·सूचना॥ अनेक प्रकार की पुस्तकें इस यंत्रालयमें मुद्रितहुई हैं उनमें से जितने पुराण है उनसे चुनकर कुछ पुस्तकें नीचे लिखी जाती हैं जिनमहाशयों को इसमें से किसी पुस्तककी आव- श्यकता हो वे इस प्रेसके मेनेजरको पत्र लिखकर मँगालें तथा पुस्तकों का जो सूचीपत्र छपाहे वह भी मँगाकर देखचे । देवीभागवत भांपा ॥ इसका उल्था पंडित महेशदत्त सुकुलने कियाहै-इसमें मुख्य करके श्रीदेवीजीके पाठ आदिक का विस्तार ओर सर्व प्रकारकी शक्तियों का कथन और उनके अवतार, मंत्र तंत्र, यंत्र, कवच, कीलक, भर्गला,पूजा, स्तोत्र माहात्म्य, सदाचार,प्रतिकृत्यं द्राक्ष महिमा गायत्री और देवियों के पुरश्चरण का वर्णन, सन्ध्योपासन, ब्रह्मयज्ञादि असंख्य तंत्र मंत्र रूप विषयहे भाषा ऐसी स्पष्ट है कि साधारण लोग भी समझ सके हैं। लिंगपुराण ॥ इसका उल्था छापेखानेके बहुत खर्चसे जयपुर निवासि पंडित दुर्गाप्रसादजीने भाषामें किया है- जिसमें अनेक प्रकारके इतिहास,सूर्यवंश,चन्द्रवंशका वर्णन, ग्रह नक्षत्र,भूगोल और खगोलका कथन, देव, दानव, गन्धर्व यक्ष राक्षस और नागादिकी उत्पत्ति इत्यादि बहुतसी कथायेहैं ।।

·और
देश
में
उदारताशा
आदि
बड़ेर
तीर्थस्थानों
में
अत्युत्तम
शिवालय
बने
भूमिका
wwwse
श्रीमाधवोजयतु । जोकि अनादि कालसे अनादि शक्ति श्रीभगवती दुर्गाके उपासक
बहुधा सब मनुष्य हैं और मुख्यकर इस अवध मण्डल में तो सबही शक्ति के आराध
करनेवाले हैं परन्तु किसी का ध्यान उस के मुख्य ग्रन्थों के प्रकाश करने में नहीं हुश्री
और इसी से बहुधा लोग उसके चरित्रों को नहीं जानते जिनसे उनकी रुचि उस अनादि
शक्ति की भक्तिमें हो इस हेतु से सब छोटेवड़ों का हित विचार इक्ष्वाकुवंशी अर्थात्
रघुवंशी श्रीमन्महाराजाधिराज श्रीरामचन्द्रजी जिनका यश प्रताप तेज बीरता और
उदारता नवखण्ड एथ्वी में विदित है और सदेवसे जिनके कुलमें बड़े २ तेजस्वी प्रतापी
महाराजा चक्रवर्ती होतेओये हैं। उनकी कृतज्ञता और कृपालुता चलीभाती है उसी
घराने और राज्यके अधिकारी क्षत्रियकुलभषण राजशिरोमणि यशस्वी प्रतापी दयावान
कीर्ति विख्यात है। और परमशाक्त हैं जिन्होंने प्रथम तो
१

·श्रीदेवीभागवत सटीक बहुत शुद्धतापूर्वक छपवाकर हजारों पुस्तकें पण्डित ब्राह्मणों को सत्कारपूर्वक दक्षिणा सहित दानकी ऐसे प्रतापी गढ़ अमेठी आदि के स्वामी राजा माधवसिंह प्रतापी ने अब फिर कृपालुता प्रकटकर श्रीदेवीगीता जिसको कोईभी नहीं जानता उसको प्रकाश करने और लोगों का उद्धार करनेकेलिये पण्डित महेशदत्त शुक्ल को आज्ञादी कि तुम इसको श्री देवीभागवतसे पृथक्कर बहुत शुद्ध करो और अवध अखबार के सम्पादक मुन्शी नवलकिशोर साहब से फर्माया कि आप इसको बहुत, पुष्ट अक्षरों में जिसका वृद्धभी वे परिश्रम पाठ करसकें बहुत उत्तम कागजपर छपवाइये सो उक्त महाराजा की आज्ञानुसार पण्डित महेशदत्त शुक्लने बहुतसा परिश्रम करके अत्यन्त शुद्ध किया और पूर्वोक्त मुन्शी साहब ने उत्तम पुष्ट अक्षरों में लिखवाकर छपवाई ॥ इति ·श्रीदेव्यैनमः ॥ शक्तयाश्रयंजगत्सर्वनित्यासञ्चित्स्वरूपिणी । अद्वितीयाबीजभूताव्या पिकासर्वचस्तुष १ .तत्कलालेशभाजस्तुब्रह्मविष्णुशिवादयः । उत्पत्तिपालनाभावकर्तृत्वे प्रभविष्णक रतद्भक्त्यदृढपाकेनकोशलेदेशउत्तमे।सार्थमाधवसंज्ञस्तुराजाभूद्रघुवंशजः ३ देवीमाहात्म्यश्रवणे श्रद्धाजातामहात्मनः । पुण्यपुंजातिरेकेण देवीगीतामतोस्थिता ४ कालानुकलताभावात्साहक्षत्रियपुंगवः । मुन्शीनवलपूर्वेणकिशोरेणचसंगतः ५ तेनोक्तं ममप्रायहिदेवीगीताविमुद्रणम् । तदाज्ञयासमारम्भोजातोगीताविमुद्रणे ६ अशोधितंमु द्रणचलोकेनप्रचरेदिति। कालीपत्संज्ञकेनाथद्विजवर्येणशोधितम् ७ शोधितामुद्रितागीता जातासिद्धिमुपेयुषी । अर्थतोलिपितोवापि तत्तुल्यानैवविद्यते ८॥ इति ·** दे० गी० ४ श्रीगणेशायनमः॥श्रीलक्ष्मीमातरं रंगनायाख्यंपितरंगुरुम्। नीलकंठःप्रकुरुतेनत्वागीताविमर्शिनाम् १ चतुः सप्रतिपद्यैस्तुपावत्यारख्यपरंमहः। हिमालयेप्रादुरभूदितिसम्यगिहोच्यते । पूर्वाध्यायेपुनश्चहिमवत्ष्ट प्टेप्रादुरासीत् तुतन्महइत्युकंतत्कथा :एच्छतिधराधराधीशेति धराधराः पर्वतास्तेषामधीशोहिमालयः जनमेजयउवाच धराधराधीशमौलावाविरासीत्परंमहः । यदुक्तंभवतापूर्वविस्तरात्तद्व दस्वमे १ कोविरज्येतमतिमान् पिवनशक्तिकथामृतम्। सुधातुपिवतांमृत्युःसनैतच्छ एवतोभवेत् २ व्यासउ० ।धन्योसिकृतकृत्यासि शिक्षितोसमहात्माभिः। भाग्यवान सियदेव्यानिळजाभक्तिरस्तिते ३शृणुराजन्पुरावृत्तंसतीदेहेग्निभर्जिते।भ्रांतःशिव स्तुबभ्रामक्वचिद्देशस्थिरोभवत ४ प्रपंचभानरहितः समाधिगतमानसः।ध्यायन्देवी स्वरूपंतुकालंनिन्येसात्मवान् ५ सौभाग्यरहितंजातं त्रैलोक्यंसचराचरम् । शक्ति हनिंजगत्सव साध्विट्ठीपंसपर्वतम ६ आनंदः शुष्कतायातः सर्वेषांहृदयांतरे। उदा सीनाः सर्वलोकारिंचताजर्जरचेतसः७ सदादुःखोदामैग्नारोगग्रस्तात्तदाभवन् । तस्यमौलावित्यर्थः १ वकुंरुत्साहांधकथावणेस्वोत्साहं दर्शयति कोविरज्येतेतिसुधांबुपिवताममराणीयो मृत्युः सदेवीकथामृतश्रवणतोनैवभवेदित्यर्थः २ । ३। ४.५ । सौभाग्यरहितमैश्वर्यरहितं तदा पराशक्तेः - १ पुण्यश्लोकायादेव्याःपालयित्र्याजगन्मातुरभावाज्जातमित्यर्थः ॥ ६ ॥ ७ । ग्रहाशपिविपरीतगतयः .

·शासनकयाः सत्यादेव्या अभावाज्जाता इत्यर्थः । ब्रह्मणादत्तोवरोयस्मतादृशास्तस्मिन्नेवसन्यौता रकासुरोभवदित्यर्थः कोसौंब्रह्मणावरोदत्तस्तदाहशिवौरसस्त्वितिः १०११११ १२:॥ १३॥ १४ १.१५.अस्माकम ग्रहाणदेवतानांचवैपरीत्येनवर्त्तनम् ८ अधिभूताधिदेवानांसत्यभावान्नृपाभवन् । अथास्मिन्नेवकाले तुतारकाख्योमहासुरः ६. ब्रह्मदत्तवरोदैत्योभवत्रैलोक्यनाशकः । शिवोरसस्तुयःपुत्रःसतेहंताभविष्यति १० इतिकल्पितमृत्यु:सदेवदेवमहासुरः । शिवौरससुताभावाज्जगर्जचननंदच ११ तेनचोपद्रुताःसर्वेस्वस्थानात्प्रच्युताःसु राः। शिवौरससुताभावाचितामापुर्दुरत्ययाम् १२ नांगनाशंकरस्यास्तिकथेतत्सत संभवः । अस्माकंभाग्यहीनानाकर्थकार्यभविष्यति १३ इतिचिंतातुरास्सर्वेजग्मुर्वे कुण्ठमण्डले । शशंसुर्हरिमेकांतसचोपायजगादह १४ कुतश्चिन्तातुराःसर्वेकास कल्पद्रुमाशिवा । जागत्तिभुवनेशानीमणिद्वीपाधिवासिनी १५. अस्माकमनयादेवत दुपेक्षास्तिनान्यथा । शिक्षवेयंजगन्मात्रांकृतास्मच्छिक्षणायच १६ लालनेताडनेमा तु कारुण्यंयथार्भके । तद्वदेवजगन्मातुर्नियंत्र्यागुणदोषयोः १७ अपराधोंभव नयादपरायादेवभगवत्या उपेक्षास्तिसाचोपेक्षानोस्मन्नाशायकिन्वेतादशोममापराधोनकर्तव्य इति. शिक्ष णायेत्यर्थः १६ तत्र दृष्टान्तमाह लालने इति अर्भकेबाले १७ यद्यप्यपराधिनो वयं तथापि तां मातरं ज :- ·दे० गी० गज्जननीं विनाकोपरः सहेतास्मदपराधं पदे पदे जायमानमित्यर्थः १८१६ स्वजाययालक्ष्म्यासहदेव्या आराधनार्थ विष्णुरपिदेवैः सहनिर्जगामेत्यर्थः२०२१ अंबा प्रीत्यर्थ यज्ञानानाविधास्तृतीयस्कन्धोक्काज्योत धोमादद्यश्चतद्विधायज्ञाअंवायज्ञं चक्रिरेइत्यर्थःतृतीयादि व्रतानिहिमालयंप्रतिभगवत्यावक्ष्यमाणनि २२ नामपरायणाः देवीनामजापिन इत्यर्थः सूक्तपराः अहं रुद्रेभिरित्यादि देवीसूक्तजापिन इत्यर्थः नाम पारा त्येवतनयस्यपदेपदे । कोपरःसहतेलोकेकेवलंमातरंविना १८ तस्माद्यूयंपरांवांतां शरणंयातमाचिरम् । निर्व्याजयाचित्तटत्यासावकार्यविधास्यतिः १६. इत्यादिश्यतु रान्सर्वान्महाविष्णुःस्वजायया । संयुतोनिर्जगामाशुदेवैःसहसुराधिपः २० आजगा ममहाशैलंहिमवंतनगाधिपम् । अभवंश्चसुराःसर्वेपुरश्चरणकर्मिणः २१ अंबायज्ञ विधानज्ञाअंवायज्ञंचचक्रिरे । तृतीयादिवतान्याशुचक्रुःसर्वेसुरानृप २२ केचित्स माधिनिष्णाताःकचिन्नामपरायणाः। केचित्सूक्तपराः केचिन्नामपारायणोत्सुकाः २३ मं पारायणपराः केचित्कृच्छादिकारिणः। अंतयोगपराःकेचित्केचिन्न्यासपरायणाः २४ यणं तंत्रराजादि तंत्रेयूक्तं कालरीत्या पारायणं तस्मिन्नुत्सुकानि निष्णाताः केचिदित्यर्थः२३ मंत्रपाराय ण: मायाकुंडलनीक्रियामथुमती शुद्धाचकालीकला।मातंगीविजयाज़याभगवतीदेवीशिवाशांभवीतिश्लो कोक्तरीत्या भुवनेश्वरीपारिजातेस्पष्टीकृतं तत्परातनिष्णाताःकेचिदित्यर्थःकृच्छ्रादिवतं कृळूचान्द्रायणा ·दे० गी० दिक, अन्तय्यांगः प्रपंचयागः प्राणाग्निहोत्रं च प्रपंचतारे उक्तं तत्पराः कचिदित्यर्थः २४ हल्लेखया मायाबीजमंत्रेण भुवनेश्वरीमत्रेणेत्यर्थः २५ भृगोर्दिने भृगुवासरे स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम व हु शोभमानामुमहिमवतीमित्यादि श्रातेवोधितं तन्महः शाक्तं महः प्रादुर्वभूवेत्यर्थः २६ वेद चतुष्टये न हल्लेखयापराशक्तेःपूर्जाचक्रुरतंद्रिताः । इत्येवंबहुवर्षाणिकालोगाज्जनमेजय २५ अकस्माचैत्रमासीयनवम्याञ्चभृगोदिने।प्रादुर्बभूवपुरतस्तन्महःश्रुतिबोधितम्२६ चतुर्दिक्षुचतुर्वेदमूर्तिमद्भिरभिष्टुतम्। कोटिसूर्यप्रतीकाशकोटिचन्द्रसुशीतलम२७वि द्युत्कोटिसमानाभमरुणंतत्परमहः । नैवचोवनतिर्यकचनमध्येपरिजग्रभत् २८.आ द्यतरहितंतत्तुनहस्ताद्यंगसंयुतम्।नचस्त्रीरूपमथवानपुंरूपमथोभयम्दीप्त्यापि धाननेत्राणतिषामासीन्महीपते । पुनश्चधैर्यमालव्य यावत्तेददृशुःसुराः३० तावत्तदे वस्त्रीरूपेणाभादिव्यमनोहरमाअतीवरमणीयांगीकुमारीनवयौवनाम्३१ उद्यत्पीनकु चहंद्वनिंदितांभोजकुड्मलाम्।रणत्किंकिणिकाज़ालसिंजन्मंजीरमेखलाम३२कनका चतुर्दिक्षुस्थितेन सेवितमित्यर्थः २७ अरुणमारक्तमनुग्रहार्थं स्वीकृतरजोगुणवत्वात् एतद्रूपप्रतिपादिका श्रुतिपठति नैवंचोर्ध्वमितिपरिजयभत् स्थानत्रयेपि न परिछिन्नमित्यर्थः २८ अयोभयंनपुंसकमपिनेत्यर्थः २९. प्रथमतस्तस्यदीक्षानेत्रपिधान जातं पश्चात्तदेवमहः स्त्रीरूपेणाभात् प्रकाशं प्रापेत्यर्थः३०/३१ उद्यदा ७ ·. ८ - दे० गी० विभवंद्यत्पीनं कुचद्वंद्वं तेन निंदिते कमलकुड्मले यस्याः रणच्छब्दायमानं यत् किंकिणिकाजालंतेन सिंजन्ती शब्दायमाने मंजीरमेखले नूपुरकांची भूषणे यस्याः३२ गलबन्धः कंठभूषणं ३३ तनुकेतके वा लंकेतकपत्रेतिश्वेतेसंराजन्यो नीलभ्रमरस्तद्वदतिनीले कुन्तले कर्णकपोलमध्यस्थौ केशौ यस्याः ३४ गदकेयूरग्रैबेयकविभूषिताम् ।अनयमणिसंभिन्नगलबंधविराजिताम्३३तनुकेतकसं राजन्नीलभ्रमरकुंतलाम् । नितंबबिंबसुभगांरोमराजिविराजिताम् ३४ कर्पूरशकलो मिश्रतांबूलपूरिताननाम्। कनत्कनकताटकविटंकवदनांबुजाम् ३५अष्टमीचन्द्रबिं बाभललाटामायतध्रुवमारक्तारविंदनयनामुन्नसांमधुराधराम् ३६कुंदकुण्डलदंतामा मुक्ताहारविराजिताम् । रत्नसंभिन्नमुकुटांचन्द्ररेखावतंसिनीम् ३७माल्लकामालतीमा लाकेशपाशविराजिताम्। काश्मीरविंदुनिटलानेतत्रत्रयविलासिनीम्३८पाशांकुशव राभीतिचतुर्वाहुंत्रिलोचनाम् । रक्तवस्त्रपरीधानादाडिमीकुसुमप्रभाम् ३६ सर्वशृङ्गार वेषाढ्यासर्वदेवनमस्कृताम् ।सर्वांशापूरिकांसर्वमातरसबमोहिनीम् ४०प्रसादसुमुखी • मंबांमंदस्मितमुखांबुजाम् । अव्याजकरुणामूत्तिददृशुःपुरतःसुराः ४१ वक्तुनाशक्नुव कनंतौदीप्यमानौ यौ कनकताटंको ताभ्यांविटंकं सुन्दरं वदनाम्बुजंयस्याः३५ अष्टमीचन्द्रोधचन्द्रः उन्न. सां उन्नतनासिका ३६ ॥ ३७ निटलं ललाटं ३८ त्रिलोचनामिति पुनरुक्तिलॊचनानामतिसौंदर्यबोध ·है दे० गी० नार्था ३६।१०।४१ यतोवाप्यसंहद्धनिस्वनास्ततोवक्तुं नाशक्नुवन्नित्यर्थः इतिकर्तव्यतायांमूढाः सर्वे विलोकनं कृतवन्त एवस्थिता इत्यर्थः ४२ । ४३ नमोदेव्यै इति बौदकोमन्त्रः प्रकृत्यै प्रकृतिश्चप्रतिज्ञा दृष्टान्तानुपरोधादिति सूत्रप्रतिपाद्य साम्यावस्थामायोपाधिकब्रह्मरूपिण्यै भद्रायै सकलकल्याणगुणरत्ना करायै नियताः संयुताः ४४ तामग्निवर्णामिति अद्यमपि ऋङ्मन्त्रः अग्निसमानारुणवर्णातपसाज्ञाने नज्वलंतींदीप्यमानां सर्वज्ञामित्यर्थः तथा च श्रुतिः तपसाचीयतेब्रह्मेति मुंडके वैरोचनीं विशेपेण दीप्तां कर्मफलेषु निमित्तेषु बामणादिभिर्जुटां सेवितां दुर्गाम टांगयोगात्मकदुःखरूपायासेनप्राप्यां ज्ञानेन सुतर किंचिद्वाप्पसंरुद्धमुस्वराः । प्रेमाश्रुनाचनाःसर्वेविलोचनपराःस्थिताः ४२. कथंचि स्थैर्यमालंब्य भक्त्याचानतकंधराः । प्रेमाश्रुपूर्णनयनाः तुष्टुवुर्जगदंबिकाम् ४३ श्रीदेवाऊचुः नमोदेव्यैमहादेव्यशिवायैसततनमः । नमःप्रकृत्येभद्रायैनियताःप्रण ताःस्मताम् ४४. तामग्निवर्णीनपसाज्वलंतींवैरोचनीकर्मफलेषुजुष्टाम् । दुर्गादेवीं सितरणयोग्ये संसारेतरसेतरणायतस्यैदुर्गायैनमोस्त्वित्यर्थः तस्यै इति शेषः यद्धा अग्निशब्देनाग्निबी जं रेफोगृह्यते स रकारो वर्णो यस्यामेवास्त तां तपः शब्दो मायावाचकस्तेन तुरीयस्वरईकारोगृह्यते तेन ज्वलंती तयुक्तामित्यर्थः विरोचनः सूर्यस्तेन तबीजं रेफ़ो. गृह्यते सूर्यस्यविंद्वात्मकपरमेश्वरत्वेन विन्दोश्च हकारात्मत्वेन प्रपंचसारे तृतीयचतुर्थपटलयोरुतत्वात् तेन हकारयुक्तामित्यर्थः तथा च मायाबीज़रूपिणी दुर्गा शरणमहमित्यादि पूर्वेण समानार्थ नारायणोपनिषद्भाष्ये तुतां दुर्गा देवी शरण ·दे० गी० महं प्रपद्ये कीदृशीमग्निसमानवर्णा तपसा स्वकीयसन्तापेन ज्वलंतीमस्मच्छदहती विशेपेण रोचते स्व यमेवप्रकाशते इति विरोचनः परमात्मातेन दृष्टत्वाद्वैरोचनी कर्मफलेषु स्वर्गपशुपुत्रादिषु निमित्त भूतेषु जुटामुपासकैः सेवितां हे सुतरसिसुष्टु संसारतरणहेतो हे देवि तरसेतारयित्र्य तुभ्यंनमोस्त्वित्य थः इत्युक्तंमाधवाचार्यैः ४५ देवींवाचमितिदेवाः प्राणाः वाचं देवीं द्योतमानां वाचं वैखरीरूपामजनयंतो त्पादितवन्तस्तां विश्वरूपाः बहुरूपाः पशवोस्मदादयो वदन्ति सर्वव्यवहारसिध्यर्थ सेयं सर्वव्यवहारो पयोगिनीधेनुः कामदुधा मन्द्रामादयित्री प्रतिष्ठामान दानादिना इपमू दुहाना अन्नबलदात्री वायूपा शरणमहप्रपद्ये सुतरसितरसेनमः ४५ देवींवाचमजनयंतदेवास्ताविश्वरूपाःपशवो वदंति । सानोमद्वेषमूर्जदुहानाधेनुर्वागस्मानुपसुष्टुतैतु ४६ कालरात्रीब्रह्मस्तुतां वैष्णवीस्कन्दमातरम् । सरस्वतीमदितिदक्षदुहितरंनमामःपावनांशिवाम् ४७ म हालक्ष्म्यैचविद्महेसर्वशक्तयेचधीमहि तन्नोदेवीप्रचोदयात् ४८ नमोविराट्स्वरूपि भगवती नोस्मान् सुष्टुता .सतीउपेतु प्राप्नोत्वित्यर्थः अयमपि ऋङ् मन्त्र एव ४६ कालरात्रीमिति अय मपि देव्यथर्व शिरस्थोमन्त्रः सर्वमारकस्यापि कालस्यरात्री नाशिकेत्यर्थः प्रलये कालस्यापिनाशात् ब्रह्मस्तुतां मधुकैटभवधसमये ब्रह्मणास्तुतां वैष्णवीं विष्णुशक्तिं लक्ष्मी स्कन्दमातरं पार्वती शिवशक्ति अदितिं देवमातरं दक्षदुहितरं सतीनाम्नी एतादृशौ नानारूपधरां शिवां भुवनेश्वरी पावनां नमाम इत्यर्थः ४७ महालक्ष्म्यै चेति इयमाप देव्यथर्वशिरःस्थागायत्री तत्र चतुर्थी द्वितीयार्थे महालक्ष्मी विद्म , ·.डातप्रा देगी० जानीम इत्यर्थः तथा सर्वशक्ति धीमहि ध्यायम इत्यर्थः तदिति विलुप्तसप्तम्यंतं तेन तत्र ज्ञाने ध्याने नोस्मान् सा देवी प्रचोदयात्प्रेरयत्वित्यर्थः ४८ चतुष्पात् ब्रह्मास्मिकां नमस्करोति नमोविरादिति एयेनमःसूत्रात्ममूर्तये । नमोव्याकृतरूपिण्यैनमःश्रीब्रह्ममूर्तये ४९ यदज्ञानाज्जग दातिरज्जुसर्पसंगादिवत् । यज्ज्ञानाल्लयमाप्नोतिनमस्तांभुवनेश्वरीम्.५० नमस्त पदलक्ष्यार्थीचिदेकरसरूपिणीम् । अखण्डानन्दरूपांतविदतात्पर्यभूमिकाम् ५१ पंचकोशातिरिक्तांतामवस्थात्रयसाक्षिणीम्। नमस्त्वंपदलक्ष्यार्थीप्रत्यगात्मस्वरूपि शीम ५२ नमःप्रणवरूपायैनमोहींकारमूर्तये। नानामंत्रात्मिकायैतेकरुणायैनमोन मः .५३ इतिस्तुतातदादेवैर्मणिद्वीपाधिवासिनी । पाहवाचामधुरयामत्तकोकिलनि स्वना ५४ देव्युवाच ॥ वदंतुविवुधाःसर्वेपदर्थमिहसंगताः । वरदाहंसदाभक्तकाम कल्पद्रुमास्मिच ५५ तिष्ठत्यांमयिकाचिंतायुष्माकंभक्तिशालिनाम् । समुद्धरामिम कुलांवाणीश्रुत्वासंतुष्टमानसाः ५७ निर्भयानिर्जराराजन्नूचुर्दुःखस्वकीयकम् । देवाऊचः ॥ नाज्ञातंकिंचिदप्यंत्रभवत्यास्तिजगत्त्रये ५८ सर्वज्ञयासर्वसाक्षिरूपि एयापरमेश्वरि । तारकेणासुरेंद्रेणपीडिताःस्मोदिवानिशम् ५६ शिवांगजाधस्त यदज्ञानाद्यत्स्वरूपस्यापरिज्ञानादित्यर्थः ५०.५१ ५२:। ५.३.। ५४।५५ । ५.६ । ५७।५८।५६ । - ·१२ गी० शिवों गजाच्छिवारसात् पुत्रान् ६० सर्वज्ञ पुरत इति सर्वज्ञायास्तवपुरतोस्माभिः पामरैः जनः किंवक्त व्यं कि निवेदनायं त्वं किन जानासीत्यर्थः एतद्देशइति इदं यदुक्तं तदुद्देशतो मुख्यत्वेन यस्थितं तदुक्तं अपरमन्यत् दुःखमस्माकं यदस्तितत्कियत्पर्यंतंवक्तव्यं तत्त्वमेव सर्वज्ञातर्कयजानीहीत्यर्थः६१ मुख्य मभिलाषितं प्रार्थयन्ति सर्वदेति देहहेतवे देहाभिमाननिमित्तमपरं प्रार्थनीयमित्यर्थः ६२ या हिमाल स्यनिर्मितोब्रह्मणाशिवे । शिवांगनातुनवास्तिजानासिवमहेश्वरि ६० सर्वज्ञपुरतः किंवावक्तव्यंपामरैर्जनैः। एतदुद्देशतःप्रोक्तमपरंतर्कयांबिक ६१ संर्वदाचरणांभोजे भक्तिःस्यात्तवनिश्चला। प्रार्थनीयमिदंमुख्यमपरदेहहेतवे ६२ इतितेषांवचःश्रुत्वा प्रोवाचपरमेश्वरी । ममशक्तिस्तुयागौरीभविष्यतिहिमालये ६३ शिवायसाप्रदया स्यात्सावं कार्यविधास्यति । भक्तिमचरणांभोजेभूयाद्युष्माकमादरात् ६४ हिमाल योहिमनसामामुपास्तेतिभाक्तितः। ततस्तस्यगृहेजन्मममप्रियकरमतम् ६५ व्यास उवाच हिमालयोपितच्छुत्वात्यनुग्रहकरवचः । वाष्पैःसंरुद्धकंठाक्षोमहाराज्ञीवचो ब्रवीत् ६६ महत्तरंतुकुरुषेयस्यानुग्रहमिच्छसि । नोचेत्वाहंजडःस्थाणुःक्वत्वंसच्चि ये अधुना भविष्यति साशि वाय देयासाशक्तिर्वः कार्य स्वजन्यपुत्रद्वारातारकासुरबधरूपं करिष्यती त्यथः६३३६४ननु हिमालये किमिति भगवत्यावतारो गृह्यते तत्राह हिमालयोहीति ६५ महराज्ञी सर्वेश्वरी भुवनेश्वरी ६६ मद्रयातुष्टात्वंमद्गृहेवंतारं गृह्णासीतिकेवलं. मल्लालनार्थमेववस्तुतस्तुयस्यानुग्रह.

