·२८२66 आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्क: १० वीकार श्रीविती नागरी सार सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीय- माण्डूक्योपनिषत् आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। शंकरानन्दभगवत्कृता माण्डूक्योपनिपदीपिका च । एतत्पुस्तकदयम् ब्याचलर ऑफ आर्टम् इत्युपपदधारिभिः अहमदाबाद कालेजस्यसंस्कृतभापाध्यापक 'काथवटे' इत्युपाद्वैः विष्णुतनुजैः आवाजीशर्मभिः संशोधितम् । तच हरि नारायण आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपचने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुद्रपित्त्या प्रकाशितन् । द्वितीयेयमङ्कनावृत्तिः । शालिवाहनमान्दाः १०२२ सिटान्दाः १९.. (अस्य समितिकारा रानामारेगमपचीः) मृत्यं सायं पानमय (२९)।

·No text on this page.

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। अयास्याः सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपदः पुस्त- कानि यः परहितैकपरतया संस्करणार्थ प्रदत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाच कृतज्ञतया प्रकाश्यन्ते । (क.) इति संज्ञितम्-पूर्व सभाष्यं टीकोपेतं च, कलिकातानगरस्थमुद्रणालये मुद्रितं, कैलासवासिनां " देव " इत्युपादानां पुण्यपत्त ननिवासिनां वे. शा. रा. रा. वालशास्त्रिणाम् । (ख.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाप्यं टीकोपेतं च, करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. श्रीमतो गुरुमहाराजानाम् । पत्राणां संख्या१३२॥ एकपत्रस्थपतिसंख्या २८ । एकपलिस्थानामक्षराणां संख्या ४९। लेखनकालस्तु शतसंवत्सरमित इत्यनुमीयते । (ग.) इति संक्षिता-केवला टीका, करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. " नानाशास्त्री द्रविड " इत्येतेपाम् । पत्राणि ३१ । पत्रयः ४० । अक्षराणि ७६ । लेखनकालः पश्चाशत्सं- वत्सरमित इत्यनुमीयते । (प.) इति संहितम्-मूलं समाप्यं टीकोपेतं च, पटोदरनिवासिनी श्री. रा. कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेपाम् । पत्राणि १४१ । पश्यः २६ । अक्षराणि ५० । लेखनकाल: पचाशत्संवत्सरमित इत्यनुपीयते । (6.) इति संक्षितम्-मूलं सभाप्यं टीकोपेतं च, श्री. रा. रा. "महादेव चिम. णाजी आपटे" इत्येतेपाम् । कामपां मुद्रणालपे मुदितम् । मुद्रणकाल संवत् १९४२ । (च.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाप्यम्, इन्दरपुरनिवासिनां श्री. रा. रा. भाऊसाहेब वादासाहेब " इत्येतेपाम् । पाणि ११ । पश्यः २३ । अक्षराणि ४५ । टेएनकाल: १७७२ । (प.)इति संक्षितम्-मुलं सभाप्पं टीकापेतं प। मोहमपीरानधानीनिवासिनी श्री. वे.शा. मं. रा. रा. जपमणमहारान इले. तेपाम् । पणि ४९ । पयः ।।८। असरानि ७७॥ टेसनकालः संवत् १९१५। (न.) इति संसितम्-मलं समाप्यं टीमेपेतं च, वारनिवामिनां "टिस्य" इत्युपाहाना रा. रा. गोविन्दरामगाम् । पान ७१। पापः१६1 माराणि ७१। रेमनगालः ११३। ॥

·(.MART-नभान दीकोन, पी. रा. रा." सार भगा सारकिर "संपाम् । प्राणि १०१। पपः २१ । भाराणि ३५ रनकाला १३१२॥ (न.) निक्षितम्--पूर्व सभाप्पं टी सोपेतं चाइनरपुर निवासिनी "कि" इत्युपाहाना भी. रा. रा. भाऊसार पाळासाच" इत्येतेपाम् । पाणि ५७। पपः ५० अाराणि ६७। लेसनकाल के १७७३ । (2.) इति समितिम्---मूलं सभाप्य टीकोपेतं च । मोहमपी राजधानीनिवासिना " साठे" इत्युपादाना रा. रा. “गोपालराव " इत्ये. तेपाम् । पत्राणि १४२ | परयः ३१ | अक्षराणि ४८॥ लेसनकाल: शके १७११। (उ.) इति संक्षितम्-केवलं मूलम्।करवीरपुरनिवासिनां वे.शा.सं.रा.रा.श्रीमतों गुरुमहाराजानाम् । पत्राणि १४ । परयः २३ अक्षराणि २५ । लेखनकालः सार्धशतसंवत्सरमित इत्यनुमीयते । (1.) इति संज्ञितम्- केवलं मूलं करवीरपुरनिवासिनां वे.शा.सं.रा.रा.श्रीमतां गुरुमहाराजानाम्। पत्राणि १२ । परयः २२ । अक्षराणि ३८ । लेखनकालः पञ्चाशत्संवत्सरमित इत्यनुमीयते । (क.) इति संहिता-माण्डूक्योपनिपदीपिका, मोहमयीराजधानी निवासिनां श्री. के. शा. रा. रा. जयकृष्णमहाराज पाम् । पमाणि ५ । पतयः २४ । अक्षराणि ३२ । लेख- नकाल संवत् १९०२। ख.) इति संक्षिता-माण्डूक्योपनिपद्दीपिका, वटोदरनिवासिनां "पटवर्धन", इत्युपाहाना श्री. रा. रा. "कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेषाम् । पत्राणि ६ । पतयः १८ । अक्षराणि ३८॥ लेखनकालः पञ्चाशत्संवत्सरमित इत्यनुमीयते । ) इति संज्ञिता-माण्डूक्योपनिपदीपिका, वटोदरनिवासिनां " पटवर्धन" इत्युपादानां श्री. रा. रा. "कृष्णराव भीमाशंकर" इत्ये. तेपाम् । पत्राणि ६। पतयः १८१ अक्षराणि ३७॥ अस्या अपि लेखनकालः शतसंवत्सरमित इत्येवमेवानी- समाप्लेयमादर्शपुस्तकोलेवासि “ । इत्येते- ·ॐ तत्सदृह्मणे नमः। गौडपादीयकारिकासहिता अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ भद्रं नो अपि वातय मनः॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति शान्तिः। (अथ धीमच्छकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् ।) मशानांशुमताने स्थिरचरनिकरव्यापिभिर्व्याप्य लोकान् भुक्त्वा भोगान्स्यविष्ठान्पुनरपि धिपणोद्भासिताकामजन्यान् ॥ पीत्वा सर्वान्विशेपासपिति मधुरभुझाययो भोनयनो मायासंख्पानरीयं परमम्तमनं ब्रह्म यचमतोऽस्मि ॥१॥ (माऽऽनन्दपिरिहदा टीया) परिपूर्णारिज्ञानपरितृप्तिमते सते। विष्णवे निगो तस्मै कृष्णनाममृते नमः ॥ १ ॥ गुदानन्दपदाम्भोनदंदमदतासरन । नमस्क पुरस्क तत्वज्ञानमहोदयम् ॥ २ ॥ गौडादीयाप्यं हि सासनिक रक्ष्यते । ततोऽतिसम्भार व्याकरिष्ये सादिः ॥ ३ ॥ १. पामर । १२. प. ३.R.....मन्दरत।

·। सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद- - पूर्वे यद्यपि विद्वांसो व्याख्यानमिह चकिरे । तथाऽपि मन्दबुद्धीनामुपकाराय यत्यते ॥ ४ ॥ श्रीगौडपादाचार्यस्य नारायणप्रसादतः प्रतिपन्नान्माण्डूक्योपनिषदावि नपि श्लोकानाचार्यप्रणीतान्ब्याचिख्यामुर्भगवान्भाष्यकारश्चिकीर्षितस्य भाष्य परिसमाप्त्यादिसिद्धये परदेवतातत्यानुस्मरणपूर्वकं तन्नमस्काररूपं मङ्गलाचरण चारप्रमाणकं मुखतः समाचरन्नदपेक्षितमभिधेयाद्यनुवन्धमपि सूचयति-प्रह दिना । तत्र विधिमुखेन वस्तुप्रतिपादनमिति प्रक्रिया प्रदर्शयति-ब्रह्म तोऽस्मीति । अस्मदर्थस्य तदैक्यस्मरणरूपं नमनं सूचयता ब्रह्मणस्तदर्धस्य : सूचितमिति तत्तमयोरक्यं विषयो ध्वनितः । यच्छन्दस्य प्रसिद्धीविद्योतः दान्तप्रसिद्धं यद्ल तसतोऽस्मीति संबन्धेन महालाचरणमपि श्रुत्या क्रियते । णोऽद्वितीयत्वादेव जननमरण कारणाभावादमृतमनमित्युक्तम् । जननमरणप्र= संसारत्तनिषेधेन वृतोऽसंसारित्वं दर्शयता संसाराननिवृत्तिरिह प्रयोन चोतितम् । यद्यद्वितीय स्वतोऽमंसारि बम वेदान्तप्रमाण ताई कथमवस्था- शिष्टा नोवा भोकारोऽनुभूयन्ते भोनयिता घेश्वरः श्रूयने भोग्यं च विषयनातं ? सम्यते । तदेतद्वत विरुध्यतेत्याशय ब्रह्मण्यत्र नोवा नगदीश्वरति सक निकं संभातीत्यभिप्रेत्याऽऽह-मनानेति । प्रष्टं नन्मादिविक्रियाविरहितं का ज्ञानं तिला वस्तु प्रज्ञानम् । तथ ब्रह्म । प्रज्ञानं प्रतिहि श्रूयते । तस्या रहनयो नीवाभिदामामाः मूर्यप्रतिविमला निरूप्यागा निम्माल्पाद्रमशो में मनपा मनाना विसारामारपर्यायवाशेपारीमापिभिः । नराह-स्थिर मिरा भारपः । परा मनुष्यादयः । नेपा निकर सम्हा या सीमेपा- तपाति पात् । मानोरांना मिाप्त पौरिमा पनि । भोगाः ममामादिमा राi naryानुन मान्दिपनारा स्नानानन्याय मंन्या हेन tit is it easil -मातीति

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। ३
माग्रद्धेतुधर्माधर्मक्षयानन्तर्य पुनःशब्दार्थः । स्वप्नहेतुकोद्भवे न सतीत्यपिनोच्यते ।
न च तत्र बाह्यानीन्द्रियाणि स्थूला विषयाश्च सन्ति किं तु धिषणाशब्दितबुद्ध्यात्मानो
वासनात्मानो विपया भासन्ते ताननुभूय स्तपितीत्यर्थः । तेषां प्रापकमुपन्यस्यति-
कामनन्यानिति । कामग्रहणं कर्माविद्ययोरुपलक्षणार्थम् । अवस्थाद्वयकल्पना
ब्रह्मणि दर्शयित्वा तत्रैव सुषुप्तिकल्पनां दर्शयति-पीत्वेति । स विशेषाः सर्वे
विपयाः स्थूलाः सूक्ष्माश्च नागरितस्वप्नरूपास्तान्पीत्वा स्वात्मन्यताते प्रविलाप्य स्वपि.
ति कारणभावेन तिष्ठतीत्यर्थः । तत्राऽऽनन्दप्राधान्यमभिप्रेत्य विशिनष्टि-मधुरभु-
गिति । अवस्थात्रयस्य मायाकृतस्य मिथ्याभूतस्य प्रतिबिम्बकोप्वस्मामु संबन्धिता-
मिवाऽऽपायास्मान्भोजयस वर्तते । अतो ब्रह्मण्येवावस्थात्रयम् । तद्वन्तो जीवा
मायावि ब्रह्म चे ब्रह्मणि परिशुद्धे परिकल्पितं सर्वमित्याह-माययति । तस्यैव
ब्रह्मणोऽवस्थात्रयातीतत्वेन विज्ञप्तिमात्रत्वं दर्शयति-तुरीयमिति । चतुर्णा पूरणं
तुरीयमिति व्युत्पत्तेब्रह्मणस्तुरीयत्वेन निर्देशात्प्राप्तं सद्वितीयत्वमित्याशङ्कय कर्पित-
स्थानत्रयसंख्यापेक्षया तुरीयत्वं न सद्वितीयत्वेनेत्याह-मायेति । मायावित्वेन
निकृष्टत्वमाशङ्कयोक्तम्-परमिति | मायाद्वारा ब्रह्मणस्तत्संबन्धेऽपि स्वरूपद्वारा
न तत्संबन्धोऽस्तीति कुतो निकृष्टतेत्यर्थः ॥ १ ॥
यो विश्वात्मा विधिनविषयान्मांश्य भोगान्स्थाविष्ठा.
पश्चाचान्यास्त्रमतिविभवाज्योतिपा स्लेन मूक्ष्मान् ।।
सर्वानेतान्पुनरपि शनैः स्वात्मनि स्थापयित्वा
हित्वा सर्वान्विशेपान्विगतगणगणः पात्वसौ नस्तरीयः ॥ २॥

·४ सगीदपादीपकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[आगमाख्यं- न्धेन ततो व्यतिरिकोऽविधिरधर्मस्वाभ्यां धर्माधर्माभ्यामविद्याकामसूताभ्यां विषया शब्दादयो जन्यन्ते । ताम्भोगयोग्यतया भोगशन्दितानादित्याद्यनुगृहीतवाद्येन्द्रियद्वारक- बुद्धिपरिणामगोचरतया स्थूछतमान्प्राश्य साक्षादनुभूप स्थितोऽयं प्रत्यगात्मेत्यर्थः । तत्रै स्वप्नावस्योमध्यस्यति-पवाचेति । नागद्धेतुकर्मक्षयानन्तरं स्वप्नहेतुकर्मोद्भवे च सति स्थूलेभ्यो विषयेभ्योऽन्यानस्मादेव हेतोः सूक्ष्मान्वादोन्द्रियाणामुपरतत्वादविद्याकामकर्म- प्रेरितात्मीयमतिप्रभावादेव प्रसूतानन्तःकरणात्मनो वासनामयानादित्यादिज्योतिषाम- स्तमितत्वादात्मभूतेनैप ज्योतिपा विपयीकृताननुभूयापश्चीकृतपञ्चमहाभूततत्कात्तिक सूक्ष्मप्रपञ्च हैरण्यगर्भ शरीरं स्वप्नस्थानं चाभिमन्यमानस्तैजसो भवतीत्यर्थः । तत्रैव सुप॑प्तकल्पनां दर्शयति-सर्वानिति । स्थूलसूक्ष्मविभागेन स्थानद्वयावच्छिन्नान्प्रकृता. नेतानशेपानपि विशेपानुपाधिद्वयंभूतानुपाधिद्वयद्वारकस्थानद्वयसंचारप्रयुक्तश्रमोद्भवान- न्तरं तस्यापि परिनिहीपर्षायां शनैरनुक्रमेणाक्रमेण वा स्वात्मन्यतोते कारणात्मनि स्थापयित्वोपसंहत्याव्याकृतप्रधानः सन्प्राज्ञो भवतीत्यर्थः । तस्यैव प्रत्यगात्मनः स्थान. त्रयविशिष्टस्य नान्तःप्रज्ञं न बहिप्प्रज्ञमित्यादिप्रतिषेधशास्त्रप्रसूतप्रमाणज्ञानसमारूढस्य सर्वाननविशेषान्कार्यकारणरूपान्प्रमाणज्ञानप्रेभावादेव हित्वा निरुपाधिकपरिपूर्णप- रिज्ञानपरमात्मस्वरूपेण परिनिन्नं तत्त्वं कथयति-हित्वेति । प्रथमश्लोकेन प्रदर्शि- तप्रणामस्य प्रत्यूहप्रवाहप्रशमनात्मकं प्रयोजनं स्थानत्रयप्रकल्पनातीतपरवस्तुप्रयुक्तं प्रार्थयते द्वितीयेन-पात्विति । नोऽस्मान्व्याख्यातृत्वेन श्रोतृत्वेन च व्यवस्थितान्पु- रुपार्थपरिपन्धिकृत्कारणनिरासपुरःसरं परमात्मा पराकृताशेषकल्पनो नित्यविज्ञप्तिस्व- भावो मोक्षप्रदानेन तद्धेतुज्ञानप्रदानेन च परिरक्षतादित्यर्थः । केचित्तु प्रकरणचतुष्टया- त्मनो ग्रन्थस्य वेदान्तैकदेशसंबंद्धत्वज्ञापनार्थ निप्पप्रपञ्चं वाक्यप्रतिपाद्यं ब्रह्म प्रथम. श्लोकेन सूचितम् । द्वितीयेने माण्डूक्यश्रुतिव्याख्यानरूपेणाऽऽद्यप्रकरणेन प्रणवमात्रा- णामात्मपादानां चैकीकरणेन प्रतिपाद्यं ब्रह्म सूचितमिति मन्यन्ते । न च द्वितीयश्लोके चतुर्थपादे वृत्तलक्षणाभावादसांगत्यमाशङ्कनीयम् । गाथालक्षणस्य तत्र सुसंपादत्वा- दिति द्रष्टव्यम् । अन्ये त्वाद्यश्लोकं मूल-श्लोकान्तर्भूतमभ्युपगच्छन्तो द्वितीयश्लोकं .ज. 'प्रभूता । इ. 'प्रस्तुता । २ स. 'न्भोगान्भोग । ३ ग. प्र. 'तो यः । छ. 'व च स्व। ५ ग.श.'स्यामुपन्यस्य ।। ग. य. 'लना वा । ७ क. स. छ. सूक्ष्म । ८ छ, ज. "गर्भश'। छ. 'पुप्तिक।१० छ. 'पान्वि।" क. छ. 'यद्वा' । १म, प. हापया । १३ ग.. 'ज्ञाने का। ग. घ. ज. 'प्यर्थ। १५ अ, प्रभवा । १६ ग. छ. श .. मत्वं ।।१७क झ. 'तीत प. स. ग. 'विभूतकार'। 1. 'लपित' । २. ग. य. स. पन्धत्व । उ. रन्धलं ज्ञानार्य। ज. परवा । २२ रा. . 'न तु मा । २३ ज, 'तनुप।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। भाष्यकारप्रणीतमभ्युपयन्ति । तदप्सत् । उत्तरश्लोकेष्विवाऽऽद्येऽपि श्लोके भाप्यकृतो व्याख्यानप्रणयनप्रसङ्गात् । ओमित्येतदक्षरमित्यादिभाप्यविरोधाच ! आरे पुनराद्येन लोकेन शास्त्रप्रतिपाद्यपरदेवतातत्त्वानुस्मरणद्वारेण नमनक्रिया प्रकरणप्रारम्भोपयोगि. त्वेन क्रियते । परदेवताभक्तिवदपरदेवताभक्तेरपि विद्याप्राप्तावन्तरगत्वस्य शास्त्रीयस्य शिप्यशिक्षायै ज्ञापनार्धमवस्थात्रयातीतानित्यसिद्धविज्ञानमूर्तेराचार्यान्मोक्षौपयिकज्ञान- प्राप्तिराचार्यवान्पुरुषो वेदेत्यादिश्रुत्यवष्टम्भेन मुमुक्षुणा मार्यते द्वितीय श्लोकेनेति कल्प. यन्ति ॥२॥ ओमित्येतदक्षरमिदं सर्व तस्योपव्याख्यानम् । वेदान्तार्थसारसंग्रह- भूतमिदं प्रकरणचतुष्टयमोमित्येतदक्षरमिांद्यारभ्यते । अत एव न पृथ- संवधाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि । यान्येव तु वेदान्ते संब. धाभिधेयप्रयोजनानि तान्येवेह भवितुमर्हन्ति । तथापि प्रकरणव्या- चिख्यासुना संक्षेपतो वक्तव्यानि । यदिश्य मङ्गलाचरणं कृतं तन्निर्देष्टुमादौ व्याख्येयस्य प्रतीकं गृह्णाति-ओमित्ये- तदिति । ओमित्येतदक्षरमित्यादिप्रकरणचतुष्टयविशिष्टमिदमारभ्यते व्याख्यायतेऽस्मा. भिरित्युद्देश्यं प्रतिनानीते । किमिदं शास्त्रत्वेने वा प्रकरणत्वेन वा व्याचिख्यासितम् । नाऽऽयः । शास्त्रलक्षणाभावादस्याशास्त्रत्वात् । एकप्रयोजनोपनियद्धमशेषार्थप्रतिपादक हि शास्त्रम् । अत्र च मोक्षरक्षणैकप्रयोजनवत्वेऽपि नाशेपार्थप्रतिपादकत्वम्। न द्वितीयः। प्रकरणलक्षणाभावादित्याशङ्कयाऽऽह-वेदान्तेति । शास्त्रं वेदान्तशब्दार्थः । तस्या- घोऽधिकारिनिर्णयगुरूपसदनपदार्थद्वयतदैक्यविरोधपरिहारसाधनकलाख्यः । तत्र मारो नोवपरक्यं तस्य सम्यग्ग्रहः संग्रहः संशयविपर्यासादिप्रतिबन्धव्युदासेन तदुपायोपदेशो यस्मिन्प्रकरणे तत्तथेति यावत् । तथा प शास्त्रकदेशसंबद्ध शासकार्यान्तरे स्थितम् । इदं प्रकरणत्वेन व्याख्यातुमिष्टम् । निर्गुगवस्तुमात्रप्रतिपादकत्वात् । तत्प्रतिपादनसते. पत्य व कार्यान्तात्तात्मकरणत्वलक्षणस्य पात्र संपूतादित्यपः । प्रकरणावेऽपि निविपयत्वादिप्रयुक्तमव्याख्येयत्वमाराकयाऽऽह-अत एवेति । प्रकरणत्वादेव प्रा. वशाखानेदेन संबन्धादीनामवाच्यत्वेऽपि प्रकरणात्यतया तानि त्वयं वच्च्या. ग.प... ज. स. महिला प... टोलविर ३ प. ज. नांदो विध्यंत द्वितीयकीन करयन्तीति५.ध. तार. 'स्मार'याति मन्यन्टे माराटालात'८. मोनिटां दसोपाननियपि.ग. प. उ. प ..। १३R. १७.''...'on..'

·६ सगौडपादीयकारिकार्यवेदीयमाण्डूक्योपनिपद-आगमाख्यं-- नीत्याशङ्कय शास्त्रीयसंपन्धादीनां तदीये प्रकरणेऽर्थात्प्राप्तत्वान्नास्ति वक्तव्यत्वमर्थपुन- रुक्तरित्याह-यान्यति । श्रोतारो हि शास्त्रीयं प्रकरणं प्रतिपद्यमानाः शास्रीया. प्येव संबन्धादीन्यत्र वचनाभावेऽपि बुध्यमानाः प्रवृत्ति तस्मिन्प्रकुर्वन्तीत्यर्थः । ताई प्रकरणकर्तृवदेव तद्भाव्यकृताऽपि विपयादीनामावक्तव्यत्वादाप्यकृतो विषयाापन्या- सायासो वृथा स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तथाऽपीति । प्रकरणकर्तुरवक्तव्यान्यपि तद्भाप्यकृतों तानि संक्षेपतो वक्तव्यानीति व्याख्यातूगी मतम् । द्वाम्यामर्नुकत्वे तेप्व. नावासाशवकाशादित्यर्थः। तत्र प्रयोजनवत्साधनाभिव्यजकत्वेनाभिधेयसंवदं शास्त्रं पारम्पर्पण विशिष्टसंवन्धाभिधेयप्रयोजनवद्भवति। भाष्यकृता प्रयोजनादीनां वक्तव्यत्वे सिद्धे शास्त्रप्रकरणयोर्मोक्षलक्षणप्र- योजनवत्त्वं प्रतिजानीते-तत्रति । प्रयोजनवच्छास्त्रमिति संबन्धः । शास्त्रम- हणं प्रकरणोपलक्षणार्थम् । मोक्षलक्षणं फलं ब्रह्मज्ञानस्येप्यते न शास्त्रप्रकरण. योरित्याशङ्कयाऽऽह-साधनेति । सत्यं मोक्षस्य साधनं ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानम् । तस्य अनकं शास्त्रादि तद्भावेन ज्ञानव्यवधानेन मोक्षफलवद्भवति शास्त्रादीत्यर्थः । तथाऽपि ब्रह्मणा विपयेण संवन्धो वेदान्तानामेवेप्यते तत्कथमभिधेयसबद्धं शास्त्रादीत्याशङ्कय बेझविचारमन्तरेण तज्ज्ञानजनकत्वायोगात्तज्ज्ञानजननद्वारा विषयसंबन्धसिद्धिरित्याह- अभिधेयेति । उक्तं ज्ञानव्यवहितं प्रयोजनादि शास्त्रादेरुपसंहरति--पारम्पर्येणेति । तत्र संबन्धो ब्रह्मज्ञानं शास्त्रादिना जन्यमेवेत्ययोगव्यवच्छेदादुक्तः । शास्त्रादिनैव नन्य मित्यन्ययोगव्यवच्छेदाद्विपयोऽपि दर्शितः । किं पुनस्तत्मयोजनमित्युच्यते । रोगातस्येव रोगनिटचौ स्वस्थता । तथा दुःखात्मकस्याऽऽत्मनो द्वैतपपञ्चोपशमे स्वस्थता । अद्वैतभावः प्रयोजनम् । द्वैतप्रपञ्चस्याविद्याकृतत्वाविद्यया तदुपशमः स्यादिति ब्रह्मविद्याप्रकाशनायास्याऽऽरम्भः क्रियते । “यत्र हि दैतमिव भवति । यत्र वाऽन्यदिव स्याचनान्योऽन्यत्पईयदन्योऽन्पद्विजानीयात् । यत्र १ क. 'र्थस्य पु । २ क, दीन्यन्य'। ३ क. ग. झ. 'न्यासो। 'छ.'ता सं । ज. 'ताs- तिसं'। ५ क. 'णां संन । ६ ज. नुक्तध्वेते। स. वासा'। ८ प. द. ज. ' स्यादि। ९च. . 'वत् । किं । १.घ. ज. नस्योच्यते।"ग. श. व्यमकं । ११ ग. 'दान्तज्ञानाना। १३ क. 'यत्वसं। १४ ग. ज. झ. 'बन्य शा'। १५ ग. इ. प्रमाभिधानमः। १६ घ.ज. 'गाज्ज्ञान' । १७ झ. 'ना'।१८ क. छ. हितः। ९ ग. 'न्यमय। ३. क. "स्ययों। २१५. ड. ज. ट. तथैव दुः१२२ च. उ.स. श्यादि।

·प्रपमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्कन के पश्येतन के विजानीयान् " इत्यादि- श्रुतिभ्योऽस्यार्थस्य सिद्धिः । यदुक्तं प्रयोजनकत्वं तदातिपति-किं पुनरिति । साध्यत्वे स्वर्गवदनित्यत्वं नित्यत्वे साधनानधीनत्वान्न तादर्यन शास्त्रादि प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । मोक्ष. स्याऽऽत्मस्वरूपत्वान्नानित्यत्वं नापि साधनानर्थक्यम् । खरूपभूतमोक्षप्रतिबन्धै- निवर्तकत्वेनार्थवत्तवादित्युत्तरमाह-उच्यत इति । यथा देवदत्तस्य ज्वरा- दिना रोगेणाभिभूतस्य स्वस्थता स्वरूपादप्रच्युतिरूपा स्वरूपभूतैव प्रागापे सती रोगप्रतिबर्दाऽसती स्थिता चिकित्साशास्त्रीयोपायप्रयोगवशात्प्रतिबन्धुभूतरोगापगमे सत्यमिव्यज्यते । न हि तत्रोपायवैयर्थ्य प्रतिवन्धप्रध्वंसार्थत्वात् । न चानित्यत्वं स्वस्थतायाः शकयत । तस्यास्तदसाध्यत्वादित्युक्तेऽर्थे दृष्टान्तमाह-रोगातस्ये- वेति । यथोदितदृष्टान्तानुरोधादात्मनः स्वतः समुत्खातनिखिलदुःखस्य निरतिशयान- दैकतानस्यापि स्वाविद्याप्रसूताहंकारादिद्वैतप्रपञ्चसंबन्धादात्मनि दुःखमारोप्याहं दुःखी मुखं मया प्राप्तव्यमिति प्रतिपद्यमानस्य परमकारुणिकाचार्योपदिष्टवाक्योत्थाद्वैतवि- यातो द्वैतनिवृत्तौ प्रतिबन्धप्रध्वंसे स्वभावभूतो परमानन्दता निरस्तप्तमस्तानता च स्वारस्येनाभिव्यक्ता भवति । सा च स्वस्थता परिपूर्णवस्तुस्वभावान्नातिरिच्यते । तदिदं शास्त्रीय प्रयोजनम् । तस्य च स्वरूपत्वेनासाध्यत्वान्नानित्यत्वं शङ्कितव्यम् । न च साधनौययं प्रदर्शितप्रतिबन्धनिवृत्तिफलत्वादिति दार्शन्तिकमाह-तथेति । ननु १६ ·८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद- [आगमार विद्यातो द्वैतनिवृत्तिनिर्देशात्तस्याविद्यात्वमवद्योत्यते । आदिशब्दानेह नानेत्यधि। निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं द्वैतस्याभिदधद्वाक्यं वाचारम्भणवाक्यं च गृहीत अस्यास्येति । द्वैतगताविद्याकृतत्वस्येत्यर्थः । तत्र तावदोंकारनिर्णयाय प्रधर्म प्रकरणमागममधानमात्मतत्त्वप्र• तिपत्त्युपायभूतम् । यस्य द्वैतप्रपञ्चस्योपशमेऽद्वैतप्रतिपत्ती रज्ज्वा- मिव सादिविकल्पोपशमे रज्जुतत्त्वप्रतिपत्तिः । तस्य द्वैतस्य देतुतो वैतथ्यमतिपादनाय द्वितीयं मकरणम् । तथाऽद्वैतस्यापि वैतथ्यप्रसङ्गप्राप्तौ युक्तितस्तयात्वदर्शनाय तृतीयं प्रकरणम् । अद्वैतस्य तथात्वप्रतिपत्तिप्रतिपक्षभूतानि यानि वादातराण्यवैदिकानि तेपाम: न्योन्यविरोधिस्वादतथार्थत्वेन तदुपपत्तिभिरेव निराकरणाय चतुर्थं प्रकरणम् । विषयप्रयोजनाद्यनुबन्धोपन्यासमुखेन ग्रन्थारम्भे स्थिते सत्यादौ प्रकरणंच एयस्य प्रत्येकमसंकीर्ण प्रमेयं प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ सूचयितव्यमित्याह-तत्र ता दिति । ओंकारप्रकरणस्यासंकीर्ण प्रमेयं संगृह्णाति-ओंकारेति । तन्निर याय प्रकरणमारब्धमित्ययुक्तम् । तन्निर्णये प्रमाणाभावात्तस्य चानुपयोग त्वात् । आत्मप्रतिपत्तिर्हि पुरुषार्थोपयोगिनीत्याशङ्कयाऽऽगमेत्यादिविशेषणद्वयम् तदुपदेशप्रधानं माण्डूक्योपनिपयाख्यानरूपम् । तेन तत्र प्रामाण्यादुच निर्णयः सेत्स्यति न विदं युक्तिप्रधानं युक्तिलेशस्य सतोऽपि गुणत्यादप्रधानत्वात् न पायमोंकारनिर्णयो नोपयुज्यते यदात्मनस्तत्वमनारोपितरूपं तत्प्रतिपत्ता पायत्वात् । तत्प्रतिपत्तेश्च मुक्तिफटत्वात् । अतश्चाऽऽयं प्रकरणमोकारनिर्णया पान्तरफटद्वारेण तत्त्वज्ञाने परमफले पर्यवस्यतीत्युपदेशवशादधिगन्तव्यमित्यर्थः तथ्यमकरणस्यावान्तरविषयविशेष दर्शयति-यस्येति । आरोपितनिये सत्यनारो. पितप्रतिपत्तिः स्वाभाविकीत्या दृष्टान्तमाह-रज्ज्वाभिवेति । हेनुतो दृश्यत्वायन्ता वादियुक्तिवशादित्यर्थः । अवैतप्रकरणस्याविशेषमुपन्यस्पति-तथाऽदैतस्यापीति । तस्यापि वैतावास्यानुपपत्त्या मियालयते । तया सत्यामापानि कभीररस्यायाः मुम्पत्तादव्यामनारादिलिपगारवतस्य परमार्थक प्रतिवादपिन तृतीयं प्रारमित्यर्थः । अरणगावशेष कथयति-अद्वैतस्यैनि । ब. दर 11. 1. antine. Tainst टानि ।।५.. टाम........... म.टा.प.नारा..." ''म... तार।

·" " “ उच्यते । । ओमिति प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। तस्य तथात्वमबाधितत्वेन वस्तुत्वं तत्प्रतिपक्षत्वं पक्षान्तराणामित्यत्र हेतुमाह-अवै. दिकानीति । तेषां निराकार्यत्वे हेतुमाह---अतथार्थत्वेनेति । मिथ्याद्वैतनिष्ठत्वेने. त्यर्थः । तदुपपत्तिभिरेव निराकरणे हेतुमाह-अन्योन्येति । पक्षान्तरप्रतिषेधमुखेना- द्वैतमेव दयितुमैन्त्यं प्रकरणमित्यर्थः । कथं पुनरोंकारनिर्णय आत्मतत्वप्रेतिपच्युपायत्वं प्रतिपद्यत इति । ओमित्येतत् " । एतदालम्बनम् एतद्वै सत्यकाम " " ओमित्यात्मानं युजीत " " ओंकार एवेदं सर्वम् इत्यादिश्रुतिभ्यः । रज्ज्वादिवि सर्पादिविकल्पस्याऽऽस्पंदोऽद्वय आत्मा परमोर्थः सन्मा. णादिविकल्पस्याऽऽस्पदो यथा तथा सर्वोऽपि वामपञ्चः माणाद्यात्म- विकल्पविषय ओंकार एव । ओंकारनिर्णयद्वारेगाऽऽत्मप्रतिपत्त्युपायभूतमायं प्रकरणमित्ययुक्तम् । तनिर्ण- यस्य तद्धीहेतुत्वायोगात् । 'नं खल्वान्तरज्ञानमान्तरक्षाने व्याप्तिमन्तरेणो- पयुज्यते । न चात्र धूमाग्न्योरिव व्याप्तिरुपलभ्यते । न चाऽऽत्मकार्यत्वोंका. रस्य युक्तम् । आकाशादेरविशेषात् । तस्य च सर्वात्मत्वेनाऽऽत्मवत्त कार्यत्वव्या- घातादिति मन्वानः सन्प्रथमप्रकरणार्थ प्रागुक्तमाक्षिपति-कथमिति । न वयमनुमाना- ब्रह्म ·सगौरपादीयकारिकार्यवेदीयमादस्पोपनिषद-- [आगमारू- सूक्ष्मे त प कारणे मकारे तमपि कार्यकारणातीत प्रत्यगात्मन्युपसंहत्य तनिष्ठो मान त्पनेन प्रकारेणी कारस्य तत्मनिपत्यपायतेति विधानारेणाऽऽह-ओमित्यात्यानमिति किं च गोऽयं माणुः स पुमानिनितयदेतदोमित्युच्यते तद्रोति वाचाया सामाना धिकरण्येन समाहितो ब्रह्म योध्यते । तमा न युक्तमोकारस्य ब्रह्मज्ञानहेतृत्वमित्याह-- ओमिति ब्रह्मेति । किं न सर्वास्पदत्वादोंकारस्य ब्रह्मणश्च तथात्वादेकलक्षणत्वादन्य- वासिद्ध कारप्रतिपत्तिमप्रतिपत्तिवेत्याह-ओंकार पवेति । ओमितीदं सर्वमित्या दिवाक्यान्तरसंग्रहार्थमादिपदमित्यादिश्रुतिभ्यो ब्रमप्रतिपत्त्युपायत्वाकारस्य प्रेमित- मिति शेषः। ननु स्वानुगतप्रतिभाते सन्मानचिदात्मनि प्राणादिविकल्पस्य कल्पितत्वादा- त्मनः सर्वास्पदत्वं न पुनरोंकारस्य तदस्त्यननुगमादिति तत्राऽऽह-रज्ज्वादिरिवेति । यथा रज्जुः शुक्तिरित्यादिरधिष्ठान विशेषः सो रनतमित्यादिविकल्पस्याऽऽस्पदोऽभ्युप- गतस्तथाऽऽस्माऽद्वयत्वान्मिथ्यात्वहेत्वभावात्परमार्थसत्स्वभावो वक्ष्यमाणस्तस्य प्राणा- दिविकल्पस्याऽऽस्पदोऽभ्युपगम्यते । रथेप दृष्टान्तस्तथैव प्राणादिरात्मविकलो यस्त. द्विषयः सर्वो वाक्प्रपश्चो यथोक्तोंकारमात्रात्मकस्तदास्पदो गम्यते । न च जगत्योंकार- स्याननुगमः । ओंकारेण सर्वा वासंतृष्णेति श्रुतेः । अतो युक्तमोंकारस्य सर्वास्पदत्वमि- त्यर्थः । स चाऽऽत्मस्वरूपमेव । तदभिधायकत्वात् । ओंकारविकारशब्दा. भिधेयश्च सर्वः माणादिरात्मविकल्पोऽभिधानव्यतिरेकेण नास्ति । "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं" " तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभि- दीमभिः सर्व सितम्" । " सर्वे हीदं नामनि " इत्यादिश्रुतिभ्यः । नन्वर्धनातस्याऽऽत्मास्पदत्वादोंकारास्पदत्वाच वाक्प्रपञ्चस्य प्राप्तमास्पदद्वय[व]मिति नेत्याह-स चेति । आत्मवाचकत्वेऽपि मास्पोंकारस्याऽऽत्ममात्रत्वं तद्वाचकस्य तन्मात्रत्वमिति व्याप्त्यभावात् । प्राणादेरात्मविकल्पस्याभिधानव्यतिरेकदर्शनादित्याश- याऽऽह-ओंकारेति । तस्य विकारः सर्वो वाभिशेषः । अकारो वै सर्वा वागिति श्रुतेः । ओंकारस्य च तत्प्रधानत्वाचेन प्राणादिशब्देन वाच्यः प्राणादिरामविकल्पः सर्वः स्वामिानव्यतिरेकेण नास्ति । तच्चाभिधानं प्राणादिशब्दविशेषात्मकमोंकारविका- रभूतमोकारातिरेकेण न संभवतीत्योंकारमानं सर्वमिति निश्चीयो । आत्मनोऽपि तदा । १ ख. ति यदें। क. 'शाने हैं। 5. रा. प्रतिपादित'। 'दत्वात् । न । ५ क. 'ध्यात्वे हे। ६ स. 'रमोऽर्थः । ७ ग. 'मायः स । म 'मार्यः सनसभा 1 . प. ज. 'गा'श. येव । .ज. को दावा 11 क. 'हमोति । १२ क. रा. प. छ. 'भिधानानि । १३ च. ज. तस्ये 117 क नास्वोंग । ५ ग, घ, ८. रोपः। प्र. 'धानादिन्य।

·- + प्रथमप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ११ • च्यस्य तन्मात्रत्याभिधानादित्यर्थः । शब्दातिरिक्तार्याभावे शब्दस्यार्थवानकत्वानुपपत्ते. : रेकत्र विषयविपयित्वायोगानिर्विकल्पं सन्मात्रं वस्तु वाच्यवाचकविभागशून्यं पर्यवस्य. तीत्यभिप्रेत्य कार्यस्य वस्तुनोऽसत्वे प्रमाणमाह-वाचारम्भणमिति । कार्यस्य सर्व- स्येवं मिथ्यात्वेऽपि कथर्मोकारनिर्णयस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह- तदस्येति । तदिदं विकारनातमस्य ब्रह्मणः संबन्धि वाचा सामान्यरूपया तन्त्या प्रसा- रितरज्जतुल्यया सितं बद्धं व्याप्तमिति संबन्धः । शब्दसामान्यनार्थसामान्यस्य व्याप्ता- वपि कथमविशेषस्य शब्दविशेपव्याप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह--नामभिरिति । श. शेपदमिमिदमस्थानाविशेषरूपमपीदमर्थनातं व्याप्तं वक्तव्यं न्यायस्य तुल्यत्वादि. स्यर्थः । उकमर्थ समर्थयते-सर्व हीति । इदं हि सर्व सामान्यविशेषात्मकमनात सामान्यविशेषरूपेण नाम्ना नीयते व्यवहारपथं प्राप्यते तेन नामनीत्युच्यते । तदेव वागनुरक्तबुद्धिोध्यत्वादाम्या सर्व वाग्नातं च सर्वमाकारानुविद्धवादोकारमात्रम् । स बोकारो लक्षणादिनाऽऽमधीहतरित्याचप्रकरणारम्भः संभवतीत्यर्थः । शाकुनेति श्रुतिसंग्रहार्थमादिप प्रतिज्ञातप्रथमप्रकरमार्थसितिरिति शेषः । अत आह- तयथा - ·१२ - अभिधानम्यति । य प + Rani संवत्सर आसेति सूत्राकाटोपतिश्रुतेः । तदपि साकारमानं याच्यस्य वाचकालन तिरेकन्यायादित्यर्थः ॥ १॥ अभिधानाभिधेययोरेकत्वेऽप्यभिधानमाधान्येन निर्देशः कृतः । "पादा मात्रा मात्राश्च पादाः" इति । तदाह- सर्वर ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुः प्पात् ॥ २॥ सर्व होतब्रह्मेति । सर्वं यदुक्तमोकारमात्रमिति तदेतद्ब्रह्म १५. ज. ट, 'ति। यदि । २ ५. इ. स. वाच्यवाचक सर.. ट. 'केस। घ ह. ज. ट. परत्र । ५ ग. श. 'त्युक्त्वा तदा'' ७ ग. 'वनेह। ८ स. अ. हि । ९ प. अ. द. निलमि। म talism- बार- समितिमा महार - मां11445- मामा पनि ।tti पिमितानिपतविमिर स्वाभिमाना gistritincidit नामांकरमाप्रतामा समानसमाराशिम : । तसाि . मे मरिगति गर HERail पिसा मसी तार्थ याति - स्पेनि | अमिया sfi गृहीत्या सापटे - बादते । पाचगाय पापामावस्याहारमादिगो गापः । अपातमी . रिकं भर पानु नास्त्यांप्रमागाभारादित्यातह - कार्यारिणम्यामा अव्याहतं साभासमज्ञानमनिर्माता काठन परिस्चियनका प्रत्यी कारणा कार्यस्य कारणात्पथानापिनो न मागमाविकारणारियां संग।सूत्रमा ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्याभिधानमाधान्येन निर्दिष्टस्य पुनरभि- धेयमाधान्येन निर्देशोऽभिधानाभिधेययोरेकत्वमतिपत्त्यर्थः । इतस्या दभिधानतत्राभिधेयप्रतिपत्तिरित्यभिधेयस्याभिधानत्वं गौणमित्याशङ्का स्यात् । एकत्वप्रतिपचेच प्रयोजनमभिधानाभिधेययोरेकेनैव प्रयलेन पदेन गृह्यते तदपि न कालेन परिच्छ शायते समत्सरोमा पुरा त युगपत्मविलापयंस्तविलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्यतेति । तथा च वक्ष्यति- ·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ब्रह्म परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतो विशेषेण निर्दिशति । अयमात्मा ब्रह्मेति । अपमिति चतुप्पाचन प्रविभज्यमानं प्रत्यगात्मतयाऽभिन- येन निर्दिशति । अयमात्मेति । सोऽयमात्मोंकाराभिधेयः परा. परत्वेन व्यवस्थितश्चतुष्पात्कापिणचन्न गौरिवेति । त्रयाणां विश्वा. दीनां पूर्वपूर्वपविलापनेन तुरीयस्य प्रतिपत्तिरिति करणसाधनः पादशब्दः । तुरीयस्य पद्यत इति कर्मसाधनः पादशब्दः ॥ २॥ अभिधानाभिधेययोरेकस्मिन्नेव सति कल्पितत्वे तदेकरूपत्वस्योक्तत्वात्किमिति पुनः स खेतहसेत्युच्यते । तत्र वृत्तानुवादपूर्वकमृत्तावास्यस्य सफलं तात्पर्यमाह- अभिधानेत्यादिना । वाच्यस्य वाचकायोक्त्यै तयोरेकत्वसिद्धय॑तिहारनिदेशो वृथे- त्याशङ्कयाऽऽह-इतरयेति । वाच्येन वाचकस्यैक्यमनुस्त्या वाचना वाच्यस्यैस्या वचने सत्युपायोपेयप्रयुकमेकत्वं न मुख्यमक्यमित्याशङ्कयेत तन्निवृत्यर्थ व्यतिहारमान- नमवदित्यर्थः । परस्पराभेदोपदेशादभिधानाभिययोरेकत्वप्रतिपत्तिरस्तु साऽपि विफला नामतिपत्त्यनुश्योगित्यादित्याशङ्कयाऽऽह-एकत्वेति । अभिधानाभिधेश्योरे कत्य- प्रतिपत्तेश्चेदं प्रयोननं यदेकेनैव प्रयत्नेन द्वयमपि विलापगनुभयपिटक्षणं मम प्रतिपय निणोतीति योनना । अभिधानाभिधेययोतिहारोपदेशे कास्यशेषमनालयनि- तथा चेति । उक्के वानकस्य वाच्यामिनले वाममार्ग योनयति-तदानि । सर्व कार्य कारणं नेत्यर्थः । ब्रह्मणः श्रुत्युपदिष्टस्य परोसतं व्यावयनि-नोति । या त्या सर्वात्मकमुक्तं तर परोक्षमिति मन्नणं किं लगमात्मेति योजना । चनु. पात्वेन विश्वनसमाज्ञतरीयोनेत्यर्थः । अभिनयो नाम वितरिताप्रतित्यर्थममा. धारणः शारीरो व्यापारलेन हस्तामं हृदयदेशमानीय कायतीत्यः । मोऽगमित्यादि. पायान्तामानार्य व्याकरोति-कारति मानिसमा पापा प्रत्यमुपेण चापरत्वं तेन कार्यकारणरूपेग समिना व्यवस्थितः मनात्मा प्रतितिमी. कर्षि चतुप्पास्कल्प्पो तत्र सातमाह- कागादिति । देशमी का. नामः पोसपणानां संज्ञा । नत्र या व्याहारमानीय पातना किमोनसे. हापीत्यर्थः । यथा मोक्षमादयो न तपा सरदाष्ट्र सं निभरिया. कोप.दित्याह-नगारिवनि । मिदिन पारसदो पति रमत्ति. कसा विधादिरतामार करणारयः। माय घ.न.मत्पत्तिकसमा मानयि मनि 1- 12... RREN. ६...5. 4. IN. ..

·गौरपानीमारिकापीमायनि- भगनाइदै- प्रगागामित्यादिना । कानमा unfir मा संयाति की माना ॥२॥ का पनुष्यासपिसार- जागरितस्थानो वहिप्प्रजः समान एकोनविंश- तिमुखः स्थूल श्वानरः प्रथमः पादः ॥३॥ नागरिनं स्थानमंस्गनि नागलिशानः । परिप्पाः स्वात्म पनिरिक्त शिपये ममा पप्प स परियो पहिनियर प्रमा. विधोकनाऽयभारात इत्यर्थः । नपा सप्तामान्यस्प तस्प हवा एतस्याऽऽत्मनो श्वानरस्य पूर्धन गुनेनामधिपः माणः पृथग्व- मात्मा संदेहो पालो चस्तिरेव रंगिः पृथिव्यैर पादौ" इत्यमिहोत्रक- ल्पनाशेपत्वेनाऽऽयनीयोऽनिरस्य मुखत्वेनोक्त इत्येवं सप्ताहानि यस्प स सप्ताः । तथैकोनविंशतिर्मुखान्यस्य युद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च दश पायवथ माणादयः पश्च मनो बुदिरहंकारविचमिति मुखानीव मुखानि तान्युपलन्धिद्वाराणीत्यर्थः । स एवंविशिष्टो वैश्वानरो ययो- तैारैः शब्दादीनस्थूलान्धिपयान्भुत इति स्थूलभुक् । विषेपां नराणा- मनेकधा नयनाद्वैश्वानरः। यद्वा विश्वचासो नरपति विश्वानरो विश्वा. नर एवं' वैश्वानरः । सर्वपिण्डात्मानन्यत्वात्स प्रथमः पादः। एतत्पूर्व कत्वादुत्तरपादाधिगमस्य मायम्यमस्य । आत्मनो निरवयवस्य पादद्वयमपि नोपपद्यते पादचतुष्टयं तु दूरोत्सारितमिति शङ्कते-कथमिति । परमार्थतश्चतृप्पात्त्वाभावेऽपि काल्पनिकमुपायोपेयभूतं पादचतु. ध्यमविरुद्धमित्यभिप्रेत्याऽऽयं पादं व्युत्पादयति-आहेत्यादिना । स्थानमस्येत्य- भिमानस्य विषयभूतमित्यर्थः । प्रज्ञायास्तावदान्तरत्वप्रसिद्धरयुक्तमिदं विशेषणमि- त्याशङ्कय व्याचष्टे-बहिरिति । चैतन्यलक्षणा प्रज्ञा स्वरूपभूता न बाह्ये विषये प्रतिभासते तस्या विषयानपेक्षत्वात् । बाह्यस्य च विषयस्य वस्तुतोऽभावादित्या- ख. म. 'मस्य स जा। २ प. उ. ज. ट. 'रिक्तवि' । ३ च. श. 'पयैव । स. भ 'ये च प्र'। ५ ख. न. 'द्यातोऽव' । ६ छ. वस्तेख रयिः पृथिव्येव पादा अमिहोत्रक- ल्पनाशेषत्वेनामिर्मुखत्वेनाऽऽहवनीय उक्त'। ७ च. रयि पृथिव्येव पदावग्निहोत्रम्ल्पनाशेषत्वेनानिमु. ख्यत्वेनाऽऽहवनीय उक्त । क. पादावमिहोत्रकल्पनाशेषत्वेनाग्निर्मुखत्वेनाऽऽहवनीय उक्त'. 'पादावुर एव वेदिरित्यमिहोबकल्पनाशेपत्वेनामिर्मुखत्वेनाऽऽहवनीय उक्त खनास्यामिर्मु. खत्वेनाऽऽहवनीय उक्त'। १० स. च, 'रः। विश्वानर एस. च. श. व वा ३।१२ घ. ज. म. ट. 'न्यलमत्वा । १३ क. पर्याभ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १५ शड्याऽऽह-वहिविपर्यवेति । न स्वरूपप्रज्ञा वस्तुतो बाह्यविषयेप्यते बुद्धि पृत्तिरूपा वसावज्ञानकरिश्ता तद्विपया भवति । न च माऽपि वस्तुतस्तद्विषयताम- नुभवति । वस्तुतः स्वयमभावाद्वावस्य विषयस्य काल्पनिकत्वादतस्तद्विषयत्वं प्राति. मासिकमित्यर्थः । पूर्वेग विशेषणेन विशेषणान्तरं समुचिनोति-तथेति । सप्ताव श्रुत्यवष्टम्भन विश्वस्य विशदयति-तस्येत्यादिना । प्रकृतस्य संनिहितप्रतिद्धस्यै. वाऽऽत्मनसोक्यात्मकस्य वक्ष्यमाणरीत्या वैश्वानरशब्दितस्य सुतेनस्त्वगुणविशिष्टों घुलोको मधवति युलोकस्य शिरस्त्वमुपदिश्यते । विश्वरूपो नानाविधः श्वेतपीतादिगु. णात्मकः सूर्यश्चक्षुर्विवक्ष्यते । पृथङ्नानाविधं वर्म संचरणमात्मा स्वभावोऽस्येति न्युत्पत्त्या वायुस्तयोच्यते । स च प्राणस्तस्येति संवन्धः । बहुलो विस्तीर्णगुणवाना- काशः संदेहो देहस्य मध्यमो भागो रयिरनं तद्धतुरुदकं वस्तिरस्य मूत्रस्थानं पृथि- व्येव प्रतिष्ठात्वगुणा वैश्वानरस्य पादौ तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयमित्यग्निहोत्रक- स्पना श्रुता । तस्याः शेपत्वेनाऽऽहवनीयोऽग्निरस्य मुखत्वेनोक्त इति योजना । उक्त सप्ताङ्गत्वमुपसंहरति-इत्येवमिति । विशेषणान्तरं समुचिनोति--तथेति । बुध. (नीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वचक्षुजिह्वामागीनि । कर्मार्थानीन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूप. स्थानि । तान्येतानि द्विविधानीन्द्रियाणि दश भवन्ति । प्राणादय इत्यादिशब्देनापान- न्यानोदानसमाना गृह्यन्ते । उपलब्धिद्वाराणीत्युपलब्धिपदं कर्मोपलक्षणार्थम् । द्वारत्वं करणत्वम् । तत्र बुद्धीन्द्रियाणां मनसो बुद्धश्च प्रसिद्धमुपलव्यौ करणत्वम् । कर्मेन्द्रि- याणां तु वदनादौ कर्मणि करणत्वम् । प्राणादीनां पुनरुभयंत्र पारम्पर्येण करणत्वम् । तेषु सत्स्येव ज्ञानकर्मणोरुत्पत्तेः । असत्सु चानुत्पत्तेः । मनोबुद्धयोश्च सर्वत्र साधारणं कर- गत्वमहंकारस्यापि प्राणादिवदेव करणत्वं मन्तव्यं चित्तस्य चैतन्याभासोदये करणव- मुक्तमिति विवक्तव्यम् । पूक्तिविशेषगैविशिष्टस्य वैश्वानरस्य स्थूलभुगिति विशेषणा- न्तरम् । तद्विभनते-स एवं विशिष्ट इति । शव्दादिविषयाणां स्थूलत्वं विगादिदेव. तानुगृहीतः प्रोत्रादिभिगृह्यमाणत्वम् । इदानी वैश्वानरशब्दस्य प्रकृतविश्वविषयत्वं विशदयति-विश्वेपामिति । कर्मणि पष्ठो । विश्वे च ते नराश्चेति विश्वानराः । भोक्तृत्वेन व्यवस्थितान्प्रत्यने क्या धर्माधर्मकर्मानु. निपा भूता । ३ प. . ज. 'प्रवि 'स्य निरासा विप.ग. तस्य छ 'विधव।.प.स.ज.पाय 11३ प.म.ट.'परी'।१ प.ज. पनिनि दुख... 'पादन। १३ ·१६ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [आगमाख्यं-- सारेण मुखदुःखादिप्रापणादयं कर्मफलदाता वैश्वानरशब्दितो मवतीत्यर्थः । अथ वा विश्वश्चासो नरश्चेति विश्वानरः स एव वैश्वानरः । स्वा तद्धितो राक्षसवायसवदि- त्याह-विश्वेति । कथं विश्वश्चासौ नरश्चेति विगृह्यते जाग्रतां नराणामनेकत्वात्तादा म्यानुपपत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । सर्वपिण्डात्मा समष्टिरूपो विरोडुच्यते तेनाऽऽत्मना विश्वेपामनन्यत्वाद्यथोक्तसमाससिद्धिारेत्यर्थः । विश्वस्य तैजसादुत्पत्तेस्त- स्यैव प्राथम्यं युक्त कार्यस्य तु पश्चाद्भावित्वमुचितमित्याशङ्कयाऽऽह-एतदिति । प्रविलापनापेक्षया प्राथम्यं न सृथ्सपेक्षयेत्यर्थः । कथमयमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यगात्मनोऽस्य चतुप्पाचे प्रकृते धुलो. कादीनां मूर्धाद्यङ्गत्वमिति । नैप दोपः । सर्वस्य प्रपञ्चस्य साधिदै- विकस्यानेनाऽऽत्मना चतुष्पात्त्वस्य विवक्षितत्वात् । अध्यात्माधिदैवेयोर्भेदमादाय प्रागुक्तं सप्ताङ्गत्वमाक्षिपति-कथमिति । ब्रह्मणि प्रकृते तस्य परोक्षत्वे शङ्किते तन्निरासार्थ ब्रह्मायमात्मेति प्रत्यगात्मानं प्रकृत्य सोऽ- यमात्मा चतुप्पादिति चतुष्पात्त्वे तस्य प्रक्रान्ते धुलोकादीनां मूर्धायङ्गत्वसिद्धयर्थं यदुक्तं तदयुक्तं प्रक्रमविरोधादित्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयोर्भेदाभावान्न प्रक्रमविरोधोऽ- स्तीति परिहरति-नैष दोप इति । तत्र हेतुमाह-सर्वस्येति । आध्यात्मिक- स्याऽऽधिदैविकेन सहितस्य प्रपञ्चस्य सर्वस्यैव स्थूलस्य पश्चीकृतपञ्चमहाभूततत्कार्या- त्मकस्यानेनाऽऽत्मना विराना प्रथमपादत्वम् । तस्यैव सूक्ष्मस्यापञ्चीकृतपञ्चमहाभूतत- कार्यात्मनो हिरण्यगर्मात्मना द्वितीयपादत्वम् । तस्यैव कार्यरूपतां त्यक्त्वा कारणरू- पतामापन्नस्याव्याकृतात्मना तृतीयपादत्वम् । तस्यैवं तु कार्यकारणरूपतां विहाय सर्व- कल्पनाधिष्ठानतया स्थितस्य सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मना चतुर्थपादत्वम् । तदेवमध्या- त्माधिदैवयोरभेदमादायोक्तेन प्रकारेण चतुप्पात्वस्य वक्तुमिष्टत्वात्पूर्वपूर्वपादस्योत्तरो- तरपादात्मना प्रविलापनातुरीयनिष्ठायां पर्यवसानं सिध्यतीत्यर्थः । एवं च सति सर्वप्रपञ्चोपशमेऽदैतसिद्धिः । सर्वभूतस्थवाऽऽस्मैको दृष्टः स्यात् । सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । यस्तु सर्वाणि भूनानीत्यादि. श्रुत्वर्थ उपसंहृतथैवं स्यात् । अन्यथा हि स्वदेहपरिच्छिन्न एव मत्य- गात्मा सांख्यादिभिरिव दृष्टः स्यात्तथा च सत्सद्वैतमिति श्रुतिकतो विशेपो न स्यात् । सांख्यादिदर्शनेनाविशेषात् । म. प. ..... न. 'ययादिव' । ३. 'रालियुग.. 'तना। स. सृटेर । ५ ५. ट. वयो। ६. 'टा। • ग... R. 'टॉन मामाना. पतीला ·, यमप्रकरणम् १] आनन्दगिरिकतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेता। यदैवं तुरीये पर्यवसानं नितासामुमुक्षोरिष्यते तदा तत्त्वज्ञानप्रतिबन्धकस्य प्राति- मासिकद्वैतस्योपरमे सत्यद्वैतपरिपूर्णब्रह्माहमस्मीति वाक्यार्थसाक्षात्कारः सिध्यतीति कलितमाह-एवं चेति । उक्तन्यायेन तत्त्वसाक्षात्कारे संगृहीते सर्वेषु भूतेषु रह्मादिस्थावरान्तप्वात्मैकोऽद्वितीयो दृष्टः स्यात् । एको देवः सर्वभूतेविति तत्र प्र ब्रह्मचैतन्यस्यैव प्रत्यक्त्वेनावस्थानाभ्युपगमात्तानि तानि च सर्वाणि प्रातिभा- सेकानि भूनानि तस्मिन्नेवाऽऽत्मनि कल्पितानि दृष्टानि स्युः । तथा च पूर्णत्वमात्मनो भूतान्तराणां च तदतिरेकेण सत्तास्फुरणविरहितत्व सिध्यति । ततश्च- सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । संपश्यन्नात्मयानी वै स्वाराज्यमधिगच्छति" इति स्मृतिरनुगृहीता भवतीत्याह-सर्वभूतस्यश्चेति । न चेदं मानवं वचनममानमिति शङ्कनीयम् । यद्वै किंचन मनुरवदत्त पनमिति श्रुतेरित्यभिप्रेत्य दर्शितस्मृतिमूलभूतां श्रुति सूचयति-यस्त्विति । यो हि पादत्रयं प्रागुक्तया प्रक्रिययौ प्रविलाप्य तुरीये नित्ये विज्ञप्तिमात्रे सदानन्दैकताने परिपूर्णे प्रतिष्ठा प्रतिपद्यते स ब्राहमस्मीत्यात्मानं जानानः सर्वेषां भूतानामधिष्ठानान्तरमनुपलभमान आत्मन्येव प्रातीतिकानि तानि प्रत्येति । ते सर्वेप्वात्मानं सत्तास्फूर्तिप्रदमवगच्छति । ततश्च न किंचिदपि गोपायितुमिच्छतीति श्रुत्यर्थश्च यथोकरीत्या तत्तसाक्षात्कारे संगृहीते सति खीकृतः स्यादित्यर्थः । अध्या- ॥

·१८ सगौडपादीयकारिकाथर्षवेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-[आगमाख्य- स्मनाऽऽधिदैविकनैकत्वमभिमेत्य सप्ताङ्गत्ववचनम् । “मूर्धा ते व्यप- तिप्यत्" इत्यादिलिङ्गदर्शनाच । ननु भेदवादेऽपि नातिश्रुतिविरुध्यते । ध्यानार्थमन्नं ब्रह्मेतिवदद्वैत तत्त्वमित्यु- पदेशसिद्धेरित्याशङ्कयाऽऽह-इष्यते चेति । उपक्रमोपसंहारैकरूप्यादिना सा- सामुपनिषदां सर्वेषु देहेष्वात्मैक्यप्रतिपादनपरत्वमिष्टमतो न ध्यानार्थत्वमद्वैतश्रुतेरेष्टुं शक्यम् । वस्तुपरत्वलिझाविरोधादित्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयोरेकत्वमुपेत्याद्वैतपर्यवसाने सिद्धे सत्याध्यात्मिकस्य व्यष्ट्यात्मनो विश्वस्य त्रैलोक्यात्मकेनाऽऽधिदैविकेन विराना सहैकत्वं गृहीत्वा यत्तस्य सप्ताङ्गत्वमुक्तं तदविरुद्धेमित्युपसंहरति---अत इति । अध्यात्माधिदैवयोरैक्ये हेत्वन्तरमाह-मूर्धति । दिवाऽऽदित्यादिकं वैश्वानरावयक वैश्वानरबुद्धया ध्यायतो जिज्ञासया पुनरखण्डपक्षमुपगतस्य मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नाऽऽगमिष्य इत्यन्धोऽभविष्यो यन्मामित्यादिव्यस्तोपासननिन्दा समस्तोपासनविधित्सया दृश्यते । न च द्युलोकादिकं विपरीतबुद्ध्या गृहीतवतः स्वकीयमूर्धादिपरिपतनमुचितं यद्यध्यात्माधिदेवयोरेकत्वं न भवेत्तस्मात्तयोरेकत्वमत्र विवक्षितं भवतीत्यर्थः । विराजैकत्वमुपलक्षणार्थ हिरण्यगर्भाव्याकृतात्मनो । उक्तं चैतन्म- धुब्राह्मणे- "यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो यथा यमध्यात्मम् " इत्यादि । सुपुतान्पाकृतयोस्त्वकत्वं सिद्धमेव । निर्वि- शेपत्वात् । एवं च सत्येतत्सिद्धं भविष्यति सर्वदैतोपशमे चाद्वैत. मिति ॥३॥ ननु विराजो विश्वेनैकत्वमेव मूलग्रन्थे दृश्यते । तत्कथमविशेषेणाध्यात्माधिदैव रेकत्वं विवक्षित्वाऽद्वैतपर्यवसानं भाप्यकृतोच्यते तत्राऽऽह-विराजेति । यन्मुख विरानो विश्वनैकत्वं दर्शितं तत्तु हिरण्यगर्भस्य तैजसेनान्तर्यामिणश्चाव्याकृतोपहितर प्राक्षेन सहकत्वस्योपलक्षणार्थमतो मूलमन्थेऽप्यविशेषेणाध्यात्माधिदैवयोरकत्वं विवाह तमित्यद्वैतपर्यवसानसिद्धिरित्यर्थः । अध्यात्माधिदेवयोर्यदेकत्वमिहोच्यते तन्मधुबाद णेऽपि दर्शितमित्याह-उक्तं चेति । अधिदेवमध्यात्म चैकलैंप निर्देशं कृत्वा प्रतिप यमयमैव स इत्यभेदवचनादेकत्वमत्र विवक्षितमित्यर्थः । ननु विश्वविरानोः स्थूला पतयो ..'सामिलनि ।ग, प.ह. ज. र. 'पदामात्ने । ३ घ. .. ४ प.स. 'दमुर । ५७. यतयो । ज. 'लामो स. ग. ज. 'सद प. 'प्सील' । ५. न्यो भविष्यसि ।।.प. ह.ज. पती।". ८. 'यो । १२ प. च. ज. म. ट. 'पात् । १३.ति सत्सव। १४ प... 'पदयो । १५६.प. प्र। १६. 'पवयों।"...' बोज.''।

·अपपकरणानन्दगिरिकनटीकामंदिनमांकरभाष्यमाना। भियान याने नम हरयाभोत्र मनभिमानियाईकन गुटम् । प्राशयालयोन कन गायक नाइ-गुम्नेति । प्रामो हि मां विशेषाय निशितः मपने वीटयशायात निशविशेष न्याययुग्मंदाय विशेष विति नाम मागं गंवाय नगरसद्धिमित्यर्थः । अपामाविदयारकती प्रागुक्त. न्याय मिद्ध मायामहारप्रक्रियया मिदनामिन कतिमाह-पनं ननि। तपादन प्रतिवन्ययममात्रंग न मुगनि किन वास्यादेनाऽऽनारिदिशामिति वर्षे प॥३॥ समस्थानोऽन्त-मज्ञः समाज एकोनविंशतिमु- वः प्रविविक्तमुजसो द्वितीयः पादः ॥४॥ समा स्थानमस्य ननस्य समानः । नायत्मज्ञाऽनैकसाधना पदिपियेवावभासमाना मनापन्दनमा सती नयाभूनं संस्कारं मन- स्पाप । तन्मनस्तथा संरहनं निषित इस पटो वानसाधनानपेसमपि। पाकापकर्मभिः पाणं नागदंदवभासते । तथा चोक्तम्-"अस्य लोकस्य सवितो मात्रामपादा " इति । तथा परे देये मनस्येकी भवति" इति मनत्य "अप देर म मरिमति" ·२० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्- [आगमाख्यं- यथोक्तप्रज्ञाया वास्तवं किं तु प्रातीतिकमित्यभिप्रेत्योक्तमिवेति । न च यथोक्ता प्रज्ञा प्रमाणसिद्धा तस्या अनवस्थानात् । तेन साक्षिवेद्या सेति विवक्षित्वाऽऽह-अवभा. समानेति । द्वैततत्प्रतिभासयोस्तुतोऽसत्त्वे हेतुं सूचयति-मनास्पन्दनेति । यथोक्ता प्रज्ञा स्वानुरूपां वासनां स्वप्तमानाधारामुत्पादयतीत्याह-तथाभूतमिति । भागद्वास. नावासितं मनो जागरितवदवभासते स्वप्नद्रष्टरित्येष्टव्यं मनस एष वासनावतः स्वप्ने विपयत्वातिरिक्तविपयाभावादित्याह-तथा संस्कृतमिति । जाग्रद्वासनावासितं मनो जागरितवद्भातीत्यो दृष्टान्तमाह-चित्रित इति । यथा पटश्चित्रितश्चित्रवद्भाति तथा मनो जागरितसंस्कृतं तद्वद्भातीति युक्तमित्यर्थः । स्वप्नस्य नागरिताद्वैधयं सूचयति- वाह्येति । यथोक्तस्य मनतो गरितवदनेकधा प्रतिभाने कारणान्तरमाह-अधि. येति । यदुक्तं स्वप्नस्य जागरितजनितवासनानन्यत्वं तत्र बृहदारण्यकश्रुतिं प्रमाण- यति-तथा चेति । अस्य लोकस्येति जागरितोक्तिस्तस्य विशेषणं सर्वावदिति । सा साधनसंपत्तिरस्मिन्नस्तीति सर्ववानसर्ववानेव सर्वावांस्तस्य मात्रा लेशो वासना तामपादायाँपैच्छिद्य गृहीत्वा स्वपिति वासनाप्रधान स्वप्नमनुभवतीत्यर्थः । यत्तु स्वप्न. रूपेण परिणतं मनः साक्षिणो विषयो भवतीति तत्र श्रुत्यन्तरं दर्शयति-तथेति । परत्वं मनसस्तदुपाधित्वाद्वाऽसाधारणकरणत्वाद्वा देवत्वं द्योतनात्मकत्वात्तन्मनोज्योति- रिति ज्योतिःशब्दात्तस्मिन्नेकी भवति । स्वप्ने द्रष्टा तत्प्रधानो भवतीति स्वप्नं प्रकृत्यात्र स्वप्ने स्वप्रकाशो द्रष्टा महिमानं मनसो विभूति ज्ञानज्ञेयपरिणामत्वलक्षणां साक्षात्क- रोति । तथा च मनसो विषयत्वान्न तत्राऽऽन्मग्राहकत्वशङ्केत्यर्थः । ननु विश्वस्य बाह्येन्द्रिनन्यप्रज्ञायास्तैजसस्य मनोजन्यप्रज्ञायाश्चान्तःस्थत्वाविशेषादन्तःप्रज्ञत्वविशे- पणं न व्यावर्तकमिति तत्राऽऽह-इन्द्रियेति । उपपादितं तावद्विश्वस्य बहिप्प्रज्ञत्वं तैनसस्त्वन्तःप्रज्ञो विज्ञायते बाह्यानीन्द्रियाण्यपेक्ष्य मनसोऽन्तःस्थत्वात्तत्परिणामत्वाच स्वमप्रज्ञायास्तद्वानन्तःप्रज्ञो युज्यते । किं च मनःस्वभावभूता या नागरितवासना तद्रूपा स्वप्नप्रजेति युक्तं तैनप्तस्यान्तःप्रज्ञत्वमित्यर्थः । स्वप्नाभिमानिनस्तेजोविकारत्वाभावात्कु- तस्तै नसत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-विपयति । स्थूलो विपयो यस्यां वासनामय्यां प्रज्ञायां न ज्ञायते तस्यां विषयसंस्पर्शमन्तरेण प्रकाशमात्रतया स्थितायामाश्रयत्वेन भवतीति खप्नद्रष्टा तेजसो विवक्षितः । तेनःशब्देन यथोक्तवासनामय्याः प्रज्ञाया निर्देशादि- . ज. 'नाकारा'। २ १. "सितम ।। ष. 'भानादि'। ४८. ज. जाप्रदा । ५ रा. 'असर'। ६ क. 'ति । तयों। घ. इ. 'कन छ. 'वाघ. 'ठवदास' । . ग. ७. . सर्वसा'।" ग... ट. सवा १२५. घ. ज.प्र.ट. परिच्छिन । म. 'म'।४.'पर। १५५.....ट'शत्वं नि', ·मपमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतदीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। त्यर्थः । ननु विश्वतैनसयोरविशिष्टं प्रविविक्तभुगिति विशेषणम् । प्रज्ञाया भोज्यत्वस्य तुल्यत्वात् । मैवम् । तस्या भोज्यत्वाविशेपेऽपि तस्यामवान्तरभेदात्सविषयत्वाद्विश्वस्य भोज्या प्रज्ञा स्थूला लक्ष्यते । तैनसे तु प्रज्ञा विषयसंस्पर्शशून्या वासनामात्ररूपेति विविक्तो भोगः सिध्यतीत्याह-विश्वस्यति । सप्ताकोनविंशतिमुखत्वमित्येतदन्य. दित्युच्यते ॥ ४ ॥ यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति तत्सुपुप्तम् । सुपुप्तस्थान एकी- भूतः प्रज्ञानघन एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्दभुक्चे- तोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५॥ दर्शनादर्शन योस्तत्वाप्रयोधलक्षणस्य स्वापस्य तुल्यत्वात्पतिय- हणार्थ यत्र सुप्त इत्यादिविशेषणम् । अथ वा विष्वपि स्थानेषु तत्त्वाम. तिवोधलक्षणः स्वापोऽविशिष्ट इसी पूर्वाग सुपुतं बिभजते । यत्र यस्मिस्थाने काले वा मुतो न कंचन स्वमं पश्यति न कंचन काम कामयते । न हि मुषुप्ते पूर्वयोरिवान्ययाग्रहणलक्षणं स्वमदर्शनं कामो वा कश्चन विद्यते । तदेतत्मुपप्तं स्थानमस्येति मुफ्तस्थानः । स्थानदय- प्रविभक्तं मनःस्पन्दितं देतनातम् । तथा रूपापरित्यागेनाविवेकानं शतमोग्रस्तमि समपञ्चकमेसीभनमित्युच्यते । अत एव समनाय- न्मनःसन्दनानि प्रज्ञानानि पनीभूतानीक सेयरस्थापकरूपता- त्मज्ञानपन उच्यते । पपा रावो नन तमसाविभग्यमान सर घनमिय तत्पशानयन एव । एक्सन्दार जालन्तरं प्रदानध्यनिरकगाम्नी. सर्थः । मनसो विपयविपरपाकारसमन्दनापासःसाभासदानन्दमय आनन्दमायो नाऽऽनन्द एर । यनासन्निरला । यथा लोके निरा. यामस्थितः मुख्यानन्दम्पते । अत्लन्नानापामला होयं स्थिति. रनेनानुभूयत इत्यानन्दसर । “एपोऽस्य परम भानन्दः" इति शुरः। 14.to.t६......... ५५.प.र...........। भरडे रस्सी... ३. ५. प. an.................।

·२२ ४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्– [आगमाख्यं- स्वमादिप्रतिबोधचेतः प्रति द्वारीभूतत्वाच्चेतोमुखः । बोधलक्षणं वा चेतो द्वार मुखमस्य स्वमाद्यागमनं मतीति चेतोमुखः । भूतभविष्यज्ज्ञा- तृत्वं सर्वविषयज्ञातृत्वमस्यैवेति माज्ञः । सुपुप्तोऽपि हि भूतपूर्वगत्या माज्ञ उच्यते । अथ वा प्रज्ञप्तिमात्रमस्यैवासाधारणं रूपमिति प्राज्ञः । इत. रयोविशिष्टमपि विज्ञानमैस्ति सोऽयं प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥ पादद्वयमेवं व्याख्याय तृतीयं पादं व्याख्यास्यन्व्याख्यायमानश्रुतौ न कंचनेत्या. दिविशेषणस्य तात्पर्यमाह-दर्शनेति । दर्शनस्य स्थूलविषयस्य वृत्तिरत्रास्तीति जाग- रित दर्शनवृत्तिरित्युच्यते । स्थूलविषयदर्शनादन्यदर्शनमदर्शनं वासनामात्रं तस्य वृत्ति- रत्रास्तीत्यदर्शनवृत्तिः स्वप्नस्तयोः सुषुप्तवदेव स्वापस्य तत्त्वाग्रहणस्य तुल्यत्वात् । यत्र सुप्त इत्युक्ते तयोरपि प्रसक्तौ तद्यवच्छेदेन सुषुप्तस्यैव ग्रहणार्थम् । यत्र मुप्त इत्या- दिवाक्ये न कंचनेत्यादिविशेषणम् । तद्धि स्थानद्वयं व्यवच्छिद्य सुषुप्तमेव ग्राहयती. त्यर्थः । न केचन स्वप्नं पश्यतीत्यनेनैव विशेषणेन स्थानद्वयव्यवच्छेदसंभवाद्विशेषणा- न्तरमाकिंचित्करमित्याशङ्कयाऽऽह-अथ वेति । तत्वाप्रतिवोधः स्वापस्तस्य स्थानत्र- येऽपि तुल्यत्वाज्जामत्स्वप्नाम्यां विभन्य सुप्तं ज्ञापयितुं विशेषणमित्यर्थः । एकस्यैव विशेषणस्य व्यवच्छेदकत्वसंभवादलं विशेषणाम्यामित्यस्य कः समाधिरित्याशङ्कय विशेषणयोपिकल्पेन व्यवच्छेदकत्वान्नाऽऽनर्धक्यमिति मत्वाऽऽह-न हीति । यत्रेत्य- स्यापेक्षितार्थ कथयति-तदेतदिति । अन्यथाग्रहणशून्यत्वं कामसंस्पर्शविरहितत्वं घ विशेषणाभ्यां विवक्षितम् । कथमस्य सद्वितीयस्यैकीभूतत्वविशेषणमित्याशङ्कयाऽऽह- स्थानद्वयेति । नागरितं स्वप्नश्चेति स्थानद्वयम् । तेन प्रविभक्तं यद्वैत स्थूल सूक्ष्म प तत्सर्व मनःस्पन्दितमात्रमिति वक्ष्यते । तच यथा स्वकीयरूपमात्मनो विमक्तं तथा तस्यात्यागेनाव्याकृतारूयं कारणमापनं स्वकीयसविस्तारसहितं कारणात्मक भाति । योऽहनशन तमसा प्रस्तं तमस्त्वेन व्यवहियते तदपि कार्यनातं कारणभावमा- पनं कारणमित्येव व्यवहियते । तस्यां चावस्थायां तदुपचिरात्मकीभूताविशेषणमाग्भ- वात्यर्थः । तथाऽपि कारणोपहितस्य प्रज्ञानयनविशेषणमयुकं निमाविका तथा विशेषगसंपादित्यारावयाऽऽह-अत एवेति । सांस्य कार्यमा समनस्यस्य मुपते कारणामना स्थितलादेवेत्यर्थः । मुप्तावस्यायामुपज्ञानानामे मान १२.भा.मसाला ४ प.... ५५. . .'हिरमा प. स. ३. म. प्र ... प ...R.B.Eny ए. ज. सानRE...

·श्रीपिली नवी मार प्रपमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। धानेर वास्तवं पुनर्यथापूर्वविभागयोग्यत्वादिति मत्वोक्तम्-इवेति । मुऍप्त्यवस्थायाः कारणात्मकत्वाचामत्स्वप्नप्रज्ञानानां तत्रैकीभावात्मज्ञानघनशब्दवाच्यतेत्युक्तमनुवदति- सेयमिति । उक्तमेवार्थ दृष्टान्तेन बुद्धावाविर्भावयति-पयेत्यादिना । एवकारस्य नायोगव्यवच्छित्तिरर्थः । किं तु अन्ययोगव्यवच्छित्तिरित्याह-एक्शन्दादिति । प्राज्ञस्याऽऽनन्दविकारत्वाभावे कथमानन्दमयत्वविशेषणमित्याशङ्कय स्वरूपमुखाभिव्य- तिप्रतिबन्धकदुःखाभावात्प्राचुर्यात्वं मयटो गृहीत्वा विशेषणोपपत्ति दर्शयति- मनस इति । मयटः स्वरूपात्वादानन्दमयत्वमानन्दत्वमेव किं न स्यादित्याश- कयाऽऽह-नेत्यादिन हि सुपुप्ते निरुपाधिकानन्दत्वं प्रातस्याभ्युपगन्तुं शक्यं तस्प कारणोपहितत्वात् । अन्यथा मुक्तत्वात्पुनरुत्थानायोगात्तस्मादानन्दप्राचुर्यमेवास्य स्वीकर्तुं युक्तमित्यर्थः । आनन्द गिति विशेषणं सदृष्टान्तं व्याचष्टे-पयेति । तथा सुप्तोऽपीति शेषः । दान्तिकं विवृणोति-अत्यन्तेति । इयं स्थितिरिति मुषप्ति- रुक्ता । अनेनेति प्राज्ञोकिः । सौषुप्तस्य पुरुषस्य तस्यामवस्थायां स्वरूपभूतानतिशया- नन्दाभिव्यक्तिरस्तीत्या प्रमाणमाह-एपोऽस्येति । प्रातस्यैव घेतोमुरा इति विशेष. णान्तरं तद्याचष्टे-स्वमादीति । स्वप्नो नागरितं चेति प्रतिरोधशान्दितं तसत्प्रति द्वारभूतत्वं द्वारभावेन स्थितत्वम् । न हि तत्समस्त नागरितस्य या मुगुप्तद्वारमन्तरेण संभवोऽस्ति तयोस्तत्कार्यत्वात् । अतः मुपुप्ताभिमानी प्रातः स्थानद्वयकारणत्यायेतो. मुखव्यपदेशभागित्यर्थः । अध का प्राज्ञस्य मुपृप्ताभिमानिनः सनं नागरित या प्रति फमाक्रमाम्यां यदागमनं तत्यति चैतन्यमेव द्वारम् । न हि तद्यतिरेफेण काऽपि नेहा सिध्यतीत्यभिप्रेत्य पक्षान्तरमाह -चोपलादिना । भने भविष्यति च पिपये मातृवं तथा सर्वस्मिन्नपि वर्तमाने विषये नातृत्वमस्यैवेति प्रकर्पग नानातीति प्रतः । प्रा एव प्रातः । तदेव प्रासपदं व्युत्पादयति-भनि । मते समजविपरिज्ञानोपर. मात्कुतो ज्ञातृत्वमित्याशयाऽऽह- मुफ्तीशीनि । यी मुमतस्यामायागां समस्तविशेषविज्ञानविरहितो भाति तथाऽपि भूना निष्पना या नागरित सो च मा. विपक्षातृत्वलक्षणा मतितया प्रकग साना सान्नानाति प्रातारादनाच्या मा. तीत्यर्थः । तहिं प्राताब्दस्य मुस्वार्थत्वं न सिध्दतात्यासाह-अय नि । असाधारणमितिविशेषणमोतिसम मटपति-इनरपोरिति । अगानिमा नृती. पारस्य व्यापारपसंहरति-सोनिवि ॥६॥ ..........'curit... तरल ५८ ...८.an: ............ । २८३० ·गगारदीपचारिकारदीयमान्दापनिव- पप गंवर पप गीत पमोन्ताम्येप योनिः गर्वस्य प्रमवाप्ययो हि भूतानाम् ॥ ६॥ पसमावस्यः गधरः मारिरिस्त मदनावल मार- बिना नतम्माजायनास्नीन्यपामिया "नागवन्यनं हिसार मना मिथुन: अपर हिमरस्य समदारसी दातपंप सर्वत्र एपो. नयाम्पन्नानुनविय मपां भूनानां नियन्ताऽप्यप एन । अव एवं गयी पदं नगलन्मन इत्यंप योनिः सवन्त । यन एवं प्रमाया- ध्ययनमाया दिनानाप एव ॥६॥ प्राण्याविनान्तर्यामि सहानेदं गृहीत्वा विशेषणान्तरं दर्शयति-पर tift | म्यायस्यत्वाविभाशयाच्य न्यायान्यन् । अन्यया लाउमा गुपः । नयायिकादयतु बारपोरोटिन्ने उदयलं पत्युरसामञ्जत्यादि- निन्यायविरोधादित्याह-नवसादिति । अधिकता न तस्य ताटस्थ्यमास्येयनि- त्याह-प्राणेति । पल्लाहा रं मारने मानन्दिनं तद्वन्वनं पश्यतेऽस्मि- नवस्यतीनि व्युत्त । नहि देवस्य पालन पोतानमन्ति । मनन्तदुर- हितं जीवन्दना प्रसदस्यास परस्त्रियनान्मनःशान्दितत्य च जीवस्य तलिनवजानाविधानो दो नाटोति नितमित्यर्थः । प्रातस्यैव विशेषणान्तरं सापयति-अपमेवेति । नाकारले नोजयते । व्यासपरारिप्रवृती- नामन्येकानपि तज्ञलप्रतिरिवारास विशिनधि-सर्वेति । अन्तर्यामित्वं विशे. पान्तरं विदयति-अन्तरिति । अन्दल अत्यचिदन्तरनुप्रवेशे नियमने च साम- भागाधारणन् । उकं विशेषगाय हेतुं उता प्रकृतस्य प्राज्ञस्य सर्वजगत्कारणत्वं विशेषगान्तरमाह-अत एवेति । पपोकं सपनागरितस्थानदयप्रविभक्तमित्यर्थः । सभेरमध्यात्नामिविश्वभरतहितामिति यात् । निमित्तकारणत्वनियमेऽपि प्राची. नानि विशेषगानि मिहिनीत्याराहय प्रकाश प्रतिज्ञाहान्तानुरोधादिनिन्यायान्नि. भित्तोपासानगोंगति न भिनलामियां नियमतः सिसमतो विशेषणान्तरमित्याह- यत इति । प्रभात्यस्मादिति प्रभाः । अध्येत्यस्मिनित्यप्यपः । न तो भूतानामेक- भोपादानाहते संभाषिताविपः ॥६॥ स. घ. छ. ज. श. म.ट. स्थः सा। स. प. ४ छ. 'स्यावति ५५. ज. ' स्वीप...ज.रा क. 'गरवारि।

·प्रथमप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकवटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। (गौडपादीयकारिकाणा स्वकृतमवतरणम् ।) अत्रैते श्लोका भवन्ति- अत्रैतस्मिन्यथोक्तेऽर्थ एते श्लोका भवन्ति । आचार्थमाण्डूक्योपनिषदं पठित्वा तद्याख्यान श्लोकावतारणमत्रेत्यादिना कृतं तदत्रे. त्यन्य भाष्यकारो व्याकरोति-एतस्मिन्निति । (अप गौडपादीयकारिकाः ।) वहिप्प्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तेजसः। घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥१॥ चहिप्मज्ञ इति । पर्यायेण त्रिस्थानत्वात्सोऽहमिति स्मृत्या प्रतिसं. धानाच स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्वमेकत्वं शुद्धत्वमसात्वं च सिद्धमित्य. भिप्रायः । महामत्स्यादिदृष्टान्तश्रुतेः ॥ १॥ विश्वस्य विभुत्वं प्रागुकाधिदैविकीभेदादवधेयम् । अध्यात्माधिदेवाभेदे पूर्वेदातां श्रुति मूनयितुं हिशब्दः । स्थूलसूक्ष्मकारणोपाधिभेदाजीवभेदमाशङ्कय स्वरुपैयेऽपि स्वतन्त्रोपाधिभेदमन्तरेण विशेषणमात्रभेदादवान्तरभेशोक्तिरित्याह-एक एवेति । पदा. निां पूर्वमेवोक्तत्वात्तात्पर्य लोकस्य वक्तव्यमवशिष्यते तदाह-पर्यायेणेति । यद्या. त्मनश्चैतन्यमिव स्वाभाविकं स्थानत्रयं न तर्हि तद्वदेव तं व्यभिचारितुमर्हति व्यभिचरति चाऽऽत्मानं स्थानत्रयं क्रमाक्रमाम्यां तस्य त्रिस्थानत्वादतस्तद्यतिरिक्तत्वमात्मनः सिद्धम् । यः मुप्तः सोऽहं नागर्मीत्यनुमंधानादेकत्वं तस्यावगतम् । एकत्वेन हि स्मृत्या घटादायकत्वमिप्यते । धर्माधर्मरागद्वेषादिमटत्यावस्थाधर्मलातदतिरेके गुद्धत्वमपि सिध्यति । सद्गस्यापि वेद्यतेनावस्थाधर्मत्वाहीकारातदतिरेकिणमद्रपुरसहसमपि संगतमेवेत्यर्थः । युक्तिसिद्धेऽर्थे ध्रुतिमुदाहरति-महापरस्पादीति । महानादेयेन सोनसाऽप्रकम्प्यगतिरतिबीयांतिमिरुभे कूळे नद्याः संचरत्नमसनरणात्ताभ्यामतिरि- च्यते । न च तस्य कुटद्यगतदोपगुगत्तम् । ने चासौ वचिदपि समते । न प दोनो वा सुपर्णो वा नभसि परिपतकारिदपि प्रतिहन्यो तापमात्मा क्रमग स्थान. प्रये संचरनुकरक्षणों युकोऽतीमित्यर्थः ॥ १ ॥ .प.अ... बर वारियरो दाइ ।। ३. स्ति: । ट.... करमज. सादि। ५ ५. 'मदर.अ. ग्रीटि।७. ' टार। ..पो.ए.प. र ... वाय. प. उ.स. 'घर ग. ४ ·सगौरवादीय कारिकादीपपान्होपनिपन-- [आगमाय- दक्षिणाशिमुखे विधी मनस्यन्तस्तु तेजसः । जाकाशे च हृदि प्राज्ञविधा देहे व्यवस्थितः ॥२॥ जागरितावस्थायामेर विषादीनां प्रयाणामनुभमदर्शनार्थोऽप शोकः-दक्षिणाशीनि।दक्षिणपशेष मुख नमिन्नाधान्येन द्रष्टा स्थलानां विषोऽनुभूयते । "इन्यो ह वै नामप योऽयं दक्षिणेऽसन्दुरुपः" इति पुतः इन्धो दीप्तिगुणों वानर आदित्यान्तर्गतो वैरान आत्मा चक्षुपि च दृष्टकः । नन्वन्यो हिरण्यगर्भः क्षेत्रौ दक्षिणेऽक्षि(स)पक्ष्णो- नियन्ता द्रष्टा चान्यो देहस्वामीन तो भेदानभ्युपगमा । "एको देवः सर्वभूतेषु गूदः" इति श्रुतेः । "क्षेत्रझं चापि मां विदि सर्वक्षेत्रपु भारत । अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्" इति स्मृतेः । विश्वौनप्तप्राज्ञानां स्थानत्रयं क्रमेण संचरतमित्यमेव वस्तुतो भवतीत्यत्र हेत्वन्तरं विवक्षनाह-दक्षिणेति । श्लोकस्य तात्पर्य संग्रहाति-जागरितेति । न चैकस्या- मवस्थायामेकस्मिन्नेव देहे भिन्नत्वमात्मनस्तद्वादिभिरपीप्यते । नामवस्थायामिति तु दैहे व्यवस्थितत्वोक्त्या विशेषणम् । ताद तत्र व्यास्तित यदात्मनः सर्वगतस्य तदभिमानित्वम् । देहाभिमानश्च नागरिते परं संभात। तेन तस्याभवावस्थायामेकस्मि- नेव देहे त्रयाणामनुभवात्तेपां मिथो भेदो नास्ता तयः । मुसं द्वारमुपलति स्थानं शरीरमात्रे दृश्यमानस्य । कथमिदमुपलब्धी विशेषायतनमुपदिश्यते स्थानान पेक्षयोऽस्य प्राधान्यादित्याह-प्राधान्यति । यो ध्याननिष्ठुरिति शेर माह-इन्ध इत्यादिना । वैरीमस्याऽsभनो लेप द्रष्टश्चाक्षु कानुगतेन्द्रियानुग्राहकः संसारिणोऽर्थान्तरम् । विरागात्माऽपि स्मूलभ उक्केऽर्थे श्रुति संवादयति – इन्ध इति । Rोहमाइतायास्तात्रय किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह - चक्षुपि चेति । अध्यातिमोरे कत्वादाधिदैयि गुणश्चाक्षुपेऽप्याध्यात्मिके संभवतीत्यर्थः । उक्तमेवमाशी - नन्विति । हिरा गर्भः सूक्ष्मप्रपश्चाभिमानी मूर्यमण्डलान्तर्गतः समसमशितो लक्षामा पहुंगो ·२७ प्रथमप्रकरणम् आनन्दगिरिकतटीकासनलितांकरभाष्यसमेता। सूर्यमण्डलात्मकः समप्टिदेहश्चक्षुर्गालकद्वयानुग्राहकस्ततोऽर्थान्तरमेव । क्षेत्रज्ञस्तु व्यष्टि- देहो दक्षिणे चक्षुपि व्यवस्थितो द्रष्टा चक्षुपोः करणानां नियन्ता कार्यकरण- स्वामी ताभ्यां समष्टिदेहाम्यामन्योऽभ्युपगम्यते । तदेवं समष्टिव्यष्टित्वेन व्यव. स्थितनीवभेदानुक्तमेकत्वमयुक्तमित्यर्थः । काल्पनिको जीवभेदो वास्तवो वेति विक- रुप्याऽऽद्यमशीकृत्य द्वितीयं दूषयति-नेत्यादिना । एको हि परो देवः सर्वेषु भूतेषु समष्टित्वेन व्यष्टित्वेन च समावृतस्तिष्ठनीति श्रवणाद्वस्तुतो भेदो नास्ती. न्युक्तं हेतु साधयति–एक इति । सपु क्षेत्रेप व्यवस्थित क्षेत्रनं मामीश्वरं विद्धीति भगवतो वचनाध तात्तिकभेदासिद्धिरित्याह-क्षेत्र चेति । सप भूतेषु क्षेत्रहथे. दात्मकः कथं तहिं प्रतिभूत भेदप्रत्याराकयाऽऽह--अविभक्तं चेति । तत्ततो विभागेऽपि देह कल्पनया भेदधीरित्यर्थः । सर्वेपु करणेप्वविवेपेऽपि दक्षिणाशि()ण्युपलब्धिपाट्यदर्शनाचत्र विशेपेण निर्देश विश्वस्या दक्षिणाक्षिगना रूां दृष्ट्वा निमीलितास्तदेश स्मरन्मनस्यन्तः स्वम इस तदेव वासनामाभिव्यक्तं पश्यति । यथाऽत्र तथा स्वमे । अतो मनस्पन्नस्तु नसोऽतिविष पर । भाकाशे च हृदि स्मरणाख्यन्यापारोपरमे मात्र एकीभूनो पनमा पर भरनि । मनोव्यापाराभारान् । दर्शनस्सरणे एवं हि मनःसन्दिने तदभारे हराविशेषण माणात्मनारस्थानम् । “मागी तानस सं इति भुने। ननु करणेषु सर्वेषु विश्वस्य.विशेषाः दक्षिने पी गिनांगो गुन्यो। पचार करणारेभ्यपि सम्बना पानी नयाँ तिमि सह-सपिनि । अत्यनुनामानिमारकः । यदा ह. देश विश्वोऽनमा नपास यं नमो नमन यानि ने साना नाम: कांदा दर नमनगन. ::- .

·२८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [आगमा नागरिते यथाऽर्थजातं द्रष्टा पश्यति तयैव स्वप्नेऽपि तदुपलमते । ततो न तय लक्षण्यसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीयपादस्य व्यायामुपसंहरति-अत इति । स्थान- द्वेष्टमेंदाशङ्का निरवकाशेति दर्शयितुमेवकारः । तृतीयं पाई व्याकुर्वञ्जाग्रत्येव मुपु दर्शयति-आकाशे चेति । यो विश्वस्तैजसत्वमुपगतः स पुनः स्मरणाख्यर व्यापारस्य व्यावृत्तौ हृदयावच्छिन्नाकाशे स्थितः सन्प्राज्ञो भूत्वा तलक्षणल- क्षितो भवति । न हि तवं रूपविषयदर्शनस्मरणे पारहत्य विशिष्टाकाशनि- विष्टस्य प्राज्ञादर्थान्तरत्वम् । अश्च स एकीभूतो विषयविपथ्याकाररहितः । यतो घनप्रज्ञो विशेषविज्ञानविरही रूपान्तररहितस्तिष्ठतीत्यर्थः । उक्तमर्थ प्रपञ्चयन्म- नोव्यापारामावादिति हेतुमुक्त्वा व्याचष्टे-दर्शनेत्यादिना । अविशेषेणाब्याक तरूपेणेत्यर्थः । अवस्थानं जागरिते सुपुप्तमिति शेषः । यदुक्तमव्याकृतेन प्राणा त्मना हृदयेऽवस्थानमिति तंत्र प्रमाणमाह-माणो हीति । यो हि प्राणोऽध्यात्म प्रसिद्धः स वागादीन्प्राणानात्मनि संयुक्त संहरतीति प्राणस्याध्यात्म वागादिसंहर्तृत्व- मुक्तम् । अधिदैवं च यो वायुः सूत्रात्मा सोऽग्न्यादीनात्मनि संहरतीत्यन्यादिसंह- र्तृत्व वायोरुक्तम् । अध्यात्माधिदेवयोश्चैकत्वात्प्राणस्य वायोश्च वागादिप्वन्यादिषु संहर्तृत्वेनाव्याकृतत्वस्य संवर्गविद्यायां सूचितत्वादव्याकृतेन प्राणात्मना मुषुप्ते प्रातस्या वस्थानमिति युक्तमेवोक्तमित्यर्थः तैजसो हिरण्यगर्भो मनःस्थत्वात् । लिङ्गं मनः । “मनोमयोऽयं पुरुषः" इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु व्याकृतः प्राणः मुगुप्ते तदात्म- कानि करणानि भवन्ति कथमव्याकृतता। नैप दोपः। अन्यातस्य देशकालविशेषाभावात् । पूर्वमा विश्वविरानोरक्यस्यानन्तरं न मुपुप्ताव्याकृतयोरे कत्वस्य दशियात नसहिरप्पगर्भयोरनुकमभेदं वक्तव्यामदानीमपन्यायनि-नैनस इति । तत्र हेतु माह-मनःस्यत्वादिति । हिरण्यगर्भस समष्टिमनोनिष्टत्यास नस्य व्यटिमनोगत. साचयोभतसदियटिमनमोरे इत्यादतगारपितनमहिरण्यगर्भयारे का समुचितमित्यर्थः। पिहिरव्यगर्भस्य क्रियासरत्याशी डिमात्माया प्रमिलाताय प मामानाविक रस्यत्वा मनमा महामेदारमान्मनोनिष्ठम्मतनाग युलं हिम मियाह- ....... माया ....... ....... 14ti .लो. irr... inks....441 11.SE.......

·प्रथमप्रकरणम् आनन्दगिरिकन्टीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। २९ लिङ्गमिति । किं च पुरुषस्य मनोमयत्वश्रवणात्पुरुपविशेषत्वाच हिरण्यगर्भस्य तत्प्र. धानवाधिगमात्तनिष्ठस्तैजसो हिरण्यगर्भो भवितुमर्हतीत्याह-मनोमय इति । प्राणस्य प्रागुक्तमव्याकृतत्वमाक्षिपति-नन्विति । सुपुप्ते हि प्राणो नामरूपाभ्यां व्याकृतो युक्तस्तद्व्यापारस्य पार्श्वस्थैरतिस्पष्टं दृष्टवादित्यर्थः । किं च तस्यामवस्थायां वागादी- नि करणानि प्राणात्मकानि भवन्ति । त एतस्यैव सर्व रूपमभवन्निति श्रुतेः । अतोऽपि प्राणस्य व्याकृतत्वं युक्तमित्याह-तदात्मकानीति । उक्तन्यायेन प्राणस्याव्याकृत. स्वायोगादव्याकृतेन प्राणात्मना सुपुप्तस्यावस्थानमयुक्तमिति निगमयति-कथमिति । एकलक्षणत्वादन्याकृतप्राणयोरेकत्वोपपत्तिरित्युत्तरमाह-नैप दोप इति । अन्या- कृतं हि देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । प्राणोऽपि सौपुतद्रष्टस्तथा । न हि सौषुप्तह. एया तत्कालीनस्य प्राणस्य देशादिपरिच्छेदोऽवगम्यते । तथा च लक्षणाविशेषादव्या- कृतप्राणयोरेकत्वमविरुद्धमित्यर्थः । यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याकृततैव प्राणस्य तथाऽपि पिण्डप- रिच्छिन्नविशेपाभिमाननिरोधः पाणे भवतीत्यव्याकृत एवं माण: मुपुप्ते परिच्छिन्नाभिमानवताम् । यथा माणलये परिच्छिन्नाभिर्मा- निनां प्राणोऽव्याकृतस्तथा प्राणाभिमानिनोऽप्यविशेषापत्तावव्याक. तता समाना मसवयीजात्मकत्वं च तदध्यक्षथैकोऽन्याकतावस्थः । परिच्छिन्नाभिमानिनामध्यक्षाणां च तेनैकत्वमिति पूर्वोक्तं विशेषणमे- कीभूनः प्रज्ञानयन इत्याधुपपनम् । तस्मिमुक्तहेर्नुत्वाच । तस्यायं प्राणो ममायमिति देशपरिच्छेदप्रतिमानादेकटक्षणवाभावान प्राणस्याव्या. कृतत्वभित्याशङ्कयाऽऽह-यद्यपीति । परिच्छिन्नाभिमानवतां मध्ये प्रत्ये ममाग. मिति प्राणाभिमाने सति प्राणस्य यद्यपि व्याकृततेत माति तथाऽपि मुषप्त्यवस्थायां पिण्डेन परिच्छिन्नो यो विशेषस्तद्विषयो ममत्यभिमानतस्य निरोवतस्मिन्मातीति प्राणोऽव्याकृत एवेति योनना । प्रतिद्धदृष्टग विशेषाभिमानविषयत्वेन व्याकृत मुषप्तदृष्टा तदुपसंहारादण्यात प्राणस्याविरुदमिति भावः । सिपानिमामनिरी प्राणस्यायानत्वं फ दृष्टमित्यारागह-पति । परिच्छिन्नानिमानिना । प्रागो नामलाम्यामपालो योध्यो तर मनाविशेषादिः मानिः । नपाध्याहना प्रारम्भ .......... ta स्मि । .

