब्दार्थसम्म सिद्ध (नित्ये ) अर्थशनप्रयोजनकृते | न्तुम् । तन नियमः क्रियते-इद् भक्ष्यमिदमभक्ष्यमि. शब्दप्रयोग च मिद्धे शास्रण धर्मनियम क्रियते प्रत्येकवाक्यताम् । ति ॥ तथा-सेदात्त्रीपु प्रवृत्तिर्भवति । समानश्व खेद. म्यवस्थापितमिति-अत एव प्रश्नवाक्ये क्रमश प्रवृत्तम्, शयन | विगमो गम्यायां चागम्यायां च । तन नियमः नियते- क्रियत विभिनकियोक्तिरिति भाः । ननु किन वाक्यत्रयम त्यत आद-सिडे इति । कथ शाल प्रवृत्तमिति प्रश्ने इत्यादि । इयं गम्येयमगम्येति ॥ द्वितीयमिति-वाश्यमित्यनुषज्यते । एवमनेऽपि। लोकत इति (प्रदीप.) प्रियतद्धिता इति । नायपराद किंतु ये लकवे. यदि लाको छायते तह कि शास्रण क्रियते इति प्रइने इत्यादि । दयोर्भवा अवयवास्त रोकवेदशब्दाभ्यामभिगतु क्यन्ते। आधा. ननु अर्थयुक्तशम्दे का व्युत्पत्तिरित्या अह-अर्धेनेति । आत्मप्र राधेयमावफल्पनया तु तस्निग्यो। प्रियतदित निमित्त । यथा प्यायनाय-स्वरूपबोपनाय । प्रतिपाद्यते इति-कि तु न चतुर्थीम. | कश्चिदनपत्य इति प्रयुक्त कविदानस्परयनित समूहमत्यपालन् ।। मासा विवक्षित इति शेष । नदि र क सनासो विधेय रत्यन | अययेति । नागावयवाक्यविदिमाग, कि महिलाकोदव्यतिरिक मह-सम्पन्धेति । क्यान तय चनुासमास एव विवक्षन इत्यत | सिमान्नशम्दार्थोभयरूप इत्यर्थ ॥ लौकिक, रमृत्युपनिषद । भाइ-चतुर्थीति । प्रकृतीति-पाय दार यूपदाम इत्यादावित्यादि । वैदिकः, युपनिवद ॥ शक्य चानेनेति । के सामान्य इति-इतिहेवो । धर्मशामी नियम इति व्युत्पताविति शेष । टिडा. लिङ्गमर्वनान्नपुसकाने प्रयत्यय । नन पदातरम उपाय- दिविषयेग-लिदिवान। मानमपि झाव वहादतरसरकार ग गत शनिवार उत्ते-सकृदिति-"मि' हायनेन शर । एका- दि उक्तम् । यदा तु पूर्वमेव विशेष्यविवया तम शम्या सुदिति चयतया-उतरूपया । न्यूनतेति-दारिघटकासदशोगानप्रयो. भात्येव । यदा तु प्रनिपातस्यैव गुस्कर्म शत प्रनिपातनदा १५ जगारपरका नत्यय । भारिवतीति-देनोरिति शेष । ननु | प्रतिवन्तु शक्यमनि मावि पदादिति । सरीत पदो राग, अप गम्दप्रयोगगाधरोप त्या अद-प्रयोगेणेति । शम्दप्रयोगा| इन्द्रियनियमामामध्य व गर । समाविमा, मायभूतश्च पद परेश भूपते, नायगेन च "रस (उद्घोतः) नधाशोधमनियम हा आइ माये- अधिनमपरमान्दिन रमारयa"त न्यापन तदर्थस्मरण, तन पयेति ॥ ननु सोरवदयोरिदेव सिरेमिनियोउकोन अE- रामबोध इति भाषा एवम्-उपराया। शम्दप्रयागे-साध्वसाउ प्रियतदिता इति । न न्यायप्रयो “पमा सात दयो। सानेगेसि-अन्य प्रियो स्यनेनानय । ननु यार-नायमिति से ठोकयेदेनि। मारे पामग नुयोगमागे न विविदि कप चाय-नाया निशान | दर्शनादिनि भावः ॥ आधाराधेयरसनया रिपति । पोदा. नार-तादयस्येति । ए-गुदाया। नवमी चतुर्थों सनुमानावरको रेखादि ॥ नानारपयापयविविभाग इति । दनिहिल पर शिरि" मे चमति द विमा व स्त्र सयमात्यादिपायो'को विभागोवरगयो पन ममग या मार-धनुर्योतीनि । नोवार "मनारय' प्लान्टेषु । र मिरा । निगा ॥ नव व रमाप्त कुत्रो नेवा माह-मुप्मुपेतीनि । इत्येवम्- मारनामे यस बदन पर Refer गाना पोसमामन पोलेर । मृतीये-जापा। नापिकर कय मित्र गत मार-रनि । सदा घ.

·- एतत्- प्रयमाझिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । मिति ननु प्रधानक्रियानिरूपितशतेरमिरने गुरुक्रियानिपिन | शब्द प्रयोगे-लौकिकवैदिकश्चिति शन्दप्रयो।। लौ कादिने पनि शक्रनभिहिताया अभिहितवनकाशस्य स्वादुमि णमुलिचत्र शुदस्वेवे देष । अवयरे इति-पकदेश दम्मे पा द इयादा वक्ष्यमागत्वेन क्यमेन इति चैत्र । प्रधानतिइनार्थक्रियानिपिन्शने | विटादि । तति-अवयवावय वनो विभागारोर नत्र म क्या रेवाय स्वभावो यत्त्वममानाधिकरदगुमशनर भिहितव प्रकाश स्य- | दिव्यवहारप्रयो को नेत्यन्वय । प्रभारयोर्यन दयस्य कमी भिमानात् । वस्तुत इदम्युन्मेवे ने स्वादुमीयत्र निरूपयिष्याम ! पृथक् । रक्तपाया दत्र प्राममनुरध्यते ।। प्रधान वपया शक सेद इति । बंच ग्रान्यकुक्कुपरदादौ विशेषनिषेपस्येतरान्मनु | प्रत्ययेनभिनायते । यदा गो तदा ददनुत्तरित शाफ्रकनया पार यकवद्भशाबदारगमनयोर्यया दोषाभावो यया | हरिकारानुसारे गह-ननु प्रानक्रियेति । प्रारतिक्रिय । च मान्यचक्रमा परदारगानोरधर्मस्तथा शलननितानपूर्वक | शक्ते-कर्मत्वशते । गुगक्रियेति-प्रतिइन्नक्रियेत गदादिप्रयोऽपूर्वोस तरूप पल शान्ये वोध्यते लेश मात्वबोध अमिन्या द्वितीयाविनम् । गुणशक्त-गक्रियानिपिन्। नात् । अर्थादपशदानापन्नकत्व दयते विधेनग्निर नोध अभिमानादिति--था च प्रने शायमिन्द- पदनन्या नित परकत्वात् । यथैकनिस्यार भ्यनुहार फत्रमित भव । - विषयक नियमानाकानवान न मित्स्य द्वितीयाऽनुश्व रिति नना वशेन, वक्ष्य नागवैदिकाना तु मारने न वोयम्। भाव । अभिमानपदेन तत्रारु सूचनायाइ-वस्तुत इति । इद- (तत्वालोक) भाष्पे-प्रियतदिता इति-प्रयाम्नहिता येपा मनिटमित्यत्र द्वितयाविधानम् । तदिति-युक्तुत्यर्थ । तेषां- व्युत्पत्ति । दाक्षिणात्या इति-वन इति ५५ । प्रयुञ्जते इति-वनि- गाईनान् । लौकिकदृाने एकनिषेधेन गन्यनुया, मानिने कसारा इनि शेष 1 अनेन वानवता निरर्थकरुम्दानम्बरकारिदाक्षि एकविधनेनर निषेदम्य सत्तातयो सर्वथा हादसालिमादाम जात्यानांतता सूचना रेषानुपशास र अन-गैकिकवैदिकेच म्मवाद ह-अंशेनेति । वैदिक ले दानिक चैकवि मननरनिमें नयो । तद्धितार्य-"अन्यात्मादेनिभ्यते” इति व िवहिनठ यस्य स पदाइ-माशेनेति । चितु लौटने पर रगमने नई । एकजोपपन्नमर्थमार-यथेति । कृतान्तेषु-दृशानवाक्येषु। अपर्म , स्वमाय गमने अपनाभाउ , दाष्टान्त्रिक मशब्दप्रयो धर्म, यथाक्रम लौकिक दृष्टान्तदासनाद-लोके इति। तावदिति-व या असादृशम्दप्रयो। अधर्म इने दृान्दान्तिको सर्वथा माया लझारे । ननु कि मयाददापनित्यत आइ-भचयमिति । अनेन- भावादाइ-संशेने ते । वैदिकदृष्टा ने पयसा वने घो-न्यथा धर्म बुभुक्षतेन । तत्र-टन्निवृत्तिमाधनवन्तुषु। अपरन्नदाइ-तयेति । इति तयो सया मान्यस भवाइ-सांशेनेति । इति वदनि । सेदादिति-खेदनिवृत्तिमाननादानेनति रोष । स्त्रीविति-पुरुषाण (माप्यम्) नित शेष । तत्र-सदनिवृत्तिनवामिन षु । वेदे सल्वपि-"पयोरतो ब्राह्मणो यवागूनतो प्रदापे-अयम्-' लोके ददे चे यथे प्रशुतोप) लक्किदि. राजन्ध आमिक्षानतो वैच.” इत्युच्यते । व्रत च केपिनि शन्न । अपशब्द इति-वि तु साधुब्द एवेनि शेष । ननु तदि कयमुक्त प्रियतद्विना इतीत्वन आइ-किन्विति । भव नामाभ्यवहारार्थमुपादीयते । शक्य चानेन शालि- यवाः-दानवेनोपस्याप्या एकदेश । शक्यते इति-अत के मासादीन्यपि प्रतयितुम् । तर नियमः क्रियते । वेदे चेत्युन्यैव निवई सम्भवत्यपि, तवति शप । प्रियतद्धितत्व तथा- 'बैल्व खादिरो वा यूप वाद्" इत्युच्यते । निमित्त इति-प्रियतद्धितत्व निमित्त यस्येति भ्युदयति । उत्तरीत्या पर्यवमाननः ममानार्थे मान्दतामपन्नयो लोके वेदे चत्वारका | यूपश्च नाम पश्वनुसन्धार्थमुपादीयते । शक्य चानेन यविचिदेव काष्ठमुच्छित्यानुच्छ्रित्य वा पशुरनु- लौकिकवैदिग्वित्यस्मिन् च यथेच्द प्रयोज्य योरपि लभूतस्य १दे देते शब्दस्य प्रयो । “अर्द्धमात्रालापन पुत्रोत्सव मन्यने । बन्धुम् । तत्र नियमः क्रियते । वैयाकरणा" इत्यनेन वैयाकरणविपत्या मुचि लघवे मन्मवत्यपि तथा "अग्नी कपालान्यघिश्रित्याभिमन्त्रयते- त विहाय गुरुभूतम्य रोकिकवैदिकेपिति शम्दत्य प्रयोग गौरदान | भृणामगिरसां धर्मस्य तपसा तप्यध्वम्” इति । अन्त- यणे प्रिय द्विननैव निमित्त ना यदिनि माव । न दृष्टान्तमाह-रेणापि मन्त्रमग्निर्दहनकर्मा कपालानि सन्तापयति । यथेति । वानस्पत्यम्-वनसताना समूहो वानस्पत्यन्। समूहृति-तत्र च नियमः क्रियते-एवं क्रियमाणममुदयकारि समूदार्थोत्यर्थ । शन्दायाभयस्मिन् दृष्टाननाचनायाइ-शब्दा- भवतीति ।। योभयरूप इति । मदा मक-द्धितार्थ इनि शेष । शकेरिति-शक्नु शतावित्यस्मादात रित्यर्य । हीलिङ्गनुत्पदान्वयात्पूर्वमिति शेष । (प्रदीप ) पयोबत इति । सन्यामधिगया पय एत्र द्वनय- लिङ्गेति-दिनेषु मर्दनान्ना नपुसकेन युक्ते इत्यर्थ । कृत्यमत्यय-ताचि नियमो - न तु वि , अथवाभावै कारणामावान् ॥ "हाकिमहोरचे"ति मग यद् प्रत्यय । पदान्तरसम्बन्धात्-तुप (उद्द्योत.) प्रतयताति । अभ्यवहाय देनोपदते इत्यर्थ । दमम्बन्धात् । रक्यादस्य “या विशेष्ये दृश्यने लिगमल्लाविम माध्ये उच्छ्न्यिानुच्छ्रित्य वेति । मध्यानाक्ष्य वेत्यर्थ । निसन्या निपन्य वत्यर्थ श्यन्दे। चय । नास्ता एव हि कर्नच्या समानार्थ विश्व।" इति नियम नेवि शेष । स्त्रीत्व-सालिद्गत्वन् । न विलम्बोपस्थितिक्त्वन् वर (तत्वालोकः) भाष्ये वस्त्रपीत निपा-सनुदायो निश्चया रबत्तन् , त्या शीतोपस्थिनिस्तमन्तरङ्गमित दौम्। संस्कार-यंक । पय इति-भरेत्यर्थ । आमिति-दघ्यायन्लवस्तुयुचना- सोरमादिरूपम् । इति-दति हो । पूर्वमिति-कृत्यप्रत्ययादि । दुग्धपरिणामभूत्वस्वित्यर्थः । ननु किं व पदामिणमित्यत आह- त्यादि । विशेष्येति-उपदान्वयेत् । प्रतिघान इति- यनुष | व्रतमिति । नामेति-वद् मदन यदि शेष । शक्यमिति-अन्न ज्यते । इन्द्रियनियमासामर्थ्य-इन्द्रियनिग्रहाशतिजनिन्दुस। भावार्यकयत्सत्यान्तेनान्वि-स्य बन यनुमित्यस्य रालिमामादीना- उदयोने--ईदृश-प्रातयोरेकविधायक एकनिषेधक । इत्येव- | त्यत्रन्वय व काप्यनुपपत्ति , न वा स्वादु ने गमुनित्यत्रयन्द्विान्न इयनेनैव । निर्वही शेष । अन्याय-लोको वैदे चेय अन्य- विरोष इति माद । अनेन- बादिना । तत्र-अन्यवहाननयमा ·- " । ४८ पातसलमहामाप्यम्- [१ अध्यापे पादे- देयेषु । धन्नान्तरमाइ-तयेति । ननु को यूपप वाच्य रयत नियमाकारमाइ-शम्देनेति । कुन एवनियन आइ-एयमिति । मह-यूप इति । नामेति-स मवति यदिति शष । शस्यमिति- इति-नि हतो । अत्र पूर्व स्व सर्व मूहम् । अनेन-'गुवन्धकेन । तरचाठे । पुनः प्रा-सासादिति-अपभरा सक्षााचका नेत्यन्वय । दृष्टा तान्नरमाह-तयेति । अधिधिरय-पस्थाप्य । केन मोरेयत अपनशा-अपनारामा । तिष । एवमपि । वाच. भार-भृगूणामिति । इति-जयनेन मन्त्रेण । सन्तापयति-सना का-अवबोधका । रचरयनि-तथापीति । ता अपनशरण पयितु शक्नोति । ता-अभिनन्विान भत्रियो । नियम इतिष । परम्परपा-योगारमाया। निरुटिम्-अर्थवाचस्तया अभिमन्त्रित व सन्त्राप्य त्यासर । कुन साया आद-एवमि | लोकमसिद्धिन् । आगता-माता । तिमभिमानस्य समित्यथ ।। उदयोते-वाच्यप्रतीतीति वाच्या प्रतीतेरस्यथ । फ्ल्प्य प्रदीपे-भाताया-अभ्याराधिताया। "विधिरत्यनमप्रानो मानशरते -करप्यमानाया शक्त । संस्कृत-मास । नियम पाक्षिके सता'त्यनुमारेण अभ्यवहरणक्रमासाधनास्पिय तदिति-शक्तिकरयनत्यर्थ । साधुस्मरणेन-दमारणेन । सादाना म ये शालिमाप्तिपझे प्राप्तस्य पपस प्रापकवाद 'पयो । इति इत्याशयेन । एवञ्च-सके माधुसम्देव पपने च । अपय प्रतो मामा या दविषे नियम विपिन पूर्वविधिता पयस शब्दानामिति शर । ते घ-अपनाशगध । दाना विशेष । सर्वथा अभातेरमात्याशयेनाह-नियम इति । नियमविधिरित्य ननु कर शास्त्रम ह यत आह-शक्तिनम इति । इत्यम्-अनेन धं । अय-"पयनतो माण" इत्यादि । विधिः-पर्व विधः। प्रकारे । प्रकारमेवाड-केनचिदिति । अशिवनेनेति शेष । प्रयुक्ते ननु मामास्याभ्यवहार्थिवाभावे कम्यापि प्राप्तरमावाद सर्व इति-ययनेति शेष । साधुस्मरगात्-माशदस्मरणार । भमा स्थ पयस प्रापकनया अस्यापूर्वविधितव कुतो नेत्या आइ-प्रयोज्यस्येति-पत्येत शत्र । तटस्पस्येति-अशिक्षितस्पेनि अर्थिवाभाये इति । अभ्य हारार्थि वामाचे ह यर्थ । शेष । अस्य नम इत्यनेनापय । क्षत्य-अयाज्यव्युसनस्य । उपयोते - सन्तप्यासन्तप्य वा-पाण्यारिन सस्कृत्यानत्य तन्मूलक -नाइरानमनूलक । आन्तस्य नादृशम्यो र अशिक्षिता वा। निखन्येति-भूमावि याद नामित शेष । भ्रम-सनम । भाषाशब्देपु-प्रमश रेषु । (दान्तिक उपसहारभाष्यम्) शक्तिरेवेति-अत एव 'सम नायामि' ति भापस्य, साउथ एवमिहापि ममानायामर्थावगती शब्देन चाप- शानामपि परम्पयवोनार्थकोषस्य चोपपत्ति । अन्यथा तेन तेषी साधुस-दस्मरणासम्भवाददोनो न पपनेति मात्र । पैजात्यम्- शदेन च धर्मनियमः क्रियते--शब्देनैवार्थोऽभिधेयो करण यानीय जातिविशेषरूपम् । श्रूयते-ति । फलानिर्देश नापशब्देनेति ॥ एवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति ॥ पाये-एक शब्द सम्या गत मुन्धु प्रयुक्त सो टोके च (प्रदीप.) समानायामिति । यद्यपि सापा पभशा न वाच कानयुग भवतीति वारये । तन्निर्देशादेव-साधुशा निर्देशदेव । फाप्तापि मर्यमागसाधुशम यवधानेनार्थ प्रत्यायर्यात, कचि चा | इंशविधि-साधून् (शदान् ) एक मातेति विधि । तत्र- पाशा पर परया निमिागता साधुगगनस्मारयत एवार्थ | विधवारये । तद्द्वारा-साधुसदमुत्तादन दारा । शाग- प्रयाययक्तिमये तु म यन्ते - साधुसम्वदपाशा भपि साशा- व्याकरणशालेग। धर्मनियमनशविध । विधीयते-उपपादन दरय वाचकाति।। उच्चार्यमाणम्-स पुशम्दरूपम् । (उदघोत )गनु अपभ्रान वाचवा, वायत्तीत्य ययानुर (अनुपलब्धप्रयोगसाधुशब्दसाधशास्रसार्यश्याधिारगम्) पत्या यल्प्यमानराने शिप्रयुक्तमारोव कल्पनात् । तनुमारे (२ भारोपवातिकम् ॥ १॥) व चाग्नशाना साधुम्मरपेन रोधक चोरपत समानायामि नु पपनलिमिने-यधपीति ॥ तथापीति । एषय वाचक वामा. ॥ * ॥ अस्त्यमयुक्तः ॥ * ॥ प्पन यपारगाव समानायामित्युक्तम् ॥ निरूदिमागता (माप्यम्) इति । च शक्किममेष कारण भाव ॥ अत्तिभमरवायम् - सन्ति वै शन्दा अप्रयुगा.। तद्यया-31, तेर, पचिर गाव त प्रयुको गौरनि सास्मरनाद प्रयोज्यत्व थेऽपि टटरपन्य गाव शहादेवाय गोषमसमस्या | चम, पेचेति ।। प्रमति । वस्तुतो विनिगमनविरहार भाषाशी सदरेवे याह- फिमतो यत्सन्यप्रयुना. १ ॥ अन्ये रिवति । साधुव तमो गुरागारमाश्नादकता प्रयोगादि भवान्ट्रन्दाना माधुत्वमध्यवस्यति । स्पमेन । परि साधूनेव मापेनेनि न सपो, टपापि पनी य इदानीमप्रयुना नामी साधर सु.॥ वास्येगिरावर यल्यास मात्र पारामा (मदीप)भाग्यमयुक्तही। प्रोगापा र पाने व माधव पनि पाकर न निमा नाराबारा शाग धन प्रयुकामभ्यन्याच्याना प्रामाय " नियोति निरपम् ॥ मा ये शादैनवति । साधुने ।। एवं दियमागमिति राकानबर गुपमा ॥ (उप्रेत ) भररयमयुक्त रत्यारे प्राय गमार-प्रयोग- मुटादिति । सोकनोऽधयुग्ने सदस्योगे सारेण धर्म तिवापानकाकरम् ॥ निपम य न र गदमा शुहमा गम्पोन धर्म सामाni पर ग्चन् । गगनाम (पाराक)मापनाका नाके पेपर-प्रय गमापुर गनुमान "INTERोगामा एवमिति । समानापमित-गमन चारदेन प समान पाम मार यादव र नियमनुरियन् ॥ मये किमत पारिपनर । अपांगता यस पद पापपर। रसार गरमरमर, मामारपाकरण .

·-- प्रथमाह्निकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्वालाविभूषितम स्यैन्यर्थ । उच्चरम्-प्रयोगादिति । तथा चारयोग्ग माइवान , प्रमुखान एन एनु भवानाह-सन्ति शदा अप्रयुक्ता मानमिति मार ॥ इति 1 करचेदानीमन्यो मवजातीयकः पुरुषः शब्दाना (तत्वालोक ) भामे-जनु यदि सुनानिदमन्यामान प्रयोगे साधु स्यान् ? ॥ त है किमर्थमयुत्ता अपि उच, तेर, चक्र, पेचेयाइयो नेन व्युमा घनेमाशयेनाधिपनि अस्त्यायुक्त इति । अत्र वात्तिके पर (प्रदीप ) या परदना दिन प्यात्रियया सस यते नई सदाना, मिप्रायमेकवचनमित्यायन व्याचटे-सन्तीति । वैइति निश्चये। वे हि सर्वदा व्यवहाराय मन्दमना सन् सन्नाव दिग्दर्शनाय कतिपयानप्रयुक्तगगनुगइरति-तद्ययेति । अन्नु सपनामा-इनिदि। कश्वेदानो मिति । मातरम् ॥ राशय तन्मुखादेवावा तु वदस्य सुदने-किमत इति । सत्यक्षा (उदयोत ) विप्रतिवद्धत्वनुवादपति-ययेति । एकच सत्त्वे (शमा इति । यद् (उच्यते ) अठ कि'मेय वय । अपयुशम्द प्रयोग आवरक एव, योगेच सन्वमेव न स्यादि- माव ॥ सत्त्या का क्षनिरिणी शहाशयः। प्रापक स्वाशयमा प्रयोगा ननु टापन सत्र का प्यार पाचारयुक्षमिति न विरोधी दिति । युत्पन्नभयोगदित्यर्थ । हि-यः । ये-सदा । तो माये-प्रयुवान एदेठ । न्नु मया सु-चेल, सोर प्रमापे-ननु "अस्यमयुक्त" इत्यादि "तनूनामि" सन्नन्य हासमाइ-कश्वेदानीमिति । स्वपनेव प्रयोग वृदा सन्ति चा- स्प प्रकृतानुपयोगादसम्दानया क्यमुखोऽवेत्यत आर-प्रयोगेति। प्रयुक्ता यादाना शबाना प्रयोग सादुर्योग्र सादित्यर्थ । तर प्रयेग शिप्रयोग मूत निम पानिदान यस्या इति व्युपचि योव प्रमुखचाव मे सुन्वेद बिरद्धति मात्र । अस्या-व्याकरणाख्याया। सकटलत्यागि साझाकृत्य तदनुमारे। (तत्वालोक) माग्दे-तुरम्य पूर्वपन दूर नाइ-वमिति । असभवाव्यात्यनि याप्तिदोषरहितरक्षपनिमत ठत्यैकचनुश्क' । । वास्यालद्वारा तावदिति। परन्परमित उष। इदनिन्यान्न दमा निनरचितम्य परनिर्मितय वा लक्षाणानुमात लत्यन्यत्र निर्देश्यमाह-यदिति । विप्रतिषिद्धनासायनि-यदीति । इतीति- स्पारक लागेकचनुप्फ । तयो लत्यैकचनुकस्यैत्र श्रेष्ठलामम्युएइ परम्पर नदि शम। प्रशान इति-प, तरेन्यादिशदान गच्छन्ति महाजना । अत पागने लक्ष्यकचतुष्कताबोपनार त्यादि पचन कमाह-सन्तीति । मबजातीयक कामश । "पागिने शिप्रयुतानि सकललयात स्मृत्वैव तदोपत्रयरहिट प्रदान-अक्रियया-डानपनादियापाग। गम्यते-दानते। जपसमुदायात्मक व्याकरामरीरचर्द"ति सूचयितुपेव शारदेय / नैव-न तथा पर्थया विनापि सदा शाय। कुन बनिन्य पहायार-स्मृतेरिति । प्रामाण्यमत रवि शेष । अप्रयुक्तानामपि आह-ते इति । शम्दा सय । हि-यत । सन्त सन्त । अप्रयुक्त गन्दानामपि । अनयेति च । अप्रामाप्यमिति-अस्या भवसीयन्ते- निपल । 'निर्मूल वागतादित्यादि । आपनेतीनि शेष । उदयोने एवज्ञ-सम्पसचाया गन्दप्रयोगायीमचे च । निमित्रा उदयोते अनेन-'सिद्धति बाकि छन । साध्वमापु-यकमा रमाइ-साचे इति । उम्दानानि यादि । प्रपोग इति, शम्देषु । एवमग्रेऽपि । व्याकरपशाबद्वारेति । तेषु-प्रयुक्त अमरगे इति, सत्त्वमिति च-पामि चादि । चगवशेन-युपा साधषु । धर्म-धर्मननकता । तयेति शेष । अधर्म-अधर्मदतुना।। दफनादिवशन। गुरनानी शेष । इति-दान देतो । अतः- अस्ले नि ज्ञायते इति शेष । इई-~यारपस्मृने प्रयो मूलचन् र आइ। मयेति-उपत्यदिशप इति है। वेद किमिति- (शिटप्रयो विषयत्वायेषु साधुता नुमिता तधाम वा यापकत्वन् ) | यदि ( नई वैन ) किन् ' का अतिरिचर्थः। तन-नई तेन किमि एवञ्च-व्याकरणशक्षस्य प्रयोगनूनवाद प्रामाश्येच । अथवा शब्दानाचा शुगनानिन्यादिमापन्या नाइ-स्वयमेरेति ॥ शिष्टप्रयोगविश्यत्वात् साधुन्वानुमाने च। अप्रयुकानाम्-प्रत्युत्तर (आदेपासगतिवाधकमाभ्यम् ) दानान्। सप्रयोगेग-प्रयोगविषयत्वामावेन । अनेन-व्याकरपशास्त्रेण अप्रामाण्यमिति-व्याकरपशास्त्रस्येत्यादि । लोकव्यवहारल वश मैतद्विप्रतिषिद्धम् । सन्तीति तावद्र्म । देता- ब्दार्थउन्बन्ने सिद्ध (नित्ये ) अर्थशानप्रयोगनने शम्दथ्योो च सिद्ध शास्त्रविद् शास्त्रेणानुविद्यते ॥ अप्रयुक्ता इतिम ! याद् न्याकरणशत्र धर्मनिपानकमिति वकित । तत्र यदै | यल्लोकेऽप्रयुक्ता इति n यदप्युन्यते-कश्चेदानीमन्यो व्याकरपशपाप्रयुतशम्दानामप्यनाख्यान क्रियते नहिं "विपिर भवजातीयक पुरुषः शम्दाना प्रयोग साधुः स्यादि- त्यन्तमप्राप्तावि' ति नियमानुमारेण व्याकरणशाबन्दापूर्वविभिन्न | ति । न बमोऽस्मामिरप्रयुक्ष इति । वैयासम्मवादस्य धमनियामकमा नोपपदेयाश्यनाइ-चार्तिको केति । "वेग धर्मनियम" पन्तवानिकोलम्य निसमस्यानुस कि तहि ॥ पचिरित्यय । व्याकरणशास्याप्रयुक्दावाल्यारक्ले 'लोक लोकेऽप्रयुत्ता इति ॥ काना वैदिकानाचे ति भाग्यधिग दस्य साधुसदमात्रानुसा (प्रदीप) उदा तु शानदृष्टया प्रतिप्रत्ययादितभावानुम- दापि नोपपद्यत, अमयुक्शन्दाना सारिवादिरूपाम उत्तमत्वादनाचा, न्यबहारे नु न दृश्यन्त न्युजन् ।। इत्यपि बोध्यम् ॥ सायुमात्रार्थचात्-साउशब्दमत्रचुपादन त्वाद् ! उत्तर-दस्य प्रत्यारेतुन्दरम् । असाधुम्वानुमानम् अकरोनिनादतान नन्दैि राणा अप्रयुक्त 'तीद परस्पर विक (तत्त्वालोक)माय-प्रश्नकर्ता स्ववाये अपादित विरोप निरा युकशन्दा असापत्र. प्रयोगाविषयत्वदित्यनुमानन् । निन्दा कुन त विद्धनित्यवाह-सन्तीति। शुदा (आदेपासगतिमाध्यम्) इत्यादि । तादत्-प्रथमम् । कुन तुमचा शान्या आइ-पदिति । इद तावद्विप्रतिषिद्धम्-यदुच्यते-'सन्ति वै| यसर्थ । एतान्-न्यादिशन्। शास्त्रविर देवारा। शब्दा अप्रयुक्ता' इति । यदि सन्ति नाप्रयुक्ता अथा- भाग-व्याकरवन । अनुविदघते नकुर्वन्त । र यति हो । प्रयुता न सन्ति, सन्ति चाप्रयुक्ताश्चेनि विप्रतिषिद्धम् । अप्रयुचा इति-दन रमित्यद । कय ज्ञायत एनेमा इन - । ७ म० ·५० पातञ्जलमहामाप्यम्- [सम्पाये। पादे- भार-पदिति । यत त्या लोके इति-अयोधनाते रति क्षेत्र ! (तावालोक)माये-"अस्स्यप्रयुक्तः" इति वार्षिकेनत्या इसीति-अव इति शेष । एव विरोध निरस्योपराम परिह मनुर | पिलाया माराया समधानाय दार्तिकमैवाह-अस्यमयुछ इति । दति-यदपीति । इतीति-तरप्यकिशिकरमेवेति च । कुन एवनन्मयो वकिले 'मस्त्यपुत" इत्र पुनरतिदोषमस्त इति मित्यत माह-नेति । यत इत्यादि । इतीति-म इन र ! | चेन्न, निशेषप्रति मावस्यकनिषेध्यममाय नवदश वा संककारेप मत्स्योगो न लोकपयोग रवि मा। माम्यकारेण वोहि खित हत्यम्मुरगमात् । न च पूर्वोतनैव नवर, मदीपे-उत्तरन्तु-नादियुचरन्तु । यदपोतिष शास्त्रया- तस्य दूरस्थत्वात् ॥ व शम्दप्रयोगादित्यश न्यानटे-ब इति । म्याकरणदृष्टया। प्रकृतीति-ऊपत्यादिषटकेन्यादि । सत्या अर्थबोधनायेयर्थ । अाभावे एषा शानोपदेशोऽपि न पपनेत्या इति-करेस्याश्या, मथापि रति रोए । प्यवहारे तु-टोकव्यवहारे तु । श्येनार-सन्तीति । एषाम्-उरेत्यादीनान् । अर्येष्विति--ओ ते इति शेष । इत्युप-रत्याग्येनोकम् । | धपिषितेइमेति शेष। (आक्षेपभाष्यम्) प्रदीपे-अर्थसमाव' अर्थनीतिसझाव । हाम्दप्रयोगे-सम्म ननु च भवानप्यभ्यन्तरो लोके ॥ प्रयोग'नुमाने । टिनम-रिमयते शायने नेनेति लिङ्गम् , हेतु । कुत (सादालोक) भाष्ये-ननूप्रत्यादोनों लोकव्यवहाराविषयटा हि-यव । शन्देनेति -प्रयुक्तेन प्रत्यक्षादिमानामावे इति । एवमित्याकाक्षायामन्वयम्या सुगमतया व्यतिरेकव्याप्तिमाइ-नेति । मददुका न युक्ता, तेषा होकान्तर्भूतमवाराव्युत्पन्नव्यक्तिभ्यवहारवि पत्यानिशा लोकप्रयोगविषया त्दयोपजनकत्वादित्यनुमानेन पयत्वादिस्याशयेन मादेप्तु लोकान्तांतवामुपपादयति-नन्विति । तेपु प्रयुकल्वे सि न ठेवामप्रयुक्ततेति मात्र । निश्चयेनेत्यर्थ । च एव । भवान्-आक्षेपक । अपिनाऽन्यसंग्रह । सम्यन्तर-मन्तर्भूत । ( आपसायकवातिकम् ॥३॥) (समाधानमाम्यम्) ॥ * ॥ अप्रयोगः प्रयोगान्यत्वात् ॥ * ॥ अभ्यन्तरोऽह लोके, न त्वह लोक ॥ (भाप्यम्) (प्रदीप.) न वह लोफ इति । यथा लोको विगमाय अप्रयोग' सल्वप्येषा शब्दाना न्याय्यः॥ कुत.? शम्दान् प्रमुळे नैव मयतेथे प्रयुता अपि तु स्वरूपपदार्थका ॥ प्रयोगान्यत्वाद् । यदेषा शब्दानामर्थेऽन्यान्छन्दा- इत्यर्थ ॥ प्रयुञ्जते । तद्यथा-ऊपेत्यस्य शब्दस्यार्थे-क यूय- (उपोत) ननु लोकान्नभूतस्य न वह लोक इति वचो विरम्मत आर-ययेति । भथोपाय रामायमानो हि ममलोक मुपिता, तेरेत्यस्यार्थे-क यूय तीर्णाः, चक्रेत्यस्यायें- सेनाभिमत पम् ॥ क यूय कृतवन्त' । पेचेत्यस्यार्थे-क यूय पश्यन्त (सवालोकः) मान्ये-उचरपति पूर्वपक्षो-अम्यन्तर इति । इति ॥ प्रदीप-अर्यावगमाय अयंगपनाय । एवं-नथा। एते-ऊधेत्या (प्रदीप.) तरोन्यामिदसामाह-समयोग इति । यतो दिशा । अ-भोपनाय । स्वरूपपदार्यका इति-स्वरूपं | ऽन्ये तेषामना सन्ति वाचकालो नेपामनुमाननुपपते। पपप्पू. स्वरूपमात्र पदार्य बोध्य यामिति म्युत्पत्ति । एते मया प्रयुक्का | घेत्यस्य उपिता रति समानापों न माति परोधमा स्थानबग मारपापि तत्पत्यायनाय पदानरसहित घुम्यते ॥ उपोते-विरुदमिति-सोकातर्भूतस्य लोकताया दुनिवारत्वादि (गयोत') मान्य-प्रयोगान्यरवादिति । प्रयुज्या पति विशेष अतापत। अर्ययोधाय-अर्थसपनाय । हि-य। प्रयोग पर सोन्यो यस्यास्यास्त तस्मादित्य । सर्वनाम्ना पर अभिमत इति-isr न होक, मया स्वरूपमारोधनाय प्रयुक्ता निगाव पूर्वनिपातयकरणानियवाद ।। पदान्तरसहित इति । पदा. नामूल्यानामर्दसपनायायुकन्दादिति च । स्था र सेवामा न्तर क यूमिति। तत्र केत्यनेन साधनगरोक्ष्य, निठया भूतत्व स्व रूपता विराय पारिभाषिकाममियत का भूतस्यापि न पर कर्तृत्व च, यूय मत्यन्न मध्यमपुरषोप्यमा भनुस्य नाव का कति पचन युरमेरेति भावः । पद प, रसे साशर गायोकर्मकेन्या निवरगत्पर (थापनायकवार्तिकम् ॥२॥) स्वार कारित ॥ न वस्याो कियारियको यो पका रोपकातिक लिइन्तममानासमिति विग्यविमाना ॥ ॥ अस्त्यप्रयुक्त इति चेन्नार्थे दरेष तयोः । न चास्याने क्रियाविशेषकाचे पपी मरी शब्दप्रयोगात् ॥३॥ अपारीद्रयोति भूवादिस्वस्षमाप्यप्रदेगविरोध, मोनागा कककसतारा मानतासडोरिति वाच्यम् । वर्तमामसामीप्ये (माप्यम्) पर सवार । तरति माहत्यां मोऽधमधेन पमते पान अस्त्यप्रयुक्त इति चेत् । तर !! किं कारणम् १ दकको दायरम । मन परयो मसके भर्ये शन्दप्रयोगात् । अर्थे शब्दाः प्रयुज्यन्ते । सन्निति रमते ग्रामिति शिपायानी माये उछ । पा शहानामर्या येवर्येषु प्रयुज्यन्ते ।। (ताराटोक) मापे-योग MRI म्पो-अमपोग (भीम) गणमयोगादिवि । ममा समायोगे | इति । रायपीति निरमायोका पाम्पा गिम् । नबिना नपानमा दोनाम् । न्याम्प-गति योगदार मार-पदिति। (गोव)मारे अपमप्रयोगादिति । मगरका परमाशिद । एषाम्-पान बोनापान नाप दियद तपरमार-असमान दिन । मयुराते-रित मान सम्मान - ·- प्रथमाहिकम् ] प्रदीपोदयोततत्त्वालोकैर्विभूषितम् । क्वैव दृष्टमित्यत आइ-तद्यथेति । इतीति-अयुजते इति शेष । (उद्योत.) नवप्रयुक्तानुशासने निर्मूलत्वाच्चाजस्याप्रामाण्य प्रदोपे-इतर इति-वादिप्रतिवायन्यस्तटस्थ इत्यर्थ । ऊोत्याय स्यादत आइ-सप्रतीति। पाणिनेयाकरणप्रणयनकाले त्यर्थ । थप्रतीठेरिनि शेष । अन्यथासिइतामिति-अयेन प्रकारेण (ऊधे | पूर्वप्रयोगसता च व्याकरणप्रणयनादेवानुमोयन इति भाव । दापि त्यादिशब्दातिरितोषिता इत्यादिशब्दप्रयोगेण ) उपपन्नतामित्यथ । यत्र माध्यवातिककाराभ्यामप्रयुक्त व नोक्त तदमिप्रायकमनुमान तथा चोपेत्यादिशब्दानामर्यप्रवीतिमभावात् प्रयोगसभावानुमान | बोध्यम् ॥ वार्षशतिकानीति । वर्षशा दिवसपर । ययात्रुन एवं नोपपद्यते हवि माव । अन्ये-उपिता इत्यादय । तेषाम्-ऊपेत्यादि वा ॥ आहरति । साम यमावादिति भाव ॥ ननु साया बडयन शम्दबोध्यानाम्। एषाम्-ऊषेत्यादीनाम्। प्रयोगस्येति ष । तया च मानकानामृषिभिर्वमिष्ठादिमि सप्रदीयमानलामावदृषिमप्राय इत्य ऊत्यादिशदा लोकपयोगविषयवाभाववन्त तदर्थवोधनप्रयोजनक युक्तमत आह-वेदेति ॥ भाज्ये कृत्वेत्यनन्तरमधीयते इति शेष । प्रयोगविषयशब्दत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभानुयोगित्वादित्यनुमानेन याडिकाश्च कल्पसूत्रगान्वाचक्षत इत्यर्थ । अत्र सत्रागा कर्मत्वम् ।। सत्प्रविपश्वसत्त्वादुफानुमानानुपपत्तिरिति माव ॥ कुन इत्यत आइ (तत्वालोक') भाष्ये-यद्यपीति-अनुना लोक ऊपत्यादय परोपतादेर्विशेषस्येति । उपेत्यनेनावगम्यस्य उषितेत्यनेनेति शेष । इति शेष' । अवश्यमिति-तथापीत्यादि । ते इति शेष । लपणेन- तस्मत्यायनाय-परोक्षनादि विशेषवोधनाय । सहित इति-उपिता | व्याकरणशास्त्रसूत्रेण । अनुविधेया-सस्कार्या । दीर्घसत्रादिति दृश যনি সাশ্ববলি যথ। नमुपपादयति तपथेति । सहतिकाणि चेति-मवन्नि, अतो यद्य उद्दयोते अन्य'-ऊपेत्यादितो भिन्न ( उषिता इत्यादि )। | पोति शेष । माहरति-अनुतिष्ठति। तथापीति शेष । शास्त्रेण- बोधकतयेति शेष । तत्त्वादिति-नदर्यवत्त्वादित्यर्थ । अधेत्यादीना कल्पसूत्रेण । भनुविधते-अन्वाचक्षते । मित्यादि । ननु सर्वश्वेत इत्यत्रेवात्रापि "सर्वनामसरययोत्पमख्या प्रदापे-सम्प्रतीति-लोकैरिति शेष । अपीति-ऊपेस्यादिशब्दा. ननि' नि वार्तिकेन सर्वनाम्न पूनिपातेन अन्यप्रयोगवादित्युचिन | नामिति शेष । पूर्वमिति-तैरितिशेष 1 प्रयुक्तत्वादिवि-तेपाम् मित्यत आह--सर्वनाम्नामिति । पूर्वनिपातेति-"तपर"ल काल व्याकरणशाणेति शेष । इत्याह-रत्याशयेनाह । स्येत्यादिनिर्देशेनेत्यादि । तत्र-पदान्तरमहितोषितेत्याविषकाना उद्योते-व्याकरणशक्षस्य प्रयोगमूलत्वादेव प्रामा यमित्यारा मध्ये। साधनपारोक्ष्य-वामाघधिकरणपरोक्षत्वम् । प्रधुरिल्यादि । | येनाह-अप्रयुक्तानुशासने इति । सर्वया अप्रयुक्ताना शब्दानामनु बोध्यते इति शेष । एवमपि। निष्ठया-उषितादिघटकता दिना। शासने रत्यर्थ । व्याकरणशास्त्रेण कृते सतीति शेष । निर्मूलस्वाद- मध्यमेति-ऊपैयदिघटके यादि । आभिमुस्यमिति-निवसिवादे | निर्मूलत्वापाठात् । शाखस्य-व्याकरणशाकस्य । ननु कथ शायते रित्यादि । स्वमग्रेऽपि । ननु वसते तरतेश्च कय कर्तरि तप्रत्यय | ते पूर्व प्रयुका ती यत आह-पूर्वप्रयोगेति । विमवशम्दानामि त्यत आह-वसेरिति।गत्याकर्मकेत्यत्र-गत्यकमकश्लिषशोङ्- | त्यादि । म्याकरणप्रणयनात्-दिव्यदृष्टिमहर्षिपाणिनिकर्तृकतद्विषय स्थासबसननरहनार्यविम्यश्चेति सूत्रे । केचित्तु आख्यानार्थविशेभ्यक | कव्युत्पादनकरणात् । अनुमीयते-विमनशा शिश्लोककृतपूर्व- एव शाब्दबोधो भवति, न तु धात्वर्थविशेष्यक इति वदन्ति, तन | प्रयोगविषया ताइशपाणिनिरचिनव्याकरणशलानुशिवार यन्नैव युक्तमित्याशयेनाह नन्वात्याते इति । दिइन्ते उधेत्यादावित्यर्थ । तन्नैव यथा अताधुराष्ट्र इयनुमयते । ननु भा यत्तिककारनिणीता- अत्र-कृदन्तउपिता इत्यादी। च-तु। इति-इति स्थिती। कयमिति- प्रयुक्तताकशब्दाना पाणिनीयव्याकरणशालणानुशासने कृते तरयामा पदा तरसहितस्यापि उपिता इत्यादेरिति शेष । लिहन्तेति-लिड. माय दुर्वारमेव, यथोत्तर मुनगेना प्रामाण्यमिति नियमादित्यत आइ- वोत्यादात्यर्थः । विषयताविशेषेति-प्रकारनाविशेष्यतादिरूपे या । इदमिति । यत्रेति-गन्दे इति शष । उक्त-सिद्धान्तितम् । तथा च दि। विश्यतासामान्यादरेणेति भाव । तथोके-तयो समानार्थ पक्षे भाष्यवार्तिककारानीतापयुक्तताकत्व विशेषगीयमिति भाव । त्वोक्ने । तथा च तत्समानविषयकत्व तत्समानार्थत्व, न तु तत्समा "आदित्यो वा सर्व ऋतव , स यदेवोदेत्यय वसन्तो, यश सनवोऽय नविशेष्यकत्वादिमत्त्वमिने भाव । बोधे इति-अभ्युपगते सनीति | यमो, यदा मध्यन्दिनोऽय वर्षा, यदापराहोऽथ शरद, यदास शेष । सत्ताया-विशभ्यभूताया । वर्तमानेति-वतमानसामीप्ये | मेत्यय हेम तशिशिरो" इति ब्राह्मणमूलिकाया 'समा मासा अहो वर्चमानबदति सूत्रेगेत्यादि । तत्र-मवतीत्यत्र । आख्याने क्रियाविशे राधास्तुत्या ब्राह्मणचोदिता" इति गृह्मसमहोक्तेरनुमारेगाह-दिवस ज्यकबोध एव भवतीत्यत्रोदाहरणमाइ-तरतीति । अत एव- इति । जैमिनिना "सहस्त्रसम्वत्लर तदायुषामसम्भवा मनुष्येषु" आल्यान क्रियाविशयरबोधस्य स्वाकारादेव। इति पूर्वपक्षे 'अहानि वाभिमायवादि"ति सिद्धान्विवतया वापस- (६ सिद्धान्तसमानवार्तिकम् ॥४॥) हसिकागोत्यत्र वर्भशब्दस्य दिवसपरताया आवश्यका । प्रकृते तु ॥ * ॥ अप्रयुक्त दीर्घसत्रवत् ॥ * ॥ यया पुनमपि उपपत्तु शनोति मनुष्य णा शताधिकायुष सम्मवादि. (भाष्यम्) त्याशयेनाह-ययावत इति । सत्राणा-दीर्घसमास्ययशानाम् । अधी- यद्यप्यप्रयुक्तर' अवश्य दीर्घसत्रबल्लक्षणेनानुः | भाष्यस्यार्थमाइ-याशिकाग्रेति । अत्र-अन्याख्याने। यते इति-दिता इति शेष । चेन शेषाति विराय याचिका रस्यादि विधेया । तद्यथा दीर्घसत्राणि वार्पशतिकानि वार्पसह सिकाणि च । न चाद्यत्वं कश्चिदप्याहरति । केवल- (६ सिदान्तसमानवार्तिकम् ॥१५) मृपिसप्रदायो धर्म इति कृत्वा याज्ञिका. शास्त्रेणा- ॥ * ॥ सर्वे देशान्तरे ।। * ।। नुविधते॥ (भाष्यम्) (प्रदीप ) समत्यप्रयुज्यमानानामपि पूर्व प्रयुक्तत्वादनुशासन सर्वे खल्वप्येते शब्दा देशान्तरेषु प्रयुज्यन्ते । कम्यमित्याइ-अप्रयुक्त इति ॥ ऋषिसप्रदाय इति । वेदा (प्रदीप)सर्व इति । इदमत्र तात्पर्यम्-यस्य कस्यचिर ध्ययनमित्यर्थ ॥ चनात्प्रयोगाप्रयोगौ न न्यतिप्ठेने, भपितु शिधानामेव वचनार ।

·५३ प्रथमादिकम् । प्रदीपोड्योततत्त्वालोकैर्बिभूपितम् । प्रयु यते, तथैकस्मिन्नेगर्थे देशभेदेन विमिनधातु विभिन्नश-दश्च | दिदोषरहित प्रयोगस्तद्विषय । लोके-लोके च । कामधुर-(धर्म प्रयुच्येते, अत एव सकलशब्दप्रयोगदेशाननालोच्य उपेत्यादिशम्दा दारा) अभ्युदयप्रयोजक । तत्र-श्रुतौ। सम्यगज्ञात इति-शब्द अप्रयुक्ता इति कथन न युक्तमित्याशयेनाह-एतस्मिमिति। सतही | इति शेष । सुप्रयोगाविति-तस्येति शेष । सम्यगज्ञातस्वानु- पवमुमत्यादविन्यर्थ । प्रयोगविपये-प्रयोगदेशे। नियतविषयाः- मान-सम्यगानवमाध्यक 'अयं शब्द एतेन सम्यगशात एनेन नियतार्या । उदाहरनि-तद्यथेति। गतिकर्मा-गत्यर्थक । एन- सुन्छुप्रयुन्यमानत्वादिति" अनुमानम् । सुप्रयुक्त इति-शब्द शनि शवति । सुराष्ट्रेविति-भाषितो भवतीत्यनुषचने । एवमयपि। शेष । सम्यगज्ञानादिति-मम्यगशनविषयत्वादित्यर्थ । तस्येत्यादि । गर्मि-गच्छति । गत्यर्थे इत्यादि । प्राच्यप्विति-माविता भवतीति | इति-इति निशासया। शेष । उदीच्यविति-लवनार्थे माषित भवताति शेषः । उद्दयोते-वार्तिकोका-"शास्सैगधर्मनियम" इलियस्तिदाति- प्रदीप-तत्र-नत्रा। कोक्त । श्रुतिसिद्धा-एक शब्द इत्यादिश्रुतिप्रमाणित । तस्या- उद्योने-तत्र-लबने । उदीच्या इति-प्रसुनते इति शेष । श्रुती। उभयो-सम्यग्ज्ञानसुप्रयोगयो । इत्याह-रत्याशयेनाह । ये चाप्येते भवतोऽप्रयुक्ता अभिमताः शब्दा एते. तत्र-श्रुतौ । यदेति-यदा (इयो ) एकस्माद् अपूर्व पुण्यं (जन्यते पामपि प्रयोगोदश्यते ॥ क ? ॥ वेदे । तद्यथा- तदा । तदितरद अपूर्वननकमिन्नमपर तदर्थ अपूर्वमनका भवती- "सप्तास्ये रेवतीरेवदूप, यद्वो रेवतीरेवत्या तमूप, यन्मे | त्यर्थ । द्वयोः सम्यग्ज्ञानसुप्रयोगयो । फलेति-कामधुपदार्थपटके- त्यादि । तत्र-एक्स्य प्रधानताया अपरस्यागनायाश्च कल्पने । नरः श्रुत्य ब्रह्म चक्र, यत्रा नश्चका जरसं तनूनाम्" इति।। प्रथम वेति-प्रधानतयेति शेष । नियम्यत-आश्रीयेत। सर्वग्रेति- (तत्वालोकः) मान्ये-ननु यदि मया आक्षेपकेन सकलशम्दप्र हि-यत , आम (विषयक ) विशनात अन्यत्र सर्वत्रैव विज्ञान योगदेशानालोचितुमशन भूयते, तहिं भवतैव ममापात्रा आत्मान | सस्कारित्वेन सस्कारजनकत्वेन गम्यते प्रतीयते । अत आत्मशाना- सकलराब्दप्रयोगदेशालोचकम्मन्यमानेनोच्यताम् ते प्रयुक्ता अप्रयुका निरिक ज्ञान ) पराग शेयाह्न ५ ( भवति ) इत्यवधार्यतामित्वपः। वेतीत्यत आह-ये चेति । एते-ऊषेन्यादय । भवतः-आक्षेपकस्य । ज्ञानस्य-सम्यग्ज्ञानस्य । शेयशेषतया-शब्दाङ्गया। नन्वेवं वय. दृश्यते इति-मया समाधानति शेष । पृच्छत्याक्षेप्ता-क्वेति । उत्तर व्यापातात् शब्दसम्यगशानमनुपादेय स्यादित्या आह-प्रयोगान्त- यनि समाधाता-वेदे इति । उदाहरति तद्ययेति । येति । शब्दप्रयोगद्वारेत्यर्थ । तस्येति शेष । दृष्टार्थवाद-प्रोतुनिष्ठ- इति शानरचनावश्यत्वनिरूपणम् ।। वोधरूपदृष्टफ्लार्थत्वात्। प्रयोगस्य-सुप्रयुक्तशम्दघटकसुप्रयोगस्य । सम्यग्शनशन्दपटकसम्यगशानापेक्षयेति शेष । फलं कामधुपदार्य- (अथ शब्दज्ञानस्य धर्मजनकताधिकरणम्) घटकफलम् । सन्निहितस्वादिति-तेनैव फ्लसम्बधस्यौचित्या- दिति शेष । (आक्षेपभाष्यन) (प्रत्याक्षेपमाष्यम्) किं पुनः-शब्दस्य बाने धर्मः, आहोस्वित्प्रयोगे?।। (प्रदीप.) कि पुनरिति । “एक. शब्दः सम्यग्ज्ञात. कश्चात्र विशेषः ॥ शास्त्रान्वित. सुप्रयुक्त स्वर्गे लोके कामधुरभवति" इति श्रुनि (७ ज्ञानपक्षदूपणवार्तिकम् ॥१॥) तत्र किं सन्या शाः कामधुर भवति सुप्रयोगात्तु सम्यग्शवत्वानु- ॥ॐ॥ ज्ञाने धर्म इति चेत्तथाऽधर्मः ॥ ॥ मानमित्यर्थ, आहोस्वित्मप्रयुच्छ कामधुम् भवति मुप्रयुक्तत्व तु सम्य ज्ञानादित्यर्थ इति प्रदन । (माज्यम्) (उद्योत) वातिकोक्तो धर्मनियम श्रुतिसिद्धरास्यामुभयो ज्ञाने धर्म इति चेत्तथाऽधर्मोपि प्राप्नोति । यो हि अवात्प्रश्न इत्याह-एक शब्द इति । त्र यदेकस्मादपूर्व तदिः शब्दान् जानात्यपशब्दानप्यसौ जानाति । यथैव शब्द- तरत्तदर्थमिति । पू० मी. ) न्यायाद् दयो साम्येन फलसबन्धामावा ज्ञाने धर्म एवमपशब्दज्ञानेऽप्यधर्मः ।। दिकल्पायोगनैकस्य प्रापान्यमपरस्यात्व कल्प्यम् ।। तत्र प्रथम वा (प्रदीप.) ज्ञाने धर्म इति चेदिति । यथा श्लेमण प्रको नियम्यतेति ( पू. मो० ११।२।४३ ) न्यायाश्रयेणाह-तन्त्र किमिति॥ पन स्नेहद्रव्य रूक्ष तु वायोस्तथेहापि प्राप्तमिति माव । सर्वत्रेच हि विज्ञान सस्कारिस्वेन गम्यते । (उद्योतः) यथा श्लेष्मण इति । तथा धर्मजनकज्ञानविप. पराग चात्मविज्ञानादन्यन्नेत्यवधार्यताम् । रीवत्वात् तद्विपरीनजनकत्वेनापशब्दज्ञानादधर्मप्रातिरित्यर्थ ।। इति न्यायेन शानत्य इयशषतया धर्महेतुत्वामावात् प्रयोगागतया दृष्टार्थवाच्च प्रयोगस्य फल प्रति मनिहितत्वाच्चाइ-आहोस्विदिति ॥ धर्म इति पक्षयोः। धर्म इति-भवतीति शेष । इति चेद्-इति (तत्त्वालोकः) भाष्ये-अत्र-शम्दज्ञाने धर्म इति शब्दप्रयोगे (तत्वा०) भाष्ये-आहोस्वित्-अथवा । प्रयोगे-सम्दस्य | ( अभ्युपगम्यते) यद। तथा-हिं। प्राप्नोति-आपद्यते । कुत प्रयाग धर्म। इत्यत आह-य इति । हि-यन । भ्याकरणशानान्यपने प्रवृत्तस्य प्रदीपे-सम्यग्ज्ञात-सम्यक्त्वेन प्रकृतिप्रत्ययादिविमागतोऽ- परिनिष्ठिनपचनीत्यादिशानाय दुपच प्रभृत्यपशब्दशनमावश्यकमि विशषपरतया ज्ञान । प्रकृत्यादिविमागादीना ययच्छ कल्पनीयतया त्याशयेनाह-अपशब्दानिति । किमतावतत्यत आह-यथैवेति । धर्म व्यवन्दायाइ-शास्त्रान्वित इति । शाखण व्याकरणशास्त्रा | इति-मवेदिति शेष । एवमत्रेऽपि । अप्यधर्म:-अधोऽपि । शम्दशा. ध्ययनजनितवानविषयप्रकृत्यादविमागादिना अन्वित सम्बद्ध इति | न धर्म इति पो सुप्रयुक्त इत्यस्य सम्यनिर्दिष्टार्थकतयोपपत्ति मयं व्युत्पत्ति । मुप्रयुक्तः-शिक्षाप्रतिपादितशब्दप्रयोगपदत्या यथास्था शब्दोऽयमपशब्द इति ज्ञानस्य शन्दापशब्दस्वरूपनिर्देशमन्तरेगास. मभयानादि वर्णमुच्चारयता अर्थमनुमन्दधता विदितो य सम्पूरता म्मवादिति भाव । ?