·दे० गीर मिच्छसि तं पुरुपं महत्तरं कुरुपे केवलं स्वेच्छयैवेत्याह महत्तरमिति तथा च. श्रुतिः कामये तंतमुग्रं १३ : कृणोमि तं ब्रह्माणं तमूर्षि सुमेधामिति इदं यदिनास्ति तर्हि तत्राह नोचे दिति कृत्वमतिदूरामनो वाचामपि अगोचरा सच्चिदानन्दरूपिणी ६७ एतादृश्यास्तवपितृत्वं जनकत्वं ममजन्मशतैरनन्तजन्म भिरग्यसंभाव्य संभावनाविपयमपि न भवति तत्त्वपितृत्वं ददासितस्मादिच्छेव केवलं कारणं तनुमम स्वरूपिणी ६७ असंभाव्यंजन्मशतैस्त्वपितृत्वममानघे । अश्वमेधादिपुण्यैा पुण्यैर्वातत्समाधिजैः ६८ अद्यप्रपंचेकीर्तिःस्याजगन्मातासुताभवत् । अहोहिमा लयस्यास्यधन्योसौभाग्यवानिति ६६ येस्यास्तुजठरेसंति ब्रह्मांडानांचकोटयः । सेवयस्यसुताजाताकोवास्यात्तत्समोभुवि ७० नजानेस्मत्पितॄणांकिंस्थानस्यान्निर्मि तंपरम् । एतादृशानांवासाय येषांवंशेस्तिमादृशः७१ इदंयथाचदत्तंमेकृपयापूर्णप्रेम या। सर्ववेदांतसिद्धचत्वद्रूपंब्रूहिमेतथा ७२ योगचभक्तिसहितं ज्ञानंच श्रुतिसंमतम् योग्यतादिकमित्यर्थः तदेवाह अश्वमेधेति ६८. अथ स्वभाग्यं वर्णयति अद्यप्रपंचइति अहो अस्य हि मालयस्य जगन्मातासुताकन्याभवत् धन्योसौभाग्यवानिति प्रपंचे अद्याद्यप्रभृतिकीर्तिः स्यादित्यन्वयः ६६ पराशक्तयानुग्रहेणप्रेमपूर्णातःकरणः स्वमुखेनैवस्वभाग्यं पुनर्वर्णयति यस्यास्त्विति कोवा स्यान्नको पीत्यर्थः ७० येषां वंशे मादृशो भाग्यवानस्ति तेषां किं स्थानं ब्रह्मलोकाद्यपेक्षयाधिकं किं निर्मितस्या .

·दे० गी तन्नजाने इति भावः ७१ पुनः प्रार्थयते इदं यथोति इमति दुर्लभ त्वात्पतृत्व यथा त्वया करणया दत्त तथेत्यन्वयः ७२ त्वमेवाहमिति तव मम चाभेदोयेनस्यात्तदित्यर्थः ७३ । ७४॥.... तश्रीदेवीभागवततिलकेगौडपाठानुसारिव्याख्यानेसप्तमस्कन्धेदेवीगीतायामेकोध्यायः ॥ ३ ॥ वदस्वपरमेशा नित्वमेवाहयतोभवेत् ७३. व्यासउवाच इतितस्यवचःश्रुत्वाप्रसन्न मुखपंकजा । वक्तुमारभतांवासारहस्यंश्रुतिगृहितम् ॥ ७४ ॥ इतिश्रीदेवीभागवतेसप्तमस्कंधेदेवीगीतायामेकोऽध्यायः॥ १॥ श्रीदेव्युवाच ॥ शृण्वंतुनिर्जराःसर्वेव्याहरंत्यावचोमम । यस्यश्रवणमात्रेणमद् पत्वंप्रपद्यते १ अहमेवासपूर्वतुनान्यत्किंचिन्नगाधिप। तदात्मरूपंचित्संवित्परब्रह्मै पंचाशद्भिरथश्लोकैरात्मतत्त्वनिरूपणम् ।। करोतिजगदंबासास्वमुखेनेतिनोच्यते । हिमालयंपुरस्कृत्य सर्वदेवान् देवीवरवस्तूपदेशंकरोति शृण्वांत्वातिव्याहरंत्याः कथयंत्याः १ अहमेवोत पूर्वतुसृष्टेस्तुपूर्वमह मात्मरूपिण्येवासबभूवमत्तोन्यकिंचिदपिनसजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यमात्मतत्वनासेत्यर्थः तथा चश्रुतिः आत्मावाइदमेकएवाग्रआसीन्नान्यत् किंचिन्मिपदिति तदात्मरूपमिति तदेवात्मरूपचित्सांव ·देगी० त्परं ब्रह्मैकनामकंभवति सत्यज्ञानमनंतं. ब्रह्मेत्यादिकाजगत्कारणप्रतिपादकश्रुतिषु प्रतिपादिताः शब्दा स्तस्यैवात्मरूपस्यवाचकाः सतीत्यर्थः २ तथाचसर्ववेदप्रतिपाद्यमात्मरूपसेवासोति समन्वयाध्यायो क्तः सर्वपदानांब्रह्मण्यात्मरूपे समन्वयउक्नोवेदितव्यइति कीदृक्तदात्मरूपमस्तीतिचेत्तत्राह अप्रतयं मिति अनुमानाविषयः श्रुत्यैकसमधिगम्यमित्यर्थः अनिर्देश्यश्रुत्यापिजातिगुणक्रियासंज्ञाभिनिर्देष्टुमश क्यमित्यर्थः अनौपम्यंयदितत्सदृशोद्वितीयः पदार्थोजगत्यांस्यात्तदातदुपमानेनसात्मोपमेयः स्यान्न तुतदस्तितस्मादनौपम्यं अनामयमास्तजायतेवर्द्धते इत्यादि षभावविकारशून्यमित्यर्थः तेषांविकारा णांदेहोपाधिनिष्ठत्वादस्य चात्मनो देहाभावात्तद्विकाररहितमनामयमेवैतदित्यर्थः एतादृशंनिर्गुणम् क कनामकम् २ अप्रतय॑मनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् । तस्यकाचित्स्वतःसिद्धांश क्तिर्मायेतिविश्रुता ३ नसतीसानासतीसानोभयित्माविरोधतः । एतद्विलक्षणाका थंजगत्कारणमिति चेत्तवाहतस्यति काचिदनिर्वचनीया तस्याममात्यरूपस्यस्वतःसिद्धानादिभूताश क्तिरस्ति सामायेत्यादिपदैः सर्वश्रुतौ विश्रुता प्रसिद्धास्ति' मायांतु प्रकृतिं विद्यान्मायावाण्यान्तरसिंही त्यादिश्रुतिषु ३ सांकीदृशीवर्ततेतदाहं नसतीति अत्रविरोधत इत्यावृत्याज्ञानत्रयेपियोज्यम् ब्रह्मवत्का लयंत्रावध्यासतीनवर्तते ब्रह्मज्ञानेनवाध्यत्वरूपविरोधात् नापि बंध्यापुत्रवदसती व्यावहारिक सन्तावत्व विरोधात् नाम्बुभयात्मा सत्वासत्वविशिष्टाविरुद्धधर्मयोंः . सत्वासत्वयोरकेत्र सहावस्थानविरोधाद तएतत्त्रयविलक्षणाकाचिदनिर्वचनीया वस्तुभूतास्ति सदाअनादिर्यावन्मोक्षस्थापिन्यस्तीत्यर्थः तथाच १५ ·१ दे० गी० तापनीयश्रुतिः मायाचतमोरूपानुभूतस्तदेतज्जडं: मोहात्मकमनंतम् तुच्छमिदरूपमस्य' व्यंजिका. १६ नित्यनिवृत्तानिमरात्मैवदृष्टास्यसत्वमसत्वंचदर्शयति ४ तंत्रदृष्टान्तमाह पावकस्येतिसहजानादि धुवायावन्मोक्षस्थायिनीमायाशक्तिर्ममारतीत्यर्थः एतेनमायाशक्तयासद्वितीयत्वं ब्रह्मणोस्तीतिकथंजग सृष्टेः पूर्वब्रह्मसजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यामात शंकापरास्ताशक्तेः शक्तानतिरेकात् नहिवाहि शक्तिर्वनेः पृथक्नकंचित्कदाचिद्गृह्यते किंचिद्वितीयः सत्यपदार्थोनास्तत्येिकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतेरर्थस्तथाचांसत्यमाययासद्धितीयत्वेपिदोषाभावात् ५ नत्वेतादृश्याभुवनेश्वर्यास्तत्रोञ्चनीचजीव चिद्वस्तुभूतास्तिसर्वदा ४ पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिवदीधितिः । चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयममेंयंसहजाध्रुवा ५ तस्यांकर्माणिजीवानांजीवाःकालाश्चसंचरे । अभेदेनविलीनाःस्युःसुषुप्तोव्यवहारवत् ६ स्वशक्तेश्चसमायोगादहंबीजात्मतांग ता। स्वाधारावरणात्तस्यादोषत्वंचसमागतम् ७ चैतन्यस्यसमायोगाग्निमित्तत्वं सर्जनेवैपम्यनैघृण्यदोपआपतदितिच तत्राह तस्यांकर्माणीतिजीवाः कर्माणिकालाश्चसर्वे अनादयस्ते चसुषुप्तौ यथा प्रतिदिवसव्यवहारोलीनाभवाति तदासंचरे प्रलयकाले अस्यांमायायामभेदे अलीनाः स्युस्तथाच यथा यथा यस्यजीवस्य कर्माणिभवांत तथा २ मायाफलंदीयत इतिनममवैपम्य नैपण्यदो पगंधोपीतिभावः ६ तादृशीयाममशक्तिजिकर्मकालविशिष्टातयायुक्ताहं निर्गुणापिवीजात्मतां जगत्कारणतां गतास्मीत्याह. स्वराशेश्चति ननुर्विशक्तिर्ययात्वा नव्यामोहयति तथा जीवशक्तिरपि ·दे० गी० १७ जीवनव्यामोहयेत्याच युक्ता एवजीवाइति सृष्टिनिरयिकेति चेत्तत्राह स्वाधारावरणादिति स्वं माया तस्या आधार प्रात्यातस्यावरणादाछादनादस्यामायाया दोषत्वमध्यस्तीत्यर्थः अयंभावः मायायारूप द्वयम् मायाविद्यात्मकमस्ति मायाचा विद्याच स्वयमेवभवतीति श्रुतेस्तत्र प्रथमायाममशक्तिर्मायात स्याः स्वाश्रयव्या मोहकारित्वाभावेपि जीवाश्रिता विद्यारूपस्य द्वितीय मायास्वरूपस्य स्वाश्रयव्या मोहकारित्वमस्त्वेवेति तज्जीवमोक्षार्थ सृष्टिः सार्थिकैवेति ७ ननु तथापिलोके कार्यमात्रम् प्रत्युपादान कारणनिमित्त कारणयोरपेक्षास्ति घटादिषु दर्शनाज्जगत उत्पादनकर्तीत्वम् त्वेकवेत्ति कथमेकत्रकारण चकथ्यते । प्रपंचपरिणामाच्चसमवायित्वमुच्यते ८ केचित्तांतपइत्याहुस्तम केंचिं जडंपरे । ज्ञानमायाप्रधानञ्चप्रकृतिशक्तिमप्यजां ६ विमर्शइतिताप्राहुःशेवशास्त्रवि शारदाः । अविद्यामितरेप्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिंतका:- १० एवंनानाविधानिस्युनर्नामानिनि दयसद्भाव इति चेत्तत्राह चैतन्यस्योति समायोगान्मायायाम् समागमाञ्चैतन्यस्य मायायांप्रतिविम्बित स्य चिदाभासस्य निमित्तत्वं निमित्तकरणत्वं कथ्यतइत्यर्थः प्रपंचेतिःप्रपंचरूपेण परिणामात्समवायित्व मुपादानकारणत्वमुच्यतेमायाया इति शेषः चिदाभासो निमित्तकारणं मायोपादान कारणमिति विभा गः अधिष्ठान भूतंशुद्ध बिम्बभूतं चैतन्यतुः विवों पादान मित्यर्थात् सिद्धम् ८ तस्यामायायाः सद्भावप्र तिपादकानि वचनानि श्रुतिप्रोक्तानि कथ्यंति केचित्तामिति केचिच्छाखिनस्तां मायांतपइतिः वदन्ती यर्थ तथाच श्रुतिस्तपसाचीयते ब्रह्मेति मुण्डकेतमाकेचिदिति तथाच श्रुतिःनासदासीन्नोसदासीदित्या १५ ·दे० गी० दितमासीत्तमसागुहमये इतितदेतज्जडमिति तापनीये जडत्वमुक्तं स ऐक्षत लोकानुत्सृजा इतिश्रुतौ ज्ञानत्वमुक्तं अजा माया प्रधान प्रकृति शक्तिपरादयः शब्दाश्वेताश्वेतरशाखायांप्रसिद्धा तथाच सर्ववेद सम्मतेयमायेतिभावः ९ । १० तदोवाह एवमिति मनुमायाया जडत्वं मिथ्यात्वं चकुत इति चेत्तत्राह तस्याइति तस्या दृश्यत्वात्स्वाधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वाञ्चजडत्वं मिथ्यात्वंचेत्यर्थः यद्यदृश्यं तत् जडं यथा घटीत्यादि व्याप्तेः स्वाधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वं मिथ्यात्वमिति मिथ्यात्वलक्षणात् ११ एवं मायायाजडत्वं. मिथ्यात्वं चोपपाद्य आत्मनस्तदुभयवत्वं नास्तीत्युपपादयति चैतन्यस्यति यदि चैतन्यस्य दृश्यत्वं स्यात्त गमादिषु । तस्याजडत्वंदृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोसती ११ चैतन्यस्यनदृश्यत्वंदृश्यत्वे जडमेवतत् । स्वप्रकाशंचचैतन्यं नपरेणप्रकाशितम् १२ अनवस्थादोषसत्यान्न स्वे नापिप्रकाशितम् । कर्मकर्तृविरोधःस्यात्तस्मात्तद्दीपवत्स्वयम् १३ प्रकाशमानमन्ये हि तज्जडमेव भविष्यति यद्यदृश्यं तत्तज्जडमिति व्याप्तस्तथाच सर्वस्यजडत्वात्प्रकाशकाभावाज्जगदा ध्यप्रसंगात्तस्मान्नतदृश्यमित्यर्थः नतुतस्य दृश्यत्वाभावे तदस्तित्वेप्रमाणाभावात्तदभाव एव प्रसज्येतेति चेत्तत्राह स्वपूकाशंचेंति यदि चैतन्यं परपूकाश्यस्यानहि स परः केनान्येन पूकाशितः सोप्यन्यः केन काशित इत्यनवस्थास्यान्लचस्वेनापिस्वंपूकाशितमेकस्यैवकर्तृत्वकर्मत्व विरुद्धधर्मद्वयवत्वाभात्तस्मा निच्छतापि यथादीपः स्वयंपूकाशः परपूकाश्चेति तद्वन्मदीयं चैतन्यमपि हेपर्वत स्वयंभासमानमन्ये दासूर्यादीनां भासकं विद्रीत्यर्थः तथा च श्रुतिः न तत्र सूर्यो नचं चन्द्र तारकेनेमाविद्युतोभांतिकुतीय ·१६ दे० गी० मग्निः तमेवभात मनुभातिसर्वतस्य भासासर्वमिदं विभातीति येन सूर्यस्तपतितेजसेद्रइतिच । १२ । १३ । १४ । यस्माद्धेतोर्नित्यत्वं साक्षिरूपस्योक्तं तमेवहेतुमुपपादयति जायदिति अवस्थात्रयपि दृश्य स्य पदार्थजातस्य व्यभिचारस्तत्संविदो व्यभिचाराभावश्चयतस्मात्संविदोनित्यतमित्यर्थः ननुसंविदो पि व्यभिचारोस्तुतत्राह संविदइति ॥ योहं जागरितं पश्यामि सएवाहस्वप्नं पश्यामि सरवाहं सुषुप्तं पश्यामीत्यनुभवे यथावस्थपूयस्याभावानुभूयतेन तथा कर्हिचित् कदापि संविदोऽभावोनुभूयते तस्मा दनिच्छतापि संविदो नित्यत्वमाश्रयणीयमित्यर्थः १५ ननुवौद्धैः संविदोप्यभावोनुभूयते अतएव ते वो षांभासकंविधिपर्वत । अतएंवचनित्यत्वंसिद्धसवित्तनोर्मम १४ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्या दौदृश्यस्यव्यभिचारतः । संविदोव्यभिचारश्च नानुभूतोस्तिकहिंचित् १५ यदित स्याप्यनुभवस्तॉयंयेनसाक्षिणा । अनुभूतःसएवात्रशिष्टःसंविहपुःपरः १६ अतए वचनित्यत्वंप्रोक्तंसच्छास्त्रकोविदैः । आनन्दरूपताचास्याःपरप्रेमास्यदत्वतः १७ द्वायत्सत्तत्क्षणिक मिति व्याप्त्याज्ञानस्याप्य नित्यत्वमिच्छंतीतिवेत्तत्राह यदितस्यापीति यदितस्यसवि दूपाभावस्यानुभवस्वर्हियेन साक्षिणा तस्यसंविद्रूपस्यायमभवानुभूतःसएवात्रसाक्षी संविद्वपुर्ज्ञानशरीरो वशिष्टः इति साक्षिज्ञानं नित्यमेवसवैरंगीकर्तव्यामित्यर्थः १६ तत्र शास्त्रवेदनुभवं प्रमाणयति अतएवे ति अधुनात्मनः सुखरूपत्वमुपपादयति आनन्दरूपतोत अस्याःसवितायतः परप्रेमास्पदत्वमनुभूयते तस्मादस्याः संविद आनन्दरूपता सुखरूपतास्तीत्यर्थः नह्यसुखंपरप्रेमास्पदम्भवतीति तदुक्तंसूतसंहि ·२० दे० गी० तायामसुखस्य नहिप्रेमास्पदत्वंपरिदृश्यते १७ तत्रानुभवंदर्शयति मानभूवंहीतिहियतोहमाभूव मिति न किंतु भूयासमेवेति प्रेमसर्वलोकस्यात्मनिस्थितमस्तिनह्येतदात्मनः सुखरूपत्वाभावेसंभवति तस्मा प्राणिमात्रस्यानुभवादानन्दात्मतासविदोस्येवेत्यर्थः आत्मनो संगत्वमुपपादयति सर्वस्येति सर्वप्रपंचस्य मायानिर्मितत्वेनमिथ्यात्वान् मिथ्यापदार्थस्यसोदरेज्ज्वादिष्वसंवंधइवात्मनोपि मिथ्याप्रपंचेनासंबंधा दसंगत्वस्पष्टमेवेत्यर्थः ॥ १८ ॥ सर्वस्यपरिछेदकस्य मिथ्यातादेवात्मनः परिछेदोपिनास्तीत्याह अपरि छिन्नेति अतएवसर्वस्यमिथ्यात्वादेवममात्मरूपिण्या अपरिछिन्नतापिमतेत्यर्थः अत्रकचिज्ज्ञान स्वरू मानभूवंहिभूयासमितिप्रेमात्मनिस्थितम् । सर्वस्यान्यस्यमिथ्यात्वादसंगत्वंस्फुटं मम १८ अपरिछिन्नताप्येवमतएवमतामम । तच्चज्ञानात्मधर्मोधर्मत्वेजडतात्म नः १६ ज्ञानस्यजडशेषत्वनदृष्टंनचसंभवि । चिद्धर्मत्वंतथानास्तिचितश्चिन्नहिभि द्यते २० तस्मादात्माज्ञानरूपःसुखरूपश्चसर्वदा । सत्यःपूर्णोप्यसंगश्चद्वैतजाल पानात्मादित्वात्मनो धर्मोज्ञानमितिवदंतितन्मतं खंडयाततञ्चज्ञानमिति यदिज्ञानमात्मधर्मः स्यात्त दात्मनोजड़त्वापत्तिः ज्ञानातिरिकस्यजडत्वात्तस्माज्ज्ञाननात्मनो धर्मइत्यर्थः १६ किंचज्ञानस्यजंडशेष त्वं घटादिष्वदर्शनान्नकुत्रापिदृष्टं नचसंभवतितमः प्रकाशयोस्तयोधर्मिधर्मत्वमित्यर्थः नन्वात्मानजडः किंतुचिद्रूपएवोत तद्धर्मत्वं ज्ञानस्यसंभवतीति चेत्तत्राहचिद्धमत्वमितिउभयोश्चित्तोरेकत्वादात्मनोज्ञा तस्यचाचिद्रूपस्यनधर्मिधर्मभावः संभवतीत्यर्थः भेदेहिसतिर्मिधर्मभावः यदिपुनर्ज्ञानमात्मनश्चिद्रूपा २० ·२१ देगी। दिन्नस्वीक्रियततेहितज्ज्ञानचितोभिन्नमचिदेवस्यादिति तदुक्तंसूतसंहितायांयज्ञवैभवरखंडे चिंतोन्यशेष ताभावाञ्चितोचिच्छेषतानहितएवादि पदार्थानांचेतनत्वप्रशक्तितः चिच्छेषत्वंचनास्त्यवचित्तश्चिन्नहि. भिद्यते २ चेदचिञ्चित्स्याञ्चित्तोचित्वंविरुध्यते तथाचिञ्चेतनस्यापिः नशेषत्वमवाप्नुयात् शेषत्वेसति तत् सिद्धिस्तत्सिद्धौशेषताचितः अतोन्यशेषतालोकेचितोभ्रान्त्याप्रतीयतइति २० उपसंहरतितस्मादि तितस्मादात्माज्ञानरूपएवेत्यर्थः ॥ २१॥ इत्यंसृष्टेः पूर्वासशक्तिकस्यात्मरूपस्यस्थितिमुक्तानंतरंतस्मादा त्मनः सृष्टिमाहसपुनरितिसात्मापुनः कामइच्छाकर्मादिदिष्टमनेकविधं आदिनाजीवास्तयुक्ताया मा विवर्जितः २१ सपुनःकामकर्मादियुक्तयास्वीयमायया । पूर्वानुभूतसंस्कारात्कालक मविपाकतः २२ अविवेकाच्चतत्त्वस्यसिसृक्षावान्प्रजायते । अवुद्धिपूर्व सोयकाथ तस्तेनगाधिप २३ एतद्धियन्मयाप्रोक्तंममरूपमलौकिक। अव्य कृतंतदव्यक्तमाया याशक्तिस्तयापूर्वयोजगतोनुभवस्तन्नन्यायः संस्कारस्तस्माद्धेतोःकालेनकृतोयः कर्मणांविपाकोनामपरि पाक फलदानायोन्मुखरूपस्तस्माञ्चहेतोरित्यर्थः. २२ तत्त्वस्यचतुर्विंशति तत्त्वात्मकस्याविवेकाच्च तत्त्वस्य पृथक्करणार्थमिति. तात्पर्य सिसृक्षावान् जायतइत्यर्थः. यथावीजमुच्छूनं भवति तथैवपरमात्मापिकालकर्म संस्कारवशात्तत्तत्प्राणितत्तत्कर्म फलभोगसमयेप्राप्तेजगत्सर्ज नेच्छावान् भवतियथाचसुप्तः पुरुषः पूर्वसंस्कारवशेन जागर्तितद्वत्परमात्मापि. लयरूपस्वापावस्थातो जागर्ति लयोहि परमेश्वरस्यस्वापा, अबुाद्धपूर्वइतिः साचेयस्वापाज्जागरणरूपावस्थान बुद्धिकृतातदानींबुढे २१ ·4.2. २२ देगी. रभावात् किंतुप्राणिकर्मसंस्कारकृतेति अयंयःसर्गोजागरणरूपोत्पत्तिः सोबुद्धिकृतोज्ञेयइत्यर्थः २३ एत स्वरूपस्यसर्वोत्तम सित्वमाहएतद्धिपदिइति मममुख्यमलौकिकंलोकातीतरूपमित्यर्थः तस्यनामान्तरा णिवेदोक्तान्याहअव्याकृतमिति २४ । २५ सर्वप्राणिनां कर्माणिघनीभूतानि यस्मिन्सर्वकर्मसाक्षी त्यर्थः इच्छाज्ञान क्रियाश्रयामति तथाचश्रुतिः श्वेताश्वेतरेनतस्यकार्यकरणंच विद्यतनतत्समश्चा भ्यधिकश्चदृश्यते परास्यशक्तिर्विविधैवश्रूयते स्वाभाविकीज्ञानबलक्रिया : चेतिपुराणांतरेपिइच्छा शवलमित्यपि २४ प्रोच्यतेसर्वशास्त्रेषुसर्वकारणकारणम् । तत्त्वानामादिभूतंचस चिदानन्दविग्रहम् २५ सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयं । ह्रींकारमंत्रवाच्यंत दादितत्वंतदुच्यते २६ तस्मादाकाशउत्पन्नःशब्दतन्मात्ररूपकः । भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजोरूपात्मकपुनः २७ जलंरसात्मकंपश्चात्ततोगंधात्मिकाधरा । शब्दैकगुण आकाशोवायुःस्पर्शरवान्वितः २८ शब्दस्पर्शरूपगुणंतेजइत्युच्यतेबुधैः । शब्दस्पर्श - रूपरसैरायोवेदगुणाःस्मृताः २६ शब्दस्पर्शरूपरसगंधै पंचगुणांधरा । तेभ्योभव । ज्ञानक्रियाचैवरौद्रीब्राह्मीतुवैष्णवी त्रिधाशक्तिःस्थितायत्रतत्परंज्योतिरौजतिहींकारस्पदमंत्रस्येदमेव तत्त्वं वाज्यमित्याहहींकारोत २६ एवमादितत्वस्यह्यस्यमहिमानमुपवर्यतस्यादादितत्वात् होकारवाज्यादात्म नआकाशः संभूतइत्यादिक्रमणअपंचकृित भूतसृष्टिमाह तस्मादाकाशइति अपंचीकृतआकाश उत्प लइत्यर्थः २७।२८।२६ । अधुनालिंगदेहोत्पत्तिमाहतेभ्यइतितेभ्यः सूक्ष्मभूतेभ्योमहत् व्यापकंसूत्रमभवत् २२ ·दे० गी० यत्सूत्रं लिंगमिति परिचक्षतेलिंगशब्देनोच्यतइत्यर्थः तेभ्योभूतेभ्यो वक्ष्यमाणक्रमेण लिंगदेह २३ उत्पन्नइत्यर्थः । ३०। तत्रसूत्रशब्देनवायुगृह्यते वायुर्वसूत्रंवायुनावैसूत्रेण सर्वाणिभूतानिसंवद्धानीति श्रुतेः तत्सूत्रंसर्वात्मकं सर्वप्राणात्मकं भवतितत्सूत्रं परमात्मनः सक्ष्मदेहइत्यर्थः यत्पूर्वमव्यक्तमिन्यु क्तं तत्परमात्मनः कारणदेहइत्याह अव्यक्तंकारणोदेहइति ३१ यस्मिन्जगदीजकारणरूपंस्थितं यस्मा ञ्चलिंगदेहोद्भवस्तव्यक्तमितिपूर्वेणान्वयः- इत्थंपरमात्मनः सकाशादपंचीकृतभूतोत्पत्तिमुक्त्वामध्येए न्महत्सूत्रयल्लिंगंपरिचक्षते ३० सर्वात्मकंतत्संप्रोक्तंसूक्ष्मदेहोयमात्मनः। अव्यक्तंकार गोदेहःसचोक्तंपूर्वमेवहि ३१ यस्मिन्जगद्दीजरूपंस्थितंलिंगोद्भवोयतः। ततःस्थूला निभूतानिपंचीकरणमार्गतः ३२पंचसंख्यानिजायंतेतत्प्रकारस्तथोच्यते। पूर्वोक्तानि चभूतानिप्रत्येकविभजेदुविधा ३३ एकैकंभागमेकस्यचतुर्धाविभजेगिरे।स्वस्वेतरहि तीयांशेयोजनात्पंचपंचते ३४ तत्कार्यचविराटदेहः स्थूलदेहोयमात्मनः। पंचभूतस्थ वकारण देहस्वरूपसूक्ष्मं सूक्ष्मभूतोत्पत्तिप्रसंगेनोक्वाथपंचीकृतभूतोत्पत्तिमाह ततःस्थूलानीति ततो पंचीकृतभूतोत्पत्त्यनंतरमित्यर्थः ३२ पंचीकरणप्रकारमेवाह पूर्वोक्तानीतियान्यपंचीकृतभूतानि पूर्व मुक्तानितन्मध्ये एकैकंभूतंद्विधा विभजेत्तत्राप्यकेभूतस्ययो|भागस्तंचतुर्धाविभजेत् विभज्यस्वस्मात् स्वस्मादितरद्यद्भूतं तस्ययोद्वितीयोंशोधभागात्मकस्तस्मिन् योजनातेसर्वे पंचपदार्थाः पंचावयवाभवं तीत्यर्थः ॥३३॥३४॥ एवंपंचीकृतभूतानांयत्कार्य तत्कायविराट्देहोभवतीत्यर्थः सविराट्देहःपरमेश्वरस्य २३ 1 ·२४ दे० गी० स्थूलदेहोभवतीत्याह स्थूलदेहोयमात्मनइति आत्मनोममेत्यर्थः अथोंद्रियान्तःकरण प्राणानांपूर्वोक्त. लिंगदेहान्तर्गतीनामुत्पत्तिमाह पंचभूतस्थेति पंचभूतानांयसत्वाशास्तैः प्रत्येकंज्ञानेन्द्रियाणिपंचभवंति ३५ । मिलितैस्तुतैःसत्वांशेरंतःकरणं भवतीत्याह मिलितैः तैरिति ३६ वृत्तिभेदस्वरूपमाहयदाविति । संकल्पविकल्पकृत्यपदांतःकरणं करोतितदातदंतःकरणं मनइत्यभिरख्यमनः संज्ञकंभवतीत्यर्थः यदास शयहीनं यथास्यात्तथासुनिश्चिर्तवस्तुतदंतःकरणं प्रवेत्तितदातद्बुद्धिसंज्ञकंभवतीत्यर्थः । ३७ । यदानुसं सत्वांशैःश्रोत्रादीनांसमुद्भवः ३५ ज्ञानेन्द्रियाणांराजेन्द्रप्रत्येकंमिलितैस्तुतैः। अन्तः करणमेकंस्यावृत्तिभेदाच्चतुर्विधं ३६ यदातुसंकल्पविकल्पकृत्यंतदाभवेत्तन्मनइत्य भिख्यं । स्याइद्धिसंज्ञंचयदाप्रवेत्तिसुनिश्चितंसंशयहीनरूपं ३७ अनुसंधानरूपंतच्चि तंचपरिकीर्तितं । अहंकृत्यात्मवृत्यातुतदहंकारतांगतं ३८ तेषांरजोशैर्जातानिक्रमा कर्मेंद्रियाणिचा प्रत्येकंमिलितैस्तैस्तुप्राणोभवतिपंचधा३६ हृदिप्राणोगुदेपानोनाभि यस्तुसमानकः। कण्ठदेशेप्युदानःस्याड्यानःसर्वशरीरगः ४० ज्ञानेन्द्रियाणिपञ्चैव धानवृत्तिभवतितदांतःकरणस्य 'चित्तमितिसंज्ञेत्यर्थः अहंकृत्यात्मवृत्त्येतिआत्मशब्दःस्वरूपपरः अहंकृति स्वरूपवृत्त्यातुतदंतःकरणमहंकारतांगतमहंकारसंज्ञालभतइत्यर्थः ३८ अथकर्मेंद्रियाणामुत्पत्तिमाते पामितितेषापंचभूतानांप्रत्येकरजोशैःकर्मेंद्रियाणिपंचोत्पद्यते. तैमिलितैस्तुरजोशैः प्राणापानादि पंच वृत्त्यात्मकः प्राणोभवतीत्यर्थः ३६ तेषांवायूनी वृत्तिभेदात् तेषांस्थानानिनामानि चाहदिप्राणइंति ४० २४.