·सगीरसादीमारिकामदीयमान्दगोपनिन्-[भागमा- मारवालाfun | Hilfilमानिने मागगामा सिमित minानिमा ममी मानीगाही. INEERSITIEmiji | पापागाल मनोमा-गोम. पनि मीना मा मार्ग प्रापनाशिनुमा समाशिपा. ल्या कामामोरे अनिमियाह-सनि । समानमियन पकारः । उपाधिमापना ARIRITहोरमभिवायोपहियोगनगामि यो. रमेरमार-तदध्याति । अगा: मुगुप्ता सम्म तोहपहिलसमायोरा- ध्यामिहार्षिदेशियोरे कोऽपिछाता पिताः । मतोऽपि तयोरेकाय सिध्यतीत्यर्थः । मुप्ताच्याकृतयौरवमेकर प्रसाध्य तस्मिनव्याहत सप्ते प्रागुतं विशेषणं युक्तमि- स्याह-परिरिउति। यद्यपि विशेषानभिव्यतिमात्रेण हीभूतत्यादि विशेषणमुपपादित सथाऽपि परिच्छिनाभिमानिनामुपाविप्रधानानां ना तनाध्यक्षाणां चोपहितानामव्याकृ. तेने सत्यम् । अतोऽपि प्रागुक्तविशेषणोपपत्तिरित्यर्थः । किं नाध्यात्माविषयोरेकत्व. मिति प्रामुक्तहेमभावाय युक्तं सुपृप्ते प्राज्ञ प्राणात्मन्यव्याकृते यथोक्तं विशेषणमि- त्याह-पूर्वोक्तमिति । ग्रन्थगतादिशब्देन संवैधरत्वादिविशेषणं गृह्यते । कथं माणशब्दत्वमव्याकृतस्य । “प्राणवन्धनं हि सोम्य मनः" इति श्रुतेः। ननु तत्र "सदेव सोम्य" इति प्रतं सब्रह्म प्राणशब्दवाच्यम् । नैप दोपः । वीजात्मकत्वाभ्युपगमात्सतः । यद्यपि सद्ब्रह्म प्राणशब्दवाच्यं तत्र तथाऽपि जीवमसेववीजात्मकत्वमपरित्यज्यैव प्राणशब्द त्वं सतः सच्छन्दवाच्यता च । यदि हि निवानरूपं विवक्षितं ब्रह्माभविष्यत् " नेति नेति "" यतो वाचो निवर्तन्ते " "अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितीत्" इत्यवक्ष्यत् । “न सत्तन्नासदुच्यते" इति स्मृतेः । निर्वी- जतयैव चेत्सति लीनानां संपन्नानां सुपुप्तप्रलययोः पुनरुत्थानानुपपत्तिः स्यात् । मुक्तानां च पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः । वीजाभावाविशेषात् । प्राणशब्दस्य पञ्चवृत्तौ वायुविकारे रूढत्वान्नाव्याकृतविषयत्वं रूढिविरोधादिति शङ्कते- । १ ग. घ. ड. छ. ज. झ. जाग्रत्स्वप्न। २ ग. घ. ड, ज. झ.स्य सि । ३ क. 'र्थिश्चका ४ छ. 'भावपर्यालों'। ५ ग, घ ड. ज. झ. 'योरा'। ६ ग. घ. छ. छ. ज. रेक'। ७ क. ख. "दिति वि'। ८ ज. तत्रा। ९ग. छ. ज. 'तोऽप्यस्ति प्रा । १० ह. वतयों'।११ ग. झ. 'तुसंभवा । १२ घ. इ. 'श्वरादि । १३ च. कृतस। झ. "पि जगजीव । च. 'पि जगत्प्रस। १५ ज. सवं वी । १६ घ. 'ब्दवाच्यत्वं । १७ क. 'दि नि । १८ छ. 'वनि । १९ छ. ज... 'तादबील' । २० झ, स्मृतिः । २१ ज. "ति से । २२ घ. इ. ज. ठ. तल': आत्मज्ञा।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। कथामिति । अन्यत्र रूढत्वेऽपि श्रौतप्रयोगवशादव्याकृतविषयत्वं प्राणशब्दस्य युक्त. मिति परिहरति-पाणवन्धनमिति । प्रकरणस्य ब्रह्मविषयत्वाद्ब्रह्मण्येव प्रकृते वाक्ये प्राणशब्दस्य प्रयोगान्नाव्याकृतविषयत्वं तस्य युक्तं प्रकरणविरोधादिति शङ्कते- नन्विति । प्रकरणस्य ब्रह्मविपयत्वेऽपि ब्रह्मणः सल्लक्षणस्य शबलत्वाङ्गीकारादस्मिन्नपि वाक्ये तत्रैव प्राणशब्दप्रयोगाद्युक्तं तस्याव्याकृतविषयत्वमित्युत्तरमाह-नैप दोप इति । संग्रहवाक्यं प्रैपञ्चयति- यद्यपीति । तत्रेति प्राणवन्धनवाक्यं परामृश्यते । जीवशब्दः सर्वत्यैव कार्य जातस्योपलक्षणम् । प्रकरणवा रणवाक्ययोरुभयोरपि परिशुद्धव- सविषयत्वे का क्षतिरित्याशङ्कय परिशुद्धस्य ब्रह्मणः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तागोचरत्वात्तत्र शब्दवाच्यत्वानुपपत्तमॆवमित्याह-यदि हीति । न केवलं निरुपाधिकं निर्विशेपं ब्रह्म वाध्मनसयोरगोचरमिति श्रुतेरेव निर्धार्यते किं तु स्मृतेरपीत्याह-न सदिति । किं च कार्यनातं प्रति वीजभूताज्ञानरहिततया शुद्धत्वेनेवास्मिन्प्रकरणे ब्रह्म विवक्षित चेत्तहि सता सोम्य तदा संपन्नो मवतीति जीवानां सत्प्राप्तिश्रवणाद्ब्रह्मणः सच्छन्दितस्य शुद्धत्वे सुपुप्त्यादौ तत्र लीनानामेकीभूतानां जीवानां पुनरुत्थानं नोपपद्यते दृश्यते च पुनरुत्थानम् । तेन शवलमेव ब्रह्मात्र विवक्षितमित्याह-नि:जतयेति । मधुप्त्यादी शुद्ध ब्रह्मणि संपन्नानामपि पुनरुत्याने मोक्षानुपपत्तिदोपमाह-मुक्तानां चेति । न तेषां पुनरुत्थान हेत्वभावादित्याशङ्कय भूपृप्तानां प्रलीनानां च न तहिं पुनरुत्थानं हेत्य. भावस्य तुल्पवादित्याह-पीनाभावेति । ज्ञानदानवीजाभावे च ज्ञानानर्थक्यमसः। तस्मात्सवीनत्वाभ्युप- गंमेनैव सतः प्राणत्वव्यपदेशः सर्वश्रुतिपु च कारणत्वव्यपदेशः । अत एव "अक्षरात्परतः परः" । "सवावाभ्यन्तरो धनः" "पतो पाचो निवर्तन्ते" : "नेति नेति" इत्यादिना वीरत्त्यापनयनेन व्यपदेशः। तामयी जावस्था नस्यैव माझशन्दवापस्य नुरीयलन देहादिसंबन्धर- हिना पारमार्थिी पृधवक्ष्यनि । वीनावस्थाऽपि न किंचिददिए. मित्युत्थितस्य प्रत्ययदर्शनादेहेऽनुभूयत एवेति त्रिधा देह व्यरस्थिन इत्युच्यते ॥ २॥ नवनायनिवाच्यमज्ञान संसारस्य बीनन नास्त्येव । यद्रनगो विशेषगं भाति । अग्रहणमिध्याज्ञानतरसम्झारागामतानशब्दवाच्यत्वाचत्राहदानेनि । अहो.ह. 1. 'द । २० को ३ . विरोर'। ५. रि। • प. . . . !.... ।" .:.प. 11.दर।

·eritiimilariting-..- Fattituent Attact 4.instit: Ritu HRites.. titinguit:441001 Mitti 44 mins htifinita Hin न 4: RMilitatips1IMI MERE THIARRHEA MARRIAt IRRIER रिप Anil TAREEmatitis:412 तासा दिति । Ramanarth Is मा. गानाgiftate : | Nidhi ii पनो मानसिकता . साह-भन पनि । मामा पापा. माना IN हिसायंकारनामी नी । पास फोन सनी। ताम्गांसह तनानि भिमा । नपा ५ मिना. दिसमस्तासियामाना निम्त्यायो। यो नगः RIT: बारः सा मनमा सामान नितिन मान लिन नेति नेनानि योप्या समारोपितमानपते । भागिरामनाम् अदिगा यूरो। चीननिरासेन गुरबा गाविसले दोन टोति Aपात्यपः । भागार्यगानुका कारणानिरिक्त शुलं मलारनात्यारावर नान्नमामियासिस्य शेपा मेयमित्याह-तामिति । उत्तगान गागाभापामगातारा देहेऽनुभा भायाविधा देहे व्यवस्थित इति कथमुकमित्यातल्याऽह-योनेति ॥ २॥ विश्वो हि स्थूलभुनित्यं तेजमः प्रविविक्तभुक् । जानन्दमुक्तथा प्राज्ञत्रिधा भोगं नियोधत ॥३॥ स्थूलं तर्पयते विश्व प्रविधिकं तु तैजसम् । आनन्दश्च तथा प्राज्ञ त्रिधा तृप्ति निवोधत ॥४॥ उक्तार्थी श्लोकौ ॥ ३ ॥४॥ १ क. 'दानता । २ स. स्वादु'।३ ग. श. | ४ छ. सातत्य। ५ .. 'माभ्य' । ६ छ. 'तुरजो जन्मा । छ. ति च वी। 5. ज, शुद्ध ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशोकरभाष्यसमेता। विश्वादीनां प्रयाणां विधा देहे व्यवस्थिति प्रतिपाद्य तेपामेव त्रिधा भोग निगम- पति-विश्वो हीति ॥ ३॥ भोगप्रयुक्तां तृप्तिमधुना त्रेधा विभनते-स्थूलमिति । उदाहतश्लोकयोाख्या- नापेक्षा वारयति–उक्तार्थाविति ॥ ४ ॥ त्रिषु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वैदैतदुभयं यस्तु स भुजानो न लिप्यते ॥५॥ त्रिपु धाममु जाग्रदादिपु स्थूलमविविक्तानन्दाख्यं भोम्यमेकं विधा. भूतम् । यच विश्वजसमाशाख्यो भोक्तैकः सोऽहमित्येकत्वेन प्रति. संधानाद्रष्टत्वाविशेषाच प्रकीर्तितः। यो वेदैवदुभयं भोज्यभोकृतयाऽ. नेकपा भिन्नं स भुखानो न लिप्यते । भोज्यस्य सर्वस्यैकस्य भोक्तु - ज्यत्वात् । न हि यस्य यो विषयः स तेन हीयते वर्धते वा । न ह्यग्निः स्वविपर्य दग्ध्वा काष्ठादि तद्वत् ॥५॥ प्रकृतभोक्तभोग्यपदार्थद्वयपरिज्ञानस्यावान्तरफलमाह-त्रिविति। पर्वाध व्याचले- ·ब्रह्मैवेदम् । ३४ सगौडपादीयकारिकाधववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [आगम तत्त्वेन मायया वाऽपि जायते" इति । यदि ह्यसतामेव जन्म स्याब्रह्मण व्यवहार्यस्य ग्रहणद्वाराभावादसत्त्वप्रसङ्गः । दृष्टं च रज्जुसर्यादीनामवि द्याकृतमायावीजोत्पन्नानां रज्ज्वाद्यात्मना सत्त्वम् । न हि निरास्पद रज्जुसर्पमृगणिकादयः कचिदुपलभ्यन्ते केनचित् । यथा रज्ज्व पाक्सोत्पत्ते रज्ज्वात्मना सर्पः सन्नेवाऽऽसीत् । एवं सर्वभावानामुत्पत्ते प्राक्प्राणवीजात्मनैव सत्त्वम् । इत्यतः श्रुतिरपि वक्ति- "आत्मैवेदमग्र आसीत्" इति । सबै जनयति प्राणश्चेतोंशूनंशव इव रवधि- दात्मकस्य पुरुषस्य चेतोरूपा जलार्कसमाः प्राज्ञतैजसविश्वभेदेन देव. तिर्यगादिदेहभेदेषु विभाव्यमानाचतोंशवो ये तान्पुरुषः पृथग्विपयभा- चविलक्षणाननिविस्फुलिङ्गवत्सलक्षणाजलार्कच जीवलक्षणांस्त्वितरा. न्सर्वभावान्माणो वीजात्मा जनयति यथोणनाभिः । "याऽनेविस्फु. लिङ्गाः" इत्यादिश्रुतेः ॥ ६॥ एप योनिरित्यत्र प्राज्ञस्य प्रपञ्चकारणत्वं प्रतिज्ञातं तत्र सत्कार्यमसत्कार्य प्रति = कारणत्वमिनि संदेहे निधारयितुमारभते-प्रभव इति । तघावान्तरभेदमाह-सर्व मिनि । पुरुषो हि सर्वमनेतनं जगदुपाधिभूतं तमःप्रधानं गृहीत्वा जनयति । अत एवं पुरुपे कारणवानि प्राणपदं प्रयुज्यत । एवं स च चैतन्यप्रधानश्चेततश्चैतन्यस्यांशुदत- स्थितान्प्रतिविम्वापाञ्जीवानाभासभूनानुत्पादयति । एवं चेतनानेतनात्मकमशेपं नगद- संकोणं संपादयतीत्यर्थः । ननु सतां भावानां सत्तादेव प्रभवो न संभात्यतिप्रसादि- त्याशय पूर्वाध व्याचष्टे-सनामिति । सेनाधिष्ठानात्मना विद्यमानानामेतियार मापामयमारोतिस्वरू तेन प्रभवः संभातीत्यर्थः । अन्तग्नन्मनिरसनमन्तरेग कर सग्नन्न निर्धारयितुं शामित्याशयाऽऽह-त्यतीति । नन्मनः पूर्व सभ्य सो पारंगमागरमाध्यतामिमियाले म क सतामे प्रमो भावानामित्या. Is:ह-पदीति । कार्गमायणाम सारमय बागः सारमेन व्यवहार्य- सातासम्म प्रहरी द्वारनाग विनयामादमत्तामा मिर्गन् । काग दिन र मदित्यासम्मलेन दमदाता नाय कारगेन मंगलम देश सानो मादित्यमः । रिमोहनगराने मानिया18:- टं चाटे । भीमदनिया नाम माया या - traitants......

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।
मायेत्यङ्गीकारातेषां रज्ज्यादौ कल्पितप्तपदीनामधिष्ठानभूतरउम्यादिरूपेण सत्तं दृष्ट-
मिति योनना । विमतं सदुपादानं कल्पितत्वादनुसर्पवदित्यर्थः । दृष्टान्तस्य साध्य-
विफलत्वं शङ्कित्वा परिहरति-न हीति । विवक्षितं दृष्टान्तमन्द्य दान्तिक-
माह-यथेत्यादिना । प्राणशब्दितं बोनमज्ञातं ब्रह्म तल्लक्षणं तदात्मनेति यावत् ।
तदेवमचेतनं सर्व जगत्प्रागुत्पत्ते-नात्मना स्थितं प्राणो बीनात्मा व्यवहारयोग्यतया
ननयतीत्युपसंहरति-इत्यत इति । चतुर्धे पादं प्रतीकमादाय व्याकरोति-चेतो.
नित्यादिना । वेरंशवो यथा वर्तन्ते तथा पुरुषस्य स्वयंचैतन्यात्मकस्य चेतो-
रूपाश्चतन्याभासा जीवाश्चेतोशवो निर्दिश्यन्ते । तान्पुरुषो जनयतीत्युत्तरेन संबन्धः ।
तेषां चिदात्मकात्पुरुषोत्तत्वतो भेदाभावं विवक्षित्वा विशिष्टि-जलार्केति । भेद-
धीस्तु तेपामुपाधिभेदादित्याह-माज्ञेति । पृथगितिसूचितं पुरुषस्य नीवसनने हेतं.
कथयति-विषयेति । यथाऽग्निना समानरूपा विस्फुलिझा जन्यन्ते तथा चिदात्मना
समानस्वभावी जीवास्तेनोत्पाद्यन्ते । विषयविलक्षणत्वात् । न प्राणेन बीजात्मना
नेपामुत्पादनम् । न घोत्पाद्यानां नीवानामुत्पादकाचिदात्मनस्तत्वतो भिन्नत्वम् ।
जलपात्रप्रतिविम्वितादित्यादीनां विम्वभूतात्ततस्तत्वतो भेदाभावात्ताविधादीन्पुरुपश्चि-
प्रधानो जनयतीत्यर्थः । विषयभावेन व्यवस्थितान्पुनर्भावान्प्राणो जनयतीति तृतीयपा.
दार्थमुपसंहरति --इतरानिति ॥ ६ ॥

·३६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्ड्क्योपनिषद- [आगमास्प- चादर इत्यतः मृष्टिचिन्तकानामेवैते विकल्पा इत्याह स्वप्नमायासरू- पेति । स्वप्नसरूपा मार्गासरूपा चेति ॥ ७॥ चेतनाचेतनात्मकस्य जगतः सर्गे प्रस्तुते खमतविवेचना मतान्तरमुपन्यस्यति- विभूति समिति । ईश्वरस्य विभूतिविस्तारः स्वकीयैश्वर्यख्यापनं सृष्टिरिति पक्षे सप्टेवस्तुत्वशङ्कायां पक्षान्तरमाह-स्वमेति । कुतः साटिचिन्तकानामेतन्मतं तत्त्ववि- दामेव किं न स्यात्तमाऽऽह-न विति । सृप्टेरापि वस्तुत्वाद्वस्तुचिन्तकानामपि तत्राऽऽदरो भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-इन्द्र इति । मायामयी सृष्टिरादरविपया न भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-न हीति । मायादीत्यादिशब्देन तत्कार्य गृह्यते । दृष्टान्त- निविष्टमर्थ दान्तिके योजयति-तथैवेति । तर्हि परमार्थचिन्तकानां कुत्राऽऽदर इत्याशङ्कय सदृष्टान्तमुत्तरमाह-सूत्रेत्यादिना । मायाछन्नत्वमदृश्यमानत्वे हेतुः । तुरीयाख्यं जामत्स्वप्नसुपुप्तेभ्यो विश्वतैजसप्राज्ञेभ्यश्चातीरक्तं तदस्पृष्टमिति शेषः । परमार्थतत्त्वचिन्ता हि सम्यग्धीद्वारा फलवती न सृष्टेः । ततः सृष्टावनादरस्तत्त्वनि- ठानामित्याह--नेति । परमार्थचिन्तकानां सृष्टावनादरादपरमार्थनिष्ठानामेव सृष्टी विशेषचिन्तेत्युक्तेऽर्थे द्वितीयार्धमवतारयति–इत्यत इति । जाग्रगतानामर्थानामेव खप्ने प्रथनात्तस्य सत्यत्वं मायायाय मण्यादिलक्षणायाः सत्यत्वाङ्गीकारादनयोर्विक- पयोः सिद्धान्ताद्वैषम्यमुन्नेयम् ॥ ७ ॥ इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः। कालात्प्रसूति भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः॥ ८॥ इच्छामा प्रभोः सत्यसंकल्पत्वात्सृष्टिर्घादिः संकल्पनामात्र न संकल्पनातिरिक्तम् । कालादेव सृष्टिरिति केचित् ॥ ८ ॥ सृष्टिचिन्तकानामेव सृष्टिविषये विकल्पान्तरमुत्थापयति-इच्छामात्रमिति । ज्योति- विदां कल्पनाप्रकारमाह-कालादिति । परमेश्वरस्येच्छामात्रं सृष्टिरित्यत्र हेतु- माह-सत्येति । यथा लोके कुलालादेः संकल्पनामात्रं घटादिकार्य न तदतिरेकेण घटादिकार्यसृष्टिरिष्टा । नामरूपाम्यामन्तरेव कार्य संकल्प्य वहिस्तनिर्माणाभ्युपगमात् । तथा भगवतः सृष्टिः संकल्पनामात्रा न तदतिरिक्ता काचिदस्तीति केषांचिदीश्वरवा. दिनां मतमित्यर्थः ॥ ८॥ . च. इलट आह । क.छ. स. 'यास्वर।३ क. 'तरू। क. 'यास ५.प. इ. स. खवेदिनामें। ६ घ. र. ज. दरमाई ग. ह.स. 'य मन्त्रादि च.न. ग. छ. प्र. नान्यस्यति । ग... 'रस्यश्चम.. 'सन्य।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैप स्वावोऽयमाप्तकामस्य का स्टहा॥९॥ भोगार्थ क्रीडामिति चान्ये सृष्टिं मन्यन्ते । अनयोः पक्षयोर्दूपणं देवस्यैप स्वभावोऽयमिति । देवस्य स्वभावपक्षमाश्रित्य सर्वेषां वा पक्षाणामाप्तकामस्य का स्पृहेति । न हि रज्ज्यादीनामविद्यास्वभावव्य- तिरेकेण सर्पाद्याभासत्वे कारणं शक्यं वक्तुम् ।। ९ ॥ यथा तथा वाऽस्तु सृष्टिस्तस्यास्तु किं प्रयोजनमित्यत्र विकल्पद्वयमाह-भोगा. मिति । सिद्धान्तमाह-देवस्येति । कः स्वभावो नामेत्युके नैसगिकोऽपरोक्षो मायाशब्दार्थस्तस्येत्याह-अयमिति । सर्वपक्षाणामपवाद सूचयति-आसेति । देवस्य परमेश्वरस्य स्वभावः सृष्टिरिति स्वभावपक्ष नैसर्गिकमायाविनिर्मिता सृष्टिरिति मतं सिद्धान्तत्वेनाऽऽश्रित्य चतुर्थपादेन दूषणमुच्यते । पक्षयोरनयोरिति योज्यम् । ईश्वरस्पेश्वरत्वख्यापनं सृष्टिरित्येकः पक्षः । स्वप्नैस्वरूपा मायास्वरूपा वा मृष्टिरिति पक्षद्वयमीश्वरस्य सत्यसंकल्पस्य सृष्टिरिति पक्षान्तरम् । कालादेव जगतः सृष्टिर्नेश्वरात् । ईश्वरस्तूदासीनः । तत्र विकल्पान्तरं भोगार्थ क्रीडार्य वा सृष्टिरिति फलगतं च विक. रुपद्वयम् । तेषामेतेषां सर्वेषामेव पक्षाणां दूपणं चतुर्धपादेनोक्तमिति पक्षान्तरमाह-- सर्वेषामिति । नो खल्वाप्तकामस्य परस्याऽऽत्मनो मायां विना विभूतिख्यापनमुपयु- ज्यते । न च स्वप्नमायाम्यां सारूप्यमन्तरेण स्वप्नमायामष्टिरेष्टुं शक्यते । अस्तुनो. रेव तयोस्तच्छब्दप्रयोगात् । न च परमानन्दस्वभावस्य परस्प विना मायामिच्छा संगच्छते । न हि तस्य स्वतोऽविक्रियस्येच्छादिभावत्वं युक्तम् । न च मायामन्तरेण भोगकोडे तस्योपपद्यते । ततो मायामयो भगवतः सृष्टिरित्यर्थः । यदुक्कं कालात्ममूर्ति भूतानामिति तत्राऽऽह-न हीति । अधिशानभूतरम्ग्वादीनां स्वभावशब्दितस्तानाना- देव साधाभासत्वं तथा परस्य स्वमायाशक्तिशादाकाशाधाभासत्वम् । आत्मन आकाशः संभूत इत्यादिश्रुतेः । न तु कालस्य भूत कारण प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥९॥ चतुर्थः पादः क्रमप्राप्तो वक्तव्प इत्साह-नान्त:ममित्यादिना । प... ज. वि र न. नि मृ' । ३ प. ३, 'वस्व' ।। . । ग. प. र. ज. निवि तत्र । ५ ग. स. 'स्तोला । क. प. ग. उ. . 4. 'नि' प... 'रसंचाप.र.ज. रस्सा...घ...ज, "दामह। 11. 'गत्मष्टि'१. प. ज. at:ग... ... प. ८. 'माया पोट । ५१.स. इति। ५.७. ज. स. 'तुपन।...

·३८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [आगमाख्य- सर्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्तशून्यत्वात्तस्य शब्दानभिधेयत्वमिति विशेषप्रति- पेधेन च तुरीयं निर्दिदिक्षति । शून्यमेव तर्हि तत् । न । मिथ्यावि- कल्पस्य निनिमित्चत्वानुपपत्तेः । न हि रजतसर्पपुरुपमृगतृष्णिकादि- विकल्पाः शुक्तिकारज्जुस्थाणूपरादिव्यतिरेकेणावस्त्वास्पदाः शक्याः कल्पयितुम् । पादत्रये व्याख्याते व्याख्येयत्वेन क्रमवशात्प्राप्तं चतुर्थ पादं व्याख्यातुमुत्तरमन्प- प्रवृत्तिरित्याह-चतुर्ध इति । ननु पादत्रयवद्विधिमुखेनैव चतुर्थः पादोऽपि व्याख्या. यतां किमिति निषेधमुखेन व्याख्यायते तत्राऽऽह सर्वेति । सर्वाणि शब्दप्रवृत्तौ निमित्तानि पष्ठीगुणादीनि तैः शून्यत्वात्तुरीयस्य वाच्यत्वायोगानिषेधद्वारैव तनिर्देशः संभवतीत्यर्थः । साक्षाद्वाच्यत्वाभाव द्योतयितुं निदिदिक्षतीत्युक्तम् । यदि चतुर्थ विवि- मुखेन निर्देष्टुं न शक्यं तार्ह शून्यमेव तदापयेत तनिषेधेनैव निर्दिश्यमानत्वात् । तथाविधं नास्त्यर्थवदिति शङ्कते-शून्यमेवेति । न तुरीयस्य शुन्यत्वमनुमातुं युक्तम् । विमतं सदधिष्ठानं कल्पितत्वात् । तथाविधरजतादिवदित्यनुमानात्तुरीपस्य सत्तासिद्धे- रित्युत्तरमाह-तन्नेति । दृष्टान्तं साधयति-न हीति । रनतादीनां सदनुविद्धबु. दिबोध्यत्वादनस्वास्पदत्वायोगात् । तद्वदेव प्राणादिविकल्पानामपि नावस्त्यासदत्वं सिध्यतीत्यर्थः। न एवं ताहि माणादिसर्वविकल्पास्पदत्वातुरीयस्य शब्दवाच्यत्वमिति प्रतिषेधः प्रलापत्यमुदः धारादेरिव पटादे । न पाणादिरिकल्प. स्पासचाच्छतिकादिप्षिय रजतादः । न हि सदसतोः संबन्धः । चन्दप्रचिनिमित्तभागवस्त्वात् । नापि प्रमाणानविषयी सांग गवादिषद । भात्मनो निरुताधिकत्यादयादिवनापि नानिमसमदिनी. यत्वेन सामान्यविषाभाषा । नापि कियार पाचकादिवविकि नारी ·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितांकरभाष्यसमेता। स्यादिति चोदयति-एवं तहीति । किं प्रातिभासिकमधिष्ठानत्वं हेतूकृतम् । किं वा तात्विकम् । नाऽऽद्यः । तस्य तात्तिकवाच्यत्वासापकत्वात् । अतारिखके तु वाच्यत्वे प्रक्रमो न विरुध्येत । न द्वितीयः । शुक्त्यादिपु कल्पितरजतादेरवस्तुत्ववत्तुरीयेऽपि कल्पितप्राणादेरवस्तुत्वात्तत्प्रतियोगिकाधिष्ठानत्वस्य तात्त्विकत्वायोगादिति दूपयति- न माणादीति । किं च वाच्यत्वे तुरीयस्य निरुच्यमाने तत्र शब्दप्रवृत्ती निमित्तं वकव्यम् । तेच पष्ठी वा रूढिवा जातिर्वा क्रिया वा गुणो वेति विकल्प्य प्रथम प्रत्याह -न हीति । तुरीयातिरिक्तस्यावस्तुत्वात्तस्य तुरीयस्य च वस्तुभूतसंवन्धासि- द्वेर्विपयाभावे कुतः षष्ठीत्यर्थः । द्वितीयं दूपयति-नापीति । विशिष्टरूपेण विषय. स्वेऽपि स्वरूपेण निरुपाधिकात्मना तदविषयत्यानात्र गवादाविव रूढिरवतरतीत्यर्थः । न तृतीयः । गवादाविवाद्वितीये तुरीये सामान्यविशेषभावस्याभिधातुमयोग्यत्वादिति मत्वाऽऽह-गवादिवदिति । न चतुर्थः । पाचकादाविर्वाक्रिये तुरीये विक्रियाव. त्वस्य शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य वक्तुमयुक्तत्वादित्याह-नापि क्रियाववामिति । न पञ्चमः । उत्पलादौ नीलादिशब्दवन्निर्गुणे तुरीये गुणवत्तस्य शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्प वक्तुभयुक्तत्पादित्याह-नापीति । अतो नाभिधानेन निर्देशमईति । शशविषाणादिसमत्वानिरर्थकत्वं ताई । न । आत्मत्वावगमे तुरीयंस्पानात्मतृष्णाव्यात्तिहेतुत्वाच्छुक्ति- कावगम इव रजतप्णायाः । न हि तुरीयस्याऽऽत्मत्वावगमे सत्यवि- घातृप्णादिदोपौणां संभवोऽस्ति । न च तुरीयस्याऽऽत्मत्वानवगमे कारणपस्ति । सर्वोपनिषदां तादर्थेनोपक्षपात्। “तत्वमसि" । "अय. मात्मा ब्रह्म" । "तत्सत्यम् । स आत्मा"। "यत्साक्षादपरोक्षाद्रा"। "स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः" । "आत्मैवेदं सर्वम्" इत्यादीनाम् । तदेवं तुरीयस्य वाच्यत्वानुमानं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानुस्लविवाधितमिति फलित- माह-अत इति । यदि तुरीयस्य नालि विशिष्टनात्यादिमत तर्हि नरविषाणादि- दृष्टेरिव तदृष्टेरापि निकटतम् । विशिष्ट नात्यादिमतो रानादेषामनस्य फलात्तोपल. म्भादिति शङ्कने-शविषाणादीति । यथा गुक्तिरियमित्यागमे रनतादिविषयतृष्णा व्यक्तिते तथा तुरीयं ब्रह्माहमित्यात्मत्वेन तुरीयस्प साक्षात्कारे सत्यनात्मविषपा तृष्णा म. टानं है। छ. सध्यते ।न। ३ग... तर | U. त्यानुरी'। ५ प. ज.स्य च । ६ ज.वाविकि.ग. श. 'स्व दर्शचितुर' 16 प. ज. 'गुगनु । ग.. म.मयोग्यदा.:. 'पर तृप्मादिल्या।"प.स्वातमा। ११ प... ना निप. 'पादिन। ग. प्र. 'दिवत्त । १५५. ए. ज. पा. प.

·४० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् -- [आगमाख्यं- व्यवच्छिद्यते । तदेवमात्मत्वेन तुरीयावगमस्य सर्वाकाङ्क्षानिवर्तकत्वादनकत्वशङ्का न युक्तेति परिहरति--नेत्यादिना । तुरीयस्याऽऽत्मत्वावगमे सति सर्यानधहेतृतृप्यादि- दोपनिवृत्तिलक्षणं फलमुक्त विद्वदनुभवेन साधयति-न हीति । ननु तुरीयमशेषवि. शेषशून्यं नाऽऽत्मत्वेनाक्गन्तुं शक्यते तद्धत्वभावादिति तत्राऽऽहन चेति । सर्वो. पनिपदामित्युक्तमेवोदाहरणलेशेन दर्शयति-तत्त्वमसीति । सोऽयमात्मा परमार्थापरमार्थरूपश्चतुष्पादित्युक्तस्तस्यापरमार्थरूपम- विद्याकेतं रज्जुसदिसममुक्तं पादत्रयलक्षणं वीजाङ्कुरस्थानीयम् । अथेदानीमवीजात्मकं परमार्यस्वरूपं रज्जुस्थानीयं सादिस्थानीयोक्त- स्थानत्रयनिराकरणेनाऽऽह- (उपनिषद् ।) नान्तःप्रज्ञ न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञा- नघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्रा- ह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिव मद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः॥७॥ नान्तःप्रज्ञमित्यादि । नन्वात्मनश्चतुप्पात्त्वं प्रतिज्ञाय पादत्रयकथने नैव चतुर्थस्यान्तामज्ञादिभ्योऽन्यत्वे सिद्ध नान्तःमज्ञमित्यादिपतिपे धोऽनर्थकः । न । सर्पादिविकल्पप्रतिषेधेनैव रज्जुस्वरूपप्रतिपत्तिरे व्यवस्थस्यैवाऽऽत्मनस्तुरीयत्वेन प्रतिपिपादयिपितत्वात् । सत्त्वम सीतिवत् । निषेधमुखेनैव तुरीयस्य प्रतिपादनं न विधिमुखेनेत्युपपाद्य वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तर न्यमवतारयति-सोऽयमित्यादिना । बोनाफूरस्थानीयं मियो हेतुहेतुमद्भा व्यवस्थितमित्यर्थः । अवीनात्मकं कार्यकारणविनिर्मुक्तमिति यावत् । तत्र हेतुं सूत्र यति-परमार्थेति । तस्य विधिमुखेन निर्देशानुपपत्ति प्रागुक्तामभिप्रेत्याऽऽह- सर्पादीति । किमुत्तरेण ग्रन्थेन तुरीयं प्रतिपायते किंवा तस्य स्थानत्रयलक्षण्यं विव क्ष्यते । प्रथमे प्रतिपादकस्य विधानाव्यतिरेकादन्यनिषेधानर्थक्यम् । द्वितीयेऽपि तदा नर्थक्यमापयेत । अनुक्त्यैवोकादन्यत्वसिद्धरिति मन्वानः शङ्कते-नन्विति । न तावत्तुरीयं विधिमुखेन बोध्यम् । तस्य - खप्रकाशत्वात् । तस्मिन्प्रकाशाच. 1.ज. द. वर'। २ प. 'वात्र म्य। ३५. र. ज. सिदिर।

·प्रथमप्रकरणम् ]भानन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। नुदयात् । तथाऽपि समारोपितविश्वादिरूपेण प्रतिपन्नं तनिषेधेन बोध्यते । तदनिषेधे तस्य यथावदप्रथनात् । अतो न निषेधानस्यमिति परिहरति-न सदीति । तुरीयस्य पादत्रयतिलक्षणस्या देव सिद्धावपि जीवात्मनः स्थान प्रयविशिष्टस्य तुरीयं ब्रह्मस्वरूपमिति नोपदेशमन्तरेण सिध्यतीति तुरीयग्रन्थोऽर्थ- वानित्यर्थः । यथा विधिमुखेन प्रवृत्तेन तत्त्वमसीतिवाक्येन स्थानत्रयसाक्षिण- स्त्वंपदलक्ष्यस्य तत्पदलक्ष्यब्रह्मता लक्षणया बोध्यते तथा निषेधशास्त्रेणापि तात्पर्यवृत्त्या जीवस्य तुरीयब्रह्मत्वं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तमाह-तत्वमसीति । पदि दि व्यवस्थात्मविलक्षणं तुरीयमन्यत्तत्मतिपतिद्वाराभावाच्छा. खोपदेशानक्यं शून्यतापत्तिर्वा । ननु स्थानत्रयविशिष्टस्याऽऽrमनो नैव तुरीयात्मत्वं तुरीयग्रन्धन प्रतिपाद्यते । तुरी. यस्य विशिष्टाद्विलक्षणत्वेनात्यन्तभिन्नत्वात्तत्राऽऽह-यदि हीति । प्रातिमासिकरेल. क्षयेऽपि विशिष्टोपलक्ष्पयोरात्यन्तिकवेलक्षण्णाभावान तासिकं तुरीयस्य विशिष्टादन्य. त्वम् । अन्यथाऽत्यन्तभिन्नयोमिधःसंस्पर्शविरहिणोरुपायोपेगभानायोगात्तुरोगप्रतिपत्ती विशिष्टस्य द्वारत्वाभावादन्यस्य च तत्प्रतिपत्तिद्वारस्यादर्शनात्तुरीयाप्रातिपत्तिरे स्यादि. त्यर्थः । शास्त्रात्तत्प्रतिपत्तिः स्पादिति चेलेल्याह-शानेति । तद्विशिष्टरूपमन्य विशे. पणांशापोहेन तस्य तुरीयत्वमुपदिशति भेदे पाऽऽत्यान्त के तदानीपान शानारत्म- तिपत्तिरित्यर्थः । मा तहिं तुरीयप्रतिनिधिति चेताऽऽह-न्यति । शिष्टस्या प्रतिपा तुरीयस्पाप्रतिपत्तो प्रतिपन्नाप विधादेशिष्टस्य प्रत्युत्पादन्यस्य पार• विपनत्वामेराम्यधीरेवाऽऽपत्यर्थः । रजुरिव सादिभिर्विस्प्पिपाना स्थान पेऽप्यात्मक एवानाम. शादित्वेन किलपते पदा उदाउन्नामादिलपनिधविधानममाणस. मकालमेवाऽऽत्मन्पनरवनिचिलॉगरलं परिसपातपिनि तुरीया. धिगमे प्रमाणावरं साधनान्तरं वा न पुग्यम् । भेदपवियपोक्तदोपवाज संमति तहमा न् । अदक्षोत्री क लिहि. प- सेवा प्रभासनामय वा सारजानाति Eि. रग्नाविनमायने दिना विकसानो का भारी तमतिरेत्तत्र स्दा- ...'

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमादूरपोपनिषद-[आगमाएं- तदा तदनुवादनानःप्रवत्यादिप्रतिपयननितं यत्प्रमाणापाने तो विर्तमानकाउने योऽऽत्मन्यननिवृत्तिरूपं फलं सिद्धमिति न फलपनियोगोऽअकाशवानित्यर्थः । शब्दस्य संसृटपरोक्षज्ञानहेतोरसंमृष्टापरोक्षज्ञानहेतुल्यायोगानुरीपक्षाने प्रमाणान्तरमेट- व्यमिति पक्षं प्रत्याह-तुरीयेति । तस्य हि साक्षात्कारे न शब्दातिरिकं प्रमा णमन्वेप्यम् ! शब्दस्य विषयानुसारेण प्रमोहेतुत्वात् । पिपयस्य तुरीपस्यासमृधान रोक्षत्वादित्यर्थः । तुरीयसाक्षात्कार प्रख्यानाय साधनामव्यमिति पक्ष 'प्रति- क्षिपति-साधनान्तरं वेति । प्रसंख्यानस्याप्रमाणत्वान प्रमापसाक्षात्कार प्रति हेतुतेति भावः । रज्जुसर्पविवेकसमकाल इव रज्ज्वां सर्पनिवृत्तिफले सति रज्वधि- गमस्य येषां पुनस्तमोपनयन्यतिरेकेण घटाधिगमे प्रमाणं व्यामियते तेषां छेद्यावयवसंवन्धवियोगव्यतिरेकेणान्यतरावयवेऽपि च्छिदिया। मियत इत्युक्तं स्यात् । यथा रज्जुरियं सर्पो नेतिविवेकधीसमुदयदशायामेव रज्ज्वा 'सर्पनिवृत्तिफले सिद्ध रज्जुसाक्षात्कारस्य फलान्तरं प्रमाणान्तरं साधनान्तरं वा न मृग्यते कृप्तत्वात्तघेहापी- त्याह-रज्ज्विति । विषयगतं प्राकट्यं प्रमाणफलं नाध्यस्तनिवृत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह- येपामिति । स्वविषयाज्ञानापर्नयनाय प्रवृत्ता प्रमाणक्रिया स्वविषये भावरूपमतिशय- माधत्ते चेदपनयाक्रियात्वाविशेषाच्छिदिरपि च्छेद्यसंयोगानयनातिरिक्तमतिशयमाद- ध्यात् । न च संयोगविनाशातिरिक्त विभाग संप्रतिपत्तिरस्ति । प्राकट्यस्य च प्रका. शत्वे ज्ञानवन्नार्थनिष्ठत्वमप्रकाशत्वे तेनान नार्थोऽस्तीति भावः । यदा पुनर्घटतमसोषिवेककरणे मत्तं प्रमाणमनुपादित्सिततमोनिवृ. तिफलावसानं छिदिरिव च्छेद्यावयवसंवन्धविवेककरणे प्रवृत्ता तद वयवद्वैधीभावफलावसाना तदा नान्तरीयकं घटविज्ञानं न. तत्ममाण फलम् । अज्ञाननिवर्तकमेव प्रमाणमिति पक्षे विषयस्फुरणे कारणामावाद्विपयसंवेदनं न ' ज. दिनि । २ क. घ. छ. ट. 'रूपं वि । ३ स. ग. साया स । 'समका'। ५ ग. स. वाऽप्रमानानन्तरं प्रष्ट। क. 'रकन । . प. १. ज. 'न्वेयन्यम् । ९ क. ग. 'माणहे। ....तर प्रष्ट"ज. 'रमन्ये । १२. प्रति। १३ क. प. द. ज. 'ते तहि ।।५ ग.. मदिनि । प. ज. नयाय । १७६. ज. 'नवाति । १८ श. यासरत्ये दा क. व त्यातना । १. प 'वार' । २१ क... 'तम ·प्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। देत्याशङ्कयाऽऽह-यदेति । घटो हि तमसा समावृतो व्यवहारायोग्यस्तिष्ठति - तमसो निष्क्रम्य व्यवहारयोग्यत्वापादने प्रत्यक्षादिप्रमाणं प्रवर्तते । तचानुपादि- तस्यानिष्टस्याप्रमेयस्य तमसो निवृत्तिलक्षणे यदा पर्यवस्यति तदा घटसंवेदनमाधिकं -आणफलं न भवति । यथा छितिक्रिया छेद्यस्य तरोरवयवयोमिथासंयोगनिरसने .वृत्ता सती तयोरेव च्छेद्यावयवयोंद्वैधीभावे फले पर्यवस्यति न त्वन्यतरावयवेऽपि उदिव्याप्रियते तथेहापि तमोनिवृत्तौ प्रमाणं निर्धगोति । घटस्फुरणं स्वार्षिकम् । न - तस्य स्थायित्वमभिव्यजकप्रमातृव्यापारस्यास्थिरत्वादित्यर्थः । न च तदप्यात्मन्यध्यारोपितान्तःप्रज्ञत्वादिविवेककरणे प्रवृत्तस्य प्रतिषेधविज्ञानप्रमाणस्यानुपादित्सितान्तःप्रज्ञत्वादिनिवृत्तिव्यतिरेकेण तुरीये व्यापारोपपत्तिः । अन्तःमज्ञत्वादिनित्तिसमकालमेव ममाव: त्वादिभेदनिवृत्तेः । तथा च वक्ष्यति-"ज्ञाते द्वैतं न विद्यते" इति । ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तिक्षणव्यतिरेकेण क्षणान्तरानवस्थानात् । अवस्थाने चानवस्थामसङ्गाद्वैतानितिः। किं च घटादेर्नडस्य संविदपेक्षत्वात्तत्र संविदो मानफलत्वेऽपि नाऽऽत्मन्यनडे संवि. देकताने मानस्याऽऽरोपितधर्मनिवर्तकत्वमन्तरेण संविजनकत्वव्यापारः संभवतीत्याह- न चेति । तुरीयात्मनि संवेदननननव्यापारो न प्रमाणस्य प्रकल्म्यते । तस्य संविदा- मिकत्वादारोपितनिवृत्तिव्यतिरेकेण माननन्यफलसंविदनपेक्षवादित्युक्तम् । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-अन्तःप्रामस्वादीति । आश्रयाभावेनाऽऽश्रितप्रमाणाभावादनन्तरक्षणे तस्य व्यापारानुपपत्तिरित्यत्र वास्यशेपमनुकूल यति-तथा चेति । ज्ञानाधीन. द्वैतनिवृत्त्यवच्छिन्नक्षणातिरेकेण न सणान्तरे ज्ञानं स्थानुं पारयति । चास्थिरं ज्ञानं व्यापाराय पर्याप्तम् । तथा च ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तिव्यतिरेकेण नाऽऽत्मनि व्यापारोऽस्ती. त्याह---मानस्पति । ननु ज्ञान देननिकमपि न सामानं निरनि । निवयनि- वर्तकभावस्यैकत्र विरोधात् । अतो यानिके स्थास्यति तयाऽऽह-अवस्थाने चति । निवर्तकस्य ज्ञानस्य दैननिवृत्तेरनन्तरमपि निवर्तकान्तरमपदयातस्याने च तय सस्य निकापेक्षदायायापि विज्ञानस्य निवासिद्धिः । न प ज्ञानस्य स्वनिवर्तमत्वानुपपत्तिः स्वारविरोपिनां भावाना मटमाटमादित्यर्थः । . 1 1 ... तयानु। २. 'याया। ज. 'रवि' । C. 'स्व'। ५५. 'माछ.'नकन्या. ज. प. मित्या'। ९. 'टायग।.. ज.दिनार'..नहा। 1११.र.३.R.सनि.ग. प. . - प. र. ए.ज. 'रमन्य। ५. वासस्थासय सिनियर vietnबिहानरनिरामयनितिका.... कारन ।

·सगौरपादीपसारिकापरसदीयमाटरपानिपन्- [भाग- वस्मात्यतिपय विमानममाणम्यापारसमसालेवामपन्यागिना नामहत्वाचनर्गनिनििित सिदम् । नानामपिति नैनसर तिषेधः । न यहिपामिति निमनिषः । नामपनाममिति नारा स्वमयोरन्तरासायस्यामनिपेधः । न प्रशानयनमिति गुपतास्थापति- पेपः । चीनभावाविकरूपत्वा । न ममिति पुगत्सविषयकार: त्वमतिषेधः । नाप्रवामित्लनेतन्पमतिपः । ज्ञानस्य नन्मातिरिकव्यापारामालनमम देतानोपासणारे यस्करणनननायानवस्थानादारोपितातरमनिवृत्या कान पर्यवभिनमित्युपसंहरति-- वस्मादिति । प्रतिपेधननित विज्ञानमा प्रमागम् । तस्य न्यारो नन्मा । तेन समा. नकालेवान निवृत्तिरिति योनना । तत्र हेतुमाह-चीनभावेति । मुपुतं हि समन गरिने प्रति चीनभायत्तस्याशेपारोपरिक्षानामापासिरिज्ञानानां सर्वेषां धन के साधारणमविभकं मुपुतमिति तत्प्रतिपेयो नेत्यादिना संमतीत्यर्थः । कथं पुनरन्तःमझत्वादीनामात्मनि गम्यमानानां रज्जादौ सादि- पत्मतिपेधादसत्वं गम्यत इत्युच्यते । तरूपाविशेपेऽपीतरतरव्यभिः चाराद्रज्ज्वादाविव सर्पपारादिविकल्पितभेदवत्सर्वत्राव्यभिचाराशस्त्र: रूपस्य सत्यत्वं मुप्ते व्यभिचरतीति चेन्न । सुपुप्तस्यानुभूयमानत्वात् । "न हि विज्ञानुर्विज्ञातपिपरिलोपो विद्यते" इति धुतेः। युक्तं सर्पादीनां रज्ज्वादी भ्रान्तिप्रतिपमानां प्रतिपधादसत्तम् । आत्मनि । प्रमाणमाह-न हीति । कयमिति । प्रामाणिकत्वस्पासिद्धत्वाद्युकमन्तःप्रज्ञत्वादीनामसत्यत्वमिति परिहरति- प्रमाणन गम्यमानानामन्तःप्रज्ञत्वादीनां न प्रतिषेधो युज्यते मानविरोधादिति शङ्कने- उच्यत इति । विमतमोत्यं व्यभिचारित्वात्संप्रतिपनवदित्याह - स्वरूपेति तस्या विशेषोऽव्यभिचारतन्त्र रम्ज्यादाविवेत्युदाहरणम् । अन्तःप्रज्ञत्वादीनामितरेतरव्यभिचार निदर्शनं सर्पधारादीति । विमतं सत्यमव्यभिचारित्वाद्रज्ज्वादिवदित्याह - सर्ववति । तस्य च सत्यत्वे सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वप्तिद्धिारति भावः । अव्यभिचारित्वहतोरसिद्धि शकत - मुपुप्त इति । न तत्र चैतन्यस्य व्यभिचारः सुषप्तस्य स्फुरणव्याप्ततया सा- कस्फुरणस्याऽऽश्यकत्वादित्याह - न सुषुप्तस्पेति । मुषप्ते साधकस्फुरणस्य सत्ते ·प्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। अत एवादृष्टम् । यस्माददृष्टं तस्मादन्यवहार्यम् । अग्राह्य कर्मेन्द्रियैः । अलक्षणमलिङ्गमित्येतदननुमैयमित्यर्थः । अत एवाचिन्त्यम् । अत एवा. व्यपदेश्यं शब्दः । एकात्मात्ययसारं जाग्रदादिस्थानेष्वेकोऽयमात्मे त्यन्यभिचारी यः प्रत्ययस्तेनानुसरणीयम् । निषेधशास्त्रालोचनया निर्विशेषत्वं तुरीयस्योकं तदेव हेतुकृत्य ज्ञानेन्द्रियाविषयत्व. {-अत एवेति । दृष्टस्यैवार्षक्रियादर्शनाददृष्टत्वादर्थक्रियाराहित्यमिति विशेष. तरमाह-यस्मादिति । अदृष्टमित्यनेनाग्राह्यमित्यस्य पौनरुक्त्यं परिहरति-- न्द्रिपैरिति । अलक्षणमित्ययुक्तम् । सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यादिलक्षणोपलम्भादित्या- याऽऽह-अलिङ्गमिति । को खेवान्याकः प्राण्यादित्यादिलिझोपन्यासविरुद्धमे. त्याशङ्कयाऽऽह-अननुमेयमिति । प्रत्यक्षानुमानाविषयत्वप्रयुक्तं विशेषणान्तर- ह-अत एवेति । मनोविषयत्वाभावादेव शब्दाविपयत्वम् । शब्दप्रवृत्तेस्तत्प्रवृत्ति. कवादित्याह-अत एवेति । तहि यथोक्तं वस्तु नास्त्येव प्रमाणाभावादित्याश- गाऽऽह-एकात्मेति । अथ बैक आत्मप्रत्ययः सारं प्रमाणं यस्य तुरीयस्याधिगमे तत्तुरीय- मेकात्ममत्ययसारम् । “आत्मेत्येवोपासीत" इति श्रुतेः । परोक्षार्थविषयतया विशेषणं व्याख्यायापरोक्षार्थतयोऽपि व्याकरोति-अप वेति । परोक्षात्मप्रत्ययस्याऽऽत्मनि प्रमाणत्वे बृहदारण्यकश्रुतिमुदाहरति-आत्मेत्ये. ति । यथाऽऽमोतीत्यादिना परिपूर्णत्वादिलक्षणतावदात्मोकः । स प वामनप्ता. तिः श्रुतिभ्योऽवगतस्तमेरैकरसं परमात्मानं प्रत्यक्तेन गृहीत्वा तनिष्ठस्तिष्ठतोत्या. मनोऽवस्थात्रयातीतस्य तुरीयस्यापरोक्षनित्यदृष्टित्वं तितो दृष्टमित्यर्थः । अन्तःप्रमत्वादिस्थानिधर्मः(4)प्रतिषेधः कृतः। मपश्चोपचममिति जाग्र- दादिस्थानधर्माभार उच्यते । अत एव शान्तं शिवं यतोऽदैनं भेदवि- कल्परहितं चतुर्थ तुरीयं मन्यन्ते । मनीयमानपादयरूपलक्षम्यान । स आत्मा स विज्ञप इति प्रतीयमानसर्पभूरिददण्डादिव्यतिरिक्ता पया रज्जुस्तथा तत्त्वमसीत्यादिवाक्यार्थ आत्मादृष्टो दशा रिपरिलोपो विद्यते " इत्यादिभिरुत्तो पः विशेप इनि भूतपूर्व गत्या झाते देवाभावः ॥ ७॥ विशेषणान्तरस्य पुनरुदि परिहरनभेदमाह-अलरिनि । स्थानियस्य स्थान. न दिएः 1.स. का ...मापयति. अन्टर। ४.क.भिनि।

·tyadriraaNAN
मगोपादsumilam
मानिन्----
मग initiatriminutrientatifa.'
पगि II Mer Hifift III HAIRitin
HEHINgifting -- भोगिया-दनि । मानि
Twit KatrintfAILENI541-मनीपमानना योग्य
iiiiiiiiiiiiish म मानिन्याया-
स भारनि । माग hifieunion - निभाना---
निगनिया-नीमातिन गरिने.
FRIENRI Himali -दिपरिनि । भाम
गाहा को विगामित्याशाप भागरियामा गा गागतिमा
पानीमपि मुगिया--भूनान । पापागा मिति माशान-
गरिमागो न भाति तमाए-मात इति । न त कारणानस्यापनीतला.
दित्यः ॥ ७॥
अत्रेते श्लोका भवन्ति-
निवृत्तेः सर्वदुःखानागीशानः प्रभुरव्ययः ।
गतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विशुः स्मृतः॥ १० ॥
माननसविश्वलक्षणानां सर्वदुःखाना निसरीमानम्तरीय भारमा।
ईशान इत्यस्य पदस्य व्याख्यानं मभुरिति । युःखनियाल मति में.
भगतीत्यर्थः । तद्विज्ञाननिमित्तत्याहुःखनिवृषः। अध्ययो न व्यति
सम्मान व्यभिचरतीति यावत् । एतत्कुतः । यस्माददैतः .
चाना रज्जुसर्पयन्म पात्वात्स एप देवो पोतनानुरीयधनु वि
--
स्मृतः॥ १०॥

·थमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। स्य व्ययहेतोरभावादिनि शेषः । विश्वादीनां दृश्यमानत्वात्तुरीयस्याद्वितीयत्वासिद्धि- रत्याशङ्कयाऽऽह-सर्वभावानामिति । अवस्थात्रयातीतस्य तुरीयस्योक्कलक्षणत्वं वेद्वदनुभवसिद्धमिति सूचयति--स्मृत इति ॥ १० ॥ कार्यकारणपद्धौ ताविष्य । विश्व जसौ। प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥११॥ विश्वादीनां सामान्यविशेपभावो निरूप्यते याथात्म्यावधारणा. र्थम् । कार्य क्रियत इति फलभावः । कारणं करोतीति वीजभावः । तत्वाग्रहणान्यथाग्रहणाभ्यां वीजफलभावाभ्यां तौ यथोक्तौ विश्वते. जसौ वद्धौ संगृहीताविष्येते । माज्ञस्तु बीजभावेनैव बद्धः । तत्वामति- वोधमात्रमेव हि वीनं माज्ञत्वे निमित्तम् । ततो द्वौ तौ चीनफ- लभावी तत्त्वाग्रहणान्यधाग्रहणे तुयें न सिध्यतो न विद्यते न संभ- वत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ विश्वौदिप्ववान्तरविशेषनिरूपणद्वारेण तुरीयमेव निर्धारयति–कार्येति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-विश्वादीनामिति । विश्वनैनप्तयोरुभैयबद्धत्वं सामान्य प्राज्ञस्य कारण- मात्रबद्धवं विशेषः । अथेदं निरूपणं कुत्रोपयुज्यते तत्राऽऽह-तुर्येति । प्राज्ञस्य कारणमात्रबद्धत्वं साधयति-तत्त्वाप्रतिवोधेति । त्रयाणामवान्तरविशेपे स्थिते प्रकृते तुरीये किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह-तत इति । तयोस्तस्मिन्नविद्यमानत्वं चिदेकताने तयोनिरूपयितुमशक्यत्वादित्याह-न संभवत इति ॥ ११ ॥ नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ॥ प्राज्ञः किंचन संवेत्ति तुर्य तत्सर्वदृक्मदा ॥ १२ ॥ कथं पुनः कारणवद्धलं पाज्ञस्य तुरीये वा तचाग्रहणान्पयाग्रहण. लक्षणौ बन्धौ न सिध्यत इति । यस्मादात्मविलक्षणमविद्यावी मममतं बाब दे माशो न किंचन संवेचि यथा विश्व नसो ततथासा तचा- नीलभूतेन पदो भनि । यस्मानुरीयं तत्स. नागदा सदनि सर्व च तक्रीन ५ । नय नत्यमनस्यान्याग्रहमा प्रकाशात्मक नहिरुदमान- ।। -ग.. नबना। ... .....ति ·सगौरपादीयमारिकार्यपदीयमाप्रयोपनिन्-[भागमार्ग- जमग प प्रतिरोधोऽन्तः(देन परामगोवा रागपारिरहिनलिकिगं फूट. स्थमित्यशः परिशुलं परमानयोगरपामिनि यात् । यस्मानाभारोपलक्षित तस्माचनुममित्याह-यत इति । अनमित्यतया नद-भेदेति। संरूपाविशेषषिष- यलाभारे कर्म तुलमित्यारामाह-प्रतीयमाननि । पनुरोयगोहियान- व्याख्येयलेनापीनरुत्यं तस्योक्तविशेषणस्वेऽपि मम किमागातमित्याशयाऽऽह- स आत्मेति । आत्मनि योक्तविशेपणानि न प्रतिभान्नीत्याशयाऽऽह-स विशेष इति । तदेव व्यानटेपतीयमानेति । न हि द्रदृष्टविपरिलोपो विद्यतेऽ. विनाशित्वादित्यादिवास्यानि प्रतीकोपादानेन दर्शयति-न हि द्रष्टुरिति । आत्मन्य. व्यवहार्ये कुतो पिनेयत्वमित्यारामय भूतपूर्वमविद्यावस्थायां या शेयत्वाख्याऽवगतिस्त- येदानीमपि विलेयत्वमुक्तमित्याह---भूतेति । विद्यावस्थायामेव किमिति ज्ञातृतान- यविभागो न मवति तत्राऽऽह-ज्ञात इति । ज्ञानेन तत्कारणस्याज्ञानस्यापनीतस्वा. दित्यपः ॥ ७ ॥ अत्रैते श्लोका भवन्ति- निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ १०॥ मातैजसविश्वलक्षणानां सर्वदुःखानां निटचेरीशानस्तुरीय आत्मा । ईशान इत्यस्य पदस्य व्याख्यानं प्रभुरिति । दुःखनिवृति प्रति प्रभु. भंवतीत्यर्थः । तद्विज्ञाननिमित्तत्वाद्दुःखनिवृत्तेः। अव्ययो न व्येति स्वरूपान व्यभिचरतीति यावत् । एतत्कुतः । यस्मादद्वैतः सर्वभा. वानां रज्जुसर्पवन्मपात्वात्स एप देवो द्योतनात्तुरीयश्चतुर्थो विभुयापी स्मृतः ॥ १०॥ नान्तःप्रज्ञत्यादिति(मित्यादिश्रुत्युक्तेऽर्थे तद्विवरणरूपाश्लोकानवतारयति-अत्रेति। विविधं स्थानत्रयमस्माद्भवतीति व्युत्पत्त्या तुरीयो विभुरुच्यते । न हि तुरीयातिरेकेण स्थानत्रयमात्मानं धारयति । सर्वदुःखानामाध्यात्मिकादिभेदभिन्नानां तद्धेतूनां तदाधारा- णामिति यावत् । ईशानपदं प्रयुज्य प्रभुपदं प्रयुञ्जानस्य पौनरुक्त्यमित्याशङ्कयाऽऽह- ईशान इति । तुरीयस्य दुःखनिवृत्ति प्रति सामर्थ्यस्य नित्यत्वान्न कदाचिदपि दुःख स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तद्विज्ञानौते । संसृष्टरूपेण व्ययोऽस्तीत्याशङ्कय विशिनष्टि- rrenानिति । तत्र प्रश्नर्विकमद्वितीयत्वं हेतमाह-एतत्कत इति । अतो ?

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाप्पसमेता। श्लोकमवतारयति-माप्तति । प्राज्ञस्योत्तरभाविप्रबोधादिकार्यापेक्षा निपतपूर्वभावित्वं कारणबद्धत्व प्रयोजकम् । न च तुरीयस्य तदस्तीत्यप्रयोनको हेरिन्याह-यस्मा- दिति । किं च तुरीयाय विशुद्धनिद्धानुवप्रसाधनप्रमागबायकालात्यापदिष्टो हेतु. रित्याह-सदेति । न च पूर्वोक्तोपाधेः साधनव्याप्तिस्तुरीयस्योत्तरभाविकार्यापेक्षया नियतप्राग्भाषित्वाभावादिति मत्वाऽऽह-तत्त्वेति । दोपद्वपवत्वेनानुमानस्यामानवे फलितमाह-अतो नेति ॥ १३ ॥ स्वमनिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया। न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्य पश्यन्ति निश्चिताः ॥१४॥ स्वमोऽन्यथाग्रहणं सर्प इय रज्ज्याम् । निद्रोक्ता तत्सापतिबोधल. क्षणं तम इति । ताभ्यां समनिद्राभ्यां युक्ती विश्वनैजसी । अंतस्तो कार्यकारणवदावित्युक्तौ । मानस्तु समानित केवलपर निद्रया युत इति कारणबद्ध इत्युक्तम् । नोभयं पश्यन्ति तुरीये निधिता ब्रह्मविदो विरुदत्तात्सरितरीव तमः । अतो न कार्यकारणवद इत्युतस्तु. रीयः ॥ १४ ॥ कार्यकारणवद्धौ तावित्यादिलो कोकमर्थमनुभारम्भेन प्रायनि-रामेति । ननु तैनमीद स्पर्मपयुक्तत्वं युफ न तु विश्वस्य प्रयुष्यमानस्य तपोगो युज्यते प्र. ध्यमानावयाचरातात् । कश्मरिशेपेण विधानमा स्खनिदायतामिति । तत्र समश. मामाह---स्वन इति । यथा रम्बाम गृह्यमागोऽन्यथा गृमो तथा मनि देहादिग्रहणमन्यथाग्रहणन् । आमनो हासिगास प्रतियुक्तिमिद्धतातेन स्वमशामिनेनान्यथामहणेन संमृष्ट विधानमारविशिष्टनियर्थः । नया निद्रागौर निद्रा युक्ता न त प्ररोधातो विशात्याराह-निति । उक्तानां मन. निदाम्यां विधानसोशिश निगमयति-ताभामिति । तयोरगर महामह गेन पछि प्रागपि मचिनियाह-आइति । दिसायं पाई मि. मो-पाइस्विति । द्वितीया साट-नोमयपिनि । नगरे विदारयाद ने लाह-निरुदत्वादिति । अदासायनियरहनिको नगर निगर. त्पादनाला परिपत्र हातमाह-सरितरीरीतिनगरे समोनीयायो: संगतिस्तोलाकृत्य प्रापि मस्तिमिला-पी नेति ॥ १४॥ ....... .... य..... in १ ..............। - ·४८ २ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद- [आगमाख्यं- नमन्यथा प्रकाशनं वो संभवति । " हि द्रष्टुर्दऐविपरिलोपो विद्यते" इति श्रुनेः । अप का जानवमयोः सर्वभूतावस्था सर्ववस्तुहगाभासस्तु- रीय एवेति सर्वदृक्सदा। "नान्यदतोऽस्ति दृष्ट" इत्यादिश्रुतेः ॥१२॥ प्राज्ञस्य कारणवद्धत्य साधयति-नाऽऽत्मानमिति । तुरीयस्य कार्यकारणाभ्या. मसंस्पृष्टत्वं स्पष्टयति-तुर्यमिति । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह-कथमिति । वाश- ब्दात्कथमित्यस्यानुवृत्तिः सूच्यते । प्रथमचोद्योत्तरत्वेन पादत्रयं व्याचष्टे-यस्मा- दिति । विलक्षणमनात्मानमिति यावत् । अनृतमित्यस्य व्याख्यानमविद्यावीनप्रसूत- मिति । द्वैतं द्वितीयमसत्यमित्यर्थः । वैधोदाहरणम्-यथेति । प्राज्ञस्य विभागविज्ञा• नाभावे फलमाह-ततश्चेति । यथोक्ते तमसि कार्यलिङ्गमनुमानं सूचयति-अन्य. थेति । द्वितीय चोय चतुर्धपादव्याख्यानेन प्रत्याख्याति-यस्मादित्यादिना । सदैव तुरीयादन्यस्याभावात्तुरीयमेव सर्व तच सदा ग्रूपमिति यस्मात्तस्मादिति योजना । तत्रेति परिपूर्ण चिदेकतानं तुरीयं परामृश्यते । अत एवेति । कारणा- भावे कार्यानुपपत्तेरित्यर्थः । तुरीये तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहणयोरसंभवं दृष्टान्तेन साध. यति-न हीति । यतुं तुरीयस्य सदा गात्मत्वमुक्तं तत्र प्रमाणमाह-न हि द्रधुरिति । चतुर्थपादं प्रकारान्तरेण योजयति-अथ वेति । तत्रापि श्रुतिमनुकून यति-नान्यदिति ॥ १२ ॥ द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । बीजनिंद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्य न विद्यते ॥ १३ ॥ निमित्तान्तरमप्तिाशझानिवृत्त्यर्थोऽयं श्लोकः । कथं द्वैताग्रहणस्य तुल्यत्वात्कारणबद्धत्वं माज्ञस्यैव न तुरीयस्येति प्राप्ताऽऽशक्षा निव- यते । यस्माद्वीजनिद्रायुतस्तत्वामतिवोधो निद्रा । सैव च विशेषपति- बोधप्रसवस्य बीजम् । सा वीजनिद्रा । तया युतः प्राज्ञः। सदा हक्स्व- भावत्वात्तचाप्रतियोधलक्षणा निद्रा तुरीये न विद्यते । अतो न कार- णवन्धस्तस्मिनित्यभिमायः ॥ १३ ॥ अनुमानप्रयुक्तां तुरीयेऽपि कारणवद्धत्वाशकां परिहरति-दैतस्येति । लोकस्य तात्पर्य गृहाति-निमित्तान्तरेति । विमतं कारणवद्धं द्वैताग्रहणत्वात्मानपदित्यनुमा- नमेव दर्शयनिमित्तान्तरमेव स्फोरयति-कथमिति । अनुमानहताशकानिवरिपेन ·अपमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकांसंवलितशांकरभाष्यसमेता। -लोकमवतारयति-प्राप्तेति । प्राज्ञस्योत्तरभाविप्रबोधादिकार्यापेक्षा निपतपूर्वभावित्वं कारणबद्धत्व प्रयोनकम् । न च तुरीयस्य तदस्तीत्यप्रयोनको हेनुरित्याह-यस्मा- दिति । किं च तुरीयस्य विशुद्धनिद्धानुवप्रसाचनप्रपागवाधारकालात्यगापदिष्टो हेतु. रित्याह-सदेति । न च पूर्वोक्तोपाधेः साधनव्याप्तिस्तुरीयस्योत्तरभाविकार्यापेक्षया नियतप्राग्भावित्वाभावादिति मत्वाऽऽह-तचेति । दोपद्वयवत्वेनानुमानस्यामानत्वे फलितमाह--अतो नेति ॥ १३ ॥ स्वमनिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वमनिद्रया। न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्य पश्यन्ति निश्चिताः ॥१४॥ स्वमोऽन्यथाग्रहणं सर्प इव रज्ज्वाम् । निद्रोक्ता तत्वाप्रतिबोधल- क्षणं तम इति । ताभ्यां स्वप्मनिद्राभ्यां युक्तौ विश्वनैनसी । अतस्तो कार्यकारणवदावित्युक्तौ । माज्ञस्तु समानित केवलयैव निद्रया युत इति कारणबद्ध इत्युक्तम् । नोभयं पश्यन्ति तुरीये निश्चिता ब्रह्मविदो विरुदत्वात्सावितरीय तमः । अतो न कार्यकारणवद्ध इत्युक्तस्तु. रीयः ॥ १४ ॥ कार्यकारणवद्धौ तावित्यादिश्लोकोक्कमर्थमनुभवावष्टम्भेन प्रपञ्चगति-समति । ननु तैनसस्यैव स्वप्नप्रयुक्तत्वं युक्तं न तु विश्वस्य प्रबुध्यमानस्य तद्योगो युग्यते प्रबु. ध्यमानत्वव्यावातात् । कथमविशेषेण विश्व नमो स्वामनिद्रायताविति । तत्र स्वमश• ब्दार्थमाह-स्वम इति । यथा रजवां सो गृह्यमाणोऽन्यथा गृह्यने तथाऽऽस्मनि देहादिग्रहणमन्यथाग्रहणम् । आत्मनो देहादिवेक्षण्यस्य श्रुतियुक्तिमिद्धत्वात्तेन स्वामशब्दितेनान्यथाग्रहणेन संपृष्टतं विधौनमगारविशिष्टमित्यर्थः । तथा निद्राणस्यैव निद्रा युका न तु प्रोधवतो विश्वस्येत्याराड्याऽऽह-निति । उकाम्यं स्वत. निद्राभ्यां विधानमयोपैशिधर निगमयति-ताभ्यामिति । तयोरन्ययाग्रहणेनाग्रह- न पनि प्रागपि मूचितमित्याशयाऽऽह-अन इनि । द्वितीय पादं विभ. नते-माझस्त्विति । द्वितीया व्यावष्ट-नोभयमिति । नुरोपे निद्रासमोरद. ने हेतुमाह-विरुदत्वादिनि । अज्ञानतत्कायोनियविज्ञतिको तुरीये विरुद्ध- स्वादनुपलब्धिरित्या दृष्टान्तमाह-सवितरीरनि । तुरीये वस्तो नाविधान कार्ययोः संगतिरस्तोत्यद्वीकृत्य प्रागपि मचितमित्याह-अतो नेति ॥ १४ ॥ ..। २. दुनी । ३. बार.दया।५म, .. उ.प्र. 'मयुगस.' । तर...दस.५ ७. पोरन । •. act.प.म.न'...ज.नदिन .

·५० रागारवादीपकास्लिामरोदीमपालगोपनिषत् - [भाग जन्यथा गृहतः स्वमा निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयाः क्षीण तुरीयं पदमश्रुते ॥ १५ ॥ कदा नुरीगे निधितो भरती गुल्यते। समनागरितयोरन्यया रम्य सर्प इन ननस्ताव स्वमा भवति । निद्रा नवमनानतस्तिसप्तास्वार नुल्या । समनिद्रगोस्नुल्गलातिनसपोरकराशित्वम् । अन्यथावर- णमाधान्याश गुणभूना निद्रति सिविपर्यासः स्वमः । तृतीपे तु स्याने तत्वोमानलक्षणा निद्रव केला विषयांसः । अतस्तयोः कार्य- कारणस्थानयोरन्ययाग्रहणाग्रहणलक्षणविपर्यासे कार्यकारणबन्धको परमार्थतत्वमतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदमभुने तदोभयलक्षणं वन्धक तत्रापश्यंस्तुरीये निश्रितो भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ कदा तहि स्वप्नो भवतीत्यपेक्षायामाह-अन्ययेति । निद्रा तर्हि कदेति संदिहान प्रत्याह-निद्रति । तुरीयप्रतिपत्तिप्तमयं संगिरते-विपर्यास इति । लोकन्यावा- मौकाक्षा दर्शयति-कदेति । कदा स्वप्ननिष्ठो भवति कदा निद्रानिष्ठः स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । प्रश्नत्रयस्योत्तरं श्लोकेन दर्शयति-उच्यत इति । तत्र कदा खप्नो भवतीति प्रश्नं परिहरति-स्वमेति । अवस्थाद्वये स्वप्नपुरित्यर्थः । द्वितीयं प्रश्नं समाधत्ते-निद्रति । विश्वादिपु त्रिपु तयोरिति द्विवचनं कथमित्याशङ्कयाऽऽह- खमनिद्रयोरिति । विश्वतैनसावेको राशिः । प्राज्ञो द्वितीयः । ततः श्लोके द्विवचन- मविरुद्धमित्यर्थः । प्रथमे राशौ विपर्यासस्वरूपं कथयति-अन्यथेति । द्वितीये राशौ विपर्यासविशेष दर्शयति-तृतीये विति । द्वितीयार्धगतान्यक्षराणि व्याक- रोति-अत इति । द्विवचनस्योपपन्नत्वाद्विपर्यासस्य च विभागेन निर्धारितत्वादि- त्यर्थः । तृतीयं प्रश्नं प्रतिविधत्ते--तदेति । तत्त्वप्रबोधाद्विपर्यासक्षयावस्थायामि- त्यर्थः ॥ १५ ॥ अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजमनिद्रमस्वप्रमद्वैतं बुध्यते तदा ॥ १६ ॥ योऽयं संसारी जीवः स उभयलक्षणेन तत्त्वाप्रतिवोधरूपेण वीजा. त्मनाऽन्यथाग्रहणलक्षणेन चानादिकालमत्तेन मायालक्षणेन स्वमेन ·नयमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ममायं पिता पुत्रोऽयं नप्ता क्षेत्रं पशवोऽहमेषां स्वामी मुखी दुःखी क्षयितोऽहमनेन धितश्चानेनेत्येवंप्रकारान्स्वमानस्थानदयेऽपि पश्यन्सुप्तो पदा वेदान्तार्थतत्वाभिन्नेन परमकारुणिकेन गुरुणा नास्येवं त्वं हेतुफ. लात्मकः किं तु तत्त्वमसीति मतियोध्यमानो यदा तदेवं मतियुध्यते । कथं नास्मिन्बाह्यमाभ्यन्तरं वा जन्मादिभावविकारोऽस्त्यतोऽनं सवाह्याभ्यन्त- रसर्वभावविकारजितमित्यर्थः । यस्माजन्मादिकारणभूतं नास्मि- अविद्यातमोवीज निद्रा विद्यत इत्यनिद्रम् । अनिद्रं हि तत्तुरीयमत एवास्तमम् । तन्निमित्चत्वादन्यधाग्रहणस्य । यस्माचानिद्रमस्वमं तस्मा- दनमदत नुरीयमात्मानं युध्यते तदा ॥ १६ ॥ कदा तरीप्रतिबोधो विषयासक्षयहेतुर्भवतीत्यपेक्षायामाह --अनादीति । प्रतियु. ध्यमानं तत्त्वमेव विशिनष्टि-अनमिति । भीराब्दवाच्यम निशिति-योऽय. मिति । परमात्मैव भीवनावमापन समारतीत्यर्थः । तस्य कर्म नोभागपत्तिरित्या- सदर कार्यकारणबद्धत्वादित्याह-सति । परमात्माभालसणेन सापेन मुप्तो भीवो भवतीत्यन्ययः । स्वापस्योभयलक्षणत्वमेव प्रमटयात-सत्यादिना। माया- लक्षनेत्युभयत्र संध्यत । तमेव गनधि-मपेत्यादिना । सापरिगृहीतस्वैर प्रतिरोधनावकाशो भागोत्याह-पदेनि । यदा मनम्मदा बुध्यत इति । प्रति. रोधकं विशिनटि-वेदान्ताति । कथं प्रतिसत तदाहनासीति । अनुभूप- मानत्वमेवमित्युच्यते यदोकाशेिषणेन मुरुगा प्रतिव्यमानः शिष्यलामा वाम माणप्रकारेण प्रतिद्धो भातीयकम् । मे। प्रकार प्रभा द्वितीयायामानेन विसदयनि-कपपित्लादिना | मिनिति सतम्या कामका परायो। बाह्य कार्यमा तर कारण तथा पयनिह नाति । तो नपारम्प नापात. फाशः संभातीत्यर्थः । आमारत विशेषगं समागं पोनाति-मरानि। मन. सवानिदं कार्याना कारणम्य प्रम. मान वनात मा:-- यस्मादिति । अनिदा विशेष संयी-त्रा पनि । ह. मान्यामहोपय त .दुस-पसायता 1. 62...+ 1.31.......... nai ....................

·सगौटपादीयकारिकापर्यवेदीयमाट्योपनिपल- [अर राणमस्तु । आमनः किमागातमित्याशयाऽऽह-नुरीयमिति । तदा विविध पा विशिष्टं शिष्य प्रति प्रतियोधनावस्थायामित्यर्थः ॥ १६ ॥ प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं दैतमदेतं परमार्थतः ॥ १७ ॥ मपशनिवृत्त्या चेत्मनियुध्यतेऽनिवृत्ते प्रपचे कथमदैतमिति । उच्यते। सत्यमेवं स्यात्मपञ्चो याद विद्यत । रज्ज्यां सर्प इव कल्पितत्वान पुल्या कल्पितः सो विद्यमानः सन्विकतो निवृत्तः । न मापा मायाविना मयुक्ता तहशिनां चक्षुर्वन्यापगमे विद्यमाना सती निना। स्मान कपित्मपक्षः महत्तो निवत्तो वान्तीत्वभिमायः ॥१७॥ स वियते । विद्यमानश्चेनिवर्तेत न संशयः । न हि रजमां भ्रान्ति तथेदं मपचारूपं मायामात्र द्वैतं रज्जुवन्मायाविश्वात पसार्यरत ·प्रपमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्पसमेता। कधिया निवृत्तो नैव वस्तुनो विद्यते । बाधितस्य कालग्रयेऽपि सत्त्वाभावात् । माया चन्द्रनालशब्दवाच्या मायाविना प्रदर्शिता पार्थस्थानां मायादर्शनवतां चक्षुर्गतस्य यथादर्शनप्रतिबन्धकस्यापगभे सति समुत्पनसम्पादर्शनतो निवृत्ता सती नैव वस्तुतो विद्यमाना भवितुमुत्सहते । यधेदमदाहरणद्वयं तदं द्वैतं प्रपञ्चाख्यं मायामानं न परमार्थतोऽस्तीत्यर्थः । प्रपश्चस्यासत्त्वं शून्यवादः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-रज्जुव- दिति । प्रपञ्चस्य कालत्रयेऽपि सत्त्वाभावे तात्तिकमद्वैतमविरुद्धमित्युपसंहरति- तस्मादिति ॥ १७॥ विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । उपदेशादयं वादो ज्ञाते दैतं न विद्यते ॥ १८ ॥ ननु शास्ता शाखं शिष्य इति विकल्पः कथं नि()त्त इत्युच्यते । विकलो विनिवर्तेत यदि केनचित्कल्पितः स्यात् । यथाऽयं प्रपश्ची मायारज्जु बर्पयत्तथाऽयं शिष्यादिभेदविकलोऽपि प्रास्मतिबोधादेवोप- देशनिपित्तोऽत उपदेशादयं वादः शिष्यः शास्ता शास्त्रमिति । उपदे- शाका तु ज्ञाने निवृत्ते ज्ञात परमार्थतत्त्वे द्रुतं न विद्यते ।। १८ ।। प्रकारान्तरेगाद्वैतानुपपत्तिमाशय परिहाति-विकल्प इति । यदि केननिद्धे- तुना तत्तज्ञानेन कार्येण शास्त्रादिविकल्पो हेतृतयो विकरिपतस्तथाऽप्यसो नाधितो निवर्तत न तु तात्तिकमद्वैनं विराद्धमर्हति । तत्तज्ञानात्मागतस्थायामेव तत्तोपदेश निमित्तीकृय यतः शास्त्रादिभेदोऽन्यते । उपदेशमय के तु ताने निवृते न किंचिदपि द्वैतमस्तीत्यद्वैतमविरुद्धमित्यर्थः । सोकल्यावामाराकामाह-नन्विति । तदनिकृती नाद्वैतसिद्धिनं न शास्त्रादिभेदस्य कलिनवादविरोधः । तथा सति धूमाभासत्तत्तता- नहेतुस्मनुत्तिरित्यर्थः । धूमामासस्याव्यातस्यानदेनुलेऽपि कलिलय सानादेशात. ज्ञानहेतुत्वं प्रतिविम्मा दिवटुपपतमित्युत्तरमाह -उच्यत इति।सिध्या बाजा शान. नित्ययं विकलो विभागः सोऽपि निवृत्तिप्रतियोगितादाम्लाक्षानबाध्यत्वाइद्वैतात. रोधीत्यर्थः । शिष्यादिविभागस्य कसित दृष्टान्नेन सष्टगति-पयेनि । मायाविना प्रयुका मापा यथा कतिप्यते यथा च मयाराकिसिलपाऽयं प्राय: सोऽपि करिपतो दम्त २ तातिनम् । ना मादेशः शिप्पादित सानात्यासितः सलनानो मिरवः । सिमिति नानानिमी काल १५ .......... ५७.७.। . स. प. स.नि....।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् -- [आगमाख्यं- तत्राऽऽह-उपदेशेति । उपदेशमुद्दिश्य यथोक्तविभागवचनमित्युक्तमुपसंहरति- अत इति । उपदेशात्प्रागिव तस्मादूर्ध्वमपि भेदोऽनुवर्ततामित्याशङ्कय विरोधिसद्भावा- मैवमित्याह-उपदेशेति ॥ १८ ॥ (उपनिषद्) सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोंकारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥ ८॥ अभिधेयप्रधान ओंकारश्वतुप्पादात्मेति व्याख्यातो यः सोऽयमा. त्माऽध्यक्षरमक्षरमधिकृत्याभिधानप्राधान्येन वर्ण्यमानोऽध्यक्षरम् । किं पुनस्तदक्षरमित्याह । ओंकारः। सोऽयोंकारः पादशः मविभज्यमा- नोऽधिमात्रं मात्रामधिकृत्य वर्तत इत्यधिमात्रम् । कथमात्मनो ये पादास्त ओंकारस्य मात्राः । कास्ताः । अकार उकारो मकार इति ।। ८ ।। तत्वज्ञानसमर्थानां मध्यमानामुत्तमानां चाधिकारिणामध्यारोपापवादाम्यां पारमार्थिकं तत्त्वमुपदिष्टम् । इदानीं तत्त्वग्रहणासमानामधमाधिकारिणामाध्यानाशनायाऽऽरो. पदृष्टिमेवावष्टम्य व्याचप्टे-अभिधेयेत्यादिना 1 अध्यक्षमित्येतद्याकरोति-- अक्ष. रमिति । अध्यक्षरमित्यत्र किं पुनस्त रक्षरमितिप्रश्नपूर्वकं व्युत्पादयति-किं पुनः रियादिना । तस्य विशेषणान्तरं दर्शयति-सोऽयमिति । आत्मा हि पादशो विभन्यते मात्रामधिकृत्य पुनरोंकारी व्यवतिष्ठते तक, पादशो विभज्यमानस्याधि. माणत्वमिति पृच्छति-कथमिति । पादाना मात्राणा वैकत्वादेतदविरुद्धमित्याह-- आत्मन इति ॥ ८॥ जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽ. रादिमत्वादाऽऽप्नोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥९॥ तर विनियमः क्रिपनं । नागरितस्यानो पानरी पः म ऑफारस्पाकारः प्रथमा माया । केन सामान्पनेलाह। मातेरामिपो. रिक रंग सदा वान्च्याता प्रकारों में सर्ग यार" इति धुनःनिया भानरेण जगन् । “नन्य तम्यायनो बचानरम्य पंधी मतं. नाः"लादिनः। भनिसानामिरापोरानं नाचाम । भादिप ·प्रपमप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्पसमेता। विद्यत इत्यादिमद्यथैवाऽऽदिमदकारोख्यमक्षरं तथैव वैश्वानरस्तस्माद्वा सामान्पादकारत्वं वैश्वानरस्य । तदेकत्वविदः फलमाह । आमोति ह वै सर्वान्कामानादिः प्रथमश्च भवति महतां य एवं वेद यथोक्तमकत्वं वेदेत्यर्थः ॥९॥ पादानां मात्राणां प मध्ये विश्वास्यविशेपस्याकार विशेषत्वं निगमयति-तत्रेति विश्वाकारयोरेकत्वं सादृश्ये सत्यारोपयितुं शक्यमन्यत्र सत्येव तस्मिन्नारोपसंदर्शना- त्तथा च किं तदारोपप्रयोजेकं सादृश्यमिति पृच्छति-केनेति । सामान्योपन्यासपर श्रुतिमवतारयति-आहेति । व्याप्तिमेवाकारस्य श्रुत्युपन्यासेन व्यनक्ति-अकारे- णेति । अध्यात्माधिदैविकयोरेकत्वं पूर्वमुक्तमुपेत्य विश्वम्य वैश्वानरस्य नगद्याप्ति श्रुत्यवष्टम्भेन स्पष्टयति-तयेति । किं च सामान्यद्वारा वाच्यवाचकयोरेकत्वमारोप्य न भवति तयोरेकत्वस्य प्रागेवोक्तवादित्याह-अभिधानेति । सामान्यान्तरमाह-- आदिरिति । तदेव स्फुटयति-यथैवेति । उकारो मकारश्वेत्युभयमपेक्ष्य प्रथमपाठा- दादिमत्तमकारस्य द्रष्टव्यम् । विश्वस्य पुनरादिमत्त्वं तेनसमानावपेक्ष्याऽऽयम्थाने वर्तमानत्वादित्यर्थः । उक्तस्य सामान्यान्तरस्य फलं दर्शयति-तस्मादिति । किम- पमित्पं सामान्यद्वारी तयोरेकत्वमुच्यते तद्विज्ञानस्य फलवत्तादित्याह-वदेकत्वेति । सारश्यविकरसादेव फेलविकल्सः ॥९॥ स्वप्नस्थानस्तेजम उकारो द्वितीया मात्रोत्क- पादुभयवादोत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समा- नश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥ १०॥ स्वमस्थानस्तैजसो यः स ओंकारस्याकारी दिनीया मात्रा । केन. सामान्यनेत्साह । उत्कर्षात् । अकारादुरष्ट इस पुकारस्तया नैनो विभानुभयवादाऽकारमकारयोर्मध्यस्य उकारस्तया विधमाश्यांमध्ये उनसोऽत उभयभारत्वसामान्यान् । रिफलमुच्पो । उसपना शानसंततिम् । रिशानसननि वर्षपनीलः । समानस्तुत्यय मिश्रा R.''.......म। ५. साप............. भ. प.रि... 110..तसाद ·सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योति स्येग शत्रुपक्षाणामध्यप्रप्यो भवति । अब्रह्मविदत्य एम नंद ॥ १० ॥ विनीपादस्य विनीमापागावे करवं व्यादिशति-स्वमेवादिन गमावस्य प्रगमात्रायाकल्प सामान्य पुरस्कृत्योक्तं तथा द्वितीयपादन विदिति।।१०॥ सामान्योपन्यासपूकमेकत्यारोपं साधयति - आइति । अकारस्य सर- प्रागाशिक सत्ये सामान्ये वक्तव्यं तदभावे तदारोपायोगादिति पृच्चा मोएलप सरत्यारक तस्माद कारस्योत्को वर्ण्यते तत्राऽऽह - का- सकारपोक गासानेऽपि पाठकमादुकारस्पोत्कर्षवत्तमौपचारिकर्मिक कारक पोलाति । गाऽकारा कोरस्गोत्को दर्शितस्तथा विश्वातैनास्योको - सूक्ष्माभिमानिनः स्माभिमानिनः सकाशादुत्कर्षस्य युक्तत्वादित्याह - तथेति ।। नमगोर्न प्रत्येक मुभवलोकन्यायोभगव्याघातादित्याशङ्कम व्याकरोति- रोल । मध्यपादुकारते मागोरुभयभावत्वं सामान्यं तस्मात्तयोरेक शा विभिलाह - अत इति । गोलकत्वविज्ञान फवत्तादुपादेयमिति सूरी विदिशने । जानतेको नाय कुनश्चित्तस्याभेदावेदनं तस्येष्टत्वाभावे का सादर माह - विज्ञानेति । पक्षद्वगनुलगत्वमेव प्रकटपति- किरदन फलदसावध दिवसाप्रवाशानामाह- ·प्रथमप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेवा । भूताविवाकारोकारौ । तथा विश्वतैजसो मुघुप्तकाले पाने । ओ वा सामान्यादेकत्वं प्राज्ञमकारयोः । विदत्फलमाह । मिनोनि ह वा इदं सर्व जगद्याथात्म्यं जानातीत्यर्थः । अपीतिश्व जगत्कारणात्मा भवती- त्यर्थः । अत्रावान्तरफलवचनं प्रधानसाधनस्तुत्यर्थम् ॥ ११ ।। तृतीयपादस्य तृतीयमात्रायाश्चैकत्वमुपन्यस्यति-सुपुप्तति । पूर्ववेदेकत्वप्रयोजक- मत्रापि प्रश्नपूर्वकमुपवर्णयति-केनेत्यादिना । मानमव विवृणोति-मीयते इति । ओमित्योंकारस्य नैरन्तर्येणोचारणे सत्यकारोकारी प्रथम मकारे प्रविश्य पुनस्तस्मानि- गच्छन्ताविकोपलभ्येते तेन मकारेऽपि मानसामान्यमिति वक्तव्यमित्यर्थः । एकीभावमेव स्फोरयति-ओंकारेति । मकारवत्प्रानेऽपि तदस्ति सामान्यमित्याह-तति । उकस्यापि सामान्यस्य फलमाह-अतो चेति । सामान्यद्वयद्वारेण प्राज्ञमकारयोरे. कत्वज्ञानं नाविवक्षितं फलवस्त्रादित्याह-विद्वदिति । अविदुषोऽपि नगद्विपर्यज्ञानमस्ती. त्याशङ्कय विशिष्टि-जगद्याथात्म्यामिति । तद्याधात्म्यं चाव्याकृतत्वं प्रलयभवन. मनिष्टत्वान्न फलमित्याशङ्कयाऽऽह-जगदिति । तत्र तत्रैकत्वज्ञाने फलभेदकशनादु. पासनाभदमाशङ्कयानेषु फलभेदश्रुनेरर्थवादत्वमुपेत्याऽऽह-अति । पादानां मात्राणां चकमादेकत्वावज्ञाने फलकथनं सर्वान्पादान्मात्राश्च सर्वाः स्वात्मन्यन्तर्माव्य प्रधानस्य ब्रह्मध्यानस्य साधनं यदोंकाराख्यमक्षरं तस्य स्तुतावुपयुज्यते तेन च तदेवकमुपासनमि. तरस्य तदङ्गत्वानोपास्तिभेदकत्वमित्यर्थः ॥ ११ ॥ जत्रेते श्लोका भवन्ति- विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तो स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ १९ ॥ विश्वस्यात्वमकारमात्रत्वं यदा विवक्ष्यने वदाऽऽदित्वसामान्यमुक्त. न्यायेनोत्कटपद्नं दृश्यत इत्यर्थः । अलविवक्षायामित्वस्य व्याख्यान भावासप्रतिपचाविति । विश्वस्याकारमारवं पर्दा संपतिपयत इत्यर्थः। आतिमामान्यमेव चोत्तटमित्यनुवर्तने नामात् ॥ १९ ॥ पादानां मात्राणां च यदेकर सनिमित्तं भृत्योपन्यतं तब श्रुयविरगापू. पदेव मोकानवनारयति-भवति । प्रथमदस्य प्रमाायावादारोगामुळे सामान्य दयं विवादयनि-विनस्पति । उकन्यायेनाऽसिम्यस्यासमिनिमः। प...ति... 'न्द... प. .. X.R. पाल५५. उ. . . मा।। य. दि. ५. । ८.५..'रासि.स ·५८ सगांरपादीगकारिय. . .सदायमाहापोपनिषद- [भागमार पुनरुक्तिपरिहारद्वारा विसितमगाह-अलेति । अनुगृत्तियोतक दर्शयति-वर न्दादिति ॥ १९ ॥ तेजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्पो दृश्यते स्फुटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ २० ॥ तेजसस्योत्वविज्ञान उकारत्वविवक्षायामुत्को दृश्यते स्फुटं स्पष्ट इत्यर्थः । उभयत्वं च स्फुटमेति । पूर्ववत्सर्वम् ॥ २०॥ द्वितीयपादस्य द्वितीयमानायाश्चैकत्वारोपप्रयोजकद्वयं अत्युक्त व्यक्ति-तेजस स्येति । स्फुटमिति क्रियाविशेषणम् । तथाविधमित्यस्यायं स्फुटमित्याह--फु चेति । उक्तविज्ञान इत्यस्य व्याख्यान मात्रासंप्रतिपत्ताविति तस्य व्याख्यानं सी स्युच्यते तत्पूर्ववद्रष्टव्यमित्युच्यते--पूर्ववदिति ॥ २० ॥ मकारावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥२१॥ मकारत्वे प्राज्ञस्य मितिलयावुत्कृष्टे सामान्ये इत्यर्थः ॥२१॥ तृतीयपादस्य तृतीयमात्रायाश्चैकत्वाध्यासे सामान्यद्वयं श्रुत्या दर्शितं विशद- यति--मकारेति । अक्षरार्थस्य पूर्ववदेव सुज्ञानत्वात्तात्पर्यार्थमाह-म इति ॥ २१॥ त्रिपु धामसु यत्तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितः। स पूज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥२२॥ यथोक्तस्थानत्रये तुल्यमुक्तं सामान्यं वेत्त्येवमवेतदिति निवितो यः स पूज्यो वन्यश्च ब्रह्मविल्लोके भवति ॥ २२ ॥ विश्वादीनामकारादीनां च यत्तुल्यं सामान्यमुक्तं तद्विज्ञानं स्तौति-त्रिप्विति । यथोक्तस्थानत्रयं जागरितं स्वप्नं सुषप्तं चेति त्रितयं तुल्यं पादानां मात्राणां चेति शेपः । उक्तं सामान्यमाप्तिरुत्को मितिारेत्यादि । महामुनिरित्यस्यार्थमाह-ब्रह्म- विदिति ॥ २२ ॥ अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तेजसम् । मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामाने विद्यते गतिः ॥२३॥ १८.ज. 'यमिल । ११. 'वेन्यः । ५। ३ ज. 'वत् ॥ २ . स्यायः । .. 'मिल्लाह ५।६ प. ज. 'मेव त1 म. ग. ए. ए. पापा।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। यथोक्तः सामान्यरात्मपादानां मात्राभिः सहैकत्वं कृत्वा यथो- तोंकारं प्रतिपय यो ध्यायीत तमकारो नयते विश्वं प्रापयति । अका- रालम्बनोंकारं विद्वान्वैश्वानरो भवतीत्यर्थः । तथोकारस्तैजसम् । मकारथापि पुनः माझं चशब्दान्नयत इत्यनुवर्तते । क्षीणे तु मकारे वीजभावक्षयादमात्र ओंकारे गतिर्न विद्यते कचिदित्यर्थः ॥ २३ ॥ पूर्वोक्तसामान्यज्ञानवतो ध्याननिष्ठस्य फलविभागं दर्शयति-अकार इति । यत्र तु पादाना मात्राणां च विभागो नास्ति तस्मिनोंकारे तुरीयात्मनि व्यवस्थितस्य प्राम. प्राप्तव्यप्राप्तिविभागो नास्तीत्याह-नामात्र इति । ओंकारध्यायिनमकारो विश्व प्रापयतीत्युक्तमयुक्तम् । विश्वप्राप्तेानमन्तरेण सिद्धत्वात् । अकारस्य नाध्येयस्यो- कफलप्रापकत्वायोगादित्याशङ्कयाऽऽह-अकारेति । तदालम्बनं तत्प्रधानमिति यावत् । अकारप्रधानोंकारं ध्यायतो यथा वैधानरप्राप्तिस्तयों कारप्रधानं तमेव ध्यायत. सैनसस्य हिरण्यगर्भस्य प्राप्तिर्भवतीत्याह-तथेति । यश्च मकारप्रधानोंकार घ्यायति तस्य प्राज्ञाव्याकृतप्राप्तियुक्तत्याह-मकारथेति । क्रियापदानुवृत्तिरुभयत्र विवक्षिता । चतुर्थपादं व्याचष्टे-सीणे विति । स्थूउप्रपञ्चो जागरितं विश्ववेत्येत. त्रितयमकारमा सूक्ष्मप्रपञ्चः स्वप्नस्तै नाश्चैतत्रितयमुकारमानं प्रपञ्चद्वयकारणं सुपुतं प्रातश्चेत्येतत्रितयं मकारमानं तत्रापि पूर्व पूर्वमुत्तरोत्तरभावमापद्यते । तदेवं समा. कारमात्रमिति ध्यात्वा स्थितस्य यदेतात कालमोमितिरूपेण प्रतिपनं तत्परिशुद्ध यावेत्याचार्योपदेशसमुत्यस यतानेन पूर्वोक्तविभागनिमित्तानानस्य मकारवेन गृहीतस्य सये ब्रह्मण्येव शुद्ध पर्यवसितस्य न कपिद्धतिरुपयते परिच्छेदाभावा- दित्यर्थः ॥ २३ ॥ ( उपनिषत् ) जमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽ- दैत एवमोंकार जात्मैव संविशयात्मनाss- स्मानं य एवं वेद ॥ १२॥ (ति मानिस मनाता।) अमायो मारा पस्स नास्ति सोऽमात्र ओंकारयनुपस्तुरीप आत्मैव प... "मरना। य ... तारकर घ... प्र. सयमा । हर५.५.३ भ्यालय, •. 'नि. ब.लाप...ज.स.१५.१.१.७.... पर ·१० गौशादीकारापमा पानिपर- करमानपानामियांदनी सीमादपाः। iram :: सपा मारताना प्रयुक्त भांगर सिपासिता भारपा नलात्मना सना संपारमाषिकमा रमान ग प मंद । परमादागना मारिदा तृतीपं चीनमा मात्मानं मविष्ट पनि न पुन नापने तुरीपस्यापीनवाद । न प्रापंपोलिक रम्ना प्रविष्टः सपों बुदिगकारात्पुनः पूर्वचनदिने नामुत्थास्यनि । मन्दमध्यमधियां तु मतिपनसायभावानां सा ना(ग) संन्यासिनो पाप्राण पादानां च सामान्यविदा ..स्यमान ओंकारो बालमतिपत्नय भालम्बनी भवति । तय वक्ष्यति-"आश्रमासिविधा हीनाः" इत्यादि ॥ १२ ॥ (ति मादायमूलमप्रभागम् ।) प्रत्यक्नैतन्यमा कारसंवेदनं त्रिमाणों कारेणाध्यलेन तादात्म्यादीकारो निरुच्य तस्य परेण मणक्यममात्रादिश्रुत्या विवक्ष्यते तामवतार्य व्याकरोति-अमा इत्यादिना । केवलत्वमद्वितीयत्वम् । विशेषणान्तरमुपपादयति-अभिधानेति - क्षीणत्वादिति हेत्वर्थः । अव्यवहार्यश्वेदात्मा नास्त्येवेत्याशङ्कय विकारनातविनाशाव- धित्वेनाऽऽत्मनोऽवशेपानवमित्याह-प्रपञ्चेति । तस्य च सर्वानाभावोपलक्षितस्य परमानन्दत्वेन पर्यवसानं सूचयति-शिव इति । तस्यैव सर्वद्वैतकल्पनाधिष्ठानत्वेनाव- स्थानमभिप्रेत्याऽऽह-अद्वैत इति । ओंकारस्तुरीयः सन्नात्मैवेति यदुक्तं तदुपसंहरति-- एवमिति । यथोक्तं विज्ञानं पादानां मात्राणां चैकत्वम् । न च पादा मात्राश्च तुरी- यात्मन्योंकारे सन्ति । पूर्वपूर्वविभागश्चोत्तरोत्तरान्तर्भावेन क्रमादात्मनि पर्यवस्यतीत्येवं लक्षणतद्वता प्रयुक्तः सन्नोंकारो मात्राः पादांश्च स्वस्मिनन्त व्यावस्थितस्याऽऽत्मनो भेदमसहमानस्तद्रूपो भवतीत्यर्थः । उक्तैक्यज्ञानस्य फलमाह-संविशतीति । सुषुप्ते ब्रह्मप्राप्तस्य पुनरुत्थानवन्मुक्तस्यापि पुनर्जन्म स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-परमाति । मुंपुप्तस्य पुनरुत्थानं बीजभूताज्ञानस्य सत्त्वादुपपद्यते । इह बीजभूतमज्ञानं तृतीयं सुषुप्ताख्यं दग्ध्वैव तेषामात्मानं तुरीयं प्रविष्टो विद्वानिति नातौ पुनरुत्थानमर्हति । कारणमन्तरेण तदयोगादित्यर्थः । तुरीयमेव पुनरुत्थानबीजमूतं भविष्यतीत्याशङ्कय . , ज. श. संवृत्त । च. संप्रवृत्त । २ स. प. स. 'दर्शी ब्रह्मावितृतीं। ३ . सर्पास. घ. छ. ज. छीन । ५ ८. स. 'दि पूर्ववद । ६ छ. निरुप्यते । . प्रमेश्य। ग. स. 'ये क्षी। ९ क. स. ग. इ. छ. ज. 'नोऽविशे । १.क्ष. द. मुप्तस्य । अभिधानं वागविधेयं मनश्चित्तातिरिक्ता मावस्याभिधास्यमानत्वात्तयोमलाज्ञानक्षयेण ·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकसटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। कार्यकारणविनिर्मुक्तस्य तस्य तदयोगान्मैवमित्याह-तुरीयस्येति । मुक्तस्यापि पूर्व- संस्कारात्पुनरुत्थानमाशङ्कय दृष्टान्तेन निराच-न हीति । पूर्ववदित्यविवेकाव- स्थायामित्यर्थः । तद्विवेकिनां रन्जुसर्पविवेकविज्ञानवतामिति यावत् । बुद्धिसंस्कारों दित्यत्र बुद्धिशब्देन सर्पभ्रान्तिर्गृह्यते । उत्तमाधिकारिणामोंकारद्वारेण परिशुद्धबैमा- स्मैक्यविदामपुनरावृत्तिलःगमुक्तं फलम् । इदानी मन्दानां मध्यमानां च कथं ब्रह्मप्र- तिपत्त्या फलप्रातिरित्याशङ्कयाऽऽह-पन्देति । तेषामेपि क्रममुक्तिरविरुद्धत्यर्थः । तत्रैव वाक्यशेषानुकूल्यं कथयति-तथा चेति ॥ १२ ॥ (इति माण्डूक्यमूलमन्त्रभाग्यटीका समाप्ता ।) पूर्ववत्- अत्रैते श्लोका भवन्ति- (गौडपादीयश्लोकाः।) ओंकारं पादशो विद्यात्पादा मात्रा न संशयः । मोंकारं पादशो ज्ञात्वा न किंचिदपि चिन्त- येत् ॥ २४ ॥ पयोक्तः सामान्यैः पादा एव मात्रा मानाथ पादास्तस्मादोंकार पादयो विद्यादित्यर्थः । एवोकारे ज्ञाते दृष्टार्थमदृष्टार्थ वा न किंचि. स्मयोजनं चिन्तपेत्कृतार्थत्वादित्यर्थः ॥ २४ ॥ यथा पूर्वमाचार्येण धृत्यप्रकाशकोः श्लोकाः प्रणीतास्तथोत्तरेऽपि श्लोकाः श्रुत्यु. केऽ ऐव संभवन्तीत्याह-पूर्ववदिति । ओंकारस्य पादशो विद्या कीदृशीत्याश- इयाऽऽह-पादा इति । पादानां मात्राणां चान्योन्यमेकत्वं कृत्वा तद्विभागविधुरमो. कारं ब्रह्मवुद्या ध्यायतो भवति कृतार्थनेति दर्शयति ओंकारमिति । तस्मात्पादाना मात्राणां चान्योन्यमेकत्वादित्ययः । तदेकर पुरस्कृत्यों कारमुभयविभागशून्यं वायुया नानीयादित्याह-ओंकारमिति । उत्तरार्धस्य तात्पर्यमाह-एवमिति ॥ २४ ॥ युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणये नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ २५ ॥ युञ्जीत समादध्यापयाव्याख्याते परमार्थको प्रग तो मनः । प्र.म.पराय।।... ज.राय। ५.७. स. 'पत्रं ।५प. . 'मनुए. मेरे ..रिन्दवारा...' ..बताना।