·५४ येन युज्येत ? पविजलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पादे- प्रदीप-रलेमग-कारस्य । प्रकोपन-वईकम् । स्नेहदव्य-लि (तावालोक)प्रयोगे इति । धर्म रति चेत्तयेल्दनुप यते ग्धद्रव्य (दप्यादि)। रूक्ष-स्निग्धद्रव्यविपरीतद्रव्य (मर्जितण्डु | सर्वलोकस्येति-मं स्यादिति शेष । प्रयोगे-गुम्दस्य प्रयोग लादि)। वायो-विपरीतवातस्य । प्रकोपनमित्यनुपयते। धर्म इति-त्यभ्युपगम्यत तहोति शेर । प्रकारचे सम्यगा। उदयोते-तदापि प्राप्तमिति कयटोक्त व्याचष्टे-तथेति । त्यस्य सम्यक्त्वेन साधुत्वेन ज्ञात रत्यर्थ, सामान्वित इत्यस्य अपसम्मानस्येति शेष । ज्ञानेति-शब्दशनेत्यर्थ । तहिपरीतेति-|च व्याकरणशामव्युत्पादिनस्वरूपमनतिकान रत्यर्थमभिप्रेत्याह- धर्मविपरातेत्यर्थ । नया चाधोपल्याकरणशासादेव धर्मजनकशादाने सर्यो लोक इति । शम्दसाधुत्वशानसाधने व्याकरणशास्त्रे जायमाने नारीयकनया अधर्म ननकापशब्दशनस्यापि नायमानत्वात | कृतयमोऽकृवश्रमो वा सर्वोजन इत्यर्थ । सम्दप्रयोगनित तेन धर्मेण तस्वधर्मस्य क्षये सम्भवत्यपि "प्रक्षालनाद्धि पदस्य दूराद पुण्यदारेति शेष । व्याकरणशास्त्रस्य अन्यशक्षस्य वाऽध्ययनदारा स्पन वरमिनि न्यायेन ध्याकरराशासमनुपादेयमेव स्यादिति भाव । यथा कयरिदा गत व्याकरणशालसस्कृतराष्ट्र सम्बरमयुक (अधर्माधिस्यमाप्यम्) स्वप्रयोकार सकल वयाकरणमवैयाकरण वा सननिउपमदारा अथवा भूयानधर्म प्राप्नोति । भूयांसो ह्यप अम्युदयेन योजयेदिति भाव । शन्दा अल्पीयासः शन्दा 1 एकैकस्य शब्दस्य (आपेपमाप्यम्) वहवोऽपभ्रशा. । तद्यथा गौरित्यस्य गावीगोणी. कश्चेदानी भवतो मत्सरो, यदि सर्वो लोकोऽभ्युद- गौतागोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रशा'। (सावालोक) माप्ये-शदापेक्षया अपशम्दस्याधिक्येन (सवालोक) ननु सप्रमाणमुपादेयम् श्रप्रमाा हेयमितिविष्टवर अयापेक्षा अधिकानई स्यैव प्रयोकत्वात् मधुविषसम्मृतान्नमिः | मार प्रमाणेनैव वस्तु व्यवस्थापय तो वय "सर्वे कुशलिम सन्तु सर्वे च्याफरणशास्त्र हेयमेव स्यादित्याशयेनाइ-अथवेति । अध्यापकनि सन्तु निरामया । सर्वे भद्राणि पश्यतु मा कश्चिद समाग भने दियशम्दापश दरवरूपशनपूणे घ्याकरपशाखाययने इति शेष । | दि"वि निल्तरमीश्वर याचमाना अतिप्रमाणन शब्दप्रयोग सकल कुन रयत पाइ-नूयास इति । हि-यत । शम्दा इति-प्रत इति | लोकाभ्युदयप्रयोजकतामवगम्य ममन्दानन्दसन्दोहमनुभवाम शानी, ग। सदापेक्षया अपराम्दाधिस्यमुपपादयति-एकैकस्येति । कय तशानेन भवतो हृदये बाग इत्याशयेनाक्षिपति-कश्चेति । उदाहरति-तपति। भवत -प्रयोग धर्म इवि पक्ष दूपयन । मत्सर'-देष । इदानी ॥3॥ आचारे नियमः ॥3॥ (भत्र ) पदार्थमाइ-यदीति । (८ज्ञानपचे दूपणान्तरवार्तिकम् ॥२॥) (समाधानमाध्यम) (भाप्यम) न खलु कश्चिन्मत्सरः । प्रयत्लानर्थक्य तु भवति । आचारे पुनर्गपिनियम वेदयते-"तेऽसुरा हे फलवता च नाम प्रयलेन भवितव्यम् । न च प्रयत्न. लयो हेलय इति पुर्यन्त. परावभूवुः" इति ।। फलाद्वथतिरेच्य ॥ (प्रदीप )याचारे प्रयोगे ॥ ऋपिद ।। (प्रदीप)न ध प्रयत्न इति । यदि प्रयानन विना पल (उयोस ) प्रयोग इनि । एवच प्रयोगादेवाधर्मवमोऽपोति स्याव प्रयत्नवयम्यमापपेतत्यर्थः । शानादौ नि पदविरसमिति भाव ॥ (उपोत) मान्ये फलाहपतिरेय इति । परस्पभाष प्रतियोगान कार्य हत्यर्थ ॥ प्रयत्नवैयध्यमिति । यावरणाभ्यय (सयालोक ) माये-नियम-शद व प्रयोक्तन्यो नापसन्द नविषयकप्रयत्नवेयर्यमित्यय ॥ पति नियम । घेदयतेनोपयति। योधकवेदस्वरूपमार-तेऽसुरा इति। पोते-पर-उक्त नावने च । पुल्ययुक्त्येति शेष । (सावा०) अहमपि निरन्तरपराभ्यु पका assfrमको भार. प्रयोगादेवाधर्मवोऽपि-"परम्पस्य प्रयोगादेवाधर्म इस सदस्य तीयमानवता न हानु उक्नोनीत्यायनोत्तस्य'द-नेति । सपिवति- प्रयोगादेव धर्मोऽपि । मवाति प्रीयते इति शेष । इति-ति | निश्चये। मत्सर इति-मम तति शेर । न पय क्याम्पुरगम्यते तो । ज्ञानादिति-समारयेत्यादि । इति-नि मादचनन् । रामप्रयोग भइति पनपत आर-प्रपरनेति । म्याकरणा-ययन रति आनाइनिरापरणम् ॥ विषय प्रयस्ताय । वनप्रेऽपि। पाद अपभ्यापरवाना माकरणापि प्रयोग धारा मयुस्य प्राप्नुवादरियार येनुरिस्पादि। ननु कपनुपपपेत तस्य सानेपा मार-पक्ष्य अय प्रयोगपपानीकारमाध्यम्) तति ।मन्युदयसकनेस वसायापरय सिमामेति-न-थे। तरसासे उत्सवनियन्वय, तदमारे तस्मारक परिक्षाभ्यासांत्र (सागटोक) मामे-परिसदाने धर्म रन से हरोत्या | काईकारणमा निश्चीयर, दया दरसते तरमार पन्ददकिनारा दूपनि हानि, दि सदस्योग धर्म रतियाम्वित्याश्ये तरमारे यसमितियारम्पमियाज वा समपरमार नार-वस्तु सहि प्रयोगे इति ।पनि । माणे fritad। र भ्याटप्यपापापण्यानरप भनय (९प्रयोगपरे पगवातिकम् । ३६) परेविहादान मम्मुरवसालापा उपारस्य सालसम्म दरबारस्य दयाकलापा सिरसा (मादा ॥ * ॥ प्रयोगे सर्वलोकस्य ।। * ।। रए) प्रपन्नाभर (TET अभए। (माप्यम्) निधारण्यास शेगा यदि प्रयोग धर्म , सर्वो लोगोऽभ्युदयेन युग्येत ॥ नम्पारन इ-मति । - अस्तु सहि प्रयोग।

·। । प्रथमाहिकम् । प्रदीपोइयोततत्वालोकैविभूषितम् ।। प्रदीपे-विनेति-अपि अन्धोतव्याकरणस्य शब्दप्रयोगेण धर्म (तत्त्वालोकः) मान्ये-उक्तरीत्या दूषितत्वादुक्तं पक्षदयं दारेति शेष । स्यादिति-नहिं अधीतव्याकरणस्येति शेष । निराकुर्वत्रुपसंहरति-एवमिति। यदि तत्र पक्षदये दोष इत्यर्थः । उद्दयोते-पलवदिति-प्रयत्न इत्यादि । तथा च फलवदृप्ति- नापि-नैव । एवमग्रेऽपि । एवेति-धर्म इति फलतीति शेष । गुम्दे योऽभारतत्प्रतियोगिताया प्रयत्ने समुपपादव पक्षो नाग कार्य | केवर सम्यगनाते केवलमप्रयुक्ते वा न धम इति निणीनेऽपि पृच्छति- इति भाव । किन्तीति। तहि क्वधर्म श्त्यर्थ । (समाधानबाधकमाप्यम्) (१० सिद्धान्तसमाधानवार्तिकम् ॥ ॥४॥) ननु च ये कृतप्रयत्नास्ते साधीयः शब्दान्प्रयोदयन्ते, | ||*॥ शास्त्रपूर्वक प्रयोगेऽभ्युदगस्तत्तुल्यं त एव साधीयोऽभ्युदयेन योक्ष्यन्ते ।। वेदशब्देन ॥ * ॥ (भाप्यम्) (उद्योतः) साधीय इति। क्रियाविशेषणम् । शास्त्रसस्कार शास्त्रपूर्वकं यः शब्दान्प्रयुक्ते सोऽभ्युदयेन युज्यते । बता प्रभूतशब्दप्रयोगजन्यबहपूर्वदारा बहुतराम्युदफलत्वमित्यर्थ ।। (तरवालोकः) भायै-ननु शब्द प्रयोो धर्म इति पक्षेऽपि | तत्तुल्यं वेदशब्देन । वेद शब्दा अप्येवमभिवदन्ति व्याकरणाध्ययनविषयकप्रयत्नस्य बहुतराभ्युदयनान्वयव्यतिरेकमम्भ | "योऽग्निष्टोमेन यजते य उ चैनमेवं वेद" "योऽग्नि वात् तग्य तत्साधकताया उपपत्त्यासार्थकता सम्भवत्येवेत्याशयेनाह नाचिकेत चिनुते य उ चैनमेव वेद" ॥ ननु चेति। (प्रदीपः) तत्तुल्यमिति । वेद' शब्दो यस्यार्थस्य स वेदशब्द- उद्दयोते-साधीय इति-प्रथम साधीय इति। क्रियेति-प्रयो तस्य यथा शत्वानुष्ठान तथा शब्दानामपि प्रकृत्यादि वभागशनपू क्ष्यन्ते इतीत्यादि । द्वितीय साधीय इत्यभ्युदयविशेषणमिति भाव । बैंक प्रयोग इत्यर्थः ॥ शास्त्रसस्कारवां-यत्नपूर्वकाध्ययनावाप्तव्याकरणशास्त्रशनननितम (उयोतः) शास्त्रपूर्वके इतिाव्याकरणाध्ययनपूक्के इत्यर्थ ॥ स्कारवताम् । बहुतरेति-व हुनराभ्युदय फलं येषामिति न्युत्पत्ति । तत्र वेदाङ्गत्वादेतव्याकरणाध्ययनपूर्वकप्रयोग एवं धर्म इति प्रामा. णिका । बेदः शब्द इति । बोधक इत्यर्थ । प्रमाण मत्यर्थों वा॥ (समाधानसाधकमाध्यम्) तस्य यथेति । तस्य यथा य उ चैनमेव वेदेति ग्रन्थेन वेदतो व्यतिरेकोऽपि वै लक्ष्यते । दृश्यन्ते हि कृतप्रय- । शास्त्रानुष्ठानं फलायोक्तम् । तथास्यापि शास्त्रशनपूर्वक प्रयोग फला नाश्चाप्रवीणाः, प्रकृतप्रयत्नाश्च प्रवीणाः। तन फल- | येत्येक शब्द इत्यादिनोक्तमित्यर्थ ॥ व्यतिरेकोऽपि स्यात् ॥ (तत्वालोकः) भाध्ये-ननु सम्भवे सति सकलोद्देश्य (प्रदीप.) व्यतिरेक इति। परिहास । तावच्छेदकनिष्ठप्रयोजकता निरूपिना प्रयोज्यता विधेयवृति (उपयोतः) माध्ये तत्र फलव्यतिरेक इति। कौशलव्यतिरेक भवतीति सिद्धान्तः । अत एव यथा पुत्रवित्तलोकवयवान् सुसोत्यादी वत् फ्लव्यतिरेकोऽपि स्यादिति त्स्य व्याकरणाध्ययन व्यर्थमेव | सुखवृत्तिप्रयोज्यतानिरूपिताप्रयोनकता पुत्रवित्तलोकत्रयनिष्ठयपोप पद्यते, न तु पुत्रमात्र निष्ठतया, न वा धनमात्रनिष्ठतया, न स्यादिति मावः।। वा लोकमाननिया, न वा पुत्र वित्तोमयनिष्ठतया, न वा (तरवालोकः) भाग्ये-ननु व्याकरणशानाध्ययनविषयक पुत्रलोकोमयनिष्ठनया, न वा वित्तोकोमयनिष्ठतया। तथा एक प्रयत्नस्य दहुतराभ्युदयसाधकठाया अपि निश्चये प्रतिबन्धको अवय शब्द इत्यादिश्रुतावपि कामधुकत्वनिष्ठप्रयो यतानिरूपिनप्रयोजकता व्यतिरेकन्यभिचारी त एवेत्याशयेनाह-व्यतिरेक इति । विपरीतः | सम्यगशातत्वशाखान्वितत्वसुप्रयुक्तत्वनयनिष्ठतयैवोपपद्यते, न तु तर. (प्रयत्नमत्वे बहुशग्दप्रयोगजनितबहुपुग्यद्वारा बहुतराभ्युदयस्या | न्यतमनिष्ठतया, न वा तदुभयनिष्ठतयेत्याशयेन समाधातु शने धर्म भाव , तया प्रयत्नासत्त्वे तद्वारा बहुतराभ्युदयसत्वम् ) इत्यर्थ ।। इति वार्तिक शनशब्देनाभिहिते सम्यग्शातत्वशास्लान्वितत्वे शास्त्र. वै इति वाक्यालद्वारे । कुत इत्याकांक्षायाम् केचिदैयाकरणा निश्चि शब्देनाभिदधत् मिदा तवात्तिकमुपस्थापयति शास्त्रपूर्वके इति । तशब्दसात्वा सन्तोऽपि प्रतिभारहिनतया व्यवहारमत्युत्पन्नमति- व्याकरणशाखाध्ययनजनितपक प्रययविभागादिशनपूर्व के इत्यर्थ । स्वाभावात् शब्दप्रयोऽकुशला भवन्ति, तथा केचिदनधीतच्याकरणा | प्रयोगे-शन्दप्रयोग। धर्मद्वारेति शेष । अभ्युदयः फलम् । वेद- अपि यथाकथञ्चिदवगतसाधुशन्दा सन्त शब्दप्रयोगे निपुणा भवन्ती शास्त्राध्ययन ननितकर्मस्वरूपफलसाधनशान पूर्वक एवं कर्मानुष्ठाने फल त्याशयेन वैश्रोत्यमेवोपपादयितुमाह-दृश्यन्ते इति। हि-यत । भवतीत्याशयेनाद तदिति । प्याकरण शापमात्रबोध्यप्रकृतिप्रत्यय मप्रवीणा:-कौशलरहिता । अस्य शब्दप्रयोगे इत्यादि । एवमग्रेऽपि। विभागादिकशम्दात्मक वरिखत्यर्थ । वेदशन्देन-स्वत प्रमाणभूत- प्रवीणा इति-प्रत इति शेष । तन-अप्रवीणत प्रयत्नभवीणारत | वेदशास्त्रमात्रयोध्यस्वरूपसाधनफलककर्मणा। शास्त्रपूर्वकमिति- प्रयत्नेषु । फलव्यतिरेकोऽपि-फल्बपरीत्यमपि । क्रियाविशेषणम् । एवमग्रेऽपि । ननु कर्मणः दशज्ञानपूर्वकानुष्ठान- उड्योते-कौशलन्यतिरेकवत्-शग्इप्रयोगनिपुगतावैपरीत्यमिव । मेव सफल मक्तीत्यत्र किं प्रमाणमित्यत आह-वेदशन्दा इति । इति-वि हेतो । तस्य-अधोतव्याकरणशास्त्रस्य। व्याकरणाध्य वेदाना शब्दापति, वेदाश्चामी शम्दा इति वा व्युत्पत्ति । अपि- यनम्--याकरणाभ्ययनविषयकप्रयत्न । एव । एवं यथा मया व्याख्यानं तथा। वेदशब्दानेवाह-योऽग्निष्टो. (पचयनिराकरणोपसहारमाध्यम) मेनेति । दितीय वेदेति-इत्यादय इति शेष । एव तर्हि-नापि ज्ञान एव धर्मो नापि प्रयोग एव ॥ नफलानीति शेष । अनुष्ठानमिति-सफलमिति शेष । प्रयोग इति- प्रदीपे-अर्यस्य-अग्निष्टोमादिरूपकर्मण । यति-रवरूपण किं तर्हि ? सफल इति शेष । .

·पातश्चलमहामाष्यम्- [१ अध्याये । पादे- उदयोने-शालान्तरभ्रमनिराकरणायाह-याकरगेति । व्याकर (मारेपनिराम्रणमाष्यम्) पावाव्ययनजनितप्रकृतिप्रत्ययविमागादिकानपूर्वके इत्यर्थ । ननु नैप दोष, शब्दप्रमाणका वयम्, यन्छब्द आह माकरणशम्देन नवविधव्याकरणानां मध्ये किं व्याकरणमा विवक्षितदस्माकं प्रमाणम् । शदश्व शब्दज्ञाने धर्ममाह, नाप तमिरपत आह-तनेति । नवविधब्याकरणानां मध्ये व्यर्थ । एतस्य | शब्दज्ञानेऽधर्मम् ॥ यच्च पुनरशिष्टाप्रतिपिद्धम्, नैव पाणिनीयव्याकरणस्यैति शेष । एतदिति-पाणिनीयव्याकरणशाजा तहोपाय भवति, नाभ्युदयाय । तद्यथा हिक्क्तिहसित- घ्ययनजनिवप्रातिप्रत्यय विमागादिशानपूर्वकशाइप्रयोगे इत्यर्थः । वस्य-वेदशदस्य ( अग्निणेमादिरूपकर्मण )। घेदत इति-स्वरू' | कण्डूयितानि नैव दोपाय भवन्ति, नाभ्युदयाय ॥ पसाधनफलानोति शेर । उफम्रयुक्तम् । अस्यापि-शम्स्यापि । (उपयोत ) माध्ये प्रमाणमिति। प्रामाणिकमित्यर्थ ॥ सदश्व शाति-व्याकरणशाध्ययनानितप्रकृतिप्रत्ययविमागादिशनपूर्वक | शम्दाने इति । एक शरद सम्यग ज्ञात इयादि । हेलयो इत्य । तथा च "एक राम सुपयुक्त स्वर्ग लोके | हेलप इत्यादि तु अपशब्दप्रयोोऽधर्ममाह, न तु शो इनि भार। कामधुग नातीति वाक्य ह पलायाऽवगतेन शप्रयोगेण स्वक यपि तत्र प्रयुक्त हत्यप्युक, तथाप्यवैयाकरणस्य सम्यक प्रयोगादपि मौमूतशम्दमस्कारस्यापेक्षितत्वात् “सम्यगशात' हयनेन तदानया धर्मामावेन शान व तत्तु । प्रयोगस्तु तस्य दारमिति भाव ।। गने विनियुक्ते, सत्रामामाणिकत्वदानिराकरणाय "शास्त्रान्वित' (ववालोकः) पाये- केरलरय शम्मानस्यापि धर्मद्वारा इत्यनेन तत्र व्याकरणशानमर्थितताया अभियानात् व्याकरणशा अभ्युदयसाधकतोपपद्यते त्याशयेन पक्षानरमाद-अथवेति । ज्ञान प्राध्यपनजनितप्रातिप्रत्ययविमागादिशनपूर्वकशब्दप्रयोगेण धर्मशारा | एव-शमशनेपि । केवले इत्यादि । तत्र पक्षे कथित दोष स्मारयनि- सभ्युदयो भवतीति करिना । ना "4 उपनमि"त्यत्रापि ननु चेति । परिहरति-नेति । तत्र परे इति गेप । एए-मपसाद धकारात शनानुष्ठानयो साम्येन फल्समन्धो भवतु, तथा तरदृष्टा शानेन अधर्मसतिरूप । कुन इत्यत भार-शरदप्रमाणका इति । न्तेन प्रकृतेऽपि शरदशनप्रयोगयो साम्येन परसम्बन्धो भवत्विति यतायादि । शब्द प्रमाग येषामिति व्युत्पत्ति । कर्मस्वरुपमापन घेत्र, नेनानुडाने उपकारदर्शनाव तयो गुणप्रधानमावस्यावश्य | फलेषु सग्निकर्षामावात प्रत्यक्षस्य, न्याप्तिमहाभावाद अनुमानस्य च कत्या पदान्तरायणा । नचात्मशानत्येव शम्दशनस्यापि म्वात-विषयताया अममबाराह-यरच्छन्द इति । यद्यपि सम्मोऽपि अर्थ म्मेण फलसापनदा भवयिति वाच्यम्, सर्वत्रैव हि विज्ञान सस्का बोधने शक्तियहसापेक्ष, तथापि व कामी यतेत्या दवाक्य गृहीत रित्वेन गम्यने । पराग चात्मविगानाद योत्यवधार्यतामिति वचनेन, शक्तिकपदार्थ बोधयन्नलौकिकमपि सम्बधमाकाशा महिना गोध "यदेव विघया करोति तदेव वीयवतर भवनी 'वि श्रुत्या सामध्येन | यति । भस्माक सर्वदा परोक्षोऽपि धर्मादि मन्वालिमि यथावेदश चात्मशनातिरिक्तशनस्य पाराविगमाव, अय ताशेषभूतारमशास्रमेव साक्षास्क्रियते, अत एव देशानुमारितया तदीयरपनिरपि प्रमा नस्य "वरति शोकमामविधि"त्यादिना बोषिताया कतरणोपल | णभूतेति भाव । अशिष्टशोप्रतिपदोनि ग्युत्पतो फमधारयसमा हिवामस्वरूप प्रति स्वतन्त्रकल्ससापनतापा उपपचावपि अन्यत्र | सेन निष्पन्नमाह-अशिष्टाप्रतिपिदमिति । अविदितानिषिमि तस्या भसमवात, सर्वत्र शनमात्रेण कापोपपत्तो बसायाससाध्या-त्य । नाम्युदयाय-नाप्यभ्युदयाय । एवममेऽपि । मविहिनानि मुहानस्य यांपत्तश्चेति माव । विस्यवहारे पुण्यपापे नेवि समुपपादयितु दृष्टातमाह-तपसि । (म्यास्यान्तरमाप्यम्) उदयोते-ननु "तेऽमुरा हेलयो दय"त्यादिना अपराम्द अपर आह-तत्तुल्य वेदशग्देनेति । यथा वेद | माहित आह-हेलयो हेलय इति । ज्ञाने-पाने ।तथा शानेऽपि अधर्मस्योक्तावाद कथमुभ्यते शहो नापरासाने प्रथम शन्दा नियमपूर्वमधीताः फलवन्तो भवन्त्येव या च"नम्रेच्छितवे" स्यादि अपशब्दप्रयोगम्येय निषधपति न शाषपूर्पक शब्दान्प्रयुके सोऽभ्युदयेन युज्यत इति ।। ল ব্যায়াবেরি কিনা নৱ গোঙ্গাস মা (प्रदीप )अपर आहेति । वेदशासौ शम्दश वेदशाद इति | जाना पचनीयादिशमानाप हुपचममयपशमा प्रयोप्या कर्मचारय ॥ वश्यक इति चेत्र, व्याकरणाये गा परनोरयारिसानाय हुएचप (तावाटक)मा ये-दरममनकर्मबोधनाय गाया त्यादिवानस्यैपेक्षिववाद। नापि तां पचत त्यादिभ्युत्पा नाप पोहोकारे गोरगर तस्य वेदशम्परत देत्युपपादयितुं प्रति उपचरित्यादिप्रयोगस्यावस्यकावेऽपि राचन हानि , सुपरवायासेना पापभेदात् प्रतिरक मेदेन म्यपदिशाह-अपर आहेति । नियम पदासरूपपरा अनुकरणतया साइत्वस्योपरचे । अयमा देल्यो पूर्वम्-भारतगप्पथीयो३"स्पादिधर्मगोपिउनमर्यादिनियम हेलय इत्यादिविपाटोऽपि प्रत्याय जनपेदिति भार ॥ सन-एक पूषरम् । फटयन्त ज्योनिष्ट मादिकर्ममानाडोपनेन शद इत्यादिवती । दया पर शप्पल्याविनेर पता । शाखपूर्वकम् व्यापरणानाध्ययन मनितातिप्राय प्रयोगयो धर्मदास मन्युश्यसपनाया बोपना "शम्दश्य शासन विमा गहिरानपूर्वकम् । शम्दान-अवयर पठनीयारितोकिए | धर्ममारे" कपन न युमिति माय । सम्पगिति- त्यस्यादि। सदान् । मोपनायी । अम्युदयेन-याचरणागिनिय धर्मवि-सम्मिनप्रेयादि। सानमिशि-नये याय- मागम्युश्येन । रवारिसम्पादकमरेतु प्रयोग-सहयोग । सरप-गुमाया प्रमा- मुमतिपूर्वक समासमार-येदति। (समाधानान्तरमाम्यम्) (प्रथमपपाम्युपगममाप्यम्) अय पाभ्युपाय एवापशन्दमान शदशान। यो भय या पुनरस्तु-शान एय धर्म इति । अपरान्दाधानाति सदानप्यसो जानाति । वदेष माने (सारस्मारणमाप्यम्) धर्मः' इति भुतोऽर्यादापन मपति-पपरा मान ननु पोसम्शाने धर्म इति चेत्तयाऽधमंहति ।। | पूर्वके शन्दशेने धर्मः' इति ।।

·५७ - प्रथमाहिकम्] प्रदीपोद्दयोततत्त्यालोके विभूषितम । (प्रदीप ) अथवेति । अरशम्दाननान्तरीयस्त्वा पद | यति । येन च स दोपो निहण्यते; भूयसा चाभ्युदयेन ज्ञानस्य पथक परमपशब्दज्ञानस्य नास्तीत्यर्थ ॥ योगो भवति । एवमिहापि यद्यप्पपश दज्ञानेऽधर्मरत- (उद्योतः) मध्ये अभ्युपाय एवेति । अपशमशानना थापि यस्त्वसौ शब्दवाने धर्मस्लेन च स दोषो निर्घा- रीयक शब्दवानमिति दमदानेन फले जनन ये महकारितवारशः निष्यते भूयसा चाभ्युदयेन योगो भविष्यनि ।। पानस्य न पृथकलतेति भाव । पसन्दज्ञानम् अपशब्दत्वेन वज्ञानम् ॥ एव दाब्दज्ञाने इत्यपि ।। अपशब्दत्वेन ताने (प्रदीप ) दोप इति । उटष्टन फ्लावासो सपनधर्मपल हि तद्भिन न प्रदान भनि । यो ऐति भाष्यम्य ] मुत्पतमप्यनुत्पन्नकन्य मवतीत्यर्थ । य एव अपशम्दान् नानानि असावेव शम्दान् तानाताति नजना (उद्दयोतः) तुष्यतु दुर्जन पनि न्यायेनापशब्दज्ञानस्य वर नममानाधिकरणशदानादे धर्म नि न तो विपरीत फल रंगेल वमात्रैगाधर्मसापनत्वमभ्युषण यापि माम्चे ममाध्यन्नामाइ- कल्पना युक्तति माव ॥ नाह-अपशब्दशाननान्तरीयकत्वा अथ वा कृपेति । मृद् आद्रा । पांसु. शुष्क । य कर्मनातरीयककम दिति । दाह । न हि बयानयननान्तरीयक तन पात्रानयन 1-यो यो विपरीतत्वमानेण कल्प्योऽवधो दोष सरकनन्यस्त नान्यो पृथ फल भवति।। यथा कुमरखननना नरायकवारव्यापारजन्यो मृल्ने सरकन नाश्य (तत्वालोकः) भाष्ये -प्रथाभिज्ञाया वैश्वदेन्यामिनेन्विचनेन | इति मामा-दनो दृष्टानुमानानाशानुमानमिति दावम् उत्कृष्ट पवनार विनियोगायेर प्रशमिक्षानानरीयकरयोलनकाग्निम्याप / धमेति । धर्मस्य विभिवोध्यावादुष्ट वन् । अपाम्य तु वान भो-य वा भ्यो वाग्निमितिवचनेन वाजियाा विनियोगम्य दर्शनाद प्रह-वेन विपरातत्वमात्रेण कल्यस्याल्पावेन कलधर्मनाश्यकम् ॥ तेऽपि शब्दज्ञानस्य एक शब्द पति वचनेन याममुक्त्वे विनियोगन्येव | याग यहिंसाया न हिंस्यादि नवचनेन दुष्वादोरनाइट बने शब्दशाननातरायकनयापनापशम्दानस्यापि क्वचित् साक्षाद्विनि त्यन्यय विस्तर ॥ योगाय माक्षाद्विनियोजकमा TRA पि तस्य करना क्रिययन ( तत्वालोक ) भाष्ये-कूपखानकवदिति-अत्र कृप खननोनि आह-अयवेति । अभ्युपाय:-महकारिकारणम् । हि-रख। अप्य | विग्रहे कमायण प्रमुक्त वामरूपन्य येन बुल । अनित्यसमासन्चात् सौ-प्रमाद। जहरनि-तदेवमिति । आपन-प्रारम् । कि कूपस्य खानक इते स्वपदविग्रह । ननु “शिल्पनिबुन्" इति भूत्रेण प्रातमित्यत आइ-अपसन्देति । एजुट वा येति चेन, अत्र सननकर्नुलमात्रस्य विवक्षया शिल्पित्य प्रदापे-अपशब्देति-पशब्दानं नान्रीया यस्येति व्युत्प स्या ववक्षगान् । कूपस'नकेन तु यमिति तृतीयामदति । एतत्- ति । तथा च शब्दसानस्य अपरम्दशाननान्तरायक्वान् अपशन्द अपशब्दशनम् । दृष्टान्त कृपलानक यायमुपपादयति-तद्यथेति । शानस्य (शब्दसानस्य फलात् ) पृथक पल नानन्यन्वय । अवकीर्ण-लित । स-कृपसानक । स्थापनादि । तत एव- उद्योने-यद्यपि सदापशम्दज्ञानपारेक्शालाध्ययनजनितता, | अद्भ्य एव । तं गुणम्-अत्यन्त स्नानादिरूटसाधनम् । कांग तथापि शब्दकानस्य एक शब्द इति त्या पल विनियोगे सति | स्कारेण फर्नुस्तायाममिप्रेत्याह-येनेति । स्नानादिनेत्यर्थ । कूप अपशब्दधानस्यापि वचित फ्ले साक्षादिनयोगाय माशादिनियोक रानकस्येति शी । R.-कर्दमवाललपरूप । मिहण्यते-निराक्रियने । प्रमागकल्पनापेक्षया नस्य परम्परया शब्दहानफ्ले विनियोगाय पल योग इति तस्येत्यादि । दान्तिकम् अपशब्दशन मुपपादयनि- वन्दम्दानाङ्गत्व वनियोनकामाकचनैव युक्ता फन्वत्सनिमावि | एमिति । इहापि-शन्दवानस्थ- पि। यद्यपीति-व्याकरणाध्येतु निन्यायात् । आमिक्षावानिनयोस्तुत्र तत्र बन्योतक शमस्तीति | रितिशप । तथापीति-तस्ये ने शेष । कर्मणि कारण कतरि तृती ततो वैषन्यमत्रत्याशयेनाद-अपशब्देति । 'अपशब्दशान नान्तरीयक | यामभिप्रेत्याह तेनेति । शम्दशानननितधर्मेणत्ययं । स-अपशब्द- यस्यैनि व्युत्पत्ति । इति-पति हतो । ज्ञानस्येति-किन्विति रोष । ज्ञानानित । तस्येत्यादि । निर्घानियते-निराकरिष्यत । अभ्युद पृथकफलता-शदशानालपृथकफलना। ययाकविन्जातम्य गाया यति-तस्यैतदेष । घरशन्दमानस्य आन्दानानभ्युप'यत्वादाह-अपशब्दत्वेनेति । प्रद -उत्कृप्टेति-यथा मोननन उत्कृ तृत्त्यवाती पान तम्ज्ञानम्-परब्दधानम् । उक्तकारणदेवाह-एवमिति । तदुप स्वल्प दुरमुत्पन्नमपि अनु पनकल्प मवति तथा शन्दलानेनेत्यादि । पाइयनि-अपशब्दत्वेनेति । तज्ञाने-अपशब्दाने । सतानि शेष ।। स्वल्पमिति-अपशब्दशाननेत्यादि । हि-यतः । तमित्रत्वेन-अपशवभिन्न वैन । नन्वेव मध्यविरोध उद्योते-अपशब्दज्ञानेति-दाउझाननान्तरीयकन्या दे । विर. इत्या आद-यो ह्येति भाव्यस्येति । यो देत्या दमाध्यस्ये यर्थ । रोतेति-शदवानेत्यादि । अधर्मेति-गव्दवानमाध्यमविपराते- भाव रत्यत्रान्वयः । हेरपेश्वार्थकतामभिप्रत्याह-य एवेति । इति-त्यादि । समाध्यन्तर-समागनविशेषम् । मृत्पदेन कर्दमम ममें इन स्थितौ । तज्ज्ञानेति-पपशब्दतान्त्यर्थ । इति-इति हेगे । त्याह-आद्देति । मृदिति शेष । पशुपदेन धालमभिप्रेत्याह-शुष्के तत-दादज्ञानपलत् । अपशब्दशानस्येत्यादि । तदाह-शम्दार- ति। मृदिति शेषः। ननु शन्दशाननान्नरायकापन इशान निना- शब्दशानयो सैनानफलक माह । उदाहरति-नहीति । वयानय- धमस्य शब्दशन तनिधर्मनायता क्न प्रमागेन शायन इयत नेति-नयनयनस्य ना तर यकमिति व्युत्पत्ति । तत -यता आह-यकर्मेति । विपरीतत्वमात्रेण कल्प्य -ययत्तम रखना वन्यानयन ततः। पृथफल-न्यानयनफगत् पृथकालका नरोयक्वकर्मविपरीत दत्तको स्वनान्तरीयकर्म निपल तदुमय समानालकमेवे नि मात्र । विपरीफ्लग्नक यथा कृपरनननानरीयकदारारव्य पार त (समाधानान्तरभाष्यम्) व्याप्तिान नितानु मन्योपपाय । अवैध -निषेपवचनावोधित । अथ वा कूपखानकवदेतद्भविष्यति । तद्यथा कूप उपलक्षातयाह-दोष इति। तत्परेति-पवनना त्यर्थ । तवाशानुमानम्-दब्दहानगन्तरोयकापशादशाननम्माधर्म रब्द खानकः कूपं सनन्यद्यपि मृदा पांसुमिश्वावकीर्णो शाननन्यथर्मनाश्य शब्दज्ञान्ना तरोयकापश दद्वान्जन्यदादित्य भवति । सोऽस्तु संज्ञातासु तत एव त गुणमासाद- ( नुमिति । ननु पूर्वमधर्ममयस्त्वम्योतनया सम्प्रति तदपत्लोक्ति- ८म० ·तम्। पावलमहामाष्यम्- [१ अप्पा पदे. एकेन्दत आह-धर्मस्येति । दिधीति-वात्यैति शेष । वदनेति उपयोले- क বিবি রানী निषेधे यादि । तत्फलेति-प्रदानफ्लेत्यर्थ । मन्येवं यामनन्तरा- | पुग्धार्थनेवन करना, ता"न ति" "आहिगाग्नि यहिमान्य भर्ममा यातनिवारयतासमवेदन अद- प्रयुष प्रायश्चित्त यान्" इत्यादिनापश्चिदवि को छेम यागीयेति । सन्या-भारूदारिकादो। प्रकरणपटिनबाद मवईनव न पुरयाना, अनः स्मशाने पर (द्वितीयदूपगनिरासभाष्यम्) पक्षे न विरोध इत्याशयेनाइ-पक्षे इति । धर्म इति-यनि शेर । इति देतो। तत्रैवन्यो । तयो-सदासदयो । यदप्युन्यते-आचारे नियम इति ॥ तदिति-रेत्य । प्वाऽपि । श्रुताविति यत् मिति । याज्ञे कर्मणि स नियमोऽन्यत्रानियमः। एवं हि उह इति-पोस्राणानित्यादि । प्रयत-आमा पारे द्रव्य श्रूयते-'याणस्तरियो नाम ऋषयो बभूवुः प्रत्य- दिति-मामेत्यादि । यथा त्येव याथातथ्यमित्यायेनाइ-पाया होत यो मतयो निदिध्या सतय इति मुनिच त्यादि । सापा. क्षधारः परापरताः विदितवेदितव्या अधिगत- तथ्ये इति । वेदितव्यस्येति-ामन इति । प्राप्त-प्रापि याथातथ्याः । ते तत्रभवन्तो यहा नस्तहा न इति आनाशन निराहनम् । जान-सन हस'टव रथले भर द. प्रयोक्तव्ये यांणस्तर्वाण इति प्रयुजते, याज्ञे पुनः प्रमाविष्टानटिक्न सक्ष ने पि सटिका भाकर भ्रमरय फर्मगि नापभाषन्ते ॥ वै. पुनरसुरैयाज्ञे नएयरभापि- सोपाधिक्तया अनुपरिव अन्त करपस म हता मरथोपिक ततस्ते पराभूता ॥ द्ममा विधानान के सामने पि आ मामिटानक गारव (मदीप.) प्रत्यधर्माग इति । योगनप्रत्यक्षेत पर्व विदिव- म्यानमेत समायादित्याशयेनाइ-कर्माधिकारमिति । संचित मोपाधिस्त्रया नुवृतिरपपद्यते। तथा च तत्माननामपि की वन ॥ परापरता इति । विद्यावावमा || तत्वशानिना उपभ्रमानुवृतावपि गति मियावनियम (उदयोत ) भाष्येऽन्यत्रानियम इति । य नुशन्दप्रयोग मग सत्यनारमो नादायादिति न रेषा कमांधिवार ते वदनि। मो.पशप्रयोग नव नदो प्रय गरियम । सदनिरि एवम्वतमान समारे भूते ल ट । अत एवेति-या च पर्यापन सरथ तु नुसरदारप्दयो प्रगनियन यो.पि यः दोष 'त प्रयुचव व त्यादि । सघामान'-यव 1 टवएनानका । सापन"मन का विषये 'द । युगौ हेटयो हेलयो नश्य- प्रम द एन । विदितवे देतग्या रत्यनेन अवगननननिदिध्यासन रति सदस्य धन्नर निरन् । मपरक्ता। अधिगतयाघातप्या हयनेन र उक्त । याया तम्येसायन । दिनन्यस्य यपधानयास्वरूप सय स्वरूप शुद्ध (भय व्याकरणपदार्थनिरूपग भारभाप्यम्) चिनन्दरू. तदपिात प्रत्यक्षेत्र प्राप्त ये रत्ययं ॥ याज्ञे पुनरिति । अथ व्याकरणमित्यस्य शब्दस्य फः पदार्थः । भन्न पानिनामपि ममाधिकार मूनपनि ॥ प्रयुभत ति वन मानसमये भून एम् । एव नापमापन्त इरपरि । अत एव तलामानो (प्रदीप) अयेति । उत्तमिर न चान्तरेण म्याकरण बभूवुराई ॥ 1 मित्याद । तत्र पक्षाये.पि देवनार पान ॥ (तारा)माप्ये-माने पनि उक्त दितीय । (उपपोत.) व्याकर दार्थविचारस्य सदन दर्शयितुमार- पूषा निरपर्नु स्मारपी-यदपी त । भवग पाकिनिष। उक्तमिदमिति। भादिना तरमादध्येय ग्यारमियादि पुनः दिन-यारे इति । दत्र मयोन्यते इत्यादि । स-प्रोत 'पुनरुक्ति। विषय । नियम इति-न वे इत्यस्य यामारणे पागदिनि (तापालोका) माये-पदार्थ-अर्थ । मलाशयो वाय र अन्यय-या रक्क परें। परमप्रयोगनिवारयामाया पर एव न नुप्रधाननपर इति मागद पदरमियरय पर- दिन ६५ । अनेयम इत-गाय गयोरियादि। यो महिमद र पारेन भार । नियमो का नयम न पारणे गायिनुमाइ-एपं होति । प्रारे-उत्तमित्तिापरतापनि । यिन नव भूपते-५ मा सम्पमाह-योन इति । पायातप्या इति- मार-न घेत । तम यारर पदार्थे । पपरप-समशेमदार 1. सेन्सरयासमवन्त-गूज्या । ८३ दस (समाधानमाप्यम्) मिरिया पातु मामातु परं नोरन विनिरपई वि.एन । मयुजवेकानन। अमर पालना सूनम् ॥ मर अपि च । पाशे इति- सत्यादि । नाप. (1 सूयपणे पारेरणार्तिकम् ॥१५) भान्ते- गात-निमारते। रिक्षानरमाना को हो । मदो रेय वीमि । ॥१॥ सूत्रे व्याकरणे पष्ठयोऽनुपपन्नः || सात घरमा पितम्- रेरमो पर बल ये यो (माप्यम्) मनिम्। से-दोरेग्यवादिनेल. परा । सूरे शरण परयों नोपपने-गारग्याय भूमा-गमामा. का-योगपरेन एमनियोग मम्' इति ।। पि हि तन्यबाद् यारपम्, भाजपा मग विदेतयन्त - यस्पादः मूत्र स्पन् । प' ।परापति, भरा सोपस (स) परपंतिमा चनपगार-पिपा पत। मारमा | Eामा ur.

·, प प्रथमादिकम् । प्रदीपोदयोततत्त्वालाविभूषितम् । १९ प्रयोगो न विग, यश त्वध्ययैकदेश सर देने यो, ददा ! दान्प्रतिपद्यामहे' इति । नहि सुनत एस शान्प्रतिप षष्ठ प्युपपद्य३॥ द्यन्ते॥ (उइपोत)ननु तदार यादन्येद सपने कि तहि ॥ योज आद-द्वान्यामिति । पत्रपदेना पासायेब योयो नहा । ५ थोऽय प्रय, न न सिदित्यर्थ । विन्य-पष्टचर्योऽनु व्यास्तानतश्व ॥ पपत्र इति, पयायनया सइप्रोनदार आह-सामान्य (प्रदीर) शन्दामनिरत्तरिति । विशेषेति । मूत्र मानाय याकर। धरा दनााया येव, मात्र वन्द पन्त । तदेकदेश तु योगन्यवहार ६ योगे योगे उपतिरना।। यदा (उधत) मनुग'चे स्विति । सूत्राणि चाप्यधीयान शनि मधे वतन वा वि मा दाप्रतिपत्तिरिति । पार इम -- व । वस्तुन एकदशम्य त्रत निसापि मशरपरय वा वन्दवहार"मानो पत केवल "दर करणका पट "५ नुदिरेवेति त्वम् ॥ दूरसते पाक पसचिव च १३६ (तवारोक) मामे-सुत्रमिति-व्य कापदार्थ त शेर इन्दनाद्या इरत व्यवहागर। मय नदिन 1 त्र वादि कार मूत्रस्य व्यकर दायले प्रथम दूकाह-सूने दामादपाया व्याकर शब्दवायन व्यव उमस्त इति । व्याकरगे-व्याकरता स-ति । पटयर्य-नवा दार-न हीति ॥ मिभावरूप । वे न अह-व्याकरणस्येति । इति इम (तवाटक)मा ये-वतिरक- स्त्रना नन्ना पत्र पष्ठयय कथ नोपपयन र आइ-किमिने। दिन दूर नह शब्दति। न दनादः सतिपत्ति (अस्मिन् पसे) हि-यन मूवादन्यद विन्नु व्याकरा-व्याकरत जाकर यानि विष'क वह गनु नि परर्थ (सव) इन्वय । सूनमित- मगग प्रगा रूमाह-व्याकरगर्दिति । कु- स्यन अ मेति। हि- व्याकरणस्य मूचमिपत्र पाय स्यात्-न । प्रतिपद्यन्न इति-पन" । व-मित। नई कन अयन अर पनन्त्र पाठ यथोंपादक मूत्र मन कदम याकरण उदरनि-परयानतश्चत । पदाथा नान्नात भाव । मायानमहिनाद चारमनदाद स्वार व्यार व वाद प्रदपे-शब्दाम्यामिति-वन्याकरणदान यानि । अष्टा इगन् अनियन्ते । ध्याय्या-यामिनिप्रारमूलमनाया। व्यतिरेकामाव प्रदा-नत्र पछतान्याहार कथन हले इन इ अभेद । प्रत्पादाभेदेन प्रना कामेतियोरदार नेति । हियर । प्रतीयन्ते इति-न नि ऋष । तत्र पर यों नुपपन एवति मात्र । सामान्य त-गुनन्य करण ज्यान-समुदायस्वैति-गायावगे -- शुभयो र । द्वयो-वऱ्याकरगर गयो । ननु व मते तत्र षष्ठ पथ कथनु पचन इ यन अह-यद त । उच्यते इति-देन माविले व पायरे मग दरंक इत्र सरायभ्य वा य वेग्युलन दे । अतिरिक्तवाति-क श्रयाया च याकरण गन्दनो समुदय एकदा मन इत च ५- दिवी मिनि सप । इतीत अन्य बहार व विविध स्वाक्रिया ने शप । तदेति-त्रले शपः । येतिक को पसन्दातिपनि वामन यं । कुइ- उधार-इतीति-वचन प्रयुक्त या तत्र पार्थ इति शेर । अपीत-अप यदेत्यनेनादय । उन्यते इति व्याकरत यत इति । ननु ब्याकप सम्मानिपचिरो ता का निदान आइ-व्याकरगस्येति । हतुव-प्रयो कदन् । ननु क न्तस्य पदेन च द एन, लक्ष्यक्ष पननुदाय एव वाच्यत इति च । तत् लोकसिमित्यत आइ-याकरणादित। व्यवहारात्मक अय-व्याकरणम्य सूत्र नवयम् । स इति-स्वयकरपशन योरेका वाचक व त्यादि । पटयर्थ इति-प्रेन्या । पर्या मिति प्रतिपत्तीत- त्यादि । तद्याप्या-मन ग्वहारा। तस्य नन् लोकनिमिनि । पीमार सेय. यनया-एकाग्रतपाक ! बयावरणसम्योरिसाद अपिना-उपमह । सूत्र--- 1 माननार प्यान्। बारक'मारे गयामा निमार मरे व्यावरग-क राशद । कुन इयन आइ-सूवशब्देनेति। यत इयानि । इय। तदाह-तदारयेनाइ । अष्टाध्याय्येव-नायाट र ।। नन्देन च विशे (आदेपसाधकमान्यम्) पाया येव यर अव इवित्र । न वे माया येकदा तय ननु च तदेव मून विग्रह'त व्यारयान भवति ।। शब्दस्य 7 इयत आह-तदेकदेशे इति । भादायक (तत्वालोक) म-किसी-नम्वित । ची। देश । योगमबहार -कोश दप्राणी । दुइसा अह- अन्य न्यारत्नमिन्य नरन्वय । तदेव-याच सायन योगे इति। इन्यादावित-तया दशना दति देष वन्यमा चित्र इतने । विगृहीत-विक्षन् । भवतीति-नाच स्त्रय णवादित-स्त्रशदेन अगया येकदे ले वादि । एकदेर- (यन्गरमे रि भेदविवशता गन्दननादित म भननेव रुद स्येति-मायाप्या रयादि । तस्यापि अगायायैकदेशत्वारिका पनि इनि सयवहार उपट मात्र व्याकर"वात्यारपस्दावाद ! पति सघ । (१२ भावान्तरवार्तिकम् ॥२॥) (नापराधकमान्यन्) it !! शब्दाप्रतिपत्तिः॥ *।। न केवलानि चर्चापदानि व्यायानन्-'वृद्धि, आन्' ऐज्' इति । शब्दाना चाप्रतिपत्ति प्राप्नोति-व्याकरणाच्छ विहि ॥ न्याच -- ·त्यय ॥ पाचजलमहामाप्यम्- 11 अभ्याये। पदे- उदाहरणं प्रत्युदाहरणं वाम्याध्याहार इत्येतत्ममु (प्रदीप)शन्द इति । बरगे लुविधीयते। सदश्व च्या दितं व्यारयानं भवति॥ नियमकर्म न तु वरण मति मार ॥ (प्रदीप) समुदितमिति । समुदायादेवाविमा योलापदि. (उद्योत') ननु ग मोतना इतिव वर्मग त्युट न दोषोत पाह- फरगे इति । समाज स न पाचिक त माय (उदोन ) मध्ये-चर्चापदानि। चर्षमानानि विम (नपालोक ) भाष्ये-नासिरोध पर प्रथम दूपानाह- ज्यमानानाय ॥ वाक्याध्याहार इति। नाक्यपटक दाना भूया शन्दे इति । यारण-प्यारणपदार्थ । नहीं न मेष । रुयुध्यः- नानामरिन निरमायामा पनि पर्य या दादा- करण वन् । त्यत आह-व्याक्रियन्ने इति । स्यावरणमिति- ध्याशर सत्यनेन पाकिर गयाना मयतापर्यविषयावश्यकन्या | पनि शेष । नन्वय पत्रे तय पुस्य कुतो नोपपपते इत्यताह- येन मचि॥ नेति । हि-प: । व्याक्रियते इति-प्रत इति शेष 1 पति- (तबलोक.) माये -परिहानि-नेनि । पृदिरा नियन्य किहिद माफियत हात दोष । केनति । तहिं केन किदिव्यानियते इत्यर्थ । उत्तरयनि-सूप्रेगेति । माननिय वृदिरवटितवान प्राणान्या दिमत्रमया तवैव विभज्य प्रदीरे-करणे इति--याररमियन यादि । ननु तप यव मानादरवरूप पाह-वृद्धिरिति । पन-किमिति-व्याख्यानमिन क्युट दुनो न विधायन इत्यत आइ-दान्दति । गवेगेनि ३ । शेप । उत्तरयति-उदाहरणमिति । कमंति-व्याकरणरियाया इत्यादि । कमविकरणावयो गुपप्रधान प्रदीप-ननु एन नाममुनिमेव व्याख्यानप व व्यमित्यत रूपत्वात् व्यापरणत्रियाया कर्मग शदरय सम्या करणत्वं न आर-समुदायादिति । उदाहरणादीनानि यादि । अचसापेति- सम्मवतारयाशयेनाद-न तु करणमिति । निध्येय । उदयोने-राजमोजना इति-भुयन्ते (कामयः। रति मोनना , यौन-पिमन्यमानानीनि-दानोशिशुष । वाक्येति- तुल यर्थ । फलानमिनि-पृष्टावियादि । यथा तार्थानुरोधेना-जना त्याचा व्यावरणनित्यापति शेष । वमणि खुनी गतिक- रार मोजना रानभानना पनि 'युत्पति । इतिवत्-इनिपटकमी. पद्धनि ।न्यायेन-धान्ये वास्यवदेश पनि न्यायेन । यथा "अनान गतिदिन कर्मणि युट् न विधायते इत्याशयेनार-कर्मगीति । वस्निगाग्वानमि"नि वाकम्प "न पाताहोरगामि"नि गरपानविमचि कानाम्पदेन तिचगचनमिति माव । (११ माशेपान्तरवार्तिकम् ॥ ४॥) (पशान्तरभाष्यम्) ॥ ॥ भवे च तद्धितः ॥ * 11 पर हि शब्द। (उपोतः)मन्द इति । रक्ष्यमित्यर्थ । प्रत्र पो पष्ठ यथ (भाप्यम्) उपरले मानिदिना नुनावम्या ।। भरे च तद्धितो नोपपद्यते-व्याकरणे भवो गो. (नाबालो.) माये-वदेशा यश नमो वररिति यायेन | गो वैयाकरणः' इति । नहि शन्दे भयो योगः ॥ নিবন্ধ বিশ্বাস। কর্ম ও সমবণ্যং- कतर्हि ? एवमिति । यदि गाय यावरणदार्थदीप ययं शिद इति- स्मृ॥ पाकरणदायी.स्विनिए । रमने-सदयमिति-अ यायायुसायमित्यादि । प्रथा च (प्रदीपः) मवे चेति । शम्मप्यन्यायापकन भयो योग नयारा-पावभ्यतामति । मयन्त्यत्र पसेशन्यु रवि चेन्मा-सादियोगस्यापि सम्म प्रति विचार वारंवारणाव करेनोपचारापारामिययते न मारः ॥ यस्य यार रणरादित दौर:य सम्म - नारयते नि प्रमनि (तापाटोरः) भाये-तिकतार मारय ग्यासमा Har-4-अग्रेति । पष्टपणं इतयदि तपादि । पान्दति- यि दोषमाइ-मये घेति । म इति-प्रवपयादि । भर्षे In | यदि । तदिति-शन सिर । र सहित -RINAR -पायले इनि । समानरममस्या । इनिन पायापार-नेनि । हि-। योग हनि- (३ भापयातिकम् ॥ १. मितिमोर- सूय इति । मकोय । ॥ * ॥ गन्दे ल्युटयः ॥ * ॥ शा-अन्याम्यापथ्येन-मययन। योग इनि-ग पोल। दनि-न, वा मत :- (माध्यम्) बान्नम्। यदि शदोराफरण ल्युटयों नोपपाने-व्या. (५ भागगरवानिकम् ॥५॥) गयन्ते शन्दा थनेनेति व्यारणम् । नहिशन्दन दि. चिद्व्यापियने ।। ॥ * ॥ प्रोक्तादयश तदिताः ॥ * ॥ फेन तहि ? ॥ (माप्पम) सूमेगा प्रोमाइया नदिना नोपपन्न पाणिनिना ·सुत्रम् ॥ - प्रयमाहिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । प्रोक्तं पाणिनीयम् । श्रापिशलं काशकृत्स्नमिति । नहि । ञ्चभूतन्वादेव तदधिमत्रायुपप नानि, तथा प्रक्नेऽपि एकन्य सामा पाणिनिना शब्दा. प्रोक्ताः । न्यवात्तिकस्य विशेषत्राटिकभूनावादेवापरं वत्तिक मङ्गमिष्यते इति शेष । ननुत्तायांनामप्रयोग इति न्यायेन बान च कथिनयन कथन कि तर्हि ?॥ दोषाशयक भवतात्यत प्राप-विजिगीषुकशायामिति । नल्यै इयर्थ । हि-एव । अधिसूचक्रवात्-अनभिहिनाभिधानामा. (तत्वालोक )-वात्तिककारो.त्र पक्षे तृतीय दृपणमाइ-] मध्यंबोधकत्वात् । अभिधातुरित्यादि । दोपाय-प्रतिवाय हनपुनर प्रोक्तेति । प्रोक्तादयः-प्रोक्तार्थकादय । व परे इत्यादिः । च | क्तिदोपाय । भवनं ति शेष ! इहेति-तत्ववान सक्थाया, ता चेति तद्धिता'-नदिलाश्च । क्वेत्यत आह-पाणिनिनेति । इति-पत्यादौ ।। शेष । व्युत्पादनार्थरवात्-गब्दम्मुत्पादनप्रयो नान्यात । अभि. कुत इत्यत आह-नेति । हि-यत । प्रोक्ता इति-अन इति शेष । हिनाभिगमित्यादि । दोपकृत्-पुनरुक्तिदोषाधायकम् ' वसदृशा पृच्छति-किमिति । तर्हि किं पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थ । उत्तरयनि- महर्षय प्राचार्या यत्र तत्त्वव्युत्पादनाय व्याख्येयेऽथ ताप पन्तो सूत्रमिति । पाणिनिना प्रेक्तमिति शेष । भवन्ति, अतस्ने ईदृशलाविमगए यन्त स्वोत न निवयान, इत्या मारण त्याभिगनस्य युक्तत्वेऽपि कैयटेनोक्ता दृगलद्वारा (आक्षेपभाष्यम्) तदुपपति सङ्गनेन्याशयेनाह-पूर्वमिति । य अष्टा यार स्थकर्म किमर्थमिदमुभयमुच्यते भवेश प्रोक्तादयश्च धारयप्रकरणादावित्यादि.। कथनमिति-प्रत तत्र विरुषकथनमिति तद्धिताः इति । न प्रोनादयश्च तद्धिताः इत्येव शेष । इति-पति वत्तुम् । विपरीत-पूर्व भय च तद्धिम् इति विशेष भवेऽपि तद्धितश्चोदितः स्यात् ? ॥ उच्ने पश्चात् प्रोक्त दयश्च नद्धि । इति सामान्यक्याम् । इति-इनि (तत्वालोकः) प्रोताकादितद्धितमध्ये भवार्थकतद्वितस्याय हतो. । तत्साम्यम्-ननत्यकर्मधारयप्रकरणादिसाम्यम् । न्तर्भावमम्मकालीनरुकत्यमापादयनि-किमर्थमिति । इदमित्यनेन (प्रथमाक्षेपकवाधकभाष्यम्) निर्देश्यन्तदुभयमाह-मवे इति । भवे च तद्धित रति पाठ । नेति अयं तावददोष.-यदुन्यते शब्दे' ल्युडाक किमित्यादि । इत्येव-रत्यनेनैव । चोदित -भापादित । अनुपपन्न- इति । नावश्य करणाधिकरणयोरेव ल्युड्विघीयते ।। तयेत्यादि । किंतहि ॥ (परिहारभाप्यम्) पुरस्तादिदमाचार्येण दृष्टम् भवे च तद्धित के अन्येष्वपि कारकेपु-"कृत्यल्युटो बहुलम्" इति । इति, तत्पठितम् । तत उत्तरकालमिदं दृष्टम् केप्रोताद- तद्यथा प्रस्कन्दन प्रपतनमिति ।। यश्च तद्धिता इति, तदपि पठितम् । न चेदानीमा- (प्रदीप.) प्रस्कन्दनमिति । ययययं भीमादिस्तथापि कृत्य. चार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति ।। | ल्युटो बहुलमित्यस्यैव भीमादयोऽपादान इत्यय प्रपञ्च इति भाव ॥ (तत्त्वालोक ) मा ये-शयस्य व्याकरणपशवे उक्न प्रय (प्रदीप.)मचेदानीमिति । लक्षणपजाम्या मूलम्बवदा मदृषण परिहरति-अमिति । तावदिति-वाक्याल कारे। तथा च तिकानामुपपत्या दोषामाव ।। (अत्र पक्षे) शदे तुर्थ इति (वात्तिन ) यन ( याकरणमित्यत्र (उद्दयोत') लक्षणप्रपञ्चाभ्यामिति । यथा कर्मधारयप्रकरणे | युटनुपपत्तिरूप दृषणम् ) उच्यते, अयम् अदोष ( दोषो नौपद्यते ) "प्रलु प्रकरणे च । विजिगीएकयाया हि अभिहिताभिधानमाक्ति हर था । ननु मात्र पने म दोकोनोरमादाने अन काह-नापरवः- सूचकत्वादीषाय । इह तु व्युत्पादनार्थत्वात दोषदिति भाव ॥ | मिति । यतो नेत्यर्थ । विधीयते इति-अन इति शेष । पृच्छति- पूर्व सामान्ये उक्त पश्चाद्विशेषकथन प्रपश्चार्थमिति युच्यते, अत्र तु | किमिति । तर्हि क्व ल्युट, विधीयते इत्यर्थः । उत्तरपति-अन्ये विपरीतमिति न तत्साम्यमित्यन्ये । विति। करणाधिकरणभिन्नेग्वित्यर्थ । अपिना करणाधिकरणयो (तत्वालोकः) मध्ये बाराविन तर पौनरक्त्य परिहर ति- सग्रह । इति-दत्यनेन । ल्युट् विधीयते इति शेष । उदाहरति- पुरस्तादितिापूर्वकालमित्यर्थ । आचार्येण-वात्तिककना । दृष्टम्- तद्यथेति । इति-इत्यादौ । तथा च व्याकरणमित्यन अगत्यैव स्मृतम् । इदमित्यनेन निर्देसमाह-भवे चेति । तत्-मवे च नद्धित | कर्मणि ल्युड् विर्धायते इति नात्र पक्षे ता ल्युटनुपपत्तिरूपो दोष रति । अत पूर्वकालमियादि । तत'-मवे च तद्धित इति वात्तिक | इति माव । प्रणयनात् । इदमित्यनेन निर्देश्यमाह-प्रोक्तेति । तत्-योक्तादयश्च प्रदीपे-अयं-प्रस्कन्दनमित्यादि । भीमादिरिति-भीमादिग- तद्धिता इति । अत उत्तरकालमित्यादि । इदानी-द्वितीयवार्तिक णान्तर्गततया भीमादयोऽपादाने इत्यनेन निष्पन्न इति तस्य प्रणयनकाले। सूत्राणि-वाटिका ने। मूत्रपदस्य यथावतार्थकत्वानु | कृत्यलुटो बहुलमित्यस्योदाहरणतया-मिधान न सहन्छते इनि पपत्त्या वानिक लक्षणाकरणात् । माव । तथापीति-यन इति शेष । प्रपञ्च इति-अतस्तस्य प्रदीपे-लक्षणप्रपञ्चास्या-सामान्यमत्रत्वविशेषसूत्रवान्याम् । हत्यल्युटो बहुलमित्यस्योदाहरणतया भिधाननुपपद्यने इत्याशय । मूलसूत्रवत्-पाणिनीयपुत्राणमित्र । सामान्यवार्तिकत्वविरंपवात्तिक (करणल्युट्समर्थनभाष्यम्) त्वाभ्यामिनि शेष । उपपत्या-पृथगभिधानोपपत्त्या। दोपाभाव'- पोनरुक्त्यदूषणापत्यभाष । अथ वा शब्दैरपि शब्दा व्याक्रियन्ते । तद्यथा उदयोते-कर्मधारयप्रकरणे इति-विशेषण विशेष्येण बडुल. गौरित्युक्ते सर्वे सदेहा निवर्तन्ते, नाश्वो न गर्दभ मिति सामान्यमनस्य विशेषत्रभूतत्वादेव तदग्रिममत्राणि सहतानि | इति ॥ इति शेष । अलुपकरणे चेति-मलुगुत्तरपदे इति लक्षणस्य प्रय (प्रदीप.) गौरित्युक्त इति । सानादिमति यदा कचित्प्रति - ·रिति भाव । ફિર पावसलमहाभाष्यम्- [" अप्यारे पादे 'अय गौ'युच्यते तदा तत्र वानवानराणां निवृति या भवति शन्नो लक्ष्यः, सूत्रं लतणम् ॥ एवमेग्मिन्नुदाहरणे उपन्यस्ते सर्वाणि परसाशनि सम्मानराणि (उहयोतः) ल्यावयंपावतंवरूपस्यानिप्रसवात्यापुष्पा प्रतायी। --भाष्ये किं पुनरिति । (उयोत.) प्रतीयन्त इति । एवं विपरीतश्यावृत्ति मद्रास (तचालोकः) भाग्ये-मिखानी ममा गायोपक्रमने एवं प्रदश्च भ्यातिरिति भाव न मानपचिस्यत्र पो उता। तहीति ।उदरीत्या गादोभयन्य करणापटा दकित सनात्य । (तावालोकः)माये-ननु शम्दे ल्युइर्थ इति वात्तिकेन त्र वाकार मिहाभूत तृतीयपसनुपरथारपति-सदयल्प पोव्याकरणमित्यय ययाग्दिर्थ कन्य युटो नुरपति नोक्ता, किन्तु इति। अत्र द्विवचनेन व्याकरणत्यस्य न्याम तिता चिना। फरणायस्ट इत्यन पत्र पन तत्र पर यरस्युर उपपादनायाइ- साच एकत्यानवन्धिमानुयोगिता पतिप्रतियोगितारूनि मात्र । अथवेति । उदाहरति-तपयति । मागास्नादिमत्यर्थे प्रयमिनि व्याकरण-याकरणदार्थ । रक्षगते परमाणे इति शेष। शेष । सर्वे-गोपदनातावादिग्दवाच्य गाविषयका । श्रोतुस्त । एतस्स मुदितमिति-रयो ममुदित (रूपन्) ति गुत्पति । श्रेत्यादि । कुछ एवमिया आद-नाश्व इति । गास्वादवाच्य | व्याकरणमिति-यावरणशमस्य योगापा र श यसमुगाय इत्यर्थ । तस्मिन् श्रुने तपायमि यादि । न गर्दम-न गईमार परता। अत्र पसे वृक्षस्य रासेयरेव त्यावरणस्य सूत्र मत्यापि पाच्य । इति-गरे । अय गोपदवाय इत्यस्य च निधयस्यो सनुदायावयवयो दविजया परदोपपति । तथा एपलरसनु. सातदिन शेष । त्या चाप तप करोऽपि युपपद्यते इति दायाद शमतिपत जायमानतया ग्याकरणाच्दमान् प्रतिपमानो नाप परेमदोष इति भव । इति व्याकरणपयो यशप्रतिपत्तिविषयक यवहारस्योपपति । र प्रदापे-सारनेति-यदा (वेनचिर न्युमनेन ) कश्चित् | सारासमु यस्य व्या क्याम्पक्रियाकरणतया याकरण मदन परो (निदा ) प्रति हास्नादिमति अ ) इति योजना । तन-सा- युगेऽप्युपप त । तथा समुदायस्यैकदेशाभिगतया भवाय प्रेका सादिमाय शोनुरियादि । वाचकान्तराणाम्-अधादिपदानाम् च तदिनानामप्युपपत्तिरि ने अप पक्षेन बाधन प्रागुका दोपत वाच्यतामा सशयस्येति ।भवतीति-गाप स्य च वाच्यताया निय तो माताति शेष । प्रतीयन्ते इति-नय सवाणि नदि भाः । उच्चरयत शन्द इति । उपगमित-नया च ना तश्यामि- परनानि शान्तराणि ल्यातत्यन्ते इति शेष । यया सुधुपास्य रत्यरिमन्नुपन्यस्ते प्रत्युपास्य , दभ्युनयनामियादानि प्रताय.ते, तया (समाधानयाधमाप्यम्) म , देत्यारिरित्या शनि यावर्त्य ) रवि माव । एवमप्यय दोपः-समुदाये व्याकरणशब्दः प्र. उदयो-एक्य-शम्बोपन्या ग त सारप्रतीने सदिसाश- त्तोऽययये नोपपद्यते । सूनाणि चाप्यधीयान इष्यते-- ग्यायोपपत्ती । विपरीतेति-उपन्यरतशम्दविपरीतसमेत्यर्थ । वैयाकरण इति ॥ सररोति-उपयर शमसशसवेत्यर्थ । एतेन-सिन् रे (तपालोक ) शकुने - एवमपीति । मप्रमोमयसाहायरय उपयरले नमाशशमानराण प्रतीयो र पराइनेन । शन्दापतिः | व्याकरणदारयः। भाभि या तिमाह-समुदाये पति-भाररणाच्यम्दान् प्रतपधामो इति वारणपोयाम इति । सम्मपत्रमा गये प्रत्यर्थ । अयपर्व-तदेव गू।। ना तेन प्रतिपिपायापति । अपिना व्यावरणमित्यप काक्षतरित्यन आइ-पूयागीति । पत्रमा यर्थ । पाप्यधीयाने- परणारटो.नुपपत्ति स गृह्यते। अत्र परे-दो प्याकरणर भधायानेऽपि च । इप्यते इतयार रति (प्र) ज्यो दाति पा त्यन्वय । स्था समस्त्र तय गमाचरिति मात्र । (अनुद्एतदोपप्रदर्शम्भाष्यम्) (ममाधानसाधकमाप्यम) अयं तर्हि दोपः- भये प्रोतादयश्च नैप दोपः । समुदायेपु हि शब्दाः प्रवृत्ता अवयचे. तरिता:' इति ॥ प्यपि धर्तन्ते । ताथा पूर्फे पनाला', उत्तरे पखाला', (सपारो) पत्र पर दीपदाने पसदरनि-भयमिति । तैलं भुषम् , पूर्व मुक्तम् , शुक्नो नीलः पपिल ग रादि-प्रय परे भार गाना सवारीपापस्य, ग्यारण पर गुभोसर या निराकरणे सति । पर यति ।। ण्यमय समुदाये व्यापरणशदः प्रवृत्तोऽनयये. २१। दोप इति- मको इति। अपरिपनन निदेश्य । प्वपि यतते ॥ मार भये इति। मरे पतति निपाठ । इति-नियाक (प्रदीप) पूर्ये पचालाइसिHTHIनिराशाया पापित। मेर समसपा || राम। . TH (समाधानमा पम्) रहमा मानानुगरणम् । गागिरी पो भरपारमानिस Ton यस गि। मारपार गुप पुरे IRE (सिमालपातिकम् ॥१६॥) (नस्वा) रोगको ॥॥ लक्ष्यलक्षणे व्याकरणम् ॥ * ॥ (गत) जनादानीमानिय। माधि' रानपाएप (माप्यम) समिर ॥ मगप्पर वि। सत्यं प समग तत्समुदिव पाफरणे भवति । निबारोपदिख र का किं पुनलंदयम् , पि पा लपपम् ।। है. एसपपरम्परस्प स्टा एय तदि- ·॥ तन प्रथमाहिकम्] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । दिति । वनकदेशे 'पुष्पित वनम्' इतिवदेकदेशे पि शुरले 'शुक्ल | राहुशब्दार्थ यत्किचिदेकावस्थायुक्त नच् शिर शब्दार्थ । तादृशरा पट' इति व्यवहार इनि दोध्यम् ।। हुशार्थस्य शशिर पदार्थोऽवयव इतिषश्यर्थोपपत्तिरिति भार । (तत्वालोकः) भाग्ये- सम्पत्ते-मैप इति । अनपने सुत्रशन्देन तु समुदायरूपतेति। अनेकावस्थायुक्तन्य स्य प्या स्या आ-समुदायग्विति । हि-यत्र निक्रियाकरणावस्था विशिष्टमवया हने तपावयवस्याय समुदाय समाये प्रवृत्ता शम्दारयन्वय । अवयविति-लक्षण येत्यादि हत्यर्थ ॥ ईदृश्स्थल विक या मक ज्ञान वस्तुशून्यन्व। व्यवदेश्विनाव वर्तन्ते प्रयन्ते । उगाहरति-तद्यथेति । इत-इत्यादि । दानि विषये प्यैवमेव "शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प" इस कोपपादनाय ह-एवमिति । एवमा व्याकरणशद समुदायेषु योगसूत्रे पनवयुक्तरित्य ये (रादपत्रममुगयेषु ) प्रवृत्त इत्यय । अवयवेष्विति-तदेवदेश (तवारोक) मा ये-परिहरति नेति । त्र पक्षरा म् प्वयर्थ । रक्षाये यानि । वर्तते-प्रयोक्ता यते । तथा चात्र एपल्याकरणस्य ममियर पपुच्थ नुपप वरूप पक्षे सम्लदोषपरिहारात मम चेनत्यनेनि मार । आह व्यपदेशिवदावेनेनि । मुख्य यहारनु य वकरपन प्रदापे- जन पदालान् (देशतरम् । अन्त्येनिनि ब्यससी जन षयों पपति मवियन व। पदारसमस आदिनाचि निरन नपदातारम्दम में प्रदी- इतीति-स्य भेद यवहार इत्यन्नावा । इहपि- प्रेत्याह-जनपदान्तरेति । पूर्वरदविवक्षितलोकानामियादि । ब्याररणस्य स्त्रमयताप। शास्त्रस्यकत्रमनुना स्पस्य । समुदा एकदेशे-पानदेशव चोक मनुदेशे पूर्वश विवशतले के।सयरूपतेति-मूत्रागामित्या द । उ यत पनि रष । इति-नि हो । मुदायरूपे ते- पञ्चालशदवोध्यपचार देशव सकसमुदायत्वेत्यर्थ । उदोन- तत-दर । तादृशराहुशन्दार्थस्य-अ व वायु प्रयोग इति-वन उच्चरे पञ्चागत प्रयोगो युपपाय 1 इदं-तैल | फशिरोरूपराष्ट्रपदाच अश्यविन हनष तादृशशिर पदार्थ- मुक पृ मुत्तमिन्दियन्। आकृतीति- तैश दयोराकृति (जाति) | यत्कद्धिदेक'वधायुक्तरिरोल्प शर शम्गाय इतीति-- पे । बाचित्रे तु (यो ) मर्वत्र (समुलाये कदेशे वा) सस्थानप्रमार यावयतिमावरूपसम्दन्यस्य विवक्षया गगे शिरयनन राष । { भाकारपरिमार) निरपेक्षा मुरया ( गौरा मना) वृत्ति (शक्ति) | ननु एवण्याकर दाभ्यामध्याया प्रतिपायन इन पूर्वो या मत्र त्य वय । अशुपले इति-अ यवान्तरस्य शौकन्या ( शुक्ल शम्देन तु समुदापरुपले यलमकते ति विरुणदलत आह-अनेकेति। गुरूपावरवमनुदाया मप एक वरय ) आरोपा समुदायस्य | तस्य-मत्रसमुशयरूपस्य वय चेन । विशिष्ट-विशिष्ट श्रममुशायरूप । (तादृशादयव-मुशायरूपपटस्य ) हवे सनि अर प्यवयवे वरय | इति-इत हेतो । व्याकरणस्य मुत्रमियम्ये ते सप । तदपावयव (कृत्वस्यारोपाव र इति ) श्योग (पपद्यत ) इत्यन्वय । एव | स्य-व्यारतिक्रियावरणावस्या विशिष्टमनाममुदापरपावयवस्य । अयम्- नाल इत्यादि प्रयोगोप्युपाय पति भाव । अनेकावस्थ'युक्त । समुदाय -भत्रसमुदायरूपायवो। नयो अमु उदयोने-निर्देश इति-नया च तस्य जनपशामरत्वेत्यर्थ ।। रये पि भेद औरादिक भेदस्य, अवयवावयविभावरूपसम्वन्धरय च परिच्छितोंडा-परन्तिो माग । तत्र-नादौ । समुदाये-अवय । कसनाया तुल्य या दृशानदाशन्किमावोपपत, न तु विशेश्या वसमुदायरूपे । प्रयोगे- हनि प्रयो। एकत्रारोपि स्यान्यनारोपा | दितुल्यतयेति भाव. 1 ईदृशस्यले-रादो शिर , व्याकरणस्य सत्र म स भवान प्रकारान्तरेण भाष्य योजयनाइ-वनैकदेशे इति । पुम्पिते | त्यादिस्यने । विकल्पामकमिति-विकल्प आत्मा (नाम) यस्येनि बनत्वारोपा देत शेष । इति यत् इति व्यवहार व । एकदेशे- व्युपत्ति । वस्तुरून्य विकल्पामक शानमेवत्यन्वय 1 एवमेव-वस्तु पर कदेश। शुक्ले-वास्तव हे । परत्वारोप दिनि शेष । यूय विकल्प'त्मक सनमेव । ननु विवसत्मकहानस्य कि रक्षण मित्यत आह-शब्दज्ञानेति । (प्रथमपताम्युपगमभाष्यम्) (द्वितीयाक्षेपस्मारणभाष्यम्) अथ वा पुनरस्तु सूनम् ।। (तावागेक')-नूनं व्यकरण मनिलोक यवहारानुरोधात यदप्युच्यते शब्दाप्रतिपत्तिः इति । नहि सूनत सिंहावलोकन यायेन मूत्र यावरणपदार्थ युक्तमाय पक्ष युक्तमव एव श दान्प्रतिपद्यन्ते ।। कि तहि ॥ व्यार यानतश्चे- लोक्य त समर्थयने-अथवेते। सून मति-व्याकरणपदार्थ इति पक्ष | ति ॥ परिहतमेतत् तदेव मूत्र विगृहीत व्याख्यानं एवेति शेष । भवतीति ।। (प्रथमाक्षेपस्मारणभाष्यम्) (तत्त्वारोक) ---मूत्र न्यारणपदार्थ इति पक्षे उक्त द्वितीयदोध ननु चोक्तम् सूत्रे व्याकरणे पष्टयर्थोऽनुपपन्ना | सारयनि-यदपी ते उच्यते-उपपायते । चेति-इत्यनेन। तत्रोत तीयदोषन कृतन परिहार स्मारयते-परिहृतमिति । एतत्-त्रा इति ॥ (तत्वालोकः) नत्र पक्षे उक्त प्रपनदोष स्मारयति-ननु चेति । शदिन हितायदूषाम् । इति-रत्यनेन । (प्रथमाक्षेपनिरासभाध्यम्) (परिहारवाधकस्मारणभाष्यम्) नप दोष, व्यपदेशिवदावेन भविष्यति ।। ननु चोक्तम्-न केवलानि चर्चापदानि व्याख्या- (प्रदीप) व्यपदेशिवद्भावेनेति । यथा रागे शिर इत्येकस्मि नम्-वृद्धिः आत् ऐजिति, नप १स्तुनि दणभेद्भदव्यवहार, निहापि व्याकरणशम्देन शास्य व्यतिक्रियाया वरणरूपलनुच्यते सूत्रशम्देन तु समुदाय किं तहि ॥ रूपति भेदव्यवहार उपपद्यते॥ "उदाहरणं प्रत्युद्दाहरणं वाक्याध्याहार इन्येतत्स- (सयोत ) शब्दाभेदादति । अनेकावत्यायुक्त गिरो । मुदितं व्याख्यान भवति" इति ।। , ।