·गी। अधुना पूर्वोक्कलिंगदेहस्य यावत्स्वरूपमुज्यते. ज्ञानेंद्रियाणीतिधियाचसहितं मनइति मनोबुद्धिश्चेत्य थः ४१ एतत्सप्तदशावयवकं सक्ष्मशरीरं ममभवति यलिंगसंज्ञकंभवति तदित्याह एतत्सूक्ष्ममिति त्यदेहत्रयस्वरूपमुक्त्वा जीवेश्वरविभागकारणमाह तत्रयांप्रकृतिरितितत्रैका शुद्धसत्त्वाभिधानासामा या द्वितीयामलिनसत्वप्रधाना साविद्येति मायाविद्ययोर्भेदः ४२ तत्रयास्वाश्रयंरक्षेन्नावृणुयात्सामा येति निगद्यते ४३ तस्यामिति तस्यां स्वाश्रयाव्यामोहकारिण्यां शुद्धसत्वप्रधानायां मायायामीशितुः पंचकर्मेन्द्रियाणिच । प्राणादिपञ्चकंचैवधियाचसहितमनः ४१ एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्ममलिंगयदुच्यते। तत्रयाप्रकृतिःप्रोक्तासाराजद्विविधास्मृता.४२ सत्त्वात्मिका तुमायास्यादविद्यागुणमिश्रिताः। स्वाश्रयंयातुसंरक्षेत्सामायेतिनिगद्यते ४३ तस्यांय प्रतिबिम्बस्याहिम्बभूतस्यचेशितुः। सईश्वरःसमाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान्परः४४ सर्वज्ञःसर्वकर्ताचसर्वानुग्रहकारकः। अविद्यायांतुयत्किंचित्प्रतिबिम्बनगाधिप ४५ तदेवजीवसंज्ञस्यात्सर्वदुःखाश्रयंपुनः। द्वयोरपीहसंप्रोक्तंदेहत्रयमविद्यया४६देहत्रया परमात्मनोयत्प्रतिबिंपतति तत्प्रतिबिंवमीश्वरः समारख्यातः :सचेश्वरः स्वाश्रयंव्यापकं ब्रह्मतज्ज्ञान वान् भवति मायायाः तदाधारब्रह्मणोनावरणात् ४४; किंचतस्यव्यापकत्वात् कुत्रापितज्ज्ञानस्यावरणा भावात्सर्वज्ञोभवति. अचिंत्यमायाशक्तिमत्वात् सर्वकर्ताचसर्वानुग्रहकर्ताचभवतीत्यर्थः' अविद्यायामिति मलिनसत्वप्रधानायामविद्यायांयत्प्रतिबिंवंतज्जीवसंज्ञभवतीत्युत्तरेणान्वयः ४५: तज्जीवसंज्ञः मलिन: २५ ·दे० गी० सत्वप्रधानाविद्ययातदाश्रयस्यस्वरूपभूतानन्दस्यावरणात्सर्वदुःखाश्रयमसवज्ञमव्यापकं च भवतीत्य धः योरपीति हयोरपीश्वरजीवयोदेहत्रयं पूर्वोक्तं भवति ईश्वरस्यावरणाभावेपि विक्षेपस्यसत्वात् २६ अत्राविद्ययेत्यनेन मायाविद्ययोरुभयोरपिग्रहणं ४६ - देहत्रयाभिमानेतिउभयोरपि देहत्रयाभिमाना नामत्रयंभवतीत्यर्थः तत्रजीवस्यनामत्रयंवदति प्राज्ञस्त्विति कारणदेहाभिमानीयः सप्राज्ञः सूक्ष्मदे हाभिमानीतुतैजसः ४७ स्थूलदेहीति स्थूलदेहाभिमानीतुविश्वसंज्ञकइत्यर्थः एवमीश्वरोपि देहत्र भिमानाचाप्यभून्नामवयंपुनः।प्राज्ञस्तुकारणात्मास्यात्सूक्ष्मदेहीतुतेजसः ४७ स्थूल देहीतुविश्वाख्यस्त्रिविधःपरिकीर्तितः। एवमीशोपिसंप्रोक्तईशसूत्रविराट्पदैः४८प्रथ मोव्यष्टिरूपस्तुसमण्ट्यात्मापरैःस्मृतः। सहिसर्वेश्वरःसाक्षाज्जीवानुग्रहकाम्यया ४६ करोतिविविधविश्वनानाभोगाश्रयंपुनः।मच्छक्तिप्रेरितोनित्यंमयिराजन्प्रकल्पितः५० इतिश्रीदेवीभागवतेमहापुराणे अष्टादशसाहस्यांसंहितायां सप्तमस्कंधे देवीगीतायांद्वितीयोध्यायः २॥ याभिमानादीशसूत्रविराट्पदैः संप्रोक्तः कथितइत्यर्थः । प्रथमइति प्रथमोजीवोव्यष्टिरूपोव्यष्टिदेहत्र याभिमानीत्यर्थः परईश्वरस्तुसमष्टिः समष्टिदेहाभिमानीत्यर्थः ईश्वरस्यमहिमानं वर्णयति सहि सर्वेश्वरइति तस्यस्वानुभवानंदेननिरंतरं नित्यतृप्तत्वेपिकेवलं जीवानुग्रहकाम्यया जीवानांमोक्षो भववितीच्छया नानाविधविश्वं नानाभोगाश्रयं रचयतीति करुणासमुद्रईश्वरइत्यर्थः ४६ सो २६ ·है २७ दे० गी० पीतिहेराजन सोपीश्वरोमम ब्रह्मरूपिण्याया मायाशक्तिस्तयां प्रेरितएवसंकरोति यतःसईश्वरो मयिब्रह्मरूपिण्यांरज्जुसर्पवदेवकल्पितस्ततोमच्छक्त्याधीनएवेत्यर्थः ॥५०॥ इतिश्रीदेवीभागवततिलकेगौडपाठानुसारिव्याख्यानेसप्तमस्कंधेदेवीगीतायांद्वितीयोध्यायः॥२॥ षट्पञ्चाशन्महापौरपवादपुरःसरम् ।महाघोरंविश्वरूपंदर्शितंचेतिकथ्यते॥ इत्यमध्यारोपमुक्त्वापवादमा ह ॥ मन्मायेति हे पर्वत ययामन्मायाशक्त्याचराचरं जगत्सर्वक्लृप्तंसापिमायामतः मत्स्वरूपात्ष्टषङ्ना स्तितस्यामपिकल्पितत्वेनमिथ्यात्वान् मिथ्यापदार्थस्य चाधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताभावात् तस्मादहमेवा श्रीदेव्युवाच मन्मायाशक्तिसंस्कृप्तंजगत्सर्वंचराचरम् । सापिमत्तःप्पथक्मायानास्त्येव परमार्थतः १ व्यवहारहशासेयं विद्यामायेतिविश्रुता।तत्वदृष्ट्यातुनास्त्येवतत्त्वमेवा स्तिकेवलम् २ साहसर्वजगत्सृष्ट्वातदंतःप्रविशाम्यहम्। मायाकादिसहितागिरेप्रा स्मिपरमार्थतो नान्यत्किंचितस्त्वंतरमस्तीत्यर्थः १ ननुसर्वथाद्वैताभावेजगत्कथंभासतेइतिचेत्तत्राहव्यव हारेतिभनाद्यविद्याभ्रांतानां योव्यवहारस्तदृशातदृष्टयामायाविद्येति.विश्रुताभवतितत्त्वदृष्ट्यातुब्रह्मह ट्यातुसानैवास्तिकिंतुतत्त्वमेवकेवलमस्तीत्यर्थः नहिंभ्रांतदृष्ट्यारज्जुसर्पतत्कारणाज्ज्ञानसत्वेपि रज्जुट्ट ष्ट्याकिंचिदपितहर्ततइतिभावातथाचश्रुतिः।ननिरोधोनचोत्पत्तिर्नवदोनवसाधकः।नमुमुक्षुर्नवैमुक्तः इ त्येषापरमार्थतोति । तापनीयेच असत्वमरजस्कमतमस्कमनाद्यमितिब्रह्मवणितं २ ननुयदिप्रपंचोमिथ्या तर्हितदंतः पातिजीवोपिमिथ्योतवक्तव्यं तथाचजीवस्यमिथ्यात्वमोक्षदशायां तस्यावस्थानाभावेनस्व २७ ·44 दे० गी० नाशार्थकदापिजीवोयत्ननकुर्यादितिमोक्षशास्त्रं व्यर्थमेवेतिचेत्तत्राहसाहमितिहेगिरेमायाचाविद्याकर्माणि चतत्प्राणिनां अनादिनानासंस्काराश्चतैःसहिताहमेवकूटस्थब्रह्मरूपा सर्वजगत्प्रथमतः सृष्ट्वातदंतस्तं न्मध्येघटे आकाशवदादर्श प्रतिबिम्बवत् यहाचिदाभासरूपेण प्रविशामितत्रापिप्राणपुरःसराप्राणमयतः कृत्वाप्रविशामि ३ तकिमर्थमितिवेत्तत्राह लोकांतरगतििितयद्यहंप्राणपुरःसरंकृत्वा प्राणाभिमानं क स्वानप्रवेक्ष्यामिताहिममव्यापकत्वात् लोकांतरगमनादिके जननमरणादिव्यवहारश्चकथंस्यान्नहि व्या पकस्यगमनागमनं देहसंबंधोदेहत्यागश्च संभवति इति हेतुनातत्सिद्ध्यर्थप्राणपुरःसरंप्रविशामि तमि इचप्राणेस्वीकृतेसतितस्य देहांतरप्रवेशेजन्मतत्त्यागे मरणतथैवलोकांतरगतिश्चेति सर्वसिद्ध्यतिअयंभा णपुरःसरा ३लोकांतरगतिनाचेत्कथंस्यादितिहेतुना। यथायथाभवत्येवमायाभेदास्त थातथा ४ उपाधिभेदागिन्नाहं घटाकाशादयोयथा। उच्चनीचादिवस्तूनिभासयन्भास्क वः केवलंजीवत्वं चिदाभासस्यैवयेनपूर्वोक्तं दूपणंभवेकिंतर्हिअहंकूटस्थरूपिणी तथांतःकरणंतदाश्र यभूताविद्याचिदाभासश्चेतिचतुष्टयं मिलित्वाजीवत्वंतथाचज्ञानेनाविद्यांतःकरणचिदाभासानांनाशेपि कूटस्थब्रह्मांशस्यमुक्तावशेपानजीवस्यमोक्षार्थ ममवृत्तिनवामोक्षशास्त्रानर्थक्यामिति ननुतर्हितवैकत्वा ज्जीवस्याप्यत्वं स्यादितिचत्तत्राह यथायथेति यथाव्यापकएकएवाकाशोघटाद्युपाधिभेदेन यथा भिद्य ते तथाविधानेकत्वस्वीकारेण विद्यानामंतःकरणानांच भेदात्कूटस्थोपिभिद्यतइति जीवबहुत्वेनाप्यु पपन्नमेवेत्यर्थः तथाचश्रुतिः इंद्रोमायाभिःपूरुरूपईयतेयुक्तायस्यहरयः शतादशेत्ययं वैहरयाइति ?

·२६ दे० गी० ननुतर्हितवजगदंतः यातित्वेनतवदोपेणदुष्टत्वमपि स्यात्तत्राहउञ्चनीचादिवस्तूनीतियथासूर्यः सीण्यु सनीचादिवस्तूनि भासयन्नपि नदुष्यति तथैवाहकदापिदोपैर्दुष्टानास्मीत्यर्थः ५ ननुसूर्यः साक्षिभूतो नदुष्यतीतियुक्तं त्वंतुसकलकार्यकत्रीति कर्तुर्दोपलेपो भविष्यत्येवेतिचेत्तत्राहमयिवुझ्यादीति विमूढा बुद्धयादिनिष्ठंकर्तृत्वमविवेकेनमप्यात्मन्यध्यस्यैवात्माकर्नेतिवदंतिनसुबुद्धयो विवकिनस्तथाचसूर्यवद रसदा ५ नदुष्यतितथैवाहंदोषैलिप्ताकदापिन । मयिबुझ्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरेज नाः ६ वदन्तिचात्माकर्तेतिविमूढानसुबुद्धयः। अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायायाभेदतस्त था ७ जीवेश्वरविभागश्चकल्पितोमाययैवतु । घटाकाशमहाकाशविभागःकल्पितो यथा ८ तथैवकल्पितोभेदोजीवात्मपरमात्मनोः । यथाजीवबहुत्वंचमाययैवनचस्व तः ६ तथेश्वरबहुत्वंच मायायानस्वभावतः। देहेन्द्रियादिसंघातवासनाभेदभेदि ता १० अविद्याजीवभेदस्यहेतुर्नान्यःप्रकीर्तितः । गुणानांवासनाभेदभेदितायाधरा हमपि साक्षिण्येव न कौतिभावः ६ अज्ञानभेदतइति जीवबहुत्ववदीश्वरमूर्तिबहुत्वमपि मायाभे दान्मायाकल्पितब्रह्मविष्णवाद्याकारभेदागवतीति जीवेश्वरसिद्धिमुपसंहरति जीवेश्वरांवभागश्चेतिप्रज्ञा नभेदाज्जीवसिद्धिर्मायाभेदादीश्वरसिद्धिरित्यर्थः ७ तत्रदृष्टान्तमाघटाकाशेति = ईश्वरबहुत्वंब ह्मविष्ण्वादिरूपेश्वरबहुत्वमित्यर्थः ६ जीवभेदहेतुविशदयति देहेंद्रियादीति १० इधराधरपर्वतगुणा २६ ·1 2 दे० गी० ना ये वासनाभेदाः सात्विकाराजसास्तामसाश्चैतर्भेदिता या माया सा परभेदस्यब्रह्मविष्णवादीश्वरभे दस्य हेतुर्नान्यइत्यर्थः इंदंसूतसंहितान्तर्गतसूततिायां स्पष्टव्याख्यातंच तत्र माधवाचार्यैः ११ यतएकमेव चैतन्यं सर्वात्मकं ततोहं सर्वात्मिकास्मीत्याहमयीति भोतंप्रोत ग्रथितमित्यर्थः १२ धर११मायासापरभेदस्यहेतुर्नान्यःकदाचन।मयिसर्वमिदंप्रोतमोतंचधरणीधर १२ ईश्वरोहंचसूत्रात्माविराडात्माहमस्मिचाब्रह्माहविष्णुरुद्रौचगौरीब्राह्मीचवैष्णवी१३ सूर्योहंतारकश्चाहतारकेशस्तथास्म्यहम् । पशुपक्षिस्वरूपाहंचाण्डालोहंचतस्क र: १४व्याधोहंक्रूरकर्माहंसत्कर्माहमहाजनः।स्त्रीपुनपुंसकाकारोप्यहमेवनसंशयः१५ यञ्चकिंचिक्वचिद्वस्तु दृश्यतेश्रूयतेपिवा । अन्तर्वहिश्चतत्सर्वव्याप्याहंसर्वदास्थि ता १६ नतदस्तिमयात्यक्तवस्तुकिंचिच्चराचरम् । यद्यस्तिचेत्तच्छून्यस्याद्वन्ध्यापुत्रो पमंहितत् १७ रज्जुर्यथासर्पमालाभेदैरेकाविभातिहि । तथैवेशादिरूपेणमाम्यहंना त्रसंशयः १८ अधिष्ठानातिरेकेणकाल्पितंतन्नभासते । तस्मान्मत्सत्तयेवैतत्सत्ता ईश्वरः कारण देहाभिमानी सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः विराट् स्थूलदेहाभिमानी १३ । १४ १५ । १६ शून्यं स्यादिति मया सद्रूपया त्यक्तं शून्यमसदेव स्यादित्यर्थः १७ । १८ अधिष्ठानाति रेकेणेति अधिष्ठानसत्तातिरेकेणेत्यर्थः एतएतत्कल्पितं जगत्तस्मान्मत्सत्तयैव सत्तावद्भवेन्नान्यथेत्य ३० ·गी० र्थः १९ समष्ट्यात्मेतिसर्वाभिमानिविराट्स्वरूपं यथावदतीत्यर्थः २० पूजयंतश्चति सर्वेषांभगवती विराटस्वरूपदर्शनोत्सुकत्वात्स्वाभीष्टसंपादने प्रवृत्तस्यहिमालयस्यतद्वचः साधुसाध्विति पूजयंतइ त्यर्थः २१ ॥ २२ द्यौर्मस्तकमिति अत्र द्यौःशब्देन सर्वोर्ध्वः सत्यलोकोगृह्यते २३ वायुरेवैतस्यप्राणाः वन्नान्यथाभवेत् १६ हिमालयउवाच ॥ यथावंदसिदेवेशिसमष्टयात्मवपुस्त्विदम् । त थैवद्रष्टुमिच्छामियदिदेविकृपामयि २० व्यासउवाच ॥ इतितस्यवचःश्रुत्वासर्वेदेवाः सविष्णवः। ननन्दुर्मुदितात्मानःपूजयंतश्चतद्वचः२१ अथदेवमतंज्ञात्वाभक्तकामदु घाशिवा। अदर्शयन्निजरूपंभक्तकामप्रपूरिणी २२ अपश्यस्तेमहादेव्याविराडूपंप रात्परम्।द्योर्मस्तकंभवेद्यस्यचन्द्रसूर्योचचक्षुषी२३दिशःोनेवचोवेदाःप्राणावायुः प्रकीर्तितः। विश्वंहृदयमित्याहुःप्टथ्वीतुजघनस्मृतम् २४ नभस्तलंनाभिसरोज्योति श्चक्रमुरःस्थलम्। महल्लोकस्तुग्रीवास्याज्जनोलोकोमुखंस्मृतम्२५तपोलोकोरराटि स्तुसत्यलोकादधःस्थितः।इन्द्रादयोवाहवस्तुशब्दःश्रोत्रंमहेशितुः२६ नासत्यदस्रो विश्वसर्वात्मकमव्यक्तमित्यर्थस्तदस्यरूपस्यहृदयं २४ नभस्तलंभुवर्लोकः २५ सत्यलोकादधः स्थित स्तपोलोकोरराटिललाटमित्यर्थः शब्दंश्रोत्रमितियोस्माकं श्रोत्रविषयः शब्दः सतस्यस्वरूपस्य श्रोत्रं श्रोत्रंद्रियं भवतीत्यर्थः पूर्वत्रदिशात्रोत्रेइत्यत्रतुश्रोत्रशब्देन श्रोत्रेन्द्रियाधारोगृह्यतइतिनपुनरुक्तिः २६ ·३२ दे० गी० नासत्यदसौ अश्विनीकुमारौतावस्यरूपस्यनासे नासापुटस्तः गंधस्तुघाणप्राणेन्द्रियमित्यर्थः.२७ ब्रह्म स्थानं प्रजापतिचतुर्मुखस्थानं तदस्यभूविज़ंभोभ्रूविकाशः आपोजलानितुतालुः रसनेन्द्रियाधारोभव ति तद्गतोरसस्तुजिदाभवति रसनेन्द्रियंभवतीत्यर्थः २८ स्नेहकलाः स्त्रीपुत्रादिस्नेहलेशाः सर्गः सृष्टि नासेस्तोगन्धोघ्राणंस्मृतोबुधैः । मुखमग्निःसमाख्यातोदिवारात्रीचपक्ष्मणी २७ ब्र ह्मस्थानंभूविजूंभोप्यापस्तालुःप्रकीर्तितः। रसोजिकासमाख्याता यमोदंष्ट्राःप्रकीर्ति ताः२८दन्ताःस्नेहकलाप्यस्याहासोमायाप्रकीर्तिता ।सर्गस्त्वयाङ्गमोक्षःस्याद्रीडोवों ष्ठोमहेशितुः २६ लोभःस्यादधरोष्ठःस्याधर्ममार्गस्तुष्टष्ठभूः । प्रजापतिश्चमेट्र्स्या द्यःस्रष्टाजगतीतले ३० कुक्षिःसमुद्रागिरयोऽस्थीनिदेव्यामहेशितुः । नद्योनाड्यःस माख्यातारक्षाकेशाःप्रकीर्तिताः ३१ कौमारयौवनजरा वयोस्यगतिरुत्तमा । वला हकास्तुकेशाःस्युःसंध्येतेवाससीविभोः ३२ राजन्श्रीजगदंबायाश्चन्द्रमास्तुमनःस्म तः । विज्ञानशक्तिस्तुहरीरुद्रोन्तःकरणस्मृतम् ३३ अश्वादिजातयःसर्वाः श्रोणीदे रेवापांगमोक्षः कटाक्षइत्यर्थः २६ अधर्ममार्गस्तुष्टष्ठभागइत्यर्थः ३० महेशितुर्महेश्वर्यादेव्यागिरयः पर्वताप्रस्थीनीत्यर्थः ३१ कौमारेति त्रिविधंवयोगतिरित्यर्थः ३२ चन्द्रमास्त्विति तुशब्दोमन इत्य त्रयोज्योहेराजन् जनमेजय श्रीजगदंबायाश्चंद्रोमनोपिस्मृतइत्यर्थः तेनपूर्वोक्तनेत्रमध्ये गणितस्यचंद्रम ३२ ·दे० गी०, सोमनस्त्वमपिबोधितमिति बोध्य विज्ञानशक्तिबुद्धिः साहरिः ३३. अतलादीति अतलादिपातालांता ३३ / लोका यथायोग्यं कट्यधोभागतांगताः कटिमारभ्यपादमूलपर्यन्तं व्यवस्थिताइत्यर्थः ३४ तथाचश्रु तिः अग्निर्मूर्धाचक्षुषीचंद्रसूर्यो दिशःश्रोत्रेवाग्निवताश्च वेदाः वायुः प्राणोदृदयविश्वमस्यपद्भ्यां पृथिवीर्यो ष सर्वभूतांतरात्मेति जिह्वयासर्वजगल्लेलिहानं खादयन्तं ३५ दंष्ट्रासुकटकटारावः कटकटेतिशब्दो शेस्थिताविभोः । अतलादिमहालोकाः कट्यधोभागतांगताः ३४ एतादशमहारूपं ददृशुःसुरपुंगवाः । ज्वालामालासहस्राव्यलेलिहानंचजिया ३५ दंष्ट्राकटकटारावं वमंतंवह्निमक्षिभिः। नानायुधधरंवीरंब्रह्मक्षत्रौदनंचयत् ३६ सहस्रशीर्षनयनंसहस्र चरणतथा। कोटिसूर्यप्रतीकाशविद्युत्कोटिसमप्रभम् ३७भयंकरमहाघोरंहदक्ष्णोत्रा सकारकम् । ददृशुस्तेसुराःसर्वेहाहाकारंचचक्रिरे ३८ विकम्पमानहृदया मामापु १रत्ययाम् । स्मरणंचगतंतेषांजगदम्बेयमित्यपि ३६ अथयेवास्थितावेदाश्चतुर्दि क्षुमहाविभोः । बोधयामासुरत्युग्रं मूच्छोतोमूच्छितानसुरान् ४२ अथत्तेधर्यमालं ब्यलब्ध्वाचस्मृतिमुत्तमाम् । प्रेमाश्रुपूर्णनयनारुदकंठास्तुनिर्जराः ११ वाष्पगद्द यस्यब्रह्मक्षत्रे ओदनोयस्ययस्यब्रह्मक्षत्रंचोभेभवत भोदनोमृत्युर्यस्योपसेचनमितिश्रुतेः ३६ । ३७ हाहाकारंभयेनभीतत्वाञ्चक्रिरेइत्यर्थ: ३८ स्मरणंचगतमिति इयंजगदंबास्माकं पालयित्रीतिस्मर णमपि तेषांगतं नष्टमित्यर्थः ३६. अथ यइतिविभोर्देव्याश्चतुर्दिक्षु ये मूर्तिमंतोवेदाः स्थितास्तेमू : ३३ ·दे० गी० छितान् देवान्मू तो. बोधयामासुयुत्थापयामासुरित्यर्थः ४० । ४१ । ४२ सभयाजाताःस्मइत्यर्थः ३४ ४३ स्वस्याप्यज्ञयइति यावान्यत्परिमाणवान्यश्चयादृशस्तत्रस्वपराक्रमः सतवस्वस्याप्यज्ञेय इति तादृशोसौतवपराक्रमोस्माकं तदक्जिायमानानां कर्थसविषयोभवेम्नकथमपीत्यर्थः तथाचश्रुतिः अं र्वाग्देवाअस्यविसर्जने नाथाकोवेदयति आबभूवेतियोस्याध्यक्षः परमेव्योमन्सोअंगवेदयति वान वेदे यावाचास्तोतुंसमुपचक्रिरे। देवाऊचुः॥अपराधक्षमस्वांबपाहिदीनांस्त्वदुद्भवान४२ कोपसंहरदेवेशिसभयारूपदर्शनात् । कातेस्तुतिःप्रकर्तव्यापामर्निरैरिह ४३ स्वस्याप्यज्ञेयएवासौ यांवान्यश्चस्वविक्रमः । तदाक्जायमानानांकथंसविषयोभ वेत् ४४ नमस्तेभुवनेशानि नमस्तेप्रणवात्मके । सर्ववेदान्तसंसिद्धे नमोह्रींकारमू तये ४५ यस्मादग्निःसमुत्पन्नो यस्मात्सूर्यश्चचन्द्रमाः । यस्मादोषधयःसर्वास्तस्मै सर्वात्मनेनमः ४६ यस्माञ्चदेवाःसम्भूताः साध्या पक्षिणएवच । पशवश्चमनुष्या श्च तस्मैसर्वात्मनेनमः ४७ प्राणापानौवीहियवौतपःश्रद्धाऋतंतथा। ब्रह्मचर्यवि धिश्चैव यस्मात्तस्मैनमोनमः ४८ सप्तप्राणार्चिषोयस्मात्समिधःसप्तएवच । होमाः ति । ४४ । १५ । ४६ । १७ । यस्मात्संभूतो विधिरिति कर्तव्यतारूपस्तस्मैनमइत्यन्वयः ४८ सप्तप्राणा र्चिषइति प्राणाश्चार्चिषश्चेतिद्वंद्वैः सप्तशीर्षण्याः प्राणास्तस्मादेवभवंतीत्यर्थः तेषांचसप्तार्चिषांदीप्तयः स्वस्वविषयावद्योतनानि तथासप्तसमिधःसप्तविषयाविषयर्हिप्राणाः समिध्यंतेसप्तहोमास्तद्विषयविज्ञा ३४.