·६२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्--- आगमrai- यस्मात्मणवो ब्रह्म निर्भयम् । न हि तत्र सैदा युक्तस्य भ कचित् "विद्वान्न विभेति कुतश्वन" इति श्रुतेः ॥ २५ ॥ प्रणवानुसंधानकुशलस्य प्रणवज्ञानेनैव सर्वद्वैतापवादकेन कृतार्थता इदानीं तदनभिज्ञस्य परोपदेशमात्रशरणस्य ध्धानकर्तव्यतां कथयति- ननु मनःसमाधानं ब्रह्मणि कर्तव्यम् । किमिति प्रणवे तस्कर्तच्यतोच्यते प्रणव इति । संप्रति प्रणवे समाहितचित्तस्य फलं दर्शयति-प्रणवे समाधानविषयमाह-यथेति । तुरीयरूपं यथो(थेत्यु)च्यते तत्र हेतुमाह- तदेव साधयति-न हीति । तत्र तैत्तिरीयकश्रुत्यानुकूल्यमाह-विद्वा प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्च परः स्मृतः। ज वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ परापरे ब्रह्मणि प्रणवः परमार्थतः क्षीणेपु मात्रापादेषु पर ए ब्रह्मति न पूर्व कारणमस्य विद्यत इत्यपूर्वः । नास्यान्तरं भिः किंचिद्विद्यत इत्यनन्तरः । तथा वाह्यमन्यन्न विद्यत इत्यबाह्यः कार्यमस्य न विद्यत इत्यनपरः । सबाह्याभ्यन्तरो ह्यनः सैन्ध दित्यर्थः ॥ २६ ॥ कोहशस्तहि प्रणवो मन्दानां मध्यमाना चाधिकारिणां ध्येयो भवतीत्य ह-प्रणको हीति । उत्तमाधिकारिणां कीदृशस्तहि प्रणवः सम्धाज्ञानगं तत्राऽऽह-अर्व इति । परापरब्रह्मात्मना प्रणवो मन्दमध्यमाधिकारिणं गच्छतीति पूर्वाधं व्याचटे~परेति । उत्तमाधिकारिणस्तु सर्वविशेषशून्य ग्भूतं यद्ब्रह्म तपेण प्रणवः सम्यम्नानाधिगम्यो भवतीत्युत्तराधं विमनते- इत्यादिना । उतऽर्थे प्रमाणे सूचयति-सवायेति ॥ २६ ॥ सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ आदिमध्यान्ना उत्पत्तिस्पिनिमलयाः । सवस्यैव मायादस्तिर पंगणिकास्त्रमादिवतयमानस्य विपदादिपत्रस्य यया मायो- 11. से नि'। २. मा...'मन 18. AARC . समस। म.प..... प. in... य, पि. 'रिमा '113. समारंप....दि।

·पमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। व्यादयः । एवं हि प्रणवमात्मानं मायाव्यादिस्थानीयं ज्ञात्वा तत्क्षणा- देव तदात्मभावं व्यभुत इत्यर्थः ॥ २७ ॥ यदोंकारस्य प्रत्यगात्मत्वमापनस्य तुरीयस्यापूर्वतमनन्तरत्वमित्यादिविशेषणमुक्तं प्र हेतुमाह-सर्वस्येति । यथोक्तविशेषणं प्रणवं प्रत्यञ्चं प्रतिपद्य कृतकृत्यो भव. नीत्याह --एवं हीति । पूर्वाधं व्याकरोति--आदीति । सर्वस्यैवोत्पद्यमानस्योत्पत्ति- स्थतिलया यथोक्तप्रणवाधीना भवन्ति । अतस्तस्योक्तं विशेषणं युक्तमित्यर्थः । तत्र परिणामवाद व्यावर्त्य विवर्तवादं द्योतयितुमुदाहरति-पायेति । अनेकोदाहरणमुत्प- द्यमानस्यानेकविधत्वबोधनाचं प्रणवस्य प्रत्यगात्मत्वं प्राप्तस्याविकृतस्यैव स्वमायाश- क्तिवशाजगद्धेनुत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह-ययेति । यथा मायावी स्वगतविकारमन्तरेण मायाहस्त्योदेरिन्द्र नालस्य स्वमायावशादेव हेतुः । यथा वा रज्ज्वादयः स्वगतविका- रविरहिणः स्वाज्ञानादेव सादिहेतवस्तथाऽयमात्मी प्रणवभूतो व्यवहारदशायां खावि- द्यया सर्वस्य हेतुर्भवति । अतो युक्तं तस्य परमार्थावस्थायां पूर्वोक्तविशेषणवत्त्वमि- त्यर्थः । द्वितीया विभनते-एवं हीति । पूर्वोक्तविशेपणसंपन्नमिति यावत् । ज्ञानस्य मुक्तिहेतोः सहायान्तरापेक्षा नास्तीति सूचयति-तत्क्षणादेवेति । तदात्मभावमि- त्यत्र तच्छब्देनापूर्वादिविशेषणं परमार्थवस्तु परामृश्यते ॥ २७ ॥ प्रणवं हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हुँदि संस्थितम् । सर्वव्यापिनमोकारं मत्वा धीरो न शोचति ॥२८॥ सर्वमाणिजातस्य स्मृतिप्रत्ययास्पदे हृदये स्थितमीश्वरं प्रणवं विद्या- सर्वव्यापिन व्योमवदाकारमात्मानमसंसारणं धीरो बुद्धिमान्मत्वा न शोचति । शोकनिमित्तानुपपचेः । “तरति शोकमात्मवित्" 'इत्यादिशु- तिभ्यः ॥ २८ ॥ ब्रह्मबुद्धया प्रणवमभिध्यायतो हृदयाख्यं देशमुपदिशति-प्रणवमिति । परमार्थ. दर्शिनम्तु देशातापच्छिन्नवस्तुदर्शनादापिकं शोकाभावं तत्र को मोहः कः शोक सुनि -सर्वव्यापिनमिति । हृदयदेशे प्रणवभूतस्य ब्रह्मणो पतिप्रत्ययेति । बुद्धिमानिति विवेकित्वमुच्यते । मत्वेति इ. ज. 'बम', प्रत्ययं । ग. प. 6. ज. स. ।७क. 'त्मत्वशा प.मायया है। • व... ज. स. प. ग. मा प्रागनु । मा।.५ के. इतिथुप.र. ज. चिनी ·सगौडपादीपारिकापविदीयमान्दापोपनिषत्- (स- साक्षात्कारपनियो। कार मनि शोकनिता हे योनि ! ह निमितमामानम् ISTRATHE रनो निवृत्ती शोका तिरित्या प्रमाणमाह-तरनीनि । मासित मिले उसमन्धिरित्यादि पाते ॥ २८ ॥ जमात्रोऽनन्तमात्रय देतस्योपशमः शिवः । इति माण्डूक्योपनिपदर्थाविष्करणपरायां(सु) गौडपादी यकारिकायां(सु) प्रथममागमप्रकरणम् ॥ १॥ ॐ तत्सत् । अमात्रस्तुरीय ओंकारो मीयतेऽनयेति मात्रा परिच्छित्तिः साइन न्ता यस्य सोऽनन्तमात्रः । नैतायचमस्य परिच्छेत्तुं शक्यत इत्यर्थः । सर्वद्वैतोपशेमत्वादेव शिवः । ओंकारो यथाव्याख्यातो विदितो येन स परमार्थतत्त्वस्य मननान्मुनिः । नेतरो जनः शास्त्रविदपी. त्यर्थः ॥ २९ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचा- र्यस्य शंकरभगवतः कृतावागमशास्त्रविवरणे गौडपादी. यकारिकासहितमाण्डूक्योपनिषद्भाष्ये प्रथममाग- ममकरणम् ॥ १॥ तत्सत् । ओंकार तुरीयभावमापन्नं यः प्रतिपन्नस्तं स्तौति-अमात्र इति । यथोक्तप्रणव- प्रतिपत्तिविहीनस्तु जननमरणमात्रभोगी न पुरुषार्थभाग्भवतीति विद्यारहित निन्दति- नेतर इति । पादविभागस्य मात्राविभागस्य चाभावादोकारस्तुरीयः सन्नमात्रो भव- तात्याह-अमात्र इति । ननु कथमनन्ता परिच्छित्तिरोंकारस्य तुरीयस्योच्यते । न व्याख्यातः पूर्वार्धेनोक्तविशेषगवानित्यर्थः । ननु यथोक्तप्रणपरिज्ञानरहितस्यापिशाच 'पोप तिसा" . माह न पु. ४. मा ओंकारी विदितो येन स मुनि तरो जनः ॥ २ ९ ॥ हि तत्र परिच्छित्तिरेवास्तीत्याशङ्कयाऽऽह - नैतावत्वामिति । अनर्थात्मकद्वैतसंस्प . ीभावादप्रतिवन्धेन परमानन्दत्वं तस्मिन्नाविर्भवतीत्यभिप्रेत्याऽऽह - सर्वेति । यथा- ग ... ' वक्षिता।वि.प.प.ज.रासा ।३७ . स्य नि . प . ' स्का ·प्रथमप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ६५ परितानवत्त्वान जन्मोपलक्षितसंसारभाक्त्वेन पुरुषार्धासिद्धिः । मैवम् । शास्त्रविदोऽपि तत्त्वज्ञानाभावे मुख्यपुरुषार्धासिद्धि(द्धे)रित्यभिप्रेत्याऽऽह-नेतर इति । तदेवं प्रणवद्वारेण निरुपाधिकमात्मानमनुसंदधानस्य पुरुषार्थपरिसमाप्तिर्नेतरेपा बहिर्मुखाना(णा)मिति स्थि. तम् ॥ २९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्द ज्ञानविरचितायां माण्डूक्योपनिपदाविष्करणपरगौडपादीयका. रिकामायटोकायां प्रथममागमप्रकरणम् ॥ १ ॥ ॐ तत्सत् । अथ गौडपादीयकारिकाया(सु) वैतथ्याख्यं द्वितीयं प्रकरणम् । वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न जाहुर्मनीषिणः। अन्तःस्थानातु भावानां संस्तत्वेन हेतुना ॥१॥ ॐ । शाते दैनं न विद्यत इत्युक्तम् । एकमेवाद्वितीयमित्यादिशु. तिभ्यः। आगममा तन् । तत्रोपपत्यापि देनस्य वतध्यं यस्यनेऽवधा- रपिनुमिति द्वितीयं प्रकरणमारभ्यने-वनस्पमित्यादिना । विनयस्प भावो वैतध्यम् , असत्सत्वमित्ययः । करण । मर्ने वाध्यास्मिाना भारानी पदार्थानां सम उपलभ्पपानानाम् । पाहः कथपनि मनी. पिणः प्रमाणकुशलाः । वैतध्ये हेनुमाह-अन्नास्यानात् । अन्नागरी. 'रंस्य मध्ये स्थान पाम् । तर हि भारा उपल-पले पर्वतास्सादयों न बहिः शरीरात् । तस्माचे वितथा भपिनुपरनि । ननावरताप- तरुपलभ्यपानादिभिरनेशान्तिको नुरित्सागरा-संहन. स्वेन हेतुनेवि । अन्नः मतस्थानादिलः । न पन्नः संहले देशद नारी पर्वतास्तादीनां संभस्ति । नदो परतोति ॥१॥ .स.हर । रमा।.....' ५७.स.......र'can .x.atu... 'र'"'".1 ·सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-तथ्याख्यं- ॐ॥ भागमप्राधान्येनाद्वैनं प्रतिपादयता तत्प्रत्यनीकस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वमयीदु- छन् । सानो तन्निध्यात्तमुपपत्तिप्राधान्येनापि प्रतिपत्तुं सुशकमिति दर्शयितुं प्रकर- मानारमातारगवादी दृष्टान्तसियर्थ तस्मिन्वृद्धसंमतिमाह-वैतथ्यमिति । न केव- समागमोफिशादेव स्वप्नमिथ्यात्व किं तु युक्तितोऽपीत्याह-अन्तःस्थानादिति । पोतिरप्रकरगयोः संबन्धसिद्यर्थ पूर्वप्रकरणे वृत्तं संलिप्यानुवदति-ज्ञात इति । भोपिशब्देन यत्र हि द्वैतभिव भवतीत्यादिश्रुतिर्गृह्यते । तर्हि द्वैतमिथ्यात्वस्य प्रागेव सिनतादुत्तरं प्रकरणमनर्थ कमित्याशङ्कयाऽऽह-आगमेति । यद्वैतमिथ्यात्वं पूर्वमुक्त तागममात्रम् । आगमप्राधान्येनाधिगतम् । न युक्तितः सिद्धम् । तस्मिन्नागमतोs- यगते युक्तिप्राधान्येनापि तन्मिथ्यात्वमवगन्तव्यमिति प्रकरणान्तरं प्रारब्धमित्यर्थः । प्रमाणानुग्राहकत्वात्तस्यानुग्राह्यप्रेमाणस्य प्रधानत्वात्तदधीनविचारानन्तरं तर्काधी- नविनारस्य सावकाशत्वाद्युक्तं पौर्वापर्य पूर्वोत्तरप्रकरणयोरित्युक्तम् । संप्रति श्लोका- आणि योजयति-वितथस्येत्यादिना । बाह्या घटादयः । सुखादयस्त्वाध्या- मिका भावाः । शरीरान्तरवस्थान स्वाप्तानां भावानामित्यत्रानुभवं प्रमाणयति-तत्र होति । तेपामन्तरुपलम्यमानत्वेऽपि न वैतथ्यं व्यभिचारादित्याशङ्कामन्द्य परिह- ति-नन्वित्यादिना । हेत्वन्तरशङ्का वारयति-अन्तरिति । यद्यपि देहान्तःसंकु- वित देशे स्वाना भावा भवन्ति तथाऽपि कथं तेषां मृषात्वमित्यत आह-न हीति । अन्तरित्युक्तं स्फुटयति--संवृत इति । तमेव संकुचितं देशं विशेषणान्तरेण स्फोर- यति-देहान्त डीष्विति । उक्तमर्थ कैमुतिकन्यायेन स्फुटयति-न हीति । यदा देहऽपि पर्वतादयो न संभाव्यन्ते तदा तदन्तर्वतिनीषु नाडौप्वतिसूक्ष्मासु तेषां संभा- वा नास्तीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । स्वोमा भावाः सत्या न भवन्ति । उचितदेश- - अदीर्घत्वाच कालस्य गत्वा देशान्न पश्यति । प्रतिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन्देशे न विद्यते ॥२॥ स्वमदृश्यानां भावानामन्तः संटतस्थानमित्येतदसिद्धम् । यस्मात्सी. , ग. 'यता त २ श. 'स्य मि'। ३ घ. भाद्वक्तव्यम्।। स. 'प्यानुवति । ८. शून्यत्वादनतभुजंगादिवदिति भावः ॥ १ ॥ ' कवान ।... प्रधानस । " ग . झ . न्तराव । 13. स्वमानां ११ घ..चित । 8.सना 1१3 . स्वा १६ क . भादा भागममात्रं सदा । ' मन्ठस्स . वाच्यारिषु ।

·। द्वितीयप्रकरणम् आनन्दगिरिकवटीकासंवलित शांकरभाष्यसमेता। येपु सुप्त उदक्षु स्वमान्पश्यन्निव दृश्येत् । इत्येतदाशयाऽऽह । ने देहादहिर्देशान्तरं गत्वा स्वमान्पश्यति । यस्मात्सुप्तमात्र एव देहदेशा. योजनशतान्तरिते मासमात्राप्ये देशे समान्पश्यन्निव दृश्यते । न च तदेशमाप्रागमनस्य च दीर्घः कालोऽस्ति । अतो दीर्घत्वाच कालस्य न समग्देशान्तरं गच्छति । किं च प्रतिबुद्धच चे सर्वः स्वमहास्वम- दर्शनदेशे न विद्यते । यदि व स्वमे देशान्तरं गच्छेद्यस्मिन्देशे स्वमान्पश्येत्तत्रैव प्रतिवुध्येत । न चैतदस्ति । रात्री मुंप्तोऽहनीय भावान्पश्यति बहुभिः संगतो पैश्च संगतो भवति तेलेत । न च गृह्यते । गृहीतश्वेतामय तत्रोपलभवन्तो यपमिति युः । न चैत. दस्ति । तस्मान्न देशान्तरं गच्छति स्वमे ॥२॥ देहाबहिरेव देशान्तरं गत्वा स्वामानां भावानामुपलभात्तेषां देहान्तः संवृते नाडी- प्रदेशे दर्शनमसंप्रतिपन्नमित्याशय परिहरति-अदीर्घस्वायेति । बहिः स्वप्नोपल- ब्धिपक्षे दोपान्तरमाह-प्रतिद्धयति । व्यावामाराकामनुवति-समति । तेपो देहान्तःसंकुनिने नारोदेशे स्थितिदर्शनाभिय्यायमित्येतदप्यसंप्रतिपनमि. त्पत्र हेनुमाह-यस्मादिति । पश्यनिवेति समदर्शनस्य निरूपणे सत्याभासमि. पशब्देन पोत्यो । एतच्छन्देन चोपं परामर । समद्रया गता स्वमान पश्य. तीत्यत्र हेतुमाह-यस्मादिति । वादस्तु पूरिन् । तथाऽपि कसं वहिः समोर. सम्भो न भवतीति निर्धारिनामोशङ्कयाऽऽहन चेनि । समः सत्यो न भानि उचितकालविकटत्वासंतिपसपदित्यभिपेत्य पठितमाह-अत इति । सधन देहादाहिदेशान्तरे वादानमित्याह-कि चेनि । सभी सदया देशान्तर स्वमान्पश्यन करमादेव प्रतिवदोन तपाति किं नु सपनो वाने नवाजा गया स्वप्नदर्शने काऽनुपपत्तिरित्याराऽऽह-यदि चनि । अन्नात सननमिति स्थित खप्नभिध्यावचित मान्यतादित्युक्तं प्राति-रात्राविति । यार रात्री निदामुपगतम्तयार भावान हनियविकसित : मंदार गाद करती पश्यति । सयानोऽप पर पदो। ५८.२ महासविहीनः मनकामी मिः संहाः सप्नानपउने । तामादुरितस्य काट दरम्य महरिनामोशी " 13. म. सा... ali ............ 4. Fi' । ..............। 1. Heri....मार ।। 1...।

·६८ सगौरपादीयकारिकादीपमालपोपनिषद-[वैतथ्याय- सानार्शनासस्मिन्भिटगाव समित्यर्मः । सप्नमियाले हान्तरमाह-येथति । सहशिमिरगृह्यमाण सनद्रपुरसंघातिपत्रमित्याशयाऽऽह-गृहीतदिति पुरुपान्तरसंवादादर्शनातदेशान्तरमाप्तिद्वारा सप्नदर्शनमिति वक्तुमशक्यत्वादन खप्नदर्शनमित्युचितदेशकालापभातिन्मिध्यावं सिद्धमित्युपसंहरति-तस्याग्नेति॥ अभावश्च स्थादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन वै प्राप्तं स्वप्न जाहुः प्रकाशितम् ॥ ३ । इतव स्वमद्देश्या भावा वितयाः। यतोऽभावथैव रथादीनां स्वमद इयानां श्रूयते न्यायपूर्वकं युक्तितः धुतो "न तत्र रथाः" इत्यत्र । तेनान्तास्थानसंवृतत्वादिहेतुना माप्तं चैतथ्यं तदनुवादिन्या श्रुत्या स्वमे स्वयंज्योतिष्ट्वमतिपादनपरया प्रकाशितमाहुर्ब्रह्मविदः ॥३॥ स्वप्नदृश्यानां भावानां मिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह-अभावश्चेदिति । न तत्र रया न रथयोगा न पन्धानो भवन्तीत्यादिश्रुत्या स्वप्ने स्वयंज्योतिष्ट्वमात्मनो दर्शयन्त्या तत्र दृश्यानां रथादीनामभावो योग्यदेशाद्यभावद्योतकन्यायपुरःसरं श्रूयते । अतस्तेन न्यायेन प्राप्तमेव स्वप्नदृश्यभावानामस्ति मिथ्यात्वमन्यपरया श्रुत्या प्रकाशितमिति ब्रह्मविदो वदन्ति । तथा च सप्ने भावानां मिथ्यात्वं श्रुतियुक्तिभ्यां सिद्धमित्यर्थः । हेत्वन्तर- परत्वं श्लोकस्य दर्शयति-इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फुटयति-यत इति । ज्ञेयाभावे ज्ञानाभावादज्ज्ञानस्यापि श्रुतमसत्त्वमिति वक्तुं चशब्दः । श्रूयते न तत्रे. यद्यायां श्रुताविति संबन्धः । न्यायपूर्वकमिति व्याचष्टे-युक्तित इति । योन्यदे. जायभावो युक्तिः । तहिं न्यायसिद्धेऽर्थे किमन्यपरया श्रुत्या क्रियते तत्राऽऽह- नेति । अन्तःशरीरमध्यस्थानं नाडीलक्षणम् । तत्रातिसूक्ष्मे संवृतत्वेन संकुचितत्वे. विस्थानं पर्वतादीनामुपलभ्यते । ततश्योचितदेशाभावो योग्यकालाभावश्चेत्यादिना प्रागु- न हेतुना प्राप्तं स्वप्नदृश्यांना भावानां वैतथ्यं तदेव तदनुवादिन्या श्रुत्याऽपि प्रकाशित. त्याहुब्रह्मविदः । जाग्रदवस्थायामादित्यादिप्रकाशानां वागादिज्योतिषां च विद्यमान- दासनादिव्यवहारस्य तन्निमित्तत्वसंभवादात्मचैतन्यनिबन्धनो व्यवहारो न निर्धा- येतुं शक्यते । स्वप्ने पुनः सूर्यायभावेऽपि व्यवहारदर्शनात्तस्य च निमित्तापेक्ष्य(स). दात्मचैतन्यस्य तन्निमित्तत्वनिर्णयात्तत्राऽऽत्मनः स्वयंज्योतिष्वं प्रतिपादयितुं न तत्रे. ग. ज. 'तन्नि' । २ प. णत्वद्र' । 'गत्वाद्दष्टु । ३ ख. 'नाई। प. द. वामि। न. र. 'रस्यभा'। ६. वकयु। . . 'दितिह' ८ स. 'यन्ला त । ९ स. स्वप्रेर' । ग. स. स्वामभा। 11 ग. रत्वं । १२स.ग. 'मध्ये स्था। १३ छ म. 'नो । १५ ग. सदेव । १६ घ. र. ज. "मिति प्रम। 101 ·द्वितीयप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। त्याद्या श्रुतिः । तया तत्परया न्यायसिद्ध स्वप्नमिथ्यात्वमनुवदन्या तदप्रतिपादि- तमपि प्रकाशितमिप्यते । तथा च श्रुतियुक्तिभ्यां प्रतिपर्न स्वप्ममिथ्यात्वमिति दृष्टा- न्तसिद्धिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ जन्तःस्थानातु भेदानां तस्माजागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वेन भिद्यते ॥४॥ जाग्रदृश्याना भावानां वैतथ्पमिति प्रतिज्ञा । दृश्यत्वादिति हेतुः । स्वमदृश्यभाववदिति दृष्टान्तः । यथा तत्र स्वमे दृश्यानां भावानां वैतध्यं तथा जागरितेऽपि दृश्यत्वमविशिष्टमिति हेतूपनयः । तस्माजागरि- तेऽपि वैतथ्यं स्मृतमिति निगमनम् । अन्त:स्थानासंतत्वेन च स्वममदृश्यानां भावानां जाग्रदृश्ये पो भेदः । दृश्यत्वपर्सत्यत्वं चावि. शिष्टमुभयत्र ॥ ४॥ उकन्यायेन दृष्टान्ते सिद्धे फलितमनुमानमाह-अन्तास्थानादिति । भेदा. नामित्यत्र सूनितमनुमोनमारचयति-जाग्रदिति । तृतीयेन पादेन पक्षधर्मत्य व्याप्तस्य हेतोरुच्यते तदर्शयति-पयेति । द्वितीयेन पादेन प्रतिरलपमाणामा- यसूचकं प्रतिज्ञोपसंहारवचनं निगमनं भूवितमित्याह-तस्मादिति । सद्वितीत. ध्यवादिना केन विशेषण पक्षसपक्षविभागसिद्धिरित्याशययान्तःस्थानातु संवृतत्वेन नियत इत्यत्र विवक्षितममाह-अन्तःस्पानादिनि । समस्यानामन्तःस्थानं संग. तत्वं च न तथा नागदृश्यानां तेनोचितोशाधभावातेषां तेम्पो वैपम्यं स्फुटम् । सिदं हि योग्यरेशाधभावन सनक मिथ्यात्वमिति मसतम् । नागरितस्य पुनरुनिता देशादिसद्भावारफुटमिप्यामिति क्षत्वमित्यर्थः । तार्ह सपा वैषम्यादृष्टान्तवारी- तिकभावासिद्धिरित्यासमाऽऽह-स्पत्वमिति ॥१॥ स्वप्रजागरितस्थाने ोकमाहुर्मनीषिणः । शेवानां हि समलेन प्रसिदेनैव हेतुना ॥ ५॥ भगिनैर भेदानां प्रासादरलेन हेतुना ममन्येन समनागरित. स्पानपरिकत्वमारिरिन इति पूर्वसामामिदम्पैर फरम् ॥ ५ ॥ १५.. RRRE... ...R. रामार (E............ sto ... REM.. मा......

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीपमाण्डूक्योपनिषत्- [वैतष्पाय- स्वपज्जागरितस्य मिथ्यात्वे समनिद्रायुतावित्योदो जागरिते समशब्दप्रयोग युक्तो भवतीत्याह-स्वमेति । उभयत्रैकत्वं विद्वदभिमतमित्यत्र हेतुमाह-भेदा- नामिति । भेदा भिद्यमाना भावाः । तेपामवस्थाद्वयवर्तिनां ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वमविशि- एम् । तेन दृश्यत्वेन हेतुना प्रसिद्धमेव तेषां मिथ्यात्वेन समत्वं तेन स्थानयोरेकरू- पत्त्वं विवकिनामभिप्रेतमिति यत्पूर्वमनुमानाख्यं प्रमाण सिद्धं तस्यैव फलं साधनस्थान द्वयाविशेषरूपमनेन श्लोकेनोक्तमिति श्लोकयोमनया दर्शयति-मसिद्धेनैवेति ।। ५॥ आदावन्ते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥ ६॥ इतश्च वैतथ्यं जाग्रदृश्योनां भेदानामाद्यन्तयोरभावाथदादावन्ते च नास्ति वस्तु मृगाष्णिकादि तन्मध्येऽपि नास्तीति निश्चितं लोके । तथेमे जाग्रदृश्या भेदाः। आद्यन्तयोरभाव द्वितथैरेव मृगतृष्णिका- दिभिः सहशत्वाद्वितथा एव तथाऽप्यवितथा इव लक्षिता मूढेरनात्म- विद्भिः ॥ ६॥ जाग्रदृश्यानां भावानां मिथ्यात्वमित्यत्रानुमानान्तरमाह-~आदाविति । यदि जाग्रदृश्या भावा मिथ्यात्वेन प्रसिद्धस्वप्नादिभिः समत्वान्मिथ्या कथं तर्हि तेषां घटः सपटः सन्नित्यमृपात्वेन प्रतीतिरित्याशङ्कयाऽऽह-वितथैरिति । प्रकृते जाग्रन्मि- थ्यावे हेत्वन्तरपरत्वं श्लोकस्योपन्यत्यति-इतथेति । विमतं मियाऽऽदिमत्त्वाद. न्तमत्त्वात्स्वप्नादिवदित्यर्थः । उक्तानुमानदिने व्याप्तिं कथयति~यदादाविति । यदादिमदन्तवञ्च तन्मिथ्या यथा मृगतृप्णिकादीत्यर्थः । व्याप्तिमतः साधनस्य पक्षधर्म- तोपन्यासेन प्रतिक्षोपसंहारवचनं निगमनं दर्शयति-तधेति । अनुमानस्य घटादिषु सत्वग्राहकप्रत्यक्षविरोधमाशय सद्गन्धर्वनगरमितिवत्तस्याऽऽपातिकसत्तविषयत्वाम्मैव- मित्याह-तथाऽपीति ॥ ६ ॥ सप्रयोजनता तेषां स्वने विप्रतिपद्यते । तस्मादाद्यन्तवत्त्वेन मिथ्येव खलु ते स्मृताः ॥७॥ समदृश्यनागरितदृश्यानामप्यसमिति यदुक्तं तदयुक्तम् । म. 'प्रजाप.ज.लादिना य. धन पा... ५७. सागगना। 8. पापदि।...८.itrB. "प, ८.र.फादर.'115.11.11.5 ' मि.लि. प. अ.B, मजामि।

·७१ देतीयप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। यस्माजाग्रहश्या अन्नपानवाहनादयः क्षुत्पिपासोदिनिवृत्ति कुर्वन्तो गमनागमनादिकार्य च सप्रयोजना दृष्टाः । न तु स्वमदृश्यानां तदस्ति । तस्मात्स्त्रमदृश्यरज्जाग्रदृश्यानामसत्त्वं मनोरथमात्रमिति । तेन्न । कस्मात् । यस्मात्समयोजनता दृष्टा याऽनपानादीनां सा स्वमै विप्र- तिपद्यते । जागरिते हि भुक्त्वा पीत्वा च तृप्तो विनिवर्तितमुप्तमात्र एवं क्षुत्पिपासायातमहोरात्रोपितमभुक्तवन्तमात्मानं मन्यते । यथा स्वमे भुक्त्वा पीत्वां चातृमोत्थितस्तथा । तस्माजाग्रदृश्याना स्वमे विप्रतिपत्तिष्टा । अतो मन्यामहे तेपामप्यसत्वं स्वमदृश्यवदनाशकनी. यमिति । तस्मादायन्तवत्वमुभयत्र समानमिति पिथ्यैव खलु ते स्मृताः॥७॥ स्वप्नस्य मिथ्यात्वमाद्यन्तवत्त्वान्न भवति किं तु फलपर्यन्तत्वाभावाज्जागरितस्य फल- पर्यन्तत्वान्न मिथ्यात्वमित्याशङ्कयाऽऽह-समयोजनतेति । फलपर्यन्तताराहित्योपाधेः साधनव्यापकत्वे फलितमाह-तस्मादिति । नागदृश्या भावा 'बहूक्त्या गृह्यन्ते । श्लोकस्य व्यावामुपाध्याशङ्कामुत्थापयति-स्वप्नति । जाग्रदृश्यानामिव स्वप्नदृश्याना- मपि तुल्यं सप्रयोजनत्वमित्युपाघेरसंभवमाशङ्कयाऽऽहन विति। अनुमानस्य सोपा- धिकत्वेनासाधकत्वे फलितमाह-तस्मादिति । हेतोः सोपाधिकत्वं दूपयति- नोति । साधनव्याप्त्यादिदोपाहते नोपाधिनिरसनं मुशकमित्याह-कस्मादिति । फलपर्यन्तताविरहित्वोपाधेः साधनव्याप्तिमाह-यस्मादित्यादिना । तामेव विप्रति- पत्ति प्रकटयति-जागरिते हीति । उक्तमयं दृष्टान्तेने स्पष्टयति-यथेत्यादिना । उपाधेः साधनव्याप्ति निगमयति-तस्मादिति । हेतोः सोपाधिकत्वाभावे फलित- माह-अत इति । हेतुद्वयमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ ७ ॥ अपूर्व स्थानिधर्मो हि यथा स्वर्गनिवासिनाम् । तानयं प्रेक्षते गत्वा यथेवेह सुशिक्षितः॥८॥ स्वमजान दयोः समत्वाजानन्दानामसत्वमिति यदुक्तं तदसत् । 10. 'सानि । २ छ. 'जनता ३. 'सत्यत्वं मक. वय 1५७. ने। (क. या घातृ' । . लातृ'। .. 'मनुना स.'ला च न्। घ... च. खाने । .. "पि नि. च. 'रयतेऽनो।"प.प्र. बहुमत्या । .. मुरादय। १३ ज. सानो तु। ४ क. पमित्या १५७. रत्वे । क. तथेति । ... 'स्याइपाह! 10 क. पहिसोपा । प. प.स. हितमा छ. 'तिस्टमा । २.क. 'न स्फुटय । २१ ग. तोरी।। २१ क .।

·सगौरपादीपकारिकापर्यवेदीयमाण्फ्योपनिषद-[वैतथ्याख्यं- कस्मात् । दृष्टान्तस्यासिद्धत्वात् । कथम् । न हि जाग्रदृष्टा एवैते भेदाः स्वमे दृश्यन्ते । किं तहि । अपूर्व समे पश्यति चतुर्दन्तगनमारूढमष्टभुः जमात्मानं मन्यते । अन्यदप्येयंमकारमपूर्व पश्यति स्वमे । नान्य- नासता सममिति सदेव । अतो दृष्टान्तोऽसिद्धः । तस्मात्स्वमवजागरि- तस्यासत्यमित्ययुक्तम् । तन्न । स्वमे दृष्टमपूर्व यन्मन्यसे न तत्स्वतः सिद्धम् । किं ताई । अपूर्वस्थानिधर्मो हि स्थानिनो द्रष्टुरेवं हि स्वप्न स्थानवतो धर्मः । यथा स्वर्गनिवासिनामिन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादि तथा स्वमदृशोऽपूर्वोऽयं धर्मः । न स्वतःसिद्धो द्रधुः स्वरूपवत् । तानेव- मौरानपूर्वान्स्वचित विकल्पानयं स्थानी स्वमहक्स्वमस्थानं गत्वा प्रेक्षते । यथैवेह लोके सुशिक्षितो देशान्तरमार्गस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वी तापदार्थान्पश्यति तद्वत् । तस्माद्यया स्थानिधर्माणां रज्जुसर्पम- गष्णिकादीनामसत्वं तथा स्वमदृश्यानामपूर्वाणी स्थानिधर्मत्वमेवेत्य सचमतो न स्वमदृष्टान्तस्यासिद्धत्वम् ॥ ८॥ दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वं शङ्कित्वा परिहरति-अपूर्वमिति । यथा स्वर्गनिवस- नशीलानामिन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादिधर्मस्तथा यदिदमपूर्वस्वप्नदर्शनं मन्यसे तदपि स्थानिनः स्वप्नस्थानवतो द्रष्टुरेव धर्मः । तेन दृष्टत्वात्तस्य मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः । कथं तेनैव दृष्टत्वं तत्राऽऽह-तानयमिति । यथैवेह व्यवहारभूमौ सुशिक्षितो देशान्त- रप्राप्तिमार्गस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तत्रत्यापदार्थान्वीक्षते तथाऽयं स्वप्नद्रष्टा स्वप्नगतापदार्थान्यथोक्तप्रकारान्प्रतिपद्यते । ततश्च स्वप्नस्य स्थानिधर्मत्वाद्रज्जुसििदव- मिथ्यात्वमित्यर्थः । श्लो:व्यावामाशङ्कामुपन्यस्यति-स्वमेति । समत्वमाद्यन्तव- त्वादि । अनुमानसिद्धस्यार्थस्यानुमानदोपोक्तिमन्तरेणासत्त्वमयुक्तमिति पृच्छति-कस्मा. दिति । व्याप्तिभूमिं दूपयन्व्याप्तिभङ्गं दोपमाह-दृष्टान्तस्येति । असिद्धत्व प्रश्नपू- व विशदयति-कथमित्यादिना । अपूर्वदर्शनमेव विवृणोति-चतुर्दन्तमिति । अन्यदपि त्रिनेत्रत्वादि । दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वे सिद्धे प्रागुक्तानुमानानुपपत्तिरिति फलितमाह-तस्मादिति । दृष्टान्तासिद्धिं दूपयन्ननुमानं साधयति-तन्नेति । तरिक १ ग. घ. ह. च. उ. 'दन्तं ग । २ च तत्रान्ये । ३ क. 'देवातो हा ४ क. तत्र वा ५८. उत्तु सतः । इस. च. 3. ज. प. 'वमित्यपूर्व स्था । . य. इ. च. ज. श. या काशन। ज. नीयस्व' । ३. ज..मित दे।"प.इ. च. ज. स. खा पस ०६।१५. ज. नुस। १२.अ. पांच स्था । १३ म.साक्षादिक्ष . पूर्व स्व । १५. 'विाद । HER10 . पव।.१० . ' कस्यव्या ' । ९ग..छ .. ' क्षिति ।।

·द्वितीयप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मावतः सिद्ध परतो वा । नाऽऽयः । नडस्य तदयोगादित्याह-न तदिति । द्वितीये तमिथ्यात्वमित्यभिप्रेत्य प्रश्नपूर्वकमाद्यपादमवतारयति-किं तहाँति । तद्गता. =यक्षराणि व्याकरोति-स्थानिन इति । अपूर्वस्वप्नदर्शनस्य स्थानिधर्मत्वं दृष्टान्तेन साधयति-यथेत्यादिना । अपूर्वदर्शनं स्वर्द्रष्टवर्मोऽपि चैतन्यनस्कि न स्यादित्या. शङ्कय बाधोपलन्धर्भवमित्याह-न स्वत इति । उत्तरार्ध विभजते-तानित्या- दिना । अपूर्वाणां स्वप्नदृश्यानां स्थानिधर्मत्वेऽपि किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह- तस्मादिति । स्वप्नदृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाभाव निगमयति--अतो नेति । पूर्वस्या- पूर्वस्य वा समदर्शनस्य स्वमद्रष्ट्रधर्मत्वेन तदविद्याविलसितत्यादृष्टान्ते साध्यसप्रतिपत्ते- स्तपैव नागद्वेदानां मिथ्यात्वं युक्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥ स्वमवृत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितं त्वसत् । बहिश्तोगृहीतं सदृष्टं वैतथ्यमेतयोः॥ ९ ॥ अपूर्वत्वाशको निराकृत्य स्वमदृष्टान्तस्य पुनः स्वमतुल्यता जानने- दानां प्रपञ्चयन्नाह-स्वमवृत्तावपि स्वमस्थानेऽप्यन्तश्चेतसा मनोरथसं. कल्पितमसत् । संकल्पानन्तरसमकालमेवादर्शनात्तत्रैव स्वम वहिवे- तैसा गृहीतं चक्षुरादिद्वारेणोपलब्धं घटादि सदित्येवमसत्यमिति निश्चि- तेऽपि सदसद्विभागो दृष्टः । उभयोरप्पन्तर्वहिश्वेताकल्पितयोःतथ्य- मेव दृष्टम् ॥ ९॥ नामदृश्यानां मिथ्यात्वं तेपु. सदसद्विभागप्रतिभानविरुद्धमित्याशङ्कय दृष्टान्तेन समाधत्ते-स्वमहत्ताविति । श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह-अपूर्वत्वेति । स्वप्नदृष्टान्त- स्यापूर्वदर्शवप्रयुकां साध्यविकलस्वशङ्का परिहत्येति यावत् । स्वप्नस्थाने सर्वस्य २६ य. छ. श. स्वतः। घ. सिदि कि वा प'। ३स. ज. स.'दकिवा । 1. ज. स. स्वसिद्धिरित्त५प.ह. भ. 'स्य स्वाग. स. 'ति । तथे । 'प्रध। 3. 'टप' ज. लेकि।. क. 'ति । भयान'।" क. 'सित्वा । ११.प.च. 'साऽप्यन्व'ज.स.'वप्यन्त प.ज.स. 'सितमग 1१५५. ज... म. 'तसाए। १६५. 'तं सदसतोवैतभ्य टम् ॥u. पि स्था। 16 ज. सत्कापनान । ९ प... च.. 'स्नान' । २. प. न्तर स्वप्न,'भेवर १ प. 'तो १७. सत्यनि । . तवया वैत । २५ घ. क. र. ज. स. म्॥ । २६ प. अ.निप्याले । २. ३. नात्यु। १८ प. 'नवयु । २९ प. ज. पूस्य ।।.. स्यापूर्यस्य। १.

·७४ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद् -- [वैतष्ट- मिथ्यात्वाविशेषेऽपीत्यर्थः । अमत्त्वं परमार्थमद्विलक्षणत्वेन मिथ्यात्वम् । तत्रा विभागप्रतिभातविरोधात्कृतो मिथ्यात्वमित्याशङ्कय बाधाविशेषादित्याह- रिति ॥९॥ जाग्रत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितं त्वसद । बहिश्तोगृहीतं सद्युक्तं वैतथ्यमेतयोः ॥ १० ॥ सदसतोतयं युक्तम् । अन्तर्वहिश्वेतःकल्पितत्वाविशेषादिति । व्याख्यातमन्यत् ॥ १० ॥ दान्तिकमाह -जाग्रदिति । युक्तत्वे हेतुमाह-अन्तरिति । श्लोकस्थानामा क्षराणां व्याख्यानमनपेक्षितं व्याख्यातप्रायत्वादित्याह-व्याख्यातमिति ॥ १० ॥ उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि। क एतान्बुध्यते भेदान्को वै तेषां विकल्पकः ॥११॥ चोदकश्वाऽऽह-स्वमजाग्रत्स्थानयोर्भेदानां यदि वैतथ्यं क एतान- न्तर्यहिश्वेतःकल्पितान्बुध्यते । को वै तेषां विकल्पकः । स्मृतिज्ञानयोः क आलम्बनमित्यभिमायः । न चेनिरात्मवाद इष्टः ॥ ११ ॥ सर्वमिथ्यात्वे प्रमातृप्रमाणादिव्यवहारानुपपत्यो विशेषमाशङ्कते-उभयोरिति । कर्तृकरणव्यवस्थानुपपत्त्याऽपि विरोधोऽस्तीत्याह-को वा इति । विकल्पको निर्मा- तति यावत् । लोकस्य चोद्यपरत्वं प्रतिनानीतेचोदक इति । अक्षरयोजनया प्रथ. मार्थापत्तिविरोध स्कोरयति-स्वमेति । चतुर्भपादमवतार्यार्धापत्यन्तरविरोध स्फुट- पति को वै तेषामिति । कर्ता हि पूर्वान्नं स्मृला तळातीयानिर्मिीत तेन स्मृत्य परिव । योऽध्यात्म प्रमाता यश्चाधिदेवं कश्चरस्तावुभावपि मियत्यही काराप्र. wissहन चेदिति । यदिप्रमाता की at an art. - नुभवामयाक्षेपण कतिपो विवक्षितस्यान कादिव्यवहारानुपपत्तिः सर्वमिप्याले ·द्वतीयप्रकरणम् आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। -यमिष्टमेवाऽऽपद्यते । न च तंदेष्टुं शक्यत आत्मनिराकरणस्य दुष्करत्यानिराकर्तुरे- वाऽऽत्मवादित्यर्थः ॥ ११ ॥ कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मानमात्मा देवः समायया। स एव बुध्यते भेदानिति वेदान्तनिश्चयः ॥ १२ ॥ स्वयं स्वमायया समात्मानमात्मा देव आत्मन्येव वक्ष्यमाणं भेदा. कारं कल्पयति रज्ज्यादाविव सर्यादीन् । स्वयमेव च तान्बुध्यते भेदां. स्तदेवेत्येवं वेदान्तनिधयः । नान्योऽस्ति झानस्मृत्याश्रयः । न च निरापदे एव ज्ञानस्मृती वैनाशिकानामिरेत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ कर्तृकार्यादिव्यवस्थानुपपत्ति परिहरति-कायतीति । करणान्तरं व्यवरि. नत्ति-आत्मनेति । कर्मान्तरं व्यावयतिमात्मानमिति । कर्षन्तरं निवार- पति-आत्मेति । तम्य योन कान्तरापेक्षा प्रनितिपति-देव इति । विवर्तवाद घोतयति-स्वमाययेति । सर्वस्य मिथ्यात्वेऽपि मायया विकसितभेदानुरोधेन कर्तृ. स्वादिव्यवस्था मिध्यतीति भावः । प्रमातृप्रमाणादिव्यवहारानुपति प्रत्याह-स एवेति । एकस्मिन्नेवाद्वितीये प्रतीनि वस्तुनि कानिकभेदनिकलना सी न्याय. त्यत्र प्रमाणमाह -इति वेदान्तेति । यथा पटवाटा कुलालोऽरिछाता मृदोऽन्यो रष्टो न तहान्योऽविष्ठाताऽस्तीत्याह -स्वपमिनि । या तत्र मसामयमुपादानम- विचातुरन्यदरिगनं न तीऽधान्यादानमस्तीत्याह-समात्मानमिनि । तर घटं कुर्वनो भूभागो भात्याधोरो न तोहाऽऽ सरोऽन्योऽलान्याह-आत्मयोनि । परिणाममा व्यावय विवाद प्रकटशित समात्य नर दृष्टान्नमाह-रमा. दाविनि । मायाद्वारेण निदात्मनो नमनितिमाता नया दुनितिनिश्चिताप ममातृत्वमित्याह-सयमेन चेनि । न च प्रातृत्वम्प तातित सदसi. दिदर्शनाव मियावनिधारणादित्याह-तदिति । यदिदम्य प्रमायादिहस्य पमिसपा नेह नानासादिया प्रभाग -इत्ये मिति । मान- राईमाह-नान्योऽस्तीति। यो मासटा यातायातमाया. यो नाति । नभ माना२.६ilati दरदिन्यः । मानस्मृत्योराधाक्षा नियता न. त्याहन चेति ॥१२॥ १ : ....... - ..

·विकरोत्यपरान्भावानन्तश्चित्ते व्यवस्थितान् । नियतांश्च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रभुः ॥ १३ ॥ संकल्पयन्केन प्रकारेण कल्पयतीत्युच्यते । विकरोति नाना करो- त्यपराल्लौकिकान्भावान्पदार्थाशब्दादीनन्यांश्चान्तविचे वासनारूपेण व्यवस्थितानव्याकृतानियतांश्च पृथ्व्यादीननियतांश्च कल्पन(ना)का: लॉन्वहिश्चित्तः संस्तथाऽन्तश्चित्तो मनोरयादिलक्षणानित्येवं कल्पयति । प्रभुरीश्वर आत्मेत्यर्थः ॥ १३ ॥ चकारादनियतांश्चति विवक्ष्यते । प्रतिपित्सितक्रमप्रतिपत्त्यर्थ पृच्छति-संकल्पय अन्यांश्चेति । शास्त्रीयानिति यावत् । चित्तमध्ये वासनारूपेण व्यवस्थितान् । अनभिन्य कनामरूपत्वेन व्यवहारायोग्यत्वमाह-अव्याकृतानिति । कल्पनाकोलान्विादादी- नस्थिरानित्यर्थः । बहिश्चित्तो बहिर्मुखो बाह्यान्व्यवहारयोग्यान्पदार्थान्कल्पयति । अन्तश्चित्तस्तु तेभ्यो ध्यावृत्तवृद्धिर्मनारयादिलक्षणानामन्यवस्थिताभावान्व्यवहारापो- ग्याकल्पयित्वा पुर्वहिन्यवहारयोग्यतायै कल्पयतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । या लोके कुलालो वा तन्तुवायो वा घटं पटं वा कार्य चिकीर्षुरादौ व्यवहारायोग्यां व्या बुद्धायाविर्भाव्य पश्चात्तामेव यहि मरूपाम्यां संपादयति । तथैवायमादिकर्ता मायालक्षणे स्वचित्ते नामरूपाम्यामव्यक्तरूपेण स्थितास्रष्टव्यपदार्थान्प्रथमं सिमति: कमाविगतिरिति ॥ १३ ॥ चित्तकाला हि येऽन्तस्तु दयकालाब ये पहिः ॥ कल्पिता एव ते सर्व विशेपो नान्यहेतुकः ॥ १४ ॥ বনবিধবায়েবি নিৰবাৰ। যামাখিলকিরি- १.सर.टा... RRC (4..................। ..... ।। ५. '' 10.4-11 ...........fort'. सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद - वैतथ्याख्यं-- प्रकृताय कल्पनायां विवक्षितं क्रममुपन्यस्यति - विकरोतीति । नियतां प्रति निति । श्लोकाक्षरयोजनया बुभुत्सितं क्रम प्रत्याय [ य ] ति - उच्यत इत्यादिना । ताकारणान्तविभाज्य पश्चादहिः सर्वप्रतिपत्तृप्ताधारणरूपेण संपादयनीति कलनापा ·द्वितीयप्रकरणम् २]भानन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। तैमनोरयादिलक्षणश्चित्तपरिच्छेद्यैःलक्षण्यं वाह्यानामन्योन्पपरिच्छेद्य- त्वमिति सा न युक्ताऽऽशशा । चित्तकाला हि येऽन्तस्तु चित्तपरि- च्छेद्याः नान्यश्चित्तकालव्यतिरेकेण परिच्छेदकः काळो येषां ते चित्त- कालाः । कल्पनाकाल एवोपलभ्यन्त इत्यर्थः । पकालाच भेदकाला अन्योन्यपरिच्छेद्याः । यथाऽऽगोदोहनमास्ते यावदास्ते तावद्गी दोग्धि पावन्द्रों दोन्धि तावदास्ते । तावानयमेतावान्स इति परस्परपरिच्छेद्य- परिच्छेदकत्वं वाह्यानां भेदाना ते द्वयकालाः । अन्तश्चित्तकाला वाघाश्च द्वयकालाः कल्पिता एव ते सर्वे । न बाह्यो दयकालत्व. विशेषः कल्पितत्वम्पतिरेकेणान्यहेनुकः । अत्रापि हि समधान्तो भवत्येव ।। १४॥ करिपतानां कल्पनाकालादन्यस्मिन्काले सत्तामावाजायद्भावाना न कल्पनाकाला. कालान्तरेऽपि प्रत्यभिज्ञया सत्त्वावगमादनुपर्षनं तेषां मिथ्यात्वमित्याशकमाह- चिचेति । ये कल्पनाकालभाविनी भाषा मनम्यन्तने ये प प्रत्यभिज्ञायमानलेन पूर्वापरकामाविनो बहिरेव व्यवहारयोग्या दश्यन्ते ते सो करिताः सन्तो मिटा भवितुमर्हन्ति । प्रत्यभिज्ञायमानवलक्षणो विशेषत नाकरितलयुक्तः करिश्तेऽपि तदर्शनादित्यः । लोकगावमारा दर्शयनि-समादिति । यगारा दृश्य- मानस कल्पितं मिध्ये वेष्यते तथा नागरिती र सवितातिन कल्पितं मिध्यवेत्येवमायापि निर्धारितमित्यप हेनुमाह-पस्मादिनि । भारमा. पावियतेन पित्तन तावदधिनिमिता मनोरया मनायनामाना नही रन्नुमा पश्च ते पिता परिउिपनेते हि कसनामामानी न प्रमोयने । तः सह रक्षयं मनमो बहिनीजस्यकानां भानामत्योन्यारियल कार यावनिवेन प्रत्यक्षिागोचरत्वनिति सम्मादुरडम्पले सम्पादयु नागरितम्य सान. पन्निध्यात्यमित्यर्थः । शेरातरेरुतरमाह-सा नेति । य नम्बरमा भावाने रिता भायर रित्तविशी-निनलादिना। मावा विक्षिामाह- कत्पति । निकायका प्रति । 4 महिलालम्पसार उमदीदा - Eartrai 'rum:...........

·No text on this page.

·- द्वितीयप्रकरणम्२]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। तत्रोपयुज्यते । मिथ्याभूतप्वपि तदर्शनादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति- -यद- पीत्यादिना । मनस्यन्तर्मनोरथरूपाणां भावानामव्यक्तत्वमस्फुटत्वम् । तत्र हेतुमाह- मन इति । चक्षुरादिग्राह्यत्वन मनसो बहिर्भावानां स्फुटत्व दृष्टं तदेषाममिथ्यात्वकृत- मिति शङ्कां वारयति-नासाविति । सर्वमंप्रतिपन्नमिथ्यात्वेऽपि स्वप्ने स्फुटत्वास्फुट- त्वविशेषप्रतिभानानासौ विशेपो मिथ्यात्वममिथ्यात्वं वा प्रयोजयितुं प्रभवतीन्याह - स्वमेऽपीति । अयं विशेषस्तहि केन सिध्यतीत्याशङ्कय चतुर्थपादार्थमाह-कि तहीति ! मनोमात्रमंबन्धादनतर्भावानां वासनामात्ररूपाणामम्फुटत्वम् । बहिर्भावानी तु चक्षुरादिबहिरिन्द्रियसंबन्धाधुक्तं स्फुटतं तदेप विशेषो मिथ्यात्वाविशेपेऽपि सिध्य- तीत्यर्थः । स्फुटत्वास्फुटत्वप्रतिभासभेदस्य मिध्यात्वेऽपि संभवात्प्रागुक्तमनुमानमविरु• द्धमित्युपसंहरति 1-अत इति ।। १५ ॥ जीवं कल्पयते पूर्व ततो भावान्पृथग्विधान् । वाह्यानाध्यात्मिकश्चैिव यथाविद्यस्तथास्मृतिः ॥१६॥ बाह्याध्यात्मिकानां भावानामितरेनरनिपित्तनमित्तिकतया कल्पनायां कि पूलपिति । उच्यते । जीवं हेतुफलात्मकम् । अहं करोमि मम मुंख. दुःखे इत्येवंलक्षणम् । अनेवलक्षण एव गुद्ध आत्मनि रज्ज्नामिव सर्प कल्पगने पूनम् । ततस्तादर्शन कियाकारका भेदेन प्राणादी. नानाविधाभावान्याह्यानाध्यास्मिांव कल्पयते । तत्र कलानायां को हेतुरित्युच्यते । योऽसौ स्वयं कलिनो जीवः सर्वकल्पनायामपि. कृतः स यथाविद्यो याहमी विद्या विज्ञानमत्येति ययाधिस्तथावि- धव स्मृतिस्तस्येति तपास्मृतिर्भवनि स इनि । अनी हेनुकल्सनायिका- नात्फलविज्ञान तनो हेनुफलस्मृतिस्ततस्तदिनानं तदकिपाकारकत. स्फलभेदविज्ञानानि । तेभ्यस्तास्मृनिस्तस्मृनेश पुनस्नदिवानीनी. से वाह्यानाध्यात्मिकथितरतरनिमिचनैमिचिकनारेनानाया करा- यते ॥ १६ ॥ भवतु सर्वस्य कलिनावम् ! सा पुनः कसना के द्वारगे यामा:- १७.'ति । डी.प.प्र.र. दिन'। ५. प.....'पानामा मानसि... मुख नार. निम...tein. 'दिया १५.... १८. भारत मस्तस्य पदमा ... 'माया ·८० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपद- [वैतय्यारूप- जीवमिति । आत्मा हि सर्व मायावशने कल्पयनादौ विशिष्टरूपेण जीवं कल्पयति । तत इति । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेः स्वयमेव जीवभावमापद्यते । तदारेण पुनर्नानाविधानभायानिमिगीते । ज्ञानस्मृतिवैषम्यात्तत्कल्प्येपु भावेषु वैषम्योपपत्तिरे- त्यर्थः । श्लोकव्याक्यं प्रश्नमुत्थापयति चाँहति । पदार्थाः साध्यप्ताधनतया स्थित वायाः सुखं दुःखं ज्ञानं रागभेत्येवमादयस्त्वाध्यामिकास्तेषां परस्पर निमित्तनैमिति. कताऽस्ति । वासानिमित्तीकृत्याऽऽध्यात्मिका भवन्ति । तानपि निमित्तीकृत्येतरे जायन्।। तदेवमितरेतरनिमिततयों नैमित्तिकतया न कल्पनायां मूल वक्तव्यम् । निजात नायामतिप्रसादित्यर्थः । -लोकाक्षरयोननया परिहरति-उच्यत इति । हेतुल. त्मकमित्युक्तमेव व्यक्ति-अहमिति । हेतुफलभावविकलं पारदमाल ल्पनाधिष्ठान दर्शयति-अनेनैवमिति(!)। आरोपस्याधियानापेक्षाऽतील Tera माह-रज्ज्वामिवेति । द्वितीयतृतीयपादौ विभजते-तत इति । तान प्रश्न कल्पितस्य भोक्तुनीवस्य शेपत्येनेत्यर्थः । यद्यपि भीका सकतनायो भयो हा स्तथाऽपि तस्य तर कल्पनाविशेषो विशेषहेतुत्पतिर केन न संमत हो- तत्रेति । चतुर्थपादेनोत्तरमाह-उच्यत इति । तितो पनि । अधिकृतः स्वामित्वेन सह इत्यर्थः । शीशमा समाजका नार्थः । प्रकृतकलनामेव प्रपथपति-पा इस्लादिना । बारात तृप्त्यादि भवति । असति न भाडामोनो तो कल्पनाविज्ञानमुत्पद्यते । ततप्यारि बसेको पुरुक्तयोरुभयोरपि हेतुन्जयोः स्तरमा । . . तापितानम् । ततश्चाभिलपितायातको सरकार साफटोसनिप्पत्यादीनि विशेविकालेको • 317 मलम । रत्यनेन र ME ·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। अनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकारे विकल्पिता। सर्पधारादिभिर्भावस्तहदात्मा विकल्पितः ॥ १७ ॥ तत्र जीवकल्पना सर्वकल्पनामूलमित्युक्तं सैच जीवकल्पना किंनि. मित्तेति दृष्टान्तेन प्रतिपादयति-पधा लोके स्वेन रूपेणानिश्चिताs- नवधारितैवमेवेति रज्जुर्मन्दान्धकारे किं सर्प उदकधारा दण्ड, इति चाऽनेकधा विकल्पिता भवति पूर्व स्वरूपानिश्चयनिमित्तम् । यदि हि पूर्वमेव रज्नुः स्वरूपेण निश्चिता स्यात् । न सर्पादिविकल्पोऽभवि. प्येत् । यथा स्वहस्ताङ्गुल्यादिषु । एप दृष्टान्तः । तद्वदतुफलादिसंसा. रधर्मानविलक्षणतया स्वेन विमुद्धविज्ञप्तिमात्रप्सत्ताद्वयोणानिभित. वाजीवप्राणायनन्तभावभेदैरात्मा विकल्पित इत्येप सर्वोपनिषदा सिद्धान्तः ॥१७॥ इदानी नीवकल्पनानिमित्तं निरूपयति-अनिथितेति । सोकस्य तात्पर्श. यितुं वृत्तं कोर्तयति-तप्रेति । पूर्व श्लोकः सप्तमः । नीय कल्पनाया नित्यवायो. गास्सनिमित्तत्वस्य वकव्यत्वात्तस्य ५ वस्तुले नियनुपात: । भानुल्य प निम. तत्वासिद्धनातकरूपनामा दुर्घटवातकार्गमताऽपि करना नायत इत्याशने सेवेति । उत्तरत्वेन लो क्षरण्यतार्यानटे-टान्नेनेति । समरस रन तेनेति यावत् । अनवधारितत्वमेव कोरगति-एमति । रजोगनिय. नेन प्रकारेणेत्यः । उतावधारणाहित्ये कारणं नाति-मन्दनि । पूल. पनिश्याप्रागमस्थायामित्यर्थः । मविकसनायाममतिकभिमादानमाप. स्यति-सरूपेति । एतदेव व्यतिरेक द्वारा विभूत-पदि दीनि । दाता हस्सापश्यपु नपणे निश्चिनेषु समाविको यथा न.१311 का पुरोगामी र वरूपेण निश्चित नामो युद्धस्तथा च जना मायः उपसि रयान्नमय दानिक मनिशानादानःह-६५ इति । दीया.द. रामेन व तसातारागदेषादि गुमने । मुस-सननि । अनातिनति पात् । हितार नन्मदिन - मा. .ven. it stat...... समा................ ...1............ १४ .......

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद - [वैतम्या जीवमिति । आत्मा हि सर्व मायावशन कल्पयन्नादौ विशिष्टरूपेण जीव करपर्यत तत इति । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेः स्वयमेव जीवभावमापद्यते । तदो- पुनर्नानाविधान्भावानिमिमीते । ज्ञानस्मृतिवैषम्यात्तत्कल्प्येषु भावेषु वैषम्योपाची त्यर्थः । श्लोकव्यावर्त्य प्रश्नमुत्थापयति चाँहोति । पदार्थाः साध्यसाधनतया वि. बाह्याः सुखं दुःखं ज्ञानं रागश्चेत्येवमादयस्त्वाध्यामिकास्तेषां परस्परं निमित्तनैमिति- तदेवमितरेतरनिमिर्ततयाँ नैमित्तिकतया च कल्पनायां मूलं वक्तव्यम् । निजकर ८ कत्सना भवतीत्यर्थः। छानम् । ततश्च फलम् । इत्यनेन क्रमेण मिथो हेतुहेतुमत्तया प्रकृतां कल्पनामुपसंहरति-एवमिति ॥ १६ ॥ २... 'दुर्ग। कताऽस्ति । बाह्यानिमित्तीकृत्याऽऽध्यात्मिका भवन्ति । तानपि निमित्तीकृत्येतरे जायन्ते । नायामतिप्रसङ्गादित्यर्थः । श्लोकाक्षरयोजनया परिहरति - उच्यत इति । हेतुमच्या त्मकमित्युक्तमेव व्यनक्ति - अहमिति । हेतुफलभावविकलं परिशुद्धमात्मल जीवक . माह - रज्ज्वामिवेति । द्वितीयतृतीयपादौ विभनते - तत इति । तादयेन प्रपन ल्पनाधिष्ठानं दर्शयति - अनेनैवमिति ( ? ) । आरोपस्याधिष्ठानापेक्षाऽस्तीत्यत्र दृष्टान्त कल्पितस्य भोक्तु वस्य शेपत्वेनेत्यर्थः । यद्यपि जीवः सर्वकल्पनायां मूलभतो हेतु . स्तथाऽपि तस्य तत्र कल्पनाविशेषो विशेषहेतुव्यतिरेकेण न संभवतीति शङ्कते-- तत्रेति । चतुर्थपादेनोत्तरमाह - उच्यत इति । कल्पितो विशिएररूपेणेति शेषः । अधिकृतः स्वामित्वेन संबद्ध इत्यर्थः । इतिशब्दः श्लोकाक्षरयोजनासमातियो- नार्थः । प्रकृतकल्पनामेव प्रपश्चयति - अत इत्यादिना । सत्यनपानाधुरयोये तृप्त्यादि भवति । असति न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकरूपान्यायादोजनादिकं हेतुरिति कत्सनाविज्ञानमुत्पद्यते । ततस्तृप्त्यादिकं फलमिति कल्पनाविज्ञानं जायते । ततोडारे- धुरुक्तयोरुभयोरपि हेतुफलयोः स्मृतिरुद्भवति । ततश्च फलसाधनसमाननातीये कन- ताविज्ञानम् । ततश्चाभिलपिततृप्त्यादिफलार्थत्वेन पाकादिक्रिया तत्कारिक तडारी तत्फटीजनिप्पत्यादीनि विशेषविज्ञादीनि भवन्ति । ततो हेत्वादिस्मृतिः । तवला- प.घ. ' यते।।२क.ग . प . उ.स. स्कल्पेषु । ३ ग , प ... छ.ज . चाए.'ले चक.दरम।१.ज , तत्र । " क.स्वक ।११ .। १.3.'सरलो । ग . प.रम ।१८ रा.छ. दिसंनं । ९स . ' पान्या यदा । IA " प . विशा .. ' दि विशे'।१५ ग . छ.स. कृत्वा स्वा ।१६'कन्न संग २.१ . तनपादि ।१ प..म.न.कम । १३ ६. ' नाम '।। 6.रस्तु।.रान्दरत । २५८. नान्यपनि । २६ प . प ... ' ' मिति ।. पामाध्यात्मिनामिति । ४ क . मुरादुः । ५ज.नं। ६. तभ ·: द्वतीयप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकवटीकासंचलितशांकरभाप्पसमेता। अविद्वदृष्या तस्यास्तत्र प्रवेशेऽपि वस्तुदृष्टया नासौ तस्मिन्प्रवेणुं प्रभवतीत्याह- अदय इति ॥ १८॥ प्राणादिभिरनन्तैश्च भारतैर्विकल्पितः । मायैषा तस्य देवस्य यया संमोहितः स्वयम् ॥१९॥ यद्यात्मैक एवेति निश्चयः कथं प्राणादिभिरनन्त रितः संसा. रलक्षणविकल्पित इति । उच्यते । शृणु मायैषा तस्याऽऽस्मनो देवस्य । यथा मायाविना विहिता माया गगनमतिविमलं कुमुमितः संप. लास्तरुभिराकीर्णमिर करोति तयेयमपि देवस्य मायां ययाऽयं स्वयमपि मोहित इव मोहितो भवति । मम मापा दुरवपा इत्यु " क्तम् ॥ १९ ॥ आत्मनोऽद्वितीयत्वे कथमने केविलम्प विकस्सिनल निगभिप्रायानित्या प्रत्या. तिष्ठते-माणादिभिरिति । सिद्धानी सामिनिमुद्धाटनुसरमाह-मायेति । पोचभागं विभनो-पदीति । उत्तराईमृत्तातीन गाकरोनि-अरगत पनि । मायामेन रटान्तेन स्पष्टयति-पयेति । नामे माग हाहाकारगति-पति। यथा लौकिको मोहितो माहपरयो सपने ताSARITA सगा माया-मो. हितो भाति । अओ मोहद्वाराऽऽनन्या मापारियरः । मापा मोरहा भगवताऽपि चितमित्याह-पेति ॥ १९ ॥ प्राण इति प्राणपिदो सुतानीति च तदिदः । गुणा इति गुणविदस्तत्वानीति च तदिदः ॥ २० ॥ केत मागापोऽनाना भाशमा विकासमा योगका प्राग... नामुनाहरति-भाग इति । माग हिलाम्मेवगे मनोनित मागवितोपमा योपिक क । समापन । म.. पहिरम सनोमन । रोगा सा मानयोगीता सायनस FRE... कपः । यसमा ८.१-मानीत बाना ·८२ सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपल-[वैतथ्यास्य- प्रत्वं चेत्यर्थः । तन्मात्रत्यमयुक्तं सामान्यविशेषभावादित्याशङ्कयाऽऽह-सत्तेति । न पतनान्यदस्ति मुसमिति मत्वा विशिनष्टि-अपेति । सचिदानन्दादयात्मावियांवि- हसितं द्वैतमित्यत्र प्रमाणं ममयति-इत्येष इति । अद्वैतभृतयस्तावत्तत्रोपलभ्यन्ते यत्र हि द्वैतमिव भवतीत्याद्याश्च द्वैनतत्प्रतिभासयोzषात्वमावेदयन्त्यः श्रुतयः श्रूयन्ते तेनाद्वैत तत्तं द्वैनमविद्याविजृम्भितमिति प्रमाणसिद्धमित्यर्थः ॥ १७ ॥ निश्चितायां यथा रज्ज्वां विकल्पो विनिवर्तते । रज्जुरेवेति चाईत तहदात्मविनिश्चयः ॥ १८ ॥ रज्जुरेवेति निश्चये सर्वविकल्पनिवृत्तौ रज्जुरेवेति चाद्वैतं यथा तथा "नेति नेति" इति सर्वसंसारधर्मशन्यप्रतिपादकशास्त्रजनितविज्ञानसूर्या- लोककृतात्मविनिश्चयः " आत्मैवेदं सर्वम् अपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽ. वाह्यः " सवाह्याभ्यन्तरो हजः " "अजरोऽमरोऽमृतोऽभय एक एवाद्वय इति ॥ १८॥ अविद्याकृता जीवकल्पनेत्यन्वयमुखेनोक्तं तदेवेदानी व्यतिरेकमुखेन(ग) दर्शयति- निश्चितायामिति । रज्जुरेवेति रज्वा निश्चितायां तदज्ञाननिवृत्तेस्तदुत्थसदिविकल्पः पर्वथा निवर्तते रज्जुमात्रं चावशिष्यते तद्वदात्मनि श्रौतो निश्चयो यदा संपद्यते तदा सर्वस्याऽऽत्माविद्याकल्पितस्य जीवादिविकल्पस्य व्यावृत्तेरद्वैतमेवाऽऽत्मतत्त्वं परिशि- यते । तस्मादात्माविद्याविजृम्भिता जीवकल्पनेत्यर्थः । दृष्टान्तभागं व्याचष्टे-रज्जु- रेति। तद्वदित्यादि व्याकरोति तथेति।सर्वस्यापि संसारात्मनो धर्मस्याऽऽत्मन्यारोपि- नस्यासत्वावेदकं यनिषेधशास्त्रं तेन जनितं विज्ञानमेव सूर्यालोकस्तत्कृतो योऽयमा- मविनिश्चयः स एवाद्वितीयः शिप्यते । द्वैतं पुनः सर्वमेव व्यावृत्तं भवतीत्यर्थः । आत्मविनिश्चयमेव विशिनष्टि--आत्मैवेति । सर्वमिदमात्मवेत्युक्तेः पूर्णत्वं तस्यो- व्यते पूर्वभाविना कारणेत संस्पर्शशून्योऽपूर्वः पश्चाद्भाविना कार्येण संबन्धविधुरोऽनप- मनन्तरं छिद्रं तच्छ्न्योऽनन्तरश्चिदेकरसस्तस्यैव प्रत्यक्त्वमवाह्यत्वं कार्यकारणास्पृष्ट- नुभयकल्पनाधिष्ठानत्वेन ततोऽर्थान्तरत्वादित्याह-सवाद्येति । विशेषणत्रयं कौट. यव्यवस्थापनार्थम् । नन्मादिसंवन्धाभावे कारणमविद्यातबन्धराहित्यं दर्शयति- अभय इति । न खल्लविद्या तत्र कारणत्वेन संबन्धमनुभवति । तस्य पूर्णत्वेन कार- नपेक्षत्वादिस्याह-एक इति । द्वैताद्वैतव्यावृत्त्यर्थमवधारणं न विद्यायाः । निरा- यत्वोपपत्तेः । आश्रयान्तरस्य चासत्त्वात् । तत्रैव सा प्रविशतोति चेत्सत्यम् । क. 'पामा । २ प, 'पाल'। ३ स. ६. छ. तर तों।. समानयो । .

·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ऋग्वेदादयो वेदाश्चत्वारस्तत्तानीति पाठका वदन्ति । तदपि कल्पनामाघम् । न हि वेदा लौकिकवर्णव्यतिरिक्ता दृश्यन्ते । कमवतामेव वर्णानां वेदशब्दवाच्यत्वाझी. कारात् । कमश्चोचारणोपलब्ध्योरन्यतरगतो वर्गवारोप्यते । तथा च तथाविधकम- वनां वर्णानामारोपितरूपेण वेदशब्दवाच्यत्वात्कुतो वेदानां परमार्थतेत्याह-वेदा इति । ज्योतिष्टोमादयो यज्ञा वानुभूना भान्तीति बौधायनप्रभृतयो याक्षिका मन्यन्ते तदपि भ्रान्तिमात्रम् । यज्ञ व्याख्यास्यामो द्रव्यं देवना त्याग इत्यत्रैकै कस्मिन्यज्ञवि. ज्ञानाभावात्समुदायस्यावस्तुत्वादित्याह-यज्ञा इति चेति । मौक्तियाऽऽमा न कति सांख्याः । तत्र भोगो यदि विक्रिया स्त्री क्रियते तहिं कथं नानित्यत्वादिप्रसङ्गः सभावत्वे सदा स्यादिति विषयसंनिधौ भोक्तत्वं भ्रान्तिरेवेत्याह-भोक्तेति चेति । सूपकारास्तु भोन्यं यस्त्विति प्रतिनानते । तदपि न । मधुरादिरप्सव्यञ्जनादेस्तदैवान्यधा- त्वदर्शनादैकरूप्यासंभवादित्याह-भोज्यमिति चेति ॥ २२ ॥ सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तहिदः । मूर्त इति मूर्तविदोऽमूर्त इति च तदिदः ॥ २३ ॥ आत्मा सूक्ष्मोऽणुपरिमाणः स्यादिति केचित् । तन । युगपदशेपशरीरध्यापिवेद. नानुसंधानासिद्धरित्याह-सूक्ष्म इतीति । स्थूलो देहोऽहंप्रत्ययादात्मेति लोकायत. भेदः । न न । मसंपतयोरपि संघानाविशेषाचैतन्यप्रसङ्गात् । एकैकस्य च भूतस्य चैतन्यादर्शनासपात चावस्तत्वादियाह-स्थूल इति नि । मनिशूलादिधारी महेश्वरश्चकादिधारी वा परमार्थों भवतीत्यागमिकाः । तदपि भ्रान्तिमायम् । अस्मदा. विशरीरवत्तस्यापि शारीरस्य पाचमतिकात्वात् । सीमाविग्रह करानं प विमहाभाडे टोलीभावादयुक्तमित्याह-मन इनि । अनः सकिारयो मिसभातः परमा इति शून्यपादिनस्तदापे कल्पनामात्रम् । परमायी नियति व्यापाताहित्याह- अमूर्त इति चति ॥ काल इति कालविदो दिश इति च तदिदः। वादा इति वादविदो भुवनानीति तदिदः ॥२१॥ ग. प. र. ज. स.दाति । १ स. स.नि. ५ .....ti • स. 'दन्त'। ५... । (२. प.01.10. 1.राप्त। 1. प. द. 11.0r... .' .ra. Ra.... ...... ।

·सगौरपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्क्योपनिषत्-[वैतथ्याल्य- प चत्वारि भूतानि जगत्कारणानीति लोकायतिकास्तदपि कल्पनामात्रम् । न हि भूतानि स्वतःसिद्धानि जडत्वविरोधात् । नापि परतः सिद्धानि । स्वगुणस्य चैतन्यस्य स्वग्राहकत्वायोगाद्वदिगतीप्प्यस्य वद्विविषयत्वादर्शनात् । अतो भूतानि जगत्कर्तृणीति कल्पनैवेत्यर्थः । सत्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः साम्येनावस्थिता जगतो महदादिलक्ष- णस्य कारणमिति सांगास्तदपि कल्पनामात्रम् । साम्येन स्थितानां कारणत्वे प्रलया. भावप्रसङ्गात् । वैपन्यभननस्य च निर्हेतुकत्वे सदा तदापातात् । सहेतुकत्ये हेतोनि- त्यत्वे प्राचीनदोपानुपशादनित्यत्वे हेत्वन्तरापेक्षायामनवस्थानादित्याह-गुणा इतीति । कल्पनान्तरमाह-तानीति चेति । आत्माऽविद्या शिव इति संक्षेपतस्त्रीणि तत्त्वानि सर्वजगत्प्रवर्तकानीति शैवा मन्यन्ते तदपि कल्पनामात्रम् । आत्मनो भिन्नत्वे शिवस्य घटादितुल्यत्वप्रसङ्गादभिन्नत्वे तत्त्वानां त्रित्वव्याघातादित्यर्थः ॥ पादा इति पादविदो विषया इति तद्विदः । लोका इति लोकविदो देवा इति च तदिदः ॥२१॥ एकस्याऽऽत्मनो विश्वादयः पादाः सर्वव्यवहारहेतवो भवन्तीत्यपि कल्पनामात्रम् । निरंशस्याऽऽत्मनोऽशभेदानुपपत्तेरित्याह-पादा इतीति । वात्स्यायनप्रभृतीनां कल्पना कथयति-विषया इतीति । शब्दादया विषया भूयो भूयो भुज्यमानास्तत्वमिति विभ्रममात्रम् । “विपस्य विषयाणां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । उपभुक्तं विषं हन्ति विषयाः स्मरणादपि" इति विषयानुसंधानस्य निन्दितत्वात्तेषां पारमार्थिकतत्त्वभावानुत्तेरित्य- धः । भूर्भुवः स्वरिति त्रयो लोका वस्तृभूनाः सन्तीति पौराणिकाः । तदपि कल्पनामा- घम् । स्थानभेदेन त्रित्वे तदानन्त्यस्य दुरुत्तरत्वात्स्वातन्त्र्यस्य चासिद्धत्वादित्याह-- लोका इतीति । अग्नीन्द्रादयो देवास्तत्तत्फलदातारो नेश्वरस्तथेति देवताकाण्डीयाः । तदपि कल्पनामात्रम् । अस्मदादिप्रयत्नमपेक्ष्य फलदातृत्वे तेषां भृत्येभ्यो विशेषामा- वप्रसङ्गात् । स्वातन्त्र्येणोपकारकत्वे तदाराधनवैयर्थ्यात् । तद्भक्तानामपि विप्रतिपत्तिद- र्शनात्तत्प्रसादस्याकिंचित्करत्वादित्याह-देवा इति चेति ।। वेदा इति वेदविदो यज्ञा इति च तद्विदः। भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तद्विदः ॥२२॥ १स. घ. 'म्येनावस्थि' । २ स. भवन ।। ग. 'दापा'। ग. स. 'हेठो। ५ रा. छ. इति। ग. घ. इ. स. खानि चे! ७ छ. 'ति । आ। ८ छ. झ. 'त्य । ९ क. 'यः ।। १. ख. 'पस्या पादानुपपत्ते' । "स. छ. इनि। १२ छ. इति । १३ ख. 'यो । 'ति । १५ ग. ह. विरयः। ग. छ. पतिरि'।१७. दुरस्तला। 16. 3. इति। १९ स. 'स्तत। २. क. पना। 13. रे परोप।

·८७ तीयप्रकरणम् २] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। शेस्वभाव इति पञ्चविंशतिसंख्याकः प्रपञ्चो वरिस्वति सांगाः । तच कल्पनामा- म् । पञ्चविंशतिविशेपणस्याव्यावर्तको वेयध्यांद्यावर्तकत्वे च व्यावत्यप्रमित्यप्रमिः रिनुपपत्तरित्याह-पञ्चविंशक इति । पातञ्जलाः पुनरीश्वरमधिकं पश्यन्तः पति- तिपदार्या इति कल्पयन्ति । तदयुक्तम् । ईश्वरस्य पुरुषान्तीवादधिकतानुपपत्तेः । नन्तीव च घटवदनीश्वरत्वप्रसङ्गादित्याह-पइविंश इति चेति । पाशुपतास्तु गाविद्यानियतिकाल कलामायाधिकास्त एवैकत्रिंशत्पदानी इति वृाते । तन्न । श. ऽपि रागाविद्ययारवान्तरभेदवदम्मितादेरपि तद्भिन्नत्वेन संख्यातिरेकात्तस्य रागोपल. तत्वे तस्याप्यवियोपलक्षितत्वेन न्यूनतापातादविद्यामागयोश्चकत्तादवान्तरभेदे च यतावपि तदुपपत्तः संख्यातिरेकनाइवाध्यम् । कालान्याम् च तत्प्रसिद्धरित्याह- कत्रिंशक इति । * अनन्नः पदाभदो न नियनोऽलोनि कमित् । तदपि न । दिनां विवाददर्शनात् । विवादम्य चाज्ञानमूलकत्वादित्याह-अनन्त इतीति ॥ लोकालोकविदः प्राहुराश्रमा इति तदिदः । स्त्रीपुंनपुंसकं लेनाः परापरमधापरे ॥ २७॥ लोकानुरअनमेव तामिति लौकिकाः । तापि धिनमापम् । लोकरण भिन्नानि. पात्तदनुरजनायेश्वरेणापि कर्तुमायायादित्याह-योकानिति । दस-III. रमाः परमा इति समर्पयन । तदम म्याप्रमामाको दारिमना- जातेश्च दुनित्वातन्मूलस्याऽऽममम्य दर्शपिनुमानसमावित सरलौकिकवायोगादस चाडमनि नरमायादियाह-मात्रमा नीति गारत सीपुनपुनः तत्वमिति कास्यन् । सभावत्वे सादीनां विदित्यायोगादेकम्ममा ५ स्यापतत्यप्रसादित्याह--शीनगरनितिदेिवाती दिन करिन । एन । परिच्छनिkि. यार-परापरमिति ॥ सपिरिति मृष्टिविदो टय इति व नदिदः । स्थितिरिनि स्थिनिषिदम चंद तु मांदा ॥२८॥ • ani -:--.-..:.:। F... aurt............. .

·गोसावीपारिकाममासमानिन-(सायं- काय माही मोnिiti I AIRPोगा। HARSHA MAI finitin | TEMयादिना किना. धन : FAIR fii नाममा का. elatur जिलानिया दिया-कानीमा मिसि परमोगा गाः । ती HIGHERE I MIt पानीमारियाह-- दिश इति पनि । वादी मन्त्रागारमा नाम पुता मानत कनिन् । ताप फलनामाम् । नाEिMIT न प स्नादि मन्त्र गारेऽपिकासो नीति HIT: Emireयाममायामोहनाप- मित्याह-वादा तीति । भुपनानि गनुश नानानि भुनहादिः । तदार कल्पनामात्रम् । नेपाAIt I पम्पादनम् । तता मिपा प्रितिपतिदर्श नादित्याह-भुवनानोति ॥ मन इति मनोविदो बुद्धिरिति च तदिदः । चित्तमिति चित्तविदो धर्माधर्मी च तद्विदः ॥ २५॥ मन एवाऽऽत्मेति लोकायतभेदः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् । तस्य स्वातन्य केशप्राप्त्यः नुपपत्तेः । अस्वातन्त्र्ये च घटवदनात्मत्वाकरणत्वाच दीपादात्मत्वायोगादित्याह- मन इति । बुद्धिरेवाऽऽत्मेति वौद्धाः । तेपामपि भ्रान्तिमात्रमेव । तासुपुप्ते व्यभिचा. राद्वेद्यस्य च घटवदतिरिक्तवेद्यत्वादित्याह-बुद्धिरिति । चित्तमेव वाह्याकारशून्यं विज्ञानम् । तदेवाऽऽत्मेत्यपरे । तत्रापि प्रागुक्तन्यायाविशेषार्तुल्यं भ्रान्तित्वमित्याह- चित्तमिति । धर्माधर्मों विधिनिषेधचोदनागम्यो परमार्थाविति मीमांसकाः । तदाप कल्पनामात्रम् । देशकालादिपु धर्माधर्मयोषिप्रतिपत्तिदर्शनादित्याह-धर्मेति ॥ पञ्चविंशक इत्येके पड्विंश इति चापरे । एकत्रिंशक इत्याहुरनन्त इति चापरे ॥ २६ ॥ प्रधानं मूलप्रकृतिः । महदहंकारतन्मात्राणीति सप्त प्रकृतिविकृतयः। पञ्च ज्ञानेन्द्रि याणि । पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । पञ्च विषयाः । मनश्चैकमिति पोडश विकाराः । पुरुषस्तु - १ ग. 'वे प्र। २ ग. 'तीते । ।३ प. 'लावच्छि। घ. 'यायां नि'। ५ ख. 'मार्थ । ६ छ.'वादर्शनात् । ७ ख. ग. ध झ. 'लदृष्टो। ८ ख. ग. प. ज. लदृष्टः । ९ छ. मेव युत्या । १० ख. इति । ११ छ. 'दृष्टार्थत्वा' । १२ ख. च वचनेभ्य' । १३ ५. नीतीति । घ. च. छ. मनवि' । १५ ग. , झ. 'क्तत्ववे। १६ ग. 'तुल्यभ्रा। 4 ·देतीपप्रकरणम्आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्पसमेता। लौकिकानां परीक्षकाणां च कतिपयकल्पनाभेदानुदाइत्यानन्नत्वादशेषततेपामुदा- इतमशागत्वं दृष्ट्वा संक्षेपमात्रमावष्टे-पं भावामेति । पादत्रयं विपनते-कि बहुनेत्यादिना । तमेव भावं विशिनष्टि-यो दर्शित इति । स कथं द्रष्टारं रक्षती. त्यपेक्षायामाह-असाविति । साधकपुरुपतादात्म्यमापयेत्यर्थः । रक्षणप्रकारं प्रकट. पति-स्वनेति । साक्षादसाधारणरूपत्वेन तत्रैव निष्ठामोपाद्य ततोऽन्यत्र प्रवृत्तिमु. पासकार्य निवारयतीत्यर्थः । चतुर्भपादं व्याचष्टे-तस्मिन्निति ॥ २९ ॥ एतरेपोऽपृथग्भावैः पृथगेवेति लक्षितः । एवं यो वेद तत्त्वेन कल्पयेत्सोऽविशङ्कितः ॥३०॥ एतैः प्राणादिभिरात्मनोऽपृथग्भूतैरपृथग्भावैरेप आत्मा रज्जुरिव सदिविकल्पनारूपैः पृथगेवेति लक्षितोऽभिलक्षितो निश्चितो मूरि- त्यर्थः। विवेकिनां तु रज्ज्यामिव कल्पिताः सर्पादयो नाऽऽत्मव्यतिरेकेण प्राणादयः सन्तीत्यभिप्रायः । "इदं सर्वं यदयमात्मा" इति श्रुतेः। एव- मात्मव्यतिरेकेणासत्वं रज्जुसर्पवदात्मनि कल्पितानामात्मानं च केवलं निर्विकल्प यो वेद तत्त्वेन श्रुतितो युक्तितश्च सोऽविशतितो वेदार्थ विभा- गतः कल्पयेत्कल्पयतीत्यर्थः । इदमेपरं वाक्यमदोऽन्यपरमिति । न छनध्यात्मविद्वेदाज्ञातुं शक्नोति तत्त्वतः । न हाँनध्यात्मवित्कचित्कि- याफलमुपाभुत इति हि मानवं वचनम् ॥ ३०॥ एतेनान्यत्र प्रवृत्तिनिरोधे हेतुरुक्तस्तहिं प्राणादीनामात्मैवदेव तात्विकत्वं प्राप्त- मित्याशङ्कय करिपतानामधिष्ठानातिरेकेणावस्तुत्वन्निवमित्याह-एतैरिति । उक्त ज्ञानस्तुत्यर्थमाह-एवमिति । पूर्वाधं व्याकरोति-पतैरिति । करिश्ताना. मधिष्ठानातिरेकेण सत्तास्फुरणयोरभावात्तद्वारेणाऽऽत्मनि भेददर्शनमविवेकिनामस्तु तद. न्येपा कपमुपलब्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-विवकिनां स्विति । प्राणादीनामत्मिातिरेके- णासत्ते प्रमाणमाह-इदमिति । उत्तराधं योनयति- एवमिति। तत्तेनाऽऽत्मवेदनो- ग. 'दा भेदानु । २ ५. 'नन्तास्ते'। ३ क. 'पानिहार' । ४ ख. प. अ. ज. 'मा न्याच। ५ ५ इ.स. 'मापय । ६ ग. प. अ. ज. स. 'स्य का 10. 'यामारपृषभू- । ८. 'तोऽप्यटक्षितो नि। 'तो । ज. R. तो नि'क. 'वं पदमा । १. ग. घ. च. ए. ज.दावर झार्नु । 1. मनात्म।स. प.ज.वितिनिपि. स. 'त्मताः।४ क.लान्न५ . सत्तार..'मारसम्मति'।

·८८ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद - [वैतथ्यास्य- सृष्टि लयो वा स्थितिर्वा तत्त्वमिति पौराणिकाः । तदपि कल्पनामात्रम् । सतोऽ. सतश्चोत्पत्त्याद्यभावस्य वक्ष्यमाणत्वादिति मत्वाऽऽह-सृष्टिरित्यादिना । यथोक्तक रूपनानामधिष्ठानं सूचयति-सर्वे चेति । उदाहनाश्चानुदाहृताश्च कलनाभेदा यावन्तो विद्यन्ते ते सर्वेऽपि प्रकृतात्मन्येव कल्पनावस्थायां कल्प्यन्ते नाऽऽत्मनः कल्पितत्वम् । सर्वस्य कल्पितत्वेनाधिष्ठानत्वायोगादित्यर्थः । प्राणः प्राज्ञो वीजात्मा तत्कार्यभेदा हीतरे स्थित्यन्ताः । अन्ये च सर्वे लौकिकाः सर्वप्राणिपरिकल्पिता भेदा रज्ज्वामिव सर्पादयः । तच्छ्न्य आत्मन्यात्मस्वरूपानिश्चयहेतोरविद्यया कल्पिता इति पिण्डी. कृतोऽर्थः । माणादिश्लोकानां प्रत्येक पदार्थव्याख्याने फल्गुनयोजन- वाद्यनो न कृतः ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ।। ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ प्राणादिश्लोकेषु प्राणशब्दार्थमाह-माण इति । तस्यैव वीजात्मनो विकारविशे. पत्यादितरेषां न ततोऽत्यन्तभिन्नतेत्याह-तत्कार्येति । अन्तिमपदार्थ स्फुटपति- अन्य इति । कुलधर्मो ग्रामधर्मो देशधर्मश्चेत्येते सर्वशब्देन गृह्यने । तेपामामनि तदज्ञानादेव कलिलतत्वं सदृष्टान्त स्पष्टपति-रज्ज्यामिति । आत्मनोऽधिष्ठानयो. ग्यतार्थ कल्पनान्यत्वमाह-तन्य इति । किमिति समुदायाः लोकानाम: च्यते । सोकान्तरेधिय प्रत्येक पदार्थव्याख्यानमेनेषु किं न स्यादित्याशयाऽऽह-- प्रत्येकामिति ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७॥२८॥ यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भावं स तु पश्यति । तं चावति स भूत्वाऽमो तहः समुपैति तम् ॥ २९ ॥ किं यहुना माणादीनापन्नममुक्तमनुकीय भार पदार्गदर्भये. पस्याऽध्यायोम्योपडित इदमेव नामिनि मेनं भारमात्मभूत पा. त्वपपमिति वा मोनि या न च दशारम भागनि यो दाना भामा मुस्मारक्षनासनात्मनामवंता निरुगदिश नरिमन्यास्त. द्वानामनिवदियानपपिति मनं ग्रीनारमुपतिानस्यामा पानिलयः ॥ २॥ ...