·- ? ॥ कुन एतत् ? ॥ ६४ पातञ्जलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पादे- (तत्यालोकः) का पादितदिनवदूषणग्य य परिवार स्मारित , त्यावमिव्यक्तिरूपप्रयोग उपदेशपरम्यवहारो युक्त एवेति भाव । तस्य बाधकनया मोकं रमाग्यनि-ननु चेति । सापुत्वेनि-दाना मित्यादि । फलमिति-वर्णोपदेशस्येत्यादिः । (परिहारसाधम्माप्यम्) (१७ समाधानवार्तिकम् ॥ १॥) अविजानत एतदेवं भवति । मृत्रत एव हि शब्दा- न् प्रतिपद्यन्ते ।। पातश्च मूत्रत एव । यो हृत्सूत्रं कथये. ॥ * ॥ वृत्तिसमवायार्थ उपदेशः ।। * ॥ नादो गृवेत ।। (भाप्यम्) (प्रदीपः) सूत्रत एवेति । पदच्छेदशादिमि मृत्रार्थस्यैवामि- वृत्तिसमवायार्थो वर्णानामुपदेशः ॥ यसनात् ।। आत पनि नियाा । अतश्व हेनोरित्यर्थ । नाद इति । नैनदित्ययं ॥ अथ नादोऽधरहितत्वाद् घोषमायनेवेत्यर्थ । किमिदं वृत्तिसमवायार्थ इति । (उड्योतः) माध्ये-विजानत इति । मन्दबुद्धेरित्यर्थ ॥ वृत्तये समवायो वृत्तिसमवायः । वृत्त्यर्थो वा सम. सूत्रत एति । एतन्मूलमेव पच्यने "सूत्रेभ्येय हि तत्सदं यद्वृत्तौ वायो वृत्तिसमवायः । वृत्तिप्रयोजनो वा समवायो यञ्च वार्तिके" इनि॥ वृत्तिसमवायः॥ (तरवारोक) मा ये-तत्रोक्तदिनीयदोषस्य स्मारिल परिहार ममध्यने-अविजानन इति । विचारेणेनि शेष । एतत्-शम्द. का पुनर्वृत्तिः ॥ शानम्। एउम्-हादरणादिममुहायरूप याख्यानमहिलमत्रात् । कुन शास्त्रप्रवृत्तिः ॥ नाशिविचारवतो मन्दबुद्धिन'च्या हत्यत आह-सूत्रत एवेति । अथ कः समवाय. हि-या । प्रतिपद्यन्ते इति-अतहत ष ! अन्वयमुसेनोक्ता व्यतिरेकमुखे नाह-आतश्चेति । एवेति-शुदान् प्रतिपद्यन्ने इत्यनु. वर्णानामानुपूर्येण संनिवेश । प-यो । बुत इत्यत आर-य इति । हि - यन । उरसूत्रमिति-उत् अथ क उपदेशः?॥ ( उड्न ) गर यादिति व्युत्पति । प्रदीप-मत ९मा प्रतिपद्यन्ते इत्यत्र हेतुमाइ-पदच्छे. उच्चारणम् ॥ देति । आदिना उदाहरणादिमंद । एतत्-उत्सूत्रकथनम् । अथैति- उत्पयनरत्यादि। दिशिरुचारणक्रियः । उच्चार्य हि वर्णानाह- उदशेने-एतन्मूलमेव-गमन पद सम्मान् प्रतिपदने इत्ये. उपदिष्टा इमे यर्ण इति ।। सन्मूएवमेव । (प्रदीपः) पृत्तिसमवायार्थ इति । लापन शाम्प्रत्यय । इति व्याकरणपदार्थ निरूप गम् ॥) हत्यर्थ । धर्मनियगवत्समाम ॥ पायर्य इति । शाम्प्रतिप्र यास नाव समवाय य दर्शयति । इग्यण रयादी दि यथासण्यशाप वामनिवेशमायादेवाप्रतिष्ठने । पृत्तिप्रयोजन इति । पारम्पयग शा. (अप वर्गापदेशप्रयोजनाधिकरणम्) रूप्रवृतावस्या,स्वम् । सनि ६ि समवाये रसास्त भादिरनयेने (आपेपमाप्यम्) गि [ प्रत्यार । तो दूटोप इत्यागिरप्रति । अथ किमर्थो वर्णानामुपदेशः ? । (उपयोतः) उच्चरम्-पृत्तिसमयापायं इति । वृति यात्रा प्रवृत्तिलपयोगा समगयो यगत प्रमविशेष, सोनार्थ (प्रदोष) किमर्थ इति । नहि वर्षोपदेशेन पस्यचिमा प्रयोजनं यस्य स तपोक्त । सति शासमाम्नाये गदिमशमिर्जाप मानुशासनमिति मार ॥ वन का प्रतिरिग्यण य दो पयामहप्राचिरति भार । (उदपोतः) ननु मामाभागठेनैव वशनप्तमवा. अनेनास्य शादिभूतत्व गनितम् । अत एव मनलार्य मदतः मरो वसमगार विमर्थ नगन-माध्ये किमर्थ | शानीयस्यादितो पृदिशाद पतीति बने । भन्यकरण इति । पानिये गादेवार स्वयं ॥ ननु सारवान्यालान फल | भूचितम् । पाणिनिरामय उपदेश यु) उपदेश गुमांक मा मार-महीति । ताया सरमन प्रा, सिदोधारपेपि मन्योपदेश पासाय (सायाटोकः) मारे-किमर्थ -वियोगगर । वर्णानाम्- | ग्यारा ॥ अनुपन्धकरणायं यत्र वामनरल सिरत! मार(पानाम्। चनाद तरण परमेव पास रस्याटु ॥ ret- उनी-गावानरदेव नयना टरय | किमिदमिति । यो.पं ममास प्रश्नः। धर्मनिपमपदिति। प्रयोगनार-रोति । मातृति-"शरदरा" दामा परमास 1पत्रयभानुपास्य-पारोति । भागमा "रिमाया । माहेश्वरः-मोपरायरीन शायप्राप। ननु मातोपाANTY । पर्गसमागाय--वाहिर निदान । मारपनुशायादारोमा-मापारमिति रान. ननु गले कि मने माबि गानामिन्य। नारा उदोगे नोक्सो माया गप्पार (तयाः) माद- वापर पER. पानिनः परत भार-पानिये इति । * पनि नर-पृतीति । -हिममिति । मम पyो गतिमा गरमाने बानी |वि-दिसायमापन पर इति। ।

·1 , - प्रयमाहिकम्] प्रदीपोदयोवतस्वालोफैविभूषितम् । पदेन स्थिते शक्तिलक्षगान्यतरस्य च वाच्यतया मशयोदयात् पृच्छ । आसङ्क्तम् । स एप वर्णानामुपदेशो वृत्तिसमपाया- ति-का पुनरिति । घृत्ति-वृत्तिपदार्थ । उत्तरयति शास्त्रेति । समर्थश्चानुबन्धकरणार्थश्च । वृत्तिसमवायश्चानुबन्धकरणं वायरम्देन ममुदायम्य समवायसम्बधस्य च वाच्यतया मशयोदयात् । च प्रत्याहारार्थम् । प्रत्याहारो वृत्त्यर्थः ।। पृच्छति-अथ क इति । समवाय'-समवाय शन्दार्थ । उत्तरयनि- वर्णानामिति । उपदेशशदत्य देशममापस्थवाचक वमशयात् इन्द (प्रदीप.)प्रयाहारामिति । परहार' देना देका मना नि-अथ क इति । उपदेश-उपदेशपदार्थ । उतरयति उच्चारण | उच्यते ॥ मिति । पृ इति-कुत इति । एतत् उचारणम् । उपदेशपाय इन (उद्योत ) फगन्नरमा- --अनुवन्धकरणार्थश्चेति । अन रोप । उत्तरयति दिशिरिति। दिश धातुरित्यर्थ । उच्चारणक्रिय बन्धधनाथ इत्यर्थ । चेनाकारस्य विवृतगुवसमह । टपलभु इति-उच्चारण क्रिया यस्येनि न्यु पत्ति.। अनात शप ननु कुतो वेन वा । अनुसन्धव च समुदाया त्याचे सते ना यथेति तात्पर्यम् ॥ दिशाच्चारणक्रियता प्रतीयते इयन बाह-उच्चायति । हि यत । ननु प्रयाहारदादेन सूत्र चेन् नादयंमनुव गनामनु पननत शाह आहेति-उच्चारयिनेति देष । इतीति-अन इति शेष । प्रग्याहारशन्देनेति । अधिकरण-युत्पत्ता अशंायचा ति मात्र ॥ प्रदापे-वृत्तिसमवायेन्या प्रथमव्युपत्त्यनुमारेण चतुर्थीलमासो माध्ये-वृत्यर्य इति । लापवेन शत्रप्रवृत्त्यर्थ इत्यर्थ । एतेन प्रन्या न भवति, रस्य प्रकृतिविकृनिमार एवं विधानात् । नया च तत्र हारद्वारा समवायत्य वृत्त्यर्थता दर्शिता चतुर्थ्या ताइये प्रतिपादिते सन्बधतामाये ४ों विरार (षष्ठी) (तत्त्वालोक) भाष्ये वार्तिककारेग वर्गोपदेशम्य द्वितीय समास कन्व्य दयारावेनाइ लाघवेनेति । प्रत्याहारदारेत्यादि प्रयोननामियानायोक्त अनुबन्धेति वात्तिक व्याचो-अनुवन्धेति । प्रवृत्त्ययं इति-ममवाय इति दोष । अर्थ वृतिसमवायेन्यस्या । नधनुबन्धा उपदेशकग इन कुतो शायने रयत आह-अनुदन्धा- तत्र दिनाय'युपया कर्मधारयममासा विवक्षन , वृत्त्यर्थ ( ममवाय ) निति । आसयामि-करिष्यामि । इतीति-उपदेशक यदहारादिनि स्य वृत्तिसम्देनामिधानादित्यभिप्रायेणार-शास्त्रेति। प्रस्यासन्न-स्वम् शुष । ननु अनुबन्धकरणाय वर्णोपदेशस्य कुन अवश्यकतेत्यत पाह- उपयोगित्वम् । हि यत् । तत्र नृनायव्युत्पत्या अशाहिमावसम्बधे षष्ठो नेति । हि-यत । शक्या इति-अन ति शेष । टाय पुनराइ- विधाय (पठ । समागे बिरेय इति मूचितमित्याग्यनाह-पारम्पर्य गेति । प्रत्याहारदारेत्यर्थ । अस्य-समवायम्य । पारम्पयमेवोपपाद स एप इति । ननु वृचिसमव'यानुबन्धकरणय रैव किं प्रयोजन मित्यत आइ-वृत्तीति । ननु प्रन्याहार एत्र किम्प्रयोननक इत्यन यिनुमाह-सतीति । हि-यन । इति-त्यनेन । उद्योते-स तथोक-वर्गोपदेश वर्णगतक्रम विशेष कृत । आइ-प्रत्याहार इति। हि-यत । आधमनातलमाइ-लाघवेनेति। द्विन'यसमासफ्लमाह-वर्णोपदेशस्ये यादि । विवृत गुग सग्रह -विकृतत्त्वगुण समुदय । उद्योने-फलान्तरमिति-दिनोयप्रयोजनमित्यर्थ । वार्तिककार इम्यग इति । तृत'यसनासप्रयोननेसा'दप्रवृत्तिसमुच्चयायाइ-चेति अनेन-उच्चार्यकवृत्चिसमवायेन वानकेन । अस्य-अ इ उणित्याचा- उपलक्षणस्वेन वेति-अनुबन्धशम्दस्येत्यादि । अकारस्य विन्गुण तया चाकारस्य विवृतत्वगुणवोधनाथों पि वर्गोपदेश इति भाव । त्मकवर्गसमानयस्य । शास्त्रेति-अाध्यायोत्यर्थ । अव एव तादृ शवर्गसमा नायस्य शाखबहिर्भूतत्वादेव । वृद्धिशब्द-प्रथमाध्याय त्वमग्रह इत्यनुपज्यते । नन्वकारस्य विवृतत्वगुपत्यानुवन्धत्वमेव प्रथमपाद प्रथमश्यवृद्धिरातिनिधरम् । अन्येति-वृतिसमवायेति नेत्यत भाइ-अनुवन्धत्वमिति । चेत्-यदि । उच्यते तदोति शेष । वास्तिकेन वर्गसमान्नायस्ये यादि । वर्गममा नायस्य पाणिनिभिन्न तादप्य-प्रत्याहारप्रयोजनकत्वन् । अधिकरण व्युत्पत्या प्रत्याहियन्ते शिवोपदिष्ट-वे हेतुमाह-पाणिनीति । ननु शिवका के अनादिसिद्धरण वर्णा एग्विनि व्युत्पत्त्या । अर्शति-प्रत्याहारोलि एषामिति व्युत्पत्ती समासाम्नायस्य ढकानिनादद्वारा मिव्यानरूपोच्चारण कथनुपदेशपद | वर्णगतक्रमविशेषम्य । घृत्यर्थता-गावप्रवृत्यर्थता । प्रयाहारशब्दादित्यादि । वेति-नियन्नेनेति शेष । समपायस्य- प्रयोग इत्यव आर-सिद्धेति । मिद्धम वादीत्यर्थ । उपदेशव्यवहा रात्-उपदेशपदप्रयोगात् । ननु केन वर्णसमान्नायस्य सिद्धत्व सूचित (९) वगोपदेशप्रयोजनान्तरवातिकम् ॥३॥) मित्यत श्राह-अनुवन्धेति । इतरस्य-अनुवातिरिक्तवर्णसमाम्ना यस्य । ननु तहिं मनुबन्धा केन कृता इत्यत आह-तदिति । अनुद ॥ * ॥ इष्टवुद्धयर्थश्च ॥ * ॥ न्धेत्यर्थ । उपदेशकर्तृकर्तृकमेव-वर्णस माम्नायोपदेशक शिवकर्तृ- (भाष्यम्) कमेव । आयेति-प्रथमतमामेत्यर्थ । इति इत्यनेन । इदम्-वर्णस. माम्नायोचारणम् । अस्य-वर्गसमा नायस्य । तत्कयम्-हिं कथम् । इष्टनुद्धयर्थश्व वर्णानामुपदेशः–'इष्टान्वर्णान् भो- वर्णनमाग्नायस्योचारा ति रोष । अभिव्यक्तिरिति-समाना | स्यामहे' इति । नयनुपदिश्य वर्णानिष्टा वर्णाः शक्या यस्येत्यादि । तया च पाणिनिरूपाशष्य प्रते महादेवरूपगुरद के विन्नातुम् ।। वणसमा नायत्य प्रथने नक्कानिनदद्वारा भिव्यन्ननरूपे उच्चारण उप देशपदप्रयोगो (प्रदीप ) इष्टबुद्धयर्थश्चेति । सनि झुपदेश कलादिदोष पवेति भाव । रहिना ये वर्णा निर्दिष्टास्तथैव प्रयतच्या इत्युक्त मवति ।। (१८ वर्णोपदेशप्रयोजनान्तरवार्तिकम् ॥२.) (उद्दयोत ) भोत्स्यामहे इति। अन्न विकण्यर्थ । पोध ॥ * ॥ अनुबन्धकरणार्थश्च ।। * ॥ यियामह इत्यर्थ ॥ एव विज्ञातुमित्यस्य विलापयितुमियर्थः ।। सति (भाष्यम्) झुपदेशे इति । एव च ब्याकरणाध्यैतामक्षरसमान्नायनवावश्य कॅनेष्टवर्गाने सिद्धेन तदर्थ मातृका पाठनायेने भाव ॥ अनुबन्धकरणार्थश्च वर्णानामुपदेश-अनुबन्धा- (तत्त्वालोकः) माये-वार्तिककार वर्णोपदेशस्य नृतीय नासयामीति । नयनुपदिश्य वर्णाननुबन्धाः शक्या | प्रयोजनमाइ-इष्टेति । इखुझ्यर्थ- कन्वादिदोषरहितेटवर्णवोध ९ म० ·पातथलमहामाण्यम् - [१ अप्याये । पादे- नार्य । ननु ताशेश्वर्णा उपदेशगना मुबोध यति शनि कुनो शायते (२१ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ ५॥) रत्यन भाइ-इष्टानिति । इतीति-वर्गोपदेशक-यवहारादिति सेप । नन्विष्टवर्णोधनाय वर्णोपरेशस्य कुत आवश्यकनेत्यान आहन्नेति । ॥ * ॥ आकृत्युपदेशात्सिद्धम् ॥ * ॥ हि-या। विज्ञातुमिति-प्रत रति शेष । (भाप्यम) प्रदीप-सति हि उपदेशे इति-यन वोपदेशे सतीत्यर्थ । अस्य 'त्युक भवतीत्यनेनान्वय । निर्दिष्टा इति-शिक्षादिषु इत्या अवर्णाकृतिरुपदिष्टा सर्वमवर्णकुलं ग्रहीष्यति । तथे- दिः। ते इनिश्च । मदनीति-अत वोपदेश कृतातिर । वर्गाकृतिः । तथोवर्णाकृतिः ॥ उपोने-अन्तरिति-यन इत्यादि । योधेति-अन इत्यादि । (प्रदीपः) आकृत्युपदेशादिति । उपातोपि विना-नरी एवम्-उन्माविध्ययंतया। वर्णोपदेशम्य किं प्रयोजनमिति प्रश्ने | यकत्वाजानिप्राधायविवशाया न विवक्ष्यत इत्यर्थ ॥ मृतस्य समाधानत्रयस्याशयमाह-एवञ्चेति । वर्षोपदेशस्य तादृशफल प्रयमत्त्वे चेयर्थ । तदर्य-ज्याकरणाध्येत्रर्थन् । (उयोतः) आरभ्युपदेशे कि मत्यकारादिषयक्तिविशेष पादानं तदुपादाने व्यक्तयन्तरमहानापत्तिश्चेत्या माह-उपात्त (२० सापेपवार्तिकम् ॥ ४॥) इति । नान्तरोयकत्वं च त विना जातेस्चारयितुमशक्यवाद । ॥ * ॥ इष्टबुद्धयर्थश्चेति चेदुदात्तानुदात्त- (तावालोकः) भाष्ये-वारिककार समाते-आकृत्युपदे. शादिति । वर्णगत जारयुपदेशादित्यथ । वोपदेशेन विक्षिादित्या. स्वरितानुनासिकदीर्घप्लुतानामप्यु दि। उदाचत्वादिगुणकवर्णाना बोधन मिति शेष । सिमिति तथा पदेशः॥ * ॥ च उदातादिसपनाय तपदेश कर्त यो न भवविशेष । आत'ति वारिक विशेषतो व्याचष्टे-अवर्गेति । सवयोपदेशेनयादि । एवम- (भाप्यम्) ग्रेऽपि । भवर्गकुल-मवर्गसमूहम् । इवर्गाकृतिरिति-उपविष्टा सर्व. मिवगकुल ग्रहीष्यतीति प. । एवम ग्रेऽपि । इष्टबुद्धयर्थश्चेति चेदुदात्तानुदात्तस्वरितानुनासिक प्रदीप-उपात्त इति-जातिप्राधान्य वक्षाय (गुख्यतया वर्ग- दीर्घ नुतानामप्युपदेशः क्तव्यः । एवगुणा अपि हि गानात्युपदेशविवशाया ) नान्तरोयकवाद । अकारादिष्यक्तिवि. वर्णा इप्यन्ते ।। शेषोपासन विना तद्गतमातेरपदेष्टुमशयतया तदुपासनस्यायक- (प्रदीपः) एका दिमत्रागा पाठात्प स्वाद ) उपाचोऽपि (गौणतयोप देष्टोपि) विष (अकारा दहस. पामुदागीनामुप देश कम्य त्याह-इष्टयुद्धयर्थश्चेति चेदिति । व्यक्तिविशेष )न विवश्यने यनय । तथा च य क वरीपोपा. दानसामयाद पातक विशेष भित्रभ्यक्ति पगमानुपति सम्मा. (ठायोतः) एकान्येति । स्वयंपाठे तु योरेग कम्यता | यमना परिहतेति भावः । पदिय । नेपा लोक्त सिौ तु दोरहितानामपि तन एव मिद्धे. उद्यो-वायुपदेशे-नर्णगत जात्युपदेशे। विक्षिते । रुपदेशवयभ्यांपत्तिरिति मात्र ॥ पर्यण पाठेपि अन्यतमराठे यरप | किमिति-कुतो हेतो. । तदुपादाने-प्रकाराविरसम्पत्ति विशेष पा. कन्यत्वाभिशये सर्वेश ग्रहणमित्यन्ये । दाने । क्रियते इत्यादि। कृत सति तापान (करप । सामर्याद (सापालोक) माये-प्राशेराय वकिकोपरथापित स्टेति पति शेष । प्ययन्तरेति -उपातव्यक्तिविशेष भन्नस्यत्तस्य । गतिक ग्याप?-इस्युमपति । उपदेशात्यादिः । वोपदेश | नान्तरीयकम्वमिति-उपासनस्येत्यादि । धम्-प्रकारासिवय. कृति शेर । घेत्यादि। अभ्युपगते तहित उतत्वादिगुण | किदिरोषम् । कवर्गारमायेन शेर । पुतण्या आह-एवं गुणा इति । एवम् (सातत्वाध्य' । म येरामिनि म्युत्पत्ति । हि-या । इप्यन्ते (२२ भापयातिकम् ॥६॥) इति-पापै याद प्रितशेष । ॥ * ॥ आकृत्युपदेशात्सिद्धमिति चत् प्री-एकवण्या हि-वसरेनेरा एककले यादि । गत्र पाराय पराम्पो विनिगमनाविरहानाइ-सामिति । संवृतादीनां प्रतिषेधः ॥ * ॥ इपो-प्रेस्वयंपाठे- बैग उदासानुरातत्वरिन हसरत्र (माप्यम्) 27 पाठे। गाजमायादि । सकामे पायेग म्याग पटामम्म. बार निमबरेल की पार, तस्यापोवारमा सिटाममा प्रात्युपदेशारिसमिति चेत् संगृतादीनां प्रतिपे. प्रत्यार-दयोरिति । येनहावरेत गाणी पाड. देशबारितो- घो यकम्यः । भयो सरपोरिण्यः । रोपा-मानान् । सनरये ।। दोपरहितानामितिमा नामिति । ततः मेहत । नस्य स्पा । उपदेशेन सिमामाह-प्रेषणेस। संवृतः, लो, माठ, एपोहतो, तो, यो, वापरामि । अपना सारेग एक पटे इत्यस्य प्रस्तो, निरस्तः, प्रगीत, उपगीव, दियएगो, रोगरा, एकाले यस्तो पण पागमामार, राग राम्य इति । अपर पाह-- निगमनापा-अम्यतमराठेत मारत्तदा-परमारेन यात्रामा । अन्यस्य-परा पैनप गया। "प्रस्तं निरस्तमयलम्धिन निसमा मानमयों ( सराररस । पति।। पियाम्पिवम् । फे पुन. संतादयः॥ ।

·प्रथमाहिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्वालोकैविभूपितम् । संदष्टमेणीकृतमर्धक द्रुतं विकीर्णमेताः स्वरदोपभा- (२३ समाधानवार्तिकम् ॥ ७ वनाः" इति ।। [* ॥ गर्गादिविदादिपाठात्संवृता- अतोऽन्ये व्यञ्जनदोपाः॥ दीनां निवृत्तिः ।। *] (प्रदीप.)सवृतादीनामिति । एकारादीना सतवं दोषो न- (भाष्यम्) स्वकारस्य तस्य सतगुरुत्वाद , वन सध्यरयु विवृत्तीचार्येषु सदृतत्वं दोष । कल: स्थानान्तरनिम्पन्न काकलिकत्वेन प्रसिद्ध । गर्गादिविदादिपाठात्सवृतादीनां निवृत्तिभविष्यति ।। मातः श्वासभूयिष्ठनया हस्गेऽपि दीर्घश्व लक्ष्यते। एणीकृतोऽवि (उद्योतः) भाष्ये गर्गादिविदादिपाठादिति । मवृतादिदो. शिष्ट किमयमोकार मथौकार इति यत्र सदेह । अम्यूक्तो यो ध्य परहिवानामेव तत्र पाठादिति भाव ॥ तोऽप्यन्तर्मुख व धूयते। अधंको दीर्घोऽपि हस्त इव । प्रस्तो जि (तवालोकः) भाष्ये-उत्तरयति-नेति । एप. वर्णगतनात्यु हुमूले निगृहीत , अव्यक्त इत्यपरे। निरस्तो निठुर. । प्रगीतः सा- | पदेशप्रयुक्तमवृतत्वादिदोषवदर्शग्रहणप्रतिषक्त यनारूप । कुन इत्या- भवदुचारिला । उपगीतः समीपवर्णान्नरगोत्यानुरक्त. । दिवण्णः | काक्षाया वात्तिककार समाधत्ते-समृतादीनां संवत्वादिदोपसहित- कम्पमान ३ । रोमशो गम्भीर । अवलम्बितो वर्णान्तरासभिन्न । | वर्णानाम् । भविष्यतीति-प्रत इति शेष । निहतो रूम सन्दष्टो वर्धित इन। विकीर्णो वान्तरे प्रस्त' । उदयोने-सवृतादिदोपरहितानां सबूतत्वादिदोषरहिततरपटिन- एको.प्यने कनिभासीत्यपरे। स्वरदोपभावना इति । स्वरदोषगोत्रा- | गादिविवादोनान् । तन्त्र-गर्गादिविदादिगणयो । पाठात्-पाठला- णि । अनन्ता हि दोषा अशक्तप्रम दाता ।। मति । (उद्दयोतः)मवृतादीनामिति भाष्ये ताशदोषसहितानामा- (आक्षेपमाप्यम) कृतिग्रहणात्मातस्य ग्रहणस्य प्रतिषेधो वक्ताय इत्यर्थ ॥ तदाह - एकारादीनां संवृतत्वमिति ॥ भविशिष्ट इति । मरिष्ट सदिग्ध अस्त्यन्यद् गर्गादिबिदादिपाठे प्रयोजनम् ॥ इति यावत् ।। हस्व इवेति । तदाकालसहोचेनोच्चारित रत्यर्थ । किम् ?॥ निधुर इति । त्वरित इत्यन्ये । गोन्नाणीति । स्वरदोषजातय रत्यर्थ । समुदायाना साधुत्व यथा स्यादिति ।। (तत्त्वालोक ) मध्ये-वर्णगत जात्युपदेशात् इटाना उदात्तत्त्वा (प्रदीपः) अस्त्यन्यदिति । गग इत्य दिनैव सनिवेशेन - दिगुणकवर्णाना शेयत्वेन ग्रहणमिव अनिधाना मनवादिदोषकवर्णा- दीना माधुव यथा स्याद गार्य इत्यादीना मा भूत् । ततश्च तद्गता- नाम पे तथा यहाँ प्रा नोति । अतस्तस्य प्रतियो वतन्य मान नावाकारादाना दोष निवृत्ति कृना स्यात् , न तु ममुदायान्नरस्था- वार्तिककार आक्षिपत्रि-आकृतीति । सिद्धमिति- उदानाम् । यपपि प्रत्यय दप्यों गादाना पाठरलथाप प्रमशास्सनराय- वर्णाना ग्रहणमित्यादि । चेत्-यदि। अभ्युपगम्यने तहीति शेष । साधुत्वार्थोपि भवति ॥ संघृतादीनाम्-नवृतत्वादिदोषसहितवर्णानाम् । वर्गगतजात्युपदेशात् (उद्दयोतः) साधुत्वमिति । निवृत्त लादिदोषवत्वमित्यर्थ ॥ प्राप्तस्य ग्रहपस्येनि शेष । सवृतत्वादिदोषवणजिशया पृच्छनि- | गार्य इत्यादीनामिति । त्रत्याना कलादिदोषनिवृत्तिन स्यादि- के पुनरिति । नाम्ना सतादीन् निर्दिशन्नुतरयनि-संवृत इति । त्यर्थ । तदाह-ततश्चेति ॥ परे तु समुदायानामे तत्प्रतिक्यन- इतीति-मवृनादिपदेन वोध्या ति शेष । प्रतिपाद्यभेदात् प्रतिपादः | मसमुरायाना सापुत्व यथा स्यादित्यर्थ पाउचारतार्था न कलादिदोप कभेदविवक्षयाऽऽह-अपर इति । इतीति-ग्रस्तत्त्वादिदोषसहितवा- निवतयेदित्येव भष्यार्थ । पाठश्चैव विशेष्यत इत्यप्रिमभाष्यस्वरसा- निति शेष । अत'-सवृनादिन.। दित्यादु॥ प्रदापे-एकारादीनामिति-आकागदोना मन भद। अका. (तत्त्वालोक ) मध्ये-पाक्षिरति अस्तीति । अन्यत्-वृत रस्येति मवृतत्व दाप इन शेष । कुन इत्यत आह-तस्येति । अका त्वादोर्ण नत्तिभिन्नम् । गर्गा दादिगणयारिति शेष । रस्येत्यर्थ । तत्र - कागदि। स्थानान्तरेति-वस्थानभिनयाने | गर्गादिविदादिपाठे-पात्वादिदोषरहितवर्गच टमगर्गादिविदा दिपाठ- त्यर्थ । हस्व इति-प इत्यादि । लक्ष्य। इन स इनि शेष । अवि. | स्य, गर्गा दविदिशाठस्य वा । ननु नत्र ( नाश ) गादिविदादि- शिष्ट-भेदक विशेषरहित । अत एव ह-किमिति। अयोकार -अथवा | पारस्य सदोघवर्ण नवृ त्तामन कि प्रयोजन मत्याशन पृच्छति- औकार । सन्देह इति-स इति शेष । श्रूयते इति-सति शेष । किमिति । अन्यत् तस्य प्रयोजन मति शेष । उत्तरयनि-समुदाया- दीर्घ इति य इत्यादि । इवेति-सति शेष । कम्पेति-य इत्यादि । नामिति । गर्गा दिविवादिसमुदायानामित्यर्थं । साधुत्व-कला गदि. इवेति-स इति शेष । वर्धित इति- इत्यादि । इवेति-सहति | दोषरहितवगपटिनतावत्वम्, यनादिप्रत्ययप्रकृततावत्व वा। स्यादि. शेष । एकोऽपीति-य इत्यादि । सन्निति शेष । निर्भासोति-सति-त्र ( तादृश ) गादरियादिपाठस्य प्रयोजनमिति शेष । इति शेष । हि-यन । प्रदीपे-सन्निवेशेन-आनुषा । मा भूत्-न भवतु । साधुत्व उदयोते-तादृशेति-सवृत्रत्वादीत्यर्थ । सवत्वगुणकहस्वावर्ग- (कललादिदोषरहितवर्णपटेतनावलम् । इत्यादि । इति तत्र वादशग- अगत्य प्रतिषेध्यताया म्यवच्छेदायाह-दोपैति । सहितानामिति- | दिपाठस्स प्रयोजनमिति शेष । मनु कुतस्तस्य तत्प्रयोजनमुपपद्यते वर्गाना मनि शेष । आकृतिमहणात्-वर्गगतनात्युपदेशकरणाद। इत्यत आह-तत इति । (तत्र ) तादृशादिपाठादित्यर्थः । तदाह-नदाशयेनाह । तद्वत्-इस्ववत् । जातय-समूहा । इत्यादि । तद्गताना इत्यादिघटकाना। दोपेति-कलवादो- (सिद्धान्तिभाष्यम्) स्यादि । गाग्र्यादिसमुदायाना तत्र पाठाभावादाह-न स्विति । समुदायान्तरस्थावां-गार्य इत्यादिघटकानाम् । अत इति शेष । यद्यपीति-दिम्यो यजिति सूक्षेण गादिशग्देभ्य इति शेषा! । - यत नैष दोपः॥

·६८ पातञ्जलमहामायम्- १ अध्याये। पदे- गर्गेति-तत्रेत्यादि । समुदायमापुति- हयासिनुदायकल (२४ एकदेशिसमाधानवार्तिकम् ॥ ८॥) त्यादिवोपरहिनापटिनतावरेत्यर्थ । सस्यादि । ॥ * लिङ्गार्था तु प्रत्यापत्तिः ॥ * ॥ उदयोने-निएतकलादिदोपवत्व-बलत्वादिदोषरहितरित तावत्त्वम्।साधुत्वस्येशार्थकरणेन गाग्य त्यामोना सापुत्वाय सत्वेऽपि (भाप्यम्) नासहति , न वा प्रताननुकूलता तस्येनि माव । तनस्यानां-गाग्र्य लिङ्गार्था सा तहिं भवति ॥ इत्यादिस्थानाम् । मकारादानामिति शेष । फलादीतिकल्लादी (नयोत )लिनार्थी स्विति । अनुव यस्यातीयवत्तदाताति त्ययं । स्यात्-भवत् । तदाह-नदाशयेनाइ । केयटोक्तमा यार्थस्या साहत्य मनयन् समतेन मा पार्थमाह-परे चिति । एतदिति-गर्गा | योजना प्रत्यापति, किंतु सर्वानुबन्धेत्साशास्त्रापररणा टिकारीति गतकलादिलिगनिवृत्यत्यर्थ ॥ नातिनिर्देशप्रयुक्तदोषररिहारमात्र दीत्यर्थे । चरितार्थ इति-मामयोमावादिति शेष । फलादीति- न गौरवमिति भावः ॥ कारवादीत्यर्थ । (तत्वालोक) मा ये- यगय पात्वादिषु अनुरपा (समाधानकदेशिमाप्यम्) एवं तष्टादशघा भिन्ना निवृत्तकलादिकामवर्णस्य वादिदोषसहिता पठिम्पन्ने, तेन वर्णगनजात्युपदेशेन च पाया पश्यन्ते, नालाय तत्रानुरन्धानपठिला धात्वादिषटकवा एव कल प्रत्यापत्ति वक्ष्यामि | दिपु अन्यत्र च प्राप्तस्य करत्वादिदोषमहितवपांनी महारय निति (प्रदीप) निवृत्तकादिकामिति । पारस्य सवृतत्वानिवृ | सर्ववर्णाना शस्त्रान्ते ताराप्रत्यापतिकरणेन करिष्यते। तया ॥ मलयादिकामिनि नोक्तम् । अकारस्य निदर्शनार्थत्वात्सर्ववर्णानां अनुरन्पसंहारोपशानायपि न फतव्य भवतीति सर्ववगना मारे शागते प्रयापरिरित्यर्थ ॥ ताराप्रत्यापचिकरणे न गौरवमापयते प्रत्याशयेन वातिककार समा (उपपोत) निदर्शनार्यादिति । तत्रावर्गस्य भ म इति | पत्ते-लिनेति। लिङ्गार्या-लिझा पि। सा-नाशप्रयापति । तेव, तात्तदनन्तरमन्येषामपि करिष्यामीति भाव ॥ एतेनावर्णप्रन्या सर्वांना शालान्ते कृतेत्यादि । तु शम्दार्थमाइ-तहति । बर्ष पत्ते मृत वाइल्यामीत्यनुपपन्नमिनि परास्नम् ॥ गतमात्युपदेशप्राप्तमत्वादिदोपवाग्रहण निवृत्ये सर्वांना रा (सावालोक ) मा ये एकदेशा समाधत्ते एवं तहीति । वर्णग | सान्ते ताराप्रत्यापचेरामयये इयर्थ । भवति-भविष्यति । तया तगायुपदेशात् प्रातस्य सतपादिदोपवतमरणस्य प्रतिषेधे कर्तव्य च ताप्रत्यापत्ते नाशिफलस्यालान तत्र गोरवमि यर्थ । स्वेन प्राप्ते प्रत्यर्थ । वर्गममाम्नाय निर्दियानामकागदिचना प्रत्येक उदयोने-अनुयन्धेति-(तत्तदात्यादिप अनुसन्धपाठस्य फाय) मटा'श मेदा समीत्यापेनाद-आशति । निवृत्तकलादिका- अनुन्धरयानीयतया तसदालादि। पटक यु) गताना काल (रा. फरवादिदोषनिवृत्तिसहिया (गुदा) । प्रत्यापत्ति-प्रतिविधि। दिलिदाना निवृत्यर्यापीत्यर्थ.. नाकृतीसिय वर्षगनमानीययं । पदयामि करिष्यामि। तथा घेयादि । दोषेति-सतत्वारिकाणापचिपापगे प्रदीप-ननु मतादीनामिति मा यानुसारेण निवृत्तमवृतत्वादि । त्यर्थ । अपि-ना धात्वाविपरवागत करत्वादिदोष निवृतिमलि काम न कुनो गापादयत पार-अकारस्येति । सपनरवात्-मन | काया संग्रह । इति-ति हेवो । तति शेर । माय इति-ति स्वगुणर गर । नवा मात्र गशपत्यापत्रिकरणात् म निवास | काल इत्यादि । ग्मा तदनिरिक्तनात्यापत्तिकरणास्थनान्न्यूनतापचते (आपेपमाप्यम्) स्थत घर प्रकारस्येति । भवानिशम्पायर्भ निदर्शनार्थरवाद- तत्तहि वक्तव्यम् ॥ दिग्दर्शनार्थवार मारावाभिन्नामि युक्तिमरसे.पि अवर्नद वन मात्रस्योपा, न खकारादिननुश्य मात्रस्य याशयेनाह-सर्ववर्णा (उपयोत ) तदेव विष्णोति-तत्तहोत्यादिना । पाल्पादित नामिति । शास्त्रान्ते-अष्टाध्याय ने। प्ररयापत्तिरिति-करयते, तकादिनिमित्यर्थ ।। नया म कमरिदोषसहितरादानुरिस्य शुदा अकारान्यो (सपाटोक ) माप-यन्यापति मनु पानाम् भागे विपशेष । पागदीनार कन्यत्यामावान गौरी वानवकारापाश्म पोन-ताना मध्ये, अष्टाध्याय ने या। इति-रय | गना -सुदिति । सहि-प्रत्यासित गरमाय उप- TH MATR पार त ति प तार-प्रबार तदनन्तर- रोत्या तापाचे गायकवायो । पायमिसि- माया गरम् । अभ्येपामपि-मिन्नेव दानामा तार म विनाच तर गौरव तपस्यति मार। समार्गसमिति १५ । एनेन-दगोर-शिमग ना तय पपोते-तदेव-उक्तमपानुमान नम्प पर मिला। प्रया करियम परेन । इति-नि कपना। पिपुगोति-मारिपनि नसामार-पावादीनि । भर. (भागमाप्यम्) कमया कमवाति(m) साताद वगच्या ॥ (समाधानमा पम्) (गपोत)माये-सा सहि याशि। नया पप्रचार याप्येताच्यने । अनादि अनेफमनु पन्धशा सामगिरमिनिमार ॥ नोरपायमिमा प न या या, लोपान पाया। (वापार)माये-सामा" Frfe मई 1 पर सदि-पान मा यदनुपन्य दिने त कनादिमिः करियो । पापा दो। एनाया. १९९५ (प्रदीप) पालुपन्धरति । Runt गो-सपा Trirala. I ATAR पडाहामोगरा पामार in'नामस मसनुदायमा गरा ·प्रयमादिकम् ] प्रदीपोदयोततत्त्वालोकैर्विभूषितम् । उपश्यन्ते ॥ आदिरन्त्येनेत्यनादि कलै सहे युक्त्वा अ उ इत्यादि प्रकारेणा यथाकरणे वृश्चिक मये या दन्वय आपत्तीत भाव ॥ का' मा करिष्यन्ने स्वरमपिवानन्देहाय न करिष्यते इयशेष ॥ (तत्त्वालोक ) माध्ये-प्रयापनिपस देषमाइ-सियनीति- (उद्दयोत ) अयतीत्यस्य तपापोत्यर्थ ॥ अनेकमनुबन्ध | यापीत्यादि । एव-करत्वादिदोषरहितविग्नितया पा सारा शतमिति । एककस्यानुव पस्य शश उच्चारण ताशाश्वानेक | पाठे तथा शाजाने सकल्वन शुद्वाना पाई। शात्रीयसकल कार्य उच्चारणया इत्यर्थ ॥ यथेति । धयादयोऽनुदादित कलदोष | मिति शर । अपाणिनीयमिति-थापि कर वादिदोषम इतवणपाठ युक्ता पाट्या । स्वस्तिभितश्च मना । तब 'कलादामनेपदम्' नम्, तया शाखा शुदमकलवर्गठनमि गाद तब गुमानक ध्माताकर्तृगामिनि क्रियाकले. इति सूत्रे काय । रब टकिती कल | तानोपपद्यतेति भाव । ध्मानी पठित्वाद्यन्तौ कलमाताविति पाट्यम् । एव निवतोद्धकोष उदयोते-समर्थनायेति-वर्गोपदेशप्रयाननाथन इस मेष । युक्तान् पठिला अर्घकात् विग्नरिते। वितश्च ग्रस्तान्पठित्वा | एकदोपेति-उदात्त्वादियुगक वोधनप्रयो नकवगणतना उसस प्रस्ताइथुच् इत्यादि बोध्यम् । एते च कलाइय प्रक्रियादशायानेव। | युक्तमवृतत्वादिदोषपणनइणप्रतिषेधवक्तव्यत्वरूपे यानि यादिन - प्रयोगे तु शुद्ध एव, शसारे प्रचाप चकरणात् । आदि कलै स "नायिदम्य सर्पमुख पार ' इत्यस्य संग्रह हेति पाठ ॥ (सिदान्तिभाप्यम्) (तत्वालोक) माये-उकार्तिककाराशयेन समापते-यद्य यथान्यासमेवास्तु ॥ पीति । एतत्-धालासिकवागततया कलस्वादिदूषणरूप लगन् । (आक्षेपस्मारणभाष्यम्) उच्यते-बत्तय भवति । अनेकमिति-यतः प्रयापत्तिपने इत्यादि उच्चार्यमिति-मवतीति शेष । एवमऽपि । श्रन स्त्र पने न ननु चोक्तम् आकृत्त्युपदेशासिद्धमिति चेत्स गौरवमिति भाव । न वेव तत्र नत्रानुवधकरणफल कपमुपपद्यते | तादीना प्रतिषेध इति ॥ त्या आह-यदिति । पल तत्र तत्रति शेष । क्रियते-प्राप्यते। (समाधानमा यम्) पठितै रित्यादि । एवमनेऽपि । तदिति-फल तत्र तत्रेति शेष । परिहतमेतत् ,-गर्गादिपिदादिपाठात सहतादीना करिप्यते-प्राप्स्यते। निवृत्तिर्भविष्यति इति ॥ प्रदीपे-अधिकारार्थमिति-ताज्ञायते पाणिनिति शेष । इ (समाधानबाधकभाष्यम्) स्यादौति-करिष्यत इति शेष अनुबन्धेति-अ उणित्यादावि ननु चान्यद् गर्गादिघिदादिपाठे प्रयोजनमुक्तम् । त्यादि । सज्ञा-प्रत्याहारा । समापने-आदिरिति । उक्त्वेति- किम् ।। समुदायाना साधुत्व यथा स्यादिति ।। अणित्यादिप्रत्याहारस्थाने इति शेष । ननु स्वरमरे प्राप्त्या (समाधानसाधकमाष्यम्) कथम् अ उ इत्यादिका प्रयाहारा निष्पत्स्यते इत्यत आइ स्वर- एव तर्घभयमनेन क्रियते-पाठश्चैव विशेष्यते, सन्धिरिति । असन्देहायेति-महिनाया अविपक्षयेति शेष । उद्दयोते-नन्दने कमनुवधशत भत्या अनेकपदोक्तार्थम्य शन कलादयश्च निवर्त्यन्ते । पदेनोक्मा पौनरुक्त्यमापद्यते इत्यत आह-एकैकस्येति । तादृशा कथ पुनरेकेन यत्नेनोभय लभ्यम् ? । इति-नादृशा (शनश उच्चाया अनुवधा ) अनेके उच्चारणाया लभ्यमित्याह ।। श्चत्यन्वय । अत एव नेत्यस्योमयत्र सम्बन्ध । प्रत्यारतिपक्षानङ्गीकारे कथम् ?॥ एवं तेषा दकव्यतया गौरव, न तु प्रत्यापाठपक्षे इति भाव। धर्मिक द्विगता अपि हेतमो भवन्ति । तद्यथा-आम्राश्च ल्पनादो धर्मकल्पना न्यायेति न्यायेन एधश्यादिषु अनुशतडकारा सिता पितरश्च प्रीणिता इति । तथा वाक्यान्यपि द्वि. अनुबन्धकरणापेक्षया कृाना एकारेकारादिव्यक्तीना कलत्वादिदोष साहित्येन पठनमेव वरमित्याशयेनाह-एधेति ।माता -मानवदोष | टानि भवन्ति-श्वेतो घावति, अलम्बुसाना यातेति ॥ युक्ता । पापा इति शष तर-अनुदात्तडित आत्मनेपदम् , स्वरि (प्रदीप ) उभयमिति । यथाभूता गगादिस्था अकारादयस्त तभित कर्तृगामिनि क्रियाफल इति स्त्रयो स्थाने। कलमातौ- याभूता एव सर्वत्र प्रयोक्तम्या इति प्रतिपाद्यने इत्यर्थ ॥ द्विगता कलत्वमातवदोषमहिनी । पठित्वेति-आयनौ टकिनावित्यत्रेति इति । दावां गता प्रयोजनदयमपादका इत्यर्थ ॥ तथा वाया शः । अर्धकादिति-विन त्रि रत्यत्रेत्यादि । इतीति-पाठयमि | न्यपीति । शम्दस्याप्यर्थवद् द्विगत वमित्यर्थ ॥ ति शप । प्रस्तान्-अस्तत्तदोषरहितान् । पठित्वेति-रिवतोयुजि (उयोत) नवपठिनेषु दोषनिवृत्तिनं कृता स्यादन प्राह- त्योति शप । आदिना-दुनित्यस्य स्थाने '' पनि दिदोषस्य, यथाभूता इति । गायकारादिषु एकरूपेण पठिनधु तऽजानीया एक्ने दलोप इयादौ अण इयादे स्थाने में ओरियादेश्च सग्रह । एते सर्वत्र माधव इत्यनुमानु शयन शन मार ॥ माप्ये पाठवेति विशे चेति-यथा यथान्यासपने अकारस्य विकृतता प्रक्रियामात्रविषया न प्यते तत्तत्प्रत्ययवैशिटयन बोध्यते इत्यर्थ ॥ द्विष्ठानीत्यस्य योरर्थयो तु प्रयोगममवायिनी नथेत्यादि । कुन श्वमि या अह-शास्त्रान्ते स्निष्ठ तीत्यर्थ इत्याह-शब्दस्यापीति । वत्र क कीदृशो धावताति इति । करणादिति-अ अ इत्यस्येव पठिताना सकलशुद्धवानामपि | प्रश्ने-श्वन रति उत्तरम् । या त इति च्छेदेन के इस्यस्योत्तरम् , अनुबन्धादिनेव कलादिनाऽपि शास्त्रीयसकलकार्यनिर्वाहाय मम्पूर्णाम | श्वन इति च्छेदेन कीदृश इ यम्योत्तरमि म् ॥ एव केषा जनपदाना न्यायाँ प्रवामिद्धत्वानिधि शष । गवा को वा समर्थ पनि प्रहने उत्तरम्-अलमियादि । अलबुमा (आरेपमाध्यम्) देशविशा । बुमाना पलालवणाना यात्रा प्राप्तिमान् अन ममर्थ इति सिद्धयत्येवम् । अपाणिनीय तु भवति । चाय । पातेन वचित्पाठ । पा रक्षर इत्यस्य रूपम् ।। (उध्योता) मध्ये-अपाणिनीयमिति । वर्णसमाम्नायसम (तत्त्वालोकः) माध्ये समारत यथेति । ननु तहीत्यादि । थनाय प्रवृत्तस्य एक दोपरिहाराय सकलशास्त्रस्य प्यारयानसापेक्ष आनेता यथा याप्त पवेदत्त दोष स्मारयनि-ननु चेति । समाधाता , ·- पावजलमहामाप्यम्- [अपाये। पाद- सत्र नपरिशर स्मारयन-परिहतमिति । एनत्--गतायुस्दै (प्रदीप ) अय घेति । देवणाना दाना के प्रयोगमा समतावृत दिपार यहाइपवरूपम् । इत-दाल दोना च सुचना पाटाद दरपचास वन nि -यनेन । आनेता वा सरिशरानुगति स्मारयनि-ननु चेति। यानि वहाँति । दित्यादीनि ॥ एतेपासपीति । रिटरवरना समारते एवमिति मिनेन-गगारिरिदादिगायो महत्पादिदोर दोना पदरादौना र सान्याम्दनुस्ना महमा निen रहिता परितगग दिवादिपाठेन । ननु दिनुभयमनेन क्रियः | युपाप्यायवैपटपुनरपटकृते महामाप्य दीपे प्रथमप्यापस्य र आर-पाठ इति । ति भने पुलको आपति प्रयमे पादे प्रथममाहिकन्" त्यनेनाचि निपने व पाटदार । अन जाग्य देगिरादिरित्य ये । एव-अपि । कलादय इति-कन्वाइप इत्यम् । मादिविदा (नयोत.) केवलानामिति । य प रणदिदोगदान दिषटकाकारादिवस्थिना इत्यादि । च-चापि। पृच्छवि-फयमिति । कुमारि मसतिर मार ॥ मापे याने तसंग्रहमानीत । कार. उतरमनुज स्टस्य -सम्यमिग्यादति । ( एकनारि पनेनोमय ) | विधानमतानुगानीत्यर्थ ॥ उपदेश इति । Eयापमातिर. एम्यमिति (सिरात ) वदन त्यर्थ । पृच्छति-फयमिति । समा | दिशादेशादानुरादरूप शनित्यर्थ ॥ एतेने रेशम प्रातिर ध-हिगता इति । यतस्यादि । भवन्तीति-अन विशेष । कानां नोपदेश इत्यादेच त यस्यमा विरोध रत्यगम्म् ॥ उदाहरति-तपते । इतीति-त्र आप्रमूले नलदानस्य अनि नमसा पाउ मह-शिष्टेति। ज सवादीनां प्रविध लिम्पोमययोजनसम्पादक्त भाव । वामान्याइ-घेव इति । इत्यस्मन् प्रयाख्याने इष्टयुदपर्य इत्यपि प्रत्यारमा पनवेत्यम् । प्रदरे-एपेनि-प्रशगदय इति शेर । अर्थ इनि-बगदयश्च । इति शिवभसुतसतीगर्भसभवनागोजीमन कृते भाष्यप्रदीपो निरन्तयेत्यादि । गता हति-नि युवतिरति शेष । उदोने-अपटितेपु-अब परिवादपरका । गगादिविश इपोते प्रथमाध्यापस्य प्रथमे पाद धापमाहिकमा नियोरित्यार । एकरूपेग-गुरू । तनातीया'-गगादि (सवाटोक) मा-बापदेशस्य परिसमापागना पराका सवा । ससियादि । ते-प्रकारादयः । तथ-भकरमार्थ व, न तु वदेत्यागयेष्टर योजना पक्येषु । श्वेत इत-पावन ति शेष । श्वेति-प्रेत्यादि । उचर । यार-अपवेति । तावदित-सबारे। अयं-बापदेशनयोजन मिति-नवि । इद-देवेन पनि । अलग्नुसा इति-प्रेत्यादिः पारिनो मन प्रतिपक्षी। समित्यनेन निर्देश्यमार-पोति । इमे- विशेषा इतर न पायान दमयनमनोतर नत मेति शेर। येमतगदान निदवये मया (याशिवजनाना) इति पति-पारयानेन नदीत पानोर जातभिवति । परनो विषय ते अमा। सवृतादप-मात वाय । विद्या-उदर- (माप्यम्) यी-नागवति । इमे मरनारय वैरत्र पलायने । दाम. अय वा इदं तावदय प्रष्टव्य'-केमे सहवादयः ग्रेप। वोपदेश प्रयो नवादा उत्तरपति-भागमा इति । तन धूयेरमिति ॥ मनवादीना कास्य वारणाये यादि । समपि। मतिपदि आगने। कानीति-नेपुरम सादास्य और विति । स उरपति- भागमाः शुद्धाः पश्यन्ते ॥ | एनेपामिति । अमरापदिकानामिदर्द । किमर्थ या गा- विगरेपुतहिं॥ शरा इति । मूदिति- रन । एपमऽरि । उपसार- विकारा अपि शुद्धाः पच्यन्ते ।। धागमाये । उच्चायन्ते इति-पत्यादि । यत-भागमा दानां शुमानाचारपार । सेपु-भागमा दिए । प्रत्ययेपु वहि ॥ प्रत्यया अपि शुद्धाः पश्यन्ते ।। प्रशारे-सस्थावात-पादिस्वपाद। दोपवि-कस्पात रूपयादि । पनिर अनि । उगादीनां निग ग्नान म्। सर्वे मत-मासमानानेति। अय-ore. धानवोऽपि शुद्धाः परन्ते ।। को हो। त्रनिमिय सनम।। प्रातिपतिरेपु तर्हि ॥ 1-ए-गुमना पनाना चापाग- प्रातिपदियान्याप शुद्धानि पश्यन्ते ।। मिति-मारये 10 एनेन- शरद 'rrent यानि तर्यग्रहणानि प्रातिपदिकानि । प्रमियरन। एय-काई गगनुमा नाम एतेपानपि स्परपर्गानुपूर्व मानार्य उपदेश' फतः नाममा कर दे। अमापी मनु व्यः । शश पर इति मा भून् । पलाश पलाप इति | तिला एवं स्थापानापान सरकार विरिपाइपरिनाम्नति-निराएप- मा भून् । माको मथक इति मा भून् । पोति-परिमितमोर न 'मागमाश विचाराध प्रत्ययाः सह पातुभिः । काय प्रगति परिम् । उच्चायन्ते सतरतेने प्रानाः फलादय' ॥१॥ ति प्यारन-याप यदानाचार्य-साधर पट. विधीमगरमताधित महामार्ग प्रपमायायस्य पीरपरसाते महामामागोवा अपमादमयममारिम् । मपमाम्यापम पमराप्रपामादम्। १ धातुप तहि ।। ।। इनि भगरत्यतालिमुनिविरचितं प्रथमं पस्पशातिरम् ।।