·दे० गी० / नानियदस्यविज्ञानंततज्जुहोतीति श्रुत्यंतरात् तथा सप्तलोकांइन्द्रियस्थानानि येतेयस्माज्जातास्त स्मैसर्वात्मनेनमः ४६ । ५० । ५१ । तथाचश्रुतिर्मुडके यस्मादग्निःसमिद्धोयस्यसूर्यः सोमात्पर्जन्यो ३५ सप्ततथालोकास्तस्मैसर्वात्मनेनमः ४६ यस्मात्समुद्रागिरयः सिन्धवःप्रचरन्तिच। यस्मादोषधयःसर्वा रसास्तस्मैनमोनमः ५० यस्माद्यज्ञःसमुद्भूतो दीक्षायूपश्चद् क्षिणाः । ऋचोयजूंषिसामानि तस्मैसर्वात्मनेनमः ५१ नमःपुरस्तात्रष्ठेच नमस्ते पार्श्वयोईयोः । अधऊर्ध्वंचतुर्दिक्षु मातर्भूयोनमोनमः ५२ उपसंहरदेवेशि रूपमे तदलौकिकम् । तदेवदर्शयास्माकंरूपंसुन्दरसुन्दरम्५३व्यासउवाच॥इतिभीतान सुरानदृष्ट्वा जगदम्बाकृपावा । संहृत्यरूपंघोरंतदर्शयामाससुन्दरम् ५४ पाशांकुश वराभीतिधरसर्वांगकोमलम् । करुणापूर्वनयनं मन्दस्मितमुखांबुजम् ५५ दृष्ट्वात त्सुन्दररूपं तदाभीतिविवर्जिताः । शांतचित्ताःप्रणेमुस्ते हर्षगद्गदनिस्वनाः ५६ ॥ इतिश्रीदेवीभागवतेमहापुराणेदेवीगीतायांसप्तमस्कंधेत्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ ॥ षधयःप्रजानामित्यादितस्मादृचः सामयजूंषिदीक्षायज्ञाश्च सर्वेक्रतवोदक्षिणाश्चसंवत्सरो यजजाजश्च लोकाः सोमोयत्रपवतेयत्रसूर्यइति ५२ । ५३ । ५४ । ५.५.१ ५६ ॥ इतिश्रीदेवीभागवततिलकेगौडपाठानुसारिव्याख्यानेदेवीगीतायांतृतीयोध्यायः ३ ॥ ३५ .1 ·- दे० गी० पंचाशत्पद्यवयैस्तुवैराग्यकथनोत्तरम् । ज्ञानमेवतुसंपाद्यमोक्षार्थमितिकथ्यते ॥ दर्शितं विश्वमनायासनल ब्धमस्माभिरितिसहजमस्तीति । नमंतव्यमिति देवान्प्रतिभगवतीप्राहक्कयूयमिति १ । २ प्रकृतमिति ब्रह्मविद्योपदेशप्रकरणंहिप्रचलितं पूर्वमध्येदेवैर्विश्वरूपदर्शनार्थं प्रार्थितासती विश्वरूपदर्शयामास उपसंहृतेतु विश्वरूपे पुनः प्रकृतंयदुपदेशप्रकरणं तच्छृएिवति हिमालयं प्रतिभगवतीवदतीति बोध्यं श्रीदेव्युवाच ॥ कयूयंमन्दभाग्यावै क्वेदंरूपमहाद्भुतम् । तथापिभक्तवात्सल्यादी हशंदर्शितंमया १ नवेदाध्ययनैर्योगैर्नदानैस्तपसेज्यया । रूपंद्रष्टुमिदंशक्यं केवलं मत्कृपांविना २ प्रकृतंशृणुराजेन्द्र परमात्मात्रजीवताम् । उपाधियोगात्संप्राप्तः कर्तृ त्वादिकमप्युत ३ क्रियाःकरोतिविविधा धर्माधर्मैकहेतवः । नानायोनीस्ततः प्राप्य सुखदुःखैश्चपूज्यते ४ पुनस्तत्संस्कृतिवशान्नानाकर्मरतःसदा । नानादेहान्समाप्नो तिसुखदुःखैश्चयुज्यते ५ घटीयंत्रबदेतस्य नविरामःकदापिहि। अज्ञानमेवमूलस्या परमात्मात्रजीवतामिति अमूढोमूढइवव्यवहारवान्नास्तेमाययैयेतिश्रुतरित्यर्थः ३ वैराग्यार्थमाह क्रियाः करोनि ४ तत्संस्कृतिः सुखदुःखसंस्कारः५ एतस्येतिएतस्यजन्ममरणप्रबंधरूपसंसारस्यविरामःसमाप्तिः कदापिनास्ति मद्यपर्यन्तमनंतसृष्टिप्रलयेथे जातेष्वपि जीवसंसारस्य विद्यमानत्वात् इत्यंसंसारस्या नादिकालंप्रवृत्तत्त्वमुपपादितुं नाशोपायप्रदर्शनार्थं तन्निदानमाह अज्ञानमेवेति ततःकामोविद्यातइच्छे ३६ ·दे० गी० त्यर्थः इच्छातःक्रियाभवतीत्यर्थः ६ यस्मादजानमेवमूलं तस्मादित्याह एतद्विजन्मेति तथाचश्रुतिः योह्य ३७ विदित्वात्मानमस्माल्लोकात्प्रेतिसरूपण इति ७ भज्ञाननाशनसाधनमा विद्येवेति ८ तज्जन्मज्ञानजं कर्म नपटीयइत्यर्थः तत्रहेतुमाह विरोधाभावइति नबंधकारोंधकारनाशयति तद्वदज्ञानजन्यकर्मणोहि अज्ञानरूपत्वान्नतेनाज्ञानेनकर्मणाविरोध इत्यर्थः कर्मणाज्ञाननाशेमाशानैवभाव्यतां नैवकर्तव्येत्यर्थः ९ ततःकामःक्रियास्ततः६ तस्मादज्ञाननाशाय यतेतनियतंनरः । एतद्धिजन्मसाफल्यं यदज्ञानस्यनाशनम् ७ पुरुषार्थसमाप्तिश्च जीवन्मुक्तदशापिच । अज्ञाननाशनेश ताविद्यैवतुपटीयसी ८ नकर्मतज्जनोपास्तिर्विरोधाभावतोगिरे। प्रत्युताशाज्ञानना शे कर्मणानैवभाव्यताम् ६ अनर्थदानिकर्माणि पुनःपुनरुसंतिह। ततोरागस्तताद्वेष स्ततोनर्थोमहानुभवेत् १० तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानसम्पादयेन्नरः । कुर्वन्नेवेहकर्मा पीत्यतःकर्माप्यवश्यकम् ११ ज्ञानादेवहिकैवल्यमतःस्यात्तत्समुच्चयः । सहायतां कर्मणिदोषवदति अनर्थदानीति १० अत्रसमुच्चयवादिमतमुत्थापयति कुर्वन्नेवेहेति कुर्वन्नेवेहकर्माणि जिजीविषेच्छतंसमाः इतिश्रुत्यायावज्जीवं कर्मविहितं ज्ञानादेवहिकैवल्यमित्यादि श्रुत्याज्ञानमपिसंपा द्यत्वेनोक्तं तत्रयावज्जीवश्रुतेः संकोचेप्रमाणभावाज्ज्ञानं कर्मचसमुच्चयेतयावज्जीवंपुरुषेणाश्रयणीय मित्यर्थः ११ नन्वज्ञाननाशेज्ञानस्यैवोपयोगात्कर्मकिंकरिष्यतीतिचेत्तत्राह सहायतामितिज्ञानस्य सहा ३७ ·. - दे० गी० यभविष्यतिकर्मेत्यर्थः १२ तस्माद्यावज्जीवकर्मज्ञानं चाश्रयणीयमितिमतं केचिदाहुरित्याह इतिकोचदि तितरखंड़यतितद्विरोधादिति यदिज्ञानोत्तरं कर्मसुभवेत्तदा ज्ञानकर्मणोः समुच्चयोवक्तव्यः सतुनैवसंभ ३८ वति तस्माद्यावज्जीवश्रुतेः संकोचोज्ञानेनसहावस्थानविरोधागले पतितइत्यर्थः ननुकिमितिकर्मणोज्ञा नेन सहावस्थानं न संभवति तत्राहज्ञानात्घृग्रंथीति हृदयस्यग्रंथिरंतःकरणात्मदेहतादात्म्यरूपस्तस्य ज्ञानेनात्मसाक्षात्कारेणभेदोनाशः स्यात् तस्मिंश्चद्रंथोमनुष्योहं ब्राह्मणोडंपरलोकेच्छावानहमित्या हरूपेसत्येवंकर्मसंभवस्तादृशमधिकारिणमुद्दिश्यैवकर्मविधानात्तस्मात्तयो कत्रावस्थानसंभवतीत्यर्थः१३ व्रजेत्कर्म ज्ञानस्यहितकारिच १२ इतिकेचिद्वदंत्यत्र तद्विरोधान्नसंभवेत्। ज्ञानात्धूढूं थिभेदःस्यात्,ौकर्मसंभवः १३ योगपद्यनसंभाव्यं विरोधात्तुततस्तयोः । तमः प्रकाशयोर्यद्वद्योगपद्यनसंभवेत् १४ तस्मात्सर्वाणिकर्माणि वैदिकानिमहामते । चित्तशुध्यंतमेवस्युस्तानिकुर्यात्प्रयत्नतः १५ शमोदमस्तितिक्षाच वैराग्यसत्वसंभ तदेवदृष्टान्तपुरःसरं स्पष्टयतियोगपद्यमिति ततस्तस्मादतोस्तयोर्ज्ञानकर्मणोस्तमः प्रकाशयोरिवविरो धाद्योगपान संभवतीति यावज्जीवश्रुतिरज्ञानविषयकैवेतिभावः १४ तर्हिकियत्पर्यंतवैदिककर्ममर्यादति चेत्तत्राह तस्मात्सर्वाणीति यथाज्ञानेनसहविरोधाद्यावज्जीवश्रुतेः संकोचस्तथा ज्ञानांगेनसहायिविरोधा तस्याः श्रुतेर्यावरैराग्यादिप्राप्तिपर्यतमिति संकोचः कर्त्तव्यस्तथाचचित्तशुद्ध्यंतमेवकर्माणि हेमहाम सिदानितानिप्रयत्नातीतियत्नेनश्रद्धादिपुरःसरं चित्तशुद्धिपर्यंतं कुर्यादित्पर्थः १५ तस्यैवमर्यादा ३८ ·देगी माह शमइतिशमोतरिन्द्रियनिग्रहोदमोवाडेंद्रियनिग्रहस्तितिक्षाशीतोष्णादिसहिष्णुत्वं वैराग्यमिहा मुत्रफलभोगविरागः सत्वसंभवोंतःकरणगतसत्वस्यशुद्धिः एतत्तिद्विपर्यंतमेव कर्माणिनततःपरमि त्यर्थः १६ तदंतेकर्मत्यागस्तुसंन्यासेनैवकर्तव्योनान्यथेत्याह. तदंतेचैवेतिसंन्यस्यसंन्यासाश्रमं गृही स्वेत्यर्थः विधिनासंपादितकर्मणोविधिनैवत्यागस्ययुक्तत्वादितिभावः संन्यस्यश्रवणकुर्यादिति वाक्या संन्यासोत्तरं श्रवणार्थ गुरुमाश्रयेत् मात्मवान् स्वाधीनांतःकरणइत्यर्थः श्रोत्रियमधीतवेदवेदार्थ ब्रह्म निष्ठं ब्रह्मानुभविनं निर्व्याजयानिष्कपटभक्त्या तथाचश्रुतिः ॥ यस्यदेवेपराभक्तिर्यथादेवे तथागुरौ। तस्यै वः। तावत्पर्यंतमेवस्युः कर्माणिनततःपरम् १६ तदंतेचैवसंन्यस्य संश्रयेद्गुरुमात्मवा न । श्रोत्रियंब्रह्मनिष्ठंच भक्त्यानिळजयापुनः १७ वेदांतश्रवणंकुर्यान्नित्यमेवमतं द्वितः। तत्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमर्थविचारयेत् १८ तत्वमस्यादिवाक्यंतु जीवबू हैक्यबोधकम् । ऐक्येज्ञातेनिर्भयस्तु मद्रुपोहिप्रजायते १६ पदार्थावगतिःपूर्व वाक्या ते कथितार्थाः प्रकाशतेमहात्मनः १७ गुरुमाश्रित्यवेदान्तश्रवणं नित्यमतंद्रितो नामालेस्यादि दोष शून्यः कुर्यादित्याह: वेदान्तश्रवणमिति १८ किंतद्वाक्यविचारण फलंभवति तत्राह तत्त्वमस्यादीति मद्रूपोहीति ब्रह्मविझैवभवतीति श्रुतेरित्यर्थः १६ कथंवाक्यंविचारणीयमिति चेत्तत्राह पदार्थावगति रितिवाक्यार्थज्ञान प्रतिपदार्थज्ञानस्यकारणत्वात्पूर्वपदार्थ ज्ञात्वावाक्याथै विचारयेदित्यर्थः तर्हिकोसा वत्रपदार्थः तत्राह तत्पदस्थति हेगिरेपर्वततत्वमसीतिं वाक्यस्थंयत्तत्पदं तस्यार्थीह सर्वेश्वरीपरिकी ३६.

·- .. ४० दे० गी० तितः तत्पदंभुवनेश्वर्याः षड्गुणैश्वर्यसंपन्नाया ममवाचकमित्यर्थः २० त्वपदंतुजविवाचकामित्याह त्वंपदस्थति उभयोर्जीवेश्वरयोरक्यमसिपदेनोच्यत इत्याहउभयोरिति, २१ ननुजीवेश्वरयोरत्यंत विरुद्धधर्मवतोः कथंश्रुत्याभेदः प्रतिपाद्यतेइंति चेद्भागत्यागलक्षणयेत्याह वायर्थियोरिति वाच्यार्थ योः जीवेश्वरयोविरुद्धधर्मवत्वादित्यर्थः जीवस्यासर्वजत्वपरिच्छिन्नत्वादयो निकृष्टधर्मा ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वव्यापकत्वादयउत्कृष्टधर्मीस्तथाचे विरुद्धधर्मविशिष्टयोरक्यमभेदोनैव घटेतह इदं सत्यमि त्यर्थः तर्हिकथमभेदः प्रतिपाद्यत इति चेत्तत्राह लक्षणातइति यतो विरुद्धयोरैक्य नघटते तत्तस्मा विगतिस्ततः। तत्पदस्यचवाच्यार्थों गिरेहंपरिकीर्तितः २० त्वंपदस्यचवाच्यार्थों जीवएवनसंशयः । उभयोरेक्यमसिना पदेनप्रोच्यतेबुधैः २१ वाच्यार्थयोविरुद्धत्वा दैक्यनैवघटेतह । लक्षणातःप्रकर्त्तव्या तत्वमोःश्रुतिसंस्थयोः २२ चिन्मानंतयोर्ल क्ष्यं तयोरैक्यस्यसंभवः। तयोरेक्यंतथाज्ञात्वा स्वाभेदेनाद्वयोर्भवेत् २३ देवदत्तःस छुतिस्थयोस्तत्वमोस्तत्वंपदयोर्लक्षणाकर्त्तव्येत्यर्थः २२ ननुकस्मिन्नर्थेलक्षणाकर्तव्यातत्राह चिन्मा विति सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं ब्रह्मचैतन्यमीश्वरः सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं ब्रह्मचैतन्यं जीवस्तत्रधर्मद्वयं विहाय चिन्मात्रमेवभागत्यागलक्षणया ग्राह्यतस्मिन्गृहीते तयोलक्ष्यार्थयोरेक्यस्य संभवोस्तीत्यर्थः ननुतादृशा भेदज्ञानेनकि भविष्यति तत्राह तयोरितिस्वाभेदेनतयोरक्यं ज्ञात्वाद्वयोर्भवेदिदं महाफलम स्तौतिभावः २३ ननुलोफेवत्यागलक्षणा दृष्टेति चेत्तत्राह,देवदत्तःसएवेतिसोयं देवदत्त इत्यत्र तत्काल ४० ·दे० गी० ॥ विशिष्टदेवदत्तस्यैतत्कालविशिष्टदेवदत्तस्यभेदेपि तत्कालवेशिष्ट्यः, तत्कालवैशिष्ट्यरूपधर्मद्वय त्यागेनाविरुद्धां व्यक्तिंभांगत्यागलक्षणया गृहीत्वाऽभेदप्रत्यभिज्ञाक्रियते इतितत्र लक्षणास्मृतादृप त्यर्थः अनेनानुभवेनस्थूलादिदेहत्रयरहितोभवति इत्याह स्थूलादीति २४ देहत्रयंस्पष्टयति पंचीक तेति २५ मिथ्यात्वेहेतुर्मायामयत्वतइति..२६ । २७ भतःकरणेसुखदुःखादेरवबोधकइत्युक्तम् । २८ एवायमितिवल्लक्षणास्मृता। स्थूलादिदेहरहितो. ब्रह्मसंपद्यतेनरः २४ पञ्चीकृतम हाभूतसंभूतःस्थूलदेहकः । भोगालयोजराव्याधिसंयतःसर्वकर्मणाम् २५ मिथ्याभू तोयमाभाति स्फुटंमायामयत्वतः । सोयंस्थूलउपाधिःस्यादात्मनोमेनगेश्वर २६ ज्ञानकर्मेन्द्रिययुतं प्राणपञ्चकसंयुतम् । मनोवुद्धियुतंचैतत्सूक्ष्मतत्कवयोविदुः २७ अपञ्चीकृतभूतोत्थः सूक्ष्मदेहोयमात्मनः । द्वितीयोयमुपाधिःस्यात्सुखादेरवबोध कः २८ उपाधिविलयेजाते केवलात्मावशिष्यते । देहत्रयेपञ्चकोशा अन्तःस्थाःस न्तिसर्वदा २९ पञ्चकोशपरित्यागे ब्रह्मपुच्छंहिलभ्यते । नेतिनेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूपयदुच्यते ३० नजायतेषियतेयं कदाचिन्नायंभूत्वा नबभूवकश्चित् । अजोनित्यः देहत्रयेति स्थूलसूक्ष्मकारणदेहत्रयमध्ये एव पंचकोशा अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्द मयाख्याअंतर्भूताः संज्ञीत्यर्थः. २६ ततश्चदेहत्रयत्यागेन पंचकोशत्यागेसति ब्रह्मपुच्छंप्रतिष्ठति श्रुत्युक्तवस्तुलभ्यतइत्यर्थः तदेवब्रह्मनेतिनेतीत्पादिवाक्यैः सर्वनिषेधावधित्वेनोच्यतेइत्यर्थः ३२ इई ४१ ·४२ -- दे० गी० ब्रह्मरूपं तन्मजायते नोत्पद्यतेनवाप्रियतेतथायमात्माभूत्व भूत्वानबभूवकिंतु अनुत्पन्नोनिरंतरंबभूवैवेत्यर्थः तत्रहेतुरजो नित्यइत्यादि विकारत्रयनिषेधेन षड्भावविकाराअपिनत्याह तावेदिताव्याः ३१ । ३२ अणो रणीति अणोष्यणुतरः महतोव्योमादेरपिमहत्तरः गुहायांबुद्धोनिहितः स्थापितस्तत्रानुभवात् तस्यास्या मनोमहिमानंतं धातुः प्रसादाच्चित्तप्रसादादक्रतुः संकल्पविकल्परहितः पश्यति ततो वीतशोकोभव तीत्यर्थः ३३. अंथकठवल्ल्युक्तरथरूपकल्पनामाह. आत्मानमिति रथिनरयस्वामिनमात्मानं विद्धि श शाश्वतोयं पुराणोनहन्यतेहन्यमानेशरीरे ३१ हन्ताचेन्मन्यतेहन्तुर्हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौतौनविजानीतो नायंहन्तिनहन्यते ३२ अणोरणीयान्महतो महीयाना स्मास्यजन्तोनिहितोगुहायाम् । तमक्रतुःपश्यतिवीतशोकोधातुःप्रसादान्महिमानम श्च ३३ आत्मानंरथिनंविदि शरीरंरथमेवतु । बुद्धिंतुसारथिंविद्धि मनःप्रग्रहमेवच ३४. इन्द्रियाणिहयानाहुर्विषयांस्तेषुगोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्म नीषिणः ३५ यस्त्वविद्वानपुमानभवत्यमनस्कासदाशुचिः । नतत्पदमवाप्नोति सं रिमेवरथं विद्धि मन प्रग्रहमश्वाकर्षणरज्जुभूतं विद्धि ३४. इंद्रियाण्येवहयास्तस्मिन् रथेविदासाहुः गोचरानगन्तव्यमार्गान विषयानाहुर्विषयेष्वेवनिरन्तरमस्य गमनात्रथिनः पूर्वोक्तस्य विशिष्टं रूपमाह आत्मेन्द्रियेति भात्माचिदाभासः इन्द्रियाणिमनश्चेत्येतत्त्रितयविशिष्टः कूटस्थमितिशेषोर्थात् ततादृशं. 7 कूटस्थंभोक्तत्वाहुभ काररथिनमाहुरित्यर्थः इतिशब्देनकर्मत्वस्याभिधानाद्वितीयाभावः ३५ एवंसति ११ ·दे० गी० यस्तुपुरुषोविद्वान् विवेकीभमनसूकोऽस्वाधीनमनाश्च भवति सदाऽशुचिश्चसकर्मरहित इत्यर्थः संपुरु. ४३. षोनतत्पदंपरमात्मपदं प्राप्नोति कितर्हि संसारंचाधिगच्छत्ति संसारंप्रत्येवगच्छतीत्यर्थः ३६ यस्तुतद्विपरी तोभवतितत्राहयस्त्विति यस्माद्भूयोनजायते तत्पदमित्यर्थः ३७ किंतपदमित्याह विज्ञानसारथिरिति मदीयं यत्परमपदंपद्यतेज्ञातिभिः प्राप्यतेयन्मदीयं परमरूपंसच्चिदानंदः वंद्यतत्परमपदामित्यर्थः ३८ उप संहरतिइत्थमितिश्रुत्यावेदान्तश्रवणेनमत्याश्रुतस्यमननेननिश्चित्य संशयविपर्यासरहितंपरोक्षतोज्ञात्वा सारंचाधिगच्छति ३६थस्तुतज्ञानवान्भवति समनस्कासदाशुचिः । सतुतत्पदमा प्नोति यस्माद्भूयोनजायते ३७ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । सोध्वनःपार माप्नोति मदीयंयत्परंपदम् ३८ इत्थं श्रुत्याचमत्याच निश्चित्यात्मानमात्मना। भावये न्मामात्मरूपां निदिध्यासनतोपिच ३६ योगटत्तेःपुरास्वस्मिन भावयेदक्षरत्रयम् । देवीप्रणवसंज्ञस्य ध्यानार्थमंत्रवाच्ययोः ४० हकारःस्थूलदेहःस्याद्रकारःसूक्ष्मदेह साक्षात्कारार्थमात्मनांतःकरणेनात्मरूपांमां निदिध्यासनतएकाग्रचित्तवृत्त्याभावयेदित्यन्वयः ३६ इत्यं निदिध्यासनाभ्यासेन यदासमाधियोग्यताचिंत्तस्यभवति तदासमाधःपूर्वमित्यंध्यानंठत्वा समार्षिकुर्या दित्याह योगहत्तेरितिसमाधिवृत्तेः पुरापूर्वस्वस्मिनस्वशरीरेदेवीप्रणवसंज्ञस्य मायाबीजमंत्रस्याक्षरत्रयंव क्ष्यमाणंभावयेत् मंत्रवाच्ययोःमायाबीजमंत्रार्ययोः समष्टिव्यष्ट्योानार्थमित्यर्थः ४० तंदेवाक्षरत्रयं तद्देवताभावनास्थानानिचाह ईकारइतिकारणात्माकारणदेहरूपईकार इत्यर्थः ह्रींकारोहंतुरीयकं अहं ४३ ·४४ दे० गी० तुरीयकं तद्धीकारवाच्यमेवेत्यर्थ इतिदेवीवाक्यमेतत् तुरीयस्यवाचको ह्रींकारइतियावत् ४१ यथाव्यष्टि देहेऽमरत्रयभावनाकता तथैवसमष्टिदेहेपिकर्त्तव्येत्याह एवं समष्टीतिप्रक्षरत्रयभावनांकृत्वा समष्टि व्यष्ट्योः पिंडब्रह्मांडयोरेकत्वन्यायेनैकत्वंभावयेदित्याहसमष्टिव्यष्ट्योरिति ४२ इत्यंप्रथमतोभावनांकत्वा ततोदेवीध्यायदित्याहसमाधीति ४३ समाधिसामग्रीमा प्राणापानाविति समौकृत्वाप्राणयामाभ्यासेने कः । ईकारःकारणात्मासौ ह्रींकारोहंतुरीयकम् ४१ एवंसमष्टिदेहेपि ज्ञात्वाबीजंत्रयंक मात् । समष्टिव्यष्ट्योरेकत्वं भावयेन्मतिमान्नरः ४२ समाधिकालात्पूर्वतु भावयित्वैव माहतः। ततोध्यायेन्निलीनाक्षो देवीमांजगदीश्वरीम्४३ प्राणापानीसमौकृत्वा नासा भ्यंतरचारिणो । निवृत्तिविषयाकांक्षो वीतदोषोविमत्सरः ४४ भक्त्यानियोजयायु, तो गुहायांनिःस्वनेस्थले । हकारंविश्वमात्मानं रकारेप्रविलापयेत् ४५ रकारतेज संदेवमीकारेप्रविलापयेत् । ईकारप्राज्ञमात्मानं ह्रींकारप्रविलापयेत् ४६ वाच्यवाच त्यर्थः ४४ विलापनप्रकारमाह हकारविश्वमिति विश्वं वैश्वानरात्मकमित्यर्थः विश्वशब्दस्य वैश्वा नरोपलक्षणत्वात् ४५ एवमुत्तरत्रापिरकारेइति रकारवाच्येसूक्ष्मदेहे हकारवाच्यं स्थूलदेई विलापये दित्यर्थः ईकारेतद्वाज्ये कारणदेहेसूक्ष्मेदेहविलापयेदित्यर्थः ह्रींकारेहीकारवाज्ये ब्रह्मणिईकारवाच्यकार णदेहं विलापयेदित्यर्थः ४६ तच्छिखांतरे चैतन्याख्यदीपशिखान्तरेइत्यर्थः तथाचश्रुतिःतस्याःशिखाया ·४५ दे० गी० मध्येपरमात्माव्यवस्थितइति ४७ एवंध्यानेनसाक्षात्कारोभवति तेनचमद्रूपएव भवतीत्याह. इतिध्याने नेति ४८ दृष्ट्वानाशकोभवेदित्यन्वयः विस्तरस्तुमटतदेवीगीतावहट्टीकायांद्रष्टव्यः ४९ - इतिश्रीदेवीभागवतेतिलकेगौडपाठानुसारिव्याख्यानेसप्तमस्कंधेदेवीगीतायांचतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४॥ अधिकद्विपञ्चाशत्वलोकानामत्रासादरम्ायोगस्यमंत्रसिद्धश्चसाधनंसम्यगुच्यते॥पूर्वाध्यायांतयोग कताहीनं द्वैतभावविवर्जितम्। अखण्डंसच्चिदानंदं भावयेत्तच्छिखांतरे ४७ इति ध्यानेनमांराजन् साक्षात्कृत्यनरोत्तमः । मद्रूपएवभवति द्वयोरप्येकतायतः ४८ यो गयुक्तयानयादृष्ट्वामामात्मानंपरात्परम् । अज्ञानस्यसकार्यस्यतत्क्षणेनाशकोभवेत्४६. इतिश्रीदेवीभागवतेमहापुराणेसप्तमस्कंधेदेवीगीतायांचतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३४॥ हिमालयउवाच योगंवदमहेशानिसांगसंवित्प्रदायकम्। कृतेनयेनयोग्योहमवेयंतत्त्व दर्शने १ श्रीदेव्युवाच. नयोगोनभसःएष्ठे नभूमौनरसातले । ऐक्यंजीवात्मनोराहु योगयोगविशारदा २ तत्प्रत्यूहाःसमाख्याता योगविघ्नकरानग। कामक्रोधौलोभमो युक्त्यानयादृष्ट्वामामात्मानं परात्परमिति वाक्येनात्मदर्शने योगस्यसाधनत्वमुक्तं तत्रकीदृशोयोगइति एच्छतियोगंवदेतिसंवित्प्रदायकं ब्रह्माकारसंवित्साधनमित्यर्थः १. ऐक्यामिति जीवात्मनोरक्यमभेदवि षयकत्तिर्यासायोगशब्देनोज्यतइत्यर्थः २ तत्प्रत्यूहाः तस्योवृत्तेः शत्रवः फेतेषट् तदाह कामक्रोधाविति ४५ ·- दे०जी० एतेपदीर्थाः प्रसिद्धाएव ३ योगांगैरितियोगांगेयमनियमादिभिर्वक्ष्यमाणैः प्रथमतस्तच्छनमित्त्वानाश यित्वानंतरयोगिनोयोगतां वृत्तिप्राप्नुयुरित्यर्थः ४ योगांगान्यायममितिअष्टस्वंगेषु प्रथमांगस्ययमस्यस्व रूपमाह. अहिंसेति अहिंसापरपीडनाभावः सत्यंसत्यभाषणमस्तेयंचौर्यमात्रस्याभावः ब्रह्मचर्यदर्शनस्पर्श नंकलिः कीर्तनंगुह्यभाषणं संकल्पोध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेवचेत्यष्टविधमैथुनत्यागः दयाभूतेषुकरुणा आर्जवंऋजुतासर्वापेक्षयास्वस्याल्पत्वज्ञानक्षमापमानादिसहनशीलत्वं पृथ्वीवत्धृतिः सर्वस्वनांशेपि हौ मदमात्सर्यसंज्ञको ३ योगांगरेवभित्त्वातान् योगिनोयोगमाप्नुयुः। यमनियममा सनप्राणायामौततःपरम् ४ प्रत्याहारंधारणाख्यध्यानंसार्धेसमाधिना । अष्टांगान्या हुरेतानि योगिनायोगसाधने ५ अहिंसासत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यदयार्जवम् । क्षमाधृति मिताहारः शौचंचेतियमादश६ तपःसंतोषास्तिक्यं दानंदेवस्थपूजनम् । सिद्धांत धीरतामिताहारो दौभागौपूरयेन्नैस्तोये कंप्रपूरयेत् मारुतस्यप्रचारार्थचतुर्थमवशेषयदितिरीत्याल्पाहारः शौचंवाह्याभ्यंतरशुद्धिः इतिदशसंख्यायमाइत्यर्थः५।६ नियमस्वरूपमाह तपइति तपोविध्युक्तानुष्ठानन कृच्छ्रादितस्य शरीरकेशकारित्वेनयोगोपकारित्वाभावात् संतोषोनामप्रारब्धेन यदुपस्थापिततेनैवचेतस स्तृप्तिः 'आस्तिक्यवेंददेवद्विजगुरुविश्वासः दानंयथाशक्तिसत्पात्रेद्रव्यत्यागः देवस्यपरमेश्वरस्यपूजनं सिद्धान्तश्रवणंवेदान्तश्रवणंहीर्लज्जामतिः सत्कर्मसच्छास्त्रविपयेज्ञानं जपोगायत्रीप्रणवंभुवेनश्वरीमंत्र. ४६ ·दे० गी० प्रभृतिमंत्राणांहुतंनित्यहोमादि ७ अासनान्याह पद्मासनमिति तेव्युंक्रमादिति पृप्ठदेशाद्धस्तद्वयंपरिव यांनीयदक्षिणहस्तेनदक्षपादांगुष्ठवामहस्तेनवामांगुष्ठंवघ्नीयादित्यर्थः ८१६।१०।११. सीवन्या इति श्रवणचैव ह्रीमतिश्चजपोहुतम् ७. दशेतेनियमाप्रोक्ता मयापर्वतनायक। पद्मासन स्वस्तिकंच भद्रबजासनंतथा: वीरासनमितिप्रोक्तं क्रमादासनपंचकम् । ऊर्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक्पादतलेशुभे ६ अंगुष्ठीचनिवघ्नीयादस्ताभ्यांव्युत्क्रमात्ततः । पद्मा सनमितिप्रोक्तं योगिनांहृदयंगमम् १० जानोरन्तरेसम्यक् कृत्वापादतलेशुभे । ऋजुकायोविशेद्योगी स्वस्तिकंतत्प्रेचक्षते ११ सीवन्याःपाश्वयोन्यस्य गुल्फयुग्मंसु निश्चितम् । वषणाधःपादपाणी पाणिभ्यपिरिवन्धयेत् १२ भद्रासनमितिप्रोक्त यो गिभिःपरिपूजितम् । ऊर्वोः पादौक्रमातून्यस्य जान्वोःप्रत्यङ्मुखांगुली १३. करौविद ध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम् । एकम्पादमधःकृत्वा विन्यस्योरुन्तथोत्तरे १४ ऋजुकायोविशेद्योगी वीरासनमितीरितम् । इडयाकर्षयेद्वायु वााषोडशमात्रया १५::: धारयेत्पूरितयोगी चतुःषष्ट्यातुमात्रया । सुषुम्णामध्यगंसम्यक् द्वात्रिंशन्मात्रयाश, सीवनी अंडायस्याशिरागुल्कोवृषणाधःस्थितीयोपादयो पाणिभागोहस्ताभ्यांबंधयेत् १२॥१३॥१४॥ १५ इडयावामनासापुटेनषोडशमात्रयाषोडशप्रणवोच्चारणेनवाज़वायुमाकर्षयेत् यद्यपिमात्रात्रयोगशास्त्रोक्ता. । ४७ ·दे० गी० पारिभाषिकी युक्ता तथापितस्याअपिवायुपरिच्छेदेएवतात्पर्यायेन वायुपरिच्छेदोभवति तद्ग्राह्यमित्यत्र तात्पर्यात् धारयेत् चतुःषष्टिसंख्यप्रणवोच्चारणपर्यंतं कुम्भकंकुर्यादित्यर्थः पुनः द्वात्रिंशत्प्रणवोच्चारणेन दक्षिणनासापुटेन विरेचयेदित्यर्थः १६ । १७ भूयोभूयः पुनःपुनः तस्याइडापिंगलादेःपिंगलेडादेः पुन रिडॉपिंगलादेः पुनः पिंगलेडादेः क्रमात्वाह्यं वायुमेवंसमाचरेत् गृणीयात् त्यजेदित्यर्थः मात्राणांप्रण वसंख्यानामप्युत्तरंवृद्धिः कर्तव्या तथाप्राणायामानामपि प्रथमतोद्वादशतदुत्तरं कतिचित्कालानंतरं षो नैः. १६ नाड्यापिंगलयाचैव रेचयेद्योगवित्तमः । प्राणायाममिमंत्राहुर्योगशास्त्रवि शारदाः १७ भूयोभूयःक्रमात्तस्य वाह्यमेवंसमाचरेत् । मात्रादिक्रमेणैव सम्यक् द्वादशषोड़श १८ जपध्यानादिभिःसाई सगर्भतंविदुर्बुधाः। तदपेतंविगर्भच प्राणां यामपरेविदुः १६ क्रमादभ्यस्यतःपुंसो देहेस्वेदोद्गमोधमः । मध्यमःकम्पसंयुक्तो भू मित्यागःपरोमतः २० उत्तमस्यगुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते । इन्द्रियाणांविचर डशेत्येवंक्रमेणवृद्धिः कर्तव्येत्यर्थः १८ सगर्भविगर्भभेदेन प्राणायामस्यद्वैविध्यमाह जपध्यानादिभिरिति स्वेष्टमंत्रजपध्यानसहितः प्राणायामः सगर्भस्तदपेतस्तद्रहितो विगर्भइत्यर्थः १६ कनिष्ठमध्यमोत्त मभेदेन प्राणायामलक्षणमाह क्रमादभ्यस्यत इतिप्राणायामेप्रथमतः स्वेदोद्मोभवतिसोधमः प्राणाया मः कंपसंयुतोमध्यमः भूमित्यागोभवति यस्मिन्प्राणायामः सउत्तमः भूमित्यक्त्वासनमुपयुवतिष्ठातिय दातदासभूमित्यागः इतिसंप्रदायातदुक्तं मूमित्यागंतनोस्तनोतिपरइति २० उत्तमप्राणायामसिद्धिपर्यंत ·४६ दे० गी० प्राणायामे कृते सतिफल माह उत्तमस्येति 'गुणावातिः वपुः प्रकाशोज्वतनस्यदीप्तिः रक्षाशतावः तनोलघुत्वमित्यादि-गुणानामवाप्तिभवति यावपर्यन्तं शीलनमभ्यासइप्यते तावत्पर्यन्त मुत्तरोत्तरं गुणद्धिरेवभवतीत्यर्थः प्रत्याहारमाह इन्द्रियाणामिति विषयेषुविचरतामिद्रियाणांतेभ्यो निरर्गलं निर्विघ्नं यदाहरणं सप्रत्याहारः २१. धारणामाह अंगुष्ठतिः २२ । २३ धारणामिति अंगुष्ठाद्यवयवेषु यत्प्राणवायोर्धारणनिरोधः साधारणेत्यर्थः एतादृशोवायुः · स्वाधीनोपेक्षितइतिभावः ध्यानमाह, स. तां विषयेषुनिरर्गलम् २१ बलादाहरणंतेभ्यः प्रत्याहारोभिधीयते। अंगुष्टगुल्फजानू रू मूलाधारलिंगनाभिषु २२ हृद्रीवाकण्ठदेशेषु लविकायांततोनसि । भ्रूमध्यमस्त केनिद्वादशांतेयथाविधि २३धारणंप्राणमरुतो धारणतिनिगद्यते । समाहितेनम नसा चैतन्यान्तरवर्तिना २४ आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानध्यानमिहोच्यते । समत्व भावनानित्यं जीवात्मपरमात्मनोः २५ समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टांगलक्षणम्। इदा माहीतिअंतःकरणंचैतन्यांतर्वतिध्यानेनकृत्वा तस्मिन्नात्मनि अभीष्टदेवानायथ्यानंतध्यानशब्देनोच्यत इत्यर्थः २४. समत्वभावनाद्वयोरैक्यभावनासंप्रज्ञातसमाधिनैव भवतीति समत्वभावनाशब्देन संप ज्ञातसमाधिरुज्यते अतएवयोगसूत्रे तद्भाष्येच संप्रज्ञातसमाधेरेवाष्टसुयोगांगेषुग्रहणं निर्विकल्पमस माधिस्त्वंगीभवतीत्युक्त २५. इत्यमष्टांगयोगमभिधायाधना शरीरेनाडीस्थानानि आधारचक्रस्वरूपा जिंतरध्यानफलानि चोपदिशति इदानींकथयेतेहमिति मंत्रयोगमंत्राणां : शारदातिलकोक्तंछिन्नादिदों 4.