·। पप्रकरणम्२]मानन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। ९१ चमसेयमित्याह--स्वमेति । श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह-यदेतद्वैतस्येति । सत्सवत्प्रतिभानं कथमित्याशङ्कय श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे-स्वप्नश्चेति । रितानि तत्र तत्र प्रकटता प्रापितानि पण्यानि क्रयविक्रयदव्याणि येपामापणेषु ते प्रसारितपण्यापणास्ते च गृहाश्च प्रासादाश्च स्त्रीपुंजनपदोश्चैतेषां व्यवहारास्तैरा- गौमिति योजना । दृष्टान्तत्रयमन्द्य दार्शन्तिकमाह -यथा चेति । गन्धर्धनगरा- चकारार्थः । नेह नानाऽस्ति किंचनेत्यादयो वेदान्ताः । द्वैतस्य वस्तुतोऽसत्त्वे मपि दर्शयति-तम इति । तमसि मन्दान्धकारे रज्ज्वामधिष्ठाने भूछिद्रामिति त्या भाति तन्निभं तत्तुल्यं विवकिमिविश्वं दृष्टं तचातीव चञ्चलमालक्षितं नाश- - वर्तमानकालेऽपि तद्योग्यतासत्त्वात् । न च द्वैतं कदाचिदपि सुखकरमुपलभ्यते वाकान्नं तु दृश्यते । तच नाशप्रस्तम् । नाशामसत्यमेकापगच्छति न तर्हि परमार्थलं प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ ३१ ॥ न निरोधो न चोत्पत्तिन बद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येपा परमार्थता ॥ ३२ ॥ मकरणार्पोपसंहारार्थोऽयं श्लोकः । यदा वितयं देनमारकः पर- पार्थतः संस्तदेदं निष्पन्न भवति सर्वोऽयं लौकिको वैदिकच व्यव. हारोऽविद्याविषय एवेति तदा न विरोधः । निरोधनं निरोधः मलय उत्पचिननं वदः संसारी जीयः सायकः साधनान्मोसस्य मुमुक्षुोचनापी मुक्तो विमुक्तवन्धः । उत्पत्तिमलपपोरभावाददादयो न सन्तीत्येपा परमार्थना । कथमुनिमलयपोरभाव इत्युच्यते । देत. पत्र हि पित्र भवति" पश्यति आत्मैवेदं सर्वम्" " ब्रमंवदं सर्वम् एकपेरादिनीयम् इदं सर्व यदपमात्मा इत्या. १ दिना धुनिभ्यो दैनस्यास सिद्धम् । सनो गुनिः पलगो वा स्पानामतः विषाणादेः । नाप्पदैनमुन्पयो लीयते या । भन्न चोत्पत्तिमलपति रिपनिपिदम् । यस्तु पुनमव्यापारःम रग्नुमा 1... यस............... 'यातन. प. ...निrral •n...cn ८२. स्थानि.र.भइनाना।".....।। 1... ....... 6 6 - स्थासत्त्वात् । य इह नाना " " " ·९० सगौरपादीगकारिकादीगमादूरगोपनिषत् (तयारूप-- पार्य सरगति-तचनेति । स्वप्रणाामशानां मिलHIV को श्यत्यादिह- तुरन युमिरिच्यते । गोलविज्ञान किरो न भति तु स यं वेदार्थ यूनेस श ाी मातीत्यर्थः । विभागनो यदायारूपानमभिनगति इदमिति । जानकाण्डं सामानवस्तुपरम् । कर्मकाण्डं नु मायानन्धयोधनद्वारा परम्परया तस्मिन्पयनसितम् । सर्वे मेदा गत्तरमामनन्तीति रित्ययः । आत्मवियो वेदार्थवि. त्यमुक्तं व्यक्ति-नहीति । तदेव हि वेदयिततं यत्प्रत्यगात्मेस्वरूपमतश्वाध्यात्म- विदेव यापात्म्येन तत्वज्ञान प्रभवतीत्यर्थः । उक्त स्मृतियुदाहरति-न हीति ! क्रियाशब्देन प्रमाणमुच्यते । तत्फलं तत्वज्ञानमग्निहोत्रादिक्रियाया शुद्धिद्वारा तस्मिपर्यवसानादित्यर्थः ॥ ३० ॥ स्वप्नमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा। तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणेः ॥ ३१॥ यदेतद्वैतस्यासत्त्वमुक्तं युक्तितस्तदेतद्वेदान्तप्रमाणावगैतपित्याइ । स्वमश्च याया च स्वममाये असतस्त्वात्मिके असत्यौ सदस्त्वात्मिके इव लक्ष्येते अविकिभिः । यथा च प्रसारितपण्यापणहमासादस्त्रीपुंजन- पदव्यवहाराकीर्णमिव गन्धर्वनगरं दृश्यमानमेव सदकस्मादभावतां गतं दृष्टम् । यथा च स्वममाये दृष्टे असद्रूपे तथा विश्वमिदं द्वैत समस्तसदृष्टम्। फेत्याह । वेदान्तेषु । “नेह नानाऽस्ति किंचन" "इन्द्रो मायाभिः"। आत्मैवेदयन आसीत्" । "ब्रह्मैवेदमन आसीत्" । "द्वितीयादै भयं भवति" | "न तु तद्वितीयमस्ति" “यत्र वस्य सर्वमात्मैवाभूत" इत्यादिषु । विचक्षणेनिपुणतरवस्तुदशिभिः पण्डितैरित्यर्थः । "तमः श्वभ्रनिभं वर्षवुवुदसंनिभम् नाशपायं मुखादीनं नाशोत्तरमभावगम्" इति । व्यासस्मृतः ॥ ३१ ॥ याभियुक्तिभिरस्मिन्प्रकरणे द्वैतस्य मिथ्यात्वं कथ्यते तासां प्रमाणानुपाहकत्वादना- ख. 3. 'ति-युतित इति । २. कि वसी यं। ३ ग. छ. स. तदयों । 'दान्ता'। ५ ग.. 'मरू । ६२. 'नेन प्र'। ५ छ. 'तिमवतारयति । ८ स, ग. छ. 'थ बुद्धि। .' पुदि । ९क, 'स्तदे'11. च. 'गममि । ११ प. उ. प्र. सत्ये ।। ११ ७. 'पन्य ११. च. ए. ज. दमया 11 क. शिभिरेभिः। १५ च. यः ॥ नभाय। 18. ति.हिन्या11०५. प. स. 'स्मृतिः ॥३॥ - ·द्वितीयप्रकरणम्२]भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। भासत्वमसेयमित्याह-स्वमेति । श्लोकस्य तात्पर्याधमाह-पदेतद्वैतस्येति । भसत्त्वे सत्वत्प्रतिभानं कथमित्याशङ्कय श्लोकाक्षराणि व्याचप्टे-समयति । प्रसारितानि तत्र तत्र प्रकटता प्रापितानि पण्यानि क्रयविक्रयद्रव्याणि येपामापणेषु हेषु ते प्रसारितपण्यापणास्ते च गृहाश्च प्रासादाश्च स्त्रीपुंजनपर्दोश्चैतेषां व्यवहारास्तैरा- कोणमिति योजना । दृष्टान्तत्रयमन्द्य दान्तिकमाह-यथा चेति । गन्धर्षनगरा. कारं चकारार्थः । नेह नानाऽस्ति किंचनेत्यादयो वेदान्ताः । द्वैतस्य वस्तुतोऽसत्ते स्मृतिमपि दर्शयति-तम इति । तमप्ति मन्दान्धकारे रनामधिष्ठाने भूछिद्रमिति पदान्त्या भाति तन्निभं तत्तुस्यं विवकिमिविश्वं दृष्टं तचातीव चन्चलमालक्षितं नाश- प्रायं वर्तमानकालेऽपि तद्योग्यतासत्तात् । न च द्वैतं कदानिदपि मुखकरमुपलभ्यते दुःखाकान्तं तु दृश्यते । तच नाशप्रस्तम् । नाशाद्धमतत्त्वमेवापगच्छति न तर्हि तस्य परमार्थत्त प्रमाणाभावादित्यर्थः ।। २१ ॥ न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुर्न वे मुक्त इत्येपा परमार्थता ॥ ३२ ॥ प्रकरणार्थोपसंहारार्थोऽयं मो पदा वितयं देनमाभैकः पर. मातः सं. मानं लांकिको वेदिका व्यव. हानि रोषः । निरोधनं निरोधः 'जीयः सापकः साधनान्मोक्षस्य । उत्पचिपलययोरभारावदादयो निपलपपोरभाव इत्युपते । न. नेर मिव - इसा- मलयांवा सि वा अदा राम रम्नुमा 1.17..

·सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद--[वैतथ्याख्य- पंचदात्मनि प्राणादिलक्षणः कल्पित इत्युक्तम् । न हि मनोविकल्प नाया रज्जुसादिलक्षणाया रज्ज्यां मलय उत्पत्ति । न च मनसि रज्जुसर्पस्योत्पत्तिः प्रलयो वा न चोभयतो वा । तथा मानसत्वाविशे. पाद्वैतस्य । न हि नियते मनसि सुपुप्ते वा द्वैतं गृह्यते । अतो मनोविक- पनामा द्वैतमिति सिद्धम् । तस्मात्सूक्तं दैतस्यासत्वान्निरोधाद्यभावः परमार्थतेति। प्रमाणयुक्तिम्यां द्वैतमिथ्यात्वप्रसाधनाद्वैतमेव पारमार्थिकमिति स्थिते निर्धारितम संगृहाति-नेत्यादिना । श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह-~-प्रकरणेति । कोऽसौ प्रकर- णार्थस्तस्य वा संग्रहे कि सिध्यति तदाह-यदेति । व्यवहारमात्रस्याविद्याविषय खेऽपि कि स्यादिति चेत्तदाह-~-तदेति । चतुर्थीदार्थमाह---उत्पत्तीति । उक्तमे वार्थ प्रश्नप्रतिवचनाम्यां प्रपञ्चयतिकथमित्यादिना । द्वैतासत्वं श्रुत्यवष्टम्भे स्पष्टयति यत्र हीति । द्वैतस्यासत्त्वे कथमुत्पत्तिप्रलयौ न स्यातामित्याशङ्कय वि द्वैतस्य तो किं वाऽद्वैतस्येत्याद्यं विकल्पं दूषयति-सतो हीति । द्विती प्रत्याह-~नापीति । व्यावहारिकद्वैताङ्गीकारात्तस्यैवोत्पत्तिप्रलयावित्याशङ्कयाऽऽह- यस्त्विति । विमतस्तत्वतो नोत्पत्तिप्रलयवान्कल्पितत्वादनुसर्पवदित्यत्र दृष्टान्त सिद्धिमाशङ्कय रज्जुसर्पस्य रज्ज्यामुत्पत्तिप्रलयौ मनसि वा द्वयोति विकल्प्य प्रथ प्रत्याहन हीति । रजें पश्यतां सर्वेषामुपलब्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीयं दू यति-न चेति । पहिरुपलब्धिविरोधादित्यर्थः । तृतीयं निरस्पति-न चेति । उ यतो मनोरज्जुलक्षणे न रज्जुसर्पस्योत्पत्तिप्रलयौ युक्तौ द्वयाधारत्वानुपलम्भादित्यर्थ रज्जुसर्पवद्वैतस्य मानसत्वाविशेषान्न तत्ततो नर्मविनाशौ दर्शयितुं शक्यावि दान्तिकमाह-तथेति । द्वैतस्य न कुतश्चित्तात्तिको नामविनाशावित्ति शेष मानसत्वासिद्धिमाशङ्कयाऽऽहन हीति । अन्वयव्यतिरेकाम्यां द्वैतं मनोविकल्प मात्रमिति निगमयति-~-अत इति । न च मनो द्वैतस्य दर्शनमात्रे निमित्ता युक्तम् । भ्रमसिद्धस्यानातसत्तायां प्रमाणाभावादित्यभिप्रेत्य प्रकृतमुपसंहरति--तर दिति। यव द्वैतामा शाखव्यापारी नाते विरोधात । च सत्यनस्य वस्तुत्वे प्रमाणाभारासन्यवादपसरः । तस्य चाभा। चान रग्नुसपादिविकल्पनाया निरासदत्वानुषपचिरिनि प्रत्युक्तपेन. तया 18. ' नार...निति। २ प. 'मायनि। ग... 'पा' ५ ग. य। (म. टारिन। .ज. रतुं नं ८ ग. 4. 'मनाम.. दिनाच. 'रोन साम ·द्वितीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। स्कमुजीवसीत्याह । रज्जुरपि सर्पविकल्पस्याऽऽस्पदभूता विकल्पित वेति दृष्टान्तानुपपत्तिः । न । विकल्पनाक्षयेऽविकल्पितस्पाविक- पितत्वादेव सत्त्वोपपत्तेः । रज्जुसर्पवदसत्त्वमिति चेत् । न । एका- न्तेनाविकल्पितत्वादविकल्पितरज्ज्वंशवत्माक्साभावविज्ञानात् । विक- ल्पयितुश्च माग्विकल्पनोत्पत्तः । सिद्धत्वाभ्युपगौदसत्वानुपपत्तिः । निरोधाद्यमावस्य परमार्थत्वे तत्रैव शास्त्रव्यापाराद्वैते तदव्यापारादभाववोधने व्याप्तस्य भावबोधने व्यापारविरोधादद्वैतमप्रामाणिक प्राप्तमिति शङ्कते-ययवमिति। अद्वैतस्य प्रामाणिकत्वाभावे किं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तथा चेति । अद्वैतस्याप्रा. माणिकत्वेऽपि कुतः शून्यवादो द्वैतस्य सत्त्वादित्याशङ्कयाऽऽह-द्वैतस्येति । नाप्रा- माणिकशून्यवादो युक्तो यथा रज्म्यामारोपितसादे रज्नरधिष्ठानम् । न हि निरधि- छानो भ्रमोऽस्ति । तथा द्वैतकरीपनाया निरधिष्ठानत्वायोगात्तदधिष्ठानावेनाद्वैतमास्य. मित्यों कारप्रकरणे परिहतमेतचोद्यं कथमुन्नाक्यसीति सिद्धान्तवाद्याह-नेत्यादिना । तत्र गन्यवादी समतानुसारेण दृष्टान्तासंप्रतिपत्त्या चोदयनि-आहेति । समता- मतस्यैव दृष्टान्नत्यनियमाप्रसिद्धिमाप्रेण परंप्रतिबोधनामबाधे परिशिष्यमा. पस्यावधेः सत्यनाया रमादी दृष्टानभ्रमातानिया स्फुरतश्चैतन्यस्या- कारिपतवादेव सत्ताम शून्यतामसदिरित्युत्तरमाह-नेत्यादिना । अद्वैतमसमामा- णिकवादग्नुपर्पवदिति तदकस्तित्वासिदिन-रम्विति । रानसस्यासो भ्रान्तिविपयत्वं प्रयोनकमात्मनस्तु भ्रममासिवालियन भ्रमारिपतानासत्ताविर तरमाह-कान्तेनेति । अप्रामाणिकत्व तोरने का दोपानरमाद-भरि कल्पितेति । नाग सा रनरे पति सामान करिनुत्वनियामार. स्थायां प्रामाणिकत्वाभावेऽपि साक्षातो रगोऽभ्यागम्यते । तथा प्रदेश प्रामा- निकत्वाभावेऽपि सवाऽऽत्मा भारतीत्यर्थः । भात्मनोऽपामा सनरमाह- विकल्पयिनुवंति। कथं पुनः स्वरूो पारामारे शाग्रस्र वशिननिय कन्यम् । नए दोपः । रगम्यं सदिक्षदावनि पाश्यिाव्यस्तत्वात ! व मुरूप दुखी हो जाती सो नीनों दासानानि पत्तोऽपत्तः कर्मा परी मंयुनो दिएनः सीनो दोन -- १२.३.२.२.......... ...स............

·सगौडपादीयकारिकादीगमादुरगोपनिषत् - [तय्यास्य- पमैत इत्येवमादयः सर्व भात्मन्पध्यारोप्यन्ते । आत्मैतप्पनुगतः सर्व- प्रान्पभिचारात् । यथा सर्पधारादिभेदपु रज्जः । यदा चैवं विशष्यः स्वम्पमत्ययस्य सिद्धत्वान कर्मन्यत्वं शाण । अतकर्तृ च शास्त्र कतानुकारित्वेऽममाणम् । यतोऽविद्याध्यारोपितमुखित्वादिविशेषातिक न्धादेवाऽऽत्मनः स्वमरणानवस्थान स्वम्भावस्थानं च श्रेय इति । आत्मनो द्वैतभ्रमाधिष्ठानलेन संभावितत्वाद्वापसासिन परिशिष्टत्वात्पूर्व भ्रमोत्पत्तेः स्वतः सिद्धत्याच प्रमाणाविषयत्वेऽपि नास्ति शून्यतेत्युक्तम् । स्वानी प्रमिते धामणि प्रतिपेधदर्शनादात्मनोऽप्रमितत्वे तर द्वैताभावप्रमापर्क शास्त्र मयुक्तमिति शङ्कते-कथमिति । प्रतिपन्ने धामणि प्रतिषेधाप्रमिते प्रतिषेधस्य विशे- पणवैफल्यादेवानभ्युपगमादात्मनश्च सर्व कल्पनास्वधिष्ठानाकारेण स्फुरणालीकरणात्त- स्मिन्प्रतिपने द्वैतप्रतिषेधः संभवतीति परिहरति-नेपदोप इति । भ्रमाविषयस्याऽऽ. मनोऽध्यासानुगततया स्फुरणमघटमानमित्याक्षिपति-कथमिति । स्वप्रकाशत्वेन स्वतो निर्विकल्पकस्फुरणेऽपि सविकल्पकव्यवहारे समारोपितसंसृष्टाकारेण भ्रमवि- पयत्वमविरुद्धमित्याह-मुख्यहमित्यादिना। उक्तन्यायेनाऽऽत्मप्रतीतेः सिद्धत्वात्प्र. तिपन्ने तस्मिन्द्वैतप्रतिषेधस्य सुकरतेति फलितमाह-यदा चेति । न केवलमारोपितवि. शेपणैर्विशेष्यस्याऽऽत्मनः स्वरूपस्फुरणस्य सिद्धत्वादेव न शास्त्रेण कर्तव्यत्वमनुवादत्वे. नाप्रामाण्यप्रसङ्गाचैवमित्याह-अकृतेति । स्फुरत्यात्मनि द्वैतनिषेधकत्वेऽपि शास्त्रस्य फलाभावादप्रामाण्यं तदवस्थमित्याशङ्कयाऽऽह-अविद्येति । प्रतिषेधशास्त्रादपनीते प्रतिबन्धे स्वरूपावस्थानं फलतीत्यर्थः । निःशेषदुःखनिवृत्तिनिरतिशयानन्दावाप्तिश्च पर श्रेयो न स्वरूपावस्थानमित्याशङ्कयाऽऽह-स्वरूपेति । इति प्रसिद्ध मोक्षशास्त्रेविति शेपः। मुखित्वादिनिवर्तकं शास्त्रमात्मन्यमुखित्वादिप्रत्ययकरणेन नेति नेत्यस्थूलादिवाक्पैरात्मस्वरूपबदसुखित्वाद्यपि मुखित्वादिभेदेषु नानु- वृत्तोऽस्ति धर्मः । यद्यनुवृत्तः स्थानाध्यारोपितमुखित्वादिलक्षणो विशेषः । यथोप्णत्वं गुणविशेषवत्यनौ शीतता । तस्मानिर्विशेष एवाऽऽ• त्मनि मुखित्वादयो विशेपाः कल्पिताः । यत्वसुखित्वादिशास्त्रमात्म- नस्तत्सुखित्वादिविशेपनिवृत्त्यर्थमेवेति सिद्धम् । " सिद्धं तु निवर्तक- त्वात् " इत्यागमविदां सूत्रम् ॥ ३२ ॥ घ, 'मैतदिलं । २ छ. 'स्यामोऽध्यारोप्येत । ३,ध्यारोपेत । ४ ५. ज. 'राप्येत । ५ च. सुरात्वा ।६. लम्'ि। क. तस्मिनि'।

·द्वितीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । द्वैतनिवर्तकत्वे शास्त्रस्य कारकत्वं स्यादित्याशयाऽऽह-मुखित्वादीति । अमुखित्वादेः स्वाभाविकत्वादात्मनि स्फुरत्यस्फुरणमनुपपत्तमित्याशकय भ्रमविषयशु. तौदगंशादेश्च स्वाभाविकोऽपि रजतादिभदो दोपमाहात्म्यायथा न प्रतिमाति तथाऽचि. न्त्यशक्त्यविद्याप्रभावादात्मनि स्फुरत्यपि मुखित्वाद्यध्यासविरोध्यसुखित्वादिरूपेणास्फु. रणमविरुद्धमित्याह-आस्मेति । विपक्षे भ्रमानुपपत्तिरित्याह~-यदीति । उक्तमर्थ संक्षिप्य निगमयति-तस्मादिति । अमुखित्वादेरकल्पितलमसिद्धमाशङ्कय निर- स्यति-यचिति । अस्थूलमशोकान्तरमित्यादि वाक्यं शास्त्रशब्देन गृह्यते । उक्तेऽर्थे दविडाचार्यसमतिमाह-सिद्ध स्विति । ब्रह्मणि पदानां व्युत्पत्यभावेऽपि सिद्धमेव शाखप्रामाण्यमभावबोधनव्युत्पन्ननपरसंसृष्टः स्थादिव्युत्पन्नपदैः स्वाभाविकद्वैताभा. ववोधनेनाध्यस्तनिवर्तकत्वादिति सूघार्थः ॥ ३२ ॥ भावैरसद्भिरेवायमद्वयेन च कल्पितः । भाषा अप्यदयेनैव तस्मादयता शिवा ॥ ३३ ॥ पूर्व श्लोकार्थस्य हेनुपाइ-पया रज्मापसद्भिः सर्पधारादिभिरद्वरेन च रग्नद्रव्येण सताऽयं सर्प इयं धारा दोऽयमिति वा रग्नद्रव्यमेव कल्प्यत एवं प्राणादिभिरनन्तरमद्भिवाविद्यमानः परमार्थतः। न यम. चलित मनसि कचिनाव उपलक्षपितुं सपने केनचिन् । न चाऽऽत्मनः प्रचलनमस्ति । प्रचलितस्यैवोपल-पमाना भान परमार्थतः सन्तः कल्पयितुं शरयाः । अतोऽमदिरेव पाणादिभारदोन च परमार्थस. पदभूतनापं स्वयमेवाऽऽत्मा करिषतः । पागादिभारा भंप्ययनर सना. Aसदा कानिकसनोडियने । अना मनामयस्याम्मभिनारायसनावस्थाया. नाएर त्वशिराः। रम्जुमांदिवासादिरा सत. als वमनाना- ............

·गौरपानीकासंदीपमानिपत - [मान- रमतिमो सिमा दिपा:-भापरिनि । मा॥ माता 1 मिhिmi pit | भगमन नातागं सिपा. कारेसम्भोः सामान्याग 4 बानापमाननगनमतापिटतानः HAIRAT महिमाहापायी। - 411 सामागाभा अस्तिपरसरों- Sarpaliपागामात मनाहारः गारिया Adiतादा. ग्गन सिaniगाहाशसिरिस्याह-भाषा इति । भनुमतमता• कारेण पिता सतापहारा भानाति सामागास दि. राकर सो वस्तुनः सि निरोगामिपिना मुषितमिति कतिमाह-तस्मादिति । सो तात्पर्य यति-पूनि । निरोधादिसतिशेषामा पोपत्रमित वस्तु वस्तुभूत- मिति पूर्व लोकास्तमा सामान्याशेपामके कम्नुनि शिंषानाश्रित्य निरोधादेः मृता- धनवादममायने । तेन तस्य साधनापेक्षायां तात्मदर्शनपरोऽयं लोक इत्यर्थः । तत्र पूर्वाचिंगतान्याराणि सातापाटमेन गानो-पयेत्यादिना । संवष्टरूपेग करिपततेऽपि सरूपेणानारोपितलाग्नुवन्यस्य व्यापहारिकसत्यत्यमुनेयम् । अवि- पमानरयमात्मा कल्प्यते न परमार्थतस्तपा सत्तमिति शेपः । कथं प्राणादीनां परमा. थतोऽसत्तमित्याशङ्कयान्वयव्यतिरेकाम्यां तेषां मनःस्पन्दितमात्यप्रतीतेपात्वं स्वमव- दित्याह-न हीति । आत्मपरिणामत्वान्मनश्चलनमन्तरेणापि प्राणादिभावानां परमा- र्थतः सत्त्वमित्याशक्कयाऽऽहन चेति । न हि विभोरात्मनो नभोवञ्चलनं वास्तव. मवकल्पते । न च तदभावे निरवयवस्य परिणामसंभावनेत्यर्थः । प्राणादीनामात्मपरि- णामत्वासंभवे फलितमाह-प्रचलितस्यति । प्रगतं चलितं यस्य स तथा कूटस्थस्यै- वाऽऽत्मनो भासमाना भावा न परमार्थतः सन्तो भवितुमुत्सहन्ते । दृश्यत्वजडत्वादिना स्ववन्मिथ्यात्वसिद्धरित्यर्थः । एवं प्राणादिभावानां मिथ्यात्वं प्रसाध्य फलितं दर्शय- न्पूर्वार्धाक्षराणां व्याख्यानमुपसंहरति-अत इति । अद्वयस्य परमार्थत्वात्तदात्मना कधर्मात्मा कल्पितः स्यादित्याशङ्कय स्वरूपेणाकल्पितस्य संसृष्टरूपेण कल्पितत्वामष्ट. मित्याह-परमार्थसतेति । अविद्यावशादिष्टा कल्पना न स्वभाववशादित्याह- , ग. घ. ज. स. साधकत्या' । २ स. घ. वृत्तसा'। ३ ग. वृत्त्यन । क. नः सूत्रा- स्मै । ५ घ. 'राशय । ६ ग. ह. ज. झ. 'अयादि ७ म. ख. छ. 'तादात्म्ये । ८ ख. साध्य- त्व' । ९ घ. 'ति श्लो। १० क. 'शेषेणाऽऽधि ११ ख. इ. छ. 'साध्यत्वा'। घ. इ. 'साधकत्वा। १२ ख. सत्त्वमु1१३ घ. 'स्ते 1 १४ झ. 'न्दित्वमा'। १५ ग. 'तत्वमा । १६ ग. 'त्रप। १. क. भावनि । १८ घ. ज. 'ह-अम। ११ घ. इ.स । ग. ज. सतो भ' । २० छ. 'श्यत्वाज्जद। २१ घ. ममिथ्या'। २२ क, 'मात्मक'। २३ छ.य स्वस्व । ! 'पेणाक' । २५ ग. झ. 'मित्या।

·। तीयप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। देति । प्राणादीनामसत्ते सत्तेन कथं व्यवहारगोचरत्वमित्याशङ्कय तृतीयपादा- माह-ते चति । कल्पिनानां प्राणादिभावानामधिष्ठानमत्तया मन न सत्ताक यते । तेषामधिष्ठानापेक्षानियमाभावादित्याशङ्कयाऽऽह -न हीनि । विकल्पना विष्टोनैव दृश्यते । न चासतोऽधिष्ठानत्वमारोपितानुयाभारातदनुयात्तु सनोऽधि- नित्यमेष्टव्यम् । तथा च प्राणोदिभावानां वस्तुतोऽसत्वेऽपि सति कलिरताना सत्वेन पवहारसिद्धिरित्यर्थः । चतुर्थपादार्थमाह-अत इति । स्वेनेति विशेषणं संसष्टरूपेण पभिचाराङ्गीकारार्धम् । कल्पन राहित्यदशायामेवाद्वयता शिवत्याशङ्कय कल्पनामात्र- याशिवत्वान्भवमित्याह-कल्पनेति । त्रासदित्यादिशब्देन हर्पशोकादयो गृह्यन्ते इक्कमद्वयता शिवेति तनुपपादयति-अद्यतेति ॥ २५ ॥ नाऽऽत्मभावेन नानेदं न स्वेनापि कथंचन । न पृथङ्नाटयक्किंचिदिति तत्वविदो विदुः ॥ ३४॥ कुतवादयता शिवा । नानाभूतं पृथक्त्वमन्यस्यान्पस्माद्यत्र दृष्टं तत्रा. शिवं भवेत् । न ह्याबाद परमार्थसत्यात्मनि माणादिसंसारजातमिदं जग. दात्मभावन परमार्यस्वरूपेण निरूप्यर्माणं नाना वस्त्वन्तरभूनं भवति । यथा रज्जुस्वरूण प्रकामेन निरूपमाणो न नानाभूतः करितः सर्पोऽस्ति तदा । नापि लेन माणाचात्मनेदं विधने कदाचिदपि रग्नु. सर्पवकस्पितत्वादेव । तपाऽन्योन्यं न पृयरमाणादि वस्तु यथाऽपा- न्महिप: पृथग्विधन एव । अनोऽसतानाध्याम्पियनेन्योन्यं परण वा किंचिदिति । एवं परमार्थतरमात्मविदो मानगा विदुः । भनोड. शिवहेतुत्वाभावाददपतेव शिवत्सभिप्रायः ॥ ३४ ॥ किं प किमिदं नानानं तमामतादाम्येन वा सिध्यति स्वातन्ग वेति दि. फव्यम् । नाऽऽप इत्याह-नाऽऽत्यभावनेति। हि नाना दे नामतादा. म्येन समहति । नरानडयोविरुद्धमायोलादाम्गायोगान् । मदारियात्मता. दाय वनस्य नानासानिदरित्ययः । सिदामी-न सति । मन सत्तापनीत्योरमदानासालानोमारिन मन परति । ना साको सत्यामानात्मनोमवापानादितः ।सियो 1 . ....... ५ .. (प................... mu ........ ।

·- ९८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [वैतथ्याख्यं- पृथवेति विवक्तव्यं नाऽऽद्य इत्याह-न पृथगिति। न हि किंचिदपि द्वैत परस्परं पृथ- गेव सिध्यति पृथक्त्वस्य धर्मिप्रतियोगिरूपावच्छिन्नत्वेनान्योन्याश्रयत्वाद्धर्मत्वस्वरूप- त्वयोर्दवचनत्वादित्यर्थः । नापि किंचिदन्योन्यमपृथग्भूत्वा सिध्यति । घटपटादिश- ब्दानां पर्यायत्वप्रसङ्गाय्याहारलोपापातादित्याह-नापृथगिति । अतो वास्तवाकारण सर्वथा निरूपणामहमेव द्वैतमिति फलितमाह-इति तत्त्येति । युक्तमद्वयता शिवेति तत्र हेत्वन्तरोपन्यासपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति-कुतश्चेति । तदेव स्फुटयति-नानाभूतमित्या दिना । नानाभूतमित्यस्य पर्यायोपादानं गृथक्त्वमिति । तस्य भवकारणत्वं प्रकटयति- अन्यस्येति । तत्र व्याघ्र चोरादाविति यावत् । तद्भयकारणं भेददर्शनमद्वये वस्तुनि नास्तीत्याह-न हीति । अध्यस्तमविछानरूपेण तत्त्वतो निरूप्यमाणमप्सदेव भवती त्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । प्रदीपप्रकाशेनाधिष्ठानमात्रतया समारोपितः सर्पो यदा निरूप्यते तदा नासौ तव्यतिरेकेण सिध्यति । तथा जगदपादं तदात्मस्वरूपेण निल- प्यमाणं नान्यत्वेन सिध्येदित्यर्थः । एवं प्रथमपादं व्याख्याय द्वितीयपादं व्याचष्टे- नापीति । कदाचिदपीति । कल्पनावस्थायां प्रागर्ध्व चेत्यर्थः । न पृथगित्यस्यार्थमाह- तथेति । पृथक्त्वस्यान्योन्याश्रयत्वेन दुर्वचनत्वात् । द्वैधर्योदाहरणं तु प्रातीतिकं पृथक्त्व. मधिकृत्याविरुद्धम् । नापृथगित्यादि व्याकरोति-अत इति । द्वैतस्य प्रागुक्तन्याये- नासवान्न तदन्योन्यं वा परेणाऽऽत्मना वा सहापृथग्भूत्वा सेझुमर्हति । अतो दुनिरूप त्वान्न किंचिद्वैतं नामास्तीति ब्रह्मविदां मतमित्यर्थः । दृष्टं हि द्वैतं भयहेतुस्तदस्पृष्टं पुनरद्वैतमभयमेवेत्युपसंहरति-~-अत इति ॥ ३४ ॥ वीतरागभयनोधैर्मुनिभिर्वेदपारगैः। निर्विकल्पो ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽदयः ॥ ३५॥ तदेतत्सम्यग्दर्शनं स्तूयते । विगतरागभयद्वेपक्रोधादिसर्वदोपैः सर्वदा मुनिभिर्मननशीविवेकिभिर्वेदपारगैरवगतवेदार्थतत्त्वैज्ञानिभिः निर्विकल्पः सर्वरिकल्पशून्योऽयमात्मा दृष्ट उपलब्धो वेदान्तार्थतत्परैः प्रपञ्चोपशमः प्रपञ्चो द्वैतभेदविस्तारस्तस्योपशमोऽभावो यस्मिन्स आत्मा प्रपञ्चोपशमोऽत एवाइयः । विगतदोपरेव पण्डितर्वेदान्तार्थत- 13. 'सा' । ग. 'याया। ३ छ. व्याघ्रादिचों।४ ग.. 'पादनात्म'। ५ ग. 'दं तादात्म्याव'।६ क. 'लातद। . ग. प. 'दस्सर इ. 'दसंह रा. वे । यात' । घ. ज. । वातो रागभयोगदिदाग देशांत: सर्वदा। ६ प. प्र. देवन"s. नामस.को. 'यः। नदिएक. 'त।

·देनीयप्रकरणम्२]आनन्दगिरिकसटीकासंचालितांकरभाष्यसमेता। परः संन्यासिभिः परमात्मा द्रष्टुं शक्यो नान्यै रागादिकलुपितचे- तोभिः स्वपक्षपातिदर्शनस्तार्किकादिभिरित्यभिप्रायः ॥ ३५ ॥ किमिति यथोक्तमद्वैतं सर्वेषां न प्रतीतिगोचरतामानरतीत्याशङ्कयाऽऽह- बीतेति । रागादिप्रतिबन्धविधुराणामेर गयोक्तमद्वैतदर्शनं न सर्वेषामित्यर्थः । लोकस्य तात्पर्यमाह-तदेतदिति । स्तुतिश्च तदुपायप्रवृत्तानुपफरोतीति शेषः । आदिपदेन सम्यग्दर्शनप्रतिबन्धकाः सः दोपाः संगृह्यन्ते । रागादिविमोको यदा कदाचिदमधिकारिणामपि संभवत्यतो विशिनष्टि-सर्वदेति । सदा रागादिव्यावृत्ती विषेकं हेतुं प्रपञ्चयति-मुनिभिरिति । विवेके च पदशक्तरियतात्पर्यस्य प परिज्ञानं कारणमित्याह-वेदेति । एवं सम्यग्ज्ञानाधिकारिणं साधनचतुष्टयसंपन्नमु. क्त्वा तद्विपयं निरूपयति-निर्विकल्प इति । आत्मनश्वा पवशङ्का वारयति- उपलब्ध इति । हिशब्दद्योत्यभमाह-वेदान्तेति । सर्वविकलभून्यत्वमात्मनः स्फुटयितुं प्रपञ्चोपर्शमविशेषणम् । आत्मनोऽभालं बहुचीहिणा प्रत्युदस्यते। हेतुहेतु. मद्भावेन पुनरुकि विशेषणयोमिनि-अत एवेति । सम्यग्दर्शनाविकारिगो वशि. तानुपसंहरनि-विगतेति । अनविकारिणी दर्शयनैशेषिकतनासिकादिशानाभिक्षा. नामपि तदन्तर्भाव सूनाति-नान्यरिति ॥ ३३ ॥ तस्मादेवं विदित्यनमद्देने योजयेत्स्मृतिम् । बतं समनुप्राप्य जडवल्लोकमाचरेत् ॥ ३६ ॥ यस्मात्सनिमशापवाददन सिमभयमत दिखनमन स्मृति योजयेन् । अनावावर मात गांदिल्लभः । नगाल. मवगम्याहमस्मि परं ब्रह्मेनि विदिनामनामानी मासादारोमाद. जमात्मानं सर्वोकसहारानीत नरबदारपाचरन् । प्रयागया. स्मानमहविष इत्पनिमायः ॥ ३६॥ निध्यातायनयानात सामी नौ प्रदाय घ ... रिका... किरकर. वि. म .. B. CHET......मा... RTI १५ .......... RITER.......... '.............. १......।

·१०० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्-[वैतथ्याख्यं- सिध्यतीत्याह-तस्मादिति । शास्त्रादद्वैतमवगम्य स्मृतिसंततिं कुर्वतो लोकानुवर्तने विधिनियममाह-अद्वैतमिति । तस्मादित्यस्यार्थमाह-यस्मादिति । एवमिति निर्विकल्पत्वादिपरामर्शः । विदित्वा शास्त्रतोऽवगम्येत्यर्थः । अद्वैनावगतिदाया स्मृतिसंततिकर्तव्यतायां नियमविधिमभ्यनुजानाति-अद्वैत इति । अद्वैतमित्याद्युत्त. राध विभजते - तच्चेति । न.सदृशस्य कथं लोकाचरणमवुद्धिपूर्वकारित्वादियोश- कयाऽऽह-सर्वलोकेति । लौकिकव्यवहारानतीत्य विदुषो जडवदाचरणं कीदृश. मित्यपेक्षायां चतुर्थ पादमन्द्य तापमाह-जडवदिति । एवंविधोऽहमित्यात्मानं विद्याभिजनादिभिरप्रख्यापयञ्जडवदेव विद्वाल्लोकमाचरेदिति योजना ॥ २९ ॥ निस्तुतिर्निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च । चलाचलनिकेतश्च यतिर्यादृच्छिको भवेत् ॥३७॥ कया चर्यया लोकमाचरेदित्याह-स्तुतिनमस्कारादिसर्व कर्मचार्जित. स्त्यक्तसर्ववाटेपणः प्रतिपपरमहंसपारिवाज्य इत्यभिमायः । “एतं वै तमात्मानं विदित्वा" इत्यादिश्रुतेः । “तचुदयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्प। रायणाः" इत्यादिस्मृनेछ । चलं शरीरं प्रतिक्षणमन्यथाभावात् । अच- लमात्मतत्त्वम् । यदा कदाचिद्भोजनादिव्यवहारनिमित्तमाकाशवदचलं स्वकामात्मतत्वमात्मनो निकेतमाश्रयमात्मस्थिति विस्मृत्याइमिति मन्यते यदों तदा चलो देहो निकेतो यस्य सोऽयमेवं चलाचलनिकेतो विद्वान पुनर्याद्यविषयाश्रयः । स च याछिको भवेत् । यहठामासकोपीना. जादनग्रासमात्रदेहस्थितिरित्यर्थः ॥ ३७॥ ननु परापरदेवयोः स्तुतिगामस्य प्रासादिक्रियायाच कर्तव्यतया प्रतिक. नाक रिपो नादातरगमिति तयाऽऽह-निस्तुतिरिति । तथाऽपि नीता कानि स्थातव्याश्रयमदिरा प्रस्तरारमा कुनो नमारयमित्याराकयाऽऽह- चटनिा पठं पान पठात किनो यस्याऽऽधयः स तति यात् । तपाति , प... Ekat३५.''1. मा.न. ...... "......

·द्वितीयप्रकरणम्२] भानन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। कौपीनाच्छादनाशनपानादिहस्थितिप्रयोनकापेक्षया प्रवृत्तिधोब्यान विदुपो नडतुल्य- तेत्याशङ्कयाऽऽह-यतिरिति । आकाक्षापूर्वकं पूर्वार्धाक्षराणि ध्याचष्टे-कयेत्या- दिना। वर्गाश्रमाभिमानवतस्तत्तत्कर्मसु वर्तमानस्य कथमिदं विशेषणमित्याशङ्कयाऽऽह- त्यक्तेति । परमहंसस्य पारिवाज्यं प्रतिपत्तुमशक्यमप्रामाणिकत्वादिति चेन्मेवं श्रुति. स्मृतिसिद्धत्वादित्याह-एतमिति । विदित्वेत्यापातिक वेदनं व्युत्थानहेतुत्वेनोच्यते । तस्मिन्नेव परस्मिन्नस्तुनि विषयान्तरेभ्यो व्यावृत्ता बुद्धिर्यपामिति तथा । तदेवे पर वस्त्वात्मा निरुपचरितं स्वरूपं येषां ते तयोच्यन्ते । तस्मिन्नेव परस्मिन्नात्मनि निष्ठा निश्चयेन स्थितियेषां ते तथेत्याह-तनिष्ठा इति । तदेवाऽऽत्मभूतं पर वस्तु परमयनं परा गतिर्यपां ते तथेत्याह-तत्परायणा इति । आदिशब्देन सर्वकर्माणि मनसेत्या- दिवाक्यं गृह्यते । कदा पुनश्चला देहो विदुपो निकेतो भवति तत्राऽऽह-यदेति । भविवसिते हि कालविशेपे विवक्षितं व्यवहारं निमित्तीकृत्याऽऽमस्थितिमुकविशेषण- वर्ती विस्मृत्याहंकारममकारपरवशो यदा विद्वानवतिष्ठते तदेनि योनना । स्वभावतस्त्व. परमात्मस्वरूपमेवास्य निकेतनम् । पलं पुनः शरीरयुपदर्शितविस्मरणद्वारेगेति निगम- पति-सोऽयमिति । अविदुषो विशेषार्थ व्यावत्यं कीर्तयति- पुनरिति । पतुर्थपादामाह-स चेति ॥ ३७॥ तत्त्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा तत्त्वं दृष्ट्वा तु वाह्यतः । तत्त्वीभूतस्तदारामस्तत्वादपच्युतो भवेत् ॥३८॥ इति गौडपादीयकारिकासु तथ्याख्यं द्वितीयप्रकरणम् ॥२॥ पाचं पिल्यादि तत्वाध्यात्मिकं च देहादिटमरन्नुमादिवास. ममायादिवशासन् । “वाचारम्भणं विकारो नामरेगम्" इत्यादिनः । आत्मा च साया पन्नरोगनोऽभोग्नपरोप्नन्नरोत्रापः साका. सत्सर्वगतः मध्यांची निगा निफलो निस्क्रियम्तमत्वं सभात्मा "वारमसि" इति भुनाइल तारा वसीमनलदारामो न गवर मणो यथाऽनपदी कशिस्निात्मसेन पतिसमधिनचलनमनु नि. तमात्मानं मन्यपानलमाचलिनं देशादिनमात्मानं दागिन्मान्यते मनोभयात्मनस्वादिदानीसिनि । मारिल नु मनमि सदाविना. भूमिममात्मानं मन्यत हानीसिनसम्पतिान नपान ...............। ५७.९. . . . . 'dat... '। ....रा...। " ·-- प्रमोद सामिंदरदायकत्र- मिल रहालकलावाद।ईमानी- परी मदमा महाप्रदा नदीदा दिवानापः । "नि 31" नावादिता :1३८:1 in श्रीमविन्दभमन्युध्यमवयच कान्त्रिाला- चापथ्य मंशामवतः छटा गारदीवान- भावना दयाय निव- कम ॥२॥ अहम मन मान्यति रिति स्मृतितिकारिन के fhinfini fh तुम मियाह-नमिति । अयानि धगेगदि Eled aftटानमा ४ा यायती हाग्दीयतं वृथिव्यादिव लिनदना- TIMEIमान यनुमय पति या परमावस्न्यभावमाननवाऽऽवळ- माin favuris यानदिनमिया पग्मामृत प्रतिष्ठिानद्दाननि- Rai | यांचा प्रत्यक परमार्थ-वसमा कथमननिष्ठा मिध्येदिया. HIANz-यामित्यादिना । तिमयानत्वं नदाइ-रजमवदिति । HTTE RICHI484 प्रमाणमाह-वाचारम्मणमिनि । द्रष्टुरात्मनोऽपि Kularificासु पार गरयमित्यावयाऽऽह-आत्मा चेति । भवनु पर- (ISHNILITIEगा नाऽपि द्रष्टुगन्मनो न यथोकपतमि- witter नया रिती. attitani मामा त्यमिनि । आत्माराम कथमित्याशय बाह्य MINIRHA नागानि तु प्राचीनानि तत्तदागमोपात्तान्यपुन- Immunापमापरितृप्तवादित्याह - न पाहोति । तत्वादन . spititicianity ( ग ) यानि गर्थत्यादिनानिवदीति च्छेदः । स innariyan मिला तमाह - मात्मन इति । सति स्वरूपे ( Arpituitm मनिषो गुतो न भातीत्यातल्याऽऽह - सदनि । ले स्मृति इरति - मुनि नि । समदर्शिनः सदैकरूपवस्तुदर्शन सामना । पामच्याने ग स्मृनि दर्शयति - सममिनि । मसरुपानच्यानमुक्तम् ॥ ३८ ॥ indi मानविनितायां गोडा .

·आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। अथ गौडपादीयकारिकास्वद्वैताख्यं तृतीयं प्रकरणम् । ॐ॥ उपासनाश्रितो धर्मो जाते ब्रह्मणि वर्तते । प्रागुत्पत्तेरजं सर्व तेनासौ कृपणः स्मृतः ॥ १॥ ओंकारनिर्णय उक्तः प्रपश्चोपशमः शिवोऽद्वैत आत्मेतिमतिज्ञामा- त्रेण । ज्ञाते द्वैत' न विद्यत इनि च । तत्र द्वैनाभावस्तु वैतध्यमकरणेन स्वममायोगन्धर्वनगरादिदृष्टान्तैदृश्यत्वाद्यन्तवत्यादिहेतुभिस्तर्केण च म- तिपादितः । अद्वैनं किमागममात्रेण प्रतिपत्तव्यमाहोस्वितर्केणापीत्यत आई । शक्यते तर्केणापि ज्ञातुम् । तत्कथमित्यद्वैतप्रकरणमारभ्यते । उपास्योपासनादिभेदजातं सर्व वितथं केवलेवाऽऽत्माऽदगः परमार्थ इति स्थितमतीते प्रकरणे । यत उपासनाश्रित उपासनामात्मनो मोक्षसाधनत्वेन गत उपासकोऽहं ममोपास्यं ब्रह्म । तदुपासनं कृत्वा जाते ब्रह्मणीदानी वर्तमानोऽजं ब्रह्म शरीरपाताचं प्रतिपत्स्ये प्रागु- त्पत्तवानमिदं सर्वमहं च । यदात्मकोऽहं मागुत्पत्तेरिदानी जातो जाते ब्रह्मणि च वर्तमान उपासनया पुनस्तदेव प्रतिपत्स्य इत्येवमुगासनी. श्रितो धर्मः साधको येनैवं क्षुदवामवित्तेनासौ कारणेन कपणो दीनोऽ. ल्पकः स्मृनो नित्याजब्रह्मदर्शिभिरित्यभिप्रायः । यदाचोऽनभ्यु. दितं “ ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डुक्योपनिषत्- [अद्वैतार- तेनासौ कृपणोऽल्पको ब्रह्मविद्भिः स्मृतश्चिन्तित इत्यर्थः । प्रकरणान्तरमवतारयन्वृत्त नुद्रवति-ओंकारेति । तस्य हि निर्णय प्रथमे प्रकरणे प्रपञ्चोपशमः शिवोऽ इति विशेषणैरात्मा प्रतिज्ञामात्रेणीद्वितीयो व्याख्यान इत्यर्थः । द्वितीयप्रकरणा- संक्षिप्यानुवदति-ज्ञात इति । तत्रैवाऽऽये प्रकरणे ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इत्यत्र प्रति ज्ञामात्रेण द्वैताभाव उक्तः । स तु द्वितीयेन प्रकरणेन हेतुदृष्टान्तात्मकेन तर्केण र प्रतिपादितो नात्र प्रतिपादयितव्यमवशिष्टमस्तीत्यर्थः । तृतीयं प्रकरणमाक्षापूर्वक मवतारयति-अद्वैतमिति । नैपा तर्केण मतिरोपनेयेति श्रुतेरद्वैतं कथं तण ज्ञातुं शक्यमित्याक्षिपति-तत्कथमिति । स्वतन्त्रताप्रवेशेऽपि तस्मिन्नागमिकतर्कस्य सह. कारितया संभावनाहेतृत्वात्तर्केणापि ज्ञातुं शक्यमिति व्यवहारोपपत्तिरिति मत्वाऽऽह- अद्वैतेति । यदि तणाद्वैतं संभावयितुं प्रकरणमारभ्यते तहि किमित्युपासकनिन्दा प्रथम प्रस्तूयते तत्राऽऽह-उपास्येति । उक्तवक्ष्यमाणविरोधित्वादुपाप्तकस्य॑ तालि. न्दा प्रकृतोपयोगिनीत्यर्थः । कथं तहिं तंत्र तीनत्वमात्मनो दर्शयन्ती श्रुतिर्घटिप्यते तत्राऽऽह-मागिति । प्रागवस्थायां सर्वमिदमनमहं च तथेत्युपासको यतो मन्यतेऽ. तश्च प्रागवस्थवझविषया भविष्यत्यनत्वश्रुतिरित्यर्थः । कार्यस्थित्यवस्थायां यदि ब्रम तन्मानमिष्टं तर्हि किमुपासनया प्राप्तव्यमित्याराकयाऽऽह-पदात्मक इति । इस नीमुत्पत्ययस्थायां नानो नाते ब्रह्मणि स्थित्यवाधायां वर्तमानोऽहं प्रागुत्पतेदात्मकः समासं तदेव पुनः प्रलयावस्थायामुपालनया प्रतिपस्ये तत्कन्यायादिति संपन्नः । तलाकारागां शासायामुपास्मस्य वमत्वनिषेधदर्शनायोपासकनिन्दा युक्त्याह-पदा चेति । अनम्युदितमनभित्रकाशितमम्युयोऽभिप्रकागते असते वाचा विषयी कुर्व- नीत्यर्पः । आदिशब्देन यन्मनसेत्यादि गृह्यते ॥१॥ जतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतां गतम् । यथा न जायते किंचिन्नायमानं समन्ततः ॥२॥ सामान्यनामनमात्मानं प्रतिपनुपचकापिया दीनमात्मानं पन्यमाना जातानाले यमनियों नामनाश्रितः मन्यान पनि परस्प इलेर प्रतिमा हामी मानि यस्लादना साम्पमापका पसारमनं प्रवादि गांयासम् “पयानोपापागा.

·गोरपादीपकारिकाधवेदीयमा
ETER पराकाससमा परमात्मा !
काश दिस उत्पमस्तपा परो जीवात्मभिक
दात्मन उत्पषिर्या धूयो पेदान्तेपु सा महान
नपरमार्थत इत्यभिमायः तस्मादेवाऽऽकाशा
धन्त एरमाकाशस्थानीयात्परमात्मनः पृथिर
स्मिकाय कार्यकारणलक्षणा रज्जुसर्पयहिकारित
घटादिवच संघातरुदित इति । यदा मन
श्रुत्याऽऽत्मनो जातिरुच्यते जीवादीनां तदा
तनिदर्शनं दृष्टान्तो यथोदिताकाशवदित्यादि।
प्रतिज्ञावाक्ये ब्रह्मशब्देन परमात्मा प्रकृतः । कोई
िित । जीवभेदप्रतीतिस्ताह कथमित्याशङ्कमाऽऽह-ज
वेभुत्वादिधर्मः स्वगततात्त्विकमेदवान्न भवति तथा परमात्म
महाकाशो घटाकाशाकारण प्रतीयते तथा परमात्मा
तेगोचरो भवतीत्यर्थः । कथं संघातानां परस्मादुत्पत्तिा
देवदिति । यथा मृदः सकाशाद्धटादयो जायन्ते ।
देसंघाताकारेण जायत इत्यर्थः । यदाऽऽत्मनो जीव
स्यामुत्पत्तौ दृष्टान्तवचनमेतदित्याह~-जाताविति ।
पर्यमाह-~अजातीत्यादिना । प्रथमपादस्याक्षरार्थमाह
वेमतः स्वगतात्त्विकभेदशून्यः सूक्ष्मत्वानिरवयवत्वाद्विभुत्वाः
राण्यादौ सूक्ष्मत्वादयभिचारः । तस्यैवासंमतत्वात् । का
प्रतिपत्तेश्वेत्यर्थः । जीचरित्यादि व्याचष्टे~~-जीवरिति ।
मेवोक्तः । "क्षत्रज्ञं चापि मां विद्धि" इति स्मृतरित्यर्थः । उदि
रस्यैवाऽऽत्मनः संघातरूपेणोक्तत्वे सप्रपञ्चत्वं प्रसज्यतेत्याशङ्कया
हि नाऽऽत्माऽश्रुतेरितिन्यायविरोधः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-जीवों
पादं व्याचष्टे ~तस्मादेवेति । उक्तेऽर्थ वाक्यमवतारयति-
तस्यावकाशप्रदाने च(:) घटाद्युत्पत्तो कारणत्वं निर्विकारस्यैव दृष्ट
नातावित्यादेरर्थमाह-यदेति ॥ ३ ॥

·तृतीयप्रकरणम्] भानन्दगिरिकृनटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा । माकाशे संप्रलीयन्ते तद्दजीवा इहाऽऽत्मनि ॥ ४॥ पया घटायुत्पत्या घटाकाशाघुत्पत्तिः। यों घटादिमलये घटाका- शादिमलयस्तदेहादिसंघातोत्पत्या जीवोत्पत्तिस्तत्मलये च जीवाना. मिहाऽऽत्मनि प्रलयो न स्वत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ अद्वैतस्य जीवसृष्टिश्रुतिविरोधं परिहत्य तस्यैव जीवप्रलयश्रुत्या विरोधमाशङ्कध परिहरति-घटादिग्विति । भोपाधिको जीवानामुत्पत्तिप्रलयौ न स्वाभाविको । तथा चोत्पत्तिश्रुत्या विरोधाभाववदद्वैतस्ये प्रलयश्रुत्याऽपि न विरोधोऽस्तीति श्लोकाक्ष. ख्याख्यानेन प्रकटयति-यथेत्यादिना ॥ ४ ॥ यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते । न सर्वे संप्रयुज्यन्ते तहजीवाः सुखादिभिः ॥५॥ सर्वदेवात्मकत्व एकस्मिञ्जननमरणसुखादिमत्यात्मनि सर्वात्मनां तत्संबन्धः क्रियाफैलसांकथं च स्यादिति य आहुतिनस्तान्प्रतीदमु. प्यते । यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते संयुक्ते न सर्वे घटाका. शादयस्तद्रनोधूमादिभिः संयुज्यन्ते तद्वनीवाः सुखादिभिः । इदानीमदैतस्य व्यवस्थानुपपत्त्या विरोधमाशङ्कय परिहरति-यथैकस्मिन्निति । उक्तदृष्टान्तषशादेकस्मिञ्जीवे मुखादिसंयुक्ते सत्यपरे जीवास्तैरेव सुखादिभिर्न संयन्यन्त भोपाधिकभेदादित्याह-तद्वदिति । श्लोकव्यावामाशङ्कां दर्शयति-सर्वदेहे- विति । ऐकाम्पे कर्तर्येकस्मिन्कारः स भोकार चैकस्मिभोक्तारः सर्वे भवे. युरित्यव्यवस्थान्तरमाह-क्रियेति । व्यवस्थानुपपत्या द्वैतमेष्टव्यमिति वदन्तं प्रत्यु. सरत्वेन लोकमवतारयति-तान्तीति । किमिदमैकाम्ये सांकयं किमेक. स्मिजीवे व्यवस्थितेन मुखादिना जीवान्तराणां तद्वत्तं स्यादित्युच्यते किंवा सोपा. धिप्वात्मैक्यातस्य स्वरूपेण सर्वमुखादिमत्तं स्यादित्यापाद्यते तत्राऽऽधं प्रत्याह- तदिति । नन्वेक एवोऽऽत्मा । बाढम् । ननु न धुतं त्वयाऽऽकासवत्सर्वसं. - १.मी.त.'पाप'. या वा । ३ च.. 'न जी।४ग. 'सयो। ५स.'स्यले प... ज. दत्तसंच. 'फलंस 'मेर।1.प.ते दावाप. म. प्रशोब.सरसा। स.स ·मामारेगारदीपमा पासको पाउमा पम्स मसान्दार गंभाति । गुमलादिसारदिन दिमापाभ्यु म पापमसिसामनो भेदकत्सनाप प्रधानाप पारापानुपातिरिति पेत् । न । : पापरापात् । पदि हिमपानको पन्ध भेदेन समपति ततः मधानस्य पारामात्मैकर पुरुषभेदकन्सना । न प सांख्पन्धो मोक्षो वा- पगम्पते । निविशेषाश चेतनमात्रा आत्मानो- पुरुषसतामात्रमयुक्तमेव मधानस्प पारार्थ सिद्ध कमिति । भागनः सर्वकल्यात्तस्य स्वरूपेण सर्वमुखादिमत्त्वमिा इते-नन्विति । सर्वप्राऽऽत्मकत्वमुक्तमली करोतिबा शून्यं कथमीकृतमित्याशङ्कयाऽऽह-ननु नेति । यदि तर्हि तत्र तत्र मुखित्वं दुःखित्वं च तस्यैवैकस्य प्राप्त. पोदयति-पधेक एवेति । आत्मस्वरूपस्य सर्वकलेऽपि दिरित्यभिप्रेत्य किमिदं सांस्यस्य चोचं किंवा वैशेषिकादेरिति न चेदमिति । किं चैकात्म्यं दुपयता सांख्येन तद्भेदोऽभ्युपग- शक्यते तन्मानाभावादित्याह-न चेति । प्रधानं हि कस्यनि- निशाचरपुरुषशेषमिष्यते । तच्च पुरुषभेदोभावे नोपपद्यते । ते Maa शहते-भेदेति । अापत्तेरनुदयं वदनुत्तरमाह- सोत विषयोति-पदि हीति । प्रधानस्य पारार्थसामर्या सिमीतीचारायासिकानप्रसान्मैवमित्याह-नि का पुरुषभेदरसनाथी न मभानस्प पारार्य हेतुः YEARNलि सारपानाम् । परसपामा ·तृतीयप्रकरणम् ] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। १०९ धीहत्य स्वयं वध्यते मुच्यते च प्रधानम् । परचोपलब्धिमात्रसत्ताख. रूपेण प्रधानप्रवृत्ती हेतुर्न केनचिदिशेपेणेति । केवलमूहतयैव पुरुषभे. दकल्पना वेदार्थपरित्याग । ये त्वा वैशेषिकादय इच्छादय आत्मा समापिन इति । तदप्यसत् । स्मृतिहेतूनां संस्काराणाममदेशवत्यात्म न्पसमवायात् । किं च प्रधानस्य पारायं परं शेषिणमपेक्षते । न तस्मिन्भेदमपि काक्षते । अतोऽ. न्यथाऽप्युपपत्तिरित्याह-अत इति । मन्ममरणादिज्यवस्थानुपपत्त्या पुरुषभेदकल्प- नमपि न युक्त व्यधिकरणत्वादिति मत्वाऽऽह-न चेति । न केवलं प्रमाणशून्या पुरुषभेदकल्पना किं तु प्रयोजनशून्या नेत्याह-परेति । ननु न पुरुषप्ततामा निमि. तोकृत्य प्रधान प्रवर्तते । किं स्वीश्वराधिष्ठितमिति सेधैरवादिमतमाशङ्कय तस्यापि पुरुषत्वाविशेषानुपलब्धिमात्रत्वमम्युपेत्याऽऽह-परोति । वेदार्थो वेदप्रतिपाद्यमद्वेतं द्वितीयमुत्थापयति-पे स्विति । बुद्धिमुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मकारा ना विशेषगुणाः । ते च प्रत्येकमात्मम व्यवस्थया समवेनाः स्वो क्रियने । तेषां व्यवस्थानु. पपत्त्या प्रतिदेहमात्मभेदसिद्धिरित्यर्थः । कि मुत्यादयो रूपादिवदारमव्यापिनः किवा संयोगादिषदेकदेशवृत्तयः । नाऽऽपः । ज्ञानादिगुगानामाश्रयव्यापिनामाप्रयसंयुक्त सर्वस्मिन्नपर्यायेण साततादिव्याहारननकलप्रसङ्गादित्याह-तदप्यमदिति । द्वितीय खेकदेशः सत्योऽमत्यो वा । अपमे घटादिवदात्मनः सत्यवारकार्यपादिममारः। द्वितीये कल्पितैकदेशानामेव सानादिगुणात्तमात्मनाम् न तद्वत्तं सियतीन्याह- स्मृतीति । स्मृतिहेतवः संस्कारा भावनाम्यासपा प्रहगमितोपामुासगार्थ तामा मनि समवायाभावात्परस्य सिद्धान्नामिद्विारतिपः। भात्ममनःसंयोगाध स्मृत्युपसेः स्मृतिनियमानुपानिः । युगांश सर्वस्मृत्युत्पत्तिमसः । न च भिमनानी रानां सर्गदिशीनानामात्मना मन भादिभिः संरन्धी युक्तः । न च प्यालादपो गुगाः कर्ममा. मान्परिशेपसमायोरा भिमाः मनि परेशान् । यदि पवनमिया एर पारपरिछादपक्षामनन्तयों प मनिध्यग नवां गया. नुपपतिः। अपुनमिदानां मसरापनामा मंग्यान स्पिनि घे । नाइदियोऽनिलेम्प आफ्नो नित्यम्म मिटनायाय. ruit.रा. .........'ckr. ।

·*14 ११० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपा तसिद्धत्वोपपत्तिः । आत्मनाऽयुतसिद्धत्वे चेच्छादीन नित्यत्वप्रसङ्गः । स चानिष्टः । आत्मनोऽनिर्मोक्षपस किं चाऽऽत्ममनःसंयोगांसमवाधिकारणाज्ज्ञानानामुत्पत्तिरिय ग्रहणसमये स्मृतिर्न संभवत्येवेति नियमो नोपपद्यते । ग्रहण पपत्तिसंभवादित्याह-आत्मेति । किं चाऽऽममनसोः स्मृतेः समुत्पत्तिप्तमये स्मृत्यन्तराण्यपि समुत्पद्येरन् । असम त्वात् । न च स बुद्धसंस्कारायौपद्यायुगपदनुत्पत्तिः । तेषा त्मनि विप्रतिपन्नत्वेन स्मृतिप्तामयन्त वातभवादित्यभिप्रेत्याः किं च समानजातीयानां स्पर्शादिमतां च परस्परं संबन्धो हर भेपाणां रज्जुघटादीनां च तदुभयाभावादात्मनां मनादिभिः सं मयायिकारणाबुधादिगुणोत्पत्तिः सिध्यतीत्याहन चेति । त्यस्य स्पर्शादिमत्त्वस्य चाभावेऽपि द्रव्येण संबन्धवदात्मनो मा सिध्यदिति चेन्नेत्याहन चेति । स्वतन्त्रं सन्मानं द्रव्यशब्देना भेदेन गुणादयो वेदान्तिमते विद्यन्ते । शुक्लः परः खण्डो गौरित्या दर्शनात् । द्रव्यमेव तु कल्पनया तत्तदाकारेण भातीत्यभ्युपगमात् । तिपत्तिरित्यर्थः । विपक्षे दोपमाह-यदि हीति । गुणादयो द्रव्याः पद्विन्ध्ययोरिव यदि स्युपदि चाऽऽस्मनः सकाशादिच्छादयोऽत्यन्तं गुणादीनां द्रव्येण तद्वदेव संपन्धानुपपत्तेः । इच्छादीनां चाऽऽत्मना च्यातिदिरित्यर्थः । अत्यन्तभिमानामपि समयायसंधापरतव्योप अयुतति । किमिदमयुतसिद्धत्तमयमाटत्वं किंवा परदेशत्वमुतारम लिसंयोगविभौगायोग्यत्वम् । नाऽऽधः । विकल्पासहस्वान् । किमि पघालावं कि नाऽऽामापेक्षयेच्छादीनामिति विकरुप्याऽऽयं दूर दिना । पचारमना महापासवपिच्छादीनां तदाऽऽरमनोऽनादिश्य जित्या रोपामारीत्याह-मात्मनेति प्रसस्पेष्टावमा स पति। समवायम्य चम्पादन्यले सति स्पेण मंपन्यानरं या प्पगुमपाः । परापो निरपर्गरम्य पनि बारपमिनि मरापमंकपानां नियमपन्पमानित !

·तृतीयप्रकरणम् २]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्पसमेता। पत्वे च द्रव्यादीनां स्पर्शवदस्पर्शद्रव्ययोरिव पठचानुपपत्तिः । इच्छा. पुपर्जनापायवगुणवत्वे चाऽऽत्मनोऽनित्यत्वमसङ्गः । देइफलादिवत्साव- पवत्वं विक्रियावचं च देहादिवदेवेति दोपावपरिहायौं । यथा साकाश- स्याविधाँध्यारोपितरजोधूममलत्वादिदोपवत्वं ताऽऽत्मनोऽविद्याध्या- रोपितवृद्ध्याधुपाधिकृतसुखदुःखादिदोपवावे वन्धमोक्षादयी व्यावहा- रिका न विरुध्यन्ते । सर्ववादिभिरविद्याकृतव्यवहाराभ्युपगमात्परमा• निभ्युपगमाघ । तस्मादात्मभेदपरिकल्पना वृयैव तार्किकैः क्रिपत इति ॥५॥ न चापधादेशत्वमयुतसिद्धत्वम् । तन्तुपटादीनां पृथग्देशानामयुतप्सियमावप्रस. मात् । न चापृथक्स्वभावत्वमयुतसिद्धत्वम् । भेदपक्षपरिक्षयात् । न च संयोगविभागा. पोग्यत्वमयतासिद्धत्तम् । देवदत्तस्य हस्तादीनां चायुतसिद्धधभावापातादित्यभिप्रेत्य सम- वायस्य द्रव्यादन्यत्वे तावन्मावत्वेन तसंवन्धत्वव्यायातीत्ततोऽन्यत्वेन संबन्चान्तरमस्ति में पेनि विकरुप्याऽऽये स्यादनवस्थेति मत्वाऽऽह-समवायस्पेति। द्वितीयं शकते- समवाय इनि । न वाच्यं संबन्धान्तरमिनि शेषः । समवायस्य नित्यसंपन्यत्वे समाय- बता द्रगगुणादीनामपि तद्वत्वानेदस्य कदानिदप्यनुपरम्भापात्वप्रधानुपपत्ति. रिति दूपयति-तथा चेति । संयोगस्यापि समवायताम्यं पकारण सूच्यते । सम. वायस्य समवापिभिर्गुणादीनां व द्रव्येणात्यन्तभेदे हिमवद्विष्णयोरित संबन्धानरते. स्तेषु परतन्त्रताव्यपहारासिद्धिरित्याह-अत्यति । किच्छादयो नाऽऽमगुणा उपमनापायपत्तापादिवत् । यद्वाssrमा नानित्यमानिन्यायानिकेश देहारिष. दित्याह-छादीति । न केवरमात्मनोऽनिन्यमंगले नियमतित दारः । कि स्वन्यापि दोपदयं दुपरिहरमिति माधवान्तरमाह-गायकवयिनि । यथा- रमनो नेप्यादिगुणात् तदा सम्यं मन्यामानान्मोसो न स्यादती बन्यमानास्पानु. पपत्या मतिदेहं मुबवादिविशिष्टात्मभेदपिद्धिरित्यागपाडह-यया विति । भवस्तापाइविधापातायाहारयोगोयावहारिकन्यादामामिदिरियार. - ...कोन ... ।। . ' म .. गए... सर । ६ बrr. ........... Erri"..... स... UिR ...'ना'.... । ......................

·११२ सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डक्योपनिपत्--- [अद्वैतारूप याऽऽह-सर्ववादिभिरिति । अविद्याकृतमनुप्यत्वाध्यारोपण लौकिकवैदिकन्य होरः सर्ववादिभिरिप्यत तत्कृता च व्यवस्थाऽऽस्थीयते । तस्मादस्माकमपि तथैव सर्व मविरुद्धमित्यर्थः । परमार्थे च मोक्षे केनापि वादिना व्यवहारो नाभ्युपगम्यते । तथा च मोक्षे परेपो व्यवहारस्यैवाभावात्तन्निर्वाहकपारमार्थिकभेदाभ्युपगमो वृधेत्याह-- परमार्येति । कल्पितभेदवशादपि पूर्वोकसर्वव्यवस्थासौस्थ्यात्पारमार्थिकात्मभेदकत्सना प्रमाणप्रयोजनशून्येत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ ५ ॥ रूपकार्यसमाख्याश्च भिद्यन्ते तत्र तत्र वै । नाकाशस्य न भेदोऽस्ति तहजीवेषु निर्णयः ॥६॥ कथं पुनरात्मभेदनिमिचे इव व्यवहार एकस्मिनात्मन्यविधात उपपद्यत इति । उच्यते । यहाऽऽकाश एकस्मिन्घटकरकापवरकाचाका. शानामसत्वमदचादिरूपाणि भियन्ते तथा कार्यमुदकाहरणधारणाय नादिगमारुपाथ पटासासकरकाश इत्यायास्तकताभ मिना सपन्न । नत्र त य व्यवहारविषय इत्यर्थः । सर्वोऽयमाकशि रूादि. भेदस्ती स्परहरी न परमार्य एर । परमार्थतत्वाकागम्य न भेदोऽम्नि । न चाकामदनिपिलो व्ययारोऽस्त्वतरण परोपि. कृतं द्वारम् । पनादापिभेदने नारंप पटाकागस्पानीपंपा Eart:

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। चकारोऽवधारणार्थः । घटाकाशादीनामुक्तहेतृत्वेऽपि विपक्षत्वाभावे कथमनैकान्तिकत्व- मित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वोऽयमिति । उक्तेऽर्थे तृतीयं पादं विमनते-न चेति । परोपाधिशब्देन घटकरकादिरुच्यते । दृष्टान्तमन्द्य दार्शन्तिकं व्याचष्टे-यथैत. दित्यादिना ॥६॥ नाऽऽकाशस्य घटाकाशो विकारावयवौ यथा । नैवाऽऽत्मनः सदा जीवो विकारावयवौ तथा ॥७॥ ननु तत्र परमार्थकृत एच घटाकाशादिपु रूपकार्यादिभेदव्यवहार इति । नैतदस्ति । यस्मात्परमो काशस्य घटाकाशो न विकारः । यया मुवर्णस्य रुचकादिर्यथा घाऽपां फेनवुवुदहिमादिः । नाप्यवयवो पर्धा वृक्षस्य शाखादिः । न तथाऽऽकाशस्य घटाकोशो विकारावयंवो यथा तथा नैवाऽऽत्मनः परस्य परमार्थसतो महाकाशस्थानीयस्य घटा. काशस्थानीयो जीवः सदा सर्वदा यथोक्तदृष्टान्तवन्न विकारो नाप्यव. पवः । अत आत्मभेदकृतो व्यवहारो मृपैवेत्यर्थः ॥ ७ ॥ घटाकाशादीनां विपक्षत्वाभावमाशङ्कय परिहरति-नेत्यादिना । घटाकाशादि. राकाशस्य विकारोऽवयवो वेत्यङ्गीकारात्तत्रापि भेदस्य तात्तिकत्वान्न विपक्षतेति लोकस्य व्यावत्यं घोद्यमुत्यापयति-नन्विति । आकाशस्य निर्विकारत्वं निरवय. पत्वं च लोकसिद्धं गृहीत्वा परिहरति-नैतदस्तीति । तत्र वैधयोंदाहरणद्वयमाह- यति । घटाकाशादिराकाशाख्यस्य महाकाशस्यावयवो न भवतीत्यत्र व्यतिरेकदृष्टा. न्तमाह-पया वृक्षस्पेति । उक्तदृष्टान्तानां दार्शन्तिकमाह-न तथेति । घटाका. दास्य महाकासं प्रति विकारत्वमवयवत्वं च नास्तीत्युक्तं दृष्टान्तवनानूच दाटी- न्तिकं दर्शयन्न तराध व्याकरोति-यथेत्यादिना । अनेकान्तिकत्वेनानुमानस्यामानवे स्थिते फरितमाह-अत इति ॥ ७ ॥ यथा बालानां गगनं मलिनं मले। तथा दानामात्माऽपि मलिनो मलेः॥८॥ मारे दिन म..." 1..''".

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [अद्वैतात्य- यस्माद्यथा घटाकाशादिभेदबुद्धिनिवन्धनो रूपकार्यादिभेदव्यवहार- स्तथा देहोपाधिजीवभेदकृतो जन्ममरणादिन्यवहौरस्तस्मात्तत्कृतमेव क्लेशकर्मफलमलवचमात्मनो न परमार्थत इत्येतमर्थं दृष्टान्तेन प्रतिपि- पादपिपन्नाह-यथा भवति लोके चालानामविवेकिनों गगनमाकाशं घनरजोधूमादिमलैर्मलिनं मलबन्न गगनं मलबद्याथात्म्यविवेकिनाम् , तथा भवत्यात्मा परोऽपि यो विज्ञाता प्रत्यक्क्लेशकर्मफलमलमलिनोऽ. बुद्धानां प्रत्यगात्मविवेकरहितानां नाऽऽत्मविवेकवताम् । न परदेश- स्तृवत्माण्यध्यारोपितोदकफेनतरङ्गादिमांस्तथा नाऽऽत्माऽबुधारोपि. तक्लेशादिमलैमलिनो भवतीत्यर्थः ॥८॥ जीवो ब्रह्मणो नांशो न विकारोऽपि तु ब्रह्मेवोपाध्यनुप्रविष्टं जीवशब्दितमित्युक्तं तदयुक्तं ब्रह्मणः शुद्धत्वाज्जीवस्य रागादिमलवत्त्वौदनेकत्वायोगादित्याशङ्कय परमा- र्थतो जीवस्यापि नास्ति मलैंवत्त्वमित्याह-यथेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह--यस्मा. दिति । घटाकाशो मैठाकाशः सूचीपाशाकाशश्चेत्युपाधिनिमित्तो भेदस्तद्विपया बुद्धि- स्तत्प्रयुक्तो रूपभेदोऽर्थक्रियाभेदो नामभेदश्चेति व्यवहारो नभसि यथोपलभ्यते तथा देहायपाधिभेदप्रयुक्तो जीवभेदस्तस्कृतो जननमरणमुखदुःखादिव्यवहारो व्यवस्थितो यस्मादास्थीयते तस्मात्तेन विद्याविद्यमानेन कृतमेवाऽऽत्मनो रागादिमलतत्त्वं न वस्तुतोऽ: स्तीत्येतमर्थ दृष्टान्तद्वारा प्रतिपिपादयिपन्नादौ दृष्टान्तमाहेति योजना । दृष्टान्त. भागनिविष्टोन्यक्षराणि व्याचष्टे-यथेत्यादिना । दान्तिकभागगतानामक्षराणा- मर्थमाह-तथेति । यो हि प्रत्यगात्मा विज्ञाता सोऽप्यबुद्धानां मलिनो भवतीति संवन्धः । अबुद्धानामित्येतद्याचप्टे-प्रत्यगात्मेति । अविवेकिभिरध्यारोपितेऽपि प्रत्यगात्मनो मलबत्त्वे मलप्रयुक्त फलं तर वास्तवं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह- न हीति ॥८॥ मरणे संभवे चैव गत्यागमनयोरपि । स्थितौ सर्वशरीरपुं जाकाशेनाविलक्षणः ॥ ९ ॥ १. यमि । २ प. प. रणदव्य' ।३.हारो परमा। . यिनेम। उ.."निपा। घ... 'विष्यमा क गमनं। ८ क. 'पत्ता 11. 'वत् । पपा. रमविज. मलिन ।। रा. प. स. च.. 'ना'।, य. 'दुलारों । प. 'सखार). N. 'यादेवा. 'स्वमि । ५ग, म., महास। १r. 'मारिर'... 'हा न... १९गप्र.म.प्र.geers ·तृतीयप्रकरणम्३] मानन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता। पुनरप्युक्तमेवार्थ प्रपभपति-घटाकाशजन्मनाशगमनागमनस्थिति- चत्सर्वशरीरेषात्मनो जन्ममरणादिराकाशेनाविलक्षणः मत्येतन्य इत्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु जीवो मरणानन्तरं धर्मानुरोधेन स्वर्ग गच्छति । अधर्मवशाच नरकं प्रतिप. यते । धर्माधर्मयोश्च भोगेन क्षये पुनरागत्य योनिविशेपे संभवति । तत्र यावद्भोगं स्थित्वा पुनरपि परलोकाय प्रतिष्ठते । एवमिहलोकपरलोकसंचरणव्यवहारविरुद्धमद्वैत- मिति तत्राऽऽह-मरण इति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-पुनरपीति । आत्मनि सर्वो व्यवहारोऽविद्याकृतो वास्तवो नेत्युक्तोऽर्थः । आत्मनो हि गगनोपमस्य गत्यादेवस्तु. तोऽसंभवादविद्याकृतस्तस्मिन्गत्यादिरित्यर्थः ॥ ९॥ संघाताः स्वप्रवत्सर्वे आत्ममायाविसर्जिताः। आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिहि विद्यते ॥१०॥ घटादिस्थानीयास्तु देहादिसंघाताः स्वमदृश्यदेहादिवन्मायाविक- तदेहादिवचाऽऽरममायाविसनिता आत्मनो मायाऽविद्या तपा प्रत्युप- स्थापिना न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः । यद्याधिक्यमधिकभावस्तिर्यग्देहा. पपेक्षया देवादिकार्थकारणसंघातानां यदि वा सर्वेषां समनव नैपामु- पपत्तिः संभवः सद्भावप्रतिपादको हेतुर्विद्यते । नास्ति हि यस्मात्तस्माद विद्याकृता एवंन परमार्थतः सन्तीत्यर्थः ॥१०॥ ननु संघातशब्दितानामुपाधीनां सत्यत्वात्तत्प्रयुक्तभेदस्यापि तथास्यावतानुपपत्ति- सादषस्थ्यमिति पेतत्राऽऽह-संघाता इति । देवादिदेहानां पुग्यतमत्वेनाऽऽधिक्या. म्यपगगानासत्यत्वसिद्धिरित्याशङ्कय देहभेदेषु केनिहापिक्ये मदृष्टया करिपतेऽपि विकदृष्टया सर्वदेहाना पचभूतारमात्माविशेषादशेपसाम्ये वा स्वीकृत नास्ति संपाने सत्यस्वे पाचिनुपपत्तिरित्याह-आधिक्य इति । पूर्वाधाराणि योनगति- घटादीति । मन्त्रिादिरूपां मायामिन्द नालप्रयोन करता व्यायनि-अविद्येति । विमता देहा न सत्या देहावासंतिपन्न पदित्यर्थः । प्रमादिदेहानात्महत्वान्नाविधा. तित्वमित्याराहय द्वितीया व्याचटे-यदीत्यादिना ॥ १ ॥ १. 'नरचम । रस. सदस्य 8. दिनाः ।।.."किरा'.५.राया। (.पर।...स.. 'पति'T CE. f ....निस्टर। "८.म.नि.मी.ज.५.. पास 100. " दिया...'THE ·११४ सगौरपादीयकारिकापर्यदीपमाष्टूपपोपनिषद--(भद्वैतात यस्माघया पटाकाशादिभेददिनिबन्धनो कपकार्यादिभेदव्यवहार स्तथा दहोपाधिनीयभेदकतो जन्ममरणादिव्यवहारस्तस्माचकृनमेव शकर्मफलमलयच्चमात्मनो न परमार्थत इत्येतमर्थ दृष्टान्तेन प्रतिपि- पादपिपनाह-यथा भवति लोके पालानामविकिना गगनमाकाश पनरजोधूमादिमलमलिनं मलबग्न गगनं मलबद्याथात्म्यविवकिनाम् , सथा भवत्यात्मा परोऽपि यो विज्ञाता प्रत्यक्शकर्मफलमलमलिनोऽ. युद्धानां मत्यगात्मविवेकरहिताना नाऽऽत्मविवेकवताम् । न धूपरदेश. स्तृहत्माग्यध्यारोपितोदकफेनतरङ्गादिमांस्तथा नाऽऽत्माऽवुधारोपि- तरूशादिमलमलिनो भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ जीवो ब्रह्मणो नांशो न विकारोऽपि तु ब्रह्मेवोपाध्यनुप्रविष्टं जीवशब्दितमित्युक्त तदयुक्तं ब्रह्मणः शुद्धत्वाज्जीवस्य रागादिमवत्तौदनेकात्यायोगादित्याशङ्कय परमा- यतो जीवस्यापि नास्ति मलेवत्वमित्याह-ययेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-यस्माः दिति । घटाकाशो मैठाकाशः सूचीपाशाकाशश्चेत्युपाधिनिमित्तो भेदस्तद्विपया बुद्धि- स्तत्प्रयुक्तो रूपभेदोऽर्थक्रियाभेदो नामभेदश्रेति व्यवहारो नभसि यथोपलभ्यते तया देहायुपाधिभेदप्रयुक्तो जीवभेदस्तस्कृतो जननमरणसुखदुःखादिव्यवहारो व्यवस्थितो यस्मादास्थीयते तस्मात्तेन विद्याविद्यमानेन कृतमेवाऽऽमिनो रागादिमवत्वं न वस्तुतोऽ; स्तोत्येतमर्थ दृष्टान्तद्वारा प्रतिपिपादयिपन्नादौ दृष्टान्तमाहेति योजना । दृष्टान्त भागनिविष्टोन्यक्षराणि व्याचष्टे-यथेत्यादिना । दार्शन्तिकभागगतानामक्षराणा- मर्थमाह-तथेति । यो हि प्रत्यगात्मा विज्ञाता सोऽप्यबुद्धानां मलिनो भवतीति संबन्धः । अबुद्धानामित्येतव्याचष्टे--प्रत्यगात्मेति । अविवकिभिरध्यारोपितेऽपि प्रत्यगात्मनो मलवत्त्वे मलप्रयुक्तं फलं तत्र वास्तवं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-- न हीति ॥ ८॥ मरणे संभवे चैव गत्यागमनयोरपि । स्थितौ सर्वशरीरेधू आकाशेनाविलक्षणः ॥ ९॥ ४ च. 'त्यनेम'। ५. १२. र्याभे । २ च. स. रणभेदव्य । ३ झ. हारो यस्मा। B.R. "तिपा। च. छ. झ. 'विध्यन्ना १७ क गमनं । ८ क. 'वत्तद्या' । झ. 'वत् । ययाः स्मवि । ९ ज. मलिनैम । १० स. प. ह. च. झ. 'सुपर'। 1 च. 'बुमारों' । .. 'ललाद'। 12 छ, झ. 'वादेकत्वा' । १४ क. लत्वमि । १५ ग. ज. स. महाका । १६ नाविर। १५ . 'सत्यं न । १८ ग. ३. 'तिपा'। १९ ग. प्र. 1 २. म. 'पुमाका ।

·तृतीयप्रकरणम् ३] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशोकरमाप्पसमेता। पुनरप्युक्तमेवार्थ प्रपनपति-घटाकाशमन्मनाशगमनागमनस्थिति- वत्सर्वशरीरेणात्मनो जन्ममरणादिराकाशेनाविलक्षणः मत्येतन्य इत्यर्थः ॥९॥ ननु जीवो मरणानन्तरं धर्मानुरोधेन स्वगं गच्छति । अधर्मवशाच नरकं प्रतिष- पते । धर्माधर्मयोश्च भोगेन क्षये पुनरागत्य योनिविशेष संभवति । तत्र यायोगं स्थित्वा पुनरपि परलोकाय प्रतिष्ठते । एवमिहलोकपरलोकमंचरणव्यवहारविरुद्धमद्वैत- मिति तत्राऽऽह-मरण इति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-पुनरपीति । आत्मनि सेवा व्यवहारोऽविद्याकृतो वास्तवो नेत्युक्तोऽर्थः । आत्मनो हि गगनोपमस्य गत्यादेवस्तु. तोऽसंभवादविद्याकृतस्तस्मिन्गत्यादिरित्यर्थः ।। ९ ।। संघाताः स्वप्नवत्सर्वे जाममायाविसर्जिताः। आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिर्हि विद्यते ॥१०॥ घटादिस्थानीयास्तु देहादिसंघानाः समयदेहादियन्मापाविक तदेहादिवघाममायाधिसजिना भात्मनो मापाऽविधा तथा मत्युग. स्थापिना न परमार्थनः सन्तीत्यर्थः । यचाधिपधिमभागनिर्यग्देहा. पेक्षया देवादिकार्यकारणमंधानानां गदि या गरेपी समीर नेपाम. पपंत्तिः संभवः गद्धारमनिरादको तिषियता नाति हि यस्मातस्माद विधाहना एवं न परमार्थतः गन्नीलयः ॥ १० ॥ ननु संघानाब्दितानामुपायीनां मातातस्त्रयतस्पति तपासादेकानुपाति- नादामिनि पत्तत्रा-संधाना पनि । देवादिदेहाना पायातमनाऽपिया. म्यपगगामासत्यस्वमिदिरित्यारास देरम' के पुरिदायि माया कति विकरमा देशना पराभूतानामविशेषाशेपमा वा बांकत नानि मंशा मत्यये पानिपत्तिरवार-भाविप इति । विभाग योनगरि- पटादीति । मानदिमा माप निन्द्रमा प्रयोना-प्रविति । लिममा देहा न ससरा दानिदेयः । देशमशानदा- नपनिया मापा । यादिना !.. .

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-- [अद्वैताख्य- रसादयो हि ये कोशा व्याख्यातास्तैत्तिरीयके। तेषामात्मा परो जीवः खं यथा संप्रकाशितः ॥११॥ उत्पत्यादिवर्जितस्याद्वयस्यास्याऽऽत्मतत्त्वस्य श्रुतिप्रमाणकत्वमदर्श- नार्थं वाक्यान्युपन्यस्यन्ते । रसादयोऽन्नरसमयः प्राणमय इत्येवमादयः कोशा इव कोशा अस्यादेरिवोत्तरोत्तरस्यापेक्षया बहिर्भावात्पूर्वपूर्वस्य व्याख्याता विस्पष्टमाख्यातास्तैत्तिरीय तैत्तिरीयकशाखोपनिष- दल्यां तेपा कोशानामात्मा येनाऽऽत्मना पञ्चापि कोशा आत्मवन्तोऽ. न्तरतमेन । स हि सर्वेषां जीवननिमित्तत्वाज्जीवः कोऽसावित्याह । पर एवाऽऽत्मा यः पूर्वम् “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति प्रकृतः । यस्मादा. स्मनः पममायादिवदाकाशादिक्रमेण रसादयः कोशलक्षणाः संघाता आत्ममायाविसर्जिता इत्युक्तम् । स आत्माऽस्माभिर्यथा खं तथेति संभ- काशित आत्मा ह्याकाशवदित्यादिश्लोकैः । न तार्किकपरिकल्पिता- स्मैवत्पुरुपबुद्धिममाणगम्य इत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ जीवस्याद्वितीयब्रह्मत्वमुपपत्त्यवष्टम्मेनोपपादितम् । इदानीं तत्रैव तैत्तिरीयश्रुतेस्ता. पर्यमाह-रसादयो हीति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-उत्पत्त्यादीति । अक्षरा कथयति ---रसादय इति । आदिशब्देन मनोमयविज्ञानमयानन्दमया गृह्यन्ते । खड्गा. देर्यथा कोशास्तदपेक्षया बहिर्भवन्ति तदेते पञ्च कोशा व्यपदिश्यन्ते । तत्र हेतु. माह-उत्तरोत्तरस्येति । पूर्वपूर्वस्यान्नमयादेरुत्तरोत्तरप्राणमयाद्यपेक्ष्य पहिर्भावाम सर्वान्तरं प्रतिष्ठाभूतमपेक्ष्याऽऽनन्दमयस्यापि वहिर्मावाविशेषादविशिष्टं पञ्चानामपि कोशत्वमित्यर्थः । अवशिष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे-व्याख्याता इत्यादिना । तन नीव. शब्दप्रवृत्तिं व्युत्पादयति-स हीति । विशिष्टं जीवशब्दार्थमाकाक्षाद्वारा व्यावर्त- यति-कोऽसावित्यादिना । प्रकरणाविच्छेदनार्थ प्रकरणमनुसंधत्ते-यस्मादिति । प्रकृतस्य परस्याऽऽरमनः श्रौतत्वे फलितमाह-नेत्यादिना ॥ ११ ॥ हयोदयामधुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशितम् । पृथिव्यामुदरे चैव यथाऽऽकाशः प्रकाशितः ॥ १२॥ १च. 'वःग या संप.. ' स्वाम' य. 'गम्य ... at: ..... 'देव५१. 'या'. पावरपां ! . . 'नरामना10. 'म.लि. प. I"ग. प... दिनिःो' | 1. 'म... ५.सा. '' 1.म.D.E.मा।

·। तृतीयप्रकरणम् ३]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। किं चाधिदैवमध्यात्मं च तेजोमयोऽमृतपयः पुरुषः पृथिव्याघन्तर्गतो यो विज्ञाता पर एवाऽऽत्मा ब्रह्म सर्वमिति द्वयोयोरा द्वैतक्षयात्पर ब्रह्म प्रकाशितम् । फेत्याह । ब्रह्मविद्याख्यं मध्वमृतममृतत्वं मोदन हेतु. स्वाद्विज्ञायते यस्मिन्निति मधुज्ञानं मधुम्राह्मणं तस्मिन्नित्यर्थः । किमि- वेत्याह । पृथिव्पामुदरे चैव यथैक आकाशोऽनुपानेन प्रकाशितो लोके तददित्यर्थः ॥ १२॥ मनुष्योऽहं प्राण्यहं प्रमाताऽहं कर्ताऽहं भोक्ताऽहमिति पञ्चानो विशिष्टानां यदेकं स्वरूपमनुगतं प्रत्यक्चैतन्यं तद्रीति नीवपरयोरक्ये तैत्तिरीयश्रुतेस्तात्पर्यमुक्ती तत्रैव वृहदारण्यकश्रुतेरपि तात्पर्यमाह-योरिति । मधुब्राह्मणे बहुपु. पर्यायेवधि- देवाध्यात्मविभक्तयोः स्थानयोरयमेव स इति 'परं ब्रह्म प्रत्यक्प्रकाशितम् । अतोऽस्मि. न्वृहदारण्यकश्रुतेरपि चैह्मात्मैक्ये तात्पर्यमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह- -पृथिव्या- मिति । न केवलमेक्ये तैत्तिरीयतरेव तात्पर्य किं तु बृहदारण्यकश्रुतापीत्याह- कि चेति । अधिदेवं पृथिव्यादावध्यात्म व शरीरे तेनोमयो ज्योतिर्मयशेतन्यप्रया. नोऽमृतमयोऽमरणधर्मा पुरुषः पूर्णः पृथिव्यादी सारे मानतो यो विशाता स पर एवाऽऽरमा । तेन स विज्ञाना सर्व पूर्णमपरिचि मोतिपर ग्रा प्रकाशित मिति संवन्धः । अपवादाम्यायामध्यारोपाममइयोदगोरिति कपमुगले तपाई- आ दैतक्षपादिनि । द्वैतक्षयपर्यनं ब्रह्म प्रमाशितम् । गोदगोरिति पुनरनादमात्र. मित्यर्थः । मधुताने मोर प्रशासितं न प्रमत्याप मभूतानशब्दार्थ गुरुपाद. पति-केत्यादिना । रामम्प परिदाप्रित सदनुमीयते । तपादाविकरणं सामान्यतः सिद्ध पारिशेप्यादारासमिति मिद्धमिति । तप कानालापादकीति गम्यते । तथा प पहिरन्नधकमेवारामनुमानप्रामाभादविगतम् । ताकि मध्यात्म १ मा प्रत्यात मिद्धमित्युत्तराय यानी-किम(पिरयादिना ॥१२॥ जीपात्मनोरनन्यसमभेदेन प्रशस्यते । नानावं निन्द्यते यन तंदवं हि ममममम् ॥ १३ ॥ • स. । ... ना ५८ ....... 'र' । " are my... । ग. स. ( -....... .!

·११८ सगौडपादीयकारिकार्यवेदीपमानयोपनिषद- [भद्वैतास्य- याक्तितः श्रुतितथ निर्धारित जीवस्य परस्य चाऽऽत्मनो जीवात्म- नोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते स्तूयते शास्त्रेण व्यासादिभिश्च । यच सर्व- माणिसाधारणं स्वाभाविकं शास्त्रवहिष्कृतः कुनाकिकविरचितं नानात्व- दर्शनं निन्द्यते "न तु तद्वितीयमस्ति"। "द्वितीयादै भयं भवति"। "उ. दरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति" । "इदं सर्वं यदयमात्मा"। "मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेच पश्यति" इत्यादिवाक्यैश्वान्यैश्च ब्रह्मविद्भिः । यचैतत्तदेवं हि समञ्जसमृज्वबोध न्याय्यमित्यर्थः। र्यास्तु तार्किकपरिकल्पिताः कुदृष्टयस्ता अनृज्व्यो निरूप्यमाणा न घटनां माञ्चन्तीत्यभिमायः ॥ १३ ॥ इतश्चैकत्वे श्रुतीनां तात्पर्यमित्याह-जीवात्मनोरिति । अभेदेन ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिना ब्रह्मभावफलवादेनेत्यर्थः । यत्प्रशस्यते तद्विधेयमित्यादिन्यायादेकत्व- दर्शने फलवादोपपत्त्युपलम्भादेकत्वं प्रशस्तत्वाद्विवक्षितमिति भावः । यच्चानेकत्वं सर्वप्राणिसाधारणं तन्निन्द्यमानं दृश्यते । यन्निन्द्यते तन्निपिध्यत इति न्यायान्नानात्वं शास्त्रार्थो न भवतीत्याह-नानात्वमिति । तदुभयमेकत्वप्रशंसनं नानास्वनिन्दनं चैकत्वमेव शास्त्रीयमित्यम्युपगमे सति युक्तमिति फेलितमाह-तदेवं हीति । श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे-यदिति । अनन्यत्वभावशङ्कां व्यावत्यैकरसत्वं दर्शयति- अभेदेनेति । तत्प्रशस्यते शास्त्रेणेति तत्पदमादाय व्याख्येयम् । शास्त्रेगाभेदवेदनेन फलवादेनेत्यर्थः । व्यासपराशरादिभिश्च वेदार्थ व्याचक्षाणैरेक स्तूयते "वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः" । "अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्य- जातम्" इत्यादिवाक्यरित्याह-व्यासादिभिश्चेति*। द्वितीया विभजते-यञ्चेति । तन्निन्द्यत इति यच्छब्देनोपक्रमाद्रष्टव्यम्। "अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः" "किं तेन न कृतं पापं चोरेणाऽऽत्मापहारिणा" इत्यादिवाक्यैासादयोऽपि द्वैतदर्शनं निन्दन्तीत्याह-अन्यैश्चेति । एवमनेकत्वदर्शनस्य निन्दितत्वेन निषिद्धत्वान्नाने- कत्वं शास्त्रीयमित्युक्त्वा चतुर्थपादार्थमाह-यचैतदिति । विषयभेदेन प्रशंसनं निन्दनं * एतत्पुरतः--"सकलमिदमहं च वासुदेव इति । सोऽहं स य त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूप त्यात भेदमोहमित्यादि" इत्यधिकं द. पुस्तके। १ क. छ. . 'नोर। घ. द. नोर्जीवा । २ झ नावंद। ३. 'नं तमिन्य' । ४ स. 'तीयं द्विा५ च. 'देव हि । ६ च. यस्तु । ७. 'माना न घटीः प्रा. क. ज. घटानां । ९ ग. ह. ज. स. यमाह-11. छ. स्वमावनि'। "ज. 'कलं हि शा1११. कममा। १३. लं प्रस्तु। ... ज. 'मादिति दष्ट'। १५ स. 'कर।

·- E तृतीयप्रकरणम् ]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। चेत्यर्थः । एवं हीति । द्वैतस्याशास्त्रीयत्वमद्वतस्यैव तत्तात्पर्यगम्यत्वमित्यतीकारे सतीत्यर्थः । भेददृष्टीनामपि न्याम्पत्वाविशेषाद्भेददर्शननिन्दनस्य कुतो न्याय्यत्वमि. त्याशङ्कयाऽऽह-यास्त्विति । "या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलौः प्रेत्य तमामूला हि ताः स्मृताः" इति मनुवचनादित्यर्थः । न्यायविरोधादपि भेदवादानामसमझतत्पमित्याहे- निरूप्यमाणा इति । वैशेषिकवैनाशिकादिकल्पना भेदानुमारिण्यो भेदश्च परस्प. राध्यतादिदोषदूषितो न प्रमीयते । तेन भेदयादानामुत्प्रेक्षामूलानामसमअसते- त्यधः ।। १३॥ जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्मागुत्पत्तेः प्रकीर्तितम् । भविष्यवृत्त्या गौणं तन्मुख्यत्वं हि न युज्यते॥१४॥ ननु श्रुत्याऽपि जीवपरमात्मनोः पृथक्त्वं यत्मागुत्पत्तेरुत्पत्यर्थोप- निपद्वाक्येभ्यः पूर्व प्रकीर्तितं कर्मकाण्डे । अनेकशः कामभेदत इदंका. मोऽदः काम इति । परच "स दाधार पृथिवीं चाम्"इत्यादिमत्रवर्णैः । तत्र कथं कर्मज्ञानकाण्डवाक्यविरोधे मानकाण्डवाक्यार्थस्यैकत्वस्य साम- अस्यमवधार्यत इति । अत्रोच्यते । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते"। "यथाऽनेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः" । "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः"। "तदक्षत"। "तत्तेजोऽसृजत" इत्यायुत्पत्पर्थोपनिषदाक्येभ्यः भारपृथक्त्वं कर्मकाण्डे प्रकीर्तितं यत्तन परमार्थम् । किं तहि गौणम् । महाकाशघटाकासादिभेदवत् । ययौदनं पचनीति भविष्यवृत्या तदद । न हि भेदवाक्यानां कदाचिदपि मुख्पभेदार्थत्वमुपपद्यते । स्वाभावि. काविद्यावत्माणिभेददृष्टयनुवादित्वादात्मभेदवावपानाम् । ३ चोपनि- पत्मत्पत्तिमलयादिवायपनीवपरपात्मनोरेकत्वमेव प्रतिपिपादपिपितम्। "arपसि" "अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न म वेद" इत्यादिभिः। मन उपनिपरस्सत्वं श्रुत्या प्रतिपिपादपिपिनं भविष्यतीति भाविनी मेय. क. 'राताम' । ३. स. हास्य । ३. 'मा: प्रोतालमों।....'.-- अनि । ५७. 'दिभेदकार.: 01 ...चन्द मुस्य'। ....' हि.प. प्रा.स. प. अ.ने, दुर्ग'।".स. "नि". ... दिसममा... 'हरिन्दुर'भ्यTr... • ५.