·अइउण् ॥१॥ अथ द्वितीयं प्रत्याहाराह्निकम् । इत्यादी । तनाप्यकार सात एवेति भाव ।। ननु विस्तपदम गुणि- (शिवसूत्रम् ) परत्वे मविशेषणत्वात्समासो न स्यादत आह-विवृतस्य गुणस्येति॥ भाष्ये कर्तव्य इत्यस्य प्रनितेय हायर्थ । एतेन तत्योचार यनुगश- क्यत्वमित्यपास्तम् ॥ भाये कि प्रयोजनम् इयन उदिश्ये वध्या (२५ विवृतोपदेशप्रतिज्ञावातिकम् ॥१॥) हार । कतन्य इत्यनुनश्च । नन्वाकार ग्रहण स र्णग्रहण मेवेनि भेटा- मावात्कथ -स्य करणत्वमन आह-येन शास्त्रेगेति ॥ ॥ * ॥ अकारस्य विवृतोपदेश आकारग्रहणार्थः ॥ * ॥ (तवालोक') मा ये-अकारस्य-आउगिति सूत्रनटफाकार स्य। शुक्लादिशमस्येव विकृता दशब्दस्यापि गुणगुणिनी प्रयोगो (भाष्यम्) मवतीति प्रकृते विवाशद गुणपरतया प्रयुज्ञान आह-विवृतोपदेश अकारस्य विवृतोपदेशः कर्तव्यः । इति । नन्वेवमपि अकारस्य वितता, "विवृत करणा स्वरात, तेभ्य किं प्रयोजनम् । एओ विवृततरौ, ताभ्यामैनौ, ताभ्यामप्याकार । सहनोऽकार" इनि शिशावास्येन आकारस्य च विततरतेति प्रयत्न भेदात् तयो साव आकारग्रहणार्थः । अकारः सवर्णप्रहणेनाऽऽकार- प्यमनुपपन्नमेवेति चेन, अन विपदस्य लगया विस्तारपरताया मपि यथा गृहीयात् ।। आश्रयणात् । अथवा अकारस्य विवृतत्वप्रनिशनसामा तस्य विवृत. (प्रदीप.) अइउण॥ मर्ववर्णान विशेषेण विचार्य विशेषेणार | नरेणाप्याक रेण सावण्यस्योपपत्ति । वस्तुतस्तु आकारस्य विवृततेव विचार क्रियते - अकारस्येति । अत्राकारादोना स्वरूपेगानुकार्येण | त्रिमुनिसम्मता, स्वराणामूष्मग'चैव विवृत करण स्मृत, तेभ्योऽपि वा सतोऽप्यर्थवत्वस्याविवक्षितत्वाद्विमक्तयनु पन्ति । स्वरसन्धिस्तु न विवृतावेडी ताभ्यामैो तथैव चे ति शिश्शावाक्या। तथा च लक्ष प्रबनते वर्गोपदेशकाले जादिमशानाम निष्पादाद ॥ तत्राकारस्य मई णाऽपि नाश्रयणीया भानि। न्यासकारादिमताभिप्रायेणाक्तस्य प्रागु तत्यादीनुनयोविवृतत्वात्प्रयत्नभेदात्सवर्णपशाया अप्रसङ्गाप्रदेशेष्व | तशिक्षावाक्यस्य तु यथावाननुकूलवादनुपादेयतया ऽविराय । कारण दीर्घनुनयोग्रहण न प्राप्नोतीति विवृतत्वमस्योपदिश्यते । विव अथवा नाझल विनि पठन पागिने मने विवृतरादिप्रयत्नानाम तस्य गुणस्योपदेशो विवृतोपदेश । तत्र गुगस्य नित्यमापेक्ष वादकारा भावात् अ येन विवृत्तरत्वेनाभिप्रतस्या याकारस्याकारण विवृतत्व- पेक्षत्वेऽपि समाम । यथा-देवदत्तस्य गुरुकुलमिति ॥ आकारग्रह मात्रेण सवर्णना। नवमे यो सावर्यप्रसङ्ग स्था सति तयो वर्ण णार्थ इति । विवृनोपदेश आकार ग्रहणार्य इति सामानाधिकरण्येन | समाग्नाये पृथनिर्देशस्य वैपापातात् ।। आकारप्रहगार्थ इति- निर्देशादाकार ग्रहग विवृतोपदेशस्य प्रयोननमिति सामर्थ्यादवगमा | अकारणेत्यादि । स कर्तव्य इति शेष । कथितमेव स्पष्टयति-अ. सोद्यानुरूपमुत्तर न भवतीति न चोदनीयम् ॥ सवर्गमहणेनेति । फार इति । येन शास्त्र गाणुदिरसवर्णस्येत्यनेन सवर्णा गृह्यन्ते तेन कारणेनेत्यर्थ ॥ प्रदापे-अविशेपेण-पामान्यरूपेण। अस्य प्रथमाहिके इति (उद्दयोत )ननु चतुर्दशम्या प्रयोजनमुक्तमेव तकि पुन शेष । अत्र-द्वितोगडिके । भन्न-अइउणित्यादि। चेति- रत्र तग्रहगेनेत्याशयाह-सर्वेति ॥ विशेपेण । तत्तद्रपेण ॥ प्रत्येक अर्थेनेदि शेष । विभकीति-तेभ्य इत्यादि । केचित्तु अकारादोना वर्गेभ्यो बिमतिमाशङ्कयाह-स्वरूपेणेति । शब्दजन्यज्ञान विषयो हि | चादिषु पाठानिरानवेनाभ्ययत्वात्तेभ्यो जानाया विभकेलुगिनि पद- शमस्या । एव च स्वरूपमपि स्वजन्यबोध विषयसेनार्थ । अनु न्ति । वस्तुतस्तु अइउणियादोना श्रुतितया "सुपा मुनुगि" त्यनेन कार्यमर्थ इति तु स्पष्टमेव । एव विद्यमानस्याप्यर्थवत्तस्याविवक्षित | तेभ्यो निष्पन्नाया विमर्नुगिति भाव । स्वरेति-अत्रेत्यादि । स्वादर्यवत्सूत्रेऽग्रहणादित्यर्थ । स्वरूपस्य श्रोत्रगृहीनस्यैव शाब्दे मा | भेदादिति-कारस्य दोषप्लु भ्या सहेति शेष । इति-इति हेतो । नोपपत्तो न तत्र शक्ति कन्या । अनुकार्य च सादृश्येनोपस्थापयतीति । अस्य-कारस्य । तत्र-अकारम्य विवृतोपदेश इत्यत्र । गुणस्य- न तत्रापि वृत्ति । वृत्याधबोधक व चार्थवत्वमर्थवरसूने निविष्ट | विवृतरूपस्य । समास -विवृतस्योपदेशन समाम । इति- मिति मात्र ॥ अनुकरणलमहान विभक्तिरिति तत्त्वम् । सौत्रवादा। इत्यत्र। अस्य देवदापेक्षगोऽपि गुरो कुलेन समास इति शेष । कारप्रत्ययोऽपि बाहुलकान ॥ स्वरसधिस्विति । सौत्रत्वात्महिताया | निर्देशादिति-प्रकारेणेति शेष 1 चोदयेति-प्रइनेत्यर्थ । चोद. अविषनगादेति भाव ॥ अजादिसज्ञानामनिष्पादादिति तु चिन्त्य, नीयम् राइनोयम् । वर्षोपदेशे इत्पशायामप्रत्याहारे च निष्पन्न प्रवर्तमानाना यणादीना उद्योते-प्रयोजनं-वृत्तिसमवायादिरूपम् । तद्महगेन- मन्युपास्य र यादी तटस्य खोदेश्यतापच्छेकाको वयों / चतुर्दशसूत्रविषयक विचारारम्भेग । अर्थ -स्वयार्थ । अनुकार्यमिति- पदेशा आप प्रवृत्तरत्वाद । अ यथा तुल्याल्यप्रयत्नमित्यादी अनुकरणस्य आत्यादेरिति शेष । एवमिति-स्वरूपाद्यर्थनाकारादा- मवर्ण घादे न स्यात् ।। अत्र सूत्रे ।। त्रेति पाठे.प्ययमेवार्य ॥ वा विति शेष । तत्र-स्वरूपे। अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामाह क्यापरिममा सन्यायेनेह ग्रहणकशास्त्राप्रवृत्ते साधार्येऽपि नाप वग्रह | अनुकार्यमिति । अनुकरणमिति शेष । तस्य कर्तृना। तत्रापि- गमिति व्ययों विवृतोपदेशोज आह-प्रदेशेष्विति । अझ सवर्ग | अनुकार्येऽपि । नवीदृशावत्वादेव तेषा कुतो न प्रातिपदिकनेत्यत ·७२ पातजलमहाभाष्यम्- अध्यारे पादे- भाइ-पायेति । यो दविवशायामाह-अनुकरगेति । अ-नत्यादी उद्योते-उत्तरे इति-यदि प्रश्ने प्रयमेत्यादि । सदय-निमिसा- नामिरयादि.। विमतिरिदिनेम्य यादि । ननु म-त्यादिम्प थे। विभक्ति-अपमा। तयोः-वृक्षीवारसम्यो । क्षन्यामिय कारमत्यय कुतो नेत्यव आह-कारेति । दरवार स्न्यत्र रोगाल्या मादिमिः । ननु विवारस्य पागलरतया मवर्गमशयाममणाच- था पुरुष हुममिति सूत्रको बहु-नित्यनुवर्तन इत्यायेनाह-याहुल- रासहतिरित्यत आह-स चेति । विवार येत्यर्थ । तथा च विकार कादिति । केचि तर तिने पातुनिर्देश त्यो निर्देश शयनु विवृवपरमिति माव। आदिना राग्निदत्यस्य प्नुवेन सह दो। वरते । तेन येनोधार्यमानवतेंन प्रयोगस्वरों नित्य (प्रतिपादय.) स्थलरय संग्रह । तरमात्कार प्रत्यय इति तायार्थ । तथा चामानुपूर्वीसम्पादनमात्रेता सर्य, न तु राम यादी दृष्टानामकारादीनां प्रविशदने इलि कार• (भाधेश्माप्यम्) प्रत्ययो नेति वदनि । संहिताया:-'वाक्ये तु मा विवशामने" किमुच्यते-विवारभेदादिति, न पुनः कालभे- इति पायार विवाशनाया। ननु प-यादिभ्यो विमक्तिनात्याने दादपि । यथैव घय विवारभिन्नः, एवं पालभि- इति मते नेपा परवामान माणित्यादीनां वास्यवाभागत् कथ नोऽपि ?। मत्र वारदीया विवादि चेन, तर यास्यपदेन परिनिहितममुदायस्य महाद । तटस्थे उपजीव्योपनीवकमापानाकाते। इह-पूत्रे । अन (प्रदीपः) व्यक्तिपदे भेदान्तरसम्वाराह-किमुच्यत इति । एने। तदिति-पाकारेत्यर्थ । अकारेणेत्यादि । गुणिपरत्वे-प्रका (उहयोतः) ननु प्रयत्नभेदेऽपि जातिमद्रापारयादेव सदामा रस्य विवृतस्य विवृतगुणात उपदेश हस्येव तस्य गुणिपरत्वे । तस्य- उक्तम्-व्यक्तिपर इति ॥ विगतगुगस्य । पराश्यावमिति-ति विधिवयम्र्य मिति शेष । कतं. (तचालोकः) भाग्ये-व्यकिाने सवो विवृतकालभेत्यो ग्य इति-सत्यादि । तस्य-मवर्णयहणम्य । विवनभेदमात्रस्योपादानात् मा पो न्यूनतेत्या रायेनाहिरति-किमु. (आरोपभाग्यम्) अय- प्यते इति । अपि-त्यपि हीति मायालगारे । आकार। किं च कारणं न गृहीयात् ? ।। प्रदीपे-भेदान्तरसद्भावात्-बहनभेदमिन कालभेदस्यापि स. (प्रदीप')किंघ कारणमिति। आतिपक्षाश्रयेण महगक स्वावा आह-न्यूनतामाह। शावरय प्रत्याख्यानादाकारस्याप्यत्व बानिसमाचार सिद्ध ग्रहणमिति उद्घोते-जातीति-अलजातीत्यर्थ । प्रहणमिति-प्रकारे भाव । अन्न न निमित्त कारणहेतुपु सर्वामां प्रायदर्शनम् इति | आकारस्येत्यादि । प्रथमा ता । तेन फरमायारणादित्यर्थ सपयते ॥ (समाधानभाष्यम्) (उपोत.) नन्वातिभेदात फर तत्पप्वकारेणाकारमय सत्यमेव तत् । यत्यति "तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्" मा आह-आकारस्यापीति । कोलकण्यस्वे सति सरलमत्वना- निम्पकमिनदीप्नुयोरपि मेति भाव ।। प्रातिपदिकार्यमा प्रथ. इत्यत्रास्यग्रहणस्य प्रयोजनम्-पास्ये येषां तुल्यो देशः माया यानेन्दयो न नायनेत आर-पत्र घेति । प्रयत्नश्च ते सवर्णसंज्ञा भवन्तीति । यासश्च पुनराश्या- (तायाटोकः) माये-जानिपक्षमाग्रिन्याक्षिपति- किच कार कालः तेन स्यादेव कालभिन्नस्य ग्रहणम्, न पुनर्षिया. मिति । अकारणाखारमिति । रभिन्नस्य ॥ प्र-मिमिति-नेन तस्यैदिरेष । अत्र-कारणमित्या, (प्रदीपः) पासश्चेति । प्रयानामिनि बसावालस्य प्रयत्नाव उदो-तस्परेऽपि-महानिरपि । इति गति नो । सा- मभ्युपगम्य ना, पामरेन परिहार । सिरपरिमागरायगडर रिटरककिरातरागारकालव्यवहारस्य नाम राय । (समाधानमाप्यम्) मी प्रथानियवहार परिमापार, समताप मादिम्पर- देशो निमेषादिकिया अपमानामिश व विशिध्यप- विवारभेदात् ।। नारमारोपोनिनिमाया नावास्यानमारकास्य मान्यम् । (प्रदीप) यिगरभेदादिपत्र तु हारगरामप्रयोगामावाया. विगदीना पास्य बतिप्रथाननि मापवादाम्पटारल्यम् । शादित पारसनासो वा माहितीयदोरमागर विमारा गुणेऽपिस पा न भैदिरामया तपरको यो । पामा मोवहिवा गिरविकासपति भाग्य मिति विकार (गपोत) ननु शन्स म्पपरपरसेन ममान- न' यति मारामारामारोबाति ।। मयुनम् ॥ किर करोन प्रपल तिमीप माथागपाल (रात) पिनामा ने नया बाह-प्रपो. मार-प्रयानामिनीति राव गायी-अमिति सिर गामापदिनानिनिरिणामापरि तय गन्यमाने स्थापरिमाग परिवार परिवार पर देव शिमला मा-मायागादिनि । विमापा गुगे इति । पारित गरियोपता न निमित्त पनि वि मरमारिया परमो रिहानाकरम् ॥ रचा देवारत विभाषाति सिरमोरन्दाभिरगामानुसार ही कोपरम-भप वेति । अप मारमा मा विचारपतीति । पादपान ॥ दोगापचिरिति । शनिदान तो लगभग दादागारHिiral परिन्टर। योतामपान myrs. (नापाटान मुस-दिवारेविसमिरमान: ननु हगाव भिस सिप मार कर समस। पवादो मामलोपारगम.

·बाह्यश्चेति । द्वितीयमाहितम्] प्रदीपोइयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । ७३ ध्यापेक्षया काराधिक्याद् ऐन्मावविधायके ग्रहणानापत्तिरव आह (प्रदीपः) तर प्रत्यापत्ता पूर्व पक्ष आश्रितः । मन्ययाशात्रा- दुतादीति ॥ न्ते प्रत्यापत्तिवचनमनर्थक स्यात् , स्वरूपप्रच्यवामावाद । (तरवालोक') माध्ये-सत्यमेव-युक्तमेव । तत्-का-भैदानु (उद्दयोतः) अन्यथा मंत्। स्वरुपप्रच्यवे हि पुन मंत. पाशनं कुन इत्यत भाइ-वक्ष्यतीति । यत इत्यादि । फलितमाह-विधान युक्त स्यादिति माव । (तत्त्वालोकः) माये-समाधाता प्रयमपक्ष स्वीकुर्वन्नुपस्थाप- प्रदीपे-अभिनिवृत्तति-नन्येत्यर्थः । परिमाणद्रव्येति-परिमा- | यति-विवृतस्येति । कयमिति-प्रथमपक्ष इति शेष । यत्-यामाद । णकद्रव्येन्यर्थ । अत्र-अकारादौ । मात्रादिव्यपदेश-रकमात्रिकत्वा- | अयं-मुत्रकार । इति-रत्यनेन । प्रन्यापत्ति-प्रतिविधि । शास्तीति- दिव्यवहारः। अत इति शेष । यदि सूत्रकारोऽकारस्य विकृतता नोपादेयताई उद्योने-व्यापकत्वादिति-आभ्यनरताया अपि सम्मवादिति | कप विवृतन्तमुद्दिश्य सवृनता प्रतियधारयदिनि शयने प्रथमपास्तद्- शेष । इति-इन स्थिती। तभेदे कालभेदे । प्रमिइपरिमार्ग-गोक- | भिमत सीति भावः। नच विवृताकारेग ग्रहणात् दीर्घादीनामपि प्रसिद्धपरिमाकम् । वस्त्वन्तरगतं-नयनप्रदेशगम् । क्रियान्तर-मवृनताप्रतिविधानापत्ति , अद्-अ-इति निर्देशात् ।। निमेषोन्मेषादिरूपम् । परिच्छेदयक्रियेति-उच्चारपक्रियेत्यर्थ । फ्रियै प्रदीरे-तत्र- ववृताकारे । प्रन्यापत्त्या-मवृतताप्रतिविधि- व-परिच्छेदकन्मेिपोन्मेषादिरूपनयनप्रदेशगतनियत्र शिक्षादाविति- | सामर्थेन । पूर्व.-अथम । यदयमित्यादिभाष्येणान्वयेन माधिता श्र- आत्मा बुद्धया समेत्याग्मिनो युक्त विदया। मन कायाग्निमाह-अ-रत्यस्य प्रथमपातापकता व्यतिरेकेण वायापति-अन्यथेति। न्ति स प्रेरयति मागतम् ॥ मारतस्तूरसि चरत्मन्द्र जनयति स्वरम् ॥ शास्त्रान्ते-अष्टान्याय्यन्ते । प्रत्यापत्तिवचनम्-विवृताकारे संवृतता. सोदीणों मूर्य महतो वक्त्रमापदर मारुत,। वर्णाजनयते तेषा | प्रतिविधायक अ अ इति सूत्रन् । कुन इत्यत आइ-स्वरूपप्रच्यवेति । विमाग पञ्चधा स्मृत ॥ इत्यादिनेत्यादि । सवृतत्वविगमेत्यर्थ । अकारे श्त्यादि । (आक्षेपभाप्यम्, उदयोठे-संघृतत्वे इति-अकारस्येत्यादि । हि-यतः। प्रथमपने समाश्रिते तु अकारे संवृतनाया प्रच्यु-तया नत्र तस्या प्रविविधानाय किं पुनरिद विवृतस्योपदिश्यमानस्य प्रयोजनमन्वा- सार्थक अ अ-हनि स्त्रभिति मात्र । ख्यायते, आहोस्वित् सवृतस्योपदिश्यमानस्य विवृतोप- (समाधानबाधकमाप्यम्) देशचोद्यते ॥ नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयो- (प्रदीप ) किं पुनरिति । किं सूत्रकारेणैव विवृतोपदेश तो जनम् ।। वार्तिककारेण तु तस्य प्रयोजनमुक्तम् , प्रथाकन एक विवृतोपदेशो वार्तिकरता चोद्यत्वेनोपन्यत इति प्रश्न । दुरवधारवादुपदिष्टोऽपि किम् ?॥ विवृतो व्याख्यानेन विना न शक्यते शनुमिति प्रत्यक्षेऽप्यकारे प्रश्नो- अतिखड्कः प्रतिमाल इत्यत्रान्तर्यतो विवृतस्य विवृतः ऽयं नासमास । प्राप्नोति, संवृतः स्यादित्येवमर्था प्रत्यापत्तिः॥ (उद्दयोतः) उपदिश्यमानस्यन्यत्र वार्तिकतः कर्तृत्वे पक्ष्योभदो दलपत्यापति स्यादित्यशापकनेतदित्यर्थ ॥ नन्विशसति विवृतोपदेशे (प्रदीप) अस्ति यन्यदिति । प्रयोग एव प्राप्ते विवृते सव- न स्यादन श्राह-कि सूत्रकारेगेति । सूत्रकारो महेश्वरो वेदपुरषो वा 'येनारसमाम्नायमित्याचेतिपादित्यादु ॥ ननु प्रत्यक्षो. साव र्यामावादकारेणाकारस्याग्रहणादचवामावान्कथमतिसव इनि कारे श्रुते तगतगुणस्यापि हातत्वात्प्रश्नोऽयममनोऽत्र आह-दुरव- हस्व ॥ नैष दोष , उदीचामातः स्थाने इति आपकाद्भवत्याकारस्य धारस्वादिति । विवृनत्वादीना प्रोत्रेन्द्रियग्राह्मत्वामावादिति मात्र ॥ (तस्वालोकः) भाये-विवृतस्य-गुणस्य । अस्य सूत्रता (उड्योतः) प्रयोग एवेति । अतिखटव इत्यादिप्रयोगे हस्खे. प्रकारे त्यादि । अन्वारयायते इति-उच्यते इत्यर्थ । वात्तिक | नान्तरतम्यादितो कार प्राप्त मवृत एव भववित्यर्थ प्रन्यापत्त्विच तेति शेषः। सघृतस्य-सवृतगुरावतोऽकारस्य । अस्य सूत्रहवेत्यादि । इति भावः। नन्विति । अचश्वेत्युक्तरच एव हस्वत्वेन मायमिति विकृतेति-गुणेति शेष । चोदयते-प्रतिगायने । अस्य वात्तिकनेति भाव । गोत्रियोरित्यवतद्वारणार्थमेवोपस्थिति स्यादिने तात्पर्यन् ।। शेष । प्रदापे-तस्य-विवृतोपदेशस्य । चोदयत्वेन-प्रविज्ञेयत्वेन । उदीचामात इति ॥ न चापोन्यतरस्यामिनि हवं चरितार्थ निदम् । उद्घोते-सिद्धान्तमनेनाह-वेदपुरप इति । पाणिनिरित्ययं । न चात्रापरिभाषोपतिष्ठने, फल मावादिति वच्यम् । शाखस्थाय- तस्स कनावोधा स्मृनित्वामावाद-ऐतिह्यादिति । तदिति का विषयताप!शब्दसाहचर्यग रूमशेऽप्यचश्चे यस्याप्रवृत्चेश्य । तश रेत्यर्थ । हि फ्लामावान प्रवर्तने इति दिक् । समाधानमाप्यम्) (तस्वालोक') माये-अम-दयस्य प्रयमयज्ञापकता विपट- यितुमाह-नेति । एतत्-अ अ-ति मूत्रम् । अस्तीति-प्रथमपास्यति विवृतस्योपदिश्यमानस्य प्रयोजनमन्वाख्यायते॥ शेष । कुन रत्यन भाइ-अस्तीति । हि-यत । एतस्य-अ अ-रत्य- कथं ज्ञायते ?॥ स्य। किमिति-अन्यदिति शेष । प्रदीपे-प्रयोगे एव-अतिखटव इत्यादिप्रयोगे एव । यदयम्-"अ"-इत्यकारस्य विवृतस्य सवृतता. अकारस्ते शेष । इति-इति हेतो । एतत्-अन-इति । इह- प्रत्यापत्तिं शास्ति। आक्षरसमन्नायिकाकारे । इति इत्यत्र । अस्य गोत्रियोरित्यनेनति . अन्य १० म० ·स्ति। पावचलमहामाप्यम्- [प्रयाये पदे- शेर । भवनीति-प्रन्यया आकारग्यानिकाकारस्यामा उदीचा (प्रदीप ) आहोपुरपिकेति । अहो म पुग्प पारा मिति समेव व्यर्थ स्यादिति मात्र । नहोपुरपर स्व भाव इद मनोदिशाबुभ् । अहंकारवत्वमिन्य। स्पोते-एतद्वारगार्य-म तसवादादायकारादे हवावा (उद्दयोत ) पुरपिके यत्र युप प्राण मयूरग्यसकारितास रणा । उपस्थिति-परिमापोरिति । नति-अम्य वाच्यम माम । अहो इति अहमित्यर्थे । स्त्र प्रयोग्नावारयानमित्येव ज्या त्यनेनावय । इद-दाचामिनि मुत्र । नच-नहि। अग्र-अपोड य, प्रत्याप । अक्षुके आसपादनामागचे याः ॥ न्यतरस्यामित्यत्र । शाखस्य-उदाचामिति यस्य । तदो-पोशष्दा थे।हिन्यत फ्लेति-दावत्पत्यर्थ । बोकारस्यायेनेत्यादि । (तावालोक ) भाष्ये-पश्चिति-वाग्यानहारे। प्रपत्तते इति-अयारिमा यादि । उसोते-राम-उयो (पक्षपो ) । सकतके-पौरपेये (म. णियादिवेदे)। (समाधानसाधकमाण्यम्) (॥२६ ॥ धारवादिषु वितरवप्रतिज्ञावार्तिकम् ॥२॥) नेतदलि । नैव लोके न च वेदेसारो विवृतोऽ- ॥ * ॥ तस्य विवृतोपदेशादन्यत्रापि विवृतोपदेशः सवर्णग्रहणार्थः ॥ * ॥ सवृत्त', योऽस्ति म भविष्यति । तदेतत्प्रत्यापत्ति (भाप्यम्) वचनं ज्ञापकमेव भविष्यति 'विवृतस्योपदिश्यमानस्य तस्येतस्यानरसमाम्नायिय विवृतोपदेशादन्यत्रा- प्रयोजनमन्वारयायते' इति । पि विवृतोपदेश' फर्तव्यः॥ (प्रदीप ) नैव टोक इति । प्रयुक्तानामनुशासनाव प्रयोग च घान्यत्र ? | धातुप्रातिपदिक्प्रत्ययनिपातस्थस्य ।। रितस्य कारस्यासमरामत व भविष्यतीति प्रयापत्तिमावि। कि प्रयोजनम् ? । सवर्णमहणार्थः । प्रातरसमाना- (तापगलोक) माग्ये-प्रअ यय प्रथमपशापकाया विष यिनास्य ग्रहणं यथा स्यात् ।। टक तस्योक्तमयोग्नरव रायन् दस्य सम्मापकत्व साधपति-नेति। किं च कारण न स्यात् ।। पतत्-पम-सन्योत्प्रयोजनका व । दुतायत माह-नैवेति । यत पत्यादि । अस्तीति-पाति शेव'। सत्-नरम (अ अ-दस्य विवारभेदादेव। सोलपपोजनापामागत ।। एतत्-अभ-ति । रायमाद-विपत (प्रदीप ) तस्येति । यदा प्रयाहारे वियो कार उपविष्टस्त स्येति । इति-त्यस्य । दा प्रयतभेदान सवृतरयाकारस्य प्रणामावादकार्य न यानि प्रीपे-असम्मयादिति- मान तस्यासम्मवग्रस्ततयेनि बसिस्ये सरियाकारस्य विवृत्तव कम्यमित्यर्थ । तेन राम्यवी इति-ति हो । त्या देोदि सिष्यति ॥ ननु च सर्वेगमकाराणा दरसामा यद (पारेपमाध्यम् ) नुकरणमत्रागर सस्य च विकृतये आपमाने सापति सात मवतीति विमुच्यते-तस्य शिगोपवादिति ॥ पदा फ पुनरत विशेष –वियनस्योपदिश्यमानस्य प्र. कस्यचिदेवाकारस्पदमनुकरण सरूपाको पासाररत देशमुष्पा योजनमन्याख्यायेत, सतस्योपदिश्यमानस्य वा विय यो । तोपदेशश्योद्यतेति ॥ (उपोत )प्रयाया अहणिय प्रक्रिया सश (प्रदीप) पुनरिति । विद्रोपदेश इन्यत्र पर एन वा, शादिति । सस्पे यस्य वसिमागायस्पाये पर्थ ॥ संवृतस्येति । कारो विकृत प्रति स्यानम् उरने-पाप्ये तस्य विठोपदे यतिगपारपरेवाप्याहारेमकरिदिई । शादरपरये पर्थ ॥ ननु भइणि पारी कस्पानुकरणमियर रि (अपोत) नयापपरे प्रयो नावा पानगायपरत्व, दिलीये निगमकामाषा-स्यस्पपदेति । वरूपपास पण दो विमोपचारापमीन जाय सटपमा मात -यिवृतोपदेश एम् ॥ मा ये विधारभेदादिति । परमेशप ॥ मारम्पनि इस्पति वृक्षार मामस्य मटप्लास्मिर ॥ (मायाप्टोर) मापे-अप्र-नियो । म नरम (सरगटोक)माप्ये एयरप-प्रकारका मन्यत्रापि-पर विधमारपापि (कार), विगोपग संम्पति-भ- -प्रम मार-कृत इश । धापे परवाने वागनगरमपणे मनपा नारतम्य इति । सामा-पाशामरावान्यास रिमा सर-द्वितीपे इति-प | नरय । मन चस्पोरनुलगा भाप-दामाद (- (ममापानमाम्यम्) काररय माप मारा। मेल-पपपदेन सप नगनु पशिरिगेप। याहोपुषिकामात्र तुम पिपरा पानाह-मस्तस्योपदिश्यमानत्र थिोरदेशशोधत मान-रोम-राममाप पण ति-परी ।। पदपे- इति । वर्षे तु गुमो-विपतस्योपदिश्यमानस्य प्रयोजन दीपपी- रासिलीति-द. मन्यापास्त की। माननिापत्र भरावाने.

·किम् ।। द्वितीयमाहिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । लोऽन्त्यपरिमापाया उपस्थित्या तेन शान्यतीत्यादाव त्यायैव नोर्थ । एवेति-इति प्रतोयने ने शेष । तस्य- प्रयाहाररय वेवृताकारेग) स्थान त्वकारस्यति मात्र । जातिपशामिप्रायेगाशङ्कने-नगु चेति । मर्वधर्मस यस्य । प्रयोगस्थे-मवृताकारे । मनन प्रत्याहारस्थविवृता यदिति-अत्वरूपमिति शेष । अत्र-वानमाम्नाये । तस्य-वातमा कारेग । तदिति-प्रयो गम्थनाकारेत्यर्थ । केचित्-मप्यत्व वेद । म्नायस्थाकारस्य । सत्-विवृतत्व । इति-इति हेतो । इति-इत्यादि। लिङ्गेन-चकारादिना। अस्तीति-उभयत्रेत्यादि । प्रयोगे इति- यतिपक्षाभिप्रायेण सभापत्ते-एवमिति । इदं-वसिमाम्नायस्थन करेत्यादि । काररूप वस्तु । अकार-वर्गसमानायस्य । इद-तस्य विवृत पदेशा (धारवादिषु विकृतत्वप्रतिज्ञासाधकमाष्यम्) दित्यादि। उद्योते-उत्तमिति-दितीयान्दिकादिमोद्योते इत्यादि। नैतदस्ति प्रापकम् । अस्ति धनादेतस्य वचने प्रयोजनम् ॥ (घावादिषु विकृतवपतिज्ञावाधकमाष्यम्) आचार्यप्रवृत्तिापयति-मवत्याक्षरसमान्नायिकेन घात्वादिस्थस्य ग्रहणमिति । यदयम् "अकः सवर्णे दी सवादक मालाडकमिति । सति प्रयोजने न ज्ञापर्क यस्याक्षरसमाम्नायिकेन ग्रहणमस्ति, तदर्थमेवस्यात् घः" इति प्रत्याहारेऽको ग्रहण करोति ।। भवति । तस्माद्विवृतोपदेशः पर्तव्यः ।। कथ कृत्वा ज्ञापकम् । (प्रदीप ) नैतदिति । अन हत्यकारेण विकृतन दोर्मस्य वित्र न हि द्वयोराक्षरसमानायिकयोर्युगपत्समनस्थान | सत्य ग्रहणादवपरमेतदित्यर्थ ॥ मस्ति । (तावालोक) माग्ये-पूर्वरक्षा तस्य तन्नापकता दिवटयनि-नेति। (प्रदीप.) यद्यमिति । अत्र हि ककारेय चिन्हेन प्रत्याहार- | एतत्- 'क' इत्यत्र करूाचि हवलम्पविकृताकारोपादान । ज्ञाप- स्पो विवृतो निर्दिष्ट , तेन च सवृतम्याग्रहगे इक सवर्ण इति वक्त कमिति-नम्वेत्यादि । कुन इत्यत आइ-मस्तीति । हि या । व्यन् ॥ न हि इयोरिति । यद्यप्येकोऽपि वितो नास्ति, तथापि एतस्य- 2 ठाइरविव कारस्य । फिमिति- यव रन शेष । द्ववधिष्ठानत्वादेकादेशस्य द्वयोरित्युक्तन् । यस्येति-विनदास्येति शेष । आक्षरसमाम्नायिकेन-विनाका (उद्योतः) प्रत्याहारे इति । सवाइके शाल इत्यर्थ ॥ वक्त रेण । अस्ति-समवति । तदर्थ-द्रहमार्थ । एतत्- तत्र ) विवृता व्यमिति । ५५च प्रयनभेदेनामवर्णस्यापि भवनात्यानस्यविने । कारोपाशन। इति-इत्यत्र । तस्मात्- तस्य) तन्दाकवामा नाकारेण ग्रहण प्राप्यत इत्यर्थ ॥ यद्यप्येकोऽपोति । प्रत्युच्चारण वाद । थात्वादिस्याकारत्येति क्षेत्र । वर्गान्यत्वादासरसमान्नायिकस्य प्रयोगमावादिति मात्र ॥ भादिर. प्रदापे इति-रत्यत्र येन । अज्ञापकमिति-तन्येत्यादि । एतत्- न्त्येनेत्यस्य चा त्यसदृशेन सहोचार्यमाप आदिसहश रत्यर्थ । (तत्र ) विवृताकारोपादानन् । तत्र ककारादिचिन्देनागादिशब्दस्यल सदृशचादिवृत एव । सदृश्य (मावेपमाष्यम्) च व्यक्तिभेदे सति सर्वधर्मसान्यप्रयुक माअम् । तस्य च प्रयोगस्य मावेप्यनेन दग्रहण गायन प्रति तात्पर्यन् ।। फेचित देवदत्त अजस्ती क एप प्रनचोद्यते, विवृतोपदेशो नाम | विवृतो त्यादौ प्रत्याहारहिगनेक आक्षरसमानायिकोऽस्ति तदर्थ माये वयो । वोपदिश्यत, सस्तो वा | कोन्यन निरोप.१॥ रित्युकाम युक्तमित्याहु ॥ भाष्ये युगपत्समवस्यानमिति । प्रत्य (प्रदीप)क एप यत्र इति। धावाय पटवारतत्राकारो प्रयोगे इत्यादि । विवृत पन्नता न हि किंचिर गौरव भव ते विमुच्यते-अन्यत्रापि (तत्वालोक) माध्ये-एकदेशो समाधत्ते-आचार्येति । आच विवृतोपदेश कम्य इनीति प्रश्न । रसमाम्नायिकेनेति-विवृताकारेगेत शेष । धात्वादिस्य येने सहा (सत्त्वालोक ) माये-एकदेशी शङ्कने-क एष इति। चोचते- कारस्ये ते शेष । कुन इत्यत अाह-यदिति । यत इत्यर्थ । अयम्- क्रियते । अस्य वा सक्कृति शेष । ६ष इत्यनेन निर्देश्यमाह-विवृ. पाणिनि । अक -ककारात्मक चहानुमित्रवर्गसमान्नायस्यवितावार तेति। धातदिगवारस्ये यादि । विपत इति-स त्यादि । स्या करोतीति-अन ति शेष । हि-या। आक्षरसमान्नायिक अन-धात्वदावश्यकर्नव्ये दिवृतस्वृनयोरकारयल्य रोदारपे। न यो -विदाकारयो । अस्तीति-अव इति शेष' । कोपि विशेष इति माव। प्रदीपे-अन्न हि-"अ" इत्यत्र हि । विवृत प्रकार । तेन- प्रदापे-त-स्मात् धावादिषु निर्दिष्टेन । सवृतस्य-यात्वादिस्याकारस्य । विवृत इति-प्रकार प्रयोगे इति शेष । द्वयधिष्ठानस्वात्-दयो स्थाने नायमानत्वात् । (समाधानमाष्यम्) उद्योते नवक प्रत्याहारवया प्रत्याहारे अक श्त्यनुश्पन्नमि । स एव सर्व एवमर्थो यत्न क्रियते । यान्येतानि त्या माइ-सप्राहके इति । शाखे-मने । जात्याक्रान्तस्येति-धा | प्रातिपदिकान्यग्रहणानि तेपामेतेनाभ्युपायेनोपदेशश्चो. लादिस्यसत्ताकारस्याशरसमान्नायिकेनेति शेष । भातरसमाना पिकस्य-विधताकारस्य । ननु प्रत्युचारण णांना भदे या नाते, तद् गुरु भवति । तस्माद्वतव्यम्-धात्वादिस्य क्षरसमाम्नायिकाकारभिघोऽकार इति कयम गत्यादिप्रत्याहारसिद्धि श्च विवृत' इति । रित्यत आइ-आदिरिदि । इत्यादीति-अनादिना अनुदधान्यनच्य (प्रदीप ) यानीति । पदपाठ याशयदात्तस्य विकृतोप- गाना स्वस्य च सदा स्यादित्यत्य सन्दः । वन-"म" इत्यत्र देशादित्यनन नर्वस्याकारस्य विलोपदेश कार्यठया चोचत इयर्थ । शदस्य-अचार । तदिति-आक्षरसमाग्नायिका विवृताकारत्यई । धात्वादिस्य इति । अमदाप्रविदिका विवेवश्यचोदनने ·माय । । ७६ पातञ्जलमहाभाष्यम्- अदाये। धालादिस्यस्यापि सवृत्तस्यैव पठितस्य काय चिकमात्र प्रतिशेयम् । ति-सिमान्युक श्रुत्वा आहोपुरपिकदेकदेशाति शेष। बस आयया दोषरूपविवृतोचारणे प्रयत्नस्य गौरव स्यात् ।। तस्येत्यादि । प्रसङ्ग इवि-इनि तर तो मा भूतामिति एम (उद्घोतः) एवमयं इति । वृत्तावराद प्रकारवति वर्तते | स्थसहदाकारस्य विकृतता प्रतिशेयेति शेष । पनि दावोदि ॥ प्रातिपदिकानीति । भातुप्रत्यययोरप्युलक्षण (निराकरणमाप्यम्) पोव्यम् । सर्वाग्यग्रहमानि प्रातिपदिकादीनि विताकारयुक्तान नैव लोके न प वेदे दीर्घप्लुतो सवृती स्तः । को पठनीयानीत्यर्थ ॥ तद्गुरु भवति । तस्मादिनि । यत्र साशा रण गुरु मतो हातादिस्य इति वाच्यमित्यर्थ ॥ ननु धतूना बहुधा तहिं ? । विकृती ॥ यो स्तस्तो भविष्यत । पाठा पात्वादीनि अयुक्तमा भाइ-अप्रहगेति । प्रातिरादिकम्युपल (प्रदीप) नैव लोक इति । असत्यपि सपन्य रिझाकार क्षणम् ॥ धास्वादिस्थस्यापीति । पठितथाचादिस्यस्यापीत्यर्थः । तस्य विस्तो दौलो भविष्यत । पदयमतो दीर्घा पनि तो एतेनायणरावादीत्येव वकुमुचितमित्यपातम् ॥ मपृतस्यैवेति । रोरप्लुनादप्लुन त्यात भाव । एवा धात्वादिस्यय विवृतात कार्य लमत हायविदेशोऽपमिति मार ॥ मन्ययेति । गुणोच्चारणारोच्चारणे यत्नाभित्यमिति रामेव । अन्तरतम्यामागत। न चैको पनि एच गिवान र (उद्योत') मनु महतयोस्तयोरभावे.पि मनत्य विलीन নাৰি মৰিঘৰ। মন মৃঙ্গ বাঙ্গাডৈবি যদি (सवाटोक) माध्ये-सिमानो उत्तरयते स एप इति । चरितस्याक' सवर्ग इत्यादेविषये तथा कपने मानामागरत नियते इति नेनेति शेष । पानीति-यदात्यादि । एतेन-विगाह-असत्यपीति। सावण्ये इति । मान्दरतम्ये एयर्थ । कारमहिलतया पाठरूपेण । घोप्रते-क्रियते। तत्-सर्वेषां विनाकार घातो दीर्घ इति, अतो रोरित्यवानुपादियो विश च सामन्या साहित्येन पठन । अस्य नहोत्यादि । विकृत इति-प्रकार इत्यादि । पेई शपकमिति मात्र । माप-प्रतिपदेति-कारसाहित्येन अग्रहणमातिपदिका दोनामित्यारित कार्यतया-प्रतिदा । चोचते-कथ्यते । विघृत देव तत तपोरातिरिति स्त्र तयो नि तस्य विमान प्रति (तावालोक ) माये- कोदयो सनीप्तमोरमाया वे इति- पारस्यै गर घोदनीये थे। पठित्तस्येति-अ देयत्यारयेन दिलातन्निराम्रोति-नैवेति । भास्ये नशेष दोपरूपवितोचारणे-गेषरूपवितवमाहित्येना प्रदारे-सारण्य इति संस्कारस्य विमाभ्यां सरे कारोरो स्यादिति प्रतिपत्याप्रयगायुक्तमपि गावमिति मार । ग्यादि । टिङ्गादिति- वरमणा ) तरमादित्यादि । लिगमार- सोने न wय प्रकारवाच या अशदेन सामा। यदिति । अप-पाणिनि । नारिकरयामावाद रूप सेन वप ममास इयर अह-पृत्ताविति । उद्योते-तयो- दोग्यो । बान्तरेति-नस्य साम्यो सहरथा इति-नि देतो अस्य तयो सामानाधिकरण्याव ध्वन् नताका दि । अनन्तरेति-नस्येन्याद । भविष्यत इति-नौ स्वेत्यादि । RR प्रयो र. यस्ये न अपना विशेष । सर्वोचारण-सर्वेष' वन-यादिविश्य । तयानीकारेऽपि-मनन्तरमादेशीकारेऽपि । विकारसादित्येन पटन धारवादिस्य इति-पताकारो शित तथा कपने-अनलरतमारेशकरने । An । उरटपगमित-नुम यथारपारयादि । पापादि स्पति-नकार शति । विगृतवत्-विगकारवर । गुगो (एकदेशिप्रपोजनसापकभाष्यम्) पारसार- समनिसरोकार दोपोपारणे दिलोर 'स्यानी प्रकल्पयैदेतावनुस्वारो यया यणम् । साराहारोपारणे। संघृतः स्थानी सती दीर्घप्लुती प्रकल्पयेत् । (॥२७॥ प्रयोजनान्तरवातिकम् ॥ ३॥) अनुस्वारो यथा यणम् । तद्यथा-संग्याता सँय. 1 दीर्घप्लुनवचने च संवृतनिवृत्त्यर्थः100 सर येल्लोक तल्लोकमिति-धनुरवारा स्थानी यगम- (माया) नुनासिकं प्रफ पयति । दोघांनुतरचने च सननिवृत्त्यर्थो विवृतोपदेशः (उद्घोता)मार पौबिस्दना सामना पर दीर्घप्नुनो सवृती मा भूतामिति । वृत्तायाम् । पोरसा म.पमान भारत मा स्थानीय दयादि। देपदना इनि। (साराक)मा- पाप दापट सेतराव। (ोष) वासने सोमनारमार-पौती मावि मनुस्वार यामाचा साथैः । इतिन पत्र । शिवाने मागदागरस्य स्थाने सावयापासपोरन दोषष्ठ मोठे-मन्यमान इखि-पर। CT FREE (निराम्नमाम्यम्) (ताटक) माये-दोपंगवरने इति-रसरय स्थाने विपम उपन्यासः। युग पसान्ता माननिमः एर र५१ रदन या उपाययति । सन्ति हि या सानुनासिया निरनुनासिपाय (यो) दो हिरोति मानिदोषलुतो पुनर्नय लोरे नेय पदे सहती स्त । को Pारसहित सपाटीपंता बाहि ? विवी, यो तातो र्भाय । वित। म ने Eft पिन 13 रत-पाति-सर (दीय सवस्न । RATINR गा और ari-पिएREntrvs बाह.tti ·- - द्वितीयमात्रिकम् प्रटीपोदयोववत्त्यालाविभूषितम् । (उद्योत) तर संपूनौ दीप्तुनावपि कुनो न सन्नावित्यत अनरत्वात् । न होतेऽणः येऽनुवृत्तौ ॥ के तर्हि ? | भाइ-अशक्यन्वादिति । केचित्तु शिष्टमंमतलाने सन्त' । इमो येऽक्षरसमाम्नाय उपदिश्यन्ते । तु न तथेने मात्र स्यादु । सन्ति हि यगतिमाये यग इति बहुत्याभिप्रायेग, रेफल्याइनामिकासमासादिति को यम् । (प्रदीपः) तत्रानुत्तनिर्देश इति । अझ सवर्गे दीर्घ र या (तत्वालोकः) माये-सिद्धातो पहले दृष्टान्तदशान्कियो । दावयमैवाकारोऽनुकूल गति ककारादिना चिडून शायदे । ततश्वावा. महावरन्योपादनेन दृशन्त विचटयति-विश्न इति । तन्न-अनुना उम्प ग्राहकत्वमस्तु । अस्य वावित्यादी स्वकारस्यान वा ग्राह सिकयविषये। हि-यत । कल्ब न प्राप्नोतीत्यर्थ ।। वृत्ति शायस्य रहने प्रवृत्तिस्तदनुगतो निर्दे उदोने-तत्-अनुनासिकय व । ते-अनुनासिकया । शोऽनुवृत्तिनिर्देश ॥ हमौ-मवृतदीर्घनुनी । तया-शिष्टसम्मनो। यग इतीति-बहुवच मान नि । प्रायेगेति-प्रयुक, न तु माकन्याभित्रायेगेति प्रतिशेयमिति स्थित शहने [ माये ) तत्रानुवृत्तीति । एतद्विशेषगो. (उयोतः) एवचाद्यप्रयोजनार्थमेव सर्वत्राकारस्य विनत्व शेष । कुन इत्यन आइ-नेफम्येति । पाशनत्य फलमाह-अकः सवर्ण इति ॥ अनण्वादिति । अक्षर- (माक्षेपमाष्यम्) समान्नायेपठिनबादाकारस्येवानात्वमित्यर्थ ॥ प्रयुञ्चारण वर्णमे एवमपि कुत एतत्-तुल्यस्थानी प्रयत्नभिन्नौ भवि- देऽपि अक इत्यादी ककारेण चिन्हेनैतदनुकरणन्वानुमानमिति माव । ध्यतः, न पुनस्तुल्यप्रयत्नौ स्थानभिन्नौ स्याताम् ईकार तदनुगत इति । साक्षालयमस्कारकबोधजनक इत्यर्थ । अकारो वेति ?।। (तत्त्वालोकः) मान्ये-हि-यत । तति-अण इति शेष । (प्रदीप')एवमपीति । अमति विवृतत्वप्रतिगने संवृतस्या प्रदापे-अयमेव-आक्षरममाम्नायिक एव । तस्य-अपटक कारस्य सवृतावकारोकारी प्राप्नुन , रवृतः सघृता अन्यत्राभव.स्य । ग्राहकत्वमिति-पबांनामित्यादि । सान्न त कश्चिदोकारोकारयो वृतावस्याभ्युपगमात् ।। उद्योते-आधेति-सवर्गग्रहणेत्यर्थ । शकते इति व्यक्तिपत्रे (उद्द्योतः) नन्वीकारोकारयो कथ स्वृतत्वमत प्रह-रवृतः | इद, न तु जानिपने इनि स एव दुष्ट शनि प्रतिपादयितुमिन्यादि । संवृता इति । ईश्वत रत्यर्थ ॥ कचित्तु स्वत इति पाठ । ईकारो- | एतदनुकरणति-वार्णसमाम्नायिकाकारानुकरणे यर्थ । तदनुगतताया काराकारात्यर्थ । अक न्यादावपि सत्त्वादाह-साक्षादिति । प्रत्याहारमद्वारीकृत्येन्यथ । (तावालोक.) माष्ये-एकदेशी शहने-एवमिति । अनन्वर अक श्यादी तु तद्वारा सेति भाव । तमादेशस्वीकारे स्यर्थ । तुल्येति-पगकारस्य स्याने इत्यादि प्रयतभिन्नाविति-विहादीर्घप्लुतावाकाराविति शेष । स्यातामिति (२९ एकदेशिसमाधानवार्तिकम् ॥ २॥) सबूतदीर्घप्नुनाविति शेष । प्रदापे-असतीति-धात्वादिस्यमवृताकारस्येत्यादि । इति-इति ॥ * ॥ एकत्वादकारस्य सिद्धम् ।। * ॥ वचनेन । कैश्चित् छन्दोगविशेष । (भाष्यम्) (समाधानमान्यम्) वक्ष्यति "स्यानेऽन्तरतम " इत्यत्र स्थान इत्यनुवर्त- एकोऽयमकारो यश्चाक्षरसमाम्नाये, यश्चानुवृत्ती माने पुनः स्थानेग्रहणस्य प्रयोजनम् 'यत्रानेकविधमान्तर्य । यश्च धात्वादिस्थः। तत्र स्थानत प्रान्तर्य बलीयो भवति' इति । (प्रदीपः) एकरवादकारस्येति । एकवाकारल्यक्ति , उदात्ता- (तत्त्वालोकः) मा ये-मिद्धालो समापसे-वक्ष्यतीति । यत प्रतिमासस्तु व्यजक वनिन , सङ्गनेलादर्शादिमेदे प्रतिबिम्ब स्यादि.। भवतीति-अ स्तत्र तया मदतीनि शेष । एव धात्वादि- प्रतिभासमैदवत् । अकारस्य निदर्शनार्थत्वादिकारादीनामध्यस्य स्थमवृताकारे विकृतत्वातिनस्यैकदेश्युक्त प्रयोजनान्तर निराहते | बोद्धयम् । सिद्धान्तिने त भार । (उयोत.) ननूदातादिविरुद्धर्षमाध्यामाद स्पादन आए (ति विवृतत्वप्रनिनिरूपणम् ) --उदात्तादीति ॥ प्रतिविम्वप्रतिभासभेदवदिति । भिन्नभिन्नाका रप्रतिदिवातिमासदित्यर्थ ॥ इकारादीनामपीति । सर्वध्वनिभि- रेकस्य स्फोटस्यैव तत्पेणामियानाद । तन्दूपाभिव्यक्तिकृतश्च (वर्गसमाम्नाये जातिपत्राधिकरणम्) परसर भैदल्यवारोऽपीनिमाव। (२८ पूर्वपच्यापार्तिकम् ॥ ३॥) (तत्वालोकः) भाष्ये-एकदेशी उत्तरयति-एकवादिति । ॥ * ॥ तत्रानुवृत्तिनिर्देशे सवर्णाग्रहणम- अनुवृत्ती-प्रत्याहारमदारी कृत्य लक्ष्यसंस्कारकबोधननकनिर्देश । मण्त्वात् ।। ॥ प्रदापे-आदर्शति-दर्पणत्यर्थ । निदर्शनेति-दिग्दशनेत्यर्थ । उसोते-प्रकारादीना प्रत्येकमेकत्वमावेग निर्वाहमन्मवेऽपि (भाष्यम्) सर्ववर्णानामकत्वमिनि सिद्वान्तरीत्या आइ-सर्वत । तथा च धात्दा. वत्रानुत्तिनिर्देशे सवर्णानां ग्रहणं न प्रामोति-दिस्यसंवनाकारो न विवृतत्वेन प्रतिशेय आचरनमाग्नायिकाभिन्न "अस्य च्चो" "यत्येति च"। कि कारणम् ?! लादनुचिस्थवदिति भाव । .

·। पावजलमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पादे- (३० आशेपवार्तिकम् ॥३॥) (तावालोक) माये-तत्र व्यवहारविरोधरूप व दोन ह-द्रव्ययदिति । दम्पु-पगदिषु । * ॥ अनुबन्धमङ्करस्तु ॥ *}} (भाप्यम्) (३३ प्रयमापनिराकरणवार्तिकम् ॥ ६॥) अनुबन्धसकरातु प्राप्नोति । "कर्मण्यग" "ातो- ॥ विपयेण तु नानालिगकरणा. अनुपमर्ग क" इति केऽपि रिणत प्राप्नोति ॥ सिद्धम् ॥६॥ (प्रदीप ) अनुवन्धमतर इति । एवरे कागदीना भेदामा (भाप्यम्) वादगोदादी हीरादि प्राप्नोति। यदय विपये विपये नानालिङ्गमकार फरोति- (उद्योतः)[ माध्ये ] अनुबन्धसंकर इति । अस्पानुरथ कार्यकर स्यय । होयादीति । टिटेस्या दन' । आदिना णिव 'पर्मण्यम्" "आतोऽनुपसर्गे छ" इति । तेन शायते- प्रयुक्तयुक । पयायेण कित्तपित्त प्रयुक्तकाम्शेरप्यविरोध इति मात्र । नानुबन्धसङ्करोऽस्तीति । यदि हि स्यात् नानालिङ्गकर- (तागलोक) भाये- बाराबारे अनुग्धकार्यसदर । णमनर्थक स्याद्, एकमेयाय सर्वगुणमुशारयेत् ॥ रूप प्रथमोपमाह-अनुवन्धेति । भकाराणामका सत यदि । (प्रदीप)विपयेणेति । वाविककारेण फरपा सामन्य प्रदा-एकरचे इति-प्रकारादोनमियादि । सनोति शेष । रूपया चाभेदेन विषयो निर्दिष्ट । भाष्यकारस्त्वधिकरणसभे भेदेति मानुनपसरूर भेऽपि निरनुव भस्वरूप इत्यादि। नादिप्सा च प्रतिपादयति-विषये विषय इति । सर्वगुणमिति । उधोते-युक् आतो युक रिगाोरिमन्न। गुजा मनुरा, पायर्यायाधित राहुपकारकत्यामात्र कमपि कन्धि (३. द्वितीयापवार्तिकम् ॥४॥) दियारियर्थ ॥ (उद्दपोत ) करणायेनेति । पपिरपरय फरणास्तविक *एकाजनंकानदणेषु चानुपपत्तिः ॥४॥ स्पर्ष सामान्यरूपतयेति । विषयस्वरूपेो यथ ॥ भाप्पकार (माध्यम) स्विति। एक वरये नालिहरमा नासियभेदेन मदिरयर एकाननेकाजमहणेषु चानुपपनिर्भवति ॥ तत्र को रापर्यम् ॥ गुणा उदाटादय पति भ्रम न्यायति गुणा अनुराधा दोष ? ॥ किरिणा गिरिणे येकाजलतगमन्तोदात्तत्य इति ॥ तेषा गुगत्वनुराग यत-कार्यायेति ॥ प्राप्नोति । इह च घटेन तरति घटिक इति द्वयज्लतण (तापालोक ) माये~को अकारागामेवर आदित शाकासरा प्रथमोर पहिरनि-विषयेगेति । यत्- य-पाणिनि । एवमने पि। नानालि-विभिभानुराम (प्रदीप ) किरिगेति । न गोश्वारसावपर्गेति प्रतिपादकारो | विदितर इति-रत्या ।। हीति-क्यानगारे । स्यादिति-मना। नोगत घटेनेति । एक वाकारो दिकचायत इति दपनत्वामाव यार्यमकररयासिकारे तप । एकमेयेति-तरपा रागार दिए गये । दि । कारमित हेर । सर्वगुण-सानु चिहिन् । (उद्योत) [ माये ] अनुपपत्तिरिति । एव्यग्याया रति प्रहापे-पाभेदेश-र । अनुसन्धान मृत पायाम मार ॥ अन्याप्रयनिग्यायो महानिनि तत्परम् ॥ प्रतिषेधा नमिपम भार उपकारके ति। मगरे के परपर र पापार दिति। सापेकाप सिमस्येय । स्विति। नौपचाष्ट प्रतीयो। गुल पर वाचस्य गर ज्यवस्थितम् ॥रत्यनुसारेण गिविहित । भे काया पानां गुरमी मार । स-सानुमायनि (सपाएक)मध्ये--तब पनि नियमाE-पास रस्य चारपायसे। एसाजिति । समाजका । अग्य काय् भनेका उपोते नाशि-प्रकारे त्यादि । वर-अकारे। विमिगन पान पि । अपियर र यु' । इति त्य। पविलिगकरण । पाम्-मनुरधानम् । मार-इन-त्यो।। इति हतार्य-चरि (शपकनिराफरणमाप्यम) हा । उदयो-भायापपविग्यायो रपवाया , रिदेवारत या ।। इति । मैतदस्ति तापम् । इत्सनामानुप्त्यर्थमेवस्यात् । (१तायावातिकम् ॥१॥) न परमनुपन्धै शल्यस्यन्यस्य उपचेतुम् । इत्समाया ॥॥ द्रव्ययचोपचाराः ॥ * ॥ हि दोप' स्याद् । प्रायम्य हि द्वयोरित्मशा स्यात् । फयो॥ (माप्यम्) प्राचन्तयो । दययपोपपारा प्राप्नुपन्ति । नया-द्रव्येषु (द) पति परिस नैदेन पटेगाने को युगपत्यायं फरोनि । एयमिममवार दिin agrat TRA नानयो युगपदुसरा निम्। दोtriREMEमो FIRI (स)मदिरी। भार नपरोनिया पुलम् । दसतया गुगल रो१, सर पुगे (गठ) प्यामि । न TET एड मेपर। पति mean टन्न प्राप्नोति। । वि ·७६ वाक्ये च । द्वितीयमाहिकम्] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोके विभूषितम् । (तवालोकः) माध्ये-अकारे विमिन्नानुबन्धचिहितनाकरण- (प्रदीपः) भयवेति । न म -मवंगुणमुचारयेदिति, कि तु स्य अनुबन्धकार्यसकरामारवारकत्व विश्टयनि-नेति । एतत्-अकारे । यथा लोके-१६ मुण्डो मद इह नग्नो मवेति यद्गुणको यत्रोन्यते विमिन्नानुबन्धचिहिनताकरणम् । एवमऽपि । ज्ञापकमिति-मनु- तद्गुण एव तत्र भवति, एमिटापि याम्य प्रतिभ्यो यदनुवन्धवि. बन्धकारसहरामावस्येत्यादि । कुन स्पन आह-इसजेति । य । शिष्टो विधीयते दामु तदनुस् धनिमितमैव कार्य मपाइयति ।। इत्यादि । प्रस्तीति-सिद्धोत्यर्थ । स्यादिति-अन इति शेष । (उद्दयोतः) यथा लोके इति । प्रवासया गूढचारादिरिनि हि-यतः । अयम्-अकारः। कुन इत्यत आइ-इत्संज्ञायामिति । शेष ॥ ९वच लोक यवहारभन्नेनैवासक सिद्ध इयर्थ ॥ यत्र तया कृते इत्यादि । वृतायामिति शेष । हि-यत । दोपः मध्यपा। देशे काने वा॥ तद्गुण एवेति । भाष्ये-पि-तल्लिङ्गस्तत्रेति साब- विश्रारूप-। कुन इयत आह-आयन्येति । व्यावृत्य । सविध पारणं व्याल्येयमिति भाव । [अब वायत्रयेऽपि तु शब्द. पूर्वपक्ष यरवं मम्पाय ) इत्यर्थ 1 हि-यत । दयन्तयोरिति-न तु मध्य व्यावृत्तौ।] पातिनामिनि मात्र । (तत्वारोकः) मान्य-नाना ( अनुवन्धरूप ) लिगकरणस्यैव प्रदीपे-पवैरिति-पतेन राज्यकस्य पक्षिा थोत्यते । वस्तुत्त अनुवन्धकार्यमङ्करामावतारकनेति पुनरुत्यापयति-अथवेति । तस्य स्तु सांगण्यातकटक पञ्चनसो मृग शल-कादवाच्य पनि माव । कुन इत्यत आइ-आदचन्तयोरिति । इनि-इति हेनो । अस्य अनुबन्धकार्यसद्धरामा साधयति-नेति । एप.-अनुवन्धकार्यामक- तज्ञारकताया कृत निराकरण स्मारयनि-ननु चेति । लोकत (भाधन्तयो विषयीश्रणरूपन्य ) ग्यापारस्येति शेष । रासिद्धिरूप । कुन इत्या आइ-लोकत इति । एतत्-अनुबन्ध. उद्यो-विषयत्वेनेति-आधन्नावित्यादि। कार्यास करणम्। लोकत नस्य सिद्धिमुपपादयनि-तद्यथेति । (आक्षेपनिराकरणवार्तिकन्याख्यान्तरमाण्यम्) प्रदीपे-सति-अकामिन्यादि । भवतीति-रूपेणैति शेष । एवं तर्हि- इह-व्याकरणशाने। विधीयते इति-प्रकार इत्यादि । * विषयेण तु पुनर्लिङ्गकरणात्सिद्धम् । उद्योने-गूदचारेति-गुप्तचरेत्यर्थ । असङ्करे इति-अनुबन्धका. यस्येत्यादि । वाश्यत्रये-विषयेग तु नाति प्रथमवाक्य, विषयेण यदय विषये विषये पुनर्लिङ्गमकार करोनि- "प्राग्दीव्यतोऽम्" "शिवादिभ्योऽग्" इति तेन ज्ञायते- तु पुनरिति दितायवाक्ये, लोकाभिप्रायके विषयेग तु गति तीय- नानुबन्धसङ्करोऽस्तीति । यदि हि स्यात्पुनलिङ्गकरणमा (द्वितीयाक्षेपानुवादभाष्यम्) नर्थक स्यात् ॥ यदप्युच्यते एकाजनेकाज्महणेषु चानुपपत्ति (प्रदीपः) एवं तहीति । विपयेगे येतदन्यथा व्याचटे नाना शम्दमपनीय पुन शम पठित्वा । ययनुरन्थसंकर स्यादकारमेव इति । शिवादिम्यो विदध्यात् ।। अयोच्येत-णित्कृनमेव यथा स्यात् निका (३४ द्वितीयाक्षेपनिराकरणवार्तिकम् ॥ ७ ॥ मा भूदिति नियमार्यमेतत् स्यात् । तन्न, नियमादिनीयवाद । ॥ * ॥ एकाजनेकाङ्ग्रहणेषु चावृत्तिसं- (उयोत.) नानेति स्थिते कथमन्यथान्याख्यानमत आह - नानान्दमिति ॥ नियमादिति। शापकले हि विध्यर्थत्वमिति ख्यानात् ॥ * ॥ (माप्यम्) (तत्वालोकः ) मान्ये -पुनर्लिङ्ग-पुनरनुबन्धचिदिनम् । शेष एकाजने काज्यहणेषु चावृत्तेः संख्यानादनेकान्त्वं पूर्ववद । प्रदी-अकारमिति नहोत्यादि। एतत्-अकारस्य पुनरनुव- भविष्यति । तद्यथा-"सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति" न्धचिढिननाकरणम् । वलीयस्वादिति-तया च तस्य विधित्वमानि- इवि "त्रि. प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम्" इत्यावृत्तितः स्य अनुबन्धकार्यसकरामावापकनैव मन्त येति भाव । सप्तदशत्वं भवति । एवमिहाप्यावृत्तितोऽनेकाच्त्व (प्रथमन्यास्याम्युपगममाप्यम्) भविष्यति ॥ अथवा पुनरस्तु- (प्रदीपः) आवृत्तिसस्यानादिति । यथा विकृतियागे त्रयोदश सामिषेय प्रश्मोत्तमयोतिराया मतददा मश्चन्ने। तथा घटेन विषयेण तु नानालिङ्गकरणात्सिद्धम् इत्येव ।। तरतोति द्वयलाग ठन् भवति ॥ ननु मुख्य विषये कृतार्थवादच- (ज्ञापकनिराकरणस्मारणमाष्यम् ) नस्य गौणं यच्च कथं कार्यस्य निमित्तम् ? उन्यते-गोयच ननु चोक्तम्-इत्संज्ञाप्रक्लप्त्यर्थमेतत् स्याद् इति ।। इत्यत्रायशब्दप्रनिघेपाल्लिङ्गादानिभेदेनापि भेदाभयकार्यप्रवृत्ति ।। (ज्ञापकसाधकभाष्यम्) (उद्दयोतः) यथा बिकृतियागे इति । तत्र हि प्रातमामिधे. नैष दोपः, लोकत एतसिद्धम् । तद्यथा लोके न्यनुवादेन सप्तदशत्वं विहितन्। तच्च विप्रथमा मत्या देवायो- तया प्रथमोत्तमयोखिरावृत्त्यैवेति मात्र ॥ त्रिराकृत्येति । आवृत्तिः कश्चिदेवं देवदत्तमाह-इह मुण्डो भव, इह जटिलो पुनरुच्चारणम् । तमन्यसस्थया समदशवादनानेकान्त्वमिति मव, इह शिखी भवेति यल्लिङ्गो यत्रोच्यते तलिङ्गला | भव ॥ [लिङ्गादिति । अनेन लिन झुनिस्मृतिमिद्धत्वादस्य बोपविष्ठते । एवमयमकारो यलिङ्गो यत्रोच्यते वलिङ्ग- व्यवहारस्य गौपत्वमेव नेति शायद इति भाव 31 [माष्ये ] स्वत्रोपस्यास्यते॥ आवृत्तः संख्यानाद् । गानादित्यम् ।

·८० पातयलमहाभाष्यम्- [१ अमारे पाहे (तवाटोक) माये-अगरको गमादितस्य पानुपर च बायो दृष्टवेन द्विवचन सोयागपपम् । यथा-पयागको टिरूदितीपदोषस्य परिहाराय दत्र दोष गतवचनमनुवदितुम् । एक गाग्यायणीत्यादौ । न प क्या सत्व समुचियपो कता, सामने देश्याह-यदपीति । एकातिति-त्र मयोच्यते स्यादि । इति- | गागोंनि टोपेव, तथा प्रवेऽपि राधो वैकरियकत्वासरे एकैमियी। त्यत्रा इतीति-रूपे विरेप । इह-वटिव रयादी। यादिशब्दविश्य तु न समुचित्य पोतकता, मनमिधानावा पसरे प्रदापे-इतीति-नयत्रन्यर्थ । अकारस्थावृत्या दिवादिति शप । तु समुधिय प्रत्येकं च धोकता, अमिधनम्वमावार । पार उद्घोते-वय-विरत्रियाग। प्राप्ठेति-प्रकृतिदिनि कर्तव्ये नानुदा वसा पत्र दिवंचन मवत्येइ पक्कशी देहोति। मार त्यनिदेशनेत्यादि । तप सप्तवन । तमन्येति-आइतित येत्य स्याप्ययमाशय -यत्र सदितमात्रेण होके पप्सानमिधान तत्र दिवस । सप्तेति-तमेत्यादि । श्रन परिक त्यागे। अस्य-प्राति नमपि । यत्र मापश त्यादौ वातव वाप्सान भिधान तत्र न की नयसल्याविषयस्य । ज्ञाप्यते इति-तया च सख्याविषये गोगनु | यो समुच्चय इति दिक ॥ [मा ये ] सहस्रदक्षिणा इति । सान स्य यायोन प्रवत्तले शनि माव । दहिगा गोरूपा येषां दाता इत्यर्ष ॥ तेन गोसहयदानास (आधेपमाप्यम्) ने, न वकानमारपसा पनि व्यवहारो यया स्मृती तथा प्राने वि भाव ॥ [मा ये ] अनेकारवमिति । तमात्रमित्यर्थ ॥ भवेदावृत्तिव पार्य परिहतम् । इह तु सनु- किरिणा गिरिणेत्येकाजलक्षणमन्तोदात्तत्व प्राप्नोत्येव । (तपालोक) माये-भकारादीनामेकत्ववादी किरिपत्या। (प्रदीप ) भवेदिति । गिरिः पादावरातिभेदपि मुख्यमैका | बोदातत्याप्रापमित्यर्थ । तया-पषकपिलया। इह-फिरिणत्यादौ । पतिन्याप्तिमपि निराश्रोति-पतदिति । किरिणेत्यादी एकानपुण चरव न निवनत इति भाव ।। प्रदाऐ-इति भुजे. इयत्र मुने । (उद्योत ) भवेदाचित कार्य परिदतमिति । भावृत्या रद्योते- स्वस्येति-रवकत्कसर्वोदेश्यकाने त्यादि । केचिए कार्य सिदनिति त्वा दूषा परिक्षत भवेदित्य वय ॥ मुख्यमिति । ऋषीणां दानप्रतिग्रहमालासहण समदगियोपपादन गुळ, गो मात्तिकस्यत्वेन स्वग वाचवस्य राधायोग रति माव । वित्रयस्य स्मृप्रिविषिर वादिति पति, तन, भम्पपवृकं गारस (सत्याप्टोक)माप्ये-अय भवन परिक्षारप्रकारो न म्यार पाश्च विक्रीया" इत्येप्रोलिति सूत्रमा विरोधात । पष्टीति-ऋरिसर प, भनेनान्याती परिकतायामपि यनि-यात परिशिष्यमागन्यादि समित्यत्रे यादि । कपर्माित-विशेषगाना ऋषीणामिति इप (पाशयेन यदने-भवेदिति । इति-दस्यत्र । नेनेति-ऋपाणामिति शेष । परेति-सहसराम्दस्य यादि । सामध्ये ठदपोते-कार्य-पटेन रति घटिक इत्यत्र दया रक्षगटनरूपम् । स्वरूप इत्यपवारणायाइ-सामयत इति । तपा पात्र सामप्य सवानिमित्त यस्येतियुत्पनी बावारिरिति माव । सम्बन्ध इति- दानस्येत्यादि । मन परे-पठीसमासपच । अत एवेति-दानसम्म (समाधानमाप्यम्) स्यारेवकातृका येति शेष । भयथा त्यो संख्याक गरमागर एतदपि सिद्धम् ॥ तदनुपपत्तिरिति माव । सम्बन्ध इति-तया प्रयोग गुगाणिनोर भैदान संख्याधये मोजिते संख्येव भोजिना मदनोत्पनुमारेपनि भार । उभयो. काम्दवचनमो । पोकसमुपपमुगारति-पपेति । लोकत । तद्यया-पिसाहस्रमेका कपिलामेयकश' तन-गाग्यायगीरपत्र । सदभाव-गामा।। गार्गीति-पत्र । सहस्रयत्वो दत्त्वा तया सर्वे ते साम्रदक्षिणा सपनाः ॥ीपैयेति-दोस्यते इति च । देहीति-देहारयत्र । से-ऋश्य । एवमिहाप्यनेकाच्य भविष्यति । (मदीप) पठदपीति । होके पूा सरा मख्या तरेण (ठीयापेपनिराकरणमाप्यम्) मुस्पन गेपन घ गाया यर्थ । पिसहसमिति। विरेन यदप्युच्यते-द्रव्योपचायः प्राप्नुवन्तीति । वा२येर दावा सहसशिरय सपना रहन गृपय पिसहसमिति कर्मधारये ममा त्यस्य स भवेद् यदसमवि पार्य तन्नानेको युगपकुर्याद् । पतु माय । पष्ठ समापे तु सामभ्यया यो, यथा | सलु समावि कार्यमनेफोऽपि तयुगपत्करोति । साया मोयतामितिमा सर।। घटस्य दर्शन स्पर्शन पा । समय पेद फार्यमपारस्यो (गपेस) ननु वार प्रविमराचापमया कपाटा न च्चारण नाम । अनेयोऽपि सगुगपरफरिप्यति । प पुनर्गन दास्पयरपाक 'या पुन निमारत माह (प्रदीप)समवि पेति। देरएप पुर पिनेसि । नतु एमाम सरमाया कि वारपारेन रनिमापनिष्पापासवरपार परिद ॥ सपाय वा संपधारति गुपयन समानाकर यमन (ग) पश्येदेति । यायपि गप्पम् । रार मा-सहयगृपय अपिमरामिति । मापस लनन सामाना पारदम् । पnिो माया माग्दार [सामप्रत्यामिगुटम् । [2] उपात भामे पुरमत ॥ इति । छामको भूतिभि पिए । सर्वे से एन गुमरदार परमपम । यस (माटो) मारे-राराको पारि र समानत पर गुजरी। दाद परिहगया मालियो भREETINGS T मा nा-पपीता मदविर" पनेनारमा पुस- नाएर पन मरि जान पेरानुपाति-पपमित-मिली। दूपग-तत्र अभ्यातिरूपम्। क्यम् । ।