·५० दे० गी० षदुष्टानां मंत्राणांसिद्धिप्रयोगमित्यर्थः २६ विश्वंशरीरमिति पिंडब्रह्मांडयोरेकत्वाच्छरीरमिदं विश्व मेवभवति ब्रह्मांडमेवभवति तदपिपंचभूतात्मकं चन्द्रसूर्याग्निभियुक्तं जीवब्रह्मैक्यरूपकं यथाभवति तथेदमप्यस्तीत्याह पंचभूतति २७ तदर्धेनकोट्यर्धेनसार्वत्रिकोटयइत्यर्थः २८ प्रधानासुषुम्णानाडी मेरुदंडे पृष्ठस्थवंशेस्थितामूलाधारमारभ्यप्टष्ठमवंशमार्गेणब्रह्मरंधूपर्यंतंगतेत्यर्थः तस्यावामे इडादक्षिणे नोकथयेतेहं मन्त्रयोगमनुत्तमम् २६ विश्वंशरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकनग। चन्द्र सूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम् २७ तिस्रःकोव्यस्तदर्धेन शरीरेनाडयोमताः। तासुमुख्यादशप्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रोव्यवस्थिताः २८ प्रधानामेरुदण्डेत्र चन्द्रसूर्या ग्निरूपिणी । इडावामेस्थितानाडी शुभ्रातुचन्द्ररूपिणी २६ शक्तिरूपातुसानाडी साक्षादमृतविग्रहा। दक्षिणेवापिंगलाख्या पुरूपासूर्यविग्रहा ३० सर्वतेजोमयीसातु सुषुम्णाब्रह्मरूपिणी । तस्यामध्येविचित्राख्ये इच्छाज्ञानंक्रियात्मकम् ३१ मध्ये स्वयं भूलिंगंतु कोटिसूर्यसमप्रभम् । तदुबैमायाबीजन्तु हरात्माविन्दुनादकम्३२तदूधै पिंगला अस्तीत्याह इडावामेतिइदावामेति २६ शक्तिरूपाप्रकृतिरूपा ३० तस्यामध्येसुषुम्णायामध्ये विचित्राख्यचित्राख्येनाड्यामित्यर्थः सुषुम्णा मूलदेशेचित्रानाड्यस्तीति तस्यामध्येतु चित्राख्या नाडी सूक्ष्मातुवर्तत इतिवचनेनतत्रान्तरेउक्तं ३१ मध्येइति चित्रानाडी मध्येइत्यर्थः हरात्माविंदुनादकं आ स्मामायाहकाररेफईकारविन्दुनादात्मकमित्यर्थः ३२ शिखाकारा दीपशिखाकारा हेमरूपाभं पीतव ५० ·५१ देगी० णवादिसांतचतुर्दलं चतुईलेधूवशषसइति चत्वारोवर्णाभवतीत्यर्थः ३३ । ३४ वादिसांतेति वकारादिस कारान्तषड्वर्णैर्युक्तमित्यर्थः ३५ स्वशब्देनपरंलिंगं स्वस्याधिष्ठानं यतस्तस्मात्स्वाधिष्ठानमित्युच्यतइ. तुशिखाकारा कुण्डलीरक्तविग्रहा। देव्यात्मिकातुसाप्रोक्ता मदमिन्नानगाधिप.३३ त हाह्महेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम् । द्रुतहेमसमप्रख्यं प तत्रविचिन्तयेत् ३४ तदूर्वेत्वलनप्रख्यं षड्दलंहीरकप्रभम्। वादिसांतषडणेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम३५ मूलमाधारषकोणां मूलाधारततोविदुः । स्वशब्देनपरंलिंगस्वाधिष्ठानंततोविदुः ३६ तदुव॑नाभिदेशेतु मणिपूरमहाप्रभम्। मेघामविद्युदामंचबहुतेजोमयंततः ३७ मणिवद्भिन्नंतत्पद्ममणिप तथोच्यते।दशभिश्चदलयुक्तंडादिफान्ताक्षरान्वितम्३८ विष्णुनाधिष्ठितंप-विष्णवालोकनकारणम् । तदुव॑नाहतंपद्ममुद्यदादित्यसन्निभ म्३९ कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्चसमधिष्ठितम् । तन्मध्येबाणलिंगंतुसूर्यायुतसमप्रभ म् ४० शब्दब्रह्ममयंशब्दानाहतंतत्रदृश्यते । अनाहताख्यंतत्पद्मं मुनिभिःपरिकी , त्यर्थः ३६ । ३७. डादिफांताक्षरैर्युक्तमित्यर्थः ३८ ॥ ३६ अर्कपत्रेणद्वादशपत्रेणयुक्तं. ककारादिठकारान्ता निद्वादशाक्षराणिदलेषज्ञेयानि४०शब्दानाहतं अनाहतो ताडनंविनापिजायमानः शब्दःसोनाहतः शब्दो ·देगी यस्मिन्स्तच्छब्दानाहतं वाहिताग्न्यादित्वात्साधुः४१ पुरुषाधिष्ठितं रुद्राधिष्ठितइत्यर्थः ४२ स्वरैः षोडश ५२ । भिरितिषोडशपत्रषुषोडशस्वराइत्यर्थः जीवस्यहंसस्य परमात्मनोवलोकनाज्जीवं यस्माद्विशुद्धतनुतेततो विशुद्धमित्यन्वयः तत्रानाहतंचक्र हृदयविशुद्धिचक्र कंठेआज्ञाचक्र भ्रूमध्येइतितुग्रंथांतरादवसेयंत्रनाहतः शब्दोमध्यमावाणीरूपोज्ञेयः४३तदूधैतुभ्रमध्येइत्यर्थः ४४आज्ञासंक्रमणमितितास्मस्थले निहितचित्तस्य र्तितम्४१आनंदसद तत्तुपुरुषाधिष्ठितंपरमातदुर्चेतुविशालाख्यं दापोडशपंक जम४२स्वरैःषोडशभियुक्त धूम्रवर्णमहाप्रभम् । विशुईतनुतेयस्माज्जीवस्यहंसलो कनात् ४३ विशुद्धपद्ममाख्यातमाकोशाख्यंमहाद्भुतम् । आज्ञाचक्रंतदूर्धेतु आ त्मनाधिष्ठितंपरम् ४४ आज्ञासंक्रमणेतंत्र तेनाजतिप्रकीर्तितम् । द्विदलंहक्षसंयुक्तं पद्मतत्सुमनोहरम् ४५ कैलाशाख्यंतदूर्धेतु रोधिनीतुतदूर्ध्वतः । एवंत्वाधारचक्रा णिप्रोक्तानितवसुव्रत ४६ सहस्रारयुतविंदुस्थानंतदूर्ध्वमीरितम्। इत्येतत्कथितंसर्व योगमार्गमनुत्तमम् ४७ आदीपूरकयोगनाप्याधारयोजयेन्मनः । गुदमेढ़ांतरेशक्ति पुरुषस्य सर्वपदार्थसाक्षात्कारेणैवंभूतमेवंवर्नते एवंभविष्यतीतिज्ञानेनाज्ञायाइतः परत्वयैवंकर्तव्यमिति परमेश्वराज्ञायाःसंक्रमणंभवतितनहेतुना तदाज्ञाचक्रमितिकीर्तितामित्यर्थः हक्षवर्णद्वयसंयुतं यत्रद्वयंयुक्त मित्यर्थः ४५ तदूर्व कैलाशचक्रं तदूर्ध्वरोधिनीचक्रमित्यर्थः अनयोः स्वरूपंमत्कृतदेवीगीताबृहटोकायां द्रष्टव्यःसर्वोपरिविद्यमानंसहस्त्रारं चक्रमासहसारेति विंदुस्थानपरमात्मस्थानं ज्ञात्वाकिंकर्तव्यं४७ ५२ ·दे० गा० तबाहादावितिप्रथमतः पूरकयोगेनवागंवायुमारूप्य कुंभकंकृत्यासमनोवायुसहित मूलाधारेयोजयेन्नये ५३ । दित्यर्थः अनंतरंगुदत्यमेदस्यलिंगस्यांतरेमध्येमूलाधारचक्रे इत्यर्थः विद्यमानास्थितायाशक्तिः कुण्ड लिनीतामाकुंच्य मूलाधारणतवायुनापीटयित्वाप्रवोधयेत् उत्थापयेदित्यर्थः ४८ लिंगभेदेति तामु- त्थाप्य लिंगभेदक्रमेण पूर्वोक्तचक्रगतवत्तेजोमयस्त्वयोग्यादि लिंगानाभेदाभेद तन्मार्गेण नरनंतत्क्रमे गैव.तांकुंदलिनीशक्तिविदुचक्र सहसारतत्प्रापयेत् शंभुनेतिसहस्रारं पद्मस्थितेनशंभुनातांकुंडलिनीमे स्तामाकुंच्यप्रबोधयेत ४८ लिङ्गभेदक्रमणैवविन्दुचक्रंचप्रापयेत् । शंभुनातारा शक्तिमेकीभूतांविचिन्तयत् ४६ तत्रोत्थितामृतंयत्तु द्रतलाक्षारसोपमम् । पायपि त्वातुतांशक्तिमायाख्यायोगसिद्धये ५० षट्चक्रदेवतास्तत्र संतास्मृतधारगा। आनयत्तेनमार्गेणमूलाधारंततःसुधीः५१एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनिनिश्चितम्। जरामरणदुःखायेमुच्यतेभवबंधनात् ५२ शास्त्रोक्तदूपिनामंत्राः सर्वशुध्यतिनान्य कीभूतांसंगतां विभावयेदित्यर्थः ४६ तत्रोत्यितेति तत्रशिवशक्त्योःसंगमें यदुत्थितममृतंद्रुतलाक्षास मानवर्णतदमृतं तांकुंडिलिनीपायायित्वा तेनामृतेनानंदस्वरूपेण तांतृप्तांकत्वेत्यर्थः ५० षट्चक्रेतिपू र्वोक्तानियानेषट्चक्राणि तञ्चक्रस्थितादेवता लिंगरूपाअमृतधारया शक्तिसमागमोत्थानन्दरसर पामृतवृष्ट्यासंतप्ये पुनस्तेनैव मार्गेण मस्तकनीताकुण्डलिनी तेनैव मार्गेणमूलाधारंतां कुण्डलिनीन येदित्यर्थः ५११५२. शास्त्रोक्तति छिन्नादिदोषदूषितामंत्राअनेनयोगेनसिध्यंतरीत्यर्थः तदुक्तंशारदातिलके ५३.

·2 ५४ दे० गी०. इत्यादिदोषदुष्टांस्तान्मंत्रानात्मनियोजयेत् शोधयेद्बुद्धपवनोवद्धयायोनिमुद्रयेति ५३ । ५४. प्रसंगेन धारणास्वरूपं पूवमुक्तमेव विषयभेदे विशदयति इदानामिति एवमष्टांगयोगनिरूपणो वायुधारणोक्ता था। येगुणाःसंतिदेव्यामेजगन्मातुर्यथातथा ५३ तेगुणाःसाधकवरेभवत्येवनचान्य था । इत्येवंकथितंतातवायुधारणमुत्तमम् ५४ इदानींधारणाख्यांतु शृणुष्वावहि तोमम । दिक्वालाद्यनवच्छिन्नदेव्यांचेतोविधायच ५५ तन्मयोभवतिक्षिप्रंजीवब्री क्ययोजनात् । अथवासमलंचेतोयदिक्षिप्रंनसिध्यति५६तदावयवयोगेनयोगीयोगा न्समभ्यसेत् । मदीयहस्तपादादावंगेतुमधुरेनष ५७ चित्तंसंस्थापयेन्मंत्री स्थाने स्थानेजयात्पुनः । विशुद्धचित्तःसर्वस्मिन् रूपेसंस्थापयेन्मनः ५८ यावन्मनो लयंयाति देव्यांसंविदिपर्वत । तावदिष्टमनुमंत्री जपहोमैःसमभ्यसेत् ५६ मंत्रा भ्यासेनयोगेनज्ञेयज्ञानायकल्पते। नयोगेनविनामंत्रोनमंत्रेणविनाहिसः६० वयोरभ्या सयोगोहिब्रह्मसंसिद्धिकारणम् । तमःपरिटतेगेहेघटोदीपेनदृश्यते ६१एवंमायारतो ह्यात्मामनुनागोचरीकृतः । इतियोगविधिःकृत्स्नः सांगःप्रोक्तोमयाधुना ६२ गुरूपदे शतोज्ञेयोनान्यथाशास्त्रकोटिभिः॥ नतुचित्तस्यधारणोच्यते इत्यर्थः अर्थःस्पष्टएव ५५ १.५६ इत्यंध्यानयोगकरणेयस्ययावद्योग्यतानास्ति ५४ ·.५५ देगी। तावत्पर्यंत तेनपुरुषेणाकंकर्तव्यमितिचेत्तत्राह यावन्मनइति ५७ । ५८ । ५६ । ६०॥ ६१ । ६२ विस्त रस्तुमत्कृतदेवीगीताबृहटीकायांद्रष्टव्यः॥ । इतिश्रीदेवीभागवतेतिलकेसप्तमस्कंधेदेवीगीतायांपंचत्रिंशोऽध्यायः ३५॥ त्रिंशच्छ्लोकैर्मुख्यतत्त्वं ब्रह्मरूपंतुवय॑ते । ब्रह्मविद्यादुर्लभेति यथावदभिधीयते ॥ अत्रअर्थश्लो. कोप्यधिकः एतादृशंयोगः साधयित्वायद्वस्तुध्येयं तवर्णयात श्रीदेव्युवाचोते १. अत्राविः सन्निहि इतिश्रीदेवीभागवतेमहापुराणेसप्तमस्कंधेदेवीगीतापिचत्रिंशोध्यायः३५ ॥ श्रीदेव्युवाच।इत्यादियोगयुक्तात्माध्यायेन्मांब्रह्मरूपिणीम् । भक्त्यानिया॑जयारा जन्नासनेसमुपस्थितः१ आविः सन्निहितंगुहाचरन्नाममहत्पदम् । अत्रेतत्सर्वमर्पितमे तमित्यादिब्रह्मैवेदंविश्वं वरिष्ठमित्येताः श्रुतयोमुंडकोपनिषदि अन्यूनानतिरिक्ताः संतिताश्चश्रुतयो भगवत्पादैः श्रीमच्छङ्कराचार्यैर्व्याख्याताएवमुण्डकोपनिषद्भाष्येततस्तासांव्याख्यानं संक्षेपेणैव क्रिय ते आविरिति आविःशब्दोनिपातः प्रकाशवाचीब्रह्मविद्योपलब्ध्यात्मना प्रकाशमानमेव सदतिभाव येदित्यर्थः सन्निहितमतिसमीपनिगुहायां बुद्धौचरिते तत्रोपलभ्यते सर्वव्यापकमपीति गुहाचरं नामपद्यते सर्वैर्मुनिभिर्यागादिसाधनैः प्राप्यतेइतिपदं महञ्चतत्पदं चेतिमहत्पदं यत्रास्मिन्ब्रह्मणि सर्वमाकाशादिसमर्पितं स्थापितं कल्पितमित्यर्थः ततस्तस्यमिथ्यात्वादिदमेवसर्वैः प्राप्यमित्यर्थः कि मत्रसमर्पितं तदाह एजदिति एजञ्चलत्पक्ष्यादिप्राणत् प्राणितीति प्राणनमनुष्यादिनिमिषत् निमेषादि | ५५ ·५६ दे० गी० / क्रियावत् यच्चानिमिपंचशब्दात् तत्सर्वब्रह्मण्येवसमर्पितमित्यर्थः २ एतज्जानयति भगवतीवदतिहदे वाः एतन्मद्रूपं ब्रह्मजानथावगच्छथ सदसद्वरेण्यं सत्कारणं मायासत्कार्य जगत्तदुभयापेक्षयावरेण्यं श्रे ष्ठं प्रजानांलोकानांविज्ञानात्परं तज्ज्ञानाविषयइत्यर्थः यतोवरिष्ठंश्रेष्ठं ततोनसर्वबुद्धिगम्यमित्यर्थः यदर्चिमत् सूर्यादितेजसामपिप्रकाशकं यतस्ततोतिशयदीप्तमित्यर्थः ३ तदेतदिति तदेतत्सर्वाश्री यमक्षरं ब्रह्मसप्राणस्तदुतेदवाङ्मनोपितदेवतत्सत्यमवितथमतोमृतं तद्वेदव्यं मनसा शरेण ताड जत्प्राणन्निमिषच्चयत् २ एतज्जानथसदसहरेण्यंपरविज्ञानाद्यद्वरिष्टंप्रजानाम् । य दर्चिमद्यदणुभ्योपुंचयस्मिल्लाकानिहितालोकिनश्च ३ तदेतदक्षरंबूझसप्राणस्त दुवाङ्मनः । तदेतत्सत्यममृतं तवेदव्यंसौम्यविद्धि ४ धनुर्ग्रहीत्वौपनिषदंमहास्त्रंश रह्युपासानिशितंसंधयीत । आयम्यतद्भावगतेनचेतसा लक्ष्यंतदेवाक्षरंसौम्यवि दि ५ प्रणवोधनुःशरोह्यात्मा ब्रह्मतल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेनवेदव्यंशरवत्तन्म यितव्यमनः समाधान कर्त्तव्यमित्यर्थः ४ कथंवेद्धव्यंतदुच्यते धनुरिति औपनिषदमुपनिषद्भिवधितं महास्त्रंमहन्चतदस्त्रंचेति महास्त्रंधनुर्गृहीत्वादायतथोपाप्ताभिर्निशितं संतताभिध्यानंनतनूकृतशरंत स्मिन्धनुषिसंधयति योजयेत् - शरसंधायसंस्थाप्यानंतरमायम्याकृष्यसन्द्रियमंतःकरणं स्वविषयादि निवर्त्यलक्ष्येएवस्थापयित्वेत्यर्थः तद्भावगतेनतस्मिन्ब्रह्मण्यक्षरे लक्ष्येभावनाभावस्तद्गतेन चेतसाल क्ष्यंतदेवयथोक्कलक्षणं सौम्य हेयर्वतराज विद्धि ताड़येत्यर्थः ५ यदुक्तं धनुरादितदुच्यतेप्रणवइति प्रणव ·दे० गी० ओंकारोदेवीप्रणवो वा धनुर्यथेष्वासनंलक्ष्ये शरस्यप्रवेशकारणंतथा चित्तशरस्वक्षरेलक्ष्येप्रवेशकारणं प्रणवःप्रणवेनह्यभ्यस्यमानेनसंश्रियमाणस्तदालंबनो प्रतिवंधेनाक्षरेवतिष्ठतेयथा धनुपाप्रक्षिप्तइपुर्लक्ष्ये तः प्रणवोधनुरिवधनुः शरोधात्मांतःकरणं हिशरः शरसदृशलक्ष्यवेधनाच्छरइवशरः अत्रलक्ष्यंतुत ब्रह्मैवोच्यत इत्याहब्रह्मतल्लक्ष्यमुच्यत इति अप्रमत्तेनैकाग्रचित्तेन तल्लयंवह्मवेदव्यं यथाशरो लक्ष्यैकात्मतां प्राप्नोतितयादेहाद्यात्मप्रत्यतिरस्कारेणाक्षरैकात्म्यंफल मायादयेदित्ययः ६ अक्षरस्य दुर्लक्षत्वात्पुनः पुनर्वचनंसुलक्षणार्थयस्मिन्नितियस्मिन्नक्षरेद्यौः पृथिवी चांतरिक्षंचप्राणैः सहमनश्च । योभवेत् ६ यस्मिन्द्योश्चरथिवीचान्तरिक्षमोतंमनः सहप्राणैश्चसर्वैः । तमेवैकंजा नथात्मानमन्यावाचो विमुंचथअमृतस्यैवसेतुः ७ अराइवरथनाभोसंहतायत्रना ज्यः । सएषोतश्चरतेबहुधाजायमानः ८ ओमित्येवंध्यायथात्मानंस्वस्तिवः पाराय सर्वमर्पितंतमैवैकमात्मानं जानाथजानीयहेदेवाः यज्ज्ञात्वाचान्यवाचेंग परविद्यारूपाविमुंचयविमुंच तपरित्यजतयतोऽमृतस्यमोक्षस्य प्राप्तयेयंसेतुरिवसेतुः संसारमहोदधेस्तरणहेतुरित्यर्थः तथाचश्रुतिः तमेवविदित्वातिमृत्युमेतिनान्यः पंथाविद्यतयनायेति ७ किंचनराइवयथारथनाभौ समर्पिता अराए वसंहताः संप्रविष्टाएवयत्रयस्मिन् हृदयेनाज्यः तस्मिन्हृदयेवुद्धि प्रत्ययसाक्षिभूतः :सएवप्रकृतः आत्मान्तर्मध्येचरतेचरतिवर्तते बुध्यादिप्रत्ययैर्जायमानइक्जायमानोन्तःकरणोपाध्यनुविधायित्वाह दंतिलौकिकाः हृष्टोजातः क्रुद्धोजातइति ८ तमात्मानमोमित्येवोंकारालंबनाः संतोयथोक्तकल्पन ५७ .