·पगौरादीपारिकापदापमापानिपन-( शिमामिण मो भरमादी गौण एवाभिमापः। भप पा". सग" | "मामा"लापुमा "नीयम्" इत्ये. फार मीनितम् । स प "गलांग मारमा गमि" संकलं पिप्पणीनि भपिप्पामृमिप पन्नीपारमनीः पुगर पर करि. द्वार गम्पमा महोणम् । गोदनं पपीकि सदन ॥ १४ ॥ ग पेसानाममात्रा पनि मादित्याशय परिहाति-जीवात्मा नोरिति । उतिगति: HTTोनिमा प्रत्यसया प्रातकर्न कान यापरापरयोनानारतमु समान पमनीति भनिरित्या तप्ने गोदनाता- नौगमेप न मुरापभेदार अणुगो । मेदरगापूपपुरुषारयोरमावादित्यर्थः । सोमव्यापमानामाह-जन्विति । न फेलमामाभिरुतिमिदं किं तु श्रुत्याऽपि पशिमियपेरर्थः । भेदं यदन्त्याः श्रुनेलापर्वलितमभ्यास मगपति-~-अनेकश इति । कर्मकाण्डे ततकामनाभेदेन नियोज्यभेदसिद्धापपि कथं नायपरयोदः सिध्यति परश्य तत्रानुक्तस्यादित्याशयाऽऽह-परथेति । हिरण्यगर्भः समवर्तताम इति मन्त्रे प्रकृतो हिरण्यगर्भः सर्वनारा परामृश्यते । स इमां पृथिवी चामपि धृतवान् । अन्यथा गुरु: त्यात्तयोरवस्थानायोगात् । न प हिरण्यगर्भातिरिकमीश्वरं परे युध्यन्ते मन्त्रवणः । परश्च प्रकीर्तित इति संवन्धः । कर्मकाण्ड ज्ञानकाण्डेनापवाय ज्ञानकाण्डायस्यैवैक- त्वस्य सामअस्यमवधार्यतामित्याशङ्कघ वाध्यबाधकभावनिर्धारणे कारणानवधारणान्मैव. मित्याह-तत्रेति । श्लोकारैरुत्तरमाह-अत्रेत्यादिना । पृथक्त्वस्य गौणत्वे प्रागु- तमेव दृष्टान्तमाह-महाकाशेति । तत्रैव श्लोकचितमुदाहरणमाह-ययेति । मुख्यत्वं हीत्यादि व्याचष्टे-न हीति । भेदात्यापूर्ववाद्यभावान वाक्यानां तत्परत्वं तत्परातत्परयोश्च तत्परं वाक्यं बलवदिति न्यायादखण्डवाक्यार्थस्यैव सामञ्जस्यमित्यर्थः । अद्वैतवाक्यानामपि कथमद्वैते तात्पर्यमित्याशङ्कयापूर्वार्धत्वादुपपत्तिमत्त्वाचेत्याह-दह चेति । अद्वैतं तावन्मानान्तरागोचरत्वादपूर्वमेकमेवाद्वितीयमिति प्रागवस्थायां ब्रह्माद्वितीयं श्रुतम् । तदेवे सृष्ट्वा तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेर प्रविष्टं जीवोऽभिलप्यते । १ घ. 'क्षामूलमानत्वं । २ छ. तिस्मृत्युक्तत्वा । ३२. 'शङ्कयाऽऽह-जी १४ क. घ. झ. 'पदः प्र । ५ घ. छ. 'पेक्षाया। ६ ख. वृत्ते क। ७ ख. 'ण्डे य। ८ ख ग. छ झ. 'व्यवृत्या । (ख. 'कस्य व्या' । ज. कद्वयव्या'। १. ख. घ. 'त्यपरोऽर्थः । ११ क. भेदवत्याः ध्रुः । १२ ज. रस्यात्रानु। १३ ख. स हि । १४ ख, हाथै ज्ञा। ज. महाज्ञा'। १५ ज, 'ध्य यज्ज्ञान । १६ ख. रतात । १७ घ. ह, 'परवा। १८ क. झ. 'मेवा' । १९. 'दं था। २०. 'प्रविष्टजी । २१ क, 'विष्टो जी।

·तृतीयप्रकरणम्३] भानन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाप्यसमेता। १२१ तेन जीवस्य ब्रह्मता(ता) संभवतीत्युपपत्त्याऽपि श्रुतेरद्वैतार्थत्वं गम्यते । सृश्यादिश्रुतीनाम- द्वैते तात्पर्य न सृष्टयादावित्यनन्तरमेव वक्ष्यते । तस्मादद्वैते श्रुतेस्तात्पत्तिदर्थस्यैव तात्विकतेत्यर्थः । न केवलमुपपत्तेरेवाद्वैते श्रुतेस्तात्पर्य किं तु नवकृत्वोऽभ्यासादपी- त्याह-तत्त्वमिति । भेइदृष्टेरपवादाच श्रुतेरद्वैते तात्पर्य प्रतिभातीत्याह-अन्योऽ- साविति । आदिशब्देनाद्वैतवादीनि द्वैतनिधीनि च वचनान्तराणि गृह्यन्ते । एक- त्वमेव प्रतिपिपादयिपितमिति पूर्वेण संवन्धः । एकत्वे श्रुतेस्तात्पर्य सिद्धे तृतीयपादा- वष्टम्भेन फलितमाह-अत इति । श्लोकस्य साध्याहारं व्याख्यानान्तरमाह-अय वेत्यादिना ॥ १४ ॥ मृलोहविस्फुलिङ्गायैः सृष्टिर्या चोदिताऽन्यथा । उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथंचन ॥१५॥ ननु यद्युत्पत्तेः मागजं सर्वमेकमेवाद्वितीय तथाऽप्युत्पत्तेरूय जात. मिदं सर्व जीवाश्च भिन्ना इति । मैवम् । अन्यार्थत्वादुत्पत्तिश्रुतीनाम् । पूर्वमपि परिहत एवायं दोपः । स्वमवदात्ममायाविसजिताः संघाता घटाकाशोत्पत्तिभेदादिवज्जीवानामुत्पत्तिभेदादिरिति । इत एवोत्प- तिभेदादिश्रुतिभ्य आकृष्येह पुनरुत्पत्तिश्रुतीन मैदंपर्यप्रतिपिपादयि- पयोपन्यासः । मृल्लोहविस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तोपन्यासः रष्टिया चोदिता प्रकाशितोऽन्यथाऽन्यथा च स सर्वः सृष्टिप्रकारो जीवपरमात्मैकत्वयुद्धय- वतारीयोपायोऽस्माकम् । यथा प्राणसंवादे वागाद्यासुरपाप्मवैधाधा- ख्यायिका कल्पिता माणवैशिष्षयोधावताराय तदप्यसिद्धमिति चेत् । न । शाखाभेदेप्यन्ययोऽन्यथा च प्राणादिसंवादश्रवणात् । यदि हि संवादः परमार्थ एवाभूदेकरूप एव संवादः सर्वशाखा श्रीप्पद्विख्दा. नेकप्रकारेण नाश्रीप्यत् । श्रूयने तु । तस्मान्न तादय संवादश्रुतीनाम् । तयोत्पत्तिवाक्यानि प्रत्येतव्यानि । कल्पसर्गभेदारसंवादश्रुतीनापुत्पत्ति धुतीनां च प्रतिसर्गमन्ययात्वमिति चेन । निप्पयोजनस्वाचधोक्यु. १५. 'पेधानिस. ति 11. स. थुनिताहर । ४ घ...'यमिति श्रुत्या त।५. 'त्तिनेज.दिप्रति'। ... 'रित ए' रितीत एं। ...ज. 'नामर्दपारस्य. 'नानिदर। ..शि... 'साध्य १. 'पा । ११. सर्वः।ज. रायामा १४...धमा१५. पा.itu १.श. 'भारपोर'१.प. कधीशा'।१९. 'दिए। .प.ज. नात् । "म. हा शोर।ए.'टीनां प्रास. पास' ।rs. 'योगपुर. बनारम्य।

·१२२ सगौडपादीपकारिकार्यवेदीयमाण्डूक्योपनिषद- पवतारमयोजनव्यतिरेकेण । न हान्यमयोजनेवत्वं संत्र कलहोत्पत्तिमलपानी मतिपत्रनिष्टत्यात् । तस्मार्दुत्पत्यादि कत्वबुदधवतारायैव नान्याः कल्पयितुं युक्ताः । अतो स्यादिकृतो भेदः कथंचन ।। १५ ।। सृष्टयादिश्रुतिपु शब्दशक्तिवशादेव सृष्टयादिभेददृष्टद्वैतानुपपत्तिरित्या मुल्लोहेति । उत्पत्त्यादिश्रुतीनां स्वार्थनिष्ठत्वमुपेत्य न्यावर्त्य चोयम् नन्विति । तासां स्वार्थनिष्ठत्वाभावानिरवकाशं चोद्यमिति परिहरति- परिहतत्वाच नेदं चोयं सावकाशमित्याह-पूर्वमपीति । यदि प्रकृतोत्पत्य सकाशाद्वपक्रमोपसंहारैकरूप्यं तात्पर्यलिङ्गमाकेप्योद्भाप्य मृपा सृष्टयादि परत्वं परिहतं तर्हि पुनरुपन्यासो वृथा स्यादित्याशङ्कते-इत एवेति । योजयति-मृदित्यादिना । यः शब्दशक्त्या प्रतीयते न स श्रुत्यर्थो भवा तात्पर्यगम्यस्यैव श्रुत्यर्थतेत्या दृष्टान्तमाह-यथेति । वागादीनां प्राणानामहं नहं श्रेयामिति मिर्थ : संघर्पः संवादस्तत्र याऽऽख्यायिका श्रूयते नासौ श्रुत्यों - वागादीनामचेतनत्वात् । तथा सृष्टयादिश्रुतिरपि न स्वार्थे तात्पर्यवतीत्यर्थः । उद णान्तरं सूचयति-वागादीति । देवासुरसङ्ग्रामे देवास्तावदसुरानभिभवितुं यज्ञ कमिरे । वागादीश्वोद्गातृत्वेन बघिरे । तांश्च वागादीकल्याणासङ्गजेन पाप्पना । २४ किं त्वमुरैरपितत्वात्प्राणोत्क्रान्तौ देहपातप्रसिद्धेश्च प्राणः श्रेष्ठो भवतीति प्राण ध्यनिश्चये युद्धयवतारशेपत्वेन सा कल्पिता । तथैव प्रकृतेऽपि सृष्टयादिश्रुतेः खा तात्पर्याभावात्तत्कार्यस्य तव्यतिरेकेणामावात्तदेवास्तीत्यद्वैतबुद्धयवतारोपायत्वेन मृष्टया घ. 'ना । २७. कारयते यन. 'नो तर 1४. दुपपत्यादि का नान्यमा (. 'न्यायांवर ग. . रयता' 1. ता । ग. रणदाये FIR.' । .. स. ए. 'डाय माथे मा.माय । दिति १. उत्पादित १७. मेरमा पु.ग. 'या , १५..'यानि । १६७. प. म.ग.B. याना'. । . ' बि.स. को। म... 'दीनाम्याग', ". मग F.कार.न ... 1m, irre's । तीनां शक्यं कल्पयितुम् । तथात्वमतिपत्तये ध्याना श्रुतीनां मिथ्यासृष्टिपरत्वं पूर्वमुक्तम् । इह तु तासां ब्रह्मात्मैक्ये तात्पर्य च्छया पुनरुपन्यासः सिध्यतीत्युत्तरमाह - इह पुनरिति । पादत्रयगतान विविधरित्याद्याख्यायिका च न यथाश्रुतार्था । वागादीनां वागभावेनोद्वानासामथ्र्या ·. -म्]भानन्दगिरिकनटीकासंबन्लिनगांकरभाष्यसमेना । १२३ करिनेत्यर्थः । देवनाशब्दप्रयोगायन वागादीनामिति मुख्या- दिश्रवणम्य । अनोऽसिद्धमुदाहरणमिति शङ्कते-तदपीति । संवाद- सतोः श्रुतेडप्रामाण्यमर्थतादानामित्यङ्गीकारादविरोधापेक्षवार्थवादमा- ह तु परस्परम्याहनिदर्शनान प्रामाण्यमिति परिहरति-न शाखा. [प्राणादीत्यादिशब्देन मुरुपपाणानिरिक्ता वागाइयो गृह्यने । उक्तमेव यमिरेकमुग्वेन(ण) विवृणोति-यदि हीति । कनिद्विपदमानानां प्राणानां स्वय- मशक्तानां प्रमापनिमुपगतानां यस्मिन्नत्नाने शरीरमिदं पापिष्ठतरमिव षः श्रेष्ठो भवतीति तेनोक्तानां प्रातः श्रूयते । कचित्तु स्वातन्येण । यस्मि. शरीरमिदं पतति स नः श्रेयानित्यालोच्य प्रवामो व्यपदिश्यते । क्वचित्पुन- वोत्रमनासीति मुख्यप्राणातिरिक्ताश्चत्वारः श्रूयन्ते । कचित्तगादयोऽपीत्येवं 6प्रकारेण संवादश्रवणमस्तीत्याह-श्रूयते विति । प्राणसंवादश्रुतीनां रोधान्नास्ति स्वार्थे प्रामाण्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति । उक्तदृष्टान्तानुरो- वाक्यान्यपि न विवक्षितानि । कचिदाकाशादिक्रमेण सृष्टिः कचिदग्न्यादि- चित्प्राणादिक्रमेण कचिदक्रमेणेत्येवं परस्परपरीहतिदर्शनादित्याह-तथेति । मष्टिभेदस्यत्वादक्तश्रतीनामपि प्रतिसर्गमन्यथात्वाद्यवस्ययाऽर्थवत्त्वं ·१२४ स क्रतुं कुर्वी सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । यदि पर एवाऽऽत्मा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव एकः परमार्थ "एकमेवाद्वितीयम् ' इत्यादिश्रुतिभ्योऽसदन्यत्किमर्थेयमुपासनोपनि "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः""य आत्माऽपहतपाप्मा" "आत्मेत्येवोपासीत" इत्यादिश्रुतिभ्यः। कर्माणि चाग्निहोत्रादीनि । तत्र कारणम् । आश्रमा आश्रमिणोऽधिकृताः । वणिनश्च मार्गगा आश्रमशब्दस्य मदर्शनार्थत्वात्रिविधाः । कथम् । हीनमध्यत्कृिष्टदृष्ट हीना निकृष्टा मध्यमोत्कृष्टा च दृष्टिदर्शनसामर्थ्य येषां ते मन्द ध्यमोत्तमयुदिसामर्योपेता इत्यर्थः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थ गन्द ध्यमदृष्ट्याश्रमाद्यर्थ कर्माणि च । न चाऽऽत्मैक एवाद्वितीय इति निधि तोत्तमदृष्टयथै दयालुनों वेदेनानुकम्पया सन्मार्गगाः सन्तः कथमिमामा समामेकत्वदृष्टिं प्रामुपुरिति । यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । नदेव ग्राम त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते "॥ "सत्यमसि" "भारमैयेदं सर्वम्" इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ १६ ॥ उत्पत्त्यादिश्रुतिविरोधमने पाहन्योपासनविध्यनुपपत्तिविरोधं परिहाति-- आश्रमा पनि । आमियो पणिनश्च कार्यममोपासका हीनदृष्टयः । यारणप्रमोद RTI ममयः । अहितीगदर्शनशानातू तमदृष्टगः । एतमेतेपु विधिपू मा सेपो मन्दाना मपमानां गोतमशिमोशाय दयानना नोकामनादिष्ट । तपा भोपामन नुटानदारगोसमामे मग प्राप्ता उत्तमानमविश्यको गर्भः । कोरमारामार-पदीनि । तर परमाता पो प्रमाणमाह- पनि देवियोमारोमार-प्रगदिनि । मंगायत पाने मर-शिनि । मान-मानिसमा रिलिभियाको fanni माया ममतामयो । प्रा 1-मांग RATE iiiii- .. 2 ·- तृतीयपकरणम्] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। शृष्विति । तत्रेत्युपासनोपदेशः कर्मोपदेशश्च गृह्यते । तदेव कारणमक्षरयोमनया प्र. कटयति-आश्रमा इति । आश्रमशब्देनाऽऽश्रमिणो गृह्यन्तां वर्णिनातु कथं गृह्येर- नित्याशङ्कयाऽऽह-आश्रमेति । शूद्रान्व्यावर्त्य त्रैवर्णिकानामेव ग्रहणार्थ मार्गगा इति विशेषणम् । त्रैविध्यमेवाऽऽकाक्षाद्वारा स्कोरयति-कथमित्यादिना । कार्यब्रह्म विषयत्वान्निकृष्टत्वम् । मध्यमत्वं कारणब्रह्मविषयत्वात् । उत्कृष्टत्वमद्वैतविषयत्वादिति द्रष्टव्यम् । एवं पूर्वाध व्याख्यायोत्तराध व्याकरोति--उपासनेति । कर्मोपदेशस्यापि तदर्थत्वमाह-कर्माणि चेति । व्यावत्यां शङ्का दर्शयति-न चेति । वैदेनोपास. नायुपदेशे मन्दानां मध्यमानां च कषमनुग्रहः प्तिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-सन्मार्गगा इति । प्रामुयुरित्युपासनोपदिष्टा कर्माणि चेति पूर्वेण संबन्धः । उपास्यं ब्रह्मैव न भवतीति प्रतिषेधान्मन्दमध्यमदृष्टिविषयत्वमुपासनस्य प्रतिभातीत्याह-यन्मनसेति । अद्वैतदृष्टीनां तु वर्णाश्नमभेदाभिमानामावादेव नोपासनं कर्म वा संभवतीत्याह- तत्त्वमसीति ॥ १६ ॥ खसिद्धान्तव्यवस्थासु देतिनो निश्चिता दृढम् । परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥ १७ ॥ शास्त्रोपपत्तिभ्यामधारितत्वादद्वयात्मदर्शनं सम्यग्दर्शनं तदाहा- त्वान्मिध्यादर्शनमन्पत् । इत्तश्च मिध्यादर्शनं दैतिनां रागद्वेषादिदो. पास्पदत्वात्कथं स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु स्वसिद्धान्तरचनानियमेपु कपि- लकणादयुद्धाहतादिदृष्टयनुसारिणो द्वैतिनो निथिताः । एवमेयैप पर. मार्यो नान्यथेति तत्र तत्रानुरकाः मतिपसं चाऽऽत्मनः पश्यन्तस्तं विपन्त इत्येवं रागदेपोपेताः स्वसिद्धान्तदर्शननिमित्तमेव परस्परमन्पोन्य विरुध्यन्ते । तैरन्योन्पविरोधिभिरस्मदीयोऽयं वैदिकः सर्वानन्यत्वादा. स्मैकत्वदर्शनपक्षो न विरुध्यते । यथा स्वहस्तपादादिभिः । एवं रागहे. पादिदोपानास्पदत्वादात्मकत्वबुदिरेक सम्पादनमित्यभिप्रायः॥१७॥ अद्वैतदर्शनस्योपासनादिविधिविरोधाभावेऽपि मतान्नौविरोधोऽस्लीत्याशय तेषां भ्रान्तिमूलत्वान्भवमित्याह-स्वसिद्धान्तति । श्लोकस्य तात्पर्य वक्तुं भूमिका करोति-शाखेति । तदा त्वादित्यत्र तच्छन्देन शानोपपत्ती गृह्यते । तदर्शनस्य । १. प्राप्युग।. देव । ३ ज. स्पटवाते। य. . ज. लामः 'पास। ५ग. ज. प. वेदनों'। ६५. 'देन'। ५. 'नां IR.' क.मि. प.'शादि । १.ई। ११. 'चना' । "..". 11.।।

·परबुद्ध्यभावात्तथा द्वैताभिम सर्वानन्यत्वात्परबुद्ध्यभावा १.२६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [. मिथ्यादर्शनत्वे हेत्वन्तरपरत्वमवतारितस्य श्लोकस्य दर्शयति-इतश्चेति । इ- मेव दर्शयति-दैतिनामिति । आदिशब्देने मदमानादयो गृहीताः । खा. सिद्धान्तं व्यवस्थापयितुं तत्त्वज्ञानमधिकृत्य प्रवृत्तानां पादिनां कुतो दोषास्त त्याक्षिपति-कथमिति । श्लोकाक्षरयोजनया परिहरति-स्वसिद्धान्तेत्या निश्चयमेव स्फोरयति-एवमेवेति । रागास्पदत्वेऽपि तेषों द्वेपास्पदत्वं कथमि कयाऽऽह-प्रतिपक्षमिति । उत्तरार्ध विभजते-स्वसिद्धान्तेति । यदि के प्रत्यकं स्वसिद्धान्तत्वेनोपसंगृहीतं दर्शनं तन्निर्धारणार्थमन्योन्यं वादिनो विरोधमा दृश्यन्ते । न च तैरद्वैतदर्शनं विरुध्यमानमध्यवतीयते । *यथा स्वकीयकरचरण- भिराघाते कदाचिदाचरितेऽपि द्वेषो न जायते भिरुपद्रवे क्षुद्रे कृतेऽपि नाद्वैतदर्शिनस्तेषु द्वेषो जायते । त्यर्थः । अद्वैतदर्शनस्य सम्यग्दर्शनत्वं प्रतिज्ञातं कथं प्रदर्शितया प्रक्रियया मा पत्नमित्याशङ्कयाऽऽह-एवमिति ॥ १७ अद्वैतं परमार्थो हि दैतं तद्भेद उच्यते । तेपामुभयथा दैतं तेनायं न विरुध्यते ॥ १८॥ केन हेतुना तैर्न विरुध्यत इत्युच्यते । अद्वैतं परमार्थो हि यस्माईत नानात्वं तस्याद्वैतस्य भेदस्त दस्तस्य कार्यमित्यर्थः । “एकमेवाद्विती यम्" । "तत्तेजोऽस्जत" इति थुतेः । उपपत्तेध । स्वचिचसन्दनाभावे समाधी मूर्छापा मुषुप्ती चाभावात् । अतस्तद्भेद उच्यते दैतम् । दैतिनां तु तेषां परमार्थनापरमार्थतयोभययाऽपि दैनमेव । यदि च सपा भ्रान्नानां दैतदृष्टिरस्माकमदैतदृष्टिरभ्रान्तानाम् । तेनार्य हेनुनाऽस्मत्पक्षो न विरुध्यते तः । “इन्द्रो मायाभिः पुगरूप ईयते"। "न नु तदिती पपलि"इति श्री पया मनगवाह उन्म भूमि पनि गनाs पाप मातीनि वाणपपि में प्रति न पाहपत्यविरोपपला नात् । • Rat." तोम--"namelfaren. रम""" ....... 10. Tart . e-tv.ro... Harstt... 'r ...', zette) finitiator.....

·तृतीयप्रकरणम् ३)आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १२७ ततः परमार्थतो ब्रह्मविदात्मैव ईतिनाम् । तेनायं हेतुनाऽस्मत्पक्षो न विरुध्यते तैः ॥ १८ ॥ द्वैतपक्षरद्वैतपक्षस्य विषयद्वारके विरोधेऽधिगम्यमाने कथमविरोधवानोयुक्तिरित्या. शड्कय स्वमतपर्यालोचनया तावदविरोधमाह-अद्वैतमिति । मिथ्यामतेन द्वैतेनाद्वे. तस्याविरोधेऽपि परमार्थभूतेन तेन विरोधः स्यादित्याशङ्कय तथाविधं द्रुतमेव नास्तीति मत्वाऽऽह-तपामिति । द्वैतिनां परमार्थत्वेनापरमार्थत्वेन प द्वैतमेव व्यवहारगोन. रोभूतम् । तच संप्रतिपन्नद्वैतवन्मिध्येत्येवं स्थिते न द्वैतेनाद्वैतस्य विरोधः शक्यतो भवतीत्यर्थः । लोकप्रतिपेध्यं प्रश्नं करोति केनेति । श्लोकाक्षराणामर्थमानक्षाणो हेतु. माह-उच्यत इति । द्वैतस्याद्वैत कार्यत्वे प्रमाणमाह-एकमेवेति ! श्रुतिप्रामाण्या- तस्याद्वैतकार्यत्वावगमात्कार्यस्य च कारणानेदेन सत्वनिषेधात्तत्सत्यमित्यवधारणा. प्रद्वितदर्शनं द्रुतदर्शनेन विरुद्धमित्यर्थः । अद्वैतदर्शन द्वैतदर्शनरविरुद्धमित्यत्रैव युक्ति. माह-उपपत्तेश्चेति । तामेवोपपत्तिं संक्षिप्य दर्शयति-स्वचिचेति । मुषप्त्या. पस्यायां स्वकीयनित्तम्पादनामाचे मिश्यासानोपरमे मति द्वैतानामावाद्वतं सिद्धम् । ततश्च स्वप्नवजाप दानामुत्पत्तिदर्शनादित्युपपत्तद्वंतमनकार्ग न प कारणं तत्कार्यप्रनिभामैविरुध्यते । कार्यस्य वागार मगमालाकारणातिरेकेणामातादि. त्यर्थः । तेपामित्यादिमागं विभनते-निनां विनि । परमार्गदेवांशनहितविरोध- माशय द्विधा व्यवहारेऽपि विमनस्य द्वैतम्य देतवास संप्रतिनिमियासिन तेन विरोधोऽनति मन्वानः मलाद-पदि पनि । भानिस्तानद्वता. মীন মালদুল মৰিহণলশছাপনায়াবলি—যখানি। কার্যকাল: तपोवनानपारविरोध सिद्ध पलितमाह-नन इति । भनिना तितां न प्रालि स्थिापक्षपर्याचनातो नपसरतो सिद्धो न मरीति कटिरमामहरति-- तेनेति ।। १८॥ मायया भिद्यते वेतन्नान्यथाऽनं कथंचन । तत्त्वतो भिद्यमाने हि मर्यनाममृतं व्रजेत् ॥ १९॥ निमनभेद इत्युत्त तापमाहिति मानमनिटार. । .ke...r.nior..........।

·१२८ सगोपादीकारिकादीपमालगोपनिषत् -- (असार- त्या भार! पारमार्थिगदद माममा भिषन देवगिरिरात्र न्यग्नः सम्पारादिमिदास न परमानी निरसपानादात्मनः । सार प्रमागास्न भियने । गया मुपयादिभेदः । तस्माभिः रखपमपनं नागपा न.पंगन केनपिदापि कारण न भियन इत्यः भिमायः । सपती भियगाने अमनमजमदगं लभावनः सन्मत्वना मगेन् । यथाऽमिः शीननाम् । नगानिष्ट समानरपरीत्यगमनम् । सर्व ममाणविरोधात् । अनमव्ययमात्मनस्य माय भियने न परमार्थतः । तस्मान्न परमार्थसतम् ।। १९ ॥ अद्वैतमेग तात्मना परिणेगले मनमपि तात्त्विकं स्यादित्याशङ्कपाऽऽह-माप येति । विवर्तपादानहीकारे दोपमाह-तत्चत इति । पूर्वार्धन्यावामाशङ्कामादर्श यति-दैतमिति । तत्र पूर्वार्धातराण्यततार्य व्याकरोति-अत आहेति । विमनो भेदो मिथ्याभेदत्याचन्द्रादिभेदयदित्यर्थः । विमतं तत्त्वतो भेदरहितम् । निरवयवत्वा नित्यत्वादनत्याय व्यतिरेकेण मृदादियदित्याह-नेत्यादिना । निरवयवत्वेऽपि पस्तुनः स्फुटनधर्मत्वमाशङ्कयाऽऽह-साययवं हीति । उक्तमनुमानं निगमयति । तस्मादिति । अन्यथा परमार्थत्वेनेत्यर्थः । पुनर्नजनुकर्षणमन्वयार्थ, कार्यत्वधर्मत्यांश त्वादिरत्र प्रकारोऽभिप्रेतः । विपक्षे दोपं वदन्द्वितीया विवृणोति-तत्त्वत इति । प्रसङ्गस्येष्टत्यमाशङ्कय निराचष्टे-तचेति । विवर्तवादमुपसंहरति-अजमिति । स्थिते विवर्तवादे फलितमाह-तस्मादिति ॥ १९ ॥ अजातस्यैव भावस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः । अजातो यमृतो भावो मर्त्यतां कथमेष्यति ॥ २० ॥ ये तु पुनः केचिदुपनिषद्याख्यातारो ब्रह्मवादिनो वावदूका अना. तस्यैवाऽऽत्मतत्त्वस्यामृतस्य स्वभावतो जातिमुत्पत्तिमिच्छन्ति परमार्थत एव तेषां जातं चेत्तदेव मर्त्यतामेष्यत्यवश्यम् । स चाजातो ह्यमंतो भावः स्वभावतः सन्नात्मा कथं मर्त्यतामेष्यति । न कथंचन मयत्वं स्वभाववैपरीत्यमेष्यतीत्यर्थः ।। २० ॥ स्वपक्षमुक्त्वा स्वयूथ्यपक्षमनुभाष्य दुपयति-अजातस्येति । अनुवाद विमागं विभनते-ये विति । स्वभावत एवोनातस्य स्वभावत एवामृतस्य चाऽऽत्मत- 1 झ. 'द्रज्जुस । २ क. सादिया' । ३ ज. यवत्वं । छ. 'यया भि'। ५७. 'णतं चे। ६ झ. 'शकवा'। ५ च. ते चैतदेव । ८ क. मृतभा' । ९ क. त्यतस्व। १. स. ग... छ. 'दा। 18. एव जा' । ११ ४. पाऽजस्य ।

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता । त्वस्य परमार्थत एव नानिमुत्पत्तिं ये स्वयथ्याः स्त्री कुन्नीत्यर्थः । नाताय हि भूतो मृत्युरितिन्यायेन दूरयनि-तेपामिति । अनातो होत्याधक्षराप्युकेऽर्थ योग. यति-स चेति ॥ २० ॥ न भवत्यमृतं मयं न मर्यममृतं तथा। प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्भविष्यति ॥ २१ ॥ यस्मान भवत्यमृत मत्वं लोके नापि मर्यपमृत तयाँ । ततः प्रतः स्वभौवस्यान्यथाभावः स्वतः प्रच्युतिन कथंचिद्भविष्यति । अग्नेरिवी. प्प्यस्प ॥ २१॥ पदार्थानां स्वभावपरीत्यगमनमनुषपन्नमित्युक्तं प्रपञ्चयति -न भवतीति । तत्र पूर्वार्ध हे तत्वेन व्यावष्ट-यस्मादिति । उत्तराध हेतुभत्वेन योनयति-तत इति । यथाऽग्नः स्वभावभूतयोगत्वस्यान्ययान्वं शैत्यगमनमयुतं तथाऽन्यत्रापि समावस्यान्य- पात्यमनुचितं स्वरूपनाशप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ २१ ॥ स्वभावनामृतो यस्य भावो गच्छति मर्यताम्। कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥२२॥ पस्य पुनर्वादिनः सभावनामृतो भावो मर्त्यतां गच्छति परमार्थतो जायने नस्य प्रागुत्पत्तः स भावः स्वभावतोऽमृत इति मनिशा गुपैन । कथं तां कृतनामृतस्तस्य स्वभावः कृनकेनामृत: स कथं स्थास्पति निचलोऽमृतस्वभावतया न कचित्स्थास्यत्यात्मनातिवादिनः सर्व दानं नाम नास्त्येव सर्वमतन्मत्पम् । अतोऽनिमोक्षमसग त्यभि- माय:॥ २२॥ ननु ग्रह कारणरपण प्रागुत्तरमृदमपि कायाकारणोरपत्यत्तरकालं मयतां गमि. पनि । ततो रूपमेशदर्भयमविरुद्धमिति तंत्राऽऽह-स्वभावनेति । पूधि साप्या- हार योगपति-यस्येति । प्रागवस्थायामपि कारणम्य कार्याकारण नामयोग्यतया मयत्वावगमान्य प्रतिज्ञा स्यादित्यर्थः । कथं तहि नाय प्रतिक्षा युक्तेश्याइप कृतकेन मार्गस्लियेनामृतम्य वादिनः म वारणारयो मावी भनीति प्रतिक्षा युक्ते.. सप... ज. प. मतदो।।.। चरः। तेस। ५१. भार:स.-रमा ७ रा. नवर.म. .R. "त .। .ज.म मरा.प.अ. 'स्य भो ।र. 'दमा'।".. 'तारा एस.प.ज.म.रा.स.प ... मारः ... .............हा।

·No text on this page.

·तृतीयप्रकरणम्]भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। पादे श्रुतिपदानाममनशामवदित्यादीनामसामजस्यविरोधाशनायां तापमानं परिहा पुनश्चोद्यपरिहारावित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमुक्त्वा पूर्वार्धाक्षराणि व्याकरोति- भूतत इति । माया लेपा मया सृष्टेत्यादिवत्तत्तेनोऽमृनतेति श्रुतिः । सच त्यचामव- दिति श्रुतिस्तु देवदत्तो व्यानोऽभवदितिवत् । न च सत्यत्वं विशेपर्णमत्रोपलम्यते । तेन मायामय्यां सृष्टाविष्टायामपि सृष्टि श्रुतिः श्लिष्टेत्यर्थः । गौणमुख्ययोर्मुहये संप्र. त्यय इति न्यायमाश्रित्य शङ्कते-नन्विति। अग्निर्माणवक इत्यत्र माणवकेऽग्निशब्द. प्रयोगेऽप्यग्निमानयेत्यादिप्रयोगे प्रथम वहिप्रततिर्मुख्यमेव प्रथमं प्रतिभातीति मुख्ये पदव्युत्पत्तेर्मुख्याधतयो सत्या सृष्टिरेष्टव्येत्यर्थः । मुख्यसृष्टयङ्गीकारेऽपि सत्या सनि सिध्यति । अस्मत्पक्षे सत्यायाः सृष्टेः सृष्टिशब्दार्थत्वेनाप्रसिद्धत्वादिति परिहरति-नेत्यादिना । लौकिकानां मुख्यसृष्टेः सत्यसृष्टित्वेन प्रसिद्धत्वेऽपि फलाभावान्न तत्र श्रुतितात्पर्यमित्याह-निप्पयोजनत्वाचेति । अन्यथा सृष्टेरप्र- मिद्धत्वमेव स्पष्टयति-अविद्येति । गौणी स्वप्ने स्पादिसृष्टिः । मुख्या नागरे घटा- दिसष्टिः सर्वाऽप्यविद्यावस्थायामेव तस्यां सत्यामेव भावान्न तत्वदृष्ट्या काऽपि सृष्टिः संभवति । तथा भूनस्यान्यथाभूतस्य स्वतः परतो वा वस्तुनोऽन्यथामावासमवात्तदति- रेकेण च सृष्टेरयोगादित्यर्थः । वस्तुस्वरूपालोचनया वास्तव्याः सृष्टेरश्लिष्टत्वे श्रुतिमनु- फूलयति--सपायेति । मृप्टेरविधाविद्यमानत्वेऽपि कि वस्तु विवक्षितमित्याशङ्कयो- तरार्ध विभनते-तस्मादिति । निरवयवत्वं विभुत्वमित्यादियुक्तिः । सेनाद्वैतमेय ध्रुतितात्पर्यगम्यं न द्वैतमिति फलितमाह-तदेवेति ॥ २३ ॥ नेह नानति चाऽऽनायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि ॥ जजायमानो वहुधा मायया जायते तु सः ।। २४ ॥ कथं श्रुतिनिधय इत्साह-यदि हि भूनन एव सृष्टिः स्यात्तता सत्यमेव नाना वस्विनि तदभावप्रदर्शनार्थमानापो न स्यात् । अस्ति च "नेह नानाऽस्ति किंचन" इत्यादिरानापो देनभावनिषेधार्यः । तस्मादारमैत्वप्रमियर्या करिना मृष्टिरमनैव माणसंवादव । "इन्द्रो ११.ज.म.रोधराज ''प'मा ५..'न। मान। ६ न.प. मेशेषI... ये गाम 10 .. दाया । १.स. 'सियाम. ए.स. निमम ए. सिमाज.पि.या। "।।प.मी: 1. किमी. ग.... स. ताप 11:५०... दो दिन. 'टर।... पर. 'र भ.प .।

·१३२ सगौडपादीयकारिकार्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [अद्वैशास्त्र- मायाभिः" इत्यंभूतार्थप्रतिपादकेन मायाशब्देनै व्यपदेशात् । ननु मा वचनो मायाशब्दः । सत्यम् । इन्द्रियप्रज्ञाया अविद्यामयत्वेन माग त्वाभ्युपगमाददोपः । मायाभिरिन्द्रियमज्ञाभिरविद्यारूपाभिरित्यर्थः । "अजायमानो बहुधा विजायते" इति श्रुनेः । तस्मान्माययैव जायते तु सः । तुशब्दोऽवधारणार्थ:-माययैवेति । न ाजायमानत्वं बहुधा जन्म चैकत्र संभवति । अग्नाविव शैत्यमोण्यं च। फलवत्वाचाऽऽत्मकत्व- दर्शनमेव श्रुतिनिश्चितोऽर्थः । “तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुप इयतः" इत्यादिमत्रवर्णात् । "मृत्योः स मृत्युमामाति" इति निन्दि तत्वाच सृष्ट्यादिभेददृष्टेः ॥ २४ ॥ सृष्टेमपात्वस्पष्टीकरणद्वारेणाद्वैतमेव श्रुत्यतया निर्धारयितुं श्रौतनिश्चयमा ।। जोति-नेहेति । आकाङ्क्षा प्रदर्थ श्लोकाक्षराणि व्याकरोति-कथमित्यादिना ताऽऽयपादे व्यतिरेक दर्शविल्या पुनरन्वयाख्यानेन व्यामष्टे-यदि हीति । । भावश्चेत्प्रतिपिध्यते कथं तहि सृष्टिरुपदिश्यते तत्राऽऽह-तस्मादिति । यथा प्रा. शिष्यदृष्ट्यर्थ प्राणसंवादः श्रुतिप करूप्यते तथा सृष्टिरेकत्वप्रतिपत्त्यनेन करिश पासव्याः मटेरयोगस्योपदिष्टवादित्यर्थः । पिता सृष्टिरित्या हेत्वार दर्शयन्द्वितीयं पादयतार्य तार मिपार्थो न भवनानि शङ्को-मिनि । मागाशब्दस्य प्रज्ञानाममु पनि पाटमही परोनि-सत्यमिनि । कथं तहि माय माऽऽह-इन्द्रियति । नहि मागाशदिवा प्रज्ञा प्रयम् । भगवान्ने विश्वमायानि+तिरित्या मिनिभानात् । सिमानिन्दिया निकान यातिया पनि nिdi मानानुतिः । तामा। समार-मायाभिगिन । : शीतही मला सीमोन तामा-मामान at in. तार्यमाह - इन्द्र इति । मापाशब्देन प . शादसो करिना युक्तेन शेषः । अभिवानमन्ये प्रज्ञानाम प.टामामो ·तृतीयप्रकरणम्]भानन्दगिरिकतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता। यमानस्य बहुधा विजायमानत्वं विरुद्धमित्याशङ्कय चतुर्थपादमुत्थापयति-तस्मादिति । अश्रुतस्य कथमे कारस्याऽऽपापः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तुशब्द इति । अवधारणरू. अमर्थमेवाभिनयति-माययति । कस्मादित्यमवधार्यते । वास्तवे जन्मनि का वस्तु. क्षतिरित्याशङ्कयाऽऽह-न बजेति । आत्मैकत्वज्ञानमेव सृष्टिश्रुतितात्पर्यगम्य सृष्टिस्तु तच्छेपत्वादविवक्षितेत्यत्र हेत्वन्तरमाह-फलबत्त्वाचेति । तस्य फलपत्ते प्रमाणमाह--तत्रेति । एकत्वमाचार्योपदेशमनुपश्यतः साक्षात्कुर्वतस्तत्रैकलसाक्षा- स्कारे सति शोकमाहोपलशितः संसारो न भवतीत्यर्थः । न केवलं विफल- स्वाग्मेदष्टिरविवक्षिता किं तु निन्दितत्वेन निषिद्धत्वादनकरत्वाचेत्याह-मृत्यो. रिति ॥ २४ ॥ संभृतेरपवादाच संभवः प्रतिपिध्यते । को वन जनयेदिति कारणं प्रतिषिध्यते ॥२५॥ "अन्नं नमः प्रविशन्ति ये संभूतिमुपागने" हान संभूतरुपास्यत्वापना- दात्मंभवः प्रतिपिश्यते । न हि परमार्थतः संभुनायां संभूती तदपवाद उपपयने । ननु चिनागेन गंभूतः गमुगनिर्यः गंभूयासादः । "यथाऽन्धं नमः प्रविशनियेऽविद्यामागने" इति। मगर देवतादर्श. नस्य संभृतिविष विनाशगमवाय कर्मणः समुपयाविशनार्यः संभूयपवादः । नयाऽपि पिनामारपस्य कर्मणः सामाविकामानमः तिरूपस्य मृत्योरतितरणासनादर्शनामगर पुष्पगंका. रार्थस्य धर्मफलरागनिरूपस्य माध्यमानागारगलागण मृग्यो। रवितरणार्थत्वम् । एवं पगासाकारदेवियुकः पुरः संस्कृतः स्पादनी मचाना देवतादर्शनाममगमगा साविया । एवमरेपगालगोदायाया सन्योक्तिीगग रिपोर. निपासालो मनपरस्प नासरीपकी परमायावधियोनिगिन भारिनामविधामा पशारिनी प्रतिभावामान पुरुपेग संबानापिया मादीन । अतोन्यायला. हमा सानिमा पर मतिमं सामाः। 110.4ri ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद- [अद्वैताह यद्यप्पशुदिवियोगहेतुरतनिष्टत्वात् । अत एव संभूतेरपवादात्संभूतरा- पेक्षिकमेव सत्वमिति । परमार्थसदात्मैकत्वमपेक्ष्यामृताख्यः संभवः पति- पिध्यते । एवं मायानिर्मितस्यैव जीवस्याविद्यया प्रत्युपस्थापितस्यावि- धानोशे स्वभावरूपत्वात्परमार्थतः को न्वेनं जनयेत् । न हि रज्ज्वा. मविद्यारोपितं सर्प पुनर्विवेकतो नष्टं जनयेत्कश्चित् । तथा न कश्चिदेने जनयेदिति को वित्याक्षेपार्थत्वात्कारणं प्रतिषिध्यते । अविद्योद्भूतस्य नष्टस्य जनयित कारणं न किंचिदस्तीत्यभिप्रायः। "नायं कुतश्चिन वभूव कश्चित्" इति श्रुतेः ॥ २५ ॥ भेददृष्टेमिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह-संभूतेरिति । सम्याभूतिरैश्वर्य यस्याः सा समू तिर्देवता हिरण्यगर्भाख्या । तस्याश्च कार्यमध्ये श्रेष्ठाया निन्दितत्वात्प्रधानमल्लनिबर्हण न्यायेन संभवशब्दितं कार्यमेव निषिध्यते । तथा सिद्धं तस्यावस्तुत्वमित्यर्थः । कारणप्रतिषेधेन तदवस्तुत्वसिद्धेश्व यथोक्तार्थसिद्धिरित्याह-को न्वेनमिति । पूर्वाध व्याकरोति-अन्धमिति । संभूत्युपासनाया मन्त्राधनाऽऽयेन निन्दा विधाय ततो भूय इवेत्यादिनोत्तरार्धेन संभूतेरुक्ताया देवताया हेयत्वमुपपाद्यते । ततश्च प्रधानमूतदेवतो. पास्यत्वापवादात्ततोऽक्तिनं सर्वमेव संभवशब्दित कार्यमानं निषिध्यते । तथा च त. वस्तुत्वसिद्धिरित्यर्थः । संभूतेरपवादेऽपि तस्मिन्मिथ्यात्वनियमाभावान कार्यमानस्य मिथ्यात्वं शक्यं प्रतिज्ञातुमित्याशङ्कयाऽऽह- -न हीति। संभूतिनिन्दा तदवस्तुत्वस्याप- नार्या न भवति । किं तु विनाशेन कर्मणा देवतोपासनस्य समुच्चयविध्यर्था । समुच्चय- विधानस्य फलेषत्वादिति शङ्कते-नौन्विति । अपवादस्य समुच्चयविध्यर्थत्वे दृष्टान्त माह-यथेति । अत्र सल्लविद्याशब्दितकर्मापवादो विद्याकर्मणोः समुच्चयविध्यर्थः स्थितो वेषां पाविद्यां च यलद्वेदोमयं सहेति प्रवणादित्यर्थः । उक्तं चोद्यमनुनानाति- नत्यमिति । तहिं संभून्यपवादलदवस्तुत्वख्यापको न मातीत्युक्तं स्थितमेवेत्याशय मुच्चयस्याविद्यापस्यायामस्थितकात्वायदवानुलं संभूत्यादेनिन्दाधीनमुक्तं तदर- अमेवेति मन्वानः समाह-तयाऽपीति । पपाऽग्निहोत्रादेः शास्त्रीयस्य कर्मणोऽशा• पप्रवृत्तिमृत्युतरणापत्र तथा साधनायेपणापमृत्युतरणापरत्वं समुद्ययस्यापि ·तृतीयप्रकरणम् ३]भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। वाच्यम् । तथा च संभूत्यादेरवस्तुत्वमविरुद्धमित्यर्थः । मृत्युतरणार्थत्वे संस्कारार्थत्वं कथ. मित्याशङ्कयाऽऽह-एवं हीति। कामचारकामवाईकामभक्षणादिलक्षणस्वामाविकप्रवृत्ति- रुपाशुद्धिवियोगः संस्कारो यथा नित्यामिहोत्रादिफलं तथा निष्कामेनानुष्ठितसमुच्च- यफलं कामाख्याशुद्धिव्यावृत्तिरित्यर्थः । अविद्यया मृत्यु तोति मन्त्रे मृत्युतरणहेतुर- विद्येति श्रवणात् । संभूत्याऽमृतमश्नुत इति च संभूतेरमृतत्वफलाभिलापात्कथं समुच्चय- फलं मृत्योरतितरणमित्याशङ्कयाऽऽह-~अत इति । यतो न समुच्चयान्मुख्यममृतत्वं घटते तस्य विद्ययाऽमृतमश्नुत इति वक्ष्यमाणत्वात् । अतः समुच्चयलक्षणाऽविद्याऽ. विद्यया मृत्यु तावत्यंत्र निर्दिश्यते । आपेलिकमृत्युतरणहेतुत्वसंभवादित्यर्थः । यधवि. घाशब्देन समुच्चयो विवश्यते । कथं तर्हि विद्यां चाविद्यां चेत्यनेन विद्याविद्ययोः समु. चयो निर्दिश्यते । न हि देवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य ब्रह्मविद्यायाः समुच्चयः संभवती- त्याशङ्कयाऽऽह-एवमिति । नान्तरीयकत्वमवश्यंभावित्वं प्रतिबन्धकामावे कार्योत्प- तरुपपत्तेरित्यर्थः । एवं मन्नार्थे स्थिते प्रकृते फलितमाह-अत इति । अन्यार्थत्वं समुच्चयस्याशुद्धिक्षयहेतुत्वं तच्चेदिष्टं किमित्यपवादस्ताऽऽह-यद्यपीति । तथाऽप्य. तन्निष्ठत्वारपरमार्थामृतत्वफलत्वाभावात्तदपवादसिद्धिरित्यर्थः । अपवादफलं दर्शयन्ना- घभागविभननमुपसंहरति-अत एवेति । को वेनं ननयेत्पुनरिति श्रुत्यर्थमा- पक्षाणो द्वितीया विमजते-एवं मायेत्यादिना । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति- नहीति । न कश्चिदनं जनयेदिति कारणं प्रतिविध्यत इति संवन्धः । प्रभा किंशब्दे दृश्यमाने कथं कारणप्रतिपेसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-को न्विति । अक्षरार्थमुक्त्वा द्वितीयार्घस्य तात्पर्यमाह-अविद्येति । ततश्चेदुद्भूतो नीवः कथं तस्य ननापित कारणं नेत्युच्यते व्याघातादित्याशङ्कयाऽऽह-नष्टस्येति । नीवस्य जनयितृकार- णामावे प्रमाणमाह-मायमिति । तस्याविद्यामन्तरेण खतो गन्मामा सूचपति- 'न पभूवेति ॥ २१॥ स एप नेति नेतीति व्याख्यातं निनुते यतः। सर्वमग्राह्यभावेन हेतुनाऽज प्रकाशते ॥ २६ ॥ १८ परवा गघ.. 'दम.क्षमस्वा । ४ घ.'सामिदि।.. 'तत्वना प... ज 'यत्राविधा नि'। ...' । भवितम् । ग.."दिल्या .ग. "विदया स। एचदा यस. ..अन्यथा४.B. सिन्। १५ ग. नामि ।। ...'देवं । १९.ज.पन्दे। ग..नि.

·रागौरपादीयकारिकायर्ववेदीयमाष्क्योपनिपद- [थाद्वैनास्य- सर्वविशेषमतिपयन "मशीन भारेशो नेति नेति" इति प्रतिपादित स्याऽऽगना देवोंध्यत्वं गन्यमाना श्रुतिः पुनः पुनरुपायान्तायन नस्यत्र मतिपिपादपिपया ययाख्यातं तत्रा निहनुते । ग्राह्य जनिमबुद्धि विषयमपलपत्यर्थात् “स एप नेति नेति" इत्यात्मनोऽदृश्यतां दर यन्ती धुतिरुपायस्योपेयनिष्ठतामजानत उपायत्वेन व्याख्यातस्योपे यबद्भावना मा भूदिन्यग्राह्यभायेन हेतुना कारणेन निदनुन इत्यर्थः ततश्चैवमुपायस्योपेयनिष्ठतामेव जानत उरोयस्य च नित्यकरूपत्वमिति तस्य सबाह्याभ्यन्तरमजमात्मतत्वं प्रकाशते स्त्रयमेव ॥ २६ ॥ इतोऽपि द्वैत वस्तु न भवतीत्याह-स एप इति । द्वे वावेत्यादिना व्यारू मूर्तामादि सर्वमेव त्याज्यमग्राह्यं नेति नेतीति वीप्सया यतो निषेधति श्रुतिरत एप इत्यपक्रम्य प्रतिपादितस्याऽऽत्मतत्त्वस्य कूटम्यस्याविषयत्वेन प्रयोपपत्तिरित्यर्थ नेति नेनीतिवीप्सानात्पर्यमाह - सर्वेति । रूपदयोपन्यासामन्तरं तन्निषेधमन्त निर्विशेषवस्तुमतिपत्तेरयोगात्तत्प्रतिपत्त्या च पुरुषार्थपरिसमातिसंभवादादेशो नि शेपस्याऽऽत्मतत्त्वस्योपदेशस्तावत्प्रस्तूयते । एवं प्रस्तुत्य नेति नैतीति वीप्मया सर्व मनीमूर्तादिविशेषस्याऽऽरोपितस्य निधो दर्शितस्तेन चाऽऽत्मा निज्ञासिनी विशि निर्दिष्ट इत्यर्थः । स चेदेवं मूर्नामूःधिकारे प्रतिपादितस्तहि किमिति 'प्रदेशान्तरे पुर पुनरेवं प्रतिपाद्यते पुनरुरित्याशङ्कय व्यासपातमित्यादि व्याचष्टे-प्रतिपादितस्ये ति । यद्यपि मूर्नामूर्तप्रकरणे प्रतिपादितमात्गतत्वं तथाऽपि तस्य परमात्वार्ता नत्वं मन्यते श्रुतिः । सा पुनरुपायविशेषतद्भावाभिप्रायेण तस्यैव पुनः पुनः प्रतिपाद नेच्छया यद्यदारोपितं तत्तदशेषमपनत्यविशिष्टमात्मस्वरूपं निवेदयतीत्यर्थः । सर्व- मित्यादि स्पष्टीकुर्वाणः स एष इति व्याचष्टे-ग्राह्यमिति । स एष इत्याचा श्रुतिर दृश्यतामात्मनो विशेष निषेधमुखेन दर्शयन्ती यदृश्यं कार्य मनतां वाचां च गोचरी भूतं तदशेपमर्यादपलपति । सा हि परमार्थवास्त्वदृश्यमिति त्रुवाणा दृश्यस्य वस्तुत्वेनो- पपद्यते तथा घानुपपत्तदृश्यवर्गस्यावस्तुतं सिद्धमित्यर्थः । नन किमिति प्रतिा- ·तृतीयप्रकरणम्] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ख्यातं विशेषनातं निनुते पङ्कप्रक्षालनन्यायापासादित्याशङ्कयामाघमावेनेत्यादि व्याक- रोति-उपायस्येति । द्वे यावेत्यादिना व्याख्यातस्य रूपप्रपञ्चस्याद्वितीयबह्मात्ममा- अपर्यवसायितामप्रतिपद्यमानस्य ब्रह्मवदेवोपायत्वेनाभिमतस्यापि प्रपञ्चस्य वस्तुत्वेन प्रायत्वाशङ्का या सा मा भूदित्यशेषविशेपराहित्येनाद्वितीयत्रीस्वरूपनिर्धारणार्थमारो- पितं प्रपञ्च प्रतिषेधति श्रुतिरित्यर्थः । उपायस्य कल्पितत्वेन वस्तुत्वाभावादुपेयस्ये घ सदैकरूपत्वात्कथं तथाविधवस्तुप्रतिपत्तिरित्याशङ्कघानमित्यादि व्याचप्टे-तत- थेति । समारोपितस्य सर्वस्य निषेधादेव स्वातन्त्र्येण वस्तुत्वाभावनिश्चयादारोपितस- परिधिष्ठानातिरेकेणासत्तवापायस्प मूर्तादेरुपेयाद्वितीयब्रह्ममात्रतामेव प्रतिपद्यमानस्य ब्रह्मणश्च सदैकरूपत्वकूटस्थनित्यदृष्टिस्वभावत्वादि जानतस्तस्योत्तमस्याधिकारिणः स्वय. मेवान्यापेक्षामन्तरेणाऽऽत्मतत्त्वमुक्तविशेषणं प्रकोशी भवति । कल्पितस्य चोपायत्वं प्रतिबिम्बादिवदविरुद्धमित्यर्थः ॥ २६ ॥ सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः। तत्त्वतो जायते यस्य जातं तस्य हि जायते ॥२७॥ एवं हि श्रुतिवाक्यातैः सवाद्याभ्यन्तरपजमात्मतत्त्वमद्रयं न ततोऽ- न्पदस्तीति निधितमेतत् । युक्त्या चाधुनैतदेव पुननिर्यत इत्याह । ततस्यात्सदाऽग्रायमेव चेदसदेवाऽऽत्मतत्त्वमिति । तन्न । कार्यग्रह- णात् । ययों सतो मायापिनो मायया जन्मकार्यम् । एवं जगतो जन्मकार्य गृह्यमाणं मायाविनमिव परमार्थसन्तमात्मानं जगजन्म मायास्पदमन गमयति । यस्मात्सतो हि विद्यमानात्कारणान्मायानिमितस्य इस्त्या- दिकार्पस्पेव जगज्जन्म युज्यते नासतः कारणात् । न तु तत्वत एयाऽऽत्मनो जन्म युज्यते । अथवा सतो विद्यमानस्य वस्तुनो रसम्वादः सर्पादियन्मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतो यया तपाध्यायस्यापि सत एऽऽत्मनो रज्जुसर्पवजगदूपेण मायया जन्म युज्यते । न तु तत्वत एवानस्याऽऽत्मनो जन्म । पस्य पुनः परमार्थसदनमात्मनावं नगपेण नायते वादिनी न हितस्पानं नापत इति शवयं : विरो. ....."विपर।ग... 'हस्य रा.प.अ.'परा... ७.म. 'दह'। ५. 'स्य सस्य प (R.मिरारों'।.स.नि... क.शिम'...'सत्यारा..निषदा१७.'टरमाम रंभ ! 17. RAILER 1१५ प ... ... 'जन्मा. मेराको। १... 'म ।

·नत्वेन । तस्मादमेकमेवाऽऽत्मतत्त्वमिति सिद्धम् ।। २७ ।। दाकारेण जन्म युक्तम् । मायाया दुनिरूपार्थसमर्थनपटीयस्त्वात्परमार्थतस्त्वेकरूप तोति 1 कारणस्य सत्त्वमविवादमिति शेषः । न त स्वभावत्वात्कारणवायो- गम मायाप्रयुक्तं प्रतिपत्तव्यम् । गमरहितस्य यानुतो नन्गव्याघानादित्यर्थः । उ राशिमगो-पस्पेत्यादिना । मायिकं नाम नतात्विकमिति स्थित फरितमाह तस्मादिति ॥ २७ ॥ जसतो मायया जन्म तत्वता नव युज्यते । वन्ध्यापुत्री न तत्त्वेन मायया वाऽपि जायते ॥२८॥ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद- अद्वैतार धात् । ततस्तस्यार्थाजातं जायत इत्यापनं ततश्चानवस्था जानाजायमा- आत्मतत्त्वमजमद्वितीयं परमार्थभूतम् । द्वैतं तु मायाकल्पितमसदिवि प्रतिपादिता तत्रैव हेत्वन्तरमाह - सतो हीति । यदात्मतत्त्वं सदा सदेकरूपं तत्या मायाया जा नेकरूपतया नोत्पत्तुं पारयति विरोधादित्यर्थः । विपक्षे दोपमाह - तत्त्वत इति यस्य वादिनो मते ब्रह्मैव परमार्थतो जगदात्मना जायते तस्यानस्य जायमानत्तम तिज्ञाया व्याहतत्वाज्जातस्यैव जायमानत्वे स्यादनवस्थेत्यर्थः । अद्वैतमावेदयन्त्या द्वैतनिषेधकश्रुत्या दृश्यत्वजडत्वादियुक्त्या च तथाविधया निर्धारितमर्थ श्लोकासरा . त्तरग्रन्थप्रवृत्तिरित्याह - अधुनेति । पूर्वाधं शङ्कोत्तरत्वेन व्याख्यातुं शङ्कयति-- कथनार्थमनुवदति - एवमिति । उक्तमेव वस्तु युक्त्यन्तरेण पुननिर्धारवित श्लोकः सप्तम्या परामृश्यते । यन्न कदाचिदपि गृह्यते तदत्यन्ता सदेव शशविषाणादिवदेष्टव्यं प्रमाणाभावे प्रमेयासिद्धरित्यर्थः । कार्यलिझकानुमा नवशादात्मतत्त्वस्य कारणत्वेन सत्त्वनिर्णयान्नसत्वं चोद्यमिति पयति-- स्वासप्रतिपन्नवदित्यर्थः । उक्तेऽर्थे पूर्वार्धाक्षराणि योजयति- यस्मादिति । तामा गादित्यर्थः । न स्थिति । तथाभूतस्यान्यथाभूतस्य च जन्मायोगादित्यर्थः । इति पश्यन्तं पदं गृहीत्वा निमित्तकारणपरतया व्याख्यातम् । संप्रति सती पायन्तं पदमादायोपादानपरतया व्याख्यां करोति - अथ यति । यथारोः सर्पचाराधाकारण मायायुतं नाम तथवाग्राह्यस्यापि सट्टास्गाऽऽत्मतत्त्वस्य जगदात्मना तन्नेति । संगृहीतमयं दृष्टान्तेन विवृणोति - यथेति । विमतं सदधिष्ठान कार्य :

·तृतीयप्रकरणम्) आनन्दगिरिकनटोकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। असदादिनामसतो भावस्य मायया तत्सतो या न कथंचन जन्म युज्यते । अदृष्टत्वात् । न हि बन्ध्यापुत्रो मायया तत्त्वतो वा जायते तस्मादत्रासदोदो दूरत एवानुपर्पन इत्यर्थः ॥ २८ ॥ सापूर्वक कार्यमिति न व्यातिः । असद्वादिभिरसनः सज्जन्माभ्युपगमादित्याश- द्वयाऽऽह-असत इति । तत्ततोऽवत्ततो वा नासतः सदाकारेण जन्मेत्यर्थः । तत्र हटान्तमाह-वन्ध्येति । पूर्वाय व्याकरोनि-असदादिनामिति । अततो निःस्व- रूपस्य स्वरूपामावादेव तत्ततोऽतत्ततो वा कार्याकारेण न युक्तं नन्मेत्यत्र हेतुमाह- अष्टत्वादिति । उत्तरार्ध व्याकुर्वन्नदृत्वमेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-न हीति सद्वादो मायया संमति । अतद्वादस्तु तयाऽपि नेति विशेष दर्शयन्नुपसंहरति- तस्मादिति । कार्यकारणनिरूपणमोति परामृश्यते ॥ २८ ॥ यथा स्वप्ने दयाभासं स्पन्दते मायया मनः। तथा जाग्रद्दयाभासं स्पन्दते मायया मनः ॥२९ ।। कथं पुनः सतो मायपैत्र जन्मेत्युच्यते । पथा रज्ज्वो विकल्पितः सो रज्जुरूपेणावेक्ष्यमाणः सन्ने मनः परमार्थविज्ञप्त्याऽऽत्मरूपेणा- वेक्ष्यमाणं सद्भाह्यग्राहकरूपेण द्वयाभासं स्पन्दते स्वमे मायया रज्ज्वा. मिव सर्पः । तथा तदेव जाग्रजागरिते स्पन्दते मायया मनः स्पन्दत. इवेत्यर्थः ।। २९ ॥ सत्तत्तस्यैव मायया जन्मेत्युक्तमुपपादयति-ययेति । सत एक गायया जन्मेत्य- युक्तम् । अवस्थाद्वयेऽपि द्वैतस्य मनःस्पन्दितावस्वीकारादिति श्लोकव्यावत्यं चौद्यमु. स्थापयति-कथमिति । अधिष्ठानकोण मनोऽपि सदिति सदृष्टान्तमुत्तरमाह-- उच्यत इति । मनसः सन्मात्रत्वेऽपि कथमनेकधा सन्दनमित्याशङ्कय स्वप्नदृष्टान्तं न्याचष्टे-ग्राह्येति । दान्तिकमाह-~-तथेत्यादिना । मायाधीनं मनःस्पन्दनमवस्तु. भूतमिति द्योतयितुमिवेत्युक्तं मनो ब्रह्म चेति कारणद्वयम् ॥ २९ ॥ अयं च दयाभासं मनः स्वप्ने न संशयः। अयं च दयाभासं तथा जानन संशयः॥३०॥ १. ज. दिना तु अस' । २ क. 'दस13. 'दादा ।४ प. पन्ना। ५. ज. 'तो या। ६ प. 'मे'10६. ज. 'वं पारमाप्यविद्यात्म'। प'नः पारमाध्यविन- रराष्टपात्म'। ९.दष्टपाम... 1. 'खे का ग. र. 'सन्दितम' 10. पोतितमि।

·सगौडपादीपकारिकापर्यवेदीयमाण्डूक्योपनिषद-- [ रज्जुरूपेण सर्प इव परमार्थत आत्मरूपेणाद्वयं सवयाभासं : स्वमे न संशयः। न हि स्वमे हस्त्यादि ग्राह्यं तदाहकं वा चक्षुरा दर्य विज्ञानव्यतिरेकेणास्ति । जाप्रदपि तथैवेत्यर्थः । परमार्यसदिशा मात्राविशेषात् ॥ ३०॥ तर्हि द्वैतस्य स्वीकृतमित्याशङ्कय दृष्टान्तेन निराचष्टे--अद्वयं चेति ! दृष्टार विमनते-रज्ज्विति । दृष्टान्ते चैतन्यातिरिक्तस्स ग्राह्यग्राहकभेदस्य मनःप स्यासत्त्वं साधयति-न हीति । तथैव जागरितेऽपि परमार्थात्मस्वरूपेणाद्वयंस प्राह्यग्राहकद्वैताकारणावभासते । तथा च परमार्थसतो विज्ञानमात्रस्यावस्थाद' वेशेपाभावात्तस्मिन्नेवाधिष्ठाने मायाकल्पितं मनः स्पन्दते । द्वयाकारमित्यहीकारा | कारणद्वयं शङ्कितव्यमित्याह जाग्रदपीति ॥ ३० ॥ मनोदृश्यमिदं हैतं यत्किंचित्सचराचरम् । मनसो ह्यमनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते ॥ ३१ ॥ रज्जुसर्पवद्विकल्पनारूपं द्वैतरूपेण मन एवेत्युक्तम् । तत्र किं प्रमा गमित्सन्वयव्पतिरेकलक्षणमनुमानमाह । कथं तेन हि मनसा विक- ल्प्यमानेन दृश्यं मनोदृश्यमिदं द्वैतं सर्व मन इति प्रतिज्ञा । तद्भावभावा. तदभावेऽभावात् । मनसो यमनीभावे निरुद्ध(रोधे) विवेकदर्शनाभ्या. सवैराग्याभ्यां रज्ज्वामिव सर्प लयं गते वा सुपुप्ते द्वैतं नैवोपलभ्यत इत्यभावारिसदं दैतस्पासवमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ मनोमात्रं द्वैतमित्यत्र प्रमाणमाह-मनोदृश्यमिति । वृत्तमनूध लोकतात्पर्य -रज्जियति । यया रज्जुः सर्परूपेण विकल्पते तथा मनो द्वैतरूपेण विकल्पना. 'म् । तथाविधाकल्पितमित्युक्तेऽर्थे प्रमाणगवेपणायां विशिष्टमनुमानमुपन्यस्यती. ।। तदेव प्रभपूर्वकं प्रकटयन्प्रथमार्धाक्षराणि व्याचष्टे-कथमित्यादिना । विमतं आत्रं तद्भावे नियतमावत्वात् । यथा मृदावे नियतभावो मृन्मात्रो घटादिरित्यनुमा. चयति-दैतमिति । उक्तमेव व्यतिरेक फोरयन्द्वितीया विममने-मनसो ! समाधिस्थापोनस्यानुपलम्भेऽपि नासत्त्वमित्याशय मानाधीना मेयसिद्धि- ·तृतीयप्रकरणम् ३) आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। जारमसत्यानुबोधेन न संकल्पयते यदा। अमनस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहम् ॥ ३२॥ कथं पुनरमनीभाव इति । उच्यते । आत्मैव सत्यमात्मसत्यं मृत्ति- कावत् । "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इतिश्रुतेः। तस्य शास्त्राचार्योपदेशमन्यवयोध आत्मसत्यानुवोधः । तेन संकल्प्याभी. पतया न संकल्पयते । दाह्याभावे ज्वलनमिवानेः । यदा यस्मिन्काले तर्दा तस्मिन्कालेऽमनस्ताममनोभावं याति ग्राह्याभावे तन्मनोऽग्रह प्रहणविकल्पनावजितमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ मनसो पदमनस्त्वमुक्तं तदुपपादयति-आत्मेति । समाधिस्थापयोरननुमवेऽपि मनप्तः स्वरूपेण नित्यवानामनस्त्वमित्याक्षिपति-कथमिति । संकल्पो हि मनसो व्यावहारिक रूपम् । संकल्पश्च संकल्प्यापेक्षत्वात्तदभावे न भवति । सर्वमात्मैवे. त्यवगमे च संकल्प्यामावान्मनसा मनस्त्वं न वर्तते तथाऽपि स्फुरति पेदात्मैवेति न विवैकिदृष्ट्या मनो नामास्तीति श्लोकाक्षरैरुत्तरमाह-उच्यत इति । तस्यैव सत्यत्वे दृष्टान्तमाह-मृत्तिकावदिति । यथा घटशरावादिप्वसत्येषु मृत्तिकामाप्रमनुस्यूत सत्यमिप्यते तवानात्मस्वसत्येप्वात्ममानं सत्यमेष्टव्यम् । तत्सत्यमित्यवधारणादेवका. रस्प दृष्टान्तनिविष्टस्य दान्तिकेऽनुपनादित्यर्षः । उक्ते दृष्टान्ते प्रमाणमाह- वाचारम्भणमिति । अशिष्टयक्षराणि पाचष्टे-तस्येत्यादिना । तेन तत्त्वज्ञा- नेनाऽऽत्मातिरिकामापे निश्चित संकल्पविषयामावनिधारणपा संकल्पामावे दृष्टान्त- माह-दामेति । यथाऽखामा ज्वलनं न माति तपा संकल्प्यामा संकल्पो निरवकाशः स्यादित्यर्थः । संकरप्पामाये कि मनसो माति तदाह-पदेति ।। ३२ ॥ जकल्पकमजं ज्ञान ज्ञेयामिन्नं प्रचक्षते । ब्रह्मज्ञेयमजं नित्यमजेनाजं विबुध्यते ॥ ३३ ॥ पपसदिद देने के समानसमा(नमात्मा विनुष्यत इति । उच्यते। लकं सर्वकल्पनारजितमत एवानं ज्ञान प्रतिमा मन परमार्थ. पक्षने कथयन्ति प्राविदः । न हि विज्ञानुर्वि- अ. 'मगर.भारत.करने । ५.. दादर (प.प्र.स. 'मी. ....उर..''... प्पा...रंगभरे. दो . प्रह्मणा ·१४२ सगौडपादीयकारिकार्यवेदीयमाण्डूक्योपनिषद - [अद्वैतारून शातेविपरिलोपो विद्यतेऽग्न्युप्णवत् । "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म"। "सत्वं बानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिभ्यः । तस्यैव विशेषणं ब्रह्म ज्ञेयं यस्य स्वस्य तदिदं ब्रह्मज्ञेयमुष्णस्येवाग्निवदभिन्नम् । तेनाऽऽत्मस्वरूपेणाजेन ज्ञानेनाजं शेयमात्मतत्त्वं स्वयमेव विबुध्यतेऽवगच्छति नित्यप्रकाशस्वरूप इच सविता । नित्यविज्ञानकरसघनत्यान ज्ञानान्तरमपेक्षत इत्यर्थः ॥३३ मनसश्चेन्मनस्त्वं व्याक्तते तहिं कथमात्मनोऽवबोधो व्यञ्जकामावादित्याश याऽऽह-अकल्पकमिति । श्लोकव्यायां शङ्कामाह-यदीति । मनोमुख्य द्वैतस्यासवे व्यञ्जकाभावान्नोऽऽत्मबोधः संभवति । मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रुतेः । मन सश्चासत्त्वाङ्गीकारादित्यर्थः । स्वरूपभूतेन ज्ञानेनैवाऽऽत्मनोऽवबोधसंभवानातिरिचे मनस्यपेक्षेत्युत्तरमाह-उच्यत इति । ज्ञेयाभिन्नं ज्ञानमित्यत्र श्रुतीरुदाहरति-न हीति । सत्यनौ तदात्मकमौटण्यं में परिलुप्यते तथेत्युत्तरमाह-अग्न्युष्णवदिति । मज्ञानं ब्रह्मत्यादिश्रुतिसंग्रहार्थमादिपदम् । ज्ञेयाभिन्नमित्युक्तं स्फुटयति-तस्यै- वेति । आत्मनः स्वयमेवावगतिरूपत्वान्नार्थान्तरापेक्षेत्येतमर्थ दृष्टान्तेन स्फुटयति-- नयेति ॥ ३३ ॥ निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः । प्रचारः स तु विज्ञेयः सुपुप्तेऽन्यो न तत्समः ॥ ३४ ॥ आत्मसत्यानुबोधेन संकल्पमकुर्वद्राह्यविषयाभावे निरिन्धनाग्निवत्म- शान्तं निगृहीतं निरुद्धं मनो भवतीत्युक्तम् । एवं च मनसो ह्यमनीभावे द्वैताभावश्चोक्तः । तस्यैवं निगृहीतस्य निरुद्धस्य मनसो निर्विकल्पस्य सर्वकल्पनावर्जितस्प धीमतो विवेकवतः प्रचरणं प्रचारो यः स तु प्रधौरो विशेपेण यो योगिभिः । ननु सर्वमत्ययाभावे यादृशः 'सुपुप्त - स्थस्य मनसः प्रचारस्तादृश एवं निरुद्धस्यापि प्रत्ययाभावाविशेषार्तिक तत्र विज्ञेयमिति । अत्रोच्यते । नैवम् । यस्मात्मपुतेऽन्यः प्रचारोऽवि. धामोहतमोग्रस्तस्यान्तलींनानेकानमत्तिवीजवासनाचतो मनस आ. १२ ·तृतीयप्रकरणम् भानन्दगिरिकतटीकासंचलितशीकरभाष्यसमेता। स्मसत्यानुवोधहुताशवितुष्टाविद्यायनर्थप्रवृत्तिवीजस्य निरुदस्यान्य एव प्रशान्तसर्वल शरजसः स्वतंत्र प्रचारः । अतो न तत्समः । तस्मायुक्तः स विज्ञातुमित्यभिमायः ॥ ३४ ॥ मोक्षमाणस्य ज्ञानफलं वर्गवन्न परोक्षं कि तु तृप्तिवत्प्रत्यक्षम् । अतश्व प्रकृतज्ञान- फलस्य मनोनिरोधस्य प्रत्यक्षत्वार्थ प्रसङ्गं प्रकरोति-निगृहीतस्येति । न तस्य विज्ञेयत्वं मुषुप्ते प्रसिद्धत्वादित्याशङ्कयाऽऽह-सुपुप्त इति । श्लोकाक्षराणि व्याकतुं वृत्तं कीर्तयति-आत्मेति । तस्य सत्यस्य प्रागुतेनानुयोधेन सम्यग्ज्ञानेन बाह्यस्य विपयस्य संकल्स्यस्याभावे निरालम्मनस्य प्रचारासंभवे च मनः संकररमकुर्वत्मशान्तं निरुद्धं चे प्रभवतीत्यन्वयः । निर्षिपयं मनः शाम्यतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-निरिन्ध- नेति । निरुद्धे मनसि मनस्त्वव्यावृत्ती मनःस्पन्दितस्य द्वैतस्याभावमुक्तं स्मारयति- एवं चेति । एवं वृत्तमन्य पादत्रयस्यार्थमाह-तस्येति । एवं विषयापावेनेति यावत् । आत्मसत्यानुबोधो विवेकशब्दार्थः । प्रत्यगात्मन्येव पर्यवप्तानं प्रचारस्तस्य विद्वत्प्रत्य- सत्वं विवक्षित्वा योगिभिरित्युक्तम् । चतुर्धपादच्यावामाशङ्कामाह-नन्विति । निरुद्धस्यापि मनसः प्रचार इति संपन्धः । विशेषप्रत्ययाभावस्य निरोधे स्वापे प विशेषाभावादिति हेत्वपः । तत्र प्रचार प्रसिद्ध सतीति यावत् । धनुर्धगदमुत्तरत्ये. नावतारपति-अत्रेति । निरुद्धस्य मनप्तः मुपृप्तस्येव प्रचारस्य मुज्ञानवान्न तत्र ज्ञातव्यमस्तीत्युकं प्रत्याह-नैवामिति । विद्याभावव्यावृत्त्य मोहविशेषणं पित्तभ्रम व्यावर्तयितुं समाविशेषणम् । अन्तलाना गुप्ता अनेकानफलानो प्रवृत्तीनां पीमभूता वातना यस्मिन्मनसि तस्येति मुपताप विशेषणम् । आत्मनः सत्यस्यानुनोमो यो व्याल्यानः स एव हुनाशोऽग्निस्तन विनुष्टान्पविद्यादीन्यनकानपर्यन्तमवृत्तीना बीमानि पाय तस्येति निरुद्धस्य विशेषण, प्रकण शान्त सहिशात्मकं रनो यस्येति तय विशेषणान्तरम् । स्वतन्त्रो महास्वरूपावापानात्मक इत्यर्थः । यथोक्तस्य प्रधारस्य मतप्रचारविसशस्य दुर्भानको दियो फलितमाह-तस्मादिनि ॥ १५ ॥ लीयते हि सुपुप्ते तनिगृहीतं न लीयते । तदेव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ॥ ३५॥ भचारभेदे हेतुपा । सीपने पुनी हि परमात्माभिररियादिन. B. 'पान...ताराप........ ग.८ हिरो' स ...:... सामाnिe.न.:.1. ......।

·१४४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीपमाप्रपोपनिषद- [भरतारण-
त्पपीनवासनाभिः सह समोरूपमविशेषरूपं पीजभाषमापयते नदि
वेकविधानकं निरुदं निगृहीतं सन लीयते तमोचीजभानं नोऽऽपपते
तस्मापुक्तः मचारभेदः मुपुप्तस्य समाहितस्य मनसः। यदा प्रापमा
काविपाहतमलादपयजितं तदा परमदयं महौर तरपमित्यतस्तदेव
निर्भपम् । देतप्रदणस्य भपनिमितस्याभावाद । शान्तमभयं ग्राम ।
पहिवाम विभनि कुनथन । तदेव विशेप्यते शप्तिानमारमसभार.
सन्यं तदेर मानमालोकः महायो यस्प तलमानालोर विकानेकर-
सपनमित्वर्यः । सपन्नतः समानासतो प्योमरमेनाग पापर.
मितपः ॥१५॥

·तृतीयप्रकरणम्]आनन्दगिरिकनटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। रजुसर्पवदित्यबोचाम ! सा चाविद्याऽऽत्मसत्यानुवोधेन निरुदा । यतोऽजमत एवानिद्रम् । अविद्यालक्षणाऽनादिर्माया निद्रा ! स्वापात्म. धुदोऽद्यस्वरूपेणाऽऽत्मनाऽतोऽस्समम् । अमबोधकृते वस्य नाम- को प्रबोधाच ते रज्जुसर्पद्विनष्टे इति न नाम्नाऽभिधीयते ब्रह्म रूप्यते वा न केनचित्मकारेणेत्यनामकमरूपकं च तत् । “यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुतेः । किं च सद्विभातं सदैव विभातं सदा भारूपमग्रहणा. न्यथाग्रहणाविर्भावतिरोभाववर्जितत्वात् । ग्रहणाग्रहणे हि राज्यहनी तमथाविद्यालक्षणं सदाऽभभातत्वे कारणं तदभावानित्यचैतन्यभारूप. स्वाध युक्तं सद्विभातपिति । अत एव सर्व च तज्ज्ञस्वरूपं चेति सर्वज्ञम् । नेह ब्रह्मण्येवंविध उपचरणमुपचारः कर्तव्यः । यथाऽन्ये- पामात्मस्वरूपव्यतिरेकेण समाधानागुपचारः । नित्यशुदबुद्धमुक्तस्व. भावत्वाद्ब्रह्मणः कथंचन न कथंचिदपि कर्तव्यसंभवोऽविद्यानाश इत्पर्यः ॥ ३६ ॥ प्रकृतमेव घन प्रकारान्तरेण निरूपयति-अजमित्यादिना । न प तस्मिनिरू. पाधिके ब्रह्मणि ज्ञाने कर्तव्योपः संभवतीत्याह-नेति । अनत्तमुपपादयति- जन्मेति । कि तमन्मनिमित्तं यदभावादनत्वमापाने तदाह-अविद्येति । कुत. स्तहि तनिवृत्त्योऽनत्वसिदिस्त प्राऽऽह-सा चेति । निमित्तनित्याऽनस्वप्ति- देयकमनिद्रत्वं निद्राशब्देनाविधाभिधानादित्याह-अन पवेति । विशेषणान्तरं साधपति-अविधालमणेति । उत्ताविशेषगदयं विगोति-अमरोति । ममणो नामरूपपत्तामा प्रमाणमाह-यत इति । विशेषगान्तरमाह-हिति । सदाभाम्पत्वे हेतुमाह-भग्रहणेनि । भावे पाधिस्थेऽहंरूपमहगानुदपे तिरोभारः पन्यभाग्रहणोदये चाऽऽविर्भातो भाति तदमातादाम्पमपमेन मदा महोत्यः । दिशा महणं तदुपदेशदूर्व तहणमिति प्रमिदं मन्यात Iss-प्रहनि । पपा मविप्रोसया राज्यहनी न पा रयते तपा प्रखमाटोमाया ग्रहगामगे न .दर समान11. मा. पर ·१४६ सगौडपादीयकारिकार्यवेदीयमाण्डूक्योपनिषद्- विद्यते किं तूपाधिद्वारा कल्प्यते । तेन ब्रह्मणः सदा मारूपत्वमविरुद्धमित निरुपाधिकं ब्रह्म सदाविभातमेपितव्यमित्याह-तमथेति । अप्रभातत्व इ तदभावो ब्रह्मदृष्ट्या तमःसंवन्धाभावः । उक्तमेव हैतूकृत्य विशेषणान्तरं विक अत एवेति । विद्रुपो निरुद्वैमनसो ब्रह्मवरूपावस्थानमुक्तम् । ये तु ; समाध्यादि कर्तव्यमाचक्षते तान्प्रत्याहे नेहेति । एवंविधत्वं निरुपाय चारः समाध्यादिः । निरुपाधिके ब्रह्मणि विदुषो न कर्तव्यशेषोऽस्तीत्येतमर्थ दाहरणेन साधयति-~यथेत्यादिना । अन्येषामनात्मविदामिति यावत् । - शायामेव सर्वो व्यवहारो विद्यादशायां चाविद्याया असत्त्वान्न कोऽपि व्यव- बाधितानुवृत्त्या तु व्यवहाराभाससिद्धिरित्यर्थः ॥ ३६ ॥ सर्वामिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । सुप्रशान्तः सकृज्ज्योतिः समाधिरचलोऽअयः ॥३८ अनामकत्वायुक्तार्थसिद्धये हेतुमाह-अभिलप्यतेऽनेनेत्यभिलापो वाकरणं सर्वकारस्याभिधानस्य तस्माद्विगतः । वागत्रोपलक्षणार्थी नयेति चिन्ता बुद्धिस्तस्याः समुत्थितोऽन्तःकरणचर्जित इत्यर्थः । सर्वविशेपवनितोऽतः सुप्रशान्तः । सकृज्ज्योतिः सदैव ज्योतिरात्मवै. तन्यस्वरूपेण, समाधिः समाधिनिमित्तमज्ञावगम्यत्वात् । समाधीय तेऽस्मिन्निति या समाधिः । अचलोऽविक्रियः। अत एवाभयो विक्रि- याभावात् ॥ ३७॥ विद्वानेव ब्रह्मेत्यजीकृत्य प्रकृतं ब्रह्म पेलिगत्वेन निर्दिशति--सर्वेति । लोकस तात्पर्यमाह-अनामेति । अत्रेति प्रकृतपदोपार्शने तहिं सर्वकरणी नतत्वस्यात्रैव सिद्धत्यादुत्तरविशेषगमनर्थकमित्यारावयाऽऽह-सर्ववाद्येति । यायकरण हित्यवदन्तःकरणमंपन्यराहित्यं दर्शगनि-तथेति । उमाविधकरणसंपन्धवैy त्मनः शुद्धले प्रमागमाह-पाण इनि । कारणमंयन्धराहित्यमाह-- दिनि । तम्य परत्वं कार्यापेक्षया द्रष्टव्यम् । उक्तं हेतुकृत्य विशेपणान्तरं . Sr. F. 'दामा । २. अना। ३.न:... 'दाम1५. न.पी.ए.लि. प्रमोद mm.in. ' मास... ' १५....... irct... TER सर्ववाह्यकरणजित इत्येतत् । तथा सर्वचिन्तासमुत्थितः । चिन्त्यतेऽ . " अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः " इति श्रुतेः । “ अक्षरात्परतः परः " । यस्मा .

·तीयप्रकरणम् ]भानन्दगिरिकनटीकासंचलिनशाफरभाप्पसमेता। ति-पस्मादिति । अस्मिन्परमिन्नात्मनि समाधीयते निक्षिप्यते नोवस्तदुपाधिश्चति माषिः परमात्मा । समाचिनिमित्तया प्रक्षया तम्यावगम्यत्वाद्वा समाधिस्वमवगन्त. यम् । अत एवेत्युक्तं स्फुटयति-विक्रियेति ॥ ३७ ॥ ग्रहो न तत्र नोत्सर्गश्चिन्ता यत्र न विद्यते । आत्मसंस्थं तदा ज्ञानमजाति समतां गतम् ॥ ३८॥ यस्माद्रीव समाधिरचलोऽभय इत्युक्तमतो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि ग्रहो ग्रहणमुपादानं, नोत्सर्ग उत्सर्जनं हानं वा विद्यते । यत्र हि विक्रियाँ तद्विषयत्वं वा तत्र हानोपादाने स्यातां न तवयमिह ब्रह्मणि संभवति । विकारहेतोरन्पस्याभावानिरवयवत्वाच । अतो न तत्र हानो- पादाने इत्यर्थः । चिन्ता यत्र न विद्यते । सर्वप्रकारैव चिन्ता न संभ. पति यत्रामस्वात्कुतस्तत्र हानोपानि इत्यर्थः । यदैवाऽऽत्मसत्यानु- बोधो जातस्तदैवाऽऽत्मसंस्थं विषयाभावादग्न्युष्णवदात्मन्येव स्थितं भानम् । अनाति नातिवर्जितम् । समतां गतं परं साम्यमापनं भवति । पदादौ प्रतिज्ञातमतो वक्ष्याम्यकार्पप्यमजाति समगतां गतमितीदं तदु. पपत्तितः शास्त्रतश्वोक्तमुपसंहियते । अनाति समेत गतमित्येतस्मादा. स्मसत्यानुयोधात्कार्पण्यविषयमन्यत् । “यो वा एतदक्षरं गार्यविदि- त्वाऽस्माल्लोकात्मेति स कृपणः" इति श्रुतेः । प्राप्यतत्सर्वः कृतकृत्यो मराणो जी ....॥

·१४८ सगौरपादीपारिकापसंदीपमान्दूक्योपनिष भन इति । हिलीग पारमा गाम-चिन्नत्यादिना । पदेशति । नागारोनि-मनातीनि। ननिदं प्रकरण कृपणत्यमुक्त्वा तद्वत्त्वे फलितमाह-प्राप्यति ॥ ३८ ॥ भिरात्मसत्यानुवोधायासलभ्य एवेत्यर्थः । योगिनो बिभ्यति बE र्थः ॥ ३९॥ नन्दात्मक यद्यपि तत्त्वज्ञानात्याप्यते तथाऽपि मूस्तनिष्ठा न भवन्तीति शेषः । पर्यायं गृहीत्वा विवक्षितम स योगो नीयस्य ब्रह्ममावेन योननादित्याह- रिहोच्यने साऽऽह - पदादाविति । ननु महो न तत्रत्यादौ तत्वज्ञानस्येवाकार्पण्यरूपत्वादुलोपसंहारसिद्धिरित्याह - तस्मादिति न स्वकार्पगं सस्कमकायं पक्ष्यामीत्यमान्तस्यानोपसंहारः तिरिक्तं ज्ञानं कार्पव्यविषयमित्यत्र लिक दर्शयति - यो वा इति । जस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दशः सर्वयोगिभिः । योगिनो विभ्यति ह्यस्मादभये भयदर्शिनः । यद्यपीदमित्यं परमार्थतत्वम् । अस्पर्शयोगो नामायं सर्वसंबर स्पर्शवजितत्वादस्पर्शयोगो नाम वै स्मर्यते प्रसिद्धमुपनिषत्सु । दृश्यत इति दुर्दर्शः सर्वेयोगिभिः , वेदान्तविहितविज्ञानरहितः सर्वय सर्वभयवर्जितादप्यात्मनाशरूपमिमं योगं मन्यमाना भयं कुर्वन्ति अ परमार्थवक्षस्वरूपावस्थानलकं चेद्वैतदर्शनं किमिति तहि सरेव नाऽऽति तत्राऽऽह - अस्पर्शेति । परमार्थतत्त्वं कर्मनिष्ठानां वहिर्मुखाना ( mi ) दुर्दर्शनमित्यत्र माह - योगिन इति । यदुक्तं तत्त्वज्ञानं स्वरूपावस्थानफलकमिति तदङ्गी करोति- यद्यपीति । परमार्थतत्वं ब्रह्मेदं प्रत्याभूतम् । इत्यं प्रागुक्तपरिपाट्या कुटस्थसचिर- यस्य तत्त्वानुभवस्य सरूपावस्वानं फलमुक्तं तमिदानी विशिष्टि -- अस्पशेति , तत्र वर्णाश्रमादिधर्मेण पापादिमले च संशों न भवत्यस्मादित्यद्वैतानमयोऽपर्श :) येऽस्मिन्भयदर्शिनो भयनिमित्तात्मनाशदर्शनशीला अविवेकिन इत् = ·- तृतीयप्रकरणम्] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १४९ तयति-वेदान्तेति । कैस्तहि यथोक्तस्यानुभवस्य लभ्यत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- आत्मेति । उत्तरार्ध विभनते-पोगिन इति । कर्मिणो हि श्रोत्रिया ब्राह्मण्याद्य- स्माकं नड्क्ष्यतीति मत्वा तत्त्वज्ञानाद्विभ्यतीत्यर्थः । अभयनिमित्तमेव तत्वज्ञानं मिथ्याज्ञानवशाद्भयनिमित्तं पश्यन्तीत्याह-सवेति । भयदर्शित्वं विशदयति- अभयेति ॥ ३९ ॥ मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वयोगिना(णाम् । दुःखक्षयः प्रबोधश्चाप्यक्षया शान्तिरेव च ॥४०॥ येपी पुनर्ब्रह्मस्वरूपव्यतिरेकेण रज्जुसर्पवत्कल्पितमे मन इन्द्रि- यादि च न परमार्थतो विद्यते तेषां ब्रह्मस्वरूपाणामभयं मोक्षाख्या चासया शान्तिः स्वभावत एव सिद्धा नान्यायत्ता नोपचारः कथंचने- त्पवाचाम । ये त्वतोऽन्ये योगिनो मार्गगा हीनमध्यमदृष्टयो मनोऽन्य. दात्मव्यतिरिक्तमात्मसंवन्धि पश्यन्ति तेपामात्मसत्यानुवोधरहितानां मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वेषां योगिनाम् । किं च दुःखक्षयोऽपि । न यात्मसंवन्धिनि मनसि प्रचलिते दुःखक्षयोऽस्त्यविवेकिनाम् । किं चाऽs. त्ममयोधोऽपि मनोनिग्रहायत्त एव । तथाऽक्षयाऽपि मोक्षाख्या शान्ति- स्तेपो मनोनिग्रहायचैव ॥ ४० ॥ उत्तमदृष्टीनामद्वैतदर्शनमद्वैतदृष्टिफलं च मनोनिरोधमुक्त्वा मन्ददृष्टीनां मनोनिरो- धाधीनमात्मदर्शनमुपन्यस्यनि-मनस इति । अभयमियशेपभयानिवृत्तिसाधनमात्मदर्श- नमुच्यते । सर्पयोगिता(गां) सर्वेषां योगिनां कर्मानुष्ठाननिष्ठानां बुद्धिशुद्धिमतामित्यर्थः । मनोनिरोधाधीनं प्रागुक्तमन्य तत्फलं कैवल्यं कथयति-दुःखेति । श्लोकस्य विषय परिशिनटि-पेपामिनि । अभयं भयराहित्यमसंप्रासात्मरमित्यर्थः । उक्तलक्षणा शान्तिनातिशयानन्दाभिव्यक्तिः स्वभावतो विद्यास्वरूपतामर्यादित्यर्थः । विदुपा मोपन्मुक्तानां मुक्तः मिद्धस्यान साधनापतेत्याह १-मान्यापत्तेति । तर वाक्यो. पसममनकल पति-नेत्यादिना । उत्तमेभ्यो ज्ञानवद्रयोऽविकारिग्यो व्यतिरिक्तात- विकारिणोऽतारयनि-ये विनि । योगिनः मतानुष्टाशिनातदनुष्टानादेव सन्मार्ग- ...नक्षरटीच.दा।३.गन'E.'मम'। ५. प्या ...विदेश मेधस्टम हमरपतन. मोरि. 'म.....मनको नि"प.दतमे।। ११ मिम, 'नम' । ४. पनाम'।१५५.'7. 'हिम11.5.2011. "Rec । ९.प.नि...।

·१४८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्श्योपनिपत्- [अद्वैतात्य- अत इति । द्वितीयं पादमवतार्य व्याचष्टे-चिन्तेत्यादिना । तृतीयं पादं विमनते- यदैवेति । चतुर्धपाद व्याकरोति-अजातीति। नन्विदं प्रकरणादावुक्तं किमयं पुन- रिहोच्यते तनाऽऽह-यदादाविति । ननु ग्रहो न तोत्यादौ पूर्वप्र तत्त्वज्ञानमुक्तं न स्वकार्पण्यं तत्कथमकार्पण्यं वक्ष्यामीत्युपक्रान्तस्यात्रोपसंहारः संभवतीत्याशङ्कय तत्वज्ञानस्यैवाकार्पण्यरूपत्वादुक्तोपसंहारसिद्धिरित्याह-तस्मादिति । तत्वज्ञाना- तिरिक्तं ज्ञानं कार्पण्यविषयमित्यत्र लिङ्गं दर्शयति-यो वा इति । तत्त्वज्ञानराहित्ये कृपणत्वमुक्त्वा तद्वत्त्वे फलितमाह-प्राप्यति ॥ ३८ ॥ अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दर्शः सर्वयोगिभिः । योगिनो विभ्यति यस्मादभये भयदर्शिनः ॥ ३९॥ यद्यपीदमित्थं परमार्थतत्वम् । अस्पर्शयोगो नामायं सर्वसंबन्धाख्य- स्पर्शवजितत्वादस्पर्शयोगो नाम वै स्मर्यते प्रसिद्धमुपनिपत्सु । दुःखेन दृश्यत इति दुर्दशः सर्वैयोगिभिः, वेदान्तविहितविज्ञानरहितैः सर्वयोगि- भिरात्मसत्यानुवोधायासलभ्य एवेत्यर्थः । योगिनो बिभ्यति ह्यस्मा- सर्वभयनितादप्यात्मनाशरूपमिमं योगं मन्यमाना भयं कुर्वन्ति अभ- येऽस्मिन्भयदर्शिनो भयनिमित्तात्मनाशदर्शनशीला अविवेकिन इत्य- र्थः ॥ ३९ ॥ परमार्थब्रह्मस्वरूपावस्थानफलकं चेदद्वैतदर्शन किमिति तहि रेव नाऽऽद्रियते त्राऽऽह-अस्पर्शेति । परमार्थतत्त्वं कर्मनिष्ठानां बहिर्मखाना(णां) दुर्दर्शनमित्यत्रं हेतु. पाह-योगिन इति । यदुक्तं तत्त्वज्ञानं स्वरूपावस्थानफलकमिति तदङ्गी करोति- पद्यपीति । परमार्थतत्त्वं ब्रह्मेदं प्रत्याभूतम् । इत्थं प्रागुक्तपरिपाट्या कूटस्थसचिदा- नन्दात्मकं यद्यपि तत्त्वज्ञानात्प्राप्यते तथाऽपि मूस्तिनिष्ठा न भवन्तीति शेषः । रस्य तत्त्वानुभवस्य स्वरूपावस्थानं फलमुक्तं तमिदानी विशिष्टि-अस्पर्शेति । त्रि वर्णाश्रमादिधर्मेण पापादिमले च स्पर्शो न भवत्यस्मादित्यद्वैतानुभवोऽस्पर्शः । । एष योगो जीवस्य ब्रह्ममावेन योननादित्याह-सर्वेति । नामेतिनिपातस्य पर्यायं गृहीत्वा विवक्षितमर्थमाह-नामेत्यादिना । उपनिपत्सु न लिप्यते कर्मणा आपकेनेत्याद्यासु । दुःखं श्रवणमननादिलक्षणम् । योगिशब्दस्य शानिविषयत्वं व्याव. ग. छ. श. 'वायुक्तों'। २ च. 'तत्त्वं तयाऽपि तस्मिन्केचिन्मुचन्तायाह । '१३ मा. विसरा. 'मलन । ५ ज. 'नाऽभ । ग. श. 'ति । १. स्मर्व य । “क. रास्तुशास्त। ९७. ज. 'स्थानफ'।. घ. ज. 'न स । " च. संस्पों । मुमावोऽ'ग.. एव पो'।

·तृतीयाकरणम्]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेवा। माणोपायेन निग्रहं कुर्यात् । अन्यथा समाधिताफल्यानुपपत्तेरित्याह-~-उपायेनेति । प्रागुक्तादुपायादेव मनोनिग्रहपरिग्रहे श्रवणादिविध्यानर्थक्यमिति मन्वानः शङ्कते- किमिति । पूर्वोक्तोपायवतः श्रवणाद्य तिष्ठतो मनोनिग्रहद्वारा तत्त्वज्ञानसिद्धिरित्यु. त्तरमाह-नेत्युच्यत इति । तृतीयपादं व्याचष्टे-किं चेति । लीयते स्थानद्वय. मिति शेषः । चतुर्थपादमाकाङ्क्षाद्वारा विवृणोति-मुमसममित्यादिना ॥ ४२ ॥ दुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगानिवर्तयेत् । अजं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥ ४३ ।। का स उपाय इति । उच्यते । सर्वे द्वैतमविद्याविजृम्भितं दुःखमे. वेत्यनुस्मृत्य कामभोगात्कामनिमित्तो भोग इच्छाविपयस्तस्माद्विम- सृतं मनो निवर्तयेद्वैराग्यविनयेत्यर्थः। अजं ब्रह्म सर्वमित्येतच्छा- स्राचार्योपदेशतोऽनुस्मृत्य तद्विपरीतं द्वैतजातं नैव तु पश्यति । अभा. वात् ।। ४३ ॥ उपायेन निगृह्णीयादित्युक्तम् । तमेवोपायं वैराग्यरूपमुपदिशति-दुःखमिति । ज्ञानाम्यासाख्यमुपायान्तरमुपन्यस्यति-अजामिति । अक्षरव्याख्यानार्थमाकाक्षां निक्षिपति-कः स इति । तत्र पूर्वाध व्याकरोति-उच्यत इत्यादिना । वैराग्य. भावना तत्र तत्र द्वैतविषये दोपानुमंधान वैतृष्ण्यभावना । तया कामभोगा- न्मनो निरोद्धव्यमित्यर्थः । द्वितीयाध ज्ञानाम्यासविषयं व्याकरोति-~अनमित्या. दिना ॥ ४३ ॥ लये संबोधयेचित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । सकपायं विजानीयात्समप्राप्तं न चालये ॥४४॥ एवमनेन ज्ञानाभ्यामराम्यद्योगयेन स्टये मुफ्त लीनं संयोधपे. न्मनः । आत्मविवेकदर्शनेन योनगेन् । पिनं मन इत्पनर्यातरम् । विक्षिसं च कापभोगेप शमयेत्पुनः । एवं पुनः पुनरभ्य स्पनो यात्म. घोधिनं विषयेभ्यश च्यानिन नापि गोम्पापनमन्तराना सक- पायं सरोग पीनसंयुक्तं मन इनि विजानीयात् । नतोऽपि पन्ननः .ग. ज. साय..नामस.भवरल। प. अ. भा. मनदिराम .....। ९..........'मान्म.न पिर। 1. रमन । 1.म.रमन र...'मानो।१५.10.''।

·गोपादीपसारिकापसंदीपमाण्डरपोपनिषत् - [अौतारूप- गामिनसोपागपि त कनिष मात गेस गनौनिग्रहेणत्याशयाऽऽह-ता- मिति । गमयं तदेव सत्ताम् । दागिपिरपि मनोनिमहमपेय मातीत्याह- किं पनि । देव गिरेकमुशेन(ग) फोरगति-नीति । इतश्च मनो निगृयाही- सहपमिरगाह-चिति । गमगमित्या सुपितं सष्टं विमृणोति-आत्मेति । इनम गनोनिमहोऽपानित्याह-तयति । तेषां सापकानां मुमुक्षूणामिति यावत् ॥ १० ॥ उत्सेक उदधेर्यदत्कुशायेणेकविन्दुना । मनसो निग्रहस्तबद्भवेदपरिखेदतः ॥ ४१ ॥ मनोनिग्रहोऽपि तेपामुदधेः कुशाग्रेणैकबिन्दुनोत्सेचनेन शोषण- व्यवसायवयवसायवतामनर्वसनान्तःकरणानामनिर्वेदादपरिसेदतो भवः तीत्यर्थः ॥४१॥ कथं मुमुक्षणां निवासूनां मनोनिग्रहः सिध्येदित्याशङ्कयाऽऽह-उत्सेक इति । दृष्टान्तदान्तिकभूतश्लोकनिविष्टाक्षराणि व्याचष्टे-मनोनिग्रहोऽपीति । तेषां व्यव- सायवतामुद्योगभागिनामनुद्वेगवतामिति संवन्धः । चक्षुपो निमीलने तमो दृश्यते तस्य चोन्मीलने घटायेवोपलम्यते न कदाचिदपि ब्रह्मेत्युद्वेगपरिवर्जनात्प्रागुदीरित मनोनिग्रहः संभवति तदाह-अपरिखेदत इति ॥ ४१ ॥ उपायेन निगृह्णीयादिक्षिप्तं कामभोगयो। सुप्रसनं लये चैव यथा कामो लयस्तथा ॥४२॥ किमपरिखिन्नव्यवसायमात्रमेव मनोनिग्रह उपायो नेत्युच्यते । अप- रिखिन्नव्यवसायान्सन्वक्ष्यमाणेनोपायेन कामभोगविषयेषु विक्षिप्त मनो निगृह्णीयानिरुन्ध्यादात्मन्येवेत्यर्थः । किं च लीयतेऽस्मिन्निति सुपुप्तो लयस्तस्मिल्लये च सुप्रसन्नमायासवजितमपीत्येतनिग्रहीया- दित्यनुवर्तते । सुमसन्नं चेत्कस्मानिगृह्यत इति । उच्यते । यस्माद्यथा कामोऽनर्थहेतुस्तथा लयोऽपि । अतः कामविषयस्य मनसो निग्रहवल्ल- यादपि निरोद्धव्यमित्यर्थः ॥ ४२ ।।

·तृतीयप्रकरणम् ]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। समाधित्सायां यत्सुखमुत्पद्यते तद्विषयाभिलापादपि मनो निरोद्धव्यमित्याह- नाऽऽस्वादयेदिति । तत्रेति समाध्यवस्थोच्यते । किं तु तस्यामवस्थायां मुखं यदुपल. भ्यते तदज्ञानविजृम्भितं मिथ्यैवेति प्रज्ञया विवेकज्ञानेन निस्पृहः सन्भावयेदित्याह- निःसङ्ग इति । किं च यचितं प्राचीनवैराग्याद्युपायेन निश्चलं प्रत्यगात्मप्रवणं प्रसाधितं तयदि स्वभावानुमारेण वहिनिर्गन्तुमिच्छेत्तदा संप्रज्ञातसमाधेरसंप्रज्ञातसमाधिपर्यन्तात्प्र. यत्नात्तदात्मन्येवैकीकृत्य तन्मात्रैोपाद्य परिशुद्धपरिपूर्णवह्मात्मकः स्वयं तिष्ठेदित्याह- निश्वरदिति । प्रथमपादाक्षराणि योजयति-समाधित्सत इति । तस्य समाध्यव. स्थायामिति शेषः । द्वितीयपादमाकाक्षाद्वारा विवृणोति-कथमित्यादिना । निःस्टहो यथोक्त मुखेऽनुरागरहितः सन्नित्यर्थः । विवेकरूपा बुद्धिरागन्तुकस्य रज्नुसर्पवत्कल्पि. तत्वमित्येवमात्मिका तया मावयेदिति संबन्धः । मावनाप्रकारममिनयति-यदि- त्यादिना । प्रथमार्धस्याक्षरार्थमुक्त्वा तात्पर्याथं निगमयति-ततोऽपीति । उत्तराध विभनते-देत्यादिना । पूर्वोक्तसमाध्यनुरोधादात्मन्येव निश्चलखमावं सचित्तं यथोक्तं मुखरागनिमित्तं तदुपायरागनिमित्तं वा निश्वरद्भवतीति संबन्धः । तच चित्तं याह्यविष. याभिमुपादुक्तोपायेन ज्ञानाम्यासादिना व्यावाऽऽस्मन्येव परस्मिन्ब्रह्मणि प्रयत्नतः संमज्ञातसमाधिवशादेकी कुर्यात् । असंप्रज्ञातसमाधियुक्तं परिपूर्ण ब्रहौवाऽऽपादयेदि- त्यर्थः । तदेव स्पष्टयति-चित्स्वरूपेति ॥४१॥ यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः । जनिङ्गनमनाभासं निप्पन्नं ब्रह्म तत्तदा ॥ ४६॥ पोतोपापेन निगृहीतं चित्तं यदा मुर्गुप्ते न लीयते न च पुनविप. पेषु विक्षिप्यने, अनिानमपलं निवानमदीपकल्पम् । भनाभासं न केन. चित्कल्पितेन विषपभावनायभासन इति । पदैवलक्षणं चित्तं तदा निष्पमं प्री प्रलस्वरूपेण निप्पन चित् भवतीत्यर्थः ।।४६ ।। पदा पुनरिदं चित्तं ग्राममात्रमापते तत्राऽऽह-यदेनि । विविवातियन्यविधुरं विषयाकाररहितं यदा चित्तमवतिष्ठते तदा दर मंजन मातीत्यर्थः । अक्षरागि च्यापटे-पयोत्तं नेत्यादिना । उआयो नानाम्यामादिः । निगृही सिम्यो विमुतीकृत नशेयले न निद्राारसन कारमात्मा गनियर्थः । अब रागादि. - 10 समा।। .........TI ... 'पदे मि...। ... ' निप.... ज.सौ.........।"F ...'earn.