·१ . द्वितीयमाहिकम् ] प्रदीपोयोततरवालोकैविभूषितम् । (३५ पूर्वपक्षिसंमतनानात्वसाधकदार्तिकम् ॥८॥) अर्का दिशदाए देशपदेनोच्यन्ते ॥ देशष्टयमावेविति । देशानां ॥ * ॥ आन्यभाव्यं तु कालशब्दव्य- पृथक्वेषु भेदेषु सत्वियर्थ ॥ (तत्वालोक.) मा ये-कारस्य एक लावच्छेदेन विभिन्न- वायात् ॥ * ॥ देवोधूपनधिलस्य नानात्वस्यादिभुत्वस च साधि याशयेनाइ-युग- (माध्यम) पदिति । अयम्-अकार । इति-इत्यादौ । हि-यत । उद्योते-विभुत्वमिति-अकारत्यैव व निरस्या विमुत्तमोनि आन्यभाव्यं त्वकारस्य ।। कुलः ॥ कालशब्दव्य- भाव । अत एवात्र भाष्ये कृत आन्यमान्यमित्यस्यानुभङ्ग मरते। वायात । कालव्यवायाच्छन्दव्यवायाच्च । कालव्य- (एकरववादिमाप्यम्) वायात्-दण्ड अपम् । शब्दव्यवाया-दण्ड। यदि पुनरिमे वर्णाः- नकस्यात्मनो व्यवायेन भवितव्यम् । भवति चे. (३७ एकरवसाधफवार्तिकम् ॥१०) द्भवत्यान्यभाग्यमकारस्य । ॥ * ॥ शकुनिवत्स्युः ॥ * ॥ (प्रदीप.) एव परिहतेष्वपि दोषेषु तर न्यायनाकारस्य भेद साधयति-आन्यमाध्यमिति । प्रन्यस्य मावोऽन्यमावस्ततो ब्राह्म (माज्यम्) णादिषु स्वा विधानाय त्याठात् स्वार्थे सञ्। अथवान्यो मावोऽन्य तद्यथा-शकुनय प्राशुगामित्वात्पुरस्तादुत्पतिताः दन्तु तस्य भाव इति मावे ष्यन् । ह कालशब्दाभ्यां व्यवधान | पश्चादृश्यन्ते । एवमयमकारो द इत्यत्र दृष्टो एड इत्यत्र मित्राना दृशम् । यथाऽमहितायाम्-अ उ इत्यादीना कालव्यवाय दृश्यते ॥ दतिरित्यादौ शम्पन्यवाय । तर तकारेण प्रकारेकारयोव्यवधानात् । (प्रदीपः) यदि पुनरिति । काशब्दाभ्या व्यञ्जकानामेव एकवे तु व्यवधान न दृष्टं यथा अ इति केवलाकार उच्चायते, तस्मा ध्वनोना व्यवायो, न व्यङ्गयस्येति व्यक्तिस्फोटवादिनो भाव ॥ यया दुदाचादिगुगमेदात्कारपदन्यवायाच नानात्वमकारस्य । प्रन्यमि । शकुनि पक्रादौ स्थित आशुसचागतदन्ने भवति, एव व्याक शान चाचादिसामान्यनिबन्धनम् । यद्यपि शदव्यदायेऽपि काल ध्वनिमनिधानासन्निधानाभ्यामकारस्योपलम्भानुपलम्मावित्यर्थ ॥ व्यवायोऽस्ति, तथापि कालन्यवाय एव दिया दर्शित शब्दशून्य (उद्योतः) एव वर्णानामनेकवे परेण साधिते बकाववादी शुन्दवाश्च ।। एकत्व स्थापयितु नदूषणोद्धारमाह [ भाग्ये] यदि पुनरिति ॥ (उद्दयोत.) आन्यमान्यमित्यस्यान्यत्ववमित्ययों नेत्याइ- तत्र शकुनिवदिति दृष्टान्तस्य तद्वत्परिच्छिन्नत्वे न तात्पर्यम् , तन्मते अन्यस्येति ॥ अशवेति । मावशब्द कर्तृसाधन इति भाव ॥ एवच तस्य विमुत्वादिति ध्वनयनाइ-कालशब्दाभ्यामिति ॥ व्यक्ति प्रनिप्रयोगमकारस्या-यत्वमित्यर्थ । यथेति । एवंचार इत्यायकारो स्फोटबादिन इति । व्यक्तेनित्य वैक्त्ववादिन एकर शम्दश्यचिरिनि दण्डेत्यकाराद्भिन्न । दण्ड अग्रमित्यादौ कालव्यवधानाद , दण्ड वादिन इत्यर्थ । अनेनाद्य दूषणं परिहतम् ॥ द्वितीय परिदरति- इहे दि प्रयोग कारवत् । तथा दण्ड इत्यत्राधाकारोन्त्याकाराद्भिन्न , | ययेति । एवमिति । अस्यानेकदेशेषु युगपदुपलम्भो व्यशकवशादिति शब्दव्यदायात्, कृतिरित्यादौ तकारव्यवहितकारवद्-इत्यनुमानैदे शेष । पूर्वदृष्टस्य पश्चाइर्शनेऽपि, अव्यवहितस्य व्यवधानेऽपि न भेद सिद्धे उदाचादिविरुद्धधर्मप्रययोऽपि पारमार्थिक एवेत्याशयेन तद्भदा इत्येतन्मात्रैण दृष्टान्न इति भाव ॥ नन्वेवं विभुत्वे नित्यत्वे च सर्वत्र दपि भेदसिद्धिरित्यभिप्रेत्याह-उदात्तादीति । नानास्वमकार- देशे सर्वदोपलम्मापत्तिरत आह-ज्याकेत्यादि । स्येति । युक्तमिति शेष ॥ ननु य एवोदासोकार स एव देवदत्तेना (तत्वालोकः) भाष्ये-इमे अकारादय । एवमग्रेऽपि । शकु- नुदार कृत इति प्रत्यमिडाविरोधोऽन आह-प्रत्यभिज्ञानं चेति । नीति-पक्षीत्यर्थ । वहीत्यादि । (तवालोक) माध्ये-आन्यमाभ्यं-परस्पर भेद । प्रदीपे-ज्यङ्ग्यस्य-स्पोटत्य । तदन्ते-पड़करयन्ते । प्रदीपे-तोति-अकारकत्वे इत्यर्थ । समापन्नेष्विति शेष । भेदमिति-परस्परमित्यादि । उच्चार्यते इति-अत्र उच्चारिते इति को यद दुषण तस्योद्धारम् । तत्र-शकुनिवत्स्युरिति वात्तिके । तर उद्योते-एकरवं-नेषामेकत्वम् । तद्पणोद्धारं तस्मिन् वर्ग उद्योने-भेदे इति-प्रकारस्य परस्परमित्यादिः। तद्भेदाद | व्यक्तचिकनैवेति न व्यक्तिस्फोटपदार्थ इत्याशयेनाह-व्यक्तेरिति । दिति-शकुनिवदित्यर्थ । वर्णस्यैत्यादि तन्मते-वणे कत्ववादिमने । पीति-उदाचत्वादिधमभेदादपीत्यर्थ । तस्य परस्परमिति शेष । वादिन इति-रत्यर्थ इदि शेष । सिद्धान्तरीत्याइ-एकैवेति । इस्य. (३६ नानावहेतुवार्तिकम् ॥९) य-इनि भाव । अनेन-कालभम्दान्यामित्यनेन । आयम्-अकार- ॥ * ॥ युगपञ्च देशपृथक्त्वदर्शनात् ॥ * ॥ कालशब्दव्यवायादन्यत्वम् । द्वितीयं-तस्य विभुत्वनिराकरणम् । अस्य-अकारस्य । एवमिति -उक्तदोषद्वये निराकृते इत्यर्थ । म (भाप्यम्) कारस्येति शेष । ति-स्थिते, तस्यैति शेष । युगपच्च देशपृथक्त्वदर्शनान्मन्यामहे-अान्यभा- (नानात्ववादिभाष्यम्) व्यमकारस्येति । यदयं युगपदेशपृथक्त्वेपूपलभ्यते- नैवं शक्यम् । अनित्यत्वमेव स्यात् । नित्याश्च श- अर्कः, अर्थ इति । न ह्येको देवदत्तो युगपत्नु- | ब्दाः । नित्येषु च शब्देषु कूटस्यैरविचालिभिर्वर्गवि. ग्ध्ने च भवति मधुरायां च ।। तव्यमनपायोपजनविकारिभिः। यदि चाय द इत्यत्र (उयोतः) विभुत्व निराचत्रे [ भाये ] युगपञ्च देशेति । दृष्टो एड इत्यत्र दृश्येत, नाय कूटस्थः स्यात् ॥ ११ म० पाठो युक्त । अश्व, ·पावतमह भाष्यम्- :अप्पापा (प्रदीपः) जानिस्पोटवादी व्यक्तिम्फोटवादिन पर्यनुयुडके (उहयोतः) विषम इति । आदिमानानेकदेशेपटप अनियरवमिति। मवना जाविस्तारकाम्युपगम्यते, व्यरेवैकादनित्य- मनागरादिपायसापक प्रत्यमिहायमानतोदर क्रमानेको स्वप्रतिशनात् । तच्चरत्वं नित्यत्वं च नोपपद्यते, दण्ट रागनु शोपलामवायलरूपोपाधियुक्त इति न तेन भेदसायकसम्पादन दासस्वरादिभेदेन मिन्नत्वात् । न यकस्यैवोदाचवपरित्याोनानुदार देतो सत्प्रतिपक्षमा गुति गाव ॥ अकारं पुनरपरमत इस्परयो युतम् , रूपालरपरिमहादनित्य वासहात । तस्मादिना पवानि । द्रष्टानकाधिकरपथमिति शेर ॥ रया एवाकारा प्रत्यमिगत्वादिनिधनेवि जातिलोटपक्षोऽत्र व्यव. (तवालोकः) माम्ये--मादित्यदृष्टान्त विघटयति-विपन स्थित ॥ इति । कुन इत्यत भार-नक इति । या यादिः । उपटमते (गपोतः) जातिस्पोटेति । जानिरेव एका, गुम्दव्यत्यरत्व इति-अन इति शेषः। नला इति वदीत्यर्थ ॥ गये ] अनिरयस्वमेवं स्यादिति । म्यवं. उपयोते-अनेकेति-रतद्पटकन मयस्य विषयवेनान्वर त रेकरवादौ तस्या नित्यत्व मन्यते इति भाव ॥ ननु विमोरेकरयापि भाव । उपाधीति-नत्व साध्यव्यापक सनि साधनाल्यारकादम्। प्यायगदपत्रोपरम्धी कथमनित्यतेत्यत आर भवतेति । माध्ये- इति-इति हैनो । तेन-रकत्वमाकप्रयभिज्ञायमानत्वहेतुना। विनिरयाध राम्दा त्यस्य तवेत्यादि । भाष्योतकूटस्थत्वामावमुप- पादयति-रूपान्तरेति ॥ तस्मानिया एवानिस्या एवाकारा इति (एकरववादिभाष्यम्) पाठ । नित्या प्रवेनि पाठरवयुक्त । अनन्तवर्गवादे तदनित्य वस्यैवे अकारमपि नोपलभते । किं कारणम् १ ॥ प्रोयो एलादिनि दोध्यम् ।। यमप्यनुदार वादीनां ध्वनिनिष्ठत्वाहीकाराम पलब्धिबुद्धिनिर्मायः प्रयोगेणाभिज्वलित आकाशदेशः दोषस्तथापि सटिकस्यैवास्यापि इतरसनिधानेन तापपरिग्रहे ससर्गाs शन्दः । एकं च पुनराकाशम् ॥ नित्यताविरोधिकूटस्थ वामाव इति मात्र || (सपायोक) माये-पूर्वपली उछदूपाइयोसार निराकरो धिरिति । श्रोत्रोपलाध्याकाशदेशव शम्दय प्रतिपादयति । अरा. (प्रदीपः)भ्यक्तिकोटवाघाइ-अकारमपीति ॥ धोनोपल नि-नेति । एवमिति-शानिमिरिवेत्यर्थ । वर्ग: मवितुमिति शेप । | प्रदेशविशेषस्य प्रोगत्वादिन्द्रियाशममरविषयामहपान्योत्रस्य च एवमिति-सति, वर्णानामिति शेष । अयम् अवार । निप्रियवा-मनाभावासकामेशवं सदस्यावश्यमगुपेयम्॥ मुदि. प्रदीप-इति- यत्र । भेदेनेति-अकारस्येने शेन । हि-यत । निर्माश इति । पूर्वध्व-युत्पादितामि यक्ति नितमस्कारपरम्परा इति-गति देतो। प्रातपरिपाकान्त्यदिनिर्मात्यर्थ ॥ प्रयोगेगेति । प्राग्यवाति उपपोते-तस्या-वर्गज्यके । तदनित्यावस्य-वर्गानित्यवः । प्रयोगो ध्वनिलेनाभिव्यक्त ॥ देशभेदेन तु प्रतिमामो निगदेशरय. स्य । अस्यापि-मकारादेरपि । विरोधियटस्थस्वेति-विरोधिन फूट सपुरुषोदीरिताभिम्यकप्यनित ॥ रपरवस्पेत्यर्थ । (सत्योतः) समस्याकाराकाधिकरणले नायाधिकरणाव (एफरवयादिभाष्यम्) मयुपमित्यारयेनार [ माज्ये ] अफारमपि गोपटमत इति । म यदि पुनरिमे पर्णाः- कारमप्यनेकाधिकापर नोभाप ॥ प्रोग्रोपटरिधरिति । (३८ एकरववादिमतवार्तिकम् ॥1) श्रोत्र व उपसम्धिस्येत्यर्थ ॥ रणतिपन्तस्न समानाधिकरणार दुबीहियों ॥ दिशेषणाल दर्शयनि-धोनेति । मनु दिशए पत्र ।। ५ ।। आदित्यवत्स्युः ॥ * ॥ स्गर क्य तत्रोपलाध्याकारणत्वसिरिन भार-धाकाशेति। (भाष्यम्) ककुल्लयन्दिनं नम प धोत्रम् । परास्वियोवरयापित नद्यया एक धादित्योऽनेकाधिकरणस्यो युगपद्देश- समास्यकमिति मार ॥ विरोऽननिरिफरेय पाामिति तत्वम् । पृथक्त्वेषपलभ्यते ॥ লন্ত বৰালঘরবং বাঘাঁৰালোয়ার गतस्यापि दरयागरम.मोरमा किन परिवार (सरपोतः) पुनरप्पर निरय सापयनि-माप्ये यदि पुन- रियादिना। हरयेवकाररयाने करे पूरम्भिरादित्यस्य स किमसार इाहरु, मगर , नाप एयर-अगदेति। माया मताकि सिध्यति । भारिपस्यायनेरासचिरन रामेश्वरादिप्रदेशावमिममस्याप मा वि.पि कि परगरपिए। दशममारभारावापिकपकारस्वादिगुदम-नोमय-मनाभायादिति । श्रोत्रस्य ऐति । भगा उदय यत्रोगमनार, मेषस्य विषयदेशगमगमाप, सानिलिमार ॥ (तागटोक)मापे -धादित्येति-वहांलाकि। परिक उभयररि मनामानिपिपल, दूर दूरलाशेषरय प्रयित्वाधोपोरनभिम्पई । मायर गो-एच्ये त-कारस्य पादि । साधपतीति-"आदि-यापि म्यामि पE परगामि" समिनिस्यामनुपप सकपदी ममसभा महारer यम दिया । मादयस्येय-दरवादिभिरिव । मद्यपदा इति । कोटि-सरप्पा । अन्यथा-क सानपरिणामपनिमारा र मोकामानिधयोहार। समय गिप्पा मोप्यम् ॥ मोगरा न. (गानारयादिमाप्पम्) हाना-पाना पापमाना विपम उपन्यासः-नको दृष्य धादित्यमनेपाधि- हासिमा नायना | सन् । प्राप्तसिरिता महादई । पानपथरदर' फरणस्य युगपरेरायम्स्येपूपलभते । अपारं पुनरूपला हा र भते॥ दिन मेगासन ·द्वितीयमादिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । पपदादिप यक्षमिति भाव || नवेव मर्वदा शब्दोपलाम स्यादतो प्रदापे-भेदेति-अकारस्ये यादि । आकाशस्येति-एकवे इति । [ भाष्ये ] प्रयोगेगाभिज्वलित इति । तयाचने-प्रयुज्यत इति ॥ शेष । उद्दयोते-निरवयवस्येति-आकाशत्येति शेष । भेद इति- ध्वनिरिति । वर्ण इत्यर्थ ॥ [ भाष्ये ] एक च पुनराफाशमिति। आकाशस्येत्यादि । स एव-औपाधिकभेद एव । तन्त्रान्तरे-वैधे- एव चैक स्मन्नाम्रकले एक एव यथा रूपरसगन्धादिस्तथा तदाश्रयस्यै विकदर्शने । क वातदान शमोऽप्येक एव । नत्रैव च तस्योपलम्भ इति मिनदे (३६ सिद्वान्तसमाधानवातिकम् ॥२॥) शोरलम्भ एवासिद्ध इति भाव ॥ नक्वेऽय पूर्वोऽय परोऽय देवा हेय रागृह इति भेदप्रतिमाम कथमत आइ-देशभेदेन रिति । ॥ * ॥ आकृतिग्रहणात्सिद्धम् ॥ * ॥ औपाधिको भेदस्तु आकाशम्येव न शब्दस्याप्येकत्वे बाधक । ए१ ससगानित्यवापि तस्येव नास्यापि बाधिका तम्यापि नील नम (भाष्यम्) इत्यादि ससर्गानि यताप्रतोतेरित्याशय ॥ अत्र शब्द इत्येकवचनेन अवर्णाकृतिरुपदिष्टा सर्वमवर्णकुल ग्रहीन्यति । स्फोटस्यैकत्वमसण्डत्व च ध्वनितम् ॥ तथेवर्णाकृतिः, तथोवर्णाकृति.॥ (तचालोक) माध्ये-शब्दव्यत्येकत्ववादी मोमासक दृष्टया न्तवैषम्य निराकरोति-अकारमिति । एको द्रष्टत्यादि । श्रोग्रेति-यन (प्रदीप ) एक व्यक्तिस्फोटपले निराकने नातिस्फो पक्ष एका इयादि । आकारामिति-अत इति शेष । श्रीयते-आकृतिग्रहणादिति । अकारताति सर्वप्रदेशधु निर्दिश्यते । प्रदीपे-असम्बद्धति-असन्निकृत्यर्थे । नातरीयकस्तु व्यक्तिनिर्देश तर। प्रयाहारे कारजानेनिर्देशात उदयोते-उपलब्धिशब्दस्य भावतिनतना मत्वा व्यविकरण स्याश्च विवृवत्वप्रनिशानाच्छास्त्राते तस्या एवं प्रत्यापतिविधानम् । हुन्बोहिमाह-श्रोत्र एवेति । तरया अगतिकाविबादाह-करगेति। तदेव बाविनिर्देशाइनुचिनिर्देशस्थेनाकारेण ग्रहणमाकारस्य सिद्धम् । तस्येत्यादि । एतदिति-प्रोत्रोपल धो यर्थ । 'पदभ्या भूमिर्दिश अष्टन मा विभक्कावित्यत्र सत्यपि गतिनिर्देशे दोर्षीच्चारणसामर्थ्या श्रोत्रादि ति पुरषसूक्तश्रुन्यनुसारेणाह दिश एवेति । तत्र-दिशि। स्वस्य ग्रहण न भवति । अन्यथा इस्वमेवोच्चारयेद् । प्लुता अस्य शब्दस्येति शेष । दिक्कारी नेश्वरादतिरिच्येने मानामावा विपये स्मृत इति न्यायात प्लुतस्याग्रहणम् । दि त्या दिग्रन्थेन दिश ईश्वरानतिरितत्व प्रतिपाद्य, शब्दकारण (उदयोत') नापि पक्ष स्य च्चावियादौ दोषो नेत्याह- वेन क्लुप्रस्येवरस्यैव शम्दममवा यकारण वमित्यादिनथेन आकाश स्यापि ईश्वरानतिरिक्तताया दीधितिकृता प्रतिपादितत्वात् 'दभिशेविति। प्रयाहारे स्य च्वावि यादौ च। अकारव्यक्तीनामान माण्ये भाकृतिग्रहणादिति । तदाह-अकारजातिरिति । सर्वप्रदे- नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्यायेनाह-दिश इति । असम्बद्ध त्यमात्रिय वाविककृता वणममाम्नायस्थस्य विवृतत्वेऽपि धात्वादि. मिति-प्रोत्रमिति शेष । अन्यथा-'त्रत्यासन्ददस्य शब्दग्राहको। सस्यापि विनोपदेशो नोदित । माध्यकृता तु प्रयोगस्थाना प्रयाद्र द्वितीये-मम्वद्धश्रोत्रस्य शन्दग्राहक थे। सम्बन्ध इति-सम्देनेत्या रस्हणाय तत्र नातिनिर्देशे आवश्यके जानेनिवृतत्वप्रतिशननैव दि । उभयो प्रोत्रशब्दयो । तदेव-आकाशवदेव । तस्यापि- मसिद्ध मदाषो वारित । अस्य वावित्यादौ तु सत्यपि विकृत शब्दस्यापि। तेन-श्रेत्रेण । इत्येव इत्यनेनैव । तदुप-जुद्धनि बनणत्वात्सर्वावग्रहण न स्यादित्यपि नातिनिर्देशेनैव पारहतम् । माझ रत्युक्तम् । इति-इति हैतो । तत्सहकृतेति-नादृशमस्कार- एव चाणुदित्यत्रेऽणग्रहण न कार्यमित्याशय ॥ तस्याश्चेति । स्वास परम्परासहते यर्थ । प्रतिविम्ववदिति-पत्र मतुम् । तदाश्रयव्यक्तिदात्यर्थ ॥ तत्र प्रत्यापविशये तपरनिर्देशात् षाणामेकशे. यस्य-धदात्रयस्याकाशस्य । तद्गत-आकाशगत । तत्रैव-आकाशे एव। तस्य-शब्दस्य। इति इति टेनो । एकग्वे इति-सदस्य पनिर्देशाद्वा हस्तस्यैव मवृतत्व वोयम् ॥ ननु नातिनिदेशेऽतिप्रसा त्यादि । तस्येव-आकाशस्येव । अस्यापि-शुब्दस्यापि । अस्य नि इत्याह-अष्टन इति । अन्यथा हस्वमेवेति । न च तनर्देशेऽन्तर त्यने विशेष । तस्यापि-माकाशस्यापि । तमपरिभाषया दीपों न स्यादिति दोघविधानम् , दीनिशे तु तत्सामर्थ्यात्तस्यापि विधानम् , जातिग्रहणादन्यस्यापीति वाच्यम् । (नानात्ववादिभाष्यम्) दीर्घनिदेशसामर्थेनान्तरतमपरिभाषावायल्पनापेक्षया हस्त्रानुए आकाशदेशा अपि पहव । यावता बहवः, तस्मा- स्थितेरेव कल्पने लापवमित्याशयात् ॥ ननु दीर्घोच्चारणसामान्मा भूद्धस्स प्लुतस्तु स्यादत माइ-प्लुतश्चेति । विषये राधूनादौ । दान्यभाव्यमकारस्य ॥ अनेनापि प्लुतविधानेऽशेनुवाददोष स्यादिति भाव ॥ (प्रदीप') भेदवायाह-आकाशदेशा इति । यथा पृथिव्या (तत्त्वालोक ) प्रदीपे-तत्र-जातिनिदेशे। तस्या-अस्त्र एकत्वेऽपि सुग्नमथुरादिदेश यवहार एवमाकाशस्यापि सयोगिषग जाते । प्रत्यापत्तिविधान-सदृढताप्रतिविशनम् । अन्यथर-इस्त्रस्य दिपदार्यावच्देन भेदव्यवहार इत्यर्थ ।। ग्राहवे। (उद्दयोत्त) ननु निरवयवस्य कय प्रदेशबाहुल्यमन आह- उदयोते--तत्रापि-व्यक्तिभेदेऽपि। नोदित चोदित । तन्न- यथेति । एव चौपाधिकभेदेन भेदो दुर्वार । सर्वत्र भेट प्रोपाधिक प्रयाहारस्थेषु । जाते -प्रवताते । स-सपग्रहणरूप । ननु एव, स एव च व्यवहारोपयोगीत्याशय । श्रोत्रम घस्तु प्रदेशातरी नारिपचे अ अ इत्यनेन दीदिरपि सहनत्व स्यादिश्यत आइ- स्पनशब्दस्यापि बोचीवर यायेन कदम्वनुकुरन्यायेन वा तातो तत्रेति । नातिपक्षे इत्यर्थ । प्रत्यापत्तिवाक्ये-अ अ इत्यत्र । भ्युत्पादित एवं॥ | तन्निशे-हस्वनिर्देश । इति इति हेतो । तम्सामात्-दी (तत्वालोक ) भाष्ये वहम इति-प्रनेनाकाशवस्य नाति | निर्देशसामाद । अस्य अतरतमपरिभाषावापद्वारेति शेष । ताsपि चिना। आह च-सयोगिधर्मभेदेन देशत्र परिकलिते। | तस्यापि-दीर्षस्यापि । अस्य पयायेपति शेष । भनेन-प्रश्न आ तेषु देशेषु सामान्यमाकाशस्यापि विद्यते ॥ इति । यावता-यस्मात् ।। इत्यनेन ।

·४ पातशाल्महाभाष्यम्- ["भप्याये । पाद- (सिमान्तसापकवार्तिकद्वितीयसण्टम् ॥ १२॥) सिजत्तोपो न स्पार, अमित्या त्यावर स्यार। (उद्घोतः) अवाप्तामिति । वसे । तसरताम् । सिन् । ॥ * ॥ तच्च तपरकरणम् ॥2॥ सीति तत्वन् । पदयति दिए सलो झलीति सगे । मनु (माप्यम्) वचनसामथ्यांच्झन्सारोपि मविष्यतीत्यत माह-अभिया इति । मिदेडिसिचिरूपम् ॥ एवं च कन्या तपराः क्रियन्ते-याकृतिमहणेना- तिप्रसत्तमिति ॥ (सापालोकः) भाष्ये-जानिपक्षाहीकारे प्रयोजनान्तरमार- | हरुमहणेति । तर व्याचष्टे-सठ इति । अवाति-त्ये र (प्रदीपः) तरचेति । स आतिपक्षो यत्रास्ति तचदत् । महणेषु इति शेष । भयका वन्यन्तमेतद, तत्र न्यायेनापस्य स्थापितलाउपरेप्वपि इत्यर्थ । यत इत्यादिः । एतापदार्थमाह-अणिति । इतीति- अति कुन त्यत माह-योति । हमारी मय परियनयर्थ। शेष । प्रदीपे-हि-यत । इतीति-अत इति शेष । इति-पनि हो। (उदयोतः) सर्वानिनिर्दिष्टस्यत्र सापकमाह-माये नद- (सिदान्तसमाधानवार्तिकम् ॥ १०n) घेति । सारये पविभ्रम पारतंयति--स इति । अथवा घरयन्तमे. सदिति । सदा सदादित्यस्यास्य वावियादिदित्यर्थः ॥ दाह ॥ * ॥ रूपसामान्याद्वा ॥ * ॥ गत न्यायेनेति । तस्य प्वाविन्यादी। माकृतिग्रहणप्रयुक्तातिप्रस- (माप्यम्) मनिवारणार्यमेव हि तत्र तत्र तपरकरणम् ॥ जातिपशेऽपि विकृतत्वप्र- विशा.क. सवर्णहत्यादेदण्टानतिरित्यादौ दोषार्थमारियकर। एवं रूपसामान्याद्वा सिद्धमेतन् । तद्यथा-'तानेय शाट. प्रत्यारतियचो प्यावस्यकमेव, तुरुयन्यायागनिग्रहणप्रयुक्तादिप्रसङ्ग- कानाच्छादयामः, ये मथुरायाम्' 'तानेच शालीन निवारपाय तपरत्वया । विषये स्यदादीनाम इत्यादी कारणाया- | भुञ्जमहे, ये मगधेषु' 'तदेवेदं भवतः फार्पापणं यन्म भरपप इत्येतदिति बोधितम् । अत्र पोण्यइपप्रत्यारयानेऽपि पाल | थुरायां गृहीतम्' अन्यस्मिंश्चात्यस्मिन् रूपसामान्यात् वर्णयोः सावयन समानातिवातिदेशन दीप इति मात्र । 'तदेवेदम्' इति भवति । एवमिहापि रूपसामान्या- (सापालोकः) माये-तपरा इति-मइत्यादय इत्यादि । प्रो-एतत्-नात् । स एव पप:-जातिपक्ष एव । सिद्धम् ॥१॥ सरपोते-तदान वयनरपे । सद्वारणाय-नातिनियम (प्रदीपः) रूपसामान्यादिति । यत्ति निदेशेऽपि भेदारा चुक्तानिसहवारणाय । अन्न प-जातिपये। मान लोकवदभेदण्यवहारोऽरतीति सिममिष्टम् । ग्यचियनिरिकतु (सिदान्तदूपरभाष्यम्) सामान्य मदतु मा वा भूसा लोक व शारने व्यवहार हरयम् । ननु च सवर्णमहणेनातिप्रसक्तमिति कृत्वा तपराः दिति ॥ तदन्याचष्टे-प्यतीति । अभेदण्ययहार इति । रूपसार (उद्योटा) मापत्यनाप्रयपेऽप्यार-माये स्पसामान्या क्रियेरन् ।। यनिबन्धनप्रत्यभिज्ञा दम्यवार इत्यर्थ । मरमहसपूर. (तापाटोकः) मा-ये-तपरकरणस्य गतिशासकरव विष सदीगोपटादिषु गौट ग्यादिम्यवशरवदिति भारः ॥ य प व्यनि-मनु घेति । प्रियेन्निति-तथा च नरकरणस्य एवमहण. म्पतिव्यनिरिक्त मानव कारोऽपि भ्यर्थ एवेश्यागनाइ-स्पतियति. प्रयुपानिप्रमापरणार्या या सामोमावत सर्वत्र जातिनिर्देशार | रिकरिवति । मा येति । अनुगप्रीतिपयहारयो। सश्योर समान सम्भवतीनिमाव। परिति भाव ! सास्य बार समानपनियनन्। (सिदाराभूपफमाप्यम्) (साराटोफर) माये--एतत्-प्रत्यभिशालामेयारपम् । प्रत्यारयायते सन् , सवर्णेऽणमहणमपरिमाप्यमा- सति सेके इति शेप । गृहीतमिति-त्येवमिति दोष । छतिपदणादनन्यत्वाश इति ।। दी-यतीति-म्यारधारेत्यादि । तिनलो। (शाराष्टोफ) माप-तरकरणस्य निशाइटम्-मस्य पापिण्यास मदत महणम् । सामान्य-र । मन-मापाप्यायते इति । तत्- गयाभुदिरो. गपीने-आतीप्ति-उमयं पापनुसारया । न्यु SET : सर्ग- सारियो । इवि-त्पनेन। मारपमामय सारियमि पर बार-सारपमिस भवन। (• सिमान्तपातिकम् ॥4) हवमिति-न समानहानिमामिला। ॥ ॥ हल्ग्रहणेषु च ॥ * ॥ (शिवस्वम्) (भाप्यम्) ॥ लक्॥ किम् ? ।। "मानिमहणात्सितम्" इत्येव । (बारेमाप्यम्) 'मलो मलि' प्रयाताम् ययात्तम् अयात्त । यतन्ना. अप लूनरोपदेश फिमर्यः॥ लि-मन मयएन्गृिहातिदति ।। (उदता) भएर" [m] अप एपारेति । पाये (द) यापुर्पत | ARRIMITATAR | स्पो मारना की दरिदार Meergart गादत मि Bale'ना नान (सायरपारोगा न सार, मग मनुगम्, पानिनु र ·तत्रैव स्पष्टम् । । . द्वितीयमाह्निकम् । प्रदीपोद्दयोततत्त्वानोकैविभूषितम् । नवैनि एतत्वात्पर्यम् । अन्त्यवर्णच शंतु पागिन्युदेशेनैवोपदिष्टमित्यपि यहच्छाशब्दार्थस्तावत्-यहच्छया कश्चिद् लतको (तत्त्वालोकः) उदयोने-एपा-चतुर्दशत्रो। उक्तमिति- देहि मध् तृतकाय देहि, उदलतकोऽगमत् , प्रत्य नाम । तस्मिन्नकार्याणि यथा स्यु'-दध्यलतकाय नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढका नवपञ्चवारम् । उद्धर्तुकाम सनकादिसिद्धानेतद्विमर्श शिवसूत्रारम् ॥ इति पयेनेत्यादि । इति- लतकोऽगमत् । चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्ति-जाति. इवि हेतो । इदम् लकारोपदेशप्रयोजनारनादिकम् । तथापीति- शब्दा गुणशब्दाः क्रियाशन्दा यहच्छाशब्दाचतुर्थाः ।। तस्या इति शेष । तत्रैव-अत्र सर्वत्र सूत्रषु अन्त्य वर्णचतुर्दशम् । (प्रदीपः) यहच्छेति । अर्थगत प्रतिनिमित्तमनपेक्ष्य य धात्वयं समुपादिष्टं पाणिन्यादीष्टसिद्धये" इति नन्दीश्वरकृतकाशिका शब्द प्रयोक्नभिप्रायेणैव प्रवर्तते स याच्छाशब्दो डित्यादि । यामे। ऋकारलकारयोः सवर्णविधिरित्यस्य धातिककारवान्यत्वान्सूत्रकारे (आक्षेपवाधकमाप्यम्) गानाभितत्वादन लकारोपदेश कृत ॥ अर्थवत्सूत्रारम्भाचारा कि विशेषेण लकारोपदेशश्वोद्यते, न पुनरन्ये । यहच्याशब्दा सन्तीत्यवगन्यते । गाण्यादीना तु गादिभिनिवर्तित पामपि वर्णानामुपदेशश्चोयते, यदि किंचिदन्येषामपि त्वादसावृत्त्वम् ऋतकशब्दस्त्वर्थाश्रयेणैव विनियुक्त इ त रतकशब्द स्यानिवर्तक । वर्णानामुपदेशे प्रयोजनमस्ति लुकारोपदेशस्यापि वद् (उद्घोतः) अर्थगतमिति । शम्दातिरिक्तमयरूपमित्यथ । भवितुमर्हति । को वा विशेषः । यहादरेर वरच्या तस्यश च कारवारिग्दरल्यविश्वनादर (तत्वालोकः) भाष्ये चोचते-प्रयोजनमश्नविषयोक्रियते । जोकाराच्छतिग्रहोपपत्ति । सविकल्पकोपपचिश्च तन इनि भाव ॥ मस्तीति-तहीति शेष । तत्-प्रयोजनम् । प्रयोऋभिप्रायेणैवेति । शक्तिबोधनं प्रयोक्त्रधीनमिति माव । अन्यया (आक्षेपसाधकभाष्यम्) शब्दार्थमन्बन्धस्यानित्यतापत्ति । एवं च 'स्वेच्छयवस्या व्यक्ती सके- अयमस्ति विशेषः । अस्य हि लुकारस्याल्पीयां- ' त्यमान शब्दो यदृच्छाशब्दः' इति बोध्यम् ॥ ननु ऋकारस्यात्वे श्चैव प्रयोगविषयः । यचापि प्रयोगविषयः सोऽपि । ऋलवर्णयो सावर्याद् ऋकारेण सकारस्यापि ग्रहणादच्कासिद्धी क्लुपिस्थस्यैर । कृपेश्च लत्वमसिद्धम् । तस्यासिद्धः | पाणिनये शिवनेति शेष । वस्तुतोऽत्र तस्यानुपदेशेऽप्रामाणिकत्वश किन् लकारोपदेशेनेत्यत आह-सकारेति । उपदेशः कृत इति । त्वाकारस्यैवाच्कार्याणि भविष्यन्ति नार्थ लकारो- या सवर्णविधिरपि तयोर्ववतुमशक्य इति तदुपदेश ॥ सवर्णविधि पदेशेन। द्वारक फलमपि स्यलत्रय एवेति तत्रैव प्रयोजनोपन्यास पनि बोध्यम् । (प्रदीपः) ऋटुक्। भरपीयानिति । ऋकारापेक्ष प्रकर्ष । मनु सन्तमस त वा क्रियायोगमर्थगतमझीकृत्य नित्यादीनामपि व्युत्प. ऋकारस्थान प्रयोगस्ततोऽप्यस्यारपतर इत्यर्थ ॥ अल्पप्रयोगस्यापि रथंगतार्थरूपप्रवृत्तिनिमित्तानपेक्षशब्दसत्वे कि मानमन आह-अर्थ- कार्यार्थ उपदेश कर्तव्य इत्याशङ्कयाह-यश्चापीति । तत्र ऋकारार. वदिति । चिन्त्यमिदम् । बहुच्पूर्वे तस्य चारितार्थ्याद । एतदर्थ स्थायामेवोदात्तादिपु कृतेषु स्थानेऽन्तरतम इति स्थानिसदृश तकारो तद्धितपद तद्विशिष्टपरम् । अप्रत्यय उत्युक्तेश्च पचकीत्यादी न भविष्यति । दोष । प्रत्ययश्च तद्धितमिन्न एव । बहुपटवस्तिष्ठन्तात्यादौ य समुदा- (उद्द्योतः) [भाष्ये ] प्रयोगविषय इति कर्मधारय । प्रयो- यमिति न्यायेन न दोष इति कैयटाशयमन्ये। ननु तरयामा स्वात्कय गलविषयोत्यत आह-गान्यादीनामिति । ऋतन लत- गादन्यवान मव्ययमानलया प्रयोगो विषय इत्युक्त । अल्पेति । यथा मुहादणि यादे । ननु ऋकारे कार्यप्रवृत्तावपि सकारे कथ सजायस्यैव निवृत्ति । एकप्रतिनिमिचकावे सति अन्वास्यान मन कानिवृत्तौ हेतुरनियेगेति। स्वगतक्रियापार्याश्रयेणेत्यर्थ । अर्थन तत्कार्योदात्तत्वादीना दर्शनमत आहन्तत्रेति ॥ स्थानेऽन्तरतम इनीति । यद्यपि कृपो रोल इत्यत्र रेफन्कारयो स्थान्यादेशमावल शदानाम या प्रवृत्ति सा प्रवृत्तिनिमितभेदात्प्रकारचतुष्टयवतात्यर्थ । न्वार यानस्य निवर्तकमिति भाव । तद् ध्वनयन्नाह-माये चतुष्टयीति यापि तद्द्वारा ऋकारलकारयोरपि स रति भाव । (तत्त्वालोकः) माये-हि-यत । तस्य-लत्वस्य । नार्थ । तत्र तहच्छाशग्दो नाम वक्त्रा स्वेच्छया पनिवेशित । स चाक इति-अन इत्यादि । प्रदीपे-अस्य-लकारस्य । अल्पप्रयोगस्यापि- | विष -एकव्यक्तिमन्निवेशिजो दित्यादिरेक , वत्र न किंचिदतिरिक्त अल्पतरप्रयोगम्यापिरकारस्य। इति-इत्यनेन। उदयोने-तत्काति- प्रवृत्तिनिमित्तमानन्त्यव्यभिचारयोरमावात् । किन्तु म्क्यस्यवारय क्रकारकार्येत्यर्थ । तद्वारा-रेफलकारद्वारा ।स.-रथान्यादेशमाव । विषयताइयेन मानम् । तदुचरसादे प्रकारत्वावच्छिन्नः स एवार्थ । या शन्दपरावाच्ये. एव वादि । एव क्वादिपदाना कादीनामेक (माप्यम्) त्वमते तेषु शक्ति । ततो हित्यपदादिव शक्यायें एव त्वादि । कुत्व- अत उत्तरं पठति- मिति कुरिति च पर्यायौ । मनेकत्वमते तत्मात्युपलक्षिते सा । (४२ समाधानवातिकम् ॥१.) दिघुमादीना तु तच्छ्क्यानामानन्त्याचपदमेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । वदेव च तदुत्तरखापर्थ. । मत्यादिपदमांदिसवोच्यते। मा एक ॥ * ॥ लकारोपदेशो यदृच्छाशक्तिजा- पृद्धिस्ने वदयति "इत्वं कस्मात भवति चोः कुः पद्स्येति । नुकरणप्लुत्याद्यर्थः ॥ * ॥ भवात् । कयं "मसझेति । अनेन च मा येश कुकुरवपदयो भत्व ममझामदयो पर्यायव स्पटमेव उक्तम् । सज्ञा च पदमेव । (मान्यम्) (तत्त्वालोकः) भाष्ये-प्लुन्यापर्थ इति-सीति शेष । लकारोपदेशः क्रियते यहच्छाशब्दार्थोऽशक्तिजानु | यस्मिन्-उतकशब्दे परे। अगमदिति-इत्यादाविति शेष । चतुर्था करणार्थः प्लुत्याद्यर्थश्च । इति-इतीति शेष । प्रदीपे-अन्न-वर्णसमाम्नाये । इति-वि हेतो । - - ·स पावलमहामाप्यम्- ["भपाये। सर-तस्यापतो। तत-कारवारिरिषदाकारात् । (सय प्रयोजननिराकर समाप्पन) बा-नमा नाये । तस्य- एकरस्य। तयो-कारलवारयो । नैतानि सन्ति प्रयोजनानि । इति-ति हेन । सदुपदेश-शरोपदेश । इति हे। तत्रैव-स्वयम एव । तस्य-भर वस्द। एतदपं-दुर्ग (५३ प्रपोजनापारयानपातिकम् ॥२५) धम् । तदिशिष्टेति-दिनविशदर्य । सनिवेशित अस्ति । ॥ * ॥न्याय्यभावात्कल्पनं संज्ञादिषु ॥४॥ घ-पाचाराम । तत्र-भिवादो। विपयतेति-भारताविष्ट- (माप्यम्) दार गादि । तदुपरादे-दुत्तस दविप्रपत्र । न्याय्यस्य ऋतफशब्दस्य भावात् फापनं संज्ञादिपु, एव-भिलारे । सन्दपरात-हित्यादिरापाव । तेषु-कादिषु । सत-मनियादार । बनेकवेति-नामित्यादि । तर साधु मन्यन्ते-तक एवासी,न तृतक इति ।। प्रजातीति-कपसारा दिनाय । सा-दिशदान दि । (प्रदीप)न्याय्यमानादिति । इकराम्दो बार दन्त सम्परयानां-रिमारिशमशयनान् । सापदमेव-विभारिप नाम कुर्यादित स्मृगवसत्गह। र सो पारा, तार मेव । सदेव-रिपुमादिपदमेव । तदुत्तररवाय-मादिपदोस दिक क्युशिक्सिसंश्योरपूर्वस्यापोति पुनम यम । सलाद रत्याविषयमा । चिति । मरिमेने वादवि-दागिरिपानिमा भरि विगत प्रपोतया ॥ ससरसिरे किमर्थन (भाप्यम्) देति चेर, शिन्यतानाने उपचिरपति पनाव अशतिजानुकरणार्पः-अशक्त्या फयाचिद् ग्रा- | स्वपाशनम् । अनुकरपान उप नवाद च ॥ पाएया प्रतक इति प्रयोक्खये तक इति प्रयुधम् । । द हेमा-कृदन्तमिति । प्राविन्यपदविका नावाला (उपपोत)न्याय्य इति । समापन करविमिति। वस्यानुफरणं पाहायलृतक इत्याह कुमार्य तृतक का न्याम्पत्य सत्यापन -सर्वशति । वन इत्यानि ।। न्यायमीरहार । न च तस्य मनोकाममेकी (प्रदीप) मरामिति । भागनुकरपम्प बाविसदा न स्वादिति वाच्यम् । दोकोप्पसावल उपसाईनाकर मिलिगनुपनारसमा १ समता नमारम स्वनिवारपार । उदयन मापे "साधु मन्यन्ते" इति मन ।। नुगमनुपाति॥ शतक एवासाविति । शम्ममा पासो, न R. प्रताप (गोत') ननु नुनुकरमाप्र पवादा (ताबाटोक)माये-एतानि-पान ! सन्ती मा-आति, यस्मादिति। अनु कपमादयसयो । 43 निरधना सानाना ति-बारोदेशदे३ । न्यायेति । र मार ॥ से.वियापारमा, सोपदेव पन्ना उमरदा प्रयोगा। इतीति-न पसे । प्र-दर्यम्-अनुसरण सम्मान । स-सस्पेय-निए । पोपवेति- टस्पत्यारिसो-'म । (सरगटेका) मध्ये पाहतीति-नराकार पर पसार प्रा-कार-अनुकामिति । प्रत्याययतीति- (प्यारान्तरमाप्रम) होरपोरे-धनुर्वियु-आरिमारिए । अपर पाह-न्याय्य एतरशन्दः शनान्वितोऽ- ऽस्ति । स कल्पयिवतः साधु. समादिपु-एतक एम. (माप्यम्) सौ, न लतकः ।। प्लुत्यारायंच [रकारोपदेश' फर्तव्य ]॥ (डी)पर बाहेति । मुटन गराr फे पुन प्लुत्यादय ॥ त्योहम्मो नमनिसानी मगर भोचितुष्ट। नुविद्विवंचनरवरिताः फ्लशिस्य । फ्लूप्न । (गपोत)सानी रिति । स पिताप हस मम । प्लुत्यादिषु कार्येषु कृपेलत्व सिद्धम् । तस्य | पिनियन पद। सान मितत्वादपकार्यागिन सिद्धयन्ति । वस्मद् लपारोप. | दा देर तर देश किरते॥ मा। प्राजिदिति। from (ग) दिप, पुरन पसारे भार। म् ॥ KRTraili से पहिरन (बारा) मामा- माम- परामरे, रामनगर गारदा PORNO.-सपा- पारनुसार सम्पन्न निर I E-Pati EिTTER Agrr E-Mer! एपी-TEERTI (कारनामा) (सागर)मो-बायपुर। तस्य-भार। गरेन 7 Matri पर्व ई परमारान्दोऽपरिहा:-पित मि-नामनिरी दपि। - ।

·८७ द्वितीयमा हकम् ] प्रदीपोड्योततत्त्वालोजैविभूषितम् । (प्रदीपः) भयं तहीति । ऋतकशब्दोऽन्वारयातवाद्भवतु वा निमित्तक । विषयतेति-प्रकारताविशेष्यतारयेत्यादि । इति इति लतकशब्दस्य निवर्तक । अफिट ऋफिड्ड इत्येतो त्वनन्याख्याताविति | हेतो । संव-तद्व्यक्तिरेव । कथम् अफिइलफिड्ड इत्येतयोनिवर्तको स्थानामिति भावः ।। (प्रयोजनवादिभाष्यम्) (उद्दयोतः) दनकादलपिडे वैषम्य दर्शति-ऋतकशब्द अन्यथा कृत्वा प्रयोजनमुक्तम् , अन्यथा कृत्वा इति ।। मृतकशब्दस्येति । अनन्वाख्यातस्येत्यादि । परिहारः । सन्ति यहच्छाशब्दा इति कृत्वा प्रयो- (तवालोकः) भाव्य-लकारोपदेशप्रयोननवादी आइ- जनमुक्तम् , न सन्तीति परिहारः। समाने चार्थे अयमिति । प्रीपे-इति-ति हेतोः । एतयोरिति-अनन्वाख्या शास्त्रान्वितोऽशास्त्रान्वितस्य निवर्तको भवति । तयोरिति शेषः । तद्यथा देवदत्तशब्दो देवदिएणशब्दं निवर्तयति, न (मत्याख्यानसाधकमाण्यम्) गाव्यादीन् ॥ एपोपि ऋफिडः, ऋफिद्दश्च । कथम् । अति (भदीपः) अन्यथा कृत्वैति । अभ्युत्पत्तिपक्षाश्रयेणाचार्येणोप- प्रवृत्तिश्चैव हि लोके लक्ष्यते । फिडफिड्डावौणादिको दिष्ट लकार । वार्तिककारत व्युत्पनि पक्षाश्रयणेन प्रत्याचष्टे-स. प्रत्ययौ ॥ त्रयी च शब्दानां प्रवृत्तिः-जातिशब्दा माने चेति । इह च भिन्नार्थत्वम् । त्तकशब्दो हि यदा सशस्वन गुणशब्दाः क्रियाशब्दा इति । न सन्ति यहच्छा- य । भिन्नम्वरूपौ चैतौ शब्दाविति भाव ॥ विनियु यते कचित् पिण्डे तदा तन्छब्दरूपाध्यास , ऋतके तु विप (उद्योतः) अव्युत्पत्तीति । संज्ञाशन्दा भन्युत्पन्ना इति (प्रदीप.) एपोऽपीति । उणादयो बहुलमित्येवान्वाख्याता पक्षाप्रयणेनेत्यर्थ ॥ आचार्येति । शिवो वेदपुरुषो वात्राचार्य । विति भाव ॥ अर्तिप्रवृत्तिरिति । अतः प्रकृतित्वेन प्रवृत्तिरित्यर्थ ॥ एवच यदृच्छाशब्दसावाश्रयेण प्रयोनने उक्त तदनाश्यणेन तल न सन्तीति । अयत्वेऽपि यदा नाम क्रियते, तदा प्रशस्यरूपा क्रिया गुणे वाच्यारम्यत इति भाव ॥ प्रयोजननिराकरणमयुक्तमिति माव ॥ ऋतकशद लतकशब्दस्य (उयोत') फि फिट्टयोरणादिन्यदर्शनादाइ-उणादय चेति ॥ तत्रार्थशब्द प्रवृत्तिनिमित्ताभिप्राय इत्याह- इह चेति ॥ त- साधुन्वाभावकल्पक इत्याय दूषणमप्ययुक्तमित्याह-भाग्ये समाने इति । बाहुलकत्तिद्धावतावियर्थ ॥ अर्तिप्रवृत्तिश्चैवेति । तथा च प्रवृचिनिमित्तत्वेनाध्यास फिडण्डिडयो म एव प्रकृतिनं तु र इति धान्वन्तरं करप्यम् । छन्दस्वरूपस्य व्यक्तिस्वरूपस्य वार्थे इत्यर्थ ॥ विपर्यय इति । क्रिया प्रवृत्ति निमित्तमित्यर्थ ॥ भिन्न- सज्ञासु धातुरूपाणीति तु अनादिशिष्टप्रयोगसाधने उपायमात्र न त्याधुनिकक्रियमाणमशानुग्राइकमिति भाव ॥ एवं च देशमापान | स्वरूपौ मिन्नप्र पनिमित्तौ । यदि तु ऋतकोऽपि शम्दप्रतिनिमि- सारेण कियमाण कुचीमञ्चीत्यायसाधु, शास्त्राविषयश्चेत्युक्तम्॥ अते. चकरतदा भिन्नरवरूपत्वादेव प्रवृत्ति निमितविपर्यय । व्यचरेव प्रवृ. रिति । यतस्तस्य लोके प्रवृत्तिलक्ष्यतेत फिडादिप्रकृतित्वेनापि तस्यैव | त्तिनिमितत्त्वमिति पक्ष ऋतकस नविषयव्यक्तलतकमकेतविषयव्यक्ति भिग्नवात तद्विपर्ययोऽस्त्येवेति दोध्यम् ॥ प्रवृत्तिरित्यर्थ ॥ एवं यदृच्दाशब्दानगीकृत्य शस्त्रान्विनाना कचि (तरवालोकः) मा ये सकारोपदेशप्रयोजनधादी प्रयी च च्छिष्टप्रयुक्तानामेव यत्रकुप्रचित्सवात्वेन विनियोगो नान्येवामित्येवम् ल तक फिटादीना शास्त्रविषयत्वन्मावान्न तदर्थ रकारोपदेश इत्यु शमाना प्रवृत्तिरित्युक्ती दोषमाह-अन्यथेति । प्रयोजनमिति-रका कम् ॥ इदानी न सन्त्येव यहच्छाशब्दा इति पक्षावष्टम्भन तदर्थव रोपदेशस्येत्यादि । परिहार इति प्रयोननरयेत्यादि । उक्त इति प्रत्याचष्टे-[मा'ये ] नयी चेति। चैनेई ध्वनितम् ॥ नन्वेवं डि शेष । सन्तीति इति-Zलेति शष । त्यादीना वान्तावोऽत आह–अधत्वेऽपीति । एव च सर्वेऽपि शब्दयो । तच्छन्दति-तृतकशब्देत्यर्थ । एतौ-टनकऋतको । प्रदीपे-प्रत्याचष्टे इति-लकारमित्यादि । इह-तृतकऋतक- व्युत्पन्ना क्रियादिशा एवेति भाव ॥ प्रशस्यरूपेति । अत्यन्त प्रशसायोग्यैत्यर्थ --एवं च येषां क्रियागुणादिप्रवृत्तिनिमित्तकत्व तेषा उद्बोते--पूर्वान्वयिन प्रत्याचष्टे पनि यटस्याशयमाह-एवं- क्रियायारोपेणार्थबोधक वमिति तात्पर्यम् । मदा पूर्वपूर्वाटत्यादिगतः । शेति । प्रयोजने इति-लकारोपदेशस्येत्यादि । इति-नि हो । प्रशस्तगुणक्रियारोपेण तत्प्रवृत्तिनिमित्तक एवं हित्यादिभ्यो बोध । तद्विपर्ययः प्रवृत्तिनिमित्तविपर्यय । आये हित्थे तु तद्व्यक्तरेव विषयताइयेन मानमिति सैव प्रवृत्तिनि (प्रत्याख्यानभाष्यम्) मित्तमपोति तस्य भाव इति सूत्रे भाष्ये उपपादयिष्यते ॥ नैष दोषः । पक्षान्तरैरपि परिहारा भवन्ति ।। (तत्वालोकः) भाष्ये-टुकारोपदेशप्रयोजनखण्डक आइ (प्रदीप.) पक्षान्तरैरपीति । यया द्रव्यपले सरूपाणा एषोऽपीति । लुफिड लृफिडश्वापीत्ययं । ऋफिटऋफिड्डी विनियो ( मित्यस्यारन्म जातिपक्षे तु प्रत्याख्यानम् । एवमत्यापीत्यर्थ । जुकामै भ्रमेण लफिडलफिड्डी प्रयुक्ताविति आरोग्याधिष्ठानयोरभि | अव्युत्पन्नसशाशम्दपक्षेऽपि पारम्पगिता शिष्टप्रमुक्ता एव संवा नस्वादेवमुक्तिरिति भाव । एवेति-अयं मिवक्रमतया, लक्ष्यते इत्य. कर्नया ॥ नेनान्वेति । हि-यत । फिडेति-अतस्तस्मादित्यादि । (उयोदः) भाव्ये ममाधत्ते-पान्तरैरपीति ॥ जातिपत्रे प्रदापे-इत्येव-इत्यनेनैव । प्रवृत्ति प्रयोगः। स्विति । यत्तु-अक्षादिनानानामैकशेषाय तत्पक्षेप्यावश्यकम्- त्योहे-एतो-फिटफिडौ। स एव-ऋधातुरेव । तस्य- इति । तत्तु जातिगत तातिस्वीकारेण परिहतम् । पक्षान्तरैरपि परि- ऋपावो । तदर्थ तक फिडाद्यर्थ । तदर्थत्वम्-फिटाद्यर्थत्वम् । हारा भवन्तीति वार्तिककृतवमुकम् ।। वस्तुलश्चतुष्टयोपक्षेऽपि दोषप अस्य सकारोपदेशस्पेत्यादि । इद-तस्य न्दर्यत्वप्रत्याख्यानम् । रिहार सुकरः ॥ यदुत्वम्-ऋत्रको न स्तनिवर्नक इति । मा एवं-यदृच्छाश दासले। तत्प्रतिनिमित्तका-गुणक्रियादिप्रवृत्ति | मत्स्य निवर्नकत्वम् , शिष्टप्रयोगाभावा तुम चि ॥ न्यायत्वमपि ·पावजलमहाभाष्यम्- 11 अयापादे- वतिके लिहायस्वनेत्यभिमन्याय भगवगनुत्तमपि संयं मन्दयु-पमिति । अनुकार्यत्य दुस्वादनुकरमरदापि दुएवं मन्यते मुरारा सपनुदाप एटमार-मायुत्पति । पारम्पयर्यायाताः अनादया। नानुकरणवद ।। व धशिययुक्तान्यामाप्रसाधुत्तेन गाविषया इति माप (गपोतः) अनुकरण शिष्टम्य वा अतिविपश्य या दालम् ॥ यत-चतुध्योति पर कादोनो टिवमा देवन्द्रम भवति सत्रा सार, भरय न दोषा गप्पा माडवर। विषयत्वमेवेत्यरमामायाम्पत-इति । तन परमेदेनकस्य शान. मात्प्रतिविद्धानुकरणीय दृष्टव बोध्यम् ॥ ननु शिष्टानुकरण नामाy, विषयानाविषयावा को न ऐति मुनस्यमा पविरोधाद। शुि अशिधाप्रनिविदस्य वा नासाधु । बापरया युदयजनकावार, मादीनां पानियादिशिप्रयुक्तरोन सारवान्दाय विषयोऽपि स्यान्युक्या जनकत्वेऽपि राजनकवार। एवंच पाते किमायामा अन्येषां सदिषयले मानामावाच । किं च माघमाधुरिभूतानामपि माह अनुकार्यस्य दुष्टरवादिति । ताप प्रयोग विषयले सायनुशासनेऽम्मिन्नास्त्रे तितत्र तत्र मा यो रत्ययं ॥ अत र माध्ये तराशनेनोपरायिभ्यनि-पस्तु राशि कत्यताति । किं च विग्यवमय तापायमाधुरामाद इस्य ति। एवं चासाध्वनुकरपस्यानापुत्वाग्दानाविषपरवाचदयंता तु. उक्यमिति दिक कारोपदेशस्य न युज्यत इति भार ॥ माये यनेत घेति । यागोत्र स्माओं प्राय ॥ (सापालोकः) माये-सकारोपदेशरयोजनपर हयिता उस्य योजनवादिना अ यथेत्यादिना समाने चेयादिना चापादितमुमयदोपं कृतान्ठेषु-कासिमनेषु । शिशनुकरणस्य लौकिकवैदिकोदारपे (तावालोकः) माये-तत्-पशिशनिशिरस्थानुकरणम् । पति-नेति। एषः-उत्सोमयरूप । कुतायत मार-पति। प्रतिपादयनि-य एवमिति । सोऽपि-अनुकारकोऽपि । अशिष्टा यतायादि । परिहारा इति-नत्प्रयोननस्येत्यादि । भवन्तीति-पिशानुकरणस्य वैदिकमुदाहरण नास्तीति तस्य लोरियमाष वार- अतिर। यथेति । अर्यादापन्न प्रालोपयोग्यमार-यस्त्यिति । पतित इति- -अस्यापि-पगाररयादि। तथा च ब्रामणाननापनुकरणस्येव अमायुधधानुकरणस्य निषिद उधोने-समाधत्ते इति-प्रयोजनसडक तत्रयोजनवायु क्या न ललकापनुकरणापता सकारोपदेशस्ये मात्र । रपापितामुमपाकामियादि । सापपीति-जातिमोत्पर्य । प्रदीप-प्रयोजनान्तरमिति-वमाय यादाशम्मरूप प्रयोगने मरूपागामिति पत्र मिति । जातिगतजातीति अक्षतादिनाना निरस्य तस्य अतिजानुकरणरूपमित्यादि । जानिगासवत्वादि जातीत्य । इति-रति हेतोः। एवम् न्याय. उपोते -वा नासाचिति-अनुकरणमित्यादि । यातिकानि मागवम् । दोपेति-समाने चेपायुकेन्यादिः। तस्य-ऋतरप समितिः-तकनिति । अन्येशम-लकादीनान् । तविषयावे- पायवार अति । तत्-प्रतिषिमानुकरणात्य दुष्यन् । एम. विरारे । सय्यद्येति-रूम्याग्य । पि। प्रकृतेति-तिकरये यादिः । तदर्यता-अशकिजानुकरणार मनु दिकस्य यास्य कप किकाराभिधानमियत (तिपादारदनिराकरणम् ।।) भारत्याग इति । अय-सौरकोदारपे। (1) वारिसे प्रयो गमेशाभिमायया बदुववनस्प, समापनोऽधिररणापविश्या HT. (ne दिसीयप्रपोजनप्ररयाख्यानवार्तिकम् ॥३॥ म्याच प्रयोग कि मार। ॥ * ॥ अनुकरणं शिष्टाशिष्टापतिपिढेषु (प्रपोजनसमर्थनमाप्यम्) यधा लौकिकवैदिकेषु ॥७॥ विपम उपन्यासः । यचं हन्ति, यभानुहन्ति, (भाप्यम्) उमी ती इतः । यश्चापि पिमति, ययानुपिपति, सभी ती अनुकरणं हि शिष्टस्य या साधु भपति, अशिष्टा- पियतः । यस्तु सत्यमसो प्रामगं हन्ति एवममी मुरा प्रतिपिद्धस्य वा नैव तद्दोपाय भवति, नाभ्युदयाय ॥ वा पियतीति तस्यानुसूर्यनरनातालिमो माल्यगुणकएठः यया लौकिकदिये। यया लौफिरपु वैदिपेषु | कदलीस्तम्भ हिन्द्यात्पयो पा पियेत् , न स मन्ये पनि. पपलान्तेपु । लोके तापद्य एवमसी ददाति नः स्यात् ।। य एवमसी यजते, य एवमसावधीते, इति । वस्यानुक (प्रदीपा) मायारलानुपरपा TRET-विषम । यन् दद्याप यजेत पाधीयीत प । सोऽप्यम्युदयेन न पसरप दोरे नुकरणाय दुतम परि-पति। युज्यने । वेदेऽपि-“य एवं रिश्वतः मनायायामरस रिमेनन सते' इति, सेपामनुकुनि वात्सधारयामासीव । सोऽ- मानोगादेव मयो। राना traa नशनमारियामागगरपनुन् । Intent पम्युदयेन युग्मते । अशिष्टाप्रतिपिदं यथा-य एव.ged Maraटिश इति । स्वस्थ परामराग मनी दिपपति, प एपमसी हसति, य एषमता कारनामारपणुमतिarat यतीति । तस्यानुफुसन हिरोप इसेप करहूयेच्च, नेवर cers प महामोरार तदोराय स्यामान्युदयायः पातु सयमसी मार्ग पर पारेर हन्ति पदममो मुरां पिरतीति सायानुन पालनहरrteen न्यात्मरा या पियेन् , सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् ।। (गया) गारपामानिनcret (E)ीरिया-नुभहसन सादर ITE मा TE.