·- दे०गी० याध्यायथचिन्तयततेषां कल्पनार्थमाशीर्वचनंभगवती करुणानिधिर्वदतिस्वस्तिनिर्विघ्नमस्तुवोयुष्मा कंपाराषपरकूलप्राप्तये तमसोजविघातः परस्तादविचार हितब्रह्मात्मस्वरूपग मनायेत्यर्थःसत्रात्माक्क वर्ततेतत्राह यःसर्वज्ञोयश्चसर्वविद्यस्यैषमहिमाविभूतिर्जगत्सर्जनादि रूपोभुविप्रसिद्धः सदिव्येद्योत नवतिब्रह्मपुरेहृदये पुण्डरीकेतत्रतस्यप्रकाशमानत्वात् तस्मिन्हृत्कमले यव्योमाकाशस्तस्मिन्न तिष्ठितइवोपलभ्यते ६ सह्यात्मामनोवृत्तिभिरेव विभाव्यत इतिमनोमयः प्राणश्चशरीरंचतयोरय तमसःपरस्तात् । दिव्येब्रह्मपुरेव्योम्निात्मासंप्रतिष्ठितः ६ मनोमयःप्राणशरीरने ताप्रतिष्ठितोन्नेहृदयंसन्निधाय । तद्विज्ञानेनपरिपश्यन्तिधीरा आनन्दरूपममृतंयहि भाति १० भिद्यतेह्रदयग्रंथिश्छिद्यतेसर्वसंशयाः । क्षीयन्तेचास्यकर्माणितस्मिन्दृष्टे परावरे ११हिरण्मयेपरेकोशेविरजंब्रह्मनिष्कलम् । तच्छुभ्रज्यातषांज्योतिस्तद्यदात्म नेताशरीराच्छरीरांतरं प्रतिप्रतिष्ठितोवस्थितोन्नेपरिणामेपिंडेहृदये बुद्धिसन्निधायसमवस्थाप्यतद्वि ज्ञानेनतत्साक्षात्कारेण परिपश्यांत सर्वतः पूर्णपश्यंतिधीराविवेकिनः आनंदरूपंदुःखासंस्पष्टममृतं यद्विभातिसर्वदा १० अस्मात्माज्ञानस्यफलमभिधीयते विद्यतेइतिहृदयग्रंथिः चिदहंकारतादात्म्यरू पोभिद्यतेनश्यतिछिद्यतेसर्वज्ञेय विपयाः संशयाःसर्वेषांमिथ्यात्वनिश्चयात् क्षीयंतेनश्यन्ति चकमाणि प्रारब्धानिरिक्तानिसर्वाणि तस्मिन्परमात्मनिदृष्टे साक्षात्कतेइत्यर्थः ११. उक्तस्यैवार्थस्यसंक्षेपाभि धायकाउत्तरेत्रयोपिमंत्राः हिरण्मयेज्योतिर्मये परेकोशेआनन्दमयेकोशे विरजंउपलक्षणतया गुणत्रपर ।

·५६ दे० गी० हितंब्रह्मपुञ्छं प्रतिष्ठेतिश्रुत्युक्तं ब्रह्मनिष्कलंमायारहितमसत्वमरजस्कमतमस्कममायमितिश्रुत्यंतरा अतएवश्रुभ्र स्वच्छज्योतिपांसर्वप्रकाशकसूर्यादीनामपिज्योतिःप्रकाशकमित्यर्थः यदात्मविदोज्ञानिना महतायासेन विदुस्तहिरण्मयेपरेकोशेतिष्ठतीत्यन्वयः १२ कथंज्योतिपांज्योतिस्तदुच्यते नतत्रेति तत्रतस्मिन्नात्मभूतब्रह्माणिनसूर्योभाति सूर्योपितद्ब्रह्मनप्रकाशयतीत्यर्थःतयाचंद्रतारकंचन्द्रमा विद्युतोपि नभांतिनप्रकाशयन्तिकुतोयमानःपूर्वापेक्षयास्वल्पज्योतिःप्रकाशयतिनैवप्रकाशयतीत्यर्थः किंवहुनायदिदं विदोविदुः१२ नतत्रसूर्योभातिनचन्द्रतारकनेमाविद्युतोभान्तिकुतोयमग्निः । तमेव भान्तमनुभातिसर्वतस्यभासासर्वमिदंविभाति १३ ब्रह्मैवेदममृतंपुरस्ताद्ब्रह्मपश्चा द्ब्रह्मदक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चो_चत्रसितंबू वेदंविश्ववरिष्ठं १४ एताहगनु भावोयस्यसकृतार्थोनरोत्तमः । ब्रह्मभूतःप्रसन्नात्मानशोचतिनकाङ्क्षति १५ हि जगद्भातितत्तमेवात्मानंस्वप्रकाशत्वाद्भांतं प्रकाशितमनुभात्यनु दीप्यतेतस्यैवभासासर्वमिदंसूर्यादिजगद्वि भातीत्यर्थः १३ यन्मयोक्तं ब्रह्मतदेवसत्यरज्जुस्थानीयं नान्यज्जगत्सर्पस्थानीयमृषात्वात्तस्मादिदमे वाश्रयणीयंइत्यभिप्रायेणनिगमनस्थानीयेन मंत्रेणोपसंहरति ब्रह्मैवेदमितिब्रह्मैवोक्त लक्षणमिदंयत्पुर स्तादग्रेब्रह्मैवाविद्यादृष्टीनां प्रत्यवभासमानंतथापश्चाद्ब्रह्मतथादक्षिणतश्चतथोत्तरेणतयैवाधस्तादूर्वच किंबहुनाब्रह्मैवेदविश्वंसमस्तंवरिष्ठमिदं जगत् अब्रह्मप्रत्ययः सर्वोऽविद्यामानोरज्ज्वामिवसर्पप्रत्ययो ब्रह्मैवेदंपरमार्थसत्वमिति वेदानुशासनमित्यर्थः १४ एतादृशानुभववतः कृतार्थत्वमाह एतादृगिति १५ ·दे० ग. द्वितीयादितितावाद द्वितीयस्यभयकारणस्याभावात् ब्रह्मविनविभेतीत्यर्थः तेनममकदापिवि ६०. योगोनास्तीत्याह नतद्वियोगइति १६ अहमेवेति अहंयास्मिसासज्ञानस्तीत्यर्थः सज्ञानीयोस्तिसअहमे वास्मीत्यर्थः व्यतिहारेणदृढाभेदोदर्शितः १७ अहंज्ञानिहृदयेएवतिष्ठामीत्याहनाहंतीर्थोते १८ कृतक तीयाद्वैभयंराजन्तदभावाहिभेतिन । नतहियोगमिप्यस्तिमद्वियोगोपितस्थन १६ अहमेवससोहंवैनिश्चितविद्धिपर्वत । मद्दर्शनन्तुतत्रस्यायत्रज्ञानीस्थितोमम १७ नाहंतीर्थेनकेलासेवैकुण्ठेवानकर्हिचित् । वसानिकिन्तुमज्ज्ञानीहृदयांभोजमध्यमे १८ मत्पूजाकोटिफलदंसकृन्मज्ज्ञानिनोचनं । कुलपवित्रंतस्यास्तिजननीकृतक त्यका १६ विश्वंभरापुण्यवतीचिल्लयोयस्यचेतसः । ब्रह्मज्ञानंतुयत्ष्टष्ठत्वयापर्व तसत्तम २० कथितंतन्मयासर्वनातोवक्तव्यमस्तिहि । इदंज्येष्ठायपुत्रायभक्तियु क्तायशीलिने २१ शिष्यायचयथोक्तायवक्तव्यंनान्यथाक्वचित् । यस्यदेवेपराभ क्तिर्यथादेवेतथागुरौ २२ तस्यैतेकथितार्थाःप्रकाशतेमहात्मनः । येनोपदिष्ठा त्यकास्वार्थेकन्प्रत्ययः १६ यस्यपुरुपस्यचेतसश्चितिपरमात्मनिलयोजातस्तेनपुरुषेण विश्वंभराष्ट थ्वपुिण्यवतीत्यर्थः २० नातोवक्तव्यमस्तीति इतःपरमधिको वक्तव्यांशोनास्तीत्यर्थः विद्योपदेशयात्र मुपदिशतिइदज्येष्ठायेति २१ यथोक्तायशास्त्रोक्तलक्षणयुक्ताय गुरुप्रसादं विनापरमेश्वरप्रसादं विना ·६१ दे० गी० कदापिब्रह्मविद्यानभवतीत्याह यस्यदेवेइतिश्रुतिरियं २२ विद्येयमितिब्रह्मविद्येत्यर्थः सुकृतमुपकारं तस्यगुरोः कत्तुमयं शिष्योयतोसमर्थस्ततोयं शिष्यस्तस्यगुरोयीवजीवपर्यन्तंऋणीत्यर्थः २३ ब्रह्मज न्मब्रह्मरूपेणजन्म पितृजातंजन्ममरणेसतिनष्टंभवेन्नेत्यं ब्रह्मरूपेणजातंकदाचिदपिनष्टंभवेततइत्यर्थः २४ अतएवतस्मै नगुह्येल्लतमस्यजानन्निति श्रुतिरपिइममेवायें वक्तीत्याहतस्मै नद्रुह्येदिति २५ । विद्येयंसएवपरमेश्वरः २३ तस्यायसुकृतंकर्तुमसमर्थस्ततोकणी । पित्रोरप्यधि काप्रोक्तोब्रह्मजन्मप्रदायकः २४ पिटतोजन्मनष्टंस्यान्नेत्थंजातंकदाचन । तस्मै नद्रुह्येदित्यादिनिगमोप्यवदन्नग २५ तस्माच्छास्त्रस्यसिद्धान्तोब्रह्मदातागुरुःपरः । शिवरुष्टेगुरुखातागुरोरुष्टेनशंकरः २६ तस्मात्सर्वप्रयत्नेनश्रीगुरुंतोषयेन्नग । कायेनमनसावाचासर्वदातत्परोभवेत् २७ अन्यथातुकृतघ्नःस्यात्कृतघ्नेनास्तिनि प्रकृतिः । इन्द्रेणाथर्वणायोक्ताशिरश्चेदप्रतिज्ञया २८ अश्विभ्यांकथनेतस्याशि २६ कृतघ्नेनास्तिनिःकति रतिकृतघ्नेप्रायश्चित्तं नास्तीत्यर्थः २७ इन्द्रेणाथर्दणायोक्लोत अत्रेदंबोध्यं दध्यङ्नामापर्वणोमुनिः सइन्द्रप्रतिब्रह्मविद्यांप्रार्थितवांतत्माइन्द्रोब्रह्मविद्या प्रोवाचानंतरमुकवानि न्द्रोयदीयं ब्रह्मविद्यान्यस्मैवदासतदैवते शिरश्चेत्ल्यामीति ततः क्रियताकालेनदध्यंचं मुनिंप्रत्यागत्या श्विनीकुमारौ ब्रह्मविद्या प्रार्थिततौ ताभ्यां मुनिरुवाच पद्यहं ब्रह्मविद्यांवक्ष्यामि तह्रींद्रोमे शिरश्च्छे १ ·६२ दे० गी० त्स्यतीति तच्छुत्वातौ वैद्यावूचतुस्तवेदं शिर: छित्त्वास्माभिरन्यत्रस्थाप्यते अश्वीयंमस्तकं तवदेहे संयो ज्यते तेन ब्रह्मविद्यामस्मभ्यमुपदिश यदा इन्द्र आगत्यतच्छिरइच्छेत्स्यति तदा वयं पूर्व स्थापितं मुख्यं शिरस्तवदेहे संयोजपावस्तदनंतरं मुख्य मुखेनैव मुख्य शिरसा ब्रह्मविद्यां वां वदति तदनंतरं समुनिरपि 'रछिन्नंचबविणा । अश्वीयंतच्छिरोनष्टंदृष्ट्वावैद्योसुरोत्तमी २६ पुनःसंयोजितं स्वीयंताभ्यांमुनिशिरस्तदा । इतिसंकटसंपाद्याबूझविद्यानगाधिप ३० लब्धाये नसधन्यःस्यात्कृतकृत्यश्चभूधरः ।। इतिश्रीदेवीभागवतेमहापुराणेसप्तमस्कंधेदेवीगीतायांपत्रिंशोऽध्यायः ३६ हिमालयउवाच ॥स्वीयांभक्तिंवदस्ववियेनज्ञानंसुखेनहि ॥जायेतमनुजस्यास्यम ध्यमस्यविरागिणः १ श्रीदेव्युवाच ॥ मार्गास्त्रयोमेविख्यातामोक्षप्राप्तीनगाधिप । तथैव चकारोति कथा सर्ववेदेषु प्रसिद्धातां कथा ब्रह्मविद्यां स्तोतुं स्मारयति इन्द्रेणाथर्वणायोति २८ २६ इति संकटोत एतादृश्यातिदुर्लभा ब्रह्मविद्याये न लब्ध्वातधन्य इति अन्वयः३०॥ इतिश्रीदेवीभागवतेतिलकेसप्तमस्कंधे देवीातायांपत्रिंशोऽध्यायः३६ ॥ पंचाधिकैश्चचत्वारिंशत्पद्यैरथचसादरमाभक्तिस्वरूपमहिमायथावदनुवण्यतेापूर्वयस्यदेवे पराभक्ति रि त्युक्तं तत्र भक्तिस्वरूपं टच्छति स्वीयांभक्तिमिति मध्यमस्यमध्यमाधिकारिणो भक्तिरहितस्यापि दुर्लभ ६२ ·दे० गी० ज्ञानं येनभक्तिहेतुना जायेत तांभक्तिं वदेत्यर्थः १ मोक्षप्राप्तौ त्रयोमार्गाः कर्मोपासना ज्ञानभेदेनत्रिविधाः ६३ तत्रज्ञानमार्गः साक्षान्मोक्षसाधनमितरौ चित्तशुद्धि द्वारेतिविवेकः तानेवमार्गान् दर्शयति कर्मयोग इति भक्तियोग उपासनायोग इत्यर्थः २ त्रयाणामपि मार्गाणांतन्मार्गगामिनां त्रयाणामपि पुरुषाणामयं भक्ति योगः कर्तुयोग्यः शक्यश्चभवति कुतइति चेदस्यभक्तियोगस्यान्यापेक्षयासुलभत्वामानसत्वा द्रव्यव्यय कर्मयोगोज्ञानयोगोभक्तियोगश्चसत्तम २ त्रयाणामप्ययंयोग्यः कर्तुशक्योस्तिसर्व था । सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात् ३ गुणभेदान्मनुष्याणांसाभक्ति स्त्रिविधामता । परपीडांसमुद्दिश्यदंभंकृत्वापुरःसरं ४ मात्सर्यक्रोधयुक्तोयस्तस्य भक्तिस्तुतामसी । परपीड़ादिरहितःस्वकल्याणार्थमेवच ५ नित्यंसकामहृदयोय शो भोगलोलुपः । तत्तत्फलसमावाप्त्यमामुपास्तेतिभक्तितः ६ भेदवुड्यातुमा स्वस्मादन्यंजानातिपामरः । तस्यभक्तिःसमाख्यातानगाधिपतुराजसी ७ परमेशा शरीरायासमंतरेण केवलं मनोवृत्त्यैद्यसंपाद्यत्वात् यस्मिन्भक्तियोगे कायचित व्यव्ययादिपीडनाभावो भवति तस्मादित्यर्थः तस्मात्सर्वैरप्ययं भक्तियोगो नियमेनायितव्य इत्यर्थः ३ तत्रभक्तेस्वैविध्यमुपदि शति गुणभेददिति मनुष्याणां मनुष्यसंबंधिनां गुणानांसत्त्वरजस्तमोरूपाणां भेदाक्तिरपि त्रिविधा सात्विक राजस तामसभेदेन त्रिविधाभवतीत्यर्थः त्रिविधभक्तिस्वरूपमाह परपीडामिति अन्यनाशार्थ मि त्यर्थः ४।५ भेदबुद्ध्याजीवेश्वरयो दवुझ्या मां सर्वेश्वरी स्वस्मादन्यां भिन्नांजानाति यतः पामरः ६७ ·, दे० गी० भेदबुद्धिमुपाश्रित इति अयमपि सात्विकः पुरुषोभेद वुद्धिं जीवेश्वरयोः पृथक्त बुद्धिमाश्रित्यैव भक्तिं क रोतीत्यर्थः । त्रिविधभक्ति स्वरूपमुपदिशे तिसृणां भक्तीनां मध्ये द्वयोहेयत्व मेकस्याग्राह्यत्वमाह पर भक्तेरिति सापरानुरक्तिरश्विर इति लक्षणलक्षितायाः परभक्तेः परप्रेमरूपाया इयं सात्विकीभाक्तिः प्रा पिका भवति तत इयमाश्रयणीयेतिभावः नन्वियं परभक्तिः कुतोनेति चेत्तत्राह भेदबुध्यलवंवनादिति पणकर्मपापसंक्षीलनायच ॥ वेदोक्तत्वादवश्यंतत्कर्त्तव्यं तुमपानिशं ८ इतिनि श्चित्तबुद्धिस्तुभेदवुद्धिमुपाश्रितः ॥ करोतिप्रीतयेकर्मभक्तिःसानगसाविकी ६ पर भक्तेःप्रापिकेयभेदबुद्ध्यवलंबनात् ॥ पूर्वप्रोक्तह्यमभक्तीनपरप्रापिकमते १० अधु नापरभक्तिंतुप्रोच्यमानांनिबोधमे ॥ मद्गुणश्रवणनित्यममनामानुकीर्तनं ११ क ल्याणगुणरत्नानामाकरायांमयिस्थिरं ॥ चेतसोवर्तनंचैवतेलधारासमंसदा १२ हे तुस्तुतत्रकोवापिनकदाचिद्भवेदपि॥सामीप्यसाटिसायुज्यसालोक्यानांनचेषणा १३ अस्यां भेदबुद्धिवर्तत इत्यात्मसदृश प्रेम्णोत्रा संभवान्नेयं परभक्तिरित्यर्थः परप्रेमत्वात्मन्येव संभवति तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयः सर्वस्माद्यदंतरमित्यादि श्रुतिभ्यः पूर्वप्रोक्ते इति पूर्वप्रोक्ते द्वेभक्तीतु न परभक्ति प्रापिके ततस्ते उभे अपित्याज्ये इत्यर्थः परभक्तिस्वरूपमाह अधुनति१०।११तैलधारा यथा व्यु च्छिन्नान भवति तददिदमपि चेतो ध्यानमध्ये विषयेषु नगच्छतीत्यर्थः १२ हेतुरिति एतादृशध्यानेहेतुः फ लकोवापि कोपि कदाचिदपिनैव भवेकिंतु केवलंमत्प्रीत्यर्थ मपि परमानुरागेनैव चेतसोनुवर्तन करो ·मा दे० गी०|| तीत्यर्थः सामीप्यादि लोकेन्छयापिन मदाराधनं करोति किन्तु प्रेम्णेवेत्याह सामीप्येति १३ सेव्य सेव ६५ कतति क्यप्लोपे पंचमी सेव्य सेवकभावं विहायेत्यर्थः मदाराधनमेवेच्छति न मोक्षामित्यर्थः १४ मत्सेवातोधिकंकिंचिन्नैवजानातिकाहचित् । सेव्यसेवकताभावा त्तत्रमोक्षनवां विभेदतः १५ मद्रूपत्वेनजीवानांचिंतनंकुरुतेतुयः ॥ यथास्वस्यात्मनिप्रीतिस्तथै वचपरात्मनि १६ चैतन्यस्यसमानत्वान्नभेदंकुरुतेतुयः । सर्वत्रवर्त्तमानांमांसर्व रूपांचसर्वदा १७ नमतेयजतेचेवाप्याचांडालांतमीश्वरम् । नकुत्रापिद्रोहबुद्धिंकुरु तेभेदवर्जनात् १८ मत्स्थानदर्शनेशन्दामद्भक्तदर्शनेतथा । मच्छास्त्रश्रवणे अदा मंत्रतंत्रादिषुप्रभो १६ मयिप्रेमाकुलमतीरोमांचिततनुःसदा । प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्षः कंठगद्गदनिस्वनः २० अनन्यनैवभावेनपूजयेद्योनगाधिप । मामीश्वरीजगद्योनि. सर्वकारणकारणम् २१ दानानिममदिव्यानिनित्यनैमित्तिकान्यपि । नित्यंयःकुरु स्वाभेदेनैवेति अहमेव सच्चिदानन्दरूपिणी भगवत्यस्मीति भावयेत्यर्थः १५ । १६ । १७ ईश्वरं हे पर्वत राज भेदवर्जनात् सर्वत्र चैतन्यरूपैक भागमस्तिन द्वितीयेति भेदनिराशादित्यर्थः १८ । १६ मत्स्थानेति तानिच वक्ष्यमाणानि पूर्वोक्तानिच स्थानानि मच्छास्त्रं शक्तिदर्शनं तथा देवीभागवतं वेदांतंच २० । २१ ६५ ·दे० गी० व्रतानीति तानि वक्ष्यमाणानि २२ मदुत्सवेति तेचोत्सवावक्ष्यमाणाः अन्यकृतोत्सवदर्शनेच्छावेत्यर्थः स्व तोपि मदुत्सवकृतिर्मदुत्सव करणमित्यर्थः २३ । २४ प्रारब्धेनेति प्रारब्धाधीनं सर्वज्ञात्वा कामपि मत्स्व रूपचिंतातिरिका चिंता न करोतत्यिर्थः २५ । २६ इत्थं परमभक्तया स्वस्वरूपे चित्लपयोग्यता भवती तेभक्त्यावित्तशाब्यविवर्जितः २२ मदुत्सवदिदृक्षाचमदुत्सवकृतिस्तथा । जायते यस्यनियतस्वभावादिवभूधर २३ उच्चैर्गायंचनामानि ममैवखलुनृत्यति । अ हंकारादिरहितोदेहतादात्म्यवर्जितः २४ प्रारब्धेनयथायच्चक्रियतेतत्तथाभवेत् । नमेचिंतास्तितत्रापिदेहसंरक्षणादिषु २५ इतिभक्तिस्तुयाप्रोक्ता परभक्तिस्तुसास्म ता। यस्यांदेव्यतिरिक्तंतु नकिंचिदपिभाव्यते २६ इत्थंजातापराभक्तिर्यस्यभूधर तत्त्वतः । तदेवतस्यचिन्मात्रेमद्रूपेविलयोभवेत् २७ इत्थंजातापराभक्तिर्यस्यभूध रतत्त्वतः । तदैवतस्यचिन्मात्रेज्ञानेतदुभयंयतः २८ भक्तौकृतायांयस्यापिप्रारब्ब वशतोनग । नजायतेममज्ञानमणिद्वीपंसगच्छति २९ तत्रगत्वाखि नान् भोगान निच्छन्नपिचर्च्छति । तदंतेममचिद्रूपज्ञानसम्यग्भवेन्ना ३० तेनमुक्तःसंदेवस्था त्याह तदैवेति २७ भक्ताविति यतो ज्ञानेसति भक्तिवैराग्ये सांगे संपूणे सिध्यतस्तस्माद्भतेरीग्यस्यच पापराष्टाज्ञानमित्यर्थः तदुक्तं विष्णुभागवते भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिरन्यत्रवैव त्रिक एककाल इति २८ ।