·५ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [अद्वैताख्यं- साम्यमापादयेत् । यदा तु समप्राप्तं भवति समप्राप्त्यभिमुखी भवती- वर्थः । सतस्तन्न विचालपेद्विषयाभिमुखं न कुर्यादित्यर्थः ॥ ४४ ॥ ज्ञानाम्यासवैराग्याम्यां लयाद्विक्षेपाच व्यावर्तित मनो रागप्रतिबद्धं श्रवणमनननि दिध्यासनाभ्यासप्रसूतसंप्रज्ञातसमाधिनाऽसंप्रज्ञातसमाधिपर्यन्तेन ततोऽपि प्रतिरन्धा- यावर्तनीयमित्याह-लय इति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति-एवमित्यादिना । ज्ञानाम्यासः श्रवणाद्यावृत्तिर्विषयेषु क्षयिष्णुत्वादिदोषदर्शनेन वैतृष्ण्यं वैराग्यं लयो निद्रा। संप्रबोधनमेवाभिनयति-आत्मेति । मनसि प्रकृते किमिति चित्तमुच्यते तत्राऽऽह-चित्तमिति । विक्षिप्तं विप्रसृतं शमयेयावर्तयेदिति यावत् । पुनरित्यत्र विवक्षितमर्थमाह-एवमिति । उभयतो व्यावर्तितं मनस्तर्हि निर्विशेषब्रह्मरूपतां गत. मित्याशङ्कयाऽऽह-नापीति । अन्तरालावस्थमनसः स्वरूपं तृतीयपादावष्टम्भेन स्पष्टयति-~-सकपायमिति । रागस्य बीमत्वं पराचीनविषयप्रवृत्तिं प्रति प्रतिपत्त. व्यम् । यथोक्तं मनो ज्ञात्वा किं कर्तव्यमित्यपेक्षायामाह-ततोऽपीति । अन्तराला- वस्था पञ्चम्या परामृश्यते । लयावस्थादि दृष्टान्तयितुमपिशब्दः । यत्नतः संप्रज्ञात समाधेरिति यावत् । साम्यमसंप्रज्ञातसमाधिमित्यर्थः । चतुर्थपादस्यामाह-पदा विति । समाधिद्वयद्वारेण समं निविशेष परिपूर्ण ब्रह्मरूपं प्राप्य मनस्तन्मात्रतया समाप्तं नेहप्राप्तप्रतिषेधः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-सममाप्तीति । ततो निविशेष स्तुप्राप्त्याभिमुख्यादनन्तरमित्यर्थः । किं तन्मनप्तश्चालनं यत्प्रतिषिध्यते तनाऽऽह--- विपयेति ॥ १४ ॥ नाऽऽस्वादयेत्सुखं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् । निश्चलं निश्वरचित्तमेकी कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ ४५ ॥ समाधिसिनो योगिनो यरगुपं जापते तन्नाऽऽस्वादयेत् । तत्र न रज्पनेत्यर्थः । कयं ताई । निःसनो निस्पृहः पापा विवेकयुद्ध्या पटुपलभ्यने मुसं तदविधापरिकल्पितं मृगवति विभावपेन् । नतोऽपि मपरागानिरहोपादित्यर्थः । यदा पुनः मुनगगामिनं निधयम भाई समियादपिनिगरानति चिनं नाम्ननो निपम्पानोरा. पनामन्यरेसी कुपारनपटननः । दिमागमापारासाद ·आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। तृतीयप्रकरणम्] वेजायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते । न करित्तमं सत्यं यत्र किंचिन जायते ॥४८॥ एतत्तगौडपादीयकारिकायामद्वैताख्यं तृतीय इति प्रकरणम् ॥ ३॥ ॐ तत्सद ॥ मनोनिग्रहादिलोहादिवत्सृष्टिरुपासना चोक्ता परमा- सर्वोऽप्य युपायत्वेन न परमार्थसत्येति । परमार्थसत्यं तु न कश्चि. स्वतिय कर्ता भोक्ता च नोत्पद्यते केनचिदपि प्रकारेण । अतः ज्जायते जीव स्यास्पकस्याऽऽत्मना संभवः कारणं न विद्यते नास्ति । स्वभावतोऽजोऽस्य कारणं तस्मान्न कश्चिजापते जीव इत्येतत् । पूर्वे. पस्मान विद्यानां सत्यानामेतदुत्तमं सत्यं यस्मिन्सत्यस्वरूपे ब्रह्मण्यणु- पूपायत्वेनोक्तवन नायत इति ॥ १८ ॥ मात्रमपि किंशिरोविन्दभगवत्पूज्यपादशियस्य परमहंसपरिव्राजका. इति श्रीपस्य शंकरभगवतः कृती गौडपादीयभाप्प मागमशास्त्रविवरणेऽदैताख्यं तृतीयाकरण- भाप्पं समाप्तम् ॥ ३ ॥ तत्सत् ॥ । परमार्थसत्यत्वे सत्यद्वैतहानिः । अन्यथा तदनितिरित्याश- उक्तानामुपायानः पदिनि । सत्र हेतुमाह-संभवोऽस्येति । लोकाक्षराणि इपाऽऽह-काकरोति-सर्वोऽनीति । व्यावहारिकसत्यात्यमेवोपापाना न पर- व्याक भूमिका साथ पारमाथिकमत्यस्य प्रतिपयुपायावेभोक्तेत्याह-मृदिति । मार्थसत्यस्वमित्यही नां परमार्थत्वेऽद्वैतहानिरिति तत्राऽऽह-त्यादिना । तेपामा- पदुकं मनोनिग्रहार्स नितिरित्यापन, व्यावहारिकमायानामपि ताममिनितावण प्रति. रमावे कयमद्वैताप पः । उपायानां व्यावहारिकमान्यवर पारमार्थिक मागर कि निम्नवदुपपत्तरिति -परमायति । तदेव साष्टपति-कति । समानोऽन न स्यादिनि सत्राss रेसतरमाह-भत इति । रेवानरमा यति-पम्मा. हेलूकर्तव्यम् । तत्रैव ... स्मारय ।। ग.R.५... '.. ...............तम.. : .R.स ..हीरा ·१५४ सगौडपादीपकारिकापर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद- [मरेक वासनाशून्पमित्ययः । अचलत्ये दृष्टान्तः-निवातेति । किं तु ममाकारेणेत्येक चित्तं यदायते तदेति योनना । निप्पलं ब्रह्मत्युक्तमेव स्फुटयति-बमस्त । णेति ।। ४३ निर्वाणेन वर स्वस्थं शान्तं सनिर्वाणमकथ्यं सुखमुत्तमम् ॥ अजमजेन ज्ञेयेन सर्वज्ञं परिचक्षते ॥४७॥ यथोक्तं परमार्थसुखमात्मसत्यानुयोघलक्षणं स्वस्थ स्वात्मनि स्थितम् । शान्तं सर्वानर्थोपशमरूपम् । सनिर्वाणं नितिनिर्वाणं कैवल्यं सा ते । तच्चाकथ्यं न शक्यते कथयितुम् । अत्यन्तासाभार- णविपयखात् । सुखमुत्तमं निरतिशयं हि तयोगिमत्यक्षमेष । न जात मित्यनं यथा विपविषयम् । अनेनार्नुत्पन्नन शेयेनाव्यतिरिक्त सेत्स्वेन सर्वशरूपेण सर्पझं ब्रह्मैव सुखं परिचक्षते कथयन्ति ब्रह्म विदः ॥ ४७ पवस्थायां येन रूपेण चित्तमभिनिष्पयते तद्ब्रह्मस्वरूपं विशि असंप्रज्ञातसमान नाटि-स्वस्थमिति ॥ माह-मुखमिति । न्याशङ्कयाऽऽह-आ ब्रोति तथोच्यते । त त्वादवाच्यत्वमाह- Hदृष्टान्तमाह-यते ॥ १७ ॥ ज्ञेयेनाव्यतिरिक्तमिति शेपः । तत्र विदुषां संमतिमुदाहरति --- सर्वज्ञमिति । यथोमित्यसंप्रज्ञातसमाधिलक्षणं ब्रह्मेत्यर्थः । तस्य परमपुरुषार्यरूपता- वैषयिकं सुखं व्यवच्छेत्तुं परमार्थेति विशेषणम् । किं तत्र ज्ञानेने . ' त्मेति । तस्य सत्यस्याऽऽगमाचार्यानुरोधिना बोधेन लक्ष्यते प्राप्यते स्थानस्योपर्शमेनोपतितत्वादपि पुरुषार्थत्वसिद्धिरित्याह - सर्वेति । निरतिशयान- स्य स्वमहिमप्रतिष्ठत्वमाह - स्वात्मनीति । सर्वस्य त्रिपि . न्दाभिव्यक्तिनिरवशेषान / च्छित्तिश्चेत्येवलक्षणं मोक्षमाचक्षते । तत्कयमिदं ब्रप्रेत्याच समिति । तस्य क्षीरगुडादिमाधुर्यभेदस्येव स्वानुभवमात्राधिक चेति । यदुक्तं परमार्थ मुखमिति तदिदानीमुपपादयति - सं . मिति । तहिं सर्वेषामेव तस्यादित्याशङ्कयाऽऽह - योगीति । ज्ञानस्याजातले है ·चतुर्यप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १५७ पुरुषोत्तममित्यभिमायः उपदे नमस्कारमुखेन(ण) ज्ञानयज्ञातृभेदरहित परमार्थतत्वदर्शनमिह प्रकरणे मतिपिपादयिपितं प्रतिपक्षप्रतिपेघद्वारेण मतिज्ञातं भवति ।। १॥ आद्यन्तमध्यमङ्गला ग्रन्थाः प्रचारिणो भवन्तीत्यभिप्रेत्याऽऽदावीकारोचारणवदन्ते परदेवताप्रणामवन्मध्येऽपि परदेवतारूपमुपदेष्टारं प्रणमति-ज्ञानेति । पूर्वोत्तरप्रकरण- संबन्धसिद्ध्यर्थ पूर्वप्रकरणप्रये वृत्तमर्थ क्रमाद-द्रवति–ओंकारेति । अद्वैत इत्यद्वै. तोपलक्षितं तृतीयं प्रकरणमुच्यते । चतुर्थ प्रकरणमवतारयितुमुपयुक्तमान्तरमनुव. दति-तस्येति । द्वतिनो भेदवादिनो वैनाशिकव्यतिरिक्ता गृह्यन्ते । वैनाशिका नैरात्म्यवादिनः । रागद्वेपादीत्यादिशब्देनातिरिक्तशोपादानम् । पक्षातराणां मिथ्यादर्शनत्वसूचनं कुत्रोपयुज्यते तत्राऽऽह-कशेति । पातनिकामेवं कृत्वा समनन्तरप्रकरणप्रवृत्ति प्रतिनानीते--तदिहेति । तदसम्यग्दर्शनत्वमिति संबन्धः । आवीनन्यायो व्यनिरेकन्यायः । यथा यत्कृतकं तदनित्यमित्यन्वयादनित्यत्वेऽवग- तेऽपि यन्नानित्यं न तत्कृतकमिति व्यतिरेकोऽपि भिनारशङ्कानिमित्वेन व्याप्ति. निश्चयामिप्यते । तथा तर्कतः समावितस्याऽऽगमनावगतस्यापि प्रतिपक्षभूतवादान्तरापा. करणप्रपञ्चमन्तरेण पाक्षिकासम्यक्त्वशङ्का स्यादद्वैनदर्शनस्येति तत्प्रतिषेधेन तसिद्धि. रुपसंहर्तव्येत्यलातशान्निदृष्टान्तोपललितमारम्यते प्रकरणमित्यर्थः । विशेषेण स्पष्टमितो शीतः स न भवतीत्यवीतः। अधीत एवाऽऽरीतः । तेन न्यायेन व्यतिरेकेणेति यावत् । प्रकरणस्य तात्पर्यमे दर्शयित्वा प्रथम श्लोकस्य तात्पर्यमाह-तप्रेति। तत्र चतुर्थप्रकरणं सप्तम्या परामृश्यते । किमित्यद्वैतरूपेगाऽऽनार्यो नमस्क्रियते सत्राऽऽह-आचार्येति । अभिप्रेताः शास्त्रस्याविन परिसमाप्तिस्तद विप्रनित्यादिच्यावृत्तिथ । आकाशस्य जडत्वावियाग्नानं स्वप्रकाशमावाशेनेपदसमाप्तं वक्तव्यम् । विभुतादावामा द्रष्टव्या। पहुए मनमुपाधिकारिपतभेदाभिप्रायम् । तेषामपि चिन्माप्रत्वं विक्षियोक्तम्-मानस्यै. वेति । तेनेत्यादि पुनरनादेनान्वयमनाचष्टे । आधा हि पुरा पदरिकाश्रमे नरनारा. यणाधिष्ठित नारायण भगवन्तमभिप्रेत्य तो महदनयत । ततो भावानतिमन्नस्तरम विद्या प्रादादिति प्रसिद्ध परमपुरत्वं परमरस्यति मातः । ननु प्रारणे भारष्यमाणे प्रतिपये प्रमेये वदाव्ये किमित्युादेश नमकियो तपार-उपदेपनि ॥१॥ ग. Ex-..ब.ना.न्यः Int, .: ५ ...माने....16 अ. .................. सपने..सि.

·१५६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-भिलातशान्त्याय- दिति । उत्तरार्ध ब्याचष्टे-पूर्वेविति । पूर्वेषु अन्धेविति शेषः । इतिशब्दो प्रकरणपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥ १८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदा- नन्दज्ञानविरचितायां गौडपाद[कारिका]मायटोकायामद्वैताख्यं तृतीयं प्रकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ अथालातशारत्याख्यं चतुर्थप्रकरणम् । ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पन धर्मान्यो गगनोपमान । ज्ञेयाभिनेन संबुद्धस्तं वन्दे द्विपदां वरम् ॥१॥ ओंकारनिर्णयद्वारेणाऽऽगमतः प्रतिज्ञातस्याद्वैतस्य बाह्यविपर्यभेद वैतथ्याचे सिद्धस्य पुनरद्वैते शास्त्रयुक्तिभ्यां साक्षानिर्धारितस्यैतदुत्तम सत्यमित्युपसंहारः कृतः। अन्ते तस्यैतस्याऽऽगमार्थस्याद्वैतदर्शनस्य पति- पक्षभूता दैतिनो चैनाशिकोच तेषां चान्योन्यविरोधादागद्वेपादिलशा. स्पदं दर्शनमिति मिथ्यादर्शनस्वं सूचितम् । प्लेशानास्पदत्वात्सम्यग्दः निमित्यदैतदर्शनं स्तूयते । तदिह विस्तरेणान्योन्यविरुद्धतयाऽसम्य- ग्दर्शनत्वं मदर्य तत्पतिपेधेनाद्वैनदर्शनसिद्धिरुपसंहर्तव्याऽऽवीतन्या. येनेत्यलातशान्तिरारभ्यते । तत्रादतदर्शन(न) संप्रदायक रतिस्वरूपेणैव नमस्कारार्योऽयमाघश्लोकः । आचार्य पूना घभिप्रेतार्थसिद्धयर्थेप्यते शासारम्भे । आकाशैनेपदैसमाप्तपाकाशम(क)पमाकाशतुल्यमेतत् । तेनाऽऽकाशमसेन ज्ञानेन, किम्, धर्मानात्मनः, किंविशिष्टान्गगनोपमा. नगगनमुपमा येषां ते गगनोपमास्तानात्मनो धर्मान् । बानस्यैव पुनधि शेषणम्-धर्मरात्मभिरभिन्नमग्न्युणवत्सचित्रपकारायण शान सेन क्षेपाभिमेन मानेनाऽऽकागल्पन भेयामराम्यनिरिन गगना. पमान्यान्यः संयुदः गंगुदानित्ययभरा पो नारापणालयात बन्देऽभिरादप दिदां परं दिसदाररक्षिताना पुराणां पां नपानं ·चतुर्थप्रकरणम्४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। कथं वैतिनः परस्परं विरुध्यन्त इति । उच्यते । भूतस्य विद्यमानस्य वस्तुनो जातिमुत्पत्तिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि सांख्या न सर्व एव द्वैतिनः । यस्मादभूतस्पाविद्यमानस्यापरे वैशेपिका नैयापिकाथ धीरा धीमन्तः माज्ञाभिमानिन इत्यर्थः । विवदन्तो विरुद्धं घदन्ती हान्योन्यमिच्छन्ति जेतुमित्यभिप्रायः ॥ ३ ॥ अद्वैतदर्शनस्याविरुद्धत्वेनाविवादत्व विशदीकतुं द्वतिनां विवाद तावदुदाहरति- भूतस्येति । एवं विरुद्धं वदन्तो मियो नेतुमिच्छन्तीत्याह-विचदन्त इति । प्रश्न. पूर्वकं श्लोकाक्षराणि योमयति-कथमित्यादिना । एक्कारार्थे हेतुमाह-पस्मा. दिति । प्राज्ञाभिमानिनो भातिमिच्छन्तीति पूर्वेण संबन्धः । चतुर्धपाद साध्याहार व्याकरोति-विवदन्त इति ॥ ३ ॥ मूतं न जायते किंचिदभूतं नैव जायते । विवदन्तो दया ह्येवमजाति ख्यापयन्ति ते ॥४॥ सैरेवं विरुद्धवंदनेनान्योन्यपसमतिपधं कुर्वद्भिः किं ख्यापितं भव- तीति । उच्यते । भूतं विद्यमानं वस्तु न जायते किंचिदिद्यमानत्वदि- वाऽऽत्मवदित्येवं बदनसदादी सख्यिपक्ष प्रतिपेयति सजन्म । तथाऽ. भूतमविधमानमविद्यमानत्वामेर जायते सविपाणवदित्येवं पदसा. ख्योऽप्यसदादिपसमसजन्म प्रतिस्पति । विवदन्तां विरुदं पदन्तो यो देतिनोऽप्यतेऽन्योन्यस्य पक्षी सदसतोन्मनी प्रतिपेयन्तोऽनाति. मनुत्पचिमारख्यापपन्नि प्रकाशयन्ति ते ॥४॥ पक्षद्वयनिषेधमुखेन सिद्धमर्थ कथयति-भूतपित्पादिना । सो कारल्याच्या- भार्थमाका निक्षिपति-सरिति । तत्राऽऽयं पादमनाय ग्याकरोति-उत्पत इति । द्वितीया विभमने-तति । द्वितीया रिमो-विपदन्त इत्यादिना। सदसदतिरिक्तपरत्वमानानुन उत्पत्तेरनुपातिरित्याह-अयादिति ॥४॥ ख्याप्यमानामजाति तरनुमोदामहे वयम् । विवदामो न तेः सार्थमयिवादं निवांवत ॥५॥ सरे स्पाप्पमानापजादिपेरपरिवलनुमादाम कारं न न सा ..'मोन्दो....F. मर......... भरमा ५.ENIER.मार। .......... गर........।

·१५८ सगौटपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[भलातशान्त्याय-
अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसत्त्वसुखो हितः ।
अविवादोऽविरुद्धश्च देशितस्तं नमाम्यम् ॥ २॥
अधुनाऽदैतदर्शनयोगस्य नमस्कारस्तत्स्तुतये । स्पर्शनं स्पर्शः संबन्धो
न विद्यते यस्य योगस्य केनचित्कदाचिदपि सोऽस्पर्शयोगो ब्रह्मस्व.
भाव एव, वै नामेति ब्रह्मविदामस्पर्शयोग इत्येवं प्रसिद्ध इत्यर्थः । स
च सर्वसत्वसुखो भवति। कश्चिदत्यन्तसुखसाधनविशिष्टोऽपि दुःखंल्पा,
यथा तपः । अयं तु न तथा । किं तहिं सर्वसत्त्वानां मुखः । तथेह
भवति कश्चिद्विपयोपभोगः सुखो न हितः। अयं तु सुखो हितश्च । नित्य-
ममचलितस्वभावत्वात् । किं चाविवादो विरुद्धवदनं विवादः पक्षम
तिपक्षपरिग्रहेण यस्मिन्न विद्यते सोऽविवादः । कस्मात् । यतोऽवि.
रुद्धश्च य ईदृशो योगो देशित उपदिष्टः शास्त्रेण तं नमाम्यहं प्रणमा
मीत्यर्थः ॥२॥
इदानीमद्वैतदर्शनयोगस्तुतये तन्नमस्कारं प्रस्तौति-अस्पर्शेति । श्लोकस्य तात्प
र्यमाह -अधुनेति । तस्य च स्तुतिस्तत्साधनेषु प्रवृत्तावुपयुज्यते । संप्रत्यक्षराणि
व्याकुर्वन्नस्पर्शयोगशब्दं व्याकरोति-स्पर्शन मिति । योगस्यान्यसंबन्धप्रसङ्गाभावा-
कथमस्पर्शत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मेति । निपातयोरथं कथयति–वै नामेति ।
नर्वेषां सत्त्वानां देहभृतां सुखयतीति व्युत्पत्त्या सुखहेतुत्वं ब्रह्मस्वभावस्य सुखविशेष-
गन दर्शयति-स चेति । सुखहेतावपि ब्रह्मस्वभावे विवक्षितं विशेष दर्शयति--
नवत्तीति । हितविशेषणस्य तात्पर्यमाह-तयेह भवतीत्यादिना । तस्य हितत्वे
तुमाह-नित्यमिति । तस्यैव विशेषणान्तरमाह-किचेति । तत्र हेतुं प्रश्नपूर्वक
ह-कस्मादिति । आत्मप्रकाशत्वाद्ब्रह्मस्वभावस्याविरुद्धत्वम् । न हि कस्यचिदा.
नप्रकाशो विरुद्धो भवतीत्यर्थः । यथोक्तयोगज्ञानमार्गस्य संप्रदायागतत्वमाह-य
इस इति । तन्नमस्कारव्यानेन तस्य स्तुतिस्तदुपायेषु श्रोतृप्रवृत्यर्थमत्र विवक्षिते.
ह--तं नमामीति ॥ २ ॥
भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि ।
जभूतस्यापरे धीरा विवदन्तः परस्परम ॥ ३॥

·चतुर्धप्रकरणम्।] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता। ११मावेनामृतः सम्परमात्माख्यो धर्मशब्दितो मावो मर्त्यता कार्यभावापत्त्या गच्छति तस्य केतकेन समुच्चयानुष्ठानेनामृतो जातो मुक्तो वक्तव्यः । स च कथं निश्चलः स्थातुं पारयति । यत्कृतकं तदनित्यमितिन्यायविरोधादित्याह-स्वभावेनेति । पुन- रुतिमाशय प्रत्यादिशति-उतार्थानामिति ॥ ७ ॥ ८ ॥ सांसिद्धिकी स्वाभाविकी सहा अकृता च या। प्रकृतिः सेति विज्ञेया स्वभावं न जहाति या ॥९॥ पस्माल्लौकिक्यपि प्रकृतिर्न विपर्येति काऽसावित्याह-सम्यसिद्धिः संसिद्धिस्तत्र भवा सांसिदिकी यथा योगिनां सिद्धानामणिमाथै धर्य- प्राप्तिः प्रकृतिः सा भूतभविष्यत्कालयोरपि योगिनां न विपर्येति । तथैवे सां। तथा स्वाभाविकी द्रव्यस्वभावत एव यथाऽग्न्यादीनामुष्ण- मकाशादिलक्षणा, सौऽपि न कालान्तरे व्यभिचरति देशान्तरे च । तथा सहजीऽऽत्मना सहैव जाता यथा पक्ष्यादीनामाकाशगमनादिलक्षणा । अन्याऽपि या काचिदकता केनचिन्न कृता यथाऽपां निम्नदेशगमनादि- लक्षणा । अन्पाऽपि या काचित्स्वभावं न जहाति सा सर्वा मति- रिति विशेया लोके । मिथ्याकल्पितेषु लौकिकेष्वपि वस्तुपु प्रकृति - न्यथा भवति किमुताजस्वभावेषु परमार्थवस्तुप्वमृतत्वलक्षणा प्रकृति - न्यया भवतीत्यभिप्रायः ॥९॥ प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिदित्युक्तं वन प्रकृतिशब्दार्थ कथयति-ससिद्धि- कीति । श्लोकाक्षराणि न्याकुर्वन्प्रकृतेरन्ययात्वामावे हेतुमाह-यस्मादिति । तस्मा- दनाऽमृतस्वभावा प्रकृतिन विपर्यतीति किमु वक्तव्यमिति पोनना । कैमुतिकन्यायद्योत. नार्थोऽपिशब्दः । विवक्षितं हेतुं स्फुटयितुं प्रमपूर्वकं विभनने-काऽसावित्यादिना । मारुयोगमनुष्ठाय परिसमापनं संसिद्धिः। सिद्धानामणिमाद्यैश्वर्यप्राप्ती सामग्रीसंपन्नानाम् । या काचित्स्ववि न नहाति घटस्य घटत्वं पटस्य पटत्वमित्यादिकति शेषः । प्रास- सिकं प्रकृतिशब्दार्थमुक्त्वा प्रकृतेरन्ययात्वाभावे प्रागुके स्वसिद्धान्त यत्कति तदि. दाना किंपुनायेन कथयति-मिध्येति ॥ ९ ॥ १५.धर्मवादिनो। २ क. इतके । ३ज. योऽनु । ग. प. म. जागो । ५ . 'जमा। घ'जाSTER, 'जा कृतका याम. प. प. 'गिरि रत.स्वा। प.ज.व या स्वा.प. सा स्वासान INR. 'मा पा भात्म' ।।.पि.पि. १५१. ए.तिया ।६. धनत्र। १७'तीति भावः ॥॥प.घ...ज.जाति ॥९॥ १८.प. 'भारा'...

·। १६० सगौरपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[अजातशान्त्यास्य- विवदामः पक्षमतिपक्षग्रहणेन । यया तेऽन्योन्यमित्यभिमायः । अत. स्तमविवाद विवादरहितं परमार्थदर्शनमनुशातमस्माभिनियोधत है शिप्पाः ॥ ५॥ सहि प्रतिवादिभिरुतत्वादनातिरपि मवता प्रत्याख्येयेत्याशङ्कयाऽऽह-ख्याप्य. रानामिति । प्रतियादिभिः सह विवादापावे फलितमाह-अविवादमिति । मक्ष- -णि व्यापटे-तैरित्पादिना । अद्वैतपादिनो द्वैतवादिभिर्विवादामाचे वैधदृष्टान्त- गह-यथा त इति । चतुर्थपादार्थमाह-~अत इति ॥५॥ मजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः । अजातो धमृतो धर्मो मर्यतां कथमेष्यति ॥६॥ सदसद्वादिनः सर्वेऽपीति ! पुरस्तात्कृतभाप्यश्ली(प्या श्लो)क: ।।३।। जातस्यैव जन्मनाऽऽनर्थक्यादनवस्थानाचाजातस्यैव पदार्थस्य जन्म सद्वादिनोs- द्वादिनश्च सर्वेऽपि स्वी कुर्वन्तीति परपक्षमनुवदति-अजातस्येति । तत्र शिष्टाभी. दोष प्रदर्याभ्यनुनानाति-अजातो हीति । के ते वादिनो थैरेवामिष्यते तत्राऽऽ. -सदसदिति । अवशिष्टानि श्लोकाक्षराणि व्याख्यातत्वान पुनाख्यानसापेक्षा- त्याह---पुरस्तादिति ॥ ६॥ न भवत्यमृतं मर्य न मर्त्यममृतं तथा । प्रकृतेरन्यथाभावी न कथंचिद्रविष्यति ॥ ७॥ स्वभावेनामृतो यस्य धर्मो गच्छति मर्यताम् । कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥ ८॥ उक्तार्धानां श्लोकानामिहोपन्यासः परवादिपक्षाणामन्पोन्पविरोध ख्यापितानुमोदनप्रदर्शनार्थः ॥ ७॥८॥ परिणामिब्रह्मवादे यंदब्रह्मवादिभिर्दषणमुच्यते तदप्यनुज्ञातमेवेति मत्वाऽऽह-न तीति । अमृतं हि ब्रह्म न तद्रूपे स्थिते मत्यं भवितुमर्हति । स्थितरूपविरोधात् । स्थिते प्रलयावस्थायाममृतं ब्रह्म संपद्यते । नटेऽपि स्वरूपे च मयं कार्य nिa-ति । किंग Aruarटिन: -- ·। पतुर्पप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। दित्यर्थः । न हि सारय घटादि एकदेशस्फुटनर्घाम नित्य दृष्ट लोक इत्यर्थः । विदीर्ण च स्यादेकदेशेना नित्यं चेति । एतद्विपतिपिद्धं तेरभिधीयत इत्यभिमायः ॥ ११ ॥ प्रासनिक परित्यज्य सांस्यपसे वैशेषिकादिभिरुच्यमानंदूपणमम्यनुज्ञातमनुमा. पने कारणमिति । कारणस्य मायमानत्वे का हानिरित्याशङ्कयाऽऽह-जायमा. नमिति । सावयवत्वाच्च प्रधानस्य नित्यत्वानुपपत्तिरित्याह-भिन्नमिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-कथामिति । तत्र प्रपमपादाक्षराणि योनयति कारणमित्यादिना । तदेव स्पष्टयनि-कारणमेवेति । द्वितीयपादं विभनो-तस्येति । प्रधानादीत्या. दिशब्देन तदवयवाः सत्वादयो गृह्यन्ते । महदादीत्यादिशब्देनाहंकारादिग्रहणम् । तृतीयपादं व्याकरोति-पददादीनि । विप्रतिपेयं विशदगति -जायत इति । मत. पादार्थमाह-नित्यं चेनि । विमतमनियं सेवियवत्तास्टादिवदित्यभिप्रेत्य दृष्टा. न्तं साधयति-नहीनि । सांस्यस्मृतिविरुदमनुमानमित्याशङ्कयाऽऽह-विदीर्ण ति ॥ ११॥ कारणाद्यद्यनन्यत्वमतः कार्यमजं यदि । जायमानादि वे कार्याकारणं ते कथं ध्रुवम् ॥ १२॥ उत्तास्वार्षस्य सटीकरणापा-काग्णाद नाकार्यप गपनत्य स्वमिष्टं त्वा ततः कार्यममपिनि मानम् । इदं पाम्पदिसतिपिद कार्य पनं घेति तर । वि.पायकार्पारणपोरनापने नायमानादि कार्यात्कारणमनन्पमितं प ने रयं मरन् । २ दिया एक- देशः पच्पत एदेशः समवाय रयत ॥१२॥ किच कार्यकारणयारी शिकारभि का कायामि कारगAR विवाऽऽमनुबति-पारमादिति । मा काम गत् । पा. विधारणाभिरत्यारिति दुपय-मन इमिरमदान-पदीनिश नाग. मानाकार्याकारणातिं यजमान हyi E वा: मिलाया पानात इ-रामिति । परम्प - उतातिरदायि.. | कोपः । -मदिति । .. .............

·१६२ सगौटपादीयकारिकार्यवेदीयमाण्डूक्योपनिषद--[अलातशान्त्यास्य- जरामरणनिर्मुक्ताः सर्वे धर्माः स्वभावतः। जरामरणमिच्छन्तश्यवन्ते तन्मनीपया ॥१०॥ किंविषया पुनः सा प्रकृतिर्यस्या अन्यथाभावो वादिभिः कल्प्यते कल्पनायां वा को दोष इत्याह-जरामरणनिर्मुक्ताः । जरामरणा- दिसर्वविक्रिोवर्जिता इत्यर्थः । के। सबै धर्माः सर्व आत्मान इत्ये. तत्स्वभावतः प्रकृतितः । एवंस्वभावाः सन्तो धर्मा जरामरणमिच्छन्त इच्छन्त इवेच्छन्तो रज्ज्यामिव सर्पमात्मनि कल्पयन्तश्चयवन्ते स्वभाव- तश्चलन्तीत्यर्थः । तन्मनीपया जन्ममरणचिन्तया सद्भावभावितत्वदोपे. णेत्यर्थः ॥ १० ॥ प्राप्सङ्गिकीमेव जीवानां प्रकृति दर्शयितुं प्रक्रमते-जरेति । आत्मानो हि सर्व- विक्रियारहिताः स्वभावतो भवन्तीत्यर्थः । तेपार्मुक्तप्रकृतेरन्यधात्वे का क्षतिरित्याश- कयाऽऽह-जरामरणमिति । सर्वविक्रियाशून्ये स्वात्मनि विक्रियाकल्पनायां तद्वा- सेनया स्वभावहानिः स्यादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याकर्तुमाकाङ्क्षा दर्शयति-- किंविषयति । आश्रयविषयो विषयशब्दः । अप्रकृतं प्रकृतेराश्रयनिरूपणमित्याश- कयाऽऽह-यस्या इति । प्रश्नान्तरं प्रकरोति-कल्पनीयामिति । तत्र पूर्वार्धमुत्तरत्वेन व्याकरोति-आहेत्यादिना । उत्तरार्ध विभनते-एवंस्वभावा इति ॥ १० ॥ कारणं यस्य वै कार्य कारणं तस्य जायते । जायमानं कथमजं भिन्नं नित्यं कथं च तत् ॥ ११॥ कथं सज्जातिवादिभिः सांख्यैरनुपपन्नमुच्यत इत्याह वैशेपिकः । कारणं मृदुपादानलक्षणं यस्य वादिनो वै कार्य कारणमेव कार्याकारे- ण परिणमते यस्य वादिन इत्यर्थः । तस्यानमेव सत्प्रधानादि कारणं महदादि कार्यरूपेण जायत इत्यर्थः । महदायाकारेण चेजायमानं प्रधानं कथमजमुच्यते तैविप्रतिपिद्धं चेदं जायतेऽनं चेति । नित्यं घ तैरुच्यते । प्रधान भिन्न विदीर्ण स्फुटितमेकदेशेन सत्कयं नित्यं भवे. १. १ज.स. यां को। २ छ, 'यारहिता । ३ ब. के तेस। फ. आत्मन । ५ ज. 'म जी । ६ ग. तिं प्रद'। ७. हि वि। ८ प... मुले प्रज. मुक्तः । ९ग. स. सनाया: स्व. स. रे "म... 'नाया यति । ११ प. इयत भार । 1. च.'पंजा'। १४ घ...'ते पित्र।

·चतुर्षप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकतटीकासंचलितोकरभाष्यसमेता । वादिनाम् । तथाऽऽदिः कारणम् । हेतुर्धर्माधर्मादिः। फलस्प च देहा. दिसंघातस्प। एवं हेतुफलयोरितरतरकार्यकारणत्वेनाऽऽदिमचं नवद्भि- रेवं हेतोः फलस्य चानोदित्वं कयं तैरुपवयेते विमतिपिद्धमित्यर्थः।न हि नित्येस्य फूटस्थस्याऽऽत्मनो हेतुफलात्मता संभवति ।। १४ ॥ द्वैतवादिभिरन्योन्यपक्षप्रतिक्षेपमुखेन(ग) ख्यापित वस्तुनोऽनन्यस्वमद्वैतवादिनाs. म्यनुज्ञातमिदाना द्वैतनिरसनमपि धौतं विद्वदनुभवानुमारित्वात्तेनाम्यनुतात्मेत्याह- हेतोरिति । हेतुफलात्मकः संसारोऽनादिरिति वदद्भिस्तस्यानादित्वस्वभावो नैव वक्तुं शक्यते । हेतुफलयोरादिमत्त्वयं कप्ठोकत्यादतो हेतुफलात्मकं द्वैतनिरूपितरूपम. वस्तुभूतमित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमाह -यत्र लिति । तमाश्रित्य कार्यकारणात्म. कस्प द्वैतस्य निरूपत्वमाहेति योनना । हेनुफलयोरात्मपरिगामत्वादादिमत्तमुपादा. नरूपेण चानादित्वमित्याशङ्कयाऽऽत्मनो निरंशस्य कूटस्थस्य नित्यस्य परिणामानुप. तेपमित्याह-नहीति ॥ ११ ॥ हेतोरादिः फलं येपामादिहेतुः फलस्य च । तथा जन्म भवेत्तेषां पुत्राजन्म पितुर्यथा ॥ १५॥ कार्य विरुदमभ्युपगत इनि । उत्पते । हेतुनन्यादेव फलादेतो. नन्माभ्युपगता संपापीसो निरोप उनो भाति पपा प्राग्जन्म पिनुः ॥ १५॥ हेतुफलपोल्योन्यमादिमा मुना तदारमाय मंमारपानामा प्रितिषिद्धमि. प्युपपादितम् । संप्रति कार्यकारणभावोऽसि नयने मंभारवाह-लीरित्यादिना । सफल पारन्योन्यं कारणत्वमम्यागादिरम्युगम्यते विदमियम मार. -कथमित्लादिना । शिव सियत-यति ॥ १५ ॥ संभवे हेतुफलपोरेपितव्यः क्रमम्वया । युगपत्मभवे यस्मादमंबन्यो विपागवन् ॥ १६ ॥ योत्तो रोिशन पुत्तोगपिति चकत्यमे तुर ......................... .. ...mather'... ... ..

·- १५४ सगौडपादीयफारिकाथर्ववेदीयमाएपपोपनिषद-भातशान्त्यायं- स्वमाह-दं चेति । प्रधानस्यानत्वं जायमानत्वं च विप्रतिपिद्धमित्युक्तम् । ततोऽन्यदित्युक्तमेन व्यनचि-कार्यमिति । अमेदेऽपि मायावादे नैष दोषः कारणस्प कार्यादनन्यत्यानम्युपगमात् । कार्यस्यैव कारणमात्रत्याशी कारादिति मत्वाऽऽह-तवेति । द्वितीया विमनते-किं चान्यदिति । अभेदवादेऽपि कार्य- स्यानित्यत्वं कारणस्य नित्यत्वमिति व्यवस्था किमिति न भवतीत्याशङ्कयाऽऽह- न हीति ॥ १२ ॥ अजादै जायते यस्य दृष्टान्तस्तस्य नास्ति वै । जाताच जायमानस्य न व्यवस्था प्रसज्यते ॥ १३ ॥ कि चान्यदजोदनुत्पन्नोद्वस्तुनो जायते यस्य चादिनः कार्य हटान्तस्तस्य नास्ति चै, दृष्टान्ताभावेऽर्थादजान किंचिज्जायत इति सिद्धं भवतीत्यर्थः। पदा पुनर्जाताज्जायमानस्य वस्तुनोऽभ्युपगमः, तैद प्यन्यस्माज्जातात्तदप्यन्यस्मादिति न व्यवस्था प्रसज्यते । अनवस्थानं स्यादित्यर्थः ॥ १३ ॥ किं च यस्य प्रधानवादिनो मते प्रधानादभादभिन्न कार्य जायते महदादीत्यभ्युप- गम्यते । तस्य पक्षे तस्मिन्नर्थे दृष्टान्तो वक्तव्यः, तदवष्टम्भेनैव तेनार्थव्यवस्थापनात् । न चात्रोभयसंप्रतिपन्नो दृष्टान्तो दृष्टोऽस्तीत्याह-अजादिति । यद्यजान्नित्याद्वस्तुनो जायमानमभ्युपगन्तुं न शक्यते तर्हि जातादेव जायमानमभ्युपगम्यतामित्याश- इयाऽऽह-जाताचेति । सांख्यसमये दोषान्तरप्रदर्शनपरत्वं श्लोकस्य प्रतिमा- नीते-किं चान्यदिति । तत्र पूर्वार्धाक्षराणि योजयति-अजादिति । दृष्टान्ताभा- वेऽपि प्रमाणान्तरादर्थप्रतिपत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-दृष्टान्तति । परस्य खल्व. नुमानाधीनमर्थपरिज्ञानम् । न च दृष्टान्ताभावेऽनुमानमवर्कल्पते तस्मान्न सांस्यप्तमयः संभवतीत्यर्थः । द्वितीया व्याचष्टे-यदा पुनरित्यादिना ॥ १३ ॥ हेतोरादिः फलं येपामादिहेतुः फलस्य च । हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्ण्यते ॥ १४॥ "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभव"इति परमार्थतो दैताभावः |त्योक्तस्त- माश्रित्याऽऽह-हेतोर्धर्माधर्मादेरादिः कारणं देहादिसंघातः फलं येपा प.पका रस. 'भदेऽपि । ३ छ. 'जादु । म. 'माप्रित्याद' । ५. त प्रसि । ६. तदाऽप्य' । ७ ग. 'न्तानुमा1८ ग. R. 'न्तानुमा'। ९ घ... ज. कल्प्यते । 1. U. भायुल'।" क. प. ज. 'माई । ३. देरस 10.प. र. ज.

·चतुर्पकरणम् ]भानन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता ।
बादिनाम् । तथाऽऽदिः कारणम् । हेतुर्धर्माधर्मादिः। फलस्य च देहा.
दिसंघातस्य। एवं हेतुफलयोरितरेतरकार्यकारणत्वेनाऽऽदिमच सुवद्भि-
रेवं हेतोः फलस्य चानोदित्वं कथं तैरुपवयेते विमतिपिद्धमित्यर्थः।न
हि नित्येस्य फूटस्थस्याऽऽत्मनो हेतुफलात्मता संभवति ॥ १४ ॥
द्वैतवादिभिरन्योन्यपक्षप्रतिक्षेपमुखेन(ग) ख्यापितं वस्तुनोऽनन्यत्वमद्वैतवादिनाऽ.
म्यनुज्ञातमिदानी द्वैतनिरसनमपि श्रौतं विद्वदनुभवानुमारित्वात्तेनाम्यनुज्ञातमेवेत्याह-
हेतोरिति । हेतुफलात्मकः संप्तारोऽनादिरिति वदद्भिस्तस्यानादित्वस्वभावो नैव वक्तुं
शक्यते । हेतुफलयोरादिमत्त्वस्य कण्ठोक्तत्वादतो हेतुफलात्मकं द्वैतनिरूपितरूपम.
वस्तुभूतमित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-यत्र विति । तमाश्रित्य कार्यकारणात्म.
कस्य द्वैतस्य दुनिरूपत्वमाहेति योजना । हेतुफलयोरात्मपरिणामत्वादादिमत्त्वमुपादा-
नरूपेण चानादित्वमित्याशङ्कयाऽऽत्मनो निरंशस्य कूटस्पस्य नित्यस्य परिणामानुपप.
सेमपमित्याह-न हीति ॥ १४ ॥

·। १६६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[अलातशान्त्याख्य लयोरुत्पत्ती क्रम एपितव्यस्त्वयाऽन्वेष्टव्यो हेतुः पूर्व पथात्फलं चेति । इतथ युगपत्संभवे यस्मादेनुफलयोः कार्यकारणत्वेनासंबन्धः । यथा युगात्संभवतोः सव्येतरगोविपाणयोः ॥ १६ ॥ प्रतीतितो हेतुफलयोरुत्पत्तेरुषगन्तव्यत्यान्न युक्तं तनिराकरणमित्याशङ्कयाऽऽह- संभव इति । तयोरुदये प्रातीतिक नियतपूर्वभावी हेतुर्नियतोत्तरभावि फलमित्यम्युप- गमे हेतुमाह-युगपदिति । यथोक्तो विरोधो हेतुफलभावस्यासंभवः सं न युक्तोऽ- भ्युपगन्तुं प्रतीतिविरोधादिति व्यावत्यां शङ्कामनुवदति-यथेति । तत्रोत्तरत्वेन श्लोकाक्षराणि योजयति-संभव इति । प्रतीत्या क्रमस्वीकारवदुपपत्तेश्चेत्याह- इतश्चेति । तामेवोपपत्ति स्फोरयति-युगपदिति । ययोर्युगपत्संभवस्तयोर्न कार्यका- रणत्वं यथा विपाणयोरिति व्याप्तेर्यक्तत्वात्नमस्याऽऽवश्यकतेत्यर्थः ॥ १६ ॥ फलादुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति ॥ १७ ॥ कथमसंवन्ध इत्याह-जन्यात्स्वतोऽलब्धात्मकात्फलादुत्पद्यमानः सञ्शशविपाणादेरिवासतो न हेतुः प्रसिध्यति जन्म न लभते। अलब्धा. त्मको प्रसिद्धः सञ्शशविपाणादिकल्पस्तव कथं फलमुत्पादयिष्यति । न हीतरेतरापेक्षसिद्धयोः शशविपाणकल्पयोः कार्यकारणभावेन संबन्धः कचिदृष्टः, अन्यथा वेत्यभिप्रायः ॥ १७ ॥ उक्तव्याप्तेरनुग्राहकं तर्कमुपन्यस्यति-फलादिति । हेतुफलयोमियो हेतुफलस्वं ब्रुवतो मते हेत्वधीनतयाऽलब्धात्मकात्फलादुत्पद्यमानो हेतुर्न ततो लब्धात्मको भवत्य- लब्धात्मकश्चासत्त्वान्न फलमुत्पादयितुं शक्नोति । अतो हेतुफलमावस्यैवासिद्धिरि- त्यर्थः । हेतुफलयोरक्रमवतोन कार्यकारणभावेन संबन्धः सिध्यतीत्येतदाकाङ्क्षापूर्वक साधयति-कथमित्यादिनी । स्वतो हेतुस्वरूपाजन्यं फलं तदधीनत्वेन लब्धात्मकं स्वतश्चालव्यात्मकम् । तत उत्पद्यमानः सन्नेप हेतुर्न प्रसिध्यति । न खलु शशविपा- णादेरसतः सकाशाकिचिल्लव्यात्मकमुपलभ्यते । हेतुश्चेदप्रसिद्धोऽलब्धात्मकोऽभ्युप. गतः स तर्हि यथाविधोऽसद्पः सन्न फलमुत्पादयितुमुत्सहते । न हि सदादिमते फल. मसतः सकाशादुपलब्धचरमित्यर्थः । तथाऽपि कयं हेतुफलयोरसंबन्धः सिध्यतीत्याश. 1 २ . छ. न. कलामा ३ प.तो हैक.मि. '१६ प. 'शिरिक'। ७१. 'या रेस।क... 'ना।

·तुप्रकरणम् आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता १६७ মােss -न हीति । अन्यथा वेत्याधाराधेयभावादिकथनं हेतुफलयोयोगपय सत्य. यतरस्यापि न पूर्वक्षणे तित्यसतोः शशविषाणयोरिवान्योन्यापेक्षया नन्यननकार्य गोपपद्यते शशविषाणादिष्वपि प्रसदादित्युक्तम् ॥ १७ ॥ यदि हेतोः फलासिद्धिः फलसिद्विश्व हेतुतः । कतरपूर्वनिप्पन्नं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥ १८ ॥ असंवन्धतादोर्पणापोदितऽपि हेतुफलयोः कार्यकारणभाव यदि हेतुफलयोरन्योन्पसिद्धिरभ्युपगम्यत एव लगा कतरपूर्वनिप्पन हेनुफलयोर्यस्य पचानाचिनः सिदिः स्यापूर्वसिदधपेसया तयुही- त्यर्थः ॥१८॥ हदानी पुण्यो वे पुण्येन कर्मणा मीत्यादिश्रुतेर्धर्मादिपु हेतुफलमात्रमाशय श्रुते. रसंभाविनार्थ प्रामाण्यायोगादवयं पौर्वापर्य यस पमित्याह-पदीति । लोहाराणि पोनयति-असंबन्धेत्यादिना ॥ १८ ॥ जशक्तिरपरिज्ञान क्रमकोपोऽथ वा पुनः । एवं हि सर्वथा बुद्धरजातिः परिदीपिता ॥ १९ ॥ अर्थतम शारयते यतामिति पग मेयमक्किरपरिमानं ना. विषको मुनयः । अप पा पोऽयं शंकः प्रमा देनी फरण मिदिः पलाय तो गिदिग्लिीनरेनरानन्नपंटागनाय काग लि. सोऽन्यथाभावः स्पादिवभिशापः । एवं रेफरपाः कार्यकारण. भारानुपपत्तरजानिः सरपरानुनिः परिदीरिता मामिनापागा. सदोष पुरदिदिभिः परिगरिन्यपः ॥ १ ॥ रेप पोरिद पूमि पदिति न हारते । मागप्रयात् । भामेर पनि. पसमिति यनामापनिवार-अनिर्णित । उनको नाम बमतिम सम्मका नितिन दिनांक । तथा ?- Tr) Re..."

·१६६ सगौरपादीपकारिकापर्यवेदीपमादूरपोपनिषत्-[भातशान्त्यास्य लपोपपती मम एपितपस्त्वयाऽभएप्पो हेतुः पूर्व पमात्फलं पेति । इतम गुगपतसमये गमादेगुफलयोः कार्यकारणलेनासंबन्धः । पया युगात्संभवतोः सम्पेसरगोनिपाणपोः ॥ १६ ॥ प्रतीतिमो हेतुफलयोरुत्पतरुगनव्यर पार गुरु तनिराकरणमित्यारावयाऽऽह- संभव इति । तपोरुपये प्रातातिक नियतपूर्वभागो हेर्नियतोतरमावि फलमित्यम्युष- गगे हेतुमाह-युगपदिति । यथोक्तो विरोधो हेतुफलमावस्यासंभवः में न युक्तोऽ. म्युपगन्तुं प्रतीतिविरोधादिति व्यावत्या शवामनुवदति-यति । तत्रोत्तरत्वेन लोकाक्षराणि योनयति-संभव इति । प्रतीत्या क्रमस्वीकारवदुपपत्तेश्चैत्याह- इतथेति । तामेयोपपत्ति स्फोरयति-युगपदिति । ययोर्युगपत्संभवस्तयोर्न कार्यका. रणत्वं यथा विपाणयोरिति व्याप्तेर्यतत्वात्ममस्याऽऽवश्यकतेत्यर्थः ॥ १६ ॥ फलादुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति ॥ १७ ॥ कथमसंवन्ध इत्याह-जन्यात्स्वतोऽलब्धात्मकात्फलादुत्पद्यमानः सशशविपाणादेरिवासतो न हेतुः प्रसिध्पति जन्म न लभते । अलब्धा. स्मकोऽमसिद्धः सञ्शशविपाणादिकल्पस्तव कथं फलमुत्पादयिष्यति । न हीतरेतरापेक्षसिद्धयोः शशविपाणकल्पयो कार्यकारणभावेन संबन्धः कचिदृष्टः, अन्यथा वेत्यभिमायः ॥ १७ ॥ उक्तव्याप्तेरनुग्राहकं तर्कमुपन्यस्यति-फलादिति । हेतुफलयोमियो हेतुफलस्वं अवतो मते हेत्वधीनतयाऽलब्धात्मकात्फलादुत्पधमानो हेतुर्न ततो लब्धात्मको भवत्य- लब्धात्मकश्वासत्वान्न फलमुत्पादयितुं शक्नोति । अतो हेतुफलभावस्यैवासिद्धिरि- त्यर्थः । हेतुफलयोरक्रमवतोर्न कार्यकारणभावेन संबन्धः सिध्यतीत्येतदाकाङ्क्षापूर्वक साधयति-कथमित्यादिनीं । स्वतो हेतुस्वरूपाज्जन्यं फलं तदधीनत्वेन लब्धात्मकं खतश्चालब्धात्मकम् । तत उत्पद्यमानः सन्नेष हेतुर्न प्रसिध्यति । न खलु शशविषा- णादेरसतः सकाशाकिचिल्लब्धात्मकमुपलभ्यते । हेतुश्चेदप्रसिद्धोऽलब्धात्मकोऽभ्युप- गतः स तर्हि यथाविधोऽसद्रूपः सन्न फलमुत्पादयितुमत्सहते । न हि सद्वादिमते फल. मसतः सकाशादुपलब्धचरमित्यर्थः । तथाऽपि कथं हेतुफलयोरसंवन्धः सिध्यतीत्याश- १ क. सन्युक्तोऽ' । २ ग. छ. झ. 'रामाशी ३ घ. 'सो है। क. 'तु:सि, फले । ५ च, कोऽसि । ६ . 'दिविक' । ७ घ. 'या रेल। ८ क. प. अ. 'ना, ·पतुर्थप्रकरणम् ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। त्याशयाऽऽह-धीजेति ! दृष्टान्तस्य साध्यासमत्वेऽपि सापकत्वमास्त्वित्याशङ्कयाss. ह-न हीति । लोकापोय चोयमुद्भावगति-नन्विति । शब्दमानं विवक्षिनार्थ- शून्यम् । शब्दमाश्रिय च्छलप्रयोगमेवोदशहरति-पुत्रादिति । आदिशब्देन फलादु. पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यतीत्यादि गृह्यते । कार्यकारणभावो हेतुफलयोरित्यत्रा- नभिप्रेतमर्ष कथयति-न हीति । तत्रैव प्रश्नपूर्वकमभिप्रेतमर्धमृदाहरति-कि सहीति । इटान्तासंप्रतिपत्या परिहरति-अत्रेति । मायावादिमते कचिदपि कार्य. कारणभावस्य वस्तुभूतस्यासंप्रतिपत्तेमेत्युक्तम् । प्रत्यक्षावष्टम्भेन दृष्टान्तं साधयता. वाङ्कते-नन्विति । किं बीमाङ्करन्यक्त्योरिदं कार्यकारणत्वमिप्यते कि वा बीना- कुरसंतानयोरिति विकरुप्याऽऽयं दूषयति-न पूर्वस्येति । तदेव प्रपञ्चयति-पये. त्यादिना । बीमव्यक्तरकुरव्यक्तेश्ोक्तप्रकारेणानादित्वस्यान्योन्यकारणवस्य चानु. पपत्तिरिति शेषः । करुपान्तरमुत्यापयति-अथेति । बीनसंततेरकुरसंततेश्रानादि- स्वमन्योन्य कारणत्वं पाविरुद्ध सिध्यति । बीमनातीयादरजातीयमरनातीया- द्वीमनातीयमुत्पधमानमुपलभ्यते । तथैव हेतुनातीयाफलनातीय फलनातीयाच हेतु- नातीयमविरुद्धमित्यर्थः । दृष्टान्ते दार्शन्तिके च संततेरेकस्या यक्तव्यतिरेकेणासंमवा. मैवमिति दूषयति-नेत्यादिना । तदेव प्रपञ्चयति-न हीति । तदनादित्यवादि. मिस्तासु व्यक्तिषु मिथो हेतुत्वमनादित्वं तद्वदनशीलैरिति यावत् । अन्योन्याश्रयत्वा. दनवस्थानाद्वा हेतुफलयोमियो हेतुफलभावस्य वक्तुमशक्यत्यादृष्टान्तदान्तिकयोरनु पपत्तिः सिद्धत्युपसंहरति-तस्मादिति । दृष्टान्तस्याप्तंप्रतिपारवे स्थिते कार्यकार. माय क्वचिदपि संप्रतिपत्त्यमावात्पुत्राजन्म पितुर्यथेत्यादि न च्छलप्रयुक्तमिति फलि. तमाह-तथा चेति । एवं श्लोकस्य पूर्वार्ध व्याख्यायोत्तरार्ध ब्याच -न चेति । किमिति हेतुशब्दस्य मुख्यमर्ष त्यक्त्वा गौणोऽर्थो गृह्यते, प्रकरणसामादित्याह- प्रकतो हीति । हेतुफलभावानुपपत्तिमुपपादितामुपसंहर्तमितिशब्दः ॥ २० ॥ पूर्वापरापरिज्ञानमजातेः परिदीपकम् । जायमानादि वै धर्मात्कथं पूर्व न गृह्यते ॥ २१ ॥ १०.कम ब. 'पोर बों। ३ ग. 'मानो' . . । ५ ग .. वित्तिमप .01. म. सम्पादनु । ८ व.... । सि.न.प. रमाबम. ग. R. मग "T. R. र बिग F11. ग... परि. १५ प... सनीनय । १६. नु। १७. ब... 'नाय ८. पारे।९.र।.प. पर प.. ...मो...' ११ ·१५८ सगौडपादीपकारितापदीयमापपोपनिपन-[भा सतोऽसतम गन्मनी प्रत्याग्नगागे । मामाभ्यामुत्पत्तरे पत्तेरै नातिरे पादिमिरादशिता भवतीत्युपसहरति-एवं होति । तथाऽऽयं पाद: अप घेत्यादिना । द्वितीया विवृणोति-एवमिति॥ १९ ॥ ननु हेतुफलयोः कार्यकारणभाव इत्यस्माभिरुक्तं शब्दमात्रमा छलमिदं त्वयोक्तं पुत्राजन्म पितुर्यथा विपाणवच्चासंबन्ध इत्या न यस्माभिरसिद्धादेतोः फलसिद्धिरसिद्धादा फलादेनुसिद्धिरा गता । किं तईि । वीजाङ्कुरवत्कार्यकारणभावोऽभ्युपगम्यत इति भत्रोच्यते-वीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तो यः सं साध्येनं तुल्यो ममेल पूर्वस्यापरवदादिमचाभ्युपगमाव । यथेदानीमुत्पन्नोऽपरोऽङ्कुरा वीजादादिमान्चीनं चापरमन्यस्मादकुरादिति क्रमेणोत्पन्नत्वादादि- मन् । एवं पूर्वः पूर्वोऽङ्कुरो बीजं च 'पूर्व पूर्वमादिमदेवेति प्रत्येकं सर्वस्य वीजाङ्करजातस्याऽऽदिमत्त्वात्कस्यचिदप्यनादित्वानुपपत्तिः । एवं हेतु फलानाम् । अथ बीजाङ्कुरसंततेरनादिमत्त्वमिति चेत् । न । एकत्वानुष पत्तेः । न हि बीजाश्रव्यतिरेकेण वीजाङ्करसंततिर्नामैकाऽभ्युपगम्यते हेतुफलसंततिर्वा तदनादित्ववादिभिः । तस्मात्सूक्तं हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्यत इति । तथा चान्यदप्यनुपपत्तेर्न च्छलमित्य: भिमायः । न चैं लोके साध्यसमो हेतुः साध्यसिद्धौ सिद्धिनिमित्त मयुज्यते प्रमाणकुशलैरित्यर्थः । हेतुरिति दृष्टान्तोऽत्राभिमेतो गमक स्वात् । प्रकृतो हि दृष्टान्तो न हेतुरिति ॥ २० ॥ बीनारयोरिव हेतुफलयोरन्योन्य कार्यकारणभावाभ्युपगमानान्योन्याश्रयास्वमि- १७. नुत्पत्तैरतोऽजा' । २ ग. श. 'रतोऽजा'। ग. श. 'वं तहीति । ४ घ. नः । ५ क. 'रणामा' । (घ. स साध्यरामः साझ. 'न समस्तुल्यो। ८ प. सका। ९च. प. दिना... प. स्थाऽदिक. 'रवादि। २ क. भ. पूर्व 11. पूर्वाह 'तस्य पाऽऽदि १५७. "दिमत्वानुन संमति' ।...म. 'स्मारमा ।।९च. तारि'। १. घ. पर। अपत्यादिना । कमपले पूर्णनि - पसमेमच्यन्दन परामृश्यते । द्वितीयपाद वीजाकुराख्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमो हि - न हि साध्यसमो हेतुः सिद्धौ साध्यस्य युज्यते भिप्रायः । ननु प्रत्यक्षः कार्यकारणभावो बीजारयोरनादिर्न पूर्वस्-

·चतुर्धप्रकरणम्॥] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।
त्याशझ्याऽऽह-बीजेति । दृष्टान्न साध्यसमतोऽपि सापकत्वमस्तित्याशङ्कयाss.
ह-न हीति । शोकापौधं चोधमद्भावगति-मन्विति । शब्दमानं विवक्षितार्थ
शून्यम् । शब्दमानिय च्छलप्रयोगमेवोदशहरनि-पुत्रादिति । आदिशब्देन फादु.
पवमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यनीत्यादि गृह्यते । कार्यकारणभावो हेतुफलयोरित्यत्रा.
नभिप्रेतमर्थ कथयति-न हीति । तत्रैव प्रश्नपूर्वकमभिप्रेतमर्थमुदाहरति-कि
तहीति । दृष्टान्ता प्रतिपक्ष्या परिहरति-अत्रेति । मायावादिमते क्वचिदपि कार्य.
कारणभावस्य वस्तुभूतस्यासंप्रतिपत्तेर्ममेत्युक्तम् । प्रत्यक्षावष्टम्भेन दृष्टान्तं साधयन्ना-
तहते-नन्विति । किं बीनाकृरव्यक्त्योरिदं कार्यकारणत्वमिप्यते किंवा बीनाइ
पुरसतानपोरिति विकरुप्याऽऽचं दूषयति-न पूर्वस्येति । तदेव प्रपञ्चपति-पये.
त्यादिना । बामव्यक्तेरङ्कुरण्यकेश्वोक्तप्रकारेणानादिस्वस्यान्योन्यकारणस्य पानु.
पपत्तिरिति शेषः । करुपान्तरमुत्थापयति-अथेति । बीनमंततेरस्करसंततेबानादि-
स्वमन्योन्य कारणत्वं चाविरुद्ध सिध्यति । बीननातीयादारनातीयमरनातीपा.
टीमनातीयमुत्पद्यमानमुपलभ्यते । तथैव हेतु मातीयात्फलनातीर्थ, फलनातीयाच हेतु-
नातीयमविरुद्धमित्यर्थः । दृष्टान्ते दान्तिक पसंतरेकस्या पनिरकेणासंमा.
मैवमिति दूपपति-नेत्यादिना । तदेव प्रपञ्चगति-नीति । तदनादित्यादि.
मिस्तासु व्यक्तिषु मियो हेतुल्वमनादित्वं तद्वदेशीलेरिति यावत् । भन्योन्याश्रयस्ता.
दनवस्थानाद्वा हेतुफलयोमियो हेतुफलभावस्प वनमशक्यतादृष्टान दार्शनिस्योरनु
पपत्तिः सिद्धेत्युपसंहरति-तस्मादिति । दृष्टान्तस्यामप्रनिहावे दियो कार्यकार-
स्य क्वचिदपि संप्रतिपत्त्यमावास्पुत्राजन्म पितुपेत्यादि न छटप्रयुतमिति फरि.
तमाह-तथा चेति । एवं श्लोकस्य पूर्वार्ध पाल्यायोत्तरार्ध व्याचष्टे-नयेति ।
किमिति हेतुशब्दस्य मुख्यमधं त्याला गोगोऽयों गृह्यते, प्रकरणमामध्यादित्याह-
महतो हीति । हेतुफलभावानुपपत्तिमुपादितामुग्रह मिनिशन्दः ॥२०॥
पूर्वापरापरितानमजातेः परिदीपकम् ।
जन
दिवे धर्माकथं पूर्व न गृह्यते ॥२१॥

·। १७० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् - [अलातशान्त्याख्य- कथं बुद्धैरजातिः परिदीपितेत्याह-यदेतद्धेतुफलयोः पूर्वापरापरि- ज्ञानं तच्चतदजातेः परिदीपकमवबोधकमित्यर्थः । जायमानो हि च धों गृह्यते, कथं तस्मात्पूर्व कारणं न गृह्यते । अवश्यं हि जायमा- नस्य ग्रहीत्रा तज्जनकं ग्रहीतव्यम् । जन्यजनकयोः संबन्धस्थानपेत. त्वात् । तस्मादजातिपरिदीपकं तदित्यर्थः ॥ २१ ॥ यत्पुनरन्योन्यपक्ष प्रतिक्षिपद्भिरजातिवस्तुतो ज्ञापिता परीक्षकैरित्युपक्षिप्तं तत्र कथ• मनातिर्वस्तुतो ज्ञापितेत्याशङ्कयाऽऽह-पूर्वापरेति । कार्यस्य गृह्यमाणत्वादशातिरसि- द्धत्याशङ्कय कारणस्यापि तर्हि ग्राह्य-वादितरेतराश्रयादजातिरैतिव्यक्ता सिध्यतीत्याह- जायमानादिति । तत्र पूर्वाधं प्रश्नद्वारा विवृणोति-कथमित्यादिना । नियते पौर्वापर्ये निर्धारित जातिः सिध्यति । तदभावे तदसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीया विम जते-जायमानो हीति । कार्यग्रहणे कारणं ग्रहीतव्यमिति कुनो नियन्यते तत्राऽऽह-अवश्यं हीति । कार्यकारणयानियतसंबन्धवतोरितरेतराश्रयाहत्वाद नातिरेव वस्तुतो ज्ञापितेत्युपसंहरति-तस्मादिति । कार्यकारणयानत्वं तच्छे. ब्देन परामृश्यते ॥ २१ ॥ स्वतो वा परतो वाऽपि न किंचिवस्तु जायते । सदसत्सदसदाऽपि न किंचिदस्तु जायते ॥ २२ ॥ इतश्च न जायते किंचित् । यज्जायमानं वस्तु स्वतः परत उभयतो या सदसत्सदमदा न जायते न तस्य केनचिदपि प्रकारेण जन्म संभ। वति । न तावत्स्वयमेवापरिनिष्पन्नात्वतः सरूपात्स्वयमेव जायते यया घटस्तस्मादेव घटाद । नापि परतोऽन्यस्मादन्या यथा घटात्परः पटापटान्तरम् । तथा नोभयतः । निराधान् । यया घटपटाभ्यां पटः पटो यो न जायने । नन मृदो घटो जायते पितृय पुत्रः । सत्यम् । अम्ति नापन इति प्रत्ययः गन्दय दानाम् । तारेव शब्दप्रत्ययो विव किभिः परीक्ष्येने किं. मत्यमेव तायुन मपनि पावना परीक्ष्यमाणे । सन्दमत्यपविषय वस्तु घटाग्रादिलक्षणं गन्दमात्रमेव नन् । “यापारम्म. पुर... प. प... । ... 'पुर:९. रा.... 'न । १.........

·[चतुर्थप्रकरणम्। आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता । णम्" इति श्रुतेः। सन्न जायते सत्वात्मर्षित्रादिवत् । यद्यसत्तथाऽपि न जायतेऽसरसादेव शशविषाणादिवत् । अथ सदसत्तथाऽपि न जायते विरुद्धस्यै कस्यासंभवात् । अतो न किंचिदम्तु नायत इति सिद्धम् । येपा पुननिरेव जायत इति क्रियाकारकफ हेकत्वमभ्युपगम्यते क्षणि. कत्वं च वस्तुनः, ते दूरत एच न्यायापेताः । इदमित्थमित्यवधारण: क्षणान्तरानवस्थानादननुभूतस्य स्मृत्यनुपपत्तेश्च ॥ २२ ॥ पस्तुनो वस्तुनो जन्म नास्तीति विकल्पपूर्वकं साधयति-स्वतो वेत्यादिना । कस्यचिदपि वस्तुनो जन्म नास्तीत्यस्मिन] हेवन्तरपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति- इतथेति । इनःशब्दार्थमेव स्फारयितुं नायमानमन्ध पोटा विकल्पयति-यजाय- मानमिति । सर्वेष्वपि पोप दोषसंभावना सूनपति-न तस्येति । तत्राऽऽयं दूप. यति-न तावादिति । स्वयमेव नायमानं कार्य स्वम्मादेव स्वरूपान्न तापजायते स्वयमेव स्वापेक्षामन्तरेण स्वकारणाधीनतया परिनिप्पसत्वात् । अन्यथा स्वसिद्धः स्वसिद्धिरित्यात्माश्रयात् । न हि घटादेव घटो नायमानो टोऽस्तीत्यर्थः । द्वितीय प्रत्याह-नापीति । न खल्वन्यत्वं जनकत्वे प्रयोजकम् । घटायपि पटोत्पत्तिप्रत. नात् । न चोत्पादकत्वयोग्यत्वविशेपितमन्यत्वं तति वाच्यम् । उत्पत्तिमन्तरेण तपो. ग्यत्वस्य दुरवगमवादित्यर्थः । तृतीयं निरस्यति-तथेति । विरोधमेव रसान्तद्वारा ·१७२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद्-भलातशान्त्यरूप फारकफलनानात्वपक्षे जन्मानुपर्पत्तिदोषमुक्त्वा पक्षान्तरमन्द्य दूषयति-येषां : रिति । बौद्धानां न्यायावष्टम्भेन वस्तु व्यवस्थापयतां कुतो न्यायमाहात्वमित्या याऽऽह-पदमिति । इदमा वस्तु परामृष्टम् । इत्यमिति क्षणिकत्वं विवक्षित एवमवधारणावच्छिन्ने सणे वस्त्ववच्छेदकक्षणातिरिक्त वस्तुनोऽवस्थानाभावाम ता- अनुभवः सिध्यतीत्यर्थः । न च तस्मिन्ननुभूतेऽर्थे स्मृतिरुत्पद्यते । तथा च वर प्रत्यपदयासिदो व्यवहारासिद्धिरित्याह-अननुभूतस्येति ॥ २२ ॥ हेतुर्न जायतेऽनादेः फलं चापि स्वभावतः। मादिर्न विद्यते यस्य तस्य ह्यादिर्न विद्यते ॥ २३ किं च हेतुफलपोरनादित्वमभ्युपगच्छता त्वया पलादेतुफलपोरन न्मेवाभ्युपगतं स्यात् । कथम्, अनादेरादिरहितात्फलादेतुर्न जायते । न पनुत्पनार्दनादेः फलादेतोन्मेष्यते त्वपा। फलं चाऽऽदिरहितादनाद. पैनोरनास्तभावन एव निनिमितं जायत इति नाभ्युपगम्यते । तस्मा दनादितमभ्युपगना त्वया हेतुफलपोरजन्माभ्युपगम्पते । यस्मा: दादिः कारणं न विद्यते पस्प लोके तेस्प यादिः पूर्वोक्ता जातिर्न रिपते । कारणवन पर ग्रादिर पागम्पने नासारणवतः ॥ २३ ॥ नानुनी वर्णको जन्मरिये हेयरमाह-रेतुनेंनि । नानादेः फलादेपुत्र दो। न हि प.म्यानात मोरेतमाम पुर्ण मदा तमप्रमादित्यः। पट. नवरतानको शेपमा पापिाह-कर्ष पनि । नारि मारतो निमित. मनोमनापानसमार-मादिनि । कारगरहिताय नमा पः । पानी पालको नाममा iranी-- TAMAR-बिना अनुमको .:..13.3-पति Rssc. main?मनालst- नि । 12:034344x.. - An:-नामदार । . है 4 .

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंचालितशांकरभाष्पसमेता। १ गन्तुं शक्यम् । अभ्युपगमे च नन्मैव तयोराकस्मिकं स्यादित्यर्थः । स्तभाववादनि करणं प्रतिज्ञातमुत्तरार्धावष्टम्भेन प्रतिपादयति-यस्मादिति ॥ १३ ॥ प्रज्ञप्तः सनिमित्तत्वमन्यथा इयनाशतः। संक्लेशस्योपलब्धेश्च परतन्त्रास्तिता मता ॥ २४ । उक्तस्यैवार्थप रटीकरणचिकीर्षया पुनराक्षिपति-महान प्राप्तिः शान्दादिमतीतिस्तस्याः सनिमित्तत्वम् । निमित्तं कारणं विषय इत्ये. तत्सनिमिचत्वं सविषयत्वं स्वात्मव्यतिरिक्तविषयतेत्येतत्मतिनानी- महे । न हि निर्विपया मज्ञप्तिः शब्दादिमतीतिः स्पात् । तस्याः सनि- मित्तत्वात् । अन्यथा निर्विपपत्वे शन्दस्पर्शनीलपीतलोहितादिमत्यय. वैचिस्प इपस्प नाशतो नाशोऽभावः सम्यतेत्यर्थः । न च प्रत्यप. वैचिम्पस्प दयस्पाभावोऽस्ति प्रत्यक्षत्वात् । अतः मत्यपनियस्य दयस्य दर्शनात् । परेपा त परत पमित्यन्यशास्त्रं तस्य परतंत्रस्य पर- तवाश्रयस्य पावार्थस्य मानव्यतिरिक्तस्यास्तिता पताऽभिमेना । न दिपन प्रकारापाप्रसपाया नीलपीतादियामालम्पनविश्यमन्तरेण स्वभावभेदेनेव वैविध्यं संभवति । स्फदिकरयेर नीलापुपाध्यायय. बिना वैविध्यं न पटन इत्यभिभापः । इतए परतवायपरप पापापस्य ·सगौटपादीयकारिकार्यवेदीपमाण्डूक्योपनिषत्-[भातशान्त्यास्य- लोकस्य तापमाह-उक्तस्यैवेति । यस्तुनो नास्ति वस्तुनो जन्मेत्युत्ता- इदीकरणं पूर्वोत्तरपक्षाम्या मिकीर्णते नगा पुनराक्षेपपुरोन(ग) माझावादिना धापयतीत्यर्थः । महास्यरूपमा प्राप्ति प्रतिरोधति--शब्दादीति' । साका• इस्पति-सात्मेति । प्रतप्तविषयनिरपेक्षवान स्वातिरिक्तविषयतेत्याश- -न हीति । सनिमित्तत्वं सतिपयत्वेन स्फुरणम् । तमेव हेतुं द्वितीपाद. विशदयति-अन्ययेति । प्रसारणएवं प्रत्यानष्ट-न चेति । प्रत्ययवै। पत्तिप्रयुक्तं फलं चतुवादगारूपानेन कथयति-अत इति । ननु प्रज्ञप्तेः नैव बायारमन वैविडयमन्तरेण स्वगतं नित्यं घटिप्यते तत्राऽऽह-न भोपाधिकं तहिं प्रत्ययवैविध्यमित्याशङ्कय बाखातिरिक्तोपाध्यनधिगमा मैव. -स्फटिकस्यति । तृतीयपाद हेवन्तर परत्वना पतारयति-इतश्चेति । धमुपपादयनि-उपलभ्यते हीति । तदृपलम्मेऽपि यु.तो बाह्यार्थसिद्धिार- Issह-~-पदीति । उपलब्धिरेव तहिं दुःखस्य मा भूदिनि चेन्न । स्वानुभवे. याह-उपलभ्यते स्विति । विशिष्टःखोपाध्यनुपपत्तिसिद्ध फल. त इति । विज्ञानातिरिक्तबाह्याभावेऽपि क्लेशोपलब्धिरविरुद्धत्याश. ----न हीति । अन्यन दाहच्छेदादिव्यतिरिक्त चन्दनपङ्कलेपादाविति २४ ॥ प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमिष्यते युक्तिदर्शनात् । निमित्तस्यानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनाव ।। २५ ॥ नोच्यते--बाढमेवं प्रज्ञः सनिमित्तत्वं दय संक्लेशोपलब्धियुक्तिद- देष्यते त्वया । स्थिरी भव तावत्वं युक्तिदर्शनं वस्तुनस्तथात्वाभ्यु- कारणमित्यत्र । ब्रूहि किं तत इति । उच्यते । निमित्तस्य प्रज्ञे- इम्बनाभिमि(प)तस्प तप घटादेरनिमित्तत्वमनालम्बनत्वं वैचि. तुत्वमिप्यतेऽस्माभिः, कर्थ, भूतदर्शनात्परमार्थदर्शनादित्येतत् नि हि यथाभूतमुपदर्शने सति तव्यतिरेकेणास्ति यथाऽश्वान्महिषः, पटो इन्तुव्यतिरेकेण । तन्तकांशुन्यतिरेकेणेत्येवमुत्तरोत्तरभूतदर्शन ब्दप्रत्ययनिरोधानव निमित्तमुपलभामह इत्यर्थः । अथवा भूतद रहार्थस्यानिमित्तत्त्वमिप्यते । रज्ज्यादाविव सर्पदरित्यर्थः । 'झरू' । २ ग. ज. स. ति। स्वाका', ३ क. छ. 'म्दन। क. कृता । ५ छ, ।६ ग. 'लग्थानु । च. "क्ति 1.ति। भत्रोच्च'। ९क. 'शत्वाल। ति । त।"स. न. च. छ. 'तको चि. 'दर्शने 11 . मा- ·मत्वाऽऽह- चतुर्यप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकनटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । भ्रान्तिदर्शनविषयत्वाच निमित्तस्यानिमित्तत्वं भवेत् । तदभावेऽभी. यात् । न हि सुपुप्तममाहिनमुक्तानां भ्रान्तिदर्शनाभाव आत्मव्यति. रिक्तो याह्योऽर्थ उपलभ्यते । न शुन्मत्तावर्गत वस्त्वन्मत्तरपि तथा- भूतं गम्यते । एतेन द्वयदर्शनं संक्लेशोपलब्धिश्च प्रत्युक्ता ॥ २६ ॥ द्वाम्यामापत्तिम्यां बाह्यार्थवादे प्राप्त विज्ञानामुद्भावयति-प्रज्ञप्तरिति । भातु का नाम वस्तुक्षतिरित्याशङ्कयाऽऽह-निमित्तस्येति । मतान्तरे प्राप्त तमिगकरणमु. च्यते--विज्ञानवादिनेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-अत्रेति । तत्र पूर्वाध विमः नते-बादमित्यादिना । तिनस्तव तर्कप्रधानत्वास प्रतीनिमात्रशरणता युक्तति -स्थिरी भवेति । वस्तुनो बाह्य मार्थस्य तथा प्राप्तिविषयावं तस्या. भ्युपगमे कारणं प्रापेक्तयक्तिदर्शनमित्येतस्मिन व गिरी भनि गोनना । विनापर. टिमवावष्टम्याहं वर्ते किं ततो दूपगं वहीनि पृच्छति-वडीति । तमोत्तरार्ध सिद्धान्ती व्याकुर्वन्नु तरमाह- उच्यत इत्यादिना । पटामिहत्तो प्रभा हेतुमाह -कयमित्यादिना । परमार्थदर्शनं प्रपचयनि-न हीति । तर धर्मद. धान्तमाह--पति । घटे दर्शित न्याय पटेऽपि दर्शगति -पटी मेनि । तन्तुगी न्यायायमुदाहरति-नन्नव इति । पामार्शनकलमामहरति-रत्येय. मिति । घटादीनां सवारणमनिरवणामता न प्रयोगिनहेमतो घटादिप्रत्यय- पत्प्रत्ययान्तरायवि प्रत्य पायाविशेषावालवासननितानि मायः । १. नीने यौतिक सत्तादर्शनं तो निमित्तम्मानिमिममिति मायातम् । पानीमा नादिति पदोन पायानानरमाह -अर बनि । गया विद्याने सदेिगरीवितस्य दर्शनास नम्य पातको दर्शन पारमियम् । तमे विधान. शानापेक्षया परमार्थता दर्शनासान कासम्बना वानमायागन्तुम. सारयमित्यर्थः । मिनी महाननं प्रयाटम्म प्रतिm. स्वादया मादिरियाह-भ्रान्तीति । मावी-दमार इति। भ्रान्त्यभावे महाों न मातीत्यतं ाी-न निदेशानिमानाती पातिभानपारा समय- न सुमति । पटक निर्ण कर निगमबार पनि .faydt.................. .................. ............'rius 1....

·१७९ मादीलापनदीमापानि-rect- नाना पानि AT HTTER REr' in. रोHिATE HERETAMOctur. चित्तं न संस्पृशत्यर्थ ना सामं तव च । नमूनो हि यतवार्थी नार्थाभामस्तनः एपक ॥२६॥ पस्मामामिन या निविपनधिणं ममत्व पाचारमनरिप- यम् । नाप्पीभामं निवासमविपरन् । ममता हि नागरितऽपि समानदेन पापः शन्दापों पर उक्तीनुवाए । नाप्पामासधि. पात्पपश्चिममेरी पटापनदरभासने पया समे ॥ २६ ॥ मानस्य सारनासममिदसतरा शेपामारोशान न स्पारिवाशमाऽऽह नित्तपिति । न हि स्परग सर्म तस्य सकर्मकारतममियपानात् । नानातेस्तु सकर्मक कियाफ्लेषकरूपनपा स्पोकृतमिति भावः | मिस्यामसियामानेऽपि तदामासपरिवं स्पादित्याशयाऽऽह-नाति । स हेतुमाह-अभून इति । प्रपमा व्यानटे-यस्मादिति । विमतं मित्तमामासमपि न स्पृशति नित्तत्वास- प्रतिपनवदिति द्वितीय पादं विपनो-नापीति । न हि दृष्टान्त तस्या मातस्प. शित्वं तस्यैव तदात्मना मानादित्यर्पः । तृतीयपादं व्याकरोति-अभ्तो हीति । विमतोऽर्थः सम भवत्यत्वात्, संप्रतिपन्नवदित्यनुमानास ज्ञानस्याऽऽलम्बनमित्यर्थः । विमतोऽर्थः स्ववियज्ञानजनको न भवति भ्रान्तिविषयत्वासप्रतिपलवदित्युक्तमनु. मानं स्मारयति-उक्तेति । अर्थमन्यत्वापावे विज्ञानस्यार्पामासमन्यत्वं स्यादित्या- शय चतुर्थपादार्थमाह-नापीति ॥ २६ ॥ निमित्तं न सदा चित्तं संस्टशयध्वसु त्रिषु । अनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य भविष्यति ॥२७॥ ननु विपर्यासस्तसति घंटादौ घटाधाभासता चित्तस्य । तथा च सत्यविपर्यासः कचिद्वक्तव्य इति । अत्रोच्यते । निमित्तं विषयमतीता. ग... 'बभ्रान्तिस' । २ स. ग. ह. अ. 'पितं स्व । ३ स. रु. अ. 'ष । - स. 'चिम्ये दु।५ च. 'स्तथा । ६ ख. घ. ज. न संस्थः । १. ब. न संस्पर्शल्य । ७ ज. 'ते हित। झ. स्मरणं । ९ ज. 'मक'। १० झ. सर्वकर्मकत्वाक'। १. 'लक' । १२.ज. "शिंतत्वा । १३५, 'वे त'। १r घ. ह. ज, शितत्वं । १५ न. म. 'भूतो हीति । १६ घ.. ज. । १८ घ. 'ः वि।९ग, 'यये.

·तुर्धप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्पसमेता। नागतवर्तमानाध्यमु त्रिष्वपि सदा चित्तं न स्पृशेदेव हि। यदि हि कचित्संस्पृशेत्सोऽविपर्यासः परमार्थत इति । अतस्तदपेक्षयाऽसति घटे पायाभासता विपर्यासः स्यान्न तु तदस्ति कदाचिदपि चित्तस्यार्थ- संस्पर्शनम् । तस्मादनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य चित्तस्य भविष्यति न कथंचिद्विपर्यासोऽस्तीत्यभिप्रायः अयमेव हि स्वभावश्चित्तस्य । यदुतासति निमित्त पटादौ तद्वदवभासनम् ॥ २७ ॥ ज्ञानस्य सालम्बनस्वाभावे तस्य तथात्वप्रथा भ्रान्तिर्भवेत् । भ्रान्तिश्चाभ्रान्तिप्रति- योगिनीत्यन्ययाख्यातिमाशङ्कयाऽऽह-निमित्तमिति । कालत्रयेऽपि ज्ञानस्य वातु. तोऽपशिस्वाभावे तद्वासनामावातजन्या नान्यथास्यातिः सिध्यति । भ्रान्तिस्तु विधान्तरेणापि भविष्यतीत्याह-अनिमित्त इति । श्लोकव्यावामाशङ्का दर्शयति- नन्विति । यदि घटादिवोह्योऽर्थो न गृह्यते तहि तस्मिन्नमत्येव तदाभासताज्ञानस्य विपर्याप्तः । अतस्मितयुद्धेलपात्वात् । विपर्यासे च स्वीकृत कनिप्यविपर्याप्सो वक्तव्यः, भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वस्यान्यथाख्यातिवादिभिरिष्टत्वादित्यर्थः । तत्र पूर्वार्धयोननया परिहरति-अत्रेति । उक्तमेवार्थमुत्तरार्धयोननया साधयनि-पदीति । अभान्ते- रमावादमभो भ्रान्तरसनि घटादौ घटायापासता ज्ञानस्य कथं निर्वहतीत्याशङ्कमाऽऽह- अयमेवेति । स्वभावशब्देनाविद्योच्यते । न हि भ्रान्तिरान्तिपूर्विकेति नियमः । सविपपाणां भ्रमाणामविद्यात्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ २७ ॥ तस्मान जायते चितं चित्तदृश्यं न जायते । तस्य पश्यन्ति ये जाति खे वै पश्यन्ति ते पदम्॥२८॥ मझतः मनिमित्तत्वमित्यायेतदन्नं विज्ञानवादिनी पादस्य वचनं पावार्थवादिपक्षमतिपधपरमाचार्यणानुमोदितम् । तदेव हनुं कृत्या तत्प. समतिपधाय सदिदमुच्यने तस्मादित्यादि । यस्मादमत्येव घटादी एटायाभासता चित्तस्य विद्वानवादिना गुपगता मदनुमोदिनपम्पापि- रपि भूतदर्शनात् । तस्माचस्पापि चिना जायमानाप्रमागताऽमपर जन्मनि युक्ता भरिनुमित्वतो न नापने चिनम् । यया चिमापं न ११.न सम्प। 1. परोस.. .. १८.नि.. ....याच स.भार ६१६बम, ....... ....... 'म...... ....रि.::.

·१७८ सगौडपादीयकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-[भातशान जायतेऽतस्तस्य चित्तस्य ये जाति पश्यन्ति विज्ञानवादिनः क्षणि त्वदुःखित्वशून्यत्वानात्मत्वादि च, तेनैव चित्तेन चिस्वरूपं द्रष्ट शक्यं पश्यन्तः से वे पश्यन्ति ते पदं पक्ष्यादीनाम् । अत इतरेभ्योऽ दैतिभ्योऽत्यन्तसाहसिका इत्यर्थः । येऽपि शून्यवादिनः पश्यन्त ए सर्वशून्यतां खदर्शनस्यापि शून्यता प्रतिजानते ते ततोऽपि साहसिक सराः स्खं मुष्टिनाऽपि जिघृक्षन्ति ॥ २८ ॥ वाह्यार्थवादिपक्षमेवं विज्ञानवादिमुखेन प्रतिक्षिप्य विज्ञानवादमिदानीमपवदति- तस्मादिति । प्रतिक्षणं विज्ञानस्य जन्म दृश्यते विज्ञानवादिभिरित्याशङ्कयाऽऽह तस्येति । वृत्तसंकीर्तनपूर्वकं श्लोकस्य तात्पर्यमाह-प्रज्ञप्तैरिति । तच्च बाह्या दिनों बाह्योऽर्थी विज्ञानवदस्तीति पक्षप्रतिपेधमुखेन प्रवृत्तं तत्पुनराचार्येण मत्वेवा त्यनुज्ञातम्, बाह्यार्थवादपणम्य स्वमतेऽपि संमतत्वादित्याह-बाह्यार्थ इति बाह्यार्थिवादपणानुमोदनप्रयोजनमाह-तदेवेति । असत्येव घटादौ घटायामास विज्ञानस्य यदुक्तं तदेव हेतुत्वनीपादाय विज्ञानवादनिषेधार्थ बाह्यार्थपक्षपणमनुमोदि तमित्यर्थः । संप्रति विज्ञानवादपणमवतारयति-तदिदमिति । तस्मादित्यादि व्याचष्ट-यस्मादिति । भूतदर्शनाटादेर्मुदादिमानं भूनं वस्तुतत्त्वं तस्यापि विज्ञप्ति- मानं तत्तं तस्य शास्त्रतो दर्शनादिति यावत् । द्वितीयपादं दृष्टान्तत्वेन विभनते- पयेति । विमतं विज्ञानजन्म न तात्तिकं दृश्यत्वान्नीलपीतादिवदित्यर्थः । विपक्षे दोप- माह-अत इति । तत्वतो विज्ञानस्य जन्मायोगाचे तस्य तात्तिकं जन्म पश्यन्ति ते पत्यादीनां संऽपि पदं पश्यन्तीत्यन्वयः । अनात्मस्वादीत्यादिशब्देनान्योन्यविला. गत्वमन्योन्यसादृश्यं च गृह्यते । तन हेतुं मनयति-तेनैवेति । सवृत्तेरनुपपत्तेत. दृश्यतामन्तरेण च तद्धर्मदृश्यनामवादित्यर्थः । विज्ञानवादे फलितं विशेष दर्शयनि- अत इति । दान्यवादिन प्रति विशेष कथयति-येऽपीति । पश्यन्न एवंत्यविदुन. हमपता पोत्यते । हग्नटादेव सर्वाभायः मिध्यति । गमात्र कर्ण सिध्येन् । न प मागेव तहमा सायगेन् । तगारेककारखानुपपत्तरित्यर्थः । किन सर्वागत वदन्तः शुन्यतादर्शनये म्यात्मदर्शनम्य प शन्यतां वदन्ति । तया पशामिनिरि. स्यमित्यार-दर्शनम्येति । ततोपोनि । विज्ञान प्रापिगोडीवर्गः ॥२८॥ .......... :.....। ...... .....या 'द। ..... in ........... ....... 17.....!

·मनुर्धप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १७९ अजातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्ततः । प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्भविष्यति ॥२९॥ सक्तुभिरजमेकं ब्रह्मेति सिद्धम् । यत्पुनरादी प्रतिज्ञातं तत्फलोप- संहारार्थोऽयं श्लोकः । अमातं यचित्तं ब्रह्मैव जायत इति वादिभिः परिकल्प्यते तदनातं जायते यस्मादनातिः प्रकृतिस्तस्यै ततस्तस्माद- नातरूपायाः प्रकृतेरन्यथाभावो जन्म न कथंचिद्भविष्यति ॥ २९ ॥ पदि विज्ञानस्य वाह्यालम्पनत्वं क्षणिकत्वं शून्यत्वं च न संभवति कि तहि तत्व. मेकरूपं भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-अजातमिति । तस्याश्च प्रकृतेरन्ययात्वं पुरस्तादेव निरस्तमित्याह---प्रकृतेरिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-उक्तैरिति । कूटस्थमद्वितीयं नोति यत्पूर्वत्र प्रतिज्ञातं तजन्मनो दुर्निरूपत्वादुक्तहेतुभिः सिद्धम् । तस्यैव सिद्ध. स्यार्थस्य फलमुपसंहर्तमेष श्लोक इत्यर्थः । पूर्वार्ध योनयति-अजातमिति । यदि चित्तं स्फुरणमनात भीष्टं तर्हि तदैव तस्य कौटेंस्यै कस्वाभायात्तत्पुनर्वस्तुतो न मौतमेव मायया जन्मवदिति करप्यते चेत्तस्यानातिरेवानीतत्वात्प्रकृतिर्भवतीत्यर्थः। द्विती. पा, योनयति-अजातरूपाया इति । तस्यादन्यथात्वं स्वरूपहानिरापतेदित्यर्थः । अनादेरन्तवत्वं च संसारस्य न सेत्स्यति । अनन्तती चाऽऽदिमतो मोक्षस्य न भविष्यति ॥३०॥ अयं चापर आत्मनः संसारमोसयोः परमार्थसद्भाववादिनां दोप उच्यते । अनादेरतीतकोटिरहितस्य संसारस्यान्तयत्वं समाप्तिन सेत्स्यति युक्तितः सिदि नोपयास्पति । न बनादिः सनन्तवान्कश्चित्पदायों घटो लोके । बीजाङ्करसंबन्धनरन्तर्प विच्छेदो दृष्ट इति चेत् । न । एक- स्वभावेनापोटि विज्ञानमासिकालभ- चदर्शनात् । घटादिवि. A. म. नका. ग .. चिरांभ' व्या तमिनि मा। १.ज.विस्मत। हा। ९स.. IS ·१८० सगीरपादीयकारिकामवदीयमाट्योपनिन्- भठान नाशदवस्नुवाददोप इति घेन । तया च मोसस्य परमार्थमन्न पाहानिः । असच्चादेव शविषाणस्यैवाऽऽदिमचाभाव ॥ फूटस्थ तत् तात्तिकमित्या हत्यन्तरमाह-अनादेरिति । विम नान्तयाननादिमावत्यासात्मयादित्यर्थः । किनमोसोऽनन्तो न भावत्वे सत्र सूटवदित्याह-अनन्तति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-अयं चेति । तत्र पूर्वा रोति-अनादेरिति । अतीतकोटिरहितस्य पूर्व माऽऽमीदित्यवच्छेदवनिता योऽनादिभावः सोऽन्तवान्नेति व्यातिरात्मनि व्यक्तत्याह-न हीति । वी- योहे तुफलभावेन संबन्धस्तस्य नैरन्तयं संतानस्तस्यानादिभावत्वेऽपि विच्छेदन दृष्टत्वादनकान्तिकतेति शङ्कते-बीजेति । माक्त्वविशेप्यांशस्य तत्रावर्तनान्न चारशङ्केति दूपयति-नैकेति । द्वितीया व्याचष्टे-तथेति । यत्राऽऽदिमा नानन्तत्वमिति व्याप्तिभूमिमाह-घटादिप्विति । यथा कृतकोऽपि घटादि नित्यस्तथा वन्धध्वंसोऽपि भविष्यतीत्यनैकान्तिकत्वमाशङ्कते-घटादीति । मोक्ष भावत्वे सति परमार्थसत्त्वप्रतिज्ञा भज्येतेति पयति-तथा चेति । किं च प्राग सत्तासमवायरूपं कार्यत्वं तदपि मोक्षस्यासत्ते न सिध्यतीत्याह-असत्ता वेति ॥ ३० ॥ आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा। वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः॥३१॥ सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । तस्मादाद्यन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥३२॥ चैतथ्ये कृतव्याख्यानो लोकाविह संसारमोक्षाभावमसङ्गेन पठितौ १२ यदित्यूपरोदकादि अस्तु तर्हि मोक्षस्याऽऽद्यन्तवत्त्वं तत्राऽऽह-आदाविति । तथा वस्तुतो नास्त्येवेति यावत् । वितस्तैरेव मरीच्युदकादिभिः । सादृश्यमाद्य. • । विमता मोक्षादयो न परमार्थसन्तो भवितुमर्हन्त्यायनवित्त्वान्मरीच्युदकादि- ज. 'यस्तु' । छ. 'वद्वस्तु । २ च.न सति मो । ३ घ. 'दिप्वलन्ताभावाच । वितथा जन. सत आह । आदावन्तीति ॥ ३१ ॥ सप्रयोजनतां तेषां निषेधयति । ३।। ग. श. न भविष्यला । स.ए. न भवति भा'। ५५. र. ज. ए.ज. 'धादिव' । ७ स. 'विर्भावः । ८ ग. प्र.न्तन' । ... 'कमा । "प. १. 'स्पा । १२१. ज. दिन"प... ज.

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १८१ वदित्यर्थः । कथं तर्हि मोक्षादीनामापे तथात्वप्रथेत्याशङ्कयाऽऽह-अवितथा इति । लक्षिता मूदैरविचारकैरिति शेपः । उपरोदकादीनां स्नानपानादिप्रयोजनानुपलम्भान्मो- सस्वर्गादीनां तु मुखादिप्राप्तिप्रयोजनप्रतिलम्भान्न मोक्षादिवैतध्यमित्याशङ्कयाऽऽह- समयोजनतेति । तेषां मोक्षादीनामिति यावत् । पुनरुक्तिशङ्कां वारयति-वैतथ्य इति ।। ३१ ।। ३२ ॥ सर्व धर्मा मृपा स्वप्ने कायस्यान्तर्निदर्शनात् । संवृतेऽस्मिन्प्रदेशे वै भूतानां दर्शनं कुतः ॥ ३३ ॥ निमित्तस्पानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनादित्ययमर्थः प्रपञ्च्यत एतैः श्लोकैः ॥ १३ ॥ किं च येन हेतुना स्वप्नस्य मिथ्यात्वमिष्टं तस्य नागरितेऽपि तुल्यत्वाजन्मादिर- हितं संविमानं तत्वमेष्टव्यमिति विवक्षित्वाऽऽह-सर्व इति । यदि देहान्तदर्शना. मिथ्यात्वं स्वप्नम्येष्टं तहि वैरानदेहे सर्वस्य नागरितम्य दर्शनास्मिथ्यात्वं दुर्वारमि- त्यर्थः । किं च योग्यदेशवैधुर्यान्निध्यात्वं स्वप्नस्य यद्यपीएं तर्हि संवृते प्रदेशे प्रत्य. भूने ब्रह्मण्यखण्डेकरसे भूतानां विद्यमानानां दर्शन न कुतोऽपि स्याब्रह्मणोऽनवकाश- स्वादित्याह-संरत इति । अवतारितश्लोकसहितानामुत्तरश्लोकानां नात्यामासमित्य. स्मात्याचनानां तात्पर्यमाह-निमित्तस्येति ॥ ३३ ॥ न युक्तं दर्शनं गत्वा कालस्यानियमाद्तो । प्रतिवृद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन्देशे न विद्यते ॥३१॥ जागरिते गत्यागमनकालो नियतो देशः प्रमाणनो पस्तस्पानिपमा. नियमस्पाभावात्स्वमे न देशान्तरगमनमित्यर्थः ।। ३.॥ उक्तमेगध प्रपश्यनि-न युक्तपित्यादिना । राने देशासाठी नियमा सामास गत्या दर्शनमिष्टं तथा मरणाद्धमनिरादिमाग माता गमदर्शनमा युक्तं फाटानचिउन्नत्वादित्यर्थः । कि च यद्देशमशः सप्नं पति तिर. स्तम्मिन्देश नास्तीति नियममीटम् । या यमिदेशे स्थितः संमार मात्र ब्रममा प्रतिलिस्तम्मिन्देसी नीति परिपूर्णविनरेगावपानादती नागरितम्याति १५. ARAN २R.f: रिज.स.मा गरे। ५१. न(...: नियटी ...- ...। ९स ... तर... ९ १.ग.