·भाव त्वम्, शब्दो वाहने असाधु, द्वितीयमाहिरम् ] प्रदीपोहयोततत्त्वालोविभूषितम् । ८९ तिरिक्तसादृदयाभावादित्याशयात् । तदाह-नास्येति ॥ दानादीना (प्रयोजनमाष्यम्) कथ लौकिकन्वेनोपन्यासोऽत आह-स्मार्तस्वादिति । अस्वस्येने- अयं खल्वपि भूयोनुकरणशब्दोऽपरिहार्यः, यदर्य ति । आस्निको सत्यति मात्र ॥ माल्यगुणकण्ठ इति ॥ माला उपदेशः कर्तव्यः-सानु कारमधीते मलकारमधील या साधूनि माल्यानि पुष्पाणि नैर्युक्तो गुण सूत्रं काठे यम्य यर्थ । गब्वादिस्वात्परनिपान ॥ अकार्य होति । इह लोके मोरगत्यर्थ ॥ इति ।। [अर्थभेदेन साधुरवे दृष्टान्तमाइ-अस्वेति ॥] (प्रदीपः) अपमिति । असाधोरनुकरणमित्येतदप्यत्र नास्तीति (तावालोकः) भाष्ये-एवमिति-बामणमिति शेष । अनु. (उड्योतः) माधे-तुप्यतु दुर्जनन्यायेन साध्वनुकरणार्थत्वं हन्ति-मनुकृत्य ब्राह्मण हन्ति । हत इति-आम्रपमित्यादि । लकारोपदेशस्याइ-अयं खल्वपीति । यदप्यर्थशून्यवर्गाना न माधु- अपीति-रवमित्यर्थ- 1 मुरामिति शेष । अनुपिबति-नमनुकृत्य सुरा वयापि वर्गात्कारविधानेन तेषां माधुत्वमिति भाव ॥ पिदवि । पिवत इति-मुरामित्यादिः। अनुकार्यविनातीयानुकरणस्य अनुकरणः मत्यपि अनुकार्यसमानफलकत्वाभावमाइन्यस्त्विति। (ववालोका) माये-उपेति-नस्येत्यादि । मधु-मनोहरन्। प्रदीपे-भाष्यकारस्स्विति-कारोपदेशस्य अशक्ति ते शेष। प्रदीप-अत्र-सालकारमधीते इत्याशे। तस्याः-मुरापानादिरूपाया । अस्वगोण्यादिवदिति-यया अस्व उद्योते तेषाम्-अर्थशून्यलवर्गानाम् । निर्धने तु साउ गोणीशम्दश्च गवि असाधु, (खण्डनमाम्यम्) आवपने तु साघुरित्यर्थ । कस्थस्य पुनरेतदनुकरणम् ?॥ उद्योते-एकेति-तदोपरमिवेदमौषवमित्यादावित्यादि.। साह क्लुपिस्थस्य ॥ श्येन-सादृश्यरूपतया । तथा च अनुकार्यबामपहननाधनुकरणबाल- पहननायो. पातित्यजनकनावच्छेदक बामगहननत्वायेव,न त्वनुकार्य यदि क्लुपिस्थस्य,क्लृपेश्च लत्वमसिद्धम् । तस्या- लमनुकरणावं वेति तयो वदवच्छेदकचामावपतिवादन एवाव तात्पर्य, सिद्धत्वाकार एवाचकार्याणि भविष्यन्ति ।। न तु तत्र तयोरमारे रति मार । नास्तिकले सति तु स्वस्थेनापि (तत्वालोकः) मा ये-साध्वनुकरणार्थताऽपि लकारोपदेशस्य चिचेनाकार्य क्रियते इयन आह-आस्तिकत्वे इति । साधुत्वे इति न युक्त्याशयन पृच्छति-कस्येति। सिगन्ती समापचे-वलृपिस्थति। -तकशब्दस्पेत्यादि । तथा चानुकरणस्यादुष्टत्वेन अतितानुकर खण्डयिता आह-यदीति । क्लृपिस्थस्येति-कारस्यवदनुकरणं णार्थ लकारोपदेश कर्तव्य इति मा यकृदभिप्राय । तहाँति शेष। तस्य लत्वस्य । (प्रयोजनमत्याण्यानभाग्यम्) (प्रयोजनमाम्यम्) एवमिहापि य एवमसावपशब्दं प्रयुक्त इति त भवेत्तदर्थेन नार्थः स्यात् । अयं त्वन्यः क्लृपिस्थप- स्यानुकुर्वन्नपशब्द प्रयुञ्जीत, सोऽप्यपशब्दभाक् स्यात् ।। | दार्थकः शब्दः, यदर्थ उपदेशः कर्तव्यः॥ (उदयोतः) माश्ये प्रयोजनप्रत्याख्यानवादी शङ्कने एवमि (प्रदीपः) भवेदिति। प्रयोगस्थस्यैश्मनुकरणम्। प्रयोगे च हापीति ॥ नास्ति पूर्वत्रासिदनिति भावः॥ (तरवालोका) माये-एवम् बामगहननानुरननमुरापाना. (उद्योतः) मवेत्तदर्थेनेति । तदर्थेन पिस्थरस्कारान ल. नुपानादिवत् । उद्योते-प्रयोजनेति-लकारोपदेशस्येत्यादि। कारस्योपदेशेन प्रयोजन न भवति–एवं यद्यपि मवेत्तथापि तदनुकर- णायनायं इत्यर्थ । ननु क्रपिस्यस्यासिद्धत्वात्कय तदनुकरणमत आइ- (समाधानमाम्यम्) प्रयोगस्थस्येति ॥ प्रयोगे अनुकरणयोगे। शाले तदीय कार्ये वाड- अयं त्वन्योपशन्दपदार्थकः शब्दो, यदर्य उपदेश' सिद्धत्वं पौवांपर्यस्य तत्रैव समवात् । न चैवं प्रकृडे इति माव' । कर्तव्यः। न चापशब्दपदार्थकः शब्दोऽपशब्दो भवति । (तत्वालोकः) माम्मे-लकारोपदेशप्रयोजनवादीआइ-मवे. अवश्यं चैतदेव विज्ञेयम् । यो हि मन्यतेऽपशब्दपदा | दिति । उपेति-तस्ये यादिः । र्थकः शब्दोऽपशब्दो भवतीति, अपशब्द इत्येव तस्या- प्रदीपे-प्रयोगस्थस्येति-लकारस्येति शेष । पशब्दः स्यात् । न चैषोऽपशब्दः । उद्योठे-प्रयोजनमिति-तस्येत्यादि. । तदनुकरणार्येन-क्ल. | पिस्थरकारानुकरणायन । अस्य तेन दस्य ते शेषः । क्तृपिस्थस्यैति- (प्रदीपः) अपसन्द इत्येवेति । अस्य हि गायादयोऽपभ्रश लस्वैवि शेत । तदनुकरण क्रपिस्थरकारानुकरणम् । नन्वनुकार्य- प्रयोगे कार्यप्रवृत्तिसमये पूर्वत्रासिमित्यस्य प्रवृत्तिसत्तेन कथं प्रयोगे (उद्योतः) प्रयोजनवादी समावत-अयं स्वन्य इति । | तदप्रवृत्युचिरित्यत आइ-अनुकरणेति । तत्रैव-याले एव । अस्य हीति । एवं च उपदयें व्याकरणाननुगतलमपशब्दत्वमिति (सण्डनमाप्यम्) (तावालोकः) माये - अयं-लतका मन्यः-अपशम्दान्यः । न कर्तव्यः । इदमवश्यं कर्तव्यम्-"प्रकृतिवदनु उपेति-लकारस्येत्यादिः । कुन इत्यात प्राइ-न चेति । अन्वयमुखेनो. करणं भवति" इति । किं प्रयोजनम् ? ॥ 'द्विः पच- पत्वा व्यतिरेकमुखेनाइ-अवरयमिति । एतत्-शतक इति । एवम्-मन्ना इत्याह "इदेद्विवचनं प्रगृह्यम्" इति प्रगृह्य- न्वित्याह' "तिइति" इति निघावो यथा स्यात् । अपशम्दमिचशम्दानेन । हि-यत । एषः-स्तनशब्द उद्योते-प्रयोजनेति-नस्येत्यादि । । स्रज्ञा यया स्यात्॥ वाच्या ॥ भाव।। १२ म० ·पावलमहामाप्यम्- [१अध्याये । पा. (प्रदीपा) मतियदिति । तत्र यया कापेलवस्यासिदा | शास्रीया प्रतिरात्री यते, मानिधनं च कार्यदिश्यने, भरश शारदारेण सकारस्थान्कार्य तयानुकरपस्यापोत्यर्थ । द्विरिति । पच. पचन शात्रीया प्रतिरनुर रागदा नचामत्व वाली कार्य न्नु पचन्विति पेनचिके वि पचन्विरपनुकरणम् । लन्च क्रिया नापि तदतिरेष्टुं सायम् । नहि गोरता सातिदेशो पुतिगान् । सापनापनमिषामासिडन्त न भवनि प्वमग्नी इत्यनुकरणं यर्थान | तदेव भाप्यारेणापतिमानुकरणार, कारोपदेशरय र मिधानाश दिवचनान्तम् ॥ ननु गम्न सम्पयादिस्य यानुकरणं पितम् ।। तदा कर्ष प्रानिवार । घुतादित इति करे परतो यथाशक- (सहयोतः)निनु मा भूदपशदोपोर माकप ने पर रपासिमधानकाच पावनुत्यस्प एकारस्याकाण्पनुमोपन्ने आह-प्रकरणादिति । विदेशरय सामीपवमनेन दर्यते। तत्र प तदनुफरणस्य सिरप्रतिवद्राव ॥ प्रत्यागत्या गलीयमाल्यादेरेव महमुचिसमिति मार || व (गयोतः) प्राकारद्वारेणेति । ऋचारयुस्येत्यर्थ ॥ माये- माध्यमित्याइ-शायनियन्धन पेति नापि सतिदेधुमित्यादि हि पचन्त्यिति । पचनिति दिरादेत्यन्वय । असत्पतिदेशे निदन्त चिन्यम् । अवाभणे मायापतिदेशवस्ममवादिति कति ॥ तदे स्वामाने हेतुमार-एरावेति । द्वयर्येति । एतदर्थमेर दिवचन- पमिनि । शक्तिस्य गनीयप्रकृति मान तदनुपरऽतिदेश. त्य वसंसारणम् । मन्यिति । एव च पाटामारे गुनदेयादामा ! प्रत्तिरित्यपशादरवाभावादकार्यसिप एषारोपदेश आयर्थ ॥ यालय तदनुकरगेडच्कार्यमिति तदर्थ उपदेश मावश्यक इति भाव ।। (सावालोका) माये-सिमान्ती तरयानुकरमा। अनुमीपन्त इति । सचिस्यम् । भानुमानित चोन एलग वर्ण स्थापयति- पेति । हि-यन । स्प प्रत्याख्यानापोगाद । तस्मानाल मादिरण पारो धमा जनक. वन सारिति यत्तु युक्तम् । एव चाशक्तिमानुफरगेति वाटिके हि-यत । सत्-नरमात् । एपम्-उकरीत्या । प्रदीपे-यादीति-आहेति शेप । हि-या । सत्-अपशमनम्। शक्तिपद मिनि केयटनापर्यम् ।। उपोते-फयमिसि-तस्येत्यादि । गनु प्रत्यारागस्य (सायालोकः) भा'ये-सरप्रयोजनराक भाइ-नेति । तदर्थ | गलेऽतया तत्प्रकरणामागव कथं प्रकरगेग प्रात्यायपमित्या मारोपदेश प्रति शेषः । कुन त्यत आए-इदमिति । यत इत्यादि । भाइ-अप्तिदेशस्पेति। धनेन-प्रकृमिवदिशी पचनेन । तत्र-प्राप्ति इत्पादति-पति शेष । इति-पस्यनेन । दितिवचने दिया। सम्मयात् । सो असापादेशसम्ममार। प्रदीप-सत्र-मनुकायें। यातिरटिश्यतिदेशाश्यगेन । हवा मशक्तिजस्य-अपशदाय । अतिदेशेति-पातिवायरिदत्यर्थ । रोपदेशस्य साप्पारणा मा यस्ता पण्डिो तसाहत्य रच- इति-पति तो । अस्य भाकिनानुवरणश्यति । समिति- पन् कश्चिदकोश विषयतया तस्य तदर्थव प्रतिपादितुमाइ-नन्विति । प्रेत्यादि । पदेति-पारस्यग्पादि. । उत्तरपति-पुतेति । इतिनत्यनेन । सद (रत्यशक्तिमानुपरणादनमण्डनम् । भुपरणस्प-गलप्रमनिस्याकारानुकरणस्य । उपोने-अतिदेशे इति-पातिादित्यतिदेशस्यर्थ । पचन्धि. ( सीयप्रयोजनप्रत्याख्यानयार्तिकम् ॥ ४॥) स्पनुकरणरयेविगेर। पतदर्थ-याभिधानाम् । पाठेति-वर्ग ॥ * ॥ एकदेशविकृतस्यानन्यत्वा- समानाये हमारयेत्यादि । मूलस्यैव-अनुकार्यस्य एकारस्य । यदनुपरणे-कारानुकरणे। इति-ति देतो । वर्ष:- अनुकर. त्प्लत्यादयः ॥ * ॥ पापं । उपेति-तरस्यादि । तस्य-उदिष्टस्य । युमिति- (माप्यम्) तयार गरपतिरपारानुकरपाय इन शम्माविषयलान सा "एफदेशविषवमनन्यवरपति" इति प्लुत्यादयोऽ. पनुपरमार्थ न सकारोपदेशस्येति भाव । पि भविष्यन्ति॥ (सण्डनोपसदारमाम्यम्) (प्रदीपः) एकदेशविश्सस्यति । शारे सभागरपले" यदि-प्रकृतिपदनुफरणं भयतीत्युच्यते, अपशब्द स एव ऋकार नियमिशानादिति गार ॥ श्वासी भवति कुमालतक इत्याह पाक्षम्यूलतफ प्रत्या। (उयोतः)नी ग्याप ताप परिमाणे- हा अपशब्दोरय प्रतिः।। |-पपदेशि रेफमागायेति । काम गलत (गोता) पाचनुरज गारोपायरय प्रकृति सन्यासिमस्यामा पाराभाये जगत्यकार पशेय: भापभिज्ञानादिति। दिनार पदमारपीन राषिते वापिसारामयिनि पूर्व पशम परिमातिपदिति ॥ स्यान्या गेल्द । अन्यसादरपपिनियो॥ (माटोक:)rt-उभ्यरो इति-atr। असो- (माटोका)मा-विटामिन- सन एपादेशिनपासर हि-य' । ज।सामा पेमपुमरमा इति-नाया। उरो-रोमेष- प्रायदेशानेर । भरप टरपे सपो-रप-बारोपाप-प! MR. दरिदार nिtre मा. म्याग्यानेति । अपिना र पत्र समुचप । (पोजनमाम्यम्) (पोरनगमागमाप्पा) न पापरामा मानिः। नापसन्दा उपदिश्यन्ते । पदि 'एकदेशविलामनवयनपति' इयुपेठ, न पाशुपदिष्ठा प्राविरस्ति। "राः क " राजकीपम् "अल्लोपोन" इति लोप (बी)माnifarria Me प्रामोति ।

·वेति॥ ति शेष । न" द्वितीयमाहिकम् ] प्रदीपोहयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । (तत्वालोकः) भाष्ये-एव तत्प्रयोजनखण्यकसिद्धान्त्येकदै (तावालोका) मायेनत्प्रयोजनखाटक पाह-ऋकार शिना तस्य तदर्थवे निराकते तत्प्रयोजनवादिसिद्धान्त्येकदेशी शङ्कने-] इति । अत्र-लखविधौ । अविभतिक इति-यन इत्यादि । यदीति । उच्यतेति-नहीति शेष 1 क चेति-दत्यनेन कादेशानि उयोते-ननु ल इत्युस्त्या कथ लकारघटितादेश त्यत आइ- पन्ने इति शेष । कोयमिति-रत्यत्रेति शेष । इति-इत्यनेन । गस्य स्थानीति । उरित्यनेनेत्यादि । तादृशेति-नकारपटिनेत्यर्थ । एतेन- अकारस्येति शेष । उरित्यस्य स्थानषष्ठवन्तत्वाप्रययेन । तस्य-उरित्यस्य । इद-का. रस्य पठीनिर्दिष्टवकथनम्। (प्रयाख्यातृसमाधानमाप्यम्) (प्रत्याख्यातुरेव भाष्यम्) एकदेशविकृतमनन्यवत् पष्ठीनिर्दिष्टस्य ।। (प्रदीपः) षष्ठीनिर्दिष्टस्येति । राज्ञः क चेत्यत्र रानन्शब्द अथवा पुनरस्तु अविशेपेण ॥ षष्ठीनिर्दिष्टो न त्वन् इति लोपामाव ।। (प्रदीपः) अथवेति । षठीनिर्दिष्टस्येति नापेक्ष्यते ॥ (उद्दयोतः) सिदान्त्येकदेशो वति दृष्ट्वा स्थानिवन्यूमनेनोप (उद्योतः) ननु स्थानिवत्सूत्रे हि वथा। प्रकृते च न तेना. यस्तमित्याशयनार-पष्ठीनिर्दिष्टस्येति ॥ तत्मवन्ध्येकदेशविकृतमा तिदेश उच्यने, किं तु चिन्नपुच्छश्वदृष्टान्तेन प्रत्यभिज्ञया.नन्यत्वमुच्य देशरूपमित्यर्थ । नन्वल्लोपोऽन इत्यत्रानपि षष्ठीनिर्दिष्ट एवेत्यत ते । तत्र षष्ठीनिर्दिष्टस्येने वक्तुमेवाशक्यमित्याशयेनाह भाष्ये-अथ- पाह-राज्ञ इति । येन विगारेण यस्य विकृतस्य यद्रूपमेकदेशविन न्यायेन प्रायते नद्रूपावच्छिन्नस्य तेन रूपेण सदिकारविधौ षष्ठीनिदि (तत्त्वालोक.) भाग्ये--अविशेपेगेति-वार्तिकमिदमिति शेष । स्येति तदर्थ इति भाव ॥ प्रदीपे-नेति-विशेष इत्यादि । उद्योते-तथा-पटीनिर्दिष्ट- (तत्त्वालोकः) भाष्ये -नयोजनखण्डकसिद्धान्त्येकदेशी-| स्येति विशेष प्राश्रयितु शक्य । तेन-स्थानिवत्सूत्रेण । पाहेति-तत्य- समापते-एकदेशेति । प्रदोपे -इति-इति हेतो । अस्य अकारस्य । योजनखण्डक एवेति शेष । (आदेपस्मारणभाष्यम्) उध्योते-सिद्धान्तीति-नत्प्रयोजनखण्डकेन्यादि । वतिम्- अनन्यवदित्यत्र वनिम्। अनेन-नत्प्रयो ननवादिना । तदिति-पठी ननु चोक्तं-"राज्ञः क च" राजकीयम् "अल्लोपो- निर्दिटेत्यर्थ । येन-ककाररूपादेशेन । यस्य-भकः। यद्रूपम्- इति प्राप्नोतीति ॥ अन्त्वम् । तद्रूपावच्छिन्नस्य-अन्त्वावच्छिन्नस्य अन । नन्वन्ताव (तरवालोकः) भाष्येतत्प्रयोजनवादी अविशेषेण तदाश्रयण च्छिन्नरयानो रा वैन पठनिर्दिष्टत्वमस्त्येवेत्यत आह-तेन रूपेगेति। | दत्त दोष स्मारयति-ननु चेति । मामात्रनिष्ठान्वेन रूपेण । तद्विकारेति-ककाररूपादेशत्मकविकारे (भानेपवाधकमाष्यम्) त्यर्थ । निर्दिष्टस्येति-एकदेशे विकृतमनन्यवद् भवतीति शेष । तदर्थः प्रकृतवाटिकार्य । नैष दोषः । वक्ष्यत्येतत्--"ॐ श्वादीना संप्रसारणे (प्रयोजनवादिभाष्यम्) नकारान्तग्रहणमनकारान्तप्रतिपेधार्थम् *" इति। तत्प्र- कृतमुत्तरत्रानुवर्तिध्यते-"अल्लोपोनः" नकारान्त- यदि-पष्ठीनिर्दिष्टस्येत्युच्यते, 'क्लृप्तशिख' इति स्येति । प्लुतो न प्राप्नोति । नात्र ऋकारः पष्ठीनिर्दिष्टः ।। कस्त- (प्रदीपः) नकारान्तस्येति । न च राजन्शन. कादेशे कृते हि ? | रेफः॥ नकाराता भवात, श्वव पुच्छे छिन्ने न पुन्छवानिति भाव ॥ (प्रदोपः) ययेव कृपो रोल इत्यत्रापि कार षष्ठया न नि. (उदयोतः) ननु कादेशेऽन्त्वमिबैकदेशविकतन्यायेन नका दिष्ट इत्यनन्यत्व न प्रामोतीत्याह-यदीति ।। रान्तत्वमपि कुतो नेत्यत आइ-नच राजनिति । एकदेशपदेन (उद्दयोतः) भाष्ये प्लुतो न प्राप्नोतीति द्विवचनादेरप्युर | समबन्धिकतयोपस्थिनावश्यविधर्म एव विकारविशिष्टे आरोप्यते, न लक्षणम् ।। कस्तर्हि रेफ इति । प इति त्ववयवधीनि भात ॥ स्ववयव प्व, लोक यवहारादिति माव । (तस्वालोकः) मा ये-उच्यते इति-नहोति शेष । इति-र (तत्वालोकः) भाष्ये-तत्प्रयोजनखण्डक त निराकरोति- त्यत्र । हि-यत । अत्र-लवबिधी । नैप इति । कुन इत्यत बाइ-वच्यतीति । यत इत्यादि । तत्- प्रदीपे-एवमिति नहीति शेव । इति-रति हेतो । माहेति- | वस्माद । भल्लोपोऽन इति-रत्योति शेत्र । तत्प्रयोजनकादिसिद्धान्त्येकदेशीति शेष । उदयोने-इति-रत्यत्र । (प्रयोजनवापाक्षेपभाष्यम्) (प्रत्याख्यातृमाण्यम्) ऋकारोऽप्यत्र पष्ठीनिर्दिष्टः । कथम् ? ॥ अविभ- इह तर्हि क्लृप्तशिख "अनृत" इति प्रतिषेधः प्रा. क्तिको निर्देश '-कृप उरलः "कृपो रोल" इति ॥ प्नोति ॥ (उद्दयोत.) कृप उरिति । कृपे रेफ्स्य लस्तदवयवऋकारस्य (तत्वालोकः) भाग्य-तत्प्रयोजनवादी सिद्धान्त्येकदेशी जु च लकारयटिन आदेश इत्यर्थ । स्थानि निर्देश एव ताशदेशकल्पक | त्यस्तदुपदेश आवश्यक इस्याशयेन शङ्कते--इहेति । तर्हि-एकदेशे. इति भाव ॥ एतेन तस्यावयवषयान्तवन स्थानपठीनिर्दिष्टत्वाभावा तिन्यायाश्रयणे । शिख इति-पत्रेति शेष । इति-इत्यशेन । अस्थ दिद चिन्त्यमित्यपास्तम् ।। लुतस्येति शेष ।

·पोतञ्जलमहाभाष्यम् पारे। पदे- (१६ प्रत्याख्यातृसमाधानवार्तिकम् ॥५५) उदाइ-निप्पयोजनमिति । स्त्रभेदपरिषपन विना स्मृरिने नुतसाधनस्यारक्यत्वाविषयोजनमित्यर्थ । बास्तम्दादिति राव ॥ * ॥ रयत्प्रतिपेधाच ॥ * ॥ बसोपे पशमी। तमवलमये यर्थ । एट्वा पक्षिविशेष पदको (भाष्यम्) का पया महापाससाध्यमल्पफ्ट न युक तथा लकारोपदेशमन्या रयत्प्रतिषेधाच्चैतत्सिध्यति । "गुरोररवतः" इति | ख्यानमपोत्यर्थ ॥ २ ॥ वक्ष्यामि ॥ (सवालोकः) माये--तत्प्रयोजनवादी सिन्तो मार-स एप इति। (प्रदीप) भरवत इति । रो.स्यास्ति नित्यमिति नित्ययोगे उद्पोते-प्रत्याश्यानेति-रकारेत्यादि । प्रत्यारयानमिति- मव । तेन ऋकार एव रवान् न तु वर्मक न्यासकार । न रवा नरवानिति समाम । नित्ययोगपतिरादनाय बबाहिन तो-गुरो भयुमिति शेर । "लट्वा करचमेरे स्याउ फले मपे वगारे इति ररस्येति ॥ विश्वकोगनुसारेण प्रकोपयोगिनममार-पपीति । (उगोठमाध्ये इह तोति । एकदेशविकृतल्यायेन करवा दिति मार ॥रोऽस्यारतीनि । सचिन्त्यम्-अवयवासवेव मत्वों (शिवमूत्र) नान-राराविति वर्मक सत्यादौ रपस्वस्योपपादयितुमसत्यस्वामित्य पोगपतपावनमफल मिति एओड् ॥ ३ ॥ ऐऔच ॥ ४ ॥ (पावालोक) माये-तत्प्रयोजनसण्डफ एकदेशी समापत्ते- (संध्यपरेषु सतपरयस्थापनमाप्यम) रपदिति । एतर-कारस्य जुसम् । गुरोरिति-गुरोररातस्यैत्यस्य इद विचार्यते-'इमानि संध्यतराणि तपराणि रथानयादि। पोते-न्यायेनेति-कारस्येति शेष । इतीति-इति हेतो. | पराणि वा ययान्यासम्' इति ॥ घोपदिश्येरन् 'एत् प्रोत् ' 'ऐत् प्रोत्' इति, अत रित्यर्थ । प्रकृतवो मनुष्यपादि शेष । रवावस्येति-प्रकारे हाया दि । इवीति-ति हेहोरि । तथा च कप्तशिस इत्यत्र (मदीप) एमओम् ॥ ऐौ । इद विचार्यत इति । SITY कारस्य रवत्थामावाद प्नती भविष्यत्ये३ सि नस्य र सदनासा | परसध्यारोपको विचार्यत हस्यर्थ ॥ तत्रोपदिश्यरत्रित्याप्सापता गाव । नकदेति न्यायेन वत्र रखता सेस्पति, लोके धिमपुन्दरय पपरि रियाभिधीयते, प्यापि मुदण परामृष्टय सत्वरूपामारादिता पुरवाया जाना। विचार कियायां कर्ममावमनुभवी । यया परय मृगो भारत तिसर (भापमाप्यम्) यदि 'परवतः' इत्युच्यते, होत + फारः 'होत३. पवाचिता यायनाय विचारे इति योग्यम् ॥ भार-सपरे (गपोत) एओ॥३॥ ऐनौ ॥ ४॥ पिणार्यत इति । फार. अत्रन प्राप्नोति ।। वि ॥ असावभूतेति । एव चेमा परामानुपपत्र पति मार ॥ (सरबाटोक) माये-उत्प्रयोजनवादी सिमान्त्येक देशी प्रान पुदवा परामृष्टेति । उपदेशपापभूलत्यर्थ ॥ फर्ममावमिति । न्यासेऽपि दोषमार-पदीति। अनव हत्यति सष । उप्यते इति- | दवाच्यत्वेने व मार ॥ पथेति । इस वि पम् । कतैकमतरकारस होति। भाववस्वस्य वासस्वपदार्थ वाद ।। (आपयापकमाप्यम्) (सावालोक) मापेस्पन्यापराव प्रलापस्य एक "गुरोररवतो हस्वस्य" इति वदयामि ।। देष विचारमारमो-एमोहिति। इमानि-ए, मो, २, भो, बाण (मदीपा) रस्यस्येति । तेन हास्यर रब नुनिषेपो, न रकालाइसि-रस्येवम् । पति-उपयरबियादि। प्रद-इत्पा-योनार । रिया-पक्रिया। शर (वाटोका) माये-जलयोगायक कोशी भार- वीति-पारसीरपत्र । दर्शने इतिवम मानाति । गुरोरिति । नविन भोटे-यापिन्तान्यानेतिरामु पुणे शराज दि पिता (संश) व पि । प्रल (मितान्तिमाप्यम्) इदमेति-नापरेशा३३३ । रियायो "पाय स एप सूत्रभेदेन लुपारोपदेश. त्यापर्य सन्प्र. | MAINSERTE मायन किया मनिकियारो मा-भूगदानमालय, त्याप्त्यायते, सपा महतो परास्तम्माल्लष्वानुकृप्यते ॥शा या मानयिया ययय EATRE माझी (प) कारण तपारपान निमोनमि सपा-कांग्मे है। सर-वि (भाष्यम्) (गयोग)मादेस पवामिन से कमात्र विशेष पनपतोगत सपन प्रकाराशी पाटनम-स। - AT (मी) TAR साभिRENars Brrfran युपमागे (ग) पदानुसार मालगाRSEPTET भन्नुभयन-सा इद्रि। दईने । दीर्वस्व ॥ , ·। भाव ॥ द्वितीयमाहिकम्] प्रदीपोदयोततत्त्वालोकैविभूपितम् । (तघालोक') भाष्ये- अत्र-तपा तपरामतपरागा वो | तेवि भाव । इति-दयनेन। इति-इत्यर्थकेन । इति-इयत्र । पदेशे। उद्दयोते- तद्विषय -विशेष विषयक । इतीति अस्व सोनेति शेष । न प्राप्नोतीति-नेषा परवनो पदेश ते त्रिमात्रादीनामन स्वादिति राघ' । (१७ नपरपरदूषणवातिकम् ॥१॥ प्रदीपे-प्लुतसज्ञा-प्नुत पुलमाछ। प्लुनस्य प्तमापूर्व ॥ * ॥ संध्यक्षरेपु तपरोपदेशश्चेत्तपरोकवाद । (तपरत्वपरदूपगवार्तिकम् ॥३॥) चारणम् ॥ * ॥ (भाप्यम) ॥ॐ ॥ प्लुतसंज्ञा च ॥॥ सध्यक्षरेपु तपरोपदेशश्चेत्तपरोचारण कर्तव्यम् । (भाष्यम्) (प्रदीप ) तपरोपदेशवेदिति । यदप्युपदेश उच्चारण स्थापि प्लुतसत्रा च न सिध्यति ॥ ऐ३तिकारन औ३पगव तपरोपदेशे फल चेदसि ततस्मपरोच्चारणं कर्तव्यमित्यर्थ । सध्यक्ष । “उकालोहरवदीर्घप्लुत" इति प्लुतसज्ञा न प्राप्नोति ।। राणीत्य वर्श पूर्वाचार्यसहा म यमानावयवत्वाद ॥ (प्रदीप) प्लुन एव न प्रामोताति दशयितुमाइ-प्लुतसज्ञा (उद्दयोत) भेदामावादुदेत्यविषयमावोऽनुम्पन्न इत्याशङ्कय चेति । त्रिमात्रस्याच भुतमहा विधयो, तपरत्वे च त्रिमावस्याम परिहरति-यद्यपीस्यादि ॥ फल चेदितिः सदाने निर्मात भाव ॥ हणादचत्वामाद । तवैचा प्लुतो विधीयमान इकारोकाराम्या गृहात फलस्यैव करणस्वविवक्षया करण घनित्य ये॥ सन्धीयमानावपद ईकार ककारश्च स्यात् । स्वादिति । अहउपिति शिष्यमाणवर्णसदृशावयवमन्धानेनास्य निप (उदयोत ) नन्दोमम्यादाने इत्यादिनान्तरतमपरिभाषाम भवादित्यथ ॥ स्मृतेने रूपप्लुनविधानादनस्वेपिरेषा प्नुतमहा भविष्यती यन थाह- (तत्वालोक ) माये-तपरोपदेश इति-सफल इति शेष । | तत्रैचामिति । ताभ्यामपि तेषा यथास्यचिदातरवम्यसत्त्वादिति चेदिति-पदीत्यर्थ । तति शष । प्रदीरे-उच्चारणमिति-इति तपरोपदेशनपरोच्चारण्यो भेदा (तत्वालोका) माये-औपगव इनि-इत्यति शेष । इति- वाऽद्देश्यविधेयभावोप्नुपपन्न हात शेष । तथापीति-नेपामिति । इत्यनेन । प्रदीपे-तपरस्वे-एचा तपरत्वेनोपदेशे। शेष । इत्यर्थ इति-प्रथा च तयो मिनबाद 8 उपपयते इति उदयोते-तेपाम्-एचान्। ताभ्याम्-कारोबाराभ्याम् । शेष । सन्ध्यररेति-तेषामियादि । उदयोते-भेदेति-तयोरित्यादि । सम्प्रदाने-(वपरा ) उप (अतपरपक्षाभ्युपगमभाग्यम) दिश्यन्ठे यस्मै इति व्यु पत्ती करणे- वपरा ) उपदिश्यन्ते येनैति सन्तु तीतपराणि। व्युत्पती । अइउणिति अणित्यादी अनुशिष्यमाणा ये वर्णा (तत्वालोक') भाष्ये-सिद्धान्नी तपामतपरत्वेनोपदेश इति तसदृशा ये वयवा रमेशो गहोदकन् देवैश्चर्यम् कृष्णौत्कायमि दितीयपक्षमवलम्बते-सन्स्विति-स यक्षरापीति शेष । तईि-ठा त्यादिप्रयोगस्था तेगा सन्धा न तत्र अस्यैचो निष्पन्नवादित्यर्थ । तपरतेनोपदेश इनि प्रयमपक्षे क्षिते । (४८ तपररवपक्षदूषणवार्तिकम् ॥२॥) (५० अतपरपक्षदूषणवार्तिकम् ॥ ४॥) ॥ * ॥ प्लुत्यादिप्वविधिः ॥ * ॥ ॥ ॥ अतपर एच इग्घ्रस्वादेशे ।।। (भाष्यम्) (भाष्यम्) प्लुत्यादिष्वजाश्रयो विधिन सिध्यति ॥ गोश्त्रात यद्यतपराणि 'एच इग्नस्वादेशे” इति वक्तव्यम् । नौ४त्रात इत्यत्र "अनचि च" इत्यच उत्तरस्य यरो । किं प्रयोजनम् । ॥ एचो (डो) हस्वादेशशासनेष्वर्ध दभवत इति द्विर्यचन न प्राप्नोति । इह च प्रत्यङ४- एकारोऽ, ओकारो वा मा भूदिति ॥ विकायन उदडौ४पगव इति 'अचि" इति डमुडा- गमोन प्राप्नोति ।। (प्रदीप) मतपर इति । असतह तपरत्वे एकारौकाराम्या मात्रिकयोरकाराधीकारयोहाइवत्वा स्वत्वादिधान ग्यादिति (प्रदीप ) प्लुस्यादिप्विति । प्लुतमामभ्युपगन्याच्कार्याणि | सूत्र क्तव्यम् । तपरत्वे तु तयोरग्रहणात्प्राप्त्यभाव । न सिध्यन्तात्युच्यते ॥ (उदयोत ) माध्ये अर्थ एकार इति । मात्रिकन्वेनावन् । (उयोत') मा ये प्लुतिरहण त्रिमात्रपरम् । आदिना चतुर्मा | समांशवाचिनी-पि पुरत्वमेतद्भाधप्रामाण्याद ।। प्रग्रहणम् ॥ (तपालोक) मान्ये- एकदेशी बाह-अतपरे इति । अन (सवालोक) माये-पक्ष्यमागोमयसग्रहायाह-अजानय परते त्या । तेषामित्यादि । मतपरागीति-नानीत्यादि । इति । अत एव च प्लुत्यादि वित्यत्र न परसप्तमी, किन्तु विषय | तहीति शेष 1 वतन्यमिति-भवतानि शेष । इति-दनि हैतो । सरमोत्यभिप्राय गोदाइरति-गो३वात इति । अत्र तुजन्तस्य सम्बो प्रदापे-इह-सध्यझरेषु । इतीतिइति हेगेरित्यर्थ । अनिष्ट धने निष्प ने गुरोरन्त इत्यनेन प्लुत । नौधनात इति-मत्र "टता वारणायेदि शेष । सूत्रम्-चगति सूत्रन् । तपरत्वे इति-रेषा बैच इतावि 'त्यनुसारेप औकारस्योत्तरमा उकारे तेन प्लुते कृते | निश्यादि । तयो रकमात्रिक्योस्तयो । अस्य वायामित्यादि । तस्य त्रिमात्रया त्स्य पूर्वमागस्याकारस्यैक्रमावश्या च चतुमंत्र (अभाव इति-तया तान्या गृहातयो दिनाधिकयोस्तयो हरवन्वामा. ।

·पत॥ । - ९४ पातालमहाभाष्यम्- [१ अध्याये पद वादेवानातिरिति तकारोकारावेव मनिष्पत रति तन्मूच न काम्य उपयोते-इदं च मतम्-अमावास्य, सामने भवतातिर। पयोरिति मतम् । अष्टमेऽपि भाग्येताच तो पति एष उपयोते-नउ स्वरूपठो पार यदि प्रयोगीन युम्पने भाष्यपि। परवा मार-माधिपेनेति । दिमारस्य ममा नायस्थेचोपेश्या (समाधानसिदान्तिमा पम्) तस्य मवाङ्गकारा पालिनेन एकमात्रकनेत्यर्थः। पाचिनो ऽपि-प्रशम्दस्य । यदि प्रत्याख्यानपतः, इदमपि प्रत्यारयायते- (प्रतिरन्दीसमाधानमाप्यम्) " सिद्धमेछः सस्थानत्रान् " इति । ननु च यस्यापि तपराणि, तेनाप्येतद्वक्तव्यम् । (प्रदीप) मिदमेक इति । भर कागधीकारी नस, इमावची समाहारवण-मात्राऽवर्णस्य, मावोवर्णः वालव्य एकार भोष्ठय ओकार रवि तपो स्थाने रकारोकाराव मर योस्तयोईनादेशशासनेषु कदाचिदवर्ण स्यात् कदाचित दिवोव! मा कदाचिदवणों भूदिति ।। (उदयोत')ये इदमपीति । एविषयमयर्थ ॥ स स्थानस्यादिति । इकारोकापायां समानस्थानत्वारित्ययं । तगा- (मदीप) ननु चेति । एतारम्म प्रति न कश्चिविशेष प्रत्यर्थ । तालग्य इति । तालव्य पवेत्यर्थ ॥ पापरले एच इति वचम्य, तरसेवच इति । एचोलियवर्गवा (तावालोक) मा पे-तदवपररवादी सिमनी मार-पदी rafverविकाराधीकारी मवर ॥ ति। ततपरत्व गदिमते तस्येत रेप । पप इति-तहाति ३। (पोत ) भाष्ये तेमाघेताफम्यम् । रत्पत्र तयादेन कुन रत्यन माह-सिदमिति । निपाक सर पाराश्यने । रापपास भेदेऽपि गुरुताको विधेतो प्रदाता को । इति-नि देतो । मस्य- स्यामापारिति नास्तोत्यार-सूत्रारम्भ प्रतीति । विशिष्टप्रेति । उपत्म्यमानेत्ययं ॥ शेष । तयो -एगे। सेरिएरेति । पश्मनुपगम्यमानेत्यर्थ । एवं विषये नावणाप्ति । तस्पोते-विषयमिति-एच गिति मत्र मिनिष । तपा मोस्तु सपरनिनलार समन्वमेव नैनि मात्र ॥ एडो शुरु च समारोऽपि तस्य प्रयाख्यातमिति नास्ति नयो विर सालम्यादिव नेति न तयो रयानेऽवगाप्तिरिति तत्वम् ।। संसिया पति मात्र । धर्ना पति ययायव तात्पर्यम् ।। (भापमाप्यम्) (तावालोक ) माये-ततपरत्ववादी स्वमने गौरवामाव ननु चैः सस्थानतरावर्ध एकारोऽध श्रोकारः॥ ने ननु पेति । यस्यापति मो तानोति शेष । पतत् मेच मसादेश नि । कुतायत आर-इमाविति । पर्गायिति-सति (सयालोक ) माये-चपरसवादी दलपरम्परावा ग । तपोरिति-कोरित्यथ । म त्यादि । मेति-वस्या पश्यकता दर्शयति-मनु चैति । यत इति शर | मोकार इति-प स्तोत तरलपरस्यवादिना सम्पमारम्पयामि । इनि-विदेतो। प्रा-पूति-पपये स्पादि । सूत्रयो विशेषमार-अतपरस्ये (समाधानमाप्यम्) इति । सवामित्यादि। न ती स्तः । यदि हि ती स्याता सावेयायमुपदि. उपाने-ननु पादये गत्रयो मिनस्वरूपत्वार एशिवि शेत् । कपनमसनमिया मार-नियामक सूर्यमिति। एवं प-रो गरिहाय ग । सपरेति-परमध्याहरेत्यर्थ । इति-ति सियोति मार । गुणमाया तु दासकारीगरी निदेश्यो। (प्रदीप) सायेवेति। नाम्यामुपविष्टायो दाप्पुयोरपित सो । मस स्थानभेन । तयो-गे। अनेय-रको रगनपरिचिपूर्वर मनालयादित ख। (उपपोत ) मापे सायेवेति । सानिमार ॥ प्रहगमि निमितर नवमाविकयोरेर गुम पारकार- (प्रतियन्दीनिराकरणमाप्यम्) गुगेति । एवमपि कत्र हरवगठे मााभारय मति।। प्रयारयायतएनन् - चोधोत्तरभूयात्वा18" इति । (साराटोक) मारे-तापरला तापायला मी-नेति। वो-रोकारो। हि-र । स्पासामिति- (प्रदीर) ऐयोति ! मायाममा यो नानी 1 अ-शिर पानिनिया । यण रामाविरोरा मत ॥ प्रदौरे-तापा-"कमविकायाम् कान भोडरेप। (गोता) मायाण्यापत एवदिति । एतत् पिये | अपाति-रहरीद्धारकोरिती । ऐचमितीमत्रम् ।बमानमाये ॥ भूपसा निसा गणे-प्रदेश-परे परामरएति- सरप रकम्प रणादाय ॥[१ प म माविमा सष्टम् ॥ एपमपि- गुगरको तिने मसारको रिस्पन ASTRI मन-समाना। हमारे मन पुगए । "निप पापगाशन पहे। ममानि- AAREERA पाना प परिमन्-RELA.] रोदनपो परेन् मापदमा ferent (Amer) - समादिमो सयर SINA सारदा माग Jerut मा-मापापEIR पंचारत। पोनपे ा नगे आप, पाई -पारिसि-१७। इसि- मान, पिन गपपnिtern भारnिirl परामराम मार ।

·न्यत्-इति।। द्वितीयमादिकम् । प्रदीपोदयोततत्त्वानोकैविभूषितम् । (आक्षेपभाष्यम्) प्राप्नोतीति खम्वा इन्द्र इत्यादिविषयकशास्त्रवैयर्यमेवेत्यनुवाददोष ननु च भोश्छन्दोगानां सात्यमुनिराणायनीया अ. सोढव्य एवेति वैषम्यमिति ॥ [ वस्तुनोऽस्य टिवामाबादेतद्विषयेप्लुता प्रवृत्तश्चिन्त्यमेदमिति स्था वोरिलि सने निरूपयिष्याम || ] धमे कारमधमोकारं चाधीयने-सुजाते एश्वसत्ते, अ धर्यो ओद्रिभिः सुतम् , शुक्र ते एन्यद् , यजवं ते ए (तवालोकः) माण्यै- एकादेशे-एकादेशस्य विधेयतया नियम्यवया वा वोधके एथे। इनि-इति रूपेण । "प्यत एव चनु. मात्र नुत 'ति "प्लुनावच हुतावि"लि सूत्रमाध्यानुसारेणा- (प्रदीपः) सुजात इति । अन्त पादस्थस्या यपरस्याकारस्या चतुर्माना इति । इति-ति हेतो । इति-दत्यादौ । धमेकारममोकार च विदधति ।। चयोते-भाहेति तत्परत्ववादीति शेष । भतपरत्वे इति-, (उद्दयोतः) भकारस्यामिति । सुजाने ए अश्वेति अकारले इत्यस्येत्यादि । इत्येव-इत्यनेनैव । इति-इति हेतो । अविशेषात्- सन्तु प्रामादिक । अनान्तर्याविशेषात् । अस्य तत्रैनि शेष ! प्लुतयोरिति कारयोरिति शेष । अनेनैव-प्लुनश्चेत्यनेनैव । पक्षे-दूराद्धूतादिविषये । तन- (तस्वालोक.) मध्ये-तत्तपरत्ववादी वर्णममाम्नाये हस्वयो ए ओ इत्यनयोरनुपदेश तयोरसाये न पमाणे स्था वोरिच्चैत्यत्र । इति-इनि हेनो । विरोषादिनि शकने-ननु चेति । इति-इत्यत्र । (भापभाष्यम्) प्रदीपे-अन्त इति-अत्रेत्यादि । उद्दथोते- इति-न्यत्र । वत्त ह दीर्घग्रहणं कर्तव्यम् ।। (समाधानभाष्यम्) (तत्वालोक.) माये-मध्यस्था पृच्चति-तदिति । तर्हि- पारिपदकृतिरेपा तत्रभवताम् । नैव हि लोके नान्य- एमवपरत्वेनोपदेशे। अस्य तत्रेति शेष । स्मिन्वेदेऽर्ध एकारोध ओकारो वास्ति । (समाधानभाष्यम्) (प्रदीपः) पारिषदकृतिरिति । गीदिवसातयोञ्चारणमि न कर्तव्यम् । उपरिष्टाद्योगविभाग. करिष्यते- | "अकः सवर्णे" एको भवति ।। ततो-"दीर्घः दीर्घश्च (उद्योतः) शास्त्र विशेषाभ्यायिना समवाय परिपत् पहा सभवति, यः स 'एक पूर्वपरयोः' इत्येव निदिष्ट इति।। सत्र भवा कृतिरित्यर्थ ॥ (उयोतः) ( भाष्ये यास इति प्रसिद्धयर्थकम् ॥) (तरवालोकः) भाष्य -नदतपरत्ववादी तत्परिहरनि-पारिप- (तत्वालोकः) मा ये-एकदेशी समाधत्ते-नेति । कुत इत्यत देति । एपा-हस्वयो ए, ओ, इत्यनयो स्थापना । हि-यत । प्रदोपे-तगा-हस्वयो ए, ओ, इत्यनयो । उच्चारणमिति- | आइ-उपरीति । यत इत्यादि । योगविमाग दर्शयति अक इति । एक:-रत्येको योग । दीर्घ इति-रत्यपरो योग इति शेष । अपरयो- न तु तयो सत्त्वादिति न तयोरसत्वानीकारे लक्ष्यविरोध इति शेष । गस्यामाइ-दीर्घश्चेति । तथा च तेनैव नियमेन सर्वश्रेष्ट सिद्धय- (५१ मतपरपक्षदूषणवार्तिकम् ॥५॥) तोति माव । ॥ * ॥ एकादेशे दीर्घग्रहणम् ॥ * ॥ (आक्षेपभाष्यम्) (भाष्यम्) इहापि तर्हि प्राप्नोति-पशु, विद्धं, पचन्तीति ।। एकादेशे दीर्घग्रहणं कर्तव्यम्-"आद्गुणो दीर्घः" (तत्वालोकः) माये-मिद्धानी तथान्यामे योगविमागे च "वृद्धिरैचि दीर्घः” इति ॥ कि प्रयोजनम् ? ॥ प्रान्तर्य- दोषमाशङ्कते-इहेति । तहीति-तादृशनियमाङ्गीकारे इत्यर्थ । दीर्घ इति शेष । तस्त्रिमात्रचतुर्मात्राणां स्थानिनां त्रिमात्रचतुर्मात्रा आ- देशा मा भूवन्निति । खट्वा इन्द्रः खट्वेन्द्रः, खट्वा (समाधानभाष्यम्) उदकं सटवोदकं, खट्वा ईषा खत्वेषा, खट्वा उढा नैष दोषः । इह तावत्पशुमिति, "अम्येकः" इती. खट्वोढा, खट्वा एलका खट्वैलका, खट्वा प्रोदनः । यता सिद्धम् । सोऽअमेवं सिद्धे सति यत्पूर्वग्रहणं करोति खट्वौदनः, खटवा ऐतिकायनः खवैतिकायन', खवा तस्यैतत्प्रयोजनम्-यथाजानीयकः पूर्वस्तथाजातीयक प्रोपगवः खद्वीपराव इति । उभयोर्यथा स्यादिति ॥ (प्रदीपः) आन्तर्यत इति । अन्यस्यासम्भवादिदमत्र नास्ति विद्धमिति । पूर्व इत्येवानुवर्तते ॥ अथवाचार्यप्रकृ. प्लुतश्व विषये स्मृत इनि॥ त्तिापयति-नानेन सम्प्रसारणस्य दीर्घा भवतीति । (उयोतः) तदेवमदपरतररवादिमनसाधारण्येनेच गित सू., यदयं हल उत्तरस्य सम्प्रसारणस्य दीर्घत्व शारित ।। अस्य कव्यनाकर्नम्यने उपपायातपरवादिमतेऽसाधारएदूषणमाइ पचन्तीति | "अतो गुणे परः" इतीयता सिद्धम् । भाष्ये एकादेशे इति । एकः पूर्वपरयोदीर्घ इति सूत्र कार्यमित्यर्थः । सोऽयमेव सिद्ध सति यद्रूपाहणं करोति, तस्यैतत्प्रयोज- अन्यस्यासंभवादिति । अय माव -यया स्थाप्दोरित्यत्रातपरत्वे स्थानोर्दीस्य स्थाने घुमास्ये येव दोकारे सिद्ध पुनर्वचनमदोर्याय नम्-यथाजातीयकं परस्य रूपं तथाजातीयकमुभयो- मित्य विशेषाद इम्वनुतयो प्रसङ्ग तदुक्कं प्लुतश्च विषय इति । एव च यथा स्यादिति ॥ दूराद्भूतादिविषयेऽप्यनेनैव लुते पोऽनुवाददोषस्लत्र, इहतुप्लुत एव (प्रदीपः) भम्येक इति । प्रथमयोरिनि सिद्ध एतदपि किम ·- ९६ पातञ्जलमहाभाष्यम्-- 11 अप्पारे। पादे- मुम्पोनि चेर, या छन्दमी-यत्रानुत्यर्थम् । BRमाव पूर्वति (ताबालकः) माये-तार तारादी समारं- पूर्व-पार्था । सेबोरत्रानुवर्मत इति विदमिति पूर्वयं भविष्यति ॥ महाविधाविति । एता एकादेशे इत्यरय गरेर विधिमूलभूतका अथवेति। विधिनियमसमये विधिरेय बलीयानिति विद्यालय (विधाविश्यकतया साति.। स्वानियमो न भवति हल एव दश्व यया स्यार, उत त्याने मा (भापमाष्यम्) भूदिति। तत्तहिं दीर्घग्रहणं पतव्यम् । (उद्घोतः) या छन्दमोरयति । वा छन्दसीन्यस्यात्रानु. (तपालोक)मा ये-पुनरपि मध्यस्य दवा पति- यमित्यर्थ । पूर्वरूपाति । पूर्वस्यक्त्यारमकार्वरूप यत्ययः ॥ सत्तहोति । सशविगविस्यनुते । माये पर इतीयतेति हाव पादिरूपमिति मार ॥ सिमान्ने तु रूप- (सिदान्तिसमाधानमाप्यम्) प्रहण समेव, भस्य मान्यस्य पूर्वपफिरसाद ।। न कर्तव्यम् । (सावालोका) माये --एकदेश मुरति-नैप इति । ताव. (सवालोक') माये-समालो समाप-नेति । दिविल्याश्यालकारे । अयं-पाणिनि । प्वमऽपि । विमितीति- सिम मनिष । पूर्व इति-यव मम्प्रसारणा चेयवेत्यादि । अनेन- (भापमाप्यम्) नियमेन । यत्-परमाद। करमा देवान्तर्यतसिमानचतुर्मानाणां स्यानिनां नि. प्रदीरे-इति-त्यन्न । अस्य तस्मिमिति शेष । एतत्-अमी. | मात्रचतुर्माया आदेशा न भवन्ति ।। ति। सेय-पूर्वयुनरेव। उत्तरम-सम्प्रसारणाच्नत्यत्र । इति-ति (तावालोकः) माये-मध्यस्थ पृच्छविकरमादिति । दतीः। इति-स्मथ । इति-पश्यनेन । नियमाकारमाह-हल इति । इस परस्पेयर्थ । तथा च विमित्यादी दीवारणेन दोषस्तरवस्य (समाधानमाप्यम्) एवेनि भाव । रुपरे गुणवृद्धी। (भापमाप्यम्) (प्रदीपः) सपरे इति । तपरससिहचरिले गुगादिसरे इत्य । इह तर्हि सट्वयर्यो मालय इनि दीर्घवचनादकारो (उद्घोतः) ननु गुणस्सस्योरतापूर्ण करा. न, अनान्तर्यादेकारीगरी न ॥ [ तत्र पो दोपः १ ॥ ] परिवेश्च मायमयुक्त मरयारयाह-सपरसंशीति । तारसनि- विगृहीतस्य श्रवणं प्रसज्येत । दिष्टे सहिनि गुहिमशे प्रवते यर्थ । पवन निमारासीनी वत्र (उद्योतः) भकारो मेति । पररपि दिमाखरूपदोसा | संशितया निर्देशनोकदोष ति मात्र || सम्मम प्य॥ पिगृहीतस्पेति । दो पिरिमापयोविरोधेन जविपवे (सावाठोका) माये-मिदा को समाप-तपरे इति । पत म्यधिपसेवा दिपक गानुपम्दादिति मात्र । हत्यादिः। उपोरे-तम-गुणवृश्मिायो । (वयाटोक) मा पे-तस्तपरत्वादो तत्र दोषमुपन्य (भापभाष्यम्) स्पति-देवि । साहि-मार गुणो दार्य रयादिकरो। दीर्घ इति ननु पतः परो यस्मात्सोऽयं तपरः। तत्रमादि । यति-नहोत्यादि । विहीतस्य-पटवा ऋश्य त्या. (उद्घोतः) माये ननु ऐति । एक पान MINS पाकारकम्प। खो-रपरस्पीति-कारस्पत्यादि। सारेकमात्रिकरे. (वायाटोकः) भाये-ननु तरस मारि३ मा नेतिर । परिमापति-रथानेऽन्तरसमसोत्यादि । दोस्तपररऽपि एटेचोवदामादुए शेषरार शित (समाधानमाप्पम्) पानी शन-ननु घेति। न मो- यत्र रियमाणे दोपस्तन कर्तव्यमिति । (समाधानमाप्यम्) किं तहिं ? या रियमाणे न दोपस्तम कर्तव्यमिति । नेत्याह, तादपि परस्तपर इति । (पाटन) मा सम् एकाही पालिके पित (प्रदीपः) वादपीति । लन्यायाश्यगर सा सानुपको नवराती मार-नमम इमि । यय-मर देवाने मिपान मनि मात्र । । रोविच । तति-क्षित। (उदय) मेरपाहेति । रास तर पाप । एमपिग-परमशिन। मीन वाद-सन्यस्यासि से wr- एकस्यपरिछियादिति । एकोपी गमावर (भारंपमाप्यम्) समानहारननुसार पिम्पम् ।। कपरियमाणेन दोपः (सावा) मारा. दिन बिग (साग) मा-बारा मद तिम्तिन समानुपाति-पादेविना न सातादिन RAN। भपिना र परोक्षामा सरली पुत्र रममा दो पुरा । (समाधानमाप्पम्) एए-2-रो माह- मेरे संसायियो । दिदैन् दीर्घः, चंदन गुण - मोति-om दीपं इति ॥ हम्मादाममा। .