·३० गीय मणिदीपपूर्वोक्त दादास्कय वक्ष्यमाणंच रह ऋञ्छति प्राप्नोतीत्यर्थः ३० ३१ संचित्परतनोरिति प्रत्य मात्माविशेषणं तस्य प्रायोति नंतस्य प्राणउ कंठचामीकरोति ययाकंटगत विद्यमान मेवचामीकरं सुवर्णमज्ञानेन तिरोभूत ज्ञानेनाज्ञानासति तदेव प्राप्यते तदेव विद्यमानमेवात्मनस मज्ञानेन तिरोभूतं पश्चाज्ञानेनाज्ञाननाशेतति तदेव प्राप्यते नान्यदित्यर्थः ३३ विदिताविदितादिति प्राणति नतस्य प्राणउत्क्रामतीतिश्रुतः तज्ञानान्मुक्तिनंचान्यथा । इवेयत्यज्ञानस्याइतप्रत्यगात्मनः ३१ ममसंचि त्यस्तनोस्तस्यप्राणाबजतिन । ब्रह्मवसंस्तनाप्नोति ब्रोवब्रह्मवेदयः ३२ कठचा सीकारसमज्ञानान्ततिरोहितम् । ज्ञानादज्ञाननाशेनलब्धमेवहिलभ्यते ३३ बि दत्ताविदिताइन्यनगोत्तमवधर्मम। यथादशेतयात्मनियथाजलेतथापितलोके ३१ छायातपोय यातीयथास्वन्त्राविचिक्तद्वदेवहि । ममलोकभवेव्ज्ञान_तभानविवर्जितम् ३५ -- चीनांनीमतांग विभवेत्तस्यजानियनः । करोतिसाधनपान करोतिसाधनंपात्तोज्ञानदिजायते ३७ विदितं काय घटादिश्च विदितं कारणं मायारूप तस्मादन्यदित्यर्थः तयाचश्रुतिः अन्येदवतद्विदिताइ यो अविदितावगीति एतदर्यस्तुमतले फेनोपनिविद्राव्य व्याख्यानेद्रष्टव्यः पयाझें प्रतिबिंपताते ताद्वयात्मन्परिनन् हनुमको भवत्यर्थः यथाजले प्रतिविषं पूर्वीपेक्षया. विचिन्न तथा पितृलोरेनुमोन १७ ·in ... ६६ दे० गी० वतीत्यर्थः ३४ ममलोके मणिदीपेच्छाया तपयोरिवात्यंत विविक्तानुभव इत्यर्थः ३५ । ३६॥३७॥३८ नोचेन्महान्विनाशइति तथाचश्रुतिः इहचेदवेदीदथ सत्यमस्ति नचेदिहा वेदीन्महती दिनष्टिरिति प्रथ अनेकजन्मभोराजन् ज्ञानस्यान्नैकजन्मना। ततःसर्वप्रयत्नेनज्ञानार्थयत्नमाश्रयेत् ३८ नोचेन्महान्विनाशःस्याज्जन्मतहुर्लभंपुनः। तत्रापिप्रथमेवर्णेवेदप्राप्तिश्चदुर्लभा३६ शमादिषट्कसंपत्तिोगसिद्धिस्तथैवच । तथोत्तमगुरुप्राप्तिःसर्वमेवात्रदुर्लभम् ४० तथेन्द्रियाणांपटुतासंस्कृतत्वंतनोस्तथा । अनेकजन्मपुण्यैस्तुमोक्षेच्छाजायतेततः ४१ साधनेसकलेप्येवंजायमानेपियोनरः । ज्ञानार्थनैवयततेतस्यजन्मनिरर्थकम्४२ तस्माद्राजन्यथाशक्तयाज्ञानार्थयत्नमाश्रयेत् । पदेपदेश्वमेधस्यफलमानोतिनिश्चि तम् ४३ घृतमिवपयसिनिगूढभूतेभूतेचवसतिविज्ञानं । सततंमंथयितव्यमनसा मंथानभूतेन ४४ ज्ञानलब्ध्वाकृतार्थःस्यादितिवेदान्तडिंडिंमः । सर्वमुक्तंसमासेन किंभूयःश्रोतुमिच्छसि ४५॥ इतिश्रीदेवीगीतायांसप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७॥ मेवणे गह्मणवणे तत्रापि जन्मदुर्लभं तत्रापि वेदप्राप्तिर्दुलभा ३६ । ४० संस्कृतत्वं वेदोक्त संस्कार सं स्कृतत्वं ४१ ॥ ४२ श्रवणादिषु प्रवृत्तस्य क्षणेश्वमेधफलं भवतीत्याह पदे पदे इति क्षणे क्षणे इत्यर्थः ४३ ·दे० गी० उपदेशसारं भगवतीवदति घृतमिवेति पयसिदुग्धे घृतमिवभूते भूतेसर्वदेहेष्वित्यर्थः विज्ञानं ब्रह्मवसति ६६ । तिरोहितं तन्मनसा मंथन भूतन मंथयितव्यं मंथनेन पयः सकाशात् घृतमिव प्रथकुर्यादित्यर्थः इयम पि श्रुतिरेव कंठरवेणोयात्ता ४४ उपसंहरति सर्वमुक्तमिति ४५ ॥ इतिश्रीदेवीभागवततिलकसप्तमस्कंधे देवीगीतायांसप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७ ।। हिमालयउवाच ॥ कतिस्थानानिदेवेशिद्रष्टव्यानिमहीतले । मुख्यानिचपवित्रा णिदेवीप्रियतमानिच १ व्रतान्यपितथायानितुष्टिदान्युत्सवाअपि । तत्सर्वैवद मेमातः कृतकृत्योयतोनरः२ श्रीदेव्युवाच ॥सर्वदृश्यममस्थानंसर्वेकालावतात्मकाः। उत्सवाःसर्वकालेषुयतोहंसर्वरूपिणी ३ तथापिभक्तवात्सल्यात्किंचित्किंचिदयोच्य ते । शृणुष्वावहिताभूत्वानगराजवचोमम ४ कोलापुरंमहास्थानयत्रलक्ष्मीःस पंचाशद्भिरथा|नैः पद्यैरत्रमहोत्सवाः। व्रतानिदेव्याःस्थानानि कीत्यतेसंग्रहेणतु ॥ पूर्वमत्स्थानदर्शने श्रद्धेत्युक्तं तथा व्रतानिमम दिव्यानीत्युक्तं तथा मदुत्सव दिदृक्षाच मदुत्सव कृतिस्तथेत्युक्तं तत्रतानि कानिस्थानानि व्रतानिच कानि केते उत्सवा इत्येतत्सर्व पृच्छति कतिस्थानानीति १।२ यस्मादहं सर्व रूपिणी तस्मात्सर्व दृश्यमात्रं ममसंविदूपिण्याः सर्वाधिष्ठानभूतायाः स्थानं सर्वस्यमपि कल्पितत्वात् तथापि सर्वेपि कालाव्रतात्मकाः यस्मिन्काले यक्रियते मन्त्रीत्यर्थ तत्सर्वं मम व्रतमेव ममसर्वकाला ·दे० गी० त्मकत्वात् तथा उत्सवाअपीत्यर्थः ३।४ कोलापुरं दक्षिणदेशे मातापुरं सह्याद्रि पर्वते ५।६।७।८ चन्द्रलानामदेवी कर्णाटदेशे वर्त्तते ६ । १० चिदंवरेहालस्य स्थाने ११ एकाम्बरंस्थानं भुवनेश्वर इति, - दास्थिता । मातापुरद्वितीयचरेणुकाधिष्ठितंपरम् ५ तुलजापुरंतृतीयस्यात्सप्तशृं गंतथैवच । हिंगुलायांमहास्थानंज्वालामुख्यास्तथैवच ६ शाकंभयोःपरंस्थानभ्र मर्याःस्थानमुमत्तम् । श्रीरक्तदन्तिकास्थानंदुर्गास्थानंतथैवच ७ विंध्याचलनिवा सिन्याःस्था सर्वोत्तमोत्तम् । अन्नपूर्णामहास्थानंकाञ्चीपुरमनुत्तमम् ८ भीमादेव्याः परंस्थाननीलपर्वतमस्तके।जाम्बूनदेश्वरीस्थानकौशकीस्थानमेवच ६ नीलांवायाः परंस्थाननीलपर्वतमस्तके।जाम्बूनदेश्वरीस्थानंतथाश्रीनगरंशुभम् १० गुह्यकाल्या महास्थाननेपालयत्प्रतिष्ठितम्।मीनाक्ष्याःपरमंस्थानंयच्चप्रोक्तंचिदंवरे ११वेदारण्यं महास्थानंसुन्दर्याःसमधिष्ठितम् । एकांबरमहास्थानंपरशक्तयाःप्रतिष्ठितम् १२ महालसापरस्थानयोगेश्वर्यास्तथैवचातथानीलसरस्वत्याःस्थानंचीनेषुविश्रुतम्१३ वैद्यनाथेतुवगलास्थानंसर्वोत्तमोत्तमम्।श्रीमच्छ्रीभुवनेश्वर्यामणिद्वीपममस्मृतम्१४ नाम्नापुरुषोत्तम क्षेत्रसन्निधौ वर्त्तते परशक्त्याभुवनेश्वर्या प्रतिष्ठितं तत्स्थानं तस्मिन्स्थानपि भुवनेश्व यहन्तिष्ठामीत्यर्थः '१२ महालसास्थानं दक्षिणदेशे मल्लारि स्थानमिति. प्रसिद्धं तदस्ति योगेश्वरी ·७१ देगी वरादेशेस्ति चीनेषु चीनदेशेषु १३ मणिद्वीपं तृतीयस्कंधे वर्णितं भुवनेश्वर्या स्मृतमित्यर्थः १४ कामा ख्यायाः महादेव्याः सतीदेवेनावतीणीयायोनिमंडलं यत्रपतितकामरुदेशे कालिकापुराणेयस्यमहत् वर्ण नंतत्कामाख्यायोनिमंडलत्रिपुरभैरव्याः स्थानमित्यर्थः तस्यमहिमानंवर्णयति भूमंडलइति १५ रजस्व श्रीमत्रिपुरभैरव्याःकामाख्यायोनिमण्डलम्।भमण्डलेक्षेत्ररत्नं महामायाधिवासितम् १५ नातःपरतरंस्थानं क्वचिदस्तिधरातले। प्रतिमासंभवेद्देवी यत्रसाक्षाद्रजस्वला १६ तत्रत्यादेवताःसर्वाःपर्वतात्मकतांगताः। पर्वतेषुवसंत्येवमहत्यादेवताअपि१७ तत्रत्याप्टथिवीसर्वा देवीरूपास्मृतावुधैः । नातःपरतर्रस्थानं कामाख्यायोनिमण्डला त् १८ गायत्र्याश्चापरंस्थानश्रीमत्पुष्करमीरितम् । अमरशेचण्डिकास्यात्प्रभासेपु करेक्षिणी १६ नैमिषेतुमहास्थाने देवीसालिङ्गधारिणी । पुरहूतापुष्कराक्षेप्राषाढ़ी चरतिस्तथा २० चण्डमुण्डीमहास्थाने दण्डिनीपरमेश्वरी। भारभूतौभवेद्भतिर्ना कुलेनकुलेश्वरी २१. चन्द्रिकातुहरिश्चन्द्र श्रीगुरौशांकरीस्मृता। जप्येश्वरेत्रिशूला स्यात् सूक्ष्माचामातकश्वरे. २२ शांकरीतुमहाकाले सर्वाणीमध्यमाभिधे। केदारा ख्येमहाक्षेत्रे देवीसामार्गदायिनी २३ भरैवाख्यभेरैवीसागयायांमंगलास्मृता । स्था लारजोवतीएतादृशंतज्जागरितंस्थानमित्यर्थः १६ पर्वतात्मकतांगताइति कालिकापुराणे सर्वमेतत्स्प ष्टं १७ । १८ । १६ । २०॥ २१ ॥ २२ महाकालेउज्जयिन्यामध्यमाभिधे मध्यमेश्वरस्थानइत्यर्थः २३ । ७१ ·७२ दे० गी० नाकुलेस्थाने 'स्वायंभुवीदेवीवर्ततइत्यर्थः २४ । २५ । २६ । २७ छगलंडकेइदस्थानंदक्षिणदेशे समुद्र णुप्रियाकुरुक्षेत्रे स्वायंभूव्यापनाकुले २४ कनखलेभवेदुग्रा विश्वेशाविमलेश्वरे। अहहासेमहानन्दा महेन्द्रेतुमहान्तका २५ भीमेभीमेश्वरीप्रोक्तास्थानेवस्त्रापथेपुनः। भवानीशंकरीप्रोक्तारुद्राणीत्वर्धकोटिके २६ अविमुक्तेविशालाक्षीमहाभागामहाल ये । गोकर्णेभद्रकीस्यात् भद्रास्याद्भद्रकर्णके २७ उत्पलाक्षीसुवर्णाक्षस्थाएवीशा स्थाणुसंज्ञके । कमलालयेतुकमलाप्रचण्डाछगलंडके२- कुरण्डकेत्रिसन्ध्यास्यान्मा कोटेमुकुटेश्वरी । मण्डलेशेशांडकीस्यात्कालीकालंजरेपुनः २६ शंकुकर्णेध्वनिः प्रोक्तास्थूलास्यात्स्थूलकेश्वरे । ज्ञानिनांहृदयांभोजेहल्लखापरमेश्वरी ३० प्रोक्ता नीमानिस्थानानिदेव्याःप्रियतमानिच। तत्तक्षेत्रस्यमाहात्म्यं श्रुत्वापूर्वनगोत्तम ३१ तदुक्तेनविधानेनपश्चाद्देवींप्रपूजयेत् । अथवासर्वक्षेत्राणिकाश्यांसंतिनगोत्तम ३२ तत्रनित्यवसेन्नित्यंदेवीभक्तिपरायणः । तानिस्थानानिसंपश्यन्जपन्देवींनिरंतरम् ३३ ध्यायंस्तचरणांभाजमुक्तोभवतिबंधनात् । इमानिदेवीनामानिप्रातरुत्याययः सन्निधौतिष्ठति २८ । २६ दृल्लेखापदव्युत्पत्तिर्यामलेभुवनेश्वरीरहस्ये हृदिलेखेवजागर्तिप्राणशक्तिरिय :. ७२ ..

·। पराहल्लेखाकथ्यते तस्मादितिः ३०॥ ३१ ॥ ३२ ॥३३३४ ३५ । ३६ व्रतमनतवतीयाख्यामिति इमानिट ७३ | तीयात्रतानिमत्स्यपुराणे प्रसिद्धानितद्विधिश्चतत्रैवोक्तः ३७ । ३८ यत्रप्रदोषकाले ३६ निशामुखेरजनी पठेत् ३४. भस्मीभवन्तिपापानितक्षणाशगसत्वरम्। श्राद्धकालेपठेदेतान्यमलानि द्विजाग्रतः ३५ मुक्तास्ततापितरःसर्वेप्रयान्तिपरमांगतिम् । अधुनाकथयिष्यामिन तानितवसुबत ३६ नारीभिश्चनरेश्चैव कर्तव्यानिप्रयत्नतः । तमनंततृतीया ख्यरसकल्याणिनीव्रतम् ३७ आदानन्दकरीनाम्न्यांतृतीयायांबूतंचयत् । शुक्रवा रखतंचैवतथाकृष्णचतुर्दशी ३८ भौमवारबतंचैवप्रदोषनतमेवच । यत्रदेवोमहा देवोदेवींसंस्थाप्यविष्टरे ३६ नृत्यंकरोतिपुरतःसाईदेवेनिशामुखे । तत्रोपोष्यर जन्यादीप्रदोषेपूजयेच्छिवाम् ४० प्रतिपक्षविशेषेणतद्देवीप्रीतिकारकम् । सोमबारत्र तंचैवममातिप्रियकृनंग ४१ तत्रापिदेवीसंपूज्यरात्रीभोजनमाचरेत् । नवरात्रह येचैवव्रतंत्रीतिकरंमम ४२ एवमन्यान्यपिविभोनित्यनैमित्तिकानिच । व्रतानिकुरु तेयोवैमत्प्रीत्यर्थविमत्सरः ४३ प्राप्नोतिममसायुज्यंसमेभक्तःसमेप्रियः । उत्सवान सुखेतस्मात्प्रदोष व्रतंदेव्याः शिवस्यचसिद्ध ४० नवरात्रदयेचैवेति तञ्चशारदवासंतिकंच ४१ धका रणपूर्वोक्तमपि माधाक्षाढस्थं नवरात्रंदयंग्राह्य ४२ एवमन्यान्यपीतिअन्यान्यपि आगललितानतादीनित्र ७३ ·७४ दे० गी० तानिपुराणान्तरेष्वप्युक्तानीत्यर्थः ४३ दोलोत्सवमुखानिति तद्विधिश्चतत्रैवोक्तः देवीपुराणेचैत्र शुक्लतृती यायांकुर्याद्दोलोत्सवंबुधः तृतीयायांजपेद्देवीं शंकरणसमन्वितास् कुंकुमागरुकर्पूरमणिवस्त्रसुगंधकैः स्त्रम् गंधधूपदीपैश्चदमनेनविशेषतः आंदोलयेत्ततोवत्सशिवोमातुष्टयेसदिति ४४ शयनोत्सवमिति तत्काल इचवामनपुराणेउक्तः आषाढपौर्णमासीतउत्तरायातृतीयांतद्रूपः तथाजागरणोत्सवकालश्चकार्तिकपो र्णमासीतमुत्तरायातृतीयातद्रूपः शयनोत्सवविधिर्जागरणोत्सवविधिश्चसर्वदेवतासुसमानोदेवता भेदे नैव कालभेद एवकेवलंभिन्नः सर्वचेदवामनपुराणे स्पष्टंरथोत्सवमितितद्विधिश्चोमासंहितायां शिवपुरा पिकुर्वीतदोलोत्सवमुखान्विभो ४४. शयनोत्सवंतथाकुर्यात्तथाजागरणोत्सवम् । र थोत्सवंचमेकुर्याइमनोत्सवमेवच ४५ पवित्रोत्सवमेवापिश्रावणेप्रीतिकारकम् । म मभक्तःसदाकुर्यादेवमन्यान्महोत्सवान् ४६ मद्भक्तान्भोजयेत्प्रीत्यातथाचैवसुवासि णेआषाढशुक्लपक्षीयतृतीयायां रथोत्सवदेव्याः प्रियतमकुर्याद्यथावित्तानुसारतः रथंटथ्वीविजानीयात् रथाङ्गेचन्द्रभास्करौ वेदानश्वान्विजानीयात्सारथिंपद्मसंभवं नानामणिगणाकीर्णपुष्पमालाविराजितं ए वरथंकल्पयित्वातस्मिन्संस्थापयेच्छिवां लोकसंरक्षणार्यायलोकस्त्रष्टुंपरांविका रथमध्येसंस्थितेति भावये न्मतिमान्नरः रथेप्रचलितेमंदंजयशब्दमुदीरयेत् पाहिदेविजनानस्मान्प्रपन्नान्दीनवत्सलेइतिवाक्यैःस्तो पयेचनानावादिननिस्वनैः सीमांतेतुरर्थनीत्वातत्रसंपूजयेद्रथे नानास्तोत्रैस्ततः स्तुत्याप्यानयेत्तास्ववेश्म नीतिदमनोत्सवश्चैत्रपौर्णमास्यांतहिधिश्चधर्मशास्त्रतत्रेषुचप्रसिद्धएव ४५ पवित्रोत्सवेति सचश्रावण ७४ ·७५ दे० गी० पौर्णमास्यांतद्विधिश्चधर्मशास्त्रेतंत्रेचप्रसिद्धएव ४६ । ४७ कुसुमादिभिः 'कुसुमादिभिरेतान् कुमारीवटुक 'ब्राह्मणान् पूजयेदित्यर्थः ४८ ! ४६ । ५०॥ इतिश्रीदेवीभागवततिलकेसप्तमस्कंधेदेवीगीतायामष्टत्रिंशोऽध्यायः ३८ ॥ नीः । कुमारीबटुकांश्चैवमहुध्यामद्गतांतरः ४७ वित्तशाव्येनरहितोयजेत्तानुकुम मादिभिः । यएवंकुरुतेभक्तचाप्रतिवर्षमतंद्रितः ४८ सधन्यःकृतकृत्योसोमत्प्रीतेःपा त्रमंजसा । सर्वमुक्तंसमासेनममप्रीतिप्रदायकम् ४६ नाशिष्यायप्रदातव्यंनाभक्ता यकदाचन ५०॥ इतिश्रीदेवीभागवतेमहापुराणेसप्तमस्कंधेदेवीगीतायामष्टत्रिंशोऽध्यायः ३८ ।। श्रीहिमालयउवाच ॥ देवदेविमहेशानिकरुणासागरविकोब्रूहिपूजाविधिसम्यक्य थावदधुनानिजम् १ श्रीदेव्युवाच॥वक्ष्येपूजाविधिराजन्नम्बिकायायथाप्रियम् । अत्यं सप्ताधिकैश्चचत्वारिंशत्पद्यैरथपूजनं भगवत्याकथ्यतेत्रयेनदेवीप्रसीदतिरपूर्वबहुषुस्थानेषुपूजामहिमानंश्रु स्वापूजाविधिष्टच्छतिदेवदेवीतिमूर्तिभेदेनवक्ष्यमाणेन वेदोक्तदीक्षसमन्वित वैदिकवर्दकीवेदोक्तप्रकारपूज्य कर्तव्येत्यर्थः साचविराट्स्वरूपस्य पूर्वदेव्यादर्शितस्य ध्यानरूपाप्रथमाद्वितीयानुकरचरणादि विशिष्टांसुकु ७५ ·दे० गी० मारांभगवतींमूर्तिध्यात्वा वेदोक्लमंत्रेरावाहनादि विसर्जनांतर्यादिति । द्वितीयापूजात्येवमूर्तिभेदेनवैदिकी ७६ पूजाद्विविधेत्यर्थः।३।४तांत्रिक्याअधिकारिणमाह तन्त्रोक्लेतिकुंडमंडपादिपुरःसरतांत्रिकर्मत्रैर्दीक्षां कुर्वाने स्तांत्रिकी तंत्रोक्तविधिपूजाकर्त्तव्येत्यर्थः नज्ञात्वतियस्ययस्यां पूजायामधिकारस्तन्नज्ञात्वेत्यर्थः विपरीत कंवैदिकस्तांत्रिकंकरोति तांत्रिकोवैदिकंकरोतीत्येवंरूपयः करोतिमूढः सपतत्येवनरकादिष्वितिशेषः तथा तश्रद्धयासार्द्धशृणुपर्वतपुंगव २ द्विविधाममपूजास्थावाह्याचाभ्यंतरापिच । वाह्यापि द्विविधाप्रोक्तावदिकीतांत्रिकीतथा ३ वैदिकीचापिद्विविधामूर्तिभेदेनभूधर । वैदिकी वैदिकैःकार्यावेददीक्षासमन्वितः ४ तंत्रोक्तदीक्षावद्भिस्तुतांत्रिकीसंश्रिताभवेत् । इत्थं पूजारहस्यंचनज्ञात्वाविपरीतकम् ५ करोतियोनरोमूढःसपतत्येवसर्वथा । तत्रयावै दिकीप्रोक्ताप्रथमातांवदाम्यहम् ६ यन्मेसाक्षात्परंपपं दृष्टवानसिभूधराअनन्तशीर्ष नयनमनंतचरणमहत्७ सर्वशक्तिसमायुक्तंप्रेरकयत्परात्परम् । तदेवपूजयेन्नित्यंनमे ध्यायेत्स्मरेदपि ८ इत्येतत्प्रथमाचाथैःस्वरूपंकथितनग । शान्तःसमाहितमनाद चश्रुतिः योवैस्वांदेवतामतिजयते तस्यायदेवतायै ज्यवतेनपरांप्राप्नोतिपापीयान्भवतीति अतिजयतेत्य जति ज्यवतेगृह्णाति स्वांदेवतामिति स्वोचितमार्गोपलक्षपां५ तत्रवैदिक्याया एवस्वरूपंप्राशस्यचवद ति तत्रयावैदिकोतिप्रथमेति वेदिकांतांत्रिकीतयोते वाक्योक्ताप्रथमा बौदिकत्यिर्थः ६।७।८ शांत्यादि ·दे० गोल युक्तोवैदिकी पूजांकुर्यादित्याहशान्तः समाहितइति । तत्परस्तन्मम विरात्विरूपमेव परमुल्लष्टंयस्यस तत्परः १० मामेवविराट्स्वरूपा ११ । १२ । १३ ननुतर्हिकेवलकर्मनिरर्थकमितिचेन्नेत्याह धर्मात्मजाय भक्तिरिति यदिकर्मनाचरितंतदा पापक्षयाभावात् भक्तिरेवदुर्लभास्यादातरभावानापरब्रह्मपरत्वं दुर्लभ स्यादिति कर्माचरणसार्थकमेवेतिभावः परमितिज्ञानमित्यर्थः१४लञ्चकर्मनान्यशास्त्रोदितंकिन्तुवेदोक्तमे म्भाहंकारवर्जितः ६ तत्परोभवतयाजीतदेवशरणंत्रज । तदेवचेतसापश्यंजपध्याय स्वसर्वदा १० अनन्ययाप्रेमयुक्तोभक्तयामद्भावमाश्रितः । यज्ञेयजतपोदानैर्मामेवप रितोषय ११ इत्थंममानुग्रहतोमोक्ष्यसेभवबंधनात् । मत्वरायेमदासक्तचित्ताभक्ताव रामताः १२ प्रतिजानेभवादस्मादुदराभ्यचिरणतु । ध्यानेनकर्मयुक्तेन भक्तिज्ञानेन वापुनः १३ प्राप्याहंसर्वथाराजन्नतुकेवलकर्मभिः । धर्मात्संजायतेभक्तिभत्त्यासंजा यतेपरम् १४ श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितंयत्सधर्मःप्रकीर्तितः । अन्यशास्त्रेषुषःप्रोक्तोधर्मा भासःसउच्यते १५ सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्चमत्तोवेदःसमुत्थितः । अज्ञानस्यममाभा वादप्रमाणानचश्रुतिः १६ स्मृतयश्चश्रुतेरर्थहीत्वैवचनिर्गताः । मन्वादीनांस्मृती वेत्याह श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितमिति यदुदितंकर्मसधर्मइत्यर्थः १५ किमितिवेदोक्लएवधर्मो नान्यशास्त्रो दितइतिचेत्तत्राह सर्वज्ञादिति सर्वज्ञात्सर्व शक्तमत्तोमत्स्वरूपावेदः समुत्थितस्तदाममज्ञानाभावाद्यन्म योक्तं तत्सत्यमेवेति श्रुतिन प्रमाणावेदातिरिक्तशास्त्राणि त्वसर्वज्ञपुरुपबुद्धिकल्पितानिततश्चाज्ञपणी ७७ ·- दे० गी० तत्वादप्रमाणादेवति तदुक्तोधर्मोधर्माभासोवेदोक्तएवतुधर्मइत्यर्थः १६ ननुमन्वादिस्मृतीनामप्येवं री त्याप्रामाण्याभावागच्छेत् चेत्तत्राहस्मृतयश्चेतिश्रुत्यर्थः एवतुस्मृतिभिरुच्यते ततोमलभतश्रुतेः प्रामा ण्यात् तन्मूलकस्मृतीनामपि प्रामाण्यमव्याहतमेवेत्यर्थः १७ ननुमन्वादिस्मृतीनां पुराणानांचसप्रामाण त्वे तप्तमुद्राभिधानस्य वामाचारादिवेदविरुद्धाचारस्यच पुराणस्मृतिपुसत्वान् ग्राह्यात्वंस्यादिति चेत्तत्रा ह कचित्कदाचिदिति तंत्रार्थकटाक्षेण तंत्रार्थावलोकनेन परोदितवेदातिरिक्तशास्त्रोदितमपिधर्म वदन्ति नाञ्चततःप्रामाण्यमिष्यते १७ क्वचित्कदाचितंत्रार्थकटाक्षेपपरोदितम्।धर्मवदंति सोशस्तुनैवग्राह्योस्तिवैदिकैः १८ अन्येषांशास्त्रकर्तृणामज्ञानप्रभवच्चतः । अज्ञान दोषदुष्टत्वात्तदुक्तेर्नप्रमाणता १६ तस्मान्मुमुक्षुधर्मार्थसर्वथावेदमाश्रयेत् । राजा ज्ञाचयथालोकहन्यतेनकदाचन २० सर्वेशान्याममाज्ञासाश्रुतिस्त्याज्याकथंभिः । मदाज्ञारक्षणार्थतुब्रह्मक्षत्रियजातयः २१ मायासृष्टास्ततोज्ञेयरहस्यमेश्रुतेर्वचः । य सधर्मः प्रत्यक्षः श्रुतिविरोधात्तैरुक्तोपिन वैदिकैर्ग्राह्यइत्यर्थः १८ तत्रहेतुमाह अन्येषांशास्त्रकर्तृणामिति १६ । २० सर्वेशान्याः सर्वेश्वर्याममसाश्रुती राजाज्ञास्तिसानृभिः कथंत्याज्येत्यर्थः तथाचकूर्मपुराणे देवीवा क्यद्वादशाध्याये ममेवाज्ञापराशक्तिः वेदशक्तिःपुरातनी ऋग्यजुःसामरूपेण सर्गादौसंप्रवर्नते इतिम माज्ञाभूतवेदरक्षणार्थ मयामहान् यत्नः छतोस्तीत्यामदाज्ञति २१ ततस्तस्मादेतोयिं श्रुतेर्वचोमेममरह ·७६ दे० गी० स्यमस्तीति २२ वेषान् शाकंभर्यादि रामकृष्णाद्यवतारान् अतएवेतिवेदमंत्ररक्षकादेवाः तन्नाशकादैत्या इति विभागोवेदसद्भावादेवजातइत्यर्थः २३ । २४ । २५ ननुतर्हिकिमर्थ तंत्राणिशिवेन प्रणीतानीतिचे तत्राह अन्यानियानीति २६ तेपानामान्याह वामंकपालिकमिति २७ पापिनांवेदधर्माचरणेसद्गतिः स्या दायदाहिधर्मस्यग्लानिर्भवतिभूधर २२ अभ्युत्थानमधर्मस्यतदावेषानविभर्म्यहम्। देवदैत्यविभागश्चाप्यतएवाभवन्नृप २३ येनकुर्वन्तितदर्मतच्छिक्षार्थमयासदा।स म्पादितास्तुनरकास्त्रासोयच्छवणाद्भवेत् २४ योवेदधर्ममुज्झित्यधर्ममन्यसमाश्रये त् । राजाप्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः २५ ब्राह्मणैर्नचसंभाष्याःपंक्तिग्राह्यान चद्विजैः। अन्यानियानिशास्त्राणिलोकेस्मिन्विविधानिच २६ श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येवसर्वशः। वामंकापालिकंचैवकोलिभैरवागमः २७ शिवेनमोहनार्थाय प्रणीतोनान्यहेतुकः । दक्षशापाद्धृगोःशापाद्दधीचस्यचशापतः २८ दुग्धायब्राह्मणव रावेदमार्गबहिष्कृताः । तेषामुद्दरणार्थायसोपानक्रमतःसदा २६ शैवाश्चवैष्णवा दितिकर्मवैचित्र्या भावात्प्रपंचवैचित्र्यं नस्यादितितेषां नानाफलप्रदर्शनेन तत्रप्रवृत्तयेमाहार्थमेव वेदश्र दाप्रव्युत्यर्थतंत्राणिप्रणीतानीत्यर्थःकिंचशापदग्धानांवेदबहिष्ठतानां ब्राह्मणानांसोपानक्रमेणजन्मांतरेवे दाधिकारप्राप्त्यर्थ किंचित्परमेश्वरोपासनं वक्तव्यमिति तदनुग्रहार्थच तंत्राणिप्रणीतानीत्याह दक्षशापा ७६ ·है दे० गी० दितिशापकथाचकूर्मपुराणे सूतसंहितायामस्मिन्द्वादशस्कंधेच प्रसिद्धासुराणांतरेषुच २८ । २६ । ३० न नुतर्हितंत्राणिसर्वथात्याज्यानीतिपर्यवसम्निमितिचेन्नेत्याह तत्रवेदाविरुद्धांशइति तंत्रेषुद्विविधोंशोस्ति एकोवेदविरुद्धोद्वितीयोवेदाविरुद्धस्तत्रवैदिकर्वेदविरुद्धांशस्त्याज्यो वेदाविरुद्धांशस्तुग्राह्यइत्यर्थः , तदु क्तवायुसहितायां शैवागमोपिद्विविधः ौताौतश्चतन्मयः श्रुतिसारगमौतः स्वतंत्रइतरोमताइत्या इचैवसौराःशाक्तास्तथैवच । गाणपत्याआगमाइचप्रणीताःशंकरेणतु ३० तत्रवेद विरुद्धोंशोप्युक्तएवक्वचित्कचित् । वैदिकेस्सद्गृहेदोषोनभवत्येवकर्हिचित् ३१ सर्व थावेदभिन्नार्थेनाधिकारीद्विजोभवेत् ।वेदाधिकारहीनस्तुभवेत्तत्राधिकारवान् ३२ त स्मात्सर्वप्रयत्नेनर्वेदिकीवेदमाश्रयेत् । धम्मणसहितंज्ञानंपरब्रह्मप्रकाशयेत् ३३ स वैषणाःपरित्यज मामेवशरणंगताः । संन्यासिनोवनस्थाश्चगृहस्थाब्रह्मचारिणः ३४ सर्वभूतदयावन्तोमानाहंकारवर्जितागमञ्चित्तामद्प्राणामत्स्थानकथनेरताः३५ उपासन्तेसदाभक्त्यायोगमेश्वरसंज्ञितमातेषांनित्याभियुक्तानामहमज्ञानर्जतमः ३६ दि श्रोतोग्राह्यस्तुवैदिकैरिति सूतसंहितायामपि तथापियोंशोमार्गाणां वेदेननविरुद्धयतेसोशः प्रमाण 'मित्युक्तमिति ३१ ! ३२ यस्माद्वेदोक्तएवधर्मस्तस्मादेदमेवाश्रयेदित्याह तस्मादितिधर्मेणवेदोक्तेन ३३ पुनर्विरोदस्वरूपोपासकनिष्ठामाह सर्वैपणाइति ३४ । ३५ ऐश्वर्यसंज्ञितंविराट्स्वरूपो पासनाभिधं ३६ .