·No text on this page.

·पनुप्रकरणम् ४] भानन्दगिरिकनटीकामचलिनशांकरभाष्यसमेना १८३ मनमषितव्यमित्याह-रानि । पूगितात्याराणि गोनयनि-स्वम इति । उत्तराधगतानि व्याकरोति-पोत्यादिना । प्रकरणामुपसंहरति -सम इति॥३६॥ ग्रहणाजागरितवत्तहेतुः स्वम इप्यते । तदतुत्वात्तु तस्यैव सजागरितमिप्यते ॥ ३७॥ इतथासचं जाग्रद्वस्तुनो नागरितवजागरितस्यैव ग्रहणामायग्रा. एकरूपेण स्वमस्य तजागरितं हेतुरस्य स्वस्य स समस्तहेतु गरित. कार्यमिप्यते । तदेतुत्वाजागरितकार्यत्वात्तस्यैव स्वमंदृश एव सज्जा. गरितं न त्वन्येपाम् । यथा स्वम इत्यभिमायः । यथा स्वमः स्वमदश एवं सन्साधारणविद्यमानवस्तुपदवभासते तथा तत्कारणत्वात्साधारण विद्यमानवस्तुवदवभासमानं न तु साधारणं विद्यमानवस्तु स्वमवदेवेत्य. भिमायः ॥ १७ ॥ यथा नागरितं तथा स्वप्नो गृयते । तथा च स्वमस्य जागरित कार्यत्वाद्यः स्वप्न द्रष्टा तस्यैव नागरितं सदिनि स्वप्नवत्तन्मिध्यात्वमित्याह-ग्रहणादिति । किच नागरितस्य विद्यमानत्वमनेकसाधारणत्वं च वस्तुनो नास्ति स्वप्नकारणत्वारिक तु तथा भासमानत्वमित्याह-तद्धतुत्वादिति । जागरितस्य वस्तुतोऽप्तत्त्वे हेत्वन्तरपरत्वं सोकस्य दर्शयति-इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फारयन्पूर्वाध योनयति-जाग- रितवदिति । उत्तरार्ध योजयति--तद्धेतुत्वादिति । सति प्रमातरि बाध्यत्वं स्वर्भस्य मिथ्यात्वं नागरितस्य पुनसदनुपलम्भात्परमार्थतः सत्तम् । कार्यस्य मिथ्या. से कारणस्यापि मिथ्यात्वमिति मानाभावात् । न हि सर्वसाधारणं विद्यमानं न नाग. रितं मिथ्या भवितुं युक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-यथेत्यादिना || ३७ ।। उत्पादस्याप्रसिद्धत्वादजं सर्वमुदाहृतम् । न च भूतादभूतस्य संभवोऽस्ति कथंचन ॥ ३८ ॥ ननु स्वमकारणत्वेऽपि जागरितवस्तुनो न स्वमववस्तुत्वम् । अत्यन्तचलो हि स्वमो जागरितं तु स्थिर लक्ष्यते । सत्यमेवमविवे किना ख. छ. 'तान्यक्षराणि व्या' । २ क. घ. छ. 'तस्यैव । ३ स. स्वस्तजा घर. ज.'स्य जाग।५ क. 'प्रस्त' । ६ घ, १.ज. स चवज 'प्रसह। ८. स्वर'। ९ च..' । सरसाधा।..च. 'नं तु। "क. 'या स्व'। १२. 'प्रजाप... ज. "दन्मि| ग. R. 'रणं च । १५ क. वंद। १५ ग. झ. पस्तुतो। १७ ग. छ. स. 'व स्फुटय'। १८ ग. R. 'ममि'। १९. घ, 'स्तदुप। २० रा. छ. ज. स्वप्नं प्रति का। ३) क. प. "खे जा । २१ क. 'मैवावि।

·- १८२ सगौरपादीयकारिकापर्यवेदीयमाण्ट्रयोपनिषत्-[अजातशान्त्याय- मिथ्यालमेष्टरूपमित्याह-मतिबुदति । सोकण सापांप कपाति-ज्ञान- रित इति ॥ २४ ॥ मित्राद्यैः सह संमन्य संबुद्धो न प्रपद्यते । गृहीतं चापि यत्किंचित्मतिबुद्धो न पश्यति ॥ ३५ ॥ मित्रायः सह संमन्न्प तदेव मनणं भनिदो न पयते । गृहीतं च पस्किचिदिरण्यादि नमामोति । गतय न देशान्तर गच्छति स्वमे ।। ३५॥ किं च यथा स्वप्ने संवादादप्रामाण्यमिष्टं तथा नागरितेऽपि परं श्रेयोऽस्लामिः साधनीयमिति सब्रह्मवादिभिः सह समारोच्यापियानिद्रातः प्रतिबुद्धौ नै श्रेय सी- यत्वमालोचितं प्रतिपद्यते । सर्वस्य नित्यमुक्तत्वनिश्यात् । सो महत्व अवगादिन व्यता च भ्रान्त्यैवेत्याह-मित्राचैरिति । किं च सप्नवदेव गृहीत मुरदेशादि विद्वान पश्यति तत्साध्यफलामावादित्याह-पृहीतं चेति। अथवा टोकदृष्ट्या यत्किचिदगृही। वस्त्रानोदकादि तद्विद्वालेव किंचित्करोमोति प्रतिवद्धोऽन्यप्रत्ययवाधात स्वसंवन्वित्वेना- धिगच्छति । तेन तदाभोसमात्रमेवेत्याह-गृहीतं चेति । उका विवसिवा लोग सराणि योजयति-मित्राचैरित्यादिना ॥ ३५ ॥ स्वप्ने चावस्तुकः कायः पृथगन्यस्य दर्शनाद । यथा कायस्तथा सर्व चित्तदृश्यमवस्तुकम् ॥ ३६॥ स्वमे चाटन्दृश्यते यः कायः सोऽवस्तुकस्ततोऽन्यस्य स्वापदेश- स्थस्य पृयकायान्तरस्य दर्शनाद सर्वे चिचदृश्यमवस्तुकं जागरितेऽपि चित्तदृश्यत्वादिसर्यः । स्वमसम वादसज्जागरितमपीति मकरणार्यः ॥ ३६॥ किं च स्वप्नावस्थायां येन देहे नाट्यादिषु पर्यटति स मिथ्या पृथाभूतस्य निभः लस्य देहस्य दर्शनात् । तथा नागरिते येन परिवानकाशिरीरेण लोकस्य द्वेभ्यो वा दृश्यते स मिथ्या कथ्यते । पृथगेव क्टम्यानमाल्यारीरस्यानुभवादित स्वप्ने चेति । किं च यथा स्वप्ने देहो मिथ्या तथा चित्तदृश्यं नई सर्वमास्नुकं नि. १३. 'वमिनि । २ ग. र. 'लक' । ३ स, इ. स.ज. नु।। न । ५ स. प. ह. ज. प्रतिर' रा.प. इ.ज .। . स. च... मारत। झ. विषया नि'। १ ग..'द साति।.... 'सामना । बिमा१२ ग. स .। १३ ग.प.समें । १४. सवित'। ५६' १६. 8. 'न नादि। १७ रा. १० घ. 'भारा'। यथा स्वमदृश्य: कायोऽसंस्तया *4 - ·चतुप्रकरणम् ४]भानन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। सुच्छत्वं व्यवच्छिनत्ति-रज्ज्विति । दर्शनस्याऽऽभासत्वं सूचयनि-विकल्पितमिति । यथा जाग्रदृष्टस्य विशेपस्य स्वप्ने दर्शनाउनागरिनवाप्सनाधीनः स्वप्नो जागरितकार्यत्वेन व्यवहिपते तथा स्वप्ने दृष्टस्य नागरितेऽपि दर्शनात्त कार्यत्वं नागरितस्य प्राप्तमित्या- शङ्कय द्वितीयाधं व्याचष्टे--तथेति । यत्तु स्वप्न नागरितयोरुक्तं कार्यकारणत्वं तदपि न नियतमिति निपाता) कथयति-चशब्दादिति । तस्मात्प्रायशः स्वप्नस्य जान द्वासनाधीनत्वादिति यावत् । नागरितस्य परमार्थसत्ताकार्यस्य स्वप्नस्यापि तादात्म्या. तथा विवक्षित्वा कार्यकारणत्वप्रथा कथं न भवतीति व्यावत्यं कथयति-न त्विति ॥ ३९॥ नास्त्यसद्धेतुकमसत्सदसद्धेतुकं तथा । सब सहेतुकं नास्ति सहेतुकमसत्कुतः ॥ ४० ॥ परमार्थतस्तु न कस्यचित्केनचिदपि प्रकारेण कार्यकारणभाव उपप- यते । कथम् । नास्त्यसद्धेतुकमसच्छशविषाणादि हेतुः कारणं यस्या. सन एव खकुमपादेस्तदसहेतुकमसन्न विद्यते । तथा सदपि घटादि. वस्तु, असदैतुकं शशविपाणादि कार्य नास्ति । तथा संघ विद्यमान घटादि विद्यमानघटादिवस्त्वन्तरकार्य नास्ति । सत्कार्यमसत्कुत एष संभवनि । न चान्यः कार्यकारणभावः संभवति शरयो वा कल्पयि. तुम् । अतो विवेकिन मसिद्ध एव कार्यकारणभावः कस्यचिदित्यभिः मायः॥४०॥ व्यवहारदृष्टया कार्यकारण सप्तनागरितयोरुकम् । तत्तदृष्टया प्रसिद्धमेक वचिदपि कार्यकारणावमिति वदननोऽज्ञानादवरदेव कार्य मातीनि मतं व्यात. पति-नास्तीति । शून्यतादिनम्नु मदेव कार्य नायते भन्यादिति मन्यन्ने तान्य. त्याह-सदिति । तपेन्यनेन नास्ती येतदनुष्यते । सांगादयान कार्यकारणयोयो। रपि सत्र संगिरले तान्प्रत्युक्तम्-सचेनि । मम कारणं मिथ्यानामृष्टेरिस्पके वर्णयन्ति तानिराचष्टे-मादेनुकमिति । सोकस्य तात्पर्यमाह --परमार्यतास्वति । स. समिति सागरेम... 'सामग.'। ५२. सलग प. 'स्थानका'। म. प. स. 'नाग नाया। प. तर ना.स.स. 'दरन।" व.प:'। १२. प. 'दुई।१७.सि । पा. ति म.प. दि. १:८. 'मम' । दिल १७ ८. 'टोला । 10 R. म. नादि। ...

·No text on this page.

·धनुर्धप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १८७ तत्त्वदृष्टया कार्यकारणत्वस्याप्रसिद्धत्वे कथं जन्मादिसूत्रप्रमुखैः सूत्रैर्नगत्कारणं मा सूत्रितमित्याशङ्कयाऽऽह-उपलम्भादिति । अविवेकिन विवेकोपा. यत्वेन कार्यकारणत्वमुपेत्य सूत्रकारप्रवृत्तिरित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे-~-याऽपी. त्यादिना । अस्ति वस्तुभावो द्वैतस्येति शेषः । कार्यकारणभावमुपेत्य जन्मोपदिशता. मद्वैतवादिनां मन्दविवेकिषु विवेकदायापायत्वेन कथं तदुपदेशः स्यादित्याश- इयाऽऽह-तामिति । यदा ब्रह्मणः सकाशादशेष जगद्वतीत्यभ्युपेतं तदा तदति. रेकेण जगतोऽभावात्मैव सर्वमिति निश्चितम् । तद्विपयेषु च वेदान्तेषु पौर्वापर्येणाऽऽलो. चितेषु तदम्यासिनां तेषां तदम्यासप्रसादादेव कूटस्थाद्वितीयवस्तुविवेकदाढ्यं सेत्स्यती. त्यभिप्रेत्याद्वैतवादिभिर्नातिरुपदिष्टा न तु द्वैतस्य श्रुतितो न्यायतश्च निरूपयितुमश- क्यस्य परमार्थत्वं गृहीत्वा भातिरुपदित्यनातिरेव पारमार्थिकीत्यर्थः । चतुर्थपादार्थ. माह-ते हीति । तेषां विवेकोपायत्वेन जातिरुपदिष्टेत्येवोपक्रममनुकूलपति- उपाय इति ॥ ४२ ॥ जजातेस्त्रसतां तेपामुपलम्भादियन्ति ये। जातिदोपान सेत्स्यन्ति दोपोऽप्यल्पो भविष्यति ॥४३॥ ये चैवमुपलम्भात्समाचाराचाजातेरजातिवस्तुनखसन्तोऽस्ति वस्ति- त्यपादात्मनो विपन्ति विरुद्ध पन्ति देतं प्रतिपयन्त इत्यर्थः । तपा. मनातेखसता त्यानानां सन्मार्गावलम्विनां जातिदोपा जात्युपल. म्भकृता दोपा न सेत्स्यन्ति सिद्धिं नोपयास्यन्ति । विवकमार्गप्रवृत्त त्वात् । यद्यपि कश्चिदीपः स्यात्सोऽप्पलर एव भविष्यति । सम्पाद नामतिपचिनुक इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ उ दरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य मयं मातीत्यादिश्रुतिभ्यो प्रमणि सिकारदशिनां भयप्राप्तिः श्रूयते । तथा च श्रोत्रियाणामविभेदशिना नानुमाझयापाऽऽह- अनानेरिति । न हि कल्याणहकश्चिदति तात गच्छनीति मोलेपामारगनिकपत. नाभावेऽपि निन्दानुपपत्या कषिदोपदेशः मंभवनीयाय सम्पानामाप्तिर. युक्त गर्भनामादिदोषमभ्यनुनानानि-दोपोऽसीति । अनयमादर्शयपादप्रयता- म्यक्षराणि योनयनि-ये पत्यादिना । वर्षा याचटे-पचपीति । कभि. निन्दानुपपत्तिचित इति यावत् ।। ४३ ॥ १६.६।८. पुरे...........। ५.रूवार 0.61 •५. ' सिमरन'।र.म.ar ९ स... रहद' । ................. पिर।

·र्यकारणत्वं यया कया च प्रक्रियया प्रतिपादायतु। क्षिपति-कथमिति । अनिर्वाच्यं मायामयं कार्यकारणत्वं प्रतीतिमात्र कमधिकृत्य प्रसिद्धिरविरुद्धत्यमिसंघायाऽऽयं पादं विभनते-नास्तीका शङ्कय योग्यानुपलब्धिविरुद्धत्वान्मैवमित्याह-न चेति ॥ ४० ॥ विपर्यासाद्यथा जाग्रदचिन्यान्भूतवत्स्टशेत् । तथा स्वप्रे विपर्यासादस्तित्रैव पश्यति ॥ ४ ॥ पुनरपि जाग्रत्स्वमयोरसतोरपि कार्यकारणभावाशङ्कामपर्ने यन्नाह । नर्यासोंदविवेकतो यथा जाग्रजागरितेऽचिन्त्यान्भावानशक्यचिन्न यानज्जुसर्यादीन्भूतवत्परमार्थवत्स्पृशनिव विकल्पयेदित्यर्थः नव पश्यति न तु जागरितादुत्पद्यमानानित्यर्थः ॥ ४१ ॥ मनागरितयोवस्तुनो नास्ति कार्यकारणत्वमित्यत्रैव हेत्वन्तरमाह-वि दास देना । कश्चिदित्यस्य पूर्वेण क्रियापदेन संवन्धः । दृष्टान्तमन्ध यादिना ॥ ४१ ॥ ' द्वतीयं पादं व्याचष्टे - तथेत्यादिना । तृतीयं पादं व्याकरोति- चतुर्थपादार्थमाह - असदिति । अस्तु तर्हि प्रकारान्तरेण कार्यरत अद्यथा तथा स्वमें वियर्यासाद्धस्त्यादीन्धर्मान्पश्यन्निव विकल्प । श्लोकस्य तात्पर्यमाह - पुनरपीति । अक्षरार्थ कथयति - विप ·. चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। स्फुटी क्रियते । पूर्वार्धार्थानुरादनापराध योनयति--जायत इत्यादिना । विशेष्य प्रभपूर्वक विशदयति-किं तदित्यादिना ॥ ४५ ॥ एवं न जायते चित्तमेवंधर्मा अजाः स्मृताः। एवमेव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥ ४६॥ एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न जायते चित्तमेवं धर्मा आत्मानोऽजाः स्मृता ब्रह्मचिदिः । धर्मा इति बहुवचनं देहभेदानुविधायि- त्वादद्वयस्येवोपचारतः । एवमेव यथोक्तं विज्ञानं जात्यादिरहितम- द्वपमात्मतत्त्वं विजानन्तस्त्यक्तबाटेपणाः पुनर्न पतन्त्यविद्यावान्त- सागरे विपर्यये । “तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इत्या. दिमत्रवर्णात् ॥ ४६ ॥ ब्रह्मणचिपस्यानत्वमुपपादितमुपसंहरति-एवं नेति । चित्प्रतिविम्बानी जीवानां बिम्बभूतब्रह्ममात्रत्वादमत्वमविशिष्टमित्याह-एवमिति । उक्तब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य फलमाह-एवमिति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोनि-एवमित्यादिना । कार्यकारण. भावस्य दुर्भगत्वादयो यथोक्ता हेतवः। चित्तं चैतन्यं ब्रह्मति यावत्-एवमिति । प्रतिनि- भ्यानां विग्नमात्रत्वं नोवानामपि प्रतिविम्याल्पानां विम्बभूवनीमाप्रवादित्यर्थः । अद्वयस्य बहुवचनभावत्वमयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-धर्माइतीति । उत्तरा योनयति- एवमेवेति । विज्ञान विज्ञप्तिरूपं प्रीत्यर्थः । यपोतनाने मुख्यानधिकारिणो व्यपदि- शनि-त्यक्तेति । उक्तज्ञानतां संसारसंग्रासापावे प्रमागमाह-तप्रेति ॥ ४६ ।। ऋजुपक्रादिकामासमलातस्पन्दितं यथा । ग्रहणग्राहकामास विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥४७॥ ययोक्तं परमार्यदर्शनं प्रपञ्चपिप्यन्नाद-पथा हि चोफ . पत्रादिप्रसाराभामपन्यानसन्दिनमुलाचरनं तया ग्रहणग्राहकाभासं विपपिपिपयाभासमित्यर्थः । कि नदिज्ञानसन्दिनम् । सन्दिनपिन स. " ग.म. धनु 11.स. 'दन । र, तोर .. । ५. सारा ६ प.पु. पुनना। •ए.... समी।.R.किसी। R ...प. मा IMCIEv... टा. 'चोदा 1.11५९.१... '१६ प... । १.7C.#.ne..........।

·१८८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-अलातशान्त्यारू उपलम्भात्समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते । उपलम्ात्समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥ ४४ । ननूपलम्भसमाचारयोः प्रमाणत्वादस्त्येव द्वैत वस्त्विति । न । उपल. म्भसमाचारयोयभिचारात् । कथं व्यभिचार इत्युच्यते । उपलभ्यते हिमायाहस्ती। हस्तीव हस्तिनमिवात्र समाचरन्ति । बन्धनारोहणादि- हस्तिसंवन्धिभिर्धहस्तीति चोच्यतेऽसन्नपि यथा तथैवोपलम्भात्स. माचाराद्वैतं भेदरूपमस्ति वस्त्वित्युच्यते । तस्मान्नोपलम्भसमाचारौ द्वैतवस्तुसद्भावे हेतू भवत इत्यभिप्रायः ॥ ४४ ।। यत्त हेतुभ्यां द्वैतस्यास्तित्वमुक्तं तद्पयति-उपलम्भादिति । लोकन्यावा- माशङ्कामन्द्य दूपयति-नन्वित्यादिना । व्यभिचारस्यासिद्धिमाशङ्कय परिहरति-- कथमित्यादिना । उपलम्भप्तमाचारौ मायामये हस्तिनि वस्तुत्वाभावेऽपि भवतः, तथा द्वैतेऽपि न तयोरस्ति वस्तुत्वसाधत्वमित्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ ४४ ॥ जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च । अजाचलमवस्तुत्वं विज्ञानं शान्तमदयम् ॥४५॥ किं पुनः परमार्थमदस्तु पदास्पदा जात्यायसवुद्धय इत्याद । अनाति सज्जातिवदयभारात इति जात्याभासम् । तद्यथा देवदतो नायन इनि । चलाभामं चलमियाऽऽभासन इति । यथा स एव देवदत्तो गच्छनीति । वस्त्वाभामं यस्तु द्रव्यं धर्मि नदयभागत इनि वस्त्या भासम् । यथा स एव देवदनी गौरी दीर्य इति । जायते देवदनः स्पन्दते दीपों गौर इन्येयमयभासने । परमार्यनस्य ममगलमयानुन्धमा द्रव्यं प । किं तदेवार विज्ञानं विज्ञप्तिः । नात्यादिरदिनस्यारा- नम् । अत पवादपं प नदित्यर्थः ।। १५ ।। नाटन निगम्पानिमा सुगमता iiifaधितम् मत कारी-नाग्यामामपिति । **Izti13TIFIZ!!! ft Ea-.पुनरिमादिना | Kimani *.

·धतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। १८९ स्फुटी क्रियते । पूर्वार्धा नुवादेनापराधं योनयति--जायत इत्यादिना । विशेष्य प्रश्नपूर्वक विशदयति-किं तदित्यादिना ॥ ४५ ॥ एवं न जायते चित्तमेवंधर्मा अजाः स्मृताः । एवमेव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥४॥ एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न जायते चित्तमेवं धर्मा आत्मानोऽजाः स्मृता ब्रह्मविद्भिः । धर्म इति बहुवचनं देहभेदानुविधायि. स्वाददयस्येवोपचारतः । एवमेव यथोक्तं विज्ञानं जात्यादिरहितम- द्वयमात्मतत्त्वं विज्ञानन्तस्त्यक्तवार्थोषणाः पुनर्न पतन्त्यविद्याध्यान्त- सागरे विपर्यये । “तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इत्या. दिपत्रवर्णात् ॥ ४६ ॥ ब्रह्मणश्चिद्रूपस्याजत्वमुपपादितमुपसंहरति-एवं नेति । चित्प्रतिबिम्बानी जीवानां विम्बभूतब्रह्ममात्रत्वादनत्यमविशिष्टमित्याह-एवमिति । उकब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य फलेमाह-एवमिति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति-एवमित्यादिना । कार्यकारण. मावस्य दुर्भगवादयो यथोक्ता हेतवःचित्तं चैतन्यं ब्रोति यावत्-एवमिति। प्रतिषि. म्वानां बिम्बमात्र मौवानामपि प्रतिविम्याल्यानां विश्वभूतोमात्र त्यादित्यर्थः । अद्वयस्य बहुवचनभावत्वमयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह~-धर्मा इतीति । उत्तराध योनयति- एवमेवेति । विज्ञान विज्ञप्तिरूपं प्रीत्यर्थः । यथोक्तनाने मुख्यानधिकारिणो व्यपदि. शति-त्यक्तेति । उक्त ज्ञानतां संसारसंघासाभावे प्रमाणमाह-तति ॥ ४६॥ ऋजुपक्रादिकाभासमलातस्पन्दितं यथा । ग्रहणग्राहकाभासं विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥४७॥ यथोक्तं परमार्थदर्शनं मपशपिप्पलाद-यथा हि लोक अनु. चत्रादिभाराभासपलातलन्दिनमुलकाचरनं तथा ग्रहणमाकाभासं विपपिविषयामासमित्यर्थः । कि नदिज्ञानहान्दिनम् । सन्दिनपिन - -- - ग, म. म. प्र. न ब. वर विशालोन. देई में । ५५. 'रारार।। ५. पुन. पुन।। . रा....स्वमिति। छ.स. वि । ..नाहि... प. म.ह १२.:.''प. 'योगमा १rv१५ स. प. ह. ज. 'ना' प... ज. + । 1.2 C.R.दस............''

·१८८ सगीटपादीयकारिकार्यवेदीयमाटूक्योपनिषद-भिलातशान उपलम्भात्समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते । उपलम्मात्समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥ ४ ननूपलम्भसमाचारयोः प्रमाणवादस्त्येव द्वतं वस्त्विति । न । उर म्भसमाचारयोर्व्यभिचाराद । कथं व्यभिचार इत्युच्यते । उपला हिमायाहस्ती । हस्तीय हस्तिनमियाय समाचरन्ति । बन्धनारोहणा हस्तिसंबन्धिभिधहस्तीति चोच्यतेऽसन्नपि यथा तयैवोपलम्भार माचारा?तं भेदरूपमस्ति पस्त्वित्युच्यते । तस्मान्नोपलम्भसमाचा द्वैतवस्तुसद्भावे हेतू भवत इत्यभिप्रायः ॥ ४४ ॥ यत्तु हेतुभ्यां द्वैतस्यास्तित्वमुक्तं तद्पयति-उपलम्भादिति । लोकन्या माशङ्कामद्य दूषयति-नन्वित्यादिना । व्यभिचारस्यासिद्धिमाशङ्कय परिहरी कथमित्यादिना । उपलम्भसमाचारौ मायामये हस्तिनि वस्तुत्वाभावेऽपि : तथा द्वैतेऽपि न तयोरस्ति वस्तुत्वसाधकैत्वमित्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ ४४ जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च । अजाचलमवस्तुत्वं विज्ञानं शान्तमद्वयम् ॥ ४५ ॥ किं पुनः परमार्थसद्वस्तु यदास्पदा जात्याद्यसबुद्धय इत्याह । अजाति सज्जातिवदवभासत इति जात्याभासम् । तद्यथा देवदत्तो जायत इति । चलाभासं चलमिवाऽऽभासत इति । यथा स एव देवदचो गच्छतीति । वस्त्वाभासं वस्तु द्रव्यं धर्मि तदवभासत इति वस्त्वा- भासम् । यथा स एव देवदत्तो गौरो दीर्घ इति । जायते देवदत्तः स्पन्दते दी? गौर इत्येवमवभासते । परमार्थतस्त्वजमचलमवस्तुत्वम- द्रव्यं च । किं तदेवप्रकारं विज्ञानं विज्ञप्तिः । जात्यादिरहितत्वाच्छा- न्तम् । अत एवाद्वयं च तदित्यर्थः ॥ ४५ ॥ भूतदर्शनावष्टम्भेन निमित्तस्यानिमित्तत्वमुक्कमेतदन्तैः श्लोकैविप्रपञ्चितम् । संा मूतदर्शनमुपसंहरति-जात्याभासमिति । श्लोकाक्षराण्याकाक्षाद्वारा विद्यु गोति-किं पुनरित्यादिना । गौरत्वदीयोक्त्या देवदत्तस्य गुणवत्त्वेन द्रव्यर , च. श. डूंतव। २ च. 'द्वैतरू' । . तभे। ३ स. 'कमि । श. च, इत्यत प्राह । ५ क. ह जा14 क. 'सननि' ! ७ स. दीगी। ज'कारवि। ९ ग.न. त्वमें।

·। चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। स्फुटी क्रियते । पूर्वार्धा(नुवादेनापराधं योनयात--जायत इत्यादिना । विशेष्य प्रश्नपूर्वकं विशदयति--किं तदित्यादिना ॥ ४५ ॥ एवं न जायते चित्तमेवंधर्मा अजाः स्मृताः। एवमेव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥४६॥ एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न जायते चितमेवं धर्मा आत्मानोऽना: स्मृता ब्रह्मविद्भिः । धर्मा इति बहुवचनं देहभेदानुविधायि. स्वादयस्येवोपचारतः । एवमेव यथोक्तं विज्ञानं जात्यादिरहितम- दयमात्मतत्त्वं विनानन्तस्त्यक्तवावेषणाः पुनर्न पतन्त्यविद्याध्यान्त- सागरे विपर्यये । "तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इत्या. दिमत्रवर्णात् ।। ४६ ।। ब्रह्मणश्चिपस्यानत्वमुपपादितमुपसंहरति--एवं नेति । चित्प्रतिविम्यानी जीवानां विम्बभूतब्रह्ममात्रत्वादनत्यमविशिष्टमित्याह-एवमिति । उक्तब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य फलेमाह-एवमिति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति एवमित्यादिना । कार्यकारण- भावस्य दुर्भणत्वादयो यथोक्ता हेतवः।नित्तं चैतन्यं ब्रीति यावत्-पवमिति । प्रतिबि. म्बानां बिम्बमानस्वं जीवानामपि प्रतिषिम्य कल्पानां विम्बभूतीमात्रस्वादित्यर्थः । अदयस्य बहुवननभावत्वमयुक्तमित्याशमाऽऽह-धर्मा इतीति। उत्तरा, योनयति- एवमेवेति । विज्ञान विज्ञप्तिरूपं प्रत्यर्थः । यपोक्तनाने मुख्यानपिकारिणो गपदि. शति-त्पतेति । उकज्ञानवतां संसारसंग्रामाभावे प्रमाणमाह-तप्रेति ॥ ४६॥ ऋजुवकादिकाभासमलातस्पन्दितं यथा । ग्रहणग्राहकामासे विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥ १७ ॥ पयोतं. परमार्थदर्शनं प्राश्चयिष्यन्नाद-यथा हि लोक मन. वादिनाराभामपानलन्दिनमुलावरनं तथा ग्रहणग्राहकाभाग विपपिविषयाभाममित्यर्थः । किनविज्ञानन्दिनम् । सन्दिनभित्र प. 1 11. R. नुस. नर. वि.२ में। ५.बारामा प. प. पुना। • रा. . . . . रिला । R. 'नाहि... मछि भएप..'टापन 11. 'टा । १.६१५७. स. स. ... । ......B.rat...2 ·१९० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपद- [अलातशान्त्यारू न्दितमविद्यया । न ह्यचलस्य विज्ञानस्य स्पन्दनमस्ति । अनाचल- मिति घुक्तम् ॥ ४७ ॥ विज्ञानमनमचलमेव जात्याभासं चलाभासं चेत्युक्तं तदिदानी दृष्टान्तेन प्रपश्च यति-- ऋजुवकादिकेति । अप्रच्युतपूर्वस्वरूपस्यासत्यनानाकारावभासो विवर्तस्तदन विज्ञानस्य स्पन्दितत्वम् । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-यथोक्तमिति । तत्र दृष्टान्तमार्ग व्याचष्टे-यथा हीति । दान्तिक योजयति-तथेति । किमित्यविद्यामन्तरेण मुख्यमेव स्पन्दनं विज्ञानस्य नेप्यते तत्राऽऽह-न हीति । निरवयवस्य विभुनो विज्ञा- नस्य वस्तुतश्चलनविलस्याविद्यमानमेव स्पन्दनमित्यत्र वाक्योपक्रमानुकूल्यं कथयति- अँजेति ॥ ४७ ॥ अस्पन्दमा मलातमनाभासम यथा। अस्पन्दमानं विज्ञानमनाभासमजं तथा ॥४८॥ अस्पन्दमानं स्पन्दनवर्जितं तदेवालातमृज्वाधाकारणाजायमानम- नाभासमनं यथा तथाऽविद्यया स्पन्दमानमविद्योपरमेऽस्पन्दमानं जात्यायाकारणानाभासमजमचलं भविष्यतीत्यर्थः ॥४८॥ विज्ञानं शान्तमित्युक्तं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-अस्पन्दमानमिति । श्लोकाक्षराणि याकरोति-अस्पन्दमानमित्यादिना । तथाऽविद्ययेत्यत्राविद्ययेति च्छेदः ॥ ४८॥ अलाते स्पन्दमाने वै नाऽऽभासा अन्यतोभुवः । न ततोऽन्यत्र निस्पन्दानालातं प्रविशन्ति ते ॥४९॥ किं च तस्मिन्नेवालाते स्पन्दमान ऋजुवक्राधाभासा अलातादन्यतः फुनविदागत्यालातेनैव भवन्तीति नान्यतोभुवः । न च तस्मानिस्पन्दा- दलातादन्यत्र निर्गताः । न च निस्सन्दमलातमेव प्रविशन्ति ते ॥४९॥ अलानदृष्टान्ते कथमृनुक्कादीनामसत्तमित्याशङ्कायां निरूपणांसहवादित्याह-- गत इति । यदा सल्बलानं सन्दमानमवनिष्टते तदा तस्मिन्नन्यतो देशान्तरा. याऽऽमामा भवन्नीति न शायं वामनुवाद्यामानानां देशान्तरादागमनस्याना. १७. "शिया न । २ कप.ज में । । ग. नस' ८. 'या। घ.. 'विपया विपना।६ प. बा. सनयनि । .प. अ. 'नमला। रेगा.F. विधा"....' सास, रंग नाग. . सयान्न. 'मदन'। 17, 'गा. राम ·चनुप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । गमात् । यदा तदेवालात निस्पन्दनं स्पन्दनयनितं वर्तते तदा ततोऽन्यत्राऽऽमासा भवन्ती- त्यपि न युक्तं वक्तुमनुपलम्भाविशेपात् । न घाऽऽभाप्तास्तम्मिन्नेवालाते लीयन्ते तदनुपा- दानत्वात् । यदि हि स्पन्दैननिमित्तमलातमुपादानं तदा निमित्ताभावमात्रान्नैमित्तिका. भोंवादर्शनादृजुवाद्याकाराः स्पन्दनाभावेऽप्यलाते भवेयुरित्यर्थः । इतश्च दृष्टान्ते दृष्टोनामाभासानां मिथ्यात्वमेष्टव्यमित्याह-किं चेति । हेत्वन्तरमेव स्पष्टयपूर्वा. र्घाक्षराणि व्याचष्टे-तस्मिन्नेवेति । आमासानां देशान्तरादागमनस्यानुपलम्मो हेतुः कर्तव्यः । अनुपलब्धिमेव हेतूकृत्य तृतीयपादार्थमाह-न चेति । चतुर्धपादार्थ- माह-न च निस्पन्दमिति ॥ ४९ ॥ न निर्गता अलातात्ते द्रव्यत्वाभावयोगतः । विज्ञानेऽपि तथैव स्युराभासस्याविशेषतः ॥ ५० ॥ किं च न निर्गता अलातात आभासा गृहादियद्रव्यत्वाभावयो. गतः। द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वम् । तदभावो द्रव्यत्वाभावः । द्रव्यत्वा- भावपोगतो द्रव्यत्वाभावयुक्तर्वस्तुत्वाभावादित्यर्थः । वस्तुनो हि मये- शादि संभवति नावस्तुनः । विज्ञानेऽपि जात्याद्याभासास्तथैव स्युरा. भासस्पाविशेषतस्तुल्यत्वात् ॥५०॥ ऋजुवकायामासानां दृष्टान्ते निर्गमनप्रवेशंयोरसंभवं साधयति-नेत्यादिना । दृष्टान्तनिविष्टामासवदान्तिकेऽपि जन्मायामाता मिथ्यैव भवेयुरित्याह-विज्ञानेऽ. पीति । नुवकाद्याकारेषु जन्मायाकारेषु घाssभासत्वस्य तुल्यत्वादिति हेतुमाह- आभासस्येति । इतश्च दृष्टान्ते मिथ्यात्मामासानामेष्टव्यमित्याह-कि चेति । तदेव पूर्वार्धयोननयो विशदयति-नेति । ऋनुवाद्यामासानां वस्तुनोऽभावेऽपि किमिति प्रवेशायसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह-वस्तुनो हीति । द्वितीयाधं योनयन्दाष्टान्तिकमा. चष्टे-विज्ञानेऽपीति ॥ ५० ॥ कथं तुल्यत्वमित्याह- ने नाऽऽमामा जन्यतोभुवः। विशन्ति ते ॥५१॥ दिन वस्तु।। प. दामा' । II.17.

·१९२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-अजातशान्त्यारूप- न निर्गतोस्ते विज्ञानाद्रव्यत्वाभावयोगतः । कार्यकारणताभावाद्यतोऽचिन्याः सदैव ते ।। ५२ ॥ अलातेन समानं सर्व विज्ञानस्य । सदाऽचलत्वं तु विज्ञानस्य विशेपः । जात्याद्याभासा विज्ञानेऽचले किंकृता इत्याह । कार्यकार- णवाभावाज्जन्यजनकत्वानुपपत्तेरभावरूपत्वादचिन्त्यास्ते यतः सदैव । यथाऽसत्स्वृज्वाधाभासेषु ऋज्वादिबुद्धिष्टाऽलातमात्र तोऽसत्स्वैव जात्यादिपु विज्ञानमात्र जात्यादिबुद्धिर्मपवेति समुदायार्थः॥५१॥५२॥ तुल्यत्वं सार्धनोत्तर श्लोकेन साधयति-कथमित्यादिना । न हि तस्मिन्विज्ञाने यथा कथंनियनवति ततोऽन्यमीकस्माधिदागत्य जमायामासारतत्र भनितमर्हति तथाधाभावान च तस्माद्विनानादनलनयाऽपितादन्यत्राऽऽभामा भविनुमत्सहने प्रतीत्यभावस्य तुल्यत्वान्नापि तदेय विज्ञानं प्रविशन्ति तस्य केवलस्य तदुपादान. त्यानुपगमात् । न च ते विज्ञाने प्रष्टुं समस्तितो निर्गन्तुं या पारगन्ति । सेपामा. स्तुवादित्यर्थः । कथं तर्हि विज्ञाने प्रथा(I) नेपामित्याशवाय मृत्याह-कानि । आभामानां विज्ञानम्य कार्यकारणताया दुनियादामामा देव निरूपयितः मागवान्मायामयाः सन्तो मिध्ये मान्तीत्यर्थः । सार्थको तात्पर्यमाह-- अलानेनेति । तहि सक्रियत्वमपि विज्ञानम्य प्रमज्येने धारावयाऽऽह-सदेति । यदि विज्ञानमा परमभीष्टं तहि सम नान्यायामामा हेमावान गरित्यारा इ.मातिमान परिहरति नात्यायामामा इत्यादिना । गतः संदेवागिन्या भी मोति शेषः । मारतमार्गमाह-पत्यादिना ॥ ११ ॥ ५२ ॥ द्रव्यं द्रव्यम्य हेतुः स्यादन्यदन्यस्य चैव हि । द्रव्यत्समन्यभायो वा धर्माणां नोपपद्यते ॥ ५३॥ मनकामासमिति गिना याविकासपी नयमानुः कारणं पातु नायर गन् । - VAL . ' है । की ·- चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । नाप्यद्रव्यं कस्यचित्कारणं स्वननं दृष्ट लोके । न च द्रव्यत्वं धर्माणा- मात्मनामुपपद्यतेऽन्यत्वं वा कुनविधेनान्यस्य कारणत्वं कार्य वा मतिपत । अतोऽद्रव्यत्वादनन्यत्वाच न कस्यचित्कार्य कारणं वाऽऽ. स्मेत्यर्थः ॥ ५३॥ यदुक्तं कार्यकारणताभावादिति तदिदानीमुपपादयितुमुपेक्रमते-द्रव्यमिति । अय- यवद्रव्यमषयविद्रव्यस्योपादानम् । अवयवगुणाचावयविगुणेषु समाननातीयेप्वसमषा- यिनो दृष्टाः । न चैवमात्मनो द्रव्यत्वं येन समवायित्वम् । न च तद्पाणां कचिदंतम- वायित्वं गुणगुणिमावस्यान्यत्वस्य तस्मिन्दुर्वचनत्वादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि योन- यति-अजमित्यादिना । अवयवावयविविमार्गविरहित्वमनत्वम् । एकत्वं गुणगुणि. भावशून्यत्वम् । तत्रेत्यात्मतत्त्वं परामृश्यते । तत्र कार्यकारणभावं दूषयितुं सामान्य. न्यायमाह-तेपामिति । अद्रव्यस्यापि रूपादेस्तनस्वादिद्वारा पटशौक्यादौ कारणावं दृष्टमित्यतो विशिष्टि–स्वतन्त्रमिति । अस्तु तहिं द्रव्यत्वेनान्यत्वेन चाऽऽत्मनि कार्यकारणत्वं नेत्याह-न चेति । न हि तत्र गुणवत्त्वेन द्रव्यत्वं निर्गुणत्वान्नापि सम- वायित्वेन तयात्वमन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात् । न च तत्र कुतश्चिदन्यत्वं सर्वस्य सन्मात्र- त्वेनैकरूपत्वप्रतिभानात् । अतो न तत्र कारणत्वं कार्यत्वं वा प्रतिपत्तुं शल्यमिति फलितमाह-अत इति ॥ ५३ ।। एवं न चित्तजा धर्माश्चित्तं वाऽपि न धर्मजम् । एवं हेतुफलाजातिं प्रविशन्ति मनीषिणः ।। ५४ ॥ एवं यथोक्तभ्यो हेतुभ्य आत्मविज्ञानस्वरूपमेव चित्तमिति न चिचना वाघधर्मा नापि वागधर्मनं चित्तम् । विज्ञानस्वरूपाभासमात्र• स्वात्सर्वधर्माणाम् । एवं न हेतोः फलं जायते नापि फलादेतुरिति हेतुफलयोरजाति हेतुफलाजाति प्रविशन्त्यध्यवस्पन्ति । आत्मनि हेतुफलपोरभावमेव प्रतिपद्यन्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः॥५४॥ चिकोपितकुम्भसंवेदनसममन्तरं कृम्मः संभवति । संमतशातौ कर्मनया स्वतंविदं जनयतीति व्यवहारोऽपि नोपपद्यते । कस्यचिदपि विद्वदृष्टानुरोधेनानन्यत्वादित्याह- एवमिति । यश्च धर्मादेः शरीरादेश्च कार्यकारणभावा विद्वदृष्टया पुरस्लान्निरतः सोऽप्यन्यत्वामावेन सिध्यतीत्याह-एवं देविति । तत्र पूर्वाध योनयनि-एवमि. - ...न्या. ए.'वंच. 'परन्ते ततोच..'चाउने। ५ ग. म. परकम । ६ अ. 'रिस'। प... ज. गुणिगुगमा प. 'गरलिलाय. ग..R.हितत्व।..'नाम'। २५ ·|गरिकापर्यवेदीपमाटूपपोपनिपन-(भात त्यादिना । आत्मस्वरूपाय निर्विकारस्लमद्रव्यस्यमप्रमिदलमित्यादयो यपोत यादा धर्मा पटादयो नाऽऽत्मनः 10 प धर्मशान्दिताना जीवानां चित्त परस्मादात्मनो नन्मेति युक्तम् । तेषां प्रतिपिम्पकसान मिग्नभूतबममात्रत्वा प्रेत्याऽऽह-विज्ञानेति । उत्तराध योनयति-एवं नेति ॥ १५ ॥ यावद्वेतुफलादेशस्तावदेतुफलोद्भवः । क्षीणे हेतुफलावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः ॥ ५५ ॥ ये पुनर्हेतुफलयोरभिनिविष्टास्तेपां किं स्यादित्युच्यते-धर्माधर्मा- व्यस्य हेतोरई कर्ता मम धर्माधर्मी तत्फलं कालान्तरे कचित्माणिनि- ये जातो भोक्ष्य इति यावद्धेतुफलयोरावेशो हेतुफलाग्रह आत्मन्य रोपणं तचिचतेत्यर्थः। तावद्धतुफलयोरुद्भवो धर्माधर्मयोस्तत्फ चानुच्छेदेन प्रवृत्तिरित्यर्थः । यदा पुनर्मोपधिवीर्येणेव ग्रहावेशो काद्वैतदर्शनेनाविद्योद्भूत हेतुफलादेशोऽपनीतो भवति तदा तस्मि- नास्ति हेतुफलोद्भवः ॥ ५५ ॥ देतु यते नापि फलं हेतोरिति तत्वदृष्टयोपदिष्टम् । इदानी गवृत्त्यर्थ तदभिनिवेशभावाभावयोस्तदुद्भवानुद्भवौ दर्शयति- "क्षराण्याकाक्षाप्रदर्शनपुरःसरं विवृणोति-ये पुनरित्यादिना।। देतुफलावेशः संसारस्तावदायतः । हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते ॥५६॥ लोद्भवस्तदा को दोप इत्युच्यते-यावत्सम्यग्दर्शनेन निवर्ततेऽक्षीणः संसारस्तावदायतो दीपों भवतीत्यर्थः । वेशे संसारं न प्रपद्यते कारणाभावात् ।। ५६ ॥ फलोद्भवे किं भवति तदाह-यावदिति । अभिनिवेश के स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-क्षीण इति । आकाक्षापूर्वक ते । उत्तरार्ध ज्याचष्टे-क्षीणे पुनरिति ॥ ५६ ॥ ते सर्व शाश्वतं नास्ति तेन वै । सर्वमुच्छेदस्तेन नास्ति वे ॥ ५७ ॥ वि। ३ च.- ·. ११ चतुर्षप्रकरणम्]मानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। नवजादात्मनोऽम्पन्नास्त्येव तत्कयं हेतुफलयोः संसारस्य चोत्पत्ति- विनाशायुज्यते त्वया । शृणु । संवृत्या संवरणं संवृतिरविद्याविषयो लौकिको व्यवहारस्तया संवृत्या जायते सर्व तेनाविद्याविषये शाश्वतं नित्यं नास्ति वै । अत उत्पत्तिविनाशलक्षणः संसौर आयत इत्यु. ज्यते । परमार्थसद्भावेन स सर्वमात्मैव यस्मात् । अतो जात्यभावा. दुच्छेदस्तेन नास्ति वै कस्यचिद्धेतुफलादेरित्यर्थः ॥५७ ।। कूटस्मद्वितीयमात्मतत्त्वमिच्छता कुनो जन्मनाशौ व्यवहियेते तत्राऽऽह-संवृ. स्येति । अविद्यया सर्वस्य जायमानत्वे सत्यविद्याविषये नित्यं नाम नास्त्येवेत्याह- शाश्वतमिति । परमार्थतस्तु सर्वमनं कूटस्थमास्थीयते तेन कल्पनां विना विनाशो नास्त्येव हेतुफलादेरित्याह-सद्भावेनेति । पूर्वापरविरोधमाशङ्कते–नन्विति । न तावदात्मनो नम्मविनाशौ तस्य कूटस्थत्वान्नापि ततोऽन्यस्य तौ युक्तौ तस्याद्वितीय- त्वात् । तथा च हेत्वादेर्नन्धस्य जन्मनाशौ न त्वया वक्तव्यावित्यर्थः । उच्यमाने समाधाने मनःसमाधानमर्थयते-ण्विति । तत्र 'पूर्वभागाक्षरार्थ कथयति-संवृत्ये. त्यादिना । अविद्याविषये नित्यस्य वस्तुनोऽभावे फलितमाह--अत इति । द्विती- यार्धाक्षरार्थमाह-परमार्थेति । भात्यमावो जन्मादिविक्रियामावस्तमेवोच्छेदामावे हेतुं कथयति-तेनेति । यथा पुरोवर्तिनि भुनगाभावमनुभवन्विवेकी नास्ति मुनगो रज्नु- रेषा कयं वृषैव विमेपीति भ्रान्तमभिदधाति । भ्रान्तस्तु स्वकीयादपराधादेव भुजंग परिकल्प्य भीतः सन्पलोयते न च तत्र विवेकिनो वननं मूढदृष्ट्या विरुध्यते । तथा परमार्थकूटस्थात्मदर्शने व्यावहारिकनन्मादिवचनेनाविरुद्धमिति भावः ॥ १७ ॥ धर्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते न तत्त्वतः । जन्म मायोपमं तेषां सा च माया न विद्यते ॥५८॥ न्ये च धर्मा जायन्त इति कल्प्यन्ते त इत्येवंप्रकारा नर्दिश्पर संवृत्यैव धर्पा जायन्ते न ते नो .: संभवः । ३ प. स्खयेति चेरहणु । तर का. ना। ५.स. "सारो माय। स... ज. उर्ता ।९ प. १५ नि'... ग. 'स्तु । 18. ३.स. 'न्मना। ४. 'पा11५७. पूर्वाधाक्ष' , छ. R. 'यतिना 'प्यारमनो।" संपत्या निदियन ·----- १९६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-[अलातशान्त्याख्य- तत्त्वतः परमार्थतो जायन्ते । यत्पुनस्तत्संवृत्या जन्म तेषां धर्माणां यथोक्तानां यथा मायया जन्म तथा तन्मायोपमं प्रत्येतव्यम् । माया नाम वस्तु तर्हि । नैवम् । सा च माया न विद्यते, मायेत्यविध- मानस्याख्येत्यभिमायः ॥ ५८॥ संवृत्या जायते सर्वमित्युक्तं तदिदानी प्रपञ्चयात-धर्मा इति । तत्राऽऽयं पाद विभगते-येऽपीति । प्रसिद्धावद्योतकत्वमितिशब्दस्य दर्शयति-त इत्येवंप्रकारा इति । एयंप्रकारत्वमेव स्फोरयति-यथोक्तेति । अनन्तरप्रकृता संवृतिरितिशब्दे नोत्ता । तथा च संवृत्यैव ते धर्मा जायन्ते न तु तेषां तत्त्वतो जन्मास्तीत्यर्थः । न ते तत्त्यत इत्युक्तं प्रपञ्चयति--परमार्थ इति । संवृत्याऽपि जन्म पारमार्थिकमेवेत्या- शक्षय तृतीयपादं योनयति-यत्पुनरिति । प्रत्येतव्यं जन्मेति शेषः । चतुर्भपादार्थ- माकाङ्क्षाद्वारा फोरयति-मायेत्यादिना ॥ ५८ ॥ यथा मायामयाद्वीजाजायते तन्मयोऽङ्कुरः । नासौ नित्यो न चोच्छेदी तहद्धर्मेषु योजना ॥१९॥ कथं मायोपमं तेषां धर्माणां जन्मत्याह । यथा मायामयादाम्रादि. पीजाज्जायते तन्मयो मायामयोऽङ्कुरो नासावङ्कुरो नित्यो न चोच्छेदी विनाशी वाऽभूतत्वात्तदेव धर्मेषु जन्मनाशादियोजना युक्तिः । न तु परमार्थतो धर्माणां जन्म नाशो वा युज्यत इत्यर्थः ॥ ५९॥ जन्म मायोपमं तेपामित्युक्तं तदेव दृष्टान्तावष्टम्मेन साधयति-ययेत्यादिना । मलोकातराण्याकाङ्क्षा दर्शयन्योजयति-कथमित्यादिना ॥ ५९॥ नाजेषु सर्वधर्मेषु शाश्वताशाश्वताभिधा । यत्र वर्णा न वर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते ॥६०॥ परमार्थतस्त्वात्मस्वनेषु नित्यैकरसविज्ञप्तिमात्रसत्ताकेपु शाश्वतोऽ "धत इति या नाभिधा नाभिधान मवर्तत इत्यर्थः । यत्र येषु वर्ण्यन्ते स्तेि वर्णाः शन्दा न मवर्तन्तेऽभिधातुं प्रकाशीयतुं न प्रवर्तन पर्थः । इदमेवमिति विवको विविक्तता तत्र नित्योऽनित्य इति ..तो "यतो याचो निवर्तन्ते" इति श्रुतेः ।। ६० ॥ ने M ---- या ते ।३ प . माया..रा.ग.प.ज.स . "तिइत्यग . 'मेतो , ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। यदुक्तं सद्भावेन घनं सर्वमिति तत्प्रपञ्चयति-नाजेविति । आत्मनि नित्यानि. त्यकथा नावतरतीत्यत्र हेतुमाह-योति । श्लोकस्य पूर्वाध व्याचष्टे-परमार्थ- तस्विति । द्वितीया, व्याकरोति-यत्रेत्यादिना । तति प्रकृतेषु धर्मेविति यावत् । आत्म नित्यानित्यकथामावे शब्दागोचरत्वं हेतुस्त त्र प्रमाणमाह-यत इति ।। ६.॥ यथा स्वप्ने दयाभासं चित्तं चलति मायया । तथा जाग्रद्दयाभासं चित्तं चलति मायया ॥११॥ जदयं च दयाभासं चित्तं स्वप्ने न संशयः। अदयं च दयाभासं तथा जाग्रन संशयः ॥ १२॥ यत्पुनर्वाग्गोचरत्वं परमार्थतोऽद्वयस्य विज्ञानमात्रस्य तन्मनसः स्पन्दनमा न परमार्थत इति । उक्ताओं श्लोकों ॥ ६१ ॥ ६२ ।। आत्मनः शब्दागोचरत्वे कथमसौ व्याख्यातृभिः शब्दैरेव प्रतिपाद्यतामानरतीत्या. वाकय चित्तस्पन्दनमात्रमविचारसुन्दरं प्रतिपाद्यप्रतिपादकरूपं द्वैतमिति सदृष्टान्तमाह- ययेति । स्वमे प्रतिपायप्रतिपादकद्वैतस्य चित्तस्पन्दितमाप्रत्येऽपि नागरिते कथं तपा स्पादित्याशङ्कयाऽऽह-अयं चेति । पौनरुकत्यं श्लोक्योराशङ्कम शतान्तरनिरा- सार्थत्वान्भवमिति मन्वानः सन्नाह-यत्पुनरिति ॥ ११ ॥१२॥ स्वप्नदृक्प्रचरन्स्वने दिक्षु वे दशसु स्थितान् । अण्डजान्स्वेदजान्याऽपि जीवान्पश्यति यान्सदा॥६३॥ इतथ पाग्गोचरस्थाभावो देतस्प । स्वमापश्यनीति स्तमत्वाचर पर्यटन्स्वमे स्वमस्थाने दिनुवै दशमु स्थितान्वनमानाजीवामाणि. नोऽण्डनान्स्वेदनान्वा पान्सदा पश्पनीति । पयेवं ततः किम् । उपते ॥६॥ बायो गोचरीभूतस्य द्वैतम्यामत्त्वे हेत्वनरमाचक्षानो दृष्टान्नमाचटे-स्वमा गिनि । पापस्यान ते न विदने पृथमित्यत्तरत्र संबन्धः । मोरण तात्पर्यमाह- इननि । सभामायमेन टयनरागि व्यापट-समानिनि । न विचन इति दियः । स्वमहशो विषयम्नानां भेदानां तत्र दृश्यमान विभेद छ. 'स्ममुवि...सन५५. TH.''... 'सन्दिन । म. प्र. 'T' । .. ''..."ल.....।

·१९८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-भिलातशान्त्याख्य- मिथ्यात्वे किमायातमिति पृच्छति-यदीति । उत्तर श्लोकेनोत्तरमाह-उपन इति ॥ ६३ ॥ स्वप्नदृश्चित्तदृश्यास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं स्वप्नदृश्चित्तमिप्यते ॥ ६४ ॥ स्वमदृशश्चित्तं स्वमचित्तम् । तेन दृश्यास्ते जीवास्ततस्तस्मात्स्वम- दृश्चित्तात्पृथहन विद्यन्ते न सन्तीत्यर्थः । चित्तमेचे बनेकजीवादिभे. दाकारेण विकल्प्यते । तथा तदपि स्वमदृश्चितमिदं तदृश्पमेव, तेन स्वमशा दृश्यं तदृश्यम् । अतः स्वमहाव्यतिरेकेण चित्तं नाम नास्ती. त्यर्थः ।। ६४ ॥ श्लोकाक्षराणि योनयन्कर्मधारयं व्यावर्तयति-स्वमेति । जीवादिभेदानां सो दृश्यमानानामुक्तानां पित्तात्पृथगसत्तं साधयति-चित्तमेवेति । तहिं दधारित चेति द्वयं स्वमें स्वीकृतम् , नेत्याह-तथेति । तच्छन्दस्य वित्तविषयावं व्या पति-तेनेति । स्वमाययस्य चित्तस्य स्वमग्विषयले फलितमाह-भत इति ॥१४॥ चरञ्जागरिते जाग्रदिक्षु वै दशसु स्थितान् । जण्डजान्खेदजान्वाऽपि जीवान्पश्यति यान्सदा॥६५॥ जाग्रचित्तेक्षणीयास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिप्यते ॥६६॥ जामनोरपानीवास्तशिताव्यतिरिकाभिमणीयत्वात्स्वमारिच. चक्षणीपनीचरन् । तप जीक्षणात्म विसं दपुरप्यनिरित पु- सपसारसमषितरन् । उतार्यान्यन् ।। ६५ ।। ६६॥ सानानिमिपं पाटनिर योगपति-पामित्यादिना नामसापादि पुरानी गर्दन का गुमने मा. रसियन । हन्दी विसरमाप१-मान HIMALAYA TAR जनाद - ..

·चतुर्धप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते किं तदस्तीति नोच्यते । लक्षणाशून्यमुभयं तन्मतेनैव गृह्यते ॥ ६७ ॥ जीवचित्ते उभे चित्तचैत्ये ते अन्योन्पदृश्ये इतरेतरगम्ये । जीवा- दिविषपापेक्षं हि चित्तं नाम भवति । चित्तापेक्षं हि जीवादि दृश्यम् । अतस्ते अन्योन्यदृश्ये । तस्मान्न किंचिदस्तीति चोच्यते चित्तं वा चित्ते. क्षणीयं वो किं तदस्तीति विवेकिनोच्यते । न हि स्वभे हस्ती हस्ति. चिचं वा विद्यते तथेहापि विवेकिनामित्यभिप्रायः । कथम् । लक्षणाशून्यं लक्ष्यतेऽनयेति लक्षणा प्रमाणं प्रमाणशून्यमुभयं पित्तं चैत्यं द्वयं यत- स्तन्मतेनैव तचित्ततयुर्वं तगृह्यते । न हि घटमति प्रत्याख्याप घटो गृह्यते नापि घटं प्रत्याख्याय घटमतिः । न हि तत्र प्रमाणप्रमेयभेदः शक्यते कल्पयितुमित्यभिप्रायः ॥ ६७ ।। दृश्यदर्शनव्यतिरेकग्राहकप्रमाणप्रतिहतं हेतुद्वयमित्याशङ्कयाऽऽह-उभे हीति दृश्यदर्शने परस्परापेक्षसिद्धिके दृश्ये सिद्धे तदवच्छिन्नं दर्शनं सिध्यति तस्य च सिद्धौ तदवच्छिन्नं दृश्यं सिध्यतीत्यन्योन्याश्रयान दृश्यं दर्शनं या सिध्यतीत्यतो विभागावगाहिप्रमाणाभावान्न तहाधा हेतृदयस्येत्यर्थः । किं च समावनायां प्रमाणप्र. त्तिर्वकल्याने व दृश्यदर्शनयोरन्यतरस्यापि नरपेक्ष्येण संभावना भवत्यन्योन्याश्रय. दोपात् । तथा च परस्परपुरस्कारेण सिध्येयं कल्पितमेव स्यादिति मत्वाऽऽह- किं तदिति । तदृश्यं दर्शनं वा किमस्तीति पृष्टे विवकिना नास्तीत्येवोच्यते प्रागुक्त. दोपादित्यपः । किं च प्रामाणिकस्यैव प्रामाणिको भेदः संभवति । न प दृश्यदर्शनयोः स्वरूपे प्रमाणमस्तीत्याह-लक्षणेति । कथं तर्हि प्रमाणप्रमेयविमागो वादिभिलते तचित्ततादोषणेन्याह-तन्मतेनेति । तत्र प्रथमं पादं विपनते-जीवैति । ते मीर- चित्ते इति संबन्धः । अन्योन्यदृश्यत्वमितरतरमाहत्वं तदेव साटयति-जीवादिति । द्वितीयपादं व्याचष्टेनस्मादिति । तदेव फुटयति-चित्रं वेनि । किं तदस्तीनि पृष्टे सति न किंचिदस्तीत्युच्यते विवक्निनि योजना । उता हटानेन वि. ११.येत ..... मारय ।। यत । स ... बिर।५९. नि.न.प. निरा।... गते तनसि...। हिरन... 'वन".. '। १. R. 'श सम्स्यायो 'ति५font १०.पो........... CICE.१७. १ ·२०० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-अलातशान्त्यास्य- गोति-न हीति । इहेति जागरितोक्तिः । द्वितीयांचं व्याचियामुतया पृच्छनि- कथमिति । तदैवावनार्य व्याकरोति-लक्षणेत्यादिना । यतस्ततो न त दस्य प्रामाणिकत्वमिति शेषः । कथं तर्हि लौकिकानां परीक्षकाणां च प्रमाणप्रमेयविभाग प्रवृत्तिरित्याशङ्कय चतुर्थपादार्थमाह-तन्मत्तेनेति । तदेव प्रपञ्चयति-न हीति । घटे किं प्रमाणमित्युक्त ज्ञानमित्यनुत्तरमतिप्रसङ्गानापि घटनानमन्योन्याश्रयप्रसका दतो न घटतज्ज्ञानयोर्मानमेयभावः संभवतीत्यर्थः ।। ६७ ॥ यथा स्वममयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥६८॥ यथा मायामयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥६९॥ यथा निर्मितको जीवो जायते म्रियतेऽपि वा। तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥७॥ मापासपो मायाविनां यः कतो निर्मितको मनोपध्यादिभिनिप्पा. दितः । सममायानिर्मितका अण्डनादयो जीया यया नायन्ते प्रिपन्ने च तया मनुप्यादिनसणा अविचमाना एव चिपरिकल्पनामात्रा इत्यर्थः ।।६८।६० ॥७० हरयानामरमादीनां दर्शनानिरिहानाममत्वानुमानस्य भेदमाह करगाणया परि. हत्य दर्शनातिमि तपामा गन्मादिप्रत्ययाः गादित्याय परिहानि-- पपेलादिना । मायामयाय निर्मितकाप प मोषणविदो समसमान प्रयाह- मामेति । मंतिनिकामनामीनां परमा: TITANIनुमान नामानित FRARI पापी मन ममापिशितापमतियोस्त्राय टमार-सादिना ॥९८it.॥ ७० ॥ न कभिजायते जीवः मंभवोऽस्प न विद्यते । एतत्तदुत्तमं गत्यं पत्र विचित्र जायने । ७१ ॥ ६ ·चतुर्पप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २०१ व्यवहारसत्पविषये जीवानां जन्ममरणादिः स्वमादिजीववदित्यु- तम् । उत्तमं तु परमार्थसत्यं न कश्चिजायते जीव इति । उक्तार्यम न्पत् ।। ७१ ॥ यस्तु नन्मादि सत्यमिति मन्यते तं प्रति प्रागुक्तं स्मारयति-न कश्चिदिति । वृत्तानुवादपूर्वकं श्लोकतापर्यमाह-व्यवहारेति । अक्षराणि न व्यारपेयानि व्याल्यातत्वादित्याह-उक्तार्थमिति ॥ ७१ ।। चित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राह्यग्राहकवद्वयम् । चित्तं निर्विषयं नित्यमसनं तेन कीर्तितम् ॥७२॥ सर्व ग्राह्यग्राहकवचित्तस्पन्दितमेव द्वयं चितं परमार्थत आत्मैवेति निर्विपयं तेन निर्विपयत्वेन नित्यमसझं कीर्तितम् । असो वयं पुरुषः" इति श्रुतेः । सविपपस्य हि विपये सनःनिर्विपयत्याचित्तमस. अमित्यर्थः ।।७२ ॥

·२०२. सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [अलातशान्त्याख्यं- निविपयत्वेन चित्तस्यासङ्गत्वं संगीतं तदसंगतं शास्त्रादेविषयस्य सत्त्वादित्याश• याऽऽहे-योऽस्तीति । ननु परमार्थतो वैशेषिकाः पट्पदार्थान्द्रव्यादिसमवाया. न्तानातिष्ठन्ते तथा च चित्तस्य कथमसङ्गत्वं तत्राऽऽह-परेति । वैशेषिकपारिभाषि- कव्यवहारानुरोधेन पदार्थो यो द्रव्यादिः समवायान्तः स्याने स परमार्थतोऽस्ति किं तु संवृत्या प्रतिभाति तस्मादविरुद्धमसङ्गत्वमित्यर्थः । व्यावय॑ चोद्यमुत्यापयति- नन्विति । तत्र यस्मादिति सामान्येनोक्तं हेतुं विशेषतो व्यनक्ति-शास्तेति । आदिशब्देन प्रमाता प्रमाणं प्रमेयमित्यादि गृह्यते । असङ्गत्वाक्षेपं परिहरति-नैप दोप इति । तत्र निविषयत्वहेतुं प्रश्नपूर्वकं पूर्वार्धयोननया साधयति-कस्मादि- त्यादिना । परमार्थतो द्वैतस्यासत्त्वे वाक्योपक्रममनुगुणमादर्शयति--ज्ञात इति । द्वितीयाधं योजयति-यथेति । न हि द्रव्यस्य लक्षणं गुणादिपञ्चकर्थं च ततो व्याव• तकप्रातिस्विकलक्षणप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रकल्प्यते । तथा च तल्लक्षणततत्प्रतिपत्ती तदितरप्रतिपत्तिः । तत्प्रतिपत्तौ च तहक्षणतस्तद्यावृत्ततत्तत्प्रतिपत्तिरिति परस्पराधयान किंचिदपि वस्तुनः सिध्येदित्यर्थः । वस्तुतो निर्विपयस्यैव सिद्धत्वासात्वं चित्तस्य प्रागुक्तं संगतमेवेत्युपसंहरति-तेनेति ॥ ७३ ॥ अजः कल्पितसंहत्या परमार्थेन नाप्यजः। परतन्त्राभिनिप्पत्त्या संवृत्या जायते तु सः ॥ ७४ ॥ ननु शास्त्रादीनां संगृतित्वेऽन इतीयमपि कल्पना सतिः स्यात् । सत्यमेवम् । शास्रादिकल्पिनसत्यवान इन्गुच्यने । परमार्थेन नाप्यनः । पम्मा-परन ग्राभिनिष्पत्या परमामांगदिमपश्य मोहन इत्युक्तः म गंन्या जायने । अनोऽन इतीपमपि कल्पना परमार्थविप. नंग ममन इत्यर्थः ।। ७५ मायादिभरलमायाः मंतिपिद्धले हदीनामन्यापासना ममि. दा मादिन्यानोनि-अन इनि पसिनामामाामियर : मार-पतनि । ममामिदगामना भागमानगो मन ......................

·चतुर्धप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलित शांकरभाष्यसमेता । विभ्रमत्वे तन्निपेघस्यानत्वस्यापि तथात्वं युक्तमित्यर्थः । श्लोकव्यावमाशङ्कामाह-- नन्विति । शास्त्रादिभेदस्य कल्पितत्वे तत्प्रयुक्तमात्मन्यनत्वमपि कहित स्यादि- त्यर्थः । किमनोऽयमात्मेति व्यवहारस्य कतिपतत्वं किंवा तनुपलक्षितस्य रूपस्येति विकल्प्याऽऽयमती करोति--सत्यमिति । अनोऽयमित्यभिधानस्य संवृतिप्रयुक्तत्वा- तद्यवहारस्य करिपतत्वमिष्टमित्यर्थः । कैवल्यावस्थायाममोऽयमित्यभिधानामावमम्यु. पेत्य व्यावत्यं दर्शयनि-परमार्थेनेति । आत्मन्यमत्कव्यवहारस्य कल्पित द्विती. पार्धव्याख्यानेन हेतुमाह-~-यस्मादिति । परेषां परिणामवादिनां शाने या परिणा- मप्रसिद्धिस्तामपेक्ष्य तनिषेधेन योऽन इत्यात्मोक्तः स संवृत्यैव यतो जायतेऽनश्च प्रतियोगिनो नन्मनः संतिसिद्धतात्तन्निधरूपमनत्वापि ताहगेवेत्यर्थः । अगस्वा. दिव्यवहारोपलक्षिनखरूपस्याकलिस्तत्वम् । तस्य कल्पनाधिष्ठानत्वात् । न न करित. तस्य शास्त्रादेरकल्पितेन प्रमिनिहेतुत्वं प्रतिविम्भादौ बिम्बादिप्रमितिहेतुत्वस्य संप्र- विपन्नत्वादिति द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥ अभूताभिनिवेशोऽस्ति दयं तन न विद्यते । दृयाभावं स बुद्ध्यैव निर्निमित्तो न जायते ॥ ७५ ॥ यस्मादसद्विपयस्तस्मादसैत्यभूते देनेऽभिनिवेशोऽस्ति केवलमभिनि- वेश आग्रहमात्रम् । दयं तत्र न विद्यते । मिथ्याभिनिवेशमान च जन्मनः कारणं यस्मात्तस्मापाभावं युवा निनिमित्तो नियमिथ्या. याभिनिवेशो यः स न जायते ॥ ७ ॥ ननु ज्ञानम्म फस्तितावादिनन्यले मिथ्यात्वानापुनरागृत्तिकरमारन तत्राऽऽह-अभूनेति । गदि द्वितीयः मंसारः सत्यः म्यादी निसायनमपि पानुभूतमभिधीयत विभिनीशमात्रस्य नु मिरागमन्यनारि जानेन वानुनिष्टन निवृत्तिः मिष्यतीति नहोरायं वधति-पम्मादित्यादिना ॥ ७ ॥ यदा न लभते हेतूनुत्तमाधममध्यमान् । तदा न जायते चित्तं हेत्वमाये फलं कुतः ॥ ७६ ॥ नासाथमपिहिता भाशीनितानटीपमाधि देवत्वादियानिला .१....'बर में।...दर ग.. 'रस'५ ८.०......... ... .............. नि"t. १............:.:.. .

·। २०४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद- [अलातशा उत्तमाः केवलाश्च धर्माः । अधर्मव्यामिश्रा मनुष्यत्वादिमाप्प मध्यमाः। तिर्यगादिप्राप्तिनिमित्ता अधर्मलक्षणाः प्रतिविशेषावाघा सानुत्तममध्यमाधमानविद्यापरिकल्पितान्यदैकमेवाद्वितीयमात्मतत्वं । कल्पनावर्जितं जानन लभते न पश्यति यथा वालदृश्यमानं ग मलं विवेकी न पश्यति तद्वत्तदा न जायते नोत्पद्यते चित्तं देवाद्या रैरुत्तमाधममध्यमफलरूपेण । न ह्यसति हेतौ फलमुत्पद्यते वीजाघभ इव सस्यादि ॥ ७६ ॥ निनिमित्तो न जायत इत्युक्तं तदेतत्प्रपञ्चयति-यदेति । उत्तमान्हेतून्धिमा जातीति । आशीर्वनितैः फलतृष्णारहितैरधिकारिभिरिति यावत् । देवत्वादित्या। ब्देनोत्कृष्टं जन्म गृह्यते । केवलत्वं धर्माणां प्राधान्यम् । मनुष्यत्वादीत्यादिश मध्यमयोनयो गृह्यन्ते । तिर्यगादीत्यादिशब्देनाधर्म जन्म संगृह्यते । वाक्यीयज्ञाः ज्ञाननिवृत्तौ तन्निवृत्त्यर्थ विशिनटि-अविद्येति । भविदुषां प्रतीयमाना है विदुषां न प्रतिमान्तीत्येतदृष्टान्तेन स्फुटयति-ययेति । उकेऽ हेतुत्येन चतुर्थ पाचटे-न हीति ॥ ७६ ॥ अनिमित्तस्य चित्तस्य याऽनुत्पत्तिः समाऽदया। अजातस्यैव सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तद्यतः ॥ ७७ ॥ त्वभाव चिचं नोपयत इति युक्तम् । सा पुनरनुत्पचिचिचस्प कीशीत्युच्यते । परमार्थदर्शनेन निरस्तधर्माधर्मास्पोत्पत्तिनिमित्तस्पा. निमित्तस्य नित्तस्येति या मोक्षारुपाऽनुत्पतिः सा सर्वदा सर्वावस्था ममा निर्विोपाऽदपा 4। पूर्वमपजातस्यैवानुत्पयस्य चित्तस्य सर्व- स्पादयस्पेत्यर्थः । यस्मात्यागपि विज्ञानाधिनयं सहयं जन्म प तस्मादनानण सर्वम्य सर्वदा चिपम्प समाश्यया तिनं पुन: कदाचिद्भवति कदाचिदा न पनि । सर्वदेक पापः ।।७।। सदा न ना बिमिति पारिरीनगगनु कामाय परिहरति- भनिमिति । निमगहिनिमय नियमिदम्य सानातिमा निपाति.का पण माह-मनातम्येति । Rin MANT ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृसटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता । २०५ श्यत्वेन मिथ्यात्वान्नित्यसिद्धस्य परिपूर्णस्य चित्ताख्यस्य स्फुरणस्य जन्मायोगात्तदनुत्प- तिरुक्तलक्षणा युक्तेत्यर्थः । उक्तमन्द्याऽऽकाक्षापूर्वकं श्लोकमवतार्य व्याकरोति- हेत्वभाव इत्यादिना । यथा रूप्यकल्पनाकालेऽपि शुक्ररूप्यत्वं स्वाभाविकं तथा जन्मकल्पनाकालेऽपि संविदा निर्विशेषाद्वितीयब्रह्मता स्वाभाविकी । जन्मभ्रमनिवृत्त्य- पेक्षया तु तदा न जायत इत्युक्तमित्याह-सर्वदेति । न केवलं मोक्षास्थस्यैव चैत. न्यस्यानत्वं किं तु घटायुपरक्तस्यापीत्यभिप्रेत्याऽऽह-सर्वावस्थास्विति । सर्वस्यैव चित्तप्रतिविम्यस्य विम्बकरुपब्रह्मरूपत्वादिति हेतुमभिप्रेत्याऽऽह-अद्वया चेति। तृती- यपादार्थ कथयति–पूर्वमपीति । तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । तस्माद्रज्जुसर्पवहै. तस्य जन्मनश्च दृश्यत्वाद्वस्तुतोऽसत्त्वादिति यावत् ।। ७७ ॥ बुध्दाऽनिमित्ततां सत्यां हेतुं पृथगनाप्नुवन् । वीतशोकं तथा काममभयं पदमश्नुते ॥ ७८ ॥ यथोक्तेन न्यायेन जन्मनिमित्तस्य यस्याभावादनिमित्ततां च सत्यां परमार्थरूपा बुद्ध्वा हेतुं धर्मादिकारणं देवादियोनिमाप्तये पृथग. नाप्नुवन्ननुपाददानस्त्यक्तवापिणः सन्कामशोकादिवनितमविधादिर- हितमभयं पदमश्नुते पुनर्न जायत इत्यर्थः ।। ७८ ॥ द्वयाभावं स बुद्ध्वैव निनिमित्तो न जायत इत्युक्तं तदिदानी प्रपञ्चयति-बुद्ध्वेति। ताभावोपलक्षितां सत्तामनाधनन्तां परमार्थभूतां प्रतिपद्य देवादियोनिप्राप्ती धर्मादिहे. सांकर्येणाननुतिष्ठन्यदा विद्वानवतिष्ठते तदा सर्वसंसारकारणरहितं पदमभूतानो पुनः शरीरं गृह्णानीत्यर्थः । श्लोकं व्याचष्टे-यथोक्तेनेति । दृश्यत्वादिना हेतुना तस्य रग्नुमादिवदेव कहिपतत्वं यथोक्तो न्यायस्लेन चैतन्यस्य जन्मनि यायं मितं तस्यामावताममायोपलसिनां सत्तां निमित्तामावादेवानापनन्ता तस्मादेव सत्या इवेति योमना । पृथगिति देवतादिप्रकृष्ट नन्मप्राप्तये धर्म मनुष्यत्वमाप्तये धर्माधों सिंगापधमयोनिप्राप्तये पाधर्ममसांकर्षणाननिष्ठन्निति यावत् । प्रातस्य ज्ञानतो पिनुष्ठानायोगे हेतुं सूचयनि-त्यक्तेनि । कार्यस्मनिर्धराहित्यमुत्स्वा पुनरमप. त्यस्यार्थमार-भविचेति ॥ ७८ ॥ 10. 'गा. ज 'दोभरि म.सार । ५ ८. 'निमि. त्या. 'तोऽभावारि प.पोरन्दा हवामा । १०. पादा.. 'ते न पुनः परमारत.स.प. सावित्रा.. 'पा'।१५ ग. प. 'गा।

·२०४ सगौडपादीयकारिजापर्ववेदीयमान्डूक्योपनिषद-[... इनमाः केवनाश्व धर्माः । प्रवर्मन्यापित्रा मनुम्पवादिनात मध्यमाः। निर्यगादिप्रातिनिमिता अधर्मलागाःतिविशेषायामा वानुचममध्यपाधमानविद्यापरिकलिवान्यदेकमेवाद्विीपमात्मवत्त से कल्सनावनितं जानन लभते न परति यया पाईपमान गने मलं विवेकी न पश्यति तद्वत्तदा न जायवे नोल्यो वि देवापान रुत्तमाघसमध्यमफलमण । न दसति हेतौ फलमुत्तपत्रे वीजायकार इव सस्यादि ।। ७६ ॥ निर्मिमित्तो न नायत इत्युकं तदेतत्याक्षयति-पदेति । उचनान्हेनिन- जातीति । आशीर्वजितैः गारहितधिकारिभिरिति यावत् । देवत्वादिकारित देनोह जन्म गृह्यते । केवटलं धर्मागां प्राधान्यन् मध्यमयोनयो गृह्यने । तिर्यगादीत्यादिशब्देनाधम जन्म संगृह्यते । पत्यापहाता ज्ञाननिवृत्तौ तनिवृत्त्य शिना-प्रवियोत । भाषा प्रतापमाना हेरा विदुषां न प्रतिमान्तीत्येतदृष्टान्तेन स्टयति यति । उ हेनुत्वेन च व्यात्रटेन हीति ॥ ७६॥ जनिमित्तस्य चित्तस्य याना...' मनुपलादीतिर ·२०७ पतुपंप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलिनीकरभाष्यसमेता। अजमनिद्रमस्वप्नं प्रभातं भवति स्वयम् । सकृतिभातो वरप धर्मो धातुस्वभावतः ॥ ८१ ॥ पुनरपि कीदृशश्वासौ बुद्धानां विषय इत्याह-स्वयमेव तत्मभात भवति नाऽऽदित्यायपेक्षं स्वयंज्योतिःस्वभावमित्यर्थः । सद्विभातः सदैव विभात इत्येतत् । एप एवंलक्षण आत्मारूपो धर्मो धातुसमा बनी वस्तुस्वभावत इत्यर्थः ॥ ८१ ॥ यो मोसो विदुषां विषयो दर्शिततमेव पुनर्विशिष्टि-अनमिति । स्वयंप्रमा- तत्वे हेतुमाह-सदिति । करितस्य सर्वस्य धारणाद्री नामो कपमपि परतत्रो भवितुमर्हत्यनवग्यानादनः स्वगज्योतिरिन्याह-धर्म इनि । घोगने नितीगने सर्व निक्षिप्यने मुप्तादावम्मिन्निति धातरात्मोच्यते । तथा म मनस्य ज्ञानमायनस्यो. पसंहारेऽपि मुनादौ मासितयाऽऽरमन सिद्धः मज्योतिमेटगमित्याह-धातुः रिति । कि पाऽऽत्मत्वादेवाऽऽमनः म्यज्योनिदमन्यमा पटानामिनामादि. स्याह-वभारत इति । आकासापूर्वक लोकमार्ग सदसराणि योनयनि- पुनरपीत्यादिना । धातृम्भावर रत्येक परं गृहीता याम-परिवनि। . सितापस्नु पूर्वमा पानिरिच्यते ॥ ८ ॥ मुखमात्रियते निन्यं दुःसं वित्रियते सदा । यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहण भगवानमो ॥ ८२ ॥ एचमुष्पमान परमार्थना कामातापिन रावत इल्युम्पने- परमायस्प कम्पचित परानुनी धर्मर प्रोग प्रागारमेन मिथ्यामिनि. বিশেষ। বাঘিনাঘানাত । হাত নি- मिनाऽऽवणं न पानाला नविण पाटी शिपते । परमादान दुभतार ! रानमारामागोदर इल्पः । भनो बहानगरा रा नाना मांग लियः । "माया पदारमारियः ।। ८२॥ .::। . ............। " ·। २०६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-अलातशान्त्याख्य- अभूताभिनिवेशादि सदृशे तत्प्रवर्तते । वस्त्वभावं स बुद्ध्वैव निःसङ्गं विनिवर्तते ॥ ७९ ॥ यस्मादभूताभिनिवेशादसति द्वयेऽद्वयास्तित्वनिश्चयोऽभूताभिनिवेश स्तस्मादविद्याव्यामोहरूपाद्धि सदृशे तदनुरूपे तचित्तं प्रवर्तते । तस्य दयस्य वस्तुनोऽभावं यदा बुद्धवांस्तदा तस्मानिःसङ्ग निरपेक्ष सद्विनि. वर्ततेऽभूताभिनिवेशविपयात् ॥ ७९ ॥ यथोक्तपदप्राप्तिः सदाऽस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-अभूतेति । व्यभिचारित्वादिहेतुभि- रद्वयात्मदर्शनेन वा साध्यप्ताधनात्मनो द्वैतस्य वस्तुनोऽभावं यदा पुमान्बुद्धवास्तदा वस्त्वमावं पुरुषो धुदैव निःसङ्गं नित्तं यथा पुनर्न प्रवर्तते तथा तनिवृत्तिमवृत्तो भवतीत्यर्थः । अक्षरोणि विभनते-यस्मादित्यादिना । यस्मादभूताभिनिवेशात्तदनु रूपे चित्तं प्रवर्तते तस्मानिःमर निवर्तत इति संबन्धः । अभूताभिनिवेशमेव विशद न्यति-असतीति । अभिनिवेशस्याविद्याव्यामोहरूपत्वमन्वयव्यतिरेकसिद्धमिति वक्तुं हीत्युक्तम् । तदनुरूप इत्यम तच्छब्देनाभिनिवेशो गृह्यते । तस्येति । अभिनित. दाविपयस्येत्यर्थः ॥ ७९ ॥ निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तदा स्थितिः । विषयः स हि युद्धानां तंत्साम्यमजमदयम् ॥८॥ निवृतस्य दैतविपयादिषपान्तरे चामवृनस्णाभायदर्शनेन मिनस्य निथला चननिता ग्रनम्बरपर तदा स्थिनियंपा ग्रामसरूपा स्पिनिचितम्यादयविज्ञान करमघनलागा । हि गरमाविषयी गोचरः परमाथदणिनां युदानां मम्मानमाम्यं परं निम्पिम. नमपंच॥ ८॥ अयं पात्र मार-नियमतिविनुमो. पनि सामानिमार-विषय :नि कप. ने-निलम्पयादिना । ८. .

·चतुर्पप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । अजमनिद्रमस्वप्नं प्रभातं भवति स्वयम् । सकृतिभातो ह्येवैप धर्मो धातुस्वभावतः ॥ ८१ ॥ पुनरपि कीदृशश्वासौ युद्धानां विषय इत्याह-स्वयमेव तत्प्रभातं भवति नाऽऽदित्याद्यपेक्षं स्वयंज्योतिःस्वभावमित्यर्थः । सकृद्विभातः सदैव विभात इत्येतत् । एप एवंलक्षण आत्मारूपो धर्मो धानुस्या- वतो वस्तुस्वभावत इत्यर्थः ॥ ८१॥ यो मोक्षो विदुपां विषयो दर्शितस्तमेव पुनर्विशिनष्टि-अजमिति । स्वयंप्रमा. तत्वे हेतुमाह-सदिति । कतिपतस्य सर्वस्य धारणाद्रो नासो कथमपि परतत्रो भवितुमर्हत्यनवस्थानादतः स्वयंन्योतिरित्याह-धर्म इति । किं च धीयते निधीयते सर्व निक्षिप्यते मुफुप्तादावस्मिन्निति धातुरात्मोच्यते । तथा च सर्वस्य ज्ञानसाधनस्यो. पसंहारेऽपि मुप्तादौ साक्षितयाऽऽत्मनः मिद्धेः स्वयज्योतिष्ट्रमेष्टव्यमित्याह-धातु. रिति । किं नाऽऽत्मत्वादेवाऽऽत्मनः स्वयंज्योतिष्ट्रमन्यथा घटबदनामवप्रसङ्गादि- त्याह-स्वभावत इति । आकाक्षापूर्वकं श्लोकमवतार्य तदक्षराणि योनयनि- पुनरपीत्यादिना । धातुस्वभावत इत्येकं पदं गृहीत्वा व्याचष्टे-वस्त्विति । विय. सितार्थस्तु पूर्वस्मानातिरिच्यते ॥ ८१ ॥ सुखमात्रियते नित्यं दुःखं विवियते सदा । यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहण भगवानसौ ।। ८२ ॥ एचपुषमानमपि परमार्थतन्त्र कस्मालोकिकन गृह्यत इत्युच्यते-- यस्माघस्य कस्यचिपबस्नुनो धर्मस्य ग्रहेण ग्रहणावेगेन मिथ्याभिनि- विष्टतया मुखमाधिपतेऽनायासेनाऽऽन्ठायत इत्यर्थः । गोपलब्धिनि- मित्तं हि तंत्राऽऽवरणं न यत्नान्नरमपेक्षते । दुःसं विग्रियने प्रकटी मियने । परमार्यमानस्य दुर्लभत्यान् । भगवानमावात्मादयो देश इत्यर्थः । अतो वेदान्तराचाय वा उच्चांनोऽपि नैव मार्नु गर्व इत्यर्थः । “प्राथपों वत्ता युगलोऽम्प या" इनि थुनेः ॥ १२ ॥ - १६.प. उ. धातुः वाघ. पनुस। म.पुरः की ।... पादः a. 'भादेस्वतासग. घ...प्र.स.नि' । ... 'पुलाच.ma...R .। ११. 'वामा' १५. रिटाप.देवर.......। १६ ....भिर भाग।।१८.

·No text on this page.

·. . -- - -- चतुप्रकरणम् ४] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। प्रमाना देहादिव्यतिरिक्तोऽस्तोत्यायो वैशेषिकादिपक्षः । देहादिव्यतिरिक्तोऽपि नासो बुद्धयतिरिच्यते क्षणिकस्य विज्ञानस्यैवाऽऽत्मत्वादिति द्वितीयो विज्ञानवोदिक्षः । तृतीयो दिगम्बरपक्षः। चतुर्थे तु शन्यवादिपक्षे शून्यस्याऽऽध्यान तत्वयोनार्थी वोमा । द्वितीया विमनते-तत्रत्यादिना । अनित्येभ्यो घटादिभ्यः सुखाद्याकारपरिणा- मितया वैलक्षण्यादस्तिभावो योऽयं प्रमातोक्तः स चलः सविशेषः सन्परिणामीत्यर्थः । देहोचतिरिक्तोऽपि प्रमाता बुद्ध्यतिरिक्तो नास्तीति यो नास्तिभावः स स्थिरो निर्वि. शेपत्वात्तदभावस्थेत्याह-नास्तिभाव इति । प्रकारचतुष्टयस्यास्तित्वस्य नास्तित्वस्या- स्तिनास्तित्वस्य नास्तिनास्तित्वस्य चेति यावत् । वालिशत्वे सिद्ध फलितं न्यायमुरसं- हरति-किम्विति ॥ ८३ ॥ कोव्यश्वतस एतास्तु ग्रहैर्यासां सदाऽऽवृतः । भगवानाभिरस्पृष्टो येन दृष्टः स सर्वक ॥ ८४॥ कीवपुनः परमार्थतरचं पदवबोधादवालिशः पण्डितो भवतीत्याह- कोट्यः प्रावादुकशास्त्रनिर्णयान्ता एता उक्ता अस्ति नास्तीत्याद्याथ- स्रो यासां कोटीनां प्रग्रहणकलब्धिनिश्चयैः सदा सर्वदाऽऽकृत आच्छादितस्तेपामेव पावादुकानां यः स भगवानाभिरस्तिनास्तीत्यादि. कोटिभिवतसभिप्यस्पृष्टोऽस्त्यादिविकल्पनारजिन इत्येतत् । पेन मुनि ना दृष्टो झातो वेदान्तेनोपनिषदः पुरुषः स सर्वसर्वज्ञः परमार्थप ण्डित इत्यर्थः ।। ८४ ॥ आत्मनो यदावरणमुकं तदुपसंहरति-कोय इनि । पासा फोटीना परीक्षाप. रिकरिपतनिर्णयनिरूपणीयानां प्रहरभिनिवेशविरारमा सदा समावृतताः सवे. शाश्मनसः कोट्यः सन्ति । ण पामनो न योदाममनमित्यर्थः । यदि सदाऽऽत्मा समावृतो न तहिं तस्य ज्ञान ज्ञाने वा नासिराका सातवानापरि. शेषादित्यायाऽऽह-भगवानिनि । आस्मा हि वस्तुतोऽनात्यादिकानारहितो पेनोपनिपरप्रवणेन प्रतिपन्नः 'समक्षो बानरमादापामाण्डिली निराकासो मरीत्यर्थः । लोनिरस्यामाकाङ्क्षा दर्शयनि-कीरगिनि । किमिाने परमार .. .प.स.ज.पास' । ..वी. स. कमर'.५ग. ७. 'हामति...'परसरामः । नाप. सालारमामो11...पु.म.". । रा.प... ५.. 'दान्तर'.'.स. १५१. 'स्टार । ६.न' । ...। । १७ ·२०८ सगौडपादीपफारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपद-मिलातशान्त्याख्यं- आत्मा चेदुक्तलक्षणो विवक्षितस्ता किमित्यसी श्रुत्याचार्योपदिष्टस्तथैव सने गृह्यते तत्राऽऽह -सुखमिति । मिथ्याभिनिवेशादात्मतत्त्वस्वरूपसुखं सदैवाऽऽच्छाद्यते तस्मादेव वस्तुतोऽसदपि दुःखं सर्वदा प्रकटी क्रियते तेनासौ भगवानात्मा श्रुत्याचा- योपदिष्टोऽपि न विस्पष्टो भवतीत्यर्थः । श्लोकव्यावत्या शङ्कां दर्शयति एवमिति । स्वयंज्योतिष्ट्वादिप्रागुपदिष्टप्रकारेणेति यावत् । तत्र श्लोकमवतार्य व्याकरोति- उच्यत इत्यादिना । द्वैते गृह्यमाणेऽपि कथमात्मस्वरूपस्य सुखस्वरूपस्यानायासेनाऽऽ. च्छाद्यमानत्वं तत्राऽऽह-द्वयति । इतश्चाऽऽत्मतत्त्वं यथावन्न प्रतिमातीत्याह-दुःखं चेति । यथावदात्मप्रेथामावे हेतुमाह-परमार्थेति । देवो याथातथ्येन न भातीति शेषः । सुखस्य विद्यमानस्याऽऽवरणमविद्यमानस्य दुःखस्य विवरणमिति स्थिते फलि. तमाह-अत इति । श्रुत्याचार्योपदेशस्य तात्पर्यशून्यत्वं धारयति-बहुश इति । आत्मनि प्रवचनस्य परिज्ञानस्य॑ दुर्लभत्वे प्रमाणमाह-माश्चर्य इति ।। ८२ ॥ अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति नास्ति नास्तीति वा पुनः । चलस्थिरोभयाभावैराणोत्येव बालिशः॥ ८३ ॥ अस्ति नास्तीत्यादिसूक्ष्मविपया अपि पण्डितानां ग्रहा भगवतः परमात्मन आवरणा एव किमुत मूढजनानां बुद्धिलक्षणा इत्येवमर्थ प्रदर्शयन्नाह-अस्तीति । अस्त्यात्मेति वादी कश्चित्पतिपद्यते । नास्ती- त्यपरो वैनाशिकः । अस्ति नास्तीत्यपरोऽर्धवैनाशिकः । सदसद्वादी दिग्पासाः । नास्ति नास्तीत्यत्यन्तशून्पचादी । तत्रास्तिभावयला, घटायनित्पविलक्षणत्वात् । नास्तिभावः स्थिरः सदाविशेषत्वात् । उभयं चलस्थिरविषयत्वात्सदसद्भावोऽभावोऽयन्ताभावः । मकारच. तुष्टयस्यापि तैरेतैश्चलस्थिरोभयाभावैः सदसदादिवादी सर्वोऽपि भगव- न्तमावृणोत्येव वालिशोऽविवेकी । यद्यपि पण्डितो वालिश एव परमार्थ- तत्त्वानववोधास्किमु स्वभावमूढो जन इत्यभिप्रायः ॥ ८३ ॥ परीक्षकाभिनिवेशानामप्यात्मावरणत्वे सति लौकिकपुरुषाभिनिवेशानां तदावरणत्वं किमु वक्तव्यमिति साधयति-अस्तीत्यादिना । श्लोकस्य तात्पर्यमाह-अस्तीति । १ ग. झ. 'कस्य व्यावसाश। २६ 'वयोमा।३ . त् । शुस्साचार्योरदेशप तात्सर्यान्यवं वारयति । बहुत इति । त। ४ ग. छ. श. 'स्वस्या'। ५ स.अ. 'प्रत्सयामा । ६. 'ति । भास. स्य।८ ग. छ. प्र. 'स्य च । १ म. R. अरसारमेति । १.ए. अस्ति माने". 'विश्यया । ११च. 'मय.३ प. सारना लन्तः । १५ च. सामादी मदमदादी ममदमदादी।

·चनुभप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाप्पसमेता।
प्रमाता देहादिव्यतिरित्तोऽस्तोत्यायो वैशेषिकादिपः । देहादेपनिरिकोऽपि नालो
बुद्धव्यतिरिच्यते क्षणिकस्य विज्ञानस्यैताऽऽत्मवादिति द्वितीने विशालोदितः ।
तृतीयो दिगम्बरपक्षः। चतुर्थं नु शून्यशदिपक्षे शून्यागाऽऽयालयोन नोप्या ।
द्वितीया विमनने-तत्रेत्यादिना । अनित्येभ्यो घटादिम्गः मुसायाकारपरिणा-
मितया देउक्षण्यादस्तिभावो योऽयं प्रमातोक्तः स पञः सविशेषः सपरिणामीत्यर्थः ।
देहोद्यतिरिक्तोऽपि प्रमाता बुद्ध्यतिरिक्तो नास्तीति यो नास्तिभावः सपिरोनि.
शेषत्वात्तदभावस्येत्याह-नास्तिभाव इति । प्रकारमतुष्टयस्यासितस्य नास्तिलगा.
स्तिनास्तित्वस्य नास्तिनास्तित्वस्य पति यावत् । शालिशस्ले सिद्ध फलित पापमु.
हरति-किम्निति ॥ ३ ॥

·२१. सगौडपादीयकारिकार्यवेदीयमाण्डूक्योपनिषत्- [अलातशान्त्याख्य- निज्ञास्यते, तज्ज्ञानास्पाण्डित्यसिद्यमित्याह-यदवयोधादिति । तत्र श्लोकमवा तार्य व्याकरोति-आहेत्यादिना । तेषामेव प्रावादकानामुपलब्धिनिश्चयैरिति संबन्धः । यो भगवानुक्तविशेषणः स यनेति योजना ॥ ८४ ॥ प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्नां ब्राह्मण्यं पदमदयम् । अनापन्नादिमध्यान्तं किमतः परमीहते ॥ ८५॥ माप्यतां यथोक्तां कृत्स्नां समस्तां सर्वज्ञतां ब्राह्मण्यं पदं स ब्राह्मणः । “एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य" इति श्रुतेः । आदिमध्यान्ता उत्पत्तिस्थितिलया अनापन्ना अमाप्ता यस्यादयस्य पदस्य न विद्यन्ते तदनापन्नादिगध्यान्तं ब्राह्मण्यं पदम् । तदेव प्राप्य लब्ध्या किमतः परमस्मादात्मलाभादूर्वगीहते चेटते निष्प्रयोजनमित्यर्थः । “नैव तस्य कृतेनार्थः" इत्यादिस्मृतेः ॥ ८५ ॥ ज्ञानवतोऽपि यावज्जीवादिश्चतिषशादग्निहोत्रादि कर्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह-प्रा. प्यति । यथोक्तां चतुष्कोटिविनिर्मुक्तामिति यावत् । समस्तत्वं ज्ञातव्यशेषशून्यत्वं परिपूर्णज्ञप्तिरूपत्वम् । तत्र ब्राह्मण्यपदप्रयोगे प्रमाणमाह-स ब्राह्मण इति । स विद्वानपरोक्षीकृतब्रह्ममतत्त्वः सन्फलावस्थो मुख्यो ब्राह्मणो भवतीत्यर्थः । ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदो विद्याफल्यावस्थस्यैव स्वभावो महिमेत्युक्तो निर्विकारो वृद्धिहासाभावादेक- रूपो भवतीति वाक्यान्तरस्यार्थः । तदेव पदं विशिष्टि -अनापन्नादिमध्यान्त. मिति । तयाकरोति-आदीति । अन्वयं दर्शयन्नवशिष्टं व्याचष्टे-तदेव पाप्यति । ज्ञानवान्फलावस्थः सन्कृतकृत्यो न तस्य किंचिदस्ति कर्तव्यमित्यस्मिन्नर्थे भगवद्वाक्यं प्रमाणयति-नैव तस्येति ॥ ८५ ॥ विप्राणां विनयो ोप शमः प्राकृत उच्यते । दमः प्रकृतिदान्तत्वादेवं विदाशमं व्रजेत् ॥ ८६ ॥ विमाणां ब्राह्मणानां विनयो विनीतत्वं स्वाभाविकं यदेतदात्मस्व. रूपेणावस्थानम् । एप विनयः शमोऽप्येष एवं प्राकृतः स्वाभाविकोऽ. कृतक उच्यते । दमोऽप्येष एवं प्रकृतिदान्तत्वात्स्वभावत एव चोपशा• न्तरूपत्वाद्रह्मणः । एवं यथोक्तं स्वभावोपशान्तं ब्रह्म विद्वाञ्शममुप. शान्ति स्वाभाविकी ब्रह्मस्वरूपां बजेद्रलेस्वरूपेणावतिष्ठत इत्यर्थः ॥ ८६॥ १ प. 'प्रमाननि। १च. व स्वमनस्यान विना परमतसहन न ममयति । परमती टन विना स्वमवस्थापन न संभवतीति छ,'न्तस्वरूप. द.प.वर।

·चतुर्थप्रकरणम्४]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २११ यावजीवादिश्रुतेर विद्वद्विषयत्वाद्विदुषो नामिहोत्रादि कर्तव्यमित्युक्तम् । इदानी तस्यापि नियोगतोऽस्ति कर्तव्यमि याशङ्कयाऽऽह-विमाणामिति । ब्रह्मविदां बास णानामेप विनयः स्वभावतो न नियोगाधीनां काव्यतामविकरोति । शमोऽपि स्वामा- विको न नियोगेन क्रियते दमोऽपि स्वभावसिद्धत्वान नियोगमोक्षने । एवं कूटस्यमात्म. तत्त्वं विद्वानुमानशेपविक्रिया न्यब्रह्मस्वरूोण तिष्ठतीत्यर्थः । अक्षरार्थ कथयति- विमा!मित्पादिना । तमेव स्वाभाविकं विनयं विवृगोति-पदेतदिति । एष एवे. त्यात्मस्वभावो गृह्यते ॥ ८६ ॥ सवस्तु सोपलम्भं च इयं लौकिकमिप्यते । अवस्तु सोपलम्भं च शुद्धं लोकिकमिण्यते ।। ८७ ॥ एवमन्योन्यविरुद्धत्वात्संसारकारणानि रागद्वेषदोपासदानि मावा. कानां दर्शनानि । अतो मिथ्यादर्शनानि तानीति तैयुक्तिभिरेव दर्शयित्वा चतुष्कोटिवर्जितत्वाद्रागादिदोपानास्पदं स्वभावशान्तमदतदर्शनमेर सम्यग्दर्शनमित्युपसंहृतम् । अदानी स्वप्रक्रियाप्रदर्शनार्थ आरम्भः- सबस्तु संहत्ति । सता वस्तुना सह वर्तत इति सबस्तु । तथा चौपल. धिरुपलम्भस्तेन सह वर्तत इति सोपलम्भं च शास्त्रादिसर्वव्यवहारा. स्पदं ग्रामग्राहकलक्षणं ट्यं लौकिक लोकादन लौकिक जागरितमि. त्येतत् । एवंलक्षणं नागरितमिप्यते वेदान्तपु । अरस्तु संवे तेरप्पभा. वात् । सोपलंम्भं वस्तु बदुपलम्भनमुपलम्भोऽसत्यपि वस्तुनि तेन सह पर्वत इति सोपलम्भं च । शुदं केवलं विभक्त नागरितात्स्यूलाली- कि सर्वमाणिसाधारणत्वादिप्यते स्वम इत्यर्थः ।। ८७॥ परमनिराकरणमुखेनाऽऽरमतत्ताधारितम् । अधुना स्वप्रक्रिममावस्याप्रयो. पन्यासमुखेनापि तदाधारयितुमवस्थाद्वयमान्यनि-सवस्थिनि । वृत्तानुवादपूर्वक प्रकरणशेप तात्य दर्शपति-एवमिति । शिप्यायापारो दृष्टिमाश्रित्य म.प्रमा. दिपदापारिवादिलो बोधप्रशारः प्रक्रिया तया ताऽऽस्मतत्तर प्रदर्शना मन्पोप इत्यर्थः । नागरितमदाहरति-सरस्वति । यदि प्रातिमामिक व्यात. १२. भाऽमो.'दान' मेनन । ५ प .. असमस्या.......... सत्तर.तिस १८.रा. प. 'हर' "urn ....... 'ग' । १. - .