·, -60orma द्वितीयनाहिकम् ] प्रदीपोत्योततत्त्वालोकैर्षिभूषितम् । ९७ (आधेपमाप्यम्) तरकालेति-सेनेत्यादि । एतद्दष्ट्या-नरमबदन्या । तन- यदि तादपि परस्तपर "ऋदोरम्इतोहेव स्यात्- ऋदोरित्यत्र । यकः स्तव, लव. पर इत्यत्र न स्यात् ।। (इति सयझरेषतरपायनिय ॥) (तस्वालोका) माध्ये-नसपरत्ववादी एकदेशी गाते-पदी. ति । तपर इति- हॉति शेष । सव इति-सोति शेष । स्पादि. (अय वर्गकदेशग्रहणामहणनिर्गय 1) ति-उकारस्य तपरत्वादिति शेष 1 (भाष्यम्) (समाधानभाग्यम्) इदं विचार्यते- ~य एते वर्णेषु वर्णकदेशा वर्णान्तर- नैप तकारः॥ करतहि १॥ दकारः॥ समानाकृतय एतेपामवयरमहणेन ग्रहणं रसाना न (सत्वालोक ) मान्ये-दतररत्ववारी सिद्धानी परिदरवि- वेति ॥ कुन पुनरियं विचारणा ? ॥ इह हि समुदाया नेति । एप -दररित्यत्र विद्यमान । अप्युपदिश्यन्ते, अवयवा अपि । अभ्यन्तरश्च समुदा- (आक्षेपमाध्यम्) येऽवयवः, तद्यथा वृक्षः प्रचलन सहावय प्रचलति । कि दकारे प्रयोजनम् ॥ तत्र समुदायस्थस्यावयवस्यावयवाहणेन ग्रहणं स्याद्वा (प्रदीप)बहुव्रीहिवादी चोदपति-कि इकार इति । न वेति जायते विचारणा ॥ (तत्वालोक ) प्रदीपे-बहिति-तत्रेत्यादि । (प्रदीप ) वर्गान्तरसमानाश्तय इति। आकारादिकारा (प्रतिवन्दीसमाधानभाष्यम्) दिसण अश्या प्रकार कारयो रेफलकारसदृशावायबो मन्ध्यन अथ किं तकारे ? । यद्यसदेहार्थस्तकारः, दकारोऽ | रेडको कारोकारसदृश , पत्र केवलव कार्यमवश्वेषु मवति न वेनि विचार ॥ इह हि समुदाया अपीति । ऋलरओरेनौ इति ॥ अव- पि । अथ मुससुखार्थस्तकार', दकारोऽपीति ।। यवा अपीति । अाउट्ल णिनि ।। तत्र समुदायपरे निर्देश सन्नि (प्रदीप ) समासम्यवादी त प्रत्याह-अय किं तकार इति। दिता अवयवा नास्तरीयकत्वादे दिसज्ञान हमने अवपरपरे च तर फेरलादुनीहिवादिनो निरयो न तपरत्वम्, स्कारस्यानाला निर्देश समुदायो नसामा यया हयवेश्यावनचकम्य हलो दु से- द्विारकालाना ग्रहणाप्रमहाद्गुणानां चाभेदक वापरप्राप्त्यत्वामावाद । नोचार्य वानिर्दिष्टोयकारोऽन्यः प्राधा येन निर्देशद्धलादिनशा न मय तबासन्देहायों मुखमुसायों वा सकार एवं मम दकार यर्थ ॥ प्रतिपद्यते इति दध्यत्रेत्याशक्नक पद यगादेश प्रवर्तते । तत्रासत्या तिरस्परितमित्यनयमाम्यगास्य विरोध । तत्र हि-तिति प्रत्पयम मध्यबादिमायामयादय समुदायादेशश मपि मातरोयकत्वाइवयवा हग चोदितम् , इ मा भूत-दिव उत् गुम्सामिति, वतो दिवा निवर्तयन्ति। एव स्थिते अमरद इत्यादौ यत्रावयवकार्य प्रामोति समु अयणेन प्रत्याख्यानम् , तपर सूत्रे च तकारश्चलभूतो निर्दिश्यते । दायकार्य चत्रान्तरणलान्त्र च साधाचोदितत्वात्प्रत्यक्ष वापरलाचा तेन तत्कालस्य आरको दकार'-रत्युवम् । इह च दकारान्युपगमेन ] वयवकार्यप्रसङ्ग । अवयवावगतिपूर्वकत्वादि सनुदायागनस्य समुदाय स्वादिषु दोष परिहन ॥ अत्राहु-कारस्पानिको धकारस्थानिको कार्य बहिरङ्गम् । अयादीना चादकाश -भग्न आयाहीति । नव वा दकारोऽत्र विवक्षिन -कस्तहि, दकार इति । वारियादेशोऽवश्वस्य प्राप्नोति ॥ येन नामासे इति वश मध्येऽप. (उद्योत') सुखमुखार्य इति पाठे मरम्पसकादिलास | वादा इति वा यस एवापादयो बाथका स्यु । तत्र यया दधीद्र । ननु जिति मायालपरतेऽपि मशिनानेकारादीना इयत्र दबिशम्दस्थ इकार सरदीव प्रतिपरते, एवीकारयोनि किमागतमिनि चैव, न । तरशब्दबोध्योऽपि वर्गस्वकारस्यैव । प्रतियथेन । प्रत्याहारे एओडऐऔजित्यत्रावरवाना प्रापा नानि सत्यान्न दोष ॥ गुणाना चेति। अमन गुणानां तत्त्वामावेऽपि शादित्येव प्रहमपाशशीजनुपन्यतम् । सानोममहणपाश अनारदादेव दीर्यादिविषये दवमिति भाव ॥ ननु दित्वे दिव उदि-शबीजनुपन्यस्यने-अभ्यन्तरश्चेति । निरोहित यादवदवाना सनु त्यत्र तत्कालग्रहरा न स्यादन आह-तपरस्ने चेति ॥ इति । तप- दायका पारत न्याव स्वकार्यत्याप्रयो कदाचरमिहवनात्यन्नरयो रसूत्रे दकारानाश्रयणेन चेत्यपि बोध्यम् ॥ यकारस्यानिक इति। गानरसारूप्यमाने तत्काप्रिवर्तनाहित्य । तत्य चैतदष्ट का सिद्धसान तत्र तपरसूत्रप्रवृधिरिति भाव ॥ (उयोत )अवयवोनाइयवमशवप्रहरीन मइया स्यान्न (तपालोक) प्रदीपे-समामेति-तवेत्यादि । तं-बहुवादि वैति मायार्य । तसलिनमार-तत्र केवले ते ।। नन्वकारेग एइ. वादिनम् । तवेति-नवेति शेर । तपरत्वमिति-ऋदोरिया का | ययग्रहणसन्देइपर सकारादीनामैड दिमा प्राप्नोतीति विचारोऽपि रस्पैत्यादि । मनत्वादिति-तेनेति शेष । कालानामिति-ऋकारा | कुनो नेत्यत अह-तत्र समुदायेति । अत एव प्रारत त्यादौ न शामिनि शेष । तरप्राप्तीति-ऋदोरितिप्राप्तीत्यथ । तस्य भिन्नकाल पररूपम् ॥ तत्र दृष्यन्तमार--अवयवपरे वेति । ययावयवपर गुपका तेषु स्यादि । असन्देहेति-तवेत्यादि । शते-तिदिति । निदेशे समुदायो न सझामात् एव समुदयारे निर्देशेवयवा न अस्य-मयस्य । हि-यन । कुव रत्यत आह-इहेति । इतीति-झान इत्यर्थ । तदुपपादयनि-यथेति ॥ अन्यत्रेति । सर्वत्या अन इति शेष ! दित्वेति-वि उदित्यनेन विहतोकारे स्यादि । दयवस्पान्या पृथानिदेशे समुदायनिर्देश स्वर एव, समावय प्रत्येति-निनि प्रत्ययग्रहणमितीत्यादि ! उतरयवि-प्रशारिति । स्यान्यत्रानिर्देशे तु समुदापनिर्देशोऽनिर्दियावयवर ने विवेक । इति-पत्र । इन्वेजा दिसझानामवयवारि कयरेचो निस्तनापदिना तवय जयोवे-अस्विति-प्रयुदितस्त्रे अमरमसामादित्यादि । दस्य नितिरत आइतबासस्यामपीति । तन्निवृत्ति बिना सनु वाति-अमेरकावेत्यय । श्वमग्रेऽपि । दिख-कारस्य दित्त । पायनियर कमसत्यवादिति मात्र ५ अवयवार्य दीई ॥ समु. १३ मा माम ·- ९८ पावसलमहाभाष्यम्- 11 अप्पा । पादे- दायकार्यमम् । स च साशादिति । दी। अयादिकार्य हि समु (प्रदीपः) समानारेति । समानरमेन पूर्मचानिया दापयवधानेनास्यवो नोदिनी न साशादिति भाव ॥ साशाच्चोदिकोऽभिधीयन्ते । दश समाना इति बमारटेन समाना मल प्रयशरय हेतु ॥ न वददिरनकायोत आह-अयादीना-माप्नोरियर्थ । मिति ॥ नन्विति । दश विध्यामरपूर्वकोप्यादि सर्वाय वारक स्यादिनि भाव ॥ परिहरि-येनेति ॥ प्राधान्येनानिर्देशादिनि । (उपपोतः) पपनादिति । भाउ ऊ का अस्पनादिमाभावेऽपि रखपत्राकारेगमग स्वादिनि ॥ माये दश समाना इति पूर्वभ्याकरणयननादित्य | समानाम् । सम्पन्तरोति । तदुचारय विना समायोचारणस्यारक्यता अनुपममा नारकार्यमित्यर्थः । सवर्गकार्यमिति । पाडे सात दित्यर्थ ।। सदार-तपया पर इति । तदुपपारयनि-तिरो. स्पायमित्यर्थ ॥ हितस्यादिश्यादिना ॥ समुदायकायें पारतस्यादिति । ममुदाय (तरवाटोकः) मा पे - तन तस्य मणमिति पो पूरणमा- संपादनरूप यायें पारस्यादित्य ॥ स्वास्याप्रयोजस्रवा- वणेति । दिति-यदीर्थ । गुमन्ते, तनिष । उदमिय दिति । सकार्य निरूप अयं जगत्वाभाादित्यर्थ ॥ तत्प्रयोजकत्ता- स्यादिति । इति-त्यनेन । भरप अयादितः परागारिति माने हेतु --मरसिहवादति। तस्वयो नसायम यदेतदवयवेड प्यवापभाव निभाव ।। (२३ भापान्तरवार्तिकम् ॥ ७॥) (तायाटोक ) माये घर्गेपु-आगरा। वर्णक्देशा:- आकारापवयवाः। यान्तरेति-कागदत्य । अपयवाहणेन- ॥ ॥ दीर्घ हस्वविधिप्रतिषेधः ॥ * ॥ बाराय सवनमाहवारदेन । ननु "कोटिग्यस्य दिन विचारी यप्यने। विचार्यमामानविषयीभूत उच्य" । इति (भाष्यम्) पदमाके योदयानुपस्थिती कामय विचार इत्यारयेन पृच्छवि- दीर्घ हरवाश्रयो विधिः प्राप्नोति, स प्रतिपेभ्यः । मुत इति । उरारान-इति । वर्गममाग्न में इयर्थ । हि-यत । आल्य, प्रल्प "हस्वस्य पिति पति तुम्" इति तुफ धवयवा--प्रवरया- । तपथा-इन । तति-अनादि। प्राप्नोति ।। प्रदीप-सा इति-आया इत्यनुषग्यो । समुदायमप्यारा वाममामायानुपदिष्टवाय परिय य गायनि-प्रालिति । भयपक-पटको यो हरव सात स्थानियन निमसरन या मा. (तवालोकः) भाष्ये-पुन पर दोरमार-दीर्घ इति । परे इति-यथे यादि । समुदाय इति नान्तरीयवाद समिरितोय. त्यि यो विधि हरपय रोटररय या प्रामस्तस्य मनोयो परम्प पी पनुपश्यते । अन्यन-भाउण यत्र । इति-ति तो । सन-अव रत्यर्थ । प्रलयेति-स्यामति से इति- यनेन । यो । तन- मोत्यागे। सापादिति-प्रायवस्येत्यादि । हि-या ।मापि- बापायथापि । इति-जयनेन । सन- (भापयाधमाप्यम्) भगोन्द्र प्रत्यारो। अपीति इकार दोन मिनि शेष । तिरोहि नैप दोप', आचार्यप्रवृत्ति पति-'न दो घरमा सेति-महात्यादि । समाति-समारकास्यथ । श्रयो विधिर्भवति' इति । यदयं दीरचे तुफ शारिन। पोरी-पररूपमिति- परम्परियनेनेत्यादि । सद्- भाय:-शमान । अन्यग्न-उन यादो। रमुदायनिर्देश:- (उपपोतः) माये दीर्घाप्लेइसि । दोस्व नः सुगतिर समयादिसायनिक । समुदायनिर्देश-दय त्यदिग्गुडापनि दुई सना वरपे यान र २५६सरे सगरमप्यांदरमो अनिदिधारया- पापनि देशपयापरः। सदयप दिपेन । पाटावामावादिपारया ॥ परय- सवय । समितिम्-स्वाभि भिम् । विभ्यन्तरेति (सागलोक) मा देदो मिनी परिहा -- इन PTA अस्य पाय । सनुपारणम्-बचारगम्। कुन पर माह-आपायति । य मामि सापपर रादययपे-नरसिया । एतदयपये-नापवयो। पित भार-यदिति । यस्मपि.अय-पानिन । रोते-दीप्ति यथारे पंच-नगनेक । पर्व- (माप्यम्) दति। पघात्र विगेपः। (भापमापकमा पम्) (नाग)मा-गन-कोटि । मन्त्र-शस्य। नेतदग्नि सापफम , अस्ति पनाग यगने (५२मदगपस पापवातिरम् An) प्रयोजनम् ।। 'फिम् ।। "पदान्तावा" इनि यिमार्ग ॥ ॥ वर्णकदेगा वर्णग्रहणेन चत्मध्य- | यदयामीति ।। क्षरे ममानाक्षरविधिप्रमिपेघः ॥॥ (गपोत:) अनिदोगितामा दुरापा. Aariनिमार (भाप्पम् ) गणेशा यन्महऐन त्मापपरे ममानाy. (माटो) - Treatment रापयो विधिः प्राप्नोति । म प्रतियः ॥ पग्ने इन्द्रनाप-दादा किमग- मेलापात् भारमिन-देहि । पायो उदएन् , "क: समं दीपः" इनि दीपयंETER कान पामार प्राप्नति॥ नपामा। । ।

·, " इह तहि- द्वितीयमा हकम् प्रदीपोदघोतवत्स्वॉलो कैविभूषितम् । (बापबाधकमाश्यम्) (तचालोक) भाप्येवा परिदरनि-परेत । याच तत्र यहि योगविभाग करोति । इतरथा हि "दीर्घा- परकरयसत्वे प्राचारपरकम्य एकस्य अभाग्य ले भनि तद त्पदान्ताद्वा" इत्येव नूयात् ॥ नत्वे तु मापूस्य याकारस्य लोप 'मय इन स्त्र आपकरण साक्मेदेनि माव। (तत्वालोक)मा येतस्य गावान्तरमाह-यदिति । क उद्योते-चिग इति-यय प्रपा तामियन वितरिय रोतीति-नत् तस्य शाषकमिति शेष । हि-यत । नेन तात्ययल के, चिग परत्वात् तामिया नस्मिन् प्रा, न (आक्षेपभाप्यम्) कृतस्य नाययलुकोऽनिक्षता सक्रियने, तथा प्रन पिन लोप इड तहि-सट्वामि , मालामि , "अतो मिस ऐस" यमेन परलोये, पूर्वनापि तस्मन् ठे, नाम्य पाठोप या सिद्धनाहीयते इति भाव इत्यसभाव प्राप्नोति ॥ (समाधानसाधकमाप्यम्) (तत्वालोक') माघे-९व मति झारकस्य सनातीयापेवतात तेना पारित " इति नाटकम्ग लयमाह-इहेति । मालामि-मा एव त_चार्यप्रवृत्ति पति-नाकारस्थस्याका लामिरिति । इतिगयनेन। रस्य लोपो भवति' इति । यदयम् "आतोऽनुपसर्ग क (आक्षेपवाघकभाष्यम्) इति कसारमनुमन्य करोति ।। कथ कृत्वा ज्ञापकम् ।। तपरकरणसामध्यान्न भविष्यति।। किकरणे एतत्प्रयोजनम् - रितीत्याकारलोपो यथा (तालोक) माये-तदपि निराकरोति तपरेति । अस्यादिति । यशकारस्थस्याकारस्य लोप: स्यात् , कित्क. त्यादि ।न-नत्र सन। रणमनर्थक स्यात् । परस्वकारस्य लोपे कृते द्वयोरका- (आक्षेपमान्यम्) रयो. पररूपे हि सिद्ध स्पं साद्-गोदावम्बलद इति । -नाकरस्थस्यामारस्य लोप स्यादिति, -याता पाता "श्रतो लोप पार्धधानुके" | पश्यतित्वाचार्यो- इत्यकारलोप प्राप्नोति ॥ अत' करारमनुजन्य करोति ॥ (तत्त्वालोक') माये--पुन तस्य ताइश रक्षान्तरमा इहे (तरवालोक ) माये-श ।। बासिन्य यया िदल्दय ति । वाता वाडेति । इति-श्यनेन । वारयितु शाम्यानरमवलम्ब-एवमिति । यत्-यम्मान। अय-पा (माक्षेपवाधकभाष्यम्) शिनि । इति इयत्र । कृरवेति तपस्येति शेष । किदिति- त्याद । कितीति-किन'त्यनन । स्यादिति-तई वनति ष । हि- ननु चानापि तपरकरणसामदेिव न भविष्यति । यत । (तत्वालोक ) माये-नापि सुग्न्यति ननु चेति । एवेति- (समाधानवाधकमाप्यम्) स्त्रग इति शम । नैतदस्ति ज्ञापकम् । उत्तरार्थमेत स्यात-"तुन्दशो (आपसाधरुभाष्यम्) कयो परिमृनापनुदो" इति ।। अस्ति ह्यन्यत्चपरकरणे प्रयोजनम् ।। किम् ? ' सर्वस्त्र लेपो मा भूदिति ।। (उदयोत ) माध्ये उत्तरार्थमेत देति, इह किंचित्रपो इती सिन्यायरतु नारित । अत्र केरलाकारोच्चार उत्तर सापकार (सत्वालोक )मध्ये-नो लोप इत्यत्र परकरणस्य साम योहच्चारये गौरवादिति भाव ॥ ध्य विग्यनि-अस्तीति । अवे ते शेष । किमिति-रन्यदि विशेष । सर्वस्येति तत्यानपरने हैन सामगार सय ना (तत्वालोकः) -ये-तत्र कि करणय स्वापकना पिट यदि-नेति । एतत्-तत्र कि करएन् । ज्ञापझमिति-तम्येन्यादि । कारस्येत्यर्थ । माभूदिति-किन्वाकार कस्य प्रकारस्य लोसे यथा स्यादितिष । कुन इत्यत आह-उत्सरेति ।। उद्योते-इह किशिवनपो इतीति न्यायस्तु लाइ मयोपपा (प्रयोजनबाधकमाप्यम्) दयिष्यते । अत्र-आतो नुप इत्यत्र। उत्तरत्र-तुन्दशेकयो रपत्र । अथ क्रियमाणेऽपि तपरे परस्य लोपे कृते पूर्वग्य (समाधानसाधकमायम) कस्मान्न भवति॥ यत्तर्हि "गापटग्" इत्यनन्यार्थ क्कारमनुबन्ध (तत्त्वालोक) माये- तपरकरणमयोजनामिटि शुइने- करोति । अर्थेति । तत्रेति शेष । पास्य-आकारपरकम्प अकारस्य । पूर्वस्य- तस्य । अन्य लोप इति शेष । तया चपन सत्य आकारस्य लो (प्रदीप ) पत्तहाँति । नवनिकित भावारस्थ याकारस्य पप्रसचिरति मात्र । लेने कृते द्वयोरकारयो पररूलस धातु प्रय बहा दिवोगपत्य बातो धातो रत्यागारटोपस । देष, सन्निपातपरिभाषा (प्रयोजनमाभाष्यम्) टोपो न भविष्यति । अकार हप्रिय पाद तो पस्थानिनि परलोपस्य स्थानिवद्भावादसिद्धत्वाच्च ।। चम्।दव तु कष्टायति निपा नादने ।। (प्रदीप) भलिबत्वाच्चेति । प्रसिद्धवदनामानित्यनेन । (उदयोत) सन्निपात्रेति । न ददीवेणैव स निदाउँने, दा- (उपयोत ) असिवदिति। विगो तुझ्न्यायनेति मात्र । जयलसिसत्तेन नामनियानक्षता टोपे तु तस्यपि ?

·१०० पातालमहाभाष्यम् [सम्पाये। पा. निमदिरोषस्य सटत्वादिति मात्र ॥ परेनु जानिए सपरखं (भारेपपाधरमाप्यम्) याप्प मानिदेशव रोरकमिति यसनिमित्तलन्निपातस्य दोग नित्त मांस व न कम्प प्रतिरमारणयातनातिरमादिमनिया. अत्रापि गोनोग्रहणं ज्ञापम्-'दीर्वाद् द्वपतर तनिमितो दापा न पनि गाविगतकोपनि यो विधिन भवति' इति ॥ परिभाषायाश्च सप्रवृत्ते प्रा निमित्तभूतो यारा मन्निगतः सात (प्रदीपः) गोनीमहण शारकमिति । समान र रिकप्रतिपाताप सयमनिमम । माघकालिकत्वसमानावर्गावपाश्रयकार्याभावस्पेवि मग्न हो यावायेहः पदान्वाइरिदा. विवरणम्यापक मानिनिक्षेप्यासंज्ञा तनिमित्त स्पदिति पपि न भवति॥ म्मेजन्तगत्रवश्यमागमा रोत्या यादेशनिमित्तसनिपात य न ऐश. (योतः) अग्ने इन्द्रस्यादौ समीग्याय सपे आइ-सा तोपि सनि वदन्ति॥ प्रात राबार इत्यादी 'रो रितोलीति | मान्येनेति ॥ गोदयचोऽसति गोमन नौदयचष्ठन्निति नौ. सु नारास, तस्याभितो मागसतेन तेन व्यवधाना समाप्ते ॥ हणम् ॥ पयपवाभयकामावस्येति । श्योपु भगत (सपाटोका) माये-रव सति तस्य मन ययासिद्ध पापक मासमानेषु वर्णाश्रयकार्यामावस्ये यर्थ । तेन माणामियादी पया दिसदिः । भेदेन प्रतिमासा ।। माह-पाति । इति-रत्यत्र । रोतीति-1 तस्य पकमिति (सावाटोका) भाग्ये-त परेहरति-अग्रेति । प्रोप-इति- प्रदीरे-५ भापकताप्रयोगरम् अनन्याय विघर तिलो । उपोते-इति-पत्र । एमऽप। भेदेनेति तर पितु मन-मन्विति । तरयेति प । अकारस्प-उत्तरमागरय । वर्यावयवस्येत्यादि । तथा च शतेन महगमि-पत्र परेन कोऽपि भायभायादिति-भाववषयावे, नरय मुपि चेपनेन दो,रक दोष रति सिटम् । फदेवि यायेन पावायत्रवादिति शेष । इति-प्पनेन । तस्य (सोचेपपरिहारमाध्यम) किसे मरिनु तर "आप इटी" स्यनेनागपे, प्रत्ययाकारस्य अयं तु सर्वेषामेव परिहार:- गुपयगेन दीपि तत्र पारस्वय रत्वामानात "मातो पाने" रिस्परयामा सरिति भाव । हि-यन । ननु तया दावामाप्तिरपि (५५ सिद्धान्तसमाधानगार्तिकम् ॥१॥) तो यत नर-दीघपमिति । तस्यादि । ।। * ।। नाव्यपवृक्तस्यावयचे तद्विधिर्यथा उद्यो-नवेति-सए निरित पनेनात्यय' । स.- कार । सपा-कोर । सरयापि-भवस्यापि । पहिरोधस्य- द्रव्येषु ॥ * ॥ सनिरिभागतिरोपय । व्याप्येसि-मस्वादीति प । इति- (भाप्यम) 13 तो । ससिपातस्य-हस्वार रससिपाय। पनाहोति- मययेन । सद्विघातकस्य-वप्रातिनिमिचभूतानपा. नाम्यपतस्यायययस्यावययाश्रयो विधिर्भवति रविष सरस्प। आपापसातदिषा नाग परिभाग पते पति या द्रव्येपु । तद्यथा द्रव्येषु "सतरा सामि भार । गनु भायाता कारलारयोरपि योगेमापन जोन | भरन्ति" इति न सप्तदशारनिमा पाठमनायभ्या. 1.41 मार-प्रातरिति । सस्य प्रकाराई । रोन-चाचप्राप्तेः-धीयते ।। रोरोपाय । (प्रदीपः) नाम्यपतस्पेति । यारों का भेद । सेना. (१४ भापयार्तिकम् ॥८) म्यस्यामिन्नादिपियायकवानपनमामय पाय यवयसरिसविषिः पृथभूतविधिमा । अम्पपपुछ ॥ * ॥ एकवर्णवच ।।* स्पायपयस्येति । ग्यधिकरी ४', मयाय गुर पाप (माप्यम्) पेडापानदेयम् । नरिमभनमा पारि पत्र सदरमिकल । मायाम भोतम्या भी निरगु एफयर्गयग दोषों भयतीति वक्तव्यम् ॥ किं प्रयो- | मिनि प्रतिसारवादनमगर जनम् ।। पापा वरतीति बाग्लशगटन्मा मृदिति । दरोति । सानो प्रयास गरल ब)। ५६ प याची निमित्तम् , "तस्य निमित्तं सयोगो- E AREER ON RETAIT रागन या. रपाणी" इत्यनुपर्तमाने "गोव्यय" इति उपग्लतणो यापनम् ।। पामा भूदिति । (गोतः) साम पानि पारि मार-मादे-अपमियति । ममिनासपास पाला- (दी) एप्पगंपदिति । भरपामर यामपन्न बाजारपणाममानमार गुरापरप पोऽरपर । rTEUN मनोगत परादेप । पधिकरणमा (पाग.)मा-प्न मनपा परापे , riter ATTACT" पर-पग पगारी मार || भाये धपापा । -r, 5 Teani.silp। माती-मा-महान Tbi.nn ति-र- दो किसि। सेन वाधीन माम -प -:: निमम । पद दिल । PRE I सत्र मा tie TET E-M. TREET Letter ।

·- द्वितीयमाहिकम् । प्रदीपोद्दयोनतरपालोकैनिभूषितम् । १०१ लिमावत्वं मवनि, एरस्यापि तावत्त्वमस्ति, तथाप्ययतिसमुदा (सिद्धान्तिदृष्टान्नमा यम्) यावयवत्लाद न व्यपवृक्षाप्रयकार्यप्रसा इनि मात्र ॥ यथा तहिं "तैलं न विक्रेतव्यम्" "मांमं न विक्रे. (तापाठोक) मा ये-द्रग्येषु-द ये गति । इति- येताना तव्यम्" इति व्यपवृक्त च न विक्रीयते, अयपवृक्त प्रदीपे-मिपु-मापमिश्रितत्रादुलादिषु। कुन इत्यत आइ-त. गावः सर्पपाश्च विक्रीयन्ते । तथा "लोमन सष्टा नेति। माप मिश्रितता हुलादिमित्यर्थ । यत इत्यादि । तद्युद्धिः- शौच कर्तव्यम्” इति व्यपवृक्तं स्पृष्ट्वा नियोगन न माश्बुद्धिः। अाय अस्तीनि शेष । तत्र हेतुमाह-तद्रसेति । माषर सेत्यर्थ । तस्य-सप्तदशहस्तकारस्य । बाय अग्नाविति शेष । । व्यम् , अव्यपवृक्ने कामचार॥ उद्योने-सामान्येति-नयो गोनौग्रहगरय तादृशेत्यादि ।। (प्रदीप') अन्यपवृक्षमिति । यसवर्ग याभा ज्ञापर्क-रक्तम् । न्यायेनन्यापेनात्र । सामानाधिकरण्येनेति (उदयोत.) अन्यपपृक्तमिति । भावे “य में अध्यावृत्स्वायत्रे इत्यादि । अन्वये इति-अवयवस्य विशेषग'मनि । तदाह व्यपवर्गस्येति। वस्तुनम् पुरष प्वाय, व्यावृत मानने न शेष । मात्रस्व-प्रमाणत्वन् । एकस्यापि सदशहस्तकारस्य । ताव. सरूपा गाव म्शश्वेत्यर्थ ननाध्ययामारण्याभावादित्य ६. वं-सतदशारनिमात्रत्वम्। मा ये कामचार इति । स्पर्श कामचारस्तेन शौच मात्र त्यथ (दृष्टान्तवैषम्यमाप्यम्) (तावालोकः) मा ये - सिद्धान्ती दृषालनार-यथेति । इनि- इनि निषेधवचनसत्वेन । सायपकमिति-प्रत्र ननीयाया अम्मा । विषम उपन्यासः, प्रत्यूच चैव हि तत्कर्म चोद्यते । किन्तित्यादि । इति-इति विधवा येन । कामचार इति-स्पृष्टे असंभवश्चाग्नी वेद्यां च ।। इत्यादि । विधेयाति शेष । (प्रदीप.) असंभव इति । अर्थचतुईरता दि वेदि ॥ उदयोने अयमिति-अव्यावृतमित्यत्रेयर्थ । त्था चेन शेष । (उचोत.) न बयरवृत्तबमात्रनिदन्धन नदनन्याधान, स्पर्श-अ-यपवृत्तसशे । किंतु अनभवनिदमनमित्याह-माये विपम इति । आहिनपुन (भाक्षेपमाप्यम्) माणस्य निषिद्धदाटेक्स्य काष्ठस्य प्रत्यचमाधान न ममदतीति माव ।। यत्र तर्हि व्यपवर्गोऽस्ति ।। क च चपनर्गोऽस्ति ?॥ युक्त्यन्तरमाह-असंभवश्वेति ॥ तमुपपादयति-अर्धचतुर्हस्तेति । सन्ध्यक्षरेषु ॥ अन चतुतेति तृतीयात पुरुष । समिधोग्निवेदिददिविनिषेधा- (प्रदीप.) यत्र तहीति । ६ औ इयत्र हि स्पुटो बारप्रतिमा च्चासम्भव इति भाव ।। सोऽस्ति ॥ (ताचालोका) माये-एकश्युक्त त दृष्टान सिद्धान्ता विय (उपयोत')एडा मदिनाविन व्यपस्यास्पष्टत्वासन्ध्य- टपति-विषम इति । हि-यन । तरर्म-समिध आधानं कर्म। परग्रहणमेजभिप्रायमित्यवाह--ऐ औ इति ॥ असम्भव इति-सप्तदशहस्तकावाधान स्पेयादि । प्रदीप - हि-यत.। (तत्वालोक)मा ये नन्वेव समागनस भव्यपनाका उद्यो-वदनम्याधान-सप्तदशहस्तकाष्ठस्यैकस्य अग्नावन- रादिषु सम्भवेऽपि व्यपवृत्ते वैवारादिषु दोषम्नदवस्थ एवेश्येन सहने-योति। (गन्ताम्तरमाप्यम्) (१६ समाधानवार्तिकम् ॥ १० ॥ यथा तर्हि "समदश प्रादेशमात्रीराश्वत्थीः समि- धोऽभ्यादधीत" इति न सप्तदशप्रादेशमानं काष्ठमग्ना- ॥ * ॥ सन्ध्यक्षरेपु विवृतत्वात् ॥ * ॥ (भाप्यम्) वभ्याधीयते ॥ (प्रदीपः) यया तहीति। अपप्रमागलात्यासमव इति यदबावर्णम् , विवृततरं तदन्यस्मादयर्णाद् । ये अपीवर्णोवणे, विवृततरे ते अन्याभ्यामिवर्णोवर्णा- (तपालोकः) मा धे-एकदेशी दृष्टान्नान्वरमाह-ययेति । इति-इत्येवता । दोप-अल्पेति-स्पेयादिः । (प्रदीप.) विकृतत्वादिति । कारस्य विकृत पदेरादत्र प्रकषों विवक्षित । ददाइ-विमृततरमिति । तत्र प्रयन्भेदादसावयदि (दृष्टान्तवेषग्यभाप्यम्) कारेण स यक्षरावयवस्य ग्रहए नास्तीत्यर्थ । तदेवमायारादिस्थाया अत्रापि प्रतिप्रगवं चैतत्कर्म चोद्यते । तुल्यश्चासंभ- वरदत्य भेदेनाम्हण दग्रहणम् । सन्ध्यवरस्थरय वावण्यात् । ऋका. वोऽग्नी वेद्यां च। रस्यस्तु रेफो भेदेन प्रतिमासारगृह्यते इति नुवादिलिदि ।। (तत्वालोकः) माये-पूर्वदृष्टान्तस्यैव लस्य दृशन्तस्यापि (उयोतः) भकारस्येति । यद्यप्यैचो विकृ-तमास्तयारि विवृ निराकरणमाह-अन्नेति । धान्ने इति शेर । च- हि । एता- सरत्वमस्त्येवेति माद ॥ प्रयत्नभेदादेव चोः परस्पर सवर्या- समिधोऽग्नो आधान करें। अाहितपुनम्रहणात्य निषिद्धतया एक्का मात्र । हो विवृतरसादचे निवृततमत्वादित बोध्यम् ॥ नुडा प्रस्य प्रतिमा तत्राधानं न समवतीत्याशय । तुल्यश्चेति-पूर्वदृष्टान्ते दीति । पानृते इत्यत्र नुद् । आदिना चापे इत्यत्र रत्वम् , मा. नात्र दृष्टान्ने इत्यादि । नतदशमादेशमात्रकासनस्येति शेष । वेद्या गामित्यादौ पत्वं चेरी बोध्यम् । म्-अर्धचतु:सायाम् । वेति-निधोऽग्निवैदिवदर्मावनिवादिति । (तस्दालोकः) माये-समाधत्ते-सन्ध्यवरेविति। अत्र- ६, औ, इत्यत्र । अन्यस्मात्-"अ" इत्यादिस्थात् । एवमग्रेऽपि । भ्याधानम् । भ्याम् ।।

·१ १०२ पातञ्जलमहामाण्यम्- मध्यापा प्रदीप अग्र- प्रारम्परिवारदे । उरमहरह-तदेय (सपाटोक) माये-परिदरि-यस्येति । कुन मिति । प्रहर शेर । सभ्यपरस्यस्य रिपति-देन महेपि माह-दिहलिति । तत्रेय दि. । सस्मादिति-अति । एपेय. तेनेति । असावादिति-ग्रहण प्रतशेष । इति-ति हैनत्येा है। उद्योते-सपापीति-नेपामिनि रेष । विर पैशा मात्र (भापमाप्यम्) महापमिति मार । योध्यमिति-नपा च न या कप्यनुपपत्ति सिनि मद । यदिन क्रियते, आटः, पाटुरित्यत्रापि प्राप्नोति।। (अप्रहणपजाम्युपगममाप्यम्) (सवाटोक)मये-तत्र सरफरणे स्यानि याति - अथवा पुनर्न गृह्यन्ते। यदीति । तत्र दिग्रहगमिति शेर । मियते इति तस्यमा धनुरित्याहार यातिनिवारणेऽपिसारितिर । (प्रदीप ) अपरेति । नरमिावदांन्तरवा माश्याच प्रन्य मियानाचत्वानिक पायगुमानावना समुदाये नास्ति सन्वन् । (भाप्पयाधम्भाव्यम्) समुदायवानोयुक्तिरपिस्त्रान्तरे न नाविरी, मानवशवदय अश्नोतिग्रहणं नियमार्य भविष्यति-अनौतेरे- वसागरया प्रसार वायपियस्य नान्यस्यावर्णोक्यस्येति । नुड्यिधि:] (उद्योतः) साश्पारचेति । चल्वयं । समुदाये अध्यक्ष. (प्रदीपः) भरनोतेरेयेति । सामान्यनारनोपयो नियत, न रादो ॥ सत्यप गोसाये गये गोवस्या सन्ध्यराघवयवे खानावि सामान्यापेशवानियमापकस्य ।। अत्यारिजारमावादकारादिमान ग्रहण नति मात्र का रादीनामेछापपरनग्न्यानक रमेव मारा देवर । म एषा (उद्योतः) ननु विकरण विशेषनिशेग नाविरनि प्रत्यक्ष पवन मरलेन प्रतिमाम इति तदेगह-समुदायवाच वि भाव । नियमज्ञापकस्य नियमोपयग्य ।। ग्य स्थान आह-न यश्नातिरेवेति । तथाहि सति नागरा इति ॥ प्रान्तियतादिति । भानिशातावयवासापयेणे पथं । ११ च प्रान्तिरेव ही वोजमिति मात्र || मन ra (नागलोका) मा ये-तस्पानियासिनिरामाषा-अरनो. गोनीमहल चरितार्थम् ॥ तीति। (सापक) भाये-जानेऽपि मान्ने इत्यादौ नुगादि । यदेदिति-न दिल तातिए । उद्योत-सथा हि सति-या मारे निवायी ran पिरन यिनैव गुमामि यभिप्रायेगह-अययेति । प्रदा-नरेसि-साध्यशदानामित्यादि। साश्याघेति- (भानवार्तिकपण्टमाप्यम्) वपवाना प्रकारादिनमादि । विष तारेति-मत्वादिजातो लादेशे च ऋकारणाहणं फर्तव्यम् । "कृपो रोलः" रय । तप-मयाराम-। फारस्य चेति याव्यम् । इहापि यथा स्यात्-क्लप्तः उपो'-अवययेषु इति-प्रकारादिसावस्ये पो त ग । प्रह मिति-उषा भत्यादि । भाय -सावमियः गाय क्लृप्तवानिति । यस्य पुनर्ग्रान्ते, र इयेय तस्य सिद्धम्।। सुरपामार-ऐकारादीति । अत एव- पामै सम्वादेव । एपो (सागलोकः) भाष्ये - भामिविवालिका म्यागटे-टा- सन्ध्यारादीनाम् । अत एव- मदेव । देशे इति । कुन हत्या मार-दति । इत्येप-या। (२७ अप्रणपणदूपगार्तिकम् ॥11) (भापनिरासमाष्यम्) ॥ * ॥ आग्रहणं चेन्नुविधिलादेशविना. यस्यापि न गृपन्ते तस्याप्येष न दोप' । एपारो. मेपु प्रकार ग्रह्णम् ॥ * ॥ प्या निर्दिश्यते । फ्यम् ? ॥ अपिभफिको निश- कृप, ३, र, ल = "पो रो ल." इति अथवा (माध्यम) ग्भयतः स्फोटमानं निर्दिश्यते-रभुतेर्लयतिर्मयतीति ।। अपहण गेनुविधिलादेशविनामेषु प्रापारमहणे [ लादेशः] || फर्तव्यम् । "arमान विहलः" पाकारे चेनि यात- (प्रदीप) अधितिक इति । १ पारनिrair ध्या पदापि गया स्यात-पाधतु, प्रागृधुरिति । मारिसरमा मिति: पास पुनपन्त "विदरा.' इत्येय तस्य सिद्धम् ।। नमूना कार पाना र पासमाना (उसोवा)] विनामोर #n (ग)-MEET-मानमिन। (उपोतः) 4. परिना imari -पा- शाति। पोन र मोमी. नि- मप-मिग- पानी का . सम्म.. र-गाजीत | नरामर-हमें विपरमादमीनार (मापारमाध्यम्) गोnिg inाना यापापि न गृपन्ने, तस्यास्येपन दोरा दिला. , नियम Rarakant एर फरिप्यते । मापद भपनी पेय । TRENTu Pain . ।

·नस्य तेन नदिनि दोष द्वितीयमाहितम् ] प्रदीपोद्दयोनतत्त्वालाविभूषितम् । १०३ प्रसझे सकार वमाम स्फोट इत्यर्थ ॥ वंच कृपाप तप्रति (उयोत ) कारेणेति। कारावयवस्य रेफ्स्येव तदनमा सम्मत्येव । वापि रेपावमाससवाद। प्राकारादौ तु नैव हदाय त्यापि केनचिदकारादिना र पदवमिनि मन्यत ।। वमाम इति न तत्राकारावमामप्रयुक्तकार्यापति । तदुत्तन रचतेरि. (तावालोक ) मध्ये यहणवादी स्ने? साधयनि-मा भूदि त्यादि । यत्तु स्वत प्रास्वत साधारण तातिपरत येताना या ति। न भवतीत्यय । कुन त आइ-अदिति । इत्येवेति-दत्य नम् । तन्न। तशगतो मानामावाद । नरसिंहदशानुपपत्त | नुवृमिसालादेत्यर्थ । नस्य नेन नदिनि २५ । प्रदापे-भाग- सादृश्याच प्रत्यभिज्ञेत्यादिस्वोक्तिविरोधातच। किं चैव मति रजा कच उद्योते - रेपस्येव रेफम्य रफेर ! तदिनि-कारावयवे. तेरिया मवान्वदेव ॥ किं च तादृशनातिसरते वकदेशानानि ! त्य तामित्वेन वर्णवहन ग्रहणपक्षस्य व सिद्धमा ग्रहणपशमुस्वाऽय (अग्रहणवादिभाष्यम्) वान गृह्यन्त पनि परे तत्समाधान परमाध्यामहने । अन प्वाष्टमै रपाम्यामिनि सवे-यथा नरसिंहास्यवान नरसिंहवाटियोगमा न सिध्यति । वर्णफदेशा के वर्णप्रणेन गृह्यन्ते, वा पुरवमृगरानाम्यामेकातियोगामात्र , एव वर्षय कोशयारपान | ये व्यपवृक्ता अपि वर्णा भवन्ति । यचापि रेफापरं वैयट आईतवदन्ति ॥ भक्ते', न तन्क्वचिदपि व्यपस्त श्यते ।। (तत्वालका) माये-तत् याहयात-यस्येति । कुछ इत्यत्र (प्रदीप ) न सिध्यतीति । तम्य मागस्य स्फुटप्रनिभामाविष आर ऋकार इति । यन हयादि । अत्र-यो रोल इयर। कृपयवा जान्यभि यक्तिहेनु वामावान्चेति भाव । इति-प्रस्य पीरस्य तन्त्रैणत्या वा ऋकरे रेफे चा यय (उद्द्योत ) जात्यभिग्यक्तीति । अत्वादिजा त्यिर्थ । एव च्या च को रेफस्य ल इति, कृषिपटककारावयत्रो यो रे रफम च न केनाप्यचा नदाहमित भार । 'प्रत्र नायभि पक्तिन्तु वाभाने दृश तन्य ल इति च तदर्थ । वन तब नुपरचिरीति मात्र प्रतिमामाविषयत्व हतु चाइतो अनोज मियतीत्यर्थ । उभयतः-उदेश्यविधेच्यो । प्रदाप-तत्र-पो रोल इत्यत्र । विमागमित-प्रसाऽपि (तत्वालोक ) भा ये--अग्रहणादा रद साडयनि-नेति । कुन हत्यन आइ-वर्णति । यत इ यादि । कारे इत्यादि । आदेश-रेफ्स्य लादेश । वर्गा-वना प्रदापे-तस्य भागस्य नकारावयवस्य अज्मा उद्घोते-पड़े इति-नवेति शेष । कथमिति-नदिति शेष । त्य उद्योने-तदिति-कारावयवामित्यर्थ । भर-कारा तत्मदृशरेफसदश । सामान्येति-मातीत्यर्थ । इति-नि हेतो । क्यवाचि। तस्य-रकोटस्य। रत्ववत'-वायो । अस्य-नृपो रोल इत्यस्य साप्रवृत्ति र यस प्रवृत्ति । नापि-पावपि । इति-पति (ग्रहणवादिभाष्यम्) देवो । तत्र-आकारास ऋकारायवयवे रवादिजात्यग्युपगमे नरसि एव तहि योगविभागः करिष्यते, “रपाभ्या नो ण. हायवे नरवनातेरनभ्युपगमे च ऋवारादिनरसिंहयो दृशान्तदाष्टां | समानपदे" तत -'व्ययाये' व्यवाये च रपाभ्या नोणो न्त्रिकते नोपपयेने इत्यायनाइ-नरेनि । प्रत्यभिज्ञेति-न तु म | भवतीति । ततः-'अटकुप्वाड्नुम्भि इति । मानजातिम वादिति शेष । तादृशेति-अवयवानवयवसाधारणेत्यर्थ । इदमिदानी किमधम् । (माक्षेपवार्तिकस्वग्हमाण्यम्) नियमार्थम्-'एतैरेवाक्षरसमाम्नायिकैर्यवाये, विनामे ऋकारग्रहणं कर्तव्यम् । “रपाभ्यां नो ण | नान्यः' इति ।। समानपदे" मृकारान्चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा (प्रदीप ) एतैरेवेति । आकारादयोऽयकारादिमि प्रयाय स्यात्-मातृगां पितृणामिति । यस्य पुनर्गृह्यन्ते रपाभ्या तत्वादशाक्षरसमानायिका । भक्तिस्तु न प्रत्याय्या न च प्रत्यायिकेत नियमेदन निवत्यते ।। (तत्त्वालोकः) मा'ये-अवशिष्टम् अंग्रहणमितियातकमाग (उधोत.) न वाकारादिभिर्व्यवाये.पि न स्याक्षरममाम्ना ल्याचष्टे-चिनेति । कुत इत्यत आइ-इहेति । इत्येव-इत्यनेनैव । यिकत्व भावादत आह-आकारादयोऽपीति । भक्तिस्विति । अस. (अग्रहणवादिमाप्यम्) वर्णत्व दनुपदेशाचे ते भाव । न सिध्यति । यत्तद्रेफात्पर भक्तेस्तेन व्यवहित मिति रवान्यामिति-प्रथममित्यादि । इति-पति हैतो । (तत्वालोकः) माध्ये-ग्रहणवादो पुन स्वेष्ट साध्यति-एव. स्वान्न प्राप्नोति ॥ प्रदीपे-भक्ति ऋकारावयवा भक्ति । इति-दति हेतो । अस्य (प्रदीपः)यत्तदिति। रेपास्तरिति समानाधिकरणे पञ्चायो। सा तेनेति । (तत्वालोकः) माय-तत् निराकरोति अहणवादी-नेति । उद्योते-न स्यादितिरेफषकारान्या परस्य नकारस्य णत्वमि तस्य तदिति शेष । कुन रयत बाह-यत्तदिति । यदित्यर्थ । यत त्यादि । तेषामिति शेष । तस्या प्रत्याय्यत्वा नावे हेतुमाइ-असव- स्त्यादि । मले-मागात् । तेन-यचा । नेति-तत्र तदिति शेष । त्वादिति । तस्या प्रत्यायक वामाने हेतुमाह-अनुपदेशादिवि । (ग्रहणवादिभाष्यम्) (अग्रहणवादिभाष्यम्) मा भूदेवम् । अव्यवाय इत्येव सिद्धम् ॥ यस्यापि न गृद्यन्ते तस्याप्येष न दोप । आचार्य- (प्रदीपः) अड्व्यवाये इति । ऋकारेण यथा दीर्घा गृयते एव प्रवृत्तिापयति-भवत्युकारानो णत्वमिति । ययं कारभागोपीत्यर्थ ॥ क्षुम्नादिषु नृनमनशन्द पठति ।। मित्येव तस्य सिद्धम्॥

·१०४ - ॥ - पातधामहामान्यम्- [पारे। (उप्रेत ) मागे-मृनमनशदमित। महामियम उदारय सपनोसनस्वाद मारकर सपनायो प्रय ! गगनमियादी मुबारे पूर्व समापि वगरपाया विमा नियमापनयन नैरवार, नयागुस वे पर सम्पदे रियो मात्र पर दावोसदेव प्रहगा सम | स्त्री ममने इति मात्र । अन-कुन रपत्र । उपर टोयो पसघ्यमादिति यो पम् पन्दस्य यस्य तु नाव महाश्यिय 1 फरेति-देवतयारि पराया गरिमा प्रति दिविषदे मामागत्या.॥ हिमादि इस मुम (साग) मा महनगरी मिदानी समते गौरव (१८ भाषेपवार्तिकम् ॥ १९॥) निराकरोनि-पस्येति । एक्शामा-यदिति । परमागियर्थ । उसोहे-अन-नम्न विषय-मंगविणे। !! * ॥ प्लुत्तावेच इदुतौ ॥ * ॥ (प्रहणादिभाष्यम्) (भाष्यम्) नेतदस्ति वापरम । वृद्वयर्थमेनान-नानमनि ! एतय वाव्यम् । यस्य पुनर्णयन्ते गुरोटेरित्येच (तपाटक)मा ये-महादी हरपारन विपर प्लुत्या तस्य सिद्धम् ॥ पति-नेति । एतत्-कुमादिपु समनदाय पटाम् । धूमप (प्रदीप ) गुरोरेरिति । ऐकारो शुरु नरपति सिद्धम् । पटरी वाला पररस ना मानो तपस्यन् । मनिरिति-व न्यायामयमा र गुरपि राामो भाति देव (रापोत.) ननु गुदय रिस्पारे उगा र (पमहगवादिमाप्यम्) रयात मार-तन्त्रेति । यानरमाया-पोरसम्योर यत्तर्हि तृप्नोतिराद पठति ॥ स्वपं । गुचवरच एक ममापि, नान्यस्य अकादरयाय पावामानादिति मात्र ॥ (सपालेक)मध्ये-मम वादा निदानी अनमोपपई नगरपायनि-यत्तहति । ननिदेव । परतीति-ननाय पताचेति । मातातिर। इश्येय- नेव। देव " (साराटोक) माले-मागा महारो गौरव दाण- सानिनि । म नि मम्मवानमार । विप्रसङ्ग स्वययाविने ली मया वयचा पगुमोबा (एक्देशिमाप्यम्) साकाय वन नि त्रायास्पबार रवमम यमपि नृनमनराद पठति ।। मामा तु गुरोरवयवरय रिकारादे प्मु पुगेरतारपार (सपाटोक) माये- कोशी सोक्त रप तदाररवस मिति सामिपाय | प्र. कारस्य । गुरो गुम्प । म५ पचापीति । अनि । पटतीति-नरपवरष सापक (भापयापकमाप्यम्) यम्यापि न गृह्यन्ते तम्याप्येप न दोष । निया (याधस्मारगमाप्यम्) पतन्न्याम पर। ननु पोक्तप्-गृद्धयर्थमेतरयात् ॥ (प्रदीप) मियत एतन्न्यास एवेति rear, (तागालोक ) मध्ये-सागरी वा तस्य वरिपरन पापमपनि प्रालिकाममा ग्मार'-ननु ऐति । स्यात्यादिति । भास्यावामाना॥ (माधानमाप्यम्) (गयोता) मण्पामावदिति। टन मारेर परिहा तिरन्ना वम् । प्रसिद्ध पहिरक पदम् ॥ मन्नरी ॥'अया उपरिष्टायोनिमाग' परिप्यने (सवाः) मारे-मागरी सिमा "न"नो पो भवति । तत -"छन्दस्यवमहान्" | परदगार माप मा प्रति पारे। यात त्या एएमयुष्टायमर IT मा हिरो (ग) राति । सिपाप पनि ति। * PR (B) PRASTRIयम'मानोरमसार प्रा-भवता । मारपो:-APER नो नो न । मामासाहारी मारिन । प्रगEिar TREME RI (Marare.) ॥ ॥ तुल्यरूपे मंयोग द्विव्यसन- (A)मा - KARNATir. विधिः॥॥ hifalta .marri Purry"""I NIR ET RENAREET सुन्या मंपोग रियमनाप्रयो रिपिनं मिली. Trf"ना-मटः पिपली पिरामिति यस पुल सम्म पई -Tr--10 मिन-Rोरी, दीपारो, तो पनरो।

·द्वितीरमादिकम् । प्रदीपोद्दपोततत्त्वालोकैर्विभूषितम् । (प्रदीपः) तुल्यल्प इति । तुस्वरूपावयवत्वासंयोगस्नुन्यरू. (भानेपदाधकमाष्यम्) पस्तस्यैकार्गवं पूर्वप, सिद्धान्ते तु वर्गदयरूपता ! आशून्चारमात्र मन्त्रापि मात्राकालो गृह्यते । न च मात्रिकं व्यन्जन मानक वशानमिन शिसमाचारः।। मस्ति । अनुपदिष्टं सक्थं शक्यं त्रिज्ञातुम् । असच कथं (उयोतः) सयोग इति । सयौगतचाई ल्यई । तस्यै शक्यं प्रतिपत्तुम् ॥ ४ ॥ फववमिति । एवं च मयोगसमा न स्यादिति भावः ॥ सयोगे (प्रदीप') अनापीति । सानुनामिकनिरनुनासिको द्वाचन इति भामं तु मयोगाई इत्यर्थपरनिति र पर्यम् ॥ शिष्टसमाचारः। ववियर्थ ॥ सिटन्यवहार ॥ (उड्योत.) सानुनासिति । अशुदिधात्र हि विद्यमानस्य (तत्वालोकः) भावे-अगवादो अग्रहणपने दोपान्तर- | लेकसिद्धस्य सवर्णस्य ग्राहकमेव, न त्वप्रसिद्धमवर्णकरपकमिति मात्र । माह-तुस्त्येति । सरोगे- इत्यादौ। विधि-मयोगपचा। इतीति- (तावालोक') माध्ये-अप्रणव दो नत्रोक्त परिहारमेव भन्ना इत्पत्य । अन अग्रह शपथे तत्र मयोग वाया वक्तव्यत्वाद् गौरव | तिदिशति-अनेति । य य इत्यारावित्ययः । मिति शेषः। सस्पति-नति शेष । तकाराविति-दनि हेतो. सा उद्योते ते-नतु ग्रहाशावगृहीतत्वरूपमुपदिष्टत्वन्तु यस प्रत्या- सियत'पि महापचे वन तस्या अवध्यत्वात् लापदमिति शेष । दापि वर्तते एवेति कयमुन्यतेम्पानुपदिष्टनेत्य। अाह-अदिति । प्रदीपे-तस्य-योगन्य + इत्यादै । आश्विति-नन्येन्यादि । उद्योने-शिष्टेति-गासकारकल्पितप्रक्रियादशायामित्यादि । परमार्थदशान्तु “पदे न वां वियन्ते वर्षे धवयवा न च । वास्या- (शिवस्त्रम् ) समानामत्यन्न प्रतिको न कश्चने नि वास्यपदीयोक्ता स्फोट मि हयवरट् ॥ ५॥ द्वान्तयनो नास्य पूर्वपक्ष यासरत भाव । (वाक्षेपबाधकमान्यम्) (अथ हकारस्य द्विरुपदेशाधिकरणम्) (आचेपमाष्यम्) यस्यापि न गृह्यन्ते तस्यापिद्वी ककारी, द्वौ पकारी, द्वौ तकारौ । कथम् ? ॥ मात्राकालोऽत्र गम्यते ! न च श्यते-पूर्वश्चैव परश्च । यदि पुनः पूर्व एवोपदिश्येत, सर्व वर्णा सझदुपदिशाः, अयं हकारो द्विरुपदि. मात्रिकं व्यञ्जनमस्ति । अनुपदिष्टं सत्कथं शस्यं विज्ञा. पर एव वा । कश्चात्र विशेषः ।। तुम् । असच कथं शक्यं प्रतिपत्तुम् ।। (प्रदीपः) हयवरट । पूर्वश्शेति । पूर्वपरोहारपनियाभेदादे- (उइयोतः)[ माध्ये ] मात्राकालोनति । बहुव्रीहिः, सयो- कस्यैव इकाररय पूर्वपरव्यपदेश । गो.न्यादा मात्रिकव्यजनामावेऽनुपदिष्टत्व हेतु । कुक्कुट इत्या- युच्चारण तु न उपदेश ॥ अनुपदिष्टच नाम अक्षरसमाम्नाय पठि- | मचिमिति कथ तद्विरुद्ध पूर्वश्चेत्यादिना भेदाश्रयणमन आइ-पूर्व- (उद्योतः) हयवरः । नन्वय हकार र यनेनैकत्वं हकारस्य तवं ग्राइकशास्त्रेणागृहीतवं च ॥ अनुपदिष्टं सत् सत्त्वेन कथ शक्य | परेति । एतयादेकत्व वर्गानामित्येव पक्षो मगवत संमत इति विगमित्यर्थ । एवं चापदिष्टस्यासत्वाद तत्प्रतिपत्तिरशक्येत्याइ-गायने ।। माध्ये यदि पुनरिति । न चैव परइकारामा रकारस्या- मसच्चेति । कचिच अमच्चे यादिग्रयो न दृश्यते ॥ अनेन लकारा प्यमान तवायाश्रयणेन हलन्त्यमित्यवान्योन्यायपरिहारो वक्ष्य- पाठ तस्यामनाया नमो. साबर्यविधिर यशुश्य रति सचितम् ।। (तावालोकः) माश्य-श्रग्रहणवादी स्वपक्षे त निराकरोति- मागो विर येतेति वाच्यम् । रन्त्यं हरिति न्यानेन लन्त्यं हलिति यस्येति । तस्यापीति-नवेति शेष । अत्र- इत्यादौ । नच-न न्यामेन वा तत्परिद्वाराहावामा पि एव कर्तुं शक्य न वेत्येव वि- चारतात्पर्यात् । यदा हरन्त्यमित्यम्य पावृत्त हर्बोधकनसमुदाया- हि । कुन त्यत माह-अनुपेति । उद्योते-बनेन-अनुपदिष्टमित्यादि ग्रन्येन । तस्य-लकारस्य । न्त्यमिदित्यर्थ.) परे तु परइकारामावेऽपि "ल" हत्येव सूत्र का तयो:-मसवर्गयो । प्रातिशाख्यादिप्रसिद्धहलाविप्रत्याहार सिद्धयर्थम् । तदर्थ रान्नस्यापि शक्तिकल्पने गौरवाद । हलन्य मन्यस्यावृत्त्या 'हत्प्रत्याहारबोधक- (भारसाधश्मा यम्) मूवममुदायान्त्यनिद' इत्याययं इत्यदोष स्याहु ॥ यद्यपि तावत्रतच्छक्यते वक्तुं यत्रैतन्नास्ति-'अय् (तत्त्वालोकः) माध्ये-के इति-तहीत्यादि । मवर्गान् गृहाति' इति । इह तु कथम्-सय यन्ता, म. उद्घोते-इति-रवि हैतो तद्विस्तम्-एकन्दविरद्धम् । छका – वत्सरः, यल लोकन् , तल लोकमिति यत्रैतदस्त्यय रस्य-अनुबन्धरूपस्य। तत्परिहारात्-अन्योन्यानयपरिहागत् । तदु. सवर्णान् गृहातीति ?॥ मयामावे लाबादाइ-यद्देति । तदर्थ-हन । रान्तस्य-दरित्यस्य । (६० पूर्वत्रानुपदेशे दूषगवार्तिकम् ॥11) (आपोतः) यत्रैतदस्तीति माध्ये हलोऽनन्तरा इत्यत्र यका रादिभिरस्य ग्रहणे हल्दामात्र इति मा.॥ ॥ * ॥ हकारस्य परोपदेशेऽग्रहणेषु (तावाटोक) माये-माइमपदे उत्तदोवारणेऽपि भ न्यत्र दोस्येवेति महावादा आइ-यपपीवि। तावदिति-वा- हग्रहणम् ।। || क्यानद्वारे । अत्र-कुक्कुट इत्यादी। (माभ्यम्) उसेठे-जस्वैति । इत्यादेरित्यर्थ । अग्लादिति शेर । हकारस्य परोपदेशेऽङ्ग्रहणेषु हाहणं कर्तव्यम् १४ मा - 1 ·पातधलमहामाध्यम्- {:भप्यापहे. "मातोऽटि नित्यम्" "शग्छोटि" "दीर्घाटि समान• 1 हित्वा सिस्मिहिपति सिनेहिपति "रलोऽभ्युपधाद- पादे" हकारे चेति वक्तव्यम् । इहापि यया स्यात् महाँ लादेः-" इति कित्वं न प्राप्नोति ।। हि सः॥ क्सविधिः-सच विधेय:-अघुसन् अलिसन् (प्रदीपः) शरछोरीति । रकारपररय कारस्पासम्मवार | "शल इगुपधादनिटः यस." इति सो न प्राप्नोति ।। प्रसहोपारितमेर।। (पोतः) अमहणेविति । मद गृह्यते देषु स्पेपित्यर्थ ॥ इड् विधिः। इट् च विधेयः-गदिहि । पलादिल- शरमोटी यस्सोदाहरणाने बोरमार-हफारपरस्येति । न प तच् पण इण न प्राप्नोति ।। हित्यारेणुकादरणमभर । बोधिन सोयं च विहाय हाम- मलग्रहणानि च ॥ परपापांच विनोभारस्यामापुरतेन ताशोदाहरणामाव प्रत्यारा- किम् ? ॥ पाव। च मा ये लदाहरणारानमेव मानम् । भातोऽटिदी र्घाटीयुमयोग्दाहरण महाँ हि स इति । अधिति स्वेऽपि अहकाराणि स्युः। महामगेति मेध्यम् ॥ तत्र को दोपः॥ (सापालोकः)मा ये-हकारे घेति-भरय प्रपेरुमन्वय । "झलो मलि" इतीह न स्यात्-सदारधाम अदा. ग्धम् । तस्मात्पूर्वश्चैयोपदेष्ट यः परश्च ॥ उदयोने-एग्विति-नेपित शेष । साति-दगारपरकश वापरयर्थ । धन च-कारपरक्शकारकोदाहरणाभावे न । (योतः) अहकाराणि स्युरिति । मनस्तन हारमन एतदिति-चोटोत्यस्ये यर्थ । महाँ हि स इति-नीति | नयमिति । अदास्यामिति । पयस्यासिरगरिदि मात्र । समानपा" त्यनेन नकारग्य उत्त, "मातोटि नित्यमि" स्यनेनानु (सवालोर.) मा ये-विसति-प्रातरेतरगमन मा. नासपने, "मो भगो अपो' इत्यनेन यो "इलि सर्वेषामिणत्यन्त नुसार पूर्वनिपान व निर्दिष्टे किसान परे "या उग" यो । प्रहगेति-दवारमहत्यम् । स्पनेन जसो मुक। तपा विपिन कियमिति- ( पूर्वग्रानुपदेशे दूपगवार्तिकम् ॥२॥) दादि । सिस्नेहिपतीति- परयोरिति ३ । इति-द. नेन । प्राप्नोतीति-भोस हायाता पनि तापमऽपि । 10 | उत्त्वे च ॥2॥ अटिविति । योनि का इति-पय गारपिहि-रहरपत्र। (माप्यम्) भदाग्यम्-प्रदापनि तस्मात्-यमुमपत्र पूपिशाय, प उत्ते पहकारमहणं फर्तव्यम् । “मनोरोरप्लुताद- परोपदेस्य प पलस्य दतिवाद। उपोवे - सम-मापटिगये। प्नुने एशि " हकारे चेति वफाव्यम् । इहापि यथा स्यात्-पुरुपो इसति, मानगो हसतीति ।। (उपसंहारमा पम्) (मदीपः) पेति । त्वमपि न मानोति पर भी यदि प फिचिदन्यप्राप्युपदेशे प्रयोजनमस्ति, पत्रा- समोरोशाम् ॥ प्युपदेशः फतव्यः ।। (अपोतः) र रमपीति । मिरवाया सुरक्षाम् । देन (प्रदीपः) यदि पविपिदिति । प्रपोजना हिनाप. दो विमापेट न दवविरस समिति देखेन पर पाई। माशिपति मिनरी या निसनी पशि पति (गपोतः) सतिसादर गएरसमाग्गय प्रम गधम्॥ पारनि-मा'ये पदिय सिंचिदिति नापा-ममनापंइति (तागायोक)ीरे-रारमिति-परमात्रा सातदोबना वर्ष । य पासारपियोग एकपा इतीति-रिप । कारपिम् । स ममा हमन्ती योगाति । परयोग इति- सागर। न पूररोयोगमति नग 1 सपी-इति-एन । इदानीम्- वासरोकप पाया। उपयोोपर माम् ।' भाय प्रापिपासपोरस (तोपदेशकारमाप्रम) सापदम् ॥ (नाम)-ततात:-- परशु नहिपूर्वोपदेशः। र-दि-१। पंजी- (१- पानानुग पायानि.) पारिता RETRPIRevin ॥ ॥ पूर्वोपदेशे कित्यक्मेदविघयो REPEETE (TRite: गेममारिनुपर प्रल्माणानि च ॥७॥ साभार । भरय! (मापन) रोशित) परिपूर्णौपदराः यि विषेपम्-लिहिया न.