·: गी० प्रथमवैदिकपूजास्वरूपकथनमुपसंहरति इत्यमिति ३७ वेदमार्गेणकरचरणादिविशिष्टसुकुमार मूर्तिपू ८१ जारूपाया द्वितीयवैदिकपूजायाः स्वरूपमाहद्वितीयायाइति ३८ महापटेपटवस्त्रे ३६ सुकुमारांमूर्तिमाह सगुणामिति ४० ॥ ११॥ ४२ इत्यवाह्यपूजाकियत्कालपर्यन्तंकर्तव्येति चेत्नत्राह यावदान्तरेति आन्तरपू ज्ञानसूर्यप्रकाशेननाशयामिनसंशयः । इत्थंवैदिकपूजायाःप्रथमायानगाधिप ३७. स्वरूपमुक्तंसंक्षेपाद्वितीयायाअथोब्रुवे । मूर्तीवास्थंडिलेवापितथासूर्येदुमंडले ३८ जलेथवाबाणलिंगेयंत्रेवापिमहापटे । तथाश्रीहृदयांभोजेध्यात्वादेवींपरात्पराम् ३६ संगुणांकरुणापूर्णातरुणीमरुणारुणाम् । सौंदर्यसारसीमांतांसावयवसुंदराम् ४० शृंगाररससम्पूर्णासदाभक्तार्तिकातराम्। प्रसादसुमुखीमंबांचंद्रखंडशिखंडिनीम४१ पाशांकुशवराभीतिधरामानंदरूपिणीम् । पूजयेदुपचारैस्तुयथावित्तानुसारतः ४२ यावदांतरपूजायामधिकारोभवेन्नहि । तावहाह्यामिमांपूजाश्रयेज्जातेतुतांत्यजेत् ४३ अभ्यंतरातुयापूजासातुसंविल्लयःस्मृतः। संविदेवपररूपमुपाधिरहितमम ४४ अ तःसंविदिमद्रूपेचैतःस्थाप्यनिराश्रयम् । संविद्रूपातिरिक्तंतुमिथ्यामायामयंजगत् ४५. जायामधिकारेजातेइत्यर्थः तदुक्तंसूतसंहितायां पंचमाध्यायेशक्तिपूजाप्रकरणे। अथाभ्यंतरपूजायामधिका रोभवेद्यदि त्यक्त्वावाह्यामिमा पूजामाश्रयेदपरांवुधंइति ४३.आन्तरपूजास्वरूपमाह अभ्यंतरेतिसंविदि ८१ ·JA दुगी० ज्ञानरूपेब्रह्मणि मयियश्चेतसोलयस्त(पेत्यर्थः ४४ । ४५ निर्मनस्केननिर्विकल्पेन योगयुक्तेनभक्तियोगयु केन ४६ इयंयामूर्तीपूजासंक्षेपेणोक्ता तांविस्तरणवक्तुंप्रतिजानीतेअतःपरमिति ४७॥ इतिश्रीदेवीगीतायांएकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ३६ ॥ अतःसंसारनाशायसाक्षिणीमात्मरूपिणीम्।भावयेन्निर्मनस्केनयोगयुक्तेनचेतसा४६ अतःपरंवायपूजाविस्तरःकथ्यतेमया । सावधानेनमनसाशृणुपर्वतसत्तम ४७ इतिश्रीदेवीगीतायांएकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ३६ ॥ श्रीदेव्युवाच॥प्रातरुत्थायशिरसिसंस्मरेत्पद्ममुज्ज्वलम्।कर्पराभंस्मरेत्तत्रश्रीगु रुनिज़रूपिणम् १ सुप्रसन्नलसद्भूषाभूषितंशक्तिसंयुतम् । नमस्कृत्यततोदेवीकुंड लींसंस्मरेद्बुधः २ प्रकाशमानांप्रथमेप्रयाणेप्रतिप्रयाणेप्यमृतायमानाम् । अन्तःपद व्यामनुसंचरंतीमानन्दरूपामबलांप्रपद्ये ३ ध्यात्वैवंतच्छिखामध्ये सच्चिदानन्दरूपि पंचाधिकैश्चचत्वारिंशद्भिःपद्यैरतः परंवाह्यपूजाविधानञ्चयथावदभिधीयते वाह्यपूजांवक्तुमुपक्रमते प्रातरुत्थायति अष्टपंचभवेत्प्रातरितिधर्मशास्त्रोक्तः प्रातःकालेइत्यर्थः शिरसिस्वमस्तके ब्रह्मरंध्रेप स हस्रारंतत्रतस्मिन्पझेनिजरूपिणं निजगुरुसमानाकारमित्यर्थः १ शक्तिसंयुतंस्वपत्नीसंयुतंप्रातरेवगुरु न्तंपत्नीसंयुतध्यायेत् २ प्रकाशमानामितिप्रथमेप्रयाणेब्रह्मरंध्रुगमनरूपे प्रकाशमानां चिद्रूपेणभासमा नांप्रतिप्रयाणेब्रह्मरंध्रान्मूलाधारं पुनरागमने अमृतायमानां आनन्दामृतरसपूरितोअन्तः पदव्यांसुषुम्ना ·- गाव यामनुसंचरन्ती गमनागमने कुर्वतीमवलांपराशक्तिप्रपद्येशरणंगतोस्मिइत्यर्थः नविद्यतेबलयस्याः सका ८३ शादन्यत्रेत्यबलाइत्थंयोगिभिः कुंडलिनीसाक्षात्कर्तव्यायोगाभावभावना कर्तव्या भावभावना कर्तव्या ३ तच्छिखामध्ये सायाशिवामूलाधारस्थचिदग्नेः शिखाकुंडलिनीतस्याः शिखायामध्येपरमात्माव्यवस्थित इति तैत्तिरी यश्रुत्युक्तांतन्मध्येमांसच्चिदानन्दरूपिणीं ध्यायेदित्यर्थः सर्वाःक्रियाः सन्ध्यावन्दनान्ताः ४ होमान्ते मन्त्रीत्यर्थ मग्निहोत्रहोमान्ते इत्यर्थः ५ भूतशुद्धिमातृकान्यासोप्रसिद्धौगौरवान्नलिव्येते हल्लेवामा पीम्। संध्यायेदथशौचादि क्रियासर्वाःसमापयेत् ४ अग्निहोत्रंततोहुत्वा मत्प्रीत्यर्थं द्विजोत्तमः। होमातेस्वासनेस्थित्वा पूजासंकल्पमाचरेत् ५ भूतशुद्धिपुराकृत्वामात कान्यासमेवच । हल्लेखामातृकान्यासं नित्यमेवसमाचरेत् ६ मूलाधारेहकारंच हृद येचरकारकम् । भ्रूमध्येतद्वदीकारं ह्रींकारंमस्तकेन्यसेत् ७ तत्तन्मंत्रोदितानन्या न्यासान्सर्वान्समाचरेत् । कल्पयेत्स्वात्मनोदेहेपीठंधर्मादिभिःपुनः ८ ततोध्यायेन्म तृकेतिहल्लेखामायाबीजं प्रत्यक्षरंमायावीनं पूर्वदत्त्वामातृकान्यासोयः कर्तव्यः सहृल्लेरखामातृकान्यासः शारदायांदशविधमातृकान्यासेषुप्रसिद्धः६।७धर्मादिभिरिति धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादिविदिक्षुपीठगात्रत्वे नभावयेत् अधर्माज्ञाना वैराग्यानैश्वर्यानिपूर्वादि चतुर्दिक्षुपीठगात्रत्वेनभावयेत् तत्पठिोपरिमध्येनंता यनमः पद्मायनमः अंसूर्यमंडलायनमः ओंसोममंडलायनमः ववनिमंडलायनमः संसत्वायनमः रेर जसेनमः...ततमसेनमः पूर्वादिदिक्षु आआल्पनेनमः अ अन्तरात्मनेनमः पंपरमात्मनेनमः ह्रींज्ञानात्मने || ६३ ·८४ - दे० गी० नमः ततःपद्मस्यपूर्वादिदले जयायैनमः विजयायैनमः अजितायैनमः अपराजितायैनमः नित्यायैनमः विलासिन्यैनमः दोग्ध्यैनमः अघोरायैनमः मध्येमंगलायैनमः इतिपीठशक्तिपूजयेत् इदंशारदा तिलके स्पष्टं ८. ततःप्राणायामैर्विकसितेहृत्पद्मे पंचप्रेतासनेदेवींध्यायेदित्याह ततोध्यायदिति ६ पंचप्रेता नाहब्रह्माविष्णुश्चति १० किमर्थमेतत्वदासनतांगता इतितत्राह पंचभूतात्मका तेइति भूम्यादिपंच भूतानामेतेधिपतयोहंतु देवीतेषामुत्पादकं यदव्यक्तंमायाविशिष्टं ब्रह्मतदूपिणीतेभ्योधिकातयाते व हादेव प्राणायामर्विजृम्भते । हृदभोजेममस्थाने पंचप्रेतासनेबुधः । ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्चईश्वरश्चसदाशिवः। एतेपंचमहाप्रेताःपादमूलेममस्थिताः १० पञ्चभूता त्मकायेतेपञ्चावस्थात्मकाअपि । अहंत्वव्यक्तचिद्रपातदतीतास्मिसर्वथा ११ त तोविष्टरतांयाताःशक्तितंत्रेषुसर्वदा । ध्यात्वैवंमानसेभॊगैःपूजयेन्मांजपेदपि १२ ज पंसमHश्रीदेव्यै ततोयस्थापनंचरेत् । पात्रासादनकंकृत्वापूजाद्रव्याणिशोधये त् १३ जलेनतेनमनुना चास्त्रमंत्रेणदेशिकः । दिग्बंधनंपुराकृत्वागुरून्नत्वाततःप. मादयोजाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुर्यातीतरूपपंचावस्थाधिपतयोहंतुदेवीतुर्यातीता वस्थातोप्यधिकेयद्ब्रह्मतदूपि णीतस्मात्तेममासनंगताइत्यर्थः ११ तत्रब्रह्मादयश्चत्वारोमंचकखुराः सदाशिवस्तुफलकस्थानीयः क ल्पनीयइतिबोध्यएवंहृदयेप्रथमतोध्यात्वामानसोपचारैः पूजयित्वायथाशक्तिमूलमंत्रं जपित्वाजपंदे व्यैसमर्म्यवाह्यपूजामय॑स्थापनं चरेदित्याहध्यात्वैवमिति १२ अर्घ्यस्थापनप्रकारः शारदायांद्रष्ट्रव्योगो ८६ ·देगी० रवान्नेहोज्यते१३अस्वामंत्रेणफलमंत्राभ्युक्षितजलनपूजाद्रव्याणिशोधयदित्यर्थःदिग्बंधनमितिफट्मंत्रेणस्व ८५ : // परितोग्निप्रकारंभावयेदित्यर्थः१४वाह्यपीठेपूर्वोक्नेयंत्रादौ१५प्राणस्थापनविद्ययाप्राणप्रतिष्ठातंमंत्रेण१६।१७ पुष्पान्तपूजांकत्वा यंत्रस्थानामावृतीनामावरणदेवतानांपूजनंकुर्यादित्याह यन्त्रस्थानामिति ताश्चदेव तास्तत्तन्मन्त्रकल्पोक्तायाह्याः प्रतिवारमिति प्रतिदिनमावरणदेवतापूजनकर्तुमशक्तश्चेत् शुक्रवारेवश्यंकु रम् १४ तदनुज्ञांसमादायवायपीठेततःपरम्। हृदिस्थांभावितांमूत्तिममदिव्यांमनो हराम १५ आवाहयेत्ततःपीठेप्राणस्थापनविद्यया । आसनावाहनेचायं पाद्याघीचम नंतथा १६ स्नानंबासोद्वयंचैवभूषणानिचसर्वशः । गंधपुष्पंयथायोग्यं दत्त्वादेव्यैस्व भक्तितः १७ यन्त्रस्थानामाटतीनांपूजनंसम्यगाचरेत् । प्रतिवारमशक्तानांशुक्रवारो नियम्यते १८ मूलदेवीप्रभारूपाः स्मर्त्तव्याअंगदेवताः । तत्प्रभापटलाव्याप्तंत्रैलो क्यंचविचिंतयेत् १९ पुनरात्तिसाहितामूलदेवींचपूजयेत् । गंधादिभिःसुगन्धैस्तुत थापुष्पैःसुवासितेः २० नैवेद्येस्तर्पणैश्चैवतांबूलेर्दक्षिणादिभिः । तोषयेन्मांत्वत्कृतेन नाम्नांसाहस्रकेणच २१ कवचेनचसूक्तेनाहरुद्रेभिरितिप्रभो । देव्यथर्वशिरोमंञई र्यादित्यर्थः १८ आवरणदेवतासुभावनामाह मूलदेवीतिं १६ पुनरावृत्तीति इत्यमावरणदेवतायथास्थाने पुस्थिता ध्यात्वासंपूज्यपुनःसावरणांसायुधांसशक्तिकां श्रीभुवनेश्वरीगन्धादिदक्षिणां तैरुपचारैःपूजयेदि त्यर्थः २० त्वकतेनेतित्वयाहिमालयेनठतं यत्सहस्त्रनामस्तोत्रममतेन मांतोषयेदित्यर्थः अनेनैवज्ञापन ८५ ·देगी० हिमालयेन देवीदर्शनेजाते सहस्रनामस्तोत्रेण देवीस्तुतेतिबोधितं तच्चसहस्त्रनामस्तोत्रं यद्यप्यस्मिन्पुरा णेनास्ति तथापिकूर्मपुराणेपिद्वादशाध्यायेवर्त्तते तयाह्यंतत्राप्येतत्प्रसंगेनैव सहस्त्रनामकथनात् चकारे ८६ णमूलमंत्रजपंकृत्वा पश्चात्सहस्त्रनामस्तोत्रंपठदित्यर्थः २१ कवचनतंत्रादिसूक्तेन अहंरुद्रेभिरितिदेवीसू तेनेत्वन्वयः देव्यथर्वशिरोवामसर्वे वैदेवादेवीसुयतस्थुरित्यादिके दृल्लेखोपनिषत्भुवनेश्वर्युपनिषत् २२ । ल्लेखोपनिषद्भवैः २२ नानाविधैर्महामंत्रैस्तोषयेन्मांमुहुर्मुहुः । क्षमापयेज्जगद्धात्रींप्रे माद्रहृदयोनरः २३ पुलकांकितसर्वांगोवाष्परुद्धाक्षिनिस्वनः । नृत्यगीतादिघोषण तोषयन्मांमुहुर्मुहुः २४ वेदपारायणेश्चैवपुराणैःसकलैरपि । प्रतिपाद्यायतोहंवैत स्मात्तैस्तोषयेत्तुमाम् २५निजंसर्वस्वमपिमेसदेहंनित्यशोर्पयेत् । नित्यहोमंततःकुर्या ब्राह्मणांश्चसुवासिनीः२६वटुकान्यामरानन्यान्देवीबुद्ध्यातुभोजयेत् ।नत्वापुनःस्व हृदयेव्युक्तमेणविसर्जयेत् २७ सबैहल्लेखयाकुर्यात् पूजनममसुव्रत । हल्लेखासर्वमं त्राणांनायिकापरमास्मता २८ हल्लेखादर्पणेनित्यमहंतुप्रतिबिंबिका । तस्मादृल्ले खयादत्तंसमंत्रैःसमर्पितम् २६ गुरुंसंपूज्यभूषाद्यैः कृतकृत्यत्वमावहेत् । यएवं २३ । २४ । २५ सर्वस्वमपीतिस्वदेहसहितं सर्वस्वंदेव्यैसमर्पयेदित्यर्थः २६ व्युत्क्रमेणसंहारमुद्रया २७ पू वपूजायांयेउपचारादेयास्ते चासनेमायाबीजमंत्रमुच्चार्य्यदेया इत्याहसर्वहृल्लेखयोति २८ कुतःसर्वमंत्राणां नायिकोतचन्ममप्रत्यासत्यतिशयादित्याहढल्लेखादर्पणे इतितथाचब्रह्माण्डपुराणे ह्रीकारादर्शप्रातिविवि ८६.

·दे० गी० तेति २६ । ३०॥ ३१ ॥ ३२॥ ३३।३४ उरोजयोः स्तनयोः ३५ ॥ ३६॥ ३७॥३८ ततोदेवीवरप्रदानानंत र ३६ इयचौर्युत्पत्तिज्येष्ठशुक्लचतुथ्यांतदुक्तंकृत्यरत्नावल्यां।ज्येष्ठशुक्लचतुर्थ्यांतुजातापूर्वमुमासंतीतिस्मा पूजयेद्दवीश्रीमद्भुवनसुंदरीम् ३० नतस्यदुल्लभकिंचित्कदाचिक्वचिदस्तिहि । दे हान्तेतुमणिद्वीपममयात्येवसर्वथा ३१ ज्ञेयादेवीस्वरूपोसौदेवानित्यनमन्तितम् । इतितेकथितंराजनूमहादेव्याःप्रपूजनम् ३२. विमृश्यैतदशेषेणाप्यधिकारानुरूप तः । कुरुमेपूजनंयेनकृतार्थस्त्वंभविष्यसि ३३ इदन्तुगीताशास्त्रमेनाशिष्यायव देवचित् । नाभक्तायप्रदातव्यंनचधायदुईदे ३४ एतत्प्रकाशनमातुरुद्घा टनमुरोजयोः । तस्मादवश्यंयत्नेनगोपनीयमिदंसदा ३५ देयंभक्तायशिष्याय ज्येष्ठपुत्रीयचैवहि । सुशीलायसुवषायदेवीभक्तियुतायच ३६ श्राद्धकालेपठेदे -तद्ब्राह्मणानांसमीपतः । तृप्तास्तत्पितरःसर्वेप्रयान्तिपरमपदम् ३७ व्यासउवाच इत्युक्त्वासाभगवतीतत्रैवान्तरधीयत । देवाश्चमुदिताःसर्वेदेवीदर्शनतोभवन ३८ ततोहिमालयेजज्ञेदेवीहेमवतीतुसा । यागौरीतिप्रसिद्धासीदत्तासाशंकरायच ३६ ततःस्कंदासमुद्भूतस्तारकस्तेनपातितः । समुद्रमथनेपूर्वरत्नान्यासुनराधिप ४० सातत्रसंपूज्या सर्वैःसौभाग्यहेतवे।उपहारैश्चविविधैर्गीतनृत्योत्सवादिभिः । होमैःपयोभिर्वस्त्रैश्चपत्र पुष्पैःसुगन्धिभिरितिसाचोत्पत्तिररुणोदयवेलायांतदुक्तमात्स्येतारकासुरयुद्धप्रस्तावे॥ततोजगत्परित्राणहे ८७ ·गी० तुहिमगिरे प्रियाबाटेमुहूर्तेसुभगेप्रासयतगुहारणि हारणिमितिइमांगौय्याउत्पत्तितस्याःशिवस्यप्राप्तिवसविस्तरा मुपवर्यलक्ष्म्युत्पत्तितस्याविष्णुप्राप्तिचसंक्षेपेणवंदतिसमुद्रमथनेइति रत्नान्यासूरत्नान्युत्पन्नानीत्यर्थः ४० तत्रेतितस्मिन्नपिसमयेर्दैवैदेवीपराशक्तिः स्तुताकिमर्थलक्ष्मीप्राप्त्यर्थमित्यर्थः ४१। ४२॥ ४३ । ४४ विस्त रस्तु मत्कृतदेवीगीताबृहट्टीकायांद्रष्टव्यः॥श्रीमच्छैवकुलोत्पन्नोरंगनाथात्मजःसुधीः। श्रीलक्ष्मीगर्भसंभूतो तत्रदेवैःस्तुतादेवीलक्ष्मीप्राप्त्यर्थमादरात् । तेषामनुग्रहार्थीयनिर्गतातुरमाततः ४१ वैकुण्ठायसुरेदत्तातेनतस्यसमोभवेत् । इतितेकथितंराजनदेवीमाहात्म्यमुत्त त्तमम् ४२ गौरीलक्ष्म्योःसमुहूतिविषयसर्वकामदम् । नवाच्यतेतदन्यस्मैरहस्यक थितंयतः ४३ गीतारहस्यभूतयंगोपनीयाप्रयत्नतः । सर्वमुक्तंसमासेनयत्प्टष्ठत त्वयानघ ४४ पवित्रंपावनंदिव्यंकिम्भूयः श्रोतुमिच्छसि ४५॥ इतिश्रीदेवीभागवतेमहापुराणेष्टादशसाहस्रयांसंहितायांसप्तमस्कंधेदेवीगी तायांचत्वारिंशोऽध्यायः ४० ॥ नीलकण्ठोभिधानतः ॥देवीभागवतस्यास्य व्याख्यानरहितस्यच । व्याख्यायःकृतवान्सम्यक् तिलका रख्यांमहत्तराम् सप्तमस्कंधएतस्याः समाप्तोभून्छुभार्थदः । प्रीयतांतेनमेनन्त कोटिब्रह्माण्डनायिका।।४५॥ इतिश्रीशैवकुलोत्पन्नरंगनाथात्मजलक्ष्मीगर्भसंभूतनीलकण्ठकृतेश्रीदेवीभागवततिलके सप्तमस्कंधेदेवीगीतायां यांचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४०॥ कद ·विष्णुपुराणभाषा वार्तिक । इसका पंडित महेशदत्त सुकुलने भाषान्तर किया है जिसमें जगदुत्पत्तिः स्थिति पालना ध्रुव, पृथु आदि राजाओं की कथा, भूगोल, खगोल वर्णन धर्मशास्त्र, मन्वन्तरकथा,सूर्य और सोमवंशी राजाओं का कथन इत्यादि बहुतसी कथायें संयुक्त है ।। विष्पापुराण भाषा श्रीराजा अजीतसिंह बैकुण्ठवासीकृतः॥ जिसको श्रीराजा प्रतापवहादुरसिंह ताल्लुकदार व आनरेरी मजिस्ट्रेटव प्रेसीडंटगतापगढ़ने छपवायाहै इसमें सम्पूर्ण विष्णुपुराण दोहा चौपाई इत्यादि अनेकमकारके ललित छन्दों में वर्णितहै कागज सफेदहै।। भविष्यपुराण श्रीपंडित दुर्गाप्रसाद जयपुर निवासीकृत भाषा है. इसमें पौराणिक इतिहास, चारोंवों के धर्म, स्त्री- शिक्षाव परीक्षा, ब्रतोंके उद्यापन, शाकद्धीपीय ब्राह्मणोंकी उत्पत्ति होनेवाले राजाओंका राज्य समय, गर्भिणी के धर्म, धेनुदान विधान, जलाशय, देवालय बनाने और वृक्ष लगाने का फल और सब प्रकार के दानोंका माहात्म्यत्रादि वर्णन किये गये हैं। शिवपुराण भाषा॥ इसका पंडित प्यारेलालजी ने उर्दू से हिन्दी भाषा में भाषानुवाद किया है इसमें शिवजी के निर्गुण गुण स्वरूप का वर्णन,संतीचरित्र गिरिजा चरित्र, स्कन्दकथा, युद्धखण्ड, काश्युपाख्यान, शतद्रि ·खण्ड, लिंगखण्ड, रुद्राक्ष व भस्ममाहात्म्य, व्रत विधिः भूगोल खगोल व आदिमें छवों शास्त्रों के मतकी भूमिका भी संयुक्त कीगई है। स्कन्दपुराणका सेतुमाहात्स्यखण्ड ॥ पंडित दुर्गाप्रसाद जयपुर निवासी का भाषा है इसमें सेतुबन्धका माहात्म्य वहांके सब तीर्थों का वैभव, महालय श्राद्ध का माहास्य, नरकों व रामेश्वर महादेव का वर्णन इत्यादि बहुतसी कथायें हैं। ब्रह्मोत्तरखण्ड भाषा॥ जिसको पंडित दुर्गाप्रसाद जयपुर निवासी ने स्कन्दपुराणान्तर्गत संस्कृत ब्रह्मोत्तरखण्ड से देश भाषा में रचा जिसमें अनेक प्रकार के इतिहास और सम्पूर्ण व्रतों के माहात्म्य प्रादि वर्णित हैं. बारहोस्कन्ध श्रीमद्भागवत ॥ इसके भाषा टीकाको श्रीअंगदशास्त्रीजी ने अक्षर अक्षरके अर्थको ललित बजबोलीमें रचनाकिया यह टीका ऐसा मनोहरहुआहै कि जिसकी सहायतासे थोड़ा भी जाननेवाला भागवतकोअच्छी तरह समझ सक्ताहै यह पुस्तक प्रत्येक विद्वान् के पास रहनी चाहिये क्योंकि भागवत बड़ी कठिन पुराण पिना ऐसे सहज भाषा टीकाके सबको श्लोकार्थ नहीं समझ पड़ता है इसका मूल बीचमें और भाषा का नीचे ऊपर रखकर अत्यन्त शुद्धतासे पत्रेनुमा छपा है कागज हिनाई है और छापा पत्थर mond है काग्रज

·No text on this page.