·२१० सगाटपादीयकारिकारदीयपारपोपनिषद--[अजातशान्त्याख्य- गिजास्यते, नमानापाण्डित्यमिच्यामित्याह-पदवयोधादिति । तत्र लोकमा तार्य व्याकरीति-आहेत्यादिना । तेषामेव प्रावादकानामुपलब्धिनिश्चयैरिति संपन्धः । यो भगवानुक्तविशेषणः स यति योनना ॥ ८४ ॥ प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्सां ब्राह्मण्यं पदमदयम् । अनापन्नादिमध्यान्तं किमतः परमीहते ॥ ८५ ॥ माप्यतां यथोक्तां कृत्स्ना समस्तां सर्वशतां ब्राह्मण्यं पदं स बाह्मणः । “एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य" इति थुते । आदिमध्यान्ता उत्पत्तिस्थितिलया अनापन्ना अमाता यस्यादयस्य पदस्य न विद्यन्ते तदनापन्नादिमध्यान्तं ब्राह्मण्यं पदम् । तदेव प्राप्य लन्ध्या किमतः परमस्मादात्मलाभादूर्ध्वगीदते चेष्टते नियोजनमित्यर्थः । “नैव तस्य कृतेनार्थः" इत्यादिस्मृतेः ॥ ८५॥ ज्ञानवतोऽपि यावज्जोयादिश्रुतिवशादग्निहोत्रादि कर्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽहमा प्येति । यथोक्तां चतुष्कोटिविनिर्मुक्तामिति यावत् । समस्तत्व ज्ञातव्यशेषशून्यत्वं परिपूर्णज्ञप्तिरूपत्वम् । तत्र ब्राह्मण्यपदप्रयोगे प्रमाणमाह-स ब्राह्मण इति । विद्वानपरोक्षीकृतब्रह्ममतत्त्वः सन्फलावस्थो मुख्यो ब्राह्मणो भवतीत्यर्थः । ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदो विद्याफलावस्थस्यैव स्वभावो महिमेत्युक्तो निर्विकारो वृद्धिहासामावादेक- रूपो भवतीति वाक्यान्तरस्यार्थः । तदेव पदं विशिनष्टि ---अनापन्नादिमध्यान्त. मिति । तद्व्याकरोति-आदीति । अन्वयं दर्शयन्नवशिष्टं व्याचष्टे-तदेव प्राप्यति । ज्ञानवान्फलावस्थः सन्कृतकृत्यो न तस्य किंचिदस्ति कर्तव्यमित्यस्मिन्नर्थे भगवद्वाक्यं प्रमाणयति-नैव तस्येति ॥ ५ ॥ विप्राणां विनयो टेप शमः प्राकृत उच्यते । दमः प्रकृतिदान्तत्त्वादेवं विदाशमं व्रजेत् ॥८६॥ विप्राणां ब्राह्मणानां विनयो विनीतत्वं स्वाभाविकं यदेतदात्मस्व- रूपेणावस्थानम् । एप विनयः शमोऽप्येप एव प्राकृतः स्वाभाविकोऽ. कृतक उच्यते । दमोऽप्येप एवं प्रकृतिदान्तत्वात्स्वभावत एव चोपशा- तरूपत्वाद्रह्मणः । एवं यथोक्तं स्वभावोपशान्तं ब्रह्म विद्वाशममुप. शान्ति स्वाभाविकी ब्रह्मस्वरूपां बजेद्री स्वरूपेणावतिष्ठत इत्यर्थः ॥८६॥ १ घ. 'प्रमाणमि'1२ च. व स्वमतस्यापनं विना परमतराडनं न संभवति । परमतो नाटनं विना स्वमतस्थापनं न संमदतीति । ३ छ. 'तस्वरूः 8. 'वाइाद्य ५ प.रू।

·तुर्थप्रकरणम् ]भानन्दगिरिकतटीकासंचलितयांकरभाष्यसमेता।
यावचीवादिश्रुतेरविद्वद्विषयत्वाद्विषो नाग्निहोत्रादि कर्तव्यमित्युक्तम् । इदानी
स्यापि नियोगतोऽस्ति कर्तव्यमि याशङ्कयाऽऽह-विमाणामिति । ब्रह्मविदां बाझ.
नामेप विनयः स्वभावतो न नियोगाधीनां कपनामयिकरोति । शमोऽपि स्वामा.
वेको न नियोगेन कियते दमोऽपि स्वभावसिद्धत्वान नियोगमोसते। एवं कूटस्थमात्मा
त्वं विद्वान्युमानशेषविक्रियाशयत्रमावरूोग निष्ठनी यर्थः । अक्षरा कथयति-
वेमार्गापित्यादिना । तमेव स्वाभाविक विनयं विगोति-यदेतदिति । एष एते.
त्यात्मस्वभावो गृह्यते ॥ ६॥
सवस्तु सोपलम्भं च इयं लौकिकमिप्यते ।
जवस्तु सोपलम्भं च शुद्ध लौकिकमिन्यते ॥ ८७ ॥

·२१२ सगोहपादीपारिकापमापीमित- हा printiframmarrire मणिपामाह-शादीनि । पनी मनमामि देवी- समिनि प-होमादिन PREPाम मिदम् दामेनापि Edit मिम-एनसमिति । गारमृरारा गोरगति-भास्मिति । मगरको उपाहारः के नाsपि माना पाकरगेमलन पासमानुसारेण मनमसभागाभामनं Fमदतमित्यर्थः । शुद्ध पनि पर्यायं गृहीत HARIमाह-विभक्तीपति । तस्यापि टो। दर टौरिकमित्यनेनापं. सद्विगोमि--सर्वमाणीति ॥ ८७ ॥ जवस्त्वनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुदैः प्रकीर्तितम् ॥ ८८ अवस्त्यनुपलम्भं च ग्राहयग्रहणजितमित्येतल्लोकोत्तरम् । अत एव लोकातीतम् । ग्रावग्रहणविपपो हि लोकस्तदभावासमवृत्तिवीज सुपुः समित्येतदेवं स्मृतं सोपायं परमार्थतत्वं लौकिकम् । दलौकिक लोकोत्तर क्रमेण येन ज्ञानेन ज्ञायते तज्ज्ञानं झेयमेतान्येव त्रीणि एनध्यतिरेकेण क्षेयानुपपत्तेः । सर्वमायादुककल्पितवस्तुनोऽत्रैवान्तर्भा- वादियं परमार्थसत्यं तुर्याख्यमद्वयमजमात्मतत्त्वमित्यर्थः । सदा सर्वदैतलौकिकादिविज्ञेपान्तं युद्धैः परमार्थदर्शिभिर्मविद्भिः प्रकी- तितम् ।।८८॥ संप्रति सुपुतं दर्शयति-अवस्त्विति । स्थूल सूक्ष्मं च वस्तु विषयभूतं यत्र न यते तत्तथा । इन्द्रियार्थप्रयोग नन्यो वा स्थावगाही वासनात्मको वो यत्रोप- मो न संभवति तदशेषविशेषविज्ञानशन्यं सुप्तमिति विशिनष्टि-अनुपलम्भं ते । नन्विदं कारणात्मना बुद्धेस्वस्थानम् । न च कारणं लोके प्रसिद्धम् । कार्य- वावस्थाद्वयात्मकस्य तथात्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-लोकोत्तरमिति । तस्य साक्षिप्रति- वं विवक्षित्वोक्तम्--इति स्मृतामिति । ज्ञानज्ञेयात्मकावस्थात्रयं तुरीयं च परमार्थ- १झ. कारत्वभा'। २ क. ह. छ. ज प्रविविक्तमिति। छ. 'ह्यप्राहकव' । लोकामा । ५ क. छ. शुद्धं लौ'। ६ च. 'रं च जाग्रदादिक । ७ ख. ज्ञाय' । ८ छ. वत । ९ प. 'सत्त्वं तु । च. सत्यतु। १०. ज. कापि । ११ च. 'ज्ञेयं तद्बुदैः । 3. सति । १३ झ. यन्न वि'। १४ ग. 'लार्थवि । १५ श. वाऽत्र सोप1. स.छ. । ग. नत्विदं.१७ ग. 'स्था'। 10 क.की ·चतुर्पप्रकरणम् ४] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलित शांकरभाष्यसमेता। तत् विद्वदनुभवप्तमधिगम्यमित्याह-ज्ञानामिति । श्लोकगतं पदद्वगमनूय विवक्षित. मर्थ कथयति-अवस्त्विति । ग्राह्यग्रहणविभागंवनितत्वादेव कुतो लोकातीतत्वमित्या. शङ्कयाऽऽह-प्रावति । सुपृप्तं चेदं लौकिकं कथं तदवगम्यतामित्याशङ्कयाऽऽह- सर्वप्रवृत्तीति । अवस्थाद्वयीन मुपृप्तमित्येतत्प्रसिद्ध शास्त्रविदामित्याह-एवमिति । अवस्थात्रयमेवमुक्त्वा ज्ञानपदार्थ कथयति-सोपायमिति । ज्ञानमत्र मनोवृत्तिरूपं विवसितमवस्थात्रयातिरिक्तमपि परीक्षकपरिकल्पितं ज्ञेयं संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह- सति । सर्वेरेव प्रावादुकेः शुष्कतर्क मैल्पनशीलैः परिकल्पितस्य कार्यकारणादिरूपैव. स्तुनोऽवस्थात्रये नियमेनान्तर्भावाज्ञयान्तरं नास्तीत्यर्थः । ज्ञेयमेव विशेषेण ज्ञेयं विशे- यमुच्यते तेन तदपि नावस्थात्रयातिरिक्तमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-विज्ञेयमिति । उपा- योपेयभूने यथोक्तेऽर्थे विदुपामभिमतिमादर्शयति-सदेति ॥ ८८ ॥ ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये क्रमेण विदिते स्वयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र अवतीह महाधियः ॥ ८९ ।। ज्ञान च लौकिकादिविपये । शेये च लौकिकादौ त्रिविधं । पूर्व लौकिकं स्थूलम् । तदभावेन पवारछदं लौकिकम् । तदभानेन लोको. तरमित्येवं ऋण स्थानत्रयाभावेन परमार्थसत्ये तुऽहऽऽभये विदिते स्वयमेवाऽऽत्मतरूपमेव सर्ववता सर्वथामा शव सहस्सद्भातः सर्वज्ञता । इहास्मिल्लाके भवति महाधियो महायदेः। सर्वलोकानिया वस्तुविषयवृदिलादेवविदः सर्वत्र सर्वदा भनि । महदिदिते सरूपे व्यभिचाराभावादित्यर्थः । न हि परमार्थविदो ज्ञानोद्भवामिभवी स्तो यथाऽन्येषां मावादुकानाम् ॥ ८९ ॥ आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं भवतीति श्रुत्या याप्रतिज्ञातं तदुक्तानुशाने फलनीति कथयति-ज्ञाने चेनि । ज्ञानयोदने विहित प्र.ममनुकामनि-पू. मित्यादिना । यत्पुनरवस्थात्रयातीत तुरीयं तस्सारताने वितित कम दर्शयति- स्थानति । मुझे विदित समीति संबन्धः । तम्य मानत्रयात्मनामाचटनिसमाह- अदय इति । मन्मादिसर्वपिन यातितोन कोटर काति-मन हति। कार्यकन्धस्तत्र नाम्नीति वक्त कारगमनाविधामन्यासाभिमनि-अप इति। १३ ग. पि... ''..'2..। ५ न. .. प. दी।..' है..........। १च .............. .

·२१२ entertainmentrite a nikaantarrerti !ि -- Inter- पनि । तर मापETrir-मानी Rit. BAITHILERe-in तो सामा मार्ग singini 1914 प म काममा गायनानुमान लगाया nrritieः । गुलपियार भाषी पpिin AsiE-भविभामिनि मि. रिपपिपी विमोनि-मागीति॥ जवस्त्यनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं यं च विज्ञेयं सदा बुद्धः प्रकीर्तितम् ।। ८८॥ अपस्वनुपलाभ प प्राय प्रणजितमिलनलोकोपाम् । अत पत्र सोसातीतम् । प्रायमरणविषयो दिलोफस्तदभापासर मानवीनं मुपुः समित्येतदेवं स्मृतं सोपायं परमार्थत सीरिकम् । दलौकिक लोकोगरं मग येन ज्ञानेन ज्ञायते तशानं पर्मतान्पेव श्रीणि । एतमतिरकैण शेगानुपपत्तेः । सर्वप्रारानुककलितवस्तुनोऽत्रवान्त - पादिपं परमार्थसत्सं नुरुपमदपमनमात्मनचामित्यर्थः । सदा सर्पदैलौकिकादिषिोपान्त पदः परमार्थदर्शिभिर्भवविद्भिः प्रकी. तितम् ।। ८८॥ संपति सुपुप्तं दर्शयति-अवस्त्विति । स्थन मूक्ष्मं च वस्तु विषयभूतं यत्र न यते तत्तथा । इन्द्रियार्थ प्रयोग नन्यो या स्थावगाही वासनात्मको वा यनोप. मोन संभवति तदशेषविशेषविज्ञानशन्यं सपुतमिति विशिष्टि-अनुपलम्भ ते । मन्विदं कारणात्मना बुद्धेवस्थानम् । न च कारणं लोके प्रसिद्धम् । कार्य- धावस्थाद्वयात्मकस्य तपास्यादित्यभिप्रेत्याऽऽह-लोकोत्तरमिति। तस्य साक्षिप्रति- विवक्षित्वोक्तम्-इति स्मृतमिति । ज्ञानज्ञेयात्मकावस्थात्रयं तुरीयं च परमार्थ- १३. 'कारवभा'। २ क. ह. छ. ज प्रविविक्तमिति । छ. बाहकव' । । स. 'लोकाभा'. ५ क. छ, शुद्ध लौ'। ६ च. 'रं च जाप्रदारिक'। ख. ज्ञाय' । छ. वत' । ९ प. 'सत्यं तु ।व. सत्यतु । १. ज. कादि । ११. तबुदैः । 9. सषप्ति । १३ झ. यह वि'। ४ ग. 'लार्थवि । १५२. वाऽष सोप। १६ स. छ. । ग. नत्विद । १७ ग. 'स्याद्व।१८ क. 'कमिसाइ स्म।

·चतुर्पमकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। तत् विद्वदनुमतप्तमधिगम्यमित्याह-ज्ञानमिति । श्लोकगतं पदद्वगमनूद्य विवक्षित. मर्थ कथयति-अवस्विति । ग्राह्यग्रहणविभागवर्मितत्वादेव कुतो लोकातीतत्वमित्या. शङ्कयाऽऽह-प्रावति । सूपृप्तं चेदं लौकिकं कथं तदवगम्यतामित्याशङ्कयाऽऽह- सर्वप्रवृत्तीति । अवस्थाद्वयत्रीनं स्पृप्तमित्येतत्प्रसिद्ध शास्त्रविदामित्याह-एवमिति । अवस्थात्रयमेवमुक्त्वा ज्ञानपदार्थ कथयति-सोपायमिति । ज्ञानमत्र मनोवृत्तिरूपं विवसितमवस्थात्रयातिरिक्तमपि परीक्षकपरिकल्पितं ज्ञेयं संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह- सति । सरेव प्रावादुकेः शुष्कतर्क लगनशीलैः परिकरुिपतस्य कार्यकारणादिरूपेव. स्तुनोऽवस्थात्रये नियमेनान्तर्भावाज्ज्ञेयान्तरं नास्तीत्यर्थः । ज्ञेयमेव विशेषेण ज्ञेयं विजे. यमुच्यते तेन तदपि नावस्थात्रयातिरिक्तमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-विज्ञेयमिति । उपा- योपेयभूने यथोक्तेऽर्थे विदुपामभिमतिमादर्शयति-सदेति ॥ ८ ॥ ज्ञाने च त्रिविध ज्ञेये क्रमेण विदिते स्वयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र अवतीह महाधियः ॥ ८९ ।। ज्ञान च लौकिकादिविपये । ज्ञेये च लौकिकादौ त्रिविधं । पूर्व लौकिक स्थूलम् । तदभावेन पथार्छदं लौकिकम् । तदभावेन लोको चरमित्येवं क्रमेण स्थानत्रयाभावेन परमार्थसत्ये तुऽऽऽमये विदिते सयमेवाऽऽस्मस्वरूपमेव सर्वाना सर्वथामा जथ सशस्तदारः सर्वज्ञता । इहास्मिल्लोके भवति महाधियो महार देः । सर्वलोकातिशय वस्तुविषपादित्वादेवंविदः सर्वत्र सर्वदा भवति । सकृतिदित सामो व्यभिचाराभावादित्यर्थः । न हि परमार्थविदो सानोद्भवामिभवी स्तो यथाऽन्येषां मावादुकानाम् ।। ८९ ।। आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं भवतीनि प्रत्या याप्रतिज्ञा तदुकानुज्ञाने फलनीति कषयनि-शाने चेनि । ज्ञानतयोदने विवक्षित क्रममनुकामनि-पू. मित्यादिना । यत्पुनरवस्थात्रयातीत तुरीयं तत्परताने विवक्षित प्रम दर्शयति- स्थानेति । तुसे विदिने सति संबन्नः। तस्य मानवामदेतामातोपासनावमाह- अदय इति। मन्मादिसर्वविकिपारहितवेन कोटरयं कपाति-मन इति। पार्यसंबन्धस्तत्र नाप्नोति वक्तुं कारगमनाविचारयामासमिदयाति-अमय इति। १. पि.ए.अ.'नमा ३१. 'अदम.... । ५ न. न.. 'पस्य (ए. तेरो । • ए.' 21 क.... २. प्रो...त दस्तुट'।"म... 'पारे। प... ..और ·२१२ सगौडपादीपका रिकार्षपदीपमाप्रपोपनिषत् -[भातशान्त्याय हारिक ग पूमनामादित्यादिदेवगानगृहीतरिन्दिरी परम्प जागरितामित्यर्थः दूपमित्यस्पामाह-शायादीति । तत्र न के स्टोर प्रसिद्धमित्येतदुप-लौकि- कपिति । यापट-लोकादिति । न पनि मागरितं मप्रसिद्धम् । किंतु येदान्तप्यपि परमरमा बानोपागायन प्रसिद्धगिगाह-एवंलक्षणमिति । वनोप न्यातपरमृतराध योनगनि-अपस्थिति । पार्शन्द्रिगप्रयुक्तो व्यवहारः संवृत्तिश- ब्दार्थ तोऽपि स्थलाया स्वप्न संभाति । तथा १ यात्र करणेपूरसंहितेषु नागरित. पासनानुसारण मनमस्तदीमामाभासनं स्वमन्दितमित्यर्थः । शुद्धमित्यस्य केयलमिति पर्यायं गृहीत्या विवक्षितममाह-प्रविभक्तमिति । तस्यापि लोकप्रति- दत्व लौकिकमित्यनेनो तद्विवृणोति-सर्वमाणीति ॥ ८७ ॥ अवस्त्यनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धैः प्रकीर्तितम् ॥ ८८ ॥ अवस्त्वनुपलम्भं च ग्राहयग्रहणवजितमित्येतल्लोकोत्तरम् । अत एव लोकातीतम् । ग्राह्यग्रहणविपयो हि लोकस्तदभावात्सर्वमवृत्तिवीज सुपु. समित्येतदेवं स्मृतं सोपायं परमार्थतत्त्वं लौकिकम् । शैदलौकिक लोकोत्तर क्रमेण येन ज्ञानेन ज्ञायते तज्ज्ञानं ज्ञेयमेतान्येव त्रीणि एतव्यतिरेकेण क्षेयानुपपत्तेः । सर्वप्रावादुककल्पितवस्तुनोऽत्रैवान्तर्भा- वाद्वियं परमार्थसत्यं तुर्याख्यमद्वयमजमात्मतत्त्वमित्यर्थः । सदा सर्वदैतल्लौकिकादिविज्ञेपान्तं बुद्धैः परमार्थदर्शिभिर्बह्मविद्भिः प्रकी- तितम् ॥ ८८॥ संप्रति सुषुप्तं दर्शयति-अवस्त्विति स्थूल सूक्ष्मं च वस्तु विषयभूतं यत्र न विद्यते तत्तथा । इन्द्रियार्थप्रयोगजन्यो वा स्थाविगाही वासनात्मको वा यत्रोप- लम्मो न संभवति तदशेषविशेषविज्ञानशन्यं सुपुतमिति विशिनष्टि-अनुपलम्भं चेति । नन्विदं कारणात्मना बुद्धेरवस्थानम् । न च कारणं लोके प्रसिद्धम् । कार्य- स्यैवावस्थाद्वयात्मकस्य तथात्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-लोकोत्तरमिति । तस्य साक्षिप्रति- द्धत्वं विवक्षित्वोक्तम्-इति स्मृतमिति । ज्ञानज्ञेयात्मकावस्थात्रयं तुरीयं च परमार्थ. १झ. 'कारवभा'। २ क. ह. छ. ज प्रविविक्कमिति। छ. 'ग्राहकव' लोको लोकामा । ५ क. छ. शुद्धं लौ'। ६ च. 'रं च जाग्रदादिक । ७ ख. ज्ञाय' । ८ छ. त्रीण्येव त' । ९ घ. सत्वं तु । च. 'सत्यतु । १०: ज. कापि । ११ च. 'ज्ञेयं तवः । १२. सुपप्ति । १३ श. यन्न वि'। १४ ग. 'लार्यवि' । १५ श. वाऽन सोप.छ. तधेदं । ग. नत्विदं । १७ ग. 'स्था । १८ क. 'कमिलाह-स्म।

·चतुर्यप्रकरणम् ४] मानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्पसमैता। त विद्वदनुभवसमधिगम्पमित्याह-ज्ञानपिति । श्लोकगतं पदद्वगमनूय विवक्षित. मर्थ कथयति-अवस्स्विति । ग्राह्यग्रहणविभागवनितत्वादेव कुतो लोकातीतत्वमित्या. शवयाऽऽह-प्रावति । सुषप्तं चेदं लौकिक कथं तदवगम्यतामित्याशङ्कयाऽऽह- सर्वप्रवृत्तीति । अवस्थाद्वयबीज सुपृप्तमित्येतत्प्रसिद्ध शास्त्रविदामित्याह-एवमिति । अवस्थात्रयमेवमुक्त्या ज्ञानपदार्थ कथयति--सोपायमिति । ज्ञानमत्र मनोवृत्तिरूप विवक्षितमवस्थात्रयातिरिक्तमपि परीक्षकपरिकल्पितं ज्ञेयं संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह- सर्वेति । सवरेव पावादुकेः शुष्कतर्कल्पनशीलैः परिकल्पितस्य कार्यकारणादिरूपैव. स्तुनोऽवस्थात्रये नियमेनान्तर्भावाज्ञयान्तरं नास्तीत्यर्थः । ज्ञेयमेव विशेषेण ज्ञेयं विज्ञे- यमुच्यते तेन तदपि नावस्थात्रयातिरिक्तमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-विज्ञेयमिति । उपा- योपेयभूने यथोक्त विदुपामभिमतिमादर्शयति-सदेति ॥ ८८ ॥ ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये क्रमेण विदिते स्वयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र अवतीह महाधियः ।। ८९ ॥ झाने च लौकिकादिविषये 1 झेपे च लांकिकादो त्रिविधं । पूर्व लौकिकं स्थूलम् । तदभावेन पवारछदं लौकिकम् । तदभावेन लोको. घरमित्येवं क्रमेण स्थानत्रपाभावेन परमार्थसत्ये तुपेऽदयेऽनेऽमये विदिते स्वयमेवाऽऽत्मस्वरूपमेव सर्वाना सर्वथापी शव सशस्तभावः सर्वज्ञता । हास्मिल्होके भरति महाधियो महायुदेः । मलोकातिशय वस्तुविषयवदित्वादेवंविदः सर्वत्र सर्वदा भवति । मदिदिते सरूपे व्यभिचाराभावादित्यर्थः । न हि परमार्थविदो शानौद्धयामिमयी स्तो यथाऽन्येषां पावादुकानाम् ।। ८९ ।। आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञानं भवतीति श्रुत्या याप्रति हातं तदुक्का तुझाने फलनीति कथयनि-माने चेनि । ज्ञानयोदने विवाहित ममममुकामति-पून. मित्यादिना । यत्पुनरवस्थात्रयातीत तुरीयं तत्परताने विक्षित को दर्शयति- स्थानेनि । तु विदिने सनीति संबन्धः । तस्य म्यानप्रगामना मातातिमाह- भद्रप इति । मन्मादिमदिनिवारहिततेन कोटा कपाति-मन इति। कार्यसंबन्धस्तत्र नाम्नीति वक्तं कारगमनावियामरन्दामामिदनानि-अप इनि। ग. दि.१९.२ 'नमाप.अन........ .. प. द.प.21..... ९.''... 'द स्तर...।।... । १.र।

·११२ पगारवादीपnिitarinayarut च समादियादिirent सिर्थः Enferenning-मादीनि मामा ममिनि । प.पए-मोरगति ARE ARE दिन । बागमति सपनापिणि । Rit. गारगोन~भामिमि । मनमा तिr. माम in Rish I प पा साना नागारन गामानुसारज पERHITTHITA EARमियः । नियत प.पसी पिं माह-भविभक्तमिनि मा मोति inकमित्यांना रिगोनि-सर्वमाणीति ॥ ८ ॥ नवस्त्वनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुदैः प्रकीर्तितम् ॥ ८८॥ अपस्त्वनुपलम्भं च प्राहांग्रहणजितमित्येतलोकोत्तरम् । अत एव लोकातीतम् । ग्रावग्रहणविषयो दिलोकस्तदभावात्सर्चपवृत्तिवीज मुपु. समित्येतदेवं स्मृतं सोपायं परमार्यतचं लौकिकम् । दलौकिक लोकोत्तर क्रोण येन ज्ञानेन ज्ञायते तज्ज्ञानं ज्ञेयमेतान्येव त्रीणि । पतमतिरेकेण शेयानुपपत्तेः । सर्यमावादककल्पितरस्तुनोऽवान्तर्भा- चादियं परमार्थसत्यं तुरूपपद्यमनमात्मतत्वमित्यर्थः । सदा सर्वदैतल्लौकिकादिविशेषान्तं युदैः परमार्थदधिभिर्मविद्भिः प्रकी. तितम् ॥४८॥ संप्रति सुषुप्तं दर्शयति-अवस्त्विति । स्थळ सूक्ष्मं च वस्तु विषयभून यत्र न विद्यते तत्तथा । इन्द्रियार्थप्रयोग मन्यो वा स्थाविगाही वासनात्मको 'वो यत्रोप. लम्मो न संभवति तदशेषविशेषविज्ञानशन्यं सप्तमिति विशिनष्टि-- अनुपलम्भं चेति । मन्वि कारणात्मना बुद्धेरवयानम् । न च कारणं लोके प्रप्तिद्धम् । कार्य- स्यैवावस्थाद्वयात्मकस्य तथात्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-लोकोत्तरमिति । तस्य साक्षिप्रति- द्धत्वं विवक्षित्वोक्तम्--इति स्मृतमिति । ज्ञानज्ञेयात्मकावस्थात्रयं तुरीयं च परमार्थ- १झ. कारवभा'। २ क. ड. छ. ज प्रविविक्तमिति । छ. यमाहकव । लोको लोकामा १५ क. छ. शुद्ध लौ'। ६ च. " च नानदारिक' । ख. ज्ञाय' । श्रीण्येव त । ९ घ. 'सत्यं तु । च. सत्यतु1१० ज. 'कादि । ११ च. 'यं तद्बुदैः । १२ छ. सुपक्षि । १३ स. यन वि'! ४ ग. 'लार्थवि । १५ श. वाऽन सोप। १६ स. छ. तचेदं । ग. नस्विदं । १७ ग. 'स्था1१८ क. 'कमिसाह-स्मृ। १९ ग. दा. ज्ञानेन शेः।

·चतुर्थप्रकरणम् ]भानन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। प्रकृत्याऽऽकाशवंज्ञेयाः सर्व धर्मा अनादयः । विद्यते न हि नानात्वं तेषां क्वचन किंचन ॥ ९१॥ परमार्थतस्तु प्रकृत्या स्वभावत आकाशवदाकाशतुल्याः सूक्ष्मनिर- अनसर्गतत्त्वैः सर्वे धर्मा आत्मानो झेया मुमुक्षुभिरनादयो नित्याः । बहुवचनकृतभेदाश निराकुनाह-कचन किंचन किंचिदशुमात्रमपि तेषां न विद्यते नानात्वमिति ॥ ९१॥ यदुक्तं ज्ञेयं चतुष्कोटिवीनत परमार्थतत्वमिति तदिदानी स्फुटयति-महत्येति । पाचनप्रयोगप्तिं दोषं प्रत्यादिशति-वियत इति । कहिपतभेदनिबन्धन बहुवन. नमित्यर्थः । कचनेनि देशकालावस्थामहणम् । अपात्रमपीति कार्यकारणमावस्या शांशिभावस्य चोपादानम् ॥ ९१ ॥ आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव सर्व धर्माः सुनिश्चिताः । यस्यैवं भवति क्षान्तिः सोऽमृतसाय कल्पते ॥ ९२॥ ज्ञेयताऽपि धर्माणां संकृत्यैव न परमार्थत इत्साह-यस्मादादी चुदा आदिपुदाः प्रकृत्यैव स्वभावत एवं यया नित्यमकाशस्वरूपः सपि. तेवं नित्यबोधस्वरूपा इत्यर्थः । स धर्माः सर्व भारमानः । न घ तेपा निश्चयः पर्नपो निलनिधितसा इत्यर्थः । न संदिपान. स्वरूप एनं न पनि । पस्य मुमुशोर ययोक्तमकारण सर्वदा पोपनि. थपनिरपेक्षताऽऽरमा परार्थ वा यया सरिता नित्यं प्रकाशान्तरनिर. पेक्षः स्वार्थ पराध चेत्येवं भवनि सान्निोपाध्यतानिरपेाना सदी स्वात्मनि सोऽमृतत्वायामनभाराप करते । पासाय समयों भरती. त्वः ।। ९२॥ नयादप्रयोगा मुख्यमत सेवन मास प्रत्यायनि-भादिददा इति। पपी. क्तरीत्या समापनस्य शानम्य फरमाह-पायेति मादाय तापमाह-ग. तापीति । रकम रटान सी-पयति । समागम्या -न पति निश्चिमपत्र परेवाराम-नन्दादिना । न गतमाम. साप निति मंदिरो मन पनि ................मी। Ori.........:".रिक्षा...... 'R...मर..........'ला ·२१४ सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपद- [अलातशान्त्यास्य- यथोक्ततत्त्वज्ञानस्य परिपूर्णबीरूपेणावस्थानं फलमाह-स्वयमेवेति । ज्ञानवतो यथोक्तं फलमचिरादिमार्गायत्तमिति शङ्कां वारयति इति । उक्तज्ञानवतो महाबुद्धिले हेतुमाह-सर्वलोकेति । ज्ञानवतो यथोक्तं ज्ञानं कदाचिद्भवे(वदपि) कालान्तरेऽभि. भूतमसत्कल्पं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-एवंविद इति । श्रुत्याचार्यप्रसादाद्विदिते स्वरूपे स्वरूपस्फुरणस्य व्यभिचाराभावात्परिपूर्णक्षप्तिरूपता विदुषो भवतीत्युक्तं स्फुटः यति-न हीति ॥ ८९ ॥ हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः । तेषामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भस्त्रिषु स्मृतः ॥ ९०॥ लौकिकादीनां क्रमेण ज्ञेयत्वेन निर्देशादस्तित्वाशङ्का परमार्थतो मा भूदित्याह-हेयानि च लौकिकादीनि त्रीणि जागरितस्वमसुषुप्ता- न्यात्मन्यसत्त्वेन रज्ज्वां सर्पवद्धातव्यानीत्यर्थः । ज्ञेयमिह चतुष्कोटिव- जितं परमार्थतत्वम् । आप्यान्यातव्यानि त्यक्तवार्थीपणात्रयेण भिक्षुणा पाण्डित्यवाल्यमौनाख्यानि साधनानि । पाक्यानि रागद्वेपमोहादयों दोषाः कपायाख्यानि(णि) पक्तव्यानि । सर्वाण्येतानि हेयज्ञेयाप्य- पाक्यानि विशेयानि भिक्षुणोपायत्वेनेत्यर्थः । अग्रयाणतः प्रथमतस्तेषां हेयादीनामन्यत्र विज्ञेयात्परमार्थसत्यं विज्ञेयं ब्रह्मेकं वर्जयित्वा । उप- लम्भनमुंपलम्भोऽविद्याकल्पनामात्रम् । हेयाप्यपाक्येपु त्रिष्वपि स्मृतो ब्रह्मविद्भिर्न परमार्थसत्यता त्रयाणामित्यर्थः ॥ ९० ॥. अवस्थात्रयस्य ज्ञेयत्वनिर्देशात्परमार्थतोऽस्तित्वमाशङ्कय परिहरति-हेयेति । शङ्कोत्तरत्वेन 'लोकमवतार्य हेयशब्दार्थ व्याचष्टे-लौकिकादीनामिति । तान्येष प्रीणि विभनते-जागरितेति । पाण्डित्यं वेदान्ततात्पर्याभिज्ञत्वमद्वितीयवस्तुविचार- चातुर्यपरिनिप्पन्नं श्रवणम् । बाल्यं दमदपहिंकारादिराहित्यम्, युक्तितः श्रुती - नुसंधानकुशलत्वम् । मौनं मुनेः कर्म ज्ञानाम्यासलक्षणं निदिध्याप्तनशब्दितम् । तान्येतान्याप्तव्यानि । यद्यपि ज्ञेयस्य विज्ञेयत्वं युक्तं तथाऽपि कथं हेयादीनां विज्ञेय. स्वमित्याशङ्कयाऽऽह-उपायत्तेनेति । तदेव प्रकटयितुं प्रथमत इत्युक्तम् । उत्त- राधं व्यापटे-तेपामिति । हेयादीनां रज्जुसर्पवदविद्याकरिपतत्वानास्ति परमार्थस्य शक्रेत्यर्थः ॥९॥ ११. रु। २ . 'इस्वर ३ ग. स. 'दुफलमा । .. :पि 1 . 'प. उपालं. 'मुसाल। ८ स.घ...ज.सनमा। १ ग. . का. 11. ग. वियानु'10. स्माई।१५. र. ज. सानु ग. प्र.fr १७. 'पारम। १५ ग ..। भन' HTH ·घर्षप्रकरणम् ४]भानन्दगिरिकृतीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। २१५ प्रकृयाऽऽकाशवज्ञयाः सर्व धर्मा अनादयः । विद्यते न हि नानात्वं तेषां वचन किंचन ॥ ९१ ॥ परमार्थतस्तु प्रकृत्या स्वभावत आकाशवदाकाशतुल्याः सूक्ष्मनिर- अनसर्वगतत्वैः सर्वे धर्मा आत्मानो ज्ञेया पुमुक्षुभिरनादयो नित्याः । बहुवचनकृतभेदाशको निराकुर्वन्नाइ-कचन किंचन किंचिदणुमात्रमपि तेषां न विद्यते नानात्वमिति ॥ ९१ ।। यदुक्तं ज्ञेयं चतुष्कोटिनितं परमार्थतत्त्वमिति तदिदानी स्फुटयति-महत्येति । हुवचन प्रयोगप्तिं दोपं प्रत्यादिशति-विद्यत इति । कहिपतभेदनिवन्धन बहुवच. मित्यर्थः । क्वचनेति देशकालावस्याग्रहणम् । अणुमात्रमपीति कार्यकारणभावस्यां. शांशिमावस्य चोपादानम् ॥ ११ ॥ आदिबुद्धाः प्रकृत्येव सर्वे धर्माः सुनिश्चिताः । यस्यैवं भवति क्षान्तिः सोऽमृतत्वाय कल्पते ।। ९२ ॥ शेयताऽपि धर्माणां संहत्वैर न परमार्थत इत्याह-यस्मादादी धुंदा आदियुदाः प्रकृत्यैव स्वभावत पर यथा नित्यमकाशस्वरूपः सवि. तेवं नित्यबोधस्वरूपा इत्पर्यः । स पर्माः सर्व आत्मानः । न प तेपो निधयः कर्तव्यो नित्यनिशितासरूपा इत्यर्थः । न संदिग्रमान स्वरूपा एवं ने पेनि । पर मुमुसारेवं पयोक्तमकारण सर्वदा योपनि थपनिरपेक्षताऽऽत्मार्थ परार्थ वा यथा सरिता नित्यं प्रकाशान्तरनिर. पेक्षः स्वार्थ पराय चेत्येवं भवति सान्निरोधक टएनानिरपेक्षता सर्वदा स्वात्मनि सोऽमृतत्वापामृतभाराय कसते । मसाप सपों मवनी- वर्षः ॥ ९२ ॥ गादप्रयोगामुख्यमेव सेप मा प्रत्युदापति-भादिगुदा इति । गो. सरीत्या समुत्यसप मानम्य फरमाह-पनि पादप सातामार-प. तापनि । उतम रटान सटी-पनि। पासामा - पति । निधिपारमेर परिवारा परिवादिना । न पता. तापम नेविति मंदिर कार पारिन ................ 0242 • ...............। 10......।"C.PEETur .। Sr.Nar.............'m ·२१४ सगौडपादीपकारिकापर्यवेदीयमापापमिपत्-[भातशान्त्याश्य- यथोक्ततत्वमानस्य परिपूर्णवरणागाणानं फलमाह-स्वपमेयेति । ज्ञाना गोकं फलमभिरादिमार्गायत्तमिति शङ्का वारगति-ति । उच्दानातो महावृद्धिा हेतुमाह-सर्वलोकेति । कागतो यांनी शान कदागिय (पदी) काठान्तरेऽभि भूतमसत्कर्ष मविप्यतीत्याशझयाऽऽह-एवं विद इति । श्रुत्याचार्यप्रसादाद्विदि स्वरूपे सरूपस्फुरणस्य व्यभिचारामापात्परिपूर्णततिरुपता पिटुपो भवतीत्युक्तं स्तुर- यति-न हीति ।। ८९ ।। हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः । तेपामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भस्त्रिपु स्मृतः ॥ ९०.॥ लौकिकादीनां फ्रमेण ज्ञेयत्वेन निर्देशादस्तित्वाशङ्का परमार्थतो मा भूदित्याह-हेयानि च लौकिकादीनि त्रीणि जागरितस्वमसुपुप्ता- न्यात्मन्पसत्त्वेन रज्ज्यां सर्पवद्धातव्यानीत्यर्थः । ज्ञेयमिह चतुष्कोटिव- जितं परमार्थतत्त्वम् । आप्पान्याप्तव्यानि त्यक्तवार्थीपणात्रयेण भिक्षुणा पाण्डित्यवाल्यमौनाख्यानि साधनानि । पापानि रागद्वेपमोहादयों दोपाः कपायाख्यानि(णि) पक्तव्यानि । सर्वाण्येतानि हेयज्ञेयाप्य- पाक्यानि विज्ञेयानि भिक्षुणोपायत्वेनेत्यर्थः । अग्रयाणतः प्रथमतस्तेषां हेयादीनामन्यत्र विज्ञेयात्परमार्थसत्यं विज्ञेयं ब्रह्मैकं वर्जयित्वा । उप- लम्भनमुंपलम्भोऽविद्याकल्पनामात्रम् । हेयाप्पपाक्येषु विष्वपि स्मृतो ब्रह्मविद्भिर्न परमार्थसत्यता त्रयाणामित्यर्थः ॥ ९० ॥ अवस्थात्रयस्य ज्ञेयत्वनिर्देशात्परमार्थतोऽस्तित्वमाशङ्कय परिहरति-हेयेति । शङ्कोत्तरत्वेन श्लोकमवतार्य हेयशब्दार्थ व्याचष्टे-लौकिकादीनामिति । तान्येव त्रीणि विभनते-जागरितेति । पाण्डित्यं वेदान्ततात्पर्याभिज्ञत्वमाद्वितीयवस्तुविचार: चातुर्यपरिनिष्पन्नं श्रवणम् । बाल्यं भदोहंकारादिराहित्यम् , युक्तितः श्रुतीर्थाः नुसंधानकुशलत्वम् । मौनं मुनेः कर्म ज्ञानाम्यासलक्षणं निदिध्याप्सनशब्दितम् । तान्येतान्याप्तव्यानि । यद्यपि ज्ञेयस्य विज्ञेयत्वं युक्तं तथाऽपि कथं हेयादीनां विज्ञेय. त्वमित्याशङ्कयाऽऽह-उपायत्वेनेति । तदेव प्रकटयितुं प्रथमत इत्युक्तम् । उत्तर राध व्याचष्टे-तेपामिति । हेयादीनां रज्जुसर्पवदविद्याकल्पितत्वान्नास्ति परमार्थत्व- शक्रेत्यर्थः ॥ ९ ॥ १२. 'गैरू' । २ छ. 'मस्वरू' । ३ ग. झ. 'तुफलमा । क. छ. 'वेऽपि का ।५ छ. 'गन्य । ६ झ. उपाल। ७ झ. 'मुपाल'। ८ ख. घ. ह.ज. 'पनमा । ( ग. इ. श्लोकाः म। ग. 'विचातु'1.1 छ. दम्माहं । १२ घ. द. ज. 'तानु'। १३ ग. प्र.पि विज्ञ १४. 'यलमुक्तं । १५ ग. स. 'श'।

·चतुर्पप्रकरणम् ]भानन्दगिरिकृतटीकासवलितांकरभाष्यसमेता। तस्मादित्युत्तरेणास्य संबन्धः । प्रथमाधमुक्तेऽर्थे हेतुलेन व्याचष्टे-यसादित्या- दिना । समनन्तरोक्तस्य यस्मादित्यस्यापेक्षितं पूरयति 1-अत इति ।। ९४॥ अजे साम्ये तु ये केचिद्भविष्यन्ति सुनिश्चिताः । ते हि लोके महाज्ञानास्तच लोको न माहते ॥१५॥ यदिदं परमार्थतत्वममहात्मभिरपण्डितैर्वेदान्तवहिष्टः क्षुदैरल्पप्रज्ञैर- नवगामित्याह-अजे साम्ये परमार्थतत्त्व एवमेवेति ये केचित्त्याद- योऽपि सुनिश्चिता भविष्यन्ति चेत्त एवं हि लोके महाज्ञीना निरति. शयतत्वविषयज्ञाना इत्यर्थः । तच तेपां वर्म तेषां विदितं परमा- र्थतन्त्र सामान्यबुद्धिरन्यो लोको न गाहते नावतरति न विषयी करोतीत्यर्थः। " सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । देवा अपि मार्गे मुयन्त्यपदस्प पदैपिणः । शंकुनीनामिवाऽऽकाशे गतिनैवोपलभ्यते " || इत्यादिस्मरणात् ।। ९५ ॥ एवमविद्वनिन्दा प्रदर्श विद्वत्प्रशंतां प्रप्तारयति-अन इति । केटेस्थे वस्तुनि निविशेष येषामभावनाविपरीनभावनाविरहि निर्धारणरूपं विज्ञान संभावनोपनीतमस्ति तेहि व्यवहारभूमौ महति निरतिशये तत्ते परिज्ञानवतामहानुभावा मान्तीत्यर्थः । ननु तत्वविषयज्ञानस्य सर्वलोके साधारणत्वातत्तज्ञानवतां किमिति प्रशंसा प्रस्त्यते तत्राऽऽह-तचेति । लोकस्य तात्पर्यमाह-यदिदमिति । यदित्यपक्रमात्तदमहा. रमपिरनवगाखमिति योननीगम् । अमहात्मात पदव्यत्वम् । तत्र हेतुः-अपण्डिते. रिति । अगण्डित्यं विवेकहिनस्वम् । नत्र हेदान्ते यादिना मुच्यते । तेषां पौर्थिन पर्यालो नापरिचयपराइमरीरित्यर्थः । विभार चातुर्यामावदिव पदानावरातिमागाय. गमगत्वमाह-भरामरिति । तहि पारमापिके तोकेपमित्र मनीषा समृमिपे. दित्यासकय येषां केषांघिदेव तनिष्ठानामित्याह -ये कैपिदिति । पादीनामनि- १. रिपतः । १.१.तारत ए | F. मो'। ५ म. मानसि...'पर्य।..'या निमु.परि...#. 'पान्त ... 'पुरा'... ' पर... रायर' । १R.NETrt...जनमे ।जनेस'म... १६ग..'R...'बर.r.ri... १० ·२१६ प्रगौलादीपारिकामपणेदीपमापापनिषद-गिरतान्यामपं- माग मानिदिय: RTI मानि-परणेलादिना । भारमार परम 'फरपाi nitror माशाम्यो निगो योगनिमयतामिनिरपसावं साममा पागा HIM मोSPIR PETH ति संपन्नः । तदेव दृष्टान्न सागपति-पत्यादिना । इनिकामी गत्यनेन संकायते ॥ १२ ॥ आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः प्रकृत्येव सुनिताः । सर्व धर्माः समाभिना मजं साम्यं विशारदम् ॥१३॥ तयाँ नापि शान्तिकर्नव्पताऽऽत्मनीलाद-यस्मादादिशान्ता नित्यमेव शान्ता अनुत्पना अनाम भकृत्यैव सुनिताः सुपूररतस्व- भावा इत्यर्थः । सर्वे धर्माः समाथामिनाथ समाभिन्ना अनं साम्यं विशारदं विशुदमात्मतत्वं यस्मात्तस्माच्छान्तिमोक्षी वा नास्ति कर्तव्य इत्यर्थः । न हि नित्यैकस्वभावस्य कृतं किंचिदर्थवत्स्पात् ।। ९३ ।। सोऽमृनत्यागेत्यादिवननादागन्तुकममृतं प्रत्युदस्यति-आदिशान्ता इति । लोकस्य तात्पर्गमक्षरा न निर्दिशति-तथा नापीत्यादिना । उक्तमेवार्थ चतुर्थ पादेन संक्षिप्य दर्शयति-अजमिति । श्लोकार्थमुसहरति--विशुद्धमिति । उक्त रुपतानङ्गीकारे मोक्षस्यापुरुषार्थता स्यादित्याह-न हीति । संसारदुःखोपशमनं मुखमन्म वा यदि क्रियेत तदा कृतकस्यानित्यत्वमवश्यंभावीत्यर्थः ॥ ९३ ॥ वैशारवं तु वै नास्ति भेदे विचरतां सदा। भेदनिम्नाः पृथग्वादास्तस्मात्ते कृपणाः स्मृताः ॥१४॥ ये यथोक्तं परमार्थतत्वं मतिपन्नास्त एवाकृपणा लोके कृपणी एवा. न्य इत्याह-यस्माद्भदनिम्ना भेदानुयायिनः संसारानुगा इत्यर्थः । के । पृथग्वादाः पृथङ्नाना स्त्वित्येवं वदनं येषां ते पृथग्वादा द्वैतिन इत्यर्थः । तस्माचे कृपणाः क्षुद्राः स्मृता यस्माद्वैशारा विशुद्धिर्नास्ति तेषां भेदे विचरता द्वैतमार्गेऽविद्याकलिलते सर्वदा वर्तमानानामित्यर्थः । अतो युक्तमेव तेपा कार्पण्यमित्यभिप्रायः ॥ ९४ ॥ इदानी मुमुक्षुप्ररोचनार्थमविद्वन्निन्दां दर्शयति-वैशारयं स्विति । श्लोकस्य तात्पर्य दर्शयति-ये यथोक्तमिति । उत्तरार्धमादौ योजयति-यस्मादिति । १ क. थोतं न । २ झ. योद्धव्यो नि । ३ ज. निमिताः । च. थाऽपि न शा। ५ क. 'रस्व' । ६ ग. छ. झ. ' प्राप्तं तत्प्रत्यु'। ७ घ. रूपान'। ज इ. सुखं ज । ९. 'इयं भवतीयच. 'के अन्ये रुपणा एवेना'।११ क. पास्चन्य। १२ च. वस्वस्ती- स्य।

·चतुर्थप्रकरणम् ४]आनन्दगिरितटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २१९ इतोऽन्येपी वादिनापणपात्रेऽल्पेऽपि वैध वस्तुनि पहिरन्ती जायमान उत्पाद्यमानेऽविपश्चितोऽविवेकिनोऽमताऽसावं सदा नास्ति किमुत वक्तव्यमावरणम्युतिर्वन्धनाशो नास्तीति ।। ९७ ।। कूटस्यं ब्रह्मैव तत्तमिति स्वमते ज्ञानममङ्गं सिध्यतीन्युक्तम् । मतालरे पुनः सवि. पयत्वाज्ञानस्याप्तत्वममंगतं प्रमगोत्याह --अणुमायेऽपीनि । अविदृष्टया कस्य. निदाप पदार्थस्य जन्माङ्गीकारे ज्ञानस्य तदनुषङ्गित्वेनामङ्गत्वायोग बन्धवमलक्षणं प्रयोननं दुरापास्तं भवतीत्याह-किमुतेति । श्लोकातराणि व्याकरोति-इत इति । विद्वानद्वैतवादी पञ्चम्या परामृश्यते ॥ १७ ॥ मलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मलाः। आदी बुद्धास्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः॥९८॥ तेपामावरणच्युतिर्नास्तीति चुवता स्वसिद्धान्तेऽभ्युपगतं तदि धर्माणामावरणम् । नेत्युच्यते । अलब्धावरणाः । अलब्धममाप्तमावर- णमविद्यादिवन्धनं येषां ते धर्मा अलब्धावरंणा बन्धनमहिना इत्यर्थः । प्रकृतिनिर्मला स्वभावशुद्धा भादौ बुदास्तथा युक्ता यस्मानित्य शुद- बुद्धमुक्तस्त्रभावाः । यद्येवं कयं तीह बुध्यन्त इत्युच्यते । नायका: स्वामिनः समर्या बोद्धं बोधशक्तिमत्स्वभावा इत्यर्थः । यथा नित्यम- कायस्वरूपोऽपि सविता मकर्शित इस्युच्यते पथा वा निस्पनिवृत्तगनपोड. पि नित्यमेव शैलास्तिष्ठन्तीत्युच्यते तदत् ।। ९८ ॥ न पेदापरणच्यतिरिष्यते ता स्वीकृतमावरणमित्याशयाऽऽह-अलम्यति । मोढत्वं तहिं कथमित्याशय बोधनशक्तिमत्वादिस्याह-युध्यन्त इनि । त्तरस्वे लोकमवतारयति-तेपामित्यादिना । अविद्वदृष्टवाविचारणं सिध्यति न तत्वदृष्टयेत्यभिप्रेत्य व्यानटे-भलम्धेति । उक्तेऽय हेतु रुपना विशेषगमि. स्याह-पस्मादिति । तस्माद्वन्धनरहिता इति पूर्वग संबन्धः । आत्मनो योक्तख. भावर पोदृत्वं न सिध्यतीत्याक्षिपति-पवमिति । पादान्तरेणोत्तरमाह-उत्पत इति । मख्यावेव क्रियाकर्तारी प्रकृतिप्रत्ययाम्याममियाविन्याराप नियममुदादर. णाम्यां निरस्यनि-पयेत्यादिना ॥९८ ॥ स. प. ... 'पोतु वान हवं.क.प.मि । ५५. "नि ॥ ९॥ भलधारणा..... vi। ११. यु.अ. 'रण'11. दि.१.२v.ब.प. V.R. 'रयत'11:१.स. बान्तरं । १६.नं.R.

·२१८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत्- [अजातशान्त्याख्यं- पट्टारा ज्ञानाधिकारामावेऽपि द्वारान्तरप्रयुक्तस्तदधिकारः संमत्रनीत्यभिप्रेत्यापीत्युक्तम् तत्वज्ञानस्य दुर्लभतमभ्युपत्य चंदिन्युक्तम् । ननुयंपादं व्याचष्ट-तचेति । ज्ञान पता विज्ञातं परमार्थतत्समन्येषामनवग ह्यमित्यत्र प्रमाणमाह-सर्वभूतति । सर्वे भूतानां ब्रह्मादीनां स्तम्मपर्यन्नानामात्मा परं ब्रह्म तदूतस्य विदुपः सर्वत्राऽऽत्मभूतस्य सर्वेप भनेपु निरुपचरितस्वरूपत्वादेव परमहितस्य परमप्रेमास्पदत्वादेव परमसुखात्म- कस्य प्राप्यपुरुषार्यविरहिणो मार्गे देवा विद्यावन्तोऽपि पदमन्वेषमाणा विविध मोहमु. पगच्छन्तीत्यर्थः । महात्मनो ज्ञानवतो गन्तव्यपदरहितस्य परिपूर्णस्य गतिरवगन्तुमश- क्येति निदर्शनवशेन विशदयति-शैकुनीनामिति ॥ ९५ ॥ अजेप्वजमसंक्रान्तं धर्मेषु ज्ञानमिष्यते । यतो न क्रमते ज्ञानमसङ्गं तेन कीर्तितम् ।। ९६ ॥ कथं महाज्ञानत्वमित्याह-अजेष्वनुत्पन्नेवचलेपु धर्मेष्वात्मस्वनमा चलं च ज्ञानमिष्यते सवितरीवौप्ण्यं प्रकाशश्च यतस्तस्मादसंक्रान्तमर्था- न्तरे ज्ञानमजमिप्यते । यस्मान क्रमतेऽन्तरे ज्ञानं तेन कारणेनासङ्गं तत्कीर्तितमाकाशकल्पांमत्युक्तम् ॥ १६ ॥ अनं साम्यमित्युक्तं प्रमेयम् । तद्विपयनिश्चयवान्प्रमाता । प्रमाणं तथाविधनिश्चय- ज्ञानमिति । वस्तुपरिच्छेदे कथं महाज्ञानत्वमित्याशङ्कयाऽऽह---अजेविति । अना धर्माश्चित्प्रतिबिम्बा जीवा विवक्ष्यन्ते । तेवनं ज्ञानं कूटस्थदृष्टिरूपं विम्वकलां ब्रह्मा- चलमात्मभूतमभ्युपगम्यते । तथा च मानमयादिमावस्य कल्पितत्वेऽपि वस्तुतो वस्तुप- रिच्छेदामावादुपपन्नं तेज्नानवता महाज्ञानवमित्यर्थः । किं चास्मन्मते ज्ञानस्य यदस- त्वमङ्गीकृतं तदपि विषयाभावादेव सिध्यति । ततश्च मुक्त्यै निर्विषयं मन इति यदुः च्यते तदप्यविरुद्धमित्याह-यतो नेति । आकाङ्क्षापूर्वक पूर्वाध योनयति-कथ- मित्यादिना । उत्तरार्ध व्याचष्टे-यस्मान्नेति । नित्यविज्ञप्तिरूपस्याऽऽत्मनोऽसङ्गत्वं प्रागपि मित्याह-आकाशति ॥ ९६ ॥ जायमानेऽविपश्चितः। स्ति किमुताऽऽवरणच्युतिः॥ ९७॥ त्र ज.स H छ. सर्वाग्म' ग. 'तह। ४ग.न. ते महा ·चतुर्पप्रकरणम्४] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्पसमेवा । २२१ बोवृत्व कि स्वौपचारिकमिति प्रकृतमुपमहतुमिनिशब्दः । पूर्वार्धस्य तापमाह- आकाशमिति । ज्ञानमित्यादि ब्याचष्टे-ज्ञानेति । प्तकलभेदविकलं परिपूर्णमनादि. निधनं ज्ञप्तिमात्रमुपनिषदेकसमधिगम्यं तत्तमिह प्रतिपाद्यते । मतान्तरे तु नैमिति कुतो मतसकर्याशङ्काऽवकाशमासादयेदित्यर्थः ॥ ९९ ॥ दुर्दर्शमत्तिगम्भीरमजं साम्यं विशारदम् । बुद्ध्या पदमनानात्वं नमस्कुर्मों यथावलम् ॥१०॥ इति गौडपादाचार्यकृता माण्डूक्योपनिपत्कारिकाः संपूर्णीः ॥ ॐ तत्मत् ॥ शास्त्रसमाप्तो परमार्थतवस्तुत्यर्थ नमस्कार उच्यते । दुर्दर्श दुःखेन दर्शनमस्येति दुर्दर्शम् । अस्ति नास्तीति चतुष्कोटिवजितत्त्वाईविशेप- मित्यर्थः । अत एवातिगम्भीर दुष्पवेशं महासमुद्रादकतमज्ञैः । अनं साम्यं विशारदम् । ईदृक्पदमनानात्वं नानात्वजितं युद्धाऽवगम्य तद्नाः सन्तो नमस्कुस्तस्मै पदाप । अव्यवहार्यमपि व्यवहारगोचर- मापाच यथावलं यथाशक्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ प्रकरण नष्टयविशिष्टम्प शास्त्रयाऽऽमाविवानोऽपि परदेवताततमनुस्मरस्त नमस्कार. रूपं मङ्गलाचरणं संवादयति-दुर्दमिति । दक्षियत्वे प्रत्यक्षादिप्रमाणामधिगम्यस्वं हेतुं विवक्षिया विशिनटि-अतिगम्भीरमिति । प्रत्यक्षादिभिरनवगायतले फूटस्यत्वं निशेपत्वं सर्वभमन्यविधुरत्वं पेति हेतृप्रयमभिप्रेत्याऽऽह-अनमित्यादिना । विशेषणप्रयं तहिं कुतश्चिदना तन्नास्त्योति नियतुं युक्तम् , प्रमाणावीनत्वात्प्रमेय. सिद्धरित्याशङ्कयोनिपद्भिरतद्धर्माध्यापकरणद्वारेणावगम्यमानत्वान्ममित्याह-पद. पिति । सत्र नहि संकलविभागविकले कुतो नमस्कार किया स्वीक्रियामहनीत्याश. इयाऽऽह-अनानात्वमिति । यद्यपि पस्तुतस्तम्मिन्नानावं नावाप्यो तपाऽपि Vायं मामलमपटर कालनिक नानास्लम मृत्य नमस्कारक्रिया प्रादि- प्रयोजनका प्रामानिमित्यर्थः । सोकस्य सार्यमाह-शासनि । यदि पर- मार्पत शस्त्रयाऽऽनाविभाऽपि नमरिक्रयते तदा तयाऽऽचन्तमध्येनुसंपाया १८. 'पकार'। ग.म. 'मयोगः । ।३.१.मा.प. M. देति । ५.ग. R. 'न रिप्ति (न... पोर'.. रूप'1.प. इतरवा. सि...। ...marat. 'रताय... RR 1. गदागमा १.५..... प. 'तुदोरम । ..स्पल । १८ प ....

·२२. सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद-अलातशान्त्यान क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तापिरयि)नः । सर्व धर्मास्तथा ज्ञानं नैतबुद्धेन भापितम् ॥ ९९ यस्मान्न हि क्रमते बुद्धस्य परमार्थदर्शिनो ज्ञान विषपान्तरेषु धर्मेष धर्मसंस्थं सवितरीच प्रभा । तापि(यि)नः, तापोऽ(योs)स्यास्तीति तापी(यी),संतानवतो निरन्तरस्याऽऽकाशकल्पस्येत्यर्थः । पूजावतो वा प्रज्ञावतो वा सर्वे धर्मा आत्मानोऽपि तथा ज्ञानवदेवाऽऽकाशकल्पत्वान क्रमन्ते कचिदप्यर्थान्तर इत्यर्थः । यदादावुपन्पस्तं ज्ञानेनाऽऽकाशकसे: नेत्यादि तदिदमाकाशकल्पस्य तापि(यि)नो बुद्धस्य तदनन्यत्वादाकाश. कल्पं ज्ञानं न क्रमते कचिदप्यर्थान्तरे। तथा धर्मा इति। आकाशमिवाचलम- विक्रियं निरवययं नित्यमद्वितीयमसङ्गमदृश्यमग्राह्यमशनायाबतीतं ब्रह्मा- त्मतत्वम् । “न हि द्रविपरिलोपो विद्यते" इति श्रुतेः । ज्ञानज्ञयज्ञातृभे- दरहितं परमार्थतत्वमट्यमेतन युद्धेन भोपितम् । यद्यपि वाह्यार्थनिराक- रणं ज्ञानमात्रकल्पना चादयवस्तुसामीप्यमुक्तम् । इदं तु परमार्थतत्य मद्वैत वेदान्तेष्वेव विज्ञेयमित्यर्थः ।। ९९ ॥ किमिति मुख्ये बोद्धृत्वे संभाविते तदेव नेष्टमित्याशङ्कय ज्ञानस्य विद्वदृष्या विप. यसंपन्धोसंभवादित्याह-क्रपत इति । किं च जीवानां ब्रह्मात्मना विभुत्वादाकाशा. क्रियासमवायायोगान मुख्यं बोद्वत्वं सेद्धमलमित्याह-सर्व इति । ज्ञानमा पारमा. विक व नानृतेयादि कल्पितमिति सौगतमतमेव भवताऽपि संगृहीतमित्याश• इयाऽऽह-मानमिति । तत्र पूर्वाधीक्षराणि व्याकरोति-यस्मादिति । यद्धि पर. मादशिनो ज्ञानं तन विषयान्तरेषु क्रमते किं तु सवितरि प्रकाशदात्मन्या प्रतिष्ठित परमादिप्यो तहमानास्मि मुख्य योदत्त मेदाहतीत्यर्थः । परमार्थदशिनो विशेषणम्- सापि(यि)न इनि। तयामटे-तापोऽ(योs)स्पेत्यादिना । गात्मनो मगर मोहल. स्यामा हेवन्तरम्-सवें धर्म.तपेनिसिद्विमनो-सर्व इत्यादिना । प्रारणापुरत. मेर किमय पुनरिोग तपाइह-पदादाशिनि । दिक्षामिहोपहनामिनि शेषः। सामने नही पारिसराममहानि-माकानाम्यति । म धमीमा चम्पा निममानि-मति । पान प्र.मने हानि.निपः । गान मामनिमय ..............। ............

·- चतुर्थप्रकरणम् ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता २२३ घ गतिवनितमवतिष्ठते तथाऽपि यथोक्ताज्ञानमाहात्म्यात्कार्यग्रह्मतां प्राप्य गतिमत्तां गन्तव्यता बादर्यधिकरणन्यायेन प्रतिपद्यते तदाह-अगति चेति । यद्यपि चेदं ब्रह्म वस्तुतो निरस्तसमस्तनानात्वमेकरसमद्वितीयमुपनिषद्भिरभ्युपगम्यते तोऽपि नौवो जग- दीश्वर श्वेत्येतद्यदनाद्यनिर्वाच्याविद्यावशादनेकमिव प्रतिभातीत्याह-एकमिति । केषां दृष्टया पुनरनेकत्वं ब्रह्मणोऽवगम्यते तदाह-विविधेति । विविधाश्च ते विषयधर्माश्च तग्राहितया मुग्धं विपर्यस्त विवेकविकलमीक्षणं येषां तेपो दृष्टा ब्रह्मणोऽनेकत्वधान तु तत्वतः । शान्तदृष्टया तु तस्मिन्नकत्वमेव प्रामाणिकमित्यर्थः ॥ १॥ पन्नावैशाखवैधाभितजलनिधेदनाम्नोऽन्तरस्थ भूतान्यालोक्य मानान्यविरतनननग्राहपोरे समुद्रे । कारुण्यादुधारामृतपिदममरदुर्लभं भृतहतो. यस्तं पूज्याभिपूज्यं परमगुरुममुं पादपार्नतोऽस्मि ॥ २ ॥ संप्रति अन्यप्रणयनप्रयोननप्रदर्शनपूर्वकं परमगुरूनागमशास्त्राय व्याख्यातस्य प्रणे. तृत्वेन व्यवस्थितामणमति-मझेति । यो हि कारुण्यादिक्ष ज्ञानामयममतं मनहेतो. सदुपकारार्थमुद्दधार तं परमगुरुं नतोऽसीति संबन्धः । अममिति तय पुरोश संनिहितत्वनापरोक्षस्वं मनितम् । परमगुरुतं पूग्यानामपि गुरुणामनियन पूग. स्वादाचार्यस्य समधिगतमित्याह-पूपति । नमःकारप्रक्रिया प्रकटयनि-पादपा. तरिति । पादौ तदीयो पादी तयोः सकीययोत्तमाहरण पाती भूगो गो नम्रीमा. पासरिति पावत् । आगार्यो हानाम्गममृतं कपूनमद्तमानिन्यसायामराम्- अन्तरस्थमिनि । कम्यानरम्पमिति विसापामाह-वेदनि । कमिया- मानि । मेधामहिता प्रतेत वैशाली मन्याम्नाय देवा देवनं साजनन समितीनो. डितो नलनिधिदनामा नयान्तरेऽपन्तरे तिमिदममृताविति गात् । उन सानामृतस्य प्रमिद्धादमृतादवालयमादर्शयनि-अपरेरिति । पद्धि माता नारायणेन सीरमागरातराधिमा ममदा नदेव कीचमा समिरे । ६ सरनापाटम्यं न भातिमानमामलेरेव सभ्यतादिन्यः । यदि कादि. रममाचार्येण वेदोनोपागदां वर्ष ? कारण प्रदाया. मा-नानीति । पोऽयं समुदादरताः मामासन मा. Tur'स...rivat..प्रसार... ...रस्पर। ".prin...

·।
२२२ सगौडपादीयकारिकापर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्-भिटातशहान
सुतिः सिध्यनि । तेन तदर्थमादावियावसानेऽपि प्रहीमावसहिषपश्लोफेनोली-
तथा प प्रतिपादम्य प्राणी महामहिमवं समषिगतमित्यर्थः । दुर्शितपुर पन:-
अस्तीनि । सर्वेषामेव यौके परमार्थतत्त्वे प्रवेशानुपपत्तिमाशय संपाहि
तपारेऽपि तदनां मैतमित्याह-प्रकृति । कौटारमादितिय व्यापार
पस्नायनि-अनामिति । उकं वेदान्त गम्यं तत्तं नामानिमिया
ईसंगति । यो मन शारया ज्ञानसामर्याद्रीभूतथदामार्थस्तहिं कर्ष तम्मे र
मी । न हि परिपूर्ण वस्तु गम्तो गपहारगोमातामागरतीलाशपाSHE
अम्पामिनि । परमापको गहीरागोनरतोऽपि परमातसय मालिक
सय पाहारगोनरता परिसरण नमहारफिया सस्मिन्पोनना
मनमपि ननिषोंग मापदर्यपोगा.
दगति प गतिमा मापदे पनेरुम् ।
रिरिपरिपपपर्मग्रारिमुग्धेशगाना
मगतमपरिन यस यतोऽस्मि ॥१॥

·चतुर्भप्रकरणम् ४] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २२५ सामित्याह-यत्पादाविति । येषां गुरूणां पादद्वयमाश्रितानामन्येपामपि शिष्याणां तदीयशुश्रूषाप्रणयिमनीपाभुषां श्रुतिर्मनननिदिध्यासनसहकृतं श्रवणज्ञानम् । शमः शान्तिरिन्द्रियोपरतिः । विनयोऽवनतिरनौद्धत्यं तेषां प्राप्तिरम्या श्रेष्ठा प्रतिष्ठिता सिध्यति । यस्मादमोचा सफला श्रवगादीनां प्राप्तिस्तस्मादम्यत्वं तस्यां संभाव्यते तदे. वमाचार्यप्रसादादात्मनोऽन्येषां च बहूनां पुरुषार्थे परिसमाप्तिसंभवादाचार्यपरिचरणं पुरुषार्थकामेराचरणीयमित्यर्थः ॥ ३ ॥ विष्णुं कृष्णं स्वमायाविरचितविविधद्वैतवर्ग निप्त. दुद्यातानर्धतार्थ निरवधिमधुरं सच्चिदेकस्तमानम् । आज्ञायाऽऽत्मानमेकं विधिमुखविमुखं नेति नेतीति गीत वन्दे वाचां धियां चापरमपि जगतामास्पदं कल्पितानाम् ॥ १ ॥ गौडपादीयमाप्यस्य व्याख्या व्याख्यातृसंमता । संमिता निर्मिता सेयमर्पिता पुरुषोत्तमे ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यधीशुद्धानन्दपूग्यपादशिष्यमगतदा- नन्दज्ञानविरचितायां गौडपादीयमाप्यटीकायामातशान्त्याम चतुर्थ प्रकरणम् ॥ ४ ॥ ॐ तत्सत् । समाप्तेयमानन्दगिरिकृतटीकासंपलितशांकर- भाप्यसमेता सगौडपादीयकारिकाथर्ववे. दीयमाण्डूक्योपनिपश् । ११.-.'..:...।

·२२४ सगौटपादीयकारिकाथर्ववेदीपमाण्डूक्योपनिषद-गलातशान्त्या तमेव यानि नननानि विग्रहभेदग्रहणानि तान्येव ग्राहा नलचस्तैिधरि करे मात्र भग्नानि भग्नसंकल्पानि परयशानि भूतान्युपलम्य कारुग्यमानार्यस्य प्रादुरासीत् । वेदामृतमुद्धृत्य भूतेभ्यो दत्ता तानि रक्षितवानित्यर्थः ॥ २ ॥ यत्मज्ञालोकभासा प्रतिहतिमगमत्स्वान्तमोहान्धकारो मन्जोन्मज्जच घोरे ह्यसकृदुपजनोदन्वति वासने मे । यत्पादावाश्रितानां श्रुतिशमविनयमाप्तिररुपा झमोया तत्पादौ पावनीयो भवभयविनुदौ सर्वभावैनमस्ये ॥ ३ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यस्य परमहंसपरिव्राजका. चार्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतो गौडपादीयागमशास्त्र. विवरणेऽलातशान्त्याख्यं चतुर्थमकरणं समाप्तम् ॥ ४ ॥ ॐ तत्सत् । गुरूविशिनष्टि - यत्मज्ञेति । मे मम अधाधुना स्वगुरुभक्तेविद्याप्राप्तावन्तरङ्गत्वमङ्गीकृत्य तदीयपादसरसीरुहयुगलं प्रण मति-यत्मज्ञति । तेपामस्मन्नुरूणां पार्टी सर्वभावैर्वाथ्य नोदेहानां प्रवीभावमस्ये नम्री भवामीति संबन्धः । तौ च जगतः सर्वस्यापि पावनीयौ पवित्रतया पवित्रत्वमा- पाद्य निषूणाते तौ च स्वमंबन्धिनां सर्वेपा भवः संसारस्तत्प्रयुक्तं भयं खकारणेन सहापनुद्य पुरुषार्थपरिसमाप्ति वाते । तान स्वान्तमन्तःकरणं तस्मिन्मोहो व्याकुलताहेतुविनेक स्तस्य कारणं गदनायज्ञानं तद्या प्रवाऽऽलोकस्तस्य भा दीप्तिस्तया 'प्रनिहार्न विनाशमगमद्दतत्तत्मादाविति संबन्धः । न केवलमज्ञानगेवाऽऽचार्यप्रसादादपगच्छत्तुच्छो भवति किं तु तत्कार्यमनर्थनातमपि कार णनिवृत्तौ स्थितिमलभमानमाभासी भवतीत्याह-मजोन्मजदिति । असकृदनेकशी देवतिर्यगादियोनिपु योऽगमुपजनो नानाविधदेहभेदसंग्रहोऽसावनोदन्वानुदविस्तस्मिन- तित्रासने भयावहे कदाचिद्यथोक्तमज्ञानं कार्यरूपेण मजदनभिव्यक्तमवतिष्ठते त चावस्थाविशेषे तद्रूपेणोन्मज्जइभिव्यक्तमनर्थकरं परिवर्तते । तदेवमतिरे सं परिवर्तमानमज्ञानं सकार्यमाचार्यप्रसादादपनीतमासीदित्यर्थः । न के यधोक्तफलप्राप्तिराचार्यप्रसादादाविरभूकि तु तच्चरणपरि . 11: १ग. छ. स. 'रादयस्तै'। २ छ. विममानि। ३ प. 'न्तमौहा। ४ स... स घो।५ ग. स. अधुना । ६ क प्राटीमा'। ७ घ. ज.तः स्वस्य। ९ प. ज. 'पायेते नि'। 1. रा निर्वृश्याते । 11 कुता ११ स.ए. 'म तत्स्वान्त'। १0प.अ. तदेश । १५. प्रह। १६ स. तिना। १८. विषयेते'।१९क. 'नं सका।

·शंकरानन्दभगवत्कृता माण्डूक्योपनिषद्दीपिका । माण्डूक्योपनिषद्याख्या कारप्ये पदचारिणीम् । ओमात्मामेदसंबोधादानन्दात्मप्रकाशनीम् ॥ १ ॥ नामनामिनोलोंके भेदस्याप्रसिद्धत्वाद्वस्तुतश्चोंकारस्य ब्रह्मविवर्तत्वाद्विवर्तानां च विक. ताधिष्ठानेन भेदयन्यत्वादत ओंकारं ब्रह्मनामधेयं ब्रह्मदृष्टयाऽऽह-ओम् । अवति माया दृष्टो द्रष्टनित्योम् । इति, ओंकारानुकरणार्थः । एतत् । उक्तमोकाररूपं जगत्पर्णस्य शङ्कस्थानीयं ब्रह्मणा तादात्म्यं प्राप्त ब्रह्मणो विकारो नामधेयं च । अक्षरम् । वर्णात्मकम् । इदं विविधप्रत्ययगम्यं चेतनाचेतनात्मकं जगत्सर्व निखिलं तस्य सर्वात्मकस्योंकारस्पोपव्याख्यानमुप सामीप्येन विस्पष्टमा समन्तात्कथनमुक्ता- विवरणमित्यर्थः । भूतमतीतं भवद्वर्तमानं भविष्यदनागतमित्यनेन प्रकारेण सर्वे निखिलमोंकार एव प्रणव एव न त्वन्यत् । यच्च यदपि प्रसिद्ध सदसदात्मकमन्यदु. काव्यतिरिक्तं त्रिकालातीतमुक्तकालत्रयासंसृष्टं तदप्युक्तं ब्रह्म नरविषाणादिकमपि । अपिशब्दः पूर्वेण समुच्चयमाह । ओंकार एव । व्याख्यातम् । ओंकारस्य ब्रह्मणो नामधेयत्वादिसंव्याप्तिरित्यभिप्रायेणाऽऽहे सर्व निखिलं हि निश्चितमेतत्मपचनात ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणं बृहत् । जडस्यैव ब्रह्मात्मत्वमुक्तं न चेतनस्येतिशङ्कानिराक• रणार्थमाह-अयमनुभूयमान आत्माऽस्मत्प्रत्ययालम्बनश्चेतनस्त्वंपदार्थः । ब्रह्मोकं तत्पदार्थः । स कार्यकारणभावमन्तरेण ब्रह्मणा तादात्म्यं प्राप्तोऽपमात्मा व्याख्यातम् । चतुप्पाचत्वारः पादा यस्य स चतुप्पात् । गौरिव किं चतुप्पादित्याशङ्कय नेत्याह-जागरितस्थानो नागरितं स्थानं यस्य स नागरितस्थानः । यहिःमज्ञो वही रूपादौ चक्षुरादिग्राह्ये प्रज्ञा यस्य स बहि:- प्रज्ञः सप्ताङ्गः सप्तसंख्याकानि घुसूर्यवाय्वाकाशेरयिपृथिव्याहवनीयाख्यानि मूर्धचक्षुः• प्राणशरीरान्तर्भागमूत्राशयपादास्यान्यनानि यस्य स सप्ताङ्गः । एकोनविंशतिमुखः, पञ्चज्ञानकर्मेन्द्रियमाणान्तःकरणचतुष्टयरूपाणि मुखान्येकोनविंशतिसंख्याकानि यस्य स एकोनविंशतिमुखः । स्थूलभुस्, स्थूलं रूपादिकं भुत इति स्यूटमुक् । वैश्वानरो विश्वेपामयं नरो विधे वा नरा यस्य विश्वश्वासो नरति[वा] विश्वानरः, स एव वैधा- * भव निलं समामेऽनुत्तरपदस्यस्येतिपत्ताभावस्तु छन्दमि हटानुविधैराश्रयगात् । म.१-शरीरान्त- 11. 'स्टपेलाह। ग. "तं भवति । ओराग. 'संस्। भांग र'। ५ग. शशरि।

·शंकरानन्दभगवत्कृता- नरः । अथ वा विश्वेषां नरशब्दवाच्यानां चतुर्विधानां स्थूलानां देहानामधिष्ठात- वैश्वानरः प्रथमः पादः । आत्मनोऽयं सर्वैः सुकरावगमत्वात्प्रथमोऽशः । इदानी द्वितीयं पादमाह-स्वमस्थानः स्वप्नं जागरितवासनाजन्यं स्थानं य स स्वप्मस्थानः । अन्तःप्रज्ञोऽन्तर्मानसवासनाविलासे प्रज्ञा बुद्धिर्यस्य सोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः । व्याख्यातम् । प्रविविक्तभुक्प्रविविक्तं सूक्ष्मं भुत इस प्रविविक्तभृक् । तैजसस्तेजोऽन्तःकरणं कर्तृकरणकार्यादिभावेन परिणतं तदेव स्थूर- रीरादिहीनं यस्य स तैनसः । अन्तःकरणस्य स्वामीत्यर्थः । जागरितानन्तरमावित्वात् द्वितीयः पादः । स्पष्टम् । इदानी तृतीयं पादं वक्तुमाह-यत्र यस्मिन्काले सुप्त उपरतेन्द्रियग्रामोन कंचन कामं कामयते कमपि पुण्यपापहेतुभूनं पुत्रक्षेत्रादिकं नाभिलपति । न कंचन स्वभं पश्यति कमपि शुभमशुमं वासनाविलासं नावलोकयति तत्कामाकामनस्वप्नाना- लोकनरूपं मुपुप्तं गादनिद्राप्राप्तिस्थानम् । सुपुप्तस्थानः । सुपुप्तं स्वयं श्रुत्या व्या. ख्यातं स्थानं यस्य स सुपृप्तस्थानः । एकीभूतः सर्वनगदीजभूतस्याऽऽवरणात्मकस्या- ज्ञानस्यानुपरमादनेकोऽप्यन्तःकरणविक्षेपोपरमादेकतां गतः प्रज्ञानघन एव प्रज्ञानमा• त्मनो रूपं ब्रह्मणा भेदरहितं स्वयंप्रकाशं तस्य घनः पिण्ड इव स एव न स्वन्तःकर• णादिवाह्यं च । न च निरानन्द इत्याह-आनन्दमयो विक्षेपाणामुपरमादावरणस्या नुवृत्तेश्च स्वरूपानन्दाचुरो हि यस्मात्तस्मादानन्दभुगानन्दो विक्षेपामावोपलक्षित आत्मा तमेव भुतेऽज्ञानवृत्तिभिरवगच्छतीत्यानन्दमुक् । चेतोमुखश्चेत आत्मस्वरूप योधः स एवाऽऽवरणशक्तिसहितो मुसं यस्य स तोमुखः । मातः प्रकृष्टे सयंत्र- काश आनन्दात्मनि साक्षाने शतिरतानवृत्तिरूपो बोधो यस्य स प्रतः प्रज्ञ एवं प्रातः । उक्तावस्थाद्वयामावेनावगम्यमानत्वात् । तृतीयः पादः । स्पष्टम् । इदानी प्राज्ञ प्रतीति सकारणत्वात्तय | एप उत्तः प्रातः सधरः सनियामक एप माज्ञः सर्वशः मामी जति सर्वकात्मिासादकानय वा नानातीनि सक्षः । पप प्राहान्नम्पिनयमयिता । पप प्राज्ञो योनिः कारणं गर्वस निमिटा पेतनामेवात्माम्य नगतः । योनिले हलमार-प्रमाप्यपातिविनाशी हि पमानानां पतनानापागादिलो भात इति शपः। साना तरी मार-माना न मानमसामनामिनामनयी. नानां नाभाई TIMIM न नाम नमन नाम: HATRI प्र. ना.

·माण्डूक्योपनिषदीपिका। पारहितम् । अग्राय सर्वप्रकारमहणायोग्यम् । अलक्षणं गन्धवत्त्वादिबोधशून्यम् । अचिन्त्यमन्तःकरणवृत्त्यविषयभूतम् । अव्यपदेश्यं पृथिवीत्यादिव्यपदेशवद्वयपदेशा- योग्यम् । एकात्ममत्यपसारं सर्वाद्वैतप्रत्ययः सारभूतोऽवगतिहेतुत्वेन यस्मिंस्तदेका- मप्रत्ययसारं वाट्यनसातीतमप्यात्मबोधेनावगन्तुं शक्यमित्यर्थः । प्रपञ्चोपशम प्रप- सस्य कार्यकारणात्मकस्योपशमोऽभावो यस्मिस्तत्प्रपञ्चोपशमम् । [ शान्तं स्पष्टम् ।] शिवं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपत्वान्मङ्गलम् । अद्वैतमानन्दात्मव्यतिरिक्तशून्यं चतुर्थ तुरीयं पादं मन्यन्ते संख्याशन्यमपि पूर्वापेक्षयाऽवगच्छन्ति स वस्तुतस्त्वतुरीयरूपोऽप्य- विद्यया चतुष्पादात्माऽऽनन्दात्माऽस्मत्प्रत्ययव्यवहारयोग्यः स तुरीयरूपोऽपगतस- मस्तविशेषो विज्ञेयो विशेषेण साक्षात्कर्तव्यः । इदानीमात्मोंकारयोरभेदं कण्ठत आह-सोऽयमात्मा व्याख्यातम् । अध्यक्षर- मक्षराण्यकारोकारमकारार्धमात्रात्यानि स्वपादसंमितान्यविकृत्य वर्तत इत्यध्यक्षरम् । ओंकार ओंकारस्वरूप ओंकारस्याऽऽत्मस्वरूपत्वे साम्यम् । अधिमाप्रमकाराद्याभ- तलो मात्रा विश्वादिपादप्तमसंख्याका अधिकृत्याधिमात्रम् । आत्मोंकारयोरभेदे कार- समाह-पादा विश्वतनसप्राज्ञतुरीयाख्या मात्रा अकारोकारमकारार्धमात्राः । तादात्म्यं दृढीकर्तुमुक्तं विपर्ययेण निर्दिशति-मात्राय पादाः । पकार एवकाराः। नायं विपर्ययनिर्देशस्त्वमहमितिवदपचारार्थः किं तु घटः कलशः कलशो घट इतिपनि. रुपनरित मात्राणां पादानां च तादात्म्यमित्येवकारार्थः । व्याख्यातमन्यत् । अर्थमात्रा- पास्तरीयपादरूपत्वात्तुरीयस्य च पूर्वपादत्रयादत्यन्तलाण्यादतोऽर्धमात्रा परिणाम शपमात्रा आह-अकार उकारो मकारः, षष्टम् । इति मात्राप्रपनि शामः । सानी विमागेन मात्राणां पादरूपतामाह-जागरितस्यानो धानरोकार: मयमा मात्रा । पूर्वी मात्रा । व्याख्यातमन्पत् । आरम्ग मात्राव उपपत्ति- माह-भाप्ततिः । अकारो हि नागरितम्यानादिकं मामालनि । मागलाण पुन. निरतिमाह-मादिमत्त्वादा । अ आ इ इत्येवमादिरादिम मिनि मोडल. मादिमास्तम्य भाव आदिमत्तमादिसामान्यात्सपियर्थः । प्रमादी या पदाना. मादिरत एव तत्सामान्यानानि चेतरत्वादनात भाषियात् । पारामा पानगः। विश्वापारयोरमाऽदिमत्तादेत्यर्पः । भियोगमायामा कानकमार-मामानि । प्रारमिदा मनापा. नापमानापुरतेवादीन् । अतः फासम्म -प्रादिमाग मध्ये सरकार परमः । पति, परन् । दाग १-१: ११माद न : :

·४ शंकरानन्दभगवत्कृता माण्ट्रक्योपनिपदीपिका । सामान्यं वेद नानाति स आप्नोतीत्यन्ययः । स्वमस्थानस्तनस उकारो। मात्रा । स्पष्टम् । तेनसोकारयोस्तादात्म्ये हेतुमाह-उत्कर्पा माविले. त्वात् । पुनरन्यत्सामान्यमाह-उभयत्वादा विश्वाकाराम्यां तैनसोकारयो- त्वात् । वाशब्दः पूर्ववत् । इदानीमुक्तज्ञानस्य फलमाह-उत्कर्षति ज्ञानसंतति शिष्यप्रशिप्यादिज्ञानसंतत्योत्कृष्टो भवति । व्यास्यातमन्यत् । उन ज्ञानस्य फलमाह-समानश्च भवति, यो हि स्वावस्थानदेशे काले वोत्कृष्ट मानः । चकारात्तस्मादुत्कृष्टोऽपि भवति । इदानीमुमयज्ञानस्य साधारण फलमा नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । अस्योत्कर्पोमयत्वज्ञानवतः कुलेऽन्वये शिष्यप्रशि दिरूपेऽहं ब्रह्मास्मीत्येतज्ज्ञानशून्यो न मवति । य एवं वेद, व्याख्यातम् । मु- स्थानः माज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा, स्पष्टम् । प्राज्ञमकारयोस्तादात्म्ये हेतुमाह- मितेमिनोति हि प्राज्ञः सर्वमात्मनि म्येन मकारोऽप्यकारोकारौ प्रक्षिपत्येवमा ततः प्रलयः प्राज्ञश्च प्रलयः प्रसिद्धः प्रलयसामान्यात् । वाशब्दः पूर्ववत् । इहा निखिलं प्रस्थमिव यावत् , मिनोति सर्वात्मभावेन स्वात्मनि प्रक्षिपति । अपीतिज्ञ मनोस्तादात्म्यं वेद नानाति तस्योक्तोंकाररूपानन्दात्मप्राप्तिफलमसिद्धं ततः श्रुत्या नोक्तम् । अथ वा संविशत्यात्मनाऽऽत्मानमितीदं फलवाक्यमस्तु । इति श्रीमत्परमहंसपरियाजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिप्यस्य श्रीशंकरान- न्दमगवतः कृतौ माण्डूक्योपनिषद्दीपिका समाप्ता । स्वरूपेऽन्यथोंकारस्यानिप्पत्तेः । अपीते ; मकारो झोंकारे वर्तमानः स्पष्टं नोपला मितिज्ञात ( न ) स्य फलमाह - मिनोति ह वा इदं सर्वम् । इदं विविधपत्यपगम्यं न- नस्य फलमाह - अपीतिश्च भवति , सर्वाधिक्येन प्रलयः सर्वस्य , चकारात्स्वयं प्रलय शून्यश्च भवति । य एवं वेद , व्याख्यातम् । अर्धमात्राया अवयवस्योंकारस्या- ययविनश्चाभेदमुररीकृत्य चतुर्थपादरूपनिरञ्जनात्मस्वरूपतामोंकारस्याऽऽह - अमा त्रोऽकारादिमात्राशून्यश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः , स्पष्टम् । त्यात्मनोंकारेणाऽऽत्मानमानन्दात्मस्वरूपं य ओंकारात्मज्ञ एवमुक्तेन प्रकारणों कारा एवमुक्तेन मानातादात्म्येनोंकार आत्मैव , स्पष्टम् । संविशति सम्यक्प्रवेशं करी- ·श्रीमगौडपादाचार्यविरचितमाण्डूक्योपनिषत्कारिका- धचरणानामकारादिवर्णानुक्रमसूची। .... .... .... भने साम्ये तु ये केचित् २१७-९५ अस्पन्दमानमलातम् पायचरणप्रतीकानि । ल्पकमजं ज्ञानम् कारो नयते विश्वम् । ना कल्पितसंवृत्या नपनिद्रमस्वमम् नमनिद्रमस्वभ नातेस्त्रसता तेपाम् जातस्यैव धर्मस्य पजातस्यैव भावस्य गजातं जायते यस्मात्.... १७९-२९ मजाद जायते यस्य भनेप्वनमसंक्रान्त भणुमात्रेऽपि वैधये अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यम् १०४- २ भट्पं प दयाभासं पट्यं च दयाभासं भदीपत्वाष कालस्य अंदन परमार्थों अनादिमा .... .... पृ०1 फारिश आधचरणप्रतीकानि । पृ० कारिज अभावश्च रथादीनां १४१-३३. अभूताभिनिवेशाद्धि २०६-७९ ५८-२३ अभूताभिनिवेशोऽस्ति.... २०३-७५ अमात्रोऽनन्तमात्रथ २०२-७४ ६४-२९ २१९-९८ अलब्धावरणाः सर्वे १४४-३६ २०७-८१ अलाते स्पन्दमाने वै १९०-४९ १८७-४३ अवस्त्वनुपलम्भं च २१२-८८ ७८-१५ अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु १६०-६ १६७-१९ अशक्तिरपरिज्ञानं १२८-२० असजागरिते दृष्ट्वा १८४-३९ १६४-१३ असतो मायया जन्म १३८-२८ २१८-९६ अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति२०८-८५ १९०-४८ अस्पर्शयोगो वै नाम १२८-३९ २१८-९७ अपयोगो वै नाम १५८-२ जा. १९७-६२ १८०-२१ .... .... च पनाम्नि ·मारपोपनिपतारिकायचरणानां- बारित भापपरममताचानि। ख्या. १८६-४२/ व्याप्यमानामंजाति तैः ग्र. ग्रहणाजागरितवन भापभरमानित उ. उपलम्भात्रामाचाराद उपलम्भात्समाचाराद उपायेन निष्ठीयात् उपासनाश्रितो धर्मों उत्पादस्यामसिद्धत्वात् उभयोरपि वैतथ्यं उभे हान्योन्यदृश्ये ते उत्सेक उदधैर्यद्वत् ऋ. ऋजुवक्रादिकामासम् . १८८-४४ १५०-४२ १०३- १/ग्रहो न तत्र चोत्सर्ग. १८३-३० ७४-११/- घ. १९९-६७/ घादिपु मलीनेषु • च. चरजागरिते जाग्रद १९ .... १८९-४७ चि. चित्तकाला हि येऽन्तस्तु ७६ चित्तं न संस्पृशत्यर्थ .... १७६ चिचस्पन्दितमेवेदं २०१ ज. जरामरणनिर्मुक्ताः १६२- जा. जाग्रचित्तेक्षणीयास्ते १९८-६ कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मानम् ७५-१२/जाग्रवृत्तावपि त्वन्तः.. ७४-१५ १८८-४८ एतैरेपोऽपृथग्भावैः ८९-३० एवं न चित्तजा धर्मा. १९३-५४ एवं न जायते चित्तम् .... १८९-४६ ओम्. .... ओंकारं पादशो विद्याद ६१-२४ क. .... का. कार्यकारणवद्धौ ता. कारणायधनन्यत्वम् कारणं यस्य कार्य .... जात्याभासं चलाभासं जी. १६३-१२/जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत् ११९-१४ १६२-११/जीवात्मनोरनन्यत्सम काल इनि कालविदो.... ८५-२४ जीयं कल्पपने पूर्व त. कोययनस एनाग्नु २०९-८१ नपाध्यामि या.. १०१-१८ क्र. नम्मादे रिदिन .:-१६ २२०... नामान नापनेन को. .... ७२-१६ ....

·३ ३ वर्णानुक्रमसूची। चरणपतीकानि । ते. त्वविज्ञान त्रि. 'ममु यत्तुल्यं .... लं सर्वमनुस्मृत्य दर्शमतिगम्भीरम् पृ.। कारिन आयचरणप्रतीकानि। पृनकारि ना. ५८-२०/नाऽऽकाशस्य घटाकाशो ११३-७ नाजेषु सर्वधर्मपु १९६-६० नाऽऽत्मानं न परांचव.... ४७-१२ ५८-२२ समु योज्य नाऽऽस्वादयेत्सुखं तत्र १५२-४५ नाऽऽत्मभावेन नानेदं... द. १८५-४० नास्त्यसद्धेतुकमसद गातिमुखे विश्वो.... २६- २ नि. दु. निगृहीतस्य मनसो १४२-३४ १५१-४३ निस्तुतिनिनमस्कारो १००-३७ .२२१-१०० निमित्तं न सदा चित्तं १७६-२७ निवृत्तः सर्वदुःखानाम्..... ४६-१० व्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यात् १९२-५३ निवृत्तस्यामटत्तस्य २०६-८० निधितायां यथा रज्या ८२-१८ नेह नानेति चाऽऽन्नापात् १५१-२४ प. पञ्चविंशम इत्येक ८६-२६ ४८-१२ पा. पादा इति पादविदी धर्माय इनि नापन्त १९५-५८ पृ. যুগান नवधिनापने जीव..... १५५-१८ नवधिजापन जीरः.... २००-७१ लायाः १... ननिर्गमा अगमाने १.१.46 पर परिवार .... १२-१८ ननिर्गमा रिहाना १९२- परमासान न पुतः दर्शन गरा. १८1-1ोर ग निरोधी गरि ....: पाशी न भर ....... "SAP १- . नर .. दयौर्दयोर्मधुशाने .... तस्पाग्रहणं तुल्पम् .... ... ..- ·पृनकारि कारवादीनि । मि. माण्डूक्योपनिषत्कारिकायचरणानां- थापयरगतीशानि। प्रा. प्राण इति प्राणविदो ८३-२० मित्रायः सह संमन्य । माणादिभिरनन्तश्च प्राप्य सर्वज्ञतां करता २१०-८५/ मृल्होहविस्फुलिङ्गायः ..... य. यया निर्मितको जीवो.... २०- यथा भवति बालानां ܐܐ फलात्पद्यमानः सन्.... १६६-१७ व. पहिप्पो विभुषिश्ची. २५- १ यथा मायामयाद्वीजाद १९८ वी. वीजागुराख्यो दृष्टान्तः बु. युवाऽनिमित्ततां सत्यां २०५-७८ भा. .... .... .... यया मायामयो जीवो २०० २६८-२० यथा स्वममयो जीवो. २०० यथा स्वमे द्वयाभासं यथा समै द्वयाभासं १९७- यर्थकस्मिन्पटाकायो यदा न लभते हेतुन् २०३-- यदा न लीयते चितं. यदि हेतोः फलात्सिदिः १६७-- या. سیاه 2 .... भाचरसगिरेवायम् .00 .... १९४-13 यावदेनुफलादेशः यु. भू. মূলনামূলনী নামণি भूतम्य जानिपिच्छन्ति १५८- ३ यावदेनुफलावेशः भूतं न गायने किंचिन् १५९- ४ भी. भोगाय मूटिरित्यन्ये युजीत प्रणरे चत: मराभाव वाइम्य पनदिमांटी मनमा निधापन गं भावंदांयस्य नरपति पर ६१-२५ ... यो. ८६-०९ पनि कल्पितगंहत्या २०१-३१ ८८-२ .... र. ६०५ १४- गायाना .... १११-११ ·वर्णानुक्रमसूची। नि. .... .... .... मृपा स्त्रमे सवस्तु सोपलम्भ लीयते हि सुपुप्ते तत् । .... लोकालोकविदः प्राहु .... .... आधचरणप्रतीकानि । पृ० कारिन आयचरणप्रतीकानि। पृ० कारि सर्वस्य प्रणवो ह्यादि ६२-२७ | सर्वामिलापविगतः लये संबोधयेचि १४६-३७ १५१-४४ सर्वे धर्मा १८१-३३ ली. २११-८७ १४३-३५ सं. लो. संघाताः स्वमवत्सर्वे ११५-१० ८७-२७ संभवे हेतुफलयो- १६५-१६ वि. | संभूतेरपवादाच संकृत्या जायते सर्व १९४-५७ विकरोलपरान्भावान् .... ७६-१३ विकल्पो विनिवर्तेत सां. ५३-१८ विपर्यासाघया जाना..... १८६-४१ सांसिदिकी स्वाभाविकी १६१- ९ विमाणां विनयो प. २१०-८६ सु. विभूति प्रसवं त्वन्ये ३५- ७ मुखमाप्रियते नित्यं २०७-८२ विश्वस्यात्वविवक्षायाम् ५७-१९ सू. विवो हि स्थूलभुनित्यं ३२- ३ विकाने स्पन्दमाने पै .. १९१-५२ मझम इति मूक्ष्मपिदः.... ८५-२३ वी. ह. पीवरागभयोध एशिरिनि गृष्टिविदी. ८७-२८ ९८-३२ वे. स्थ. पेदा इतिघेदविदो स्यूर वर्षपने मि वे. सती वापरता वारि पैगम्पं सर्वभाराना ६५- मागिनदासाने. समाचामा म. समगीरम्यान सप नेति नीति ११५-२६ मादी १-११ समी पापा जन्म... १-० गया सजनमा ७:- नारीमन सापनमा १८०-१२ मरःसर: 000 .... .... देशार नव नास्ति .... .... ..-

·....
६
माण्डूक्योपनिपत्कारिकापरणानां वर्णानुक्रमसूची।
भागरणप्रतीकानि ।
एग पारित
भारपरणप्रतीनि ।
स्वभावनामृतो यस्प १२०-२२ तारादिः फलं येषाम्
स्वभावेनामृतो यस्य १६०- ८तोरादिः फलं येषाम् ।
स्वसिदान्तव्यवस्थामु.... १२५-१७ हेयशेयाप्यपाक्यानि
२
स्वस्थ शान्तं सनिर्वाणम् १५४-१७
झाने च त्रिविधे शेये.
२
हेतुर्न जायतेऽनादेः १७२-२३ । ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पेन.... १५
....
समाप्तेयं श्रीमगौडपादाचार्यविरचितमा-
ण्डूक्योपनिषत्कारिकाधचरणानां
वर्णानुक्रमसूची।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.