·। द्वितीयमाद्विकम् प्रदीपोदयोतवत्स्यालोकैविभूषितम् । २०७ (वय रेफोपदेशस्थानाधिकरणम्) दिदेविपति रिलोऽध्युपधादिति कित्त्वं प्राप्नोति ।। इदं विचार्यते-अयं रेफो यकारवकाराभ्यां पूर्व (तत्वालोकः) भाग्ये-किावमिति-तहाँत्यादि । दिदेविष- एवोपदिश्येत-हरययडिति, पर एव वा यथान्यासमि- | तीति-यत्र, यतलौति शेव । ति । कथान विशेषः ॥ (दूपणनिराकरणभाष्यम्) (प्रदीपः) इदमिति । उभयत्रापि दोषप्रयोजन मडावात्प्रश्न ॥ नैप दोपः, नैव विज्ञायते-रलः व्युपधाद्' इति ।। (उयोतः) दोपप्रयोजनेति। अन्यतरपक्षीयदोष वान्यतरप कि तहि ॥ क्षे प्रयोजनमिति बोध्यम् ॥ "रलः अव व्युपधाद्" इति ॥ (तत्त्वालोक)माप्ये-अत्र-पक्षाये। (६४ यथान्यासोपदेशदूपणवार्तिकम् ॥५॥) 'किमिदम् अय् व्युपधाद्' इति ? ॥ ॥ * रेफस्य परोपदेशेऽनुनासिकाद्विर्व- अवकारान्ताव्युपधादवव्युपधादिति ।। (उद्दयोत.) माये-अवब्युपधादिति । अब पनि लुमपञ्चमो- चनपरसवर्णप्रतिषेधः ॥ * ॥ कम् ॥ ननु पूर्वोपदेशे इग्यण यादौ यथासहाय निर्वाह कथमिति (भाष्यम्) चैन । साविधानसामर्वन तत्र तद्भावितपक्षारयणान दोष ॥ (तश्वालोकः) भाये-कुत इयन माह-नैवमिति । या रेफस्य परोपदेशेऽनुनासिकद्विवचनपरसवर्णानां हयादि । तथा च विवित्यत्य रलतत्वेऽपि अवकारान्तत्वामानाव प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ तत-परस्य कित्सार तिरिति माव.। अनुनासिकस्य-वर्नयति प्रातर्नयति । “यरोऽनु (भाष्यम्) नासिकेऽनुनासिको वा" इत्यनुनासिक' प्राप्नोति ॥ व्यलोपवचन च ॥ व्योश्च लोपो वक्तव्य'। गौघे. द्विवचनस्य-मद्रहदः भद्रहदः "यरः" इति द्विर्य र, पचेरन् , यजेरन् , 'जीवे रदानु:'-जीरदानुः । चनं प्राप्नोति । परसवर्णस्य-कुण्डं रथेन; वनं रथेन वलीति लोपो न प्राप्नोति ॥ "अनुस्वारस्य ययि-" इति परसवर्ण प्राप्नोति ।। (तत्त्वालोकः) जीरदानुरिति-इत्यन, यनस्तत्रेति शेन । (प्रदीप.) स्वर्नयतीति । णकागेऽत्र प्राप्नोति । न ह्यत्र सर. (दूपगनिराकरणमान्यम्) ग्रहणमस्ति । मद्रहद इति । दिर्वचने कृते तस्यासिहत्वाद् रो रीति नैप दोपः, रेफोऽप्यत्र निर्दिश्यते-"लोपो व्योर्व- रेफलोपो नास्ति,हलो यमामिति लोपस्नु पाक्षिक इति पक्षे रेक्दय प्रवणप्रसग । कुण्डं रथेनेति। अनुनामिकेनैव परसवर्णेन भा यमित लि" इति रेफे च वलि चेति ॥ नियमामाबाफ प्रामोति, नम्प चासिद्धत्वाद से रीति लोपो नास्ति। (तघालोक.) यलोपानुपपत्रि परिहरति-नैप इति । (उद्दयोत) णकारोऽन्नेति । स्थानेऽन्तरतमादिति । कुन इन्यत प्राह-रेफ इति । यत इत्यादि । एवञ्च ओन्धटक्सकाररप भाव ॥ ननु रेफम्य मवर्गाभावात्कथमत्रानुनासिकोत आह-न रखे रोरोति लोपे च व्योवलौति निदेश इति भाव । पत्रेति ॥ ननु द्वित्वे पिरो रीनि हलो यमामिनि वा लोपान्न दोषी (यथान्यासाऽम्युपगमभाष्यम्) ऽत आह-विचंचन इति॥ अथ वा पुनरस्तु परोपदेशः।। (तरवालोकः) भाष्ये-अनुनासिकस्येति-प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यनुष यने । एवमग्रेऽपि । मातनंयतीति-यत्र, यव तत्रेति शेष । (तस्वालोक.) एव पूर्वोपदेशसमर्थनसम्भवेऽपि तत्र तत्र पाणि एषमयेऽपि । इति र यनेन । एवमग्रेऽपि । नोयन्यामपरिवर्त्तनेन इह शाने पुण्यजनकना मध्ये त्या आह- अथवेति। प्रदीपे-अत्र-रेफे। हि-यत । अन-अनुनासिकविधौ । तस्य- द्विवचनस्य । इति-इति हैतो । तस्य-रेफस्य । (आक्षेपस्मारणभाष्यम) उद्योते-अन्न-रेफे। ननु चोक्तम् करेफस्य परोपदेशेऽनुनासिकद्विर्वच- (इति यथान्यासे दूषगानि ॥) नपरसवर्णप्रतिपेध.8 इति ।। (यकारात्पूर्वत्रपाठाभ्युपगममाप्यम्) (समाधानमाम्यम्) अस्तु तर्हि पूर्वोपदेशः। अनुनासिकपरसवर्णयोलावत्प्रतिषेधो न वक्तव्यः, (६५-६६ पूर्वोपदेशदूषगवार्तिके-६-७) | रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति । ।। * ॥ पूर्वोपदेशे कित्त्वप्रतिपेधो व्यलो (प्रदीपः) रेफोमगामिसि । अनुनासिकररसवाविधाने हि स्थानेन्तरतमारिभाषोपस्थानादोषामा । नहि रेस्य गकारोन्द्र लमो, नाप्यनुस्वारस्य रेफ॥ (भाग्यम्) (उदयोत)मा ये रेफोमगामिति । विजातीया इति । यदि पूर्वोपदेशः कित्त्वं प्रतिषेध्यम् । देवित्वा । तेन सबालोयषु सत्वपि न दोष ॥ ननु माभूटेफ्स विजातीय पवचनं च ।।* ·, पातञ्जलमहाभाध्यन् [ १२- मुगस्टपाप्यनुनासिविधी माहवामागानुनासिक स्या कारभार किन कार चारिरि व मार-मनुनामिरपरेत नहि रेपस्पै ॥ न च रैन्य दम्पुरकाश तत । तर कर रनेदारको मागच्दन् । स्यानेऽन्नरतने तिर सामाजिरेससदिय । सो सम्ममा स्थानापनोमदासरलास बिमाम वरना दाराना। अयं । संन्यास नुनम्भिावि प्रशसारे नमाविमादा। नापीत । न नष्पहारा, पर मो. पपरमानन्तरवनयो मामा-रन ने स्थानेन्तरतम | मदने वीर माह-यो दधि दीपा सरे पपन्न नियमपन्या चानतरदनाव तिमहिन्याचारिकतापिने Ee. নু। ফেমিন-সি , पद रिप न माइन् । परिशमति सरविधी रेके न प्रपती ठि मार । -निरपति के चैन । होरहापानिन्दा समान्दारिता दोष रखगे दरियायती दादा मीन र पशेपर-परभेत प्रय दिवसापन । रयत कोयनची र केयर -"दन्यः पवम् । विभिनुकावं चनुपरस्त पाय सगरमार मारदाप्रयो १॥ करिष्ट स्थापनुरोपमा सरकादमीचा जिरे तरवमति बारा यानरमा वेरोना या दुर न दो शारिसरमास विमा का मास्ती रसम्बरदिपस्वम् । वि. व मति मायभाये दा स्वाद विवादमा पति । सापको सरकारनुमा मिकियो मर रेफोमामि । | सानीयम् । न तु दिनानिमिटयो समापन । माप पनासिको नुवराटनम नाम पर । पर ऋषितु तौग्दिन्याचा पिसावधान भारिपारा मरमानित्पादो स्वरमा स्नानोमानाकारसमोऽपानकार एव । अचादर । न सोपनिकि मनुनामिक, मास्कलादिनि न समपा रति मप ममान्दादियान का करियर पर. सदनीयो कोलारभासानन्देशि (वावाटक)मावे-प्यामिति-परदादि । न निको पापियामे, रुप त्या गायनमा एसोत-सरिस्पति-पवार । स्यादेवेति माग्नु वैन का दयप पारमादिति मामि॥ नमन मात्र निया'मार परसर्ग (साबाटक)मा -दियंदने मी तमा न परम्प सायो रे । इति । न्नु परियनुग्यो। नमाविति-पाकापिंग-मार कति प्रय समन अनमरतमयरकारिताम्र निमितमिति- निताप दामी मा । मिमा भारद मत। दया पारदरचार रद कर विनातिको इदानीम्। सौ-बारको मारिमारमरकारेत मारा मन्टमपरिमाये चरिणरियो। रेसने परिकप बशी भाभकार- म मर । परिवारमारिकारे वाया साईरन पर नप नन." भन्टरमादक चकमान तुसामाकमार । पासना-पस्नुवति । सातापी-न्टलापस्या मा-ति-ति! को- नासो गुमशुमार-पिपति। सते-पापतिनगो पारेर माप । “मनुरपार से " रस जियोमर देताना- १९९६, " सच मदारका-सरगं | वितिसार वाटाये कि - पति। समतानिन पर रोमा-मिन्ने यो न कि । सम्मरे तिनकारातपरनि- (माप) रिपरिटई । तीजमा गरे दिवंचनेऽपि । नेमो रही फायित द्विर्यचनस्य ।। - अपम् । समान-मन किवाद । निमित्तनितीनही वचन । तया स्तु- दुसरा दिया। ' माय भोग्यन्ता माटरपोरिहन्यो परिवयिपादाम्' / ETC सामान्दै-TATE वापिपा शानदानी सौ मुखाते ॥ art कर अपन-नम्। (द) मेमोरपिन । मीन {रम्।। rianRREET रारारारार FREERe: fail (जापारिन्म) परवाच । पपुरन सिनामपिता PREPARREET. इरिने-मेगा न विपदिए. SARTr-irat न्ने, सदना पापां पाय-पग ॥ (ग) र पुनाया? ॥ दिम सकिमानी- Fr-मालामाtrrijrदानुगानातिना र पुनावोगा? ॥ Arrrr fride यानि, अनुपविघा भूपन्ले ।।

·। तत्प्रवृत्तः। द्वितीयमाहिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालाविभूषितम् । (प्रदीप) इम इति । विधानादेषा साधुत्वं स्यात् । प्रत्या- उर:पेण, उर पेण । "अध्याय" इति एव सिद्ध हारप्रतिबद्ध तु कार्य न प्राप्नोति ॥ के पुनरिति । तत्स्वरूपप्रश्न ॥ भवति ।। कथमिति । प्रवृत्तिनिमित्तप्रय । भयुक्ता इत्यस्यैव हेतुक्थनम् अनु- पदिष्टाश्चेति । अयुक्ता प्रत्याहारलक्षणेन पाठामावादसवा इत्यर्थ । (उद्द्योत') माध्ये उर केगेति । उर कायताति सुत्पत्ते पूर्व समासे पि सोपदादा वति न सखम् । पाशकल्पककाम्येष्वेव उपदेशो द्विविध पाठो ग्रह एकशास्त्रेण प्रत्यायन च । स विविधोऽ प्येषा नास्तीत्यर्थ ॥ शब्दो हेतौ । यतोऽनुपदिष्टास्ततो युक्ता इत्य- (तत्वालोकः) भध्ये-अटिस्वति-प्रकारानन्तर मिकारात्मा थं । कचित्तु चशब्दो न पठनते॥ गिदि शेष । तेन तपा मेसन तर्भावात् पय स्वित्यादी इकोरित्य (उद्द्योतः) ननु कार्यार्थ इत्यत्र का साधुत्व चैत् खरव विकृत्य विधीयमानम् आदेशप्रत्यययो रत्यनेन षत्व न भवति । उर सानयोरित्यादिना मिद्धमा आह-विधानादिति । उपदिश्यन्त- पेणेति इत्यादावति शेष । इति पाठे माध्ये वर्तमानसाम प्ये लट् । उपदिष्य इत्यर्थ ॥ प्रभृत्ति उद्दधात-इति-र यत्र । अपिना सुदुत्पत्त्युर समामे तत्र निमित्तेति । प्रकृते माममानवैशिष्ट्यप्रतियोगिरूप प्रकारस्थमर्थ इनि, उदप्रवृत्तिरेवेनि सममूचि। तत्प्रवृत्ते-पोऽपदादाविश्याय प्रवृत्त । भाव । केन प्रवृत्तिनिर्मिसेनायोगवाहरमदान्यतैयामित्यत्र तात्पर्यन् ।। (६८ सिद्धान्त वार्तिकम् ॥९) नन्वनुपदिष्टाश्चेति चकार श्रवणादनुचारितरवमयोगवादशब्दस्य प्रवृत्ति निमितान्तामिमामावि, तमुजम् । अनुपदेशपदासानु भारपाय ॥ * ॥ शपु जशभावपत्वे ॥ * ॥ तत्रामाबाद। प्रयोगेषूच्चारितत्वात् । न च प्रयाहारसूत्रानुचारितत्व (भाष्यम्) तथा, यदयुक्का इत्यनेनैव तदर्थलाभेन पौनरुक्त्यापनरत श्राद- भयुक्ता इत्यस्यैव हेतुकथनमिति । प्रत्याहारवोधकलपणनायुक्ता पत्वे । अयमुन्जिरुपध्मानीयोपधः पठ्यते । तस्य जश्त्वे शāपदेशः कर्नव्यः ॥ कि प्रयोजनम् ! जश्भाव- इत्यन्वय । तद्व्याचष्टे-पाठाभावादिति । ग्रहणकशास्त्रेण प्रदेशे प्रवनमानेन यो वर्ष सेवा ग्राहकस्तरय पागमावादित्यप्यर्थ । एपां कृते उब्जिता उजितुमित्येतद् रूप यथा स्यात् ।। नास्तीति । अतोऽयुक्ता इयर्थ । प्व चाक्षरसमाम्नायेऽयुत्ता सनी (प्रदीप ) शदिति । शर्यु पाठे झल्चमि त झलां जश् सदी वहन्ति प्रयोग निर्वाहयन्तोत्ययोगवाहपदव्युत्पत्तिर्दशिता ॥ न पश्यत | ति जस्व सिध्यति ॥ इति । तत्र यत इत्यध्याहायमिति भाव ।। (उद्योतः) ननु शराम् जशो मवन्तीति लक्षणाभावाच् शर्यु (तत्वालोकः)-माध्ये-"अयोगवाहानामि"ति वात्तिकवना पाठस्य न जइमात्र प्रयोननमत आह-शर्यु पारे इति ॥ राय विचारभारमते-इदमिति नन्वेव ते न सन्त्ये।त्यत आह-श्रूय (तत्वालोकः) माये-अयोगवाहाना हकारस्येवानेकत्र पाठ न्ते चेति । लक्ष्ये, विसर्जनीयस्य स इत्यादिलक्षगे चेति शेष । काय इत्याशयेनाह-शर्विति । च तेषामिति शेष । तस्येति-नदीयो- कम्य कर्तव्य इति । नासिक्येति-हुँ इत्यर्थ । यत्-य । | पध्मानीयस्यैनि दोष । वहन्ति-प्रयोग निर्वाहयन्ति । श्रूयन्ते इति-अतोऽयोगवाहा इति प्रदीपे-पाठे इति-तेषामित्यादि शेषश्च । इति-इति हेतो । शेष । तथा च वर्गसमाम्नाये कारादिवदनुपदिष्ट वात् तत्रोपदिष्टैरा झला जशोऽन्ने इत्यस्यापतिस्तु न शकथा, एदददृष्ट्या विसर्गादीना. कारादिवदगृहीतत्वाच्च अविद्यमान योग सम्बन्ध प्रत्याहारेषु येषा | मसिद्धत्वात् । ते योगा प्रत्याहारसम्बन्धशून्या. । वाइयन्त सस्कत्यादिप्रयोग (उपध्मानीयोपधदूषणभाष्यम्) निर्वाहयन्ति इति वाहा । अयोगाश्च ते वादाश्चेति अयोगवाहा । प्रत्याहारसम्बन्धशून्यत्वे सति प्रयोग निर्वाहकाया भूयमागा इत्यर्थ । यान्जिरुपध्मानीयोपधः पठ्यते, उन्जिजिपती. प्रदीपे- एपाम्-अयोगवाहानाम् । एवमग्रेऽपि । प्रतिवदम्-त्युपध्मानीयादेरेव द्विर्वचनं प्राप्नोति । दकारोपधे पुनर सम्परम् । "न न्द्राः संयोगादयः" इति प्रतिपेध, सिद्वो भवति । उदयोते-चेदिति-सदीति शेष । सिझम्-तत्सिद्धम् । एषाम् (प्रदीप') उपध्मानीयादेरिति । यदि द्विवचने पूर्वत्र कर्तव्ये विसर्जनीयादीनाम् । तत्र-प्रयो ग्वादेषु । तथा-प्रवृत्तिनिमिपन् । नदत्वमसिद्धमयापि पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचन इति मिद्ध सर्वयोनि- तदर्थलाभेनेति-प्रत्याहारसूत्रातुच्चारितत्वरूपार्थलाभेनेत्यर्थ । नु | जिएनीति प्राप्नोति ।। पदिष्टाश्वेयनेन तस्येति शेष । प्रदेशे-रको यणचीत्यादौ । तेषाम्- अयोगवादानान् । ग्राहक इति-सम्भवेदिति रेप। (उद्द्योत ) यदीति । पूर्वत्र द्विवचने इत्यन्वय ॥ ननु पूर्व द्वित्वे जदत्वात्सूर्वनेव हलादि शेपे कथमुपध्मानीयस्याभ्यामे जरत्व, (भाष्यम्) भश्परत्वाभावाद । अभ्यासे चर्चेन्यनेन लान्तरतम्याप्रकृतिचरां क पुनरेपामुपदेश, कर्तव्यः १ ॥ चर एवेति उपध्मानीय एव स्यादिति चेचिन्त्यमेवैतत् । उपध्मानीय (६७ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥८॥) प्रवणापादनेनापि माप्यसामअस्यात् । अन्त्वे तु दिले तेपि हित्वा- प्रयम्य कार्य कर्त ये सिद्धारी नेत्यपि पूर्वत्रासिद्धीयमित्यस्या पनि ॥१॥ अयोगवाहानामसु णत्वम् || परत्वागिश्ते कृत एव हलादिः शेष इत्याग्यान दोष.॥ (भाष्यम्) (तत्वालोकः) माध्ये-ए-त् दूधयति-यदीति । पश्यते इति-नहींनि शेष 1 इति-गाया। उपध्मानीयादे.- नाबस्या- अयोगवाहानामट्सूपदेशः कर्तव्यः॥ सिद्धत्वात अनादेदितीयस्येति सत्तेन उपध्मानीयसकारविशिरस्य । क प्रयोजनम ॥ णत्वम् । उरण, उर केण, प्राप्नोतीति-नया च उदिन्षितीत्यनिष्ट रूप प्रमायते इति भावः । ।

·पातधसमहामाध्यम- [रप्पा । पा पुनरिति-नम्मिन् पटिने ग्यादि । सति दे । मरतीति-ना अपोत-प्रदेशविदोषेति- मिग । अरमान् । च जिमस्यायविदरय कलेच पाति र निET | आधमिति गुण या उसे साया प्रकारोवरग्य सायायः सारयारयादि। प्रदारे-माप्नोतीति-न त उरिजनपोनि विशेष । (समाधानवापसमाप्यम्) येते-पूजाीियमिति परिमारा मो मायावस्येन्य- गनियाया नादटिपने-नन्विति । जरा. इहापि तर्हि प्राप्नोति-अभ्युद्गः समुद्र इति ।। दिति-प्रस्य कारगिंमत्यायेन उभयत्र पूर्वमि ययान्वय (मापाटोकः) प्राप्नोतीति-स्वमित्यादि। पेदिति -1 एनत्-निनन्यायाराग्नम् । अन्ये (समाधानसापामाध्यम) शु-परमागतो तु। इतनी देनो । न दोप इति-पत्र अकुन्वविषये तग्निपातनम्।। अथवा नेतदुग्ने रूप, माये उपासानायमस्परपा यादेबसाधारणनि उप-मान यादव गमेरेतद् द्वउपसर्गाशे विधीयते । अभ्युदतोऽभ्युगः पासिदो मापकपटपोरनापयमित मात्र । (पकारोपपदूपगमाप्यम्) समुद्गतः समुद्ग इति ॥ यदि दयारोपधः पश्यते, फा म्पसिद्धिा-उन्जिता (प्रदीपः) अरविषय इति । विलिपिमनुमान मर ॥ अजितुमिनि ।। (सागलोफः) माये-सदिति-पई । एतत्-मास स्यादि । गमेरिति-किन्वित्यादि । इति-स्पर । (सावाटकः)प यनि-यदीवि । म इति शेर । केति कर प्री-विशिष्टेति-विशेष दिनयर गपोषानुमानामा । आप । तहरीरयाद । इति-दायत्र। এ ঘ ই খামালিন্যবসাংবঘা মাৰিষাবাদ (दकारोपपदूपनिराकरणभाष्यम्) व. सरियेत सुना योग समिति पर्यस्यति । न माग श्रसिद्ध भ उद्जे. । इदमस्ति-"स्तोः श्चुना " ' या पविषयाऽपि उपपरवा "" मुतति इति, ततो पदयामि “भ उद्जेः" उदः चुना सन्नि- यावेन त्व चुनाव पर न । उमापविश्य पार Follarl स्यादिसिर । पायोगवासना उपदेशप र प्रजनन् पाते मो भयनीति ।। उप-मनायोपपोस्मिायोकारिक रम.ति, दापसर (सपालोक.) मासे-असिदे इति । पूत्रासिद्धमिमि. मा यकारमते तु नानि परिम् । मकर राय.। म रदूरिसि-ति वायलिन प । भाउजे- (प्रयोजनमाप्पम्) भरिनि । सधिपाते-योगे। पत्य च प्रयोजनम् । सपि.पु । धनु पु । 'शव्ययाय (भापमाप्पम्) इति पत्व सिट भवतीति "नुमरिसर्जनीयरार्यवाये- सत्तहि याव्यम् ।। ऽपि" इति विसर्जनीयमदण न पर्वव्य भयति ॥ (ममाधानमाप्यम्) (तयालोकः) माये-जामा परी तब मा नपाव्यम् , निपातनादेय मिदम् । किं निपात-पाई पाल्पा पावटे-पाय घेति । अनुपात नम? ॥ "भुजन्युम्जी पाएयुपतापयो." इति ।। कामु.विति-पारित । इति-पमेन । इति-ता। (प्रदीप) निपातनादिनि । यिम् । निरानादापति-पत्र । होनमाने-पोतिपरम पनि त मन्दा (आपेपमाध्यम) "पनि योन पनि पूर्वग्रासि. नुमनापि दि प्रहग शश्याम् । दीयमापन तथा भाषानिमित या गपगुमान, निजामनेर, पाप कारो फर्य, सीपि पनपि। ने पूर्व कार Nian धनुस्यारे ने शयंपाये' इत्येष सिद्धम ।। (ग्वा)पिन कमि (पापाटोरः) प्रदमिति-प- पनेर। yि-माEिRIm- (पमापानभाष्यम्) या। मगर दारोमर, मैतम्जे माम मार पम् घयरय नुमो प्रदत कन्यम् । अनुग्पारिगर नभPAITE भाव निशानमनममदणम् , गुगो योऽनुपामा पापा , मा भूग-पुस्ति। (A) --निगमनाई। (द)मपमgror errent पिग-नम्। मिETTERTNEnारत 7-METARAR TIME-: 21. Tir... 1-ची। (ग) अनुगपmitalirurren Hd-मारिन बिरा-रामा : Premium PATHARASHTRaift ।

·त्यस्य। । द्वितीयमाहिफा प्रदीपोड्योततत्त्वालाविभूषितम्। रणग्रन्यस्तु चिन्त्य एव । तस्य समस्सुटि, पुम' सय्यम्पो, कानाग्ने | निष्पीतम् "इटुदुपधस्य चाप्रत्ययस्ये"ति पत्वं सिद्धं हिते इति सूत्रत्रयमात्रविषयवाद ।। भवति ।। (तत्वालोक)मा ये-अवश्यमिति-तत्रत्यादि.। कुव श्यत (उद्योतः) भाष्ये इदुदुपधस्येति। विसत्यल्ले झुपधारन आह-अनुस्वारेति । यतइयादि । ननु तत् नविशेषगनेव किमर्थ मिति मात्र ॥ मित्यत अाह-नुम इति । पुस्वितीति-रवि नियमार्थ मिनि शेष । (तत्वालोक') माये-चेति-अय वतिककारमतेन पूर्व प्रदाप-पुस्विति-पुस्तिताति। रसमुच्चा यक । भाग्यवारमतेन तु वक्ष्यमणमात्रसग्राइक शत मात्र । उद्घोते-तदिति-मुहिन्स्वित्यभ्येत्यथ । तस्य-सपुङ्गानामि निप्पीतमिति-इत्यदौ, यतस्तवेति शेष । (प्रयोजननिरासभाष्यम्) (भाष्यम्) नैतदस्ति प्रयोजनम् । न इदुदुपधग्रहणेन विसर्ज- अथवाऽविशेषेणोपदेशः कर्तव्यः ।। नीयो विशेष्यते ॥ (प्रदीप') अविशेषेणेति । प्रयोजनविशेषमनरेक्ष्य सकन प्रयो किं तर्हि ? ॥ जनदेशेन यत्र यत्र प्रदेशे प्ररोजनमिद्धिमत्र तत्रोपदेश का इत्यर्थ ॥ सकारो विशेष्यते-इदुदुपधस्य सकारस्य यो विस (उद्घोत.) ननु सूत्रविशयाना यणे तत्प्रत्याहारामनिशाक्यजनीय इति ॥ तनिबन्धन कार्यप्रवृत्तिरत आइ-प्रयोजनविशेपमिति ॥ अविशेषेणेति मा यस्य प्रयोननविशेषनिर्देश विनेत्यर्थ इति मात्र ॥ यत्र यत्रेयादि अथ वोपधाग्रहण न करिष्यते, इठुझ्या तु पर ययत्प्रयोजनसिद्धिद्देश्या तत्तदिषयसकायोगे देशेने यर्थ ॥ विसर्जनीयं विरोपयिष्यामः-इदुद्भयामुत्तरस्य विसर्ज. (तत्त्वालोक ) भाष्ये-उपदेश इति-प्रयोगवादानामित्यादि । यनीयस्येति ॥ एव प्रदापेऽपि। (उयोत ) दुदुपधस्यसकारस्येति। विमास्यायुपलक्षण उद्योते-सूत्रेति-अयोगवाह नामुपदेश येत्यादि । तत्प्रत्याहा- मेनन । अत एव निरोपि निष्कृत मवि सिध्यान। नन एव वक्ष्यमण रेति-पादिप्रत्याहारत्ययं । तेषामित्यादि । तन्निबन्धने ते- अपशान्तरेणाबिरोध । निकृतमित्यादौ सुत्पत्चे पूर्व-समानेऽपि इगः दिप्रत्याहारनिवन्धनेत्यर्थ । वने यादि । तत्तहिपति-उत्त प्रदेशस्थे पति न । पाशकत्सककाम्ये वेव तत्प्रवृत्ते ।। त्यर्थ । अनेन प्रदीप सफलयोननोदेशेनेत्यस्य उपदेश र यनेनात्रय (तत्त्वादोक) भाष्ये-एनत्-उगमनारपन् । कुन इत्या सूचित । तथा च अन् शरोरेव तेषामुपदेशेन सकलरलाना सिद्धवाद | आइ-नेति । यत इत्यादि । इति-त्येवम् । लापवादाह-अयवेति । तयोरेव तेषास कार्य इति भाव । तत्रेति शेष । इदुयामिति-रद तृतीयान्तम् । तु-यत । परम्- (भाष्यम्) परतेन । इति इत्येवन् । एतावता 'यामप्रत्ययस्ये' नि न्यास सूचित । किं प्रयोजनम् ॥ उद्घोते-स्थानीति-रेपेत्यर्थ । एतत्-सकारपदम् । तथा च (६९ सिद्धान्तवार्तिकम् ॥ १०) दुतो रेफरूपमन्स्यमलमादाय उपगत्व वाच्य, न तु विसरूपताल ॥ * ॥ अविशेषेण संयोगोपधासंज्ञाऽलो- | मलमादायैनि विसांस्य अत्यामावेऽपि न काऽपि तिरिति मव । अपिना निस इत्यस्य मग्रह । वक्ष्यमाणेति-प्रयोत्यादिनेत्यादि । न्त्यतिर्वचनस्थानिवद्भावप्रतिषेधाः ॥ॐ॥ तत्प्रवृत्ते-रण प इत्यम्य प्रवृधः । (भाप्यम्) (प्रयोजनमाप्यम्) अपिरोपेण सयोगसज्ञा प्रयोजनम् उनका अलोन्त्यविधिश्व प्रयोजनम्-वृक्षरतरति प्लन- "हलोऽनन्तराः संयोग." इति सयोगसजा, 'सयोगे स्तरति “अलोऽन्त्यस्य" विधयो भयन्तीत्यलोन्त्यस्य गुर्विति" गुस्सज्ञा, "गुरो"रिति प्लुनो भवति ॥ सत्व सिद्धं भवति ।। (प्रदीप') उजक इति । उप-मानीयस्य परत्वे कृते मयोग (तस्वालोकः)प्लवस्तरतीति-त्यादी, यतस्तदेति शेष । संशाया तस्यासिदत्वासयोगशाभावाद्गुरलाभावात् प्लुतो न स्याद । विघय-आदेशा । इति-रति विध्येकवाक्यतया लग्नान । मव (उद्योतः) जरत्वे कृते संपोगसंज्ञायामिति । कार्यकलपते तीति-तद् विसर्गस्यालवे एव सम्भवतीति मात्र । (प्रयोजननिराकरणभाष्यम्) (तत्वालोक) माये-उपध्मानीयोपधे बस्त्रीकदार्तिका एतदपि नास्ति प्रयोजनम् -"निर्दिश्यमानस्या रमतेनाइ-अविशेपेगेति । तेषामुपदेशत्येति शेष । उचक इति- देशा भवन्ति" इति विसर्जनीयस्यैव भविष्यति । रस्पति शेष। (तत्वालोकः) निर्दिश्येति-यत इत्यादि । इति-ति परि- प्रदीपे-तस्य-जरवस्य । माहेन । एवेति-सत्वमिति शेष । (प्रयोजनमाम्यम्) (प्रयोजनमाप्यम्) उपचासंज्ञा च प्रयोजनम्-दुष्कृतं, निष्कृतं, दुष्पीत द्विवचन प्रयोजनम्-उरका: । उरxपः। - इदम्॥

·। फुनः॥ ए॥ - पातअलमहामाप्यम्- मापाये। "मनचिच" अय उत्तरस्य यरोद्वे भवत इति द्विव. चनं सिद्ध मयति ।। धातुप्रातिपदिस्मत्ययनिपातानामेषनामयंद. (उद्घोतः) द्वियंचन प्रयोजनमिति । विसजिवामूलीया शनात् ।। दरिरचारपे विपस्यामा उसलप कर्नुमा प्राप्ति धावय एस्या अर्थवन्तो श्यन्ते--पति, अमे. मागोमनरूपनमिति समेट या॥ ति, अधीत इति ॥ (सपाटोः) मा पे-मायकारमन पपममन ययामिद प्रातिपदिकान्येकवर्णान्यर्थयन्ति-श्राभ्याम् , एमिः, प्रयोगनमार-पिनमिति । भावार धकारी न प्रयुक्छ। र प इति-पादी, पासपति च । घेति-गायनेतिर । इति- सायना प्रत्यया एकवर्णा अर्थमन्तः, श्रीपगपा, कापटयः।। (प्रयोजनमाप्यम्) निपाता एकपर्णा अर्थवन्तः, - अपेहि १ स्थानियमावप्रतिषेधन प्रयोजनम्-ययेह भवति- इन्द्रं पश्य, उ उत्तिष्ठ, ए अपफ्राम 1 धातुप्रातिपदिक- उरण, उपेणेति "श्रव्यवाय" इति णत्वम् एव | प्रत्ययनिपातानामेकवर्णानामर्थदर्शनान्मन्यामहे-अ. मिहापि स्थानियदायात्प्राप्नोति-न्यूढारसेन महोरस्के. धवन्तो वर्णाः-इति । ननि । तत्र "अनल्यिधी" इति प्रतिषेध सिद्धो भवति ।। (उरोतः) मापे घातय यादि । कवायतर. (प्रदीप:) महोररहनेति । ग्रामिदीये न स्यामिरदिति याना वाचकामियपोटाये। भ प शानभ्यार. निरो. परस्मिविधावियरय, न तुस्पानिपदादेश इत्यस्य॥ मानोपयोगी। पदारनार सोकस्यापि पर. (उद्घोत.) गनु सोऽपदादा पनि समस्य स्थाविव पूर्णरन्त धर्मे पविषधानस्योपयोग शिष्यम् ।। ग्रासिदीये पनि निषा गैरय भार पूर्वग्रेति ।। (पायालोक) मा -इति-पत्र । भयंन्तीति-गरपा (सवालोहः) मा-मयतीति-तपा न पतिकाया पास्यनुषायते । पमए । परियति-स्यत्यनुगम्य । एमा मगोप य प्रयो-नए उके, मायका यो. रामनार | उपगंदरति-धाविति । अपनरय मापरालीक रेन भन भरमय पर विशेष 'या उदयोने-अप-बारकोट । एतदिति-रिपोरेत्पर्य । सपा- परमावस्य परम्यानमार । प्रावप्रत्यय विमागेन । एप पिधेति-प्रतियपरिमागपूरवस्यः । (हत्य पोगाहोपदेणाधिकरणमा) (अपंचासाधकद्वितीयवार्तिकम् ॥२॥) 14 वर्णव्यत्यये पार्थानतरगमनात् ।।०|| (अयपाधयाधिकरणम्) (भाप्पम) (माष्पम्) किं पुनरिमे पर्णा अर्यवन्त', अहोग्विदनयंकाः ? वर्णव्यत्यये पान्तिरगमनान्मन्यामहेऽर्थयन्ती (भी) भन्दा पर निग3-कि. पर्णा इति । फूपः सूपो यूप इति । फूप इति मका. रिति । पश. प्रवर्ग सिमर यु पार गरेण कवियों गम्यते । सूप इति फारापाये सकारी प्रयोगा ॥ पजने पायान्तरं गम्यते । यप इति फारसकारापाये (उपगः) इमे रन न दयपरमपरपा पनेयकारोपजने पार्थान्तरं गम्यते । सेन मन्यामह-या नित्यार-दामामिण । अनि प्यम् । कूपे पापः स फारग्य, यासपे सूपार्थःगमारस्य, पण । पारस । भामानितिकवारिस यो यूपे यूपार्यः स यसारस्येति ॥ TRE अनुरक्तिशानम् । अनुगमनम् ॥ (मी)वर्गपावर इति प परभारा (वा)-भाषा- अकरम् 1 मिमोपापा सरकारपेति । वरना पपीनार मादादो "या" पाठाप मारमा 4-नारमनवम्। (गोतामा - पनपन (Omलामापारि .) मलदारनगर-परतायाम्पत 10 | अर्थयन्तो पर्णा धातुप्रातिपदिक- समास दर पEime प्रत्ययनिपानानामेकयानामर्थ- (A)- नि-RRI दर्शनात् ॥ ७॥ मी। am-माबEARTI पिया (माप) अपमान प्रयंपन्तीप -मामी सान In me ·. । । द्वितीयमादिकम् ] प्रदीपोद्दयोततत्त्वालोकैविभूषितम् । अन्वय यतिरेकरूपमित्यादि । अत एव-योतकत्वेन अर्थवलादेव । (उद्योतः) तच्छदार्यमाह-वर्णस्येति ॥ परे तु तच्छन्देन तेपा-मादीनाम् । एषाम्-ऊपादीनाम् । तदर्भपटि परामर्श न कश्चिदोष ॥ प्रत एव पूर्व माध्ये सककारेण (७२ अर्धवत्तामाधकतृतीयवातिकम् ॥ १३॥) कश्चिदर्थो गम्यत इत्युक्तमित्याहु ॥ लाघवेन तु कर्मधारयमाह- भा ये सोऽर्थ इति । प्रकृतोऽर्थ । तस्मिन्वर्ग सति योऽर्थ ॥ * ॥ वर्णानुपलब्धौ चानर्थगतेः ॥ * ॥ | प्रदीयते स इत्यर्थ ॥ (भाग्यम्) (तत्वालोकः) भाष्ये--तुभ्यतु दुर्जन इति न्यायेन इतरोक्त वर्णानुपलब्धौ चानर्थगतेमन्यामहेऽर्थवन्तो वर्णा मभ्युपगम्य पर समाधत्ते-एव तहाँति । इष्टार्थस्य स्पष्टप्रतिपत्तये इति इति । वृक्ष मृक्ष , काण्डीर आएडीर' । वृक्ष इति शेष । हतर प्रकृते न स , अस , असश्चासौ अर्थ तदर्थ , अतद सवकारेण कश्चिदर्थो गम्यते, मक्ष इति वकारापाये र्थस्य गति अनदयतिरिति समासममिप्रेत्य पृच्छति-किमिदमिति । सोऽर्थो न गम्यते । काएडीर इति सककारेण कश्चिदर्थो प्रदीपे-इति-ति हेतो । कयमिति-तम्प्रताति शेष । इति- यनेन । इत्याह-रयत आइ । गम्यते, पाण्डोर इति ककारापाने सोऽर्थो न गम्यते ॥ उद्द्योते-घटितेति-ममुदायति शेष । प्रतीयते इति-समुदा (प्रदीपः) वर्णानुपलब्धौ चेति । अर्थान्तरावगमात्यकृतोऽयों | येनेत्यादि । न गम्यत नि विवक्षितम् ॥ (आक्षेपभाष्यम्) (उहयोत ) तृतीयहेतुमाह--वर्गानुपलब्धौ चेति ॥ स तर्हि तथा निर्देश' वर्तव्य'१॥ अनर्थगतेरित्यस्य तदर्णसत्ताया योनिदानवगरित्यर्थ इत्याइ (तत्वालोक )न्यासा तर प्रयाख्यापयिनु तटम्म पृच्छति- सर्यान्तरेति॥ स तहीति । तथा-नत्पदघटित । (तत्वालोक ) आण्डीर इति-इत्यत्रैनि शेष । इति-रत्य- (सिद्धान्तभाष्यम्) नेन । एवमयेऽपि। न कर्तव्यः । उत्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । तद्यथा- (आक्षेपभाग्यम्) उष्ट्रमुखमिव मुसमस्य उष्ट्रमुखः सरमुस । एवमतदर्थ- किं तमंन्यते-'अनर्थगते.' इति । न साधीयो गतेरनर्थगतेरिति । ह्यत्रार्थस्य गतिर्भवति॥ (प्रदीप ) उष्टमुख इति । गतार्थत्वादप्रयोग एव द्वितीयमु (प्रदीप ) इतरस्वर्थावग यमावमात्रननेनोक्तमिति मवा खशन्दस्य लोपोऽभिधीयते । अत्र दि उष्ट्रो मुखमस्येत्यैर विग्रह ।। पृच्छति-किं तहाँति । न साधीय इति । परमतापेक्षया प्रकर्ष न च प्राणी प्राण्यन्तरस्य मुस भवतीति विशिष्टावयववृत्तिरष्ट्रशब्द आरोप्यते । यया न किंचिरय तत्र करोती युक्तं कश्चिदाइ सुतरामय सादृश्या मुख विशिनष्टि । एवमिहाप्यनयंगतेरित्यत्रार्थशग्देन प्रका करोतीति॥ नोऽयं उच्यते, नार्थमात्रमित्यर्थ ।। (उद्दयोत ) प्रश्नमुपपादयति-माष्ये न साधीय इति । (उपयोत ) ननु दृष्टान्ने सप्तग्युपमानपूर्वेति वचनैनोत्तरपद ननि काकु । परमतापेक्षयेति । परेणानर्थगतेरित्युक्तलादिहायंगति । लोपेऽपि प्रहने वच्छादलोप केन । किं च तच्छन्द उत्तरपदमपि न । रस्त्रीत्यम्युपगमस्य परमते कटाक्षेण अन्यस्यडीयार्थगत्यपेक्षयात्रातिश । तच्छन्देन नन समामाभावादत आह-गतार्थत्वादिति । तथा च येनार्थगतिरस्तीति विवक्षेति माव । तदपि लक्षणेवि भाव ॥ (तत्त्वालोक ) भाग्ये-हिन्यत । तथा च अतदर्थगोरिनि (तत्त्वालोक ) माध्ये-जस्य व्याख्यान विशेषेणैव इष्टार्थलाम वक्त यमिति मात्र । इत्यभिप्रायेण सदृष्टाव समाधत्ते-नेति । उत्तरेति-यन इत्यादि । प्रदापे-अनेन अनर्थगोरित्यनेन । तत्-उत्तरपदलोपनम् । अस्येति-सरत शेष । खरमुख इति- (समाधानमा यम्) इत्यत्रेति शेष । इति-इत्यत्रापि। एवं तहीद पठितव्यं स्याद्--"*वर्णानुपलब्धौ प्रदीपे-हि-यत । इति-रति हेतो । विशिष्टावयववृत्ति- चातदर्थगतेः" इति ॥ बिल्क्षमाकृतिकमुखरूपावयत्रे लक्षणया वृत्ति । उद्यो-प्रकृते-अनचंगतेरित्यत्र । तद्वत्-उष्ट्रमुस इत्यत्रो. किमिटम्-अतदर्थगतेरिति । शब्दस्य विचित्रमुख लक्षगावत् । अत्रापि-अनर्थगनेरित्यत्रापि अर्थ तस्यार्थस्तदर्थः, तदर्थस्य गतिस्तदर्थगतिः, न तद- शब्दस्य प्रक्रन्नार्थे । थगतिरतदर्थगतिरतर्थगतेरिति ॥ अथवा सोर्थ (०३ अर्थवत्तासाधकचतुर्थवातिकम् ॥ १४॥) स्तदर्थस्तदर्थस्य गतिस्तदर्थगतिर्न तदर्थगतिरतदर्थगति ॥ * ॥ संघातार्थवत्त्वाच ॥ * ॥ रतदर्थगतेरिति । (माध्यम) (प्रदीप ) एवं तहीति । प्रतोऽयों न गम्यतेऽर्थान्तर तु गम्बद रत्ययं ॥ तस्यार्थ इति । तस्य वर्गस्य ॥ पर प्रति वर्गाना सघातार्थवत्त्वाच मन्यामहेऽर्थवन्तो वर्णा इति ! मर्थवत्त्वमनिदमिति कथ तस्यैति वर्ण परामृश्य दयाह-सोऽयं । येषा सघाता अर्थवन्तोऽवयवा अपि तेषामर्थवन्तः ॥ इति । प्रकृतोऽयं इत्य ॥ [[ येषा पुनरवयया अनर्थका. समुदाया अपि तेपाम- ·. । ११४ पातअलमहामाप्यम्- [मारे नर्थकाः1] तथा पञ्चप्मान्दशने समर्थः तत्समुः । कारसव ददायमा रम्पुरातल्या हो गया पनि दायश्च शतमपि ममर्थम्, एकच तिलरतैलदाने समर्थः विमापारिरूपोपकारस्पायवेषभागमापारि भएका कमदिरमवारवयोम्योन मिनीविनापर, को ११ तत्ममुदायश्च गार्यपि तैलगाने समर्या ॥ येषां पुनर- वा अनर्थकाः, ममुदाया अपि तेपामनर्थकाः । तदिति-मुदायेन्यर्थ । समऽपि पिम -उन्नाया । समा. मरपारपि मम्मान ॥ तय-गुमगारस्य समस्या सपा । वाया-एकोऽन्यो दर्शनेऽसमर्थस्तत्ममुदायश्च शतम- सेति-प्रति पूर यादि। इतीति-ति रिद ।सार प्यसमर्थम, पाप सिफता तैलदानेऽसमर्था तत्समुपति शेवः। दायश्च पारीशतमध्यममम् ।। उद्योते-हि-पा.। पदिति ~मगुरे सपं. । पार। (उदपोसः) चातुमाह-मापे सातार्ययायाचेति । तग्निमिसमुपि-दयानिनियिनि । सदनन्तरंगी एका सिकने ते मापस्योगादेव मिकतारादरकार बनान्तत्वमपि ॥ मिनुस्नातरम् । तदापत्ति:- गति । पारिवति-निगर (सपाटोकः) शनि सकाल , अर्थवदवयदक , मदन्वाद, इत्यादि सप-ध्वननोत्पादो। तदप्राप्ते:-मापतिका यो यो गन् स ग अर्थवदवयवक. यया यानादिसतात , नया सदस्ययावं-भानाववत्यम् । इति देतो.1 भादति-नगे. पाप, नरमाद नया । या यन्तीव तन्नेर, या अन्पादिसमुदायः, | पादौनोति मा येत्यादि । म भेद-न रायामनार या न पाय था, तमाप "प,पनुमानप्रयोगमभिप्रेरयार-सहातेति। भवानाम् । (अपंवत्तादूपगमाप्यम्) (७४ अर्यवसायो दोपनिराकरगपातिकम् ॥ १५॥) यदि नहींमे पर्णा अर्यवन्तः । अर्थवत्कृतानि ॥ * ।। संघातस्यैकार्थ्यात्सुयभायो प्राप्नुवन्ति ।। वर्णात् ।। * ॥ पानि ॥ (माप्यम्) "पर्यवत्प्रातिपदिकम्" इति प्रातिपदिक्संता, संघातस्यस्त्वमर्थः । तेन पारसुनुत्पत्तिर्न "प्रातिपदिकाद्" इति स्वाधुत्पत्तिः, "सुबन्तं पदम्" भविष्यति। इति पदमता ॥ (प्रदीपः) तत्र परिवारमार--संघातस्येति । समयका तप को दोपः ॥ विमाया पोयते । सम्परमियर पिया समो "पदस्य" इति नलोपादीनि प्राप्नुवन्ति-धनं दटारो समय देने का प्रदर्शन पनिसामोरपमाला समुदा. पनमिति ।। यादेव तीन सर्वानुमारि युपपने गगुर परिपनन् । पETru समुदायत्व मातिगरम् । परमात् प्रत्यपविधिरित्पर (प्रदीपः) नसोपादीनीति | मनं तु विमन माने, पनी नामपल्लागार॥ परयराना प्राविदिकमा प्ररने और ममुदापयापि । तत्र (उदपोतः) तामिति । सहामाया माप लावाभिरा मनिशम्पम् । समाममहगेन पायो. परमायामामा नि - सहारयाप्पेकायम । स परिभ सय ३१ मा पुसायमारय । देवनान समारपाका नरसपनाम गनु समुहारमाना मितिनी परत nि पदा मानवीय भार-परसंशा स्विस । पासानाय विमायुभिरनुप सा प्र म पाम भार पर (गोत्र.) शान्तांतवादिति । शिपम् । इयमूनः म प्राय प्रायोप्यासिका विरोगर । पHिERE रातकों, नमन गिनि nge portan गमरमारिया नेगुटम् । तामात साप मारमा परे पदार. . Preमितानिननर कामपनि मह. मरानुनना सागर । म माय रमा दुम् । पायान Hona Se । साप 'TRESeries T: INRोग ने । ng.. मग सानाpraari wnारेन वेदम् । परमूनति निजामा ful गुपा देष नमानुपम ER R१८ भरमा गुरमारपसमाहारात । ५ HITTHANI com । समयम्-१६ मा (antri-ME | प. rHERPERafteपमा। पसारा IFrti im-ar hin- HTRATURE-र HEATER RETRIEm.in. ()rt-air- नेना मार, "INImmन एम. HEमानुपानी नkin ITISHERPRETARAK Mein - दमन मारा। TAITIRTER, UTTART मा Torr.

·कुतः॥ द्वितीयमादिकम् । प्रदीपोइयोततत्त्वालाविभूषितम् । वयोरननिरिक्तचाद् । एवेन वयदाना व्यावृत्ति । चेदिति-नौ सिक्ना', हिंसे सिहः । वर्णव्यययो नार्थप्रत्यर ॥ शेष । यत -समुद यार । एषाम् अवयव नान् । योत्तौ वक्ष्यमा अपायो लोपः-हतः, नन्ति, नन्गु, अनन् । वर्गापायो पार या मिसान्वमतेनार केचित्चिति । पत प्रातिपदिकार्थ या मार्थापायः ॥ उपजन पागम –लविता, लवितुम् । शयन ह-प्रकृतियोध्येति । इति सी हैनौ । तेभ्यः प्रत्येकवर्गम्य । सा-मस्या । तदभाव -मायाशय । एकवचन मिति-अलगिक वर्णोपननो नार्थोपजनः ॥ विकार आदेशः पातपति वचन मन्यर्थ । अवयवेम्यो पोत्यादि । तथेति-अत्मगिरैकवचन घातक' | वय विकारो नाविकार || यव वर्गय त्यर्थ । एपाम्-अवयवानाम् । इति-दनि हैतो । त्ययापायोपननविकारा भवन्ति तदर्थयत्ययापायो- (७५ अनर्थकतासाधकमयमवार्तिकम् ।। १६॥) पजनविकारभवितव्यम् । न चेह तद्वद् । अतो मन्या ॥ ६ ॥ अनर्थकास्तु प्रतिवर्णमानुप-महे-अनर्थका वर्णा इति ॥ (प्रदीप ) पयत्ययेते पइतन्-~-वर्गम्यत्यये लब्धः ॥ * ॥ चार्यान्तरगमनाइनुपलब्धौ चानर्थगते. इति स्यानै (माप्यम्) कानिकलनुमा यत । अनर्थकास्तु वः॥ (उद्योतः) मनु व व्यत्ययादिश्वर्थदर्शन ना वत्वामार कमत भाइ-यदुशमिति । एवचार्थवर मुग्धक चमचार | प्रदर्शनदारानर्थक्तासापकत्वमस्य ॥ मापे अर्थदर्शनादित्य य प्रतिवर्णमानुपलब्धे । नहि प्रतिवर्णमा वर्गव्यत्ययायभावे योऽयस्तस्यैव दर्शनादि यर्थ । नार्थव्यत्यय रत्य उपलभ्यन्ते ॥ स्य नार्यान्तरावगति , कि तु तस्येवावगतिरित्यय ॥ किमिद प्रतिवर्गमिति॥ (तत्त्वालोक ) मध्ये-विकारेविति-मन्वपीति शेष । क वर्ण वर्ग प्रति प्रतिवर्णम् ॥ | मनोहरति वर्गन्यत्यये इयादिना। सिह इति-मत्रति शेष । एवमपि । अपवावप्रसिद्ध पदमाइ-प इति । उप (प्रदीप ) अनर्थकास्विति । घावाग्न्यितिरिका वर्ग | समीपे यो इन्युपर नस्तन्य श पचमाइ आगम इति । पधीक्रिय नेऽन्यया शा विरोध प्रानोति ॥ किमिति । असमासस मावरूर अन्ययामान विकार श्यामनार दृश पय यमाह- इया प्रश्न, समासेन तूतरम् । नव वसा घोतिनति लादेश इति । उपतहरति-ययैवेति । वानानव-वे इया । न- दिवचन न मनि ॥ | चेति-यतया है। अत इति-नम्र अब पाप कईत मचारा (उद्योतः) अनुमानेन माधितामा प्ररक्षविरोधेन दूषय | दिन शेन । ति-अनर्थकाम्चिति ॥ सर्ववर्गाना पयत्वे देतो गमिव स्थाश्त प्रदपे-अनैकान्तिक व-सयमिचारत्वम् । उद्भाव्यते इति- आह-धावादीति ॥ वि बाधकमाह-अन्यथेति ॥ दम्यस्य | वर्णेषु अनय दत्य मापनायै श । येत्या देहेनोरनुपलब्धे रेति हैतोश्च धावाद्यनिरित्त्वाविषयत्वे एक उड्योते-दर्शनमिति-वरोबादित देष । अस्य-ययया. मगनेरित्यपि बोध्यन् ॥ असमासशस्येति । या च पाये यादे। वीमा न प्रनायेनति मात्र । तेनैवति । चप्साया तम्य (तटस्यापमाप्यम) विधानादिनि मात्र ॥ (तत्त्वानोक) माधे-अर्यानुपधेरिति-यदि प्रतिवान् उमपमिद वगेंदूचम्-अर्थवन्तोऽनर्यका इति च। अर्या मनाइने तथोपनभ्येरन् , यतम्ने नया नोपलन्यन्त, स न सन्नाति निश्चीयने । योग्यानुसनधेरमाइग्राहकत्वात् । (समाधानभाष्यम्) प्रदा-अन्यथैति-"कलवर्गांना पक्ष । धानुरूपत्र उभयमित्याह !! कुतः? याना शास्त्रेणावताया बोपनापिति शष समासेनेति- साने त्यादि । एवज प्रनिरस्यानेकार्थत्वात् सशयन समुयारावयर स्वभावतः । तद्यथा समानमीहमानाना चापीया- प्रश्न , वीमा प्रतिशो ये उतरामति मात्र । तेनैव-समासनव । नाना च केचिदथैर्युज्यन्ते अपरेन । न चेदानी इति-इते देतो। कचिदर्थवानिति कृत्वा सरर्थवद्भिः शक्य भवि उद्घोते-साधितामिति-नानामित शेष । विपत्रे-मई | तुम् , कश्चिद्वाऽनर्थक इति कृत्वा सर्वैरनर्थः । तत्र वर्गाना पक्ष तथाच-अममाने च। तस्य-"मासस्य । झिमम्माभिः शश्यं कर्तुम-चढातुप्रातिपदिकप्रयर (७६ अनर्थकरवसाधकहितीयवातिकम् ॥ १७॥) निपाता एकवर्णा अर्थवन्तोऽतोन्येऽनर्थका इति । ॥ * ॥ वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारे- स्वाभाविकमेतन् । प्वर्थदर्शनान् ॥ * ॥ (प्रदीप) उभयमियाइति । दायरेकान्दामा क्यते फयितु तत्रैवासाम्युरन्तव्या, न सर्वत्र य । (माध्यम) (रद्योत ) उमपत्य न्याय व विश्दभेदेनेल्याा-यवाद वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारेप्यर्थदर्शनान्मन्याम- |येति । यया पति तस्यादौ । न सर्वत्र क दावियर्थ ।। हे-अनर्थका य इति !! घर्गम्यत्यये-कृतेस्त, कसे (वाका) माये-स्वमावत -रामा कार देर . किमन न्याय्यम् . .

·- - ११६ पातञ्जलमहामाप्यम् अन्यारे । स्वात् । केवाधिदणांना स्वामविकर कमरोन मोऽपि सबका (सारालोक.) मा ये-पूर्वपशिी मुभूते मिगत मा. नाता, कपाधिन स्वाभाविशक्तिमान अनर्थक्वेऽपि सर्वेका स्थं प्रति समापानमाह-संपातेति । हि-'। म्यादिनि- नानका घालमाह-राधति। ममानमिति-अन्य उमण शेषः । सूपाति-भविष्ठ इत्यनुते। एयम.वि । पति- मियायामन्यः । इदानीम्-योपार्जनसमपे। भनकैरिति-न यस्यादित्यनुपम्यने । एवमग्रेऽपि । सरपति निरौ । तर भतिशयमित्यनुपश्यते । एतत्-नमयन् । पीति-समुन्दनरमपि निश्चित तवोच्यते इत्यर्थ । तदेवारमा प्रमोरे-श्रमो-पिता। तेति।हिन्या। उपदोन-पाव देन अपत्यानकथयो न्यायलस्य दुर्व उपयोते-निपु कामपपेषु । अन्षिय इसि-मापोय. भावार-विषपभेदेनेति । सनुदायस्य तदर्थवत्वसम्पादनेन त ! स्मि नित्यादि । न च श्यते-7हि मिन् मेवामपनग धानो समुदायरपरगांना पर बरसगिधाविति न्यायार न पान- वर यते। इति-दति रिपती । पेरादि-पेन, परसंगम सामन्यने न्याय पेमार-मादाविति । यति-पत्र संख्यापारने पाए। द्विपंधनेन-काचिोग । (माक्षेपमाप्यम्) (आमाप्यम्) फ्ध य एष भवता वर्णानामर्थयत्तायां हेतुरूपः। तत्रेदमपरिहतम्-स वित्त्वापरू इति ॥ दिष्टः-'अर्यवन्तो वर्णा धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपाता (समायलमा नामेकवर्णानामर्थदर्शनाद्वर्णव्यत्यये पार्यान्तरगमनावर एतस्यापि प्रातिपदिक्संज्ञायां परिदारं यत्यति । गानुपलची पानर्थगतेः संघानार्थवत्त्वान' इति ? ।। (प्रदीपः) पतस्यापीति । 'टो शतदन गुणेन गुणनो’ (सयालोकः)- निर्णयमवगाय वटश्य पूर्वपक्षिण पृष्य थमायः पुराइयाहा।। P-कपमिति । नियमले स्यादि । बर देव यो हेतु सतपानि यसरे कर्ष सिमानिन प्रति किमुचरमभिम पाप) यथार्थदसा त्या प्रगतीनि माव । (गपोतः)ोहति । भान पान गुणिनो रपरय मवता ( पूर्वपक्षिा वर्गानामयम् उपदिष्ट व्यय हेतु रिति-भागमायाचनम् । (सावालोकः) माये-एतस्य-पातावबारे पाय । प (समाधाममाप्यम्) रिहारम् अवय स्थानकोऽपि समुभयरथायरूपम् । सरपोते-सतिया रामान देक गमनानक संघातान्तराएयेयतान्येवंजातीयकानि अर्थान्तरेषु समुपपरप रथस्य गमन मनपा, पाप गुरागानां प्रयाम् उमा- पन्तेि यूप' मूपो यूप इति । यदि हि वर्णव्यत्यय दानकरऽपि समायरय गुरामा उमादायमा, तथा माना कृतमर्थान्तरगमनं स्यात , भूयिष्ठः पार्यः सूपे स्थान, प्रत्येकम् अनपोप समुहायस्य समस्या या संप सूपार्थ पे, पार्था यूपे, यूपार्यत्र फूपे, दत्तस्य म्यभिचारिकामाकमि भार । मूपार्या यूपे, यूपार्थ सूपे । यतस्तु पनु न किंचि. रति नामसापिकरणम् । रम्पस्य पा यूपे, यूपस्य या पूपे, यूपस्य या यूपे, सुप. स्य था पूर्व, पूपाय पा सुपे, यूपरय पा सूपे। अतो (খব ঘোঘিােমাঘিঞ্চল) मन्यामहे संघातान्तराएयेतान्येयजातीयवान्यान्तरे। (भाप्पा) पु पन्ति इति । इदं सन्यपि-भरता वर्णानामययत्तां मुयना साधीयोऽनप य गोतितम् । यो हि मन्यते- पाउग पालक एयो यो । यः पूपे पार्थः स पारय, यामुपे सुपार्थ स सफा- (तामाटोकः) मा पे-सामKCITAानुमगना. मिदिरासोपस्थाटग माधएर पगमा पनि रस्य, यो यूपे यूपार्यः स यफारस्येति । उपरान्दात्व. FANA-माउगिरयादिना। (आरंपचारिकम 141) (बी)संघातराणीति । त - गरपप्पानामम्रपोशाप दिए। || || 'प्रत्याहारेऽनुपन्धानां फथम- मनोमान्नरपापि संपावरपैय गम्यता ज्ग्रहगोपुन' 10 (गोवा) परीगरो मन (भापम) मित्र प. सनशानी Presirf ननु य एमेच प्रन्यायागयां मनुषन्धाः रिपन्ने, पो TRAININETIS TVedge पामप्रहन मदन रमान मलि ? ।। TERRITantri ARI पुरंग हिपशन!॥ REETIREMIERNनिय ITATISTIANETarate दपि एवारीमान, मधु परीया, "म" བྷཝཱརི་ན་༤ན་ ffོར གོ་༣ ཝཱརེ་་ དཙན། दीपारामाय॥ मगर-ories । (ग)riters TITERE सनयंकः स्यात् ॥

·- बोध्यम् । द्वितीयमाहिकम् ] प्रदीपोयोतत स्वालोकैविभूषितम् । ये जग्रहगेषु अप्रत्याहारग्राहदै पठितानामनुबन्धाना प्रत्याभत्त्याच | साधपति-[भये ] आचार्यस्येति । आचार्यशब्दैनानादि शब्द- ग्रहण कुतो नेत्यर्थ 1 तफलितार्थमाह-य एते भद् इति । तदो- पुरुष । एदचान्यत्र संडिविशेषज्ञमपंगायोपात्तत्वादितामसञ्चित्वमेवैति धकसूत्रेषु प्रागुतेषु ॥ प्रत्याहारास्वदुपकारका ॥ अन्ग्रहगेन भाव । अच्शब्देन ॥ अणगादिप्रत्याहारेषु तेषा महणे फ्लामाव मनसि निधायाग्रहणेनेत्युक्तम् । न च हशादौ टग्रहणस्यापत्ति । हल्पु | तेषा प्राधान्येनोपदेश इति शेष । हि-यनः । (तत्वालोका ) भाग्ये- एतेषाम्-अनुबन्धानाम् । तहीति- उच्चारणकारोच्चारणेनोच्चारणार्थवर्णहोनहला हल्घाटेवप्रयाहारे ग्र प्रदोपे-इति-इति लौकिकन्यायेन। इति-इति यवहारः वर्णा हणाभावस्य वक्तुं शस्यत्वाद ॥ इति-सजातीयेषु मजातीयाइत्यादि । (तरवालोकः) भाष्य-प्रामझिक्शया "प्रयाहारेऽनुबन्धा उद्घोते--तथेति-सशिविशेषसमर्पणायोपारा इति शेष शब्द. नामिति इलोक्वारिक खप्टो न्याख्यातुम् असतानुइन्धमत्राणि | पुरुषः-शिव । अन्यत्र-देसु । इतामिति-अनुन्धानामित्यर्थ । निर्दिशति-अइउणित्यादिना । किं चैति-यदि तेदामनुबन्धानाम् | अन्विति शेष । प्राचार्याचारेण हापितस्यैव अन्तु अनुदन्धानामग्रह मावश देन ग्रहण स्या होत्यादि । मधु णकारीयतीति-इत्यादावित | पस्य प्रभानेति लोकन्यायेन दृढीकृत्वात एक एव हेतुरति वानिकर. शेष । उदयोदे-प्राहकेविति-सुत्रेष्धिति शेष । तेषाम् अनुब ] दाशय । किन्तु भा' यकृता सचकार ध्यागनत्वात् प्रते हेतुदयमेव न्यानाम् । (७८ सिद्धान्तसमाधानवार्तिकखण्डम् ॥ १९॥) (८० सिद्धान्तसमाधानवार्तिकखण्डम् ॥ २१) ॥ * ॥ आचारात् ॥ * ॥ ॥ॐ ॥ 'लोपश्च बलवत्तरः' ॥॥ (भाष्यम्) किमिदमाचारादिति ?॥ (भाष्यम्) प्राचार्याणामुपचारात् । नैतेध्वाचार्या अच्कार्या लोपः खल्वपि तावद्भवति ॥ णि कृतवन्तः ।। (मदीप.) लोपश्चेति । परत्वान्नित्यत्वादा आदिरन्त्येनेत्यनै- (प्रदीपः) आचारादिति । प्राचारो व्यवहारः । कृषिमुपिकृपे नाचसहविधानकालेनुबन्धाना लोपादसन्निधानारच्समा न प्रवर्तते । रिति यण न कृतः ॥ अनुबन्या छुच्चारण एव सनि संशप्रतिवद् च कार्यमसन एवं (तत्त्वालोकः) मा ये-एतेषु-अनुवन्धेषु परेषु। प्रतिपास्यन्ति, स्वतस्तु न किंचित्कार्य प्रतिपद्यन्ते ।। प्रीपे-इतीति-इत्यत्रेत्यर्थ । ककारे परे इति शेष । तथा चात्र (उद्योतः) पररवादित्यायन्तरगत्वोपलक्षणम् । एवच पूर्व- यणकरणरूपेश आचार्यव्यवहारेण अनु अनुबन्धानामग्रहणं झापिन मनुबन्धलोप दादिरम्त्येनेति साविशनकालेऽसनिधानादित्याय । एव चानुबन्धसदृशमिन्नानामेव मध्दगसदृशना ग्राह्यला बोधयताति (७९ सिद्धान्तसमाधानवार्तिकखण्डम् ॥ २० ॥) भाव ॥ माध्ये लोप: स्खल्वपि तावदिति । मर्वत प्रथममि यर्थः ।। यत्त एमपि लणित्यकारस्य हलघु ग्रहणपराचारादित्यैव समा. ॥ * ॥ 'अमधानत्वात् ॥ * ॥ धिरत्र युक्त इति । तम। अतो रान्तस्येति सूत्रै कारोचारणेन (भाष्यम्) लण्मस्थस्यानुनासिरसामावशपनात् । ९१च तस्यानुवन्वत्वमेव अप्रधानत्वाच्च । न खल्वप्येतेपामच प्राधान्येनोप- | न, किंतूचरगावमेव । अत एव मान्ये इउणियादिनचतुष्टयोपा दानेनैवैतविचारप्रवृति कृता। श्ओके चाग्रहगेदित्यवेक्तम्। उर- देशः क्रियते ॥ परपुत्रे च लपरत्वस्योपसख्य नमैव कार्यमिति तुल्यायरत्रे क तहि ॥ बध्यते ॥ (तत्त्वालोकः) मान्ये-बलवत्तरलोपाच्चेत्या शयनाह-लोप- श्वेति । प्रदीपे-परत्वादिति "ग्रादिरन्त्येने"त्येतदपेच्या "तस्य एषा ह्याचार्यस्य शैली लक्ष्यते यत्तुल्यजातीयां- लोप' इत्यस्येत्यादि । नित्यत्वादिति-ताकृतप्रसङ्गत्वेनेत्यादि । प्रतिवई-सम्बदम्। स्तुल्यजातीयेपूपदिशति-अचोऽक्षु हलो हत्यु ॥ उद्योते-एवञ्च-परवान्नित्यत्वादाऽन्तरगत्वादातस्यत्वाधकाचे (प्रदीप.) अप्रधानत्वादिति । प्रधानाप्रधानसंनिधौ च । सर्वतः सकलमहा 1 एवमपीति-लोपस्य बलवत्वेऽपीत्यर्ध । प्रधानमेव कार्याणां प्रयोजकमिति परार्थानामनुबन्धानानसा न हल्लत्याहारसिझेः पूर्वमपदार्थनियमावेन "उपदेशेऽजि"त्यस्य प्रवर्तव इत्यर्थ ॥ शैलीति । शोले मत्रा शैली समवधानपूर्विका | वाक्याभावात् लण्घटकाकारत्येत्मदालोपयोरभावेनेति शेष । तस्य-- प्रवृत्ति । यथा लोके ब्राह्मण. सह ब्राह्मणा भोयन्ते क्षत्रिय सइ । लसूत्रस्थाकारस्य । तथा च तस्य विचारकोटिप्रविधवाभावाव समा क्षत्रिया इति एवमिहाप्याचार्य वर्णा निर्दिष्टा इत्यर्थ ॥ धानाविषयावेऽपि न तिरिति भाव । एवम्न अनुबन्- (अच् ) (उद्द्योतः) प्राधान्येन प्रत्याहारेषु प्रहार्थत्वेन । परार्येति । प्रत्याहारजन्यबोधविषयत्वामावदन आचार्यकर्तृकामन्धि निमिरले. अगदिस्वरूपबोधनार्थत्वेन परार्थत्वम् । यथाकारादय संशिविशेषस- | नानाश्रितत्वात् , अप्रधानत्वाच, लोपशास्त्रीयोदेश्यनावाटेदकाकान्त भगायोपान तथा पादय रत्यय. ॥ मप्रधानत्वमप्याचार्याचारेण | स्वाच्चेति अनुमानप्रयोग सिद्ध । मिलि भव । हलपु॥ कुत एतन् ?॥

·सामार ॥ 5 ११८ पातलमहामाप्यम्- 11मपा. (1 मिमान्नसमाधानरोग्यन्तरजातिपन ॥ २२॥) यतिरित्यारनाइन चेति । पुनरीति-नेकार मम ॥ ॥ अकालोजिति या योगस्तत्का. वादियादिः। सोयाविति" परिवार उद्यो-शारा-सायकिरणारा लानां यथा भवेत् । अचां ग्रहणम- काय तेषां न भविष्यनि ।।।। एए एवार्थः । अपर पाह- (माप्मम्) थपका योगविभागः फरिष्यते-"ऊरालोऽच्" ॥ ॥ हस्वादीनां वचनात् प्राग्या- उ ऊ ऊ ३ इत्येवं फालोऽभवति । ततो "सरवदीपंप्नु- वत्तावदेव योगोऽस्तु । कार्याणि " हम्मदीपंगुनसंच भवति-उसलोच ।। यथा स्युस्तत्कालेप्या कार्याणि ॥ * । (प्रदीप) उकालोऽनिति । मिदेची योगदिमागेन पाल. (उपपोतः) माध्यै एप एवापं इति । अपर माहेपादिना मन्दिनपा नियम्यते सोनुयायालवामावाद व निकालोस एप ॥ शादीनामिति । यदीपंप्लुत रयत माग्यावर उकालोऽमि तदेवास पर पम् । पन --- (गयोतः) मा ये सरकाहानामगं प्रणमपदेन पया अरकार्याणीवि । मज निमिएकापनि तापमाना स्यादिवि योगदिमाग कार्यशयन्वर । मिदेश्य इति । मका | स्युरिय-यय ॥ राधानामुशासनगर ॥ (सपालोकः) माप-प्यम् ऊमानोऽनिमोनि समानता दुष्टहादेव नर अप-दरवनेन समपंपरि-एप येति साकाठेपु- (सपालोक)मये-दय यागामि प्रति समाधा | काने। नान्तरमार-जाटोजिनी ने । तरफालानाम्-3३ येर कानाम् । प्राग मे ते-मबम यामित्यादि । अकार्यम्-अ. (सियारेषिता मामापारिकापम् ॥) पसरूपमार्यम् । ऐन-उपागमाग । एराम्-अनुमनाम् । भयो सरकाशनुरारी। मा-सि इति-पादिल्येयोने वयामि । असम्- ('अणुदेव' मुगपदमयोजनाधिारगम् ।) मलोभ्याम् । सत:-मासस्य वरवनियामार। (भापमाप्यम्) उपोट-इति इति । थप किमर्थमन्तःस्थानामणसूपदेशः क्रियो । (लापमाप्यम्) (प्रदीपः) अप रिममिति । अनुरिसर ये कामात मिम ॥ मन RTR पानाबाप मपि फुस्कुट इत्यत्रापि प्रानोति ।। सरयोगपिया यो यथा पाति । (प्रदीर) एपमरी । करारेशमात्रावाय (सपोवः) भा+rsti.भगो मारमो. मपो॥ पारगम् । सान स्थान पर अणुदिरियर EिRARY (गः) ननु कसारसय माविकम् , सरयों मादये गा-मदेदिति । अगमु मामा मात्र कोर- करिति । पाने शिम सोना-मदगौतम (सपाटेका) मा-या दोरमार-एयमनीगि। (ame.) मा-पाराममय भरीत-गामिति । प्रयोर नत-अमेहम-अत्र शरमानापारम्। Rit-मातिापन- महार इतितली । - याने-मना यामम् । (समाधानमाम्यम्) (समापानमाप्पग) तस्मात्योपय परिहारः ।। हिमपंयन्ता समरः परलं गो माल. (ER) पराको कारो, लोसमिति परमयर्णरपामियानुम्पागप पि राजा पा र मामा-नम् । इन परस्य परमपर्ने गने ताप यमदन प्रद वगम्यते । म मा मनपाउनरेश पाद पूर्वस्यापि परमों पया गम्।। (जप्तः) रायगेम (ग)माप्ने गाय । rart I THE": (जमा at En बमा । ग.. ( or) raft मा-मामा सगुन मग म पर "प Franmohini EASE RATin ( Ort-IN-RH मोtrian raft -RRIERRIER-TE- । - 1